Forseti vill tilkynna að borist hafa tvö bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 462, um verðmæti veiða í ám og vötnum, og fyrirspurn á þskj. 465, um sjókvíaeldi og vernd villtra laxfiska, báðar frá hv. þm. Bjarna Jónssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og utanríkisráðherra.
Frú forseti. Ég er með tvær spurningar sem ég vil beina til hæstv. ráðherra. Svo vel vill til að saman fer í einum og sama manninum ráðherra heilbrigðismála og formaður Bjartrar framtíðar. Fyrri spurningin snýr að áformum einkasjúkrahússins Klíníkurinnar og þeirri umræðu sem aftur er kviknuð vegna ólíkrar lagatúlkunar landlæknisembættis annars vegar og ráðuneytisins hins vegar, sem er bagalegt og þarf að útkljá. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hefur það nokkru breytt um það sem hæstv. ráðherra gaf út hér á dögunum, að ráðuneytið muni ekki heimila Sjúkratryggingum að gera samning við einkasjúkrahúsið um kaup á sérhæfðri heilbrigðisþjónustu, þ.e. ekki gera samning um að þar verði sett á fót legudeild til allt að fimm daga og farið út í sérhæfðar skurðaðgerðir? Það er mjög mikilvægt að fá þetta á hreint. Er þetta mál að leka einhvern veginn niður eða var eitthvað annað á bak við það en sagt var hér skýrt á dögunum? Seinni spurningin snýr að þeirri útreið sem ég fæ ekki betur séð en þeir málaflokkar sem Björt framtíð fer með í ríkisstjórn fái í fjármálaáætlun. Því miður er það svo að þegar rýnt er betur í tölur um fjárveitingar samkvæmt áætlun til heilbrigðismála eru þær að uppistöðu til hvað aukningu varðar beint í stofnkostnað byggingar nýs Landspítala og önnur sérgreind verkefni. Þegar það er frá dregið stendur eftir væntanlega niðurskurður upp á milljarða í rekstur. Svipaða sögu má segja af umhverfisráðuneytinu sem Björt framtíð fer einnig með í ríkisstjórn. Þar er til að mynda um að ræða algerlega ófjármagnaða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Menn finna þar engar krónur til að planta fleiri trjám og binda meira kolefni eða hraða orkuskiptum í samgöngum eða annað. Seinni spurningin er því: Ætlar Björt framtíð [[Forseti hringir.]]að láta bjóða sér þetta? Ætlar hún að láta handjárna sig inni í þessari nýfrjálshyggjufjármálaáætlun til næstu fimm ára?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnirnar. Það er nokkuð auðvelt að svara því: Nei, það hefur ekki orðið nein breyting á þeirri ákvörðun minni, því sem ég sagði hér í ræðustól Alþingis fyrir einhverjum vikum, að ekki stæði til að fela Sjúkratryggingum Íslands að gera sérstakan samning við Klíníkina. Hv. þingmaður gerir að umræðuefni ágreining eða mismunandi lagatúlkun ráðuneytisins annars vegar og landlæknis hins vegar. Það er skýrt gagnvart ráðuneytinu að ráðuneytið starfar samkvæmt lögum. Það er hlutverk mitt sem ráðherra og heilbrigðisráðuneytisins að starfa eftir lögum og eftir bestu getu og eftir túlkun okkar á lögum. Sérfræðingar ráðuneytisins túlka það sem svo að eftir breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu árið 2007, þar sem tekin var út af hv. Alþingi krafa um að ráðherra eða ráðuneyti veitti sérstakt starfsleyfi fyrir sjúkrastofnunum, þá sé ekki gert ráð fyrir því að veitt sé sérstakt starfsleyfi. Mér þykir það bagalegt. Það er ekki í takt við það hvernig ég vil sjá íslenska heilbrigðisþjónustu þróast eða halda áfram. Ég er því að undirbúa það að setja af stað vinnu í ráðuneytinu til að skoða hvort við þurfum að beita okkur fyrir því að lögum verði breytt eða þau skýrð þegar að þessu kemur. Ég ítreka að það er hlutverk ráðuneytis míns að fara að lögum. Við getum ekki starfað öðruvísi. Lagatúlkun ráðuneytisins er ekki pólitísk heldur er hún túlkun á lögum eins og við sjáum best að þau standi. Ég verð að koma að seinni hluta spurningarinnar í seinna svari.
Frú forseti. Ég get nú hjálpað hæstv. ráðherra og formanni Bjartrar framtíðar með seinna svarið. Það væri mjög skynsamlegt að hafa það bara stutt og segja: Nei, Björt framtíð ætlar ekki að láta bjóða sér þá útreið sem hennar málaflokkar eiga að sæta í þessari ríkisfjármálaáætlun. Varðandi lög um heilbrigðisþjónustu held ég að það eigi einfaldlega að ganga skýrt frá því í lögunum þannig að enginn ágreiningur sé um það, þ.e. hvaða starfsemi eigi að vera leyfisskyld og hvaða starfsemi við viljum hafa leyfisskylda áfram. Mér finnst það ótrúlegt ef svo er komið að menn geti hugsað sér að á gráu lagasvæði gætu einkarekin sjúkrahús bara sprottið upp í landinu. Látum það vera að sjálfstætt starfandi sérfræðingar þurfi ekki starfsleyfi fyrir hverri starfsstöð sinni, en að sá möguleiki sé þar með opinn lagalega að eitt stórt einkasjúkrahús, jafnvel sérhæfð sérgreinasjúkrahús, geti sprottið upp sisvona án nokkurs leyfis frá stjórnvöldum er fráleitt. Þess vegna á að taka af skarið um það í lögum.
Virðulegur forseti. Ég og hv. þingmaður erum sammála um að taka eigi á slíku í lögum. Það er Alþingi sem setur lög en ekki ráðherra. Það er þess vegna sem ég er að setja af stað vinnu til að skoða hvort tilefni sé til að mælast til þess að lögum verði breytt. Hv. þingmaður var hér á Alþingi árið 2007 þegar þessi breyting var gerð en ekki sá sem hér stendur. Ég er ekki alveg viss um hver hugsunin var þegar sú breyting var gerð en mér er sagt að það hafi alla vega verið ljóst að fram að því hafi þessu ákvæði um að veita sérstakt starfsleyfi aldrei verið beitt. En við vitum að þegar kemur að heilbrigðisþjónustu og umhverfi hennar er hún að breytast hröðum skrefum og er full ástæða til að endurskoða svona hluti mjög reglulega. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Varðandi seinni spurninguna, hvort Björt framtíð ætli að styðja við og standa við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar: Björt framtíð er hluti af þessari ríkisstjórn. Við styðjum aðgerðir þessarar ríkisstjórnar. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Við erum þátttakendur í ríkisstjórn til að taka ábyrgð í íslensku samfélagi. Ég tel þvert á móti að veruleg aukning til alla vega málaflokks míns, heilbrigðismála, og uppbygging á nýjum Landspítala, ég veit ekki hversu mörgum áratugum á eftir fyrstu hugmyndum, séu mjög mikilvægt innlegg í málaflokkinn.
Frú forseti. Þann 9. apríl 2014 gerði þáverandi ríkisstjórn ansi magnaðan samning við fyrirtækið United Silicon í Reykjanesbæ. Þessi samningur var í ljósi sögunnar kannski ekkert sérstaklega magnaður fyrir íbúana í Reykjanesbæ, en hann var þeim mun magnaðri fyrir þá sem eiga United Silicon. Þar er nefnilega að finna ýmis verulega safarík ákvæði, svo ég noti það orðalag, um afslætti og ívilnanir af ýmsu tagi. Fram kemur að fyrirtækið skuli greiða 15% tekjuskatt, sem er lægra en gengur og gerist, að almennt tryggingagjald skuli vera 50% lægra en önnur fyrirtæki þurfa að greiða, fasteignaskattur skuli vera 50% lægri, gatnagerðargjald 30% lægra o.s.frv. Í 7. gr. þessa samnings stendur: Hámark styrkhæfrar ríkisaðstoðar samkvæmt ákvæðum 5. og 6. gr. samnings þessa skal vera 484,8 milljónir íslenskra. Þetta er, uppfært til dagsins í dag, 506.527 þús. kr., ef eitthvað er að marka reiknivél Hagstofu Íslands. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hversu háar upphæðir er hér um að ræða hingað til af þeim 506 milljónum sem United Silicon hefur hlotið í ívilnanir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég segi það hér að ég veit ekki hver þessi tala er, en biðla til þingmannsins að annaðhvort senda óformlegt erindi til mín eða ráðuneytisins eða óska eftir skriflegri fyrirspurn til skriflegs eða munnlegs svars þar sem er hægt að taka þetta saman. En ég hef ekki svar á reiðum höndum.
Ég þakka ráðherranum svarið sem þó var ekki svar. Í framhaldi af því langar mig að beina annarri spurningu til hennar sem snýr að ákvæði 19. gr., 2. tölulið. Hann snýr nefnilega að skýrslugjöf. Það kemur fram, með leyfi forseta: „Til tryggingar á réttri notkun ívilnana skv. samningi þessum ber félaginu að senda atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti árlega skýrslu um framvindu fjárfestingarverkefnisins, hlut ívilnunar í framgangi þess, samtals fjárhæð veittrar ríkisaðstoðar á undanförnu ári og tilgreiningu á annarri starfsemi aðila ef einhver er.“ Þessi samningur var undirritaður fyrir þremur árum og samkvæmt því ættu að vera komnar þrjár skýrslur í hús til ráðherra. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Hefur þeim skýrslum ekki verið skilað? Eru þær opinberar [[Forseti hringir.]]eða þarf að fara fjallabaksleið til þess að komast í þær?
Frú forseti. Ég hef a.m.k. ekki orðið vör við skýrslu sem hefur komið inn í ráðuneytið frá því að ég tók þar sæti. Ef skýrslum á að hafa verið skilað þá vona ég að þeim hafi verið skilað. Hafi þeim ekki verið skilað þá er það ákveðið vandamál. Hvernig umgjörðin um þessi skýrsluskil er þekki ég ekki. Ef það er ekki einhver sérstakur trúnaður um skýrsluskilin þá vona ég að þær séu annaðhvort á heimasíðu ráðuneytisins eða a.m.k. falla þær mögulega undir upplýsingalög og það er þá hægt að óska eftir þeim. Ef ekki gildir ekki sérstakur trúnaður um þær er sjálfsagt að eiga frumkvæði að því sjálf að birta þær eða koma með þær. Að öðru leyti hvernig þessi fjárfestingarsamningur er í nákvæmari atriðum þekki ég ekki. Hvort þessu hefur verið skilað árið 2015 væntanlega og 2016, fyrir mína tíð, þá hef ég a.m.k. ekki fengið upplýsingar um það. En ég hef svo sem ekki fengið upplýsingar um það, hvorki af eða á.
Frú forseti. Nú liggur fyrir þinginu fjármálaáætlun sem að óbreyttu neyðir opinberu sjúkrahúsin til að draga saman seglin. Á sama tíma er óljóst með hvaða hætti heilbrigðisþjónusta í landinu er að þróast. Þannig segir á vef landlæknis, með leyfi forseta: „Túlkun ráðuneytisins á heilbrigðislögunum gerir það hins vegar að verkum að einkarekstur og einkavæðing á sviði sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu og sjúkrahúsþjónustu getur haldið áfram að vaxa hér á landi í skjóli samnings Sjúkratrygginga Íslands og Læknafélags Reykjavíkur og sjúklinga sem greiða fyrir aðgerðir úr eigin vasa.“ Og síðar: „Meðan svo er, er vandséð hvernig heilbrigðisyfirvöld geta haft stjórn á því hvert opinbert fjármagn rennur til heilbrigðismála og hvaða rekstrarform verða ríkjandi í íslensku heilbrigðiskerfi.“ Við getum með öðrum orðum átt von á því, gegn vilja almennings, að hér þróist tvöfalt kerfi. Annars vegar þar sem allur þorri almennings notar hið vanfjármagnaða opinbera kerfi og svo hitt, einkarekið kerfi sem að megninu til verður greitt af almannafé en fólk getur svo ef það vill og á peninga greitt aukalega og sótt sér þjónustu. Það var í sjálfu sér ánægjulegt að heyra ráðherra segja hér áðan að hann vildi koma skikki á galskapinn með nýjum lögum. Hv. þm. Oddný Harðardóttir hefur lagt fram frumvarp sem tryggir aðkomu Alþingis að ákvörðunum um frekari einkarekstur og einkavæðingu; með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um sjúkratryggingar er varða samninga um heilbrigðisþjónustu. Þar er gert ráð fyrir að ályktun Alþingis liggi til grundvallar þeim samningum sem hæstv. heilbrigðisráðherra gerir vegna læknaþjónustu í einkarekstri. Tilgangur frumvarpsins er augljós: Að ráðherra hafi skýrt umboð lýðræðislega kjörinna fulltrúa þjóðarinnar hverju sinni áður en hann gengur til samnings við einkaaðila um rekstur mikilvægra grunnstoða heilbrigðiskerfisins. Í dag getur hann ráðið þessu dálítið sjálfur. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann styðji markmið frumvarpsins og muni leggja því lið.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður er á svipuðum nótum og hv. þingmaður hér áðan. Ég ítreka að mér þykir þörf á og ástæða til að skerpa í lögum hvernig fyrirkomulag er á einkarekstri í spítalaþjónustu og er að hefja vinnu í ráðuneytinu til að skoða hvernig það sé best gert. Ég er meðvitaður um tillögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur og held að að einhverju leyti sé rétt hugsun þar á bak við. Útfærslan má samt kannski ekki koma inn í að Alþingi þurfi að taka ákvörðun um samninga við hvern einasta tannlækni, þannig að við þurfum að útfæra hvernig við viljum gera þetta. Það kemur mér að sumu leyti á óvart þegar ég fer að kafa ofan í þessa sögu að gerð var breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu 2007 þar sem tekið var út ákvæði um að ráðuneyti þyrfti að veita sérstakt starfsleyfi fyrir slíkri starfsemi. Ég velti því fyrir mér, kannski einkum eftir alla þá umræðu sem varð hérna fyrir ekki mörgum misserum um mögulegt og væntanlega mögulegt einkasjúkrahús sem átti að byggja uppi í Mosfellsbæ, ef ég man rétt, að Alþingi skyldi ekki hafa borið gæfu til að taka skurk í því að skoða þessi mál þá. En ég mun og er að beita mér í ráðuneytinu fyrir því að skoða þetta. Varðandi fjármálaáætlun erum við auðvitað að ræða hana á miklu stærri grundvelli en í henni er gert ráð fyrir verulegri innspýtingu í málaflokk heilbrigðismála, vissulega að miklu leyti í uppbyggingu nýs Landspítala en það er ekkert aukaatriði í þróun og uppbyggingu íslensks heilbrigðiskerfis, það er þvert á móti lykilatriði. Í þeirri áætlun er sömuleiðis talsvert fleira af nýjum og mikilvægum verkefnum sem munu styrkja íslenska heilbrigðisþjónustu næstu fimm árin.
Frú forseti. Ég veit svo sem ekki hvort hæstv. heilbrigðisráðherra beitti sér sérstaklega fyrir því á síðasta þingi að þetta mál í Mosfellsbæ yrði sérstaklega tekið á dagskrá, en það má vel vera. En því miður er það samt sem áður svo að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar gefur bara fullt tilefni til að óttast hið versta. Á ársfundi Landspítalans var t.d. dregin upp frekar dökk mynd af þróun heilbrigðiskerfisins. Forstjóri lýsti þar baráttu sinni við fjárveitingavaldið og segir að spítalinn sé með helmingi lægra fjárframlag en sambærileg stofnun á Norðurlöndum. Hann segir, með leyfi forseta: „Ég vil vera alveg heiðarlegur við ykkur og segi því að ég eiginlega skil bara ekkert í þessu. Hvernig má það vera að vel meinandi stjórnvöld neiti að horfa á blákaldar staðreyndir sem við súmmerum upp með gagnaöflun og upplýsingagjöf. Hvað erum við að gera vitlaust? Hvernig má þetta vera, þegar það gengur svona vel á Íslandi?“ Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé rétt að skrúfa fyrir þennan krana sem einkarekin [[Forseti hringir.]]læknastarfsemi virðist geta tappað endalaust af. Mun þá hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að þingið fái að stjórna krananum?
Virðulegur forseti. Það má kannski segja að þingið stjórni tappanum. Það er þingið sem setur fjárlög og þingið sem ákveður fjárveitingar [[Gripið fram í: Meiri hluti þingsins ...]]- meiri hluti þingsins, og Alþingi tekur þessa ákvörðun. [[Gripið fram í: Ráðherrar ráða.]]Ráðherra setur ekki fjárlög. Það er alveg skýrt. Hins vegar setjum við stefnu og vinnum úr fjárlögum og eftir þeim. Ég er sammála þeim sem hafa talað um það í umræðunni að síðustu árin og áratugina hafi verið ákveðið stjórnleysi í skipulagi íslensks heilbrigðiskerfis. Þetta kemur ekki bara fram í misræmi í vexti einkarekinnar þjónustu hjá sérfræðingum versus heilsugæsluna eða þróun hjá Landspítalanum, sérstaklega eftir hrun, miðað við aðra spítala annars staðar. Þetta kemur líka fram í því hvar við byggjum upp þjónustu og hvert einstaklingar leita sér þjónustu. [[Forseti hringir.]]Einn stór vandi í kerfinu er að fólk leitar sér þjónustu á röngum stað og oft dýrari þjónustu. Mér er full alvara við að koma betra skikki á þessi mál.
Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra vegna þeirra tíðinda að útlit sé fyrir að ekki verði lengur hægt að bjóða fólki með þroskahömlun upp á diplómanám í myndlist því að ekki hafi fengist fjármagn til að halda námsbrautinni áfram. Fram kom í fréttum á dögunum að mikill niðurskurður hafi verið á þessu sviði og skólastjóri Myndlistaskólans í Reykjavík, sem haft hefur umsjón með náminu, segir að ráðuneytinu hafi verið sent bréf í febrúar en að niðurstaða liggi ekki fyrir í málinu. Hæstv. forseti. Hér er um fámennan hóp að ræða, en ég hygg að þetta nám skipti hann miklu máli og auki lífsgæði hans umtalsvert. Ekki verður annað séð af fréttum af náminu en að aðsókn hafi verið mikil og að færri hafi komist að en vildu. Þá hefur komið fram að það er mat stjórnar Fjölmenntar að með diplómanámi fyrir fólk með þroskahömlun hafi verið brotið blað í menntun þessa hóps og að með því sé raungerð sú stefna að allir skuli eiga kost á að njóta menntunar og skóla án aðgreiningar á öllum skólastigum eins og kveðið er á um í alþjóðlegum mannréttindasamningum. Mig langar af því tilefni að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir því með einhverjum hætti að fjármagn verði tryggt til þessarar starfsemi.
Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta var í fréttum núna um daginn og bréf kom frá Myndlistaskólanum í Reykjavík til ráðuneytisins í febrúar, ef ég man rétt. Ég sat síðast í morgun fund með Þroskahjálp vegna þessa máls. Ráðuneytið hafði enga aðkomu að því að þetta nám er að gefa upp öndina, ef svo mætti segja. Þetta er gert í gegnum Fjölmennt sem hefur samning við menntamálaráðuneytið upp á 230–250 millj. kr. á ári og þar undir eru vistuð ýmis verkefni. Það er ákvörðun á þeirra vegum sem leiðir til þeirrar niðurstöðu sem þarna hefur verið til umræðu. Málið er fyrst að koma til umræðu og athugunar í ráðuneytinu hjá mér um þessar mundir og ég ítreka að fjárheimildirnar sem fyrir liggja í þeim efnum eru ákvarðaðar af Alþingi og ráðherrann hefur ekki neina digra sjóði til að ganga í. Það er bara svo einfalt eins og það liggur fyrir í orðum mínum. Þetta byggist sem sagt á ákvörðun Fjölmenntar þar sem tekin er ákvörðun um að hætta þessu námi. Áður er fordæmi fyrir því að diplómanám hafi verið komið í gang á vegum Fjölmenntar og Þroskahjálpar við Háskóla Íslands og það gengur áfram þó að Fjölmennt hafi dregið sig út úr fjármögnun á því. Myndlistaskólinn í Reykjavík virðist ekki treysta sér til að halda þessu lengur áfram að óbreyttu og þá þarf einfaldlega að fara yfir þá stöðu frá öllum hliðum og taka síðan ákvarðanir um það hvernig því verður fram haldið.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Þetta segir okkur kannski eitthvað um það hver staða skólanna er, fjárveitinga til þeirra, að eitthvað vanti þarna upp á. Því í þessu samhengi er óhjákvæmilegt að benda á að í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem við fullgiltum hér síðastliðið haust og skuldbundum okkur til að virða og framfylgja, er mikil áhersla lögð á skyldur stjórnvalda til að tryggja fötluðu fólki jöfn tækifæri á við aðra. Það er sérstaklega tiltekið að það skuli í því skyni vera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja fötluðu fólki tækifæri til menntunar og þátttöku í menningarlífi. Því vil ég spyrja ráðherra: Ber okkur ekki skylda til að uppfylla þetta og fylgja þessu eftir?
Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu ber okkur að fylgja eftir þeim ályktunum og samþykktum sem Alþingi gerir. Það á jafnt við um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra sem og fjárlög íslenska ríkisins ár hvert. Myndlistaskólinn í Reykjavík er sjálfstæð stofnun með samning við menntamálaráðuneytið sem inniheldur væntanlega ekki greiðslur vegna þessa náms þar sem þær hafa komið til skólans eftir öðrum leiðum, úr samningi sem menntamálaráðuneytið gerði við Fjölmennt. Vandinn verður til vegna þess að einn samningsaðili ráðuneytisins treystir sér ekki lengur til að fjármagna einhverja þjónustu sem þarna hefur verið um að ræða. Þá er það úrlausnarefni okkar að leita leiða til að geta látið þetta ganga áfram. Niðurstaða í því er ekki komin. En ég ítreka það sem ég sagði áðan, til þess að við getum fundið einhverja niðurstöðu þarf fjármuni. Samningar við sjálfstæða aðila á markaði, eins og Myndlistaskólann í Reykjavík, [[Forseti hringir.]]og samningsgerð, heyra nú undir lög um opinber fjármál. Það er ekki sama hvernig þeir samningar eru gerðir.
Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar til næstu fimm ára kemur fram að Ísland ætlar að draga mun meira úr framlögum til þróunarmála en síðasta ríkisstjórn ákvað. Einnig stendur til að fækka samstarfslöndum í Afríku. Verði áætlunin samþykkt mun Ísland greiða helmingi minna til þróunarmála en ríkisstjórn VG og Samfylkingarinnar ætlaði sér að ná við mun verri efnahagsaðstæður en nú ríkja. Það þarf varla að minna á að Ísland hefur undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar um að fylgja markmiði Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki veiti 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Með því að halda prósentutölunni nú á sama stað og árið 2011 erum við ekki bara að gera lítið úr orðspori okkar á alþjóðavísu, heldur erum við að víkjast undan siðferðislegum skyldum okkar sem efnaðs samfélags til að aðstoða þau allra fátækustu í þessum heimi. Nú vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra sem hefur síðastliðin ár sýnt velvilja til þróunarmála bæði í orðum, ræðum og í atkvæðagreiðslu: Er það virkilega með hans fyllsta stuðningi að dregið er saman í framlögum Íslands til þróunarsamvinnu eins og fram kemur í fjármálaáætluninni til næstu fimm ára?
Frú forseti. Ég vil í fyrsta lagi halda því til haga að það er ekki verið að draga úr framlögum til þróunaraðstoðar. Bæði er það þannig að hlutfallið sem við styðjumst við er ekki að lækka, þ.e. hlutfall af landsframleiðslu, og á sama tíma er landsframleiðslan í örum vexti sem þýðir að við erum að setja stóraukna fjármuni í þróunaraðstoð í krónum mælt. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að við erum, miðað við þau markmið sem við höfum sett okkur í gegnum tíðina, enn mjög langt frá því að vera komin í mark. Við erum með þessa skuldbindingu, 0,7%, og við höfum í reynd hér í þinginu verið að horfa á það að komast a.m.k. hálfa leið, upp í um 0,35%. Það er alveg rétt að það hafa verið uppi fögur orð í þinginu um að þetta skuli gert bara á morgun eða hinn, þ.e. í fjárlaga- og ríkisfjármálalegu samhengi eftir svona þrjú til fjögur ár. Framlögin á undanförnum árum fóru lægst á árunum 2011 og 2012, ólíkt því sem hv. þingmaður virðist halda, en þá fóru þau alveg niður í 0,2%. Síðan þá hafa þau verið að stíga. Við erum komin með þau núna upp í um 0,25% og það þýðir að við höfum verið að hækka framlögin frá því sem lægst var á árinu 2010, 2011 rétt rúmlega 3,5 milljarðar, upp í um 7 samkvæmt áætluninni sem hér er til umræðu. Það er auðvitað veruleg aukning. Þetta mál verður að fá sinn sess í umræðunni um skiptingu fjármunanna til framtíðar. Við erum að bæta í. [[Forseti hringir.]]Okkur gengur illa að hækka hlutföllin m.a. vegna þess að það er svo mikil áskorun [[Forseti hringir.]]þegar landsframleiðslan vex segjum um 7% eins og á við í fyrra. [[Forseti hringir.]]Þessi málaflokkur er eins og allir aðrir málaflokkar undirsettur því [[Forseti hringir.]]lögmáli sem svo erfitt er að fást við í [[Forseti hringir.]]þinginu að peningarnir eru af skornum skammti.
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna hæstv. forsætisráðherra skýlir sér á bak við krónutölurnar þegar alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist snúast um prósentu og prósentuhlutfall af vergum þjóðartekjum, ekki krónutölu. Þetta veit hæstv. forsætisráðherra mætavel. Hvers vegna vill ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra ekki setja sér metnaðarfyllri markmið um hærri framlög? Er það virkilega svo að það verður arfleifð þessarar ríkisstjórnar að draga saman fjármuni til þeirra sem mest þurfa á stuðningi að halda og að fækka samstarfsríkjum í þróunarsamvinnu? Hvaða ráðherrar eru það innan raða ríkisstjórnarinnar sem hafa ekki áhuga á þróunarsamvinnu? Vill hæstv. forsætisráðherra ekki að Ísland leggi sín lóð á vogarskálarnar til að styðja fátækustu þjóðir þessa heims til bjargálna?
Frú forseti. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt að við erum hvorki að lækka hlutföllin né krónutöluna. Við erum að stórauka krónutöluna og við höfum smám saman á undanförnum árum hækkað hlutföllin.
Það snýst ekki um …
En ég hef rakið það að okkur hefur ekki á undanförnum tekist að uppfylla þau markmið sem við höfum sett okkur. Það er miður. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni að við sem þjóðfélag sem hefur tyllt sér efst á lífskjaralista í heiminum, við sem þjóðfélag sem framleiðir hvað mest á mann í heiminum, við skipum okkur þar meðal þeirra 10–15 þjóða sem mest verðmæti skapa á mann, við hljótum að þurfa að horfa til þess að láta meira af hendi rakna í málaflokka eins og þennan. [[Gripið fram í.]]Staðreyndin er sú [[Gripið fram í.]]í þessu samhengi …
Ræðumaður sem er í ræðustól hefur orðið.
[[Gripið fram í.]] Staðreyndin er sú …
Forseti biður þingmenn um að gefa ræðumanni hljóð.
Staðreyndin er sú að í þeirri áætlun sem núna liggur fyrir þá erum við að gera það. Við erum kannski ekki að gera eins mikið og hv. þingmaður hefði viljað og við [[Forseti hringir.]]náum [[Gripið fram í.]]ekki alþjóðlegum markmiðum okkar, [[Forseti hringir.]]enda ættu menn að þekkja það ágætlega hér í þessum þingsal [[Forseti hringir.]]þegar við höfum verið að ræða ríkisfjármálaáætlunina að [[Forseti hringir.]]peningarnir eru af skornum skammti. [[Gripið fram í: Þetta er hneyksli.]]
Forseta hefur borist bréf, dagsett í gær, 25. apríl 2017, undirritað af formönnum þingflokka Framsóknarflokksins og Viðreisnar. Bréfið hljóðar svo: „Við upphaf þingfundar í dag var kosið til stjórnar Ríkisútvarpsins. Komið hefur í ljós að tveir aðalmenn, þau Kristín María Birgisdóttir og Stefán Vagn Stefánsson, voru ekki kjörgeng í stjórnina því að þau eru kjörnir sveitarstjórnarmenn. Við undirritaðar, formenn þingflokka Framsóknarflokksins og Viðreisnar, óskum því eftir að á næsta þingfundi verði kosið á ný til stjórnar Ríkisútvarpsins í stað þeirra tveggja.“ Á grundvelli þessa hefur mér borist tilnefning um Birnu Þórarinsdóttur og Guðlaug G. Sverrisson. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég Birnu Þórarinsdóttur og Guðlaug G. Sverrisson rétt kjörin sem aðalmenn í stjórn Ríkisútvarpsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 92/2016 um breytingu á XI. viðauka, er varðar rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið. Nefndin fjallaði um málið á fundi sínum og fékk á sinn fund fulltrúa utanríkisráðuneytis, innanríkisráðuneytis og Póst- og fjarskiptastofnunar. Reglugerðirnar tvær sem ákvörðuninni er ætlað að taka upp í samninginn fjalla um nethlutleysi og reikigjöld. Hugmyndin um nethlutleysi hefur birst í þeirri meginreglu að aðildarríki stuðli að því að notendur geti sótt efni og þjónustu á netinu að eigin vali og að fjarskiptafyrirtæki skuli upplýsa viðskiptavini sína ef gerðar eru ráðstafanir til netmismununar. Sú breyting sem hér er lögð til felur í sér að venjubundin umferðarstýring verður ekki sjálfgefin lengur, svo sem hvað varðar takmarkanir á gagnaflutningshraða og gagnamagni. Þá verður einungis heimilt að beita umferðarstýringu í hófi og í takmarkaðan tíma. Reikigjöld og sá kostnaður sem í þeim felst könnumst við flest við sem notað höfum farsíma á ferðalögum erlendis. Breytingin sem hér er lögð til felur í sér afnám sérstakra reikigjalda í júní á þessu ári. Óheimilt verður því að leggja viðbótargjald ofan á símtöl símnotenda á ferðum þeirra innan EES-svæðisins. Gerðunum er ætlað að bæta hag neytenda, stuðla að aukinni vernd þeirra og minnka kostnað með afnámi reikigjalda. Því er um mikilvægt neytendamál að ræða. Það er samhljómur í hv. utanríkismálanefnd um að leggja til við Alþingi að tillagan verði samþykkt óbreytt.
Frú forseti. Hér funduðum við til kvölds í gær um ýmis brýn mál sem ekki náðist að klára og dagskrá dagsins lá fyrir í gærkvöldi. Svo kemur eitthvert stress í mannskapinn þannig að það þarf að ryðja dagskrá til hliðar til að innleiða EES-mál. Stressið er til komið vegna þess að fyrir sex mánuðum gerði Ísland stjórnskipulegan fyrirvara við innleiðinguna og hefur sex mánaða frest til að innleiða. Ég spyr, frú forseti: Liggur ESA það mikið á að við innleiðum þetta, af því að nú er fresturinn til framkvæmda 15. júní en ekki þessi mánaðamót, liggur virkilega það mikið á að þingið þurfi að ryðja allri sinni dagskrá til hliðar til að ræða þetta mál í dag frekar en eftir helgi?
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, sem varðar ákvæði laganna um fjölda sveitarstjórnarmanna í fjölmennasta sveitarfélagi landsins, Reykjavíkurborg. Frumvarpið er samið í innanríkisráðuneytinu en efni þess hefur verið kynnt forsvarsmönnum Sambands íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar. Þá er frumvarpið efnislega skylt frumvarpi sem átta þingmenn fluttu á síðasta löggjafarþingi en sem hlaut ekki afgreiðslu á þeim tíma. Markmið frumvarpsins er að afnema þá lagaskyldu sem hvílir á Reykjavíkurborg að fjölga borgarfulltrúum úr 15 í a.m.k. 23 við næstu sveitarstjórnarkosningar og færa það aftur í hendur borgarstjórnar sjálfrar að ákveða hvort þörf sé á fjölgun borgarfulltrúa. Kveðið er á um fjölda sveitarstjórnarmanna í 1. mgr. 11. gr. sveitarstjórnarlaga. Segir þar að fjöldi sveitarstjórnarmanna skuli vera á bilinu 15–23 þar sem íbúar eru 50.000–99.999, en séu íbúar 100.000 eða fleiri skulu þeir vera 23–31. Þetta felur í sér að fjölga þarf borgarfulltrúum í Reykjavík úr 15 í að lágmarki 23 við næstu sveitarstjórnarkosningar sem fram fara á næsta ári. Í þessu felst breyting frá þeirri skipan mála sem verið hafði samkvæmt eldri sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998, og forvera þeirra, nr. 8/1986, þar sem sagði að í sveitarfélögum þar sem íbúar væru 50.000 eða fleiri skyldi fjöldi sveitarstjórnarmanna vera á bilinu 15–27. Borgarfulltrúar í Reykjavík eru nú 15 og hafa aldrei verið fleiri, að einu kjörtímabili undanskildu. Á kjörtímabilinu 1978–1982 var borgarfulltrúum fjölgað úr 15 í 21 en strax á næsta kjörtímabili ákvað borgarstjórn að fækka þeim aftur í 15 og hefur fjöldi þeirra verið óbreyttur síðan. Þó að í greinargerð með frumvarpi núgildandi sveitarstjórnarlaga séu færð fram tiltekin rök fyrir fjölgun borgarfulltrúa er það mitt mat, ekki síst í ljósi sjálfstjórnarréttar sveitarfélaga, að réttara sé að leggja það í hendur borgarstjórnar sjálfrar að ákveða hvort þeim beri að fjölga. Er því í frumvarpinu lagt til að tekin verði upp að nýju eldri skipan mála og borgarstjórn verði því áfram í sjálfsvald sett hvort fjöldi borgarfulltrúa verði óbreyttur eftir næstu sveitarstjórnarkosningar eða þeim fjölgað í allt að 27. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Í stuttu máli er ég hlynnt þessu frumvarpi. Ég kem úr borgarmálunum og þekki því stjórnsýslu Reykjavíkurborgar ágætlega og hef sjálf skoðanir á því hvernig hægt væri að hafa hana lýðræðislegri, straumlínulagaðri, hagkvæmari og slíkt. En mig langaði að koma hingað upp og segja af hverju ég held að þetta frumvarp sé gott. Ég held að það séu einmitt þeir sem vinna með stjórnsýsluna alla daga sem séu færastir um að meta hvernig það verður best úr garði gert. Það er ekki alltaf endilega ríkið sem veit best þar. Ég held að það sé mikið heillaspor að leyfa Reykjavíkurborg í þessu tilviki að vera sjálf með í fanginu hvernig þetta verður best úr garði gert þar sem kjörnir fulltrúar og embættismennirnir þar vita mest um það. Mig langaði þá í því samhengi að fá að spyrja hæstv. ráðherra, því að ég tek fyllilega undir það sem fram kemur í greinargerð frumvarpsins varðandi sjálfstjórnarréttinn hjá sveitarfélögunum, hvort það væri kannski til framtíðar litið hægt að skoða að þetta ætti ekki bara við um Reykjavíkurborg. Af hverju á þetta ekki bara við öll sveitarfélögin sem fengju þá sama vald til sín til að ákveða þetta?
Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að Reykjavíkurborg hefur ákveðna sérstöðu meðal íslenskra sveitarfélaga sem birtist okkur fyrst og fremst í stærð sveitarfélagsins umfram önnur sveitarfélög. Ætli Reykjavíkurborg sé ekki hátt í það að vera með þrisvar sinnum meiri íbúafjölda en næststærsta sveitarfélagið? Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hv. þingmanns, ég held að það sé þá eðlilegt að þeir sem þar stýra og stjórna geti tekið ákvörðun um þetta sjálfir. Ríkið leggur þar með almennan ramma til að starfa eftir sem öll sveitarfélög verða að fara eftir og þetta ákvæði hefði tekið til Reykjavíkurborgar og þessi breyting myndi hafa áhrif þeim megin. Þetta er ekki í raun neitt bann við því að Reykjavíkurborg geti fjölgað borgarfulltrúum heldur fyrst og fremst að þeir þurfa þá að bera ábyrgð á þeirri ákvörðun sjálfir.
Frú forseti. Þetta er svolítið óvenjulegt stjórnarfrumvarp vegna þess að hér er þá komið í stjórnarfrumvarpsbúning sérstakt áhugamál tiltekinna þingmanna eða stjórnmálamanna sem verið hefur á undanförnum árum, að ekki sé farin sú leið á Íslandi sem almennt er í nágrannalöndunum að eftir því sem bæir og borgir eru stærri séu lýðræðislega kjörnar stjórnir þeirra fjölmennari. Auðvitað má rökræða ýmiss konar viðmið í þeim efnum en almennt hefur það verið nálgunin í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við að þegar komið er upp í stærri sveitarfélög, bæi og borgir, sé eðlilegt að stjórnir þeirra sveitarfélaga séu mjög fjölskipaðar til þess að hleypa nærsamfélaginu að með sjónarmið sín og það sé margbreytilegt og kalli á að fjöldi fulltrúa sé umtalsverður og að þröskuldur fyrir því að ná kjöri sé lágur. Það verður hann sjálfkrafa með því að fjölga fulltrúum. Viðleitnin í þessa átt er sem sagt til að styrkja lýðræðið. Nú man ég ekki eftir því að núverandi hæstv. ríkisstjórn og flokkarnir sem að henni standa hafi sérstaklega gengið fram með það mál fyrir kosningar að þrengja að fulltrúalýðræðinu. Það er auðvitað það sem lagt er til hér, að þrengja að fulltrúalýðræði í sveitarstjórnum. Þó reyndar aðallega bara sveitarfélagi, Reykjavík. Ég er ekki hrifinn af þessu máli. Satt best að segja tel ég það mjög vitlaust. Ég tek ekki mark á því að langstærsta sveitarfélag landsins geti ekki látið það eftir sér í þágu virkara grasrótarlýðræðis og meiri nándar við íbúana að vera með sæmilega myndarlega fjölskipaða borgarstjórn. Ég einfaldlega tek það ekki gilt. Í stærstu bæjarfélögum annars staðar á Norðurlöndum, sem vissulega eru hundruð þúsunda, nokkur hundruð þúsund eða jafnvel upp undir milljón, er fjöldi kjörinna sveitarfulltrúa gjarnan á bilinu 50–80, ég man ekki alveg hvað. Ætli það séu ekki um 60 í Ósló. Þetta leiðir til þess að stjórnskipulagi er breytt og það er fámennari yfirstjórn eða borgarráð eða hvað menn vilja kalla það. Það er eiginlega regla fremur en undantekning að það eru allmargir kjörnir borgarstjórar. Það er einn aðalborgarstjóri og síðan allmargir kjörnir borgarstjórar, koma oft úr mismunandi flokkum, sem bera ábyrgð á ákveðnum málasviðum. Við erum mjög langt á eftir að því leyti. Ef við ætlum ekki að stíga einhver skref í þessa átt í Reykjavíkurborg, hvar ætla menn þá að gera það? Ég gagnrýni líka þetta „stjórnarfrumvarp“, sem ég set eiginlega innan gæsalappa, þetta er greinilega aðeins sérstakt áhugamál nokkurra þingmanna Sjálfstæðisflokksins, eða er þetta sérstakt baráttumál Viðreisnar og Bjartrar framtíðar? Ég spyr. Ekki heyrði ég það í kosningabaráttunni. En við vitum af áhuga tiltekinna Sjálfstæðismanna á þessu. Ég gagnrýni að úr því að þetta er engu að síður stjórnarfrumvarp sé það svona aumlega fram borið. Greinargerðin er ekki beysin. Hún kemst aðeins inn á örk nr. 2. Það er allt og sumt sem fyrir þessu er haft. Einu rökin sem hér er komið með er að þetta eigi að vera á valdi sveitarfélagsins, að sveitarfélögin eigi að ráða þessu sjálf. Samt á einungis eitt sveitarfélag að fá aukið frelsi til að ráða sér sjálft með breytingu frá gildandi lögum og það er Reykjavíkurborg. Af hverju er þá ekki opnað á að næstu bæjarfélög þar fyrir neðan, sveitarfélög, megi líka fækka eða þurfi ekki að fjölga? Ef Kópavogur dettur nú yfir 50 þúsundin, á hann þá ekki að fá að ráða því sjálfur hvort hann hefur kannski áfram þriggja manna hreppsnefnd? Þá komast þrír stærstu flokkarnir inn og önnur sjónarmið ekki. Við skulum tala mannamál um þetta. Auðvitað þrengir þetta að því að mismunandi sjónarmið og fjölbreytni endurspeglist í umræðum, stefnumótun og stjórnsýslu sveitarfélaganna. Rökin eru sem sagt þessi. Þetta er þannig upp sett í greinargerð þessa stjórnarfrumvarps, sem ég held að standist ekki þau viðmið sem á að fylgja stjórnarfrumvörpum, ég veit ekki betur en að það eigi að taka sérstaklega fram hvaða samráð hafi verið haft um málin og að það samrýmist stjórnarskrá og allt þetta, sniðmátið sem stjórnarfrumvörp eiga að fara inn í. Þessi greinargerð kemst hvergi inn í það. Hún er aðeins örfáar línu. Þar segir, með leyfi forseta: „Þó að í greinargerð með frumvarpi til sveitarstjórnarlaga (þingskjal 1250, 726. mál 139. löggjafarþings) séu færð fram tiltekin rök fyrir þeirri fjölgun borgarfulltrúa sem kveðið er á um í 5. tölul. 1. mgr. 11. gr. þykir ekki rétt í ljósi sjálfsstjórnarréttar sveitarfélaga að þvinga fram slíka fjölgun fulltrúa með lögum.“ Þetta er allt og sumt sem er lagt í það að rökræða málið, velta upp rökum með og á móti. Það á að henda út tiltölulega vel rökstuddri niðurstöðu sem var við lagasetningu á sínum tíma og þótti mjög hófsamleg, var í raun mikil málamiðlun, og teflt fram gegn því að það þyki rétt. Hverjum þykir það rétt? Er það almannarómur í landinu? Eða er það hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson? Þykir honum rétt að Reykjavíkurborg þurfi ekki að fjölga borgarfulltrúum? Þetta var þannig áður að þegar sveitarfélag fór upp fyrir 50 þús. íbúa átti fjöldinn að vera 15–27. Um leið og sveitarfélag náði 50 þús. íbúatölunni átti fjöldinn að vera að lágmarki sá sem hann er þá enn í Reykjavík. En nú búa í Reykjavík næstum 120 þús. manns, ekki satt? Það er rúmlega tvöfaldur sá fjöldi sem áður átti við. Þess vegna var það málamiðlun og tiltölulega vægt í sakirnar farið að halda sig við þá breytingu sem var lögfest á sínum tíma, á 139. löggjafarþingi. Ég sé ekki að útgjaldarökin, sem eru þá hitt sem þarna er nefnt, eigi að fá að vega mjög þungt. Eða hafa menn ekki efni á fulltrúalýðræðinu? Hér er frumvarpið að grípa inn í málefni þessa sveitarfélags, eða sveitarfélaganna. Og það er athyglisvert orðalagið, því að það er hvergi formlega og í sérstökum kafla eins og á að gera farið yfir við hverja var haft samráð um samningu frumvarpsins. Það segir í upphafi: „Frumvarp þetta er samið í innanríkisráðuneytinu en efni þess hefur verið kynnt forsvarsmönnum Sambands íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar.“ Hefur verið kynnt þeim. Þeir voru látnir vita af því að innanríkisráðuneytið væri að semja þetta frumvarp um málefni sveitarfélaganna. Með öðrum orðum: Þetta er ekki að þeirra ósk, ekki á grundvelli beiðni frá þeim aðilum. Nei, þetta er sérstakt áhugamál innanríkisráðuneytisins. Lesist: Hæstv. ráðherra Jóns Gunnarssonar. Nú veit ég ekkert um það hvaða afstöðu Reykjavíkurborg eða núverandi borgarstjórn þar hefur, enda er það ekki endilega úrslitaatriði þessa máls, því að löggjafinn hefur í gegnum tíðina séð ástæðu til að setja um þennan þátt lýðræðisfyrirkomulagsins tiltekinn lagaramma, að í sveitarfélögum skuli með viðmiðun við íbúafjölda þeirra vera að lágmarki svo og svo margir í sveitarstjórn. 3, 5, 7, 9, 11, 15. Og hér hefur sem sagt staðið til að þeim fjölgaði í Reykjavíkurborg í þá tölu sem er í gildandi lögum, þ.e. 23 hið minnsta. Mér finnst það ekki neinn nauðungarkostur þegar þarna er hvort sem er heilmikið svigrúm. Borgin þarf þá ekki að fara í nema þennan lágmarksfjölda sem væri samkvæmt gildandi lögum. Það eru mjög mörg góð og gild rök, og alveg sérstaklega held ég orðið í nútímanum, sem kalla á að við látum fyrirkomulag stjórnsýslu í svona mikilvægum einingum eins og sveitarfélögin og nærsamfélagið eru endurspegla fjölbreytileika samfélagsins betur en hann gerir ef að þessu er þrengt með tiltölulega fáum kjörnum fulltrúum sem myndar hærri þröskulda fyrir einstaka aðila með einstök baráttumál eða sjónarmið til að komast inn og ná kjörnum fulltrúum. Rökin fyrir þessu máli eru sem sagt að mínu mati ekki tæk. Þau halda ekki, duga ekki. Frumvarpið er aumt, aumlega fram borið. Það er ekki sómi að stjórnarfrumvarpi sem afgreiðir hlutina á svona ódýran hátt. Allra síst finnst mér það viðeigandi þegar í hlut eiga eins mikilvæg svið og lýðræðisfyrirkomulagið sjálft og hvernig um það er búið, hvort heldur er í sjálfu sér á vettvangi sveitarstjórna eða Alþingis. Ég legg til að hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála kalli þetta frumvarp til baka. Ég held að við höfum annað þarfara að gera á þessu vori. Hann ætti að sjá sóma sinn í því að þetta er hálfgert frumhlaup, að henda þessu svona aumu hingað inn. Ég sé ekki hvað hæstv. ráðherra ætlar sér að vinna sérstaklega með því. Ef það er rétt sem mér býður í grun og í raun og veru kemur fram í greinargerð frumvarpsins, að þetta sé sérstakt áhugamál ráðherrans sjálfs, hann hafi engar beiðnir fengið um þetta, hvorki frá Sambandi sveitarfélaga né Reykjavíkurborg, en hins vegar látið þá vita af því, kannski hringt í þá og sagt þeim að hann væri að ganga frá svona frumvarpi í ráðuneytinu, af hverju er þá verið að standa í þessu? Ég spyr. Ef borgarstjórn Reykjavíkur er málinu andvíg, segjum að öflugur meiri hluti í borgarstjórn Reykjavíkur sé andvígur þessu máli, hyggst ráðherra þá samt halda því til streitu að gera þetta? Jafnvel í andstöðu við borgina? Það væri gaman að vita. Er þetta svo brennandi hugsjónamál hjá hæstv. ráðherra? Hversu langt myndi hann ganga? Hafandi þó sagt og minnandi á það að ekki er endilega sjálfgefið að það ætti að ráða afstöðu Alþingis. Þá værum við að opna á að sveitarfélögin hvert og eitt, meira og minna öll, lítil og stór, ættu kannski að hafa miklu meira sjálfræði um þetta en er samkvæmt gildandi lögum. Menn hafa ekki að ástæðulausu ákveðið að setja um þetta tiltekinn lagaramma sem er þá stöðugur og liggur fyrir en er ekki þannig að sviptivindar í sveitarstjórnarpólitík geti þýtt að menn hendi sveitarstjórnarfulltrúum upp og niður eftir því hvernig vindar blása. Ég held að það væri ekki gott, alla vega þarf að vera einhver rammi þarna, af þeim augljósu ástæðum sem ég tel mig hafa farið yfir. Það eru góð og gild rök fyrir því að hlúa að fjölbreytni og virku lýðræði í nærsamfélaginu með því að hafa þröskuldana ekki háa, til að fá kjörna fulltrúa til að tala fyrir þeim málum sem menn bera fyrir brjósti hverju sinni. Mín fyrsta tillaga er sú, frú forseti, að hæstv. ráðherra kalli málið til baka en varatillaga að ekkert verði gert með þetta ef þetta lendir inn í nefnd. Ef þetta kæmi þaðan yrði frumvarpið fellt.
Frú forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, þ.e. fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Ég verð að taka undir með þeim þingmönnum sem hér stóðu, ég er ekki sammála þeirri nálgun sem hér er, m.a. varðandi það að það þyki ekki rétt í ljósi sjálfsstjórnarréttar sveitarfélaganna að þvinga fram slíka fjölgun fulltrúa með lögum. Þetta er sami ráðherra og íhugaði að taka skipulagsvaldið af Reykjavíkurborg varðandi Reykjavíkurflugvöll. Þá þótti það ekkert tiltökumál. Það virðist eiga við stundum að sjálfsstjórnarrétturinn sé í heiðri hafður en síðan virðist það ekki vera niðurstaðan. Þetta er líka ríkisstjórn samráðs og samtals eða hún lagði a.m.k. upp með það í byrjun. Mér finnst það svolítið sérstakt þegar við tölum um aukið lýðræði og aukna lýðræðisþátttöku að hér sé lagt til að setja það ekki sem skyldu að lýðræðisþátttakan verði aukin með lögum. Það hefur nú ýmislegt þurft að gera með lögum. Í gær vorum við að tala um jafnlaunavottun sem virðist þurfa að ganga fram með lögum til þess að við náum einhverjum árangri. Ef þetta nær fram að ganga eru auðvitað miklu meiri möguleikar, fleiri sjónarmið heyrast. Ég held að það geti klárlega orðið niðurstaðan. Fleiri flokkar komist að, líka litlu flokkarnir sem hingað til hafa ekki komist að, þannig að það verður meiri fjölbreytni. Fyrsti varafulltrúi hvers flokks í borginni er á launum þannig að við getum sagt að kostnaðaraukinn ætti ekki að verða neitt sérstaklega mikill, það er alla vega ekkert sem segir að það ætti að vera þannig. Auðvitað er hægt að breyta strúktúr í framhaldinu. Þessu myndu eflaust fylgja einhverjar breytingar á fyrirkomulagi vinnulags innan borgarstjórnar, t.d. yrðu meiri líkur á því að borgarfulltrúar væru í nefndum. Ég held að það sé líka færi til að ná aukinni breidd þannig að það myndi endurspegla breiddina í samfélaginu þegar fleiri flokkar kæmust að. Samband íslenskra sveitarfélaga sendi inn athugasemd við frumvarpið í fyrra þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Það er í samræmi við þá lýðræðislegu hugsun sem býr að baki sveitarstjórnarstiginu og reglum um kosningar til sveitarstjórna að sveitarstjórnarfulltrúar séu fulltrúar íbúa sveitarfélagsins og geti þar með á virkan hátt endurspeglað vilja íbúanna. Mikilvægt er þó einnig að hafa í huga að það stjórnskipulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir að gildi um starfsemi sveitarfélaga gerir ekki ráð fyrir mjög stórum sveitarstjórnum enda byggt á því að sveitarstjóri sjálf taki allar meiri háttar ákvarðanir um rekstur og stjórnsýslu sveitarfélagsins og beri á þeim ábyrgð.“ Þarna kemur líka fram að skiptar skoðanir séu innan borgarstjórnar um 11. gr. frumvarpsins sem þá var til umfjöllunar. Að baki tillögunni um fjölgunina lágu rök um að fjöldi borgarfulltrúa hefði verið óbreyttur frá 1908 með einni undantekningu, eins og hæstv. ráðherra rakti. En íbúafjöldi borgarinnar hefur tífaldast, þ.e. fjöldi kjósenda að baki hverjum borgarfulltrúa hefði þá farið úr rúmlega 800 í 8.000. Ég held að það sé alveg full ástæða til að við horfum til þessarar umsagnar og að sveitarfélögin sem þurfa að bregðast við þessu geti þá líka hugsað til þess. Það eru fyrst og fremst sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu sem eru með þennan íbúafjölda. Því miður er Akureyri ekki orðin svona stór þannig að hægt sé að fjölga bæjarfulltrúum í samræmi við þetta. Þó að við getum líka sagt sem svo að í ljósi þess að varafulltrúar séu margir hverjir virkir í sveitarstjórn eða borgarstjórn þá koma þeir frá sömu flokkum. Það eru ekki fleiri sem komast að. Það er auðvitað ekkert garanterað, það gætu verið fleiri sem kæmust inn fyrir tiltekinn flokk, það er ekki fullvíst að fleiri flokkar kæmust að en það eru að minnsta kosti meiri líkur á því. Í umsögn Reykjavíkurborgar er talað um að þrátt fyrir að borgarfulltrúar séu svona margir virkir, bæði aðal- og varafulltrúar, verði því ekki neitað, með leyfi forseta: „… að fagráð borgarinnar eru að stórum hluta skipuð fulltrúum sem sóttir eru út fyrir hóp borgarfulltrúa sem hafa jafnvel ekki átt sæti á viðkomandi framboðslistum í borgarstjórnarkosningum. Með það í huga má vel færa rök fyrir því að lýðræðislegra sé að fagráð í stjórnkerfi borgarinnar séu a.m.k. að stærri hluta en nú er skipuð borgarfulltrúum sem sækja umboð sitt með beinum hætti til kjósenda. Því markmiði má vissulega ná með fjölgun borgarfulltrúa …“ Svo er rakið að því sé hægt að ná með öðrum hætti með því að fækka fagráðum eða fækka fulltrúum í þeim. Það er auðvitað ekki skynsamlegt að mínu mati því að þá er í raun verið að minnka lýðræðislega aðkomu. Mér finnst það því ekki vera í átt til þess að auka hér lýðræði. Eins og ég sagði áðan eru borgarfulltrúar ekki sammála um þessa nálgun, hvorki nú né áður. Ég hef ekki hugmynd um hvaða skoðun nágrannasveitarfélögin hafa á þessu. Ekki er rakin umsögn þeirra um þetta mál enda snertir það fyrst og síðast borgina. En hin sveitarfélögin eru líka að vaxa þannig að það gæti allt eins orðið til þess að þau þyrftu að taka þetta til sín líka. Það sé óráð að gera þetta svona. Ég held að ef við gerum þetta ekki verði þetta ekki raunveruleikinn. Það er tilhneiging til þess að völdin haldist hjá þeim sem hafa þau. Ef þetta hefði verið heimilt myndi maður ætla að sveitarfélög myndu almennt fjölga hjá sér frekar en fækka af því að það er akkúrat það sem hefur gerst. Minni sveitarfélög hafa fækkað hjá sér. Það gerðist t.d. í mínu sveitarfélagi, fækkað var um tvo, sem er ekki skynsamlegt. Í hinum stóru sameiningum sem átt hafa sér stað víða um land eigum við að vera með fleiri fulltrúa en færri sem endurspegla sem flest sjónarmið alls staðar, hvort sem það er í hinum dreifðu byggðum eða hvort við tölum um borgina. Ég vona svo sannarlega að þetta mál verði ekki samþykkt. Þetta er líka spurning um aðkomu beggja kynja. Konum fjölgaði við síðustu sveitarstjórnarkosningar, hlutfallið fór upp í 44%. Þeim hefur hins vegar ekki fjölgað jafn mikið þegar kemur að æðstu stöðunum, hvort sem það eru sveitar- eða bæjarstjórar, eða oddvitar. Þó að við búum ágætlega hér í borginni þá er það ekki svo alls staðar. Við eigum frekar að gefa fleirum tækifæri til þess að takast á við það verkefni að fara í gegnum kosningar til þess að fá lýðræðislegt umboð til þess að starfa í nefndum sveitarfélaga. Hér í borginni erum við að reyna að hafa sem flest sjónarmið, m.a. í fagráðum, í hverfaráðum o.s.frv. til þess að auka aðkomu almennings. En fyrst og síðast held ég að ef fólk finnur það að fleiri hafa tækifæri og raunverulega möguleika til þess að geta náð kjöri, af því að það er nú þannig sem við upplifum það að við höfum frekar áhrif ef við náum kjöri frekar en ef við erum bara rödd úti í bæ sem við vonumst til að sé hlustað á, en það hefur auðvitað minna vægi. Mér finnst ekki vera færð nægjanleg rök fyrir því hér. Hér er talað um að útgjöld hjá Reykjavíkurborg sparist en ekki er talað um að vitað sé hversu mikill sparnaðurinn verði. Eins og ég sagði áðan eru fyrstu varafulltrúar á launum. Það er ekkert sem segir að stjórnkerfið gæti ekki breyst ef frumvarpið næði fram að ganga. Það er líka áhugavert að horfa til þess að ef það er ekki skylda er það bara ekki gert. Ég held að við þurfum að standa í fæturna hér, þingmenn, sem erum þessu ekki samþykk. Ég veit ekki til þess að eftir þessu hafi sérstaklega verið óskað. Miðað við þann ágreining sem birtist í umsögn Reykjavíkurborgar finnst mér óeðlilegt að verið sé að fara fram með frumvarp sem ekki hefur verið eindregin ósk um hjá þeirri borgarstjórn sem nú situr eða sat síðast þegar þetta mál var lagt fram. Mér finnst þetta vera reginmistök og vona svo sannarlega að málið nái ekki fram að ganga.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að biðjast afsökunar fyrst á að hafa ruðst inn á ræðustólinn áðan, ég var svo ákafur að ég fór eftir númerunum en ekki nöfnum, vona að þetta hafi ekki komið að sök. En að þessu frumvarpi. Mér er auðvitað málið skylt sem nefndarmaður í umhverfis-, samgöngu- og sveitarstjórnarmálanefnd, ef við nefnum hana þannig. Ég spyr mig eins og aðrir ræðumenn hver tilgangurinn sé með þessu frumvarpi. Mér þætti gaman að heyra rökin sem voru flutt þegar fulltrúum var fækkað úr 21 í 15 á sínum tíma, af hverju það var gert, ég man það ekki eða heyrði það ekki, en hver voru þau rök? Voru það sparnaðarrök eða eitthvað allt annað? Ekki eru rökin væntanlega aukið lýðræði, og þó, hver veit? Það gæti verið að tilgangurinn sé að halda fulltrúum sem fæstum. Þá vantar mig einhverjar skýringar á því, því að frumvarpið er klætt í þann búning að það megi fjölga fulltrúum, þannig að þetta vegur hvað á móti öðru og gerir frumvarpið, án kannski mjög skýrrar greinargerðar eða raka, tortryggilegt. Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. ráðherra skýra frá því hver skoðun segjum núverandi meiri hluta borgarstjórnar eða borgarstjóra væri á þessu frumvarpi. Auðvitað munum við í umhverfis- og samgöngunefnd fá fulltrúa allra framboða í borginni til þess að svara ef þetta gengur svo langt, frumvarpið verður ekki dregið til baka. Það er enn þá sérkennilegra eða gerir þetta frumvarp tortryggilegt að það beinist eingöngu að einu sveitarfélagi. Það er ágætt að ræða lýðræði í þessu sambandi. Menn hafa notað hér ágætisorð, nærlýðræði. Borgin hefur teygt sig núna yfir á annað sveitarfélag, Kjalarnes, yfir Mosfellsbæ. Það er eðlilegt bæði þess vegna og vegna þess að íbúum hefur fjölgað stórlega og mun gera það áfram á allra næstu árum að fjölga fulltrúum beinlínis, að það sé raunverulega bundið að fulltrúum skuli fjölga. Það er tilhneiging til aukins lýðræðis í borginni. Við sjáum það á hverfaráðum, við borgarstjórn og tilraunum til þess að fá íbúana til þess að segja skoðanir sínar á framkvæmdum í hinum og þessum hverfum. Allt stefnir það í sömu átt að styrkja þetta nærlýðræði sem við nefnum svo. Það væri þá eðlilegt að hugsa þá hugsun til enda að hér væru raunveruleg hverfaráð með raunverulegum hverfastjórum sem hefðu heldur meiri völd en nú er sem snúast aðallega um það að raða peningum í nokkrar framkvæmdir, þ.e. það eru íbúakosningar, engir sérstakir hverfisstjórar. Það er þekkt úr mörgum borgum sem eru álíka stórar eða aðeins stærri en Reykjavík að þar háttar öðruvísi til. Svo má nefna það líka að það eru komin æ fleiri verkefni á könnu sveitarstjórna almennt í landinu og þar með Reykjavíkur líka. Það er vandséð af hverju það mælir ekki með fleiri kjörnum fulltrúum þannig að það er ekkert óeðlilegt að þeir séu 21 eða 20 plús, fjarri því. Það má líka velta fyrir sér, nota tækifærið og hugsa fyrir sér sameiningu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Kannski þyrfti þá að breyta lögum á nýjan leik, en það er freistandi að sjá fyrir sér eitt öflugt sveitarfélag með alvöru borgarstjórum, undirborgarstjórum, en það er auðvitað framtíðarmúsík sem ég ætla ekki að eyða tíma í hér. En allt hnígur þetta kannski í sömu átt, að búa til öflugar sveitarstjórnareiningar með nægilega mörgum kjörnum fulltrúum til þess að lýðræðið sé virkt, verkaskipting sé virk og, eins og áður hefur komið fram, að stjórnmálaflokkar eða íbúahreyfingar eða þverpólitískir listar hafi raunverulega möguleika á því að koma að stjórnum sveitarfélaga. Til að gera þetta stutta mál enn nú styttra þá er ég sammála þeirri skoðun hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að frumvarpið eigi að draga til baka. Ef það er ekki gert þá munum við auðvitað fjalla um það í nefndinni og kalla til okkar bæði fulltrúa samtaka sveitarfélaga og ólíkra framboða í borginni.
Virðulegi forseti. Afsakið, biðst forláts, var að koma af ársfundi Landsvirkjunar, stendur eitthvað í mér eftir þá heimsókn. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem hefur þann eina tilgang að breyta því að borgarfulltrúum fjölgi miðað við að það séu hlutfallslega jafn margir sveitarstjórnarmenn sem stýri stærsta sveitarfélagi landsins og stýri öðrum sveitarfélögum. Af einhverjum ástæðum virðist sveitarstjórnarráðherra ekki hugnast það. Ég velti því fyrir mér og klóra mér aðeins í kollinum yfir því að við séum yfir höfuð að ræða þetta mál. Þótt ríkisstjórnin hafi svo sem ekki verið sú öflugasta við að koma málum til umræðu á hv. Alþingi, þá eru alveg önnur mál sem væri hægt að ræða hér en þetta mál, sem virðist vera áhugamál hæstv. ráðherra. Er þetta endurflutningur á þingmannamáli? Hver er að biðja um þetta mál? Hver er þörfin á því að leggja fram þessa mjög svo sértæku breytingu á lögum um sveitarstjórnir? Er það Samband íslenskra sveitarfélaga sem hefur kallað eftir þessu eða er það borgarstjórn? Er það sveitarstjórn þessa eina sveitarfélags sem lögin munu hafa áhrif á? Ég minnist þess ekki að slíkt hafi verið gert. Ég minnist þess reyndar að flokkssystkin hæstv. ráðherra hafi notað sér þá lagaheimild sem er til eða þau lög sem kveða á um fjölgun aðalmanna í pólitískum skylmingum við aðra í sveitarstjórn. Ég minnist þess ágætlega og hef heyrt ýmislegt í þá veru. En erum við á hv. Alþingi að taka þátt í einhverjum svoleiðis skylmingum í borgarstjórn Reykjavíkur þó að flokkssystkin hæstv. ráðherra séu einhverrar skoðunar og vanti einhverjar verjur í sitt vopnabúr? Ég skil þetta ekki. Það eru einfaldlega efnisleg rök fyrir því að kveðið sé á um fjölda aðalmanna, fjölda sveitarstjórnarmanna í sveitarstjórnarlögum og að þeir séu í ákveðnu hlutfalli við það hversu margir búa í hverju sveitarfélagi. Hvaðan koma þessar tölur 15–27? Af hverju 15? Af hverju er það einhver heilög tala hjá hæstv. ráðherra ef hann telur að fjöldi íbúa skipti engu máli? Af hverju ekki bara að afnema neðri mörkin? Af hverju ekki bara núll? Eigum við kannski að hafa það einn, við getum kannski sammælst um það, eða þrjá? Það er oft gott að hafa þrjá í ráðum, ef sveitarstjórn telur það. Af hverju er ráðherra að skipta sér eitthvað af því fyrst að hlutfall kjörinna sveitarstjórnarfulltrúa á ekki að vera í neinu samræmi við íbúafjölda? Af hverju 27? Er það einhver aðdáun á Jimi Hendrix og Janis Joplin sem dóu 27 ára gömul? Hver er sú tala? Ég átta mig einfaldlega ekki á því. Ég held að það sé verið að eyða tíma hv. Alþingis í einhvers konar einkamál hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sem er lagt fram af ekki neinni annarri þörf en þeirri að koma sér inn í einhvers konar deilur - varla deilur, ég ætla ekki einu sinni að virða það með svo göfugum orðum - í sveitarstjórn Reykjavíkur um fjölda fulltrúa, ég hef heyrt margt í þá veru, og að mínu viti stappar það grunsamlega nærri því að vera einfaldlega lýðskrum, að láta eins og það sé einhvers konar annarleg sjónarmið sem ráði för á bak við það hversu margir fulltrúar eigi að vera og að þeim sé fjölgað eftir gildandi lögum. Ég gef ekki mikið fyrir þann málflutning sem ég hef heyrt þó nokkuð víða þó að það sé bundið við flokka í minni hluta í borgarstjórn, sveitarstjórn Reykjavíkur. Ég skil ekki þörfina á bak við það að leggja fram þetta frumvarp. Ég heyrði að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fór hér yfir möguleika á því hvað væri hægt að gera í raunverulegum breytingum innan sveitarstjórna eins og í Reykjavík með því að koma upp hverfastjórnum og skipta upp borgarstjórn í einhvers konar hverfastjórnir. Það eru frekar uppbyggilegar vangaveltur um það hvernig fjölda manna í sveitarstjórn sé best fyrir komið þar sem íbúar eru 50 þúsund eða fleiri. Það væri eitthvað sem væri gaman að taka þátt í, en ekki að ræða frumvarp sem gerir ekkert nema að breyta ákvæðum hvað varðar eitt sveitarfélag á landinu og sveitarfélagið sjálft hefur ekkert sérstaklega kallað eftir því. Sveitarfélagið er bara í undirbúningi með að fara eftir þeim lögum sem ríkja um þetta. Það skyldi þó ekki vera að það ætti að gera þetta núna, koma þessu í gegn ári fyrir sveitarstjórnarkosningar þannig að einhverjir geti trommað upp með að það verði eitthvert kosningamál í sveitarstjórnum hversu margir sveitarstjórnarfulltrúar eigi að vera? Er það kannski málefnaþurrð minni hlutans í borgarstjórn Reykjavíkur sem veldur því að við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum? Ég veit það ekki. Það er kannski skynsamlegasta skýringin sem ég hef heyrt á þessu. Ég tel að fyrir breytingum sem þessum þurfi að vera mjög málefnalegar og ríkar ástæður til að stíga inn í það ferli sem lög gera ráð fyrir hvað varðar þróun stjórnsýslustigs hjá einni sveitarstjórn. Það held ég að sé ekkert léttúðugt mál. Hér er Alþingi farið að seilast inn á annað stjórnsýslustig og það eiga að vera meiri og málefnalegri rök að baki slíku en hæstv. ráðherra hefur lagt fram eða finna má í greinargerðinni. Hvað ætlum við svo að gera í framtíðinni ef fleiri sveitarfélög ná þessu marki eða þegar sveitarfélög sameinast og það verða kannski mjög stór og fjölmenn sveitarfélög? Ætlar Alþingi með einhverjum sérbreytingum alltaf eftir því hvernig pólitískir vindar blása í ráðuneytisstól hvers tíma að stíga þar inn í? Það er ekki sérstaklega faglegt. Það er einfaldlega ekki faglegt. Ég vildi óska þess að hæstv. ráðherra sæi sóma sinn í því að draga þetta frumvarp til baka, sæi að það er skynsamlegast að þetta fari bara fram eftir þeim brautum sem varðaðar hafa verið í lögum og allir gera ráð fyrir og gauki kannski einhverjum öðrum pólitískum baráttumálum að flokkssystkinum sínum í minni hluta í borgarstjórn Reykjavíkur, en væri ekki að blanda okkur á hv. Alþingi inn í það. Við skulum ekki fara að breyta lögum hér bara af því að. Ég myndi fara fram á það við hæstv. ráðherra að hann drægi frumvarpið til baka, eða munum við fara að sjá að hann gangi niður þingmannamálalista Sjálfstæðisflokksins frá síðustu ríkisstjórn, ætlar hann að fara að endurflytja öll þingmannamálin, eða eru þetta forgangsmálin sem á að fara í núna? Það þykir mér miður ef svo er. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hugsa sinn gang aðeins og velta fyrir sér hver sé raunveruleg ástæða þess að hann leggur málið fram og einfaldlega draga það til baka.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á sveitarstjórnarlögum. Ég vil taka undir það sem sagt hefur verið í umræðunni, að þetta er eiginlega stórskrýtið mál. Þessi ríkisstjórn er orðin 100 daga gömul og hér koma fram fyrstu málin sem segja má að komi beinlínis frá ríkisstjórnarflokkunum vegna sérstakra pólitískra áherslna eða slíks. Í gærkvöldi ræddum við mál um jafnlaunavottun sem kom frá Viðreisn og var í aðdraganda kosninganna þeirra stóra mál sem þau lönduðu síðan í gegnum stjórnarmyndunarviðræður og við ræddum í gær og munum vonandi halda áfram að ræða hér á eftir. Önnur mál sem við höfum verið að fjalla um frá ríkisstjórninni eru mál sem eru lögbundin af einhverjum ástæðum sem ríkisstjórninni ber að koma með, líkt og ríkisfjármálaáætlun eða þá EES-innleiðingar og annað slíkt. Nú er svo komið að við erum að sjá hér fyrsta pólitíska mál ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem ekki er runnið undan rifjum kerfisins í þeim skilningi að ekki verði hjá því komist að mæla fyrir því eða leggja það fram. Hvaða mál er það? Er það pólitískt baráttumál sem rætt var sérstaklega í aðdraganda kosninga, sem var á límmiðum og bæklingum og plakötum með andlitsmyndum af forystumönnum Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda kosninga? Nei, svo er ekki. Hér er alveg stórfurðulegt mál í raun um að ræða því að þetta er endurflutningur á þingmannamáli. Þetta er dellumál nokkurra þingmanna Sjálfstæðisflokksins frá síðasta þingi, frá síðasta kjörtímabili. Það eru nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem eru með það á perunni að vera í stjórnarandstöðu við meiri hluta borgarstjórnar í Reykjavík. Sem eru bara með það á heilanum að það hljóti að vera betra að hafa sem fæsta borgarfulltrúa vegna þess að þeir séu að meðaltali alveg ómögulegt fólk vegna þess að það vilji svo illa til að þeir séu að jafnaði ekki Sjálfstæðismenn. Svo kemur ráðherrann hér með algjörlega samhljóða mál og mál sem borið er upp af nokkrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins; Sigríði Á. Andersen, Birgi Ármannssyni, Brynjari Níelssyni, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, Jóni Gunnarssyni, Söndru Dís Hafþórsdóttur, Unni Brá Konráðsdóttur, Vilhjálmi Árnasyni, öllum þáverandi hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, og er nú borið fram sem stjórnarfrumvarp. Metnaðarleysið er í slíkum lægðum að maður á bara ekki eitt aukatekið orð. Það er algjörlega eðlilegt að menn beri fram dellumál í nafni síns flokks til þess að flagga og styðja við sitt fólk í sveitarstjórnum úti um land af einhverjum staðpólitískum ástæðum. En að bjóða Alþingi upp á að þetta sé orðið stjórnarfrumvarp er slíkt alvöruleysi gagnvart því hvað það þýðir að leggja fram mál í nafni ríkisstjórnar á hverjum tíma. Ég spyr: Er þetta orðið mál sem er Viðreisn ætlar að fara að berjast fyrir? Ætlar Viðreisn að fara að berjast fyrir svona dellu innan úr Sjálfstæðisflokknum? Ætlar Björt framtíð að fara að berjast fyrir dellu innan úr innyflum Sjálfstæðisflokksins? Ég á bara ekkert aukatekið orð. Ég vonast til þess að fá sjá hér þingmenn Bjartrar framtíðar og þá sem mæla hér fyrir og tala um breytt vinnubrögð og betri framtíð og allir betri og gagnsærri og frjálsari og hvað veit ég, að þeir ræði um mikilvægi þessa máls. Yngsti þingmaður sögunnar, ég vil að hann tali um þetta mál. Ég vil að hann segi þjóðinni af hverju þetta sé stjórnarfrumvarp sem hann ætlar að greiða atkvæði með. Fór þetta bara sisvona í gegnum stjórnarflokkana án þess að nokkur maður fengi rönd við reist? Er fólk ekki í lagi, virðulegur forseti? Hver bað um þetta mál? Það sem við erum að glíma við á 21. öldinni, Sjálfstæðisflokknum til upprifjunar, er að styrkja lýðræðið í landinu. Það er að styrkja lýðræðið í landinu. Það er að efla möguleika almennings á hverjum stað á hverjum tíma til þess að hafa áhrif á sitt daglega líf, á stjórnskipan, á stofnanir samfélagsins, á örlög sín frá degi til dags, m.a. með því að styrkja fulltrúalýðræðið, með því að auka möguleika á því að ungt fólk komist til áhrifa, ungt fólk fái kosningarrétt, ungt fólk fái að hafa áhrif á möguleika sína til framtíðar. En hvað gerist þá? Þá kemur þessi nútímalega, frjálslynda, frábæra ríkisstjórn með dragfúlt mál innan úr Sjálfstæðisflokknum um það að fækka borgarfulltrúum. Fækka þeim. Virðulegur forseti. Ég held að þessi della eigi rætur að rekja í þann tíma sem raunar er getið um í greinargerð með málinu, sem er hinn æsispennandi tími í sögu Sjálfstæðisflokksins 1978–1982, sem var náttúrlega bara svartur, hræðilegur tími í sögu Sjálfstæðisflokksins því að þá réð hann ekki yfir Reykjavík í smástund. Það var nú meira hörmungatímabilið að ráða ekki yfir Reykjavík. Og hefndarþorstinn frá 1982 er það sem leiðir menn enn þá áfram í það að búa til þetta mál. Fyrir hvern? Kannski fyrir þann sem var borgarstjóri þá í kjölfarið á þeim kosningum 1982. Snýst þetta um Hádegismóa, virðulegi forseti? Snýst þetta um þær gömlu hugmyndir um að best af öllu væri að það væri í raun og veru bara einn maður sem stjórnaði Reykjavík og hann héti Davíð Oddsson? Skyldi það vera? Ég legg til að í lokaræðu sinni um þetta mál sýni hv. þm. Jón Gunnarsson, sem hefur oft komið mönnum á óvart hér í þingsal þegar spjótin hafa staðið á honum og menn hafa haldið því fram að hann væri maður ófriðar. Meira að segja sú sem hér stendur hefur stundum haldið því fram og hefur þá verið rekin til baka með það vegna þess að hæstv. ráðherra hefur sýnt það að hann getur á ögurstundu, á óvæntum tímapunkti, verið maður sátta. Það höfum við séð ítrekað. Ég skora á hann að vera sá maður núna og draga þetta mál til baka. Þetta mál verður ekki að lögum. Þetta mál er einfaldlega risaeðla, það er steingervingur, það er frá gömlum tíma og á ekkert erindi inn í umræður dagsins. Ekkert. Hér sitja ágætir embættismenn ráðuneytisins í hliðarsölum. Að okkur skuli vera boðið upp á það að í greinargerð með þessu frumvarpi sé sagt: Verði borgarfulltrúum ekki fjölgað má vænta þess að útgjöld sparist hjá Reykjavíkurborg. Hvers konar málflutningur er þetta eiginlega? Hvar er þessi greinargerð? Má vænta þess? Ekki samkvæmt mínum gögnum frá fjármálaskrifstofu Reykjavíkurborgar. Það er ekki boðlegt að ráðuneytið með ráðherrann í broddi fylkingar komi hér fram með fjárhagsrök sem standast enga skoðun. Ég er með hér undir höndum rýningu á fjárhagslegum áhrifum vegna fjölgunar borgarfulltrúa frá fjármálaskrifstofu Reykjavíkurborgar. Þar kemur fram að við fjölgun borgarfulltrúa muni verða fleiri breytingar á forystu Reykjavíkurborgar. Fyrstu varaborgarfulltrúar muni þar með fara af launaskrá. Breytingar munu verða á föstum launum annarra kjörinna fulltrúa ásamt breytingum á kostnaði vegna mætingar á fundi. Þannig að fjölgun borgarfulltrúa mun samkvæmt rýningu á fjárhagslegum áhrifum hafa í för með sér sparnað fyrir Reykjavíkurborg upp á 28 milljónir á ári, virðulegur forseti. Vissi ráðuneytið ekki af þessu? Hafði ráðuneytið þetta ekki undir höndum eða stóð bara aldrei til að verða sér úti um gögn frá Reykjavíkurborg? Stóð ekki til að tala við Reykjavíkurborg? Af hverju ekki? Var það vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn er í minni hluta þar? Ætla Viðreisn og Björt framtíð að taka þátt í þessum loddaraleik Sjálfstæðismanna til þess að styðja við grútmáttlausa stjórnarandstöðu í Reykjavík? Svo hugmyndasnauðan minni hluta hefur maður bara sjaldan séð eins og þann sem er að móast við meiri hluta Reykjavíkurborgar. Ef þetta er liðsaukinn sem hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson sér fyrir sér magnaðastan í því að hjálpa vinum sínum í Reykjavíkurborg í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga held ég að menn geti nú bara strax farið að pakka saman og sleppt því að prenta plaköt í aðdraganda kosninga. Ætlar ekki Viðreisn að bjóða fram, eða hvað? Ætlar Björt framtíð að bjóða fram? Það er þannig að eftir því sem borgarfulltrúar eru fleiri eru meiri líkur á að litlir flokkar komist að með borgarfulltrúa. Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt. Ég legg í fyrsta lagi til að þetta mál verði dregið til baka, það á ekkert erindi hér á Alþingi. Í öðru lagi og til vara legg ég til að málinu verði gleymt í hv. nefnd sem hefur það með höndum og að nefndin snúi sér að öðru og uppbyggilegra, að Alþingi Íslendinga gerist ekki leiksoppur svo billegra, pólitískra útspila sem hér eru á ferðinni. Ég vil líka brýna fyrir hæstv. ráðuneyti innanríkismála að taka ekki þátt í slíkum hallærisleik.
Frú forseti. Ég er einn 22 þingmanna Reykjavíkur. Við erum sjö fleiri en borgarfulltúarnir sem sinna sömu íbúum. Þó ímynda ég mér að verkefni borgarfulltrúa í þágu Reykjavíkurborgar og íbúa hennar séu oft ansi umfangsmikil, jafnvel umfangsmeiri en þau sem við Reykjavíkurþingmenn innum af hendi fyrir borgarbúa dags daglega, þannig mér þætti ekkert að því að borgarfulltrúar væru hið minnsta jafn margir og við Reykjavíkurþingmenn. Ég sé því þess vegna ekki alveg tilganginn með því að leggja til að þeim sé ekki fjölgað. Líka af því lýðræðið er svo skemmtilegt þegar það er fjölradda kór, þegar við erum 63 hérna saman í salnum er fjör, miklu frekar en þegar við erum 10 í salnum eins og núna. Eins og hefur verið komið inn á opnast á það með fjölgun borgarfulltrúa að fleiri sjónarmið komist að borðinu, ekki aðeins í formi fleiri einstaklinga frá þeim flokkum sem komast hvort eð er að heldur í formi nýrra flokka. Ný framboð komast inn þegar fleiri sæti eru í boði og þær raddir geta skipt máli fyrir framþróun lýðræðisins í borginni. Mig langar aðeins að víkja að því hvernig er farið með orð í þessu frumvarpi hæstv. ráðherra. Hér segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Þá er frumvarpið efnislega skylt frumvarpi sem átta þingmenn fluttu á 145. þingi …“ Efnislega skylt, það gefur til kynna að fyrra frumvarp hafi verið rýnt og því hafi verið breytt dálítið og jafnvel betrumbætt. Eina breytingin sem ég sé er að talan 23 sem efri mörk á fjölda aðalmanna í sveitarfélögum með fleiri en 50.000 íbúa er í þessu frumvarpið orðin að 27. Ég hallast því frekar að því að segja að þetta frumvarp sé efnislega eins, ef ekki hið sama, þótt skeiki fjórum aðalmönnum. Eins og hefur verið komið inn á í fyrri ræðum er önnur orðanotkun sem ég hnýt um, með leyfi forseta: „Verði borgarfulltrúum ekki fjölgað má vænta þess að við það sparist útgjöld hjá Reykjavíkurborg.“ Maður spyr sig: Hvaðan koma þær væntingar? Hér hefur verið flutt efnislega skylt mál áður og því liggur hreinlega fyrir ársgömul umsögn forsætisnefndar við það frumvarp þar sem segir, með leyfi forseta: „Forsætisnefnd hefur unnið að mögulegum breytingum á störfum borgarstjórnar og starfsskyldum borgarfulltrúa vegna fyrirhugaðra breytinga á fjölda borgarfulltrúa vorið 2018 og hefur sú vinna meðal annars leitt í ljós að fjölgun borgarfulltrúa þarf ekki að hafa aukin fjárútlát í för með sér.“ Þess vegna spyr ég mig, frú forseti: Hvernig má vænta þess að útgjöld hjá Reykjavíkurborg sparist þegar snúið er við lagabókstaf sem Reykjavíkurborg sjálf segir að hafi engin aukin fjárútlát í för með sér? Hvernig má vænta þess þegar það stendur svart á hvítu að svo sé ekki? Það hefði kannski mátt taka upp tólið og hringja í Reykjavíkurborg. Það er oft erfitt að ástunda samráð í stórum og umfangsmiklum málum. Vissulega eru sveitarstjórnarlög mikill lagabálkur, en eins og fram hefur komið snýr þessi breyting að einu einasta sveitarfélagi sem er meira að segja í næsta húsi. Það er ekki erfitt að eiga samráð við þennan eina aðila og spyrja hvort megi vænta aukinna fjárútláta eða hvort þessi setning í greinargerð hæstv. ráðherra sé fullkominn þvættingur, sem hún virðist vera. Þetta er borið hér á borð. Auðvitað eru þessar tölur og mörk aðeins mannanna verk eins og önnur lög. Það er svo sem ekkert sem segir að við verðum að fjölga aðalmönnum í sveitarstjórn við þær íbúatölur sem gert er í 11. gr. sveitarstjórnarlaga í dag. Hvers eiga t.d. Kópavogur og Hafnarfjörður að gjalda sem eru millistór sveitarfélög með 28.000 og 35.000 íbúa hvort? Hvers eiga þau að gjalda að vera ekki hleypt upp um flokk, sérstaklega þegar við erum með í 11. gr. fjórða bilið, sveitarfélög með íbúa á bilinu 50.000–99.999 og af þeirri stærð er ekki eitt einasta sveitarfélag í landinu. Ef við erum að búa til fimm þrepa kerfi, sem ráðherra vill reyndar breyta í fjögurra þrepa, af hverju notum við þau ekki öll? Ef ráðherra vill breyta bilunum, af hverju vill hann ekki láta þau endurspegla betur raunveruleika sveitarfélaganna í landinu? Það eru t.d. sveitarfélög þarna á bilinu 1.000–2.000 sem mætti hópa saman en er ekki gert eða þau sem eru farin að slaga hátt í 10.000. Af hverju má ekki kljúfa það í tvennt og fjölga t.d. sveitarstjórnarfólki í Árborg og Mosfellsbæ? Hefur þetta verið skoðað? Eða er tilgangur þessa frumvarps ekki af málefnalegum toga heldur eingöngu vegna þess, eins og fram kom í máli hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur, vegna þess að þeir átta þingmenn sem minnst er á í greinargerðinni eru með það á perunni að hlutverk þeirra á Alþingi sé að vera í andstöðu við meiri hluta í borgarstjórn til að hjálpa félögum sínum í sveitarstjórnarkosningum nú að ári? Þá spyr maður sig: Hvað finnst samstarfsflokkunum? Og sérstaklega: Hvað finnst Bjartri framtíð, sem er í meiri hluta í Reykjavíkurborg? Hæstv. ráðherra segir að þess megi vænta að þessi breyting muni spara útgjöld hjá Reykjavíkurborg en það er þvert ofan í það sem meiri hlutinn í Reykjavíkurborg segir, þar sem Björt framtíð situr einmitt. Hvað finnst þingmönnum Bjartrar framtíðar um þetta bull, að setja nafn sitt við það að hér sé lagt fram frumvarp gegn meiri hluta Bjartrar framtíðar í borginni þar sem hún situr ásamt öðrum ágætum flokkum, allt til þess að Sjálfstæðismönnum í borginni líði betur í kosningunum? Ég tek undir með þeim sem hafa lagt til að þetta mál sé sett í tætarann, hvort sem það er með því að vera dregið til baka eða með því einfaldlega að það gleymist í störfum þingsins. Ég vona að svo verði.
Virðulegi forseti. Sem nefndarmaður í fjárlaganefnd langar mig til þess að gera athugasemdir varðandi kostnaðarmatið. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skal hver ráðherra leggja mat á áhrif stjórnarfrumvarpa, þar með fjárhagsleg áhrif. Í lögum um opinber fjármál tölum við um opinber fjármál í heild sinni, þar á meðal sveitarfélaga sem fram koma í fjármálastefnunni. Ég auglýsi eftir kostnaðarmati með þessu frumvarpi. Miðað við það sem talað er um í kostnaðarmati, að ætla megi að þetta spari, þá er það í fyrsta lagi ekki gott kostnaðarmat, og í öðru lagi er það ekki rétt, miðað við gögn frá Reykjavíkurborg. Það finnst mér rosalega alvarlegt, svo ég taki ekki sterkar til orða en það. Frumvarpið var samið í innanríkisráðuneytinu og efni þess hefur verið kynnt forsvarsmönnum Sambands íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar. Eins og segir í greinargerð, með leyfi forseta, kemur þetta frumvarp ofan frá og niður. Þó að það sé með einhverju skrauti um frelsi sveitarfélaga til að fá að stjórna fjölda fulltrúa þá er ákveðin blekking þar í gangi því að þetta er röng leið til þess að koma á svona breytingum. Við gerum það ekki með boðum að ofan. Það koma beiðnir um það frá lýðræðislegra umhverfi, þær koma frá fólki eða sveitarfélögunum í heild sinni, því að viljum hafa sameiginlegt kerfi yfir allt landið sem allir eru sáttir um. Við viljum ekki sjá að það sé frjálst val um fjölda sveitarstjórnarfulltrúa þar sem fjöldi sveitarstjórnarfulltrúa rokkar, ég veit ekki um hversu mikið á milli kjörtímabila. Við vitum líka öll að færri sveitarstjórnarfulltrúar þýðir að það er í rauninni hentugra fyrir stærri flokka þar sem færri raddir komast að. Og deilingarstuðullinn á því að komast inn og komast að og vera hluti af einhverju, fulltrúi fólksins, verður mun erfiðari. Við ættum að stefna að fleiri flokkum eins og við höfum fengið á Alþingi, fleiri röddum, ekki færri. Ekki er kallað eftir þessu frumvarpi. Það er sérstaklega sett til höfuðs einu sveitarfélagi með rökstuðningi sem ekki stenst og greinargerð sem ekki fylgir lögum um opinber fjármál um kostnaðarmat. Þetta er fáránlegt. Ég krefst þess að ráðherra útskýri af hverju ekki er einu sinni farið eftir lögum um kostnaðarmat samkvæmt lögum um opinber fjármál.
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi voru núverandi lög borin fram sem stjórnarfrumvarp, lög sem settu skyldur á um það að borgarfulltrúum skyldi fjölgað, ekki að gefa sveitarfélögum neinn valkost á því að fjölga frá því sem nú er, heldur skyldi þeim fjölgað. Svo er það gert hér að einhverju tortryggilegu máli þegar lagt er til að þetta sé ákvörðun sveitarstjórnanna en ekki Alþingis. Það er talað eins og verið sé að þrengja fulltrúalýðræði og að baki þessu máli séu einhver annarleg sjónarmið. Það er sagt í ræðum hv. þingmanna að verið sé að fækka borgarfulltrúum. Ég bið hv. þingmenn að lesa heima, virðulegur forseti, vegna þess að þetta hljómar eins og það fólk sem hefur talað, alla vega sumt af því, hafi hreinlega ekki lesið málið sem er hér á borðum. Það er ekki verið að fækka borgarfulltrúum með þessu frumvarpi. Það er einfaldlega verið að færa það til ákvörðunar á sveitarstjórnarstiginu hvort sveitarfélagið og meiri hlutinn þar telji rétt að fjölga sveitarstjórnarfulltrúum. Það er spurt að því hvort mér þyki rétt að fjölga borgarfulltrúum eða ekki. Ég ætla ekki að leyfa mér að hafa neina skoðun á því í sjálfu sér. En ég ætla að hafa skoðun á því að það sé ekki í mínu valdi að setja einhvern enn þá þrengri ramma en var. Þetta mál var umdeilt þegar það kom fram sem stjórnarfrumvarp á sínum tíma. Það var ekki eins og þetta væri óumdeilt mál og þarf engum að bregða við að undið sé ofan af því. Það er eins og hv. þingmenn treysti ekki borgarfulltrúum til að taka þessa ákvörðun. Það er sagt að þetta frumvarp sé skreytt með skrauti um aukið lýðræði. Það felst aukið lýðræði í þessari breytingu, ég held að það sé engum blöðum um það að fletta. Þegar það er lagt í hendurnar á borgarstjórn, lýðræðislega kjörnum fulltrúum Reykjavíkurborgar í þessu tilfelli, að taka ákvörðun um það hversu marga borgarfulltrúa þeir telji eiga að vera þá hlýtur það að vera aukið lýðræði, það hlýtur að vera aukið lýðræði til sveitarstjórnarstigsins. Það er miðað þarna við þær tölur sem hafa verið nefndar. Það var nefnt hvort menn hafi ekki efni á fulltrúalýðræði með því að fjölga. Það er gert að mikilli umræðu hvort þetta hafi viðbótarkostnað í för með sér. Í umsögn borgarinnar á sínum tíma þegar frumvarpið varð að lögum nr. 138/2011 sagði m.a., með leyfi forseta: „Borgarfulltrúar Reykjavíkurborgar eru ekki á einu máli um hvort eða hvaða afstöðu rétt væri að taka til tillögu þessa ákvæðis frumvarpsins um fjölgun fulltrúa í sveitarstjórnum. […] fjölgun kjörinna fulltrúa muni hafa aukinn kostnað í för með sér og það geti ekki verið réttlætanlegt með vísun til niðurskurðar hjá sveitarfélögum og þröngrar fjárhagsstöðu þeirra almennt.“ Það er nefnt alveg sérstaklega í umsögn borgarinnar á þessum tíma að þetta muni hafa aukinn kostnað í för með sér. Það kemur í ljós hvað verður núna. Málið er að fara í þinglega meðferð, menn fá boð um að koma fyrir þingnefndina og gera grein fyrir skoðunum sínum. Í því felst hin þinglega meðferð. Ef það kemur í ljós að menn telja þetta engan kostnaðarauka þá kemur það í ljós. Við höfðum samband við Reykjavíkurborg út af þessu máli núna og fengum í raun þessi svör. En svo eru þau svör að um það séu skiptar skoðanir. Um það eru skiptar skoðanir. Þegar talað er eftir kostnaðarmati á þessu frumvarpi þá er í sjálfu sér ekkert að kostnaðarmeta í frumvarpinu. Það er einfaldlega þannig að hér er lagt til að sveitarfélagið hafi meira ráðrúm, svigrúm til að taka ákvarðanir um fjölgun borgarfulltrúa. Það er ekki verið að tala um að fækka borgarfulltrúum, það er ekki verið að leggja til að þeim verði fjölgað með lögum, eins og liggur fyrir í gildandi lögum, þannig að frumvarpið er ívilnandi að því leyti og það sem slíkt hefur engan kostnaðarauka í för með sér. Það verður ákvörðun sveitarstjórnarinnar sem hefur þær afleiðingar á hvorn veginn sem er. Það var talað um að nauðsynlegt væri að fjölga fulltrúum í sveitarstjórnum í landinu til þess að jafna kynjahlutföll. Í þeim málum hefur náðst mjög góður árangur á undanförnum árum. Í Reykjavíkurborg eru borgarfulltrúar átta karlmenn og sjö konur. Á landinu öllu eru 52,5% sveitarstjórnarmanna karlar og 47,5% konur. Það geta því varla talist rök í málinu að fjölga þurfi sveitarstjórnarmönnum til þess að jafnan þann mun. Hann verður varla mikið minni, á hvorn sem væri hallað. Þau sjónarmið hafa heyrst, reyndar sérstaklega hjá minni sveitarfélögum mörgum hverjum og hafa verið til umræðu á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga, að ástæða sé til að fækka enn frekar kjörnum sveitarstjórnarfulltrúum víða til þess að geta borgað þeim betur til að sinna störfunum vel og gefa sér góðan tíma í störf sem sveitarstjórnarfulltrúar, það séu rök í málinu miklu frekar en hitt. Það eru dæmi um það sem við vitum í ráðuneytinu að sveitarfélög eru að skoða þær leiðir núna, fyrir næstu kosningar, að leggja til fækkun á sveitarstjórnarfulltrúum til þess að geta greitt betur af því takmarkaða fé sem þeir hafa fyrir þau störf sem sveitarstjórnarfulltrúarnir vinna. Hæstv. forseti. Aðeins í lokin. Af sinni vel þekktu lýðræðisást les hv. þm. Svandís Svavarsdóttir mönnum pistilinn og eru hótanir látnar fara hér fram um að þetta verði aldrei afgreitt o.s.frv. og ráðherrann skuli bara draga þetta til baka og ekki vera að efna til ófriðar og annað slíkt. Ég tel það varla svara vert. Ég veit ekki hvaða ófriður á að felast í því að leggja það hreinlega til að það sé ákvörðunarréttur yfirvalda í Reykjavíkurborg hvort fjölga eigi sveitarstjórnarfulltrúum þar fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar. Það getur ekki verið eitthvert skrum með lýðræðið að afnema lagaskylduna til þess að stíga þetta skref og segja: Ef þið teljið, kjörnir fulltrúar í Reykjavíkurborg, að þetta þurfi, að það sé réttlætanlegt og að fjölga eigi borgarfulltrúum þá gerið þið það. Þeir hafa alla heimild til þess áfram í lögunum. Ég skil ekki annað en að þetta mál hljóti að fá málefnalega umfjöllun á vettvangi þingsins og verði afgreitt með hvaða hætti sem það verður í vor.
Virðulegi forseti. Maður réttlætir ekki ranglæti með öðru ranglæti. Ef það var svo slæmt þegar þetta var gert með stjórnarfrumvarpi síðast og það var svo rangt þá, af hverju er það ekki enn þá rangt nú? Fyrri aðferð við breytingu var slæm og af hverju að endurtaka slík vinnubrögð? Þetta frumvarp væri mjög eðlilegt ef það væri kannski einhver bókun frá Reykjavíkurborg þar sem væri verið að biðja um endurskoðun á þessu ákvæði, en ég þekki ekki slíkt og hef ekki heyrt að það sé á döfinni. Umræða um kostnaðarmatið finnst mér áhugaverð. Það kemur í ljós að svona virka lög um opinber fjármál ekki. Núna er t.d. sú breyting í þessu miðað við núverandi ástand að það geta verið allt upp í 27 fulltrúar og þá er ekki óeðlilegt að það fylgi hver kostnaðurinn er fyrir ákveðinn fjölda borgarfulltrúa eftir því hvað borgin myndi ákveða. Ég sé ekki að það sé neitt flókið að hafa létt og lítið kostnaðarmat með þessu, menn setji ekki bara puttann upp í loftið og segi: Það verður eitthvað, líklega, veit ekki alveg, bara um það bil. Þannig viljum við ekki vinna.
Virðulegur forseti. Það er svo sem hægt að reikna öll mál sem koma fyrir þingið út frá mjög mismunandi forsendum sem við gefum okkur, hinum og þessum forsendum. Ef það hefði átt að leggjast í útreikning og kostnaðarmat á því ef borgarfulltrúum yrði fjölgað upp í hámarkið sem gert er grein fyrir innan rammans í lögunum eins og þau munu standa eftir þessar breytingar, átti það þá að vera reiknað út miðað við fjölgun á hverjum og einum, einhverjum stigum? Ég held að það sé ekki verkefni okkar. Ég tel ekki að það þurfi eitthvert ítarlegt kostnaðarmat af hálfu þingsins í þessu máli. Kostnaðarmatið fer auðvitað fram hjá sveitarfélögum sem á grundvelli laga taka ákvarðanir um, eins og í þessu tilfelli, fjölgun borgarfulltrúa. Við getum verið minnug þess að á sínum tíma var borgarfulltrúum fjölgað. Menn töldu síðan það ekki hafa verið nauðsynlegt. Þeim var fækkað aftur til þess að spara m.a. og draga úr kostnaði. Þetta var gert á sínum tíma. Málið snýst fyrst og fremst um að leyfa kjörnum fulltrúum í borginni að taka þessar ákvarðanir á þeim grunni og með þær upplýsingar í farvatninu hvaða áhrif það muni hafa á rekstur borgarinnar á hverjum tíma, alveg eins og ég nefndi áðan að það eru sveitarfélög sem við vitum af í ráðuneytinu sem eru að skoða þessi mál hjá sér og eru að tala um að fækka jafnvel í sveitarstjórnum til þess að geta greitt þeim sem eftir sitja hærri laun til þess að sinna þeim verkum sem þeir taka að sér.
Virðulegi forseti. Vissulega fara sveitarfélögin eftir þeim lögum sem eru sett, en það á ráðherra einnig að gera. Þar vísa ég í lög um opinber fjármál þar sem stjórnarfrumvörpum á að skila með kostnaðarmati. Það er ekki kostnaðarmat með þessu frumvarpi, því kvarta ég. Það er svo einfalt. Ekki flóknara en það.
Virðulegi forseti. Bara svo það sé ítrekað enn og aftur, virðulegi forseti, þetta er svona hálfgert hnútukast orðið hér á milli mín og hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, að ráðuneytið telur ekki verða neinn kostnaðarauka af þessu frumvarpi sem slíku og því skilar ráðuneytið ekki sérstöku kostnaðarmati með. Þetta atriði var að sjálfsögðu skoðað við gerð frumvarpsins, en það er mat ráðuneytisins að þetta sé með þeim hætti. Að sjálfsögðu er unnið þar eftir þeim reglum sem okkur eru settar.
Frú forseti. Helstu rök hæstv. ráðherra fyrir því að hér sé flutt stjórnarfrumvarp með þessum sérkennilega aðdraganda er sú að síðast þegar sveitarstjórnarlögum hafi verið breytt hafi það verið stjórnarfrumvarp. Já, en hvernig varð það stjórnarfrumvarp til? Það varð til í kjölfar viðamikils nefndarstarfs þar sem fulltrúar sveitarfélaganna voru að sjálfsögðu burðarásar vinnunnar. Það var hluti af heildarendurskoðun laga um sveitarstjórnarmál. Þar er ólíku saman að jafna, þessu einkamáli, prívatáhugamáli ráðherrans, sem er unnið og lagt fram algerlega að hans frumkvæði án þess að hann hafi verið beðinn um það af einum eða neinum og án samráðs við sveitarfélögin. Þau eru látin vita af því. Þau rök halda nú ekki mikið. Hæstv. ráðherra segist vera að auka lýðræðið. Hann er að auka lýðræðið með því að þrengja að fulltrúalýðræðinu. Hann er að auka lýðræðið með því að færa það frá Alþingi og frá kjósendum í Reykjavík, að velja sér fjölmennari og breiðari sveitarstjórn, yfir í hendurnar á sitjandi borgarfulltrúum, hvort af fjölguninni verði. Þetta tel ég vera að hafa endaskipti á hlutunum, algerlega. Það má auðvitað spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju gengur hann þá ekki lengra, af hverju á þetta bara við í Reykjavík? Af hverju eykur hann ekki lýðræðið með því bara að leyfa sveitarfélögunum holt og bolt að ákveða hvort það eru einn, tveir eða þrír menn í sveitarstjórn? Hvað þarf íhaldið marga fulltrúa í Vestmannaeyjum til að passa nógu vel upp á meiri hlutann sinn þar? Þrjá? Þeir myndu örugglega bara vilja hafa þrjá, það er þægilegast. Þá gæru þeir jafnvel bara orðið einir í sveitarstjórn. Það gengur auðvitað ekki upp að bera svona hluti á borð. Það er Alþingis að passa upp á grundvallarleikreglur lýðræðisins og setja rammann um lýðræðiskerfið. Þess vegna eru þessi ákvæði í lögum og hafa lengi verið. Það er engin tilviljun. Við skulum ekkert tala tæpitungu um [[Forseti hringir.]]að það geti verið freistandi fyrir þá sem eru búnir að koma sér fyrir í sitjandi sveitarstjórn, að standa vörð um sjálfa sig og sína flokka með því að reyna að hafa sem fæsta þar.
Virðulegur forseti. Það horfir nú hver sínum gleraugum á lýðræðið í þessu máli, ég verð að segja það. Auðvitað er þetta ekkert prívatáhugamál mitt. En svona er umræðan, eins og oft er hér í þinginu, að persónugera hlutina. Við þekkjum frá fyrri árum að það hefur verið gert með ákaflega ósmekklegum hætti. Það er leikspil þeirra sem hafa málefnin ekki alveg á hreinu að mínu mati. Við skulum leyfa þeim að spila eftir þeim leikreglum sem þeir setja sér í þeim efnum. Að mati hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á þetta sem sagt að vera frumvarp sem þrengir að fulltrúalýðræðinu.
Já.
Það þrengir að fulltrúalýðræðinu hér á Alþingi [[Nei.]]að … [[Nei, að íbúum. …]]- Já, væntanlega þeim sem kusu hér til Alþingis.
Og kjósa.
Já, er það þannig. Ég lít á þetta allt öðrum augum. Ég lít einmitt á þetta þannig að við séum að færa það í hendur þeirra fulltrúa sem íbúar höfuðborgarinnar kjósa til þess að vera í forsvari fyrir sig í sveitarstjórn, það sé í þeirra höndum að taka ákvörðun um það og bera það undir íbúa í borginni. Við erum að auka lýðræðið að mínu mati með þessu máli. Við erum ekki að segja hér á hinu háa Alþingi: Ja, svona skal þetta vera hjá ykkur. Þið eruð með 15 fulltrúa í dag og þið skuluð fjölga þeim, eins og sagt er í núverandi löggjöf. Það er að mínu mati að hafa áhrif á lýðræðið, að leyfa ekki borgarfulltrúum að koma að þeirri ákvörðun, taka þessa ákvörðun sjálfir, standa með henni og við hana gagnvart kjósendum sínum. Með þessari breytingu erum við bara að færa valdið til þeirra og þeir geta þá gert það upp við sína kjósendur í borginni að [[Forseti hringir.]]það þurfi að fjölga borgarfulltrúum. Það er bara þeirra ákvörðun.
Frú forseti. Þessi málflutningur hæstv. ráðherra hrynur þegar það er skoðað að hann leggur til þessa einu breytingu í þessu eina sveitarfélagi. Þar á allt í einu að auka lýðræðið svona gríðarlega með því að færa valdið til borgarfulltrúanna. Af hverju leggur ráðherrann þá ekki til breytingar á öðrum þröskuldum? Af hverju ekki að sveitarfélag sem er rétt skriðið yfir 10.000 íbúa þurfi ekkert að fjölga í 11–15? Væri það ekki alveg eins mikil aukning á lýðræðinu? Eða að sveitarfélag sem er að skríða yfir 2.000 íbúa þurfi ekkert endilega að fjölga í 5–7? Það verður að vera eitthvert samræmi í hugsuninni í gegnum það að menn hafa fyrir lifandi löngu sett í lög ákveðna ramma um það að eftir því sem sveitarfélögin eru stærri og fjölmennari sé eðlilegt að sveitarstjórnin sé breiðari, fjölskipaðri. Það er bara alveg eðlilegt. Eins og hér var bent þá er það orðið mjög skrýtin staða að í Reykjavíkurborg skuli vera kjörnir 22 alþingismenn en bara 15 borgarfulltrúar. Það er mjög sérstakt þegar maður fer að hugsa um það. Þetta myndi þá þýða að óbreyttu að það skriði rétt yfir þann fjölda sem kjörnir eru hér þingmenn á svæðinu. Ég sakna þess líka að hæstv. ráðherra skyldi ekki opna aðeins betur inn á tilurð málsins. Það er enn dálítið þokukennt. Hann sver það af sér, hæstv. ráðherrann, að þetta sé sérstakt áhugamál hans. Voru þetta embættismenn í ráðuneytinu? Nú er augljóst mál að hvergi utan ráðuneytisins er upplýst um að neinn hafi beðið um þetta. Var það ritari ráðherra? Var þetta bílstjórinn? Hver er svona áhugasamur um þetta í innanríkisráðuneytinu ef það er ekki ráðherrann sjálfur? Ég held við verðum að fá aðeins betri skýringar á því.
Virðulegur forseti. Hver bað um að þetta yrði sett í lög síðast? Var það almenn skoðun sveitarstjórnarstigsins [[Já.]]að það væri heppilegt? [[Gripið fram í.]]Var samstaða meðal [[Gripið fram í.]]borgarfulltrúa í Reykjavík um að það yrði gert? Nei, [[Gripið fram í.]]það kemur líka fram í umsögninni sem ég vitnaði til áðan að það voru meira að segja deildar meiningar um það innan borgarstjórnar hver kostnaðaraukinn yrði af þessari fjölgun. Málið hefur verið umdeilt. Það má vel vera að það sé rétt hjá hv. þingmanni að það sé ástæða til að skoða þetta í víðtækara samhengi. Ég skal lýsa mig reiðubúinn til þess að skoða þetta í víðara samhengi. En ég tel að það sé mikilvægt að við gerum þessa leiðréttingu. Við erum ekki að hefta möguleika Reykjavíkurborgar á að fjölga borgarfulltrúum sínum fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar, en við erum að segja við yfirvöld á þeim bæ: Það er ykkar ákvörðun. Ef þið metið það svo að fjölga þurfi borgarfulltrúum þá hafið þið allt svigrúm til þess innan gildandi laga. Svo má vel vera að við þurfum að skoða sveitarstjórnarlögin í víðara samhengi og sú vinna er reyndar þegar í gangi í nokkru tilliti í ráðuneytinu.
Frú forseti. Mér finnst þetta mál hvergi fullrætt úr því að hæstv. ráðherra hefur ekki fallist á velviljaðar og gáfulegar tillögur um að hann dragi málið til baka. Þá þarf að ræða þetta betur. Í fyrsta lagi minni ég á að ákvæði gildandi laga komu inn með heildarendurskoðun á sveitarstjórnarlögunum, viðamikilli endurskoðun þar sem m.a. fjármálareglurnar komu til sögunnar og margt fleira. Það var nefnd skipuð fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga, og reyndar ráðuneytisins vissulega, sem samdi frumvarpið. Frumvarpið var beinlínis unnið af starfshópi. Það kom fram á fundum samgöngunefndar í umfjöllun um málið að það var unnið í mikilli samvinnu við ekki bara Samband íslenskra sveitarfélaga heldur sveitarfélög í landinu almennt. Þau fengu með reglubundnu millibili í nefndarstarfinu að koma sjónarmiðum á framfæri við vinnslu málsins. Það er að öllu leyti ósambærilegt við þann málatilbúnað sem hér er á ferðinni. Niðurstaðan varð samstaða í þessum starfshópi um nýja uppsetningu á römmunum um fjölda sveitarstjórnarfulltrúa eftir því hve fjölmenn sveitarfélögin væru, í 11. gr. Það stefndi vissulega í að breytingin, a.m.k. fyrst um sinn, hefði fyrst og fremst áhrif í Reykjavík. En á það var bent að hún gæti síðan í fyllingu tímans, innan kannski tíu, fimmtán ára í viðbót, farið að hafa áhrif á hin stóru sveitarfélögin, sérstaklega ef eitt þeirra, t.d. Kópavogur, ryfi 50 þús. íbúa múrinn. Menn settu þarna upp stiga sem er í tilteknu rökrænu samhengi um það hversu fjölskipuð og breið sveitarstjórn skuli vera eftir því hvert íbúaundirlagið er. Það segir um þetta í umsögn um 11. gr. í frumvarpinu á sínum tíma að þessi tillaga, sem muni þýða að að undangengnum aðlögunartíma fjölgi sveitarstjórnarmönnum í Reykjavík í a.m.k. 23 úr 15, standi í samhengi við ákvæði frumvarpsins um innköllun varamanna, breytta nálgun í þeim efnum. Reynslan hafi sýnt að í Reykjavík væru í reynd fleiri einstaklingar virkir sem borgarfulltrúar en þeir 15 sem kosnir eru. Nær sé að tala um að um 30 sveitarstjórnarmenn séu þar virkir vegna þeirra skyldna sem lagðar eru á varamenn. Hvers vegna þá að kalla þennan hóp varamenn þegar þeir eru í reynd nánast að öllu leyti eins og þeir væru fullkjörnir sveitarstjórnarfulltrúar? Það er það sem borgin hefur í hyggju og undirbýr, að hún geri breytingar í samræmi við það að hún verður með fjölskipaðri borgarstjórn. Þá verður ekki sama þörfin fyrir að kalla varamenn til verka og borga þeim laun. Þess vegna kemur út sú niðurstaða sem hér var vitnað til, að sennilega sparar þetta frekar fjármuni hjá borginni en eykur útgjöld. Hvers vegna ekki að halda sig bara við ákvæði laganna um að nú fjölgi nokkuð sveitarstjórnarmönnum í langstærsta sveitarfélagi landsins og þeir skuli verða a.m.k. 23, ef við höfum t.d. í huga að sveitarstjórnarfulltrúar í sveitarfélagi sem telur 10.200 íbúa geta líka verið 15? Að vísu geta þeir bara verið 11. En það gæti einhver sveitarstjórn sem vildi ganga í þessa átt, breikka aðkomu íbúanna og fjölga kjörnum fulltrúum og endurspegla betur fjölbreytni samfélaganna, ákveðið að vera með 15 sveitarstjórnarfulltrúa. Það væri svolítið skrýtin niðurstaða ef það væru 15 sveitarstjórnarfulltrúar í 10.200 manna sveitarfélagi en líka bara 15 sveitarstjórnarfulltrúar í 120 þús. manna borg. Mér finnst hæstv. ráðherra algerlega horfa fram hjá samræmi og samhengi hlutanna sem er í gildandi lögum. Þetta kemur eins og fleinn inn í það, óumbeðið, og sprengir upp að mínu mati þó þá samstöðu, með ákveðnum undantekningum hjá Sjálfstæðismönnum í Reykjavíkurborg, sem hefur verið um þennan ramma fram að þessu. Mér finnst þetta fara í öfuga átt og við séum að fara í öfuga átt við nánast öll Norðurlöndin þar sem almennt hefur verið [[Forseti hringir.]]tilhneiging til að fjölga í hinum almennt kjörnu borgarstjórnum eða sveitarstjórnum [[Forseti hringir.]]og fjöldinn er fleiri tugir í sveitarfélögum sem eru alls ekkert endilega fjölmennari en Reykjavík.
Virðulegi forseti. Ég er svo sem ekkert hissa á að það skuli vera skiptar skoðanir milli mín og þingmanna Vinstri grænna, sem hafa fyrst og fremst haft sig í frammi í umræðu um þetta mál. Það var alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon las hér upp úr umsögn um 11. gr. laganna, að það væri þannig í reynd í Reykjavík að varamenn væru mjög miklir þátttakendur í nefndastarfi og öðru á vegum borgarinnar. Nefndirnar eru kjörnar af sveitarstjórninni. Þær eru því kosnar á pólitískum grundvelli og ekkert óeðlilegt við að varamenn séu kjörnir til starfa í einhverjum nefndum. Þar kemur umboðið frá sveitarstjórn. Í þeim kafla um 11. gr. sem hv. þingmaður las ekki segir einnig, með leyfi forseta: „Mikilvægt er þó einnig að hafa í huga að það stjórnskipulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir að gildi um starfsemi sveitarfélaga gerir ekki ráð fyrir mjög stórum sveitarstjórnum enda byggt á því að sveitarstjórnin sjálf taki allar meiri háttar ákvarðanir um rekstur og stjórnsýslu sveitarfélagsins og beri á þeim ábyrgð.“ Ég tel nú bara að þessi breyting, að færa þetta ákvörðunarvald til sveitarfélagsins í þessu tilfelli, samrýmist ágætlega því sem fram kemur hér.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir orðum hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um varamenn og langaði að spyrja hvort það væri hægt að gera eitthvað svipað á Alþingi fyrir smærri flokka á þingi sem eiga erfitt með að dekka nefndastörf, hvort ekki væri hægt að herma eftir því hvernig það er gert í borginni til að allir geti fengið að taka þátt í öllum störfum þingsins.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað þingsins að taka ákvörðun um með hvaða hætti við störfum hér. Þetta hefur stundum borið á góma og gerði á síðasta kjörtímabili. Það átti sérstaklega við um þingflokk hv. þingmanna Pírata. Þeir töldu sig ekki geta sinnt nefndarstörfum vegna fámennis og mikillar vinnu. Það er viðtekin venja í þinginu að þingmenn almennt sinna starfi í tveimur nefndum. Nefndarfundum er þannig raðað niður að menn geti sótt fundi annars vegar á mánudögum og miðvikudögum og hins vegar á þriðjudögum og fimmtudögum og geti þannig með góðu móti sinnt starfi í tveimur nefndum sem funda reglubundið á þessum tíma. [[Gripið fram í: Það hefur sýnt sig.]]Þannig reynir þingið að mæta þessu sjónarmiði. Það er síðan þingflokkanna að raða fólki niður í nefndir og taka tillit til þessa, að menn séu ekki settir í nefndir sem báðar funda á mánudögum og miðvikudögum, þess sé gætt. Horfandi yfir hvernig þetta var á síðasta kjörtímabili þá var greinilega ekki unnið eftir þessari reglu innan þingflokksins en það er annað mál. Ég vísa þessu bara til þingsins ef menn telja að það þurfi að mæta þessu með einhverjum hætti.
Virðulegi forseti. Nú er það svo að þriggja manna þingflokkur þar sem menn sinna störfum í tveimur nefndum sinnir þá sex nefndum í heild. Það eru fleiri nefndir en það og flokkurinn getur þar af leiðandi ekki sinnt öllum. Þess vegna, þegar það koma upp áhugaverð eða nauðsynleg mál sem viðkomandi flokkur telur sig nauðsynlega þurfa að framfylgja og þau er ekki í þeim nefndum sem hann á sæti í, þurfa þingmennirnir að hoppa á milli og vera gestir og fleira skemmtilegt til að geta tekið þátt. Það eina sem mér gengur til hér er að passa að allir fulltrúar flokka geti komið að öllum málum á öllum stigum málsins. Vandamálið er að það eru ekki opnir nefndarfundir, við vitum ekki hvað gestir sögðu á fundum sem við getum ekki mætt á, eftir á, því að fundurinn var ekki tekinn upp. Þar af leiðandi er mjög erfitt að taka þátt í umræðu um málið í þingsal þar sem allir geta tekið þátt. Ef maður þekkir ekki sögu málsins og getur ekki spurt gestina nánar út í það eða tekið þátt í því að ákveða hvaða gesti á að taka inn missir maður af stórum parti lýðræðisins sem fram fer á Alþingi. Nú er það svo að það er 5% þröskuldur sem kemur í veg fyrir að smáir flokkar komist inn á þing, þótt deilingarfjöldi miðað við þingsæti ætti að vera rétt um 1,68% til þess að fá eitt þingsæti. Talningaraðferðin okkar er þannig að þeir fáu flokkar, þegar þeir fá ekki þingsæti, detta yfirleitt yfir í þingsæti þeirra flokka sem eru með mörg atkvæði. Þannig er ákveðinn lýðræðishalli í gangi. Við segjum að það sé erfitt að taka þátt fyrir litla flokka en við gerum þeim það líka erfitt. Við gætum hins vegar leyst vandamálið. Í staðinn fyrir að hafa 5% þröskuld sem kemur í veg fyrir að þeir geti tekið þátt mætti leysa vandamálið innan húss. Reykjavíkurborg er t.d. með ágætislausn á því, bara að leyfa varaþingmönnum að taka þátt í nefndarvinnunni.
Frú forseti. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra las upp úr umsögninni um 11. gr. Þar er líka vísað til þess að ekki sé almennt gert ráð fyrir mjög stórum sveitarstjórnum. Þar tel ég að sé vísað til sveitarstjórna eins og þekktar eru í nágrannalöndunum, mjög fjölmennra. En hæstv. ráðherra las hins vegar ekki það sem segir í málsgreininni á undan í beinu framhaldi þar sem rætt er um að í reynd megi gera ráð fyrir að virkir borgarfulltrúar séu nær 30 en 15. Þar segir nefnilega: „Ákvæðið getur haft áhrif á fulltrúafjölda í öðrum sveitarfélögum, en þó fyrst og fremst aðeins þeim stærstu. Það er í samræmi við þá lýðræðislegu hugsun sem býr að baki sveitarstjórnarstiginu og reglum um kosningar til sveitarstjórna að sveitarstjórnarfulltrúar séu fulltrúar íbúa sveitarfélagsins og geti þar með á virkan hátt endurspeglað vilja íbúanna.“ Af einhverjum ástæðum sleppti ráðherrann þessu úr sínum upplestri úr skýringunni við greinina. Þarna er auðvitað verið að færa fram lýðræðisrökin fyrir þessum ákvæðum sem eru í 11. gr. Síðan er það rétt sem fram kom í orðaskiptum áðan, við gætum rætt um kosningafyrirkomulagið til Alþingis og hinn ólýðræðislega, háa 5% þröskuld sem leiðir til þess að framboð sem fær 4,99% atkvæða og á vel fyrir þremur þingmönnum fær engan. Hvað gerist þá? Stærstu flokkarnir fá uppbótarsæti. Og nákvæmlega það sama gerist í sveitarstjórnum ef menn þröngva fjölda kjörinna fulltrúa niður. Þá aukast líkurnar á að atkvæði detti dauð af minni framboðum og það verði í þágu stærri flokka og oftast ríkjandi valdaflokka í kerfinu. Það er það sem ég á við þegar ég segi að verið sé að þrengja hér að grundvallarlýðræði. Menn vilja bakka þessu í gömlu [[Forseti hringir.]]hugsunina í stað þess að mæta nýjum tímum með því að hafa þetta opnara og bjóða fjölbreytnina velkomna, þar á meðal inn í sveitarstjórnirnar.
Virðulegur forseti. Það fer nú væntanlega ekki fram hjá neinum að deildar meiningar eru á milli hv. þingmanna í þessu máli. Það hefur svo sem komið fram áður, kom fram einmitt þegar þessi lög voru sett og meiri hlutinn ákvað að fara þessa leið á sínum tíma. Það er enn og aftur, og við það verð ég að gera athugasemdir, talað hér eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði rétt í þessu í ræðu sinni, að verið sé að þröngva niður kjörnum fulltrúum í borginni. Það er talað eins og verið sé að þröngva því niður. Ég vil bara mótmæla því og biðja fólk að vera málefnalegt. Ef aðstæður eru með þeim hætti sem hv. þingmaður telur og aðrir sem hér hafa talað, að það sé mjög brýnt að fjölga borgarfulltrúum, þá eiga þessir flokkar aðild að meiri hluta í borgarstjórn eins og staðan er núna. Þeim er þá í lófa lagið að gera það. Það er enginn að taka af þeim það vald. Það er einmitt verið að færa þeim ákvörðun sem Alþingi tók, Alþingi þrengdi þennan ramma og sagði: Þið verðið að fjölga í næstu kosningum. Við erum einfaldlega að segja: Ef þið teljið að það þurfi að fjölga borgarfulltrúum er það bara í ykkar höndum að gera það. En það ætlar enginn að hafa áhrif á það hér að það verði gert með einhverju valdi að fækka borgarfulltrúum, eins og sumir hv. þingmann hafa látið í skína í umræðum.
Frú forseti. Alþingi gekk frá málinu eins og starfshópur, skipaður fulltrúum sveitarfélaganna og lagði til að yrði gert í víðtæku samráði við sveitarfélögin, með þeim skala sem hér er settur inn í 1.–5. tölulið 11. gr. gildandi laga í tilteknu rökrænu samhengi þar sem fjöldinn er stilltur af miðað við íbúaundirlagið í sveitarfélögunum. Það var nú það sem Alþingi gerði. Hæstv. ráðherra segir að það séu deildar meiningar um þetta mál. Ja, ég veit það nú ekki. Það hefur bara einn maður talað fyrir þessu máli hér í salnum, það er hæstv. ráðherra. En það eru orðnir einir sex, átta þingmenn sem talað hafa á móti því. Ráðherrann fékk að vísu dálítið andsvar, meðsvar, frá flokkssystur sinni. Það er allt og sumt. Það hefur bara einn maður haldið ræður til stuðnings þessu máli. Það er ekki eins og menn brenni í andanum með honum í málinu. Ég hef ekki heyrt menn úr Bjartri framtíð, Viðreisn, Samfylkingu og Framsóknarflokki og mæla með málinu. Nei það er ekki þannig. Ráðherrann hefur talað fyrir því einn, sem undirstrikar auðvitað það að þetta er eitthvert einkaáhugamál hans. Ég endurtek að lokum að ég vildi frekar sjá að við værum í þróun í þá átt að þar sem íbúaundirlagið gæfi tilefni til, eins og t.d. í Kópavogi, færu menn að nýta sér svigrúmið a.m.k. til að fjölga fulltrúum og bjóða nýja tíma í þessum efnum velkomna og fagna því ef grasrótarsamtök bjóða fram krafta sína í þessa samfélagsþjónustu. Ef hjólreiðavinir, aldraðir, sköllóttir, hverjir sem það eru, kjósa að bjóða fram sín baráttumál sé því tekið fagnandi. Það er lægri þröskuldur og við fáum breiðari og fjölbreyttari sveitarstjórnir eftir því sem þær eru fjölskipaðri að þessu leyti. Eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir orðaði það svo ágætlega: Þetta er risaeðla, dínósár. Þetta er eitthvert gamalt mein á sál Sjálfstæðisflokksins að standa í þessu skaki og ég held að það hafi ekkert upp á sig.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað þannig og það vita þeir sem fylgst hafa með þessu máli að þetta er umdeilt mál. Það kemur m.a. fram í umsögn Reykjavíkurborgar, sem ég vitnaði til í ræðu minni áðan. Málið hefur verið umdeilt, að setja það fram með þeim hætti sem gert var í lögunum. Nú er þetta vald bara í höndum meiri hluta borgarstjórnar, hvað þau vilja gera í þessu máli. Málið virðist vera ákaflega viðkvæmt, sérstaklega fyrir þingmenn Vinstri grænna. Það er alveg rétt að ég hef einn getað séð um málflutning fyrir þetta mál af minni hálfu. Þetta er auðvitað ríkisstjórnarmál, hefur fengið afgreiðslu í öllum þingflokkum. Það má vel vera að það séu fyrirvarar við eitthvað í því einhvers staðar, ég hef ekki upplýsingar um það. En málið fjallar fyrst og fremst um aukið lýðræði til sveitarfélaganna, að þau taki þessar ákvarðanir sjálf. Hv. þingmaður var hissa á því að Kópavogsbær hefði ekki stigið það skref að fjölga fulltrúum. Hann vill kannski setja það í lög. Ætli það yrði nú ekki gert ef ákallið um það yrði mjög sterkt meðal íbúa Kópavogs, að þeir teldu t.d. að fjölga þyrfti umtalsvert í bæjarstjórninni þar? Ætli það yrði þá ekki hlustað á þær raddir? Ég geri ráð fyrir því. Hér eru haldin íbúaþing og íbúafundir úti um alla borg og í sveitarfélögum. Við höfum verið að færa verkefni í auknum mæli til sveitarfélaga, einmitt af því að við teljum að návígið við borgarana í sveitarfélögunum sé hagfellt að því leyti að það sé betra að ákveðin verkefni séu þar sem návígið við bæjarfulltrúa er meira. Og ætli þeir séu þá ekki betur í stakk búnir en við alþingismenn til að taka ákvörðun um hvort tilefni sé til að fjölga kjörnum fulltrúum á sveitarstjórnarstiginu?
Virðulegur forseti. Nú erum við að hefja aðra lotu 1. umr. um frumvarp til laga um jafnlaunavottun. Þegar fyrri lotan hófst hér fyrir réttum 20 klukkutímum kvaddi ég hér mér hljóðs til að benda á að Alþingi ætti eitt einasta eintak af þessum staðli, sem mér þætti ekki endilega besti grundvöllurinn fyrir okkur 63 í salnum að byggja okkar ákvarðanir á. Ég beindi því þess vegna til þess forseta sem þá sat í stólnum að þinginu yrði útveguð þau 63 eintök sem ég tel vera nauðsynlegt til að við tökum umræðuna um þetta mál. Við snögga yfirferð hér í hliðarherbergi sé ég þessi 63 eintök ekki og vil því spyrja forseta hvað líði afhendingu þeirra eintaka, ég geri ekki ráð fyrir öðru en að þau séu á leiðinni.
Herra forseti. Það verður eiginlega að segjast eins og er að það var svolítið sérstakt að þetta stærsta mál Viðreisnar skyldi hefjast í myrkri í gærkvöldi. Maður hefði haldið að það væri vilji af hálfu ráðherrans til þess að ræða það í björtu. En gott og vel, það var niðurstaðan að byrja að ræða málið í gær. Ég velti því fyrir mér þegar þetta kom fyrst til tals, og í ljósi allrar þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað um málið löngu áður en það kom fram, hvað það þýddi, þessi umræða um að þetta væri lausn allra mála. Það er ekki svo með þetta frekar en margt annað en ég hef trú á því að þetta geti stutt við og geti verið skref fram á við. Ég vona svo sannarlega að svo verði en ég hef samt áhyggjur af því að fólk haldi að þetta nái utan um það sem það nær ekki utan um. Hér er talað um að 1.800 fyrirtæki séu á þessu starfsmannafjöldabili en við erum auðvitað með tugi þúsunda fyrirtækja á landinu sem falla ekki undir það. Mjög víða, t.d. í hinum dreifðu byggðum, eru 10–15 manna fyrirtæki. Þótt ég ætli ekki að draga úr metnaði þeirra til að standa sig er mjög mikilvægt að hafa þetta uppi. Þótt starfsmannafjöldi sé töluverður hér á bak við er þetta ekki lausn allra mála. Varðandi þær vottanir sem hafa verið til staðar er það meira að segja þannig að fyrirtæki geta fengið gullvottun þótt þau séu með 3,5% launamun, t.d. má nefna það sem PricewaterhouseCoopers hefur vottað, Pósturinn er til að mynda þar undir. Það er mikilvægt að hafa það alveg á hreinu að ekki er verið að útrýma neinum launamun. Það sem ég vildi ræða er mjög margt. Ég verð að taka undir það með hv. samflokksmanni mínum að auðvitað hefði verið eðlilegt að þessi staða hefði fylgt. Það er upplýsandi, það er gagnsæi, sem sérstaklega Viðreisn hefur talað töluvert fyrir. Það hefði verið skynsamlegt að það hefði fylgt með frumvarpinu, þannig að fólk áttaði sig á því. Við vorum hér fram undir miðnætti í gær og ég hef aðeins gluggað í þennan staðal. Þetta er eitthvað sem maður les ekki í gegn nema sem skemmri skírn á því. Eftir að hafa gluggað í það finnst mér þetta vera einhvers konar rammi utan um ferlið sem á að heita jafnlaunavottun. Það er samt í höndum fyrirtækjanna að setja sér sinn staðal, búa sér til sinn ramma. Hér eru ákveðnar leiðbeiningar um það hvað hann gæti innihaldið. Maður gæti álitið sem svo að sambærileg fyrirtæki myndu nýta þetta hvert hjá öðru, ég veit þó ekki hvort þau gera það, til þess að vera ekki alltaf að vinna grunnvinnuna hjá hverjum og einum. Mig langar að koma inn á eftirlitið og hverjir það eru sem eiga að sjá um það. Það var gagnrýnt í gær að Jafnréttisstofa fengi einn starfsmann til að takast á við þetta verkefni. Ég tel það ekki ganga upp. Ég hefði viljað sjá það fara til skattsins og tel að skattstjóri og embætti hans sé miklu betur í stakk búinn til að takast á við þetta með sínum tækjum og tólum, að auðveldara sé að styrkja það embætti til að fylgjast með þessu en að ætla Jafnréttisstofu að fylgja því eftir. Þótt við séum að tala um jafnlaunavottun er það sem er undirliggjandi, launaupplýsingar, til staðar hjá skattinum, hvort sem varðar fyrirtæki eða einstaklinga. Skatturinn fylgir þessu eftir sums staðar annars staðar. Google hefur t.d. lent í stórum vandræðum þar sem þessu hefur verið fylgt eftir af hálfu skattsins og það kom fram að þar er hreinlega illa komið fram við konur og mismununin mikil. Ég held að það séu fleiri. Þetta er t.d. í Bandaríkjunum og á fleiri stöðum, í Bretlandi. Þar eru reyndar lágmarkslaunin lagabundin og þar hefur skatturinn frumkvæðisskyldu til að fara yfir framtöl og tékka á því hvort farið er á svig við samninga. Þar er til að mynda eitt fyrirtæki, sem er meira að segja starfrækt á Íslandi, Sports Direct, í miklum vandræðum. Ég held að hægt sé að gera eftirlitsþáttinn betri með því að færa hann til skattyfirvalda. Það hefur stundum verið talað um það í kringum neytendaverndina, í kringum veitingastaði o.fl., að setja þyrfti miða í hurðina til að sýna fram á að staðurinn stæðist ákveðið eftirlit. Það er t.d. svoleiðis í Edinborg og víðar í Bretlandi, þar þarf að hafa miða í hurðinni og bresk heilbrigðisyfirvöld birta árlega skýrslu um þá staði sem standa sig ekki. Það er eitt af því sem væri hægt að gera. Þetta þyrfti þá að birtast á heimasíðu fyrirtækja. Ég er búin að vera að lesa um Póstinn, N1, Deloitte o.fl. sem hafa verið að þróa sig áfram í jafnlaunastöðlum og vissulega taka fyrirtækin það fram á sinni síðu að þau standist þetta, en ég held að mjög gott sé að draga það fram víðar. Eins og hefur verið rakið eru lögin um launajöfnuð orðin gömul, þau eru frá því 1961. Þau hafa ekki gengið eftir og þetta á að vera til að bæta það. Jafnréttislög hafa ítrekað verið samþykkt og sett en launajafnréttinu hefur ekki verið náð. Maður veltir fyrir sér: Ef það er ekki farið eftir núgildandi lögum, bætir þetta einhverju við? Vissulega eru lagðar til einhvers konar sektargreiðslur og það getur vel verið að það bíti. Þá ítreka ég enn og aftur að ég held að betra sé að skatturinn sé með þetta og hægt að taka þetta þar í gegn. Lögð voru drög að þessu í jafnréttislögum frá 2008 í tengslum við kjarasamningana, eins og einhverjir muna væntanlega, og á kvennafrídaginn var undirritað samkomulag milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um að fara í þá vegferð að búa til staðalinn sem við erum með fyrir okkur - eða ég en ekki aðrir þingmenn af því að ég fékk hann lánaðan. Maður vonaðist auðvitað til þess í framhaldinu að þetta væru einhver tímamót og eitthvað sem atvinnurekendur kepptust við að taka til sín, að búa til launajafnrétti, því að það er ekki til staðar. Ef ég skil þetta rétt finnst mér vera ákveðin skemmri skírn á þessu. Í 3. gr. kemur fram að hægt sé að fá einhvers konar staðfestingu án þess endilega að fá beina vottun. Það á að koma fram hvers vegna það er ekki, ef það gengur ekki í gegn. En ég held að miðað við viðbrögðin þurfum við að herja töluvert á atvinnurekendur til að fá þá til að taka þátt í þessu með ríkinu. Við stöndum frammi fyrir því að þegar tekið hefur verið tillit til allra málefnalegra þátta sem eiga að skilja á milli starfsmanna, hvort sem það er vinnutíminn, menntun, reynsla, geta, þá er enn launabil sem er allt of hátt, á bilinu 5–10%. Þegar fyrirtæki eru spurð viðurkenna þau ekki að konum séu greidd lægri laun. Þótt það sé staðreynd segir enginn forstjóri upphátt: Já, ég greiði konum lægri laun af því að þær eru lélegri í að semja. En það er staðreynd, sem er rakin hér, að konur taka oft fyrsta tilboði á meðan karlar þrúkka um launin. Þess vegna hefur launaleyndin ekki verið afnumin, hún er til staðar enn þá. Af þeim sökum er náttúrlega upplýsingahalli innan fyrirtækja. Ég held að það gerist ekkert fyrr en þetta verður að raunveruleika. Kannski náum við því með þessum aðferðum, ég veit það ekki. Ég vona svo sannarlega að þetta hjálpi til. Það er tekið fram að málefnalegar ástæður geti verið fyrir því að einhver fái hærri laun en annar, hvort sem það er á milli kynja eða fólks af sama kyni. En fyrirtæki og opinberar stofnanir eiga samkvæmt þessu að upplýsa um launamuninn sem er á milli kynjanna þegar búið er að taka tillit til málaefnalegra sjónarmiða. Þau eiga að greina frá því ef konur fá minna greitt fyrir það eitt að vera konur, en auðvitað leggur það enginn fram. Ef það er launamunur verða búnar til einhverjar ástæður fyrir honum. Í dag voru fréttir um að fólkið á gólfinu hjá Isavia eða á Keflavíkurflugvelli, starfsmenn SFR, hefði fellt samning. Það hefur verið sagt af hálfu ríkisstjórnarinnar að ekki sé hægt að hækka laun í landinu almennt sem einhverju nemur því að þá fari allt á hliðina. En við hljótum samt að ætla að jafna launin upp á við, ég trúi ekki öðru en að við ætlum að gera það og ætlum fyrirtækjunum að gera það. En þá hefur komið fram hjá þeim að það sé ekki hægt og að allir verði að hafa sig hæga svo hér fari ekki allt af stað, verðbólgan og allt það. Mér finnst við þurfa að ræða þetta opinskátt því að það hlýtur að vera partur af jafnlaunaátakinu að hækka laun kvenna. Það hlýtur að vera stór hluti af því. Eins og hefur komið fram eru allar umönnunarstéttirnar meira og minna mannaðar af konum og þær eru því miður launasettar lægra alla jafna. Það er ekki algilt frekar en annað en alla jafna er það svo. Mér finnst vanta inn í umræðuna hvort t.d. ráðherrann og ríkisstjórnin telji nú þegar niðurstaðan er að kynbundinn launamunur er kannski 7,6%, eins og segir hér, og óútskýrður launamunur 5,6% og síðar 5%, og svo vitum við að hann er mismikill á milli fyrirtækja, milli atvinnugreina o.s.frv., að þessum aðilum sé þetta í raun fært og hvort þeir telji hagkerfið þola það á næstu þremur árum eða hvað það er sem þessum staðli er ætlað að ná utan um.
Virðulegi forseti. Vandamálið sem þetta frumvarp reynir að glíma við er vissulega alvarlegt og því er markmiðið með því göfugt. Þótt allar framfarir stafi að breytingum þá leiða ekki allar breytingar endilega til framfara. Ég er sammála því markmiði að útrýma óútskýrðum launamun, en spurningin er hvort þessi lausn nái því markmiði og ef svo er hvort það séu einhverjar hliðarverkanir sem huga þarf að. Ég spurði í gær hvort ákvæði í þessu frumvarpi, 25 starfsmenn eða aðrir þröskuldar eða fjöldaskilyrðingar, myndu letja fyrirtæki til þess að færa starfsmannafjölda sinn úr neðri hóp í efri hóp. Ég fékk þau svör að það væri ólíklegt. Þá duttu mér í hug verktakar. Hvaða áhrif hafa verktakar mögulega á fyrirtæki við þessar aðstæður? Hvaða áhrif hafa verktakar innan fyrirtækisins á jafnlaunamat þeirra fyrirtækja sem vottunin snýr að? Eru þeir taldir með? Hvernig er þá umgjörðin utan um það að borga laun? Það eru þá væntanlega ekki laun heldur greiðsla fyrir vinnu. Við þekkjum það að á ýmsum stöðum eru allir sem eru í ræstingum bara verktakar þegar það gæti mögulega verið launafólk innan stærra svæðis. Ég gerði einnig athugasemdir við að staðallinn væri lokaður. Ég tel það vera mjög óeðlilegt að verið sé að setja lög og að staðallinn sé ekki öllum opinn. Þegar við setjum lög sem vísar í texta sem ekki er hægt að lesa er það ekki í þágu gagnsæis og ekki í þágu almennings sem á að geta skilið hvernig kerfið virkar hérna. Ég fór í gegnum frumvarpið. Það voru ýmsir þættir þar sem mér fannst áhugavert að skoða. Það kom mér pínulítið á óvart. Ég rak augun í að það eru margir aðilar sem þurfa að koma að því ferli að jafnlaunavotta fyrirtæki. Það er til að byrja með vottunaraðili, það er Jafnréttisstofa, það er einhver hagsmunaaðili, sem ég sé ekki alveg nógu vel úr frumvarpinu hver er. Mér þætti vænt um að fá skilgreiningar á því, en þessi hagsmunaaðili gerir úttekt á jafnlaunakerfi. Ég veit ekki alveg hver hann er. Síðan eru Samtök aðila vinnumarkaðarins sem fylgjast með því að allir fari í vottun og þau kalla eftir upplýsingum. Það væri gaman að vita hvaða upplýsingum þau geta kallað eftir, því að sagt er að þau ákveði það einfaldlega. Svo er það ráðherra með reglugerð. Það er Einkaleyfastofa með löggildingu vottunaraðilanna. Það eru kjarasamningar, þegar mismunandi aðilar semja um kaup og kjör. Þar er einn flötur þar sem fjallað er um þessi mál. Það er Endurmenntun Háskóla Íslands með námskeið fyrir vottunaraðila. Það er Staðlaráð Íslands og að lokum Alþingi með setningu þessara laga. Tíu aðilar koma að þessu ferli í heildina. Ég velti fyrir mér hversu lipurt það sé í samskiptum, hvort allar upplýsingar sem eru nauðsynlegar festist á einhverjum stöðum og hvort allt flæðið virki með svona marga aðila. Að þessum almennu athugasemdum loknum þá vil ég nefna að ég fann ákveðinn flöt á málinu sem mér finnst vanta í frumvarpið. Að mínu mati og fyrir sjálfan mig er það aðalatriðið sem ég þarf að fá á hreint til þess að ég geti tekið ákvörðun um hvort ég geti stutt þetta frumvarp eða ekki. Það er spurningin um þau gögn sem safnað verður um fólk. Ég veit ekki hvaða gögnum verður safnað og hver safnar gögnunum, hvar þau verða geymd, hversu lengi og þar fram eftir götunum, og hvort persónuverndarsjónarmiðum sé auðveldlega framfylgt. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir stakk upp á því að skatturinn færi með þessi mál. Að vissu leyti hefur skatturinn beinar upplýsingar um tekjuskatt og hefur einhver samlegðaráhrif varðandi það að sannvotta að gögnin sem upplýsingarnar sem koma um jafnlaunavottunina séu sönn. En hversu gott er að hafa þessi samlegðaráhrif persónuverndarlega séð? Við stöndum í rauninni í þessu, að því er ég best fæ séð, í ákveðinni togstreitu á milli þessara tveggja sjónarmiða, að laun eigi annars vegar að vera leynileg og persónuverndandi gögn og hins vegar að það sé engin launaleynd og að allir ættu að geta komist að launum allra. Einhvers staðar þarna á bilinu liggur menningin. Ég er ekki viss um að við séum komin nógu langt í umræðunni um það hvar okkar þægilega umhverfi er í því máli. Við erum að togast á um hvort birta eigi útsvarsseðla, þannig að það er þrætuepli þar. Ég held að það geti verið mjög heppilegt fyrir frumvarp af þessari stærð að klára þá umræðu fyrst af því að hún hefur svo mikil áhrif á það hvernig gögnum og hvaða gögnum er safnað til þess að hægt sé að votta um sannleiksgildi skírteinisins sem fyrirtækin fá sem eru jafnlaunavottuð. Í kjölfarið gæti ég séð að þarna sé að lokum komin einhver gagnagrunnur um laun 70% launafólks, líklega ekki með nöfnum, þau yrðu flokkuð á starfsheiti og fyrirtæki þannig að það er ekki langt þar á milli að tengja persónu við launaupplýsingar. Ég set því stórt varúðarmerki, stóran rauðan fána við þetta atriði sem mér finnst algjörlega vanta í lögin. Ég get ekki gert það upp við mig hvort þetta frumvarp sé hollt fyrir samfélagið án þess að vita hvernig farið verður með þessar upplýsingar.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um jafnlaunavottun. Ég vil byrja á því að segja að ég er jákvæð gagnvart þessu máli. Ég tel að öll skref í átt til þess að afnema kynbundinn launamun séu góð og þetta sé jákvæð hugsun og að frumvarpið beri það með sér að vilji er til þess að reyna að vinna gegn kynbundnum launamun, sem ekki veitir af. Konur hafa í áraraðir og eiginlega frá örófi alda verið lægra settar á vinnumarkaði og ekki viðurkenndar. Ég vil rifja það upp, sögunnar vegna, að ef við horfum til síðustu aldar þá urðu konur fyrst fjárráða í hjónabandi um aldamótin 1900. Þær hafa vissulega mætt mörgum hindrunum á vinnumarkaði alla tíð síðan. Þó að jafnréttislögin séu frá 1961 hafa þau ekki náð að taka á öllu því sem við hefðum viljað til þess að gera konur og karla jafnsett varðandi laun og möguleika til að öðlast starfsframa. Lögin hafa ekki dugað til en vissulega hafa þau verið mjög öflugt tæki. Við þurfum að fjölga verkfærum til að styrkja konur sem best á vinnumarkaði þannig að sem mest sé uppi á borðum hvernig launamálum er háttað, gegnsæi í launamálum, vil ég meina. Förum aftur til ársins 1907, það er kannski ekki mjög stutt síðan, en þá fóru konur fyrst í verkfall, fiskverkakonur í Hafnarfirði. Þá voru konur með 15 aura á tímann, karlar 50–60 aura á tímann. Enn þann dag í dag er talið, og það hefur verið sýnt fram á það með rannsóknum, að konur séu með um 10% lægri laun en karlar. Það er auðvitað ekki ásættanlegt ef konur hafa sömu menntun og gegna jafn ábyrgðarmiklu starfi og jafn margar vinnustundir eru á bak við. Það er því enn þá mikið verk að vinna. Ef þetta frumvarp verður varða á þeirri leið og við nálgumst það markmið að afnema kynbundinn launamun er það mjög gott. Ég held að þingmenn allir séu tilbúnir til að vinna með frumvarpið og e.t.v. verða gerðar einhverjar breytingar til að við náum frekar markmiði þess í meðförum þingsins. Af því að við erum að tala um konur heilt yfir vil ég segja að þótt það sé komið árið 2017 gengur enn erfiðlega fyrir konur að ná sömu stöðu innan fyrirtækja og karlar og fá sömu laun. Ég var að koma af ársfundi Landsvirkjunar og þar var gerð grein fyrir því að í fyrsta skipti hjá Landsvirkjun stjórnaði kona stórverkefni við stækkun á Búrfellsvirkjun, hún var yfirverkstjóri með því verkefni. Það var í fyrsta skipti í sögu fyrirtækisins sem kona stjórnaði slíku verkefni. Ég ætla rétt að vona að sú ágæta kona sé metin til jafns í launum á við karl sem hefði gegnt sambærilegu starfi. Svona er þetta. Þó að við teljum okkur vera komin langt og aðrar þjóðir horfa til okkar sem fyrirmyndar á þessu sviði að mörgu leyti þá er enn verk að vinna. Við sættum okkur ekki við það að veita neinn afslátt af þessu, að það sé bara allt í lagi ef við erum að nálgast markmiðið og erum með 90% af launum karla í sambærilegri vinnu. Svo er það líka spurningin hvernig við metum störf. Hvað eru kvennastörf og hvað eru karlastörf og hvaða verðmiða setjum við almennt á störf í samfélaginu? Þar eigum við líka langt í land með að ná þeim árangri að svokölluð hefðbundin kvennastörf verði metin að verðleikum. Það skýrir líka það að karlar sækja ekki í þau störf, eins og ætti að vera eðlilegt, vegna þess að þau eru ekki jafn verðmæt í aurum og krónum talið þótt þau séu algjörlega jafn verðmæt og önnur störf sem felast í því að sýsla með fjármuni og annað því um líkt. Við vitum það að umönnunarstörf, kennsla og þjónustustörf ýmis eru mjög vanmetin og oftar en ekki sitja konur uppi með að sinna þeim störfum á of lágum launum. Við eigum langt í land, eða kannski ekki langt, en það er brekka eftir sem er nokkuð brött, með að ná jafnræði kynjanna á mörgum sviðum. Það kemur fram í frumvarpinu að Jafnréttisstofa eigi að halda utan um þetta, að sjá til þess að fyrirtækin fái jafnlaunavottun. Ég tel það besta mál. Það má alveg horfa til þess hvort skatturinn geti sinnt því hlutverki með meiri upplýsingum, en ég held að þetta falli ágætlega að því að efla Jafnréttisstofu. Ég held að sú stofnun eigi alveg að geta sinnt því hlutverki en auðvitað þarf hún til þess bæði fjármuni og mannafla. Það verður að gera ráð fyrir því að hún fái fjármuni til samræmis við þá ábyrgð sem henni er falin og geti kallað eftir upplýsingum eftir þörfum hjá skattinum og þeim aðilum sem þarna falla undir. Varðandi staðalinn sem þessi úttekt byggist á hjá fyrirtækjunum þá verður hann að vera viðurkenndur af aðilum vinnumarkaðarins. Það verður að yfirfara staðalinn reglulega, uppfæra hann og skoða og taka á öllum þeim þáttum sem þarf til að sýna fram á að fyrirtæki mismuni ekki starfsfólki eftir kyni. Ef eftirlitsaðilar gagnvart fyrirtækjunum eiga að vera aðilar vinnumarkaðarins lít ég þannig á að þá verði þeir fulltrúar launþega að hafa aðgengi að staðlinum og geta beitt sér fyrir því að hann sé þannig úr garði gerður að hann nái til þess sem hann þarf. Aðilar vinnumarkaðarins þurfa líka að hafa öll tæki og tól til að sinna eftirlitshlutverkinu. Þetta er hugsað til þriggja ára í senn og ég tel mjög mikilvægt að hægt sé að fara inn í fyrirtæki til að tékka stöðuna og vera kannski með óvænta skyndikönnun vítt og breitt meðal fyrirtækja á því hvort menn fara í raun eftir þeirri jafnlaunavottun sem þeir eru búnir að fá úttekt á og vottun fyrir og geta þannig auglýst fyrirtæki sitt með jákvæðum formerkjum. Menn verða að rísa undir merkjum þessi þrjú ár og eiga von á því að gerð sé úttekt hvenær sem er. Nú veit ég ekki nákvæmlega hvernig það er, hvort hæstv. ráðherra hefur verið í samráði við aðila vinnumarkaðarins í vinnslu málsins, af því að þeim er ætlað að vera í eftirliti. En ég tel mjög mikilvægt að þeir hafi öll þau tæki sem þeir þurfa til að sinna því. Þeir þurfa líka fjármuni til þess, allt kostar þetta pening. Það er talað hér um dagsektir. Það er spurning hvað þær bíta. Ég er samt þannig þenkjandi að ég tel að við séum að feta okkur inn á þessa braut og eflaust eigi eftir að koma upp ýmislegt sem megi betur fara og þingið geti lagað málið til. Ég er a.m.k. mjög jákvæð gagnvart því að vinna málið. Það er alveg löngu kominn tími til að lögfesta slíkt. Við þekkjum það að VR, Verslunarmannafélag Reykjavíkur, hefur unnið með jafnlaunavottun í gegnum árin og eflaust fleiri aðilar, þetta er ekki alveg nýtt, sem er jákvætt. Það eru til fyrirmyndir sem eðlilegt er að horfa til. Það er eitt sem mér finnst þurfa að koma fram og það er um launaleyndina. Ég hef miklar áhyggjur af launaleynd í fyrirtækjum og er hugsi yfir því hvernig hún spilar inn í það að ná því fram að fólk sé með sambærileg laun ef hún viðgengst áfram innan fyrirtækja. Við vitum alveg hver þróunin hefur verið hjá mörgum fyrirtækjum þar sem karlar fá miklu frekar alls konar sporslur, óunna yfirvinnu, bílastyrki og ýmislegt, sem konum í sambærilegum störfum býðst ekki. Verður tekið á því í jafnalaunavottunarkerfinu og í þeim staðli sem á að vinna eftir? Það verður að gera ef þetta á að vera marktækt. Ef launaleynd viðgengst áfram og fyrirtækin leita áfram í farvegi sem staðallinn og úttekt á vottun nær ekki til þá náum við ekki markmiði frumvarpsins. Ég tel að launaleynd sé eitt af því sem þurfi að uppræta. Kjarasamningar eiga að vera uppi á borðum svo að fólk geti gengið að því vísu hvert verðmæti starfa er og hvað er borgað fyrir þau. Það verður að koma í veg fyrir að greitt sé undir borðið og eftir ýmsum öðrum leiðum og að karlar eigi frekar von á því að fá alls kyns sporslur greiddar sem eru búnar til eftir á, eftir að viðkomandi fær starfið. Hugarfar landsmanna hefur breyst gífurlega í þessu máli. Karlar eru ekki síðri baráttumenn fyrir afnámi kynbundins launamunar. Það er mjög gott. Það veitir ekki af því að kynin standi saman í þessari baráttu. Dropinn holar steininn. [[Gripið fram í.]]Þeir eru nokkrir fulltrúar feminískra karlmanna í salnum, sem er mjög gott. Ég vil segja að lokum að þetta er gott mál og skref í rétta átt en ég hef miklar áhyggjur áfram af lágum launum í landinu sem eru fyrst og fremst greidd konum [[Forseti hringir.]]Það er ekki eðlilegt árið 2017.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja, og finnst það sjálfsagt, að ég er sammála frumforsendu frumvarps hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra; jöfn laun fyrir sömu vinnu. En - og það er alltaf svo leiðinlegt að heyra svona „en“, en ég get ekki myndað mér skoðun á frumvarpi þar sem ég hef ónógar upplýsingar. Ég hef ekki þennan ÍST 85 staðal þar sem fram koma þær kröfur sem fyrirtæki og stofnanir munu þurfa að uppfylla. Ég hef ekki hugmynd um hvað þetta frumvarp með sín góðu og gildu markmið mun kosta fyrirtæki. Hvað kostar jafnlaunavottun? Áður en ég tek þátt í því að setja einhverjar kvaðir á fyrirtæki vil ég vita nákvæmlega hvað ég er að gera þeim. Hvað þurfa fyrirtækin að borga fyrir þessa vottun og hverjum munu þau borga fyrir þetta? Mun einhver verða ríkur af þessu? Ég neita algjörlega að taka þátt í að koma á einhverju kerfi, einhverri sjálfvirkri peningamaskínu svo einhver flokksgæðingur einhvers staðar geti grætt. Ég tek ekki þátt í því að gefa Finnum Ingólfssonum þessa lands meira fyrir ekki neitt. Eins og áður hefur komið fram er nauðsynlegur hluti þessa frumvarps bundinn í einhverju plaggi sem ég hef ekki aðgang að. Það er eitt eintak af þessum staðli í umferð hérna á þinginu og það er bannað að ljósrita það. Ef ég vil upplýsingar þá þarf ég að sitja fyrir þeim eina þingmanni hérna inni sem náði eintakinu sem bókasafn þingsins á, hann gleymir því kannski á borðinu sínu þegar hann fer í mat eða eitthvað. [[Gripið fram í.]]Bent hefur verið á að óheimilt er að afrita staðalinn með neinum hætti og okkur er því eiginlega gert að vinna að því að setja fram höfundaréttarvarin lög. Það kemur ekki til greina. Einhverjir hafa velt upp tölum um kostnað. Í Morgunblaðinu 10. apríl sl. var fróðleg grein þar sem talað er við varaformann Félags atvinnurekenda. Þar sagði hún skilmerkilega frá því að innleiðing jafnlaunastaðals í fyrirtæki hennar, með nokkra tugi starfsmanna, hafi kostað um 4 milljónir, samt varlega áætlað. Ef kostnaður við jafnlaunavottun hleypur á svona upphæðum, einhverjum milljónum, fyrir fyrirtæki með aðeins 25 starfsmenn, þá gæti það hæglega verið mörgum þeirra um megn. Það eru ekki öll fyrirtæki sem hafa slíkar upphæðir á lausu, jafnvel á þriggja ára fresti, en frumvarpið gerir ráð fyrir að vottunina þurfi svo að endurnýja. Ég sé bara fyrir mér svipað rugl og í kringum rafrænu skilríkin, að fyrirtækjum landsins og stofnunum verði þröngvað í viðskipti við einhvern vottunaraðila sem við vitum ekkert hver verður. Þau fyrirtæki sem hafa passað upp á þessa hluti, hafa staðið sig vel og verið á undan sinni samtíð í að uppræta kynbundinn launamun, er síðan jafnvel hálfpartinn refsað engu að síður og þurfa að standa undir kostnaði við að passa eitthvað sem þau hafa alltaf haft á hreinu. Ef ferlið við að fara í gegnum jafnlaunavottun er flókið, langt og kostnaðarsamt, velti ég því fyrir mér hvort það væri ekki einfaldara og ódýrara að ríkið sæi bara um hana og tæki jafnvel þátt eða sæi alveg um kostnaðinn. Nú er ég svo sem bara að hugsa upphátt, en mér finnst sanngjarnast að þeir sem gerast brotlegir við lögin borgi kostnað þeirra sem er allt í lagi hjá. Það er að lokum eitt atriði sem mér finnst ekki á hreinu varðandi það til hverra þetta frumvarp tekur. Alls staðar er talað um fyrirtæki og stofnanir. Mig langar að vita hvort félagasamtök þurfi ekki örugglega að fá jafnlaunavottun líka ef þau hafa þennan tiltekna fjölda starfsmanna? Ég átta mig ekki á því. Eru félagasamtök með í þessu? Mér finnst vanta nánari skilgreiningu á fyrirtækjum eins og talað er um hérna. Eru félagasamtök eins og íþróttahreyfingar fyrirtæki? Það er nú verulegur launamunur milli kynjanna innan íþróttanna. Ef jafnlaunavottun næði til efstu deilda íþróttahreyfinganna og gæti þannig stuðlað að því að atvinnumenn og -konur í íþróttum fengju sömu kjör, finnst mér þetta frumvarp mjög skemmtilegt. Ef félagasamtök eru inni í lögunum og að hreyfingar þyrftu að borga körlum og konum sem sparka eða henda eins bolta sama pening, þá erum við að tala saman. En ef þetta nær aðeins til fyrirtækja og stofnana og ekki félagasamtaka þá finnst mér lögin missa marks. Ég velti því líka fyrir mér hvort samtök eins og t.d. Samtök atvinnulífsins séu ekki örugglega líka inni. Mér finnst það mikilvæg spurning. Frumvarp þetta nær til fyrirtækja og stofnana. Mig langar að vita hvort það nái ekki örugglega líka yfir samtök eins og Samtök atvinnulífsins, starfsfólk þess og undirsamtök sem þeim tilheyra. Þyrfti ekki SA með sitt fólk og hin sex aðildarsamtök undir sama þaki í húsi atvinnulífsins að gangast undir jafnlaunavottun? Kannski hæstv. félagsmálaráðherra gæti svarað mér því. En þetta þarf að vera á hreinu.
Hæstv. forseti Ég ætla ekki að standa hér og kafa ofan í frumvarpið, það hafa margir náð að gera á undan mér og gert það vel. Ég ætla að standa hér og ræða aðeins um hvaða gildi þetta frumvarp hefur og hvað það þýðir fyrir mig og dóttur mína. Hér er um að ræða breytingu á vinnumarkaði sem væntanlega mun leiða til bjartari framtíðar, já, ég sagði það, fyrir Leuh Karin Garðarsdóttur Mosty og vinkonur hennar. Jóhanna af Örk, Rosa Parks, Alice Walker, Audre Lorde, Gloria Steinem, Susan B. Anthony, Simone de Beauvoir, Chimamanda Ngozi Adichie, Eleanor Roosevelt, Jeannette Rankin, Coco Chanel, Helen Keller, Benazir Bhutto, Madame Curie, Cecilia Penifader of Brigstock, Elísabet drottning I., Sacagawea, Harriet Beecher Stowe, Florence Nightingale, Amelia Earhart og frú Vigdís Finnbogadóttir. Frú Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti, sagði í viðtali við Frjálsa verslun, með leyfi forseta: „Ef bjarga á heiminum, sem er í stöðugri hættu, verður að leggja allt kapp á aukna þekkingu kvenna. Jafnrétti kynjanna er stærsta og mikilvægasta verkefni alþjóðasamfélagsins.“ Enn fremur sagði hún, aftur með leyfi forseta: „Ég var lengi að átta mig almennilega á því hvernig þessi kosning mín lauk upp veröldinni fyrir íslenskum konum. Konur fá kosningarréttinn 1915 en það er eins og þær hafi ekki treyst sér til að taka þátt í stjórnmálum fyrr en það var komið fordæmi um að þær gætu haft áhrif og jafnvel unnið svo mikilvægar kosningar.“ Frú Vigdís varð fyrst kvenna til að verða þjóðkjörinn þjóðarleiðtogi, árið 1980. Í dag erum við komin með nærri 48% kvenkyns þingmenn á Alþingi. Þegar ég tilkynnti vinkonum mínum heima í Bandaríkjunum að ég hefði verið kjörin á Alþingi voru viðbrögðin jákvæð og þær samglöddust mér en þegar ég tilkynnti þeim að konur væru nærri 48% þingmanna trúðu þær mér ekki og fögnuðu fréttinni hástöfum. Jafnréttisbarátta kvenna er ein mikilvægasta baráttan í sögu mannkyns og það er barátta sem við munum standa að lengi. Hvert skref fram á við er sigur. Hér á undan taldi ég upp konur sem tóku bæði stór og lítil skref á sínum tíma, greiddu leið, ruddu braut fyrir okkur sem sitjum í þessum sal í dag. Að við skulum vera komin á þann stað að vera að ræða rétt okkar, rétt minn til að fá sömu laun og karlmenn í sama starfi er nokkuð sem sumar þessara kvenna hefðu aldrei trúað þegar þær hófu baráttu sína, baráttu okkar. Við erum í 1. sæti í jafnrétti samkvæmt mælingu World Economic Forum. Það er árangur sem við eigum að vera stolt af og við ætlum að halda áfram að vera leiðandi. Ég hef oft sagt og mun oft segja að við eigum að þora að gera hlutina öðruvísi, betur, þrátt fyrir að vera ein minnsta þjóð í heimi. Lögin um jafnlaunavottun eru tæki til að ná fram launajafnrétti. Við sjáum mælingar á kynbundnum launamun, sem er tæplega 8% á almennum markaði og um 7% á hinum opinbera þrátt fyrir að hafa verið með lög sem banna kynbundinn launamun um áraraðir. Það eru tveir þættir í íslensku samfélagi sem þarf að horfa sérstaklega til til að ná fram jafnrétti sem eru kynbundið ofbeldi og vinnumarkaður, launajafnrétti og fleiri konur í forystu í atvinnulífinu. Meginmarkmið laganna er að útrýma óútskýrðum launamun fyrir árið 2022, enda hefur verið ólöglegt um hálfrar aldar skeið að mismuna fólki eftir kyni. Fyrstu almennu lögin um jafnrétti kvenna og karla voru sett hér á landi árið 1976 með það að markmiði að stuðla að jafnrétti kynjanna á öllum sviðum þjóðfélagsins. Fullt launajafnrétti myndi það teljast þegar konur og karlar eru að jafnaði með jöfn laun á lífsleiðinni. Enn er langt í land að það náist. Þar koma til ýmsir þættir, óútskýrður launamunur er aðeins einn af þeim. Aðrir þættir í þeirri jöfnu eru ólaunuð störf kvenna inni á heimilum, styttri vinnutími og ýmislegt fleira. Þessir þættir leiða af sér lakari stöðu kvenna við starfslok þar sem lífeyrisréttindi þeirra eru að jafnaði mun minni en karla. Jafnlaunavottun er stjórntæki, fyrirtæki fara í gegnum vottun hjá óháðum aðila til að leiða í ljós hvort launajafnrétti ríki, sem sagt hvort kynbundinn launamunur sé til staðar. Það verður til þess að menn fara að rýna í málin. Er það ekki jákvætt? Er það ekki eitthvað sem við viljum? Þetta mun leiða til vandaðra vinnubragða við ákvörðun launa og er liður í þeirri pólitísku viðleitni okkar að útrýma kynbundnum launamun. Það er athyglisvert að fyrirtæki sem hafa nú þegar farið í gegnum þetta ferli sjálfviljug eru jákvæð, alla vega hefur fréttaflutningur um það verið jákvæður og menn tala af jákvæðni. Hér má nefna fyrirtæki á borð við CCP og Lyfju hf. Þetta eru ekki lítil fyrirtæki, þetta eru leiðandi fyrirtæki í þeirri vinnu. Eins og margir hafa rætt hér nær þetta frumvarp ekki yfir alla þætti í jafnréttisbaráttu. Eftir standa mörg skref sem á eftir að taka og mikið sem þarf að leiðrétta í samfélaginu milli kynjanna. Ég hlakka til og mun leggja mig fram til þess að fá að upplifa daginn þegar við hættum að ræða ákveðnar starfsgreinar sem annaðhvort kvennastétt eða karlastétt. Til dæmis vil ég fá að velja úr kvenkyns smiðum, pípurum eða bifvélavirkjum þegar ég þarf á þeim að halda eða að þegar ég fer með börnin mín á leikskóla taki á móti þeim hópur af jákvæðum, klárum og skemmtilegum körlum. Fyrir tveimur árum á leikskólanum sem ég stýrði náði ég að ráða inn sjö karlmenn af 12 starfsmönnum. Við vorum næstum með jafnt hlutfall kvenna og karla og launin voru jöfn - lág en jöfn – og aldrei voru dagarnir annað en farsælir hjá okkur. Það var yndislegt að starfa á leikskólanum á því tímabili. En því miður fóru þeir frá mér allir sjö því að launin voru of lág til þess að þeir gætu starfað þarna lengur. Þeir fóru aftur í nám, ekki til að verða kennarar heldur til að mennta sig til að starfa í öðrum atvinnugreinum þar sem þeir koma til með að fá betri laun. Annað skref í jafnréttisbaráttu kynjanna sem við þurfum að beita okkur fyrir að verði tekið er að konum og körlum verði gert kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Það er löngu kominn tími á að atvinnurekendur geri nauðsynlegar ráðstafanir til að konum og körlum verði þetta mögulegt, t.d. með því að auka sveigjanleika við skipulagningu á vinnu og vinnutíma. Það er til að mynda að gerast í auknum mæli í Bretlandi. Ég hugsa það þannig að þessi fyrstu skref í að jafna laun séu skref sem við þurfum að taka. Svo tökum við næsta skref og næsta og næsta. Það væri ánægjulegt að sjá atvinnurekendur styðja við sveigjanleika beggja foreldra til að taka fæðingarorlof, taka af skarið og vera reiðubúnir til að greiða hærri tryggingagjöld í prósentum til að tryggja að feður noti rétt sinn til að vera með nýfæddum börnum sínum. Þakið sem við höfum hækkað virðist ekki vera nógu hátt þar sem okkur var tjáð í hv. velferðarnefnd að karlmenn væru að draga úr töku fæðingarorlofs. Við munum gera eitthvað í því í þessari ríkisstjórn en ég myndi líka vilja sjá atvinnurekendur taka skref. Ég tel að þetta frumvarp muni ýta á þá að gera það. Sem leikskólastjóri upplifði ég að í flestum tilfellum voru konur heima með veik börn, oftast launalaust. Þarna gæti verið tækifæri fyrir atvinnurekendur til að sýna gott fordæmi og bjóða feðrum sama sveigjanleika og mæður mæta og hvetja foreldra til að skipta veikindadögum barnsins á milli sín ef þeir eru báðir útivinnandi. Ég veit að þetta frumvarp tekur ekki á öllum jafnréttismálum kynjanna sem við eigum eftir að leiðrétta en ég fagna hverju einasta skrefi sem við tökum í þá átt að jafna stöðu kynjanna. Munið að eitt skref leiðir alltaf að því næsta. Ég mun styðja þetta frumvarp og vænti þess að með þinglegri meðferð muni fleiri þingmenn einnig finna leið til að styðja það, taka þetta mikilvægt skref - og verið viss um að ég er að leita að því næsta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu og ekki síst fyrir að fara yfir eigin reynslu. Það er athyglisvert að heyra ýmislegt sem hv. þingmaður kom inn á þar. Mig langaði kannski að fá að spyrja hv. þingmann aðeins út í atriði því tengt. Hv. þingmaður talaði hér um fyrrum vinnustað á leikskóla þar sem tekist hafði að fjölga körlum í starfi og halda jöfnum launum en samt hefðu, vegna þess hve launin voru lág, ef ég skildi rétt, starfsmenn ekki haldist við störf. Ég vil taka það fram til að taka af allan vafa, ég veit ekki hvort hv. þingmaður hlýddi á ræðu mína í gær, að ég styð málið. Margir hafa velt því upp að ef litið sé á þetta um of sem eina svarið í þessum málum gæti þetta orðið til að viðhalda því mislaunakerfi sem er á milli stétta hér á landi. Hv. þingmaður talaði um leikskólann. Við erum með vinnumarkað sem er mjög kyngreindur. Hv. þingmaður þekkir það vel úr starfi sínu. Þegar við förum inn í vinnumarkaðinn eins og hann er núna, vegum og metum jöfn laun fyrir sömu vinnu í þessum kyngreinda vinnumarkaði eins og hann er, hefur hv. þingmaður áhyggjur af því að ef ekki verði gripið til enn frekari aðgerða þá gæti þetta orðið til að festa í sessi það ástand sem við búum við í dag sem því miður er ekki nógu gott þegar kemur að launum miðað við mismunandi störf.
Ég þakka fyrir andsvarið. Ég ætla að lesa aftur orð frú Vigdísar: „Ég var lengi að átta mig almennilega á því hvernig þessi kosning mín lauk upp veröldinni fyrir íslenskum konum. Konur fá kosningarétt 1915. Það er eins og þær hafi ekki treyst sér til að taka þátt í stjórnmálum fyrr en það var komið fordæmi um að þær gætu haft áhrif og jafnvel unnið svo mikilvægar kosningar.“ Það er kannski áhætta að við festumst, en ég tel að með þessum fyrstu skrefum munum við kannski leiða til næstu skrefa þar sem konur þora að fara í stjórn, þora að fara í aðrar starfsgreinar, þori að fara úr kvennastétt og í smíði með miklu hærri launum, þori að hreyfa við þeim mismun sem er nú þegar til staðar. Að við skulum búa til kvennastétt, hvað er það? Við þurfum að hreyfa til einhvers staðar. Ég ætla ekkert að sverja að þessi leið sé leið til að gera það, en ég tel að þetta sé eitt skref sem við eigum að þora að stíga. Ég vænti þess að það gefi okkur það sama og það gaf okkur þegar frú Vigdís var kjörin forseti Íslands.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er alveg sammála því að stíga þetta skref og að það geti leitt til góðs. Það er einmitt það sem ég er að velta fyrir mér að við þurfum að vera tilbúin til að stíga fleiri skref; næsta skref og þarnæsta og enn fleiri, hvort það endar í heilu maraþonhlaupi, eða hvað sem til þarf, til að ná fullu jafnrétti. Ég er sannfærður um að þetta snúist ekki eingöngu um að konur þori að gera eitthvað. Ég held að ansi margar konur búi einfaldlega við það að hafa ekki eins mikið val og karlar hafa á ólíkum sviðum, í ólíkum stéttum og á ólíkum stöðum og bæjum og borgum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það er mjög fáránleg hugmynd að búa við karlastéttir og kvennastéttir, en það er einhvern veginn rótgróið í okkur. Það sem verra er, það er rótgróið í okkur að meta hefðbundin karlastörf til hærri launa en hefðbundin kvennastörf. Verði stéttir af einhverjum ástæðum kynblandaðri þannig að konur komi inn í karlastéttirnar þá verður það oftar en ekki til þess að launin þar lækka í samanburði við önnur laun. Ég nefni kennarastéttina sem var karlastétt hér fyrir 100 árum. Ég held að þetta sé rótgróið vandamál sem ráðast þurfi að á öllum sviðum. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Þess vegna langaði mig að spyrja hv. þingmann, ég er alveg sammála því að þetta sé fínt skref: Munum við ekki taka höndum saman til að stíga enn frekari skref til að koma á fullkomnu jafnrétti óháð öllu?
Ég þakka aftur fyrir andsvör og skemmtileg samtöl. Ég segi: Já, taktu í hendina á mér núna og gerum þetta. Verum brautryðjendur. Berjumst fyrir því að láglaunastarf verði að hálaunastarfi. Ég var að ræða við hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur áðan um að við erum í karlastarfi núna. Við erum í vinnunni til miðnættis og mætum aftur klukkan átta. Kannski þarf að gera það kleift fyrir konur sem hefur alltaf verið kleift fyrir karlmenn, það þarf að jafna aðstöðuna. Kannski munu hin úrræðin, svo að ég nefni þau, t.d. jafn sveigjanleiki á heimili, draga úr þessum mun. Það verður kannski skemmtilegra fyrir karlmenn að vera heima þegar þeim er sýndur sveigjanleiki og tillitssemi á vinnumarkaði, þegar þeir þurfa ekkert að hlaupa hraðar og vinna meira. Þetta er samfélagsspurning. Það hvílir ekki eingöngu á okkur að axla ábyrgð með einu frumvarpi, en við verðum að leiða baráttuna með þessu frumvarpi og væntanlega því næsta og ýta á atvinnustarfsemi og samfélagið sem heild. Það þarf að greiða leið fyrir alla til að lifa við jöfnuð.
Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að hlusta á umræðuna um þetta mikilvæga mál. Málið grundvallast á þeim samfélagssáttmála sem við höfum komið okkur saman um, stjórnarskrá Íslands, um það að jafnrétti kynjanna sé eitthvað sem við viljum að sé til staðar í íslensku samfélagi. Hér hefur aðeins verið rætt um bæði kosti og galla þeirrar tillögu sem liggur fyrir en ég ætla að fá, með leyfi forseta, að lesa upp úr skýrslu um stöðu karla og kvenna á íslenskum vinnumarkaði sem aðgerðahópur um launajafnrétti vann og skilaði árið 2015. Þetta er upphafsmálsgreinin, með leyfi forseta: „Jafnrétti kynjanna er ekki einungis réttlætismál, heldur er það ekki síður efnahagsmál. Rannsóknir hafa sýnt að með því að auka jafnrétti og bæta stöðu kvenna er hægt að auka hagvöxt og efnahagsstöðugleika (Slotsky, 2006). Þá hefur einnig verið sýnt fram á að fyrirtækjum sem stjórnað er af bæði körlum og konum vegnar betur (Elborgh-Woytek o.fl., 2013).“ Það er því ekki aðeins rétt heldur einfaldlega skynsamlegt að tryggja jafnrétti kynjanna og launajafnrétti hlýtur að sjálfsögðu að vera grundvallaratriði. Þetta er ein af leiðunum í áttina að því. Þegar tillagan kom fyrst fram um að lögfesta jafnlaunastaðalinn eða jafnlaunavottun, eins og hér er talað um, skal ég viðurkenna að ég hafði áhyggjur af því í ljósi þess að við höfum unnið að því árum saman að búa til staðalinn, þróa hann, tryggja að það séu vottunaraðilar, að fyrirtæki og stofnanir séu tilbúin að fara í gegnum hann, að þetta gæti verið íþyngjandi. Það hefur komið fram á fundum hjá þeim fyrsta sem fór í gegnum ÍST 85 staðalinn, tollstjóraembættinu, að þetta er mikil vinna. Ég vil fá að hrósa hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir það að ég tel að sú útfærsla og sú tillaga sem er komin fram komi til móts við þetta. Það er líka hugað að því að aðilar vinnumarkaðarins hafa leitt þessa vinnu, þeir hafa keyrt hana áfram og eitt af stærstu verkalýðsfélögum okkar, VR, hefur tekið upp ákveðna tegund af jafnlaunavottun sem er með þessu frumvarpið tekið tillit til. Það er ekki hvað síst 3. gr. þar sem er talað um útfærslurnar á fjöldanum. Almenna reglan er að fyrirtæki eða stofnun þar sem 25 eða fleiri starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli skulu öðlast vottun og horfa til þeirra krafna sem koma fram í staðlinum ÍST 85, sem kostar tæpar 11 þús. kr. og við gerum ráð fyrir því að menn hafi efni á því, og fara síðan, sem getur reynst umtalsvert meiri vinna og kostnaður, í gegnum það ferli að fá vottun frá löggiltum vottunaraðila. Í 2. mgr. er talað um að samtökum aðila vinnumarkaðarins sé heimilt að semja svo um í kjarasamningum að úttekt á jafnlaunakerfi fyrirtækis eða stofnunar þar sem 25–99 starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli geti fengið þessa staðfestingu. Síðan er líka hugað að því að það muni taka tíma að innleiða þetta og fyrir fyrirtækin að taka það upp. Þetta tel ég vera jákvæða útfærslu. Það hefur aðeins verið rætt í fyrri ræðum þar sem menn veltu fyrir sér samráðinu. Það kemur einmitt fram í greinargerðinni að þetta hafi verið unnið, sem ég tel mjög mikilvægt, í samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins og aðgerðahóp stjórnvalda og samtök aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti kynjanna. Í aðgerðahópnum sitja fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Kennarasambandi Íslands, mennta- og menningarmálaráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum atvinnulífsins. Talað er um að sérstakt samráð hafi verið haft við aðila vinnumarkaðarins um heimild þeirra til að semja svo um í kjarasamningum að við úttekt á jafnlaunakerfi fyrirtækja og stofnunar þar sem 25–95 starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli hafi fyrirtæki eða stofnun val um hvort úttekt fari fram á grundvelli ÍST 85 staðalsins eða með þeirri staðfestingu sem hér er talað um. Ég velti fyrir mér hvort það sé möguleiki að koma enn frekar til móts við fyrirtækin að einhverju leyti með því að taka tillit til þessa kostnaðar. Það verður mjög mikilvægt að sá kostnaður sem fellur til sé frádráttarbær - og það er ánægjulegt að hafa hæstv. fjármálaráðherra hér - og það er eitt af því sem væri hægt að huga að. Að mínu mati mun þetta auka hagvöxt og efnahagsstöðugleika, eins og ég sagði í upphafi, af því að fyrirtæki og stofnanir sem stjórnað er af bæði körlum og konum vegnar einfaldlega betur. Það er mín persónulega reynsla og rannsóknir hafa sýnt að þannig er þegar við erum með tiltölulega jöfn hlutföll kynjanna. Það eru bestu vinnustaðirnir sem ég hef unnið á. Það er einkar ánægjulegt að geta staðið hér og sagt að það að vera þingmaður á Alþingi Íslendinga er ekki lengur karlastarf. Það þurfa að vera 75% karla til þess að starf geti flokkast sem karlastarf og öfugt þegar sama hlutfall á við um konur. Það er með þetta eins og svo margt annað sem við höfum gert og bundið miklar vonir við að ég tel að við séum ekki komin með endanlegu lausnina. Það kemur skýrt fram í skýrslunni sem ég byrjaði á að vitna í um stöðu kvenna á íslenskum vinnumarkaði, sem aðgerðahópurinn vann, að launamuninn - og þetta kom einnig fram í skýrslu sem ég mælti fyrir á jafnréttisþingi í nóvember 2015 - mætti að verulegu leyti rekja til kynjaskiptingar starfa á vinnumarkaði. Við erum með hvað mesta kynjaskiptingu á vinnumarkaði af þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er líka töluverð kynjaskipting annars staðar á Norðurlöndum en hún er mest hjá okkur. Það er talað um að það eigi bæði við um lóðrétta skiptingu eftir starfsstéttum og lárétta skiptingu vinnumarkaðar eftir atvinnugreinum. Þess vegna er mjög mikilvægt að unnið verði að framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum. Ég vil eindregið hvetja ráðherrann til að leggja mjög mikla áherslu á það að hvernig við getum breytt náms- og starfsvali ungs fólks á Íslandi þannig að við drögum úr kynjaskiptingunni. Fljótlega eftir að ég tók við sem ráðherra jafnréttismála á síðasta kjörtímabili voru haldnir tveir fundir á vegum aðgerðahópsins, annars vegar um karla í kvennastörfum og hins vegar konur í karlastörfum. Það var áhugavert að heyra í einstaklingum sem höfðu brotist út úr kassanum, valið óhefðbundin störf. Bæði konur og karlar á fundunum notuðu sömu orð til að lýsa því hvernig það væri að vera eini karlinn á fjölmennum kvennavinnustað og hvernig það væri að vera eina konan á fjölmennum karlavinnustað. Það er alveg á hreinu að þau voru ekki búin að tala saman og ákveða hvernig þau ætluðu að lýsa þessu, upplifunin var einfaldlega nákvæmlega sú sama. Það er erfitt að vera frumkvöðull. Það krefst ákveðins persónuleika, má segja, að ryðja brautina. Þess vegna er svo mikilvægt, af því að ekki eru allir sem vilja vera frumkvöðlar, að við vinnum markvisst í því að breyta því. Það kemur líka fram í þessum gögnum að meginástæðan fyrir því að karlar horfi ekki til svokallaðra umönnunarstarfa eða kennslu sé launin. En ég held að það sé ekki bara ástæðan vegna þess að við sjáum að karlar með lægri laun velja ekki að fara í störf þar sem konur eru í meiri hluta þótt þeir fengju hærri laun. Ég held því að þetta sé mun flóknara og erfiðara að skýra, eins og það er almennt að skýra ástæður mismununar, hvernig viðhorf okkar og viðbrögð þróast. Að lokum vil í ræðu minni nefna hin atriðin sem hefur verið talað um að við verðum að huga að. Það er m.a. staða kvenna almennt í valdastöðum. Ég vil hvetja ríkisstjórnina eindregið til að huga að því að ekki er jafnt hlutfall karla og kvenna í ríkisstjórninni. Við erum með örfáar konur sem eru stjórnendur í fyrirtækjum á Íslandi. Þetta eru þættir sem skipta verulega miklu máli að við höldum áfram að huga að. Hér hefur fæðingarorlofið verið nefnt. Það er verulegt áhyggjuefni þegar maður heyrir unga ráðherra í dag tala um að þeir séu ekki vissir hvort það sé möguleiki fyrir viðkomandi að taka fæðingarorlof. Þannig á það ekki að vera árið 2017. Til þess að vera fyrirmynd skiptir miklu að senda út þau skilaboð að fæðingarorlof sé eitthvað sem bæði karlar og konur taka, sem foreldrar taka. Það hefur verið talað um hvernig við getum stytt vinnutímann og minnkað álagið á íslenskar fjölskyldur og hvernig getum jafnt og þétt unnið að því að karlar taki til jafns við konur ábyrgð á heimilisstörfunum, því að rannsóknir sýna svo sannarlega að svo virðist ekki vera. Það hafa meira að segja komið fram rannsóknir um að aðeins örfáir karlmenn á Íslandi kunni á þvottavél. Ég lofa því að þetta er tiltölulega einfalt tæki sem virkar ágætlega. Síðan vil ég svo leggja áherslu á að það eru önnur frumvörp sem hæstv. félagsmálaráðherra er að koma með hér sem snúa að banni við mismunun á vinnumarkaði og þá getur svona staðall líka verið tæki til þess að vinna gegn mismunun á grundvelli annarra mismununarþátta en kyns. Það er hægt að horfa á þætti á borð við uppruna. Það er hægt að horfa á þætti eins og kynhneigð og fötlun. Það hefur komið fram að þetta eru þættir þar sem er mismunað hvað varðar laun og framgang í starfi. Ég vænti þess að þetta mál fari til allsherjar- og menntamálanefndar þar sem ég sit. Ég hlakka til að takast á við þetta verkefni og fara vel yfir þær athugasemdir sem berast. Kannski sjáum tækifæri til að bæta málið þannig að það skili árangri fyrir einstaklingana, fyrir karla og konur, fyrir fyrirtækin, stofnanirnar og samfélagið í heild.
Virðulegi forseti. Ég get ekki á mér setið að tala aðeins meira um þetta mál. Þessi mál eru mér nokkuð hugleikin og mér þykir, líkt og fyrri ræðumanni, hv. þm. Eygló Harðardóttur, gott að hafa fjármálaráðherra hér enn í salnum. Hann þarf þó ekki að breyta plönum sínum þess vegna. Mig langar að ræða aðeins um hvað þarf að gera meira, eins og ég átti aðeins orðastað við hv. þm. Nichole Leigh Mosty um áðan. Mig langar að brýna til dáða. Hæstv. ráðherrar í þessari hæstv. ríkisstjórn hafa talað um jafnréttismál sem eitt af stóru málum þessarar ríkisstjórnar. Sé stjórnarsáttmálinn skoðaður segir eftirfarandi um jafnréttismál, með leyfi forseta: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi. Þar vegur jafnrétti á vinnumarkaði þungt. Í því skyni að sporna við launamisrétti af völdum kynferðis verði áskilið að fyrirtæki með 25 starfsmenn eða fleiri taki upp árlega jafnlaunavottun.“ Það er gott fyrri sinn hatt, en þetta er það eina sem segir beinum orðum um jafnrétti. Síðan er talað um að kappkostað verði að þjónusta við börn og unglinga og fjölskyldur sé ætíð sem best og að íslenskt samfélag verði barnvænt. Talað er um ólíkar fjölskyldugerðir og þess háttar og að hámarksfjárhæðir fæðingarorlofs verði hækkaðar í öruggum skrefum á kjörtímabilinu. Þrátt fyrir að hafa lært íslensku við Háskóla Íslands átta ég mig ekki enn á hvaða öruggu skref þetta eru, en það verður áhugavert að sjá hvenær það verður gert. Þetta þarf ekkert endilega að vera skelfilegt eða til marks um að ríkisstjórnin ætli sér ekki að sinna jafnréttismálum að öðru leyti en með þessu frumvarpi þó að þau hafi ekki ratað í stjórnarsáttmálann. Fólk sem er komið til starfa sér að víða er pottur brotinn og að taka þarf á hlutum. Einmitt þess vegna langar mig til að brýna til dáða af því að það er ekki bara á vinnumarkaði sem jafnrétti vegur þungt, þó að það geri það vissulega þar. Það er í nánast öllu samfélaginu, liggur mér við að segja. Á vinnumarkaði eru það svo ekki bara launin þó að þau vegi vissulega gríðarlega þungt. Líkt og ég sagði í fyrri ræðu minni í gær þá fagna ég þessu frumvarpi, en vil benda á að það þarf að gera meira. „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur réttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi“, segir í stjórnarsáttmálanum. Það er gott. Það er góð setning. En ég hvet hæstv. ráðherra til dáða til að fara eftir þessari setningu einni og sér, og vissulega hinum líka, en horfa á hana eina og sér: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi“. Það þýðir að við þurfum að horfa út fyrir jafnlaunavottunina líka. Tökum það skref. Frábært. Ég treysti ráðherra og hv. nefnd til að finna leið til að jafnlaunavottunin virki og að það komi allt eins vel út og mögulegt er. En tökum næstu skref. Hver er staðan í heiminum varðandi konur og karla? Ég fór aðeins yfir það í gær og þarf ekkert að fara í smáatriðum yfir það. En hún er eins hér. Hver er staðan varðandi konur í áhrifastöðum? Hver er staðan varðandi eign karla og kvenna á hlutabréfum? Erum við með kynjaskipta greiningu á hlutabréfamarkaði? Hver er staðan á konum í ákvarðanatökuferli? Hvar eru ákvarðanir teknar þótt jöfnum launum hafi verið náð? Förum við karlarnir bara saman í golf og gufu og tökum ákvarðanirnar þar? Hvernig er þessu háttað? Hvernig er samþykktum hv. Alþingis og jafnvel stefnumótun ríkisstjórna í jafnréttismálum fylgt eftir? Hvað höfum við gert margar ágætissamþykktir og samþykkt margar stefnur í þessum efnum á síðustu árum og áratugum? Hefur þeim verið fylgt vel eftir? Hvað sjáum við í menntamálum, í auknu fjármagni í jafnréttisfræðslu? Eitt lítið dæmi: 25 ára reglan um aðgang að framhaldsskóla bitnar ekki síst á konum sem eignast börn, hætta í framhaldsskóla og langar svo að fara aftur í framhaldsskóla en geta það ekki af því að ríkisstjórnin ætlar að viðhalda 25 ára reglunni. Það er ekki nóg að setja falleg orð á blað [[Forseti hringir.]]og veifa svo einu góðu máli, sem ég ítreka að er gott. Það þarf að horfa [[Forseti hringir.]]heildstætt á málið og það þarf að þora að setja [[Forseti hringir.]]fjármuni í málaflokkinn á öllum sviðum.
Herra forseti. Það er mikill gleðidagur þegar þetta frumvarp er komið svo langt að það er að fara til nefndar. Þetta er kannski eitthvert mikilvægasta frumvarpið sem lagt er fram af hv. ríkisstjórn þetta vor. Þetta er mikilvægt frumvarp vegna þess að við erum að stíga skref í átt að launajafnrétti. Það á auðvitað að vera jafnrétti kynjanna á öllum sviðum, ég get tekið undir það með öllum þingmönnum sem hér hafa talað. Þetta frumvarp mun ekki leysa jafnrétti kynjanna á öllum sviðum, því fer fjarri, en það mun leysa ákveðið kynjamisrétti. Það mun útrýma kynbundnum launamun innan fyrirtækja. Ég heyri að sumir hv. þingmenn ræða um launaleynd og hafa áhyggjur af því að laun verði opinber. Ég er einhver skæðasti andstæðingur launaleyndar í landinu. Undanfarin 20 ár hef ég gefið út blað með upplýsingum um tekjur þúsunda Íslendinga við misjafnar undirtektir. Sumir telja betra að þessi mál fari leynt. Ég segi: Nei, það er betra að almenningur hafi sem mestar upplýsingar. Við eigum að vita hvernig aðrir standa. Þá getum við sagt: Er þetta rétt, er þetta satt? Þetta er satt, já, en er þetta sanngjarnt? Það getur verið allt annað mál. Það er alveg örugglega ekki sanngjarnt að kynin hafi mismunandi laun. Til er annar skóli sem segir: Það er enginn kynbundinn launamismunur á Íslandi, það eru allt aðrar ástæður, það er bara óútskýrður launamismunur. Það er ekkert víst að það sé kynið sem skýri þann mun jafnvel þó að það komi fram í könnun eftir könnun að það sé akkúrat eina breytan sem skýri muninn. En gott og vel. Förum í jafnlaunavottunina og segjum að hún leiði þá í ljós að enginn mismunur sé eftir kynjum, þá er það mjög ánægjuleg staðfesting á því að við höfum staðið okkur vel. Ég er sannfærður um að það verður ekki niðurstaðan í flestöllum fyrirtækjum og stofnunum. Ég þekki til í nokkrum fyrirtækjum og stofnunum sem hafa farið í gegnum þetta ferli. Sum fyrirtæki hafa gefist upp í ferlinu. Hvers vegna hafa þau gefist upp? Það er vegna þess að þau hefðu þurft að breyta launakerfum sínum allt of mikið. Í hvaða átt? Í þá átt að hækka konur upp í laun sem karlar, sem sátu við hliðina á þeim og voru að vinna nákvæmlega sömu störf, höfðu; þeir höfðu hærri laun. Fyrirtækin hafa hikað við að gera þessar breytingar og við það verður ekki unað. Ég er stoltur af því að þetta baráttumál Viðreisnar sé komið í frumvarpsform og er ánægður yfir þeim viðtökum sem það hefur fengið hjá flestöllum þingmönnum. Þann 15. september árið 2015 skrifaði ég grein sem hét „Hvað vill Viðreisn“. Ég ætla að fá að lesa upp úr henni tvo punkta. Það er ánægjulegt að í dag hef ég haft tækifæri til að vitna tvívegis í þessa grein. Á ársfundi Landsvirkjunar vitnaði ég í 6. punkt: „Skynsamleg og sjálfbær nýting auðlinda er jákvæð með það í huga að óskert náttúra er líka auðlind.“ - Þetta á að vera rauði þráðurinn í starfsemi Landsvirkjunar. En 8. punkturinn kemur málinu sem við ræðum hér við: „Jafnrétti kynja verði tryggt á öllum sviðum.“ Mér finnst að öll fyrirtæki yfir ákveðinni stærð eigi að fara í jafnlaunavottun, en ekki eru allir sammála um það. Sennilega mun það gerast af sjálfu sér því að fólk vill ekki skipta við fyrirtæki sem standast ekki slíka skoðun. Þannig ætti það auðvitað að vera. Hver vill skipta við fyrirtæki sem mismunar kynjunum í launum? Hver vill skipta við fyrirtæki sem segir: Ég tími ekki að fara í svona vottun. Ég tími ekki að leiðrétta launamisréttið. Ég veit það ekki. Það kann að vera einhverjir sækist eftir slíkum viðskiptum, en ég segi: Ekki ég, ég hef engan áhuga á að skipta við fyrirtæki af því tagi. En reynslan hefur hins vegar sýnt að það er ekki nóg að höfða til sómatilfinningar, það er ekki einu sinni nóg að höfða til þeirra laga sem segja að ekki megi mismuna kynjum í launum, það hefur verið í lögum í meira en hálfa öld og hverju höfum við náð? Hér hafa menn nefnt 10% launamun, annars staðar hafa menn nefnt 12% eða 15%; þó að það væri bara 2% þá verður ekki við það unað. Það er ekkert hátt gjald fyrir það að ná þessu óréttlæti út úr samfélaginu þó að menn þurfi að borga einhverja 100 þúsund kalla, þó að það séu jafnvel einhverjar milljónir, vegna þess að kostnaðurinn við það að mismunað sé eftir þætti eins og kynferði er algjörlega óviðunandi og það er blettur á íslensku samfélagi. Ég er mjög ánægður með að jafnréttismálaráðherra skyldi gera þetta eitt af forgangsmálum sínum. Eins og hér hefur komið fram þá eru auðvitað fleiri mál sem við þurfum að setja fram. Það eru fleiri mál, það er ekki bara í sambandi við réttindi kynjanna, við erum að horfa á réttindi fólks með fötlun, réttindi barna foreldra sem búa ekki saman og svo fjöldamargt annað. Þó að það frumvarp sem hér er lagt fram, og við erum hér að fara að afgreiða til nefndar, leysi svo sannarlega ekki öll þau vandamál sem við gjarnan vildum leysa; leysi ekki einu sinni það vandamál sem að er stefnt, þ.e. kynbundinn launamun, mun það alveg örugglega draga úr slíkum launamun. Það er mjög gott og stórt skref í rétta átt. Þetta er frumvarp sem hefur vakið mikla athygli um allan heim. Fólk mun líta til Íslands sem frumkvöðuls á þessu sviði. Við getum verið stolt, öll þau sem styðjum þetta frumvarp. Dagurinn í dag er gleðidagur í jafnréttisbaráttu kynjanna.
Virðulegi forseti. Eins og ráðherrann segir hafa jöfn laun verið bundin í lög áratugum saman en engu að síður er þörf á því að hnykkja á því með sérstökum aðgerðum eins og þessu frumvarpi um jafnlaunavottun er ætlað að gera. Stundum þarf nefnilega að hnykkja á hlutum sem þegar eru í lögum, eins og við í minni hlutanum bentum á þegar við vildum bæta slíkri klausu inn í frumvarp um Landsrétt hér fyrr í vetur; það hefði verið ágætt að fá stuðning ráðherrans við þá aðgerð sem ég set nú dálítið undir sama hatt og þessa hér. Hæstv. ráðherra er sá ráðherra sem ber ábyrgð á starfsmannamálum ríkisins. Opinberi geirinn er líka sá hluti atvinnulífsins þar sem komur vinna frekar en karlar, þær vinna frekar láglaunastörf þar en úti á almenna markaðnum; heilbrigðiskerfið og menntakerfið heyra undir starfsmannamálahatt ráðherrans. Þess vegna langar mig að spyrja hvort, til viðbótar þeim tímamótum sem birtast í frumvarpi um jafnlaunavottun, einhver vinna sé í gangi innan ráðuneytisins til að styrkja kvennastéttirnar sem heyra undir ríkið. Stendur til að hækka láglaunakonur í þjónustu hins opinbera og gera það með sérstökum aðgerðum, ekki með prósentuhækkunum sem hækka líka þá sem hærri eru í launum? Er verið að vinna í því að hækka gólfið hjá hinu opinbera sem mun koma konum talsvert meira til góða en körlum?
Herra forseti. Það er ánægjulegt að fá þessa spurningu vegna þess að ekki er liðin vika frá því að ég skipaði sérstakan starfshóp til að kanna mismuninn á launakerfum hins opinbera og á almenna vinnumarkaðnum. Ég veit að þetta er ekki nákvæmlega það sem hv. þingmaður spurði um, en það er hins vegar svo að með samkomulagi ríkis og stéttarfélaga opinberra starfsmanna síðastliðið haust var gerð sérstök bókun um að jafna ætti kjör á almennum vinnumarkaði og hjá því opinbera. Eitt skref í þá átt var að jafna lífeyrisréttindin og það var gert með aðgerðum síðastliðið haust. Næsta skref var að skipa starfshóp sem er skipaður fulltrúum stéttarfélaga opinberra starfsmanna, sérfræðingum úr ráðuneytinu og frá Sambandi sveitarfélaga og úr háskólasamfélaginu, til að finna þá aðferðafræði sem best geti nýst til að draga úr þessum launamun. Ég átta mig fyllilega á því að þetta getur til dæmis haft áhrif á laun hjúkrunarfræðinga svo að við nefnum dæmi. Það er ástæða til að horfa sérstaklega á þær stéttir þar sem illa gengur að manna störf, en þá verður að horfa til launaþáttarins. Það erum við einmitt að gera í ráðuneytinu núna, ekki er einungis verið að stíga það skref sem felst í þessu frumvarpi heldur erum við líka að vinna að þessu á fleiri vígstöðvum.
Virðulegi forseti. Ég vona svo sannarlega að ráðherrann hafi það í gegn að styrkja láglaunastéttir hjá hinu opinbera. Það skýtur hins vegar nokkuð skökku við að í 18 síðna umsögn Landspítala við ríkisfjármálaáætlun, sem nýlega kom í hús hér á Alþingi, er einmitt bent á að heilbrigðiskerfið verði skorið niður um 5,2 milljarða í raun, fastur rekstur þess, þegar búið er að taka nýjan Landspítala út úr jöfnunni, þegar búið er að taka aukningu vegna fjölgunar þjóðarinnar - þegar búið er að taka alls konar þætti sem rugla grunnmyndina út - þá stendur eftir að lækka eigi framlög til spítalanna um 5,2 milljarða á þessu fimm ára tímabili. Þetta er ekki bara mjög mikilvægt kerfi fyrir okkur landsmenn alla, heldur og stærsti vinnustaður kvenna hér á landi. Ráðherra nefndi að launaleynd væri eitur í sínum beinum. Það er nú gott að heyra. En mig langar að spyrja hvort hann, eftir að hafa fært sig úr því að ritstýra Frjálsri verslun, tekjublaðinu þar, hafi skoðað það að grípa til aðgerða innan ráðuneytisins til að aflétta launaleynd, eins og til dæmis að horfa til Norðmanna sem hafa staðgreiðsluskrána allt árið aðgengilega á netinu aftur í tímann þannig að bókstaflega sé hægt að fletta hverjum sem er upp hvenær sem er með ýmiss konar varnöglum í þágu persónuverndar. Þetta myndi væntanlega gagnast, eins og ráðherrann segir, í baráttunni gegn kynbundnum launamun.
Herra forseti. Það er nú einu sinni þannig að þó að einhver segi að meira sé minna þá verður það ekkert minna við það; það er enn meira. Framlög aukast mjög mikið til heilbrigðismála og þau munu líka aukast til Landspítala. Varðandi þann þátt sem hv. þingmaður nefndi, um laun, þá er það þannig að bráðabirgðaálagning er birt um opinbera starfsmenn. Upplýsingar um tekjur fjölmargra opinberra starfsmanna, og til dæmis allra alþingismanna, hafa birst í þessu tekjublaði. Það verður jafn opið eftir sem áður. Hins vegar er lögð mikil áhersla á það af hálfu ríkisskattstjóra að um bráðabirgðaálagningu sé að ræða, en hin endanlega skattskrá er ekki gefin út fyrr en töluvert miklu seinna. Hún liggur hins vegar líka opin, en hún vekur bara ekki jafn mikla athygli vegna þess að þá eru upplýsingarnar orðnar þó nokkuð miklu eldri. Ég hef svo sannarlega ekki í hyggju að fara að loka þessari mikilvægu upplýsingalind.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir ákaflega góða umræðu um þetta mikilvæga mál, bæði í gærkvöldi og í dag. Margt áhugavert hefur komið fram og mig langaði að tæpa aðeins á því helsta sem hér hefur verið nefnt og svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint til frekari skýringar. Talsvert hefur verið rætt um staðalinn og aðgengi hans. Það er ánægjulegt að sjá hversu góða stöðu ég hef sett hv. þm. Andrés Inga Jónsson í, sem er orðinn ansi vinsæll hér í þinginu sem handhafi eina eintaks staðalsins. En ég hef þó verið fullvissaður um að úr því verði bætt og það skjótt og þykist viss um að þingmenn muni hafa aðgang allir sem einn að staðlinum í það minnsta áður en málið kemur hér til 2. umr. Það er alveg rétt að það er að mörgu leyti sérstakt þegar löggjöf byggir á staðli sem þessum sem er síðan eingöngu aðgengilegur gegn greiðslu, en það er þó alls ekki einsdæmi. Við þekkjum fjölda slíkra staðla sem eru til grundvallar ýmiss konar löggjöf sem ekki eru fullkomlega aðgengilegir. En þess ber þó að geta að í greinargerð frumvarpsins er farið nokkuð skilmerkilega yfir þær kröfur sem gerðar eru og hvernig fyrirtækjum og stofnunum er gert að vinna til þess að öðlast vottun. Hér hefur verið talað aðeins um eftirlit með vottun, umfang þess, hvort Jafnréttisstofa sé nægilega vel búin til þess að geta sinnt því, hvort heppilegra væri að slíku eftirliti yrði komið fyrir annars staðar, eins og hjá skattyfirvöldum. Þar er ég sannfærður um að eftirlitinu er réttilega fyrir komið hjá Jafnréttisstofu. Þetta er jafnréttismál og ber að horfa til þess sem slíks. En það má heldur ekkert gleyma þætti aðila vinnumarkaðarins og sér í lagi stéttarfélaga, sem þeim er ætlað í þessu þar sem ég hygg að hiti og þungi eftirlitsins muni alltaf liggja. Þar að auki má heldur ekki gleyma því að við vottun er þungi vinnunnar á fyrirtæki eða stofnun og úttektaraðila. Jafnréttisstofa gengur eingöngu úr skugga um að fyrirtæki eða stofnun hafi uppfyllt skyldu sína um úttekt og vottun. Eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu í þessu samhengi er fyrst og fremst að safna saman gögnum og upplýsingum og miðla síðan til stéttarfélaga eftir atvikum. Kostnaður eða umfang hefur hér verið nefnt, hversu viðamikið þetta er. Hér var tekið dæmi af fyrirtæki sem ætlaði að upphafskostnaður yrði 3–4 milljónir, ef ég tók rétt eftir, með einhverja tugi starfsmanna, það var ekki tilgreint nákvæmlega. Við höfum kannað þetta og teljum þá kostnaðaráætlun talsvert í efri mörkum miðað við þær tölur sem við höfum heyrt sem rauntölur þeirra fyrirtækja sem farið hafa í gegnum slíka úttekt eða vottun hingað til. Tölur í kringum 2 milljónir eru ekki óalgengar þegar kemur að smærri endanum. Í því samhengi er kannski ágætt að hafa í huga að 25 manna fyrirtæki sem greiðir meðallaun í landinu, sem teljast í dag vera um 600.000 kr. á mánuði samkvæmt Hagstofunni, er með launaútgjöld á ári upp á um 200–250 milljónir. 2 milljónir eru innan við 0,1% af árlegum launakostnaði fyrirtækisins. Það held sé algjörlega innan allra skekkjumarka varðandi það hversu íþyngjandi kostnaðarlega slík úttekt er þegar horft er til hagsmunanna hinum megin, sem eru hagsmunir kvenna fyrst og fremst þegar kemur að launajafnrétti. Í þessu samhengi finnst mér líka áhugavert að halda því til haga að við leggjum alls kyns kvaðir á atvinnulíf. Við leggjum alls kyns kvaðir á stofnanir í þessu samhengi. Sjálfur hef ég lengi talað fyrir einföldu regluverki, öflugu og góðu samkeppnisumhverfi fyrir atvinnulífið, en í þessu samhengi finnst mér dálítið sérstakt að boðberar einfalds regluverks sjái ofsjónum yfir þessu þegar við leggjum talsvert kostnaðarsamar kvaðir á fyrirtæki þegar kemur að skattskilum, ársreikningagerð, endurskoðun o.s.frv., þegar kemur að vinnuvernd og öryggiskröfum á vinnustað, þegar kemur að umhverfisákvæðum ýmiss konar. Allt eru það mikilvæg atriði, við erum hér að gæta hagsmuna samfélagsins, gæta hagsmuna starfsmanna, gæta hagsmuna umhverfis o.s.frv., og teljum fullkomlega réttlætanlegt að leggja þessar kvaðir á atvinnulífið. Þegar kemur að jafnrétti kynjanna tel ég það með engum minni hætti mikilvægt að gæta réttinda starfsfólks. Þó að það hafi vissulega í för með sér einhvern kostnað fyrir atvinnulífið, þá tel ég hann algjörlega minni háttar í þessu samhengi og í samhengi við þá hagsmuni sem í húfi eru. Aðgengi að upplýsingum var rætt, hvar gögn um t.d. laun liggja og annað þess háttar. Ég held að þar gæti ákveðins misskilnings. Fyrirtæki halda auðvitað utan um launaupplýsingar starfsmanna sinna, vottunaraðili fer síðan yfir launakerfi og launadreifingu innan fyrirtækis, en heldur ekki miðlægan gagnagrunn um launaupplýsingar eða dreifir honum. Það er eftir sem áður með þeim hætti sem þegar tíðkast í gegnum skattstjóra og gegnum staðgreiðsluskrá. Það breytir því í engu aðgengi að launaupplýsingum sem þegar eru fyrir hendi. Það hefur líka verið talsvert rætt um launaleynd hérna. Það er rétt að halda því til haga að launaleynd hefur verið aflögð með lögum um jafnrétti kynjanna með þeim pósitífa hætti að bannað er að meina starfsfólki eða binda í ráðningarskilmála að upplýsa um kaup og kjör. Það er þegar upp er staðið einstaklingsins að upplýsa um eigin laun, eigin kjör, en ekki fyrirtækis að upplýsa um laun allra starfsmanna sinna. Það er líka mikilvægt að gæta persónuverndar. Það hlýtur að vera viðkomandi launamanns að ákveða hvort hann vilji upplýsa um launakjör sín eða spyrja starfsfélaga sína, en það er bannað að leggja þar einhverjar hindranir. Það er ágætt að hafa í huga þegar horft er til þess frumvarps sem hér er til umræðu. Jafnlaunavottun er mikilvægt skref í að draga úr launamun kynjanna. Það er auðvitað ekki altæk lausn á þeim launamun sem við sjáum. Hér er ekki í einu vetfangi verið að afnema og útrýma kynbundnum launamun eða jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði fyrir fullt og allt. Hér hafa fjölmörg atriði verið nefnd sem við eigum auðvitað öll sameiginlega að hafa metnað til að vinna að áfram. Það eru þættir eins og heimilis- eða fjölskylduábyrgð, jafnt aðgengi að fæðingarorlofi, vinnutími hefur verið ræddur hér og hvernig megi stytta hann og hvernig jafna megi stöðu kynja þegar kemur að slíku. Svo er viðfangsefni varðandi kynbundinn eða kynskiptan vinnumarkað sem er ákaflega kynskiptur hér. Þar þurfum við að vinna að því hvernig við jöfnum stöðu kynjanna. En það er samt sem áður mjög ánægjulegt að sjá að stofnun eins og tollstjóraembættið sem farið hefur í gegnum jafnlaunavottun. Þar var augljóslega næsta skref embættisins að velta fyrir sér: Af hverju er vinnustaðurinn svona kynskiptur? Hvað getum við gert innan vinnustaðarins til þess að draga úr þessari kynskiptingu? Af hverju eru það fyrst og fremst karlar sem eru tollverðir en konur sem sinna skrifstofustörfum? Þar komust menn t.d. að þeirri niðurstöðu að 12 tíma vaktir hentuðu konum kannski síður en körlum. Kannski væri ráð að bjóða upp á meiri sveigjanleika í vaktafyrirkomulagi eða stytta vaktir í átta tíma o.s.frv. Þetta þekkjum við úr öðrum atvinnugreinum þar sem vaktatími hefur verið styttur og farið hefur verið í margskiptari vaktir til þess að gera störfin meira aðlaðandi fyrir konur. Það finnst mér mjög jákvætt. Ég held einmitt að við munum sjá að óbein áhrif þessara laga, verði frumvarpið að lögum, séu ekki minni en beinu áhrifin, þ.e. að fá stjórnendur fyrirtækja og stofnana til þess að huga að kyni í starfsemi sinni. Hvaða hindranir eru mögulega í vegi fyrir starfsframa annars kynsins? Hvað er það sem gerir það að verkum að við fáum síður karla eða konur til tiltekinna starfa? Hvað getum við gert til þess að breyta þeirri mynd? Við munum aldrei útrýma kynbundnum launamun á vinnumarkaði öðruvísi en með því að ná að jafna stöðu kynjanna þegar kemur að starfsvali, þegar kemur að námsvali. Þar eigum við mikið verk óunnið og þurfum að sýna metnað í þeim efnum ekki síður en þegar kemur að jafnlaunavottuninni sjálfri. Þetta eru allt saman þættir sem við þurfum að horfa til áfram. Það eru hins vegar líka ákveðnir þættir sem jafnlaunavottun tekur ekki á og er ekki ætlað að taka á. Við erum áfram með mikinn fjölbreytileika í verðlagningu starfa, í samkeppni milli atvinnugreina, samkeppni milli fyrirtækja. Launastig fyrirtækja getur verið mjög ólíkt. Jafnlaunavottun er ekki ætlað að taka á því. Fyrirtæki geta verið missamkeppnishæf um starfsfólk, þau geta verið misvel í stakk búin varðandi það hversu há laun þau geta greitt. Það er ekki hlutverk ríkisvaldsins að stíga þar inn í og reyna einhvern veginn að jafna það. Það er einfaldlega frjáls samkeppni, frjáls markaður, sem ræður þar för. Það er sömuleiðis milli atvinnugreina, þar er auðvitað mjög ólíkt launastig og við munum ekki jafna það með slíkum hætti. Það er auðvitað framleiðnin og verðmætasköpun innan atvinnugreinarinnar sem ræður þegar upp er staðið hvaða launastig hún ræður við. Þó að ég fagni mjög afstöðu Vinstri grænna og þingmanna þeirra til jafnlaunavottunar kemur kannski ekki á óvart að skoðanir okkar kunni að vera eitthvað örlítið ólíkar þegar kemur að vinnumarkaðnum hvað þetta varðar. Að því sögðu er ég spenntur að fylgjast með framgangi málsins hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Mér þykir mjög ánægjulegt að sjá hversu víðtækan stuðning og jákvæðar undirtektir málið fær í þingsal. Ég held að það eigi eftir að reynast okkur mjög mikilvægt í baráttunni fyrir auknu jafnrétti á vinnumarkaði og fyrir auknu jafnrétti í samfélaginu öllu. Það má heldur ekki gera lítið úr öðrum þætti sem er kannski minna talað um, af því að hér er alltaf talað um kynbundinn launamun; frumvarpið tekur ekki síður á öðrum ómálefnalegum launamun á vinnumarkaði, t.d. þegar kemur að stöðu innflytjenda á vinnumarkaði, sem við vitum sem eru oft í mun lakari stöðu, fá hæfni sína, menntun og þekkingu oft ekki metna að verðleikum á vinnumarkaði. Þegar öllu er á botninn hvolft byggir frumvarpið á þeirri einföldu aðferðafræði að fyrirtæki og stofnanir verða að byggja upp launakerfi sín á málefnalegum grundvelli, þau þurfa að geta útskýrt með málefnalegum hætti hvað skýrir launadreifingu og launamismunun innan fyrirtækisins eða stofnunarinnar. Þar er þetta að mínu viti ákaflega öflugt tæki sem ég heillaðist strax af þegar ég kynntist jafnlaunavottuninni og þeirri hugmyndafræði sem þar liggur að baki. Hún er tæki sem hefur verið mjög lengi í þróun á vinnumarkaði. Fyrstu skref voru stigin að ég hygg í kjarasamningum árið 2008, og hefur hún verið mótuð í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Frumvarpið sem liggur fyrir þinginu var mótað áfram í nánu samstarfi við Samtök atvinnurekenda og stéttarfélög. Ég er mjög ánægður með þá niðurstöðu sem hér liggur fyrir og treysti því að málið fái mjög góðan framgang í þinginu. Takk kærlega fyrir.