Forseti. Í fyrsta lagi tel ég að Alþingi fari í raun ekki með fjárveitingavaldið. Stjórnarþingmennirnir afhenda ríkisstjórninni einfaldlega fjárveitingavaldið og kvitta bara undir og stimpla það sem kemur frá þeim svona alla jafna, fyrir utan nokkur atriði sem ráðherra virðist ekki vera treyst til að fjármagna og þau vilja bara gera það beint sjálf - hér eru 3,6 milljónir í eitthvert gæluverkefni hjá okkur, voða gaman. Varðandi þjóðarsjúkrahúsið höfum við ítrekað á undanförnu kjörtímabili fengið fulltrúa Landspítalans á fund fjárlaganefndar til að útskýra hvernig rekstrarvandinn liggur og samanborið við útskýringar heilbrigðisráðuneytis og fjármálaráðuneytis eru útskýringar Landspítalans einfaldlega langtum betri og langtum betur rökstuddar. Alveg rosalega miklu betur. Það liggur sérstaklega í því að [[Forseti hringir.]]spítalinn bendir á ákveðin atriði sem ráðuneytin geta einfaldlega ekki svarað, sem þau forðast að svara. Það leiðir að sjálfsögðu til þess að manni finnst eins og verið sé að fela eitthvað. Þá hlýtur það að vera rétt sem fulltrúar Landspítalans segja af því að þau geta einfaldlega ekki svarað þessari gagnrýni.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðu hans sem var mjög viðamikil. Í fjáraukanum fyrr í dag var ég að ræða um hjúkrunarheimilin og ástandið þar og sérstaklega að 67 ára og yngri séu vistaðir á hjúkrunarheimilum. Ég fór með tölur sem ég hafði séð, að þetta væru 144 einstaklingar, en á RÚV fyrir stuttu kom frétt um að þetta væru 200 einstaklingar. Þarna eru allt í einu komnir 55 fleiri en ég vissi um. Ég spyr hvort þetta hafi verið rætt innan fjárlaganefndarinnar og hvort þessar upplýsingar hafi legið fyrir og hvort þessi eini milljarður sem á að fara í [[Forseti hringir.]]aukinn styrk til hjúkrunar dugi nokkuð [[Forseti hringir.]]og taki nokkuð á þessu vandamáli.
Herra forseti. Hjúkrunarheimilin voru mikið rædd í fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili og var kallað eftir þessari skýrslu sem svaraði því miður ekki öllum spurningunum sem nefndin hafði. Við urðum fyrir vonbrigðum með það, allir urðu fyrir vonbrigðum með það. Við erum ekki með nægilega haldgóð gögn um þjónustuþörfina. Ég held að það sé ekki búið að taka pólitíska ákvörðun um hvernig eigi að haga þjónustuþörfinni í rauninni alveg frá því ferli þegar fólk þarf einhverja smáaðstoð, yfir í líknarmeðferð. Og hvað þarf til að sinna hverjum og einum? Það eru ekki bara dvalarheimili og hjúkrunarheimili og ekkert þar á milli. Það er mismunandi. Nú er verið að gera meira og meira í heimahjúkrun. En það er engin greining gerð eða pólitísk ákvörðun tekin um það hvernig kerfið á að líta út miðað við [[Forseti hringir.]]fólksfjölgun. Við erum ekki með neina stefnu fyrir framan okkur [[Forseti hringir.]]sem segir að það séu 200 dagar og við þurfum að ná 250 á næsta ári til að ná grunninum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Bara svo að ég skilji þetta: Er það virkilega svo að í fjárlaganefnd sé ekki rætt það stórkostlega vandamál að 200 einstaklingar undir 67 ára aldri skuli vera fastir inni á hjúkrunarheimilum sem ætluð eru fyrir aldrað fólk og að það sé engin umræða, engir fjármunir, engin lausn og ekkert reynt að ræða það af hálfu stjórnarliða? Ég spyr: Eruð þeir að reyna að sjá ekki vandann eða vita þeir ekki af honum eða vilja þeir bara hreinlega alls ekki ræða hann? Ég spyr: Hvernig í ósköpunum er hægt að hafa þetta svona ár eftir ár án þess að taka á nokkurn hátt á því?
Forseti. Jú, það er rætt. Viðbrögðin hafa alltaf verið að klóra í bakkann. Á síðasta kjörtímabili voru bundnar vonir við það að skýrslan gæti gefið fólki sýn á hvernig væri hægt að ná utan um vandann. En það liggur ekki fyrir. Það er, held ég, af því að það þarf einfaldlega að taka pólitíska ákvörðun um að stíga einhver skref í staðinn fyrir að reyna bara alltaf að halda í þessa hugsun: Við byggjum bara ákveðið mörg hjúkrunarheimili, setjum bara eitthvað í heimaþjónustu og athugum hvort það lagist. Það er vandinn. Það er svo ómarkvisst hvernig verið er að reyna að leysa hann. En það er tvímælalaust áhugi fyrir því, eins og sést í breytingartillögu meiri hluta. Þannig að til að allrar sanngirni sé gætt þá er þetta rætt, en aðstæðurnar eru einfaldlega þannig að það skortir pólitíska sýn [[Forseti hringir.]]á hvernig laga á vandann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni efnismikla ræðu og langa. Ég treysti mér ekki til að fara að spyrja hann um loftslagsmálin. En mig langar að spyrja hann um eitt atriði sem hann kom inn á sem eru NPA-samningar, samningar um notendastýrða persónulega aðstoð sem byggja á lögum um þjónustu við fatlaða með langvarandi stuðningsþarfir. Þessir samningar eru hjá sveitarfélögunum og fjármagnið kemur frá ríkinu. Það kemur fram í nefndarálitinu að raunverulega vanti fjármögnun fyrir samtals 79 samninga til að standa við ákvæði laga um NPA-samningana. Það eru 79 einstaklingar, tel ég rétt að séu þarna á bak við, sem ekki fá þessa samninga. Mér finnst þetta persónulega svolítið míkródæmi um forgangsröðun í fjárlagafrumvarpinu. Þarna eru [[Forseti hringir.]]79 samningar sem ekki verður sinnt á árinu. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hv. þingmann um samskipti ríkisins við sveitarfélögin annars vegar og líka varðandi forgangsröðunina.
Forseti. Fjöldi NPA-samninga árið 2018 var 78 af 80. Árið 2019 voru það 90 samningar af 103 sem áttu að vera samkvæmt lögum. Árið 2020 voru það 83 samningar, færri, þeim fækkaði, af 125. Árið 2021 voru það 93 samningar af 150 sem áttu að vera samkvæmt lögum. Það er umfangið sem er verið að tala um. Og fjárlög sem er verið að samþykkja í dag - 320 milljónir aukalega í NPA á móti þeim 300 sem duttu út, 20 milljónirnar dekka í rauninni bara launa- og verðlagsþróun - þýða að fjöldi NPA-samninga stendur bara í stað. Á næsta ári eiga þetta að vera 172 samningar en eru bara 93.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst þetta koma svolítið inn á vanfjármögnun í fjárlagafrumvarpinu. Hv. þingmaður minntist líka á reiknaðan raunvöxt Landspítalans. Sem dæmi: Mun ekki þessi vanreiknaði vöxtur - hann var færður yfir í bakvaktavinnuna, betra vaktavinnufyrirkomulag, og það er enn þá fjárþörf hjá Landspítalanum - fara inn í fjárauka næsta árs? Er ekki alveg pottþétt að þetta, og vonandi NPA-samningar, það er skortur á þeim, fari inn í fjárauka næsta árs? Þá kem ég að gæðum fjárlagafrumvarpsins, að fjáraukinn eigi bara að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins. [[Forseti hringir.]]Þannig að við erum með fjárveitingar sem eru vanfjármagnaðar sem fara inn í fjárlögin og fjáraukinn er raunverulega gæðastimpill á lögin.
Forseti. Það hefur einmitt verið breyting frá fyrri fjárreiðulögum í lögum um opinber fjármál þar sem ekki fer sjálfkrafa í fjáraukalög allt sem er í plús eða mínus á hverjum lið eftir árið, heldur fer það bara í halla á þeim lið. Það er ráðherra að bregðast við því. Þannig að nei, þessi mínus fer ekki í fjáraukalög næsta árs heldur lýsir hann sér einfaldlega í meiri halla Landspítalans, nema þau ákveði að skera niður á einhvern hátt eða að fara í einhverjar aðhaldsaðgerðir, sem okkur hefur ítrekað verið sagt að bitni bara á þjónustu. Allt hefur verið skorið við nögl frá því eftir hrun. Það þurfti að gera það þá, skera alveg við nögl. Það hefur í rauninni ekkert bæst við síðan þá nema aukin verkefni og fjárheimildir sem fylgja því, sem laga ekki grunnreksturinn, og þessi reiknaði raunvöxtur. [[Forseti hringir.]]Núna er verið að taka hann af að hluta til. [[Forseti hringir.]]Landspítalinn er í raun enn í því ástandi [[Forseti hringir.]]sem hann var eftir hrun nema bara með fleira til að glíma við og þá reiknaðan raunvöxt í fjárheimildum þar á móti.
Frú forseti. Í umræðu um fundarstjórn forseta fyrr í kvöld upplýsti 2. varaforseti að annar forseti væri að störfum, sem er reyndar í einangrun vegna Covid, og tæki ákvörðun um framhald funda. Við höfum óskað eftir því að þessum fundi ljúki nú um miðnætti, að gert verði hlé á honum, enda er ótækt að nefndarfólk í hv. fjárlaganefnd sé hér að mæla fyrir nefndarálitum. Ekki er um að ræða framhald umræðu eða umræðu almennra þingmanna sem ekki hafa komið að þessu starfi heldur mæla nefndarmenn hér fyrir stórum málum við 2. umr. Við höfum óskað eftir því að umræddir nefndarmenn fái að mæla fyrir þessum nefndarálitum í dagsljósi, fyrir augum almennings sem á rétt á því að fá að vita á vökutíma hvað er að gerast með peninga sem hann á. Ekkert hefur verið brugðist við þeirri ósk okkar að hlé verði gert á fundi. Svo virðist sem húsið sé stjórnlaust, að sú sem er 2. varaforseti, sem á að vera hér með völdin, sé ekki með völdin heldur einhver sem ekki er í húsi, maður sem er forseti Alþingis en getur ekki sinnt störfum sínum vegna þess að hann er í einangrun. Ég verð því að óska eftir því að hingað komi einhver sem hefur raunveruleg völd og getur tekið stjórn á dagskrá fundarins. Þetta er ekki í boði. Við verðum að óska eftir því að borin sé virðing fyrir Alþingi Íslendinga með fullnægjandi hætti og að einhver taki stjórn á þessari dagskrá.
Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir þetta og lýsa eftir þeim sem stjórnar fundum Alþingis. Hver tekur ákvarðanir um fundarhaldið hér í nótt? Hver er ráðandi forseti Alþingis akkúrat núna? Hver getur átt orðastað við þingmenn sem óska eftir því að farið verði eftir þeirri áratugalöngu hefð að halda a.m.k. upphaf 2. umr. fjárlaga í björtu? Það er algert lágmark, virðulegur forseti, að við vitum í fyrsta lagi hver stýrir þessum fundum og í öðru lagi að hlustað sé á okkar sjálfsögðu kröfu um að nefndarfólki í fjárlaganefnd sé ekki gert að flytja nefndarálit eftir miðnætti og langt fram á nótt. Einhverjar stórkarlalegar yfirlýsingar ráðherra hér áðan um að svona eigi maður bara að sætta sig við - þetta er náttúrlega ekki líðandi, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir að við séum algerlega að óþörfu að fara með umræðu um fjárlög inn í nóttina. Það hlýtur að vera ósköp eðlilegt að eitthvað sé gert í þessum málum núna. Svo virðist vera sem forseti og 1. varaforseti séu forfallaðir, en samt virðist forseti fara með völdin þó að hann sé ekki á staðnum og sé veikur. Ég held að við ættum að gera kröfu um að hlé verði gert þangað til að í ljós kemur hvaða forseti hefur völdin hér í kvöld og hver getur tekið ákvarðanir.
Forseti. Ætli hæstv. ráðherra komi hingað inn til að skamma okkur fyrir að vera letingjar og nenna ekki að tala fram á nótt? Ég velti því fyrir mér hvort hann geri það aftur. Það er ekki það sem við vorum að tala um í fundarstjórn áðan. Það er eðlileg krafa að framsögumenn nefndarálita fái ráðrúm að degi til, eins og alltaf hefur verið, til þess að flytja nefndarálit sín. Ykkar klúður er ekki á okkar ábyrgð. Við höfum ekkert á móti því að vera hér alveg fram á morgun og næsta dag o.s.frv. í almennri umræðu, en flutningur nefndarálita er ekki almenn umræða. Nefndarálit eru mikilvæg skýrsla, frásögn nefndarmanna um umsagnir gesta og rannsókn nefndarinnar, og það skiptir rosalega miklu máli að þingið allt sé með í því. Við biðjum aftur: Ekki gera framsögumönnum nefndarálita það að vera hér að nóttu til að greina frá jafn risastóru máli og þúsund milljarða - ætli það sé ekki rétt tala - fjárlögum ríkisins.
Frú forseti. Hér komu tveir hæstv. ráðherrar áðan og hreyktu sér af því hversu duglegir þeir hefðu verið í gamla daga. Ég þykist viss um að ekki hafi nema helmingurinn af þeim þurft að stunda mikla erfiðisvinnu í gegnum tíðina umfram okkur hin, en það er nú önnur saga. Þetta snýst auðvitað fyrst og fremst um að við fáum að fjalla um málið og að nefndarálitin verði rædd og flutt í dagsbirtu en ekki í skjóli nætur, ekki um það að við getum ekki unnið. Við verðum líka að ræða aðeins hver hefur umboð til að stýra fundum. Við höfum alveg ágætisreynslu af fjarfundabúnaði síðasta árið í Covid. Ég held að það hafi hins vegar aldrei verið hugmyndin að þinginu yrði fjarstýrt úr kjallaraherbergi vestur í bæ, í kílómetrafjarlægð. Frú forseti. Við verðum einfaldlega að fá að vita: Er frú forseti með fullt umboð hér vegna þess að forseti og 1. varaforseti eru veikir og í einangrun? Eða er þetta einhvern veginn öðruvísi? Við þurfum að fá botn í það til að geta átt þessar samræður.
Forseti vill upplýsa það og árétta að frá því að forseti var hér í forsetastóli fyrr í kvöld hefur honum tekist að afla upplýsinga um hvað fór á milli þingflokksformanna og forseta í aðdraganda þessa þingfundar og það var alveg skýrt að þingfundur hæfist ekki fyrr en klukkan 15 í dag, m.a. til þess að þingmönnum sem hefðu verið í sóttkví gæfist færi á að taka þátt í fundinum, en [[Þó það nú væri.]]þess í stað yrði haldið áfram hér fram eftir kvöldi. Þar að auki er forseta kunnugt um að verið er að ræða samtöl sem hafa átt sér stað milli þingflokksformanna í kvöld og enn er verið að vinna úr þeim fundi og það mun halda áfram eitthvað lengur. Forseti fylgist með því hverju fram vindur þar.
Frú forseti. Í forföllum forseta ganga varaforsetar að öllu leyti í hans stað. Svo segir í 8. gr. laga um þingsköp. Nú háttar svo til að Birgir Ármannsson er að eigin sögn, það kemur fram í viðtali við Fréttablaðið, með einkenni eftir að hafa greinst með Covid. Hann er í einangrun í kjallara heima hjá sér. Þar þarf hann samkvæmt sóttvarnalögum að vera innilokaður í 10–14 daga hið minnsta. Hann getur ekki stýrt þinginu það sem eftir er fram að áramótum. Það er bara einn forseti sem getur gert það. Það er bara einn forseti sem getur borið ábyrgð á samtalinu á milli þingflokka til að ljúka störfum með sóma og það er hæstv. forseti Líneik Anna Sævarsdóttir. Birgir Ármannsson getur ekki fjarstýrt því sem er að gerast hér og sér í lagi ekki þegar samskiptin á milli flokka, vegna óbilgirni þingflokksformanna stjórnarflokkanna, ganga jafn illa og raun ber vitni. Einhver þarf að stýra þessu partíi. Líneik Anna Sævarsdóttir þarf að gera það.
Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á því að segja að mér finnst forseti hafa stýrt þessum fundi vel og engin vandkvæði á framkvæmd fundarins hér sem ástæða er til að gera athugasemdir við. Þingflokksformenn áttu fund og það kom í ljós að það var hægt að funda með hæstv. forseta Alþingis, Birgi Ármannssyni. Það er bara rangt sem hefur komið fram hér, að honum sé eitthvað vanbúnaði að geta mætt á fjarfund. [[Gripið fram í.]]Hann getur hann getur vel mætt á fjarfund ef menn vilja halda slíkan fjarfund. En það sem ég ætlaði aðallega að ræða hér er það að fyrr í kvöld var óskað eftir því að þingflokksformenn myndu tala saman til að tryggja að þetta gæti farið lýðræðislega fram og allt væri mjög gegnsætt og eðlilegt og þetta samtal þyrfti eiga sér stað í dagsljósi. En svo gerist það á þessum fundi að stjórnarandstaðan setur fram kröfur sem hún vill ekki að séu ræddar hérna í þingsal í dagsljósinu og vill ekki sýna neitt gagnsæi um þær kröfur, nefnilega að meiri hlutinn samþykki að greiða atkvæði með tillögu minni hlutans. Finnst mönnum þetta lýðræðislegt? Finnst mönnum þetta gagnsætt? Og hvers vegna ekki að ræða þetta hérna í ræðustól í stað þess að vera að bera fyrir sig að þetta snúist allt um það að ræðurnar séu haldnar á réttum tíma sólarhringsins? Segja bara það sama hérna í þingsal og menn segja á þessum fundum sem framhaldið á allt að ráðast á. Þá getum við átt heiðarlegt samtal um það hvernig þingstörfin eiga að þróast.
Virðulegur forseti. Ég er nýliði hérna í þinginu og mér finnst þetta stórundarlegt, ég verð að segja alveg eins og er. Hæstv. fjármálaráðherra sagði reyndar að það væru nýliðar í þinginu sem væru við það að gefast upp og hæstv. innviðaráðherra sagði að klukkan tíu að kvöldi væri miður dagur í hans skilningi á Alþingi á þessum tíma ársins. En það er þá alla vega komið síðdegiskaffi núna, klukkan er orðin hálf eitt. Það er gott að vita hver ræður í þinginu því að ég var ekki alveg viss, en það kom fram í fyrirspurnin áðan hver ræður. Ég er næstur á mælendaskrá. Ég vaknaði klukkan fimm í morgun, keyrði til Keflavíkur og til baka. Ég fór á fund klukkan hálftíu og er búinn að vera hérna síðan. Ég hélt ég myndi flytja framsögu mína um nefndarálitið um fjögurleytið í dag en svo er ekki. Ég skil ekki af hverju er ekki hægt að gera bara hlé á þingfundi, fara heim að sofa og byrja svo aftur á morgun. Ef einhverjar samningaviðræður eru í gangi um það, erum við þá að tala um að vera til þrjú, fjögur, fimm, sex, sjö, átta, níu? Mér finnst bara kominn tími til þess núna að fara heim að sofa, koma aftur á morgun og halda áfram umræðu. Þetta er ekki flókið. Ef það eru einhverjar kröfur sem er ekki búið að ganga frá í samningaviðræðum, um framgang mála og annað slíkt, þá er bara að halda áfram þeim samningaviðræðum á morgun. Ég veit alveg í hjarta mínu að þessi fjárlög verða afgreidd fyrir áramót og það verða fundir milli jóla og nýárs. En mér finnst alla vega fyrir mig sem nýliða lágmark að koma hreint fram. Hvert er vandamálið? Það væri ágætt að fá hæstv. ráðherra eða einhvern sem gæti útskýrt það fyrir mér. Ég væri alveg til í að koma hérna klukkan tíu í fyrramálið, ég á að fara á fund klukkan hálfníu og bara í framhaldi af honum halda áfram að tala. Ég veit að það verður stjórnarandstaðan og jú, vinir mínir í fjárlaganefnd verða á svæðinu og vonandi hæstv. fjármálaráðherra líka og svo klárum við þetta.
Virðulegi forseti. Hún er orðin ansi ævintýraleg þessi framkoma hæstv. fjármálaráðherra hérna í kvöld. Í fyrsta lagi verð ég að leiðrétta hæstv. fjármálaráðherra því að hæstv. forseta Birgi Ármannsson var hvergi að finna á þessum fundi sem við kölluðum eftir. Hæstv. forseti sem situr í þessum ræðustól sagðist ekki geta tekið þátt í þeim fundi vegna þess að hæstv. forseti Birgir Ármannsson væri með umboð til að sitja þann fund, en hann kom ekki á fundinn. Það hefur ekki heyrst í honum svo ég viti til. Þannig að hver stýrir Alþingi? Þetta er einföld, skýr og sjálfsögð spurning. Hæstv. ráðherra er að reyna að gera að því skóna að við séum að fara í einhverjar felur með tillögur okkar hérna. Breytingartillögur stjórnarandstöðunnar liggja fyrir, þær eru öllum almenningi aðgengilegar. Við erum ekki að neyða ríkisstjórnina til að fara gegn sinni eigin sannfæringu heldur erum við að óska eftir því að ríkisstjórnin veiti fjárheimild fyrir lögum sem hún samþykkti sjálf. Meiri skelfingar frekjan í þessari stjórnarandstöðu, að biðja ríkisstjórnina að fylgja lögum.
Frú forseti. Skildi ég hæstv. fjármálaráðherra rétt áðan að hann teldi ekkert því til fyrirstöðu að einstaklingur sem er í einangrun úti í bæ haldi bara áfram að stýra Alþingi í gegnum fjarfundabúnað? Er sem sagt hugsunin að það muni verða þannig í hálfan mánuð í viðbót? Og nú held ég að það sé bara allt í lagi að herma það upp á formann flokksins, sem hæstv. forseti, Birgir Ármannsson, tilheyrir, og spyrja hann bara: Stendur til að maðurinn meldi sig veikan, þar sem hann er samkvæmt lögum innilokaður í þessari íbúð næstu 14 daga, og það verði kallaður inn varamaður og þetta forsetamál skýrist? Eða ætlast hæstv. ráðherra til þess að hann stýri þinginu næstu 14 daga í gegnum tölvuna sína?
Virðulegur forseti. Það eina sem stjórnarandstaðan fer fram á er að til þess að hægt sé að semja um lok þessarar umræðu þá greiði meiri hlutinn atkvæði eins og stjórnarandstaðan vill. Þetta staðfesti hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Þannig að ef meiri hlutinn greiðir ekki atkvæði í þingsal eins og stjórnarandstaðan vill þá verða engir samningar um framhald umræðunnar. Það er ágætt að þetta er komið fram í þingsal. Það er nefnilega um þetta sem málið snýst. Á þetta verður aldrei fallist. Það verður aldrei fallist á það að framgangur í þinginu ráðist af því hvernig stjórnarandstaðan vill að stjórnarmeirihlutinn greiði atkvæði sitt í þingsal. Nei, takk, aldrei til samninga um það. [[Gripið fram í.]]Það er afskaplega mikilvægt að þetta komi fram hér við fundarstjórn forseta vegna þess að það er um þetta sem þessi skrípaleikur snýst, ekki um það hvort Birgir Ármannsson hefur mælst jákvæður eða ekki.
Frú forseti. Já, skrípaleikurinn heldur áfram, segir ráðherrann, alla vega má umorða það þannig. Það er alla vega gott að ráðherra ætlar að sitja hérna með okkur næstu daga og nætur meðan við höldum áfram að ræða málin. Það verður gaman. En það er alveg á hreinu að það má ekki stjórna þessu sæti í gegnum fjarfund, rétt eins og ég má ekki sitja á þingi í gegnum fjarfund þó að það sé leyft í nefndastörfum. Það er líka alveg á hreinu að það sem var verið að biðja um í samningum var að tekið væri tillit til einhverra af þeim atriðum sem minni hlutinn leggur til. Það var ekki verið að segja að það ætti bara að greiða atkvæði eins og við segðum. En það verður reyndar þannig miðað við að það er enginn hérna í salnum að ráði. Við höfum atkvæðagreiðslurnar með okkur, þá getum við greitt atkvæði.
Frú forseti. Ræðum um pólitík. Hér erum við að ræða hugmyndir stjórnarandstöðunnar, breytingartillögur stjórnarandstöðunnar sem var lagt til að yrðu hluti af þinglokasamningum. Þinglokasamningar hafa átt sér stað hér tvisvar á ári svo lengi sem elstu menn muna og jafnvel hæstv. fjármálaráðherra, þó að það sé langt síðan að hann hafi verið hér í þinginu, svo langt síðan að hann er fastur, að því er virðist, í fílabeinsturninum sínum, ætti að muna eftir því að þinglokasamningar eiga sér stað hér við lok haustþings og lok vorþings. Samtal stjórnar og stjórnarandstöðu snýst um það, þetta samtal og hvernig skuli ljúka þessari umræðu. Að auki höfum við óskað eftir því að þeir sem flytja hér nefndarálit séu ekki að flytja þau og ræða um miðja nótt. [[Forseti hringir.]] Ég legg til að frú forseti taki ákvörðun um að ljúka þessum fundi núna, að fresta honum þangað til klukkan tíu í fyrramálið. Þá getur næsti nefndarmaður mælt fyrir nefndaráliti sínu í dagsbirtu.
Forseti. Hérna erum við með breytingartillögur minni hlutans. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að að sjálfsögðu snýst þetta allt um breytingartillögur minni hlutans. Þetta er það sem við erum að leggja í púkkið til að laga fjárlögin. Það er ekki flóknara en það. Ríkisstjórnarflokkarnir segja bara: Heyrðu, við ætlum að klára þetta eins og þetta er. Og við erum að segja: Fyrirgefið, það eru bara rosalega alvarlegir hlutir hérna sem eru vanfjármagnaðir. Það mætti að lágmarki taka eitthvað eitt, t.d. 900 milljónir í það sem ríkisstjórnin og þingið hefur þegar samþykkt sem lög um að fjármagna. Það er rosalega lítil krafa, myndi maður halda; vinsamlegast fjármagnið það sem þið eruð búin að setja í lög. Rosalega einföld tillaga. En í staðinn er sagt: Nei, við ætlum ekki að gera það. Það er gjörsamlega ómögulegt að samþykkja þar sem við erum þegar búin að setja í lög og þar af leiðandi ætlum við bara að leyfa þinginu að ganga og við ætlum láta alla tala og tala og viljum minna ykkur á það að við ætlum ekki að fara eftir því sem við vildum og gerðum að lögum. Það er svo skrýtið, frú forseti, [[Forseti hringir.]]að svona skuli þetta í raun og veru þurfa að virka, að minni hlutinn [[Forseti hringir.]]þurfi að minna stjórnina á það sem hún hefur gert að lögum [[Forseti hringir.]]og biðja um að það sé fjármagnað.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að koma aftur í ræðupúltið, en ég verð bara að gera það af því að verið er að segja að þetta sé skrípaleikur allt saman. Er framsaga nefndarálits skrípaleikur?
Heyr, heyr.
Nú er ég 2. varaformaður fjárlaganefndar og búinn að sitja á nefndarfundum. Við höfum lagt mikla vinnu í fjárlaganefnd í málið og höfum gert það bara ágætlega. Þetta hefur gengið ágætlega hjá okkur í fjárlaganefnd og við höfum reynt að keyra þetta mál áfram svo við náum að klára fjárlög fyrir jól. En svo þegar ég er að fara flytja framsögu við nefndarálit mitt fyrir 2. minni hluta fjárlaganefndar þá er það orðið skrípaleikur. Ég hafna því. Það er leikrit að kalla hlutina bara skrípaleik og það að flytja þetta nefndarálit er ekki skrípaleikur, ég hafna því. Þessar ásakanir eru einfaldlega rangar, þær standast ekki skoðun. Það sama má segja um margt í þessu fjárlagafrumvarpi og það er það sem við erum að reyna að ræða um hérna í minni hlutanum, í stjórnarandstöðu. Staðreyndin er þessi, alla vega frá mínum bæjardyrum séð: Það á að keyra í gegn samþykki Alþingis á þessu fjárlagafrumvarpi sama hvað tautar og raular, helst án umræðu og helst án gagnrýni stjórnarandstöðu.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að upplýsa að það var ég sem þingflokksformaður sem boðaði fundinn áðan, forseti var aldrei boðaður á hann. Það var einmitt til að ræða mögulega þinglokasamninga milli flokkanna. Ég vil segja varðandi dagskrá þessa þingfundar sem við erum á núna að það hefur legið lengi fyrir að við ætluðum að byrja að ræða fjárlögin í dag. Það hefur legið lengi fyrir og það hefur verið á dagskrá þingsins. Það var gert ráð fyrir því strax í morgun. Af eðlilegum ástæðum frestaðist svo upphaf þingfundar frá því sem áætlað var. En jólin og sá tími sem við höfum frestast ekki. Einn hv. þingmaður stjórnarandstöðunnar upplýsti áðan um að hann hefði búist við því að flytja mál sitt miklu fyrr, en svo hefur það atvikast þannig að því mun seinka. En við þurfum þá bara að halda aðeins lengur áfram til að nýta tímann, af því að ef við nýtum ekki tímann í kvöld, þá gæti farið svo að við verðum að greiða atkvæði um miðja nótt um fjárlögin til 2. umræðu. Ég tel ekki betri brag á því. Svo er misjafnt hvernig þinglok eru, hvaða mál eru sett á dagskrá. En mál sem stjórnarandstaðan er að fara fram á að við greiðum atkvæði með, þau eru á dagskrá.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé kominn næturgalsi í stjórnarliða og umræðan er komin langt út á tún í þessum málum. Það sem er kannski merkilegast í þessu er að umræðan skuli vera komin á það stig að hæstv. fjármálaráðherra skyldi æsa sig hérna og segja að það kæmi ekki til greina að samþykkja það sem stjórnarandstaðan væri að biðja um. Stjórnarandstaðan var bara að biðja ríkisstjórnina, eins og hefur komið hérna fram, um að standa við lög sem þegar hafa verið sett. Það er auðvitað grafalvarlegt mál í augum fjármálaráðherra að ríkisstjórnin eigi að standa við lög sem sett hafa verið og samþykkt hér á Alþingi. Það hlýtur að vera eitthvert alvarlegt vandamál í gangi ef reglan er að það eigi að setja lög en alls ekki að standa við þau.
Forseti vill á þessum tímapunkti upplýsa að þegar forseti kom hér í forsetastól fyrir einhverjum mínútum síðan var henni ekki kunnugt um annað en að enn væri í gangi ákveðið samtal á milli þingflokksformanna um það hvernig mögulega mætti ljúka þessu þinghaldi fyrir jólin. Á meðan forseti fær ekki upplýsingar um að því samtali sé lokið eða nýjar fréttir af því samtali hyggst hún halda þessum fundi áfram.
Forseti. Ég var talsvert hissa þegar ég tók þátt í sams konar umræðu hér um fundarstjórn forseta fyrr í kvöld og ég hef ekki orðið neitt minna hissa, því að þá gerði ég að umtalsefni að það væri best að hæstv. ráðherrar héldu sig frá þessum samningaviðræðum og hélt að þeir hefðu áttað sig á því að þeir væru ekki að hjálpa til. En það virðist ekki vera því að formaður Sjálfstæðisflokksins heldur áfram á sömu braut, að kasta olíu á eld, leggur ekkert til málanna til að reyna að ná einhverri niðurstöðu, þvert á móti. Og það er greinilegt að þingflokksformenn stjórnarinnar hafa ekki umboð til eins eða neins. Hér er búið að segja í þessari pontu: Aldrei, aldrei. [[Gripið fram í.]]Ætla menn ekki að ljúka þinginu? Hafa menn ekki staðið í þinglokum áður? Hefur aldrei verið samið áður? Hafa menn ekki séð mælendaskrá rakna upp þegar samkomulag næst? Hafa menn bara ekkert verið á þingi? Ég skil þetta ekki.
Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða saman undir liðnum fundarstjórn forseta. Fyrir mér er kjarni málsins kannski sá að við hér inni vitum ekki hver stýrir þessum fundi. Þegar við tölum um fundarstjórn forseta, liðinn sjálfan sem við erum að ræða, þá vitum við ekki einu sinni hvaða forseti það er sem við erum að tala um. Það liggur ekki fyrir og það hafa ekki fengist svör við því hver það er sem stýrir þessum fundi. Ef það er virkilega svo að tekin hafi verið ákvörðun um að hæstv. forseti Birgir Ármannsson stýrði þessum fundi með einhvers konar fjarfundarbúnaði úr kjallara einhvers staðar þá legg ég til að a.m.k. verði farið fram á að fram fari einhvers konar mat á því hvort slíkt standist þingsköp yfir höfuð og að við hér inni fáum þá kannski minnisblað frá lagaskrifstofu þingsins um það hvort fordæmi séu fyrir þessu og hvort þetta sé í samræmi við reglur þingskapalaga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Já, ég hlakka til að fá þetta minnisblað og sjá hvort maður geti ekki verið í sumarbústaðnum að tala hérna úr þingpúltinu og svona. En til að vera aðeins meira uppbyggilegur þá langar mig að leggja til að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fari og hvíli sig aðeins, vegna þess að hann er greinilega orðinn ansi æstur og vill ekki taka þátt í neinum samningum, samningum sem eru í raun voða einfaldir. Við erum að leggja það til að fjármagnið verði veitt til hluta sem þegar er búið að setja í lög. Einfaldur hlutur. Svo það sé alveg á hreinu hvað við erum að tala um þá er það niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu. Geðheilbrigði Íslendinga skiptir máli. Ég skora enn og aftur á þingflokksformenn að taka hér stutt hlé og ræða málin af alvöru og koma svo til baka með svör.
Frú forseti. Þingið var varla búið að samþykkja niðurgreiðslu sálfræðikostnaðar þegar hæstv. fjármálaráðherra sagði: Obbosí, það er bara enginn peningur í þetta. Og núna mætir sami ráðherra upp í pontu og er rosalega pirripú af því að minni hlutinn vill fjármagna það sem þingið samþykkti. Hvað segir ráðherrann: Á þetta verður aldrei fallist. Hvað er að manninum, frú forseti? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Nei, takk, aldrei til samninga um þetta, sagði hann, og kallaði það skrípaleik. Þetta er móðgun, frú forseti. Þetta er móðgun við Alþingi sem samþykkti að niðurgreiða sálfræðikostnað, sem ríkisstjórnin hefur ekki staðið við. Og þetta er móðgun við alla Íslendinga, hvern einn og einasta, sem þurfa á þessari niðurgreiðsla halda, þúsundir, þúsundir manna sem þurfa á þessari þjónustu að halda en hafa ekki ráð á henni. Og ráðherrann dirfist að kalla það skrípaleik í stjórnarandstöðunni að vilja standa vörð um þetta. Sá ráðherra - hvað heitir sá ráðherra sem leikur skrípaleik? Hann er það.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar. Frumvarp þetta, fyrsta fjárlagafrumvarp kjörtímabilsins, er einkennandi fyrir ríkisstjórnarsamstarf Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna. Frumvarpið berst til þingsins allt of seint. Efni þess er að mestu leyti óbreytt frá síðustu fjárlögum. Í því er engin svör að finna við alvarlegum vandamálum í ríkisrekstri. Miklu púðri er eytt í að fegra aðgerðir ríkisstjórnarinnar og draga hulu yfir hið neikvæða. Fátækt fólk er skilið eftir eina ferðina enn. Kosningaloforð eru virt að vettugi. Einkenni ríkisstjórnarsamstarfs sömu flokka á því kjörtímabili sem leið voru sífelldar tafir á þörfum umbótum, engin viðleitni til að taka á vaxandi rekstrarvanda heilbrigðiskerfisins, forgangsröðun ríkisfjármála í þágu útvalinna á kostnað fólksins og loks síendurteknir frasar um eigið ágæti. Frumvarp til fjárlaga ber þess merki að ríkisstjórnin muni halda sig við sömu áherslur á komandi árum. Þjóðin er að klofna í tvennt. Kjaragliðnun vex. Öryrkjar og eldra fólk getur ekki náð endum saman. Ungt fólk kemst ekki inn á húsnæðismarkað án aðstoðar foreldra. Á meðan hækka ofurlaunin og stéttaskipting eykst. Brátt verða í landinu tvær þjóðir, eigendur og leigjendur, verði ekkert aðhafst. Við getum varla státað okkur af því að búa í norrænu velferðarsamfélagi þegar þúsundir bíða í röðum eftir matarúthlutunum. Hvað þá þegar heilbrigðiskerfið getur ekki tekið við einu rútuslysi án þess að allt fari í bál og brand. Frumvarp til fjárlaga boðar ekki raunverulegar breytingar í þágu fólksins, síður en svo. Öll áhersla er lögð á að viðhalda óbreyttu ástandi, vaxandi ójöfnuði, stöðnun og hnignun. Varðandi stöðuna í ríkisfjármálum er þetta að segja: Fagnaðarefni er hversu vel hefur gengið að vinna upp þann mikla samdrátt sem heimsfaraldurinn Covid-19 olli. Halli í ríkisrekstri verður minni í ár en fjárlög gerðu ráð fyrir og atvinnuleysi hefur minnkað. Samstaða var á Alþingi um mikilvægar efnahagsaðgerðir, eins og fjárfestingarátak í vegakerfinu, skattaívilnanir vegna átaksins Allir vinna og atvinnusköpun í gegnum verkefnið Hefjum störf. Þessar aðgerðir, ásamt fjölgun ferðamanna og loðnuvertíð, höfðu jákvæð áhrif á atvinnustig, gengisstyrk og hagvöxt. Á næsta ári er spáð 5,3% hagvexti og halli ríkissjóðs dregst verulega saman. Engu að síður eru ýmsir þættir sem valda áhyggjum. Þar ber helst að nefna vaxandi verðbólgu, en einnig verður að líta til þess að atvinnuleysi hefur staðið í stað undanfarna mánuði. Þá er ómíkron-afbrigði Covid-19 í vexti og nágrannaþjóðir spá fjölgun smita á næstu mánuðum og er líklegt að einnig hér verði sú raunin. Frekari bylgjur heimsfaraldursins hafa neikvæð áhrif á hagkerfið og ríkisfjármál auk þess sem þær ógna lífi og heilsu fólks. Vonandi tekst okkur að halda faraldrinum í skefjum, en ljóst er að ómíkron-afbrigðið getur hæglega sett strik í reikninginn. Hagstofan spáir 3,3% verðbólgu á næsta ári. Verðbólgan mælist 4,8% og hefur mælst yfir verðbólgumarkmiði Seðlabankans allt frá því að Covid-19 barst til landsins. Ísland er ekki einsdæmi hvað þetta varðar, en verðbólga mælist nú 6,8% í Bandaríkjunum og 4,9% á Evrusvæðinu. Heimsfaraldurinn Covid-19 hefur valdið röskun á framleiðslukeðjum og vöruskortur hefur í kjölfarið leitt til verðhækkana. Húsnæðisverð hefur hækkað víða um heim og þar er Ísland engin undantekning. Framboð á húsnæði hefur minnkað undanfarið og því seljast eignir hraðar en nokkru sinni fyrr og nær undantekningarlaust á yfirverði. Það hefur mjög skaðleg áhrif á samfélagið þegar húsnæðisverð hækkar jafnmikið á svo skömmum tíma og raun ber vitni. Tekjuháir og eignafólk auðgast en erfiðara verður fyrir tekjulága og millitekjufólk að komast inn á húsnæðismarkað. Ungt fólk í þessum hópum getur ekki keypt sér íbúð án þess að njóta aðstoðar frá foreldrum. Þá hækka íbúðir svo hratt í verði að reglulegur sparnaður dugar ekki fyrir aukningunni. Hið opinbera er farið að finna fyrir skaðlegum áhrifum verðbólgu. Í frumvarpi til fjáraukalaga kemur fram að skuldir ríkissjóðs hafi aukist um 15,6 milljarða kr. á árinu vegna verðbóta. Þetta hefur leitt til aukinna vaxtagjalda ríkissjóðs og hækkunar á fjárheimildum. Heimilin fá enga slíka aukningu og aðstoð. Þeirra fjárhagur versnar og versnar án nokkurra úrræða. Verði ekki gripið til aðgerða er hættan sú að fjöldi fólks missi heimili sín og ævisparnað, líkt og gerðist í kjölfar hrunsins 2008. Athyglisvert er hve vandfundnar áherslur nýrrar ríkisstjórnar eru í fjárlagafrumvarpinu. Fjárlagafrumvarpið sem hér er til umfjöllunar tekur við þar sem frá var horfið og er beint framhald síðasta fjárlagafrumvarps. Fjárlögin eru að nær öllu leyti óbreytt milli ára. Helstu breytingar á milli ára eru launa- og verðlagsuppfærslur og lækkun heimilda vegna tímabundinna verkefna sem tengdust heimsfaraldrinum. Þetta er athyglisvert í ljósi nýs stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Í sáttmálanum eru fögur fyrirheit um ýmsar aðgerðir en aðgerðirnar virðast ekki hafa ratað inn í fjárlagafrumvarp þessa árs. Aðeins varðandi framsetningu fjárlagafrumvarpsins: Það er með öllu ólíðandi hve erfitt er að fá yfirsýn og svör við grundvallarspurningum um ríkisfjármál í fjárlagafrumvarpinu. Miklu púðri er eytt í að draga upp sem besta mynd af ríkisfjármálunum og árangri fyrri aðgerða. Í umfjöllun um einstök málefnasvið er almennt stiklað á stóru um breytingar fjárheimilda á milli ára og ýmist vísað til þess að fjárheimildir séu innan ramma eða að tímabundin verkefni falli niður. Við nánari athugun kemur síðan í ljós að verið er að skera niður fjárframlög í tiltekin verkefni. Hvers vegna er þetta ekki sagt berum orðum? Það er sérstaklega ámælisvert þegar niðurskurður er falinn með þessum hætti í fjárlagafrumvarpi sem kemur fram svo seint á árinu. Þá gefst minni tími til þess að gera athugasemdir og leiðréttingar og umræðurnar hér í dag bera þess nokkur merki. Hér er fjárlagafrumvarp sem við erum nýfarin að kynnast og erum enn að setja okkur inn í, og er ég þá sérstaklega að tala um þingmenn sem ekki eru í fjárlaganefnd. Mikið vantar upp á í umfjöllun um upplýsingar um fjármál einstaka stofnana. Töluverð vinna fer í að athuga hvort stofnanir séu í raun að fá þær fjárheimildir sem þær telja sig þurfa til að halda áfram óbreyttum rekstri. Þá er mjög erfitt að ganga úr skugga um hvort einstaka verkefni séu fjármögnuð að fullu, og þegar jafn stuttur tími er til afgreiðslu fjárlaga og raun ber vitni þá gefst einfaldlega ekki nægur tími í slíka vinnu. Ekki bætir vinnulagið hér á Alþingi varðandi umræðurnar þar úr. Ég er að flytja þessa ræðu kl. 1 aðfaranótt 22. desember og mér skilst, af umræðum um fundarstjórn forseta, að við munum sennilega vera að ræða þetta fram undir morgun sem er nokkuð sérstakt að mínu viti, sem er nýliði hér á þingi, svo að ég segi ekki meir. Ég tel að það sé mjög mikilvægt fyrir framhaldið að Alþingi, ríkisstjórnarflokkarnir og stjórnarandstaðan, beri gæfu til þess að semja um vinnulag við umræðu fjárlaga áður en hún hefst. Ég hef fylgst með umræðu í öðrum í löndum, t.d. í Noregi, og hef aldrei nokkurn tímann síðustu tíu ár vitað til þess að þar væru næturfundir eins og hér eru haldnir. Það er fimmtán sinnum fjölmennara samfélag og þar virðist þetta allt ganga eins og klukka, en hér á okkar litla Íslandi erum við fram undir morgun og einn hæstv. ráðherra sagði að þegar klukkan væri tíu að kveldi væri bara miður dagur. Ég er nýliði en ég tel mig ekki vera að gefast upp eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði, hann er kannski farinn heim að sofa, ég veit það ekki. En hvað um það, ég tel það grundvallaratriði að svona málsmeðferð og svona umfjöllun verði ekki í framtíðinni. Ég tel að þessi flutningur minn hér á áliti 2. minni hluta fjárlaganefndar sé ekki skrípaleikur, svo að það komi fram. Það er skylda mín sem nefndarmanns að leggja fram nefndarálit og flytja það og ég var að vonast til að ég myndi kannski flytja það um fjögur eða fimm leytið í dag, en klukkan er orðin eitt. Fjármála- og efnahagsráðherra leiddi þær kerfisbreytingar sem innleiddar voru með setningu laga um opinber fjármál. Eitt meginmarkmið þeirra breytinga var að auka gagnsæi í ríkisfjármálum. Framsetning þessa frumvarps vinnur bersýnilega gegn því markmiði. - Ég sé að hér er formaður fjárlaganefndar og 1. varaformaður og annar fjárlaganefndarfulltrúi til og ég vonast til að á næsta ári geti fjárlaganefnd farið í þá vinnu að auka gagnsæi í fjárlagafrumvarpinu sjálfu, í því riti sem gefið er út á hverju ári þannig að almenningur og fjölmiðlamenn geti fjallað um hinar stóru hagtölur, stóru breyturnar, í kerfinu og hvað er að eiga sér stað; hvert markmið ríkisstjórnarinnar er, hvernig hún ætlar að koma fjármálastefnu sinni í gegn og hvernig það tónar við peningastefnu Seðlabankans sem er grundvallaratriði í hagstjórn allra ríkja, að fjármálastefna ríkissjóðs hafi samspil við peningastefnu ríkisins. Seðlabanki Íslands er með verðbólgumarkmið og þá getum við kannski fengið stöðugleika sem hefur verið kerfislægt vandamál hér undanfarna áratugi, sem er orðið það slæmt að enginn utan Íslands hefur trú á því að nokkurn tímann verði komið á stöðugleika, þar sem við höfum verðbólgu svipaða og önnur ríki, og þetta hefur skaðað Ísland óskaplega. Ég get tekið dæmi af bankastarfsemi í Noregi, þar sem ég þekki aðeins til, eða í Skandinavíu. Það er grundvallaratriði að Ísland tengist norrænum bankamarkaði, verði hluti af norrænum bankamarkaði, þannig að við getum fengið alvörusamkeppni og tengst þessum öflugasta og skilvirkasta bankamarkaði í Norður-Evrópu, og í heiminum að því er ég tel. Það hefði gífurleg áhrif á lífskjör og hagvöxt í landinu ef okkur tækist það í staðinn fyrir að vera hér á litla Íslandi með bankakerfi sem er hreinlega bara að skammta sér hagnað, sem engin samkeppni er um. Fjöldi umsagna barst um frumvarpið þótt lítill tími hafi gefist til umfjöllunar. Það er athyglisvert að jafnvel þótt fjárlagafrumvarpið hafi ekki litið dagsins ljós fyrr en í desember hafa borist fleiri umsagnir um það en bárust við nokkurt fjárlagafrumvarp síðasta kjörtímabils. Það gefur til kynna að frekari leiðréttinga sé þörf en almennt gengur og gerist, enda er það yfirleitt svo að umsagnir eru lagðar fram í þeim tilgangi að benda á atriði sem þarfnast lagfæringar eða að kalla eftir breytingum. Umsagnir bárust frá opinberum stofnunum, sveitarfélögum, verkalýðshreyfingunni og ýmsum hagsmunasamtökum, t.d. Öryrkjabandalaginu, Landssambandi eldri borgara, Landssamtökunum Þroskahjálp og Geðhjálp. Rauði þráðurinn í umsögnum framangreindra aðila var gagnrýni á grunnþætti fjárlagafrumvarpsins, ábendingar um að fjármagn skorti í ákveðnum málaflokkum og ákall eftir forgangsröðun fjármuna í þágu samfélagslega mikilvægra verkefna. Mig langar aðeins að fjalla um heilbrigðiskerfið: Rekstrarvandi heilbrigðiskerfisins er augljós. Stór hluti þjóðarinnar hefur ítrekað kallað eftir því að heilbrigðiskerfið fái fjármagn til samræmis við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum, 11% af vergri landsframleiðslu - og er þá átt við heildarfjármagn til heilbrigðismála, ekki eingöngu opinber framlög, þau ættu að vera um 8,7%, ef ég man rétt, það eru tölur um þetta í umsögn frá BHM eða BSRB, að mig minnir. Við erum langt frá því að ná því markmiði. Á komandi árum þarf að ráðast í gagngerar breytingar á þessu sviði og fjármagn þarf að fylgja. Yfir 100 manns með færni- og heilsumat bíða eftir útskrift af Landspítalanum og dvelja því í dýrasta úrræði sem völ er á. Það er gífurlega óhagkvæmt fyrir heilbrigðiskerfið að við séum með fólk sem á að vera í ódýrara húsnæði í dýrasta úrræði sem til er. Það verður að taka á fráflæðisvandanum svo að við getum rekið hér hagkvæmt og skilvirkt heilbrigðiskerfi. Mannekluvandinn á Landspítalanum vex ár frá ári og starfsfólk er undir miklu álagi. Þá er umbunin ekki mikil fyrir fólkið sem hefur staðið í eldlínunni gagnvart Covid-19. Í fyrra var jólagjöfin gjafabréf upp á einn skó í Skechers. Í ár verður gjöfin aðeins rausnarlegri, dugar fyrir skóparinu. Starfsfólkið fær að velja á milli gjafabréfs eða að gjöf í þeirra nafni renni til Mæðrastyrksnefndar. Segir það mikið um viðhorf ríkisins til starfsmanna Landspítalans. Á sama tíma fer lítið sem ekkert fjármagn frá ríkinu til góðgerðarsamtaka sem annast matarúthlutanir. Fjölskylduhjálp fær heilar 500.000 kr. Það á sem sagt að fela starfsmönnum ríkisins ábyrgðina á því að fjármagna matarúthlutanir þessi jólin, í vali sínu á jólagjöf. Ég vil taka það fram að Flokkur fólksins lagði fram, varðandi fjáraukalögin, breytingartillögu þess efnis að íslenska ríkið myndi leggja 100 millj. kr. til góðgerðarsamtaka vegna matarúthlutana en sú tillaga var felld. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvæg starfsemi sem þar er undir, sjálfboðaliðastarf og starf frjálsra félagasamtaka sem eru raunverulega að ganga í hlutverk ríkisins. Af kynnum mínum af rekstri ríkisins, eftir að hafa unnið í fjárlaganefnd, sé ég mjög glögglega að stór hluti velferðarkerfisins er rekinn af slíkum félagasamtökum. Nægir þar að nefna SÁÁ, Alsheimersamtökin og fleiri félög. Við erum þannig með heilbrigðiskerfi sem er að hluta til rekið af félagasamtökum. SÁÁ er t.d. að selja álfa og aflaði líka fjár með spilakössum en hætti því sem betur fer, vegna spilafíknarinnar sem það getur valdið. Ég tel að taka ætti módelið eða heilbrigðiskerfið sem heild og skoða það út frá þessum sjónarmiðum: Hvað eru félagasamtök að gera og hvað er ríkisvaldið að gera og hvað eru einkaaðilar að gera? Það er mjög mikilvægt að skoða heilbrigðiskerfið sem módel og sjá hvert peningarnir fara og taka verður á þessari undirfjármögnun á Landspítalanum. Undanfarin ár hafa sömu fréttirnar verið af Landspítalanum, ár eftir ár, og þetta er farið að skaða Landspítalann og farið að valda verulegum starfsmannaflótta. Ímynd Landspítalans og heilbrigðiskerfisins er einfaldlega alls ekki nógu góð. Þetta er mikilvægasta stofnun samfélagsins hvað varðar heilbrigðiskerfið. Við verðum að geta rekið eitt hátæknisjúkrahús með sóma og reisn sem sjálfstæð þjóð. Við erum það rík, eitt ríkasta samfélag heims, og svona eiga fréttir ekki að vera. Fréttir af Landspítalanum og endalausar fréttir af fátækt á Íslandi eru svartur blettur á íslensku samfélagi. Það er ekki mikið mál að taka á þessu máli fyrir jafn ríkt samfélag og Ísland er. Það dugar skammt að byggja hátæknisjúkrahús ef ekki verður ráðin bót á undirliggjandi rekstrarvanda heilbrigðiskerfisins. Það er algjör lágmarkskrafa að Landspítalinn fái það fjármagn sem þarf til að halda óbreyttu þjónustustigi. Þótt fjárheimildir aukist á milli ára fara þær að mestu í umsamdar kjarabætur. Afgangurinn fer í ný verkefni, nánar tiltekið nýja farsóttardeild og rekstur nýrra hjúkrunarrýma. Það er fagnaðarefni að verið sé að opna farsóttardeild og fjölga hjúkrunarrýmum en fjármagn til þessara verkefna gerir lítið til að bæta það sem upp á vantar á öðrum sviðum. Í umsögn Landspítalans er kallað eftir því að aðhaldskrafa spítalans falli niður og að fjárheimild verði aukin um 1,4 milljarða kr. Þetta er ekki lausn til langs tíma heldur aðeins það sem þarf til að viðhalda óbreyttu þjónustustigi. Tillögur meiri hlutans lúta að því að færa fjárheimildir milli liða og auka þannig rekstrarfé um 750 millj. kr. Heilbrigðiskerfið stendur ekki svo vel að hægt sé að auka fjárheimildir spítalans með því að taka fé annars staðar frá, t.d. af liðum sem eiga að standa undir lyfjakostnaði. Þetta er sýndarmennska, ekki svar við ákalli spítalans. Í sameiginlegum breytingartillögum Flokks fólksins og annara stjórnarandstöðuflokka er því gerð tillaga um að fella niður aðhaldskröfu Landspítalans og aðhaldskröfu Sjúkrahússins á Akureyri og lagt er til að framlög verði aukin til samræmis við raunvöxt í heilbrigðiskerfinu. Fleiri heilbrigðisstofnanir en Landspítalinn kalla eftir auknum fjárheimildum vegna viðvarandi rekstrarvanda. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni sendu ákall til fjárlaganefndar vegna þess að fjárheimildir fjárlagafrumvarpsins duga ekki til að viðhalda óbreyttum rekstri. Vegna þess leggur Flokkur fólksins til, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, að fjárheimildir til þeirra verði auknar um 100 millj. kr. Ég tel að þessi undirfjármögnun á heilbrigðiskerfinu sé eitt af grunnvandamálum í heilbrigðiskerfinu. Við setjum einfaldlega ekki nægilegt fé í grunnreksturinn. Auðvitað má gera kerfisbreytingar í rekstri spítalans til að auka hagræðingu en það hefur verið reynt, það hefur verið skorið við nögl undanfarin ár og spurning hve langt er hægt að fara hvað það varðar. Þá verður bara til samanburðar að fara að líta á rekstur spítala annars staðar á Norðurlöndum, hvað verið er að setja í framleiðslueiningarnar þar, hvað Íslendingar eru að setja mikið í hverja framleiðslueiningu á spítalanum og ég tel að íslenska heilbrigðiskerfið sé ekki dýrt í rekstri, sé frekar sparneytið kerfi, að við séum ekki að eyða miklu á hverja framleiðslueiningu. Varðandi sálfræðiþjónustu fyrir alla: Á síðasta kjörtímabili samþykkti Alþingi að sjúkratryggingar skildu taka til nauðsynlegrar sálfræðimeðferðar. Það vakti því mikla furðu þegar fjármálaráðherra tilkynnti í kjölfarið að fjármagn myndi ekki fylgja til verkefnisins. Eftir miklar deilur innan og utan þings féllst ríkisstjórnin loks á að veita 100 millj. kr. til verkefnisins. Ljóst er að 100 millj. kr. duga skammt í þessum efnum. Sem dæmi til viðmiðunar stendur til að auka fjárheimildir á sama málefnasviði um 790 millj. kr. vegna aukins tannlæknakostnaðar milli ára. Við verðum að taka af skarið og fjármagna sálfræðiþjónustu með viðeigandi hætti. Heimsfaraldurinn hafði umtalsverð neikvæð áhrif á líðan fólks. Börn upplifðu mikla röskun á daglegu lífi og framhaldsskólanemendur misstu af félagsstarfi á mikilvægustu mótunarárunum. Margir einangruðust félagslega og þeir sem voru á viðkvæmum stað fyrir faraldurinn eru verr staddir í dag. Greiðsluþátttaka hins opinbera vegna sálfræðiþjónustu á að vera sjálfsagður hlutur. Ellegar er hættan sú að þeir efnaminni geti ekki sótt sér hjálp. Því er í sameiginlegum breytingartillögum stjórnarandstöðunnar lagt til að fjárheimildir hækki um 900 millj. kr. til að fjármagna sálfræðiþjónustu. Ef ég skil rétt þá er þetta eitt af því sem verið er að ræða við ríkisstjórnarflokkana eða þingmeirihlutann svo að við getum haft eðlilegt þinghald, ég held það alla vega, ég vona að ég fari með rétt mál. Varðandi stöðu hjúkrunarheimila: Þrátt fyrir fögur fyrirheit ríkisstjórnarflokkanna virðist ekki eiga að ráðast í nauðsynlegar úrbætur í hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Hjúkrunarheimilin hafa lengi kallað eftir því að fjárframlög taki mið af aukinni hjúkrunarþyngd. Biðlistar eftir rýmum eru langir sem veldur því að fólk kemur inn á heimilin veikara en áður. Stefna ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki virðist ekki taka mið af löngu fyrirséðri öldrun þjóðarinnar. Framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar dugar engan veginn til að vinna niður biðlistana og illa gengur að ljúka framkvæmdum á tilsettum tíma. Fyrir vikið dvelur fólk lengur í óhentugum úrræðum sem eru auk þess miklu dýrari í rekstri. Þetta ástand er meginástæða þess hve illa gengur að leysa fráflæðisvanda Landspítalans, líkt og ég talaði um hér áðan. Lausnin er einföld. Byggjum fleiri hjúkrunarheimili og tryggjum fjármagn fyrir rekstri þeirra. Öldrun þjóðarinnar á að vera fagnaðarefni. Við eigum að njóta þess að lifa lengur en fyrri kynslóðir. Þess í stað ætla stjórnvöld að hunsa vandann. Afleiðingarnar eru langir biðlistar og sífelldar deilur milli hjúkrunarheimila, sveitarfélaga og ríkisins um hver eigi að greiða fyrir reksturinn. Í mínum huga endurspeglast í þessu, t.d. á Höfn í Hornafirði, ákveðið vandamál í samskiptum miðstjórnarvaldsins og sveitarfélaganna. Það verður að leysa þann vanda og það er miklu einfaldara, tel ég, að sveitarfélögin fái tekjustofna til að standa í þeim rekstri og standa sómasamlega að þeim verkefnum sem þau eiga að fá en ekki vera að úthluta verkefnum frá ríkinu á hverju ári sem eru vanfjármögnuð. Við getum tekið NPA-samningana, sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson talaði um í sínu nefndaráliti, sem dæmi. Það er verið að vanfjármagna NPA-samningana sem leiðir til þess, eins og ég reikna það út, að það verða 79 einstaklingar sem fá ekki þann samning á næsta ári, sem aftur þýðir að þeir fá ekki þá þjónustu sem lög gera ráð fyrir. Þátttaka þessara einstaklinga í samfélaginu og lífinu er þá stórkostlega skert. Það er mjög mikilvægt að horfa á þessi mál, velferðarmálin, út frá einstaklingunum sem nýta þessa þjónustu. Frumvarp til fjárlaga felur í sér verulega skerðingu á framlögum til hjúkrunarheimila. Rekstrarframlög lækka um 1,1 milljarð kr. milli ára vegna þess að hækkun síðustu fjárlaga er sögð hafa verið tímabundið framlag. Einnig er gerð aðhaldskrafa upp á 400 millj. kr. Í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu kemur fram að nauðsynlegt sé að falla frá fyrirhuguðum niðurskurði til að tryggja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila. Einnig þurfi að auka framlög milli ára svo að fjármagn fylgi launa- og verðlagsþróun og aukinni hjúkrunarþyngd. Flokkur fólksins fagnar því að til stendur að koma til móts við þessar ábendingar þó aðeins sé að hluta til. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu telja að fjárþörfin nemi 3 milljörðum kr. en meiri hluti fjárlaganefndar leggur til 1,2 milljarða kr. vegna bættrar vaktavinnu. Þá á að hækka framlag um 1 milljarð kr. í rekstrargrunninn. Samtals eru þetta 2,2 milljarðar kr. Alls óvíst er hvort 1,2 milljarðar kr. duga til að mæta auknum launakostnaði og þá er í rauninni ekki verið að auka framlög í rekstrargrunninn heldur falla frá áformum um niðurskurð milli ára. Vonandi náum við meiri samstöðu þvert á flokka um úrbætur í þessum málaflokki í náinni framtíð. Við verðum að taka okkur á þegar kemur að málefnum aldraðra. Allir eiga skilið áhyggjulaust ævikvöld. Öruggur rekstrargrundvöllur hjúkrunarheimila er lykilþáttur í þeim efnum. Mig langar aðeins að fjalla um SÁÁ. Það hefur lengi verið eitt helsta baráttumál Flokks fólksins að tryggja rekstrargrundvöll SÁÁ. Samtökin veita nauðsynlega heilbrigðisþjónustu á grundvelli samnings við Sjúkratryggingar Íslands, en samningurinn dugar aðeins fyrir hluta af rekstrarkostnaði. Um áramótin fellur niður tímabundið framlag síðustu fjárlaga. SÁÁ telur að 380 millj. kr. vanti upp á til þess að geta fullnýtt afkastagetu sjúkrahússins Vogs. Í umsögn SÁÁ við fjárlagafrumvarpið kemur fram að heilbrigðisyfirvöld séu aðeins að nýta 70% af afkastagetu sjúkrahússins Vogs. Á meðan lengjast biðlistar og í dag bíða 600 manns eftir að komast á Vog. Samtökin leggja sitt af mörkum til fjármögnunar með hinni árlegu álfasölu, en það er smánarblettur á samfélaginu þegar góðgerðarfélög þurfa að safna fé til að fjármagna sjálfsagða heilbrigðisþjónustu. Ekki þurfa viðsemjendur Vegagerðarinnar að safna peningum til að ljúka við síðustu vegspottana ár hvert. Það er kominn tími fyrir hugarfarsbreytingu í þessum málaflokki. Fíknisjúkdómar valda fjölda ótímabærra dauðsfalla ár hvert. Alþingi ber að fjármagna að fullu heilbrigðisþjónustu til þeirra sem þjást af fíknisjúkdómum. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að SÁÁ verði veitt tímabundið framlag upp á 120 millj. kr. Það dugar ekki til. Við verðum að fjármagna þessa heilbrigðisþjónustu með viðeigandi hætti. Samtökin biðja um 380 millj. kr. og því leggur Flokkur fólksins til, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, að framlög hækki um 380 millj. kr. til að fjármagna rekstur SÁÁ. Varðandi öryrkja og aldrað fólk, hvað varðar kjaragliðnun: Ár eftir ár hefur ríkisstjórnin virt að vettugi skýr fyrirmæli 69. gr. laga um almannatryggingar. Frumvarp þetta er engin undantekning. Lögin setja það skilyrði að lífeyrir almannatrygginga skuli fylgja launaþróun. Launaþróunin liggur fyrir. Launavísitala hefur hækkað um 7,5% á ársgrundvelli. Í stað þess að leggja launavísitölu til grundvallar er í fjárlagafrumvarpinu miðað við meðaltaxtahækkanir og lögð til 3,8% hækkun lífeyris á milli ára. Ofan á þessa hækkun hefur fjármálaráðherra bætt 0,8% vegna þess að uppfærsla síðustu fjárlaga hélt ekki í við verðbólgu. Samanlagt er þetta því 4,6% hækkun á lífeyri almannatrygginga. Ofan á þessi 4,6% fá öryrkjar 1% viðbót og eldra fólk fær hærra frítekjumark atvinnutekna. Að óbreyttu vex kjaragliðnun milli ára. Kjör lífeyrisþega hafa ekki fylgt kaupmætti undanfarna áratugi og mælist hún nú í tugum prósenta. Lífeyrisþegar geta ekki farið í verkfall til að krefjast leiðréttingar. Þeirra hagsmunir fá því yfirleitt ekki forgang hjá ríkisstjórninni. Alþingi Íslendinga ber að standa vörð um hagsmuni allra í samfélaginu og tryggja að lífeyrisþegum verði ekki mismunað með þessum hætti. Skýrum fyrirmælum í 69. gr laga um almannatryggingar er ætlað að tryggja það. Öryrkjabandalag Íslands bendir á í umsögn sinni að raunhækkun framfærslu, að teknu tilliti til verðbólguforsendna frumvarpsins, verði innan við 4.000 kr. milli ára. Það gerir aðeins 1,5% hækkun. Ekki þarf mikið að fara úrskeiðis til að þurrka út ávinninginn af þessari 1,5% hækkun, enda virðist ekkert lát á verðbólgu. Verðbólga bitnar ávallt verst á þeim sem minnst hafa á milli handanna. Flokkur fólksins leggur til, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, að lífeyrir almannatrygginga hækki til samræmis við launaþróun. Þetta er algjör lágmarkskrafa til að tryggja lífeyrisþegum lögbundna leiðréttingu milli ára og koma í veg fyrir vaxandi kjaragliðnun. Varðandi frítekjumark atvinnutekna: Til stendur að hækka frítekjumark ellilífeyris vegna atvinnutekna um 100.000 kr. Það er breyting til batnaðar, enda hefur frítekjumarkið staðið í stað árum saman. Flokkur fólksins hefur lengi barist fyrir því að frítekjumarkið verði afnumið. Það er hagur allra að fólk fái að vinna óháð aldri og margir vilja vera lengur á vinnumarkaði, fram yfir lífeyristökualdur. Það eykur þekkingu á vinnustöðum og eflir lýðheilsu. Ríkið verður ekki fyrir fjárhagslegu tapi af því að hækka frítekjumarkið, enda skilar aukin atvinnuþátttaka eldra fólks auknum skatttekjum og stuðlar að hagvexti, fyrir utan samfélagslegan ávinning sem ekki verður metinn til fjár. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu aukast útgjöld Tryggingastofnunar um 540 millj. kr. vegna hækkunar frítekjumarksins. Þessi fjárhæð er fengin með útreikningi á töpuðum skerðingum. Ekki er tekið tillit til þeirra fjármuna sem skila sér inn á tekjuhliðinni með aukinni atvinnuþátttöku aldraðra. Flokkur fólksins fagnar hækkuninni en hvetur jafnframt þingheim til að íhuga vandlega hvort ekki sé tilefni til að afnema með öllu skerðingar ellilífeyris vegna atvinnutekna. Tekjutengingar og skerðingar vegna tekna í almannatryggingakerfinu ganga gegn grunnhugsun þriggja stoða lífeyriskerfis landsins þar sem gert er ráð fyrir virkni allra stoða. Þessar stoðir eru almannatryggingar ríkisins, skyldutrygging lífeyrisréttinda og séreignarsparnaður einstaklinga. Öryrkjabandalag Íslands kallar eftir því í umsögn sinni við fjárlagafrumvarpið að öryrkjar fái sömu leiðréttingu á frítekjumarki og ellilífeyrisþegar. Frítekjumark atvinnutekna öryrkja hefur staðið óbreytt í rúman áratug. Það eru því mikil vonbrigði að ekki standi til að gæta jafnræðis í þessum efnum. Sömu rök eiga við í báðum tilvikum. Því má bæta við að öryrkjar eru í öllum aldurshópum. Þeir eru ekki einungis í hópi elstu borgaranna. Þetta er fólk á besta aldri sem vill kannski taka þátt í atvinnulífinu eins og það hefur getu til og það er gríðarlega mikilvægt að þau fái tækifæri til þess án skerðingar. Ég tel að skerðingar hjá öryrkjum séu í raun tilbúin fátæktargildra fyrir þennan hóp. Óbreytt frítekjumark gerir það að verkum að öryrkjar eiga erfitt með að komast inn á vinnumarkað og verða auk þess fyrir grimmilegum skerðingum í kjölfarið. Ávinningurinn er lítill og áhættan er sú að örorka verði endurmetin áður en fólk hefur aðlagast vinnu að fullu. Flokkur fólksins hefur ítrekað kallað eftir viðhorfsbreytingum á þessu sviði. Við viljum að öryrkjar fái að vinna í allt að tvö ár án þess að verða fyrir skerðingum og án þess að örorkumat verði endurskoðað. Svipað fyrirkomulag var tekið upp í Svíþjóð og hefur skilað miklum árangri. Flokkur fólksins leggur til, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, að frítekjumark atvinnutekna öryrkja hækki, enda hvetur það til aukinnar atvinnuþátttöku og bættrar lýðheilsu. Þetta er algjör lágmarkskrafa til að tryggja jafna þátttöku til atvinnu og sjálfsbjargar án skerðinga. Atvinnufrelsið beinlínis kallar á það. Varðandi húsnæðismál: Á undanförnum árum hefur framboð á húsnæði ekki haldið í við eftirspurn. Vegna þessa og annarra þátta hefur húsnæðisverð hækkað gríðarlega, eða í veldisvexti. Verðbólgan hefur tekið við sér með tilheyrandi áhrifum á greiðslubyrði heimilanna. Húsnæðisverð er stærsti liðurinn sem drífur áfram verðbólguna í dag. Þetta þarf að stöðva. Það verður sífellt erfiðara fyrir ungt fólk að komast inn á húsnæðismarkað og slegist er um hverja íbúð. Um 40% íbúða á höfuðborgarsvæðinu eru seldar yfir ásettu verði og meðalsölutími íbúða hefur aldrei mælst styttri. Við verðum að auka framboð á húsnæði til að stemma stigu við þessari þróun. Flokkur fólksins, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, leggur því til að fjárheimild málefnasviðs 31.10 hækki um 3,5 milljarða kr. til að tvöfalda megi stofnframlög ríkisins vegna almennra íbúða. Þetta er til þess gert að auka framboð á ódýru húsnæði fyrir lágtekju- og millitekjufólk. Aukið framboð ætti að leiða til lægra verðs, í það minnsta draga úr hækkunum. Það er grundvallaratriði til að hafa áhrif á verðbólguna af því að verðbólgan hér á Íslandi er að stórum hluta heimatilbúin, hún er keyrð áfram á hækkandi húsnæðisverði. Varðandi leiðsöguhunda: Alþingi samþykkti í júní sl. breytingu á lögum þess efnis að ríkissjóður skuli tryggja fjármagn til að afla, þjálfa og flytja inn leiðsöguhunda til samræmis við eftirspurn hverju sinni. Mikilvægt er að tryggja fjármagn vegna þessa verkefnis. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu er búið að ráðstafa 10 millj. kr. til að ráða hundaþjálfara í fullt starf og til stendur að flytja inn þrjá leiðsöguhunda á næsta ári. Allmargir bíða eftir leiðsöguhundi og Alþingi hefur þegar samþykkt að mæta þörfum blindra eftir því hjálpartæki sem leiðsöguhundur er. Fylgjum því eftir með viðhlítandi fjármögnun. Flokkur fólksins vill ganga lengra og ráðstafa til viðbótar 50 millj. kr. til málaflokksins. Þessir fjármunir mundu stytta biðlista eftir leiðsöguhundum og tryggja að fjármagn dugi fyrir þjálfun hunda og eigenda í meðferð leiðsöguhundanna sem geta aukið lífsgæði blindra stórkostlega. Varðandi blóðmerahald: Löggjafinn verður strax að banna blóðtöku úr fylfullum merum nema nauðsyn beri til vegna læknismeðferðar á veiku dýri. Ekki er einungis um siðferðislega ranga iðju að ræða og óverjandi illa meðferð á varnarlausum dýrum heldur einnig um gríðarlegan álitshnekki á ímynd lands og þjóðar á alþjóðavísu. Um leið og löggjafinn bannar blóðmerahald verður hann að bæta bændum þann tekjumissi sem þeir sannanlega verða fyrir í kjölfarið. Því leggur Flokkur fólksins til að fjárheimildir verði auknar um 210 millj. kr. til að bæta þennan tekjumissi. Um er að ræða svipaða fjárhæð og blóðmerabændur fá á ári hverju fyrir sölu á blóði úr fylfullum merum. Það er einlæg von okkar í Flokki fólksins að Alþingi banni þetta dýraníð í tæka tíð, áður en næsta blóðtökuvertíð hefst. Varðandi mikilvægi nýrrar Breiðafjarðarferju: Nauðsynlegt er að fjárfesta í nýrri Breiðafjarðarferju sem allra fyrst. Ferjusamgöngur spila lykilhlutverk í atvinnu- og byggðaþróun á Vesturlandi og Vestfjörðum. Gamli Baldur er kominn til ára sinna og uppfyllir ekki nútímakröfur um þægindi í farþegaflutningum og útlit er fyrir aukna eftirspurn vegna vöruflutninga, t.d. vegna stóraukins fiskeldis á Vestfjörðum. Auk þess er Baldur ekki útbúinn varavél og hefur oftar en einu sinni þurft aðstoð vegna vélabilana. Fjórðungssamband Vestfjarða og sveitarfélög á Vesturlandi hafa ítrekað kallað eftir því að gamli Herjólfur verði nýttur til ferjusiglinga á Breiðafirði þangað til ný ferja kemur til landsins. Þetta er skynsamleg ráðstöfun, enda er skipið ekki í notkun sem stendur. Þannig má efla ferjusiglingar til muna og tryggja betur öryggi farþega uns ný ferja er tilbúin til notkunar. Ég veit að fara þarf í hafnarframkvæmdir og jafnvel dýpkun og þá þarf að setja fjármuni í það. Slíkar hafnarframkvæmdir yrðu varanleg fjárfesting og sömuleiðis dýpkun við höfnina. Flokkur fólksins leggur því til að heimild til sölu á skipinu Herjólfi III. falli brott úr 6. gr. frumvarpsins. Fyrirhuguð sala á Íslandsbanka og heimild til sölu á hlutafé í Landsbanka: Í fjárlagafrumvarpinu er heimild til að selja allt hlutafé ríkissjóðs í Íslandsbanka. Í júní sl. seldi ríkið 35% hlutafjár í bankanum og hver einasti kaupandi græddi rúm 20% á einni nóttu. Verðið hefur nú hækkað um 60% og má því öllum vera ljóst hvers konar brunaútsala átti sér stað. Þá er að finna í fjárlagafrumvarpinu heimild til sölu á 30% hlutafjár ríkisins í Landsbankanum. Hér er um stórmál að ræða. Íslendingar vita hve mikilvægt eignarhald á stærstu bönkum samfélagsins er. Við lærðum þá lexíu í hruninu í október 2008. Alþingi Íslendinga verður að taka afstöðu til þessara áforma með beinum hætti og greiða atkvæði gegn því að ríkisstjórnin selji verðmætar eignir þjóðarinnar á afsláttarkjörum til útvalinna. Alþingi verður að tryggja hagsmuni þjóðarinnar og samfélagsins þegar kemur að því að ákveða eignarhald á þessum mikilvægu bönkum. Með því að fella þessar heimildir brott fer þessi atkvæðagreiðsla fram í sal og þá ættu þingmenn að geta fengið tækifæri til að hafna þessu og það myndi leiða til frekari umræðu seinna meir um sölu á bönkunum, til hverra eigi að selja þá, og það er grundvallaratriði að eigendur bankanna standi undir væntingum og séu traustir. Við lærðum það eftir einkavæðingu bankanna 2003. Flokkur fólksins leggur því til að heimildir í 6. gr. frumvarpsins til sölu á hlutafé ríkissjóðs í Íslandsbanka og Landsbanka falli brott. Í lokin langar mig að minnast á atriði er lúta að tekjustofnum ríkissjóðs: Á síðasta kjörtímabili ákvað ríkisstjórnin að lækka bankaskatt og veiðigjöld. Tekjutap ríkissjóðs vegna þessara breytinga er verulegt. Það er grundvallaratriði að þeir sem nýta auðlindir þjóðarinnar í eigin þágu greiði fullt verð fyrir afnotin. Veiðigjöldin eru varla dropi í hafið hjá útgerðinni, enda er eigið fé fyrirtækja í sjávarútvegi 333 milljarðar kr. á meðan veiðigjöldin skila ríkissjóði aðeins 7 milljörðum kr. Árið 2018 skiluðu veiðigjöldin ríkissjóði 11,5 milljörðum kr. og í raun hefði mátt rukka meira. Þetta er ekki forgangsröðun fjármuna í þágu fólksins. Ríkið verður af rúmlega 10 milljörðum kr. ár hvert vegna þess að bankarnir og útgerðin vildu lægri skatta. Ríkisstjórnarflokkarnir urðu við þessum vilja. Flokkur fólksins, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, leggur til að tekjur ríkissjóðs verði auknar um 4 milljarða kr. með hækkuðu veiðigjaldi. Flokkur fólksins, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, leggur einnig til að breytingar verði gerðar á reiknuðu endurgjaldi til að koma í veg fyrir að greiddur sé fjármagnstekjuskattur af launatekjum. Það myndi auka skatttekjur ríkissjóðs um 6 milljarða kr. Auk þessa leggur Flokkur fólksins til að lækkun bankaskattsins verði dregin til baka og aukast þá tekjur ríkissjóðs um 6 milljarða kr. Lækkun bankaskatts rýrði tekjur ríkissjóðs um 6 milljarða kr. á ársgrundvelli. Þessi lækkun átti að leiða til betri vaxtakjara en raunin er önnur. Bankarnir voru furðu lengi að bregðast við stýrivaxtalækkunum Seðlabankans en brugðust við eins og keppendur í hraðaspurningum Gettu betur þegar stýrivextirnir hækkuðu. Lækkun bankaskattsins gerði ekkert nema að hækka hlutabréfaverð bankanna og rýra tekjur ríkissjóðs. Varðandi bankaskattinn vil ég aðeins benda á það að helstu rökin eru þau að það er einfaldlega ekki samkeppni á bankamarkaði á Íslandi. Bankarnir skammta sér hagnað og hagnaður bankanna miðað við þjóðarframleiðslu og hagkerfið er allt of hár. Ég veit að í öðrum ríkjum, þegar hagnaður bankanna fer yfir ákveðið stig, eru einfaldlega mótmæli í samfélaginu, bæði frá almenningi og atvinnurekendum og fleiri hagsmunasamtökum. Það verður að fara að gera eitthvað svo að við getum rekið alvörusamfélag þar sem fjármagnsmarkaðurinn er að sinna kerfinu, sinna atvinnulífinu. Það má líkja bankamarkaðinum við pípulagnir og það er alveg ljóst að það er verið að soga allt of mikið fjármagn úr hagkerfinu með þessum pípulögnum en þeir myndu nýtast betur í verðmætasköpun og í þágu atvinnugreina þjóðarinnar. Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir tillögu um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóð. Þannig má auka tekjur ríkissjóðs svo um munar án þess að skerða ráðstöfunartekjur heimilanna á nokkurn hátt. Þannig mætti fjármagna að fullu nauðsynlegar breytingar á almannatryggingakerfinu, hækkun skattleysismarka og ráðast í þarfar úrbætur í heilbrigðiskerfinu. Það er ekki í boði að leyfa velferðar- og heilbrigðiskerfinu að grotna niður og auka ár frá ári bilið milli fátækra og ríkra. Það er einfaldlega ekki sæmandi ríku og litlu samfélagi eins og Ísland er. Tækifærin eru til staðar. Eftir hverju erum við að bíða? Forgangsröðum fjármunum. Fólkið fyrst! Og svo allt hitt. Að lokum vil ég, sem nýr þingmaður á Alþingi Íslendinga og sem nefndarmaður í fjárlaganefnd, þakka félögum mínum í fjárlaganefnd fyrir gott og skemmtilegt samstarf. Það hefur að mörgu leyti komið mér skemmtilega á óvart. Áður en ég hóf störf hér kveið ég svolítið fyrir að byrja, kveið samskiptum við þingmenn ríkisstjórnarflokkanna eða þá sem eru á andstæðri skoðun, en það hefur verið miklu skemmtilegra en ég hélt að taka þátt í þessu starfi. Ég hlakka til samstarfsins á næsta ári og ég tel að við getum bætt margt á sameiginlegum grundvelli, eins og að hafa fjárlögin betri og gagnsærri fyrir fólk. Þau ættu að vera lesning sem almenningur og fjölmiðlar geta kynnt sér og tekið þátt í umræðum um. Fyrir mér eru fjárlögin eins og þau eru lögð fram í dag eins konar lokuð bók. Þetta virðist vera sama skjalið - ég er gamall starfsmaður fjármálaráðuneytisins og sent er út sniðmát, eitthvert skjal, í ráðuneytin og þau fylla út tölurnar og svo er þetta sett inn í fjárlögin. Þetta eru sömu málsgreinarnar aftur og aftur með mismunandi tölum. Ég tel að það geti orðið mjög auðvelt og skemmtilegt verkefni að auka gagnsæi þessa fjárlagafrumvarps í framtíðinni og það ætti að vera létt og löðurmannlegt verk ef allir leggjast á eitt.
Frú forseti. Ég verð að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og þakka fyrir hlý orð í okkar garð í meiri hluta nefndarinnar. Ég get bara tekið undir það, eins og ég sagði í andsvari mínu við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, og þakka fyrir samstarfið í nefndinni sem hefur verið afskaplega gott. Þó að við séum ekki sammála um alla hluti þá er það bara eins og það er. En vinnan í nefndinni hefur verið góð. Ég vil byrja á því að segja að ég tek undir orð í áliti hans um mikilvægi þess að við könnum möguleika á nýrri Breiðafjarðarferju. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt mál og við vitum, þingmenn kjördæmisins, sem erum hér þrír af fjórum í þingsal, hvert mikilvægi þess er fyrir svæðið. Eins tek ég undir varðandi hjúkrunarheimilin, það er mjög brýnt verkefni að við eflum þau og fjölgum rýmum um allt land. Mig langaði hins vegar að spyrja aðeins út í húsnæðismálin og húsnæðisliðinn sem komið var inn á áðan. Ég ætla að spyrja hv. þingmann aðeins út í þau verkefni eða þær leiðir sem við höfum farið til að reyna að bregðast við þeim vanda sem er á þessum markaði. Það eru annars vegar hlutdeildarlánin, þar sem við erum búin að veita, held ég, 286 hlutdeildarlán. Í almennu íbúðunum, ef ég skil hv. þingmann rétt, þar sem verið er að óska eftir 3,5 milljörðum, hafa verið settir inn um [[Forseti hringir.]]17,2 milljarðar frá 2016, um 2.900 íbúðir [[Forseti hringir.]]og uppbyggingin áætluð um 90 milljarðar. [[Forseti hringir.]]Og eins verkefnið Tryggð byggð. Mig langar að heyra hjá hv. þingmanni hvað honum finnst um þær aðgerðir sem nú þegar hefur verið ráðist í.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, 1. þm. Norðvest., fyrir andsvarið. Varðandi húsnæðismálin lít ég þannig á hlutina: Það er verðbólga í heiminum og það er verðbólga á Íslandi. Vissulega hefur verðbólga í heiminum áhrif á verðbólgu á Íslandi. En hluti af verðbólgunni á Íslandi er heimatilbúinn. Þar er stærsti liðurinn húsnæðismálin. Vissulega hefur verið sett fjármagn í þetta, í hlutdeildarlánin og á fleiri staði, en betur má ef duga skal. Það má segja að það séu rökin fyrir þessum 3,5 milljörðum, að gera meira, að auka og setja fjármagn til að auka framleiðslu á húsnæði, meira framboð og þá fyrir lágtekju- og millitekjufólk. Það er grundvallarhugsunin á bak við þetta. Það er bara framboð og eftirspurn. Það er skortur á húsnæði, sérstaklega fyrir lágtekju- og millitekjufólk. Maður sér það svolítið hérna í Reykjavík, maður er búinn að heyra sönginn um lúxusíbúðir fyrir efnafólk hérna í miðborginni og í bænum, það eru alltaf fréttir um það. En það verður bara að gera stórátak í þessum málum. Það var gert stórátak við uppbyggingu Breiðholts á sínum tíma og þegar fólk var að koma upp bröggunum. Við þurfum að fara í virkilegt stórátak. Að hluta til eru þetta peningar sem koma aftur til ríkisins. Þarna er verið að í fjárfesta í húsnæði og sett skuldabréf á þetta sem íbúðarkaupendur greiða af. Það er ekki verið að tala um að gefa peninga. Og í þessum tillögum er ekki verið að setja á eftirspurnarhliðina. Það tel ég grundvallaratriði. Ég tel miklu betra að gera þetta á framboðshliðinni. Vissulega hefur margt verið gert, en þessi tillaga miðar að því að gera meira.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það sem ég er kannski að leita eftir er: Þær leiðir og aðgerðir sem stjórnvöld hafa ráðist í til þess að reyna að bregðast við þeim vanda sem uppi er á húsnæðismarkaðnum á Íslandi - sér hv. þingmaður fyrir sér að það fjármagn sem hann óskar eftir og leggur til, þessir 3,5 milljarðar, komi inn í núverandi kerfi eða er hann að hugsa um einhverjar aðrar og nýjar leiðir? Og þá hvaða leiðir? Svo langar mig líka að spyrja hann aðeins út í annað. Það kom mjög skýrt fram í yfirferð hjá Samtökum iðnaðarins að vandamálið væri í raun og veru þríþætt: Það snerist um fjármagn ríkisins, sveitarfélögin og svo markaðinn. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að þetta sé verkefni sem sé ekki bara á höndum ríkisins heldur þurfi fleiri aðilar að koma að því?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, það er hárrétt, þar þurfa fleiri að koma að, það er alveg klárt mál. Og það þarf líka, eins og er fyrirhugað varðandi iðnaðarráðuneytið, að einfalda skipulagsmálin og einfalda alla ferlana við uppbyggingu á húsnæði og raunverulega innviðum líka. En ríkisvaldið er bara svo stór aðili að það er það sem myndi drífa þetta áfram. Sveitarfélög á Íslandi eru reyndar mjög sérstök. Við erum með eitt risasveitarfélag hérna og stór sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu og svo eitt stórt á Akureyri og svo eru þetta mjög lítil sveitarfélög úti um land. En ríkið er einfaldlega það stór aðili að það verður að hafa frumkvæði og forystu í þessum málum. Það á að koma með lagabreytingar sem til þarf til að auka hraðann í framleiðslu á húsnæði. Við leggjum til í þessari tillögu að fjárheimild til málefnasviðs 31.10 hækki um 3,5 milljarða kr. til að tvöfalda stofnframlag ríkisins vegna almennra íbúða. Við erum að tala um að ríkið myndi tvöfalda framlag sem þarna er og það ætti að skila sér í auknu framboði á húsnæði eftir ákveðinn tíma.
Forseti. Það sem hv. þingmaður talaði um síðast í sinni ræðu er einmitt það sem ég hefði áhuga á að vekja athygli á. Í nefndarvinnunni varð honum að orði að fjárlögin væru einmitt þessi lokaða bók, það væri ógagnsæi í fjárlögunum. Þetta er mjög skrýtið. Ég hef einmitt kvartað ítrekað yfir þessu á árum mínum í fjárlaganefnd þar sem fjárlögin eru fjárheimildirnar sem þingið samþykkir fyrir framkvæmdarvaldið til að fara eftir. Og ef maður reynir að fá einhverjar upplýsingar úr fjárlagafrumvarpinu, og meira að segja í fylgiriti með fjárlögum sem er aðeins nákvæmara, þá hefur maður í rauninni ekki hugmynd um af hverju þær eru þar sem þar eru. Maður hefur litla hugmynd um af hverju það þarf 600 milljónir í þetta og hitt verkefnið og að miklu leyti yfir höfuð hvað er verið að fjalla um í fjárlagafrumvarpinu. Það er ansi mikið af umfjöllun um efnahagsmálin, sem er gott og blessað og svoleiðis, en þegar kemur að því að samþykkja heildarfjárveitingu í einn málaflokk eða málefnasvið höfum við í rauninni ekki hugmynd um hvað við ætlum að samþykkja. Það er t.d. svo merkilegt varðandi breytingartillögu okkar í minni hlutanum að þar er breytingartillaga á málefnasviði örorku þar sem á að fara milljarður í að hækka atvinnuskerðingarhlutfallið og síðan á að greiða upp kjaragliðnunina. En þetta summast saman sem ein upphæð, 2,5 milljarðar, ekki sem 1 milljarður og 1,5 milljarðar, sem þýðir að þegar við ætlum að fara að greiða atkvæði um þessar tillögur í þingsal [[Forseti hringir.]]getum við ekki greitt atkvæði um það hvort í sínu lagi, merkilegt nokk því að kannski myndi meiri hlutinn [[Forseti hringir.]]vilja greiða atkvæði um annan hlutann en ekki hinn en það er ekki hægt af því að tölvan segir nei.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég lærði það í lagadeildinni og hef lært það oft áður að ef maður ætlar að segja einhverjum frá einhverju eigi maður að segja það við hann, skrifa það niður, eins og hann viti ekkert um málið. Þetta fjárlagafrumvarp er ekki þannig. Það virðist vera að maður þurfi eiginlega að hafa verið í þessu í nokkur ár til að geta skilið þessa bók algerlega og haft einhverjar bakgrunnsupplýsingar. Það er það fyrsta sem maður rekur augun í. Það er mjög einfalt að gera þetta með einföldum hætti, tel ég. Hér eru hugtök eins og útgjaldasvigrúm sem ég held að sé hækkun á fjárheimild. Af hverju kalla þeir það ekki bara hækkun? Það er aðhaldskrafa sem er gegnumgangandi í fjárlögunum en hún er bara sums staðar. Maður veit ekki alveg nákvæmlega hvar hún er, hún er svo fljótandi. Þetta er andinn eða stemningin í frumvarpinu. Svo sér maður liðina, sér að þetta hækkar. Á einum stað man ég að það var aðhaldskrafa upp á 4,9 millj. kr. en útgjaldasvigrúm upp á 50 millj. kr. Þá reiknaði ég út: Bíddu, er þetta hækkun upp á 9,1 millj. kr.? Ég held að það sé rétt hjá mér. Það eru svoleiðis atriði. Varðandi það að þingið geti greitt atkvæði: Það þarf líka að móta frumvarpið með þeim hætti að þingið geti greitt atkvæði um ákveðna liði en frumvarpið virðist ekki hannað út frá því. Það virðist vera hannað út frá einhvers konar bókhaldi ríkisins og ríkisreikningi en ekki fyrir þingið, fulltrúa almennings sem eru með fjárveitingavaldið. Það virðist vera hannað meira fyrir kerfið, ráðuneytið. Það tel ég vera mistök í aðferðafræði og ég held að það væri mjög athyglisvert, í krafti gagnsæis og nýrra laga um opinber fjármál þar sem gagnsæi var aukið, að fara í þessa breytingu.
Forseti. Við höfum náttúrlega þessi nýju lög um opinber fjármál. Eins góð og þau eru á blaði þá eru þau það ekki í framkvæmd. Margt í þessu fjárlagafrumvarpi snýst um breytingarnar frá því áður og hvernig þetta verður næst. Það er mikið fjallað um bundin útgjöld en það eru ákvarðanir sem þegar er búið að taka og það er búið að skuldbinda ríkið að fara í þau fjárútlát, samþykkt lög eða eitthvað þvíumlíkt. Launa- og verðlagsþróun er annað. Niðurfellt aðhald og útgjaldasvigrúm, mikið er fjallað um þessa breytingu frá því í fyrra og þangað til á næsta ári. Svo þegar maður ætlar að skoða: Bíddu, en hvað þýddi allur þessi svokallaði rammi? Og ég spyr: Hvað kosta lögbundin verkefni sem við eigum að sinna? Hvað kosta þau núna og af hverju? Og einfalda spurningin: Hvað kosta þessi lögbundnu verkefni stofnunarinnar? Engin svör. Þau vita það ekki.
Virðulegi forseti. Varðandi lögbundin verkefni, sem sagt verkefni sett í ákveðnum lögum, eins og NPA-samninga, sem ber að sinna en fjármagnið er af skornum skammti, þá getur það þýtt að þeim lögbundnu verkefnum sé ekki sinnt lögum samkvæmt. En það er hluti af efnahagsstjórn ríkisins og það er ekki hægt að taka efnahagsstjórn ríkisins og setja hana inn í þessi lögbundnu verkefni. Hún verður að vera miðuð við fjárþörf hverju sinni. Þannig að ég get ekki sagt að önnur lög eigi að trompa fjárlögin. Það gengur alls ekki. En mig langar að segja varðandi fjárlagafrumvarpið í heild, varðandi framsetninguna og annað slíkt, að það er mjög auðvelt að leysa þetta. Það er hægt að finna bara „best in class“ úti í heimi, fara til OECD, finna ríki og fá upplýsingar um hverjir séu að gera þetta með þeim hætti að mesta gagnsæið sé fyrir hendi. Fjárlög á Íslandi eru ekki stór. [[Forseti hringir.]]Það eru ríki sem eru miklu, miklu stærri en Ísland sem eru örugglega að gera þetta skynsamlega [[Forseti hringir.]]og með einföldum hætti. Og við höfum mikil tækifæri [[Forseti hringir.]]til að bæta þessa bók.
Frú forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og óska honum til hamingju með hans fyrsta nefndarálit sem hér birtist. Ég verð á margan hátt að lýsa yfir ánægju minni með það því að hér finnst mér vera komið að kjarna málsins, sem er bara pólitík, hrein og klár pólitík, minna um form. Það eru margir þættir sem væri ástæða til og gaman að taka umræðu um við hv. þingmann sem hann tæpir á í nefndaráliti sínu. Ég vil sérstaklega taka undir umfjöllun hans um öryrkja á bls. 8 þar sem hann vísar til reynslu Svía af því að hjálpa öryrkjum út úr örorkukerfi, sem sagt út á vinnumarkaðinn. Ég held að það sé allrar athygli vert að kanna hvort við fetum slíka leið. Ég held að það sé mjög mikilvægt, ekki síst fyrir þá einstaklinga sem hafa lent í þessari stöðu, að við styðjum vel við þá, að þeir loki ekki dyrunum á eftir sér, ákveði þeir að stíga út á vinnumarkaðinn með þessum hætti. En vegna orða hv. þingmanns um húsnæðismál og húsnæðismarkaðinn langar mig aðeins að halda áfram með umræðu sem hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson hóf hér í andsvörum við framsögumann. Það kom mjög skýrt fram á fundi fjárlaganefndar, og ég ætla að biðja hv. þingmann að fjalla aðeins um það af því að það var eiginlega stóra breytan sem kom fram hjá gesti okkar frá Samtökum iðnaðarins, að þar skiptir líka lóðaframboð og skipulagsmál sveitarfélaga miklu máli. Mig langar að spyrja hv. þingmann, þar sem hann fjallar um húsnæðismál og húsnæðismarkaðinn og stuðning við húsnæðisaðgerðir, hvort hann telji þetta ekki eina af stóru breytunum í því hvort nægilegt framboð sé á húsnæði fyrir alla hópa og skapi þannig að eðlilegri verðlagningu á markaðnum.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hlý orð í minn garð og segi bara sömuleiðis. Þetta er svo skemmtileg vinna í fjárlaganefnd. Varðandi öryrkja á vinnumarkaði þá tel ég að það sé grundvallaratriði fyrir íslenskt samfélag að hlúa betur að öryrkjum og hvetja þá til að fara út á vinnumarkaðinn, leitar sér sjálfsbjargar. Og það sama á við um eldri borgara. Mér finnst íslenskt samfélag svolítið hart í þessum málum. Það myndi mýkja umræðuna mikið og auka almenna sátt í samfélaginu ef tekið væri á þessum málum til þess að hægt sé að gera þetta að algjöru forgangsmáli. Varðandi húsnæðismarkaðinn: Það er alveg rétt að það þarf að vera lóðaframboð og þarf að vera framboð hjá sveitarfélögunum. Það eru þau sem eru með skipulagsvaldið o.s.frv. En sveitarfélögin um landið - við erum ekki sambandsríki. Sveitarfélög eru með lögbundið hlutverk, það er miðstjórnarvaldið sem setur þeim rammann og segir til um hvaða verkefni þau hafa. Ríkisvaldið getur sett ákveðna hvata til þess að lóðaframboð verði aukið eða farið fram á það við þau í samningaviðræðum eða jafnvel með lögum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar aðeins að halda áfram með það. Ég er algerlega sammála þeirri nálgun sem hv. þingmaður hefur varðandi skipulagsvald sveitarfélaga og þá þætti, að við séum ekki með boðvald ríkisins í þeim efnum. En hvað finnst hv. þingmanni þá um ábyrgð sveitarfélaganna á íbúðamarkaði, eins og t.d. hér í höfuðborginni þar sem sumir hafa bent á að skortur á lóðum hafi hreinlega ýtt upp verði á íbúðarhúsnæði, sem veldur fólki líka þessum erfiðleikum? Síðan langar mig til að nefna við hv. þingmann, af því að hann nefnir hér stjórnarmyndun og ráðherrakapalinn, að meiri hluti fjárlaganefndar leggur nú til í sínum tillögum að skera niður fjárheimildir, þá ekki síst til þess að rýma til og fá fjármuni til að nota í þessar breytingar á Stjórnarráðinu.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ríkisvaldið getur haft áhrif á sveitarfélög. Það hefur fjárhagslega getu til þess og líka lagasetningarvald. Ég tel að ef sveitarfélög í landinu sinna ekki þessari skyldu um lóðaframboð þá verði ríkisvaldið einfaldlega að grípa í taumana með ákveðnum hætti. Það er algerlega óásættanlegt að stærsta sveitarfélag landsins byggi ekki nægilegt húsnæði fyrir íbúana, fyrir þá Íslendinga sem vilja búa á höfuðborgarsvæðinu og í Reykjavík. Það er algerlega óásættanlegt. Ef ég skildi rétt athugasemd hv. þingmanns varðandi breytt ráðuneyti þá er náttúrlega verið að rýma fyrir með auknu fjármagni til þess. En ég tel að ráðherrakapallinn sé að mörgu leyti vanhugsaður, bæði formið, hvernig þetta er gert, varðandi forseta, lagabreytingar og þingsályktunina, svo ég tali nú ekki um heitið, og eins hvernig málefnasviðum er skipt á milli ráðuneyta. Vonandi endurskoðar ríkisstjórnin það mál allt frá grunni.
Virðulegi forseti. Ég stend hér fyrir hönd hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, í 3. minni hluta fjárlaganefndar, og ætla að flytja nefndarálit hennar. Áður en ég vík að efnisatriðum nefndarálitsins finn ég mig knúinn til að segja nokkur orð með hliðsjón af samhengi hlutanna og með tilliti til þess við hvaða aðstæður við erum að ræða þessi fjárlög. Ég held að það geti hver maður séð, af þeim nefndarálitum sem hafa komið frá minni hlutanum og þeim breytingartillögum sem minni hlutinn gat sameinast um, að þeir þingmenn hafa verið að gera sitt allra besta í þessari nefnd. Þess vegna eru það ofboðslega kaldar kveðjur frá hæstv. fjármálaráðherra þegar látið er eins og það sé ægileg frekja að biðja um að þingmenn, fulltrúar í þessari nefnd, fái að flytja nefndarálit sín í dagsljósi. Tekin var pólitísk ákvörðun um að kjósa að hausti. Meirihlutaflokkarnir, stjórnarmeirihlutinn, tóku sér átta vikur í stjórnarmyndunarviðræður og afleiðingin er sú að ekkert hefur mátt út af bregða í fjárlagavinnunni. Málið hefur allt verið unnið undir mikilli tímapressu og lítill tími gefist til að taka á móti umsagnaraðilum og óska eftir upplýsingum frá einstökum ráðuneytum. Undirbúningstími fyrir fundi fjárlaganefndar hefur verið mjög takmarkaður og nefndarmenn þurftu að losa sig undan nær öllum öðrum skyldum í þinginu til þess eins að sinna nefndinni. Með hliðsjón af því er ofboðslega lágkúrulegt að láta eins og það sé frekja að fara fram á að það verði pólitísk umræða um fjárlögin, pólitísk umræða fyrir opnum tjöldum í dagsbirtu, sem almenningur á fullan rétt á því að geta fylgst með sem og fjölmiðlar. Að því sögðu ætla ég að lesa upp nefndarálit 3. minni hluta. Það er kannski rétt að hlaupa yfir þau atriði sem lúta að tímapressunni sem ég fór yfir núna og víkja beint að efnisatriðum frumvarpsins og nefndarálitsins. Í greinargerð fjárlagafrumvarpsins má finna eftirfarandi klausu þar sem áhersla er lögð á litlar breytingar frá fjármálaáætlun síðasta vors: „Við undirbúning frumvarpsins hefur hins vegar verið gengið út frá því meginviðmiði að ekki verði efnt til annarra teljandi nýrra eða aukinna útgjalda en þeirra sem tengjast aðstæðum af völdum kórónuveirufaraldursins. Ekki er heldur um að ræða miklar hreyfingar á tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins í tengslum við áform um breytingar á skattkerfinu, fyrir utan tímabundnar ráðstafanir vegna faraldursins sem ganga til baka.“ Þetta er athyglisvert í ljósi þess að frá því að fjármálaáætlun kom út í vor hefur efnahagsstaðan breyst umtalsvert. Skuldir ríkissjóðs á næsta ári voru þá áætlaðar um 42% af landsframleiðslu. Nú er talið að þær verði 35%. Í millitíðinni var ný ríkisstjórn mynduð þar sem átta vikur voru nýttar í að smíða stjórnarsáttmála þar sem svo miklar breytingar voru boðaðar á stefnu ríkisstjórnarinnar á komandi kjörtímabili að stokka þyrfti upp alla stjórnsýsluna til að ráða við umfangið. Fjármálaráð vekur athygli á þessu misræmi í orðræðu stjórnarliða, texta stjórnarsáttmála og svo þeim tölum sem birtast í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar út kjörtímabilið. Haft er á orði að samhljóm skorti milli stjórnarsáttmála og fjármálastefnu. Þetta er í samræmi við þá mynd sem birtist í framlögðu fjárlagafrumvarpi. Fjárlög nýrrar ríkisstjórnar eru fyrsti prófsteinninn á það hvort mark sé takandi á loforðum hennar. Nú hefur ríkisstjórnin sýnt á spilin varðandi fyrsta fjórðung kjörtímabilsins og virðist ekki mikið að marka þau loforð. Umfang aðgerða ríkissjóðs á síðustu tveimur árum endurspegla nauðsynleg viðbrögð við heimsfaraldri. Þau endurspegla ekki stefnu eða sókn. Nú tekur við þriðja árið þar sem viðbragðsstjórnmál ráða för og lítið svigrúm er til nauðsynlegra úrbóta á grunnkerfum hins opinbera til varnar velferð eða til sóknar á nýjum tímum. Þetta endurspeglar grundvallaráherslur stjórnvalda síðustu ár. Landinu er og hefur verið stýrt af ríkisstjórn sem telur að ríkið eigi aðeins að sinna hlutverki öryggisnets. Ríkissjóður sé nokkurs konar áhorfandi en ekki gerandi í efnahagslífinu og eigi einvörðungu að stíga inn í neyð í viðbragði. Hagstjórnarhlutverk snúist fyrst og fremst um að stíga inn þegar allt fellur saman en til baka þegar verðbólga kraumar og spenna skapast. Lítið fer fyrir umræðu um mikilvægi þess að móta markaði og rammann utan um þá til að breyta undirliggjandi ójafnvægi í kerfinu. Þetta viðhorf ber með sér þá söguskýringu að velferðarkerfin okkar hafi fallið af himnum ofan. Staðreyndin er auðvitað sú að velferðarkerfin voru byggð sérstaklega upp til að marka stefnu ríkisins í samfélaginu og þau þarfnast stöðugrar endurskoðunar. Velferðarsamfélagið er afleiðing mótunar ríkisins á samfélaginu. Það byggir á stefnu og sýn um hlutverk hins opinbera, skilningi á því að hið opinbera verður að vera með yfirsýn og getu til samhæfingar í samfélaginu til að koma í veg fyrir að það myndist gloppur, að fólk falli á milli kerfa og verði af tækifærum. Það þarf að tryggja virkni allra og möguleika til þátttöku í samfélaginu. Þetta er bráðnauðsynleg undirstaða fyrir atvinnulífið og alla anga samfélagsins. Um þessa hugsun, það sem ég var að lýsa hérna, snýst samfélagssáttmáli velferðarríkisins, velferðarþjóðfélagsins, að við samtryggjum okkur fyrir áföllum með því að greiða inn í kerfin okkar og fá út úr þeim eftir aðstæðum og þörf. Nú kveður við svolítið annan tón. Sú rökvilla hefur einhvern veginn orðið ofan á í umræðu um velferðarsamfélagið, og jafnvel í orðræðu stjórnmálaflokka sem telja sig vera málsvara jafnaðarstefnu og velferðar, að hægt sé að viðhalda þessum mikilvægu kerfum okkar með miklu minni greiðslum inn í samtryggingu og án virkrar þátttöku ríkisins í samfélaginu. Birtingarmynd þessara stjórnmála er að finna víða í því fjárlagafrumvarpi sem hér er til afgreiðslu. Fjármálaáætlunin sem þetta fjárlagafrumvarp byggir á gerir ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu verði þær lægstu á öldinni undir lok kjörtímabilsins. Hið sama á við þegar við skoðum hið opinbera í heild. Þetta bendir til þess að ríkisstjórnin ætli að firra sig ábyrgð á stóru verkefnunum okkar tíma. Það sem meira er, þetta er í hrópandi mótsögn við grundvallarprinsippin í rekstri velferðarsamfélags. Það byggist nefnilega á inngreiðslum í kerfið. Hvernig munu velferðarkerfin okkar geta staðist þær stóru áskoranir sem fram undan eru, sem nú þegar eru farnar að valda vandræðum, ef staða ríkissjóðs undir lok þessa kjörtímabils á að vera verri á tekjuhliðinni en hún var fyrir núverandi áfall, kórónuveiruna? Velferðarsamfélag sem byggist á virku ríki, virkri beitingu ríkisvalds, kallar auðvitað á ríkisstjórn sem tekur ábyrgð á efnahagsástandinu og ójafnvæginu sem getur skapast. Þrátt fyrir viðsnúning í efnahagslífinu liggur fyrir að slíkt ójafnvægi hefur skapast, sér í lagi á eignamörkuðum, sem hefur lekið út í verðlagið í landinu. Þetta er m.a. afleiðingin af því hvernig aðgerðum ríkisstjórnarinnar var háttað í Covid. Nær alla viðbótarverðbólgu í dag umfram verðbólgumarkmið má rekja til verðhækkana á íbúðamarkaði. Hvers konar samfélag er það eiginlega? Hvers konar velferðarþjóðfélag er það sem lítur fram hjá slíkri þróun? Ríki getur ekki talist alvöruvelferðarríki ef það telur sig engin vopn hafa á hendi til að bregðast við krísu á markaði hvað varðar húsaskjól fyrir venjulegt fólk, markaði sem er skapaður með lögum og reglum í landinu, skapaður af okkur, löggjafanum. Þessi mistúlkun á mikilvægi ríkisaðgerða í velferðarsamfélagi hefur líka lekið út í samskipti launafólks og atvinnurekenda í landinu. Fyrirtæki, sérstaklega lítil og meðalstór fyrirtæki þar sem launakostnaður er meiri hluti rekstrarkostnaðar, eiga allt sitt undir virku velferðarkerfi og aðgerðum hins opinbera sem draga m.a. úr þörf á launahækkunum. Norræn velferðarsamfélög sem byggjast á öflugu velferðarríki í samvinnu við einkaframtakið miða einmitt að jákvæðu viðmóti fyrirtækja til ríkisaðgerða, þá sér í lagi í kjarabótum sem tryggja jafnvægi á vinnumarkaði. Sú ríkisstjórn sem nú situr og þeir flokkar sem hér hafa ráðið ríkjum undanfarin ár virðast einhvern veginn hafa rofið þessa undirstöðu velferðarríkisins með stefnuleysi og afstöðuleysi í kjara- og vinnumarkaðsmálum. Fáar ef nokkrar tillögur hafa komið frá ríkisstjórninni á síðustu árum hvað varðar kjaramál nema þegar það stefnir í verkföll. Þetta er alltaf svona viðbragð. Svo er kvartað undan ójafnvægi á vinnumarkaði og þá er stéttarfélögunum auðvitað alltaf kennt um. Ríkisstjórnin virðist vera að „lenda í verðbólgu“ sem bindur hendur hennar til aðgerða í nauðsynlegum velferðarúrbótum og sóknarfjárfestingu fyrir framtíðarkynslóðir. Það er látið eins og það sé almenningi að kenna og annarra að leysa úr því í staðinn fyrir að horfa bara á hlutverk sitt sem geranda, sem mótandi í samfélaginu og endurskoða undirstöður efnahagslífsins sem valda þessari verðbólgu. Í staðinn fyrir þetta er verðbólgan notuð sem afsökun fyrir aðgerðaleysi. Alvarlegasta merkið er auðvitað staða viðkvæmra hópa í samfélaginu. Umtalsvert hefur farið fyrir umræðu um tekjujöfnuð í landinu en í þeim tölum er sjaldan litið til þeirra hópa sem hljóta einmitt ekki tekjur á almennum markaði og hafa engan verkfalls- og samningsrétt. Þá ber að líta til þess að grunngreiðslur til öryrkja hafa dregist langt aftur úr launaþróun í landinu. Fjárlög eftir fjárlög, kjörtímabil eftir kjörtímabil eykst kjaragliðnun milli launa og lífeyris, milli öryrkja og fólks á almennum markaði, milli ellilífeyrisþega, sérstaklega þeirra lægst launuðu, og fólks á almennum markaði og nú er svo komið að það munar 90.000 kr. á grunnlífeyri öryrkja og lægstu launum í landinu. Við þetta bætist að ríkisstjórnir síðasta áratugar hafa haldið aftur af hækkun frítekjumarks öryrkja sem þýðir á mannamáli að öryrkjar fá ekki einu sinni tækifæri til að afla sér almennilegra tekna, atvinnutekna, til að bæta upp fyrir samningsleysi sitt við ríkið. Við sjáum að í stjórnarsáttmálanum er talað um þetta, þar er talað um að auka þurfi virkni öryrkja o.s.frv. En þegar við í stjórnarandstöðunni leggjum til lausnir, eins og að hækka frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum, sem hefur verið ein helsta krafa Öryrkjabandalagsins, eitthvað sem það bendir á í hverjum einustu fjárlögum, er ekkert hlustað. Þá er það hunsað. Þannig að þetta er allt í orði. Höfum í huga að frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum væri tvöfalt miðað við núverandi upphæð ef það hefði fylgt verðlagsþróun í landinu. Það hefur ekki hreyfst síðan árið 2010. Ef litið er til stöðu eldra fólks í landinu sem reiðir sig á greiðslur frá Tryggingastofnun þá finnur það náttúrlega fyrir því að vegna úrelts skerðingarkerfis þá hverfa greiðslurnar frá Tryggingastofnun um leið og fólk tekur eitthvað út úr lífeyrissjóði umfram 25.000 kr. Þá byrja grunngreiðslurnar frá TR að skerðast. Öryrkjum er enn eitt árið haldið í spennitreyju fátæktar á þeim forsendum að það sé verið að endurskoða kerfið. Það er alltaf talað um heildarendurskoðun, að mikilvægt sé að auka virkni fólks og draga úr nýgengi örorku, um það snúist stefna stjórnvalda í velferðarríki okkar. En stenst þetta? Höfum í huga að hæsta nýgengi örorku er meðal kvenna á aldrinum 55 ára og eldri. Það má m.a. rekja til vinnu og fjölskylduálags. Hins vegar er mjög hátt nýgengi örorku meðal ungs fólks, m.a. vegna andlegra veikinda. Stór hluti kvennanna vinnur í umönnunar- og heilbrigðisþjónustu þar sem ríkið er risastórt hreyfiafl þegar kemur að vinnuaðstæðum. Hjúkrunarheimilin í landinu eru, þrátt fyrir neyðarviðbót við 2. umr. þessa fjárlagafrumvarps, undirmönnuð og vanfjármögnuð og verða það áfram. Alvarleg vanræksla birtist í fjármögnun á þjóðarsjúkrahúsi okkar landsmanna þar sem meiri hluti fjárlaganefndar virðist ætla að hunsa skýr skilaboð Landspítalans sem og sjúkrahússins á Akureyri um nauðsynlegt viðbótarfjármagn til að viðhalda óbreyttum rekstri upp á 2 milljarða kr. Þau rök eru færð fyrir þessu 2 milljarða kr. gati að hefðbundnar greiðslur fyrir reiknaðan raunvöxt sem til þessara heilbrigðisstofnana hafa borist til að bregðast við fólksfjölgun og öldrun þjóðar, lýðfræðilegum þáttum, megi finna inni í greiðslu fyrir betri vaktavinnutíma heilbrigðisstarfsfólks. Til frekari útskýringar er röksemdafærslan þessi: Ríkið er sem sagt að bregðast við auknu álagi meðal heilbrigðisstarfsfólks með því að draga úr vinnutíma eins og á Norðurlöndunum í kringum okkur. Til að ráða við breyttan vinnutíma þarf að fjölga stöðugildum og fyrir það þarf að borga. Markmiðið með betri vaktavinnutíma er skýrt; að draga úr álagi. En fyrir þetta minna álag er sem sagt greitt með peningum sem myndu annars nýtast til að bregðast við auknu álagi sem fylgir fólksfjölgun og öldrun þjóðarinnar, sem kallast reiknaður raunvöxtur. Hér á sem sagt að núlla út þessi áhrif betri vaktavinnutíma á fyrsta árinu. Og á hverjum bitnar þetta skilningsleysi? Jú, það bitnar á konunum sem ég nefndi áðan, sem starfa í heilbrigðiskerfinu og velferðarþjónustu víða um land og eru undir miklu álagi. Þarna er mest nýgengi örorku. Þetta eru sömu konurnar og átti að minnka nýgengi örorku hjá. Frumvarpið um að fella sálfræðiþjónustu undir sjúkratryggingakerfið er enn þá ófjármagnað í þessum fjárlögum. Og miðað við það hvernig fjármálaráðherra talaði áðan má hann ekki til þess hugsa að skipta um skoðun á því. Settar eru 400 millj. kr. í geðheilbrigðismál sem er auðvitað ekki há upphæð í samhengi við umfang vandans og langvarandi vanfjármögnun geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi. Við þetta bætist að það er enginn skilningur á mikilvægi þess að hækka frítekjumark öryrkja til að auka virkni í þessum hópi. Hér er ekki verið að styrkja fólk, virkja það, þrátt fyrir yfirlýsingar um að aukin áhersla á minna nýgengi örorku sé ástæðan fyrir því að það fólk sem er nú þegar á örorku þurfi áfram að líða skort. Þetta birtist skýrt í forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í fjárlögunum sem sérstaklega er farið yfir í umfjöllun hér síðar þar sem lægra nýgengi örorku er notað sem ástæða til að flytja 600 millj. kr. úr málaflokknum í nafni aðhalds í stað þess að nýta það fjármagn sem losnar vegna lægra nýgengis til að styrkja grunngreiðslur úr kerfinu. Sú brotalöm sem birtist hvað flestum í dag er staðan á húsnæðismarkaði. Þrátt fyrir gífurlega hækkun íbúðaverðs á síðustu árum og augljósa markaðsbresti á þeim markaði er engin ný úrræði að finna í fjárlagafrumvarpinu. Þessar húsnæðisverðshækkanir koma illa við almenning, fyrirtæki og hið opinbera, enda eru launa- og verðlagshækkanir, sem rekja má til fasteignaverðshækkana, ein stærsta útgjaldabreytan hjá ríkissjóði. Illa lendir þessi hagstjórn á sveitarfélögunum sem reka mannaflsþunga þjónustu þar sem launakostnaður er yfir helmingur útgjalda. Afstöðuleysi þessarar ríkisstjórnar á íbúðamarkaði hefur þannig ýtt undir vítahring verðhækkana sem enn stendur órofinn eftir vinnslu þessara fjárlaga. Dæmi um áhrif aðgerðaleysis í húsnæðismálum á Íslandi í þessu fjárlagafrumvarpi er að þar kemur fram að endurskoða þurfti áætluð útgjöld ríkissjóðs vegna verðbólgu í fyrra. Verðbólgan var 1,7% hærri í fyrra en við var búist. Viðbótarverðbólgunni fylgir kostnaður upp á 3,6 milljarða kr. Það er jafn há upphæð og ríkið leggur í fjárfestingu í almenna íbúðakerfinu hér á landi, í fjárfestingu í húsnæði, hagkvæmt húsnæði. Kerfi sem gæti haldið aftur af umræddum hækkunum í framtíðinni, til að komast fram fyrir þessar hækkanir. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar við 1. umr. um fjárlagafrumvarpið voru á þann veg að ýmislegt myndi breytast í meðförum fjárlaganefndar. Eftir tveggja vikna vinnu er staðan þó lítið breytt. Það bættust 13 milljarðar við frumvarpið eftir tillögu frá ríkisstjórninni. 60% þess fjármagns eru vegna Covid-aðgerða, 25% vegna neyðaraðstoðar inn á hjúkrunarheimilin og samningsbundinnar upphæðar fyrir NPA sem hefði átt að koma strax fram í frumvarpinu. 6%, eða rúmar 700 millj. kr., eru vegna málefna úr stjórnarsáttmála. Svipuð upphæð, eða 500 milljónir, er lögð til vegna breytinga á Stjórnarráðinu. Stjórnarsáttmálinn birtist okkur í þessu frumvarpi sem sambærileg upphæð inn í stjórnsýslu nýrra ráðuneyta og til málefna í heild sinni. Á Íslandi ríkir almenn samstaða um öflugt velferðarríki en upplifunin af lestri fjárlagafrumvarpsins er sú að hér sé komin ríkisstjórn sem hafi erft velferðarkerfi sem hún skilur ekki. Velferðarkerfi sem skapa grunn velferðarsamfélagsins þurfa að taka sífelldum breytingum. Annars lendum við með óyfirstíganleg göt sem þarf að brúa. Þessar brotalamir þarf að laga þegar þær birtast því hættan er sú að grunnurinn veikist sem dregur úr getu fólks til að vera virkt í samfélaginu, dregur úr samstöðu milli þjóðfélagshópa og fækkar þeim einstaklingum sem geta sótt fram. Við skuldum hvert öðru sem samfélag að styrkja betur grunninn sem við vöxum öll á. Við skuldum hvert öðru að uppfæra samfélagssáttmálann um velferðarríki með reglulegu millibili. Víkjum við þá að umfjöllun um einstök málefnasvið. Fyrst að nýsköpun, rannsóknum og þekkingargreinum. Aukinni áherslu stjórnvalda á nýsköpun og þekkingargreinar á undanförnum árum ber að fagna. Þó liggur fyrir að strax árið 2023 falla aftur framlög í málaflokkinn, lækka þá um þriðjung miðað við tölur í frumvarpinu. Í þessum málaflokki má einnig sjá afleiðingarnar af flatri aðhaldskröfu ríkisstjórnarinnar. Málaflokkurinn hljóðar upp á 30 milljarða og er að uppistöðu sjóðir sem fjármagn er veitt úr til nýsköpunar- og þekkingargreina. Sjálfur reksturinn í málaflokknum sem rúmast innan stjórnsýslunnar er bara brot af þessari upphæð. Aðhaldskrafan sem lögð er á málaflokkinn veldur því fyrst og fremst að framlag í sjóðinn minnkar, í stað þess að ýta undir aukna hagræðingu í stjórnsýslunni. Þetta er dæmi um mjög ómarkvissa leið til að hagræða í ríkisrekstri, enda ekki um annað að ræða en hreinan niðurskurð. Það kostar að leita leiða til að hagræða. Stundum þarf t.d. að fjárfesta í lausnum sem draga úr rekstrarkostnaði til langs tíma. Þetta kallar á kostnað til að byrja með. Ef stjórnvöldum er alvara þegar talað er um að gæta aðhalds í ríkisrekstri þarf að sinna því aðhaldi á skipulagðan hátt, fara yfir hvaða verkefni það eru sem eru til þess fallin að mæta hagræðingunni í stað þess að setja flata aðhaldskröfu á öll svið. Það virkar ekki til langs tíma, skapar bara kostnað einhvers staðar annars staðar. Þá að sveitarfélögum og byggðamálum: Nú hefur komið fram að 9 milljarða kr. vanti upp á í málflokki fatlaðs fólks hjá sveitarfélögunum, bara til þess að sveitarfélögin geti sinnt lögbundnum skyldum á þessu sviði. Rekja má vandann til yfirfærslu málaflokksins á sínum tíma frá ríki til sveitarfélaga þar sem kostnaðurinn við innleiðingu á þjónustu við fatlað fólk var vanmetinn alveg gríðarlega. Það vekur athygli að þrátt fyrir að þetta mat liggi fyrir, sem og umsagnir sem bárust frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Öryrkjabandalaginu, er engra leiða leitað í frumvarpinu til að draga úr vanfjármögnun málaflokksins. Stóran hluta af halla margra sveitarfélaga í dag má rekja til aukaframlaga vegna málaflokks fatlaðra. Í því samhengi má benda á að samkvæmt fjármálastefnu stjórnvalda hafa afkomu- og skuldahorfur sveitarfélaganna versnað út kjörtímabil fjármálastefnunnar frá því að fjármálaáætlunin var kynnt síðasta vor, á meðan staða ríkissjóðs hefur batnað. Það er stórt hagsmunamál fyrir sveitarfélögin að þessi skekkja sem rekja má til vanfjármögnunar málaflokks fatlaðs fólks verði leiðrétt enda bitnar vanfjármögnunin á málaflokknum sjálfum, rekstri annarra eininga sveitarfélaganna og rekstrarstöðu þeirra almennt. Ríkissjóður mun veita 1,1 milljarði kr. til sveitarfélaganna í gegnum jöfnunarsjóð til að fylgja eftir farsældarfrumvarpi ríkisstjórnarinnar. 3 minni hluti vill vekja athygli á mikilvægi þess að endurskoðun á kostnaði vegna úrræðisins eigi sér stað til að tryggja að hér fari ekki aftur af stað sama atburðarás og í málaflokki fatlaðs fólks. Á sínum tíma, þegar málaflokkur fatlaðs fólks var fluttur yfir til sveitarfélaga, átti að endurmeta kostnaðinn með reglulegu millibili. Því endurmati hefur þó ekki fylgt nægjanlegt fjármagn, eins og við sjáum í viðvarandi hallarekstri þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks hjá sveitarfélögum. Nú að almanna- og réttaröryggi: Vakin er athygli á því að flöt aðhaldskrafa upp á 2% er lögð á löggæsluna í landinu til samanburðar við 0,5% aðhaldskröfu á heilbrigðisþjónustu. Hér má aftur merkja skaðleg áhrif af flatri aðhaldskröfu án þess að samhengi hlutanna sé skoðað. Langstærsti kostnaðarliður löggæslu er launakostnaður og lítið svigrúm er til almenns aðhalds án þess að skerða þjónustu og þessa starfsemi alla. Eðlilegra væri að miðað væri við sömu aðhaldskröfu og í heilbrigðisþjónustu ef gripið er til flatrar aðhaldskröfu yfir höfuð. Meiri hluti nefndarinnar fór þá leið að leiðrétta aðhaldskröfu á málaflokkinn með viðbótarfjármagni en í framtíðinni væri réttast að breyta aðhaldskröfunni á málaflokkinn og taka bara aðhaldskröfur og fyrirkomulag þeirra almennt til gagngerrar endurskoðunar. Þá að menningu, listum, íþrótta- og æskulýðsmálum: Nú liggur fyrir að sóttvarnaráðstafanir hafa bitnað með mjög misjöfnum hætti á atvinnugreinum. Fjöldi Covid-úrræða rennur út um áramótin og í því samhengi vekur athygli að framlag í menningarsjóði fer minnkandi milli ára á þeim forsendum að Covid sé að renna sitt skeið, þegar það liggur algerlega í augum uppi að umtalsverðar sóttvarnaráðstafanir, það var verið að herða þær síðast í dag eða í gær, bitna hart á menningarlífinu. Frá árinu 2020, þegar bætt var í sjóðina, stefnir í 1 milljarðs kr. samdrátt. Milli áranna 2021 og 2022 er samdrátturinn 400 millj. kr. Þetta er í algerri andstöðu við veruleika menningargeirans sem stendur enn og mun áfram standa frammi fyrir verulegum skakkaföllum vegna opinberra sóttvarnaaðgerða. Meiri hlutinn hefur samþykkt að veita 1 milljarð kr. til veitingageirans vegna Covid- ráðstafana, sem er skiljanlegt og 3. minni hluti styður heils hugar. En í því samhengi sætir það furðu að ekki sé gripið til samsvarandi ráðstafana fyrir menningargeirann heldur skorið niður það fjármagn sem til hans rennur milli ára. Í breytingartillögu minni hluta er lagt til að fjármögnun til samninga og styrkja á sviði lista og menningar verði viðhaldið milli ára. Þá að fjölmiðlun: Merkja má samdrátt í styrkjum til einkarekinna fjölmiðla á milli ára í fjárlagafrumvarpinu á sama tíma og fjármagn til Ríkisútvarpsins eykst um 8% milli ára. Aukin innheimta tekna skýrir aukna fjárveitingu til Ríkisútvarpsins sem er skiljanleg. Aftur á móti er mikilvægt að tryggja jafnvægi á fjölmiðlamarkaði og ljóst að staða einkarekinna fjölmiðla er ekki góð. Það er lýðræðismál að tryggja fjölbreytta umfjöllun og standa vörð um fjölbreytni fjölmiðla. Þá að sjúkrahúsþjónustu: Ljóst er af framlögðu frumvarpi að um 2 milljarða kr. gat verður að ræða í fjárframlagi til sjúkrahúsþjónustu á næsta ári. Nýtt fjármagn sem rennur til Landspítalans kemur til vegna reksturs hágæslurýma og endurhæfingarrýma á Landakoti til að samræma viðbúnað heilbrigðiskerfisins við heimsfaraldrinum. Þessari fjárveitingu fylgja aukin verkefni og hún er þannig ekki til þess fallin að bæta undirliggjandi rekstrarstöðu Landspítalans þótt hér sé vissulega stigið jákvætt skref til að styrkja heilbrigðisþjónustuna í landinu. Fram hefur komið á fundum fjárlaganefndar og í umsögnum til fjárlaganefndar að fjárveitingin sem hingað til hefur fallið undir reiknaðan raunvöxt á Landspítalanum og Sjúkrahúsinu á Akureyri nýtist nú til að greiða fyrir kostnað vegna betri vaktavinnutíma. Það var ráðist í þetta úrræði eða verkefni, betri vaktavinnutíma, til að draga úr álagi á heilbrigðisstofnunum en það var alveg ljóst að útfærslan myndi leiða af sér aukinn fjölda stöðugilda og kostnað. Á sama tíma hafa umræddar heilbrigðisstofnanir fengið árlega greiðslu til að mæta aukinni þjónustuþyngd sem fylgir fjölgun og öldrun þjóðarinnar, því sem er kallaður reiknaður raunvöxtur. Í ár er hins vegar farin sú leið að nýta fjármagn sem annars yrði veitt til að mæta umræddum raunvexti, þ.e. auknu álagi vegna fjölgunar, til að mæta kostnaði vegna betri vaktavinnutíma. Með öðrum orðum er verið að greiða fyrir úrræði sem á að draga úr álagi á heilbrigðisstofnunum með því að nota fjármagn sem átti að mæta auknu álagi vegna fjölgunar og öldrunar þjóðarinnar. Þetta getur ekki talist skynsamleg ráðstöfun. Hún er beinlínis til þess fallin að vinna á móti tilgangi betri vaktavinnutíma. Álagið er einfaldlega flutt á milli staða. Það liggur alveg fyrir að þessi kostnaður mun fylgja rekstri Landspítalans og Sjúkrahússins á Akureyri á komandi ári. Hjá öldrun og fjölgun verður ekki komist og því sætir furðu að unnið sé markvisst á móti úrræðum sem eiga að draga úr álagi á þessum sjúkrastofnunum með því að vanfjármagna getu þeirra til að mæta lýðfræðilegum breytingum og þjónustuálagi sem því fylgir. Þá er ekki slegið af kröfum um aðhald á sjúkrahúsum upp á um 0,5 milljarða kr. þrátt fyrir augljósa fjárþörf. Breytingartillaga minni hluta gengur m.a. út frá því að raunvöxtur í sjúkrahúsþjónustu verði bættur og hagræðingarkrafan felld niður fyrir Landspítalann og Sjúkrahúsið á Akureyri. Tökum eftir þessu, þetta er ekki róttækara en svo. Þetta eru fjárlög meiri hlutans, það er alveg á hreinu, og það eina sem minni hlutinn er að kalla eftir þarna, sameinuð stjórnarandstaða, er að fallið verði frá algerlega gölnum aðhaldskröfum á sjúkrahúsin í landinu og tekið verði tillit til þess í fjárlögum næsta árs að okkur fjölgar og meðalaldur hækkar. Er það til of mikils mælst? Þá að heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa: Þrátt fyrir áherslu stjórnvalda á geðheilbrigðismál, alla vega í orði, og þá sér í lagi mikilvægi þess að auka virkni ungs fólks og draga úr nýgengi örorku, vantar enn verulega upp á að aðgengi að sálfræðiþjónustu og annarri þjónustu á sviði geðheilbrigðismála sé tryggt. Fjármögnun á lögum um sálfræðiþjónustu hefur ekki verið tryggð og í málaflokki heilbrigðismála kemur í raun ekkert nýtt fjármagn inn á milli ára þrátt fyrir áherslur í nýjum stjórnarsáttmála. 540 millj. kr. framlag sem féll undir Geðheilbrigðismál: Heilsuefling vegna Covid, fellur niður. Á móti eru lagðar til 100 millj. kr. í flokkinn Geðheilbrigðisstefna, aukin þjónusta í samræmi við áætlun, og svo 400 millj. kr. í geðheilbrigðismál. Þannig eru 500 millj. kr. settar í fastar fjárheimildir til móts við tímabundna 540 millj. kr. framlagið sem kom til vegna Covid. Í viðbótartillögum stjórnarmeirihlutans við 2. umr. bætast svo 80 millj. kr. við vegna stjórnarsáttmála um geðheilbrigði í skóla. Nettó bætast því aðeins við 40 millj. kr. milli ára í málaflokki heilbrigðismála, þrátt fyrir augljósan fjárskort. Þá er ljóst að endurskoðunar er þörf á samningi heilbrigðisráðuneytisins við SÁÁ sem glímir við fjárskort vegna aukins innlagnarálags og meðferðarúrræða, m.a. vegna ópíóðafíknar. Þegar þetta nefndarálit er skrifað bíða u.þ.b. 600 manns eftir að komast á Vog. Fjárlaganefnd fundaði með SÁÁ. Í umsögn samtakanna er skýrt neyðarkall um aukna fjárveitingu til þess eins að geta sinnt nauðsynlegri þjónustu. Þar kemur m.a. fram: „Heilbrigðisyfirvöld nýta eingöngu 70% af afkastagetu eina sjúkrahússins á Íslandi sem sérhæfir sig í meðferð fólks með fíknisjúkdóm. Framlag ríkisins fjármagnar 1.530 innlagnir á Vog á ári, hin 30% hafa samtökin neyðst til að fjármagna með sjálfsaflafé.“ Áhrifin af því að treysta á sjálfsaflafé fyrir starfsemi sjúkrahússins eru þau að SÁÁ gat sinnt 455 færri innlögnum árið 2020 og því fóru hundruð einstaklinga sem á mis við lögbundna heilbrigðisþjónustu sem þeir eiga rétt á. Meiri hluti fjárlaganefndar kemur aðeins til móts við þriðjung af neyðarkalli SÁÁ án frekari rökstuðnings. Þetta er í ósamræmi við áherslur stjórnvalda á að auka virkni og framleiðni í samfélaginu til viðbótar við þá augljósu stöðu að hér er brotið á mannréttindum fólks sem þarf á nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu að halda. Í umsögn SÁÁ kemur m.a. fram: „Einstaklingar í þörf fyrir innlögn á Vog eru ungt fólk sem á ung börn og ætti að vera með fulla virkni og þátttöku í samfélaginu, en glíma þess í stað við félagslegan vanda. Meiri hluti (62%) er ekki með fasta atvinnu og margir með opin barnaverndarmál eða í dómskerfi.“ Auk þess sem „einstaklingar í neyslu eru stórnotendur bráðaþjónustu og koma marktækt oftar á bráðamóttöku en aðrir“. Vanfjármögnun á þjónustu SÁÁ skapar þannig kostnað annars staðar í kerfinu sem bitnar á ríkissjóði síðar meir. Breytingartillaga minni hluta miðar við að auka fjármagn til sálfræðiþjónustu og til almenns reksturs heilbrigðisstofnana og að auka við fjárheimildir í forvarna- og meðferðarstarfi. Að hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Bráðnauðsynlegar breytingar eru gerðar á fjárframlagi til hjúkrunarheimila núna við 2. umr. þar sem viðbótarfjármagn upp á 1 milljarð fyrir rekstrargrunn hjúkrunarheimila er tryggt áfram og 1,2 milljarðar eru lagðir í betri vaktavinnutíma. Þessu ber að fagna en að sama skapi er það umhugsunarvert að slíkar fjárhæðir hafi ekki verið að finna í upphaflega fjárlagafrumvarpinu. Ljóst er að rekstrarvandi hjúkrunarheimila verður ekki leystur með þessum framlögum enda augljóst af kynningu Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu að fjárskortur undanfarin ár hefur bitnað verulega á umönnunarklukkustundum. Aftur á móti virðist sem neyðarástandi hafi verið afstýrt að sinni með fjárveitingunni nú við 2. umr. Þá að örorku og málefnum fatlaðs fólks og málefnum aldraðra. Samkvæmt forsendum frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2022 munu greiðslur almannatrygginga hækka um 4,6% fyrir ellilífeyrisþega og 5,6% fyrir örorkulífeyrisþega. Þetta er ekki í takt við fyrirséðar meðaltaxtahækkanir á almennum vinnumarkaði á næsta ári og munu fjárlögin því fela í sér áframhaldandi kjaragliðnun milli launa og lífeyris. Það er pólitísk ákvörðun að láta fólk sem reiðir sig á lífeyri sitja eftir. Þetta er ámælisvert í ljósi þess að stór hluti lífeyrisþega glímir við lágtekjuvanda, fátækt. Samkvæmt mælaborði Tryggingastofnunar þurfa um 14.000 lífeyrisþegar að draga fram lífið á minna en 300.000 kr. á mánuði fyrir skatt. 80% öryrkja eiga erfitt með að ná endum saman samkvæmt nýlegri skýrslu sem Varða, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, vann fyrir Öryrkjabandalag Íslands. Þá er ójöfnuður meðal eldri borgara meiri á Íslandi en meðal almennings almennt, ólíkt því sem tíðkast í nágrannalöndum eins og Noregi, Danmörku og Finnlandi, þar er því öfugt farið. Nærtækasta leiðin til að sporna við þessum lágtekjuvanda eldra fólks og öryrkja er að hækka óskertan lífeyri Tryggingastofnunar en auk þess er brýnt að draga úr skerðingum í almannatryggingakerfinu og lækka þannig óbeina jaðarskatta þessara hópa. Eins og Stefán Ólafsson og Stefán Andri Stefánsson benda á í skýrslu sinni Kjör lífeyrisþega: Samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða í mótun tekna eru skerðingar með tekjutengingu meiri og brattari og byrja fyrr í íslenska almannatryggingakerfinu en í öðrum OECD-ríkjum. Þetta er umhugsunarvert, eitthvað sem við þurfum að taka á. Breytingartillaga minni hluta fjárlaganefndar miðar að því að stöðva kjaragliðnunina. Framlagið sem lagt er til aukalega í málaflokkinn miðar við að hækkunin milli ára nái 7,5% í takt við lífskjarasamninga nú um áramótin. Þessi tillaga, ólíkt kannski ýmsu öðru, felur náttúrlega í sér mjög mikla pólitík. Hún snýst ekki bara um að laga, í rauninni koma í veg fyrir, skaða sem stjórnarmeirihlutinn er að leggja til að verði unninn á okkar sameiginlegu stofnunum með niðurskurði. Þetta snýst um þá pólitík að lífeyrir eigi að fylgja launaþróun í landinu eins og hann á að gera samkvæmt lögum um almannatryggingar, 69. gr., ef ég man rétt. Þannig að þarna er pólitík sem minni hlutinn er að setja fram en við vitum auðvitað að meiri hluti Alþingis stendur fyrir allt annars konar pólitík. Ég er ekki bjartsýnn á að þessi tillaga verði samþykkt. Það er hins vegar nauðsynlegt að stöðva kjaragliðnunina sem hefur ágerst undanfarinn áratug sem fyrst. Það þarf að leggja fram áætlun um hvernig verður unnið að því að minnka þann fleyg sem hefur skapast á milli almannatryggingakerfisins og almennrar launaþróunar síðustu ár. Annars stækkar gatið bara á ári hverju og verður meira og meira óyfirstíganlegt. Það er ábyrgt að varða leiðina fram á við hvað þetta varðar. Það tækifæri var ekki nýtt enn eitt árið í röð í núverandi fjárlagafrumvarpi. Í fjárlagabandorminum er lögð til sú eina breyting á skerðingarkerfi almannatrygginga hjá eldra fólki að frítekjumark atvinnutekna hjá eldri borgurum tvöfaldist, það er hækkað úr 100.000 kr. á mánuði í 200.000 kr. á mánuði. 3. minni hluti telur þetta jákvætt skref í sjálfu sér en bendir á að aðgerðin, sem kostar 560 millj. kr., snertir aðeins brot af eldra fólki. Við meðferð málsins innan þeirrar nefndar sem ég tilheyri, efnahags- og viðskiptanefndar, var óskað eftir upplýsingum um það hvernig ábatinn af þessari aðgerð dreifist eftir tekjutíundum og eftir kyni. Þótt að niðurstaðan komi ekki sérstaklega á óvart var svolítið sláandi að sjá hana svona skýrt. Þarna kemur fram að þetta rennur eiginlega allt til efstu tekjutíundarinnar og 67% renna til karla en 33% til kvenna. Þetta segir okkur auðvitað ýmislegt um þá forgangsröðun, þá pólitísku forgangsröðun, sem á að ráða ríkjum næstu fjögur árin með Vinstrihreyfinguna – grænt framboð í forsætisráðuneytinu. Með þeirri breytingu sem tekur gildi eftir áramót verður komin upp sú staða að frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki verður orðið átta sinnum hærra en almenna frítekjumarkið sem tekur til lífeyristekna. Það verður áfram bara 25.000 kr. á mánuði. 3. minni hluti vekur athygli á því að lífeyristekjur eru ekkert annað en frestaðar atvinnutekjur fólks sem hefur greitt í lífeyrissjóði af laununum sínum. Samkvæmt minnisblaði félagsmálaráðuneytisins sem efnahags- og viðskiptanefnd fékk er ljóst að hækkun hins almenna frítekjumarks myndi dreifast miklu jafnar eftir tekjutíundum og miklu jafnar eftir kyni. Tvöföldun þess myndi kosta 5 milljarða sem er miklu meira en það sem hækkun frítekjumarks atvinnutekna kostar en öll skref, hvert minnsta skref sem yrði stigið með því að hækka almenna frítekjumarkið, myndu dreifast jafnar eftir tekjutíundum og kyni en þessi aðgerð sem er í forgangi hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði fólks með skerta starfsorku. Þetta höfum heyrt oft áður. Í sáttmálanum segir: „Sérstaklega verður horft til þess að bæta afkomu og möguleika til virkni, menntunar og atvinnuþátttöku á eigin forsendum,“ Nú liggja fyrir niðurstöður könnunar sem Öryrkjabandalagið lét gera. Það komu mjög skýr svör frá öryrkjum sem rætt var við, örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem rætt var við, að ein helsta hindrunin í vegi aukinnar atvinnuþátttöku öryrkja eru skerðingarnar. Þess vegna skýtur auðvitað skökku við að í frumvarpinu sem við erum að fjalla um hér í dag er gert ráð fyrir að frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum haldist óbreytt og verði þannig hátt í helmingi lægra en frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki eftir áramót. Þannig munu t.d. öryrkjar í hlutastarfi á vinnumarkaði áfram þurfa að þola meira en 70% jaðarskattlagningu vegna samanlagðra áhrifa tekjutengdra skerðinga og skatta. Til samanburðar er jaðarskattur okkar í þessum sal, hátekjufólksins, sem við greiðum af hverri viðbótarkrónu 46,25%. Frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum hefur staðið í stað síðan 2009. Það væri meira en 200.000 kr. á mánuði ef það hefði fylgt verðlagsvísitölu. 3. minni hluti telur þessa stefnu gagnvart hópi sem reiðir sig á almannatryggingakerfið algjörlega óboðlega og hvetur til þess að undið verði ofan af henni með stórum skrefum strax. Þá er það lágmarkskrafa að frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum fylgi frítekjumarki atvinnutekna hjá eldra fólki og hækki upp í 200.000 kr. strax eftir áramót. Það er óréttlætanlegt að skilja þennan hóp lágtekjufólks enn einu sinni eftir við afgreiðslu fjárlaga og fjárlagabandorms og það er ábyrgðarhlutur að gera það. Það verður horft á það í atkvæðagreiðslunni hverjir greiða atkvæði með þeim hætti. Þá almennt að hagræðingarkröfu á sviði almannatrygginga. Það sætir furðu að merkja megi hagræðingarkröfu upp á allt að 1 milljarð á málefnasviðum 27, 28 og 30 sem snúa að bótakerfum almannatrygginga og eiga að vera undanþegin aðhaldi. Ekki hafa borist nægjanlega skýr svör við fyrirspurnum minni hluta um hvað skýrir þessa hagræðingarkröfu á sviðunum. Hluti af óljósri skýringu er auðvitað skortur á tíma en undir eðlilegri kringumstæðum hefði nefndarmönnum gefist betri tími til að sækja ítarlegri svör frá ráðuneytinu. Eftirfarandi upplýsingar bárust frá félagsmálaráðuneytinu um 1 milljarðs kr. aðhaldið: „Tillögur þessar varða ráðstafanir til að bæta afkomu ríkissjóðs og aðrar breytingar sem komu inn í fjármálaáætlun 2020 til 2024 og hafa því væntanlega verið ræddar í ríkisstjórn sumarið 2019. Á málefnasviðum félagsmálaráðuneytisins komu aðgerðir sem snúa áttu að því að draga úr útgjaldavexti. Hjá félagsmálaráðuneyti voru þessar ráðstafanir settar á tilfærslukerfi almannatrygginga og í samspili við endurhæfingu og starfsendurhæfingu og fengu heitið endurmat útgjalda – tilfærsluliðir. Fjárhæðirnar dreifðust á málefnasvið 27, 28 og 30. Þannig ætti þetta endurmat að endurspegla árangur af áherslu á endurhæfingu og því ekki að fela í sér beinan niðurskurð. Þetta hefur ekki áhrif á greiddar bætur og hefur ekki neina lækkun í för með sér, en á að nást fram með lækkun á nýgengi örorku. Samtals var um að ræða 2.000 m.kr. upphaflega sem dreifðist á árin 2021–2024 og svo á tilfærsluliði milli málefnasviða, upphæðirnar breyttust við vinnslu áætlunarinnar.“ Þetta eru upplýsingarnar sem berast frá félagsmálaráðuneytinu um þetta. Vissulega er ánægjulegt að nýgengi örorku fari minnkandi. Þetta má sjá á upplýsingum frá Tryggingastofnun. Það vekur þó athygli að aukið svigrúm vegna minnkandi nýgengis örorku leiðir ekki af sér að fjármagnið sé nýtt annars staðar á sviði örorku, svo sem í endurhæfingu og í hækkun grunnlífeyris. Í staðinn er stefnt að því að minnka fjármagnið sem rennur til málaflokksins um 2 milljarða kr. miðað við framangreindar upplýsingar. Þá að fjölskyldumálum: Engar breytingar eru gerðar á barnabótakerfinu í fjárlagafrumvarpinu nema til þess að tryggja að skerðingarmörk fylgi fyrri launaþróun og kaupmáttur barnabótanna haldist óbreyttur. Það er engin innspýting inn í barnabótakerfið og framlögin standa í stað. Athyglisvert er, í ljósi umræðu um verðbólgu og launaþrýsting, að ríkisstjórnin hugi ekki að kjarabótum sem tryggja afmarkaðri stuðning við barnafólk, en tilfærslur geta dregið verulega úr launaskriði. Þá að húsnæðisstuðningi: Íbúðaverðshækkanir eru nú að baki allri verðbólgu umfram verðbólgumarkmið í landinu. Þessar eignaverðshækkanir leka út í verðlag og launakröfur. Þrátt fyrir augljósa markaðsbresti á íbúðamarkaði eru engar viðbætur í úrræði á húsnæðismarkaði í fjárlagafrumvarpinu. Þessar húsnæðisverðshækkanir koma illa við almenning, fyrirtæki og hið opinbera sjálft, enda eru launa- og verðlagshækkanir sem rekja má til fasteignaverðshækkana ein stærsta útgjaldabreytan hjá ríkissjóði. Beinn aukakostnaður ríkissjóðs á þessu ári vegna meiri verðbólgu en við var búist þegar síðustu fjárlög voru samþykkt er rúmlega 13 milljarðar kr. Tæplega 10 milljarðar kr. eru vegna hærri fjármagnskostnaðar vegna meiri verðbólgu en við var búist og tæpir 4 milljarðar kr. bætast við rekstrarkostnað vegna verðlagshækkana sem færast yfir á það frumvarp til fjárlaga sem hér er fjallað um. Fjármagnskostnaður ríkissjóðs var 3,5 milljörðum kr. lægri í fyrra en ef af allri lántökunni sem stefnt var að hefði orðið, því að afkoma ríkissjóðs var betri en vonir stóðu til. En á móti þessu vega tæpir 10 milljarðar kr. vegna verðbólgukostnaðar því efnahagsviðsnúningur hefur verið ójafn og ber með sér mikinn verðþrýsting, sérstaklega á eignamörkum. Þetta er verðþrýstingur sem má rekja til afstöðuleysis ríkisstjórnarinnar á íbúðamarkaði. Breytingartillaga sem minni hlutinn leggur til felur í sér að framlög í almenna íbúðakerfið verði tvöfölduð miðað við núverandi framlag. Þannig má styðja við aukið framboð húsnæðis á viðráðanlegu verði og tryggja að ríkið stígi myndarlega inn á framboðshliðinni og veiti fjármagn í uppbyggingu húsnæðis. Sú uppbygging myndar ákveðið akkeri á markaði sem dregur úr þrýstingi á leigumarkaði og kemur þannig í veg fyrir að verðhækkanir fari upp allan stigann, líka á kaupmarkaði. Að almennum varasjóði og sértækum fjárráðstöfunum á Stjórnarráðinu. Breytingar á Stjórnarráðinu eru metnar á um 0,5 milljarða kr. samkvæmt tillögum sem koma inn við 2. umr. fjárlaganna. Stærsti hlutinn, eða 450 millj. kr., fellur undir sértækar fjárráðstafanir þaðan sem fjármagnið mun síðan deilast niður á ráðuneytin. Þessi kostnaður er ekki einskiptis í eðli sínu heldur mat á reglulegum tilkostnaði vegna starfsmanna, ráðherra, aðstoðarmanna sem og verkefna. Athygli vekur að þessari ráðstöfun hefur ekki fylgt meiri greining á því hvernig þetta fjármagn nýtist og í hvaða verkefni og hefur 3. minni hluti því engar forsendur til að meta eðli þessara útgjalda. Í samhengi við umræðu um forgangsröðun í ríkisfjármálum og þá miklu áherslu sem ríkisstjórnin leggur á gagnsæi og aðhald kemur þetta á óvart, enda er um umtalsverða fjármuni að ræða. Þá að loftslagsmálum: Breytingartillaga minni hlutans sem snýr að loftslagsmálum er færð undir liðinn Sértækar fjárráðstafanir, þar sem loftslagsmálin snerta mörg svið. Helmingur fjármagnsins fellur undir rekstur þar sem lagðar eru til ýmsar ívilnanir og styrkir vegna vísinda og verkefna í átt að sjálfbærni eins og rannsóknarsjóði, tækniþróunarsjóði, loftslagssjóði og álíka verkefni. Hvað varðar fjárfestingu er litið til verkefna sem tengjast orkuskiptum, rafvæðingu hafna, brothættum byggðum og skólpmálum í sveitarfélögum. Eins og sakir standa fara um 13 milljarðar kr. í loftslagsmál eða undir 0,5% af landsframleiðslu. Langtímaáætlun stjórnvalda, eins og hún birtist í fjármálaáætlun, sýnir minnkandi framlög. Mikilvægt er að leggja fram trúverðuga aðgerðaáætlun í málaflokknum sem er fullfjármögnuð og hér þarf mun meira að koma til en breytingartillaga minni hluta leggur til, en þetta er samt skref í rétta átt. Þá að tekjuhliðinni og fjármögnun á breytingartillögum minni hluta: Athygli er vakin á því að við mat meiri hlutans á heildaráhrifum breytingartillagna sem koma inn við 2. umr. fjárlagafrumvarps kom fram að þótt afkoma ríkissjóðs versnaði um 10 milljarða kr. vegna þeirra yrði hún enn innan marka fjármálastefnu sem lögð var fram á þinginu í byrjun desember. Fjárlaganefnd á enn eftir að taka fyrir fjármálastefnu en ekki hefur gefist tími til þess. Hallinn samkvæmt tillögu meiri hluta við 2. umr. verður 5% af landsframleiðslu á næsta ári. Núverandi fjármálastefna gerir hins vegar ráð fyrir 5,5% halla fyrir ríkissjóð með viðbótarsvigrúmi upp á 1,5% fyrir hið opinbera í heild sinni. Þess má geta að þær breytingartillögur sem minni hlutinn leggur til bæta 0,4% við hallann ef þær væru ekki fjármagnaðar og væru því undir svigrúmi ríkissjóðs og vel undir óvissusvigrúminu. Þátt fyrir þetta fylgja breytingartillögum tillögur á tekjuhliðinni sem snúa að rekstrarútgjöldunum sem munu falla til árlega vegna þessara breytinga en það eru 10 millj. kr. af 15 milljarða kr. tillögum. 5 milljarðar kr. flokkast sem arðbær fjárfesting sem styrkir vaxtargetu hagkerfisins og dregur úr rekstrarkostnaði ríkissjóðs til lengri tíma. Það er eðlilegt að taka lán fyrir þessu, annars vegar í húsnæðismálum og hins vegar í loftslagsmálum. Í skýrslu sérfræðingahóps um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa frá 2019 kemur fram að víðtækur misbrestur sé á því að reglur um reiknað endurgjald séu virtar og ætla megi að verulegur hluti atvinnutekna sé ranglega talinn fram sem fjármagnstekjur á Íslandi. Í núgildandi regluverki felist verulegur upplýsingavandi fyrir skattyfirvöld þegar kemur að því að ákvarða aðilum í eigin rekstri eðlileg laun. 3. minni hluti telur ámælisvert að ekki hafi verið brugðist við þessum ábendingum, svo sem með því að skilgreina fjármagnstekjur á grundvelli eigna atvinnurekstursins og viðbúinnar ávöxtunar líkt og gert er víða á Norðurlöndunum. Hagdeild Alþýðusambands Íslands bendir á í nýlegri skýrslu, Skattar og ójöfnuður: réttlátara og skilvirkara skattkerfi, að með aðgerðum sem takmarka möguleika til tekjutilflutnings megi auka tekjur ríkissjóðs um 3,6 milljarða kr. á ári og að sú skattbyrði myndi einvörðungu leggjast á tekjuhæstu 10% skattgreiðenda. Loks er horft til veiðigjalds sem hefur rýrnað umtalsvert á síðustu árum. Hagdeild Alþýðusambandsins hefur metið auðlindarentuna sem 30–70 milljarða kr. á ári hverju. Þetta miðast reyndar bara við alþjóðlegt mat á auðlindarentunni. Til samanburðar við þessa 30–70 milljarða kr. er búist við að innheimta veiðigjalds verði um 6 milljarðar kr. á næsta ári. Gerð var breyting á stofni veiðigjalds á síðasta kjörtímabili sem jók svigrúmið til frádráttar frá veiðigjaldsstofninum. Það er hægt að auka hlut ríkisins og þar með samfélagsins í auðlindarentunni með því að endurskoða frádráttarheimildir og hækka til viðbótar prósentugjaldið. Þá er lestri mínum á nefndaráliti 3. minni hluta lokið. Ég er hér í dag sem varamaður hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur sem er í sóttkví og gat því ekki flutt þetta nefndarálit sjálf.
Frú forseti. Ég vil þakka þetta efnisríka yfirlit sem þingmaðurinn veitti okkur hérna. Mig langar að spyrja hann út í nokkur atriði af því að mér finnst kveða við dálítið gamlan tón í fjárlagafrumvarpinu eins og það birtist okkur. Ég nefni sem dæmi 6. gr. frumvarpsins sem snýst um heimildir ráðherra til að selja eignir. Þar dúkka t.d. upp mjög margar húseignir á höfuðborgarsvæðinu, tollhúsið er t.d. enn þarna inni þótt hýsa eigi Listaháskólann þar, heilmikið af eignum í kringum Hlemm á Laugavegi, þar sem Þjóðskjalasafnið er og svoleiðis. Ég verð dálítið hugsi þegar ég sé þetta og sé fyrir mér að ríkið sé mögulega að fara að stíga enn fleiri skref í átt að einkavæðingu á eigin húsnæði, [[Forseti hringir.]]að fá verktaka til að leigja á kannski 30–50 ára samningum [[Forseti hringir.]]sem er aldrei hagstæðara en að byggja, og hvort við missum ekki kjörið tækifæri [[Forseti hringir.]]til að gera líka skipulagsstefnu fyrir ríkið þannig að þjónusta hins opinbera t.d. [[Forseti hringir.]]sé á þessum djúsí reitum miðsvæðis. Afsakið, forseti.
Ég bið þingmenn að virða tímann.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar ágætu hugleiðingar. Ég held að það sé alveg ljóst að um leið og gert er ráð fyrir dálítið íhaldssamri stefnu þegar kemur að afkomu ríkisins og jafnvægi milli útgjalda og tekna - verið er að halda mjög aftur af útgjaldavexti og hið sama birtist á tekjuhliðinni - þá virðist það einhvern veginn vera mikið forgangsmál að selja eignir, þá sérstaklega í fjármálakerfinu, en líka þegar kemur að húseignum. Það var náttúrlega landlægur, viðvarandi vandi fyrir hrun og við glímum enn við hann, [[Forseti hringir.]]ríkið er að leigja húsnæði af einkaaðilum og gríðarlegur kostnaður leggst á ríkið vegna þess.
Frú forseti. Mig langar í seinna andsvari aðeins að velta upp spurningum varðandi hagræna hvata í þágu grænna umskipta. Þar sýnist mér stundum að vanti skýrari brú á milli efnahags- og viðskiptanefndar, sem hv. þingmaður er í, og fjárlaganefndar sem á frumvarpið, sem við erum að ræða hér í dag, vegna þess að almennilegt kerfi, t.d. utan um kolefnisgjöld, þarf að hafa það sem er stundum kallað „bonus malus“-element. T.d. hvað varðar fólksbíla þá erum við með bonus-hlutann alveg bara upp í topp. Við erum að niðurgreiða og ívilna hreinorkubílum en það vantar malus-hlutann. Þetta skiptir miklu máli vegna þess að með því að smíða báðar hliðar kerfisins tryggjum við réttlátu umskiptin. [[Forseti hringir.]]Þá getum við notað t.d. kolefnisgjöld til þess að styðja fólk sem annars hefði ekki efni á að taka þátt í grænu umskiptunum, svo dæmi sé tekið.
Virðulegur forseti. Ég get sannarlega tekið undir þetta. Eitt af því sem mér fannst svolítið sláandi við þetta fjárlagafrumvarp, og eins fjárlagabandorminn, er að þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi uppfært markmið sín í loftslagsmálum þá birtist hvergi í þessum þingmálum, hvorki á útgjalda- né tekjuhliðinni, einhver sérstök breyting frá fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar, sem þó sömu flokkar tilheyra. Þar birtist hvergi nein afgerandi breyting eða einhver sókn á þessum sviðum. Það er engin skýr framtíðarsýn þegar kemur að grænni tekjuöflun, grænum ívilnunum og mengunarbótareglunni um að sá sem mengar borgi, að þessum prinsippum sé fylgt. Hv. þingmaður nefndi kolefnisgjald. Í bandorminum hækkar það t.d. um 2,5% meðan verðbólgan er 5%. Það er líka svo erfitt að meta þetta allt saman þegar við vitum ekki hver heildarstefnan er og hvert heildarsamhengi hlutanna er.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að flytja nefndarálit hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur og nálgast þess vegna andsvör við hann út frá því að hún getur ekki verið viðstödd umræðuna. Mig langar að segja um þetta nefndarálit, eins og ég sagði áðan um annað nefndarálit, að mér finnst það bara pólitískt og heiðarlega fram sett og ég þakka Kristrúnu fyrir samstarfið í hv. fjárlaganefnd. Ég vil í andsvari tæpa á nokkrum atriðum í álitinu. Mér finnst það lýsa góðum árangri af efnahagsstjórn síðustu mánaða þegar rakið er hér að ríkisskuldirnar séu lægri en áætlað var í fjármálaáætlun í vor. Ég held að það endurspegli kannski að við getum tekið sterkar og betur utan um velferðarkerfin en við bjuggumst kannski við á þeim tíma. Það eru fleiri atriði í nefndaráliti hv. þingmanns sem væri ástæða til að ræða, eins og húsnæðisumræðan. Virðulegi forseti. Ég [[Forseti hringir.]]vil ég segja að við getum ekki alveg slitið þetta úr samhengi við [[Forseti hringir.]]t.d. skipulagsmál og lóðaframboð og ég ætla ekki að hengja neitt eitt sveitarfélag [[Forseti hringir.]]á snaga í þeirri umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ríkisskuldir eru vissulega lægri en kannski leit út fyrir að þær yrðu fyrir nokkrum mánuðum og því ber að fagna. En það þýðir auðvitað líka að við höfum enga afsökun fyrir því að sækja ekki fram af miklu meiri krafti en birtist í þessum fjárlögum. Eins og bara þegar kemur að opinberum fjárfestingum, hvers vegna í ósköpunum að halda svona ofboðslega aftur af okkur þar? Hvers vegna eru framlög til samgöngumála að dragast svona rækilega saman milli ára þegar þetta eru arðbærar fjárfestingar sem margborga sig? Það er engin ástæða til þess, einmitt í ljósi þess hvað við stöndum vel [[Forseti hringir.]]þegar kemur að hlutfalli ríkisskulda af vergri landsframleiðslu.
Frú forseti. Ég held að þarna hafi verið dreginn fram í dagsljósið, getur maður sagt, grundvallarmunur á pólitískum áherslum þar sem við viljum frekar halda skuldasöfnun í lágmarki en að auka hana. Ég heyrði alveg rök hv. þingmanns. Það eru fleiri þættir í nefndarálitinu sem sannarlega væri ástæða til að ræða eins og um aðhaldskröfuna. Ég er nokkuð sammála hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur um hvernig við verðum að nálgast aðhaldskröfuna og hvernig við erum að beita henni. Ég held að það væri verðugt að taka umræðu um það síðar. Varðandi menningarmál vil ég einungis taka fram í andsvari að í þeirri birtingarmynd sem kemur fram í frumvarpinu um menningarmálin er fyrst og fremst stórt verkefni að falla niður. Þess vegna fellur það út. En með breytingum meiri hluta fjárlaganefndar og þeim tilfærslum sem hæstv. menningarmálaráðherra getur gripið til verður ekki sami samdráttur eins og kannski vill birtast. [[Forseti hringir.]] Síðan eru aðrir þættir eins og fjármál sveitarfélaga og málefni fatlaðra. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara segja, virðulegi forseti, hér að lokum í mínu seinna andsvari: Ég held að verðugt væri að skoða [[Forseti hringir.]]tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, einmitt út frá þeim atriðum sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um málefni fatlaðra og fjármögnun þeirra.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður sé sammála okkur og 3. minni hluta um mikilvægi þess að endurskoða tekjustofna ríkis og sveitarfélaga og hlúa þá betur að málefnum fatlaðra og þeim málefnasviðum sem hafa í auknum mæli færst yfir á sveitarstjórnarstigið. Að því er varðar ríkisskuldir og slíkt er það sannfæring mín að í rauninni kosti það meira til langs tíma að halda opinberri fjárfestingu verulega í skefjum. Það er nú bara þannig að við stöndum ekki illa þegar kemur að ríkisskuldum miðað við verga landsframleiðslu. Við stöndum ekki verr en nágrannaþjóðirnar, við stöndum ekki verr en Evrópusambandslöndin og að mínu mati getum við ekki notað stöðu ríkisskulda sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sem átyllu fyrir því að draga úr og halda verulega aftur af opinberri fjárfestingu. Það mun bara veikja vaxtargetu samfélagsins til frambúðar.
Frú forseti. Hv. þingmaður talaði um 69. gr. almannatryggingalaga og kjaragliðnun, sérstaklega hjá ellilífeyrisþegum og öryrkjum. Það er svo merkilegt að þær beiðnir sem hafa verið hjá þeim hópum um kaup og kjör eru í rauninni upphæðirnar eins og þær myndu vera ef lögunum hefði alltaf verið fylgt, bókstafi laganna, um hækkun samkvæmt launaþróun eða verðbólgu, aðallega launaþróun. Þess vegna er rosalega merkilegt að í þessu fjárlagafrumvarpi er viðurkennt vanmat á verðlagsþróun á þessu ári og bætt upp fyrir næsta ár. Það finnst mér rosalega merkilegur áfangi. Hvað þýðir það fyrir undanfarna tvo áratugi þar sem þetta var ekki gert almennt séð?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég hef fylgst af athygli með skrifum hans og hugleiðingum hér í þingsal um einmitt þessi viðmið sem eru notuð við þróun bóta almannatrygginga. Það er athyglisvert, eins og hann segir, hvernig þetta virðist loksins viðurkennt. Í bandorminum sem er til meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd er önnur að einhverju leyti sambærileg viðurkenning sem snýst um raunskattsskrið, hvernig skattbyrði tekjulægri hópa hefur þyngst langt umfram skattbyrði tekjuhærri hópa vegna þess að viðmiðunarfjárhæðir í kerfunum okkar - hv. þingmaður var að tala um almannatryggingakerfið en þarna er það tekjuskattskerfið - hafa ekki fylgt launaþróun og þannig verður ákveðin gliðnun á löngum tíma.
Forseti. Já, það er sama vandamálið við þetta hvort tveggja. Það er spá um launaþróun eða verðbólgu fyrir næsta ár. Það er alltaf vanmat, kerfisbundið vanmat. Þá veltir maður fyrir sér: Hver ákveður að taka ekki tillit til sögunnar? Af hverju er ekki sagt: Við erum alltaf að vanmeta þetta, við skulum laga það og spá aðeins meiru næst til að vera nær meðaltali þess sem gengur og gerist af því að spáin er alltaf undir meðaltalinu. Manni líður pínulítið eins og þetta sé ákvörðun sem er tekin, ákvörðun um að vanspá til að vera örugglega ekki yfir. Er það þá í rauninni ekki pólitísk ákvörðun ef maður pælir í því? Þá er þetta pólitísk ákvörðun um að láta þessa kjaragliðnun gerast, af því að það er ekki lagað eftir á. En nú er búið að viðurkenna það varðandi verðlagsþróunina, ekki launaþróunina.
Virðulegur forseti. Þarna komum við auðvitað að svolítið flóknu samspili embættismannakerfisins og stjórnmálanna. Vandamálið er kannski að einhverju leyti að það ríkir ekki gagnsæi um það hvernig nákvæmlega svona viðmiðunartölur eru ákveðnar og það skapar líka tortryggni í þessum efnum. Svo ég taki sams konar dæmi varðandi bandorminn, þar er sérstaklega verið að breyta þessu viðmiði persónuafsláttar og þrepamarka í tekjuskattskerfinu og miðað er við framleiðnivöxt. Því er bara slegið föstu að framleiðnivöxtur hljóti að vera u.þ.b. 1%. Við fengjum út einhverja allt aðra tölu ef við myndum miða við aðeins lengra eða aðeins styttra tímabil. Þarna er auðvitað ákveðinn freistnivandi af því að það er alltaf þessi krafa um að ballansera bókhaldið. Þarna er ákveðinn freistnivandi, kannski bæði í stjórnmálunum og í embættismannakerfinu, að námunda allt niður á við einhvern veginn.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannessyni fyrir lestur á þessu áliti og sömuleiðis nota þetta tækifæri og þakka höfundinum, hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir nefndarálitið og samvinnuna í fjárlaganefnd og vonast til þess að sjá hana í umræðunni á morgun. Það voru nokkur atriði sem mig langaði að ræða og í raun og veru heill hellingur sem hefði verið hægt að ræða og kemur ekkert á óvart í sjálfu sér miðað við umræðuna í nefndinni. En mig langaði aðeins að ræða og taka undir og þakka fyrir lið 9, sem heitir Almanna- og réttaröryggi, þar sem gerð er athugasemd um aðhaldskröfu lögreglunnar. Hún er 2% og er gerð tillaga að því eða mælst til þess að hún fari niður í 0,5% sem er sambærilegt við heilbrigðisþjónustuna vegna þess að laun lögreglumanna eru 80–85% eins og hjá heilbrigðisstarfsmönnum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma þessu sjónarmiði á framfæri og það er gott að geta sameinast um þetta. Svona flatar aðhaldskröfur þegar kemur að nauðsynlegri grunnþjónustu eins og löggæslu, og hvað þá þegar þær eru svona háar, 2%, eru algerlega galnar. Það liggur í augum uppi hversu stórt hlutfall af öllum rekstrarkostnaði í löggæslu er launakostnaður. Svona krafa þýðir auðvitað ekkert annað en það að skerða þarf þjónustu, skerða löggæslu. Ég vona að í meðförum þingsins verði fallið frá þessari aðhaldskröfu eða hún alla vega skrúfuð allrækilega niður. Það sama gildir auðvitað, að mínu mati og að mati 3. minni hluta, um aðhaldskröfur í ýmsum öðrum málaflokkum. Þetta er svolítið gamaldags ríkisfjármálapólitík. Það verða að liggja einhver skynsamleg rök fyrir svona aðhaldskröfum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er sammála honum í því. Ég held að þessi niðurskurðarkrafa upp á 2% til lögreglunnar þurfi að vera í samræmi við þá aðhaldskröfu sem er í heilbrigðisþjónustunni. Reyndar er í því frumvarpi sem hér liggur fyrir búið að leiðrétta og bæta verulega í til lögreglunnar þannig að ég held að lögreglan komi þokkalega og mjög vel út úr þessum fjárlögum. En ég er kannski að horfa til næstu fjárlaga, að við munum reyna að sammælast um að laga þetta fyrir það. Mig langar líka hér rétt í lokin, tíminn er stuttur, að taka undir orð hv. þingmanns varðandi málefni fatlaðra. Það er gríðarlega stórt verkefni sem er mjög íþyngjandi fyrir sveitarfélögin og verður áhugavert að sjá hvað kemur út úr þessari skýrslu Haraldar Líndal, vonandi núna í febrúar. Ég skora á þingið að líta það mjög alvarlegum augum og skoða mjög alvarlega þá erfiðu stöðu sem er komin upp í þeim málaflokki.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni. Það gildir um þetta eins og svo margt annað að það þarf ýmislegt að breytast, held ég, í þessum fjárlögum núna í meðförum þingsins til þess að þau verði ásættanleg og feli ekki í sér skerðingu á mjög mikilvægri grunnþjónustu, almannaþjónustu. Það er nákvæmlega engin þörf fyrir skarpar aðhaldskröfur núna. Það er ekkert sem réttlætir það og þetta er bara til þess fallið að veikja verðmætasköpun til framtíðar. Það gildir það sama um löggæsluna og fleira. Við sjáum það bara, svo ég taki dæmi sem ég hef tekið áður, með þjónustu og greiningar fyrir börn með fötlun og ýmsar raskanir. Það eru stofnanir sem sinna slíkum greiningum á þjónustu og eru kannski með hundruð barna á biðlista. Þar eru framlög að dragast saman. Þetta og miklu fleira þarf að rýna miklu betur og falla frá svona aðhaldi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Nefndin fjallaði um frumvarpið á fjölmörgum fundum og fékk til sín helstu umsagnaraðila og ráðuneyti. Auk umsagna um frumvarpið sjálft bárust nefndinni erindi og óskir sem fólu í sér beiðni um stuðning, hreinar fjárbeiðnir eða beiðnir um viðbótarframlög. Nefndin fylgdi því verklagi að áframsenda slíkar beiðnir til ráðherra málaflokksins. Það er í samræmi við ábyrgð ráðherra, sem kemur helst fram í 20. og 21. gr. laga um opinber fjármál, á þeim málefnasviðum og málaflokkum sem undir hann heyra. Þá hefur nefndin í ríkara mæli en áður kallað eftir bæði skýringum og rökstuðningi ráðuneyta vegna einstakra mála sem fram komu í umsögnum og á fundum með umsagnaraðilum. Undanfarin ár hefur það tíðkast að senda skriflegar fyrirspurnir og beiðnir um minnisblöð og hefur sá háttur verið hafður á eins og áður. Að sjálfsögðu vorum við í mikilli tímaþröng að þessu sinni og því hefur ekki öllum fyrirspurnum verið svarað. Gerðar eru breytingartillögur við sundurliðun 1, þ.e. tekjuáætlun frumvarpsins, um ríflega 3,2 milljarða til hækkunar tekna og við sundurliðun 2, sem eru gjaldaheimildir málefnasviða og málaflokka, um tæpa 14 milljarða kr. til hækkunar gjalda. Heildarafkoman verður þá sem því nemur neikvæð um rétt um 180 milljarða á næsta ári og er það líklega varlega áætlað en þó rúmast innan þess óvissusvigrúm sem fjármálastefnan leyfir. Hallinn verður samkvæmt þessu um 5% af vergri landsframleiðslu og í töflunni sem finna má í nefndarálitinu koma fram breytingar á 1. gr. frumvarpsins þar sem gjöld og tekjur eru sundurliðuð samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við lög um opinber fjármál þar sem segir í 16. gr. hvernig tölugrunnur frumvarpsins er byggður upp og settur fram og auðvitað skal það vera í samræmi við markmið gildandi fjármálaáætlunar sem við samþykktum hér á Alþingi 31. maí og tekur til áranna 2022–2026. Samhliða frumvarpinu var lögð fram fjármálastefna nýrrar ríkisstjórnar eins og tilgreint er í lögunum þar sem áætluð afkoma og skuldir ríkissjóðs samkvæmt frumvarpinu eru vel innan þeirra marka sem tilgreind eru í stefnunni. Á næsta ári er áætlað að halli af rekstri ríkissjóðs verði um 4,7% af vergri landsframleiðslu en í stefnunni er hámarkið sett við 5,5% af vergri landsframleiðslu. Endurreisn efnahagslífsins og ríkisfjármálanna í kjölfar heimsfaraldursins er stærsta verkefnið við upphaf þessa kjörtímabils og meginmarkmið ríkisfjármálaáætlunarinnar fólust í því að vaxa út úr kreppunni sem leiddi af heimsfaraldri kórónuveirunnar og við erum enn að berjast við. Þess vegna má segja að áherslur og forgangsmál frumvarpsins séu í beinu framhaldi af stefnumörkun áætlunarinnar. Gert er ráð fyrir að aðhaldsstig ríkisfjármála verði aukið á næsta ári og dregið úr hallarekstri án þess að hamla viðspyrnu hagkerfisins og leiðarljósið er áfram að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Það er nauðsynlegt að endurheimta styrka fjárhagsstöðu ríkissjóðs og tryggja sjálfbærni ríkisfjármála til lengri tíma. Þá þarf ríkisfjármálastefnan að vinna með peningastefnunni og stuðla að lækkandi verðbólgu og efnahagslegum stöðugleika. Komið hafa fram sterkar vísbendingar um að þær fjölmörgu aðgerðir sem gripið var til vegna efnahagslegra áhrifa heimsfaraldursins hafi skilað góðum árangri, svo sem eins og að landsframleiðslan er nú talin meiri en bjartsýnasta sviðsmyndin sem við vorum með í síðustu fjárlögum sýndi. Atvinnuleysi hefur sem betur fer minnkað hratt og áætlað er að afkoma ríkissjóðs batni talsvert. Í meginatriðum er útfærsla frumvarpsins í samræmi við stefnumið þeirrar fjármálaáætlunar sem við samþykktum í vor. Hins vegar er gert ráð fyrir betri afkomu en áætlað var í vor vegna betri efnahagshorfa, þótt kannski horfi eitthvað svartara fram undan núna miðað við ástand kórónuveirunnar, en þá var ætlað áætlað að halli næsta árs gæti orðið sem nemur um 6,6% af vergri landsframleiðslu. Nú er áætlað að hann verði um 4,7%, þar munar um 54 milljörðum. Afkomubatinn skýrist nær alfarið af hærri tekjum og tekjuáætlun hefur verið uppfærð miðað við nýja þjóðhagsspá sem gerir ráð fyrir kröftugri hagvexti en gengið var út frá í fjármálaáætluninni. Gert er ráð fyrir 66 milljarða hærri tekjum en á gjaldahlið eru líka breytingar tengdar þjóðhagsspánni, t.d. hækkanir vegna hærra verðlags og vaxtastigs en á móti vegur lægra atvinnuleysi. Að auki hafa bæst við nokkur brýn mál sem nú er gert ráð fyrir í frumvarpinu. Þar má nefna viðbót til reksturs Landspítalans sem að hluta til tengist heimsfaraldri, svo sem opnun hágæslurýma og endurhæfingarrýma, framlög til kaupa á bóluefni og svo er líka gert ráð fyrir því að staðið verði undir nemendafjölgun í framhalds- og háskólum. Auk þess var tekin ákvörðun um sérstaka 1% viðbótarhækkun bóta örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og hækkun frítekjumarks atvinnutekna ellilífeyrisþega. Til þess að viðbótarprósentið skili sér í vasa örorkulífeyrisþega lækkar skerðingarhlutfall grunnlífeyris örorkulífeyris og aldurstengdrar örorkuuppbótar þannig að það fer úr 25% í 11% sem mun eyða því sem kallað er fall á krónunni. Það er sem sagt mótvægisaðgerð sem er lausn sem nýtist til frambúðar, ekki síst í þeirri hugmyndafræði sem nýtt framfærslukerfi gerir ráð fyrir. Samanlagt leiða þessar hækkanir til 12 milljarða hækkunar gjalda umfram það sem samþykkt var í fjármálaáætlun. Í greinargerð frumvarpsins er tafla á bls. 108 sem sýnir í stórum dráttum frávik frá fjárlögum yfirstandandi árs, bæði á tekna- og gjaldahlið. Skipting útgjalda og málefnasviða er svo sýnd í töflu á bls. 126. Rammafjárlagagerð byggist á því að áhersla er lögð á breytingar milli ára. Á heildina litið hækka heildargjöld málefnasviða um samtals 11,4 milljarða kr. milli ára, þar af nema launa- og verðlagsbætur ríflega 37 milljörðum. Þar með lækka útgjöldin að raungildi um 25,8 milljarða milli ára. Lækkunin skýrist að miklu leyti af tímabundnum ráðstöfunum vegna heimsfaraldursins og þessar ráðstafanir eru margar hverjar að renna sitt skeið á enda. Sundurliðun breytinga á einstök málefnasvið má finna í töflunni og eins og sjá má eru það tvö málefnasvið sem skýra yfirgnæfandi hluta lækkunarinnar að raungildi, annars vegar 45 milljarðar vegna vinnumarkaðar og atvinnuleysis þar sem atvinnuleysi á næsta ári verður væntanlega mun minna en í ár, eins og kemur fram í umfjöllun um efnahagshorfur. Síðan er 8,2 milljarða lækkun í samgöngu- og fjarskiptamálum þar sem sérstakt fjárfestingarframlag til samgönguframkvæmda sem var fjármagnað með umframarðgreiðslum frá fjármálafyrirtækjum fellur niður í kjölfar þess að því átaki lýkur á yfirstandandi ári. Jafnframt dregur úr sérstöku fjárfestingarátaki sem farið var í til að mæta efnahagssamdrætti vegna heimsfaraldursins. Á móti vegur hækkun fjölmargra málefnasviða. Mest er hún 15,2 milljarðar til sjúkrahúsþjónustu sem m.a. skýrist af auknum viðbúnaði heilbrigðiskerfisins vegna heimsfaraldursins. Aðrar veigamiklar hækkanir koma fram á öðrum málefnasviðum heilbrigðismála sem og félagsmála. Samtals nemur heildarhækkun málefnasviða sem heyra undir ýmist heilbrigðisráðuneytið eða félagsmálaráðuneytið því um 44 milljörðum kr. Í fjárhæðum talið er mesta hækkunin utan heilbrigðis- og félagsmála vegna vaxtagjalda, tæpir 6 milljarðar, og 4,3 milljarðar til sveitarfélaga og byggðamála. Vaxtakostnaður hækkar vegna hækkunar verðbóta af verðtryggðum lánum ríkissjóðs þar sem verðbólgan er nú áætluð hærri en áður var. Hjá málefnasviði sveitarfélaga munar langmestu um hækkun hjá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga vegna breytinga á lögbundnum tekjum sjóðsins sem fylgja hækkun skatttekna. Breytingar á milli ára hjá öðrum málefnasviðum eru hlutfallslega mjög misjafnar og skýrast oft af breytingum á stofnkostnaðarframlögum og það má finna betur og sjá í töflu á bls. 4 í nefndarálitinu. Í efnahagsforsendum frumvarpsins er gert ráð fyrir að efnahagsbatinn verði öflugur á næsta ári en Hagstofa Íslands spáir 5,3% hagvexti. Það er nokkuð í samræmi við það sem aðrir helstu greiningaraðilar hafa verið að spá fyrir árið 2022 í nýlegum spám. Seðlabanki Íslands gerði til að mynda ráð fyrir 5,1% hagvexti og OECD var með 5% hagvöxt fyrir árið 2022. Helstu drifkraftar hagvaxtar á næsta ári eru aukinn útflutningur á vöru og þjónustu og einkaneysla. Hagstofan áætlar að fjöldi ferðamanna á næsta ári verði um 1,4 milljónir. Það er nokkuð undir þeim fjölda sem var fyrir heimsfaraldur kórónuveirunnar þegar fjöldi ferðamanna fór mest í um 2 milljónir. Talið er að fjöldinn verði orðinn svipaður og fyrir faraldurinn á árunum 2023–2024. Gert er ráð fyrir að verðbólga á næsta ári fari lækkandi en verði þó enn nokkuð yfir verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands eða um 3,3%. Helstu orsakir verðbólgu hafa verið húsnæðisverð og erlendar verðhækkanir vegna hrávöru- og launahækkana. Þá er eins og áður sagði spáð minnkandi atvinnuleysi en horfur eru á að það verði að meðaltali um 6,5% í ár en gert er ráð fyrir að það verði í kringum 5,3% á næsta ári. Þess ber að geta að í forsendum fjármálaáætlunar sem samþykkt var í vor var gert ráð fyrir 4,8% hagvexti á næsta ári og hefur hagvaxtarspáin því hækkað um hálft prósentustig. Þó hafa verðbólguhorfur versnað frá síðustu hagspá Hagstofunnar. Þá var reiknað með 2,4% verðbólgu árið 2022 en nú, eins og fyrr segir, um 3,3%. Þarna bendi ég á töflu á bls. 5 sem sýnir samanburð á forsendum fjármálaáætlunar frá því í mars á þessu ári og forsendum þess frumvarps sem við fjöllum hér um. Reikna má með að hærri hagvaxtarspá og uppfærð verðlagsspá leiði til hærri tekna ríkissjóðs um í kringum 50 milljarða kr. Þá hefur minna atvinnuleysi áhrif á útgjöld vegna atvinnuleysisbóta því hvert prósentustig í atvinnuleysi kostar tæpa 7 milljarða kr. Við hagspárgerð er sumt nokkuð auðvelt að sjá fyrir. Leiðandi mælikvarðar við hagspárgerð geta t.d. verið fjármál hins opinbera, fiskveiðikvóti næsta árs eða að einhverju leyti fjárfestingar. Það er hins vegar erfitt eða nánast ómögulegt að sjá fyrir t.d. þær miklu náttúruhamfarir sem við höfum orðið fyrir eða skaðvænlegan veirufaraldur og við höfum auðvitað séð hversu mikil áhrif það hefur á hagkerfið. Þegar ljóst var að heimsfaraldur kórónuveiru hefði umtalsverð áhrif á hagkerfið breyttust forsendur fyrri spár með tilheyrandi aðlögun á hagvaxtartölum. Þá hefur faraldurinn valdið mikilli óvissu í hagspám, sérstaklega hvað varðar tímalengd á faraldrinum og fjölda erlendra ferðamanna. Þess ber að geta að eitt það mikilvægasta og jafnframt það flóknasta við kynningu á hagspám er að útskýra óvissuna í þeim. Því stöndum við kannski frammi fyrir akkúrat núna þegar ómíkron og önnur óáran heldur áfram eins og ekki enginn sé morgundagurinn. Síðasta spá Hagstofu Íslands fyrir heimsfaraldur kórónuveiru var í nóvember 2019. Þá var gert ráð fyrir hóflegum hagvexti árin 2020–2022 og í álitinu, á bls. 5, má sjá hvernig spáin um hagvöxt hefur breyst miðað við nýjustu spá Hagstofunnar, eða umtalsvert. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í ályktuninni og í greinargerð frumvarpsins eru fjölmargar gjaldabreytingar milli ára tengdar tímabundnum aðgerðum vegna heimsfaraldursins. Í töflunni koma fram viðbætur vegna þess sem nema samtals um 7 milljörðum kr. en á móti eru niðurfellingar að fjárhæð 65 milljarðar. Þar er meginskýringin raungjaldalækkun milli ára og svo fjárfestingarátak frá 2021–2023 en það er undanskilið í þessari töflu. Nefndin hefur sér til glöggvunar á útgjaldaþróun ríkissjóðs og framfylgd stefnu ríkisstjórnar tekið saman gögn um þróun útgjalda málefnasviða frá árinu 2017 og í þeim koma fram breytingar að raungildi á rammasettum útgjöldum málefnasviða frá því ári. Með rammasettum útgjöldum er ætlunin að gefa betri mynd af undirliggjandi útgjaldaþróun heldur en með því að miða við heildargjöldin. Þá eru lífeyrisskuldbindingar, vaxtagjöld og framlög vegna atvinnuleysis undanskilin. Svokölluð markaðsleiga sem stofnanir greiða til ríkisins er líka undanskilin í gögnunum þannig að árið 2017 sé sem best sambærilegt við það frumvarp sem við fjöllum um hér. Frá árinu 2017 hafa rammasett útgjöld aukist mjög mikið eða um tæplega 213 milljarða kr., sem er 27% hækkun fram til þess frumvarps sem við erum hér að fjalla um. Hækkunin er mismikil eftir málefnasviðum og skýrist það af forgangsröðun ríkisstjórnar allt frá árinu 2017. Í fjárhæðum talið kemur langmesta hækkunin fram á málefnasviði sjúkrahúsþjónustu, tæpir 33 milljarðar, sem skýrist best af stofnkostnaði við nýjan Landspítala en einnig af verulegri raunaukningu til rekstrar. Næstmest hækka framlög vegna örorku og málefna fatlaðs fólks eða um 21 milljarð og endurspeglar það áherslur á að bæta kjör öryrkja sem og fjölgun þeirra, sérstaklega á fyrri hluta tímabilsins. Það hefur heldur dregið úr nýgengi örorku á síðastliðnum þremur árum sem betur fer. Málefnasvið fjölskyldumála og málefni aldraðra hækka bæði um rúmlega 17 milljarða að raungildi á tímabilinu. Undir þá málaflokka flokkast ellilífeyrir sem hækkaði verulega árið 2017 í kjölfar kerfisbreytingar. Fæðingarorlof og annar stuðningur við fjölskyldur og börn hækkar líka verulega. Hlutfallslega er hækkunin mun meiri vegna fjölskyldumála sem skýrist að miklu leyti af lengingu fæðingarorlofs og það er ánægjulegt að segja að fleiri börn eru að fæðast og fleiri feður taka fæðingarorlof. Hækkun til málefnasviðs nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina er 15 milljarðar að raungildi og hlutfallslega er það meira en tvöföldun á tímabilinu. Sýnir það glögglega áherslur ríkisstjórnarinnar sem hefur sérstaklega hækkað framlög til sviðsins. Framlög í samkeppnissjóði hafa stóraukist auk þess sem endurgreiðsla rannsókna- og þróunarkostnaðar fyrirtækja hefur margfaldast. Framlög til samgöngumála aukast um 15 milljarða þrátt fyrir lækkun í frumvarpinu 2022 frá fyrra ári. Það sýnir hvað ríkisstjórnin hefur frá 2017 stóraukið framkvæmdir í vegakerfinu, svo sem með áðurnefndu fjárfestingarátaki. Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa hækkar um 13 milljarða eða um 25%. Skýrist það alfarið af mikilli styrkingu heilsugæslunnar á síðastliðnum árum, auk þess sem mjög hefur verið dregið úr greiðsluþátttöku þeirra sem sækja þjónustu heilsugæslunnar og þarna getum við fundið gott yfirlit á bls. 8. Í frumvarpinu hefur flokkun ríkisaðila verið breytt frá því sem áður var. Ýmsir ríkisaðilar, einkum fyrirtæki og sjóðir sem áður féllu undir svokallaðan b- og c-hluta ríkisins, flokkast nú í a-hluta. Samhliða þeirri breytingu er gert ráð fyrir breytingu á lögum um opinber fjármál til samræmis við nýja flokkun í frumvarpinu. Tilgangurinn er að gæta samræmis við uppgjör Hagstofu Íslands á flokkun ríkisaðila í þjóðhagsreikningum. Þar með telst til a-hluta öll starfsemi og verkefni sem eru fjármögnuð með skatttekjum, lögbundnum þjónustutekjum eða framlögum. Eftir sitja í b-hluta eingöngu þeir ríkisaðilar sem ekki eru sameignar- eða hlutafélög í meirihlutaeigu ríkisins sem starfa á markaði og standa undir kostnaði við starfsemi sína með sölu á vörum og þjónustu til almennings og fyrirtækja. Til c-hluta teljast aðilar sem afla tekna með sama hætti og b-hlutinn en eru sameignar- eða hlutafélög í meirihlutaeigu ríkisins. Að auki telst Seðlabanki Íslands til c-hlutans. Í greinargerð frumvarpsins koma fram ítarlegar skýringar á þessum breytingum. Virðulegi forseti. Nefndin hefur kynnt sér forsendur og markmið verkefnis um betri vinnutíma í vaktavinnu og fjármögnun þeirra breytinga. Þær helstu eru að vinnuvika vaktavinnufólks í fullu starfi styttist úr 40 klukkustundum í 36 og frekari stytting í 32 klukkustundir er möguleg. Markmið breytinganna er að stuðla að betri heilsu og öryggi starfsfólks og auka möguleika þess á að samþætta betur vinnu og einkalíf. Breytingarnar ættu að stuðla að meiri stöðugleika í mönnun stofnana, draga úr þörf og hvata fyrir yfirvinnu og bæta starfsumhverfi og gæði opinberrar þjónustu. Styttingin myndar sannarlega mönnunargat sem kallar á fleiri stöðugildi ef halda á sömu þjónustu og verið hefur. Kostnaðarmat tekur mið af þessu og áætlaður heildarkostnaður nemur ríflega 5 milljörðum á ársgrundvelli. Miðast það við ríkisstarfsmenn, þó aðallega heilbrigðisstarfsfólk og löggæslu, en einnig starfsmenn hjúkrunarheimila. Gert er ráð fyrir að hægt verði að nýta útgjaldasvigrúm heilbrigðisráðuneytisins sem er til staðar í fyrirliggjandi fjármálaáætlun upp í þennan kostnað en endanleg kostnaðar- og hagræðingaráhrif af verkefninu eru enn óljós og skýrast ekki fyrr en seint á næsta ári. Af þeim sökum eru settar á varasjóð fjárheimildir til að mæta þessum kostnaði. Fram kom fyrir fjárlaganefnd að áætlanir um opinberar fjárfestingar hafi ekki gengið jafnhratt og ætlað var og því mikið af fjárfestingarheimildum fært á milli ára. Samkvæmt samgönguyfirvöldum eru ýmsar ástæður fyrir því að töluverð óvissa er um fjárflæði til framkvæmda í vega- og brúargerð. Um er að ræða langan undirbúningstíma með rannsóknum, hönnun, samningum við landeigendur, útboðsferli og leyfisferli tengdu skipulagi, mati á umhverfisáhrifum og framkvæmdaleyfi. Þá er framvinda framkvæmda við vega- og brúargerð verulega háð árstíðum. Þess ber að geta að framkvæmdaáætlun höfuðborgarsáttmálans hefur raskast verulega vegna framangreindra atriða. Sveitarfélagið Bláskógabyggð benti á að það gæti ekki haldið áfram með sína skipulagsvinnu þar sem Vegagerðin hefði ekki gert umhverfismat vegna færslu Biskupstungnabrautar við Geysi og vegna Kjalvegar. Vegna eðlis samgönguframkvæmda hefur verið hægt að flýta öðrum vegaframkvæmdum til að halda uppi framkvæmdastigi í samræmi við fjárheimildir. Við viljum beina því til Vegagerðarinnar að huga að nauðsynlegum undirbúningi framkvæmda eins og umhverfismati, hönnun og leyfisveitingum. Fjármála- og efnahagsráðuneytið vinnur nú að gerð langtímaáætlana í opinberum framkvæmdum með það að markmiði að gera þær hagkvæmari og skilvirkari í framkvæmd. Meiri hluti fjárlaganefndar telur mikilvægt að slíkar úrbætur gangi eftir til að opinberar framkvæmdir verði hagkvæmari og að áætlanir standist í tíma. Ég vil víkja aðeins að skilavegum. Um er að ræða skilavegi sem Vegagerðinni var gert heimilt samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í vegalögum, nr. 80/2007, að semja um við sveitarfélög að flytja úr flokki stofnvega yfir til sveitarfélaganna með samningi. Áttu viðkomandi samningar upphaflega að taka gildi fyrir árslok 2019 en vegna samningsleysis var heimildin framlengd til ársloka þessa árs. Það þarf að ná samkomulagi um nokkur atriði og við mælum með því hér eftir atvikum og segjum frá því að til þess geti komið að millifæra þurfi fjármagn til veghalds frá Vegagerðinni til viðkomandi sveitarfélaga. Í erindum til fjárlaganefndar kom fram að samningarnir um ástand veganna séu langt komnir en að tryggja þurfi að fjármagn sé til staðar til að koma þeim í viðunandi ástand en óleyst og órætt sé um veghaldið. Meiri hluti fjárlaganefndar beinir því til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins að leysa úr þessum málum svo að vegir sem falla undir það að vera skilavegir verði þjónustaðir frá og með 1. janúar næstkomandi. Framlag til almenningssamgangna hækkar um 150 millj. kr. Framlaginu er ætlað að stuðla að umhverfisvænni almenningssamgöngum og breyttum ferðavenjum til að ná árangri í loftslagsmálum. Í yfirliti 6 með fylgiriti fjárlaga er ekki tilgreindur stuðningur við áætlunarakstur á höfuðborgarsvæðinu á næstu árum. Við fengum þó svör frá ráðuneytinu sem voru á þá leið að ekki stæði til að hætta þeim stuðningi enda fjármagn til staðar í málaflokkinn, en enn hefði ekki tekist að ganga frá samningi þess efnis. Meiri hlutinn hvetur til þess að gengið verði frá slíkum samningi í samræmi við samkomulag þar um frá 26. september 2019. Virðulegi forseti. Setja þarf aukinn kraft í verkefni Stjórnarráðsins um markvisst endurmat útgjalda og stafræna þróun. Hvort um sig ætti að stuðla að skilvirkari nýtingu opinbers fjár án þess að koma niður á mikilvægi grunnþjónustu. Meiri hlutinn væntir þess að sjá árangur af þeirri vinnu strax við vinnu fjármálaáætlunar. Í kjölfar greiningarvinnu nefndarinnar við yfirferð á umsögnum og svörum ráðuneyta við spurningum nefndarinnar eru gerðar allnokkrar breytingartillögur við frumvarpið og þá hefur ný ríkisstjórn komið með fjölmargar tillögur til nefndarinnar til umfjöllunar. Breytingar á tekjuhlið eru nokkrar en óverulegar í samanburði við margar tillögur á gjaldahliðinni. Einnig eru gerðar tillögur til breytinga á 5. gr. sem fjallar um lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir og 6. gr. sem fjallar um heimildir ráðherra til að kaupa og selja fasteignir, lóðir, jarðir og hlutabréf. Í töflunni á bls. 11 sést heildarumfang allra breytingartillagna á gjaldahlið og í kjölfarið fylgir stutt umfjöllun um þau málefnasvið og málaflokka þar sem allra veigamestu breytingarnar koma fram. Allar þessar breytingartillögur á gjaldahlið eru einnig skýrðar aftast í nefndarálitinu. Mig langar rétt í lokin að tæpa á nokkrum atriðum í þessum breytingartillögum. Það er m.a. nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Þar vegur langmest 1.259 millj. kr. hækkun endurgreiðslu til rannsókna- og þróunarkostnaðar en ég vil líka vekja athygli á því að það eru nokkrir minni styrkir, svo sem til nýsköpunarmiðstöðvarinnar Hraðsins og til nýsköpunarvirkni fatlaðra einstaklinga og svo margra annarra. Í orkumálum finnst okkur, einhverjum alla vega, veigamesta breytingartillagan felast í 247 millj. kr. framlagi til hækkunar á jöfnunarkostnaði raforku í dreifbýli af því að markmiðið er að með þessu náist 100% jöfnun. Jafn dreifikostnaður orku óháð búsetu er ein forsenda byggðaþróunar og jafnra búsetuskilyrða og atvinnutækifæra á landsvísu. Undir lið 18, menningu, listum, íþrótta- og æskulýðsmálum, gerum við fjölmargar breytingartillögur til þess að styrkja bæði einstök söfn og menningarstarfsemi víða um land, auk þess sem bætt er í myndlistarsjóð, sviðslistasjóð og tónlistarsjóð svo að framlögin eru á pari við það sem þau voru 2020. Meiri hlutinn leggur líka áherslu á að mikilvægt er að svigrúm verði tryggt innan framhaldsskólakerfisins til að mæta auknum þörfum atvinnulífsins og fjölbreyttari vinnumarkaði, sem er í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála um að auka aðgengi og fjölbreytni náms sem og að efla iðn- og tækninám um land allt. Mig langar að koma aðeins inn á breytingartillögu sem er í lið 23, sjúkrahúsþjónustu. Þar vegur þyngst 849 millj. kr. framlag til almennrar sjúkrahúsþjónustu þar sem ákveðið hefur verið að fjölga sjúkrarýmum hjá heilbrigðisstofnunum á Suðurlandi og á Suðurnesjum til að létta álagið á Landspítalanum. Tillögurnar gera líka ráð fyrir um 750 milljóna kr. hækkun til Landspítalans frá frumvarpinu og er það fyrst og fremst vegna lyfjakostnaðar. Þá er fjárheimild spítalans komin í 90 milljarða og hækkar um rétt tæpa 10 milljarða frá fjárlögunum 2021 eða um 12%. Hækkunin er sannarlega til komin vegna mikilla og aukinna verkefna, svo sem reksturs hágæslurýma og endurhæfingarrýma á Landakoti, í samræmi við viðbúnað heilbrigðiskerfisins við heimsfaraldrinum. Þar að auki hefur spítalinn fengið fulla fjármögnun í frumvarpi til fjáraukalaga á öllum viðbótarkostnaði vegna heimsfaraldursins. Á undanförnum árum hefur spítalinn fengið sérstakar fjárveitingar sem nema um 1,8% árlegri hækkun til að vega upp á móti öldrun þjóðarinnar. Nú gengur sú raunhækkun framlags upp á móti áætluðum kostnaði við verkefnið um bættan vinnutíma vaktavinnufólks. Virðulegi forseti. Við höfum fengið upplýsingar um að eitthvert misræmi sé í tölum, sem okkur var að berast bara áðan, varðandi stöðuna á liðum heilbrigðisráðuneytisins þannig að við munum afla okkur upplýsinga um það milli umræðna. Í frumvarpinu er líka talað um og lagðar til 1.000 milljónir til að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimila. Það er í framhaldi af skýrslu starfshóps um greiningu á rekstri stofnana og mikið búið að kalla eftir því til þess að styrkja daggjaldagrunn þeirra. Þar að auki er gert ráð fyrir kostnaðarauka vegna verkefnisins um betri vinnutíma í vaktavinnu, 1.200 milljónum sem eru teknar af varasjóði fjárlaga til handa hjúkrunarheimilum. Meiri hlutinn vill beina því til heilbrigðisráðherra að yfirfara fyrirkomulag lyfjakaupa og leita hagræðingar, svo sem að skoða kosti þess að heimila í meira mæli notkun samheitalyfja. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar síðastliðið vor kom fram ábending um að endurskoða fyrirkomulag lyfjakaupa hjúkrunarheimila og láta lyfjakaup íbúa heimilanna falla að almennu fyrirkomulagi stuðnings við lyfjakaup. Það eitt og sér myndi jafna rekstur hjúkrunarheimila og stöðu þeirra. Síðan er það Fæðingarorlofssjóður, eins og ég nefndi. Hann hækkar um tæplega 1,6 milljarða þar sem, eins og ég áréttaði áðan, fæðingar hafa verið óvenjumargar á yfirstandandi ári og stefnir í að metið frá 2010, þ.e. 11 ára gamalt, verði slegið nú í ár. Svo er hér stór liður sem er 3,4 milljarða framlag vegna ráðningarstyrkja en tæplega 40% styrkjanna eru vegna nýrra úrræða sem tengjast átakinu Hefjum störf en 60% eru vegna hefðbundinna ráðningarstyrkja. Reyndist ásókn í þá vera mun meiri en gert var ráð fyrir og viðbótarheimild er til komin vegna þeirra. Virðulegi forseti. Meiri hlutinn leggur til að þetta frumvarp verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð eru skil í nefndaráliti og sérstökum þingskjölum og gangi síðan til 3. umr.
Forseti. Mig langar til að spyrja formann fjárlaganefndar aðeins um breytingartillögur meiri hluta, ekki ríkisstjórnarinnar heldur meiri hluta, af því að ég sé ekki mjög skýrt í nefndarálitinu þær breytingartillögur sem lagðar voru fyrir nefndina. Listann með þeim er að sjá í nefndarálitinu mínu, t.d. eins og eins og Bjarmahlíð 7 milljónir, Tækniminjasafn Austurlands 15 milljónir, Svartárkot 6 milljónir; samtíningur af fjárheimildum héðan og þaðan. Allt eru það örugglega mjög fín verkefni en ég pæli aðeins í gagnsæinu hvað nefndarálitið varðar og hvort upphæðirnar sem hér eru séu skýrar, hvert fjárheimildirnar eru að fara. Er það ekki enn fremur vantrauststillaga á ráðherra þegar verið er að leggja til 1, 5, 6 eða 10 milljónir í einstök verkefni fram og til baka? Eins og ráðherrarnir sem eru með tugi milljarða jafnvel á málefnasviðum sínum geti ekki dekkað þessa samninga eða hugmyndir. Ég skil ekki svona því að þetta er gamla fyrirkomulagið á því hvernig við höfðum lög um fjárlögin. Nú eru komin í lög um opinber fjármál þar sem ráðherra er heimilt að veita einstakra styrki og það er háð ákveðnu jafnræði í umsóknum o.s.frv. Það þarf að skila skýrslu til að útskýra hvernig farið er með fjárheimildir. Ekkert svoleiðis er í umsagnarferli til Alþingis. Það er enginn stór takki á vefsíðu þingsins sem segir: Sækja um styrk frá Alþingi, sem er með einhverju gagnsæju formi og aðgengilegu. Það var fólk sem hafði samband við mig þegar það sá allar þessar einstöku fjárbeiðnir og spurði: Bíddu, fyrirgefðu, af hverju var ég ekki látin vita [[Forseti hringir.]]að ég gæti sótt um styrk hjá Alþingi eins og allir hinir sem eru að fá styrki hérna? Það er 87,8% úthlutunarhlutfall [[Forseti hringir.]]hjá fjárlaganefnd þingsins. Það væri gott ef það væri svoleiðis í öðrum sjóðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil helst segja að þetta fyrirkomulag, að geta sótt um beint til Alþingis, geta allir nýtt sér, það geta allir sent inn umsagnir eins og við þekkjum og sótt um stuðning Alþingis af því að, eins og hv. þingmanni verður tíðrætt um, fjárveitingavaldið er sannarlega hjá Alþingi. Ég er hins vegar sammála honum um gagnsæi þess sem ráðherra er að gera og við höfum einhvern tíma gert tilraun til þess að óska eftir upplýsingum um hversu marga samninga þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneyti var með og reyna að ná eitthvað utan um þetta. En við megum ekki gleyma því að það sem við erum hér að samþykkja fer í gegnum þennan kanal sem hv. þingmaður ræðir um, þ.e. það eru gerðir samningar um þessar úthlutanir. Þær fara ekki bara sisvona til viðkomandi heldur eru gerðir um það samningar og eftirfylgni á auðvitað að vera með þeim eins og öðru sem ráðuneytið gerir sjálft. Okkur getur greint á um hvort þetta fyrirkomulag eigi að vera með þessum hætti eða ekki. Ég hef sagt að mér þykir ástæða til þess að hafa þetta með þeim hætti að hægt sé að sækja um beint til Alþingis, vitandi að það fer þarna inn, vegna þess að ég hef ekki endilega talið jafnræði ríkja í því ferli sem viðhaft hefur verið í ráðuneytum. Það er svo eitthvað sem við getum líka reynt að fá fram sem rökstuðning þegar við köllum t.d. eftir upplýsingum um hverjir eru á samningi og öðru slíku til þess einmitt að reyna að átta okkur á því hvort þetta er með þeim hætti.
Forseti. Hv. formaður fjárlaganefndar segir að allir geti sótt um. Nú er það þannig og var síðastliðið kjörtímabil að þegar styrkbeiðnir bárust frá einstökum aðilum var svarið: Leitið til ráðuneytanna. Því var vísað áfram til ráðuneytanna. Það er það sem allir bjuggust við að væri enn við lýði þannig að væntanlega sóttu þeir um til ráðuneytanna og fengu eða fengu ekki. Við vitum það ekki. Við sjáum það ekki fyrr en það birtist í fjárlögum eða við köllum sérstaklega eftir því, sem er svo sem nægilega óþægilegt upp á það að gera. Ég er hér að tala um gagnsæi þingsins. Það er ekkert aðgengilegt að fara í gegnum einhvern kanal í ráðuneytinu eftir á, eftir að búið er að samþykkja þessar fjárheimildir, af því að í þessum breytingartillögum eru þessar örfáu milljónir til eða frá ekki listaðar upp. Þegar maður les nefndarálitið og les í rauninni fjárlögin þá hefur maður ekki hugmynd um að ætlunin var að setja einhverjar 3 milljónir hingað, 3,5 milljónir þangað o.s.frv. Hvernig á þá ráðuneytið að vita [[Forseti hringir.]]að þær fjárheimildir sem - hvaðan koma skilaboðin um að þessar 5 milljónir eiga að fara í þetta verkefni?
Virðulegur forseti. Á bls. 29 í nefndarálitinu eru þessir styrkir sundurliðaðir en það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta er dálítið víða í skjölunum. Til að ná utan um það þarf maður hreinlega að lesa sig í gegnum allar breytingartillögurnar. Ég er alveg sammála því að við ættum, og kannski gerum við það bara næst, að vera með skjal sem er þá bara fylgiskjal aftast þar sem þetta kemur sérstaklega fram eins og við erum kannski að ræða það þegar við erum að fara yfir það í fjárlaganefnd. Við fengum svör frá nokkrum ráðuneytum og viðbrögð við styrkjum, af því það er rétt hjá þingmanninum að það sem kom inn til okkar sendum við beint á ráðuneytin. Við fengum viðbrögð, ekki við öllu en sumu, sem varð til þess að við ákváðum kannski ákveðið ferli og annað ekki, þ.e. við tókum afstöðu að hluta til byggða á þeim svörum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga og nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar og þar kennir margra grasa. En það er eitt sem veldur mér heilabrotum, sem er kannski mjög gott mál, og það eru breytingar sem verið er að gera á kerfinu í sambandi við grunnlífeyri, að fara úr 25% í 11% skerðingarsveiflu þarna sem sýnir svart á hvítu hversu fáránlegt kerfið sem við erum búin að byggja upp er orðið. Það segir okkur æpandi þá sögu að nú verðum við að fara að gera eitthvað í þessu, þetta gengur ekki upp. Þetta finnst mér hið besta mál en mér finnst vanta inn í fjárlögin að eitthvað sé gert fyrir eldri borgara - eldra fólkið sem hefur byggt upp landið en gerir ofboðslega hógværa kröfu um að í staðinn fyrir að fá 10.000 kr. hækkun fái það 17.000 kr. hækkun, fái hækkun í stíl við launaþróun. Þetta er ekki ósanngjörn eða frekjuleg hækkun. Eldri borgarar hafa beðið um það einu sinni sem tekið hefur verið af þeim undanfarin ár og áratugi. Ég spyr hv. framsögumann á nefndarálitinu hvers vegna í ósköpunum ekkert er gert til að taka á þessum málum og aðstoða eldra fólkið okkar sem biður hógværlega um 7.000 kr. meira á mánuði sem er auk þess rétt samkvæmt lögum vegna þess að miða á við launaþróun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla nú að byrja á því að taka undir með honum varðandi þetta fyrsta pínulitla skref sem við erum að stíga hér, að taka skerðinguna úr 25% í 11% þannig að þetta skili sér sannarlega í vasa þeirra sem í hlut eiga. Það er alltaf það sem við erum að tala um hér varðandi þessar skerðingar í kerfinu. Það er einhvern veginn alveg sama hversu mikið við setjum inn, það skilar sér svo lítið til fólksins. Þetta er sannarlega kerfisbreyting til frambúðar sem skiptir máli í ferlinu eins og kom fram í samtali hv. þingmanns og hæstv. félags- og vinnumálaráðherra hér áðan. Við erum á réttri leið. Við erum að stíga þessi skref og þetta er, eins og komið hefur fram, forgangsmál þannig að við erum vonandi ekki að tala um að þetta sé eitthvað langt inn í kjörtímabilið. Varðandi eldra fólkið þá kom það líka fram hér áðan að eldri borgarar eru sannarlega að biðja um meiri hækkun en gert er ráð fyrir. Það hefur líka verið ágreiningur, eins og við þekkjum, um útfærslu á 69. gr. varðandi almannatryggingarnar. Ég er kannski ekki sú sem sker úr um það hvers vegna sá ágreiningur er fyrir hendi eða öllu heldur af hverju við höfum ekki náð niðurstöðu í því. En þetta er sem sagt niðurstaðan út frá túlkun fjármálaráðuneytisins á þeirri grein. Ég rifja líka aftur upp að sem betur fer tókst okkur að gera mjög góða kerfisbreytingu fyrir eldra fólk árið 2017 og við höfum haldið því áfram. Þarna er, eins og komið hefur fram, hópur fólks sem á um sárt að binda og það er mjög mikilvægt og langbest ef við getum mögulega tekið þær tekjutíundir sem þar eru undir og styrkt þær sérstaklega. En áfram segi ég í því samhengi að peningarnir sem við erum að setja í þetta verða að skila sér, eins og við sjáum hér með eina prósentið og þessa breytingu, að það skilar sér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Jú, það er talað um þessar kerfisbreytingar til eldri borgara, að þær hafi skilað sér til þeirra. En við getum ekki verið að tala um það ár eftir ár vegna þess að það segir sig sjálft að þótt við höfum gert kerfisbreytingar er varða aldraða þá er svo stór hópur aldraðra, allt of stór, sem er kannski að fá einhverjar 220.000 kr. útborgaðar. Við vitum að 220.000 kr. eru ekki neitt í þjóðfélaginu í dag og sérstaklega fyrir þá eldri borgara sem kannski eru á leigumarkaði. Við getum ekki alltaf verið að tala um það sem kerfisbreytingar hafa skilað, við verðum líka að passa upp á að kerfisbreytingarnar haldi verðgildi sínu og skili sér áfram en dragist ekki aftur úr. Það er það sem ég er að velta fyrir mér og líka það - ég kem sennilega að því í ræðu minni. Ég vona heitt og innilega að hægt verði að finna einhvers staðar í þessum breytingum eitthvað sem skilar sér betur til aldraðra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég veit að við erum sammála. Ég veit að við viljum gera vel og við viljum fara sem bestar leiðir að hlutunum. Hænuskref hafa það verið - það var reyndar stórt skref sem stigið var 2017, sannarlega. Síðan hafa þetta verið ákveðin hænuskref og eins og hér hefur komið fram var m.a. samþykktur viðbótarstuðningur til handa þeim sem hafa það hvað verst. Auðvitað á kerfið okkar að bjóða upp á að fólk geti lifað mannsæmandi lífi, það viljum við öll. Við viljum öll útrýma fátækt. Við þurfum væntanlega að gera okkar besta til þess og nálgast málin með þeim hætti að þau úrræði sem við reynum að grípa til skili sér til fólks. Þar hefur mér fundist vera brotalöm, eins og margoft hefur komið fram hér í þessum þingsal. Það sem við erum að setja til fólksins er ekki að skila sér og það á við um mjög marga, ekki bara öryrkja. Við þurfum líka að huga að þeim, eins og kom fram hjá félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra, sem lægst hafa launin á hinum almenna vinnumarkaði.
Virðulegur forseti. Í þessu fjárlagafrumvarpi er fjárveiting sem hefur venjulega verið veitt til að mæta aukinni þjónustuþyngd vegna öldrunar þjóðarinnar, lýðfræðilegra breytinga o.s.frv. Hún er látin falla niður og fer bara í að mæta kostnaði vegna betri vaktavinnutíma. Um leið er aðhaldskrafa sett á sjúkrahúsin. Þetta eru sýnist mér um 500 millj. kr. Mig langar bara að biðja hv. formann fjárlaganefndar um að útskýra fyrir okkur hérna í þessum sal og fyrir þjóðinni allri hvernig hún sér eiginlega fyrir sér að Landspítali – háskólasjúkrahús eigi að geta brúað þetta 1.800 milljóna gat á næsta ári. Stjórnendur spítalans segja að þetta muni óhjákvæmilega bitna á þjónustu sem spítalinn veitir. Er formaður fjárlaganefndar ósammála því? Er hún með einhverja lausn á þessu fyrir stjórnendur? Og ef ekki, hvaða þjónusta telur formaður fjárlaganefndar réttast að sé skert? Hvernig á spítalinn að leysa þetta og hvers vegna hefur ekki verið brugðist við þeim sjónarmiðum sem koma fram í umsögn Landspítalans og voru vel rökstudd? Það væri gott að fá svör við þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég sagði í ræðu minni og vil rifja upp þá hefur þrátt fyrir allt árleg hækkun verið talsverð til Landspítalans og að raungildi nemur hún í kringum 8,6 milljörðum á tímabilinu 2017–2021. Rekstrargrunnur spítalans er þar af leiðandi orðinn 12% hærri að raungildi en árið 2017. Hv. þingmaður hefur kannski ekki tekið eftir því í ræðu minni en ég sagði að við hefðum fengið upplýsingar um að það væru til lyf hjá heilbrigðisráðuneytinu, meira en talið hafði verið. Við þurfum hins vegar að kanna það af því að við vorum búin að fá upplýsingar sem við teljum ekki vera þær sömu og við erum með í höndunum í dag, þannig að það eina sem ég ætla að segja við hv. þingmann er að við ætlum að skoða þetta mál á milli umræðna. Við munum taka það til skoðunar og sjá hvort það er raunverulega fjármagn sem heilbrigðisráðuneytið hefur sjálft eða hvort við þurfum að finna út úr því í nefndinni að öðru leyti.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Það væri gott að fá þá staðfestingu á því frá henni í næstu ræðu að ef þessar heimildir sem hún minntist á og bíða ónýttar duga ekki fyrir reiknuðum raunvexti þá verði þeim fjármunum bætt inn í milli umræðna. Það væri ofboðslega gott fyrir okkur að fá staðfestingu á því. Það gengur auðvitað ekki að ekki sé hægt að fjármagna almennilega úrræði sem eiga að draga úr álagi á heilbrigðisstofnunum án þess að láta svo bara sama fólkið, sem á að njóta góðs af því úrræði, hlaupa hraðar til að mæta niðurskurði einhvers staðar annars staðar. Það gengur ekki að vera að færa álagið bara á milli staða. Við hljótum að vilja bæta rekstrargrunn spítalans til framtíðar og við getum ekki alltaf verið með þessar hörðu aðhaldskröfur og fjársveltistefnu. Ég býst ekki við því að formaður fjárlaganefndar og við hér á Alþingi getum einhvern veginn stöðvað öldrun þjóðarinnar eða stöðvað fólksfjölgun í landinu. Varla viljum við það.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan, að við erum auðvitað að skoða útgjaldasvigrúmið og við þurfum að fara yfir þessar tölur aftur. Það liggur fyrir. Okkur bárust upplýsingar áðan sem við teljum okkur þurfa að fara betur yfir. Ég vil líka ítreka að við erum sannarlega að fara í stórar og miklar aðgerðir sem eiga að vera til þess að létta á Landspítalanum, því mikla álagi sem mikið hefur verið talað um, bæði með því að koma á fót nýjum rýmum í Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Suðurnesja, og það kemur til með að skipta mjög miklu máli fyrir álagið á Landspítalann, og svo erum við að fara í fleira sem ég taldi upp. En ég ítreka aftur að við munum skoða þetta á milli umræðna.
Virðulegi forseti. Nú er útlit fyrir að 2. umr. fjárlaga eigi að fara fram í skjóli nætur. Ég vil því leita atbeina forseta til að komast að því hversu lengi forseti hyggst halda okkur hér til að ræða þetta mikilvæga mál inn í nóttina. Ég verð að segja sú ákvörðun hæstv. forseta Birgis Ármannssonar að hefja 2. umr. fjárlaga klukkan níu að kvöldi á sér ekki fordæmi síðastliðin ár. Mér varð reyndar hugsað til að þess að við hæstv. fyrrverandi forseti, Steingrímur J. Sigfússon, áttum ekki alltaf skap saman en hann má eiga það að hann lét sér aldrei detta í hug að hefja 2. umr. fjárlaga eftir kvöldmat. Þetta er gríðarleg vanvirðing við flutningsmenn nefndarálita. Það er gríðarleg vanvirðing við hlutverk Alþingis sem málstofu að við ræðum fjárlög ríkisins, 2. umr., hérna langt fram á nótt. Ég fer fram á það við forseta að hann upplýsi okkur um hversu lengi eigi að halda okkur hér inn í nóttina.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir að það er ekkert eðlilegt við það að við séum að byrja 2. umr. um fjárlög í skjóli nætur. Annað sem er stórfurðulegt við þessa umræðu er að það er ekki einn einasti ráðherra hérna. Ég spyr: Hvar eru allir ráðherrarnir? Hlupu þeir í felur? Þora þeir ekki að sitja hérna undir 2. umr. fjárlaga? Fyrir utan það eru ekki margir stjórnarliðar hérna inni heldur til að fylgjast með. Þannig að ég spyr, hæstv. forseti, í fyrsta lagi: Hvað eigum við að vera lengi? Í öðru lagi: Ef við eigum að vera hérna fram nótt, er þá von á því að það verði kallaðir til ráðherrar til að vera til svara?
Herra forseti. Ég er að fara að flytja nefndarálit mitt í fjárlagaumræðunni og ég bað um tvo ráðherra til að spjalla við vegna skringilegra fjárlaga og ýmislegs svoleiðis. En mér er tjáð að fyrst það er ekki samkomulag um umræður þá mæti ráðherrarnir ekki, sem mér finnst rosalega skrýtið því að þetta er bara venjuleg umræða; 30 mín. framsaga, ræður o.s.frv. Það er ekkert óvenjulegt að við fáum að tala hérna um fjárlög. En af því að það er ekki eitthvert samkomulag - ég skil þetta ekki. Getur einhver útskýrt það fyrir mér, virðulegi forseti, að ef það er ekki samningur um lok umræðunnar þá einhvern veginn mæta ráðherrar ekki? Hefur það gerst áður? Er það alvanalegt?
Frú forseti. Ég rifjaði upp mér til skemmtunar hvernig 2. umr. fjárlaga var háttað á 146. og 148. þingi þegar við vorum einmitt í sömu tímapressu og núna. Þá reyndar vegna þess að það varð að boða til kosninga á óþægilegum tíma en ekki vegna sjálfstæðrar og meðvitaðrar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar um að búa til tímapressu eins og núna. Þá var nefnilega minni tími til stefnu. Umræðan átti sér stað 22. desember í bæði skiptin, 22. desember er einmitt á morgun, ekki í dag. Hún byrjaði bara á hádegi, byrjaði tíu mínútur yfir tólf árið 2017, þegar hana vantaði 20 mínútur í eitt árið 2016. Það er nefnilega þannig sem við sýnum lýðræðinu virðingu, með því að nota þessa málstofu ekki um nótt heldur að degi til þannig að öll geti tekið þátt, þannig að öll úti í samfélaginu geti fylgst með. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Ég legg til að þessi forkastanlega dagskrá verði endurskoðuð og við hittumst hér í fyrramálið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Við erum að ræða fjárlög, sem er stærsta þingmálið, sem er flaggskip hverrar einustu ríkisstjórnar og að sama skapi er þar verið að leggja línur fyrir framtíðina. Ég verð að segja að það er með nokkrum ólíkindum að ríkisstjórnin, sem hefur búið til þessa tímaþröng sjálf, skuli ekki sýna viðfangsefninu meiri virðingu en það að ætla þingheimi að sitja hér fram á kvöld, fram á nótt til að taka aðalumræðuna um fjárlagafrumvarpið. Síðan, til að bíta höfuðið af skömminni þá eru fyrirsvarsmenn þessarar ágætu ríkisstjórnar ekki viðstaddir þessa umræðu, sem er með miklum ólíkindum. En þetta er svo sem eftir öðru í fari þessarar ágætu ríkisstjórnar: Við eigum þetta, við megum þetta.
Virðulegur forseti. Það er vissulega hægt að taka undir það að við fjöllum hér um eitt stærsta mál þingsins hverju sinni og að við séum kannski að ræða það á óvenjulegum tíma. Það þarf samt ekki að koma neinum á óvart í hvaða aðstæðum við erum. Það hefur verið rætt um það og það var vitað fyrir fram að við myndum ræða fjáraukalögin á undan fjárlögunum vegna aðstæðna, vegna þess hvernig mál lögðust, þannig að það hefur legið fyrir. Það hefur líka verið rætt hér hvernig við högum umræðunni og ekki hefur tekist um það samkomulag, en það hefur verið ákveðinn rammi. Þannig að það ætti ekkert að koma á óvart að við höfum skamman tíma til stefnu. Ég tel að við verðum að nýta tímann vel, og það þarf heldur ekki að koma neinum á óvart, til þess að við getum þá afgreitt málið á kristilegum tíma á morgun.
Virðulegur forseti. Ég tek eftir því að í annað sinn í þessari fjárlagaumræðu er ekki einn einasti stjórnarliði á mælendaskrá. Mögulega er það vegna þess að umræðan byrjar klukkan níu að kvöldi að stjórnarliðar sýna þessari umræðu um sín eigin fjárlög engan áhuga og taka ekki þátt. Ekki veit ég hvaða önnur ástæða gæti legið að baki því að ekki einn einasti stjórnarliði, utan flutningsmanns nefndarálits, sem neyðist auðvitað til þess að koma hérna upp eins og síðast, tekur þátt í þessari umræðu. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason talaði um að þetta væri nú allt saman fyrirséð. Miðað við reynslu síðustu tíu ára þá er það ekki fyrirséð að 2. umr. um fjárlög eigi sér stað svona seint. Það hefur bara ekki gerst síðustu tíu ár. Við höfum alltaf fengið að ræða þetta mál í björtu þó að við séum komin fram á daginn fyrir Þorlák. Þannig að þetta er ekki fyrirséð, virðulegur forseti, og þetta er ekki ásættanlegt.
Heyr, heyr.
Frú forseti. Það er alveg rétt sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason sagði, að það er einmitt ekkert samkomulag um þessa umræðu. Það hefur ekki verið reynt neitt í dag af hálfu stjórnarliða að ná einhverju samkomulagi um þessa umræðu. Það virðist vera sem stjórnarliðar séu vant við látnir við annað en að ná samkomulagi við stjórnarandstöðu um þessa umræðu. Ég held þeim sé alveg sama af því að þau eru ekki hér, eða fæst þeirra. Þetta er lýðræðið. Hér er þessi umræða sem á sér stað um þetta mikilvægasta mál ríkisstjórnarinnar. Það er ríkisstjórnin og það eru stjórnarflokkarnir þrír sem bera ábyrgð á því að við séum að afgreiða þetta núna. Þau tóku ákvörðun um að hafa kosningar í lok september. Þau tóku ákvörðun um að kalla þing ekki saman eftir kosningar. Þau tóku ákvörðun um að draga það í tvo mánuði eftir kosningar að kalla saman þingið til að vinna þetta nauðsynlega mál. Þau bera ábyrgð á því að við erum hér að keyra inn í nóttina þar sem engum ráðherra dettur í hug að vera í þessari mikilvægu umræðu. Hvar eru ráðherrarnir? Hvar eru stjórnarliðar til að taka þátt í þessari umræðu?
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram. Þetta er svolítið í stíl við það sem við höfum séð framan af á þessu þingi, sem er gríðarlegt virðingarleysi meiri hlutans gagnvart minni hlutanum. Það eru sannarlega mikil vonbrigði fyrir okkur, nýja þingmenn, að verða vitni að þessum vinnubrögðum. Það er alveg ljóst að þessi umræða, bara í eðli sínu, og sú staðreynd að hún skuli eiga sér stað 21. desember, er á ábyrgð meiri hlutans. Það er á ábyrgð stjórnarflokkanna, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór yfir hér áðan, að kosningarnar hafi verið svo seint. Það er á þeirra ábyrgð hve seint þingið kemur saman og það er á þeirra ábyrgð að við ræðum þetta svo seint, klukkan er 9 að kvöldi og við erum að fara að ræða þetta. Ég fer fram á að meiri hlutinn, stjórnarflokkarnir, sýni okkur hinum lágmarksvirðingu í þessu og öðru. Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð. Þetta er ekki lýðræðislegt. Þetta er ekki í anda þeirrar lýðræðishefðar sem við höfum hingað til búið við á Íslandi.
Frú forseti. Eins og þetta snýr við mér er málið tvíþætt. Í fyrsta lagi er náttúrlega óboðlegt að ræða þetta mikilvæga mál á næturnar. Við vitum að fleiri þúsund manns horfa á þessa rás og hafa áhuga á að fylgjast með þessari umræðu vegna þess að þetta eru veigamestu lög sem við setjum á hverju kjörtímabili. Þau skipta máli. Þetta snýr náttúrlega bara að virðingu gagnvart vinnuskilyrðum einstakra þingmanna. Ég bendi frú forseta á að ég er sjötti á mælendaskrá, sem þýðir að ég mun tala hér að óbreyttu klukkan fimm í nótt og á svo að mæta á fund hjá allsherjar- og menntamálanefnd klukkan hálfníu og annan utanríkismálafund klukkan hálftíu. Ég er ekki viss um að það verði allt alveg jafn yfirvegað og best hefði verið á kosið. Nú er fyrsti forseti þingsins kominn í frí, væntanlega, og ég legg til að starfandi forseti, sú sem verður starfandi nú á næstu dögum, taki málið upp og ræði þetta að nýju, og það verði sjálfstæð ákvörðun frú forseta að tala við stjórnarandstöðuna um fyrirkomulagið á næstu klukkutímum.
Heyr, heyr.
Virðulegur forseti. Fyrir mig sem nýliða á þingi er fjarvera stjórnarþingmanna í allri umræðu það undarlegasta við vinnubrögðin; þeir sjást hreinlega ekki og það er engin umræða milli stjórnarandstæðinga og stjórnarliða. Það eru eiginlega bara stjórnarandstæðingar sem tala. Annað er: Hvar eru ráðherrarnir? Hvar er fjármálaráðherra? Við vorum að ræða fjáraukann í dag og fjármálaráðherra sást ekki. Nú erum við að fara að tala undir kvöld, klukkuna vantar tíu mínútur í tíu, og fjármálaráðherra sést ekki. Þetta er alveg stórundarlegt. Annað sem er mjög skrýtið er vinnutíminn. Eigum við að fara að ræða þetta mál, fjárlagafrumvarpið, til klukkan hvað? Fimm, sex í nótt? Mikilvægustu löggjöf Íslands á hverju ári, kveðið er á um það í stjórnarskránni. Og svo má lengi telja. Ég er að fara á fund ásamt fleirum í menntamálanefnd, mikilvægan fund, í fyrramálið klukkan hálfátta. Ég fór á fund klukkan tíu í morgun og er enn að, og það virðist vera að tæpur helmingur þingsins mæti í þingsal til að ræða málið. Jú, stjórnarþingmenn mæta á nefndafundi og svoleiðis, en svo hverfa þeir. Það komu ráðherrar hér inn áðan, greiddu atkvæði og fóru svo heim. Þannig gengur það fram og til baka. Ég meina, það mætti gefa stórum hluta þingsins frí. Við myndum bara sjá um þetta hér í þingsalnum, stjórnarandstæðingarnir. Það væri langeinfaldast. Ég vil líka benda á að verið er að tala um betri vinnutími í vaktavinnu. Það eru stórkostleg fjárútgjöld, 1,2 milljarðar sem fara t.d. í hjúkrunarheimilin. Manni dettur í hug: Hver er vinnutíminn hér? [[Forseti hringir.]]En ég óska eftir því, það væri mjög fróðlegt, að a.m.k. fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]verði viðstaddur umræðu um fjárlög. [[Forseti hringir.]]Það væri til bóta.
Hv. þingmönnum er bent á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjárlög þar sem verið er að taka stórpólitískar ákvarðanir, m.a. um niðurskurð til stofnana sem við eigum saman. Þetta eru fjárlög sem hafa verið afgreidd með hraði, hafa verið unnin undir tímapressu. Umsagnarfrestur hefur verið naumur. Það skiptir ofboðslega miklu máli að þetta frumvarp fái mjög mikla rýni og pólitíska umræðu hér á þinginu og þá þurfa ráðherrar auðvitað að vera til svara. Spurningar vakna um ýmis málefnasvið og eðlilegt er að ráðherrar svari spurningum okkar. Svo ég legg til, ef þetta á í alvörunni að vera svona, af því að maður hefur á tilfinningunni að sumir séu einhvern veginn búnir að gefast upp á þessu og farnir, að það verði þá frekar samþykkt fjárheimild til þess að stofnanirnar geti einhvern veginn haldið áfram nú í janúar og að þetta verði svo bara afgreitt þá. Það er ekki hægt að afgreiða fjárlög með svona miklu hraði og það munu bara verða gerð afdrifarík mistök með þessu áframhaldi.
Heyr, heyr.
Frú forseti. Mig langar að taka undir þau orð sem komið hafa fram. Okkur nýliðunum finnst þetta vera alger sandkassaleikur sem er í gangi hérna. Það virðist vera að stjórnarflokkarnir vilji bara helst við stöndum úti á Austurvelli og tölum við styttuna, í stað þess að tala við þingið, tala við meiri hlutann, tala við ráðherrana og hafa hér alvöruumræður um þessi lög. Ekki bara að við séum að tjá okkur, heldur að það sé hlustað, vegna þess að við gætum kannski komið með einhverjar góðar athugasemdir. Mig langar að skora á þingflokksformenn að láta gera hlé á fundi, hittast og semja um ræðutíma og klára þetta.
Heyr, heyr.
Heyr, heyr.
Virðulegur forseti. Þessi umræða um fjárlög í skjóli nætur gerir það að verkum að maður fer að velta því fyrir sér hvort þetta sé ákveðið plott hjá stjórninni, að þeir skammist sín hreinlega svo fyrir fjárlögin að þeir vilji bara ræða þau inn í nóttina, gera það í einhverju næturbrölti. Ég segi fyrir mig að það kæmi mér svo sem ekki á óvart vegna þess að þessi fjárlög eru byggð á gömlu fjárlögunum með smábreytingum og ég held að það sé ekkert til að vera stoltur af yfir höfuð. En þeir segja hérna að vegna þess að það sé ekkert samkomulag um ræðutíma þá þurfi að hafa þetta svona. Ég sé ekki að það hafi neitt með það að gera að byrja umræðuna í björtu. Það hefur ekkert með samkomulag eða neitt að gera, heldur bara vilja ríkisstjórnarinnar varðandi hvenær þessi umræða fer fram. Ég legg til að við frestum henni og byrjum bara þess vegna tíu í fyrramálið. Það væri fínt.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Það er sannarlega rétt sem kom fram í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar hér rétt áðan, það er ekki samkomulag um ræðutímann. Af því er alveg ljóst að í fyrsta lagi er það ekki minni hlutinn sem hefur ekki viljað komast að samkomulagi. Það er meiri hlutinn sem hefur ekki verið reiðubúinn til viðræðna varðandi það. Og það er alveg ljóst að tilgangur þess að halda okkur hérna langt fram eftir kvöldi er ekki sá að ræða fjárlögin heldur að refsa minni hlutanum fyrir að vilja ræða þetta mikilvæga mál. Eins og bent var á hér áðan hefur á undanförnum árum verið jafnvel enn meiri tímapressa í þessu máli, en samt hefur ekki verið talið tilefni til að hefja 2. umr. eftir klukkan átta að kvöldi, eins og gerist hér núna í kvöld. Ég ætla að leyfa mér að telja og vona að fólk hafi einfaldlega ekki alveg áttað sig á því hversu óvenjuleg ráðstöfun þetta er og hversu [[Forseti hringir.]]lítil réttlæting er fyrir þeirri tímapressu sem við erum í. [[Forseti hringir.]]Ég óska eftir því að við getum átt þessa umræðu í góðu tómi [[Forseti hringir.]]þar sem allir geta tekið þátt og gert það af virðingu.
Frú forseti. Af hverju er verið að brjóta alla hefð sem er í kringum umræðu um fjárlög með því að ætla að halda hana í skjóli nætur, að byrja 2. umr. fjárlaga klukkan níu að kvöldi? Af hverju? Og af hverju eru stjórnarþingmenn - ja, ekki í skjóli heldur í felum, eins og þeir hafa verið frá þingsetningu? Mér fannst nú hressileg tilbreyting að sjá þingmann Vinstri grænna stíga í pontu í fyrsta sinn í 19 daga til að tjá sig um stjórnarmál. Það hefur ekkert gerst síðan 2. desember, sem var reyndar líka í fjárlögum. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir er eini þingmaður flokks forsætisráðherra sem hefur tjáð sig efnislega um eitt einasta stjórnarmál það sem af er kjörtímabili. [[Forseti hringir.]]Þetta er sorgleg þróun, frú forseti, og ég vona að hér verði gert hlé á fundi hið snarasta [[Forseti hringir.]]til að við getum unnið hlutina almennilega í fyrramálið.
Forseti. Þetta er klukkutíma framsaga sem maður fær sem er svona klassískt miðað við 2. umr. fjárlaga. Það er ágætt því að ég hef einmitt fullt af segja. Ég hafði áhyggjur af þessari hálftíma ræðu. En það þýðir einmitt að ég er að klára framsöguræðu mína rúmlega 11. 2. minni hluti á líka eftir að vera með sína framsögu og 3. minni hluti og það er að koma nótt og það er bara ekkert rosalega sanngjarnt til að byrja með að framsöguræður séu á nóttunni. Það er bara fáránlegt. Kannski myndi það sleppa ef þetta þetta væri sú eina sem væri núna. En það er tvímælalaust aðstöðumunur fyrir mig sem er að flytja hérna framsöguræðu fyrir 1. minni hluta fyrir miðnætti og aðra sem eru síðan að flytja eftir miðnætti. Það er bara ekki í boði að hafa þetta svona. Það er ekki sanngjarnt að þeir sem eru að flytja framsöguræður sínar hérna í fjárlögum ríkisins upp á 1.000 [[Forseti hringir.]]milljarða þurfi að gera það í skjóli nætur.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þessi umræða kemur mér töluvert mikið á óvart. Það hefur legið fyrir frá því að þing kom saman að okkar biði risavaxið verkefni, að koma saman fjárlögum, fjáraukalögum, tekjubandormum o.s.frv. Það hefur reyndar gengið alveg ótrúlega vel. Nú erum við nýbúin að ljúka fjáraukalögum á mettíma og við stöndum hérna 21. desember og erum í miðju verki við að koma af stað 2. umr. og hefja hana og klukkan var hér rétt orðin níu að kvöldi sem er nú bara mjög hefðbundinn tími. Ég er vanur því á löngum þingferli að þessir dagar geta reynst gríðarlega annasamir fyrir þingið. En nú ber svo við að við erum með örfá mál, venjulega erum við með tugi, jafnvel 100 mál á dagskrá. En það er of mikið fyrir stjórnarandstöðuna að vera hérna fram á kvöld, sömu stjórnarandstöðu og hefur talað fyrir því að hún sé nýbúin að fá jólabónusinn sinn og þá verði menn bara að komast heim þegar klukkan er orðin níu. Ég held að þjóðin eigi annað og betra skilið. Það er ótrúlegt að horfa upp á nýja þingmenn koma spræka inn á þing og gefast bara upp þegar klukkan er orðin níu við þau örfáu mál sem eru á dagskrá.
Frú forseti. Í fyrsta lagi finnst mér það ekki hæstv. fjármálaráðherra til nokkurs sóma að sýna þennan bölvaðan hroka. Hér erum við að ræða mjög mikilvæg mál og verið er að benda á að það er verið að mæla fyrir nefndarálitum um miðja nótt [[Klukkan er …]]á sama tíma og þingmenn þurfa að mæta snemma í fyrramálið. Ég ætla að halda áfram þar sem ég hætti áðan. Forseti þings er frá út árið. Fyrsti varaforseti er veikur, a.m.k. langt að gamlárskvöldi, þannig að nú er sú sem hér situr, frú forseti, annar forseti, sú sem stjórnar fram til áramóta. Ég hlýt þá að óska eftir því að í stað þess að frú forseti sitji hér og hlusti á okkur að hún sýni a.m.k. einhver smá viðbrögð. Hvað ætlar hún að gera? Ætlar hún ekkert að gera? Ætlar hún bara að láta hæstv. fjármálaráðherra hræða líftóruna úr öllum með hroka sínum og leiðindum? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að koma hingað upp til að bregðast við þessari umræðu og því að ekki hafi verið haldnir fundir til að reyna að ná samkomulagi um umræðuna. Sjálf er ég þingflokksformaður Framsóknar og hef setið þessa fundi, m.a. fundi í gær og fund núna fyrir hádegi. Okkur barst líka póstur í gær varðandi tillögu um umræðuna, hvernig væri hægt að haga henni. Því miður náðist ekki samstaða um þetta. [[Gripið fram í.]]Það er rétt. Hins vegar tel ég afar skynsamlegt og geri þá tillögu að frú forseti geri hlé á fundinum á eftir og við setjumst niður og reynum að ná skynsamlegri lausn í þetta mál. Ég held að það sé öllum til haga að við setjumst niður, náum sátt um hvernig við högum þessari umræðu, ekki eingöngu út frá því hvernig við getum fengið það besta út úr umræðunni heldur einnig í ljósi sóttvarna.
Forseti sem hér stendur og stýrir fundi upplýsir það hér með að hún er tilbúin að gera hlé á þessum fundi sé það ósk þingflokksformanna að koma saman til fundar. Hins vegar veit ég ekki annað en að þingforseti sé enn þá starfandi hvað varðar fjarfundi og því er stjórn þeirra funda ekki á höndum þess forseta sem hér talar. En forseti mun láta á það reyna eftir að þessari umræðu um fundarstjórn lýkur að taka stutt hlé, í tíu mínútur eða svo, og kanna stöðuna.
Takk fyrir.
En það eru enn fjórir á mælendaskrá um fundarstjórn forseta. Þar er næstur hæstv. innviðaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson.
Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að trufla það séu þingflokksformenn og forsetar tilbúnir að setjast niður og reyna að finna út úr því hvort ekki sé skynsamlegt að halda hérna áfram. Allir hafa jú vitað mjög lengi að við værum í tímaþröng að klára þessi mál. Nú ætla ég ekki að hljóma eins og gamall maður sem hefur setið hér í 100 ár en ég verð að segja alveg eins og er að ég er búinn að heyra hér raddir stjórnarandstöðunnar í hverju málinu á fætur öðru þar sem þau koma upp og kvarta yfir því að það skorti einhverja aðra úr stjórninni til þess að tala við og jafnvel halda einhverja málaskrá yfir það hverjir mæta hér í púltið og hverjir ekki og tala jafnvel um að klukkan tíu sé komin mið nótt. Ég verð að segja alveg eins og er að á þessum tíma ársins, þar sem er hefðbundið að við séum hér að takast á við þessi stóru mál, er klukkan tíu bara miður dagur. Einu sinni sat sá sem hér stendur í þessum stól milli fjögur og sex um morgun og stýrði fundi einmitt um 2. umr. fjárlaga og mætti síðan á nefndarfund klukkan korter yfir átta daginn eftir og þótti það bara ekki tiltökumál. Og þykir það heldur ekki tiltökumál árið 2021 þótt það hafi ekki verið til eftirbreytni hvernig það var þá. [[Forseti hringir.]] Þannig að ég legg nú til að við höldum áfram þessari umræðu, en ég geri ekki athugasemdir við að menn reyni að finna einhvern samkomulagsflöt á því sé það hægt, af því að tíminn er búinn og áramótin koma og við vitum að við verðum að klára fjárlög. [[Forseti hringir.]]Við vitum það öll.
Forseti. Ég verð nú eiginlega alveg standandi bit eftir þessa innkomu hæstv. ráðherra til að reyna að ná sátt og samkomulagi. Þeir koma galvaskir eins og brennuvargar á gamlárskvöldi með olíuföt til að hella á eldinn. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta er ekki til mikillar eftirbreytni og ekki vænlegt til árangurs. En sem betur fer ætla þingflokksformennirnir að fara að hittast og ræða málin og þessir ágætu herramenn koma þar hvergi nærri. [[Hlátur í þingsal.]]Ég vona að þeir láti okkur í friði og við munum finna út úr þessu sjálf. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það lá við að ég kæmi hér upp og bæri af mér sakir eftir að hæstv. fjármálaráðherra kom hingað í ræðustól. Þvílíkan og annan eins barnaskap og yfirlýsingar hef ég bara ekki heyrt. Ég hélt sannarlega að slíkt tíðkaðist ekki á hinu háa Alþingi. En ég verð að lýsa því yfir að ég er virkilega ánægður að heyra þingflokksformenn stjórnaflokkanna hafi beðið um hlé og að þeir ætli að halda fund. Það sýnir þroska, sem hæstv. fjármálaráðherra sýndi ekki. Ég skal segja það við hæstv. fjármálaráðherra: Ég er til í að sitja hérna í alla nótt og allar nætur. En þá skal hann líka sitja hérna með okkur en ekki sitja einhvers staðar annars staðar eða vera heima hjá sér, eins og hann hefur gert hingað til. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil segja, út af orðum hæstv. fjármálaráðherra, að ég er einn af þessum nýliðum sem eiga að vera að gefast upp hérna um tíuleytið. En ég er ekki að gefast upp. Það sem er furðulegt er þetta: Hvar er ráðherra fjármála í umræðu um fjáraukann og fjárlögin? Hann hefur ekki verið í þingsal. Það hefur verið gegnumgangandi síðan ég byrjaði hér, þann 25. nóvember, að ráðherrar sjást bara ekki í þingsal. Jú, forsætisráðherra talaði hér um þingsályktunartillögu um breytta skipan ráðuneyta Stjórnarráðsins, sem er mjög gott. En málið er að ég er í fjárlaganefnd og við höfum unnið mjög góða og fína vinnu þar í samvinnu, bæði minni hluti og meiri hluti. Ég er líka í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem einnig er töluverð vinna og ég veigra mér ekki við því. Ég get alveg talað hérna til klukkan hálfátta í fyrramálið og farið þá beint á fund í menntamálanefnd. Það er ekkert að því. En það furðulega er að vinnuálagið er greinilega [[Forseti hringir.]]mismunandi milli stjórnarþingmanna og stjórnarandstæðinga. [[Forseti hringir.]]Stjórnarþingmenn vinna í nefndum en láta ekki sjá sig í þingsal. Og það sama á við um ráðherra.
Frú forseti,. Við stöndum hér í sal Alþingis, sem er þessi salur sem ber uppi lýðræðislega umræðu, pólitíska umræðu, bæði fyrir okkur hér en ekki síst fyrir þá sem heima sitja, fyrir almenning, en við störfum fyrir almenning. Ég vil bjóða hæstv. fjármálaráðherra að leggja frá sér gullbikarinn og stíga niður úr því hásæti sem hann er búinn að koma sér fyrir í. Ég óska eftir því að hæstv. fjármálaráðherra prófi að bera virðingu fyrir Alþingi og störfum Alþingis. Hér er löggjafarvaldið. Það er hér sem fjárveitingavaldið er. Og það er þvílík hneisa hvað hann virðist bera ótrúlega litla virðingu fyrir því starfi sem fer fram hérna. Þessi framkoma er algjörlega óboðleg. Nefndarfólk í hv. fjárlaganefnd er búið að vinna myrkranna á milli og óskar eftir því að fá að koma sínum áherslupunktum á framfæri fyrir allra augum en ekki um miðja nótt. [[Forseti hringir.]]Og þessir hæstv. ráðherrar tveir sem koma hérna og [[Forseti hringir.]]berja sér á brjóst fyrir vinnusemi - þetta er beinlínis hlægilegt. [[Forseti hringir.]]Það er verið að tala um virðingu við almenning sem hefur jafnvel áhuga á að vita hvað við [[Forseti hringir.]]erum að gera hérna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég bað um að fjármálaráðherra og forsætisráðherra myndu bregðast við því sem ég hef að segja hérna og ég ætla að byrja á því. Það er nefnilega eitt sem við urðum vör við í fjárlagavinnunni, nokkuð sem maður hefur tekið eftir áður í fjárlagavinnunni, en það var einhvern veginn skýrara núna, kannski af því að það var styttri tími til vinnslu. Það er að fjármálaráðuneytið ræður því einfaldlega hvað hin ráðuneytin fá í fjárheimildir. Ég velti fyrir mér hvort fólk átti sig á því hvað þetta þýðir og af hverju þetta er í rauninni alvarlegt. Við erum ekki með það sem kallast fjölskipað stjórnvald, þ.e. ekki bera allir ráðherrar saman ábyrgð á öllu heldur ber hver ráðherra ábyrgð á sínum málaflokki og þeim verkefnum sem eru undir þeim málaflokki. Hann ber ábyrgð á hluta íslenskra laga, t.d. ber hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra ábyrgð á lögum um almannatryggingar, að verið sé að fylgja þeim. Hann leggur til alls konar verkefni, hugmyndir og framkvæmd á því hvernig á að standa við þau lög. Til þess þarf hæstv. ráðherra fjárheimildir til að uppfylla þau réttindi fólks sem þar standa og eru þar veitt, sem Alþingi samþykkti að skyldu vera réttindi fólks. Þetta á ráðherra að útfæra og standa við. Til þess þarf hann fjárheimildir. En þá skýtur það skökku við að fjármálaráðherra, fjármálaráðuneytið, geti bara skammtað þær, reiknað eftir eigin hentugleika hvaða upphæðum hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra hefur úr að spila til að geta staðið við sinn málaflokk. Það er það sem er skrýtið við þetta. Þess vegna vildi ég ræða aðeins við hæstv. fjármálaráðherra um þetta ægivald hans yfir fjárheimildum allra ráðuneyta, og við forsætisráðherra um þetta fjölskipaða stjórnvald eða ekki fjölskipaða stjórnvald. Hvernig gengur þetta í alvörunni, hvernig virkar þetta í alvörunni? Það getur ekki verið svo að einn af ráðherrunum stjórni því hvað allir hinir hafa til að uppfylla þau skilyrði sem þeir þurfa að standast til þess að geta framkvæmt þau lög sem þeir bera ábyrgð á. Það hlýtur að vera hvers og eins ráðherra að vega og meta hvað þarf til að uppfylla þær kröfur sem eru settar í stjórnarskrá og með lögum hérna á þingi. Þess vegna leggja ráðuneytin fram frumvörp sem eru kostnaðarmetin. Við gerum ráð fyrir því að þessi lagabreyting kosti þetta og hitt af því að við erum að bæta við þjónustu eða draga úr þjónustu eða gera hana skilvirkari eða eitthvað því um líkt, þannig að hún kosti minni pening, hver veit. Það er fullt af möguleikum. Ein af breytingartillögum minni hlutans fjallar t.d. um sálfræðiþjónustu. Það er metið sem svo að hún kosti 900 milljónir, því að þó að Alþingi hafi samþykkt þetta sem lög - NPA-samningarnir eru svona líka - þá hefur fjármálaráðherra ekki ákveðið að láta fjárheimild til fagráðherra til að uppfylla þessi lög. Eftir stendur þá bara fagráðherra sem þarf að uppfylla kröfur og skilyrði um þau réttindi sem fólk hefur þegar það sækir þjónustu sálfræðings, þetta er eitt af líffærunum eins og hjarta og annað og það er borgað fyrir það. En fjármálaráðherra sleppir því einfaldlega að veita fjárheimild í þennan málaflokk. Eftir sitjum við og spyrjum: Vorum við ekki að samþykkja lög um að það ætti að gera þetta? Hvar er fjárheimildin fyrir þessu? Hana er hvergi að finna. Þá þarf minni hlutinn að leggja fram breytingartillögu um það: Fyrirgefið, en þið gleymduð þessu. Úps, æ, æ. Kosningar í september eru hræðileg hugmynd þegar afgreiða á fjárlög fyrir áramót. Auðvitað hjálpar það ekki þegar framkvæmd kosninga klúðrast, en að ríkisstjórn fyrra kjörtímabils taki sér tvo mánuði í að hnoða saman nýjum stjórnarsáttmála og leggi ekki fram fjárlagafrumvarp, sem var tilbúið fyrir kosningar, fyrr en í byrjun desember er á engan hátt ábyrgt. Ég vil taka það fram að fjárlagafrumvarpið var tilbúið fyrir ríkisstjórn fyrir kosningar. Þetta var mjög skýrt í vor þegar við vorum að tala um fjárlög í haust og kosningar og þess háttar. Ráðuneytið sagði við okkur: Fjárlagafrumvarp verður tilbúið til þess að ríkisstjórn geti, strax og kosningum lýkur, sett sitt mark á það. En fjárlagafrumvarp kemur ekki fram fyrr en í byrjun desember. Það er á engan hátt ábyrgt af ríkisstjórninni að gera þetta. Það sem kemur ekki á óvart er að núverandi ríkisstjórn virðist vera algjörlega sama um hlutverk þingsins. Þau taka sér bara fjárveitingavaldið, sem er þingsins, með gríðarlega óaðgengilegu og ógagnsæju fjárlagafrumvarpi, þau smána löggjafarþingið með því að gefa því lítinn sem engan tíma fyrir hin ýmsu frumvörp sem snúa að fjárlögum og öðrum tímasetningarmálum. Afgreiðsla mála í nefndum er að langmestu leyti afplánun þangað til ríkisstjórnin er búin að púsla öllu saman sem hún gleymdi að gera þessa tvo mánuði sem hún var að hnoða saman stjórnarsáttmála. Og hvernig er farið með eftirlitsvaldið? Ja, það er mun flóknara. Ástæðan fyrir þessu öllu er einfaldlega sú að ríkisstjórnarflokkarnir virðast ekki kunna að fara með eða ekki vita hvernig vald virkar, hvernig aðskilnaður ríkisvaldsins virkar. Við erum til að byrja með þingbundið lýðræði samkvæmt stjórnarskrá. Þess vegna erum við með þingkosningar en ekki ráðherrakosningar eða dómarakosningar, ekki eins og í Bandaríkjunum þar sem framkvæmdarvaldið er kosið beint í forsetakosningum. Af því að við erum með þingbundið lýðræði þá þýðir það að ráðherrar eru í raun fulltrúar þingsins í framkvæmdarvaldinu en ekki valdhafar. Ráðherrar bera vissulega ábyrgð, en það þýðir ekki að því fylgi völd. Í stjórnarskránni er þetta orðað svo: „Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum“. Hér er rétt að taka fram að ég er að fjalla um hvernig ráðherrar ættu að fara með framkvæmdarvaldið, ekki hvernig þeir eru búnir að fara með, af því að það er einfaldlega rangt að mínu mati, ekki hvernig það hefur verið túlkað samkvæmt hefð á undanförnum árum og áratugum. Hér er einfaldlega bent á að það er ekki ráðherrans að beita framkvæmdarvaldi samkvæmt eigin geðþótta. Hvernig ætti fyrirkomulagið að vera? Ef gengið er út frá því að við séum þingbundið lýðræði þýðir það að þungamiðja pólitískrar ákvarðanatöku er hjá þinginu. Það þýðir að ráðherrar eru einungis fulltrúar þingsins í faglegri stjórnsýslu. Framkvæmdarvald ráðherra snýst um að fylgjast með því að fagleg stjórnsýsla fylgi þeirri stefnu sem þingið setur og að það sé gert lögum samkvæmt. Ákvarðanir ráðherra snúast um að votta að stjórnsýslan hafi fylgt öllum kúnstarinnar reglum sem þingið setur með lögum til þess að takmarka mörk framkvæmdarvaldsins. Framkvæmdarvaldið má nefnilega bara gera það sem lög segja og ekkert sem lög leyfa ekki sérstaklega. Þess vegna skulu ráðningar í embætti vera byggðar á faglegum sjónarmiðum en ekki pólitískum. Þess vegna var Landsréttarmálið t.d. svo alvarlegt. Ef það væri í alvörunni þannig að þingið væri þungamiðja pólitískrar ákvarðanatöku og ráðherrar væru fulltrúar þingsins í faglegri stjórnsýslu - ég myndi vilja nefna þá njósnara þingsins í rauninni - þá væri framkvæmd eftirlits þingsins með allt öðrum hætti. Eftirlit þingsins snýst um eftirlit með ráðherra og ábyrgð hans. En ábyrgð ráðherra er einmitt vel útskýrð í 6. gr. laga um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963: „Hver ráðherra ber ábyrgð á stjórnarerindum þeim, sem út eru gefin í hans nafni, nema ákvörðun sé án hans atbeina tekin af undirmanni, sem til þess hefur heimild samkvæmt venju, eða eðli máls, eða starfsmaður hafi vanrækt að leggja erindi fyrir ráðherra. Ráðherra verður þó einnig sóttur til ábyrgðar fyrir þvílíkar ákvarðanir, ef honum hefur verið um þær kunnugt og hann hefur látið þær viðgangast án þess að gera viðeigandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir þær.“ Þetta þýðir ekki að ráðherra taki sjálfur ákvörðun heldur að ákvörðun hans sé faglega framkvæmd. Hér er rétt að gera greinarmun á pólitískri ákvörðun og geðþóttaákvörðun ráðherra. Séu mál faglega undirbúin getur oft verið fleiri en einn möguleiki á úrlausn mála. Fyrir því geta verið einfaldar ástæður þar sem matskenndir þættir eru oft mótsagnakenndir. Á úrlausn máls t.d. að gæta að friðhelgi eða gagnsæi? Vega byggðasjónarmið meira en skilvirkni? Eru umhverfissjónarmið mikilvægari en orkuöryggi eða öfugt? Fagleg stjórnsýsla býður ráðherra upp á greiningu á þeim þáttum sem skipta máli í hvert sinn. Sú greining gerir ekki upp á milli andstæðra sjónarmiða heldur rökstyður kosti og galla hvers sjónarmiðs sem er í boði. Þegar ráðherra velur úr slíkum kostum er ákvörðun ráðherra pólitísk. Það er pólitík að velja orkuöryggi umfram umhverfissjónarmið, eða öfugt, sem dæmi. Slík ákvörðun getur krafist þess að ráðherra axli pólitíska ábyrgð. Þegar ráðherra fer hins vegar gegn þeim valkostum sem fagleg greining byggist á er um geðþóttaákvörðun að ræða. Augljósasta dæmi slíkra ákvarðana eru ákvarðanir fyrrverandi dómsmálaráðherra í Landsréttarmálinu eða fyrrverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í Samherjamálinu. Aðalatriðið er að ef ráðherrar eru fulltrúar þingsins í faglegri stjórnsýslu þá eru þeir í raun eftirlitsaðilar fyrir þingið innan framkvæmdarvaldsins. Ráðherrar taka vissulega pólitískar ákvarðanir en þær eru allar byggðar á aðgengilegri faglegri greiningu sem ráðherra á að hlakka til þess að greina þinginu frá, hlakka til þess að koma og gera grein fyrir þeim faglegu valkostum sem eru í boði. Lög um opinber fjármál snúast um þetta frá A til Ö, um valkostagreiningu, forgangsröðun og gegnsæi, eins og segir í grunngildunum. Þau snúast um kostnaðargreiningu og um ábatagreiningu. Þetta snýst allt um fagleg vinnubrögð. Ráðherra ætti miklu oftar að hlakka til að koma til þingsins til að segja frá því sem stjórnsýslan er að gera. Þannig væri ráðherra að leita svara vegna eftirlits þingsins gagnvart störfum ráðherra í stað þess að reyna að forðast eftirlitið, vegna þess að eftirlit þingsins snýst ekki um pólitískar ákvarðanir ráðherra heldur hvort faglega hafi verið að þeim staðið. Sá ráðherra sem beitir geðþóttavaldi, hins vegar, ætti að hræðast þingið mjög mikið. Það er ástæða fyrir því að við erum með lög um vernd uppljóstrara. Brjóti ráðherra á hinu faglega ferli ætti að hlakka í stjórnsýslunni að tilkynna þinginu um slíkt. Þannig skapast jafnvægi sem núverandi fyrirkomulag ráðherraræðis setur verulega úr skorðum, af því að meiri hluti þingsins eftirlætur allt vald til ráðherra sinna og ver svo geðþóttavald þeirra fyrir öllu eftirliti. Núverandi fyrirkomulag er afurð margra áratuga gamalla hefða og venja. Það er fyrirkomulag hentisemi frekar en nokkurs annars. Sú hentisemi hefur fært okkur frá því hvernig ríkisvaldið ætti að starfa, yfir í „hentugra“ fyrirkomulag fyrir ráðamenn. Ekkert á hins vegar að vera hentugt fyrir valdhafa, ekki neitt. Þau sem fara með völd eiga alltaf að þurfa að hafa mjög mikið fyrir því að beita valdi, vegna þess að vald spillir. Stór hluti af ástæðunni fyrir því að við höfum haft mikið fyrir því að ná valdi af einráðum, sem beita valdi eftir mjög miklum hentugleika, er að við vitum að skaðinn af slíku fyrirkomulagi er gríðarlegur. Mannkynssagan er troðfull af slíkum dæmum. Á sama tíma er mannkynssagan með jafn margar sögur um hvernig slíkir valdníðingar komust til valda. Vítin eru þarna til þess að varast þau og oft má kenna afskiptaleysi um, afskiptaleysi sem lýsir sér í þeirri meðvirkni að „mitt fólk“ geti nú ekki gert svona og að gagnrýni sé bara pólitískt prjál. Þannig hljómar vörn þeirra sem hagnast af geðþóttanum ítrekað. Ef hin gagnrýniverða ákvörðun ráðherra var bara pólitísk en ekki byggð á geðþótta, er ekkert að óttast. Þá þarf bara að standast traust eigin stuðningsmanna og mögulega afleiðingar samkvæmt almennum kosningum. Þess vegna hentar svo vel að útmála alla gagnrýni sem pólitíska en ekki málefnalega. Þannig sleppa þau sem fara illa með vald. Það er erfitt að vinna faglega. Það kostar orku og pening. Það kostar tíma. Það er sérstaklega erfitt í fordæmalausum aðstæðum og mikilli óvissu. En það er einmitt erfitt af því að einfalda leiðin er skaðleg. Við vitum það. Það er ekki auðvelt að birgja alla brunna áður en börnin detta í þá. Það er erfitt að sjá fyrir mistök og slys geta gerst. Það getur komið fyrir alla að botninn verði eftir suður í Borgarfirði. Þeir sem reyna að gera hlutina vel og vandlega verða hins vegar síður fyrir því. Ég segi þetta einmitt með öllum þeim tilvísunum í lög um opinber fjármál sem ég hef fjallað um ítrekað á undanförnu kjörtímabili í allt of mörgum nefndarálitum án þess að nokkuð hafi gerst hvað það varðar. Ég vil vekja athygli á styrkveitingum fjárlaganefndar sem ég tel vera tímaskekkju, gríðarlega tímaskekkju. Í nefndaráliti mínu er listi af verkefnum sem meiri hluti fjárlaganefndar ákveður að styrkja og verkefnum sem hann ákveður að styrkja ekki. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir tillögur um styrki til 43 mismunandi aðila eða verkefna og alls bárust fjárlaganefnd 41 umsókn um styrki frá aðilum, sem ég tel upp í álitinu. Það er merkilegt að það eru aðeins fleiri styrkir sem meiri hlutinn ákveður að veita. Ástæðan fyrir því er smá yfirsjón eins og t.d. skortur á fjármagni fyrir NPA-samningana þar sem ríkisstjórnin bætti við 220 milljónum en ekki 320, eins og hefði átt að gera. Ráðuneytið vissi ekkert, hélt að 220 milljónir væru alveg nóg en meira að segja 100 milljónir í viðbót við það er ekki nóg heldur. Svo eru ýmis önnur verkefni hérna eins og björgunarbátar, viðhald, annar björgunarbátur og eitthvað svoleiðis og sóknaráætlanir sem ekki var sérstaklega sótt um svo ég hafi séð og þess háttar. Í 42. gr. laga um opinber fjármál er fjallað um styrkveitingar. Þar er heimild fyrir ráðherra til þess að veita tilfallandi styrki og framlög til einstakra verkefna í þeim málaflokkum sem ráðherra ber ábyrgð á. Þetta vísar aftur til upphafsorða minna um það að ráðherra ber ábyrgð á sínum málaflokki og væntanlega þá sínum fjárheimildum sem fjármálaráðuneytið virðist bara skaffa honum, þetta er svona vasapeningur: Gjörðu svo vel. Þú færð svona mikinn vasapening til að gera allt sem þú berð ábyrgð á. Okkur er alveg sama hvað það kostar, þú færð bara þennan pening, hvorki meira né minna. Engin kostnaðargreining, ekki neitt. Samkvæmt heimildinni í 42. gr. á ráðherra sérstaklega að gæta að jafnræði, hlutlægni, gagnsæi og samkeppni og gera grein fyrir útgjöldum vegna slíkra styrkja í fylgiriti með frumvarpi til fjárlaga. Þar eru styrkirnir skilgreindir á þann hátt að framlög samkvæmt þeim skulu „háð skilyrðum um fullnægjandi skýrslugjöf um framvindu verkefna og reikningsskil“. Þegar um er að ræða slíka styrki sem meiri hluti fjárlaganefndar veitir eru engar slíkar reglur eða kvaðir gagnvart þeim sem fá slíka styrki. Eins og kom fram í andsvörum við hv. formann fjárlaganefndar þá fara þessir styrkir inn í það ferli sem ráðuneytin og ráðherra sér um, en gagnsæið og jafnræðið sem á að ríkja er ekkert. Það er ekkert umsóknareyðublað eða umsóknarferli. Það er enginn stór takki á vefsíðu þingsins þar sem stendur: „Sæktu um styrk til fjárlaganefndar“. Það veit enginn að það er hægt að sækja um styrk nema þeir sem þingmenn segja þeim kannski að senda inn beiðni. Á síðasta kjörtímabili var reynt að koma upp því verklagi sem lýst er í lögum um opinber fjármál, að þegar það kæmi styrkbeiðni væri sagt: Nei, fjárlaganefnd tekur ekki við svona styrkbeiðnum. Það er ráðherra sem tekur við þeim. Vinsamlegast talið við ráðherra. Styrkbeiðnin er beinlínis send áfram til ráðuneytis. Núna er allt í einu ákveðið, án þess að láta kóng eða prest vita, að fjárlaganefnd taki við svona styrkbeiðnum. Það kom mér rosalega á óvart. En þegar ég pæli aðeins betur í því þá hefði ég átt að giska á það fyrir fram miðað við fyrirkomulag nefndarinnar. Með þessu fyrirkomulagi er meiri hluti fjárlaganefndar einfaldlega að lýsa yfir vantrausti á ráðherra til þess að fara með þær fjárheimildir sem þingið samþykkir. Það er ekkert jafnræði. Það er engin hlutlægni. Það er ekkert gagnsæi, eins og sést greinilega í áliti meiri hluta þar sem ekki er ítarlega gerð grein fyrir því um hvaða fjárheimildir er að ræða. Það þýðir óútskýrð aukafjárheimild í málaflokki ráðherra. Afleiðingin af því er þá sú að ráðherra fær einfaldlega bara auknar fjárheimildir án þess að vita í raun í hvað þær fjárheimildir eiga að fara. Það þýðir að ráðherra getur notað þær fjárheimildir í verkefni innan hvers málaflokks eins og honum sýnist, en ekki samkvæmt þeim lista sem meiri hluti fjárlaganefndar sýndi í fjárlaganefnd, í hvað þessar fjárheimildir ættu að fara. Það er einfaldlega ekkert aðgengilegt í nefndaráliti meiri hlutans. Kannski er svo flókið að finna það, ég finn það alla vega ekki. Ég get alveg borið við blindu, það getur vel verið að ég sé alveg rosalega blindur á þetta, en þetta er ekki aðgengilegt þegar allt kemur til alls. Við höfum alveg upplifað það áður að það hefur vantað útskýringar á fjárheimild sem þingið samþykkti og ráðherra gerði bara eitthvað annað við peninginn. Það eru fordæmi fyrir því, það gerðist á síðasta kjörtímabili. Ef meiri hluti fjárlaganefndar vill endilega veita styrki til einstakra verkefna út um allt land, eins og ráðherra er heimilt samkvæmt lögum um opinber fjármál, verður nefndin að gefa út skýrar reglur um hvernig er sótt um og hvernig á að gera grein fyrir notkun þeirra fjárheimilda. Það er alveg skýrt að þingið getur veitt svona styrki, enda er þingið með fjárveitingavaldið. Við skulum hafa það í huga. Það þarf bara að gera það rétt ef það á að gera slíkt yfirleitt. Það er nefnilega ekki alltaf þannig að það þurfi að gera það sem má gera. Það er ekki nauðsynlegt. Það er hægt að beina þessu í faglega ferlið, eins og lög um opinber fjármál kveða á um. Ég gagnrýni þessar ákvarðanir meiri hlutans harðlega. Hversu góð sem þessi verkefni eru þá eru þetta óásættanleg vinnubrögð. Mig langar að nefna örstutt hérna eina af lagfæringum meiri hlutans, sem er annað en styrkveiting, vegna NPA-samninganna. Samningar um notendastýrða persónulega aðstoð eru veittir samkvæmt lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði þeirra laga veitir ríkissjóður mótframlag til sveitarfélaga vegna þessara samninga sem skulu vera á árinu 2018 allt að 80 samningar og síðan fer fjöldinn stigvaxandi til ársins 2022, 172 samningar. Lögin eru rosalega skýr um þetta, þetta margir samningar eiga að vera í boði. En hvað gerist í framkvæmd? Þingið samþykkir fjárheimild til þess að fjármagna þennan fjölda samninga, eða réttara sagt segir ráðuneytið við þingið að þessi fjöldi samninga kosti bara þetta mikið: Gjörið svo vel, samþykkið þetta. Almennt séð ættum við að treysta þeim útreikningum nema hvað að reynslan sýnir að við eigum ekki að treysta þeim af því að það hefur ítrekað vantað upp á, ítrekað verið færri samningar gerðir en lögin kveða á um að ríkið eigi að greiða framlag með. Sveitarfélögin hafa verið rosalega skýr með þetta. Það eru biðlistar um þessa samninga og sveitarfélögin eru tilbúin til að fjármagna þá en þau fá ekki mótframlag frá ríkinu og geta þar af leiðandi ekki fjármagnað samninginn í heild sinni. Í mörgum öðrum verkefnum hins opinbera, ég nefndi Hefjum störf og ýmislegt varðandi rekstur heilbrigðiskerfisins, samþykkir þingið fjárheimildir. Þingið samþykkir t.d. fjárheimild fyrir lyfjakaupum samkvæmt því mati sem heilbrigðisráðuneytið gerir, eða réttara sagt fjármálaráðuneytið ákveður það þegar allt kemur til alls að þetta verði fjárheimildin til að kaupa lyf. En það hefur ítrekað verið vanmat. Og hvað gerist? Það er ekki hætt að kaupa lyf bara í október af því að fjárheimildin er búin, það er haldið áfram að kaupa lyf út árið og svo er komið með fjáraukalagafrumvarp í lok ársins fyrir aukaupphæðinni sem lyfin kostuðu í október, nóvember, desember, eða eitthvað svoleiðis. Allt í lagi. Ég skil það, að sjálfsögðu myndi þingið samþykkja eitthvað slíkt, en hluti af þessu er að það á að koma með þetta til þingsins fyrir fram, að það þurfi aukafjármagn út árið til að kaupa lyfin. Við sjáum muninn einmitt miðað við NPA-samninga. Þarna er skýrt kveðið á um 172 samninga. Gjörið svo vel, hér er fjárheimildin til að dekka þá. En þegar fjárheimildin í þessum málaflokki klárast þá er ekki klárað að semja um það marga samninga, 172 samninga, ég held að þeir séu tæplega 100, sem gert er ráð fyrir á næsta ári. Þeir aukasamningar sem lögin kveða samt á um að ríkið eigi að greiða með eru ekki fjármagnaðir og það er ekki komið í lok árs og sagt: Heyrðu, þessir samningar kostuðu meira en við áætluðum. Við fjármögnuðum þá samt að sjálfsögðu af því að það er í lögum þannig að við þurfum aukafjárheimild fyrir því. Það er ekki gert heldur er því bara sleppt að fjármagna þá alveg út árið. Það er rosalega skrýtið. Ég velti því fyrir mér og langar að spyrja hæstv. ráðherra um þetta atriði: Hver ákveður hvort það eigi að halda áfram að sinna þessum verkefnum, að kaupa lyf þrátt fyrir að fjárheimildin sé búin? Hver ákveður að hætta að fjármagna NPA-samninga? Hver ákveður hvort á að gera; að hætta að fjármagna þá eða halda því áfram? Ég átta mig ekki á því. Þingið samþykkti verkefnið Hefjum störf fyrir 4,3 milljarða. Það áttu að vera sumarstörf fyrir nemendur og eitthvað fleira. Sú fjárheimild passar nokkurn veginn. Maður reiknar 7.000 sinnum 300.000 kr., það dugar í tvo, þrjá mánuði, það fer eftir hversu háar atvinnuleysisbætur viðkomandi er með. Það dugar yfir sumarið. Frábært. En svo er allt í einu ákveðið að halda þessu verkefni áfram án þess að spyrja þingið. Það er 6,1 milljarður í viðbót í fjárheimildir og 3,4 milljarðar í viðbót í fjárlögum fyrir árið 2022 einhverra hluta vegna. Af hverju var ekki ákveðið að hætta þessu alveg, eins og með NPA-samningana, þegar fjárheimildin var búin? Hver ákveður það? Hver ræður því? Hver ræður því að fjármagna ekki fleiri NPA-samninga? Það hlýtur að vera ráðherra sem ber ábyrgð á því. Er það pólitísk ákvörðun byggð á faglegri stjórnsýslu eða er það geðþóttaákvörðun? Ég sé ekkert sem liggur fyrir framan mig um það hvernig á að taka þá ákvörðun. Það er ákvæði í stjórnarskrá um að ekki skuli greiða neitt nema fjárheimild sé til fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ef það er ákvæðið sem er notað sem rök fyrir þessu þá á að sjálfsögðu ekki að halda áfram að borga fyrir verkefnið Hefjum störf eða borga fleiri lyf nema það sé komið og sagt: Okkur vantar aukafjárheimild. En það er ekki gert - nema stundum. Það er rosalega skrýtið. Það verður að spyrja hver ber ábyrgð á þessu því að þolendur vegna þessarar ákvörðunar hljóta að eiga réttmætar væntingar um þessa þjónustu. Hver ætlar að svara þessu? Er það fjármálaráðherra? Er það félagsmálaráðherra með NPA-samningana? Var það félagsmálaráðherra sem ákvað að fjármagna ekki fleiri samninga? Væntanlega ekki því að hann fær ekki að ráða því hvaða fjárheimildir hann fær. Það er fjármálaráðuneytið. Er það stjórnsýslan? Er þetta fagleg ákvörðun? Er þetta vísun í stjórnarskrána? Við megum ekki borga meira, Alþingi ákvað þetta. Ef það er málið, hvað með öll hin málin þar sem það er ekki gert? Hver ætlar að bera ábyrgð á þessu og hvernig ábyrgð er þetta? Er þetta pólitísk ábyrgð? Er þetta misnotkun á valdi? Breytingartillögur ríkisstjórnarinnar eru áhugaverðar af mörgum ástæðum. Það bætast rúmir 15 milljarðar kr. við, einungis rúmum hálfum mánuði eftir að fjárlagafrumvarpið er lagt fram. Upphæðin er svo lækkuð niður í rúma 13 milljarða kr. með tilfærslu úr varasjóði, eða eins og það er orðað „breytt umfang almenna varasjóðsins - 1.700,0“. Einnig er tilfærsla frá gjaldahlið í sjóðsstreymi úr Kríu upp á 2 milljarða kr. Á móti kemur svo tilfærsla á markaðsleigu fyrir Háskóla Íslands upp á tæpa 2 milljarða kr. Mjög skrýtið allt. Upphæðir á stærðunum breytast, sem þýðir í rauninni að það eru 15 milljarðar í viðbót ef maður „nettar“ þetta aðeins út. Stærsti útgjaldaliðurinn þarna er einmitt Hefjum störf, merkilegt nokk, eins og var í fjáraukalagafrumvarpinu. Ég er svo sem búinn að fara yfir það verkefni, ég ætla ekki að þreyta fólk með því að fara yfir það aftur. Önnur stærsta talan í breytingartillögum meiri hlutans eru rúmir 1,9 milljarðar kr. til Háskóla Íslands. Það er hins vegar fjármagn sem fer úr einum vasa í annan þar sem er verið að færa til fasteignir í félag sem innheimtir svo markaðsleigu af Háskólanum. Þetta eru þá fjárheimildir til þess að vega upp á móti því. Mjög áhugavert. Ég skil alveg þessa tilfærslu í markaðsverð, það er til að vita betur um ákveðinn viðhaldskostnað og að gera upp eins og stofnefnahagsreikningurinn á að vera o.s.frv. Þá finnst mér áhugavert að pæla í kirkjujörðunum, þær eru enn þá mjög skrýtnar. Það kom loksins svar um þær. Það er engin skuldbinding á þeim, sem þýðir að við getum væntanlega sagt upp þeim samningi án þess að skila jörðunum aftur því að það er engin skuldbinding á þeim. Samningurinn er bara sjálfstæður. Fjórði stærsti útgjaldaliðurinn í tillögum ríkisstjórnarinnar eru endurgreiðslur vegna rannsóknar og þróunar samkvæmt uppfærðri áætlun Rannís. Þetta er liður sem Ríkisendurskoðun hefur vakið athygli á að er varhugaverður vegna möguleika á endurgreiðslum vegna kostnaðar sem ætti ekki að teljast falla undir skilyrði rannsóknar og þróunar. Þetta er einfaldlega liður, eins og Ríkisendurskoðun orðar það svona óbeint í minni túlkun, þar sem er mjög góður möguleiki til að svíkja undan skatti. Ekkert flóknara en það. Ég gagnrýndi á vissan hátt einmitt þennan lið, þegar hann var stækkaður hérna um árið, að þá fór hann langmest til stærstu fyrirtækjanna. 14 stærstu fyrirtækin sem tóku 90% af öllu aukafjármagninu sem var sett í þetta, eitthvað svoleiðis, bara eftir minni. Það hefði verið miklu gagnlegra að mínu mati að nýta þetta fjármagn í grasrótaruppbyggingu, ekki endilega til fyrirtækja sem eru orðin stöndug þó að þau stundi enn þá rannsóknir og þróun, heldur einmitt til þeirra fyrirtækja sem eiga allt undir því að þeirra rannsóknir og þróun gangi upp og þau búi til stöndugt og spennandi verkefni í framtíðinni. Aðrar athyglisverðar tillögur eru t.d. að ársreikningaskrá verði gerð gjaldfrjáls, sem er samkvæmt frumvarpi Pírata sem ráðherra bætti við í sínar lagabreytingar á síðasta kjörtímabili. Áhugavert er að það hafi gleymst í fjárlagagerðinni. Það er hálfur milljarður króna sem fer í kostnað vegna breytinga á Stjórnarráðinu af því að það þurfti að búa til aukaráðherra og -ráðuneyti til þess að „fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu“. Þetta er rosalega skrýtið þegar við erum með fyrirkomulag þar sem hver ráðherra ber ábyrgð á sínum málaflokki, sínum lögum og enginn annar. Er ráðherra ekki með fulla yfirsýn yfir þau mál sem hann ber ábyrgð á? Vissulega hefur verið bent á að sum verkefni ná til margra ráðuneyta en það er stundum af mjög mikilvægri ástæðu, til að samfellan í verkefninu sé ekki á sömu hendi, t.d. að meta umhverfisáhrif og ákveða framkvæmd. Þetta eru tveir pólar sem hafa ekki sama markmið. Ef það er vilji ráðherra að þessi ákveðna framkvæmd skuli vera gerð þá er freistnin til að láta umhverfismatið ekki standa í vegi fyrir henni einfaldlega of mikil. Ég er ekki að segja að hvaða ráðherra sem er falli í þá freistni. En möguleikinn er til staðar að það geti gerst og við eigum að reyna að forðast þannig aðstæður til þess að reyna að halda hlutlægni. Síðan þarf víst að bæta bændum upp verðhækkun á áburði um 700 millj. kr. Það er áhugavert. Vaxtabótakerfið minnkar svo um 400 millj. kr. til samræmis við raunútgreiðslu bóta, sem er skýrt merki um úreldingu þess kerfis án þess að tekin sé pólitísk ákvörðun um slíkt. Er það pólitísk ákvörðun þegar það er einfaldlega ákveðið að fjármagna það ekki? Á ekki stefnumörkunin að vera hérna á þingi? Þá veltir maður fyrir sér: Myndi það breyta einhverju að setja aukapeninga í þetta? Ég held ekki því að það á eftir að uppfæra öll viðmið, lágmörk o.s.frv. í lögum, þannig að það er ekki víst að það fjármagn myndi duga. Þá er búið að sleppa því að uppfæra samkvæmt verðlagsþróun o.s.frv. til þess að úrelda kerfið einhvern veginn „organískt“, án þess að taka neina ákvörðun um það. Það er mjög spes. Tillögur meiri hlutans benda skýrt á hversu mikill losaragangur er á fjármálum þessarar ríkisstjórnar. Stórir liðir gleymast eða eru hunsaðir, og skortur á gagnsæi fyrir umsagnaraðila er gríðarlegur. Staða opinberra fjármála, fyrir þing og þjóð, er í verra ástandi núna en hún var fyrir setningu laga um opinber fjármál. Þá voru fjárheimildir einstakra aðila a.m.k. skýrar. Nú veður framkvæmdarvaldið hins vegar yfir fjárveitingavaldið sem á að liggja hjá Alþingi og stjórnarmeirihlutinn leyfir því að gerast. Það tók kannski einhver eftir kaflaheitunum í nefndarálitinu, ég bendi á þau. Þetta er svona gáta, það er vísbending í nefndarálitinu hverju sú gáta tengist þannig að svarið liggur einhvers staðar í textanum. Næsti kafli heitir einmitt: Vefðu utan um það grænum blöðum. Stjórnvöld settu sér sjálfstætt markmið um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Það markmið virðist hafa verið sett án þess að ríkisstjórnin hafi hugmynd um hvernig á að ná því markmiði. Markmiðið um 55% samdrátt var sett á síðasta ári, rétt fyrir afgreiðslu nýjustu fjármálaáætlunarinnar. Til þess að bregðast við þeirri stefnubreytingu var bætt við 1 milljarði kr. í fjárheimildir málaflokks loftslagsmála til tíu ára. Samtals 10 milljarðar, einn á hverju ári, ekki aukalega eins og sumir virtust túlka það, að það væri 1 núna og bætt við öðrum næst þannig að þeir yrðu 2 o.s.frv. Þetta er ekki þannig stigvaxandi. Það þýðir að heildarútgjöld málaflokksins eru 13 milljarðar kr. á næsta ári. Það verður að setja spurningarmerki við þá fjármögnun, því að fyrra markmið Íslands var 40% samdráttur í losun ásamt Evrópulöndunum og Noregi. Okkar hlutdeild í þeirri samvinnu var að ná 29% samdrætti í losun á Íslandi. Samtals myndu öll löndin ná 40% samdrætti af því að sum næðu meiri árangri á meðan önnur þyrftu ekki að leggja eins mikið af mörkum. Ákvörðun um 55% sjálfstæðan samdrátt, samkvæmt stjórnarsáttmála, óháð því hversu miklu við þurfum að ná í samstarfi við Evrópu og Noreg er því talsvert metnaðarfullt skref miðað við fyrri áætlanir ríkisstjórnarinnar. Sérstaklega ef á bara að fjármagna þau verkefni með 1 milljarði kr. aukalega, því að fjármögnun á eldra markmiði um 29% samdrátt kostaði 12 milljarða kr. á næsta ári. Það þýðir að annaðhvort var byrjað á dýru verkefnunum til þess að minnka losun eða að kostnaðaráætlunin er röng, annaðhvort of há fyrir fyrra markmið, sem virðist ekki vera raunin, eða seinni kostnaðaráætlunin fyrir hærra markmið um samdrátt á losun er of lág. Ef kostnaðarmatið er rangt, og þá væntanlega of lágt, þá nást augljóslega ekki sett markmið og þá verðum við að spyrja okkur hvort það sé verið að reyna að plata okkur. Hverjum á að kenna um ef við náum ekki settum markmiðum? Í umsögn Ungra umhverfissinna er minnst á skýrslu Sameinuðu þjóðanna: „… fjármögnun til loftslagsaðgerða þarf að vera a.m.k. 4% af VLF samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna um takmörkun hnattrænnar hlýnunar við 1,5 gráðu frá iðnbyltingu“. Væntanlega að meðaltali fyrir öll lönd, en kannski þurfum við minna. Þegar við setjum sjálfstætt markmið um 55% samdrátt þá ættum við ekki að þurfa minna, myndi maður áætla. En það er nauðsynlegt að fjalla nánar um þá áskorun sem loftslagsváin er, bæði út af sjálfstæðu markmiði ríkisstjórnarinnar og vegna umfangs vandans. Þó nokkrar deilur hafa verið í samfélagsumræðunni um hver vandinn sé í raun og veru og hvort þetta sé yfirleitt vandamál eða ekki. Það er skiljanlegt að mörgu leyti því að vísindin hafa ekki verið eins nákvæm og við myndum kannski vilja þegar um svona umfangsmikið verkefni er að ræða. Það er auðvelt að gagnrýna einstök atriði og greiningar fyrir að vera ónákvæmar. Það er auðvelt að benda á að jörðin var einu sinni miklu hlýrri og alls konar staðreyndir sem líta út fyrir að skipta máli fyrir þessa umræðu. Það er mikilvægt að bera virðingu fyrir efasemdunum, að hlusta á þær og svara þeim skipulega. Það er hins vegar líka mikilvægt að hlusta á skýringar og gagnrýna þær á málefnalegan hátt. Það er oft notað sem rök í umræðunni að vísindasamfélagið sé almennt sammála þeim niðurstöðum að aukinn koltvísýringur í andrúmsloftinu á undanförnum áratugum sé af mannavöldum. Það eru auðvitað ekki sjálfgefin rök, að af því að meiri hlutinn segir það þá sé það þannig. Á sama hátt er það heldur ekki satt að af því að nokkrir vísindamenn séu ósammála milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál sé ekkert til sem heitir hnattræn hlýnun. Stundum eru það þau fáu sem mótmæla hisminu sem hafa rétt fyrir sér. Við þekkjum það t.d. mjög vel í Pírötum. En þegar vel er að gáð þá standast vísindin um loftslagsmál alla helstu gagnrýnina. Nei, þau eru ekki hárnákvæm. Það er óvissusvigrúm. Það eru mismunandi sviðsmyndir en þær benda allar í sömu átt. Við höfum áður glímt við loftslagsvanda vegna annarra efna. Clair Patterson var einna fyrstur til þess að benda á blýmengun í lofti og til þess að sanna mál sitt fór hann heimshornanna á milli í gagnasöfnun. Orsökin var blý í bensíni. Barátta hans skilaði árangri. Annað vandamál voru CFC-gös sem eyða ósónlaginu. Svo óheppilega vill til að sá sem bjó til bæði þessi vandamál var sami vísindamaðurinn, Thomas Midgley Jr. Það var barátta Clairs Pattersons sem skilaði þeim árangri að blý var fjarlægt úr bensíni og það varð niðurstaða Montreal-samkomulagsins að stöðva eyðingu ósónlagsins. Á sama tíma var reynt að koma á aðgerðum gegn losun koltvísýrings, sem var vitað að ylli gróðurhúsaáhrifum, en olíuiðnaðurinn var einfaldlega með of sterk ítök í pólitíkinni til þess að það næði fram að ganga. Síðan þá hafa vísindin orðið nákvæmari og viðameiri. Kannski ekki eins nákvæm og afgerandi og sumir myndu vilja og kannski er notað of sterkt orðalag fyrir suma til þess að lýsa vandanum, loftslagshamfarir eða eitthvað því um líkt. Fólki finnst kannski að verið sé að lýsa meiru en það sér. Það er stundum verið að lýsa vandanum eins og hann verður eftir tugi ára eða hundrað ár. Ef við myndum hætta losun nákvæmlega núna og næðum núlli núna þá yrðu samt hægfara breytingar næstu 200–300 ár, t.d. í hafinu. Það væri verið að jafna út hitabreytingar sem þegar eru að verða. En vísindin verða alltaf nákvæmari og meira afgerandi með tímanum og staðfesta sífellt mjög slæmar horfur fyrir framtíðina. Það er nefnilega vandi þessa máls í hnotskurn; afleiðingarnar skella ekki á okkur af fullum þunga núna. Þær vinna á smá saman, yfir mannsævi. Það gerir það að verkum að við verðum síður vör við áhrif þessara breytinga þangað til það verður of seint. Þess vegna er erfitt að sjá vandann núna og þar af leiðandi er erfitt að bregðast við honum. Sem betur fer er lausnin við vandanum góð, hvort sem vandinn er til eða ekki. Það er nefnilega áhugavert. Kjarni vandans lýsir sér í ósjálfbærni. Jarðefnaeldsneyti er ósjálfbær orkugjafi til lengri tíma, við þurfum hvort eð er aðrar lausnir og því fyrr sem við innleiðum sjálfbærar lausnir því betra. Ábatinn af því, bara í fjármálalegu samhengi, er svo miklu meiri en kostnaðurinn getur nokkurn tímann orðið. Afleiðingarnar af því að gera ekki neitt hins vegar, en geta orðið rosalega kostnaðarsamar fyrir mannlegt samfélag því að áhrifin af því sem þegar er farið að gerast koma ekki að fullu í ljós fyrr en eftir nokkur hundruð ár jafnvel og þau eru mikil. Og eins og ég segi, þótt þau væru ekki mikil er það samt góð hugmynd að ná samfélagi sjálfbærni. Það er einfaldlega góð hugmynd, fjárhagslega séð; það er meiri ábati, meiri hagvöxtur fyrir þá sem hafa áhuga á því, betra líf fyrir alla. Það er erfitt að glíma við vandamál sem brennur ekki á okkur í dag. Það vantar húsnæði og við glímum við fátækt. Það eru raunveruleg vandamál sem við glímum við í dag og þarf að leysa strax. Allt annað sem við gerum hlýtur að valda því að nútímavandamálin leysast ekki, ekki satt? Ef við gerum eitthvað annað en að leysa þau vandamál sem brenna á okkur núna þá hljótum við að vera að gera minna í því að leysa nútímavandamálin, við erum að leysa framtíðarvandamálin. Nei, málið er ekki það einfalt. Við verðum að geta gert fleira en eitt í einu og við verðum einmitt að huga að fjárfestingu til framtíðar. Það er eitt af nútímaverkefnum okkar sem brennur alltaf á okkur, hvað þá lýðfræðilegar breytingar sem við sjáum, öldrun þjóðarinnar og þess háttar. Það eru bara örfáir áratugir sem við höfum til að glíma við það. Það er gríðarleg fjölgun á eldra fólki miðað við yngra fólk. En það er í rauninni leiðrétting á fjöldanum. Hingað til höfum við verið með mjög fáa eldri borgara miðað við yngra fólk, sem er óeðlileg dreifing. Það býr bara til veldisvöxt í fólksfjölgun ef við reynum að viðhalda slíkri fólksfjöldadreifingu og það er einfaldlega ósjálfbært. Það þýðir að það verða að lokum svo margir menn búandi á jörðinni að næsti maður er bara við öxlina á þér, það er ekki pláss fyrir fleiri nema við förum til tunglsins og Mars. En við myndum aftur lenda í nákvæmlega sama vandamáli. Það þýðir að óhjákvæmilega mun þetta jafnast að lokum, annars er bara ekki pláss fyrir okkur. Kerfið þarf að geta virkað í þannig mannfjöldadreifingu milli eldra og yngra fólks. Það er tvímælalaust framtíðarverkefni sem við þurfum að byrja að leysa í dag, alveg eins og með loftslagsvandann. Ef við gerum það ekki þá verður framtíðarvandinn að nútímahausverk sem við verðum bara að berja okkur í hausinn fyrir að hafa ekki gert neitt í. Við erum að grafa okkar eigin holu. Gerum því ekki eins og heimski Hans sem leysti vandamál dagsins með lausnum gærdagsins. Hugsum fram í tímann og komum í veg fyrir að vandinn raungerist. Búum ekki til fleiri nútímavandamál. Leysum þau öll með því að hugsa um þau til framtíðar. Lög um opinber fjármál áttu að vera stór uppfærsla á því hvernig fjárlög eru unnin og samþykkt af Alþingi og ef það væri í alvöru farið eftir lögunum væri það satt. En til þess þá þarf að fara efnislega eftir lögunum og anda þeirra, en ekki bara að uppfylla þau samkvæmt þeim stikkorðum sem birtast í texta laganna. Það er ekki nóg að leggja fram fjármálastefnu, fjármálaáætlun, fjárlög, fjárauka, ársskýrslu ráðherra og skýrslu um langtímahorfur. Það er ekki nóg að telja upp grunngildi opinberra fjármála. Það er ekki nóg að fylla bara inn í reitina og líta á sum skilyrði laganna sem valkvæð. Lög um opinber fjármál setja stjórnvöldum skilyrði um hvernig þau eiga að haga fjármálum sínum. Stjórnvöld eiga að huga að festu, varfærni, sjálfbærni, stöðugleika og gagnsæi í sinni stefnumörkun. Það eru mjög skýrar ástæður fyrir því að þessar skyldur eru settar í lög. Stjórnvöld eiga nefnilega að geta útskýrt af hverju stefna þeirra býr til betra samfélag. Það þarf að svara spurningunum um hvað stefna stjórnvalda kostar, hver ábatinn er af stefnu stjórnvalda, hvaða aðrir möguleikar eru í boði og af hverju þeir eru ekki eins góðir. Ástæðan fyrir því að við krefjum stjórnvöld um svör við þessum spurningum er að við viljum gera betur ef stefna stjórnvalda stenst ekki væntingar, taka nýjar ákvarðanir ef þær gömlu virka ekki eins og við bjuggumst við. Það getur nefnilega gerst. Við gerum kostnaðaráætlun og ábatagreiningu sem stenst ekki. Það er allt í lagi. En þá vitum við kannski af hverju þær stóðust ekki og getum gert betur næst. Það er hins vegar skiljanlegt að stjórnvöld þráist við að gera góðar kostnaðargreiningar. Að gera ekki ábatagreiningar. Að gera ekki valkostagreiningar. Í fyrsta lagi er það tímafrekt og ekki auðvelt. Þar er eðlileg hræðsla við mistök. Í öðru lagi gæti kostnaðar- og ábatagreining sýnt fram á óhagræði pólitískra ákvarðana, að „mér finnst“-geðþóttaákvarðanir stjórnmálamanna séu í raun og veru mjög slæmir kostir. Ef slíkur valkostur var kosningaloforð, verða stjórnmálamenn þá ekki að svíkja gefið loforð fyrir annan betri kost sem skilar meiri árangri? Væri það ekki ábyrgðarfullt? Við keyrum kosningabaráttu með loforðum um að byggja fleiri hús með því að flytja þau inn frá Kína eða eitthvað slíkt, en svo kemur bara í ljós að það verður miklu dýrara en við bjuggumst við. Við ætlum samt að gera það af því við lofuðum því, þannig virkar lýðræðið. Nei, það virkar ekki þannig. Hér er því enn og aftur ítrekað að það er skylda stjórnvalda að gera kostnaðar- og ábatagreiningar, að gera valkostagreiningu og að forgangsraða verkefnum á gagnsæjan hátt. Hæstv. forsætisráðherra hefur mjög oft sagt að þetta sé svo erfitt, það sé ekki hægt að gera nákvæmar greiningar og þá ætli hún bara að sleppa þeim. Það er auðvitað alltaf einhver óvissa. Það er kaldhæðnislegt af því að tilgangur þessara greininga er einmitt að eyða óvissu og búa til einhverja nákvæmni. Eins og er þá erum við ekki með neitt. Það er augljóslega miklu ónákvæmara að vera ekki með neitt en eitthvað þar sem skeikar 100 milljóum til eða frá. Ef við erum ekki með neitt skeikar um óendanlega mikið til eða frá. Eins og með Hefjum störf-dótið sem kostaði 9,5 milljörðum meira en búist var við. Það er ekki beðið um að kostnaðargreiningar séu nákvæmar upp á krónu. Það dettur engum slíkt í hug, nema þeim sem vilja ekki gera svona greiningar og grípa því í jafn fáránleg rök og að það sé ekki hægt að gera nákvæmar greiningar. Fáránleg rök af því að það er enginn að biðja um nákvæmar greiningar. Fyrir áhugasama þá er þetta skólabókardæmi um strámannsrök: Búðu til skoðun fyrir einhvern annan og gagnrýndu svo skoðunina sem þú bjóst til. Í fjárlagafrumvarpinu er að finna áhugaverða liði sem eru liðir ýmissa verkefna. Stundum er það meira að segja útskýrt, ráðuneytin koma og útskýra það fyrir okkur. Hérna eru 50 milljónir sem við vitum ekki enn í hvað við ætlum að nota, setjum það bara í ýmis verkefni og komumst að því seinna í hvað ætlum að nota það. Það gengur ekki. Það virkar ekki svoleiðis. Það geta verið málefnalegar ástæður fyrir því að fjárheimildir séu óútfærðar. Ég ætla ekki að útiloka það. Kannski er búið að gera valkostagreiningu og kostnaðarmeta nokkra möguleika en ekki er búið að taka pólitíska ákvörðun um hvaða kost á velja. En allar valkostagreiningarnar kosta svipað hvort eð er og þá er óhætt að segja: Þetta eru valmöguleikarnir, þeir kosta allir í kringum 100 milljónir. Þar af leiðandi ætlum við að fjármagna 100 milljónir. Síðan veljum við eftir á hvað við teljum vera best. Svo komum við auðvitað og látum ykkur vita hvað við völdum og af hverju, að sjálfsögðu. En þingið á hins vegar ekki að samþykkja óútfærðar fjárheimildir sem eru án málefnalegra undanþága. Slíkar fjárheimildir þýða að ríkisstjórnin getur gert hvað sem er við þær fjárheimildir. Þannig virka fjárlög ekki því eins og stendur í stjórnarskránni að „ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Augljóslega samþykkir þingið til dæmis ekki fjárheimild upp á 1.000 milljarða kr. fyrir ríkisstjórnina „til þess að gera hvað sem henni sýnist“. Það sama á við um fjárheimild fyrir 3,9 milljónir. Við erum með fjárlög hérna sem eru sundurliðuð af góðri ástæðu fyrir fjárheimildir einstakra verkefna. Ef það væri bara allt í lagi að samþykkja óútfærðar fjárheimildir, af hverju samþykkjum við þá ekki bara 1.000 milljarða til ríkisstjórnarinnar og segjum: Gjörið svo vel, gerið það sem ykkur sýnist? Að sjálfsögðu dettur okkur það ekki í hug og okkur ætti ekki að detta það í hug fyrir eina milljón. Hérna er örstuttur kafli um spurningar nefndarinnar - eða stuttur, hann er í 19 liðum og ágætistextaveggur. Þetta er það sem nefndin sendi frá sér eða svona mest af því sem nefndin sendi frá sér til ráðuneyta og bað um svör. Það eru einnig tenglar í þau svör sem bárust. Ekki bárust svör við öllum spurningum, sem er ámælisvert, en það var líka út af tímaskorti og ég get alveg skilið það. Það var alla vega reynt að bregðast við flestu af því sem spurt var um en á klassískan máta, þ.e. það er svarað en það er ekki reynt að svara nákvæmlega spurningunni. Tæknilega séð er þetta svar u.þ.b. við því sem spurt var um, samt bara um það sem er ákveðið að svara, svipað og þegar forsætisráðherra kemur í óundirbúnar fyrirspurnir og svarar alltaf einhverju öðru en spurt er um. Það er samt svar, tæknilega séð, og það er u.þ.b. um sama málefni en samt ekki það sem spurningin var um. Það er mjög algengt. Ég ætlaði að spyrja um það í upphafi ræðunnar: Hvort viljið þið góðu eða slæmu fréttirnar fyrst? Ég ætlaði að gera lýðræðislega könnun hérna en það varð ekkert af henni og ég byrjaði á slæmu fréttunum. En ég ætla að enda á góðu fréttunum: Þau lifðu hamingjusöm alla ævi. Þetta er ævintýraendirinn. Á þeim stutta tíma sem ríkisstjórnin gaf þinginu til þess að vinna fjárlög voru nokkur stór mál sem eru augljóslega vanfjármögnuð af ríkisstjórninni. Við í minni hlutanum, sem mættum á fundi fjárlaganefndar, stöndum saman að breytingartillögum til þess að lagfæra þessa galla sem ættu að vera augljósir öllum, sérstaklega þeim sem mættu á fundi fjárlaganefndar og spjölluðu við ráðuneytin. Eitt sem kom t.d. fram hjá heilbrigðisráðuneytinu var reiknaður raunvöxtur, sem svo er kallaður. Það eru einfaldlega lýðfræðilegar breytingar, eldra fólki er að fjölga og þar af leiðandi verður meiri byrði á heilbrigðiskerfinu, það er þessi raunvöxtur sem er að aukast. Þau þurfa að bregðast við því á einhvern hátt með aukinni mönnun, betri tækjum, betri aðstöðu o.s.frv. Þessi fjárlagaliður var færður yfir í betra vaktavinnufyrirkomulag sem á einmitt að skapa svigrúm og auka þjónustu o.s.frv., frábært. Nú er sem sagt búið að fjármagna betra vaktafyrirkomulag en svo kemur samt raunvöxturinn og hellist yfir allt og þá hverfur þessi aukna hagræðing. Þannig að til að ná markmiðum um betri vinnutíma þá þarf líka að mæta raunvextinum. Heilbrigðisráðuneytið sagði: Já, við ætlum að biðja fjármálaráðuneytið um að bæta þessu við. En það kom ekki. Mjög spes. Það eru sem sagt gallar og ef við værum í stjórn þá yrði augljóslega allt öðruvísi forgangsröðun. En í breytingartillögu okkar er þetta algjört lágmark sem þarf að bregðast við. Hér er í fyrsta lagi um að ræða leiðréttingu á kjaragliðnun eldra fólks og öryrkja vegna lífskjarasamninganna. Umsögn BSRB sýnir þróunina mjög skýrt. Því er lögð til fjárheimild á málefnasviði 27 og 28 upp á 1,5 milljarða kr. á málefnasviði öryrkja og 2,5 milljarða kr. á málefnasviði eldri borgara til að jafna 1% hækkunina sem öryrkjar fá á lífeyri sinn, samtals 4 milljarðar kr. til þess að ná upp þeim lágmarksmun. Þá á enn eftir að brúa tveggja áratuga kjaragliðnun sem er stærra verkefni en hægt er að afgreiða í einum fjárlögum í flýti. Þeirri ábendingu er beint í umræður um endurskipulagningu á almannatryggingakerfinu sem ætti að ljúka við á næsta ári. Ekki er þó búist við því að ríkisstjórnin nái að ljúka því verkefni enda dugði ekki allt síðasta kjörtímabil til þess heldur. Samt voru þau með einhverja hetju í því ráðuneyti sem gerði fullt fyrir börnin en ekkert fyrir öryrkja eða aldraðra. Í öðru lagi er það rekstrarvandi í heilbrigðiskerfinu og efling geðheilsumála eins og þingið samþykkti á síðasta kjörtímabili. Þær breytingar sem minni hlutinn gerir er að bæta við fjárheimild fyrir þann raunvöxt sem áætlaður er í kerfinu á næsta ári og að fella niður hagræðingarkröfu á Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri. Þá er bætt við fjárheimild í heilbrigðisstofnanir utan sjúkrahúsa vegna geðheilbrigðismála, vegna forvarnamála og meðferðarúrræða sem þriðji geirinn sinnir, eins og SÁÁ, Reykjalundur, Frú Ragnheiður og önnur álíka verkefni. Sú fjárheimild fer einnig upp í sambærilegan rekstrarvanda og hjá Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri eins og umsagnir heilbrigðisstofnananna fjalla um. Í þriðja lagi er það húsnæðisvandinn. Skýrsla HMS setur upp sviðsmynd þar sem hægt væri að ná niður uppsöfnuðum skorti á íbúðum á tíu árum. Til þess þarf að bæta við 3,5 milljörðum kr. í stofnframlög, með áherslu á uppbyggingu ódýrs leiguhúsnæðis, íbúðir fyrir fatlaða og nemendur. Í fjórða lagi eru sérstakar ráðstafanir vegna sjálfbærniverkefna í nýsköpun og loftslagsmálum. Þar er annars vegar um fjárfestingarverkefni að ræða sem tengjast orkuskiptum, rafvæðingu hafna, brothættum byggðum, skólpmálum í sveitarfélögum. Allt eru þetta verkefni sem vinna í átt að sjálfbærni og hjálpa í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Og svo hins vegar rekstur en þar er að finna ýmsar ívilnanir og styrki vegna vísinda og verkefna í átt að sjálfbærni eins og Rannsóknasjóði, Tækniþróunarsjóði, loftslagssjóði og álíka verkefni. Að lokum eru það menningarmálin. Faraldurinn hefur farið mjög illa með sjálfstætt starfandi listamenn út af takmörkunum sem hið opinbera setur. Það er vegna þeirra sem hlutirnir eru slæmir. Tillagan er einföld, að miða við sömu upphæð í sjóði menningar og lista og var árið 2021, að viðbættri launa- og verðlagsþróun. Þessum breytingartillögum er ekki ætlað að vera heildarsýn á betra samfélag sem þessir flokkar hafa sem markmið sitt heldur einungis til þess að laga þá augljósu galla sem eru á frumvarpinu. Ef það á að sýna öryrkjum og eldra fólki sanngirni, halda sjó í heilbrigðiskerfinu, leysa húsnæðisvandann og ef það á í alvörunni að vaxa út úr vandanum, út úr faraldrinum, þá er þetta það sem þarf að lágmarki að gera.
Virðulegur forseti. Ég vil bregðast stuttlega við þessari löngu ræðu um fjárlagafrumvarpið. Nú við 2. umr. verð ég að segja að það kemur töluvert mikið á óvart að það sé lítið staldrað við samhengi hlutanna, má ég t.d. nefna hallann á ríkisfjármálum, sem er ekki komið inn á hér í framsögu við 2. umr., og breytingar sem eru að verða á hallarekstrinum. En þeim mun meira er talað um formsatriðin og eiginlega eingöngu um formsatriði. Lög um opinber fjármál, það mætti halda að þau væru hérna á dagskrá eða framkvæmd fjárlaga. Skil ég það rétt að þingmaðurinn telji að við ættum að hafa þetta þannig að ráðherrarnir hefðu sjálfdæmi um það hvernig þeir færu með fjárheimildir innan ársins á grundvelli þeirra verkefna sem þeir hafa á sinni könnu? Vegna þess að það virðist vera gerð mikil athugasemd við það hvernig þessu er stillt upp í lögum um opinber fjármál, sem gengur út á það að ráðherrarnir senda tillögu til fjármálaráðherra og fjármálaráðherrann [[Forseti hringir.]]ber ábyrgð á því að koma með tillögu til þingsins og það er þingið sem á endanum [[Forseti hringir.]]ákveður fjárheimildir til þeirra málaflokka sem er að finna í fjárlögum.
Forseti. Ef rétt er staðið að málum og í alvörunni sett fé í fjárfestingar og uppbyggingu til næstu ára, húsnæðismálin löguð og heilbrigðiskerfið stutt að grunni til, þá hef ég engar áhyggjur af hallanum, ekki neinar. Við erum ríkt land. Það kemur til með að jafna sig, ekkert mál. Ég trúi því alveg að stjórnin geti klúðrað því. Ég trúi því alveg líka. En ég hef ekki of miklar áhyggjur af hallanum, ekki ef við gerum þetta rétt. Sjálfdæmi ráðherra með fjárheimildir. Nei, að sjálfsögðu ekki. En það sem ég var að benda á er að þetta virðist ekki virka. Í umsögnum ráðuneytanna, kynningu ráðuneyta, virkar það ekki svona eins og ráðherra var að lýsa. Þess vegna geri ég athugasemdir við formið að miklu leyti, af því að það er ekki farið eftir forminu. Það er ekki mikið þannig að það komi tillögur frá ráðuneytum til fjármálaráðherra sem fari bara beint með þær til þingsins. Það sást í dæminum um þegar heilbrigðisráðuneytið lagði til við fjármálaráðuneytið hvernig bæta ætti upp raunvöxtinn [[Forseti hringir.]]hjá Landspítalanum. En það gerðist ekki. [[Forseti hringir.]]Það kom ekki þaðan, frá fjármálaráðuneytinu til þingsins, [[Forseti hringir.]]það stoppaði einhvers staðar.
Ég ætla að biðja þingmenn um að gæta að tíma.
Virðulegur forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að það hafi ekki komið tillögur frá ráðuneytunum til fjármálaráðuneytisins. Þar var enginn skortur á því, alveg gríðarlega margar tillögur og langt umfram það sem hefði samrýmst þeirri fjármálastefnu sem ríkisstjórnin leggur fyrir þingið. Við getum auðvitað aldrei haft það þannig að ráðherrarnir séu bara að skammta sjálfum sér þær heimildir sem þá dreymir um að fá og fjármálaráðherrann verði við þeim hugmyndum. Það færi algjörlega gegn megintilganginum með lögum um opinber fjármál. Það sem við gerum er að við ástundum rammafjárlagagerð, sem gefur fagráðherrunum mikið svigrúm til að ráðstafa því heildarfjármagni sem þeir hafa til málaflokkanna og samræma það inn í sína tillögugerð. Svo er það þingsins að taka afstöðu til þess hvað við ætlum að setja mikið á bak við hvert málefnasvið og einstaka málaflokka. Það er eina leiðin til þess að hafa stjórn á útgjöldum innan ársins.
Forseti. Fjármálaráðherra lýsir þessu nokkuð vel, verð ég að segja. Er það fjármálaráðherra að setja takmarkanirnar eða er það þingsins? Ég er á þeirri skoðun að það sé þingsins, þannig að þegar það koma hugmyndir frá fagráðherrunum um hvað kostar að reka þau kerfi samkvæmt þeim lögum sem við höfum sett, þá berist þær beint til þingsins, að sjálfsögðu. Fjármálaráðuneytið er þar í stuðningshlutverki við ýmsa útreikninga og samhengi og þess háttar. Það er þingið sem metur hvort þetta séu viðeigandi fjárheimildir eða ekki. Það er ekki fjármálaráðherra að segja: Nei, heyrðu, hérna í almannatryggingakerfinu, lyfin, þú þarft ekki 14 milljarða, þú þarft bara 12 af því að það kemur betur út fyrir afkomu ríkisins að láta það líta út þannig, því að við vitum það að hagspáin er yfirleitt með vanáætlaðar tekjur fyrir ríkissjóð þegar við reiknum það út, þannig að þegar kemur að fjáraukanum í lok árs eru tekjurnar hvort eð er hærri og við getum jafnað það út og það lítur alltaf út eins og við höfum verið í plús.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög vandaða yfirferð og gott að hlusta á hann af því að hann hefur mjög mikla reynslu af störfum í hv. fjárlaganefnd. Mig langar aðeins að byrja á því að spyrja hv. þingmann, kannski í tilefni af orðum hæstv. fjármálaráðherra hér áðan: Er það tilfinning hv. þingmanns á störfum hans í nefndinni að nefndarfólk stjórnarflokkanna komi að eigin frumkvæði með tillögur að breytingum á fjárlagafrumvarpi eða er það svo að starfsfólk ráðuneytis hæstv. ráðherra mætir á fund hv. fjárlaganefndar með tillögur að breytingum á fjárlagafrumvarpi sem nefndarfólk stjórnarflokkanna gera svo að sínum?
Forseti. Það er hvort tveggja. Ráðuneytin koma með uppfærslur á einhverjum útreikningum, einhverju sem hefur gleymst eða eitthvað því um líkt. Venjulega er það þannig náttúrlega að fjárlög eru lögð fram snemma að hausti og það er ýmislegt búið að breytast, komin ný þjóðhagsspá o.s.frv., seint í nóvember, desember þegar á að fara að afgreiða fjárlög og eðlilegt að uppfæra ýmislegt þá. En núna var rosalega stuttur tími sem leið og það eru samt 15 milljarðar, eitthvað svoleiðis, sem bætast við á þessum tveimur vikum sem er alveg fáránlegt. Það er líka meiri hluti fjárlaganefndar, þingmenn stjórnarmeirihlutans, sem koma með ansi margar breytingar á fjárheimildum sem mér finnst vera hálfgert vantraust gagnvart þeirra ráðherrum sem eiga að fara með fjárheimildirnar í sínum málaflokkum. Þarna er verið að segja: Við treystum þér ekki til að fjármagna þetta verkefni sem okkur er svo rosalega annt um [[Forseti hringir.]]þannig að við ætlum að bæta við peningum og segja að þú verðir að fjármagna þetta.
Frú forseti. Nú er það svo að Alþingi fer með fjárveitingavaldið og það er Alþingis að ákveða í hvað við ætlum að ráðstafa fjármunum og ráðherrar ákveða svo innan sinna heimilda í hvað peningarnir fara. Það er kannski þess vegna sem mig langar gjarnan að fá að vita hjá hv. þingmanni hver umræðan var um þjóðarsjúkrahúsið okkar, hvort við ætlum að halda áfram þeirri vanfjármögnun sem hefur verið í boði núverandi stjórnarflokka, og mér sýnist vera boðuð áfram, og var ekki bara á síðasta kjörtímabili heldur líka á þarsíðasta. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í ástandið í heilbrigðiskerfinu og sérstaklega á Landspítalanum.