Virðulegur forseti. Hér er verið að mæla fyrir frumvarpi til laga um framfærsluuppbót og eingreiðslu sem er hið besta mál og fagna ég því að það sé komið hingað inn í þingið og fari þar af leiðandi til meðferðar í velferðarnefnd. En það sem mig langar að spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra um eru dagsetningar á eingreiðslu, 50.000 kr. skattfrjálsar. Það hefur komið fram að 18. desember er dagsetningin og það er búið að ræða það í fjölmiðlum og margir öryrkjar tóku þá dagsetningu sem þannig að búið væri að samþykkja þetta og að það myndi ganga eftir. Ég veit um fólk sem tók þetta svo bókstaflega að það hugsaði með sér: Ókei, nú get ég borgað einhverja reikninga sem ég hef ekki hingað til getað gert. Það gerði það núna um mánaðamótin, í þeirri von að það fengi 50.000 kr. skattlausar 18. desember og hugsaði með sér: Þá get ég notað það þá alla vega til þess að kaupa mat fyrir fjölskylduna, sem sýnir að mörgu leyti hversu þörfin er mikil. Og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Telur hann að þessi dagsetning, 18. desember, standist? Hvað þarf að gera til þess að tryggja að þessi greiðsla skili sér fyrir þennan tíma þannig að fólk fái þetta pottþétt rétt um viku fyrir jól?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það sem þarf að gerast er að Alþingi nái að samþykkja þessi lög, eða það sem lýtur að þessari 50.000 kr. eingreiðslu, á allra næstu dögum í rauninni vegna þess að þegar þingið hefur lokið afgreiðslu málsins þarf það að fara í sinn hefðbundna farveg, undirritun forseta, birtingu laganna o.s.frv., áður en Tryggingastofnun getur greitt þetta út. Gangi það eftir að þingið afgreiði þetta í byrjun næstu viku eða eitthvað slíkt þá eiga þessar tímasetningar algjörlega að geta gengið og mínar upplýsingar herma að Tryggingastofnun vinni að því að geta greitt þetta út 18. desember en þó með þeim fyrirvara að þingið afgreiði málið. Það er í rauninni þetta mál eingöngu sem þarf að afgreiða, við þurfum ekki fjáraukalög eða fjárlagaheimild vegna þess að þetta er tekið af fjárveitingum yfirstandandi árs. Fjárveitingin hefur þegar verið samþykkt þannig að það þarf ekki að samþykkja fjáraukalög eða fjárlagafrumvarp næsta árs vegna þess að þetta er á yfirstandandi ári. Það sem þarf að gera til að þessi dagsetning, 18. desember, geti gengið eftir er að þetta frumvarp, í það minnsta sá hluti þess sem lýtur að þessum 50.000 kr., sé afgreitt hratt og vel í gegnum þingið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég efast eiginlega ekki um að við eigum að geta komið þessu máli í gegnum velferðarnefnd og komið því til þingsins strax eftir helgi. Ég held að það verði ekki ágreiningur á milli stjórnar og stjórnarandstöðu um að drífa þetta af vegna þess að, eins og ég segi, oft er þörf en nú er nauðsyn í þessum Covid-faraldri. Ég sé líka í þessu frumvarpi ágætishækkun umfram þessa 3,6% hækkun, þ.e. allt upp í 19.700 kr. hækkun og er það bara hið besta mál. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er eitthvað á döfinni fyrir þá eldri borgara sem eru verst settir, sem eru í þeirri aðstöðu, upp á jólabónus og annað? Eins og hér kemur fram eru það að stórum hluta konur sem lenda í þessu og það gildir líka það sama varðandi skerðingar, sérstaklega hjá öryrkjum. Það er svolítið spurning um það. Þeir sem eru verst settir í þessu kerfi eru yfirleitt eru konur og líka meðal eldri borgara þannig að ég spyr hvort eitthvað sé á döfinni fyrir þann hóp, því að það veitir ekki af, a.m.k. fyrir þá sem verst eru settir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og tek undir að það muni skipta máli, nái hin breytingin fram að ganga sem lögð er hér til, ekki sú sem lýtur að 50.000 kr. eingreiðslu heldur varanleg breyting frá og með næsta ári sem snýst um með hvaða hætti við ráðstöfum 1,1 milljarði kr. Það mun skipta máli fyrir þann hóp örorkulífeyrisþega og endurhæfingarlífeyrisþega sem er á strípuðum bótum að fá þessa hækkun sem verður umfram 3,6% hækkunina. Varðandi eldri borgara er auðvitað hefðbundin desemberuppbót væntanleg. En það sem við erum að gera hér er að við erum í rauninni að ráðstafa fjármagni sem ætlað var til örorkulífeyrisþega til að koma til móts við þá og gera í rauninni það sama og gert var á sínum tíma þegar kerfið var endurskoðað gagnvart eldri borgurum. Þetta er fjármagn sem hefur legið inni, eins og ég rakti, og við erum í rauninni að ráðstafa því fjármagni, það verður varanlegt á næsta ári en með eingreiðslu núna í desember. Það er ekki væntanlegt annað frumvarp frá mér eða mínu ráðuneyti hvað varðar breytingar á almannatryggingalögum sem lýtur að eldri borgurum, ekki núna fyrir áramótin, nei. En hins vegar eru ýmsar aðgerðir sem munu koma inn við 2. umr. fjárlaga og lúta sérstaklega að eldri borgurum og kynntar voru sem hluti af viðspyrnupakka ríkisstjórnarinnar og lúta að ýmsum félagslegum aðgerðum og öðru slíku þegar kemur að eldri borgurum.
Forseti. Ég vil leggja áherslu á það, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sem og hæstv. ráðherra, hversu mikilvægt það er að þessi eingreiðsla sem við ræðum hér verði greidd út sem fyrst. Sé ferill málsins skoðaður sést að henni var fyrst lofað fyrir 18. desember en frumvarpið segir núna 31. desember. Ef marka má orð hæstv. ráðherra lítur allt út fyrir að þetta verði fyrir 18. desember. Ég vil bara leggja áherslu á hversu mikilvægt það er. Eins finnst mér rétt að benda á að eingreiðslan sem um ræðir og fyrirhuguð breyting eftir áramót hefur víðs vegar í umræðunni verið sett fram sem Covid-viðspyrnuaðgerð er það í rauninni ekki. Það er ekki verið að bæta við peningum í þetta málefnasvið, inn í málefnaflokk öryrkja og fatlaðs fólks, vegna Covid heldur er hið rétta að fjármagninu var úthlutað í fjárlögum fyrir þetta ár með fjárlagafrumvarpinu í fyrra. Þetta er því ekki nýtt fé, það átti bara eftir að ráðstafa því. Ég legg aftur áherslu á mikilvægi þess að þetta fari hratt og vel í gegnum þingið. Það er gríðarlegt ákall eftir því, eins og kom fram í máli hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar og eins hæstv. ráðherra. Það er gríðarlegt ákall eftir þessu. Það er líka bara gott að undirstrika að með eingreiðslunni er ekki um að ræða háa fjárhæð. En vert er að hafa í huga og setja það svolítið í samhengi hversu miklu máli hún skiptir fyrir þennan hóp. Þetta getur breytt öllu. Það eru að koma hátíðir og það eru að koma jól. Höfum það bara í huga. Þetta er ekki há upphæð. Hv. velferðarnefnd er meðvituð um mikilvægi þess og ég vænti þess að þetta fari hratt og vel í gegnum þingið.
Forseti tilkynnir um þá breytingu á starfsáætlun, í samráði við forsætisnefnd og formenn þingflokka, sem ákveðin var á þá leið að samkvæmt starfsáætlun Alþingis átti morgundagurinn, fimmtudagurinn 3. desember, að vera nefndadagur, en nú hefur hins vegar verið ákveðið að hafa þingfund þennan dag og hefst hann kl. 11:30. Nefndir munu funda fram að þeim tíma.
Borist hafa bréf, þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum, frá mennta- og menningarmálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 381, um kostnað við þáttagerð og verktöku hjá Ríkisútvarpinu, frá Ásmundi Friðrikssyni, og fyrirspurn á þskj. 322, um upplýsingafulltrúa og samskiptastjóra, frá Þorsteini Sæmundssyni; frá félags- og barnamálaráðherra varðandi fyrirspurn á þskj. 71, um einstaklinga með greindan hegðunarvanda eftir heilaskaða, frá Hönnu Katrínu Friðriksson, og fyrirspurn á þskj. 151, um biðtíma hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, dómsmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Kannski var gærdagurinn bara býsna góður dagur fyrir íslenska þjóð því að hann markar vonandi endalok pólitískra ráðninga dómara á Íslandi. Niðurstaða Mannréttindadómstólsins staðfestir að brot dómsmálaráðherra var alvarlegt og gróf undan grundvallarréttindum um réttláta málsmeðferð. Nú dugar pólitískum öflum ekki lengur að borga bara umsækjendum sem gengið er fram hjá bætur úr samneyslunni á meðan hinir sitja þóknanlegir áfram. Ég er sammála hæstv. forsætisráðherra um að nú þurfum við að horfa fram á veginn, en við lærum ekkert nema við horfum líka til baka. Þegar forsætisráðherra var í stjórnarandstöðu lýsti hún yfir miklum áhyggjum af trausti til dómstóla og taldi ábyrgð dómsmálaráðherra mikla. Þá studdum við bæði greinargott nefndarálit þar sem áformum dómsmálaráðherra var mótmælt og taldir upp miklir ágallar. Þeir ágallar voru meira og minna staðfestir og nefndir í yfirrétti Mannréttindadómstólsins í gær. Jafnframt var ríkisstjórninni boðinn frestur til að vinna málið betur og rökstyðja frávik frá lista hæfisnefndar. Því var hafnað. Það dylst engum hvað hæstv. forsætisráðherra fannst um framgang málsins vorið 2017. Engu að síður myndaði hún ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum hálfu ári síðar með sama dómsmálaráðherra og árið þar á eftir, eftir að Hæstiréttur hafði dæmt ráðherra brotlegan, varði forsætisráðherra og meiri hluti stjórnarþingmanna dómsmálaráðherra vantrausti. Í ljósi þeirrar stöðu spyr ég: Telur hæstv. forsætisráðherra að það hafi verið mistök að verja ráðherra vantrausti á þeim tíma og jafnvel líka að mynda ríkisstjórn með flokki sem á mjög langa sögu um að seilast langt út fyrir eðlileg valdmörk?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem varðar þetta stóra mál, dóm yfirdeildar Mannréttindadómstólsins. Ég vil segja það í upphafi svars míns að mér finnst mikilvægt að taka af allan vafa um það að Ísland hefur ávallt staðið við allar skuldbindingar sínar gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Við erum aðilar að mannréttindasáttmálanum og hluti af þeirri skuldbindingu sem við höfum tekið á okkur með því að vera þar er að fara vandlega yfir niðurstöður þessa dómstóls og tryggja að framkvæmd þessara mála verði þannig að hún verði hafin yfir allan vafa til framtíðar. Þannig höfum við meðhöndlað dóma Mannréttindadómstólsins hingað til. Hér er í dag til að mynda á dagskrá mál um rannsókn skattalagabrota sem beinlínis á rætur að rekja til niðurstöðu Mannréttindadómstólsins. Mér finnst mikilvægt að segja það algjörlega skýrt hér í sal Alþingis að við þurfum að taka þennan dóm alvarlega. Ég hef ekki skipt um skoðun frá því að ég mælti fyrir nefndaráliti minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í júní 2017 þar sem ég benti á nákvæmlega þau efnisatriði sem hér eru tekin til skoðunar, þ.e. að ráðherra hafi vissulega haft heimild til að víkja frá áliti hæfisnefndar, en til þess að uppfylla þá heimild með fullnægjandi hætti hefði hún þurft að sinna rannsóknarskyldu sinni samkvæmt stjórnsýslulögum, sömuleiðis að virða andmælarétt samkvæmt stjórnsýslulögum. Ég tel að það hafi verið mistök hjá þáverandi meiri hluta að taka ekki í þá útréttu sáttarhönd sem minni hlutinn rétti þá fram um að fresta málinu. En það var ekki gert. Og þannig fór um sjóferð þá. En ég ætla líka að segja að þegar dómur undirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu féll á vormánuðum 2019 þá axlaði þáverandi dómsmálaráðherra ábyrgð á þessu máli, pólitíska ábyrgð, og sagði af sér. Þannig er það nú bara. Við þurfum hins vegar nú öll, Alþingi, Hæstiréttur, framkvæmdarvaldið, að fara [[Forseti hringir.]]vel yfir dóminn og tryggja að slíkt endurtaki sig ekki.
Herra forseti. Axlaði ábyrgð - en af hverju var það ekki gert eftir að dómur Hæstaréttar féll? Það er vissulega gott að heyra í hæstv. forsætisráðherra hérna og heyra tóninn. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því nefnilega yfir í gær að það væri óþarfi að hafa áhyggjur af orðspori Íslands vegna þessa máls. En hann hafði svo sem heldur ekki áhyggjur af orðspori okkar þegar Panamaskjölin voru birt, þegar Ísland lenti á gráum lista eða þegar vísbendingar voru um gróft misferli stórfyrirtækis í Namibíu. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort hún hafi áhyggjur af þessu. Ráðherrar Sjálfstæðisflokks og einstakir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa í gegnum þetta ferli gert lítið úr þessu máli og jafnvel leyft sér að tala niður Mannréttindadómstólinn. Fyrrverandi dómsmálaráðherra [[Forseti hringir.]]hefur jafnvel gengið svo langt að velta því upp hvort Ísland eigi að segja sig frá honum og því spyr [[Forseti hringir.]]ég: Hefur hæstv. ráðherra áhyggjur af orðspori Íslands vegna þessa máls og finnst henni tilefni til þess að ríkisstjórn Íslands lýsi því yfir að Mannréttindadómstóllinn skipti [[Forseti hringir.]]okkur máli og við munum í öllu virða niðurstöðu hans?
Forseti mælist til þess að þingmenn beini aðallega máli sínu að þeim ráðherra sem þeir eiga orðastað við en noti ekki tímann til þess að fara hörðum orðum um aðra stjórnmálamenn sem ekki geta svarað fyrir sig í umræðunni.
Herra forseti. Hv. þingmaður þarf ekkert að efast um það, ekki frekar en nokkur annar ef því er að skipta, að Ísland tekur skuldbindingar sínar gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu alvarlega. Ég fór yfir mál sem eru á dagskrá þingsins í dag sem snúast um nákvæmlega það að mæta gagnrýni sem komið hefur fram hjá Mannréttindadómstóli Evrópu varðandi tvöfalda refsingu í skattalagabrotum og skattrannsóknum. Sýnir það ekki eindreginn vilja til þess að bregðast við? Ég tel að það sé enginn vafi á því, herra forseti. Og af því að hv. þingmaður spyr þá hef ég heldur ekki áhyggjur af orðspori Íslands. Ég hef engar áhyggjur vegna þess að það sem skiptir máli er hvernig við bregðumst við slíkum dómi, hvaða lærdóma við drögum af honum. Og ég tel að það geti verið ýmsir lærdómar. Ég get líka sagt: Það er mín eindregna skoðun að það hafi verið rétt að skjóta málinu til yfirdeildar af því að ég tel að sá dómur sem féll í gær hafi dregið úr réttaróvissu og skýrt þessi mál miklum mun betur en sá dómur sem féll í undirdeildinni á sínum tíma.
Virðulegi forseti. Fyrstu viðbrögð fyrrverandi dómsmálaráðherra sem og viðbrögð formanns Sjálfstæðisflokksins við niðurstöðu Mannréttindadómstólsins voru þau að dómurinn hafi í reynd ekki þýðingu og að í honum fari fram pólitískt at frekar en lögfræði. Kjarninn í gagnrýni Mannréttindadómstólsins gagnvart þessum ráðherra er einmitt sá að það var pólitískt at hennar og meðferð hennar á þessu máli öllu sem ekki samræmist grundvallarreglum réttarríkisins. Þungamiðjan í dóminum er skýr og segir brot dómsmálaráðherrans fyrrverandi ekki síður alvarleg fyrir þær sakir að hún hafi ítrekað verið vöruð við því að verklag hennar stæðist ekki, bæði af sérfræðingum í ráðuneyti hennar, ráðuneytisstjóra og síðan formanni hæfnisnefndarinnar. Um þetta mál upplýsti hún hvorki samstarfsflokka né þing eins og þekkt er og hún fór ekki leið upplýsingar. Hún fór leið blekkingar. Viðreisn var í stjórn á þessum tíma og við berum okkar ábyrgð. Það höfum við sagt og það segi ég aftur. Við vildum tryggja jafnréttissjónarmið þegar nýtt dómstig tæki til starfa. Sú nálgun á hins vegar ekkert skylt við lögbrot og blekkingar dómsmálaráðherrans fyrrverandi. Í því kunna eflaust að felast ákveðin tíðindi fyrir Sjálfstæðisflokkinn en sjónarmið um jafnrétti eru málefnaleg sjónarmið og allir sem vilja sjá að afstaða til kynjajafnréttis leiddi ekki til þess að 17 dómarar, allir með tölu, sögðu dómsmálaráðherra hafa brotið lög. Ástæðurnar eru allt aðrar og þær eru mjög skýrar. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins: Tekur hann þennan dóm Mannréttindadómstólsins alvarlega og þá að hvaða leyti og vill hann undirstrika það að við eigum að uppfylla allar okkar skuldbindingar sem tengjast Mannréttindadómstólnum?
Virðulegi forseti. Ég hef sagt um þennan dóm sem féll í gær að hann breyti ekki réttarstöðu þess einstaklings sem vildi fyrst láta reyna á stöðu sína fyrir íslenskum dómstólum og síðar fyrir Mannréttindadómstólnum. Hann óskaði eftir ógildingu dóms á Íslandi, því var hafnað, óskaði síðan eftir skaðabótum úti í Strassburg og því var hafnað. Þetta er meginniðurstaða máls einstaklings fyrir íslenskum dómstólum og hjá Mannréttindadómstólnum. Eftir sitja spurningar um hvort það er eitthvað nýtt í niðurstöðu Mannréttindadómstólsins og þegar að því kemur að Mannréttindadómstóllinn kveður upp úr með að skipan dómsins hafi ekki verið lögum samkvæmt, er auðvitað ekkert nýtt í því eftir að Hæstiréttur hafði fjallað um það atriði áður og svarað lögspurningunni með því að dæma þeim, sem höfðu verið inni á lista 15 hæfustu, skaðabætur. Þessari spurningu hafði verið svarað. Ég vil vekja athygli á því, þegar fólk talar um að Ísland þurfi að virða skuldbindingar sínar samkvæmt mannréttindasáttmálanum, að það höfum við ávallt gert. Menn verða að láta fylgja sinn skilning á því hver þjóðréttarlega skuldbindingin er. Margir sem hafa blandað sér í þessa umræðu hafa látið að því liggja að okkur beri skylda til að fylgja í einu og öllu dómum Mannréttindadómstólsins, líkt og þeir gætu hnekkt niðurstöðu dómstóla á Íslandi. Þetta er auðvitað alrangt og afskaplega mikilvægt að allir geri sér grein fyrir því í þessu dæmi. Hér talar hv. þingmaður um að fyrrverandi dómsmálaráðherra hafa verið með pólitískt at. Við skulum þá í þeirri umræðu ekki gleyma öllum þeim sem voru pólitískt að atast í dómsmálaráðherranum sjálfum og krefjast þess að hann léti niðurstöðu hæfnisnefndarinnar ekki verða sína tillögu. [[Forseti hringir.]]Skilaboðin héðan frá Alþingi, og Alþingi fær reyndar á baukinn í þessum dómi, [[Gripið fram í.]]voru þau að Alþingi myndi aldrei samþykkja þessa 15.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki með hæstv. fjármálaráðherra en ég ætla að reyna að læra af þessu. Ekki með því að reyna að tala Mannréttindadómstólinn niður eða slá skjaldborg utan um persónur og leikendur eða stjórnmálaflokka, eða gamla og úrelta stjórnmálamenningu. Það er mér ekkert gamanmál að standa hér. Mér er hins vegar annt um að út úr þessu máli geti komið niðurstaða og ákvörðun sem skilar okkur Íslendingum sterkari og þroskaðri á eftir, að dómstólar landsins séu ekki aftur settir í stöðu sem þessa, að íslensk stjórnvöld sitji ekki á sama bekk og lönd sem við viljum ekki kenna okkur við þegar kemur að lýðræði. Það hlýtur að vera samtalið sem stjórnvöld þurfa að takast á við. Þetta mál hefur leitt til þess að 17 dómarar Mannréttindadómstólsins hafa komist að afgerandi niðurstöðu sem er einfaldlega íslenskum stjórnvöldum í óhag. Sú niðurstaða kallar á að við eigum hér vitrænt samtal um hvernig við ætlum að [[Forseti hringir.]]bregðast við niðurstöðunni og hvernig við ætlum síðan að vaxa í kjölfarið.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður getur kallað það að benda á inntak þjóðréttarlegrar skuldbindingar Íslands samkvæmt mannréttindasáttmálanum, að tala niður Mannréttindadómstólinn. Þetta er alrangt. Þetta er bara mikill misskilningur á málflutningi mínum. Ég er ekki að tala niður Mannréttindadómstólinn, ég er bara að setja hann á hillu þar sem hann á heima. Hann er fyrir neðan íslenska dómstóla samkvæmt stjórnarskránni. Þessu grundvallaratriði verður einfaldlega að halda til haga. Það stóð aldrei til að Mannréttindadómstóllinn gæti hnekkt niðurstöðu dómstóla á Íslandi sem fjallað hafa um þær lagalegu spurningar sem uppi hafa verið í þessu máli. Það er aðalatriðið. Því er ekki einu sinni haldið fram í þessum dómi síðan í gær að okkur beri að grípa til nokkurra sérstakra ráðstafana. Við þurfum einfaldlega að leggja mat á það. Þannig að að þessu leyti til er umræðan fyrir löngu síðan tæmd með dómum Hæstaréttar. Ég ætla síðan að segja að mér finnst ósmekklegt að halda því fram hér um [[Forseti hringir.]]fólk sem ekki tekur þátt í umræðunni að það hafi verið að beita þingið blekkingum. Ég veit ekki annað en að þingið hafi fengið [[Forseti hringir.]]svör í málsmeðferð þessa máls við öllum spurningum sem að ráðuneytinu var beint og hafi tekið upplýsta ákvörðun, m.a. um að greiða atkvæði um alla í einu.
Forseti. Þrjú ár eru síðan forveri hæstv. ráðherra skipaði í Landsrétt en á þeim tíma hefur ekkert að ráði verið gert til að bregðast við réttaróvissunni sem strax var uppi vegna vafa um lögmæti skipunarinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu felldi áfellisdóm í fyrra en í stað þess að bregðast við af auðmýkt og ábyrgð, með úrbætur að leiðarljósi, þráaðist ríkisstjórnin við og áfrýjaði til yfirdeildarinnar og vænti þess að dómnum yrði snúið við, eins og hæstv. dómsmálaráðherra komst að orði í gær. En svo varð ekki. Nei. Í stað þess að bregðast við hefur ríkisstjórnin slegið skjaldborg um brot hv. þm. Sigríðar Á. Andersen. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur lengdi lífdaga fyrrverandi ráðherra í dómsmálaráðuneytinu, varði hana vantrauststillögu eftir áfellisdóm Hæstaréttar og ákvað svo að áfrýja dómi Mannréttindadómstólsins. Og nú loksins, þegar sjálf yfirdeild Mannréttindadómstólsins hefur slegið því föstu að um grófa pólitíska aðför að réttinum til réttlátrar málsmeðferðar hafi verið að ræða, heldur hæstv. dómsmálaráðherra því fram að ekki sé ástæða til að bregðast við dómnum. Ég hlýt að spyrja, í ljósi þessara viðbragða hæstv. ráðherra, hvort hún sé meðvituð um hvaða áhrif það hefur þegar ríki eru dæmd brotleg gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Staðreyndin er sú að dómstóllinn sendir erindi um brot aðildarríkis til ráðherraráðs Evrópuráðsins sem hefur samband við viðkomandi aðildarríki til að fá áætlun um hvernig aðildarríkið ætli að framfylgja dómnum og koma í veg fyrir sambærileg mannréttindabrot í framtíðinni. Rétta svarið gagnvart ráðherraráðinu er ekki að skila auðu. Ef upp koma sambærileg brot geta fallið alvarlegri og verri dómar gegn íslenska ríkinu. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er henni alvara með að raunar þurfi ekki að gera neitt til að bregðast við dómi Mannréttindadómstólsins eða er hið augljósa kannski rétt að ráðherra sé einungis að reyna að gera eins lítið úr þessu stórmáli og hægt er?
Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður og þingmenn lýstu í gær, að það væri bráðavandi sem bregðast þyrfti við út af þeim dómi sem féll í gær, er einfaldlega rangt. Það er enginn bráðavandi í Landsrétti sem bregðast þarf við strax vegna þeirrar niðurstöðu sem kom í gær. Við erum auðvitað að skoða dóminn áfram. En lokaorðin þar eru afar skýr, að niðurstaðan hafi ekki áhrif á þau mál sem þegar eru dæmd né heldur eru þar dæmdar bætur fyrir aðila. Þannig tek ég undir þau orð sem lögmenn hafa látið falla um að þetta sé dómur sem horfi fyrst og fremst til framtíðar í stað þess að umbylta öllu því sem þegar er orðið. Það er einfaldlega það sem ég hef sagt. Það virðist ekki þurfa að leiða af sér verulega röskun á réttarkerfinu til framtíðar. Það er hægt að draga lærdóm af þessum úrskurði og tryggja að slíkt endurtaki sig ekki. Og fræðilega geta menn reynt að óska eftir endurupptöku, íslensk löggjöf tryggir fólki þann rétt að óska eftir endurupptöku með nýjum Endurupptökudómi. Það var mikilvægt að biðja um að yfirdeildin tæki málið af því að það skapaðist einmitt mikil réttaróvissa vegna fyrri dómsins. Það var ekki bara óvissa um þessa fjóra dómara heldur vöknuðu alls konar aðrar spurningar, en þeirri óvissu hefur verið eytt með þessum skýra dómi sem féll í gær. Síðan kemur hv. þingmaður og segir að ríkisstjórnin eða ráðherrar hafi ekkert gert síðan fyrri dómur féll. Það er auðvitað líka rangt. Með því að skjóta málinu til yfirdeildar og fá niðurstöðu sem er mun skýrari og afdráttarlausari um fjölmörg mikilvæg atriði en fyrri dómur bregðumst við við, með þeirri endurnýjun sem átt hefur sér stað í Landsrétti. Þannig að það er rangt sem hv. þingmaður segir að það hafi verið fjórir dómarar sem þessi dómur bendir á. Það er aðeins einn, ekki fjórir, þar sem þrír hafa hlotið nýja skipun við dóminn og engin óvissa er lengur um sjálfstæða stöðu hans sem áfrýjunardómstóls. Í þriðja lagi hefur Alþingi nýlega sett lög um sjálfstæðan endurupptökudómstól og þau lög eru einmitt í samræmi við ábendingar og gagnrýni um fyrirkomulag þeirra mála. Það er því rangt að við höfum ekki tekið niðurstöðuna alvarlega og brugðist við henni með ábyrgum hætti. En það er líka rangt hjá hv. þingmönnum sem telja að það sé bráðavandi í Landsrétti vegna þessa dóms.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki talað um neinn bráðavanda og ég hef ekki heyrt neinn hv. þingmann tala um bráðavanda. Ég hef hins vegar talað um nauðsyn þess að bregðast við, og ég hef heyrt aðra tala um nauðsyn þess. Hæstv. ráðherra segir í fréttum að hún telji ekki þörf á að bregðast við þessum dómi á nokkurn hátt og það er ég að spyrja hæstv. ráðherra út í. En hún virðist vera að bakka út úr þeirri afstöðu, sem er í sjálfu sér ágætt. Þetta er ekki í fyrsta, annað eða þriðja sinn sem Sjálfstæðisflokkurinn gerist uppvís að vafasömum skipunum í dómarastöður. Þetta er hins vegar í fyrsta sinn sem Ísland er orðið víti til varnaðar um alla Evrópu um afleiðingar pólitískra afskipta af sjálfstæði dómstóla. Landsréttardómurinn, með dómi yfirdeildar Mannréttindadómstólsins, er sögulegur, fordæmisgefandi dómur um hvernig ekki skuli skipa dómara. Segir það hæstv. ráðherra ekkert að pólska ríkisstjórnin hafi staðið með íslensku ríkisstjórninni en að mannréttindafulltrúi Póllands hafi ekki gert það? Finnur ráðherrann ekki til neinnar ábyrgðar vegna þessa áfellisdóms, þessa orðsporshnekkis sem íslenskt réttarkerfi hefur sannarlega orðið fyrir í alþjóðasamfélaginu?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður fullyrti að ekkert hefði verið gert. Það var það sem ég var að svara. Ég sagði í gær að ekki þyrfti að bregðast við dómnum, enda er kveðið skýrlega á um það í dómnum sjálfum að ekki þurfi að taka mál upp að nýju og að ekki yrðu dæmdar bætur. Við það stend ég. Hv. þingmaður reynir hér að slá einhverjar pólitískar keilur og kemur með pólitískar upphrópanir um stöðu Sjálfstæðisflokksins við dómaraskipan. Sjálfstæðisflokkurinn býr ekki yfir neinni aðferðafræði við skipan dómara. Þeir eru skipaðir samkvæmt lögum sem síðast var breytt árið 2011 af þáverandi ríkisstjórn. Um árabil hefur verið deilt um það hvernig matsnefndir raða umsækjendum um dómarastöður og það er grunnurinn að þessu máli. Þegar við skoðum skipan dómara við öll dómstig síðustu ár almennt þá hafa þær skipanir gengið afar vel fyrir sig. Það hefur engin pólitík komið við sögu varðandi þær skipanir sem ég hef komið að, faglegt mat hefur ráðið ferðinni eins og nú síðast í skipun til Hæstaréttar Íslands [[Forseti hringir.]]þar sem ég valdi tvo af sex jafn hæfum einstaklingum, m.a. til að jafna stöðu kynjanna. Var það dæmi um pólitískar skipanir dómara sem þingmaðurinn er að dylgja með af því að fleiri voru hæfir en gátu hlotið þær stöður sem voru lausar til umsóknar?
Virðulegur forseti. Á Íslandi er virkur iðnaður sem felst í blóðtöku úr lifandi hrossum í því skyni að vinna úr blóðinu hormón sem selt er líftæknifyrirtæki til að framleiða megi frjósemislyf og hvata til að auka frjósemi í svínaeldi til manneldis. Líftæknifyrirtæki borga hátt verð fyrir hormónið og því hefur blóðmerahald aukist til muna á Íslandi á síðari árum. Á nokkrum stöðum er þetta orðið stórbúskapur með allt að 200 hryssur í blóðframleiðslu. Miklir fjárhagslegir hvatar eru til staðar til að hámarka afköstin og því eru blóðmerar látnar ganga með folöld eins oft og mögulegt er, eða þar til hormónið fyrirfinnst ekki lengur í blóði þeirra og þá er þeim slátrað. Folöldin fara jafnan beint í sláturhús. Á meðan hormónið finnst í blóði meranna er framkvæmd blóðtaka á viku fresti, 5 lítrar í hvert skipti, sjö til átta sinnum yfir sumarið. Íslenski hesturinn en minni en hefðbundið hestakyn og því er blóðmagn í íslensku hryssunum aðeins 35–37 lítrar. Hér er því verið að taka um 14% af blóðmagni þeirra í viku hverri í tvo mánuði. Til samanburðar er miðað við að fólk geti gefið ekki meira en 10% við blóðgjöf og hún fari ekki fram nema á þriggja til fjögurra mánaða fresti og aldrei þegar um er að ræða þungaðar konur. Þá eru dæmi um að merar látist við blóðtöku. Staðreyndin er sú að tekið er allt að 170 tonn af blóði úr 5.000 hryssum. Ég spyr því hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra: Hvað finnst ráðherra um þetta, að bókstaflega blóðmjólka merar í gróðaskyni? Finnst honum þessi iðnaður uppfylla eðlilegar kröfur um velferð dýra? Ef ekki, hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera í þessu dýraníði?
Virðulegur forseti. Mér finnst nú langt til seilst að ætla að þessa starfsemi sé alla hægt að fella undir orðið „dýraníð“. Ég held að sú starfsemi sem þarna um ræðir sé undir eftirliti dýralækna og Matvælastofnunar og að mörgu leyti er það frábært starf sem þarna er unnið. En ég efast ekkert um það, eins og á svo mörgum öðrum stöðum, að finna megi einhver atriði sem betur megi fara. Það er alveg óumdeilanlegt að sá möguleiki er fyrir hendi. Þegar ég er spurður hvað mér finnist um þessa starfsemi finnst mér ekki nein innstæða fyrir þeirri fullyrðingu að fella alla þá sem undir þessum hatti starfa undir það að þarna sé stórfellt dýraníð í gangi, mér finnst það ekki skynsamlegt og ekki eðlilegt. Ég hef ekki fengið kvartanir um slíkt inn á mitt borð sem ráðherra málaflokksins og mér kæmi verulega á óvart ef þeir sem eru í þessari atvinnustarfsemi ynnu með þeim hætti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svörin. En ég vil bara benda á það að siðaðar þjóðir eru löngu hættar þessu. Ef þær geta hætt þessu, hvers vegna í ósköpunum erum við þá að gera þetta? Hver er tilgangurinn? Og svo segir hann að þetta sé undir eftirliti Matvælastofnunar. Jú, en það er búið að fella það undir tilraunir á dýrum, dýratilraunir, ekki velferð dýra. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum er það þar undir? Og ef þetta er allt í lagi, hvers vegna í ósköpunum þarf að pína hrossin og taka úr þeim blóð til þess eingöngu að auka framleiðslu og getu gyltna til að framleiða meira kjöt? Getum við verið í fáránlegri stöðu en þetta? Er hægt að leggjast lægra? Ég sé engan tilgang með þessu. Ég spyr: Er ekki löngu kominn tími á að við högum okkur eins og aðrar siðaðar þjóðir og hugsum um velferð dýra og hættum þessu?
Virðulegi forseti. Þessi starfsemi hefur verið stunduð hér á landi í 40 ár og með ólíkindum ef það er að koma upp í dag að allan þennan tíma hafi íslenskir hrossabændur níðst á þeim dýrum sem þarna undir heyra. Starfsemin fer fram samkvæmt lögum um dýravelferð frá árinu 2013. Matvælastofnun fylgist með því. Mér er ekki kunnugt um hvort eða með hvaða hætti þetta er stundað einhvers staðar erlendis. Ég hef ekki upplýsingar um það eins og kom fram í svari sem ég veitti við fyrirspurn frá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni hér á Alþingi og hv. þingmaður getur kynnt sér og liggur frammi.
Herra forseti. Staðan í landbúnaði er ekki góð og rekstrarforsendur í raun brostnar. Ástæðurnar eru nokkrar. Alvarlegar afleiðingar veirufaraldursins eru augljósar og hrun er í komu erlendra ferðamanna sem hefur haft mikil áhrif á neyslu á landbúnaðarvörum. Sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda hafa einnig haft mikil áhrif. Aukinn innflutningur er á erlendum búvörum, tollframkvæmdir í ólestri og uppboð á tollkvótum er fyrirhugað. Aukinn innflutningur á búvörum hefur þrengt að íslenska markaðnum. Sala á kjöti alifugla, hrossa, svína, nautgripa og lamba hefur dregist saman um u.þ.b. 10% síðastliðna þrjá mánuði, frá því á sama tíma í fyrra, og miklar birgðir hafa safnast upp, t.d. í mjólkurpróteini. Kjötbirgðir hrannast upp, bæði í búfé, á fæti hjá bændum, og í birgðageymslum sláturleyfishafa. Auk þess er fyrirséð að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti muni að öllu óbreyttu auglýsa tollkvóta vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá ríkjum Evrópusambandsins. Frumvarp um að eldra fyrirkomulag verði tekið upp tímabundið til eins árs dugir ekki til, það þyrfti að fresta útboði á tollkvótum í kjöt- og mjólkurvörum vegna ástandsins. Verði ekki gripið til ráðstafana til að koma í veg fyrir að meira kjöt komi inn á yfirfullan markað mun það leiða til hruns í verði á kjöti til framleiðenda og fjöldagjaldþrot blasir við. Það er því mjög brýnt að stjórnvöld bregðist strax við vandanum ef ekki á illa að fara. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða aðgerðir hyggst hann ráðast í til að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem upp er komin í íslenskum landbúnaði sem ég rakti hér?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil fyrst af öllu gera athugasemd við að rætt sé um að staða landbúnaðarins í landinu sé ekki góð og það fullyrt í heild sinni um landbúnaðinn. Garðyrkja gengur mjög vel. Mjólkin gengur sömuleiðis mjög vel. Alifuglabúskapur gengur ágætlega, svínaræktin sömuleiðis. Vandinn sem við glímum við er sérstaklega í kjötframleiðslu, í lambi, sem er ekki nýr vandi, í nautakjöti. Þarna eru greinilega mjög sárir staðir í íslenskum landbúnaði í dag. Að sjálfsögðu er það hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, en ekki ný sannindi, að áhrif kórónuveirunnar og samdráttur í komu ferðamanna til landsins upp á tvær milljónir ferðamanna hefur áhrif. Íslensk matvælaframleiðsla tekur skellinn af því eins og aðrar greinar. Við erum að vinna með hugmyndir í þeim efnum inni í ráðuneyti mínu sem ég vænti að geta kynnt innan tíðar. Þegar hv. þingmaður nefnir tollasamninginn við Evrópusambandið ætla ég bara að minna hv. þingmann enn einu sinni á það hver aðild núverandi þingmanna Miðflokksins var að þeim samningi. Oft og tíðum talar Miðflokkurinn eins og hann sé nánast allur í heild sinni hvítskúraðir englar, en hann á sína hlutdeild í því verki. Ég teldi betra að menn könnuðust við þá hlutdeild frekar en að vísa henni til einhverra annarra sem bera síður ábyrgð.
Herra forseti. Ég verð að segja það að nú verður hæstv. ráðherra fara að koma með einhverjar lausnir og segja frá sinni stefnu, ekki að vera að tala alltaf um það hvað aðrir gerðu eða gerðu ekki. Þú verður einfaldlega, hæstv. ráðherra, að fara að sýna fram á að þú getir leyst [[Gripið fram í.]]vandann. [[Gripið fram í.]]Þú verður að fara að koma með lausnir. Þú kemur hingað í ræðustól og kallar eftir hugmyndum. Þú hefur engar hugmyndir sjálfur, hæstv. ráðherra. Þú verður að fara að koma með lausnir, það eru bara skilaboð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hafi látið skoða samkeppnisumhverfi landbúnaðar, þ.e. bænda og afurðasölu fyrirtækja í nágrannalöndunum, og ef svo er hvort hann hafi borið það saman við starfsumhverfi þessara aðila hér á landi. Ég verð að segja, af því að hæstv. ráðherra sagði að landbúnaðurinn gengi vel, að landbúnaður gengur ekki vel þegar menn geta ekki selt vörur sínar, hæstv. ráðherra, og það er birgðasöfnun í landinu. Þá gengur landbúnaðurinn ekki vel. [[Forseti hringir.]]Ég held að hæstv. ráðherra hljóti að átta sig á því.
Virðulegi forseti. Það er svona þegar menn kenna einhverjum öðrum um. Það er ágætt þegar menn taka það til sín. Þegar ég segi að landbúnaðurinn gangi vel þá segi ég á sama tíma að hlutar hans ganga mjög illa. Ég nefndi þau atriði sérstaklega, þannig að ekki sé snúið út úr þeim orðum. Við finnum líka starfsemi innan landbúnaðarins sem gengur sem betur fer vel. Við megum ekki alhæfa um að allt sé í rúst. Það eru vissulega erfiðleikar þar og okkur ber að taka á því. Já, við höfum látið bera saman starfsumhverfi landbúnaðarins við Noreg, Evrópusambandið, og erum að vinna með niðurstöðu frá Lagastofnun Háskóla Íslands í þeim efnum. Það er alveg ljóst að það er ákveðinn munur á lögum og reglum varðandi t.d. samstarf aðila í Noregi, Evrópusambandinu, við þær heimildir sem gilda um starfsemi landbúnaðarins á Íslandi. Það verður hluti af því verki sem ég hyggst kynna innan tíðar og ég nefndi í mínu fyrra andsvari.
Virðulegi forseti. Það er ekkert öðruvísi með skólamálin eða menningarmálin, að þar hefur Covid auðvitað haft gríðarleg áhrif. En mig langar til að ræða skólamálin sérstaklega, framhaldsskólamálin og háskólamálin, við hæstv. ráðherra. Við höfum aðeins drepið á þessu í fjárlaganefnd og mig langar að fylgja því eftir. Sérstaklega langar mig að fjalla um skólana í mínu kjördæmi sem kalla sig SAMNOR, þ.e. skólarnir á Norðurlandi og líka fyrir austan, þ.e. fjárframlögin til þeirra. Samkvæmt því sem dregið hefur verið saman þá reka þeir lestina í prósentuhækkunum á milli ára. Mig langar til þess að ræða það mál aðeins við ráðherra af því að það virðist hafa verið eitthvert samtal en eitthvað virðist það ganga hægt fyrir skólana að ná einhverri niðurstöðu. Við þekkjum þessa umræðu. Það er ekki eðlilegt að skólar geti ekki rekið sig á milli mánaða sökum þess að þeir geti jafnvel ekki borgað rafmagn eða annað slíkt. Eitthvað er ekki eins og það á að vera í reikniformúlunni. Það vekur líka athygli, miðað við fjárlagafrumvarpið og þann fjárauka sem við erum með, að t.d. Verkmenntaskólinn fær lægri upphæð en sambærilegir skólar sem eru þó margfalt minni. Mig langar líka aðeins að biðja ráðherra að koma inn á það. Það er jú líka þannig að þó að nemendum myndi jafnvel fækka á milli ára, sem er ekki að gerast núna, þá erum við með fastan kostnað sem er mikill. Í Framhaldsskólanum á Laugum eru 90% af rekstrargjöldunum föst, 38% eru húsnæðiskostnaður og rúm 54% eru rekstrargjöld. Mig langar að ræða þetta aðeins við ráðherra af því að það var líka þannig að hin innri leiga, sem hækkuð var í markaðsleigu, átti að vera algerlega dekkuð. [[Forseti hringir.]]Hún átti ekki að hafa nein áhrif eða breyta rekstrargrunni framhaldsskólanna. En það virðist vera að koma á daginn að hún gerir það.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu framhaldsskóla og háskóla í Norðausturkjördæmi. Ég vil byrja á því að segja að ríkisstjórnin hefur verið að auka verulega alla fjármuni inn í menntakerfið. Við erum að tala um milljarðaaukningu, bæði vegna þess að við höfum verið að fara í stórsókn, við höfum náð OECD-meðaltalinu, við höfum hækkað fjárframlög á hvern einasta framhaldsskólanema á þessu tímabili vegna þess að við vitum að menntun skiptir öllu máli til framtíðar, og þess vegna höfum við farið þessa leið. Einnig vil ég nefna að það er ekki búið að ákveða fjárframlög á hvern skóla. Við ákváðum það vegna þessarar stöðu, þ.e. út af kórónuveirunni, að við myndum vera með það eftir 1. umr. eins og nemendafjöldinn var. Svo þyrftum við að líta á það aftur af því að fjöldinn er búinn að vera svolítið á reiki, það eru ofboðslega margir að koma inn í skólakerfið út af þessari stöðu sem uppi er, þúsundir inn á háskólastigið og líka þúsundir inn á framhaldsskólastigið. Allir skólarnir áttu að vera meðvitaðir um að þetta kynni að taka breytingum. Varðandi þá skóla sem hv. þingmaður nefndi, mun það gera það. Samtal er á milli starfsfólks mennta- og menningarmálaráðuneytisins og starfsfólks skólanna og mikill framgangur í því samtali. Ég vil líka nefna að þegar verið er að ákveða fjárframlög á hvern skóla þá tekur það mið af fjölda nemenda, tegund náms, fjölda útskrifta, fjölda nýnema í viðkvæmri stöðu námslega, fjölda nemenda á starfsbrautum, húsaleigu, rekstri heimavista og öðru slíku, þetta kemur allt inn og myndar ákveðna heild. En ég vil bara ítreka að það var alveg ljóst að þetta myndi taka breytingum á milli 1. og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Jú, við erum auðvitað að vinna með einhverjar tölur til leiðréttingar eins og kom einmitt fram þegar ráðherra kynnti fyrir okkur fjárlögin og þá óráðstöfuðu fjármuni sem hún var með til að bæta skólunum upp. Þeir geta sannarlega ekki hagrætt meira en þeir hafa gert. Það þekkjum við líka. Mig langar líka að ræða við ráðherrann um þessa fámennu framhaldsskóla, þar sem gólfið svokallaða átti að vera komið inn í grunnframlögin en það virðist einhvern veginn ekki vera raunin. Ef svo er þá eru framlögin að lækka á milli ára og það getur aldrei hafa verið ætlun ráðuneytisins. Ég spyr aðeins út í það og svo líka út í Háskólann á Akureyri. Við höfum rætt það áður í þingsal að þar er búið að taka við gríðarlegum fjölda nemenda og alveg ljóst að ekki getur gengið eftir að halda nemendum inn á næsta ár ef ekki fylgja auknir fjármunir. Þess vegna verð ég að spyrja um bæði þessi skólastig: [[Forseti hringir.]]Erum við líka með næga fjármuni árið 2021 í ljósi nemendafjölgunarinnar sem varð nú í haust?
Virðulegur forseti. Það er mikið fagnaðarefni að menntakerfið sé svona opið og bæði framhaldsskólastigið og háskólastigið geti tekið á móti þúsundum nemenda án þess þó að bogna. Það er það sem er raunverulega að gerast. Það eru alveg framúrskarandi rektorar og skólameistarar úti um allt land. Ég vil bara minna okkur öll á að það er ekki sjálfsagt að geta tekið á móti þúsundum nýrra nemendum í svona stöðu en það getur íslenska menntakerfið Aðeins er varðar Háskólann á Akureyri þá langar mig að minna þingheim á að í þróun framlaga til Háskólans á Akureyri er aukning á tímabilinu 2016–2021 um 51,6%. Ef við berum hann saman við Háskóla Íslands er hækkunin þar 35,6%. Við höfum verið að bæta verulega í Háskólann á Akureyri og allt háskólastigið, sem er auðvitað mikið fagnaðarefni. En eins og ég hef upplýst hv. þingmann um er verið að skoða [[Forseti hringir.]]þessa einstöku skóla og við erum sannarlega stolt af menntakerfinu okkar.
Virðulegur forseti. Mig langar að leita hér ráða og óska liðsinnis hæstv. forseta varðandi skriflegar fyrirspurnir sem er ósvarað. Það eru tvær sem liggja mér nokkuð á hjarta. Annars vegar er það fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra sem nú er orðin 302 daga gömul og snýr að sekta- og bótagreiðslum Ríkisútvarpsins. Upphaflega var hún lögð fram 4. febrúar 2020 og síðan ítrekuð 13. október þegar þing kom saman. Síðan er önnur fyrirspurn sem snýr að nýja Landspítalanum ohf. og kostnaðaráætlunum við uppbyggingu nýja Landspítalans. Hún var upphaflega lögð fram 21. janúar 2020 og er því orðin 316 daga gömul. Báðar eru þessar fyrirspurnir þeirrar gerðar að ég gef mér að hæstv. ráðherrar séu að kalla eftir upplýsingum frá annars vegar Ríkisútvarpinu og hins vegar nýjum Landspítala ohf., sem eru opinber hlutafélög. Mögulega er vandamálið þarna að upplýsingaflæði er ekki með eðlilegum hætti. Ég vil leita liðsinnis hæstv. forseta hvað það varðar að ýta á eftir þessum tveimur fyrirspurnum.
Forseti er meira en tilbúinn til að taka það til skoðunar og grennslast fyrir um það hjá viðkomandi ráðuneytum hvort svara megi ekki vænta senn.
Herra forseti. Sá sem hér stendur hefur langa og dapurlega reynslu af því að bíða eftir svörum frá ráðherrum og það er satt að segja alveg óþolandi að þurfa að sitja undir því. Um leið vil ég þakka hæstv. forseta fyrir að hafa komið til liðs þegar illa stóð á í þessum efnum hvað þær fyrirspurnar varðaði. En nú virðist sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sé búinn að taka upp ósið hæstv. félagsmálaráðherra um að svara ekki fyrirspurnum. Það eru tvær fyrirspurnir til hæstv. fjármálaráðherra sem liggja síðan í byrjun október, sem varða annars vegar sölu Landsbankans á fullnustueignum og hins vegar skil nokkurra fyrirtækja og einstaklinga á lánum til Íbúðalánasjóðs, sem virðast hafa verið tekin á vafasömum forsendum og var því skilað aftur heim í hérað. Ég bið hæstv. forseta að bregðast vel við og aðstoða okkur við að fá þessar upplýsingar fram.
Sama gildir og áður var sagt, að það er sjálfsagt mál að athuga hvort ekki megi senn vænta svara við þessum fyrirspurnum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2021. Yfirleitt tölum við um bandorm í þeim efnum. Eins og kemur fram í nefndarálitinu á þskj. 430 fjallaði nefndin um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og einnig frá ýmsum hagaðilum auk þess sem ýmsar umsagnir bárust, eins og kemur fram. Í þessu frumvarpi er m.a. að finna tillögur um hækkanir á kolefnisgjaldi, olíugjaldi, almennu og sérstöku kílómetragjaldi, almennu og sérstöku bensíngjaldi, bifreiðagjaldi, gjaldi á áfengi og tóbaki í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarps. Sama gildir um gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins. Auk þess eru breytingar á kostnaði er varða rekstur Fjármálaeftirlitsins, þ.e. eftirlitsgjaldi, hækkun gjaldhlutfalls vegna greiðslu kostnaðar við umboðsmann Alþingis, bráðabirgðaákvæði um Framkvæmdasjóð aldraðra og bráðabirgðaákvæði til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Þá eru fleiri breytingar sem eru gerðar í þessu frumvarpi og ætla ég sérstaklega að vekja athygli á hækkun skattfrelsismarka erfðafjárskatts ásamt því að þau taki árlegum breytingum, þ.e. skattfrelsismörkin, miðað við þróun vísitölu neysluverðs. Í 15. gr. frumvarpsins eru lagðar til ýmsar breytingar, eins og ég gat um, um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, m.a. lögð til hækkun á fastagjaldi sem lífeyrissjóðir greiða til að standa straum af eftirliti. Hlutfall fastagjaldsins af heildarálagningu lífeyrissjóða verður því hærra samhliða lækkun á hlutfalli breytilega gjaldsins. Í umsögn 11 minni og meðalstórra lífeyrissjóða kemur fram það sjónarmið að ójafnræðis gæti um skiptingu eftirlitsgjalds milli lífeyrissjóðanna ef horft er til stærðarmunar þeirra. Minni lífeyrissjóðir greiði hærra hlutfall af hreinni eign í formi eftirlitsgjalds en þeir stóru. Nefndin óskaði í þessu sambandi eftir sérstöku minnisblaði frá Fjármálaeftirliti Seðlabankans þar sem fram kæmi afstaða til umsagnar þessara minni lífeyrissjóða og kemur m.a. fram í minnisblaðinu að breytingartillagan í frumvarpinu endurspegli almennt þann kostnað sem felist í beinu eftirliti með hverjum lífeyrissjóði fyrir sig. En þá segir orðrétt, með leyfi forseta: „Aftur á móti er verulegur hluti kostnaðar við starfsemi Fjármálaeftirlitsins sem lýtur að lífeyriskerfinu almenns eðlis, svo sem við greiningar, áhættumat, lagaþróun og reglusetningar. Vegna þeirra verkefna, auk kostnaðar við yfirstjórn, er óeðlilegt að minni sjóðirnir greiði hlutfallslega meira en þeir stóru. Að öllu þessu sögðu mælir Fjármálaeftirlitið með því að fyrirkomulag skattheimtu til að standa straum af eftirliti og tengdum verkefnum verði tekið til gagngerrar endurskoðunar.“ Skipting eftirlitsgjaldsins í fastagjald og breytilegt gjald veldur því að hlutfall fastagjaldsins af heildarálagningu er hærra hjá minni lífeyrissjóðum en hjá þeim eignameiri. Við ákvörðun um tilhögun eftirlitsgjaldsins vegast því á ólíkir hagsmunir lífeyrissjóðanna. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar tekur því undir með Fjármálaeftirlitinu um mikilvægi endurskoðunar á fyrirkomulagi eftirlitsgjaldsins með tilliti til þess að tryggja frekara jafnræði milli sjóðanna. Að sóknargjöldum: Í 26. gr. frumvarpsins er lagt til að við lög um sóknargjöld bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að föst krónutala sóknargjalda verði 980 kr. á mánuði á komandi ári fyrir hvern einstakling 16 ára og eldri. Samkvæmt sambærilegu bráðabirgðaákvæðið sem er í gildi í lögum nú nemur gjaldið 975 kr. á þessu ári. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að sóknargjöld verði 1.080 kr. á mánuði á komandi ári fyrir hvern einstakling 16 ára og eldri. Áætlað er að með breytingunni hækki framlög til þeirra liða, þ.e. til trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, um nær 280 millj. kr. frá því sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Í ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögum um virðisaukaskatt er kveðið á um skattalegar ívilnanir við innflutning og skattskylda sölu vistvænna bifreiða. Samkvæmt ákvæðinu lækkar sú ívilnun hvað varðar tengiltvinnbifreiðar í skrefum frá og með komandi áramótum. Nefndinni hafa borist ábendingar um að í samræmi við stefnu stjórnvalda í orkuskiptum standi rök til þess að fresta gildistöku þeirrar lækkunar. Meiri hlutinn leggur til að ívilnanir við innflutning og skattskylda sölu tengiltvinnbifreiða samkvæmt ákvæðinu verði óbreyttar á komandi ári og lækkunin komi fyrst til framkvæmda á árinu 2022. Í ákvæði til bráðabirgða, hinu sama og ég fjallaði um áðan, þ.e. XXIV í lögum um virðisaukaskatt, er heimild til að fella niður virðisaukaskatt eða telja til undanþeginnar veltu fjárhæð að tilteknu hámarki við innflutning og skattskylda sölu nýrra rafmagns-, vetnis- og tengiltvinnbifreiða. Ákvæðið gildir einnig um niðurfellingu virðisaukaskatts við innflutning og fyrstu sölu notaðra bifreiða af þessum toga, enda sé ökutæki þriggja ára eða yngra á innflutningsdegi og söludegi miðað við fyrstu skráningu. Í umsögn Bílgreinasambandsins og Samtaka ferðaþjónustunnar við frumvarpið er athygli vakin á því að engin sambærileg heimild gildi um sölu bifreiða á eftirmarkaði. Rekstraraðila sem hefur nýtt sér heimildina ber því að leggja virðisaukaskatt á við endursölu bifreiðar. Með því móti eru hvatar bílaleigu til að endurnýja vistvænar bifreiðar með endursölu notaðra vistvænna bifreiða takmarkaðir sem og samkeppnishæfni þeirrar sölu gagnvart sölu annarra ökutækja sem falla undir ákvæðið. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að ákvæði til bráðabirgða taki einnig til endursölu vistvænna bifreiða enda sé ökutæki þriggja ára eða yngra á söludegi miðað við fyrstu skráningu. Herra forseti. Eftir samþykkt frumvarps til laga um tekjufallsstyrki á þessu þingi bárust nefndinni ábendingar um að regla 1. mgr. 5. gr. laganna, um að hámark styrks miðaðist við fjölda stöðugilda á tímabilinu 1. apríl til 31. október 2020, útilokaði í mörgum tilfellum aðila, sem ætlunin hefði verið að veita aðstoð, frá tekjufallsstyrk. Það ætti t.d. við um einyrkja sem lagt hefði niður störf á tímabilinu vegna verkefnaskorts og lítil fjölskyldufyrirtæki þar sem eigendur hefðu hætt að reikna sér endurgjald eða lækkað það umtalsvert vegna þess að umfang rekstrar hafði minnkað verulega og þar með vinnuframlag. Í þess háttar tilfellum væru stöðugildi hjá rekstraraðila á tímabilinu annaðhvort engin eða mun færri en ella og því reiknaðist tekjufallsstyrkur að óbreyttu sem margfeldi af núll eða yrði umtalsvert lægri en ef miðað væri við stöðugildi sem gæfu rétta mynd af rekstrinum. Meiri hlutinn telur ljóst að tekjufallsstyrkjum hafi m.a. verið ætlað að styðja við aðila sem svo er ástatt um sem að framan greinir og var ákvæði 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins m.a. ætlað að koma til móts við þess háttar tilvik. Í greinargerð með frumvarpinu sagði um þetta atriði: „Ýmis rekstur sem frumvarp þetta tekur til byggist fyrst og fremst á vinnuframlagi eiganda, og eftir atvikum fjölskyldu hans, og því er reiknað endurgjald stór hluti rekstrarkostnaðar. Hafi verulegt tekjufall orðið í rekstri má gera ráð fyrir að úr vinnuframlagi hafi dregið að sama skapi og þar með reiknuðu endurgjaldi. Til að styðja við rekstraraðila sem þannig er ástatt hjá er lagt til í 2. mgr. að í stað reiknaðs endurgjalds fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september 2020 verði rekstraraðila heimilt, en ekki skylt, að telja til rekstrarkostnaðar á því tímabili sömu fjárhæð og hann gjaldfærði vegna reiknaðs endurgjalds fyrir sömu mánuði á árinu 2019.“ Í þinglegri meðferð frumvarpsins var heimildinni breytt á þá leið að reikna mætti til rekstrarkostnaðar á tímabilinu fjárhæð sem næmi sjö tólftu af gjaldfærðu reiknuðu endurgjaldi í skattframtali 2020, auk þess sem tímabilið var lengt fram til loka október. Í samráði við ráðuneytið og Skattinn leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið, sem hér er til umfjöllunar, bætist kafli um breytingar á lögum um tekjufallsstyrki, nr. 118/2020, þar sem kveðið verði á um breytingu á 2. mgr. 5. gr. laganna. Leggur meiri hlutinn til að aðilum sem nýti heimildina sem þar kemur fram verði jafnframt heimilt, í þeim tilvikum þar sem það er hagstæðara, að miða mánaðarleg stöðugildi samkvæmt 1. mgr. 5. gr. við stöðugildi þeirra sem reiknað var endurgjald fyrir í rekstrinum hlutfallslega miðað við starfstíma rekstrarins á árinu 2019. Í nefndarálitinu eru síðan rakin dæmi um það hvernig þetta getur komið út og vitna ég til þess. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til á því frumvarpi sem hér liggur fyrir eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem eru á sérstöku þingskjali en undir nefndarálit þetta skrifar sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og vildi aðeins eiga orðastað við hann um kolefnisskattinn sem á nú að hækka um áramótin eins og hefur verið gert. Þetta er tiltölulega nýr skattur á Íslandi, lagður á jarðefnaeldsneyti til að draga úr útblæstri og hvetja til orkuskipta í samgöngum. Nú um áramótin á skatturinn að hækka þannig að hann verður 11 kr. og 75 aurar á hvern lítra af dísilolíu og 10 kr. og 25 aurar á hvern lítra af bensíni. Auðvitað hefur það áhrif til hækkunar verðbólgu eins og aðrar verðlagshækkanir ríkisstjórnarinnar sem eru vanabundnar um hver áramót. Ég vildi spyrja hv. þingmann og fara kannski aðeins nánar í það að þessi skattur hefur hækkað verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við skilaði skatturinn 3,5 milljörðum í ríkissjóð árlega en á að skila í þessum fjárlögum 6,1 milljarði kr. Þetta hefur að sjálfsögðu neikvæð áhrif fyrir heimilin í landinu og atvinnulífið og það sem er athyglisverðast við þennan skatt er að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði úttekt á honum í júlí og skilaði skýrslu, sem er mjög athyglisverð og einkennilegt hvað hún hefur fengið litla umfjöllun í fjölmiðlum, og niðurstaðan er einkum sú að skatturinn bitni á efnalitlu fólki og hafi neikvæð áhrif á kjör þess og neyslu. Rökstyðja þurfi hvers vegna skatturinn sé lagður á, hann þurfi að vera mjög hár til að virka og landsframleiðsla og atvinna minnki eftir að kolefnisskatturinn er lagður á. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki eðlilegt, [[Forseti hringir.]]í ljósi þeirrar skýrslu, að endurskoða og fara yfir þennan skatt.
Herra forseti. Stutta svarið er auðvitað: Já. Mér finnst eðlilegt að menn endurskoði kolefnisgjöld, eins og í raun alla skattheimtu ríkisins og álögur, með reglulegu millibili. Komi fram efnislega rökstuddar ábendingar um galla í framkvæmd þeirrar skattheimtu er ég fyrsti maðurinn til að hlusta á það og ég tala nú ekki um ef það er til að létta byrðar. En það er nú samt sem áður þannig að kolefnisgjaldið er að einhverju leyti, kannski að mestu leyti, skattur sem við erum að greiða fyrir að menga. Hann er einhvers konar gjald sem við greiðum öðrum fyrir að nota mengandi orkugjafa. Að því leyti get ég sagt: Það er auðvitað stefna okkar, og ég hélt að hv. þingmaður væri með okkur í því, að reyna að ná sjálfstæði í orkumálum, að við hættum að vera háð erlendum orkugjöfum og nýtum okkar innlendu orkugjafa og þá sleppi ég því að nefna umhverfissjónarmið, sem þó skipta gríðarlega miklu máli, og nefni bara efnahagsleg sjónarmið. Það sparar ekki bara gjaldeyri heldur er það líka stórkostlegt þjóðaröryggismál. Ég hefði einmitt haldið að Miðflokkurinn ætti að vera fremstur í flokki í því að berjast fyrir nýtingu innlendra orkugjafa og hafna hinum erlendu. Kannski hef ég misskilið málflutning Miðflokksins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hv. þingmaður taldi hér upp þessi göfugu markmið en þessi skattur skilar ekki þeim árangri að við náum þeim markmiðum. Það er bara þannig. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur lýst því yfir, í sinni skýrslugerð, að þessi skattur virkar ekki eins og menn halda að hann eigi að virka. Hann virkar ekki eins og menn, t.d. hæstv. umhverfisráðherra, segja að hann eigi að virka. Þessum skatti er ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Hann bitnar verst á tekjulágu fólki. Ég hvet þingmenn til að skoða þessa skýrslu, það hefur enginn fjallað um hana. Það er alveg ljóst að finna þarf aðrar leiðir en þessa skattheimtu til að ná þeim markmiðum sem hér er rætt um. [[Forseti hringir.]]Ég fagna því að hv. þingmaður er sammála mér í því að endurskoða þurfi þennan skatt og fara yfir hann. Ég ætla svo sannarlega að vona að hann beiti sér þá fyrir því innan efnahags- og viðskiptanefndar, þar sem hann er formaður, og innan síns flokks og vonandi innan ríkisstjórnar.
Herra forseti. Ef ég skil hv. þingmann rétt er hann sammála markmiðunum sem sett hafa verið með álagningu skattsins en dregur í efa að skatturinn skili tilætluðum árangri. Ég er tilbúinn í það hvenær sem er að ræða með hvaða hætti og hvort markmiðum með skattheimtu eða gjöldum verði náð með öðrum og skynsamlegri hætti en með álagningu kolefnisgjalds. Ég hygg að enginn þingmaður sé á móti því að endurskoða skattheimtu eða álagningu gjalda ef fram koma rökstuddar upplýsingar og álit um að hægt sé að standa betur að verki við að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Það er bara skynsamlegt að standa þannig að verki, hv. þingmaður.
Herra forseti. Skattleysismörk fyrir erfðafjárskatt voru sett árið 2010 upp á 1,5 milljón kr. og þeim hefur ekki verið breytt í tíu ár. En í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að þetta mark hækki upp í 5 millj. kr. eða um 233%. Önnur viðmið voru sett árið 2010 og er fjallað um þau í þessu frumvarpi. Má þar nefna frítekjumark fyrir launatekjur öryrkja. Það var sett árið 2010 og er rétt tæpar 110.000 kr. á mánuði en ef þessi upphæð hefði fylgt launavísitölu væri hún um 200.000 kr. Nú er ég þeirrar skoðunar að það sé ekki gott að láta slík viðmið bíða svona lengi, hvorki viðmið fyrir frítekjumark fyrir launatekjur öryrkja né önnur viðmið. En ég vil spyrja hv. þingmann hvaða rök hann færir fyrir þessari forgangsröðun, að breyta viðmiðunum fyrir erfðafjárskatt um 233%, sem voru sett árið 2010 í 1,5 milljónir kr., en snerta ekki við frítekjumörkum fyrir launatekjur öryrkja sem einnig voru sett árið 2010. Er þetta ekki forgangsröðun sem er svolítið bjöguð og þyrfti að endurskoða innan ríkisstjórnarinnar?
Herra forseti. Það vill nú svo til að ég hef a.m.k. í tvígang ef ég man rétt lagt fram frumvarp um lækkun á erfðafjárskatti. Hv. þingmaður ætti að vita það. Ég vildi lækka erfðafjárskattinn að minnsta kosti niður í 5% upp að 75 milljónum, ef ég man rétt, og halda síðan skattprósentunni. Þar var ég að koma til móts við hv. þingmann um þrepaskipt skattkerfi sem hv. þingmaður veit að mér er mjög á móti skapi vegna þess að ég vil helst hafa bara eina flata skattprósentu, hvort heldur er í tekjuskatti eða ekki. Ég hef áður sagt hér af öðru tilefni að mér finnst það vont og mér sárnar það, og ég er kannski ekki síst sár út í sjálfan mig, að okkur hafi ekki auðnast hér í þessum þingsal að endurskoða tryggingakerfi öryrkja á Íslandi. Það á við um frítekjumark atvinnutekna en það á líka við um allt kerfið. Ýmsar ástæður eru fyrir því en það breytir ekki því að það er vont fyrir okkur að þurfa ár eftir ár að horfast í augu við það að okkur auðnast ekki sameiginlega að koma í gegn kerfisbreytingum á tryggingakerfi öryrkja sem tryggir hag þeirra eins og við viljum gera. Þetta snýst nefnilega ekki bara um að hækka frítekjumark atvinnutekna. Þetta snýst um að skera tryggingakerfið upp, gera það manneskjulegra, gera það skiljanlegra og grípa utan um þennan hóp sem þarf á aðstoð okkar að halda. Herra forseti. Ég nota yfirleitt ekki stór orð en ég ætla bara að segja það hér að það er skömm okkar að hafa ekki klárað það mál.
Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni hvað þetta síðasta varðar en vara hins vegar við því að erfðafjárskattur sé lækkaður mikið á sama tíma og eignaójöfnuður er að aukast í landinu. Það eru önnur viðmið sem sett voru árið 2010 og það eru viðmið fyrir vaxtabætur. Vaxtabótakerfið hefur í raun rýrnað um næstum því 100% frá árinu 2010 sem gerir það að verkum að kerfið styður sífellt færri heimili. Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í húsnæði sínu fær nú lítinn sem engan stuðning í gegnum kerfið. Í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu til nefndarinnar segir að óbreyttar viðmiðunarfjárhæðir leiði til að vaxtabæturnar fari í auknum mæli til þeirra sem eru í efri hluta tekjudreifingarinnar og um helmingur upphæðarinnar fari til þeirra sem eru 48 ára eða eldri. Vil ég biðja hv. þingmann um að tjá sig um þessa þróun á húsnæðisbótakerfi.
Herra forseti. Í þessu efni eru nú líka ánægjulegar skýringar, þ.e. það vill svo til að ráðstöfunartekjur langflestra Íslendinga hafa hækkað verulega og vextir hafa lækkað og eru í sögulegu lágmarki. Þetta tvennt hefur auðvitað áhrif á mögulegar vaxtabætur, ekki satt? Sérstaklega þegar fólk er að lyftast upp, þá auðvitað lækka vaxtabætur og vextir að lækka. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir að við séum á þessum erfiðu tímum er skuldastaða íslenskra heimila með því besta sem þekkist í Evrópu. Hún er lægri, bæði sem hlutfall af ráðstöfunartekjum og sem hlutfall af landsframleiðslu, en í nokkrum öðrum Norðurlandanna, a.m.k. var það þannig samkvæmt þeim tölum sem ég hef frá árinu 2019. Þetta er gleðiefni. Það er nefnilega skýring á því af hverju vaxtabætur hafa lækkað og hún er fyrst og síðast sú að tekjur hafa hækkað. Hv. þingmaður, ekki hrista hausinn, þetta er staðreynd. Vextir hafa lækkað, skuldir heimilanna hafa lækkað. Þetta er meginskýringin, hv. þingmaður.
Og viðmiðið ekki breyst í tíu ár.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í ívilnanir til hreinorkubíla, og því sem næst hreinorkubíla. Í fyrsta lagi kom mér hreinlega á óvart að okkur hefði yfirsést að fella niður virðisaukaskatt við endursölu vistvænna bíla alveg eins og við sölu nýrra bifreiða. Ég held að það sé bara eitthvað sem við þurfum að taka til okkar allra hér í sal að hafa ekki áttað okkur á því þegar við settum þá heimild í lögin. Auðvitað á það sama að gilda um nýskráða bíla og eldri, orkuskiptin eiga jafnmikið við þannig að ég fagna því að nefndin hafi komið auga á það og sé að lagfæra.
Við fengum hjálp.
Nefndin fékk hjálp frá sérfræðingum. En mig langar að spyrja frekar út í hina tillögu meiri hlutans, varðandi það að fresta lækkun á ívilnun til tengiltvinnbíla vegna þess að þetta er annað árið í röð sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til slíka frestun. Mig langar að spyrja í fyrsta lagi hvort lagt hafi verið mat á kostnaðinn við það. Ívilnunin er umtalsverð, hún átti að lækka úr 960.000 á hvern bíl niður í 600.000 nú um áramótin. Það er mikill peningur til bíla sem áhöld eru um hversu hreinir séu. Í nefndarálitinu stendur jafnframt að nefndinni hafi borist ábendingar um að í samræmi við stefnu stjórnvalda í orkuskiptum standi rök til þessarar frestunar. Mig langar bara að fá skýrt frá hv. þingmanni frá hverjum þær ábendingar hafi borist. [[Forseti hringir.]]Það er sem sagt uppruni þessarar hugmyndar varðandi tengiltvinnbílana og mat á kostnaði hins opinbera við þá ívilnun á næsta ári.
Herra forseti. Nú geta menn haft skoðun á því hvort halda eigi áfram þeirri ívilnun eða réttara sagt framlengja þá ívilnun upp á 960.000 kr. Rökin þar að baki eru í sjálfu sér einföld. Þau eru að tengiltvinnbílar yrðu ekki samkeppnisfærir við hefðbundna bíla sem nota jarðefnaeldsneyti. Þess vegna er ekki talið tímabært að afnema þessa ívilnun, eða réttara sagt talið rétt að framlengja hana óbreytta. Þetta er spurning um að reyna að ýta enn frekar undir það að fólk sem kaupir sér bíla velji fremur, ef það er ekki kostur að kaupa rafmagnsbíl, að kaupa sér þá a.m.k. tengiltvinnbíl, í staðinn fyrir að gera það sem ég gerði fyrir tveimur árum, herra forseti, ég keypti mér dísiljeppa.
Virðulegur forseti. Andsvarið ætti að geta verið stutt því ég þarf aðeins að ítreka spurningarnar, vegna þess að það er ekki óumdeilt að tengiltvinnbílar séu rétta leiðin á þessum tímapunkti í orkuskiptum. Þess vegna m.a. hafa ráðherrar í tvígang lagt til að ýmist fella niður eða draga úr ívilnun til þeirra ökutækja hraðar en meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar treysti sér til að standa við. Þess vegna standa spurningarnar eftir: Hvaðan bárust þær ábendingar sem meiri hluti nefndarinnar fer hér eftir og hversu dýrar eru þær breytingar sem lagðar eru til í þágu tengiltvinnbíla?
Herra forseti. Ekki er hægt að svara þeirri spurningu með neinni vissu hversu dýrar þær eru. Ef enginn tengiltvinnbíll selst þá kostar þetta auðvitað ekki neitt. Ef ívilnunin verður lækkuð eins og til stóð og fleiri bensínbílar og dísilbílar seljast en tengiltvinnbílar, þá getur hv. þingmaður bara velt þeim kostnaði fyrir sér. Það er líka alveg ljóst að ábendingar bárust m.a. frá Bílgreinasambandinu, öðrum sérfræðingum og bílaleigufyrirtækjum og Samtökum ferðaþjónustunnar sem benda t.d. á það að í fyrsta lagi hafi kannanir sýnt að tengiltvinnbílar hafi reynst mikilvæg brú yfir í hreina rafbíla [[Forseti hringir.]]og auk þess henti þeir betur við núverandi aðstæður, [[Forseti hringir.]]miðað við núverandi innviði í orkuskiptum, ekki síst úti á landi, hv. þingmaður.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem er sú sem hér stendur og er fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni. Vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og þeirra efnahagsaðgerða sem gripið hefur verið til í heimsfaraldrinum verða frumvörp um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021 fleiri en á undanförnum árum. Í þessu áliti verður því ekki fjallað um mikilvæg mál til jöfnunar í samfélaginu sem von er á í sérstökum frumvörpum, svo sem atvinnuleysistryggingar, félagslegan stuðning, tryggingagjald og barnabætur. Von er á frumvarpi um almannatryggingar þótt komið sé inn á þær í þessu nefndaráliti. Fyrstu greinar frumvarpsins fjalla um hækkun ýmissa gjalda. Lagt er til að kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, almennt og sérstakt bensíngjald, gjald á áfengi og tóbaki, gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og gjald til Ríkisútvarpsins hækki um 2,5% en ekki 3,2% í samræmi við verðbólguspá Hagstofu Íslands. Í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneyti til efnahags- og viðskiptanefndar kemur fram að jafnvel þótt hagspá Hagstofunnar sé alla jafna viðmið fyrir uppfærslu krónutölugjalda sé nú miðað við 2,5% hækkun til að stuðla að minni verðhækkunum. Þetta hefur áður verið gert en 1. minni hluti varar við því að gjöld sem eiga að standa undir ákveðnum kostnaði og hækka miðað við verðbólgu dragist saman og standi ekki undir áætluðum kostnaði. Þess vegna legg ég til að öll krónutölugjöld verði tekin til endurmats. Ekki endilega bara þau krónutölugjöld sem nefnd eru í þessu frumvarpi heldur þarf að skoða þá gjaldtöku alla og undir hvaða kostnaði hún á að standa, hvort gjaldtakan verði til þess sem til er ætlast. Gjald sem ætlað er að standa undir kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara er lagt á gjaldskylda aðila. 1. minni hluti bendir á að þar sem aðgerðir og styrkir stjórnvalda sem fram eru komnir vegna atvinnukreppunnar í kjölfar heimsfaraldurs hafa aðeins að litlu leyti runnið til heimila þeirra sem misst hafa vinnuna og ef ekkert verður að gert leiði það aðgerðaleysi til skuldavanda hjá heimilunum og þá um leið aukinna umsvifa umboðsmanns skuldara. 1. minni hluti leggur á það ríka áherslu að stjórnvöld mæti efnahagsvanda heimilanna til þess að komast hjá því að greiðsluvandi þeirra verði langvarandi með tilheyrandi kostnaði og aukaverkunum til langs tíma. Það má ekki gerast að fólk sem lenti í erfiðri stöðu í bankahruninu endi aftur í slíku rúmum áratug síðan. Meira þarf að gera til að koma í veg fyrir það. Jafnt aðgengi að húsnæðismarkaði hefur ætíð verið meðal helstu áherslna verkalýðshreyfingarinnar og jafnaðarmanna. Þrátt fyrir yfirlýsingar stjórnvalda í tengslum við lífskjarasamninga lækkar húsnæðisstuðningur að raunvirði milli ára og áætlanir gera ráð fyrir að svo verði áfram. Í heild hefur húsnæðisstuðningur í gegnum vaxtabótakerfið rýrnað að raungildi um meira en 70% frá árinu 2013 og enn meira ef við horfum til þess hvenær viðmiðin voru sett. Heimilum sem fengu vaxtabætur fækkaði um 27.000 milli áranna 2013 og 2018 og fer enn fækkandi. Þá hafa viðmiðanir verið nánast óbreyttar frá árinu 2010 og samkvæmt frumvarpinu eiga þær ekki að breytast á árinu 2021. Þetta gerir það að verkum að kerfið styður sífellt færri heimili. Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í húsnæði sínu fær nú lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Lækkun vaxtabóta rýrir kjör lágtekjufólks sem á lítið eigið fé í húsnæði. Alþýðusamband Íslands bendir í umsögn sinni við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020 á að ef horft er til þróunar í framlögum til vaxtabóta síðastliðinn áratug má sjá að samhliða tilkomu almenna íbúðakerfisins og vexti stofnframlaga til byggingar hagkvæmra leiguíbúða fyrir tekjulága hafa framlög til vaxtabóta dregist saman um svipaða upphæð. Sama gildir þótt lög um hlutdeildarlán hafi verið samþykkt. Framlög til húsnæðismála hafa því ekki verið til að bæta í stuðninginn, eins og þeim var ætlað, heldur í reynd greidd með lækkun á öðru stuðningsformi. Eins og ég gat um áðan í andsvari við hv. þm. Óla Björn Kárason þá stendur í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu til efnahags- og viðskiptanefndar að óbreyttar viðmiðunarfjárhæðir leiði til þess að vaxtabætur fari í auknum mæli til þeirra sem eru í efri hluta tekjudreifingarinnar og um helmingur upphæðarinnar fari til þeirra sem eru 48 ára og eldri. 1. minni hluti krefst þess að stjórnvöld standi við fyrirheit sín um að hækka húsnæðisbætur, að húsnæðisstuðningur verði aukinn og skili sér til þeirra hópa sem helst þurfa á slíkum stuðningi að halda. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2021 er lagt til að elli- og örorkulífeyrir almannatrygginga hækki um 3,6% í upphafi ársins 2021. Til samanburðar hækkar lágmarkstekjutrygging samkvæmt lífskjarasamningunum um 4,8% á árinu. Bætur almannatrygginga koma því til með að hækka umtalsvert minna en lægstu laun þriðja árið í röð og kjör lífeyrisþega versna í samanburði við aðra hópa. Lágmarksframfærsla almannatrygginga fyrir einstakling sem býr einn verður því 333.268 kr. á árinu 2021 og hefur þá frá árinu 2018 hækkað úr 300.000 kr. eða um rúm 11% á sama tíma og lægstu laun munu hafa hækkað um 17% og verða 351.000 kr. á mánuði. Fyrir einstakling sem býr með öðrum verður lágmarksframfærslutrygging um 256.000 kr. og hefur þá hækkað um rúmlega 11% frá árinu 2018. Hér er miðað við hlutfallslega hækkun en þar sem hækkun lífskjarasamninganna er krónutöluhækkun ætti slíkt hið sama að gilda um hækkun á elli- og örorkulífeyri almannatrygginga. Því ætti hækkunin að vera í það minnsta 15.750 kr. á mánuði á árinu 2021. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins til nefndarinnar segir að ekki hafi tíðkast að taka mið af vísitölu launa eða hækkun lægstu launa heldur meðalhækkun í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði að teknu tilliti til hvenær þeir tóku gildi. Innbyggt óréttlæti er því í túlkun stjórnvalda á 69. gr. laga um almannatryggingar. 1. minni hluti telur með öllu óásættanlegt að kjör elli- og örorkulífeyrisþega skerðist í samanburði við aðra hópa. Sú eðlilega og réttmæta krafa að enginn verði undir lágmarkslaunum var felld við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2020. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og þeir þingmenn sem bera þá ríkisstjórn uppi vilja að þeir sem eiga allt sitt undir greiðslum almannatrygginga, fólk sem ekki hefur valið sér hlutskipti sitt og löggjafinn sér um að ákveða á hvaða kjörum verða, verði fátækastir á Íslandi. Meðal eldri borgara sem fá einvörðungu greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins er hlutfall kvenna hátt. Um 70% lífeyrisþega sem búa við lökustu kjörin eru konur sem voru í hlutastörfum eða heimavinnandi á árum áður. Meðal þeirra sem eru allra verst staddar eru konur af erlendum uppruna. Þessi hópur hefur unnið sér inn lítil eða engin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum og þær hafa mjög takmörkuð úrræði til að bæta kjör sín. Bilið á milli þeirra fátæku og þeirra ríku breikkar vegna aðgerðaleysis stjórnvalda sem segja eitt í ræðum en ákveða annað í fjárlögum og tekjufrumvörpum eins og því sem við erum hér að ræða. Á sama tíma eru áform uppi um að lækka fjármagnstekjuskatt. Forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar er skýr og þeirri sem hér stendur finnst hún óásættanleg. Fyrsti minni hluti gagnrýnir harðlega að enn eitt árið eigi frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna ekki að hækka. Frítekjumarkið hefur verið 109.600 kr. frá árinu 2010. Ef frítekjumarkið hefði hækkað samkvæmt launavísitölu væri það rétt um 200.000 kr. á mánuði. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, er líka skýr hvað þetta varðar. Viðmiðum frá árinu 2010 vegna kjara öryrkja er haldið óbreyttum en skattleysismörk vegna erfðafjárskatts, sem einnig hafa staðið óbreytt frá árinu 2010, eru hækkuð umtalsvert erfingjum í vil. Skattleysismörk erfðafjárskatts hækka samkvæmt frumvarpinu um 233%, úr 1,5 millj. kr. í 5 millj. kr. 1. minni hluti leggur því til að frítekjumarkið verði hækkað í tveimur skrefum, verði 150.000 kr. á árinu 2021 og 200.000 kr. á mánuði á árinu 2022. Þetta er hógvær tillaga sem allir ættu að geta fallist á að sé réttmæt og viðráðanleg fyrir ríkissjóð. Skoska þingið var fyrst þjóðþinga í heiminum til að samþykkja lög um að túrbindi, túrtappar og aðrar tíðavörur yrðu jafnan aðgengilegar öllum þeim sem á þyrftu að halda. Heilbrigðisyfirvöld og sveitarfélög í Skotlandi eiga að sjá til þess að lögunum verði framfylgt. Anna María Allawawi Sonde og Saga María Sæþórsdóttir sendu nefndinni umsögn og bentu á hversu miklu máli gott aðgengi að tíðavörum skiptir, sérstaklega fyrir ungt fólk sem lítið hefur á milli handanna. Annaðhvort er ungu fólki mismunað eftir efnahag foreldra eða sú ósanngjarna krafa gerð að það eyði þeim litlu peningum sem það á í nauðsynlegar vörur sem tíðavörur eru. Tíðavörur eru jafn mikilvægar og klósettpappír og þess vegna ætti aðgengi að þeim að vera jafn sjálfsagt. Blæðingar gera ekki boð á undan sér og því mikilvægt að hafa tíðavörur til staðar á salernum, ekki síst í skólum og félagsmiðstöðvum þar sem ungt fólk er. Þær leggja einnig til að skattur verði afnuminn af tíðavörum. 1. minni hluti skorar á Alþingi Íslendinga að taka Skota sé til fyrirmyndar í þessum efnum með lagasetningu. Þannig verði séð til þess að tíðavörur verði á salernum í skólum, á frístundaheimilum og öllum opinberum stofnunum. 1. minni hluti kallar eftir því að virðisaukaskattur á tíðavörum verði tekinn til sérstakrar skoðunar í boðuðu frumvarpi um endurskoðun á virðisaukaskatti. Fyrsti minni hluti tekur undir breytingartillögu meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um skattalega ívilnun tengiltvinnbíla, niðurfellingu virðisaukaskatts á endursölu vistvænna ökutækja og breytingar á lögum um tekjufallsstyrki. Í þessu nefndaráliti, sem ég hef nú mælt fyrir, er breytingartillaga sem ég fór áður yfir um að frítekjumark launatekna öryrkja verði hækkað í tveimur skrefum. Þetta er sem sagt breytingartillaga við a-lið 22. gr. frumvarpsins. Þá hef ég, herra forseti, farið yfir nefndarálitið og mælt fyrir því. Eins og ég sagði í upphafi munu fleiri bandormar koma inn í nefndina sem við þurfum að fara vandlega yfir, bandormar sem ræddir verða í hv. efnahags- og viðskiptanefnd en einnig í velferðarnefnd og gætu varðað jöfnuð í samfélaginu sem við þurfum að gæta sérstaklega vel að núna í heimsfaraldrinum, sem leggst þyngra á ákveðna hópa í samfélaginu heldur en aðra. Að þeim hópum þurfum við að gæta sérstaklega.
Herra forseti. Ég biðst forláts á hversu lengi ég var að koma mér í pontu. Það er langt í sæti mitt samkvæmt nýrri sætaskipan. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur framsöguna þar sem hún mælti fyrir minnihlutaáliti sínu. Í 1. efnislið nefndarálits hv. þingmanns er fjallað um hækkun ýmissa gjalda. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Lagt er til að kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, almennt og sérstakt bensíngjald, gjald á áfengi og tóbak, gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og gjald til Ríkisútvarpsins hækki um 2,5% en ekki 3,2% í samræmi við verðbólguspá Hagstofu Íslands.“ Mig langar í þessu samhengi og í ljósi almennrar umræðu um heildarskattlagningu á Íslandi og gjaldaálögur að spyrja: Skil ég það rétt að hv. þingmaður sé hér að leggja til að öll þessi gjöld hækki meira en gert er ráð fyrir? Þeim sem hér stendur þykir nóg um. Á þessum sérstöku tímum sem uppi eru, í þessu Covid-ástandi, hefði mögulega átt að skoða það að láta gjöld sem þessi ekki fylgja verðlagi, eins og var gert í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á árunum 2013–2016. Ég er nú ekki með í kollinum hvaða ár það var sem gjöld sem þessi voru ekki látin hækka samkvæmt vísitölu eða ætlaðri vísitölu. Leggur hv. þingmaður það til að hækkunin verði enn meiri en sem nemur þessum 2,5%? Ég sé ekki breytingartillögu í fljótu bragði hvað það varðar. Er þetta bara ábending og sýn Samfylkingarinnar sem þarna er talað fyrir?
Herra forseti. Nei, það er ekki svo að sú sem hér stendur sé að leggja til að gjöldin hækki meira. Ég er bara að draga fram að gjöldunum er ætlað að standa undir ákveðnum kostnaði. Sá kostnaður hækkar í réttu hlutfalli við verðbólguna og ef lægri gjöld eru innheimt ár eftir ár myndast bil sem þarf að brúa. Ég er einfaldlega að benda á það. Ég skil það hins vegar mætavel og ég veit að fleiri ríkisstjórnir hafa gert þetta, að halda sig bara við verðbólgumarkmið Seðlabankans til að hækka gjöld svo ríkið verði ekki til þess að verðlagið fari upp á við og þá verðbólgan um leið. Mér finnst það mjög skiljanlegt. Ég var aðeins að benda á að þarna gæti myndast bil sem þarf að brúa. Það má vera, herra forseti, að ég hefði þurft að tala skýrar í nefndarálitinu fyrst hv. þingmaður misskilur mig svo hrapallega. Ég er alls ekki að tala um að það þurfi að hækka þessi gjöld en mér finnst sjálfsagt að endurskoða alla gjaldtöku ríkisins. Það má vera að í sumum tilfellum sé hún bara allt of há og það má vera að í öðrum tilfellum þurfi að laga gjaldtökuna að þeim kostnaði sem henni er ætlað dekka. Við erum með alls konar gjöld og miklu fleiri, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, en nefnd eru í þessum bandormi. Við þurfum að skoða þau öll og meta. Stundum þarf ekki að hækka neitt [[Forseti hringir.]]vegna þess að kostnaðurinn sem á að dekka hefur kannski bara dregist saman.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur svarið. Mér er létt að hv. þingmaður sé ekki að leggja til meiri gjaldahækkun en þegar er í þessu nefndaráliti 1. minni hluta, sem hv. þingmaður stendur einn að, er það ekki rétt skilið? En er ekki einhver misskilningur hér í gangi? Ég held að skynsamlegt sé að skoða gjöld með gagnrýnum hætti mjög reglulega. En er ekki búið að slíta tenginguna í öllum þeim gjöldum sem hv. þingmaður telur hér upp? Með lögum um opinber fjármál renna þessi gjöld öll bara í ríkissjóð. Þau hafa ekki beina tengingu við undirliggjandi útgjaldaþætti eins og áður. Mig langar til þess að spyrja - sérstaklega af því að hv. þingmaður er fyrrverandi fjármálaráðherra þá ætla ég að gefa mér að hún hafi skoðun á þessu - hvort vel hafi tekist til að mati hv. þingmanns með þessi lög um opinber fjármál þar sem þessi tenging er slitin. Ég get sagt fyrir mig að mér þykir tengingin mikilvæg. Hún ýtir undir kostnaðarvitund gagnvart undirliggjandi verkefnum í kerfinu og kostnaðarvitund almennings gagnvart gjaldtöku og skattheimtu, sem er að mínu mati allt of há heilt yfir kerfið. Í ljósi fyrrverandi stöðu hv. þingmanns sem fjármálaráðherra, hvernig telur hún að tekist hafi til með þessi nýju lög um opinber fjármál þar sem þessi tenging er slitin? Er þá textinn í nefndarálitinu í rauninni ekki byggður á ákveðnum misskilningi þar sem vísað er sérstaklega til þess, með leyfi forseta, að 1. minni hluti vari við því að gjöld, sem eiga að standa undir ákveðnum kostnaði og hækka miðað við verðbólgu, dragist saman og standi ekki undir áætluðum kostnaði?
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að með nýjum lögum - við segjum ný lög, en þau eru orðin alla vega fimm ára gömul - var skorið á þessa tengingu og markaðir tekjustofnar renna í ríkissjóð. Svo eiga þeir að renna þaðan aftur yfir í verkefnin. Það var samt ýmislegt sett til hliðar, eins og almannatryggingar, tryggingagjald o.s.frv. En það breytir því ekki að rökin fyrir því að gjöldin eru sett er sá kostnaður sem þau eiga að dekka og þegar upphæðin er ákveðin er vísað í hann. Ef hv. þingmaður hefur lesið frumvörp sem komið hafa eftir árið 2015 [[Gripið fram í.]]með tillögum um gjöld, þá eru rökin oft sá kostnaður sem þau eiga að dekka. Það er oft þannig. Stundum eru gjöldin til að stýra hegðun fólks. Það er í sumum tilfellum þannig en alls ekki í öllum. Langflestum þeim gjöldum sem talin eru upp í því frumvarpi sem við ræðum núna er ætlað að standa undir kostnaði og voru upphaflega sett með þeim rökum. Þannig er nú það, herra forseti.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Sá minni hluti er sá sem hér stendur, sem er þingmaður Viðreisnar. Ég ætla að byrja á því að fjalla aðeins um nokkrar umsagnir sem bárust nefndinni en þær voru samtals 18. Ég ætla að víkja að nokkrum þeirra og sjónarmiðum sem 2. minni hluti tekur undir. Einnig verður fjallað um tilvik þar sem 2. minni hluti getur ekki tekið undir sjónarmið og breytingar sem fram koma í þeim umsögnum, og meiri hluti nefndarinnar leggur til. Ég ætla að byrja á því að nefna umsögn sem kom frá tveimur ungum konum, Önnu Maríu Allawawi Sonde og Sögu Maríu Sæþórsdóttur, en í þeirri umsögn er skorað á stjórnvöld að fella niður virðisaukaskatt af tíðavörum og tryggja að þær verði aðgengilegar í grunn- og framhaldsskólum. Bent er á að stúlkur þurfi á vörunum að halda frá ungum aldri, áður en þær afla sér eigin tekna. Þær verði því að leita aðstoðar forráðamanna eða annarra til kaupa á slíkum vörum sem reynist mörgum erfitt. Annar minni hluti tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögninni. Mikilvægt er að auka aðgengi að þessum vörum sem og getnaðarvörnum fyrir ungt fólk. Í því samhengi má nefna að Skotar hafa nýverið ákveðið að tíðavörur skuli unnt að nálgast án endurgjalds. Tíðavörur eru ekki neysluvörur heldur nauðsynjavörur. Oft er talað um skattlagningu af þessu tagi sem bleikan skatt sem mismunar kynjum. Með lögum nr. 67/2019 var ákveðið að færa þessar vörur úr hærra þrepi virðisaukaskatts í það lægra. 2. minni hluti telur tímabært að taka til ítarlegrar skoðunar að stíga skrefið til fulls og fella niður virðisaukaskatt af tíðavörum og getnaðarvörnum. Hvetur 2. minni hluti til þess að það verði gert. Jafnframt verði skoðað hvort unnt skuli að nálgast tíðavörur og getnaðarvarnir endurgjaldslaust, a.m.k. þegar ungmenni eiga í hlut. Næst ætla ég aðeins að víkja að umsögn frá BRSB og erfðafjárskatti. Í umsögn BSRB segir um fyrirhugaðar breytingar á erfðafjárskatti, með leyfi forseta: „BSRB telur eðlilegt að skattfrelsismörk hækki árlega til samræmis við verðlag en telur hækkun á skattfrelsismörkum um 3,5 millj. kr. of mikla miðað við núverandi efnahagsaðstæður og tekjufall ríkissjóðs.“ Annar minni hluti tekur að hluta til undir þessi sjónarmið en telur jafnframt, og Viðreisn hefur talað fyrir því, rétt að gera umtalsverðar breytingar á erfðafjárskatti. Frumvarpið sem hér er til umræðu gerir ekki ráð fyrir slíkum breytingum en það sem lagt er til er í sjálfu sér góðra gjalda vert. Á hinn bóginn tekur 2. hluti minni hluti undir þau sjónarmið að rétt væri að fresta þessari breytingu um eitt ár í ljósi stöðu í ríkisfjármálum og leggur fram breytingartillögu þess efnis. Þá verður vikið að umsögn frá Landvernd en þar er m.a. bent á mikilvægi kolefnisgjalds í baráttunni við loftslagsbreytingar. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Eins og komið hefur fram í mörgum umsögnum Landverndar telur stjórn samtakanna að hátt kolefnisgjald sé nauðsynleg og réttlát leið til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þar er mengunarbótareglan (e. polluter pays principle) virkjuð. Auk þess hafa alþjóðastofnanir og nágrannalönd okkar sýnt fram á að hátt kolefnisgjald virkar vel án þess að hafa neikvæð áhrif á efnahaginn. […] Í þessu frumvarpi er lagt til að kolefnisgjald á eldsneyti (1. gr.) og gjald vegna losunar gróðurhúsalofttegunda utan ETS (27. gr.) hækki eingöngu um 2,5%. Vísitala neysluverðs hefur hækkað um 5% frá því í desember 2018 þegar gjaldið var síðast hækkað. Þessi hækkun nú heldur því ekki einu sinni í við verðlagsþróun.“ Annar minni hluti tekur undir þessi mikilvægu sjónarmið og bendir á að það sé nauðsynlegt að hækka kolefnisgjald og gjald vegna losunar gróðurhúsalofttegunda í áföngum á næstu fáu árum. Þess vegna leggur 2. minni hluti til að fyrsta skrefið verði stigið nú og að í stað 2,5% hækkunar verði gjöldin hækkuð um 5% til samræmis við hækkun á vísitölu neysluverðs. Samhliða þessu telur 2. minni hluti brýnt að ríkisstjórnin nýti fjármagnið sem kolefnisgjald og gjald vegna losunar gróðurhúsalofttegunda skila til að skapa hvata til aukinnar bindingar gróðurhúsalofttegunda með endurheimt votlendis, skógrækt og nýsköpun á sviði bindingar í jarðvegi. Þá bárust nokkrar umsagnir sem vörðuðu sóknargjald, m.a. frá þjóðkirkjunni, Sóknasambandi Íslands, Seljakirkju og Gísla Jónssyni. Þær fela í megindráttum í sér kröfu um að sóknargjöld verði hækkuð. Í umsögn frá þjóðkirkjunni segir m.a., með leyfi forseta: „Kirkjuráð lýsir yfir vonbrigðum með framangreinda fjárhæð“ - þ.e. fjárhæðina sem er í frumvarpinu - „og þá staðreynd að fyrirhugað er að skerða sóknargjöldin þrettánda árið í röð svo tekjur trúfélaga og safnaða verða 54% af því sem þær ættu að vera en fjárhæð sóknargjalda ætti með réttu að vera um 1.815 kr., væri lögum um sóknargjöld o.fl., nr. 91/1987, framfylgt. […] Áréttað er að sóknargjöld eru ekki framlag ríkisins til trúfélaga og safnaða heldur skil innheimtuaðila á innheimtum félagsgjöldum viðkomandi aðila.“ Annar minni hluti telur ekki rök til þess að sóknargjöld verði hækkuð umfram það sem frumvarpið gerir ráð fyrir. 2. minni hluti telur rétt að hefjast þegar handa við að ríkið hætti innheimtu sóknargjalda fyrir trú- og lífsskoðunarfélög. Í umsögn þjóðkirkjunnar er enda bent á að skoðun hennar sé sú að um félagsgjöld sé að ræða. Mun betra væri því að viðkomandi sóknir eða lífsskoðunarfélög gætu sjálf ákveðið upphæð félagsgjalda hverju sinni og annast innheimtuna sjálf eins og önnur félög í landinu. Það er mikilvægur liður í því að auka sjálfstæði kirkjunnar, safnaða og lífsskoðunarfélaga. Þá geta þessi ágætu félög, og söfnuðir allir, hagað gjaldtöku sinni í samræmi við verkefni sín og eru ekki upp á náð og miskunn Alþingis komin um breytingar og innheimtu á þeim gjöldum. Það er hið eina rétta og sanngjarna fyrirkomulag sem ætti að vera í þeim efnum. Þá vil ég víkja hér að sérstaklega þeim breytingartillögum sem eru þá nýjar og varða ekki efnisatriði frumvarpsins nema þó hið fyrra sem varðar áfengisgjald. Í frumvarpinu er lagt til að áfengisgjald hækki um 2,5% eins og aðrar tölur í því frumvarpi. 2. minni hluti getur ekki tekið undir slíka hækkun og leggur til að gjaldið verði óbreytt. Ekki þarf að fjölyrða um mikla rekstrarerfiðleika í veitingageiranum hvert sem litið er. Snar þáttur í rekstri flestra slíkra fyrirtækja er sala áfengis. Hækkun áfengisgjalds mun enn auka á þessa erfiðleika og draga úr getu rekstraraðila til þess að þrauka áfram næstu misseri. Þess vegna leggjum við fram breytingartillögu þess efnis að áfengisgjaldið verði ekki hækkað. Það er nauðsynlegt að við gerum það sem í okkar valdi stendur til þess að hjálpa þessum fyrirtækjum í gegnum vægast sagt erfiða tíma. Vissulega fylgir þessu að áfengisgjald hækkar ekki og gildir það um alla sem kaupa áfengi. En kerfið okkar er nú einu sinni þannig að það væri mjög þungt í vöfum að koma því þannig fyrir að gjaldið lækkaði einungis til þeirra sem hafa leyfi til sölu áfengis þannig að þessi leið er þess vegna farin. Síðan eru líka lagðar til af hálfu 2. minni hluta breytingar sem varða tryggingagjald og lagt til að þar komi nýr kafli inn í frumvarpið. Launakostnaður dregur úr svigrúmi atvinnulífsins til að skapa ný störf og viðhalda störfum og um þessar mundir er á mjög mörgum sviðum mikil nauðsyn til þess að gera fyrirtækjum kleift að bæta við sig fólki en ekki síður, og það er kjarni máls, að draga úr óþolandi miklu atvinnuleysi og sannarlega alvarlegum afleiðingum langvarandi atvinnuleysis. Þess vegna leggur 2. minni hluti til að yfir 12 mánaða tímabil, á næsta ári, verði fyrirtækjum sem ráða starfsmenn sem voru á atvinnuleysisskrá eða án atvinnu við upphaf ráðningar veittur 50% afsláttur af fullu tryggingagjaldi. Verði sú leið farin mun það virka mjög hvetjandi fyrir fyrirtæki að ráða til sín nýtt fólk og það mun líka hjálpa mjög þeim fyrirtækjum sem hafa lent í miklum hremmingum, hafa þurft að segja upp fólki en eru að reyna að rétta úr kútnum, að fá tilslakanir af þessu tagi. Þetta eru tímabundnar tilslakanir í 12 mánuði. Annar minni hluti tekur að öðru leyti undir þær breytingar sem meiri hlutinn leggur til. Sérstaklega er vert að nefna nýtt ákvæði um breytingar á lögum um tekjufallsstyrki, samanber 212. mál á yfirstandandi þingi, skattalega ívilnun tengiltvinnbíla og niðurfellingu virðisaukaskatts við endursölu vistvænna ökutækja. Að öllu þessu virtu og með þeim breytingartillögum og athugasemdum sem ég hef hér rakið leggur 2. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem hér eru gerðar og þær eru í fjórum liðum. Þær varða í fyrsta lagi að kolefnisgjald verði hækkað meira en frumvarpið gerir ráð fyrir, um 5%, og eru krónutölubreytingar í samræmi við það. Í öðru lagi er lagt til að 2. gr. falli brott sem fjallar um áfengisgjaldið og hækkun þess. Í þriðja lagi er lagt til að nýr kafli komi á eftir 36. gr., sem fjallar um breytingarnar á tryggingagjaldinu, og þá myndi bætast við lögin um tryggingagjald nýtt ákvæði til bráðabirgða sem myndi hljóða í þessa veru: „Þrátt fyrir 1. og 3. mgr. 2. gr. skal atvinnutryggingagjald vera 0,675% og almennt tryggingagjald vera 2,45% af gjaldstofni skv. III. kafla frá 1. janúar til 31. desember 2021 vegna launa eða þóknana manna sem hefja störf hjá gjaldskyldum aðila á tímabilinu og ráðnir eru af atvinnuleysisskrá eða voru án atvinnu við upphaf ráðningar.“ Síðan í fjórða og síðasta lagi er gert ráð fyrir því að við 37. gr., sem fjallar um erfðafjárskattinn og hækkun skattleysismarka þar, komi nýtt ákvæði sem frestar gildistökunni um eitt ár þannig að gildistaka þess verði ekki fyrr en 1. janúar 2022. Ég hef nú farið yfir álit 2. meiri hluta. Hér er reynt að gæta hófs í tillögugerð. Hér er höfð í huga nauðsyn þess að ganga ekki um of á skattstofna ríkisins við þessar aðstæður og jafnframt að leggja fram tillögur sem hafa það allar að markmiði að bæta hag fólks sem er atvinnulaust, bæta hag fyrirtækja sem eru í erfiðleikum og síðast en ekki síst að okkur auðnist að geta stigið skref til framfara varðandi loftslagsmálin, sem eru eitt brýnasta verkefni samtímans. Þau verkefni mega ekki líða fyrir tímabundið ástand í efnahagsmálum. Þar verðum við að halda vöku okkar. Ég tel að síðustu, herra forseti, að þessar tillögur séu í senn hógværar og skynsamlegar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni framsöguna þar sem hann mælti fyrir nefndaráliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Fyrst langar mig að koma inn á sjónarmið hv. þingmanns og það sem fram kemur í nefndarálitinu varðandi kolefnisgjaldið sem virðist að miklu leyti vera að 2. minni hluti taki undir sjónarmið Landverndar. Þar segir m.a., og ég lít svo á að með þessu sé minni hlutinn að gera þessi orð að sínum að nokkru marki, með leyfi forseta: „Auk þess hafa alþjóðastofnanir og nágrannalönd okkar sýnt fram á að hátt kolefnisgjald virkar vel án þess að hafa neikvæð áhrif á efnahaginn.“ Nú verð ég bara að spyrja hvort hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, þingmaður Viðreisnar sem a.m.k. stundum telur sig vera hægra megin við miðju, sé raunverulega þeirrar skoðunar að há kolefnisgjöld virki vel án þess að hafa neikvæð áhrif á efnahaginn. Síðan er hér til viðbótar lagt til og sagt, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að hækka kolefnisgjald …“ Síðan segir: „2. minni hluti leggur til að fyrsta skrefið verði stigið nú og að í stað 2,5% hækkunar verði gjöldin hækkuð um 5% …“ Þarna er lögð til tvöföldun á hækkun kolefnisgjaldsins miðað við það sem er lagt til í frumvarpinu. Mig langar til að biðja hv. þingmann að fara yfir annars vegar það hvaða markmið hann telji að náist fram með því að hækka gjaldið 100% meira en lagt er fram í frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra og hins vegar þá sýn sem kemur fram hér [[Forseti hringir.]]um að hátt wkolefnisgjald virki vel án þess að hafa neikvæð áhrif á efnahaginn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og athugasemdirnar. Ég er ekkert sérstaklega gefinn fyrir það að skilgreina kollega mína hér á þingi, nákvæmlega hvar þeir eru staddir á hinu pólitíska litrófi. Við tilheyrum jú öll okkar flokkum og erum held ég meira og minna þar með að segja að við göngumst undir þá stefnu sem þar er rekin. Við búum við þann lúxus í Viðreisn að vera miðjuflokkur. Sumir hallast til hægri og aðrir til vinstri og sumir eru bara á miðjulínunni. Það fer sjálfsagt eftir málefnum hvar ég er í þeim efnum. En svo að ég snúi mér að spurningu hv. þingmanns þá er það þannig að kolefnisgjöldin eru aðferð til að knýja fram breytingar í samfélaginu, breytingar í þágu umhverfisins. Við höfum verið að fjalla um, og á því er meira að segja tekið í þessu sama frumvarpi, að við verðum að hvetja til orkuskipta í samfélaginu. Við þurfum að veita ívilnanir til að kaupa tiltekin tæki, fyrst og fremst bifreiðar, og liður í því að hvetja fólk til að skipta yfir í þá orkugjafa eru kolefnisgjöldin. Það var vitnað hér áðan í skýrslu frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands varðandi kolefnisgjöldin. Þar er einmitt tekið fram að of lág kolefnisgjöld skili ekki tilætluðum árangri. Þau þurfi að hækka. [[Forseti hringir.]]Undir þau sjónarmið tek ég. Þetta stendur mjög skýrt í skýrslu frá Hagfræðistofnun Háskólans.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Nú hef ég ekki skoðað þessa skýrslu Háskóla Íslands og mun kannski grípa tækifærið og gera það áður en kemur að ræðu minni hér á eftir. En það er samt þannig að hæstv. umhverfisráðherra hefur í svörum staðfest það sem alla vega ég og félagar mínir í Miðflokknum töldum augljóst af gögnum málsins, að ekki væri hægt að festa hendi á hvaða árangur hefur náðst með kolefnisgjaldinu hingað til. Sýn mín hefur verið sú að það sé algerlega galið að viðhalda hér milljarða gjaldi sem leggst á fyrirtæki og heimili landsins með háleitum og fallegum markmiðum en það sem eftir standi sé bara gjaldtakan, það sé enginn raunverulegur árangur að nást, a.m.k. enginn árangur sem hönd á festir. Það er ekkert sem bendir til þess að árangur sé að nást miðað við markmiðin, af tölum að dæma um ferðalög, eldsneytisnotkun og þar fram eftir götunum. Nú leggur hv. þingmaður til í minnihlutaáliti 2. minni hluta að hækkunin verði 100% meiri en lagt er til í frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvað hann telji að þurfi að hækka kolefnisgjaldið mikið til þess að það fari, eins og hann orðar það, að virka, að bíta, að raunverulega hindra fólk í að aka bílunum sínum, að leggja það mikinn kostnað á flutningafyrirtæki að gjöld til kúnna hækki það mikið að flutningar minnki, að fólk fljúgi færri flugferðir þegar löndin opnast aftur, hvað telur hv. þingmaður að kolefnisgjaldið þurfi að hækka mikið?
Herra forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar. Ég ætla aðeins að rifja það upp að á sínum tíma þegar Viðreisn var, sællar minningar, í ríkisstjórn og átti fjármálaráðherra voru kolefnisgjöld hækkuð einmitt út af þeim sjónarmiðum sem ég rakti áður. En það brá svo við að þegar aðrir tóku við stjórnartaumunum eftir skamman líftíma þeirrar ríkisstjórnar, m.a. þeir sem tala mest um að vera miklir umhverfissinnar, létu þeir það vera sitt fyrsta verk að vinda ofan af þeim gjöldum. Þannig að við höfum alltaf verið þeirrar skoðunar að kolefnisgjald sé mjög gagnlegt tæki í þessu samhengi. En ég tek það fram að ef ætlunin er að hafa áhrif á hegðun fólks í gegnum gjöld þurfa auðvitað samhliða að vera jákvæðir hvatar í kerfinu, grænir hvatar, og við höfum svo sem of lítið af þeim. Af því að hv. þingmaður spurði beint hvað ég teldi að gjaldið þyrfti að vera til að það skilaði raunverulegum árangri þá ætla ég ekki að leggja á það sjálfstætt mat hér og nú. Ég vil bara benda á umrædda skýrslu. Ég er ekki að segja að ég geri þau orð endilega að mínum en þar er bent á að gjöldin þyrftu trúlega að vera 30% hærri. Ég vitna í skýrslu Háskólans sem var tekin upp fyrr í umræðunni. Einhvers staðar er þessi stærðargráða en aðalmarkmiðið sem við megum ekki missa sjónar á er [[Forseti hringir.]]að við erum að gera þessa hluti til að ná fram brýnum markmiðum og þetta er ein af þeim leiðum sem er fær í þeim efnum.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir gott nefndarálit og góða ræðu um það. Mér þótti tillaga hans, um breytingu á lögum um tryggingagjald, ansi forvitnileg. Bæði vegna þess að þetta er bara góð hugmynd en líka vegna þess að hún er kannski ekki jafngóð og hún gæti verið. Þá er ég að líta til tillögutextans, þar sem segir að þetta gildi um laun eða þóknanir manna sem hefja störf hjá gjaldskyldum aðila á tímabilinu og ráðnir eru af atvinnuleysisskrá eða voru án atvinnu við upphaf ráðningar. Án þess að ég haldi að þetta verði stórvægilegt vandamál gæti þetta skapað hvata til þess hreinlega að segja fólki upp störfum og ráða jafnvel sama fólkið aftur til að geta fengið þennan afslátt. Ég spyr bara hvort hv. þingmaður hafi hugleitt þennan möguleika. Er ekki hreinlega ástæða til, í ljósi aðstæðna í hagkerfinu almennt, og í ljósi þess að tryggingagjaldið fjármagnar Atvinnuleysistryggingasjóð - og við þurfum á því að halda að hann sé mjög öflugur um þessar mundir, en hann er mjög erfiður og skaðlegur á margan hátt fyrir hagkerfið - að sleppa hreinlega öllum orðunum sem koma á eftir ártalinu 2021 í tillögu hv. þingmanns?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy kærlega fyrir jákvæða umsögn um nefndarálitið og jafnframt fyrir að viðra áhyggjur sínar varðandi hugmyndir um breytingar á tryggingagjaldinu vegna atvinnulausra. Ég skal ekki útiloka að þarna kunni að vera einhver freistnivandi. Satt að segja var ég ekki með þetta í huga, ég skal alveg viðurkenna það, en þetta gæti gerst. Ég efast reyndar um það, eins og hv. þingmaður gerði sjálfur, að menn fari unnvörpum að stunda þetta. En hugsunin er sú að þetta séu þá fyrst og fremst þau fyrirtæki sem eru að ráða nýja starfsmenn eftir erfiðleika o.s.frv. Við vitum að það er fullt af fyrirtækjum sem eru í góðum málum og allt það. Það kann vel að vera að það þurfi að skoða þetta. Ég efast ekki um að tekið verður vel í þessa hugmynd og þá þarf annaðhvort að setja það í reglugerð eða herða á orðalaginu. Það þyrfti þá að geta þess að menn mættu ekki hafa verið starfsmenn sama aðila eða að menn þyrftu alla vega að hafa verið lausir við starfsmanninn í ákveðinn tíma; miða mætti við einn mánuð eða tvo. Ég veit ekki hvort ég skildi hv. þingmann rétt, að hann væri að velta því fyrir sér hvort þetta ætti að vera ótímabundið eða hvort þetta mætti byrja fyrr. Ég er að sjálfsögðu opinn fyrir því að skoða það vandlega.
Herra forseti. Ég var í raun að leggja það til að þetta myndi þá gilda um öll fyrirtæki í þetta eina ár. Það kann að vera heldur glæfraleg tillaga. Nú höfum við gengið í gegnum heilt ár þar sem hagkerfið hefur fengið á sig mjög þungt högg og við vitum líka að tilgangur skatta er fyrst og fremst að regla verðbólgu en ekki að fjármagna ríkið. Ríkið er fullfært um að búa til þá peninga sem það þarf með skuldabréfaútgáfu og öðru. Þar sem hagkerfið er á þessum erfiðu tímum gæti þetta kannski verið aðferð til þess að auka viðspyrnukraftinn. Ég hefði viljað að þetta hefði verið meira til umræðu á fyrri stigum. Tryggingagjaldið er flókinn skattur, bæði vegna þess hvernig það er uppbyggt og hvernig það er nýtt í praxís. En ef einhvern tímann er tilefni til að endurskoða þennan skatt eins og hann stendur í dag þá held ég að það sé núna í ljósi aðstæðna í hagkerfinu. Það sem ég var að leggja til var að það mætti hreinlega láta þetta gilda um öll fyrirtæki út þetta eina ár. Að mínu mati er líka tilefni til að taka skattkerfið í heild sinni til að endurskoðunar, ekki með það í huga endilega að leggja það niður eða neitt þannig heldur hreinlega skoða það. Fyrir hverja er skattkerfið eins og það er í dag? Hagsmunum hverra er það að þjóna?
Herra forseti. Ég þakka svarið og útskýringarnar. Nú náði ég því fullkomlega sem hv. þingmaður var að spyrja mig um. Minni hlutinn var að bögglast með að reyna að sníða þetta þannig að þetta kæmi þar sem þörfin væri mest, að þetta beindist að fyrirtækjum sem eru að ráða til sín nýtt fólk - eru að rísa úr öskustónni ef við viljum nota þá myndlíkingu - og væri líka öflugt verkfæri til að hvetja öll fyrirtæki til þess að ráða til sín fólk af atvinnuleysisskrá, en það er gríðarlega mikilvægt að fólk komist til vinnu. Það var hugsunin. Sem betur fer eru stórir hlutar hagkerfis okkar í góðum gangi en það má vel vera að full ástæða sé til að reyna að örva það enn frekar, einmitt af því að aðrir hlutar þess eru í vandræðum. Þá erum við farin að tala um hærri upphæðir o.s.frv. En ég vil hnykkja á því að hugsunin að baki þessu var að hafa þetta einhvern veginn sértækt. Ég skal þó ekki útiloka að hitt gæti verið þess virði að skoða. Varðandi almennar hugleiðingar um skattkerfið, hvernig það fúnkerar, fyrir hverja það er o.s.frv., þá er það eitt af stóru kerfunum sem við búum við í okkar samfélagi og hefur gríðarleg áhrif á okkur öll, hvort sem um er að ræða einstaklinga eða fyrirtæki. [[Forseti hringir.]]Þess vegna eigum við alltaf að vera vakandi fyrir því og spyrja okkur spurninga um það, hvort það sé þénugt og hvar heildar- og almannahagsmunir liggi.
Herra forseti. Mig langar til að byrja umfjöllun mína um þetta frumvarp á því að nefna að ég hafði upprunalega hugsað mér að skila sérnefndaráliti en náði því ekki af ýmsum ástæðum og var þó alveg tilefni til. Það er auðvelt að byrja á því að taka undir með báðum minni hlutum nefndarinnar sem voru með ágæt nefndarálit og góðar tillögur. Ég held að það sé ekki ósanngjarnt að segja að þetta frumvarp sé í sjálfu sér bara það sem við mátti búast frá þessari ríkisstjórn og er það ekkert rosalega jákvæð umsögn. Það er ákveðinn kerfislægur vandi í því hvernig þessi ríkisstjórn hefur nálgast tekjuhlið ríkisútgjalda og ríkisfjármála og kannski sér í lagi hvernig það hefur birst í framkvæmdinni síðustu árin. Þetta er engin undantekning þar á og ætla ég að tala aðeins um nokkra þætti þess. Mig langar að byrja á að nefna stóran kerfislægan hlut sem snýr hreinlega að því að skattkerfi Íslands er sett upp á ákveðnum forsendum sem ég er ekki viss um að séu endilega réttar lengur. Þær voru kannski réttar einhvern tímann. Það hafa rosalega miklar framfarir átt sér stað í samfélaginu og þær framfarir gera það að verkum að við verðum hreinlega að spyrja okkur til hvers þetta kerfi er, fyrir hverja, hverjum það þjónar og hverjum ekki, og kannski ekki síst hvert raunverulegt og endanlegt markmið er með gjaldtöku. Þegar við horfum á þá stefnu sem rekin hefur verið af sér í lagi Sjálfstæðisflokknum, en líka öðrum flokkum í gegnum tíðina, þá sjáum við að smám saman hefur skattbyrðinni verið velt frá almennum sköttum eins og tekjuskatti og öðru, yfir á gjaldskrárhækkanir. Þetta hefur verið ferli sem verið hefur í gangi mjög lengi og er áframhald á því í þessu frumvarpi, hækkanir á gjaldskrá sem ekki hefur verið tekin til endurskoðunar. Við vitum t.d. ekki hvað það kostar raunverulega að veita þá þjónustu sem fellur undir gjaldskrána. Það er vissulega pólitík í því að sumt í gjaldskrá ríkisstofnana og ríkisins almennt eru atriði sem við höfum hreinlega pólitíska sýn á. Við höfum t.d., held ég, flest sameiginlegan skilning á því að það á ekki að rukka mikið fyrir komu á heilsugæslu. Við viljum hafa það gjald lágt, sumir myndu jafnvel segja að það ætti ekki að vera neitt. Á sama tíma höfum við flest þá skoðun að kolefnisgjald þurfi að vera til staðar og þurfi jafnvel að vera hærra en það er í dag. En mjög margt í gjaldskrám ríkisins er rökstutt með einhvers konar tilvísun í að það kosti einhverja peninga, en ekki hefur farið fram nein könnun á því hvað kostar að veita þá þjónustu sem liggur þar að baki. Það er vandamál sem þyrfti að horfa svolítið á. Ég er búinn að biðja um það í mörg ár að þetta verði tekið til skoðunar, hreinlega vegna þess að þetta er byrjað að bitna meira og meira á þeim sem minnstar hafa tekjurnar og er í rauninni ákveðið leikrit sem leikið hefur verið þar sem skattar eru látnir líta út fyrir að fara lækkandi þrátt fyrir að raunkostnaður fólks vegna þessara gjalda fari hækkandi. Þetta er í rauninni laumuskattur að því leytinu til. Ég er ekki hrifinn af slíkum leikritum, herra forseti. Nú langar mig að tala aðeins um nokkur atriði. Ég ætla að byrja á sóknargjöldum. Nokkrar umsagnir komu til nefndarinnar sem sneru að sóknargjöldunum þar sem farið var fram á að þau yrðu hækkuð, meira að segja nokkuð verulega með tilvísun til þess að mikið álag hafi verið á þessu ári. Ég get vel skilið að það hafi verið mikið álag á þessu ári. Ég átta mig að vísu ekki á því hvernig það álag tengist kostnaði sóknanna við t.d. viðhald á byggingum. Ég hefði haldið að það myndi í rauninni haldast nokkuð óbreytt milli ára. En hitt er annað mál að hérna er verið að gera breytingu af hálfu meiri hlutans sem snýr að því að færa, að ég held, 280 millj. kr. til sóknanna á sama tíma og aðhaldskrafa er á Landspítalann upp á 400 millj. kr., og meira þegar horft er til þess að þeim er í rauninni gert að skila halla þessa árs. Ég hefði haldið að á þessu ári, þegar við höfum þurft að reiða okkur á heilbrigðiskerfið sem aldrei fyrr, yrði kannski meiri áhugi á því að tryggja gott fjármagn til heilbrigðiskerfisins heldur en til trúfélaga og annars slíks. Það hefur vissulega mikið mætt á mörgum trúfélögum og fyllilega eðlilegt að styðja við þau að því leyti sem það er fyrirskipað í lögum. En þetta fær mann til að velta því fyrir sér hvort það sé ekki eðlilegt, í ljósi þess að margar sóknir halda utan um gamlar kirkjur sem eru í rauninni mikil menningarverðmæti, hvort það væri ekki eðlilegra að það væri betri aðbúnaður fyrir sóknirnar, að þær gætu leitað í einhvers konar sameiginlega sjóði til að varðveita byggingarnar, mikil menningarleg verðmæti, frekar en að vera stöðugt að hækka sóknargjöld eftir því sem byggingarnar verða eldri. Þetta er tillaga sem ég held að gæti bæði bætt hag sóknanna og minnkað þörfina á því að styðja við trúfélög með þessum hætti. Reyndar myndi ég líka í þessu samhengi nefna að það eru mörg áhugamannafélög, félög af ýmsu tagi, úti um allt land sem rukka sín félagsgjöld sjálf og mér þykir ástæðulaust að ríkið innheimti félagsgjöld fyrir sóknirnar sérstaklega. Ég vildi líka nefna tíðavörur. Það kom ágætisumsögn frá tveimur ungum stúlkum í grunnskóla sem bentu á að það væri ágætt að tíðavörur væru almennt aðgengilegar á opinberum stofnunum í það minnsta, og helst að virðisaukaskattur yrði afnuminn. Vegna tillögu frá Pírötum, sem lögð hefur verið fram nokkrum sinnum og hugmyndin var reyndar í stefnuskrám ansi margra flokka mjög lengi, var fallist á það núna í vor að lækka tíðavörur niður í neðra virðisaukaskattsþrep. Mér finnst það vera mikill sigur. Það hefur ekki tíðkast að setja marga hluti í núllþrep í gegnum tíðina. En ég tek þó undir með þessum stúlkum að það væri ágætt ef sveitarfélög og ríkisstofnanir myndu almennt tryggja að þessar vörur væru aðgengilegar í byggingum þeirra. Við ættum líka sem þing að ræða það hvort ekki sé tilefni til að fylgja fordæmi Skota í þessum efnum. Nýleg lög í Skotlandi kveða á um að þessar vörur verði aðgengilegar hreinlega án endurgjalds fyrir þau sem þurfa. Ég veit ekki nákvæmlega hver afleiðingin verður af þeim lögum, það á eftir að koma í ljós, en þetta er alla vega eitthvað sem við ættum að skoða. Það kom líka umsögn frá rekstraraðilum rafskutla um að það væri til bóta að rafskutluleigur myndu almennt falla undir sama virðisaukaskattsafslátt og aðrar almenningssamgöngur og leigubílar með þeim rökum að það væri óeðlilegt að sumar tegundir leigubifreiða, leigufarartækja, væru undanskildar virðisaukaskatti og aðrar ekki. Mér þykir mjög leiðinlegt að meiri hlutinn hafi ekki fallist á þá hugmynd, enda væri þetta bara jákvætt, sérstaklega í ljósi umhverfisverndar og síðan hreinlega jafnræðis. Það er eðlilegt að ef flestar tegundir almenningssamgangna fá þessa undanþágu, að það myndu þá allar almenningssamgöngur, líka þessar, falla þar undir. Það komu svo sem fram þau rök í nefndinni að það væri alveg tilefni til að afnema virðisaukaskattsafslátt af almenningssamgöngum, að það myndi jafnvel í einhverjum tilfellum gagnast t.d. strætó. Ég veit ekki alveg hvort ég samþykki þau rök. En að því marki sem þetta gæti verið góð leið þá er ég hissa á því að nefndin hafi ekki farið í hina áttina og meiri hluti nefndarinnar hefði lagt til að þetta yrði lagfært, alla vega væri jafnræði þá til staðar. Þetta er atriði sem ég hefði viljað sjá lagað. Varðandi loftslagsbreytingar og kolefnisgjald þá kom hv. þm. Bergþór Ólason hér í andsvör við nokkra þingmenn varðandi kolefnisgjaldið og hækkun þess. Mér fannst ástæða til að nefna að við vitum til þess að þessi skattur skilar árangri í loftslagsmálum. Hann gæti verið töluvert hærri. Mengunarbótareglan er góð. Við vitum að ef kolefnisgjald hefði verið víðtækara, í fleiri löndum - um 40 lönd í heiminum í dag eru með kolefnisgjald af einhverju tagi - ef þetta væri víðtækara og væri að auki mun hærra gjald, er nokkuð ljóst að orkuskiptunum væri hraðað enn frekar. Þarna er kannski tilefni til að fara að skoða hvort ekki sé ástæða til þess að árangurstengja kolefnisgjöld, eins og reyndar er tillaga um í frumvarpi sem lagt hefur verið fram af Pírötum. Það væri þá þannig að ef við náum mjög góðum árangri í að takmarka útblástur gróðurhúsalofttegunda, ef árangurinn er góður þá getum við lækkað kolefnisgjaldið og ef árangurinn er slæmur þá gætum við hækkað það. Þetta er alla vega hugmynd sem við höfum lagt fram og erum þá að horfa svolítið í þetta markmið Parísarsáttmálans að takmarka gjöldin þannig. En í öllu falli þá tek ég undir með Landvernd sem benti á að 30% hækkun væri mjög eðlileg. Ég velti því fyrir mér hvenær þessi ríkisstjórn, sem vill kenna sig við umhverfisvernd að einhverju leyti, að alla vega einn þriðji hennar, fer að sinna umhverfisvernd af einhverri alvöru. Við vitum að loftslagsbreytingar eru töluverðar og ógna lífríki jarðar. Er ekki bara ágætt að fara að taka það alvarlega? Ég sá tölfræði fyrir nokkrum dögum sem sýndi að aðeins einu landi í heiminum hefði tekist að ná markmiðum Parísarsáttmálans að einhverju marki. Það kom mér á óvart að sjá að það er Marokkó. Ég gæti svo sem farið í fleiri atriði, en ég held að ég láti tvennt fylgja að lokum, ekki síst vegna tímamarkanna. Annars vegar er það áfengisgjaldið sem nefnt var hér áðan, að hækkun þess er ekki mjög jákvæð í ljósi ástandsins í veitingageiranum og væri kannski núna ágætistilefni til að takmarka það, jafnvel lækka það hreinlega til stuðnings þeim fyrirtækjum sem þurfa á því að halda og ekki síst þeim. Það er nokkuð ljóst að það mundi skila sér líka til neytenda að einhverju leyti. Svo er það tryggingagjaldið. Mér fannst það ágætistillaga hjá hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni áðan þegar hann nefndi að það væri kannski tilefni til að veita einhvern afslátt af tryggingagjaldi til fyrirtækja í ljósi aðstæðna. Ég nefndi það svo sem í andsvörum við hv. þingmann en langar til að endurtaka að núna í ljósi ástandsins í hagkerfinu, að það er kannski tilefni til þess að veita slíkan afslátt, ef ekki til þessara fyrirtækja sem ráða til sín nýtt starfsfólk af atvinnuleysisskrá og minnka þar með álagið á atvinnuleysisbótakerfinu, þá jafnvel til allra fyrirtækja, til skamms tíma sem hluti af viðspyrnunni við þessu ástandi. Ég veit að það eru ekki öll fyrirtæki sem koma illa út úr þessari miklu efnahagsvá og efnahagsástandi sem er að ganga yfir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. En það er orðið ljóst að þetta yrði þá eitt form almennrar viðspyrnu í hagkerfinu sem gæti haft jákvæðar afleiðingar í för með sér. Þetta er alla vega eitthvað sem ég myndi gjarnan vilja að þingið skoðaði. Það er svo sem ekki fleira sem ég ætla að koma inn á að sinni nema nefna kannski bara að lokum að ég vona að meiri hlutinn horfi á tillögurnar frá bæði 1. og 2. minni hluta nefndarinnar og taki þær alvarlega og jafnvel, ef ég næ að koma því við að leggja inn breytingartillögu sem snýr að t.d. virðisaukaskattinum af rafskutlum, að meiri hlutinn taki vel í það. Það er allt of algengt á þessu þingi að tillögur minni hlutans séu hunsaðar og greidd atkvæði gegn þeim án þess að horfa í þær sem eru raunverulega jákvæðar tillögur og geta verið gagnlegar.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir með honum þegar hann segir að það sé svona platleikur þegar talað er um að lækka skatta og tekjuskatturinn lækkaður, en gjöldin eru síðan hækkuð á móti fyrir alls konar þjónustu sem nauðsynleg er. En hv. þingmaður talaði hér um áfengisgjaldið og það er sannarlega þannig að krár og veitingahús eru í miklum vanda út af þessum heimsfaraldri og fulltrúar þeirra hafa komið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd. Og ég vil spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki rétt munað hjá mér að í framsögu þeirra hafi komið fram að ákall um lækkun á áfengisgjaldi komi frá stjórnmálamönnum í grunninn, en það myndi ekki bjarga stöðu þeirra eða veita þeim mikla viðspyrnu að sleppa við þessi 2,5% af áfengisgjaldinu. Í rauninni er staðan sú að ýmist eru þeir með lokað og enginn getur komið og keypt hjá þeim áfengi eða slíkt eða örfáir. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að þessi aðgerð muni ekki nægja og muni í rauninni ekki skila neinu og það sé betra að fara aðrar leiðir til að styðja við veitingastarfsemina. Það er nauðsynlegt að gera það því að sannarlega viljum við ekki koma út úr heimsfaraldri og geta ekki farið út að borða eða skroppið á öldurhús með vinum okkar.
Herra forseti. Já, það er rétt munað hjá þingmanni að þau gáfu ekki mikið fyrir lækkun á áfengisgjaldi, það er alveg rétt. Þetta er vissulega hugmynd sem kemur að jafnaði frá stjórnmálamönnum, en munum líka að hugmyndin um áfengisgjald kom líka frá stjórnmálamönnum og enginn í rauninni bað um hana. Ef maður hugsar út í það þá er áfengisgjald ákveðin birtingarmynd íhaldssamrar bannmenningar og er ein aðferð sem er notuð til þess að reyna að stjórna fólki og stýra því og breyta hegðun. Ég held að slík gjöld séu ekki endilega jákvæð í samfélagi eins og okkar sem vill kenna sig við að vera opið lýðræðissamfélag þar sem fólki er frjálst að taka eigin ákvarðanir. Þetta er alla vega eitt af þeim gjöldum og mér finnst ekki að það eigi að reyna að stýra fólki með þessum hætti. Mér finnst það óheppilegt. En það er rétt að það eru aðrar aðgerðir sem myndu gagnast veitingageiranum mun meira og við ættum auðvitað að horfa til þeirra. Ég held að t.d. tillagan um að lækka tryggingagjaldið væri gott innlegg í það. En svo aftur, eins og ég nefndi í ræðunni, þá hafa almennu gjaldskrárhækkanirnar sem ganga þvert yfir auðvitað áhrif á hluti eins og t.d. vínveitingaleyfi, útgáfu heimilda og ýmiss konar þjónustuafgreiðslu, t.d. heilbrigðiseftirlits og þess háttar. Þó að það komi ekki alltaf nákvæmlega fram í þessu frumvarpi er þetta birtingarmynd af tilhneigingu til að fjármagna ríkið meira og meira með þessum hætti.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að endurskoða gjaldtökuna og rökin fyrir henni. Áfengisgjald og tóbaksgjald eru til að koma á móts við kostnað í heilbrigðiskerfinu þegar kemur að þessum vörum. Hafandi sagt það þá tek ég undir með hv. þingmanni að allar gjaldskrár þarf að endurskoða. En af því að klukkan er frosin og ég sé að ég hef nægan tíma, þá vil ég spyrja hv. þingmann um þá forgangsröðun sem birtist í þessu frumvarpi. Það er á nokkrum stöðum talað um viðmið sem sett voru árið 2010, t.d. varðandi frítekjumark vegna launatekna öryrkja og viðmið vegna vaxtabóta sem ekki er hreyft við, ellefta árið. Það er auðvitað til þess að rýra kjör öryrkja að fara þessa leið og einnig þeirra sem notið hafa vaxtabótanna hingað til, en núna eru það helst þeir sem eru 48 ára og eldri í efri tekjuhópum sem njóta vaxtabótanna. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað honum finnst um þá forgangsröðun að taka hins vegar viðmiðin vegna erfðafjárskatts og hækka þau um 233% og áform um að breyta [[Forseti hringir.]]skattstofni fjármagnstekjuskatts á móti þannig að hann lækki. Hvað finnst hv. þingmanni um þessa forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar?
Herra forseti. Já, ég held að það sé auðvelt að segja að þetta sé frekar afleit forgangsröðun og þetta er reyndar hin hliðin, ég hefði kannski átt að fara í það í ræðu minni að þetta er eitt af því sem fer svo rosalega í taugarnar á mér, það er alltaf verið að hækka gjöldin en aldrei verið að hækka frítekjumörkin og aðrar ívilnanir. Það er t.d. búið að rýra verðmæti - nú er ég búinn að missa orðið, ég er ekki upp á mitt besta í dag þegar kemur að orðanotkun, ég viðurkenni það. Þessir hlutir, t.d. frítekjumörkin og persónuafsláttur, það er orðið sem ég var að leita að, og annað eru allt atriði sem hafa verið að rýrast, eiga ekki að rýrast, eiga jafnvel að taka stökk upp á við vegna þess að það er hreinlega þörf á því að veita þessar litlu ívilnanir til allra sem þurfa á þeim að halda.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar, það er langt í stólinn minn. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðu sína. Ég byrja á öðru atriði en ég ætlaði að koma inn á hérna. Ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju með tiltekinn hluta andsvars hv. þingmanns hér á undan við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur þar sem þingmaðurinn segir: Mér finnst ekki að það eigi að stýra fólki með þessum hætti. Og var hann þá að tala um áfengisgjöldin. Þetta þótti mér er alveg sérstaklega jákvæð og virðingarverð afstaða sem ýtir undir minni forsjárhyggju en ég hef oft upplifað af orðum samflokksmanna hv. þingmanns í þingflokki Pírata. Á sama tíma ver þingmaðurinn svokallað kolefnisgjald sem hefur það eina markmið að stýra hegðun fólks. Væri hv. þingmaður til í að útskýra aðeins fyrir mér hvort einhverja línu sé að finna þarna hjá honum varðandi þessa neyslustýringu? Mér þótti þingmaðurinn koma svo ágætlega inn á það í tengslum við áfengisgjaldið og þar er ég honum sammála. En ég vildi gjarnan átta mig á hvernig hann skýrir afstöðu sína gagnvart kolefnisgjaldinu sem virðist vera mikill áhugi á að hækka.
Herra forseti. Það er mjög auðvelt og gleðilegt í rauninni að fá að skýra þetta út. Nú eru Píratar mjög frjálslyndir og vilja í rauninni ekki stýra fólki, vilja að fólk sé frjálst til að gera það sem því sýnist en að fyrirtæki séu bundin af reglum. Höfum í huga að kolefnisgjald er fyrst og fremst gjald á fyrirtæki og hegðun þeirra. Kolefnisgjald sem neyslustýring og hegðunarmótandi álögur á fyrirtæki er mjög jákvætt sem er ástæðan fyrir því að talað hefur verið fyrir því að auka það í gegnum tíðina. Það er ekki bara álit mitt, það er álit fjölmargra annarra. Svo að ég leyfi mér að taka nokkur dæmi þá hafa forsvarsmenn margra fyrirtækja í orkugeiranum úti um allan heim talað fyrir þessu gjaldi, t.d. maður að nafni Anthony Earley hjá PG&E, einnig Gérard Mestrallet hjá Engie, stærsta orkufyrirtæki í Evrópu, og Eldar Sætre hjá Statoil sem reyndar heitir núna öðru nafni. Í samantekt Alþjóðabankans um þetta mál eru þeir meðal þess fólks sem vinnur hjá olíufyrirtækjum og orkufyrirtækjum sem talaði fyrir kolefnisgjaldi af þessu tagi, einmitt til að stýra neyslu fyrirtækja. Ég nefni þessi dæmi vegna þess að það eru ekki bara umhverfisverndarsinnar og aðrir slíkir sem vilja þetta heldur er þetta beinlínis ákall frá orkufyrirtækjunum sjálfum sem vilja fara frá því að eyðileggja umhverfið með þeim hætti sem við höfum verið að gera viðstöðulaust frá því að Edwin Drake fann olíuna í fyrsta sinn. Það er full ástæða til að fara að leggja af þeim vonda ósið.
Herra forseti. Þó að ég hafi ekki skoðað þá skýrslu sem hv. þingmaður vísar til er það nú oft þannig að risarnir þola aukna gjaldtöku betur en þeir sem minni eru. Ég verð eiginlega að lýsa áhyggjum mínum af svari hv. þingmanns, sem ég þakka honum þó fyrir, þar sem fram kom hjá honum að það væri bara allt í lagi með þetta kolefnisgjald af því að það legðist bara á fyrirtæki. Það er auðvitað þannig að viðbótarkostnaður sem leggst á fyrirtæki landsins, bara á öll fyrirtæki í heiminum, endar auðvitað hjá neytendum enda er kaupandinn í flestum tilfellum einstaklingur eða heimili. Það er einhver grundvallarmisskilningur ef hv. þingmaður telur að hægt sé að leggja gjald á fyrirtæki og það hafi engin áhrif á útgjaldaþunga heimila. Hef ég misskilið hv. þingmann eitthvað eða er hann raunverulega þessarar skoðunar?
Herra forseti. Nei, hv. þingmaður misskildi mig ekki, hann misskildi kannski hvernig verðmyndun virkar á markaði og hvernig hagfræði fúnkerar. Það er nefnilega nokkuð til sem heitir verðteygni og hún lýsir í rauninni hversu mikið fólk er tilbúið til að greiða fyrir tilteknar vörur. Við vitum að þegar svona gjöld rekast upp undir verðteygni neytenda breyta fyrirtækin hegðun sinni til að reyna að finna ódýrari leiðir til að komast hjá gjaldinu, t.d. með því að brenna minni olíu eða losa minni koltvísýring. Það hefur svo þau áhrif að neytendur fá í rauninni allan ábatann af því að stunda enn þá sömu viðskiptin við sömu fyrirtæki en án þess að úthrifin séu til staðar, þ.e., með leyfi forseta, „externalities“, sem hafa mjög neikvæð áhrif á lífríki jarðar. Höfum í huga að þetta snýst þegar upp er staðið um lífríki jarðar og ég get rétt ímyndað mér [[Forseti hringir.]]hversu mikill kostnaður mun leggjast á heimilin ef heimshöfin hækka, hlýnun verður svakaleg o.s.frv., [[Forseti hringir.]]ef verstu spár rætast um það sem gerist ef við náum ekki tökum á þessari mengun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans sem var góð og efnismikil. Ég er aðeins að velta fyrir mér því sama og hv. þm. Bergþór Ólason hér á undan og raunar hv. þm. Oddný G. Harðardóttir líka, þ.e. þessu sambandi milli gjalda og svo þess sem er talin vera æskileg hegðun almennings. Skattar og gjöld eru eins og við vitum ekki bara notuð til að afla tekna fyrir ríkissjóð og almannasjóði heldur eru þau líka notuð til að beina fólki frá óæskilegri hegðun. Þetta eru skilaboð til samfélagsins um hvað sé æskilegt að nota og hvað sé óæskilegt að nota. Þess vegna hvarflar að manni að stjórnvöld vilji senda þau skilaboð til kvenna að það sé óæskilegt að nota tíðavörur og þess vegna skuli skattleggja þær. Það hvarflar að manni en kannski er það bara einhver slysni. En mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins meira út í þetta með kolefnisgjöldin sem mér finnst dálítið merkilegt umhugsunarefni og gæti ef vel tekst til orðið mikilvægt tæki í baráttunni við loftslagsbreytingar. Hvar myndi það að mati hv. þingmanns fara að bíta? Hversu hátt þarf kolefnisgjaldið að vera? Ég er ekki alveg sammála hv. þingmanni í því að þetta beinist aldrei gegn einstaklingunum, borgurunum. Að sjálfsögðu beinist þetta líka að hegðun þeirra á markaði og neysluhegðun þeirra. En hversu hátt þyrfti kolefnisgjaldið að vera til þess að það færi að bíta [[Forseti hringir.]]og raunverulega að beina fólki í átt að samgöngum sem eru [[Forseti hringir.]]hliðhollari áframhaldandi lífi á þessari jörð?
Herra forseti. Þetta er ágætisspurning og ég árétta að ég er ekki endilega á móti því að efnahagslegir hvatar séu notaðir til að hvetja fólk á ýmsa vegu. Hins vegar finnst mér óheppilegt að ríkið sé að hvetja fólk til að fylgja stefnu ákveðinna stjórnmálaflokka varðandi neysluhegðun og slíkt sem er í rauninni það sem áfengisgjaldið gerir og fleiri gjöld. Við höfum vissulega hvata og það má segja að virðisaukaskattur sé svona hár í þessu landi vegna þess að upprunalega vildi ríkið hvetja fólk til að kaupa færri hluti sem kostuðu gjaldeyri. Þetta er ákveðinn hluti sögunnar sem gleymist mjög oft þegar við tölum um okkar opna hagkerfi. Þetta er í rauninni mjög regressífur skattur, þetta er mjög skaðlegur skattur fyrir almenning. En nóg um það. Kolefnisgjaldið er nú þegar farið að bíta samkvæmt þeim skýrslum sem ég hef skoðað. Það bítur hins vegar ekki nógu fast og Landvernd nefndi í áliti sínu að það væri alveg tilefni til hækkunar. Þeir byggja það á ákveðnum greiningum sem ég hef ekki kynnt mér sjálfstætt en 30% hækkun væri kannski eitthvað sem við ættum að vera horfa í. Hitt er annað mál að skaðinn sem kolefni veldur loftslaginu, hækkun hitastigs o.s.frv., þar er erfitt að slá á tiltekna krónutölu. Við gætum við verið að tala um þúsundir milljarða og jafnvel milljarða milljarða skaða fyrir alla heimsbyggðina ef við endum í verstu mögulegu niðurstöðu. Þá er kannski spurning á hvaða tímapunkti við förum að taka þann hugsanlega framtíðarkostnað með í reikningana, þ.e. að úthrifin [[Forseti hringir.]]séu rétt reiknuð. En hvernig á að reikna þau rétt, það kann ég ekki.
Virðulegi forseti. Já, það er vissulega rétt að versta hugsanlega niðurstaða væri bara handan allra mannlegra mælikvarða. Við einfaldlega getum ekki verðmerkt það. Það er líka nauðsynleg forsenda sem við þurfum að hafa í huga þegar við ræðum um að hækka þessi kolefnisgjöld að þess sé gætt að byggja upp aðra samgöngukosti fyrir almenning og byggja þá hratt og vel. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í framhaldi af þessu, hvort hann telji það ekki dálítið brýnt að fara að gefa í með þá uppbyggingu og hvar hann myndi þá sjá fyrir sér helst að slík uppbygging gæti átt sér stað og hvernig.
Herra forseti. Þetta er þannig spurning að helst þyrfti eina eða tvær ræður til að fara yfir þær. En það mætti t.d. nefna, sem var mjög jákvætt, að í gær tilkynnti Reykjavíkurborg um miklar aðgerðir sem snúa m.a. að öðrum samgönguvalkostum, hjólahraðbrautum og hjólaleiðum út um alla borgina og annað í þá veruna. Það eru jákvæðar leiðir til að reyna að búa til aðra valkosti frekar en að vera stöðugt mengandi. Það er kannski líka út af þessu sem ég tel að hugmyndin um virðisaukaskattsafslátt fyrir rafskutlur væri af hinu góða. Það myndi hreinlega bætast við þetta. Málið er öll úthrifin sem við höfum ekki verið látin borga fyrir munu að endingu kosta samfélög manna úti um allan heim. Ef við tökum ekki fast á þeim [[Forseti hringir.]]og bregðumst við munu þessi gjöld lenda á okkur öllum. Þetta er ekki kostnaður sem hægt að forðast, þetta er kostnaður þar sem eingöngu er hægt að rífast um það hver muni borga þegar upp er staðið.
Herra forseti. Ég vil í upphafi þessa máls mæla fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021. Hún hljóðar svo: „1. gr. orðist svo: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ráðherra skal endurskoða fjárhæð og tilhögun kolefnisgjalds skv. I. kafla með hliðsjón af skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, Áhrif kolefnisgjalds á eldsneytisnotkun, frá júní 2020 og leggja fram lagafrumvarp eða gera Alþingi grein fyrir þeirri endurskoðun eigi síðar en 1. mars 2021.“ Þannig hljóðar tillagan. 1. gr. eins og hún stendur núna í frumvarpinu falli því brott og gjaldið hækki því ekki um áramót. Ég vil hér, herra forseti, nú þegar ég hef mælt með þessari breytingartillögu, fara aðeins yfir kolefnisskattinn sem samkvæmt frumvarpinu kemur til með að hækka um áramótin. Við þekkjum það að þessi skattur er tiltölulega nýr hér á Íslandi og hann er lagður á jarðefnaeldsneyti og á að draga úr útblæstri og hvetja til orkuskipta í samgöngum. Hann á að hækka um áramótin og verður 11 kr. og 75 aurar á hvern lítra af dísilolíu og 10 kr. og 25 aurar á hvern lítra af bensíni. Það hefur síðan áhrif til hækkunar verðbólgu eins og margt annað í þessu frumvarpi. Það vekur okkur til umhugsunar um það hvers vegna það er alltaf ríkisvaldið sem gengur fram fyrir skjöldu með það að hækka ýmsar gjaldskrár sem hækka síðan verðbólgu og þar með lán landsmanna og margt fleira. Hækkun skattsins hefur líka áhrif á flutningskostnað og hækkar um leið verð á vöru og þjónustu. Það er alveg ljóst að þessi skattur hefur hækkað verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við völdum skilaði þessi skattur 3,5 milljörðum á ári í ríkissjóð. Á þessu ári eru það rúmir 6 milljarðar, eða u.þ.b. 6,1 milljarður, nánast helmingshækkun. Þessi hækkun hefur neikvæð áhrif fyrir heimilin og atvinnulífið í landinu og það er búið að sýna fram á það með skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gaf út í júní. Það er einkum tvennt sem gerir það að verkum að þessi skattur er að mínum dómi ósanngjarn og í raun stefnulaus. Hann er ósanngjarn vegna þess að honum er ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti og bitnar sérstaklega á efnaminna fólki, eins og fram kemur í skýrslu Hagfræðistofnunar, og landsbyggðinni. Í öðru lagi er hann stefnulaus vegna þess að hann er settur í þágu loftslagsmála, til að uppfylla skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum, en skatttekjurnar eru ekki merktar aðgerðum í loftslagsmálum sérstaklega og aðeins hluti þeirra rennur þangað. Umhverfisráðherra hefur viðurkennt, í skriflegu svari við fyrirspurn á Alþingi, að ekki sé hægt að segja til um hvaða árangri skattheimtan skilar. Hagfræðistofnun gaf út skýrslu um eldsneytisnotkun heimilanna og það er margt athyglisvert í henni. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það vekur nokkra undrun mína hversu litla athygli þessi skýrsla hefur fengið og hversu litla athygli fjölmiðlar hafa sýnt henni. Ef ég dreg niðurstöðurnar í skýrslunni, sem ég er með hér, saman í fjóra liði þá segir að skatturinn bitni á efnalitlu fólki og hafi neikvæð áhrif á kjör þeirra og neyslu. Ég hjó sérstaklega eftir því að einn hv. þingmaður hér áðan í umræðunni, Smári McCarthy, taldi að skatturinn biti ekki nógu fast. Hann er greinilega þeirrar skoðunar að hann eigi að bíta enn þá fastar á efnalítið fólk. Það er umhugsunarefni. Síðan kemur einnig fram í skýrslunni að rökstyðja þurfi það betur hvers vegna skatturinn er lagður á. Í þriðja lagi segir í skýrslunni að skatturinn þurfi að vera mjög hár til að virka. Við sjáum náttúrlega hvaða afleiðingar það myndi hafa ef hann yrði hækkaður verulega. Í fjórða lagi segir í skýrslunni að landsframleiðsla og atvinna minnki eftir að kolefnisskattur er lagður á. Ég get ekki séð annað, herra forseti, en að þessi skýrsla sé áfellisdómur yfir kolefnisskattstefnu ríkisstjórnarinnar og staðfesti það sem Miðflokkurinn hefur alltaf sagt um þennan skatt. Að mínum dómi, herra forseti, er ekki forsvaranlegt að leggja skatt á almenning með þessum hætti þegar árangurinn er mjög óljós og hann bitnar verst á tekjulágu fólki og íbúum á landsbyggðinni. Þess vegna er þessi breytingartillaga lögð fram um að það verði einfaldlega farið nákvæmlega yfir þennan skatt og fjármála- og efnahagsráðherra skili niðurstöðum úr þeirri rannsókn og skoðun 1. mars á næsta ári. Ég vil næst víkja að breytingum á sóknargjöldum í frumvarpinu eins og kveðið er á um í 26. gr. Það vekur náttúrlega athygli að á þessum tímum, þegar stjórnvöld hafa gripið til margvíslegra aðgerða til að verja bæði fyrirtæki og einstaklinga í því mikla tekjufalli sem margir hafa orðið fyrir í faraldrinum, þá skuli gjald sem rennur til þjóðkirkjusafnaða og skráðra trúfélaga vera 1.080 kr. á mánuði á næsta ári fyrir hvern einstakling. Það er reyndar samkvæmt breytingartillögu, það varð örlítil hækkun frá því sem var í frumvarpinu með þessari breytingartillögu sem mælt var fyrir í dag. Gjaldið átti í raun aðeins að hækka um 5 kr. samkvæmt frumvarpinu, úr 975 í 980 kr. Ég fagna því að sjálfsögðu að ríkisstjórnin sé að stíga þetta litla skref í rétta átt. En niðurstaðan er hins vegar að það er verið að skerða sóknargjaldið þrettánda árið í röð og það er kjarni málsins. Áfram skal því, samkvæmt þessari tillögu, gengið í sjóði trúfélaganna með því að skerða með valdboði lögmæt félagsgjöld. Trúfélögin munu því enn eitt árið verða fyrir tekjufalli þar sem tekjurnar verða aðeins um helmingur af því sem þær ættu að vera samkvæmt lögum. Það hefði því sannarlega mátt ætla að hér væri ekki síður tilefni til ákveðinna björgunaraðgerða eins og staðan er gagnvart ýmsum í þjóðfélaginu og er full þörf á. Sóknargjaldið verður samkvæmt frumvarpinu, eins og áður segir, 1.080 kr. á mánuði á næsta ári en ætti að vera 1.815 kr. ef lögum um sóknargjald hefði verið framfylgt. Þetta er niðurskurður sem hófst árið 2009 og hefur eiginlega engan enda tekið síðan og er algerlega úr takti við aðrar aðgerðir sem gripið var til eftir bankahrunið. Um þessa staðreynd er í raun enginn ágreiningur enda hafa tveir starfshópar, skipaðir af innanríkisráðherra, og raunar ýmsir aðrir sérfræðingar sem ráðherrar hafa kallað til, staðfest það með óyggjandi hætti að trúfélögin hafi orðið fyrir meiri skerðingu en nokkrir aðrir aðilar í þeim neyðarráðstöfunum sem gripið var til eftir bankahrun, auk þess sem slíkum ráðstöfunum er auðvitað löngu lokið gagnvart öðrum aðilum en þeim er haldið áfram gagnvart sóknargjaldinu. Alls nemur uppsöfnuð skerðing sóknargjalds á þessum þrettán árum rúmum 16 milljörðum kr. Það munar sannarlega um minna enda samsvarar þessi upphæð heildarframlagi úr ríkissjóði til Landhelgisgæslunnar síðastliðin þrjú ár. Þetta gríðarlega tekjufall fyrir trúfélögin hefur orðið til þess að margar sóknir landsins eru einfaldlega komnar að fótum fram fjárhagslega. Lítið eða ekkert viðhald hefur verið á mörgum kirkjum og safnaðarheimilum í rúman áratug þannig að nú eru víða komin upp vandamál vegna leka, myglu og annarra afleiðinga af vanræktu viðhaldi. Sömuleiðis hefur víða dregið verulega úr öllu starfi og þjónustu vegna fjárhagsþrenginga safnaðanna og það á sama tíma og opinberir aðilar beina sífellt fleirum til kirkjunnar í von um að félagsleg og fjárhagsleg aðstoð sé í boði þegar stofnanir hafa ekki önnur ráð. Nú er jafnvel svo komið að sóknirnar fá ekki einu sinni lán eða aðra fyrirgreiðslu, eins og t.d. skuldbreytingar, í viðskiptabönkunum þar sem söfnuðirnir teljast ekki lengur traustir viðskiptamenn vegna bágs fjárhags. Það má því segja að þeim séu allar bjargir bannaðar. Margoft hefur verið við því varað á liðnum árum að í þessar aðstæður stefndi en viðbrögð stjórnvalda hafa því miður verið lítil sem engin og einu viðbrögðin hafa í raun verið þau að benda söfnuðinum ár eftir ár á að beita aukinni hagræðingu til að bregðast við þessum aðstæðum. Það ætti að vera öllum ljóst að það getur enginn hagrætt ár eftir ár í þrettán ár til að mæta því að tekjurnar hafi að lokum lækkað um helming eins og nú er orðið. Slík hagræðing leiðir að lokum aðeins til niðurskurðar á mikilvægum verkefnum, vanskilum og niðurníðslu fasteigna svo eitthvað sé nefnt. Hvað skyldi annars vera til ráða þegar söfnuðum, í kjölfar niðurskurðar liðinna ára, er enn eitt árið ætlað að lifa á nánast óbreyttum tekjum þrátt fyrir hækkuð laun, hækkaðan tilkostnað og áframhaldandi óbreyttar vaxtagreiðslur af lánum? Ýmsir halda því fram að hér sé bara allt með felldu og ríkisvaldið geti bara ákveðið það sjálft á fjárlögum hvaða fjármagni skuli varið til þessa málaflokks en sé slíku haldið fram þá má því miður segja að með alvarlegum hætti sé horft fram hjá mikilvægum staðreyndum um raunverulega stöðu sóknargjaldsins. Þar er ekki um framlag ríkisins til trúfélaga að ræða, eins og oft er látið í veðri vaka, heldur er hér um að ræða skil ríkisins sem innheimtuaðila á innheimtum félagsgjöldum trúfélaga. Til að útskýra þetta er nauðsynlegt að rifja upp að þegar staðgreiðsla skatta var tekin upp árið 1987 vildi ríkisvaldið útrýma svokölluðum nefsköttum, sem áður voru innheimtir af gjaldheimtum sveitarfélaganna. Þær voru við þessar breytingar lagðar niður. Því var kirkjunni og öðrum trúfélögum gert það tilboð að ríkið skyldi taka að sér að innheimta sóknargjöld og skila þeim síðan til réttra aðila sem tilteknu hlutfalli af tekjuskatti, nákvæmlega með sama hætti og ríkisvaldið tók að sér við þessa breytingu að innheimta útsvar fyrir sveitarfélögin. Var þetta fyrirkomulag síðan fest í lög með gildandi lögum um sóknargjöld o.fl., nr. 91/1987. Í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga segir að það meginsjónarmið hafi verið haft við tillögugerðina að trúfélögin haldi tekjustofnum sínum óskertum miðað við það sem þau hafi áður haft. Jafnframt sé mikilvægt að reglur sem settar verði tryggi stöðugleika á tekjustofnum þeirra. Þá segir í greinargerðinni að kostir þeirrar leiðar sem valin var við að reikna út og skipta umræddum gjöldum séu einkum þeir að hún sé einföld í framkvæmd, hún tryggi til frambúðar stöðugleika á umræddum tekjustofnum og fylgi tekjubreytingum. Þetta auðveldi trúfélögunum að áætla tekjur sínar og byggja fjárhagslegar áætlanir á þeim. Í framsöguræðu með frumvarpinu tók ráðherra sérstaklega fram að með þessari breytingu væri ekki um að ræða neina breytingu á þeirri staðreynd að hér væri um að ræða félagsgjöld trúfélaganna sem ríkið tæki nú að sér að innheimta. Upphæð sóknargjaldsins var síðan reiknuð inn í heildarálagningu opinberra gjalda með nákvæmlega sama hætti og gert var með útsvarið og hefur verið innheimt samkvæmt því alla tíð síðan. Nú blasir hins vegar við að við þetta fyrirkomulag, sem tekið var upp árið 1987, hefur ekki verið staðið hvað sóknargjaldið varðar frá árinu 2009, heldur hafa allir samningar sem þar lágu að baki verið brotnir og loforð svikin. Staðreyndin er með öðrum orðum sú að skil ríkisins á innheimtum sóknargjöldum hafa verið skorin þannig niður að ríkið stendur trúfélögunum aðeins skil á rétt rúmlega helmingi þeirra sóknargjalda sem innheimt eru. Afgangurinn er hreinlega látinn renna í ríkissjóð og verður það að teljast nokkuð rausnarleg innheimtuþóknun, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Sumir vildu jafnvel taka sér í munn mun sterkari orð um þetta framferði og halda því fram að hér hafi verið farið ófrjálsri hendi með sjóði trúfélaganna. Núverandi fjármálaráðherra komst m.a. þannig að orði, í samtali árið 2013, að hér væri í raun um ígildi fjárdráttar eða þjófnaðar að ræða. Það hlýtur að vera skýlaus krafa trúfélaganna að þessi mál verði skoðuð í alvöru og síðan gengið til samninga um að leiðrétta a.m.k. eitthvað af þeirri skerðingu sem orðin er. Vart verður því trúað að stjórnvöld ætli sér í alvöru að leggja starfsemi trúfélaganna nánast niður eins og nú virðist stefna í og stefna með því trúfrelsi í landinu í hættu. Breytingartillagan sem var lögð fram af hálfu meiri hluta nefndarinnar er lítið skref í rétta átt en er engan veginn fullnægjandi. En það er jafnframt nauðsynlegt að leiðrétta þrettán ára skerðingu á lögmætum félagsgjöldum sem ríkisvaldið hefur tekið að sér að innheimta. Að þessu sögðu, um sóknargjöldin og nauðsyn þess að leiðrétta þau í eitt skipti fyrir öll, ætla ég að víkja í lokin, herra forseti, aðeins að erfðafjárskattinum. Ég vil hrósa fyrir það að hér sé verið að gera breytingar á honum í rétta átt. Erfðafjárskattur er skattur þar sem verið er að greiða skatt af fjármunum sem þegar er búið að greiða skatta af. Þeim sem auðnast að skilja eftir einhverjar veraldlegar eigur fyrir afkomendur sínar eftir andlát hafa á lífsleiðinni greitt skatta af þessum sömu eignum. Þetta vita allir. Það eru gömul sannindi og ný í skattamálum, bæði í nútíð og fortíð, að fólk sættir sig við að greiða sanngjarna skatta en kemur sér helst undan því ef skatturinn er ósanngjarn. Auðvitað á að stefna að því að lækka skattprósentuna niður í 5% óháð sifjatengslum. Við í Miðflokknum höfum lagt áherslu á þetta. Einnig er nauðsynlegt að skoða skattalega meðferð á fyrirframgreiddum arfi. Það er orðið sífellt algengara að arfur sé fyrirframgreiddur. Þessi breyting er skref í rétta átt, frítekjumarkið er hækkað, og vissulega ber að þakka fyrir það. En betur má ef duga skal. Mikilvægara er þó að velta fyrir sér stóru spurningunni um það hversu sanngjörn innheimta erfðafjárskatts er yfir höfuð. Fyrir liggja fjölmargar skoðanir um skattheimtu á Vesturlöndum og það er sama hvar er spurt; alls staðar telur almenningur að erfðafjárskattar séu þeir ósanngjörnustu sem ríkisvaldið leggur á. Erfðafjárskattur er ósanngjarn, einfaldlega út frá almennum viðmiðum um sanngirni í skattheimtu. Í honum felst tvísköttun. Það er verið að skattleggja það sem fólk á að loknu ævistarfi og það er búið að greiða tekjuskatt og virðisaukaskatt af upphæðunum og eignarskatt alla sína ævi. Það er verið að skattleggja metnað fólks, skattleggja það sem það hefur eignast á ævinni fyrir vinnusemi og ráðdeild og lagt sitt fram til hagkerfisins og samfélagsins, greitt það sem því bar og alið önn fyrir fjölskyldunni. Það er ósanngjarnt að skattleggja sérstaklega fyrir að hafa náð árangri í lífinu. Þess vegna eigum við að stefna að því að lækka þessa skattheimtu enn frekar. Ég segi að lokum, herra forseti, að margt annað hefði ég viljað fara yfir í þessu frumvarpi en tímans vegna verður það að bíða þar til síðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hjó eftir því að í ræðu sinni, og reyndar í andsvörum hér fyrr í dag, hefur hann vísað mikið í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að mér þykir hv. þingmaður fara heldur frjálslega með og velja úr henni það sem honum hugnast. Mér finnst áhugaverð breytingartillaga sem hv. þingmaður leggur fram um að endurskoða skuli fjárhæð og tilhögun kolefnisgjaldsins. Ég get eiginlega ekki lesið annað út úr þeirri skýrslu en að kolefnisgjaldið myndi hafa enn meiri áhrif ef það væri hærra. Ég velti því fyrir mér: Er hv. þingmaður að leggja til að kolefnisgjaldið verði hækkað? Virðulegur forseti. Þegar ég les þessa skýrslu þá get ég ekki lesið það út úr henni að með einhverjum hætti sé verið að tala gegn kolefnisgjaldi. Hafandi sagt það er ég þingmaður sem aðhyllist frekar hvata en hækkun skatta en ég átta mig líka á því að til að ná árangri í þessu máli þarf ákveðið samspil. Það er líka mikilvægt að hafa það í huga að í þessari skýrslu er ekki verið að tala um samspilið með þeim hvötum sem við höfum sett á til að ýta undir fjárfestingu í ökutækjum sem spara eldsneyti og nýta endurnýjanlega orkugjafa heldur eingöngu kolefnisgjaldið sem slíkt. Virðulegur forseti. Gæti hv. þingmaður kannski útskýrt þetta frekar fyrir mér? Svo verð ég að nota tækifærið og kalla enn og aftur eftir því hver stefna Miðflokksins er þegar kemur að loftslagsmálum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Skýrslan er hér og ég held að ekki sé með nokkrum hætti hægt að mistúlka hana. Hún er mjög skýr. Ég hef farið yfir þessa fjóra þætti sem eru niðurstaðan í þessari skýrslu. Það kemur greinilega fram í henni að skatturinn bitni á efnalitlu fólki og hafi neikvæð áhrif á kjör þess og neyslu. Þess vegna mun ég aldrei samþykkja að þessi skattur muni hækka. Það er ekki tilgangurinn með tillögunni. Tilgangurinn með henni er einfaldlega að stjórnvöld átti sig á því hvað stendur í skýrslunni, með hve ósanngjörnum hætti þessum skatti er jafnað niður á landsmenn. Það segir í skýrslunni að það þurfi að rökstyðja betur hvers vegna skatturinn er lagður á. Umhverfisráðherra hefur viðurkennt í skriflegu svari við fyrirspurn hér á Alþingi að ekki sé hægt að segja til um hvaða árangri skattheimtan er að skila. Það er bara ekki forsvaranlegt, hv. þingmaður, að leggja skatt á með þessum hætti þegar búið er að viðurkenna að ekki sé hægt að segja til um hver árangurinn er. Það kemur fram í skýrslu óháðra aðila að hann bitni verst á þeim sem hafa minnst á milli handanna, að landsframleiðsla og atvinna geti minnkað verði kolefnisskatturinn lagður á og til þess að hann eigi að skila einhverju, sem er þá væntanlega það að menn hætti að nota jarðefnaeldsneyti, verði hann að vera mjög hár. Það sjá allir hvaða afleiðingar það getur haft þó að það væri ekki nema fyrir efnalítið fólk.
Herra forseti. Ég ætla að ítreka að mér þykir hv. þingmaður velja svolítið rökin úr skýrslunni. Ég ætla að fá að lesa eina setningu úr skýrslunni, með leyfi forseta: „Ef fólk gerir sér grein fyrir að kolefnisgjöldin eru varanleg, og þar með verðhækkunin, mun það sennilega smátt og smátt útvega sér sparneytnari bensínbíla eða rafknúna bíla eða skipta jafnvel yfir í almenningssamgöngur. Verið getur að teygnin sé þar af leiðandi meiri til langs tíma litið.“ Þá er líka farið yfir hvaða áhrif þetta kann að hafa á fyrirtæki. Þar segir, með leyfi forseta: „Það bendir til þess að verðteygni eldsneytiseftirspurnar fyrirtækja sé meiri en hjá heimilum. Fyrirtæki dragi með öðrum orðum meira en heimili úr notkun á eldsneyti þegar það hækkar í verði.“ Virðulegur forseti. Ég ætla að ítreka fyrirspurn mína til hv. þingmanns: Hver er stefna Miðflokksins þegar kemur að loftslagsmálum? Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki heyrt neitt úr þessum ræðustól um það hversu alvarleg loftslagsváin er eða hvernig Miðflokkurinn hyggst bregðast við því. Ég hef aftur á móti heyrt talaðar niður þær lausnir sem hefur verið komið með hér, heyrt Parísarsáttmálann talaðan niður og heyrt sagt að við eigum bara að spá í hvað Indland og Kína séu að gera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hún var að lesa úr skýrslunni og ég skal lesa úr skýrslunni líka. Á bls. 8 segir t.d.: „Skatturinn hefur meiri áhrif á lífskjör láglaunafólks en annarra.“ Síðan segir að það megi ráða að á tekjuháum heimilum láti menn verðhækkanir á eldsneyti sig fremur litlu varða. Ég sé ekki að þessi neyslustýring sem lagt er upp með í kolefnisskattinum sé að skila árangri hvað það varðar. Það er margt fróðlegt í þessari skýrslu og ég hvet þingmenn til að kynna sér hana. Það er farið yfir niðurstöður erlendra rannsókna á áhrifum kolefnisgjalda. Það segir t.d. hér að gerð hafi verið grein fyrir áhrifum kolefnisskatts á Írlandi [[Forseti hringir.]]og niðurstaðan verið sú að kolefnisskattur hefði ekki breytt notkun fólks á eldsneyti þar í landi. Og það eru fjölmörg dæmi í þessari skýrslu [[Forseti hringir.]]sem gera það að verkum að það verður að fara yfir þennan skatt.
… á þessu ári?
Tímans vegna get ég ekki svarað fleiri spurningum frá hv. þingmanni.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að ræða kolefnisgjöldin sem hv. þingmaður vék nokkuð að í sinni ræðu. Ég tók eftir því að hann kallaði kolefnisgjöldin landsbyggðarskatt. Það er mikil lenska hjá Miðflokknum að tefla málinu fram þannig að landsbyggð og höfuðborgarsvæði standi einhvern veginn í eilífðarþrætu um lífskjör í þessu landi. En mig langar bara að heyra hvernig hann fær það út að kolefnisgjald á eldsneyti sé landsbyggðarskattur vegna þess að þau leggjast væntanlega á einstaklinga í hlutfalli við notkun þeirra á eldsneyti sem er aftur í hlutfalli við notkun viðkomandi á ökutækjum sem ganga fyrir því eldsneyti. Munurinn á meðalakstri fólksbíla er enginn milli höfuðborgar og landsbyggðar. Árið 2018 keyrði meðalfólksbíllinn á höfuðborgarsvæðinu 12.500 km en meðalfólksbíllinn á landsbyggðinni 13.000 km. 12.500 km og 13.000 km. Þetta er ekki það mikill munur að hann réttlæti það að mála upp einhverja landsbyggðarskattsgrýlu hérna. Svo langar mig að spyrja þingmanninn, vegna þess að hann fór í sögulegt yfirlit yfir þróun kolefnisgjaldsins, hvort hann hafi skoðað hvernig gjaldið hefur í rauninni ekki fylgt verðlagsþróun á þessum 11 árum sem það hefur verið við lýði. Árið 2009 var miðað við að hvert tonn af koltvísýringsígildi kostaði um 4.000 kr. Nú er það komið upp í 4.300 kr. [[Forseti hringir.]]en ætti, ef það hefði fylgt verðlagi, að vera um 5.000 kallinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hefði kosið að hann hefði kannski sagt frá því hvaða rannsókn hann vitnar í frá 2018 því að það er búið að sýna fram á það af fjármála- og efnahagsráðuneytinu að íbúar á landsbyggðinni aka meira en þeir sem eru á höfuðborgarsvæðinu. Það þýðir náttúrlega að þeir þurfa að kaupa meira eldsneyti. Þessi skattur er á hvern lítra af eldsneyti, dísilolíu og bensíni. Það segir sig sjálft að það hefur meiri áhrif á þá sem búa á landsbyggðinni, sem aka meira. Auk þess er það þannig að það hafa ekki allir efni á því að kaupa sér rafmagnsbifreið og net hleðslustöðva er ekki það þétt á landsbyggðinni að það geti talist heppilegt á öllum stöðum að hafa rafmagnsbifreiðar þar. Auk þess eru ekki nein teikn um það á lofti að rafmagnstæki, véltæki í landbúnaði og annað slíkt, séu í boði þannig að landbúnaðurinn sem slíkur nýtir mikið dísilvélar. Það eru ýmis rök fyrir því sem segja að þetta bitni verr á landsbyggðinni en höfuðborgarsvæðinu. Ég held að óhætt sé að fullyrða það. Síðan spurði hv. þingmaður um hækkun á gjaldinu. Ég verð bara að segja að það fer ekkert á milli mála, og ég er búinn að rekja það hér, að gjaldið hefur hækkað gríðarlega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég nefndi það sérstaklega, 3,5 milljarðar í 6 milljarða á þremur árum. Eigum við þá ekki líka, hv. þingmaður, að horfa til þess? [[Forseti hringir.]]Hverju hefur sú gríðarlega aukning skilað okkur? Það er búið að svara því. Það er ekki hægt að segja til um það. Það er ekki hægt að segja til um það hvaða árangri skatturinn hefur skilað. [[Forseti hringir.]]Það finnst mér vera það alvarlegasta í þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Töluna um þann mjög litla mun sem er á meðalrekstri bíla eftir því hvar fólk á heima sá ég í einhverri kynningu í tengslum við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og fannst þetta svo forvitnilegt að ég fékk Samgöngustofu til að kalla eftir þessu úr gagnagrunni sínum. Þar kemur fram að meðalakstur innan höfuðborgarsvæðisins á fólksbifreið var árið 2018 12.533 km og utan höfuðborgarsvæðis 13.043 km. Þetta byggir á tölum sem koma fram við bifreiðaskoðun þannig að þetta eru rauntölur, skipt í þessa tvo hópa sem hv. þingmaður vill vera láta að deili ekki kjörum þegar kemur að kolefnisgjaldi. En tölurnar sýna bara allt annað, það er nákvæmlega sama staða. Ég ætlaði ekki að dvelja allt of lengi við kolefnisgjöldin. Mig langaði aðeins að nefna annað áhugamál mitt sem eru sóknargjöldin. Hér fór hv. þingmaður yfir forsögu sóknargjalda og það þegar þau voru lögð af sem sjálfstæður tekjustofn 1998, þegar þau voru felld inn í óskiptan tekjuskatt. Frá þeim tíma hefur ekki verið hægt að tala um að ríkið innheimti félagsgjöld þannig að allt þetta tal um svik ríkisins eða þjófnað - var það ekki orðið, herra forseti sem þingmaðurinn notaði, þjófkenndi hann ekki fjármálaráðherra í þessu máli? - finnst mér vægast sagt úr lausu lofti gripið og alltaf að verða fjær og fjær raunveruleikanum. Til dæmis heldur ríkið ekki neitt félagatal fyrir trúfélög eða lífsskoðunarfélög heldur skráir Þjóðskrá einfaldlega við hvern einstakling, hvert gjöld til skráðra trúfélaga eða lífsskoðunarfélaga skulu renna. [[Forseti hringir.]]Það er því enginn grundvöllur fyrir öllu þessu tali um að sóknargjöld séu svikin, vegna þess að sóknargjöld eru [[Forseti hringir.]]hreinlega bara ímyndun. Þau eru ekki til sem félagsgjöld og hafa ekki verið í 32 ár.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það var svo sem engin fyrirspurn hér, þetta var bara skoðun hans á sóknargjöldunum og ég er ósammála því sem hv. þingmaður sagði. Það blasir alveg við að þessi gjöld ættu að vera mun hærri hefðu þau ekki verið skert eftir efnahagshrunið 2009. Ég hef ekki verið að þjófkenna einn eða neinn, heldur var einfaldlega að vitna í það sem kom fram einhvern tímann í viðtali. Við verðum að átta okkur á því, og það kom fram í þessari umræðu, að það eru menningarverðmæti sem liggja undir skemmdum vegna þess að söfnuðir hafa ekki haft efni á því að sinna eðlilegu viðhaldi á kirkjum, sem eru menningarverðmæti og mikilvæg í menningarsögulegu tilliti þjóðarinnar. Það væri afar sorglegt [[Forseti hringir.]]ef þau færu forgörðum einfaldlega vegna þess að ríkissjóður hefur ekki séð sér fært að standa við lögbundin framlög til sóknargjalda. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ríkið standi við sitt í þessu og það hefur ekki verið gert.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðu sína. Ég hjó eftir því áðan að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir spurði út í stefnu Miðflokksins í loftslagsmálum og uppskar svar um að því er mér heyrðist kolefnisskatt á Írlandi. Það var svona það næsta sem hann komst að því að svara til um stefnu Miðflokksins í þessum málefnum. En við sem höfum stundum hlustað á ræður samflokksmanna og hv. þingmanns um þessi mál höfum ekki komist hjá því að taka eftir því að það er gert lítið úr endurheimt votlendis, það er gert lítið úr Parísarsáttmálanum og það er geisað fram og til baka um þetta blessaða kolefnisgjald og því er fundið allt til foráttu. Maður fer því að velta því fyrir sér hvort hv. þingmaður telur þetta vera vanda, hvort hér sé einhver vá. Er losun koltvísýrings kannski æskileg að mati hv. þingmanns? Eða telur hann að losun koltvísýrings skipti engu máli og þetta séu allt saman tröllasögur og engin ástæða til að bregðast hér við? Ef hann telur að ástæða sé til að bregðast við, sem ég er alls ekki viss um vegna þess að ég hef ekki heyrt það í málflutningi hv. þingmanns að hann telji að svo sé, hvað sér hann fyrir sér að við getum gert?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar, vel fram sett eins og hans er von og vísa. Ég ætla ekki að flytja neinar tröllasögur í þessu andsvari hvað þennan málaflokk varðar. Vissulega áttum við okkur öll á því í þessum þingsal, hvar í flokki sem við stöndum, að hitastig á jörðinni er að hækka og jöklar bráðna og þetta hefur áhrif. Við erum alls ekkert að afneita því í Miðflokknum, síður en svo. Við höfum hins vegar lagt áherslu á að þær aðgerðir sem er verið að ráðast í innan lands, og þá er ég að tala um hjá okkur á Íslandi, skili árangri, að það verði að vera ákveðin skynsemi í því sem við erum að gera. Ef við ætlum að skattleggja okkur í gegnum þennan vanda þá verður sú skattheimta að bera árangur, hv. þingmaður, og það er það sem ég hef verið að leggja áherslu á í málflutningi mínum um kolefnisgjaldið. Það er ekki hægt að sýna fram á þann árangur sem menn hafa sumir hverjir verið að halda fram að sé til staðar. Það hefur umhverfisráðherra staðfest. Ég hef verið að vitna í skýrslu sem segir að fara þurfi mjög vandlega yfir þennan skatt, það þurfi að rökstyðja hann miklu betur. Ég beiti skynsemi á þennan málaflokk hvað það varðar. En við í Miðflokknum erum alls ekki að afneita því að hér séu loftslagsbreytingar, síður en svo, og vandinn er vissulega alvarlegur. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Þetta snýst bara um raunsæis- og skynsemisstefnu, að við séum að gera hluti sem bera árangur. Og af því að nefnd var landsbyggðin og að þetta væri skattur á landsbyggðina og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson vill ekki viðurkenna það þá bendi ég á að kolefnisgjaldið [[Forseti hringir.]]hefur þau áhrif að vöruflutningar eru dýrari. Landsbyggðin er mjög háð þeim, svo dæmi sé tekið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er gott að heyra að hann telji að hér sé fyrst og fremst ástæða til að beita skynsemi og rökvísi og að fyrst og fremst þurfi aðgerðir að skila árangri en að hann efist í sjálfu sér ekki um það hvert markmiðið skuli vera. Við virðumst vera á sama stað um það hvað við álítum að beri að gera og að mínu mati er þá lærdómurinn sem við hljótum að draga af þessu sá að ekki sé nóg að gert. Það er ekki nóg og hröð uppbygging á þeim kostum sem þurfi að standa fólki og fyrirtækjum til boða, sérstaklega hvað varðar rafvædda kosti, uppbyggingin sé ekki nógu hröð og eins að kolefnisgjaldið sé ekki nógu hátt, þ.e. bíti ekki nægilega. [[Forseti hringir.]] Ég er kominn fram yfir tímann en mig langaði engu að síður til að nota seinna andsvarið til að inna hv. þingmann eftir því hvort það sé hugsanlegt í sambandi við sóknargjaldið að það sé of íþyngjandi fyrir fátæka söfnuði að vera með dýrar og miklar sóknarkirkjur og hvort það sé kannski ástæða til þess [[Forseti hringir.]]að afhelga fleiri kirkjur til að létta af þeim kostnaði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Af því að í fyrra andsvari held ég að hv. þingmaður hafi einmitt spurt hvað við í Miðflokknum vildum sjá að yrði gert í loftslagsmálum þá höfum við t.d. verið miklir talsmenn þess að auka skógrækt verulega. Ég tel persónulega að skógrækt og landgræðsla eigi að vera meginmarkmið okkar í baráttunni við loftslagsvandann vegna þess að árangurinn þar er svo augljós og hann er svo mikill. Þess vegna tel ég að það sé aðkallandi að hefja skógræktarátak og landgræðsluátak og setja í þann málaflokk þá peninga og það fjármagn sem til þarf. Af því að einnig var minnst á votlendismálin þá er árangur af endurheimt votlendis á losun gróðurhúsalofttegunda óljós. Þess vegna er mikilvægt að ráðast í rannsóknir áður en forsvaranlegt er að gera slík áform að meginstoð í áætlun Íslands um bindingu gróðurhúsalofttegunda. [[Forseti hringir.]] Við erum bara að nálgast þetta, hv. þingmaður, með skynsamlegum hætti og viljum sjá árangur, að farið sé í þær aðgerðir sem bera mestan árangur en ekki að skattleggja almenning, tekjulágt fólk með aðgerðum [[Forseti hringir.]]sem er ekki vitað hverju muni skila. Ég sé að tíminn er liðin, herra forseti. Ég get ekki svarað þessu með kirkjurnar en ég er að sjálfsögðu algerlega mótfallinn því að afhelga kirkjur, hv. þingmaður. Hann ætti kannski að vita það.
Virðulegi forseti. Ég taldi áhugavert að skoða í þessu frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga, hvar það er sem fulltrúar meiri hlutans í efnahags- og viðskiptanefnd finna svigrúm til að auka útgjöld og hvar ekki. Það eru kannski helst tvö dæmi sem mig langar að nefna. Mig langar að skoða þau ekki bara í því frumvarpi sem liggur fyrir framan okkur í dag heldur tengja það líka sambærilegum ákvörðunum sem voru teknar fyrir ári. Í fyrsta lagi eru það sóknargjöldin, sem efnahags- og viðskiptanefnd lagði til fyrir einu ári að hækka um 5% frá því sem ráðherra lagði til. Þá var efnahagsástandið aðeins farið að harðna, fall WOW og komið smá högg á búskap ríkisins en engu að síður lagði efnahags- og viðskiptanefnd til að sóknargjaldið færi úr 930 kr. í 975 kr. á hvert mannsbarn yfir 16 ára aldri. Nú er öldin önnur í efnahagsmálum, heldur betur búið að harðna á dalnum, mesti samdráttur í 100 ár eða hvað það er sem við erum komin upp í núna. Þá leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar ekki til að hækka sóknargjöldin um 5%, eins og fyrir einu ári, heldur 10%. Nú skulum við fara úr 980 kr. upp í 1.080 kr. á hvert mannsbarn yfir 16 ára aldri. Heildarkostnaðurinn við þetta eru 280 millj. kr. Mér finnst ekki alltaf til bóta að vera að bera saman hina og þessa útgjaldaliði til að sýna af hverju við eigum að gera þetta en ekki hitt, en ég stenst ekki freistinguna að benda á að þessi breytingartillaga meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar upp á 280 millj. kr. er á sömu síðu þar sem nefndin segist ekki geta lækkað virðisaukaskatt á tíðavörum líkt og lagt er til í umsögn sem nefndinni barst frá tveimur ungum konum. Virðisaukaskattur á tíðavörum var færður úr efra þrepinu niður í lægra þrep og það kostaði 40 milljónir. Væntanlega myndi það að afnema virðisaukaskattinn að fullu kosta eitthvað svipað. Hér á sömu síðu er ekki fundið svigrúm til að bæta 40 milljónum í það að lækka verð á mikilvægri nauðsynjavöru en það eru fundnar 280 milljónir til að hækka sóknargjöld um 10% á sögulegum lágpunkti í efnahagssögu landsins. Hinn samanburðurinn sem mig langar að nefna varðar ívilnanir fyrir tengiltvinnbíla. Það gerðist á sama tíma í fyrra að fjármála- og efnahagsráðherra hafði þá lagt til að fella út ívilnun fyrir tengiltvinnbíla 31. desember 2020. Þessi ívilnun átti sem sagt að renna sitt skeið á enda, enda hafði hún þjónað sínum tilgangi og fjölgað tengiltvinnbílum sem virkuðu sem svona millibilstækni á meðan hreinir rafbílar voru ekki komnir á þann stað að þeir gætu þjónað orkuskiptunum að fullu. Þessa tillögu fjármálaráðherra féllst efnahags- og viðskiptanefnd fyrir einu ári ekki á og lagði til að framlengja ívilnun fyrir tengiltvinnbíla til ársloka 2022. Eitthvað hefur þetta nú kostað vegna þess að á þessu ári er búið að flytja inn 2.000 tengiltvinnbíla. Ívilnunin fyrir hvern og einn þeirra getur verið 960.000 kr. Til samanburðar er þakið á ívilnun fyrir rafhjól miðað við hjól sem kosta 400.000 kr., sem sagt heildarkostnaðurinn á dýrasta rafhjólinu sem ríkið er tilbúið að styðja við nær því ekki að vera helmingur af mestu ívilnuninni sem ríkið er tilbúið til að láta í tengiltvinnbíla, ári eftir að ráðherra lagði til, í samræmi við áætlun um orkuskipti, að hætta þeirri ívilnun. Núna leikur efnahags- og viðskiptanefnd sama leikinn. Meiri hlutinn leggur til að fresta lækkuninni á ívilnuninni, sem á að eiga sér stað á næsta ári. Núna um áramótin á samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögunum ívilnunin að fara úr 960.000 kr. á hvern bíl niður í 600.000. Meiri hlutinn leggur til að þessi upphæð haldist í 960.000 kr. allt næsta ár. Í andsvörum við formann efnahags- og viðskiptanefndar spurði ég hvernig stæði á þessu vegna þess að það stendur ekki í nefndarálitinu hvaðan ábendingarnar um þessa breytingu koma. Þá nefndi hv. þingmaður helst Bílgreinasambandið sem, með fullri virðingu fyrir því, hefur ekki heildarsýn yfir orkuskipti í samgöngum eða áætlanir hins opinbera í þeim málum. Hv. þm. Óli Björn Kárason sagði þar að auki í andsvörum við mig að það væri engin leið að skjóta á kostnað við þessa breytingu sem meiri hluti nefndarinnar leggur til. En ég prófaði að gera smá rassvasaútreikning. Eins og ég sagði áðan er búið að flytja inn um 2.000 tengiltvinnbíla það sem af er þessu ári. Segjum að á næsta ári verði jafn margir bílar fluttir inn, 2.000 stykki, og það er hætt við að lækka úr 960.000 kr. í 600.000 þá ívilnun sem hver bíll geti fengið. Þar munar 360.000 kr. á hvern bíl. 2.000 bílar sinnum 360.000 kr. á hvern bíl að hámarki gerir nú bara 720 milljónir. Við erum nefnilega að tala um alvörufjárhæðir. Hér er annar samanburður. Uppbygging hraðhleðslustöðva, innviðanna sem þarf til að knýja áfram orkuskiptin til þess að fólk sjái hreinorkubíla sem raunhæfan valkost, var árin 2019 og 2020 styrkt sérstaklega úr Orkusjóði um 227 milljónir. Þá myndi ég freistast til að spyrja: Hvort náum við meiri árangri í orkuskiptum með því að niðurgreiða tengiltvinnbíla aukalega um 720 milljónir eða með því að taka þann pening og þrefalda með því framlag til uppbyggingu hraðhleðslustöðva - þrefalda? Ég held að reikningsdæmið væri mjög einfalt. Það sem þessi breytingartillaga meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar endurspeglar líka er að við erum enn þá með hagrænu hvatana í orkuskiptunum allt of mikið á ívilnanahliðinni. Við erum enn þá að einblína á gulræturnar en ekki prikin. Lítum til Noregs. Þar er löngu hætt að niðurgreiða tengiltvinnbíla. Þar er líka verið að skrúfa upp öll gjöld á bensínbílum til að hraða umskiptunum. Hér er ekki einu sinni byrjað að snerta á vörugjöldum bensínbíla. Svo er annað sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hefði mátt hafa í huga. Það er þróunin eða nýjar upplýsingar sem hafa komið fram um vistspor tengiltvinnbíla sem nefndinni er svo annt um að njóti ívilnana miklu lengur en ráðherrarnir leggja til að raunin sé. Annars vegar virðist vera mögulega nýtt „dísil“gate-mál í uppsiglingu. „Dísil“gate var eins og við munum þegar kom í ljós að bílaframleiðendur höfðu falsað útblásturstölur til að koma bensínbílum í lægri gjaldaflokka. Það er að koma í ljós að tengiltvinnbílar menga sennilega talsvert meira en uppgefnar tölur segja til um, sérstaklega þegar batterí í þeim tæmast og þeir fara að ganga eingöngu fyrir jarðefnaeldsneytinu. Þá verða þeir nefnilega, samkvæmt þessum tölum, frekar sótsvartir mengandi bílar. Þetta þyrfti meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar að skoða miklu betur áður en hann ákveður að opna kranann fyrir 720 millj. kr. eða hvað það gæti orðið í þágu bíla sem eru ekkert endilega jafn grænir og við viljum að þeir séu. Hinar upplýsingarnar sem hafa komið fram á þessu síðasta ári frá því að efnahags- og viðskiptanefnd opnaði síðast peningakranann fyrir tengiltvinnbílum er könnun Samorku á raunnotkun Íslendinga á þessum bílum. Það kemur nefnilega í ljós þegar notkun fólks á tengiltvinnbílum er skoðuð að næstum þriðjungur ferða byrjar með tómt batterí. 29,1% ferða með tengiltvinnbíl byrja með hleðslu á batteríi innan við 10%. Þar með er hann dottinn nánast beint yfir í bensínið. Þetta eru ekki grænu umskiptin sem við eigum að vera að styrkja á þessum tímapunkti. Tengiltvinnbílar voru góðir fyrir sinn hatt sem brúartækni en núna eru þeir komnir á þann stað að þeir þurfa ekki þessar gríðarlegu ívilnanir sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar vill viðhalda. Svo verð ég rétt að lokum að nefna að mér finnst - ég veit ekki hvert orðið á að vera - óvarlegt af meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar að eftirláta Bílgreinasambandinu að stýra stóru myndinni þegar kemur að því hvernig við mótum hagræna hvata utan um orkuskiptin. Það er bara einn pínulítill hluti af heildarmynd sem verður að ganga upp. Með því að hafa eyrun opin fyrir ábendingum Bílgreinasambandsins en ekki t.d. Landverndar, sem kemur í sama máli með góð rök fyrir því að hækka t.d. kolefnisgjöld, er meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar sem stendur að þessu áliti með fókusinn á kolvitlausum stað. Grundvallaratriði varðandi framhald á þessum mikla stuðningi við tengiltvinnbílana, svo ég rétt kjarni það að lokum, er að meiri hlutinn þarf að opna augun fyrir því að framboð á alvöru hreinorkubílum sem ganga bara fyrir innlendum orkugjöfum er alltaf að batna. Það er búið að batna á síðasta ári og hefur stórbatnað á síðustu tveimur árum. Það á ekki að þurfa að ívilna bílum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti þó aðeins að hluta til sé, þegar rafmagnsbílar eru komnir á þann stað sem þeir eru í dag. Peningurinn sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til í breytingartillögum sínum að renni til mengandi bíla væri miklu betur nýttur í að byggja upp innviði fyrir hreinorkubíla, sem er það sem við þurfum til að ná árangri í orkuskiptum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Meðan hann var að tala þá varð mér hugsað til þess þegar ég fyrir ansi mörgum árum hætti að reykja. Mér tókst loksins að hætta að reykja þegar ég fór að nota nikótíntyggjó. Og allt í einu langaði mig bara ekkert í sígarettur lengur og ég tuggði bara þetta tyggjó alveg baki brotnu, en vaknaði hins vegar upp við það einn góðan veðurdag að ég var orðinn enn þá háðari þessu tyggjói en sígarettunum áður og það tók mig mörg ár að venja mig af því. Mér virðist kannski eins og við Íslendingar séum á nikótíntyggjóstiginu í þessari baráttu. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður sé mér sammála um það. Það var eiginlega ekki fyrr en ég vandi mig af nikótíntyggjóinu - það var það erfiðasta. Þar voru sársaukamörkin. Ég velti fyrir mér hvort við þurfum ekki hugsanlega að ganga í gegnum dálitla erfiðleika í þessari baráttu til að geta virkilega komist á beinu brautina. Hvort íslenska stjórnkerfið einkennist ekki enn þá í þessum málaflokki af einhvers konar hálfvelgju, einhvers konar svona hiki. Ef við líkjum stjórnkerfinu við bílvél, hvort allir partarnir séu að vinna saman til að fara í sömu átt eða hvort það séu einhverjir partar í þessari vél sem eru ekki alveg með á nótunum og séu á bremsunni og vilji draga í aðra átt. Ég bið hv. þingmann að afsaka allt þetta líkingamál.
Virðulegur forseti. Jú, mér finnst líkingin við nikótíntyggjó ágæt. Tengiltvinnbílar þjóna einmitt þeim tilgangi að koma samfélaginu yfir hjallann að vera háð ökutækjum sem eingöngu ganga fyrir jarðefnaeldsneyti, í gegnum bíla sem að hluta til ganga fyrir hreinni raforku, yfir í bíla, þangað sem við viljum stefna, sem ganga eingöngu fyrir hreinni orku. Vandinn er bara að við megum ekki tefja þetta meira. Efnahags- og viðskiptanefnd ákvað fyrir ári síðan að tefja þetta um tvö ár frá því sem ráðherra lagði til. Nú leggur meiri hluti nefndarinnar til að tefja þetta enn meira. Og árið 2022 eru sjö til átta ár í það að við eigum að standa skil á Parísarsamningnum, um árangur í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Bíll sem verður seldur undir ívilnananakerfinu í árslok 2022 verður enn þá á götunni þegar gildistíma Parísarsamningsins lýkur. Þannig að við erum að tala um þröngan tímaramma. Þess vegna þykir mér miður að ákveðið hafi verið að lengja í þessari ívilnun fyrir ári, en algerlega ótækt að gera það aftur núna á grundvelli umsagnar frá Bílgreinasambandinu, sem er, bara svo við rifjum það upp, samtök bílainnflytjenda og bílasala, beinn hagsmunaaðili af því að viðhalda ákveðnu viðskiptamódeli. Staðreyndin er náttúrlega sú að fæstir framleiðendur eru komnir langt á veg í rafbílavæðingu framleiðslu sinnar. Þannig að ég myndi halda að innan Bílgreinasambandsins væru fjárhagslegir hagsmunir af því að auka sölu á nikótíntyggjóinu töluvert miklir umfram það að við hættum bara að reykja.
Virðulegi forseti. Því verður ekki neitað að við Íslendingar erum að einhverju leyti þrælar þeirrar miklu ímyndarsköpunar og ímyndarsmíðar að hér sé hreinasta samfélag á jörðu, hér sé loftið hreinna en annars staðar, náttúran hreinni en annars staðar, og þar fram eftir götunum. Afleiðingin af þessu hefur kannski verið ákveðin værukærð í íslensku samfélagi og ákveðin sjálfumgleði og ákveðin von um að þetta komi bara einhvern veginn af sjálfu sér, vegna þess að hér sé svo hreint samfélag að þessi skipti muni bara einhvern veginn gerast sjálfkrafa, sem er aldeilis öðru nær. Þess vegna hefur það dálítið setið á hakanum að byggja upp þetta mikla net sem þarf að vera á rafhleðslustöðvum. Mig langar í seinni spurningu að beina því til hv. þingmanns hvort hann telji að það sé möguleiki með núverandi stjórnarmynstri að hrófla eitthvað við þessu. Hvort það sé hugsanlegt að sjá fyrir sér einhverjar umbætur eins og núverandi stjórn er skipuð. Hvort þessir flokkar séu líklegir til þess að standa fyrir þessari stórfelldu uppbyggingu og ráðast í þær miklu aðgerðir sem ráðast verður í ef við eigum að komast á beinu brautina þar.
Virðulegur forseti. Ég held að spurningu þingmannsins sé auðsvarað bara með því að benda á dæmi um hið gagnstæða frá síðustu þremur árum. Núverandi ríkisstjórn hefur hækkað kolefnisgjald tvisvar. Sú hækkun er samt lægri en sú hækkun sem ráðgerð var í tíð fyrri ríkisstjórnar. Eitt af fyrstu verkum núverandi ríkisstjórnar var að hætta við að afnema afslætti til bílaleigna, sem skiptir gríðarlega miklu máli að koma böndum yfir vegna þess að mjög mikið af þeim bílum sem almenningur kaupir notaða eru fyrrverandi bílaleigubílar. Þess vegna skiptir máli að ná orkuskiptum hjá bílaleigunum til þess að leigumarkaðurinn verði betri eftir nokkur ár. Allir hvatar til þess voru teknir út. Haldið var áfram að leyfa bílaleigum að fá ódýrari bíla til þess að hluti af bisnessmódelinu hjá þeim gæti verið að kaupa bíla á afslætti og selja þá síðan og græða aðeins á því ofan á það að leigja þá í millitíðinni. Og síðan leggur stjórnarmeirihlutinn náttúrlega til óþekkta upphæð í auknar ívilnanir til mengandi bíla. Ég giska á að þetta gæti hlaupið á 720 milljónum á næsta ári, algjörlega út í loftið. 600 milljónir er upphæðin sem var látin í loftslagsaðgerðir til að bregðast við Covid, fjárfestingarátak í þágu loftslagsins, núna í vor. Þannig að greiðsluviljinn þegar kemur að mengun og hagsmunaaðilum, sem standa sumir stjórnarflokkunum nærri, er miklu meiri en þegar kemur að því að leysa framtíðaráskoranir komandi kynslóða.
Herra forseti. Mig langar við þessa 2. umr. um frumvarpið sem hér liggur fyrir, um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021, að fara fyrst stuttlega í gegnum meginpunkta frumvarpsins. Síðan ætla ég að segja nokkur orð um álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með sérstakri áherslu á skattalega ívilnun tengiltvinnbíla. Fer mögulega síðan stuttlega í nefndarálit beggja minni hluta sem liggja fyrir og enda síðan á að ræða stuttlega um skýrslu Hagfræðistofnunar sem hefur verið töluvert mikið rædd í dag. Fyrst vil ég byrja á frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021, svokallaðan bandorm eins og hann er alla jafna er kallaður. Það fyrsta sem mig langar að koma inn á í þessu samhengi er liður sem kallast Verðlagsuppfærsla krónutöluskatta. Hér er lagt til að verðlagsuppfærsla þessara krónutöluskatta verði 2,5% á milli ára. Um er að ræða kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt bensíngjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald og gjald á áfengi og tóbaki. Af þessari upptalningu blasir við að í engu skal haldið aftur af skattlagningu þeirra sem þurfa að aka um vegi landsins eða flytja vörur og hópum og fyrirtækjum sem þurfa að nota eldsneyti með einum eða öðrum hætti sem bera þessi gjöld. Ég held að það hefði verið gustuk á því ári sem fram undan er, 2021, þar sem reikna má með að mörg fyrirtæki og heimili verði í vandræðum vegna þess ástands sem kórónuveirufaraldurinn orsakar, að það skref yrði stigið sem var tekið hér í lok árs 2014 af ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þar sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, var einmitt líka fjármálaráðherra, að fyrir árið 2015 yrðu þessi gjöld ekki látin undirgangast það sem næst er að kalla sjálfvirka hækkun milli ára. Ég held að það hefði verið skynsamlegt að nálgast þessi gjöld með þeim hætti þetta árið. Það komu auðvitað upp sjónarmið fyrr í umræðunni í dag í tengslum við minnihlutaálit 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir ritaði undir, efasemdir um að ekki yrði bætt eilítið í, eins og samkvæmt orðanna hljóðan, en rétt er að halda því til haga að hv. þingmaður taldi mig misskilja orðalag minnihlutaálitsins eitthvað. Ég vil ítreka að það hefði átt að stíga til baka með þetta, láta þessi gjöld vera óbreytt á milli ára. En þessi 2,5% hækkun virðist eiga að ganga í gegn og kemur þá til hækkunar gjaldanna og hefur með sér tekjuáhrif, sem sagt viðbótarskattlagningu í ríkissjóð upp á 1.800 millj. kr., 1,8 milljarða, samkvæmt mati á áhrifum frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Þá mun verðlagsuppfærsla krónutölugjalda (áfengi, tóbak, eldsneyti og bifreiða- og kílómetragjöld) auka tekjur ríkissjóðs um 1,8 milljarða kr.“ Því er þá komið til skila og haldið til haga að þarna tel ég ekki skynsamlega á málum haldið þetta árið og nota hefði átt sömu nálgun og var gert fyrir árið 2015. Næst vil ég koma inn á lið sem fellur undir Gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra sem tengist síðan aftur næsta lið á eftir sem kallast Rekstrarkostnaður hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttaka heimilismanna. Þarna er gerð breyting sem er hugsuð til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Hérna er síðan lætt inn ákvæði, leyfi ég mér að orða það, þetta er eflaust ekki illa meint en það er nú samt þannig, og kemur í niðurlagi þessa liðar, lið 3.5, á bls. 10 í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Jafnframt er lagt til að ákvæði til bráðabirgða VII verði framlengt. Það leiðir til þess að heimilt verður að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu 2021.“ Það liggur því fyrir að frumvarp hæstv. fjármálaráðherra innifelur þessa heimild. Næst vil ég koma inn á sóknargjöld og ætla að vísa í umfjöllun samflokksmanns míns, hv. þm. Birgis Þórarinssonar, um sóknargjöldin og tek ég undir þau sjónarmið sem þar komu fram. Lið 3.8, sem heitir Gjaldskyld losun gróðurhúsalofttegunda, langar mig að nefna sérstaklega í samhengi við skýrslu KPMG endurskoðunarfyrirtækisins frá 1. ágúst 2020 þar sem greining er unnin á kostnaði losunarheimilda. Það vil ég einkum nefna í ljósi óljósra svara hér í þingsal við óundirbúna fyrirspurn í liðinni viku þar sem hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir að þetta væri allt saman mjög óljóst og erfitt væri að greina þann kostnað sem fyrir lægi að íslensk stjórnvöld þyrftu að takast á hendur í tengslum við Kyoto-bókunina svokölluðu. Þetta liggur allt fyrir og Umhverfisstofnun skilar samviskusamlega á hverju ári inn upplýsingum um það magn sem út af stendur. Allt er þetta til. Næst langar mig að koma inn á sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins, svokallaðan nefskatt, þar sem er lögð til hækkun til samræmis við 2,5% hækkun krónutölugjalda og nefskatta. Langar mig í því samhengi að minna á hugmyndir okkar í Miðflokknum um að hluti nefskattsins, hluti útvarpsgjaldsins sem alla jafna er kallað svo, verði útfærður með þeim hætti að einstaklingum verði gefið frelsi til að ráðstafa hluta hans til annarra einkarekinna fjölmiðla, þá bara á skattskýrslu hvers árs. Það gæti haft veruleg áhrif á rekstrarstöðu innlendra fjölmiðla, hefði í för með sér mun meira frelsi heldur en þetta brogaða frumvarp sem hæstv. menntamálaráðherra hefur nú lagt fram aftur í tengslum við stuðning við einkarekna fjölmiðla. Ég held að horfa ætti á það í því samhengi að einfalda það kerfi, styðja við einkareknu fjölmiðlana um leið og rekstur Ríkisútvarpsins er endurskoðaður með það fyrir augum að reynt verði að komast af með hóflegri upphæðir en hingað til hefur verið gert, a.m.k. undanfarin misseri og ár. Mig langar til að koma sérstaklega inn á breytingar á erfðafjárskattinum sem hafa nokkuð verið ræddar í dag. Ég vil fagna því sem þarna er lagt til þó að ég telji að þetta gangi allt of stutt. Þetta er skref í rétta átt en erfðafjárskatturinn er með ósanngjörnustu sköttum kerfisins hjá okkur. Ég held ég fari rétt með að í Bandaríkjunum kalli menn þetta „death tax“, dauðaskattinn. Þarna er auðvitað verið að skattleggja eignir hins látna sem hefur borgað fullan skatt af öllum þeim tekjum sem notaðar voru til að byggja upp þau verðmæti sem síðan erfast til arfþega. Ég held að við ættum að horfa til þess að útfæra þetta regluverk þannig að annaðhvort verði mjög hóflegur flatur skattur á arf sem þennan eða þá hreinlega það sem ég held að væri skynsamlegt, að afnema hann að fullu. Þetta eru að langmestu leyti hóflegar upphæðir en í prinsippinu skiptir það ekki öllu máli. Það er búið að skattleggja á fyrri stigum allar þær tekjur sem eru undirliggjandi hjá þeim sem fellur frá, þannig að í prinsippinu skiptir heildarupphæðin ekki máli. Þetta er ósanngjarn skattur, þetta er ranglátur skattur og við ættum að einhenda okkur í það að færa hann í heild sinni verulega niður í umfangi og helst afleggja með öllu. Ég held að það væri ágætisákvörðun sem er örugglega hægt að ná saman um á hinu háa Alþingi. Þetta var það sem ég vildi segja um frumvarpið sjálft. Næst ætla ég í atriði í meirihlutaáliti efnahags- og viðskiptanefndar sem hv. þm. Óli Björn Kárason mælti fyrir við upphaf umræðunnar. Það eru atriði sem snúa að skattalegri ívilnun tengiltvinnbíla, sem sagt 39. gr., og niðurfellingu virðisaukaskatts við endursölu vistvænna ökutækja. Ég fagna báðum þessum atriðum en vil líka draga fram að fleiri greinum er ekki til að dreifa hvað það varðar að lækka skattheimtu hins opinbera í nefndaráliti meiri hlutans. Þarna er lögð til skattaleg ívilnun tengiltvinnbíla og ég held að það sé vel og niðurfelling virðisaukaskatts við endursölu vistvænna ökutækja sömuleiðis. Það sem er verra við þetta er auðvitað að það flækir kerfið sem við ættum alla daga að vera að reyna að einfalda. Í þessu samhengi vil ég minna á að enn er beðið eftir útspili ríkisstjórnarinnar, sem mér þykir nú líklegast að hæstv. samgönguráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson fari fyrir, þótt það gæti líka komið frá hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni, sem er útfærsla á hugmyndum stjórnvalda um framtíðargjaldtöku af akstri og ökutækjum. Það er óteljandi oft hér í þingsal búið að ræða mikilvægi þess að stjórnvöld séu viðbúin, séu búin að leggja línurnar fyrir það sem tekur við þegar hlutfall vistvænna ökutækja eykst og skatttekjur af bensín- og olíugjöldum lækka. Þing eftir þing er boðað að þetta sé væntanlegt þannig að hægt sé að rökræða það og takast á um þá nálgun sem þar verður lögð fram en enn bólar ekkert á þessu. Ég vil bara hvetja ríkisstjórnina, hæstv. samgönguráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, til að sýna á spilin hvað þetta varðar því að þetta skiptir gríðarlega miklu máli þegar kemur að því að meta heildaráhrif reglubreytinga á ökumenn, sem sagt akstur og ökutæki í heild sinni. Þannig að ég vil halda þessu til haga og ítreka að verði þetta geymt mikið lengur þá blasir við að ríkisstjórnin treystir sér ekki í verkefnið, hún treystir sér ekki til að leggja fram sameiginlega sýn á það hvernig gjaldtöku af akstri og ökutækjum verði háttað til framtíðar. Þetta er mál sem er búið að flagga óteljandi oft í þessari pontu að sé nauðsynlegt að ganga til hið fyrsta og þörfin fer að verða alveg æpandi. Mig langar til að koma örstutt inn á tvö nefndarálit sem liggja fyrir, frá 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir skrifar undir, og 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson skrifar undir. Í báðum þessum nefndarálitum er komið inn á kolefnisgjaldið. Ég vil halda því til haga að kolefnisgjaldið, sem verður samkvæmt þessu frumvarpi 6,1 milljarður á árinu 2021, ef ég man rétt, var 3,5 milljarðar þegar það var innleitt upphaflega. Það er alveg galið að viðhalda hér og hækka jafnt og þétt skattlagningu sem í fyrsta lagi mjög fátt bendir til að sé skynsamleg yfir höfuð en í öðru lagi virðist orðið ljóst að hún hefur ekki þau áhrif sem til er ætlast. Það er ekkert umhverfismarkmið sem næst með þessu, markmiðið sem er undirliggjandi um að draga úr bruna kolefnaeldsneytis, heldur virðist þetta bara vera hreinn viðbótarskattur sem leggst auðvitað á endanum á heimili þessa lands, annaðhvort með beinum hætti eða í gegnum hækkuð gjöld og hækkaðan kostnað fyrirtækja sem heimilin eiga síðan aftur viðskipti við. Að því sögðu langar mig að fara stuttlega í skýrslu sem hefur verið nokkuð rædd hér í dag í tengslum við kolefnisgjaldið, því að það hefur komið margsinnis upp í umræðunni. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að vekja rækilega athygli mína á skýrslunni því að ég settist niður og las hana. Þetta er sem betur fer ekki lengsta skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands þannig að tiltölulega fljótgert var að fara í gegnum hana. Ég vil koma inn á nokkur atriði og eitt það fyrsta er niðurstöður erlendra rannsókna á áhrifum kolefnisgjalda sem er komið inn á í þessari skýrslu. Hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir og Smári McCarthy sérstaklega höfðu töluverðar meiningar um að skýrslan undirbyggði þá skoðun að kolefnisgjöld þyrftu að hækka. Fyrst varðandi úttektina á niðurstöðu erlendra rannsókna á áhrifum kolefnisgjalda. Árið 2018 bar fræðimaðurinn Erik Haites, ég vona að ég beri nöfnin rétt fram, saman áhrif kolefnisskatts í löndum í Evrópu og Asíu, auk Kanada. Niðurstöður hans eru, svo ég grípi inn í stuttlega, með leyfi forseta: „Reyndar virtist útblástur sem skatturinn náði ekki til dragast meira saman en útblástur sem skatturinn náði til.“ Það er sem sagt meiri samdráttur í þeim skattflokkum sem kolefnisgjaldið nær ekki til heldur en þeim sem kolefnisgjaldið nær til. Áfram heldur en árið 2018 birtu Kelly de Bruin og Aykut Mert Yakut rannsókn um áhrif kolefnisskatts á Írlandi og komust að þeirri niðurstöðu „að kolefnisskattur hefði ekki breytt notkun fólks á eldsneyti þar í landi“. Áfram er fjallað um rannsókn Soocheol Lee, Hector Pollitt og Kazuhiro Ueta árið 2011 um ætluð áhrif kolefnisgjalda í Japan, með leyfi forseta: „Þeirra niðurstöður bentu til þess að fyrirhugaðir kolefnisskattar í Japan myndu hvorki hafa mikil áhrif á útblástur né efnahag.“ Þetta ætti að duga til að ramma það ágætlega inn að allt þetta tal um mikilvægi kolefnisgjaldsins til að hafa áhrif á neysluhegðun einstaklinga og fyrirtækja er á mjög veikum grunni byggt, svo vægt sé til orða tekið. Síðan er sérstaklega tekið fram í skýrslu Hagfræðistofnunar um áhrif gjaldsins, með leyfi forseta: „Ef ráðstöfun skattteknanna er ekki tekin með í reikninginn er niðurstaða flestra sú að landsframleiðsla og atvinna minnki eftir að kolefnisgjald er lagt á. Skatturinn hefur meiri áhrif á lífskjör láglaunafólks en annarra.“ Það er algerlega ótrúlegt að heyra hér það sem stundum eru kallaðir samfylkingarflokkarnir, fulltrúa Samfylkingarinnar, Viðreisnar, Pírata og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, þingmann Sjálfstæðisflokksins, tala fyrir því að það þurfi bara ef eitthvað er að bæta í. Ég skil í sjálfu sér að einhverju marki hvaðan samfylkingarflokkarnir komu í þessum efnum en mér er alveg fyrirmunað að skilja hvaðan hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kemur í þeim efnum. Til að ljúka umfjöllun um þessa skýrslu Hagfræðistofnunar þá vil ég leyfa mér að vitna aftur í hana, með leyfi forseta, þar sem segir: „Þegar á heildina er litið má sjá að kolefnisgjöld hafa hingað til ekki haft mjög mikil áhrif á neyslu fólks […] af því má ráða að fólk sé tregt til að breyta neyslu sinni á eldsneyti þegar verð hækkar. Sökum þessa hafa kolefnisgjöld ekki orðið til þess að mikið hafi dregið úr útblæstri.“ Síðan ítrekar Hagfræðistofnun í lok skýrslunnar, með leyfi forseta: „Kolefnisgjöld hafa meiri áhrif á neyslu og kjör á fátækum heimilum en öðrum og áhrifin eru líka mikil hjá einstæðingum.“ Ég vona að einhverjir þingmenn sem hafa varið þessa hörmungarskattheimtu í dag hlusti á það sem ég var að lesa upp því að ég gef mér að þeir sem vísuðu sem mest til þessarar skýrslu fyrr í dag hafi ekki verið búnir að lesa hana heldur bara tínt út stöku setningar á stangli hér og þar sem hentuðu málflutningnum. Við eigum að afleggja þennan skatt. Við eigum að afnema kolefnisgjald og skilja eftir þessa rúmu 6 milljarða í vösum skattgreiðenda.
Hæstv. forseti. Ég geri hér grein fyrir athugasemdum mínum við þetta mál sem hefur verið til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég ákvað að gera það munnlega í ræðu fremur en skriflega, enda er þetta fyrsta málið af a.m.k. þremur sem ganga undir nafninu bandormurinn. Við erum með bandorm eitt, sem við ræðum hér, erum byrjuð að fjalla um bandorm tvö og svo er a.m.k. von á bandormi þrjú. Ég vona að þetta verði ekki eins og með kvikmyndirnar, að númer 1 sé yfirleitt best, heldur muni þessi mál smátt og smátt batna eftir því sem á líður. Meiri hluti nefndarinnar leggur fram nokkrar breytingartillögur og er ástæða til að fagna þeim flestum, ef ekki öllum. Undir forystu hv. þm. Óla Björns Kárasonar hafa verið gerðar lagfæringar á þeim atriðum sem snúa að viðbrögðum við Covid-faraldrinum. Einu sinni sem oftar hefur þurft að gera slíkar lagfæringar í nefnd og nefndin hefur undir forystu formannsins gert ýmsar lagfæringar sem eru til bóta. Það er þó óhjákvæmilegt að gagnrýna þetta frumvarp vegna megininntaks þess. Það snýst fyrst og fremst um áframhaldandi skatta- og gjaldahækkanir á almenning og það í þessu faraldursástandi. Ég átti satt best að segja ekki von á að stjórnvöld myndu leggja það til við þessar aðstæður en þar halda þau sínu striki og leggja í raun línurnar fyrir nýtt ár með því að ríkið ríði á vaðið og byrji nýja árið, strax 1. janúar, með því að hækka gjöld og aðrar álögur á almenning. Þetta er stefna sem við ákváðum að hverfa frá á sínum tíma, fyrir sex, sjö árum, og töldum mikilvægt að ríkið hefði ekki forystu um að ýta undir verðhækkanir og verðbólgu á nýju ári og þar með auðvitað hækkanir á verðtryggðum lánum heimila og fyrirtækja. Við fórum af stað með það sem átti að verða nýja stefnan áramótin 2014/2015. En það, eins og svo margt annað, hefur aftur fallið í sama gamla farið eftir að kerfið tók völdin á ný. Þess vegna horfum við fram á það núna að ríkisstjórnin ætlar að hækka hin ýmsu gjöld á almenning og fyrirtæki í landinu, jafnvel í ástandi þar sem fólk á mjög í vök að verjast vegna áhrifa heimsfaraldurs. Þetta gerist í landi sem er með einhverja hæstu skatta í heimi. Gleymum því ekki í þessu samhengi að skattar á Íslandi eru með þeim hæstu í heimi ef við tökum greiðslur í lífeyrissjóði með, sem er eðlilegt því að víðast hvar eru þær hluti af skattlagningu almennings. Þegar þær greiðslur eru teknar með er skattlagning á Íslandi með því sem gerist allra mest í heimi. Þrátt fyrir það halda stjórnvöld áfram að finna upp ný gjöld, nýjar álögur og í anda ímyndarstjórnmála samtímans, merkimiðastjórnmálanna, stimplastjórnmálanna, eða hvað menn vilja kalla þetta, eru þessum nýju gjöldum jafnan gefin nöfn sem eru til þess ætluð að láta þau hljóma vel. Það er látið hljóma eins og nánast greiði við skattgreiðendur að þessar nýju álögur séu lagðar á þá og eru kallaðar græn gjöld. Eitt af þessum grænu gjöldum er kolefnisskatturinn svokallaði sem hækkar nú eina ferðina enn. Það er í raun í eðli sínu nokkurs konar nefskattur því að allir þurfa að komast leiðar sinnar og allir, óháð tekjum, þurfa að nýta orku. Því bitnar þetta verst á tekjulægri hópum eins og bent er á í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem þingmenn hafa nefnt hér fyrr í umræðunni. Ég tek undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni sem talaði hér á undan mér, það er ástæða fyrir alla þingmenn að kynna sér efni þessarar skýrslu. En hver eru áhrifin? Hver hafa áhrifin orðið af þessum hækkunum? Skýrslan gefur okkur sannarlega vísbendingar um það, ekki bara með hliðsjón af aðstæðum á Íslandi heldur í öðrum löndum líka. Áhrifin hafa verið lítil sem engin og jafnvel þar sem slíkir skattar hafa ekki verið lagðir á, eins og bent var á í ræðu á undan minni, hafa áhrifin verið meiri heldur en á þeim stöðum þar sem menn eru skattpíndir, enda sjáum við það í hendi okkar að í hvert sinn sem einhver órói er í Miðausturlöndum og bensín- eða olíuverð hækkar þá keyrir fólk ekkert minna. Það þarf einfaldlega að borga meira fyrir að komast leiðar sinnar. Hér eru stjórnvöld að leggja á enn eitt gjaldið og hækka það á fólk sem þarf að komast leiðar sinnar. Gjöldin eru nú mörg fyrir, sérstök og almenn gjöld, og mætti rekja það í löngu máli en áfram er bætt við og fundin upp ný gjöld. Þess vegna er það fagnaðarefni að hv. þm. Birgir Þórarinsson leggi fram breytingartillögur hvað varðar kolefnisgjaldið. Þetta er mjög hófleg tillaga hjá hv. þingmanni og ástæða til að styðja hana. Ég vona að þingmenn geri það sem flestir, helst allir, því að við þessar aðstæður eru auknar álögur og áframhaldandi hækkanir á nýuppfundnum sköttum það síðasta sem almenningur á Íslandi þarf á að halda. Kolefnisgjaldið er líka skattur sem leggst sérstaklega á landsbyggðina. Það kom aðeins til umræðu hér áðan að það leggst á landsbyggðina umfram höfuðborgarsvæðið, ekki hvað síst vegna þess að á höfuðborgarsvæðinu geta menn farið leiðar sinnar á litlum bílum, jafnvel á rafmagnsbílum, í stuttar ferðir. Íbúar á landsbyggðinni þurfa hins vegar jafnan að fara lengri ferðir og á áreiðanlegum bílum sem koma þeim í gegnum skafla og erfið veður oft og tíðum, fram og til baka. Þetta er í raun einn af þessum landsbyggðarsköttum sem við höfum séð bætast við, einn af öðrum, síðustu misseri og þetta er auðvitað neyslustýring. Og það viðurkennir ríkisstjórnin meira að segja. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins viðurkenna að þetta sé neyslustýring, sem er nokkuð sem menn þar á bæ töldu óviðeigandi, svo að ég taki ekki dýpra í árinni, hér áður fyrr. Hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, bætti því svo við hér í umræðunni að þetta væri neyslustýring sem væri til þess fallin að vernda innlenda framleiðslu og auka eftirspurn eftir innlendri orku á kostnað erlendrar orku. Það er áhugavert að heyra þá nálgun og vonandi, ef sú er raunin að ríkisstjórnin telji slíkt æskilegt, þá munum við t.d. sjá einhverjar breytingar í landbúnaðarmálum og iðnaði til að vernda innlenda framleiðslu á kostnaði erlendrar. Staðan er engu að síður sú að það eru takmörk fyrir því hversu mikið við getum nýtt innlendu orkuna á sumum sviðum enn sem komið er. Við þurfum áfram að reiða okkur á innflutta orku, herra forseti, a.m.k. þangað til við förum að dæla upp olíu og sérstaklega gasi á Drekasvæðinu. Það er áhugavert að ríkisstjórnin skuli hafa lokað fyrir það allt saman. Þar væri mikil lind innlendrar orku sem gæti dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda með aukinni framleiðslu umhverfisvæns gass. En það er önnur saga. Enn um sinn þurfum við að reiða okkur að ákveðnu marki á innflutning á orku. Með því fyrirkomulagi sem rekið hefur verið og stöðugt er bætt í er sérstaklega verið að refsa tekjulægri hópum og landsbyggðarfólki með þessari gjaldtöku. Í rauninni má segja að þessir grænu skattar séu til þess fallnir, og við heyrum hv. þingmenn lýsa því opinskátt hver tilgangurinn sé, að færa okkur aftur í þróun samfélagsins, frá því sem var ríkjandi á 20. öld þegar sífellt fleirum, stærri og stærri hópum, fleira fólki, var gefið tækifæri til að njóta þess sem samtíminn og tæknin veitti, til að njóta bættra lífskjara, t.d. tækifæris til að eiga og reka bíl, að komast leiðar sinnar á sínum fjölskyldubíl. Nú er komið bakslag í þetta og það bitnar á þeim tekjulægri sem eiga ekki lengur, samkvæmt þessu, að eiga sama rétt og aðrir á að reka sinn fjölskyldubíl, eignast bifreið og njóta betri lífskjara. Þetta er afleiðing ímyndarstjórnmálanna. Í Bretlandi er stefnt að því að nettólosun gróðurhúsalofttegunda verði engin árið 2050 og því hefur verið lýst sem einhverri metnaðarfyllstu áætlun heims í þeim efnum. Ríkisstjórnin okkar segir að hún stefni að því að nettólosun verði 0 árið 2040 og má kannski segja að Ísland hafi ákveðið forskot á Bretland hvað þetta varðar. En í fyrra sá þáverandi fjármálaráðherra Bretlands, Philip Hammond, ástæðu til að senda erindi á forsætisráðherrann og ríkisstjórnina til að benda á að ætti þetta markmið að nást, nettólosun 0 fyrir 2050, myndi það kosta breskt samfélag eina billjón punda. Það eru 173.000 milljarðar kr. á núverandi gengi. Ráðherrann benti á að það myndi óhjákvæmilega þýða að ráðast þyrfti í niðurskurð hjá skólum, spítölum, lögreglu og á öðrum þeim sviðum þar sem ríkið er að forgangsraða sínu takmarkaða fjármagni. Þetta er ekki ráðherra sem er sérstaklega andsnúinn aðgerðum í umhverfismálum, þvert á móti er þetta ráðherra sem hafði, að mínu mati a.m.k., tekið fagnandi nálgun ímyndarstjórnmálanna en hann sá samt ástæðu til að benda á þetta og á þá staðreynd að ýmsar starfsgreinar í Bretlandi yrðu ósamkeppnishæfar í framhaldinu, svo sem stóriðja og landbúnaður. Það þyrfti að banna a.m.k. frá 2050 allar samgöngur sem nýttu jarðefnaeldsneyti og svo var áfram talið. Til að setja þessa upphæð í samhengi, virðulegur forseti, er 1 billjón punda slík upphæð að það væri hægt að verja milljón pundum á dag í hin ýmsu verkefni í hátt í 3.000 ár fyrir þá upphæð eða, ef við lítum á tímarammann sem þarna eru lagður til grundvallar, 30 ár, 100 milljónum punda á dag í hin ýmsu samfélagslegu verkefni sem bíða úrlausnar. Nú kemur það áhugaverðasta af öllu þessu í samhengi við það sem við ræðum hér. Nýverið kom í ljós að Bretar hafa farið langt með að helminga losun gróðurhúsalofttegunda frá árinu 1990. Ég held að hún hafi minnkað um 42%, ef ég man rétt, þ.e. ef við lítum til þeirrar losunar sem er skráð á Bretland. En hvað hefur gerst? Framleiðslan hefur verið flutt annað, flutt til Kína og annarra landa þar sem framleiðslan fer fram með mun óumhverfisvænni hætti en í Bretlandi. Svo bætast við flutningar á stórum svartolíubrennandi skipum til Bretlands. Þegar litið er á neysluna í Bretlandi hefur losunin nánast ekkert minnkað frá 1990, hún hefur bara verið flutt annað. Er þetta stefnan sem við viljum innleiða hér á Íslandi, að flytja framleiðsluna héðan, þar sem hún fer fram með einhverjum umhverfisvænasta hætti sem völ er á í heiminum, til landa sem nýta kolabruna til að framleiða orkuna og flytja svo dótið aftur til Íslands og auka með því losun gróðurhúsalofttegunda? Þó að stjórnvöld geti svo hrósað sér af því í einhverjum skýrslum að hafa minnkað losunina sem er skráð á Ísland hefur framleiðslan einfaldlega, hvort sem það er landbúnaður, stóriðja eða annað, verið flutt til annarra landa þar sem hún losar meira af gróðurhúsalofttegundum. Þetta er það sem má lesa út úr stefnu núverandi ríkisstjórnar, að refsa fólki og fyrirtækjum fyrir að nýta orku hér innan lands til samgangna eða til að framleiða varning og þar með að draga úr framleiðslunni hér og fækka störfum - það fylgir því óhjákvæmilega - og flytja þessi störf og þessa framleiðslu til annarra landa þar sem losunin er meiri. Og af því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir spurði hér áðan hver stefna Miðflokksins í þessum málum væri hvet ég hv. þingmann til að horfa á ræðu mína á fyrsta landsþingi Miðflokksins sem snerist nánast eingöngu um umhverfismál og losun gróðurhúsalofttegunda sérstaklega. Þar benti ég á betri leiðir til að ná árangri á þessu sviði, leiðir sem byggja á vísindum, þekkingu og almennri skynsemi, sem því miður oft er allt of lítið af á þessu einu helsta sviði ímyndarstjórnmálanna. Bretar gætu hæglega ákveðið að gróðursetja billjón tré, reyndar miklu meira - það kostar minna en eitt pund að gróðursetja tré - ef þeir fyndu pláss fyrir þau. Þeir gætu gróðursett milljón tré og náð margfalt meiri árangri í umhverfismálum heldur en með þeirri stefnu sem felst í því að draga úr framleiðslu og fækka störfum í heimalandinu. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson spurði eftir að hafa hlýtt á ræður þingmanna Miðflokksins: Er losun æskileg? Losun koltvísýrings er ekki bara æskileg, hún er nauðsynleg. Hún er nauðsynleg fyrir líf á jörðinni. Hún er jafn nauðsynleg fyrir trén og plönturnar eins og hangikjötið er fyrir mig á jólunum, jafnvel enn nauðsynlegri. En það þarf að stilla þetta af, það þarf að ná jafnvægi og við náum ekki jafnvægi nema með því að leyfa okkur að nálgast málið út frá skynsemi og staðreyndum fremur en ímyndarpólitík samtímans. Af því að ég á fáeinar sekúndur eftir, herra forseti, þá vil ég aðeins nefna það sem nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á hér fyrr í umræðunni, þ.e. um kirkjuna. Mér virðist blasa við að sérstakt átak þurfi til að gera þjóðkirkjunni kleift að vernda og gera við kirkjubyggingar vítt og breitt um landið og að sóknargjaldið muni ekki leysa það mál. Þar liggja mikil menningarverðmæti undir skemmdum. Ég tek einnig undir með þeim sem hafa bent á að nauðsynlegt sé að huga að ósanngjörnustu sköttunum, þ.e. tvísköttun, jafnvel margfaldri sköttun, sem birtist víða. Nefndin hefur að einhverju leyti rætt þau mál og vill þoka þeim, held ég flestir þar, í rétta átt. Þar þarf miklu meira til að koma. Eftir afgreiðslu bandorms eitt bíða a.m.k. bandormur tvö og þrjú. Ég vil nota tækifærið til að lýsa yfir þeirri von minni að þar gefist tækifæri til að koma til móts við fleiri hópa, taka á fleiri vandamálum sem enn eru óleyst vegna faraldursins og þeirra sérstöku efnahagslegu aðstæðna sem hann hefur skapað. Ég vonast til að nefndin muni beita sér í þeim efnum og laga og bæta við það sem ríkisstjórnin hefur skilað okkur í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir yfirgripsmikla ræðu þar sem hann kom víða við. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hann sagði í lokin, að vonandi veitum við þinginu, og ekki síst þingnefndum, tækifæri til þess að taka betur á tillögum ríkisstjórnarinnar. Þótt þær séu vel meintar þá eru þær ekki alveg í tengslum við raunveruleikann og við sjáum það oft. Við sjáum það m.a. á ábendingum frá litlum fyrirtækjum, litlum fjölskyldufyrirtækjum á landsbyggðinni sem hafa verið í ferðaþjónustu. Við sjáum einyrkja og lítil fyrirtæki hér á höfuðborgarsvæðinu kvarta undan því sama, að aðgerðir ríkisstjórnarinnar gagnvart þessum hópum séu ekki í tengslum við raunveruleikann. Það er eins og smáa letrið yfirtaki stóra letrið, stóru myndina, og mér finnst það slæmt. Ég vil taka sérstaklega undir hvatningu hv. þingmanns um að þingið taki fyrir þessar tillögur sem geta orðið til þess að hjálpa þessum litlu fyrirtækjum. Hv. þingmaður kom inn á margt og sumu er ég í rauninni sammála en öðru er ég bara ógurlega mikið ósammála. Það er nú það skemmtilega við þingið að við getum verið hér og rætt ákveðna hluti málefnalega. Mig langar aðeins að fá fram - því að mér finnst að ég hafi kannski misst af því, bara stutt, það er aukaatriði og aukaspurning - afstöðu Miðflokksins til hækkunar á áfengisgjaldi. Ég missti kannski bara af því hvort Miðflokkurinn tekur undir með okkur í Viðreisn um að bíða í ár með þá vísitöluhækkun sem boðuð er af hálfu ríkisstjórnarinnar, ekki síst vegna mikilla rekstrarerfiðleika í veitingabransanum. Ég sé að tíminn fyrir fyrra andsvarið er liðinn. Ég mun koma að umhverfismálum í seinna andsvari mínu.
Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að bíða eigi með hækkun áfengisgjaldsins eins og annarra gjalda við þessar aðstæður en það á kannski ekki hvað síst við um þetta gjald vegna þess að það leggst nokkuð þungt á veitingabransann eins og hv. þingmaður nefnir. Einn af þáttunum sem litið er til þegar Ísland er skoðað sem ferðamannaland er verð á áfengi á veitingastöðum. Ég tel tvímælalaust tilefni til að bíða með þá hækkun eins og reyndar á öðrum sviðum. Nokkrir hv. þingmenn hafa bent á það hér í umræðunni að það sé ekki eitt af helstu áhersluatriðum þeirra sem starfa í veitingageiranum, sem er alveg rétt. Það þarf þá að fylgja sögunni að þessir aðilar hafa þó bent á að þetta myndi hjálpa. Þeir eru einfaldlega að benda á að meira þurfi að koma til, stærri aðgerðir til að aðstoða þessa grein atvinnulífsins við að komast í gegnum erfiðar aðstæður sem bitna alveg sérstaklega á ferðaþjónustu og veitingageiranum. Það dreifist út í aðrar greinar. Við sjáum t.d. áhrifin á landbúnaðinn af því að veitingastaðir séu lokaðir. Þarna vantar líka að mínu mati aukna skynsemi í nálgunina. Ég held að það væri betra fyrir veitingastaði, sem vita ekki hvort þeir mega vera opnir á morgun og mega t.d. bara taka við tíu manns, að fá bara skýr skilaboð um að þeim beri að loka og fá þá stuðning í samræmi við það.
Frú forseti. Ég held einmitt að þetta sé hluti af því sem tilheyrir því að vera í pólitík. Þegar maður er ráðherra er nei svar, alveg eins og já er svar. Þetta humm og ha og óskýrleiki er eitthvað sem skaðar ekki síst einyrkja, lítil fyrirtæki og meðalstór fyrirtæki í því ástandi sem nú er. Ég held að við getum sameiginlega hvatt ríkisstjórnina til að tala einfaldlega skýrar og taka svolítið mynduglega á nákvæmlega þeim vanda sem blasir við, ekki síst vegna ferðaþjónustunnar. Núna er í rauninni allt undir. Það er allt undir næstu vikur og mánuði og þá verðum við að vera með aðgerðir sem taka nákvæmlega á þeim gríðarlega vanda sem atvinnulífið stendur frammi fyrir. Það hefur um leið áhrif á heimilin. Við erum mjög ósammála um umhverfismálin og það er náttúrlega ekki hægt að fara yfir það á einni mínútu. Það er stefna Viðreisnar og við sjáum það fyrir okkur að þeir borgi sem menga. Það er grunnprinsippið og síðan er hægt að taka tillit til ýmissa þátta. En það er grunnnálgunin. Við teljum að kolefnisgjaldið skipti mjög miklu máli. Ég skildi það sem hv. þingmaður sagði hér áðan - og við getum verið sammála um hvort gjaldið eigi að hækka eða ekki - þannig að hann sé ekki að tala um niðurfellingu á gjaldinu, að hann sé ekki að tala um að leggja af kolefnisgjaldið. Þess vegna langar mig til að spyrja hann: Í hvað sér hann kolefnisgjaldið fara? Sér hann það fara í aðgerðir sem tengjast loftslagsmálum og umhverfismálum, eins og t.d. endurheimt votlendis, skógrækt eða nýsköpun á sviði landbúnaðar sem tengist beint inn í umhverfisvernd og loftslagsmál? Mér þætti vænt um ef ég gæti fengið útskýringar á því í hvað hann sér kolefnisgjaldið fara. Við erum hlynnt því að gjaldið verði hækkað með það að markmiði að undirstrika áherslur okkar í loftslagsmálum. Skuldbindingar okkar eru miklar. Við viljum virða alþjóðlegar skuldbindingar okkar sem við Íslendingar höfum undirgengist. Gott og vel, við erum kannski ekki að fara út í þá rökræðu hér en mig langar að vita [[Forseti hringir.]]hver stefna Miðflokksins er varðandi það hvert kolefnisgjaldið á að fara.
Frú forseti. Það er rétt að við höfum ekki lagt til að kolefnisgjaldið verði allt fellt niður strax, illu heilli má kannski segja, en við viljum sýna þá hófsemd sem við erum þekkt fyrir og leggjum þess vegna til að það verði tekið í skrefum og skoðað. Þetta er nýr viðbótarskattur sem virðist vera lítið gagn í. Og í hvað ætti þetta að fara? Jú, það fer náttúrlega allt í ríkiskassann eins og fjárlögum er háttað nú til dags. Mér finnst hugmynd hv. þingmanns um að það fari í landgræðslu eða skógrækt mjög góð og ekki síður að það renni til landbúnaðar. Að styðja betur við íslenskan landbúnað er einmitt eitthvað það besta sem við getum gert í umhverfis- og loftslagsmálum. Ég er hins vegar alfarið á móti því að setja þetta í að moka ofan í skurði sem er mjög gölluð aðferð við að takast á við loftslagsmálin og felur að mínu mati í sér skemmdarverk. Á meðan þetta gjald er lagt á finnst mér eðlilegt að á sama tíma sé litið til þess að auka landgræðslu og skógrækt og styðja í auknum mæli við landbúnað þó að stuðningur við landbúnað eða skógrækt ætti auðvitað ekki að vera háður þessu gjaldi. Ég veit að hv. þingmaður hefur ekki tækifæri til að koma aftur í andsvar svo að ég ætla ekki að gagnrýna stefnu hv. þingmanns eins og ég skil hana. En ég hef áhyggjur af þessum óljósu greiðslum í einhvers konar heimsloftslagssjóði sem enginn virðist geta útskýrt hvað verður um og maður óttast að renni einfaldlega í það að ýta undir framleiðslu í ríkjum þar sem hún fer fram með óumhverfisvænum hætti og draga úr henni á stöðum eins og á Íslandi þar sem við framleiðum vörur á nánast eins umhverfisvænan hátt og kostur er á í veröldinni nú til dags.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021. Umræðan hefur verið mjög góð. Það er ýmislegt við þessi lög að athuga. Byrjum á erfðafjárskatti. Í frumvarpinu er lagt til að skattfrelsismörk erfðafjárskatts hækki úr 1,5 millj. kr. í 5 millj. kr. Það væri ekki slæmt að eitthvað yrði dregið úr þessum dauðaskatti, eins og hann hefur verið kallaður, þar sem verið er að skattleggja peninga sem búið er að skattleggja áður. Það að hann fari úr 1,5 milljónum yfir í 5 milljónir þýðir eiginlega á mannamáli að þeir sem eru á launamarkaði, og eru á engan hátt tengdir lífeyrisgreiðslum Tryggingastofnunar ríkisins, njóta þess að fá þetta. En eins og staðan er í dag er þetta því miður ekki í boði fyrir þá sem fá lífeyrisgreiðslur hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það er auðvitað algerlega fáránlegt að við skulum enn vera með svo ömurlegar reglur í þjóðfélagi okkar að þeir sem mest þurfa á aukapeningum að halda séu þeir síðustu sem fái hann. Það er hreinlega alltaf verið að girða fyrir möguleika þeirra á að fá eitthvað út úr kerfinu annað en eymd og skilaboð um að herða sultarólina. Ég skil ekki í hvaða skerðingarþoku ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur villst. Maður heldur alltaf að menn hafi villst inn í þessa skerðingarþoku, en ég er orðinn sannfærður um að það gerðu menn ekki. Þeir fóru vísvitandi og viljandi þarna inn og síðan létu þeir meiri og meiri þoku umlykja sig þannig að þeir sáu ekki handa sinna skil og geta þar af leiðandi afsakað það að koma svona fram við eldri borgara og veikt fólk. Það er líka alveg með ólíkindum í þessu samhengi að þessar gífurlegu skerðingar hjá Tryggingastofnun ríkisins eru allt að 45% hjá eldri borgurum og 38% hjá öryrkjum, plús skattur yfirleitt. En þarna erum við að tala um skattfrelsismörk. Það er eiginlega með ólíkindum að þeir sem eru á lífeyri frá Tryggingastofnun séu ekki þar inni og gætu nýtt sér slíka fjármuni. Við getum varla ímyndað okkur hversu óbilgjarnt, mannfjandsamlegt og ofbeldisfullt þetta kerfi er. Ef einhver vildi styrkja öryrkja sem ætti ekki til hnífs og skeiðar, væri það illa staddur að hann gæti ekki lifað mánuðinn af, og einhver myndi vilja styrkja hann og hugsa: Ég ætla að hjálpa þessum einstaklingi, ég ætla að gefa honum 100.000 kr. á mánuði út árið. En það má ekki. Það yrði a.m.k. að gera það ólöglega, láta viðkomandi fá pening, ekki opinberlega, svo að það kæmi ekki fram í skattskýrslu eða með því að millifæra það inn á reikning hans á annan hátt. Þær upphæðir myndu skerða það sem viðkomandi á rétt á frá Tryggingastofnun. Það er eins og þetta kerfi sé byggt á fjárhagslegu ofbeldi. Ég næ því ekki hvers vegna í ósköpunum við erum búin að byggja svona kerfi upp og ekki bara það heldur að við höfum verið að viðhalda því og bæta við það og gera það enn ómanneskjulegra en það er. Það er alveg rannsóknarefni út af fyrir sig. Ýmislegt er við þetta kerfi að athuga. Hér er verið að hækka sóknargjöld úr 980 kr. hjá 20 ára og eldri upp í 1.080 kr., það er sett hér inn. En á sama tíma og verið er að gera þetta, sem er það merkilegasta í þessu öllu saman, er verið að halda óbreyttu frítekjumarki öryrkja, sem er 109.000 kr. á mánuði. Þetta frítekjumark hefur verið óbreytt svo árum skiptir. Það er búið að sýna fram á að ef þetta frítekjumark yrði uppfært í dag væri það ekki undir 200.000 kr. En á sama tíma þegar maður horfir yfir þetta er verið er að hækka gjöld hér og þar. Það er meira að segja verið að hækka gjald til Ríkisútvarpsins úr 17.900 kr. í 18.300 kr. En það er tekið sérstaklega fram og segir orðrétt í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar verði óbreytt á árinu 2021. Frítekjumarkið er nú 1.315.200 kr. á ári sem jafngildir 109.600 kr. á mánuði.“ Þetta er óskiljanlegt fyrirbrigði og ríkisstjórninni til háborinnar skammar að geta ekki einu sinni lyft þessum einstaklingum sem eru að reyna að vinna. Ef þetta væri rétt þá væru þessir einstaklingar að fá 100.000 kr. meira og þá myndu þeir borga skatta af því. En þegar búið er að skatta og skerða þetta þá eru þetta engir fjármunir, þá er þetta bara kostnaður. Það gleymist alltaf að taka inn í að þeir sem eru að reyna að vinna, það fylgir því kostnaður að komast í og úr vinnu. Við verðum að hætta þessu ofbeldi. Gerum okkur grein fyrir því að það er eins og ríkisstjórnin vilji ekki leyfa fólki að bjarga sér. Samt er hún alltaf að tala um að búa til eitthvert starfsgetumat sem stangast á við allt. Ef einhver vilji væri til að gera það væri frítekjumarkið það gott að það myndi hvetja alla til að fara út að vinna. Það er það eina rétta í stað þess að pína fólk til að vera lokað inni í einhverju kerfi sem refsar alltaf endalaust. Það er líka annað í þessu sem sýnir hversu fáránlegt þetta kerfi er, en það er samspil örorkugreiðslna og almannatrygginga og lífeyrissjóða. Hér er enn einu sinni eitthvað sem þarf að endurnýja á hverju ári. Með leyfi forseta, bara til að sýna fram á hversu fáránlegt þetta kerfi er, ætla ég að lesa orðrétt upp úr þessu: „Við samanburð á heildartekjum fyrir og eftir orkutap líta lífeyrissjóðir m.a. til greiðslna almannatrygginga sem oft hefur leitt til þess að greiðslur til örorkulífeyrisþega úr lífeyrissjóðum hafa lækkað eða jafnvel fallið niður. Við þá tekjulækkun öðlast hinir sömu einstaklingar aukin réttindi innan almannatryggingakerfisins sem aftur leiðir til enn frekari lækkunar á greiðslum frá lífeyrissjóðunum við næsta samanburð og síðan koll af kolli. Gagnkvæm tekjutenging almannatrygginga og greiðslna úr lífeyrissjóðum getur því leitt til tíðra breytinga á örorkulífeyrisgreiðslum og tilsvarandi óöryggis lífeyrisþega sem fyrst og fremst hafa komið örorkulífeyrisþegum illa.“ Hver samdi þetta? Hvernig var hægt að semja svona? Ég myndi segja, virðulegur forseti, að sá sem það gerir þurfi sálfræðimeðferð eða hjálp til að geta viðhaldið svona texta ár eftir ár og fá sérstaka heimild til að samþykkja þetta ár eftir ár. Það er eitthvað stórkostlega undarlegt við það hvernig við komum fram í þessu kerfi, að það skuli yfir höfuð eitthvað vera til í átt að þessu. Maður verður gjörsamlega orðlaus yfir því að svona skuli vera komið fram við fólk. Við verðum líka að átta okkur á því hvað er gert enn eina ferðina í þessu. Hækkun til örorku- og ellilífeyrisþega verður 3,6% um næstu áramót, en launaþróunin er komin í 7%. Ástæðan er, eins og hefur oft komið fram, að almannatryggingaþegar fá ekki þessi 7%, eins og segir í 69. gr. almannatryggingalaga, það á að miða við launaþróun. Það er bara búið til eitthvert launaskrið og reynt að draga það frá; þá koma alls konar afsakanir og með þessum ótrúlegu brellum halda þeir viðkomandi í um 9.000 kr. hækkun sem ætti samkvæmt lífskjarasamningum að vera a.m.k. 15.000–16.000 kr. að lágmarki. Þetta er ekki bara gert núna. Þetta er gert ár eftir ár. Þá spyr maður sig líka: Hvers vegna í ósköpunum er hægt að hækka ýmis gjöld og annað en aldrei er hægt að hækka hjá þessum einstaklingum á réttan hátt þannig að þeir fái rétta hækkun, þó ekki væri nema í ár? En það segir sig sjálft að það er ekki inni í dæminu frekar en undanfarna áratugi. Frá 1988, í upphafi staðgreiðslu og persónuafsláttar, þá dugði þetta alla vega, þá var það ekki skattað. Þá var eftir 30% af bótum almannatrygginga upp í lífeyrissjóð og svoleiðis átti kerfið að vera. En í dag erum við ekki bara að skatta fátækt heldur sárafátækt og það lítur ekki út fyrir að til standi að breyta því fyrirkomulagi á nokkurn hátt. Við sjáum að það er ekkert rosalegur munur á því hvort maður eigi að lifa á 220.000 kr. eða 229.000 kr. Það eru margir einstaklingar skelfingu lostnir þarna úti af því að það var búið að lýsa því yfir að þeir ættu að fá 50.000 kr. skatta- og skerðingarlaust og síðan var talað um 18. desember, en nú er það farið. Það virðist ekki vera pottþétt að það verði greitt á þeim tíma. Ég vona heitt og innilega að þessi ríkisstjórn fari nú að girða sig almennilega og sjái til þess að þessu fólki verði hjálpað. En það er líka annað athyglisvert í þessu, sem er ekki inni í þessu frumvarpi. Það er hækkun til eldri borgara. Það er bara þessi 3,6% hækkun, það er ekki jólabónus eða neitt annað, engin skattlaus eingreiðsluhækkun til þeirra. Það er eins og þessir eldri borgarar eigi ekki að geta gefið börnum eða barnabörnum jólagjafir eða, þeir sem eru verst staddir, hreinlega haldið almennileg jól. Þeir fá þó alla vega jólagjöf frá ríkisstjórninni að það virðist eiga að auka kostnaðarþátttöku, rekstrarkostnaður hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttaka heimilanna er þarna inni. Þeir passa upp á að seilast örugglega í fé í Framkvæmdasjóði aldraðra til að koma því yfir í rekstrarkostnað hjúkrunarheimila sem er fáránlegt og á ekki að vera. Það segir okkur að á meðan þeir eru að þessu þá eykst vandi hjúkrunarheimila og það vantar stórlega fé til að byggja hjúkrunarheimili og þessi peningur var aldrei hugsaður í þessa átt. Það virðist vera hægt að réttlæta allar gjaldtökur af eldri borgurum og öryrkjum en ekki til baka. Að lokum er verið að ræða kolefnisgjaldið svokallaða. Ég verð að segja eins og er að öll svona gjöld sem varða mengunarskatta og annað bitna harðast á þeim sem síst skyldi. Mér finnst lágmarkskrafa að séð sé til þess, þegar verið er að leggja svona gjöld á, verði framfærsla þeirra sem hafa það verst hækkuð í sama hlutfalli þannig að þeir standi jafn vel eftir. En það verður auðvitað ekki gert. Það segir sig sjálft að hjá þeim sem hafa minnst og bera minnst úr býtum munar um hverja krónu. Það er eiginlega sorglegt hvernig komið er fram við almannatryggingaþega. Ég tók fyrir erfðafjárskattinn hér í upphafi. Ég verð að segja alveg eins og er að það er ömurlegt til þess að vita að fólk megi ekki einu sinni erfa 1,5 milljónir, það var ekki í boði, ekki þeir sem eru hjá Tryggingastofnun, hvað þá þær 5 milljónir sem verið er að setja inn núna. Við verðum að átta okkur á því að ef við tökum 40% skerðingu á 5 milljónir þá erum við að tala um 2 milljónir, Það þýðir að ári seinna er verið að taka megnið af öllum bótum viðkomandi lífeyrisþega. En á sama tíma má hátekjufólk, eins og við þingmenn, erfa 5 milljónir og það er enginn skattur. Við megum bara eiga þetta, gera við það það sem við viljum. Þeir sem hafa það gott í tryggingakerfinu og hafa passað sig á að vera ekkert hjá Tryggingastofnun ríkisins, því að þeir vita hvort sem er að þeir fá ekkert þar, þeir mega erfa 5 milljónir og þurfa ekkert að pæla í því, þeir mega bara eiga þetta. En þeir sem þurfa mest á slíkum arfi að halda fá þetta ekki, við skulum þá refsa þeim. Ég spyr bara: Hvernig er hægt að búa til þetta kerfi? Hvernig er hægt að viðhalda þessu kerfi og hvað er að í sálu þeirra sem geta komið hérna ár eftir ár, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, og sagt: Við ætlum að viðhalda þessu kerfi. Við ætlum að framlengja þetta samspil örorkubóta og lífeyris eitt ár í viðbót. Við ætlum að gera þetta og við ætlum að hækka allt, öll gjöld til ríkissjóðs. Við ætlum að hækka hér og hækka þar en við ætlum ekki að hækka frítekjumarkið hjá öryrkjum. Við ætlum ekki að bæta kjör þeirra. Við ætlum ekki að láta þá fá þessa hækkun, við ætlum að láta þá fá helmingi minna. Þetta er gjörsamlega fáránlegt kerfi og öllum þeim sem byggðu það upp til háborinnar skammar, og þeim til enn meiri skammar sem viðhalda þessu kerfi, ár eftir ár eftir ár, í þeim eina tilgangi að valda fólki þannig fjárhagslegu tjóni að það verði að herða sultarólina, að það verði að spara en geti það þó ekki, því að stór hópur er búinn að spara langt út fyrir það sem hann getur og getur ekki gert meira.
Forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þetta magnaða kerfi sem hv. þingmaður fjallar svo vel um alltaf þegar hann kemur í ræðustól. Á fundi fjárlaganefndar í morgun var fólk frá félagsmálaráðuneytinu og fjallaði þar um hversu flókið kerfið væri og hversu mikil nauðsyn væri að breyta því. Það fjallaði líka um að það er fjármálaráðuneytið sem reiknar út allt vegna laganna en ekki félagsmálaráðuneytið sem ber ábyrgð á lögunum. Það er mjög áhugavert. Þau reikna ekki einu sinni út alla þessa flækju og hafa ekki aðgang eða forsendur til að reikna út áhrif breytinga á lögunum, sem gerir að verkum að þau hafa ekki hugmynd um hvaða áhrif hitt og þetta hefur. Við spurðum m.a.: Hvað þýða krónutöluhækkanir eins og í lífskjarasamningunum? Það er bara rosalega flókið því að á móti koma skerðingarnar út um allt. Maður situr bara eftir og spyr: Af hverju er ekkert lagað? Það er alveg gríðarlega merkileg spurning eins og hv. þingmaður fór yfir. Þá langar mig til að pæla aðeins í hvernig þetta ætti í raun og veru að vera á sem einfaldastan hátt. Erum við ekki að tala um að það vantar skilgreiningu á ákveðinni grunnframfærslu? Varðandi öryrkja erum við tala um miska, kostnað og grunnframfærslu. Þarf kerfið að vera eitthvað mikið flóknara en það?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Þetta er einmitt staðreyndin. Það segir okkur allt að hann skuli vera á fundi fjárlaganefndar og að þeir skuli segja: Það þýðir ekkert að borga inn í kerfið. Og veistu vegna hvers? Það þýðir ekkert vegna þess, sem er kannski skelfilegast, að ef settur er 10.000 kall einhvers staðar inn í kerfið hefur maður ekki hugmynd um hvaða áhrif það hefur. Og það sem er merkilegast við það er að þessi 10.000 kall í kerfinu í dag getur reynst sumum 15.000 kr. tap. Að við skulum vera með svona kerfi, að við skulum hafa viðhaldið því og að við skulum bara vera að ræða það hér yfir höfuð er glórulaus heimska. En einhverra hluta vegna er þetta svona. Þegar ég kom fyrst inn á þing var ég alveg sannfærður og hugsaði með mér: Þetta hljóta að vera mistök. En ég er alveg búinn að átta mig á að þetta eru ekki mistök. Þetta er vísvitandi og viljandi gert. Þeir vita að þeir geta lagt peninga inn í kerfið en þeir vita líka að þeir fá það allt til baka. Þetta er auðvitað bara ofbeldi vegna þess að þeir vita nákvæmlega hvað þeir eru að gera í þessu kerfi. Núna eru þeir komnir með þá frábæru afsökun að það þýði ekki að setja neitt inn í kerfið vegna þess að það hverfi allt. Þetta er þeirra kerfi og það þarf auðvitað að núllstilla það. Við þurfum að finna rétta framfærslu, við þurfum að vera með skatta og skerðingar miðað við rétta framfærslu. Þeir sem lenda t.d. í áföllum eða slysum eða einhverju og detta út af vinnumarkaði og annað, við eigum ekkert að byrja að skerða einn né neinn fyrr en hann er alla vega kominn í rétta framfærslu og upp fyrir lágmarkslaun sem eiga auðvitað að vera rétt þannig að fólk geti lifað mannsæmandi af þeim. Þá fyrst gætum við farið að tala um skatta og skerðingar ef við værum með heilbrigt og eðlilegt kerfi eins og við ættum að vera með.
Frú forseti. Lágmarksframfærslan, grunnframfærslan, lágmarkslaunin og allt það hlýtur alltaf að snúast um hvað fólk hefur á milli handanna eftir skatta og skerðingar. Það skiptir ekki máli hvort það eru skattar og skerðingar af því sem fólk fær, svo lengi sem það sem eftir stendur sé a.m.k. nóg til að standa undir því að hafa í sig og á, að viðbættum hæfilegum hagnaði, myndi ég alltaf vilja segja, eins og er alls staðar annars staðar fyrir alla sem fara eitthvað með peninga. Að sjálfsögðu á það að eiga við þarna líka. Annað sem var um fjallað um á þessum fjárlaganefndarfundi og er mjög áhugavert - ég hef verið að vera að reyna að elta þetta í þó nokkuð langan tíma - eru útskýringarnar á því af hverju framkvæmd 69. gr. almannatryggingalaga er eins og hún er. Lykilgrein í þessum lögum um það hvernig þessar fjárhæðir hækka á milli ára er að horft skuli til launaþróunar. Launaþróun er ekki til sem tæknilegt hugtak. Umboðsmaður Alþingis hefur t.d. fjallað um að hún sé mjög óskilgreind og í rauninni er bara hægt að skálda hver hún er, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Það sem er hins vegar mjög tæknilegt er vísitala neysluverðs. Það er eitthvað sem er hönd á festandi. Þessa upphæð skal uppfæra árlega að teknu tilliti til launaþróunar. Þarna er lykilorðið „árlega“ en samkvæmt lagatæknilegu útúrsnúningadóti má ekki uppfæra upphæðina oftar en einu sinni á ári. Menn fá ekkert afturvirkt, það er ekkert talað um það. Það gleymist hins vegar að upphæðin á a.m.k. ekki að vera lægri en vísitala neysluverðs. Það hefur alveg gerst nokkur árin að hækkunin samkvæmt lögum um almannatryggingar hefur verið lægri en vísitalan endaði síðan. Henni var því heldur ekki fylgt. Að vísu hefur sú þróun farið u.þ.b. 39% yfir vísitölu neysluverðs á öllum þessum árum. Það hefur því verið lagfært eftir á, [[Forseti hringir.]]stundum löngu eftir á. Eftir þetta erum við með 39% hækkun [[Forseti hringir.]]á tveimur áratugum á móti kannski einum áratug af 70% hækkunum á almenna vinnumarkaðnum.
Virðulegur forseti. Þetta er nefnilega staðreyndin þegar menn eru að biðja um útskýringar í þessu kerfi. Ég held að það hefði verið rétt að biðja um hrútskýringar vegna þess að það hefði kannski gefið meiri og betri svör. Það sem gleymist líka oft í þessu og sýnir hversu snilldarlega vitlaust þetta kerfi er að það er ekki nóg að það sé skerðing innan almannatryggingakerfisins sjálfs heldur fer hún líka yfir í félagslega kerfið hjá sveitarfélögum, eins og með sérstöku húsaleigubæturnar. Þetta er orðið svo útvíkkað kerfi. Besta dæmið, sem sýnir hversu vitlaust kerfið er, er lækkunin úr krónu á móti krónu í 65 aura á móti krónu og hvaða áhrif það hafði. Það sýnir okkur bara að það gengur aldrei upp að hafa þetta svona. Það gengur aldrei upp. Við verðum að finna einhvern grundvöll. Við í Flokki fólksins lögðum fram frumvarp um 350.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Það er svona nokkurn veginn byggt á upplýsingum um hvernig þetta kerfi var hugsað og var í upphafi. Þar af leiðandi myndi ég segja að það væri frábært ef við gætum byrjað þar. Það myndi skipta sköpum fyrir fólk. Okkur ber eiginlega skylda til þess nú þegar að núllstilla þetta kerfi, segja bara: Við tökum út þetta bútasaumaða skrímsli okkar og búum til mannúðlegra kerfi, einn, tveir og þrír. Meira að segja mættum við á meðan, þó að það tæki okkur eitt ár, taka skerðingarnar bara út. Það myndi sýna okkur svart á hvítu alla þessa milljarða sem er verið að taka út úr kerfinu í dag og líka hvernig þeir hafa grætt milljarða á krónu á móti krónu og ýmsu öðru sem þeir hafa gert, t.d. bara þessi ríkisstjórn.
Frú forseti. Þessi fyrsti bandormur sem hér er til umræðu, og ég hef skilið það svo að þeir verði tveir eða þrír, er í sjálfu sér ekki djarfur að sjá. Hann er frekar gamaldags. En mig langaði að fara yfir örfá atriði í þessu frumvarpi, annars vegar atriði sem ég get í sjálfu sér fallist á að séu til bóta og hins vegar atriði sem eru til vansa. Og kannski í þriðja lagi atriði sem hér er ekki að finna en ættu að vera hérna. Í fyrsta lagi verður maður að fara yfir það að enn einu sinni er hér það sem kallað er hækkun á krónutölusköttum. Það á að skila ríkissjóði 1,8 milljörðum á næsta ári, en það mun að sjálfsögðu kosta landsmenn miklu meira en 1,8 milljarða vegna þess að það að hækka krónutölugjöld um 2,5% nú, eins og gert hefur verið flest ár, að undanteknum kannski tveimur eða þremur fyrir nokkrum árum síðan þegar hér sat ríkisstjórn undir forystu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, er ekki pólitísk ákvörðun. Það er kerfislæg ákvörðun. Og einhver skriffinnur uppi í fjármálaráðuneyti ýtir á enter og reiknar út þessar hækkanir í excel. Það er hins vegar pólitísk ákvörðun, frú forseti, að hætta við þetta. En núverandi ríkisstjórn er ekki frumleg, hún er ekki djörf og hefur þess vegna ekki áhuga á því að brjóta aðeins í blað og hætta við þetta. Það er annað sem gerist við þessar svokölluðu sjálfvirku hækkanir, það gefur öllum þeim sem selja vöru og þjónustu á Íslandi ákveðið svigrúm til að hækka þjónustu sína um sömu krónutölu án þess að þurfa sérstaklega að gera grein fyrir því af hverju það er gert, og þeir geta þá vitnað í þetta plagg sem við erum að vinna við. Fyrst við tölum um sölu á vöru og þjónustu, þá er það náttúrlega mjög merkilegt að hér hefur vöruverð hækkað undanfarið mjög mikið, að sumu leyti til vegna lækkunar krónu. En að öðru leyti segja menn að það sé vegna launahækkana. Þegar ég fer í stórmarkaðinn þar sem ég versla yfirleitt afgreiða flestir sig þar sjálfir. Ég held hreint ekki að þeir hafi fengið launahækkun við það að afgreiða sig sjálfir. Ég held þvert á móti að þeir afgreiði sig sjálfir um dýrari vöru en þeir keyptu í fyrradag og í mánuðinum á undan. Þannig að það fordæmi sem ríkið setur hér með því að hækka svokölluð krónutölugjöld um 2,5% er varhugavert, í staðinn fyrir að ganga á undan með góðu fordæmi og segja öllum þeim sem selja vöru og þjónustu: Ríkið ætlar að halda þessum liðum óbreyttum. Þegar þær 1.800 milljónir sem hér er um að ræða hljóma eins og smáaurar í samanburði við það sem leggja þarf út núna vegna þess hvernig ástandið er - og það er kannski líka þess vegna sem þetta er ekki rétti tíminn til að gefa upp bolta til allra þeirra sem stunda verslun og viðskipti á Íslandi, að þeim sé frjálst að hækka vöru og þjónustu um 2,5% í samræmi við það sem ríkið er að gera sjálft. Það finnst mér afleitt. Ég hefði viljað óska þess að ríkisstjórnin hefði þann kjark eða þann frumleika sem þarf til þess að vinda ofan af þessu einu sinni. Hér er líka gert ráð fyrir að sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins verði hækkað um nokkur hundruð krónur, sem fólk munar líka nokkuð um. Þetta á að skila 180 millj. kr. En eins og þekkt er þá er Ríkisútvarpið ohf. ekki undir beinu boðvaldi Alþingis og ekki framkvæmdarvaldsins, það er enginn sem getur sett Ríkisútvarpinu hagræðingarkröfu nema stjórn fyrirtækisins. Þess vegna er afleitt að menn skuli grípa í það að rétta þessu fyrirtæki peninga í stað þess að ætlast til þess að Ríkisútvarpið taki á sig skerðingar eins og önnur - má ég segja ríkisfyrirtæki? Staða þessa fyrirtækis er mjög óljós að því er virðist. Þar á meðal hefur komið fram í svörum hæstv. menntamálaráðherra að ekki er hægt að svara því hvort starfsmenn þessa fyrirtækis njóti kjara og réttinda opinberra starfsmanna eða ekki. Það væri út af fyrir sig einnar messu virði fyrir hæstv. menntamálaráðherra að kanna það svo hægt sé að skýra það með almennum hætti. Það sem má kannski segja að sé gott eða til batnaðar í þessu frumvarpi er t.d. það að hækka skattleysismörk erfðafjárskatts. Erfðafjárskattur er nú einn af þeim sköttum sem manni finnst einna ógeðfelldastur. Það er ógeðfelld tilhugsun að hægt sé að leggja skatt á fólk út yfir gröf og dauða vegna þess að yfirleitt er þetta nú bara ævisparnaður eins einstaklings, í fáum tilfellum eitthvað annað, þar sem búið er að borga skatta af þeim tekjum sem skópu þessa eign. Það er búið að borga eignarskatta af þessum sömu eignum. Samt er ekki hægt að sleppa hendinni af því um leið og því er skipt milli þeirra sem eftir lifa, það verður að kroppa aðeins þar í. Þessi skattur væri náttúrlega best kominn úti í hafsauga. Það má líka segja að það sé til bóta að sóknargjöld séu hækkuð nokkuð, en sóknir á Íslandi eru mjög margar vanfjármagnaðar. En síðan er líka verið að beita því nú, vegna þess að kirkjan hefur verið fjársvelt, að stækka sóknirnar og fjölga kirkjum sem hver og einn prestur rækir. Í sjálfu sér má segja að þar með sé verið að skerða þjónustuna við sóknarbörn í viðkomandi sóknum að hafa ekki aðgang að þjónustu prests eins og verið hefur. En það er önnur saga. Það er hins vegar annað sem mér finnst algjörlega vanta inn í þetta plagg, frú forseti, sem fjallar um tekjuöflun ríkisins. Það virðist vera viss tregða í gangi hjá þeirri ríkisstjórn sem nú situr og jafnvel áhugaleysi um að innheimta gjöld, réttilega álögð gjöld og þegar álögð gjöld. Það er eins og það sé einhver tregða á því. Við höfum séð dæmi um það nú upp á síðkastið þar sem tollar af innfluttum landbúnaðarafurðum virðast ekki hafa verið í neinu samræmi við innflutninginn sem verið hefur og hann er mjög vaxandi. Í sjálfu sér má segja að þetta sé þrefalt brot; þetta er brot gegn ríkissjóði, sem verður af tekjum. Þetta er brot gegn bændum, sem verða af tekjum sem annars hefði orðið til ef þeir hefðu framleitt þessa vöru hér innan lands. Í þriðja lagi er þetta brot gegn neytendum, því að varan sem hefur verið flutt rang-tollmerkt inn til Íslands. Það verður ekki séð að það hagræði sem ætla má að menn hafi haft af þessum innflutningi hafi skilað sér í vöruverði til neytenda. Hafi menn efasemdir um að þarna sé pottur brotinn er rétt að minna á að í þarsíðasta mánuði, í október, bar svo við varðandi svokallaðan jurtaost, sem búið er að flytja inn 30 tonn og upp í 50 tonn af á mánuði allt þetta ár til Íslands, að þegar farið var að rannsaka þann innflutning og tollmeðferðina á þeirri vöru hætti innflutningurinn nánast. Það voru flutt inn 2 tonn í október síðastliðnum. Það bendir til tvenns: Annaðhvort hefur orðið róttæk neyslubreyting, breyting á neysluvenjum landsmanna á einum mánuði, eða að varan, sem flutt var inn og hefur verið flutt inn hér mánuðum og árum saman, hefur verið flutt inn á röngu tollnúmeri, sem hefur orðið til þess að ríkissjóður hefur misst tekjur og neytendur hafa borið skarðan hlut frá borði, fyrir utan náttúrlega bændur sem missa spón úr aski sínum. Það er þessi tregða sem mér finnst algerlega óskiljanleg. Miðflokkurinn hefur flutt núna þrisvar sinnum, að ég tel, við 2. umr. fjárlaga undanfarin ár tillögur um að tolleftirlit verði hert. Það virðist vera sem enginn eða fáir fulltrúar kerfisins sem maður hittir séu meðvitaðir um hvað tolleftirlit er. Tolleftirlit er ekki maður suður á Keflavíkurflugvelli að opna ferðatöskur. Tolleftirlit er að fylgja því eftir að vara sem flutt er til landsins, hver sem hún er, hvort sem það eru varahlutir, landbúnaðarafurðir eða hvað það er, sé flutt inn á því tollnúmeri sem vera ber og innkaupsverð sé rétt innfært til þess að ríkissjóður fái í sinn hlut það sem honum ber. Ég kann ekki tölu á því hversu oft sá sem hér stendur hefur átt viðræður við hæstv. fjármálaráðherra um þessi mál. Það virðist vera að hæstv. fjármálaráðherra sé ekki mjög áhugasamur um að innheimta gjöld í ríkissjóð, þ.e. gjöld þegar álögð. Við erum ekki að tala um nýja skattheimtu, frú forseti, svo það sé alveg klárt, heldur innheimtu þegar réttilega álagðra gjalda. Hvað hefur þetta haft í för með sér að auki? Jú, þess eru dæmi, því miður, að óvandaðir hafi stofnað fyrirtæki í innflutningi og þegar kemur að því að greiða það sem rétt er, eða komið er að skuldadögum, fara þessi fyrirtæki fyrir borð og verða gjaldþrota og ríkissjóður situr uppi með tapið í öllum tilfellum. Þarna vantar eftirlit og það er alveg klárt mál að þarna vantar mannafla. Á það hefur ítrekað verið bent þessi undanförnu ár og menn hafa skellt skollaeyrum við. Og, nota bene, frú forseti, þetta eru ekki útgjöld sem eru óbætt eða líkindi á því að þau verði ríkissjóði til útgjaldaauka, þvert á móti eru þau sett fram til þess að innheimta ríkissjóðs batni. Auðvitað lifum við í breyttum heimi miðað við það sem við gerðum fyrir sléttu ári síðan. En ég man ekki betur en að síðast þegar ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um hvað talið væri hversu miklir fjármunir væru á sveimi í hinu svokallaða svarta hagkerfi sem ekki væru greidd tilskilin gjöld af til ríkissjóðs - það þurfti nokkrar fyrirspurnir til að fá svar - var svarið á þeim tíma 80 milljarðar kr. Það hefur líka verið bent á það núna undanfarin ár, m.a. af þeim sem hér stendur, að í ferðabransanum, sem nú liggur í dvala, var einn angi sem kallast í daglegu tali airbnb - þó að ég vilji ekki tala ensku hér í þessari pontu, forseti, þá man ég ekki eftir því að þetta hafi verið íslenskað - að það kom fram um daginn, eftir athugun skattrannsóknarstjóra, að í þessum geira einum hefðu verið vantaldar tekjur upp á 23 milljarða undanfarin ár, 23 milljarða. Ekki er ég viss um að mikið af þeim álögðu gjöldum sem þessu fylgdu innheimtist við þær aðstæður sem nú eru uppi. En það kemur aftur vor í dal og það koma hér aftur ferðamenn, vonandi, og þá þurfum við, frú forseti, að vera klár í að hafa alvörueftirlit með þeirri starfsemi sem þá verður stunduð. Og ekki bara til að hundelta menn uppi með einhverja gjaldasvipu á lofti, heldur líka vegna þess við skulum ekki gleyma því að þeir aðilar sem sleppa undan því að greiða réttmæt og rétt álögð gjöld, eru líka að skekkja samkeppnisstöðuna við þá sem reka heiðarleg fyrirtæki. Svo ég haldi áfram að tala um ferðamannabransann, þótt hann liggi nú í dvala, var þessi tegund gistingar á sínum tíma kannski þriðjungur eða meira af allri gistingu t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef þar hefur fé verið komið undan skatti á sínum tíma, eins og þessar tölur sem ég bar fram áðan benda til, þá hefur það náttúrlega skekkt verulega samkeppnisstöðu hótela og gististaða gagnvart þessum aðilum. Við í þessum sal eigum að tryggja að menn séu jafn réttháir, allir. Við erum hér með lög og reglur, jafnræðisreglu, og við erum með reglur sem kveða á um að menn eigi að standa jafnt að vígi, og framfylgja því að svo sé gert. Þannig að inn í þetta frumvarp vantar að mínu áliti, og örugglega fleiri, ákvæði um að tolleftirlit og skatteftirlit skuli eflt á Íslandi með fjármunum. Það kostar peninga að græða peninga, svo ég hraðsnari nú einu amerísku orðtaki sem var á vörum margra hér áður. Í stuttu máli sagt: Þetta frumvarp er fyrirsjáanlegt. Það er gamaldags. Í því er enginn djarfleiki eða frumleiki. Það er ekki mikil pólitík í þessu frumvarpi. Það er meira svona eins og á sjálfstýringu ofan úr fjármálaráðuneyti. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, frú forseti, að stjórnmálamenn eigi að stjórna. Þeir eiga ekki að vera með nefið ofan í hvers manns koppi eða anda ofan í hálsmálið á öllum sem vinna hjá ríkinu. En stjórnmálamenn eiga að stjórna á þann hátt að þeir eigi að marka stefnu. Þetta plagg hér markar ekki stefnu. Það keyrir áfram á sömu ferð, á hægri ferð, og ekki er verið að velta við steinum í þessu frumvarpi. Þess vegna ber ég þá von í brjósti, fyrst von er á tveimur bandormur í viðbót, að þar muni örla á frumlegri hugsun. Að þar munu örla á vilja til að brjótast út úr kyrrstöðu eins og boðuð er hér. Að þar verði alvöruákvarðanir, djarfar ákvarðanir, teknar af mönnum og konum sem kjörin eru til þess af almenningi að sinna hagsmunum almennings en ekki að eltast við kerfislæg verkefni sem eru til fyrir kerfið sjálft og viðhalda því, frú forseti. Það er ekki okkar verkefni í þessum sal. Ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér og það kann að vera að maður komi hér í aðra ræðu einhvern tímann síðar við þessa umræðu til þess að fara betur ofan í einstaka liði. En ég ítreka að þetta er kyrrstöðufrumvarp og kerfislægt mjög.
Forseti. Hv. þingmaður talaði hérna um sóknargjöldin sem mér finnst vera mjög áhugaverð leið til þess að standa undir rekstri lífsskoðunarfélaga og annarra. Í breytingartillögum meiri hlutans er lagt til að hækka sóknargjaldið enn meira en gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Mig langaði til að pæla aðeins í því með hv. þingmanni hvort ekki væri farsælla þegar allt kæmi til alls, að leyfa félögunum sjálfum að innheimta sóknargjöldin og ákveða þá sjálf hversu hátt eða lágt gjaldið á að vera, alveg eins og var gert, t.d. við Bændasamtökin fyrir ekkert svo löngu síðan. Þau voru áður á fjárlögum en fengu síðan frelsi sjálf til að innheimta sín félagsgjöld. Þetta er leið til að frelsa lífsskoðunarfélög frá þessu yfirboði okkar hérna að ákveða þeirra félagsgjöld. Það var komið aðeins inn á vandamál sókna, að þær væru illa fjármagnaðar o.s.frv., en þær eru líka með annað, þær eru með kirkjujarðasamkomulagið þar undir og laun þar ofan á, ólíkt öðrum lífsskoðunarfélögum. Það gerir málið, finnst mér, enn þá athyglisverðara, að þetta fyrirkomulag skuli enn þá vera svona. Mér finnst þetta mjög gamaldags fyrirkomulag og væri til í að pæla í því með hv. þingmanni hvort það væri hægt að hugsa einhverjar breytingar á því.
Frú forseti. Mér þykir vænt um að hafa sært hv. þingmann upp í andsvar með því að ræða sóknargjöld. Það er mér mikil ánægja að ræða sóknargjöld við hv. þingmann. Það sem hann ræðir um að hverri sókn sé gert kleift að innheimta sjálf er í sjálfu sér ekkert algalin hugmynd. En ég vil þó minna á með þeirri innheimtu sem við erum að tala um núna erum við kannski að jafna aðstöðu sóknanna sem eru mjög misjafnar úti um allt land. Og við skulum gá að því að úti um land þar sem erfiðara er að reka sóknir er gerð krafa um sömu þjónustu, þ.e. sama aðgang að sálgæslu o.s.frv., og gerð er í þéttbýlinu sem við búum í. Að því leyti til finnst mér það ekki algalið að við skulum, eins og hv. þingmaður orðaði það, úthluta þessu fé með yfirboði vegna þess að ég tel, eins og ég segi, að þetta jafni nokkuð aðstöðu sóknanna sem er mjög mismunandi. Það er eins og margt annað sem við gerum í þessum sal sem snýr að því að auka jöfnuð milli landsbyggðarinnar og þéttbýliskjarnans við suðvesturhornið. Þess vegna tel ég að þessi aðferð sem hér er notuð sé til þess fallin að skapa nokkurn jöfnuð og hjálpa þeim sóknum sem verst eru staddar.
Virðulegi forseti. Þetta er alveg áhugavert, sérstaklega af því að sóknargjöldin eru föst krónutala á hvern einstakling. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig það jafnar aðstöðu, þegar allt kemur til alls, ef ákveðið lífsskoðunarfélag sem er staðsett einhvers staðar á landinu færi að innheimta sóknargjöld sín sjálft af félögum sínum á móti því að fá einmitt fasta krónutölu sóknargjalda fyrir hvern einstakling hvort eð er. Ég átta mig því ekki alveg á því hvernig það jafnar eitthvað út, alla vega þegar horft er á það þannig. Við eigum í smávegis erfiðleikum eftir að hafa klórað okkur í gegnum þetta mál í fjárlaganefnd varðandi kirkjujarðasamkomulagið sem er hinn hlutinn af þessu öllu, öllu þessu bixi sem ríkisafskiptin af þessu eru. Við vitum ekki hvaða jarðir ríkið fékk afhentar til að standa við sinn hluta af kirkjujarðasamkomulaginu. Við vitum ekki hversu mikils virði jarðirnar voru á móti þeim fjármunum sem við greiðum úr almannasjóðum fyrir þær. Það er allt einhvern veginn ósýnilegt fyrir okkur sem eigum að fara með fjárveitingavaldið, að við stjórnum með svona yfirboði, að þessi sókn skuli bara fá 1.080 kr. fyrir hvern einstakling í sókninni en geti ekki bara ákveðið það sjálf. Mér finnst þetta bera vott um, eins og árið 1907 þegar kirkjujarðasamkomulagið var fyrst að byrja, að við séum enn þá í þessu kerfi sem ég held að haldi aftur af sóknum og lífsskoðunarfélögum þegar allt kemur til alls af því að við setjum þeim mörk sem þau geta ekki unnið sig út úr.
Frú forseti. Ég orðaði það hér áðan, og taldi alveg skýrt, að sóknir hafa verið að stækka. Kirkjum undir einstökum sóknum hefur fjölgað og í leiðinni er verið að fækka prestum. Þess vegna ættu sóknargjöldin kannski að geta nýst betur en áður og þess vegna var ekki vanþörf á því að hækka þau. Í þessu eru náttúrlega líka augljós tækifæri fyrir lífsskoðunarfélög eða einhver önnur, Vantrú o.fl., til þess að hasla sér völl. Við höfum mjög nýlegt dæmi þar sem það að sleppa lausum möguleikum einstakra trú- eða lífsskoðunarfélaga til þess að innheimta gjöld fór alls ekki vel. Hér var sett á lífsskoðunarfélag eða trúfélag, sem vafi leikur á að hafi verið annað hvort, og ríkissjóður fjármagnaði starfsemi þess félags sem var afar fjölmennt og enginn veit hvað varð um peningana. Ef ég man rétt er þetta mál enn til rannsóknar þannig að það færir okkur líka heim sanninn um að það er aldrei of varlega farið í þessu. En auðvitað eru tækifæri í þessu og það vill svo til, eins og nýlegar tölur benda til, að hér eru lífsskoðunarfélög sem virðast blómstra nokkuð vel og fá þá væntanlega aukin sóknargjöld með fleiri meðlimum.
Forseti. Mig langar aðeins að halda áfram með umræðuna um sóknargjöldin, þau er hluti af þeirri ræðu sem ég ætlaði að halda. Eins og kom fram í andsvörum áðan við hv. þm. Þorstein Sæmundsson þá var hann væntanlega að vísa til zúista sem innheimta ekki félagsgjöld heldur taka félagsgjöldin frá ríkinu fyrir félaga sem eru skráðir hjá hinu opinbera. Það er skrá hjá framkvæmdarvaldinu um það hver er í hvaða lífsskoðunarfélagi, sem er til að byrja með náttúrlega galið. Það var enginn efi um það hversu margir félagarnir voru en það félag snerist einmitt um að fá sóknargjöldin og greiða þau síðan beint út til félaga sinna, í rauninni endurgreiðsla á því sem á nú að verða 1.080 kr. á mánuði. Munar nú um það fyrir marga. En jú, það fór sem fór. Það virtist vera smá svikamylla þar í gangi hjá ákveðnum aðilum þar innan borðs, þó að það hafi verið gert í góðri trú, að því er mér skildist, hjá þeim sem byrjaði á þessu. Svo voru einhverjar jústeringar í þessu hjá þeim sem yfirtóku félagið og einhver leiðindi þar á bak við. En mér finnst þetta vera frekar gott dæmi um það að ríkisvaldið á ekkert að skipta sér af þessum málum. Það á einfaldlega að taka lög um sóknargjöld og henda þeim í ruslið, leyfa lífsskoðunarfélögum að hafa félagsgjöld og rukka þau eins og um hver önnur almenn félagasamtök sé að ræða. Svo eigum við fara alveg með smásjá og horfa í gegnum öll nálaraugu á kirkjujarðasamkomulagið líka, fyrst við erum í því umræðuefni sem varðar trúmál. Það er eitthvað sem við ættum að athuga mjög vel. Mér finnst áhugavert að í frumvarpinu er talað um að sóknargjaldið eigi að hækka í 980 kr. en í breytingartillögum meiri hlutans er síðan komið með auka 100 kr. til viðbótar á mánuði. Ég átta mig ekki alveg á því hvaðan sú krafa kemur. Alla vega hef ég fengið ábendingar um að þessu sé vinsamlegast hafnað, meira að segja frá lífsskoðunarfélögum, sem mér finnst mjög kómískt. Ég man ekki alveg hlutfallið í þessu, en þjóðkirkjan er náttúrlega að taka hluta í kirkjujarðasamkomulaginu sem er upp á dágóða milljarða á ári, 6–7 milljarða, eitthvað svoleiðis, á ári. Svo eru sóknargjöldin um 3,5 milljarðar, eitthvað því um líkt, þetta er eftir minni, ég hefði átt að krota þetta hjá mér eða koma upp með fjárlagafrumvarpið líka til þess að hafa þetta nálægt mér. Mig minnir að um 60% af sóknargjöldum fari til þjóðkirkjunnar. Hún er með skráða meðlimi og fær bæði úr kirkjujarðasamkomulaginu og svo sóknargjöldin. Manni dettur í hug að þetta sé bara fyrir þann hluta lífsskoðunarfélaga sem eru einmitt undir þjóðkirkjunni. Það væri áhugavert að sjá það betur. Eins og svo oft áður erum við að fá inn breytingartillögur og nokkuð stórar, að því er mér finnst. Það er verið að hækka sóknargjöldin um 10% í meðferð meiri hlutans án þess að gefinn sé einhver umsagnartími um það. Þetta er grundvallarbreyting á tillögunni sem er lögð fram í frumvarpinu sem er þessi klassíska hækkun á ári samkvæmt verðvísitölu o.s.frv. Hér kemur auka hundraðkall í viðbót sem kemur eftir allt umsagnarferlið. Kannski var í einhverri umsögn heimtað hærra sóknargjald en þeir sem hafa haft samband við mig alla vega, sent ábendingar og ályktanir sinna lífsskoðunarfélaga, hvetja okkur til þess að hafna þessu. Mér finnst það áhugavert af því að þær umsagnir, eftir því sem ég veit, detta ekki endilega inn á málið. Það er búið að afgreiða málið úr nefnd og ef fólk sendir umsagnir um þessar breytingar, eftir að málið er komið úr nefndinni, eru þær ekki skráðar á það sem slíkar og eru ekki aðgengilegar almenningi. En hver veit, kannski verða þær skráðar þannig á einhvern hátt en ég efast um það. Mig langaði til að fjalla líka örstutt um kolefnisgjaldið. Þetta er 25 aura hækkun á bensínhlutanum af kolefnisgjaldinu. Á sama tíma og það er búið að hækka gjöld til umhverfismála þá velti ég fyrir mér hvort það séu tekjur á móti. Þetta er spurning sem við í fjárlaganefnd báðum um að fá betri upplýsingar um. Ég var að skoða það núna í dag hvort það hefðu borist svör við því og fann það ekki í fljótu bragði enda erum við ekki með svo gott skjalavistunarkerfi til að fylgjast með því hvaða spurningar er búið að senda út og hvaða svör eru komin inn, þetta er dálítið kraðak. Maður þarf að fara í gegnum öll skjölin og giska, hér er skjal frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti, best að opna það og athuga hvort þar sé svarið sem ég er að leita að við þessari spurningu. Þetta er bara ákveðin handavinna sem er ekkert rosalega skilvirk. Spurningin hljóðaði upp á það hvaða tekjur eru að koma til vegna þess kostnaðar sem við erum að leggja út í vegna umhverfismála. Hvað erum við að greiða fyrir þá mengun sem verður? Hverjir eru að því? Hvernig er verið að nota það fjármagn? Þetta liggur ekki svo ljóst fyrir og það er ekki svo augljóst í útskýringunum sem fylgja hver áhrifin eru í þessu samhengi af þessari hækkun upp á hvað - 4%, 2,5%? Ég á ekki að reikna í ræðustóli, það skilar ekki góðum árangri. Síðan er annað mál sem mig langaði til að fjalla um. Það er breyting á lögum um málefni aldraða. Það er verið að hækka gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra um tæplega 300 kr., 296 kr. sýnist mér. Við glímum við skort á hjúkrunarrýmum og dagdvalarrýmum, þ.e. þeim rýmum sem taka við eftir t.d. meðferð á Landspítalanum. Við höfum spurt nokkrum sinnum í fjárlaganefnd, það hefur nú ekkert komið út úr því, hvernig farið er með fé í Framkvæmdasjóð aldraðra sem á að dekka kostnað af byggingu dvalarheimila og ýmsu svoleiðis, en dekkar í dag hlutdeild í kostnaði við rekstur þeirra út af breytingum sem voru gerðar eftir hrun. Til að finna pening einhvers staðar var sett pása á uppbyggingu dvalarheimila og í staðinn var þessi peningur notaður í rekstur þeirra og það hefur ekkert breyst síðan þá. Við erum enn þá að nota þetta fjármagn til að reka dvalarheimili en á sama tíma er þörf á fleirum. Þegar við spyrjum hvernig þetta vandamál, sem hefur oft verið kallað fráflæðisvandi, sé að leysast hafa svörin verið að það sé verið að leggja aukna áherslu á heimahjúkrun. Það er gott og blessað og frábært mál. En það svarar ekki spurningunni almennt séð hvernig eigi að skipta þessu fjármagni í Framkvæmdasjóði aldraðra og hvernig ætlunin var að skipta því. Á kannski hluti af því að fara í rekstur á heimahjúkruninni? Er þessi gjaldstofn til þess? Hann er það klárlega ekki núna af því að við breytingar á lögum um markaðar tekjur fer þetta allt í ríkissjóð og þegar, óbeint, er búið að hræra í honum er gefið fjármagn sem jafngildir þeirri upphæð sem kemur úr þessum gjaldstofni. En það sem við sjáum er að gjaldstofninn skilar greinilega ekki ætlunarverki sínu. Þótt hann sé, samkvæmt lögum, til að byggja dvalar- og hjúkrunarrými, erum við samt með þetta vandamál með skortinn á því. Við erum með gjaldstofn til að byggja upp en við erum í stöðu þar sem er skortur. Það segir manni að annaðhvort er eitthvað gallað við þennan gjaldstofn eða að hann á kannski ekki að dekka alla þá þörf sem er þarna undir. Almennu skattstofnarnir, virðisaukaskatturinn o.s.frv., eigi að dekka afganginn. Þetta er vandamálið í hnotskurn sem ég er að reyna að lýsa. Það er allt óljóst í þessu ferli. Hvernig skilum við þeim árangri sem við þurfum að skila þegar það er skortur á hjúkrunar- og dvalarrýmum? Það hlýtur að vera annaðhvort vandamál með fjármögnun eða á einhvern hátt vandamál í framkvæmd og að koma fjármögnuninni til skila á skilvirkan hátt. Þegar við sjáum að hluti af þessu fjármagni fer í rekstur en ekki uppbyggingu eins og ætlunin er með þessum lögum hljótum við að klóra okkur í hausnum og verðum að taka aðrar ákvarðanir út af því vandamáli sem við sjáum, út af því hvert markmiðið var og út af því hvernig framkvæmdin er að klúðra því. Enn og aftur. Þetta er bara einföld, lág hækkun, ég sé ekki prósentutöluna, ég gæti vippað upp símanum og reiknað þetta út á smátíma en það skiptir svo sem ekki máli, þetta er mjög lág hækkun í prósentum. Passar kannski inn í þessi 2,5% sem er alltaf verið að tala hérna um. Líklega. En vandamálið er samt til staðar í öllum þessum ákvörðunum sem er verið að taka. Það er verið að taka ákvörðun um 2,5% hækkun á öllum krónutölugjöldum. Það er minna en verðbólguspá, vissulega, en það býr líka til verðbólgu á sama tíma. Það er ekki verið að fylgja henni, þetta er hækkun fyrir næsta ár sem vindur upp á sig og býr til ákveðinn hvata og þörf til að fylgja henni eftir til að dekka þann kostnað sem verður til af hækkun á krónutölugjöldum. Ef peningastefnan er sú að reyna að halda vísitölunni lágri og við látum bara Seðlabankann sjá um þá framkvæmd og Alþingi tekur ekki neinn þátt í þeirri vinnu er mjög undarlegt að ríkisstjórnin leggi það til við Alþingi að það eigi að koma 2,5% verðbólga í gjöldum sem ríkið tekur. Það eru áhugaverðir hlutir í þessu frumvarpi og eins og hefur svo sem komið fram hérna áður er þetta engin bylting, ef maður má orða það þannig. Þetta er það sama og hefur verið áður. Sömu brotalamirnar, sömu gallarnir. Það er ekki verið að tækla þau vandamál sem allir vita af. Æ, þau hafa hvort eð er alltaf gengið svona og það sem við lögum gæti þess vegna orðið verra, er kannski hugarfarið. Það finnst mér mjög undarlegt hugarfar því að við eigum að kunna að geta sett kerfin okkar upp á nýtt af því að við vitum hvað tilgangi þau eiga að þjóna - eða hvað? Sama hversu oft ég spyr um t.d. kostnað við lögbundin verkefni hjá einhverri stofnun eru svörin alltaf: Við vitum það ekki. Við fáum bara þessa heildarupphæð og hún fer í öll verkefni sem við sinnum. Við vitum ekkert hvað þetta verkefni eða hitt kostar. Við vitum bara hvað heildin kostar, sem er mjög skrýtið. Ef þetta summast upp í einhverja heild þá hlýtur maður að þurfa að vita um partana. En einhverra hluta vegna virðist ákvörðunin alltaf að vera að giska á að heildarsumman nægi til að sinna verkefnum og skipunin er að vissu leyti þannig: Þú færð bara þessa heild og sinnir þeim verkefnum fyrir þá heild óháð því hvort það tekst eða ekki. Afleiðingarnar af því sjáum við brjótast út á ýmsum stöðum eins og löngum biðlistum og þess háttar. Hugsunin bæði í tekjuáætlun fjárlaga og í gjaldaáætlun fjárlaga virðist einmitt ganga á þessu prinsippi: Bara best að giska á hvað dugar. Skellum 2,5% á krónutölugjöldin, það veldur einhverjum tekjum aukalega sem við getum sett síðan í útgjöld hinum megin, án þess að hafa hugmynd um hvort þau útgjöld dugi eða ekki til að sinna þeirri þjónustu sem fólk á rétt á, án þess að hafa hugmynd um það hverjar afleiðingarnar eru af þeim breytingum sem ákveðnar eru á gjöldum til að reyna að sinna þeirri þjónustu sem hið opinbera býður upp á. Þannig er vandinn á milli þess hvað það kostar að menga á móti tekjum af þeim gjöldum sem ríkið setur á. Það er ekki augljóst fyrir fólk sem vill skoða það. Þess vegna klórar fólk sér í hausnum og kvartar yfir kolefnisgjaldinu af því að það sér ekki áhrifin af því. Það er vissulega að borga fyrir mengunina en sér ekki afleiðingarnar af menguninni, sér ekki ávinninginn af því að koma í veg fyrir hana, sér ekki tengingu þarna á milli. Þó að lög um markaðar tekjur séu fallin brott þannig að útvarpsgjaldið fer ekki beint til Ríkisútvarpsins án millilendingar í ríkissjóði þá sjáum við samt tilganginn með lögunum sem útfæra gjöldin. Við sjáum það í lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra, sjáum tilganginn þar. Svo rennur gjaldið í gegnum ríkissjóð. Svo spyrjum við hvort ríkissjóður nái þeim markmiðum hinum megin sem gjaldheimtan setur. Svarið er nei. Svarið er einmitt nei í nokkurn veginn öllum tilvikum alls staðar í kerfinu, í öllum kerfum. Þá fer maður að spyrja sig að því: Hvað þýðir þetta frumvarp þegar allt kemur til alls? Erum við að setja réttlát gjöld sem skila þeirri þjónustu sem við ákveðum samkvæmt lögum að sé réttur fólks að fá? Svarið við því er nei.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um mannvirki, eða um flokkun og eftirlit með mannvirkjum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um mannvirki, nr. 160/2010, sem fela meðal m.a. í sér að ráðherra skuli í reglugerð flokka mannvirki eftir stærð, vandastigi, fyrirhugaðri notkun og samfélagslegu mikilvægi með það að markmiði að hægt sé að aðlaga umsóknarferli og eftirlit að umfangi framkvæmda. Þá er í frumvarpinu að finna ákvæði sem varða rafræn skil á hönnunargögnum, rafrænar undirskriftir og samþykki vegna umsóknarferils og skil á gögnum vegna mannvirkjagerðar. Með frumvarpinu er lagt til að krafa um faggildingu fyrir byggingarfulltrúaembætti sveitarfélaga og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun samkvæmt 19. gr. laganna verði felld brott. Með frumvarpinu er lagt til að mannvirki verði flokkuð eftir áhættustigi og gert ráð fyrir að eftirlit með þeim verði til samræmis við þá flokkun. Þá er einnig fjallað um það á hvaða hátt beri að haga eftirliti með gæðastjórnunarkerfum þeirra sem að mannvirkjagerð koma, þ.e. löggiltra hönnuða, byggingarstjóra og löggildra iðnmeistara. Í umsögn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar er á það bent að orðalag frumvarpsins um að eftirlitið verði framkvæmt á grundvelli skráðra upplýsinga í byggingagátt gæti valdið þeim misskilningi að tilefni til eftirlits fari eftir því að athugasemdir um störf þessara aðila séu skráð í byggingagátt. Þá kunni orðið „úrtaksskoðun“ að valda misskilningi. Meiri hlutinn leggur til breytingu á ákvæði b-liðar 4. gr. frumvarpsins um tilefni eftirlits með gæðastjórnunarkerfum. Þessari breytingu er ætlað að tryggja að framkvæmd eftirlits sé ótvíræð og auðlesin jafnt fyrir þá sem framkvæma eftirlitið og þá sem sæta eftirliti. Fyrir nefndinni og í umsögn Öryrkjabandalags Íslands komu fram athugasemdir og ábendingar um mikilvægi þess að reglum um fullt aðgengi fyrir alla verði fylgt í hvívetna og hvatt til þess að lögð verði aukin áhersla á framfylgni við gildandi hönnunarkröfur. Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið og beinir því til leyfisveitenda að tryggja það að reglum um fullt aðgengi fyrir alla að mannvirkjum verði eftirleiðis framfylgt. Þarna er verið að leggja áherslu á, og eins og áður með rafrænu skilin og annað, að það sé hægt að hafa visst gæðastjórnunarkerfi með þessu og þegar þetta gæðastjórnunarkerfi væri notað væri fylgst með því að þeim lögum og reglum, eins og um algilda hönnun sem eru nú þegar til staðar, sé framfylgt eins og brunaeftirliti er framfylgt og brunakröfum og teikningum og margt annað, burðarþolsteikningar og allt það, að eftirlit með algildri hönnun sé svipað og það og inn á það kemur líka þessi rafræna byggingagátt. En fyrir nefndinni og í umsögnum var lögð áhersla á að rafræn byggingagátt yrði tekin í notkun. Meiri hlutinn tekur undir þær ábendingar sem henni bárust hvað þetta varðar og beinir því til félagsmálaráðuneytisins og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að huga vel að gerð rafrænu byggingagáttarinnar. Telur meiri hlutinn mikilvægt að gáttin komist í almenna notkun við fyrsta tækifæri, en með henni er eftirlit með framkvæmdum bygginga auðveldað til muna. Þá beinir meiri hlutinn því einnig til áðurnefndra aðila að huga sérstaklega að úttektum, mati og skráningu á rakaskemmdum í nýbyggingum og efla eftirlit á því sviði. Svona aðeins til áréttingar og skýringar í lokin þá vil ég geta þess að þetta ferli er búið að vera núna í gangi í allt að tíu ár, að móta og breyta eftirliti með framkvæmdum. Ég tel að það eigi að takast núna að samræma eftirlitið, auka gæði eftirlitsins, úttektir og annað slíkt með því að koma þessari rafrænu byggingagátt á, þá er orðið meira samræmi og annað slíkt. Þá held ég að það sé hægt að hafa betri yfirsýn yfir þetta þannig að hægt sé að tryggja hag neytenda hvað best og þá verði auðveldara fyrir byggingarfulltrúana að sinna þessu eftirliti og samræma sig í þessu. Þá vísa ég bara til breytingartillögunnar á breytingartillöguskjalinu með nefndarálitinu. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu en að öðru leyti skrifa undir álitið hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, sá sem hér stendur, Vilhjálmur Árnason, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Ólafur Þór Gunnarsson.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni meirihlutaálitsins, Vilhjálmi Árnasyni, fyrir yfirferðina og fagna því máli sem hér kemur fram og öllum meginmarkmiðunum sem þar er hnikað áfram. Eitt atriði langaði mig að spyrja hv. þingmann um. Það er í nefndarálitinu með breytingartillögu sem hv. þingmaður fór yfir rétt í þessu. Þar segir í 1. mgr. á síðu tvö undir fyrirsögninni Algild hönnun, með leyfi forseta: „Fyrir nefndinni og í umsögn Öryrkjabandalags Íslands komu fram athugasemdir og ábendingar um mikilvægi þess að reglum um fullt aðgengi fyrir alla verði fylgt í hvívetna og hvatt til þess að lögð verði aukin áhersla á framfylgni við gildandi hönnunarkröfur.“ Og ég held áfram, með leyfi forseta: „Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið og beinir því til leyfisveitenda að tryggja það að reglum um fullt aðgengi fyrir alla að mannvirkjum verði eftirleiðis framfylgt.“ Mig langaði að biðja hv. framsögumann nefndarálitsins að fara kannski af aðeins meiri dýpt yfir hvert verið er að fara þarna, hvort þarna sé verið að horfa til þess að algildu hönnunarviðmiðin verði skylduviðmið, t.d. hvað varðar breidd ganga, anddyra og þess háttar í stað þess að í núgildandi reglum séu þau markmiðsviðmið eða viðmiðunarreglur, samanber grein 6.4.4 um ganga og anddyri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Það sem við erum að tala um í máli þessu er hvernig eftirliti, gögnum og öðru er hagað við framkvæmdir og hvernig því er framfylgt. Þetta snýst svolítið um það hvernig núverandi kröfum er framfylgt þannig að við erum ekki að fjalla hér um byggingarkröfurnar eða byggingarreglugerðirnar eða byggingarlög eða það sem kemur að því. En um það atriði sem hv. þingmaður spyr um, algilda hönnun, hefur farið fram mikil umræða og komið hafa fram markmiðsgreinar og búið að vera að þróa þetta. Það sem við erum að leggja áherslu á, og Öryrkjabandalagið í umsögn sinni, er að niðurstöðum þessara umræðna, þessarar lagasetningar og reglugerða sem við höfum komið á hingað til sé alla vega framfylgt. En við erum ekki að fjalla um reglurnar sjálfar um algilda hönnun heldur að þeim reglum og niðurstöðum sem við höfum fengið í vinnu undanfarinna ára sé í það minnsta framfylgt og eitthvað sé í kerfunum sem sjái til þess, ekki þannig að teikningarnar komi og það líti út fyrir að farið sé eftir lögum og reglum en svo sé raunin einhver allt önnur. Svo er oft verið að byggja byggingar, meira að segja opinberar byggingar fyrir opinbert fé og í almennu kerfunum, þar sem þessum reglum er ekki framfylgt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni svarið. Í rauninni liggur fyrir að nefndin er ekki að hvetja til þess að núverandi regluverki, eins og það liggur fyrir, sé breytt. Það er ástæðan fyrir því að ég spyr að þessu. Þó að auðvitað sé mikilvægt að aðgengi fatlaðra sé tryggt sem allra best þá hafa verið uppi sjónarmið eins og við þekkjum, til að mynda hvort skynsamlegt væri að viðhafa þær reglur hvaðvarðar allar íbúðir, til að mynda í fjölbýlishúsum, og þá með sjónarmið um byggingarkostnað og fleira slíkt í huga. En ég er ekki með neina spurningu til hv. þingmanns í seinna andsvari mínu en það er ágætt að það liggi skýrt fyrir hvert sjónarmið nefndarinnar er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Þá legg ég bara aftur áherslu á það að hér erum við að tala um framfylgd laganna og þau gæðakerfi sem þeim tengjast. Hægt væri að halda langar ræður um algilda hönnun. Ekki er akkúrat verið að tala um það heldur frekar að framfylgja þeim niðurstöðum sem við höfum komist að í því og markmiðsákvæðin þarna eru náttúrlega til að skapa lausnir. Þannig að ég held að það verði alltaf, eftir því sem byggingarsögunni fleytir fram, auðveldara að verða við algildri hönnun og það er bara mun dýrara í byggingum ef alltaf þarf að bregðast við eftir á í stað þess að hugsa fyrir því strax í upphafi. Ég held að það sé stórt neytendamál á alla kanta að hér takist vel til strax í upphafi við byggingarframkvæmdir.
Herra forseti. Ég ætlaði bara að koma hingað upp í andsvör við hv. framsögumann Vilhjálm Árnason. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og er samþykk þessu áliti og fagna málinu. Þær þrjár meginbreytingar sem þarna eru og ganga í gegn ef að líkum lætur eru allar mjög jákvæðar. Mig langar að fá hv. þingmann og framsögumann til að fara aðeins yfir það hvernig nefndin fór með tillögur eða ábendingar sem komu fram frá OECD varðandi einföldun á regluverki mannvirkjamála. Það kemur fram í nokkrum umsagnanna að það var fenginn frestur til að bíða eftir þessari tilteknu skýrslu og hún fékk töluverða umfjöllun á öðrum vettvangi. Þetta eru ábendingar sem hefði mátt halda að færu hingað inn að einhverju leyti. Ég er áheyrnarfulltrúi í nefndinni en hef svo sem ekki náð að fylgjast með öllum þeim fundum. Telur hv. þingmaður að það sé einhver samsvörun þarna á milli? Ef tímalínurnar hefðu fallið betur hefði þetta verið eitthvað sem hefði verið eðlilegt að flétta hér inn? Eða telur þingmaðurinn mögulega að þessar ábendingar eigi að einhverju leyti erindi inn í framtíðarvinnu við þessi mál? Er einhver skörun þarna? Hefðum við kannski getað farið aðeins betur í þetta? Það er þetta þriðja atriði í málinu þar sem verið er að leggja til að krafa um faggildingu fyrir byggingarfulltrúaembætti sveitarfélaga og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði felld brott annars vegar og síðan mikilvæg vinna við einföldun til að flýta fyrir og gera alla þessa vinnu yfir höfuð við eftirlit bæði skilvirkari og einfaldari án þess að slaka á gæðum. Spurningin er kannski: Hefðu þessar tillögur OECD getað bætt gott mál, ef það hefði náðst að taka tillit til þeirra?
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á áðan hefur vinna við einföldun og breytingu á eftirlitinu og öðru slíku tekið langan tíma, eiginlega alveg frá 2010 þegar fyrst var byrjað að búa til nýtt. Varðandi lífskjarasamninga var settur af stað svokallaður byggingarvettvangur sem starfaði og kom með tillögur í húsnæðismálum um hvernig mætti einfalda og annað, og þar áður var nú búið að einfalda byggingarreglugerðina. Þetta er að undangengnu miklu samtali byggingariðnaðarins, neytenda, í gegnum stéttarfélögin og hins opinbera, og er í takt og búið að snerta á flestum þeim atriðum sem OECD hefur komið með, sem er náttúrlega aðallega um stafvæðingu í þessu og einföldun á umsóknum í ferlinu. En þar verða líka sveitarfélögin að koma með, algjörlega. Þessi byggingargátt mun auðvelda sveitarfélögunum alla sína stjórnsýslu. Það kom aðeins til umræðu í nefndinni hvaða stjórnsýsla er hjá sveitarfélögunum og hvaða stjórnsýsla er þar ekki, þannig að sveitarfélögin munu halda áfram að halda utan um sína stjórnsýslulegu gagnagrunna en byggingargáttin er svona til að ná að samræma allt í kringum þetta og það á þá að draga úr umsýslukostnaði o.fl. Svo langar mig að koma inn á það út frá OECD að Norðurlöndin hafa líka verið að vinna saman að því að taka niður stjórnsýsluhindranir og samræma byggingarreglugerðir sínar, sem ég tel einnig vera mjög stórt skref í þessu öllu saman. Ég held því að við séum að vinna á mörgum stöðum. Þetta er gott skref en það má enn þá gera betur og ég treysti því að með byggingarvettvanginum og samstarfi eftir stofnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þá getum við gert enn betur í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er nákvæmlega eins og þingmaðurinn kemur inn á, þetta er vinna margra aðila sem hefur staðið yfir lengi. Þetta er ákveðið ferli vegna þess að það verður að segjast eins og er að við höfum náð á undanförnum árum og áratugum að byggja upp býsna flókið regluverk, væntanlega af góðum hug en þetta er orðið mörgum þrándur í götu, bæði hvað varðar hraða framkvæmda og kostnað og síðan eftirlitið. Mig langar á svipuðum nótum að tala um annað atriði, þ.e. þessi rafrænu skil og rafrænu gátt. Verið er að hnykkja á því í frumvarpinu að hægt sé að skila gögnum á rafrænan hátt, með rafrænum undirskriftum og samþykki vegna umsóknarferlis, að það gangi upp og sé hægt að gera sem mest á rafrænan hátt. Ég er, sem ég veit að hv. þingmaður er líka, mikil áhugamanneskja um að við tökum svolítið stór skref í þeim málum á næstunni og mig langar aðeins að heyra frá hv. þingmanni: Er þetta ekki eitthvað að mati þingmanns, ef þetta tekst vel til og ég trúi því þegar maður fylgist með þeim undirbúningi sem hefur átt sér stað að við eigum eftir að ná góðum tökum á þessu, sem við getum yfirfært á býsna mörg önnur kerfi sem hafa ekki gengið jafn langt? Er þetta ekki vonandi eitthvert lærdómsferli sem er að fara í gang núna, að við náum í kerfinu okkar að opna á þessa rafrænu vinnu til að spara fólki tíma og vinnu og vonandi í kjölfarið kostnað? Sér ekki hv. þingmaður fyrir sér að þetta lærdómsferli sem búið er að fara í gegnum við þetta mál sé hægt að yfirfæra á önnur svið stjórnsýslunnar? Mig langar að heyra hvað hv. þingmaður hefur að segja um það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar fyrirspurnir og hugleiðingar. Ég tek heils hugar undir að hér erum við með mjög jákvætt skref en verð þó að segja að það hefur tekið ótrúlega langan tíma að gera þessa byggingargátt. Það sem vekur samt upp bjartsýni hjá manni er að hin nýja stofnun sem sett var á fót, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, er svo fókuseruð á að gera vel í stafrænum málum, í þessu rafræna, og er að keyra þetta áfram með stuðningi allra byggingarfulltrúanna og sveitarfélaganna. Það held ég að við ættum að yfirfæra á sem flesta málaflokka og stofnanir, að vera svona fókuseruð í að fara inn í nútímann til að auka hagræðingu hjá notendum og líka hagræðingu í rekstri. Ég veit ekki hvort það tengist því að búið hafi verið að fjármagna það fyrir fram en það kom aldrei umræða um að það vantaði fjármagn til þess að klára þetta heldur var það bara: Nú kemur löggjöfin og nú ætlum við að keyra þetta í gegn og klára það. Svo erum við með önnur mál fyrir þinginu þar sem við spyrjum: Bíddu, af hverju ætlið þið að taka ykkur til 2022 eða 2023, eins og við höfum kynnst hjá öðrum stofnunum í velferðarnefnd? Þá er fjármagninu alltaf kennt um í staðinn fyrir að setja fókusinn bara á það að auka þjónustuna, auka gæðin með aukinni samræmingu og yfirsýn og auknu aðgengi. Það þarf að hætta að væla um peninga og bara fara í hlutina.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en mig langaði til að koma hér upp og fagna þessu frumvarpi. Þetta er hluti af löngu ferli. Eins og hv. framsögumaður nefndarálits velferðarnefndar kom inn á hefur þetta ferli verið í gangi meira og minna í tíu ár með einum eða öðrum hætti. Tekið var nokkuð ákveðið á faggildingaratriðinu, sem er eitt þriggja kjarnaatriða í frumvarpinu, inni í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við eigum báðir sæti, ég og framsögumaður nefndarálitsins, ásamt hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson. Hv. þm. Guðjón Brjánsson, sem situr hér í salnum, var ekki komin inn í umhverfis- og samgöngunefndina þá. Við erum því prýðilega kunnug þessu máli og hér er verið að bregðast við þeim sjónarmiðum sem komu fram þá. Það hefur væntanlega verið á 149. þingi, ef ég man rétt. Ég held að það verði til mikilla bóta að eftirlitskerfið verði miðað við flækjustig og umfang framkvæmda eins og segir hér, með leyfi forseta: „… að flokka mannvirki eftir umfangi og gerð þeirra í reglugerð. “ Þannig að Landspítali – háskólasjúkrahús og Harpa séu ekki hanteruð með sambærilegum hætti og einbýlishús þar sem byggingaraðstæður eru einfaldar. Annað af meginefnum frumvarpsins er, með leyfi forseta: „…að rafræn skil á hönnunargögnum og rafrænar undirskriftir og samþykki vegna umsóknarferlis og skila á gögnum vegna mannvirkjagerðar verði að meginreglu …“ Þetta er bara mjög jákvætt og hluti af því rafræna Íslandi sem er jafnt og þétt verið að byggja upp. Ég fullyrði, eftir að hafa starfað í þessu mannvirkjaumhverfi um nokkra hríð, að þetta verður til mikils hagræðis fyrir alla málsaðila; hönnuði, verkkaupa og verktaka. Þetta mun einfalda utanumhald. Þetta mun minnka líkur á mistökum fyrir utan hluti sem eru tafsamir og safnast upp eins og bara fjölföldun gagna og það að þurfa stöðugt að senda starfsmenn, ég tala nú ekki um í núverandi ástandi sóttvarnaaðgerða, bæjarenda á milli með teikningar til uppfærslu, stimplaðar eftir gamla laginu. Ég er mjög ánægður með að sjá að þetta sé loksins að klárast. Þriðja meginatriðið í frumvarpinu, eins og fram hefur komið hérna, er að krafa um faggildingu fyrir byggingarfulltrúaembætti sveitarfélaga og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði felld brott. Hvað þessa faggildingarkröfu varðar voru þær línur lagðar mjög skýrt í umhverfis- og samgöngunefnd á 149. þingi að horfið yrði frá þessum kröfum, enda eru þær úr í takti við það sem gerist í nágrannalöndunum og þessum samanburðarlöndum okkar eins og segir í frumvarpinu sjálfu, með leyfi forseta: „… hefur ítrekað verið vakin athygli á því að krafa um faggildingu allra eftirlitsaðila þekkist ekki annars staðar á Norðurlöndum eða í öðrum löndum sem Ísland miðar sig við og að of mikill kostnaður lendi á húsbyggjendum verði allir eftirlitsaðilar faggiltir. Þá hefur verið bent á að svo víðtæk krafa um faggildingu sé ekki til þess fallin að einfalda stjórnsýslu og regluverk í byggingariðnaði.“ Það er mjög gott að mark hafi verið tekið á þessum sjónarmiðum til samræmis við það sem hefur verið gegnumgangandi í nefndastarfi þingsins í tengdum málum, bæði í fyrri nefnd mannvirkjamálaflokksins, sem sagt umhverfis- og samgöngunefnd, og síðan núna í velferðarnefnd, að það sé leitað leiða til að tryggja að hægt sé að bjóða fram hagkvæmara húsnæði heldur en tyrfið regluverk ýtir undir og að það verði, ég vil ekki nota orðið nútímavætt, en að það verði alltaf að hugað að því að flæðið verði sem allra best. Átakshópurinn skilaði af sér tillögum í janúar 2019, 40 tillögum um umbætur á húsnæðismarkaði sem m.a. höfðu það að markmiði að lækka byggingarkostnað. Með þessa vinnu og aðra viðlíka, til að mynda sjónarmið Samtaka iðnaðarins, þurfum við að vinna áfram til þess að við séum að framleiða íbúðir og húsnæði af góðum gæðum með sem hagkvæmustum hætti þar sem sem minnstur hluti kostnaður fer í súginn. Það bætir ekkert húsnæðið, það bætir ekkert fasteignina sem kúnninn er að festa sér að gríðarmikill kostnaður hafi farið í að ljósrita gögn og endasendast kontóranna á milli með stimplaðar teikningar. Við þurfum að setja orkuna í það að fókusinn verði þar sem við getum náð fram hagræði, betra flæði, minna flækjustigi en reyna á sama tíma að viðhalda gæðum bygginga og setja þá orku í að halda vel utan um mál eins og rannsóknir á þeim mygluvandamálum sem hafa verið alltumlykjandi í þessum geira undanfarin ár og sér ekki fyrir endann á. Við þurfum að setja áherslurnar þar sem mestur árangur næst um leið og við reynum að halda áfram með það markmið að geta boðið upp á hagkvæmar byggingar af góðum gæðum án þess að við séum að eyða tíma, orku og peningum í óþarfa og vitleysu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta mál mikið en ég er á nefndarálitinu og styð það heils hugar. Ég ætla bara að koma aðeins inn á algilda hönnun. Hugmyndin er sú að opinberar byggingar séu ekki teknar í notkun og lokafrágangur síðan kannski kláraður nokkrum árum seinna, heldur sé séð til þess að hönnun sé algild svo að þeir sem þurfa á því að halda geti komist að opinberum byggingum og öðrum byggingum á sama tíma. Það eigi að sjá til þess að allir, hvort sem þeir eru í hjólastólum eða ekki, geti nýtt sér að koma í þessar byggingar. Því miður hefur orðið misbrestur á því. Opinberar byggingar hafa verið opnaðar þar sem ekki hefur verið búið að ganga frá lyftu með aðgengi og það hefur dregist í mörg ár. Síðan er þetta auðvitað spurning um að fylgjast vel með. Það er jafn sorglegt þegar búið er að ganga mjög fallega frá á allan hátt fyrir þá sem eiga að nota rampa og annað fyrir hjólastóla en síðan er ekki hægt að nota þetta vegna þess að það er rangt gert. Við eigum bara að sjá til þess að hlutirnir séu í lagi. Ég held og vona að með því að setja þetta inn í nefndarálitið verði séð til þess í eitt skipti fyrir öll að slíkt húsnæði sé ekki tekið í notkun fyrr en það er á hreinu að allir geti nýtt sér það.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um virðisaukaskatt og lögum um fjársýsluskatt. Frumvarpið er á þskj. 464 og er 372. mál þingsins. Markmið frumvarpsins eru fjölbreytileg en greint er frá meginefni þeirra í III. kafla frumvarpsins. Ég ætla að gera grein fyrir þeim helstu efnisatriðum sem frumvarpið hefur að geyma. Lagt er til að í lögum um virðisaukaskatt verði kveðið skýrar á um gildandi undanþágu virðisaukaskatts vegna sölu fjármálaþjónustu og milligöngu um hana. Í því sambandi er lagt til að „vátryggingastarfsemi“, sem er einnig undanþegin virðisaukaskatti, verði felld undir hugtakið ,,fjármálaþjónusta“. Samhliða eru lagðar til afleiddar breytingar á lögum um fjársýsluskatt. Ákvæði laganna sem kveður á um undanþegna starfsemi fjármála- og verðbréfafyrirtækja hefur staðið óbreytt frá setningu laganna. Á síðustu árum hafa miklar tæknibreytingar átt sér stað á sviði fjármálaþjónustu og tengdrar starfsemi, svo sem fjártækni. Í þessu ljósi er talið rétt að laga orðalag undanþáguákvæðisins að þeim breytingum sem átt hafa sér stað í alþjóðlegu umhverfi fjármálaþjónustu. Markmið breytingarinnar er þannig að draga úr óvissu og auka skýrleika í skattframkvæmd. Í frumvarpinu eru nú lagðar til breytingar á undanþáguákvæðinu og í því sambandi höfð hliðsjón af sambærilegu ákvæði í norsku virðisaukaskattslögunum, þar sem kveðið er á um að sala á og milliganga um fjármálaþjónustu sé undanþegin skattskyldusviði laganna. Talið er rétt að líta til Noregs í þessum efnum þar sem Norðmenn eru í sömu stöðu og Íslendingar gagnvart Evrópusambandinu, þ.e. standa utan sambandsins en eru innan Evrópska efnahagssvæðisins. Töluverð framkvæmd hefur jafnframt mótast í Noregi um túlkun ákvæðisins síðustu ár, bæði hjá skattyfirvöldum og dómstólum, sem hægt er að líta til og hefur verið horft til við gerð frumvarpsins. Þá er í frumvarpinu lögð til framlenging á bráðabirgðaákvæðum 33 og 34 í lögum um virðisaukaskatt, sem jafnan eru kennd við átakið Allir vinna, þar sem kveðið er á um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts til byggjenda og eigenda vegna vinnu við byggingu, endurbætur eða viðhald íbúðarhúsnæðis o.fl. Með lögum nr. 25/2020, um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, var samþykkt að hækka endurgreiðsluhlutfall virðisaukaskatts vegna vinnu manna á byggingarstað úr 60% í 100% á tímabilinu frá 1. mars til og með 31. desember 2020. Samhliða hækkun endurgreiðsluhlutfallsins var samþykkt að endurgreiðsluheimildin næði einnig til þess virðisaukaskatts sem greiddur hefur verið vegna vinnu manna á byggingarstað frístundahúsnæðis, auk hönnunar eða eftirlits vegna nýbygginga, endurbóta eða viðhalds íbúðar- og frístundahúsnæðis. Samhliða þessum breytingum var jafnframt samþykkt á sama tímabili að endurgreiða eigendum eða leigjendum íbúðarhúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem greiddur hefði verið af vinnu vegna heimilisaðstoðar eða reglulegrar umhirðu íbúðarhúsnæðis auk þess að heimila 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts til einstaklinga utan rekstrar sem greiddur hefði verið af vinnu manna sem unnin væri vegna bílaviðgerða, bílamálningar eða bílaréttingar fólksbifreiða. Með lögum nr. 37/2020, um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, var jafnframt ákveðið að heimild til 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu skyldi einnig ná yfir annað húsnæði sem alfarið væri í eigu sveitarfélaga eða stofnana og félaga sem alfarið væru í eigu þeirra. Þá var sú heimild einnig lögfest að tiltekin almannaheillafélög, til að mynda mannúðar- og líknarfélög, íþróttafélög, björgunarsveitir og fleiri félagasamtök, ættu rétt á 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu á tímabilinu 1. mars til og með 31. desember 2020 á byggingarstað við byggingu, viðhald eða endurbætur á mannvirkjum, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ákvæðið var útvíkkað til tiltekinna almannaheillafélaga með lögum nr. 73/2020, um breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Fyrir liggur að heimildir tilvitnaðra ákvæða til bráðabirgða renna að öllu óbreyttu út í lok þessa mánaðar, og um leið í lok þessa árs. Talið er að á árinu 2021 muni þó áfram eiga við þau rök sem færð voru fyrir auknum endurgreiðsluheimildum bráðabirgðaákvæðanna. Í kjölfar hinna alvarlegu en þó tímabundnu áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru á samfélagið er lagt til að gildistími þeirra verði framlengdur í eitt ár, þ.e. til og með 31. desember 2021. Jafnframt er lögð til breyting á lögum um virðisaukaskatt, þar sem lögð er til lækkun á heimilaðri skráðri hámarkslosun tengiltvinnbifreiða sem falla nú undir bráðabirgðaákvæði 24 í lögunum, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Með slíkri lækkun skapast hvati hjá innflutnings- og söluaðilum tengiltvinnbifreiða til innflutnings og sölu á umhverfisvænni tengiltvinnbifreiðum sem styður við aðgerðaráætlun stjórnvalda í loftlagsmálum sem miðar að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda til ársins 2030. Breytingin hefur þannig jákvæð áhrif á þær aðgerðir sem finna má í aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftlagsmálum sem miða að samdrætti í losun. Fyrir liggur að mikil þróun hefur átt sér stað síðustu ár í tækni tengiltvinnbifreiða. Í því sambandi má nefna að drægni tengiltvinnbifreiða á hreinu rafmagni hefur aukist til muna síðustu misseri sem leitt hefur til minni losunar á koltvísýringi. Í ljósi þessa er nú talið rétt að gerðar verði breytingar á heimilaðri hámarkslosun. Ekki er gert ráð fyrir því að breytingin leiði til teljandi fækkunar tengiltvinnbifreiða sem falla undir ívilnun samkvæmt ákvæðinu, en þó munu einhverjar tengiltvinnbifreiðar sem losa umfram ný mörk falla utan ívilnunar vegna breytingarinnar. Þá er talin nauðsyn á að lögfesta á ný ákvæði til bráðabirgða 29 í lögum um virðisaukaskatt þess efnis að heimilt verði að fella niður virðisaukaskatt við innflutning á lyfjum sem gefin eru ríkinu eða stofnunum þess til nota við meðferð sjúklinga á heilbrigðisstofnunum. Með lögfestingu ákvæðisins nú mun verða heimilt að fella niður virðisaukaskatt við innflutning til nota við klínískar rannsóknir hér á landi frá og með 1. janúar 2021 til og með 31. desember 2023 en nú liggja fyrir áform um að Landspítalinn taki þátt í klínískri meðferðarrannsókn á bráðaeitilfrumuhvítblæði í börnum sem mun falla undir ákvæðið. Þá liggur fyrir að með breytingunni verður jafnframt heimilt að fella niður virðisaukaskatt með sama hætti vegna innflutnings á öðrum lyfjum, til að mynda vegna Covid-19 faraldursins sem gefin eru ríkinu eða stofnunum þess til nota við meðferð sjúklinga á heilbrigðisstofnunum. Í frumvarpinu er enn fremur lagt til að hafi virðisaukaskattsskýrslu verið skilað á tilskildum tíma verði heimilt að endurgreiða skattaðila inneign virðisaukaskatts þó að innsend skýrsla vegna fyrra uppgjörstímabils sé óafgreidd. Slík endurgreiðsla verði þó áfram óheimil ef álagning á fyrri uppgjörstímabilum byggist á áætlun ríkisskattstjóra. Það er sem sagt heimilt, samkvæmt ákvæðinu, að endurgreiða inneign virðisaukaskatts þó að innsend skýrsla vegna fyrra uppgjörstímabils sé óafgreidd, nema álagning á fyrri uppgjörstímabilum byggist á áætlun ríkisskattstjóra. Að lokum er lögð til lögfesting á nýju ákvæði til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt þar sem heimilað verður að víkja frá almennum uppgjörsreglum laganna á tímabilinu 1. mars. 2020 til og með 31. desember 2021, þ.e. falla frá eða fresta innheimtu og skilum á virðisaukaskatti, vegna sölu skattskyldrar þjónustu sem innt er af hendi á grundvelli skriflegra samninga til a.m.k. tveggja ára um fasteignaleigu og a.m.k. sex mánaða um aðstöðuleigu og leigu lausafjármuna, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ábendingar eru um að margir leigutakar, til að mynda aðilar í ferðaþjónustu, sem gert hafa leigusamninga til lengri tíma, hafi ekki getað greitt umsamið leigugjald sökum tekjufalls af völdum efnahagsástands sem skapast hefur af völdum heimsfaraldurs kórónuveiru. Á þetta einkum við um leigu atvinnuhúsnæðis, þar sem virðisaukaskattur er lagður á leigugjald. Þrátt fyrir að leigugjald fáist ekki greitt eða greiðslu þess sé frestað ber leigusölum engu að síður að standa skil á virðisaukaskatti af umsömdu leigugjaldi á gjalddaga hvers tímabils þar sem þeir teljast afhenda þjónustu í formi útleigu frá mánuði til mánaðar samkvæmt svokallaðri afhendingarreglu virðisaukaskattslaga. Í kjölfar þess mikla samdráttar sem hefur orðið í hinum ýmsu atvinnugreinum hafa stjórnvöld brugðist við með ýmsum aðgerðum. Tillagan er af sambærilegu tilefni og er ætlað að bregðast sérstaklega við tekjufalli leigutaka, eins og hér hefur komið fram, sem eru bundnir af samningum til lengri tíma. Virðulegur forseti. Tillögur frumvarpsins eru taldar hafa neikvæð áhrif á skatttekjur ríkissjóðs sem nemur alls 9 milljörðum kr. Þar af er ráð fyrir því að áformaðar breytingar er varða undanþágu fjármálaþjónustu hafi nær engin áhrif á ríkissjóð í fjárhagslegu tilliti en leiði fyrst og fremst til aukins skýrleika. Tillaga um framlengingu á Allir vinna út næsta ár er talin hafa neikvæð fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð sem gætu numið 9 milljörðum kr. Nánast öll fjárhagsleg áhrif frumvarpsins liggja í þessu ákvæði. Hér ber að athuga að jafnvel þó að framkvæmdirnar sem falla undir ákvæðið þurfi að hafa átt sér stað á árinu 2021 er hægt að sækja um sjálfa endurgreiðsluna í heil sex ár og þess vegna verður að gera ráð fyrir að tekjutap ríkisins á grundvelli þessa ákvæðis dreifist yfir lengri tíma Tillaga um að lækka heimilað hámark skráðrar losunar tengiltvinnbifreiða er aðallega til þess fallin að stuðla að framgangi markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum, eins og ég hef hér rakið, og varðandi innflutning á lyfjum er ekki talið að það ákvæði hafi mikil áhrif á tekjur ríkissjóðs. Varðandi endurgreiðslu skattaðila af inneign á grundvelli virðisaukaskattsskýrslu er aðallega gert ráð fyrir að það geti haft jákvæð fjárhagsleg áhrif fyrir ríkissjóð. Það dragi verulega úr líkum á að greiða þurfi dráttarvexti úr ríkissjóði, dragist endurgreiðsla á grundvelli slíkrar skýrslu fram yfir lögbundinn afgreiðslufrest. Þetta er ívilnandi fyrir skattaðila og hefur þannig góð áhrif í öllu tilliti. Ekki er gert ráð fyrir því að tillaga frumvarpsins er varðar tímabundna niðurfellingu eða frestun á innheimtu og skilum á virðisaukaskatti vegna sölu skattskyldrar þjónustu í formi fasteignaleigu, aðstöðuleigu og leigu lausafjármuna hafi teljandi fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð í ljósi þess að í flestum tilvikum er um að ræða aðila sem hafa heimild til að færa virðisaukaskattinn af leigugjaldinu til innskatts. Ég tel að ég hafi farið ágætlega yfir öll helstu efnisatriði þessa máls og rökin fyrir þeim. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í 4. gr. frumvarpsins sem snýst um að breyta viðmiðunarmörkum losunar tengiltvinnbíla sem falla undir XXIV. ákvæði til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt. Þetta ákvæði gekk gegn frumvarpi sem ráðherra lagði fram hér fyrir ári. Þá lagði hæstv. ráðherra til að ívilnanir vegna tengiltvinnbíla féllu niður frá og með áramótunum sem nú eru að ganga í garð með eftirfarandi orðum: „Af þessu öllu leiðir að ekki er talin þörf á slíkum ívilnunum fyrir tengiltvinnbifreiðar lengur en til loka árs 2020.“ Þessu bráðabirgðaákvæði var komið inn á harðahlaupum á síðasta þingdegi fyrir jól fyrir ári, úr hv. efnahags- og viðskiptanefnd en formaður hennar lagði fram breytingartillögu 16. desember sem gekk þvert á það sem ráðherra hafði sagt um að ívilnanir í þágu tengiltvinnbíla hefðu einfaldlega skilað þeim árangri sem þyrfti. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort ráðuneytið hafi, þegar það vann þessa tillögu sem er í 4. gr., lagt mat á áhrif þessa bráðabirgðaákvæðis og hvort hæstv. ráðherra geti, frá því að hann lagði fram frumvarp um stuðning til vistvænna ökutækja fyrir ári, staðið við þau rök áfram eða hvort eitthvað hafi breyst til að réttlæta það að þetta bráðabirgðaákvæði hangi í lögum um virðisaukaskatt.
Virðulegi forseti. Þau atriði sem koma til mats við breytingar á lögunum eru upp að talsverðu marki huglæg og ekki beinlínis hægt að leggja reglustiku á hvort sá tími sé nákvæmlega runninn upp núna, eða hvort það verði síðar, til þess að fella niður þessar tilteknu ívilnanir. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við höfum á talsverðum hraða - og þegar ég segi á miklum hraða þá er ég að vísa til hraða breytinganna sem eru að verða í framleiðslu þessarar tegundar bifreiða, þeirra miklu breytinga sem eru að verða á neyslumynstri innan lands, á samsetningu flotans o.s.frv. Það er ekki alveg öruggt að við hittum nákvæmlega alltaf í miðju í hverju skoti hjá okkur. Hér hafa þó verið færð rök fyrir því að við eigum aðeins að þrengja skilyrðin fyrir ívilnunum í þágu innflutnings tengiltvinnbifreiða og meðal þeirra raka sem hafa komið fram í aðdraganda þessa máls eru þau að innflytjendur segja það reynslu sína að viðskiptamenn þeirra til margra ára hafi margir hverjir fært sig úr hefðbundnum bensín- eða dísilbílum yfir í tengiltvinnbifreiðar áður en þeir taka síðan skrefið að fullu yfir í rafbíla. Á meðan rafbílarnir eru ekki komnir lengra í þeirri þróun sem við sjáum þar þá hafa þau sterku rök komið fram frá innflytjendum að þennan valkost ættum við að hafa áfram til staðar [[Forseti hringir.]]til að flýta aðlögun.
Herra forseti. Málið með hraðabreytingar er að þær ná náttúrlega til rafmagnsbíla líka. Staðan er orðin sú að tengiltvinnbíla þarf miklu síður núna en þá þurfti í fyrra, hvað þá hittiðfyrra, til að brúa bilið á milli bíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti og hreinorkubíla. Ég er algjörlega sammála því að þrengja skilyrðin fyrir því að tengiltvinnbílar geti fengið ívilnun, eins og ráðherrann leggur til hér. En ég myndi vilja sjá það skoðað ofan í kjölinn í umfjöllun nefndarinnar vegna þess að jú, þetta eru huglægir mælikvarðar upp að einhverju marki en það er hægt að meta loftslags- og umhverfisáhrif af svona ákvörðunum. Það er náttúrlega eitthvað sem ætti að gera þegar kemur að ívilnunum í þágu ökutækja. En fyrst við erum að tala um þetta tiltekna bráðabirgðaákvæði í lögum um virðisaukaskatt langar mig að spyrja ráðherrann um breytingartillögu sem kemur frá efnahags- og viðskiptanefnd við bandorminn sem við ræddum hér fyrr í dag þar sem nefndin leggur til að fresta því að ívilnun fyrir tengiltvinnbíla lækki á næsta ári. Það hefur í för með sér 360.000 kr. búbót fyrir hvern kaupanda slíks bíls ef allir fullnýta sér það. Og ef salan á þessum bílum verður eitthvað svipuð og á þessu ári þá erum við að tala um hundruð milljóna. Fluttir hafa verið inn 2.000 tengiltvinnbílar það sem af er þessu ári. 2.000 sinnum 360.000 á hvern einasta bíl væru 720 milljónir. Þykir hæstv. ráðherra þetta vera besta ráðstöfun á fé í þágu orkuskipta?
Virðulegi forseti. Ég held að þær tvær breytingartillögur sem þingið er með hér fyrir framan sig til að taka afstöðu til séu dálítið af sama meiði, sú sem hv. þingmaður vísar til í andsvari og sú sem ég er að mæla fyrir. Spurningin er hvernig við náum langtímamarkmiðum okkar og hvernig við hröðum ferlinu sem mest. Hv. þingmaður hefur til rökstuðnings sínum málflutningi notað tvo mælikvarða, annars vegar mælikvarða á árangur í loftslagsmálum og hins vegar notar hann í síðara andsvari sínu peningalega mælikvarða fyrir ríkissjóð. Það getur vel verið að það sé mjög vel þess virði að sjá af mögulegum tekjum vegna breytinga sem hefðu ella orðið á aðflutningsgjöldum, einmitt til þess að sjá meiri þróun í samsetningu bílaflotans. Varðandi það atriði sérstaklega ætla ég bara að segja að uppsafnað höfum við náð mun meiri árangri en maður gat leyft sér að vona á undanförnum árum, frá því að við fórum að beita þessum sterku ívilnunum. Við erum meira að segja komin á þann tímapunkt núna að við erum farin að draga aðeins úr þeim. Í því frumvarpi sem við erum með á dagskrá er byrjað að draga aftur úr ívilnunum í þágu tengiltvinnbifreiða, annars vegar vegna þeirrar jákvæðu þróunar sem er að verða í rafbílavæðingu og hins vegar vegna þess hversu miklum árangri við höfum náð. Ef við fellum alla þessa bíla, tengiltvinnbifreiðar og aðrar sem ganga fyrir umhverfisvænum orkugjöfum, undir græna bíla flytjum við inn [[Forseti hringir.]]hlutfallslega hvað mest allra þjóða af slíkum ökutækjum á móti hinum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er að finna ákvæði sem kveður á um hækkun fjármagnstekjuskatts í 22%. Snemma á þessu kjörtímabili var með lögum gerð breyting í samræmi við þá stefnumörkun en í sáttmála ríkisstjórnarinnar segir að samhliða verði skattstofninn tekinn til endurskoðunar. Í upphafi þessa árs skipaði ég starfshóp sem falið var það verkefni að móta tillögur um endurskoðun skattstofns fjármagnstekjuskatts í samræmi við þessi markmið og er í frumvarpi þessu m.a. litið til tillagna starfshópsins. Starfshópurinn hefur sem sagt skilað af sér ítarlegri skýrslu sem fjallar um efnið og setur það í sögulegt og að nokkru í alþjóðlegt samhengi, afar vel unnin skýrsla sem unnin var undir forystu dr. Axels Hall hagfræðings með sérfræðingum á skattasviði í fjármálaráðuneytinu og hjá Skattinum auk endurskoðenda. Frumvarpið er byggt á þessari skýrslu, þessari úttekt, sem ég hvet menn til að kynna sér en hana er hægt að nálgast á heimasíðu fjármálaráðuneytisins. Þetta frumvarp byggir á þessari vinnu. Í frumvarpi þessu eru lagðar til ferns konar breytingar sem snúa allar að skattlagningu fjármagnstekna. Í fyrsta lagi er lagt til að 150.000 kr. frítekjumark, sem í dag gildir um hvers konar vaxtatekjur, verði hækkað í 300.000 kr. Í öðru lagi er lagt til að frítekjumarkið taki einnig til tekna í formi arðs og söluhagnaðar hlutabréfa í skráðum félögum. Í þriðja lagi er lagt til að söluhagnaður frístundahúsnæðis verði undanþeginn skattskyldu með sambærilegum hætti og gildir um íbúðarhúsnæði sem er innan rúmmetrareglu laganna. Í fjórða lagi er í frumvarpinu mælt fyrir skattleysi gengishagnaðar af sérgreindum sparnaðarreikningum í þeim tilfellum þegar einstaklingar sjá fram á tiltekin útgjöld í erlendum gjaldmiðli, svo sem skólagjalda erlendis, leigugreiðslna eða annars þess háttar, en í greinargerð með þeirri grein frumvarpsins sem um þetta fjallar eru rakin nánari dæmi um það hvernig þetta gæti gagnast og skilyrði nánar útskýrð. Fyrst um frítekjumark vaxtatekna: Hér er lagt til, eins og ég hef tekið fram, að frítekjumarkið hjá einstaklingum, hvort sem þeir bera ótakmarkaða eða takmarkaða skattskyldu hér á landi, hækki úr 150.000 kr. í 300.000 kr. á ári. Áætlað er að tekjur ríkissjóðs muni lækka um 770 millj. kr. verði tillagan samþykkt. Í frumvarpinu er einnig að finna nýja tillögu um að breikka stofn þeirra fjármagnstekna sem falla undir frítekjumark vaxtatekna. Verði breytingin að lögum mun frítekjumarkið ekki aðeins ná til vaxtatekna heldur einnig arðs og söluhagnaðar hlutabréfa í félögum sem skráð eru á skipulegum verðbréfamarkaði eða markaðstorgi fjármálagerninga. Í umsögnum um þetta atriði laganna hefur m.a. komið fram frá Kauphöll að æskilegt væri að útvíkka þetta ákvæði nokkuð með því t.d. að það gæti tekið til First North viðskipta. Ég tel að það hafi svo sem verið færð fram ágætisrök fyrir því, ég tel hins vegar að það liggi nokkuð skörp lína milli þess að eiga viðskipti með verðbréf á skipulegum verðbréfamarkaði í þessu samhengi og þess að opna fyrir að óskráð bréf myndu falla undir regluna. Með þessu myndi 300.000 kr. frítekjumarkið ná jafnt til vaxtatekna, arðs og söluhagnaðar hlutabréfa skráðra félaga. Ef sameiginlegar tekjur eru hins vegar umfram 300.000 kr. þá yrði það sem umfram er skattskylt samkvæmt almennum reglum. Með þessari breytingu eru skattalegir hvatar milli fjárfestingarkosta sem leiða af sér vaxtatekjur annars vegar og arðstekjur og söluhagnað hins vegar jafnaðir. Vonast er til þess að breytingin muni gera hlutabréfamarkaðinn að álitlegri fjárfestingarkosti frá því sem verið hefur og þannig hvetja til aukinnar þátttöku almennings á hlutabréfamarkaði. Áformað er að breytingartillagan taki gildi við álagningu árið 2021 og munu tekjur ríkissjóðs lækka um 150 millj. kr. árlega verði tillagan samþykkt. Hagnaður fólks af sölu íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis telst almennt að fullu til skattskyldra tekna á söluári. Hagnaður af sölu íbúðarhúsnæðis telst þó ekki til skattskyldra tekna hafi seljandi átt húsnæðið í a.m.k. tvö ár og að heildarrúmmál íbúðarhúsnæðis í eigu seljanda á söludegi sé ekki umfram 600 rúmmetra, þ.e. 1.200 rúmmetra ef um hjón er að ræða. Ef íbúðarhúsnæðið er til eigin nota þá gildir stærðartakmörkunin þó ekki. Hagnaður fólks af sölu frístundahúsnæðis telst til skattskyldra fjármagnstekna á söluári og sætir hagnaðurinn alla jafna 22% fjármagnstekjuskatti en því til viðbótar hefur slíkur hagnaður áhrif til skerðingar fyrir þá einstaklinga sem fá greiddar tekjutengdar bætur úr almannatryggingum. Á hinn bóginn greiðir bótaþegi sem selur annað íbúðarhúsnæði, sem ekki hefur verið til eigin nota, ekki skatt af söluhagnaðinum og bætur hans skerðast ekki, að því gefnu að heildarrúmmál sé undir stærðarmörkunum. Það er dálítið erfitt að vera að ræða um þessar heildarrúmmálstölur. Fólk hefur almennt ekki vanist því að nota rúmmálstölur þegar rætt er um fasteignir en við skulum bara segja að 1.200 rúmmetrar séu þó nokkuð rúm regla og sjaldgæft að á hana reyni, afar sjaldgæft. Þessi ólíka meðferð söluhagnaðar af sölu frístundahúsnæðis annars vegar og sölu annars íbúðarhúsnæðis, sem ekki hefur verið til eigin nota, hins vegar þykir vera ósanngjörn, að ekki sé talað um þau ótrúlega miklu áhrif sem sala frístundahúsnæðis getur haft á réttindi í almannatryggingakerfinu. Ef við tökum bara dæmigert mál sem gæti tengst einstaklingi sem selur frístundahúsnæði sitt í Grímsnesinu, sem dæmi, þá getur söluhagnaður vegna slíkrar eignar, hann myndast oft t.d. þegar einstaklingur hefur nýlega misst maka og ákveður í framhaldinu að selja frístundahúsnæðið, myndað skattskyldan stofn og leiðir líka til skerðingar á greiðslum almannatrygginga. Ef þessi sömu hjón, þar sem annað síðan fellur frá, hefðu átt húsnæði á Selfossi og ákveðið að losa sig við eignina þar þá hefði að öðrum skilyrðum uppfylltum, um rúmmetrafjöldann, ekki komið til skattlagningar á söluhagnaðinum og þar sem hann var ekki skattskyldur hefði ekki heldur komið til neinna skerðinga á bótum almannatrygginga. Nú skulum við gefa okkur að þetta séu einstaklingar á sama ári, nánast nágrannar, annars vegar sá sem á aðra eign í sveitarfélaginu Árborg og hinn með sumarhús í Grímsnesinu. Ef aðstæður þeirra eru að öðru leyti hinar sömu þá eru skattkerfið og tryggingakerfin okkar að meðhöndla þessi tvö mál með mjög ólíkum hætti, eingöngu vegna þess að annar var að selja sína aðra eign, jafnvel þó að hann byggi ekki í henni, á meðan hinn var að selja sumarhúsið sitt eða frístundahúsnæðið sitt. Þetta viljum við laga með þessu frumvarpi. Við viljum laga hvort tveggja, bæði hina ólíku skattalegu meðhöndlun og það sem snýr að skerðingum almannatrygginga. Það gerum við með því að leggja til að hagnaður af sölu frístundahúsnæðis til eigin nota verði skattlagður með sambærilegum hætti og gildir um íbúðarhúsnæði, enda séu uppfyllt skilyrði ákvæðisins um eignarhaldstíma og stærðarmörk. Þó er lagt til það viðbótarskilyrði að eignarhald frístundahúsnæðis hafi varað að lágmarki í fimm ár á söludegi í stað tveggja ára eins og á við í tilviki íbúðarhúsnæðis. Gert er ráð fyrir því að lækkun tekna ríkissjóðs verði á bilinu 600–700 millj. kr. árlega verði tillagan samþykkt. Síðasta atriðið sem er að finna í þessu frumvarpi snýr að gengishagnaði af sérgreindum sparnaðarreikningum. Mælt er fyrir um frádráttarheimild á móti innleystum gengishagnaði með ákveðnum takmörkunum. Samkvæmt gildandi reglum er gengishagnaður skatt- og staðgreiðsluskyldur við innlausn. Einstaklingur sem leggur inn 1.000 evrur á gjaldeyrisreikning gæti því þurft að greiða skatt af gengishagnaði, jafnvel þótt hann taki út sömu 1.000 evrur stuttu síðar, ef gengi íslensku krónunnar hefur lækkað í virði. Með breytingartillögunni er ekki hróflað við almennri skattskyldu í þeim aðstæðum þegar einstaklingur innleysir gengishagnað af sparnaði í erlendum gjaldeyri. Breytingunni er ætlað að koma til móts við þá einstaklinga sem sjá fram á tiltekin útgjöld í erlendum gjaldeyri í náinni framtíð og fjárfesta í erlendum gjaldeyri í þeim tilgangi að verja sig gengisbreytingum íslensku krónunnar. Þetta gerist þá þannig að menn geta stofnað sérstakan reikning í þessum tilgangi fyrir allt að 15.000 SDR, sem er hægt að fletta upp genginu á, og það er þá gert í ákveðnum yfirlýstum tilgangi. Eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu byggir þetta þá á því að menn hafi stofnað slíkan reikning í samráði við fjármálastofnanir sem að öðru leyti gæta þess að skilyrðum laganna sé fullnægt. Þetta er hægt að gera til þriggja ára og þetta er þá viðleitni til þess að styðja fólk í því sem vill draga úr áhættu sinni vegna gengisbreytinga fyrir þessari lágmarksfjárhæð og kemur á vissan hátt til viðbótar við hækkun frítekjumarksins, en gengisbreytingar íslensku krónunnar og afleiðingar gengisbreytinga á skattskyldu hafa verið gagnrýndar lengi vegna þess að fólk er ekki að upplifa að það hafi notið mikils hagnaðar við það að gengisbreyting hafi orðið á krónunni. En þá ber á það að líta að við snúum öllu yfir í krónur þegar við leggjum mat á skattaleg áhrif. Hækkun frítekjumarksins kemur þá hér að notum og dregur úr skattalegum áhrifum af gengisbreytingum íslensku krónunnar fyrir allar venjulegar fjárhæðir sem meginþorri íslenskra heimila kann að hafa á gjaldeyrisreikningum þó að það sé nú kannski ekki almenna reglan. Svo kemur þetta þá til viðbótar. Hér er komið til móts við einstaklinga sem sjá fram á tiltekin útgjöld í erlendum gjaldeyri á næstu árum, eins og ég hef hér rakið. Það geta verið skólagjöld, leigugreiðslur eða annað þess háttar. Ekki eignakaup þó. Ég tel að þetta ákvæði sé mjög til bóta. Þessi breytingartillaga snýr einnig að lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur þannig að innleystur gengishagnaður, sem myndast á þessum sérgreindu sparnaðarreikningum, sem verður að stofna í þessum tilgangi, myndi ekki sæta staðgreiðslu líkt og nú er verði frumvarpið að lögum. Búist er við að breytingin hafi í för með sér tekjutap innan við 200 millj. kr. árlega en áhrifin myndu fyrst og fremst koma fram ef sveiflur eru á gengi íslensku krónunnar og eingöngu ef íslenska krónan er að lækka í virði. Þetta er því dálítið erfitt að meta að meðaltali á ári inn í langa framtíð. Ég tel að þetta ákvæði sé mjög til bóta en eins og fram er komið þá er það frítekjumarkið sem hefur miklu víðtækari áhrif og teygir sig m.a. inn í áhrifin af gengisbreytingum eins og ég hef aðeins komið inn á. Virðulegi forseti. Ég hef rakið mat á áhrifum tillagna frumvarpsins í mínu máli samhliða efnislegri umfjöllun. Í heild erum við hér að ræða um lækkun tekna sem getur legið á bilinu 1,5 milljarðar til 1.800 milljónir. Það er upphæð sem er á svipuðum slóðum og áhrifin af hækkun virðisaukaskattsins í upphafi kjörtímabilsins, þó ívið lægri, eins og það mál var lagt fyrir þingið a.m.k. Ég tel mig hafa farið yfir öll helstu efnisatriði málsins. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og svo til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Mig langar að ræða meginþætti þessa frumvarps undir dálítið ólíkum formerkjum. Það er væntanlega ákveðið réttlætismál að ná utan um skerðingarnar eins og hjá þessum eldri hjónum sem hæstv. ráðherra nefndi sem lenda í því þegar annar makinn fellur frá að hitt þarf að selja sumarhúsið og missir þá m.a. almannatryggingar á móti þeim söluhagnaði sem verður af litla bústaðnum í Grímsnesinu. Það er gott að ná utan um þetta. Í greinargerðinni segir að með þessu verði í flestum tilvikum komið í veg fyrir skerðingu bóta úr almannatryggingum. Mig langar að spyrja ráðherrann: Í hvaða tilvikum er ekki náð utan um þetta? Væntanlega viljum við, þegar ráðist er til atlögu við skerðingar sem fólki þykja ósanngjarnar, ná utan um þær allar. Hins vegar varðandi annars vegar frítekjumark vaxtatekna og hins vegar að fella arð og söluhagnað undir frítekjumarkið þá staldra ég aðeins meira við og sérstaklega vegna þess, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, að þetta eru umtalsverðar fjárhæðir sem um ræðir. 1,5–1,8 milljarðar er ekkert klink og síst af öllu á þessum tímum þegar virðulegur hv. formaður fjárlaganefndar er að hamast við að halda sjó í rekstri ríkissjóðs. Þá virðist skjóta dálítið skökku við að opna fyrir á annan milljarð út úr ríkissjóði. Þess vegna staldra ég við mat á áhrifum. Hér er lagt mat á fjárhagsáhrif fyrir ríkið en hefði ekki farið vel á því að meta t.d. áhrif á jafnrétti kynjanna, af því að mig grunar að það geti verið kynjamunur á því hvaða fólk hefur miklar vaxtatekjur eða tekur arð og söluhagnað til sín, [[Forseti hringir.]]og eins bara áhrif á tiltekna þjóðfélagshópa. Mig grunar að [[Forseti hringir.]]þó að hér sé um almenn lög að ræða geti á sama tíma verið mjög sértækur, lítill hópur sem þetta nær til [[Forseti hringir.]]og það er eitthvað sem við þurfum að hafa fyrir augunum áður en við tökum ákvörðun í svona máli.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi þau tilvik þar sem við næðum ekki með frumvarpinu að hafa þessi jákvæðu áhrif á rétt til bóta úr almannatryggingum. Það væri þá þegar viðkomandi væri að selja frístundahúsnæði og heildarhúsnæði hans væri umfram 1200 m³ regluna. Þá kæmi til skattlagningar sem leiddi til þess að viðkomandi hefði skattskyldar tekjur sem leiddu til skerðinga. Ef eignarhaldið hefði ekki náð fimm ára viðmiðunartímabilinu gæti það haft sömu afleiðingar. Það er sjálfsagt að útvega nefndinni gögn um það hvernig fjármagnstekjuskattur er greiddur eftir kynjum, hvaða fjárhæðir eru þar undir og, eftir atvikum og eftir því sem hægt er að greina nánar, um þjóðfélagshópana. En ég tel alveg augljóst og hef séð tölur um það - ég er ekki með þær í kollinum - að karlar greiða fjármagnstekjuskattinn í meira mæli en konur. Þó eru konur einnig mjög stórir greiðendur fjármagnstekjuskatts. Skattskyldar tekjur eru einkennandi hærri í þessum skatti hjá eldri kynslóðum. Mér finnst það dálítið ráða úrslitum að gera ekki mun á skattandlaginu, eins og ég rakti í máli mínu, og mér finnst það líka mikilvægt, sjálfstætt markmið að fjölga valkostum fyrir sparnað á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Við segjum í heiti frumvarpsins að það fjalli um skattalega hvata fyrir lögaðila sem starfa til almannaheilla. Mig langar að byrja á því að segja að þetta er mál sem hefur verið til skoðunar í þó nokkuð langan tíma í stjórnkerfinu og eitt af því sem hefur komið í ljós, við úttekt á þessum málum, er að við skerum okkur töluvert úr í samanburði við margar aðrar þjóðir þegar kemur að því að smíða skattkerfi sem segir hreinlega við alla þá mikilvægu almannaheillastarfsemi sem á sér stað: Við kunnum að meta það sem þið eruð að gera. Víða er gengið alveg gríðarlega langt, meira að segja í löndum sem við köllum háskattalönd, eins og í Danmörku, í því að gera mönnum kleift að ráðstafa eignum inn í sjóði sem njóta mikillar skattalegrar ívilnunar og jafnvel verndar að lögum. Á móti koma reyndar ströng skilyrði, t.d. um varanlegt framsal eigna sem eru lagðar inn í slíka sjóði o.s.frv. En séu sjóðirnir stofnaðir í nánar tilgreindum tilgangi laganna þá er ekki hægt að segja neitt annað en að skattkerfið fagni slíku. Þróunin hefur verið á töluvert annan veg hér á Íslandi. Við höfum vissulega töluvert af sjálfseignarstofnunum og ýmiss konar góðgerðafélög og almannaheillastarfsemi af ýmsum toga. Ekki er hægt að neita því að við höfum ívilnandi reglur, t.d. fyrir fyrirbæri eins og Landsbjörgu og við teygjum okkur með ýmsum hætti til annarrar íþrótta- og tómstundastarfsemi, félagastarfsemi af ýmsum toga, með því að gera mönnum auðveldara að stofna til slíkrar starfsemi. Sveitarfélög styðja með margvíslegum hætti við slíka starfsemi með alls konar ívilnandi hætti en skattkerfið hefur svo sem ekki mikið verið notað sem tæki í þessum tilgangi. Og það sem meira er, það eru að sjálfsögðu undantekningar á þessu, við höfum stigið styttri skref, vil ég meina, en víða annars staðar sjást til að hvetja bæði einstaklinga og lögaðila til að standa með þessari starfsemi og þannig, án beinna ríkisafskipta, losa um fjármagn sem er til í samfélaginu í þágu slíkrar starfsemi. Og þetta er eitt af því sem þetta frumvarp fjallar um. Það fjallar reyndar um hvort tveggja, að við getum beitt skattkerfinu okkar beint í þágu slíkrar starfsemi en við getum líka notað það óbeint þannig að þriðji aðili, sem ekki sjálfur stundar slíka starfsemi, fái ívilnun eða hvata til þess að leggja þriðja geiranum, eins og við köllum hann oft, lið. Allt þetta erum við að hugsa og leggja til hér vegna þess að við kunnum að meta það sem þriðji geirinn er að gera. Það held ég að hafi oft og tíðum verið stórkostlega vanmetið hversu mikilvægt samfélagslegt starf er unnið á þessu sviði hjá þeim sem hér eru til umræðu. Að þessu sögðu ætla ég að fara aðeins nánar ofan í frumvarpið. Ég er ánægður með að það sé komið fram. Ég hefði viljað leggja það fram fyrir þó nokkru síðan. Ég vil þakka öllum sem hafa haft aðkomu að undirbúningi þess. Ég veit að við erum ekki í einu og öllu að mæta öllum væntingum þeirra sem hafa fylgst með vinnunni en mér finnst samt að við séum með hér í höndunum mjög mikilvægt mál sem er brýnt að verði afgreitt. Markmið frumvarpsins er, í samræmi við það sem ég hef hér verið að segja, að bæta og styrkja skattalegt umhverfi þeirra lögaðila sem starfa til almannaheilla og falla undir þriðja geirann. Þetta er starfsemi sem telst hvorki falla undir einkageirann né opinbera geirann. Alþjóðlegur samanburður hefur leitt í ljós að víðast hvar í nágrannaríkjum okkar eru skattalegir hvatar vegna starfsemi til almannaheilla víðtækari en hér á landi. Það er því nauðsynlegt að auka skattalega hvata fyrir þessa lögaðila og skjóta þannig styrkari stoðum undir þá starfsemi sem þar fer fram en lögaðilar sem starfa til almannaheilla og falla undir þriðja geirann gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki í samfélaginu. Ég held að við vitum þetta öll innst inni. Við sjáum að hjarta þjóðarinnar slær með þessum aðilum þegar þeir komast í kastljósið. Við sjáum það um áramót af viðskiptum við Landsbjörgu og hjálparsveitirnar í landinu. Við sjáum það þegar fólk kaupir neyðarkallinn. Við sjáum það líka þegar álfurinn er seldur til að styðja við starfsemi SÁÁ. Við sjáum það í svo mörgum tilvikum þegar átök eru í gangi en hér erum við ekki að boða neitt átak, við erum að tala um að skapa viðvarandi betri umgjörð fyrir alla þessa starfsemi. En við erum, eins og ég sagði áður, ekki einungis að auka skattalega hvata fyrir þessa lögaðila beint heldur erum við líka að auka hvata fyrir gefendur vegna gjafa og framlaga til þessarar starfsemi. Með auknum skattalegum hvötum, bæði fyrir þiggjendur og gefendur, mun starfsemi til almannaheilla, sem fellur undir þriðja geirann, eflast og styrkjast sem aftur auðgar það mikilvæga sjálfboðaliðastarf sem fram fer í hinum ýmsu félögum og félagasamtökum um land allt. Breytingarnar taka að miklu leyti mið af tillögum starfshóps sem ég skipaði í apríl 2019, um skattumhverfi þriðja geirans, og skilaði tillögum sínum í janúar sl. Þar áður höfum við verið að reyna að kortleggja þetta og við gátum lagt starfshópnum til talsvert efni. Ég vil sömuleiðis þakka starfshópnum fyrir þau góðu störf sem þar voru unnin. Hv. þm. Willum Þór Þórsson veitti honum forystu og var formaður í hópnum og við höfum áður birt niðurstöðurnar og fjallað um þær. Þetta frumvarp er byggt á þessari vinnu og hérna er þetta allt nánar útfært. Mun ég nú fara yfir helstu efnisatriði frumvarpsins og ég ætla að reyna að gera þetta skipulega þannig að þetta komist allt til skila: Lagt er til að hugtakið ,,almannaheill“ komi í stað hugtaksins ,,almenningsheill“ og verði skilgreint nánar í lögum um tekjuskatt. Hugtakið er í dag ekki skilgreint í tekjuskattslögum en í skattframkvæmd hefur verið horft til frádráttarbærni gjafa sem gefnar eru til starfsemi sem fellur undir tiltekna málaflokka við afmörkun á því hvort lögaðili starfi til almenningsheilla eða ekki. Undir hugtakið „almannaheill“ falli þannig málaflokkar eins og mannúðar- og líknarstarfsemi, æskulýðs- og menningarmálastarfsemi, starfsemi björgunarsveita, vísindaleg rannsóknastarfsemi, starfsemi sjálfstæðra háskólasjóða og annarra menntasjóða, neytenda- og forvarnastarfsemi og starfsemi þjóðkirkjunnar, þjóðkirkjusafnaða og annarra skráðra trú- og lífsskoðunarfélaga. Gert er ráð fyrir því að sett verði reglugerð þar sem kveðið verði nánar á um hvaða málaflokkar falla hér undir og um framkvæmdina að öðru leyti. Þá er lagt til að einstaklingum verði heimilt að draga einstaka fjárframlög til þeirra lögaðila sem starfa til almannaheilla frá skattskyldum tekjum, að hámarki 350.000 kr. á hverju almanaksári, að frekari skilyrðum uppfylltum. Um er að ræða nýtt frádráttarákvæði einstaklinga frá tekjum utan atvinnurekstrar sem telja verður afar mikilvægt til að afla tekna þar sem það hvetur til gjafa og framlaga til þeirra lögaðila sem starfa til almannaheilla. Samkvæmt þessu ákvæði geta menn lækkað skattstofn sinn, skattskyldu tekjurnar, um allt að 350.000 kr. Það er rakið hér í frumvarpinu, nánar í greinargerð, hvernig þetta gerist og ég verð að segja að mér þykir að vinnan við málið hafi skilað mjög góðri niðurstöðu um þetta. En eins og rakið er í greinargerðinni þá gerist þetta í reynd þannig að það byrjar á því að menn hafi skráð sig og hafi þeir fengið skráningu hjá Skattinum er það skilyrði uppfyllt að þeir geti verið viðtakendur að styrk sem fellur undir regluna. Þegar styrkurinn er veittur er gefin kvittun til gefandans. Móttakanda styrksins er síðan skylt að skila inn til Skattsins eins konar skilagrein fyrir öll móttekin framlög sem eru frádráttarbær og það leiðir á endanum til þess að skattframtölin verða fyrir fram með frádráttarbærni þess framlags sem við á, allt að 350.000 kr. á hverju skattári í þessu tilviki. Ég verð að hrósa embættismönnum fyrir að hafa unnið þetta alla leið á þennan stað. Þetta þýðir með öðrum orðum að það eina sem einstaklingur þarf að hafa áhyggjur af er að hann sé að styrkja starfsemi sem hefur fengið skráningu og fá fyrir því kvittun, og það næsta sem gerist er að framlagið er komið inn á skattframtalið og það verður tekið tillit til þess við álagningu á því skattári sem er undir. Jafnframt er lagt til að hlutfall frádráttarheimildar atvinnurekstraraðila vegna einstakra fjárframlaga til almannaheilla verði hækkað úr 0,75% í 1,5%. Við erum að tvöfalda þessa frádráttarheimild. Hún hefur verið 0,75% hjá atvinnurekstraraðilum, hjá fyrirtækjum, en verður 1,5% eins og hér hefur komið fram. Samhliða er lögð til orðalagsbreyting með hliðsjón af þeim breytingum sem lögfestar voru í sumar með lögum nr. 86/2020, um frádrátt vegna aðgerða í rekstri til kolefnisjöfnunar, svo sem fjárframlög til skógræktar, uppgræðslustarfa og endurheimtar votlendis. Sá frádráttur telst sjálfstæð heimild til að veita framlög til þeirrar starfsemi sem þar fellur undir, þ.e. 1,5%, og þannig erum við í reynd, ef atvinnurekstraraðili nýtir báðar heimildirnar, að fara úr 0,75% og ekki upp í 1,5% heldur upp í 3% af tekjum. Þetta eru þá orðin 3% af tekjum sem hægt er að nota til að lækka skattstofn. Að lokum verð ég að geta þess að lögð er til sú breyting að frádráttarheimild þessi taki ekki til stjórnmálaflokka eins og er samkvæmt gildandi lögum. Ég held að það sé eðlileg breyting í ljósi þess hvernig við höfum verið að auka stuðning við stjórnmálastarfsemi í landinu með opinberum framlögum. Aðeins nánar um þetta atriði, vegna þess að hér hefur komið fram að við erum í dag með reglu um 0,75% af tekjum sem viðmið. Í greinargerð með frumvarpinu, á bls. 6 í sérprentun sem liggur hér fyrir þinginu, má sjá að þegar við gerðum þá breytingu að fara frá 0,5% upp í 0,75% þá jukust gjafir og framlög um heilan milljarð á ári. Ég verð að segja að það var veruleg breyting. Við sjáum þetta á því að á árinu 2015 tók gildi breyting, úr 0,5% upp í 0,75%, og gjafir og framlög höfðu áður verið 2,7 milljarðar en á því ári sem breytingin tók gildi þá hækkaði þessi tala, gjafir og framlög, úr 2,7 milljörðum í 3,7 milljarða, gríðarlega mikil breyting. Og nú erum við að fara úr 0,75%, sem hefur að jafnaði undanfarin ár skilað um 3,7 milljörðum á ári í gjafir og framlög, upp í 1,5%. Hvort við getum búist við jafn mikilli aukningu skal ósagt látið en ég tel fullvíst að við munum sjá verulega aukningu. Þá er ótalin sú viðbót sem sérstaklega varðar grænu málefnin sem ég var að rekja hér áðan. Við getum haft væntingar um að jafnvel þótt af þessu verði nokkurt tekjutap fyrir ríkið muni framlög beint inn í almannaheillageirann stóraukast. Líkt og ég hef komið hér inn á er að finna það nýmæli í frumvarpinu að skilyrði frádráttar, hvort heldur varðar lögaðila eða einstaklinga, er að lögaðili sem starfar að almannaheillum sé skráður í sérstaka almannaheillafélagaskrá hjá Skattinum og það þarf að hafa verið þegar gjöf er afhent eða framlagið er veitt. Þá er lagt til að þeir lögaðilar sem starfa til almannaheilla verði undanþegnir staðgreiðslu og tekjuskatti af fjármagnstekjum, en fyrir liggur að Ísland er eina Norðurlandaþjóðin í dag sem undanþiggur ekki fjármagnstekjur þeirra lögaðila sem starfa til almannaheilla tekjuskatti. Mér finnst þetta gríðarlega mikilvægt atriði. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að þeim lögaðilum sem starfa til almannaheilla verði gert kleift að óska eftir 60% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnulið vegna vinnu á byggingarstað, eða vegna endurbóta eða viðhalds, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Hér erum við að tala um varanlegt lagaákvæði. Hér fyrr í kvöld var ég að mæla fyrir framlengingu á 100% endurgreiðslu Allir vinna átaksins, en hérna erum við þá að tala um varanlega lagaákvæðið sem myndi standa í lögum til lengri tíma, ekki tímabundið heldur til lengri tíma. Ég geri mér grein fyrir því að sumir sem starfa í þriðja geiranum hafa verið að horfa til þess að það ætti ekki einungis að tryggja þeim endurgreiðslu vegna vinnu á byggingarstað eða vegna endurbóta eða viðhalds heldur einnig vegna efniskaupa. Við tókum það til skoðunar. Það er erfitt að leggja nákvæmlega mat á það en það er mjög mikið stílbrot að stíga það skref þegar við berum saman við hina almennu endurgreiðsluheimild sem við höfum haft í virðisaukaskattstillitinu um þetta. Einhver kynni að segja að það skipti ekki máli vegna þess að tilgangurinn, markmiðið, væri göfugur en á móti kemur að það má alveg sjá fyrir sér að ef menn vilja styðja enn frekar en gert er með þeim fjölbreyttu úrræðum sem er að finna í þessu frumvarpi við slíka starfsemi, vegna uppbyggingar á félagsheimilum eða annarri starfsstöð sem þarna getur verið undir - eins og ég hef hér rakið geta þetta verið íþrótta- og æskulýðsfélög, alls konar mannvirki sem geta átt hér við - þá erum við í sjálfu sér ekki bundin við það að beita virðisaukaskattskerfinu í þeim tilgangi. Við getum í slíkum tilvikum fundið aðrar leiðir. En hafandi sagt þetta þá er verkefnið í raun að svara spurningunni: Er nóg að gert? Það er í raun spurningin sem er undir. Þarf þá að gera meira vegna mannvirkjagerðar? Ég held að það sé kannski miklu frekar spurningin og ég held að við höfum bara ekki enn séð nægjanlega sannfærandi gögn í undirbúningi þessa máls um að almennt sé slíks stuðnings þörf, að það sem við erum að gera að öðru leyti í þessu frumvarpi komi ekki til með að leysa það að verulegu leyti. 60% endurgreiðsla er þess utan sem varanleg regla gríðarlega mikil ný ívilnun. Ég held að það megi alls ekki gera lítið úr því. En þetta ræðst dálítið af hinu. Hver er þörfin? Hversu langt eigum við að ganga? Eigum við að ganga lengra í því að beita virðisaukaskattskerfinu eða eigum við mögulega að ganga lengra, ef menn meta það svo að það þurfi að ganga lengra, í því að laða fram fjármagn frá atvinnurekstrarstarfsemi? Þetta eru þær tegundir spurninga sem við höfum þurft að fara í gegnum við samningu þessa frumvarps og hér er niðurstaða sem er mjög ívilnandi þó að mér sé kunnugt um að margir hefðu líka viljað sjá efnisliðinn undir. Í frumvarpinu er lagt til að hugtakið góðgerðastarfsemi verði skilgreint nánar í lögum um virðisaukaskatt. Samhliða er lagt til að þeim dögum sem miðað er við vegna undanþágu góðgerðastarfsemi frá virðisaukaskatti verði fjölgað og að ákvæðið verði útvíkkað. Talið er að tímamörkin séu of þröng og það geti jafnvel unnið gegn því að fyrirhuguð fjáröflun verði að veruleika. Eftir breytinguna má hver starfsemi í hverjum mánuði vara að hámarki í fimm daga í stað þriggja daga áður. Sami aðili getur þannig einungis fengið undanþágu vegna einnar sölustarfsemi í hverjum mánuði að hámarki fimm daga í senn. Einnig er lagt til að ef um árlega atburði er að ræða verði slík sala heimiluð samfellt í 25 daga í stað 15 daga áður. Lagt er til að þeir aðilar sem starfa til almannaheilla og eru undanþegnir tekjuskatti verði jafnframt undanþegnir gjaldskyldu stimpilgjalds samkvæmt lögum um stimpilgjald. Sem dæmi má nefna að lögaðilar sem eru undanþegnir tekjuskatti og verja hagnaði sínum einungis til almannaheilla og hafa það að einasta markmiði samkvæmt samþykktum sínum greiða í dag 1,6% stimpilgjald af fasteignamati við kaup á fasteignum. Þá er rétt að geta þess að stimpilgjald af skjölum sem varða eignayfirfærslu skipa yfir fimm brúttótonnum hefur verið afnumið. Breytingin hefur m.a. haft jákvæð áhrif á starfsemi björgunarsveita sem þurftu fyrir breytinguna að greiða 1,6% stimpilgjald af kaupverði skipanna. Þetta getur skipt miklu máli fyrir svona félagastarfsemi. Að lokum er lagt til að í lögum um erfðafjárskatt verði kveðið á um að ekki skuli greiða erfðafjárskatt af gjöfum og framlögum til aðila sem starfa til almannaheilla. Ákvæðið verður því ekki lengur takmarkað við gjafir til félagasamtaka og sjálfseignarstofnana eins og nú er, heldur nær til allra þeirra sem falla undir skilgreiningu laganna um almannaheillastarfsemi en hingað til hafa það eingöngu verið gjafir og framlög sem að öðrum kosti skal greiða erfðafjárskatt af sem ákvæðið hefur tekið til. Við erum að útvíkka regluna. Það verður ekki skylt að greiða erfðafjárskatt af gjöfum og framlögum til félaga sem starfa til almannaheilla, miklu víðtækari regla. Virðulegi forseti. Eins og ég hef hér rakið má ljóst vera að tillögur frumvarpsins munu hafa neikvæð áhrif á skatttekjur ríkissjóðs og nemur breytingin um 2 milljörðum kr. á ári. Mér finnst rétt að líta þannig á að það verði þá a.m.k. 2 milljarðar kr. sem fara til almannaheillastarfsemi á ári ótímabundið. Það verður vonandi til að stórefla þá starfsemi um allt land. Þetta flokkast þannig í matinu að heimild lögaðila til að draga frá tekjum af atvinnurekstri vegna einstakra gjafa eða framlaga er um 800 millj. kr. Það sem snýr að einstaklingum er um hálfur milljarður og tekjutap ríkissjóðs af undanþágu þeirra lögaðila sem verja hagnaði sínum einungis til almannaheilla og hafa það að einasta markmiði sínu samkvæmt samþykktum að undanþága frá tekjuskatti af fjármagnstekjum geti leitt til um 400 millj. kr. lægri tekna fyrir ríkissjóð. Það má nefna að af því eru styrktarsjóður háskólanna og aðrir menntasjóðir að njóta góðs upp á um 2,5–10 millj. kr. á ári. Útvíkkun endurgreiðsluheimildar virðisaukaskatts, vegna vinnu manna á byggingarstað, er metin í kringum 200 millj. kr. á ári. Stimpilgjaldsundanþágan um 100 millj. kr. og erfðafjárskattsreglan útvíkkuð getur leitt til um 100 millj. kr. taps á ári. Þetta eru auðvitað allt saman áætlaðar tölur og erfitt að meta nákvæmlega en þetta leggur sig svona. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þetta frumvarp muni hafa mjög jákvæð áhrif á starfsemi þeirra lögaðila sem starfa til almannaheilla en það hefur hins vegar reynst mun erfiðara að ganga svo langt að greina áhrif frumvarpsins á jafnrétti kynjanna. Ég tel að ég hafi náð að fara ágætlega yfir tilgang þessa máls. Ég er alveg sannfærður um að við náum fram jákvæðum breytingum með þessu máli, að við munum ná að snerta marga. Ég tel að skattkerfið okkar eigi að senda út þau skilaboð að við kunnum að meta allt það starf sem unnið er til almannaheilla af sjálfboðaliðum og jafnvel launuðu starfsfólki landið um kring alla daga allt árið. Ég ætla líka að segja að þó að við séum að stíga nokkuð stórt skref með þessu í dag þá held ég að þetta mál muni mögulega opna augu margra fyrir því hversu lítið við höfum í raun gert til þessa. Það geti þannig verið fyrsta skrefið af mörgum sem við í kjölfarið kunnum að stíga. Eflaust eigum við eftir að læra eitthvað af framkvæmd laganna, verði frumvarpið samþykkt, á komandi misserum sem kann að leiða til nánari útfærslu og það er ekkert að því. Það er bara eðlilegasti hlutur. En upp úr stendur í þessu máli að við þurfum að taka höndum saman hér á þinginu og senda út mjög skýr skilaboð til allra þeirra sem koma að þeirri starfsemi sem verið er að fjalla um í þessu máli. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni umræðunni og til 2. umr.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra hefur lagt hér fram áhugavert frumvarp sem fjallar um skattalega hvata fyrir lögaðila sem starfa að heill almennings. Þessir aðilar hafa lengi beðið eftir styrkari umgjörð fyrir sína starfsemi sem að öllum líkindum fæst með þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Þessi starfsemi er tíunduð í 1. gr., þ.e. hverjir falla undir þessa skilgreiningu að vera starfsemi sem telst til almannaheilla. Þau eru fjölmörg en mig langar að drepa niður fæti við afmarkað atriði í III. kafla um breytingu á lögum um virðisaukaskatt og fjallar um einn þátt sem heyrir undir almannaheill, þ.e. íþróttastarf. Nú er það svo að félagasamtök víða um landið eru að leitast við að bæta aðstöðu sína til íþrótta- og félagsstarfs. Ég nefni í þessu sambandi fjölnota hús, stundum eru þau nefnd knatthús, en það eru hús sem nýtast til afþreyingar fyrir bæði eldri og yngri. Dæmi eru um að reynt sé að koma þessum húsum upp í samstarfi sveitarfélaga og félagasamtaka, íþróttafélaga, og það kostað af þessum aðilum sameiginlega. Eftirgjöf af virðisaukaskatti getur ekki náð til verkefna af þessu tagi ef sveitarfélög koma nálægt því. Er það ekki rétt skilið? Í 8. gr. er tekið á vinnu á byggingarstað, að hún skuli undanþegin að 60% hluta. Er það ekki rétt skilið líka að það getur aldrei orðið hærra hlutfall? Samkvæmt frumvarpinu má skilja að þetta sé einungis eftirgjöf af vinnuliðnum og ég spyr ráðherra og hann hefur raunar svarað því mjög ærlega og hefur gert góða grein fyrir sínu máli að þetta er bara vinnuliðurinn, þetta er ekki efnisliðurinn. Ég er töluvert upptekinn af því að horfa til lýðheilsusjónarmiða, heilsueflingar og jöfnunar á aðstöðumun fólks sem býr úti um landið. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki aðgang að þessum knatthúsum eða fjölnota húsum nema í litlum mæli. Er ekki ástæða til og telur ekki ráðherra möguleika til að ramma þetta inn með einhverjum hætti til þess að [[Forseti hringir.]]lítil sveitarfélög geti komið sér upp aðstöðu sem þessari? Keppnin er [[Forseti hringir.]]hörð í heimi íþróttanna.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Sannarlega er ég er mikill stuðningsmaður þess að knatthús eða yfirbyggð íþróttamannvirki verði reist sem víðast og reyndar held ég að ef við tækjum höfuðborgarsvæðið og kannski litum aðeins út fyrir höfuðborgarsvæðið og myndum draga hring sem næði frá Reykjanesinu, utan um Hveragerði og jafnvel Árborg, upp á Akranes og yfir í Faxaflóann aftur, um höfuðborgarsvæðið og við myndum telja knatthúsin á þessu svæði, þá ætla ég að leyfa mér að efast um að við getum fundið annan stað í heiminum öllum þar sem þéttleiki yfirbyggðra knattspyrnuvalla er jafn mikill. Það kemur ekki til af engu. Það er vegna þess að við búum norðarlega og við höfum haft mikla þörf til að reisa mörg slík mannvirki. En það hafa orðið alveg ofboðslegar framfarir á undanförnum tveimur áratugum í þessu efni. Ef við viljum ganga lengra en hérna er talið upp þá stöndum við einmitt frammi fyrir spurningum eins og hv. þingmaður kom inn á. Mér fannst það kannski ekki alveg skýrt í hans máli en hérna þurfum við að svara því: Erum við að reyna að styðja sveitarfélögin í því að reisa slík mannvirki eða ætlum við að reyna að styðja félögin sem ætla að stunda starfsemina í slíku húsnæði? Við eigum dæmi um að félögin hafi sjálf tekið að sér að reisa slík mannvirki en almennt er þar að baki einhvers konar samningur við sveitarfélagið sem á í hlut um að leigja aðstöðu fyrir unglinga og börn í viðkomandi sveitarfélagi til þess að menn hafi einhverja örugga tekjustofna o.s.frv. Þetta er mjög gild spurning. En ég held hins vegar að ef við ætlum að fara út í þetta nánar, út í mannvirkjagerðina, þá verðum við að leyfa okkur að skoða víðar en knatthús eða íþróttamannvirki. Við þurfum að skoða hvaða önnur [[Forseti hringir.]]félagsaðstaða er mikilvæg. Við skulum ekki gleyma því að við erum meira að segja með trúarstarfssemi hérna undir. [[Forseti hringir.]]Við verðum þá að svara því hvað eigi að gilda um kirkjur og ýmislegt annað.
Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og bendi honum á að þessi yfirbyggðu hús hafa gert gæfumuninn í árangri okkar í íþróttum, ekki bara í knattspyrnu. Mér finnst það vera kannski deilan um keisarans skegg en það er kannski heldur billega sloppið að tala um hvort það séu sveitarfélögin eða félagasamtökin sem eigi að standa að þessu og hvort verið sé að aðstoða þau. Mér finnst þetta snúast um okkar dýrmæta auð sem býr í æskufólkinu og hvernig við ræktum og ávöxtum þann auð. En allt um það. Mig langaði að drepa hér á annað atriði þessu tengt. Það er frumvarp um félagasamtök til almannaheilla sem lagt hefur verið fram endurtekið, síðast á síðasta þingi, og var vísað frá eða vísað til ríkisstjórnarinnar eftir 2. umr. Samfylkingin greiddi ekki atkvæði með þeirri tilhögun og einn stjórnarliða í efnahags- og viðskiptanefnd samþykkti þetta með þeim fyrirvara að frumvarpið kæmi fljótt aftur inn í þingið til samþykktar. Þetta er auðvitað heildstæður lagabálkur um félagasamtök og tíundað í hvívetna hvernig það skuli útfærast. Og ég spyr ráðherra: Hver er staða málsins? Hver er staða þessa frumvarps? Er ríkisstjórnin hætt við að koma fram með heildstæða löggjöf um félagasamtök til almannaheilla og ætlar ríkisstjórnin að láta þær breytingar duga sem kynntar eru í þessu frumvarpi? Er það skoðun ráðherra að heildarlöggjöf sé óþörf á þessu sviði eða mun þetta frumvarp kannski öðru fremur greiða götuna fyrir setningu heildarlaga?
Virðulegi forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni um það að hvaða tilgangi við erum að vinna hér þegar vísað er til æskulýðsstarfs, íþróttafélaganna og annarrar sambærilegrar starfsemi. Ég hef tekið beinan þátt í að vinna að slíkum málefnum, bæði sem formaður félags og sem einn af skipulagsnefndarfulltrúum í minni heimabyggð við að skipuleggja uppbyggingu slíkrar starfsemi og þekki það allt saman ágætlega, bæði sem iðkandi og foreldri og sem þátttakandi í félagsstarfinu. Þannig að það er auðvitað stóra markmiðið og það er líka hárrétt hjá hv. þingmanni að uppbygging mannvirkjanna hefur haft gríðarlega mikil jákvæð áhrif á árangur okkar á undanförnum árum og skilað miklum framförum. Varðandi frumvarpið sem vísað var til og hefur komið hingað til þingsins þá hygg ég að það hafi komið hingað til þingsins oftar en einu sinni og mikið verið togast á um það mál. Ég teldi það vera til framfara að ljúka þeirri vinnu. Það mál hvílir hjá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og mér er ekki kunnugt um hvort það er á þingmálaskránni. Ég hefði haldið að það væri þar en mér er sagt hér úr þingsal að svo sé ekki, en það hefði verið til framfara. En síðast þegar ég ræddi þetta við ráðherrann þá var hún dálítið uppgefin af samskiptum sínum við þingið. Hún hafði komið með það ítrekað og alltaf fengið það aftur í hausinn. Það væri til framfara að ljúka því máli. En gleymum því ekki að það mál gerir ekkert annað en að skapa umgjörð um starfsemina, að klára öll formlegheitin, hvernig eru ákvarðanir teknar, hver getur skuldbundið þau félög sem þar falla undir o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Það væri sannarlega framfaramál. En þetta mál getur alveg staðið sjálfstætt við hliðina á þeim breytingum.
Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra mælir fyrir prýðisgóðu máli, mjög góðu máli sem á sér langan aðdraganda eins og hæstv. ráðherra nefndi. Ástæða er til að þakka þeim sem hafa tekið þátt í þeirri vinnu, mönnum eins og hv. þm. Willum Þór Þórssyni og auðvitað miklu fleirum. Það er mjög jákvætt skref að þetta sé hér fram komið. En ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að það verði skilgreint hvaða félög teljist til almannaheilla? Hæstv. ráðherra nefndi að þetta yrði skilgreint betur síðar. Nú er mjög mismunandi hvað fólk telur vera til almannaheilla og hvað ekki, ég tala nú ekki um á þessum ímyndarstjórnmálatímum. Er hætta á að samtök sem eru í rauninni í pólitískri baráttu falli þarna undir? Tökum dæmi: Mikið er rætt um umhverfismálin og hæstv. ráðherra nefndi raunar landgræðslu og skógrækt. Ég held að allir hljóti að geta verið sammála um að landgræðsla og skógrækt sé æskileg en það eru ekki allir sammála um að æskilegt sé að moka ofan í skurði, geta jafnvel talið það til óþurftar og miklu betra að gróðursetja í það land. Annað dæmi: Myndu samtök, gefum þeim nafn og segjum að þau heiti Ráðdeild, sem berðust fyrir því að vel væri farið með ríkisfé sitja við sama borð og samtök sem væru að berjast fyrir auknum útgjöldum á einhverju sviði? Eða samtök sem væru að berjast fyrir fólk sem fer leiðar sinnar á sínum fjölskyldubíl, væru að tryggja öryggi þess og að það komist leiðar sinnar, væru þau með sama rétt og samtök sem í nafni umhverfisverndar væru að berjast gegn umferð fjölskyldubílsins?
Virðulegi forseti. Þetta er stór spurning og auðvitað er mikilvægt að við tökumst á við hana í þessu frumvarpi þó að við skiljum eftir aðeins nánari útfærslu fyrir reglugerð. Við erum að fjalla um ástæður þess að við grípum til skattalegra ívilnana. Við erum t.d. að fara inn í tekjuskattslögin og eins og rakið er í greinargerð um hugtakið almannaheill má leiða af þessum tilgangi öllum að sú starfsemi sem er hér undir sé ekki unnin í ábataskyni fyrir þá sem að henni koma eða þannig að þeir sem að félagsstarfseminni standa séu með þann tilgang að hafa af henni persónulegan ávinning heldur renni ágóði af starfseminni raunverulega til þess að bæta samfélagið. Þar geta komið upp önnur álitamál, eins og það sem hv. þingmaður nefnir um hvort endurheimt á votlendi með því að moka ofan í skurði falli undir það eða önnur dæmi, eins og hann rakti í máli sínu. Það sem við erum kannski fyrst og fremst að horfa til eru ekki hin ólíku hugðarefni fólks heldur það sem við erum óumdeilanlega sammála um og fellur undir hugtök eins og mannúðar- og líknarstarfsemi. Ég vona að ekki verði mjög mikill ágreiningur þarna. Æskulýðs- og menningarmálastarfsemi, þar með talið íþróttastarfsemi, eins og segir í 1. gr., kallar ekki á mjög djúpa og nánari greiningu. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé ekki til annað svar í sjálfu sér. Það getur komið að því að við séum á jaðri þess að geta orðið sammála um hvort einhver tiltekin starfsemi [[Forseti hringir.]]sem við ímyndum okkur falli undir ákvæðið.
Frú forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að hlutir sem við almennt köllum góðgerðarstarfsemi séu varla umdeildir, þ.e. þar sem verið er að styrkja einhverja hópa, einhver málefni, fólk sem er t.d. fátækt eða veikt eða eitthvað slíkt, hjálparsveitir og svo mætti lengi telja. En af því að hér er talað um starf sem er til almannaheilla þá bara ítreka ég það sem ég nefndi áðan að skilningur manna á því hvað telst til almannaheilla er mjög ólíkur. Það má velta upp fleiri dæmum, t.d. eru örugglega einhverjir sem telja að það að berjast fyrir algerlega nýrri stjórnarskrá, umturnun stjórnarskrárinnar, væri mjög til almannaheilla og kannski mikilvægast af öllu. Ættu þá slík samtök að njóta þessa stuðnings? Aðallega velti ég því fyrir mér, frú forseti, hvort hætta sé á því að þau málefni sem teljast inn undir hjá kerfinu hverju sinni, í náðinni ef svo má segja, í samræmi við tíðarandann, verði tekin fram yfir önnur. Málefni geta verið álíka pólitísk en er hætta á því með þessu að kerfið ákveði að verðlauna þau málefni sem falla að tíðaranda samtímans en útiloka önnur?
Virðulegi forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að í 1. gr. frumvarpsins er talið upp hvaða starfsemi telst til almannaheilla samkvæmt töluliðnum, í a–g-lið, og ég rakti það stuttlega í máli mínu áðan. Ég teldi það hins vegar ekki í samræmi við markmið laganna að fara að teygja einstaka töluliði yfir einhver átaksmál í samfélaginu sem eru eingöngu til þess hugsuð að vinna að framgangi einhverra pólitískra hugðarefna. Það teldi ég ekki vera í samræmi við megintilgang laganna. Það er komið aðeins nánar inn á þetta í greinargerð. Þar eru dregin fram ýmis atriði sem máli skipta varðandi skilgreiningu á hugtakinu almannaheill. Við erum hér með umfjöllun sem rifjar það upp að skilgreining á hugtakinu, út frá þeim málaflokkum sem falla undir 1. gr., hefur lykilþýðingu. Það er sem sagt rifjað upp að þeir lögaðilar eru undanþegnir skattskyldu sem um ræðir í 2. gr. tekjuskattslaga í dag og eiga hér heimili ef þeir verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla og hafa það einasta að markmiði sínu samkvæmt samþykktum sínum, samkvæmt 4. gr. tekjuskattslaga. Síðan er farið aðeins nánar út í þetta. [[Forseti hringir.]]Það er erfitt að fara dýpra í þessi mál hér [[Forseti hringir.]]í andsvari en mér fannst hv. þingmaður viðra [[Forseti hringir.]]mikilvæg sjónarmið sem þarf að hafa í huga.
Hæstv. forseti. Við erum hér að fjalla um í 1. umr. frumvarp um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld sem snúa að skattalegum hvötum fyrir lögaðila sem starfa til almannaheilla. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir framsöguna, hann fór mjög vel yfir þær tillögur sem er að finna í þessu frumvarpi. Ég ætlaði ekki að koma hér upp, virðulegur forseti, í löng ræðuhöld en ég held að það frumvarp sem við erum að fjalla um hér sé afar mikilvægt skref fyrir hið mikilvæga sjálfboðaliðastarf til almannaheilla í landinu. Það er viðurkennt að svo mikið hvílir á slíkri starfsemi. Í gegnum tíðina hafa komið fram á Alþingi fjölmörg þingmannamál sem hafa haft að geyma ýmsar af þeim tillögum sem birtast í þessu frumvarpi. Ég vil því rifja upp, af því að það er ekki eiginleg markmiðsgrein í þessum bandormi, verkefni starfshópsins sem hæstv. ráðherra skipaði og hann kom inn á í framsögu sinni. Þær tillögur sem er að finna í frumvarpi endurspegla ágætlega þessi markmið. Þess vegna ætla ég að fara stuttlega yfir þær áherslur sem lágu til grundvallar. Í fyrsta lagi var verkefni starfshópsins að fara yfir skattalegt umhverfi þriðja geirans með það að markmiði að styrkja hið skattalega umhverfi sem hann býr við. Í öðru lagi að stuðla að samræmi við það sem þekkist t.d. í nágrannalöndum okkar. Það má finna skýrslur alveg aftur til ársins 2004 sem fjalla um þennan þátt, þ.e. samanburð á skattalegu umhverfi. Það kemur m.a. fram í skýrslu frá þeim tíma að íslensk góðgerðarfélög, eins og það var sett fram, búi að einhverju leyti við erfiðara skattumhverfi en sambærileg félög í samanburðarlöndunum. Í þriðja lagi að leggja fram á þeim grunni tillögur að breytingum á lögum sem gilda um skattlagningu þeirrar starfsemi sem fellur undir þriðja geirann eða menningarstarfsemi. Í fjórða lagi að þær tillögur til breytinga séu til þess fallnar að efla og styrkja það mikilvæga starf sem unnið er af þúsundum sjálfboðaliða um allt land. Mér sýnist, virðulegi forseti, að þær tillögur sem við erum að horfa til hér og þær breytingar á ýmsum skattalögum sem við finnum í frumvarpinu, séu í samræmi við þessi markmið og þá skýrslu sem starfshópurinn skilaði. Ég vil þó koma inn á eitt atriði sem hæstv. ráðherra nefndi sem snýr að mannvirkjagerð. Þar hefur verið valin þekkt leið um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað og er í samræmi við gildandi bráðabirgðaákvæði um mótvægisaðgerðir, sem við samþykktum hér á Alþingi að vori vegna Covid-19, um 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts, enda er lagt til hér að ákvæðið eins og það kemur fram í frumvarpinu muni ekki taka gildi fyrr en 1. janúar 2022. Hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpi hér rétt áðan sem snýr að framlengingu þessa ákvæðis um 100% endurgreiðslu. Starfshópurinn lagði reyndar til endurgreiðslu á hluta útlagðs kostnaðar upp að ákveðnu hámarki að uppfylltum ítarlegum skilyrðum. Það skal þó viðurkennt að það myndi að líkindum kalla á flóknari umbúnað og jafnvel meira umfang en þá 2 milljarða, rúman 2,1 milljarð, sem fjármagnaðir eru í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Þá er 2. gr. frumvarpsins nýmæli sem snýr að því að einstaklingar geti eða þeim sé heimilt að draga frá skatttekjum sínum gjafir og framlög til lögaðila sem hafa með höndum starfsemi til almannaheilla. Ég trúi því, virðulegur forseti, að þetta nýmæli, þetta ákvæði, muni nýtast almannaheillageiranum afar vel. Þá vil ég vísa því til nefndarinnar að skoða vel tilhögun almannaheillaskrár. Það kom fram í andsvörum hv. þm. Guðjóns Brjánssonar og hæstv. ráðherra að hér hefur verið lagt fram nokkrum sinnum frumvarp um heildarlög um almannaheillafélög og ég held að það væri mjög til bóta að við næðum að klára það. Ég trúi því að ráðherrann muni leggja það fram. Því var vísað frá hér og sá sem hér stendur ber nokkra ábyrgð á því þar sem íþróttahreyfingin öll reyndist andvíg því að falla undir þessi lög þar sem hún hefur ástæður fyrir því að fella sig við alþjóðalöggjöf og -reglur og sérstök íþróttalög o.s.frv., ég ætla ekki að fara að rekja það mál allt. Verkefnið var sem sagt að ráðherrann tæki samtal við íþróttahreyfinguna og fyndi lausn á málinu og kæmi með það mál aftur inn í þingið, sem ég trúi að geti orðið. Þess vegna vísa ég því til nefndarinnar að skoða vel tilhögun almannaheillaskrár. Hún er mikilvæg forsenda þess að slíkir hvatar gangi eftir og þeir sem leggja til framlag geti nýtt sér heimildir sem lagðar eru til. Í frumvarpinu er vísað til ákvæða VII. kafla laga um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri og að þau gildi eftir því sem við á. Þannig að það er alveg til í myndinni að það frumvarp sem ég vísa til um heildarlög fyrir almannaheillageirann eigi ekki að vera hindrun endilega í að slík almannaheillaskrá verði til. En ég vildi fyrst og fremst koma hér upp, virðulegi forseti, og þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að leiða málið í þennan farveg, skipa starfshóp sem að endingu leiðir til þess frumvarps sem við sjáum birtast hér. Það var frumkvæði sem leiðir kannski til þess, ef við náum að samþykkja frumvarpið, að taka mögulega stærri skref en hefur tekist áður. Það er um leið til eflingar almannaheillastarfi í landinu og viðurkenning, sem er kannski mikilvægast í þessu öllu saman, á því sjálfboðaliðastarfi og stuðningur við allt það starf sem almannaheillageirinn allur hvílir á.
Frú forseti. Frumvarp þetta er til komið í kjölfar skýrslu þess starfshóps sem hér hefur verið rætt um, sem fjármálaráðherra setti á fót 1. apríl 2019 og var ætlað að fara yfir skattalegt umhverfi þeirrar starfsemi sem féll undir þriðja geirann með það að markmiði að styrkja það. Ég vil taka undir það hér sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra, að það er að sjálfsögðu brýnt að þetta mál verði afgreitt vegna þess að það er gott, en þó hefði ég kosið að efnahags- og fjármálaráðherra hefði lagt þetta mál fram fyrr. Hann hefði nú alveg haft tækifæri til þess. En þriðji geirinn, eins og hann er kallaður hér, er afar mikilvægur í samfélagi okkar og sjálfboðaliðar skila inn verðmætu vinnuframlagi til samfélagsins. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Í raun og veru hefur ríkisvaldið stólað á sjálfboðaliða í hinum margvíslegu störfum, eins og t.d. hvað björgunarsveitirnar varðar. Hér er sem sagt um tímabærar breytingar á rekstrarumhverfi almannaheillasamtaka að ræða sem lagðar eru til í þessu frumvarpi. Breytingarnar munu án efa hafa jákvæð áhrif og efla þennan þriðja geira í sínum mikilvægu störfum til heilla almenningi í landinu. Málið er því þjóðhagslega mikilvægt, ef svo má að orði komast. Ég er sannfærður um að breytingin verði jákvæð og öllu samfélaginu til heilla. Að nýta skattkerfi til góðra verka með þessum hætti, með því að auka efnahagslega hvata fyrir gefendur vegna gjafa og framlaga til starfsemi í þágu almannaheilla, er til þess fallið að stuðla að aukinni, samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja og einstaklinga hvað þetta varðar. Það finnst mér vera ánægjulegt því að vissulega mættu mörg fyrirtæki horfa meira til samfélagslegrar ábyrgðar í starfsemi sinni. Segja má að með núverandi fyrirkomulagi hafi ríkissjóður í raun staðið fyrir því að íþyngja krefjandi góðgerðarstarfsemi til almannaheilla - svo einkennilegt sem það er þá er það nú bara þannig - sem alla jafnan hvílir á herðum sjálfboðaliða. Í frumvarpinu felst einnig viðurkenning löggjafans á því mikilvæga hlutverki sem félög til almannaheilla sinna í íslensku samfélagi og því óeigingjarna starfi sem oftar en ekki er sinnt af sjálfboðaliðum við erfiðar aðstæður oft og tíðum. Viðurkenning á þeim samfélagslegu verðmætum - þetta eru náttúrlega samfélagsleg verðmæti, herra forseti, það er í raun og veru einstakt að eiga svona öfluga sjálfboðaliða eins og t.d. björgunarsveitirnar, sem við stólum algerlega á ef hér eru veður válynd, og í náttúruhamförum og slíku. Þetta er sem sagt mikilvæg viðurkenning og það er að sjálfsögðu afar jákvætt. Þetta er viðurkenning á þessum samfélagslegu verðmætum sem leiða af þessu óeigingjarna starfi hinna fjölmörgu sjálfboðaliða sem starfa fyrir almenning í landinu. Auk þess er ekki síður um að ræða viðurkenningu á því góða starfi sem þarf til að halda úti samfélagslega mikilvægum þáttum sem byggjast einnig á sjálfboðavinnu. Auknir skattalegir hvatar til að styrkja almannaheillafélög fjárhagslega koma ekki síst vel smærri félögum og samtökum sem byggja stærstan hluta sinna tekna á fjárframlögum einstaklinga og fyrirtækja. Það sama má segja um undanþágur frá því að greiða erfðafjárskatt af gjöfum til aðila sem starfa til almannaheilla. Mjög mikilvægt ákvæði. Fyrir þau samtök sem eiga og reka fasteignir í tengslum við starfsemi sína eru ákvæðin sem snúa að tekjuskatti og virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað afar mikilvæg, enda endurnýjun og viðhald húsnæðis fjárfrekur liður í rekstri þeirra, eins og við þekkjum, og mikilvægt að það íþyngi ekki starfseminni frekar en nauðsynlegt er. Sá liður sem ég vil aðeins staldra við snýr að endurgreiðslu virðisaukaskatts af byggingu eða endurbótum húsnæðis. Vissulega munar um að lögaðilum sem starfa til almannaheilla verði gert kleift að óska eftir 60% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnuliðnum. Ég held að það sé bæði sanngjarnt og mikilvægt að ganga lengra hvað það varðar. Aukin vitund er í samfélaginu hvað varðar vanrækslu á viðhaldi húsnæðis og alvarleg vandamál sem því eru samfara, og við þekkjum það varðandi myglu og annað slíkt, getur valdið gríðarlegu tjóni. Þess vegna er viðhald afar mikilvægt. Ef því er ábótavant getur það hreinlega ógnað öryggi og heilsu þeirra sem þar dvelja. Það þekkjum við, það hefur verið rætt hér og er mikið rætt í samfélaginu í dag. Auknar kröfur eru t.d. gerðar til gæða-, öryggis- og aðgengismála húsnæðis til almannaheilla. Það er mikilvægt að styðja við félög sem byggja á þeim grunni og eru mest byggð á sjálfboðaliðum, eins og ég nefndi, að þau standi vel að viðhaldi húseigna sinna sem nýttar eru undir þá starfsemi. Það er sem sagt mikilvægt að það sé gluggi, ef svo má orða það, í lögunum um virðisaukaskatt, svo félagasamtök til almannaheilla, sem eiga og reka húsnæði sem eingöngu er nýtt undir þá starfsemi, geti sótt um fulla endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna nýbygginga og viðhalds húsnæðis, bæði af vinnuliðum og efniskaupum. Ég kem aðeins nánar að því á eftir. Í 8. gr. frumvarpsins er kveðið á um að hægt verði að sækja um endurgreiðslu á 60% af greiddum virðisaukaskatti af vinnu manna á byggingarstað, við byggingu, viðhald eða endurbætur á mannvirkjum sem alfarið eru í eigu lögaðila sem starfa til almannaheilla, að uppfylltum nánari skilyrðum. Í bráðabirgðaákvæði í lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, sem fjallar um tímabundnar heimildir til endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingu er einnig heimilt að óska eftir endurgreiðslu á virðisaukaskatti af þjónustu vegna hönnunar eða eftirlits með byggingu á slíku mannvirki. Í greinargerð með frumvarpinu, í drögunum, er vísað til b-liðar 7. gr. laga nr. 25/2020, í skýringu á 8. gr. frumvarpsins. Í því ákvæði er bæði fjallað um vinnu á byggingarstað við byggingu, viðhald eða endurbætur á mannvirkjum, auk vinnu við hönnun og eftirlit með byggingu á þeim. Í ljósi þess að slíkur kostnaður er órjúfanlegur þáttur í byggingarkostnaði mannvirkja er bæði einfaldara og eðlilegra að virðisaukaskattur af vinnu við hönnun og eftirlit með byggingu falli undir sömu reglu og önnur vinna við byggingu mannvirkja sem byggð er undir starfsemi til almannaheilla. Til viðbótar þessu má benda á að til þess að styðja við starfsemi til almannaheilla væri bæði sanngjarnt og eðlilegt að umrædd endurgreiðsla væri einnig vegna kaupa á vöru, þ.e. efniskaupa, ekki síður en keyptri þjónustu. Slíkt væri í fullu samræmi við tilgang lagafrumvarpsins og þess að þeir aðilar sem falla undir lögin geti hvorki nýtt sér innskatt af keyptri vöru né keyptri þjónustu. Með vísan til sömu sjónarmiða má einnig benda á að æskilegast væri að endurgreiðsla á virðisaukaskatti tæki þannig til hans í heild í stað þess að ná aðeins til 60% af honum, eins og gert er ráð fyrir Í umsögnum um málið í samráðsgáttinni kemur fram hjá fleiri en einum aðila að taka þurfi tillit til þess að styrkir til félagasamtaka eru oft ekki greiddir í einni greiðslu heldur skipt upp í greiðslur í hverjum mánuði. Ég held að margir þekki þetta, þeir styðja við samtök; félagasamtök, björgunarsveitir o.s.frv. með mánaðarlegum framlögum og oft og tíðum er tekið af kreditkorti og er það tiltölulega þægileg leið til að styrkja gott málefni. Þess vegna er óheppilegt að þeim einstaklingum sem vilja láta gott af sér leiða með þessu og styðja við starfsemi almannaheillafélaga með reglubundnum hætti, eins og ég nefndi, sé í raun og veru mismunað samanborið við þá sem vilja gefa slík framlög eða gjafir einstaka sinnum. Þetta er nokkuð sem nefndin verður að fara vandlega yfir. Gera þarf ráð fyrir því að þegar styrkir hvers og eins nema á bilinu 10.000–350.000 kr. samtals á almanaksári sé viðkomandi veittur frádráttur frá skatti að uppfylltum öðrum skilyrðum. Að mínum dómi þarf að þar að skýra þetta frekar við vinnu frumvarpsins. Slíkt gæti t.d. verið með þeim hætti að texta ákvæðisins væri breytt þannig að orðið „einstaka“ í upphafi ákvæðisins yrði tekið út eða stuðst við orðalagið „að lágmarki 10.000 kr. og allt að hámarki 350.000 kr. á almanaksári“. Ég held að það sé mjög mikilvægt að nefndin fari vandlega yfir þetta vegna þess að það eru svo margir sem kjósa þetta fyrirkomulag. Það er fólki auðveldara að styðja við mikilvæga starfsemi með þessum hætti, þessum mánaðarlegu framlögum, og að sjálfsögðu eiga sömu reglur að gilda um það vegna þess að það munar um hvert framlag. Hér er verið að leggja til lagaframkvæmd sem á náttúrlega að stuðla að því að sem flestir vilji styðja við bakið á þessari mikilvægu starfsemi sem fylgir mörgum hverjum almannaheillafélögum, og í raun og veru öllum. Þá mega ekki tæknilegir þættir koma í veg fyrir að fólk sjái sér fært að styðja við þessa starfsemi. En það sjónarmið hefur komið fram í tengslum við þetta mál að frjáls félagasamtök sem vinna að forvarnastarfi séu einnig skilgreind með starfsemi til almannaheilla. Þetta hefur komið fram í umræðunni og ég hjó eftir því að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór vel yfir það hér í andsvari, enda er það mjög mikilvægt mál. Má þar nefna félagasamtök sem vinna að umferðaröryggismálum, forvörnum gegn fíkniefnanotkun, forvörnum gegn sjálfsvígum o.s.frv. Slík félagasamtök sinna mjög mikilvægum málefnum í samfélagi okkar og treysta á velvilja almennings, fyrirtæki og ýmsa sjóði og hið opinbera. Færa má rök fyrir því að slík félagasamtök falli vel að tilefni laganna. Þetta er eitt af því sem nefndin ætti einnig að skoða og er mjög mikilvægt að hún geri það þar sem þessi félagasamtök starfa með samfélagsleg markmið að leiðarljósi og hafa það að meginmarkmiði að vinna að umbótum í þágu almennings og samfélagsins. Ég vil svo að lokum segja það hér, herra forseti, að það er eðlilegt og mikilvægt að þeir hlutir sem ég hef nefnt hér verði sérstaklega ræddir í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, með síðari breytingum. Meginefni frumvarpsins varðar breytingar á reglum um útreikning sérstakrar uppbótar vegna framfærslu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Í fjárlögum ársins 2019 var ákveðið að veita 4 milljarða kr. framlag vegna fyrirhugaðra kerfisbreytinga í almannatryggingum til að bæta kjör öryrkja. Með lögum nr. 97/2019, um breytingar á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, voru fyrstu skrefin stigin í átt að nýju framfærslukerfi almannatrygginga vegna örorku en með lögunum var m.a. dregið úr áhrifum tekna örorkulífeyrisþega á útreikning sérstakrar uppbótar vegna framfærslu á þann hátt að nú koma aðeins 65% tekna lífeyrisþega til lækkunar uppbótarinnar í stað 100% áður auk þess sem dregið var úr áhrifum aldurstengdrar örorkuuppbótar við útreikning framfærsluuppbótarinnar. Var svokölluð króna á móti krónu skerðing þannig afnumin með lögunum. Nam kostnaður vegna þeirra breytinga 2,9 milljörðum kr. og er því óráðstafað 1,1 milljarði kr. af fjárveitingunni. Er ætlunin með frumvarpi þessu að tryggja að þeir fjármunir nýtist til frambúðar sérstaklega þeim hópi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem lökust hafa kjörin. Í frumvarpi þessu er gert ráð fyrir því að dregið verði úr áhrifum tekjutryggingar örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, skv. 22. gr. laga um almannatryggingar, við útreikning sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, skv. 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Samkvæmt gildandi lögum telst tekjutrygging að fullu til tekna við útreikning uppbótarinnar en í frumvarpinu er lagt til að einungis 95% af fjárhæð tekjutryggingar skuli teljast til tekna lífeyrisþega í stað 100% nú. Er því gert ráð fyrir að haldið verði áfram á þeirri braut að draga úr áhrifum bóta almannatrygginga við ákvörðun fjárhæðar sérstakrar uppbótar vegna framfærslu. Verði frumvarpið að lögum mun það hafa í för með sér að ráðstöfunartekjur þeirra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem fá uppbótina greidda munu aukast umtalsvert og mun meðalfjárhæð uppbótarinnar hækka mest hjá tekjulægsta hópnum. Þannig sýna útreikningar að tekjulægstu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegarnir munu fá 7.980 kr. hækkun á mánuði umfram þá 3,6% almennu hækkun á bótum almannatrygginga sem gert er ráð fyrir í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021. Það mun hafa það í för með sér að heildarhækkun bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar til tekjulægstu lífeyrisþeganna verður um 19.700 kr. á mánuði sem nemur 6,1% hækkun um næstu áramót og mánaðamót. Verður þannig stærstum hluta þeirra fjármuna sem eru til skiptanna varið til að bæta kjör tekjulægsta hóps örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og tryggt að þeir sem engar aðrar tekjur hafa en bætur almannatrygginga fái umtalsverða kjarabót. Þannig sýna útreikningar að meðalhækkun til allra lífeyrisþega verði tæplega 7.000 kr. á mánuði. Þá munu um 35% allra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega fá hámarkshækkun upp á tæplega 8.000 kr. á mánuði. Munu þessar hækkanir koma til viðbótar þeirri 3,6% hækkun bóta sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Um helmingur þeirra lífeyrisþega sem fær hærri bætur eftir breytinguna er með tekjur undir 10.000 kr. á mánuði og munu 667 milljónir kr. eða 56,5% þeirrar fjárhæðar sem gert er ráð fyrir að fylgi frumvarpi þessu renna til þessa tekjulægsta hóps. Einnig mun breytingin hafa það í för með sér að lífeyrisþegum sem fá sérstaka uppbót vegna framfærslu mun fjölga við breytinguna úr 13.473 í 14.079 eða um 642. Er í því sambandi einnig mikilvægt að halda því til haga að meiri hluti þeirra sem fær greidda sérstaka uppbót vegna framfærslu eru konur og er hlutfall kvenna sem munu fái hærri greiðslur um 63% á móti 37% karla. Þannig munu alls 8.726 konur og 5.127 karlar fá hærri greiðslur frá almannatryggingum verði frumvarp þetta að lögum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið það hvað felst aðallega í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar og varðar breytingu á lögum um félagslega aðstoð sem gert er ráð fyrir að öðlist gildi strax um næstu áramót. Til viðbótar því sem þegar hefur komið fram er lagt til að vegna ársins 2020 verði örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum greidd eingreiðsla nú í desember og að kveðið verði á um það í nýju ákvæði til bráðabirgða í lögum um almannatryggingar. Er gert ráð fyrir að þeir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar sem hafa á yfirstandandi ári átt rétt á greiðslu örorkulífeyris, samkvæmt lögum um almannatryggingar, slysaörorkulífeyris, samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga, eða endurhæfingarlífeyris, samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, fái sérstaka eingreiðslu sem nemi 50.000 kr. Verði frumvarpið að lögum munu tæplega 21.400 örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fá eingreiðsluna. Er lagt til að þeir sem hafa fengið greiðslur frá Tryggingastofnun alla mánuði ársins fái fulla greiðslu en að fjárhæð eingreiðslunnar til þeirra sem hafa fengið greiðslur hluta úr ári verði í hlutfalli við fjölda þeirra mánaða ársins sem viðkomandi hefur átt rétt á greiðslum. Einnig er, í ljósi þeirra sérstöku aðstæðna sem nú ríkja vegna heimsfaraldursins, lagt til að eingreiðsla þessi verði skattfrjáls og teljist þannig ekki til tekna lífeyrisþega og leiði þar með ekki til skerðingar annarra greiðslna, svo sem húsnæðisbóta. Er það í samræmi við fyrri eingreiðslur til lífeyrisþega á árinu 2020 sem þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir. Er í frumvarpinu gert ráð fyrir að Tryggingastofnun ríkisins inni eingreiðslu þessa af hendi nú í desembermánuði. Virðulegi forseti. Ég hef stiklað á stóru varðandi þær efnislegu breytingar sem felast í frumvarpi þessu og munu koma öllum örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum til góða og þá sérstaklega þeim sem hafa lægstu tekjurnar. Auk þessa er í frumvarpinu gert ráð fyrir að tekjuviðmið, skv. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, verði uppfærð í lögunum en þessi viðmið hækkuðu 1. janúar 2020 og eru nú 255.834 kr. á mánuði fyrir þá lífeyrisþega sem búa með öðrum og 321.678 kr. á mánuði fyrir þá sem búa einir. Fjárhæðir tekjuviðmiða samkvæmt lögunum hafa verið uppfærðar með reglugerð en skýrara þykir að hafa uppfærðar fjárhæðir í 9. gr. laganna. Þykir einnig rétt í því sambandi að reikna með 3,6% hækkun tekjuviðmiðanna frá 1. janúar 2021 í samræmi við frumvarp til fjárlaga næsta árs. Samkvæmt því munu fjárhæðir tekjuviðmiða framfærsluuppbótarinnar verða 265.044 kr. á mánuði fyrir þá lífeyrisþega sem búa með öðrum og 333.258 kr. á mánuði fyrir þá sem búa einir. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum hvetja þingið til að afgreiða þetta mikilvæga mál hratt og vel þannig að tryggja megi að þeir sem fá örorku- eða endurhæfingarlífeyri frá almannatryggingum fái þegar í þessum mánuði að njóta þeirrar eingreiðslu sem gert er ráð fyrir í frumvarpi þessu og enn fremur að þær breytingar sem hér eru lagðar til á reglum um útreikning sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, og munu nýtast tekjulægstu lífeyrisþegunum mest, komi til framkvæmda strax um næstu mánaðamót. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að umræddu máli verði vísað til hv. velferðarnefndar.