Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir, þar til fyrsta hluta umræðu um 3. dagskrármálið er lokið eins og hún hefur verið skipulögð og um hana samið. Gerð verður nánari grein fyrir skipulaginu síðar.
Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 496, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Borist hefur bréf frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 500, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hafa borist tvö bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 493, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 483, um störf þingmanna á vegum framkvæmdarvaldsins, frá Birni Leví Gunnarssyni. Loks hefur borist bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 488, um störf þingmanna á vegum framkvæmdarvaldsins, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að nýta þær tvær mínútur sem ég hef fyrir þessa fyrirspurn sem mig langar að beina til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Hún er stutt. Hún lýtur að því að ég á mér draum. Ég á mér þann draum að einhvern tíma auðnist okkur sú gifta að allir alþingismenn, hvar í flokki sem þeir standa, sameinist í baráttunni gegn fátækt. Að við sem höfum verið valin til að hugsa um velferð þjóðarinnar séum þess verðug. Að þegar lögð er fram fimm ára fjárhagsáætlun sé aldrei neinn vafi á hver forgangsröðunin á að vera. Það er fólkið okkar sem á að vera tekið út fyrir sviga og á alltaf að vera númer eitt. Því miður er það ekki raunin með þá fjármálaáætlun sem við erum að fara að fjalla um síðar í dag. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvenær er mögulegt að þessi draumur minn rætist? Getur þú séð það fyrir þér? Hvenær er mögulegt að við stöndum undir þeirri ábyrgð sem okkur er veitt hér sem löggjafanum í landinu?
Virðulegi forseti. Ég held að sá dagur muni seint renna upp að við getum sagt hér á þinginu að verkinu sé lokið. Við á Alþingi tökumst oft á um það hvernig við getum best skapað þau skilyrði að ríkissjóður sé í færum til þess að styðja við þá sem höllum fæti standa í samfélaginu, þá sem ekki hafa náð að leggja til hliðar fyrir eftirlaunaárin, þá sem búa við örorku, þá sem af einhverjum ástæðum rata í þær félagslegu aðstæður að þeir þurfa aðstoð og hjálp, þá sem eru sjúkir. Ég hef ávallt lagt á það áherslu að það sé langfarsælast til þess að ríkið geti risið undir þessari ábyrgð sinni, til þess að við getum sinnt þessum mikilvægu verkefnum af myndarbrag, að leggja áherslu á verðmætasköpun í landinu. Það hefur skilað okkur getu í gegnum tíðina til þess að gera betur. Ef við horfum núna nokkur ár aftur í tímann sjáum við að slíkar áherslur skila sér beint til allra landsmanna. Þess vegna höfum við getað aukið framlög til almannatryggingakerfisins um tugi milljarða á undanförnum örfáum árum. Þess vegna höfum við getað stutt betur við þá sem hv. þingmaður er helst að berjast fyrir, vegna þess að hér hafa orðið til aukin verðmæti. Við erum að skapa meiri verðmæti úr sjó. Við höfum dregið fleiri fiska og verðmætari úr sjó á undanförnum árum. En á sama tíma erum við að verða uppseld með orkuna okkar, fleiri vilja koma hingað og stunda iðnað. Svo hefur ferðamönnum fjölgað ár frá ári. Með almennum heilbrigðum samkeppnisskilyrðum á Íslandi heldur verðmætasköpunin áfram og í réttu [[Forseti hringir.]]hlutfalli vex geta okkar til þess að styðja við þá sem hv. þingmaður talar fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir alla þessa fallegu upptalningu. Það var næstum því sem ég hefði sagt þetta sjálf, en það versta við það er að ekki eigi að gera neitt í málunum. Mér er alveg nákvæmlega sama hvað við drögum marga fiska úr sjó þegar það virðist vera svigrúm til þess að lækka sérstakan bankaskatt, þegar er svigrúm til að byggja Hús íslenskra fræða, eða er kannski mögulegt að húsnæðislausir Íslendingar fái að vera þar þegar þeir eiga ekki í nein hús að venda? Það er ekki nóg að tala um hvernig við sköpum fjármagnið og hvernig við komum öllu áfram. Við verðum að setja það í ákveðinn forgang líka. Við getum ekki einu sinni tekið persónuafslátt af þeim sem hafa ekkert með hann að gera, eins og af mér og fleirum, sennilega öllum sem hér sitja. Hvað höfum við sem erum hátekjufólk að gera með 53.850 kr. í persónuafslátt, á meðan við horfum á fátækt fólk fá útborgað allt niður í 200.000 kr., jafnvel þó að það sé með fjölskyldu? Það er ekki forgangsraðað rétt. Ég kalla eftir því að við tökum utan um fólkið sem þarf á hjálp okkar að halda. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Já. Staðreyndin er sú að ef tölurnar eru skoðaðar af einhverri sanngirni hefur okkur orðið verulega ágengt á þeim sviðum sem hér skipta mestu máli. Réttindabætur til lífeyrisþega sem eiga rætur sínar að rekja til lagabreytinga á Alþingi haustið 2016 eru eitt dæmið. Áform um réttindabreytingar og -bætur til öryrkja, sem eru fjármagnaðar í nýrri fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, eru annað dæmið. Lítið atvinnuleysi er þriðja dæmið. Lágir raunvextir, lægstu vextir á húsnæðislánum sem sést hafa, eru enn eitt dæmið. [[Gripið fram í.]] Svona gætum við haldið áfram að tína upp dæmin um hvernig okkur hefur tekist vel til, enda komum við vel út þegar lífskjör á Íslandi eru sett í alþjóðlegan samanburð. [[Gripið fram í.]]Ég fór til Frakklands á síðasta ári til að taka við viðurkenningu fyrir að Ísland, á lífskjaramælikvarðann sem þar var verið að kynna [[Forseti hringir.]]til sögunnar, endaði í fyrsta sæti.
Herra forseti. Við munum öll umræðuna um búvörusamningana, það stóð ákveðinn styr um þá og sitt sýndist hverjum. Það verður þó að segja eins og er að þáverandi formaður nefndarinnar, hv. þm. Jón Gunnarsson, beitti sér fyrir ákveðnum tilslökunum á tilteknum sviðum, m.a. um innflutning á tollfrjálsum ostum. Nú hefur atvinnuvegaráðuneytið auglýst eftir umsóknum um nýja tollfrjálsa innflutningskvóta fyrir landbúnaðarafurðir en í auglýsingu ráðuneytisins er ekki gert ráð fyrir að allur tollkvótinn fyrir svokallaða sérosta, þessa góðosta sem við þekkjum, Parmesan og Rochefort, sem njóta upprunaverndar, hafi strax verið auglýstur allur á fyrsta ári gildistíma samningsins. Þetta er þvert gegn mjög skýrum vilja Alþingis sem sagði að strax á fyrsta ári gildistíma samningsins ætti að koma inn allur stabbinn. Í auglýsingu ráðuneytisins eru hins vegar aðeins auglýst 37 tonn af sérostum í staðinn fyrir 140 tonn. Þetta eru neytendur í landinu að fara á mis við, fyrir utan það að ég er sannfærð um að ákveðin samkeppni á innanlandsmarkaði er mjög sterk og mikilvæg. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki reiðubúinn að gera eins og hv. þm. Jón Gunnarsson hefur þegar lagt til við atvinnuveganefnd, að hvetja nefndina til að flytja sérstakt þingmál til þess einfaldlega að leysa úr þessum vanda, leysa úr þessu til að koma til móts við skýran vilja Alþingis og þá hvort hann styðji okkur í nefndinni ekki til að klára þetta mál, helst fyrir 1. maí, en þá tekur gildi samningurinn við Evrópusambandið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég frétti af þessu fyrir tiltölulega skömmu og óskaði þá eftir því við ráðuneytið að það hlutaðist til um að undirbúa lagafrumvarp til að kippa þessu í liðinn. Það er svar mitt við þessu. Ég held að það hafi orðið ákveðin mistök í lagasetningu hjá þinginu. Því hefði verið í lófa lagið að kippa þessu í liðinn. En vilji minn stendur skýr til þess að þeir samningar standi sem gerðir voru. Eins og ég nefndi í upphafi máls míns óskaði ég eftir því við ráðuneytið að það undirbyggi lagafrumvarp í þá veru.
Herra forseti. Ég vil lýsa yfir mikilli ánægju með þetta svar hæstv. ráðherra og skilning og virðingu gagnvart Alþingi. Það skiptir líka máli því að vilji löggjafans liggur mjög skýr fyrir í þessu máli. Ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir að tala mjög skýrt. Það mættu kannski fleiri ráðherrar temja sér svona skýr svör. Ég vonast til að með þessu getum við í atvinnuveganefnd núna strax í næstu viku, nefndavikunni, tekið þetta mál til afgreiðslu þannig að við getum hér á þinginu afgreitt málið í þágu m.a. neytenda og líka þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem við höfum tekist á herðar og breytt þessu þannig að hinn ríki og skýri vilji Alþingis verði virtur og farið eftir honum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi skýru svör.
Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis. En það hefði verið miklu æskilegra ef þetta mál hefði verið klárað á síðasta þingi. Það hefði verið vilji og geta til þess. En þannig standa málin og ég hef sagt það og ítreka þá skoðun mína að því eigi að kippa í liðinn. Ég skal glaður ganga til þess verks sem betur hefði verið búið að vinna.
Herra forseti. Í tilefni af framkominni fjármálaáætlun, sem er það stefnuplagg sem helst sýnir á spil ríkisstjórnarinnar, mætti hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson í Kastljós og fór yfir sviðið. Það sem ég vil gera hér að umræðuefni eru orð hans um kjör eldri borgara. Hæstv. ráðherra sagði að bætur, og átti þá væntanlega við lífeyri eldri borgara, hefðu verið á tímum þeirra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar í ríkisstjórn rétt innan við 200.000 kr. á mánuði en hefðu nú hækkað upp í 300.000 kr. Sagði hann 300.000 kr. í sjálfu sér ekki háa framfærslu á mánuði fyrir nokkurn mann en að þetta væru, svo áfram sé vitnað í hæstv. ráðherra, lágmarksbætur sem hefðu gerbreyst á hans vakt. Klykkti hann svo út með því að segja að stjórnvöld hefðu sett allt umframfé ríkissjóðs í þessa málaflokka undanfarin ár. Herra forseti. Ég veit ekki hvort á að hlæja eða gráta yfir þessari fjölmiðlainnkomu hæstv. ráðherra. Þarna leyfði hann sér að fullyrða að búið væri að hækka lágmarksellilífeyri upp í 300.000 kr. þegar hið rétta er að lágmarkslífeyrir eldri borgara er hvorki meira né minna en 239.484 kr., tæplega 240.000 kr., herra forseti. Líklega munar hæstv. ráðherra lítið um 60.000 kr. til eða frá, en þegar um er að ræða fjórðung af ráðstöfunarfé er vægast sagt ótrúlegt ábyrgðarleysi af fulltrúa ríkisstjórnarinnar sem fer með fjárveitingavaldið að skella þessu fram með þessum hætti. Varla var það ætlun hans að fara með ósannindi heldur ruglaðist hann mögulega bara smá. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Má vera að loksins sé farið að hilla undir þá kjarabót sem eldri borgurum þessa lands hefur verið marglofað, m.a. af Sjálfstæðisflokknum? Mega eldri borgarar búast við að ráðherrann ætli sér nú fyrir þinglok að leggja fram áætlun um að leiðrétta kjör þessa hóps svo lágmarkslífeyrir nái þessum 300.000 kr. sem hann sagði að væru í sjálfu sér [[Forseti hringir.]]ekki há framfærsla fyrir nokkurn mann?
Virðulegi forseti. Hér er augljóslega verið að reyna að snúa út úr vegna þess að þegar tekið er tillit til heimilisuppbótar eru þessar sömu bætur einmitt 300.000 kr. Um það snerist öll umræðan á Alþingi haustið 2016. Það duldist engum manni sem hér var þá þátttakandi í umræðunni eða hefur fylgst með frá þeim tíma hversu ótrúlega miklar kjarabætur það voru, borið saman við þau kjör sem þessir sömu hópar þurftu að sæta, m.a. á tíma Samfylkingarinnar í ríkisstjórn þegar hámarksbæturnar og þær sem hv. þingmaður er að vísa til voru langt fyrir neðan 200.000 kr. á mánuði. Þegar hæstv. ráðherra sem þá var birti hér framfærsluviðmiðin varð nú aldeilis uppi fótur og fit í þinginu vegna þess að þau voru svo mikla óravegu frá þeim bótum sem almannatryggingar tryggðu þeim sömu skjólstæðingum og þar var verið að tala til. Staðreynd málsins er sú ef við skoðum framlög á fjárlögum til almannatrygginga yfir þann tíma sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið í ríkisstjórn blasir við mjög skýr mynd. Hún er alger forgangsröðun í þágu þeirra sem fá bætur frá almannatryggingum, hvort sem eru lífeyrisþegar eða aðrir þeir sem t.d. þiggja örorkulífeyri vegna þess að bæturnar hafa á skömmum tíma farið úr um 80 milljörðum samtals og stefna í samkvæmt nýrri fjármálaáætlun yfir 160 milljarða á ári. Þetta er skýr forgangsröðun. Hún hefur skilað sér í gríðarlega auknum kaupmætti. En eins og ég tók fram í umræddum þætti verðum við að halda áfram að gera betur. Til þess þurfum við að skapa meiri verðmæti vegna þess að ef þessi þróun heldur áfram verður ekki innstæða, það er ekki innstæða fyrir því í ríkisfjármálunum að bæta jafn miklu við á þessum sviðum ár hvert og við höfum gert undanfarin ár. Því miður. Það er bara staðan.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir að hafa minnt á það þegar Samfylkingin kom hér og reyndi að taka til eftir óráðsíu Sjálfstæðisflokksins undanfarna áratugi [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]í búskapnum á Alþingi og í ríkisrekstri, af því að það var það sem Samfylkingin reyndi að gera þau fjögur ár sem hæstv. ráðherra hamaðist í stjórnarandstöðu gegn öllum góðum verkum við tiltektina. Það var mjög gott. Hér var spurt hvers vegna var verið að segja ósatt í Kastljóssþætti ríkissjónvarpsins þegar fullyrt var að lágmarkslífeyrir væri 300.000 kr. Heimilisuppbótin er eingöngu fyrir einn af hverjum fjórum sem fá þennan lífeyri. Það er ekki lágmarkslífeyrir. Það er heimilisuppbót sem er til viðbótar fyrir einungis fjórðung af þeim sem fá þennan lífeyri. Hvernig stendur þá á því að sá sem fer með fjárveitingavaldið lætur eins og þetta sé eitthvað sem allir [[Forseti hringir.]]fá? Þetta er bara ósatt, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég myndi glaður taka tíma í að fara yfir stöðuna eins og Samfylkingin skildi við hana á sínum tíma. Það væri, held ég, fyrir margra hluta sakir [[Gripið fram í.]]mjög áhugavert. Ef hv. þingmaður vill fara út í það getum við gert það. En við lögðum á það áherslu og settum það í forgang sumarið 2013 að afnema skerðingar sem höfðu verið leiddar yfir þessa hópa. Til samanburðar við 300.000 kr. í þessum umrædda þætti nefndi ég aðra tölu sem setur hlutina í rétt samhengi. Það verður þá að taka hana með í reikninginn til samanburðar. Það er bara ósköp einfaldlega þannig að umræðan hefur snúist um þetta að teknu tilliti til heimilisuppbótar sem sannarlega gengur eingöngu til þeirra sem búa einir og er viðurkenning á því að það er kostnaðarsamara að halda úti heimili ef maður er einn í heimili borið saman við það að deila því með öðrum. Þá kemur þessi heimilisuppbót. Um hana og að teknu tilliti til hennar hefur öll umræðan um 300.000 kr. staðið í mörg ár. Ég hélt að það væru ekki nein tíðindi sem þyrfti að fara að útskýra hér í þessum sal þar sem umræðan á uppruna sinn.
Forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég beini fyrirspurn til hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra. Ég er mjög spennt fyrir svörunum. Mig langar að ræða í dag þá grafalvarlegu stöðu sem blasir við á kvennadeildum Landspítalans. Nú þegar hefur talsverður fjöldi ljósmæðra sagt störfum sínum lausum. Heilbrigðiskerfið hefur undanfarin ár þurft að þola síendurtekinn niðurskurð sem hefur bitnað misjafnlega á hinum ýmsu deildum Landspítalans og annarra sjúkra- og heilbrigðisstofnana. Þrátt fyrir það hafa kvennadeildir Landspítalans, og þá sérstaklega fæðingardeild og meðgöngu- og sængurlegudeild, viðhaldið gæðum heilbrigðisþjónustunnar fyrir nýfædd börn og mæður. Á þessum deildum eru ljósmæður meiri hluti starfsmanna. Störf ljósmæðra eru algerlega nauðsynleg til að tryggja heilbrigði mæðra og barna og eru menntakröfur til þeirra í samræmi við það krefjandi starf sem þær sinna. En einhverra hluta vegna er vinna þeirra ekki metin til fjár. Nú lítur út fyrir að harðlínustefna ríkisstjórnarinnar í kjaramálum muni bitna allverulega á þessari mikilvægu stétt og þeim mikilvægu deildum Landspítalans sem þær vinna á. Kjaramál ljósmæðra eru í svo miklum ólestri að þær hafa síðastliðnar vikur sagt upp í tugatali. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ber ábyrgð á starfsmanna- og kjaramálum ríkisins. Ber hann þá ekki endanlega ábyrgð á því neyðarástandi sem blasir við? Eða er ábyrgðin einhvers annars? Og ef svo er, hvers er hún? Hver ber ábyrgðina? Það gengur ekki að segja að ábyrgðin sé hjá stéttarfélögunum vegna þess að síðast þegar ljósmæður fóru í verkfall samþykkti fjármálaráðherra lög á verkfallið. Þær fengu ekki að semja. Hefur ráðherra sjálfur sett sig inn í kjaraviðræður ljósmæðra í ljósi þess hve alvarleg staðan er? Eða telur ráðherrann stöðuna yfir höfuð alvarlega? Hefur ráðherra kynnt sér mögulegar afleiðingar þess ef stór hluti ljósmæðra hættir störfum? Og aftur: Hver ber ábyrgð?
Virðulegi forseti. Það er dálítið snúið mál að taka kjaraviðræður sem standa yfir upp hér í þinginu og ætla að fara að skiptast á skoðunum um hvernig best sé að leiða þær til lykta. Ég ætla ekki að fara í neina keppni við hv. þingmann um það hvoru okkar þyki vænna um ljósmæður, mér eða hv. þingmanni, mér þykir þær sinna mikilvægum störfum. Ég get bara sagt það eitt að ég er einn þeirra fjölmörgu Íslendinga sem hafa ítrekað [[Gripið fram í: Sett lög á þær.]]… nú halda ósmekklegheitin áfram hérna. Ég er einn þeirra Íslendinga sem hafa farið upp á fæðingardeild, fjórum sinnum, og það hefur mjög reynt á þá þjónustu sem hér er vísað til. Ég held að ekki fari vel á því að við förum í einhverja keppni um hvert okkar kunni best að meta þá sem hér eiga undir. [[Gripið fram í.]] Vandinn sem við er að etja birtist okkur m.a. með þeim hætti að í miðri kjaralotunni þegar kjaraviðræður stóðu ágætlega, og ég hef sett mig inn í hvernig þær standa, þegar svo virtist sem tiltölulega stutt væri á milli manna sem sátu við samningaborðið, var skipt um kúrs hjá viðmælendum samninganefndar ríkisins og öllu því, a.m.k. flestu, sem áður hafði verið rætt um ýtt til hliðar og færðar fram á samningaborðið allt aðrar og nýjar kröfur. Þess vegna hefur ekki tekist að ljúka samningalotunni. Við munum halda áfram að reyna. Það er allt rétt sem hv. þingmaður segir, það er mikilvægt að við komumst að niðurstöðu. Ég vil þó fá að koma einu að hér undir lokin. Þegar talað er um að gildandi samningar meti viðkomandi stéttir ekki að verðleikum er það nú samt þannig að þeir eiga sér sögulegar rætur og hafa almennt verið samþykktir af viðkomandi stéttarfélögum. Það er staðan. Við eigum ekki að umgangast þá með öðrum hætti en þeim að almennt [[Forseti hringir.]]séu samningar leiddir fram eftir viðræður sem leiða til samkomulags.
Forseti. Ég var búin að rita hérna hjá mér eitthvað fyrir annað hollið sem ég er að spá í að sleppa og hafa þetta einfalt. Ég er ekki í einhverri keppni um hverjum þyki vænst um ljósmæður. Ég geri mér fulla grein fyrir því að hæstv. ráðherra á börn. Ég á börn. Við eigum flest börn og skiljum alveg hversu mikilvægt starf ljósmæðra er. Það sem ég spyr hæstv. ráðherra um er: Hver ber ábyrgð á neikvæðum afleiðingum uppsagna ljósmæðra fyrir samfélagið og fyrir konur og börn sérstaklega? Ljósmæður eru að segja upp og ef við náum ekki samningum, hver ber endanlega ábyrgð á þeim neikvæðu afleiðingum sem það hefur fyrir samfélagið að missa þessar konur úr vinnu og af spítalanum í aðra vinnu, af því að launin þeirra eru ekki nægilega góð? Hver ber ábyrgð? Það er eina svarið sem ég vil fá.
Virðulegi forseti. Við skipum samninganefnd ríkisins sem hefur það ábyrgðarhlutverk að láta reyna á samninga. Það er tvíeggjað sverð. Annars vegar þarf að láta reyna til fulls á að niðurstaða fáist sem báðir aðilar eru sáttir við. Ef það tekst ekki getur það verið mikill ábyrgðarhlutur sömuleiðis að ganga engu að síður að kröfum sem setja aðra samninga í fullkomið uppnám. Ég get bara sagt það alveg eins og er þannig að það dyljist engum að þær kröfur sem settar hafa verið fram núna eru fyrir samninganefnd ríkisins algerlega óaðgengilegar vegna þess að þær myndu setja fordæmi sem settu allar aðrar kjaraviðræður, sem eru á viðkvæmu stigi í þessu landi á þessu ári og því næsta, í algert uppnám. [[Gripið fram í.]]Það er ástand sem við ætlum ekki að skapa í þessari lotu. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp og beini fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra. Þann 7. maí 2012 var skrifað undir samning milli þáverandi innanríkisráðherra, fjármálaráðherra, vegamálastjóra og bæjarstjóra eða borgarstjóra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem sneri að frestun stórframkvæmda í 10 ár og yfir sama tímabil yrði hér um bil milljarður settur aukalega á hverju ári í aukinn stuðning við almenningssamgöngur. Markmið þessa samkomulags var, eins og segir þarna, með leyfi forseta: „Meginmarkmiðið verður að a.m.k. tvöfalda hlutdeild almenningssamgangna í öllum ferðum sem farnar eru á höfuðborgarsvæðinu. Árangur af þessu tilraunaverkefni verður metinn í framvindumati á tveggja ára fresti og framlög verða þá endurskoðuð.“ Í 5. gr. samningsins þar sem fjallað er um samningstíma segir, með leyfi forseta: „Samningur þessi er gerður til 10 ára. Samningurinn tekur gildi 7. maí 2012 og gildir til 7. maí 2022. Samningurinn skal endurskoðaður á tveggja ára fresti … Endurskoðun skal lokið fyrir 11. apríl hverju sinni.“ Síðan segir hér í sérstakri málsgrein, með leyfi forseta: „Við endurskoðun samningsins 1. apríl 2018 munu samningsaðilar leggja sérstakt og ítarlegt mat á árangur verkefnisins með tilliti til áframhalds að samningstíma loknum og hvaða breytingar er nauðsynlegt að gera á samkomulaginu í ljósi niðurstöðu matsins.“ Nú liggur það fyrir og grunnforsendur sem koma fram í fylgiskjali með samningnum voru þær að á þeim tíma var heildarfjöldi ferða sem farnar voru með almenningssamgöngum 4% á höfuðborgarsvæðinu. Nú liggja ný gögn fyrir og þá kemur í ljós að prósentutalan er nákvæmlega hin sama, 4% heildarferða eru farnar með almenningssamgöngum. Þannig að árangurinn af þessu, ef þetta væri eina breytan, er nákvæmlega enginn. Þess vegna er ég forvitinn að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvað kom út úr þessari endurskoðun sem lauk núna 1. apríl 2018 sem er stærsta endurskoðunin á samningstímanum.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. fyrirspyrjanda, menn höfðu háleit markmið um að það tækist að breyta ferðatilhögun fólks með því að það færi að nota almenningssamgöngur meira. Reynslan allra síðustu árin hefur satt best að segja verið í hina áttina. Við höfum einnig verið að skoða þetta í almenningssamgöngum á landsbyggðinni þar sem sama tilhneiging hefur verið síðasta árið, jafnvel síðustu tvö árin. Aukningin sem varð fyrstu árin hefur ekki haldið áfram í sama takti og hefur jafnvel dregið úr henni á sumum svæðum. Heildarstuðningur og það hvernig við getum staðið að þessum almenningssamgöngum er til skoðunar. Á landsbyggðinni hafa landshlutasamtökin og Vegagerðin sagt upp þeim samningum en verið tilbúin að framlengja um eitt ár engu að síður á meðan smíðað er nýtt kerfi. Varðandi þann samning sem er hér á höfuðborgarsvæðinu og hv. þingmaður spurði sérstaklega út í hefur það enn verið til skoðunar og ég hef ekki verið upplýstur um nákvæma niðurstöðu þess. Mér er ekki kunnugt um að annar hvor aðilinn hafi sagt samningnum upp. Menn hafa farið yfir þessi gögn, sem eru auðvitað nokkuð sláandi, á sama tíma og menn hafa velt fyrir sér að auka verulega almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu til að leysa úr vanda sem ellegar blasir við með fjölgun fólks. Á sama tíma hafa bæði ráðuneytið og Vegagerðin komið að því með sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu myndað stýrihóp þar sem menn hafa tekið á þessum forsendum samgangna en með þeim fyrirvara þó að skoðað yrði fleira en almenningssamgöngur. Þetta eru allar samgöngur því að við þurfum auðvitað að leysa þann vanda heildstætt, sérstaklega í ljósi þess að þróunin hefur ekki verið í þeim vanda sem menn höfðu búist við upphaflega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir. Það væri áhugavert að fá að vita hvort hæstv. ráðherra metur það sem raunverulegan valkost í stöðunni að ríkið segi upp þessum samningi í ljósi þess að árangurinn hefur verið vægast sagt takmarkaður miðað við meginforsendurnar sem menn gáfu sér árið 2012. Við þekkjum öll þau umferðarvandamál sem blasa við og bara til þess að nefna fylgiskjal með samningnum sem gerður var á sínum tíma þá eru þar taldar upp framkvæmdir, yfirlit yfir stórar framkvæmdir í vegagerð sem frestast. Þar eru framkvæmdir margar hverjar sem myndu hafa veruleg áhrif á umferðarflæði innan borgarinnar í dag. Þannig að valkostirnir sem menn stóðu frammi fyrir fyrir fimm árum síðan og völdu að setja milljarð aukalega í almenningssamgöngur á sama tíma og stórframkvæmdum var frestað eru þeirrar gerðar að það er ábyrgðarhluti að fyrir liggur núna að enginn árangur hefur náðst, enginn. Almenningssamgöngur voru 4% fyrir fimm árum síðan, þær eru 4% af heildarferðafjölda í dag. Álítur samgönguráðherra það raunhæfan kost að hið opinbera segi upp samningi þessum?
Virðulegur forseti. Ég tel mjög mikilvægt að menn leggist dálítið vel yfir þetta, þó að það sé á svipuðu róli hefur orðið einhver örlítil aukning í þessu en engan veginn í þeim takti sem menn lögðu upp með. Það er líka ljóst að það gengur ekki endalaust að seinka, fresta eða slá á frest öðrum mikilvægum samgöngumannvirkjum. Með það fyrir augum fóru ráðuneytið og Vegagerðin inn í stýrihóp með tveimur mikilvægum fyrirvörum, annars vegar að það væri engin fjárskuldbinding fólgin í því og hins vegar að tekin væri heildarskoðun á því hvernig almenningssamgöngurnar, borgarlínan fyrirhugaða, myndu líta út og svo hvaða aðrar aðgerðir í vegamálum, samgöngumálum, þyrfti að fara í samhliða. Nýlega skilaði slíkur stýrihópur af sér nokkuð álitlegum tillögum. Það þarf auðvitað að vega og meta saman hvernig skynsamlegast er að standa að þessu. Ég er algjörlega tilbúinn til þess að skoða það með opnum huga hvað er best fyrir samgöngur á höfuðborgarsvæðinu [[Forseti hringir.]]og hvernig við gerum það.
Herra forseti. Þetta er skýrslubeiðni um það að Ríkisendurskoðun fari í þá úttekt hvernig stjórnsýslan sinnir upplýsingaskyldu sinni við Alþingi, við starfsfólk Alþingis, við okkur þingmenn, við þingnefndir. Það þýðir í rauninni að Ríkisendurskoðun sem er eftirlitsstofnun Alþingis fer yfir það með greinargóðum hætti hvað þetta kostar, hvort aðföng eru til staðar, fjármunir, starfsfólk o.s.frv., til að sinna þessari upplýsingaskyldu þannig að við á Alþingi getum sinnt eftirlitshlutverki okkar gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það verður mjög gagnlegt að fara yfir þetta því að það sem Ríkisendurskoðun gerir jafnframt er að leggja til úrbætur. Það gæti verið í formi þess að kannski er ódýrara að hafa þetta bara opið í stað þess að við þurfum að vera endalaust að spyrja spurninga um upplýsingar sem liggja kannski fyrir í gögnum sem hafa ekki verið birt. Hlakka til að sjá útkomuna.
Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að hér hefur verið gerð breyting á upphaflegri beiðni og skjalið prentað upp. Ég verð að segja að mér finnst það hafa verið fært til betri vegar og ætla þess vegna ekki að leggjast gegn því að þessi beiðni sé samþykkt í þingsal og greiði atkvæði með því. En ég get ekki látið hjá líða að láta þau orð falla við þessa atkvæðagreiðslu að mér þyki þingið dálítið vera að gefast upp gagnvart því að sinna því bara sjálfstætt að ganga á eftir ýmsu af því sem lagt er fyrir ýmist ráðuneyti eða, eins og í þessu tilviki, ríkisendurskoðanda, sem vissulega er gert ráð fyrir að taki einstaka mál, einstök efni til athugunar. Þannig ætti þingið að sjálfsögðu að hafa eigin burði til þess að fara ofan í hluti. Þegar við erum farin að spyrja framkvæmdarvaldið að því hvaða ábendingar séu í skýrslum sem þingið hefur látið semja fyrir sig, eða hvað hafi orðið um frumkvæðisathuganir og annað þess háttar, [[Forseti hringir.]]finnst mér þingið í raun og veru algjörlega sitja með hendur í skauti og viðurkenna getuleysi sitt til þess [[Forseti hringir.]]að sinna eftirlitshlutverkinu.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðu um fjármálaáætlun 2019–2023. Verður sú umræða bæði í dag, á morgun og í upphafi fundar á föstudag þar sem fram fer lokaumferð. Í dag verður almenn umræða um fjármálaáætlunina í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra, en á morgun munu svo fagráðherrar taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu og verða leyfð lengd andsvör, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt full andsvör við ræðu ráðherra. Síðan tala einn til tveir þingmenn frá hverjum þingflokki í þessum fyrsta hluta umræðunnar, þ.e. þingflokkar stjórnarandstöðunnar geta tilnefnt tvo ræðumenn ef þeir svo kjósa. Gilda þá venjulegar ræðutímareglur um þær ræður og andsvör verða leyfð.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 sem dreift hefur verið á þskj. 716. Eins og fram hefur komið ber að lögum að leggja áætlunina fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl hvert ár. Nú bar svo við, m.a. vegna stjórnarskipta, að gerð fjármálaáætlunarinnar seinkaði nokkuð og sömuleiðis stóð þannig á að 1. apríl bar upp á páskadag. Þetta tvennt olli því að ekki var hægt að standa við lögbundinn framlagningarfrest og áætlunin því lögð fram nokkrum sólarhringum síðar. Hún var kynnt strax eftir páska, 4. apríl sl., og lögð fram sama dag á Alþingi. Ég vil einnig geta þess, eins og fram hefur komið, að það reyndist nauðsynlegt að prenta áætlunina upp og lagfæra nokkrar skýringartöflur í greinargerð málefnasviða. Ég vil að hér komi fram að það hefur engin áhrif á þingsályktunartillöguna sjálfa eins og hún lá fyrir í fyrri prentun en nokkrar skýringartöflur þurftu lagfæringar við vegna þess að þær höfðu ekki verið uppfærðar til samræmis við lokabreytingar á áætluninni sjálfri. Tillaga til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára er nú lögð fram á Alþingi í þriðja sinn en í fyrsta sinn af þessari ríkisstjórn. Áætlunin felur í sér útfærslu á markmiðum fjármálastefnu og á stefnumörkun um þróun tekna, gjalda og efnahags opinberra aðila, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja í þeirra eigu. Það felur í sér að markmið um afkomu- og skuldaþróun skulu vera þau sömu í fjármálaáætlun og koma fram í fjármálastefnunni. Fjármálastefna og fjármálaáætlun taka til opinberra aðila í heild, þ.e. ríkis, sveitarfélaga og fyrirtækja hins opinbera. Þótt ríkisreksturinn sé mun umfangsmeiri er það sameiginleg ábyrgð ríkis og sveitarfélaga að tryggja að ákvarðanir séu í samræmi við markmið hagstjórnarinnar, einkum að fjárfestingar séu minni þegar þensla er mikil og öfugt. Samstarf ríkis við Samband íslenskra sveitarfélaga á sviði opinberra fjármála er einn lykilþáttur í því að tryggja sjálfbærni í opinberum fjármálum og að þau stuðli að efnahagslegum stöðugleika og hagvexti. Þá vík ég að efnahagsforsendum áætlunarinnar. Fjármálaáætlunin sem hér er lögð fram er byggð á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í febrúar 2018. Í spá Hagstofunnar er gert ráð fyrir að hagvöxtur verði 2,9% í ár og 2,8% á næsta ári en um 2,5–2,6% eftir það. Gangi þessar spár eftir verður þetta lengsta samfellda hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Mig langar af þessu tilefni að fjalla stuttlega um þá gagnrýni sem fram hefur komið á tekjuhlið áætlunarinnar. Fyrst vil ég nefna að þjóðhagsspá Hagstofu Íslands er í aðalatriðum áþekk efnahagsspám annarra aðila. Bæði Seðlabanki Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gera þó ráð fyrir ívið meiri hagvexti næstu þrjú árin. Enginn þessara aðila, eða aðrir aðilar sem spá fyrir um efnahagsframvindu á Íslandi, gerir ráð fyrir snörpum samdrætti efnahagsumsvifa á næstu misserum. Með hliðsjón af þessum spám og greiningum og fyrirliggjandi vísbendingum í hagtölum er engin ástæða til að ætla að það dragi meira úr hagvexti en reiknað er með. En að sjálfsögðu verður áfram fylgst grannt með efnahagsframvindunni. Við bæði fjárlagagerð og fjármálaáætlunargerð hvers árs, sem er til fimm ára í senn, verður tekið mið af þeim breytingum sem eru að verða á efnahagsspám. Þannig verður, má segja, stöðugt litið til stöðu efnahagsmála, bæði að vori þegar fjármálaáætlun er lögð fram og svo aftur að hausti þegar fjárlagafrumvarpið er lagt fram, og tekið mið af stöðunni hverju sinni. Við förum í gegnum þetta ferli á hverju ári og það er augljóst, m.a. með tilliti til fjármálastefnunnar, að ef aðstæður eru að breytast munum við taka tillit til þess. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að afkoma hins opinbera á árinu 2019 verði jákvæð um sem nemur 1,3% af vergri landsframleiðslu, tæplega 37 milljarða kr., og að hún verði jákvæð um 1,1% af vergri landsframleiðslu að meðaltali á áætlunartímabilinu. Gert er ráð fyrir að afgangur af heildarafkomu ríkissjóðs verði ekki minni en 1% af vergri landsframleiðslu árið 2019 og að jafnaði ekki minni en 0,8–0,9% af vergri landsframleiðslu á árunum 2020–2023. Það svarar til þess að árlegur afgangur verði 25–34 milljarðar kr. eða um 140 milljarðar kr. uppsafnað til ársins 2023. Í fjármálaáætlun er því gert ráð fyrir áframhaldandi afgangi af rekstri ríkis og sveitarfélaga öll ár áætlunarinnar í samræmi við þá fjármálastefnu sem lögð var fram samhliða fjárlögum ársins 2018. Skuldir ríkissjóðs hafa lækkað hratt á undanförnum árum eða úr um 1.500 milljörðum kr. þegar þær náðu hámarki árið 2012 í 911 milljarða kr. í lok síðasta árs. Lækkun skulda má rekja til ábyrgrar ríkisfjármálastefnu, viðsnúnings í rekstri ríkissjóðs og að sjálfsögðu ráðstöfunar stöðugleikaframlaga til skuldauppgreiðslu. Aðrar óreglulegar tekjur hafa sömuleiðis gengið til niðurgreiðslu skulda og svo höfum við dregið úr stærð gjaldeyrisforðans til að lækka skuldastöðuna. Í samræmi við fjármálastefnu er í áætluninni gert ráð fyrir áframhaldandi lækkun skulda hins opinbera. Gert er ráð fyrir að strax á árinu 2019, sem sagt í lok næsta árs, verði skuldamarkmiðum náð, ári fyrr en áður hafði verið gert ráð fyrir í fjármálastefnu sem hljóta að teljast mjög ánægjuleg tíðindi. Í lok tímabilsins eru heildarskuldir ríkissjóðs áætlaðar um 740 milljarðar kr. og verður hlutfall brúttóskulda af vergri landsframleiðslu þar með um 21%. Þetta eru mjög sterkar vísbendingar um að við séum að nýta hagvaxtarskeiðið til að styrkja okkur til lengri tíma, búa í haginn fyrir þrengri stöðu í framtíðinni. Virðulegi forseti. Markmið þessarar fjármálaáætlunar er að varðveita efnahagslegan stöðugleika og tryggja stefnufestu í opinberum fjármálum samhliða því að treysta samfélagslega innviði. Ágætt jafnvægi er í hagkerfinu um þessar mundir eftir kröftugan vöxt undanfarin ár. Þetta birtist m.a. í litlu atvinnuleysi, lítilli verðbólgu, hóflegum verðbólguvæntingum og betri eiginfjárstöðu heimila og fyrirtækja en verið hefur um langt skeið. Ytri aðstæður hafa verið þjóðinni hagfelldar. Þar hefur uppgangur ferðaþjónustunnar leikið stórt hlutverk, auk þess sem vel hefur gengið í flestum atvinnugreinum á liðnum árum. Viðfangsefnið fram undan er að varðveita þennan árangur og framlengja hann með samstilltri hagstjórn peningamála, opinberra fjármála og vinnumarkaðar. Fjárfesting í innviðum samfélagsins er eitt af lykiláherslumálum þessarar ríkisstjórnar. Í kjölfar mikillar lækkunar skulda og um leið þá vaxtagreiðslna hefur skapast svigrúm til innviðauppbyggingar og þess sjást skýr merki í þessari áætlun. Alls er gert ráð fyrir að fjárheimildir til fjárfestinga í útgjaldarömmum málefnasviða á tímabilinu 2019–2023 nemi ríflega 338 milljörðum kr. Meðal helstu verkefna er bygging nýs Landspítala sem allir þekkja. Bygging Húss íslenskunnar er annað verkefni sem nú fer að komast á verklega stigið. Gert er ráð fyrir myndarlegri innviðauppbyggingu á ferðamannastöðum, við ætlum að endurnýja þyrlur fyrir Landhelgisgæsluna og uppbygging hjúkrunarheimila verður áfram verkefni sem við ætlum að sinna með myndarlegum hætti. Loks er gert ráð fyrir verulegum framlögum til uppbyggingar í samgöngumálum og fjarskiptum og verður alls um 120 milljörðum kr. varið til þessara málaflokka. Meðal annara helstu verkefna má nefna að á sviði heilbrigðismála verður áfram unnið að styttingu biðlista og hjúkrunarrýmum fjölgað. Greiðsluþátttökukerfi sem tekur gildi á þessu ári verður áfram innleitt og betur fjármagnað og stefnt að því að halda áfram lækkun greiðsluþátttöku sjúklinga. Þjónusta vegna geðheilbrigðis verður styrkt verulega með fjölþættum aðgerðum um allt land og efling heilsugæslunnar er enn á dagskrá. Auk verkefna á sviði heilbrigðismála rúmast fjölmörg önnur verkefni innan áætlunarinnar. Þar má nefna stóraukin framlög til landamæravörslu og löggæslu, sérstakt átak vegna meðferðar kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins. Á sviði menntamála verður staðið myndarlega að aðgerðaáætlun um máltækni og háskólastigið eflt. Þá er vert að geta aukinna framlaga til að draga úr tannlæknakostnaði aldraðra og öryrkja. Einnig er fyrirhugað að gera breytingar á bótakerfi almannatrygginga fyrir öryrkja en þær breytingar verða unnar í samráði við forsvarsmenn örorkulífeyrisþega. Á sviði utanríkismála vil ég leyfa mér að tiltaka sérstaklega hér aukin framlög til þróunaraðstoðar. Það er áætlað að á tímabilinu vaxi heildarútgjöldin árlega um 40–50 milljarða, rúmlega, að árinu 2022 undanskildu þegar þau vaxa um tæpa 30 milljarða. Það svarar til 4,1–6,8% nafnvaxtar á ári en 3,2% á árinu 2022. Að undanskildum vaxtagjöldum er gert ráð fyrir að vöxtur frumgjalda verði áþekkur vexti vergrar landsframleiðslu yfir tímabilið. Þó er gert ráð fyrir að hann verði nokkru meiri árin 2019–2021 vegna samgöngumálanna sérstaklega. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir lækkanir á skatthlutföllum á undanförnum árum hafa tekjur af sköttum og tryggingagjaldi ekki verið meiri síðan fyrir bankahrunið. Hér má nefna að miðþrep tekjuskatts var afnumið og lægra þrepið jafnframt lækkað. Þrátt fyrir þetta hafa tekjur af tekjuskatti einstaklinga vaxið um u.þ.b. 40% frá árinu 2015. Áfram er stefnt að því að draga úr álögum, gera skattheimtu sanngjarnari og tryggja skilvirka skattframkvæmd. Í samræmi við stjórnarsáttmálann mun ríkisstjórnin eiga samtal við aðila vinnumarkaðarins um samspil tekjuskatts og bótakerfanna. Einnig verða ræddar breytingar á tryggingagjaldi og vinnumarkaðstengdum réttindum. Í áætluninni er, líkt og kveðið er á um í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, gengið út frá að tekjuskattur lækki í neðra skattþrepi og er gert ráð fyrir um 1 prósentustigs lækkun. Samhliða er stefnt að heildarendurskoðun tekjuskatts einstaklinga og bótakerfa og þar horfum við til þess hvernig bótakerfin í heild sinni kallast á við framkvæmd tekjuskattskerfisins með tveimur þrepum og persónuafslætti. Markmiðið með þeirri endurskoðun er að við horfum sérstaklega til þess að styðja áfram myndarlega við barnafjölskyldur og þá sem glíma við húsnæðiskostnað, sérstaklega snemma á starfsævinni. Út úr þessu eiga að koma markvissari aðgerðir til að styðja efnaminni heimili. Gert er ráð fyrir lækkun tryggingagjalds í áætluninni upp á 0,25% á næsta ári og þannig lækkar tryggingagjaldið, heildargjaldið, úr 6,85% í 6,6%. Jafnframt er reiknað með að komið geti til frekari lækkunar en að það verður að ráðast af samráði við aðila vinnumarkaðarins, m.a. um útfærslu einstakra réttinda sem fjármögnuð eru með tryggingagjaldi og að sjálfsögðu verður þetta einnig að ráðast af afkomumarkmiðum ríkissjóðs. Virðisaukaskattur á bækur verður afnuminn í byrjun næsta árs og ári síðar er gert ráð fyrir breytingu á fyrirkomulagi skattlagningar á höfundaréttargreiðslum þegar þær verða í raun skattlagðar sem fjármagnstekjur. Í seinni áfanganum verður sömuleiðis horft til skattlagningar á fjölmiðla og tónlist. Þarna erum við að horfa til ársins 2020. Sérstakur bankaskattur verður lækkaður eins og boðað hefur verið. Hér er um að ræða tímabundinn skatt sem bjagar samkeppnisstöðu á íslenskum fjármálamarkaði og mikilvægt að gera ráð fyrir því í fimm ára áætlun að hann lækki að nýju. Skattaívilnun vegna þróunarkostnaðar og rannsókna verður tekin til endurskoðunar og þökin verða hækkuð strax á næsta ári. Við stefnum að afnámi slíkra þaka á áætlunartímanum. Hér er horft til samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja til lengri tíma og mikilvægt að við höldum vöku okkar þar. Undirbúningur að endurskoðun laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki er þegar hafinn en gildandi lög munu að óbreyttu falla úr gildi í lok árs 2019. Þarna eru skýr merki um áherslu nýrrar ríkisstjórnar á sviði nýsköpunar, rannsókna og þróunar. Í upphafi þessa árs var kolefnisgjald á eldsneyti hækkað um 50%. Það er fyrirhugað að hækka gjaldið, eins og segir í stjórnarsáttmálanum, um 10% til viðbótar á næsta ári og aftur ári síðar. Þá er í áætluninni gert ráð fyrir að skoðaðar verði leiðir til gjaldtöku á ferðamenn frá árinu 2020. Virðulegi forseti. Miklar efnahagslegar framfarir hafa orðið á undanförnum árum, langt hagvaxtarskeið stendur yfir. Þetta hefur gert okkur kleift að rétta við fjármál hins opinbera og koma þeim á traustari grunn í góðu samstarfi við m.a. forystumenn sveitarfélaga. Sterk staða ríkissjóðs um þessar mundir gerir ríkisstjórninni kleift að auka við framlög til uppbyggingarverkefna, til innviðafjárfestinga og styrkja samfélagsþjónustuna. Miðað við fyrirliggjandi efnahagsspár og greiningar eru góðar aðstæður fyrir hendi til að viðhalda áfram traustum hagvexti. Meginviðfangsefni hagstjórnarinnar fram undan felst í því að allir helstu hagaðilar taki höndum saman [[Forseti hringir.]]og varðveiti þann mikla árangur sem náðst hefur. Verkefnið er að viðhalda efnahagslegum stöðugleika en skapa um leið forsendur fyrir áframhaldandi hagvexti og fjölbreytni í atvinnulífinu. [[Forseti hringir.]] Ég legg til, virðulegi forseti, að þessari áætlun verði vísað til hv. fjárlaganefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Það er margt í fjármálaáætluninni sem veldur miklum vonbrigðum og er það í raun nokkurt afrek að uppskera óánægju flestra sem hafa fjallað um hana hingað til, sérstaklega í ljósi þess að um er að ræða samanlögð ríkisútgjöld til fimm ára og því erum við að tala um tæplega 4.500 milljarða útgjöld. Ekki króna er sett í barnabætur til viðbótar. Ekki króna er sett í vaxtabætur, helmingi minna er sett í uppbyggingu leiguíbúða, framhaldsskólinn fær nánast ekkert viðbótarfjármagn á næstu fimm árum og háskólastigið fær minni prósentuhækkun en það sem fyrri ríkisstjórn var búin að ákveða og háskólarnir fá í rauninni einn þriðja af því sem var lofað í stjórnarsáttmálanum og lýtur að OECD-viðmiðinu. Því er ljóst að það er engin menntasókn hér á ferðinni. Þá er aukningin til aldraðra og öryrkja fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeim hópi. Meira að segja samgönguátakið mikla nær ekki einu sinni langtímameðaltali fjármagns í þann málaflokk. Herra forseti. Vanræksla á ofangreindum atriðum og skattstefna brauðmolakenningarinnar kemur kannski ekki á óvart í tilviki Sjálfstæðisflokksins þótt það ætti að gera það í tilviki Vinstri grænna. Hin nýafgreidda fjármálastefna fékk 80 athugasemdir og ábendingar frá fjármálaráði og falleinkunn frá flestum hagsmunaaðilum. Þrátt fyrir það vildi meiri hluti fjárlaganefndar ekki gera eina einustu breytingu á stefnunni því ráðuneytið vildi líklega ekki gera breytingar. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Kemur til greina að breyta fjármálaáætlun í meðförum þingsins komi til mikillar gagnrýni á hana og þá ekki síst á þá vondu hagstjórn sem þar birtist þar sem lækka á skatta á sama tíma og útgjöld eru aukin?
Virðulegi forseti. Eins og ég vék að áðan er þetta í þriðja sinn sem fjármálaáætlun er lögð fram. Ég hef heyrt þennan söng áður. Ég heyrði hann í fyrsta skiptið, ég heyrði hann í annað skiptið, ég er að heyra hann í þriðja sinn. En staðreyndin er sú að allan þann tíma sem ég er hér að vísa til hefur okkur gengið vel. Okkur er að takast að auka kaupmátt, halda verðbólgu niðri og styrkja stöðu ríkissjóðs með uppgreiðslu skulda, lægri vaxtagreiðslum og eflingu ýmissa samfélagslegra verkefna. Hér kom hv. þingmaður inn á barnabæturnar svo dæmi sé tekið. Ég og hv. þingmaður erum einfaldlega ósammála um tvennt. Í fyrsta lagi er verið að tryggja áframhaldandi fjármögnun barnabótakerfisins eða sambærilegt umfang barnabótakerfis og við höfum í dag. Ef við hefðum ekki gert það í áætluninni þá hefðu barnabætur átt að lækka verulega út af hærri tekjum og betri eignastöðu inni í framtíðinni. Hitt erum við líka ósammála um sem er þetta að það á ekki að vera að greiða barnabætur til fólks sem er með í kringum 1 milljón á mánuði. Samfylkingin hefur alltaf talað fyrir því að barnabætur fari út til allra, óháð efnahag og tekjum. Þessu er ég ósammála. Það birtist kannski í barnabótakerfinu eins og það er í dag og í þessari áætlun, að það er einfaldlega rangt að vera með kerfi sem eftir atvikum er farið að taka í þriðja skattþrepi eins og við vorum með á sínum tíma, sérstakan tekjuskatt, hátekjuskatt af fólki, sem á sama tíma er skilgreint í þörf fyrir barnabætur. Þetta er fyrir mér algjörlega óskiljanleg framkvæmd á skattamálum í einu landi. Ég mun beita mér gegn henni. Ég sé fyrir mér að við breytingar á tekjuskattskerfinu og bótakerfunum munum við geta náð betri árangri með því að láta til dæmis eftir atvikum, ég set alla fyrirvara á endanlega niðurstöðu, að við gætum lækkað einfaldlega skattprósentuna, tekið persónuafsláttinn og bætur eins og þessar sem eiga ekkert erindi til þeirra sem eru með laun í kringum 1 milljón, láta þá fjármuni frekar rata til þeirra sem eru tekju- og eignaminni. Í áætluninni er hins vegar skýr menntasókn og hv. þingmaður ætti kannski að gera betur grein fyrir því hvernig hann vill [[Forseti hringir.]]skattleggja millistéttina í landinu til þess að standa undir þeim útgjöldum sem hann kallar eftir að fá [[Forseti hringir.]]inn í áætlunina.
Herra forseti. Klárum aðeins barnabæturnar fyrst. Hjón með eitt barn sem eru bæði með 470 þús. kr. í mánaðarlaun fá engar barnabætur. Er það mat hæstv. ráðherra að hafa 470 þús. kr. á mánuði sé hátekjufólk? Það er fólk sem [[Gripið fram í.]]missir allar barnabæturnar í þessu kerfi. Það er mjög áhugaverð yfirlýsing sem hér kemur fram frá ráðherra. Hann ætlar að berjast gegn því að sett verði viðbótarfjármagn í barnabætur. Þetta er þvert á það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið að lofa. Vinstri græn hafa talað fyrir því að auka stuðning við barnafjölskyldur, m.a. með barnabótakerfinu. Það er sorglegt að sjá að nákvæmlega sama krónutala er að fara í barnabætur næstu fimm árin. Það er sorgleg staða að þessi ríkisstjórn vilji ekki setja krónu til viðbótar í vaxtabætur. Þetta eru tvö tæki stjórnvalda sem hafa reynst vel til að mæta fátækum fjölskyldum og millitekjuhópum. Það er einfaldlega búið að grafa markvisst undan þessu kerfi. Einn fjórði er dottinn út úr barnabótakerfinu. Helmingurinn er dottinn út úr vaxtabótakerfinu. Síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn vörðum við 100 milljörðum kr. í vaxtabætur og barnabætur á kjörtímabilinu. Munurinn á milli þessara flokka verður ekki skýrari. Af skattamálunum. Mér finnst það vond forgangsröðun að lækka skatta fyrst og fremst á ríkt fólk og banka. Það á að lækka bankaskattinn, það kostar 6 milljarða. Það á að lækka tekjuskatt um eitt prósentustig, kostar 14 milljarða. Það er jafn há upphæð og ríkisstjórnin tímir að eyða í vaxtabætur og barnabætur. Það er jafn há upphæð og kostar að fjármagna almenna sjúkrahúsþjónustu hjá öllum heilbrigðisstofnunum úti á landi. Þetta er ekki góð forgangsröðun. Flöt tekjuskattslækkun gagnast best eftir sem tekjurnar verða hærri. Milljón króna maðurinn fær þrisvar sinnum hærri skattalækkun en aðilinn sem er á lágu tekjunum. Þetta er vond skattstefna og hún er ekki réttlát.
Virðulegi forseti. 1% skattalækkun er 1% skattalækkun sama hvort menn eru með háar eða lágar tekjur. Það er 1%. Ég hélt að jafnaðarmenn væru alltaf að tala fyrir prógressífu skattkerfi. Í slíku prógressífu skattkerfi hlýtur einhvern tímann að vera svigrúm til að lækka sjálfa skattprósentuna án þess að menn fari út í krónutöluútreikninginn. Vegna þess að ef við viljum taka það samtal til enda skulum við spyrja okkur hversu margar krónur láglaunamaðurinn greiðir í skatta borið saman við þann sem hv. þingmaður er að vísa til. Þá fáum við annað sjónarhorn á þessa sömu mynd. Aðalatriðið er að við erum að tala fyrir lægri skattbyrði fyrir alla. Varðandi barnabæturnar er það misskilningur hjá hv. þingmanni að ekki sé gert ráð fyrir neinum ráðstöfunum til þess að verja barnabótakerfið. Þrátt fyrir þá spá sem við erum með fram undan um þróun launa og eigna fjölskyldna í landinu, þá gerum við ekki ráð fyrir því að barnabætur lækki sem þær myndu gera ef við hefðum engar ráðstafanir gert. Við erum að gera ráðstafanir til að verja það fjármagn sem fer í dag í barnabótakerfið. Ég hef margítrekað beitt mér fyrir því að barnabætur væru leiðréttar með tilliti til þeirra tekjutenginga sem eru í kerfinu þannig að við stýrum meira fjármagni til tekjulágra fjölskyldna. Það er ekkert annað sem vakir fyrir þessari ríkisstjórn en að gera það. Þegar hv. þingmaður tekur dæmi um tvo einstaklinga sem búa saman og eru með 470 þús. kr. á mánuði í laun þá er hann að tala um fjölskyldu sem er með 940.000 kr. í tekjur. Þegar spurt er: Er það fjölskyldan sem á að detta út úr barnabótakerfinu, þá segi ég já. Við skulum frekar lækka tekjuskattinn á þá fjölskyldu, lækka tekjuskattinn á báða þá einstaklinga og hætta að senda þeim bætur eins og þeir séu bótaþurfi í samfélaginu með í kringum 1 milljón á mánuði í tekjur fyrir heimilið. Sendum frekar bætur til þeirra sem sannarlega eru undir framfærsluviðmiðum eða rétt í kringum þau. Sendum bæturnar þangað þar sem þær eiga heima. En Samfylkingin talar fyrir því að milljón króna fjölskyldan fá bætur frá ríkinu í gegnum skattkerfi; fyrst borga tekjuskattinn, svo þiggja bæturnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir yfirferðina hér áðan. Það er ýmislegt ágætt í þessari framlögðu áætlun, en það er eitt atriði sem mig langar sérstaklega til að koma inn á. Það er vissulega jákvætt að nú sé áætluð lækkun tryggingagjalds um 0,25 prósentustig sem færir tryggingagjaldið úr 6,85 prósentustigum niður í 6,6. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt er horft til þess að 6,6 sé grunnur nema til komi frekari samningar eða það verði hluti af samningum á vinnumarkaði ef ætlunin er að ná hlutfallinu neðar. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustól og minnt á það að fyrir hrun var tryggingagjaldsprósentan 5,34 prósentustig. Að nú sé horft til þess að gólfið verði 6,6 prósentustig og ríkisstjórnin sé hætt að horfa til frekari lækkunar þýðir það, miðað við áætlun, sem nú liggur fyrir þar sem er áætlað að tekjur af tryggingagjaldi fyrirtækja árið 2019 verði 99,5 milljarðar miðað við 6,6 prósentustiga gjaldið. Ef gjaldið væri hið sama og fyrir hrun, og nú vitum við öll sem hér erum inni að sem betur fer er atvinnuleysi enn minna nú en þá, þá væru tekjurnar 80,5 milljarðar. Það munar á árinu 2019 heilum 19 milljörðum, hvorki meira né minna, sem er þá viðbótarskattlagning á starfsemi fyrirtækja, launaskattur í landinu. Ég verð að viðurkenna fyrir mitt leyti að mér hefði þótt 0,25% lækkun ágætisskref þótt hægt væri farið, en mér bregður mjög að sjá að það sé orðið gólfið miðað við þessa fimm ára fjármálaáætlun, og óska eftir því að [[Forseti hringir.]]fjármálaráðherra kannski fari aðeins inn á það og segi mér hvort ég skilji þetta rétt.
Virðulegi forseti. Ég hef tekið það fram hér að við hyggjumst lækka tryggingagjaldið um 0,25 prósentustig, og gerum ráð fyrir því í þessari fjármálaáætlun, óháð öðrum breytingum sem er verið að boða. Þar get ég m.a. vísað til þess að í tengslum við samtal á vinnumarkaði höfum við nýlega gefið það út að atvinnuleysisbætur muni hækka. Þegar hv. þingmaður ber saman tryggingagjaldið eins og það var er hann að bera saman samsett gjald, þ.e. almenna hlutann og síðan öll réttindatengdu gjöldin sem leggjast saman í eitt tryggingagjald. Ef menn vilja bera saman þann tíma og tímann í dag þurfum við líka að skoða réttindin sem eru að baki. Ríkissjóður fjármagnar greiðslur úr almannatryggingakerfinu m.a. með almenna hluta tryggingagjaldsins. Sá hluti á útgjaldahlið ríkissjóðs hefur einfaldlega breyst í grundvallaratriðum yfir þetta tímabil. Fjármögnun ríkissjóðs með tryggingagjaldi til þeirra verkefna sem verið er að horfa til hefur gjörbreyst til hins verra, ef við horfum á það út frá ríkissjóði. Sömuleiðis verðum við að skoða hver réttindin eru í Fæðingarorlofssjóði, hver réttindin eru í Atvinnutryggingasjóði. Þegar við höfum átt það samtal síðar á þessu ári - og ég heyri kröfur frá vinnumarkaðnum um bæði lengingu og hækkun greiðslna t.d. í Fæðingarorlofssjóði, sem rímar vel við stefnu ríkisstjórnarinnar. Ef við ætlum að fjármagna þann hluta réttindanna þá kallar það á hækkun á þeim hluta tryggingagjaldsins. Ætlum við að lækka almenna hlutann, krónu fyrir krónu samhliða þessu? Ef við gerum það getum við aukið réttindin án þess að tryggingagjaldið hækki. En við munum þá sitja uppi með miklu verr fjármagnað almannatryggingakerfi í landinu. Það er ástæðan fyrir því að ég tel orðið tímabært að huga að því að kljúfa þetta tvennt algjörlega í sundur. Tala jafnvel um almannatryggingagjald og svo önnur vinnumarkaðstengd tryggingagjöld.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Svo það sé sagt þá er ég mjög fylgjandi því að liðum eins og þessum verði splittað upp, bara til að bæta tilfinningu þeirra sem höndla með þá, fyrir því hvar kostnaður liggur og hvar tekjur koma inn. En það er annað atriði sem mig langaði til að impra á á þeim stutta tíma sem ég hef, það varðar þau skilaboð sem komu fram um samgöngumál í tillögu til þingsályktunar. Þarna er verið að horfa til þess að bæta inn 16,5 milljörðum á þremur árum 2019–2021 sem er um 1 milljarði umfram það sem vantar upp á samgönguáætlun fyrir árin 2013–2016. Það er nú öll stóra innspýtingin og stóra átakið. Ég held að ríkisstjórnin hljóti að hafa einhver áform um frekari uppbyggingu í samgöngukerfinu en þetta gefur svigrúm til. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort að þau áform liggi í frekari gjaldtöku, vegtollum eða einhverju öðru formi, sem sagt með öðrum hætti en með fjármögnun úr ríkissjóði. Ég fullyrði að það verður engin sátt um þann framkvæmdahraða sem endurspeglast í þeim fjárveitingum sem tilgreindar eru á þessu fimm ára tímabili í samfélaginu. Spurningin er sem sagt, ég finn það ekki í þingsályktunartillögunni: Eru áform uppi innan ríkisstjórnarinnar um að bæta sérstaklega í með sértækri gjaldtöku, hvort sem það eru vegtollar, skuggagjöld eða annað sambærilegt?
Virðulegi forseti. Í umræðu um fjármálaáætlunina þykir sumum sem útgjaldavöxturinn heilt yfir sé of mikill, að hann fylgi í kjölfarið á miklum útgjaldavexti á undanförnum árum. Vissulega verður einhvers staðar að draga mörkin varðandi það hversu mikið útgjöldin geta vaxið. Þegar við horfum til samneyslunnar dregst upp sú mynd í fjármálaáætluninni að við höldum nokkurn veginn sama hlutfalli í samneyslunni af vergri landsframleiðslu. Þegar kemur að vegamálunum sérstaklega er ég sammála hv. þingmanni um að þar þurfum við að bæta verulega í. Við bætum um það bil fjórðungi ofan á það sem áður var áætlað í vegaframkvæmdaþáttinn sérstaklega, sem verður að teljast umtalsvert átak, sérstaklega þessi þrjú ár sem tiltekin eru. Hér er spurt hvort ekki sé augljóst að gera þurfi meira. Við munum skoða leiðir til þess að gera meira og leiðir til þess að fjármagna það. Við höfum tvö lifandi dæmi núna um að fara slíkar fjármögnunarleiðir, annað eru Hvalfjarðargöngin, hitt eru Vaðlaheiðargöngin sem fara senn að klárast. Í báðum tilvikum var farin gjaldtökuleið. Í öðrum stórframkvæmdum sem eru til umræðu en eru ekki öll komin inn í áætlanir - ég leyfi mér að nefna t.d. stórframkvæmdina í tengslum við Seyðisfjarðargöng, hvort sem verður farin þar Fjarðarheiðarleiðin eða hvað þeir kalla það, T-leiðin eða einfaldlega fjarðaleiðin, hvor leiðin sem farin verður á endanum þá heyri ég það frá heimamönnum að þeir kalla eftir því að framkvæmdin eigi sér stað eða komist á dagskrá sem fyrst og gjarnan með gjaldtöku ef það er það sem þarf. Um það þurfum við að taka dýpri umræðu í þinginu. Vonandi getum við gert það í tengslum við þessa fjármálaáætlun en það kallar svo sem alveg á sérstaka umræðu hvernig við ætlum að fjármagna framkvæmdir í vega- og samgöngu- og þess vegna fjarskiptamálum á komandi árum vegna þess þetta er lykilinnviðafjárfesting.
Virðulegi forseti. Til að byrja með langar mig til þess að minnast á að samkvæmt starfsáætlun var sagt að fjármálaáætlun ætti að koma til þingsins 20. mars þannig að það er ekki afsökun að 1. apríl sé páskadagur, það gerist mun seinna. Varðandi hagspána sem er fjallað um í þessari fjármálaáætlun þá er þetta svipuð hagspá og var kynnt í fjármálastefnu sem er nýbúið að samþykkja hérna. Allir umsagnaraðilar sem komu fyrir fjárlaganefnd trúðu einfaldlega ekki að hagspáin myndi ganga eftir út spátímabilið. Það var komist svo að orði að enginn hefði spáð efnahagshruni. Og þó að það sé ekki kannski verið að spá efnahagshruni þá alla vega samdrætti og jafnvel neikvæðum vexti. Mér finnst áhugavert að við fáum þessar mismunandi hagspár annars vegar frá greiningaraðilum okkar, það hefur komið fram gagnrýni á módelið sem þeir nota, þeir nota keimlík módel, og hins vegar Samtökum atvinnulífsins og Viðskiptaráði og fleiri sem eru að vinna með hagkerfið niðri á mölinni, ef svo má segja. Þannig að mig langar eiginlega til þess að við förum dálítið vel yfir þessar athugasemdir sem okkur bárust varðandi fjármálastefnuna. Í skattstefnunni í fjármálastefnunni er einmitt ekkert nefnt t.d. um lækkun á sköttum á fjölmiðla. Ég hefði haldið að skattstefnan sem á að vera í fjármálastefnunni ætti að endurspeglast síðan í fjármálaáætlun og fjárlögum. En ef ekki er sagt að það eigi að lækka ýmsa skatta í fjármálastefnunni, skattstefnu ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára, þá finnst mér mjög undarlegt að það birtist allt í einu nýjar skattalækkanir eða skattahækkanir eða hvað sem það er í fjármálaáætlun, sem ekki eru tilteknar í stefnunni. Við erum nýbúin að samþykkja fjármálastefnu og þá finnst mér undarlegt að hérna birtist ný skattalækkun sem ekki er tiltekin þar.
Virðulegi forseti. Varðandi efnahagsspár þá tel ég að það sé engin önnur raunhæf leið fær en að byggja áætlanir í fjármálaáætlunargerðinni á því sem Hagstofan lætur okkur í té. Það hafa komið fram ýmis varnaðarorð. Auðvitað er þar fyrst og fremst horft til síðari hluta áætlunartímabilsins, þess hluta þar sem menn eru á aðeins veikari grunni með spárnar eins og almennt er eftir því sem horft er lengra inn í framtíðina. Um þetta hef ég fjallað í inngangsorðum mínum í framsöguræðu minni, þ.e. við munum auðvitað á hverju ári horfa til næstu fimm ára. Ef aðstæður breytast þá munum við einfaldlega þurfa að taka tillit til þess. En ég heyri ekki þá sem koma fram og færa fram gagnrýni á að við séum að fylgja hagspám Hagstofunnar, sem reyndar ríma ágætlega við hagspár Seðlabankans eða eftir atvikum það sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sér fyrir, með neitt annað í umræðuna en að menn ættu að gera ráð fyrir að þetta gæti klikkað. Það er svo sem alveg gilt sjónarmið, en ég held að við séum á réttum grunni að vinna með þær upplýsingar sem eru opinberar og jafnvel þótt það hafi komið fram varnaðarorð þá sé engin ástæða til þess að taka tekjuhliðina til endurskoðunar í grundvallaratriðum svo dæmi sé tekið. Hér er vísað til fjármálastefnunnar. Í fjármálastefnunni er verið að vinna með enn grófari línur en í fjármálaáætluninni. Ég er algjörlega ósammála hv. þingmanni um að það þurfi að tiltaka sérhverja skattbreytingu sem gæti komið til álita á líftíma ríkisstjórnarinnar þegar hún í upphafi kjörtímabils leggur fram fjármálastefnu. Mér finnst það bara algjör óþarfi. Það eina sem skiptir máli í fjármálastefnunni er að menn séu með skýra sýn á það hversu mikill afgangur er nauðsynlegur við þær aðstæður sem eru uppi og hvernig skuldaþróunin á að vera. [[Forseti hringir.]]Að öðru leyti eru menn bara að gera grein fyrir helstu áherslumálum sem síðan kallast á við stjórnarsáttmálann. [[Forseti hringir.]]Fjármálaáætlunin er síðan meiri útfærsla á því.
Virðulegi forseti. Vissulega verður ríkisstjórnin að byggja á spá, en það er ekkert gert í rauninni til þess að tryggja að spáin rætist eða varnaðarorðum sé mætt. Ég les það ekki úr fjármálaáætluninni í rauninni að tekið sé alla vega tillit til varnaðarorðanna og sagt: Þetta eru þær aðgerðir sem við ætlum að fara í til að koma til móts við það. Ég nefndi ekki að það ætti að telja upp sérhverja skattbreytingu í fjármálastefnunni, að sjálfsögðu ekki, heldur að hún sé alla vega það víðtæk eða dínamísk að hún geti brugðist við mismunandi aðstæðum og þá hvaða skattbreytingar það væru eða annað sem myndi vera tiltekið í þeim tilvikum. Hún var ekki upp á mjög mörg orð skattstefnan í fjármálastefnunni. Varðandi lækkun tekjuskattshlutfallsins þá sýndi einmitt greining ASÍ að um hækkandi skattbyrði hefur verið að ræða á þá sem eru með lægri laun í þó nokkuð mörg ár. Þá myndi ég telja eðlilegt að horft væri til þeirra breytinga og reynt að lagfæra þá skekkju sem hefur orðið á undanförnum áratugum, mig minnir að hún hafi verið yfir 20 ár aftur í tímann. Að því leyti væri flöt prósentulækkun á tekjuskatti einmitt ekki leið til þess að ná því markmiði. Gagnrýni mín snýr í rauninni að því í orðaskiptum ráðherra áðan við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson. Þessi lækkun um 14 milljarða myndi t.d. duga til þess að afnema þessa krónu á móti krónu skerðingu sem oft hefur verið talað um hjá örorkubótaþegum og meira að segja meira til. Ég myndi alla vega kalla eftir því að það yrði horft til þeirra gagna sem við höfum fengið um þá skekkju sem hefur orðið á undanförnum árum og reynt að laga hana, [[Forseti hringir.]]en ekki eitthvað annað eins og menn virðast vera að gera hér.
Virðulegi forseti. Dæmi um það að við höfum sýnt varfærni er þegar við gerum ráð fyrir því í þessari fjármálaáætlun að greiða hraðar upp skuldir en fjármálastefnan gerir ráð fyrir. En við það hafði hv. þingmaður líka athugasemd þegar ég kynnti áætlunina á sínum tíma. Þegar við beitum varfærni og gerum ráð fyrir hraðari uppgreiðslu skulda en fjármálastefnan gerir ráð fyrir þá fær það líka athugasemdir, en þegar við byggjum á hagspám og fylgjum nokkurn veginn því sem þar segir um tekjulínuna þá þykjum við ekki fara nægilega varlega. Mér finnst þetta vera þversögn. Mér finnst þessi gagnrýni ekki standast skoðun. [[Gripið fram í.]]Svona skil ég hv. þingmann. Mér finnst þetta ekki ganga upp. Varðandi tekjuskattinn þá rekur mig ekki minni til þess að hafa lagt til breytingar á tekjuskatti eða öðrum sköttum til lækkunar á Alþingi þannig að því væri vel tekið af vinstri flokkunum. Ég minnist ekki þess í þeim dæmum sem við höfum haft. Þessi ríkisstjórn er í miðju samtali við vinnumarkaðinn um útfærslu bótakerfanna og samspil þeirra við tekjuskattskerfið. Ég ætla ekki hér við kynningu á ríkisfjármálaáætluninni að úttala mig neitt um það til hvers það samtal kann að leiða. Markmiðið er einfaldlega þetta: Að bótakerfin saman með tekjuskattskerfinu, hvort sem við breytum persónuafslættinum eða ekki, nái betur til lægri tekjuhópanna og lægri millitekjuhópanna. Ég myndi mjög gjarnan vilja sjá einföldun á kerfunum þannig að í stað þess að vera með fyrir fólk sem er t.d. komið yfir eina milljón í tekjur bæði persónuafslátt og jafnvel bótagreiðslur sem getur átt við hjá fjölskyldum með segjum þrjú börn undir sjö ára, jafnvel þó að þau séu komin í eina milljón kr. í tekjur, þá séum við bara einfaldlega með lægri skatt, [[Forseti hringir.]]lítinn eða engan persónuafslátt og færri bótagreiðslur.
Herra forseti. Á þessu stigi umræðunnar langar mig til að víkja að tilhögun hennar frekar en einstökum efnisþáttum í því málefni sem hér liggur fyrir. Það er mála sannast, herra forseti, að það mál sem hér liggur fyrir er eitt það stærsta ef ekki það allra stærsta sem kemur til kasta Alþingis á þessu méli. Nú er það svo að tilhögun umræðunnar sýnist vera afar knöpp og við erum í þeirri stöðu sömuleiðis að hér ganga orðsendingar á milli fólks sem er að lýsa áhyggjum sínum yfir því að til að mynda muni ekki verða unnt að eiga orðastað við einstaka fagráðherra nema þegar mjög langt verður liðið á kvöldið eða jafnvel fram á nótt og þá jafnvel ekki. Sá knappi tími sem er skammtaður til umræðu um þetta mál sem teygir anga sína svo víða, er mikið áhyggjuefni, ekki síst í ljósi þess að hér reynir verulega á Alþingi og fjárstjórnarhlutverk þess. Það væri miklu æskilegra að þetta mál fengi mun málefnalegri, vandaðri og grundaðri umræðu áður en það fer til hv. fjárlaganefndar en gert sýnist ráð fyrir. Ég ætla til að mynda að vitna hér í það sem segir um markmið Ríkisendurskoðunar á bls. 148, með leyfi forseta: „Kanna ráðstöfun fjárveitinga til allra málefnasviða og málaflokka, hafa eftirlit með ríkistekjum og endurskoða alla ríkisaðila A-hluta á hverju ári.“ Hér er um að ræða eftirlitshlutverk [[Forseti hringir.]]sem Alþingi ætti að gera að sínu að breyttu breytanda og því vil ég leyfa mér að varpa því fram til hæstv. ráðherra hvort hann væri reiðubúinn til að beita sér fyrir því, í samstarfi [[Forseti hringir.]]við hæstv. forseta, að rýmkuð verði tilhögun þessarar umræðu.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því af þessu tilefni að lýsa því yfir hversu ótrúlega mikil og jákvæð breyting hefur orðið með tilkomu nýju laganna um opinber fjármál og því fyrirkomulagi sem við erum hér að framkvæma, sem sagt með framlagningu ríkisfjármálaáætlunar til fimm ára að vori til og í þessu breytta umhverfi. Þetta er algjör umbylting á umræðu almennt um opinber fjármál borið saman við það sem átti við þegar ég kom hér fyrst inn á þing, þar sem mér fannst almennt allt of lítil umræða um stærri línurnar í efnahagsmálunum og fjárlaganefnd varði bróðurparti tíma síns í einstök fjárlagatilefni. Nær aldrei var almenn umræða að vori um þau mál sem eru hér sett á dagskrá með fjármálaáætluninni. Mig langaði til að halda því til haga hversu miklu við höfum þó breytt með því að koma þessum málum á dagskrá og vinna þetta með þeim hætti sem við erum að gera. Þó verð ég að segja að mér finnst við vera dálítið enn þá skríðandi kannski eins og barn og við erum kannski ekki alveg komin upp á lappir vegna þess að enn á eftir að gera betur í því að byggja upp getu í öllum fagráðuneytum til þess að vinna þessa langtímaáætlun. Í sumar fáum við í fyrsta skipti ársskýrslu frá fagráðuneytunum þar sem þau skila því inn hvernig hefur gengið að fylgja eftir markmiðum í ríkisfjármálaáætlun fyrri ára. Við erum enn að læra á þetta ferli. Varðandi tímann sem umræðan fær: Ég er ekki alveg sammála hv. þingmanni vegna þess að hér gefst, að því er mér finnst, góður tími til þess að fara yfir málið jafnvel þótt umræðan þurfi að standa fram á nótt á morgun. Það hefur alltaf legið fyrir að bróðurhluti vinnunnar, þunginn í vinnunni, fer fram í nefnd.
Herra forseti. Ég get nánast tekið undir hvert orð í ræðu ráðherra nema kannski ályktunarorðin, kannski að öllu leyti. Það er mála sannast að stigin hafa verið stórstíg skref og náttúrlega munar mestu um lögin um opinber fjármál frá 2015 um breytta umgjörð um ríkisbúskapinn og fjárlagagerð. Það ber auðvitað að þakka, virða og meta. Nú stendur þannig á, herra forseti, að við höfum þurft að fara á handahlaupum í gegnum allan þennan feril vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem sköpuðust hér á stjórnmálavettvangi síðastliðið haust. En þess vegna hefði ég talið að nú væri tilefni til að bæta um betur og skapa meira rými fyrir málefnalega, djúpa og grundaða umræðu. Ég leyfi mér sömuleiðis að minna á það að samstarfssamningur flokkanna þriggja fjallar ekki bara um samstarf á vettvangi ríkisstjórnar, heldur einnig um eflingu Alþingis eins og þar segir. Þess vegna hefði ég talið að full efni væru til þess að Alþingi fengi meira ráðrúm til að fjalla um þetta plagg. Munum að þetta plagg spannar fimm ára tímabil. Það spannar langt inn á næsta kjörtímabil og verður ekki nógsamlega undirstrikað hversu mikilvægt það er að vel takist til við afgreiðslu þess og að það fái þá umfjöllun hér á Alþingi sem það á svo sannarlega skilið.
Virðulegi forseti. Við getum eflaust haft ólíka skoðun á því hversu mikill tími er nauðsynlegur til að taka almennu umræðuna en hér eru 20 klukkutímar eða svo til að koma á framfæri sjónarmiðum við fyrri umr. þessarar ályktunar. Ég ítreka það sjónarmið mitt að það er í nefndinni sem öll vinnan fer í raun og veru fram. Hér er tækifæri til að koma á framfæri sjónarmiðum og spyrja spurninga og velta vöngum yfir því hvort að hér séu mál nægilega vel undirbúin eða það sé líklegt eða ólíklegt að þessi áform gangi eftir eða menn ættu að vera með aðrar áherslur. Í nefndinni geta menn síðan grúskað miklu meira í efnahagsspánni og auðvitað í síðari umræðu þegar öll nefndarálit liggja fyrir, verði þau mörg á annað borð, dýpkar umræðan heilmikið til viðbótar. Ég ætla ekki að gera lítið úr þörfinni fyrir að taka góða umræðu um þessa fjármálaáætlun. Ég minni aftur á að þó hún sé til fimm ára þá er hún til endurskoðunar á hverju ári. Allt það sem sagt hefur verið hér um gagnrýni á þessa fjármálaáætlun og á fyrri stigum um skoðun fjármálaráðs á fjármálastefnunni finnst mér hið besta mál. Það sýnir að við erum búin að opna umræðuna og við erum að hleypa að ólíkum sjónarmiðum á vel skilgreinda stefnumörkun sem ríkisstjórnin teflir fram. Við erum búin að gjörbylta umræðunni um stefnumörkun og markmiðasetningu í opinberum fjármálum og þó að við eigum enn eftir að komast á lappir og hlaupa hratt við áætlunargerðina, í samskiptum þings og einstakra fagráðuneyta, þá finnst mér þessi fyrstu ár í nýju umhverfi fara vel af stað.
Herra forseti. Ég er í hópi þeirra sem fylgdust með af miklum áhuga og talsverðri eftirvæntingu þegar þingið var að vinna með lög um opinber fjármál og móta þær áherslur sem þar voru. Ég verð að viðurkenna að ég hafði þá í öðru hlutverki töluverðar áhyggjur af því að aðhaldsstig þessara laga yrði ekki nægt. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með að hafa haft rétt fyrir mér, þ.e. að taumhaldið í þessum lögum virðist ekki vera neitt. Stórsókn er orðið sem helst virðist vera notuð af þessum stjórnarmeirihluta, stórsókn á öllum sviðum. Það virðist raunar vera orðið sérstakt keppikefli Sjálfstæðisflokksins sem hreykt hefur sér af íhaldssemi í opinberum fjármálum að slá Íslandsmet í útgjaldaaukningu. Það þykir mér varhugavert met þó að ég sé metnaðarfullur maður sjálfur. Hér er verið að tala um að auka útgjöld fljótt á litið um 260 milljarða frá 2017–2023 að telja, það er 36% aukning sýnist mér. Allt er þetta gert með þeim yfirlýsingum að hér ári svo vel, hagvaxtarspár séu svo hagfelldar þrátt fyrir öll varnaðarorð. Ég vil ítreka að við skulum ekki gera lítið úr því að þau varnaðarorð hafa verið óvenjusterk að þessu sinni, mun sterkari en við höfum oft áður heyrt á þessum tímapunkti og var t.d. kvartað yfir því á sínum tíma í aðdraganda 2008/2009 að ekki hefði verið nægilega skýrt varað við. Það á ekki við nú. Fjármálaráðherra lýsti því yfir sjálfur í umræðu um fjármálastefnu fyrir ári að sennilega væri sú stefna síst of aðhaldssöm. Hér er byggt á svipuðum hagvaxtarforsendum hversu raunhæfar sem þær kunna að vera. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvers vegna þessi miklu sinnaskipti á aðeins einu ári?
Virðulegi forseti. Varðandi ummæli úr umræðunni frá því á síðasta ári þá verð ég aðeins að setja það í rétt samhengi. Það var verið að tala um að ekki væri nægilega miklu eytt. Ég var að svara gagnrýni um það að ekki væri verið að auka útgjöldin nógu mikið, ekki nógu mikið. Þá lét ég þau orð falla að ef eitthvað væri þá værum við að tefla á tæpasta vað með útgjaldavöxtinn, þess vegna væri áætlunin kannski síst of aðhaldssöm. Varðandi aðhaldsstigið sem við erum að starfa eftir og hvort við hefðum mögulega átt að setja inn í fjármálaregluna útgjaldareglu eins og nokkuð var rætt um og kom fram í nefndaráliti fjárlaganefndar á sínum tíma að það hefðu verið vangaveltur í nefndinni um að bæta við fjármálaregluna sérstöku útgjaldaþaki, þannig t.d. að útgjöldin mættu aldrei vaxa fram úr landsframleiðslu. Það var mat okkar á þeim tíma að ekki væri ástæða til þess og hv. þingmaður segir: Nú hefur það sýnt sig að útgjöldin hafa fengið að vaxa svo og svo mikið. Þau hafa vissulega vaxið mikið, en við höfum verið að verja þeim til góðra málefna. Ef við horfum á ríkisfjármálin í heild sinni þá er enn þá gott jafnvægi. Þetta er reist á traustum grunni. Útgjaldaaukningin, ef við horfum til dæmis á samneysluna, hvernig hún er að þróast á þessu áætlunartímabili í hlutfalli af landsframleiðslu, þá er línan nokkuð flöt þrátt fyrir útgjöld. Hvað er að gerast? Við erum einfaldlega að verða efnaðri sem þjóð. Við erum að geta gert betur. Við erum þjóð sem getur keypt dýrari lyf, stutt betur við aldraða og öryrkja, rekið betri heilbrigðisþjónustu, tekið betur þátt í greiðsluþátttöku sjúklinga, sett meiri fjármuni í vegamál og menntamál o.s.frv. án þess að sliga ríkið efnahagslega, vegna þess að meiri tekjur eru að koma inn. Þannig hafa til dæmis á tekjuhliðinni stórkostlegir hlutir verið að gerast. Frá 2015 til 2018 fara tekjurnar í tekjuskatti einstaklinga upp um 40%. [[Forseti hringir.]]Þessu erum við að verja aftur til samfélagsins, hlúa betur að samfélaginu. Sama er að gerast í virðisaukaskattinum. [[Forseti hringir.]]Rétt tæplega 35% aukning í tekjum virðisaukaskatts frá 2015–2018. Við skilum því aftur út í samfélagið.
Forseti. Fjármálaráðherra lýsir ágætlega þessu sveiflukennda hagkerfi sem við búum í. Það er alveg rétt að einmitt á þessum tíma hagsveiflunnar streymir gjarnan fé inn í ríkissjóð. Við höfum alveg séð það á löngum uppgangstímum í hagkerfinu áður að einmitt útgjöld ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu hafa ekkert aukist þó að útgjöld í krónum talið hafi aukist mjög mikið. Ólíkt öðrum hagkerfum vöxum við gjarnan mjög hratt en drögumst líka mjög hraustlega saman með reglulegu millibili. Það er ekkert sem bendir nú til þess að þessi sveifla sé neitt að breytast. Það er þess vegna sem ég velti því fyrir mér, þegar við horfum á þessi grunngildi laga um opinber fjármál, varðandi festu og sjálfbærni t.d., að það að auka ríkisútgjöld um 36% á fáum árum getur varla talist gott merki um festu í ríkisfjármálum. Það sem ég hef hins vegar meiri áhyggjur af er það að við sáum, í mýkstu lendingu sem við höfum farið í gegnum hingað til á árunum 2001–2003, að tekjur ríkissjóðs drógust verulega saman. Ef við speglum það á þetta hagvaxtartímabil sem hér er horft til mætti búast við að [[Forseti hringir.]]umtalsverður halli yrði af ríkissjóði á næstu fimm árum, ekki afgangur. Hvernig á ríkissjóður [[Forseti hringir.]]við þessar kringumstæður að geta staðið undir þeim þjónustuloforðum sem hér er verið að veita með sjálfbærni í huga án þess að þurfa að hækka skatta verulega þegar fram í sækir?
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á þeirri mynd sem hv. þingmaður er að draga hér upp. Staðreyndin er sú að það er talað eins og við höfum aukið svo útgjöldin að við höfum ekki gáð að okkur og ekki búið í haginn fyrir erfiðari tíma í framtíðinni. Samt er það þannig að frá 2013 höfum við greitt upp 600 milljarða af skuldum. Í þessari áætlun erum við að gera ráð fyrir því að skuldir ríkisins fari niður, opinberu skuldirnar, nálægt 20% markinu. Skuldir ríkisins verða komnar í kringum 20% á áætlunartímabilinu. Ef við berum það saman við skuldaregluna þá skilur það eftir 300 milljarða svigrúm til að taka á sig halla eða auknar skuldir áður en það fer að klaga upp á skuldaregluna í framtíðinni. Þannig að það er svo sannarlega verið að búa í haginn fyrir framtíðina. Ef það gerist sem hv. þingmaður segir að gæti gerst, og ég er alveg sammála honum, það gæti gerst að viðskiptakjör á erlendum mörkuðum myndu hrynja eða að eitthvað kæmi upp í ferðaþjónustu, eða aðrar útflutningsgreinar lentu í vandræðum, samkeppnishæfni myndi dala enn frekar [[Forseti hringir.]]o.s.frv., þá er bara ekkert að því að ríkissjóður verði rekinn í halla. Það er bara ekkert að því. Ef [[Forseti hringir.]]efnahagsforsendur breytast í grundvallaratriðum þá eigum við að taka þetta allt til endurskoðunar og skuldaregla ríkisfjármálanna gerir meira að segja ráð fyrir því að við getum rekið ríkið í halla í takmarkaðan tíma.
Herra forseti. Ég ætla að fjalla stuttlega um fjármálaáætlunina sem hér er til umræðu. Ég vil fyrst vekja athygli á því, og kemur í raun ekki á óvart, að fjármálaáætlun byggist á fjármálastefnu. Það er áhyggjuefni því að mínu mati, og að mati flestra sem fjölluðu um fjármálastefnuna, var sú stefna óskýr, ótrúverðug og óraunsæ. Það bárust fjölmargar athugasemdir við fjármálastefnuna. Meiri hluti fjárlaganefndar ákvað að hunsa allar ábendingar og gerði engar breytingar á fjármálastefnunni. Hér erum við að tala um ítarlegra plagg sem er fjármálaáætlunin sem á að gilda í fimm ár með möguleika á endurskoðun á hverju einasta ári. Ég óttast að við séum kannski að feta sömu slóð hvað það varðar að hér sé á ferðinni fjármálaáætlun sem er óraunsæ, óábyrg, óskýr, ógagnsæ o.s.frv. En við munum sjá það í meðförum nefndarinnar, fjárlaganefndar, hvers konar viðbrögð þessi áætlun fær. En hingað til hafa þau flest verið mjög neikvæð. Ég hef miklar áhyggjur af því að þessi fjármálaáætlun sé einfaldlega byggð á sandi eins og fjármálastefnan var kölluð draumsýn af fulltrúa fjármálafyrirtækja. Sagan er til að læra af. Þess vegna skil ég ekki af hverju hæstv. fjármálaráðherra tekur ekki inn í sína áætlanagerð þær sveiflur sem hið íslenska hagkerfi, með gjaldmiðli sínum, hefur óneitanlega alltaf sýnt. Hvernig getur ráðherra staðið hér og haldið að allt muni fara á allra besta veg að þessu sinni þótt hagstjórn hans flokks hafi undantekningarlítið endað með ósköpum? Af hverju fáum við ekki fjármálaáætlun sem tekur mið af raunveruleikanum en ekki pólitískri tálsýn ráðherrans? Þetta er áhyggjuefni að mínu mati. Við lifum í sveiflukenndu hagkerfi og sagan sýnir að við munum upplifa sveiflur í framtíðinni. Það er rétt að halda því til haga að ytri aðstæður hafa verið jákvæðar. Við höfum fengið mikla innspýtingu í gegnum ferðamannastrauminn. Makríllinn synti inn í lögsögu okkar. Lágir vextir hafa verið í heiminum og lág verðbólga. Þannig að ytri aðstæður hafa verið okkur hagfelldar. Það hefur verið hagvöxtur sem má fagna sérstaklega eftir erfið ár í hruninu. Við erum á hátindi góðærisins að mínu mati. Þess vegna skiptir svo miklu máli hvernig við útdeilum þeim gæðum sem ríkið hefur úr að spila. Hún er áhyggjuefni hagstjórnin sem birtist í þessari fjármálaáætlun og í máli hæstv. ráðherra. Ég hef kallað þetta mjög vonda hagstjórn. Hér á að lækka skatta á sama tíma og á að auka útgjöldin, en samt er verið að svíkja hin og þessi kosningaloforð. Þetta þrennt fer mjög illa saman að mínu mati og er áhyggjuefni. Við sjáum að blikur eru á lofti í efnahagslífi heimsins. Við sjáum að blikur eru á lofti í okkar efnahagslífi. Það verða erfiðir kjarasamningar, að mínu mati, í haust. Við sjáum að það gætir vaxandi reiði í samfélaginu. Græðgisvæðingin, sem er hér alls ráðandi, hleypir illu blóði í almenning. Það berast fréttir af því að 26 bankamenn séu með einn milljarð í laun á ári, sem er einn fjórði af því sem þessi ríkisstjórn tímir að setja í vaxtabætur. Það eru svona fréttir sem ég hef áhyggjur af. Sömuleiðis er áhugavert að skoða þróun samneyslunnar í þessari áætlun. Hæstv. ráðherra minntist aðeins á hana hér áðan. Samneyslan minnkar lítillega á næstu fimm árum og það er mjög áhugavert, sérstaklega í ljósi þess málflutnings sem Vinstri græn hafa teflt fram, ekki síst um fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar. Þá hafði hæstv. forsætisráðherra sérstakt orð á því að hún teldi eðlilegt að samneyslan myndi aukast í ljósi þess að mikil opinber innviðauppbygging væri fram undan og í öðru lagi væri aldurssamsetning þjóðarinnar að breytast, við erum að eldast. Þetta myndi kalla á aukna samneyslu. Þess vegna vekur það undrun mína að í þessari fyrstu fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er einmitt gert ráð fyrir því sem hún gagnrýndi fyrir nokkrum mánuðum, þ.e. að samneyslan sem hlutfall af landsframleiðslu er að minnka. Þegar maður skoðar stóru tölurnar í þessu plaggi eru allar tölur mjög bólgnar í ljósi þess að við erum að tala um ríkisútgjöld til fimm ára. Þetta eru tæplega 4.500 milljarðar kr. Þess vegna er það ákveðið afrek, eins og ég gat um áðan, hversu mikil óánægja er með þetta plagg. Öryrkjabandalagið kallar þessa fjármálaáætlun Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins ávísun á fátækt og eymd. Er þetta minnisvarði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í sinni fyrstu fjármálaáætlun að leggja hér fram plagg sem Öryrkjabandalagið kallar ávísun á fátækt og eymd? Alþýðusambandið hefur sömuleiðis lýst yfir óánægju með þetta plagg. Samtök iðnaðarins hafa einnig talað um að forsendur þessarar áætlunar séu ansi hæpnar. Og svo hafa hinir ýmsu sérfræðingar gagnrýnt, eins og ég gat um áðan, forsendur þessarar áætlunar um að spárnar séu mjög bjartsýnar, séu ekki raunsæjar. Það er auðvitað áhyggjuefni ef við erum að vinna út frá óraunsæju plaggi. Fyrrverandi framkvæmdastjóri Vinstri grænna talar um að þetta muni auka misskiptinguna. Hún varpar spurningu fram: Stöðugleika hvers er verið að vernda? Formaður Verkalýðsfélags Akraness fer mjög hörðum orðum um þessa áætlun og segir að í henni kristallist veruleikafirring og að skilningsleysi ríkisstjórnarinnar á málefnum lágtekjufólks sé algjört. Þetta er enn eitt plaggið frá hæstv. ráðherra sem fær mjög harðan dóm frá hagsmunaaðilum, ekki bara frá stjórnarandstöðunni heldur frá hagsmunaaðilum sem láta sig þessi mál sig varða. Mig langar að fara yfir örfá málefnasvið á þessum tímapunkti. Við ræddum aðeins um barnabætur, ég og hæstv. ráðherra í andsvari hér áðan. Eins og ég gat um áðan er ekki gert ráð fyrir neinni viðbót í barnabótakerfið. Sama krónutalan á að fara í barnabætur næstu fimm árin og núna. Það er enginn metnaður, engin innspýting í þetta lykilverkfæri velferðarkerfisins. Einn fjórði er dottinn úr barnabótakerfinu og hjón, eins og ég gat um áðan, með eitt barn fá engar barnabætur séu báðir aðilar með 470.000 kr. í tekjur eða meira. Hér grundvallast pólitískur meiningarmunur milli Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins. Við lítum ekki á barnabætur sem fátækrastuðning. Við lítum á þetta sem bótakerfi gagnvart barnafjölskyldu til að mæta þeim kostnaði sem barnafjölskyldur verða fyrir á því tímabili í lífi sínu. Þess vegna eigum við að gera myndarlega við barnafjölskyldur. Við sjáum að fæðingartíðni hefur lækkað, hrapað ef svo má segja. Við þurfum að gera það ódýrara og auðveldara fyrir almenning að eiga börn og sinna þeim vel. Við sjáum að barnabætur byrja að skerðast langt undir lágmarkstekjum. Þær byrja að skerðast við 242.000 kr. á mánuði. Hvers konar hugsun er það að láta barnabætur byrja að skerðast við 242.000 kr. á mánuði? Ríkisstjórnarflokkarnir felldu tillögu stjórnarandstöðunnar í desember um að láta skerðinguna a.m.k. hefjast við lágmarkslaunin sem eru 300.000 kr. Nei, sú tillaga var að sjálfsögðu felld. Þetta er þvert á það sem margir þingmenn og ekki síst hjá Vinstri grænum hafa talað fyrir. Ég er með fullt af gömlum ræðum sem ég get farið hérna yfir, en ég hef ekki tíma til að fara yfir þetta allt saman, þar sem þingmenn Vinstri grænna hafa einmitt verið að kalla eftir auknum fjármunum í barnabótakerfið. Nú hafa þau tækifæri til þess og engar eru efndirnar. Vaxtabæturnar eru sömuleiðis úrræði sem getur gagnast fólki sem reynir að ná endum saman á erfiðum húsnæðismarkaði. Ekki er króna sett til viðbótar í vaxtakerfið næstu fimm árin, ekki króna. Helmingurinn er dottinn úr vaxtabótakerfinu. Þetta er líka áhyggjuefni og sýnir þann pólitíska ágreining sem er á milli okkar og stjórnarflokkanna. Húsnæðisstuðningurinn, hann helmingast. Þeir fjármunir sem eiga að fara í uppbyggingu á leiguíbúðunum helmingast á næstu árum. Það er ekki eins og ástandið á húsnæðismarkaðnum sé þannig að við höfum efni á því. Þeir peningar sem fara til eldri borgara og öryrkja skýrast fyrst og fremst af fjölgun í þeim hópi. Framhaldsskólinn, þessi menntasókn, fær nánast sömu krónutölu næstu fimm árin. Það er engin menntasókn að leyfa framhaldsskólanum að fá að halda þeim peningum sem hlutust af styttingunni vegna þess að því var lofað á sínum tíma. Háskólinn fær aukningu, en það er bara einn þriðji af því til að ná þessu OECD-viðmiði sem stendur í stjórnarsáttmála að ætti að nást fyrir 2020. Það loforð er svikið. Samgöngumálin eru sömuleiðis í samræmi við fimm ára meðaltal þess málaflokks. Við erum undir 10 ára meðaltalinu hvað þetta varðar. Síðan er það skatturinn sem ég tek sérstaklega fyrir í sinni ræðu eða við síðari umr. Þar er svo sannarlega verið að forgangsraða í þágu ríkra. Það á að lækka skatta á hina tekjuháu og banka [[Forseti hringir.]]sem að mínu mati er afskaplega sérkennileg forgangsröðun á þessum tímapunkti.
Virðulegi forseti. Hér var flutt löng ræða um að auka þyrfti útgjöld mjög víða. Það er alveg sama hvar borið var niður, í barnabótum, í vaxtabótum, sem hafa verið verulega umfangsmikil og dýr bótakerfi, samtals upp á 15 milljarða í dag, eða í öðrum stuðningi við tekjulága. Sömuleiðis var talað um að gera þyrfti miklu meira í skólamálum, hvort sem væri á háskólastigi eða framhaldsskólastigi o.s.frv. Þetta kallar auðvitað á spurninguna: Hvers konar fjármögnun sér hv. þingmaður fyrir sér? Ef við horfum á tekjuskattskerfið til fjármögnunar á svona útgjöldum þá er alveg ljóst að það dugar ekkert að tala um einhvern hátekjuskatt til að mæta útgjöldum af þessum toga. Þá er ég að tala um hátekjuskatt eins og við höfum þekkt hann hér í framkvæmd á Íslandi. Það er alveg ljóst að ef það á að fara að fjármagna svona hluti í gegnum tekjuskattskerfið að það er millitekjufólkið sem ber það, annað skilar engum raunverulegum tekjuauka. Ef verið er að horfa til sérstakra skatta eins og auðlegðarskatta væri ágætt að hv. þingmaður myndi gera grein fyrir því hvort hann teldi að útgerðin myndi bera stórhækkuð veiðigjöld nú þegar fréttir berast af því að útgerðin sé í basli með að bera þau gjöld sem síðast voru lögð á. Eða hvað annað er hv. þingmaður að tala um? Er hv. þingmaður að tala fyrir því að sérstaki bankaskatturinn, sem var settur á hér á haftatímabilinu og bjagar samkeppnisumhverfi fjármálafyrirtækja í landinu, verði kannski hækkaður eða honum viðhaldið til að kreista fjármálafyrirtækin enn frekar? Sá skattur endar auðvitað bara í hærri vöxtum á viðskiptamenn bankanna. Hvar er það sem hv. þingmaður ætlar að fjármagna þetta? Og um hve marga tugi milljarða ætlar hann að hækka skattana?
Herra forseti. Ég er feginn að ráðherra spurði mig um skattana. Ég hafði ekki tíma til að fara í það hér áðan. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að ríkið sé að lækka skatta, ríkið ætlar að afsala sér tekjum upp á 25–30 milljarða. Ég tel það vera ranga pólitík og vonda hagstjórn á þessum tímapunkti að lækka skatta um 25–30 milljarða á meðan verið er að vanrækja þessar grunnstoðir velferðarkerfisins, hvort sem litið er til barnabóta, vaxtabóta o.s.frv. Þar eru fjármunir sem við hefðum úr að spila til að styrkja þá þætti sem ég er að leggja áherslu á. Mér finnst auðlegðarskattur svo sannarlega koma til greina. Við sjáum það og nýjar tölur frá ráðherranum sjálfum sýna að ríkasta 5% á 45% af eigin fé í landinu. Þetta er hópur sem þolir alveg meiri skattheimtu að mínu mati. Sömuleiðis þurfum við að skera á þann hnút að geta fengið frekari tekjur frá ferðamönnum. Mig langar líka aðeins að slá á þá mítu að við vinstri menn viljum aldrei lækka skatta. Hvaða bull er það? Við höfum lækkað tekjuskattinn. Þegar við vorum í ríkisstjórn lækkuðum við tekjuskatt með því að hækka persónuafsláttinn. Við höfum lækkað fjármagnstekjuskatt þegar við vorum í ríkisstjórn því að við settum frítekjumark sem tók skattinn frá nánast öllum, 90% af þeim sem greiddu fjármagnstekjuskattinn sluppu við hann. Þegar við vorum í ríkisstjórn höfum við innleitt skattfrádrátt fyrirtækja vegna fjárfestinga í hlutabréfum. Þegar við vorum í ríkisstjórn lækkuðum við meira að segja tekjuskatt fyrirtækja úr 18 í 15%. Það er algjör vitleysa að halda því fram aftur og aftur að vinstri menn eða Samfylkingin geti ekki lækkað skatta. En við skulum gera það þegar tímasetningin er rétt. Við eigum ekki að gera það á meðan við erum að fjársvelta grunnstoðir velferðarkerfisins eins og nú er. Þjóðin hefur kallað eftir frekari innviðauppbyggingu. Síðustu kosningar snerust um það, um innviðauppbyggingu. Það er því með ólíkindum að við skulum enn vera með fjársvelt framhaldsskólakerfið, enn með barnabótakerfi sem er að molna og grotna að innan, enn með vaxtabótakerfi sem er nánast horfið o.s.frv.
Virðulegi forseti. Mér finnst vera ótrúlega holur hljómur í þeim orðum að Samfylkingin vilji aldrei lækka skatta. Við höfum farið úr djúpri kreppu upp í mikið uppgangstímabil og við erum búin að toppa, við erum komin fram úr toppi hagsveiflunnar. Aldrei allan þennan tíma hefur Samfylkingunni dottið í hug að það væri góð hugmynd eða tímabært að lækka skatta. Aldrei. Þannig að ég kannast ekki við að hér séu á ferðinni talsmenn þess að draga úr álögum á fólkið í landinu. Ég vek athygli á því sem ég tók fram hér áðan. Tekjuskattur einstaklinga hefur skilað frá árinu 2015–2018 40% hærri tekjum til ríkissjóðs. Er hægt að slaka einhverju af því aftur út til fólks? Ég segi já, alveg tvímælalaust. Það er hægt að leyfa vinnandi fólki að njóta góðs af því að ríkissjóður stendur vel. Það er hægt að gera það. Varðandi bankaskattinn þá verð ég að segja alveg eins og er að það kemur á óvart að það séu talsmenn hér í þinginu fyrir því að framlengja hann vegna þeirra augljósu neikvæðu áhrifa sem hann hefur á samkeppnisstöðu á fjármálamarkaði. Það er sjálfsagt að skilja eftir það sem við erum að tala um af þeim skatti, en það er ekki í lagi að boða tímabundna skattlagningu eins og þessa, sem var hugsuð í ákveðnum tilgangi líka, og standa síðan ekki við það að láta þann tíma líða eða láta skattinn renna sitt skeið. Varðandi auðlegðarskatt þá tel ég að við höfum ekki haft neitt sérstaklega góða reynslu af honum. Það sem mér hefur algjörlega þótt skorta í umræðuna um auðlegðarskatt er það að við erum hér að tala um hugmyndir sem snúa að því að skattleggja kapítal sem er í vinnslu, sem er að vinna í þágu efnahagslegra framfara í landinu. Það er ekki eins og þessir fjármunir sitji bara allir inni á bankabók og séu lausir til frjálsrar ráðstöfunar. Þetta eru fjármunir [[Forseti hringir.]]sem eru bundnir t.d. í fyrirtækjarekstri. Að vera að skattleggja það finnst mér ekki góð hugmynd.
Herra forseti. Mér finnst nálgun hæstv. fjármálaráðherra alltaf vera á þann veg að skattar séu svo slæmir, þeir séu svo vondir, að við eigum að leyfa fólki að njóta góðs af sinni vinnu o.s.frv. Ég get tekið undir það. Fólk á að uppskera eins og það sáir. En hún gleymist alltaf hin hliðin á þessu, þ.e. að almenningur nýtur líka góðs af sterkri opinberri þjónustu. Almenningur nýtur góðs af því að skólarnir séu vel fjármagnaðir, sjúkrahúsin séu vel fjármögnuð og að aðgengið að heilbrigðisþjónustu sé óháð efnahag. Almenningur nýtur góðs af því að samgöngum sé sinnt með sóma o.s.frv. Við erum hér í samfélagi, við erum í ríku samfélagi. Ísland er ellefta ríkasta land í heimi. Það er úr nægu að spila ef forgangsröðun er rétt. Hún er einfaldlega ekki rétt þegar tekin er ákvörðun um að lækka tekjuskattinn flatt um eitt prósentustig, það kostar 14 milljarða. Það gagnast milljón króna manninum þrisvar sinnum betur, hann fær þrisvar sinnum meiri skattalækkun en aðili sem er á lágmarkslaunum. Þetta er engin sanngirni. Fólk lifir ekki á prósentum. Fólk lifir á krónum. Þetta er atriði sem við erum að gagnrýna. Bankaskatturinn: Auðvitað kemur sá tímapunktur að hann dettur út. Þetta er sérstakur skattur. En þessi skattalækkun kostar um 6 milljarða, þessi einstaka lækkun sem hér er verið að ákveða kostar 5,7 milljarða. Af hverju geymum við þetta ekki aðeins? Af hverju geymum við ekki aðeins þessa skattalækkun og notum þessa 6 milljarða til dæmis í að tvöfalda vaxtabæturnar eða setja meira í barnabæturnar? Er þetta forgangsröðun ríkisstjórnarinnar? Já, það er að lækka skatta á hina tekjuháu, lækka skatta á bönkum. Nú eru jafnvel hugmyndir um að verja fjármagnseigendur fyrir væntanlegu verðbólguskoti. Það er hugmyndafræði sem við í Samfylkingunni tökum ekki undir. Þess vegna er ég mjög hissa á því að Vinstri græn séu að gera það núna. Það er sérstakt áhyggjuefni að áhrif Vinstri grænna á skattapólitík næstu fimm ára eru samasem engin, herra forseti.
Herra forseti. Sú fjármálaáætlun sem hér hefur litið dagsins ljós veldur vonbrigðum. Undir það hafa m.a. hagsmunasamtök launþega tekið og Samtök iðnaðarins svo einhver séu nefnd. Stóru fréttirnar í þeim efnum eru þær að áætlunin færir þeim sem höllum fæti standa í samfélaginu ekki nein gleðitíðindi. Barnabætur, vaxtabætur og húsnæðisstuðningur, þessi mikilvægu úrræði, eru ekki efst á vinsældalista ríkisstjórnarinnar. Væntingar um að í því góðæri sem hér hefur ríkt væri hægt að færa hópum á borð við öryrkja og eldra fólk löngu tímabærar leiðréttingar eru að engu hafðar. Áfram verða við lýði ómanneskjulegar skerðingar á tekjum, einkum meðal öryrkja. Á sama tíma er bráðnauðsynlegt í huga ríkisstjórnarinnar að lækka sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, bankaskattinn, sem kemur til með að gagnast vogunarsjóðunum sérstaklega. Þeir munu hagnast um 2 milljarða á þessari lækkun, en lækkunin nemur alls um 5,7 milljörðum. Þetta er sérstakt áhugamál Sjálfstæðisflokksins og greinilegt að Vinstri grænir og félagshyggjuflokkurinn Framsókn hafa tiplað á tánum í kringum hæstv. fjármálaráðherra í þessu máli. Þessi þjónkun við vogunarsjóðina hjá ríkisstjórninni ætlar engan endi að taka. Hver hefði trúað því að þetta væru áherslur Vinstri grænna, að þetta væru áherslur hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur? Bætum kjör eldra fólks. Tryggjum þátttöku eldra fólks á öllum sviðum samfélagsins. Eldra fólk er auðlind. Þetta eru falleg orð. Þau eru úr stefnuskrá Vinstri grænna fyrir síðustu kosningar. VG gleymdi bara að segja að ef þau kæmust til valda myndu þau skattleggja þessa auðlind og helst sem mest. Í fjármálaáætluninni segir að stefnt sé að afnámi krónu á móti krónu skerðingar. Aðgerðir og tímasetningar eru hins vegar hvergi sjáanlegar í þessari áætlun. Með öðrum orðum, það verður ekkert gert í þessu óréttlæti næstu fimm árin. Hér hefur ríkt góðæri og er sorglegt að þessi þjóðfélagshópur skuli enn og aftur vera látinn sitja á hakanum þrátt fyrir fögur fyrirheit. Það er nokkuð lýsandi fyrir margt í þessari áætlun. Orðalag á borð við „stefnt skal að“, „kanna“, „skoða og endurskoða“, „móta og þróa“ kemur víða fyrir. Minna fer fyrir hugtökum eins og að „gera“ og „innleiða“. Í meginatriðum einkennist þessi áætlun af bjartsýni þegar kemur að verðmætasköpun, tekjum ríkissjóðs og hagvexti. Það er á skjön við það sem kom fram í meginþorra þeirra umsagna sem fjárlaganefnd barst um fjármálastefnuna. Það kom skýrt fram að niðursveifla væri fram undan og lækkanir í kortunum hvað hagvöxt varðar. Seðlabankinn lýsti m.a. áhyggjum yfir því að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar væri ekki nógu aðhaldssöm. Það er jákvætt að á tímabili fjármálaáætlunarinnar skuli áfram unnið að því að lækka skuldir ríkissjóðs og að undir lok tímabilsins, árið 2023, skuli stefnt að því að skuldahlutfallið sem hlutur af vergri landsframleiðslu verði komið niður í 21%. Það er athyglisvert að skuldastaða ríkissjóðs skuli nú vera að mörgu leyti mun sterkari en hún var fyrir hrun. Þar skipta höfuðmáli stöðugleikaframlög frá slitabúum föllnu bankanna sem formaður Miðflokksins leiddi af mikilli festu og hæstv. forsætisráðherra þakkaði honum sérstaklega fyrir í umræðum í þinginu fyrir skömmu. Þó að vissulega sé mikilvægt að greiða niður skuldir, og sá sem hér stendur er talsmaður ráðdeildarsemi í fjármálum og vill helst skulda sem minnst, þarf að ræða það opinskátt hvort sé skynsamlegra að greiða niður skuldir á sama tíma og innviðir, eins og vegakerfið, liggja undir skemmdum. Þetta er svipað og að eyða engu í viðhald á eigin húsnæði og á endanum fellur það í verði og verður jafnvel ónothæft. Innviðir eins og vegakerfi eru verðmæti sem verður að halda við, ekki síst vegna öryggissjónarmiða. Eins og fram hefur komið ætlar ríkisstjórnin að bæta aukalega 5,5 milljörðum í sérstakt átak í samgöngumálum árlega næstu þrjú árin, frá 2019 að telja. Samtals gerir þetta 16,5 milljarða. Komið hefur fram að átakið verði fjármagnað með arðgreiðslum úr bönkunum. Í því sambandi má benda á að þessa upphæð hefði sennilega verið hægt að tvöfalda ef ríkisstjórnin hefði staðið í lappirnar í Arionbankamálinu. Auk þess er um að ræða 25% hækkun til málaflokksins frá fjárlögum 2016–2018. Þótt vissulega beri að fagna auknum fjárveitingum til þessa mikilvæga málaflokks er þörfin langtum meiri eins og allir vita og hefur komið hér fram, m.a. í málflutningi hæstv. fjármálaráðherra. Auk þess var ríkisstjórnin búin að ala á miklum væntingum almennings, ekki síst vegna þess að hún var með stórar yfirlýsingar um verulegt átak í þessum málaflokki, yfirlýsingar sem síðan hafa ekki staðið undir væntingum. Í raun var þessi ríkisstjórn mynduð um þann málaflokk, innviðauppbyggingu. „Fjármálaáætlunin endurspeglar þær áherslur sem ríkisstjórnin var mynduð um.“ Þetta hefur hæstv. samgönguráðherra m.a. sagt og ég verð að segja: Rýr er nú heimanmundurinn. Ég fagna því að árið 2021 eigi að ljúka átakinu Ísland ljóstengt. Hér er um mjög mikilvægt samfélagsverkefni að ræða. Ég sakna þess hins vegar að ekkert er minnst á þrífösun rafmagns í þessari áætlun. Einbreiðum brúm á að fækka um níu talsins á næstu fimm árum. Það þykir mér rýrt í átaki sem hefur verið kallað stórátak í samgöngumálum. Í heilbrigðismálum kemur ekki á óvart að það eigi að halda áfram uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut. Þar hafa stjórnarflokkar eins og Framsóknarflokkurinn svikið kjósendur sína eftirminnilega. Ekki verður séð að auka eigi sérstaklega fjárframlög til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Kaflinn um landbúnað er athyglisverður. Í fyrsta lagi hefur ríkisstjórnin greinilega engar áhyggjur af tollasamningnum við ESB sem tekur gildi 1. maí nk. Engar mótvægisaðgerðir eru boðaðar í fjármálaáætluninni til að mæta þeim miklu áhrifum sem tollasamningurinn kemur til með að hafa á innlenda búvöruframleiðslu. Gleymum því ekki að u.þ.b. 11.000 manns hafa atvinnu af landbúnaði og að öll ríki vernda sinn landbúnað með einum eða öðrum hætti. Fjölmörg störf í landbúnaði geta verið í hættu vegna samningsins sem kemur til með að leiða til aukins innflutnings á landbúnaðarvörum í samkeppni við íslenskan landbúnað. Á þetta einkum við í kjöti og ostum. Til hvaða aðgerða ætlar ríkisstjórnin síðan að grípa til að mæta aukinni samkeppni í landbúnaði vegna innflutnings frá ESB? Það á að leysa málið, eins og segir í áætluninni, með nýsköpun, vöruþróun og nýtingu tæknimöguleika. Síðan er talað um aukin tækifæri í landbúnaði með þessum samningi. Bændur hafa ekki komið auga á þessi tækifæri. Búnaðarþing hefur ályktað um nauðsyn þess að segja samningnum upp og semja upp á nýtt, m.a. vegna brostinna forsendna. Nú þegar Bretar eru að ganga úr ESB hverfur okkar stærsta og besta markaðssvæði úr samningnum. Samkeppni er af hinu góða, en hún verður að vera á jafnræðisgrunni. Samningurinn er ójafn og það þarf að semja upp á nýtt. Það er dapurlegt að flokkur eins og Framsóknarflokkurinn sem nú situr í ríkisstjórn og ávallt hefur gefið sig út fyrir að vera sérstaklega hliðhollur bændum skuli ekki hafa neinar áhyggjur af þessu máli. Ekkert er fjallað um EFTA-dóminn þar sem dæmt var að innflutningstakmarkanir á hráu kjöti væru ólögmætar. Því virðist algjörlega í lausu lofti hvernig ríkisstjórnin ætlar að bregðast við dómnum. Í næstu ræðu mun ég koma nánar inn á þetta mál og fleiri áherslur sem er að finna í fjármálaáætluninni.
Herra forseti. Hér hefur verið mælt fyrir fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár. Sú áætlun sem um er að ræða er uppbyggingaráætlun með stórfelldum umbótum á innviðum landsins. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er full alvara með að nýta það svigrúm sem hagvöxtur síðustu ára hefur skapað til að bæta kjör fólks í landinu. Á gildistíma áætlunarinnar verður fjárfest fyrir 338 milljarða í innviðum landsins, sjúkrahúsum, vegum, brúm, hjúkrunarheimilum, jarðgöngum, þyrlum fyrir Gæsluna, Herjólfi og Húsi íslenskunnar svo eitthvað sé nefnt. Þá fjárfesta sveitarfélög líka í gatnagerð, grunnskólum, íþróttamannvirkjum og holræsum. Allt spilar þetta saman. Til að samfélaginu gangi vel til lengri tíma þarf sígandi lukku. Við fjárlagagerð 2018 var tónninn gefinn, en þá var aukið í útgjöld ríkissjóðs um 47 milljarða kr. Þar af fóru tæpir 17 milljarðar í heilbrigðiskerfið og tæpir 12 í félags- og húsnæðismál. Þá voru framkvæmdir við Dýrafjarðargöng fjármagnaðar og stofnframlög til byggingar og kaupa á almennum íbúðum aukin. Framlög voru hækkuð til framhalds- og háskóla um 4 milljarða. En það er enn hægt að gera betur og það ætlar þessi ríkisstjórn að gera. Með kröftugri innspýtingu verður viðspyrna í hagkerfinu er það aðlagast lægri hagvexti. Ríkissjóður stendur vel, verður áfram rekinn með myndarlegum afgangi og heldur áfram að greiða niður skuldir. Árleg útgjöld ríkissjóðs verða aukin um 132 milljarða frá því að ríkisstjórnin tók við gangi forsendur eftir. Fyrir síðustu tvennar kosningar hafa Vinstri græn talað fyrir því að svara þyrfti kalli almennings og auka ríkisútgjöld um allt að 50 milljarða á kjörtímabilinu. Forgangsröðunin er skýr, að venjulegt fólk fái aðgang að betri heilbrigðisþjónustu, betra velferðarkerfi, betri samgöngum og betri menntun. Þá er horft til framtíðar með því að auka framlög til menntamála og nýsköpunar. Auk þess verðum við að bregðast við röskun loftslags af mannavöldum, standa við gerða samninga um samdrátt í losun fyrir árið 2030 og búa samfélagið undir að verða kolefnishlutlaust fyrir árið 2040. Samkvæmt þjóðhagsspá sem liggur til grundvallar fjármálaáætluninni er íslenska hagkerfið komið yfir topp hagsveiflunnar. Í spánni er reiknað með því að hagkerfið aðlagist hægari vexti næstu misserin. Hagvöxtur dregst saman hraðar en búist var við en hann hefur verið í kringum 4,4% á ári frá árinu 2014 sem til lengri tíma myndi þýða að hagkerfið tvöfaldaðist á 16 ára fresti. Hagvöxtur síðustu ára getur því tæpast haldið áfram án þess að verðbólgudraugurinn geri vart við sig. Vöxturinn síðustu ár hefur verið drifinn áfram á breiðum grunni en einkaneysla, fjárfesting og útflutningur hafa vaxið, að töluverðu leyti vegna mikils vaxtar í ferðaþjónustu. Það er mjög mikilvægt hagsmunamál að vel takist til að lenda hagkerfinu en það hefur verið undantekning frekar en regla í íslenskri hagsögu að hagkerfið lendi mjúklega að loknu vaxtarskeiði. Það er því snúin jafnvægislist að haga hagstjórninni með þeim hætti að velferð landsmanna til skamms og langs tíma sé hámörkuð. Það er nefnilega hið eina hlutverk ábyrgra stjórnvalda, að hámarka velferð landsmanna samtímis, til skamms og langs tíma. Líkt og sagt var fyrir kosningar stendur ekki til að hækka skatta á almenning á Íslandi. Hins vegar ætlum við að hliðra til innan skattkerfisins til að gera það réttlátara. Markmiðið er að auka sérstaklega ráðstöfunartekjur lágtekjuhópa og þeirra með lægri millitekjur. Eins og kemur fram í stjórnarsáttmála mun fara fram heildarendurskoðun á tekjuskattskerfinu samhliða endurskoðun á bótakerfum. Þessi vinna fer fram í samráði við verkalýðshreyfinguna til að tryggja að breytingarnar skili fólkinu í landinu raunverulegum ávinningi. Hér er sérstaklega horft til þess að skoða mögulegar breytingar á persónuafslætti og samspili bótakerfa, bæði barna- og vaxtabóta. Þá er einnig fram undan að vinna með aðilum vinnumarkaðarins að því að lengja fæðingarorlof og fjármagna þá aðgerð. Framlög til félags- og húsnæðismála verða 40 milljörðum hærri á árinu 2023 en árið 2017. Mikið hefur verið rætt um húsnæðismarkaðinn síðustu ár og hversu snúið það er fyrir ungt fólk að koma sér þaki yfir höfuðið. Framtíðarsýn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hefur verið sú að húsnæðiskostnaður fari ekki yfir fjórðung af ráðstöfunartekjum ásamt því að styðja við uppbyggingu húsnæðis á félagslegum forsendum, til að leiguhúsnæði verði raunverulegur valkostur fyrir ungt fólk á húsnæðismarkaði. Auknum fjármunum verður þess vegna varið í húsnæðisstuðning til að ná markmiðum um byggingu 2.100 leiguíbúða sem sett voru í kjarasamningum árið 2015. Húsnæðisbætur voru hækkaðar um tæp 5% í byrjun árs 2018 og fylgdu almennri þróun bóta. Heildarstefna um húsnæðisstuðning til framtíðar liggur hins vegar ekki fyrir en stefnan er að ljúka vinnu við endurskoðun á tekjuskatts- og bótakerfum fyrir afgreiðslu fjárlaga árið 2019 og setja í gang þá vinnu sem snýr að húsnæðismálum. Í samráði við Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp er stefnt að því að endurskoða og skapa sátt um kerfið og tryggja framfærslu og á næsta ári koma 4 milljarðar aukalega, umfram kerfislægan vöxt, vegna áætlaðrar fjölgunar öryrkja sem mun haldast út tímabil áætlunarinnar. Miklar breytingar voru gerðar á ellilífeyri almannatrygginga sem tóku gildi 1. janúar sem urðu mörgum eldri borgurum kjarabót og um mitt ár kemur til framkvæmda lækkun á gjaldskrá vegna tannlækninga. Þrátt fyrir að flestir eldri borgarar búi við góð lífskjör er hluti hópsins með afar takmörkuð eða engin réttindi úr lífeyrissjóðum og stundar ekki launaða vinnu, hefur lágar tekjur sér til framfærslu, er á almennum leigumarkaði og jafnvel skuldsettur. Þeir sem þannig eru settir þurfa að reiða sig nær eingöngu á ellilífeyri almannatrygginga og greiðslur honum tengdum sér til framfærslu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að styrkja þurfi sérstaklega stöðu þeirra eldri borgara sem standa höllum fæti. Er þar lagt til að gerð verði sérstök úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi, gerðar tillögur til úrbóta og þeim fylgt eftir. Þungamiðjan í útgjöldum ríkisins er í heilbrigðismálum. Um þriðja hver króna sem fer úr ríkissjóði fer í heilbrigðismál. Þjóðin er að eldast og líklegt er að fólki með lífsstílstengda sjúkdóma fjölgi á komandi árum og áratugum. Það er ekki hægt að vinna baráttuna um heilbrigt samfélag eingöngu með útgjöldum til heilbrigðismála, en þar er sannarlega hægt að tapa henni. Því leggur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ríka áherslu á heilbrigðismál og eru árleg útgjöld til heilbrigðismála aukin um 40 milljarða til viðbótar við þá 20 milljarða sem varið var með fyrstu fjárlögum yfirstandandi árs. Byrjað verður á nýjum Landspítala og framkvæmdir við byggingu meðferðarkjarna, rannsóknahúss og bílastæðahúss munu standa yfir allt tímabilið. Þá verður hafist handa við byggingu legudeildar við Sjúkrahúsið á Akureyri. Einnig verður greiðsluþátttaka almennings lækkuð sem er í anda stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem vill stefna á það markmið að öll heilbrigðisþjónusta á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum verði gjaldfrjáls. Auka á framlög í geðheilbrigðismál og koma á fót geðheilbrigðisteymum í þeim landshlutum þar sem þau eru ekki til staðar og fjölga þeim á höfuðborgarsvæðinu. Til að ná markmiðum um að stytta biðtíma eftir hjúkrunarrýmum þarf að fjölga þeim allnokkuð. Uppbyggingu hjúkrunarrýma verður haldið áfram og þeim fjölgað um fimmtung á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Að sama skapi er stefnt að því að fjölga dagdvalarrýmum og bjóða upp á sérhæfðar hjúkrunarrýmisdeildir sem sinni þjónustu við aldraða með geð- og fíknivanda. Áhersla verður á það að fjölga heilbrigðisstarfsfólki sem býr við gott starfsumhverfi og góð starfskjör því að hjartað í heilbrigðiskerfinu er fólkið sem þar vinnur. Það verður að bjóða því upp á tækifæri til starfsþróunar og þátttöku í vísindastarfi. Tónninn var sleginn í fjárlögum ársins 2018, en þar var tæpum 4 milljörðum varið til að efla framhalds- og háskólastigið. Eftir að framhaldsskólinn var styttur fækkaði framhaldsskólanemum en framhaldsskólar halda nú þeim fjármunum sem sparast vegna styttingarinnar. Gangi spár um fjölda nemenda eftir munu framlög á nemanda aukast um fimmtung frá árinu 2017 til 2020. Miðað við mannfjöldaspá Hagstofunnar munu framlög til háskóla aukast á hvern nemanda. Fyrirhugað er að fjárveitingar muni aukast um tæp 12% að raungildi á tímabili ríkisfjármálaáætlunar. Þá mun Hús íslenskunnar rísa og lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna verða endurskoðuð. Þá verður virðisaukaskattur á bækur afnuminn á næsta ári, en það gagnast öllum skólastigum, íslenskunni og Íslendingum. Það er stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að uppfylla skuldbindingar í loftslagsmálum ásamt því að nýting landsins sé sjálfbær. Ísland hefur skuldbundið sig til að draga verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda fram til ársins 2030 og stefnir að því að Ísland verði orðið kolefnishlutlaust árið 2040. Mikilvægt er að huga einnig að því að ná fram fleiri markmiðum samhliða því að sækja fram í loftslagsmálum. Framlög til umhverfismála voru aukin í fjárlögum yfirstandandi árs og eru aukin enn frekar í fjármálaáætluninni. Samtals er þetta 35% aukning í málaflokkinn. Einnig þarf að bregðast við fjölgun ferðamanna við helstu náttúruperlur landsins og markmiðið er að árið 2023 verði álag á 19 af hverjum 20 áfangastöðum innan þolmarka. Þá er stefnt að því að móta og innleiða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir Ísland til ársins 2030 ásamt því að styðja við sveitarfélög og fyrirtæki um að setja sér markmið í loftslagsmálum. Þá verður stofnaður miðhálendisþjóðgarður og sett á fót þjóðgarðastofnun til að sjá um utanumhald um þjóðgarða og friðlýst svæði. Herra forseti. Það er ástæða til að rifja upp til hvers þessi ríkisstjórn var mynduð. Hún er mynduð af ólíkum flokkum sem slíðruðu flokkssverðin, lögðu helstu ágreiningsmálin til hliðar til að komast að sameiginlegum markmiðum, til að sækja fram fyrir íslenskt samfélag, fyrir almenning þessa lands. Þessi áætlun tryggir fjárframlög til þess. Það liggur hér á borðinu.
Herra forseti. Það eru fjölmargar spurningar sem mig langar að spyrja hv. þingmann. Fyrst varðandi barnabæturnar. Mig langar að vitna í hennar orð, með leyfi forseta: „Ekki er metnaðurinn meiri þegar kemur að barnabótum þar sem haldið er áfram að þrengja kerfið þannig að mun færri njóta greiðslna í stað þess að nýta þær til að auka jöfnuð milli hópa. Í þessu sem og öðru eru orðin „einföldun og skilvirkni“ notuð til að fela það að útgjöld vegna barnabóta munu væntanlega dragast saman að raungildi sem þýðir að horfið er frá almennum stuðningi við barnafjölskyldur og engin tilraun gerð til að jafna nokkuð aðstöðu þeirra borið saman við einstaklinga og barnlaust fólk yfir í lítils háttar fátækrahjálp.“ Þetta voru orð hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttur fyrir einungis nokkrum mánuðum. Hvernig stendur á því að hún stendur á bak við fjármálaáætlun sem gerir ekki ráð fyrir einni viðbótarkrónu í barnabætur? Ekki einni viðbótarkrónu í barnabætur næstu fimm árin. Hvernig stendur á því, ég get vitnað hér annars staðar í sama nefndarálit þar sem hv. þingmaður er að kalla eftir meiri peningum í vaxtabætur? Hvernig stendur á því að hv. þingmaður stendur bak við fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir 0 kr. til viðbótar í vaxtabætur? Sömuleiðis hefur þingmaðurinn verið að kalla eftir frekari stofnframlögum hins opinbera í uppbyggingu leiguíbúða. Hún gagnrýndi það sérstaklega í fyrra að það væri verið að draga saman peningana þar. Hún er einmitt að gera það í dag. Það á að helminga þá fjármuni sem fara í uppbyggingu leiguíbúða. Mig langar að hv. þingmaður fari aðeins yfir það: Af hverju þessi sinnaskipti? Af hverju er hv. þingmaður að standa að fjármálaáætlun sem gengur svo í berhögg við það sem hún sagði fyrir einungis nokkrum mánuðum? Mig langar líka að benda á varðandi framhaldsskólana: Af hverju er ekki gert ráð fyrir neinni sókn í framhaldsskólakerfið? Framhaldsskólarnir komu á fund fjárlaganefndar í desember og sögðust vera komnir að þolmörkum og gert er ráð fyrir nánast sömu krónutölu í framhaldsskólana og er nú næstu fimm árin. Hvar er menntasóknin þar? Af hverju eru Vinstri græn að svíkja kosningaloforð sitt um að framlög háskólastigsins eigi að ná OECD-markmiðinu [[Forseti hringir.]]2020, en það sem er í þessari áætlun, sem nær til 2023, er einungis einn þriðji af því sem þarf til að ná OECD-markmiðinu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við höfum farið í gegnum þessa umræðu áður, gerðum það hér síðast í desember þegar við afgreiddum fjárlögin hvað varðar barnabætur og vaxtabætur. Hæstv. fjármálaráðherra fór ágætlega yfir þau svör, sem ég get að mörgu leyti tekið undir, hér áðan. Ég hef sagt það líka að ég hef viljað endurskoða þetta kerfi. Við höfum lagt áherslu á það Vinstri græn að við viljum nýta það til meiri jöfnunar en er í dag, svo að því sé bara svarað. Miðað við þann jöfnuð sem hv. þingmaður talar fyrir með skattkerfi og öðru slíku hlýtur hann líka að vilja nálgast okkur í því samhengi nema hann sé þeirrar skoðunar að allir eigi að fá barnabætur alveg sama hvað. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég get alveg fallist á að þær eigi að koma þeim sem mest þurfa á að halda til góða. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir: Til þess að við höldum í við það sem við vorum með þá gerðum við þær ráðstafanir sem þurfti. Varðandi stofnframlögin: Við erum auðvitað að standa við gerða samninga. Við erum að gera það. Ég fór ágætlega yfir það hér áðan að við erum að standa við þá samninga sem gerðir voru árið 2015. Það þarf auðvitað að forgangsraða, það er alveg ljóst og við þekkjum það. Við berum niður þar sem við teljum að bera þurfi niður og standa við þennan samning. Það hefur ekki enn náðst að byggja það sem við vildum byggja þar sem við töldum að við ættum að vera búin að byggja nú þegar. Hvers vegna? Ég get ekki svarað því hvers vegna þeir sem sóttust eftir því að fá þessi stofnframlög hafa ekki sótt um þau. Varðandi framhaldsskólann þá er það nú þannig að við erum að bæta við, það er 5,2% aukning á nemanda milli 2019 og 2020 til dæmis. Það er nú drjúgt í fjárhæðum. Þannig að ég er ekki sammála þeirri nálgun hv. þingmanns að við séum engu að bæta við. Við hækkum úr 1,76 í 1,89, í tæp 2. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég bara fellst ekki á það, hv. þingmaður, að ekki sé verið að auka verulega hér í framhaldsskólann.
Herra forseti. Þetta er nú bara skýrt í töflunni. Þetta er nokkurn veginn sama upphæðin sem fer í framhaldsskóla 2018 og 2023, þannig að það er engin innspýting hvað varðar framhaldsskóla. Það er áhugaverð yfirlýsing af hálfu þingmanns Vinstri grænna að taka undir orð hæstv. fjármálaráðherra um barnabæturnar, um að þetta eigi að vera einhver fátækrastyrkur. Það eru ný tíðindi í íslenskri pólitík að Vinstri græn séu farin að taka undir málstað Sjálfstæðismanna þegar kemur að barnabótunum. Þingmaðurinn talaði um til hvers þessi ríkisstjórn hafi verið mynduð. Hún var mynduð fyrir almenning. Við sjáum það einmitt ekki í þessari ríkisfjármálaáætlun að hagsmunir almennings séu í forgangi. Af hverju stendur hv. þingmaður því fyrir 1% flatri tekjuskattslækkun sem gagnast best þeim sem hæstar hafa tekjurnar? Af hverju stendur þingmaðurinn á bak við tillögu sem gerir ráð fyrir að lækka skatt á banka um 6 milljarða? Og af hverju er þingmaðurinn að kalla eftir útgjaldaþaki í nefndaráliti sínu við fjármálastefnuna sem hún barðist hatrammlega gegn, þessari útgjaldaþaksreglu sem var í fjármálastefnu [[Forseti hringir.]]fyrri ríkisstjórnar, sem með réttu var tekin út? En síðan stendur hv. þingmaður fyrir því að kalla eftir þessari sömu útgjaldareglu. Ég skil ekki þau sinnaskipti frekar en mörg önnur.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því sem endað var á hér. Ég kannast ekki við það að hafa kallað eftir einhverju útgjaldaþaki, alls ekki. [[Gripið fram í.]]Ég hef ekki kallað eftir útgjaldaþaki, svo að það sé bara sagt. Við höfðum miklar athugasemdir við þessa reglu, svo að hv. þingmaður taki þá allt með í reikninginn, 7. gr. laganna - já, 7. gr. laganna, flettu henni upp og sjáðu hvaða athugasemdir ég gerði. 13% aukning á nemanda á milli áranna 2018 til 2020, er það ekki eitthvað? Nemendum fækkar. Þó að fjármunirnir aukist ekki um marga milljarða, þá erum við með færri nemendur sem þarf að fjármagna. Það má auðvitað leika sér með tölur og allt það, en ekki er hægt að neita því að ef þú ert með færri hausa en færð sama pening þá hlýtur að vera meira á hvern haus. Það er alla vega mín reikniregla. Varðandi bankaskattinn þá verð ég að segja að ég lít þannig á, og auðvitað krefst þess, að þegar bankaskattur lækkar [[Forseti hringir.]]sjái menn það í vaxtamun. Það hlýtur að vera forsenda þess, annars er tilganginum ekki náð.
Virðulegi forseti. Mig langar að leita álits hv. þingmanns á því að í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir auknum útgjöldum án öflunar tekna á móti. Í raun og veru er gert ráð fyrir tekjulækkun á móti. Hvaða ráð hafa helstu sérfræðingar gefið fjárlaganefnd um þess háttar hagstjórn, sérstaklega á hagvaxtarskeiði? Einnig kemur fram í fjármálaáætlun að það eigi að greiða niður skuldir, lækka fjármagnskostnað og ekki veita neinar nýjar ríkisábyrgðir. Af einhverjum undarlegum orsökum hækkar samt kostnaður á málefnasviði 33 um fjármagnskostnað, ríkisábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar. Af einhverjum undarlegum orsökum passar þetta ekki alveg saman. Það á að lækka allt sem kemur að því málefnasviði, en samt hækkar kostnaðurinn á því. Ég skil ekki alveg af hverju. Áðan var minnst á húsnæðisstuðninginn. Hann er að minnka samkvæmt tölunum í fjármálaáætluninni. Samt segir hv. þingmaður að það eigi að auka húsnæðisstuðninginn, leggja eitthvað þar í. Það sést ekki í tölunum í áætluninni. Það er tekið fram að sérstöku átaki í uppbyggingu á leiguíbúðum hafi verið hætt en það er ekkert sagt að neitt eigi að koma í staðinn. Tölurnar gera ekki ráð fyrir neinu í staðinn. Ég spyr: Ef það er eitt sem hv. þingmaður segir að eigi að gera en það kemur samt ekki fram í tölunum, er þá eitthvað að marka tölurnar sem eru eftir 2019? Ég sé það ekki. Að lokum, hv. þingmaður talaði mjög mikið um hvað ætti að gera. Ég sé því miður ekki mikið um að ná þeim markmiðum í fjármálaáætluninni. Ég hefði gert ráð fyrir því að talað hefði verið um hvaða markmiðum ætti að ná með þessari fjármálaáætlun en ekki bara hvað Vinstri grænir vilja gera utan fjármálaáætlunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil ekki líta svo á að þetta sé bara eitthvað sem við óskum okkur að gera og komi ekki fram. Hér eru fjármunir og eins og hv. þingmaður þekkir erum við ekki búin að sjá þá sundurliðaða niður á hvern einasta málaflokk. Það er nokkuð sem á eftir að skýrast enn frekar og við erum þarna með stóru tölurnar. Við stöndum, eins og ég sagði, við gerða samninga í húsnæðismálunum. Það er aukning frá því sem var, en hins vegar er það ekki sú viðbót sem hv. þingmaður hefði viljað sjá. Það er aftur annað mál. Varðandi tekjurnar, eins og hér hefur komið fram vaxa tekjur vegna tekjuskatts einstaklinga gríðarlega mikið. Í ljósi þess að við erum komin yfir topp hagsveiflunnar og hagvöxtur gefur eftir þekkjum við hvernig við þurfum að bregðast við og að ríkið komi með innspýtingu til að styðja við viðspyrnu í hagkerfinu. Þannig leggjum við áherslu á það að skapa forsendur til að vöxtur geti haldið áfram og lífskjör batnað. Ríkissjóður stendur sterkt. Ég held að enginn geti dregið það í efa. Af því að hagkerfið gefur ekkert eftir teljum við í augnablikinu ekki þörf á því að ráðast í skattheimtu til sveiflujöfnunar. Okkur hefur svo sem verið sagt þetta með sveiflujöfnunina og það er ekki endilega skynsamlegt þegar við reynum að örva hagkerfið. Það er kannski meginástæðan fyrir því að við teljum ekki þurfa að ráðast í aukna skattheimtu. Auðvitað ætlum við að reyna, eins og ég sagði áðan, að endurskoða tekjuskattinn og annað slíkt í samræmi við verkalýðshreyfinguna eins og áður hefur komið fram.
Virðulegi forseti. Ég hef áður talað um fyrri fjármálaáætlun og sagt að það væri mjög heppilegt að fá hugmynd um grófa skiptingu og helstu áherslur málaflokka innan málefnasviðanna. Vissulega er sagt eins og það eigi að byggja Landspítalann, þar kemur þá mjög auðveldlega fram hvar áherslan er innan þess málefnasviðs, en af mörgum þeim áherslum sem eru nefndar vantar yfirleitt kostnaðargreiningu þannig að maður sér ekki hversu stór hluti þeirrar áherslu sem lögð er innan málefnasviðanna útskýrir hækkun til þess málaflokks. Ég bið um álit hv. þingmanns á því. Tekjur hafa einmitt aukist vegna tekjuskatts en þær auknu tekjur hafa verið bundnar í ákveðin önnur ný útgjöld. Það sem eykur á þá gagnrýni sem við höfum fengið með fjármálastefnuna og fyrr er að þær stoðir sem við höfum til að standa undir tekjum ríkissjóðs eru mjög veikar gagnvart hagsveiflunni. Það þýðir að ef einhver sveifla kemur á móti niður á við hverfa [[Forseti hringir.]]þessar auknu tekjur úr tekjuskattinum sem þá þegar er búið að binda í aukin útgjöld og við verðum þá í vandræðum.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir andsvarið. Við höfum alveg talað saman um að þetta með að fá nánara niðurbrot gæti verið heppilegra. Þrátt fyrir að þetta séu aðeins tveggja ára gömul lög gætu einhverjir sagt að búið væri að kjósa of oft á tímabilinu og einhvern veginn höfum við ekki náð að þróa þessa vinnu eins og við hefðum viljað gera ef við hefðum gengið í gegnum hefðbundin tímabil. Það er margt sem við þurfum að bæta í verkferlinu. Við sáum það t.d. núna þegar þurfti að prenta upp aftur. Eitthvað faglegt þarf að eiga sér stað til að við getum innt þetta betur af hendi og skilað rýmri upplýsingum fyrr en ella. Við erum búin að ræða það innan þingflokks Vinstri grænna hvernig við getum hugsanlega bætt verkferla til að standa ekki frammi fyrir slíku. Varðandi tekjustofnana er alveg rétt að ef það kemur einhver ægileg dýfa - sem ég vona svo sannarlega að verði ekki, ég á ekki von á því að hér verði hrun, [[Forseti hringir.]]það er enginn að spá því eins og við upplifðum síðast - stendur ríkissjóður svo sterkt umfram það sem áður var og heimilin eru þrátt fyrir allt miklu stöndugri en a.m.k. við hrunið 2008.
Herra forseti. Margt má um fjármálaáætlunina segja, en ég ætla að leyfa mér að gera hér að umræðuefni forgangsröðun eins og hún birtist í meginlínum þessarar áætlunar. Það kemur auðvitað misjafnlega á óvart stuðningur einstakra flokka sem að ríkisstjórninni standa við þá forgangsröðun sem þar birtist. En ég verð að leyfa mér að segja að það kemur afar mikið á óvart, svo ekki sé meira sagt, að flokkur hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur geti staðið að þeirri forgangsröðun sem birtist m.a. í því að tekjuskattur skuli lækkaður á þann veg að það nýtist ekki hinum tekjulægstu og þeim sem standa hér höllustum fæti annars vegar og svo hitt að það skuli eiga að slá af bankaskattinum, ekki 10, 20%, ekki 30, 40, 50%, heldur meira en 60%. Hvernig má það vera að flokkur sem að mörgu leyti á virðulega fortíð og tengsl við íslenska verkalýðshreyfingu, sumir af mikilhæfustu verkalýðsleiðtogum 20. aldar sátu á Alþingi sem fulltrúar þess flokks sem kannski einna helst er forveri flokks hv. þingmanns, Alþýðubandalagið, hvernig getur hv. þingmaður varið það að ekki skuli notað það tækifæri, fyrst talið er óhætt að lækka neðra þrep tekjuskatts um 1%, að það skuli ekki vera nýtt í gegnum persónuafsláttinn til að rétta hlut þeirra sem standa höllustum fæti, aldraðra, öryrkja, tekjulágra fjölskyldna og einstaklinga, barnafólksins? Hvernig getur hv. þingmaður forsvarað það að skattalækkun skuli vera [[Forseti hringir.]]upp á ríflega 60% í þágu þeirra sem standa fjármagnsmegin í tilverunni?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að segja eins og ég sagði í ræðu minni í upphafi að við ákváðum, þessir flokkar, að leggja til hliðar ákveðin ágreiningsmál og reyna að byggja upp velferðarsamfélag. Við erum að bæta, eins og gerðist núna í haust á fjárlögum, tæpum 17 milljörðum í heilbrigðismál. Og við erum að bæta núna tæplega 40 milljörðum til viðbótar. Það getur ekki talist annað en vinstri græn áhersla. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður trúi að ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði verið hér einn við völd að hann hefði gert þetta. Ég held að það sé alveg klárt mál að það er áhersla okkar Vinstri grænna sem þarna birtist. Við erum að auka framlögin um tæplega 12 milljarða á fjárlögum ársins vegna félags- og tryggingamála og húsnæðismála, 28 milljarðar verða uppsafnaðir í fjármálaáætluninni. Þetta er allt saman merki sem við Vinstri græn stöndum að, og svo fleira og fleira í umhverfismálum og menntamálum og öðru slíku. Varðandi tekjuskattinn og lækkun hans er það auðvitað svo að ef við hefðum verið ein í ríkisstjórn hefðum við væntanlega ekki farið þessa leið. Það er samkomulagsmál að gera þetta. Það er hins vegar þannig að persónuafslátturinn, eins og ég nefndi í ræðu minni, verður tekinn til skoðunar í tengslum við vinnumarkaðinn og annað slíkt, hvort það sé leiðin sem aðilar telja heppilegast að fara. Ég er sammála því að það ætti að gera. Varðandi bankaskattinn þá sagði ég hér áðan og stend enn við það; ég treysti því að lækkun bankaskattsins skili sér í minni vaxtamun, annars er tilganginum ekki náð. Bankarnir geta í rauninni ekki gert annað en skilað því til baka til okkar. Við höfum kvartað mjög mikið yfir háum vöxtum á Íslandi. Ég tel því að það geti orðið gríðarleg bót fyrir allt samfélagið ef við - og ekkert ef - [[Forseti hringir.]]ég treysti því bara að það nái fram að ganga.
Herra forseti. Ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér þótt ég vitni í helga bók og segi: „Kona, mikil er trú þín“ að telja að beint samband sé á milli skattlagningar af því tagi sem við erum að tala um og vaxtanna sem bankarnir krefja. Af hverju segi ég þetta? Vegna þess að bankarnir starfa ekki í neinu því umhverfi sem hægt er að kalla með nokkrum hætti samkeppnisumhverfi þannig að þeir hafa allt önnur tök á því að verðleggja þjónustu sína en ella væri. Ég verð líka að segja, svo ég vitni í annað höfuðrit. Það er þannig að Njáll lét segja sér þrim sinnum áður en hann trúði. Ég verð að leyfa mér að segja, hv. þingmaður, að það verður að segja mér a.m.k. þrim sinnum að það sé leiðin til þess að byggja upp traust og öflugt velferðarsamfélag á Íslandi að gefa eftir gagnvart þeim sem standa fjármagnsmegin í tilverunni, [[Forseti hringir.]]þá ekki síst vogunarsjóðunum, meira en 60% af því [[Forseti hringir.]]sem á þessa aðila eru lagt á þessu ári.
Herra forseti. Það má vel vera að ég sé svona óskaplega trúgjörn, en ég hef ekki verið það neitt sérstaklega, frekar verið skeptísk á eitt og annað. Við erum að reyna, og verðum að horfast í augu við það, að gera bankaumhverfið samkeppnishæfara. Það var líka mikið baulað og ýmis orð látin falla þegar bankakerfinu var bjargað eftir hrun. Þá töldu margir að það væri verið að laga hér til eingöngu fyrir fjármagnskerfið. En auðvitað vitum við að það þurfti að komast á fæturna til að geta starfað og til að samfélagið virkaði. Ég ætla mér að treysta því. Það er ekkert sem segir að við getum ekki breytt þessu síðar. Það er bara þannig. Það hefur gengið þannig á í íslensku efnahagslífi að skattar hafa ýmist verið hækkaðir og lækkaðir. Við skulum ekki gleyma því. En við erum að missa fullt af fyrirtækjum til útlanda sem fá betri kjör og eru þar af leiðandi ekki í íslensku hagkerfi með fjármuni sína. Þetta gæti verið leið til þess að styðja við það. Ég tel líka að þetta geti verið leið til þess að styðja við að einhver hafi áhuga yfir höfuð [[Forseti hringir.]]á því að kaupa þannig að við getum minnkað eign ríkisins í kerfinu, til dæmis eins og Íslandsbanka.
Virðulegi forseti. Fyrst nokkrar almennar athugasemdir um þingsályktunartillöguna. Ég sakna yfirferðar um grunngildin sem lofað var vegna þess að þau vantaði í fjármálastefnuna. Það var tiltekið að betri útskýring kæmi á fjármálastefnunni þótt fjármálaáætlunin myndi uppfylla grunngildi um lög um opinber fjármál en ég sé ekkert um það. Ég sakna þess að það eru engar kostnaðargreiningar á markmiðum og stefnu ríkisstjórnarinnar. Sá dálkur var í fyrri fjármálaáætlun, hann var þó frekar tómlegur þá og það er kannski ástæðan fyrir því að sá dálkur var tekinn út, en ég hefði frekar búist við því að reynt yrði að gera betur en ekki fjarlægja hann algjörlega. Mjög margar stefnur ríkisstjórnarinnar eru með orðunum „mæling ekki hafin“ eða „viðmið ekki skilgreind“. Það er dálítið merkilegt því að á hverju ári eiga ráðherrar að skila skýrslu til Alþingis um hvernig markmiðum hefur verið náð og ef mæling er ekki hafin eða viðmið ekki skilgreind er ekkert hægt að segja til um það hvernig markmiðum hefur verið náð. Þá er það hentugleikastarfsemi og bara tómur tékki þar sem hægt er að haga seglum eftir vindi. Ég verð að gera stutta athugasemd um það hvernig við fengum fjármálaáætlunina í hendurnar. Það leit út fyrir að verða með góðum fyrirvara, að við hefðum fjármálaáætlunina í viku, gætum lesið í gegnum hana og kynnt okkur hana áður en kæmi til fyrri umr. Hins vegar fann ég villu, ég fann misræmi upp á 10 milljarða í greinargerðinni og tillögunni sjálfri. Ég vissi ekki hvort var rétt, ég hafði samband við fjármálaráðuneytið og einhvern veginn í kjölfarið fundust síðan fleiri villur sem hljóða sumar upp á hundruð milljóna króna í töflum í greinargerð, en okkur var ekki gerð nein grein fyrir því í hverju þessar frekari villur lægju. Það hefði verið mjög auðvelt að segja: Það eru villur hérna og hérna, þær verða lagaðar, það er hægt að lesa allt annað í fjármálaáætluninni og undirbúa sig eins og stóð til. Í staðinn þurftum við að eyða rosalega miklum tíma í að skoða nýju, uppfærðu og uppprentuðu fjármálaáætlunina þegar hún kom og bera hana saman við fjármálaáætlunina sem við fengum upprunalega til að sjá hvar villurnar lágu. Það fór rosalega mikill tími í það sem annars hefði verið hægt að nýta til að undirbúa sig fyrir þessa umræðu. Ég ætla að fara aðeins yfir þá stefnu stjórnvalda sem á að vera mynduð í fjármálaáætluninni. Markmið varðandi dómstóla er að aðgangur að þeim sé greiður, málsmeðferð skilvirk og réttlát, mannréttindi virt og að dómstólar njóti trausts. Hvað það markmið varðar vantar þá stöðu sem við höfum verið í árið 2017 en það er dálítið merkilegt að maður þarf bara að fletta aftur um eina blaðsíðu og þá getur maður lesið um fjölda nýskráðra mála á ári, fjölda rekinna mála í Hæstarétti og héraðsdómi og sakamál, munnleg einkamál og alls konar tölur um nákvæma stöðu 2017. Það er mjög undarlegt að þetta passi ekki saman, að þetta hafi ekki verið sett í markmiðið sjálft þegar blaðsíðu framar er hægt að fá upplýsingar um þetta. Á málefnasviðinu um skatta-, eigna-, og fjármálaumsýslu á að hækka innheimtuhlutfall vegna tekjuskatts einstaklinga, tekjuskatts lögaðila og virðisaukaskatts um rúmlega 1 prósentustig. Mælikvarði ársins 2023 segir t.d. að innheimtuhlutfall tekjuskatts einstaklinga eigi að vera 87% og hækki úr 85,7%. Miðað við það hlutfall væru skatttekjur af tekjuskatti einstaklinga um 210 milljarðar en ekki 180 á þessu fjárlagaári ef það væri 100% innheimtuhlutfall, svona gróft reiknað. 30 milljarðar eru upphæð sem myndi nokkurn veginn duga til að hækka persónuafsláttinn um 27.000 kr., sem er það sem vantar upp á til þess að fylgja þróun, eða kannski bara byggja nýjan Landspítala. Nýbyggingarnar eru nokkurn veginn á þessu róli. Hækkunin á innheimtuhlutfallinu upp í 87% gæfi þá tæpa 3 milljarða en til að byrja með verð ég að spyrja: Af hverju er þetta innheimtuhlutfall svona lágt? Ég hefði búist við því að það væri a.m.k. í 90 og eitthvað prósentum. Í öðru lagi: Hversu mikið af tekjuaukningunni í fjármálaáætluninni er áætluð vegna þessarar hækkunar á innheimtuhlutfallinu? Það skiptir dálítið miklu máli til að átta sig á því hversu mikilvægt þetta markmið er. Annað markmið er að afskriftir minnki um 1 prósentustig, úr 1,85% niður í 0,8% sem hlutfall af heildarskatttekjum. Í endurskoðun ríkisreiknings frá 1996 var þetta hlutfall 3,5% og aðalástæðan sögð vera ofáætlanir á tekjum. Ég er ekki viss um að það eigi enn við í dag en það væri áhugavert að vita af hverju afskriftir eru samt svona háar, 1,85%. Miðað við fjárlög 2018 yrðu þá um 12 milljarðar afskrifaðir. Lægri afskriftir þýða þá rúmlega 6,5 milljarða aukatekjur. Ef þessi tvö markmið eiga að skila u.þ.b. 10 milljörðum tel ég að betur þurfi að útskýra hvað er í gangi. Önnur markmið stjórnvalda á þessu málefnasviði eru áætlaðar tekjur af sérleyfum vegna hagnýtingar á landi, náttúru og auðlindum, að þær hækki úr einhverjum milljónum í upp undir milljarð. Ég veit ekki hvort veiðigjöldin eru í þessu viðmiði sem sérleyfi vegna auðlinda en viðmiðskostnaðurinn, næstum milljarður, ber með sér að svo sé ekki. Einnig á hlutfall af húsnæði í eigu ríkisins í markaðsleigu eða leigu byggðri á kostnaðargrunni að hækka úr tæpum 5% í 90% árið 2023. Það er áhugavert. Í markmiðum um stjórnsýslu ríkisfjármála er áhugavert markmið. Þar á að vera heildstæð stefna fyrir öll málefnasvið. Staðan 2017 er að ekkert málefnasvið er með heildstæða stefnu. Ég velti því fyrir mér hver aðkoma þingsins eigi að vera í þessu ferli en í 20. gr. laga um opinber fjármál segir að ráðherra setji fram stefnu fyrir þau málefnasvið sem hann ber ábyrgð á. Ég tel að heildstæð stefna fyrir málefnasvið jafnist á við þingsályktun og eigi að hljóta jafngilda málsmeðferð í þinginu. Alþingi hlýtur að þurfa að koma að þeirri stefnusetningu sem framkvæmdarvaldið fylgir. Ég tel að það gangi ekki að heildstæð stefna fyrir öll málefnasvið fjárlaga sé sett í gegnum greinargerð í fjármálastefnu, -áætlun eða fjárlögum. Í stefnu stjórnvalda í málefnasviði 8, um sveitarfélög og byggðamál, breytist framfærsluhlutfall ekki neins staðar á landinu. Framfærsluhlutfall er hlutfall 15–65 ára og þeirra sem eru utan þess aldurs. Nú hefur mikið verið fjallað um hvernig lýðfræðilegar breytingar hafa áhrif á málefnasvið aldraðra, að þeim fari ört fjölgandi, og til að ná þessu markmiði þurfa stjórnvöld annaðhvort að flytja inn fólk á aldrinum 15–65 ára eða senda aldraða eitthvað annað. Aðrir möguleikar eru ekki í boði því að það er augljóslega ósjálfbært að senda þá sem eru á aldrinum 0–14 ára eitthvað annað. Mér þætti gaman að vita hvorn möguleikann stjórnvöld ætla að velja og fá þá einhverja hugmynd um hver væri lágmarksfjöldi innflytjenda sem þarf til að ná þessu markmiði eða þá flytja aldraða út. Varðandi háskólastigið er markmiðið að hlutfall kvenna meðal prófessora aukist úr 30% upp í 40%. Hér væri áhugavert að vita hversu margir prófessorar eru á bak við þessar tölur, hversu margir eru líklegir til að hætta á næstunni og hversu margar nýjar stöður eiga að verða til á næstu árum til að skoða hvert kynjahlutfall nýrra prófessora þarf að vera til að ná þessu markmiði. Einnig á að hækka hlutfall akademískra starfsmanna undir 40 ára úr rúmum 10% í 16%. Hvernig líta þær heildartölur út? Hvernig passar það saman við þessar breytingar á prófessorastöðunum? Næst að sjúkrahúsþjónustu. Notkun fólks utan höfuðborgarsvæðisins á sérfræðiþjónustu var 36% árið 2016 samkvæmt fyrri fjármálaáætlun en staðan 2016 í núverandi fjármálaáætlun er hins vegar sögð vera 27,5% á sama mælikvarða. Af hverju er þessi munur á stöðunni á sama ári á milli áætlananna, þ.e. staðan 2016 í þessari fjármálaáætlun er önnur en staðan 2016 samkvæmt fyrri fjármálaáætlun? Hvernig stendur á því? Og hvað varð af byggingu legudeildar á Sjúkrahúsinu á Akureyri? Hún er í síðustu áætlun sem ákveðin aðgerð en hún er ekki í þessari áætlun. Hvað varð um hana? Varðandi heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa á að lækka greiðsluhlutfall einstaklinga af heilbrigðiskostnaði úr 17,9% niður í 16,5% árið 2023. Það þýðir að kostnaðurinn á 1.000 kr. reikningi verður 165 kr. í staðinn fyrir 179 kr. Komugjald á heilsugæslu er um 1.200 kr., miðað við það mun komugjaldið lækka niður í 1.106 kr. Tæpar 100 kr., gjörið svo vel. Ef kostnaðurinn er 12.000 kr. er sjúklingurinn kominn með þúsundkall í afslátt. Það er allt og sumt sem þetta stóra átak í lækkun á greiðsluhlutfalli þýðir. Það á einnig að stytta viðbragðstíma bráðaútkalla þannig að 90% útkalla verði undir 20 mínútum, úr þessum 75% tilvika árið 2017. Það hlýtur að vera kostnaðarmetið, það bara hlýtur að vera, og ég get ekki ímyndað mér annað en að þetta verði dýrt. Mig langar að vita hvað það kostar eins og svo margt annað. Nú er ég varla kominn hálfa leið með efnið en ég renni vonandi í gegnum afganginn af málefnasviðunum næst þannig að ég segi bara: Sitjið spennt í sætunum.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára frá og með árinu 2019 til og með 2023. Þetta er þriðja áætlun sem lögð er fram á grundvelli laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Það er ekki langt síðan fjármálastefna núverandi hæstv. ríkisstjórnar var samþykkt hér á Alþingi og felur þessi áætlun í sér nánari útfærslu á markmiðum þeirrar stefnu, mörkun og þróun tekna og gjalda og efnahags opinberra aðila, að hluta ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja í þeirra eigu. Þannig felur áætlunin í sér sömu markmið um afkomu og skuldaþróun og fram kemur í nýsamþykktri fjármálastefnu. Lög um opinber fjármál kveða svo á um að áætlunin líkt og stefnan skuli uppfylla skilyrði laganna um tölulegar fjármálareglur um afkomu og skuldir samanber 7. gr. þeirra laga og þau fimm grunngildi sem sett eru fram í 6. gr. þeirra laga, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Almennt með tilliti til hagstjórnar vil ég segja að mikilvægt skref er stigið með þessu fyrirkomulagi, ég vísa þá til laga um opinber fjármál og rammasetningu um opinber fjármál; að skoða með þessum hætti tekjur og útgjöld hins opinbera í heild og samræma við markmið í tekju- og útgjaldaþróun. Í því samhengi er afar mikilvægt að gott og náið samstarf sé á milli ríkis og sveitarfélaga til að tryggja efnahagslegan stöðugleika og sjálfbærni opinberra fjármála, þannig að hér ríki til langs tíma jafn og stöðugur hagvöxtur sem hlýtur ávallt að vera undirliggjandi markmið hagstjórnar. Til að svo megi verða er jafnframt mikilvægt að líta til þess að rekstur og fjárfestingarfyrirtæki í eigu hins opinbera séu í takti við þau markmið sem sett eru. Ég ætla að fylgja eftir nokkrum þáttum sem gerð er grein fyrir, aðallega í greinargerð áætlunarinnar, sem er umfangsmikil eins og fram hefur komið í máli margra hv. þingmanna hér á undan mér. Mér finnst mikilvægt í þessari fyrstu lotu að rýna það umfram þá útfærslu sem felst í stefnumörkuninni. Án þess að fara mjög nákvæmlega í einstök málefnasvið eða málefnaflokka ætla ég að fara yfir þær áherslur sem birtast, svona meginlínurnar, og geyma slíka rýni til 2. umr. um málið eftir að nefndum hefur gefist kostur á að fjalla um málið og kalla eftir kynningu og frekari upplýsingum frá ráðherrum og ráðuneytum um það hvar ábyrgðin fyrir hverju sviði liggur. Í 1. kafla greinargerðarinnar er fjallað um helstu stefnumið og áherslumál hæstv. ríkisstjórnar. Hér má segja að fylgt sé eftir því skrefi sem var stigið í fjárlögunum 2018 og kúrsinn frá nýsamþykktri stefnu útfærður og áætlaður til næstu ára. Ég get óhikað sagt hér að þær áherslur sem settar voru fram í stjórnarsáttmála speglast vel í þessari áætlun og í því ferli sem við höfum tekist á við síðan þá. Við höfum sannarlega upplifað hér langt samfellt hagvaxtarskeið sem lögð er áhersla á að samfélagið allt njóti góðs af. Á sama tíma er unnið að uppbyggingu innviða, að því að treysta félagslega þjónustu og þess gætt að það sé gert af ábyrgð og festu sem birtist í jákvæðri afkomu öll árin og þeirri staðreynd að hér er áfram verið að greiða niður skuldir og skuldamarki náð fyrr en vonir stóðu til fyrir örfáum missirum. Efnahagslegur stöðugleiki þarfnast skilgreiningar en ef við lítum til þess að eftir kröftugan hagvöxt undanfarin ár ríkir jafnvægi á flestum sviðum og hagvísar eru jákvæðir, þó að samkvæmt spám dragi úr hagvexti í þessum samanburði, er hins vegar mikilvægt að viðhalda verðstöðugleika, fullri atvinnu og varðveita þann aukna kaupmáttt sem áunnist hefur. Við núverandi aðstæður er þetta vissulega jafnvægislist og mikil uppsöfnuð þörf í innviðafjárfestingum. Það krefst innspýtingar og aukinna útgjalda sem við sjáum stað í þessari áætlun og hér er verulega lagt til heilbrigðismála. Þar er raunaukning og við sáum þess stað þegar í fjárlögunum. Það er raunaukning til menntamála og úrbóta á sviði velferðarmála, enda lagði hæstv. ríkisstjórn upp með það og var kosin til þess. Þeir kjarasamningar sem standa fyrir dyrum verða afar mikilvægir í þessu samhengi og hæstv. ríkisstjórn hefur frá byrjun lagt mikla áherslu á samráð við aðila vinnumarkaðarins. Það er algjörlega nauðsynlegt að farsæl lausn náist samhliða þessari áætlun út þetta tímabil til þess að við náum að viðhalda hér stöðugleika og varðveita þann kaupmátt sem náðst hefur á undanförnum misserum. Þetta er sannarlega ein af þeim stóru áskorunum sem blasa við og það kemur glögglega í ljós í þessari áætlun og er bara sagt hreint út. Hæstv. ríkisstjórn hefur frá því hún var mynduð og frá því að stjórnarsáttmálinn var birtur klárað fjárlög fyrir 2018, lagt fram ríkisfjármálastefnu sína sem Alþingi samþykkti 22. mars. Og hér erum við að fara í fyrri umr. um ríkisfjármálaáætlun sem hæstv. fjármála- og efnahagsmálaráðherra mælti fyrir fyrr í dag. Þetta er auðvitað ótrúlega margt, mikið umfang á jafn skömmum tíma, en hér sjáum við samt sem áður raungerast frekari fyrirætlanir hæstv. ríkisstjórnar. Við sjáum þær fyrirætlanir raungerast sem komu fram í stjórnarsáttmála, voru rammaðar inn í fjármálastefnu, útfærsla markmiða stefnunnar um tekjur og gjöld og þróun til næstu ára. Það er auðvitað alltaf mikilvægt að rýna þetta í þessu samhengi; samhengi sáttmála, stefnu og áætlunar. Stefnumótunarferlið er í raun rammað inn í lög um opinber fjármál. Hér er verið að auka útgjöld, það hefur komið fram. Það er verið að setja kraft í uppbyggingu innviða eins og lagt var upp með. Til að mynda er ágætt að skoða töflu á bls. 5 þar sem á verðlagi ársins 2018 sést mjög glögglega, fyrir utan þá aukningu sem varð milli 2018 og 2019, raunaukning til heilbrigðiskerfisins. Það er verið að setja verulegan kraft í heilbrigðisþjónustuna og auknir fjármunir settir í uppbyggingu þjóðarsjúkrahúss, eflingu geðheilbrigðisþjónustu, heilsugæslu og fjármunir settir til þess að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Það er raunaukning á öllum þeim fjórum málefnasviðum sem sjást í þessari töflu og eru að aukast verulega að raungildi. Misjafnt eftir málefnasviðum en allt á bilinu 10–15 eða 16%. Samgöngu- og fjarskiptamálin hafa verið í deiglunni og þar er, eins og fram hefur komið, gífurlega uppsöfnuð þörf alls staðar á landinu. Hér þarf átak og hér er verið að setja inn mikla fjármuni en um leið er viðurkennt að betur má ef duga skal. Hér er lagt upp með að 16,5 milljörðum verði varið í aðkallandi verkefni á næstu þremur árum en það er fyllilega viðurkennt að mun meira þarf til ef við horfum á alla þá uppsöfnuðu fjárfestingarþörf. Til að treysta félagslegan stöðugleika eru útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála aukin að raungildi um 14% á tímabilinu og á tímabilinu fara til mennta- og menningarmála um 500 milljarðar uppsafnaðir og þegar var að sjá aukningu á milli ára í síðustu fjárlögum. Hér mætti auðvitað lengi telja og ég er eins og margir aðrir kolfallinn á tíma í jafn viðamiklu máli. En allt að einu með þessari áætlun er leitast við að tryggja hér áframhaldandi efnahagslegan stöðugleika samhliða auknum fjárfestingum í samfélagslegum innviðum og aukinni þjónustu. Það er tryggt með því að skila jákvæðri afkomu öll árin og haldið áfram á þeirri braut að greiða niður skuldir. Það er sú stefna sem á liðnum misserum hefur skapað þessa sterku stöðu ríkissjóðs sem gerir okkur þetta kleift.
Frú forseti. Hv. þingmaður kom víða við í sinni yfirgripsmiklu og vönduðu ræðu. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þegar menn taka höndum saman í ríkisstjórnarsamstarfi þarf að ná málamiðlunum. Það á auðvitað við í þessari ríkisstjórn eins og öðrum. Hv. þingmaður gerði heilbrigðismál ásamt öðru að sérstöku umræðuefni. Af því tilefni langar mig til þess að beina til hans fyrirspurn varðandi fyrirhugaða byggingu Landspítala við Hringbraut. Ég tel að það sé mál sem snúi sérstaklega að flokki hv. þm. Willums Þórs Þórssonar sem í aðdraganda kosninga gaf það minnsta kosti mjög sterkt til kynna að hann gæti hugsað sér aðrar lausnir á húsnæðismálum spítalans en að halda áfram uppbyggingu við Hringbraut. Þannig var til að mynda fulltrúi frá flokki hans sem gaf þetta mjög sterklega til kynna á fjölsóttum fundi samtaka um betri byggð sem haldinn var í Norræna húsinu í aðdraganda kosninga. Nú standa menn hins vegar frammi fyrir því að málefnalegar umræður um þetta mál sem eru byggðar á þáttum eins og byggingarmagni, aðkomuleiðum, umferðaræðum, kostnaði við að byggja í þessum þrengslum miðað við það að byggja mun ódýrar annars staðar. Það er jafnframt óhemjukostnaður við að tengjast byggingum sem eru fyrir á svæðinu og eru sumar illa haldnar af raka og myglu. Gagnvart þessari málefnalegu umræðu fæst bara það svar að þeir sem halda uppi slíkri gagnrýni séu að fresta þessari framkvæmd um 10–15 ár. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann hvernig hann geti varið það að þessum framkvæmdum skuli verða haldið áfram að þeirri hörku og ósveigjanleika sem raun ber vitni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni spurningu hans sem snýr að staðsetningu Landspítala og staðarvali. Það hefur verið lengi til umræðu og var m.a. tekið hér til sérstakrar umræðu fyrr í á þessu þingi. Spurningin er þessi: Hvernig get ég réttlætt það? Það er búið að taka u.þ.b. tvo áratugi að komast að þessari niðurstöðu, alla vega í þrígang hefur niðurstaðan af slíkum greiningum orðið að best væri að halda áfram uppbyggingu við Hringbraut. Hv. þingmaður nefndi hér byggingarmagn og umferð. Allt þetta á að sjálfsögðu við, en líka þær byggingar sem þegar eru til staðar. Niðurstaðan hefur alltaf orðið sú saman og líka hér, bæði hjá fagaðilum og á hinum pólitíska vettvangi, þ.e. að halda áfram þessum fyrirhuguðu framkvæmdum við Hringbraut. Síðast samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu árið 2015, held ég, þess efnis að þessar framkvæmdir skyldu kláraðar, og voru allir á þeirri tillögu. Allur flokkur minn var á þeirri tillögu. Við lofuðum því og við það loforð viljum við standa. Það nær í raun og veru ekki lengra. Það er hins vegar ekki þannig að ekki megi ræða annað og ég held að það sé ekkert langt í að við þurfum að byggja annan spítala en þennan. Og af því að tækninni fleygir hratt fram þá byggjum við kannski öðruvísi spítala sem hugsaður er til að uppfylla aðrar þarfir.
Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég geri mér auðvitað grein fyrir því að það getur mjög erfitt að rífa sig upp úr þeim hjólförum þegar menn eru búnir að grafa sig svona djúpt niður. Það er annað mál sem ég vildi gjarnan taka upp við hv. þingmann vegna þess að í gær voru mótmæli fyrir utan velferðarráðuneytið varðandi afar mikilvægt úrræði í geðheilbrigðismálum, Hugarafl og geðheilsuteymi sem starfað hafa saman í Borgartúni og stuðlað að bata hjá fjölda fólks. Mér þykir mjög þungt að horfa upp á framkomuna við skjólstæðinga Hugarafls og geðheilsuteymisins. Aðstandendur þess fólks og forráðamenn sem hafa lagt mikið af mörkum og skilað frábærum árangri. Ég leyfi mér þess vegna að spyrja hv. þingmann, sem er auðvitað mikill áhrifamaður í sínum flokki: Hvað getur hann sagt við þessa aðila um hvort af hálfu hans flokks verði lögð áhersla á að þessi starfsemi verði varin fyrir þeim skakkaföllum sem nú sýnast blasa við?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem snýr að Hugarafli sem unnið hefur gott starf á þessu sviði og hjálpað mörgum sem þurft hafa að leita sér aðstoðar. Þetta mál hefur verið í umræðunni. Almennt séð höfum við byggt upp ákveðna menningu í íslensku samfélagi sem snýr að því að sjálfboðaliðafélög, sjálfseignarstofnanir eru reknar af miklum áhuga og ástríðu fyrir hlutunum þar sem þörf er á, og það í sjálfboðavinnu. Þar er unnið feikilega gott starf og verður það seint metið til fjár. Hugarafl er ein af þeim stofnunum. Síðan verðum við að fara í gegnum hver staðan er gagnvart þeirri geðheilbrigðisstefnu sem hæstv. ráðherra hefur boðað.
Virðulegur forseti. Ég vil gera athugasemd við orðalag hjá hv. þingmanni, sem Alþingi samþykkti, þegar hann var að vísa í fjármálastefnuna. Ég segi nei, það voru ríkisstjórnarflokkarnir sem samþykktu þetta. Það sem samþykkt var á Alþingi gæti hafa verið kannski nákvæmara, en Alþingi samþykkti ekki fjármálastefnuna. Það eru í raun og veru ríkisstjórnarflokkarnir sjálfir sem setja fram þessa áætlun og samþykkja hana sjálfir, stjórnarandstaðan kom ekkert að því. En alla vega, þá að spurningunum. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór vel yfir það í ræðu sinni áðan hvað VG lagði inn í þessa fjármálaáætlun og þá vil ég spyrja í kjölfarið. Hver eru fingraför Framsóknar á þessari fjármálaáætlun? Hvað fékk hver flokkur mikið til úthlutunar í fjármálaáætluninni til ýmissa verkefna? Svo að öðru sem ég spjallaði einnig um við hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttur. Fjármálaáætlunin lítur einfaldlega út fyrir það að í henni sé verið að hækka útgjöld á meðan verið er að lækka tekjur. Vissulega eru tekjur, þeir tekjustofnar sem við erum nú þegar með, að hækka og þeim tekjum er varið til nýrra verkefna í raun og veru, en verið er að lækka tekjustofna á sama tíma. Ég vildi svona fá að fara yfir það með hv. þingmanni hvers konar efnahagsstjórn það er í raun og veru að hækka útgjöld á annan veg og í rauninni að veikja tekjuhliðina á hinn veginn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Mér finnst ég hafa sagt það í ræðunni varðandi fyrstu spurninguna og orðalagið, að stefnan eða þingsályktunin sem fól í sér þessa stefnu hefði verið samþykkt á Alþingi, en látum það vera. Fingraför Framsóknar, orðaði hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, spurninguna. Ég ætla bara að segja að mér hugnast mjög vel þessi ríkisfjármálaáætlun á margan hátt þegar kemur að Framsóknarmanninum í mér. Framsóknarflokkurinn er félagshyggjuflokkur og það er svo margt í þessari ríkisfjármálaáætlun og í stjórnarsáttmála sem mér hugnast mjög vel. Þetta er auðvitað sáttmáli þriggja flokka. Ef við skoðum áætlunina, sem við erum að fjalla um, þá er verið að auka gífurlega til heilbrigðismála og verið er að auka til velferðarmála, það er verið að auka til menntamála. Við hlupum hér um allar koppagrundir með þann boðskap að við vildum leggja meira til þeirra mála og færa góðærið yfir til almennings í þeim málaflokkum, og það er verið að gera það mjög duglega. Þannig að félagshyggjumaðurinn í mér, hann fagnar. Og Framsóknarflokkurinn er ánægður með þessa ríkisfjármálaáætlun og þann sáttmála sem þessir þrír flokkar náðu saman um. Varðandi tekjustofnana ætla ég að fá að koma inn á í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Það er ein spurning í viðbót. Hvað fékk hver flokkur mikið til úthlutunar í svona gæluverkefni hingað og þangað, eða góð verkefni, ekki endilega gæluverkefni, í t.d. heilbrigðiskerfið o.s.frv.? Ég ítreka enn og aftur spurninguna um útgjöldin, svo ég sé ekki að bæta við þessa mínútu, að fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir hærri útgjöldum, augljóslega, en á sama tíma að veikja eða lækka tekjustofnana með lækkun t.d. neðra tekjuskattsþrepsins. Ég ítreka, hvers konar hagstjórn er það? Hvernig gengur það upp í rauninni þegar við, miðað við allar hagspár, erum á leiðinni niður í hagsveiflunni og höfum verið vöruð við því að þær stoðir sem standa undir tekjum ríkissjóðs séu einmitt veikar þegar fer að halla undan fæti í hagvextinum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni mjög góðar spurningar. Þegar við tölum um það hvað hver flokkur fékk mikið veit hv. þingmaður auðvitað að það er vonlaust að ætla sér að draga það fram í einhverjum fjárhæðum, ekki nema við gætum þá farið í ráðherrana og leikið okkur eitthvað með það að eyrnamerkja hverjum ráðherra úr hverjum flokki fyrir sig hvað fer í málefnasviðin. En ég get bara sagt að þetta er stórt samvinnuverkefni, það er ekkert öðruvísi. Framsóknarflokkurinn var einu sinni með ágætisslagorð; vinna, vöxtur, velferð. Velferðin byggir á öflugu atvinnulífi og við erum í raun og veru að flytja hluta af góðærinu til almennings. Ég fagna því alltaf þegar við erum í færum til að lækka álögur á almenning og fyrirtæki eins og við erum að gera. Reyndar með mjög hógværum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Ég veit að sem formanni fjárlaganefndar er honum umhugað um ríkisfjármálin og að vel sé á málum haldið í þeim efnum. Þegar fjármálastefna ríkisstjórnarinnar var til umræðu sat hann ásamt öðrum meðlimum fjárlaganefndar undir nokkuð skýrum aðvörunarorðum frá fjölmörgum málsmetandi aðilum, eins og fjármálaráði sjálfu, ýmsum hagsmunasamtökum í atvinnulífi, eins og Viðskiptaráði, Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins og fleirum raunar, sem gagnrýndu öll á sama veg, að þær efnahagsforsendur sem hér væri lagt upp með væru í besta falli fullar af bjartsýni og væri mjög óvarlegt við slíkar kringumstæður að auka útgjöld jafn mikið og raun ber vitni í þessari fjármálaáætlun. Þá vorum við ekki farin að sjá framan í það hversu gríðarleg útgjaldaaukning væri á ferðinni. Eins og fram hefur komið er verið að tala um 260 milljarða aukningu á fáeinum árum, 36% aukningu ríkisútgjalda. Sjálfan óraði mig ekki fyrir því að menn færu svo bratt fram í þessu. Í ljósi þessa var sagt að það þyrfti að huga að varfærninni, huga að því að við slíkar kringumstæður væri eðlilegt að gæta vel að sér, fara ekki fram úr sér og skila þá góðum afgangi á ríkissjóði á meðan efnahagsforsendur væru jafn óljósar og raun ber vitni. Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann: Hefur hann, þrátt fyrir öll þessi aðvörunarorð, trú á því að efnahagsforsendur þessarar fjármálaáætlunar gangi eftir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni spurninguna sem er stóra spurningin ef þetta á allt saman að ganga upp. Í þessu plaggi er verið að horfast í augu við það að vissulega höfum við ekki annað en fyrirliggjandi spár til að horfa til. Ég hef trú á því að þær geti gengið eftir en ansi margt þarf að ganga upp. Hv. þingmaður nefndi hér aðvörunarorð frá hagsmunaaðilum og vissulega bera hagsmunaaðilar sem tengjast vinnumarkaðnum ábyrgð, þótt þeir séu ekki einir um það, á því hvernig tekst til í kjarasamningum. Það er ein af stóru áskorununum, hvort þessar spár gangi eftir og þetta lendi mjúklega. Sagan er okkur ekki hliðholl eins og hv. þingmaður hefur gjarnan bent á, en ein af ástæðum þess birtist í texta á bls. 41 þar sem verið er að fjalla um fjármálareglur og gildi en þar segir, með leyfi forseta: „Með skuldamarkmiðum sínum hafa síðustu þrjár ríkisstjórnir lagt sín lóð á vogarskálarnar til að lækka skuldir hins opinbera verulega í fjármálastefnum samkvæmt lögum um opinber fjármál.“ Þetta er hluti af því að okkur gæti tekist þetta. Það er svigrúm til að auka útgjöldin og menn hafa, a.m.k. sem snýr að þessum þætti, verið varfærnir og hv. þingmaður tilheyrði einni af þessum ríkisstjórnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er vert að staldra við þegar talsmenn þeirra hagsmunasamtaka sem kannski eru með puttann á púlsinum hvað þetta varðar, því að á endanum kemur þessi verðmætasköpun frá atvinnulífinu, vara okkur svo sterklega við. Það veltir upp annarri spurningu sem snýr einmitt að þessum grunngildum. Þar eru fjögur gildi sem ég staldra helst við, fyrst festa sem ég held að ég þurfi ekki að spyrja hv. þingmann út í, það er augljóst að við erum ekki með neina festu í ríkisfjármálum þegar við erum að auka ríkisútgjöld um 36% á ekki lengri tíma en þetta. Svo er varfærnin, af því að það er ljóst að þegar varnaðarorð eru uppi um efnahagsforsendur þessarar áætlunar hljótum við að gæta ákveðinnar varkárni og auka þá útgjöldin ekki jafn mikið og raun ber vitni, hafa kannski meiri afgang en við gerum hér, og svo eru sjálfbærni og stöðugleiki. [[Forseti hringir.]] Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hv. þingmanns um það hvernig honum finnist þessi fjármálastefna ríma við grunngildi laga um opinber fjármál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og þessar vangaveltur um spána og gildin. Fyrst vil ég segja að birtingarmyndin í lögum um opinber fjármál er að raungerast í þessu samtali og í framsetningu fjármálastefnu og fjármálaáætlunar þar sem við erum þó að ræða þetta og þau mikilvægu gildi sem eru sett fram í lögunum um opinber fjármál. Ég vísaði til texta í ríkisfjármálaáætluninni. Ábendingar fjármálaráðs þessa efnis hafa þó leitt til þess að hér er betri kafli sem snýr að þessum gildum. Af því að við vorum að ræða hvort spáin gæti gengið upp erum við þó að fara að varfærnustu spánni sem er gefin. Sumar spár spá ívið meiri hagvexti þó að það sé ekki mikið. Ég held að ég geti bara ekki á þessum tíma farið í gegnum öll þessi gildi þótt ég gjarnan vildi.
Frú forseti. Hér er um að ræða eitthvert stærsta mál sem Alþingi stendur frammi fyrir eins og ég gat um fyrr í dag. Við erum að vinna að umgjörð fjárlaga næstu fimm ár og það er gert á grundvelli nýrrar umgjarðar um þetta starf allt saman sem er auðvitað lögin um opinber fjármál frá árinu 2015. Þetta starf okkar einkennist kannski af tvennu, annars vegar að vegna sérkennilegra aðstæðna í stjórnmálalífi þjóðarinnar hefur þurft að fara í gegnum þetta ferli með nokkru hraði og í annan stað eru menn kannski enn þá í ákveðnu lærdómsferli varðandi mótun þessarar vinnu í einstökum atriðum. Ég skal ekki fara út í tæknilega þætti í þeim efnum, en félagar mínir í fjárlaganefnd vita auðvitað um hvað ræðir í því sambandi. Það sem ég vildi gjarnan segja um þessa fjármálaáætlun er að auðvitað má margt gott um hana segja eins og hún blasir við. Hún er að mörgu leyti vandað plagg og í henni er ýmislegt sem má telja jákvætt. Ég vil sérstaklega geta um markmið um lækkun skuldahlutfalls á tímabilinu, afar þýðingarmikið auðvitað, og styrkir vitaskuld stöðu þjóðarbúsins. Af einstökum atriðum mætti ýmislegt nefna. Ég ætla bara að nefna eitt. Vegna þess hvað ég tel íslenska tungu mikilvæga gleðst ég yfir því að ljúka eigi áformum um að reisa Hús íslenskunnar og ég leyfi mér að vænta góðs af þeirri framkvæmd og að það hús verði til þess að stuðla að því að okkur takist það mikilvæga verkefni í samtímanum að, ja, kannski ekki bara efla íslenska tungu heldur hreinlega jafnvel að bjarga henni, eins og sumir hafa talið rétt að komast að orði. Þá vísa ég að sjálfsögðu til mikilvægs fundar í aðdraganda kosninga sem haldinn var í Safnahúsinu við Hverfisgötu að tilhlutan Rithöfundasambandsins og fleiri aðila. Að þessu sögðu hlýtur maður að taka fyrir þá pólitísku stefnu sem þessi tillaga einkennist af. Þau mál sem mjög hátt hafa borið í okkar samtíma, til að mynda í aðdraganda kosninga, eru annars vegar að hér er hópur fólks í landinu sem hefur setið eða verið látið sitja, frú forseti, á hakanum. Kannski mætti kalla þetta gleymda fólkið. Hitt stóra málið er hin knýjandi nauðsyn á stórátaki varðandi innviði. Síðan eru auðvitað fjölmörg önnur góð mál sem þarf að ráðast í en ég vil gera þessi mál, sérstaklega fyrra málið, að umræðuefni í þessari ræðu. Núverandi ríkisstjórn er að því virðist núna í annað sinn að missa af dýrmætu tækifæri. Fyrra sinnið var við fjárlagagerðina í desember sl. þegar hún taldi sig ekki geta hækkað bætur bótaþega nema um 4,7%, um tölu sem var gripin utan úr geimnum, studdist ekki við neinar raunhæfar forsendur, hafði enga tengingu við kjaraþróun í landinu og það fólk var skilið eftir með þessum hætti. Núna blasir það við að ríkisstjórnin hefur öðru sinni á skömmum tíma tækifæri til að sýna það að hún vilji standa með þeim hópum. Ég er að sjálfsögðu að tala um ákveðna hópa aldraðra, ég er að tala um öryrkja, bótaþega, ég er að tala um einstaklinga og fjölskyldur, barnafjölskyldur með lágar tekjur. Þá birtist stefna ríkisstjórnarinnar með þeim hætti að lækka neðra þrep tekjuskattsins um 1%. Auðvitað er það alltaf jákvætt þegar hægt er að lækka skatta, en þessi aðgerð er ekki sérlega markviss eða hnitmiðuð. Þarna missir ríkisstjórnin af því að nota það svigrúm, sem hún telur sig greinilega hafa, til að slaka á klónni í skattamálum og nýta það í þágu þeirra sem höllustum fæti standa. Það blasir auðvitað við, eins og er viðurkennt af öllum, líka ríkisstjórninni, að áhrifaríkasta leiðin til þess er í gegnum persónuafsláttinn, þannig að hann verði stiglækkandi, að hann nýtist einkum þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Ég vil reyndar nota þetta tækifæri og geta þess að fyrir Alþingi liggur þingsályktun um þetta efni sem er borin fram af þingmönnum míns flokks, Flokks fólksins og tveimur þingmönnum Miðflokksins. Þannig, að minnsta kosti að svo komnu máli, þykja ekki efni til þess af hálfu ríkisstjórnarinnar að leysa, ef við tölum sérstaklega um öryrkja, úr þeirri fátæktargildru sem þeim er búin og að menn athugi það að þessi fátæktargildra er manngerð og hún er gerð af hugkvæmni og hún er gerð með þeim hætti að bótaþegi, aðili sem hefur ratað í þær aðstæður, þ.e. ef hann leyfir sér að reyna að bæta hag sinn, hafi hann til þess starfsgetu á annað borð, með aukinni vinnu þá skal það hirt af honum, hver króna undir kjörorðinu, króna fyrir krónu, krónuskerðingu, sem svo er kölluð. Þarna sjá menn að talin er eftir til þessa fólks hver einasta króna, lægsta einingin er ein króna, og engin fjárhæð er svo lág að hún sé ekki talin eftir í þessu manngerða kerfi sem er ekkert annað en fátæktargildra. Ríkisstjórnin telur ekki efni til þess að svo komnu að fella þetta brott og leyfa fólki það allra náðarsamlegast, ef hún vildi vera svo góð, að það geti í krafti sjálfsbjargar bætt hag sinn án þess að það sé skert í bak og fyrir í gegnum bótakerfið. Hitt er svo annað mál að ríkisstjórnin sýnir það í fjármálaáætluninni að hún býr yfir höfðingsskap, hún býr yfir veglyndi. Og hvar birtist það? Það birtist í áformum um lækkun sérstaks skatts á fjármálastofnanir. Það á ekki að lækka þennan skatt um 10%, 20, 30, 40, 50%, nei, það á að lækka hann um meira en 60%. Þannig að þeir sem standa fjármálamegin í tilverunni, það munar ekkert um það að rétta þeim 60% skattalækkun sem okkur er tjáð í víðlesnu vefriti að rýri tekjur ríkissjóðs um tæpa 6 milljarða. Þannig að viðmótið gagnvart þeim sem höllustum fæti standa er það að hver króna er talin eftir, en gagnvart þeim sem hafa yfir mestu fjárráðunum að ráða að þá er veglyndi, þá er höfðingsskapur og þeir aðilar gleymast ekki, þeir eru ekki gleymdir, þeir sitja ekki á hakanum. Enda njóta þeir bersýnilega velþóknunar. Frú forseti. Þetta er innsti kjarninn í stefnu þessarar ríkisstjórnar.
Virðulegi forseti. Ég stend hér við þessar mikilvægu umræður um fjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknar og lýsi eftir fjármálaráðherra hingað í sal. Í fyrra varð til sú hefð að þáverandi fjármálaráðherra, ráðherra Viðreisnar, Benedikt Jóhannesson, var viðstaddur umræðurnar að eigin vilja, en þess sáust glögg merki að hans var sárt saknað úr salnum ef hann brá sér frá. Stjórnarandstæðingar þá létu sannarlega í það skína að umræðan væri algjörlega marklaus, gagnslaus, óþörf og ómöguleg nema ráðherra væri í salnum. Ég tek undir það og lýsi eftir og bið fjármálaráðherra að koma í salinn, bið réttara sagt forseta að kalla eftir fjármálaráðherra í salinn. Mér þykir eiginlega bara við hæfi að við höfum fundarhlé þar til hann finnst.
Virðulegi forseti. Ég tek undir orð fyrri ræðumanns. Ég hef séð fjármála- og efnahagsráðherra á vappi hérna um, hann var einhvers staðar niðri áðan og ætti að vera einhvers staðar í grenndinni en hann tekur ekki þátt í umræðunum eða hlustar á það sem þingmennirnir eru að segja. Það mætti endurtaka þá hefð sem varð til á síðasta kjörtímabili þar sem ráðherrar voru mjög duglegir, sumir hverjir, tvímælalaust þáverandi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, að koma í andsvör við ræður stjórnarandstöðuþingmanna um fjármálaáætlun, fjárlög og fjármálastefnu. Ég kalla eftir að þau vinnubrögð verði endurtekin.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þá bón hv. þingmanna að fjármálaráðherra komi inn í sal og taki þátt í umræðunni, sér í lagi með hliðsjón af öðrum umræðum sem við höfum uppi um viðveru ráðherra við þetta tilefni sem við förum kannski betur út í á eftir. Ég get upplýst þingheim um að hæstv. fjármálaráðherra er í húsinu, er nánar tiltekið á neðri hæðinni inni í Skála og ætti auðvitað að vera hér og taka þátt í umræðunum, eins og ég segi sér í lagi með hliðsjón af öðrum umræðum sem við ræðum kannski betur á eftir - eða vonandi ekki.
Forseti vill taka fram að boðum hefur verið komið til hæstv. ráðherra.
Frú forseti. Ég lái svo sem ekki hæstv. fjármálaráðherra að vilja ekki sitja undir gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Það færi þó vissulega betur á að svo væri og væri ákveðin virðing gagnvart umræðu þingsins um þetta mikilvæga stefnuplagg ríkisstjórnarinnar að ráðherra væri hér viðstaddur. Það er áhugavert að ræða fjármálastefnuna því að þar birtast með mjög skýrum hætti málefnaáherslur hverrar ríkisstjórnar, bæði hvað varðar pólitískar áherslur, en ekki síður hvað varðar efnahagsstefnuna eða framlag ríkisstjórnarinnar til hagstjórnar. Það er út af fyrir sig mjög áhugavert að sjá þessar pólitísku áherslur í stefnunni. Hér hafa nefnilega náðst sögulegar sættir þeirra sem gjarnan hafa talað fyrir varfærni í ríkisfjármálum, að stilla útgjöldum ríkissjóðs í hóf og halda skattlagningu í lágmarki, og þeirra sem tala fyrir miklum ríkisafskiptum og útgjöldum, en hafa til þessa viðurkennt nauðsyn þess að fjármagna slík útgjöld með sjálfbærum hætti með hærra skattstigi en ella. Nú hafa þessir fornu fjendur fundið töfralausn á þessum sögulega ágreiningi sínum sem gerir hvort tveggja í senn, að auka með fordæmalausum hætti ríkisútgjöldin en lækka skatta um leið. Sjálfstæðisflokkurinn hefur þannig samþykkt útgjaldaáherslur vinstri flokkanna, en VG hefur tekið upp skattstefnu hægri flokkanna. Það er áhugavert og verður sér í lagi áhugavert að fylgjast með hvort þessar sögulegu sættir haldist þegar harðna tekur á dalnum. Þessi málamiðlun er gerð á kostnað ábyrgðar. Það er alveg ljóst að þeir flokkar sem að þessari ríkisstjórn standa hafa opinberað fullkomið ábyrgðarleysi sitt í stjórn ríkisfjármála. Ég ætla ekki að fara mikið út í sérstakar pólitískar áherslur þessarar ríkisfjármálaáætlunar hvað varðar einstök málefnasvið, enda eru þær áherslur að segja má nánast óbreyttar frá síðustu ríkisstjórn, bæði hvað varðar hlutfallslega skiptingu útgjalda og meginmarkmið málefnasviðanna. En vissulega er bætt í talsvert frá þeirri áætlun. Ég ætla hins vegar fyrst og fremst að horfa til þess hvort forsendur þessarar áætlunar geti talist raunhæfar, hvort þær geti staðist og hvort það sé innstæða fyrir þeim loforðum sem hér eru veitt til lengri tíma litið. Efnahagsþróunin á undanförnum árum hefur verið alveg einstaklega hagfelld m.a. vegna mikils uppgangs ferðaþjónustu og fordæmalítillar aukningar í kaupmætti heimilanna. Þróun flestra hagvísa hefur verið með hefðbundnum hætti með hliðsjón af þeirri þróun í hinu sveiflukennda íslenska hagkerfi. Nú eru hins vegar fjölmörg teikn á lofti um að hápunkti hagsveiflunnar hafi þegar verið náð og að tekið sé að kólna á nýjan leik í hagkerfinu, og raunar nokkuð hratt. Hægt hefur umtalsvert á fjölgun ferðamanna. Meðaldvalartími þeirra hefur heldur styst og meðaleyðsla á ferðamann hefur að sama skapi dregist saman. Lítil sem engin magnaukning hefur orðið í öðrum útflutningi allt frá árinu 2014. Við erum á ný orðin eitt dýrasta land í heimi þrátt fyrir að landsframleiðsla hér á landi sé sambærileg við á við það sem telst að meðaltali í evruríkjunum. Horfur eru á minnkandi fjárfestingu í atvinnulífinu samhliða því sem skuldsetning atvinnulífsins hefur verið að aukast á nýjan leik og hagvöxtur að undanförnu hefur verið dreginn áfram af kröftugri einkaneyslu, en nú er skuldsetning íslenskra heimila tekin að aukast á nýjan leik og ljóst að frekari vöxtur einkaneyslunnar verður vart knúinn áfram með sjálfbærum hætti. Það eru kannski aðrir hagvísar sem við tengjum betur við í þessum efnum. Bjórinn er dýrastur í Reykjavík, ef frá er talin Ósló. Það er alltaf góður mælikvarði á verðstig þjóða. Þetta má segja að sé hamborgaravísitala okkar Íslendinga. Það er alltaf varnaðar- eða hættumerki þegar við erum orðin jafn dýr og raun ber vitni. Það er metfjöldi Íslendinga á ferðalagi í ár. Við sjáum raunar að aukning í ferðum um Keflavíkurflugvöll það sem af er þessu ári virðist fyrst og fremst vera knúin áfram af gríðarlegri aukningu á ferðalögum Íslendinga. Það er raunar svo samkvæmt nýjustu tölum fyrir marsmánuð að það gæti jafnvel verið um samdrátt að ræða í komu erlendra ferðamanna til landsins. Fjöldi byggingarkrana á höfuðborgarsvæðinu hefur ekki verið meiri í áratug eða svo og eru raunar fjölmörg önnur kunnugleg met tekin að falla sem sett voru á árunum 2006–2008. Allt eru það merki um hið sama, við erum annaðhvort í toppi hagsveiflu eða höfum þegar horft á bak þeim toppi. Fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar byggir á ákaflega bjartsýnum efnahagsforsendum ef tekið er mið af öllum þessum teikni. Segja má að áætlunin byggi í raun á draumórum eða óskhyggju stjórnvalda fremur en ábyrgri hagstjórn. Eftir átta ára samfelldan hagvöxt er hagkerfið tekið að kólna nokkuð hratt. Það þarf ekki að fela í sér neina stórkostlega ógn, en við þessar kringumstæður er þó gríðarlega mikilvægt að stilla áætlununum ríkisins í hóf, bæði hvað varðar tekju- og gjaldaforsendur. Þær forsendur geta mjög hæglega breyst til verri vegar eins og sagan kennir okkur. Ég er ekki einn um þá skoðun. Sömu aðvaranir er að finna í umsögnum fjármálaráðs, Samtaka atvinnulífsins, Viðskiptaráðs og Samtaka iðnaðarins um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar hér fyrr í vetur. Þau aðvörunarorð voru einnig höfð uppi í umræðu um fjármálastefnu síðustu ríkisstjórnar. Þannig sagði hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir, þá þingmaður í minni hluta, í síðari umr. um fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar þann 23. maí, með leyfi forseta: „Núverandi hagvaxtarskeið frá síðari hluta árs 2010 er þegar orðið hið lengsta í lýðveldissögunni og óvarlegt að gefa sér að það standi áfram óslitið til ársins 2022. Áætlunin byggist hins vegar á því að svo verði. […] Um leið og eitthvert bakslag kemur í seglin er grundvöllur áætlunarinnar brostinn.“ Ég er sammála þessu mati hæstv. forsætisráðherra. Hæstv. fjármálaráðherra, þá forsætisráðherra, sagði í umræðum um fjármálastefnu síðustu ríkisstjórnar að ef eitthvað væri þá væri þessi fjármáalstefna mögulega ekki nægjanlega aðhaldssöm miðað við aðstæður. Þá var fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar umtalsvert varfærnari hvað varðar útgjaldavöxt en ekki síður afgang af rekstri ríkissjóðs en nú er. Síðan þessi orð féllu hafa spár um hagvöxt ítrekað verið endurskoðaðar niður á við, auk þess sem hagvöxtur síðasta árs reyndist umtalsvert minni en þá var gert ráð fyrir. Engu að síður hefur ríkisstjórnin ákveðið við þessar kringumstæður að auka verulega í útgjöldin, hægja á skuldaniðurgreiðslu og minnka verulega afganginn af ríkissjóði. Í því samhengi er nauðsynlegt að horfa til þeirrar einföldu staðreyndar að bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs eru mjög næm fyrir hagsveiflunni án þess að til komi neinar nýjar ákvarðanir stjórnmálamanna. Tekjur geta þannig dregist mjög skart saman þegar hægir á hagvexti vegna minnkandi einkaneyslu, minni fjárfestinga og minni hagnaðar fyrirtækja og að sama skapi geta útgjöld ríkissjóðs aukist töluvert vegna aukins atvinnuleysis, aukinna útgjalda til stuðnings við tekjulága, svo dæmi séu tekin. Rétt er að hafa í huga í þessu samhengi að þó svo ekki sé ástæða til að óttast harða lendingu í hagkerfinu við þessar kringumstæður er það engu að síður svo að mýkstu lendingu hagkerfisins til þessa sem hægt er að finna dæmi um er frá árinu 2001–2003. Ef hún er spegluð yfir á rekstur ríkissjóðs nú væri líklegra að í stað uppsafnaðs afgangs af ríkissjóði upp á 143 milljarða kr. sem gert er ráð fyrir í þessari fjármálaáætlun, myndum við sjá uppsafnaðan halla upp á 100 milljarða kr. Það yrði niðurstaðan miðað við þá mýkstu lendingu sem íslenskt hagkerfi hefur gengið í gegnum eftir viðlíka efnahagsuppgang og við höfum orðið hér vitni að. Aðrar lendingar hafa verið umtalsvert harðari og leitt til mun meiri og langvinnari hallareksturs ríkissjóðs. Það er margt sem má velta fyrir sér í tengslum við þessa fjármálaáætlun. Það er eitt sem vantar algjörlega í áherslur þessarar ríkisstjórnar. Það eru nokkrir mælikvarðar á árangur. Árangur er ekki mældur í útgjöldum. Það er ekki markmið út af fyrir sig að auka ríkisútgjöldin, það er markmiðið að bæta þjónustu við íbúa landsins, bæði í heilbrigðiskerfi, menntakerfi og velferðarkerfi. Ekki er að finna marga markverða mælikvarða hvað varðar árangur af útgjaldaaukningunni sem hér birtist. Ekki er heldur að finna neinar áherslur um hagræðingu eða skilvirkni í ríkisrekstri og er raunar áhugavert að horfa til þess að í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar við upphaf þess ríkisstjórnarsamstarfs var einmitt gríðarlega mikil áhersla lögð af hálfu þeirra flokka á að hægt væri að ná mun betri árangri í ríkisrekstrinum og stofna til sérstaks hagræðingarhóps. En merki tillagna þess hóps þeirra sjást ekki mikið í þessari fjármálaáætlun. Útgjaldaaukningin virðist vera meginmarkmið þessarar áætlunar. Ég hef þegar í andsvörum komið inn á að áætlunin stenst engan veginn grunngildi laga um opinber fjármál, sér í lagi hvað varðar festu, sjálfbærni, varfærni og stöðugleika. Það þarf ekkert að eyða mörgum orðum í það, það er augljóst þegar svo bratt er farið í útgjaldaaukningu að þessi gildi eru látin lönd og leið. Það má í raun og veru segja að þessi fjármálaáætlun beri ekki merki varfærni eða ábyrgðar. Hún er frekar gott merki um að veislunni er að ljúka, eftirpartíið er hafið, óráðsían sem því gjarnan fylgir er tekin við. Það er uggvænlegt þegar við horfum til þess að grundvöllurinn að þeim vinnubrögðum sem við [[Forseti hringir.]]ástundum hér, grundvöllurinn að lögum um opinber fjármál var einmitt reynslan af óráðsíu ríkisfjármála í [[Forseti hringir.]]gegnum tíðina. Sá lærdómur er að engu hafður í þessari fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Nokkur atriði. Mig langar fyrst að nefna það að auðvitað eru slegnir vissir fyrirvarar í fjármálastefnunni. Í greinargerðinni er farið yfir það hversu miklum vandkvæðum það getur verið bundið að spá upp á núll komma eitthvað prósent, 0,1% af landsframleiðslu fimm ár fram í tímann um afkomu eða skuldaþróun. Í því samhengi nefndi ég það þegar ég kynnti fjármálastefnuna að við ættum ef til vill að huga að því að horfa á eitthvert bil, sérstaklega á síðari hluti fjármálastefnutímans. Mér finnst að öðru leyti hv. þingmaður vera að færa hér fram töluvert mikla gagnrýni á hagspárnar, á hagspárgerð á Íslandi, vegna þess að við erum í sjálfu sér ekki að gera annað í þessari áætlanagerð en að nýta þær hagspár sem eru til taks inn á áætlunartímann. Það er ekki pólitísk stefnumótun fólgin í því að nýta hagspárnar. Svo geta menn haft þá skoðun að það eigi ekki að hafa neitt traust eða neina tiltrú á hagspárgerð Hagstofunnar eða Seðlabankans eða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og leggja upp með það að koma með einhverja mjög varfærna áætlun. En við erum í sjálfu sér ekki að gera neitt annað en byggja á gildandi hagspám. Mér finnst hv. þingmaður í raun og veru ekki vera að færa fram gagnrýni á þá stefnu sem við erum að ræða hér heldur meira á spágerð á Íslandi. Svo er það þetta með fyrri lendingu, fyrri breytingar. Það er auðvitað erfitt að spegla svona hluti úr fortíðinni inn í nútímann. Ég bendi bara á það að það er auðvitað allt annað hagkerfi sem við erum með í höndunum í dag en átti við á árunum eftir 2000. Þetta er einfaldlega allt annað hagkerfi, það er sterkara. Það eru fleiri virkjanir. Það eru fleiri sem starfa í orkufrekum iðnaði. Síðan er ferðaþjónustan auðvitað annað dæmi og það er meiri verðmætasköpun í sjávarútvegi. Varðandi þau gildi sem lög um opinber fjármál vísa til þá vil ég nefna sérstaklega þá miklu skuldalækkun sem er [[Forseti hringir.]]gert ráð fyrir að eigi sér stað á tímabilinu til vitnis um að það er svo sannarlega verið að fylgja gildum laganna.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Það er alveg rétt, ég er vissulega að gagnrýna spárnar sem hér eru lagðir til grundvallar eins og fleiri hafa raunar gert og bent á um leið að þau líkön sem hér er unnið eftir eru ekkert gerð fyrir til grundvallar forsendum ríkisfjármála heldur miklu frekar til grundvallar peningastefnu Seðlabanka á hverjum tíma. Þetta eru meira og minna allt sama líkanið sem spáð er út frá og það er ágætt að hafa það í huga. Þær spár gerðu ekki ráð fyrir þessari mjúku lendingu sem ég vísaði til 2001–2003, heldur þvert á móti áframhaldandi hagvexti. Þær hinar sömu gerðu ekki ráð fyrir harðri lendingu 2008–2010, heldur þvert á móti að það yrði nokkuð mjúk lending sem á endanum reyndist vera brotlending. Þess vegna er mikilvægt að hafa orð fjármálaráðs í huga þegar vísað er til mikilvægis varfærni við þessar kringumstæður og að gera ekki ráð fyrir því að þessar spár gangi eftir, enda væri það í fyrsta skipti í íslenskri hagsögu sem slíkar spár gengju eftir eins og hér er unnið út frá, að við værum á endanum í samfelldum 13–14 ára hagvexti. Það hefur aldrei gerst. Við vitum að hagkerfið er miklu sveiflukenndara en svo. Það er í raun og veru ekkert í grunnforsendunum í dag sem bendir til annars en að við séum í nákvæmlega sömu hagsveiflunni og verið hefur þegar við horfum til raungengis, gengisstyrkingar og nú síðast aukningar í einkaneyslu. Við erum að færast úr útgjaldadrifnum hagvexti, raunar er honum lokið fyrir nokkru síðan, yfir í einkaneysludrifinn hagvöxt. Þá vitum við, við vitum ekki hvenær, að þá styttist í endalok uppsveiflunnar. Það er einfaldlega ekki gert ráð fyrir því í þessari áætlun með nokkrum hætti. Þess vegna held ég að við verðum einmitt að draga lærdóm af fyrri lendingum. Við verðum að gæta sérstakrar varkárni og reka ríkissjóð með myndarlegum afgangi við þessar kringumstæður.
Virðulegi forseti. Það sem ég heyri hv. þingmann segja hér er að annaðhvort eigum við ekki að lækka skattana eða að við eigum að fara miklu varlegar á útgjaldahliðinni. Þá væri auðvitað ágætt að heyra hvort það er í heilbrigðismálum, vegamálum, í menntamálum eða í félagsmálunum, hvar það er sem á að halda miklu meira aftur af sér, vegna þess að það skiptir máli. Síðan vil ég líka setja hlutina aðeins í samhengi. Setjum hlutina aðeins í samhengi þegar er verið að gagnrýna það að við höfum aðeins dregið úr afkomumarkmiðum fyrir ríkissjóð. Gefum okkur að ágreiningurinn liggi um hálft prósent af landsframleiðslu. Gefum okkur það. Það væru, hvað, 12, 14 milljarðar, einhvers staðar á bilinu 10–15 milljarðar á ári sem við ættum þá að vera með meiri afkomu á ári. En trúa menn því virkilega í þessari umræðu að þeir 10–15 milljarðar séu milljarðarnir sem ríði baggamuninn um það hvernig muni farnast inn í framtíðina, hvort við fáum mjúka lendingu eða harða, þegar hagkerfið er svo flókið fyrirbæri að það getur enginn fullyrt nokkurn skapaðan hlut um hvenær síðasti milljarðurinn sem breytir öllu leggst á vogarskálarnar? Staðreyndin er sú í þessu samhengi að þetta eru 10–15 milljarðar í 2.500 milljarða hagkerfi. Hvað eru 10–15 milljarðar á móti 600 milljarða skuldalækkuninni sem við erum nýbúin að ráðast í? 600 milljarða skuldalækkun. Eða þeim gríðarlega tekjuauka sem hefur orðið, ekki bara út af hærri launum í þessu landi, heldur líka vegna þess að við erum nýbúin að hækka virði stöðugleikaframlaganna um rúma 70 milljarða frá því sem var áætlað í upphafi árs 2016? Ég ætla að halda því fram að það sé verið að gera úlfalda úr mýflugu þegar menn eru að takast á um hálft prósent, 0,3%, 0,4% af landsframleiðslunni, að það vanti í heildarafkomu ríkisins, þegar slík innspýting getur átt sér stað með einni, tveimur samþykktum á stjórnarfundum í fjármálafyrirtækjum um að hefja einhverja stórframkvæmdina, lána hingað eða þangað út í hagkerfið, slíkar fjárhæðir sem geta farið að hafa sambærileg áhrif. [[Forseti hringir.]] Ef við værum að safna skuldum þá hefði ég áhyggjur af þessu. En við erum að greiða upp skuldir. [[Forseti hringir.]]Þannig að mér finnst þetta ekki vera sannfærandi gagnrýni.
Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það kann vel að vera að þessir aukastafir eins og við tölum um í afkomu ríkissjóðs skipti á endanum ekki höfuðmáli. Það endurspeglar þá ákveðna vantrú á því að ríkisfjármálin hafi út af fyrir sig eitthvert hlutverk í hagstjórn. Það getur vel verið að við gætum bara aðhyllst þann skóla, þ.e. að ríkisfjármálin eigi ekkert að vera að reyna að stýra hagkerfinu, við eigum ekki að vera í einhverri keynesískri hagfræði um að auka ríkisútgjöld á tímum samdráttar og halda að okkur á tímum uppgangs. En það er kannski það sem er verið að gera hér engu að síður. Það er verið að eyða því svigrúmi sem væri þá mögulegt fyrir aukningu ríkisútgjalda í samdrætti, því það er alveg ljóst að tekjustofnarnir gefa verulega eftir þegar hagkerfið gefur eftir. Það má ekki heldur gleyma því. Við vitum þátt virðisauka, tekjuskatts lögaðila, tekjuskatts heimilanna í tekjuöflun ríkissjóðs. Þetta dregst allt mjög skyndilega saman þegar kólnar í hagkerfinu. Það þýðir auðvitað að tekjur ríkissjóðs rýrna verulega og ríkissjóður ræður þá ekki við þau útgjöld sem hér er verið að lofa. Það er kannski grunnvandinn. Ef við ætlum að stýra ríkissjóði þannig að hann sé hlutlaus á hagsveifluna, að það sé ekki verið að reyna að örva eða dempa hagkerfið með ríkisfjármálunum heldur bara að halda þeim stöðugum, þá þurfum við líka að halda þeim stöðugum þannig að þau séu sjálfbær, þannig að það sé viðvarandi, þó óverulegur sé, afgangur af ríkisfjármálunum hvort heldur sem er í uppsveiflu eða niðursveiflu. Það er ekki að gerast hér. Það er alveg ljóst að ef jafnvel sviðsmyndir hinnar mýkstu lendingar sem við höfum upplifað hingað til ganga eftir hér á næstu árum þá munum við ekki greiða niður skuldir, við munum auka þær. Við munum auka skuldir ríkissjóðs um 50, 100, 150 milljarða hæglega. Hér er því ekki verið að búa í haginn fyrir niðursveifluna. Hér er þvert á móti [[Forseti hringir.]]verið að eyða því fé sem fyrirfinnst á hápunkti hagsveiflunnar.
Virðulegur forseti. Við höfum rætt hér í dag þingsályktunartillögu um ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára. Ég get borið vissa virðingu fyrir þeim sjónarmiðum sem stjórnarandstaðan reifar hér. Ég held að við getum ekkert litið fram hjá ákveðnum þáttum gagnrýni hennar á ýmis mál. Ástand efnahags- og ríkisfjármála eru lykilþættir um afkomu okkar allra sem byggjum þetta stórbrotna land og á fáum árum hefur efnahagur landsins tekið miklum stakkaskiptum, það má jafnvel líkja síðustu tíu árum við efnahagslegan rússíbana sem er ekkert sérstaklega eftirsóknarvert. Meiri stöðugleiki núna og festa ætti að vera okkar markmið og það er það og þess vegna lítur ríkisfjármálaáætlunin svona út, meiri stöðugleiki og festa. Aðeins með því verður varinn sá mikli árangur sem við höfum náð á undanförnum árum, að við getum byggt upp okkar framtíðaráform þannig að þau geti þá staðist. Við sveiflumst með duttlungum náttúrunnar á hverjum tíma en það er samt okkar eigin ákvörðun og ákvörðun okkar í þessum sal sem ræður mestu um það hvernig þessi grundvallarþáttur samfélagsins okkar, efnahags- og ríkisfjármál, kemur til með að lenda á heimilunum og fyrirtækjunum og hvernig við ætlum að spila úr þeim spilum sem við höfum á hverjum tíma. Í nýlegri skýrslu peningastefnunefndar er mjög rætt um þá hagvísa sem við styðjumst við í þessari áætlun og það heyri ég helst sem gagnrýni á þessa ríkisfjármálaáætlun sem hér er rædd, menn gagnrýna spárnar og líkönin. Við heyrum ekki mikla gagnrýni á þær áherslur sem þessi ríkisfjármálaáætlun leggur út. Það er ekki bein hörð gagnrýni á ýmsa þætti hennar þó að ég gæti sjálfur örugglega slegist í hóp á einhverjum sviðum í þeim efnum og öðrum ekki, en við heyrum hér fyrst og fremst gagnrýni á líkönin og spárnar. Auðvitað er ég þess ekkert umkominn, virðulegi forseti, að segja til um hvort spárnar séu hárnákvæmlega réttar og þegar við horfum fram til svo langs tíma sem við gerum í fimm ára áætlun verða örugglega frávik þegar fram í sækir. Samt höfum við ekki betri tæki til að styðjast við, og þeir hagvísar sem við styðjumst við hér segja okkur að ástand efnahagsmála sé almennt gott og jafnvel framar vonum eins og segir í skýrslu peningastefnunefndar sem við ræddum fyrir nokkrum dögum. Heldur hefur slaknað á spennu í hagkerfinu og ýmis spennumerki þenslu eru að minnka. Það er afar mikilvægt að takast að lenda þessu spennta hagkerfi okkar mjúklega og án kollsteypu. Það er okkar keppikefli og markmið. Ekkert er jafn hættulegt íslenskum heimilum og fyrirtækjum og kollsteypur og efnahagsáföll. Verðbólga hér á landi hefur um langan tíma verið undir markmiðum og meginvextir Seðlabankans hafa lækkað um 0,75%. Umræða um vexti og kostnað af þeim er eðlilega mikil en oftast gleymist að setja vextina í það samhengi að þeir eru yfirleitt mælikvarði á ástand efnahagsmála hverju sinni. Þannig má nú sjá þess merki að í nágrannalöndum okkar eru vextir að hækka á nýjan leik vegna þeirrar grósku sem er að verða í efnahagslífinu. Vextir sem eru 0% lýsa einmitt stöðnuðum hagkerfum. Svo hefur aldeilis ekki verið hér og hér á landi eru, eins og ég segi, vextir ákaflega vinsælt umræðuefni en við gleymum kannski að nefna í allri þessari umræðu líka að vextir ríkisbréfa eru nú í sögulegu lágmarki og raunvextir á langtímalánum hafa sjaldan eða aldrei verið lægri. Núna er minni vöxtur í útflutningi og hefur aðeins hægt á hinum gríðarlega vexti ferðaþjónustunnar. Hvort sem við metum það gott eða slæmt hefði í það minnsta ekki verið gott að fá nýjar skattaálögur á ferðaþjónustuna á þessum tíma miðað við þær aðstæður sem við nú höfum. Við höfum sannarlega fengið mikinn búhnykk í þeim hraða vexti sem ferðaþjónustan hefur gengið í gegnum og ekki síður af hagstæðum viðskiptakjörum við útlönd. Það er allt saman hluti af því sem hefur lagst með okkur á undanförnum árum. Allt þetta hefur snúist um áhrif erlendis frá þannig að við höfum fyrst og fremst um það að segja hvernig við högum okkur hér heima. Ég tel svo ekki sé um villst að sú ríkisfjármálaáætlun sem við ræðum hér og höfum lagt fram til umræðu endurspegli það að við ætlum að taka það hlutverk okkar alvarlega. Virðulegi forseti. Ég geri þessa þætti ytri aðstæðna okkar að umtalsefni hér vegna þess að mér finnst að sú fjármálaáætlun sem við ræðum verði að fá að skoðast í því ljósi að hér hefur orðið gríðarleg kaupmáttaraukning, efnahagslífið hefur vaxið óskaplega hratt og mjög mikið og þess vegna ber að skoða þá miklu útgjaldaaukningu sem fjármálaáætlunin boðar í því ljósi að hér er úr miklu meiri verðmætum að spila og sannarlega sjást þessi merki í þessari fjármálaáætlun. Ég hafði oft orð á því á síðasta kjörtímabili þegar við vorum að koma út úr áratug stöðnunar í uppbyggingu á svo mörgum sviðum, stöðnunar þess að geta aftur tekið upp við að byggja samfélagið okkar. Það var líka boðað í kosningabaráttunni sl. haust og stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur segir til um það. Það endurspeglast í þessari ríkisfjármálaáætlun. Fátt ætti að koma hér á óvart. Ég vil ekki rekja í einstökum atriðum ýmsa útgjaldaflokka eða hversu mikið er verið að auka útgjöld, ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði um að mælikvarðarnir eiga ekki að vera um það hversu mikið við erum að auka útgjöld heldur hvernig við verjum þeim fjármunum. Það er fyrst og fremst verkefni sem þingið verður að taka utan um í vinnu sinni um úrvinnslu á fjármálaáætlun og afgreiðslu hennar, þ.e. hvernig við verjum þessum fjármunum, hvaða markmiðum við ætlum að ná og hvaða mælistiku við ætlum að nota til þess. Virðulegi forseti. Undir lok þessarar stuttu ræðu í fyrri umr. um fjármálaáætlun vil ég minnast á ánægjulegan atburð sem varð hér í morgun þegar ritari Alþjóðafjarskiptasambandsins afhenti hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra viðurkenningu sambandsins fyrir það að Ísland væri í fremstu röð í fjarskiptum. Hvers vegna dreg ég þetta upp hérna? Vegna þess að mælikvarðinn á bak við þau verðlaun er í einum 11 efnisflokkum. Hann er mjög víðtækur og mælir marga þætti, ekki bara tæknistig þjóðarinnar heldur t.d. meðaltal skólagöngu í árum, hlutfall þeirra sem stundað hafa menntaskólanám og hve lengi fólk hefur stundað nám, hann mælir aðgengi að tölvum og neti, hann mælir raunverulega ýmsa þætti samfélags okkar sem við metum almennt sem styrkleikamerki eða sem eftirsóknarverða þætti. Þannig verður til sú einkunn sem skilar Íslandi á þann stað að við fáum þessi verðlaun. Það er kannski vog og mælikvarði sem við getum alveg eins horft til þegar við ræðum fjármálaáætlun til næstu fimm ára, hvaða styrk samfélagið hefur og hvaða gæði felast í samfélaginu okkar. Við ættum að vera miklu uppteknari af að tala um það en kannski ekki að tala eins og við þorum varla fram úr á morgnana af því að spárnar gætu verið kolvitlausar og næstum ekki þorandi að treysta þeim. Við höfum ekki betri mælikvarða en við leggjum hér til grundvallar en ég nefni þetta, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst mikilvægt að við tökum eftir því líka sem vel er gert. Af því að ég nefndi fjarskiptamál ætla ég að leyfa mér undir lok ræðunnar að segja að eins og boðað var í kosningabaráttu og stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur voru samgöngumál og fjarskiptamál meðal þeirra mála sem átti sannarlega að leggja áherslu á. Við ætlum því að verja það sæti sem við höfum nú náð á lista Alþjóðafjarskiptasambandsins á meðal 170 þjóða og við ætlum að halda áfram uppbyggingu í þeim efnum vegna þess að fjarskiptin og virkni þeirra er farvegurinn fyrir það hvernig okkur tekst að virkja fjórðu iðnbyltinguna. Fjórða iðnbyltingin og allt sem við byggjum á henni er vitnisburður um það hvernig við ætlum að höndla framtíðina og mun skapa okkur hagvöxtinn og verðmæti sem við þurfum á að halda til lengri tíma.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Haraldur Benediktsson bendir hér á að ekki hafi verið mikil gagnrýni nema á módel. Ég mótmæli því og vísa í mín fyrri andsvör. Það hefur verið varað við þessum módelum, að þau séu ekki nægilega góð og of einsleit. Það hafa verið varúðarorð uppi um hagvaxtarspár og um að ástandið í hagkerfinu sé varhugavert frá þeim sem vinna á gólfinu þar. Það hafa verið uppi varúðarorð frá fjármálaráði um að undirstöður tekna ríkissjóðs séu viðkvæmar fyrir hagsveiflu, nú erum við á leið niður í hagsveiflu samkvæmt öllu því sem verið er að vinna eftir hér. Það er kjarabarátta á næsta leiti, það hefur sín áhrif. Viðbrögðin eru hækkuð útgjöld og tekjustofnar eru veiktir. Það er gagnrýnin á þessa fjármálaáætlun. Ef samdráttur verður, gengisfall, verðbólga á tímabilinu, er ekki hægt að kenna launahækkunum um og kjarabaráttunni sem verður á næstunni. Það er hagstjórnin sem skiptir máli. Að hækka útgjöld og lækka tekjur á sama tíma, í því efnahagsástandi sem við erum í, stenst einfaldlega ekki. Slík hagstjórn hlýtur að vera ámælisverð. Ég hef ekki heyrt einn þingmann sem ég hef spurt um það mótmæla þeirri staðhæfingu minni. Að hækka útgjöld og lækka tekjur á sama tíma er ekki góð hagstjórn. Ég myndi endilega vilja fá hv. þingmann, fyrrverandi formann fjárlaganefndar, til að útskýra fyrir mér hvernig ég hef rangt fyrir mér með það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvar hans. Ég er honum bara algjörlega ósammála. Ég held að ég megi alveg vera það. Ég rakti fyrst og fremst í ræðu minni að við höldum á því hvernig lendingu við náum. Ég var að rekja það hér hvað peningastefnunefnd Seðlabankans rakti í skýrslu sinni, sem kom út fyrir nokkrum vikum, þar sem hún fjallaði um þessa hagvísa. Það er á þeim hagvísum og þeim spám sem við erum að byggja þessa fjármálaáætlun til lengri tíma. Við gerum það og það eru engin vúdúfræði á bak við það. Ég mótmæli því líka að við séum að veikja tekjugrunninn. Við höfum þvert á móti, vegna þess að við höfum skapað hér skilyrði fyrir kröftugt efnahagslíf, aukið tekjur ríkisins gríðarlega mikið. Ég get ekki tekið undir það að á einhvern hátt sé verið að afsala ríkissjóði tekjum þegar við höfum, svo að dæmi sé tekið, á stuttum tíma aukið tekjur af tekjuskatti einstaklinga um 40%. Hvenær má segja að við veikjum tekjustofna þegar þetta er vitnisburðurinn?
Virðulegur forseti. Það má alveg vera ósammála, en það þýðir ekki endilega að maður hafi rétt fyrir sér. Fjármálaráð sagði einfaldlega að tekjustofnarnir, sem eru aðallega vaskurinn, tekjuskattur einstaklinga og fyrirtækja og tryggingagjaldið, væru veikir fyrir hagsveiflunni. Þegar hún fer niður á við lækka þessir tekjustofnar mjög og það er verið að veikja þessa tekjustofna með því að lækka tekjuskattinn. Það bætist við á þá lækkun á tekjum sem annars verður í hagsveiflu á niðurleið. Það sem ég er að segja er að viðbrögðin við þessum hagvísum, við þessari hagvaxtarspá um að hagkerfið sé að kólna, eru þau að hækka útgjöld og lækka tekjur. Það að lækka skatta - kannski er verið að reyna að fara með ákveðna innspýtingu í hagkerfið, það má vera. Þá væri hægt að útskýra það á þann hátt, en samt er enn gert ráð fyrir hagvexti. Þannig að það er verið að lækka skatta í hagvexti sem ég hef alla vega ekki heyrt á ráðum sérfræðinga að sé það sem á að gera til þess að fylgja þessari sveifluleiðréttingu sem alla jafna er gert ráð fyrir í þeim módelum sem við miðum okkur við varðandi hagstjórnargeirann. Ég spyr einfaldlega aftur: Hvernig hef ég rangt fyrir mér þegar ég segi að þessi fjármálaáætlun hækki útgjöld og veiki tekjustofna? Er það rangt hjá mér? Og ef það er rangt hjá mér, hvernig?
Virðulegi forseti. Ég heyri alveg hvað hv. þingmaður er að segja hérna. Við tókum umræðu um fjármálastefnu fyrir ekki svo löngu og þar vorum við meðal annars að slaka á afkomu ríkissjóðs. Vegna hvers? Vegna þess að við sjáum slaka í efnahagslífinu. Ég rakti það í ræðu minni, ef ég má rifja það upp. Ég sagði einfaldlega að heldur hefði slaknað á í spennu í okkar hagkerfi og ýmis spennumerki í þenslu væru að minnka. Er þá ekki skynsamlegt, hv. þingmaður, að við slökum á skattaklónni og aukum ríkisútgjöldin til þess að vega þar á móti? Það eru meginskilaboðin sem eru í þessari fjármálastefnu.
Frú forseti. Stefna stjórnmálaflokka í efnahags- og skattamálum er oftar en ekki einkennandi fyrir flokkana. Rýna má í þá stefnu til að staðsetja stjórnmálaflokka á hinum pólitíska ási. Við í Samfylkingunni viljum að tekjuskattur sé þrepaskiptur og gegni þannig því tvíþætta hlutverki að vera tekjustofn fyrir ríkissjóð og stuðla að tekjujöfnun. Við viljum endurskoða bilin milli skattþrepa, fjölga skattþrepum og tryggja sanngjarnt framlag tekjuhærri hópa og stóreignafólks til samfélagsins í gegnum skattkerfið. Við jafnaðarmenn viljum auka vægi tilfærslukerfa barna- og húsnæðisbóta sem auk persónuafsláttarins eru mikilvægustu jöfnunartæki hins opinbera. Við viljum að heilbrigðisþjónustan verði ókeypis og að á leiðinni að því marki verði gjaldtaka af notendum velferðarþjónustunnar aldrei til þess að mismuna og hindra að fólk geti nýtt sér þjónustuna. Gjaldtakan nú er mun hærri á Íslandi en í nágrannalöndum okkar og er eitt form skattheimtu sem eykur ójöfnuð og dregur úr þrótti samfélagsins og almennri velsæld. Við í Samfylkingunni viljum afmarka tekjur og gjöld sem ríkið innheimtir vegna takmarkaðra náttúrugæða og auðlinda í þjóðareigu, m.a. vegna veiðigjalds og tekna af orkulindum, og að auðlindarentan verði gerð sýnileg almenningi. Því miður er skattstefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur langt frá þeirri leið sem við jafnaðarmenn viljum fara. Helstu jöfnunartæki ríkisins hafa verið veikt undanfarin ár og það á, samkvæmt fjármálaáætluninni sem við ræðum nú, að halda áfram á þeirri braut. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu á aðalfundi Seðlabankans á dögunum, með leyfi forseta: „Það er hins vegar skiljanlegt að ólga ríki meðal félagsmanna verkalýðshreyfingarinnar, sem jafnframt eru meirihluti kjósenda, vegna til að mynda velferðar- og húsnæðiskerfa sem uppfylla ekki miklar væntingar nútímamannsins. Verkalýðsfélög eru og eiga að vera virk lýðræðisöfl þar sem tekist er á um hvaða stefna leiði til framtíðar til mestrar velsældar fyrir félagsmenn.“ Hvað á hæstv. forsætisráðherra við með þessu? Væntanlega að þau eigi að takast á um þessi mikilvægu mál við stjórnvöld, þ.e. að verkalýðsfélögin eigi að takast á við stjórnvöld en ekki innbyrðis. Hæstv. forsætisráðherra hlýtur að vita eins vel og við öll að verkalýðsfélögin hafa lagt fram ákveðnar tillögur í húsnæðismálum og Samfylkingin hefur tekið undir þær með þingmáli um byggingu 5.000 íbúða í gegnum almenna íbúðakerfið. Það þingmál bíður afgreiðslu í velferðarnefnd. Ef ríkisstjórnin vill taka undir málflutning ASÍ eru hæg heimatökin að samþykkja þingmálið eða gera efni þess að sínu. Verkalýðs- og stéttarfélög hafa einnig marglýst kröfum sínum um betri húsnæðisstuðning og að fleiri fái að njóta vaxtabóta og fái greiðslur með börnum sínum í gegnum barnabótakerfið. Hæstv. ríkisstjórn, undir stjórn Vinstri grænna, vill samtal um endurskoðun á skattkerfinu og boðar samtal um samspil tekjuskatts og bótakerfa. Hvar hefur forystufólks hæstv. ríkisstjórnar verið undanfarin ár? Veit það ekki hvernig landið liggur í þessum efnum? Húsnæðiskerfið er í rusli. En í fjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar er húsnæðisstuðningur skorinn enn frekar niður eftir mikinn niðurskurð í fyrra og á undanförnum árum. Ef hæstv. forsætisráðherra skilur óánægju með þetta, hvers vegna er þá ekkert gert í húsnæðismálunum sem virkilega brenna á svo mörgum landsmönnum? Þvert á móti sýnir fjármálaáætlunin að það á að veikja þessi kerfi. Færri og færri fjölskyldur njóta barnabóta hér á landi. Fjölskyldunum hefur fækkað um rúmlega tólf þúsund frá árinu 2013. Á Norðurlöndum og reyndar víða í Evrópu hefur ríkt mikil sátt um gildi stuðnings við barnafjölskyldur en hér á landi hefur dregið úr vægi þess jafnt og þétt. Þeirri stefnu virðist eiga að halda áfram í ríkisstjórn undir forystu Vinstri grænna sem leggja til að á árinu 2018 byrji barnabætur að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Raunin er sú að mikil skerðing barnabóta strax við lágar tekjur, líkt og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur til, stuðlar að meiri fátækt meðal vinnandi fólks. Hjón sem bæði eru í launaðri vinnu en á lágum launum fá litlar barnabætur hér á landi. Það er ein af ástæðum þess að fátækt meðal barnafjölskyldna er meiri en hjá barnlausum fjölskyldum. Það er þekkt staðreynd. Það eina sem beðið er eftir er að stjórnvöld grípi til meðala sem virka. Forsætisráðherra heldur áfram í ræðu sinni á fundi Seðlabankans og segir, með leyfi forseta: „Það er jákvætt og heilbrigt að tekist sé á um hvaða kúrs skuli taka og það er mikilvægt að velta því fyrir sér hvernig við tryggjum sem best sátt í samfélaginu, til dæmis hvernig við tryggjum þann jöfnuð sem þarf til að tryggja þessa sátt. Hversu mikið á launabilið að vera? Og hvaðan sprettur ójöfnuðurinn? Er það frá launamuninum eða mismunandi eignastöðu fólks eins og bent hefur verið á að sé raunveruleg uppspretta ójafnaðar víðast hvar annars staðar? Og hvernig verður best tekist á við ójöfnuð?“ Frú forseti. Ég er með fréttir fyrir hæstv. forsætisráðherra og stjórnarmeirihlutann. Þær eru í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við spurningu Loga Einarssonar, formanns Samfylkingarinnar, sem liggur á vef Alþingis og vefmiðillinn Kjarninn fjallar um með skýrum hætti. Um 218 fjölskyldur sem mynda ríkasta 0,1% landsmanna áttu 201,3 milljarða kr. í hreinni eign í lok ársins 2016. Hópurinn jók hreinar eignir sínar um 14 milljarða kr. á því ári. Það þýðir, ef sú tala myndi dreifast jafnt, að hver og einn framteljandi hefði aukið hreina eign sína um 67 millj. kr. á árinu 2016 eða um 5,6 millj. kr. á mánuði. Um er að ræða framteljendur. Því getur bæði verið um samskattaða og einstaklinga að ræða. Þessi hópur hefur samtals áttfaldað hreina eign sína í krónum talið án tillits til verðbólgu á tæpum tveimur áratugum. Eigið fé allra landsmanna jókst um 394 milljarða kr. á árinu 2016. Það þýðir að ríkustu 5% landsmanna tóku til sín 35,3% af öllu nýju eigin fé sem varð til á því ári. Ríkasta tíund þjóðarinnar tók til sín tæpan helming þeirra hreinu eigna sem urðu til á því ári. Það er engum vafa undirorpið að efsta lagið tekur til sín mun stærri hluta af nýjum auði en önnur lög samfélagsins. Svarið við spurningu hæstv. forsætisráðherra um hvaðan ójöfnuðurinn spretti er komið. Þetta eru staðreyndir og ástæðulaust að efna til einhvers sérstaks samtals við verkalýðshreyfinguna um það. Það sem skiptir máli er hvað stjórnvöld ætla að gera til að taka á þessum ójöfnuði annað en að spjalla um stöðuna og framfylgja svo skattstefnu Sjálfstæðisflokksins því að það er stefnan sem boðuð er í fjármálaáætluninni. Verkalýðsfélög hafa lýst yfir miklum vonbrigðum með fjármálaáætlunina. VR bendir á í sinni umsögn að fjármálaáætluninni var fylgt úr hlaði með þeim öfugmælum að samfélagið allt nyti góðs af yfirstandandi hagvaxtarskeiði og samfélagslegur stöðugleiki og lífsgæði yrðu treyst til framtíðar. Þvert á móti sé einmitt ekkert tekið á þeim grafalvarlega hnút sem kominn er upp í öllum kjaraviðræðum á íslenskum vinnumarkaði. Í umsögn VR segir, með leyfi forseta: „Þótt finna megi jákvæða punkta í áætluninni vegur það mun þyngra sem þar vantar og verður því ekki öðruvísi lýst en sem gríðarlegu ábyrgðarleysi af hálfu stjórnvalda. Má þar sem dæmi nefna það neyðarástand sem ríkir í húsnæðismálum þjóðarinnar og hina brýnu þörf sem er á hækkun barna- og húsnæðisbóta.“ Ríkisstjórnin á að senda skýr skilaboð, frú forseti, um hvernig bæta á hag barna, ungra fjölskyldna á Íslandi og þeirra sem minnst hafa milli handa með því að styrkja húsnæðiskerfið, húsnæðis- og vaxtabætur, barnabætur og hækka persónuafsláttinn. Í fjármálaáætluninni er boðað að lækka neðra skattþrepið um eitt prósentustig og tekið fram að það rýri tekjur ríkissjóðs um 14 milljarða kr. Þessar breytingar duga best þeim sem eru með hæstu tekjurnar. Fólkið á lægstu laununum fær 3.000 kr. í vexti á meðan þeir á hæstu laununum fá 9.000 kr. Ef persónuafsláttur er hækkaður um 1.000 kr. kostar það 2,7 milljarða fyrir ríkissjóð. Hér er hugmynd fyrir hæstv. ríkisstjórn að grípa til í stað breytingarinnar á skattþrepinu. Hækkum persónuafsláttinn um 3.000 kr. Það kostar 8 milljarða. Notum svo hina 6 milljarðana til að styrkja barnabótakerfið og húsnæðisstuðninginn. Þessi leið mun auka jöfnuð en þær breytingar sem boðaðar eru í fjármálaáætlun koma til með að auka ójöfnuð sem er þegar allt of mikill í okkar samfélagi eins og svar hæstv. fjármálaráðherra og efnahagsráðherra við spurningu frá formanni Samfylkingarinnar sýnir með skýrum hætti. Í fjármálaáætluninni er verið að sníða skattkerfið að hinum ríku. Sem kæmi ekki á óvart ef Sjálfstæðisflokkurinn væri einn í ríkisstjórn. En svo er ekki, frú forseti.
Virðulegi forseti. Nú er ég búinn að spyrja alla stjórn hv. fjárlaganefndar um þá áætlun ríkisstjórnarinnar að hækka útgjöld og veikja tekjustofna á sama tíma. Mig langaði til að leita til hv. þingmanns sem fyrrverandi fjármálaráðherra og spyrja hvers konar hagkerfi slík hagstjórn geti staðið undir. Þú ert með þrjá aðaltekjustofna sem tekjur ríkissjóðs standa undir, sem eru mjög viðkvæmir fyrir hagsveiflum, eins og kemur fram í áliti fjármálaráðs, og verið er að veikja einn þeirra með því að lækka um 1% neðra tekjuskattsþrepið, þar koma minni tekjur. Við erum á leiðinni niður í hagsveiflu sem hefur áhrif á allar þessar þrjár stóru stoðir sem kemur til með að lækka tekjurnar enn meira. Á sama tíma er verið að auka útgjöld. Ég átta mig ekki alveg á því. Stjórn hv. fjárlaganefndar virðist fara undan í flæmingi þegar ég spyr um nákvæmlega þetta. Ég er að reyna að spyrja hana hvernig ég hafi rangt fyrir mér þegar ég segi að þetta sé í raun hagstjórn sem sé ámælisverð. Hvernig hef ég rangt fyrir mér þegar ég segi að þetta sé staðan í dag miðað við þessa fjármálaáætlun?
Frú forseti. Sá kokteill sem er verið að hræra í með þessari fjármálaáætlun og hefur reyndar verið hrært í undanfarið, frá árinu 2013, er eitraður. Það er eitraður kokteill að í uppsveiflu séu skattar lækkaðir og útgjöld aukin. Þetta stendur skýrum stöfum í gagnrýni fjármálaráðs, bæði núna og í fyrra. Og við sem erum eldri en tvævetra höfum upplifað þennan eitraða kokteil á okkar eigin skinni. Þetta mun kannski fleyta ríkisstjórn út kjörtímabil en lokaniðurstaðan mun koma niður á kjörum almennings. Það er það sem við höfum verið að reyna að benda á, bæði við í Samfylkingunni og fleiri, að þetta dæmi gengur ekki upp. Við upplifðum það hér í þessum þingsal í dag að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra talaði um að staðan á Íslandi væri þannig að ekki væri hægt að hækka lágmarkslífeyri. Hann yrði að vera 240 þús. kr. Staðan væri þannig á ríkissjóði. Það væri ekki heldur hægt að mæta ljósmæðrum og þeirra kjarakröfum því að staða ríkissjóðs væri þannig. En síðan er í fjármálaáætluninni víða talað um þetta stórkostlega góðæri og þann mikla árangur sem náðst hefur á undanförnum árum og þess vegna sé svo sniðugt að lækka skatta. En það verði að fara í útgjöld til að bæta innviðina vegna þess að þeir séu allir að grotna niður. Það eru margar mótsagnir í þessu, frú forseti.
Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli þingmanna og ráðherra í ræðustól Alþingis að fjármála- og efnahagsráðherra segir að það komi til með að verða allt í lagi að reka ríkissjóð í halla. Hann sagði það hér í andsvari fyrr í kvöld. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, eftir því sem mér best skildist, sagði að þennan kokteil, að hækka útgjöld og lækka skatta, mætti skilja sem innspýtingu í kólnandi hagkerfi. Formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, sagði að útgjaldaaukningin væri hógvær/hófleg, ef ég skildi hann rétt í andsvari áðan á meðan hæstv. forsætisráðherra segir að útgjaldaaukningin og það sem lagt er til þeirra verkefna sem eru í fjármálaáætlun sé betra en nokkur flokkur talaði um í kosningabaráttunni. Ég átta mig ekki alveg á þessum mismunandi skilaboðum sem ég fæ, er að reyna að púsla þeim saman. Vonandi kemur betur í ljós í umræðunni og umfjöllun nefndarinnar og í síðari umr. hvað við erum nákvæmlega með í höndunum. Því ég fer enn þá inn á þetta vandamál sem ég sé ekki að sé sjálfbært, þ.e. hækkun útgjalda og veiking tekjustofna. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum í alvörunni að taka á í kjölfarið og skoða í nefndinni. Ég hlakka til að fá umsögn fjármálaráðs hvað þetta varðar. Ef svo kemur upp að þetta séu, það sem mig grunar, mjög alvarleg mistök í hagstjórn, að leggja í þetta, held ég að Alþingi þurfi einfaldlega að gera breytingar.
Frú forseti. Já, ég tek undir það með hv. þingmanni að við verðum að gera breytingar á þessari fjármálaáætlun. Minni hlutinn mun alla vega leggja það til. Hér er verið að teikna upp þá framtíðarsýn að velferðarkerfið eigi að vera sveiflujöfnunartækið, ekki ríkissjóður heldur velferðarkerfið. Við bætum í og drögum úr eftir því hvernig sveiflan er í efnahagsmálunum. Það er algerlega óþolandi. Við erum á toppi hagsveiflunnar. Það má vera að við séum aðeins á leiðinni niður en við erum samt mjög ofarlega og engar vísbendingar eru um að hagkerfið sé að kólna svo stórkostlega að við þurfum að lækka skatta og bæta í útgjöld og fara með ríkissjóð í mínus, sú staða er alls ekkert komin upp. En það gæti verið gott að gera það. Ef við værum í mikilli kreppu væri náttúrlega miklu betra að nýta ríkissjóð sem sveiflujöfnunartæki, en ekki þjónustu við sjúka og aldraða. Hvað er það? Það er ekki stefna sem mér líkar. Ég hefði viljað halda afgangi, fleiri milljörðum í afgang, núna og ganga síðan á þann afgang þegar við förum niður úr sveiflunni, frekar en að skera þá niður þjónustu við þá sem þurfa á velferðarþjónustu að halda. Það er mannúðlegt. Það er góð hagstjórn. Það sem er boðað í þessari fjármálaáætlun er þvert á móti mjög slæm hagstjórn. Hún er að vísu týpísk hægri hagstjórn og virðist reyna að gera öllum til geðs, sem er ekki hægt ef þú ætlar að halda hagsældinni.
Frú forseti. Í fyrri ræðu minni við þessa umræðu lauk ég máli mínu með því að fjalla um landbúnaðarkafla þessarar áætlunar, en ég ætla að bæta aðeins við það og fara síðan í nokkra aðra málaflokka eins og þeir birtast í áætluninni. Hvað varðar landbúnaðarmálin þá kemur fram að það eigi að móta matvælastefnu Íslands og hún liggi fyrir 2019. Einnig segir að mikilvægur þáttur í vinnslu stefnunnar sé að virkja hagsmunaaðila og samtök. Ég ætla rétt að vona að svo verði gert í þetta sinn, því það hefur nú ekki borið við að haft sé mikið samráð í mikilvægum málaflokkum. Ég nefni sem dæmi tollasamninginn við Evrópusambandið þar sem lítið sem ekkert samráð var haft við hagsmunaaðila. Þannig að sporin hræða í þessum efnum. Ég vil vekja athygli á því að lokum hvað varðar landbúnaðarkaflann að í útgjaldaramma hans næstu fimm árin er gert ráð fyrir lægri fjárframlögum ár hvert. Árið 2019 er áætlunin 16 milljarðar, en 2023 er upphæðin komin í 15,4 milljarða. Það verður því seint sagt að þessi ríkisstjórn sé eitthvað sérstaklega hliðholl bændum að mínu mati. Næst vil ég aðeins víkja að byggðamálum. Í kaflanum um sveitarfélög og byggðamál kemur fram að áfram verði unnið að því í gegnum byggðaáætlun að jafna búsetuskilyrði m.a. hvað varðar raforku- og fjarskiptamál. Þetta er jákvætt. Það er sjálfsagt að benda á það sem er jákvætt í þessari áætlun, það er vissulega ekki allt neikvætt. Þetta er ánægjulegt og að stefnt sé að því að hlutfall lögheimila og fyrirtækja með aðgang að ljósleiðara verði komið í 99,9% árið 2023. Þetta er mjög brýnt hagsmunamál og brýnt byggðamál. Í töflunni í þessum kafla um markmið er talað um að jafna tækifæri til atvinnu. Þetta er einnig stórt mál þegar kemur að byggðamálum. Hins vegar er þetta ekkert rætt frekar og í þessari sömu töflu segir að viðmið verði sett þegar upplýsingar liggja fyrir. Þetta er náttúrlega engin áætlun, að orða þetta með þessum hætti. Það er ekki nóg að hafa einhverjar fallegar töflur með göfugum markmiðum þegar það eru engin viðmið eða engin tímasetning. Þetta má því miður sjá í fleiri köflum í þessari fjármálaáætlun. Síðan er annað stórt byggðamál sem ég hef ekki fundið staf um í þessu plaggi, það er þrífösun rafmagns eins og ég kom m.a. inn á í minni fyrri ræðu. Þrífösun rafmagns er mjög brýnt mál, á það sérstaklega við í hinum brothættu byggðum eins og í Skaftárhreppi. Það er talað um framhald verkefnisins um brothættar byggðir, sem er jákvætt, en þrífösunin er það sem brennur mest á fólki á þessu svæði. Það kemur mér satt best að segja á óvart að ekki skuli minnst á þetta vegna þess að það er kostnaðarsamt að ljúka þrífösun rafmagns. Það ætti því að vera inni í þessari fimm ára áætlun ef ríkisstjórnin ætlar að halda áfram við þetta brýna verkefni. Í kaflanum um sjávarútveg og fiskeldi er rætt töluvert um rannsóknir og nauðsyn þess að efla rannsóknir. Þar er að finna setningar eins og, með leyfi forseta, „með auknum rannsóknum leggja stjórnvöld grunn að ábyrgri stjórnun og arðsemi sjávarútvegs“. Einnig segir að til að ná árangri í sjálfbærri nýtingu fiskstofna þurfi miklar og stöðugar rannsóknir og vöktun á nytjastofnum, bæði stofnmælingar og stofnmat. Þetta er allt gott og gilt. En Hafrannsóknastofnun varð fyrir miklum niðurskurði í fjárveitingum á árunum eftir hrun og í raun hafa fjárveitingar undanfarinna ára hjá Hafrannsóknastofnun rétt dugað til að halda sjó ef svo má að orði komast. Lítils háttar aukning kom vegna rannsókna í fiskeldi og loðnu. Það sem bráðvantar hins vegar í þennan mikilvæga málaflokk er nýtt rannsóknaskip. Núverandi skip, Bjarni Sæmundsson, er rétt að verða 50 ára gamalt og skipið er dýrt í rekstri sökum aldurs. Þjóð sem kennir sig við fiskveiðar á ekki að þurfa að búa við svo gamalt rannsóknaskip. Í þessari áætlun sem er til fimm ára eru engin áform um að kaupa nýtt skip og lítið rætt um fjárveitingar til rannsókna. Því miður er þetta bara orð á pappír en ekki á borði. Kaflinn um sjávarútveg og fiskeldi er því nokkuð lýsandi fyrir marga málaflokka í þessari fjármálaáætlun að mínu mati. Það er talað um mikilvægi þessa og mikilvægi hins, svo er ekkert gert. Talað um mikilvægi hafrannsókna, það þurfi miklar og stöðugar rannsóknir. Og hvað svo? Ekki neitt. Engar hækkanir á fjárveitingum. Engin áform um nýtt hafrannsóknaskip o.s.frv. Ef ég vík aðeins að kaflanum um ferðaþjónustuna þá vil ég fyrst nefna komu- og brottfarargjaldið. Það er nauðsynlegt að setja þetta gjald á sem fyrst. Fjármálaáætlunin kveður á um að það eigi að kanna leiðir til gjaldtöku. Ég spyr: Er ekki búið að kanna þetta nóg síðustu árin? Er ekki búið að vinna alla grunnvinnuna? Það hefði ég haldið. Þetta hljómar eins og þarna sé eitthvert hik á ferðinni. Það stendur ekki berum orðum að það eigi að leggja þetta gjald á sem er orðið löngu tímabært. Ég vil einnig koma að því sem nefnt er umhverfislega sjálfbær ferðaþjónusta og hlutfall vistvænna bíla af bílaleigubílum. Hlutfall vistvænna bíla meðal bílaleiga er í dag 0,2%. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að þetta hlutfall verði komið í 20% eftir fimm ár. Þetta tel ég ekki raunhæfa áætlun. Auk þess þarf að ræða hvaða áhrif það hefur á tekjur ríkissjóðs ef bifreiðum sem nota eldsneyti kemur til með að fækka svo ört á næstu árum. Um það er ekkert í þessari áætlun. Í kaflanum um framhaldsskólana kemur fram að árið 2016 hafi 60% framhaldsskólanemenda sótt stúdentsprófsbrautir, en 30% starfsnámsbrautir. Hlutfall nemenda sem sækja starfsnám er of lágt að mínum dómi. Það er skortur á iðnmenntuðu fólki í landinu og það er nauðsynlegt að stjórnvöld hvetji til iðnnáms með skipulegum hætti og jafnvel með einhvers konar ívilnunum. Iðngreinar eru samfélaginu mjög mikilvægar. Það hefur farið fram upplýsinga- og kynningarstarf en það er hins vegar engan veginn nægilegt. Í stjórnarsáttmálanum er einmitt talað um að efla starfsnám. Ég get ekki séð að það sé eitthvert átak í þessum efnum í áætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Það er miður. Það er talað fallega um hlutina, en svo ekki söguna meir. Að sama skapi finnst mér ekki haldið nægilega vel utan um nemendur af erlendum uppruna. Brottfall þeirra úr framhaldsskóla er mjög hátt, eða 65%. Þetta kom m.a. fram í svari menntamálaráðherra á 146. löggjafarþingi við fyrirspurn þáverandi þingmanns Nichole Leigh Mosty. Í áætluninni kemur fram að ríkisstjórnin ætli einungis að kanna stöðuna. Það þarf ekkert að kanna hana. Hún liggur fyrir. Það er búið að því. Það kemur skýrt fram í svarinu. Stundum held ég að hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri gerir hjá þessari ríkisstjórn. Það er þó jákvætt að það eigi að skoða aðrar tillögur sem hafa komið upp til að sporna gegn brotthvarfi eins og stofnsetning lýðháskóla. Að lækka viðmið í brottfalli um 3 prósentustig á fimm árum, úr 25 í 22%, finnst mér ekki metnaðarfullt markmið. Það er jákvætt að það eigi áfram að endurskoða útdeilingu fjárveitinga til framhaldsskólans, svokallað reiknilíkan. Þetta er brýnt verkefni og satt best að segja skil ég ekki hvað sumir framhaldsskólar koma alltaf illa út úr þessu reiknilíkani í fjárveitingum eins og Fjölbrautaskóli Suðurnesja. Í þeirri vinnu verður að ræða við hagsmunaaðila eins og skólastjórnendur og það er brýnt að auka gagnsæið í fjárveitingum til framhaldsskólanna. Í áætluninni kemur fram að það eigi að ljúka þessari vinnu árið 2021. Það verður að ríkja sátt um þetta nýja líkan. Að lokum, frú forseti, vil ég gera málefni Suðurnesja að umtalsefni í þessari umræðu. Allir bæjarstjórar á Suðurnesjum komu á fund fjárlaganefndar í vetur og lýstu þungum áhyggjum yfir því að opinberar stofnanir á Suðurnesjum eins og heilbrigðisstofnunin, löggæslan, fjölbrautaskólinn og málefni Helguvíkur fengju hlutfallslega lægri fjárveitingar frá hinu opinbera en sambærilegar stofnanir á landsbyggðinni. Það er brýnt að fram fari heildstæð skoðun á þessum málaflokki hvað varðar Suðurnesin. Álag á innviði á Suðurnesjum er verulegt vegna fordæmalausrar fjölgunar íbúa, [[Forseti hringir.]]erlends vinnuafls og hælisleitenda. Því miður get ég ekki séð að það eigi að standa við það af hálfu ríkisvaldsins að leiðrétta þetta ranglæti á Suðurnesjum í [[Forseti hringir.]]fjárveitingum sem mjög brýnt er að gera.
Herra forseti. Ég sé að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lætur svo lítið að láta sjá sig hér í salnum. Hér hafa tveir þingmenn, m.a. sú sem hér stendur, haldið ræður og ráðherrann ekki í salnum. Ég vil bara spyrja, herra forseti: Hvað hefur hæstv. fjármálaráðherra annað að gera en að sitja hér í þingsal þegar verið er að ræða um fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar? Það er hrein skömm að því að það þurfi að kalla í hann hvað eftir annað til að fá hann til þess að vera inni í salnum. Ég óskaði eftir því að hann kæmi hingað eftir að ég var búin með mína ræðu til að hlusta á aðra hv. þingmenn - og ég sé að hann er kominn, það er fínt. Vonandi getur hann setið kyrr þar til þessi ræða er búin og þangað til umræðan er búin í kvöld.
Í öllu falli er hæstv. fjármálaráðherra nú í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég held hér áfram upptalningu minni á þeim málefnasviðum og athugasemdum sem ég hef varðandi þau mælanlegu markmið sem stjórnvöld setja sér. Þau koma til með að vera grunnurinn að þeim skýrslum sem ráðherra leggur fram til Alþingis á hverju ári, hvernig stjórnvöldum miðar við að ná þeim markmiðum sem þau setja þar fram. Það er ýmislegt áhugavert í þeim markmiðum sem ég vil vekja athygli á. Síðast var ég að tala um lækkun á greiðsluhlutfalli einstaklinga í heilbrigðiskostnaði sem var kannski mun minni en stór orð um fjármálaáætlun gera ráð fyrir. Varðandi hjúkrunar- og endurhæfingarrými er áhugavert að samkvæmt fyrri fjármálaáætlun eru jafn mörg hjúkrunarrými árið 2016 og 2017. Ekkert virðist hafa verið gert þar. Hvernig stendur á því? Það kemur kannski síðustu ríkisstjórn við að einhverju leyti en eitthvað hlýtur að hafa verið gert. Hvort þetta er villa í tölum veit ég ekki. Varðandi málefni 27, um örorku og málefni fatlaðs fólks, er stefna stjórnvalda að þeim fjölda sem fær fyrsta 75% örorkumat fækki úr 1.500 á næsta ári niður í 1.200 árið 2023. Á sama tíma á heildarfjölda fólks með 75% örorkumat að fjölga lítillega, eða um 200 manns, á sömu árum. Þetta segir mér að fjöldi þeirra sem hættir á 75% örorkumati sé svipaður og sá fjöldi sem fær nýtt örorkumat en að það sé markmið að draga úr fjölda þeirra sem hætta á örorku. Mér finnst þetta mjög áhugaverð markmið þegar maður púslar þeim saman; að öryrkjum fækki minna samhliða því að fækka á fjölda þeirra sem fá fyrsta örorkumat. Ég tel nauðsynlegt að velferðarnefnd fari vel yfir þessar tölur og ráðuneytið útskýri hvernig það ætli að ná þessum markmiðum og af hverju á að fækka hlutfallslega þeim sem þegar eru öryrkjar. Annað markmið er að hlutfall lífeyrisþega með of- eða vangreiðslur umfram 50 þús. kr., 100 þús. kr. bil frá réttri greiðslu, lækki. Staðan er sú að 39% lífeyrisþega fá meira en 50 þús. kr. of mikið eða of lítið. Það er mjög hátt hlutfall og mjög virðingarvert að lækka það niður í 20% sem mér finnst samt vera allt of hátt hlutfall. Það getur ekki verið svo flókið að gera þetta nákvæmar. Enn annað markmið stjórnvalda er að fækka fjölda tilvísana hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Ég velti fyrir mér hvort það sé góður mælikvarði. Það á að fara í ákveðnar fyrirbyggjandi aðgerðir. Þá væri kannski eðlilegra að hafa mælikvarðann þar á hversu góðar fyrirbyggjandi aðgerðirnar eru. Að mæla afleiðingarnar endurspeglar ekki endilega árangur þeirra aðgerða sem farið er út í. Varðandi málefni aldraðra er markmið stjórnvalda á þessu málefnasviði mjög merkilegt. Til að byrja með á að hækka hlutfall 67 ára og eldri sem frestar töku lífeyris um 10 prósentustig. Það á að hækka hlutfall lífeyrisþega með atvinnutekjur um níu prósentustig og lífeyrisþegum sem fá greiðslur frá Tryggingastofnun á að fækka um rúm fimm prósentustig. Þetta er á sama tíma og spáð er vaxandi atvinnuleysi. Ef auka á atvinnuþátttöku eldra fólks, sem er gott og blessað, þýðir það óhjákvæmilega hærra hlutfall atvinnuleysis hjá yngra fólki. Það er óhjákvæmileg afleiðing þessarar stefnu. Ekki ljúga tölurnar hvað það varðar. Það er markmið að ná þessu. Ekki er að sjá að neins staðar annars staðar eigi að lækka atvinnuhlutfall yngra fólks enda myndi það ekki standast því að atvinnuleysi á að aukast samkvæmt hagspám sem stjórnin vinnur jú eftir eins og oft hefur komið fram. Í fjölskyldumálum: Miðað við fjárframlög í þetta málefnasvið sýnist mér að gera eigi ýmis kerfi innan þess skilvirkari þannig að þau skili þeim fjárframlögum sem eru sett í það frekar til þeirra sem eru tekjulágir. Ég set svo sem ekkert sérstaklega út á það að gera kerfið skilvirkara en geri athugasemdir við tvö atriði. Annars vegar má nefna að hlutfall foreldra sem fá hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði er það sama og í síðustu fjármálaáætlun. Það sem er athyglisvert er að það hlutfall á síðan að lækka. Líklega vegna þess að það á að hækka þakið. Ég sé hins vegar ekki hvernig það passar við að auka stuðning til tekjulágra foreldra. Hins vegar á hlutfall barna á heimili með tekjur undir lágtekjumörkum einnig að vera það sama og í síðustu áætlun. Það hlýtur þá að vera án þess aukastuðnings sem á að fara til tekjulágra foreldra, nema sá stuðningur breyti engu um stöðu þeirra barna sem horft er til. Það er ákveðin þversögn þarna sem maður skilur ekki samhengið í. Húsnæðisstuðningurinn er mjög áhugavert málefnasvið. Til að byrja með er nauðsynlegt að minnast á að framlög þessa málefnasviðs eru að lækka af því að hætta á með sérstakt átak í byggingu leiguíbúða. Ég hef ekki hugmynd um af hverju, miðað við stöðuna sem enn er á húsnæðismarkaðnum og þá stefnu sem sett er fram á þessu málefnasviði. Hér kemur fram að hlutfall fjölskyldna, 25 ára og eldri, sem á fasteign hefur farið lækkandi. Samt sem áður er gert ráð fyrir að þetta hlutfall hækki á sama tíma og dregið er úr húsnæðisstuðningi. Mér þætti rosalega vænt um að þetta væri útskýrt. Annað markmið stjórnvalda er að fjölga þeim sem greiða séreignarsparnað inn á lán. Ég verð að spyrja hvort það sé markmið með séreignarsparnaði að kaupa hús. Af hverju heitir þetta þá ekki bara húskaupasparnaður í staðinn ef nýta á séreignarsparnað í að kaupa hús? Og það sé síðan markmið stjórnvalda að hann sé notaður í það en ekki í sparnað fyrir lífeyri seinna á ævinni. Síðasta málefnasviðið, fjármagnskostnaður, ábyrgð og lífeyrisskuldbindingar: Hér er stefna stjórnvalda að lækka skuldir, lækka fjármagnskostnað, ekki veita nýjar ríkisábyrgðir og minnka ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar. Þetta hlýtur að þýða að fjármagnskostnaður lækki. En nei, gert er ráð fyrir hækkandi kostnaði á þessu málefnasviði út fjármálaáætlunina og ég skil ekki af hverju. Það er ýmislegt í þessu sem er mjög óskiljanlegt. Varðandi Alþingi og undirstofnanir þess, svo að maður byrji aftur á byrjuninni, eru þar umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun. Þar er ýmislegt áhugavert. Umboðsmaður Alþingis á að skila ákveðnum nýjum forathugunum og fjölda reifana og álita. En árið 2019 fer þeim rosalega fjölgandi, á næsta ári. Samkvæmt áætluninni og aðgerðunum á ekki að ráða nýtt starfsfólk inn til að ná þessum markmiðum fyrr en 2020, alla vega miðað við ártölin. Ég fatta ekki hvernig þetta passar saman. Nú næ ég væntanlega ekki að fara yfir mikið fleiri málefnasvið en þau eru mjög mörg áhugaverð. Réttindi einstaklinga, trúmál, stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins: Þar er gert ráð fyrir minnkandi framleiðni, að stytta málsmeðferðartíma í útlendingamálum. Mjög merkilegt markmið. En mig langaði að lokum að fjalla um þá stöðu sem fjármálaáætlunin setur okkur í. Það er grunnatriði að hér er verið að hækka útgjöld. Enginn mótmælir því. Hér er verið að veikja tekjustofna. Enginn mótmælir því. Veiðigjöld eiga að lækka um 3 milljarða, það á að lækka tekjuskattsþrepið um 1%. Það er verið að veikja tekjustofna. Jú, vissulega er að koma meiri peningur úr þessum tekjustoðum en það er út af því að við erum í hagvexti. Um leið, eins og fjármálaráð hefur bent á, og hagsveiflan fer upp eða niður fylgjast þessir aðaltekjustofnar mjög að og fylgja hagsveiflunni mjög mikið. Við erum í kólnandi hagkerfi. Við höfum farið úr spá um rúmlega 6% niður í 2,9% í hagvexti á ári, það ætti að segja okkur að áætlaðar tekjur af þessum aðaltekjustofnum ríkissjóðs standa á sandi. Þegar við nýtum afgang veikari tekjustofna til að fara í aukin útgjöld án þess að tryggja sérstakt fjármagn til þess verður ekki mikið eftir af því sem við höfum úr að spila þegar hagsveiflan fer þangað sem verið er að benda á að hún fari. Vissulega segir fjármála- og efnahagsráðherra að við getum farið í mínus, það sé bara allt í lagi. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi heyrt það svo oft hjá Sjálfstæðisflokknum áður að það sé í lagi að reka ríkið í mínus, sérstaklega ekki í hagvexti, alla vega miðað við áætlanir. Það er það sem við erum að nota, við erum að miða við þá hagspá sem hér er og hún spáir hagvexti. Það er margt í þessari fjármálaáætlun sem kemur mér á óvart. Ég bið fólk enn um að hrekja sýn mína á það hvað fjármálaáætlunin gerir; hækkandi gjöld og veiktir tekjustofnar eru einfaldlega eitraður kokteill eins og komist var að orði hér áðan.
Hæstv. forseti. Við ræðum ríkisfjármálaáætlun. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var hér í sinni seinni ræðu. Ég vil byrja á því, fyrst hv. þingmaður var fyrr í andsvari við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, að ræða þennan eitraða kokteil sem hv. þingmaður endaði sína ræðu á að nefna, þar sem vissulega er að finna áform um skattalækkanir og það er raunútgjaldaaukning á mörgum af okkar mikilvægustu samfélagslegu innviðum. Þá vitnaði hv. þingmaður til orða minna, að ég hefði sagt í andsvari við hv. þingmann að útgjaldaaukningin væri hógvær. Ég held að ég hafi örugglega sagt að skattalækkanir væru hógværar. En látum það vera. Ég vildi bara koma því að. Ef við ræðum aðeins um skattana er það hárrétt sem komið hefur fram og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór mjög vel yfir það að tekjuskatturinn - nú hafa á liðnum misserum verið aðgerðir til lækkunar skatta fyrr, miðþrepið klippt út. En frá árinu 2015 hefur tekjuskatturinn skilað 40% tekjuauka, virðisaukaskattskerfið hefur líka verið að skila auknum tekjum. Spurning mín til hv. þingmanns lýtur að einstökum skattalækkunum í þessari áætlun. Hv. þingmaður hefur ekki tjáð sig um þá skatta. Tekjuskattur lækkaður um 1%, sérstakur bankaskattur er lækkaður, sem var ekki hugsaður inn í framtíðina. Tryggingagjaldið er lækkað, þak er endurskoðað vegna þróunarkostnaðar og áform um að afnema þakið. Hvernig stendur [[Forseti hringir.]]hugur hv. þingmanns til þessara stöku skattbreytinga til lækkunar?
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa misskilið þetta með tekjurnar og gjöldin en það kemur í raun nokkurn veginn á sama stað niður. Það fer hvort í sína áttina, hvort hækkun á gjöldum eða lækkun á sköttum sé hógvært, það kemur út á eitt þegar allt kemur til alls. En það er um að gera, rétt skal vera rétt. Um bankaskattinn og lækkun á honum, það getur vel verið að það sé orðið tímabært að fara í lækkun á bankaskattinum. Hann var nú hugsaður þannig að það var ákveðið markmið á bak við hann. En ég hef ekki séð greiningu á því hvort við erum komin á þann stað að hann hafi náð markmiði sínu. Allt í lagi. Þegar og ef það er komið, fínt. Um þak vegna nýsköpunar, þar hef ég heyrt frá fjármála- og efnahagsráðherra að þetta hafi bara áhrif á nokkra fáa og stóra aðila. Þá velti ég fyrir mér, af hverju? Af hverju ekki að bæta aðeins í þannig að við vinnum okkur betur í haginn varðandi þá sem eru að byrja, sprotafyrirtækin, og við leggjum meiri áherslu á nýsköpunina í stað þess að skipta okkur af þeim sem geta farið á stærri markað í Evrópu og sótt um styrki þaðan og svo framvegis? Um tryggingagjaldið, það er aftur bara nokkuð sem á að standa undir sjálfu sér og þeim verkefnum sem þar liggja undir. Ef það er of hátt núna miðað við þau verkefni sem eiga að vera þar á bak við, þá er allt í lagi að lækka það líka. Það stendur ekki undir þeirri almennu þjónustu ríkisins sem tekjuskattsprósentan liggur undir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og get alveg fullvissað hv. þingmann um, sem ég veit að er býsna nákvæmur, að ég fyrirgef honum alveg fullkomlega þessa umræðu með gjöldin og tekjurnar. Vissulega skiptir máli í allri hagstjórn að við vöndum til verka við allar skattbreytingar og svo í hvað peningarnir fara. Það er ekki nóg að auka útgjöldin. Ég vil þó benda á blaðsíðu 14 þar sem er athyglisvert að sjá að samneysluhlutfallið, þ.e. hlutfall af vergri landsframleiðslu, heldur sér út áætlunartímann, sem er vísbending um ákveðna varfærni, að það sé þó verið að passa upp á að þetta hangi saman við getu þjóðarbúsins um að bæta þjónustu við borgarana. Ég vil í seinna andsvari koma inn á að skattahækkanir eru líka áformaðar í þessari áætlun og spyrja um hug hv. þingmanns til fyrirhugaðrar gjaldtöku á ferðamenn sem hefur verið lengi í deiglunni, allt of lengi. Og svo kolefnisgjaldið. Þarna er um að ræða skattahækkanir. Ég skil hv. þingmann hvað varðar endurgreiðslu þróunarkostnaðar, hann myndi frekar vilja sjá hærra endurgreiðsluhlutfall á honum en endilega þakið. En hv. þingmaður getur svarað því í seinna andsvari. Fyrst og fremst spyr ég um kolefnisgjaldið og fyrirhugaða gjaldtöku á ferðamenn og svo um þróunarkostnaðinn, hvort hann myndi vilja sjá hærra endurgreiðsluhlutfall.
Virðulegi forseti. Vegna ummælanna um samneysluna þá er ákveðinn kostnaður þar á bak við. Hvernig á að kosta hana er það sem ég er að gagnrýna með skattalækkuninni, hún er í raun kostuð af afgangi að hluta til og náttúrlega skuldalækkun að hluta til líka. Þannig að aukningin á samneyslunni og viðhald hennar miðað við verga landsframleiðslu er dálítið byggð á þessum stoðum sem eru að veikjast. Það er það sem ég er að reyna að gagnrýna varðandi þá áætlun. Um gjaldið á ferðamenn, eftir því hefur verið kallað í þó nokkuð langan tíma. Það er, eftir því sem ég best skil, til ákveðinnar uppbyggingar, til einskiptisviðhalds eða uppbyggingar, sem væri aftur ekki hluti af samneyslunni, sem gagnrýni mín um lækkun á sköttum snýst um, og ætti að standa undir þeirri almennu þjónustu sem ríkið á veita. Það væri ekkert ógáfulegt, finnst mér, að fjölga og styrkja tekjustofna ríkissjóðs; þá væri jafnvel hægt að lækka þessa þrjá tekjustofna sem eru viðkvæmir fyrir hagsveiflunni á sama tíma eða þá að nýta styrkingu á tekjum ríkissjóðs í þeirri stöðu sem við erum í núna til einskiptisaðgerða. Ef hrynur aðeins undan í hagsveiflunni getum við bakkað og fjármagnað þjónustuna án þess að skerða hana. Kolefnisgjaldið, það er eitthvað sem kalla hefur verið eftir samkvæmt alþjóðlegum samningum og svoleiðis. Ég sé ekkert sérstaklega að því. Það er alltaf spurning um hvar það eigi að liggja. Þetta er gjald sem kemur til með að hverfa því að við erum að fara í annars konar eldsneyti. Þetta eru öðruvísi gjöld en þær skattbreytingar sem ég gagnrýni varðandi undirstöður [[Forseti hringir.]]tekna ríkisins.
Herra forseti. Það er áhugavert að hlusta á ræðu hv. þingmanns. Sjálfsagt eru fáir þingmenn í salnum, þeir eru reyndar ekki margir hér í salnum, sem augljóslega hafa lagst jafn gaumgæfilega yfir þessa fjármálaáætlun og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Það er auðvitað margt áhugavert í þessu. Hv. þingmaður hefur haft talsvert orð á þessum baneitraða kokteil mikillar útgjaldaaukningar og skattalækkunar. Það er reyndar áhugavert út af fyrir sig að sjá að það er ekki nokkurn mun að sjá á gleði Sjálfstæðisflokks eða Vinstri grænna yfir útgjaldaaukningunni. Báðir flokkar virðast álíka stoltir af þeim metum sem þar er verið að slá. En af því að ég veit að hv. þingmaður hefur farið mjög gaumgæfilega yfir þessa áætlun langar mig að spyrja hann út í hvort hann hafi einhvers staðar rekist á einhverja marktæka mælikvarða um bætta nýtingu opinbers fjár, bætta meðferð opinbers fjár, í útgjöldum ríkissjóðs. Hvort einhvers staðar sé að finna markmið um að auka framleiðni, skilvirkni og hagræði í opinberum rekstri. Þegar vel árar er auðvitað auðveldara en ella að bregðast við vandamálum ríkissjóðs eða áskorunum með því einfaldlega að auka verulega í útgjöldin á öllum sviðum eins og hér er verið að gera. En það er gríðarlega mikilvægt að einmitt á tímum góðæris sé farið vel með opinbert fé, það sé verið að nota það svigrúm og þau tækifæri sem eru til þess að bæta ríkisreksturinn. Sjálfur hef ég ekki rekist á margar vísbendingar þess efnis að eitthvað slíkt sé hér á ferðinni en mér þætti áhugavert að heyra hvort hv. þingmaður hafi fundið einhver dæmi um það.
Virðulegi forseti. Jú, vissulega hef ég rekist á nokkra, en í þessari yfirferð núna hjá mér punktaði ég niður athugasemdir og hafði ekki einu sinni tíma til að fara yfir þær allar. Ég punktaði ekki niður nákvæmlega hvar viðbrögðin voru: Hei, þetta lítur vel út. Ég hugsaði um það þegar ég fór yfir þetta hvort ég ætti ekki að minnast á það en sagði við sjálfan mig: Nei, ég er í aðhalds- og eftirlitshlutverkinu. Það sem ég minnist ekki á er því að vissu leyti hrós. Að ná að fletta því upp og finna punktana mína akkúrat núna í andsvarinu er dálítið erfitt. En það voru nokkur atriði þar sem mælikvarðarnir voru mjög góðir og þar sem ekki var mikið aukafjármagn miðað við verkefnin en samt aukin skilvirkni miðað við mælikvarðana. Þar virtist það alla vega eiga að skila einhverjum ábata. En þetta er mjög góð ábending. Við höfum verið að glíma við það undanfarið í fjárlögum að þar er ákveðin aðhaldskrafa, 2%, sem allir eiga að fylgja en í velflestum tilvikum er það bara afgreitt með því að útgjaldasvigrúmið er ekki notað. Það dekkar þessa 2% aðhaldskröfu sem er gerð á málefnasviðið og alla málaflokkana. Á sumum stöðum var það gert þannig að útgjaldasvigrúmið dekkaði aðhaldskröfuna og svo var forgangsraðað innan ramma til að kreista út einhverjar 250 milljónir í hugbúnaðarverkefni. Kannski mjög góð verkefni en það hefði að sjálfsögðu átt að finna aðhaldið fyrst og nýta þessar 250 milljónir í útgjaldasvigrúmið á móti. Það er margt sem við erum að læra hérna. Það væri mjög gott að fá betra yfirlit yfir aðhaldsáætlanir ef það á að vera 2% aðhaldskrafa.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það væri vissulega gott. Vonandi fáum við greinarbetri upplýsingar um það í fjárlaganefnd hvar raunverulega er verið að beita einhverju aðhaldi. Merkin eru svo sannarlega ekki augljós í mínum huga þar. Það er hins vegar annað sem er líka áhugavert í þessari málamiðlun þessara flokka sem þó virðist ekki vera þeim neitt sársaukafull því það er annað sem þeir virðast algerlega sammála um, það er skattstefnan í þessari fjármálaáætlun sem kemur svo bersýnilega fram. Hún myndi nú á alla mælikvarða vera skilgreind sem hefðbundin hægri skattstefna en Vinstri grænum virðist vera nokkuð ljúft að beygja sig undir þá stefnu. En það er athyglisvert sem hér hefur verið bent á og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni að það er ekki að sjá miklar breytingar á skattkerfinu eða jöfnunarhlutverki skattkerfisins í fjármálaáætlun. Þvert á móti virðist einmitt gengið verulega á það hlutverk skattkerfisins. Ég myndi í síðari andsvari vilja spyrja hv. þingmann: Er hann sammála mér í því mati? Að þegar við horfum til stuðnings við barnafjölskyldur, til húsnæðisstuðnings, sé haldið áfram þeirri stefnu sem virðist hafa verið í gangi mörg undanfarin ár, að rýra verulega þetta jöfnunarhlutverk skattkerfisins og sér í lagi á kostnað þeirra sem kannski síst mega við því, þ.e. tekjulægstu hópanna þegar kemur t.d. að húsnæðiskaupum og ekki síður stuðningi við barnafjölskyldur í gegnum bæði vaxtabætur og barnabætur?
Virðulegi forseti. Jú, ég rak einmitt augun í að samkvæmt greiningu ASÍ á aukinni skattbyrði lágtekjufólks sem spannar um 20 ár hefur persónuafslátturinn ekki haldið í við þróun o.s.frv. Ef ég ber það saman við prósentulækkun á tekjuskatti sem fer jafnt yfir alla en ekki krónutölu, jafnt hlutfallslega yfir alla en misjafnt krónutölulega séð, verður þessi skekkja sem greining ASÍ sýnir enn þá meiri. Í rauninni eykur það skattbyrði lágtekjufólks miðað við fólk með hærri tekjur, þegar maður fer yfir í krónurnar. Þessir 14 milljarðar, ef sú tala er nákvæm, sem fara í lækkun á tekjuskatti myndu duga fyrir væntanlega svona 14 þús. kr. hækkun á persónuafslætti. Það væri kannski betri aðgerð og færi í áttina að því að jafna þetta misvægi sem ASÍ greindi. Ef við tækjum skrefið lengra og færum í útfærslu þar sem persónuafslátturinn er stiglækkandi gætum við jafnvel náð enn þá betri jöfnun. En þetta er það sem mér finnst vanta í umræðuna og stefnumótunina sem slíka. Við erum með prósentuskattkerfi, ekki flatan skatt eða krónutöluskatt nema nefskatt. Hvert er eðlilegt hlutfall skattbyrði á milli tekjuhópa? Hver er stefnan? Hvert eigum við að fara? Við erum greinilega að fara í áttina að því að leggja aukna skattbyrði á lágtekjufólk. Er það í alvörunni stefnan sem við ætlum að halda áfram með eða ekki? Það er eitthvað sem ætti að vera svarað í heildarstefnu stjórnvalda hverju sinni, á málefnasviðunum sem við eiga, en vantar algerlega.
Herra forseti. Í fyrri ræðu minni gerði ég að umtalsefni hið ólíka viðmót sem blasir við þeim sem standa hér höllustum fæti, tala nú ekki um þá sem þiggja bætur frá almannatryggingum þar sem þeir eru í þeirri aðstöðu að hver króna er talin eftir eins og birtist í því að leitist þetta fólk við að bæta kjör sín, bæta sinn hag, með því að auka tekjur sínar með vinnu, ef það býr yfir þeirri starfsgetu sem leyfir það, að þær viðbótarkrónur sem þannig falla til eru teknar til baka um leið í krafti gjörhugsaðs og úthugsaðs skerðingakerfis sem lýsir mætti mannsandans í þessu efni. Má ég leyfa mér að nefna það, herra forseti, að þegar leitast er við að greina hina pólitísku stefnu sem birtist í þeirri fjármálaáætlun sem hér liggur fyrir blasir við annað stórmál sem mjög kom við sögu í kosningabaráttunni og í almennum umræðum að undanförnu í okkar fagra landi en það er nauðsyn á uppbyggingu innviða sem svo eru kallaðir. Nýleg ummæli sjálfs samgönguráðherra lýðveldisins eru um að vegakerfið sé nánast ónýtt. Hver eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við því að hér sé ónýtt vegakerfi? Jú, 5,5 milljarðar á ári á þremur almanaksárum á því tímabili sem þessi fjármálaáætlun tekur til, 5,5 milljarðar, herra forseti. Að bestu manna yfirsýn dugir það fyrir einum jarðgöngum af styttri gerðinni. Þetta er stórátakið, hið stóra innviðaátak þessarar ríkisstjórnar. Um leið er af hennar hálfu ekki skilgreint með hvaða hætti eigi að bregðast við þeirri nauðsynlegu þörf á uppbyggingu sem blasir við sem hleypur samkvæmt kostnaðarmati jafnvel á hundruðum milljarða. Okkur vantar svör við því með hvaða hætti ríkisstjórnin ætlar að bregðast við þessari nauðsyn vegna þess að hér eru innviðirnir ónýtir eftir því sem samgönguráðherra segir. Hér eru 2–3 milljónir manna á ferð um vegi landsins, erlendir ferðamenn o.s.frv. Það vantar svör um fjármögnunarkosti, fyrirkomulag framkvæmda, einkaframkvæmd eða hvað. Þarna er stórum spurningum ósvarað. Auðvitað mætti grípa mjög víða niður en af einstökum málefnum leyfi ég mér að vekja athygli á því og segja að maður saknar þess að ríkisstjórnin skuli ekki koma til móts við þá fjölmörgu sem verða fyrir örorku ár hvert og leitast þannig við að minnka nýgengi hennar. Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur lýst því að hún standi fyrir stórsókn í heilbrigðismálum, ekki síst á sviði geðheilbrigðismála. Það blasir við öllum mönnum að hér er þörf á miklu átaki og hér er fólk í miklum andlegum nauðum. Hvert er svarið við því af hálfu þessarar ríkisstjórnar? Það að taka burtu úrræði sem hefur gefist vel, hefur verið við lýði í 15 ár, hefur hlotið almannalof og lof af hálfu sérfræðinga sem það hafa tekið út og metið. Það er í samræmi við markmið sem sett hafa verið fram af hálfu Sameinuðu þjóðanna. Það þarf engan sérfræðing til að átta sig á því að það er bara ein aðferð til að fjarlægja botnlanga úr manni, en þegar andlegar nauðir herja á fólk þarf fjölbreytileg úrræði. Maður hefur gengið undir manns hönd við að reyna að skýra fyrir ráðamönnum að úrræði Hugarafls og þess geðteymis sem vinnur með því er eitt af því sem er í boði hér og hefur reynst fólki vel en það blasir við að í krafti einhverrar þráhyggju, leyfi ég mér að segja, ég ætla ekki að vera með nein stóryrði, er það úrræði á endastöð ef hinir ágætu ráðamenn taka ekki við sér. Það blasir við að á sama tíma og ríkisstjórnin boðar stórsókn í geðheilbrigðismálum láta tveir ráðherrar ríkisstjórnarinnar standa sig að því að daufheyrast við ákalli, síðast í gær með mótmælastöðu og áhrifamiklum viðtölum í fjölmiðlum sem létu engan mann ósnortinn sem þau heyrðu, af hálfu þeirra sem hafa notið þessarar þjónustu og aðstandenda þeirra, um að verja það úrræði sem Hugarafl er og geðheilsuteymið, úrræði sem hefur reynst fjölmörgu fólki vel í andlegum nauðum. Ég leyfi mér að segja að það er hryggilegt að horfa upp á framkomu ríkisstjórnarinnar við skjólstæðinga, aðstandendur og forráðamenn Hugarafls og geðheilsuteymisins sem með því starfar með árangri sem hvarvetna hefur verið lokið lofsorði á. Orð og efndir verða að fara saman. Það er ekki nóg að segja að hér sé eitthvert stórátak í geðheilbrigðismálum. Þegar á reynir verða menn að sýna hvern mann þeir hafa að geyma og nú blasir við að það á að taka fyrir starfsemi sem hefur reynst vel, hlotið almannalof og mest af hálfu þeirra sem hafa notið þessarar þjónustu. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í afar merka grein eftir merkan skólamann, Tryggva Gíslason, sem var skólameistari Menntaskólans á Akureyri, grein sem hann reit og birtist í Morgunblaðinu 3. apríl þar sem vakin er athygli á því að þetta úrræði byggist á nýrri leið innan íslenska geðheilbrigðiskerfisins í samræmi við áherslur í aðgerðaáætlun Alþingis í geðheilbrigðismálum. Þetta er í samræmi við ályktun Sameinuðu þjóðanna í þessu efni og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Um hvað snýst þetta úrræði? Það snýst um það sem kallast opin úrræði og samstarf við þá sem leita eftir þjónustu. Þeir leita eftir þjónustu á eigin forsendum og þeir koma án tilvísunar frá lækni. Í þessari starfsemi er beitt þýðingarmiklu hugtaki, hugtakinu valdeflingu. Hvað merkir það? Það að hafa vald til að taka ákvarðanir sjálf, hafa aðgang að upplýsingum og úrræðum, læra að hugsa á gagnrýninn hátt, hafa áhrif á eigið líf, efla jákvæða sjálfsmynd og vinna bug á fordómum. Nú bregður svo við að í tíð ríkisstjórnarinnar sem leggur höfuðáherslu á stórátak í geðheilbrigðismálum hefur yfirstjórn Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins ákveðið að leggja niður fjögur stöðugildi sem tengst hafa þessu hjálparstarfi. Þetta er ekki rökstutt. Heilbrigðisráðherra sem verður að mörgu leyti að bera mikla virðingu fyrir og mikið traust til hefur ekki enn lagt til lausn á málinu sem ráðherra ber þó skylda til að gera. Það á að fella þetta hjálparstarf undir tilvísunarkerfi og þeir sem á hjálpinni þurfa að halda geta ekki lengur leitað beint til þjónustu á eigin forsendum og án tilvísunar frá lækni með þeirri fyrirhöfn og þeim kostnaði sem því fylgir. Í tíð ríkisstjórnar sem leggur höfuðáherslu í heilbrigðismálum á geðheilbrigðisþáttinn sem öllum mönnum er ljóst að kallar á árvekni og umbætur skal þetta úrræði mega fordjarfast með þessum hætti. Ég skora á þá sem eiga hér hlut að máli að taka til hendinni, standa upp og segja: Þetta mun ekki gerast á okkar vakt. Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég skora á hæstv. félagsmálaráðherra. Hér er í salnum hæstv. fjármálaráðherra. Ég veit að hann er alls góðs maklegur og vel treystandi og ég leyfi mér að treysta því [[Forseti hringir.]]að þessu máli verði borgið í heila höfn án þess að á því verði unnið það tjón sem hér blasir við.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka hjartanlega undir með hv. þingmanni hvað varðar metnaðarleysi stjórnvalda þegar kemur að úrræði eins og Hugarafl er. Hér er ekki um að ræða kostnaðarsamt úrræði í geðheilbrigðismálum. Þvert á móti kostar þetta ríkissjóð ákaflega lítið á ári hverju. Þetta er eins og annað, það er eins og hv. þingmaður kom inn á, hér er gríðarlega flókið og snúið viðfangsefni á ferðinni þegar kemur að geðheilsu fólks og það eru ekki sömu úrræði sem henta öllum. Hugarafl hefur sýnt í verki að þetta úrræði hentar mörgum, virkar mjög vel fyrir ákveðinn hóp fólks, með ekki miklum tilkostnaði fyrir ríkissjóð. Mér er algjörlega óskiljanlegt að sjá það metnaðarleysi sem kemur fram í viðbrögðum hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. félagsmálaráðherra þegar kemur að þessu tiltekna úrræði. En ég ætlaði að beina spurningu minni til hv. þingmanns að öðru sem ég veit að hann er mjög vel að sér í og það snýr að örorkumálunum og því fjármagni sem til þess málaflokks er beint í þessari ríkisfjármálaáætlun. Sýnist honum þar veitt nægjanlega mikið fjármagn til að standa við þau stóru fyrirheit sem gefin hafa verið um endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu og bætta framfærslu fyrir örorkulífeyrisþega, sér í lagi hvað snertir það ákvæði í núverandi skilmálum, getum við sagt, örorkulífeyriskerfisins sem er hin svokallaða króna á móti krónu skerðing? Ég held að allir flokkar sem eiga sæti á þingi hafi fyrir kosningar talað mjög skýrt um að það væri forgangsmál að afnema það. Dugir sú fjárveiting sem er að finna til málaflokksins í þessari fjármálaáætlun að mati hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]til að efna þau loforð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir innlegg hans í málið og fyrirspurnina. Mig langar til að vekja athygli á því að það er áberandi í umræðu í kringum þessa fjármálaáætlun að ætlunin sé að lækka lægra þrep tekjuskattsins um 1 prósentustig. Þá kemur fjármálaráðherra sem er út af fyrir sig að tala fyrir breytingu sem er allra góðra gjalda verð og jákvæð og segir: Ja, við höfum áður séð slíkar lækkanir. Það hefur leitt til þess að tekjur ríkissjóðs hafa aukist. Með öðrum orðum, fjármálaráðherra segir okkur að það sé hægt að grípa til slíkra aðgerða án þess að það kosti ríkissjóð nokkurn skapaðan hlut. Fjármálaráðherra segir okkur að það sé hægt að grípa til slíkra aðgerða og að ríkissjóður hagnist jafnvel á því. Þetta er í algjörri andstöðu við það sem fjármálaráðherra hefur sagt um ýmis önnur mál, leyfi ég mér að segja. Fjármálaráðherra hefur fundið að frítekjumarkinu, haft alls konar tölur á lofti um að það kosti 1 milljarð eða 2 milljarða að fella það niður og það sé alveg eiginlega óbærilegt að vera fjármálaráðherra þegar allar þessar tölur séu á sveimi. Staðreyndin er sú, herra forseti, að þær tölur koma hvergi nema úr ráðuneyti hæstv. ráðherra. Af hálfu þeirra sem hafa barist fyrir því að þetta frítekjumark verði fellt niður hefur bara verið sett fram ein tala. Hver er hún? Hún er núll, að það kosti ekki neitt að fella það niður vegna skatta af þeim tekjum sem myndu myndast við það að það yrði slakað á klónni gagnvart fólki í þessum efnum. Það myndi leiða til þess að ríkissjóður yrði skaðlaus og gæti jafnvel haft ávinning af slíkum breytingum. Það nákvæmlega sama á við þegar við erum að tala um það kerfi sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi hér, þessa mannfjandsamlegu, leyfi ég mér að segja, krónu á móti krónu skerðingu, það er bara hægt að fara út úr því kerfi [[Forseti hringir.]]án þess að það kosti nokkurn skapaðan hlut. Og ég segi: Burt með þetta.
Herra forseti. Ég get sannarlega tekið undir það með hv. þingmanni að það er algjört forgangsatriði í endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Þetta er gríðarlega vinnuletjandi fyrirkomulag. Það heldur fólki frá vinnumarkaði sem þó myndi gjarnan vilja nýta þá starfskrafta sem það hefur til atvinnuþátttöku eins og kostur er. Ég veit að hv. þingmaður er með breiðan og góðan reynslugrunn að baki og þess vegna langar mig í seinna andsvari að spyrja hann út í allt aðra sálma og það snýr að títtræddum efnahagslegum forsendum þessarar fjármálaáætlunar. Ég veit að hv. þingmaður er sprenglærður hagfræðingur og með víðtæka reynslu þegar kemur að hagstjórn. Mér leikur forvitni á að vita, byggt á bakgrunni hans og reynslu, hvernig honum hugnast að stjórnarmeirihluti kallar það varfærni sem felist í hagstjórnarlegum markmiðum þessarar fjármálaáætlunar í ljósi þess að hér sé anað fram í einhverri blindri trú á að allt lukkist vel. Hv. þingmaður hefur ásamt þeim sem hér stendur hlýtt á varnaðarorð fjölmargra aðila sem vara við of mikilli bjartsýni í efnahagslegum forsendum en ríkisstjórnin ætlar að kaupa miða í lottóinu og vonast til þess að vinna og hafa þá efni á þeim útgjaldaloforðum sem gefin hafa verið. Er ástæða til að treysta í blindni þeim hagspám sem hér eru lagðar til grundvallar eða er ástæða til að hlusta á þau varnaðarorð sem höfð hafa verið uppi um að framtíðin kunni að vera örlítið viðsjárverðari en þar er gert ráð fyrir?
Herra forseti. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson er sannarlega í hópi þeirra sem fremst hafa gengið í að vilja hafa uppi varnaðarorð um hagspár og líklega framþróun efnahagsmála á komandi tíð. Hún er auðvitað alltaf háð mikilli óvissu, þetta vitum við. Eitt af því sem við munum auðvitað læra, og ég tel að við höfum kannski þegar lært af þessari umferð við gerð fjármálaáætlunar, er að það þarf í miklu meira mæli en nú er gert að birta og taka mið af ólíkum sviðsmyndum um hugsanlega þróun mála fram á veg. Þetta er afar þýðingarmikið atriði. Ég sé ekki betur en að ábendingum um þetta sé vel tekið í fjármálaáætluninni. Þetta er eitt af því sem fram kemur í áliti fjármálaráðs. Fjármálaráð er ekki bara lögbundinn umsagnaraðili heldur hefur það með sínum umsögnum öðlast hér mikinn sess sem ábyrgur og mjög virtur aðili sem fjallar um þessi mál þar sem ekki verður litið fram hjá ábendingum þess. Mig langar líka að fara nokkrum orðum um það sem hv. þingmaður nefndi í upphafi máls síns, það að þetta fyrirkomulag sem við erum að berjast gegn, þetta vinnuletjandi kerfi allra þessara skerðinga, sviptir fólk miklum lífsgæðum. Það girðir fyrir að fólk geti í krafti sjálfsbjargarviðleitni sem er það afl sem hefur hjálpað fólki í gegnum tíðina í gegnum árin og aldirnar - þetta afl er lamað fyrir tilstilli þessa kerfis. Þetta er óboðlegt og óhafandi. Burt með þetta, út með þetta og það strax! Það þarf ekki, [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra, að bíða eftir einhverju samþykki frá Öryrkjabandalaginu um að afvikla þetta kerfi. Gerið þetta bara núna og það strax.
Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur nú lagt fram fjármálaáætlun sína, reyndar heldur seinna en lög bjóða. Ekki tókst nú betur til en að innkalla þurfti hana til endurprentunar. Það er því óhætt að segja að ríkisstjórninni séu mislagðar hendur í þessum efnum. En hvað um það. Nú liggur áætlunin fyrir. Hún er pólitískt stefnuplagg og slær tóninn um framhaldið. Eins og gefur að skilja er hún umfangsmikil, eða tæpar 400 blaðsíður og útilokað að fjalla um hana með tæmandi hætti hér við þessa umræðu. Herra forseti. Ríkisstjórnin tók við völdum í lok nóvember á síðasta ári og starfar á grundvelli sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis. Í þessum sáttmála er að finna fyrirætlanir og loforð ríkisstjórnarinnar. Það er því rétt að byrja þar þegar mat er lagt á hvernig fjármálaáætlunin rímar við sáttmálann. Eitt af því sem maður tekur eftir við lestur sáttmálans er að þar er mikið talað um nýsköpun og framtíðina. Það er gott því að nýsköpun, tækni og menntun er forsenda framfara og þess að vel takist til við að byggja upp gott samfélag til framtíðar og skapa skilyrði fyrir fjölbreytt atvinnulíf sem verður eftirsóknarvert fyrir ungt fólk. Þess vegna fagnaði ég þessari áherslu. Það er margt sagt um nýsköpun í sáttmálanum. Þar má nefna að á fyrri hluta kjörtímabilsins á að setja á fót þverpólitíska hópa í samráði við viðkomandi fagráðherra, m.a. um nýsköpunarstefnu, þróun mælikvarða um hagsæld og lífsgæði, auk framtíðarnefndar um áskoranir og tækifæri vegna tæknibreytinga. Enn hafa þessar nefndir ekki verið settar af stað. Ekki verður séð að eftir neinu sé að bíða því að verkefnin eru ágæt og nota ég því tækifærið hér og auglýsi eftir að þetta starf verði sett af stað. Í stjórnarsáttmálanum skiptir ríkisstjórnin verkefnum sínum í sjö meginflokka sem hverjir eiga að styðja aðra. Einn af þessum flokkum er einmitt nýsköpun og þróun. Áfram skal vitnað til sáttmálans. Það á að efla nýsköpun í heilbrigðismálum þannig að Ísland verði í fremstu röð og nýti sér nýjustu tækni á þessu sviði. Það á að efna nýsköpun og þróun á öllum skólastigum, enda er menntun kjarninn í nýsköpun til framtíðar. Það á að leggja áherslu á aukna tækniþekkingu sem mun gera íslenskt samfélag samkeppnishæfara á alþjóðavísu. Iðn- og verknám á að efla. Það á að nýta öll tækifæri sem felast í sífellt örari tæknibreytingum. Það á að hvetja til nýsköpunar á öllum sviðum, m.a. hjá hinu opinbera og í rótgrónum greinum. Það á að stofna þjóðarsjóð utan um arð af auðlindum landsins og það á að byrja á orkuauðlindinni. Það á að nota þennan sjóð í ýmislegt, m.a. að mæta fjárhagslegum áföllum, en afmarkaður hluti ráðstöfunarfjár sjóðsins verði notaður til þess að efla nýsköpun og styðja við vöxt og þroska sprotafyrirtækja. Með því verði fræjum sáð til eflingar nýrra vel launaðra starfa í framtíðinni. Þetta er mjög gott. Það á að efla nýsköpun og vöruþróun í landbúnaði og það á að gera allt hið sama í sjávarútvegi og það á að styðja myndarlega við rannsóknir í ferðaþjónustunni. Síðan á náttúrlega, undir kaflanum um nýsköpunina, að nýta hugvitið og styðja við væntanlegar þjóðfélagsbreytingar. Það á að vinna hér mörg góð verkefni. Þetta er allt saman alveg ægilega fínt. Ég er mjög ánægður með þetta allt saman. Það á að skoða starfsemi Nýsköpunarsjóðs. Að vísu kom fram í svari við fyrirspurn minni til nýsköpunarráðherra að það er enn verið að bíða eftir skýrslu um hana sem reyndar átti að koma í mars en hefur ekki verið kynnt enn. En hvað um það. Þetta er orðin nokkuð löng og góð upptalning á fögrum áformum um svokallaða stórsókn, svo gripið sé til orðalags sem leikur mörgum hæstv. ráðherrum á tungu þegar þeir ræða um það sem fram undan er á flestum sviðum þjóðlífsins. Það yrði því óneitanlega spennandi að sjá þetta allt saman raungerast í fjármálaáætluninni sem maður er loksins kominn með til skoðunar. Herra forseti. Mér eru einmitt nýsköpunarmál sérlega hugleikin og lét ég það því verða mitt fyrsta verk að lesa fjármálaáætlunina með nýsköpunargleraugun mín á nefinu. Til þess að flýta fyrir mér að finna allt þetta um nýsköpunina í þessum stóra gula doðranti nýtti ég mér að sjálfsögðu orðaleit og sló upp orðinu nýsköpun. Viti menn, það kemur hvorki meira né minna en 160 sinnum fyrir í þessari ágætu fjármálaáætlun. Mér létti strax. Greinilegt var að hér ætti nú aldeilis að ganga vasklega til verks. Í sáttmála stjórnarinnar er fjallað um stofnun þjóðarsjóðs eins fram kom fyrr í máli mínu. Það kom mér því frekar í opna skjöldu að ekki virðist gert ráð fyrir því með ákveðnum hætti í fjármálaáætlun að hann verði yfirleitt til. Um hann segir í kafla 2.3 Efnahagsleg viðfangsefni, með leyfi forseta: „Áfram er þó gætt að niðurgreiðslu skulda … Einnig er fyrirhuguð stofnun Þjóðarsjóðs, sem ætlunin er að fjármagna með auknum arðgreiðslum frá Landsvirkjun, og er honum ætlað að safna upp og ávaxta fé til að milda veruleg fjárhagsleg áföll á ríkissjóð sem til eru komin vegna ófyrirséðra atburða.“ Engin nýsköpun þarna. Fjárhagsleg áföll. Í kaflanum um stefnumið og helstu niðurstöður ríkisfjármálaáætlunar stendur: „Haldið verður áfram í þeirri vegferð að auka sjálfbærni ríkisfjármála … auk þess sem hugað verður að uppbyggingu Þjóðarsjóðs til að mæta ófyrirséðum áföllum sem fjármagnaður verður með reglulegum arðgreiðslum félaga í ríkiseigu.“ Ekki orð um nýsköpun. Þetta er dálítið sérkennilegt miðað við það sem maður les í stjórnarsáttmálanum. Ég ætla að vitna til þeirra orða: „Afmarkaður hluti ráðstöfunarfjár sjóðsins verður notaður til að efla nýsköpun og styðja við vöxt og þroska sprotafyrirtækja. Með því verður fræjum sáð til eflingar nýrra vel launaðra starfa í framtíðinni.“ Herra forseti. Þegar litið er til útgjaldaramma málefnasviða er fróðlegt að bera saman það sem sagði um málefnasvið 7, Rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar, eins og kaflinn heitir, í fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar og þessarar nýju. Á því fimm ára tímabili sem er undir í báðum áætlunum, með auðvitað árshliðrun, var gert ráð fyrir tæpum 69 milljörðum í hinni fyrri, en 72,3 í hinni nýrri. Þetta eru um 3,5 milljarðar eða um 5% hækkun. Ég spyr mig nú: Er þetta dæmi um stórsókn eða stórhug á þessu sviði frá því sem áður var? Gerir þetta mikið meira en að halda sennilega í við verðlagsþróun yfir tímabilið? Herra forseti. Það er óneitanlega fróðlegt að horfa á aðra þætti útgjaldaramma í fjármálaáætluninni til samanburðar við þessa stórsókn í nýsköpun og eflingu þekkingargreina í landinu. Þar verður mér sérstaklega litið til liðar 12 í útgjaldarammanum sem fjallar um framlög til landbúnaðar. Til landbúnaðarins á þessu sama tímabili eiga að renna rúmir 78 milljarðar. Það er um 6 milljörðum hærra framlag en menn ætla sér til þess að efla nýsköpun og þekkingargreinar í landinu. Mér þykir þetta satt að segja harla athyglisvert. Ég lýk máli mínu á að spyrja hvort þetta sé dæmi um framtíðarsýn og stórsókn á sviði nýsköpunar og þekkingargreina í augum hæstv. ríkisstjórnar. Mér þykir þetta harla rýrt í roðinu miðað við þá gríðarlegu áherslu á nýsköpun í stjórnarsáttmálanum sem ég held að við höfum öll verið ánægð með. Nú ætti aldeilis að taka sér tak á þessu mikilvæga sviði sem undirbýr okkur undir framtíðina. En nei, það er ekki gert. Það er eins með aðrar stórsóknir hæstv. ríkisstjórnar, þær eru satt að segja í besta falli kyrrstaða og nánast hægt að tala um að menn séu að hörfa í stað þess að sækja fram.
Virðulegi forseti. Mig langar örstutt að staldra við þessa ræðu þegar kemur að nýsköpun, rannsóknum og þróun á Íslandi. Nú er það svo að á undanförnum árum höfum við stóraukið stuðning við samkeppnissjóðina og flestir orðnir sammála um að á vettvangi sprotafyrirtækja stöndum við Íslendingar nokkuð vel varðandi fjárhagslegan stuðning eða styrktarkerfið. Við á Alþingi höfum sömuleiðis á undanförnum árum tekið skattalega umhverfið til gagngerrar endurskoðunar. Ég stóð hér í gær og mælti fyrir frekari breytingum á þeim þætti. Við höfum sömuleiðis gert breytingar varðandi tækifæri til að laða erlenda sérfræðinga til landsins með svokölluðum „expat“ reglum og veitum skattafslátt í takmarkaðan tíma þegar sérfræðingar eru að koma í fyrsta sinn til að starfa á Íslandi. Nú boðum við það að við ætlum að setja marga milljarða á komandi árum í að styðja við fyrirtæki sem eru komin upp af sprotastiginu og eru að fara í vaxtarstigið. Nákvæm útfærsla á þessum stuðningi er auðvitað öll eftir. En þegar þetta er allt saman tekið ásamt með því að við boðum hér að taka til endurskoðunar þökin á endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar, þá spyr ég mig: Hvað er það sem hv. þingmaður á við að við ættum að vera að gera fyrir nýsköpun í landinu sem er ekki verið að gera? Hversu mikla fjármuni sér þingmaðurinn fyrir sér að við ættum að vera að verja í þá málaflokka? Hvaða efnislegu breytingar eru það fyrir nýsköpunarfyrirtæki sem hv. þingmaður er að kalla eftir?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Mér er bæði ljúft og skylt að svara því. Ég vil byrja á að segja að það er auðvitað mjög margt gott sem hefur verið gert í fortíð og engin ástæða til að lasta það. Það er alveg rétt, við höfum staðið okkur að mörgu leyti ágætlega, en það sem ég var að fjalla um voru hin nýju fyrirheit. Ef það er þannig að mati hæstv. ráðherra að það sé eiginlega búið að gera flest allt sem gera þarf, af hverju í ósköpunum er þá verið að leggja svona mikla áherslu á þennan málaflokk í sáttmála ríkisstjórnarinnar? Af hverju er verið að tala þar um í ákvæðum um þjóðarsjóð að verja peningum til nýsköpunar og þróunar ef fyrir því er að fullu séð? Ég verð því eiginlega að varpa spurningunni til baka. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann nefndi það að fyrirhugað væri að setja, ég vona ég fari rétt með, marga milljarða, held ég hann hafi orðað það, til að styðja við sprotafyrirtæki. Ég spyr: Hvar eru þessir milljarðar sem er verið að bæta við? Ég sé þá a.m.k. ekki í fjármálaáætluninni, en kannski hefur mér yfirsést og þá er ágætt að hæstv. ráðherra leiðrétti mig í þeim efnum og ég yrði mjög glaður ef hann gæti bent mér á þessa mörgu, mörgu milljarða sem sprotafyrirtæki eiga í vændum.
Virðulegi forseti. Ég var að kalla eftir því að hv. þingmaður myndi fylgja eftir þeirri stífu gagnrýni á skort á stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki með einhverjum ákveðnum tillögum. Hér erum við að ræða fjármálaáætlun. Við segjum í henni að við ætlum að hækka verulega þökin fyrir endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar, við séum með það á áætlunartímabilinu til skoðunar að afnema þökin, eins og við höfum rætt um í stjórnarsáttmálanum. Í tengslum við arðgreiðslur úr orkugeiranum, frá Landsvirkjun, erum við með það sömuleiðis í vinnslu að nýta hluta arðgreiðslnanna til nýsköpunar í landinu, það gætu verið milljarðar, það gætu verið 3 milljarðar jafnvel á ári, útfærslan er öll eftir. En það er svona sem ég sé það mál. Það er alls ekki þannig að ég sé þeirrar skoðunar að við höfum gert allt sem þurfi að gera. Við erum að boða miklu meira. Við erum að boða sókn til þess að gera umhverfið á Íslandi fyrir fyrirtæki sem vilja stunda rannsóknir og þróun enn eftirsóknarverðara. Ég vísaði til þess að við værum að fjármagna ágætlega sprotafyrirtækin, en nú þyrftum við að fara að beina sjónum okkar meira í átt að vaxtarfyrirtækjunum sem væru komin upp af sprotastiginu. Við erum að taka til hliðar í okkar áætlunum vegna væntra arðgreiðslna úr orkugeiranum marga milljarða eftir atvikum, eftir því hvernig úr því spilast þegar upp er staðið, í þessu augnamiði. Þetta eru tillögur okkar. Hvar eru tillögur hv. þingmanns sem kemur hingað upp og segir: Þið eruð ekkert að gera fyrir nýsköpun á Íslandi? Hvaða tillögur eru það sem hann er að kalla eftir að komi til framkvæmda?
Herra forseti. Þetta er nú orðið allsérkennilegt. Ég er að spyrja hæstv. ráðherra um hvar hann finni sinni stórsókn stað í eigin fjármálaáætlun og hvernig hann fylgir eftir eigin stjórnarsáttmála. Þá svarar hann nánast með, ég verð eiginlega að segja skætingi og heimtar að ég fari að útskýra það hvar þessir peningar eru. Síðan fer hann að tala um að það séu margir milljarðar í vændum, hugsanlega, kannski 3 milljarðar, hugsanlega, kannski, ef til vill. Átti ekki að nota þennan þjóðarsjóð til þess að byggja hjúkrunarheimili? Er það misskilningur? Átti hann ekki að vera varasjóður til þess að mæta fjárhagslegum áföllum? Hvað af þessu á að gera? Á að gera þetta allt saman? Stendur það allt þarna? Já, vill ráðherra bara gjöra svo vel þegar hann heldur ræðu sín á eftir sýna mér hvar framlög úr þjóðarsjóði til nýsköpunar eru færð til bókar í þessari áætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Mér þætti mjög vænt um að sjá það.
Þá er eins og áður sagði lokið fyrsta hluta á hinum almenna hluta umræðu um fjármálaáætlun. Þrátt fyrir tilkynningu forseta í upphafi þingfundar í dag um að fagráðherrar myndu taka til máls á morgun um einstaka málaflokka, þá hefur orðið að ráði að forseti hyggst víkja frá þeirri áætlun, þannig að nú mun félags- og jafnréttismálaráðherra gera grein fyrir sínum málaflokkum og taka þátt í umræðum um þá. Ráðherra hefur fimm mínútur í upphafi til að fjalla um málaflokka sína. Síðan hafa þingmenn, einn frá hverjum stjórnarflokki að undanskildum þingmönnum úr flokki ráðherrans og tveir frá hverjum stjórnarandstöðuflokki, tök á að beina fyrirspurnum til ráðherrans. Í fyrri umferð hafa þingmenn og ráðherrar tvær mínútur tvisvar sinnum, en í síðari umferð tvær mínútur í fyrra sinn og eina mínútu í síðara sinn. Andsvör eru ekki leyfð. Hefst þá umfjöllun um málasvið hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar.
Virðulegur forseti. Nokkur málasvið í þessari fjármálaáætlun heyra undir ráðuneyti mitt, m.a. málasvið 27, örorka og málefni fatlaðs fólks, vinnumarkaður og atvinnuleysi, húsnæðisstuðningur, fjölskyldumál og málefni aldraðra. Á fimm mínútum er auðvitað ekki hægt að fara mjög ítarlega yfir öll þau málefnasvið, stefnur og strauma þar og áætlanir ríkisstjórnarinnar, þannig að ég ætla að taka fyrir nokkur atriði. Svo treysti ég því að einhver mál komi upp í andsvörum eða fyrirspurnum í framhaldinu. Ég vil byrja á því að taka fyrir málefni örorkulífeyrisþega vegna þess að ég veit að þau hafa verið talsvert til umræðu í þeirri umræðu sem verið hefur í dag. Þar er alveg skýrt af hálfu þessarar ríkisstjórnar að ætlunin er að setja mikinn kraft í að koma í gegn kerfisbreytingu í þeim málaflokki sem snýr að örorkulífeyrisþegum og innleiða starfsgetumat. Gert ráð fyrir aukningu í fjárlögunum upp á 4 milljarða sem ætlunin er að komi til móts við ákveðna þætti þar. Það er algjörlega skýr áætlun ríkisstjórnarinnar að afnema krónu á móti krónu skerðingar, það mun gerast í þessari vinnu. Það liggur líka ljóst fyrir að þessi vinna er bara að fara af stað þannig að það kann vel að vera að út úr henni komi þættir sem kalla muni á breytingar í framhaldinu. En fyrst verður að hefja vinnuna og er mjög mikilvægt að hún komist af stað hið fyrsta. Það hef ég sagt í þinginu og sagði það m.a. í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í þessari viku. Síðan langar mig að koma aðeins inn á húsnæðismál. Gert er ráð fyrir því að aukning sé í stofnstyrkjum á næsta ári upp á 800 millj. kr. og í framhaldi af því sé gert ráð fyrir að árlega séu byggðar um 300 íbúðir. Þarna er verið að ljúka við það samkomulag sem þegar hefur verið gert við aðila vinnumarkaðar varðandi uppbyggingu á íbúðum í almenna íbúðakerfinu sem er farin af stað og hefur gefið góða raun. Það liggur líka fyrir og hefur komið fram hjá mörgum aðilum vinnumarkaðarins að það er vilji til þess að auka þarna við. Ekki er ósennilegt að það komi upp í samtali milli aðila vinnumarkaðar og stjórnvalda í framhaldinu, ekkert er hægt að segja um það á þessari stundu. Hægt er að bæta við að gert er ráð fyrir því í fjármálaáætlun og stefnu ríkisstjórnarinnar að endurskoða vaxtabótakerfið og húsnæðisbótakerfið og lögð áhersla á það, það var gert við framlengingu kjarasamninga núna. Þar á fyrst og fremst að huga að því að þessar bætur nýtist ungu fólki og tekjulágu fólki í auknum mæli. Mig langar að koma inn á tvö mál í viðbót vegna þess að nú er tími minn að klárast, þetta er ekki mjög langur tími. Annars vegar er það fæðingarorlof þar sem gert er ráð fyrir að þær greiðslur verði hækkaðar á tímabilinu og að áfram verði unnið að lengingu fæðingarorlofs og útfærslu á því í samráði við aðila vinnumarkaðar líkt og ríkisstjórnin hefur boðað. Hún hefur átt í viðræðum við aðila vinnumarkaðar um útfærslur á því hvernig það verði gert, enda er það ætlun ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili að þá sjái til lands varðandi það að fæðingarorlof verði lengt í 12 mánuði. Að lokum langar mig að koma inn á málaflokk sem skiptir miklu máli og gert er ráð fyrir ákveðinni stefnubreytingu á, bæði varðandi ákveðnar fjárveitingar í fjárlögunum og eins varðandi stefnuvinnu sem er að fara í gang og snýr að málefnum barna. Þar er gert ráð fyrir auknum fjármunum á þessu tímabili sem eiga að nýtast í að vinna meira að snemmtækri íhlutun í málefnum barna, bæði varðandi útfærslu nýrra úrræða og eins varðandi mögulegar kerfisbreytingar. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við leggjum aukna áherslu á þennan málaflokk, vegna þess að við sjáum að ungt fólk er í auknum mæli með kvíða og með andleg veikindi sem ég held að megi rekja til þess að velferðarkerfið okkar verður að taka betur utan um börnin á fyrri stigum. Ég gæti auðvitað haft langt mál um það, en nú eru því miður bara tvær sekúndur eftir af tíma mínum, þannig að ég vonast til þess að einhver spyrji mig að þessu hér á eftir. Ég hlakka til þess að taka þátt í umræðum að þessari ræðu lokinni.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórn sem kennir sig við umbætur og segist vera í forsvari fyrir almenning í landinu situr við völd og kynnir okkur nú áherslur sínar til næstu ára, á tímum þegar einstakt góðæri ríkir, þegar tækifæri er til að bæta fyrir þær sáru og erfiðu fórnir sem færa þurfti eftir efnahagslega svallveislu á fyrsta áratug aldarinnar. Við vitum hverjir voru þar á ferðinni. Á þessu stigi umræðunnar koma málefni lífeyrisþega fyrst upp í hugann. Aldraðir búa við hneykslanleg kjör og greinilegt er að fjármálaráðherra virðist eiga erfitt með að horfast í augu við þann veruleika sem þeir búa við, þá mánaðarlegu upphæð t.d. sem þeir hafa til framfærslu. Það er jafnvel innan við 250 þús. kr. Þessu þarf að linna og stjórnvöld verða að taka í eigið hnakkadramb og lagfæra þetta. Ef ekki núna þá hvenær í ósköpunum? Þetta virðist ekkert áhersluatriði í fjármálaáætlun. Í öllum bænum, hæstv. ráðherra, segðu að ég hafi rangt fyrir mér. Hvernig geta þeir sem nú ráða ríkjum réttlætt fyrir sér þennan ómöguleika sem lífeyrisþegum er búinn, ómöguleika sem beinlínis stuðlar að vanlíðan og tómarúmi í lífinu? Allir hvatar til tekjuöflunar eru frá þeim teknir, þeim sem hafa til þess svo sem einhverja möguleika. Það nákvæmlega sama á við um öryrkja. Uppi voru skýr og hástemmd loforð stjórnarflokkanna fyrir og raunar eftir kosningar líka um að lagfæra kjör öryrkja og draga úr krónu á móti krónu skerðingum og bæta í grunngreiðslur. Stjórnarliðar hafa til og með annað slagið haft orð á þessu sjálfir nýlega, allt sé verið að undirbúa, endurskoðun sé á döfinni, eins og kom fram raunar hjá ráðherra rétt í þessum töluðum orðum. Þessi málefni eiga að vera forgangsverkefni. Þetta átti að vera fyrsta verk nýrrar ríkisstjórnar. Spurt er: Hvað dvelur orminn langa? Hvenær ætlar stjórnin að taka við sér? Þessir góðu þegnar okkar bíða svara og við skuldum þeim úrlausn strax. Hvenær kemur hún, hæstv. ráðherra? Hvernig verður hún? Stutt svar óskast.
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í ræðu minni varðandi örorkulífeyrisþega þá er verið að setja í gang vinnu er lýtur að þeim þætti. Vonandi getur sú vinna hafist sem fyrst. Það liggur fyrir hvernig uppbyggingin á flæðiritinu á að vera varðandi starfsgetumatið en það eru mjög margir lausir endar í tengslum við það sem þarf að ræða bæði varðandi starfsgetumatið og síðan kjaramál þess hóps almennt sem ætlunin er að taka þarna samhliða. Þetta nýja mat mun leggja af krónu á móti krónu kerfið, það er ætlunin að gera það. Það var niðurstaða mín þegar fagvinnu var lokið hvað þetta snerti að það væri mikilvægt að fá pólitíkina að þessu, bæði þá sem snúa að vinnumarkaðnum, gagnvart starfsgetumatinu, og svo fá pólitíkina að því að ræða það hvernig við ætlum að byggja upp kjör þessara hópa. Í því ljósi var óskað sérstaklega eftir fulltrúum í starfshópinn. Það mætti ekki vera allt of stór starfshópur sem ynni að þessu. Í því ljósi var óskað eftir fulltrúum frá bæði stjórn og stjórnarandstöðu. Það er í rauninni búið að manna þetta allt, það eru komnar tilnefningar frá öllum aðilum vinnumarkaðarins, frá ÖBÍ, frá Þroskahjálp og öðrum, en það skortir enn þá nokkrar tilnefningar upp á eða reyndar bara eina tilnefningu, það er fulltrúa stjórnarandstöðunnar sem ætlunin er að skipa í þennan starfshóp. Ég vonast til þess að það geti komið sem fyrst þannig að við getum farið að hefja þessa vinnu vegna þess að það er gríðarlega brýnt. Ég hef sagt það frá fyrsta degi þegar ég tók við embætti að það væri algjört forgangsmál að vinna að málum sem snúa að starfsgetumatinu. Það er mjög brýnt að sú vinna geti hafist sem fyrst vegna þess, alveg eins og hv. þingmaður kom inn á, að það þolir ekki bið. En við ætlum í þessa kerfisbreytingu og að bæta kjörin samhliða því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir einlæg og góð svör. Í burðarliðnum eru ný löggjöf sem réttir hlut fatlaðra, svokölluð NPA löggjöf. Við vonumst til þess að hún komi til framkvæmda í vor. Ráðherra hefur fylgt því máli mjög fast eftir af áhuga og skörungsskap. Bestu þakkir fyrir það. Að öðru leyti finnst mér þessi fjármálaáætlun eins og ég hef rýnt í hana vera að miklu leyti eins og þúsund frjálsir fuglar í skógi. Það er lítið sem hönd á festir en mikið um háleit markmið. Það eru mörg velferðarmálin sem þessi ríkisstjórn ætti að hafa í öndvegi en eru algjörlega hornreka. Verkin og efndirnar segja meira en þúsund orð. Barnaverndarmál eru í brennidepli um þessar mundir og það ríkir bráðavandi. Það er fjöldi barna á refilstigum og við þurfum úrlausnir strax. Það verður fróðlegt að vita hvað er á döfinni í þeim efnum. Það á að byggja nýtt meðferðarheimili á suðvesturhorninu. Það vantar enn þá lóðina. Menn vita ekki hvar húsið á að vera og það líða örugglega þrjú ár þangað til húsið kemur og ljóst að það þarf úrlausnir á meðan. Virðulegur forseti. Nei, þessi þjóð þótt hún sé baldin þá á hún ekki þetta skilið. Hæstv. ráðherra. Það sem hægt er að lesa í þessa áætlun veldur vonbrigðum.
Virðulegur forseti. Mér þykir hv. þingmaður vera heldur neikvæður, það er kannski vegna þess að það er komið svo langt fram á kvöldið. En mig langar að ræða aðeins þessi tvö mál sem hv. þingmaður kom inn á. Það er alveg rétt að frumvarp um félagsþjónustu sveitarfélaga og NPA er í velferðarnefnd. Það er mjög mikilvægt að þau lög verði samþykkt á þessu þingi vegna þess að ég hef vaxandi áhyggjur af því að það geti farið að koma upp einhver mál þar sem ætlunin er að girða fyrir þessa nýju löggjöf vegna þess að við höfum verið að fjölga samningum í raun á bráðabirgðaákvæði sem ég held að sé í besta falli óheppilegt. Það er ætlunin að halda þar áfram með sama hætti. Eins varðandi barnaverndarmálin, þar hefur ríkisstjórnin boðað aðgerðir, bæði til skemmri tíma, en ætlunin að koma upp tilraunaverkefni á næstu tveimur vikum, og síðan á að kortleggja úrræði í framhaldinu. Í raun hefur verið boðuð sú vinna að endurskoða barnaverndarlög og alla lagaumgjörð sem snýr að málefnum barna á þessu kjörtímabili. Það er auðvitað ekki eitthvað sem gert er á fjórum mánuðum sem er sá tími síðan þessi ríkisstjórn tók við. Ég segi nú bara ekki meira í þeim efnum, en við þurfum að vanda til þessa og leggja góða vinnu í. Sú vinna er hafin og kortlagning á barnaverndarkerfinu í heild sinni er hafin. Vonir standa til þess að formlegri vinna geti svo farið af stað í framhaldinu. En það skortir ekkert á pólitískan vilja til þess að tryggja úrræði fyrir börn í fíknivanda og öðrum vanda, rétt eins og ég kom inn á minni framsöguræðu. Ég hef eiginlega ekki tíma, ég ætlaði að koma inn á eitt atriði enn en ég geri það kannski á eftir þegar kemur að næstu spurningu.
Hæstv. forseti. Hæstv. samgönguráðherra og formaður Framsóknarflokksins sagði um daginn þegar þetta plagg hér, ég veit ekki hvort þetta er rétta plaggið, var kynnt, að þetta væri akkúrat það sem ríkisstjórnin sem nú situr hefði verið stofnuð um. Það var óvenjuleg hreinskilni af hans hálfu, en þetta plagg undirstrikar að það er alveg hárrétt sem þessi ágæti ráðherra sagði, þetta er ástæðan fyrir ríkisstjórnarsamstarfinu. Það er ekki hér. Það er þarna. Það eru stólar. Ekkert annað. Hæstv. félagsmálaráðherra og jafnréttisráðherra segist ætla að hefja vinnu, hann ætlar að hefja vinnu við starfsgetumat, hann ætlar að hefja vinnu við málefni aldraðra, allt er þetta óljóst og ekki í hendi. Hann ætlar að fara að semja við fólk sem gefur þessu plaggi einkunnina, með leyfi forseta: Ávísun á fátækt og eymd. Svo ég haldi áfram að vitna í formann Öryrkjabandalagsins segir hún, með leyfi forseta: „Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar mun halda við og búa til félagsleg vandamál frekar en að færa fram lausnir. Það er ekki verið að græða sár, sem við þurfum svo mjög á að halda, heldur er þetta eins og að setja plástur yfir gröft.“ Þetta er viðsemjandi hæstv. ráðherra sem ætlar núna að fara að hefja vinnu við að leiðrétta kjör þessa hóps sem treystir ríkisstjórninni að verji þau svona vel eins og hér kemur fram. Ég spyr: Af hverju í ósköpunum tók ríkisstjórnin ekki á með okkur í Miðflokknum á sínum tíma í fjárlagaumræðunni, aflétti frítekjumarki þannig að fólk gæti unnið sér inn peninga án þess að þurfa að líða fyrir það? Og af hverju í ósköpunum [[Forseti hringir.]]tók ekki ríkisstjórnin á sig rögg í fjárlagafrumvarpinu og hækkaði [[Forseti hringir.]]persónuafsláttinn? Það mundi koma því fólki til góða strax.
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan eru ekki nema rétt nokkrir mánuðir síðan ríkisstjórnin tók við. Hún hefur það á stefnuskrá sinni að bæta kjör örorkulífeyrisþega samhliða því að sett verði í gang kerfisbreyting við að innleiða starfsgetumat og nýtt endurhæfingarkerfi. Það veit hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, sem fór fyrir vinnu á þarsíðasta kjörtímabili sem sneri að því að bæta kjör eldri borgara, að að mörgu er að huga í því sambandi þegar innleitt er nýtt kerfi og ný hugsun. Og mikilvægt er að þar komi sem flestir að málum. Ég hef lagt áherslu á það í samráði við Öryrkjabandalagið að pólitíkin, stjórnmálin, komi að því. Ég hvet hv. þingmann til að þrýsta á sinn flokk og félaga sína í stjórnarandstöðunni að skipa fulltrúa í þessa vinnu þannig að hún geti hafist sem fyrst, vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að slík vinna fari af stað. Það er gríðarlega mikilvægt að við getum hafið hana sem fyrst vegna þess, og ég tek undir með hv. þingmanni, að mikilvægt er að kjör þessa hóps verði bætt. Þegar þeirri vinnu verður lokið mun endanlega koma í ljós með hvaða hætti ríkisvaldið og fjármálavaldið þarf að koma að. Ekki er hægt að segja nákvæmlega á þessari stundu hvernig niðurstaðan verður úr því. Það þarf samtal og það þarf samvinnu til að fá það fram. Þar verður m.a. farið yfir krónu á móti krónu skerðingu. Farið verður yfir fleiri þætti sem snúa að almannatryggingakerfinu þegar kemur að örorkulífeyrisþegum. Það er einbeittur vilji þessarar ríkisstjórnar að innleiða þessa nýju hugsun. Ég er sannfærður um að samhliða því sem hún verður innleidd þá tekst okkur að bæta kjör þessara hópa [[Forseti hringir.]]og það verður ekki ávísun á fátækt eða eymd.
Hæstv. forseti. Það er einmitt vegna reynslu þess sem hér stendur, að stýra nefnd í líklega um tvö ár og hafa setið í henni eitt annað ár á undan, sem hann gerir sér grein fyrir að þessi kerfisbreyting sem ráðherra boðar verður ekki til á einum degi, hún verður ekki til fyrr en hugsanlega í lok þessa kjörtímabils. Það á við ef ríkisstjórnin nýtur trausts samningsaðilans, sem hún gerir ekki samkvæmt þessu sem hér segir. Því spyr ég: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera núna? Fólkið sem hér um ræðir þolir ekki að bíða. Það er rétt sem hæstv. forsætisráðherra sagði hér fyrir rétt rúmu ári, sitjandi á öðrum bekk, að það fólk geti ekki beðið eftir réttlæti, það hafi ekki tíma til þess. Ég virði það við hæstv. ráðherra að ætla að setja þessa vinnu í gang, en hvað á að gera þar til það gerist? Þetta raungerist ekki fyrr en að einhverjum árum liðnum. Síðan langar mig að vekja athygli á öðru; það eru ungir öryrkjar. Það segir, með leyfi forseta, á bls. 341 í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, og ég lýsi eftir höfundi þessarar snilldar: „Einn helsti áhættuþáttur málaflokkanna er hversu margir einstaklingar hafa verið metnir til örorku hjá almannatryggingum og fá greiddan örorkulífeyri ár hvert.“ Ja, hérna. Ég á bara ekki orð yfir þessa snilld. Hvað ætla menn að gera til að, eins og kemur fram í þessari áætlun, að fækka öryrkjum eða nýgengi örorku niður í 1.200 manns árið 2023? Hvernig ætla menn að fara að því? Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera til þess? Hvað ætlar hann að gera til að koma í veg fyrir að ungt fólk, sérstaklega ungir karlmenn 18 til 24 ára haugist inn á [[Forseti hringir.]]örorkumat, því miður? Hvað ætlar þessi ágæti hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]að gera til að leiðrétta og laga þessi mál annað en að gera kerfisbreytingu eftir nokkur ár?
Virðulegur forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir að samkvæmt þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir aukningu á næstu árum til örorku- og lífeyrisþega. Það liggur líka ljóst fyrir að þegar þessi vinna mun hefjast sem stjórnmálin munu m.a. koma að, þá kann vel að vera að á einhverjum tímapunkti í þeirri vinnu verði niðurstaða sú að skynsamlegt sé að stíga einhver skref í ákveðna átt, en þau verða þá að vera í takti við þá vinnu sem snýr að starfsgetumatinu. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að vinnan geti hafist sem fyrst. Það er það sem ÖBÍ hefur verið að gagnrýna, þ.e. að við höfum ekki getað komist af stað fyrr. Og það er bara vegna þess að við erum enn þá að bíða eftir skipunum í þennan starfshóp til þess að geta hafist handa. Ég hef ítrekað verið að reyna að ýta á eftir því að það geti gengið. Síðan hvað varðar unga örorkulífeyrisþega þá vil ég segja að þetta er ein stærsta áskorun samfélagsins í dag, þ.e. að við verðum að leita leiða til að aðstoða ungt fólk sem því miður lendir á örorku við það að fara í gegnum endurhæfingu, finna sér úrræði til þess að geta komið aftur sem virkir þátttakendur inn í samfélagið og inn á vinnumarkaðinn. Það er auðvitað mikil áskorun fólgin í því ef staðreyndin er sú að til að mynda á síðasta ári voru fleiri nýir örorkulífeyrisþegar en fæðingar í landinu. Þá er það grafalvarlegt og þá er okkur einhvers staðar að mistakast sem þjóð. Þess vegna er svo mikilvægt að setja aukinn kraft í þá vinnu sem snýr að starfsgetumatinu, vegna þess að starfsgetumatið og uppbyggingin á því, það má kannski segja að nafnið á þessu ætti að vera nýtt endurhæfingarkerfi vegna þess að það er það sem það er. Þessir ágætu ungu menn sem hv. þingmaður talaði um að væru að detta út af vinnumarkaði, starfsgetumatið og uppbyggingin á því grípur þessa einstaklinga, aðstoðar þá í samstarfi við heilbrigðiskerfið, við sveitarfélögin, við Vinnumálastofnun, við VIRK og fleiri aðila að koma þeim aftur út á vinnumarkaðinn. Ég sé því ekki annað en að ég og hv. þingmaður séum bara á sömu blaðsíðu með það að gríðarlega mikilvægt er að þessi vinna fari af stað sem fyrst.
Forseti. Ég ætla nú að leyfa mér að vera dálítið neikvæð. Það er ekki vegna þess að klukkan er orðin svona margt. Í kafla um fjölskyldumál, þar sem fjallað er um stuðning við fjölskyldur og börn, kemur fram að helsta áskorun málaflokksins sé vaxandi geðheilbrigðisvandi, bæði barna og fullorðinna, og fjölgun ungra öryrkja þar sem geðraskanir eru algengasta ástæða örorku. Niðurstaðan er sú að mikilvægt sé að mæta þessum áskorunum með því að styrkja grunnþjónustu, efla forvarnir og snemmtæka íhlutun og auka aðgang að geðheilbrigðisþjónustu. Markmiðið er að auka snemmtæka íhlutun í málefnum barna og bætt aðkoma efnalítilla barnafjölskyldna. Það er mikilvægt markmið, í ljósi þess að árið 2016 bjuggu 11,3% barna undir 18 aldri á heimilum með tekjur undir lágtekjumörkum og nánast helmingur af heimilum með börn á erfitt með að ná endum saman, eða 49,4%. Þar sem við vitum hversu neikvæð áhrif fátækt, það að berjast í bökkum við að ná endum saman, hefur á geðheilbrigði fólks og öryggi barna og kostnaðurinn sem það leiðir af sér fyrir samfélagið til lengri tíma, hefði ég talið brýnt að fara í markvissar aðgerðir til að vinda ofan af þeirri þróun. Markmiðið er að eftir fimm ár verði hlutfall heimila, með börn, sem eiga erfitt með að ná endum saman 43% og hlutfall barna á heimilum með tekjur undir lágtekjumörkum 8%. Finnst ráðherra það ásættanlegt markmið? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í barnabæturnar. Við hvaða launaupphæð byrja barnabæturnar að skerðast fyrir t.d. einstæða foreldra? Ég get ekki betur séð en að það gerist við 240.000 krónur á mánuði, sem er undir lágmarkslaunum. Er einhver útfærsla af fjölskyldugerð sem fær óskertar barnabætur á lágmarkslaunum? Svo vil ég benda ráðherra á villu í fjármálaáætluninni á bls. 354, en þar kemur fram að verið sé að hækka barnabætur um tæplega 10% miðað við árið 2017. Raunin er sú að þær hækka um þá prósentutölu miðað við árið 2016 en lækka í raun um 2% miðað við árið 2017. Er þetta villa eða er þetta fegrunaraðgerð? Í kafla um framtíðarsýn stendur að meginmarkmið í fjölskyldumálum á Íslandi sé að börnum og fjölskyldum þeirra verði búið gott líf þar sem allir búi við jöfn tækifæri. Ég get ekki séð að það sé á dagskrá næstu fimm árin frá skilgreindum markmiðum og aðgerðum. Hvenær sér ráðherra fyrir sér að ná því markmiði?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar og vil segja að ég deili þeirri sýn með hv. þingmanni að það er mikilvægt að grípa inn í þegar kemur að snemmtækri íhlutun í málefnum barna. Ég held að þar sé ekki einungis við fátækt að glíma, það eru fleiri atriði sem taka þarf inn sem skipta gríðarlega miklu máli. Það liggur alveg ljóst fyrir að ríkisstjórnin ætlar sér að ráðast í markvissar aðgerðir sem miða að þessu. Sú vinna er komin af stað, eins og ég kom inn á áðan. En þegar kemur að börnum sem búa við fátækt er líka ætlunin að endurskoða þau bótakerfi sem við erum með, vaxtabótakerfi, barnabótakerfi, húsnæðisbótakerfi, þannig að það nýtist betur þeim fjölskyldum sem lægstar hafa tekjurnar. Endurskoðun á barnabótakerfinu heyrir reyndar undir fjármálaráðherra en ekki félags- og jafnréttismálaráðherra þannig að einstaka breytingar á því eru ekki á færi þess sem hér stendur. En auðvitað er hægt að hafa áhrif á það, það er alveg hárrétt. Samt sem áður er gríðarlega mikilvægt í málefnum barna og snemmtækri íhlutun að byggja … Ég held að það sé ekki nóg, við erum ekki eingöngu að tala um aukningu á fjármunum inn í einstaka bótaliði. Við þurfum að ráðast í kerfisbreytingu, skoða hvernig velferðarkerfið er uppbyggt gagnvart þessum börnum þannig að kerfið grípi þau fyrr. Þeirri hugsun þarf síðan að fylgja fjármagn í framhaldinu. Í mínu ráðuneyti er hafin vinna sem snýr að þessari snemmtæku íhlutun og er það sem vitnað er til í þeim kafla sem þarna er. Ætlunin er að ráðast í kerfisbreytingar hvað það snertir til þess að samfélagið grípi börnin fyrr þegar þau lenda í vanda og að hin ólíku kerfi, menntamálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, sveitarfélögin og grunnskólarnir þar undir, vinni meira saman og við brjótum niður múrana sem þar eru.
Forseti. Ég ætla að ræða aðeins áfram um streitu og geðheilbrigðismál, af því að ég sé að það er rauði þráðurinn í gegnum allan velferðarmálaflokkinn. Í kafla um vinnumarkað og atvinnuleysi er talað um að meðal helstu áskorana sé að áfram fjölgar þeim einstaklingum sem fá greiddan örorkulífeyri. Einstaklingum sem metnir hafa verið með 75% örorku hefur fjölgað árlega og var aukningin milli áranna 2016 og 2017 um 3,9%. Niðurstöðurnar þykja mér benda til þess að árangur starfs endurhæfingar og virkra vinnumarkaðsaðgerða sé ekki nægjanlegur. Einnig kemur fram að mikilvægt sé að finna orsakir þessarar þróunar í fjölda þeirra sem fá örorkumat þar sem þar virðist gæta áhrifa samspils getu og krafna í starfi og persónulegra skyldna frekar en fjölgun fólks með tiltekna sjúkdóma eða sjúkdómsástand. Þegar fjallað erum lausnir á þessum áskorunum er rætt um áhættumat, fundi með stjórnendum og aukið eftirlit. Forseti. Það þykir mér furðuleg nálgun. Vandamálið er risastórt og krefst því risavaxinna aðgerða. Það þarf að valdefla einstaklinga til að geta valið vinnu sem hentar og auðgar líf þeirra og tryggja aukinn tíma fólks með fjölskyldu og ástvinum og til að sinna áhugamálum. Þegar vandamálið er að fólk er að þræla sér út í vinnu og nær varla endum saman eru lausnir á borð við fleiri eftirlitsmenn vandræðalega lítil betrumbót. Hvers vegna var t.d. ekki skoðað að stytta vinnuvikuna? Svo vil ég nefna að mér finnst varhugavert í kafla um aldraða hversu mikil áhersla er lögð á að auka atvinnuþátttöku aldraðra. Það er hópur sem búinn er að slíta sér út í vinnu alla ævi og á rétt á því að slappa aðeins af og njóta þessara fáu ára sem þau eiga eftir. Það getur vel verið að sumir séu í þeirri stöðu að hafa gaman af því að vinna áfram og þá er fínt að sá hópur hafi val en hinir sem eru búnir að fá sig fullsadda af vinnumarkaðnum þurfa einnig að hafa val á því að hætta. Til að hafa raunverulegt val til að hætta að vinna verður maður líka að hafa efni á því. Ríkisstjórninni ber að tryggja að aldraðir hafi þetta frjálsa val því að ef fátækt neyðir aldraða til að halda áfram að slíta sér út á vinnumarkaði er það ekki mikið val.
Virðulegur forseti. Varðandi á aukningu á örorkunni myndi ég segja að það undirstrikar annars vegar að það þarf í fyrsta lagi að innleiða starfsgetumatið til þess að glíma við þann vanda sem þegar er til staðar og verður líklega í pípunum næstu árin, vegna þess að ég tel að það séu talsvert margir einstaklingar sem ekki hafa fengið úrlausn sinna mála meðan þeir voru börn. Í öðru lagi, til þess að við getum farið að vinna okkur út úr þeim vanda sem við erum í gagnvart þessum málaflokki þurfum við að fara að huga miklu fyrr að börnunum okkar, hvernig við grípum inn í á fyrri stigum, vegna þess að ég hef áhyggjur af því að sá vandi sem við erum að glíma við núna, sem varðar fólk á aldursbilinu 20–30 ára eða 20–35 ára, að annað eins er í pípunum nema við gerum kerfisbreytingar á velferðarkerfinu þannig að starfsgetumatið geti tekið á þessum vanda. Síðan verðum við að setja hina vinnuna í gang sem snýr að börnunum og þar vil ég fá hvern einasta flokk hér á þingi með í lið, vegna þess að þetta er ekki mál einhvers eins flokks, þetta er mál allra flokkanna hérna á þinginu. Það á ekki að vera pólitískt deiluefni að við breytum velferðarkerfi okkar til þess að grípa fyrr inn í. Síðan langar mig að koma inn á styttingu vinnuvikunnar. Í gangi hefur verið tilraunaverkefni hjá hinu opinbera og í samstarfi við BSRB sem snýr að styttingu vinnuvikunnar. Ætlunin er að framlengja það verkefni. Unnið er að undirbúningi á því í samstarfi við BSRB. Nokkrir vinnustaðir hafa verið að prófa að stytta vinnuvikuna og vinna samhliða úr upplýsingum sem berast þar inn. Verið er að vinna að því að framlengja það og fjölga vinnustöðum þar inni. Það þarf að fá einn vaktavinnustað enn þar inn og er það gert í góðu samráði við BSRB. Þetta lýtur að ríkisvaldinu. Hitt er auðvitað að hluta til kjarasamningsatriði á milli aðila og legg ég áherslu á að þetta verkefni geti haldið áfram. Ég er sammála hv. þingmanni um það að þetta getur haft mikil áhrif á stöðu fjölskyldna og fjölskyldufólks.
Frú forseti. Sú viðræða sem á sér stað hér í kvöld er mikilvægur viðburður. Hér er staddur hæstv. félagsmálaráðherra ríkisstjórnarinnar til þess að ræða við þingmenn um stefnumál í sínum málaflokki. Hans málaflokkur er stór, víðfeðmur og mikilvægur. Það er því afar mikilvægt, frú forseti að hér fái þingmenn skýr og afdráttarlaus svör frá ráðherra. Hæstv. forseti. Ég ætla að taka fyrir tvö mál á þeim stutta tíma sem er hér til ráðstöfunar. Sem ráðherra í ríkisstjórn Íslands ber hæstv. ráðherra ábyrgð á því gjörhugsaða skerðingarkerfi sem kallað er króna fyrir krónu og sem í sínu innsta eðli felur í sér að hamla því að fólk sem býr við skerta starfsgetu, örorku, geti í krafti sjálfsbjargarviðleitni bætt sinn hag með aukinni vinnu. Það felur í sér að auknar tekjur eru hirtar af því, hver og ein króna með skertum bótum. Talin er eftir hver króna gagnvart þessu fólki á sama tíma og ríkisstjórnin sem ráðherra, hæstvirtur og ágætur, situr í, telur sig þess umkomna að skáka til vogunarsjóðanna 6 milljörðum króna á ári. Ætlar hæstv. ráðherra að láta þetta skerðingarkerfi viðgangast áfram? Það er ekki tími, það er ekki vilji, það er ekki þolinmæði fyrir stofnanatali hér. Það verða að vera skýr svör og þau verða að vera afdráttarlaus. Ég nefni það, frú forseti, að hér er kallað eftir þátttöku stjórnarandstöðunnar í nefnd sem á að fjalla um starfsgetu. Stjórnarandstöðuflokkarnir fimm, sem eru jafn ólíkir og þeir eru margir, eiga að koma sér saman um einn fulltrúa. Getur ekki ráðherra séð til þess að stjórnarandstaðan hafi fulltrúa í þessari nefnd við hæfi?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa prýðisgóðu ræðu. Þegar kemur að kjörum öryrkja og þeim skerðingum sem þar eru, þá hef ég ítrekað sagt að ætlunin er að taka á því við innleiðingu á þessu nýja kerfi. Við erum komin talsvert langt í þeirri vinnu. Það er búið að móta uppbygginguna á starfsgetumatinu og hún liggur fyrir og búið að tala við fjölmarga aðila í tengslum við það en mörg atriði í tengslum við það þarf að skera úr um og þau snúa m.a. að kjörunum, hækkununum, hversu miklar, með hvaða hætti, og skerðingunum, króna á móti krónu. Ætlunin er að það fari fram samhliða þessari vinnu. Þess vegna er svo mikilvægt að hún komist af stað hið fyrsta. Hún á ekki að þurfa taka mörg ár eins og margir láta í veðri vaka hér. Þetta á að geta gengið hratt fyrir sig. Það er auðvitað talsvert mikil vinna og grunnundirbúningur sem liggur fyrir frá því að nefnd hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar vann að þessu og margt sem hægt er að nýta þaðan. Það liggur alveg ljóst fyrir að það er ætlun mín og ætlun ríkisstjórnarinnar að gera þetta af krafti. Þetta er eitt tveggja aðaláherslumála míns ráðuneytis á þessu ári, annars vegar starfsgetumatið og hins vegar málefni barna. Þetta er því algjört áherslumál og það er mjög mikilvægt að fá stjórnmálin að þessu og það var m.a. Öryrkjabandalagið sem óskaði eftir því að fulltrúar stjórnmálaflokka kæmu þarna inn. En það var líka óskað eftir því að þessi starfshópur yrði ekki allt, allt of stór. Sem betur fer og því miður þá eru mjög margir flokkar á Alþingi, sem betur fer vegna lýðræðisins en því miður þegar kemur að skipun í svona hópa. Ég hef ekki fengið beiðni um það frá þinginu eða frá þingflokkum um að fjölga í þessum hópi. Ég er ítrekað búinn að óska eftir tilnefningum í hópinn en þær hafa ekki borist. Þetta er í fyrsta sinn sem ég heyri óskað eftir því að þeim verði fjölgað og það er sjálfsagt að ræða það og ég er auðvitað opinn fyrir því en þetta má samt ekki verða of stór hópur því að þá verður þetta orðið heilt löggjafarþing.
Frú forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Ég ætla að segja við ráðherra: Tíminn til aðgerða er núna. Það þýðir ekkert að koma hér og tala um einhver ár. Það er ekki hægt. Það er enginn vilji til þess að bíða. Það þýðir ekkert að vera með einhverjar málalengingar. Ég ætla ekki að saka hæstv. ráðherra um það, ég veit að hann ber góðan hug, en ég ætlast til þess að ráðherra sýni það og að hann skilji það að verk og orð verða að fara saman. Það þýðir ekkert að koma hér og hafa uppi góð orð, hann verður, frú forseti, metinn af verkum sínum. Og hann verður inntur eftir þessu aftur og aftur og aftur þangað til hann er búinn að skila fullnægjandi verki. Ég ætla að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra sömuleiðis hvort hann ætli raunverulega að láta það gerast á sinni vakt sem félagsmálaráðherra að Hugarafl og geðheilsuteymið líði undir lok í einhverju stofnanafargi. Það er ekki í boði, hæstv. ráðherra og frú forseti, að ráðherra komi hér og hæstv. heilbrigðisráðherra og þau vísi hvort á annað í þessu máli. Það er eftir því tekið hvernig þau halda á þessu máli. Hér eru gífurlega miklir hagsmunir undir fyrir skjólstæðinga Hugarafls og geðheilsuteymisins, aðstandenda þeirra og þeirra sem hafa staðið fyrir þessari starfsemi með glæsibrag og miklum árangri, sem seint verður full þakkað. Frú forseti. Það er ætlast til skýrra svara. Það eru ekki í boði neinar málalengingar. Er ráðherra tilbúinn til að koma hér og segja það við þing og við þjóð að Hugarafli og geðheilsuteyminu verði bjargað, skýrt og skilmerkilega og möglunarlaust?
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan við hv. þm. Þorstein Sæmundsson þá er gert ráð fyrir í ríkisfjármálaáætlun 4 milljarða kr. aukningu til örorkulífeyrisþega strax á næsta ári þannig að það liggur líka fyrir þegar þessi vinna hefst um starfsgetumatið og að ræða kjörin, vegna þess að þetta eru tveir þættir sem spila saman. Það kann vel að vera að niðurstaðan verði sú að stigin verði einhver skref í öðrum þættinum sem er að bæta kjörin þó að heildarinnleiðing starfsgetumats sé ekki 100% í höfn. Þess vegna er svo mikilvægt að þessi vinna hefjist sem fyrst vegna þess að við viljum skoða þetta í samhengi og þetta verði í samræmi við þá vinnu sem ætlunin er að gera varðandi innleiðingu starfsgetumats. Það er enginn að tala um mörg ár í þessu sambandi, hv. þingmaður. Það er enginn að tala um það. Það er ætlunin að setja fullan kraft í þessi mál. Það hef ég sagt. Þetta er eitt af tveimur áherslumálunum á þessu ári. Ég vonast til þess að menn komist langt á þessu ári. Á þessu ári eru ekki mörg ár. Varðandi Hugarafl og geðheilsueftirfylgd sem vissulega, eins og fram hefur komið, heyrir bæði undir heilbrigðismálaráðherra og félagsmálaráðherra þá hefur heilbrigðisráðuneytið boðað ákveðnar kerfisbreytingar í þessum málum, en Hugarafl heyrir undir félagsmálaráðherra. Það liggur alveg ljóst fyrir, en þetta tengist með óbeinum hætti. Eina sem ég get sagt um þetta er að félagsmálaráðherra er að skoða þessi mál. Það hef ég sagt við forystumenn Hugarafls þegar þeir komu á minn fund. Ég hef átt samtöl líka við velferðarnefnd, forystumenn velferðarnefndar, um þetta, en félagsmálaráðuneytið getur ekki opnað heilbrigðisúrræði. Þannig að málefni Hugarafls eru til skoðunar í ráðuneytinu. Niðurstaða úr því liggur ekki fyrir að svo stöddu [[Forseti hringir.]]en ég á ekki von á öðru en að hún muni koma fram. Það er margt varðandi Hugarafl sem er mjög jákvætt og hvernig það er uppbyggt. Það hef ég sagt opinberlega líka.
Frú forseti. Það er stuttur tími til þess að ræða hér gríðarlega mikilvægan málaflokk og víðfeðman. Það sem veldur mér kannski mestum vonbrigðum þegar ég horfi á markmiðasetningu hæstv. félagsmálaráðherra í þessum mikilvægu málum er að stórum hluta af pólitískri stefnumótun í málaflokknum virðist hafa verið úthýst til aðila vinnumarkaðarins. Það á raunar við fleira í stefnu ríkisstjórnarinnar. Þannig virðist hún ekki hafa sjálfstæða stefnu í skattamálum heldur ætlar aðilum vinnumarkaðarins að móta framtíðarskattkerfið, sniðgengur þannig þingið algerlega má segja í þeirri umræðu. Það sama á við þegar kemur að áherslum í fjölskyldumálum, í bótakerfum, í húsnæðismálum og fleiri málum. Þar virðist engin stefnumörkun af hálfu ríkisstjórnarinnar vera á ferðinni heldur er einfaldlega beðið krafna eða beiðna aðila vinnumarkaðarins í þeim efnum. Það veldur auðvitað miklum vonbrigðum. Það veldur líka vonbrigðum þegar maður horfir á stefnumörkunina að helstu markmið virðast heldur fátæklegri en þau voru fyrir ári síðan, óljósari að mörgu leyti. Ég myndi vilja byrja á að spyrja hæstv. ráðherra út í markmiðin sem snúa að örorkunni í ljósi þess að nú er að hefjast að nýju einhvers konar nefndarvinna um endurskoðun á örorku- og lífeyriskerfinu. Engu að síður er gert ráð fyrir að öryrkjum muni í raun og veru fækka verulega í hlutfalli af starfandi fólki á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar. Ég velti fyrir upp þeirri spurningu: Hvaða tromp hefur hæstv. ráðherra í erminni til þess að tryggja að svo verði þegar ljóst er að meginmarkmið endurskoðunar á örorkulífeyriskerfinu sjálfu liggja ekki fyrir? Þá eru líka vonbrigði að sjá að markmiðum í málefnum fatlaðs fólks fækkar verulega. Þar er fyrst og fremst að finna áherslur á [[Forseti hringir.]]greiningu barna, sem er vissulega mikilvægt, en ég sakna þeirra markmiða sem voru í fyrri fjármálaáætlun sem snúa að áherslunni á [[Forseti hringir.]]réttindum fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs. Ég sé afskaplega lítið um það í nýrri fjármálaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningar hans og vangaveltur. Í fyrsta lagi vil ég segja að það flokkast ekki undir það að úthýsa stefnumótun ríkisstjórnarinnar að boða það að menn ætli sér að vera í góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Hv. þingmaður sem á sína forsögu einmitt í Samtökum atvinnulífsins veit að þrátt fyrir að ríkisstjórn boði það að hún vilji eiga samráð og samtal við aðila vinnumarkaðarins þá hefur ekki alltaf verið svo að í því hafi falist einhver úthýsing á útfærslunum nákvæmlega. Það er auðvitað mikilvægt og ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að það skiptir máli að stjórnvöld eigi gott samtal við aðila vinnumarkaðarins. Ég man eftir því að þegar hv. þingmaður var í forystu þar þá ítrekaði hann oft á tíðum að stjórnvöld yrðu að hafa meira samráð við aðila vinnumarkaðarins. Það er auðvitað það sem við erum að boða og það felur ekki í sér að verið sé að úthýsa stefnu ríkisstjórnarinnar. Varðandi starfsgetumatið og fækkun örorkulífeyrisþega á gildistímanum þá er full alvara á bak við það, ríkisstjórnin ætlar sér að setja kraft í það að innleiða starfsgetumatið og að það geti verið farið að virka og tekið gildi á næsta ári. Þá liggur alveg ljóst fyrir að með þeirri breytingu ættum við jafnframt að geta aðstoðað það fólk sem við höfum rætt hér, fólk sem glímir við erfiðleika, tímabundna vil ég meina, við að komast aftur inn á vinnumarkaðinn með fjölþættum úrræðum. Þetta kerfi á að grípa það fólk. Þetta endurhæfingarkerfi sem starfsgetumatið er á að grípa þetta fólk. Þannig að ég segi bara: Ástæðan fyrir því að gert er ráð fyrir þessari þróun á gildistíma áætlunarinnar er sú [[Forseti hringir.]]að ríkisstjórnin ætlar sér að klára starfsgetumatið. Mér finnst þetta undirstrika það að við ætlum okkur að gera það hratt og vel.
Frú forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að í fyrri störfum mínum talaði ég gjarnan um mikilvægi góðs samtals milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðar. Ég gerði hins vegar aldrei ráð fyrir því að ég fengi lyklavöldin. Það finnst mér hins vegar eins og sé að verða raunin með yfirlýsingum stjórnvalda þegar kemur að skattamálum og fjölskyldumálum, bótakerfum og öðru slíku, að það sé engin sjálfstæð pólitísk stefna af hálfu stjórnvalda. Það er ekki boðað neitt samráð eða samtal við þingið og einfaldlega beðið eftir því að aðilar vinnumarkaðarins skilgreini hvað þeir vilji í þessum efnum. Það þykir mér kannski heldur langt gengið í samráðinu eða þá lyklaafhendingu ef mætti orða það svo. Ég fagna því auðvitað að hér sé unnið áfram að innleiðingu á starfsgetumati, tel það mjög brýnt, tel núverandi örorkulífeyriskerfi fullkomlega gjaldþrota. En ég held að það sé hins vegar skynsamlegt að fara varlega í að áætla árangurinn af því kerfi strax í upphafi því að við höfum einfaldlega séð, m.a. í endurmati á útgjöldum til örorkulífeyrisgreiðslna bara á síðasta ári, að það hefur verið veruleg fjölgun í hópi öryrkja í núverandi kerfi. Það er óvarlegt að ætla að breytingin og viðsnúningurinn verði jafn skjótur og þarna er gert ráð fyrir þó svo að það væri vissulega ánægjulegt ef sú yrði raunin að fleiri fengju og fyndu tækifæri og stuðning til þess að leita út á vinnumarkaðinn. Það sem ég sakna líka eru skýrari áform þegar kemur að mikilvægum úrræðum eins og atvinnu með stuðningi og sérstökum stuðningi við ungt fólk til virkni og þátttöku á vinnumarkaði. Þar hafa ýmis markmið verið tekin út eða gerð talsverð loðnari og óljósari þegar kemur að t.d. fjölgun samninga hjá Vinnumálastofnun um þríhliða vinnusamninga eða það sem nefnt hefur verið atvinna með stuðningi. Ég get ekki fundið í fljótu bragði nein markmið hæstv. ráðherra í þeim efnum, en hann getur kannski [[Forseti hringir.]]frætt mig um hvort það sé rangt hjá mér.
Virðulegur forseti. Aðeins að meintum lyklavöldum áður en farið er í að svara hinni spurningunni, en hv. þingmaður talaði um að það ætti ekki að hafa samráð við þingið, eingöngu aðila vinnumarkaðarins. Ég er búinn að tala um tvö helstu áhersluatriði míns ráðuneytis á þessu ári sem er annars vegar starfsgetumat og hins vegar málefni barna og snemmtæk íhlutun. Í báðum þessum tilfellum hef ég boðað það opinberlega og óskað eftir tilnefningum og hef sagt það nú í kvöld að ég vilji fá fulltrúa flokkanna og pólitíkina hér á þingi til samstarfs við mig. Það liggur ljóst fyrir að þá er ég líka að úthýsa valdinu til þeirra þingmanna sem ég boða þetta. Þetta eru tvö stór áhersluatriði á þessu ári. [[Gripið fram í.]]Nei, hv. þingmaður. Það er auðvitað ekki svo að þó að maður eigi samtal og samstarf við aðila vinnumarkaðarins sé það úthýsing. Það er það sem ég er að undirstrika. Síðan varðandi starfsgetumatið. Eins og ég sagði ætlum við okkur að ná því að það fari að virka á þessu ári. Varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á, úrræði sem mun þurfa samhliða starfsgetumatinu, ekki bara hjá Vinnumálastofnun heldur líka hjá VIRK, í heilbrigðiskerfinu, og úrræði sem atvinnulífið sjálft byggir upp, hlutastörf og annað, þá held ég að þar sé fremur veikleiki en í því að ná niður nýgengi. Við eigum að geta náð niður nýgengi á örorkunni því að ég tel það mikið í pípunum af fólki sem þarfnast endurhæfingar, ekki fólki sem er komið á örorku heldur sem er veruleg hætta á að sé á leiðinni í andlega erfiðleika, skulum við segja, eða líkamlega og það fólk mun þurfa aukin úrræði og hugsanlega einhver ný úrræði sem ekki þegar eru til. Ef einhvers staðar eru veikleikar í fjármálaáætlun sem snúa að félagsmálaráðuneytinu og starfsgetumatinu kann það að vera einmitt í þessum úrræðum. Að því leytinu tek ég undir orð þingmanns. [[Forseti hringir.]]En það liggur ekki ljóst fyrir hvaða úrræði það eru sem þarf að byggja upp. Ég er ekki endilega viss um að það sé bara það sem hv. þingmaður nefndi, vinnusamningar öryrkja. Það geta verið einhverjir aðrir þættir.
Frú forseti. Mig langar að nálgast hæstv. ráðherra sem fjölskyldumálaráðherra. Þessi fjármálaáætlun er mjög mikil vonbrigði þegar litið er til hagsmuna fjölskyldufólks. Við sjáum að fyrirhugað er að setja núll krónur til viðbótar í barnabætur og núll krónur til viðbótar í vaxtabætur. Þessir tveir þættir lúta að beinum hagsmunum barnafjölskyldna í landinu. Í þriðja lagi eru vonbrigði sem lúta að húsnæðisstyrkjum. Við sjáum á málefnasviði sem heitir húsnæðisstuðningur að það er það málefnasvið sem fær hvað mesta krónulækkun á þessum fimm árum. Aftur sýnir það algert metnaðarleysi þegar kemur að húsnæðisstuðningi gagnvart fólki í landinu. Mig langar að fá skýringar frá hæstv. ráðherra hvort hann styðji það að setja ekki krónu til viðbótar í barnabætur og vaxtabætur og hvort hann styðji og þyki réttlátt að helminga þá fjárhæð sem fer í uppbyggingu á leiguíbúðum. Við sjáum að húsnæðiskostnaður ungs fólks er meira íþyngjandi núna en áður samkvæmt úttekt Viðskiptaráðs. Við sjáum sömuleiðis að Öryrkjabandalagið, sem stendur nú ráðherranum nærri sem hagsmunasamtök sem starfa á hans málefnasviði, hafa kallað þessa fjármálaáætlun ávísun á fátækt og eymd. Það er augljóslega víða pottur brotinn hvað þetta varðar. Að lokum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: En hann kannski sammála orðum hæstv. fjármálaráðherra fyrr í dag sem var mjög skýr í afstöðu sinni til barnabóta þegar talaði með sínum hætti um að barnabætur ættu í raun bara að fara til allra fátækasta fólksins. Nú skerðast barnabætur við 242.000 kr. á mánuði. Finnst ráðherranum það eðlilegt að byrja að skerða barnabætur við svo lágar tekjur? Finnst honum líka eðlilegt að barnabætur hjá hjónum með eitt barn sem eru með 470.000 kr. á mánuði hvort, eru allar barnabætur farnar? Er það kerfi sem hann getur stoltur varið í þessum ræðustól?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi bótakerfin, barnabætur, vaxtabætur og reyndar húsnæðisbætur líka, þá hefur ríkisstjórnin hefur boðað, og ég sagði það í framsöguræðu minni, að hún ætli að endurskoða þessi bótakerfi með það að markmiði að þau nýtist betur þeim hópum sem lægstar hafa tekjurnar og þá að hluta til líka ungu fólki, sérstaklega húsnæðis- og vaxtabæturnar. Því er ég sammála. Það er m.a. það sem lagt var upp með þegar kjarasamningar voru framlengdir, þ.e. ekki sagt upp, að sú vinna færi af stað með það að markmiði að þessir bótaflokkar nýttust betur þeim sem lægri hafa tekjurnar. Hægt er að ná betri árangri hvað það snertir. Ég er þeirrar skoðunar að fjármagninu til þeirra sem hærri hafa tekjurnar, t.d. í vaxtabótunum, sé betur varið með því að færa það innan þessa málaflokks til þeirra sem lægri hafa tekjurnar en að það nýtist áfram með þeim hætti að þeir sem hafa mjög háar tekjur fái háar greiðslur þarna úr. Það er algerlega skýrt. Ég er sammála þeirri nálgun. Varðandi húsnæðisstuðninginn. Gert er ráð fyrir 800 milljón kr. aukningu á næsta ári. Þetta er hluti af samningi sem gerður var við aðila vinnumarkaðar á sínum tíma um uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu. Í framhaldi af því er gert ráð fyrir að byggðar verði um 300 íbúðir á ári þegar því tímabili lýkur sem samið var um við aðila vinnumarkaðarins. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni er þetta eitt af þeim málum sem aðilar vinnumarkaðarins hafa með óformlegum hætti lagt áherslu á að eigi að halda áfram. Einn stærsti aðilinn þar inni er byggingarfélag sem er einmitt í eigu aðila vinnumarkaðarins, Bjarg byggingarfélag. Það liggur ljóst fyrir að [[Forseti hringir.]]aukningin sem fer til baka snýst m.a. um samninga sem gerðir voru við þessa aðila. Það liggur fyrir að nýir samningar verða gerðir, en ekki er nákvæmlega vitað hverjar áherslur þeirra aðila verða þar. Þetta er svarið við því. Ég styð þessa fjármálaáætlun, annars væri hún væntanlega ekki kominn inn í þingið. Ég styð hana, gerði það í ríkisstjórn og þingflokki og mun gera það líka í þingsal.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra talar um að endurskoða þurfi barnabótakerfið. En í þessari áætlun er einfaldlega búið að setja þak á hvað barnabætur megi kosta. Það er 10,5 milljarðar. Það er líka búið að ákveða að setja þak á hvað vaxtabótakerfið má kosta, 4 milljarðar. Það má ekki breytast næstu fimm árin samkvæmt áætlunum. Það er sorgleg afstaða. Við höfum hérna hæstv. félagsmálaráðherra sem er tilbúinn til að færa tölur innan þessa ramma en hefur engan metnað til að setja meiri pening í barnabótakerfið. Þegar Samfylkingin var síðast í ríkisstjórn settum við 100 milljarða kr. á kjörtímabilinu í barnabætur og vaxtabætur. Þetta hér er forgangsröðun sem Samfylkingin hafnar gersamlega. Mig langar í lokin, í ljósi þess að ráðherrann er jafnréttismálaráðherra, að spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hans kjaradeilu ljósmæðra sem verið hefur talsvert til umræðu. Nú liggur fyrir þingsályktunartillaga frá Þorsteini Víglundssyni um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það væri fróðlegt að fá afstöðu ráðherrans til sérstaks átaks um að bæta kjör kvennastétta með þeim hætti sem ekki myndi valda einhverju launaskriði hjá öðrum stéttum.
Virðulegur forseti. Það væri jákvætt ef við gætum fært hlutina til þannig að þessi bótakerfi okkar nýttust betur þeim sem lægri hafa tekjurnar. Fleiri málaflokkar heyra undir mitt svið og snúa að fjölskyldumálum, sem hv. þingmaður nefndi einhverra hluta vegna ekki. Í gildandi fjármálaáætlun hefur verið boðuð hækkun greiðslna í fæðingarorlofi og er það líka í umræðu og vinnslu hvernig við ætlum að lengja það í tólf mánuði. Það skiptir ekki síður máli fyrir barnafjölskyldur og fjölskyldur þessa lands að þau áform nái fram að ganga. Það legg ég mikla áherslu á. Síðan varðandi bætt kjör kvennastétta, sem er áskorun sem við sem þing og ríkisstjórn eigum að takast á við, með hvaða hætti við getum ráðist í almennar aðgerðir til þess að ná því fram, get ég upplýst hv. þingmann um að ég var á fundi á Akureyri í gær í Jafnréttisstofu [[Forseti hringir.]]þar sem við ræddum m.a. til hvaða aðgerða ríkisvaldið gæti gripið til þess bæta kjör kvennastétta á Íslandi til muna. Ég hef mikinn metnað fyrir því og vonast til að geta átt samstarf við hv. þingmann og aðra við þá vinnu.
Hæstv. forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði hér áðan að það væri hægt að koma á starfsgetumati fyrir lok þessa árs. Hann talar gegn betri vitund. Í dag er 11. apríl. Það er ekki hægt á þeim tíma sem eftir lifir þessa árs að komast að samkomulagi um starfsgetumat, gera nauðsynlegar ráðstafanir á vinnumarkaði, bæði opinberum og almennum, svo þeir sem hafa skerta starfsgetu geti komist til starfa, það er ekki búið að semja við VIRK. Það er ekki tími til þess að gera þetta, ráðherra talar gegn betri vitund. Annað vil ég segja varðandi öryrkja. Það kostar ef ég man rétt, hæstv. ráðherra leiðréttir mig þá ef svo er ekki, um 6 milljarða af afnema krónu á móti krónu skerðingu. Mig minnir að ég hafi heyrt þessa tölu hér í þingsalnum um daginn. Sé þetta rétt tala er þetta akkúrat sama talan og ríkisstjórnin er nú að afsala sér með því að leggja niður bankaskatt. Og af því að hv. þm. Willum Þór Þórsson situr við hlið hæstv. ráðherra þá sagði hann um daginn að bankarnir myndu skila þessum 6 milljörðum til neytenda. Hann á skilið bjartsýnisverðlaun. Ég hef ekki heyrt aðra eins bjartsýni síðan ég las Rauðhettu og úlfinn í gamla daga. En það sem hægt er að gera strax er að hætta við að afnema bankaskatt og aflétta krónu á móti krónu skerðingu hjá öryrkjum. Það er hægt að ganga að tillögum Miðflokksins um að atvinnutekjur aldraðra rýri ekki lífeyristekjur þeirra. Hæstv. ráðherra getur beitt sér fyrir því að ríkisstjórnin samþykki framlagt frumvarp Miðflokksins um að ríkisstarfsmenn megi ef þeir kjósa svo vinna til 73 ára aldurs. Með þeim aðgerðum yrði búið að leiðrétta fyrir þá sem best hafa það. Síðan getur hæstv. ráðherra tekið undir þá stefnu Miðflokksins fyrir þá sem lakar hafa það að afnema virðisaukaskatt af lyfjum. Allt er þetta hægt að gera strax en ekki setja á stofn starfshóp með verkefni sem er ómögulegt.
Virðulegur forseti. Ja, það er jákvætt að hv. þingmaður er ekki félags- og jafnréttismálaráðherra, hann segir að verkefnið sé ómögulegt, að innleiða starfsgetumat og að aðstoða fólk við að ráðast í endurhæfingu til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Það er algerlega ómögulegt að kerfið sé þannig hjá okkur að endurhæfingarkerfið og það sem við höfum byggt upp geri að verkum að örorkulífeyrisþegum fjölgi meira en fæðingum í landinu. Það er ómögulegt að okkur sem samfélagi mistakist að halda fólki á vinnumarkaði sem sannarlega á að geta verið þar og tekið virkan þátt í atvinnulífinu og samfélaginu. Þess vegna er mikilvægt að flýta þessari vinnu. Mig langar að lesa upp setningu úr fréttatilkynningu sem kom í tengslum við fjármálaáætlun, með leyfi virðulegs forseta, bara gríp hér inn í miðjan texta: „Þá er vinna hafin að undirbúningi starfsgetumats sem komi í stað læknisfræðilegs örorkumats og að samhliða því verði gerðar breytingar á lífeyriskerfi almannatrygginga sem feli í sér einfaldara, sveigjanlegra og gagnsærra örorkulífeyriskerfi.“ Þessi vinna er hafin nú þegar í ráðuneytinu. Það er mikilvægt í tengslum við hana að geta átt samtal og samstarf við alla helstu aðila sem að þessu koma. Þessi vinna er ekki að byrja núna, hún er þegar hafin. Það er hluti af henni að fá samtal og samstarf við fulltrúa þingsins, fulltrúa hagsmunaaðila, fulltrúa þeirra sem þurfa að skapa hlutastörf og fleira. Það tekur við innleiðingarferli í framhaldinu sem gerist ekki allt á einni nóttu. Þetta veit hv. þingmaður. Hann fór fyrir sambærilegri vinnu þegar kom að málefnum aldraðra. Það er í þessum viðræðum sem fram fara sem við getum stillt það af og ákveðið með hvaða hætti aukningin verður, með hvaða hætti við bætum kjör þessara hópa. Ég vil hvetja hv. þingmann til að hvetja sína félaga til þess að skipa fulltrúa [[Forseti hringir.]]í þennan starfshóp þannig að við getum farið að hefjast handa við þessa vinnu. Málefnið er gríðarlega brýnt.
Hæstv. forseti. Það er aldeilis grábölvað að sá sem hér stendur skuli ekki vera félags- og jafnréttismálaráðherra. Ef hann væri það væri þegar búið að gera einhverjar ráðstafanir sem yrðu frá því núna, ekki inni í óráðinni framtíð. Það er ekki bölmóður að halda því fram að það sé ekki hægt að koma á starfsgetumati milli núna og áramóta. Það er reynsla sem segir það, reynsla af því að hafa stýrt nefnd í tvö ár og starfað í henni í þrjú, sem hafði einmitt þetta verkefni með höndum. Ég kann stærð verkefnisins. Það verður ekki leyst núna. Það á að leggja fram fjárlög fyrir næsta ár í september nk. Ríkisstjórnin sem nú situr, sem lamdi þessa loðmullu saman á ólöglegum tíma, getur ekki komið þessu á á þeim tíma. Ráðherra talar gegn betri vitund. Við skulum þá taka tal saman 30. desember nk. við hæstv. ráðherra. Hafi þetta allt saman komist á koppinn skal ég glaður éta allt ofan í mig sem ég hef sagt hér í kvöld. En ég er næstum viss um að það verður ekki ég sem þarf að éta ofan í mig mín orð í kvöld, það verður hæstv. ráðherra sem þarf að gera það.
Virðulegur forseti. Ég er sannfærður um að það er hægt að ljúka vinnu við það og ná saman um það hvernig starfsgetumatið verður innleitt. Í framhaldinu mun hefjast innleiðingarferli sem getur auðvitað verið tekið í einhverjum skrefum, það verður niðurstaðan úr þessu sem kemur í ljós og aukning kjaranna líka. En það liggur auðvitað alveg ljóst fyrir að starfsgetumatið verður ekki innleitt ef ekki tekst að skipa í þennan ágæta starfshóp vegna þess að fulltrúar neita að skipa í hann eða hafa ekki þegar skipað í hann. Það er auðvitað grábölvað, svo maður noti bara það orð, að ekki hafi tekist að skipa í hann enn þá. Ég vil enn og aftur hvetja hv. þingmenn til þess að aðstoða mig í því að fá fram skipun í þennan hóp. Ef menn vilja fjölga fulltrúum í honum þá er það allt í lagi, en ég hef ekki heyrt hv. þingmann óska eftir því, það er einungis hv. þm. Ólafur Ísleifsson sem góðfúslega benti á það hér. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi vinna hefjist, ég ítreka það. Þetta er annað af tveimur áhersluverkefnum ráðuneytisins á þessu ári. Ég er sannfærður um að þetta tekst. Ég sé ekki hlutina svona svarta eins og hv. þingmaður gerir, ég bara geri það ekki, vegna þess að ég hef trú á því [[Forseti hringir.]]að þetta sé mögulegt á þessum tíma og ég vona að hv. þingmaður sjái það [[Forseti hringir.]]þegar fer að líða á þetta ár.
Forseti. Hér áðan gerði ég að umtalsefni vinnumarkaðinn og streitu og benti á að í fjármálaáætlun væri ýjað að því að samspil álags á vinnumarkaði og árekstra þess við einkalífið stuðlaði að fleiri tilfellum örorku á Íslandi. Það er í kaflanum um vinnumarkað. Í kafla fjármálaáætlunar sem fjallar um örorku kemur hins vegar fram stefna ríkisstjórnarinnar um að taka upp starfsgetumat, sem búið er að ræða dálítið mikið hér í kvöld. Ég spyr: Ætlum við virkilega að fara að taka upp mat á örorku sem hefur það sem meginmarkmið að koma öryrkjum aftur út á vinnumarkaðinn í sömu aðstæður og stuðluðu að örorku til að byrja með? Þurfum við ekki að byrja á því að taka vinnumarkaðinn í gegn og laga aðstæður þar? Til að uppfylla markmið um fækkun þeirra sem fá sitt fyrsta örorkumat þurfum við að stíga afskaplega varlega til jarðar svo ekki sé troðið á sjálfsögðum réttindum þeirra sem þurfa virkilega á slíku mati að halda. Samkvæmt markmiðasetningu eins og hún kemur fram í fjármálaáætlun á að innleiða nýtt matskerfi örorku sem er mun flóknara en það sem nú er til staðar á þessu ári og því næsta. Ég vildi að ég gæti treyst því að innleiðing þess myndi ganga hnökralítið fyrir sig, en miðað við hversu illa gekk hjá ríkisstjórninni að koma þessari fjármálaáætlun saman finnst mér hæpið að svo viðamikil stefnubreyting gangi vel fyrir sig, sérstaklega í ljósi þess að hvert einasta mat á örorku er persónubundið og sérstakt tilfelli. Það er líka stórmerkilegt að samhliða þeirri grundvallarbreytingu á málaflokknum sem starfsgetumatið er, á að fara í að greina ástæður þess að öryrkjum fjölgar og finna leiðir til að bregðast við því. Þessi sömu ár, 2018 og 2019, eiga að fara í að komast að því hver staðan er. Væri kannski ekki nær, hæstv. ráðherra, að byrja á því að komast að því af hverju öryrkjum fjölgar og fara svo í þá vinnu að gjörbylta matskerfinu? Hvað með að nýta þá þekkingu sem við höfum nú þegar og fara strax í aðgerðir til að minnka streitu fólks með því að afnema krónu á móti krónu skerðingar, stytta vinnutíma og auka lífsgæði? Væri það ekki sparnaður til langs tíma og ágætisbyrjun?
Virðulegur forseti. Ég vil bara segja það sem ég hef sagt áður í kvöld; ekki er einungis verið að meta starfsgetu hvers og eins, það er líka verið að skoða endurhæfingarkerfið, hvernig við aðstoðum einstaklingana með fjölþættum hætti til þess að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Það er grundvallarhugsunin. Það er ekki endilega rétt að kalla þetta starfsgetumat, vegna þess að þetta er starfsgetumat og endurhæfingarkerfi. Það er gríðarlega mikilvægt að við setjum allan þann kraft sem við eigum til þess að koma því á til þess að fleiri aðilar komi að því. Mynduð yrðu ákveðin teymi til þess að stýra endurhæfingu einstaklinganna þegar þeir detta út af vinnumarkaði ýmist af líkamlegum ástæðum eða andlegum. Sú vinna er komin talsvert langt. Það er búið að aðlaga það. Búið er að gera talsvert miklar breytingar á uppbyggingu á þessu starfsgetumati og endurhæfingarkerfi frá því sem var bara í fyrra og búið að aðlaga talsvert mikið af þeim hugmyndum sem Öryrkjabandalagið sjálft hefur haft og kynnt í opnum skýrslum varðandi þessi mál. Síðan vil ég segja að það er líka mikilvægt, af því að hv. þingmaður kom inn á það, að þessi vinna fari af stað. Það er líka mikilvægt samhliða því að við reynum að greina ástæður þess að örorkuþegum fjölgar svona mikið. Þá er ég kominn að hinum þættinum, sem er grunnáherslumál mitt, þ.e. málefnum barna. Börn eru börn þar til þau eru orðin 18 ára gömul. Okkur hefur með einhverjum hætti mistekist sem samfélagi að halda utan um þessi börn. Ég held að þau fari í of miklum mæli á örorku síðar. Þegar verið er að tala um að greina ástæður fjölgunar í örorku þá kemur það inn á þá vinnu sem nú er í gangi [[Forseti hringir.]]varðandi endurskoðun á allri lagaumgjörð barna. Sú greiningarvinna er þegar hafin af hálfu óháðs fyrirtækis [[Forseti hringir.]]sem vinnur í samstarfi við [[Forseti hringir.]]ráðuneytið.
Forseti. Ég þakka ráðherra svörin og vildi að ég gæti farið í ítarlegri samræður um þessi mál, en við höfum svo stuttan tíma og það er svo margt sem þarf að fara yfir. Mig langar til að gera að umtalsefni stefnumótun ríkisstjórnarinnar varðandi húsnæðisstuðning eins og hann birtist í fjármálaáætluninni. Það er ferlega erfitt þegar kaflinn um markmið og aðgerðir hefst á orðunum, með leyfi forseta: „Heildarstefna um húsnæðisstuðning til framtíðar liggur enn ekki fyrir.“ Maður spyr sig þá: Um hvað á þessi tæplega tvö þúsund orða kafli að fjalla? Nú er öllum landsmönnum ljóst að skortur á stefnu í húsnæðismálum er eitt helsta áhyggjuefni þjóðarinnar, ef heilbrigðismálin eru undanskilin. Samt hefur ríkisstjórnin á sínum 132 dögum ekki komið með snefil af haldbærum lausnum fyrir þá sem eru á hrakhólum á húsnæðismarkaði, bara loforð um að skoða málin seinna. Sérstaklega eru leigjendur þessa lands í viðkvæmri stöðu sem eru í ofanálag oftast þeir sem verst eru staddir fjárhagslega til að byrja með. Það væri því áhugavert að heyra frá ráðherra um hvað þessi kafli snýst. Eru engar aðgerðir aðrar fyrirhugaðar en að skoða málin næstu fimm árin í einu af brýnustu [[Forseti hringir.]]málefnum líðandi stundar?
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um að húsnæðisstuðningur er gríðarlega mikilvægt atriði, sérstaklega hjá þeim sem lægstar hafa tekjurnar vegna þess að hlutfallið af tekjum þeirra sem fer í húsnæðiskostnað er allt of hátt. Þegar tekin er ein setning út úr húsnæðisstuðningskafla sem er upp á nokkrar blaðsíður og hún lesin upp í ræðustól án þess að komið sé inn á fleiri þætti sem þar eru kann það auðvitað að hljóma ankannalega. Í gangi eru ýmsar aðgerðir þegar kemur að húsnæðismálum. Hvað það snertir má nefna sem dæmi að ég á von á því að á næstu vikum, eftir samstarf ráðuneytis við Íbúðalánasjóð, munum við boða aðgerðir, í það minnsta tvo pakka sem verið hafa í vinnslu, annars vegar varðandi nýbyggingar á landsbyggðinni, sem ég boðaði strax þegar ég tók við embætti að þyrfti að fara af stað með, og hins vegar varðandi fyrstu kaup ungs fólks og tekjulágra. [[Forseti hringir.]]Sá hluti er í vinnslu þessi og er væntanlegur vonandi á næstu vikum, þannig að ráðuneyti mitt hefur ekki setið aðgerðalaust í þessum málum þá heilu fjóra mánuði sem ég hef setið í embætti.
Virðulegi forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra kom hér áðan upp og svaraði fyrirspurn um Hugarafl sem mér er virkilega hjartfólgið og ég ætla að krefja hann um frekari svör við því. Mér fannst svör hans áðan ekki vera nokkur svör. Hann sagðist vera að skoða þessi mál, þetta heyrði undir hann, en gaf engin svör. Það komu engin svör. Ég segi við hæstv. félagsmálaráðherra: Bjargaðu þessu úrræði. Þarna eru frjáls félagasamtök. Þarna er frjálst úrræði, ókerfislægt úrræði þar sem notendur geta komið inn algjörlega frjálst utan af götunni, algjörlega óbundnir, og leitað sér hjálpar, eru teknir þar inn á faglegum forsendum. Þetta er oft eina úrræði mjög margra viðskiptavina á þessum stað. Nú á að hreinsa þetta út úr kerfinu og búa til kerfislægt úrræði utan um geðsjúklinga þar sem mjög margir verða út undan, nota ekki þjónustuna, láta ekki sjá sig. Og við erum á sama tíma að tala um fjölgun öryrkja, þunglyndi, kvíða, depurð, hættu á sjálfsvígum o.s.frv. Við erum að tala einmitt um það fólk sem virkilega þarf á því að halda að geta komið á eigin forsendum og leitað sér hjálpar, hæstv. félagsmálaráðherra. Skjólstæðingar Hugarafls hafa verið mörg hundruð árlega undanfarið sem hafa fengið þar aðstoð. Hæstv. félagsmálaráðherra var einmitt að tala um það að halda fólki úti á vinnumarkaði. Er þetta ekki einmitt úrræði til að aðstoða fólk til sjálfsbjargar og að komast út á vinnumarkað? [[Forseti hringir.]]Ég vil fá frekari svör, hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Staðan er sú að félagsmálaráðuneytið er með samning við Hugarafl um 17 millj. kr. á ári á árinu 2017, 17 milljónir 2018 og 17 milljónir 2019. Ég hef sagt að það stendur ekki til af hálfu félagsmálaráðuneytisins að hætta að greiða upp í þennan samning til Hugarafls. Það liggur algjörlega ljóst fyrir að það er ekki ætlunin að félagsmálaráðuneytið, í gegnum Vinnumálastofnun, hætti stuðningi sínum við Hugarafl. Breytingin sem verður er sú að heilbrigðisráðuneytið, og það er hluti af stefnubreytingu í heilbrigðismálum, setur upp sérstök teymi sem eiga að vera í öllum heilbrigðisumdæmum og lokar Geðheilsu – eftirfylgd. Það sem ég hef sagt er að það er margt í uppbyggingunni á Hugarafli, hvernig það úrræði er uppbyggt, hvernig það er opið, hvernig einstaklingar hjálpa þar hver öðrum með stuðningi þriðja aðila, sem er gríðarlega jákvætt. Það eru mjög margir sem hafa nýtt þetta, rétt eins og hv. þingmaður kom inn á. Þess vegna er ekki ætlunin af hálfu félagsmálaráðuneytisins að lækka neinar upphæðir í tengslum við þetta. En sú breyting sem er að verða heilbrigðismegin kallar auðvitað á það að félagsmálaráðuneytið skoði með hvaða hætti Hugarafl geti verið áfram. Það sem ég sagði í þessu efni er að vinna er í gangi um hvernig það getur orðið. Ég hef átt gott samtal við marga hv. þingmenn, við velferðarnefnd þingsins og fleiri aðila. Niðurstaða í því liggur ekki fyrir að svo komu, en það er ekki ætlun félagsmálaráðuneytisins [[Forseti hringir.]]að hætta stuðningi við Hugarafl og hefur aldrei verið. Samningurinn er enn í gildi milli félagsmálaráðuneytisins og Hugarafls.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu svari hæstv. félagsmálaráðherra. Hann hefur hug á því að styðja áfram við Hugarafl og þeirra úrræði, en það þarf meira til. Hæstv. félagsmálaráðherra þarf greinilega að vinna með hæstv. heilbrigðisráðherra til að halda utan um þetta úrræði og sjá til þess að það verði áfram við lýði og samtökin geti áfram unnið sitt góða starf sem við hæstv. félagsmálaráðherra erum sammála um. Það er nauðsynlegt að fólk geti leitað þjónustu á eigin forsendum en þurfi ekki að leita inn í tilvísanakerfi í heilbrigðisþjónustunni, einmitt það fólk sem á svo erfitt með að gefa sig fram og leita eftir þjónustunni. Það er einmitt þetta fólk sem er svo hikandi við að leita til læknis. Það vill frekar koma inn á eigin forsendum og geta farið út jafnvel aftur, komið svo seinna. Þetta er mjög mikilvægt atriði einmitt í þessu úrræði. Hæstv. forseti. Við erum að tala um fjölgun öryrkja. Hvar er fjölgunin? [[Forseti hringir.]]Hún er einmitt þarna.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni með það að það þurfa að vera fjölbreytt úrræði í boði þegar kemur að félagslegum úrræðum í geðheilbrigðismálum vegna þess að þegar einstaklingar glíma við þennan vanda, hvort sem það væri ég eða hv. þingmaður, eru ólík úrræði sem henta hverjum og einum. Þetta er ekki eins og þegar springur í manni botnlanginn, þá fer maður bara til læknis og er sama hvaða læknir sker mann. Það er misjafnt hvað hentar hverjum og einum. Þess vegna hef ég lagt áherslu á það í gegnum það sem félagsmálaráðuneytið kemur að að reyna að byggja upp og styðja við fjölbreytt úrræði í þessum málum. Hugarafl er eitt þessara verkefna og fær nú þegar 17 milljónir í gegnum Vinnumálastofnun sem heyrir undir félagsmálaráðuneytið. Það er líka verið að styrkja Geðhjálp sem er með opið úrræði, Geðverndarfélag Akureyrar, Geysi og fleiri aðila sem bjóða svona sambærilega þjónustu. Þessi flóra verður auðvitað að vera lifandi og öflug og frjáls félagasamtök [[Forseti hringir.]]skipta þar máli. Ég hef sagt að mér finnist þau skipta máli. En það hvernig við getum tryggt framtíð eins úrræðis [[Forseti hringir.]]umfram annað við kerfisbreytingar verðum við að skoða í sameiningu, þing og framkvæmdarvald, og það er til skoðunar í ráðuneytinu.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra verður að fyrirgefa mér það ef mér þykir skorta á pólitíska forystu í nokkrum mikilvægum málaflokkum eins og þegar kemur að fjölskyldumálunum, þegar kemur að bótakerfunum okkar og skattkerfinu. Ég hafði orð á því hér áðan að mér þætti öllum meginmarkmiðum eða áherslum í þessum mikilvægu málum vera úthýst til aðila vinnumarkaðarins, að ríkisstjórnin biði einfaldlega svara þeirra um hvað stjórnin ætti að gera í þessum málum. En ráðherra segir svo alls ekki vera þannig að ég hefði áhuga á því að heyra áherslur hæstv. ráðherra í skattkerfinu, í bótakerfinu og samspili þessara tveggja mikilvægu kerfa, einmitt til þess að styrkja og styðja betur við afkomu tekjulægstu hópanna í samfélaginu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þar sé skýr sýn stjórnvalda, ekki sé lagt upp í þá ferð án fyrirheits án skýrra markmiða um það hverju sú vinna eigi að skila. Það er líka áhugavert og sérstakt fagnaðarefni að sjá, svo að því sé hrósað sem vel er gert, að hér er áfram unnið að endurreisn á fæðingarorlofskerfinu með því að hækka hámarksfjárhæðir sem greiddar eru. En ég hef líka hlustað eftir því að hæstv. ráðherra hefur talað um lengingu fæðingarorlofs og boðað hér, ef ég man rétt í ræðu í þingsal, að hann hyggist leggja frumvarp fyrir Alþingi jafnvel strax í haust um lengingu fæðingarorlofs í tólf mánuði. Ég get ekki fundi því neinn stað í fjármálaáætlun, neinni fjármögnun á þeim fyrirætlunum. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er það rétt skilið hjá mér að þetta loforð sé ekki fjármagnað í fjármálaáætluninni og hvernig hyggst hæstv. ráðherra þá fjármagna það?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað svo varðandi þau kerfi sem við notum til jöfnunar, þ.e. húsnæðiskerfi, vaxtabótakerfi, barnabótakerfi og fleiri atriði, þá liggur það algjörlega ljóst fyrir að sú pólitíska sýn sem þar er er að þau nýtist í auknum mæli fyrir tekjulægri hópa, þannig að það er nú talsvert skýr sýn hvað það snertir. Frekari útfærslur á þeirri sýn verður unnin meðal annars í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Þessi pólitíska sýn er algjörlega skýr og er til staðar og mikilvægt að fleiri komi að því að útfæra hana síðan í framhaldinu. Ég held að það sé bara jákvætt fyrir stjórnmálin að við förum í auknum mæli að beita samvinnunni að vopni til að ná víðtækari sátt um mál vegna þess að við komumst yfirleitt lengra með þeim hætti. Varðandi fæðingarorlofið er rétt að hækkunin er hér inni, gert er ráð fyrir að hækka það. Hvað varðar lenginguna er það atriði sem gert er ráð fyrir að verði rætt við aðila vinnumarkaðarins á komandi ári. Þegar niðurstaðan úr því liggur fyrir þá er í framhaldinu hægt að koma með frumvarp. Fyrir liggur að ríkisstjórnin er með það skýrt á stefnuskrá sinni að hún ætlar að hækka greiðslur, það kemur hér fram. Hún ætlar að lengja fæðingarorlofið á kjörtímabilinu. Staðið verður við það. Hv. þingmaður getur treyst því varðandi fæðingarorlofið að þegar gengið verður til kosninga að tæpum fjórum árum liðnum verður komið fram frumvarp á Alþingi og við verðum búin að sjá til lands í því, bæði að lengja fæðingarorlofið og hækka greiðslurnar. Og vonandi verðum við líka farin að sjá til lands í öðru máli sem skiptir ekki síður máli, og vonandi er farið að setja það af stað, þ.e. hvernig við ætlum að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla, sem er mikilvægt fyrir fjölskyldur og ekki síður mikilvægt jafnréttismál, eins og hv. þingmaður og fyrrverandi félags- og jafnréttismálaráðherra [[Forseti hringir.]]veit líkt og sá sem hér stendur.
Herra forseti. Ég kemst eiginlega ekki hjá því að líta svo á að hér sé líka verið að úthýsa þessu verkefni til aðila vinnumarkaðarins, þ.e. hvernig eigi að standa að lengingu fæðingarorlofsins og fjármögnun þess. Ég hlýt að spyrja mig: Það hlýtur auðvitað að vera ábyrgðarmál í því stefnuplaggi sem fjármálaáætlun er að fjármögnun sé einmitt tryggð fyrir þeirri grundvallarstefnu sem ríkisstjórn leggur upp með á hverjum tíma. Það er alveg ljóst að lenging fæðingarorlofs er töluvert kostnaðarsöm aðgerð, sennilega útgjöld upp á 4–5 milljarða á ári hverju ef á að fara með orlofið úr níu mánuðum í tólf. Ég sakna þess verulega í ljósi þess að fjármálaáætlun á að endurspegla fjárhagsramma ríkisfjármála næstu fimm árin, að þar sé ekki gert ráð fyrir þessu stóra loforði og raunar ekki minnst á það. Ég sé heldur ekki að gert sé ráð fyrir neinum auknum útgjöldum í t.d. bótakerfum [[Forseti hringir.]]hvað varðar barnabætur eða vaxtabætur, sem myndu þá endurspegla einhvers konar endurskoðun á skattkerfi til hagsbóta fyrir þá tekjulægstu.
Virðulegur forseti. Það er margnotað í samtali mínu og hv. þingmanns orðin að úthýsa. Ég held að ef okkur tekst á þessu kjörtímabili, líkt og ríkisstjórnin stefnir að í samstarfsyfirlýsingu sinni, að hækka bæði greiðslur úr fæðingarorlofi og lengja fæðingarorlofið í tólf mánuði, þá held ég að það skipti mestu, að við náum þeim árangri. Ef það hefst með samtali við stjórnarandstöðuna, þá er það jákvætt. Ef það hefst með samtali við aðila vinnumarkaðarins, þá er það jákvætt. Ef það hefst með samtali við einhverja aðra í samfélaginu sem geta komið að því og útfært það, þá er það jákvætt. Það er það sem ég sagði í máli mínu áðan að jákvætt er að vinna saman og heyra sjónarmið ólíkra aðila. Hv. þingmaður á ekki að vera svona neikvæður í því. Það er gríðarlega jákvætt. Það veit hv. þingmaður sem sjálfur var einu sinni í forystu fyrir Samtök atvinnulífsins, að það er jákvætt þegar menn tala saman. Ég segi bara aftur það sem ég sagði áðan: [[Forseti hringir.]]Ætlunin er á þessu kjörtímabili, líkt og kemur fram í stjórnarsáttmála eða stefnuyfirlýsingu, að hækka greiðslur úr fæðingarorlofinu og lengja það, [[Forseti hringir.]]það verður gert í samtali við aðila vinnumarkaðarins [[Forseti hringir.]]og vonandi með samþykki Alþingis í framhaldinu.