Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki Pírata um mannaskipti í nefndum. Birgitta Jónsdóttir tekur sæti Gunnars Hrafns Jónssonar sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd og Einar Brynjólfsson sæti Birgittu Jónsdóttur sem varamaður í sömu nefnd. Smári McCarthy tekur sæti Evu Pandoru Baldursdóttur sem aðalmaður í atvinnuveganefnd og Einar Brynjólfsson sæti Halldóru Mogensen sem varamaður í sömu nefnd. Eva Pandora Baldursdóttir tekur sæti Ástu Guðrúnar Helgadóttur sem varamaður í efnahags- og viðskiptanefnd. Ásta Guðrún Helgadóttir tekur sæti Evu Pandoru Baldursdóttur sem varamaður í fjárlaganefnd. Eva Pandora Baldursdóttir tekur sæti Birgittu Jónsdóttur sem aðalmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og Halldóra Mogensen sæti Smára McCarthys sem varamaður í sömu nefnd. Birgitta Jónsdóttir tekur sæti Halldóru Mogensen sem varamaður í umhverfis- og samgöngunefnd.
Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundir í dag og á morgun geti staðið þar til 1. umr. um fjárlagafrumvarp 2018 er lokið. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar, samanber 3. mgr. 67. gr. þingskapa. Í dag verður almenn umræða um fjárlagafrumvarpið í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra en á morgun, föstudag, munu umræður fara fram um málaflokka einstaka ráðherra. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu nú í upphafi og talsmenn allra þingflokka og aðrir þingmenn hafa tíu mínútur hver. Andsvör eru leyfð við umræðuna, þó með þeim takmörkunum að við ræðu fjármálaráðherra geta aðeins talsmenn þingflokka veitt andsvör og við ræður talsmanna er fjármálaráðherra og talsmönnum annarra þingflokka heimilt að veita andsvör. Á morgun munu fagráðherrar taka þátt í umræðunni og í lok hennar mun fjármála- og efnahagsráðherra taka til máls. Nánara fyrirkomulag umræðunnar á morgun verður tilkynnt við upphaf hennar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2018 sem er fyrsta mál 147. löggjafarþings eins og stjórnarskrá og þingskapalög kveða á um. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skal frumvarpið lagt fram á grundvelli þingsályktunar um fjármálaáætlun og skal það vera í samræmi við markmið hennar. Með frumvarpinu er lagt fram sérstakt fylgirit en í því er meðal annars sýnd nánari skipting á tekjum ríkissjóðs auk skiptingar fjárheimilda, málaflokka í fjárveitingar til ríkisaðila og annarra verkefna sem tilheyra A-hluta ríkissjóðs. Jafnframt er birt yfirlit sem sýnir samanburð á útgjöldum milli ríkisreiknings fyrir næstliðið ár, fjárveitinga samkvæmt gildandi fjárlögum og fjárveitinga á komandi fjárlagaári, auk áætlunar um fjárveitingar næstu tveggja ára þar á eftir. Ég vek athygli á því að fjárveitingar í fylgiritinu hafa ekki lögformlegt gildi og að fjárveitingar eru allar á verðlagi ársins 2018. Með samanburðinum og áætlunum til lengri tíma en eins árs verður auðveldara að fylgjast með þróun fjárhags ríkisaðila og verkefna með hliðsjón af stefnumótun þeirra. Upplýsingar í fylgiritinu munu þannig auka gagnsæi, ásamt því að vitneskja um fjárveitingar berist fyrr en áður til forstöðumanna ríkisstofnana og annarra rekstraraðila. Frú forseti. Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt ný lög um opinber fjármál sem stuðla að markvissari stefnumótun í efnahagsmálum og fjármálum hins opinbera til lengri tíma litið. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára var lögð fram í janúar síðastliðnum í samræmi við þessi lög. Stefnan gerir ráð fyrir meiri afgangi af rekstri hins opinbera yfir allt áætlunartímabilið en fyrri stefna til að vega á móti ójafnvægi og þenslu í hagkerfinu. Áhersla er lögð á niðurgreiðslu skulda ríkisins í fjármálastefnunni og þar með lækkun vaxtagreiðslna í framtíðinni. Ríkisstjórnin lagði enn fremur fram sína fyrstu fjármálaáætlun í mars síðastliðnum. Fjármálaáætlunin, sem Alþingi samþykkti síðla vors, felur í sér ítarlegri útfærslu á fjármálastefnu til fimm ára og markar um leið þá stefnu sem birtist í þessu frumvarpi til fjárlaga. Fjögur hagstjórnarmarkmið voru sett fram í áætluninni; aðhald í ríkisrekstri, einkum á fyrri hluta áætlunartímabilsins; stöðugleiki og sátt á vinnumarkaði; stöðugleiki í gengismálum, og í fjórða lagi efling opinberrar þjónustu og innviða á grundvelli öflugs atvinnulífs og traustrar fjárhagsstöðu hins opinbera. Nýtt vinnulag er að festa sig í sessi þó að það sé vissulega enn að slípast til. Margir kostir felast í því, meðal annars styður það við festu og fyrirsjáanleika í stjórn opinberra fjármála, eflir efnahagslega umfjöllun á Alþingi og í samfélaginu og gerir umræðu um opinber fjármál markvissari. Grunnstoðir þessa nýja verklags eru fjármálastefna og fjármálaáætlun. Þær miða að því að marka fyrst heildarramma efnahagsstefnunnar í fjármálastefnu og ákveða svo hvernig ramminn er útfærður niður á einstök málefnasvið í fjármálaáætlun. Í fjárlögum er ramminn síðan útfærður nánar niður á einstaka málaflokka. Í fylgiritinu, sem lagt er fram samhliða fjárlagafrumvarpinu, kemur síðan fram skipting fjárheimilda í fjárveitingar til einstakra stofnana og verkefna. Í ár var sá háttur hafður á að fjárlagafrumvarpið var birt að morgni þingsetningardags. Er það í fyrsta skipti sem frumvarpið er birt opinberlega áður en það er formlega lagt fram á Alþingi. Markmiðið með þessari breytingu er að gefa þingmönnum meiri tíma til að kynna sér efni frumvarpsins og skapa þannig grundvöll fyrir málefnalegri umræðu um efni frumvarpsins þegar það er rætt á Alþingi. Jafnframt vek ég athygli á því að talnaefni frumvarpsins er nú allt aðgengilegt á tölvutæku formi. Í umræðum síðastliðið vor komu fram ýmsar gagnlegar ábendingar frá þingmönnum og hv. fjárlaganefnd. Leitast hefur verið við að koma til móts við þær eftir föngum og kann ég hv. þingmönnum bestu þakkir fyrir samvinnu við það. Frú forseti. Í tengslum við þetta vil ég einnig nefna að með breyttu verklagi er mikilvægt að afgreiðslu á frumvarpinu ljúki fyrr en verið hefur. Þannig er gert ráð fyrir því, samkvæmt starfsáætlun Alþingis, að 3. umr. frumvarpsins verði 23. nóvember. Það er mikill áfangi ef hægt væri að ljúka afgreiðslu frumvarpsins á þeim tíma og að sami skapi nauðsynlegt með vísan til þeirrar kröfu sem lög um opinber fjármál gera. Það auðveldar ríkisstofnunum, sem eiga að vinna eftir fjárlögum, skipulag sinnar vinnu. Með því að ljúka afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins fyrr en ella gefst enn fremur kostur á að hefja undirbúning að komandi fjármálaáætlun fyrr með það að markmiði að hægt verði að leggja hana fyrir Alþingi um miðjan mars og auka þannig þann tíma sem þingið hefur áætlunina til umfjöllunar. Frú forseti. Meginverkefni ríkisstjórnar og Alþingis á næsta ári er að varðveita þann góða árangur í efnahagsmálum sem náðst hefur á undanförnum misserum. Verðbólga er lítil, vaxtastigið hefur lækkað, atvinnuleysi er í lágmarki og kaupmáttur er mikill. Einkunnarorð ríkisstjórnarinnar, jafnvægi og framsýni, eru ekki úr lausu lofti gripin. Íslendingar eru vanir miklum sveiflum í efnahagslífinu. Hátt raungengi krónunnar, mun hærri vaxtakostnaður en hjá erlendum samkeppnisfyrirtækjum og miklar launahækkanir á skömmum tíma hamla íslenskum fyrirtækjum í samkeppni við erlend fyrirtæki sem búa við annað rekstrarumhverfi. Í fjármálaáætlun síðastliðið vor var boðað að tilfærslur yrðu í virðisaukaskattskerfinu þannig að nokkrir flokkar ferðaþjónustu færðust úr lægra þrepi virðisaukaskatts í almennt þrep 1. júlí árið 2018, en almenna þrepið yrði svo lækkað úr 24% í 22,5% 1. janúar 2019. Í ljósi þess að ábendingar hafa komið fram um að fyrirvari á skattbreytingum væri lítill, auk þess sem óæskilegt væri að gera tvær breytingar á skattkerfinu á skömmum tíma í stað einnar, var ákveðið að fresta gildistöku breytinga til 1. janúar 2019. Sambland af tekju- og gjaldaráðstöfunum tryggja að afkomumarkmiði fjármálastefnunnar verður náð þrátt fyrir að gildistöku breytinganna hafi verið frestað um sex mánuði. Frú forseti. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2018 gerir að þessu sinni ráð fyrir 44 milljarða afgangi fyrir það ár. Það jafngildir 1,6% af vergri landsframleiðslu og er aukning um 0,6% frá gildandi fjárlögum. Ég vek athygli á því að gangi áætlanir frumvarpsins eftir mun sá hluti frumgjalda ríkisins sem ákvarðaður er með útgjaldarömmum fyrir málefnasvið ráðuneyta aukast um 13% að raunvirði á tveimur árum. Það er líklega meiri raunhækkun útgjalda á tveggja ára tímabili en sést hefur undanfarna áratugi. Þrátt fyrir þetta tekst okkur að skila heildarafgangi upp á 3,8% af vergri landsframleiðslu. Ljóst er að á næstu árum munum við ekki sjá viðlíka vöxt í útgjöldum ríkisins. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að opinbert fé sé vel nýtt, að starfsemi hins opinbera sé skilvirk og að útgjöldum verði forgangsraðað með virkum hætti. Virðulegi forseti. Kaupmáttur heimilanna hefur vaxið hröðum skrefum undanfarin misseri og er nú hærri en nokkru sinni fyrr. Mikilvægt er að stöðugleiki á vinnumarkaði verði sem mestur svo að hægt verði að varðveita þá kaupmáttaraukningu og þann góða árangur sem náðst hefur í efnahagslífinu almennt. Eftir umfangsmiklar breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna um áramótin 2016–2017 er áfram unnið að því að jafna kjör starfsmanna hins opinbera og starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Ríkisstjórnin styður aðila vinnumarkaðarins í frekari umbótum á íslenska vinnumarkaðslíkaninu að norrænni fyrirmynd. Kjarasamningar eiga að skapa opinberri starfsemi hagstæð skilyrði og stuðla þannig að hagkvæmni og góðri frammistöðu. Útgjöld til heilbrigðismála hafa vaxið mikið í fjárlagafrumvarpinu í takti við stefnu stjórnvalda. Alls hækka útgjöld til velferðarmála um 8%, eða 4,4% umfram verðlag og launahækkanir, samanborið við fjárlög 2017. Hafin verður vinna við byggingu nýs Landspítala við Hringbraut og þar er bætt við 1,5 milljarða kr. framlögum umfram þau sem kynnt voru í síðustu fjármálaáætlun, sem stafar af breytingu á byggingaráætlun. Fyrirsjáanlegt er að aukinn stofnkostnaður vegna þessara framkvæmda mun falla á árin 2019 og 2020. Þessar breytingar munu koma fram í fjármálaáætlun næsta vor. Nýtt sjúkrahótel tekur til starfa á fyrri hluta næsta árs. Hjúkrunar- og dagdvalarrýmum verður fjölgað, innviðir stofnana styrktir, teymisvinna efld og fjarheilbrigðisþjónusta styrkt. Skimun hefst fyrir krabbameini í ristli, ráðgjöf um heilsueflingu er efld og heilsueflandi samfélögum fjölgað. Innkaup lyfja verða styrkt, meðal annars í samvinnu við önnur lönd. Í ljós hefur komið að útgjöld til almannatrygginga á árinu 2017 eru hærri en ætlað var. Því veldur meðal annars vanáætlaður kostnaður vegna hækkunar viðmiða ellilífeyris í lágmarkslaun, en hins vegar fjölgun örorkulífeyrisþega umfram áætlun. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að dregið verði úr skerðingum lífeyris vegna atvinnutekna og á kjörtímabilinu verði 100 þúsund kr. frítekjumarki náð. Framlög á hvern framhaldsskólanema halda áfram að hækka og máltækni verður studd dyggilega á grundvelli nýrrar aðgerðaáætlunar. Þungi verður í greftri Dýrafjarðarganga og framkvæmdir og viðhald vegakerfisins verða áberandi á árinu. Frú forseti. Heildarskuldir ríkissjóðs hafa lækkað fyrri hluta árs 2017 um nálægt 200 milljarða kr. með lækkun vaxtakostnaðar upp á meira en 8 milljarða. Áfram eru vaxtagreiðslur þó afar stór útgjaldaliður og munu nema 72,7 milljörðum kr. á árinu 2018. Hreinar skuldir hins opinbera eru enn umfram 30% skuldareglu laga um opinber fjármál, en ráðgert er að því marki verði náð árið 2019. Áætlanir gera ráð fyrir að halda svo áfram niðurgreiðslu skulda enda gerir hátt vaxtastig á Íslandi skuldsetningu afar dýra. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er áhersla á samræmt kerfi grænna skatta. Ísland má ekki láta sitt eftir liggja í framlagi til mengunarvarna. Við erum aðilar að alþjóðlegum samningum þar um, en ekki vegur minna að Íslendingar vilja hreint land og hreint andrúmsloft. Í fjárlagafrumvarpinu er stigið mikilvægt skref í þessa átt með hækkun kolefnisgjalds og samræmingu í gjaldtöku af bensíni og dísilolíu, auk þess sem ívilnanir vegna kaupa á rafbílum verða framlengdar um þrjú ár. Áfram verður markvisst unnið gegn skattundanskotum og nýtingu skattaskjóla sem og vexti svarta hagkerfisins með hertum aðgerðum skattyfirvalda. Þegar liggja fyrir margvíslegar tillögur frá þremur starfshópum sem skiluðu áliti nú í sumar sem miða allar að því marki. Nú er unnið að því að færa þær í lagabúning og mun frumvarp þessa efnis sjá dagsins ljós á vorþingi. Virðulegi forseti. Samkvæmt mælingum Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, er ekkert land með meiri tekjujöfnuð, ekkert land með minni kynjamun og ekkert land með minni fátækt en Ísland. Fá lönd hafa notið viðlíka hagvaxtar og Ísland og fjárlagafrumvarp 2018 sýnir glöggt að þessi hagfellda þróun bætir ekki eingöngu stöðu fólks á vinnumarkaði, heldur einnig stöðu þeirra sem reiða sig á stuðning velferðarkerfisins. Samkeppnishæf lífskjör, sem halda í og laða að hæfileikafólk, felast meðal annars í tryggu velferðarkerfi, hóflegum sköttum, skilvirkum ríkisrekstri og neytendavænum markaði. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir megininntak fjárlagafrumvarpsins, frumvarps sem mun styðja við stöðugan og sjálfbæran ríkisrekstur og stuðla að jafnvægi og velferð. Ég mælist til þess að frumvarpið gangi til hv. fjárlaganefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Það væri hægt að spyrja um margt og óhætt er að segja að þetta frumvarp endurspeglar það sem kom fram í áætluninni í vor sem er fyrst og fremst aðhald. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í skólamálin. Hjá meiri hluta fjárlaganefndar kom fram tillaga eða beiðni um að skoðað yrði, sérstaklega hvað varðaði framhaldsskólana, að halda inni fjármununum sem hefðu farið í raun út úr kerfinu en hefðu átt að haldast inni vegna styttingar. Mig langar að spyrja ráðherrann hvers vegna það var ekki gert. Samkvæmt mínum útreikningum og myndinni á bls. 314 virðast vera í kringum 56 milljónir til allra framhaldsskóla á landinu sem þeir hafa í raun inn í sinn grunnrekstur til viðbótar við það sem ekki er búið að festa nú þegar í launum og öðru slíku.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Þannig er að framlög til framhaldsskólanna hækka um um það bil 500 milljónir frá fjárlögum yfirstandandi árs. Framlög á hvern nemanda eru einnig að hækka. Ég tel því að farið hafi verið eftir þessum tilmælum fjárlaganefndar.
Frú forseti. Ósköp var þetta nú rýrt. Það er nefnilega vert að geta þess að þetta kemur ágætlega fram í þessari bók. Það er útgjaldasvigrúm. Þessu er mjög mikið stillt upp þannig. Það er útgjaldasvigrúm. Í framhaldsskólunum er það 686 milljónir. Svo er nefnilega kassi við hliðina á sem segir: aðhald. Það eru 605 milljónir. Mismunurinn er því það sem stendur eftir. Hann er ekki sá sem hefði átt að vera ef fjármunirnir hefðu átt að haldast inni. Það má í raun segja að það sé svipað með háskólastigið þó að þar sé útgjaldasvigrúmið reyndar nýtt og aðhaldið minna, en þar eru felldir niður peningar sem áður voru inni í kerfinu. Ég get ekki fallist á það með ráðherranum að fjármunirnir séu inni sem voru fyrir í kerfinu og sérstaklega framhaldsskólakerfinu sem átti að vera þar miðað við það sem sagt var, nema það sé bara breyting. En meiri hluti fjárlaganefndar leit ekki svo á. Það verður áhugavert að fara í gegnum það hversu margar tillögur sem lagðar voru [[Forseti hringir.]]fram af hálfu nefnda fengu yfirleitt brautargengi.
Virðulegi forseti. Samkvæmt fylgiriti sést að fyrir framhaldsskólastigið samkvæmt fjárlögum ársins 2017 erum við með 30 milljarða og 298 milljónir til framhaldsskóla. Á árinu 2018, samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, erum við með 30 milljarða og 930 milljónir. Þetta er töluvert hærri tala og þvert á það sem hv. þingmaður heldur fram. Þarna er um hækkun að ræða.
Virðulegi forseti. Á bls. 135 er tafla þar sem borin eru saman fjárlög 2017 og frumvarp 2018 og sagt að breyting þar á milli sé um 18 milljarðar kr. Vandamálið er að ýmsir fjárlagaliðir í fjárlögum 2017 voru vanáætlaðir og eru ekki, eftir því sem ég best veit, reiknaðir inn í þessar upphæðir í fjárlögum 2017. Ef maður tekur til dæmis lyf og lækningavörur, sem eru uppfærðar í frumvarpi 2018, hælisleitendur og nokkra aðra liði er talan jafnvel komin niður í 11 til 12 milljarða sem er hækkun á milli fjárlaga 2017–2018. Þegar við tölum aðeins um þennan vöxt í útgjöldum finnst mér vanta að taka tillit til þeirra leiðréttinga sem á eftir að gera á fjárlögum 2017 þegar bera á saman við fjárlög 2018; svona um að „blása út báknið“ eins og kemur oft hægra megin frá. Ég er að velta því fyrir mér hvort einhver greining hafi farið fram á þessum mun, [[Forseti hringir.]]á því sem vantar upp á fjárlög 2017, fyrir þennan samanburð.
Frú forseti. Þetta er vissulega rétt hjá hv. þingmanni, það hafa orðið breytingar. Fjárlaganefnd hefur verið upplýst um þær og þingmenn almennt. Það er gerð grein fyrir því - ég er nú ekki með blaðsíðutalið alveg í kollinum - hverjar þær eru. Það er því í sjálfu sér einfalt að sjá það sem þegar er komið. Það hafa bæði verið meiri tekjur en jafnframt meiri útgjöld á ákveðnum sviðum. En þetta sýnir að prósentutölur geta stundum verið varasamar. Maður verður þá að vita af hverju við erum að taka prósentur. Þess vegna miðuðum við við fjárlögin sjálf en ekki til dæmis vænt lokafjárlög sem verða samþykkt síðar.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að tala um þessa meintu útgjaldaaukningu fyrr en við sjáum í raun hver lokastaðan 2017 er. Ég vænti þess að þar sem búið er að uppfæra fjárlögin 2018, til að taka tillit til þessara liða sem eru venjulega vanfjármagnaðir, verði héðan í frá auðveldara að bera saman frumvörp á milli ára þar sem ekki á að vera fjáraukafrumvarp og því um líkt. Á bls. 95 er áhugaverð setning: „Brottfall nokkurra tekjustofna á undanförnum árum gerir það einnig að verkum að þunginn er orðinn mjög mikill á meginskattstofna eins og virðisaukaskatt, tekjuskatt einstaklinga og tryggingagjald. Það felur í sér að þegar um hægist í efnahagslífinu taka tekjurnar mun stærri dýfu en útgjöldin með tilheyrandi áhrifum á afkomuna til hins verra og skuldasöfnun hefst að nýju.“ Ég velti fyrir mér af hverju ríkisstjórnin tekur ekki mark á eigin ráðleggingum í þessu fjárlagafrumvarpi.
Frú forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir ábendingu hans. Vissulega tökum við mikið mark á því og við vitum það og höfum ekki legið neitt á því að það mun koma að því að ekki verði jafn góð tíð eins og nú hefur verið. Þess vegna höfum við einsett okkur að nýta þær aðstæður sem eru í efnahagslífinu til þess að reyna að greiða niður skuldir. Við sjáum að það sem hjálpaði okkur mikið í hruninu árið 2008 var sú framsýni stjórnvalda á þeim tíma að hafa greitt niður skuldir. Það var gert markvisst um árabil. Þess vegna kannski tókst okkur að komast jafn hratt út úr því hruni og raun ber vitni. Þarna sýnum við ábyrgð og hlustum svo sannarlega á eigin orð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Það er ljóst að ráðherra varð nokkuð tíðrætt um stöðugleika á gengi og að mikilvægt væri að lenda hagkerfi okkar mjúklega, að við þyrftum að passa okkur á þenslu. Nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að fresta hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna til áramóta 2019. Þar af leiðandi verða menn af einum 7, 8 milljörðum, ef ég man rétt. Í staðinn virðast menn hafa sett á skatta upp á tæpa 4 milljarða, sem er veruleg hækkun á eldsneytisgjöldum, áfengisgjöldum og slíkum gjöldum, sem fara auðvitað beint inn í vísitöluna, hækka verðtryggð lán o.s.frv. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort sú aðgerð að hækka þessa skatta sérstaklega sé til þess að slá á þenslu til þess að taka peningana af fólkinu svo ekki verði of mikill kaupmáttur, að hugmyndafræðin sé að tryggja þann stöðugleika sem hæstv. ráðherra varð svo tíðrætt um.
Frú forseti. Ég veit að hv. þingmaður er sammála mér um að það er auðvitað mjög mikilvægt að við náum að varðveita þann góða árangur sem náðst hefur. Það er enginn ágreiningur um það. Varðandi þessi ákveðnu gjöld lít ég svo á að þarna séum við fyrst og fremst að bregðast við loftslagsbreytingum. Við erum að reyna að ná sem allra fyrst markmiðum okkar um að hér verði hreinir, innlendir orkugjafar meginorkugjafar í ökutækjum. Vonandi verður það líka í öðrum samgöngum, t.d. í skipum í náinni framtíð. Þarna er þróunin hröð og við erum að reyna að hraða henni með þessu. Það er markmiðið fremur en tekjuöflun.
Virðulegi forseti. Ég þakka svörin. Þau skýra ekki að fullu rökstuðninginn um mikilvægi þess að viðhalda stöðugleika. Fjármálaráð gagnrýndi sérstaklega í fjármálaáætluninni fyrirhugaða lækkun á virðisaukaskattinum, sem á að gerast 1. janúar 2019, þar sem menn ætla síðan að gefa út slaka upp á 10, 15 milljarða, ef ég man rétt, upp á 1,5%. Þá verð ég að spyrja aftur: Hvernig samrýmist það því að viðhalda stöðugleika í þensluumhverfi ef menn hækka álögur á almenning á þessu ári en ætla síðan að gefa þrisvar sinnum meiri slaka með lækkun virðisaukaskatts í upphafi árs 2019? Er enginn rökstuðningur, er ekkert samhengi í því hvernig menn ætla að viðhalda þessum stöðugleika? Sé það nú svo að menn hafi lagt þessar verulegu skattahækkanir á nú á þessu ári eða á árinu 2018, hafa menn velt því fyrir sér hvar þær lenda? Þetta mun hækka verðtryggðar skuldir. [[Forseti hringir.]]Þessar álögur leggjast auðvitað mjög misjafnt á fólk eftir búsetu, eftir því hvort keyra þarf að bíl um langan veg - [[Forseti hringir.]]ekki geta allir keypt Teslur á 10 milljónir og keyrt 400 kílómetra á rafmagni.
Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir svör hans. Jú, það er vissulega rökrænt samhengi í þessu. Þarna gleymist úr jöfnunni að það er á sama tíma veitt ívilnun til kaupa á bæði tvinn- og rafknúnum bílum. Það er stöðugt verið að byggja upp hleðslustöðvar fyrir rafknúna bíla. Við vitum öll að sú tækni er bæði dýrari núna en hún mun verða í framtíðinni og bílarnir eru ekki jafn langdrægir og þeir verða vonandi í framtíðinni, nema þá einstaka bifreiðar. En við erum þarna að reyna að stíga fyrstu skref inn í hreinni framtíð þar sem við verðum með hreina innlenda orkugjafa í stað erlendra mengandi orkugjafa.
Frú forseti. Þetta er eins konar spjall lesenda við höfund. Gæti verið uppi í Gerðubergi. Og þá skyldi maður eiginlega ætla að höfundurinn gæti svarað meiru til um innihaldið en lesendur sem eru í rauninni bara að fóta sig í þessu stóra plaggi og átta sig á því. Ég viðurkenni að ég er langt frá því búinn að átta mig á öllum nákvæmum tölum, en stóra samhengið er kannski að skýrast. Ég vil í fyrra andsvari óska eftir því að ráðherra svari hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur betur: Hve stór hluti af þeirri aukningu sem hæstv. fjármálaráðherra kom inn á eru launa- og verðlagsbreytingar? Og einnig: Er hann að hafna því að horfið hafi verið frá þeirri stefnu sem fyrrverandi ríkisstjórn mótaði, að fjármagnið sem sparaðist við styttingu framhaldsskólanna ætti að haldast inni í kerfinu? Er hann að mótmæla því?
Frú forseti. Ég hef svarað þessari spurningu býsna oft áður. Það er ágætt að svara henni því í spurningunni kristallast mismunandi viðhorf til útgjalda. Annars vegar að setja nemandann í forgrunn, það sé nemandinn sem skipti máli og útgjöld á nemanda sem skipti máli og að þau séu styrkt. Hins vegar að það sé eitthvert kerfi sem eigi að viðhalda burt séð frá því hversu mörg ár eru í framhaldsskólanum, burt séð frá því hvernig því er hagað. Ég er fulltrúi nemendanna. Ég vil að við setjum þá í forgrunn. Einhverjir aðrir kunna að hugsa um kerfið. En það er bara ekki það sem skiptir máli. Við eigum að hugsa um nemendurna, hugsa um sjúklingana, hugsa um hina almennu borgara. Það er þeirra hagur sem við eigum að hugsa um. Ekki hag kerfisins.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra flækti nú svarið enn meira. Honum lætur kannski betur að starfa sem tryggingafræðingur og tala konkret um tölur en að fara á eitthvert heimspekilegt flug. En fyrst við erum komin þangað og hæstv. ráðherra og hæstv. forsætisráðherra töluðu mjög mikið og innblásið um framtíðina og hvernig við ættum að mæta henni - þó að hæstv. fjármálaráðherra hafi reyndar svarað því sjálfur að hann vissi ekki hvernig hún yrði. Það vitum við ekki. Við vitum að það verða miklar breytingar. Finnst ráðherra þetta metnaðarlitla plagg í menntamálum þegar gert er ráð fyrir litlum breytingum og svikum varðandi framhaldsskóla, allt of litlum fjármunum í háskóla og við erum enn hálfdrættingar á við Norðurlöndin, það er verið að skera niður í rannsóknum og vísindum, vera svarið við þeirri framtíð sem við vitum að við stöndum frammi fyrir?
Frú forseti. Svarið er já. Við eigum að sýna mikinn metnað í menntamálum. Menntun, menntun, menntun er framtíðin. Hún er það sem skiptir máli. Þannig talaði Tony Blair á sínum tíma og þannig talar formaður Samfylkingarinnar hér í ræðustól. Ég get tekið undir þau orð. Það skiptir þá miklu máli hvern við erum að mennta. Við erum ekki að mennta eitthvert húsnæði eða stofnanir. Við erum að mennta einstaklinga. Það er staðreynd að útgjöld, framlög á hvern nemanda, hvern einstakling, hvort sem við horfum á háskólanám eða framhaldsskólanám, aukast með þessu fjárlagafrumvarpi. Ég er ánægður með það. Það er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar, í samræmi við þá stefnu að menntun er framtíðin.
Frú forseti. Þetta voru áhugaverðar umræður hjá hæstv. ráðherra. Óhætt er að segja það. Nemendur eru ekki hús. Menntun er ekki til þess að styðja við hús heldur fyrir nemendur. Ég er alveg sammála því.
… í heilbrigðismálum á Landspítalanum.
Enda kem ég nú úr því kerfi, var þar áður en ég kom á þing. Ég þekki það ágætlega. En mér fannst hæstv. ráðherra snúa sig heldur lélega frá spurningunni með þessu svari. Frú forseti. „Mannfólk gerir mistök og græðgi mun verða til þess að fólk taki slæmar ákvarðanir. Það mun gerast aftur.“ Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson. Þetta er ráðherrann sem varð uppvís að því að eiga eignir í skattaskjóli, ráðherra sem hefur staðið fyrir því að mylja undan samneyslunni og opinbera kerfinu um 100 milljarða frá árinu 2013 og moka undir einkavæðingu. Við erum með fjármálaráðherra sem talar niður krónuna og vill helst ekki peninga, bara kort. Við eigum nefnilega að vera minnug þess að ríkið á að veita þjónustu og er ekki eins og hvert annað fyrirtæki. En því miður finnst mér bæði fjármálaráðherra og fleiri í þessum sal vilja hafa það þannig. Síðustu daga hafa ráðherrar þessarar ríkisstjórnar keppst við að segja landsmönnum hvað þeir setji nú rosalega mikla peninga í kerfið. Þeir segjast vera að standa við stóru loforðin sem gefin voru fyrir kosningar. En er það raunin? Við fyrstu sýn og lestur fjárlagafrumvarpsins virðist það ekki vera svo, enda sagði í fjármálaáætluninni sem meiri hlutinn samþykkti í vor að aðhald yrði aukið 2018. Það ætti í sjálfu sér ekki að koma nokkrum manni á óvart að aðhald birtist í þessum fjárlögum, hvort heldur sem horft er til heilbrigðis-, mennta-, menningar-, samgöngu-, löggæslu- eða fjölskyldumála. Það er nefnilega svo, og kom fram á fundi fjármálaráðherra með fjárlaganefnd, að stærsti hluti þeirra fjármuna sem bættust við þetta fjárlagafrumvarp er vegna kjarasamninga og verðlagsbreytinga. Allt of víða er sáralítið sett af nýjum peningum til að styrkja rekstur hins opinbera. Það á hins vegar ekki við þegar kemur að hinu einkarekna, til dæmis í heilbrigðisþjónustunni sem vex og vex þrátt fyrir aðvaranir landlæknis um að það veiki opinbera reksturinn. En hvert var ákallið fyrir síðustu kosningar? Það var ákall um að nú þegar áraði betur í þjóðarbúskapnum væri kominn tími á að spýta verulega í og styrkja grunnrekstur hinnar opinberu þjónustu. Heilbrigðismálin, og ekki síst geðheilbrigðismálin, voru og eru í brennidepli. Hér á að setja 60 milljónir til að framfylgja aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Það á líka að styrkja heilsugæsluna um 200 milljónir en ég geri ráð fyrir að einungis brot af þeirri fjárhæð fari í sálfræði- og teymisvinnu. Því miður finnst mér það afskaplega þunnur þrettándi og er ekki ein um það því að það var viðtal í Morgunútvarpinu um þessi mál þar sem það er sagt vera allt of lítið á komandi árum. Þess vegna verður heilbrigðisráðherra að sýna okkur svart á hvítu hvar og hvernig þessi milljarður er og verði að finna, sem hann segir að eigi að fara í málaflokkinn. Sjúkrahúsin koma líka illa undan þessum fjárlögum. Þegar frá eru dregin laun og verðlagsáhrif eru sáralitlir peningar í reksturinn en dyggilega er stutt við einkareksturinn. Það ætti svo sem ekki að koma mörgum á óvart með þessa ríkisstjórn. Það er afskaplega ánægjulegt að byggja eigi við Landspítalann, loksins. Þó er það nú svo að fólk bíður ekki með að verða veikt þar til sú bygging rís. Þess vegna þarf að styrkja grunnrekstur þessara stofnana. Það er ekki gert í þessu fjárlagafrumvarpi. Ekki frekar en tekið er á þeim vanda sem blasir við gagnvart öldrunarheimilum. Spyrja má ráðherra eftir því hvort til standi að fara í þau mál að leiðrétta stöðu sveitarfélaganna sem borga ítrekað með rekstrinum sem á alla jafna að vera á hendi ríkisins. Það væri gott að fá svar við því. Virðulegi forseti. Hvað með 300 þúsund kallinn til öryrkja eða eldri borgara sem þurfa að treysta á hið opinbera kerfi? Það er nefnilega bara hluti einstæðinga sem kemst þangað. Ekki geta þeir nú unnið mikið því að tekjuviðmiðið er hlægilega lágt og á að taka mörg ár í að hækka það. Hvenær er tími til að leiðrétta ef ekki nú þar sem samfelldur hagvöxtur var 7,2% í fyrra, meira en í nokkru öðru OECD-ríki? Við hverju er að búast þegar forsætisráðherra landsins segir að það sé stórkostlegt afrek að hækka laun þessa hóps í 300 þúsund? Nei, virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er að viðhalda fátækt með aðgerðum sínum í þessu frumvarpi gagnvart stórum hluta þessa hóps. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar bitna líka á ungu barnafólki sem fær sífellt lægri barna- og vaxtabætur þrátt fyrir að sjaldan hafi verið eins erfitt að koma sér þaki yfir höfuðið. Vaxtabætur eru lækkaðar um 30% vegna þess að fasteignaverð hefur hækkað. En þó að fasteignaverð hækki þýðir það ekki að þessar sömu ungu fjölskyldur hafi meira ráðstöfunarfé á milli handanna. Eina jákvæða ljósið í þessu gagnvart ungu fjölskyldufólki er stighækkandi fæðingarorlof. En þá verður líka að muna eftir því að það þarf að brúa bilið á milli leikskóla og fæðingarorlofs. Það hefur ekki verið gert. Við verðum líka að ræða hin brýnu húsnæðismál. Félags- og jafnréttismálaráðherra stærir sig mikið af því að settir séu viðbótarfjármunir í þann lið. En ekki hvað? Ætlaði ríkisstjórnin ekki að standa við sinn hluta sem um var samið í síðustu kjaraviðræðum? Skárra væri það nú. Það breytir því ekki að það dugar engan veginn til að standa undir þeim áætlaða fjölda sem ætlunin var að byggja. Því mun enn blasa við húsnæðisskortur. Ég get ekki látið hjá líða að ræða skattana sem hér eru lagðir til. Allra síst ætla ég nú að tala á móti grænum sköttum en mikil hækkun á olíu og bensíni sem hér er lögð til kemur sérstaklega illa við hinar dreifðu byggðir þar sem fólk þarf að fara um langan veg og aðrir fararkostir ekki endilega heppilegir. Við erum með handónýta vegi um land allt. Allt of litlum fjármunum er varið til samgangna. Hugmyndir ráðherra þess málaflokks eru að taka vegtolla sem koma þá til með að bætast við þessar hækkanir. Við sem búum í dreifbýlinu þurfum að sækja ýmsa þjónustu um langan veg. Því er óhætt að segja að þetta sé íþyngjandi landsbyggðarskattur. Ég verð að spyrja ráðherrann hvort hann hafi hugsað sér einhvers konar mótvægisaðgerðir og þá hverjar. Því að þetta er ekki bara íþyngjandi fyrir hinn almenna íbúa heldur líka fyrir fyrirtæki, fyrir bændur sem reka flest sín tæki á olíu. Hvað með ferðaþjónustuna sem nú þegar hefur dregist saman á landsbyggðinni? Þetta hlýtur líka að hafa áhrif á dreifingu ferðamanna. Þarf ekki að kanna þessi áhrif? Ég vil líka spyrja ráðherrann hvort hann hafi látið reikna út áhrifin á skuldastöðu heimilanna. Hækkun á bensíni, olíu og áfengisgjaldi hefur, eins og við vitum, bein áhrif á hana. Við viljum líka tengja þetta launum. Samkvæmt FÍB þarf fólk að afla á bilinu 45–70 þúsund krónum meira á ári. Við erum líka að tala um fólkið sem er beðið um að vera þakklátt fyrir 20 þúsund krónur, því að hlutfallslega væri það ekki lítið. Er þetta ekki dæmi um að við setjum í annan vasann og tökum svo úr hinum? Loftslagsmál skipta okkur öll máli. Það þarf að gera orkuskiptaáætlun til framtíðar. Það þarf að leggja fram aðgerðaáætlun. Það er ekki hægt að henda út í kosmosið aðgerð hér og aðgerð þar sem ekki ná tilgangi sínum. Ekki eiga fjármunirnir að fara í loftslagsaðgerðir nema bara eins og hér var nefnt. Það eina sem lagt er til er að undanþágan varðandi rafmagnsbíla verði til þriggja ára. Við kaupum auðvitað ekki öll rafmagnsbíl á einu bretti. Við þurfum að finna einhverjar mótvægisaðgerðir. Ég myndi vilja heyra hjá ráðherra hverjar þær eigi að vera. Kannski er það svo að innanbúðarmenn ríkisstjórnarinnar sjái til þess að þetta verði ekki gert. Alla vega hefur formaður efnahags- og viðskiptanefndar lýst því yfir að hann telji breytinga þörf á þessu tiltekna máli. Forsætisráðherra gerði lítið úr þróun skattbyrðarinnar í stefnuræðu sinni í gær. Það er óumdeilt að um leið og skattbyrði lágtekju- og millihópa hækkaði fyrir hrun stórlækkaði skattbyrði hæstu tekjuhópa. Þar hafa mikil áhrif auknar fjármagnstekjur sem báru mun lægri skatta en atvinnutekjur launafólks. En ráðherrann vill bara tala um auknar ráðstöfunartekjur. Það breytir ekki þessari staðreynd. Þótt kaupið hafi hækkað eitthvað hefur skattbyrði þeirra lægst launuðu líka hækkað. Þetta fjárlagafrumvarp boðar minnkandi stuðning velferðarkerfisins sem étur þá upp þann litla ávinning af kjarasamningum. Hann virðist líka vera búinn að gleyma rannsókninni sem rætt var um fyrir réttu ári, um að í fyrsta skipti frá iðnvæðingu hafi ungt fólk það verra en forverar þeirra. Það er því miður svo að hægri pólitíkin sér ævinlega um sína. Fólkið sem hefur það betra í þjóðfélaginu nýtur frekar góðs af þeirri stefnu. En það ætti ekki að koma nokkrum manni á óvart. Ég vil líka minnast aðeins á skólakerfið sem fer ekki vel út úr þessum fjárlögum. Virðulegi forseti. Ég verð líklegast að fá að koma aftur því að ég á töluvert eftir af ræðu minni, en ég þarf að láta staðar numið að sinni.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður minntist á aðhaldið, bæði í andsvari sínu við hæstv. fjármálaráðherra og einnig í ræðu sinni. Mig langaði til að vekja aðeins athygli á þessu í fjárlögunum. Hér er á hverju einasta málefnasviði aðhaldskrafa. Ef ég fletti t.d. upp á málefnasviði 7, Rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar, bls. 222, erum við með aðhaldskröfu upp á 153 milljónir. Af hverju erum við með aðhaldskröfu í rannsóknum, nýsköpun og þekkingargreinum? Og af hverju erum við með aðhaldskröfu yfirleitt? Hérna erum við einfaldlega að ákveða hversu miklar fjárheimildir hver stofnun, málefnasvið og málefnaflokkur fær. Aðhaldskrafa kemur því ekkert við því að að lokum ákveðum við hversu mikill peningur á að fara hvert. Það er mjög skrýtið að vera alltaf með einhvern takka sem skrúfar niður upphæðina sjálfkrafa og hefur í rauninni enga þýðingu þegar við ákveðum lokaupphæðina. Mig langaði því að eiga samtal við hv. þingmann aðeins um þessa aðhaldskröfu sem er gerð sjálfkrafa og dettur inn á eitthvað, eins og rannsóknir, það er bara fáránlegt að það skuli eiga sér stað, og leggja það svona inn í umræðuna í framhaldinu hvernig við eigum að - ættum við ekki að breyta þessu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg óhætt að segja að mjög víða, eins og ég kom inn á í ræðu minni, er það þessi aðhaldskrafa sem étur í raun upp það sem talað er um sem útgjaldasvigrúm. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að stofnanir geta margar hverjar gert betur og það getur verið gott að hafa einhvers konar aðhald til að mæta því og reyna að eiga við það en hins vegar, þegar við erum að tala um fjársvelta starfsemi til margra ára, eins og í heilbrigðisgeiranum, eins og í menntageiranum, eins og í samgöngum, finnst manni auðvitað skrýtið að aðhaldið sé það mikið að allt of lítið verði hægt að gera sem skiptir verulega miklu máli í þessum kostnaðarsömu verkefnum. Það er auðvitað mjög sérstakt það sem þingmaðurinn bendir á varðandi rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar. Það er mjög sérstakt að hér er lækkun á milli rammanna, sem sagt áranna 2017 og næsta árs, um nærri 200 milljónir. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra flutti ræðu hér í gær og talaði um framtíðarsýnina, hvað myndi taka við og hvort þörf væri á einhverri tiltekinni menntun eða ekki, en maður spyr sig hvort verið sé að skera niður í þessum geira. Það er svolítið sérstakt. En við eigum eftir að fara betur yfir þetta í fjárlaganefnd. Þetta frumvarp átti að verða enn læsilegra en áður og það er eitthvað áleiðis, verð ég að segja, en alls ekki nægjanlega. Við stöndum enn frammi fyrir því að vera að leita og tölur virðast ekki stemma í texta og í töflum.
Virðulegi forseti. Það er gott að skýra þetta aðeins nánar. Það er þessi sjálfkrafa aðhaldskrafa sem ég er að gagnrýna. Að sjálfsögðu erum við með ákveðna aðhaldskröfu sem er þá upplýst aðhaldskrafa, bara svo að við tökum umræðuna um hvort það eigi við á hverju málefnasviði og hverjum málaflokki fyrir sig. En þessi sjálfkrafa aðhaldskrafa gerir það að verkum að allt í einu verður niðurskurður á rannsóknum í rauninni um það magn sem sjálfkrafa er ætlast til. Sjálfkrafa, af hverju í ósköpunum? Einnig vil ég bæta við fyrirspurn mína, andsvar mitt áðan, varðandi þessa athugasemd í fjárlagafrumvarpinu um að breikka skattstofnana sem er ekki verið að gera, það er einungis verið að hækka þá sem nú eru og við vitum að nokkrir hafa verið felldir út hérna á árum áður, hvort það sé ekki í rauninni nauðsyn að bregðast við því sem varað er við í fjárlagafrumvarpinu. Það hlýtur að koma til þess að við þurfum að breikka skattstofnana áður en eitthvað gerist eins og er lýst þarna, að við missum tekjur þegar fer að hægjast um.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Auðvitað er það svo að við Vinstri græn höfum talað fyrir því og þess vegna, eins og ég sagði áðan, ætla ég ekki að tala gegn grænum sköttum eða einhverju öðru slíku. Ég ætla heldur ekki að tala gegn því að hér verði tekinn upp auðlegðarskattur til dæmis. Við höfum lagt fram slíkar tillögur, t.d. um auðlindagjöld. Það er alveg ljóst að hér eru að leka út kannski fyrirframgefnar tekjur, þ.e. eins og gert var ráð fyrir t.d. í kringum ferðaþjónustuna og fleira, sem er þá verið að taka inn núna að einhverju leyti til að mæta því á öðrum stöðum. Síðan hefur einkaneyslan vaxið sem mætir þessu líka þannig að gatið verður ekki 9 milljarðar eins og kannski hefði getað orðið. Ég held að við eigum að breikka skattstofna. Ég held að það sé skynsamlegt. Það er borð fyrir báru víða í samfélaginu, sérstaklega hjá þeim sem eru betur stæðir eins og við höfum margoft rætt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar sem hún flytur hér, ekki síst vegna góðrar þekkingar á fjárlögum og fjárlagafrumvarpi vegna setu hennar í fjárlaganefnd. Það sem mér kemur í huga við lestur fjárlagafrumvarps, þessa frumvarps eins og annarra frumvarpa sem við höfum áður fjallað um, er kannski útgjaldaþungi frumvarpanna og útgjaldaþungi hins opinbera. Því langar mig að spyrja hv. þingmann sem gagnrýnir ráðstafanir, að ekki sé nógu mikið þarna og ekki nógu mikið hér. Hefur hv. þingmaður velt fyrir sér hvar við gætum skorið upp útgjöldin og reynt að spara í ríkisrekstrinum og reynt að feta okkur stigin þar til að ná hagkvæmari ríkisrekstri?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef sagt það áður í þessari pontu að mér finnst útgjaldaþungi ríkisins í rauninni ekki vera slíkur ef við horfum til þess að samneyslan hefur dregist saman ár frá ári. Ég lít svo á að við þurfum að auka samneysluna en ekki að draga úr henni eins og gert hefur verið undanfarin mörg ár undir styrkri stjórn Sjálfstæðisflokksins. Ég tek því ekki undir það hjá hv. þingmanni að það sé eitthvert sérstakt vandamál. Það má alltaf gera betur í öllum rekstri, ég held að við getum verið sammála um það. Ég hef auðvitað ekki meiri innsýn í það en hv. þingmaður, hann hefur meira að segja kannski betri innsýn en ég hvað það varðar inn í einstaka stofnanir eða annað slíkt, við höfum auðvitað fengið þær til okkar og við verðum að bregðast við því sem þar kemur fram. Ég er heldur ekki að halda því fram að það eigi að segja já við öllu sem um er beðið, alls ekki. En þegar við tölum um grunnþjónustuna okkar, heilbrigðismálin, menntamálin, samgöngurnar, svo ég nefni nú bara þetta, þá verðum við að bæta betur í þar. Við verðum að gera betur þar vegna þess að í allt of mörg ár hefur verið úr of litlu að spila. Þess vegna finnst mér sorglegt að horfa til þess og ég segi það líka þegar verið er að tala um og guma af 44 milljarða kr. afgangi sem ég ætla ekki að gera lítið úr, það er gott að eiga afgang. En er raunverulega hægt að tala um afgang þegar við erum með vanfjármagnaða innviði? Er hægt að tala um afgang þegar við erum með ónýta vegi? Erum við þá ekki að ýta einhverju bara inn í framtíðina sem við erum ekki að leysa núna? Er hægt að tala um afgang þegar fólk brennur upp í störfum í heilbrigðisþjónustunni, í kennslunni o.s.frv. vegna þess að það er ekki búið nægilega vel að því? Ég held ekki. Við þurfum eflaust og getum eflaust skoðað einhverjar tilteknar stofnanir. En ég held að við þurfum að leggja betur til þessarar grunnþjónustu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svar hennar sem ég leyfi mér að túlka með þeim hætti: Nei, það er ekki sérstök þörf að draga saman á nokkurn hátt í útgjöldum hins opinbera. Annað sem mér kemur í huga eftir ræðu þingmannsins er að við vinnu við fjármálaáætlun í vor lagði hv. þingmaður fram tillögur um verulegar skattahækkanir. Ég tók eftir því í ræðu hennar að þá gagnrýndi hún skattahækkunartillögu ríkisstjórnarinnar og kom mér nokkuð á óvart miðað við þann tillöguflutning sem hún hafði haft áður uppi á vormánuðum þar sem hún flutti tillögur um verulegar skattahækkanir, allt að 1 milljón á hvert heimili á gildistíma fjármálaáætlunar, en þá henta ekki þessir skattar. Hvaða forgangsröðun er í skattahækkunum sem hv. þingmaður getur séð fyrir sér?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég hef sagt það hér, og hef ekkert legið á því, að ég ætla ekki að gera lítið úr því að innheimta græna skatta, alls ekki. Hv. þingmaður veit það jafn vel og ég að við erum ekki að tala um skatta sem leggjast á alla jafnt, við viljum að tekjuskattskerfið sé jafnandi. Það hefur ekki gerst í tíð þessarar ríkisstjórnar og þetta eru fyrst og fremst álögur á landsbyggðina. Það finnst mér ekki vera byggðastefnulegt og ég get ekki tekið undir það að slíkt sé gert án þess að einhverjar mótvægisaðgerðir komi til. Fyrir utan það er verið að henda þessu hér út í kosmosið í nafni þess að það sé grænt, í nafni þess að koma eigi til móts við loftslagsmarkmið. Engar áætlanir liggja fyrir hjá þessari ríkisstjórn um þau mál. Það þarf líka að taka þetta í því samhengi. Um útgjaldaþungann í þessu frumvarpi - það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að hvergi megi skoða eða taka til - þá ræddi ég fyrst og fremst um grunnþjónustuna. Það er mikilvægt að hafa það í huga.
Frú forseti. Hv. þingmaður beindi til mín ákveðnum spurningum og ábendingum sem vissulega er þörf á að ræða og ég veit að þær verða ræddar í meðferð þingsins á fjárlagafrumvarpinu. Þar nefnir hv. þingmaður til dæmis mótvægisaðgerðir. Það er vissulega rétt að skattar á neyslu, hvort sem það eru virðisaukaskattur sem mun leggjast á almenna neyslu eða sértækir skattar sem leggjast á eldsneyti, kolefnisgjöld, leggjast eingöngu á þá sem nota það sem um ræðir. Það er rétt sem hefur verið bent á, og ég veit að það verður tekið til meðhöndlunar í þingnefnd, og þar vænti ég þess að horft verði til þess hvernig hægt verði að byggja upp víðar hraðhleðslustöðvar þannig að bílar nýtist betur á landsbyggðinni, rafbílar og tvinnbílar. En ég vil spyrja hv. þingmann: Hvaða mótvægisaðgerðir sér hv. þingmaður fyrir sér í þessu sambandi?
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir spurninguna. Ég tel einmitt að við þurfum að skoða byggðaáhrif skattsins, eins og ég kom inn á áðan. Það að byggja hraðhleðslustöðvar úti um allt dugar ekki til. Við megum heldur ekki gleyma því að það gerist ekki þannig að við skiptum út bílaflotanum sisvona og við gerum það heldur ekki til sveita. Þar er mikið af tækjum og tólum sem við skiptum ekkert út bara sisvona. Þetta tekur allt tíma og þess vegna þarf að gera áætlanir. Þess vegna kalla ég eftir aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Ég hef í sjálfu sér ekki lagt niður fyrir mér hvaða mótvægisaðgerðir væru bestar, enda er það væntanlega annarra en mín að koma fram með tillögur um það til þess að ná utan um það í fjárhæðum talið hvernig þetta kemur við tilteknar byggðir o.s.frv. Eigum við að gera þetta í einni og sömu aðgerðinni? Hentar eitt öllum og allt það? Það er eitthvað sem ég get ekki sagt hér og nú, ég játa það alveg, en ég sé í hendi mér að þetta myndi koma mjög illa við víða. Við landsbyggðarfólk sækjum þjónustu mjög víða, mikið hingað suður til Reykjavíkur. Við þurfum að fara um langan veg sem oft er ekki góður og þess vegna held ég að það þyrfti að koma eitthvað til. Ráðherrann verður að finna út úr því hvernig það gæti verið best og til þess hefur hann væntanlega gott fólk sér til hliðar að reyna að finna út úr því. Það er líka hægt að kalla til sveitarfélögin, það er hægt að kalla til samstarfshópana, þ.e. landshlutasamtök sveitarfélaga, og spyrja: Hvað mynduð þið telja að mætti þessu? Það eru auðvitað þau sem fást við þetta dags daglega úti á akrinum þannig að ég held að það væri vænlegra en að einhver einn alþingismaður fari að nefna tiltekin dæmi.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni svarið. Ég lít reyndar svo á að þegar fjárlagafrumvarpið hefur verið lagt fram sé þetta sameiginlegt verkefni okkar allra þingmanna. Nú fer þetta úr höndum ráðuneytisins yfir til þingsins. Ég get sjálfur nefnt atriði sem myndu hjálpa til víða á landsbyggðinni, t.d. ef við skilgreindum flug sem almenningssamgöngur. Það held ég að væri stórt skref í þá átt að vega á móti. Almenningssamgöngur almennt eru orkuvænar, svo ég svari þarna spurningu minni fyrir þingmenn. Hv. þingmaður sagði: „Alltaf má gera betur í öllum rekstri“. Aðhaldskrafa er í raun og veru krafa um hagræðingu. Hver væri hin eðlilega aðhaldskrafa að mati hv. þingmanns?
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég tek undir með honum, þó að flugið sé nú ekki beint umhverfisvænt þá er það auðvitað bara eina tengingin mjög víða. Það er hins vegar ekki gert ráð fyrir peningum sem einhverju skipta til þess að mæta þeirri kröfu. Það er búið að skipa vinnuhópa og þeir eru búnir að skila af sér. Það er enn annar hópur í gangi. Við erum alltaf að stofna einhverja vinnuhópa sem skila af sér tillögum en svo þarf alltaf að skipa nýja vegna þess að það kemur ný ríkisstjórn eða eitthvað til þess að búa til einhverjar aðrar niðurstöður. Að mínu viti hefði átt að vera löngu búið að gera þetta, þ.e. mæta innanlandsfluginu sem almenningssamgöngum. Almenningssamgöngurnar í hinum dreifðu byggðum duga okkur ekkert til daglegs reksturs. Það veit ráðherra jafn vel og ég. Hver aðhaldskrafan á að vera, það er auðvitað misjafnt. Það er kannski það sem var gert hér rétt eftir hrunið. Þá sættu t.d. þessar viðkvæmu stofnanir minna aðhaldi en sumar aðrar þurftu að sæta. Það held ég að við þurfum að skoða hverju sinni, þ.e. hvort grunnþjónusta [[Forseti hringir.]]okkar sæti minna aðhaldi, það gangi ekki jafnt yfir alla.
Virðulegi forseti. Nú vinnum við eftir lögum um opinber fjármál og fjöllum hér um fyrsta fjárlagafrumvarpið sem er byggt bæði á fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem hægt er að taka mark á og hefur fengið undirbúning hjá ríkisstjórn og umfjöllun á Alþingi. Það verður þó að hafa í huga að þær aðstæður sem fjármálastefna og fjármálaáætlun voru unnar í voru eilítið óvenjulegar. Ríkisstjórnin fékk um það bil hálfu ári skemmri tíma til að leggja sitt mark á stefnu og áætlun. Bæði fjármálastefna og fjármálaáætlun báru þess merki eins og kom vel fram í umræðum á Alþingi í kringum þau mál. Fjárlagafrumvarpið er hins vegar ekkert nýtt af nálinni. Ríkisstjórnin fékk allan þann tíma sem hægt er að fá til að skila því af sér. Munurinn á þessum fjárlögum og fyrri fjárlögum er að þetta er fyrsta fjárlagafrumvarpið sem er byggt á fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem fóru alla leið í gegnum kerfið, fengu umsagnir fjármálaráðs og því um líkt. En til áminningar, þar sem þetta er allt nýtt, þá á fjármálastefnan að fjalla um þróun eigna og skulda opinberra aðila í heild til a.m.k. fimm ára. Fjármálaáætlunin á að fjalla um efnahagsþróun, setja markmið um þróun tekna, gjalda og skulda, og að lokum setja stefnu fyrir málefnasvið ríkissjóðs. Bæði fjármálastefna og fjármálaáætlun eiga að fylgja grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika - sem nú til dags er í raun hæfnin til að aðlagast breytilegum aðstæðum að mínu mati - festu og síðan gagnsæi. Eins og kom vel fram í umræðum á Alþingi um fjármálastefnu og fjármálaáætlun voru þó nokkrar brotalamir þar á. Sérstaklega voru gerðar alvarlegar athugasemdir vegna skorts á gagnsæi. Fjárlagafrumvarpið gerir aðeins betur. Að hluta til vegna þess að það er bara meiri reynsla á bak við fjárlagafrumvarpsgerð og efni þess. Þó hafa verið gerðar nokkrar meiri háttar breytingar sem þarf að taka tillit til við gerð fjárlaga. Það fyrsta er að það á ekki að vera neitt fjáraukalagafrumvarp. Samt á að leggja eitt slíkt fram í október samkvæmt þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Það skrifast einfaldlega á síðustu ríkisstjórn sem vanáætlaði ýmsa útgjaldaliði þrátt fyrir að vita betur. En í fjárlagafrumvarpi fyrir 2018 lítur út fyrir að búið sé að vinna vel að því að fjármagna þá fjárlagaliði sem ítrekað hafa verið vanáætlaðir á undanförnum árum. Nú fá þeir raunveruleikaleiðréttingu í fjárlagafrumvarpinu í stað þess að vera alltaf afgreiddir í fjáraukalögum þegar kemur í ljós að kostnaðarmatið var aftur rangt. Þar ber hæst málefnasviðið lyf og lækningavörur sem er raunuppfært um 1,8 milljarða kr. og málefni hælisleitenda sem voru ekkert vanáætluð, þau voru vísvitandi undirfjármögnuð. Það er gott, gagnsæisins vegna, að þetta sé uppfært. Nú verður auðveldara að bera saman tölur á milli fjárlaga áður en ríkisreikningur er gefinn út. Það þarf ekki að púsla saman útgjöldum með fjárlögum, fjáraukalögum og jafnvel lokafjárlögum til að komast að því hvað eitthvað kostaði. Þessi raunveruleikaleiðrétting útskýrir dágóðan hluta þeirrar útgjaldabreytingar sem er á milli fjárlaga 2017 og fjárlaga 2018, sem er sögð vera rúmir 18 milljarðar. Eftir að búið er að taka tillit til þessara leiðréttinga er útgjaldaaukningin nær því að vera 11–12 milljarðar. Önnur mikilvæg viðbót eru skýrslur ráðherra. Í lögum um opinber fjármál er kveðið á um mánaðarlegar, ársfjórðungslegar, árlegar og svo þriggja ára skýrslur. Ársfjórðungsskýrslurnar eru meira að segja tvær. Allar þessar skýrslur eiga að hjálpa okkur öllum, ekki bara þingmönnum, að fylgjast með því hvort framkvæmd fjárlaga sé á réttu róli og hvort stefnumótun til framtíðar sé á réttri braut. Fyrsta skýrslan sem vert er að nefna er mánaðarskýrsla A-hluta ríkissjóðs, gefin út af Fjársýslu ríkisins. Mjög fín skýrsla. Hægt er að fara yfir stöðu tekna og útgjalda ríkisins frá mánuði til mánaðar. Næsta skýrsla er ársfjórðungsskýrsla A-hluta. Hún er ekki til. Það næsta sem kemst því að vera sú skýrsla er minnisblað sem fjárlaganefnd fær. Hvað sem hver segir telst það að senda fjárlaganefnd minnisblað ekki vera „að birta skýrslu“, eins og segir í lögum um opinber fjármál. Minnisblaðið inniheldur ekki einu sinni allt sem á að vera í þeirri skýrslu. Ég er ekki einu sinni búinn að fá kynningu á þessu minnisblaði, ég veit bara að það var að berast og er kannski komið inn í skjalakerfi þingmanna. Til viðbótar er hverjum ráðherra heimilt að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem gera skal grein fyrir í fylgiriti fjárlaga. Þar er að finna upplýsingar um skuldbindandi styrki og samninga en ekki tilfallandi styrki og framlög. Það vantar. Skamm, skamm. Ársfjórðungslega skal ráðherra birta skýrslu þar sem borin er saman framvinda opinberra fjármála við markmið fjármálaáætlunar. Ég hef ekki fengið neina slíka skýrslu. Ég finn hana ekki þegar ég leita. Mér er sagt af þeim sem eru öllum hnútum kunnugir að ekkert sé til. Skamm, skamm aftur. Að lokum eru tvær skýrslur sem er sagt að ekki sé kominn tími á enn þá. Annars vegar er það skýrsla sem gefa á út á þriggja ára fresti a.m.k. þar sem horft er fram á veginn og spáð fyrir um þróun ýmissa þátta samfélagsins til næstu áratuga. Hins vegar er það ársskýrsla ráðherra þar sem á að gera grein fyrir niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka og hún borin saman við fjárheimildir fjárlaga. Tekið er sérstaklega fram að framsetning ársskýrslu skuli vera skýr og greinargóð. Það má vel vera að fjárlagafrumvarpið uppfylli eitthvað af skilyrðum ársskýrslunnar en það er hvorki skýrt né greinargott að leita í frumvarpinu né heldur er það skýrt og greinargott að ekki sé til nein sérstök skýrsla um þetta eins og á að vera. Þegar fólk fer að leita að þessari skýrslu er ekki það fyrsta sem því dettur í hug að leita í fjárlagafrumvarpinu. Skilaboðin sem ég fæ er að það eigi að gera hana á næsta ári. Ég hef ekki hugmynd um hvenær framtíðarskýrslan á að vera tilbúin en verð að gera athugasemdir við metnaðarleysið, að fresta þessum skýrslum. Það er í fyrsta lagi engin afsökun fyrir því að fresta ársskýrslunni. Það er allt sem segir manni að framtíðarskýrslan væri mjög gott gagn við gerð fjármálastefnu, fjármálaáætlunar og fjárlaga, jafnvel þótt hún væri ekki gefin út nema í smækkaðri mynd í fyrstu atrennu. Það mætti gera nýja og betri að ári. Það er a.m.k. á þriggja ára fresti sem þarf að gefa þetta út. En ég veit að fólk hefur lagt mjög mikið á sig við að koma öllu þessu til okkar og kann að meta afurðina. En ég væri ekki að sinna starfi mínu ef ég benti ekki á það sem vantaði. Þau skilaboð eru ekki endilega til ráðuneyta og stofnana. Það eru frekar skilaboð til okkar þingmanna að passa upp á að það sé hægt að sinna því starfi sem við eigum að sinna lögum samkvæmt. Dettum nú í smá pólitík. Við eigum eftir að heyra kunnuglega frasa og slagorð eins og venjulega í umræðum um fjárlagafrumvarpið. Það er auðvelt að grípa til frasa og slagorða. Fólki líður vel þegar það heyrir það sem það kannast við. Eða kannski illa, eftir atvikum. En það er í raun enginn nær um hvað er í gangi. Raunveruleikinn frá mínum bæjardyrum séð er sorglegri en kunnuglegir frasar ná utan um. Í umræðum um fjármálastefnuna kom skýrt og greinilega í ljós að markmið ríkisstjórnarinnar var að greiða niður skuldir. Punktur. Í umræðum um fjármálaáætlun trúði heldur enginn á upphæðirnar sem voru settar fram og héldu að þær yrðu lagaðar í fjárlagafrumvarpinu, svipað og var gert fyrir árið 2017. Svo var ekki. Það er virðingarvert út af fyrir sig og er gríðarlega nauðsynlegur hluti af nýja fjárlagaferlinu að halda þeirri festu sem áætlun og stefna setja fram. En þetta þýðir bara eitt: Skuldir verða greiddar niður og ekkert annað. Þegar ég segi „ekkert annað“ er það ekki hárnákvæmt. Það er pólitísk námundun hjá mér. Það sem ég meina er að smá peningum er hent í málefni aldraðra, kannski skiljanlega, það er öflugur kjósendahópur sem hefur margt gott til málanna að leggja og málstaður þeirra er réttmætur. En upphæðirnar sem hent er í málaflokkinn eru dropi í hafið, því miður. Það er ekki hægt að segja annað en að verið sé að friðþægja þá sem hafa, með réttu, hátt. Það sé verið að borga burtu óþægilega gagnrýni. Ef það væri einhver alvara með því að leysa vandamálin á þessu málefnasviði væri eitthvað að finna um það í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Það er ekkert. Í anda heiðarleika þá finn ég að vísu eitt málefnasvið þar sem fjárlagafrumvarp og þingmálaskrá sýna einhverja stefnu og það er í málefnum öryrkja og fatlaðs fólks. Þar kemur t.d. loksins til framkvæmda samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og NPA. Hér er hægt að segja: Loksins. En ekki mikið meira. Húrra fyrir að gera loksins það sem allir hefði líka gert a.m.k. jafn vel. Þetta átti að vera löngu klárað. Það eru formlegheit að þessi viðbót sé núna loksins að koma inn í fjárlög Ég ætla því að halda mig við að það líti út fyrir að með frumvarpinu sé verið að greiða niður skuldir og ekkert annað. Engin uppbygging, bara klórað í bakkann. Smá friðþæging. Bygging nýs meðferðarkjarna Landspítalans er ekki uppbygging, hún er lífsnauðsynleg lagfæring eftir niðurskurðinn í hruninu. Við Píratar segjum að við verðum að fara í uppbyggingu eða eins og fjármálaráð benti á í áliti sínu; við verðum að gera ábatagreiningu á þeim verkefnum sem bíða til þess að hægt sé að taka ákvarðanir um forgangsröðun. Það er góðra gjalda vert að greiða niður skuldir og spara vaxtakostnað. En aðrar framkvæmdir gætu skilað jafnvel meiri ábata en sem nemur vaxtakostnaðinum. Við vitum bara ekki hverjar því greiningin er ekki til, en uppbygging í heilbrigðiskerfinu virðist augljós valkostur. Við Píratar teljum að kostnaðurinn við að tefja nauðsynlega uppbyggingu geti orðið meiri en ágóðinn sem fæst af sparnaði vegna minni vaxtakostnaðar. Hver veit, að öllum líkindum þurfum við að taka lán fyrir uppbyggingunni þegar allt kemur til alls. Hver var þá afrakstur stefnunnar að borga niður skuldir yfirleitt? Píratar lögðu upp leiðir fyrir kosningar til að auka tekjur ríkisins með því að fá sanngjarna greiðslu fyrir notkun á sameiginlegum auðlindum og nota þá upphæð í uppbyggingu, t.d. í heilbrigðiskerfinu. Þess vegna er mjög áhugavert að sjá ábendingar í fjárlagafrumvarpinu um að skattstofnar séu ekki nógu breiðir. Og það er merkilegt að þrátt fyrir að ríkisstjórnin segi að skattstofnarnir séu ekki nógu breiðir ætli hún ekki að gera neitt til að breikka þá og minnka álagið á meginskattstofnana, sem þá væri mögulegt að lækka á móti. Það væri t.d. hægt að setja eignarskatt með lögheimilispersónuafslætti upp á 100 milljónir. En stefnan er: Borga niður skuldir, ekkert annað. Velkomin í 1. umr. fjárlaga 2018, hárlitun þar sem ekkert er látið líta út fyrir að vera eitthvað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Eins og við var að búast fór hann svolítið í kerfislæga umræðu fyrst, hann sveik mann ekkert um það. Mig langar aðeins til að velta því upp með honum að stór hluti þessara fjárlaga er til kominn, alla vega eins og ég upplifi þau, þ.e. viðbótin eins og talað er um, er mikið til út af öldrun þjóðarinnar sem gleymdist óvart að gera ráð fyrir, fjölgun hælisleitenda sem var vitað um, a.m.k. komu drög frá Útlendingastofnun og annað sem við fengum inn í nefndina sem sagði okkur það, og út af vanfjármögnun á breyttum lögum almannatrygginga, það var líka rætt í þingsal að það væru efasemdir um að þeir fjármunir dygðu til. Nú á fjáraukalagafrumvarpið samkvæmt þingmálaskrá ekki að koma fram fyrr en í október og mig langar til að velta því upp með þingmanninum hvað honum finnst um það. Ættu ekki stóru línurnar að liggja fyrir núna? Nú er fjárlagafrumvarpið komið fram. Við eigum í rauninni ekki að vera með fjáraukalög nema bara að eitthvað bresti í samfélaginu samkvæmt hinum nýju lögum um opinber fjármál. Þá finnst mér við vera að fara að taka aftur við frumvarpi þar sem meiri parturinn var fyrirséður og ekkert er sérstaklega mikið nýtt og óvænt. En aðallega þetta: Ætli við megum búast við einhverju meiru, ég gleymdi bara að spyrja ráðherrann um það áðan, sem veldur því að frumvarpið kemur ekki fram fyrr en í október? Af hverju í ósköpunum? Hefði það ekki átt að vera lagt fram núna með fjárlagafrumvarpinu?
Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugaverð spurning. Ég fór í andsvari yfir töfluna á bls. 135. Það er ekkert auðvelt að blaða í blaðsíðunum hérna og tína út hvaðan aukningin kemur. Fjáraukalagafrumvarpið er dálítið undarlegt í þessum búningi sem við erum með samkvæmt lögum um opinber fjármál. Í fjárlagavinnunni 2017 kom t.d. innanríkisráðuneytið og útskýrði nokkrar sviðsmyndir í málefnum hælisleitenda og kostnað sem var langt umfram það sem var síðan lagt fram og í rauninni það sem ríkisstjórnin lagði fram. Á sama tíma er nýbúið að setja ný útlendingalög sem gáfu ríkisstjórninni ákveðnar heimildir til að vinna þann málaflokk eða það verkefni hraðar. Maður veltir fyrir sér: Allt í lagi, þeir leggja til miklu lægri upphæð en innanríkisráðuneytið segir að sviðsmyndirnar geti endað í, það hlýtur þá að vera að þeir ætli að nota þessar breytingar á lögunum til að vinna á skilvirkari hátt. En svo kemur á daginn, mánuð eftir mánuð eftir mánuð, að við fáum viðvaranir um að verið sé að fara langt fram yfir fjárheimildir. Við erum alltaf að spyrja: Af hverju er ekki verið að gera neitt? Hvað ætlið þið að gera í þessu? Svörin sem við fáum eru að þessu verði reddað í fjárauka. En það á ekki að gera það. Það á bara að gera það ef himinn og haf ferst eða eitthvað því um líkt. Ég átta mig ekki á því hvað við ætlum að gera við fjáraukalagafrumvarpið. Það sem ég sé jákvætt hvað það varðar í frumvarpinu fyrir 2018 er að það virðist vera búið að loka þessum hefðbundnu vanáætluðu liðum þannig að ég er bjartsýnn á framhaldið, en 2017 er enn þá vandamál.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla bara að grípa boltann þar sem hann endaði. Ég er ekki alveg jafn sannfærð um að það sé búið að loka þessu gati. Það er alveg rétt að sumar stofnanir hafa farið fram úr og hér hafa Sjúkratryggingar Íslands gjarnan verið nefndar í því samhengi, þær hafa farið mikið fram úr og alltaf fengið viðbætur í gegnum fjáraukalög. Maður fór að halda og hefur hugsað um það hvort það sé hreinlega þannig að kostnaðurinn sé bara vanáætlaður af því að það er vitað mál að þetta fæst bætt. Það er auðvitað óásættanlegt. Hv. formaður nefndarinnar spurði mig áðan hvar væri hægt að taka til og það er t.d. hægt að velta þessu fyrir sér. Þá er ég auðvitað ekki að tala um sérmerktu S-lyfin, þar höfum við þurft að draga mjög úr því að fá ný lyf. Núna ætti að vera lag að gera það en ég hef t.d. áhyggjur af þeim lið í fjárlagafrumvarpinu og átta mig ekki á því hvort við getum átt von á því að geta flutt inn einhver ný lyf eða hvort það sé bara verið að bregðast við því sem orðið er. Það er alltaf verið að tala um að það þurfi að taka afstöðu til þess hvort þetta eigi að vaxa endalaust eða ekki en sú afstaða er aldrei tekin. Á meðan sitjum við uppi með það að ekkert breytist. Ég hef áhyggjur af því að við náum ekki enn þá utan um þetta. En fyrst og fremst er það þetta sem ég ræddi áðan og spurði þingmanninn um og átti orðastað við hann um, þ.e. að mér finnst þetta skrýtið og það leiðir hugann að því að það geti verið að eitthvað sé meira en þessir stóru liðir sem eigi hreinlega að reyna að setja inn í fjáraukalagafrumvarpið. Ég held að við séum að tala um tugi milljarða, ekki bara nokkra.
Virðulegi forseti. Já, þetta eru vangaveltur sem er áhugavert að pæla í, einmitt þetta að fjáraukalagafrumvarpið kemur fram svona seint þrátt fyrir að við höfum vitað af þessum veikleikum í þó nokkuð langan tíma. Það er undarlegt að það sé ekki tilbúið. Ég bar upp þessa töflu á bls. 135 aðallega til að vekja athygli á þessum svokallaða útgjaldaauka upp á 18 milljarða og vekja athygli á því að þetta er ekki sanngjarn samanburður. Jú, það er stoppað upp í þessi augljósu göt og maður vonar að það haldist en það getur vel verið að það verði svipað og áður. Það er þó verið að stoppa upp í þennan mun á lyfjum og lækningavörum sem var t.d. ekki gert áður, alla vega ekki í sama magni, þannig að vonin er sú að það verði mjög auðvelt að nota varasjóðinn væntanlega til þess að brúa það bil sem á að gera í staðinn fyrir að taka það inn í fjáraukalög. Það er áhugaverð pæling af hverju fjáraukalagafrumvarpið kemur fram svona seint og það verður áhugavert að sjá skýringarnar með tilliti til þess hvað þarf til að fjáraukalagafrumvarp sé lagt fram samkvæmt lögum um opinber fjármál. Ég hlakka bara til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Undir lok hennar minntist hann á tillögur Pírata til tekjuöflunar. Ég kann vel að meta þegar menn brjóta upp ræðurnar og kvarta ekki bara yfir því að það vanti útgjöld hingað og þangað heldur leggja hugmyndir, tillögur inn í umræðuna. Hann nefndi eðlilegan hlut í nýtingu auðlindanna. Veruleiki okkar er mismunandi sem störfum á Alþingi og uppruni okkar er mismunandi. Við berum virðingu fyrir því. Veruleiki minn er þessi, hv. þingmaður: Í byggðarlögum sem ég er fulltrúi fyrir horfir fólk nú framan á samdrátt og samþjöppun sjávarútvegsfyrirtækja m.a. vegna veiðigjalda og að sjálfsögðu líka vegna annarra þátta. En drifkraftur þeirrar samþjöppunar og þess að fyrirtæki hörfa nú frá byggðum og þess að fólk missir atvinnu er óumdeilt gjaldtaka sem við höfum nefnt veiðileyfagjöld. Þá langar mig að biðja hv. þingmann að svara fólki á Snæfellsnesi, Akranesi og víða um land fyrir mig og deila með því sýn sinni á það hvernig þessi eðlilega hlutdeild í nýtingu auðlindanna getur birst þessu fólki þegar veruleikinn í dag er með þeim hætti sem ég hef hér lýst.
Virðulegi forseti. Það hefur komið skýrt fram að vandamálið með veiðigjöldin er hversu seint þau eru innheimt og þá ekki miðað við núvirði. Mig langar að fá að vekja athygli á því fyrst hv. formaður fjárlaganefndar nefndi það, að samkvæmt fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 10,2 milljarða innheimtu á veiðigjöldum í verkefninu um aukna sátt um greiðslufyrirkomulag af sameiginlegum auðlindum hafsins. Í fjárlagafrumvarpinu, sem er byggt á fjármálaáætlun, er gert ráð fyrir tekjum upp á 10,2 milljarða. Það er bara verið að fara eftir fjármálaáætlun. Byggt er á verkefni um innheimtu á veiðigjöldum eða einhvers konar gjöldum af sameiginlegum auðlindum hafsins í þeirri sátt sem talað er um í fjármálaáætlun. Sáttin er nokkuð sem við horfum mikið til sem lýðræðisflokkur. Ég hlakka til að sjá framvindu starfs þeirrar nefndar sem á að vinna að þessari sátt. Mér finnst mjög áhugavert að gert sé ráð fyrir þessum 10,2 milljörðum í tekjur áður en búið er að klára sáttameðferðina.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum þetta svar. Hann kom samt ekkert inn á það sem ég bað hann að gera, þ.e. að svara fólki í þessum byggðarlögum um það hvernig hugmyndir um verulegar tekjur af nýtingu sameiginlegra auðlinda eiga að birtast því fólki. Ég þekki fjárhæðina sem var í fjármálaáætlun og ég þekki upphæðina sem er í fjárlagafrumvarpinu. Við getum alveg deilt skoðunum á því að innheimtukerfið er gallað og nú er verið að innheimta veiðigjöld fyrir góð ár í sjávarútvegi akkúrat þegar verulega kreppir að. En ég heyrði ekki svarið sem ég var að fiska eftir. Það er annað sem mig langar að biðja hv. þingmann um vegna setu hans í hv. fjárlaganefnd þar sem hann hefur lagt gjörva hönd á plóg. Mig langar mig að biðja hann að velta fyrir sér útgjöldunum og útgjaldaþunganum. Sömuleiðis spyr ég, eins og ég hef spurt aðra fjárlaganefndarmenn: Hvar mundi þingmaðurinn geta séð fyrir sé að við gætum skorið upp og endurskoðað útgjöld og lækkað þau?
Virðulegi forseti. Jú, ég skal svara fólki á Snæfellsnesi, Vestfjörðum og í Reykjavík líka og fleirum. Þar er einfaldlega stefna okkar að arðurinn sem kemur af því að nýta sameiginlegar auðlindir dreifist ekki á jafn fáar hendur. Það er rosalega einfalt svar og mjög augljóst. Þetta er það sem við höfum horft upp á á undanförnum árum, að arðurinn af nýtingu sameiginlegrar auðlindar safnast á fáar hendur. Þetta snýst bara um það að dreifa þeim auð sanngjarnar til þeirra til sem hafa rétt á því, til nærsamfélagsins. Ef fólk getur kvittað undir það þá hlýtur það að vera sammála því að við þurfum að vinna í þá átt í sáttinni. Útgjaldaþunginn. Það er orð sem verið er að nota hérna. En ég er ekkert viss um að það sé rétt að nota það. Hv. formaður fjárlaganefndar þarf fyrst að sannfæra mig um að um einhvern útgjaldaþunga sé að ræða. Ég hef ekki séð það. Það sem ég sé í ræðunum hérna er að hlutfallið af útgjöldum ríkisins hefur minnkað miðað við verga landsframleiðslu. Ég þarf að skoða það töluvert betur. Ef það hefur farið lækkandi þá er alls ekki útgjaldaþungi í gangi þannig að ég bara vísa því aftur til fyrirspyrjanda.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns beina einni fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra. Nú erum við að innleiða nýtt umhverfi og þar af leiðandi er umræðan um fjárlög kannski aðeins öðruvísi en við höfum oft séð áður. Annað ár fjármálaáætlana liggur fyrir og einn liður í því fyrir fjárlaganefnd og okkur í þinginu er að fá svokallaðar eftirlitsskýrslur úr ráðuneytunum, frá fagráðherrum þar sem þeir leggja mat sitt á það hvernig gangi að uppfylla fjárlögin, þau markmið sem ráðuneytin hafa sett sér. Ég hefði talið það mjög æskilegt að þessar skýrslur hefðu legið fyrir í júní eða í sumar þannig að hægt væri að ræða þær núna þegar við erum að tala um fjárlagafrumvarp næsta árs til að leggja mat á það hvernig fjárlögin 2017 eru að ganga. Duga þær fjárheimildir sem þingið veitti fyrir þeim markmiðum o.s.frv.? Mér finnst skipta máli að þetta komi fram hérna af því að við erum að innleiða nýja hluti. Í þessu mikla plaggi um frumvarp til fjárlaga er fjallað svolítið um fjármálaáætlun, fjármálaráð og slíkt. Ég sá hvergi minnst á eftirlitshlutverk eða álitshlutverk Byggðastofnunar sem þarf að meta byggðaleg áhrif á fjármálaáætlunina því að núna kemur útfærsla á fjárlögum og þá koma kannski upp nýjar spurningar, nýjar víddir. Kolefnisgjaldið er auðvitað eitt af því sem ég kem aðeins betur inn á á eftir. Varðandi fjárlögin er ómögulegt annað en að byrja á tekjunum. Þá þurfum við að byrja á árinu 2017 sem var óvanalega mikið útgjaldaár. Þið munið öll, ágætu þingmenn, að við frágang fjárlagafrumvarps í desember 2016 við óvanalegar aðstæður urðu mikil útgjöld vegna ársins 2017. Engu að síður stefnir nú í að það verði meiri afgangur vegna þess að tekjurnar eru svo miklu meiri, um 25 milljarðar kemur fram á bls. 96, þrátt fyrir að útgjöldin hafi jafnvel aukist enn umfram það sem fjárlögin buðu upp á. Varðandi 2018 hef ég þá trú að vænta megi enn frekari tekjuaukningar og að sá 44 milljarða afgangur sem hér er talað um gæti orðið meiri, m.a. vegna arðs og einskiptistekna. Í því ljósi er svolítið merkilegt að horfa á aukna skattheimtu upp á 4 milljarða sem ríkisstjórnin leggur til á neysluskatta, þ.e. eldsneytisgjöldin, áfengisgjöld, bifreiðagjöld og kílómetragjald. Hér er annars vegar um að ræða uppfærslu á verðlagi upp á 2,2% á alla línuna. Ég get alveg skilið að það sé þörf á því og þegar verðbólga er lág skiptir það ekki máli. Vilji menn hins vegar rjúfa þann vítahring að verðtryggingin sé alls staðar og allt um kring þarf ríkisvaldið stundum að ganga á undan. Það gerðum við á síðasta kjörtímabili þegar við hækkuðum ekki, það var gert til þess að rjúfa þann hring að menn hækki alltaf sjálfkrafa en hugsi ekki: Hvernig leggjast þessar álögur á einstaka hluti? Þetta finnst mér skipta máli vegna þess að það er verið að breyta álögum á einstaka aðila. Stóra myndin er sú að hér gengur allt býsna vel, efnahagsmálin eru í góðum gangi, það er meira að segja meira jafnvægi núna en í vor þegar við vorum að ræða þessi mál af því að gengið hefur gefið eftir og annað í þeim dúr. Þess vegna finnst mér sérkennilegt og vanta betri rökstuðning fyrir auknum álögum á árinu 2018, þ.e. hækkun skatta upp á 4 milljarða. Fyrir utan verðlagsuppfærslu á hún væntanlega að koma til móts við það að menn hafa frestað hækkun á virðisaukaskattinum, sem er þá tap upp á 9 milljarða, en á sama tíma ætla menn á árinu 2019 að lækka virðisaukaskattinn úr 24% niður í 22,5%, á sömu þenslutímum og við erum enn í, sem gerir um 15–16 milljarða. Mér finnst ekki vera neitt samhengi í þessum hlutum eða við orðræðuna um að viðhalda stöðugleika og lenda hagkerfinu af skynsemi. Talandi um jafnvægi og framsýni; vilji menn horfa á það hvernig við ætlum að tryggja að samfélagið hafi áframhaldandi kraft lengra inn í tímann er í mínum huga alveg augljóst að það þarf að lækka tryggingagjald. 90% fyrirtækja í landinu eru einyrkjar og minni fyrirtæki með starfsmenn færri en tíu eða hvort það voru 94% fyrirtækja sem eru með tíu starfsmenn eða færri. Þessi fyrirtæki líða fyrir hátt tryggingagjald, þessi fyrirtæki eru vöxtur framtíðarinnar. Þau þurfa að vaxa. Þess vegna hefði ég viljað sjá í samhengi við þessi stóru orð, jafnvægi og framsýni, að ríkisstjórnin hefði horft til þess hvernig hún ætlaði að lækka tryggingagjald gagnvart þessum aðilum. En förum síðan í útgjöldin sem eru áhugaverðasta umræðan. Þrátt fyrir að allt sé með býsna góðum gangi og aukning hingað og þangað er það samt þannig með heilbrigðiskerfið að þegar búið er að taka út steinsteypuna og launahækkanirnar er í sjúkrahúsþjónustunni kannski aukið um 30 milljónir. Ég sagði 30 milljónir, ekki 30 milljarða eða 3. Það er skortur á hjúkrunarheimilum, það vantar meira þar. Við þurfum auðvitað líka að tækla það hvernig þessi þök á mismunandi gjöld samrýmast, eftir því hvort um er að ræða komugjöld, lyfjagjöld og stoðtækjagjöld. Tannlækningar aldraðra, það voru allir að tala um það fyrir einu eða tveimur árum að það þyrfti að auka þar einn, tveir og þrír. Það er hvergi hér að sjá, þar vantar milljarð sem gæti komið til móts við þá sem verst hafa það og satt best að segja er tannheilsa þeirra ekki nægilega góð. Á sama tíma aukast útgjöld til Sjúkratrygginga um 7 milljarða, ef ég man rétt. Með öðrum orðum, stefnan með því að grípa ekki inn í, athafnaleysisstefnan, aðgerðaleysisstefnan, er að færa fjármuni yfir í einkageirann. Það virðist sem heilbrigðisráðherra sé að mistakast að búa til tilvísanakerfi þar sem við höfum einhverja stjórn á því hvernig einkageirinn tekur við, hvernig sérfræðilæknarnir taka við og það kostar okkur í opinbera heilbrigðiskerfinu. Þegar kemur að menntakerfinu hefur stundum verið spurt: Fyrir hvað standið þið, Framsóknarmenn? Jú, í fjármálaáætluninni sem við lögðum fram í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn átti ávinningurinn af styttingu framhaldsskólans upp á einar 400 milljónir að fara inn í framhaldsskólann. Meiri hluti fjárlaganefndar benti á það sama og bað um að þetta yrði gert. Það er ekki að sjá að það standi. Í fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar átti að taka þessa peninga og setja þá inn í ríkið. Það er gert. Háskólann vantar enn fjármuni, þar er ekki gengið nægilega langt. Ef við skoðum Vísinda- og tækniráð og nýsköpun er engin áætlun um áframhaldandi uppbyggingu. Þar er metnaðarleysi. Samt koma menn og tala um fjórðu iðnbyltinguna og hvernig við ætlum að tækla það að menntakerfið þarf að takast á við þær gríðarlegu breytingar sem eru fram undan. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan að ekki væri að vænta eins mikillar útgjaldaaukningar og við höfum séð síðustu tvö árin. Eðlilega, þær hafa verið mjög miklar. Hann var í raun og veru að boða status quo. Það mun ekki breytast í nýrri fjármálaáætlun í febrúar á næsta ári. Tökum samgöngurnar, þar er verulega undarleg staða. Við Framsóknarmenn aðhyllumst það mjög að við förum í orkuskipti, förum yfir í endurnýjanlega orku á bíla, rafmagnsbíla, tvinnbíla og endurnýjanlega orku af öllu tagi, en það er ekki hægt að byrja á því að skattleggja allt í drep án þess að búa til hvata. Hér spurði hæstv. fjármálaráðherra áðan: Hvaða aðrir leiðir og mótvægisaðgerðir eru til? Hann nefndi sjálfur að almenningssamgöngur í flugi gætu verið gott mál. Já, það er mjög gott. Önnur leið væri til að mynda sú, hafi menn enn uppi hugmyndir um að leggja þar að auki veggjöld ofan á þær hækkanir allar sem er verið að leggja á þá sem þurfa vinnu sinnar vegna og búsetu að keyra um lengri veg en aðrir og þar af leiðandi fer hærra hlutfall útgjalda þeirra í bíl og eldsneyti, að taka upp skattaívilnun vegna aksturs til og frá vinnu. Það er tillaga sem við Framsóknarmenn höfum lagt fram í ein fimm, sex ár. En það er hvergi að sjá. Það vantar sem sagt hvatana til þess að fara þá leið sem við erum öll sammála um að sé skynsamleg, heldur á einhvern veginn að skattleggja án þess að það sé greint hvernig sú íþyngjandi skattlagning leggst á fólkið í landinu. Örstutt um virðisaukaskatt á ferðaþjónustuna. Meiri hluti fjárlaganefndar lagði til að komugjöld yrðu skoðuð og aðrir þættir. Hér birtist í frétt frá Rannsóknasetri verslunarinnar að í ágúst hafi verið 10% minni meðaleyðsla á hvern erlendan ferðamann. Ferðaþjónustan er búin að benda á að þetta verði mjög alvarlegt fyrir þá á landsbyggðinni sem eru í meiri fjarlægð frá höfuðborginni og frá Suðurlandi, frá Borgarfirði. Það eru þegar vísbendingar um það. Mér finnst hæstv. fjármálaráðherra ekki hafa skýrt þau rök að hafa ekki horft til niðurstaðna meiri hluta fjárlaganefndar í þessu máli og hvernig hann ætli að tryggja það að þeir landshlutar sem [[Forseti hringir.]]eru lengra frá höfuðborgarsvæðinu, lengra frá þunganum í ferðaþjónustunni, geti tekið þátt í því [[Forseti hringir.]]að byggja upp sjálfbæra atvinnu á þessum grunni. Ég get því miður ekki haldið lengra í bili en hugsanlega myndi ég koma hingað aftur, frú forseti.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp. Það er árleg umræða sem fer fram á fyrstu dögum þingsins. Eðlilega eru skoðanir skiptar um það sem hér er lagt og borð og misjöfn sjónarmið reifuð. Mér finnst þetta hreint út sagt stórkostlegt, mér líður þannig. Mér finnst stórkostlegt hvernig efnahagslífið hér hefur aftur risið upp á ótrúlega stuttum tíma. Fyrir ekki mörgum misserum voru menn að fást hér við mikla erfiðleika, mikinn samdrátt, mikinn vanda bæði í opinbera rekstrinum og í efnahagslífinu almennt. Ég geri ekki lítið úr því stóra verkefni sem þá var unnið en ég held að það sé hollt fyrir okkur að muna hversu óskaplega stuttur tími það er. Það er mikill vandi að fara með þann árangur sem náðst hefur. Það er meginþema fjárlagafrumvarpsins, sem hæstv. fjármálaráðherra leggur hér fram, að fjalla um hvernig við ætlum að varðveita þann mikla árangur sem náðst hefur. Ég held að það verði raunverulega langstærsta áskorun þeirra mánaða sem nú taka við; kjarasamningar og hvernig við spilum úr þeim árangri sem áunnist hefur. Enn og aftur leggjum við fram fjárlagafrumvarp sem innleysir verulegar kjarabætur og launahækkanir. Langstærsta verkefni þessa fjárlagafrumvarps og fjárlaga seinasta árs er í raun að ráðstafa miklum fjármunum til launahækkana. Það er réttmæt gagnrýni sem komið hefur fram, og við skulum ekki loka augunum fyrir því, að við höfum í sjálfu sér ekki hlúð að öðrum grunnþáttum á meðan við höfum verið að fást við það að borga háa kjarasamninga. Eins og ég hef áður sagt í þessum ræðustól sé ég ekki eftir launahækkunum til opinberra starfsmanna, nema síður sé, en ég get aftur á móti ekki alveg tekið undir það að það að hafa bætt kjör þessa starfsfólks og gert þessi störf eftirsóknarverðari sé í eðli sínu ekki að efla grunnþjónustu ríkisins á þann hátt sem því getur fylgt. Við getum haft marga óskalista hér uppi í ræðupúltinu og við heyrum hljóminn úr þeim mörgum. Niðurstaðan sem birtist í fjárlagafrumvarpinu verður eðlilega til umræðu og rétt eins og hæstv. forseti sagði á þingsetningardegi er það mjög sterkt einkenni á Alþingi Íslendinga að í meðförum þingsins breytast þingmál. Við sáum það síðastliðið haust að fjárlagafrumvarpið sem þá var lagt fram af starfsstjórn tók verulegum breytingum í meðförum þingsins við einstakar aðstæður. Ég er ekki boða að þetta frumvarp taki viðlíka viðsnúningi eins og þá var en eðlilega mun frumvarpið þurfa að taka ákveðnum breytingum í meðförum þingsins. Það eru samt meginskilaboðin sem ég vil að við áttum okkur á sem fjöllum um fjárlagafrumvarpið næstu daga og næstu vikur í störfum fjárlaganefndar hér í þinginu, og tekjumál sem því tengjast, að við erum að takast á við það að hér hefur orðið 13% raunútgjaldaaukning á ótrúlega stuttum tíma eða á tveimur árum. Og það tekur í að ráða við það. Við sjáum líka þann bata í þessu fjárlagafrumvarpi miðað við gildandi fjárlög þessa árs að við höfum náð árangri í að lækka vaxtakostnað ríkisins um 8 til 9 milljarða. Það er árangur sem skilar okkur því að við getum farið að byggja upp á nýjan leik, að við getum farið að horfa til þeirra verkefna sem við höfum látið sitja á hakanum. Við megum aldrei gleyma því hversu gríðarlega mikilvægt það er að við notum þessi góðu veltuár, það góða ástand sem er í efnahagslífinu, til að búa okkur undir þá tíma sem óhjákvæmilega munu koma. Það getur ekki verið sams konar veisla ár eftir ár eins og við höfum upplifað undanfarin tvö ár í það minnsta. Meginverkefnið er að lækka skuldir hins opinbera og við höfum náð ágætum árangri í þeim efnum. Það er ýmislegt sem ég sem alþingismaður get fært fram í þessum ræðustóli sem ég sakna úr þessu fjárlagafrumvarpi. Það getur líka verið langur listi. En utan um þessar staðreyndir vil ég fyrst taka, þ.e. hversu frábærum árangri við höfum náð og hversu mikilvægt er að við varðveitum hann. Ég get talið upp ýmsa galla við þetta fjárlagafrumvarp. Ég mun mæta þeim í störfum mínum í fjárlaganefnd ásamt því fólki sem þar vinnur. Við höfum ýmsa þætti á hverju ári sem við þurfum að plægja okkur í gegnum og ég er misjafnlega sáttur við það hvernig við höfum unnið úr því eða notað það í vinnu okkar. Ég nefni það til dæmis hvernig við reiknum arðgreiðslur hjá bönkum. Auðvitað er það ekki þannig að við getum ár eftir ár reiknað með því að miklu hærri arðgreiðslur verði til ríkissjóðs, eins og reyndin hefur verið í að minnsta kosti tveimur eða þremur fjárlagafrumvörpum sem við höfum fjallað um í þessum sal á undanförnum árum, að sjálfsögðu ekki. En það er samt eitthvað við þann undirbúning og við þá vinnu sem ekki er í nógu góðu horfi. Ég mundi líka vilja horfa á eigið fé þeirra miklu eigna sem ríkissjóður á, sem bankar eru, og að við förum að skoða efnahagsreikninga þeirra og halda þannig á málum að við getum gert þá að söluvöru. Ég hefði líka viljað koma með einhverja sýn það í þessu fjárlagafrumvarpi hvenær og hvernig við ætlum að selja þær miklu eignir sem við eigum að hluta eða að einhverju leyti. Alþingi á að hafa forystu um að ræða hvernig við ætlum að standa að þeirri bankasölu. Bankasala hefur í eðli sínu mjög neikvætt orð á sér. Þegar við ræðum það úr stólum Alþingis, þegar við fjöllum um það, fyllir það fólk því miður vantrausti. Því ætti það að vera að frumkvæði Alþingis að leita leiða og sátta um það hvernig við eigum að standa að því. Ég held að það sé hins vegar algjörlega nauðsynlegt að við ræðum það af mikilli hreinskilni og sem fyrst hvernig við ætlum að losa um þessar miklu eignir og ná þannig enn meiri árangri í því að lækka skuldir hins opinbera og búa okkur undir það sem við eigum von á, sem er þá minni vöxtur í efnahagslífi, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Verkefnin eru ærin næstu daga í því að fjalla um þetta ágæta fjárlagafrumvarp. Nokkur umræða hefur orðið um útgjöld og mjög mikið er um að alþingismenn komi í ræðustól og vanti útgjöld hingað og þangað. Já, já. Það eru örugglega góð og gild rök fyrir því. Við tölum því miður miklu minna um hvernig við getum gert betur í ríkisrekstri, hvernig við getum notað þá fjármuni betur sem við tökum þó inn í ríkiskassann. Það er umræða sem við ættum að vera mun uppteknari af; hvernig við förum betur með það skattfé sem við innheimtum. Auðvitað á það að vera verkefni hvers tíma. Við týnum okkur svo kannski í umræðum um einstakar skattahækkanir eða kerfisbreytingar sem okkur finnast risastórar í samhengi hlutanna og gerum að stóru máli. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeirri gagnrýni, t.d. eins og gagnrýni á hækkun eldsneytisgjalda. Að mörgu leyti get ég alveg tekið undir og sett mig í spor þeirra alþingismanna sem tala t.d. um hækkun eldsneytis og áhrif þess á íbúa á landsbyggðinni. En ég kalla eftir umræðu um það í þinginu að við förum bara í gegnum það saman til hvaða mótvægisaðgerða við getum gripið. Undir lok þessarar stuttu ræðu sem ég flyt hér langar mig að nefna það verkefni sem við tökumst á hendur í loftslagsmálum og tengjum oft samgöngum; sem er náttúrlega miklu stærra verkefni en það. Ég hef flutt um það ræður og skrifað um það greinar. Við gætum mögulega náð undraverðum árangri í loftslagsmálum mun hraðar en við áttum okkur á ef við horfðum til þátta sem standa okkur mjög nærri. Reynsla Norðmanna í þessum efnum, sem hafa um langan tíma staðið fyrir því að gefa afslátt af rafbílum eða svokölluðum tvinnbílum, er sú að þeir hafa jú náð verulegum árangri. Og við höfum náð gríðarlegum árangri í því að skipta um ökutæki í umferðinni á Íslandi. Aldrei hafa verið seldir jafn margir bílar hlutfallslega í þessum flokki. Við höfum náð þar geysilegum árangri. Norðmenn tala aftur á móti um það núna, eins og ég les fréttirnar, og það má ekki koma fyrir hjá okkur, að feta sig út úr þeim afslætti sem þeir hafa verið að gefa. Þegar innviðirnir á landsbyggðinni, vegna þessara samgangna, eru að verða tilbúnir þar fellur afslátturinn niður, þegar við úti á landi getum loksins farið að taka þátt í þessari miklu byltingu. Við þurfum því að hugsa þetta á miklu breiðari grunni en við gerum okkur grein fyrir í umræðunni um þessa tilteknu skattbreytingu sem við höfum gert að umtalsefni. Þrátt fyrir að okkur finnist að bæta þurfi í hér og breyta þar vil ég að við gleymum aldrei þeirri stórkostlegu stöðu sem við erum komin í með íslenskt efnahagslíf. Afdrif þessa fjárlagafrumvarps og íslenskra efnahagsmál eru í okkar höndum. Hvernig við förum með það ræður miklu um það hvernig við spilum úr þessari góðu stöðu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir að það sé vandmeðfarið að fara með þann árangur sem náðst hefur. Ég ætla að leiðrétta það aðeins og segja að það sé í rauninni vandmeðfarið að klúðra þeim aðstæðum sem eru nú í gangi með þeirri öldu ferðamanna sem nú er, þegar makríllinn kom og þar fram eftir götunum, það er vandmeðfarið að klúðra þeim hagvexti sem hefur komið yfir okkur. En eins og bent er á í fjárlagafrumvarpinu að ef aðstæður eins og breiðari skattstofnar koma ekki til þegar hægjast fer um þá lendum við í vandræðum einmitt með t.d. skuldasöfnun sem virðist vera aðaláhersla og eina áhersla ríkisstjórnarinnar. Nú langar mig til að snúa aðeins andsvari hv. þingmanns til mín áðan varðandi það að svara íbúum Snæfellsness, Vestfjarða, Þorlákshafnar og fleiri staða. Nú náðum við ákveðinni líffræðilegri sjálfbærni þegar kvótinn var settur á. Við náðum ákveðinni efnahagslegri hagræðingu þegar framsal var sett á kvóta þó að sú útfærsla hafi í rauninni brotið þriðja mikilvæga atriðið sem var samfélagsleg sjálfbærni þar sem kvóti fór að flytjast fram og til baka sem lagði heilar byggðir í rúst. Þess vegna skil ég ekki af hverju er verið að spyrja mig að því hvernig á að svara íbúum Snæfellsness og Vestfjarða þegar núverandi kerfi er að leggja byggðir hér og þar í rúst. Ég talaði áðan í ræðu minni um hvernig við förum betur með skattfé. Ég tek undir þau orð hv. þingmanns. Til þess að vita það þá vantar okkur ýmsar upplýsingar eins og t.d. þær skýrslur sem er kveðið á um í lögum um opinber fjármál og við fáum ekki, þær vantar. Er Bjarni kannski með þær? Ég velti því fyrir mér, honum finnst svo gaman að vera með skýrslur. Við getum illa svarað þeim spurningum hvernig og hvort við erum að fara vel með almannafé ef við fáum ekki góðar og gildar upplýsingar til baka um það hvernig fram vindur. Mig langar aðeins til að varpa spurningunum til baka. Hvernig svarar hv. þingmaður íbúum Snæfellsness og Vestfjarða um sjálfbærni þeirra byggða? Hvar eru skýrslurnar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil vegna upphafsorða hans í andsvarinu segja eftirfarandi þar sem hann fjallaði um að það yrði afrek að klúðra þessum árangri. Það er mjög auðvelt að klúðra þessum árangri. Það sem ég er að reyna að draga fram í ræðustól Alþingi við þessa fjárlagaumræðu, 1. umr. um fjárlög fyrir árið 2018, er að við eigum ekki síður að horfa til útgjaldahliðarinnar. Ég held og bara segi það að mér finnst við kannski vera að beita aðferðum þægindanna. Við erum lítið að rýna í það hvað við gerum, við setjum miklu minni fókus á það, ef ég má sletta, virðulegi forseti, hvernig við ráðstöfum peningunum og hvort við getum gert eitthvað betur. Ég leyfði mér, virðulegi forseti, í andsvari við hv. þingmann áðan að biðja hann um einhverja mynd af því við íbúa sem búa við það að sjá fyrirtæki sín renna saman, samþjöppunina verða og störfin að hörfa. Ég var að reyna að lýsa því hver veruleikinn er. Hvaða svar á ég handa þessu fólki? Ég á það svar að ég get ekki séð fyrir mér að sú stefna sem hv. þingmaður talaði fyrir í ræðustólnum um að taka meira afgjald af nýtingu auðlindanna svari því með öðru en að herða á þeim vanda sem ég var að reyna að lýsa.
Virðulegi forseti. Til að halda áfram með það, núverandi kerfi gerir það ekki í alvöru, það er nákvæmlega vandamál núverandi kerfis. Það væri auðvelt að klúðra þessum árangri, það er alveg rétt. Það er varað við því í fjárlagafrumvarpinu; að breikka skattstofnana ellegar hrapa tekjurnar þegar fer að hægjast um. Hvaða skattstofna á að breikka núna á næstunni? Ég sagði hins vegar að það hefði verið auðvelt að komast hingað miðað við þær aðstæður sem hafa verið. Það hefði verið mjög erfitt að klúðra því að komast hingað. Það er auðvelt að klúðra því til framtíðar, ég er alveg sammála því. Það er varað við því í fjárlagafrumvarpinu. Þess vegna spyr ég: Hvernig eigum við að fara eftir þeim ráðleggingum? Varðandi hitt málið, eins og ég sagði áðan er núverandi kerfi að skemma byggðir landsins. Þess vegna finnst mér mjög undarlegt að eigi að snúa þeirri spurningu upp á mig.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður verður að þola það þegar hann kemur hingað og boðar auknar álögur að þá er ekkert óeðlilegt við það að maður biðji um að hann svari því hvernig sú mynd á að birtast íbúunum. Ég er einfaldlega að leggja áherslu á það að veislan verður ekki endalaus. Einfaldur framreikningur útgjaldaramma er kannski ekki besta stýritækið sem við höfum. Við verðum að vera gagnrýnin á það sem við gerum. Það veit ég að hv. þingmaður skilur. Hann er gagnrýninn í störfum sínum í fjárlaganefnd. Það skal ég bara votta hér og stendur sig afar vel. Það er hlutverkið okkar. Það er hlutverkið okkar að ræða hvernig við förum betur með þá peninga sem hingað koma. Hvað erum við að gera úr þeim? Erum við að veita bestu mögulegu þjónustu fyrir þessa fjármuni? Við höfum í raun og veru engar aðrar skyldur, við sem eigum að fjalla af ábyrgð um þessa þætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég gæti örugglega spurt hann tíu spurninga að minnsta kosti, en ekki gefst tími fyrir þær. Í umræðum um fjármálaáætlunina sagði hv. þingmaður að margt mundi gerast frá því við samþykktum áætlun að vori þar til við fengjum frumvarp að hausti sem yrði að endanlegum aðgerðum til stuðnings þeim markmiðum sem við setjum fram í fjármálaáætlun, eins og hann orðaði það. Nú er það komið fram og ég verð að spyrja hv. þingmann um prinsippatriði. Frá hruni og fram til ársins í fyrra skiluðu tvö fyrirtæki á meðal þeirra 40 arðsömustu hér á Íslandi um 600 milljónum í arð, það voru heilbrigðisfyrirtæki. Finnst þingmanninum það eðlilegt að einstök heilbrigðisstarfsemi, sem að mestu fær tekjur sínar frá ríkinu, geti skilað gríðarlegum arði, t.d. á meðan við erum enn með mikla greiðsluþátttöku í kerfinu? Við horfum til bænda sem eru hálflaunalausir, m.a. vegna aðgerða stjórnvalda, o.s.frv. Ég held að það sé margt sem við getum rætt hér. Þingmaðurinn talaði um að fara vel með skattfé. Hvað er að fara vel með skattfé? Um hvað hefur þjóðin rætt þegar kemur að því að fara með skattfé? Vill fólk ekki fá heilbrigðisþjónustu sem er góð og er úti um allt land? Höfum við ekki fengið hverja könnunina á fætur annarri um það? Vill fólk ekki almennt hafa góða skóla sem vel er sinnt um? Þó að við séum komin í góða stöðu núna er ekkert flókið að viðhalda henni. Þetta snýst auðvitað um það að vera fær og þora að takast á við það að raða í þessa grunnþjónustu. Ég verð því að spyrja þingmanninn út í það hvort honum finnist þetta eðlileg skipting fjár.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvar hennar. Ég verð bara að gera þá játningu, virðulegi forseti, að ég þekki ekki þær arðgreiðslur sem hún nefndi hérna, mundi kannski vilja biðja hana í seinna andsvari að fjalla nánar um það svo að ég geti svarað því með beinum hætti. Hitt vil ég segja sem mitt lífsviðhorf að mitt eðli stendur til þess að menn séu ekki að maka krókinn á jafn viðkvæmri þjónustu og þjónustu við sjúkt fólk. Ég er alveg til samtals um það. Þó að ég geti alveg stutt, og styð, að við færum þau verkefni og þá þjónustu í auknum mæli í hendur einkaaðila, þá vil ég ekki heldur að það verði að einhverjum stórgróðafyrirtækjum. Ég hef einfaldlega ekki samvisku til þess og get hvar sem er staðið fyrir þeirri meiningu. Hvernig ég get útfært það síðan er önnur og dýpri umræða sem ég ræð ekki við í þessu andsvari. Já, það er nákvæmlega það sem ég er að reyna að kalla fram í þessari umræðu, hv. þingmaður, hvernig við notum þessa skattpeninga betur. Það snýst nákvæmlega um þau atriði sem þingmaðurinn taldi hérna upp. Erum við að veita nægilega góða þjónustu með þeim fjármunum sem við erum að innheimta? Það er í raun og veru vinnan okkar. Höfum við sannfæringu fyrir því að við séum að gera það besta úr þeim fjármunum sem við tökum af skattborgurum og ráðstöfum með þeim hætti?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, virðulegi forseti. Þeir sem eru kannski dómbærastir á það hvort við stöndum okkur í því að veita þessa þjónustu hljóta að vera þeir sem hana þiggja. Það hefur komið fram og við vitum að fólk er almennt ekki sátt við hvernig komið er fyrir heilbrigðiskerfinu okkar, menntakerfinu, samgöngumálunum o.s.frv. þannig að einhvers staðar verðum við að hugsa upp á nýtt og gera betur. Varðandi þessi fyrirtæki er þetta bara á miðlum núna. Við ættum kannski að kalla inn til okkar í fjárlaganefnd upplýsingar um þau fyrirtæki sem eru og hafa verið í heilbrigðisþjónustu og taka stöðuna frá hruni. Ég held að það sé hið besta mál að gera það og sjá hvernig þróunin hefur orðið. Mig langar að koma aftur inn á lífeyrismálin og annað. Það er kannski í beinu framhaldi af því sem við erum að ræða hérna, hvernig við förum með skattfé hins almenna borgara. Fullur lífeyrir almannatrygginga hækkar núna um 4,7%, það er 10 þús. kall fyrir skatt, sem gerir það að verkum að hinn almenni lífeyrisþegi fær þá í kringum 238 þús. kr. Eftir skatt er þetta í kringum 6.700 kr. aukning. Það er ekki nema von að fólk spyrji: Hvenær er hægt að bæta þetta ef ekki núna? Þetta er stór hópur og kostar mikla peninga. En hvenær er þetta hægt ef ekki núna fyrir þennan lægststadda hóp og líka auðvitað fyrir fólk sem er á lágmarkstöxtum? Það má ekki gleymast í þessari umræðu. Ef ekki núna þegar vöxturinn hefur verið 7,2% á síðasta ári o.s.frv. Hvenær sér þingmaðurinn fyrir sér að við getum gert þetta? Því að ef við erum alltaf eftir á þá dregst [[Forseti hringir.]]þetta fólk alltaf aftur úr, það nær okkur ekki.
Virðulegi forseti. Við hækkum þær tilfærslur eða framlög til almannatrygginga, eins og lögin segja til um, um 4,7%,sem er innbyggt í reglurnar. Ég mundi hafa miklu meiri áhyggjur af því ef við værum ekki að fara að þeim tilmælum. Við höfum náð að tryggja aukinn kaupmátt þessara greiðslna á undanförnum árum, verulega aukinn kaupmátt. Það er hluti af því verki okkar. Þess vegna er svo mikilvægt að við viðhöldum þeim kaupmætti sem hefur áunnist. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn nefnir að þetta er gríðarlega kostnaðarsamt; það kostar mikil útgjöld að stíga stór skref í þessum efnum. Ég vona að ég fari ekki með algjört fleipur, virðulegi forseti, þegar ég segi að mér sýnist að hver þúsundkall í hækkuð framlög kosti um 300 millj. kr. Það má vel vera að ég hafi algjörlega misst fæturna með því að nefna þessa tölu, en þannig er hún í höfðinu á mér. Ég er alveg tilbúinn að draga hana til baka og biðjast afsökunar á því ef hún reynist algjörlega út í hött. En miðað við þessa framsetningu eru þetta mjög miklir fjármunir. Við höfum aukið þessa fjármuni verulega. Við erum, eins og hefur komið fram í þessari umræðu, að ná 300 þús. kr. markmiðinu með ellilífeyri fyrir þá sem sem búa einir. Hvenær er síðan rétti tíminn til að gera þetta? Það er nákvæmlega núna. Við erum að láta það fylgja þeirri þróun sem er í samfélaginu. Við erum að fylgja því eftir. Við höfum náð góðum skrefum í þeim efnum. Við höfum líka, í fjármálaáætlun okkar, sýnt að við ætlum að ná stærri skrefum í að bæta þessi kjör eins og til dæmis með lækkun frítekjumarks.
Frú forseti. Við fyrsta yfirlit yfir fjárlagafrumvarpið kemur enn einu sinni í ljós að erindi þessarar ríkisstjórnar er ekkert annað en að viðhalda stöðnuðu kerfi og því kerfi sem síðasta hægri stjórnin framfylgdi. Það er ekki verið að nota það svigrúm sem er til staðar núna til að búa okkur undir framtíðina og þær breytingar sem verða þar. Og þar er ekkert verið að bæta fyrir þau glappaskot sem síðasta hægri stjórn gerði sig seka um. Það átti að breyta öllu fyrir kosningar og töluðu allir í þá átt, en það eru engar efndir. Í staðinn ræðst hæstv. forsætisráðherra á stéttarfélög og launafólk og segir að þau séu helsta ógnin við stöðugleikann. Ég get ekki verið sammála því, ég held að helsta ógnin sé ríkisstjórnin sjálf af því að hún vill ekki horfast í augu við kröfur sem fólk gerir. Þá er ég ekki að hugsa bara um launin, það sem maður fær í umslaginu, ég er að hugsa um velferðarkerfið. Stjórnarliðum varð tíðrætt um norræna módelið í gær. Svo ég endurtaki það sem margir stjórnarandstæðingar sögðu í gær þá snýst þetta ekki bara um efnahagslegan stöðugleika, það er ekki það sem vantar fyrst og fremst upp á akkúrat núna, nei, það skortir á félagslegan stöðugleika. Fjárlagafrumvarpið stenst auðvitað engar væntingar þegar skoðuð eru einkunnarorð ríkisins um jafnvægi og framsýni. Það getur vel verið að það sé jafnvægi fyrir einhverja aðila í samfélaginu, það er mjög erfitt að tala um að jafnvægi sé ákjósanlegt fyrir 6.100 börn sem liðu efnislegan skort árið 2015, eða öryrkja. - Hæstv. fjármálaráðherra má gjarnan brosa ef honum finnst það fyndið. Það er ekki hægt að tala um framsýni þegar ekki er sýnt fram á að menn ætli að grípa þau tækifæri og áskoranir sem bíða okkar í menntakerfinu. Yfirlýsingar hæstv. velferðarráðherra um norrænt módel á vinnumarkaði eru ekkert nema innihaldslausir frasar. Þetta eru falleg orð sem hann hefur pikkað upp í ræðum og skýrslum, en hann þarf þá að sýna að hann ætli að standa við það ef hann meinar eitthvað með því. Annaðhvort er hann vísvitandi að afvegaleiða umræðuna eða hann skilur ekkert út á hvað þetta norræna vinnumarkaðslíkan gengur. Ég veit vegna fyrri starfa hans að það er það fyrrnefnda. Hann er að afvegaleiða umræðuna. Fólk er sem betur fer farið að sjá í gegnum þetta enda njóta ríkisstjórnarflokkarnir stuðnings innan við þriðjungs þjóðarinnar, að ég held. Gallinn við það er að hún móttekur ekki þau skilaboð. Menn ætla að halda áfram íhaldssamri pólitík þar sem hægt og rólega er verið að grafa undan opinberri þjónustu og opinberu heilbrigðiskerfi. Það birtist ágætlega í þessum fjárlögum. Er ekki aukning á framlögum til sjúkrahúsþjónustu á SAk og LSH 39 milljónir? Það er í raun niðurskurður. Svo við komum aftur að framsýninni. Við vitum að það eru stórfelldar breytingar á vinnumarkaðnum. Færustu vísindamenn tala um að 50% af öllum störfum muni hverfa og breytast. Auðvitað verða ný til en við þurfum þá að grípa þessi nýju störf og við þurfum strax að byrja að búa í haginn. Engu að síður er niðurskurður til nýsköpunar og rannsókna. Háskólarnir eru áfram fjársveltir og eru hálfdrættingar á við háskólana á Norðurlöndunum. Ég veit ekki hvernig þessir skólar eiga að bregðast við gjörbreyttum aðstæðum sem sníða þeim svona þröngan stakk. Hið sama má segja um framhaldsskólana. Ég ætla ekki að halda áfram að ræða þá hér. Hæstv. fjármálaráðherra gat ekki svarað hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur um það mál áðan og getur það sennilega ekki núna heldur. Manni verður alltaf hugsað til norræna módelsins vegna þess að allir tala um það, bæði stjórnarandstæðingar og stjórnarliðar. Á hinum Norðurlöndunum horfa menn í að byggja upp og fjárfesta í þekkingu og menntun samhliða uppbyggingu á velferðarkerfinu. Hér gera menn það ekki, því miður. Eins ótrúlegt og það er verða framhaldsskólarnir áfram í fjárhagskröggum þrátt fyrir erfið ár undanfarið. Það sem ég hef áhyggjur af er metnaðarleysi í menntamálum. Það snýr ekki bara að framtíðinni, það bitnar líka mjög hart á landsbyggðinni. Það hefur sýnt sig að gott menntakerfi á landsbyggðinni hefur reynst ótrúlegur byggðastuðningur. Nægir þar að nefna skóla eins og Menntaskólann á Tröllaskaga eða Háskólann á Akureyri þar sem menn hafa getað byggt upp ný og spennandi störf en einnig hefur okkur með þessu tekist að halda fólki í þessum byggðarlögum. Ágætt dæmi um það er ástandið í leikskólum, annars vegar á höfuðborgarsvæðinu og hins vegar á Akureyri. Það er 96% fagmönnun í leikskólunum á Akureyri miðað við 36–37% hér. Þetta er ekki til einskis. Framlög til samgöngumála eru líka mjög langt frá kosningaloforðum og kosningaloforðin byggðu á samgönguáætlun sem samþykkt var í lok október, minnir mig. Mér sýnist að viðbótarfjármagnið fari mestmegnis í eina stóra framkvæmd, Dýrafjarðargöng. Hún er mikilvæg og ég held að við getum verið sammála um það. En þá er þetta kannski upptalið þó að það sé auðvitað ekki sundurliðað. Víða um land hefur samgöngukerfið ekki náð að uppfylla lágmarkskröfur og ætla ég að vona að sem flestir stjórnarliðar hafi tekið sér bíltúr á Norðausturlandið eða á Vestfirði eða jafnvel til Borgarfjarðar eystri. Þá er komið að öðru. Öflugt samgöngukerfi er ein meginforsendan fyrir því að dreifa ferðamönnum og laða þá út á land. Er ekki talað um að erlendir ferðamenn sem hingað koma gisti nærri 7 milljón nætur á Íslandi? En helmingur þeirra er á höfuðborgarsvæðinu og við höfum svo mikið að vinna að laða fólk út á land. Það er skynsamlegt. Úr því að við tölum um landsbyggðina og byggðastefnu er náttúrlega brýnt að hugsa um flutningsgetu raforku um allt land. Það held ég að sé verkefni sem allir eru nokkuð sammála um. En skattkerfisbreytingarnar sem verið er að gera miða ekkert að því að auka jöfnuð og byggja undir félagslegan stöðugleika. Farin er sú leið að leggja á flata skatta, getum við kallað þá, krónutöluhækkanir. Þar á ég við hækkun á eldsneyti annars vegar og hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustu hins vegar. Það mun auðvitað bitna harðar á efnaminna fólki en ekki síður á landsbyggðinni. Ég ætla ekki að fara að gagnrýna þessar hækkanir, ég hef talað um að það geti verið skynsamlegt að færa virðisauka á ferðaþjónustu upp í efra þrep. Það eru mörg góð rök fyrir hækkun á eldsneyti en slíkum skattbreytingum þarf að fylgja einhver áætlun um til hvaða mótvægisaðgerða menn ætla að grípa þar sem þær hækkanir munu kannski harðast bitna á fólki úti á landi. Það er eitthvað lítið eftir af tímanum en ég kem þá kannski í ræðustól seinna í dag. Mig langar enn að ræða húsnæðismál vegna þess að það er alveg sérkapítuli. Hæstv. velferðarráðherra gerir sig digran hérna, nýkominn út úr skápnum sem einhvers konar teflon-krati og talar um hvað hann sé að gera í húsnæðismálum. En hann er í raun [[Forseti hringir.]]ekkert að gera annað að gera en að efna loforð og samninga sem búið var að gera við verkalýðshreyfinguna fyrir nokkrum árum. Það er gott að hann efni þau, en það þarf að gera miklu meira. Kannski tek ég bara umræðu við hann um það í óundirbúnum fyrirspurnum eftir helgi.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir mjög skelegga ræðu. Ég ætla að fá að spyrja um það síðasta sem hann nefndi í ræðu sinni. Einn ríkisstjórnarflokkurinn og sá sem hefur nú fjármálaráðuneytið undir sér, kom eiginlega út úr skápnum í gær sem, hvað á maður að segja, þriðju leiðar sósíaldemókratar sem eru með hægri efnahagsstefnu og vinstra velferðarkerfi. Nú kemur hv. þingmaður úr flokki sem kennir sig við sósíaldemókrata og hefur kannski aðeins dýpri þekkingu á þessum málum. Hvernig sér hann þessa hægri efnahagsstefnu í fjárlagafrumvarpinu? Hvar er vinstra velferðarkerfið? Við horfum nú upp á hækkun á neyslusköttum; áfengis- og tóbaksskatti og bensínskatti, á sama tíma og verið er að hækka virðisaukaskatt, sem ég veit ekki hvort á að vera mótvægisaðgerð. Þá spyr ég: Er þá hægri efnahagsstefnan í raun og veru sú að einstaklingurinn á að borga fyrir allt, og kannski líka fyrir vinstra velferðarkerfið sem við viljum endilega byggja hér upp?
Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í einhverja greiningu á stjórnmálum hæstv. ráðherra Þorsteins Víglundssonar. Ég er oft sammála honum. Mér finnst margt skynsamlegt sem hann segir. Mér fannst ræðan hans í gær alveg prýðileg og vildi gjarnan að hann hefði þá jafnvel verið fjórði þingmaður Samfylkingarinnar. En staðan er hins vegar sú að hann situr í stjórn sem framfylgir ekki því sem hún segir. Við horfum upp á að t.d. árið 1998 var skattbyrði lægstu launa 4%. Nú er skattbyrði lægstu launa 16%. Ef hann meinti eitthvað með því sem hann segir mundi hann grípa til skattkerfisbreytinga sem breyttu þessu en færi ekki í einhverjar aðgerðir sem munu kannski leggjast langþyngst á launalægsta fólkið. Árið 2014 töldu 12% landsmanna sig eiga erfitt með að ná saman endum. Það var auðvitað fyrir hans tíð. Ef hæstv. ráðherra meinar það sem hann segir þá leggst hann á árarnar með okkur hinum og reynir að breyta þessu, reynir að ná þessu niður. Ég las grein í morgun eftir formann Öryrkjabandalagsins, Ellen Calmon. Hún lýsir ekki þeim veruleika sem hæstv. forsætisráðherra lýsir. Ég veit að það er borð á milli þeirra tveggja, hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra, en þeir hljóta að tala saman á ríkisstjórnarfundum. Þeir verða að fara að gera það. Og Þorsteinn, hæstv. ráðherra, verður að fara að segja hæstv. forsætisráðherra, ef hann er samkvæmur sjálfum sér, að hann ætli ekki að láta þetta líðast og að nú ætli hann að berja í borðið og fara að vinna eftir gildum jafnaðarstefnunnar. [[Forseti (JSE): Forseti vill minna á að þingmenn og ráðherrar eru ávarpaðir með fullu nafni.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka gott svar. Er þetta ekki bara status quo undanfarinna ára, með leyfi forseta, svo að ég fái aðeins að sletta á latínu? Hæstv. ríkisstjórn segist í orði vilja betra velferðarkerfi og betra menntakerfi, en á sama tíma horfum við fram á mótvægisaðgerðir sem eru niðurskurður upp á það sama og menn þykjast vera að veita í sama málaflokk. Ef við ætlum að byggja upp vinstra velferðarkerfi eða velferðarkerfi yfir höfuð, hvaða aðgerðir mundi hv. þingmaður vilja sjá? Hvernig getum við búið til sanngjarnara kerfi miðað við það sem lagt er upp með í fjárlögum fyrir 2018? Ég sé í raun og veru ekki mikla velferð þar.
Frú forseti. Ég bið hæstv. þingmann afsökunar á að hafa ekki nefnt hann fullu nafni. Það sem ætti í rauninni að gera núna til þess að styðja velferðarkerfið er að fara aftur í átt að því skattkerfi sem var í tíð þarsíðustu ríkisstjórnar með meiri þrepaskiptingu þar sem ríkasti partur þjóðarinnar borgaði hlutfallslega meira. Þá þarf auðvitað að gæta að því að slík skattlegging leggist ekki á meðaltekjur, á fólk sem á bara fullt í fangi með að lifa af launum sínum. En það er í rauninni hægt að leggja t.d. á auðlegðarskatt. Það er mjög réttmætur skattur og skynsamlegur. Ég held hann hafi skilað um 10 milljörðum. Við lækkum nú vaxtabætur um 2 milljarða, ég held það séu 30%, vegna þess að verðgildi íbúðanna sem maður býr í eykst, en það segir ekki allt um kostnaðinn. Það leggst illa á fólk. Barnabætur eru farnar að skerðast við 250 þús. kr., en lægstu laun í landinu eru 280–300 þús. kr. á mánuði. Það á náttúrlega að styrkja þetta kerfi sem er hið raunverulega jöfnunarkerfi. Það sem mér finnst sorglegast, vegna þess að mér finnst oft svo margt spennandi sem hv. ráðherrar Viðreisnar tala um, er að þeir hefðu miklu frekar getað komið málum sínum í gegn og farið þá að sofa með góða samvisku ef þeir meina það sem þeir segja, ef þeir hefðu myndað fimm flokka ríkisstjórn um jólin.
Virðulegi forseti. Það er af mörgu að taka í þessu fjárlagafrumvarpi fyrir 2018. Það byggist á nýjum lögum um opinber fjárlög, er fyrsta fjárlagafrumvarpið sem unnið er eftir nýju verklagi. Hér eru allir að fóta sig eftir þessu nýja verklagi, heyrist mér, bæði í umræðunni í sal um fjármálastefnuna og fjármálaáætlunina og einnig í fjárlaganefnd. Þar þurfum við að taka sveitarfélögin með okkur inn í nýja hugsun, hefur mér fundist. Í fjármálaáætlun eru helstu línur lagðar en smáatriðin eru útfærð í fjárlögum, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór vel yfir í ræðu sinni hér fyrr í dag. Það er alveg ljóst að það mun taka einhver ár að koma á fullkomnu verklagi sem fylgir nýjum lögum um opinber fjármál. En á morgun fáum við tækifæri til að spyrja ráðherra hvers ráðuneytis fyrir sig frekar út í hlutina og fá nákvæmari svör. Mér heyrist á þessari umræðu hér í dag að verið sé að fara gróft yfir. Menn velja sér málaflokka. Ég ætla að gera það líka. Ég tek þátt í þessari umræðu í fyrsta skipti og mér finnst fróðlegt að heyra hvernig hv. þingmenn fara í 1. umr. um jafn viðamikið plagg og fjárlagafrumvarpið er. Það er ljóst að stóra verkefnið er að varðveita þann góða árangur í efnahagsmálum sem náðst hefur á undanförnum misserum. Stóru fréttirnar eru þær, ef ég gríp inn í það fyrsta og helsta sem kemur fram í frumvarpinu, að komið er til móts við gagnrýni ferðaþjónustunnar um skamman aðlögunartíma hvað varðar virðisaukaskattshækkun sem átti síðan að verða lækkun, en almennt þrep lækkar í 22,5%. Skattaívilnun ferðaþjónustunnar fellur því brott. Því ætti vöruverð að lækka. Vonandi verðum við samkeppnishæfari. Mig langar að byrja á að tala um græna skatta, sem eru hluti af stefnu stjórnvalda í umhverfisvernd og loftslagsmálum, en virðisaukaskattur fellur niður við innflutning eða kaup á vistvænum bifreiðum. Það er framlengt til þriggja ára og markmið sett um fjölda bíla. Kolefnisgjald er hækkað; gjald með skýra tengingu við losun gróðurhúsalofttegunda. Olíugjald er hækkað umfram bensíngjald í ljósi losunar. Frekari skref eru jafnframt undirbúin: uppbygging innviða, nýir hvatar fyrir einstaklinga og fyrirtæki og síðan aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Þessir grænu skattar eru í mínum huga ekki einungis tekjuöflun heldur stórt og nokkuð djarft skref í átt að breytingum í rétta átt hvað varðar loftslagsmál. Kannski er það líka svolítið ný hugsun sem þarf að venjast. Eitt markmið með skattlagningu ökutækja er að draga úr losun eins og ég nefndi áðan með því að ívilna sparneytnari ökutækjum og ökutækjum sem ganga fyrir vistvænni orkugjöfum. Nú þegar er mikið úrval til af slíkum bílum. Mikil aukning hefur átt sér stað í innflutningi á slíkum bílum. Það er fagnaðarefni. Kannski virka bæði umræðan og þessar aðgerðir í rétta átt, en uppbygging innviða fyrir þessi tæki þarf að vera hröð. Mín skoðun er sú að við verðum til dæmis að hætta að gefa rafmagn hér og þar á kostnað sveitarfélaga. Við þurfum að breyta um verklag þar til þess að innviðauppbyggingin geti hafist fyrir alvöru, til dæmis á landsbyggðinni. Ef horft er á stóru línurnar ætlar ríkisstjórnin sér að forgangsraða í þágu heilbrigðis- og velferðarmála eins og líka hefur komið fram. Þunginn í heilbrigðismálum er aðallega bygging nýs Landspítala sem verður mikið framfaraskref, bæði er varðar starfsaðstöðu fyrir það fólk sem þar vinnur og einnig fyrir þá sem þiggja þjónustu. Hitt sem mig langar til að varpa ljósi á hvað varðar heilbrigðismálin er heilsugæslan; hún verður styrkt sem fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Þverfagleg þjónusta heilsugæslunnar verður styrkt. Það felur meðal annars í sér afar mikilvægt verkefni sem er geðheilbrigðisteymi. Mér finnst það ekki hafa fengið nógu mikla umfjöllun miðað við það hve mikilvægt verkefni það er og árangursríkt. Fyrsta teymið var sett upp í Breiðholti og þjónustar austurhluta Reykjavíkur. Næst verður farið í vesturhlutann og í þriðja áfanga verður farið í sveitarfélög í Kraganum. Það verkefni harmónerar mjög vel við markmið allra þeirra sveitarfélaga sem hafa sett sér lýðheilsustefnu. Sums staðar er hreinlega beðið eftir því að hefja samstarf við ríkið um þetta mikilvæga og þarfa verkefni. Aðgerðaáætlun sem fylgir lýðheilsustefnu sveitarfélaga felur einmitt í sér að auka samstarf við heilsugæsluna og bæta nærþjónustu hvað varðar líðan og geðheilbrigði. Í ljós hefur komið að færri sækja þjónustu á geðdeild í staðinn og úrræðið bætir þjónustuna við þá sem þurfa á henni að halda. Við lok tímabils þessarar ríkisfjármálaáætlunar eiga framlög til heilsugæslunnar að aukast um 910 milljónir einmitt í þessu skyni. Til lengri tíma litið er ég nokkuð sátt við framtíðaráform í heilbrigðismálum hvað varðar byggingu spítalans. Greinilegt er að þunginn verður þó á næsta ári og því þarnæsta. Það meginmarkmið sem er fram undan er að setja fram heildstæða stefnu með skýrum markmiðum fyrir heilbrigðisþjónustuna, við verkaskiptingu og samvinnu innan heilbrigðisþjónustunnar. Ef ég kem hér í lokin örstutt inn á menntamálin þá er ég auðvitað sammála því að farsælla hefði verið að auka við framlög til menntamála. En það þarf víst að forgangsraða. Það er ákvörðun ríkisstjórnar að forgangsraða í heilbrigðis- og velferðarmálum. Unnið verður að því að bæta þá stöðu eins og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu. Í heildina hækka framlög til háskólastigs umfram verðlagsforsendur, auk þess sem stofnframlag til byggingar Húss íslenskra fræða kemur þar til viðbótar. Ég vil ítreka að ég tek undir að það hefði verið okkar uppáhaldsaðgerð í Bjartri framtíð að auka þar við. Ég ætla ekki að bæta meiru við. Ég sé að félags- og jafnréttismálaráðherra er hér á eftir mér í ræðustól og ætla því frekar að gefa honum orðið varðandi velferðarmálin. Ég hef lokið máli mínu í bili.
Herra forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp fyrir árið 2018 og þær áherslur sem í því koma fram og stefnu ríkisstjórnarinnar í helstu málum. Það hefur verið gagnrýnt að ríkisstjórnin leggi ekki nægilega áherslu á velferðarmálin í þessu frumvarpi. Sú umræða heyrðist raunar líka í umræðum um fjármálaáætlun í vor. Engu að síður sjáum við að aukningin í velferðarmálunum er einmitt hvað mest áberandi. Það er sá málaflokkur sem tekur langmest til sín í útgjaldaaukningu milli ára og heldur áfram þar sem frá var horfið í fjárlagavinnunni fyrir árið 2017. Á árinu 2018, gangi frumvarpið fram eins og það liggur fyrir nú, mun um 51% af útgjöldum ríkissjóðs renna til velferðarmála. Er það hæsta hlutfall sem við höfum séð á undanförnum árum. Og það sem munar meira um: Samkvæmt ríkisfjármálaáætlun er gert ráð fyrir að þetta hlutfall fari enn hækkandi eftir því sem líður á gildistíma áætlunarinnar og verði þá með hæsta móti, að ég hygg, um 53% undir lok tímabilsins. Þetta sýnir auðvitað forgangsröðunina í verki. Við leggjum gríðarlega mikla áherslu bæði á félagsmál og heilbrigðismál, sem endurspeglast m.a. í því að við erum jú að hefja byggingu Landspítala á næsta ári, verkefni sem beðið hefur verið eftir undanfarna tvo áratugi og aldrei hefur verið komist í fyrr en nú. Það eru auðvitað gríðarleg tímamót fyrir heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Við leggjum líka mikla áherslu á heilsugæsluna, á geðheilbrigðismálin, á ýmis félagsmál eins og hækkun fæðingarorlofs, húsnæðismál - bæði ungs fólks en líka húsnæðismál allra - þar sem við leggjum fjármagn í stofnstyrki til byggingar á almennum leiguíbúðum, sem vissulega er rétt eins og bent hefur verið á í umræðunni að við erum að uppfylla skuldbindingar ríkissjóðs en við erum jafnframt að bæta þar við umfram þær skuldbindingar sem gefnar voru. En við erum líka að grípa til ýmissa annarra aðgerða samhliða þessu, raunar 14 tölusettra aðgerða til þess að taka á þeim mikla húsnæðisvanda sem er um þessar mundir og hefur farið stigvaxandi á undanförnum árum. Hann hefur raunar leitt til þess að í augnablikinu glímum við við verðbólu á fasteignamarkaði vegna skorts sem bitnar helst á þeim tekjulægstu, ungu fólki sem er að stíga fyrstu skrefin inn á húsnæðismarkaðinn. Þar af leiðandi skiptir gríðarlega miklu máli að vel takist til við að leysa úr þessum vanda. Við höldum áfram uppbyggingu almannatryggingakerfisins með því að hækka lágmarksfjárhæð til þeirra sem einir búa úr 280 þús. kr. á mánuði í 300 þús. kr. til þess að þar fylgist að lágmarkslaun á vinnumarkaði og lágmarksfjárhæð almannatrygginga. Í menntamálum horfum við til verkefna eins og máltækniverkefnisins, sem er gríðarlega mikilvægt fyrir framtíð tungumálsins okkar. En jafnframt, þrátt fyrir gagnrýni um ónógt framlag til bæði framhaldsskóla og háskóla, sjáum við þar hækkandi framlög á hvern nemenda á báðum stigum. Þessu samhliða er lögð gríðarleg aukning í nýsköpun í atvinnulífinu, í að efla nýsköpunarumhverfi atvinnulífsins, og það skiptir auðvitað miklu máli. Þrátt fyrir að vel hafi árað á undanförnum árum hefur því miður fjarað talsvert undan því hagstæða umhverfi sem hér skapaðist fyrir nýsköpunarfyrirtæki skömmu eftir hrun og leiddi af sér mikla grósku á því sviði. Við sjáum að þar horfum við enn og aftur framan í afleiðingar hins sveiflukennda íslenska hagkerfis og sveiflukenndrar myntar. Það er kannski þegar öllu er á botninn hvolft það sem mestu máli skiptir í þessum fjárlögum ef frá er talin áherslan á velferðarmálin, áherslan á ábyrga fjármálastjórn hins opinbera. Að við förum ekki fram úr okkur eina ferðina enn, að ríkisfjármálin verði ekki enn og aftur til að kynda undir þenslu, auka verðbólguþrýsting, valda hækkandi vaxtastigi umfram það sem þegar er, og þykir nú flestum nóg um. Ítrekað hefur verið bent á þennan veikleika ríkisfjármálanna. Stjórnvöld hafa ítrekað í gegnum árin og raunar áratugina verið gagnrýnd fyrir það sama, að þegar fjármagn streymir inn í ríkissjóð er því eytt jafnharðan og mesta útgjaldaþenslan verður á tímum uppgangs. Þá verður ekkert svigrúm eftir þegar dregur saman í hagkerfinu aftur, eins og alltaf gerir á endanum. Þá hefur ríkissjóður ekki ráð á að ráðast í fjárfestingar í innviðum, ekki ráð á að sinna grunnþjónustu sinni með sóma. Það er það sem hér er verið að leggja grunn að að endurtaki sig ekki. Að við höfum svigrúm í ríkisfjármálunum þegar aftur dregur saman til þess að ráðast af krafti í innviðauppbyggingu, til þess að geta sinnt grunnþjónustunni svo sómi sé að og til þess að við leggjum hagstjórninni lið, höldum vaxtastigi eins lágu og kostur er, höldum verðbólgunni niðri eins og við höfum sem betur fer búið við núna mörg undangengin ár, eitt stöðugasta verðlag sem við höfum fengið að kynnast um langt árabil. Fátt skiptir heimilin meira máli. Það verður að hafa í huga í þessu samhengi. Það eru einmitt þeir tekjulægstu, þeir sem síst mega við svo öfgakenndum sveiflum, sem líða fyrir þær, líða fyrir verðbólguna, líða fyrir hátt vaxtastig og öfgafullar sveiflur á húsnæðismarkaði þar sem ýmist er byggt allt of mikið eða allt of lítið. Það er þessi hópur sem við eigum ekki síst að hugsa til þegar við horfum til agaðrar hagstjórnar. Þar heyrist gjarnan þessi gagnrýni: Hér ætti að auka enn við í útgjöldum, þrátt fyrir að við horfum á metaukningu ríkisútgjalda á skömmum tíma. Hér ætti að hækka skatta til að fjármagna þá útgjaldaaukningu, þrátt fyrir fullkomna óskynsemi þess að fjármagna eða auka samneysluna á hápunkti hagsveiflunnar með skattahækkunum. Það þýðir með öðrum orðum að undir þeirri aukningu verður ekki nokkur fótur þegar dregur saman aftur og þarf í raun umsvifalaust að kippa þeirri þjónustu sem þannig er uppbyggð til baka aftur eins og við höfum áður lent í. Við höfum áður þurft að glíma við það að klippa um hæl á loforð stjórnmálamanna, jafnvel árið eða tveimur eftir að þau eru gefin, þar sem dregið hefur saman í hagkerfinu á nýjan leik. Fram hefur komið í umræðunni að einhverjum í minni hlutanum þyki sem málflutningur Viðreisnar í þessum efnum komi á óvart. Okkur hefur svo sem verið raðað á bás allt yfir hið pólitíska litróf, ef þannig mætti orða það. Það ætti hins vegar ekki að koma neinum á óvart á hverju við byggjum hugmyndafræði okkar, fyrir hverju við berjumst. Við tölum um réttlátt samfélag, um viðskiptafrelsi, um jafnvægi. Við leggjum áherslu á velferðarkerfið og uppbyggingu þess, á stöðugleika í efnahagsumhverfinu, ábyrga fjármálastjórn ríkissjóðs og við leggjum áherslu á frelsi, viðskiptafrelsi, jöfn tækifæri, tækifæri til að bæta stöðu sína, hvort heldur er einstaklingur eða fyrirtæki. Þetta jafnvægi sem við leitum eftir í okkar stefnu er ágætlega endurspeglað í þeim áherslum sem koma fram í fjárlagafrumvarpinu sem hér liggur fyrir. Auðvitað er það svo þegar við horfum til heilbrigðiskerfis, málefna eldri borgara, stöðu ungs fólks, þegar kemur t.d. að húsnæðismarkaði, að margt má betur fara. Að sjálfsögðu er lagt af stað á grundvelli fimm ára áætlunar þar sem einmitt er lögð áhersla á þessi málefni. Eitt myndi ég sérstaklega vilja nefna í því samhengi en það er sú gagnrýni sem húsnæðisstuðningur, þ.e. minnkandi vaxtabætur hljóta hér. Þar gleymist að við erum líka að byggja, samhliða vaxtabótunum, á nýju stuðningskerfi til húsnæðiskaupa hjá ungu fólki sem ég held að sé mjög vanmetið í þessari umræðu, en það er einmitt séreignarsparnaðarleiðin. Hún gleymist mjög gjarnan. Þar er verið að hvetja fólk til að nýta sér sparnaðarúrræði sem nokkuð fáir eða lágt hlutfall ungs fólks nýtir sér í dag, þar sem það getur lagt 2% til hliðar, fengið 2% mótframlag frá vinnuveitanda sínum og þar af leiðandi tvöfaldað sparnaðinn sinn og notið svo skattfrelsis hins opinbera þegar kemur að fyrstu kaupum. Ég held að þetta sé eitt það sterkasta úrræði sem við höfum haft til þess að styðja ungt fólk til fyrstu húsnæðiskaupa. Ég held að við ættum að horfa betur til þess hvernig við getum byggt í kringum það úrræði. En ég ætla ekki að hafa mín orð fleiri. Ég tek þó fram til að taka af allan vafa að hér tala ég auðvitað sem þingmaður Viðreisnar en ekki félagsmálaráðherra.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Ég hjó eftir því að hann aðskildi persónu sína sem ráðherra og sem þingmann Viðreisnar hér í lokin. Kannski veitir ekki af. Við höfum verið að furða okkur á því sem höfum verið að fylgjast með umræðum í gær og í þessari umræðu að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar Viðreisnar eru fyrst og fremst að tala fyrir stefnu síns flokks. Útskýra stefnu síns flokks, fara yfir sjálfsmyndina, við erum bæði hægri, vinstri, alls konar, við erum ekki Sjálfstæðisflokkurinn. Hæstv. ráðherra hefði bara getað komið hingað upp og sagt okkur það: Við erum ekki Sjálfstæðisflokkurinn, hvað sem þið haldið. Ég er þingmaður Viðreisnar og ekki bara hæstv. félagsmálaráðherra. Mér finnst þetta dálítið kúnstugt, ef ég á að vera alveg heiðarleg, því að þessir flokkar sitja saman í ríkisstjórn. Við vorum í umræðum í gær um stefnu þessarar ríkisstjórnar. Fjárlögin - ég vænti þess að fjárlögin séu fjárlög ríkisstjórnarinnar en ekki bara hæstv. fjármálaráðherra, þingmanns Viðreisnar svo að það sé tekið fram. Eða hvað? Ég vil spyrja því að ég les það í fjölmiðlum að það sé nú kannski ekki þingmeirihluti fyrir öllu því sem kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Ég vil í ljósi þessarar leitar að sjálfsmynd sem Viðreisnarþingmenn eiga í í opinberum umræðum - og mér finnst það bara mjög jákvætt að þeir taki þetta bara út og losi það hér í opinberri umræðu - spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að það sé meiri hluti fyrir frumvarpinu. Hvort hæstv. ráðherra telji að það sé meiri hluti fyrir þeim skattatilhögunum sem eru lagðar til í frumvarpinu og hann fór yfir í ræðu sinni, í ljósi þess að ekki virðist vera fullkomin eining um það í stjórninni frekar en margt annað. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra sem talar um mikilvægi þess að gengið sé varlega um gleðinnar dyr þegar kemur að útgjöldum hvað hann hafi þá að segja um frumvarp samflokksmanns síns í Viðreisn, hæstv. fjármálaráðherra, þar sem kemur fram í frumvarpi hæstv. ráðherra að það liggi fyrir að brottfall tekjustofna á undanförnum árum geri að verkum - þetta kemur fram á síðu 95 í frumvarpinu ef hæstv. ráðherra vill kynna sér það - að þunginn sé orðinn mjög mikill á meginskattstofna, eins og virðisaukaskatt, tekjuskatt einstaklinga og tryggingagjald, sem felur í sér að þegar um hægist [[Forseti hringir.]]munu tekjurnar taka mun stærri dýfu en útgjöldin með tilheyrandi áhrifum á afkomu til hins verra og skuldasöfnun hefst að nýju. Sem sagt: [[Forseti hringir.]]Það er búið að fella niður það marga tekjustofna að það er of mikill þungi á þeim sem eru eftir. [[Forseti hringir.]]Væri ekki ráð að bregðast við þessu í frumvarpi hæstv. ráðherra Viðreisnar?
Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir andsvarið. Sjálfsmynd okkar var aldrei týnd, en það virtist sem æðimargir misskildu hana. Okkur fannst einmitt ágætistilefni í þessari stefnuumræðu að skerpa á skilningi annarra á því hvaðan við kæmum. Að sjálfsögðu er þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Við stöndum að því og þeim áherslum sem þar eru settar fram með sama hætti og við stóðum að þeim áherslum sem settar voru fram í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem fjárlagafrumvarpið byggir á. Það virðist reyndar svo í þessari umræðu að þingmenn sjálfir eigi mjög erfitt með að sætta sig við þann aga sem var settur í ríkisfjármálin með lögum um opinber fjármál og mundu gjarnan vilja getað brugðið meira frá því en hér er gert, en lagt er upp með aðhaldssama ríkisfjármálastefnu til þess að vega upp á móti þeirri miklu þenslu sem er í hagkerfinu, koma í veg fyrir að hér brjótist fram verðbólga með þörf á vaxtahækkunum. Þetta er reyndar það sem við höfum ítrekað verið vöruð við og ég kom að ágætlega áðan, og Seðlabankinn varar reyndar mjög skýrt við, að aðhald ríkisfjármálanna verði að vera til staðar ef ekki eigi að koma til frekari vaxtahækkana. Er meiri hluti fyrir fjárlagafrumvarpinu? Já, það held ég að sé alveg örugglega. En það væri vanvirðing við þingið að ætla að þingið muni ekki taka málin til efnislegrar umfjöllunar og einhverjar breytingar kunna að verða þar á. Að sjálfsögðu mun fjárlaganefnd fara yfir málið, að sjálfsögðu eru umdeild mál, innan flokka líka. Ég er enginn sérstakur aðdáandi skattahækkana en hér erum við að tala um eðli grænna skatta, hverjir þeir eigi að vera og hvert umfang þeirra eigi að vera, og hvað þurfi til til að hvetja til breyttrar hegðunar til að við getum staðist skuldbindingar okkar í loftslagsmálum, sem er mjög mikilvægt og við styðjum heils hugar. Þegar talað er um að þrengja að tekjustofnum, breikka gjaldstofna o.s.frv., er það allt saman mjög huggulegt tal fyrir skattahækkanir. Ég er einfaldlega andvígur umfangsmiklum skattahækkunum þegar ríkið hefur meira en nægar tekjur. Það getur vel verið að ríkið þurfi að takast á við áskoranir í framtíðinni sem við munum þá bregðast við með viðeigandi hætti þegar þar að kemur. En við þær kringumstæður sem nú eru er ekki ástæða til víðtækra skattahækkana.
Forseta mun hafa orðið á að ávarpa hæstv. ráðherra sem félags- og húsnæðismálaráðherra, en það mun vera úreltur titill, við lýði á síðasta kjörtímabili. Nú er hið rétta ávarp félags- og jafnréttismálaráðherra. Beðist er velvirðingar á þessu.
Herra forseti. Ég fæ ekki skilið hvernig hæstv. ráðherra og hv. þingmaður Viðreisnar fær það út að mjög mikilvægt sé að hafa aðhald en eigi að síður megi ekki innheimta tekjur því það er það sem Seðlabankinn hefur verið að segja á undanförnum árum, eins og hæstv. ráðherra ætti að vera kunnugt. Seðlabankinn hefur einmitt verið að benda á að það sé varhugavert að fella niður tekjustofna, það dragi úr aðhaldi ríkisfjármála. Hér kemur hæstv. ráðherra upp og segir: Það er mjög mikilvægt að hafa aðhald, en það má bara alls ekki afla meiri tekna. Sami hæstv. ráðherra sagði um daginn opinberlega að honum fyndist jöfnunarhlutverk skattkerfisins mjög mikilvægt. Finnst honum þá ekki að nýta eigi skattkerfið í það að draga úr þeirri raunverulegu misskiptingu sem er í landinu sem felst í eignaskiptingunni, sem felst í vaxandi misskiptingu auðsins á Íslandi? Á því er auðvitað hægt að taka t.d. með því að setja á hóflegan auðlegðarskatt eins og við þingmenn Vinstri grænna höfum lagt til. Eða finnst hæstv. ráðherra þá gengið of langt í jöfnunarhlutverki skattkerfisins? Vill hæstv. ráðherra hafa jöfnunarhlutverk skattkerfisins hófstillt þannig að það sé tryggt að misskipting auðsins haldi áfram að aukast, eins og mér sýnist að sé ætlunin með þessu frumvarpi?
Herra forseti. Hér er spurt stórra og áhugaverðra spurninga. Þegar kemur að tekjuaukningu ríkissjóðs með skattheimtu þá er það auðvitað ekki svo að hugmyndir minni hlutans um skattahækkanir snúi að því að auka afkomu ríkissjóðs, að auka afganginn af ríkissjóði, sem vissulega mætti alveg færa rök fyrir að gæti aukið aðhaldsstig ríkisfjármálanna á tímapunkti sem þessum. Þessum fjármunum yrði auðvitað eytt jafnharðan. Um það snúast tillögurnar, að ríkið taki stærri hluta af kökunni til sín til að eyða svo jafnharðan á nýjan leik, sem þýðir að aðhaldsáhrif slíkra skattahækkana yrðu engin og þýddu raunar einfaldlega að erfiðara yrði síðan að bregðast við niðursveiflu og samdrætti í tekjum ríkissjóðs og mikilvægi þess að draga saman að nýju í útgjöldunum. Jöfnun eigna versus tekna er reyndar ansi stórt viðfangsefni. En við búum við mikinn tekjujöfnuð hér á landi. Það væri mjög áhugavert að fara inn í umræðuna um eignajöfnuð og hversu stór hluti af því ójafnvægi [[Forseti hringir.]]er einfaldlega bundinn við aldur okkar. Við söfnum eignum yfir aldursskeiðið. Ég hygg [[Forseti hringir.]]að það eigi nokkurn hlut í skýringu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðu hans og jafnframt fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég vænti þess að geta líka hlustað á hann á morgun þegar kemur að einstökum málaflokkum. Ég ætla samt aðeins að fá að hoppa inn í málaflokkana sem heyra undir ráðherrann og spyrja hann um þá. Ég á erfitt með að sjá þó að hér sé talað um aukin framlög uppreiknuð frá fjárlögum 2017 yfir til 2018 til öryrkja sérstaklega, virðist það fyrst og fremst tengjast fjölgun öryrkja. Ekki er verið að setja fjármuni til þess að mæta fyrirhuguðum lagabreytingum. Er ekki möguleiki á því að flýta þeim lagabreytingum sem boðaðar voru í fjármálaáætluninni þannig að hægt væri að tryggja öryrkjum þar sem mun hærra hlutfall fólks býr við fátækt og á minna í lífeyrissjóðum, minni eigur, sambærilegar kjarabætur eins og samstaða var um að veita eldri borgurum? Hvað getum við gert í sameiningu til þess að reyna að afgreiða það mál sem ég veit að ráðherrann hefur unnið að í nokkurn tíma? Hvað getum við gert til að flýta afgreiðslu þess máls hér í þinginu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hér er spurt sérstaklega út í málefni öryrkja. Það er rétt að við fórum í gegnum mjög mikla kerfisbreytingu á ellilífeyriskerfi almannatrygginga sem hv. þingmaður stóð að sem félags- og húsnæðismálaráðherra á þeim tíma, en öryrkjar voru skildir eftir. Því miður virðumst við þurfa nokkurn tíma til viðbótar til þess að freista þess að ná sátt um þær breytingar við þá hagsmunaaðila og þá sér í lagi öryrkja sjálfa. Ég skil áhyggjur Öryrkjabandalagsins í þeim efnum þegar kemur að því að breyta núverandi fyrirkomulagi úr örorkumati yfir í starfsgetumat, að atvinnutækifæri og sveigjanlegur vinnumarkaður verði fyrir hendi til þess að mæta breyttu kerfi, sem ég reyndar er sannfærður um að sé, en ég þarf auðvitað að ganga úr skugga um að þá hafi verið hugað vel að áður en við hrindum þeim breytingum í framkvæmd. Við gerum þess vegna ráð fyrir því að þau frumvörp komi fram núna í vetur, verði vonandi kláruð fyrir næsta vor. Ég á þar af leiðandi ekki von á því að það verði raunhæft að ljúka þeirri vinnu eða hvað þá að þær breytingar taki gildi fyrr en um áramótin 2018/2019. Hins vegar er í fjárlagafrumvarpinu núna gert ráð fyrir sambærilegri hækkun gagnvart lágmarks- eða tekjutryggingu einstæðinga sem búa einir, þ.e. hækkun úr 280 þús. kr. í 300 þús. kr. á mánuði hjá öryrkjum líkt og ellilífeyrisþegum og verið er að hækka almennar bótafjárhæðir um 4,7% líkt og hjá ellilífeyrisþegum.
Virðulegur forseti. Ég vil ítreka hvatningu mína til hæstv. ráðherra um það að reyna að koma breytingum á lífeyriskerfi öryrkja sem allra fyrst í þingið. Ég þekki ágætlega til ágreinings sem snýr að starfsgetumatinu, en hins vegar er ekki sambærilegur ágreiningur sem snýr að breytingum varðandi lífeyrinn sjálfan, ekki hvað síst þar sem við erum að tala um allt að því fjórðungshækkun á lífeyri þeirra sem minnst hafa. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra: Komið hafa mjög ákveðnar ábendingar frá verkalýðshreyfingunni um mikilvægi þess að hækka atvinnuleysisbætur. Þar hefur jafnframt verið bent á mikilvægi þess nú í aðdraganda kjaraviðræðna að hugað verði að persónuafslættinum og hækkun hans. Þar eru menn enn á ný að tala um hvað það er sem getur nýst best þeim sem eru með lægstu tekjurnar, minnst á milli handanna. Því hefði ég áhuga á að heyra frá ráðherranum hvort hann hafi í hyggju að mæta óskum verkalýðshreyfingarinnar um annars vegar hækkun atvinnuleysisbóta og hins vegar hækkun persónuafsláttar.
Forseti. Ég gæti náttúrlega lofað upp í ermina á hæstv. fjármálaráðherra varðandi hvort tveggja. Staða málsins er sú hvað varðar síðari spurninguna sem snýr að persónuafslættinum sjálfum, að verið er að skoða, eins og við höfum kynnt, hugmyndir sem snúa að möguleikum á að breyta þessu fyrirkomulagi okkar. Ég held raunar að einn helsti galli núverandi fyrirkomulags persónuafsláttar sé hversu dýrt það er fyrir ríkissjóð að hreyfa hann. Það gagnast jú öllum tekjuhópum þegar persónuafsláttur er hækkaður. Ég held að við gætum horft til skattkerfa sem væru sveigjanlegri hvað þetta varðar og auðveldari að hreyfa til, sér í lagi með hagsmuni tekjulægstu hópanna í huga. Hvað varðar sérstakar hækkanir á atvinnuleysisfjárhæðinni þá höfum við ekki skoðað, ekki enn sem komið er í það minnsta, hækkanir á borð við það sem við höfum séð í almannatryggingum og í núverandi atvinnuástandi hefur raunar ekki verið [[Forseti hringir.]]mikill þrýstingur til þess.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir að við höfum svigrúm þegar þrengir að. Einnig er nefnt að skattstofnarnir eigi að vera sveigjanlegri. Þá skýtur aðeins skökku við að mæla þá ekki með því að skattstofnarnir verði breikkaðir, það verði fleiri fætur undir borðinu sem hjálpa til, eins og bent er á í fjárlagafrumvarpinu, ef hægist um þá detta niður þessir stórvægilegu stofnar sem við stólum á núna. Ef við værum með fleiri og fjölbreyttari skattstofna væru jafnvel þeir sem við stólum á núna lægri. Það er líka hægt að segja að þegar skattmöguleikum fjölgar væri hægt að hafa lægri virðisaukaskatt og tekjuskatt einstaklinga, en ekki bara það að verið sé að hækka heildarskattbyrðina með því að fjölga möguleikunum. Það gerir líka að verkum að þegar þarf að stilla þá til væri auðveldara að stilla til prósentu hvers skattstofns en að bæta alveg nýjum við. Þannig lít ég dálítið á kerfið og þá ábendingu sem er í fjárlagafrumvarpinu um að nauðsynlegt sé að fjölga skattstofnum og breikka þá til þess að geta betur brugðist við þegar fer að hægjast um. Þá er ég ekki að segja að heildarskattbyrði eigi að hækka heldur einfaldlega að það sé breiðara bak skattalega séð þegar efnahagssveiflur fara af stað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er þeirrar skoðunar að á endanum sé tómt mál að tala um breiða eða granna skattstofna, á endanum er þetta allt saman sótt til okkar sem hér búum. Við borgum þetta á endanum ýmist beint eða óbeint í gegnum hvort sem heldur er beina tekjuskatta, virðisaukaskatt, vöruskatta eða hvaða öðru nafni við kjósum að nefna skattana hverju sinni. Það breytir því ekki að það eru auðvitað mörg tækifæri til eignarskatta, sem ég er persónulega ekkert sérstaklega hrifinn af, hátekjuskatta, og það er gott að hafa í huga að við erum með marglaga eða margskipt tekjuskattskerfi með bæði tveimur tekjuskattsþrepum og áhrifum persónuafsláttar. Ég held að það sé miklu betra að hafa skattkerfið okkar tiltölulega einfalt og skýrt. Þetta er á endanum sótt í sama vasann og það er þó betra að virkni þess sé skýr. Ég er ekki alveg sammála því mati sem kom fram í umræðunni áðan að það setji okkur í sérstaklega viðkvæma stöðu þegar saman dregur í efnahagslífinu að nýju því að á endanum er þetta sótt á sama stað, hvort sem skatttegundirnar eru endalaust margar eða tiltölulega fáar og breiðar. Ég er persónulega hrifnari af einföldu skattkerfi með breiðum skattstofnum en ekki mjög mikilli og flókinni flóru ýmissa skatttegunda sem gerir skattkerfið mjög ógagnsætt og erfitt.
Virðulegi forseti. Hérna er lykilatriðið dreifing. Það snýst um að hægt sé að skattleggja þar sem í rauninni hægt er að skattleggja. Ef við erum með stóran almennan skattstofn eins og tekjuskatt einstaklinga eða virðisaukaskatt hefur það áhrif á alla, sérstaklega þá tekjulágu þegar illa árar. Með fjölbreyttari skattstofnum er hægt að beina skattahækkunum eða -lækkunum mun nákvæmar. Ég skil ekki alveg samhengið í þessu ef hafa má þrepaskiptan persónuafslátt, eins og er verið að tala um hérna, en ekki má vera með þrepaskiptan tekjuskatt. Það er ekkert flókið við þetta, það er enginn sem handreiknar þetta fram og til baka, þetta er rosalega tölvuvætt og einfalt í notkun og við erum búin að búa til rosalega flókin og góð tæki sem gera þetta fyrir okkur. Ég sé ekki að það sé neitt flókið við þetta [[Forseti hringir.]]þannig að ég sendi bara þessar fullyrðingar aftur til baka og vonast eftir betri útskýringum.
Forseti. Hv. þingmaður óskar eftir betri útskýringum. Það er sjálfsagt að spreyta sig á því. Þegar við tölum um tekjuskattskerfið sjálft er mjög mikilvægt að við horfum til tekjujöfnunarþáttar þess og það er nákvæmlega það sem ég átti við með núverandi persónuafsláttarkerfi. Það gagnast öllum tekjuhópum, alveg óháð því hvort viðkomandi er með 2 milljónir á mánuði eða 200 þúsund. En vissulega vegur það þyngra í skattprósentu eða virku skattprósentunni hjá þeim sem er með lægstar tekjurnar. Ég held að hægt sé að gera þetta kerfi enn betra með því að vera með háan persónuafslátt fyrir tekjulægsta hópinn, sem hverfur svo út einhvers staðar á miðri leið, stiglækkandi með vaxandi tekjum. Þær hugmyndir sem hafa verið settar fram í þeim efnum byggja líka á tveggja þrepa skattkerfi þar ofan á. Það er orðið mjög margþrepa skattkerfi sem er þannig og mjög auðafstillanlegt einmitt til að bregðast við áskorunum eins og þeim sem hv. þingmaður lýsir þar sem við þurfum að gæta þess að hlífa tekjulægstu hópunum þegar ríkið þarf að afla aukinna tekna.
Herra forseti. Það er merkilegt að fylgjast með þessari umræðu, ekki síst þeirri sem var að ljúka um tekjustofna ríkisins og hins opinbera og hvernig fólk sér það nákvæmlega fyrir sér. Ef við viljum að skattkerfið þjóni sínu jöfnunarhlutverki þá verður það eðli máls samkvæmt flóknara en svo að það sé hægt að hafa flata skattprósentu. Það er eðli máls samkvæmt. Þess vegna höfum við haft mismunandi skattprósentu í tekjuskattskerfi, þess vegna höfum við haft mismunandi skattprósentu í virðisaukaskattskerfinu. Þó að einhverjir hv. þingmenn og jafnvel hæstv. fjármálaráðherra hafi talað fyrir því að þar verði aðeins eitt skattþrep, þá er staðreyndin sú að langflestar þjóðir nýta sér sveigjanleika kerfisins til þess að skattleggja fólk, vörur og eignir með mismunandi hætti til þess að ná fram þessu jöfnunarhlutverki. Ég vil vekja athygli á því, af því að því hefur verið haldið fram að hér séu allir sammála um jöfnunarhlutverk skattkerfisins, að það er svo augljóst bara af þessari 1. umr. um fjárlagafrumvarpið að það er bullandi pólitískur ágreiningur. Hins vegar þykir gott að segjast vera með jöfnuði um þessar mundir, a.m.k. ef fólk er í leit að sjálfsmynd og vill staðsetja sig einhvers staðar á hinu pólitíska litrófi og milli hægri og vinstri, þá er gott að vera með jöfnuði, en þá verður fólk líka að láta aðgerðir, hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar, fylgja orðum sínum. Við verðum að sjá þess stað til að mynda í fjárlagafrumvarpinu ef menn eru skyndilega orðnir svo gríðarlega áhugasamir hér um að auka jöfnuð. Ég benti á að á bls. 94 og 95 er líka vakin athygli á því að það fylgja því ákveðnir hagstjórnarlegir veikleikar að hafa fellt niður tekjustofna á undanförnum árum. Það gerir að verkum að á þá tekjustofna sem eftir standa leggst aukinn þungi. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta sé dregið fram því þetta kemur beinlínis fram í frumvarpinu sjálfu og mikilvægt að við tökum mark á þeim skilaboðum sem þar er að finna. Það er verið að vara okkur hv. þingmenn við að sú áhersla sem hér hefur birst á að það eigi eingöngu að nýta hagsveifluna til uppbyggingar og ekki eigi að fjölga tekjustofnum getur verið varhugaverð. Við fáum þetta bara svart á hvítu í frumvarpi frá hæstv. fjármálaráðherra Viðreisnar. Hér hefur líka verið varað mjög við því að auka útgjöld, en staðreyndin er sú að samneyslan sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er að dragast saman. Hún hefur verið að dragast saman á undanförnum árum. Hún heldur áfram að dragast saman með þessu fjárlagafrumvarpi. Það er auðvitað pólitísk stefna, annars vegar að breikka ekki tekjustofnana og hins vegar að draga saman samneysluna. Það er niðurstaðan í fjárlagafrumvarpinu. Þegar við skoðum hvað er hér verið að leggja til þá er auðvitað fjarri því að staðið sé undir þeim væntingum sem voru gefnar fyrir kosningar, og það er ekki ár liðið frá kosningum, um að hér ætti að fara í uppbyggingu innviða. Það er algjörlega fjarri því. Hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn meiri hlutans hafa haldið því fram að verið sé að koma til móts við vanda háskólanna. Hefur þetta fólk heimsótt háskólana? Hefur það talað við fólkið sem er að vinna í háskólunum? Áttar það sig á því hvernig þeir eru keyrðir og reknir áfram með stundakennurum í sívaxandi hlutfalli af því að það er ekki hægt að ráða inn kennara í fastar stöður? Hér er talað um að það sé bara eðlilegt að fækka nemendum á háskólastigi, eins og ég sagði í gær, af því að langskólamenntun hefur verið sérstakt vandamál hérna. Nei, ég hef nú ekki orðið vör við það. Hér talar fólk um að fjárfesta í menntun, rannsóknum og nýsköpun. Það sagði hv. þingmaður Viðreisnar og hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra áðan. Jú, fjárfestum í rannsóknum og nýsköpun. Hvað erum við að tala um? Ég fer hér upp og skoða nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Það er ekkert verið að fjárfesta í því. Það er verið að halda kyrrstöðu, ef þá það. Það er ekkert sótt fram í nýsköpun og rannsóknum. Það er ekki staðið við samþykkt Vísinda- og tækniráðs um að framlög til háskólanema eigi að færast upp í meðaltal OECD. Við erum enn þá helmingi fyrir neðan Norðurlönd þegar kemur að framlögum til háskóla. Hér er reynt að setja inn að mér sýnist einhverjar nokkur hundruð milljónir í háskólakerfi þar sem bara Háskóla Íslands vantar einn og hálfan milljarð. Þar er fólk sem opnaði sínar dyr meðan hér gekk yfir kreppa og fólk missti vinnuna, þá opnuðum háskólarnir sínar dyr, hleyptu fólki í nám þannig að það náði að skipta um störf, ná sér í menntun. Þessir skólar allir sem einn, háskólarnir í landinu, öxluðu sína samfélagslegu ábyrgð í trausti þess að Alþingi sem bað þá um að gera þetta myndi svo bæta þeim það upp og tryggja að þessar stofnanir gætu haldið áfram að vera flaggskip fyrir rannsóknir, nýsköpun og vísindi í íslensku samfélagi sem er það sem okkar framtíð byggist á. Það er ekki staðið við það. Hér stendur allt í stað í nýsköpun, rannsóknum og vísindum, alveg sama hvað hv. félags- og jafnréttismálaráðherra Viðreisnar sagði áðan um að það væri sérstök áhersla ríkisstjórnarinnar. Það er ekki hægt að koma hér upp og tala með þessum hætti, herra forseti. Það er eiginlega sama hvert ég lít í menntamálum. Þetta eru mikil vonbrigði. Ég verð þó líka aðeins að ræða um það sem virðist enn þá vera ágreiningsefni sem eru hinar fyrirhuguðu breytingar á virðisaukaskatti. Eftir þessar breytingar verður virðisaukaskattur á gistingu á Íslandi næsthæstur í Evrópu. Á þetta hafa Samtök ferðaþjónustunnar bent. Þessi breyting er lögð til til þess að jafna stöðu ferðaþjónustunnar við aðrar atvinnugreinar á Íslandi. En er það svo? Í hvaða umhverfi starfar ferðaþjónustan? Starfar hún ekki í alþjóðlegu umhverfi? Erum við ekki með flokka í ríkisstjórn sem eru einmitt að tala um að það skipti máli að við séum í alþjóðlegu umhverfi? Það sem er verið að gera með þessari skattbreytingu er að það á að halda áfram að vera með gistináttagjald, sem tíðkast mjög víða í Evrópu og raunar hafa allir flokkar verið sammála um, en þar er hins vegar virðisaukaskattur á þessari sömu gistingu miklu lægri. Með þessum aðgerðum er því verið að veikja samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar. Því var lofað í vor að greiningar myndu verða gerðar. Þær myndu liggja fyrir á því hvaða áhrif þetta hefði á samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar því ferðaþjónustan hefur varað við því að þetta skipti máli, ekki síst fyrir smærri fyrirtæki í ferðaþjónustu úti um land. Hvar er sú greining? Hún liggur ekki fyrir, ekki eftir því sem ég finn. Mér þætti vænt um ef mér væri bent á hana ef hún liggur fyrir. Mér sýnist að ætlunin sé að draga stórlega úr samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar. Hver er niðurstaðan af því? Jú, hún er aukin samþjöppun í ferðaþjónustu. Þá fer ég að velta því fyrir mér hvort þetta sé nú kannski lýsandi fyrir atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar, ef hægt er að tala um ríkisstjórn þar sem bara einn flokkur talar eins og hann sé í ríkisstjórn og hinir tala bara fyrir sig. Er stefna ríkisstjórnarinnar eða þessara þriggja flokka sem eru saman í ríkisstjórn að auka samþjöppun í öllum greinum? Hver verður afleiðingin af aðgerðum hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra? Það væri nú rétt að ræða það í tengslum við fjárlagafrumvarpið því þar er ætlunin að veita skattfé í að fækka sauðfé og sauðfjárbændum og vinna á lambakjötsfjallinu sem við erum núna búin að fá fréttir um að sé ekki fjall heldur meira hóll eða eitthvað slíkt, þannig að birgðastaðan sem við kölluðum eftir greiningu á liggur ekki fyrir. En segjum sem svo að þessar aðgerðir verði eins og þær hafa verið kynntar. Verður afleiðingin ekki aukin samþjöppun í landbúnaði? Hvaða áhrif nákvæmlega munu hugmyndir þær sem hafa verið kynntar í sjávarútvegi af hálfu Viðreisnar hafa á sjávarútveginn? Munu þær endilega skila auknum tekjum í ríkissjóð? Ekki endilega. Munu þær auka byggðafestu í sjávarútvegskerfinu? Nei, ekki endilega. Hvaða áhrif munu þessar hugmyndir hafa? Aukinni samþjöppun í sjávarútvegi. Er þetta atvinnustefna ríkisstjórnarinnar? Og á að fara kannski í virðisaukaskattshækkun í ferðaþjónustu til að tryggja að hægt sé að ná líka fram aukinni samþjöppun í ferðaþjónustu? Mér finnst þetta áhugaverð spurning og eitthvað sem við munum þurfa að ræða á þinginu í vor því að það að reyna að átta sig á því hvaða stefna nákvæmlega kemur frá þessari ósamstæðu ríkisstjórn er flókið. Það er flókið. En með því að kafa ofan í gögn mála og reyna að skilja hvað nákvæmlega þessir þrír ólíku flokkar sem virðast svo sammála um fátt eru að segja, þá stendur a.m.k. upp úr að þær aðgerðir sem er verið að grípa til miða í átt að aukinni samþjöppun í öllum atvinnugreinum. Þær miða ekki að því að auka nýsköpun og rannsóknir, því þær á ekkert að styrkja meira. Þær miða ekki að því að byggja upp þekkingarsamfélag, þekkingaratvinnuvegi, því það er ekki komið til móts við augljósa fjárþörf háskólanna sem eru undirstöðustofnanir í því þekkingarsamfélagi. Hér er verið að reka atvinnustefnu sem birtist í fjárlögum, birtist í ræðu og riti hjá talsmönnum þessara þriggja flokka sem miðar að aukinni samþjöppun í atvinnugreinum, í frumatvinnugreinum, engri þróun, algerri stöðnun í nýsköpun, rannsóknum og þekkingargreinum. Þetta er niðurstaðan. Og ég er ekki einu sinni byrjuð að tala um skapandi greinar. Þegar við skoðum hvernig menningin og listirnar fara út úr þessu fjárlagafrumvarpi þá held ég að mörgum muni bregða í brún. Þar blasir bara auðnin við, sýnist mér, í fjárlagafrumvarpinu. Það er ekkert verið að bæta í. Ég get síðan ekki látið hjá líða að nefna framhaldsskólana að lokum. Hér er verið að staðfesta þá stefnu sem birtist í fjármálaáætluninni. Það er verið að svíkja loforðið sem var gefið af fyrri ríkisstjórn um að einhliða ákvörðun um að stytta framhaldsskólanám myndi ekki leiða til þess að fjármunir yrðu teknir út úr framhaldsskólakerfinu heldur átti að nýta þá fjármuni að auka gæði. Ég segi bara við stjórnvöld sem taka svona lítið mark á þeim yfirlýsingum sem áður hafa verið gefnar: Hvernig ætla þessi stjórnvöld nákvæmlega að byggja upp traust í samfélaginu? Hvernig ætla þessi stjórnvöld nákvæmlega að fara til að mynda inn í þær kjaraviðræður sem eru fram undan þegar loforðin eru svikin á minna en ári, herra forseti?
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir orð hv. þingmanns um nýsköpunaráætlanirnar. Mig langaði aðeins að halda áfram með umræðuna um skattana sem jöfnunartæki og það sem hæstv. ráðherra talaði um áðan. Hann sagði að þetta væri ekki endilega jöfnunartæki heldur að markmiðið væri að setja þá þannig að byrði væri ekki sett á þá verst settu, það sé ekki aukin byrði sett á þá sem hafa það verst, segir þetta sem félags- og jafnréttismálaráðherra, þannig að þeir geti ekki staðið undir skattálögum sem eru til staðar. Fyrir mér hljómar þetta einfaldlega sem það sama, skattar sem jöfnunartæki og að passa að þeir séu ekki settir óhóflega á þá sem hafa það verst. Þá velti ég fyrir mér af hverju við höfum ekki breiðari skattstofna, sem í raun þýðir að við getum á mun auðveldari hátt skipt um það hver dregur vagninn. Þegar við lendum í ákveðnum hægagangi í efnahagnum þá hefur það ekki jöfn áhrif á alla, en þá getum við stillt skattkerfið á þann hátt að einn sem hefur það mjög gott í því ástandi dregur vagninn í smástund þangað til betur horfir. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður og hæstv. ráðherra séu ekki í raun að tala um það sama, bara nota mismunandi orð. Ég heyri alla vega ekki neinn mun á þessu nema bara mismunandi orðaval um það hvað er jöfnunartæki og að skattar eigi ekki að leggjast á þá sem eru verst settir.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pírata, Birni Leví Gunnarssyni, sérstaklega fyrir að veita andsvar. Ég hélt að tilgangurinn með þessari umræðu væri að eiga orðaskipti um stefnur og strauma í fjárlagafrumvarpinu. Þegar settar eru fram ábendingar sem byggjast á rökum, sem byggjast á staðreyndum og hv. þingmenn meiri hlutans og hæstv. ráðherrar treysta sér ekki í það að ræða við mann um þær ábendingar, treysta sér ekki í að ræða t.d. staðhæfingar sem hér hafa verið settar fram um að verið sé að auka stórlega í nýsköpun og vísindi og rannsóknir sem standast ekki, þá finnst mér það dapurlegt. Þannig að ég þakka hv. þingmanni fyrir að treysta sér í að taka umræðuna. Er þetta spurning um ólíkan skilning á orðum? Nei, ég held ekki, ekki bara. Í fyrsta lagi er það svo að ef við rækjum ekki þetta jöfnunarhlutverk og höfum tekjustofnana ekki fjölbreytta, þá er kerfið vanbúnara til að takast á við áföll. Það eru hin hagstjórnarlegu rök sem hafa kannski ekkert endilega neitt að gera með jöfnunarhlutverkið. Það snýst bara um að byrðunum sé dreift, ekkert endilega með réttlátari hætti heldur með víðtækari hætti, þannig að þegar utanaðkomandi sveiflur verða hafi það ekki jafn mikil áhrif á tekjur ríkisins. Það er númer eitt. Það er það sem ég var að lesa upp úr frumvarpi hæstv. ráðherra. Það er það sem var líka bent á í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, að ef við erum búin að fækka tekjustofnum þá er kerfið brothættara. Síðan er það jöfnunarhlutverkið sjálft og það sem ég er að benda á er það sem við erum alls ekkert sammála um og hefur ekkert með orðaskilning að gera. Við erum kannski sammála um að lægstu tekjur eigi að njóta skattleysis eða vera sem mest undanþegnar skatti, það erum við sammála um. Við erum líka sammála um að launajöfnuður er tiltölulega mikill. Við getum ekkert andæft því. En við tökum ekki á misskiptingunni sem er í eignastöðu á landinu. Þar erum við ósammála. Það hefur ekkert með skilning orða að gera. Við erum bara ósammála. Mér finnst ekki ganga upp að stjórnmálamenn leyfi sér að tala alltaf um jöfnunarhlut skattkerfisins en skilja eftir þann hluta myndarinnar sem lýtur að misskiptingu auðs og eigna eins og hún komi málinu ekki við. Ef við skoðum efnahagsþróun í heiminum í dag þá er það þar sem misskiptingin er að aukast, ekki í hefðbundnum launum.
Virðulegi forseti. Ég held að allir sem skoða söguna ættu að geta áttað sig á því hversu slæmar afleiðingar misskipting innan samfélags hefur á samfélagið sjálft. Þarna virðist vera grundvallarmunurinn og það sem við þurfum að passa okkur á er hvort við tökum á ósanngjarnan hátt meiri skattbyrði af vissum hópum en öðrum. Það er alveg tvímælalaust eitthvað sem við erum að togast á um. Þegar allt kemur til alls þá er það einmitt í hag þeirra sem hafa það verst í samfélaginu og sem slíkt er það samkvæmt skilgreiningunni jöfnunarhlutverk, óháð því hvernig maður útfærir það. Varðandi umræðurnar hérna þá fáum við frumvarpið með ekkert rosalega löngum fyrirvara fyrir 1. umr. Það er dálítið torf að fara í gegnum frumvarpið og fatta samhengið í þessu öllu. Það gerir að verkum að 1. umr. er einmitt svo mikilvæg til að stilla saman skilning okkar á því hvað er verið að setja fram í frumvarpinu. Þá þurfum við að fá skoðanir allra sem eru hérna inni, ekki bara stjórnarandstöðunnar, heldur líka stjórnarþingmanna. Ég hvet þá til þess að taka þátt til þess að segja okkur hver er skilningur þeirra á því hvað er verið að setja fram í fjárlagafrumvarpinu þannig að við getum átt þessa umræðu og öðlast betri skilning á því. Eins og við erum að reyna að komast að hérna, er þetta hugtakamisskilningur eða erum við að tala um sama hlutinn? Ég nota a.m.k. þessa umræðu til þess að læra af öðrum þingmönnum, finnst það mjög nauðsynlegt af því að við höfum ekki haft nægilegan tíma til þess sem einstaklingar að kynna okkur frumvarpið algjörlega í gegn og ná öllum tengingum sem eru í því. En saman höfum við farið þó nokkuð vel yfir það og getum gert þær tengingar saman. Þetta er tækifærið okkar til þess í 1. umr.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Já, ég skil hvað hv. þingmaður er að fara og til þess erum við að eiga þessa umræðu, er það ekki? Ég nefndi áðan framhaldsskólana sérstaklega og af því að við erum að tala um jöfnunarhlutverk skattkerfisins þá eigum við tvö jöfnunartæki sem gefast best, það er skattkerfið og bótakerfið annars vegar og hins vegar er það menntakerfið. Við höfum fengið fréttir af því að framhaldsskólarnir eru í þeirri stöðu að fatlaðir nemendur sem eru í fyrsta forgangi um inntöku í framhaldsskóla fá ekki einu sinni pláss í framhaldsskólum. Fatlaðir nemendur fá ekki pláss í framhaldsskólum. Finnst okkur þetta bara í lagi? Eigum við að hlusta á það og láta segja okkur að það séu nægir peningar í framhaldsskólunum? Haldið þið að þetta tengist kannski því að það er búið að svíkja loforðið sem var gefið fyrir ári um að peningarnir sem áttu að skila sér til framhaldsskólanna þrátt fyrir styttinguna myndu halda sér inni í framhaldsskólunum? Þetta er auðvitað umhugsunarefni. Mér finnst skrýtið, mér finnst sérstakt að hv. þingmenn stjórnarliða vilji ekki einu sinni eiga þennan orðastað um framhaldsskólana og háskólana, vísindin, rannsóknir, nýsköpun, ekki heldur ferðaþjónustuna. Allt lykilatriði. Svo les maður um það í blöðum að þeir séu nú ekkert alveg sammála. Við erum búin að ræða svolítið um skilninginn á hlutverki Alþingis. Ég hef þann skilning á hlutverki Alþingis að ég vil vita hvort fólk er sátt við þá stefnu sem er verið að leggja í menntamálum þjóðarinnar. Ég vil vita hvort fólk telji í alvöru, þeir þingmenn sem standa að framlagningu fjárlagafrumvarpsins, sem styðja ríkisstjórnina sem leggur hana fram, að þetta sé hin rétta leið til að mynda þegar kemur að uppbyggingu þjóðarinnar. Svo er manni sagt að það verði nú að fara varlega í uppbyggingu. Hvenær á þá að fara að byggja upp skólakerfið, þetta sama skólakerfi sem opnaði sínar dyr þegar allt hrundi hérna? Þegar skattkerfið var vanbúið til að takast á við áföllin, þegar hagstjórnin var vanbúin til að takast á við áföllin? Skólakerfið var tilbúið en það á greinilega ekki að hafa það tilbúið aftur.
Hæstv. forseti. Fátt kemur á óvart í fjárlagafrumvarpinu sem nú er til umfjöllunar þegar horft er til þess hvernig fjármálaáætlun var afgreidd á Alþingi í vor enda er gert ráð fyrir að fjármálaáætlun sé rammi um ríkisfjármál. Hugmyndin er að auka aga í ríkisfjármálum, auka fyrirsjáanleika með það fyrir augum að halda stöðugleika í efnahagslífinu. Stöðugleiki er nefnilega algert lykilatriði þegar kemur að ríkisfjármálum því að hann þjónar samfélaginu öllu. Sú sem hér stendur hefur skilning á því að við þurfum að sýna þolinmæði hvað varðar uppbyggingu innviða. Við þurfum að gæta þess að hagkerfið ofhitni ekki, en það að gæta þess að þenja hagkerfið ekki of mikið þýðir ekki að við getum eða megum alls ekki fara í framkvæmdir neins staðar. Það er hins vegar algert lykilatriði um opinberar framkvæmdir að velja réttu landshlutana til framkvæmda. Skýrsla Byggðastofnunar, sem gefin var út í sumar, greinir hagvöxt eftir landshlutum. Í þeirri skýrslu kemur fram að hagvöxturinn er mjög mismunandi á milli svæða. Á Vestfjörðum er hann til dæmis neikvæður um 6% á tímabilinu frá 2008–2015. Það sem kemur á óvart í framlögðu fjárlagafrumvarpi er að hæstv. fjármálaráðherra virðist ekki hafa farið eftir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við afgreiðslu fjármálaáætlunar í vor þar sem hann heldur sig enn sem fyrr við hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu upp í hærra skattþrep þrátt fyrir að vitað sé að slík hækkun muni að öllum líkindum skerða afkomu íbúa sem búa utan suðvesturhornsins og Suðurlands. Minni ferðaþjónustufyrirtæki munu einnig taka þungt högg við þessar breytingar. Það gerist á sama tíma og krónan hefur styrkst um tugi prósenta og ferðamannafjöldi dregist saman, sérstaklega á ákveðnum svæðum, veikari svæðum. Fjármálaráðherra hafnar hins vegar komugjaldi. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar með fjármálaáætlun segir svo, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til að kostir og gallar þess að leggja komugjöld á farþega til landsins verði greindir ítarlega. Fjárhæð komugjalds getur verið mismunandi eftir mánuðum, hæst þegar ferðamenn eru flestir en lægri á öðrum árstímum. Athugað verði sérstaklega hvort hægt sé að styðja við millilandaflug til annarra flugvalla en Keflavíkurflugvallar með mismunandi komugjöldum og stuðla þannig að meiri dreifingu ferðamanna um landið og skjóta þar með styrkari stoðum undir ferðaþjónustu á svokölluðum „köldum svæðum“.“ Hæstv. forseti. Ég veit ekki til þess að þessi ítarlega greining hafi farið fram. En hæstv. fjármálaráðherra, sem er því miður ekki í salnum núna, getur kannski frætt mig um það á eftir ef hann fær þessi skilaboð. Skattar, skattar og meiri skattar. Það mætti halda að skattahækkanir hefðu verið helsta kosningamál stjórnarflokkanna miðað við áherslur fjárlagafrumvarpsins. Það er merkilegt í ljósi þess að Sjálfstæðisflokkurinn leiðir ríkisstjórnina. Sá flokkur hefur nú ekki verið þekktur fyrir að vilja hækka skatta. Þvert á móti. Hvað gerðist eiginlega? Sætta þingmenn Sjálfstæðisflokksins sig við þessa nýju nálgun í skattamálum? Hækkun skatta á eldsneyti er annað mál sem vert er að ræða. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu stendur til að hækka bæði skatta á bensín og dísilolíu. Um svokallaðan grænan skatt er að ræða. Þetta vilja menn gera án þess að búið sé að greina áhrif þessara hækkana nægjanlega, og þá sérstaklega þau áhrif sem hækkunin mun hafa á hin margumtalaða stöðugleika. Hvað með þá kjararýrnun sem hækkun eldsneytis mun hafa í för með sér til dæmis fyrir örorku- og ellilífeyrisþega sem fá nú þessa 20 þúsund kr. hækkun? Hvað með vísitöluna, hækkun húsnæðislána, sem bitnar á mjög mörgum? Nei, það er ekkert skoðað. Í viðtali við Morgunblaðið í gær bendir Runólfur Ólafsson framkvæmdastjóri FÍB, með leyfi forseta, að: „… að viðbættum virðisaukaskatti nemi hækkunin á dísilolíu 21 krónu á lítra en lítrinn af bensíni mun hækka um níu krónur. „Ef við tökum bara venjulega notkun þá getur [sic] þetta verið aukin útgjöld um 30 til 60 þúsund krónur fyrir hverja fjölskyldu, sem á einn bíl. Vegna slíkra útgjalda þarf að vinna sér inn um það bil 50 til 90 þúsund krónur í tekjur til að eiga fyrir hækkuninni“.“ Það segir sig sjálft að slík hækkun mun fljótt éta upp 20 þús. kr. hækkun til lífeyrisþega sem og að auka þrýsting í komandi kjaraviðræðum. Sú staðreynd ógnar svo sannarlega stöðugleikanum. Annað atriði sem virðist ekki tekið með í reikninginn er að landsmenn sitja ekki allir við sama borð þegar kemur að því að nýta fararskjóta sem ganga fyrir öðrum orkugjöfum en bensíni eða dísilolíu. Mörg atvinnutæki ganga fyrir dísilolíu. Sú staðreynd mun ekki breytast í bráð. Hvers eiga þeir að gjalda sem þurfa yfir fjallvegi að fara vegna vinnu sinnar og/eða til að sækja grunnþjónustu, opinbera þjónustu? Hleðslustöðvar eru ekki á hverju götuhorni á landsbyggðinni. Ríkisstjórnin boðar endalausar skattahækkanir meðan afgangur í ríkissjóði er miklu meiri en gert var ráð fyrir samkvæmt fjármálaáætlun. Afgangurinn er hvorki meira né minna en 44 milljarðar, 19 milljörðum meira en gert var ráð fyrir, þar sem tekjurnar voru verulega vanáætlaðar. Við Framsóknarmenn greiddum ekki atkvæði með fjármálaáætlun í vor og það var af góðum og gildum ástæðum. Við vildum fara aðra leið, betri leið. Okkar leið felst í því að leggja áfram áherslu á niðurgreiðslur skulda til að ná niður vaxtagjöldum en skila samt sem áður minni afgangi. Það fjármagn vildum við nýta til uppbyggingar innviða, svo sem samgöngukerfis, heilbrigðis- og menntakerfis. Sú útgjaldaaukning sem birtist nú í fjárlagafrumvarpi til þessara þátta skýrist fyrst og fremst af launahækkunum og fjárfestingum í fasteignum, þ.e. meðferðarkjarna Landspítalans og Húsi íslenska fræða. Sem sagt steypu. Hæstv. forseti. Ræðutími minn styttist nú óðum í annan endann en mig langar áður en ég lýk máli mínu að ræða málefni heilsugæslunnar og hvernig stefna ríkisstjórnarinnar gagnvart henni birtist í fjárlagafrumvarpinu. Í viðtali við Ríkisútvarpið í dag segir Svanhvít Jakobsdóttir, forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, að fjárlagafrumvarpið sé mikil vonbrigði og að stjórnvöld standi þannig ekki við yfirlýsingu um að efla heilsugæsluna. Samkvæmt frumvarpinu eiga framlög til heilsugæslu í landinu að hækka um 200 milljónir. Með leyfi forseta langar mig að vitna beint í viðtalið. Þar segir: „Framlög til heilsugæslunnar eru óbreytt frá yfirstandandi ári ef frá er talið að það eiga að koma 40 milljónir til uppbyggingar sálfræði- og geðþjónustu innan heilsugæslunnar sem sannarlega er vel að okkar mati. En hins vegar verður að benda á að breytingin sem hefur orðið í heilsugæslunni er sú að það eru komnar tvær nýjar heilsugæslustöðvar. Þær eru ekki fullfjármagnaðar,“ segir Svanhvít.“ Hún bendir jafnframt á að það líti því út fyrir að taka verði fjármagn úr rekstri heilsugæslunnar til að fjármagna nýju stöðvarnar. Þá hafi bæst við verkefni hjá heilsugæslunni með tilvísunarþjónustu vegna barna sem þurfa á sérfræðilækni að halda og kröfum um fljótari þjónustu. Við Framsóknarmenn erum sammála því að mikilvægt sé að halda áfram að greiða niður skuldir ríkissjóðs og ná þar með niður vaxtakostnaði. En á sama tíma þarf að auka við uppbyggingu innviða, svo sem í menntakerfi, samgöngum og velferðarkerfi. Ef innviðirnir fá að grotna niður áfram mun það skaða samkeppnisstöðu Íslands til lengri tíma. Að þessu sögðu er það niðurstaða mín að fjárlagafrumvarpið eins og það lítur út núna sé meingallað. Ég bind hins vegar vonir við að hv. fjárlaganefnd - og mér heyrist það á öllu, miðað við yfirlýsingar í fjölmiðlum - að það sé þverpólitískur vilji fyrir að gera úrbætur á frumvarpinu. Að þessi hópur þingmanna nái að gera nauðsynlega bragarbót á frumvarpinu með það fyrir augum að halda hér uppi skynsamlegri hagstjórn með stöðugleikann að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi nokkur atriði sem áhugavert væri að staldra aðeins við og fjalla um. Annars vegar er það stöðugleikinn. Eins og ég nefndi í ræðu minni finnst mér stöðugleiki vera hæfnin til að breytast og aðlagast breyttum aðstæðum. Stöðugleiki er ekki eitthvað sem við getum stólað á því að samfélagið sjálft breytist svo ört að ef við höldum í óbreytt ástand verðum við úrelt mjög snemma. Ég vildi athuga hvort það gæti verið réttur skilningur hjá mér og sami skilningur hjá fleirum, ef hv. þingmaður gæti svarað því. Einnig var fjallað um skattstefnu Sjálfstæðisflokksins, sem er samkvæmt hv. þingmanni ekki þekktur fyrir að hækka skatta heldur lækka skatta. Ég er ekki sammála því. Ég segi að þeir hækki bara samt skatta. Það koma ýmis gjöld sem hafa áhrif á ráðstöfunartekjurnar í staðinn. Það er mjög gaman að bera það saman við ræðu forsætisráðherra um ráðstöfunartekjur og hafa hana sem ákveðinn mælikvarða á það sem fram kom í skýrslu sem ASÍ gaf út. Í þriðja lagi talaði hv. þingmaður um að velja réttu landshlutana til uppbyggingar. Það finnst mér mjög áhugavert því að á því kjördæmaflakki sem ég hef aðeins verið fyrir kosningar hef ég heyrt spurningar um hvort ekki eigi örugglega að gera þennan veg og þessa stíflu og eitthvað svoleiðis, og þá svara einfaldlega allir já og maður veit að alls staðar um allt land svara allir í öllum félagsheimilum já við sömu spurningum. Við vitum alveg að við getum ekki uppfyllt það allt. Eigum við ekki að jafnaði að vinna að betra skipulagi þannig að það sé meiri fyrirsjáanleiki í uppbyggingar og jafnóðum-uppbyggingar í stað þess að þurfa alltaf að hoppa fram og til baka, til að gera einhverja holu í fjall hérna og steinvegg í gljúfur þarna, tilviljanakennt eftir því sem við á vegna þess að eitthvað gerðist? Getum við ekki verið aðeins [[Forseti hringir.]]fyrirsjáanlegri með það í stað þess að detta í kjördæmapot?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, stöðugleiki er ekki það sama og óbreytt ástand. Með stöðugleika er frekar átt við að halda ákveðnu jafnvægi, þ.e. jafnvægi til að draga úr vaxandi verðbólgu og þar með rýrnun kaupmáttar. Í stað þess að nota orðið stöðugleika ættum við kannski að nota orðið jafnvægi. En stöðnun, það er ekki samasemmerki þar á milli því að óbreytt ástand er óhugsandi. Auðvitað breytast hlutirnir í eðli sínu. Landshlutarnir, samgöngubætur. Ég hef fengið þær upplýsingar frá Vegagerðinni, og ég held að hv. þingmaður hafi fengið þær líka þar, að framkvæmdir vegna samgangna þurfi ekki endilega að vera þensluhvetjandi. Þar getum við kannski sett þetta í samhengi við hagvöxt á svæðum, eins og ég nefndi áðan. Fyrirsjáanleikinn þarf jú að vera til staðar. Gerð er tilraun til þess í samgönguáætlun að búa til ákveðið plan til næstu ára. En eins og við ræddum í vor í samhengi við fjármálaáætlun rákumst við á það, og höfum líka rætt það í hv. fjárlaganefnd, að það virðist ekki tenging á milli samgönguáætlunar og svo fjármögnunar hennar í fjármálaáætlun og í fjárlögum sem við ræðum nú. Þarna er risastórt gat á milli. Það er verkefni okkar þingmanna að tengja svo stórar og mikilvægar áætlanir saman við það fjármagn sem er til ráðstöfunar hverju sinni þannig að við getum gert raunhæfar áætlanir og byggt á einhverju haldbæru, ekki vaðið í hitt og þetta með ófyrirsjáanlegum afleiðingum.
Forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um samgönguáætlunina. Við verðum að taka aðeins skilvirkar á henni og ræða hana með beinum afskiptum í tengslum við fjármögnun. Þegar við búum til samgönguáætlun eigum við að fjármagna hana á sama tíma og taka þá umræðu ásamt fjármálaáætlun, væntanlega. Ég kallaði eftir því í vor að það væri örugglega gáfulegur vettvangur til þess að fjalla á sama tíma um þessa þætti. Við drögum í raun samgönguáætlun inn í fjármálaáætlunina. Við þurfum að hafa þetta dálítið heildstætt þannig að ekki komi upp sú staða við nýjar kosningar að samgönguáætlun sé ófjármögnuð og allir lendi í volli. Ég er glaður að heyra um sameiginlegan skilning á stöðugleikanum. Ég er líka á þeim nótum. Það er gott að afmarka það. Þetta er ekki stöðnun, að sjálfsögðu ekki, og á við erum á réttum stöðum. Ég held að við höfum svipaðan skilning á þessu hugtaki með tilliti til laga um opinber fjármál.
Herra forseti. Hv. þingmaður beindi til mín spurningu um greinargerð um komugjöld. Sú greinargerð hefur verið tekin saman í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Það kom hins vegar í ljós að á henni voru smáannmarkar en henni mun verða lokið á allra næstu dögum og mun þá verða send til hv. fjárlaganefndar. Ég vil aðeins ræða við þingmanninn um að ég er sammála því að við þurfum að skoða betur hin mismunandi áhrif hagsveiflunnar í landshlutum. Ég held að mjög mikilvægt sé að þar fáum við betri upplýsingar en við höfum haft og söfnum upplýsingum af því tagi. Aftur á móti er ég ekki sammála því að þegar við erum t.d. með útboð, þá sjáum við að víða er þensla og það kemur þá aðallega fram í því að útboðsfjárhæðir eru oft yfir kostnaðaráætlun, sem byggja á væntanlega reynslu Vegagerðarinnar. Það á ekki alveg eins vel við að tala um spennu. Ég get alveg fallist á þau rök að nú er hagkerfið sveigjanlegra en áður því að við erum hluti af Evrópska efnahagssvæðinu. Það er auðveldara að flytja inn vinnuafl en áður var. Það eru kannski frekar tækin sem binda okkur, en ég er sammála þingmanninum um að þetta þarf að skoða miklu betur þannig að við getum stýrt þessu betur í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir afar greinargott andsvar og gott að heyra að þessi greinargerð sé á leiðinni. Ég bíð spennt eftir að lesa hana og átta mig betur á hvernig þetta líti allt saman út. Gott að við erum líka sammála um greiningar á áhrifum eftir mismunandi landshlutum. Mig langar að nýta tækifærið fyrst hæstv. ráðherra var svo almennilegur að koma í andsvar við mig og spyrja hann út í skoðun hans á því sem við ræddum hér rétt áðan, um aukna samþættingu á gerð samgönguáætlunar og fjármálaáætlunar, og einnig þær fyrirhuguðu skattahækkanir á eldsneyti sem birtast í fjárlagafrumvarpinu, hvort gerð hafi verið ítarleg greining á áhrifum þessara hækkana. Við vitum t.d. að þetta mun hafa áhrif á vísitöluna, mun hafa áhrif á verðtryggð lán, mun skerða kaupmátt fólks. Ég hef farið yfir þetta nú þegar í tveimur ræðum og myndi gjarnan vilja eiga samtal um þetta, hvaða áhrif við erum að tala um af þessum hækkunum og hvort greining liggi fyrir. Því að þetta er stórmál og þetta er aðeins lítill hluti málsins.
Herra forseti. Verðlagsáhrifin af þessu eru metin svona rétt rúmlega 0,1% eða 0,11%. Ég bað um að farið yrði yfir þessa útreikninga aftur í tilefni af umræðum hér, en þetta er það sem ég kemst næst því á þessari stundu. Ég vil taka undir með hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra sem lýsti því yfir að hann væri ekki sérstaklega hlynntur skattahækkunum almennt. Ég er það ekki heldur. Ég er aftur á móti alveg til í að ræða breytingar á skattkerfinu, ég er alveg viss um að það er ekki besta skattkerfið í heimi sem við höfum núna. Ég held að við eigum að nýta tækifærið núna í haust til þess að ræða hvaða breytingar á skattkerfinu gætu komið til greina. Viljum við lækka skatta á einu sviði og færa þá yfir á annað svið? Ég lít ekki á þetta fjárlagafrumvarp sem einhverja helga bók sem ekki megi breyta. Það er einmitt hlutverk þingsins að fara yfir fjárlagafrumvarpið og gera þær breytingar sem meiri hluti [[Forseti hringir.]]þingsins telur skynsamlegar.
Virðulegi forseti. Já, verðlagsáhrifin 0,2%, rétt tæplega.
0,1%, rúmlega.
0,1%, já, rúmlega, vegna hækkunar eldsneytis. Ég geri ráð fyrir að hv. fjárlaganefnd fari betur yfir þessar hækkanir á fundum sínum á næstunni og skoði þetta, eins og ég nefndi áðan, einnig út frá öðrum þáttum. Ég er sammála hæstv. ráðherra, að að sjálfsögðu eigum við að vera opin. Það kom einmitt fram hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni áðan að auðvitað er samfélagið stöðugt að breytast og við þurfum sem stjórnmálamenn að vera opin fyrir þeim breytingum. Þora að þróast áfram og gera betur. Það er okkar hlutverk. En varðandi skattkerfið, og ég held að við séum sammála þar líka, þurfum við að fara mjög varlega. Illa ígrundaðar skattbreytingar ógna stöðugleikanum. Það er staðreynd. Við viljum ekki að verðbólgudraugurinn rísi upp á afturfæturna. [[Forseti hringir.]]Við höfum náð að halda verðbólgunni tiltölulega lágri og stöðugri núna í nokkurn tíma og ég geri ráð fyrir að við séum sammála um að þannig viljum við hafa það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þetta hafa verið áhugaverð samtöl hér. Ég átti orðastað við ráðherra á síðasta þingi um þensluhvetjandi aðgerðir í byggðum, eða útboð í vegasamgöngum og öðru slíku, og lagði til að það yrði greint. Sú vinna átti að fara af stað. Ég held að það sé nú bara gott ef við sjáum eitthvað slíkt. Við eigum auðvitað alltaf að horfa á hlutina, hvort sem það eru fjárlög eða annað, með byggðagleraugunum. En mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann út í afstöðu hennar til skattamálanna sem hér hafa verið til umræðu. Það var 7,2% hagvöxtur á síðasta ári. Það hefur ekki verið talið skynsamlegt að lækka skatta í árferði eins og við búum við núna. Frekar að eiga inni fyrir því þegar niðursveiflan kemur til að örva hagkerfið og örva eftirspurn, að þá sé möguleiki á að lækka skatta. Nú sjáum við að samneyslan hefur dregist saman. Tekjur ríkisins eru að lækka. Búið er að fresta virðisaukaskattinum á ferðaþjónustuna upp á 9 milljarða. Gatið er kannski ekki eins stórt vegna hækkunar á þeim gjöldum sem hér er meðal annars verið að leggja til. Mig langar að velta því upp með þingmanninum hvernig við eigum þá að bera okkur að. Það er svo sem ekki verið að fara með þessa peninga eins og ég vildi fara með þá. Ég myndi líka vilja reyna að innheimta meira til þess að geta bætt kjör þeirra sem þurfa á því að halda, til dæmis sett meiri peninga í heilbrigðisþjónustuna og allt það sem við höfum verið að ræða. Ég velti því fyrir mér hvar hún vildi bera niður. Því ég tek undir að þetta er íþyngjandi á landsbyggðinni, þótt þetta séu skattar sem skipta máli varðandi loftslagsmálin er þetta samt [[Forseti hringir.]]einungis einn hluti af mörgum. Þess vegna spyr ég hvar hún telji að betra væri að bera niður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrst varðandi skattahækkanir á eldsneyti. Við eigum að sjálfsögðu að horfa til lengri tíma til grænna skatta. Ég er í eðli mínu ekki á móti slíkri skattheimtu. Við erum sammála um að loftslagsmálin eru stórt mál og við Íslendingar þurfum að leggja okkar af mörkum á því sviði. En ég tel alls ekki tímabært að fara í svo miklar skattahækkanir á eldsneyti núna, að minnsta kosti ekki áður en við höfum farið yfir hvort hægt sé að koma til móts við fólk sem hefur ekki þann kost að færa sig algerlega yfir á annað eldsneyti en bensín og dísil. Hvernig munum við reyna að koma til móts við það fólk, með svokölluðum mótvægisaðgerðum? Ég heyrði hv. þingmann tala í ræðu hér áðan og þá fékk hún einmitt þessa spurningu: Hvers konar mótvægisaðgerðir? Ég heyrði að hún hafði ekki beint svar á reiðum höndum. Það hef ég ekki heldur. En enn sem komið er tel ég þessa breytingu ekki tímabæra. Það gæti átt eftir að koma fram í umræðum í fjárlaganefnd, þá koma kannski hugmyndir upp á yfirborðið sem við sjáum fyrir okkur að gætu farið vel með þessu. En það þarf bara að skoða það. Sú leið sem ég hefði viljað fara í ríkisfjármálum er sú sem ég fór yfir í ræðu minni hér áðan, sú leið sem Framsóknarmenn töluðu fyrir í fjármálaáætlun í vor, þ.e. við vildum nýta þennan afgang frekar, stærri hluta hans, til uppbyggingar innviða. Ekki skila eins miklu til niðurgreiðslu vaxta og skulda. Ég skal svara þessu betur eftir smástund.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Vissulega er þetta brött hækkun; ég ætla ekki að gera lítið úr því. Ég tek undir með hv. þingmanni að það þarf að greina þetta. Ég óskaði einmitt eftir mótvægisaðgerðum. Hæstv. ráðherra nefndi að skilgreina flugið sem almenningssamgöngur. Það er svolítil tvöfeldni í því ef maður hugsar um það því að það er mjög mengandi ferðamáti, flugið. Þótt maður skilji hinn endann á því; fólk kemst ekki á milli staða nema nota flugið. Það er algerlega óbærilegt að borga 50 þúsund kall fyrir að fljúga fram og til baka. En efnahags- og viðskiptanefnd kemur til með að fara yfir þessi tekjumál umfram fjárlaganefnd að einhverju leyti. Mér finnst mikilvægt, þegar við tölum um að styrkja tekjustofna og breikka tekjustofna ríkisins, að við gerum það á þessum tíma uppbyggingar. Það er mikilvægt að eiga eitthvað þegar niðursveiflan verður því að hún verður alltaf einhvern tíma. Þótt við séum búin að segja þetta núna í svolítinn tíma [[Forseti hringir.]]í ljósi mikils hagvaxtar er alveg ljóst að við tökum einhvern tíma dýfu. Þá er nú betra að hafa afgang.
Virðulegi forseti. Það er búið að vera athyglisvert að fylgjast með þessari umræðu, ekki bara í dag heldur líka að setja hana í samhengi við umræðurnar hér í gærkvöldi. Raunar finnst mér hafa verið nokkuð athyglisvert að fylgjast með umræðunum í þingsal þegar kemur að öllum hliðum þessa nýja kerfis sem lýtur að fjárlögum, fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Satt að segja er ég dálítið hissa á þessu öllu saman, það er kannski ekkert nýtt, ég er oft hissa á mörgum hlutum og er að læra margt, en það hefur einhvern veginn verið þannig að það er eins og við höfum ýtt á undan okkur á öllum stigum þessarar alvörupólitísku umræðu um hvert við viljum stefna með þetta samfélag. Í vor átti það allt að koma í ljós í fjármálastefnu og fjármálaáætlun í haust og við að ræða um þetta þegar fjárlagafrumvarpið kæmi fram. Nú er það komið fram og við erum ekki alveg að fatta þetta, þetta er bara einhver umræða, svona lítur þetta út - og eigum við ekki að taka þetta bara næst? Það er eins og við séum að velta á undan okkur bolta sem við erum aldrei tilbúin að taka upp. Ég er dálítið hissa á þessu, en það sem ég er mest hissa á eru fjárlögin sjálf. - Já, hv. þingmaður, samræðustjórnmál geta verið ágæt af því að samræða skilar oft betri niðurstöðu. Hv. þingmenn stjórnarliðsins stunda margir það að eiga í samræðum við aðra stjórnarliða í gegnum fjölmiðla. Ég las í Morgunblaðinu í morgun einmitt vitnað í hv. þm. Óla Björn Kárason, með leyfi forseta: „Þær fyrirætlanir sem koma fram í fjárlagafrumvarpinu varðandi tekjuöflun ríkissjóðs og breytingar á sköttum og gjöldum hér til hækkunar eru með þeim hætti að þær hljóta að taka breytingum í meðförum þingsins.“ Þetta eru samræðustjórnmál, eiga sér reyndar stað á síðum Morgunblaðsins en ekki hér í þessum sal, í það minnsta ekki enn þá. Kannski hefði hv. þm. Óli Björn Kárason átt að fara í andsvör við hæstv. fjármálaráðherra hér áðan eða kollega sinn, hv. formann fjárlaganefndar, koma þessum athugasemdum sínum skilmerkilega á framfæri. Það hefði kannski fært okkur eitthvað aðeins áfram í þessari umræðu. Það verður að segjast eins og er að umræðan einkennist af frekar innihaldslausu tali, sérstaklega ef við setjum hana í samhengi við umræðuna í gær. Það er ekki langt síðan hér voru kosningar. Mér verður tíðrætt um þetta - og þingmenn verða bara að þola það því að mér mun verða tíðrætt um þetta allt kjörtímabilið - þar sem allir stjórnmálaflokkar stóðu fyrir framan kjósendur og reyndu að vinna hylli kjósenda: Kjósið mig! Kjósið mig, ég ætla að byggja upp innviði. Ég ætla að setja peninga í menntakerfið, ég ætla að setja peninga í heilbrigðiskerfið, ég ætla að bæta hag þeirra sem verst standa. Kjósið mig! Síðan erum við hér með fjárlagafrumvarpið, fyrst fjármálastefnu, svo fjármálaáætlun og svo fjárlagafrumvarp þar sem ekkert af þessu raungerist, en enn tölum við eins og þetta sé allt að gerast. Hæstv. fjármálaráðherra talaði í gær ásamt fleiri stjórnarliðum og svo aftur í dag eins og þetta væri allt að gerast. Það er alveg sama hversu oft er bent á að sú sé ekki raunin, það skiptir bara engu máli. Þetta er bara víst að gerast að mati hæstv. fjármálaráðherra og fleiri stjórnarliða. Ég er búinn að heyra hér einhverja stjórnarliða tala um að það sé aldeilis verið að taka vel á í málefnum öryrkja. Það er bara víst að gerast þrátt fyrir að öryrkjar sjálfir segi að svo sé ekki. Hæstv. fjármálaráðherra benti í Kastljóssviðtali þjóðinni og þar með talið öryrkjum á að 20.000 kr. séu gríðarlega mikill peningur í vasa þeirra sem lægstar upphæðirnar hafa milli handanna. Veit hæstv. fjármálaráðherra ekki enn þá sem stjórnmálamaður að orð hafa ábyrgð? Hvaða hugrenningatengsl vöktu þessi orð hans í Kastljósinu? Ég ætla að leyfa mér að vitna í formann Öryrkjabandalags Íslands sem birtir í dag á vef Öryrkjabandalagsins eftirfarandi orð um þessi orð hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Með þessum skilaboðum hefur fjármálaráðherra fært í orð það lúalega viðhorf sem of víða ríkir gagnvart tekjulágum hópum að þeir eigi að fagna hverri þeirri upphæð sem að þeim sé rétt. Upplifunin fyrir fjölmarga er að boðið er upp á mylsnu sem fellur af borði hinna ríku; hér hafið þið ölmusu sem dugar ykkur vel.“ Þetta er ekki eitthvert fólk úti í bæ að tala. Þetta er málsvari öryrkja, formaður Öryrkjabandalagsins. Ég veit ekki hversu lengi hæstv. ráðherrar eða hv. stjórnarliðar ætla bara að setja undir sig hausinn, æða áfram og segja: Jú, víst, þetta er víst svona, við erum bara að setja fullt af peningum í þetta og hitt. Jú, víst. Það er bara ekki þannig. Ég get ekki hætt að undrast það hvernig sumir hv. stjórnarliðar tala. Ég er ekki barnanna bestur þegar kemur að flóknum kenningum um fjármál og hagstjórn. Ég er að reyna að læra. Ég hlustaði á hæstv. velferðarráðherra tala áðan um að það ætti ekki að fara í skattahækkanir núna, hann væri ekkert sérstaklega hlynntur því, það gæti þó vel verið að það ætti að skoða það ef öðruvísi áraði. Er þetta í alvöru hagstjórnin sem við viljum stunda, að ef verr fer að ára þurfum við að fara að skoða skattahækkanir, að ef það kemur til viðbótar erfiðu efnahagsástandi getum við farið að skoða þær þrátt fyrir að í sjálfu frumvarpi til fjárlaga sé sérstaklega komið inn á að tekjugrunnur ríkisins hafi verið veiktur og varað við því? Ég skil þetta einfaldlega ekki. Hæstv. forsætisráðherra talaði hér í gær og hélt ræðu um sýn sína á samfélagið, innblásna ræðu um það hvert hann vill stefna með þessa þjóð. Hæstv. forsætisráðherra talaði þar um að vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar hefði fólk fleiri krónur á milli handanna um hver mánaðamót. Það getur vel verið að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra. Það er bara fínasta mál. Ég hef hins vegar áhyggjur af þeim sem hafa engar krónur á milli handanna þegar fer að líða á mánuðinn, alveg sama hvort þeim fjölgaði eitthvað lítillega um síðustu mánaðamót eða ekki. Þessi ríkisstjórn hefur ekki áhyggjur af þeim hópum. Það er ekki að sjá að áherslan sé þar. Ég hlustaði á hæstv. fjármálaráðherra fara yfir sýn sína á samfélagið í gær og verð að játa að mér fannst dálítið gaman að fara með honum í það ferðalag sem hann fór með okkur í. Helst óttaðist ég að hann væri að boða að hann yrði enn fjármálaráðherra árið 2050 sem hann var mikið að tala um, en þar sagði hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Okkur hættir til að reikna með því að núverandi ástand vari um alla framtíð þó að reynslan kenni okkur að það er einmitt ekki svo.“ Ég er sammála hæstv. ráðherra um þetta. Einmitt þess vegna skil ég ekki hvernig hæstv. fjármálaráðherra leggur fram fjármálaáætlun, fjármálastefnu og fjárlagafrumvarp sem byggja á því að ástandið verði óbreytt áfram, sem byggja á því að lengsta hagvaxtarskeið sögunnar haldi áfram. Til að geirnegla að ekki sé hægt að hnika neinu sérstaklega til setur hann sérstakt þak á ríkisútgjöldin þannig að ef illa árar - sem kollegi hans í ríkisstjórn, hæstv. forsætisráðherra, er reyndar búinn að spá að muni gerast - er hæstv. fjármálaráðherra búinn að binda hendur sínar og ríkisstjórnarinnar til þess að bregðast við með því að setja þak á ríkisútgjöld sem hlutföll af vergri landsframleiðslu. Fyrirgefið - hvers lags eiginlega er þetta? Tíminn líður hratt á gervihnattaöld. Ég sé að ég á 30 sekúndur eftir af tíma mínum. Ég verð að koma síðar inn á fleiri hluti sem ég vildi koma inn á. En stóru línurnar í þessu frumvarpi eru þær að hlutdeild samneyslunnar hefur lækkað hratt og örugglega á síðustu árum. Frá árinu 2013 hefur hún lækkað um 4 prósentustig. Það var komið inn á þetta í umræðum í gær. Þetta eru 100 milljarðar. Hvað þýðir þetta á mannamáli og á hvaða vegferð heldur ríkisstjórnin áfram? Það er markvisst verið að draga úr opinberri þjónustu. [[Forseti hringir.]]Og það á að gera áfram.
Virðulegur forseti. Það skyldi kannski engan undra að fjárlagafrumvarp sem hér er lagt fram sé jafn lélegt og raun ber vitni því það byggir á ríkisfjármálaáætlun sem helst ætti heima í moltukassa, ekki sem samþykkt ályktun Alþingis. En þetta er það sem við þurfum að spila úr. Mig langar aðeins að fara yfir rök sem félagar mínir í allsherjar- og menntamálanefnd komu með við afgreiðslu ríkisfjármálaáætlunar til að sýna hvernig þetta verk hefur verið unnið yfir sumarið. Það er nefnilega hægt að skoða ákveðna pósta, skoða álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, fólksins sem er í stjórnarliðinu, sem beindi ýmsum athugasemdum til ráðuneytisins við afgreiðslu fjármálaáætlunar nú í vor. Hér var fyrr í dag talað um að þessi ríkisstjórn tæki lítið mark á yfirlýsingum sem fyrri ríkisstjórnir hefðu gefið. Það er kannski bara skiljanlegt af því að hún tekur lítið mark á eigin yfirlýsingum, lítið mark á mati og yfirlýsingum fagstofnana, sérfræðinga, og sinna eigin þingmanna. Tökum sem dæmi löggæslumál, stóran og mikilvægan málaflokk þar sem áætlað er að vanti á að giska 200 lögreglumenn í landið. Með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að hugað verði að auknum fjárveitingum til lögreglu, m.a. vegna fækkunar lögreglumanna og aukins álags.“ Hvað gerist í frumvarpinu? Heildarfjárheimild til málaflokksins er áætluð 14,8 milljarðar og hækkar um 154 milljónir frá gildandi fjárlögum. Þetta er 1% hækkun sem dugar hugsanlega til að halda í horfinu hjá eins og tveimur lögreglustjóraembættum þannig að ekki þurfi að grípa til uppsagna. Því það var það sem var sagt í umsögnum við fjármálaáætlun í vor, það þyrfti að segja upp lögreglumönnum ef fram héldi sem horfði. Nú þarf hugsanlega ekki að segja upp þessum lögreglumönnum en það verða ekki ráðnir inn nýir til að mæta þeirri auknu þörf sem er. Lítum á annan málaflokk skyldan löggæslumálunum, landhelgi. Með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur því að huga þurfi að fjárveitingum til stofnunarinnar“ - þ.e. Landhelgisgæslunnar - „og undirstrikar mikilvægi þess að Landhelgisgæsla Íslands geti haldið uppi viðunandi þjónustu þar sem öryggi fólks á hafi og í landi er í húfi. “ Landhelgisgæslan er nefnilega ekkert smotterí. Hún skiptir heilmiklu máli upp á öryggi landsins. Hvað gerist? Heildarfjárheimild til málaflokksins hækkar um 307 milljónir frá gildandi fjárlögum að frátöldum launa- og verðlagsbreytingum. Þar af fara 100 milljónir í að kaupa langþráðar nýjar björgunarþyrlur og 243 milljónir eru vegna aukins rekstrarumfangs sem fjármagnað er með sértekjum. Það á sem sagt áfram að leigja TF–SIF til Miðjarðarhafsins þannig að hún þjóni ekki öryggi Íslands heldur sé bara notuð til að lempa það að Landhelgisgæslan fái ekki þann pening sem þarf. Á næsta ári verður sem sagt áfram haldið á þeirri braut að tvo mánuði á ári hafi Gæslan ekki efni á að halda skipum úti heldur liggi þau bundin við bryggju og að hálft árið verði ekki hægt að sinna björgunar- og leitarþjónustu á sjó með þyrlum. Þetta er staðreynd sem var bent á við afgreiðslu ríkisfjármálaáætlunar í vor, sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar bendir á og ráðherrann gerir ekkert með. Hvað varðar TF–SIF þá hefði verið ágætt að hafa hana í sumar þegar skipsskaði varð langt suðvestur af landinu en þyrlan var suður í Miðjarðarhafi þannig að það þurfti að fá Dani til að hjálpa. Það fór betur en á horfðist, en sýnir vel hvað aukið rekstrarumfang sem fjármagnað er með sértekjum, eins og það heitir í fjárlagafrumvarpinu, hefur bein áhrif á öryggi fólks á hafinu. Lítum á þriðja atriðið. Hér var reyndar hlustað á meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Það eru útlendingamál. Meiri hlutinn sagði, með leyfi forseta: „Vegna þróunar í málaflokknum telur meiri hlutinn mikilvægt að skoðað verði hvort áætlanir um fjölda hælisleitenda séu raunhæfar.“ Þetta er einmitt af því að ráðherrann hlustaði ekkert í vetur þegar hann bjó til ríkisfjármálaáætlun og gerði ráð fyrir að hælisumsóknir yrðu 700 á árinu og þeim fækkaði eftir það. Þeim myndi fækka ár frá ári þvert ofan í spá Útlendingastofnunar, þvert á það sem dómsmálaráðuneytið sagði. Á síðasta ári voru umsóknir 1.132. Útlendingastofnun og dómsmálaráðuneyti gerðu ráð fyrir 1.700–2.000 umsóknum á þessu og næsta ári. Í staðinn fyrir að hlusta á þetta ákvað ráðuneytið að slumpa á 700. Þess vegna þarf að bæta við hundruð milljóna í málaflokkinn. Ekki vegna þess að útgjöldin hafi verið ófyrirséð heldur vegna þess að það var ekki hlustað á þá sem sáu þau fyrir. Meiri hlutinn segir líka í áliti sínu: „Útlendingamál eru að miklu leyti óviss útgjaldaflokkur þar sem erfitt er að segja fyrir um hvernig hann þróast, m.a. vegna fjölda hælisleitenda.“ En þetta var heimagerð óvissa. Þetta var óvissa sem ráðherrann bjó til með því að hunsa ábendingar sérfræðinga. Hvað með framhaldsskólana sem hér hafa verið nefndir í umræðunum? Um þá segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að það fjármagn sem verður til í framhaldsskólakerfinu vegna styttingar námstíma til stúdentsprófs, þ.e. sparnaðurinn, þarf að nýtast skólunum sjálfum.“ Þetta segir meiri hlutinn í vor. Þá var reyndin sú að það var búið að lækka í ríkisfjármálaáætlun á milli ára um hundruð milljóna. Það var verið að taka sparnaðinn út úr kerfinu. Hver er breytingin á fjárlögum miðað við það sem var gert ráð fyrir í voráætluninni? Hún er núll krónur. Það er sama tala lögð til fyrir framhaldsskóla og í vor, þrátt fyrir að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar, alveg eins og við í minni hlutanum, hafi lagt til að þessi peningur yrði aukinn og nýttur til að efla skólana. Ofan á það var aðhaldskrafa á framhaldsskólastigið ferfölduð eins og við ræddum í vor. Loks nokkur orð um háskóla áður en ég renn út á tíma. Þar er ég eins og í hinum atriðunum sammála meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar frá því í vor. Þar segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að taka þurfi til athugunar fjármögnun háskólanna og hvernig megi bæta stöðu þeirra …“ Hér er ólíkt framhaldsskólunum breyting frá voráætluninni. Háskólastigið hækkar um 44 milljónir. Þetta er ekki núll, nei, þetta er 0,1%. 0,1% hækkun til háskólastigsins á sama tíma og öll sú hækkun sem lögð er til frá síðustu fjárlögum fer í hið ágæta Hús íslenskunnar. Þetta þýðir að það er fullkomin stöðnun háskólastigsins undir þessari ríkisstjórn. Lausn meiri hlutans kom reyndar fram í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem lagði til að skoðaðar yrðu aðgangsstýringar inn í háskólana, enda er besta leiðin til að ná framlögum til háskólanna upp í meðaltal OECD-ríkjanna [[Forseti hringir.]]að mati meiri hlutans að fækka háskólanemum, draga úr menntun landsins. [[Forseti hringir.]]Á sama tíma og meiri hlutinn hlustar ekki á okkur í stjórnarandstöðunni, hlustar ekki á þjóðina, hlustar ekki á sérfræðinga eða stofnanir, [[Forseti hringir.]]þá skyldi kannski engan undra að hæstv. ráðherra hlusti ekki einu sinni á sína eigin þingmenn. [[Forseti (NLM): Forseti biður þingmenn að virða ræðutíma.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á lögreglumálunum. Í fjármálaáætluninni voru lögð fram níu markmið, eða aðgerðir, til umbóta innan löggæslunnar. Þar er ýmislegt, t.d. unnið er að rafrænu gagnaflæði milli stofnana, bættur búnaður lögreglu, varnar- og öryggisbúnaður vegna hryðjuverkavarna og því um líkt. Það sem við kvörtuðum undan í fjármálaáætluninni var að kostnaðardálkurinn var tómur. Það var ekki búið að kostnaðargreina þessar aðgerðir. Nú sjáum við aftur á móti í fjárlögum 2018 að aukið framlag úr ríkissjóði til rekstrar eru 400 milljónir. Það er sem sagt búið að kostnaðargreina þetta, væntanlega. En það er, eftir því sem ég best sé, engin útfylling á þessum markmiðum eða aðgerðum sem voru settar fram í fjármálaáætluninni til að sundurgreina hvað hvað kostar. Ég get fullyrt út frá minni þekkingu á ýmsu, eins og upplýsingakerfum o.s.frv., að 400 milljónir duga ekki fyrir þessar aðgerðir. Ekki séns. Markmiðið er jú á fleiri árum, en kostnaðargreiningin er algerlega tóm. Hún ætti að vera í fjárlögunum til að segja okkur eitthvað til um það hversu langt við náum í þessum markmiðum á þessu ári. Þetta er bara eitt dæmi sem hv. þingmaður nefnir sem er vandamálið sem við búum við úr fjármálaáætluninni yfir í fjárlögin, þetta hopp þarna á milli er ekki útskýrt. Það vantar gögn til að segja okkur hvað er verið að fara að gera. Í hvað duga þessar 400 milljónir? Er verið að henda 10–20 milljónum í hvert þessara verkefna? Duga þær til að gera eitthvað í þeim? Eða hvað? [[Forseti hringir.]] Ég vildi aðeins fá ítarlegri greiningu á þessum ábendingum sem komu fram hérna.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið, sérstaklega fyrir að benda á markmiðssetningu í þessum kafla. Þegar kemur að löggæslunni hefði átt að vera mjög auðvelt að færa markmið löggæsluáætlunar yfir í fjármálaáætlun. Það hefði verið hið faglega og eðlilega, hefði maður haldið. Nema hvað: Yfir í fjármálaáætlun rata þrjú af fjórum markmiðum löggæsluáætlunar. Því að markmiðið um að skilgreina þörf lögreglunnar fyrir fjármagn er væntanlega eitthvað sem hæstv. fjármálaráðherra kærir sig ekkert um að gera á sama tíma og hann er að skera fjármagn til lögreglunnar við nögl. Mér finnst þingmaðurinn fullrausnarlegur við ráðherrann að segja að það eigi að leggja 400 milljónir til viðbótar til lögreglunnar. Ef við skoðum sundurliðunina: Jú, það er tímabundið 400 milljóna framlag, síðan lækkun um 20 milljónir, önnur hækkun um 357 og lækkun á móti um 124, og svo eru verðlags- og launauppfærslur sem þýðir að nettó er lögreglan að fá 154 milljónir í viðbót. Það er helvíti mikið minna en 400.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ábendingu. Þetta er stærra samhengi. Það er einmitt gaman að skoða þessar breytingar á ramma töflunnar sem lýsir útgjaldasvigrúminu upp á 48 milljónir. Þetta er vandinn í hnotskurn. Þegar ég fer yfir þessi verkefni sem löggæslan á að fara í samkvæmt fjármálaáætlun þá er ekki það erfitt að kostnaðargreina þau, alla vega ekki þannig að skeiki nema fáum tugum milljóna og í raun í lægra hlutfalli en það. Það ætti að vera auðvelt að fá kostnaðartölurnar og geta þá tengt; það vantar betri tengingu frá þessum verkefnum, þessum aðgerðum, yfir í nákvæmlega hvað verið er að fjármagna. Eins og ég segi hef ég ekki fengið nægan tíma til að ná að gera allar þessar tengingar. Þess vegna spyr ég hv. þingmann, sem var búinn að skoða þetta málefnasvið aðeins betur, þar sem hann er í nefndinni, hvort hann sjái þessar tengingar frá fjármálaáætluninni að þessum aðgerðum sem eru ekki kostnaðarmetnar; það er bara tómt, það er ekki einu sinni sagt innan ramma eins og á flestum öðrum málefnasviðum, sem er alveg jafn slæmt að einhverju leyti því að það gefur manni tóm svör. Ég spyr hvort hann sjái tengingu frá þessum aðgerðum yfir í fjárlagafrumvarpið á einhvern hátt og hafi þá kannski hugmynd um það nær hvaða aðgerðum við þokumst bara á þessu ári.
Vegna ræðu áður vill forseti biðja þingmenn að gæta orða sinna.
Frú forseti. Já, fyrirgefðu að mér hafi orðið fótaskortur á tungunni áðan. Þingmaðurinn spyr áfram um markmið og aðgerðir og kostnaðargreiningu sem var bara í mýflugumynd í fjármálaáætluninni. Á þetta var bent í umsögnum sem bárust við hana í vor. Ég bendi til dæmis á það sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu benti á; hann skoðaði þau markmið sem sett voru fram á því málefnasviði og skildi ekki hvaðan þau væru komin. Ekkert samráð var haft við stofnanir, þetta var ekkert í samræmi við það sem rætt hafði verið á milli ráðuneytis eða stofnana undanfarin misseri, þetta var einhvern veginn úr lausu lofti gripið. Enginn veit hvar. Alltaf er þetta gert án kostnaðarmats og alltaf er þetta - hvað var það sem þau sögðu? Að þetta væru frekar metnaðarlítil markmið sem komi engan veginn að kjarna þess úrlausnarefnis sem málaflokkurinn stendur frammi fyrir. Það voru því plokkuð inn einhver markmið sem auðvelt væri að færa í orð og hugsanlega hægt að mæla á einhvern hátt en þau tengdust ekkert endilega meginverkefnum málefnasviðanna. Þetta er bara enn eitt dæmið um það hversu mikil handarbakavinnubrögð eru í öllu þessu ferli, frá fjármálastefnunni í gegnum áætlunina og hingað inn í fjárlögin.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að biðjast afsökunar á þessum vandræðagangi mínum rétt áðan, ég á oftast ekki mjög gott samband við prentara. Það er fjárlagafrumvarpið 2018 sem við erum að ræða hér. Fjárlagafrumvarp er eitt mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar því eins og við vitum öll er um að ræða mikilvægasta pólitíska plagg sem lagt er fram á Alþingi ásamt fjármálaáætlun til næstu fimm ára sem ríkisstjórn hægri flokkanna lagði fram í vor. Það er ekki lítil ábyrgð sem felst í þessu plaggi, en hvorki hér né í fjármálastefnunni fyrir næstu fimm ár sem kynnt var okkur í vor er um að ræða beysna pólitík, síður en svo. Þetta er ekki pólitík sem stuðlar að raunverulegum umbótum í innviðum þjóðarinnar sem ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu og boðuðu fyrir kosningar, þetta er pólitík stöðnunar og framfaraleysis. Hvað er hér að finna? Á sama tíma og neyðarástand ríkir á húsnæðismarkaði, ungt og tekjulægra fólk á minna af eignum en það átti fyrir áratug og á mun erfiðara að koma sér upp þaki yfir höfuðið en áður, er hér að finna aðgerðir í húsnæðismálum sem ráðherra gumar af en eru eingöngu efndir vegna samninga í síðustu kjarasamningum. Síðan eru það heilbrigðismálin, en því miður er um að ræða litla raunaukningu í fjárlagafrumvarpinu til sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu, en undir hana fellur opinberi hluti sjúkrahúsþjónustunnar eins og starfsemi Landspítalans. Ráðherra ríkisstjórnarinnar hafa talað mikið um að bráðum verði tekin skóflustunga til að steypa hús fyrir meðferðarkjarna Landspítalans sem er gott og vel og þarft. En það sem skiptir mestu máli í sjúkrahúsþjónustu er einmitt sú þjónusta sem á að fara fram innan sjúkrahúsa, opinbera þjónustan við sjúklinga sem ríkinu ber að inna af hendi. Það hefur farið minna fyrir sjálfshælni ráðherranna þegar kemur að því að auka og efla sérhæfðu sjúkrahúsþjónustuna, enda er það svo að í fjárlagafrumvarpinu er að finna aukin framlög til sérfræðilækna, til einkareksturs sérfræðilækna, frú forseti, sem ekki allir hafa efni á að leita til, því miður. Hér er því um að ræða aukin framlög til einkareksturs í heilbrigðisrekstri í fjárlagafrumvarpinu þrátt fyrir andstöðu almennings við aukna áherslu á einkarekstur í heilbrigðisþjónustu. Hvaða pólitíska stefna er það að hunsa vilja yfirgnæfandi meiri hluta almennings sem vill efla viðunandi opinbera heilbrigðisþjónustu í þágu allra en ekki í þágu þeirra sem hafa efni á sérfræðiþjónustu? Ósk fólksins í landinu um viðunandi opinberan rekstur heilbrigðisþjónustunnar er hunsuð, frú forseti. Það er vissulega að sjá nokkurra milljóna kr. aukningu á framlögum til heilsugæslunnar. Þar er um að ræða 40 millj. kr. framlag. En miðað við hve mikið ríkisstjórnarflokkarnir hafa talað um og lagt gríðarlega áherslu á það í orði að heilsugæslan eigi að vera fyrsti viðkomustaðurinn og helsta stoðin í heilbrigðiskerfinu er ljóst að framlög til heilsugæslunnar hafa alls ekki hækkað í samræmi við þessar yfirlýsingar. Enda er það nú svo að forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarinnar, stærstu heilsugæslu landsins, telur ríkisstjórnina hafa svikið loforðið um að efla heilsugæsluna og að yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar hér standist alls ekki. Það er ekki skrýtið. Framlögin sem átti að auka svo mikið eru alls 200 milljónir og eru óbreytt frá yfirstandandi ári. Óbreytt. Það eru gríðarleg vonbrigði svo ekki sé meira sagt, gríðarleg vonbrigði fyrir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og notendur hennar, enda ekki skrýtið því með þessu ámátlega framlagi getur heilsugæslan ekki sinnt verkefnum sínum. Og tvær nýjar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu eru ófjármagnaðar. Verkefni heilsugæslunnar á borð við tilvísunarþjónustu vegna barna sem þurfa á sérfræðilækni að halda verður erfiðara að sinna. Efndir ríkisstjórnarinnar á loforðum um að efla heilsugæsluna eru ekki í þessu frumvarpi, frú forseti. Svo er það öldrunarþjónustan. Enn vantar upp á efndir í þeim málaflokki í fjármálafrumvarpinu. Áætlanir um byggingu á hjúkrunarrýmum fyrir aldraða eru mjög langt frá því sem þarf þegar kemur að fjölgun hjúkrunarrýma fyrir aldraða. Málefni öryrkja eru fyrir borð borin í frumvarpi til fjárlaga. Hvergi er hér nefnt að ríkisstjórnin ætli sér að hækka heildartekjur örorkulífeyrisþega. Ekkert kemur fram í þessu frumvarpi sem bendir til þess að hækka eigi tekjumörk eða upphæðir fyrir húsnæðisbætur. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur talað um hversu góð ákvörðun það er að hækka greiðslur til lífeyrisþega úr 280 þús. kr. í heilar 300 þús. kr. á mánuði um áramótin næstu og taldi hæstv. ráðherra það muna miklu fyrir þann hóp. Þau skilaboð hæstv. fjármálaráðherra að fyrir það fólk sem bisar við að skrimta af 280 þús. kr. á mánuði skipti það gríðarlega miklu að fá til viðbótar 20 þús. kr. er ekkert annað en afar neikvætt viðhorf gagnvart tekjulágum einstaklingum í samfélaginu. Hvernig á að framfleyta sér á heilum 300 þús. kr. á mánuði? Ég sé ekki hvernig það á að vera hægt. Að auki er þessi snautlega hækkun sem hér er gumað af 6.700 kr. eftir skatt - heilar 6.700 kr. sem bætast við 280 þús. kr. á mánuði. Þessu gumar hæstv. ráðherra af opinberlega. Hvernig getur hæstv. fjármálaráðherra horft framan í fólk þegar þessi orð eru látin falla? Fyrir hverja er þá þessi 44 milljarða kr. afgangur? Væri kannski hægt að nýta eitthvað af honum til þess að hækka greiðslur til lífeyrisþega? Væri kannski hægt að nýta eitthvað af honum til þess að veita í háskólana sem sjá ekkert nema svartnætti í sínum rekstri og þjónustu við nemendur? Eða þjónustu við aldraða eða við barnafólk? Væri hægt að nýta þessa milljarða til að treysta velferðarkerfi sem barnafólk og aðrir samfélagshópar treysta á sem er mun lakara hér en í nágrannalöndunum? Fyrir hverja eru þessi fjárlög? Ekki fyrir þá hópa sem ég hef nefnt hér. Svo sannarlega ekki. Ekki til þess að efna loforðin sem hér var talað um fyrir kosningar. Þetta er frumvarp til fjárlaga fyrir hina ríku en ekki fyrir hina tekjulágu. Þetta er ekki fjárlagafrumvarpið fyrir ungt fólk eða tekjulága. Þetta er frumvarp til fjárlaga fyrir hina efnameiri.
Frú forseti. Hv. þingmaður beindi til mín orðum vegna þess að ég taldi mikilvægt að kjör þeirra sem minnst hafa væru bætt. Ég taldi að ýmislegt hefði áunnist í því. Ég talaði um það að í breytingum sem gerðar voru á almannatryggingalögum í fyrra hefði skerðingum krónu á móti krónu verið hætt. Það var þannig að fólk sem hafði safnað sér upp í 50–60 þús. kr. í lífeyrisréttindi fékk engu meira greitt úr almannatryggingum en þeir sem engu höfðu safnað. Úr þessu var bætt. Á sama tíma var sem betur fer, og það var samþykkt af öllum þingmönnum, ákveðið að hækka lífeyri almannatrygginga fyrir þá sem búa einir úr tölum sem voru þá u.þ.b. 240 til 250 þúsund upp í 280 þúsund í ár og í 300 þúsund á næsta ári. Ég hef fengið pósta frá fólki sem er með þessi laun og auðvitað eru þetta lágar tekjur fyrir marga; ég geri ekkert lítið úr því. Ég hef fengið pósta frá fólki sem segir: Ég þarf að velta fyrir mér hverri einustu krónu. Ég þarf að velta öllum útgjöldum fyrir mér. Mig munar um að fá hverjar þúsund krónur til viðbótar. Ég hef aldrei sagt að þetta væru miklir peningar, en ég hef sagt að það munar um það þegar fólk hefur úr litlu að spila. Við eigum ekki að gera lítið úr því. Það skiptir mjög miklu máli að við reynum að láta peningana renna sem mest til þeirra sem þurfa mest á þeim að halda.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa hugleiðingu en átta mig kannski ekki alveg á því hvort til mín var beint einhverri spurningu. Vissulega er það rétt að fyrir suma þá muna 20 þús. kr. á mánuði miklu, en raunin er sú að hér er ekki um að ræða 20 þús. kr., hér er um að ræða 6.700 kr. eftir skatt fyrir fólk sem er með 280 þús. kr. á milli handanna á mánuði til að framfleyta sér. Þegar sú staðreynd blasir við fólki að hér sé verið að boða hækkun sem gagnast eigi þeim hópi sem hefur það erfiðast og hefur minnst á milli handanna finnst mér hreinlega - og ég held að fleiri en ég taki undir það, þar á meðal formaður Öryrkjabandalags Íslands - að þarna sé um að ræða aðgerð sem varla er hægt að stæra sig af. Hér þurfum við einfaldlega að gera betur. Ef ríkissjóður er með sína milljarða í afgang þá hlýtur að vera hægt að gera betur. Það hlýtur að vera hægt að gera betur fyrir þennan hóp. Ég skil, held ég, hvert hæstv. fjármálaráðherra er að fara með því að segja að þetta sé göfug aðgerð og að þetta muni gagnast mörgum, en staðreyndin er sú að um snautlega upphæð er að ræða. Ég held að við hæstv. fjármálaráðherra hljótum að vera sammála um það.
Frú forseti. Ég óska eftir því að hv. þingmaður leggi mér ekki orð í munn um göfuga aðgerð. Ég held að ég hafi aldrei notað það orðalag. Auk þess vil ég leiðrétta það; ég held að hér rugli hv. þingmaður saman skattinum af fjárhæðinni og því sem eftir er. Það munu vera milli 12 og 13 þús. kr. sem eru væntanlega eftir af fjárhæðinni vegna þess að skattprósentan er eitthvað um 37%. Engu að síður eru þetta lágar fjárhæðir, það er vissulega rétt. Ég þekki vel til fjárhags fólks sem er með litlar tekjur. Ég átta mig mjög vel á því að lífeyriskerfið, sem við getum að mörgu leyti verið stolt af, er götótt fyrir þá sem byrjuðu að borga í það fyrir 30 eða 40 árum af ýmsum ástæðum. Það urðu hér skerðingar vegna þess að ávöxtun var afar slök um tíma. Það var þannig að fólk gat ekki greitt af öllum launum. Lífeyrisiðgjöldin voru mun lægri en þau eru núna. Allt þetta vitum við. Úr þessu verðum við að bæta. Það er sameiginlegt verkefni okkar að reyna að tryggja það öryggisnet sem við viljum að almannatryggingakerfið sé. Við erum að reyna að byggja upp lífeyriskerfið. Frá miðju næsta ári verða greidd 15,5% af launum í lífeyriskerfið. Það á að tryggja u.þ.b. 70% af launum í lífeyri fyrir þá sem greiða allan tímann, en það hjálpar ekki þeim sem núna eru á lífeyri. Um þetta getum við verið alveg sammála. Ég vil ekki að út úr orðum mínum sé snúið á þann veg að ég sé með einhverjum hætti að gera lítið úr því fólki sem er á þessum lágu tekjum.
Frú forseti. Það var alls ekki ætlun mín að snúa út úr orðum hæstv. ráðherra; ég biðst afsökunar ef túlkunin hefur verið á þann veg. Það er kannski rétt að leiðrétta það sem ég sagði hér áðan að það sló saman hjá mér tölum um að hækkun lífeyris almannatrygginga um 4,7% þýði um 6.700 kr. á mánuði; en 20 þús. kr. sem hér hafa verið boðaðar, eins og ráðherra hæstv. kom inn á, eru þá um 12–13 þús. kr. á mánuði. Svo er það líka annað atriði sem vert er að minnast á hér í seinna andsvari, það eru barna- og vaxtabætur sem sífellt færri njóta samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi, enda halda útgjöld til þeirra áfram að lækka, nú um heila 2 milljarða ef mér skjöplast ekki. Þrátt fyrir að kaupmáttur hafi aukist þá er það nú svo að barna- og vaxtabætur eru gríðarlega mikilvægt tæki til tekjujöfnunar en ekki fátæktarstyrkur líkt og hægri flokkar ríkisstjórnar Íslands álíta; því miður virðast þeir gera það. En á sama tíma og hæstv. fjármálaráðherra hefur lýst því yfir að hann hafi áhyggjur af lækkandi fæðingartíðni þá dregur hann úr barnabótagreiðslum til launafólks. Lækkun barnabóta er einmitt einn helsti áhrifavaldurinn í því að skatturinn hefur aukist umtalsvert síðustu 18 árin. Því verður áhugavert að vita hvers vegna hæstv. fjármálaráðherra grípur til þessara aðgerða þegar hann hefur áhyggjur af lækkandi fæðingartíðni. Það finnst mér undarlegt. Það er ekki jöfnunartæki. Mér fyndist áhugavert að heyra svör við því.
Virðulegi forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður um þá þúsundkalla sem verið var að tala um áðan. Ég man alveg eftir því þegar maður skrimti af 500 kalli á dag þegar maður var leikskólastarfsmaður. Núna, miðað við verðbólgu, er það eitthvað í kringum 2 þúsund kall á dag eða svo, sem rétt dugar fyrir mat, samgöngum og svoleiðis. Mig langar til að víkja aðeins að umtalinu um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu sem hv. þingmaður talaði um. Ég hef verið að velta fyrir mér spurningu undanfarið. Ef við erum með opinbert heilbrigðiskerfi sem getur sinnt allri þjónustu vel og er með háskólasjúkrahús - við erum með allt kerfið frá A–Ö. Berum umræðuna aðeins saman við heilbrigðisumræðuna sem er í löndunum í kringum okkur þar sem einn borgar það sem margir borga, á ensku heitir það „single-payer system“, og „multi-payer system“. En yfirleitt er talað um að það sé mun hagkvæmara og betra að vera með „single-payer system“, þar sem einhver einn borgar eða ríkið. Þá langar mig til þess að spyrja hv. þingmann: Þurfa læknar, hjúkrunarfræðingar eða bara heilbrigðisstarfsfólk yfirleitt nauðsynlega að vera ríkisstarfsmenn? Þannig er umræðan eins og hún er á Íslandi þegar talað er um heilbrigðiskerfi sem á að vera opinbert rekið á móti einkarekstri innan þessa kerfis sem kallast „single-payer system“, eða þar sem hið opinbera greiðir fyrir útselda þjónustu. Spurning mín er: Þurfa læknar, hjúkrunarfræðingar og annað heilbrigðisfólk nauðsynlega að vera ríkisstarfsmenn?
Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þurfa læknar að vera ríkisstarfsmenn? Það er stór spurning. Við sem erum fylgjandi því að standa þurfi vörð um sérfræðiþjónustu innan opinberrar sjúkrahúsþjónustu, við sem erum þannig þenkjandi, hljótum að vilja hafa flesta sérfræðilækna innan hinnar opinberu sjúkrahúsþjónustu en ekki að þessi læknahópur fari í einkarekstur úti í bæ. Þetta er nú gamall og sígildur hugmyndafræðilegur ágreiningur sem hv. þingmaður bendir á hér. Það er nákvæmlega inntakið í þessum fjárlögum, að verið er að bæta í sérfræðirekstur utan opinberrar sjúkrahúsþjónustu. Að sjálfsögðu þurfum við að hafa sérfræðilækna innan opinberu þjónustunnar. Það þýðir náttúrlega að viðkomandi læknar eru þá ríkisstarfsmenn, á launum hjá okkur, til að þjónusta okkur þegar við þurfum á þeirri þjónustu að halda. Ég held og tel, það er mín lífsskoðun, að hið opinbera þurfi að tryggja með öllum tækum ráðum að við öll, óháð efnahag, sama hvað við höfum á milli handanna þegar kemur að peningum, eigum kost á að njóta opinberrar sjúkrahúsþjónustu og þeirrar bestu sem völ er á, þjónustu sem ekki er undirmönnuð, undirfjármögnuð og fjársvelt, heldur er nákvæmlega besta þjónusta sem völ er á. Það þýðir að við þurfum að hafa sem flesta sérfræðilækna sem bjóða upp á bestu sérfræðiþjónustuna innan vébanda hins opinbera. Vona að þetta svari einhverjum af hugleiðingum hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég skil þetta svar þannig: Nei, heilbrigðisstarfsfólk þarf ekki nauðsynlega að vera opinbert starfsfólk. En að sama skapi er gríðarlega mikilvægt að hið opinbera kerfi sé a.m.k. jafn gott og bjóði bestu þjónustuna og að læknar sem ekki vinna sem opinberir starfsmenn reyni að keppa við það sem best gerist. Ég er aðeins að reyna að átta mig á því jafnvægi sem er þar á milli. Hv. þingmaður bendir á að þarna sé verið að raska þessu jafnvægi. Það sem gerst hefur á undanförnum árum með samningum Sjúkratrygginga Íslands við lækna, er að það hefur verið einstefna úr opinbera kerfinu sem gerir það einmitt lélegra. Ég velti fyrir mér hvort við værum betur sett ef við mundum hafa umræðuna á þessum vettvangi í staðinn fyrir að kasta á milli okkar einkavæðingar- og opinberu stefnu-umræðunni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Á móti spyr ég hvort hv. þingmanni þyki það eðlilegt að hið opinbera tryggi einkarekstur úti í bæ með auknum framlögum til sérfræðilækna. Hvort það væri ekki siðferðislega réttara að hið opinbera tryggði þá sérfræðiþjónustu innan opinberrar sjúkrahúsþjónustu í staðinn fyrir að efla það sjálft, ríkið sjálft, einkarekstur úti í bæ. Það tel ég og hef alltaf talið vera óeðlilegt í staðinn fyrir að efla þá þjónustu sem í boði er fyrir alla borgara þessa lands.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjárlögin. Þetta frumvarp er 600 síður, tæplega. Við fáum tvo sólarhringa að frádregnum svefntíma til þess að undirbúa okkur. Maður setur stór spurningarmerki við skilvirknina og gæði þessarar umræðu og maður sér fram á einhverjar góðar breytingar í þessu eins og hafa kannski verið boðaðar. Það hefði verið fínt að fá þetta mun, mun fyrr. Ég hef valið mér tvö svið sem eru háalvarleg. Það er þannig í fjárlagafrumvarpinu að vísindi og samkeppnissjóðir í rannsóknum og þekkingargreinum teljast mikilvægir í samfélaginu, mikilvægir samfélagslegir þættir, það hefur komið fram í umræðunni líka, en þar er viðhafður hreinn niðurskurður miðað við fjárlög 2017. Þetta er gert frammi fyrir nauðsyn tækniþróunar og t.d. rannsókna vegna loftslagshlýnunar. Sama gildir um rannsóknir og nýsköpun í landbúnaði. Þar eru t.d. framlög til Landbúnaðarháskólans á þessu sviði lækkuð. Maður hefði talið að þeir geirar væru undirstaða nýrra vinnuhátta. Þannig var talað í gær um mikilvægi rannsókna og vísinda, það væri undirstaða framfara. Framlög til Nýsköpunarmiðstöðvar eru lækkuð, líka styrkir til nýsköpunarfyrirtækja. Rannsóknastarfsemi háskólans, allra háskóla heldur, er skorin niður um 0,6%. Það er ekki stórsókn þar á ferðinni. Framlög til byggðaþróunarsjóðs og sóknaráætlunar lækka, en þar fer líka fram nýsköpun. Þegar þetta er allt tekið saman er augljóst að þetta eru fullkomlega óásættanleg vinnubrögð við gerð fjárlagafrumvarps í því árferði sem nú er. Þó má segja að ljóstýra sé í myrkrinu. Aukin framlög eru boðuð til rannsókna og nýsköpunar í sjávarútvegi og ferðaþjónustu. Við skulum halda því til haga. Þarna tel ég að staðfest sé, ekki aðeins með flutningi nýsköpunar og rannsókna til mennta- og menningarmálaráðuneytisins heldur líka með nánast engri nýrri innspýtingu til málaflokksins, að verið er að sætta hann þvert ofan í þörf á enn öflugra vísinda-, rannsókna- og nýsköpunarstarfi en hingað til. Það er augljóst. Frú forseti. Framlög eða öllu heldur fjárheimildir eru auknar um 5%, eða heilar 200 milljónir, þegar kemur að hinum stóra pósti sem við köllum náttúruvernd, skógrækt og landgræðslu. Þar í felast framlög til innviðaáætlunar, t.d. allt fé til skógræktar og landgræðslu, til framkvæmdar mats fyrir náttúruverndarsvæði og líka til framkvæmda mats á ástandi og nýtingu lands eins og það heitir. Þetta er fjarri góðu lagi. Framlög til svokallaðra innviða duga hvergi til átaks til að binda kolefni né heldur til að bæta gæði landnýtingar. Þetta er gert þegar verið er að hækka kolefnisskatt sem er ekki eyrnamerktur í nokkurn skapaðan hlut eftir því sem maður getur séð. Framlög til gestastofa tveggja þjóðgarða, Vatnajökuls og Snæfellsjökuls, eru felld tímabundið niður og hluti framlags til Hekluskóga. Allt í einu eru fjárheimildir upp á 200 milljónir settar fram í skýringartexta, en nýtingu þeirra 400 aukamilljóna sem þarna verða til er erfitt að finna í fylgiritinu. Framlög til skógræktar og landgræðslu hækka mjög lítið og sumir lækka reyndar eins og til Skógræktar ríkisins. Svo maður spyr: Til hvers á að nýta auknar fjárheimildir? Eða er þetta bara pappírsgagn? Hvar er stefnan? Fjárheimildir til rannsókna og vöktunar náttúru standa nánast í stað. Móta á áætlun um að efla vöktun náttúru og vöktun náttúruvár. Áætlun um rannsóknir á áhrifum loftslagsbreytinga fyrir lága upphæð er felld niður, en á móti kemur allhá upphæð fyrir gerð áhættumats vegna vatnsflóða og sjávarflóða eldgosa hverfur. Hver eru rökin fyrir því? Það er heldur ekki staf að finna um frekari vinnu við brottflutningsáætlanir einkum vegna eldgosa og jökulhlaupa annars staðar en á Kötlusvæðinu. Þær áætlanir vantar enn þá á þéttbýlum svæðum. Voru einhvern tímann í löturhægri vinnslu. Styrkir til uppbyggingar á innviðum rafbíla eru óbreyttir eða lágir þar sem þarf stórátak. Undir liðnum Vistvænir orkugjafar, hvað sem það nú táknar, er eyða. Það er eins og eitthvað hafi gleymst. Framlög til staðbundinna náttúrustofa lækka, en þar fer fram mikilvæg gagnasöfnun vegna loftslagsbreytinga. Svo má leita með logandi ljósi að beinum framlögum til styrktar orkuskiptum, svo sem tilraunum eða verslun með nýja gerð vetnisbíla sem eru komnir á markað, aukinni íblöndun vistvænna efna í eldsneyti, eða prófunum á metan á skipsvélum í samvinnu við klasann sem kallast Hafið. Auðvitað má verjast slíkri gagnrýni með því að vísa í vinnu við aðgerðaáætlun, en á móti kemur að ótalmargt sem fyrir löngu, löngu hefði getað verið hafið og gengur ekki í berhögg við heildræna áætlun, þar með talið orkuskipti í samgöngum og útgerð, vantar einfaldlega. Augljós verkefni sem létta róðurinn á meðan heildaráætlun er unnin, rædd og samþykkt, eða eiga að hafa nokkurn forgang meðan hitinn er að hækka á mælunum alls staðar um heim á hverju ári. En það er eins og einhver hafi gleymt þeim. Ríkisstjórnin skilur ekki kall tímans. Hún sparar í málaflokkum sem eiga annað skilið í nafni almennings og samfélags og sveltir útgjaldaliði sem varða velferð til langs tíma og öryggi um langa framtíð. Nú er ég að tala um loftslagsmál. Frú forseti. Að öðru og yfirgripsmeira í enda ræðu minnar. Það er auðvelt að týnast í skoðunum á krónum í þessu 600 blaðsíðna hafi hér og hvar og sökkva sér í praktísk mál sem öll eru vissulega mikilvæg í daglegu lífi og sem speglast í fjárlögum. En það er jafn mikilvægt og raunar oft mikilvægara að horfa á og meta hugmyndafræðina sem er að baki þessu fjárlagafrumvarpi. Að mínu mati er hún í tilviki þessarar ríkisstjórnar óásættanleg og ókræsileg blanda af ákveðnu tillitsleysi við hag almennings, blindri fylgni við aukinn hagvöxt og aukinn hagnað þeirra sem nóg eiga fyrir og loks varðstöðu um þessi frægu 10% þjóðarinnar sem eiga um 60% allra eigna. Þetta er auðvitað kjarni sjálfstæðisstefnunnar sem stýrir ríkisstjórninni hvað sem öðrum ríkisstjórnarflokkum líður. Hæstv. félagsmála- og jafnréttisráðherra, Þorsteinn Víglundsson, sagði í gær vera hallur undir hægri hagstjórn og vinstri velferð. Ég vil upplýsa að þessi orðaleikur gengur ekki upp. Eða hver myndi skilja ef ég segðist á hinn bóginn stunda vinstri hagstjórn og hægri velferð? Menn sjá að þetta er innantóm hugtakaleikfimi. Það er auðvitað þannig að bæði hagstjórn og velferð eru annaðhvort hægri eða vinstri. Hægri hugmyndafræðin kristallast t.d. í hugtakinu greiðslugeta atvinnuveganna. Það var nefnt í ræðu hæstv. forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, þegar hann hélt ræðu sína um stefnumörkun. Hvað merkir það í raun? Það merkir ákveðið sjálfsvald, sjálfsvald ráðamanna í atvinnurekendahópi landsins sem telja sig geta reiknað út og ákvarðað hagþörf þessa sama hóps. Það sem út af stendur eftir þá útreikninga má svo skammta til launafólks og best ef það deilir innbyrðis um þann hluta. Þetta er ákveðin hugmyndafræði sem vert er að hafa í huga og við köllum hægri. Nú skulum við snúa þessu við og hugsum okkur ef við reiknum út greiðslugetu launafólks og síðan væri atvinnufyrirtækjum gert að greiða í samræmi við það. Myndum við kalla það vinstri hugmyndafræði? Ég tel það. Þessar átakalínur sem eru í samfélaginu lita fjárlagafrumvarpið og lita umræður okkar í þinginu. Auðvitað er þetta einföldun, en það er alltaf mjög mikilvægt í allri þessari umræðu um peninga og fjármál, velferð og vísindi, rannsóknir, tækni og baráttuna gegn loftslagshlýnun að í odda skerst milli hægri og vinstri út af því að þarna að baki er skýr hugmyndafræði sem er komin löng reynsla á í íslensku þjóðfélagi og við þurfum að losna við, þ.e. þessa hægri stefnu sem er búin að lita þjóðfélagið allt of lengi.
Frú forseti. Fyrst aðeins nokkrar tölulegar staðreyndir, til að setja hlutina í sögulegt samhengi. Á síðasta ári voru skatttekjur ríkisins 229 milljörðum kr. hærri að raunvirði en aldamótaárið, árið 2000, og tekjuskattur einstaklinga liðlega 58 milljörðum hærri. Virðisaukaskattur skilaði ríkissjóði tæplega 48 milljörðum meira í kassann á síðasta ári, að raunvirði, á verðlagi síðasta árs, en aldamótaárið. Útgjöldin hafa líka vaxið verulega, eða um 220 milljarða. Þá eru vextir eða sérstök gjaldfærsla vegna lífeyrisskuldbindinga ekki þar með talin. Samkvæmt því fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir að tekjuskattur einstaklinga skili ríkissjóði rúmlega 178 milljörðum kr. Þetta er nær 17 milljarða kr. hækkun frá síðasta ári samkvæmt ríkisreikningi. Virðisaukaskattur skilar 21 milljarði meira í tekjur og í heild verða skattar á vörur og þjónustu um 38,5 milljörðum kr. hærri á komandi ári, gangi áætlanir þess frumvarps sem hér er lagt fram eftir, en var á liðnu ári. Í heild er reiknað með að skatttekjur og tryggingagjöld verði hvorki meira né minna en 76 milljörðum og 200 milljónum betur hærri á komandi ári en var á liðnu ári. Þetta jafngildir um það bil 900 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Og þegar við þingmenn tökum ákvarðanir um útgjöld en ekki síður þegar við tökum ákvörðun um hversu miklar byrðar við ætlum að leggja á landsmenn ættum við að hafa að minnsta kosti eina staðreynd í huga: Skatttekjur ríkisins á hverja fjögurra manna fjölskyldu verða um 5,9 millj. kr. hærri að raunvirði á komandi ári en þær voru árið 2000. Það er að teknu tilliti til mannfjöldabreytinga. Þetta eru 5,9 millj. á hverja fjögurra manna fjölskyldu, tæplega 500 þús. kr. á mánuði. Við hljótum að spyrja: Hafa landsmenn fengið betri þjónustu fyrir alla þessa fjármuni? Fyrir þessar tæpu 500 þús. kr. á mánuði? Alveg örugglega, víða. En ekki alls staðar. Og það er alveg ljóst í mínum huga að töluverðum hluta þessara fjármuna er sóað. Þá spyr ég: Ætla menn virkilega að þyngja byrðarnar? Þegar horft er á þessar tölulegu staðreyndir, þær hafðar í huga, er að minnsta kosti erfitt að færa rök fyrir því að ríkissjóður glími við tekjuvanda. Að það sé nauðsynlegt að leita leiða til að auka tekjurnar með því að þyngja byrðarnar með auknum álögum. Ég held að það sé þvert á móti. Og það á ekki að koma neinum í þessum sal á óvart að ég segi: Hingað og ekki lengra. Það á ekki að koma ráðherrum þessarar ríkisstjórnar á óvart, ekki samstarfsmönnum mínum í ríkisstjórn á óvart og það á ekki að koma ágætum félögum mínum í stjórnarandstöðunni á óvart heldur. Allt sem ég hef sagt, allt sem ég hef skrifað, allt sem ég hef staðið fyrir undanfarna áratugi getur ekki leitt til annars en að ég segi: Hingað og ekki lengra. Gríðarleg aukning tekna á síðustu árum er vísbending um að ríkið eigi fremur að slaka á klónni, slaka á skattaklónni. Mikil raunaukning útgjalda, þung vaxtabyrði ásamt samsetningu eigna og skulda, rennir stoðum undir þá fullyrðingu að rekstur ríkisins er óhagkvæmari í dag en hann var fyrir nokkrum árum, tíu, fimmtán árum. Við erum sem sagt ekki að nýta sameiginlega fjármuni okkar með þeim hætti sem gera verður kröfu til. Og við erum heldur ekki að nýta sameiginlegar eignir okkar landsmanna með sem hagkvæmustum hætti og landsmenn eiga kröfu til að gert sé. Lausnin getur því ekki falist í að auka útgjöld enn frekar eða hækka skatta, leggja þyngri byrðar á launafólk og fyrirtæki. Auðvitað þurfum við að standa með myndarlegum hætti að heilbrigðiskerfinu, byggja það enn frekar upp og tryggja að allir fái bestu mögulegu þjónustu óháð efnahag. Við eigum líka ýmis verkefni óunnin þegar kemur að almannatryggingakerfinu eins og ég hef áður vikið að í þessum ræðustól. Það er hluti eldri borgara, sem lagði grunninn að þeirri velferð sem ég hef fengið að njóta og við hér öll, sem býr við kröpp kjör. Við þurfum að huga sérstaklega að þeim. Ég hef ítrekað sagt að mér svíður að okkur skyldi ekki hafa tekist að gera breytingar á lögum um tryggingakerfi öryrkja; að innleiða hlutabótakerfi, að taka upp starfsskyldumat og styrkja fjárhagslega stöðu öryrkja. Þar hef ég sérstakar áhyggjur af ungum öryrkjum sem eiga lítil og jafnvel engin réttindi í almennu lífeyriskerfi. Þetta verkefni blasir við. Við þurfum að setja aukna fjármuni í það. En þeir fjármunir eru líklegast til staðar í ríkissjóði, í ríkiskerfinu, því að við erum ekki að nýta fjármunina með skynsamlegum hætti heldur sóa þeim að nokkrum hluta, að minnsta kosti. Við getum hins vegar deilt um hversu stórum hluta. Þetta snýst allt um að nýta fjármuni með skynsamlegum hætti, þetta snýst um það hvernig við forgangsröðum, byggjum upp kerfi, skipuleggjum heilbrigðisþjónustuna o.s.frv. Ég held nefnilega að við séum sek um það í þessum sal, og fleiri, við erum ekki þau einu, að veita því allt of litla athygli hvernig tekjur ríkisins og sameiginlegar eignir okkar nýtast í hin sameiginlegu verkefni. Afleiðingin er sú að ríkisreksturinn þenst út og verður óhagkvæmari með hverju árinu sem líður. Til að leysa vandann er þægilegra að grípa til ráðstafana til að auka tekjur, hækka skatta og finna nýja tekjustofna. Það er auðvitað svo að við höfum verk að vinna. Við búum við mikla hagsæld. Efnahagslegar aðstæður eru okkur í flestu hagfelldar, hagvöxtur 6% á þessu ári, 3,3% á því næsta. Atvinnuleysi hverfandi, verðbólga minni en við höfum áður séð, o.s.frv. Hagsældin er ekki án áskorana. Kjarasamningar verða sjálfsagt erfiðir. Að minnsta kosti ekki einfaldir. Og ekki er hægt að reikna með að ferðaþjónustan verði sami aflvaki og hún hefur verið á undanförnum árum. Það eru viðvörunarmerki sem við verðum að hafa í huga. En það eru áskoranir. Þetta eru verkefni. Ef við ætlum að mæta þessum áskorunum og reyna að leysa þessi verkefni með auknum sköttum og þyngri álögum á einstaklinga og fyrirtæki fullyrði ég að við lendum ekki aðeins [[Forseti hringir.]]í pólitískum erfiðleikum heldur, og það skiptir mestu máli, munum við lenda í efnahagslegum ógöngum. [[Forseti (NLM): Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.]]
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að gott væri að eyða opinberu fé með skynsamlegum hætti. Því langar mig aðeins að halda áfram með þær vangaveltur sem ég hóf með hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Þingmaður svaraði því hálft í hvoru í ræðu sinni en ég vildi bara skerpa á því svo við séum alveg á sömu blaðsíðu og skiljum hvor annan. Er það afstaða þingmanns að hið opinbera eigi að reka heilbrigðisþjónustu sem er opin og aðgengileg öllum og býður upp á bestu mögulegu þjónustu? Og svo samhliða því: Að heilbrigðisstarfsfólk geti sinnt sínu fagi án þess að vera ríkisstarfsmenn og þiggja greiðslu fyrir þjónustu sína í gegnum Sjúkratryggingar Íslands, með „single-payer system“ eða einum greiðanda, þ.e. opinbert heilbrigðiskerfi sem býður upp á þjónustu fyrir alla og bestu mögulegu þjónustu sem við getum útvegað, og samhliða því séu læknar og heilbrigðisstarfsfólk sem geti sinnt sínu fagi á sinni skrifstofu eða hvar sem það er gegn greiðslu? Það er þetta svokallaða einkafyrirbæri eins og það er. Miðað við ræðu hv. þingmanns áðan virtist svo vera, það er skilningur minn, að kerfið virkaði svoleiðis. En þá vildi ég bæta við: Er þingmaður sammála því að einstefna sérfræðinga út úr heilbrigðiskerfinu sé vandamál eins og Landspítalinn hefur útskýrt? Og hvernig útskýrir þá þingmaður forgangsröðun fjármögnunar og fjárútláta í núgildandi fjárlögum þar sem verið er að styrkja einfaldlega einkahluta kerfisins mun meira en opinbera hlutann? Við höfum margoft fengið gögn um að það vanti á sérfræðiþjónustu þar.
Frú forseti. Ég ætla að vona að ég sé ekki að misskilja hv. þingmann en ég hygg nú að ég hafi áður svarað svipuðum vangaveltum úr þessum ræðustól. Ég segi: Það er hlutverk okkar hér inni að tryggja að allir landsmenn hafi aðgang að öflugri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Það er forsendan. En ég segi líka: Það er hlutverk okkar hér að tryggja að þessum fjármunum sé vel varið, þeim sé ekki sóað. Þegar ég horfi til dæmis á úttekt Ríkisendurskoðunar á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem hv. þingmaður hlýtur að hafa lesið og kynnt sér kemur berlega í ljós að það er nefnilega stundum hagkvæmt að ríkið geri þjónustusamninga við einkaaðila og nýti þar með takmarkaða fjármuni, því við erum auðvitað alltaf að tala um takmarkaða fjármuni ríkissjóðs, með hagkvæmari hætti en gert hefur verið. Og það sem meira er: Aðgengi höfuðborgarbúa að heilsugæslu stórbatnar, þjónustan stórbatnar, og biðraðirnar styttast. Þannig að já, einkarekstur í heilbrigðisþjónustu er okkur gríðarlega mikilvægur en hann verður auðvitað að vera þannig að hann skili okkur betri nýtingu fjármuna og bættri þjónustu án þess að við gefum nokkurn tíma eftir í því prinsippi að tryggja öllum aðgengi að góðri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og í rauninni búsetu líka.
Virðulegi forseti. Mig langar að skerpa aðeins á þessu. Ég er sammála hv. þingmanni um aðgengi að þjónustunni og því um líkt. En ég er að spyrja hvort hv. þingmaður sé á þeirri skoðun að heilbrigðiskerfið eigi að vera í opinberum rekstri, heilbrigðiskerfi sem allir geta haft aðgang að eins og hann lýsir. Og að við séum líka með þann möguleika að gera þjónustusamninga. En grunnurinn sé sá að það sé aðgengilegt kerfi rekið af hinu opinbera sem er forgangurinn hjá okkur hér innan húss, upp á ákveðna ábyrgð og tengsl og svoleiðis. Ég vildi leiðrétta þetta með biðraðirnar, þær styttast ekki neitt, það eru nákvæmlega jafn margir læknar og jafn margir sjúklingar. Biðraðir styttast ekki nema maður fækki sjúklingum eða fjölgi læknum.
Frú forseti. Fyrst að síðasta atriðinu. Það er auðvitað kolrangt. Það er nefnilega svo að í einkarekinni heilsugæslu hefur þjónustan aukist, framlegð hefur aukist, og þar með hafa biðlistar styst og meira að segja þjónustan batnað um leið. Þannig að þetta er hægt. Ég segi: Auðvitað skiptir mestu máli að við tryggjum sameiginlega aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Hvort við erum síðan að tala um að ríkið, ef ég skil hv. þingmann, hann er að spyrja mig hvort ég telji að ríkið eigi að reka alla heilbrigðisþjónustu, þá er svarið þvert nei. [[Gripið fram í.]]Nei, þá skil ég ekki spurninguna. Hvar ætlarðu að draga mörkin? Ef hv. þingmaður er að spyrja mig hvort ég sjái fyrir mér að einkaaðilar reki Landspítala Íslands þá er svarið nei. Það er sameiginlegt verkefni okkar og ég mun aldrei sjá fyrir mér að einkaaðilar geti rekið sjúkrahús með þeirri kröfu sem við gerum til Landspítala Íslands.
Ókei.
Ég vona að þetta sé nægilega skýrt.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Honum líður frekar illa alla jafna þegar hann talar um skatta, heyrist mér gjarnan. Hann talar um þá sem útgjöld og byrðar á okkur landsmenn. Ég held nefnilega að flestum sé ósárt um að greiða skatta. Hins vegar hefur komið fram í samfélaginu að fólk vill að þeir fari í að við getum rekið hér opinbera heilbrigðisþjónustu og gott skólakerfi og svo framvegis. Hæstv. félags- og jafnréttisráðherra talaði um vinstri velferðina. Ég náði því ekki alveg í þessum lestri hjá hv. þingmanni. Ég verð að taka undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni sem talaði áðan um heilbrigðiskerfið. Ef arðgreiðslur eru 600 milljónir hjá tveimur fyrirtækjum frá hruni hljótum við að hugsa með okkur: Borgum við þá ekki bara of mikið? Ef hægt er að reka slík fyrirtæki sem eru að mestu fjármögnuð af ríkistekjum með slíkum hagnaði getum við ekki talað um að þetta sé svo frábær rekstur og að hinn opinberi sé ómögulegur. Það er eitthvað vitlaust gefið í þessu, það er alveg á hreinu. Það er alla vega mín skoðun. Svo verð ég að segja líka að komið hefur fram að heilsugæslan er ekki fullfjármögnuð í þessum fjárlögum. Ég verð að spyrja hv. þingmann hvað honum þyki um það. Við þekkjum þetta með hagsveifluna. Ef við horfum fram hjá henni er ríkisreksturinn í járnum vegna þess að við höfum slakað á á tekjuhliðinni. Ég verð líka að spyrja: Hvernig ætlar hann að horfast í augu við það þegar skattstofnunum hefur fækkað svona? Er hann sáttur við það og vill hann að samneyslan dragist enn meira saman en orðið er, þótt hún hafi nú farið minnkandi?
Frú forseti. Ég átti nú svo sem ekki von á að við yrðum sammála í einu og öllu. Það er alveg augljóst að viðhorf mín til skattheimtu eru allt önnur en hv. þingmanns sem lagði til hér gríðarlega miklar skattahækkanir við afgreiðslu fjárlaga ásamt samherjum sínum í þingflokki Vinstri grænna, ef minnið svíkur mig ekki. Og munaði milljónum, held ég, á hverja fjölskyldu. En látum það nú liggja á milli hluta. Það er sérstakt viðhorf að tala um að við séum að fækka skattstofnum. Við veikjum skattstofna ef við léttum eitthvað byrðum af heimilum og svo framvegis. Það er bara staðreynd og menn geta litið yfir hagsöguna og séð að stundum styrkjast skattstofnar einmitt þegar menn taka minna af þeim. Það á líka við um þorskinn oft og tíðum. Það er það sama. Það er nefnilega þannig að ef maður gengur of nærri almenningi, of nærri fyrirtækjum, þá veikir maður skattstofnana. Maður styrkir þá ekki. Höfð eru endaskipti á hlutunum hér. Ef maður fer fram af hófsemd í álögum á fyrirtæki og einstaklinga eflir maður þróttinn og ýtir undir athafnasemi einstaklinga og fyrirtækja úti um allt land. Á endanum fær ríkissjóður hærri tekjur, meira í kassann, til þess akkúrat að sinna þeim nauðsynlegu verkum sem við erum sammála, ég og hv. þingmaður, að þurfi að sinna.
Hagfræði Sjálfstæðismanna í þessu er alltaf jafn skýr. Það verður ekki frá þeim tekið, það er alveg ljóst. Ég geri þá bara ráð fyrir að hv. þingmaður styðji ekki framkomið frumvarp eins og það liggur fyrir. Hann nefndi að ég ásamt félögum mínum í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði hefði lagt fram tillögur. Bæði hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar hefur orðið tíðrætt um að færa þetta yfir á hvern einstakling og fjölskyldur: Ójöfnuður í eignum, við þekkjum það. Ríkasta eina prósentið sem átti fimmtu hverja krónu í eigið fé í árslok 2015. Þetta 0,1% átti 187 milljarða í eigið fé og það óx á 18 árum um 1.042 milljarða. Það átti sem sagt tæplega helming eigin fjár í landinu á þessum tíma. Ég verð því að spyrja hvort það sé óeðlilegt að hægt sé að sækja þarna einhverja peninga því að við leggjum þá ekki á alla landsmenn. Við sækjum fé þar sem peningarnir eru til. [[Forseti hringir.]] Svo verð ég líka að spyrja: Hvar er sóunin að mati þingmannsins í kerfinu?
Frú forseti. Ég ætla nú bara að minna á að langstærsti hluti eigna hér á Íslandi er í höndum ríkisins, í höndum sveitarfélaga og lífeyrissjóða. Gefið er í skyn að það sé bara fámennur hópur manna sem eigi hér allar eignir á Íslandi. Það er rangt. En ég ætla hins vegar að benda á dæmi um sóun. Ég held að það sé mikil sóun fólgin í því að beita þeim úrræðum að vista fólk á sjúkrahúsi, eldri borgara, sem þarf ekki á sjúkrahúsvist að halda heldur bara almennri umönnun á hjúkrunarheimili, vegna þess að okkur hefur láðst að fjárfesta í hjúkrunarheimilum. Það kalla ég sóun. Það er sóun líklegast upp á 80–100 þúsund kr. á dag [[Forseti hringir.]]á hvern einstakling sem þetta á við um. Það er dæmi um sóun í kerfinu. [[Gripið fram í.]]
Ræðumaður hefur orðið.
Frú forseti. Ég þakka ræðumanni ræðuna. Mér fannst áhugavert að heyra tilvísun í jafn vafasama hagfræðikenningu og Laffer-kúrfuna en við látum það kannski liggja á milli hluta. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé rétt skilið að hann sem formaður í efnahags- og viðskiptanefnd, sem mun sjá um þessar skattbreytingar, muni leggjast gegn hækkun á sköttum sem lögð er til í meðfylgjandi frumvörpum, sem sagt í 2., 3., og 4. máli, þá sérstaklega hækkun áfengisgjalds, tóbaks. Reyndar er ekkert tóbak inni í þessu, en hækkun á bensíni og beinum neyslusköttum sem koma hlutfallslega verst niður á þeim sem hafa lægstu tekjurnar. Ég spyr að þessu hreinlega vegna þess að ég óttast að þetta fari beint út í verðlagið og verði slæmt fyrir komandi kjaraviðræður. Ég vil einnig spyrja: Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir 44 milljörðum kr. í afgang, sem er 1,6% af vergri landsframleiðslu. Þetta á að fara í að borga niður skuldir. Væri eðlilegra að hans mati að hætta að eyða svona miklu púðri í niðurgreiðslu skulda eins og staðan er? Nú erum við með skuldastöðu ríkissjóðs um 39,2% af vergri landsframleiðslu, ef mig misminnir ekki. Væri eðlilegra að nýta þennan afgang til skattalækkana í staðinn? Eða á einhvern hátt reyna að láta þetta fara til baka til fólksins í landinu? Það hefur til dæmis komið í ljós að persónuafsláttur hefur ekki fylgt verðlags- eða launaþróun undanfarna áratugi.
Frú forseti. Ég veit ekki hvort ég get verið skýrari en ég var í ræðu minni. Ég ætla hins vegar að fá að vitna í hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hefur lagt þetta fjárlagafrumvarp og tengd tekjufrumvörp fram fyrir þingið. Hann telur eðlilegt og sanngjarnt að á því verði breytingar. Þannig ætla ég að vinna. Ég segi: Það eina sem ég tel mikilvægt er að við erum ekki að fara að hækka hér álögur. Það kann vel að vera að við þurfum að færa og gera einhverjar breytingar innan kerfisins, breyta einhverju o.s.frv. En heildarálögur verða ekki auknar með mínu samþykki. Það var alveg skýrt og er alveg skýrt og á ekki að koma neinum á óvart. Varðandi skuldir og niðurgreiðslu skulda og afgang á ríkissjóði er það auðvitað þannig, og ég hef sagt: Við þurfum að greiða niður skuldir, þurfum að lækka vaxtagjöld ríkissjóðs. Það er auðvitað fjárfesting til framtíðar að gera það. Það er fjárfesting annars vegar í möguleika þess að lækka enn frekar skatta og hins vegar að auka framlög til sameiginlegra verkefna á sviði heilbrigðismála, menntamála, almannatrygginga o.s.frv. Þannig að það er skynsamlegt. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að ég er ekki að fara að taka þátt í að hækka álögur til þess að halda afgangi ríkissjóðs meira að segja meiri en við gerðum ráð fyrir í fjármálastefnu.
Frú forseti. Ég þakka svarið. Þetta var nokkuð skýrt. Ég hlakka til að fara í þessa vinnu í efnahags- og viðskiptanefnd, hreinlega vegna þess að ég held að það sé orðið tímabært að hætta að mata þennan veldisvöxt sem við erum alltaf að mata. Lengi hefur verið tilhneiging til að reyna að verðlagsbæta og moka ofan á. Ég er líka á þeirri skoðun að bæta þurfi töluvert í uppbyggingu kerfanna, bæði í innviðum en líka heilbrigðiskerfisins og þar fram eftir götunum. En ég er sammála hv. þingmanni um að við erum komin í þann leik að elta halann á okkur. Við þurfum svolítið að fara að slá af í þessu. Þessir 44 milljarðar, þessi skuldalækkunarárátta, er eiginlega bara komin út í vitleysu.
Frú forseti. Ég segi bara: Ég hlakka líka til samstarfsins. Það var ágætt hér á liðnu vori. Það gekk ágætlega þótt við séum ekki alltaf sammála, ég og hv. þingmaður, þó það nú væri. En ég ætla bara að benda á eitt. Ég veit að hv. þingmaður er mér sammála um að það er nauðsynlegt að við göngum rösklega til verks í að lækka skuldir ríkisins. Ríkissjóður hefur bundið 450 milljarða í fjármálakerfinu. Við höfum rætt það í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og eigum eftir að glíma dálítið við það í vetur hvernig það getur verið skynsamlegt fyrir ríkið að losa um þá fjármuni, 450 milljarðar svona um það bil. Það er nú hægt að gera töluvert fyrir það. Lækka skuldir ríkisins og þar með vaxtabyrði ríkissjóðs og þar með lækka skatta, þá ekki síst tekjuskatta á þá sem lægstu launin hafa, og byggja upp almannatryggingakerfi. En þó kannski fyrst og fremst heilbrigðis- og menntakerfi til framtíðar.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að byrja á því að þakka öllum hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir þessa góðu umræðu sem við erum búin að eiga hér í dag. Það er fyrst ein tæknileg ábending sem mig langar til að koma til skila til fjármálaráðuneytisins varðandi uppsetninguna á frumvarpi til fjárlaga. Það er að ekkert efnisyfirlit er með greinargerðinni sem er 250 blaðsíður. Þetta er nú búið að lagast frá því að ég tók sæti á þingi. Þá var ekkert efnisyfirlit yfir höfuð, en það virðist sem að leiðbeiningar mínar úr ræðustól um hvernig ætti að búa til efnisyfirlit í vor hafi skilað sér að einhverju leyti. Hins vegar væri til bóta fyrir þingmenn og aðra sem vilja glöggva sig á þessu riti að hafa gott efnisyfirlit yfir greinargerðina til þess að hafa betri yfirsýn. Ég hugsa að fjármálaráðuneytið geti kippt því mjög auðveldlega í lag fyrir næsta fjárlagafrumvarp. Mig langar til þess að byrja á því að tala eilítið um íþrótta- og æskulýðsmál því það er eitthvað sem við höfum ekki snert á í dag enn sem komið er eftir því sem ég best veit. Í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu kemur fram að samningar og styrkir til æskulýðsmála í frumvarpi fyrir 2018 eru 236,9 milljónir. Það sem stingur svolítið í stúf er að það er engin sundurliðun. Hins vegar er í fjármálaáætluninni einungis gert ráð fyrir því að það verði Ungmennafélag Íslands, Bandalag íslenskra skáta, KFUM og KFUK sem muni fá þessa styrki. Það var minn skilningur þegar við vorum að samþykkja lög um opinber fjármál að svona beinir fjárlagaliðir, að vera beint á spenanum eins og það er stundum kallað, myndu heyra sögunni til. Það er hreinlega ekki nógu skýrt í greinargerðinni með fjárlagafrumvarpinu hvernig útfærslan á þessu verður. Munu samningar og styrkir til æskulýðsmála í raun og veru bara renna til þessara þriggja félagasamtaka? Það segir réttilega í greinargerðinni að þetta er mest megnis starf sem er unnið að eigin frumkvæði og sömuleiðis segir að hlutverk ríkisins á þessu sviði lúti einkum að því, með leyfi forseta, „að stuðla að því að eftir föngum slíkt frumkvæði fái notið sín.“ Það hefur ekki verið raunin þegar við skoðuð hvernig æskulýðsstarf hefur verið á Íslandi og hvernig fjárframlögum til æskulýðsstarfa hefur verið háttað. Það hafa að mestu leyti verið til þessi þrjú æskulýðsfélög og það er hreinlega þannig að öldin er önnur, það er komin 21. öldin. Það er kominn vilji til þess að stofna ný og frábær félög, algjörlega að skátunum, KFUM og KFUK og UMFÍ ólöstuðum. Það vantar tæknilegar útskýringar á þessu í greinargerðinni og það er frekar sorglegt að sjá að ekki sé verið hvetja til nýsköpunar á sviði íþrótta- og æskulýðsmála. Þetta er gífurlega mikilvægur málaflokkur til þess að virkja lýðræðisvitund og sömuleiðis til þess að stuðla t.d. að minnkandi unglingadrykkju og þar fram eftir götunum. Þetta er gífurlega mikilvægur málaflokkur sem við verðum að taka mjög alvarlega. Annað sem mig langar til þess að taka fyrir er það sem hæstv. ráðherra er búinn að ræða svolítið, þessar 20 þús. kr. sem verða síðan að 6 þús. kr. eftir skatt. Þau lög sem við leiddum í lög á haustmánuðum 2016 gerðu krónu á móti krónu skerðinguna fyrir örorkubótaþega enn skarpari en hafði áður verið. Það hefur orðið til þess að fjölmargir sem voru áður vinnufærir hafa farið af vinnumarkaðnum. Ef það er eitthvað, einhverjir 20 þúsund kallar sem þarf til að bæta eitthvað upp, ætti það að fara í að hækka frítekjumarkið, mörkin þangað til króna á móti krónu fer að skerðast. Með því að hafa þetta svona skarpt eins og það er núna er verið að sjá til þess að hver sá sem er á þessum bótum geti aldrei komist yfir ákveðna lágmarksgrunnframfærslu. Við erum að búa til fátækt með þessu fyrirkomulagi. Það er dýrt. Það er dýrt fyrir okkur að búa til fátækt. Það er dýrt fyrir heilbrigðiskerfið að virkja ekki fólk til framkvæmda, að við notum ekki þann mannauð sem við höfum. Margir öryrkjar og jafnvel eldri borgarar hafa starfsgetu sem væri þess virði að nýta og líka upp á félagslegar tengingar, andlegar og líkamlegar. Þetta var gífurlega slæm afturför. Þannig að ef það eru einhverjir 20 þúsund kallar sem þyrfti að nota til hækka eitthvað þá er það þetta. Mig langar til þess að koma einnig að hækkun á áfengisgjaldi og bensíngjaldinu. Ég hef ekki mikla trú á þeirri hækkun. Þetta er kannski ekki alveg vinsælasta skoðun í heimi, en mér finnst það svolítið einkennilegt fyrir flokk sem, eins og sagði í stefnuræðu forsætisráðherra, á að vera hægri frjálslyndur flokkur, að sá hinn sami boði skattahækkanir á neysluvörum sem hafa jafnvel verið skilgreindar sem almennar neysluvörur, sama hvort fólki líkar það betur eða verr. Þetta er náttúrlega bara íhlutun í frelsi fólks og þetta fer ábyggilega beint út í verðlagið. Þetta kemur á mjög slæmum tíma. Það eru mjög erfiðir kjarasamningar fram undan. Ég held að við séum svolítið að búa til, með leyfi forseta, „feedback loop“ með því að vera endalaust að hækka þetta. Ég hugsa að það sé komið nóg. Áfengisgjald var hækkað alveg gífurlega eftir hrunið. Það er einfaldlega ekki ástæða fyrir endalausum hækkunum þar. Það var hækkað þá langt umfram eðlilegar verðlagshækkanir. Núna er kannski kominn tími til þess að taka eitt skref til baka og leyfa fólki að hafa það bara allt í lagi svona einu sinni. Mér finnst við vera svolítið vera að reyna að búa til einhverja spennitreyju fyrir hinn venjulega þenkjandi mann. Svona rétt í lokin, ég mun koma náttúrlega meira að því á morgun þegar ég ræði við hæstv. utanríkisráðherra, um utanríkisþjónustuna. Mig langar til þess að brýna fyrir hæstv. fjármálaráðherra, fyrst ég hef hann hér, að utanríkisþjónusta Íslands þarf að vera jafn stór og heimurinn er, ekki jafn stór og Ísland er eða jafn lítið og Ísland er. Hér segir á bls. 200 í fjárlagafrumvarpinu að það beri að „tryggja hagsmuni Íslands í samningaviðræðum sem leiða af brotthvarfi Bretlands úr ESB“. Þau svör sem ég fékk frá utanríkisráðuneytinu voru að það væru ekki til peningar til þess að búa til það stöðugildi sem þyrfti til þess að fylgja eftir málefnum Brexit í London. Það þurfti að hætta við að stofna sendiskrifstofu í Strassborg sem rímar ekkert sérstaklega við að tryggja virkari þátttöku Íslands í mótun EES-löggjafar til þess að sjá til þess að það stöðugildi sem væri í Brussel myndi ekki bara flytjast til London. Við erum að tala um ábyggilega stærstu pólitísku breytingar sem hafa orðið í Evrópu til lengri tíma þegar Bretland ákveður að ganga út úr Evrópusambandinu. Við þurfum því að sjá meira til utanríkisþjónustunnar. Framlög til hennar voru skorin við nögl við hrun. Hún hefur ekki fengið þá uppreisn sem hún á skilið, sér í lagi þar sem við horfum upp á breyttan heim. Við horfum upp á ógnir sem við þurfum að taka alvarlega. Við þurfum að virkja okkur betur í Evrópusambandinu til þess að gæta hagsmuna Íslands þegar verið er að setja inn EES-reglugerðir og lög. Ég sé ekki mikla breytingu hér á því, því miður. Við þurfum miklu meira. Og utanríkisþjónustan þarf miklu meira. Ég mun koma að aðeins meira heildrænni skoðun minni á frumvarpi til fjárlaga varðandi utanríkismál á morgun þegar ég mun eiga orðastað við hæstv. utanríkisráðherra.
Frú forseti. Ég þurfti að skjótast frá, eins og ég var búinn að segja hv. þingmanni frá, en náði þó að heyra stóran hluta af ræðunni. Það er eitt mál sem ég vil koma að í sambandi við áfengisgjald sem hv. þingmaður taldi að nú væri komið af. Það minnir mig á að í eitt skipti af mörgum sem áfengisgjaldið hækkaði skrifaði frændi minn, Haraldur heitinn Blöndal, grein í Morgunblaðið og sagði að menn yrðu að kunna sér í hóf í hækkunum á áfengisgjaldi og muna það sem Danirnir kölluðu „den fattige mans snaps“, sem væri nauðsynlegur. Þarna er um breytingu að ræða. Áfengisgjald hefur verið ákveðið eftir styrkleika tegunda og verið hæst fyrir sterkt vín, næsthæst fyrir bjór og þriðja hæst fyrir léttvín, þó svo að léttvín séu sterkari en bjór. Við vildum gjarnan leiðrétta það í fjármálaráðuneytinu og könnuðum ýmsar útfærslur. Sú útfærsla varð ofan á um tíma að jafna þetta tvennt, en ég mun, þegar ég mæli fyrir frumvarpinu, beina þeim tilmælum til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að á móti verði lækkað gjaldið á bjór þannig að þarna verði ekki um eiginlega hækkun að ræða heldur aðeins tilfærslu. Ég vona að það veki gleði hjá hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Þetta vekur að sjálfsögðu gleði hjá þeirri sem hér stendur. Svo ég vitni hér í grein sem Félag atvinnurekenda var að senda á hv. þingmenn þá er áfengisgjald á Íslandi töluvert hærra en t.d. í Noregi. Ég man sjálf eftir því þegar ég var fátækur námsmaður að byrja að drekka 18 ára gömul, eins og venjulegir íslenskir krakkar gera, að á einni nóttu fór vodkapelinn úr um tvö þúsund kalli upp í næstum því fjögur þúsund kall. Það var gagngert út af því að einhverja tekjuaukningu þurfti í ríkissjóð út af hruninu. Þess vegna er kominn tími til þess að segja stopp. Að sjálfsögðu gleðst ég yfir því að hæstv. ráðherra ætli að leiðrétta gjaldið á bjórinn sem því nemur, en þrátt fyrir það er bara komið nóg. Þetta eru neysluskattar. Þetta mun fara út í verðlagið. Ég er alveg sannfærð um það þótt ég hafi ekki hagfræðilegar kenningar um það, að þetta hafi sérstaklega slæm áhrif á verðlag á veitingastöðum þar sem dýrari bjór þýðir að viðkomandi rekstur þarf að verðleggja hamborgarann í samræmi við hann þannig að bjórinn virðist ekki vera allt of dýr og hamborgarinn virðist ekki vera allt of ódýr miðað við bjórinn. Ég tel þessar hækkanir ekki vera góðar almennt þótt ég fagni að sjálfsögðu orðum hæstv. ráðherra. Ég get sömuleiðis ábyggilega stutt þessa breytingartillögu.
Frú forseti. Mig langar að taka undir það sem hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir kom inn á í upphafi ræðu sinnar áðan sem varðar efnisyfirlit fyrir greinargerð með fjárlagafrumvarpi. Mér finnst þetta ekki vera eitthvert smámál sem eigi bara að nefna eða láta í léttu rúmi liggja. Kannski vilja einhverjir líta á það sem tuð, en í mínum huga er þetta stórt aðgengismál, stórt lýðræðismál og í rauninni stórt samfélagsmál, því að það snýst um að ekki bara við þingmenn getum lesið fjárlagafrumvarpið, heldur einnig að almenningur geti með þægilegum hætti kynnt sér efni þess og veitt okkur þannig aðhald, hvort sem við erum í meiri hluta eða minni hluta á þinginu. Mér finnst þetta vera ábending sem skiptir máli inn í stóru umræðuna um fjárlög ríkisins sem við eigum að taka alvarlega og ég vona það að hún verði skoðuð í ráðuneytinu. Af því að tíminn er að hlaupa frá mér í þessu fyrra andsvari mínu langar mig að spyrja hv. þingmann út í sýn hennar á stóru línurnar sem fjárlagafrumvarpið leggur ásamt tekjufrumvörpunum. Hvað eru þessi mál annað en uppskrift að því hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að reka samfélagið hér næstu árin? [[Forseti hringir.]]Hverjar eru stóru línurnar sem hv. þingmanni birtast í þessu fjárlagafrumvarpi?
Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að hafa gott efnisyfirlit, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, af því að það er aðgengismál. Það er spurning um að geta auðveldlega fundið út hvernig og hvað peningarnir okkar fara í. Fyrst hv. þingmaður benti á þetta, tók undir með mér, þá mætti sömuleiðis hafa atriðaorðaskrá. Það hefur ekki tíðkast hingað til að fjárlagafrumvarpið hafi sérstaka atriðaorðaskrá aftast eins og gengur og gerist í almennilegum fræðiritum og almennilegum ritum. Það mundi ábyggilega hjálpa mikið til við að greina frumvarpið og finna ákveðnar tengingar. Ég held að sé mjög auðvelt að bæta úr því. Ég verð að segja að fjármálaráðuneytið hefur verið mjög til í að taka á móti svona ábendingum. Ég benti á þetta fyrst fyrir þremur árum síðan og það hefur alla vega orðið einhver bót á. Varðandi stóru línurnar er þetta frumvarp til fjárlaga í raun einungis útfærslan á því sem fjármálastefnan og fjármálaáætlunin byggir á. Við sjáum meiri aðhaldskröfu í fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni en verið hefur. Aðhaldskrafan er ekki til þess fallin að auka nýsköpun eða til að koma okkur almennilega aftur á þá braut sem við vorum á. Hinn mikli fókus á niðurgreiðslu skulda sem veganesti inn í framtíðina, að við séum að byrgja okkur upp fyrir framtíðina - ég er ekki alveg sammála þeirri áherslu af því að við horfum t.d. upp á grotnandi vegakerfi. Það væri gott að fyrir framtíðina nýta þessa fjármuni til þess að bæta vegakerfið. Við notum ekki tækifærið til þess að gera það, og þetta er bara eitt dæmi af mörgum.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að sú leið sem gagnast mér hvað best er að nota líka rafræna skjalið, þ.e. að fara hreinlega í orðaleit til að finna það sem maður hefur áhuga á í þessum mikla doðranti, smáábending fyrir þá sem eru að fylgjast með umræðunni. Svo finnst mér gott að geta lesið og krotað í pappírsútgáfuna. Það er leið sem hentar mér og kannski getur hún hentað fleirum. Aftur varðandi stóru línurnar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir. Auðvitað hefðum við fengið forsmekkinn með fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni. Ég hef áhyggjur af því að hér sé það bara að raungerast sem við höfum verið að tala um síðan ríkisstjórnin var mynduð; samfélagið er að færast í þá átt að staða þeirra fer versnandi sem standa veikar, hvort sem það er vegna [[Forseti hringir.]]þess að þeir búa við fátækt, sjúkdóma, elli eða annað. Því hef ég miklar [[Forseti hringir.]]áhyggjur af og tel að við þurfum aldeilis að leggjast á eitt í stjórnarandstöðunni til að breyta [[Forseti hringir.]]því.
Virðulegi forseti. Kristallast þetta ekki bara í orðum hæstv. velferðarráðherra hér í gær? Hægri hagstjórn og vinstri velferð - við höfum séð hvernig þeim flokkum sem hafa reynt að taka það upp hér, hina svokölluðu þriðju leið, hefur farnast. Ég held að þetta sé mjög varasamur hugsunarháttur. Hægri hagstjórn, hvað er það? Eru það skattalækkanir? Hvernig ætlum við þá að fara að því að búa til betri heim fyrir okkur? Á sama tíma sjáum við svo í raun skattahækkanir. Mín tilfinning er sú að það sé mótsagnarkennt sem við horfumst í augu við hér. Það verður gaman að reyna að greiða úr þeirri flækju þegar við förum að vinna við þetta í nefndunum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég verð að segja alveg eins og er - og ég vona að við fáum svör við því þegar við förum að ræða þetta í fjárlaganefnd - að það er ekki gott, eins og hér kemur fram og þingmaðurinn nefndi í upphafi um íþrótta- og æskulýðsmálin, að við sjáum ekki sundurliðun heldur bara eina tölu. Það er aldrei gott. Ég átta mig ekki á því af hverju þetta er gert með þessum hætti. Það getur vel verið að þetta sé að finna annars staðar, en það er hins vegar ekki heppilegt. Það þyrfti þá að vera einhvers konar tilvísun, að minnsta kosti meðan verið er að fleyta þessu svona fram. Það kemur líka fram á einhverjum stöðum í fjárlagafrumvarpinu, eins og t.d. um framlög til flugvalla og flugleiðsöguþjónustu, að það hækkar eitthvað smávegis frá gildandi fjárlögum, hins vegar er fjárveitingin lægri í samgönguáætluninni. Þarna er líka að finna mismun á framsetningu á tölum á nokkrum stöðum. Til dæmis er talað um 1,6 milljarða í lækkun vaxtabóta á tveimur stöðum. Svo eru rúmlega 2.000 milljónir aftur á öðrum stað. Það þarf aðeins að slípa þetta betur til þannig að vísað sé í það ef um eitthvað svona er að ræða. Það er gott að ræða framsetningu og form. Ég tek undir að rafræna skjalið er ágætt til leitar þannig að það er líka tilvalið að nýta sér það. En ég tek undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur að það er alltaf gott að geta svo skrifað í bókina. Það er líka gott að hafa svona efnisyfirlit. Mig langaði líka til að ræða það við þingmanninn, af því hún nefndi að við þyrftum að gæta hagsmuna okkar í Brussel varðandi samninga og allt það, að ég held að við þurfum að fylgjast svolítið vel með og fara vel ofan í þær breytingar sem hæstv. utanríkisráðherra er að gera á utanríkisþjónustunni og vita hvort það er ekki örugglega eitthvað sem hugnast okkur. Þar er ég meðal annars að hugsa um þróunarsamvinnuna [[Forseti hringir.]]sem mér finnst vera svolítið teygjanlegt hugtak eins og hér var sagt á síðasta kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, við þurfum að gæta sérstaklega vel að þeim breytingum sem eru að verða á utanríkisþjónustunni okkar. Að sjálfsögðu er þróunarsamvinnan stór hluti af útgjöldum sem heyrir undir málaflokk utanríkisráðherra. Það sem hefur komið á óvart - þar sem ég er nú nefndarmaður í hv. utanríkismálanefnd - er að allar tillögur utanríkisráðherra byggjast innan núverandi fjárlagaramma. Mér þykir það svolítið einkennilegt út af því að ég held að breytingar hafi alltaf kostnað í för með sér þótt það sé einungis tímabundinn kostnaður, jafnvel bara einskiptiskostnaður. Þótt hagræðing sé í gangi, þá hefur það kostnað í för með sér. Fyrir utan það eru ákveðin tilmæli í þessari skýrslu, ákveðnar hugmyndir, sem ef við ætluðum að gera það vel - eins og t.d. auka viðveru okkar í Brussel til þess að gæta íslenskra hagsmuna - mun kosta peninga. Þetta mun kosta fjármuni. Til samanburðar erum við með þrefalt eða fjórfalt færri starfsmenn utanríkisþjónustunnar í Brussel, ef miðað er við Noreg, til að fylgja EES-reglugerðum eftir, til þess að gæta hagsmuna Íslands. Eitthvert samstarf er þarna í gangi milli Noregs og Íslands svo að við séum ekki endalaust að tvívinna hlutina; hagsmunir okkar eru mjög tengdir. En punkturinn er nákvæmlega sá að við þurfum að sníða stakkinn að vexti heimsins sem við búum í, ekki eftir stakki Íslands. Við þurfum einfaldlega fleira fólk til að fylgja ESB eftir. Það er ekki nóg að vera með 15 manns. Það er miklu stærra verkefni að fylgjast með því sem er að gerast innan Evrópusambandsins. Þetta er okkar helsta hagsmunasvæði. Þetta er skammarlegt í raun hvernig við fylgjum þessum hagsmunum eftir. Við erum [[Forseti hringir.]]ítrekað að fá í hendurnar reglugerðir sem ganga ekki upp miðað við íslenskar aðstæður.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég tek undir það með henni að ég held að við þurfum að gæta okkar vel. Það eru mörg EES-mál á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem við eigum ekki að taka svona blindandi inn. Auðvitað væri heppilegra að við gætum haft áhrif og komið að málum fyrr með fleira fólki en verið hefur. Ég átti þess kost að vera á Evrópuþinginu nú í sumar. Ég hefði til dæmis viljað sjá okkur styrkja stöðu okkar þar. Við heimsóttum Mannréttindadómstólinn. Róbert Spanó tók á móti okkur þar. Ég get fullyrt að það er mikill fengur að hafa slíkan mann á þessum stað, en það vantar að Ísland sé í fararbroddi í Evrópuþinginu og á þessum stöðum með lobbíista sem tala fyrir mannréttindum eins og við erum að reyna að praktísera hér heima. Við eigum að geta verið í fararbroddi þar. Ég tek undir það. Ég held að ekki séu nógu miklir peningar settir í þetta þó að suma ói nú við kostnaði í utanríkisþjónustunni. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að hugsa [[Forseti hringir.]]vel um eins og annað hvernig við verjum þessum fjármunum. Ég held að við ættum að reyna að vera í fararbroddi í mannréttindamálum.
Virðulegi forseti. Ég er með mjög einfalda lausn á því að vera í fararbroddi innan Evrópusambandsins. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra muni líka sú hugmynd, en það er einfaldlega að ganga í Evrópusambandið. Þá gætum við verið með okkar þingmenn þar inni, [[Gripið fram í.]]á Evrópuþinginu. En þangað til, óháð því hvort við séum að fara að ganga í Evrópusambandið eða ekki, er Evrópska efnahagssvæðið okkar stærsta bandalag. Við verðum að taka því alvarlega. Við verðum líka að taka alvarlega þeirri auknu ógn sem steðjar að hinum vestræna heimi þegar kemur t.d. að Norður-Kóreu. Við þurfum að styrkja stöðu okkar í Washington líka. Við þurfum að styrkja sendiráðið þar til þess að fylgjast með málefnum sem Trump forseti er að ýta á eftir. Utanríkisþjónustan er beinagrind. Við þurfum að setja meira kjöt á hana út af því að Ísland og utanríkisþjónusta Íslands á betra skilið.
Frú forseti. Mér fannst gott að sjá að í fjárlagafrumvarpinu gætir ekki jafn mikillar vúdú-hagfræði og var í fjármálaáætluninni núna í vor, sem liggur þessu frumvarpi til grundvallar. Forsendurnar eru jú síður hæpnar, þótt þær séu hæpnar á köflum. Þá ber helst á ákveðinni vongleði í spá Seðlabanka Íslands um minnkandi framleiðsluspennu. En gott og vel. Það kemur í ljós. Og það hefur líklega bara minni háttar áhrif á framgang fjárlaganna sjálfra, þar sem þetta er frekar stutt tímabil, þótt það standist ekki. Enda er líka gert ráð fyrir afgangi upp á 44 milljarða kr. Þessum krónum á að verja til niðurgreiðslu lána. Því er gefinn forgangur vegna þess að skuldastaða ríkissjóðs er svo slæm. Ríkið skuldar í dag samtals 933.177 millj. kr. Þegar endurlán og sjóðsstaða eru frádregin er hrein skuld 753.833 millj. kr. Þetta eru stórar tölur. Ég mundi ekki vilja vera með svona skuldir á bakinu. En þetta eru bara háar tölur ef maður horfir á ríkisrekstur eins og um heimilisrekstur væri að ræða. Forseti. Þetta er mikilvægur munur. Heimili fá ekki að gefa út sinn eigin gjaldmiðil. Fyrir þá heimild er lokað í 154. gr. almennra hegningarlaga og varðar margra ára fangelsi ef ég gæfi út minn eigin gjaldmiðil. En íslenska ríkið fær að gera það og gerir það í gegnum stofnun sína um þau mál, þ.e. Seðlabanka Íslands. Þá þarf að huga að nokkrum þáttum, einkum því að mikil hækkun peningamagns í umferð umfram hagvöxt getur skapað verðbólgu sem er óæskileg. Einnig fylgir skuldum vaxtakostnaður sem er gríðarlega hár á Íslandi. Ef ríkið skuldar mikið þurfum við að borga mikið. Enda erum við að borga 60 milljarða kr. í ár samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, en það voru um 70 milljarðar í fyrra. Það er nokkuð góður árangur en það þarf að lækka þetta töluvert. Því vaxtakostnaðurinn er í raun eitt af því sem kemur í veg fyrir að við getum byggt upp eins mikið og við viljum gera. Meðan vaxtakostnaði og verðbólgu er haldið í skefjum er vandamálið alls ekki óyfirstíganlegt. Það er umfram allt ekki nokkur leið fyrir íslenska ríkið að verða gjaldþrota í íslenskum krónum talið. Það er mikilvægt að skilja þetta. Athugum að hrein skuldastaða ríkissjóðs er um 28,9% af vergri landsframleiðslu - ekki 28,2 eins og ég sagði hér áðan - og er aðeins um 5 milljörðum kr. meiri en ætlað er að heildarríkisútgjöld næsta árs verði samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Að þessu leytinu til fyllum við út í eyðurnar hlutfallslega milli Indónesíu og Gvatemala hvað ríkisskuldir varðar. Þetta eru lönd sem eru með BB÷ og BB í lánshæfismat en við erum með A÷ sem er betra lánshæfismat. Við erum líka með jákvæðar horfur, sem Gvatemala er reyndar með líka. Okkar staða er að skána. Með betri lánum á lægri vöxtum og nýjum skuldabréfum með lægri ávöxtunarkröfu mun vaxtakostnaðurinn fara minnkandi. Þetta er verkefni sem hefur verið tekið nokkuð vel á í fjármálaráðuneytinu undanfarin ár, mikið þrekvirki unnið þar. Spurningin er að hvaða marki ríkisskuldir eru einkasparnaður. Hver króna sem ríkið skuldar er sparifé einhvers annars. Ef ríkið skuldar ekkert er allt sparifé fólks á kostnað annars fólks. Þannig virkar þetta bara. Á meðan við ættum að varast að skuldsetja okkur upp fyrir haus er skuldahlutfallið, ef við erum að tala um heildarskuldahlutfallið, langt fyrir neðan þessi Maastricht-skilyrði sem oft er talað um; 35,8% þegar Maastricht-skilyrðin gera ráð fyrir 60%. Það er frekar tryllt að hugsa um þetta svona. Það eimir eftir af þeirri hugsun í fjárlagafrumvarpinu að ríkisskuldir séu alltaf af hinu illa og að allur forgangur verði alltaf að vera á að greiða þær niður á kostnað alls annars. Sem er þvæla. Helber þvæla, frú forseti. Það er löngu orðið tímabært að við förum að huga að uppbyggingu. Allir lofuðu því fyrir kosningar. Þörfin er mikil. Vegakerfið, heilbrigðiskerfið, menntakerfið og ýmislegt annað hefur meira og minna setið á hakanum frá hruni. Það er búið að bæta vel í á undanförnum árum, vissulega, en rétt eins og lítið munar um að tífalda hraðann, þegar maður er kyrrstæður með handbremsuna á, vorum við að byrja ansi nærri núlli þegar hagkerfið var nýhrunið. Það væri hægt að byggja ansi mikið upp fyrir 44 milljarða kr. En svo mætti líka hugsa um hag heimilanna. Samkvæmt skýrslu sem ASÍ gefur út, eða gaf út nýlega, hefur persónuafsláttur ekki fylgt launaþróun. Ef hann hefði gert það væri hann kominn í 79 þús. kr. á mánuði í stað tæplega 53 þús. kr., sem myndi breyta töluvert miklu fyrir heimilin í landinu. Þótt einhverjir hafi gert grín að hæstv. fjármálaráðherra í gærkvöldi fyrir að tala um að 20 þús. kr. launabót sé hlutfallslega mikil er það rétt í sumum tilfellum. Þetta er stór uppbót fyrir einhverja. Og ég held að ýmsa muni um minna en þær 26 þús. kr. sem vantar inn á persónuafsláttinn þeirra ef allt væri með felldu. Það verður að teljast merkilegt, jafnvel stórmerkilegt, að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, sem hefur frá því að ég man eftir mér jarmað stanslaust um hve mikilvægt sé að lækka skatta, hafi ekki sett það sem forgangsverkefni að leiðrétta þennan persónuafslátt sem er sú alsanngjarnasta skattalækkun sem hægt er að framkvæma. En 26 þús. kr. hækkun á persónuafslætti myndi að vísu þýða 62,4 milljarða kr. lækkun á því sem skilar sér í ríkissjóð. Ef við drægjum þessa 44 milljarða frá sem ríkisstjórnin vill nota samkvæmt fjármálastefnu sinni - og þessi skuldalækkun myndi í raun duga til að koma okkur niður á milli Haíti og Malí á heimslistanum, svo að því sé haldið til haga - og notuðum þá peninga frekar í að bæta hag heimilanna í landinu þá vantar bara að finna 18,4 milljarða í viðbót. Það læðist að mér sá grunur að hægt væri að fá þá milljarða með því að fara í frekari skattalegar jöfnunaraðgerðir. En kannski er ekki einu sinni þörf á þeim. Það má auðveldlega færa rök fyrir því að krónan sé of sterk. Þótt hún sé kannski ekki sá máttarstöpull stöðugleikans sem einn prófessor úti í bæ hefur haldið fram - að hún hafi verið það í korter á meðan á höftunum stóð - er raunverulega þess virði að benda á, eins og ég hef reyndar gert áður bæði í ræðu og riti, að ein fárra kenninga hagfræðinnar sem er búið að sanna, bæði stærðfræðilega og með reynslugögnum, er að ekki sé hægt samtímis að vera með stöðugt gengi, frjálst flæði fjármagns og sjálfstæða peningastefnu. Þetta er bara ómögulegt, það þýðir ekki einu sinni að ræða það. En samt var þetta reynt á árunum fyrir hrun og frá því að gjaldeyrishöftin voru afnumin nú í vor er verið að reyna þetta á ný. Enda er gengisflöktið eftir því. Auðvitað væri æskilegra fyrir bæði útflutnings- og innflutningsaðila á Íslandi að krónan væri bara hæfilega sterk en fyrst og fremst fjallstöðug, helst þannig að verðlag fari að samlagast því sem þekkist erlendis frekar en að ferðamenn þurfi að veðsetja húsið sitt til að eiga möguleika á því að heimsækja Ísland í eina viku. Sömuleiðis væri æskilegt að vaxtastigið væri þannig að fjármagnskostnaður hætti að vera yfirgnæfandi þáttur í kostnaði allra hluta. Ef það á að byggja íbúðarblokk fyrir 200 milljónir í dag til útleigu fer rúm milljón af leigunni í hverjum mánuði í það eitt að borga vexti. Þetta gjald er hærra ef lóðaverð og fleira er tekið með í reikninginn. Við erum á margan hátt á rosalega góðum stað, sérstaklega í ríkisfjármálum. Hagkerfið rokgengur, landið er ríkt. Það er meira að segja forríkt. En margir á landinu eru sárafátækir. Margir glíma við geðræn vandamál vegna kvíða fyrir hversdeginum og vegna ýmissa annarra þátta. Verðlagið er allt of hátt, fjármagnskostnaður er allt of hár, krónan er í raun allt of sterk og hvatarnir snúa allir á haus. Pólitískt endurspeglar fjárlagafrumvarpið þetta, vilja ríkisstjórnarinnar til að viðhalda því ástandi. Þetta fjárlagafrumvarp er fjárlagafrumvarp fátæks ríkis sem þorir ekki að byggja upp af ótta við að eitthvað slæmt hendi. Þetta er frumvarp fátæks ríkis þar sem hagspekingarnir eru villuráfandi í þeim ranghugmyndum að ríkisrekstur sé eins og heimilisrekstur. Þetta fjárlagafrumvarp endurspeglar samfélag sem Ísland er ekki. Það á að ráðstafa þessum 44 milljörðum og gott betur í að byggja upp samfélagið okkar. Það er kominn tími til. Það á að leiðrétta persónuafsláttinn og aðlaga rekstur ríkisins þeim sannindum að Ísland er eitt ríkasta land heims.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðuna. Mér fundust lokaorðin í ræðunni, lokasetningarnar, alveg óskaplega mikilvægar og ná að draga fram og lýsa ástandinu óskaplega vel, þ.e. að landið sé forríkt en að margir á landinu séu sárafátækir. Þetta er auðvitað svo ömurleg staða að vera í og ber að mínu mati vitni um ekkert annað en að hér sé alveg kolröng pólitík sem hefur verið keyrð á undanförnum árum. Og með henni alveg kolröng forgangsröðun. Mér fannst líka áhugavert í ræðu hv. þingmanns þar sem hann fjallaði um skuldirnar, þ.e. niðurgreiðslu á skuldum. Þetta er nokkuð sem við höfum rætt talsvert á fyrri stigum, til að mynda þegar við ræddum um fjármálaáætlunina, og lýstum mörg þeirri skoðun okkar að hér væri farið of hratt í að greiða niður skuldir meðan annað væri látið sitja á hakanum. Hv. þingmaður minntist sérstaklega á persónuafsláttinn í þessu samhengi, að í staðinn væri hægt að hækka hann. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni. Mig langar að spyrja hann: Eru einhverjir fleiri eða aðrir þættir sem hv. þingmaður telur að við ættum að skoða í þessu samhengi? Annað sem við gætum fengið fyrir peningana? [[Forseti hringir.]]Eða telur hann að það sé algerlega skilvirkasta og besta leiðin sem við getum farið til að ekki allt of margir á landinu séu sárafátækir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þessa spurningu, enda er þetta alveg rétt. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki með tæki í höndunum til að geta lagt mat á nákvæmlega hvaða aðgerðir í breytingum á skattstefnu eru líklegastar til að skila bestri niðurstöðu. Ég hef t.d. ekki fjármálaráðuneytið á bak við mig í því. Ég hef ekki aðgang að greiningartólum. Það væri æskilegt ef þingmenn hefðu almennt betri aðgang að slíkum greiningartólum. En alla vega út frá fræðunum er hægt að segja að persónuafsláttur er ein þeirra skattaaðgerða sem er hvað líklegust til að skila auknum jöfnuði, þ.e. hún skilar til dæmis meiru en tekjuskattslækkun. En síðan er fullt af öðrum gjöldum. Hér áðan átti ég orðastað við hv. þm. Óla Björn Kárason m.a. um áfengisgjald og gjöld á eldsneyti. Þar koma pólitísk sjónarmið inn í en engu að síður er alveg tilfellið að þau leggjast þyngst á þá sem eru með lægstu tekjurnar. Auðvitað ættum við að skoða þetta frá öllum hliðum og sömuleiðis að reyna að finna einhvers konar jafnvægi í því að vera með hæfilega og hóflega skattlagningu, samhliða sterku velferðarkerfi. Þetta eru í raun skilaboðin sem komu frá hæstv. fjármálaráðherra í gær og ég tek undir þau skilaboð. En ég er ekki sannfærður um að þetta fjárlagafrumvarp muni ná því markmiði eins og staðan er, að hluta til vegna þess að grindverkið eða regluverkið utan um hagkerfið okkar snýr einhvern veginn allt saman aðeins vitlaust. Við getum lagað það. Það er ekki svo flókið.
Frú forseti. Við erum einmitt að ræða þessa stóru mynd, þessa víðu, stóru mynd um hvernig við viljum skipa samfélaginu. Það er rétt sem hv. þingmaður segir um að hann hafi ekki tækin og það sem þarf til að segja til um hvaða aðgerð sé líklegust til að skila mestum árangri, en þá þurfum við líka að horfa til þess að fólkið í samfélaginu, meira að segja fólkið í samfélaginu sem býr við óskaplega kröpp kjör, býr samt við óskaplega margvíslegar aðstæður og þarfir þess eru mjög margvíslegar. Við hljótum alltaf að þurfa að hafa það í huga. Vinnan hér inni á ekki bara að snúast um að stemma af einhverjar tölur á blaði, heldur á hún að snúast um hvernig við getum skapað samfélag þar sem sem allra, allra flestum líður sem best. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að gera það með því að beita skattkerfinu með sanngjörnum hætti. Ég er ekki feimin við að segja að ég tel að þeir sem eru betur settir eigi að leggja meira til en hinir sem búa við krappari kjör. Mig langar þess vegna að teygja þetta samt aftur til baka að skuldunum og hvað við ættum að gera við peningana. Hvort við þurfum ekki einmitt að líta til þess að fjárfesta í fólkinu okkar, hvort sem við fjárfestum í ungu fólki með menntun eða í fólki með vellíðan þess í huga og setja þar með til að mynda aukna fjármuni í að allir geti haft aðgengi að sálfræðiþjónustu á viðráðanlegu verði, [[Forseti hringir.]]óháð því í raun hvort þeir eru ríkir eða fátækir. Hvort það sé ekki byrjunarpunktur sem við verðum alltaf að hafa í huga.
Frú forseti. Já, ég tek undir þetta. Það er eðli málsins að allt þetta sem við erum að gera hér snýst um stóru spurningarnar, snýst um að reyna að leysa það verkefni að búa til gott samfélag. Ég held að allir geti tekið undir það. Það er oft ágreiningsatriði nákvæmlega hvað mun gera samfélag gott. En ég held að miðað við þær fréttir sem við heyrum daglega af þjáningu fólks af margvíslegum toga sé augljóst að eitt innihaldsefnið sem við höfum ekki sett í þennan bakstur eins og er, alla vega ekki í nægjanlegu magni, er að velferðarkerfið endurspegli þá þörf sem er til staðar og að samúðin sem samfélagið hefur gagnvart fólki sem á um sárt að binda endurspeglist í því hvernig við rekum ríkið okkar. Það er bara frekar einfalt. En það eru auðvitað fleiri þættir sem koma til. Eitt af því sem ég hef ekki orðið nægilega var við í þessari umræðu hingað til er nauðsyn þess að fara að byggja upp fleiri tekjustofna með því að gera í raun atvinnuvegina fjölbreyttari, styðja við nýsköpun og þess háttar. Vegna þess að því öflugra hagkerfi sem við höfum á framendanum, því betra velferðarkerfi getum við verið með á bakendanum. Það er nokkuð augljóst. Ég óttast að ef við höfum alla áhersluna á að borga niður skuldir þangað til við erum komin niður í stig sem lönd fara eingöngu á þegar þau fá ekki fyrirgreiðslu á annað borð, munum við verða komin á stað þar sem við fáum ekki að vera með gott samfélag, alveg sama hvað við reynum.
Frú forseti. Það hafa verið fluttar margar áhugaverðar ræður hér í dag enda skárra væri það nú þegar sjálft fjárlagafrumvarpið er undir. Satt best að segja fyndist mér að mælendaskráin mætti vera lengri en hún er núna því umræðan er u.þ.b. að tæmast, merkilegt nokk, fyrir kvöldmat á fyrsta degi, þessi almenna umræða um fjárlagafrumvarp fyrir árið 2018. Ég get tekið undir með síðasta ræðumanni sem var í raun og veru á þeim nótum að á margan hátt er staða Íslands mjög góð og við erum ríkt land og höfum þar af leiðandi burði til þess að gera góða hluti ef pólitískur vilji er til staðar til að nýta styrk landsins í þau verkefni. Það er hann ekki um þessar mundir og hefur ekki verið í raun og veru síðan 2013 á miðju ári. Það er vandinn sá. Það er að sjálfsögðu gleðilegt að staða ríkissjóðs er gjörbreytt og hún er svo gjörbreytt og opinber fjármál yfirleitt frá því sem var á dekkstu tímunum fyrst eftir hrun að það fer langt fram úr öllum vonum sem maður gat gert sér þá um í hvaða stöðu ríkissjóður og landið yrði komið innan sex, sjö ára eða svo, átta ára. Það hefur margt lagst með okkur. Í það heila tekið hafa endurreisnaraðgerðir á sviði efnahagsmála og ríkisfjármála tekist vel, gengið vel alveg frá miðju ári 2009 þegar hafist var handa um það að snúa við geigvænlegum hallarekstri ríkissjóðs eftir hrunið og ráða við skuldirnar sem virtust stefna í það að verða óviðráðanlegar. Þegar lagt var af stað í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn settu menn það sér sem viðmið að brúttóskuldir ríkisins færu í öllu falli aldrei yfir 12% af vergri landsframleiðslu. Þetta voru skuldir án lífeyrisskuldbindinga. Þær fóru hæst í 86%. Þetta gekk allt saman miklu betur en menn óttuðust á fyrstu mánuðum eftir hrun. Þess vegna, af því að þetta hefur tekst vel og okkur tókst að snúa við hallarekstrinum og koma ríkissjóði í jöfnuð strax á árinu 2013 og þá þegar var orðið ljóst að Ísland myndi hafa sig betur út úr þessum erfiðleikum en margir höfðu óttast, þeim mun sárgrætilegra finnst mér hvernig tíminn hefur verið nýttur síðan. Alls ekki hefur verið mætt væntingum þjóðarinnar og fjölmargra aðila um að með batnandi þjóðarhag og batnandi afkomu ríkisins yrði hafist handa um að skila til baka fjármunum í uppbyggingu og aukna velferð í landinu. Menn lögðu hart að sér. Skólarnir, háskólarnir, opnuðu dyr sínar og tóku við nemendum og fengu helmingsframlag til þess. Í heilbrigðisstofnunum og víða í hinum opinbera rekstri þá hljóp fólk hraðar, hafandi tekið á sig kjaraskerðingu. Menn höfðu úthald í þetta í nokkur ár af því að þeir treystu því að síðan yrði sýndur skilningur á því þegar betur færi að ára að það ætti að skila fjármunum á nýjan leik inn í þetta kerfi. Það þyrfti t.d. að draga úr álaginu á mörgum þessara vinnustaða eins og Landspítalanum. Menn lögðu óheyrilega hluti á sig. Einhverjar mestu hetjur efnahagslegrar endurreisnar Íslands eru auðvitað opinberir starfsmenn sem ráku allt kerfið okkar við gríðarlega erfiðar aðstæður, tóku á sig niðurskurð og kjaraskerðingu og lögðu hart að sér. Það er ekki komið fram af sanngirni við þetta fólk núna þegar við getum gert svo miklu, miklu betur. Vinnuálagið er víða allt of mikið. Innviðirnir eru laskaðir. Tæki og búnaður hafa ekki verið endurnýjuð o.s.frv. Heimsæki menn bara framhaldsskólana og skoði tölvubúnaðinn. Hvað halda menn að séu nýjustu tölvurnar t.d. í ónefndum verkmenntaskóla norður í landi? Það eru fjögurra ára gamlar tölvur úr Landsbankanum sem var hent út úr honum. Skólinn hefur að sjálfsögðu ekki efni á því að kaupa tölvur. Nei, en það er betra en ekki neitt að fá fjögurra ára gamlan búnað úr banka sem auðvitað hefur ráð á því að kaupa það nýjasta nýtt o.s.frv. Ég gæti nefnt endalaus dæmi. Þess vegna eru það mikil vonbrigði þegar við erum komin í þetta ágæta stöðu að tímann frá 2013, 2014, ég tala nú ekki um 2015, 2016 og fram til dagsins í dag og á næsta ári og út áætlunartíma þessarar ríkisfjármálaáætlunar, á ekki að nýta til þess að hefja bráðnauðsynlega uppbyggingu innviða og velferðar í samfélaginu. Því miður. Það á að reka áfram hálfgerða sveltistefnu sem kristallast í því að hlutdeild ríkisins í verðmætasköpun í landinu lækkar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu ár frá ári, hefur lækkað núna samfellt í fimm ár og á að lækka áfram á næsta ári. Svo koma hér hægri mennirnir og tala um útgjaldaþunga og hafa ægilegar áhyggjur af þessu. Já, en er það ekki nákvæmlega þetta sem þeir vilja? Að draga úr umsvifum hins opinbera, þrengja að velferðarkerfinu? Einu útgjöldin sem eru litin jákvæðum augum er þegar eitthvað er komið í hendur einkaaðila, búið er að einkavæða. Það er furðulega mildur textinn hér um t.d. Sjúkratryggingar sem eru langstærsti fráviksliðurinn í fjárlögum yfirstandandi árs, keyra langmest fram úr. Það er ekki Landspítalinn eða Sjúkrahúsið á Akureyri eða skólar. Nei, það er auðvitað samningar Sjúkratrygginga við einkaaðila, þar á meðal lækniskostnaðurinn sem er náttúrlega beint við sjálfstætt starfandi sérfræðilækna í einkarekstri sem er reiknað með að fari 1,2 milljarða fram úr. Þetta hefur verið svona ár eftir ár og þessu er alltaf mætt. Það er bara snarað inn meiri pening inn í þetta. En það er þyngra fyrir fæti þegar á að reyna að sækja eitthvað í opinberan rekstur. Hitt sem reyndar lýtur sérstaks velvilja er aukin útgjöld til hernaðartengdra verkefna. Þar er allt í einu allt í lagi þótt útgjöld vaxi myndarlega milli ára. Þar eru engar sjónhverfingar á ferð. Þar eru settir alvöru nýir peningar inn í málaflokkinn af því að það er búið að lofa NATO því einhvers staðar úti í löndum. Sú staða sem við erum í dag er bein afleiðing af stjórnarstefnu sem hefur verið fylgt frá miðju ári 2013 um að veikja tekjustofna ríkisins og draga jafnt og þétt úr hlutdeild hins opinbera og ríkisins sérstaklega í verðmætasköpuninni í landinu og svo er það auðvitað notað til afsökunar að ekkert sé hægt að gera. Við gætum verið í svo skínandi góðum málum ef ríkið hefði þó ekki haldið hjá sér nema hluta þeirra tekna sem það hefur afsalað sér. Ef það hefði haldið inni helmingnum af því sem síðasta ríkisstjórn og þessi hefur sent út þá værum við svona 50 milljörðum betur stödd. Ef ríkið hefði haldið fullri hlutdeild sinni í vergri landsframleiðslu þá hefðum við tæpa 100 milljarða í viðbót til ráðstöfunar. Þá gætum við gert það sem mest er kallað eftir í innviðunum, í velferð, í skólum, varðandi kjör aldraðra og öryrkja, varðandi samgöngumál og við gætum líka rekið ríkissjóð með myndarlegri afgangi sem væri gott. Eina frambærilega röksemdin gegn þessu önnur en blind hægri pólitík væri sú að þetta væri hagstjórnarlega erfitt. En væri það hagstjórnarlega erfitt þótt umsvif ríkisins væru 40, 50 milljörðum meiri, ef afgangurinn væri líka 40, 50 milljörðum meiri? Nei, þá myndi það vera jákvætt því það hefur bremsandi áhrif að taka það fé úr umferð inn í ríkissjóð og nota til að greiða niður skuldir þar sem það er hægt án þess að þeir peningar fari í umferð. Það er engin fyrirstaða af því tagi. Við erum búin að keyra á svo lágu fjárfestingarstigi, t.d. í samgöngukerfinu, í vegunum, í svo langan tíma og uppsöfnunin er orðin svo mikil að hvert glatað ár sem líður án þess að snúið sé við blaðinu og farið í uppbyggingu er mjög dýrt. Það er voðalega vinsælt að tala um mikilvægi þess að greiða niður hinar bókfærðu skuldir ríkisins. Hér hefur aðeins verið komið inn á það hversu mikla áherslu á að leggja á það. Jú, það er auðvitað gott að losna við sem mest af þessum skuldum sem fyrst vegna þess að vaxtastigið á Íslandi er hátt. En það er fleira skuldir en það sem er í bókum ríkisins. Hvað er vegakerfi sem er að grotna niður? Ónógt viðhald á opinberum mannvirkjum? Er það ekki líka skuld? Það kemur að skuldadögunum þar. Vegakerfið er þannig orðið á sig komið að ég fullyrði að það yrði þjóðhagslega hagkvæmara að setja verulega fjármuni í það núna í nokkur ár en að greiða niður hinar bókfærðu skuldir. Vegakerfið er komið í ástand eins og hús þar sem þakið lekur. Ef þakið lekur og það er ekki gert við lekann þá eyðileggst húsið að lokum. Það myglar, það fúnar, það verður óíbúðarhæft og tjónið margfaldast. Það að kosta viðgerðina er brot af því sem það kostar að láta húsið allt saman eyðileggjast. Þannig er þetta að hluta til að fara í okkar t.d. samgöngukerfi. Síðan að lokum, af því að tíminn hleypur auðvitað frá manni eins og venjulega, þá [[Forseti hringir.]]hvet ég menn til þess að lesa vel þær vissu sjónhverfingar sem á köflum eru í frumvarpinu [[Forseti hringir.]]þar sem látið er líta út fyrir að verið sé að setja miklu meiri nýja peninga raunverulega inn í málaflokkana [[Forseti hringir.]]heldur en niðurstaðan er í raun. Ég skal koma betur að því einhvern tímann síðar.
Virðulegi forseti. Hv. formaður fjárlaganefndar sagði fyrr í ræðu sinni að vandmeðfarinn væri sá árangur sem náðst hefði. Ég svaraði því að vandasamt væri að klúðra því efnahagsástandi eða þeirri öldu sem hefur ýtt okkur þangað sem við erum nú komin. Við vorum þó sammála um að auðvelt gæti verið að klúðra þeim árangri. Mig langaði aðeins að fræðast um aðdragandann að nútímanum frá hruni því að vissulega hafa ýmsar aðstæður verið okkur mjög hliðhollar. Þá langar mig aðeins til að átta mig á þeim aðstæðum sem sköpuðust í kringum aflandseignirnar og kröfuhafana og því um líkt, hvernig sú áætlun gekk fyrir sig. Eftir því sem ég best veit voru þetta í rauninni áætlanir sem Seðlabankinn lagði fyrir. Það var svo stjórnvalda að ákveða hvaða útfærslu ætti að velja o.s.frv. Mig langar til þess að fara aðeins yfir þá sögu. Eftir hrun fórum við í mjög mikinn mínus og höfum verið að byggja okkur upp síðan þá. Allir sem komið hafa að þeirri vegferð og skilað okkur hingað eiga þar einhvern hlut að máli. Mig langaði aðeins að fá innsýn í það ferli frá upphafi. Við vitum að sjálfsögðu að að miklu leyti er það vegna þess makríllinn kom, svo hefur koma ferðamannanna líka skilað okkur hingað. Það hefði verið vandasamt að klúðra því, því að það gerðist í rauninni þrátt fyrir margt sem gert hafði verið þótt auglýsingaherferðin Inspired by Iceland hafi vakið vissan áhuga og hjálpað til.
Frú forseti. Ég þyrfti nú að hafa nokkurn tíma ef ég ætti að gefa sæmilega tæmandi yfirlit yfir það sem ég þekki til aðdragandans að þessu leyti. En í örstuttu máli sagt, ef maður reynir að stikla á því stærsta sem skipt hefur mestu máli fyrir vel heppnaða endurreisn Íslands: Í fyrsta lagi hófumst við strax handa á miðju ári 2009. Það var ekki beðið eins og sumir voru að tala um, að það ætti bara að láta árið 2009 líða og jafnvel milda höggið með því að reka ríkissjóð með bullandi halla í þess vegna tvö, þrjú ár, og reyna svo að vinda ofan af hlutunum. Ég sá ekkert vit í því. Eins og málin litu út 2009 hefði ríkissjóður getað orðið gjaldþrota ef menn hefðu ætlað þá leið. Þannig að við hófumst handa strax 2009 með viðamiklum aðgerðum á miðju ári sem síðan var fylgt eftir ár eftir ár. Það er stór þáttur í því að staðan er ekki verri eða jafn góð og hún er að það tókst svona hratt að koma ríkissjóði út úr hallarekstri. Auðvitað var hann bara að safna skuldum öll árin og það voru stórar fjárhæðir framan af. Það á stóran þátt í þessu. Endurreisn bankanna, sem var stórt og mikið verkefni þarna, endaði með því að koma út í bullandi plús fyrir ríkið. Það var geysilega vel heppnuð aðgerð í öllu falli frá sjónarhóli ríkissjóðs, skilaði hagnaði. Svo lagðist með okkur makríll og ferðamenn og margt fleira. Viðskiptakjör voru hagstæð o.s.frv. Varðandi gjaldeyrisjöfnuðinn, aflandskrónurnar og stöðugleikaframlög þá held ég að í það heila tekið hafi frá byrjun verið tekið mjög skynsamlega á því. Það var alltaf og lá fyrir í fyrstu áætlun um afnám gjaldeyrishafta að aflandskrónurnar yrði að verðrýra, við gætum ekki skipt þeim á fullu gengi. Þegar ljóst var hversu mikil gjaldeyrisskekkja var í uppgjöri slitabúanna var niðurstaðan sú sama. Þessi verðmæti fara aldrei út úr landinu á fullu verði þannig það var ekkert nýtt í því þegar menn komu á endanum með lög um stöðugleikaskatt eða stöðugleikaframlög. Það var búið að liggja lengi fyrir að þessar eignir yrði að verðrýra og það væri réttlætanlegt. [[Forseti hringir.]] Mikilvægasta aðgerðin í því var sú þegar eignir [[Forseti hringir.]]þrotabúanna voru færðar inn fyrir gjaldeyrishöftin í mars 2012. Það var stærsta einstaka og mikilvægasta aðgerðin í því [[Forseti hringir.]]sem bjó til þá stöðu sem Ísland gat síðan nýtt sér til að komast svona vel frá málinu.
Virðulegi forseti. Ég spyr einfaldlega af því að maður heyrir sögurnar á marga vegu, frá mismunandi sjónarhornum. Þar talar oft hver röddin á móti annarri og eignar sér heiðurinn af þessum árangri. Frá mínum bæjardyrum séð er það þannig, þar sem við í Pírötum komum ekki að þessum málum alveg frá hruni, ekki fyrr en 2013, að teknar voru ákvarðanir sem heppnuðust og allir sem komu að þeim ákvörðunum og héldu áfram settri áætlun skiluðu okkur þangað sem við erum í dag. Vissulega hefði það getað farið öðruvísi. Það gerði það ekki sem betur fer. Það voru vissulega einhverjar ákvarðanir sem fóru í mínus á meðan aðrar fóru í plús. Það voru margar mismunandi ákvarðanir teknar þarna og heppnuðust alla vega á þann hátt fyrir ríkissjóð, í því tilliti. Til viðbótar við það bættist hvalreki, ef svo má segja, eins og ferðamenn og makríll. Ég held að við eigum eftir ákveðið uppgjör við þessa fortíð þar sem það ríkir óvissa um hver segir rétt og satt frá um hvað gert var og hver gerði hvað, og sumt er ekki alls kostar satt. Það eru fleiri sem eiga heiðurinn af þessu.
Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða. Ég þakka eiginlega hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp vegna þess að mér finnst allt í lagi að fara aðeins yfir þetta af og til. Hvað sjálfan mig varðar þá skiptir þetta ekki miklu máli, þ.e. þegar menn eru í þeim leik að eigna sér heiðurinn af hlutunum. Eins og ríkisstjórnin sem tók við 2013 gerði mikið af, hún lét eins og allt hefði verið ómögulegt og gagnslaust og verra en það, eiginlega til bölvunar sem gert var fram að því að hún tók við, en í kjölfarið sló hún hvert heimsmetið á fætur öðru í glæsilegum árangri. Auðvitað er svona málflutningur barnalegur. Hann er hlægilegur. Ég sagði sjálfur einhvern tímann á þessum erfiðu árum - það er varla hægt að hafa það eftir - að einu verkalaunin sem ég vonaðist eftir væri bara að fá að lifa það að sjá að það hefði tekist að koma Íslandi út úr þessu ástandi. Ég bjóst aldrei við neinu öðru. Mér var það vel ljóst að það yrði að gera margt sem ekki væri vel til vinsælda fallið. Í raun held ég að hið sanngjarna mat sé það að allir sem komið hafa að málum allt frá ríkisstjórn Geirs H. Haardes sem setti neyðarlögin og upp í gegnum þessa tímalínu og til dagsins í dag eigi ágæta hlutdeild í því að Ísland er komið þangað sem það er komið. Ég vil gefa öllum „kredit“ fyrir það sem þeir eiga í þessu. Svo mega aðrir reyna að tína út úr þessu rúsínur handa sjálfum sér og vera miklir menn, það er þeirra vandamál. Það verður hlægilegra og hlægilegra eftir því sem frá líður. Grunnurinn var í öllu falli lagður með aðgerðunum 2009–2013, það getur enginn neitað því. Það hús var ekki byggt á sandi því að ofan á það hefur risið nokkuð traust staða, ekki satt? Ég ætla að leyfa mér að halda öðru fram, að langerfiðustu verkefnin pólitískt séð féllu öll til á því tímabili. Eða vill einhver skipta? Vill hæstv. núverandi fjármálaráðherra skipta ef við hefðum nú tímavél, að hann fengi að hoppa aftur til 1. febrúar 2009 og vera fjármálaráðherra í fjögur og hálft ár og ég færi síðan í hans stól í nútímanum? [[Forseti hringir.]]Hann mætti alveg velta því fyrir sér.
Frú forseti. Þetta er skemmtileg umræða og fróðleg. Ég hef aldrei efast um að sem fjármálaráðherra þá hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gert fjölmörg mistök, en það var eðli málsins samkvæmt vegna þess að hann þorði að taka ákvarðanir, það var það sem þurfti að gera. Þannig komumst við áfram. Ég hef aldrei hikað við að segja það að hann getur horft stoltur um öxl þegar hann horfir yfir heildartímabilið vegna þess að eina leiðin til þess að gera engin mistök er að gera ekki neitt. Það hefði verið miklu verra og það versta sem hefði getað komið fyrir Ísland. Það er annað sem ég er sammála hv. þingmanni í máli hans en það er aðstaða opinberra starfsmanna sem lögðu mikið á sig eftir hrunið. Vissulega hafa kjör þeirra verið bætt mikið síðan, en ýmislegt í aðstöðu þeirra þarf að bæta. Þetta passar alveg og rímar vel við þann málflutning sem ég hef haft uppi að undanförnu í sambandi við kjaraviðræður við opinbera starfsmenn. Ég held að þar þurfum við að einbeita okkur vel að hinu kjaralega umhverfi, stóru myndinni, þ.e. ekki bara launaliðnum heldur líka hvernig vinnuaðstaðan er, hvernig vinnutíminn er o.s.frv. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um ákveðnar skattbreytingar sem við leggjum til hér. Við erum annars vegar að tala um græna skatta, hér eru kolefnisgjöld og dísilgjöld, hins vegar höfum við verið að tala um breytingar á virðisaukaskatti. Ég veit að almennt talað er hv. þingmaður kannski skattaglaðari en ég, en hverjar eru skoðanir hans á þessum ákveðnu skattbreytingum sem við erum að fara í núna?
Frú forseti. Fyrst vil ég segja að mér finnst gott að heyra hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fjalla með þessum hætti um kjör og starfsaðstæður opinberra starfsmanna. Ég held að sé mikilvægt að við höfum mann í hans stóli sem hefur á því skilning að þar er verk að vinna og það er sannarlega rétt að það snýr ekki bara að kjörunum heldur líka að starfsaðstæðum, umhverfinu, að vinnuálaginu, að mörgum þáttum sem þarf virkilega að sinna þannig að þetta verði aðlaðandi starfsumhverfi, þannig að ríkið verði samkeppnishæft, þannig að ungu fólki finnist spennandi að koma inn með sína menntun og vinna hjá ríkinu o.s.frv. Varðandi áformaðar skattbreytingar og sérstaklega það sem snýr að umferðinni þá tel ég sjálfsagt mál að færa upp kolefnisgjaldið. Við komum því á á sínum tíma og á köflum var það ekki einu sinni látið fylgja alveg verðlagi þannig að það finnst mér vera eðlilegt. Varðandi hækkunina á dísilskattinum til að jafna það við bensínið þá er auðvitað sá skavanki á því máli að það kemur tilfinnanlega niður á landsbyggðinni, það er ekki hægt að neita því. Þar eru menn miklu háðari löngum akstri. Menn þurfa stærri og öflugri bíla yfir vetrartímann. Svo eru það flutningarnir og flutningskostnaðurinn þar sem olían vegur inn í sérstaklega á landsbyggðinni. Ég myndi vilja skoða hvort einhver leið væri til þess að ná því fram með mótvægisaðgerðum að þetta verði ekki of íþyngjandi fyrir flutningskostnaðinn og aksturinn á landsbyggðinni. Aðalgagnrýni mín er sú að þessar breytingar og meiri til átti auðvitað að gera fyrir tveimur, þremur árum þegar bensínverð var að hríðfalla á alþjóðamörkuðum og gengi krónunnar að styrkjast. Við sáum fleiri tuga króna lækkun á lítrann á útseldu verði. Að menn skyldu ekki þá færa t.d. mörkuðu tekjustofnana til vegagerðar upp til verðlags, það er mikil synd. Betra seint en aldrei, en kannski þarf að taka það núna í einhverjum skrefum. Varðandi virðisaukaskattinn á ferðaþjónustuna, ef hæstv. ráðherra er að spyrja mig um það, þá er ég ekki viss um að það sé skynsamlegt að fara þá leið. Það sem ég teldi að í bili væri skynsamlegast að gera væri að [[Forseti hringir.]]þrepaskipta gistináttagjaldinu almennilega, [[Forseti hringir.]]leyfa sveitarfélögunum að fá hlutdeild í þeim tekjum og taka upp komugjöld á háannatímanum, bíða um sinn a.m.k. með breytingar á virðisaukaskattinum.
Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svör hans. Mér finnst gaman að hafa tekið þátt í þessum umræðum í dag og heyrt hvað þær eru málefnalegar. Ég held að einmitt með þessum hætti getum við færst svolítið áfram. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann að öðru. Á síðasta ári þeirrar ríkisstjórnar sem hann sat í síðast var sett inn í fjárlög heimild til þess að selja hlut í Landsbanka Íslands. Á þeim tíma var það eini bankinn sem ríkið átti að fullu en nú á ríkið aftur á móti bæði Íslandsbanka allan og hlut í Arion banka, 13% hlut. Nú vitum við það að með því að selja einhvern hluta af því sem ríkið á, rétt eins og kom til greina árið 2013, þá gætum við grynnkað á skuldum. Ég held að til lengri tíma litið, eða þannig hef ég skynjað andrúmsloftið í þessum sal, séu allir sammála um að ekki sé ráðlegt að ríkið haldi á öllu bankakerfinu. Ég myndi vilja heyra hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að fara í það að selja hluta af þessum bönkum. Ég er ekki að spyrja til þess að koma honum í einhvern bobba heldur vegna þess að ég hef lagt mikla áherslu á þetta. Ég held að það sé gott að þetta gerist í sem mestri sátt og á sama tíma auðvitað að við hugum að hag ríkisins og ríkið fái sem mesta peninga fyrir sinn hlut.
Frú forseti. Ef ég má aðeins bæta við í sambandi við virðisaukaskattinn og ferðaþjónustuna þá tel ég líka að mörgu leyti sé það fyrirkomulag gott sem er akkúrat komið á núna eftir að öll sala í ferðaþjónustu var sameinuð í einu þrepi, það var mjög góð skattatæknileg breyting. Ég hygg að við getum verið sammála um það. Það er viss eftirsjá að því að það hverfi aftur með því að hluti starfseminnar færist upp á efra þrep og áfram sitji sala á mat og öðru slíku niðri í öðru þrepi. Það er auðvitað mjög gott að allir reikningar sem útbúnir eru í ferðaþjónustu núna eru með sama virðisaukaskatt. Skiptir ekki máli hvort það er gisting, matsala, afþreying, áfengissala eða hvað það er. Það er gott fyrirkomulag. Það yrði eftirsjá að því. Varðandi bankasölur þá kom þessi heimild um Landsbankann inn í lög í raun og veru áður en ríkið eignaðist hann að fullu. En við gerðum okkur vonir um að það mundi ganga eftir að ríkið fengi til sín að fullu eignarhaldið á Landsbankanum og það varð. Þegar B-bréfið var gert upp þá fékk ríkið án þess að borga krónu fyrir 18% í Landsbankanum. Niðurstaðan var sú að ef til þessa kæmi skyldum við hafa heimild í lögum til að selja þann hluta eða kannski rúmlega það. En í reynd var þetta heimildarákvæði sem sú ríkisstjórn var aldrei búin að ákveða hvort hún myndi nota. Þá átti ríkið ekki aðra banka þannig að staðan var þessi. Nú er hún gjörbreytt. Nú eigum við Íslandsbanka að fullu og enn þá eitthvað í Arion. Ég segi alveg hiklaust að það á að byrja þar. Ef menn ætla að losa um eignarhluti ríkisins þá á ekki að byrja á Landsbankanum. Mér finnst koma mjög vel til greina að við drögum upp til alllangrar framtíðar a.m.k. þá sviðsmynd að ríkið ætli sér bara að eiga Landsbankann að fullu, jafnvel leggja á hann sérstakar skyldur þar með, t.d. til að sinna almannabankaþjónustu út um landið o.s.frv. Hvernig eigum við svo að losa um eignarhluti t.d. í Íslandsbanka? Ég er hrifinn af þeirri leið sem Norðmenn fóru á sínum tíma þegar þeir sátu uppi með umtalsvert eignarhald í fjármálafyrirtækjum. Þeir lögðu áætlun til langs tíma og tröppuðu eignarhald ríkisins [[Forseti hringir.]]niður í rólegum skrefum og eiga t.d. enn í Den Norske Bank. Við getum lært talsvert af því. Það gekk vel. Það var nokkuð góð samstaða [[Forseti hringir.]]í Noregi og norska Stórþingið lagði í raun línurnar þar með þingsályktun.