Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 201, um afborganir og vaxtagreiðslur ríkissjóðs, frá Ólafi Ísleifssyni.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða klasa og nauðsyn þess að móta opinbera klasastefnu. Ég vil byrja á því að þakka forstöðumanni Nýsköpunarmiðstöðvar, Karli Friðrikssyni, fyrir frumkvæðið að því að gefa okkur þingmönnum tækifæri til að hitta einn af fremstu sérfræðingum í heiminum á sviði klasa. Ifor Ffowcs-Williams heitir hann og er staddur hér á landi á vegum Nýsköpunarmiðstöðvar með vinnustofu fyrir klasastjóra. Hann gaf sér tíma fyrir okkur þingmenn til að upplýsa okkur frekar um klasasamstarf og mótun klasastefnu. Ég var ánægður með að sjá þann áhuga sem þingmenn sýndu þessum fundi og sérstaklega formaður og nefndarmenn hv. atvinnuveganefndar. Ég tel afar brýnt að við fylgjum eftir frumkvæði atvinnulífsins að stofnun og mótun klasa og felum hv. ríkisstjórn að móta opinbera klasastefnu. Ég hef ásamt öðrum þingmönnum Framsóknarflokksins ítrekað lagt fram þingsályktunartillögu þessa efnis og málið er nú til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd. Ég vona að eftir þennan fund fái það mál framgang. Við þurfum að líta til annarra þjóða á þessu sviði sem hafa mótað opinbera stefnu og eru að ná langt; það kom einmitt fram á þessum fundi að það væri mikilvægt eins og dæmin sanna, í Kanada, Noregi, Danmörku og víðar. Þetta snýst ekki einvörðungu um fjármögnun, fremur um að magna nýsköpunarstarf hinna sjálfsprottnu klasa og samvinnu við mennta- og rannsóknarstofnanir á tilteknum svæðum eða á landsvísu sem og alþjóðlega, þar sem slík nýting auðlinda og verðmætasköpunar á við. Í Danmörku eru 45 klasar ásamt fleiri staðbundnum klösum. Danir hafa mælt að fyrirtæki sem taka þátt í klasasamstarfi eru fjórum sinnum líklegri til að koma af stað nýskapandi verkefnum en þau fyrirtæki sem ekki eru hluti af slíkri samvinnu. Þetta er í raun kjarninn í mótun opinberrar klasastefnu.
Herra forseti. Síðastliðinn föstudag sótti ég fyrirlestur í hátíðarsal Háskóla Íslands þar sem Guðmundur Hafsteinsson, stjórnandi hjá Google og nýskipaður formaður stýrihóps um mótun nýsköpunarstefnu fyrir Ísland, hélt erindi. Áhersla Guðmundar Hafsteinssonar í erindi sínu var á að Íslendingar væru þátttakendur í þeirri hröðu tækniþróun sem nú á sér stað og að stefna íslensks samfélags væri með þeim hætti að það geti vel hentað fyrir tilraunir sem tengdust t.d. sjálfkeyrandi bílum. Fyrir nokkrum vikum fór ég með vísinda- og tækninefnd NATO-þingsins í mjög svo áhugaverða ferð til San Diego og Kísildalsins. Áherslupunktar nefndarinnar voru netöryggismál og gervigreind og sérstök áhersla var lögð á lærdómsvélarnar, „machine learning“. Dagskráin var þétt og mörg af stærstu hátæknifyrirtækjum jarðar voru heimsótt í þeirri ferð, svo sem General Atomics Aeronautical Systems, Facebook, Google, rannsóknarsetur NASA í Ames, ásamt mörgum öðrum leiðandi fyrirtækjum á sínum sviðum. Áherslan í ferðinni var á netöryggismál, sem eru að verða eitt af stærstu málum samtímans úti um allan heim. Ég tel gríðarlega mikilvægt fyrir okkur á Íslandi að taka þátt í þeirri þróun. Það sem stóð helst upp úr í ferðinni var gervigreindin og það hvert hún er komin og hversu gríðarlega mikil áhrif hún hefur á daglegt líf íbúa. Lærdómsvélarnar og það sem þeim tengist vekja mann til umhugsunar um þær gríðarlegu breytingar sem eru að verða á lífsháttum jarðarbúa. Það sem maður hugsaði var að við ættum að taka þátt í byltingunni, ekki vera hrædd við hana en á sama tíma fara varlega í hlutina. Það er svo margt annað sem við gætum tekið þátt í á þeim sviðum sem ég talaði um í sambandi við hátæknina, eins og ómannaðar flugvélar og þróun og innleiðingu á nýrri heilbrigðistækni. Við skulum nýta tækifærin sem eru fyrir hendi og vera leiðandi, en ekki bregðast við eftir einhver ár.
Herra forseti. Á meðaldegi virðast þúsundir manna vera fastir á ýmsum stöðum í kerfinu. Kerfið stelur tíma af fólki, bæði í nútíð og framtíð, og djúpt í iðrum kerfisins er að finna byggingar, farartæki, áætlanir og drauma sem öll sitja pikkföst. Hvert sem maður fer segir fólk harmsögur innan úr kerfinu, af sögulegri hetjudáð þeirra sem brutust út úr því og sögur um fólk sem ekki hefur sést til síðan það fór til að fylla út eyðublað fyrir einhverjum vikum. Stundum heyrist hvíslað á kaffistofum landsins að einhver hafi fundið leið út úr kerfinu eða í kringum það, en slíkt má ekki segja upphátt, kerfið gæti heyrt til. En þetta blessaða kerfi er ekki til. Tilgangurinn með því að mála það upp sem ófreskju úr iðrum helvítis, að persónugera það sem illmenni og gera það að sökudólgi, er til að draga athygli okkar frá því að öll illvirki kerfisins eru raunverulega unnin af fólki. Já, það er til fólk sem fer með völd. Og á grundvelli þeirra valda tekur það ákvarðanir, eða sleppir því eftir atvikum. Það er þaðan sem öll illska kerfisins kemur. Nú eru samt ekki margir sem ætla sér í illsku sinni að klófesta þúsundir manna innan kerfisins með ákvörðunum sínum eða ákvarðanaleysi. Oftast stafa þessi vandamáli af nokkrum mjög mannlegum skýringum, svo sem skorti vitneskju, skrýtinni röð aðgerða, óskýrri ábyrgðarkeðju eða skorti á heimildum til að leysa vandamálin. Ákvarðanatökuskortur er landlæg pest á Íslandi. Að hluta til er hann afleiðing menningar þar sem lítið er hrósað fyrir það sem vel er gert, mikið skammað fyrir jafnvel minni háttar mistök og tortryggni varpar skugga á jafnvel saklausustu ákvarðanir þar sem allir vita að kerfið er alltaf að svindla á þeim. Reynum að vera góð hvert við annað og finnum lausnir, jafnvel þótt þær rúmist ekki innan kerfisins.
Virðulegur forseti. Fyrir skemmstu mælti mennta- og menningarmálaráðherra hér á hinu háa Alþingi fyrir frumvarpi til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Vilji ráðherra og okkar allra stendur til að efla lestur, læsi og skilning, ekki síst meðal barna og ungmenna. Einmitt af því tilefni leyfi ég mér sem fulltrúi í Vestnorræna ráðinu að vekja athygli á því að um sama leyti voru vestnorrænu barna- og unglingabókmenntaverðlaunin veitt í níunda sinn á barnabókmenntahátíð í Norræna húsinu í Reykjavík. Þau komu að þessu sinni í hlut færeyska rithöfundarins Bárðar Óskarssonar fyrir bókina Tréð. Hann bætti svo um betur og krækti sömuleiðis í bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs í sama flokki á verðlaunahátíð sem haldin var í Ósló fyrir réttri viku, þar sem vestnorrænu þjóðirnar komu, sáu og sigruðu. Þar sem mér finnst alveg sérstakt umhugsunarefni í þessu sambandi er að það virðist algjörlega undir hælinn lagt hvort verðlaunabækurnar séu síðan þýddar á vestnorræn tungumál, sem ætti að vera keppikefli. Það er mikilvægt að öll börn hafi aðgang að góðum bókum til aflestrar á þessum örsmáu málsvæðum sem eiga ekki síður en við á brattann að sækja gagnvart tungumálarisum og þrýstingurinn vex í hinum stafræna heimi. Frá árinu 2006 hafa fáar verðlaunabókanna verði þýddar á öll tungumálin, nánast ekkert á færeysku, engin á grænlensku eða samísku. Það er mjög miður. Herra forseti. Svipað var uppi á teningnum varðandi bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs til skamms tíma. Það hefur nú verið fært til betri vegar og mun nú ríflega 3 milljónum danskra króna varið til þýðinga á verðlaunabókum Norðurlandaráðs, sem lýsir þar með vilja Norðurlandaráðs til þess að fleiri bækur verði aðgengilegar á öllum norrænum tungumálum. Herra forseti. Það eru fáar leiðir betri en í gegnum barna- og unglingabókmenntir til að færa þessi litlu málsamfélög nær hvert öðru, skilja menninguna og ólíkar aðstæður. Var það ekki m.a. upphaflegi tilgangurinn?
Herra forseti. Mig langar að tala aðeins um heilbrigðisþing. Það var haldið síðastliðinn föstudag, býsna vel sótt þing af afar breiðum hópi heilbrigðisstarfsfólks og annarra sem sýndu málinu áhuga. Þarna fóru fram afar góðar og skemmtilegar umræður. Fyrirkomulag þingsins var þannig að manni sýndist að fundarmönnum gæfist kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, sem var vel. Það var líka gleðilegt að þarna voru allmargir þingmenn, m.a. úr velferðarnefnd, og vonandi mun ómurinn af þinginu að einhverju leyti berast hingað inn. Þetta heilbrigðisþing er væntanlega góður upptaktur fyrir þá framhaldsvinnu sem á eftir að verða í sambandi við mótun heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Eins og ég hef áður komið inn á í þingræðum er býsna mikilvægt að vita hvert við erum að fara og hvað við ætlum okkur með heilbrigðiskerfið okkar. Það komu fram nokkrar afar mikilvægar athugasemdir á þinginu, m.a. um endurhæfingarmál, öldrunarþjónustu, um skipulag sérfræðilækninga og aðra þætti einkarekstrar í heilbrigðiskerfinu sem ég treysti að bæði ráðuneyti heilbrigðismála og aðrir sem um þetta véla muni koma í framkvæmd. Allt er þetta mjög mikilvægt vegna þess að íslenska heilbrigðiskerfið hefur alla burði til að vera í fremstu röð með þeirri þekkingu sem er til staðar og þeirri uppbyggingu sem nú er í gangi. Við sem hér erum getum með stuðningi við sterkara heilbrigðiskerfi, með stuðningi við sterkari innviði og með stuðningi við þá mikilvægu staðreynd, skulum við segja, að heilbrigðisþjónustan sé sjálfsögð mannréttindi, tryggt að við verðum áfram í fremstu röð.
Herra forseti. Átta tegundir veiðarfæra eru í notkun í sjó á Íslandi, allt frá botnvörpum til gildra. Samkvæmt svörum við fyrirspurn minni til hæstv. sjávarútvegsráðherra sem aftur leitaði til Hafrannsóknastofnunar er þrennt lagt til grundvallar við mat á umhverfisáhrifum. Það er orkunotkun. Það er svokölluð kjörhæfni, þ.e. hvaða afla menn ná í og stærð fiska og annað slíkt, og síðan áhrif á vistkerfið eða lífverur sem veiðarfæri snerta og deyða. Það heitir óskráður fiskveiðidauði. Ég hvet alla hv. þingmenn til að kynna sér svörin sem eru þakkarverð og eru á fimm síðum. Botnvarpan er það veiðarfæri sem er einna umdeildast eins og menn vita. Þar er orkunotkun há, kjörhæfni reyndar góð en umtalsverð áhrif á vistkerfi. Það eru reyndar framfarir, menn eru að nota toghlera sem snerta lítið botn og annað slíkt. En engu að síður er það veiðarfærið sem mest er um deilt. Önnur veiðarfæri hafa aðallega áhrif eftir botngerð. Af svörunum að dæma er töluvert verk að vinna, einkum í brýnum rannsóknum á Íslandi sem hafa í raun og veru ekki farið fram. Ég vil fá að lesa úr svörunum, með leyfi virðulegs forseta: „Ekki hafa verið gerðar margar rannsóknir á beinum áhrifum notkunar mismunandi veiðarfæra á mismunandi botngerðir hér við land enda vantar meiri og betri kortlagningu botngerða og vistkerfa umhverfis landið.“ Í öðru lagi: „Skilgreina þarf mismunandi búsvæði, bæði út frá umhverfisaðstæðum og þeim lífverum sem þar dveljast, eða nýta sér þau. Áhrif mismunandi veiðarfæra er þá hægt að meta fyrir hvert búsvæði fyrir sig. Gæta skal að viðkvæmum búsvæðum og að ekki sé gengið of nærri einstökum búsvæðum sem myndi minnka fjölbreytileika þeirra hér við land.“ Það er sem sagt verk að vinna og það er til umhugsunar hvort ekki þurfi að styrkja þann þátt í starfsemi Hafrannsóknastofnunar sem lýtur að slíkum aðgerðum.
Virðulegur forseti. Ég las áðan frétt í Kjarnanum sem staðfestir það sem mörg okkar vissu eða grunaði, að erlendum ríkisborgurum sem búa hérlendis hefur fjölgað mikið. Þeir voru í lok september 2018 43.430. Það er gríðarleg fjölgun. Um 2011 var talan 21.000 þannig að þetta er 108% aukning á sjö árum og sérstaklega mikið á síðustu árum, eða 43% fjölgun frá árslokum 2016. Þetta er mjög vel. Við eigum að vera stolt yfir því að við búum í þannig samfélagi að fólk vilji sækja okkur heim, hvort sem það ætlar sér að setjast að til langframa eða kemur hingað tímabundið til vinnu. Það þarf hins vegar að huga vel að réttindum og aðbúnaði þeirra sem hingað koma og kunna kannski ekki alveg nógu vel á samfélagið og þær reglur sem við förum eftir. Það þarf ekki síður að þekkja þau réttindi sem við öll hér á landi eigum skilið. Auka þarf stuðning við þennan risastóra hóp sem fer ört stækkandi. Þess vegna langar mig enn og aftur að vekja athygli á þingsályktunartillögu sem ég er 1. flm. að um ráðgjafarstofu innflytjenda þar sem sérstaklega er kveðið á um átak í þeim málum, að auka við stuðning við fólk sem ekki fæðist hér á landi en flytur til hingað. Það þarf að auka þann stuðning. Sérstaklega þarf að horfa á höfuðborgarsvæðið af því að þar er mannfjöldinn svo mikill en það þarf ekki síður að horfa til Reykjanesbæjar þar sem fjölgunin hefur verið mest. Rúm 24% íbúa Reykjanesbæjar eru af erlendum uppruna. Svo þarf að huga að Vestfjörðum þar sem hið góða starf Fjölmenningarseturs hefur farið fram síðustu árin og þarf að styðja vel við það áfram. Virðulegur forseti. Þótt löngu tímabært sé að gera það sýnir fjöldinn okkur að við þurfum að huga betur að því og fara í almennilegt átak í því og til þess er umrætt frumvarp góð leið.
Nú eru í gangi þingkosningar í Bandaríkjunum og við forsetakosningarnar fyrir tveimur árum voru margir hissa á því að Trump hefði getað unnið. Þau módel sem menn settu upp þá til að skilja fyrir fram virkuðu ekki. Menn bjuggust við að hann myndi tapa og svo vann hann. Meðal þess sem ég hef verið að skoða í kjölfarið eru mismunandi uppsett módel. Þegar ég var í viðskiptafræðinni á sínum tíma, í mannauðsstjórnun, las ég um módel sem er kallað „Myers-Briggs Type Indicator“, persónutýpuprógramm, sem mæðgurnar Myers & Briggs tóku saman, og hefur reynst mér ofboðslega vel í að greina það samstarfsfólk sem ég er með, hvaða forsendur það hefur, hvaða gildi það notar o.s.frv. Svo er módelið „OCEAN“ eins og það er kallað, sem er skammstöfun yfir fimm persónueigindi. Það er módelið sem m.a. Cambridge Analytica notaði til að kasta yfir kjósendur, reyna að greina þá og persónugreina eða persónumiða skilaboð inn á einstaklinga út frá þeim þáttum. Nýtt módel sem ég var að rekast og vil benda öllum á að skoða skýrir kannski og getur opnað samtal á milli þeirra sem í Bandaríkjunum eru meira „liberal“ og myndu kjósa demókrata og þeirra sem eru meira „conservative“ eða íhald og kjósa frekar repúblikana. Það módel er kallað „Moral Foundations Theory“, með leyfi forseta, þ.e. grundvallarsiðferðiskenning. Jonathan Haidt setur kenninguna fram og þá er búið að gera tilraunir og kasta þessu yfir mörg samfélög. Eitt af því sem kemur fram þar er að það sem er ofarlega - þetta er forgangsröðun, hvernig á að forgangsraða þessum gildum - er að þeir sem eru „liberal“ eða frjálslyndari forgangsraða „care“ og „fairness“ eða umhyggju og „fairness“ ofar en hinum gildunum en gleyma sér í gildum íhaldsmanna. Það sem er neðar en það sem íhaldsmenn setja ofar - sem er hollusta við sinn innhóp og við yfirvald og það að beygja sig undir yfirvald og hafa „hírarkí“ eða meiri lagskiptingu [[Forseti hringir.]]í valdi og svo einhvers konar „sanctity“ eða „purity“, einhver heilagleiki eða einhvers konar hreinleiki - Þetta sjáum við í öllum samfélögum. Ég bendi fólki á þetta módel til að skoða af því að það útskýrir mikið til hvers vegna við sem erum frjálslynd sjáum kannski ekki að það séu aðrir hlutir í forgangi hjá íhaldsmönnum. Þetta getur opnað samtal og skilning.
Virðulegur forseti. Í Morgunblaðinu í morgun skrifaði ég grein um kröfur háværustu verkalýðsfélaganna og umræðuna í landinu síðustu vikur. Það var eins og við manninn mælt. Ég hafði rétt nefnt að það væri ekki fyrir hvern sem er að gagnrýna kröfurnar vegna þess að sá hinn sami má nefnilega eiga von á því að vera samtvinnaður við hið illa auðvald, sakaður um að vinna gegn láglaunafólki og annað í þeim dúr, og það hafði orðið raunin strax fyrir hádegi. Það er ekki nokkur leið fyrir fólk að taka þátt í umræðunni, skiptast á skoðunum, ræða lífskjör og laun, ef umræðan snýst einungis um fúkyrði og tilfinningar og hefðbundnar rökræður og umræður um staðreyndir eru með öllu bannaðar. Það sem ég hef raunverulegar áhyggjur af er að nú keppast sumir við að stilla fólki upp í andstæðar fylkingar, óvini, án þess að byggja umræðuna á skynsamlegu samtali sem myndi reynast öllum launamönnum í landinu til góðs. Það er nefnilega ekkert fjær sanni en að atvinnurekendur séu óvinir launamanna. Hvor getur ekki lifað án hins og hagsmunir beggja er að rekstur fyrirtækja gangi vel. Ég er viss um að langstærstur hluti launþega í landinu vill að skynsemin hafi yfirhöndina þar sem hægt er að ræða um komandi kjarasamninga af yfirvegun. Það er nefnilega einungis það sem mun tryggja öllu launafólki í landinu betri lífskjör. Aukinn kaupmáttur og stöðugleiki er nefnilega alls ekki sjálfsagður.
Virðulegi forseti. Ég ætla að nota tækifærið og ræða nýsköpun og mikilvægi hennar fyrir íslenskt atvinnulíf og íslenskt samfélag. Ég var eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson á málþingi á föstudaginn þar sem Guðmundur Hafsteinsson, sem falið hefur verið það verkefni að leiða hóp er á að mynda nýsköpunarstefnu okkar Íslendinga, talaði um það sem ég vil túlka sem fegurðina í smæðinni, tækifæri okkar sem lítils lands til að bera af á ýmsum vettvangi. Eins og okkur er ljóst hefur hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra myndað hóp og ég veit að margir hv. þingmenn eru þátttakendur í því að móta nýsköpunarstefnu. Mér finnst einkar mikilvægt að horft sé til nokkurra þátta í því. Horft er til nýsköpunar í atvinnulífinu og þá sérstaklega talað um matvælaframleiðslu, heilbrigðistækni og menntamál. Svo er talað um stuðningsumhverfi nýsköpunar, umhverfisvænar lausnir, opinberan rekstur og heilbrigðis- og velferðarþjónustu. Guðmundur talaði um að við værum oft hrædd við tæknina og værum hrædd við nýja hluti. Það er vissulega rétt hjá honum. Ég held að við þurfum að horfa sérstaklega til þess að við höfum hér ótrúlegan fjölda af flottu fólki, flottum frumkvöðlum sem eru tilbúnir að leggja mikið af mörkum, en við erum oft hrædd við að veðja á hin glæsilegu fyrirtæki okkar og flotta frumkvöðla. Fyrr í dag fengum við nokkrir þingmenn að hlusta á Ifor Williams tala um mikilvægi klasasamstarfs og það hvað klasasamstarf getur leitt af sér mikla nýsköpun. Hann komst svo að orði að við værum einfaldlega hæg og sein þegar kemur að uppbyggingu klasa, þótt við höfum nokkrar frábæra klasa sem gera glæsilega hluti. Mælti hann með því að við mynduðum okkur opinbera klasastefnu, eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson kom inn á áðan og hefur mælt fyrir, og taldi að slík stefna ætti að vera hluti af nýsköpunarstefnu okkar . [[Forseti hringir.]]Ég vona svo innilega að okkur lánist að koma fram með nýsköpunarstefnu fljótlega sem horfir til allra þeirra þátta.
Herra forseti. Skömmu eftir miðnætti aðfaranótt laugardags strandaði flutningaskip við hafnargarðinn í Helguvík. Mannbjörg varð og þyrla Landhelgisgæslunnar bjargaði allri áhöfn og hafnleiðsögumanni. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka öllum þeim björgunaraðilum sem komu að björguninni í Helguvík. Þetta sýnir okkur enn og aftur hversu björgunarþyrlur Landhelgisgæslunnar eru okkur mikilvægar og þær frábæru áhafnir sem á þeim eru. Ég vil einnig þakka björgunarsveitarfólki um land allt sem sinnir mikilvægum björgunarstörfum í sjálfboðavinnu. Málið í Helguvík hefði getað farið á mun verri veg. Skipið hefði getað lokað innsiglingunni með ófyrirsjáanlegum afleiðingum, en eins og kunnugt er þá er Helguvík olíubirgðahöfn og m.a. geymir eldsneyti fyrir Keflavíkurflugvöll. Nú að loknum farsælum björgunarstörfum þarf að huga að mengunarmálum og er sú vinna þegar hafin. Helguvík er ein af svokölluðum sex neyðarhöfnum á landinu. Tilgangur neyðarhafnanna á að vera að fyrirbyggja slys og mengun á sjó og draga úr áhrifum þeirra á umhverfi sjávar og stranda, efnahagslífsins og heilbrigði íbúa. Byggir þetta á störfum starfshóps sem útfærði neyðaráætlun vegna bráðamengunar utan hafna. Þessi áætlun gerir ráð fyrir að Umhverfisstofnun komi sér upp mengunarvarnabúnaði og flytji hann á staðinn þar sem slys verður. Þannig er fyrirkomulagið. Herra forseti. Ég tel þetta fyrirkomulag vera óheppilegt og ekki nógu skilvirkt þar sem neyðarhafnirnar eru um allt land. Veðurskilyrði geta hamlað því að búnaður geti komist á slysstað sem fyrst. Mengunarvarnabúnaður ætti ávallt að vera til staðar í þessum sex höfnum. Nauðsynlegt er að ríkið leggi til fjármagn til að koma upp búnaði og þjálfa starfsfólk neyðarhafna til viðbragðs við slysum og hættum. Um þetta ályktaði m.a. hafnarþing nýverið. Neyðaráætlunina frá 2015 tel ég einnig nauðsynlegt að yfirfara í ljósi þessa atburðar.
Hæstv. forseti. Nýjar fréttir berast frá ESB sem vill nú draga úr eftirliti á kjúklingakjöti, en víðast hvar í Evrópu er tíðni kamfýlóbakter í kjúklingi 100% og er það helsta orsök matareitrana í Evrópu. Við Íslendingar viljum forðast steinsmuguna og verja heilsu landsmanna. Við hleypum ekki salmónellukjúklingi á markað, honum er hent. Við gerum miklar kröfur til matvælaframleiðslu og erum í eftirsóttri stöðu hvað varðar öryggi matvæla. Við höfum alla möguleika og burði til að standa öðrum þjóðum framar hvað varðar framleiðslu á heilnæmum matvælum, bæði sjávar- og landbúnaðarafurðum. Það er ekki sjálfgefið að matvæli eigi að flæða frjálst á milli landa eins og hverjar aðrar vörur. Ekki í þeim tilfellum þegar verja þarf lýðheilsu gegn matvælum sem haft geta skaðleg áhrif á heilsu manna. Ísland býr við þá sérstöðu umfram önnur lönd að auðveldara er að verjast sjúkdómum, forðast sýklalyfjaónæmi og draga úr útbreiðslu slíkra baktería vegna þess að við erum eyja með hreina búfjárstofna. Íslenskir bændur hafa staðið vaktina, ræktað landið og unnið gæðaframleiðslu, gæðafæðu sem nýtur sannarlega nokkurrar sérstöðu þar sem t.d. má nefna að hér er lyfjanotkun hvað lægst í heiminum og bann er við notkun á erfðabreyttu fóðri. Markmið landbúnaðarkerfisins falla öll í þá átt að tryggja landsmönnum heilnæm matvæli í hæsta gæðaflokki sem uppfylla ýtrustu skilyrði um aðbúnað dýra. Hæstv. forseti. Enn legg ég til að við hlustum á okkar reyndustu vísindamenn sem vara okkur við innflutningi á fersku kjöti. Dæmi: Karl G. Kristinsson, yfirlæknir á sýkla- og veirufræðideild Landspítalans, segir áhrif af innflutningi á fersku kjöti muni verða þau t.d. að kamfýlóbaktersýkingum muni fjölga og bendir á að ómetanlegt sé að á Íslandi sé minnst sýklalyfjaónæmi í öllum löndum Evrópu, en það er ein helsta lýðheilsuógn heimsins í dag. Við stöndum vel og ég held að orð dr. Margrétar Guðnadóttur heitinnar eigi vel við hér: Það er ræfildómur að halda ekki landinu hreinu.
Forseti. Nú er ég að stíga í þennan ræðustól í fyrsta sinn í ríflega fimm ár. Það er heiður og hann er ekki sjálfgefinn. Mér þykir nefnilega undurvænt um Alþingi og vil virðingu þess sem mesta. Mér finnst margir ekki átta sig á eðli þjóðþinga. Af hverju getur fólk ekki bara unnið saman, er spurt. Málefnaleg átök eru eðlileg í stjórnmálum. Þingmenn eiga að takast á með orðum og rökum. Ég reyni stundum að útskýra þetta í einhverri smámeðvirkni, en svo kemur að spillingunni og þá er mér fyrirmunað að verja Alþingi sem er mér þó svo kært. Ég veit, af því að ég þekki marga hér, að flestir þingmenn eru ljómandi gott fólk. Ég er ekki endilega sammála þeim um alla hluti en ég veit að flestir hér vinna af heilindum fyrir þjóðina. Það dugar ekki til að hífa virðingu Alþingis upp. Fólk er upplýst, það hlustar á fréttir, les blöð og netmiðla. Það veit af í besta falli vafasömum viðskiptagjörningum fjármálaráðherra árin og ekki síst dagana fyrir hrun. Það veit af geðþóttaákvörðunum dómsmálaráðherra við skipun dómara í Landsrétt og þeim dómum sem hafa fallið vegna starfa hennar. Þetta eru tveir ráðherrar og þingmenn, kannski í lagi með flesta aðra, sennilega ekki vegna þess að þessir tveir ráðherrar sitja í skjóli meiri hluta þings. 33 þingmenn studdu þessa ríkisstjórn seinast þegar var talið og þar með þessa tvo ráðherra sem ég fullyrði að væru ekki í þessum stöðum í þeim ríkjum sem við viljum bera okkur saman við. Meiri hluti þings heimilar þetta og er tilbúinn að loka augunum fyrir spillingunni vegna góðra mála sem þeir halda og trúa að séu þjóðinni fyrir bestu. Tilgangurinn helgar ekki meðalið. Ég veit að flestir hér inni eru betri en þetta.
Herra forseti. Fram undan eru kjarasamningar þar sem hart kann að verða tekist á. Mikilvægt er að niðurstaða þeirra verði farsæl og leggi grunn að áframhaldandi efnahagslegum uppgangi í landinu. Kjarasamningarnir veita dýrmætt tækifæri til að gera átak til að rétta hlut þeirra sem lægst hafa launin. Þeir hafa mátt taka á sig aukna skattbyrði umfram aðra eins og rakið er í skýrslu Alþýðusambands Íslands um skattbyrði tekna 1998–2016. Þingmenn Flokks fólksins hafa með stuðningi tveggja hv. þingmanna úr Miðflokknum lagt fram tillögu til þingsályktunar um skattleysi tekna undir 300.000 kr. með það fyrir augum að tekjur sem ekki duga til framfærslu séu ekki skattlagðar. Tillagan hefur auk þess að markmiði að auka jöfnuð í skattkerfinu og færa skatthlutföll tekjuhópa nær því sem gerist og gengur á Norðurlöndum. Kostnaður við tillöguna er ámóta en að sönnu nokkru meiri en kostnaðurinn við tillögur flokks fjármálaráðherra fyrir kosningarnar í fyrra um lækkun neðra þreps tekjuskatts um tæp 2%. Tillögurnar eru að öðru leyti gjörólíkar um markmið en sú síðarnefnda miðar ekkert sérstaklega að því að bæta hag lágtekjufólks, heldur virðist hún best gagnast hinum tekjuhærri. Hér liggur á borðinu, herra forseti, raunhæf tillaga um skattleysi tekna undir 300.000 kr. sem sýnist mæta kröfum um kjarabætur handa hinum lægst launuðu. Ásamt markverðu átaki í húsnæðismálum væru komnir þýðingarmiklir þættir í uppskrift að þeirri farsælu lausn sem ég gat um í upphafi máls míns og kalla verður þjóðarnauðsyn.
Herra forseti. Í gær bárust þau stórtíðindi að Icelandair hefði keypt allt hlutafé í Wow, sínum helsta keppinauti hér á landi. Það er auðvitað fagnaðarefni að vonandi hafi með þessum aðgerðum tekist að koma rekstri Wow í örugga höfn. Það hefur ekki verið launungarmál í umræðunni að þar hefur gengið á ýmsu og staðið tæpt á köflum. Ekki skal dregið úr efnahagslegu mikilvægi flugfélagsins eða hvaða áhrif það hefði á ferðaþjónustu hér á landi ef flugfélag af þessari stærðargráðu hefði fallið. Það breytir þó ekki því að auðvitað hefur þetta veruleg og mögulega neikvæð áhrif á samkeppnismarkaði. Í þessu samhengi verður að huga mjög vandlega að því, og samkeppnisyfirvöldum er vissulega ákveðinn vandi á höndum, hvort horft skuli til þeirrar staðreyndar að sameinað flugfélag hafi tæplega 4% markaðshlutdeild á flugleiðinni yfir Atlantshafið eða hvort horft skuli til þess að sameinað flugfélag hafi tæplega 80% af markaðshlutdeild til og frá landinu. Það munar talsvert miklu fyrir okkur sem neytendur í þessu landi hvort hér verði virk samkeppni á flugmarkaði áfram eða ekki. Því miður hefur borið svo við að þegar á reynir hefur áhugi á frjálsri og virkri samkeppni í stjórnmálum á Íslandi oft verið mjög takmarkaður, eins og umræðan t.d. um landbúnaðarmál hefur oft borið með sér. Það er mjög mikilvægt þegar kemur að þessu mikla, viðkvæma úrlausnarefni fyrir samkeppnisyfirvöld að við veitum þeim ráð og tíma til þess að vinna úr þessari flóknu stöðu og tryggja hagsmuni neytenda í málinu, að hér verði áfram virk samkeppni fyrir okkur íbúa þessa lands á flugmarkaði þrátt fyrir þennan samruna. Hér verði ekki hvatt til þess að vikið verði frá löggjöfinni um samkeppnismál þegar þessi samruni verður tekinn til umræðu hjá samkeppnisyfirvöldum heldur þvert á móti, að um hann verði búið þannig að hagsmunir neytenda hér á landi verði ekki fyrir borð bornir.
Herra forseti. Ég tel rétt að rifja upp markmið með þessari skýrslubeiðni sem er að draga saman á einn stað upplýsingar sem eru forsenda þess að unnt sé að vanda til undirbúnings að afnámi sérstöðu þjóðkirkjunnar í samanburði við önnur skráð trú- og lífsskoðunarfélög. Markmið beiðenda er ekki að vinna að því að þjóðkirkjan verði lögð niður eða grafa undan sögulegri eða menningarlegri stöðu hennar. Það hryggði mig að heyra ræðu hæstv. fjármálaráðherra á kirkjuþingi. Ég vitna til hans, með leyfi forseta: „En jafnvel á Alþingi er töluverður hópur þingmanna sem virðist ekki tilbúinn til að viðurkenna að neinu leyti að þjóðkirkjan hafi hlutverk eða eigi erindi við samtímann, ekki heldur að virða þá samninga sem gerðir hafa verið. Þetta gerir það enn brýnna en ella að ríkið og kirkjan nái saman sem fyrst um að þróa áfram samband sitt og sjálfstæði kirkjunnar innan skynsamlegs ramma.“ [[Forseti hringir.]] Sem sagt ríkið, framkvæmdarvaldið, og kirkjan eiga að drífa í því að ná samkomulagi áður en Alþingi kemst með puttana í málið. Þetta er ekki þessum ágæta vettvangi, kirkjuþingi, eða þjóðkirkjunni eða hæstv. fjármálaráðherra, til sóma.
Herra forseti. Það segir í greinargerð að markmið þessarar skýrslubeiðni sé að draga saman á einn stað upplýsingar um aðskiljanlega þætti, með leyfi forseta, sem eru forsenda þess að unnt sé að vanda til undirbúnings að afnámi sérstöðu þjóðkirkjunnar í samanburði við önnur skráð trú- og lífsskoðunarfélög. Þá segir, með leyfi forseta: „Markmið beiðanda er ekki að vinna að því að þjóðkirkjan verði lögð niður eða að grafa undan sögulegri og menningarlegri stöðu hennar.“ Fyrir þetta verður auðvitað að þakka en ég ætla að leyfa mér að segja það hér að ég tek ekki undir þau markmið sem hér er lýst. Ég get þess vegna ekki stutt þessa skýrslubeiðni. Ég vil út af fyrir sig ekki leggjast gegn flutningsmönnum hennar með því að að greiða atkvæði gegn henni en ég mun sitja hjá.
Virðulegur forseti. Þessi póstmódernistatillaga er á margan hátt undarleg og virðist fela í sér ákveðna fordóma eða a.m.k. þekkingarleysi á stöðu kirkjunnar og sambandi kirkjunnar og ríkisins, sögu sem nær meira en 1000 ár aftur í tímann. Það væri eðlilegra að skoða hversu mikið kirkjan hefur fallist á að gefa eftir gagnvart ríkinu á undanförnum árum af því sem hún hefur þó átt lögbundinn rétt á, rétt samkvæmt samningum - hún tók að sér að gefa eftir fleiri milljarða króna sem hefur auðvitað sett svip sinn á starf kirkjunnar og gert þá mikilvægu þjónustu sem hún veitir á margan hátt erfiðari. Ég get því ekki stutt þessa tillögu. En það er hefð fyrir því að menn leggist ekki gegn skýrslubeiðnum. Þar sem ég er ekki póstmódernisti þá ætla ég að halda í þá hefð enn um sinn og greiði ekki atkvæði.
Virðulegur forseti. Það er vinsælt að setja upp aðskilnað ríkis og kirkju þannig að það sé einhver sem sé á móti kirkjunni og kristinni trú og aðrir sem standi upp og verji hana fyrir árásum fólks sem er á móti henni. Það er bara ekki tilfellið. Aðskilnaður ríkis og kirkju snýst um jafnræði borgaranna gagnvart lögum, óháð trúar- og lífsskoðun. Um það snýst það. Ég er í lífsskoðunarfélagi sem heitir Siðmennt, það er ekki erfitt að fletta því upp að ég var í stjórn þess ágæta félags. Ég myndi berjast mjög hatrammlega gegn þeirri hugmynd að Siðmennt yrði einhvers konar þjóðarlífsskoðun hér, vegna þess að ég trúi því ekki að ríki séu trúuð, hverju svo sem ég kann að trúa á andlega sviðinu. Þessi skýrslubeiðni er það sem nafnið segir, beiðni um skýrslu, söfnun upplýsinga, vissulega að því markmiði að meta þetta verkefni. Verkefnið er ekkert í andstöðu við kristni, ekki einu sinni andstöðu við þjóðkirkjuna sjálfa sem stofnun eða sem trúfélag, heldur þetta samband ríkis og kirkju. [[Forseti hringir.]]Það er hlutverk ríkisins sem við eigum að huga að hér, ekki trúarsannfæringu okkar.
Herra forseti. Í greinargerð með þessari skýrslubeiðni segir að þjóðkirkjan hafi lagalega sérstöðu. Það er rétt. Þannig vill meiri hluti landsmanna hafa það, sambandið við þjóðkirkjuna. Það sást glöggt í þjóðaratkvæðagreiðslunni fyrir sex árum þar sem skýr meiri hluti kaus að halda eigi ákvæði um þjóðkirkjuna í stjórnarskrá. Ég tel að markmið þessarar skýrslu sé að leggja grundvöll að afnámi lagalegrar sérstöðu þjóðkirkjunnar, sem ég er mótfallinn. Ég get ekki stutt þessa skýrslubeiðni. Og af kurteisisástæðum greiði ég ekki atkvæði.
Herra forseti. Ég fagna þessari skýrslubeiðni, enda er ég meðflutningsmaður þar. Ég held að upplýsingagjöf til þingsins sé af hinu góða. Þegar rætt er um aðskilnað ríkis og kirkju eru margir, m.a. kirkjunnar fólk, sem tala um að fullur aðskilnaður hafi þegar átt sér stað, búið sé að aðskilja ríki og kirkju og ekki séu tengsl þar á milli. Það svar kirkjunnar fólks segir mér að við verðum að skoða hver tengslin eru. Er búið að aðskilja? Hverjar hafa greiðslurnar verið? Hver eru hin lögbundnu hlutverk? Hvernig er staðan í dag eftir allan þennan tíma? Spurningar sem eru á skýrslubeiðninni eru þess vegna mjög réttmætar, spurt er út í þá samninga sem nú eru í gildi og hvaða greiðslur hafi átt sér stað. Það er ekki verið að leggja til að aðskilja ríki og kirkju heldur beðið um upplýsingar um stöðuna. Ég held að við hljótum öll að vilja fá [[Forseti hringir.]]þær upplýsingar upp á borðið.
Hæstv. forseti. Ég er meðal þeirra sem eru á þessari skýrslubeiðni. Það er vegna þess að ég tel að okkur vanti meiri upplýsingar um kirkjunnar mál og um stöðu þjóðkirkjunnar í samfélaginu eins og hún er núna í hlutfalli eða tengslum við stöðu annarra trúfélaga. Þó svo að einhverjir hér inni virðist vilja túlka það eins og við viljum að gera eitthvað meira með þessari skýrslubeiðni en það sem er samkvæmt orðanna hljóðan í beiðninni, og ætla okkur eitthvað meira þar, er ég fegin því að þeir hv. þingmenn ætli þó alla vega ekki að greiða atkvæði gegn henni og þar með í rauninni gegn því að aðrir þingmenn afli sér upplýsinga innan algerlega skilgreindra marka þess sem svona skýrslubeiðnir fela í sér. En þetta er ákveðið upphaf að því að fá upplýsingar um málið. [[Forseti hringir.]]Svo tökum við næsta skref kannski síðar.
Herra forseti. Ég held að við hljótum að geta verið jákvæð gagnvart því að afla upplýsinga. Þau atriði sem hér er spurt um eru að stórum hluta tilefni sem getur fallið undir skýrslubeiðni. Þess vegna hefði kannski verið einfaldara fyrir hv. flutningsmann að koma með fyrirspurn til skriflegs svars. Það er hins vegar nauðsynlegt að hafa í huga að skýrslubeiðni er fyrst og fremst til þess hugsuð að afla upplýsinga. Ef menn eru að leggja til vinnu með tiltekin markmið, af því að þeir ætla sér að koma á einhverjum lagabreytingum t.d., er kannski eðlilegra að koma með málið í formi þingsályktunartillögu sem fær þá efnislega umfjöllun í þinginu. Skýrslubeiðni fær það sem slík ekki. Þess vegna hefði verið betra, held ég, fyrst það er markmið tillöguflytjenda, að vanda til undirbúnings að afnámi sérstöðu þjóðkirkjunnar - það segir í textanum, það er markmiðið í þessu, að koma með þingsályktunartillögu. Svo verð ég að segja að mér finnst mjög sérkennilegt að þingið sé að biðja ráðherra um [[Forseti hringir.]]skýrslu sem felur m.a. í sér, eins og greinir í 6. lið, hvaða aðila ráðherra þætti mikilvægt að fá til samráðs verði tekin ákvörðun um að afnema sérstöðu þjóðkirkjunnar. Eins og ég segi: Ég styð það að þeirra upplýsinga verði aflað sem hér er talað um, um stöðu þjóðkirkjunnar, samninga við ríkið, fjárframlög og annað þess háttar, en ég verð að segja að mér finnst tillöguflytjandi hafa valið vitlausa leið til þess að koma þessu máli á dagskrá [[Forseti hringir.]]og mun þess vegna ekki styðja tillöguna hér á eftir.
Forseti verður að biðja hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.
Ég er lengi að öllu þessa dagana, á þessum hækjum.
[[Hlátur í þingsal.]] Forseti var þolinmóður, m.a. af þeim sökum.
Virðulegi forseti. Ég er meðal flutningsmanna. Það er alveg rétt sem hv. þm. Birgir Ármannsson segir, það er kannski eitthvað um formið hérna, en það var líka pælt í því og hluti af upplýsingaöflun fyrir skýrslubeiðnina var fyrirspurn mín um kirkjujarðasamkomulagið sem við fengum svar við mjög nýlega. Þar var sagt og það væri ekki einu sinni vitað hvaða jarðir væri þar undir, merkilegt nokk, sem rennir enn frekari stoðum undir að við þurfum á upplýsingum um þau mál að halda. Þetta er það sem við tókum úr skýrslubeiðninni og fluttum sem fyrirspurn. Þannig að hv. þm. Birgir Ármannsson getur reynt að skýla sér á bak við eitthvert form en þegar allt kemur til alls þurfum við þessar upplýsingar.
Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um breytingar á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, og síðari breytingar þar að lútandi. Forsaga málsins er sú að hinn 2. júní 2016 samþykkti Alþingi breytingar á lögum um ársreikninga sem m.a. fólu í sér breytingar á 7. gr. laganna í þá veru að texti ársreiknings og samstæðureiknings skuli ávallt vera á íslensku en að auki á ensku ef þörf krefur. Orðalagið hefur ekki þótt nægjanlega skýrt og í minnisblaði um áhersluatriði í eftirliti ársreikningaskrár vegna reikningsársins 2017 kemur fram að núgildandi lög feli í sér að semja þurfi ársreikninga á íslensku sem lagðir eru fram á aðalfundi. Það eru að sjálfsögðu íþyngjandi ákvæði fyrir félög sem kunna m.a. að hafa stjórnarmenn sem ekki eru altalandi á íslensku. Í ljósi þess lagði ráðherra hér fram tillögu að breytingu á þessum lögum sem fæli í sér að hægt væri að semja ársreikning, frumrit ársreiknings, á ensku ef sérstakar aðstæður væru þar að lútandi, en áhersla var engu að síður lögð á að íslensk þýðing ársreikningsins ætti að berast ársreikningaskrá sem ætti að halda utan um ársreikninga allra íslenskra félaga, og að þeir ársreikningar ættu þá að vera á íslensku. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund Hörpu Theodórsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Nefndinni barst líka umsögn um málið frá Íslenskri málnefnd, auk sameiginlegrar umsagnar frá CCP, Eyri Invest, Icelandair Group, Marel, Meniga, Nasdaq á Íslandi, Össuri og Viðskiptaráði Íslands. Við í nefndinni erum sammála um mikilvægi þess að samkeppnishæfni fyrirtækja verði ekki skert með neinum hætti. Ég held að við gerum okkur flest grein fyrir því að það kann oft að vera mikill akkur í því fyrir fyrirtæki að geta verið með stjórnarmenn sem eru erlendir og tala ekki íslensku. Samkeppnisaðstæður fyrirtækja geta líka verið með þeim hætti að þau starfi á alþjóðlegum markaði og finnist þar af leiðandi eðlilegt að ársreikningarnir séu lagðir fram á enskri tungu sem almennt er talið alþjóðlegt viðskiptamál. Í greinargerð með frumvarpinu er sérstaklega talað um þessi stærri fyrirtæki sem eru að vinna á alþjóðlegum markaði, en í umfjöllun okkar í nefndinni horfðum við líka til þess að þetta geta jafnframt verið minni fyrirtæki. Þetta geta verið sprotafyrirtæki í nýsköpun sem hafa kannski mjög mikinn ávinning af því að fá sérfræðinga í viðkomandi atvinnugrein eða á viðkomandi þekkingarsviði til að sitja í stjórn. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að ætlast til þess að stjórnarmeðlimir skrifi undir ársreikning á tungumáli sem þeir skilja ekki. Því teljum við mikilvægt að þessi heimild sé til staðar og nefndin telur að túlka beri ákvæði laganna með þeim hætti að félag með erlenda stjórnarmenn uppfylli skilyrði um mikilsverða hagsmuni og sé því heimilt að semja ársreikning á ensku. En það er rétt að árétta að frumvarpinu er ekki ætlað að hrófla við þeirri meginreglu að ársreikningar skuli skrifaðir á íslensku. Heimild til annars er undanþáguheimild og þess vegna skal beita henni eftir sem áður og þá skal senda ársreikningaskrá íslenskt eintak ársreikninga samhliða frumeintaki á ensku. Ávallt verði því íslenskt eintak ársreikninga vistað hjá ársreikningaskrá. Í umsögn sem okkur barst frá Íslenskri málnefnd lagði nefndin til orðalagsbreytingu á 2. gr. frumvarpsins til að árétta sess íslenskunnar og vildi nefna íslensku á undan ensku. Nefndin tekur heils hugar undir þá tillögu og setur fram sem breytingartillögu við frumvarpið. Auk þess er í nefndarálitinu önnur breytingartillaga sem hljóðar svo: „Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Í stað tilvísunar „2. mgr. 7. gr.“ í 2. mgr. 9. gr. laganna kemur: 3. mgr. 7. gr.“ Þetta er einungis tæknileg breyting vegna breytingar á röðuninni. Nefndinni barst jafnframt sameiginleg umsögn frá Viðskiptaráði og sjö fyrirtækjum sem nýta heimild til að semja ársreikninga á ensku. Þau lögðu til að ekki væri ástæða til að skikka fyrirtækin til þess að leggja fram þýðingu, sem sagt ársreikning á íslensku, samhliða enskri útgáfu. Þessir ágætu umsagnaraðilar færa þau rök fyrir máli sínu að þetta sé íþyngjandi fyrir fyrirtækin, geti kostað umtalsverða fjármuni og finnst ástæða til að horfa til þess að enska sé almennt alþjóðlegt viðskiptamál. Nefndin fellst ekki á þau rök og telur ekki tilefni til að breyta frumvarpinu í þá veru sem þeir leggja til í umsögn sinni. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt nánast óbreytt með þeirri breytingu sem ég fór yfir hér áðan á röðuninni, að í 2. mgr. 2. gr. segi „íslensku og ensku“ en ekki „ensku og íslensku“. Undir þetta nefndarálit skrifa ásamt mér Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Oddný G. Harðardóttir, Smári McCarthy, Ólafur Þór Gunnarsson, Brynjar Níelsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þórunn Egilsdóttir. Frumvarp þetta lætur ekki mikið yfir sér og er í grunninn ekki mjög flókið. Því er fyrst og fremst falið að árétta ákveðið verklag. Ég vil engu að síður leggja áherslu á að ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja að eiga þennan möguleika á sama tíma og við með þessu áréttum mikilvægi þess að íslenskur almenningur geti ávallt nálgast ársreikninga íslenskra fyrirtækja á móðurmálinu. Við teljum það einfaldlega hljóta að vera hagsmuni þeirra fyrirtækja sem eru undir og ekki síst samfélagsins alls að allir geti haft aðgang að slíkum upplýsingum og lesið þær á móðurmáli sínu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir framsögu hennar í málinu. Eins og fram kom í máli hennar skrifa ég undir nefndarálitið. Mig langar að eiga örstutt samtal við þingmanninn um þá þætti sem komu fram í umsögninni með mörgu aðilanum, þ.e. hinum stóru fyrirtækjum á Íslandi auk Viðskiptaráðs, þar sem þeir fara yfir það að kannski sé óþarflega íþyngjandi að vera með íslensku í ársreikningum á Íslandi fyrir þau fyrirtæki og það dygði að vera með útdrátt. Ég er þar að ég held að jafnmikilvægt sé fyrir íslensk fyrirtæki að geta kallað til íslenska stjórnarmenn eða stjórnarmenn sem hafa alist upp í því umhverfi sem fyrirtækin starfa í í einhverjum tilfellum, eins og það að geta kallað til ytri augu, af því að ég held að hvort tveggja sé mikilvægt. Þess vegna vil ég ræða við þingmanninn hvort hún sé sammála mér í því sjónarmiði samhliða því sem hún nefndi með íslenskan almenning sem fær væntanlega á einhverjum tímapunkti tækifæri til að eignast hlut í þessum fyrirtækjum eða hefur áhuga á að fylgjast með starfsemi þeirra, að hann geti á öruggan hátt á því máli sem hann skilur kynnt sér starfsemi fyrirtækjanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ég get verið fyllilega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að fyrst og fremst þeir aðilar sem sitja í stjórnum fyrirtækja þurfi að hafa ársreikning á máli sem þeir hafa góða þekkingu á. Í flestum tilfellum er það íslenska enda verður enn þá meginreglan sú, hér eftir sem hingað til, að ársreikningar íslenskra fyrirtækja séu lagðir fram á íslensku. Ég geri ekki ráð fyrir því að einhver umtalsverð breyting verði á því. Eins og ég nefndi í máli mínu áðan er hér um ákveðna undanþágu að ræða þegar mikilsverðir hagsmunir eru undir sem kunna að vera hjá íslenskum fyrirtækjum sem keppa mjög oft á alþjóðlegum markaði. Þá væri þessi heimild til staðar. Og þrátt fyrir að þessir ágætu umsagnaraðilar hafi í umsögn sinni reynt að færa rök fyrir því að ekki væri ástæða til að leggja um leið fram íslenska þýðingu ársreikningnum, var nefndin ekki sammála því. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar hann nefnir mikilvægi þessa því að það er auðvitað mikilvægt að við gætum íslenskrar tungu. Það er mikilvægt að starfsmenn fyrirtækja hafi gott aðgengi að ársreikningum fyrirtækja sinna og geti kynnt sér þá. Fyrirtækin færðu rök fyrir því að það gæti verið mjög dýrt að þýða ársreikninga yfir á íslensku. Ég skil sjálf ekki alveg þá gagnrýni. Ársreikningar eru, eins og við vitum flest sem flettum þeim stundum, nokkuð staðlaðir í framsetningu og uppsetningu. Það er erfitt að ímynda sér að kostnaður við að þýða ársreikninga sé umtalsverður. Ef fyrirtæki starfa á annað borð á alþjóðlegum markaði myndi ég halda að það væri ekki stór hluti af kostnaði þeirra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en mig langar í seinna andsvari að ræða það sem var dálítið rætt í tengslum við þessar umsagnir sem þingmaðurinn var að nefna rétt í þessu. Það er mikilvægi þess að á heimamarkaði fyrirtækis, eins og hér á Íslandi, skapist traust almennings á viðkomandi fyrirtæki. Ég tel að íslensk fyrirtæki séu að þessu leyti ekkert öðruvísi en fyrirtæki í öðrum löndum heimsins. Njóti þau ekki stuðnings og trausts þaðan sem þau koma eru þau alla vega ekki eins líkleg til að geta haslað sér völl einhvers staðar annars staðar. Þess vegna er þetta traust almennings á fyrirtækjunum mikilvægt og allar forsendur til að geta kynnt sér fyrirtækin verða að vera til staðar fyrir almenning. Alveg sama hvað okkur finnst um enskukunnáttu Íslendinga þá er mér til efs að íslenskukunnátta almennings í einhverju viðskiptalegu umhverfi sé þess eðlis að menn geti tekið upp blað og áttað sig á út á hvað einhver viðskiptamál ganga, hafi þeir ekki fengið til þess einhverja sérstaka menntun. Svo er það kannski allt annað mál hvort við ættum kannski að snúa okkur að því að efla menntun Íslendinga í alþjóðlegum viðskiptum. Persónulega finnst mér það kannski ekki vera brýnasta verkefnið hér heldur fyrst og fremst að reyna að tryggja að Íslendingar skilji það mál sem er talað í landinu og geti notað það tungumál til að kynna sér það sem er að gerast í landinu.
Virðulegur forseti. Ég hygg að hv. þingmaður hafi mismælt sig og ætlað að tala um enskukunnáttu Íslendinga þegar kemur að því að lesa ársreikninga. Ég tel að hann hafi rétt fyrir sér í því að oft og tíðum kann tungumálið að vera þannig að það er ekki fyrir hvern sem er að lesa það þótt viðkomandi kunni að vera ágætlega að sér á enskri tungu. Þá kemur að hinu að það er líka þannig að stór hluti almennings áttar sig ekki á ársreikningum jafnvel þótt þeir séu á íslensku, og þá komum við inn á á fjármálalæsi og mikilvægi þess að efla það. Ég ætla að taka heils hugar undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að fyrirtæki séu trúverðug og hafi traust og trú íslensku þjóðarinnar og mikilvægi þess að við eflum hlutabréfamarkaðinn okkar og Íslendingar sjái tækifæri í því að fjárfesta í fyrirtækjum. Ég held að eitt leiði af öðru. Þar af leiðandi ítrekum við það í umsögn okkar og ræddum töluvert í nefndinni um mikilvægi trúverðugleikans í íslensku viðskiptalífi og að einn þáttur í því sé að almenningur geti nálgast ársreikninga fyrirtækja á íslenskri tungu. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að svo verði áfram. Þetta frumvarp er eingöngu að tryggja þann möguleika, sem var reyndar áður fyrir breytinguna árið 2016, að fyrirtæki geti líka lagt fram frumrit ársreikninga á ensku. Það sem láðist að gera í breytingunum 2016 var að heimila ensku framlagninguna. Fyrirtækin vísa í það að áður hafi þau getað lagt fram ársreikninga bara á ensku. Það sem við erum að tryggja núna er möguleikinn til að leggja fram ársreikning á ensku og um leið að tryggja að alltaf liggi fyrir eintak á íslensku í íslensku ársreikningaskránni.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarinnar fyrir ágæta yfirferð yfir nefndarálitið og breytingartillöguna. Ég er samt ekki alveg sannfærður um að nefndin hafi endilega komist að bestu mögulegu niðurstöðu í málinu og leyfi mér að tiltaka nokkur atriði úr umsögn hópsins sem sendi inn í umsögn sameiginlega, sem eru nokkur af helstu og stærstu fyrirtækjum landsins og Kauphöllin og Viðskiptaráð. Í fyrsta lagi þetta með að það efli trúverðugleika að ársreikningar séu samhliða á íslensku. Ég átta mig ekki alveg á því. Í umsögninni kemur fram að í löndum eins og Noregi, Danmörku og Hollandi séu ekki gerðar kröfur um að ársreikningar séu birtir á móðurmáli, heldur sé hægt að birta þá á erlendu tungumáli, a.m.k. á ensku. Maður hlýtur þá að spyrja sig hvort viðskiptalíf í þeim þremur löndum sé ekki trúverðugt. Ég sé ég ekki alveg þetta samhengi og langar aðeins að heyra um það. Síðan er það spurningin um eftirspurnina eftir ársreikningum á íslensku hjá fyrirtækjum af þessu tagi. Það kemur skýrt fram í umsögninni sem ég vitna til að eftirspurnin er engin. Þá getur maður spurt: Hvaða trúverðugleika er verið að uppfylla ef enginn óskar eftir reikningnum á íslensku? [[Forseti hringir.]] Rétt að geta þess að ársreikningar eru ekki bara nokkrar tölur á blaði. [[Forseti hringir.]]Síðasti ársreikningur Marel er t.d. upp á 65 síður, mikið talnaefni og mikill texti. [[Forseti hringir.]]Eins og réttilega er á bent á er villuhætta og [[Forseti hringir.]]ef villur koma í ljós gildir [[Forseti hringir.]]enski textinn. Ég skil þetta því ekki alveg með trúverðugleikann.
Virðulegur forseti. Því er til að svara að ég hef mikla trú á því, og ég held við flest sem undir þetta nefndarálit skrifum, að hluti af því að byggja upp trúverðugleika sé einmitt gegnsæi. Gegnsæið varðar mikilvægi þess að hér séu lagðir fram ársreikningar og að hægt sé að nálgast þá. En það hefur lítið upp á sig ef erfitt er fyrir viðkomandi aðila að kynna sér innihald ársreikningsins. Þar af leiðandi leggjum við áherslu á mikilvægi þess að hann leggi þá líka fram á íslensku. Hv. þingmaður vísar í umsögn aðila sem tala um ákveðinn kostnað sem því fylgir og færir rök fyrir því að ársreikningar kunni oft að vera flóknir. Eins og hv. þingmaður nefndi kunna þeir að vera upp á nokkra tugi blaðsíðna með fjölda skýringa. Það er alveg rétt og ég ætla ekkert að efast um að einhver kostnaður kunni að vera fólginn í því að þýða ársreikning, eins og t.d. hjá fyrirtæki sem hv. þingmaður nefndi, en mesti kostnaðurinn ætti að vera fólginn í fyrsta skiptinu sem það er gert. Eftir það eiga takmarkaðar breytingar sér stað, þó að þær séu vissulega einhverjar. Ef einhver fyrirtæki hefðu burði til þess að þýða ársreikning yfir á íslensku myndi ég halda að að það væru stór og öflug fyrirtæki eins og hv. þingmaður nefndi áðan, Marel. En ég held að það sé líka mikilvægt að huga að því að það frumvarp sem við fjöllum um tryggir þann möguleika að hægt sé að hafa frumrit ársreikninga á ensku. Því að eins og lögin eru í dag er það ekki alveg ljóst. Með því frumvarpi sem hér er lagt fram tryggjum við þann möguleika og auðveldum þar af leiðandi þessum fyrirtækjum samkeppnishæfni þeirra með því að hafa frumrit ársreikningsins á ensku. Ég ítreka að íslenskt eintak skal jafnframt berast ársreikningaskrá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég er ekki endilega viss um að kostnaðurinn sé út af fyrir sig kjarninn í málflutningi mínum. Ég efast ekki um að vel stæð fyrirtæki sjá ekki endilega eftir þessum peningum í þetta. En við erum líka með smærri fyrirtæki sem hið sama gildir um. Eins og bent er á í umsögninni gerir margt smátt eitt stórt og ýmsir hafa það á orði að frekar eigi að reyna að draga úr skriffinnsku og kröfum til reksturs til að bæta samkeppnishæfnina. Þetta er eitt af þessum mörgu atriðum sem þarna koma til skoðunar. Ég efast ekki um að það sé rétt sem segir í umsögninni frá þessum aðilum að eftirspurn eftir textanum á íslensku er engin. Þá er spurningin: Af hverju á að skylda fólk til að fullnægja eftirspurn sem engin er? Það er kjarninn í því sem ég er að segja, að mér sýnist að þetta mál sé ekki þarft, þ.e. þessi partur af því. Hitt er auðvitað nauðsynlegt og gott að það sé alveg skýrt að menn geti haft sína reikninga á ensku máli.
Virðulegur forseti. Fram kom í máli gestanna sem rituðu þessa umsögn að þeir teldu ekki eftirspurn eftir ársreikningum á íslensku í ljósi þess að á ákveðnum tíma hefðu þessi fyrirtæki getað skilað inn ársreikningum eingöngu á ensku fyrir breytinguna sem gerð var í júní 2016. Þá hefði enginn óskað sérstaklega eftir ársreikningum á íslensku. Ég kann svo sem ekki að skýra það frekar en vil bara leggja áherslu á að hér er um að ræða breytingu frá því sem er í dag þar sem þessi fyrirtæki geta ekki ekki skilað ársreikningi og haft frumrit hans á ensku. Þau verða að hafa það á íslensku samkvæmt túlkun ársreikningaskrár og við erum að opna á þann möguleika. Umsagnaraðilar segja: Við ættum að ganga enn lengra og ekki gera kröfu um íslenskt eintak til ársreikningaskrár. Þetta var töluvert rætt í nefndinni. Eins og fram kom áðan vorum við velflest í nefndinni sammála um mikilvægi þess að ársreikningi skyldi skilað inn í ársreikningaskrá á íslensku. Ég verð að segja það hreint út að ég held meira að segja það sé ekki meiri hluti hér á þinginu fyrir breytingu eins og fram kemur í frumvarpinu ef ekki er gerð krafa um íslenskt eintak til ársreikningaskrár. Hv. þingmaður sagði áðan að hann teldi þetta ekki bestu mögulegu niðurstöðuna, en ég held einmitt að þetta sé besta mögulega niðurstaðan vegna þess þetta tryggir samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja sem eru í þeirri sérstöku aðstöðu að þurfa að hafa frumrit ársreikninga sinna á ensku. En eins og ég segi ítrekum við jafnframt mikilvægi íslenska eintaksins.
Herra forseti. Nú er svo sem búið að nefna að upp kom umræða í nefndinni í kjölfar umsagnar Viðskiptaráðs og nokkurra fyrirtækja sem skila ársskýrslum sínum á ensku og íslensku í dag, um hvort ekki væri eðlilegt að fella brott kröfu um að íslensk þýðing fylgdi. Ég er á því nefndaráliti án nokkurs fyrirvara vegna þess að ég held að niðurstaða nefndarinnar sé í grundvallaratriðum rétt. En mér finnst engu að síður ástæða til þess að bera þetta upp vegna þess að það er alveg til í dæminu að hægt hefði verið að komast að réttari niðurstöðu. Það eru nokkrir hlutir sem togast á. Þarna er annars vegar um að ræða hugmyndir um að verja íslenskuna og tryggja sess hennar. Það eru hugmyndir um hvort fólk sem vill kynna sér ársskýrslur kunni ensku að nægjanlegu marki til að geta skilið þær. Og hins vegar eru spurningar um þann kostnað sem fellur til. En ég verð að segja að ég hef afskaplega takmarkaða samúð með kostnaðarsjónarmiðinu. Þetta er, eins og fram kom í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, takmarkaður kostnaður fyrir fyrirtæki af þeirri stærðargráðu sem um ræðir og fæst fyrst og fremst með skapalónum sem verða til á fyrsta ári, sem þýðir vissulega að fyrsta árið verður dýrara. En þegar við erum komin í þessa stærðargráðu er það kannski ekki höfuðatriðið. Á móti held ég að þetta sé ekki endilega rétti staðurinn til þess að verja íslenskt mál. Það er nefnilega þannig að aldrei hafa fleiri talað íslensku en í dag. Aldrei hafa fleiri verið að læra íslensku en í dag. Það hafa aldrei verið til jafnmargar tæknilausnir til að styðja við íslensku sem tungumál. Ég er ekki sannfærður um að þetta sé rétti staðurinn til að vera að verja tungumálið okkar. Hvað varðar fólk sem ætlar að kynna sér þessar ársskýrslur grunar mig að allir þeir sem hafa fjármálalæsi til að komast í gegnum þykkar ársskýrslur af einhverjum skilningi hafi jafnframt töluverðan skilning á ensku máli, enda væru þeir varla í alþjóðlegum viðskiptum í nútímanum án þess. Þarna þykir mér vera ákveðið jafnvægi milli sjónarmiða. En þá kemur það sem mér finnst vera mikilvægasti punkturinn sem skekkir dæmið svolítið mikið. Það er ekki beint kostnaður fyrirtækja heldur flækja. Við höfum séð bara núna á síðustu dögum hversu alvarlegt það er að íslenskt hagkerfi er fábreytt með takmarkaða stærð og takmarkaðan fjölbreytileika. Það eru ótal dæmi um það. Ég hef talað við fólk hjá erlendum fyrirtækjum sem gæti hugsað sér að flytja starfsstöð til Íslands, að vera með starfsemi hér, og um leið að auka flóruna okkar, gera hagkerfi okkar burðugra og þolnara gagnvart höggum. Það eru ótal dæmi um þetta. Það er mikill áhugi á Íslandi af ýmsum ástæðum. Stundum er það vegna náttúruauðlinda. Stundum er það vegna tengsla okkar og staðsetningar við bæði Evrópu og Norður-Ameríku. Það eru alls konar ástæður fyrir því. En þegar fyrirtæki kynna sér möguleikana á því að starfa hérna mætir þeim gríðarleg flækja. Og flækjan skilar sér í miklum kostnaði. Ég hef gagnrýnt þann kostnað áður. Það eru ótal gjöld sem eru íþyngjandi. Það eru ótal aðrir hjallar sem þarf að komast yfir; lögfræðilega álagið við að koma af stað rekstri, hvað þá að hafa rekstur í góðum farvegi, er töluvert. Ég vil meina, án þess í rauninni hafa farið í neinar ítarlegar rannsóknir á þessu, að hann sé töluvert meiri en í sambærilegum löndum, eða öllu heldur löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þá er spurningin hvort við getum ekki notað tækifærið sem gefst til að losa um þetta flækjustig. Kannski er það að hætta að gera kröfu um íslenska þýðingu á ársreikningum ekki endilega risastórt stökk í þá átt. En það er engu að síður eitt af þeim skrefum sem við gætum tekið sem önnur lönd hafa tekið, eins og Holland, eins og Danmörk, eins og fjöldi Evrópulanda hefur tekið, hreinlega til að gera það meira aðlaðandi að stækka hagkerfið okkar. Það þykir mér alla vega vera nægilega stór spurning og nægilega mikilvæg spurning. Þó svo að við förum kannski ekki út í það í þessu tiltekna frumvarpi ættum við að fara í það sem allra fyrst að greina hverjir hjallarnir eru fyrir fyrirtæki, bæði innlend og erlend, sem vilja hefja rekstur hér, sem vilja fara út í það að stækka hagkerfi okkar og gera góða hluti hér. Það ættum við að gera með það fyrir augum að fjarlægja eins mikið af flækjunni, sem er óþörf, og hægt er. Ég legg til að spurningin um þýðingar á ársreikningum verði einn af þeim þáttum þó að svo að það sé líklega lítilvægur þáttur í stóra samhenginu. Varðandi tillögu að lausn þá er tilfellið að meiri hluti allra ársreikninga er byggður á frekar stöðluðum formum. Það er náttúrlega mismunandi milli fyrirtækja en það vill þannig til að bókhald var þróað fyrir mjög löngu síðan, fleiri hundruðum ef ekki þúsundum ára, og hefur í sjálfu sér lítið breyst. Að setja tölur ársreikninga fram með skýrum hætti er nokkuð sem við getum alveg tæknivætt. Við getum alveg skilgreint tiltekna reiti í tilteknu vélamáli sem tölvur skilja og haft síðan staðlaðar þýðingar á því hvað ákveðin orð þýða. Það er nokkuð sem við gerum mjög reglulega í tölvum alls staðar í heiminum í dag. Það er ástæðan fyrir því að hægt er að taka símann sinn og vera með hann á ensku eina stundina og á íslensku hálfri sekúndu síðar. Það er hreinlega hægt að stilla það. Ef við getum notað sömu nálgun til að uppræta þetta flækjustig gagnvart ársreikningum með sjálfvirkum hætti er eiginlega aðalflækjan sem eftir situr fólgin í neðanmálsgreinum og skýringum sem fylgja stundum. Þær eru, að ég held, nægilega flóknar hvort eð er og mættu örugglega vera á ensku þar sem fólk sem ekki hefur fjármálalæsi til að átta sig á þeim á íslensku mun heldur ekki vera í vandræðum annars staðar [svo]. Það er ýmislegt jákvætt í farvatninu gagnvart fyrirtækjum á Íslandi. Þetta er auðvitað minni háttar atriði gagnvart þeim flestum. Samúð mín með þessum litla kostnaði er ekki mikil en ég hef töluverða samúð með fyrirtækjum sem þurfa að ganga í gegnum það flækjustig sem er til staðar í íslensku hagkerfi. Það er vandamál sem við þurfum að laga og ég legg til að við lögum það sem allra fyrst.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta, enda kannski ekki um neitt risamál að ræða. Það er gott við þetta frumvarp að það er þó verið að reyna að skerpa á túlkun þannig að það verði skýrara hvenær fyrirtækin megi færa ársreikning á ensku og hvenær ekki. Það virðist hins vegar eins og við séum enn að eltast við of mikla þrengingu sem gerð var með lagabreytingu 2016. Í grunninn sé ég ekki hvaða vandamál er hér á ferð. Við erum með þó nokkur alþjóðleg fyrirtæki sem starfa hér. Við ættum að vilja gera umhverfi þeirra sem hagkvæmast, að starfrækja alþjóðlega starfsemi hér á landi og við hljótum að geta treyst fyrirtækjunum til þess að meta á hvaða tungumáli þau reka meginstarfsemi sína og þá hvort þau geri ársreikninga sína á ensku eða íslensku. Þetta virtist vera vandkvæðalítið eða laust áður en þessar heimildir voru þrengdar með lögum 2016. Fyrirtækin gerðu þá eingöngu upp á ensku og skiluðu eingöngu ársreikningi á ensku og virtist ekki mikið yfir því kvartað. Ég sé því ekki sérstaka þörf á því að gera fyrirtækjum þá kvöð að færi þau ársreikninga á ensku skuli þau jafnframt þýða þá yfir á íslensku. Ég sé ekki að línan um vörn okkar ástkæra tungumáls sé dreginn akkúrat þarna, við það á hvaða tungumáli ársreikningum sé skilað inn til ársreikningaskrár. Við hljótum fyrst og fremst að miða að því að starfsumhverfi alþjóðafyrirtækja hér á landi sé ekki flækt að óþörfu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., lögum um bifreiðagjald og lögum um virðisaukaskatt. Þetta er á þskj. 359. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, tollstjóra, Bílgreinasambandinu og Félagi íslenskra bifreiðaeigenda. Megintilgangur frumvarpsins er að bregðast við breytingum á því kerfi sem notað er til að mæla og skrá koltvísýringslosun ökutækja, þ.e. upptöku nýs kerfis sem í frumvarpinu er nefnt „samræmda prófunaraðferðin“, og tekur við af því kerfi sem hingað til hefur verið notað og er í frumvarpinu nefnt „evrópska aksturslotan“. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ökutæki mælist að meðaltali með 21% meiri koltvísýringslosun samkvæmt nýja kerfinu en því gamla, þar sem álagning vörugjalda tekur mið af mældri losun óháð því kerfi sem beitt er við mælinguna samkvæmt gildandi lögum. Hefði breytingin því í för með sér umtalsverðar vörugjaldshækkanir á innfluttum ökutækjum ef lögum væri ekki breytt. Markmiðið með frumvarpinu er því m.a. að koma í veg fyrir að ósamræmi skapist við skattlagningu ökutækja eftir því hvorri aðferðinni er beitt við skráningu losunar. Auk þess eru með frumvarpinu lagðar til breytingar er varða m.a. skilgreiningu á sendibílum, afnám vörugjalda af rafknúnum golfbifreiðum o.fl. Frumvarpið á ekki að hafa áhrif á tekjur ríkissjóðs. Í 4. og 5. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um bráðabirgðaákvæði við vörugjaldslögin og fjalla ákvæðin um útreikning vörugjalds á ökutæki sem eingöngu hafa verið mæld samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni og flutt eru til landsins frá gildistöku frumvarpsins fram til 1. janúar næstkomandi, þegar 1. og 3. gr. frumvarpsins, sem hafa að geyma hinar nýju útreikningsreglur vörugjalds, taka gildi. Samkvæmt bráðabirgðaákvæðum skal á þessu tímabili miða útreikning vörugjalds ökutækja sem aðeins hafa verið mæld samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni við 17,36% lægri losunartölu en skráð koltvísýringslosun viðkomandi ökutækis segir til um. Á fundi með nefndinni bentu fulltrúar Bílgreinasambandsins á að nær engar bifreiðar sem fluttar yrðu inn á tímabilinu frá gildistöku frumvarpsins og fram að næstu áramótum væru einvörðungu skráðar samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni, heldur væri losun þeirra skráð samkvæmt báðum aðferðum. Nú þegar væru komnar fram umtalsverðar hækkanir á verði vegna þessa, enda féllu ökutæki í hærri vörugjaldsflokk eftir upptöku samræmdu prófunaraðferðarinnar. Þannig skapast mikið ójafnvægi á bílamarkaðnum til áramóta þegar ný útreikningsaðferð taki gildi. Vegna þessa mæltist sambandið til þess að á tímabilinu frá gildistöku til áramóta verði ekki aðeins lækkuð losunartala þeirra ökutækja sem eingöngu hafa skráða losun samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni við útreikning vörugjalds, heldur einnig þeirra ökutækja þar sem báðum aðferðum hefur verið beitt. Vegna þessa óskaði nefndin eftir viðbrögðum frá tollstjóra, en í umsögn sem hann sendi nefndinni kom fram að tillaga Bílgreinasambandsins fæli í sér að allar nýjar bifreiðar sem fluttar yrðu inn til landsins fram að áramótum yrði að tollafgreiða með handvirkum hætti. Þetta hefði í för með sér talsverðar tafir á tollafgreiðslu. Ekki sé vænlegt að leggjast í forritunarvinnu til að leysa málið vegna þess stutta gildistíma sem tillagan hefði og vegna röskunar á þeirri vinnu sem þegar er hafin við að undirbúa aðalefni frumvarpsins í tölvukerfi tollstjóra. Tollstjóri telur að vörugjöld talsverðs hluta innfluttra bifreiða fram að áramótum mundu ekki hækka þrátt fyrir að ekkert yrði aðhafst, enda væri með öllu óljóst að hið umreiknaða losunargildi beggja aðferðanna leiddi sjálfkrafa til hækkunar. Jafnframt hefur verið bent á að sami vandi og að framan hefur verið lýst eigi við í nágrannaríkjum okkar þar sem ekki hefur sérstaklega verið brugðist við fyrir utan Danmörku, þar sem m.a. er farin sú leið að gefa eigendum ökutækja sem flutt hafa verið inn á tímabilinu eftir gildistöku samræmdu prófunaraðferðarinnar en fyrir upptöku uppfærðrar aðferðar við útreikning vörugjalda kost á að sækja um endurgreiðslu á mismuninum. Nefndin hefur til skoðunar hvort og með hvaða hætti bregðast beri við þessum sjónarmiðum Bílgreinasambandsins og hyggst eftir atvikum leggja fram tillögu þess efnis eftir 2. umr. Hæstv. forseti. Í ljósi þessa óska ég eftir að frumvarpið gangi aftur til hv. efnahags- og viðskiptanefndar á milli 2. og 3. umr. svo að við getum unnið málið betur. Við umfjöllun um málið var athygli nefndarinnar vakin á því að rafknúnir sendibílar sem notaðir væru til vöruflutninga nytu ekki sömu ívilnunar og önnur rafknúin ökutæki á borð við bifhjól og golfbifreiðar yrði frumvarpið óbreytt að lögum. Nefndin telur rétt að rafknúnar sendibifreiðar njóti sömu kjara hvað vörugjald varðar, enda gilda um þær sömu sjónarmið um hvetjandi aðgerðir til að stuðla að orkuskiptum. Leggur nefndin í þessu skyni til að rafknúnar sendibifreiðar bætist við upptalningu í 1. tölulið 4. gr. laga nr. 29/1993. Jafnframt leggur nefndin til að skerpt verði á skilgreiningu sendibifreiða með því að fella orðið „aðallega“ brott úr b-lið 2. gr. frumvarpsins. Í 3. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um hvernig 5. gr. vörugjaldslaga skuli orðast, en greinin varðar ívilnun á vörugjaldi á leigubifreiðar til fólksflutninga, ökukennslubifreiðar og sérútbúnar bifreiðar til fólksflutninga. Ákvæði 3. mgr. hefur að geyma grundvallarskilyrði sem umsækjandi um ívilnun samkvæmt greininni þarf að uppfylla. Samkvæmt 6. mgr. missir kaupandi rétt sinn til að njóta ívilnunar vörugjalds samkvæmt greininni í þrjú ár komi í ljós að skilyrði 3. mgr. hafi ekki verið uppfyllt við álagningu vörugjalds. Í umsögn tollstjóra er lagt til að varnaðaráhrif 6. mgr. verði aukin þannig að hún nái ekki eingöngu til skilyrðanna heldur til greinarinnar í heild sinni. Vegna þessa leggur nefndin til ákveðnar breytingar sem fylgja með nefndaráliti í breytingartillögum. Auk þess er í 7. mgr. sömu greinar tollstjóra heimilað að innheimta fullt vörugjald að viðbættu 50% álagi sé bifreið notuð til annars en hún er ætluð samkvæmt greininni. Bent hefur verið á að betur færi á því að innheimta sem þessi væri skylda en ekki heimil. Jafnframt hefur verið bent á að til standi að gera breytingar á fyrirkomulagi opinberrar innheimtu. Og samkvæmt nýju fyrirkomulagi er innheimta vörugjalda í höndum innheimtumanns ríkissjóðs en ekki tollstjóra. Þar sem álagning gjaldanna er í hendi tollstjóra leggur embættið til að orðalag ákvæðisins miðist að álagningunni en ekki innheimtunni. Undir þetta tekur nefndin. Eins og áður hefur komið fram þá fylgja með breytingartillögur sem ég ætla ekki að fara sérstaklega yfir að öðru leyti en því sem að framan greinir. Oddný G. Harðardóttir og Smári McCarthy skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara, sem lýtur að mikilvægi hvata til að draga úr losun koltvísýrings, hlutverki vörugjalda í því tilliti og hugsanlegum áhrifum þeirra á innflutning á óvistvænum bílum. Þorsteinn Víglundsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir nefndarálitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og auk þess Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Smári McCarthy, með fyrirvara, Þorsteinn Víglundsson og Þórunn Egilsdóttir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég er með eina stutta fyrirspurn til hv. þingmanns. Í II. kafla frumvarpsins er lögð til breyting á lögum um bifreiðagjald með síðari breytingum. Mér leikur forvitni á að vita hvort fornbílar falli þarna undir. Munu þeir nú greiða bifreiðagjald? Ef hv. þingmaður gæti upplýst mig um það.
Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég hef að vísu ekki verið mikill áhugamaður um fornbíla. Ég hef meiri áhuga á gömlum dráttarvélum, en það er annað mál og þessu óskylt. En minn skilningur er sá að fornbílar muni hér eftir greiða bifreiðagjald að óbreyttu. Þannig skil ég frumvarpið og hef skilið frá fyrstu tíð. Ég átti satt að segja von á því að það kæmu t.d. athugasemdir frá klúbbi fornbílaeigenda hér á Íslandi, en það gerðist ekki. Ég hygg að ég fari með rétt mál að eigendur fornbíla verði þá hér eftir eins og aðrir bifreiðaeigendur að greiða bifreiðagjöld.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það kemur verulega á óvart að hagsmunaaðilar í áhugamannafélagi eins og Fornbílaklúbbi Íslands skuli ekki hafa sent inn athugasemdir vegna þess að ég hef rætt við þó nokkra meðlimi og þeir lýsa allir mikilli óánægju með þetta. Ég velti því hreinlega fyrir mér hvort þetta hafi farið fram hjá þessum félagsskap. Ég held að það séu bilinu 700–1.000 aðilar í þessum félagsskap. Margar af þessum bifreiðum, ef þetta verður raunin og stefnt er að með þessu frumvarpi, munu bera nokkuð hátt bifreiðagjald. Þá spyr maður: Er rétt að skattleggja áhugamál með þessum hætti? Vegna þess að margar af þessum bifreiðum, fornbifreiðum, eru notaðar mjög skamman tíma á ári, jafnvel tvo, þrjá mánuði bara yfir sumartímann og greiða þá hátt bifreiðagjald sem gæti numið mjög líklega vel yfir 100.000 kr. á ári. Sá möguleiki er fyrir hendi að afskrá bifreiðina t.d. að sumartíma loknum og greiða ekki gjaldið, en það felur í sér óhagræði, bæði fyrir Samgöngustofu og þá sem eiga í hlut. Það kostar auk þess að afskrá bifreið eða leggja númerin inn, eins og kallað er, og taka þau svo út aftur. Ég vil því hvetja nefndina til þess að skoða þetta nánar, vegna þess að þetta er mál sem þarfnast skoðunar. Ég veit til þess að margir fornbílaeigendur eru ósáttir við þetta [[Forseti hringir.]]og hefðu viljað skila inn athugasemdum, en einhverra hluta vegna varð það ekki raunin. Ég held að það hafi verið fyrir einhvers konar misskilning.
Herra forseti. Ég held að það sé rétt að við þingmenn vekjum oftar athygli almennings og félagasamtaka eins og fornbílaklúbbsins á því að allir hafi rétt til að skila inn umsögnum um hvaða frumvarp eða þingmál sem er, sem eru til umfjöllunar í nefndum, svo það sé sagt. Ég hlustaði hins vegar af athygli á mál hv. þm. Birgis Þórarinssonar. Ég óskaði eftir því, herra forseti, að málið gengi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Þá er sjálfsagt og eðlilegt að nefndin ræði hvort ástæða sé til að gera einhverjar slíkar breytingar án þess að gefa nein fyrirheit um það. Ég er að vísu almennt hlynntur því að menn varðveiti gamla hluti og gangi um þá af virðingu. Mér finnst ekkert skemmtilegra en að sjá gamlan bíl sem er vel við haldið, nema þá ef vera skyldi dráttarvél. Það verður hins vegar líka að vera þannig og það er eðlilegt að slíkir bílar taki með einhverjum hætti líka þátt í því að standa undir sameiginlegum kostnaði við að reka samfélagið. Þannig að við skulum ræða þetta af fullri alvöru og hreinskilni í nefndinni og hlusta á þau rök sem hér hafa verið færð fram.
Herra forseti. Ég ætla að hafa þetta stutt. Ég gerði fyrirvara við nefndarálitið á grundvelli umhverfissjónarmiða vegna spurningarinnar um hvort vörugjöld ættu ekki að vera notuð í ríkari mæli til að hvetja til innflutnings á sparneytnari bílum. Ég veit svo sem ekki og hef ekki mjög sterka skoðun eins og er á því hvort vörugjöld per se séu rétti vettvangurinn til að hvetja til þess að hlífa náttúrunni. Það var eftiráhugsun hjá mér í nefndarstörfunum að auðvitað ætti maður að reyna að koma þessum umhverfissjónarmiðum að sem víðast. Ég fagna því að þetta mál fari aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. þannig að kannski gefst tækifæri til að ræða það aðeins frekar. Mig grunar þó að einhvers konar hagræna hvata þurfi til að hrinda rafbílavæðingunni af stað af fullri alvöru til að draga úr hvötunum til að flytja inn óvistvæna bíla. Við erum enn mjög stungin af því að hafa upplifað hinn svokallaða Dieselgate-skandal fyrir nokkrum árum þar sem framleiðendur bíla svindluðu hreinlega með mengunarvottorðum sínum. Þó að þetta lúti ekki beinlínis að því er tilfellið hreinlega að rafbílar geta ekki svindlað á útblástursvottun og það er þó eitt af því sem við getum glaðst yfir ef rafbílavæðingin fer í fullri alvöru af stað. Nefndinni barst ábending um ákveðið vandamál sem er fólgið í því að raunkostnaðarmunur á eldsneyti og rafmagni fyrir bíla í langakstri sé í praxís aðeins um 10% sem þýðir að efnahagslegi hvatinn til að keyra á rafmagni frekar en bensíni er bara 10%. Þessu til viðbótar eru rafbílar enn í dag töluvert dýrari og það þrátt fyrir góðan afslátt af virðisaukaskatti. Með einhverjum hætti þurfum við að hugsa heildrænt um þetta. Það er búið að tala mikið um að það sé verið að gera hitt og þetta til að hvetja til rafbílavæðingar. Ég veit að sumir hv. þingmenn keyra um á rafbílum í dag. Við erum með mjög hátt hlutfall á Íslandi miðað við aðrar þjóðir og miðað við þann vöxt sem hefur átt sér stað. Ef hvatinn er ekki meiri en þetta þurfum við a.m.k. að ræða hvort vörugjöldum mætti kannski beita í ríkari mæli, hvort einhverjir aðrir hvatar ættu að vera bæði neikvæðir og jákvæðir en í öllu falli verður það vonandi til umræðu milli 2. og 3. umr.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy. Það er skemmtilegt að eiga samtal um vörugjöld í þingsal, það er lifandi efni. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað eigi að skoða vörugjöldin og eðli þeirra, alveg eins og ég held að það eigi að gera í samhengi við aðrar álögur og skatta og gjöld sem lögð eru á bílainnflutning sem og notkun bíla hér, hvort heldur það er eldsneyti eða annað. Hér höfum við t.d. verið að ræða það hvort innleiða eigi vegtolla í ríkari mæli. Ég hef lýst því yfir að mér hugnist að menn greiði frekar fyrir notkun. Kannski eigum við að hefja þá umræðu frekar. Ég veit að hæstv. samgönguráðherra hefur það til athugunar. Ég held að allt gjaldakerfið þegar kemur að umferðinni þurfi endurskoðunar við, vörugjöldin og allt annað, en ég er hins vegar sannfærður um að ekki þurfi mikla hvata frá hendi skattkerfisins til að ná fram því markmiði að rafbílavæða Ísland á tiltölulega skömmum tíma. Það mun gerast, tæknin mun fleyta okkur þangað. Rafbílar verða ódýrari og það sem meira er, heimilisbuddan mun taka ákvörðun fyrir okkur og segja við okkur: Heyrðu, hv. þm. Smári McCarthy, nú seljum við dísiljálkana okkar og kaupum okkur rafbíl.
Herra forseti. Já, ég tek undir þetta. Ég keyri að vísu sjálfur um á hybrid-bíl og reyni oftast að ganga. Það er engu að síður tilfellið að í þessari umræðu, sem og flestri umræðu sem snýr að umhverfisvernd, lendum við í því að etja saman annars vegar buddum heimilanna og hins vegar umhverfissjónarmiðum. Ég óttast t.d. að vegtollar, þó að þeir geti vissulega verið tilraun til að draga úr notkun bíla, komi út sem fátækraskattur af þeirri tegund að fólk hefur oftast ekki val um hvort það keyrir í vinnuna eða ekki. Það er líka staðreynd að þeim mun lægri tekjur sem fólk hefur, þeim mun lengri verður vegalengdin milli heimilis og vinnustaðar að meðaltali. Þarna eru ákveðnir þættir sem togast á. Ég get alveg tekið undir mikilvægi vegtolla fyrir þyngri bíla, vörubifreiðar og álíka, að það væri góð hugmynd út frá umhverfissjónarmiðum og líka hreinlega út frá viðhaldskostnaði veganna. Þegar við erum að huga að þessum hlutum held ég að jákvæðir hvatar til að aðstoða heimilin og heimilisbuddurnar við að taka þá góðu ákvörðun að leggja dísiljálknum og fá sér rafbíl sé nokkuð sem við ættum endilega að skoða. Þessi 10% munur minnkaði snarlega fyrir skömmu og kemur líklega til með að minnka meira eftir því sem orkufyrirtækin sjá í hendi sér að fleiri komist ekki af án þess að fá sér rafmagnsbíla. Á einhverjum tímapunkti verður til einhver ládeyðupunktur þar sem þeir sem eru að hugsa um að kaupa nýja rafbíla þurfa að hugsa: Kannski borgar sig að halda í dísilbílinn í nokkur ár í viðbót. Það er þetta bil sem ég vil lágmarka.
Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, ég held að hugmyndafræðin á bak við vörugjöldin sé barn síns tíma. Þau munu hægt og bítandi hverfa, meira eða minna, a.m.k. þegar kemur að fólksbílum, alveg sama hvað við gerum hér, þau verða ekki sá tekjustofn sem við erum að tala um. Við stöndum frammi fyrir þeirri áskorun og það kemur vonandi inn á borð þeirra þingmanna sem nú sitja í hv. efnahags- og viðskiptanefnd að taka afstöðu til þess hvernig við ætlum að forma gjaldakerfi á umferð. Vegtollar eru bara ein af mörgum hugmyndum. Ef menn ætla síðan að smíða hér gjalda- og skattkerfi í kringum umferð til að ná fram ákveðnum markmiðum, t.d. í loftslagsmálum, flækist málið. Það verður flóknara en ekki óleysanlegt. Við höfum þegar fengið kynningu í efnahags- og viðskiptanefnd að ákveðnum tillögum um það hvernig eigi að breyta gjaldakerfinu. Eins og ég nefndi áðan er á vegum hæstv. samgönguráðherra unnið að skoðun á því hvort og hvernig og með hvaða hætti skynsamlegt sé að innleiða hér gjöld sem miðast við notkun á vegum. Ég er almennt hlynntur því að fólk greiði fyrir það sem það notar en sé ekki að greiða fyrir það sem það notar ekki. Ég hygg að hv. þingmaður sé samstiga mér í því.
Herra forseti. Þetta er í öllu falli tilefni til mun dýpri umræðu. Vegtollar, eins og þeir hafa verið lagðir til af hæstv. samgönguráðherra og forvera hans í starfi, hugnast mér ekki í því formi sem þeir hafa verið nefndir en eins og ég segi eru einhvers konar vegtollar af þungum bifreiðum, trukkum og álíka, vel hugsanleg og sérstaklega ef við tökum tillit til þess hvort gróðurhúsaáhrif fylgi því, þ.e. losun. Að því sögðu myndi ég gjarnan vilja að við tækjum upp þá nálgun að reyna að refsa sem minnst neytendum fyrir loftslagsmálin. Loftslagið er undirselt árás frá öllu mannkyninu en stóru fyrirtækin valda fyrst og fremst þessum skaða og það er ríkjanna að koma inn í þetta með sterkar reglur þar að lútandi. Ef við hættum að velta þessu yfir á neytendur væru það framfarir. Síðan er kannski sýn mín á alþjóðleg viðskipti svolítið frjálslynd. Ef hv. þm. Óli Björn Kárason legði til á morgun að við afnæmum vörugjöld með öllu en veltum þeim gjöldum sem nú eru lögð á bifreiðar yfir á einhvers konar kolefnis- og útblásturstengt aukagjald sem væri þá ekki vörugjald heldur kolefnisskattur eða álíka myndi ég bara fagna. Það væri frábært. Vörugjöld eru barn síns tíma eins og hv. þingmaður segir. Þetta er óþarfaflækja og flækir alþjóðaviðskipti okkar. Okkur veitir ekki af að bæta úr þeim eftir því sem við getum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um póstþjónustu. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á lögum um póstþjónustu, nr. 19/2002, og er megininntak þess afnám einkaréttar á póstþjónustu og trygging á lágmarkspóstþjónustu eða svokallaðrar alþjónustu. Frumvarpið er í samræmi við efnisákvæði tilskipunar 2008/6/EB sem oft er nefnt þriðja pósttilskipunin. Það er þrennt sem ég tel rétt að komi fram í upphafi áður en ég hef umfjöllun um efnisákvæði frumvarpsins. Í fyrsta lagi vil ég nefna að þriðja póstilskipunin hefur ekki verið tekin upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Engu að síður hafa öll aðildarríki á Evrópska efnahagssvæðinu afnumið einkarétt ríkisins, að Íslandi undanskildu. Þannig afnam Noregur einkaréttinn árið 2016, svo dæmi sé tekið. Í öðru lagi tel ég rétt að nefna í ljósi umræðu síðustu missera um stöðu Íslandspósts ohf., að frumvarpið fjallar ekki um rekstur fyrirtækisins Íslandspósts ohf. Í þriðja og síðasta lagi vil ég vekja athygli á því að rekstrarumhverfi póstþjónustu hefur breyst talsvert á undanförnum árum. Almennum bréfasendingum hefur fækkað umtalsvert. Þannig hafa bréfasendingar innan einkaréttar farið úr tæplega 60 milljónum árið 2008 og niður í rúmlega 20 milljón bréf árið 2017 og fækkar hratt að óbreyttu. Hluti þróunarinnar fram til þessa og líkleg áframhaldandi fækkun bréfa á sér eðlilegar og að flestu leyti jákvæðar orsakir. Þannig hefur breytt samskiptatækni og samskiptamáti fært upplýsingagjöf í auknum mæli af prentmiðlum yfir á stafræna miðla. Á þetta ekki síst við um hefðbundin bréf undir 50 grömmum. Tölvupóstur, upplýsingagáttir á netinu, samfélagsmiðlar og fleira hafa fyrir löngu leyst af hólmi hin hefðbundnu prentuðu eða handskrifuðu bréf. Ein af forsendum átaksverkefnisins Ísland ljóstengt þar sem ríkið styrkir ljósleiðaravæðingu í dreifbýli sveitarfélaga um allt land er að bæta fjarskipti einstaklinga og fyrirtækja utan þéttbýlis. Þannig næst að jafna aðgengi landsmanna að upplýsingasamfélaginu og um leið að hvers konar stafrænni þjónustu. Á það einnig við um aðgengi að stafrænum upplýsingum sem áður voru aðeins aðgengilegar með hefðbundnum pósti. Stefnt er að undirritun síðustu samninga við sveitarfélög á grundvelli Íslands ljóstengds í ársbyrjun 2020 og mun ríkið hafa skuldbundið allt að 3,1 milljarði króna í verkefnið á móti sambærilegu eða hærra samanlögðu framlagi sveitarfélaga, notenda, fjarskiptafyrirtækja, eftir atvikum. Með bættum fjarskiptum og samgöngum hefur á undanförnum árum dregið úr mikilvægi póstþjónustu hér á landi, sér í lagi hvað varðar dreifingu á hefðbundnum bréfum, svo sem útsendingu á reikningum, launaseðlum og öðru slíku. Með tilkomu rafrænna samskiptalausna gegnir póstþjónusta því ekki sama hlutverki og áður. Þó vil ég taka skýrt fram að eigi að síður gegnir póstþjónusta enn mikilvægu hlutverki, ekki síst fyrir atvinnulífið, og er hún og verður nauðsynlegur þáttur í verslun á netinu. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að reifa helstu atriði frumvarpsins. Í I. kafla þess er gerð grein fyrir markmiðum frumvarpsins, gildissviði og orðskýringum. Lagt er til að markmið frumvarpsins sé að stuðla að hagkvæmari, virkri og áreiðanlegri póstþjónustu um land allt og til og frá landinu, m.a. með því að tryggja notendum aðgang að alþjónustu eins og hún er skilgreind á hverjum tíma og með því að stuðla að samkeppni á markaði fyrir póstþjónustu. Í II. kafla frumvarpsins eru ákvæði er lúta að almennri heimild til að veita póstþjónustu. Gert er ráð fyrir að rekstur póstþjónustu í atvinnuskyni verði ekki leyfisskyld starfsemi hér á landi, svo sem verið hefur, heldur skráningarskyld starfsemi. Þannig munu lögaðilar sem hafa staðfestu innan Evrópska efnahagssvæðisins eða í aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hafa almenna heimild til veitingar póstþjónustu hér á landi og til og frá landinu, að uppfylltum skilyrðum ákvæða frumvarpsins. Almenn heimild felur í sér réttindi til að starfrækja póstþjónustu samkvæmt ákvæðum frumvarpsins og reglna sem settar eru samkvæmt þeim. Skilyrði almennra heimilda eru þannig úr garði gerð að þau eiga ekki að vera hamlandi eða koma í veg fyrir að aðilar veiti þjónustuna. Í III. kafla frumvarpsins er gerð grein fyrir alþjónustu. Alþjónusta hefur verið skilgreind sem ákveðin lágmarksþjónusta sem allir notendur póstþjónustu hér á landi eiga rétt á, óháð staðsetningu og á viðráðanlegu verði. Alþjónusta nær bæði til póstsendinga innan lands og til annarra landa. Í frumvarpinu er lagt til að samsvarandi þjónusta skuli standa til boða notendum sem búa við sambærilegar aðstæður og alþjónusta skuli á hverjum tíma að taka mið af tækni- og samfélagsþróun, hagrænum þáttum og þörfum notenda. Í alþjónustu felst aðgangur að afgreiðslustað og póstkössum. Afgreiðslustaður getur til að mynda verið póstbifreið, svo dæmi sé tekið. Lagt er til er að alþjónusta nái til póstþjónusta vegna bréfa, allt að tveimur kílóum, pakka allt að 10 kílóum innan lands en 20 kíló milli landa, og sendingar fyrir blinda og sjónskerta, að tveimur kílóum. Ekki er gert ráð fyrir breyttu fyrirkomulagi við útburð í fyrstu frá því sem nú er og er áfram miðað við útburð tvo virka daga í viku. Þá felst í alþjónustu skylda til að tryggja að póstkassar sem falla undir alþjónustu séu tæmdir a.m.k. tvisvar í viku eða losun sé í samræmi við fjölda dreifingardaga á viðkomandi svæði, að teknu tilliti til eftirspurnar eftir þjónustunni. Við val á þjónustuveitanda sem skylt er að veita alþjónustu getur ráðherra farið þrjár leiðir samkvæmt frumvarpinu. Í fyrsta lagi með samningi við tiltekinn póstrekanda með almenna heimild, í öðru lagi með útnefningu póstrekanda eða í þriðja lagi með útboði. Það liggur fyrir að útboð er ekki vænlegt strax verði frumvarpið að lögum og líklegt þykir að samningaleiðin verði reynd áður en gripið verði til útnefningar. Í frumvarpinu er byggt á því að ákjósanlegast sé að alþjónusta verði einfaldlega veitt á markaðslegum forsendum. Ef alþjónustuveitandi telur að veiting alþjónustu feli í sér byrði getur hann farið þess á leit að fá tapið bætt úr ríkissjóði. Um þetta er fjallað ítarlega í frumvarpinu og byggt á samevrópskum reglum við útreikning á því sem kallað er alþjónustubyrði. Í köflum IV og V er fjallað um aðgang að dreifikerfi og nauðsynlegri aðstöðu, frímerki og gjaldmerki, póstnúmeraskrá, viðskiptaskilmála, gjaldskrár og bókhald alþjónustuveitanda. Ég tel ekki þörf á því að fara hér nánar í efni kaflanna. Rétt þykir hins vegar, virðulegur forseti, að staldra aðeins við VI. kafla frumvarpsins sem fjallar um kröfur um þjónustu og gæði. Í kaflanum er að finna fjölmörg ákvæði, svo sem um gæðakröfur, staðla, öryggi póstsendinga, póstleynd og fleira. Þar er einnig að finna ákvæði um óumbeðnar fjöldasendingar, sem er nýmæli. Landsmenn sumir hverjir hafa í gegnum tíðina merkt bréfakassa eða bréfalúgur sínar með tilkynningu um að þeir afþakki fjölpósta án þess að póstrekendum hafi verið skylt að virða merkingar sem slíkar. Í frumvarpi þessu er lagt til að bætt verði úr því. Í frumvarpinu er lagt til að póstrekendum verði skylt að virða merkingar notenda sem kveða á um að viðkomandi viðtakandi óski ekki eftir óumbeðnum fjöldasendingum, svo sem fjölpósti, fríblöðum eða almennu kynningarefni frá fyrirtækjum. Þetta gildir þó ekki um tilkynningar veitufyrirtækja þar sem verið er að tilkynna tímabundið rof á þjónustu vegna framkvæmda og því um líkt. Þá gildir þetta ekki um kynningarefni vegna kosninga á vegum stjórnvalda, tilkynningar sveitarfélaga til íbúa sinna og tilkynningar stjórnvalda sem varða almannahag og almannaöryggi. Gert er ráð fyrir að póstrekendur haldi skrá yfir þá sem vilja ekki fjöldasendingar svo sem verið hefur. Önnur ákvæði frumvarpsins sem finna má í kafla VII, um meðferð kvartana og skaðabætur, og kafla VIII, um ýmis ákvæði, verður að telja hefðbundin. Ég vil hins vegar vekja athygli á reglugerðarákvæði frumvarpsins sem er ítarlegt. Þar er m.a. lagt til að ráðherra verði heimilt að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 2018/644, um pakkasendingar yfir landamæri, í íslenskan rétt. Lagt er til að það verði gert með reglugerð þegar reglugerð Evrópusambandsins hefur verið innleidd inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Hliðstæð innleiðingaraðferð var notuð þegar svokallaðar reikireglugerðir Evrópusambandsins voru innleiddar í íslenskan rétt, samanber 2. mgr. 35. gr. fjarskiptalaga. Að lokum er rétt að vekja athygli á gildistökuákvæði frumvarpsins en gert er ráð fyrir að frumvarpið taki gildi 1. janúar 2020, verði það að lögum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð á þessu máli. Eins og við þekkjum öll eru sífelldar breytingar í samfélagi okkar og það mun gilda um póstþjónustuna eins og annað. Það hefur dregið verulega úr póstþjónustu að undanförnu, bara í samræmi við nútímann. Það eru breyttir lifnaðarhættir og breyttir samskiptahættir sem leiða það af sér. En ég velti fyrir mér hvort íbúar landsbyggðarinnar muni standa frammi fyrir því að þjónustan muni versna á einhvern hátt. Er hætta á því? Hvernig verður því þá mætt? Nú vitum við alveg að það eru ekki alltaf markaðsráðandi öfl sem ráða því, það er ekki mjög eftirsóknarvert að þjónusta kannski ákveðin svæði. Svo vil ég einnig velta því upp varðandi þetta frumvarp hvaða lög gilda um erlendar póstsendingar, hvenær íslensku lögin taka yfir. Munu þau víkja fyrir einhverjum öðrum lögum? Hér eru líka ríkjandi alþjóðasamningar, þá erum við að tala um svokölluð endastöðvargjöld. Ef ráðherra gæti kannski farið aðeins yfir það fyrir mig. Ég hef heyrt fólk vera að velta þessu fyrir sér. Ég held að ég komi nú ekki með annað.
Virðulegur forseti. Svo ég svari seinni hluta spurningar hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur þá gilda íslensk lög á Íslandi, en við erum á margan hátt engu að síður háð gjaldskrá Alþjóðapóstsambandsins sérstaklega, sem setur gjaldskrá um m.a. pakkasendingar á milli landa. Þess vegna er verið að bregðast við í þessu frumvarpi og reyna að hafa meiri sveigjanleika fyrir íslenska póstdreifingu og geta tekið eðlilegt gjald fyrir þá pakka. Það er auðvitað ekki eðlilegt að pakkasendingar, t.d. frá netverslun í Kína, séu niðurgreiddar af íslenskum skattgreiðendum í samkeppni við verslun innan lands. Það er mjög mikilvægt að taka á því. Varðandi fyrri spurninguna um stöðu landsbyggðarinnar gagnvart þjónustunni þá er einmitt í frumvarpinu skilgreind svokölluð alþjónusta, lágmarksþjónusta. Hún er sambærileg við þá þjónustu sem nú er veitt, nema hvað að við það að afnema einkaréttinn er opnað fyrir að aðilar á einhverju svæði sem hugsanlega sjá sér hag í því að bæta þjónustuna geti tekið að sér alþjónustu á því svæði á markaðslegum forsendum. Þeir geta hugsanlega bætt þjónustuna. Það er mjög líklegt að það gerist þar sem þéttbýlið er mest að með þjónustu í höndum ólíkra aðila verði meiri samkeppni, að menn muni hugsanlega fjölga útburðardögum eða á einhvern hátt breyta þjónustunni og vonandi til batnaðar. Það er líka möguleiki á landsbyggðinni. En frumvarpið tryggir að það sé alltaf veitt lágmarksþjónusta og það er líka tryggt í frumvarpinu að það sé sama gjald fyrir þær sendingar sem heyra undir alþjónustuna, hvar sem það er. Ég tel það vera mjög mikilvægan þátt í frumvarpinu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir þessi svör. Það er mjög mikilvægt að heyra það að við tryggjum þjónustuna um allt land. Raunar svaraði ráðherra þeirri spurningu sem ég var næst með varðandi það hvort póstburðargjald ætti að vera það sama um allt land. Það er greinilega tryggt og það er gott. Það er þá í samfellu og samræmi við það að við tölum um jafnrétti til búsetu um allt land. Menn hafa verið að tala um að ef skyndilega kemur upp sú staða að það vantar varahluti, það er þurrkur og þú þarft að fá varahluti núna, þá hafa menn getað hringt og fengið varahlutinn sendan. Ég veit að það er sem betur fer ekki mjög algengt en þær aðstæður hafa komið upp. Er einhver leið til að mæta þessu? Svo velti ég fyrir mér öðru. Í dreifðum byggðum landsins er stundum verið að keyra með einn pakka, eitt barn, einn farþega, eitthvað annað, við erum með þjónustu á ýmsan máta. Opnar þetta frumvarp möguleika á því að samþætta aðra þjónustu í sveitarfélögunum í hinum dreifðu byggðum við póstþjónustu þannig að við nýtum betur þá þjónustu sem við erum með í boði? Þá er kannski vænlegra fyrir einhverja að taka að sér þessa þjónustu ef hægt er að samþætta hana og nýta með annarri. Ég veit að það hefur verið gerð tilraun og ég held að það sé örugglega rétt hjá mér að í Borgarfirði eystra hafa menn getað samþætt og samnýtt þjónustu. Mér finnst mjög jákvætt að það sé hægt að aðlaga þetta hverju samfélagi því að þarfirnar eru vissulega mismunandi, hvað hentar á hverjum stað. Ég vona að það gangi vel að fara yfir þetta frumvarp í nefndinni og óska henni velfarnaðar í því og legg áherslu á að við horfum á heildina við vinnslu þess og vonum að það nýtist okkur öllum sem best.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverðar spurningar. Það er alveg rétt sem kom fram. Ég veit að eftir þá vinnu sem frumvarpið hefur farið í gegnum, samráðsgátt og samskipti við ýmsa hagsmunaaðila, hafa menn úti á landi, m.a. Bændasamtökin, haft áhyggjur af því að þessi þjónusta, sem nú þegar er orðin tveir útburðardagar í viku á öllu landinu, geti valdið vandræðum, vanti menn til að mynda varahluti á skömmum tíma. Það í sjálfu sér breytist ekki við þetta. Grunnþjónustan verður sú sama. En hins vegar er rétt að benda á það auðvitað eru starfandi bæði hraðflutningafyrirtæki og landflutningafyrirtæki sem geta flutt slíkan varning, jafnvel heim í hlað, með stuttum fyrirvara, sé Íslandspóstur ekki í stöðu til þess vegna þess að dreifingardagur er eftir tvo daga eða eitthvað slíkt. Það er líka ákvæði í frumvarpinu, það svarar annarri spurningu hv. þingmanns, sem heimilar flutningafyrirtækjum, fólksflutningafyrirtækjum, rútufyrirtækjum eða öðrum, að flytja þennan póst. Með því að afnema einkarétt Íslandspósts ohf. á þessu er verið að opna fyrir fleiri möguleika til að geta veitt betri þjónustu. Ég veit að sums staðar um landið hafa menn gripið til slíks. Í einstökum smærri bæjarfélögum hafa menn jafnvel sett upp slíka póstþjónustu. Ég held að ég kannist við að það sé þannig á Bolungarvík og það má líka nefna Blábankann á Þingeyri. Það er þannig hugsun, hvernig við getum tryggt meiri þjónustu á minni stöðum, það er verið að opna fyrir það. Varðandi póstburðargjaldið er auðvitað hugmynd okkar með því að hafa varið milljörðum króna í ljósleiðaravæðingu landsins í dreifbýli á Íslandi að tryggja hraðvirkari rafrænar dreifileiðir og aðgengi að rafrænni þjónustu. En engu að síður er einnig skilgreint að það skuli vera sama póstburðargjald alls staðar á landinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra hans framsögu. Í greinargerð með frumvarpinu segir að frumvarpið eigi sér langan aðdraganda en tildrög þess megi rekja til breytinga á reglum Evrópusambandsins á sviði póstþjónustu, sem m.a. lúta að því að opna póstmarkaðinn fyrir samkeppni með því að afnema einkarétt ríkja á sviði póstþjónustu. Þar segir einnig að eitt meginmarkmið póstlöggjafar Evrópusambandsins sé að skilgreina jafnan aðgang notenda að svonefndri alþjónustu, þ.e. grunnþjónustu á sviði póstþjónustu. Ég veit ekki betur en að aðgangur notenda að grunnþjónustu póstsins hafi verið ágætur þegar reksturinn var í höndum ríkisins og betri en hann er í dag. Við þurfum því enn og aftur að láta Evrópusambandið segja okkur fyrir verkum í hlutum sem skipta okkur öll töluverðu máli og þá sérstaklega landsbyggðina. Enn og aftur sjáum við að ekkert er tekið tillit til aðstæðna hér á landi. Við vitum vel að það mun seint og illa verða hagnaður af því að bera út bréf á afskekktum stöðum eins og t.d. á heimili austur í Öræfum. Norsk stjórnvöld voru lengi vel á móti því að innleiða tilskipunina og hefði verið gagnlegt að fá þau sjónarmið fram í þessari umræðu. Póstþjónusta hefur stöðugt farið versnandi hér á landi, eins og fram kom í umræðu áðan, og þá sérstaklega í dreifbýlinu. Í velflestum bæjum og þorpum voru áður fyrr pósthús. Þegar lögin frá 2002 tóku gildi og póstþjónustan var gerð að opinberu hlutafélagi, með stofnun Íslandspósts, var strax farið að loka pósthúsum og lítil póstafgreiðsluhorn opnuð á bensínstöðvum. Nú hefur þessum bensínstöðvarpóstafgreiðslustöðvum velflestum verið lokað og eitt pósthús þjónustar nú nokkur bæjarfélög. Það er því alveg ljóst að meginmarkmið póstlöggjafar Evrópusambandsins, um jafnan aðgang notenda að grunnþjónustu, hefur haft þveröfug áhrif hér á landi, rétt eins og orkupakkar Evrópusambandsins sem ríkisstjórnin er svo hrifin af. Það eina sem þessir orkupakkar hafa skilað okkur Íslendingum er hærra raforkuverð til neytenda og þá sérstaklega til íbúa á landsbyggðinni sem kynda hús sín með rafmagni. Það er annað og stærra mál sem ég mun koma inn á þegar ríkisstjórnin fer að mæla fyrir innleiðingu þriðja orkupakka Evrópusambandsins hér á Alþingi. Sveitarfélögin hafa ályktað um stöðugt versnandi póstþjónustu. Starfsfólki í póstþjónustu víða á landsbyggðinni hefur á undanförnum árum verið sagt upp störfum. Í litlum bæjarfélögum, á Kópaskeri og Raufarhöfn svo að dæmi sé tekið, hefur þetta haft mikil áhrif. Fólk sem hefur starfað í póstþjónustunni þarf jafnvel að flytja burt til þess að leita sér að atvinnu. Það hefur síðan keðjuverkandi áhrif á skólahald og fleira. Breytingar á akstri með póst á landsbyggðinni hafa verið gerðar og eru til hins verra. Áður fyrr var tekið á móti póstsendingum í sömu ferð. Dagblöð berast nú seinna en áður og fleira mætti nefna. Það hefði verið kjörið tækifæri að bjóða fulltrúum Evrópusambandsins í vettvangsferð til Íslands og út á land til að fylgjast með póstþjónustunni eins og hún er í dag. Þá gætu þeir fengið að sjá það svart á hvítu hvernig þjónustan er, hvaða áhrif þessi tilskipun þeirra hefur haft hér á landi. Það væri gaman að vita hvort þeir myndu sætta sig við þessa þjónustu í heimalandinu; fá póstinn jafnvel einu sinni í viku, fá gömul dagblöð í póstkassann o.s.frv. Herra forseti. Í greinargerðinni segir að Ísland sé eina ríkið á Evrópska efnahagssvæðinu sem ekki hafi afnumið einkaréttinn af póstþjónustu og innleitt þar með þriðju pósttilskipunina. Með frumvarpinu er lagt til að það verði gert. Það segir jafnframt að gert sé ráð fyrir því að alþjónusta verði eftir sem áður tryggð borgurunum og leitast við að gera það á sem hagkvæmastan hátt fyrir íslenska ríkið í takt við þarfir samfélagsins. Það verði gert á þann veg að einn eða fleiri póstrekendur verði valdir, samkvæmt reglum sem frumvarpið kveður á um, til að sinna alþjónustuskyldum. Nú spyr ég: Er ekki viðbúið að með þessu nýja fyrirkomulagi, sem hér er lýst og boðað, haldi þjónustan bara áfram að versna? Það eru fordæmi fyrir því að Íslandspóstur hafi samið við rekstraraðila sem stóðu sig engan veginn. Fræg er t.d. póstþjónustan sem var í Varmahlíð og á Hofsósi á sínum tíma. Þáverandi samgönguráðherra, Sturla Böðvarsson, gerði sér t.d. ferð í Skagafjörðinn og skoðaði póstþjónustuna í Varmahlíð. Fannst ráðherra póstþjónustan fyrir neðan allar hellur og út í hött, eins og hann orðaði það sjálfur. Þar kom í ljós að pósturinn og jafnvel ábyrgðarsendingar voru í rekkum sem voru aðgengilegir öllum og við hliðina voru smurolíur, skrúfur, gúmmíhanskar o.fl. Er ekki hætta á því að þessir nýju rekstraraðilar, sem stefnt er að því að semja við, láti landsbyggðina mæta afgangi? Þá kann svarið að vera, eins og segir í frumvarpinu, að til séu leiðir til að tryggja að þjónustunni sé viðhaldið. Sú staða getur alltaf komið upp og mun örugglega koma upp að þjónustan verði óviðunandi á ákveðnum svæðum. Ljóst er að fara verður samningsleiðina við þjónustuveitendur, þegar ákveðin landsvæði eiga í hlut. Brýnt er að vandað sé til verka í þeim efnum og hagsmunir neytenda hafðir að leiðarljósi. Að skipta um rekstraraðila sem ekki hefur staðið sig er einnig óhagræði fyrir neytendur. Herra forseti. Ég óttast því miður að þetta frumvarp, sem felur það í sér að afnema einkarétt á póstþjónustu, muni leiða til þess að póstþjónusta á landsbyggðinni versni enn meir. Það hefur alltaf legið fyrir að hluti þessarar þjónustu stendur ekki undir sér en þetta er lögbundin þjónusta sem á að veita. Þar á landsbyggðin ekki að mæta afgangi. Að lokum, herra forseti. Við viljum halda landinu í byggð og skilvirk póstþjónusta er mikilvægur hluti þess.
Herra forseti. Ég kem hér upp vegna þeirra orða hv. þm. Birgis Þórarinssonar að póstþjónusta á Íslandi hafi stöðugt farið versnandi og vill hann kenna Evrópusambandinu um það. Hann telur að Evrópusambandið, sem hann finnur greinilega allt til foráttu, hafi komið póstþjónustu hér á Íslandi svona illa. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig þingmaðurinn nær að tengja þetta þannig af því að við erum jú að fjalla um þessa þriðju pósttilskipun sem varðar það að afnema einkaréttinn en hún hefur ekki tekið gildi. Það er það sem er verið að gera núna. Ég velti því aðeins fyrir mér hvernig þingmaðurinn fær það út að það að þjónustan hafi farið svona versnandi undanfarin ár - það að staða Íslandspósts er jafn slæm og raun ber vitni og það að Íslandspóstur kenni að mörgu leyti samningum við Alþjóðapóstsambandið um bága stöðu sína - sé allt í einu Evrópusambandinu að kenna. Ég átta mig samt á því að að hv. þingmaður og hans þingflokkur kenna því ágæta sambandi um ýmislegt sem aflaga fer.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að við getum öll verið sammála um að póstþjónustan hefur farið versnandi. Það er slæmt mál og við þurfum að bæta það eins og kostur er. Ég nefndi það í ræðu minni að það væri mjög gagnlegt í þessari umræðu að fá skoðanir Norðmanna á þessari tilskipun. Nú er það svo að Norðmenn neituðu lengi vel að innleiða tilskipunina, vegna þess m.a. að þeir töldu að aðstæður í Noregi væru með þeim hætti að hún ætti ekki við. Nú síðan urðu ríkisstjórnarskipti í Noregi og málið varð kosningamál, eins og við þekkjum. Niðurstaðan varð síðan sú að tilskipunin var samþykkt. Kjarni málsins er sá að þetta er tilskipun sem við þurfum að innleiða í gegnum Evrópska efnahagssvæðið og hugmyndin kemur frá Evrópusambandinu. Það er alveg ljóst. Það að afnema það að ríkið reki póstþjónustu kemur frá Evrópusambandinu. Þá er auðveldlega hægt að álykta sem svo, og við sjáum það, að póstþjónustan var betri þegar hún var á höndum ríkisins. Það er bara staðreynd. Póstþjónustan var þá í bæjarfélögum. Þar voru pósthús. Það hefur stöðugt dregið úr þessari þjónustu og eins og ég nefndi hér áðan er eitt pósthús farið að þjóna nokkrum bæjarfélögum. Þetta liggur alveg ljóst fyrir og tilskipunin kemur frá Evrópusambandinu og þá hlýtur að gefa augaleið að þetta hefur orðið til þess, sem við sjáum, að þjónustan hefur versnað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið sem þó er ekki alveg skiljanlegt. Póstþjónustan í dag, Íslandspóstur, er jú opinbert hlutafélag í eigu ríkisins, þannig að póstþjónustan í dag, slöpp eins og hún er, er á höndum ríkisins og henni hefur farið mjög aftur undanfarinn áratug af hálfu ríkisins. Það erum jú við sem berum ábyrgð á Íslandspósti, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þegar maður horfir á ástandið þar og horfir aðeins aftur í tímann - við höfum svo sem verið að fjalla um það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og fengið forstjórann til okkar og erum að leita svara - þá er Íslandspóstur sem slíkur í verulegum vanda. Það er sérstakt rannsóknarefni hvernig reksturinn þar hefur verið undanfarin ár, sambland af samkeppnisrekstri og rekstri í einkarétti. Flest Evrópuríki afnámu einkaréttinn 2011. Noregur ákvað að bíða með að innleiða þessa tilskipun í fimm ár, innleiddi hana svo 2016. Það hlýtur að vera einhver ástæða fyrir því að Noregur ákveður að gera það þá. Við höfum hins vegar ekki gert það allan þennan tíma. Það eru sjö ár síðan og við stöndum í því núna að horfa á að rekstur Íslandspósts hefur verið með eindæmum. Þeir eru aftur að fá lán hjá ríkissjóði, held ég, einhverra hluta vegna. Ég veit ekki af hverju þeir fara ekki til síns viðskiptabanka. Þjónustan hefur stöðugt farið versnandi án þess að við höfum verið að innleiða þessa tilskipun þannig að ég átta mig ekki alveg á því hvernig þingmaðurinn fer að því að kenna tilskipun sem ekki hefur verið innleidd um síversnandi þjónustu og rekstur Íslandspósts.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður kom einmitt inn á það sem ég nefndi varðandi Noreg, hversu gagnlegt hefði verið að fá þá umræðu hér inn í þennan þingsal. Noregur leit svo á að það gæti ekki samræmst þeirra svæði og þeirra landsvæði að innleiða þessa tilskipun og þeir tóku sér þennan frest, eins og hv. þingmaður nefndi. Það hefði verið mjög gagnlegt að fá það inn í þessa umræðu. Kjarni málsins er sá, sem ég nefndi í minni ræðu, að ég óttast mjög að þessi breyting, þar sem þetta verður algerlega opnað, muni leiða til þess að þjónustan versni enn frekar. Sporin hræða í þessum efnum, hv. þingmaður, það er það sem ég lagði áherslu á. Þetta er tilskipun frá Evrópusambandinu. Við vitum að hlutirnir voru með öðrum hætti. Það eru vissulega ákveðin landsvæði sem verður alltaf erfitt að þjónusta svo vel sé. Við erum það strjálbýlt land að sú staða kemur upp. En þá spyr maður sjálfan sig: Kemur það til með að verða með þeim hætti að við fáum þar lakari þjónustu með þessu eða á að fara að opna fyrir þetta og semja við einhverja aðila sem síðan standa sig ekki? Sporin hræða í þessum efnum eins og ég nefndi í ræðu minni. Ég óttast það, og segi það enn og aftur, að þetta geti leitt til þess að þjónustan versni og við það megum við alls ekki búa. Ég ætla að vona að hv. þingmaður átti sig á því og ég held að hún geri það örugglega. Sú hætta er fyrir hendi að þjónustan versni. Eins og ég nefndi réttilega í lok ræðu minnar viljum við halda landinu í byggð og þar skiptir öflug og góð póstþjónusta verulegu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Vil ég nefna nokkra hluti sem komu fram í ræðum þingmanna. Það hefur sennilega farið fram hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni að við erum ekki að láta Evrópusambandið segja okkur fyrir verkum. Þetta er ekki innleiðingarfrumvarp. Pósttilskipunin er ekki komin inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Hins vegar hafa öll aðildarríki að Evrópska efnahagssvæðinu afnumið einkarétt ríkisins á póstþjónustu, að Íslandi undanskildu, og Noregur gerði það svo dæmi sé tekið árið 2016. Einkaréttur ríkisins á póstþjónustu er barn síns tíma. Það fyrirkomulag hefur verið aflagt með öllu innan Evrópu allrar. Á fyrri tímum tryggði einkarétturinn póstþjónustufyrirtækjum sem fengu útnefningu sem alþjónustuveitandi nægjanlegar tekjur til að standa undir landsdekkandi neti útibúa og dreifingu heim í öll hús flesta daga vikunnar. Viðvarandi fækkun bréfa og breytt eftirspurn, einkum samhliða tækniþróun, hefur leitt af sér nokkuð stöðuga hagræðingu í útibúaneti og fækkun dreifingardaga í öllum löndum Evrópu, í stað þess að hækka álögur á notendur þjónustunnar úr hófi fram eða bæta tapreksturinn með framlögum úr ríkissjóði. Nú er sú staða komin upp að verðskrárhækkanir innan einkaréttar duga tæplega til eða alls ekki við að bæta alþjónustuveitanda tekjutap sem hlýst af fækkun bréfa og óbreyttu fyrirkomulagi útburðar. Í raun er að myndast hálfgerður vítahringur þar sem fyrirséð er að bréfasendingum haldi áfram að fækka haldi gjaldskrár áfram að hækka. Það er auðvitað ekki hægt að horfa til þess tíma, ef við horfum bara til 2008, þar sem voru 80 milljón bréf. Í dag eru það 20 milljón bréf, og enn heldur fækkunin áfram. Það var búist við 7% fækkun á þessu ári. Ef ég fer rétt með það sem ég sá í fréttum, haft eftir stjórnendum Íslandspósts, þá hefur fækkunin síðustu tvo mánuði verið 20% miðað við árið í fyrra en ekki 7%. Það er auðvitað vegna þess að við erum farin að nota allt aðra tækni í samskiptum. Það sem er verið að gera hér er að afnema þennan einkarétt, tryggja einhverja samkeppni, tryggja möguleika úti á landsbyggðinni til að nota aðrar leiðir til að búa til í það minnsta þá þjónustu sem nú er veitt eða hugsanlega betri. Það má nefna það að í Svíþjóð er öll póstþjónusta rekin á markaðsdrifinn hátt og það þarf ekki að greiða með póstþjónustunni í Svíþjóð, henni er dreift með þeim hætti. Á hinum Norðurlöndunum hafa menn hins vegar í vaxandi mæli þurft að setja meiri og meiri fjármuni úr ríkissjóði til þess að bæta tjón alþjónustuveitandans á svæðinu. Ísland er stórt land, dreifbýlt land, og við vorum með talsvert mörg útibú hingað og þangað, meðal annars í minni sveit var byggt upp pósthús. Stuttu eftir að það hafi verið byggt þá komu stjórnendur Póstsins, ætli það hafi ekki verið upp úr aldamótum, og vildu fara að loka því bara nokkurra ára gömlu. Það urðu auðvitað allir brjálaðir. Ég átti fund með þessum aðilum, sitjandi í sveitarstjórn á þeim tíma. Ég held það hafi verið 1,5 stöðugildi þarna, mjög gott fyrir samfélagið. Það voru hins vegar engin bréf, hv. þingmaður, það voru engir pakkar. Ég get ekki trúað því að hv. þingmaður hafi verið að leggja það til í þessari ræðu sinni að menn haldi úti pósthúsum hringinn í kringum landið með fullt af fólki í vinnu en það væru ekki nein verkefni.
Það sagði ég ekki.
Jú, mér heyrðist það. Ég varð bara að sætta mig við það að það væru ekki lengur þau verkefni sem stæðu undir þessari póstþjónustu og þessu pósthúsi. Niðurstaðan varð sú að breyta því í eitthvað annað og betra sem reyndist svo verða ráðhús sveitarfélagsins, og það voru held ég miklu betri not fyrir það hús.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, nr. 44/2014. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að heilbrigðisstefna verði fullunnin fyrir Ísland með það að leiðarljósi að íslenska heilbrigðiskerfið eigi að standast samanburð við það sem best gerist í heiminum. Eitt af lykilviðfangsefnum heilbrigðisstefnu sem nú er unnið að og fjallað var sérstaklega um á heilbrigðisþingi sl. föstudag í drögum, er að efla vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, auk þess sem starfshópur sem ég skipaði vinnur sérstaklega að gerð vísindastefnu. Í því frumvarpi sem hér er til umræðu er lagt til að ráðherra verði heimilt að setja reglugerð um gjaldtöku vísindasiðanefndar vegna umsókna um leyfi til að hefja eða breyta vísindarannsókn á heilbrigðissviði samkvæmt 1. og 2. mgr. 12. gr. laganna. Til að styðja við og stuðla að vísindarannsóknum námsmanna er lagt til að heimilt verði að veita undanþágur frá gjaldtöku vegna vísindarannsókna námsmanna. Þessari gjaldtöku er ætlað að standa undir kostnaði við mat á umsóknum um leyfi til að hefja eða breyta vísindarannsókn á heilbrigðissviði og skal gjaldið ekki vera hærra en sem nemur raunkostnaði vegna þjónustunnar. Gjaldinu er ætlað að standa straum af þóknun nefndarmanna sem sinna þjónustunni. Að baki þessari gjaldtöku liggja fyrst og fremst eftirfarandi sjónarmið: Annars vegar snýst þetta um að styrkja rekstur vísindasiðanefndar og innheimta hóflegt gjald fyrir afgreiðslu umsókna, sem er í samræmi við framkvæmdina í nágrannalöndunum. Hins vegar miðar gjaldtakan að því að bæta vinnubrögð rannsakanda og umsækjenda þannig að í upphafi liggi fyrir vönduð rannsóknaráætlun, en umfang umsókna um viðbætur og breytingar á rannsóknaráætlunum hefur færst í aukana. Málafjöldi hjá vísindasiðanefnd hefur aukist jafnt og þétt síðustu ár, en fjárveitingar til nefndarinnar hafa ekki farið vaxandi í takt við aukið umfang. Fjárhagsstaða vísindasiðanefndar hefur því verið erfið og ljóst að bregðast verður við því með einhverju móti til að tryggja að nefndin geti uppfyllt þær skyldur sem henni eru faldar í lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, nr. 44/2014. Vísindasiðanefnd hefur einkum það hlutverk að fjalla um og veita leyfi fyrir vísindarannsóknum á heilbrigðissviði í þeim tilgangi að tryggja að þær samrýmist vísindalegum og siðfræðilegum sjónarmiðum og getur hún bundið leyfi fyrir rannsókn ákveðnum skilyrðum. Nefndinni eru samkvæmt lögum einnig falin verkefni á borð við að taka þátt í almennri og fræðilegri umræðu á vettvangi lífsiðfræði, veita ráðgjöf og birta leiðbeinandi álit um viðfangsefni á verksviði nefndarinnar, hafa eftirlit með vísindarannsóknum á heilbrigðissviði, fylgjast með framkvæmd rannsókna sem hún hefur samþykkt og beina tilmælum til ábyrgðarmanns rannsóknar ef hún telur vísindarannsókn á heilbrigðissviði ekki uppfylla ákvæði laga og reglugerða. Virðulegur forseti. Mikilvægir almannahagsmunir krefjast þess að til staðar sé öflug vísindasiðanefnd sem fjallar um og metur grundvöll vísindarannsókna á heilbrigðissviði. Þannig helst öflug vísindasiðanefnd í hendur við hagsmuni þátttakenda í vísindarannsóknum. Það er sömuleiðis mikilvægt fyrir rannsakendur á heilbrigðissviði að vísindasiðanefnd sé skilvirk. Öflug og traust vísindasiðanefnd er mikilvæg fyrir vísindasamfélagið allt og eykur traust á vísindastarfi á Íslandi. Ávinningur af samþykkt frumvarpsins er þannig talinn meiri en hugsanleg neikvæð áhrif gjaldtöku á rannsakendur. Gjaldtökuheimild á borð við þá sem hér er lögð til með frumvarpinu er þekkt í nágrannalöndum okkar, en sambærileg gjaldtaka er fyrir hendi á hinum Norðurlöndunum, að Noregi undanskildum. Það er rétt að halda því til haga hér við umræðuna. Ég vil geta þess við framsögu málsins að frumvarpið var sett í samráðsgáttina og þangað barst einungis ein umsögn, hún var frá heilbrigðisvísindasviði Háskóla Íslands. Efni þeirrar umsagnar var að tryggja þyrfti undanþágu vegna vísindarannsókna nemenda. Það er gert með mjög skýrum hætti í frumvarpinu og lögð sérstök áhersla á það að auki í greinargerð. Vísindasiðanefnd lagði þó til að undanþágan myndi ekki gilda um breytingar á vísindarannsókn námsmanna. Því er það lagt til í drögum að reglugerðinni. Það þarf auðvitað að fara yfir þau mál í hv. velferðarnefnd, en ekki síður þegar kemur að því að ljúka við reglugerðina. Það er líka rétt í þessari framsögu að halda því til haga að varðandi aðrar rannsóknir og gjaldtöku fyrir þær er ekki fyrir hendi vísindasiðanefnd í öðrum vísindagreinum en rannsóknir á heilbrigðissviði og því ekki um gjaldtöku að ræða annars staðar. En hér erum við að tala um sérstaklega umfangsmiklar rannsóknir sem og hliðstæður að því er varðar gjaldtöku í löndunum í kringum okkur. Ég vænti þess að eiga gott samstarf við hv. velferðarnefnd um þetta mál. Það er að sumu leyti klippt og skorið, en að sumu leyti vandmeðfarið, þannig að ég treysti því að hv. velferðarnefnd fjalli um það og fari í saumana á þeim forsendum sem hér eru lagðar til grundvallar. Ég leyfi mér því, virðulegur forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og útskýringar á frumvarpinu. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að öflug vísindasiðanefnd er afskaplega mikilvæg, en fjölbreyttar og vandaðar og góðar vísindarannsóknir einnig. Í greinargerð með frumvarpinu um mat á áhrifum stendur, með leyfi forseta: „Sé horft til fjölda umsókna til vísindasiðanefndar árið 2017 má gera ráð fyrir að á fyrsta ári gjaldtöku verði tekjur á bilinu 9–11 millj. kr. Áætlað er að tekjur verði hærri í upphafi en lækki þegar frá líður þegar gjaldtakan hefur fest sig í sessi og verði á bilinu 3–6 millj.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í þær tölur. Hvernig stendur á því að gert er ráð fyrir að þetta lækki svona skarpt? Er það vegna áhrifa gjaldtökunnar á hvata til að rannsaka eða hvað? Ég vil biðja hæstv. ráðherra að fara yfir það. Í leiðinni vil ég spyrja hvort metin hafi verið áhrif á háskólana sérstaklega og aðra rannsakendur, því að um leið og við viljum öfluga vísindasiðanefnd viljum við ekki að gjaldtakan sé þannig að það hafi fælandi áhrif og verði til að vísindarannsóknirnar verði fátæklegri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ástæðan fyrir breytingunni sem gert er ráð fyrir í matinu er fyrst og fremst sú að þegar um er að ræða fyrstu umsóknir er gert ráð fyrir að stór hluti þeirra umsókna sé vegna breytinga á áformum. Væntanlega mun þessi löggjöf hafa þau áhrif í grunninn, vegna þess að sérstakt gjald er fyrir breytingu á vísindarannsókn, að upphaflega umsóknin og rannsóknaráformin verði skýrari en ella er. Gert er ráð fyrir því að það sé fyrst og fremst ástæðan, að sá kúfur klárist til að byrja með eða verulega gangi á hann. Fjöldinn sem gert er ráð fyrir er miðað við gögn ársins 2017, en þar er talað um að ný verkefni hafi verið 216 og þar af gjaldhæf verkefni 106 og á árinu 2017 voru samþykktar 307 breytingar við áður samþykktar umsóknir. Það skýrir í raun og veru samspil annars vegar heildarmats á tekjum á fyrsta ári og hins vegar hverjar ástæður þess eru að þær tekjur fari lækkandi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég spurði um áhrif á háskóla. Kannski eru þau óveruleg en ég bið hæstv. ráðherrann að koma inn á það ef tími er til í næsta andsvari eða svari við spurningum mínum. Þetta frumvarp fer til hv. velferðarnefndar til vinnslu en þar inni er einnig annað frumvarp sem fjallar um breytingar á sömu lögum, um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, ekki vegna þess að ég haldi að hæstv. ráðherrar hafi áhrif á það hvernig þingnefnd vinnur, heldur vegna reynslu hennar sem þingmanns, hvort hún telji ekki sjálfsagt og eðlilegt þegar breytingar eru í sömu nefnd um sama frumvarp um að málin séu unnin samhliða. Það ætti ekki að vera þannig að annað gangi framar hinu heldur ætti að vinna málin samhliða þegar unnar eru breytingartillögur á sömu lögum. Tvö frumvörp eru í nefndinni, annað um gjaldtöku og heimild til reglugerðar varðandi gjaldtöku vísindasiðanefndar og hitt um hvernig fara eigi með niðurstöður vísindarannsókna og gagnarannsókna. Telur hæstv. ráðherrann ekki, og þá vísa ég til þingreynslu hennar, að upplagt sé að taka málin saman?
Virðulegi forseti. Varðandi áhrifin á háskólana þá höfðu háskólarnir ekki áhyggjur af þessu máli að öðru leyti en því sem fram kom í umsögninni sem ég gerði grein fyrir áðan, þ.e. að tryggja þyrfti undanþágu vegna vísindarannsókna nemenda. Fyrir því er séð í frumvarpinu eins og það er lagt fram, en svo ber að líta til þess að fræðimenn eru að öllum jafnaði með bakhjarl og styrki sem eru oft fjárhagslegur grundvöllur rannsóknar af því tagi. Gert er ráð fyrir því í drögum að reglugerð um gjaldtöku vísindasiðanefndar að þetta séu í raun upphæðir sem eiga ekki að valda því að aðilar hætti við vísindarannsóknir. Þetta eru einhverjir tugir þúsunda. Enn er reglugerðin ekki farin í samráðsgáttina, hún mun gera það en hún er bara til í drögum enn um sinn. Varðandi spurningu hv. þingmanns um vinnu nefndarinnar hef ég í sjálfu sér enga sérstaka skoðun á því hvernig nefndin vinnur einstök mál. Hins vegar sé ég ekki, þótt um sé að ræða breytingu á sömu löggjöf, þ.e. annars vegar málið sem er mælt fyrir og hins vegar þingmannamál þar sem hv. þingmaður er 1. flutningsmaður, að málin séu efnislega skyld. Það kann að vera það drepi umfjöllunina á dreif að fjalla um það í einu og með sömu gestakomum o.s.frv. þar sem málin eru efnislega óskyld. En ég treysti hv. velferðarnefnd til að skipuleggja þá vinnu sína vel eins og önnur störf sín og óska henni góðs gengis í því.
Virðulegi forseti. Mikilvægir almannahagsmunir, vissulega. Það er mjög góð ástæða fyrir því að við höfum vísindasiðanefnd, eða „internal review board“, eins og tíðkast annars staðar. En þær rannsóknir sem koma inn á borð vísindasiðanefndar fara langt út fyrir þær ástæður sem voru fyrir því að vísindasiðanefnd var búin til. Við skulum hafa það í huga að þetta eru ekki bara sérstaklega umfangsmiklar rannsóknir heldur allar rannsóknir innan þessa sviðs, líka litlar rannsóknir, líka rannsóknir sem hafa ekki fengið styrk en gætu fengið styrk ef samþykki vísindasiðanefndar fæst, sem hafa þá ekki styrk til að borga fyrir umsóknina til vísindasiðanefndar. Það er ákveðinn hvati í þessu til að breyta ekki aðferðinni, ef rannsakandi kemst að því að það gæti verið betra að gera rannsóknina einhvern veginn öðruvísi þarf hann að borga fyrir það. Það er ekki hvati til þess að gera góða rannsókn. Það er áhugavert að sjá að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að gjaldið eigi að standa undir raunkostnaði við þjónustuna og það er gert ráð fyrir 9–11 millj. kr. gjaldtöku af þessu sem dettur síðan niður í 3–6 millj. kr. Hvort þarf til að standa undir raunkostnaði þjónustunnar? Ég veit ekki hvort. Fullt af öðrum atriðum, ég ætla að ná alla vega einu í viðbót. Hvað eru nemendarannsóknir? Það er skilgreining sem vantar hérna, því að í velflestum rannsóknum sem eru stundaðar innan háskólans koma nemendur mjög mikið að vinnunni. Það væri mjög áhugavert að heyra hvernig nákvæmlega nemendarannsókn er öðruvísi en rannsókn sem er unnin innan háskólans.
Virðulegi forseti. Fyrst, ef ég byrja á öfugum enda, ef svo má að orði komast, þá lýsir hv. þingmaður áhyggjum yfir því að nemendarannsóknir séu ekki nægilega vel skilgreindar hér. Í umsögn heilbrigðisvísindasviðs Háskóla Íslands um frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Heilbrigðisvísindasvið Háskóla Íslands vill koma þeirri ábendingu á framfæri að gjaldtaka vegna nýrra leyfa verði að vera engin eða mjög hófstillt vegna vísindarannsókna námsmanna (grunnnema og framhaldsnema).“ Ég tel að ef þessi skilgreining dugar Háskóla Íslands og heilbrigðisvísindasviði þá ætti það að duga Alþingi. En ef hv. velferðarnefnd telur að gera þurfi betur í þeirri skilgreiningu þá treysti ég henni til þess. Hv. þingmaður spyr hvað þurfi, hvor talan það er sem þarf til að standa straum af rekstri nefndarinnar. Því er til að svara að þetta eru auðvitað viðmiðunarfjárhæðir, en grundvöllurinn er sá að þarna er miðað við tímagjald, þá raunverulegu vinnu sem nefndin þarf að inna af hendi. Ef hún þarf að inna af hendi mikla vinnu sem tengist breytingum á rannsóknum þá kostar það og það er innheimt í gjaldinu. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að það falli þarna einhverjar rannsóknir milli skips og bryggju. Í drögum að reglugerð sem mun verða í samráðsgáttinni í kjölfarið á þessu máli, ljúki Alþingi málinu, þá gerum við ráð fyrir þremur flokkum og sá flokkur sem verður þá ódýrastur er sá þar sem um er að ræða þá stöðu að ekki sé um bakhjarl að ræða. Samkvæmt umsögn vísindasiðanefndar sjálfrar þá eru þetta örfáar rannsóknir, mögulega bara ein á ári.
Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr um gjaldið er að í greinargerðinni er sagt að markmiðið með gjaldtökunni sé tvíþætt, annars vegar að styrkja rekstur nefndarinnar - það þýðir ekki að standa undir grunnkostnaði, alla vega eins og ég skil það - og innheimta hóflegt gjald fyrir afgreiðslu umsókna. Hins vegar miði gjaldtakan að því að bæta vinnubrögð rannsakenda og umsækjenda þannig að í upphafi liggi fyrir vönduð rannsóknaráætlun. Ég sé ákveðinn hvata í þessu, en ég sé ekki að þetta rími við það að standa undir raunkostnaði vegna þjónustunnar ef markmiðið er að styrkja reksturinn eða á einhvern annan hátt. Það er kvartað einmitt undan því að eftir að lögin voru sett hafi fjármagn ekki fylgt þó að verkefni hafi aukist. Ég tel að það sé einmitt afleiðing af því sem ég benti á áðan, þ.e. að mjög mikið af þessum verkefnum falla í rauninni ekki undir þær ástæður sem voru fyrir því að vísindasiðanefnd varð til á annað borð. Í þeim tilvikum finnst mér að það ætti að vera til mjög einfalt útilokunarform þar sem er bara sagt: Þau skilyrði sem gera það að verkum að það er til vísindasiðanefnd eiga ekki við þá rannsókn sem ég er að vinna. Það eru mörg dæmi eins og vinna með föngum o.s.frv., dæmi sem við höfum í sögunni og verða svo sem sífellt til ný dæmi sem færð eru undir verkahring vísindasiðanefndar. En á meðan rannsakandi sinnir ekki sannanlega rannsóknum sem heyra undir nákvæmlega þær ástæður sem eru fyrir því að vísindasiðanefnd er til, þá ætti að vera hægt að segja: Ég er ekki í svona rannsóknum. Búið. Það myndi eyða rosalega mikilli vinnu sem ég tel að sé farið í að óþörfu.
Virðulegi forseti. Fyrst er að segja að vísindasiðanefnd sker í raun og veru sjálf úr um það hvað telst vera vísindarannsókn á heilbrigðissviði í hvert sinn, þannig að ég held að áhyggjur hv. þingmanns séu ástæðulausar nema ef minn skilningur er ekki réttur á hans orðum og hann gerir ráð fyrir að það sé einhvers konar tékklisti sem viðkomandi getur fyllt út í á fyrri stigum. Ég held að hv. velferðarnefnd þurfi að taka á þessum álitamálum eins og öðrum. Ég sé ekki alveg í fljótu bragði að þetta sé eða verði vandamál. Hins vegar eru það orð hv. þingmanns sem lúta að gjaldtökunni. Þá liggur kannski beinast við að spyrja hvort hv. þingmaður telji að gjaldið eigi að vera hærra, vegna þess að það er farið mjög varfærnislega í þessa gjaldtöku. Þó að henni sé ætlað að koma til móts við kostnað og rekstur nefndarinnar, þá er það auðvitað svo að ríkissjóður brúar bilið og við teljum ekki að vísindasiðanefnd eigi að safna sérstökum sjóðum, heldur eigi nefndin að innheimta hóflegt gjald til að standa straum af meginkostnaðinum við reksturinn. En það er enn og aftur til umfjöllunar, bæði í samráðsgáttinni þegar drög að reglugerð verða birt þar, en ekki síður í umfjöllun hv. velferðarnefndar um þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Þetta voru áhugaverð svör sem komu fram hjá heilbrigðisráðherra áðan. Það er áhugavert að heyra að gjaldinu sé ætlað að brúa bilið á milli raunkostnaðar við að standa undir vísindasiðanefnd og þess sem nefndin fær á fjárlögum. Með öðrum orðum er verið að færa ákveðinn kostnað frá rannsóknarstyrkjum til vísindasiðanefndar. Í raun og veru þýðir það samdrátt til rannsóknarstyrkja. Það þýðir í raun ekkert annað. Þeir rannsakendur sem vinna að rannsóknum sínum gera það yfirleitt á ákveðnum styrkjum í gegnum hina ýmsu aðila og þeir peningar sem þeir geta ekki notað til rannsóknanna gera rannsóknina umfangsminni fyrir vikið. Ef þeir þurfa að taka hluta af rannsóknarfé sínu til að standa að störfum vísindasiðanefndar minnkar það einfaldlega umfang og mögulega gæði rannsóknanna. Hér eru settar fram tölur um áætlaða gjaldtöku og líka sagt að ákveða eigi gjaldskrá síðar, en það er greinilega búið að ákveða hana á einhvern hátt án þess að það sé sagt því að annars hefði ekki verið hægt að reikna þessar tölur. Ég geri athugasemd við þetta misræmi, við ósamræmið í því að ríkið skuli á annað borð styrkja vísindarannsóknir en leggja til kostnað og samdrátt á þeim á sama tíma með því að draga það fé yfir til vísindasiðanefndar. Ég veit að sú nefnd sinnir ágætu starfi en á sama tíma sinnir hún að mínu mati, og miðað við þær sögur sem ég hef heyrt, umfangsmeira starfi en hún þyrfti að gera. Þar vísa ég í söguna, í ástæðu þess að vísindasiðanefndir urðu til í vísindasamfélaginu. Það eru til mjög alvarleg dæmi sem gefa tvímælalaust til kynna nauðsyn vísindasiðanefndar en það eru líka rosalega margar rannsóknir sem snerta ekki á þeim ástæðum, þeim málefnum. Í skólanum þar sem ég stundaði nám þurfti ég að skila inn umsókn til vísindasiðanefndar. Það var ekki á heilbrigðissviði en skólinn ákvað samt að láta það gilda yfir öll svið skólans. Það var ákveðin innri gæðastjórnun skólans og allt gott og blessað með það. En spurningalistinn sem ég fékk var rosalega heilbrigðismiðaður, þrátt fyrir að námslánin mín kæmu óhjákvæmilega nánast aldrei að þeim málefnum. Ef ég notaði þann orðaforða sem ég kunni úr mínu námi, úr minni sérgrein, þýddi spurningalistinn allt annað þegar ég las hann yfir en ef ég hefði komið úr heilbrigðisvísindum. En þetta er ýkt dæmi og hérna er náttúrlega aðeins talað um vísindasiðanefnd á heilbrigðissviði. Það eru samt margar rannsóknir innan heilbrigðisvísindasviðs sem ættu ekki að þurfa að vera á verksviði vísindasiðanefndar að athuga. Mér finnst við hafa gert ákveðin mistök í setningu laganna um vísindasiðanefnd þegar kemur að nákvæmlega því. Umfang hennar var frá upphafi allt of mikið. Þess vegna legg ég til að farin sé hóflegri millileið. Velflestar rannsóknir þurfa ekki athugun á því hvort þar glímt er við þau viðkvæmu viðfangsefni sem vísindasiðanefndir voru stofnaðar til að vakta. Það ætti að vera hægt að fá ákveðna undanþágu að gefinni yfirlýsingu um að rannsóknirnar komi ekki inn á þau málefni. Að öðru leyti held ég að bæði í andsvörum og svörum hafi allt komið fram. Mér finnst hins vegar gott að vekja athygli á því aftur að mér finnst vera ákveðið misræmi í greininni um að þetta eigi aðeins að standa undir raunkostnaði vegna þjónustunnar, sem það gerir ekki því að það er bara brúin þarna á milli. Þetta gerir það að verkum að hið opinbera getur dregið úr beinum styrkjum til vísindasiðanefndar og aukið gjaldtökuna á móti. Samkvæmt orðanna hljóðan er það þannig. Svo virðist í greinargerðinni sem það sé ekki nákvæmlega markmiðið að standa undir grunnkostnaði heldur að styrkja nefndina. Mér finnst vera pínu misræmi þarna sem mætti fara yfir og skýra.
Virðulegi forseti. Nokkur atriði í lok þessarar umræðu hér. Mig langar í fyrsta lagi að segja, af því að ég held að mér hafi láðst að nefna það áðan, að þegar við tölum um að styrkja starf nefndarinnar erum við að tala um að nefndin geti sinnt verkefnum sem hún hefur ekki haft ráðrúm til að sinna hingað til. Mig langar líka til að nefna almennt, af því að við höfum kannski ekki verið mjög upptekin af því í þessari umræðu að ræða almennt mikilvægi vísindarannsókna á heilbrigðissviði, ekki síst í ljósi þess að það eru sífellt meira krefjandi viðfangsefni sem heilbrigðisþjónustan þarf að glíma við á öllum stigum, og sem betur fer eru sífellt skýrari kröfur um að gagnrýndar aðferðir séu lagðar til grundvallar við meðferð. Mig langar líka að nefna, af því að mér fannst eins og hv. þingmaður væri ósáttur við ég hefði nefnt hérna reglugerðardrög, eins og að ég væri að segja frá einhverju sem væri bara víst búið að gera. En hv. þingmaður hristir hausinn þannig að ég vona að ég hafi einfaldlega verið að oftúlka orð hans. En ég held að það sé í ljósi þess rétt að geta þess hvernig nákvæmlega þetta ber að. Á sama tíma og við sendum vísindasiðanefnd frumvarpsdrögin til umsagnar sendum við reglugerðardrögin líka til nefndarinnar og óskum eftir rökstuddri tillögu að gjaldi fyrir tiltekna þrjá flokka. Vísindasiðanefnd leggur síðan til tilteknar fjárhæðir með vísan til umfangs þeirrar vinnu sem ætla má að fari fram í nefndinni á grundvelli talna frá undanförnum árum. Það er ástæðan, virðulegur forseti, fyrir því að þetta er orðið allnokkuð mótað. Hins vegar verðum við í ljósi þess í hvaða röð á að gera hlutina að bíða með að setja reglugerðina í samráðsgáttina þangað til Alþingi hefur afgreitt frumvarpið og gert það að lögum, ef Alþingi kýs að gera svo. Það er ekki mikill bragur á því að framkvæmdarvaldið sé komið með reglugerð í samráðsgátt sem ekki hefur lagastoð. Ég veit að ég og hv. þingmaður deilum sérstaklega áhuga á því að ferlum sé til haga haldið og að hlutirnir séu gerðir í réttri röð og vænti ég að mæta skilningi í þeirri nálgun minni í þeim efnum. Hvað varðar síðan athugasemdir hv. þingmanns sem lúta að tilkomu vísindasiðanefndar í upphafi og því hversu breið eða þröng hún er til að byrja með og síðan hvaða verkefni hún fjallar um: Það varðar að hluta til fyrri tíð og snýst kannski ekki nákvæmlega um það þingmál sem hér er til umfjöllunar en er allrar athygli vert. Mín afstaða er sú að vísindi á heilbrigðissviði muni taka meira af tíma okkar, bæði í rannsóknum og vísindum, en ekki síður í stefnumótun í heilbrigðismálum. Við höfum horft til þess, og það verður í vaxandi mæli, að framfarir í tækni og vísindum verða jafnvel hraðari en siðferðisleg umræða hefur náð að halda í við. Þess vegna verðum við að freista þess að hafa líka siðferðisleg álitamál á dagskrá á Alþingi, og auðvitað ekki síður í vísindasamfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, lögum um Ábyrgðasjóð launa, lögum um fæðingar- og foreldraorlof, lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna og lögum um réttindi lifandi líffæragjafa til tímabundinnar fjárhagsaðstoðar. Um er að ræða sambærilegar breytingar á öllum þeim lögum sem ég nefndi hér að framan og lúta þær að framlagi vinnumarkaðstengdra framfærslukerfa í lífeyrissjóði. Þess ber að geta að framangreindum framfærslukerfum er öllum ætlað að koma þátttakendum á vinnumarkaði til aðstoðar við framfærslu þurfi þeir að hverfa af vinnumarkaði tímabundið vegna tiltekinna aðstæðna. Á árinu 2016 gerðu Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins með sér samkomulag um hækkun á framlagi atvinnurekenda í lífeyrissjóði. Samkomulagið fól í sér að mótframlag atvinnurekenda í lífeyrissjóði myndi hækka um 3,5% í þremur áföngum, þ.e. úr 8% í 11,5%. Jafnframt var gert ráð fyrir að samkomulagið tæki að fullu gildi 1. júlí sl. og hefur það gengið eftir. Í lögum þar sem kveðið er á um vinnumarkaðstengd framfærslukerfi er gert ráð fyrir að greitt skuli í lífeyrissjóði tiltekið mótframlag úr hlutaðeigandi framfærslukerfi sem reiknast sem hlutfall af greiðslum til einstaklinga sem nýta rétt sinn innan viðkomandi kerfis. Þannig hefur þótt mikilvægt að þrátt fyrir að þátttakendur á vinnumarkaði þurfi að hverfa þaðan tímabundið og nýti rétt sinn til greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði, Fæðingarorlofssjóði eða úr ríkissjóði greiði hlutaðeigandi framfærslukerfi tiltekið framlag í lífeyrissjóð á móti þeim 4% af greiðslum sem einstaklingnum sjálfum er gert að greiða. Aftur á móti hefur þótt mikilvægt, þegar kemur til greiðslna úr Ábyrgðasjóði launa, að ábyrgð sjóðsins vegna krafna lífeyrissjóða um lífeyrisiðgjöld skuli ná yfir það framlag sem hlutaðeigandi atvinnurekendum hefur borið að greiða í lífeyrissjóði, auk þess hluta af launum launafólks sem því sjálfu hefði borið að greiða hefði ekki komið til gjaldþrots hlutaðeigandi atvinnurekenda. Markmið frumvarpsins er m.a. að draga úr neikvæðum áhrifum á ávinnslu lífeyrisréttinda hjá þeim einstaklingum sem nýta sér rétt sinn innan umræddra framfærslukerfa. Tilgangur frumvarpsins er jafnframt að tryggja að ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa vegna krafna lífeyrissjóða um lífeyrisiðgjöld nái yfir það framlag sem hlutaðeigandi atvinnurekendum hefði borið að greiða í lífeyrissjóði samkvæmt samkomulaginu, sem og yfir þann hluta af launum launafólks sem því sjálfu hefði borið að greiða í lífeyrissjóði hefði ekki komið til gjaldþrots hlutaðeigandi atvinnurekenda. Er því gert ráð fyrir að mótframlag í lífeyrissjóði á grundvelli laga um Ábyrgðasjóð launa miðist við 15,5% af iðgjaldsstofni samkvæmt 3. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða í stað 12% lágmarksiðgjalds samkvæmt sömu lögum líkt og kveðið er á um í gildandi lögum um Ábyrgðasjóð launa. Virðulegi forseti. Ég held að ég þurfi ekki að skýra þetta mál neitt miklu frekar vegna þess að þetta skýrir sig nokkuð sjálft. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Húsnæði er meira en steypa og bárujárn, meira en skjól frá veðri og vindum. Húsnæði heldur ekki lúxus sem á eingöngu að standa vel stæðu fólki til boða. Húsnæði er heldur ekki hefðbundin markaðsvara heldur snýst það um að búa við mannréttindi. Tryggt húsnæði er staður sem skapar einstaklingum og fjölskyldum öryggi og við köllum það heimili. Í dag mæli ég fyrir þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í húsnæðismálum í átta liðum sem ætlað er að taka á húsnæðisvandanum með kerfisbundnum hætti. Flutningsmaður er undirritaður ásamt öllum öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar. Með tillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að setja fram skýra aðgerðaáætlun með afmörkuðum og tímasettum aðgerðum sem tryggi húsnæðisöryggi fólks á Íslandi. Þrátt fyrir langvinnt góðæri eru húsnæðismál enn í öngstræti og þúsundir fjölskyldna á hrakhólum. Fólk á ekki að þurfa að óttast heimilisleysi hér á landi. Það er þjóðhagslega óhagkvæmt að bíða eftir almennum aðgerðum, fyrir utan hvað það er kaldranalegt. Markaðurinn hefur ekki ráðið við að leysa húsnæðisvandann og stjórnvöld ekki heldur. Aðgerðir stjórnvalda í húsnæðismálum síðustu ár hafa verið losaralegar og augljóslega ekki skilað nægilega góðum árangri. Í stað þess að vinna markvisst að varanlegum lausnum hafa stjórnvöld frekar slökkt elda. Það eru erfiðir tímar, kjaraviðræður eru fram undan. Þær verða snúnar en þar er sameiginlegt stef verkalýðshreyfingarinnar og atvinnulífsins að stjórnvöld verði að tryggja fólki öruggara og hagkvæmara húsnæði. Nauðsyn aðgerða, svo sem þeirra sem við leggjum fram í dag, er óumdeild, enda mikil hætta á að kjarabætur verði étnar upp á húsnæðismarkaði. Þar spilar íslenska krónan auðvitað sitt hlutverk. Ástandið er þannig að ungt og efnalítið fólk getur ekki komist inn á húsnæðismarkaðinn á sama tíma og mikill skortur er á leiguíbúðum og leiguverð er allt of hátt - það hæsta á Norðurlöndum. Framboð á félagslegu húsnæði sveitarfélaga fyrir þá allra efnaminnstu er líka allt of lítið. Sá hópur sem er með lægstar tekjur og á þar af leiðandi mjög erfitt með að framfleyta sér á húsnæðismarkaði, en þó ekki nægilega lágar til að geta fengið úthlutað þessu félagslega húsnæði sem er af mjög skornum skammti, hefur auk þess algerlega setið eftir síðan að verkamannabústaðakerfið var lagt niður. Það er heldur ekki nægilegt framboð á leiguhúsnæði eða hagkvæmum íbúðum fyrir einstaklinga og fjölskyldur með meðal- eða jafnvel tiltölulega háar tekjur. Þrátt fyrir að húsnæðiskostnaður sé stærsti kostnaðarliðurinn hjá flestum fjölskyldum og húsnæðismál séu það málefni sem brennur hvað heitast á landsmönnum, fá þau mál allt of litla athygli á Alþingi. Þau fá ekki nægilega stóran sess í velferðarumræðunni þrátt fyrir að vera í raun risastórt velferðarmál. Við verðum einfaldlega að grípa til aðgerða, herra forseti. Það er ekki nóg að vísa til að hér sé verið að ræða málin, verið sé að byggja aðeins meira og enn einn vinnuhópurinn um húsnæðisaðgerðir hafi verið skipaður í velferðarráðuneytinu. Fólk er einfaldlega búið að bíða allt of lengi. Fólk með lægri tekjur er í mestum vandræðum með að koma sér inn á húsnæðismarkað og býr þar af leiðandi við töluvert meira óöryggi á leigumarkaði. Annar hópur sem hefur algerlega setið eftir er ungt fólk. Kaupmáttur þess hefur ekki aukist til jafns á við eldri kynslóðir á meðan húsnæðisverð hefur hækkað um 43% umfram almennt verðlag. Það er talsvert meiri hækkun á húsnæðisverði en annars staðar á Norðurlöndum. Ástandið á leigumarkaði hefur alvarlegar afleiðingar en rannsóknir hafa sýnt að leigjendur eru líklegri til að eiga í fjárhagsvandræðum og börn leigjenda líklegri til að líða skort og verða jaðarsett. Í dag búa um 50.000 manns á ótryggum og dýrum leigumarkaði. Það eru 30.000 heimili. Þannig eru helstu fórnarlömb húsnæðisástandsins annars vegar fátækasti hluti landsmanna sem ekki finnur hagkvæmt húsnæði til langtímaleigu, og hins vegar ungt fólk sem ekki nær að kaupa sína fyrstu íbúð. Aðrir hópar hagnast síðan á neyð þeirra sem koma sér upp þaki yfir höfuðið. Þessir milliliðir leiguíbúða og leigjenda hagnast um marga milljarða á ári en sá hagnaður rennur beint úr vasa leigjenda. Ríki og sveitarfélög verða að tryggja forsendur fyrir markvissa uppbyggingu leigumarkaðar með fjárhagslegum stuðningi og aðgerðum af ýmsu tagi. Þörf er á að styðja við uppbyggingu á nýju félagslegu húsnæðiskerfi sem kemur til móts við fólk sem ekki ræður við markaðskjör á húsnæði og getur hvorki keypt né leigt á almennum markaði. Framboði á leiguhúsnæði er líka verulega ábótavant. Það verður að byggja meira og hagkvæmar til að halda aftur af verðhækkunum. Ríkið verður að stíga miklu fastar inn og tryggja fleiri og stærri stofnframlög til uppbyggingar hagkvæmra leiguíbúða. Til lengri tíma litið á húsnæðiskerfið að vera fyrirsjáanlegt og öruggt og tryggja lántakendum fjölbreytt lánsform á hagstæðum kjörum. Byggja verður upp fjölbreyttan og öruggan leigumarkað með stefnumótun og aðkomu hins opinbera, en einnig fjölbreyttar íbúðir til kaupa á almennum markaði. Þetta er einfaldlega samvinnuverkefni markaðarins og hins opinbera. Það er lykilatriði að vinna lausnir í húsnæðismálum í nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna, atvinnulífið og sveitarfélögin í landinu. Samfylkingin leggur því fram umrædda þingsályktunartillögu í átta liðum sem ætlað er að bæta húsnæðisvandann kerfisbundið. Þingmenn Samfylkingarinnar telja tillöguna nauðsynlegt skref í áttina að hagkvæmari húsnæðismarkaði, manneskjulegri leigumarkaði og meiri félagslegum stöðugleika. Að sjálfsögðu gerum við okkur grein fyrir því að þessi tillaga mun ekki leysa allan þann vanda sem við erum í og ekki eins og skot. Þetta eru hins vegar nauðsynleg fyrstu skref til að taka á þessum hlutum af einhverri alvöru og með varanlegum hætti. Þó að það sé ekki hluti af þessum átta tillögum hlýtur maður að nefna fílinn í herberginu, sem er gjaldmiðillinn. Að sjálfsögðu er stærstu hindruninni ekki rutt úr vegi, en það eru háir vextir og fjármagnskostnaður sem fylgir íslenskri örmynt. Sú staðreynd að framleiðni á Íslandi er mikið lægri en á Norðurlöndunum á sama tíma og við búum við miklu hærra vaxtastig og meiri fjármagnskostnað er auðvitað ekkert annað en ávísun á enn meiri erfiðleika við uppbyggingu sjálfbærs húsnæðismarkaðar en þyrfti að vera. Fyrsti liður tillögunnar snýr að startlánum að norskri fyrirmynd. Ungt fólk á sífellt erfiðara með að komast inn á húsnæðismarkað, en þeir erfiðleikar stafa fyrst og fremst af skorti á eigin fé. Leiguverð er of hátt og húsnæðisverð hækkar stöðugt umfram kaupmátt. Einu raunaðgerðir stjórnvalda síðustu ára sem snúa að aðstoð við kaup á fyrstu fasteign felast í að hægt sé að nýta séreignarsparnað skattfrjálst við íbúðarkaup. En þessar aðgerðir nýtast fyrst og fremst þeim sem hafa hærri tekjur. Startlán koma hins vegar þeim til aðstoðar sem eru að stíga sín fyrstu skref á fasteignamarkaði og fá ekki lán annars staðar, auk þess sem þeim er ætlað að tryggja húsnæðisöryggi fyrir viðkvæma hópa. Þau koma tekjulágum fjölskyldum best, þeim sem eru með lágar en öruggar tekjur en geta ekki fengið nægjanleg lán hjá hefðbundnu bönkum. Þar að auki standa þau fjölskyldum til boða sem eiga erfitt með að mæta útgjöldum vegna húsnæðiskostnaðar í formi endurfjármögnunar. Þetta er gert til að hjálpa fjölskyldum að vera áfram með fasta og örugga búsetu. Lánin hafa reynst vel í Noregi þar sem sett voru skilyrði um hámarkskaupverð til að sporna við verðhækkunum og passa upp á að húsnæði væri ekki dýrara en svo að lántakendur réðu við afborganir til lengri tíma. Í öðru lagi leggjum við enn og aftur til fjölgun hagkvæmra íbúða í samvinnu við verkalýðs- og sveitarfélögin til að koma stoðum undir manneskjulegri leigumarkað. Tekjulágir einstaklingar hafa verið utan garðs á húsnæðismarkaði frá því að verkamannabústaðakerfið var lagt niður. Það er hafið yfir vafa að ef verkamannabústaðakerfið hefði fengið að þróast áfram í stað þess að leggja það niður væru nú um 20.000 fleiri íbúðir í kerfinu í dag. Sá hópur sem mæta á ræður ekki við markaðinn en telst of tekjuhár fyrir félagslegt húsnæði sveitarfélaga. Nú hefur loksins fjármagn verið tryggt í stofnframlög til uppbyggingar 2.300 íbúða eftir margra ára baráttu. En það er bara ekki nóg, herra forseti. Þessi uppbygging þarf að vera miklu meiri og hraðari. Hér verður að byggja upp öruggari leigumarkað í félögum án hagnaðarsjónarmiða. Slík félög eiga hins vegar erfitt með að ná fótfestu vegna fjármögnunarvanda en eru samt sem áður mjög mikilvægur hluti af húsnæðiskerfi nágrannaþjóðanna. Við þurfum að stefna þangað. Ljóst er að vinna þarf á uppsöfnuðum skorti á íbúðum. Það er langtímaverkefni en ekki átaksverkefni. Ríkisstjórnin verður í samstarfi við sveitarfélög, aðila vinnumarkaðarins og lífeyrissjóði að bregðast við skorti á leiguíbúðum og tryggja nægt framboð. Þá er lykilatriðið að huga að því hvers konar íbúðir vantar á markaðinn, ekki síður en hversu margar, því að nú er fyrst og fremst þörf á minni og hagkvæmari íbúðum næstu árin, m.a. vegna breytinga á fjölskyldumynstri. Aðkoma ríkisins er einfaldlega nauðsynleg til að leggja grunninn að traustum leigumarkaði og tryggja að mikil fjölgun íbúða á næstu árum verði hagkvæm fyrir samfélagið og nýtist í baráttunni gegn fátækt og ójöfnuði. Þess vegna er lagt til að á næstu árum verði ráðist í byggingu a.m.k. 5.000 leiguíbúða í samstarfi við aðila sem eru ekki í hagnaðarrekstri. Átak í þá veru kann að þurfa að vera tímabundið á einstökum svæðum en varanlegt á öðrum. Það getur lotið ólíkum lögmálum frá einu svæði til annars. Í þriðja lagi verður að jafna ábyrgð sveitarfélaga hér á landi þegar kemur að framboði á félagslegu húsnæði. Byrðum vegna félagslegs húsnæðis er mjög misskipt milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Reykjavík á hlutfallslega langmest af slíkum eignum, eða allt að átta sinnum meira en sveitarfélögin í kring. Sömu sögu er að segja um Akureyri en bærinn stendur sig mun betur en önnur sveitarfélög á landsbyggðinni. Ég tel að eðlilegt hlutfall félagslegs húsnæðis gæti miðast við 5% af heildarfjölda íbúða. Ljóst er að mörg sveitarfélög uppfylla ekki það hlutfall og því þurfa efnaminni fjölskyldur oft að leita annað eftir úrlausn sinna mála. Þar þurfa viðtökusveitarfélög að borga brúsann. Gleymum því ekki að sveitarfélög hafa mjög takmarkaða möguleika til að afla sér tekna. Með því að gera einstökum sveitarfélögum kleift að koma sér hjá allri þjónustu sem ætti að vera sjálfsögð og eðlileg, og leggja hana á herðar öðrum er verið að skekkja samkeppnisstöðu sveitarfélaga. Þá er auðvitað ónefnd mannvonskan sem felst í því að ýta fólki óbeint burt úr sveitarfélögum og yfir á nágrannasveitarfélögin. Í fjórða lagi verða húsnæðis- og vaxtabætur að fylgja betur verðlagsþróun. Þótt hækkun á húsnæðis- og vaxtabótum leysi ekki ein og sér húsnæðisvandann verða húsnæðisbætur og aðrar tilfærslur að haldast betur í hendur við launaþróun til að koma í veg fyrir að lægri tekjuhópar dragist aftur úr með tilheyrandi ójöfnuði. Í fimmta lagi er gríðarlega mikilvægt að lækka byggingarkostnað hér á landi, auka framleiðni t.d. með því að auðvelda eininga- og raðsmíði. Því er lagt til að byggingarreglugerðin verði einfölduð til muna. Með einungis smávægilegum breytingum á byggingarreglugerðinni er hægt að einfalda og aðlaga kröfurnar betur að reglugerðum annars staðar á Norðurlöndum. Þekktar erlendar aðferðir stoppa vegna regluverksins hér þrátt fyrir vilja yfirvalda. Af hverju erum við alltaf að finna upp hjólið þegar hægt er að notast við staðlaðar lausnir? Aðrar þjóðir hafa sýnt að hagræði af nútímalegum byggingaraðferðum í langan tíma er vel hægt að viðhafa án þess að slaka nokkuð á gæðum í byggingum. Breytingarnar ættu að taka mið af því að auka framleiðni í byggingariðnaði á Íslandi, en slíkt myndi jafnframt greiða fyrir möguleikum til að gera einingar- og raðsmíðar hagkvæmari kost. Að lokum þarf líka að leggja áherslu á að gera stjórnsýslu byggingar- og skipulagsmála miklu skilvirkari en nú er og samræma milli ólíkra embætta í landinu. Í sjötta lagi leggjum við til að búa til hvata til langtímaleigu í stað skammtímaleigu. Til að auka framboð á íbúðum í langtímaleigu viljum við ívilna þeim sem leigja út til raunverulegrar búsetu og hafa eina aukaíbúð skattfrjálst. Það er svo háð ákveðnum skilyrðum sem talað er um í þingsályktunartillögunni. Í áttunda lagi leggjum við til að breyta lögum um húsnæðisbætur með það að markmiði að ungt fólk og öryrkjar sem deila húsnæði geti öðlast rétt á húsnæðisbótum. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hefur lagt fram sérstakt frumvarp um þetta efni sem ég hvet þingmenn til að kynna sér. Með þeim nauðsynlegu úrbótum sem ég hef nefnt hér tökum við markvisst skref í áttina að heilbrigðum húsnæðis- og leigumarkaði til framtíðar, skref sem þarf að taka til að berjast gegn fátækt í landinu, en að sjálfsögðu líka til þess að tryggja öllum almenningi þau sjálfsögðu mannréttindi sem öruggt húsnæði er. Ég skora því á hv. þingmenn að taka vel í þessar tillögur svo við getum komið á móts við fólk sem ekki fær notið ávaxtanna af hagsveiflunni og fólk sem setið hefur eftir. Við skuldum í rauninni leigjendum og ungu fólki sem ræður ekki við útborgun til að kaupa sína fyrstu íbúð miklu betri úrræði. Hér er ekki um neitt flokkspólitískt mál að ræða. Öruggt húsnæði er jafn sjálfsagður hlutur og fæði, klæði, menntun og góð heilbrigðisþjónusta. Það hlýtur að vera hægt að aðlaga þessar tillögur að vilja allra flokka.
Herra forseti. Ég verð glöð við áskorun hv. þm. Loga Einarssonar og tek vel í þessa þingsályktunartillögu og lýsi yfir stuðningi mínum við hana og þakka honum fyrir framsögu sína í þessu máli. Ég vil koma hingað upp til að spyrja hann tveggja spurninga og skipti þeim bara á milli andsvara til að hafa þetta frekar þægilegt. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja um 1. lið þessarar þingsályktunartillögu, um startlán að norskri fyrirmynd, eins og hv. þingmaður ræddi í ræðu sinni. Ég vildi einfaldlega sækjast eftir nánari upplýsingum, í fyrsta lagi um það hversu mikill munur sé á vöxtum á almennum lánum og startlánum í þessari norsku fyrirmynd, svona um það bil. Svo langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að það sé aðeins hægt að kaupa eignir upp að ákveðinni upphæð með slíkum startlánum og þá hver sú upphæð ætti að vera, bara um það bil, enn og aftur, og hvernig mætti heimfæra það upp á íslenskan veruleika. Þannig að spurningin er: Sér hv. þingmaður fyrir sér að það mætti nota slík startlán til að kaupa sér tveggja herbergja íbúð í Breiðholti eða bara stærri íbúð í Vesturbænum? Hvernig myndi þetta heimfærast upp á þann markað sem við sjáum í dag? Ég byrja á því, norskum startlánum.
Herra forseti. Þessi startlán eru fyrst og fremst félagslegt fyrirbæri fyrir þá sem eiga ekki ríka foreldra eða efnaða ættingja eða hafa ekki háar tekjur sem þeir geta lagt til hliðar af og eiga erfitt með að eignast fyrir útborgun. Þau geta verið allt að 100% í Noregi. Hvað varðar vextina er það eitthvað sem þarf að ræða sérstaklega hér vegna þess að vextir í Noregi eru 1,8% eða eitthvað svoleiðis, á meðan óverðtryggðir vextir hérna eru 6, 7, ég veit það ekki. Það er auðvitað hlutur sem þarf að ræða. Til að fá þessi lán þarf líka að ganga í gegnum annars konar greiðslumat, ekki jafn íþyngjandi og er hér í kerfinu. Það eru í rauninni fleiri sem gætu fengið möguleika á þessu. Hér er fyrst og fremst verið að kasta fram þeirri hugmynd að miðað yrði við húsnæði sem er ekki of stórt og ekki of dýrt og er öruggt að fólk muni geta borgað til baka. Í þessu kerfi í Noregi, og við höfum hugsað það hér líka, eru einnig möguleikar á láni fyrir einstaklinga sem kannski verða fyrir slysi, lenda í hjólastól, verða gamlir og geta þurft að búa lengur heima, þá er hægt að sækja um slík lán og breyta íbúðunum og aðlaga að þörfum þeirra. Einnig til að brúa bil fyrir fólk sem hefur lent í mjög erfiðum aðstæðum, t.d. eftir hrunið. Ég á nóg eftir, ég sá bara eitthvað blikka hérna. En tökum bara næstu spurningu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hin spurningin snýr að öllu tæknilegra efni, að 5. lið þingsályktunartillögunnar um einföldun byggingarreglugerðarinnar. Þar er lagt til að breyta byggingarreglugerðinni á Íslandi til samræmis við hin Norðurlöndin þannig að auðveldara verði að smíða einingar þar og flytja til Íslands. Mér þykir það bara hið besta mál. Ég vil hins vegar spyrja í hverju þessar breytingar felist og hvort þær verði nokkuð til þess - ég efast um það, en ég spyr bara til öryggis - að aðgengi skerðist, þ.e. hafi áhrif á aðgengismál í byggingum á Íslandi. Mér þætti gott að heyra svör hv. þingmanns við því.
Herra forseti. Ég þakka spurninguna. Það hefur nefnilega töluvert verið rætt um einföldun byggingarreglugerðarinnar hér á þingi og allt of mikið af þeirri umræðu hefur einmitt farið í umræðu um hvernig hægt er að klippa út alla aukahluti, gera hlutina smærri og snollaða, svo ég noti ljóta íslensku. Það er vissulega alveg í góðu lagi að gera mönnum kleift að byggja litlar íbúðir, en hér er ekki verið að tala um að við förum frá þessari algildu hönnun þar sem gengið er út frá aðgengi fyrir alla. Það er líka þannig á Norðurlöndunum, en við ættum að geta aðlagað okkur að því sem gildir þar. Hér er ég að tala um þætti sem hafa ekkert verið ræddir en eru alveg himinhrópandi, eins og t.d. að það skuli vera önnur krafa um lofthæð á Íslandi en í Svíþjóð. Hvað þýðir það? Það þýðir einfaldlega að ef einstaklingur ætlar að byggja 30–40 m 2 íbúða fjölbýlishús á Íslandi og ætlar að kaupa sig inn í framleiðslu hjá fyrirtæki sem framleiðir miðað við aðrar aðstæður, þá þarf að fara að sérútbúa þær einingar fyrir Ísland. Það mun alltaf gera þær kannski 15, 20, 30% dýrari, þannig að þetta er óhagkvæmt. Við styðjumst að svo miklu leyti við Norðurlöndin að við ættum í rauninni að geta treyst því að kröfur sem þar eru gerðar séu eitthvað sem við getum sætt okkur við. Þar fyrir utan má gera miklu stærri og róttækari breytingar á byggingarreglugerðinni. Hér á Íslandi er hún forskriftarreglugerð. Það er t.d. sagt nákvæmlega fyrir um hvernig íbúðir eiga að vera, hversu stórar, litlar, breiðar og allt það, á meðan norræna reglugerðin er markmiðsdrifin, þar er talað um gæði, um lýsingu, um fegurð og annað. Síðan er það auðvitað hönnuðanna og verktakanna að sannfæra byggingaryfirvöld um að verið sé að uppfylla kröfurnar. Miklu skynsamlegri nálgun.
Herra forseti. Það er ágætt að fá þessa tillögu til umfjöllunar og ég þakka fyrir það. Ég tel mér hins vegar rétt og skylt að eiga orðastað við hv. 1. flm., hv. þm. Loga Einarsson. Ég er ekki alveg viss um að ég skrifi undir öll þau verkefni sem flutningsmenn telja nauðsynleg. Ég vil fá að vita af hverju þingflokkur Samfylkingarinnar tekur ekki eitt af þeim verkefnum og klárar það sjálfur. Ég lýsi því yfir að ég myndi leggja mig fram um að greiða því leið, ásamt hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd, sem er verkefni sex og er tiltölulega einfalt. Ef það er einhver meining í því hjá flutningsmönnum að fela ráðherra þetta verkefni er miklu einfaldara að þeir geri það bara sjálfir. Ég skil ekki af hverju þurftu að koma með fleiri tölustafi inn eða fleiri verkefni. Þannig að ég spyr: Af hverju tekur þingflokkur Samfylkingarinnar sig ekki til og flytur þetta einfalda frumvarp? Fjármagnstekjuskattur af leiguhúsnæði er 50%, þ.e. 50% af leigutekjunum eru skattlagðar með 22%. Þetta er fyrri spurningin. Vantar ekki líka eitt verkefni inn í þetta? Hér talað um að leggja ákveðnar skyldur á sveitarfélög varðandi félagslegt húsnæði, við skulum ræða það síðar. En hvað með skyldur sveitarfélaga til að tryggja nægilegt framboð af byggingarlóðum? Eru það ekki skyldur sem þurfa að vera inni í verkefninu, vegna þess að ef sveitarfélögin sinna [[Forseti hringir.]]ekki þeirri grunnskyldu sinni að tryggja nægjanlegt lóðaframboð skiptir engu máli hvað verður gert í þeim verkefnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir. Hann nefnir 6. liðinn og það er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að búa til sérstakt mál um það og við erum reyndar með sérstakt mál um einhverja hluti þarna. Hins vegar eru húsnæðismál með þeim hætti að þau eru ekki ólík til að mynda heilbrigðismálum þjóðarinnar eða menntamálum að því leyti að töluverður ávinningur er af því að þingið allt, óháð flokkum, setjist yfir málið, ræði það á heildstæðan hátt og nái samkomulagi um það til ára og áratuga. Þetta eru ekki átaksverkefni. Þetta eru ekki verkefni sem eru sett fram til að leysa hlutina einn, tveir og þrír. Það er ekki hægt. Við erum með gríðarlega stóran atvinnuveg sem er mjög brokkgengur. Sjálfur starfaði ég í honum í 25 ár og fór í gegnum fjórar kreppur í byggingariðnaði vegna þess að ýmist var verið að slá úr eða gefa í. Við eigum náttúrlega að geta náð mjög breiðri sátt í samfélaginu um alla vega meginhugsunina við húsnæðismál og íbúðauppbyggingu. Hvað varðar skyldur lóðar býst ég við að það sé einhver leikur til að reyna að koma höggi á höfuðborgina, sem hefur reyndar staðið sig miklu betur í húsnæðismálum en öll sveitarfélögin í kring. Það er ekki til neins heldur að hafa fullt af tómum lóðum ef aldrei er neitt gert. [[Gripið fram í: Vitleysa.]]Það hefur verið byggt í Reykjavík. Þetta er mesta uppbyggingarskeið í sögu borgarinnar jafnvel þótt íbúafjöldinn sé reiknaður inn í það. Þetta er stærra uppbyggingarskeið en þegar menn réðust í uppbyggingu Breiðholts, við skulum hafa það á hreinu. Allar tilraunir til að reyna að koma Reykjavíkurborg illa í þeim umræðum eru misheppnaðar.
Herra forseti. Ég minntist ekki einu orði á Reykjavíkurborg. Af einhverjum ástæðum skilur hv. þingmaður og 1. flm. það sem sérstaka árás á Reykjavíkurborg og meiri hlutann þar þegar ég spyr að því hvort ekki eigi að skilgreina skyldur sveitarfélaga til að tryggja nægjanlegt lóðaframboð. Hann verður að eiga það við sjálfan sig. En látum það liggja á milli hluta. Ég spyr: Er það þannig að við séum að móta hér skynsamlega stefnu í íbúðamálum, í húsnæðismálum? Ég er sammála hv. þm. Loga Einarssyni um að húsnæðisöryggi sé ein af grunnþörfum okkar allra og við eigum auðvitað að gera allt til að tryggja að þeirri grunnþörf sé mætt á sama hátt og öðrum grunnþörfum okkar. En við verðum þá líka hlusta á fólkið sjálft og reyna að koma til móts við þær langanir sem það hefur. Það kemur í ljós í nýrri könnun Íbúðalánasjóðs, sem var kynnt í síðustu viku, að aðeins 8% þeirra sem eru á leigumarkaði eru þar vegna þess að þeir kjósa það. Langflestir vilja ekki vera á leigumarkaði heldur í eigin húsnæði. Þá spyr ég: Er ekki rétt að við tökum höndum saman í þingsal og vinnum að því að láta drauma og langanir fólks um að eignast eigið húsnæði rætast, að það sé meginverkefnið? Ef við gerum það leysum við líka stærstan hluta vandans á leigumarkaði vegna þess að eftirspurn eftir leiguhúsnæði mun minnka, til verður eðlilegt leiguverð og húsnæðisöryggi verður betra, öruggara og samfélagið allt mun fá að blómstra, hv. þingmaður.
Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég nefndi Reykjavík er bæði að ég skil auðvitað fyrr en skellur í tönnum og kann að lesa á milli línanna og einnig af því ég er sérstakur áhugamaður um bæði ræður hv. þingmanns og les greinar hans í Morgunblaðinu. Ég þóttist því skilja af samhenginu að hann gæti verið að ræða um höfuðborgina. Það er ástæðan. Auðvitað er allt í lagi að hlusta á fólk og ég veit að ný könnun sem Íbúðalánasjóður gerði sýnir að 92% fólks á leigumarkaði er óánægt með að vera á leigumarkaði en það er líka hægt að spyrja tíu manna hóp sem gengur um á splunkunýjum gúmmístígvélum í blautu veðri og aðra sem eru á götóttum og svörin verða þannig að þeir sem eru á heilu gúmmístígvélum munu vera ánægðir með þau en hinir ekki. Þegar menn tefla fram svona könnun þarf nefnilega að skoða hvernig viðhorf fólks til leigumarkaðar er í Þýskalandi, Svíþjóð, Danmörku og Noregi. Þá kemur í ljós að það er almenn ánægja, þar er kerfið gott. Af því að ég gef mér að við séum sammála um að fólk hugsi eins á Raufarhöfn og í Rúanda og hafi sömu þarfir geri ég ráð fyrir því að gott væri … [[En þú vilt að …]]- nei, ef leigumarkaðurinn væri góður væri ánægjan meiri. Ég talaði einmitt um það, og hef alltaf gert, að jafnræði ætti að vera milli þess að geta búið á öruggum leigumarkaði og geta keypt sér íbúð. Ég talaði um að hið opinbera hefði skyldum að gegna en einkaframtakið ætti líka að fá að byggja. Ungt fólk í dag er allt öðruvísi en þegar við tveir vorum ungir [[Það er ekki langt síðan.]]og dreymdi um að búa í úthverfi í stóru húsi með bílskúr. Ungt fólk er hreyfanlegra í dag, það vill ekki festa sig. Við skulum bara gera hvort tveggja, hv. þm. Óli Björn Kárason, og við skulum gera það saman.
Forseti. Það er ánægjulegt að fá að taka þátt í þessari umræðu um húsnæðismál. Húsnæðismál eru nefnilega mannréttindamál eins og var nefnt hér að framan. En þau eru líka geðheilbrigðismál og barnaverndarmál. Húsnæðiskerfið á Íslandi er ekki í lagi og fyrir því eru kannski margar og frekar flóknar ástæður. Ég held að þessi þingsályktunartillaga sé ágætt skref í að laga það. Öryggi er annað af grunnþrepunum í þarfapíramída Maslows. Við þurfum öll húsnæði og hið opinbera hefur ákveðnum skyldum að gegna þegar kemur að því. Mig langaði sérstaklega að nefna það að hér er komið inn á að skyldur verði settar á sveitarfélög þegar kemur að félagslegu húsnæði með það að markmiði að jafna byrðar sveitarfélaga. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Ég er hérna með ársgamlar tölur. Í Reykjavík voru fyrir ári síðan um 2.650 félagslegar íbúðir og við vitum öll að þeim fjölgar ört þessa dagana. Þetta eru félagslegar íbúðir. Þá eru ótaldar íbúðir eins og búseturéttaríbúðir og aðrar íbúðir sem eru ekki í hagnaðardrifnu kerfi. Í Kópavogi voru þær fyrir ári síðan 436 og ég hef ekki heyrt að það hafi bæst nýtt við þar. Þar er sem sagt staðan næstbest. Í Hafnarfirði 245. Svo komum við að ríkustu sveitarfélögunum hér á höfuðborgarsvæðinu. Í Garðabæ voru þær 35, í Mosfellsbæ 30, á Seltjarnarnesi 16. Þetta er til háborinnar skammar. Það verður að gera eitthvað í því og ákveða hreinlega að það sé ákveðið hlutfall af íbúðum í hverju sveitarfélagi sem eigi að vera rekið á félagslegum forsendum. Ég veit t.d. að Seltjarnarnes á ekki byggingarland þannig að það er erfitt að mæta þessu þar. En þau sveitarfélög verða bara hreinlega að greiða fyrir félagslegt húsnæði annars staðar í einhvers konar jöfnunarsjóð. Við þurfum öll heimili. Húsnæði er einfaldlega grunnþörf. Það er allt of mikilvægt til að það sé hægt að láta það markaðnum bara einum eftir. Opinberir aðilar hafa skyldum að gegna þegar kemur að þessum málum. Það var aðeins talað hér um að við vildum vera séreignarþjóð. Það er vegna þess hvernig íslenski leigumarkaðurinn er. Hann er hryllingur. Hann er uppspretta róts hjá fjölskyldum, óöryggis og kvíða, fyrir utan það að húsnæðisverð er allt, allt of hátt. Það þarf hreinlega að koma böndum á þetta. Þetta er ekki svona í öðrum löndum. Í Sviss t.d. vill meiri hluti fólks bara vera á leigumarkaði, finnst það alveg fáránleg hugmynd að fara að kaupa sér íbúð í einhverri borg og þurfa að vera með garð og bílskúr og eitthvað svona. Fólk vill kannski frekar kaupa sér einhvern pínulítinn fjallakofa þar sem maður getur haft það huggulegt og slakað á en alls ekki eiga og binda fjármuni sína í þetta stórri fjárfestingu. En á Íslandi hefur þetta verið nauðsyn. Ég held að það sé ekki þannig hjá yngri kynslóðum. Nú er ég með fjögur ungmenni heima hjá mér. Þau þurfa einhvers staðar að búa. Á næstu árum munu þau einhvern tímann flytja eitthvert annað, þau geta ekki endalaust búið í foreldrahúsum. En ég held að þau hafi engan áhuga á að eiga og reka húsnæði. Þau vilja geta búið einhvers staðar og svo vilja þau geta flutt til útlanda og komið aftur og allt mögulegt. Þetta unga fólk hugsar allt öðruvísi en mín kynslóð og eldri kynslóðir gerðu. Við þurfum virkilega að endurhugsa þessi mál á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég fagna því ávallt þegar við fáum tækifæri til að ræða húsnæðismál hér í þessum sal. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það sé gert. Ég tel reyndar að við endum allt of oft í því, þegar verið er að ræða þennan mikilvæga málaflokk hér að umræðan verður einfaldlega allt of grunn. Það er alltaf talað um einhvern einn þátt sem talið er að skipti öllu máli þegar kemur að þessum markaði en því er ég algerlega ósammála. Ég held nefnilega að það séu mörg mismunandi atvik sem hafi skapað þær aðstæður sem uppi eru í dag. En þá vil ég líka minnast á það að þessi markaður hefur sjaldan verið í jafnvægi hér á landi. Ef talað er um mannvirkjaiðnaðinn eða byggingariðnaðinn er það iðnaður sem í gegnum tíðina hefur tekið alveg gríðarlegum sveiflum. Ég held að það sem við hér í þessum sal ættum fyrst og fremst að einblína á sé að reyna að ná einhverju jafnvægi á þessum markaði. Eins og ég get verið sammála því að það sé velferðarmál, jafnvel geðheilbrigðismál eða barnaverndarmál, að allir hafi þak yfir höfuðið - og við getum öll verið sammála um það - þá erum við fyrst og fremst að tala um einn af stærstu mörkuðum á landinu. Það er mannvirkjageirinn. Og markaðurinn sem slíkur lýtur ekki félagslegum sjónarmiðum nema að litlum hluta. Þess vegna tel ég mikilvægt þegar við ræðum svona mál að fara yfir alla þætti þess. Ég ætla ekki að standa hér og þykjast hafa öll svörin á reiðum höndum - á sama tíma og ég held að svörin séu heldur ekki öll á reiðum höndum í þessari ágætu þingsályktunartillögu. Þó að hér séu kannski margir áhugaverðir punktar sem ástæða væri til að skoða sérstaklega held ég að það sé einfaldlega ekki svo einfalt að hægt sé að leysa þau vandamál sem uppi eru með þeim aðgerðum sem hér eru tilgreindar. Ástæðan fyrir því að verðlagi er svo háttað sem er á þessum markaði er einfaldlega sú að framboðið er ekki nægjanlegt. En ástæðan fyrir því að framboð er ekki nægjanlegt er ekkert eitthvað eitt. Jú, sveitarfélögin hefðu örugglega öll getað staðið sig betur í því að skaffa lóðir. Samt vil ég minna á, þekkjandi vel til sveitarfélagsins Mosfellsbæjar, að í gegnum hrunið stóðu heilu hverfin tilbúin til aðgerða ef einhver hefði verið tilbúinn að fara í það að byggja upp íbúðir. Svo var einfaldlega ekki. Hér eftir hrun fóru bæði vélar, mannskapur og fjármagn úr landi og var ekki til staðar til að fara í þá uppbyggingu, þannig að það eru ýmsar ástæður fyrir því. Það má eflaust gera eitthvað til að auðvelda ungu fólki kaup á sinni fyrstu íbúð. Það hefur þó töluvert verið gert. Ég held að það sé líka mikilvægt að á sama tíma og við höfum talað fyrir því að hér þurfi að vera öflugur leigumarkaður þurfum við að átta okkur á því að flestir vilja engu að síður eignast íbúð. En ég tek heils hugar undir að það er líka ákveðin breyta í lýðfræði og það eru fleiri sem vilja eiga kost á því að komast í öruggt leiguhúsnæði. Það þarf ekki allt að vera á félagslegum forsendum. Það getur líka vel verið á markaðslegum forsendum. Mig langar líka að koma hér á framfæri - því það kom bæði fram í ræðu hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér og gott ef ekki líka í ræðu frummælanda þessarar þingsályktunartillögu - að þegar verið er að ræða um sveitarfélögin og mikilvægi þess að þau standi undir þeirri ábyrgð sem er sett á þeirra herðar, að skaffa félagslegt húsnæði þegar svo ber undir, er það hreinlega ekki svo, eins og stundum er haldið fram í umræðunni, að Reykjavíkurborg sé eina sveitarfélagið sem standi sig í þeim efnum. Hér var vísað í tölur áðan sem ég held að séu tölur um fjölda íbúða sem viðkomandi sveitarfélög eiga og leigja áfram inn í félagslega kerfið sitt. Ég veit að það er 81 íbúð í Mosfellsbæ sem er í félagslegri leigu, þó að það sé 31 sem sveitarfélagið sjálft á. Það er svo mikilvægt að við horfum á að sveitarfélögin hafa farið misjafnar leiðir. Reykjavíkurborg hefur farið þá leið að eiga fyrirtæki sem heitir Félagsbústaðir og keypt upp fjölda íbúða og leigir þær áfram. Önnur sveitarfélög hafa farið í samstarf við aðra aðila eins og Öryrkjabandalagið eða félög á þeirra vegum, Búseta eða hreinlega bara leigt íbúðir á markaði og endurleigt svo áfram inn í sitt félagslega kerfi. Ég held að sveitarfélögunum eigi að vera það í sjálfsvald sett hvaða leiðir þau fara í þeim efnum, svo lengi sem þau uppfylla þá þörf sem uppi er í sveitarfélaginu. Mig langaði líka að ræða hér aðeins þennan þátt sem oft kemur til umræðu varðandi framboðið, að framboðið sé ekki í neinu samræmi við eftirspurnina. Nú er ég ekki bara að meina skort á framboði heldur þegar rætt er að hér sé eingöngu framboð á stærri íbúðum eða dýrari en eftirspurn sé eftir ódýrari. Ég efast ekki um að það er staðan að mörgu leyti. Ég furða mig samt sem áður á því að þegar við ræðum svona gríðarlega mikilvægan markað og iðnað eins og mannvirkjagerðin er séum við öll að reiða okkur eingöngu - og þá er ég að tala um bæði bankana og Íbúðalánasjóð og aðra aðila á markaði - á tölur sem koma frá Samtökum iðnaðarins. Nú ætla ég ekki að tala Samtök iðnaðarins niður en talnanna sem þeir eru með afla þeir hreinlega með því að keyra í gegnum byggingarsvæðin og ræða við byggingarverktaka um hvað sé á takteinum hjá þeim. Það er ótrúlegt árið 2018 að við skulum ekki hafa öruggari tölur en þetta. Því að þessi gögn eru öll til í kerfinu. Það liggur fyrir hjá Skipulagsstofnun hvað búið er að skipuleggja í sveitarfélögunum, hversu stórar þær íbúðir eru. Þau liggja inni í hverju einasta sveitarfélagi öll þau byggingarleyfi sem veitt hafa verið. Það ætti að vera auðvelt að draga þessi gögn fram og segja: Þetta er nákvæmlega það sem er til á lager, ef svo mætti að orði komast. Það er nú reyndar svo að Skipulagsstofnun fékk þetta verkefni í landsskipulagi - nú átta ég mig ekki á því hvort það voru lög, væntanlega þingsályktunartillaga um landsskipulag. Skipulagsstofnun fékk það verkefni að halda utan um öll skipulögin og veita þessar upplýsingar inn á markað. Ég veit að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu treysta mjög á þetta við vinnu á svæðisskipulaginu þar sem verið var að reyna að taka aðeins þá miklu miðstýringu sem hafði verið í eldra svæðisskipulagi og færa aukið vald yfir til markaðarins. En þá er það auðvitað krafan að þær upplýsingar liggi fyrir á markaði. Því miður hefur Skipulagsstofnun ekki enn þá forgangsraðað með þeim hætti að setja þetta verkefni í forgang. Ég hef nefnilega töluverða trú á markaðnum og vænti þess að ef þessar upplýsingar lægju fyrir með aðgengilegri hætti gætu þeir aðilar sem starfa þarna úti á markaði, hvort sem það eru aðilarnir sem eru að lána eða aðilarnir sem eru að byggja og framkvæma, veðjað betur á hver þörfin er, hvar eftirspurnin liggur og hvað er í pípunum. Ég ætla líka að segja það hér að eins og ég er fullviss um að það sé rétt - og við vitum það, við sjáum það öll að skortur er á íbúðarhúsnæði, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu og einnig víða á landsbyggðinni - leyfi ég mér jafnframt að efast um þær tölur sem hafa komið fram í spám Íbúðalánasjóðs um þörfina á markaðnum. Þær eru alla vega mun hærri en sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu hafa áætlað í sínu svæðisskipulagi um hvað þurfi að byggja á hverju ári. Við erum að vinna okkur út úr kreppuástandi, þegar ekkert var byggt í nokkur ár. Að sjálfsögðu tekur það ákveðinn tíma að vinna sig upp í því. Ég hefði auðvitað, eins og allir hér inni, viljað sjá það gerast mun hraðar. En ég hef þó þá trú að við séum að nálgast það og það sé það mikið í pípunum að óvarlegt sé að tala með þeim hætti að hér ættu sveitarfélögin að fara að brjóta nýtt land og byggja upp heilu hverfin að nýju. Það er auðvitað alltaf svolítill slaki. Það tekur alltaf svolítinn tíma fyrir þessar íbúðir að koma inn á markað sem verið er að framkvæma akkúrat núna. Mig langar bara í þessari umræðu líka að minna á að það er ekkert langt síðan sveitarfélögunum var legið á hálsi fyrir að hafa skipulagt of mikið fram í tímann. Það kom út skýrsla sem bar heitið Veðjað á vöxt og sveitarfélögunum var kennt um að hafa verið í samkeppni um lóðir. Ég er kannski fyrst og fremst að benda á að það eru ýmsir angar í þessari umræðu. Mér þykir hún oft á tíðum vera of grunn hér hjá okkur. Ég fagna því engu að síður að fá tækifæri til að ræða húsnæðismálin því að ég held að það sé mikilvægt og það er margt gott í þessari þingsályktunartillögu sem ég held að við ættum að skoða frekar. Ég hef til að mynda sérstakan áhuga á því að skoða byggingarreglugerðina og ákveðið samstarf við Norðurlöndin í þeim efnum. Það gæti ýtt undir frekari hagkvæmni á þessum markaði. Ég held líka að nauðsynlegt sé að leggja fjármuni í meiri rannsóknir og nýsköpun á sviði fasteigna- og húsnæðismarkaðarins og held að ríkið hafi gert ákveðin mistök með að hafa dregið sig algerlega út úr því með Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Það vantar þá aukið fjármagn inn í samkeppnissjóði eða aukinn áhuga hjá samkeppnissjóðunum um að sýna þessum mikilvæga markaði áhuga. Þá er tími minn útrunninn. Ég hef ekki mikið meira að segja um málið akkúrat eins og er.
Herra forseti. Kærar þakkir. Ég er ekki ósammála hv. þingmanni um allt. Ég held nefnilega að sveitarfélögin þurfi ekki að brjóta nýtt land til að byggja. Ég held að þau ættu einmitt að byggja þéttar. Í því felst mikil umhverfisvernd og það myndi reisa stoðir undir ágætisfyrirbæri sem er borgarlínan, sem ég veit að við hv. þingmaður styðjum bæði. Þegar hv. þingmaður talar um spár um fjölda íbúða, annars vegar tölur sveitarfélaga og hins vegar tölur Íbúðalánasjóðs, held ég að það geti verið að hvorugur aðili hafi hitt á réttu töluna. Þó gleyma sveitarfélög oft að hugsa fyrir hvern þróunin er. Á Íslandi búa fleiri í hverri íbúð en annars staðar, bæði varð bakslag við hrunið þannig að ungt fólk býr lengur í foreldrahúsum og svo hefur þróunin verið hægari. Á Norðurlöndunum er þetta komið undir tvo á hverja íbúð á meðan við erum í tveimur til þremur. Þetta snýst ekki bara um fólksfjölgun, þetta snýst líka um nýjan lífsmáta. Hvað varðar byggingarreglugerðina og skipulagsreglugerðir og deiliskipulag er oft innbyggður hvati til þess að byggja of stórt í þeim. Þú færð lóðir og borgar miðað við hámarksbyggingarmagn og það er líka tiltekinn fjöldi íbúða þannig að verktakinn freistast til þess að fylla út í þann fermetrafjölda til að fá sem mest út úr því. Í staðinn ætti það í rauninni að hvetja menn til að byggja sem mest án þess að slaka á gæðum og gefa markaðnum meira frelsi til þess að sjá um þá hluti. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að við vitum að framleiðni hér er kannski 70% á við það sem hún er í Noregi, hvort hún telji að háir vextir og mikill fjármagnskostnaður, að teknu tilliti til þess hversu framleiðni er lítil á Íslandi, sé kannski stóra ástæðan fyrir því að byggingarkostnaður er of hár hérna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og sérstaklega fyrir að gefa mér tækifæri til að ræða þéttingu byggðar. Ég komst ekki inn á hana í ræðu minni. Ég held að það sé að mörgu leyti mjög jákvætt að þétta byggð. En það er líka rosalega mikilvægt að í boði séu lóðir til þess að byggja bæði þétt innan byggðar og líka á nýju landi. Það er aukinn kostnað við að byggja þétt inni í borgum. Við sjáum það mjög greinilega í höfuðborginni og er það að sjálfsögðu viðurkennt. Það er mikilvægt, sem ég tel reyndar að hafi verið töluvert um á síðustu árum, að líka sé í boði að fara inn á óbyggð svæði, inni í Hafnarfirði, inni í Mosfellsbæ og inni í Garðabæ, jafnframt því sem við þéttum byggð. Þegar kemur að spánum kann vel að vera að hvorugur aðilinn hafi fullkomlega rétt fyrir sér í þeim efnum. En ég hygg að þær tölur sem hafa komið frá Íbúðalánasjóði séu ekki tölur um eftirspurn í eðli sínu. Það eru ákveðnar lýðfræðibreytur þar. Ég held ekki að allir þeir aðilar sem eru í spánni væru tilbúnir að koma inn á markaðinn og kaupa eða leigja. Þá væri hægt að færa rök fyrir því, alla vega eins og staðan er í dag. Ef hún breyttist með lækkun fasteignaverðs, myndi það breyta einhverju? Örugglega, en við horfum engu að síður fram á ákveðna lýðfræðibreytu. Hv. þingmaður kom einmitt inn á að við erum enn þá tiltölulega mörg í fjölskyldu, fleiri búa í hverri íbúð. Það er líka vegna þess, sem betur fer, að íslenskar konur eignast fleiri börn en konur í nágrannalöndunum, sem ég held reyndar að sé mjög mikilvægt fyrir okkur. Það þarf örugglega horfa til þess. En þá skulum við líka horfa til þess að í dag er hér inni fjöldi íbúða sem er í Airbnb-kerfinu. Mikill skortur hefur verið á hótelum og gistirýmum og eflaust er verið að mæta þeirri þörf núna með þeim hótelum sem eru í uppbyggingu. Þá má telja mjög líklegt að íbúðirnar færist aftur í almenna leigu eða út úr Airbnb-kerfinu. Ég verð að fá að koma vöxtum og fjármagnskostnaði á eftir.
Herra forseti. Já, ég nota mitt tækifæri núna til að ræða þá staðhæfingu að það sé dýrara að þétta byggð. Þetta er klisja sem heyrist allt of oft. Það fer dálítið eftir því hvernig maður kostnaðarreiknar. Hér á Íslandi kostnaðarreiknum við t.d. byggingar þannig að við reiknum lóðarverð, hönnunarkostnað og byggingu og svo hættum við, á meðan aðrar þjóðir eins og Japanir og fleiri þjóðir kostnaðarreikna þannig að inni er kaup á landi, það er hönnun, það er bygging, það er rekstur í 50 ár og niðurrif. Það er hinn eiginlegi kostnaður. Og nákvæmlega sama gildir þegar við byggjum annars vegar inni í borg og þéttum eða brjótum land sem kostar meiri samgöngur, stærri stofnanir, meiri lóðahirðu, meiri snjómokstur sem kostar meiri útblástur fyrir umhverfið, þá fullyrði ég að það er miklu dýrara að fara þá leið að brjóta stöðugt nýtt land og láta byggðina gisna. Einkabíllinn er mesti bölvaldur þéttbýlis á 20. öldinni og það skal enginn reyna að fullyrða annað. Við höfum hins vegar enga aðra möguleika en að vinda ofan af því. Við erum komin með þessa uppfinningu og við getum nýtt hana á skynsamlegan hátt og við eigum að nýta hana á skynsamlegan hátt. Sumir þurfa að eiga bíl og við eigum að virða það. En við eigum líka að horfa til þeirra sem vilja ekki eiga bíl, vegna þess að það er bæði betra fyrir umhverfið, það er betra fyrir þá sem vilja ferðast með almenningssamgöngum. Það er líka betra fyrir þá sem vilja keyra á einkabílnum af því að þá verða vegirnir væntanlega greiðari. Ég fullyrði því þvert á móti að það er ótrúleg sóun sem felst í úthverfavæðingunni. Það er ekki að ástæðulausu að hver einasta borg í Evrópu og vestan hafs er að keyra nákvæmlega þá leið sem hv. þingmaður hefur stutt með ráðum og dáð um að þétta byggð og byggja borgarlínu.
Virðulegi forseti. Ég þakka það. Svo ég byrji nú á spurningunni sem ég náði ekki að svara áðan varðandi fjármagnskostnað, háa vexti og verðtryggingu sem oft hefur verið rætt um sem helsta ógnvaldinn á húsnæðismarkaðnum, sem orsaki hátt húsnæðisverð, þá skulum við líka hafa það í huga að vextir eru í sögulegu lágmarki, hafa verið það núna í töluverðan tíma. Okkur hefur líka tekist að koma böndum á verðbólguna þó að vissulega séu uppi ákveðnar ógnir í samfélaginu núna sem gætu einmitt breytt því. Það yrði mikið tjón fyrir okkur öll. Þegar kemur að þéttingu byggðar þá get ég tekið undir mjög margt sem hv. þingmaður sagði hér áðan. Ég er hlynnt þéttingu byggðar, en það er hægt að gera það með misjöfnum hætti. Það er nákvæmlega það sem var ákveðið hér á höfuðborgarsvæðinu, sveitarfélögin nálgast það með mjög misjöfnum hætti. Sum eru í þeirri stöðu að geta boðið upp á það að fara inn á óbrotið land og má benda á óbrotið land sem er raunveruleg þétting byggðar, get ég nefnt Blikastaðalandið í þeim efnum. Að sjálfsögðu er hagkvæmt og skynsamlegt að nýta það. Ég tel mjög mikilvægt að við bjóðum upp á þennan fjölbreytileika. Ég veit að Reykjavíkurborg hefur fyrst og fremst verið að horfa á þéttingu byggðar og þar er meira byggt í fjölbýli á meðan önnur sveitarfélög, eins og til að mynda Mosfellsbær, hafa líka getað boðið upp á sérbýliskostinn, það er enn þá fólk sem vill búa þannig. Ég ætla ekki að segja að bíllinn sé alger hörmung. Ég held að hann sé að mörgu leyti mjög þarfur þjónn og mér þykir líka mjög vænt um bílinn minn, en ég tek algjörlega undir það að við þurfum að efla almenningssamgöngur. Þegar við horfum á skipulag lands og hvernig við ætlum að nýta það undir byggð er mikilvægt að horfa á það til lengri tíma litið hvernig við ætlum að reka alla okkar innviði, hvort sem það eru veiturnar, almenningssamgöngurnar eða slökkviliðið eða sorphirðan, eða hvað það er. Það þarf að horfa til allra þessara þátta. Og það að þétta byggð er að mörgu leyti mjög hagkvæmt. En það er samt ekki þannig að það þurfi öll hús sem rísa hér á næstu áratugum að vera hluti af þéttingu byggðar í Reykjavík.
Frú forseti. Ég fagna mjög þeirri umræðu sem fer fram í dag og tek undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur sem var í pontu rétt í þessu. Það er mjög mikilvægt að við ræðum húsnæðismál mikið í þinginu. Við í Samfylkingunni höfum verið leiðandi í þeirri umræðu á þessu þingi sem og á fyrri þingum, bæði er varðar sérstaka umræðu um húsnæðismál, sem var leidd af Samfylkingunni, en ekki síður núna með þessari tillögu til þingsályktunar. Það er nefnilega ekki nóg að ræða bara um ástandið á húsnæðismarkaðnum og hversu ferlegt ástandið hefur verið fyrir hinn almenna borgara og ekki síst þá sem minnst hafa á milli handanna. Það þarf að fara í ákveðnar aðgerðir. Þar saknar maður þess svolítið að heyra frá ríkisstjórninni og stjórnarþingmönnum og fá einhverjar alvörutillögur fram, fá að vita hvað ríkisstjórnin ætlar sér í þeim málum, af því að við erum öll sammála um að fara þarf í miklar aðgerðir. Í þingsályktunartillögunni eru settar fram átta tillögur, ýmist hugmyndir um frumvörp eða aðrar tillögur sem hægt er að fara í. Mig langar svolítið að veita athygli frumvarpi sem enn á eftir að mæla fyrir á þinginu, en það er í 8. lið. Það er frumvarp til breytinga á lögum um húsnæðisbætur, sem í daglegu tali kallast húsaleigubætur. Þannig er að til þess að fólk eigi rétt á húsnæðisbótum þarf það að leigja húsnæði þar sem það hefur bæði eldhús og baðherbergi til einkaafnota. Með frumvarpinu sem hefur verið lagt fram á þinginu en á eftir að mæla fyrir, sem vísað er til í 8. lið þingsályktunartillögunnar, er lögð fram sú breyting að námsmenn og fatlað fólk geti fengið húsnæðisbætur þótt það deili eldhúsi og baðherbergi með öðru fólki og búin þannig í einhvers konar kommúnu eða sambýli með öðru fólki. Það getur verið ansi hagstætt að leigja stærra húsnæði fleiri saman en geta engu að síður fengið húsnæðisbætur. Það getur ekki bara verið hagstætt heldur getur það líka verið gott fyrir sálartetrið að búa með öðru fólki, búa með vinum sínum, búa með öðrum fjölskyldumeðlimum, að leigja saman íbúð eða stærra húsnæði. Þess vegna er það hluti af þingsályktunartillögunni. Við fylgjum því eftir, af því að við viljum gera gagn á þinginu, með frumvarpi sem þingheimur getur þá stutt. Ég vona að málið komist á dagskrá þingsins á næstu dögum svo að við getum fjallað um það og komið því til nefndar. Aðeins varðandi orð hv. þm. Óla Björns Kárasonar um að sárafáir vilji búa í leiguhúsnæði. Ég tek undir það sem hv. þm. Logi Einarsson segir um að afstaða almennings til leiguhúsnæðis sé ekki síst svona neikvæð vegna hins ótrausta leigumarkaðar sem er á Íslandi. Það að fólk geti ekki tryggt sér leigu á húsnæði til lengri tíma hefur mjög neikvæð áhrif á afstöðu fólks til leiguhúsnæðis yfirleitt. Ég tek undir það sem hefur komið fram í dag. Ég held að ef við gætum byggt upp öruggari leigumarkað, bæði fyrir ungt fólk og eldra fólk sem langar kannski ekki að hafa allan sparnað sinn í einhverri steinsteypu, það væri afstaða almennings á Íslandi til þess að búa í leiguhúsnæði frekar en eigin húsnæði mun jákvæðari. Ég held að mikið verk sé fyrir höndum við að byggja upp aftur þann leigumarkað sem var tekinn algjörlega úr sambandi fyrir þó nokkrum árum. Rétt undir lokin verð ég að benda á að þótt vextir og verðbólga hafi verið í ágætisstandi að undanförnu eru blikur á lofti. Við búum við þær aðstæður að vera með gjaldmiðil sem er fullkomlega óútreiknanlegur. Vextir og verðbólga hafa mjög mikil áhrif á lífsgæði okkar á Íslandi og hafa mjög mikil áhrif á húsnæðismarkaðinn. Um leið og þetta fer allt af stað erum við enn einu sinni komin á mjög erfiðan stað fyrir fjölda fólks, bæði þá sem eru ekki með háar tekjur og þá sem hafa nýlega fest kaup á fasteignum og eiga kannski mjög lítinn hluta í fasteigninni. Það getur verið mjög flókið. Ég held að stjórnvöld verði að bregðast hratt við og reyna að koma með okkur í þingflokki Samfylkingar í ákveðnar aðgerðir, eins og tilgreindar eru í þingsályktunartillögunni, til þess að koma almenningi á Íslandi til hjálpar.
Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í hefðbundið andsvar við samherja minn en í staðinn fyrir að skrá mig í aðra ræðu ákvað ég að nota þessa mínútu til að koma inn í umræðuna. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að margt í efnahagslífinu hefur verið okkur hagkvæmt. Vextir á Íslandi hafa verið sögulega lágir og verðbólga sögulega lág, en við skulum samt halda til haga íbúðavöxtum annars staðar á Norðurlöndum. Þeir eru 0,89% í Danmörku, rúmlega 1% í Svíþjóð, held ég, og 1,8% í Noregi. Óverðtryggðir vextir á Íslandi hafa verið 6–7% og jafnvel við hin frábæru efnahagslegu skilyrði höfum við ekki tryggt þann mun. Það sem ég hef verið að benda á er að þetta er eitraður kokteill, lítil framleiðni og mikill fjármagnskostnaður. Þetta ættu Sjálfstæðismenn, sem telja sig þingmanna fremsta í efnahagsmálum og rekstri fyrirtækja, þótt það hafi svo sem getað birst í ólíkum myndun hjá einstökum þingmönnum, að skilja. Þrátt fyrir hið frábæra efnahagsástand sem við búum við núna er vaxtamunur milli okkar og hinna norrænu ríkja. - Fleira var það ekki.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, fyrir góðan félaga minn og flokksmann, hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson, sem á mestan heiðurinn af vinnunni á bak við þetta frumvarp. Hann er fyrsti flutningsmaður að því, en ásamt honum eru flutningsmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Inga Sæland, Jón Steindór Valdimarsson, Jón Þór Ólafsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Smári McCarthy, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson, Þorsteinn Víglundsson og sú sem hér stendur. Ég vildi taka þetta fram vegna þess að mig langar að sýna hversu breið samstaða er um þetta mál. Við fengum flutningsmenn úr öllum flokkum nema einum til að flytja þetta mál með okkur. Með máli þessu leggjum við til að færa kynferðisbrotalöggjöf okkar í átt að nútímanum. Við erum að bregðast við því sem við teljum skilyrðislausa skyldu okkar til að vernda friðhelgi og mannhelgi einstaklinga innan okkar lögsögu fyrir kynferðisofbeldi, sem núverandi löggjöf verndar ekki gegn. Ungt fólk og ungar konur sér í lagi verða í auknum mæli fyrir svívirðilegu ofbeldi af þessu tagi og núgildandi löggjöf er á engan hátt til þess bær að vernda þær gegn því. Þau sem fyrir þessu verða þurfa að mæta því þegar lögreglan tekur á móti þeim að þau geta ekki sagt hvernig var brotið á þeim þegar þau eru beitt stafrænu kynferðisofbeldi. Og í þeim fáu málum þar sem er sótt er til saka vegna stafræns kynferðisofbeldis þá er stuðst við gömul og úrelt lagaákvæði sem eiga ekki heima í nútímasamfélagi. Þar er talað um að særa blygðunarkennd. Þar er talað um ærumeiðingar. Þar er ekki horfst í augu við það að stafrænt kynferðisofbeldi er kynferðisofbeldi og það særir ekki blygðunarkennd, það nær þeim skala að það er kynferðisofbeldi og brýtur þar með á friðhelgi og brýtur þar með á einkalífi og rétti einstaklingsins til þess að mannhelgi hans sé virt í hvívetna. Af þeim sökum leggjum við fram þetta mikilvæga frumvarp. Það er flutt í annað sinn af okkar hálfu. Þetta frumvarp hefur líka verið flutt áður af þingmönnum úr Bjartri framtíð. Þá var notast við annað hugtak einnig, þar var talað um hrelliklám eða hefndarklám. Það er hugtak sem ekki er notast við lengur, enda ekki um klám að ræða heldur ofbeldi. Þar af leiðandi höfum við að sjálfsögðu notast við uppfærða útgáfu ef svo má segja af því orðalagi sem er notast við um þessa glæpi nú til dags. Ég má til með að geta um stóran hvata að baki þessarar vinnu við frumvarpið hjá okkur Pírötum, og ástæður þess að þetta er eitt af okkar áherslumálum á þessu þingi. Það er viðburður sem við Píratar héldum í fyrra í Norræna húsinu undir yfirskriftinni Raddir þolenda þar sem við heyrðum frá mörgum hugrökkum konum sem lýstu sinni upplifun af því að vera þolendur kynferðisbrota í íslensku réttarkerfi og móttökunum sem þær fengu og upplifun þeirra af því. Þar hélt frábær baráttukona og vinkona mín, Júlía Birgisdóttir, mjög áhrifamikla ræðu, sem ég tel að enn sé hægt að nálgast á vef Norræna hússins, um upplifun sína af því að kæra stafrænt kynferðisofbeldi til lögreglu og hversu skelfileg lífsreynsla það hefði verið að mæta ætíð lokuðum dyrum og algeru skilningsleysi alls kerfisins á því hvernig brotið hafði verið á henni. Þetta hefur hún rætt bæði í Norræna húsinu og líka í Druslugöngu fyrir ekki svo löngu síðan. Hennar ötula barátta fyrir úrbótum í þessum málaflokki hefur m.a. skilað þessu frumvarpi. Mig langar að þakka henni sérstaklega fyrir það hér í þessum ræðustól. Svo ég snúi mér aðeins að frumvarpinu sjálfu þá vil ég víkja aðeins að því sem stendur í greinargerð með því, en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt bann við stafrænu kynferðisofbeldi og gerð refsiverð sú háttsemi að dreifa, birta eða framleiða mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings án samþykkis hans að viðlögðum sektum eða sex ára fangelsi … Í frumvarpinu er til viðbótar við upptalninguna í fyrra frumvarpi gert refsivert að „birta“ eða „framleiða“ slíkt efni án samþykkis. Þá er jafnframt lagt til að dreifing eða birting falsaðs mynd- eða hljóðefnis, hvort sem um ræðir ljósmyndir, myndbönd eða annars konar myndefni sem sýnir nekt eða einstakling á kynferðislegan hátt án samþykkis hans, verði gert refsivert … Með frumvarpinu er lagt til að slík brot geti varðað sektum eða fangelsi allt að þremur árum.“ Frumvarpið hefur einnig tekið þeim breytingum frá síðustu framlagningu að heimilt verður að refsa fyrir brot með sektum og einnig hefur verið bætt við ákvæði sem kveður á um refsiþyngingu þegar þolandi er barn undir 18 ára aldri. Þetta er eitt af mörgum viðbrögðum okkar við þeim umsögnum sem komu við þetta mál þegar það var lagt fram í fyrra. Við teljum að við höfum komið til móts við svo gott sem allar athugasemdir sem komu fram við það í fyrra og bætt úr þeim annmörkum sem þeir sérfræðingar sem komu á fund allsherjar- og menntamálanefndar við síðustu meðferð þessa máls bentu á og komu á framfæri við okkur, þar á meðal ríkissaksóknari og aðrir sem eru sérfræðingar í þessum málum. Þetta er ein af þeim breytingum, það er sem sagt til refsiþyngingar ef brot er framið gegn einstaklingum undir 18 ára aldri. Við bættum einnig við nýrri málsgrein, sem felur í sér að ekki skuli dæma refsingu þegar verknaðurinn er forsvaranlegur og framkvæmdur í málefnalegum tilgangi. Og loks færðum við til hvar ákvæðið ætti að liggja í almennum hegningarlögum, þ.e. að í stað þess að leggja til að 1. gr. frumvarpsins yrði 210. gr. c almennra hegningarlaga, yrði hún 196. gr. almennra hegningarlaga. Þótti það að stemma betur við uppsetningu almennra hegningarlaga og ríma betur við alvarleika þess verks sem um er að ræða, þetta er sett á sama stað og kynferðisbrot og þar með ekki á sama stað og dreifing á efni sem sýnir kynferðislegar athafnir barna, svo ég orði það vonandi á réttan hátt. Þar með er líka reynt að koma til móts við athugasemdir sem komu frá sérfræðingum við síðustu meðferð þessa máls. Svo kemur einnig fram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Með tækniframförum undanfarinna ára og áratuga hefur það fæst verulega í aukana að mynd- og hljóðefni sem sýnir nekt eða kynlífsathafnir einstaklinga sé birt án þess að efnið hafi nokkurn tíma verið ætlað til dreifingar og án vitundar eða samþykkis þeirra sem koma þar fyrir. Slíkt efni hefur stundum verið kallað „hefndarklám“ eða „hrelliklám“. Sú orðanotkun verður þó ekki talin lýsandi fyrir verknaðinn, sem er ekki endilega ætlað að hefna neins eða hrella nokkurn og eins eru hugmyndir fólks um hvað teljist klám eru afar misjafnar. Því er hér fjallað um verknaðinn sem stafrænt kynferðisofbeldi.“ Hvað varðar gildandi löggjöf kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í íslenskum lögum hefur verið í gildi bann við dreifingu kláms og er það að finna í 210. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Þegar efni sem inniheldur kynlífsathafnir er dreift án leyfis þeirra sem fram í því koma er dreifingin strangt til tekið brot á 210. gr. almennra hegningarlaga. Beiting ákvæðisins í baráttunni gegn stafrænu kynferðisofbeldi er þó nokkrum vandkvæðum háð. Í fyrsta lagi er skilgreining hugtaksins „klám“ í besta falli óljós, umdeild og misjöfn eftir viðhorfum til kynlífs. Hinn almenni borgari er því ekki fær um að meta hvenær um sé að ræða klám samkvæmt lögum og hvenær ekki. Þrátt fyrir að orðið sjálft sé ævafornt og bæði dómstólar og fræðimenn hafi í tímans rás reynt að finna skilgreiningu sem allir skilja á sama hátt, er það samt svo að engin skilgreining liggur fyrir sem dómstólar, fræðimenn og almenningur geta sameinast um. Ekki er líklegt að það breytist í náinni framtíð. Í öðru lagi felur stafrænt kynferðisofbeldi ekki endilega í sér eiginlegt klám samkvæmt neinum þeirra fjölmörgu skilgreininga sem til eru. Þótt erfitt hafi reynst að skilgreina hugtakið ríkir víðast hvar samhugur um að mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt án kynlífsathafna teljist vart til kláms nú á dögum jafnvel þótt nekt hafi eflaust fyrrum þótt klámfengin í eðli sínu. Þó telja flutningsmenn þessa frumvarps við hæfi að dreifing, birting eða framleiðsla efnis sem sýnir nekt einstaklinga án kynlífsathafna verði refsiverð ef ekki liggur fyrir samþykki frá viðkomandi einstaklingum. Í þriðja lagi er refsiramminn í 210. gr. almennra hegningarlaga of lágur til þess að endurspegla alvarleika þessara brota. Á sama tíma hlýtur þó að þykja ótækt að hækka refsirammann fyrir dreifingu klámefnis sem þeir er fram í því koma ætluðu sannarlega til dreifingar. Í framkvæmd hefur 210. gr. almennra hegningarlaga ekki verið beitt þegar einstaklingar eru ákærðir fyrir dreifingu eða birtingu efnis sem varða myndi við 1. gr. þessa frumvarps. Svo virðist sem háttsemin hafi einna helst verið heimfærð undir 209. gr., þar sem fjallað er um blygðunarsemisbrot, en hún ber þess merki að hafa verið sett til höfuðs annars konar hegðun en þeirri sem hér er lagt til að verði gerð refsiverð. Að mati flutningsmanna er því þörf á sérstöku ákvæði þar sem brotið er tilgreint með skýrum hætti og lagður til refsirammi sem hæfir alvarleika brotsins.“ Þá kemur kannski að því sem mér þykir líka mjög mikilvægt við þetta frumvarp og það er skýrleiki refsiheimilda. Vegna tilkomu internetsins og tilkomu samfélagsmiðla og þeirrar miklu aukningar á notkun þeirra, sérstaklega hjá ungu fólki, hefur einfaldlega komið fram ný tegund af broti sem þarf að takast á við, mjög alvarlegt brot. Þá þarf að vera mjög skýrt í okkar refsiheimildum að um brot sé að ræða við nákvæmlega þessari hegðun og ekki vísað í eitthvert úrelt ákvæði um að særa blygðunarsemi eins né neins til þess að refsa fyrir það. Mér finnst það mjög mikilvægt upp á réttarríkið á Íslandi að við höfum það alveg hreint og skýrt að stafrænt kynferðisofbeldi er kynferðisofbeldi og brot á lögum og við því eru refsingar. Í greinargerð má einnig finna ágætisyfirlit um löggjöf í öðrum norrænum ríkjum sem ég ætla ekki að tíunda nánar hér, en hvet þingmenn til að kynna sér og aðra áhugasama. Ég ætla að drepa niður á nokkrum fleiri stöðum í greinargerðinni. Í fyrsta lagi kemur fram á bls. 4 í greinargerðinni að það „að birta mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings án samþykkis hans er brot gegn friðhelgi hans og ein tegund kynferðisofbeldis. Mikil vitundarvakning hefur orðið undanfarin misseri vegna slíks ofbeldis, sem áður var nefnt „hefndarklám“ eða „hrelliklám“. Af þeirri umræðu verður að telja ljóst að framleiðsla, birting og dreifing slíks hljóð- og myndefnis sé ekki klám í nútímalegum skilningi, heldur ein tegund kynferðisofbeldis. Það er skylda samfélagsins að viðurkenna ofbeldið og að tryggja að við því séu viðurlög. Í því felst viðurkenning á stöðu brotaþola og fordæming á háttsemi brotamanna. Stafrænt kynferðisofbeldi getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir brotaþola. Þá er það sérstaklega varhugavert í ljósi þess að ofbeldið fer fram fyrir opnum tjöldum og hefur þannig áhrif á samfélagslega stöðu brotaþola. Þau brot sem frumvarpinu er ætlað að ná til hafa til þessa verið heimfærð undir önnur ákvæði almennra hegningarlaga. Þess eru dæmi að Hæstiréttur hafi kveðið upp dóma í málum sem samkvæmt frumvarpi þessu mætti skilgreina sem stafrænt kynferðisofbeldi. Þar má m.a. nefna dóma Hæstaréttar í málum nr. 242/2007 og nr. 312/2015, en þá voru hinir ákærðu sakfelldir fyrir brot gegn blygðunarsemi … Í síðara málinu var einnig ákært fyrir brot gegn 233. gr. b, en þar er fjallað um móðgun eða smánun á hendur maka, fyrrverandi maka eða öðrum nákomnum. Ljóst er að sú grein getur komið til álita í þeim lagaramma sem nú gildir um slík mál, þó að skilyrði til að sakfella hina ákærðu hafi ekki þótt vera uppfyllt í þessum umrædda dómi. Ef þau tengsl milli aðila eru ekki til staðar er möguleiki á því að beitt verði 234. gr. almennra hegningarlaga þar sem fjallað er um ærumeiðingar. Við beitingu 234. gr. er almenn regla að höfða þurfi einkarefsimál. Líta verður til þess að refsiheimildum þessum er ekki ætlað að sporna gegn stafrænu kynferðisofbeldi sérstaklega“ - þ.e. gagnvart ærumeiðingum né smánun fyrrverandi maka. - „Engin þessara greina kveður beint á um refsingu vegna stafræns kynferðisofbeldis og því felur beiting þeirra í sér að ekki verður refsað fyrir hið raunverulega ofbeldisverk, heldur fyrir tengdan verknað. Þegar beitt er greinum sem hafa upprunalega annan tilgang verða refsiheimildir óskýrari og óskilvirkari. Benda má sérstaklega á að samkvæmt 209. gr. almennra hegningarlaga er hin refsiverða hegðun talin sú að særa blygðunarsemi manna með lostugu athæfi eða að verða til opinbers hneykslis. Orðalag þetta er bersýnilega úrelt og afar óheppilegt sem gildandi refsiheimild fyrir stafrænt kynferðisofbeldi. Þá fjallar 233. gr. b sömu laga um móðgun eða smánun nákomins einstaklings. Þó að sú háttsemi geti vissulega falið í sér kynferðisofbeldi er það ekki sú háttsemi sem ætti að hafa þyngstu viðurlögin heldur ofbeldið sjálft. Hið sama á við um 234. gr. laganna þar sem fjallað er um ærumeiðingar. Þá sætir brot gegn 234. gr. almennra hegningarlaga ekki ákæru skv. 242. gr. sömu laga og er því nauðsyn að höfða einkarefsimál sem verður að teljast ótækt þegar um alvarlegt ofbeldismál er að ræða. Með því að gera stafrænt kynferðisofbeldi refsivert samkvæmt 196. gr. verður það hluti af XXII. kafla almennra hegningarlaga um kynferðisbrot. Þannig er tryggt að slík brot sæti ávallt rannsókn þegar grunur leikur á um brot og ákæru þegar sönnunargögn teljast nægileg. Nauðsynlegt er að alvarleg brot á borð við stafrænt kynferðisofbeldi hljóti eigin refsiákvæði með möguleika á þyngri viðurlögum en er að finna við klám-, blygðunarsemis- og ærumeiðingarbrotum. Í gildandi hegningarlögum er ekki að finna bein viðurlög við stafrænu kynferðisofbeldi.“ Þetta er það sem við erum að leggja til að laga með þessu frumvarpi okkar. Við höfum lagt mikla vinnu í þetta. Við gerðum það bæði við meðferð málsins í fyrra þar sem við lögðum okkur mjög fram við að koma til móts við allar þær athugasemdir sem komu fram við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd og við erum að sjálfsögðu mjög opin fyrir öllum athugasemdum sem fram koma í meðförum þessa máls í allsherjar- og menntamálanefnd nú, og opin fyrir því að bæta málið betur. Við teljum líka að það sé mjög mikilvægt að þetta mál njóti stuðnings og fái góða meðferð í þinginu á þessum þingvetri og teljum ekkert því til fyrirstöðu að það sé hægt að samþykkja málið núna. Við erum meðvituð um að það er starfshópur á vegum ríkisstjórnarinnar að skoða m.a. þessi mál og teljum að þetta frumvarp gæti verið ágætisinnlegg í þá vinnu. Við teljum hins vegar að þolendur stafræns kynferðisofbeldis hafi beðið nógu lengi eftir því að brotin gegn þeim séu viðurkennd í almennum hegningarlögum á Íslandi, og okkur finnst því ekkert að vanbúnaði að hefja þá vinnu strax og samþykkja þetta frumvarp. Að lokum legg ég til að þetta mál fari til viðeigandi meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd og hlakka til umræðunnar um það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi. Ég er reyndar ekki á því en ég mun kynna mér þetta betur og ég fylgdist vel með ræðunni. Ég veit að hv. þingmaður er vel að sér í tölvumálum og hennar fólk og eins er þingmaðurinn vel að sér í lögum og rétti. Við höfum miklar áhyggjur, eða ég og ég veit að það eru fleiri, af notkun internetsins í sambandi við sölu á fíkniefnum. Mig langar að spyrja þingmanninn hvernig við gætum komið böndum yfir það. Er ekki hægt að fara í þá vegferð að setja einhvers konar lög á þá starfsemi. Það er fljótlegra fyrir ungt fólk og þá sem vilja kaupa fíkniefni að panta sér fíkniefni í gegnum netið en að panta sér pítsu. Mig langar að spyrja þingmanninn út í þessar hugleiðingar því að ég efast ekki um að hv. þingmaður hefur hugleitt þessi mál líka. Þetta er reyndar ekki það sem verið er að tala um í þessu frumvarpi, en mér datt þetta bara í hug.
Frú forseti. Hv. þingmaður hittir í þessu andsvari eflaust á þann þingmann Pírata sem er með minnstu tölvukunnáttuna. [[Hlátur í þingsalnum.]]Þó þekki ég alveg ágætlega til miðað við ýmsa hv. þingmenn Miðflokksins og get alla vega sagt að það eru til lög sem ná yfir sölu fíkniefna á internetinu. Það er einfaldlega bannað að selja fíkniefni á Íslandi. Það eina sem þarf er vilji dómsmálaráðherra til að taka nákvæmlega á því máli. Hún gæti alveg forgangsraðað til þess, hæstv. ráðherra, ef hún hefði löngun til þess. Ég veit ekki betur en að á fjárlögum í ár séu 80 milljónir veittar í að takast á við einhvers konar óskilgreinda skipulagða brotastarfsemi, en sérstaklega fíkniefnainnflutning. Það mætti örugglega taka 10 milljónir og henda þeim í einhverja spjallhópa á internetinu sem selja fíkniefni, ef hæstv. dómsmálaráðherra lysti. Eins og ég segi: Það eru lög í landinu sem banna sölu á fíkniefnum. Ég held að það þurfi ekkert að breyta þeim til að taka á þessu ef það er forgangsröðun stjórnvalda hverju sinni. Og ég held að það þurfi engin sérstök lög til að ná utan um hvernig það er gert á internetinu frekar en annars staðar. Það þarf einfaldlega fjármagn og forgangsröðun mannafla og pólitískan vilja til þess að það sé gert. Það er vissulega mjög erfitt að tækla þetta, vegna þess að þegar ein síða er tekin niður þá sprettur önnur upp. Það er því miður eitt sem ég, sem frekar tölvuheftur einstaklingur innan Pírata, get sagt hv. þingmanni að það er mjög erfitt að henda reiður á svona síðum og það er mjög erfitt að loka þeim. Þess vegna virka slíkar aðgerðir sjaldnast. Ég tel reyndar að það sé miklu skynsamlegra að ráðast í forvarnir og skaðaminnkun en að eltast við vindmyllurnar í þessu tilfelli.
Hæstv. forseti. Kannski er ég bara eins og Don Kíkóti, slæst við vindmyllur. En ég hef alveg heyrt að ekkert mál sé að koma upp annarri síðu og annað slíkt í þessum tölvuheimi og svo er líka verið að fjalla um þetta á einhverju tungumáli sem enginn skilur nema þeir sem eru að fjalla um akkúrat það einangraða mál að versla fíkniefni. Þetta er grafalvarlegt mál þó að maður geri grín að þessu hér í pontu, þetta er grafalvarlegt mál þessi heimur verslunar með ólögleg fíkniefni. Stundum hefur manni dottið í hug hvort ekki væri betur komið í þessum blessaða fíkniefnaheimi að þetta væri allt saman uppi á borðinu, en þá held ég að þjóðir heims yrðu að taka sig saman í því. En ég vil þakka fyrir þetta svar. Þó að þingmaðurinn telji sig kunnáttuminnsta Píratann [[Meðal.]]- meðal, já, það er bara svo stutt síðan ég kunni að kveikja og slökkva á tölvu, það er erfitt að bera sig saman við það. En ég þakka fyrir þessi svör.
Frú forseti. Ég vil einfaldlega koma hérna upp til þess að taka það fram að hv. þingmenn Pírata eru boðnir og búnir til að aðstoða hv. þingmenn Miðflokksins við að setja sig inn í heim internetsins og tölvunnar. Hafi þeir áhuga á því þá stendur það til boða og það af talsvert meiri kunnáttumönnum en mér veit ég líka. Ég vildi mjög gjarnan vera að ræða um stafrænt kynferðisofbeldi þannig að ég ætla að fara að snúa mér að því. En hvað það varðar að hafa allt uppi á borðum þá get ég ekki staðist tækifærið og minnst á að yfirlýst stefna Pírata er að afglæpavæða eigi neysluskammta vímuefna til að nálgast megi þetta heilsufarsvandamál á heildstæðari og gagnlegri hátt. Það er vísindalega sannað að skaðaminnkun og forvarnir virka mun betur í að minnka neyslu ungmenna á vímuefnum en nokkru sinni það að þau þurfi að hræðast hvern einasta lögreglumann sem þau sjá vegna þess að þau hafi óhreint mjöl í pokahorninu. Þetta hefur hver rannsóknin á fætur annarri sýnt. Nú höfum við séð tímamótaskýrslu frá Global Alliance on Drug Policy - afsakið, ég gleymi ávallt hvernig það er þýtt á íslensku. Það er mjög stór og viðamikil skýrsla frá nefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna um að stríðið gegn fíkniefnum hafi einfaldlega tapast. Fórnarkostnaðurinn sé gríðarlega hár og tími sé kominn til þess að afglæpavæða þetta. Ég leyfi mér að loka þessari umræðu um allt annað en þetta frumvarp á því að segja: Afglæpavæðum neyslu á vímuefnum.
Forseti vill góðfúslega benda þingmönnum á hvaða mál er til umræðu og hvetur hv. þingmenn til að halda sig við umræðuefnið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir góða framsögu. Það er virkilega mikilvægt að við ræðum hvernig við viljum sjá uppfærslu á hegningarlögunum og hvernig við bregðumst við nýjum stafrænum veruleika, sem þetta frumvarp gerir vel. Núverandi ákvæði 209. gr. hefur ekki þá hagsmuni að leiðarljósi þótt það hafi verið nýtt til þessa og því tel ég gott að tekið sé á því á þann hátt sem gert er í frumvarpinu. Það er einnig ljóst að tekið hefur verið tillit til ýmissa ábendinga sem komu fram síðast í þinglegu meðferðinni með verulega góðum breytingum að mínu mati. Ég tel t.d. að staðsetning núverandi ákvæðis sé mun eðlilegri en áður var, að framleiðsla og dreifing sé tekin eins og gert er núna og skýrari greinarmunur gerður á stórfelldum, af ásetningi og af gáleysi í þeim málum. Ég vil sjá frumvarpið fá umræðu og þinglega meðferð og tel það gott. Það að enginn úr Sjálfstæðisflokknum sé á málinu felur engan veginn í sér að ekki sé stuðningur við það. Sjálf varð ég ekki vör við að sérstaklega hafi verið reynt að fá þingmenn úr mínum ranni á málið. Í stóra samhenginu skiptir það þó ekki máli, þótt sumir vilji gera sér mat úr, heldur það að málið sé komið fram og vel sé unnið úr því í þinginu, enda mikilvæg umræða að taka. Ég tel að enn þurfi að skoða nokkur atriði í þinglegu meðferðinni. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom inn á tekur hún glöð við vangaveltum um málið, sem þau hafa sýnt með þeim breytingum sem voru gerðar á milli þinga. Það sem maður veltir fyrir sér er réttarstaða barna á aldrinum 15–18 ára í þeim málum. Þetta er hópur sem þarf að gæta betur að í tengslum við mörg atriði. Í frumvarpinu er reynt að takast á við falsað mynd- og hljóðefni. Það þarf að skoða og velta því upp hvort það sé brot á kynfrelsi. Mikil þörf er á að hugsa í stærra samhengi hvernig falsað stafrænt efni er yfir höfuð í löggjöfinni okkar. Ég tel mikilvægt að fá umsagnir um þann þátt málsins, sérstaklega hvort rétt sé að taka á því í stærra samhengi, gera það að stærri umræðu, og hvað sé rétti vettvangurinn fyrir falsaðar myndir sem eru ekki af viðkomandi einstaklingi. Síðan er það líka hlutverk þingsins að skoða refsirammann í samhengi við önnur ákvæði hegningarlaga. Til dæmis er birting, varsla og dreifing á barnaníði tvö ár skv. 210. gr. a og í frumvarpinu sem við fjöllum um er lagt til að refsiramminn fyrir ásetningsbrot verði sex ár. Í málum þar sem manneskjan á myndinni er undir 18 ára væri hægt að fella háttsemina undir hvort ákvæðið sem er og þannig gæti skapast eitthvert misræmi. Með því er ég ekki að segja að málið sé ekki gríðarleg alvarlegt í báðum tilvikum en horfa þarf á lögin í heild sinni þegar nýju ákvæði á borð við þetta er bætt við, hvernig það samræmist öðrum ákvæðum eins og þessu og því sem nú hefur verið byggt á í dómaframkvæmd. Ég trúi því að þetta geti leitt til góðrar umræðu um hegningarlögin okkar og hvort breytinga sé þörf á fleiri stöðum í takt við nýjan veruleika.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir stuðninginn og líka fyrir þessar góðu ábendingar. Hvað varðar falsað myndefni langaði mig aðeins að ræða það sérstaklega - kannski bara að útskýra hvað átt er við með því í frumvarpinu. Til dæmis er verið að ná yfir þá háttsemi að setja t.d. höfuðið á einstaklingi á klámfengnar myndir af öðrum og dreifa því í því skyni að niðurlægja viðkomandi eða smána. Þetta var ein af þeim ábendingum sem við fengum við flutning fyrra frumvarpsins sem við erum að bregðast við með því að bæta inn í þetta frumvarp. Ég get alveg tekið undir það að fullt tilefni er til að skoða hvort færa megi þetta inn í fleiri atriði í okkar löggjöf, að notast við falsað myndefni. Þetta er hins vegar ákveðin verknaðaraðferð á þessum glæp, þ.e. á þessum verðandi glæp vonandi, sem við erum að leggja til að falli undir þetta og sé heldur ekki litið jafn alvarlegum augum. Hvað varðar 15–18 ára þá vantar mig aðeins betri útskýringu á því hvað hv. þingmaður á við með athugasemd sinni. Við áttum okkur alveg á því hvað varðar þessa 210. gr., um dreifingu á kynferðislegu myndefni með börnum, að refsiramminn sé ekki jafn hár. Þess vegna bættum við líka við sem refsiaukningu „sé einstaklingar undir 18 ára aldri“, til að sýna fram á alvarleika þess að brjóta gegn börnum, að við séum á engan hátt að gera lítið úr dreifingu á barnaklámi eins og það er venjulega kallað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Hún svaraði mér varðandi þennan aldurshóp, að það sé skoðað í samhengi við önnur ákvæði. Það er mikilvægt. Það sem hún kom síðan inn á með fölsunina skoðaði ég aðeins og þarna er verið að tala um enska orðið „deep fakes“ sem er vissulega mikil smánun og niðurlæging. Það sem ég vildi segja er að þetta leiðir til umræðu um stafræna friðhelgi á svo marga vegu, af því að fölsun getur átt sér stað á öðru efni en einungis þessu. Ég velti því fyrir mér hvort það sé þá stærri umræða sem þurfi að taka í tengslum við hegningarlög og annað, af því að reynt er að taka á þessu í þessu frumvarpi. [[Gripið fram í.]]- Ég hélt ég hefði komið inn á það, sem var það sem ég var aðallega að velta fyrir mér, varðandi barnaníð, að það sé öðruvísi refsirammi og hvort við getum lent einhvers staðar þarna á milli. Ég held að gæti þurfi sérstaklega að þessum aldursflokki þegar við skoðum allt sem gæti komið upp, hvort sem um er að ræða geranda eða þolanda sem eru kannski 17 og 18 ára - hvar þetta fellur undir. Ég held að þarna geti kannski skapast eitthvert rými sem við höfum ekki hugsað til enda, hvorki ég né aðrir.
Frú forseti. Ég get tekið heils hugar undir með hv. þingmanni að fullt tilefni er til að skoða stafræna friðhelgi í talsvert stærra samhengi en við gerum í þessu frumvarpi. Okkur finnst hins vegar, flutningsmönnum frumvarpsins, að við höfum beðið nógu lengi eftir því að fá heildstæða löggjöf gegn stafrænu kynferðisofbeldi til að láta það ekki stoppa okkur í þessu tilfelli. Hvað varðar jafnaldra og einstaklinga sem eru undir þessum aldri þá vitum við líka að það eru fleiri vandamál í almennu hegningarlögunum hvað brot af þessu tagi varðar. Slík brot geta jafnvel átt við jafnaldra undir 18 ára sem eru að senda hvert öðru myndir eða eitthvað slíkt. Vakin hefur verið athygli á þessu þó að þessar greinar nái ekki yfir það og séu ekki til þess ætlaðar að þannig réttarástand geti skapast, þ.e. að börn undir 18 ára aldri geti lent í því að vera ákærð fyrir sjálfviljugan verknað sín á milli. Það er eitthvað sem vissulega þarf að skoða og raunar eru almennu hegningarlögin komin vel til ára sinna og svo sem tilefni til almennrar heildarendurskoðunar á þeirri löggjöf enda er hún orðin mjög, mjög gömul. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir stuðninginn og lýsi okkur enn og aftur tilbúin til að taka við öllum ábendingum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við vinnum þetta mál í sem mestri sátt sem flestra þingmanna á þessu þingi. Það er löngu kominn tími til að þessi verknaður verði glæpsamlegur hér á Íslandi.
Virðulegur forseti. Þetta verður stutt. Þegar ég var að ræða fölsunina, þar sem komið er inn á það atriði í frumvarpinu, var ég bara að tala um það eitt og sér en ekki frumvarpið í heild sinni; það leiðir ekki til þess að við þurfum að fresta umræðu um þetta mál til að taka umræðu um stafræna friðhelgi. Ég vildi einungis vekja athygli á því, þar sem verið er að taka á þessu falsaða myndefni í frumvarpinu, að það er bara einn angi af því stóra máli sem er hér til umfjöllunar. Það er gott að heyra að hv. þingmaður hefur einnig skoða þetta varðandi börn undir 18 ára og að það hafi verið hugleitt að þetta taki ekki á þannig efni.
Frú forseti. Mig langar að fara örfáum orðum um þetta ágæta mál sem er til umræðu. Báðir hv. þingmenn sem hér töluðu fóru vel yfir efni málsins og umræðurnar hafa verið góðar. Ég átti svo sem ekki von á öðru og trúi því að svo verði áfram. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Við búum við þann veruleika að þegar hafa fallið hér á landi dómar í málum sem myndu heyra undir þetta frumvarp og lögin, verði þau að veruleika, þrátt fyrir að Alþingi hafi ekki skilgreint þetta hugtak í lögum eða sett í refsiramma. Það má segja að við séum að bregðast við áskorunum sem við stöndum frammi fyrir og höfum staðið frammi fyrir í nokkurn tíma. Það má líka alveg færa rök fyrir því að við séum svolítið sein. Mig langar aðeins að velta fyrir mér 1. gr. frumvarpsins sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver sem af ásetningi dreifir, birtir eða framleiðir mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings án samþykkis hans …“ Þetta er fyrri hluti setningarinnar. Ég held að við getum öll verið sammála um að um er að ræða ansi óæskilega hegðun í það minnsta, það sýna dæmin. Svo má kannski segja að það valdi meiri ágreiningi sem á eftir kemur í setningunni, „skal sæta sektum eða fangelsi allt að 6 árum.“ Þetta bil, þessi setning, sýnir fyrst og fremst fjölbreytileika þeirra brotamöguleika sem fyrir hendi eru og frummælandi fór vel yfir, fjölbreytileika hvað varðar aldur þolenda og gerð þess myndefnis sem birt er. Ég tek þennan refsiramma til umræðu vegna þess að ég hef heyrt að mönnum þyki heldur langt til seilst. En ef menn hafa í huga þann skaða sem það hefur valdið einstaklingum sem hafa orðið fyrir brotum af þessu tagi, þar sem jafnvel lífum hefur verið sóað, þá er gríðarlega mikið í húfi. Löggjafinn ber einfaldlega ábyrgð á því, hefur verk að vinna og hann hefur hagsmuna að gæta. Hann hefur hagsmuna þolenda að gæta og með þessari lagasetningu og umræðu og vinnu sinni hér hefur löggjafinn hagsmuna mögulegra þolenda að gæta. Þá erum við farin að tala um þorra almennings, hvorki meira né minna. Þótt að ýmsir enn málsmetandi menn hafi haldið því fram og séu þeirrar skoðunar að konur t.d. geti sjálfum sér um kennt fari óæskilegar myndir af þeim í dreifingu er fólk sem betur fer almennt með þroskaðri réttlætiskennd en svo og skilur alvarleika og mikilvægi málsins. Við búum í stafrænum heimi. Við höfum um tvennt að velja. Annað er að knýja þorra fólks til að koma sér inn í einhvern ramma þar sem ekkert getur skaðað það og hitt er að löggjafinn bregðist við og gefi þau skilaboð frá sér hátt og skýrt að ákveðin tegund, þar með talin sú sem tilgreind er í frumvarpinu, séu ekki aðeins óæskileg heldur löglaus, lögbrot, og varði refsingu. Brotið er ekki þeim sem brotið er á að kenna heldur þeim sem brýtur. Síðan erum við með alls konar útfærslur á því vegna þess að við erum rétt að dýfa tánum ofan í þann pott sem hinn stafræni heimur er. Það hefur verið komið vel inn á það hvernig við erum rétt að drepa á ákveðnum hlutum þar. Skilgreiningin í lögum þarf ekki að vera flókin. Þetta er pólitísk ákvörðun um að veita slíku broti sess í lögunum. Ég hef ekki orðið vör við að það vanti beinlínis pólitískan vilja. Við þurfum að átta okkur á þeim nýja veruleika sem við stöndum frammi fyrir. Eins og ég sagði áðan erum við ekki í fararbroddi þar heldur erum við einna síðust til þess. Ég er þeirrar skoðunar, þrátt fyrir að viðurkenna og átta mig algerlega á því að þetta dekkar ekki hinn stafræna heim, að engin ástæða sé til að tefja það að klára málið. Við erum með heildarskoðun í gangi og engin ástæða til að halda að þetta tefji þá heildarskoðun á nokkurn hátt. Það er hins vegar full ástæða til að halda því fram að þetta hjálpi til við slíkt og jafnvel þó að svo gerði ekki er tími til þess kominn að það verði skilgreint í lögum. Ég hlakka til frekari umræðu um málið.
Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi mjög og vil þakka þeim sem höfðu frumkvæði að framlagningu þess kærlega fyrir. Í okkar stafræna heimi er það nú svo að internetið gleymir engu og það er alveg ótrúlega íþyngjandi fyrir einstaklinga að verða fyrir stafrænu kynferðisofbeldi. Ég hef séð það í mínum störfum sem lögmaður að á köflum hafa brotaþolar greint svo frá að þeir geti eiginlega ekki greint á milli sársaukans sem er kominn til af kynferðisofbeldi, líkamlegu ofbeldi annars vegar og svo stafrænu ofbeldi hins vegar. Oft verður þetta ofbeldi, sem stundum er samhliða hinu líkamlega, eiginlega meira íþyngjandi og meira langvarandi af því að þá er óttinn viðvarandi við áframhaldandi broti. Það er óttinn við að brotin haldi áfram um aldur og ævi allt lífið. Það þarf að vera alveg skýrt í lögum að það er með öllu óheimilt. Við sem einstaklingar þurfum að vera meðvituð um að það verði refsað og það verulega við svona brotum. Þeir dómar sem fallið hafa hafa ýmist fallið vegna einhvers konar blygðunarsemi eða dreifingar á klámi. Fer það eftir myndefninu. En hvort heldur sem er hefur refsiramminn eingöngu verið sex mánuðir. Og þegar maður les dómana sér maður að í rauninni eru dómarar mjög meðvitaðir um hversu alvarleg brot þetta eru, af því að þótt miskabætur sem dæmdar hafa verið í þessum málum hafi kannski ekki verið svo háar hafa þær samt nálgast mjög miskabætur sem dæmdar hafa verið vegna líkamlegs kynferðisofbeldis. Það er alveg ljóst að dómarar landsins sem hlusta á brotaþola og fá gögn málsins á borðið fyrir framan sig, átta sig vel á alvarleika málsins. En vegna laganna eins og þau hafa verið til þessa dags og eru enn þá, en koma nú vonandi til breytinga núna með þessu frumvarpi, hefur ekki verið hægt að dæma til þyngri refsingar en við höfum fengið að sjá. Iðulega eru það skilorðsbundnir dómar, en það er þá vegna þess að brotið er mögulega fyrsta brot. Refsiramminn verður að vera hærri. Þess vegna er mikilvægt að samþykkja frumvarpið eins og það er, þ.e. fangelsi allt að sex árum, og ef um er að ræða brot sem framið er af stórkostlegu gáleysi varðar það sektum eða fangelsi allt að þremur árum. Aðeins varðandi umræðu um að skoða þurfi blygðunarsemisákvæðið í samhengi, þ.e. varðandi börn, má velta því fyrir sér hvort það sé ákveðin skörun þarna. En samt sem áður verður að líta til þess að það virðist vera að hægt sé að lesa 210. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar dreifingu eins og dreifingu almennt á myndum eða myndefni af einhverjum sem er í rauninni óþekktur, að það sé bara dreifing á klámi. Það getur verið dreifing á einhverju myndefni þar sem dreifarinn þekkir ekki viðfangsefnið. Í þessu er alveg skýrt að um er að ræða einstakling sem ekki veitir samþykki, að brotaþoli er einhver ákveðinn einstaklingur. Alla vega eins og ég les þetta ákvæði finnst mér það vera munurinn á annars vegar ákvæði 210. gr. og hins vegar því ákvæði sem hér er lagt til að sett verði inn. Dreifing á klámi getur verið af einhverjum erlendum rásum eða eitthvað slíkt, en hér er meira verið að tala um stafrænt kynferðisofbeldi sem beinist gegn ákveðnum brotaþola. Þó að vissulega sé rétt að skoða þetta í samhengi við önnur ákvæði fannst mér rétt að taka það fram. Varðandi umræðuna um hvað eigi að gera ef gerandinn er ungur þá eru auðvitað tvö ákvæði í hegningarlögunum, 70. gr. sem og 74. gr., sem varða það. Í 70. gr. er mælt svo fyrir um að við ákvörðun refsinga eigi að taka tillit til ungs aldurs geranda, þannig að við erum með það fyrir í almennum hegningarlögum og því hefur margoft verið beitt og er bara ítrekað. Það er líka gert í líkamlegum kynferðisbrotum. Hvað varðar 74. gr. kemur hún ekki til álita af því að í frumvarpinu er ekki talað um neitt lágmark. Það eru bara sektir eða fangelsi allt að sex árum eða allt að þremur árum. En 74. gr. mælir fyrir um að hægt sé að fara niður fyrir lágmarkið ef um mjög ungan aldur geranda er að ræða. Varðandi það að hegningarlögin ættu mögulega að taka grundvallarbreytingum eða fara í heildarendurskoðun þá er ég ekki endilega viss um það, af því að hegningarlögin taka mjög ítrekað breytingum og hafa tekið mjög miklum breytingum í gegnum tíðina. Það er eitt ákvæði sem ég vil leggja til að við förum í vinnu við að bæta inn og breyta og gerum það kannski bara á þessu þingi, þ.e. að við íhugum sérstaklega hvernig við ætlum að taka á málum eltihrella. Svo virðist sem eltihrellar nái einhvern veginn að skjóta sér undan þeirri refsiábyrgð sem ég held að samfélagið sé sammála um að þeir eigi að bera. Þeir ná einhverra hluta vegna að skjóta sér til hliðar. Það vill svo skemmtilega til að við erum auðvitað að fjalla hér á eftir um annað frumvarp sem varðar nálgunarbann. Ég held að við þurfum að taka þann hluta hegningarlaganna líka til endurskoðunar. Að öðru leyti fagna ég mjög þessu frumvarpi, ég væri mjög til í að vera í hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að fá að fjalla um það, en treysti mínum góða samflokksmanni, Guðmundi Andra Thorssyni, til að huga vel að þessu ásamt öðrum nefndarmönnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hv. þingmönnum fyrir framlagningu frumvarpsins. Við ræðum eitt af viðurstyggilegu brotunum sem eru kynferðisafbrot og stafrænt kynferðisafbrot er alveg jafn slæmt ef ekki jafnvel verra ef það leggst ofan á kynferðisafbrot, eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á. Ég freista þess að koma upp og spyrja hv. þingmann í ljósi reynslu hennar af svona málum í fyrri störfum, sem hún vísaði í í ræðu sinni. Fram kemur í umsögn Dómarafélagsins við málið þegar það var lagt fram á síðasta þingi, og ég viðurkenni að ég þekki málið ekkert rosalega vel og ég veit að brugðist hefur verið við ýmsu, að réttarfarsnefnd hafi ekki yfirfarið það og þörf sé á frekari greiningarvinnu og undirbúningi. Ríkissaksóknari bendir á svipaða þætti. Eins mikið og mér er umhugað um, eins og ég held öllum í þessum sal, að hörð viðurlög séu við þeim glæp sem stafrænt kynferðisafbrot er þá er það líka mjög vandmeðfarið þegar farið er í almennu hegningarlögin og þeim breytt og mikilvægt að vandað sé sérstaklega til verka. Mér þætti vænt um að heyra frá hv. þingmanni hvort hún telji málið fullbúið eins og það er núna eða hvort þörf sé á frekari greiningarvinnu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég greindi í umsögn að verið væri að ýja að því að þingmenn gætu ekki vandað nægilega til verka við framlagningu þingmála eða frumvarpa, að á einhvern hátt væri gengið fram hjá réttarfarsnefnd, þetta væru almenn hegningarlög og þau lytu öðrum lögmálum en önnur lög. Ég verð að segja að ég er ósammála því, en það er bara mín skoðun. Ég held að við höfum alla burði til þess í þinginu að vinna þetta mál vel og vinna þingmannamálin oft betur en stjórnarmál sem koma á síðustu stundu inn í þingið. Réttarfarsnefnd og Dómarafélagið geta mjög auðveldlega skilað inn umsögnum þar sem þau koma með efnislegar athugasemdir við frumvarpið og segja reynslu sína út frá faglegu sjónarhorni, en höfundar frumvarpsins sömdu það auðvitað ekki í bakherbergi í kjallaranum heima hjá sér heldur studdust við bæði rannsóknir og upplýsingar frá fagfólki og fræðafólki. Svo eru líka sérfræðingar á nefndasviði sem aðstoða þingmenn. Ég held að við ættum að forðast að gera lítið úr því mikilvæga hlutverki þingmanna að leggja fram þingmál og að fylgja eftir málum sem þingmenn brenna fyrir. Ég held að það sé mjög mikilvægur hluti af starfi okkar á þinginu að fara í svona vinnu og leggja fram mál sem við brennum fyrir.
Virðulegur forseti. Það ber alls ekki að skilja orð mín þannig að ég vilji ekki standa vörð um þann rétt að hér séu lögð fram þingmannafrumvarp og ég átta mig á því hvað hv. þingmaður er að fara þegar hún vísar í umsögnina sem ég spurði út í frá Dómarafélaginu. Ég tek heils hugar undir að mjög mikilvægt er að þingmenn leggi fram frumvörp. Maður sér það vel á þessu frumvarpi og greinargerðinni að mikil vinna hefur verið lögð í það, enda er líka ljóst að þetta frumvarp hefur verið lagt fram í mismunandi myndum nokkrum sinnum og ég geri ráð fyrir að tekið hafi verið tillit til þeirra mikilvægu umsagna sem hafa komið fram um málið að töluverðu leyti. Ég segi fyrir mitt leyti að ég fagna því að við séum að ræða þetta mikilvæga mál. Ég vona að það fái góða þinglega meðferð og farið verði yfir alla þætti þess. Ég efast ekki um að ég er tilbúin að styðja öll góð mál. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að taka á kynferðisafbrotum og stafrænt kynferðisafbrot fellur auðvitað þar undir. Mig langar þó örstutt að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi varðandi eltihrellana. Við heyrum reglulega hræðilegar sögur af slíkum málum og stundum fórnar maður höndum og veltir fyrir sér hvað sé að lagaumhverfinu okkar. Eða er það framfylgni laganna eða hvað? Vegna þess að hv. þingmaður þekkir svona mál af mismunandi vettvangi væri áhugavert að heyra hvort hún telji að við þurfum að gera breytingar sem við höfum völd til að gera í lagabákninu eða hvort þetta snúist fyrst og fremst um framfylgni og eftirfylgni laganna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar. Ég átti alls ekki við að þingmaðurinn væri að efast um rétt annarra þingmanna til að leggja fram mál heldur var meira að vísa í þessar umsagnir. Í rauninni finnst mér miður að Dómarafélagið fari ekki í efnislega umræðu í umsögninni. Fram kemur að því finnist ekki tímabært að gera það en er engu að síður í efnislegri umræðu með umsögn sinni, eða ætti að vera það. Ég held að við hljótum að kalla eftir efnislegum umsögnum svo að við fáum góða umræðu, af því að þetta er ekki í fyrsta skipti sem málið er lagt fram. Varðandi seinni spurninguna um eltihrella held ég að mjög brýnt sé að við skoðum það líka. Við höfum ýmis ákvæði í hegningarlögunum varðandi brot á friðhelgi einkalífs og svo erum við með lög um nálgunarbann og brottvísun af heimili og þess háttar. En hvað varðar brot á friðhelgi einkalífs þá erum við kannski stödd á sama stað þar og með hið stafræna ofbeldi, refsiramminn er mjög lágur og virðist litlu skipta. Hann hefur ekki nægilega mikinn fælingarmátt, að því er virðist vera. Auðvitað erum við stundum með þannig aðstæður að algerlega ómögulegt virðist að veita einstaklingi þá vernd sem nauðsynleg er, af því að við getum ekki lokað fólk inni og kastað lyklinum um aldur og ævi. Þó að viðkomandi fari í einhverja afplánun er sú ákvörðun kannski sex mánuðir og svo er viðkomandi kominn út og hefst handa að nýju. Það er sú staða sem lögreglan er í, að geta ekki bara látið viðkomandi hverfa. Það er alveg hryllilegt. Það er hryllilegt [[Forseti hringir.]]að geta ekki verið öruggur heima hjá sér og því miður allt of algengt. En við tölum kannski um það í næstu umræðu.
Virðulegur forseti. Ég er einn af þeim 24 þingmönnum sem flytja þetta mál og ég vil nýta tækifærið til að þakka 1. flutningsmanni það tækifæri að hjálpa til við framgang þessa tímabæra og mikilvæga þingmáls. Það sem er lagatæknilega áhugavert við þetta er að hér erum við með afbrot og þann hluta af lögunum sem er ekki tæknihlutlaus. Fyrr í dag var fíkniefnasala rædd og það skiptir engu máli hvort fíkniefni eru seld í gegnum netið eða annars staðar. Sala fíkniefna er einfaldlega bönnuð þannig að ný tækni breytir engu þar um. Eins er með hegningarlögin, þar er megnið af glæpunum þess eðlis að það breytir engu þó að fram komi ný tækni við að deyða menn, manndráp er alltaf bannað með sama hætti, hvernig sem það er framkvæmt. Hér erum við með afbrot þar sem ný tækni og nýtt samfélagsmynstur eða nýir möguleikar fólks til að eiga í samskiptum hafa áhrif. Þá allt í einu myndaðist glufa í lögum sem við náum vonandi að fylla í með þessu frumvarpi. Mig langar að nefna tvo hópa fólks sérstaklega. Í fyrsta lagi vil ég nefna ákærendur sem aðeins hefur verið minnst á í umræðunni. Ég held að það megi sérstaklega benda á og þakka fyrir þá hugkvæmni þeirra að hafa áttað sig á því að hægt væri að ákæra fyrir blygðunarsemisbrot, hægt væri að ákæra fyrir móðgun eða smánun gegn fyrrverandi maka eða hvað allar þessar skringilegu lagagreinar heita sem hafa nýst sem haldreipi þeirra sem verða fyrir stafrænu kynferðisofbeldi. Þó að refsiramminn sé engan veginn fullnægjandi og þetta sé ekki nógu skýr refsiheimild hefur þetta þó verið skítamix sem dugði kannski fyrst um sinn en nú er kominn tími til þess að við setjum skýr ákvæði í lögin, sérstaklega varðandi stafrænt kynferðisofbeldi, bæði upp á það að refsiheimildir séu skýrar og að refsiramminn sé hæfilegur og líka til þess að uppfylla uppeldishlutverk laganna, til þess að öllum sé ljóst að þetta framferði er bannað. Það er ekkert víst að fólk sem elst upp við að sótt sé til saka fyrir stafrænt kynferðisofbeldi eftir einhverjum ákvæðum sem enginn veit hvað þýða sjái samasemmerkið á milli brotsins og refsingarinnar þannig að hér erum við virkilega að gera bragarbót. Svo er hinn hópurinn sem er ekki hægt að nefna of oft í þessu samhengi og það eru ungu konurnar sem komu þessu máli á dagskrá. Þá er ég að tala um þolendur, vinkonur þolenda, þúsundir kvenna sem komu stafrænu kynferðisofbeldi út í dagsljósið vorið 2015 þegar þær fylktu sér saman undir merkjum #freethenipple og vöktu fleiri kynslóðir Íslendinga til meðvitundar um veruleika sem ný kynslóð kvenna býr við. Konur sem alast upp sem innfæddir netverjar sýndu þarna allt í einu glæp sem eldra fólk vissi ekki einu sinni að væri til. Þess vegna vantaði þetta í lögin, ekki bara vegna þess að þetta væri nýr glæpur heldur vegna þess að fólkið sem sér um lögin, fólkið sem vinnur í þessu húsi hér og setur lögin, vissi ekki að þetta væri að gerast. Frú forseti. Þetta var fyrir næstum fjórum árum. Þegar við verðum búin að klára þessar úrbætur á lögum held ég að við megum aðeins velta fyrir okkur hvort sá langi viðbragðstími löggjafans við því sem sést svart á hvítu að er einföld breyting á hegningarlögum sé mögulega ástæða þess að fólk hefur ekki nógu mikla trú á stjórnmálastéttinni, á störfum löggjafarþingsins, á því að við sem berum ábyrgðina bregðumst við og gerum nauðsynlegar og mikilvægar úrbætur. Ég held nefnilega, frú forseti, að sú kynslóð sem vakti okkur til umhugsunar um það samfélagsmein sem stafrænt kynferðisofbeldi er sé ansi hugsi yfir því hversu lengi kerfið hefur verið að hlusta og bregðast við. Það er kannski ekki síst þess vegna sem við verðum að fara að klára þetta mál. Það er mikilvægt, ekki bara í þágu þeirra þolenda sem fá með þessu réttarbætur heldur líka til þess að við sýnum að við stöndum undir lýðræðislegu hlutverki okkar.
Frú forseti. Ég kem aðallega hingað upp til að þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á tvo mjög mikilvæga vinkla í þessari umræðu sem höfðu ekki komið fram nógu skýrt fram að þessu. Í fyrra lagi það að verknaðurinn sjálfur tengist þessari nýju tækni, þ.e. internetið og margmiðlunartæknin eru notuð til að fremja kynferðisbrot, og þess vegna er auðvitað þörf á nýju ákvæði til að taka á akkúrat því. Það hefur alls ekki komið nógu skýrt fram í umræðunni fram að þessu og ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að benda á þetta. Í síðara lagi vil ég sömuleiðis þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á #freethenipple, sem að sjálfsögðu hefði átt að minnast á, sem er ein stærsta kveikjan að því að við erum yfir höfuð meðvituð um alvarleika þessara brota og hversu útbreidd þau eru í raun og veru. Hvað varðar lokaorð hv. þingmanns tek ég heils hugar undir að fjögur ár eru mjög langur tími til að bregðast við ákalli samfélagsins um nauðsynlegar breytingar til verndar friðhelgi og mannhelgi, sérstaklega ungu stelpnanna hér á landi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort honum þyki ekki líka tilefni til þess að við í þessum sal, upp á að efla traust gagnvart þeirri vinnu sem við erum að reyna að vinna hér, finnum einhverja leið til að bæta þolendum upp þann skaða sem þeir hafa orðið fyrir vegna þess hve kerfið okkar er skelfilega lélegt í að vernda rétt þeirra? Þá er ég að tala um að réttarkerfið er svifaseint, það er oft illa tekið á móti þolendum og við höfum verið svifasein í því að taka á þessu. Er ekki kominn tími til að setja upp einhvers konar [[Forseti hringir.]]sannleiksnefnd kynferðisbrotamála og finna einhverja leið til þess að við í þessum sal getum beðið þetta fólk afsökunar og brugðist raunverulega við og bætt þeim upp skaðann?
Frú forseti. Þegar stórt er spurt. Ég held við þurfum að gera mjög mikið til þess að snúa af þeim kúrsi sem samfélagið hefur verið á varðandi kynferðisbrot, sérstaklega, en svo mætti líka nefna brot gegn börnum og fötluðu fólki. Þær eru margir hópar í samfélaginu þar sem kerfið hefur brugðist. Fyrsta skrefið er að bæta kerfið og síðan er kannski eins og þingmaðurinn nefnir ástæða til að líta um öxl og bæta þeim sem hafa orðið fyrir tjóni skaðann. Mér finnst ekkert endilega þurfa að eltast við útfærsluna á því. Ég held að aðalatriðið sé að taka til í öllum þessum kerfum sem þingmaðurinn nefnir. Það er réttarkerfið, heilbrigðiskerfið, það er alls staðar þar sem kerfið hefur snertifleti við þolendur. Það þurfum við að gera til þess að við tryggjum að þeim sé trúað, að við brotunum sé brugðist og að þolendur upplifi það að kerfið hafi brugðist við á réttan hátt, hvort sem það er með sakfellingu gerenda eða á einhvern annan hátt.
Frú forseti. Ég get tekið heils hugar undir það þótt mér finnist reyndar fyrsta skrefið einmitt vera að viðurkenna vandann líka og það erum við að sjálfsögðu að gera hér í þessum ræðustól, við tvö hv. þingmaður. Mér þykir þó leitt að sjá að það er ekki alls kostar viðurkenning á þessum vanda í samfélaginu. Það vantar talsvert upp á, að mér finnst, sérstaklega að þeir sem valdið hafa gagnvart þessum málaflokki og valdið hafa til að breyta hlutum til betri vegar viðurkenni að um stórfelldan vanda sé að ræða. Við sem berum ábyrgð í samfélaginu skuldum þolendum og því miður verðandi þolendum að almennilegt kerfi taki á móti þeim, þá ekki bara í réttarvörslukerfinu heldur einmitt líka í heilbrigðiskerfinu eins og hv. þingmaður minntist á, líka gagnvart áfallahjálp og lengri tíma meðferð sem fólk á rétt á. Þá eiga, eins góð og þau eru, ekki bara frjáls félagasamtök að sinna því að byggja upp þolendur eftir kynferðisbrot svo dæmi sé nefnt, hvað þá börn sem hafa verið misnotuð í lengri tíma eða hafa upplifað langvarandi ofbeldi. Í okkar kerfi er mjög takmarkaður stuðningur í boði fyrir fólk sem hefur orðið fyrir áföllum, sér í lagi börn sem hafa orðið fyrir mjög miklum áföllum í æsku. Með því að búa ekki til almennilegt umhverfi fyrir þau erum við í raun og veru að búa til brostna framtíð fyrir einstaklinga sem hefðu getað gefið mikið af sér og átt gott líf. En þetta eru stærri spurningar en ég ætla hv. þingmanni að svara í þessu andsvari nú. Ég vildi einfaldlega að velta því upp að það er að sjálfsögðu tilefni til stærri aðgerða en þessara þótt þetta sé að sjálfsögðu mikilvægt skref sem við erum að stíga núna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir stuðninginn og fyrir meðflutninginn.
Forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið og vil aftur taka undir með henni að við erum komin á þann stað sem samfélag að nú þarf að hugsa dálítið stórt um það hvernig við bregðumst við ofbeldi í samfélaginu, hvernig við bætum þolendum, hvernig við vinnum að forvörnum, hvernig við tryggjum fólki möguleikann á að lifa öruggt í samfélaginu. Við gerum það á ýmsum sviðum þegar kemur að umferðaröryggi t.d. eða forvörnum gegn ofanflóðum. Þá á hið opinbera mikið fé til að leggja fram, skiljanlega, þarna þarf að bregðast við. En þegar kemur að ofbeldisvörnum þá vantar enn þá einhvern ofbeldisvarnasjóð eins og við höfum ofanflóðasjóð, álíka stóran, með álíka mikinn slagkraft. Þannig að ég tek heils hugar undir þessar hugmyndir þingmannsins og jafnframt, hvað eigum við að kalla það, ég held ég dæsi með henni yfir því að það þurfi þingmenn til að leggja þetta mál fram. Auðvitað hefði dómsmálaráðherra fyrir fjórum árum átt að leggja fram svona mál og klára það eða fyrir þremur árum, eða fyrir tveimur árum, eða í fyrra. En það er ekki sá veruleiki sem við búum við. Þá koma þingmenn fram með fullburðugt mál og við klárum það saman.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir hans ræðu en vil aðeins ræða þær vangaveltur sem komið hafa fram hér að undanförnu hvort við eigum að bregðast við hér á þinginu með lagasetningu. Já og nei, myndi ég segja, því að stundum er gott að láta rykið setjast áður en brugðist er við með lagasetningu. Lagasetning er auðvitað mjög afgerandi. Í þessu tilviki hefur verið augljóst um langt skeið að þarna var skortur í lögunum, þarna vantaði inn í lögin úrræði til að bregðast við þessum nýju ofbeldisbrotum, stafrænu kynferðisofbeldi. Ég tek því undir það sem hefur komið hér fram að auðvitað hefði átt að vera löngu búið að þessu. En hvar erum við þá? Það er búið að leggja þetta fram. Þetta er, held ég, í þriðja sinn sem þetta er lagt fram nú á stuttum tíma. Þá er það okkar þingmanna að greiða leið þessa máls í gegnum þingið og vinna í því. Þeir sem sitja í þessari ágætu nefnd, allsherjar- og menntamálanefnd, þurfa þá að halda formanni nefndarinnar við efnið svo að þetta mál lendi ekki neðst í bunkanum vegna þess að það eru þingmenn sem leggja það fram. Það er pólitíkin hér á þinginu, sem er auðvitað mjög vond, að þannig er unnið gegn mjög góðum málum. Það er það sem hefur verið að gerast hér. Mig langar líka að spyrja þingmanninn hvort hann sé til í að vera með okkur í þingflokki Samfylkingarinnar í því að leggja til breytingar á fjárlögum sem auka fjárframlag til lögreglunnar svo að lögreglan geti sinnt störfum sínum. Ég mun koma aðeins betur inn á þetta í síðara andsvari.
Virðulegur forseti. Þetta mál er lagt fram í þriðja sinn en það hefur tekið nokkrum breytingum í hvert einasta skipti. Eins og það var í fyrsta sinn sem það var lagt fram hefði það ekki átt að klárast. Eins og það var lagt fram á síðasta vetri hefði þurft að laga það nokkuð. Þær lagfæringar hafa verið gerðar nú milli þinga. Það frumvarp sem við höfum í höndunum í dag er besta útgáfa þessa máls sem þinginu hefur borist. Ég hef setið í allsherjar- og menntamálanefnd nú í tvö ár og fylgdist með umfjöllun um þetta mál síðasta skipti sem það var lagt fram. Ég get ekki sagt að nefndarmenn hafi verið neitt annað en samhentir í því að klára málið eða, skulum við segja, sammála um nauðsyn þess að gera þessar lagfæringar. Eins og komið var inn á í umræðunum áðan komu fram kerfislægar mótbárur frá aðstandendum réttarfarsnefndar og Dómarafélaginu og slíkum aðilum sem hafa nokkra vigt í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hefði hins vegar alveg viljað sjá það gerast að réttarfarsnefnd hefði einfaldlega fengið það hlutverk að skila konkret tillögum að breytingum á málinu til að það myndi rúmast innan þess sem hún sæi fyrir sér. Það er kannski sá annmarki á málsmeðferðinni sem hægt er að benda á, að réttarfarsnefnd sé gerð að einhverjum yfirfrakka á breytingar á hegningarlögum en þingmenn hafi enga aðkomu að þeirri nefnd til að fá sínum breytingum framgengt. Það mætti skoða hvort það þurfi ekki að laga.
Frú forseti. Ég tek undir undrunartóninn hjá hv. þingmanni varðandi réttarfarsnefnd og þetta samspil. Eins og réttarfarsnefndin bregst við þessu er eins og hún telji sig ekki geta komið með umsögn eða tillögur að úrbótum af því að hún samdi ekki frumvarpið. Ég er algjörlega ósammála því og það er okkar vinna hér. Við fáum frumvörp, hvort sem er stjórnarfrumvörp eða þingmannafrumvörp, sem eru ekki fullkomin, sem eru ófullkomin. Sum hver eru ekki tilbúin, ekki rannsökuð með fullnægjandi hætti, hvorki frumvörp frá ráðuneytunum, sem eru stútfull af sérfræðingum, né frá þingmönnum. Svo fær málið þinglega meðferð og við köllum til okkar sérfræðinga og fagfólk og álitsgjafa jafnvel sem leiðbeina okkur til að snurfusa frumvörp. Það er auðvitað það sem við viljum gera og það er ekkert að því. Það er bara mjög gott af því að þegar á hólminn er komið eru það lögin sem gilda. Þeir sem vinna með lögin í dómskerfinu skoða hina þinglegu meðferð, skoða hvort hún tók breytingum, hvort frumvarp tók breytingum; líta á greinargerð með frumvarpi, líta á nefndarálit og allt eru það lögskýringargögn. Þannig að það er alveg fullnægjandi. Spurningunni sem ég kom með hér áðan, um að við verðum að efla löggæsluna til að lögreglan geti rannsakað þessi brot, er erfitt fyrir þingmanninn að svara, því að hún var borin fram svo seint. Ég tók tvo dóma af handahófi sem ég sá á vefsíðu héraðsdómstólanna. Þar var verið að dæma nú í október í kynferðisbrotamáli þar sem verknaður átti sér stað 1. ágúst 2015 og hins vegar gagnvart barni eða börnum þar sem verknaður átti sér stað í janúar 2017. Það var verið að ljúka þessu máli í héraði núna og væntanlega fer það upp í Landsrétt. Þetta eru afleiðingar þess að lögreglan hefur verið algjörlega vannærð fjárhagslega. [[Forseti hringir.]]Það er grafalvarlegt mál og ég óska liðsinnis hv. þingmanns við breytingartillögur okkar í þingflokki Samfylkingar við fjárlagafrumvarpið sem við erum að fara að fjalla um í næstu viku en þar er tillaga til úrbóta.
Virðulegur forseti. Það er kannski til fullmikils mælst að frumvörp komi fullkomin til þings, en það er hlutverk okkar, eins og þingmaðurinn nefnir, að slípa þau til og pússa þar til þau verða þess burðug að verða að lögum. Ég held að sá grunnur sem lagður er hér fram í frumvarpsformi sé til þess bær að fara inn í hegningarlög. Ég held, eins og ég nefndi í mínu fyrra svari, að þetta sé sú besta tilraun til að koma stafrænu kynferðisofbeldi inn í lagatexta sem komið hefur til meðferðar Alþingis. Þess vegna held ég að við ættum að einhenda okkur í að klára þetta mál. Ef réttarfarsnefnd er eitthvað stíf á því að hún verði að hafa eitthvað um það að segja þurfum við í allsherjar- og menntamálanefnd að vera dugleg við að fá hana til að leggja sitt af mörkum til þess að við náum að ljúka þessu. Ég, þekkjandi þá sem sitja með mér í þeirri nefnd, reikna með að þessu máli verði vel fyrir komið í okkar höndum. Varðandi það að efla löggæslu þá tek ég heils hugar undir þau orð þingmannsins að mikilvægt sé að bæta fjármagni í löggæslu, sérstaklega varðandi meðferð kynferðisbrotamála. Það hefur alla vega í orði kveðnu verið stefna síðustu ár þó að reyndin hafi kannski ekki alltaf verið sú að viðbótarfjármagn til lögreglunnar skili sér í raunverulegri eflingu þjónustu hennar eða rannsóknargetu. Ég bara bíð eftir að sjá þessar tillögur Samfylkingarinnar til að geta tekið afstöðu til þeirra.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur átt sér stað um þetta mikilvæga mál og fara yfir nokkur sjónarmið sem mér tókst ekki að grípa í andsvörum en þykir mikilvægt að koma inn á. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom aðeins inn á refsirammann og ræddi þar almennt um að sumum kynni að þykja sem með sex ára refsingu við stafrænu kynferðisofbeldi væri heldur langt seilst, að það væri aðeins of há refsing við broti sem þessu án þess að hún legði sjálf dóm á það eins og ég skildi hana. Við því langaði mig einfaldlega að segja að nú erum við að ræða um kynferðisofbeldi og við höfum mjög breiðan refsiramma, t.d. fyrir nauðgun þar sem við erum að tala um allt að 16 ára refsingu fyrir það brot. Þess vegna finnst mér alveg eðlilegt að við broti sem þessu, broti sem jafnvel gæti aukið á nauðgun ef við gefum okkur að hún sé tekin upp á myndband og því dreift til ævarandi geymslu á internetinu, liggi a.m.k. sex ára fangelsisdómur þegar um alvarleg brot er að ræða. Við brugðumst líka við athugasemdum gagnvart því að við hefðum ekki inni þessa lægstu mögulegu útgáfu sem væri sektir og settum þær inn vegna þess að þessi brot geta vissulega verið margvísleg og misalvarleg og ýmis atriði sem geta komið til refsilækkunar að sjálfsögðu án þess að við viljum setja einhver skilyrði fyrir því nákvæmlega. Svo langaði mig að ræða aðeins um það sem komið var inn á af nokkrum hv. þingmönnum gagnvart umsögn Dómarafélagsins, því að réttarfarsnefnd hefði ekki farið yfir þetta og að það vantaði nánari yfirlegu. Því skal hins vegar haldið til haga að saksóknarar, lögreglan, Stígamót, ýmis kvenréttindafélög, ýmsir aktívistar gegn nauðgunarmenningu og aðrir sérfræðingar hafa lagt þessu verkefni lið á einn eða annan hátt sem við kunnum þeim miklar þakkir fyrir og viljum taka fram að við hvetjum Dómarafélagið til að leggja okkur lið við vinnu þessa mikilvæga máls. Við hvetjum líka réttarfarsnefnd til að leggja okkur lið við það og einfaldlega að ráðast í þá vinnu sem henni finnst vanta upp á, ef svo ber undir, til að ljúka megi þessu máli þrátt fyrir að um þingmannamál sé að ræða. Við erum hv. þingmenn þessa þings, löggjafarvaldið, og hljótum að hafa rétt til að setja þá löggjöf sem við teljum þarfa á Íslandi. Til hvers værum við hér annars? Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Mig langar að þakka öllum þeim sem tóku þátt í þessum umræðum og vil sérstaklega þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að taka þátt, eina karlinum sem tók þátt í umræðu um nákvæmlega þetta umræðuefni en ekki um afglæpavæðingu vímuefna eins og annar hv. karlþingmaður tók þátt í áðan en það sneri ekki að efni þessa frumvarps. Þetta gildir svo sem oft um þessa málaflokka og er miður. Ég vil þó halda því til haga að 1. flutningsmaður þessa máls er hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson en ég mæli fyrir því í forföllum hans. Hann stendur að sjálfsögðu, eins og við öll sem erum flutningsmenn þessa frumvarps sem og fleiri sem tóku til máls í umræðunni, heils hugar á bak við málið og við teljum að það muni fá góða, vandaða og málefnalega meðferð í meðförum nefndarinnar að þessu sinni. Ég vil líka greina frá því að ég talsvert bjartsýnni á að þetta mál nái fram að ganga í þetta sinn en síðast. Það er lagt fram fyrr, það er betur unnið að því leytinu til að við höfum tekið tillit til flestra athugasemda og þó að það hafi ekki ratað inn í hrossakaup síðasta vors, þ.e. svokallaða þinglokasamninga, sem var ein meginástæðan fyrir því að það náði ekki í gegn síðast, er góður möguleiki á því að nú verði það þannig ef við erum neydd til þess.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Flutningsmenn málsins eru að mér meðtaldri hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Vilhjálmur Árnason, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland, Logi Einarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þórunn Egilsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sem þó vantar á það prentaða eintak sem liggur frammi, þ.e. flutningsmenn úr öllum flokkum Alþingis. Með frumvarpinu er lagt til að breyta framkvæmd varðandi meðferð beiðna um nálgunarbann, en ekkert er hnikað til um framkvæmdina við brottvísun af heimili. Lög um nálgunarbann og brottvísun af heimili tóku gildi 2011, en ákvæði um nálgunarbann kom fyrst inn í íslenska löggjöf árið 2000. Með gildandi lögum var í einum lögum kveðið á um heimild til að beita nálgunarbanni og heimild til að vísa einstaklingi brott af heimili sínu, en lögunum var ætlað að styrkja réttarstöðu brotaþola, einkum þeirra sem þola mættu heimilisofbeldi. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við lögregluna á höfuðborgarsvæðinu, lögregluna á Suðurlandi, Kvennaathvarfið og lögfræðinga sem komu að vinnu við gerð frumvarpsins, sem varð að lögum 2011, og leitað eftir sjónarmiðum þeirra aðila hvað varðar framkvæmdina frá gildistöku laganna. Ljóst er að margt má betur fara þegar kemur að þeim úrræðum. Nú er komin reynsla á lögin eins og þau eru og markmiðið með frumvarpinu er að taka mið af þeirri reynslu og bæta meðferðina að því er varðar beitingu nálgunarbanns þannig að hún verði ekki eins þung í vöfum, einkum þegar þannig háttar að sakborningur er samþykkur ákvörðun lögreglustjóra um beitingu þess. Þótt nálgunarbann og brottvísun af heimili feli hvort um sig í sér umtalsvert inngrip í einkalíf manna eru úrræðin þó ólík. Nálgunarbann er fyrst og fremst ráðstöfun til að tryggja friðhelgi brotaþola, enda eiga allir rétt á því að vera í skjóli frá einstaklingum sem teljast líklegir til að vinna þeim mein eða ofsækja þá á annan hátt, t.d. með rafrænum hætti. Það að fjarlægja einstakling af heimili felur í sér mun meiri þvingun en nálgunarbann og er því nálgunarbann nær því að vera tryggingaráðstöfun en þvingunarráðstöfun. Það er mikilvægt. Af þeim sökum og í ljósi framkvæmdarinnar tel ég rök standa til þess að rétt sé að fara með málin með ólíkum hætti og legg því til breytingar á framkvæmd við nálgunarbann. Með frumvarpinu er gerður nokkur greinarmunur á meðferð mála er varða nálgunarbann annars vegar og brottvísun af heimili hins vegar, án þess þó að ganga á réttindi sakbornings, og með það fyrir augum að styrkja réttarstöðu brotaþola með einfaldari málsmeðferð, aukinni skilvirkni og frekari greinarmun á tryggingaráðstöfunum og þvingunarráðstöfunum. Með frumvarpinu er málsmeðferð vegna nálgunarbanns einfölduð, án þess að breytt sé efnislega mati sem fer fram varðandi það álitaefni hvort skilyrðum fyrir beitingu sé fullnægt. Skilyrðin samkvæmt lögunum eru þau að rökstuddur grunur sé um að sakborningur hafi framið refsivert brot, raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta er á viðkomandi brjóti gegn brotaþola. Ekki má líta fram hjá því að röskun á friði er nægjanlegt skilyrði til að fá nálgunarbanni beitt. Virðist þó oft vera sem sett séu strangari skilyrði í dómaframkvæmd en lögin kveða á um þrátt fyrir tiltölulega lágan þröskuld ákvæðisins. Mögulega mun áframhaldandi dómaframkvæmd kalla á enn skýrara ákvæði hvað þetta varðar. En nálgunarbann á að bæta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis og annarra þolenda ofbeldis og ofsókna. Markmiðið er einfalt, að vernda þann sem brotið er á og fyrirbyggja frekara ofbeldi. Við teljum því mikilvægt skref að stíga í lögunum, en aðeins fyrsta skref. Ljóst er að skoða þarf fleiri atriði sem að því snúa, m.a. refsingar við brotum á nálgunarbanni, því að ljóst er að eins og staðan er í dag hafa þau ekki nægan fælingarmátt, líkt og við sjáum oft í fjölmiðlaumfjöllun hérlendis. Ásamt því er nauðsynlegt að skoða hvort þörf sé á nýju ákvæði hegningarlaga um umsáturseinelti. Því mun ég fylgja eftir. Hæstv. forseti. Ég ætla að fara nánar út í greinar frumvarpsins til að gera grein fyrir hverri breytingu fyrir sig. Í 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ríkissaksóknari setji almenn fyrirmæli um svokölluð vægari úrræði. Það er vegna þess að í núverandi lögum er mælt fyrir um að einungis skuli grípa til úrræða laganna ef ekki þyki sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti og er þar um að ræða sérstaka meðalhófsreglu. Hins vegar hefur ekki verið skilgreint hvað felst í vægari úrræðum og hefur einstökum lögregluembættum og dómstólum verið falið mat um það hver þau geta verið. Hafa einstök lögregluembætti m.a. gripið til þess að nýta óformfestar yfirlýsingar sakbornings um að halda sig frá brotaþola og setja sig ekki í samband við hann sem vægara úrræði. Sé vægari úrræðum ekki fylgt er frekari grundvöllur fyrir beitingu nálgunarbanns. Þykir því tilefni til að mæla fyrir um að ríkissaksóknari geti sett verklagsreglur sem lúti að slíkum vægari úrræðum, þar á meðal hver þau geti verið og um framkvæmd þeirra. Skapar það m.a. grundvöll fyrir samræmdri framkvæmd milli lögreglustjóraembætta hvað þetta varðar. Ég hef trú á að það geti gert einfaldara að sýna fram á að vægari úrræði virki ekki og friðhelgi brotaþola verði ekki vernduð með þeim og að nauðsynlegt sé að grípa til nálgunarbanns. Í 2. gr. frumvarpsins er lögreglu gert að ljúka máli eins fljótt og unnt er, en gefnir eru að hámarki þrír sólarhringar eftir að beiðni hefur borist. Um brottvísun af heimili gildir áfram sami sólarhringsfresturinn. Tímaramminn sem lögreglu hefur verið gefinn hér hefur reynst of stuttur til undirbúnings á töku ákvörðunar um nálgunarbann í einhverjum tilfellum, t.d. í þeim málum þegar afla þarf gagna annars staðar frá, m.a. stafrænum, og vinna úr þeim. Í frumvarpinu er lagt til að lengja frestinn í þrjá sólarhringa, svo undirbúningur lögreglunnar geti verið fullnægjandi þegar svo ber við og meiri líkur á að nálgunarbann náist fram. Ávallt skal þó ljúka máli eins fljótt og unnt er. Skal haft sérstaklega að leiðarljósi að í kjölfar heimilisofbeldis, þegar einstaklingur hefur verið handtekinn í þágu meðferðar máls og fjarvera hans einungis tryggð af lögreglu í sólarhring ef ekki kemur til gæsluvarðhalds, að vinnsla lögreglu og ákvörðun um nálgunarbann ætti alla jafna að taka innan sólarhrings. Nokkur ár eru síðan lög þessi voru sett og nokkur reynsla er því komin á framkvæmdina. Er því lagt til að lögreglu verði falið að leggja mat á í hvaða tilvikum hraða þurfi meðferð sérstaklega og hvaða tilvik kalli á örlítið lengri málsmeðferð. Ekki er þannig dregið úr mikilvægi þess að málum sé hraðað eftir því sem kostur er, einkum þegar þannig háttar til að sakborningur hefur verið handtekinn. Mikilvægt er að veita lögreglu svigrúm til að meta hvert tilvik fyrir sig og þá eftir atvikum til að taka ákvörðun um hvort flýta beri ákvörðuninni um nálgunarbann. 3. gr. er mögulega stærsta breytingin til að einfalda núverandi lög. Þar er málsmeðferð vegna beitingar nálgunarbanns aðskilin frá meðferð við beitingu brottvísunar af heimili að því er varðar skyldur lögreglustjóra til að bera ákvörðun sína um beitingu úrræðanna undir héraðsdóm. Þannig verður lögreglustjóra skylt að bera ákvörðun um brottvísun af heimili undir héraðsdóm í öllum tilvikum, en ákvörðun um nálgunarbann einungis í þeim tilvikum þar sem skrifleg krafa þess efnis kemur fram af hálfu sakbornings. Þannig verður tryggt að sakborningar eigi ávallt rétt á að bera ákvörðunina undir héraðsdóm og skal krafan sett fram innan tveggja vikna. Skal sakborningur sérstaklega upplýstur um þennan rétt, en komi krafa fram skal málið borið undir dómstól eigi síðar en þremur sólarhringum eftir að hún kom fram og fer um meðferðina fyrir dómi að öðru leyti með sama hætti og áður. Ráðstöfun þessi verður ekki talin of þungbær fyrir brotaþola, þvert á móti, þar sem málskot til dómstóla frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar lögreglustjóra nema hann hafi ákveðið annað og því er nálgunarbann viðkomandi í gildi þar til ákvörðun dómstóla liggur fyrir. Hagsmunir brotaþola af því að þurfa ekki að lifa í ótta, þola ofsóknir eða ofbeldi, eru því tryggðir á því tímabili. Með breytingunni er leitast eftir að einfalda málsmeðferð ákvarðana um nálgunarbann, sérstaklega í þeim tilvikum þar sem samþykki sakbornings liggur fyrir. Það verður að vera sérstök ákvörðun sakbornings að bera málið undir dómstóla. Ákvæðið tekur mið af erlendum lagaákvæðum. Oft er ákvörðunin um nálgunarbann samþykkt af sakborningi, oftar en ég held að við gerum okkur grein fyrir, en samkvæmt gildandi lögum þurfa slík mál þó öll að fara fyrir héraðsdóm með tilheyrandi vinnu og kostnaði. Hér er ekki verið að skerða rétt sakborningsins heldur einungis verið að gefa honum val, auk þess sem framkvæmd þeirra mála þar sem ekki er ágreiningur er einfölduð og álagi létt. Enn fremur verður að telja að málsmeðferð í slíkum málum verði brotaþola ekki eins þungbær. Í 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um gildistöku og lagaskil laganna og þarfnast ákvæðið ekki frekari skýringar. Ég vonast til að málið fái góða umfjöllun hér og í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég tel breytingarnar allar mikið til bóta og til þess að einfalda kerfið og lögin sem við erum með núna í þágu brotaþola. Það er ljóst, eins og ég nefndi í upphafi, að fleiri anga málsins og slíkra mála þarf að skoða, að mínu mati sérstaklega ákvæðið um umsáturseinelti og refsingar við broti á nálgunarbanni og því mun ég fylgja eftir En þetta eru fyrstu skrefin: Einföldum og gerum meðferðina skilvirkari. Ég legg til að að lokinni umræðu fari frumvarpið til allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna í þessu mikilvæga máli og lýsi heils hugar yfir stuðningi mínum við framgang þess á þessu þingi. Mér finnst þetta vel unnið mál og ég held að það sé vel til þess fallið að komast í gegn á þessu þingi og mikilvægt að við vinnum saman að því. Í gildandi lögum er nóg að raska friði eins og hv. þingmaður komst að orði og mig langar að spyrja hvað hún telji vera aðalástæðuna fyrir því að það hafi samt ekki verið nóg til að vernda hagsmuni brotaþola þótt lögin segi fyrir um það. Ég geri mér grein fyrir að hv. þingmaður minntist á að það sé ekki til nákvæm skilgreining á því hvað teljist vægari úrræði, en það hefði mátt færa líkur að því að það hefði verið hægt að bregðast fyrr við. Telur hv. þingmaður að það hafi verið einhvers konar tregða í kerfinu? Ég ætla svo sem ekki að telja upp ástæðurnar sem gætu verið fyrir þessu, en mig langar gjarnan að heyra hvað hv. þingmaður heldur að sé ástæðan fyrir því að réttarvörslukerfið hefur reynst jafn tregt og raun ber vitni til að bregðast við ógn við öryggi einstaklinga á Íslandi eins og þörfin á framlagningu þessa frumvarps sýnir fram á.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og stuðninginn við málið sem ég met mikils. Eftir að hafa lesið dómaframkvæmd í þessum málum þá kom mér það á óvart hversu lágan þröskuld ákvæðið þó setur. Ástæðan fyrir þessu getur verið margþætt, held ég. Það að rökstuddur grunur sé um einhvers konar mögulegt refsivert brot eða að friði verði á annan hátt raskað virðist setja aðeins hærri þröskuld sem samt er tiltölulega óljós. Eitt atriði er kannski að það er ekki nægilega skýrt hvaða vægari úrræði mætti vera búið að reyna þegar að þessu kemur, en dómaframkvæmdin er vissulega aðeins mismunandi. En þegar sagt er að ekki megi raska á annan hátt friði brotaþola og sakborningur er farinn að verða þess valdandi að brotaþoli breytir sínum háttum, hlýtur það að þýða að verið sé að raska friði brotaþola. Ég held að með því að gera hér skýrari greinarmun á því hvað er tryggingaráðstöfun og hvað er þvingunarráðstöfun komi það skýrt fram að við erum bara að tryggja frelsi og frið brotaþola til að lifa sínu lífi án ofsókna og ofbeldis. Það er það sem ég vonast til að ná fram með einhverjum hætti með þessum breytingum samanlagt á þessum lögum, sem annars eru og voru vel unnin. Þá tel ég að þessar breytingar í heild sinni geti vonandi haft áhrif á dómaframkvæmdina, það að við erum bara að biðja um tryggingaráðstöfun en ekki að leggja mat á brotið sjálft.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek undir þá von hennar að þetta verði til þess og tel að þetta geti orðið mjög til bóta í framkvæmd þessara mála. Mig langaði að tæpa einmitt á því hvað varðar vægari úrræði að það eru fleiri dæmi um það í okkar löggjöf að fyrst verði að reyna vægari úrræði áður en þvingunarráðstöfunum er beitt. Það er kannski þess vegna sem ég spurði hvers vegna dómskerfið hefði verið tregt við beita þessum þvingandi úrræðum vegna þess að vægari úrræði hafi ekki verið nýtt. Nú tala ég kannski af tilfinningu frekar en að ég hafi skoðað marga dóma, ég hef bara orðið vör við þetta, að það virðist oft vera lágur þröskuldur fyrir því að vægari úrræði hafi verið reynd þegar kemur að ýmsum þvingunarráðstöfunum sem ríkið beitir þegna sína, þar á meðal gæsluvarðhald og einangrunarvist. Það er mjög skýrt að öll vægari úrræði verði að hafa verið reynd eða séu ótæk. Þar virðist samt sem áður oftast vera möguleiki á því að dæma menn í gæsluvarðhald eða einangrun þrátt fyrir að það megi færa fyrir því rök að vægari úrræði gætu alveg verið reynd, sérstaklega er kemur að yngri brotamönnum og öðru slíku. Mér hefur fundist vanta að litið sé til þess. En í þessu tilfelli, þegar kemur að því að vernda, við skulum segja aðallega konur sem eru í ofbeldissamböndum eða þá sem þurfa að þola einmitt eltihrella, þá virðist kerfið eiga voðalega erfitt með að bregðast við og finnst það þurfa að líta til vægari úrræða. Ég er kannski að fiska eftir því hvort hv. þingmanni finnist vera um einhvern kerfislægan vanda að stríða sem varði kannski jafnrétti kynjanna. En það er kannski stærri spurning en við getum rætt að einhverju ráði nú. Mig langaði líka að fagna því að hv. þingmaður ætlar að fylgja þessu máli meira eftir hvað varðar refsingu við broti á nálgunarbanni. Út frá því langaði mig að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist að það þurfi eitthvað að gera gagnvart viðbragðsgetu lögreglu í slíkum málum og hvort það vanti eitthvað upp á að lögregla geti brugðist hraðar og betur við, ekki bara gagnvart refsingum heldur einnig gagnvart því að tryggja öryggi brotaþola á vettvangi strax.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta. Fyrst varðandi viðbragðsgetu lögreglunnar sem hún kom inn á í lokin. Ég held að margt hafi nú þegar verið gert og sérstök áhersla hefur verið lögð innan lögreglunnar á heimilisofbeldi. Það að geta tryggt það að sakborningur sé í haldi á þeim tíma sem nálgunarbann er fengið er meðal þess þar sem viðbragðsgetan er brotaþola virkilega í hag, svo það þurfi ekki að flytja brotaþola af sínu heimili þegar verkefnið er auðvitað að flytja sakborning af heimili eða tryggja að hann sé ekki á sama stað. Það er auðvitað svolítið matskennt og misjafnt í dómaframkvæmdinni sem ég hef lesið talsvert yfir. Oft er auðvitað ekkert í boði að fara í nein vægari úrræði og strax eigi að nota nálgunarbann. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar kemur að almennri umræðu um vægari úrræði, þetta er eitthvað sem þarf að skoða. Ég veit að lögin sem slík í dag voru hugsuð til verndar brotaþola, en dómaframkvæmdin hefur kannski ekki alveg sýnt í verki hvernig við viljum að nálgunarbannið virki raunverulega. Það þarf of mikið til og við getum bara brugðist við á of vægan hátt, refsingar of vægar og sektarákvæði við því að brjóta ítrekað gegn nálgunarbanni eru einfaldlega of lág að mínu mati. Ég held að þar sé hægt að gefa lögreglu enn frekari tól með því að hvert brot tikki kannski meira inn, þetta sé ekki alltaf tekið saman í eitt mál.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir breytingu á lögum um þingsköp Alþingis sem varðar ávarp á þingfundum. Það er svo: Á eftir 95. gr. laganna kemur ný grein, 95. gr. a, svohljóðandi: „Forseti skal að jafnaði einu sinni í mánuði, sbr. 2. mgr. 10. gr., heimila allt að tíu almennum borgurum að ávarpa þingfund um málefni líðandi stundar. Hvert ávarp má ekki standa lengur en í tvær mínútur. Borgararnir skulu valdir af handahófi úr kjörskrá. Forsætisnefnd setur nánari reglur um framkvæmdina.“ Þá eru það nokkur atriði hvað þetta varðar sem væri gott að taka inn í nefndina sem fer yfir málið. Varðandi tíðnina, þ.e. oftar en einu sinni í mánuði, það væri í fínu lagi mín vegna. Sjaldnar? Nei. Ég set það sem ákveðið lágmark. Tíminn, tvær mínútur, má alveg vera lengri mín vegna en ég miða við ræður um störf þingsins, að það sé ákveðið viðmið þar. Og svo fjöldinn, allt að tíu. Það mega alveg vera fleiri mín vegna en helst ekki færri. Hvað það varðar að borgarar skuli valdir af handahófi úr kjörskrá barst mér ábending um að ýmsir yrðu útilokaðir vegna þessa, m.a. fólk sem er með kjörgengi í sveitarstjórnum en ekki til Alþingis. Það mætti mögulega miða við kjörskrá í sveitarstjórnarkosningum til að fleiri hafi aðgang. Það myndi t.d. taka til frumvarps sem við ræddum á síðasta þingi þar sem kosningaaldur var lækkaður niður í 16. Ég væri vel til í að það væri ekki takmarkað við 18 ár eða þá sem eru með kosningarrétt til Alþingis. Það má alveg endilega vera yngra fólk og alveg endilega fleiri sem búa hérna en aðeins þeir sem eru takmarkaðir við atkvæðisrétt í alþingiskosningum. Í greinargerð segir: Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um þingsköp Alþingis, nr. 51/1991, með það að markmiði að heimila kjósendum að ávarpa þingfund að jafnaði einu sinni í mánuði þegar þing starfar. Lagt er til að allt að tíu kjósendur, sem valdir eru af handahófi úr kjörskrá, geti ávarpað þingfund um málefni líðandi stundar og má hvert ávarp ekki standa lengur en í tvær mínútur. Um val á kjósendum, ákvörðun um ræðutíma, framkvæmd ákvæðisins og fleira skal forsætisnefnd kveða nánar á í reglum. Á Norðurlöndunum er ekki að finna fordæmi fyrir því að kjósendur geti tekið til máls í þingsal. Í norsku og dönsku þingskapalögunum geta einungis þingmenn og ráðherrar tekið til máls í þingsal. Tekið skal fram að í Danmörku geta kjósendur lagt fram tillögu að borgarafrumvarpi. Fái tillagan 50.000 undirskriftir má leggja hana fyrir þingið sem þingsályktunartillögu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og fær hún þinglega meðferð. Samkvæmt 50. gr. finnsku þingskapalaganna skrá þingmenn sig á mælendaskrá. Forseti þingsins getur hins vegar ákveðið að gefa ráðherra, lagakanslara ríkisstjórnarinnar, umboðsmanni þingsins, orðið áður en aðrir fá leyfi til að taka til máls. Í 15. gr. sænsku þingskapalaganna er kveðið á um að allir þingmenn og ráðherrar megi tjá sig um öll mál sem eru til umræðu á þingfundi, með þeim undantekningum sem kveðið er á um í lögunum. Forseti getur bannað mönnum að taka til máls, hafi þeir ekki farið að fyrirmælum forseta um að halda sig við umræðuefnið. Í lögum um þingsköp Alþingis er ekki að finna nein ákvæði um þátttöku kjósenda á þingfundi. Fram hafa komið tillögur um hvernig auka má áhrif hins almenna borgara á störf þingsins. Sem dæmi má nefna að í tillögum stjórnlagaráðs og frumvarpi meiri hluta stjórnarskipunar- og eftirlitsnefndar til stjórnskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, 415. mál, 141. löggjafarþingi, sem byggðist á þeim var að finna ákvæði um þingmál að frumkvæði kjósenda, sbr. 66. gr. frumvarpsins, eða svokallað þjóðarfrumkvæði. Með frumvarpinu er ekki alveg verið að leggja til þann möguleika að kjósendur geti lagt fram þingmál heldur einvörðungu að þeir geti ávarpað þingfund. Fordæmi eru fyrir því að aðrir en þingmenn, ráðherrar og forseti Íslands taki til máls á þingfundi ef sérstök ákvörðun um slíkt er tekin af forsætisnefnd, enda ekki verið að flytja þingmál eða taka þátt í störfum þingsins samkvæmt stjórnarskrá, lögum um þingsköp Alþingis eða þingvenjum. Dæmi um slíkt er ávarp forseta danska þjóðþingsins á hátíðarfundi Alþingis á Þingvöllum 18. júlí 2018. Það er kannski ófyrirséð hvaða áhrif þetta frumvarp mun hafa á störf þingsins og samfélagsumræðuna og ýmislegt annað en ég tel að það sé gott af ýmsum ástæðum sem ég skal reyna að fara betur yfir. Verði frumvarp þetta að lögum þarf að huga að nánari útfærslu, svo sem hvert hlutverk þingmanna verði í slíkum dagskrárlið, ég álít að þingmenn verði bara áhorfendur eða áheyrendur, hvernig umsjón verði með vali á kjósendum og framkvæmd þess og að framkvæmdin verði í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Flutningsmenn telja nægilegt að forsætisnefnd kveði nánar á um framangreint í reglum. Það er mat flutningsmanna að breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu styrki lýðræðislega virkni þingsins. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er Alþingi fulltrúasamkoma þjóðarinnar sem felur í sér að þar eiga þjóðkjörnir fulltrúar einir sæti, samanber 31. gr. stjórnarskrárinnar. Kveðið er á um eina undantekningu frá þessari meginreglu í 51. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir að ráðherrar eigi samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi, og eiga þeir rétt á því að taka þátt í umræðunum eins oft og þeir vilja, en gæta verða þeir þingskapa. Atkvæðisrétt eiga þeir þó einungis ef þeir eru jafnframt alþingismenn. Í 38. gr. stjórnarskrárinnar segir að rétt til að flytja frumvörp til laga og tillögur til ályktana hafi alþingismenn og ráðherrar. Þá er kveðið á um í 55. gr. stjórnarskrárinnar að eigi megi Alþingi taka við neinu málefni nema einhver þingmanna eða ráðherra flytji það. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um þingsköp Alþingis um að kjósendum - í víðum skilningi eins og ég minntist á í upphafi - verði heimilt að ávarpa þingfund um málefni líðandi stundar en ekki að þeir hafi rétt til að flytja frumvörp til laga og tillögur til ályktana eða taka þátt í störfum þingsins að öðru leyti. Er það eindreginn vilji flutningsmanna að málið fái að ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og að metið verði á vettvangi nefndarinnar hvort hún telji nauðsynlegt að leggja fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga samhliða samþykkt frumvarpsins. Að mati flutningsmanna felur frumvarpið ekki í sér þörf á slíkri breytingu á stjórnarskrá og stendur því ekki í vegi fyrir því að breyta þingsköpum með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu, samanber fordæmið fyrir hinu sama. Flutningsmenn telja að með samþykkt frumvarpsins verði Alþingi í forystu um eflingu lýðræðis og þátttöku almennings í stjórnmálum, eflingu sem felst í því að opna vettvang og ræðustól þingsins fyrir alla í gegnum slembival, að í þessum ræðustól sjáist fleiri andlit, heyrist fleiri raddir og skoðanir sem ekki eru úr stefnu stjórnmálaflokka. Verði þetta frumvarp samþykkt hlakka ég til að Gunna mæti í þennan ræðustól og lesi mér pistilinn, að Jói útskýrir kerfafræði eða bara lesi ljóð eða kynni nýja uppskrift að brauði. Alþingi má nefnilega alveg verða hversdagslegra. Virðing er ekki sjálfkrafa fólgin í því að vera öðruvísi. Virðing er ekki fólgin í því að klæðast einhverjum búningi eða fylgja hefðum sem við vitum ekki lengur af hverju eru til. Einu sinni var hefð að vera með bindi, ekki lengur. Einu sinni var hefð að vera í skóm, ekki lengur. Virðing fæst ekki með girðingum á 17. júní eða við þingsetningu. Virðing fæst ekki með því að þykjast vera merkilegri eða betri. Virðing fæst með því að vera málefnaleg, aðgengileg og auðmjúk gagnvart þeim sem við störfum fyrir. Við erum nefnilega ekkert merkilegri en hver annar. Ef þú fengir eitt tækifæri, einu sinni á ævinni, hvað myndir þú segja í ræðustóli Alþingis? Hvaða orð myndir þú skrá í sögubækurnar?
Hæstv. forseti. Auðmjúk mæti ég fullklædd og skóuð í þennan ræðustól og fylgi þar með meginhefðinni um útbúnað almennt. Mér finnst þetta að mörgu leyti áhugavert mál og þakka 1. flutningsmanni fyrir að fara yfir það. Í greinargerðinni er farið yfir hvernig fyrirkomulagið er á þingum hinna Norðurlandanna, tilgreint hvernig er farið með þingmál þar, hverjir hafi rétt til að ávarpa þing o.s.frv. Einnig er farið yfir málin hér og ágætt að skoða það og sjá hvernig þetta er annars staðar í þeim málum. Það eru ýmsar spurningar sem vakna. Til dæmis er tekið fram og flutningsmaður talar um það að nota eigi slembiúrtak við að fá fólk hingað inn til að ávarpa þingið. Gott og vel. Hvernig ætlum við að framkvæma það? Hvernig ætlum við að gæta jafnræðis? Það er eitt að búa uppi í Breiðholti og lenda í slembiúrtaki eða að búa norður á Kópaskeri eða austur á Djúpavogi. Sitja þeir einstaklingar við sama borð? Hvernig ætlum við að mæta því? Hvernig ætlum við að mæta ferðakostnaði? Hvernig ætlum við að gera fólki auðvelt að mæta hingað? Getum við hugsanlega nýtt okkur einhverja tækni? Er það hægt? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt væri að leysa það mál svo að í sannleika sætu allir hér við sama borð hvað varðar aðgengi að þinginu? Við gætum þá uppfyllt áformin um að styrkja lýðræðislega virkni þingsins.
Virðulegu forseti. Þetta er vissulega frumkvæði og fordómalaust miðað við þá skoðun sem var gerð á þessu máli, hvort það væru fordæmi fyrir því annars staðar, en svo virðist ekki vera. Ég tel þetta vera mjög góða nálgun á því að gera starfið aðeins opnara og aðgengilegra. Ég tel að með slembivalinu, sem er í rauninni sanngjarnasta leiðin til að velja á milli í svona vali, geri fólki kleift að koma með ný andlit og nýjar raddir sem hafa ekki endilega farið hefðbundinn farveg stjórnmálanna. Hver veit hvers konar fjársjóð við getum fundið í slíku? Varðandi jafnræði með tilliti til staðsetningar tek ég hjartanlega undir að það er visst vandamál. Ég hef ekki of miklar áhyggjur af því vegna þess að þetta eru ekki það margir í mánuði til að byrja með, þótt þeir mættu alveg vera fleiri mín vegna. Það ætti að vera mjög góður fyrirvari áður en fólk veit hvort það fær boð um að mæta eða ekki. Þar að auki væri þetta ekki svo rosalega stór hluti af því sem er nú þegar ferðakostnaður þingmanna og kannski hægt að taka tillit til, til þess að hjálpa til við ferðakostnað þessara aðila. Ég treysti forsætisnefnd mjög vel til að útfæra hvernig væri best að standa að því í reglum forsætisnefndar um hvernig eigi að mæta mismunandi þörfum fólks héðan og þaðan af landinu til að gæta sem mests jafnræðis.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir svarið. Það er rétt sem hv. þingmaður segir um að sýnt sé frumkvæði með málinu og það sé fordæmalaust. Þingmaðurinn talar líka um að þá heyrist fleiri raddir á þinginu og við höfum það opnara. Sumir segja að endurnýjun hafi verið of hröð og of mikil á þingi og þar séu sífellt ný andlit og fólk nái ekki þekkja þingmennina. Það er kannski önnur umræða. En er þingmaðurinn viss um að þetta sé sterkasta leiðin til að gera starfið opnara og aðgengilegra? Hvað sér hann fyrir sér að fólk fái að gera annað en að koma í salinn, stíga upp í ræðustól og hafa tvær mínútur til að ávarpa þingheim um málefni líðandi stundar? Hver eru málefni líðandi stundar? Eigum við að afmarka það? Hvernig eigum við að skoða það? Er það bara opið? Þingmaðurinn talar um að fólk geti komið og talað þess vegna um uppskriftir. Er ekki til einhver annar vettvangur en ræðustóll Alþingis til að ræða það? Þurfum við að koma með það hingað inn? Eða ætlum við að hafa þetta allt galopið? Hvað fáum við út úr því? Hvað bætum við? Erum við að efla virðingu þingsins? Erum við að auka gegnsæið og auka skilning fólks á starfinu? Ætlum við þá í hvert skipti sem einstaklingur kemur hingað að leiða hann í gegn og opna fyrir honum allt starfið og sýna hvað við erum að gera? Það hafa verið uppi hugmyndir um að leyfa einhverjum að fylgja þingmanni heilan dag eða fleiri, bara til að þeir átti sig á umfangi starfsins sem er mörgum hulið. Fólk áttar sig ekki á því og telur að starfið fari allt fram í þessum sal og úr ræðustól. Svo er ekki, það vitum við. Það væri gaman að fá svör við því.
Virðulegur forseti. Ég þakka spurningarnar kærlega. Er þetta sterkasta leiðin? Nei, líklega ekki. Það væri örugglega mun sterkara að ná því í gegn sem var í frumvarpi stjórnlagaráðs, t.d. um frumkvæðisrétt þjóðarinnar til að leggja fram þingsályktunartillögu eða mál á þingi eða bremsuna, að geta stöðvað mál. Þetta væri þó tvímælalaust leið, eins og hv. þingmaður nefndi, í anda þess að fylgja þingmanni og kynnast störfum þingsins nánar innan frá og á þann hátt eflir það tvímælalaust gagnsæið. Ég tel líka að það auki virðingu af því að fólk fær betri skilning á því hvernig allt virkar innan húss. Með betri skilningi og með því að sjá starfið betur skilur fólk kannski þau stríð sem stundum eru háð hérna og átti sig á því af hverju þau verða og hvernig og því um líkt. Þótt það sé oft ekki mjög málefnalegt er að vissu leyti hægt að öðlast skilning á því. Ef maður skilur eitthvað eða fær að sjá hvernig hlutirnir eru í raun, hvernig þeir hafa áhrif og mótáhrif, ber maður alla vega virðingu fyrir því ferli, af því að maður veit í alvörunni hvernig það virkar, ekki bara utan frá og ekki bara nokkurn veginn hvernig það virkar. Varðandi að afmarka málefni líðandi stundar reyndi ég að koma því í gegn í ræðunni að afmörkunin ætti ekki að vera nein. Þegar fólk fær tækifæri, líklega í eina skiptið á ævinni fyrir langflesta, til að koma og tala í ræðustól þingsins í tvær mínútur, hvaða orð velur það? Velur fólk þau ekki mjög vandlega? Ég vil alla vega trúa því. Ég held að það að reyna að afmarka málefnið á einhvern hátt sé alls ekki til þess að auka gagnsæið og virðinguna o.s.frv. Ég veit að allir hér innan húss, á skrifstofu og nefndasviði, eru boðnir og búnir til að hjálpa til við yfirlestur og ýmislegt annað sem hjálpar fólki sem kemur hingað að gera þessar tvær mínútur mjög áhrifaríkar. Við höfum séð [[Forseti hringir.]]tveggja mínútna ræður hjá fólki í störfum þingsins og annars staðar sem hafa haft mjög mikil áhrif hjá fólki.