Háttvirtir alþingismenn. Sú sorgarfregn barst okkur í gær að Ólöf Nordal, alþingismaður og fyrrverandi ráðherra, hefði andast þá um morguninn á sjúkrahúsi hér í borg. Fregnin var óvænt og þungbær þótt við vissum öll að Ólöf hefði um nokkurt skeið átt við erfið veikindi að stríða. Aðeins fimmtug að aldri er þessi glæsilega kona, sem hvarvetna bar ljós og gleði, hrifin á brott. Héðan frá Alþingi eru fjölskyldu hennar allri sendar innilegustu samúðarkveðjur. Ólöf Nordal var fædd í Reykjavík 3. desember 1966. Foreldrar hennar eru Jóhannes Nordal, fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir Nordal, píanóleikari og húsmóðir. Ólöf lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1986, lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1994 og MBA-prófi frá Háskólanum í Reykjavík 2002. Ólöf var deildarstjóri í samgönguráðuneytinu 1996–1999 og síðan lögfræðingur hjá Verðbréfaþingi Íslands í tvö ár. Hún var stundakennari í lögfræði við Viðskiptaháskólann á Bifröst 1999–2002 og jafnframt deildarstjóri viðskiptalögfræðideildar þess skóla í eitt ár. Árið 2002 varð hún yfirmaður heildsöluviðskipta hjá Landsvirkjun, síðan framkvæmdastjóri sölusviðs hjá Rarik 2005–2006 og framkvæmdastjóri Orkusölunnar frá 2006 fram í febrúar 2007. Árið 2005 fluttist Ólöf búferlum til Egilsstaða. Hún hóf fljótlega þátttöku í starfi Sjálfstæðisflokksins þar og var formaður Sjálfstæðiskvennafélagsins Auðar á Austurlandi. Fyrir alþingiskosningarnar 2007 gaf hún kost á sér í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðausturkjördæmi, hlaut góðan byr og var kjörin þingmaður í maí það ár. Við kosningar tveimur árum síðar flutti hún sig til Reykjavíkur og var í einu af forystusætum flokksins þar við kosningarnar í apríl 2009. Ári síðar, 2010, var hún kosin varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Haustið 2012 tilkynnti Ólöf svo að hún hygðist af einkaástæðum hverfa af vettvangi stjórnmála vorið eftir, 2013. Hún settist þá að og bjó erlendis um skeið. En stjórnmálin heilluðu og síðla árs 2014 féllst hún á að taka við embætti innanríkisráðherra þótt utan þings væri. Hún naut mikils trausts í störfum sínum sem ráðherra og flokksmenn hennar veittu henni á ný brautargengi. Hún varð aftur varaformaður Sjálfstæðisflokksins 2015 og hlaut forystusæti í prófkjöri flokksins í Reykjavík fyrir síðustu kosningar í október 2016. Hún sat síðast í þessum sal á þingsetningarfundi 6. desember sl. sem 1. þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður og innanríkisráðherra. Alls sat hún á 11 löggjafarþingum. Á vettvangi Alþingis sat Ólöf lengst í allsherjarnefnd en sat líka í nefndum um samgöngumál og umhverfismál, sat í fjárlaganefnd og fleiri nefndum. Hún beitti sér mest á sviði dóms- og lögreglumála, svo og í stjórnarskrármálum. Hún var gjörkunnug öllum málaflokkum innanríkisráðuneytisins þegar hún varð ráðherra 4. desember 2014. Hún gegndi ráðherrastörfum til 11. janúar sl. Meðan Ólöf var utan þings 2013–2014 var hún formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands. Hvar sem Ólöf Nordal lagði hönd að verki var vel unnið, hún var einstaklega skýr og málefnaleg í ræðu og riti, ráðagóð, skörp og vel menntuð, hæfileikarík og hrífandi kona. Öllum þótti gott að hafa hana nærri sér við störf hér á Alþingi enda lipur og gefandi í samvinnu. Sannarlega verður það skarð vandfyllt sem Ólöf Nordal skilur eftir sig í stjórnmálum. Þvert á öll flokksbönd syrgja alþingismenn góðan og vel metinn samstarfsmann. Ég bið þingmenn að minnast Ólafar Nordal með því að rísa úr sætum. [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Við andlát Ólafar Nordal, 1. þm. Reykv. s., tekur Hildur Sverrisdóttir, 1. varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, sæti á Alþingi sem aðalmaður. Hildur Sverrisdóttir verður 8. þm. Reykv. s., Sigríður Á. Andersen 4. þm. og Brynjar Níelsson 1. þm. kjördæmisins.
Á fundi Vestnorræna ráðsins 2. febrúar var Bryndís Haraldsdóttir kjörin formaður og Lilja Rafney Magnúsdóttir varaformaður. Á fundi Íslandsdeildar Norðurlandaráðs var Valgerður Gunnarsdóttir kjörin formaður og Steingrímur J. Sigfússon varaformaður.
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Virðulegi forseti. Mikið hefur verið rætt um heilbrigðismál síðustu daga, eðli málsins samkvæmt, og m.a. í sérstökum umræðum í þinginu. Við Framsóknarmenn, undir forystu hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur, höfum lagt fram heilbrigðisáætlun vegna þess að við teljum að forsenda sé fyrir því að fara í uppbyggingu, að menn séu búnir að kortleggja hvað þeir ætla að gera. Ég hefði áhuga á að heyra afstöðu ráðherrans til þessarar þingsályktunartillögu. Jafnframt hefur ráðherrann í ræðu og riti á síðustu dögum komið fram með upplýsingar um að það standi til mikil uppbygging, m.a. á fjölgun hjúkrunarheimila sem ekki veitir af. Því vil ég einnig spyrja ráðherrann hvort búast megi við að hann muni uppfæra áætlun fyrri ráðherra, sem lagði fram tillögur um uppbyggingu á fimm hjúkrunarheimilum, og ef slík uppfærsla yrði færð hér inn í þingið þá hvenær. Á Suðurlandi er búið að loka tveimur dvalar- og hjúkrunarrýmum, annars vegar Blesastöðum og hins vegar Kumbaravogi, þar sem er verið að loka allt að 50 rýmum. Til stendur að byggja nýtt hjúkrunarheimili með 50 rýmum sem á að vera lokið 2019 á svæði þar sem langir biðlistar eru, með þeim lengstu á landinu. Ég veit að áhugahópur um að framlengja líf Kumbaravogs hefur hitt ráðuneytið og aðstoðarmenn ráðherra, og því spyr ég: Til hvaða bragðs ætlar hæstv. ráðherra að grípa í þessari erfiðari stöðu á Suðurlandi? Kemur til greina af hans hálfu að framlengja líf Kumbaravogs þangað til nýtt hjúkrunarheimili rís? Hefur ráðherra uppi hugmyndir um að stækka hið nýja hjúkrunarheimili og að flýta þeim framkvæmdum? Ég veit að það eru mjög margir á Suðurlandi sem bíða eftir að fá skýr svör ráðherra úr pontu í dag.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr mig til að byrja með um þingsályktunartillögu þingmanna Framsóknarflokksins um heilbrigðisáætlun. Því er til að svara að sú þingsályktunartillaga rímar að mörgu leyti ágætlega við yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar og mín sem heilbrigðisráðherra að vinna að því að móta heildstæða heilbrigðisstefnu. Undirbúningur að slíkri vinnu er að komast af stað. Auðvitað er ríkisstjórnin nýtekin við, ef svo má segja, og þessar fyrstu vikur í embætti hafa verið ansi viðburðaríkar og margt sem hefur þurft að vinna að. En það er mikil vinna sem hefur farið fram og hægt er að nota sem grundvöll að vinnu við heilbrigðisstefnu og mikilvægt að byrja á því að taka þá vinnu upp og að kynna sér það sem þegar hefur verið skoðað. Varðandi hjúkrunarrými á Suðurlandi er vissulega rétt að þar er þrýstingur, ekki síst vegna lokunar Kumbaravogs sem var hreinlega óhjákvæmileg vegna margítrekaðra kvartana um aðstöðuna og húsnæðið sem hafði því miður ekki tekist að sinna. En góðu fréttirnar eru að gengið hefur ágætlega að koma íbúum Kumbaravogs fyrir á öðrum stöðum og á stöðum þar sem íbúarnir hafa óskað eftir að fá að vera. Að mér skilst er búið að finna pláss fyrir nokkurn veginn alla íbúa og flestir eða margir þeirra eru þegar fluttir. Ég verð að koma að fleiri spurningum úr máli hv. þingmanns í seinna svari.
Virðulegi forseti. Ég ætla í seinni ræðu að afmarka mig betur svo ég fái skýrari svör frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Styður hæstv. ráðherra þingsályktun um heilbrigðisáætlun sem er hér fyrir þinginu? Þegar hæstv. ráðherra segir að góðu fréttirnar séu að búið sé að koma fólki fyrir þá er rétt að búið er að koma því fyrir, reyndar með einstaka hreppaflutningum sem aldrei eru góðar fréttir. En vonda hlið hinna góðu frétta er að þeir sem voru á biðlista áður og voru númer tvö til þrjú eru núna númer átta til níu. Biðlistarnir lengjast og það verður þyngra og erfiðara fyrir þá sem sáu fram á að komast í hjúkrunarrými fljótlega að horfa til þess að það gerist mjög seint. Því spyr ég aftur: Hyggst ráðherrann og ráðuneytið grípa til einhverra sérstakra aðgerða, hugsanlega að opna Kumbaravog að nýju? Ég veit að fólk hefur bæði safnað þar peningum, átt samskipti við heilbrigðisyfirvöld og brunamálayfirvöld. Eða ætlar ráðherrann að stækka fyrirhugað hjúkrunarheimili á Selfossi [[Forseti hringir.]]og flýta þeim framkvæmdum? Eitthvað verður að gera.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði hér áður í fyrra svari mínu vannst mér ekki tími til þess að svara að öllu leyti fyrirspurn hv. þingmanns. Hv. þingmaður talar um hreppaflutninga. Það er vissulega rétt að það eru ekki allir íbúar Kumbaravogs sem flytjast á staði á svæðinu enda er það nú svo að það komu ekki allir íbúar Kumbaravogs af Suðurlandi og margir þeirra óskuðu frekar eftir því að fara aftur á aðra staði á landinu. Í ráðuneytinu er verið að skoða stöðu hjúkrunarheimila og -plássa á Suðurlandi. Það hafa einhverjar aðgerðir nú þegar komið til framkvæmda. Það er fjölgun um einhver rými í Hveragerði og á dögunum var verið að opna nýja álmu á hjúkrunarheimilinu Lundi á Hellu, þannig að það eru aðgerðir í gangi. Eitt af því sem ég hef skoðað og er að skoða núna er [[Forseti hringir.]]uppbyggingin á Selfossi, en ég er ekki með endanlega niðurstöðu í því máli eins og er.
Frú forseti. Ég held að ég geti talað fyrir hönd okkar allra þegar ég segi að við séum öll slegin yfir upplýsingum og lýsingum sem komu fram í skýrslu vistheimilanefndar um aðbúnað og illa meðferð á börnum á Kópavogshæli. Mig langar að taka undir með þeim sem sagt hafa til að mynda í fjölmiðlum, svo sem með Gerði Aagot Árnadóttur, fyrrverandi formanni Þroskahjálpar, að það verði að taka þessa skýrslu og nota hana til þess að bregðast við í nútímanum. Þess vegna vil ég beina nokkrum spurningum til hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, því að málin í nútímanum eru jú á hans könnu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðuneytið hafi sett í gang vinnu til þess að bregðast við ábendingum sem eru settar fram í skýrslunni um það sem þarf að bæta í málaflokki fatlaðs fólks og hvað ráðherrann hyggist gera til að tryggja fötluðu fólki mannréttindi á öllum sviðum í samræmi við sáttmála sem Ísland er aðili að. Eins hvort ráðherra ætli að setja af stað rannsókn á ofbeldi gegn fötluðum börnum í samtímanum því að fjölmargar rannsóknir sýna að fötluð börn eru í meiri hættu á að verða beitt ofbeldi en önnur börn.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég tek undir orð hennar. Við erum auðvitað öll mjög slegin yfir þessari skýrslu og þeim lýsingum sem þar er að finna og hræðilegt til að hugsa að þarna hafi fatlaðir einstaklingar búið við þessi hörmulegu skilyrði, jafnvel áratugum saman. Ég held að það líði engum vel undir þeim lýsingum eða lestri og fréttaflutningi. Sem betur fer hefur verið gerð veruleg bragarbót í þessum málaflokki. Við vinnum út frá allt öðrum forsendum í dag í þjónustu við fatlaða einstaklinga en þarna var. Þessi skýrsla endurspeglar viðhorf, fordóma, liðinna tíma, sem betur fer. Þetta er auðvitað svartur blettur eins og aðrar slíkar skýrslur sem við höfum því miður fengið á undanförnum árum um hvernig staðið var að þessum málum en hafa verið okkur mikilvægt leiðarstef til úrbóta á liðnum árum. Það er viðfangsefni sem við þurfum alltaf að keppast við að gera betur í. Á þingmálaskrá ráðuneytisins eru einmitt fjölmörg mál sem m.a. miða að því að bæta enn frekar réttarstöðu fatlaðs fólks. Varðandi spurninguna um hvort ráðuneytið hafi sett í gang vinnu til að bregðast við tilmælum eða leiðbeiningum sem þarna er að finna þá höfum við óskað eftir fundi með formanni nefndarinnar til þess að fá nákvæma yfirferð á helstu niðurstöðum hennar og munum að sjálfsögðu í framhaldinu skoða hvaða viðbragða hún krefst af hálfu ráðuneytisins. Hvað hyggst ráðuneytið gera til að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks? Eins og ég nefndi eru á þingmálaskrá okkar fyrir þetta vor fjölmörg frumvörp um réttindi fatlaðra einstaklinga þar sem við erum að innleiða skuldbindingar okkar samkvæmt samþykktum Sameinuðu þjóðanna og gerum enn frekari úrbætur á réttarstöðu fatlaðra einstaklinga. Til skoðunar er einmitt innan ráðuneytisins að efla eftirlit með þessum málaflokki enn frekar og ég held að niðurstaða liggi fyrir fljótlega.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ítreka að mikilvægt er að við notum þessa skýrslu til að læra af fortíðinni og gera betur í framtíðinni. Ég fagna því að hæstv. ráðherra ætlar að halda fund með formanni vistheimilanefndar og fara þá betur yfir þær ábendingar sem settar eru fram í skýrslunni. Mig langar að ítreka spurningu mína varðandi það hvort ráðherra ætli að setja af stað rannsókn um ofbeldi gegn fötluðum börnum. Svo langar mig einnig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist efla stöðu réttindagæslumanna og persónulegra talsmanna svo tryggja megi fötluðu fólki viðeigandi aðstoð við að leita réttar síns varðandi sanngirnisbætur. Ég tel að jafnframt sé ljóst að kostnaður við þá aðstoð megi ekki verða til þess að minnka heildarupphæð þeirra sanngirnisbóta sem verða [[Forseti hringir.]]greiddar. Það verði að gera það í réttarvörslukerfinu.
Frú forseti. Ég náði kannski ekki að svara öllum spurningunum í fyrra svari en það sem fyrir dyrum stendur og er til skoðunar innan ráðuneytisins er að setja á sérstaka eftirlitsskrifstofu innan þess sem færi sérstaklega með þennan málaflokk. Þetta hefur verið til skoðunar í kjölfar ábendinga m.a. frá umboðsmanni Alþingis um að það fyrirkomulag okkar sé ekki fullnægjandi. Það ber okkur auðvitað að taka alvarlega. Þegar kemur að umræðunni um réttargæslumenn er alveg rétt að við þurfum að efla það kerfi enn frekar. Það er mat þeirra sem best til þekkja að það sé mjög vanfjármagnaður liður og að við þurfum að bæta úr því til þess að styrkja þetta mikilvæga úrræði fatlaðra einstaklinga í ljósi þessarar niðurstöðu. Þannig að já, það stendur fyrir dyrum. Að lokum varðandi síðustu spurningu um hvort komi til greina að setja af stað sérstaka rannsókn á ofbeldi gagnvart fötluðum einstaklingum í nútímanum. Það tel ég að komi fyllilega til greina. Þetta er sá málaflokkur sem við þurfum að sýna mikinn metnað í [[Forseti hringir.]]og hafa stöðugt eftirlit með.
Frú forseti. Ríkisstofnanir hafa verið að gefa út starfs- og rekstrarleyfi til fiskeldisstöðva án þess að framtíðarstefna liggi fyrir eða mat á fyrirliggjandi náttúrunytjum. Nú hafa landeigendur, veiðifélög, æðarbændur, ferðaþjónusta og fuglaverndarfólk miklar áhyggjur af áformum um fiskeldi á Vestfjörðum og sunnanverðum Austfjörðum og telja að umhverfisráðuneytið hafi brugðist skyldu sinni með því að hafa hvorki látið fara fram óháð áhættumat né mat á verndargildi náttúrunnar á áðurgreindum svæðum. Um 2 þús. lögbýli hafa umtalsverðar tekjur af veiðiskap og æðarvarpi og er talið að veruleg eignaverðmæti um 10 þús. fjölskyldna muni verða fyrir óafturkræfu tjóni. Fjölmargar kærur liggja fyrir í stjórnsýslunni og verið er að stofna málssóknarfélag vegna leyfisveitinganna. Nú leita hundruð háskóla og líffræðistofnana í nágrannalöndum okkar leiða til að koma í veg fyrir skaða af völdum fiskeldis í opnum sjókvíum en viðurkenna að lausn á þeim vanda er ekki í sjónmáli. Auk umhverfisáhrifa er ljóst að efnahagsleg áhrif verða veruleg þar sem núverandi atvinnugreinar eins og stangveiði og æðarvarp munu verða fyrir neikvæðum áhrifum. Umfangsmikið sjóeldi mun rýra ímynd Íslands sem eftirsóknarvert laxveiðiland ef sama erfðamengun á sér stað hér á landi og hefur orðið t.d. í Noregi. Fiskeldi hér er í eigu erlendra aðila, m.a. aflandsfélaga, og má áætla að bróðurpartur hagnaðarins fari úr landi. Verði af áformum fjárfesta er tekin áhætta með stórfellda lífræna mengun af saur sem drepur æðarvörp og fóðurleifum, smitsjúkdóma og sníkjudýr auk erfðamengunar í villtum laxfiskum í ám landsins. Með þetta í huga spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er afstaða umhverfisráðherra í fiskeldismálum? Hyggst hæstv. ráðherra fara í stefnumótun í fiskeldi? Telur hæstv. ráðherra mikilvægt að fram fari óháð áhættumat vegna fyrirhugaðs eldis og mat á verndargildi náttúrunnar eins og náttúruverndarlög kveða á um?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir fyrirspurnina, hún er mjög brýn. Ég get sagt það hreint út að ég hef talsverðar áhyggjur af laxeldi en hef líka sagt það og segi hér aftur að mín sýn á alla framleiðslu og atvinnuuppbyggingu, hvort sem það er laxeldi eða eitthvað annað, er að starfsemin geti aðeins verið leyfð ef hún stenst kröfur um verndun umhverfis og náttúru. Til þess að reka fiskeldi þarf bæði að hafa til þess starfsleyfi frá Umhverfisstofnun og rekstrarleyfi frá Matvælastofnun sem heyrir undir landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra. Umhverfisstofnun gefur út starfsleyfið. Það er því ljóst að samtal milli þessara ráðuneyta, míns ráðuneytis og ráðuneytis sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, þarf að vera mikið. Nú þegar hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sett á stofn hóp sem er að kanna þessi mál með embættismenn frá mér og frá ráðuneyti hennar, svo eru þarna líka að mér skilst aðilar frá framkvæmdastjórn um laxeldi eða eitthvað álíka, en mér finnst að þarna eigi líka að vera einhver frá umhverfisverndarsamtökum. Ég hef í huga að við könnum það að breyta aðeins þessari samsetningu en mun gera það í samráði við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ef hún er fús til þess. Ég á ekki von á öðru. Hv. þingmaður taldi hér mjög vel upp áhyggjur af laxeldi. Ég vil að það komi skýrt fram að ekki er veitt leyfi nema þær stofnanir sem sjá um þessi mál telja að öllu sé óhætt. En mér finnst samt þörf á því að fara í heildstæðara mat og stefnumótun eins og verið er að gera [[Forseti hringir.]]um þessa atvinnugrein svo að við séum örugglega örugg með að þessi atvinnurekstur verði í samræmi við umhverfis- og náttúruvernd.
Frú forseti. Það gleður mig mjög að hæstv. ráðherra talar um að farið verði í óháð áhættumat, það er mjög mikilvægt. Ég mun fylgjast með því. Svo má kannski bæta því við að ef á annað borð á að auka fiskeldi, ef við komumst að þeirri niðurstöðu eftir að þetta áhættumat hefur verið gert að þetta verði í lagi, sem ég efast um að verði niðurstaðan, ætti þá ekki a.m.k. að bjóða upp hugsanlegan fiskeldiskvóta og láta viðkomandi byggðir njóta hluta af þeim tekjum sem þannig koma inn?
Forseti. Ég þakka þessa spurningu líka, hún er mjög áhugaverð. Hún varðar það að fiskeldi getur í raun bara átt sér stað við Íslandsstrendur á ákveðnum svæðum þar sem firðir eru nógu djúpir til þess að hafa það burðarþol sem til þarf. Það eru vissulega takmörkuð gæði. Þetta er ekki eins og sumir vilja láta að það sé hægt að reka fiskeldi í öðrum hverjum firði, það er ekki svoleiðis. Það er sérstaklega á Vestfjörðum og fyrir austan líka. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé ekki þannig með þessi leyfi að það sé bara svona fyrstur kemur fyrstur fær. Við þurfum að skoða það miklu betur að það sé ekki sá sem fyrstur er í röðinni sem fær endilega starfsleyfið, einhver er númer tíu en það fá bara níu. Ég hef því beðið Umhverfisstofnun að skoða þessi mál og forstjórinn þar hefur tekið mjög vel í það. Til þess þyrfti að ég tel einhverja lagabreytingu en það er ekki komin niðurstaða í því. Hvað varðar gjöld, [[Forseti hringir.]]auðlindagjöld, á þessa atvinnugrein þá finnst mér að við eigum að skoða mjög alvarlega að leggja þau á.
Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra út í framkvæmd þess hluta stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar sem segir að ekki verði efnt til nýrra ívilnandi fjárfestingarsamninga vegna uppbyggingar mengandi stóriðju. Ég tek fram að ég er ánægð með þessa stefnu hæstv. ríkisstjórnar en það er framkvæmdin sem ég vil vita um. Hæstv. ráðherra hefur fagnað því oft, skýrt og ákveðið, að nú sé þessum kafla í Íslandssögunni lokið. Þess vegna varð ég undrandi þegar ég fletti þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar og fann engin áform um lagabreytingar þessu til stuðnings. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að lagabreytingar séu nauðsynlegar svo að yfirlýsingin og stefnan nái að verða að veruleika? Ívilnanir til nýfjárfestinga eru veittar samkvæmt rammalöggjöf um ívilnanir frá árinu 2015. Þar eru talin upp ýmis skilyrði sem verkefni þarf að uppfylla til að geta notið ívilnana. Hvergi er vikið að skilgreiningu á mengandi stóriðju í lögunum. Hvernig á að framfylgja því að mengandi stóriðja fái ekki ívilnanir á grundvelli laga sem í gildi eru? Nær hugtakið yfir verkefni sem falla undir viðskiptakerfi ESB um losunarheimildir sem Ísland er aðili að? Slík verkefni geta farið í gegnum mat á umhverfisáhrifum og fengið framkvæmda- og starfsleyfi á grundvelli íslenskra laga. Má skilja yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar svo að hér megi setja af stað ný verkefni sem gætu kallast mengandi stóriðja en þau fái bara ekki fjárfestingarsamning með ívilnunum?
Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis spurningu hv. þingmanns. Mér finnst ofboðslega gaman hvað ég fæ mikið af spurningum í óundirbúnum fyrirspurnatímum, við ræðum kannski meira umhverfismál en verið hefur. Varðandi mengandi stóriðju og hvað segir um hana í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er alveg rétt að við ætlum ekki að efna til nýrra fjárfestingarsamninga þar. Það er þannig, og ég skoðaði þetta vel þegar ég vildi koma þessu að og við í Bjartri framtíð, að hér hafa ekki risið mengandi stóriðjur á síðastliðnum árum eða áratugum án þess að fengnar hafi verið til þess sérstakar ívilnanir frá ríkinu. Það er eins og þetta sé eiginlega ekki gerlegt í huga fyrirtækjaeigenda án þess að það fáist sérstakur afsláttur af sköttum og gjöldum, sem ég tel að við eigum ekki að veita og við ætlum ekki að veita. Hv. þingmaður spyr hvort lagabreyting sé nauðsynleg. Ég tel svo ekki vera eftir að við skoðuðum mjög vel með atvinnuvegaráðuneytinu nákvæmlega þennan rammasamning um nýfjárfestingar. Í honum koma vissulega ekki fram orðin mengandi stóriðja en það sem þó kemur þar fram og rímar mjög vel við áherslur okkar, þá grænu atvinnustefnu sem nú er tekin við, er að í rammalöggjöfinni er talað um náttúru- og umhverfisvernd. Við ætlum að draga þá þætti ofar og hafa þá ofar en hina. Sú þriggja manna nefnd sem er í ráðuneytinu hefur fengið þau tilmæli og veit að það er ekki í stefnu ríkisstjórnarinnar að veita mengandi stóriðju ívilnanir [[Forseti hringir.]]og hún ætlar ekki að gera það.
Frú forseti. Mér finnst þetta enn svolítið óljóst. Þegar er um að ræða uppbyggingu á atvinnulífi um land allt er mjög mikilvægt að lagaramminn sé skýr og fyrirsjáanlegur og ekkert í ferlinu sé háð geðþótta ráðherra eða annarra. Innlendir sem erlendir fjárfestar þurfa á skýrum og fastmótuðum reglum að halda og skýrum kröfum, t.d. um umhverfismál. Mikilvægt er að þær séu þekktar, gagnsæjar og fyrirsjáanlegar svo allir viti hvernig hægt sé að uppfylla þær. Því er svo mikilvægt að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin svari afdráttarlaust hvernig og á hvaða lagagrundvelli hún ætlar að framfylgja því að mengandi stóriðja fái ekki fjárfestingarsamninga við stjórnvöld þótt hún uppfylli öll skilyrði þess samkvæmt núgildandi lögum. Fá þeir sem leita nú upplýsinga skýr svör um lög, reglur og viðmið sem setja mörkin milli mengandi stóriðju og annarra verkefna? Ég vil líka spyrja um samspilið á milli atvinnuvegaráðuneytisins [[Forseti hringir.]]og umhverfisráðuneytisins þar sem það er atvinnuvegaráðuneytið sem fer með málið.
Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki hvernig ein ríkisstjórn getur sagt þetta skýrar en að setja það í stjórnarsáttmála sinn, þetta sérstaka ákvæði, að hún muni ekki veita ívilnanir til nýfjárfestinga í mengandi stóriðju. Það getur eiginlega ekki verið neitt skýrara en það. Svo getum við hv. þingmaður farið yfir rammalöggjöfina saman og fundið þar málsgreinar sem fjalla sérstaklega um umhverfis- og náttúruvernd og hvernig við getum alveg látið það ríma við þá rammalöggjöf sem nú er í gildi og stefnuyfirlýsingu þessarar ríkisstjórnar, sem er jú allrar ríkisstjórnarinnar, ekki sérstakra ráðherra. Þótt þeir eigi heima í atvinnuvegaráðuneytinu er það sami stjórnarsáttmáli sem á heima þar og í ráðuneyti mínu, umhverfisráðuneytinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra sem jafnframt er ráðherra vinnumarkaðsmála. Við höfum búið við langt sjómannaverkfall og það hefur haft gífurleg áhrif á sjómenn og fyrirtæki og sérstaklega minni útgerðir og fiskvinnslur. Einnig hefur það haft mikil áhrif á stöðu fiskverkafólks í landinu. Fiskverkafólk er á atvinnuleysisbótum, um 1.300 manns eru á bótum. Um 300 manns hafa ekki komist á bætur, flutt úr landi eða eiga ekki rétt á bótum. Fiskverkafólk er mjög illa varið gagnvart sjómannaverkföllum. Þótt það styðji sjómenn í kjarabaráttu þeirra er óásættanlegt að þurfa að búa við það óöryggi að vera sagt upp fyrirvaralaust og vera sett á atvinnuleysisbætur með tilheyrandi kjaraskerðingu. Ég held að þetta atvinnuóöryggi sé alveg einstakt á vinnumarkaðnum og það verði að styrkja rétt þessa fólks. Eftir hrun var atvinnuleysisbótatímabilið lengt í fjögur ár en síðasta ríkisstjórn stytti tímabilið í tvö og hálft ár. Mikil andstaða var gagnvart því hjá verkalýðshreyfingunni. Í ljós hefur komið að dregið hefur mikið í sundur með atvinnuleysisbótum og kauptryggingu frá árinu 1999. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra vinnumarkaðsmála: Mun hann beita sér fyrir því að lengja atvinnuleysisbótatímabilið úr tveimur og hálfu ári í þrjú ár? Mun hann beita sér fyrir því að styrkja uppsagnarákvæði fiskverkafólks? Mun hann beita sér fyrir því að hækka atvinnuleysisbætur svo þær haldi í við kaupmáttarþróun lágmarkstekna í landinu? Mun hæstv. félagsmálaráðherra styðja að fæðispeningar sjómanna verði gerðir skattfrjálsir? En slíkt mál gæti leyst þann hnút sem er í sjómannaverkfallinu. Það mál liggur fyrir þinginu og ég er 1. flutningsmaður að því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég tek undir að það er mjög alvarlegt mál þegar ekki tekst að leysa kjaradeilu og hvað þá þegar verkfall hefur staðið jafn lengi og raun ber vitni í þessari deilu. Það er raunar umhugsunarefni hversu illa gengur að semja á þessu samningssviði, það virðist frekar vera regla en undantekning að það gangi mjög illa að ná saman. Það hljóta báðar hliðar þessarar deilu að taka til skoðunar hjá sér hvað veldur því. Stjórnvöld hafa verið afdráttarlaus í yfirlýsingum hvað þetta varðar, þau hyggjast ekki grípa inn í þessa deilu, og raunar er það svo að þau atriði sem þarna eru um deilt, þ.e. hlutaskiptakerfi sjómanna, eru af þeim toga að það er ekki stjórnvalda að grípa inn í og úrskurða. Það þekki ég frá fyrri störfum að ekki er heppilegt þegar þingheimur fer að blanda sér mjög mikið inn í kjaradeilur, það truflar kjaradeilur yfirleitt mun meira en gagn telst af í umræðunni á þingi. Í öðru lagi, þegar stjórnvöld þurfa í nauð að grípa inn í kjaradeilur verður það að leiða til einhverrar lausnar í deilunni. Þarna virðist sú leið ekki vera fær og hefur raunar komið skýrt fram hjá báðum deiluaðilum að þeir óski eftir því að stjórnvöld grípi ekki inn í deiluna, að svo stöddu í það minnsta. Varðandi spurningar hv. þingmanns um hvort ég hyggist beita mér fyrir því að lengja bótatímabilið að nýju - nei, ég tel ekki skilyrði í efnahagslífinu nú gefa tilefni til þess. Atvinnuhorfur eru góðar og blessunarlega er fólk mun skemur á bótum að jafnaði en hámarksbótatímabil gefur tilefni til. Við slíkar aðstæður sé ég enga þörf á því að lengja tímabilið. Kemur til að greina að hækka bætur? Við erum auðvitað alltaf að skoða með hvaða hætti bætur fylgja lágmarkskjörum en það hafa ekki verið sett fram nein skýr [[Forseti hringir.]]tölusett markmið um það. Hvað varðar fæðispeninga og hvort þeir verði skattfrjálsir, þá er það auðvitað í verkahring fjármálaráðherra að kveða úr um það, en yfirlýsingar stjórnvalda hafa líka verið skýrar í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég mæli ekki með því að menn grípi inn í kjaradeilur yfir höfuð. En við þessar aðstæður tel ég eðlilegt að stjórnvöld komi að þessu máli með jákvæðum formerkjum. Síðasta ríkisstjórn talaði með jákvæðum hætti um að gera fæðispeninga skattfrjálsa, líkt og aðrir opinberir starfsmenn og stéttir sem eru fjarri heimilum sínum hafa í dag. Það er allt annar hlutur en að grípa inn í með einhverjum hætti, svo sem lagasetningu sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur talið eðlilegt, eins og gagnvart flugumferðarstjórum á sínum tíma. Kjarasamningar eru lausir í vor og ég tel að nú ættu menn að sýna þann dug að koma með jákvæðum hætti að vinnumarkaðsmálum, eins og að lengingu atvinnuleysisbótatímabilsins og hækkun atvinnuleysisbóta til samræmis við kaupmáttaraukningu lágmarkslauna í landinu. Það er gífurlega mikið undir í sjávarbyggðum landsins þar sem á heimilum eru bæði sjómaðurinn og fiskverkakonan orðin atvinnulaus og lítil og meðalstór fyrirtæki eru að fara í gjaldþrot. Menn geta því ekki bara setið og hallað sér aftur og ekki gert neitt.
Frú forseti. Það er ekki svo þótt ríkisstjórnin sé ekki með lagafrumvörp fyrir þingi til að grípa inn í þessa kjaradeilu að hún sé afskiptalaus af deilunni, þvert á móti hefur verið fylgst vel með og það kannað með hvaða hætti hægt er að styðja aðila til lausnar. Heilt yfir segi ég einfaldlega að þessi deila og það hvernig hún hefur dregist á langinn og hversu fá úrræði við höfum í raun og veru í vinnulöggjöf okkar til að losa um svona hnúta eða höggva á þegar þeir koma upp, er einmitt til marks um mikilvægi þeirrar endurskoðunar sem er meðal aðila vinnumarkaðarins á vinnubrögðum í kringum kjarasamninga, á þeirri umgjörð sem þeim er mótuð, og einmitt að í löggjöfinni og helst þá á forræði ríkissáttasemjara séu einfaldlega fleiri úrræði til þess að reyna að styðja við úrlausn og sátt í svona málum. Þar skortir verulega upp á og þegar við berum okkar saman við nágrannalönd okkar sjáum við að embætti ríkissáttasemjara hefur umtalsvert fleiri úrræði í handraða sínum en hér hefur tíðkast. Það held ég að við þurfum að taka til skoðunar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi. Frumvarpinu er ætlað að tryggja og/eða styrkja lagastoð fyrir innleiðingu fimm Evrópureglugerða á sviði flutninga á landi sem nú þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn og hefur Alþingi þegar fjallað um fjórar þeirra á fyrri stigum innleiðingarferlisins. Þrjár þessara gerða fjalla um aðgengi að bæði farþega- og farmflutningamarkaðnum, þau skilyrði sem þarf að uppfylla til að mega starfa sem flutningsaðili á vegum og eftirlit með slíkri starfsemi. Þá fjallar fjórða gerðin um réttindi farþega í hópbifreiðum og sú fimmta og síðasta fjallar um heimildir til að semja um skyldur um opinbera þjónustu í tengslum við almenna farþegaflutninga á vegum. Í innanríkisráðuneytinu hefur nú um nokkurt skeið verið unnið að heildarendurskoðun þeirra lagabálka er snúa að farþega- og farmflutningum á landi. Var gert ráð fyrir innleiðingu þeirra Evrópugerða sem hér um ræðir í þeirri vinnu. Afrakstur þeirrar vinnu voru tvö ný frumvörp sem lögð voru fram á 144. löggjafarþingi, annað um farþegaflutninga á landi í atvinnuskyni og hitt um farmflutninga á landi. Frumvörpin hlutu ekki afgreiðslu í þinginu og hafa ekki verið endurflutt. Eftir stendur samt sem áður skylda íslenska ríkisins til að uppfylla skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum. Þannig er það frumvarp sem hér er mælt fyrir tilkomið. Frumvarpið er samið í innanríkisráðuneytinu. Um er að ræða frumvarp til nýrra heildarlaga sem leysa munu af hólmi lög um fólksflutninga og farmflutninga á landi, nr. 73/2001. Rétt er þó að taka fram að þrátt fyrir að hér sé um að ræða frumvarp til nýrra heildarlaga inniheldur það engar efnisbreytingar aðrar en þær sem leiða af áðurnefndum Evrópugerðum. Þannig var við undirbúninginn lagt af stað með hreint innleiðingarfrumvarp í formi breytingarfrumvarps, en við vinnuna kom í ljós að breytingarnar eru það viðamiklar að skýrara væri að leggja fram heildarfrumvarp þar sem einungis þær breytingar væru gerðar á núgildandi lögum sem leiða af innleiðingu þessara gerða. Ég mun nú fjalla um þær breytingar á núgildandi lögum sem lagðar eru til með frumvarpinu í þeirri röð sem þær koma fyrir. Í I. kafla eru almenn ákvæði um gildissvið, stjórnsýslu og helstu orðskýringar. Þær breytingar eru lagðar til í 1. gr. að gildissvið laganna varðandi farmflutninga verði þrengt nokkuð frá því sem er í núgildandi lögum. Fjallað er um farmflutninga í reglugerð Evrópusambandsins nr. 1071/2009 og gerir sú reglugerð ráð fyrir að heimilt sé í aðildarríkjum að veita tilteknar undanþágur frá ákvæðum hennar. Hér er því farin sú leið að undanþiggja ákvæðum laganna alla þá farmflutninga sem heimilt er samkvæmt reglugerðinni. Litið er svo á að gildissvið laganna sé þannig gert eins þröngt og skuldbindingar íslenska ríkisins að EES-rétti heimila, enda kalli innlendir hagsmunir með engum hætti á víðara gildissvið. Í 2. gr. þar sem fjallað er um hlutverk stofnana ríkisins samkvæmt lögum er að finna einu tillöguna að breytingu á núgildandi lögum sem ekki verður leidd af Evrópureglum. Ákvæðið er efnislega samhljóða ákvæði gildandi laga um hlutverk ráðherra og Samgöngustofu. Hins vegar er í gildandi lögum einnig gert ráð fyrir að Vegagerðin fari, ásamt Samgöngustofu, með hlutverk við framkvæmd laganna. Svo er hins vegar ekki og hefur ekki verið. Eina hlutverk Vegagerðarinnar samkvæmt gildandi lögum og þá samkvæmt þessum lögum er að fara með skipulag almenningssamgangna. Því er lagt til að lögin kveði skýrt á um þá verkaskiptingu. Loks er í 3. gr. lagt til að tiltekin hugtök úr Evrópugerðum eða sem tengjast útfærslu þeirra í ákvæðum frumvarpsins séu tekin upp í orðskýringum. Um er að ræða hugtökin almenningssamgöngur, biðstöð, einkaréttur, flutningastjóri, flytjandi og miðstöð. Þá er orðinu fólksflutningar hvarvetna í frumvarpinu breytt í farþegaflutningar. Í II. kafla frumvarpsins sem fjallar um leyfisveitingar eru skilyrði almenns rekstrarleyfis, sem er leyfi sem allir þurfa að hafa til að geta stundað flutninga á vegum, færð til samræmis við kröfur Evrópuregluverksins. Þannig er hnykkt á þeirri kröfu að leyfishafi skuli hafa gott orðspor, og þá er gerð sú krafa að leyfishafi sem sækir um leyfi til íslenskra stjórnvalda hafi staðfestu hér á landi sem er virk og traust. Þessar breytingar er að finna í 5. gr. Þá er í 6. gr. að finna nýmæli sem ekki er í gildandi lögum. Þar er fjallað um þá kröfu að flutningsaðilar tilnefni flutningastjóra og hvaða skilyrðum hann þarf að fullnægja, en þau skilyrði eru í raun sambærileg við þau skilyrði sem eru í dag sem gert er ráð fyrir að forsvarsmaður flutningafyrirtækja fullnægi. Í 7. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um einkarétt til að skipuleggja almenningssamgöngur á tilteknum svæðum, leiðum eða leiðakerfum og með hvaða skilyrðum slíkur einkaréttur verður veittur. Sambærilegt ákvæði er að finna í 7. gr. núgildandi laga en þar er talað um einkaleyfi í stað einkaréttar. Engin breyting verður á inntaki einkaréttarins með þessari orðalagsbreytingu. Þó er í 2. mgr. að finna nýmæli í lögum en þar eru sett tiltekin skilyrði fyrir veitingu einkaréttar samkvæmt ákvæðinu. Gert er ráð fyrir því að einkaréttur verði einungis veittur ef sýnt er fram á að þjónusta í reglubundnum farþegaflutningum á viðkomandi svæði sé nauðsynleg vegna almennrar, efnahagslegrar þýðingar hennar og að hún verði ekki rekin á viðskiptagrundvelli svo lágmarksþjónusta sé tryggð. Samkeppni á að fá að halda sér þar sem hún er þegar fyrir hendi. Þá er það skilyrði fyrir veitingu einkaréttar að Vegagerðin hafi látið fara fram kostnaðar- og samkeppnismat þar sem tekið hefur verið tillit til sannanlegrar nauðsynjar á opinberum fjárframlögum á viðkomandi svæði. Rétt er að árétta að þótt hér sé um að ræða nýmæli í lögum eru þetta ekki nýmæli í íslensku regluverki enda eru þessar breytingar í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru í Evrópureglugerð 1370/2007 og innleidd var í íslenskan rétt með reglugerð nr. 128/2011. Í 3. mgr. er svo mælt fyrir um skylduna til að úthluta reglubundnum farþegaflutningum á grundvelli einkaréttar með útboði. Nánar er fjallað um þá útboðsskyldu og gerð samninga um opinbera þjónustu á sviði farþegaflutninga í IV. kafla frumvarpsins. Í 11. gr. núgildandi laga er að finna ákvæði um útgáfu samevrópsks flutningaleyfis til þeirra sem hyggjast stunda flutninga milli landa innan EES-svæðisins. Sambærilegt ákvæði er að finna í 10. gr. þessa frumvarps. Þar er jafnframt að finna nýmæli þar sem kveðið er á um heimild Samgöngustofu til að gefa út svokallað ökumannsvottorð til flytjanda sem ráðið hefur til sín ökumann sem hvorki er ríkisborgari innan EES né hefur þar fasta búsetu. Í ákvæðinu er að finna heimild til ráðherra til að kveða nánar á um þessi evrópsku flutningaleyfi og ökumannsvottorð. Er þannig gert ráð fyrir innleiðingu Evrópugerða um þetta efni. Rétt er að taka fram að vegna landfræðilegrar legu Íslands hefur þetta ákvæði og þær reglugerðir sem settar verða á grundvelli þess afar takmörkuð áhrif hér á landi. Þær breytingar sem lagðar eru til í III. kafla frumvarpsins er að finna í 12. gr. þar sem lagðar eru til þó nokkrar breytingar frá gjaldtökuákvæðinu sem er að finna í 13. gr. núgildandi laga. Gjaldtökuheimild Samgöngustofu í núgildandi lögum kveður á um tilteknar fjárhæðir fyrir ákveðin leyfi. Í ákvæði þessu er hins vegar gert ráð fyrir að Samgöngustofa setji gjaldskrá vegna framkvæmdar laganna. Sú gjaldskrá sé svo staðfest af ráðherra. Þetta fyrirkomulag er í mun betra samræmi við gjaldtökuheimildir í lögum í dag og veitir eðlilegt svigrúm fyrir stofnunina til að tryggja að gjaldið endurspegli raunverulegan kostnað ríkisins við þjónustuna. Virðulegur forseti. Þá erum við komin að IV. kafla frumvarpsins sem fjallar, eins og ég hef áður minnst á, um samninga um opinbera þjónustu á sviði farþegaflutninga. Þar er lagt til að lögfestar verði í þremur ákvæðum þær meginreglur um samninga um opinbera þjónustu sem er að finna í Evrópureglugerð nr. 1370/2007 og innleidd var í íslenskan rétt á sínum tíma með reglugerð. Lögfesting þessara meginreglna er til þess fallin að koma í veg fyrir réttaróvissu, einkum og sér í lagi þar sem samningar sem þessir geta falið í sér verulegar takmarkanir á frjálsri samkeppni á sviði almenningssamgangna. V. kaflinn er allur nýr, en engin ákvæði er að finna í núgildandi lögum um réttindi farþega í hópbifreiðum. Ákvæðum kaflans, nánar til tekið 16.–21. gr., er ætlað að tryggja lagastoð fyrir innleiðingu Evrópureglugerðar nr. 181/2011 sem þegar hefur hlotið ítarlega meðferð í þinginu á grundvelli 2. gr. reglna um þinglega meðferð EES-reglna. Í kaflanum er m.a. fjallað um rétt farþega til upplýsinga og aðstoðar ef seinkun verður á ferð, bótarétt þeirra ef óhapp verður, rétt þeirra til að kvarta til Samgöngustofu telji þeir flytjanda hafa brotið á réttindum þeirra o.s.frv. Reglurnar eru ekki frábrugðnar þeim reglum sem nú þegar gilda um réttindi flugfarþega og hefur samráð við hagsmunaaðila leitt í ljós að reglurnar verði ekki taldar leggja óþarflega íþyngjandi kvaðir á flutningsaðila. Rétt er að taka fram að ákvæði kaflans verða aldrei túlkuð á þann veg að þau takmarki þann bótarétt sem farþegar í hópbifreiðum kunna að eiga samkvæmt almennum reglum íslensks skaðabótaréttar. Þá geta farþegar aldrei notið lakari réttar en sem leiðir af ákvæðum frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að Evrópureglugerð nr. 181/2011 verði innleidd í heild í reglugerð, en rétt þótti í ljósi efnisins að lögfesta helstu ákvæði hennar. Í VI. kafla frumvarpsins er fjallað um eftirlitsheimildir stjórnvalda og úrræði þegar brotið er gegn ákvæðum frumvarpsins. Þar er gert ráð fyrir ákveðnu stjórnsýslueftirliti af hálfu Samgöngustofu og einnig eftirliti á vegum af hálfu lögreglu. Við framkvæmd gildandi laga hefur komið í ljós að erfitt hefur reynst fyrir þær stofnanir sem farið hafa með eftirlit með flutningagreininni á gildistíma laganna að halda uppi eftirliti auk þess sem þau úrræði sem stofnanir hafa haft til að bregðast við brotum hafa verið af mjög skornum skammti. Þannig hefur reynst erfitt að tryggja rétt þeirra aðila sem stunda leyfisskylda starfsemi samkvæmt lögunum. Í Evrópureglugerðum nr. 1071/2009, 1072/2009 og 1073/2009 er gert ráð fyrir að aðildarríkin komi á fót skilvirku eftirliti og viðurlagakerfi. Þá er gerð krafa um að stjórnvöldum séu veitt úrræði eins og heimild til afturköllunar og niðurfellingar flutningsleyfa ef brotið er gegn ákvæðum löggjafarinnar. Ákvæðum þessa kafla er ætlað að uppfylla þessar skyldur íslenska ríkisins. Skyldunni um að koma á fót eftirlitskerfi með viðurlögum sem eru skilvirk í réttu hlutfalli við brotið og hafa varnaðaráhrif er fullnægt í 29. gr. frumvarpsins. Ákvæði um sektir er einnig að finna í núgildandi lögum en þykir fremur óskýrt. Þá verður ekki talið sérstaklega letjandi fyrir flutningsaðila í miklu rekstri að hámarksfjárhæð sektar sé 100.000 kr. eins og nú er gert ráð fyrir. Í samræmi við meginregluna um skýrleika refsiheimilda var ákveðið að setja í lögin skýrari refsiheimild með tilvísun til þeirra ákvæða laganna sem geta varðað refsingu. Þá þykir rétt bæði til að auka varnaðaráhrif ákvæðisins en einnig til að tryggja samræmi milli refsiheimilda og beitingu þeirra að eftirláta dómstólum ákvörðun refsinga á grundvelli laganna. Þá erum við komin að lokaákvæðum frumvarpsins. Þar er að finna nýmæli í 31. gr. þar sem fjallað er um skyldu Samgöngustofu til að halda rafræna landsskrá yfir þá rekstraraðila sem stunda farþegaflutninga og farmflutninga á landi. Gert er ráð fyrir því í Evrópuregluverkinu að hvert aðildarríki haldi slíka skrá. Í þessari skrá skulu vera upplýsingar um heiti fyrirtækis og rekstrarform þess, heimilisfang, nöfn flutningastjóra og fyrirsvarsmanna, fjölda ökutækja sem starfsleyfið tekur til og fjölda, flokk og tegund alvarlegra brota sem leitt hafa til sakfellingar eða annarra viðurlaga. Rafrænar skrár sem þessar og samþykki þeirra milli Evrópuríkja hefur þegar verið komið á fót í öðrum aðildarríkjum á EES-svæðinu og er tilgangur þeirra að draga úr stjórnsýslukostnaði við eftirlit og bæta skilvirkni eftirlitsins. Ljóst er að skráin hefur takmarkað gildi hér á landi þar sem lítið er um að flutningsaðilar annarra landa séu hér við akstur eða öfugt, en íslenska ríkinu ber engu að síður skylda til að uppfylla þessa kröfu. Að þessu mæltu, virðulegi forseti, hef ég lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka ráðherranum framsöguna, sem mér reiknast til að sé sú fyrsta síðan hann tók við embætti. Í því ljósi er áhugavert að um sé að ræða innleiðingu á Evrópuregluverki. Jafnvel myndu stríðnir menn segja að ráðherrann væri farinn að beygja sig nokkuð mikið undir Brussel-valdið með því að breyta sjálfri íslenskunni í þessu frumvarpi þannig að nú eigi ekki lengur að tala um fólksflutninga heldur farþegaflutninga, með leyfi forseta, „enda í betra samræmi við orðalag EES-gerðanna“. En sá sem hér stendur er ekki stríðinn maður og mun því ekki gera mál úr því. Það er mikil pressa á að klára þetta mál, eins og kemur fram í greinargerð og máli ráðherrans. Eftirlitsstofnun EFTA hefur tilkynnt að Íslandi verði stefnt fyrir EFTA-dómstólinn verði það ekki innleitt. En í því ljósi er enn mikilvægara að vel sé til vandað því að það sama yrði uppi á teningnum við ranga innleiðingu. Mig langar að spyrja sérstaklega út í 15. gr. frumvarpsins þar sem segir að yfirvöld skuli að jafnaði bjóða út rekstur reglubundinna farþegaflutninga á sínu svæði. Það þykir mér ekki endurspegla þann anda sem birtist í reglugerðinni sjálfri. Þá vísa ég til reglugerðar 1370/2007 þar sem segir í 18. gr. inngangsins að þessi yfirvöld geti valið, með leyfi forseta, „að veita sína eigin almennu farþegaflutningaþjónustu á svæðinu sem þau stjórna eða falið innri rekstraraðila að sjá um hana án samkeppnisútboðs.“ Mér þykir þessu snúið aðeins á haus þannig að pressa eykst á sveitarstjórnir að bjóða út þessa almenningsþjónustu. Í því ljósi vil ég spyrja ráðherra út í samráð það sem haft var við Strætó og Samband íslenskra sveitarfélaga, líkt og fram kemur í frumvarpinu, [[Forseti hringir.]]þar sem ekki reyndist unnt að verða við þeim athugasemdum sem frá þeim lykilaðilum komu. Ég vil spyrja ráðherrann: Að hverju sneru þessar athugasemdir og hví er ekki tekið tillit til þeirra?
Virðulegur forseti. Svo ég byrji á þeim athugasemdum sem hv. þingmaður vitnaði til þá vitum við að ferðaþjónustan hefur gert athugasemdir sem eru að okkar mati ekki mjög róttækar og við teljum að sé mjög eðlilegt að teknar verði upp í vinnu nefndarinnar. Valin var sú leið í ráðuneytinu að fara í hreina innleiðingu á málinu og vera ekki að flækja það með því að setja inn í málið önnur atriði en þau sem snúa beint að innleiðingu þess, en að fela þá nefndinni að taka við athugasemdum sem þessum og gera viðbótarbreytingar ef samstaða um slíkt næst. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns er ráðherra heimilt samkvæmt 15. gr. að setja nánari reglugerð um framkvæmd og fyrirkomulag þeirra útboða sem almennt er talið að geti orðið reglan hjá sveitarfélögum. Það er aftur á móti ekkert í þessum lögum sem bannar sveitarfélögum að annast sjálf þessa þjónustu, taka ákvörðun um það. Það má vel vera að það verði niðurstaðan hjá einhverjum, en talið er að almenna reglan verði sú að þetta verði þjónusta sem verði þá boðin út samkvæmt þeim reglum sem um það verða settar.
Frú forseti. Á meðan stjórnarskrá Íslands leyfir ekki takmarkað framsal valdheimilda til erlendra stofnana er ekkert sem heitir einföld innleiðing. Þetta er alltaf gert með lögum þar sem er leitast við að uppfylla þær skuldbindingar sem við höfum að þjóðarétti gagnvart EES-samningnum. Það er alltaf pólitísk ákvörðun hvaða áherslur eru lagðar í svona frumvarpi. Þetta kemur frá ráðherra, sem ekki er hrein afgreiðslustofnun heldur pólitískur embættismaður sem leggur hér fram frumvarp þar sem tekin er pólitísk ákvörðun um að undanskilja almenningssamgöngur frá því sem var í fyrri frumvörpum. Mér þykir það undarlegt, verð ég að segja. Svo vekur það nú ekki mikla tiltrú á frumvarpinu þegar maður rekur sig á hluti sem beinlínis virðast ganga gegn EES-samningnum, eins og í 5. gr. frumvarpsins þar sem segir að rekstraraðili skuli hafa staðfestu hér á landi, sem gengur gegn því að EES-samningurinn er eitt markaðssvæði. Ef maður skoðar Evrópureglugerð 1071/2009, heitir það að fyrirtæki skuli hafa staðfestu [[Forseti hringir.]]í aðildarríki sem svo verður enn skýrara í ensku útgáfu textans, þar sem segir, með leyfi forseta: „Establishment in a member state“. Í einhverju aðildarríki EES-samningsins. Af hverju er þetta orðið að „hér á landi“ sem ég myndi halda að Eftirlitsstofnun EFTA gerði athugasemd við og myndi draga okkur fyrir EFTA-dómstólinn [[Forseti hringir.]]alveg eins og við það að innleiða þetta ekki.
Virðulegur forseti. Rétt til að svara þessu varðandi 5. gr. sem hv. þingmaður vísar til þá er það sett inn í hana af þeirri ástæðu að talið er mikilvægt að íslensk stjórnvöld hafi vald á því að gefa út þau leyfi sem undir þetta falla. Við teljum að það standist aðild okkar að EES-samningnum, það eigi ekki að leika neinn vafi á því. Það verður að koma í ljós ef slíkt reynist rangt hjá okkur, en það er sem sagt markmiðið með þessu ákvæði.
Virðulegur forseti. Áður en ég kem að eiginlegu umræðuefni langar mig til þess að vekja athygli þingheims á þeim tímamótum sem við upplifum akkúrat núna. Hér situr í stóli forseta Alþingi innflytjandi, að ég held í fyrsta sinn. Mér finnst það einstaklega ánægjulegt og vil óska virðulegum forseta til hamingju með það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Nú að efninu. Í 9. gr. er talað um akstur sérútbúinna bifreiða. Hún hljómar svo, með leyfi forseta: „Samgöngustofa veitir leyfi til reksturs sérútbúinna bifreiða, t.d. til fjallaferða, enda þótt slíkar bifreiðar rúmi færri farþega en níu. Skilyrði slíks leyfis er að það sé notað í tengslum við þjónustu við ferðamenn og að umsækjandi hafi almennt rekstrarleyfi skv. 4. gr.“ Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort til greina komi að útvíkka það ákvæði eða koma inn á öðrum stað ákvæði sem leyfa mundi akstur bifreiða sem rúma færri farþega en níu en eru þó ekki sérútbúnar. Með öðrum orðum, ósköp venjulegar fólksbifreiðar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að taka undir árnaðaróskir til virðulegs forseta og óska henni velgengni í störfum hér. Varðandi 9. gr. sem hv. þingmaður spyr um þá er það ákvæði í þessum lagabálki í fyllilegu samræmi við það sem er í gildandi lögum. Ég get ekki lagt mat á það hér í andsvari hvort sú hugmynd geti talist skynsamleg ráðstöfun sem hv. þingmaður rekur hérna, en mér finnst sjálfsagt að nefndin skoði það vel í málsmeðferðinni í þinginu. Komi fram óskir um það og náist um það einhver samstaða mun ráðherra ekki vera í einhverri andstöðu við slíkt, en þetta þarf bara að fá sína vinnu í málsmeðferðinni hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það sem fyrir mér vakir með þessari fyrirspurn varðar þessar sérútbúnu bifreiðar; hér er um að ræða stóra jeppa sem menga allt of mikið. Þetta eru dísilknúnir risatrukkar sem aka um þjóðvegi landsins, oftar en ekki með ferðamenn, en fara jafnvel aldrei út af bundnu slitlagi. Fyrirspurn mín er í raun umhverfisvæn. Það er það sem fyrir mér vakir. Þess vegna kom nú þessi fyrirspurn.
Virðulegur forseti. Ég skil hugrenningar hv. þingmanns mætavel. Við gerð þessa frumvarps hafa svo sem komið fram hugmyndir frá ferðaþjónustunni um breyttar áherslur. En eins og ég kom inn á fyrri ræðu minni var tekin sú ákvörðun, að gefnu tilefni út af þeim ágreiningi sem um þetta mál hefur verið og mikilvægi þess að koma því í gegnum þingið núna, að hafa þetta eins hreint innleiðingarfrumvarp og kostur er. Svo geta menn haft skoðanir á því hvort þetta sé rétt orðalag eða ekki. Ég hef engar athugasemdir við það. Ég ítreka það sem skoðun mína í svari til hv. þingmanns að mér finnst mikilvægt að nefndin skoði þetta vel. Frumvarpið verður auðvitað sent til umsagnar og Samtök ferðaþjónustunnar og fleiri munu væntanlega koma fyrir fund nefndarinnar. Ég veit að hv. þingmaður á þar sæti og getur þá fylgt [[Forseti hringir.]]þessu máli eftir.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Auðvitað er þetta 1. umr. og ég viðurkenni að ég er ekki búin að lúslesa frumvarpið. Ég velti því samt fyrir mér, af því að hér er talað um leiðakerfi, hvaða áhrif frumvarpið, verði það að lögum, muni hafa á skipulag almenningssamgangna í landshlutunum. Þau ákvæði í lögum hafa valdið vandræðum um að hægt væri að kippa út úr kerfunum leiðum sem bera sig og eftir standa þá leiðir sem bera sig ekki. Sveitarfélögin hafa þá þurft að draga úr þjónustu við almenning. Ég spyr hæstv. ráðherra: Kemur þessi breyting og það að talað sé um leiðakerfi þá í veg fyrir þetta? Mun það þegar til framkvæmda kemur leiða til bóta fyrir landshlutana? Verður hægt að þétta þjónustuna og halda úti ferðum sem bera sig ekki vegna þess að það eru aðrar leiðir sem bera sig? Ég vona að það sé rétt. Ég spyr hæstv. ráðherra út í þetta vegna þess að t.d. í þeim landshluta þar sem ég bý hefur þetta valdið vandræðum. Það eru auðvitað fleiri leiðir úti um land sem bera sig, sem sveitarfélög og landshlutar hafa áhyggjur af að ætti að taka út úr kerfunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það mál sem hv. þingmaður reifar hér er viðkvæmt og hefur valdið ágreiningi. Það er einmitt verið að reyna að mæta þeirri gagnrýni sem verið hefur af hálfu sveitarfélaganna og reynt að ná einhverri víðtækari sátt um útfærsluna. Það er í raun að tilhlutan Landshlutasamtaka sveitarfélaga sem lögð er mikil áhersla á leiðakerfið sem er hugsað þannig að þar sé verið að setja saman þær leiðir sem eru notaðar mikið og geta borið uppi kostnað við það að hafa leiðakerfið víðtækara þannig að það þjóni sem víðast í kjördæmunum. Landshlutasamtök sveitarfélaga munu skilgreina þessi leiðakerfi og eftir því verður unnið. Litið er svo á af hálfu ráðuneytisins að hér sé verið að styrkja möguleika sveitarfélaganna einmitt til þess að geta haldið uppi og eflt almenningssamgöngur.
Frú forseti. Ég þakka fyrir svarið og vona að sú sé raunin og hlakka til að sjá útfærsluna á breytingunni. Það er annað sem kvartað hefur verið yfir í framkvæmdinni undanfarið, þ.e. að þeir sem hafa einkaleyfi séu ekki nægilega vel varðir fyrir öðrum sem fara sömu leið og virða ekki einkaréttinn. Hæstv. ráðherra fór yfir það mál áðan og eins og ég skildi hann á að herða á viðurlögum ef gengið er á hlut einkaréttarhafa. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Verður fælingarmátturinn nægur? Núna er það meira þannig að sagt er: „skammastu þín“, og svo gerir fólk þetta bara aftur og þá er aftur sagt: „skammastu þín“. Mun þetta hafa þann fælingarmátt að fólki eða fyrirtækjum detti ekki í hug að ganga á rétt þess sem er með leyfið?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefndi hér í upphafi að hún væri ekki búin að lesa frumvarpið í smáatriðum. Ég skil það vel, það er dálítið flókið að setja sig inn í þetta mál. Ég hef átt fullt í fang með það og svo er ég með her aðstoðarmanna til að hjálpa mér að ná vel utan um það. Við höfum fundað nokkuð mikið um þetta mál og ég hef verið að reyna að ná góðri sýn á það. Ég hef ágætistilfinningu fyrir því. Ég vona að það muni verða þannig í málsmeðferðinni hér á þingi að við nálgumst málið með þeim hætti að um það geti ríkt nokkuð víðtæk sátt. Þetta er viðkvæmt mál sem hv. þingmaður nefnir, en það er sérstakt viðurlagaákvæði í frumvarpinu sem á að skerpa á þessum málum. Lögregla fer með eftirlit á þessu samkvæmt lögunum. Við teljum því að við höfum náð mjög vel utan um þennan þátt málsins og að það sé alveg skýrt að verði brotið á einkaleyfi, t.d. með því að reyna að tína upp farþega á þeim leiðum þar sem betri afkoma er og fjölmennari [[Forseti hringir.]]verði tekið á því af fullri hörku.
Virðulegi forseti. Ég ætla líka að taka undir árnaðaróskir til hæstv. forseta og ég dáist að hugrekki hennar. Hér er til umræðu frumvarp til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Ég óska honum líka til hamingju með frumvarpið. Þetta er eitt það fyrsta af mörgum sem hann á eftir að koma með inn í þingið. Ég ætla ekki að taka langan tíma til að fara yfir frumvarpið núna. Það hefur komið ram áður og ég hef sagt skoðanir mínar á því. Hér kemur það fram lítið breytt. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir okkur að ná samstöðu um að frumvarpið verði til hagsbóta fyrir þá sem vilja njóta almenningssamgangna í landinu sem og fjölda fleiri atriða sem hér koma fram. Ég ætla aðeins að skerpa á því að ég legg mikla áherslu á þær breytingar sem Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélög leggja til að gerðar verði á frumvarpinu, þ.e. að við tryggjum hagsmuni þeirra, við tryggjum hagsmuni fólksins í hinum dreifðu byggðum, að strætókerfin haldi, að kerfin verði ekki brotin upp. Það yrði ómögulegt fyrir strætókerfið í Reykjavík ef leið 1 og 6 yrðu tekin út, þá væri nú lítið eftir í kerfinu og sveitarfélagið sæti uppi með þær leiðir sem gæfu lítið af sér. Við þurfum því að tryggja hagsmuni fólksins í landinu með frumvarpinu. Almenningssamgöngur eru ótrúlega mikilvægar. Við sjáum það víða í kringum okkur. Unga fólkið sækir skóla í þéttbýliskjörnunum. Um allt Suðurland eru æðar kerfisins upp í sveitirnar og nemendur eru keyrðir í Fjölbrautaskólann á Selfossi á hverjum morgni, auk þess sem hópur ungs fólks á svæðunum hér í kring, allt frá Borgarnesi, Reykjanesi og sveitunum austur á Suðurland, sækir háskólanám til Reykjavíkur og nýtir til þess almenningskerfið. Það kemur líka til góða þegar húsnæðisskortur er jafn mikill og hann er. Unga fólkið getur búið lengur í heimahúsum hjá foreldrum sínum og almenningskerfið tryggir að hægt sé að hafa það þannig. Það er náttúrlega eins með unga fólkið og gamla fólkið, eftir því sem fólk getur verið lengur heima þá er það betra. Ég held að með því að við tryggjum þessa hagsmuni - nefndin mun að sjálfsögðu fara yfir það. Þar mun ég ræða þetta mál frekar. Ég fagna því að frumvarpið er komið fram. Við sem erum í umhverfis- og samgöngunefnd hlökkum til að takast á við það og eiga gott samstarf við ráðherrann.
Virðulegi forseti. Það er rétt að taka undir heillaóskir til ráðherra um fyrsta frumvarpið og forseta með fyrstu embættisverkin. Það mál sem við ræðum hér hefur kannski það yfirbragð á sér að vera ekki stórt mál, einhver EES-innleiðing, en því fer fjarri, þetta er nefnilega risastórt mál og snertir á ansi mikilvægum þáttum í samfélagi okkar sem eru almenningssamgöngur. Ég fagna því að hafa heyrt ráðherra tala um mikilvægi þeirra í ræðustól áðan. Það er dálítið bagalegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að við séum að ræða þetta mál núna. Það er búið að velkjast í kerfinu síðan árið 2012 frá því að fyrst var farið að vinna að því og kom hér fram á fyrri þingum eins og ráðherra hæstv. fór hér yfir áðan. En svo erum við að ræða þetta mál núna breytt frá fyrri skiptum, en umhverfis- og samgöngunefnd á að koma saman eftir tæp þrjú korter til að taka það til umræðu á aukafundi. Flýtirinn er því töluverður, sem er aldrei gott. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór ágætlega yfir það áðan að það er ekki bara varhugavert að trassa að innleiða EES-reglugerðir, það er líka varhugavert að innleiða þær rangt. Það þarf því að vanda til verka varðandi það. Ráðherra segist hafa ágætistilfinningu fyrir málinu. Það er gott. Ég veit ekki hvað það þýðir nákvæmlega. Ég veit ekki hvort ég get haldið út á þessi mið með það eina öryggisnet að ráðherra hafi ágætistilfinningu fyrir því. En þetta er mál sem við þurfum að skoða vel. Hæstv. ráðherra sagði áðan í ræðustól að almenna reglan varðandi leyfi til aksturs væri að þau yrðu boðin út. Eins og rakið var í ræðustól áðan eru áhöld um hvort það sé nauðsynlegt. Það er eitt af því sem þarf að skoða. Almennt um almenningssamgöngur langar mig að segja það og horfa sérstaklega á þann þátt frumvarpsins að því miður hefur umhverfi þeirra verið óljóst of lengi. Í umsögn um forvera þessa frumvarps, sem lagt var fram á Alþingi árið 2015, umsögn frá Strætó bs., var sérstaklega lagt til að það frumvarp sem þá var aðeins til laga um farþegaflutninga á landi, það fjallaði sérstaklega um almenningssamgöngur og farþegaflutninga, heiti þeirra væri þannig. Að mörgu leyti er skynsamlegt að skilja þetta tvennt að, annars vegar almenningssamgöngur, sem eru hluti af þeirri grunnþjónustu sem hið opinbera á að bjóða borgurum sínum upp á, og svo hins vegar almenna farþegaflutninga eða fólksflutninga, eftir því hvort við aðhyllumst EES- eða ESB-orðfærið eða íslensku hefðina, að skilja þarna á milli því að það hefur valdið vandkvæðum að þessu hefur verið grautað saman og orðið til þess að um þessi mál náðist ekki sátt á síðasta kjörtímabili. Í greinargerð með frumvarpinu er talað um einkaréttinn, þ.e. samninga um einkaleyfi í öllum landshlutum og lagt til að það fyrirkomulag sem áður hét einkaleyfi verið kallað einkaréttur. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Hugsunin með hinu nýja fyrirkomulagi var að færa skipulag almenningssamgangna til staðbundinna stjórnvalda sem hluta af grunnþjónustu nærsamfélagsins og skapa jafnframt heilsársrekstrargrundvöll fyrir þessa þjónustu með því að einkaleyfishafar hefðu, í samvinnu við sveitarfélög á hverjum stað, nokkurt frjálsræði um að skipuleggja þjónustuna. Markmið með þessum breytingum var að tryggja góða almannaþjónustu þannig að til yrði raunhæfur valkostur við einkabílinn.“ Þarna komum við akkúrat að þessu hlutverki almenningssamgangna, sem ég kom inn á, sem grunnþjónustu hins opinbera. Þar segir að því kerfi verði ekki kollvarpað nema gegn greiðslu bóta til þeirra aðila sem nú starfa á grundvelli einkaleyfis. Svo segir, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir það er ljóst að löggjafanum er heimilt að skilgreina nánar hvað felst í gildandi réttindum, enda kann að felast í hvers konar einkarétti inngrip í samkeppnisaðstæður á frjálsum markaði og takmarkanir á atvinnufrelsi annarra aðila er starfa á sama markaði.“ Það er þessi tónn ásamt orðum hæstv. ráðherra sem ég vitnaði til áðan um almennu regluna, að þetta verði boðið út. Það er tónn markaðarins, samkeppnisaðstæður á frjálsum markaði, sem eru góðar fyrir sinn hatt, sem mér finnst varhugavert að sé ráðandi í umræðum um almenningssamgöngur almennt. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson talaði hér á undan mér og kom stuttlega en vel inn á leiðakerfi almennt, sérstaklega í Reykjavík. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um það. Eins og krafan hefur verið í þeim frumvörpum sem við höfum verið að fást við í þessum sal og í stjórnkerfinu síðustu ár eru ekki algildar aðstæður sama hvar maður er á landinu. Það er kannski öðruvísi staða uppi í hinum dreifðari byggðum þar sem jafnvel er verið að flytja ferðamenn á milli staða og hins vegar svo á höfuðborgarsvæðinu þar sem eitt hefur gilt á öðrum staðnum og annað á hinum, því að krafan sem hefur oft verið uppi af hálfu stjórnvalda hefur verið sú að leiðir megi ekki bera sig, þær megi ekki skekkja samkeppnisgrundvöll gagnvart öðrum sem eru í þeim rekstri. Það hefur, eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn, á þýtt að ef það ætti að „praktísera“ það, svo ég leyfi mér að sletta, með leyfi forseta, myndi það þýða að þær leiðir í kerfi Strætó sem bera sig; leið 1, leið 6, þyrfti að bjóða út einkaaðilum til reksturs, en aðrar leiðir sem ekki bera sig yrðu á hendi hins opinbera. Gróðinn yrði einkavæddur en kostnaðurinn yrði á herðum almennings. Hæstv. ráðherra hefur fullvissað okkur í umræðu um þessi mál um að svo sé ekki í þessu tilfelli. Ég treysti orðum hans og mun sérstaklega beina sjónum mínum að því í vinnu nefndarinnar og áframhaldandi vinnu varðandi þetta frumvarp og að sjálfsögðu hlusta vel á og lesa vel athugasemdir þeirra umsagnaraðila sem fá munu frumvarpið til umsagnar. Þetta er kannski í hnotskurn það sem verið hefur vandamálið almennt í því umhverfi almenningssamgangna sem við búum við. Þetta er það sem stundum hefur sett sveitarfélögunum ákveðnar skorður. Fyrir örfáum árum var það þannig að sveitarfélög á Suðurnesjum vildu gjarnan koma upp strætókerfi sem næði til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar eða Keflavíkurflugvallar, og ferjaði farþega jafnvel til höfuðborgarinnar og væri þá leið sem skilað gæti mjög góðum hagnaði. Þann hagnað vildu sveitarstjórnarfulltrúar á Suðurnesjunum, hvaðan úr flokki sem þeir komu, síðan nýta til að byggja upp almennilegt net almenningssamgangna á svæðinu. Það reyndist hins vegar erfitt og sérstaklega þegar það var þvert gegn pólitískum vilja þess ráðherra sem þá fór með málaflokkinn, af því að þarna erum við farin að rekast á almannahagsmuni, sem eru góðar almenningssamgöngur, og svo hagsmuni einstakra fyrirtækja, sem hafa lifibrauð af því að keyra með farþega sömu leið. Það er því hið tvíþætta eðli málsins hringir ákveðnum viðvörunarbjöllum og segir okkur að við þurfum að skoða þetta mál sérstaklega vel, því að það þarf að vera algjörlega á hreinu að í þessu frumvarpi, þótt innleiðingarfrumvarp sé, og kannski sérstaklega út af því, sé ekkert sem hamli því að hið opinbera geti boðið upp á umfangsmikla og góða þjónustu á sviði almannasamgangna. Í greinargerð með frumvarpinu segir til að mynda, með leyfi forseta: „Skv. 1. tölul. 2. mgr. skal einkaréttur þó aðeins veittur ef sýnt er fram á að þjónusta í reglubundnum farþegaflutningum á viðkomandi svæði og leiðum eða leiðakerfum sé nauðsynleg vegna almennrar, efnahagslegrar þýðingar hennar og að hún verði ekki rekin á viðskiptagrundvelli þannig að lágmarksþjónusta sé tryggð.“ Hér dönsum aftur á þeirri línu að veita annars vegar grunnþjónustu til borgaranna og hins vegar að troða ekki þeim einkafyrirtækjum um tær sem hagnast á svipaðri þjónustu. Annað hefur verið varðandi flutning til og frá ferðamannastöðum. Strætó bs. gagnrýndi það á sínum tíma þegar frumvarpið kom fram að í raun sé hægt að skilgreina hvaða áfangastað sem er sem ferðamannastað og/eða þjónustustað. Þá sé farið að grauta því saman að keyra annars vegar með ferðamenn í hagnaðarskyni og hins vegar að veita þjónustu almenningssamgangna. Þetta er umfangsmikið frumvarp. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á það í andsvari af hverju ekki hefði tekist að verða við þeim athugasemdum sem t.d. Strætó bs. og Samband íslenskra sveitarfélaga komu fram með við forvera þessa frumvarps á fyrri stigum. Ráðherra kom stuttlega inn á það. Við munum væntanlega ræða þau mál frekar í umhverfis- og samgöngunefnd og svo hér í þingsal. Ég ítreka að þetta er risastórt mál og í litlum lagagreinum, einstaka töluliðum, einstaka setningum, einstaka orðskýringum sem fylgja þessu frumvarpi, geta leynst alls kyns pyttir sem hægt er að falla í ef leiðarljósið á bak við frumvarpið á fyrst og fremst að vera það að veita góðar almenningssamgöngur á vegum hins opinbera. Þess vegna hef ég oft velt því fyrir mér, og nú kemur kannski í ljós vankunnátta mín í þessum þingsal og það hversu nýr ég er hér, ég veit það ekki, en ég ætla bara að leyfa mér að hugsa upphátt þar sem ég hef athygli ráðherrans óskipta, hvort ekki eigi að aðskilja þessa þætti eins vel og unnt er, hvort ekki eigi jafnvel að vera sérlög um almenningssamgöngur og önnur um fólksflutninga eða farþegaflutninga á landi almennt. Þó að það virðist kannski vera það sama í grunninn að aka um með fólk milli tveggja staða í langferðabifreiðum er eðli þjónustunnar gjörólíkt. Annars vegar er það einkafyrirtæki, sem huga eðlilega að því að auka hagnað sinn sem mest, og hins vegar er það sjálfsögð grunnþjónusta ríkisins. Ég hef skautað yfir þetta mál ansi létt. Því var útbýtt hér á þriðjudaginn. Það er talsvert umfangsmikið. Þar er vísað til margra laga og reglugerða og EES-tilskipana og þar er yfirferð yfir söguna. Það þarf að skoða það ítarlega. Málið var tekið hér til umræðu fyrir rúmum hálftíma síðan, og eins og ég kom inn á áðan á nefndin að koma saman eftir hálftíma til að fjalla um málið. Flýtir af þessu tagi er ekki heppilegur en það er þá meira á okkar ábyrgð að vanda vel til verka.
Frú forseti. Til hamingju með stöðuna í forsetastóli. Ég ætla ekki að orðlengja þessar umræður mjög en auðvitað er gott að sjá þetta frumvarp koma fram og ber að þakka það. Þetta eru 34 greinar og 17 síðna greinargerð og mér sem nefndarmanni í umhverfis- og samgöngunefnd hefur veist dálítið erfitt að ná utan um þetta. Auðvitað þarf að gefa betri tíma, meiri fyrirvara, jafnvel til 1. umr. en gert er gjarnan með frumvörp. Ég hef rekist á þetta áður hér og held að það væri eflaust hægt að hægja aðeins á í mörgum tilvikum. Við þyrftum eiginlega að vera einhvers konar súpermenn með röntgenlesgleraugu til þess að ná að fylgjast með þessu og setja okkur inn í mál. Þegar verið er að skoða svona frumvarp leitar maður að aðalatriðunum. Í þessu tilviki er þetta einkaréttur í farþegaflutningum, þá er hlutfall opinberrar þjónustu í þeim efnum og svo þjónusta fyrirtækja á viðskiptagrundvelli. Svo eru mjög flókin og fjölmörg skilyrði sem eiga að veita neytendum ákveðna vernd. Ég verð að játa það að það er mikil lúsaleit að ná yfir þetta. En gott og vel. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja góða þjónustu. Við sem höfum notað almenningsfarartækjaþjónustu á Íslandi vitum að hún er ákaflega hnökrótt. Það er auðvitað ekki efni þessa frumvarps sjálfs heldur snýr það að framkvæmdaaðilum. Ég get nefnt sem dæmi að fari menn frá Reykjavík til Stykkishólms þá eru leggirnir þrír. Það þarf að skipta um bíl. Bílarnir fara hvor í sína áttina. Það eru engar upplýsingar til farþega. Ég hef orðið vitni að mjög spaugilegum ferðum sem taka þrjá til þrjá og hálfan tíma með erlendum ferðamönnum sem eru á hlaupum vegna þess að þeir botna hvorki upp né niður í kerfinu. Á Suðurlandi, á það minntist hv. þm. Ásmundur Friðriksson, sem er stórt landsvæði, eru margir vegir, margar leiðir. Þar eru ferðir of fáar á hverjum sólarhring og eins eru þær ekki nægilega sniðnar eftir þörfum notenda. Það á sérstaklega við um skólanema, framhaldsskólanema eins og nemendur í framhaldsskólanum á Selfossi. Það er alveg augljóst að farþegaflutningar á landi af þessu tagi kalla á sífellda endurskoðun þjónustunnar og mikið samráð við bæði notendur og sveitarfélögin sem halda utan um t.d. strætó. Mig langar að hvetja hæstv. ráðherra og ráðuneytið og sveitarstjórnir ef þær heyra til mín hér að hyggja að þessu verkefni sem er svona mikilvægt eins og aðrir hafa komið inn á hér. Þetta er mikilvægt umræðuefni. Inn á þetta koma líka rekstrarforsendur. Það er orðið ljóst hér á Íslandi vegna smæðar samfélagsins og hversu landið er stórt að niðurgreiðslur alls konar eru býsna mikilvægar til þess að halda uppi vitibornu kerfi. Ávinningurinn af niðurgreiðslum, hvort það er strætó eða eitthvað annað, kemur fram í sparnaði annars staðar, allir þekkja það með götur og vegakerfi en síðast en ekki síst í loftslagsmálum. Við gleymum því gjarnan að tengja gott almannaflutningskerfi inn í loftslagsmálin. Minni losun er ákaflega mikilvæg. Hún er ávinningur og þótt hún sé ekki fjárhagslegur ávinningur í beinhörðum peningum er þetta mikill peningur. Ræða mín er því meira áminning um að leggja málin fyrr fram svo við getum sett okkur betur inn í þau. Svo er hitt að tryggja það virkilega að hér séu almenningssamgöngur, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig úti á landi, með nokkuð góðum skikk þannig að við getum raunverulega kallað þær almenningssamgöngur.
Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að við séum nú að ræða frumvarp um almenningssamgöngur. Ég ætla fá að kalla það svo þótt það beri annað heiti. Ég vil óska ráðherra til hamingju með þetta fyrsta frumvarp. Mér finnst vel við hæfi að fyrsta frumvarp samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sé einmitt um almenningssamgöngur. Ég deili ekki áhyggjum hv. þingmanna úr röðum Vinstri grænna sem ræddu að það væri bagalegt að við værum að ræða þetta hér og við værum að fara á nefndarfund á eftir. Ég held einmitt að það sé mjög gott að frumvarpið sé rætt og að við nýtum tímann svo vel til að kalla eftir umsögnum. Ég treysti því að við munum vinna þetta mjög vel í nefndinni, fara faglega og vel yfir þetta, kalla til okkar gesti og þá sem kannski þekkja miklu betur til málanna en við sem sitjum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég þekki svolítið til fyrri útgáfu þessa frumvarps, ég kynnti mér það þegar ég starfaði á vettvangi sveitarstjórnar og sem stjórnarformaður Strætós. Ég veit að það er mikilvægt og það er fagnaðarefni að þetta frumvarp sé komið fram. Eins og farið var yfir áðan hefur verið kallað eftir skýrari lagaramma um almenningssamgöngur auk þess sem við erum með þessu að uppfylla EES-reglugerðir og mikilvægt að við sláum ekki slöku við í því. Ég treysti því að hægt sé að samræma þetta hvort tveggja, þ.e. þá sérstöðu sem uppi er á Íslandi í fámenninu okkar og svo að uppfylla ákvæði EES-samningsins. Við höfum aðeins tæpt á borgarlínunni í þessum sal og mikið hefur verið rætt um hana í samfélaginu og það mikilvæga verkefni sem er í bígerð á höfuðborgarsvæðinu og ég vona að við getum komið inn á það í nefndinni og farið yfir hvort frumvarpið skýri kannski líka lagarammann í tengslum við slík verkefni. Það hefur verið svolítið kallað eftir því að til þess að ráðast í slíkt verkefni þurfi mögulega að breyta löggjöfinni. Það er spurning hvort eitthvað af því sem hér er geti komið til móts við það. Það er í gangi tilraunaverkefni milli ríkis og sveitarfélaga um eflingu almenningssamgangna. Það hefur ýmislegt gengið mjög vel í þeim efnum en betur má ef duga skal. Við þurfum að bæta okkur hvað það varðar, þ.e. auka hlutfall þeirra sem nýta sér almenningssamgöngur reglulega, því að eins og hefur verið komið hér inn á er það mjög mikilvægt. Mig langar í því sambandi að varpa því fram að velta Strætós bs. sem er stærsta almenningssamgönguþjónustufyrirtækið er um 7 milljarðar á ári. Um 800 milljónir af því eru greiddar úr ríkissjóði. Restin kemur þá fyrst og fremst frá sveitarfélögum og sem fargjaldatekjur. Þarna erum við bara að tala um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu og inni í því er að sjálfsögðu líka ferðaþjónusta fatlaðra, sem eru almenningssamgöngur. Þegar við tölum um mikilvægi þess tek ég undir að það er mikilvægt að staðbundin stjórnvöld fái að skipuleggja þessa þjónustu því að á sveitarstjórnarstiginu erum við í meiri nálægð við íbúana og kannski betur til þess fallin að skipuleggja þjónustuna sem slíka en það er ástæða til að velta því fyrir sér hvar kostnaðurinn af almenningssamgöngum á að lenda og hver sé rétta skiptingin í þeim efnum. Ef ég skauta aðeins yfir þá þætti sem ég rak augun í þá er talað um í 1. gr. frumvarpsins að lögin gildi um farþegaflutninga þegar um er að ræða bifreiðar sem eru skráðar fyrir níu farþega eða fleiri. Ég veit til þess að gerðar hafa verið athugasemdir við það. Það lýtur kannski helst að sérútbúnum bílum sem tengjast ferðaþjónustu fatlaðra, þeir eru oft útbúnir fyrir færri farþega og ég held að það sé mikilvægt að lögin taki líka á því. Ég held að við ættum að skoða það vel. Ég tek undir það sem sagt hefur verið hér varðandi einkaréttinn og mikilvægi þess að þá sé horft á leiðakerfið allt, ekki einstaka leiðir. Ég veit ekki hvort þingmenn átta sig almennt á því að það er, að ég tel, góður ballans, ef ég leyfi mér að sletta, eða jafnvægi í einkarekstrinum annars vegar og svo aðkomu hins opinbera þegar kemur að almenningssamgöngum þar sem stór hluti af almenningssamgöngum er í raun rekinn af einkaaðilum. Þetta er boðið út. Allir landsbyggðarstrætóarnir svokölluðu eru farartæki í eigu einkaaðila á markaði og starfsmennirnir eru starfsmenn þeirra. Þetta hefur verið boðið út. En sveitarfélögin eiga engu að síður þennan rétt til að skipuleggja kerfið og bjóða það út. Sama á við um Strætó á höfuðborgarsvæðinu. Um það bil 40% af öllum vagnaflotanum þar er í eigu einkaaðila. En þá kemur að þessu mikilvæga. Til þess að geta haldið uppi öflugu leiðakerfi og skipulagt almenningssamgöngur sem gagnast fólkinu í landinu held ég að sé nauðsynlegt að opinber aðili, í þessu tilfelli sveitarfélögin, hafi með það að gera hvernig kerfið er skipulagt. Þá er auðvitað mjög brýnt að ekki sé hægt að taka einhverjar einstakar leiðir sem gefa vel af sér út úr kerfinu sem slíku. Ég velti fyrir mér í 11. gr., um gæða- og tæknikröfur. Við þurfum að leggjast vel yfir það í nefndinni. Athugasemd mín lýtur að því sem mönnum hefur orðið tíðrætt um, sérstaklega þegar ræddar eru almenningssamgöngur úti á landi, þ.e. öryggisbelti og leyfi fyrir standandi farþegum. Þarna er tilgreint að Samgöngustofa muni gefa út leiðbeiningar hvað þetta varðar en við þurfum að taka þessa umræðu. Hún er stöðugt til staðar og það er snúið hvernig við samræmum þessa þætti. Ég fagna þeirri breytingu sem hefur átt sér stað í 15. gr., það er talað um að bjóða út rekstur á fimm ára fresti en þó eigi sjaldnar en á tíu ára fresti, því í fyrri tillögum að frumvarpinu var þetta styttri tími. Það er mikilvægt fyrir þá aðila sem bjóða út þessa þjónustu að hafa það til lengri tíma því að gríðarleg fjárfesting felst í því að kaupa slíka vagna og setja upp alla aðstöðuna. Það þarf þennan tíma og þetta svigrúm til þess. Svo má líka velta fyrir sér umræðu sem gæti skapast um 18. gr., um réttindi fatlaðra og hreyfihamlaðra einstaklinga. Þeir hafa lagt áherslu á að aðgengið er erfiðara fyrir hreyfihamlaða þegar kemur að landsbyggðarstrætisvögnunum. Það er kannski eðli málsins samkvæmt því að þeir eru öðruvísi. Svo finnst mér full ástæða til þess, ég get reyndar ekki séð að það sé í frumvarpinu, að skoða heimild rekstraraðila til að beita fésektum þegar svindlað er á kerfinu. Það eru ekki heimildir í dag ef fólk er með falsaða miða eða kort eða annað þess háttar að grípa til sekta. Það þyrfti með einhverjum hætti að taka á því. En fleira hef ég ekki að segja um þetta frumvarp. Ég hlakka til að vinna með það í nefndinni og treysti því að við munum eiga gott samstarf við hagsmunaaðila og fara vel og vandlega yfir málið.
Frú forseti. Ég kom hér áðan upp í andsvör við ráðherra og var svo mikið niðri fyrir að óska hæstv. ráðherra til hamingju með sitt fyrsta stjórnarfrumvarp og framlag hans til íslensks máls að mér láðist alveg að óska forseta til hamingju með frumraun sína í forsetastóli og þakka henni eins og svo fjöldamörgum öðrum innflytjendum fyrir framlag sitt til íslensks samfélags. Í andsvari mínu áðan kom ég inn á tvö lítil atriði sem ég rak augun í þegar ég skautaði í gegnum frumvarpið á meðan ég horfði með öðru auganu á Ævar vísindamann í sjónvarpinu í gærkvöldi. Ég get ímyndað mér að það sé eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á áðan; þetta er risastórt mál og í jafnvel minnstu greinum svona máls geta leynst pyttir. Ég vona að nefndin gefi sér góðan tíma í að fara vel yfir að því að eins og við höfum talað um fyrr í dag skiptir ekki bara máli að innleiða EES-regluverkið tímanlega heldur að innleiða það vel. Ráðherra verður tíðrætt um að hér sé á ferðinni hrein innleiðing. En svo kemur í ljós þegar nánar er að gáð að svo er kannski ekki endilega. Eins og ég benti á áðan er í 5. gr. frumvarpsins gerð krafa um að rekstraraðili skuli hafa staðfestu hér á landi sem er talsverð þrenging frá þeirri reglu sem er í EES-samningnum. Þar er skilyrðið að staðfesta sé í einhverju aðildarríki EES en til að vera með starfsemi í aðildarríki þurfi að vera starfsstöð þar. Ráðherra sagði að í ráðuneytinu hefði verið talið mikilvægt að íslensk stjórnvöld hefðu um þetta að segja, hefðu yfirráð yfir þeim rekstraraðilum sem hér starfa. Ég hef verulegar áhyggjur af því að þetta stangist á við þær reglur sem á að innleiða. Ég held að hér sé pressan vegna ótta við málshöfðun fyrir EFTA-dómstólnum, að ýta mögulega á of hröð og óvönduð vinnubrögð. Ég vænti þess að þingnefndin kalli til ráðgjafar sérfræðinga í EFTA-rétti og fái þetta á hreint. Því að það skiptir máli, ekki bara að innleiða tímanlega heldur að innleiða vel. Ráðherra kom í framsögu sinni inn á það að hluti þessara ákvæða væri eitthvað sem myndi kannski lítið reyna á enda væri hér lítið um erlenda rekstraraðila að störfum í flutningum. Ég hvet þá hæstv. ráðherra til að nýta einhvern hluta sumarfrísins til að heimsækja vinsæla ferðamannastaði, vegna þess að það er að mínu viti ekki alveg rétt. Fjöldinn allur af rútum sem keyra um götur Íslands á sumarmánuðunum eru gerðar út frá meginlandi Evrópu og nýta sér þar hagræðið sem felst í að geta mögulega greitt erlendum bílstjórum lægri laun en íslenskir myndu láta bjóða sér. Umfang þessara erlendu aðila er, held ég, meira en ráðherra vildi vera láta í flutningsræðu sinni. Hvað varðar hitt atriðið sem ég hnaut um við lestur frumvarpsins, það að staðbundin yfirvöld bjóði að jafnaði út rekstur reglubundinna farþegaflutninga, þá hefur hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé komið ágætlega inn á það að hér eru áhyggjurnar þær að verið sé að færa á markaðsforsendur einhverja þjónustu sem eðlilegra og í raun skilvirkara sé að reka á forsendum hins opinbera, að almenningssamgöngur í dreifðum byggðum og utan leiða 1 og 6 á höfuðborgarsvæðinu, sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi svo gleðilega áðan, þær leiðir sætu eftir hjá opinberum aðilum og vera reknar með tapi, en einkaaðilar sætu að þeim leiðum þar sem farþegafjöldi er nægilegur til að þær skili hagnaði. Um málið hef ég að þessu sinni fátt að segja annað en kannski að fagna því sérstaklega í lokin að ráðherra sé með frumvarpinu m.a. að leggja til innleiðingu á Evrópureglugerð um almenna farþegaflutninga á járnbrautum, sem boðar vonandi fagra framtíð með fjölbreyttari samgöngumátum en verið hafa hér á landi.
Virðulegur forseti. Mig langar við 1. umr. að greina örstutt frá þeim sjónarmiðum mínum, aðeins til mótvægis til marga aðra hv. þingmenn, að ég hef ekki af því sérstakar áhyggjur, hvorki sem stuðningsmaður atvinnufrelsis né umhverfisverndar, að það verði of margir sem muni sækjast eftir að flytja mikið af fólki í rútum. Ég hef ekki af því sérstakar áhyggjur. Ég hef ekki þann vinkil að hafa af því áhyggjur að einkaleyfin muni ekki halda nógu þröngt. Ég held að þrátt fyrir að þau geti átt við í einhverjum tilfellum eigum við að nota þetta fyrirkomulag, sem er auðvitað ákveðin þvingun, fyrirkomulag einkaleyfa, sparlega. Það er auðvelt að segja að Ísland allt sé eitt almenningssamgöngukerfi og betri leiðirnar eigi að bera uppi þær leiðir sem ekki geti staðið undir sér en ég held að sú meginregla væri betri ef þetta væri notað einungis í þeim tilfellum þar sem sannarlega væri ekki hægt að koma við góðum almenningssamgöngum með öðrum hætti. Við höfum reynslu af sambærilegu fyrirkomulagi sem gilti um alla Evrópu fyrir nokkrum áratugum þar sem öll álfan var hólfuð niður í sérstaka bletti og flugsamgöngur voru reknar að stórum hluta af ríkiseinokunaraðilum með þeirri skírskotun einmitt að hagkvæmari leiðir ættu að bera uppi stoðþjónustu. Síðan var þetta mikið til gefið frjálst með miklum mótmælum en niðurstaðan er miklu betri flugsamgöngur fyrir alla. Ég held að við ættum ekki að óttast þetta sérstaklega. Ég mun í vinnu í nefndinni huga frekar að því að gæta þess, eins og mér skilst að það sé, að ekki sé mikið verið að breyta frá þessari meginreglu, að frjáls samkeppni eigi sér stað þar sem það á við og að við leyfum henni að blómstra og getum þannig nýtt þau tækifæri sem hér eru að gefast með fjölgun ferðamanna og öðru.
Hæstv. forseti. Til hamingju með nýja embættið sem forseti. Ég vil þakka öllum nefndarmönnum umhverfis- og samgöngunefndar sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Nú liggur fyrir að við munum funda til þess að flýta fyrir og ná skilvirkari vinnu með því að fá umsagnir um frumvarpið. Þannig er málum háttað að í næstu viku er kjördæmavika og þess vegna hef ég látið boða fund nú í hádegishléi til þess að við getum samþykkt þá sem myndu vera mögulegir umsagnaraðilar um frumvarpið. Það er eingöngu gert til þess að við getum unnið þetta ítarlega og vel. Ég veit að í nefndinni verður svo sannarlega farið djúpt ofan í málin og það er gott að heyra hvað menn hafa miklar skoðanir á samgöngum sem eru náttúrlega gríðarlega mikilvægar fyrir okkur Íslendinga, langt á milli staða og oft um óbyggðir eða hér um bil óbyggðir að fara þannig að þetta er ekki bara samgöngumál heldur líka öryggismál. Það væri og til mikilla bóta ef við gætum komist á þann stað einhvern tíma í náinni framtíð að almenningssamgöngur væru niðurgreiddar í meira mæli en í dag. Ég vil bara taka undir orð hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar sem talaði áðan um að það fæli í sér mikinn sparnað. En almenningssamgöngur eru náttúrlega ekki eingöngu á vegum. Þær eru líka í flugi. Þar er mikill akur að plægja fram undan hjá okkur. En ég læt þetta duga og þakka enn fyrir þessa umræðu.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, um móðgun við erlenda þjóðhöfðingja. Flutningsmenn frumvarpsins ásamt mér eru hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Ari Trausti Guðmundsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Orri Páll Jóhannsson. Þetta frumvarp er hvorki stórt né mikið að vöxtum. Í 1. gr. þess segir einfaldlega: „95. gr. laganna fellur brott.“ Í 2. gr. frumvarpsins segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég ætla að nota ræðutíma minn hér í dag til þess að fjalla um þessa 95. gr. sem ég og meðflutningsmenn mínir viljum fella út úr lögunum. Þetta frumvarp var lagt fram á 145. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Það er hér endurflutt með breyttri og ítarlegri greinargerð. Áður en lengra er haldið vil ég segja það að áður hafa verið lögð fram mál á Alþingi sem tengjast þessari lagagrein. Á 120. löggjafarþingi, þ.e. þingveturinn 1995–1996, lögðu þáverandi hv. þingmenn Svavar Gestsson, Steingrímur J. Sigfússon og Bryndís Hlöðversdóttir fram frumvarp þar sem lagt var til að orðin „æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess“ í 1. mgr. 95. gr. yrðu felld brott. Tildrög þess frumvarps voru að ritstjóri íslensks blaðs hafði skrifað pistilinn „Forseti Rússlands er róni“. Í kjölfarið gerði utanríkisráðuneytið athugasemd við skrifin. Það frumvarp hlaut ekki afgreiðslu hér á þingi. Á 143. og 144. löggjafarþingi lagði hv. fyrrverandi þingmaður Helgi Hrafn Gunnarsson ásamt fleirum fram frumvarp um afnám fangelsisrefsinga fyrir tjáningu skoðana. Það frumvarp tók til 95. gr. almennra hegningarlaga ásamt ýmsum fleiri greinum þeirra. Það frumvarp hlaut ekki heldur brautargengi hér á Alþingi. Í frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir er hins vegar gengið lengra en í báðum þessum fyrrnefndu frumvörpum og einfaldlega lagt til að 95. gr. almennra hegningarlaga sem fjalla um móðgun við erlenda þjóðhöfðingja verði fellt niður í heild sinni. Á undanförnum misserum hefur talsvert verið þrengt að tjáningarfrelsi víða um heim. Frelsi blaðamanna hefur verið skert og stjórnvöld í einstökum ríkjum hafa reynt að uppræta gagnrýnar umræður, og þetta hefur gerst jafnvel yfir landamæri. Má í því samhengi nefna nýlegt mál, frá því í fyrra, þar sem þýsk stjórnvöld létu undan þrýstingi Tyrklandsstjórnar og heimiluðu málaferli gegn skemmtikrafti sem farið hafði óvirðulegum orðum um Erdogan, forseta Tyrklands. Þessi ákvörðun er almennt talin hafa verið mikill álitshnekkir fyrir þýsku ríkisstjórnina og ótíðindi fyrir tjáningarfrelsið. Ákvörðun þýsku stjórnarinnar byggðist á lögum sem gilda þar í landi og fela í sér refsingar við því að smána erlenda þjóðhöfðingja eða ríki. Í kjölfarið spratt upp umræða í ýmsum Evrópulöndum um réttmæti slíkra laga. Um þessar mundir er unnið að úttekt á vegum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, í samvinnu við International Press Institute í Vínarborg, á löggjöf um sérvernd erlendra þjóðhöfðingja. Mér er þetta kunnugt því að ég hef verið í sambandi við fulltrúa þessara samtaka sem fylgjast af miklum áhuga með framvindu þessa máls hér á Íslandi. Árið 2002 gerðist það að Mannréttindadómstóll Evrópu felldi dóm í máli franska dagblaðsins Le Monde, þar sem úrskurðað var að sérstök vernd þjóðhöfðingja væri ónauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Í framhaldi af dómnum lýstu íslenskir lögspekingar efasemdum um að unnt væri að dæma eftir 95. gr. hegningarlaga í ljósi 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Frú forseti. 95. gr. almennra hegningarlaga felur í sér afar hörð viðurlög við því að smána erlend ríki, þjóðhöfðingja eða þjóðartákn á borð við fána. Þá er tiltekið að óheimilt sé að ráðast gegn sendierindrekum með ofbeldi eða valda eignaspjöllum á sendiráðum eða lóðum þeirra. Lagaákvæðum sem standa vörð um sóma erlendra þjóðhöfðingja hefur sjaldan verið beitt hér á landi og enn sjaldnar hafa fallið dómar á grunni þeirra. Þau fáu tilvik sem eru til hafa þó síst verið landi og þjóð til sóma. Þannig hlaut rithöfundurinn Þórbergur Þórðarson dóm fyrir að kalla Adolf Hitler blóðhund og skáldið Steinn Steinarr fyrir að smána hakakrossfána þýska nasistaflokksins. Ég held að óhætt sé að segja að sagan hafi farið fremur mjúkum höndum um þessi afbrot. Ég vil taka það fram svo ekki gæti neins misskilnings um það að almennu hegningarlögin eru yngri en þessi dæmi, en þarna var sem sagt dæmt eftir sambærilegum ákvæðum en ekki nákvæmlega eftir þessu orðalagi. Viðvíkjandi seinni hluta 95. gr., sem snýr sérstaklega að eignaspjöllum á sendiráðum, er um að ræða klausu sem bætt var við lögin árið 2002. Þann sama vetur höfðu þrír ungir menn verið kærðir og hlutu síðar dóm á grundvelli 95. gr. hegningarlaga fyrir að hafa kastað bensínsprengju að bandaríska sendiráðinu. Sú ákvörðun að kæra verknaðinn á grunni ákvæðisins um móðgun í garð erlendra ríkja og þjóðhöfðingja varð umdeild og er erfitt að skilja lagabreytinguna frá 2002 nema sem tilraun til að verja þá ákvörðun eftir á. Þessi hluti lagagreinarinnar er að mati þeirrar sem hér stendur með öllu óþarfur, líkt og fyrri hluti hennar, enda eru önnur ákvæði í lögum sem taka á skemmdarverkum eða íkveikjum eða íkveikjutilraunum. Þetta frumvarp hefur vakið öllu meiri athygli nú en þegar það var lagt fram fyrir ári síðan. Ástæða þess er vafalítið innsetning Donalds Trumps sem Bandaríkjaforseta, en forsetinn hefur verið gagnrýndur harðlega í ræðu og riti. Á sama hátt hefur stjórn hans brugðist mjög illa við þeirri gagnrýni sem sett hefur verið fram á hann. Það er trú mín að nú sé von til þess að góð samstaða geti náðst um þetta mál hér á Alþingi. Ég vil því leggja það til að málinu verði að lokinni umræðu hér í dag vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir framsöguna og styð þetta máls heils hugar, hefði alveg viljað vera meðflytjandi á þessu máli. Mig langaði að vekja ákveðna athygli á því að þó svo að við fellum niður þetta ákvæði þá berum við áfram ábyrgð á orðum okkar. Ábyrgðinni er bara ekki framfylgt með lögum. Þegar við tölum úr ræðustóli eða tjáum okkur í ræðu eða riti þá leggjum við nafn okkar að veði. Þegar við veljum orð til þess að lýsa öðru fólki þá er það bara á okkar persónulegu ábyrgð. Í umhverfi nafnleysis sem er mjög algengt núorðið þá er þetta náttúrlega enn þá flóknara og spurning hvernig við eigum að elta fólk í þeim aðstæðum. Einnig var ég að pæla í hvort þetta ætti eitthvað við fyrri leiðtoga. Ef ég myndi segja um Adolf Hitler núna, „Adolf Hitler er blóðhundur“, væri ég þá í vondum málum? Ég veit það ekki. Er ég ekki í vondum málum af því að almennt séð er hann ekki svo mikils virtur? Er það sanngjarnt að lögin taki tillit til þess hvort þetta sé slæmur maður eða góður maður eða því um líkt? Það var sú pæling sem ég var með, hvaða áhrif þetta hefði til framtíðar, ef ég hefði t.d. gagnrýnt Trump áður en hann varð forseti en ekki eftir á eða eftir að hann er hættur að vera forseti, hvaða áhrif þetta hefði þá.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og almennan stuðning hans við málið og vil byrja á að segja að ég tel vangaveltur hv. þingmanns vera mikilvægar og góðar. Ég er hjartanlega sammála því að orðum fylgir ábyrgð. Tjáningarfrelsinu fylgir ábyrgð og okkur á að þykja vænt um tjáningarfrelsið. Ég tel að 95. gr. sé algjörlega óþörf vegna þess að það er heill kafli í almennum hegningarlögum, XXV. kafli, sem fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífsins og það ætti þá, telji menn nauðsyn á, að vera hægt að kæra fólk út frá þeim ákvæðum. Að mínu mati eiga þjóðarleiðtogar eða þjóðhöfðingjar ekki að hafa einhverjar sérreglur um sig. Eins og gildir um 95. gr. þá eru mun harðari viðurlög við því að móðga erlenda þjóðhöfðingja en að vera með ókvæðisorð í garð almennra borgara. Þjóðhöfðingjar eru auðvitað í valdastöðu og ættu þess vegna að geta betur varið sig og hins vegar stöðu sinnar vegna líka að þola umræðu um sig. Þess vegna tel ég þessa grein vera algjörlega óþarfa. Svo finnst mér líka mikilvægt að taka fram að þetta frumvarp tekur heldur ekki til þess að þjóðhöfðingjar [[Forseti hringir.]]eigi að njóta sérstakrar verndar. [[Forseti hringir.]]Það sama á að gilda um allar móðganir alveg óháð því hvort einhver telji ávirðingarnar eiga rétt [[Forseti hringir.]]á sér eða ekki. Það er í raun aukaatriði í málinu.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og þakka flutningsmanni fyrir framsöguna. Ég vil ræða aðeins um skerðingu á tjáningarfrelsi og hættuna sem fylgir dauðum og úreltum lagabókstaf eins og þeim sem þetta frumvarp hyggst nema úr gildi. Það minnir mig á þá tíð þegar bannað var með lögum að móðga embættismenn hér á Íslandi. Það þurfti að afnema vegna úrskurðar Mannréttindadómstóls Evrópu um að ummæli Þorgeirs Þorgeirsonar í blaði um lögreglumenn og starfshætti þeirra á sínum tíma þættu móðga lögregluna og embættismenn þrátt fyrir að jafnvel væri hægt að færa sönnur á það sem Þorgeir hafði um lögregluna að segja hefði átt við rök að styðjast. Í þá tíð höfðum við lagabókstaf sem lagði refsingu við því að móðga embættismenn, sama hvort þær staðhæfingar sem um var rætt væru á rökum reistar eða ekki. Það var einfaldlega nóg að ótilgreindum embættismönnum þætti vegið að æru sinni með einhverjum ummælum í opinberri umræðu. Mannréttindadómstóll Evrópu tók það sérstaklega fyrir og komst að þeirri niðurstöðu að æra embættismanna ætti ekki að hafa forgang umfram tjáningarfrelsi borgaranna. Lögunum var breytt eftir þetta. Eins og hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni hefur Mannréttindadómstóllinn einnig gefið út löggjöf sem verndar æru erlendra þjóðhöfðingja og að það þyki heldur ekki nægilegt tilefni til þess að skerða málfrelsi borgaranna. Í því samhengi langar mig að rifja aðeins upp fyrir þingheimi hin málefnalegu og lögbundnu skilyrði sem stjórnvöld og yfirvöld verða að hafa í huga ef þau ætla sér að skerða málfrelsi borgaranna. Eins og við vitum er tjáningarfrelsið með okkar allra merkustu grunnréttinda og meðal annars verndað af 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þar koma fram þau skilyrði sem uppfylla verður til þess að hægt sé að skerða tjáningarfrelsi borgaranna. Það er í fyrsta lagi að skerðingin sé bundin í lög, í öðru lagi að lagasetningin byggi á einhverjum ákveðnum málefnalegum grundvelli, t.d. til verndar æru manna, vissulega, en síðast en ekki síst að sú lagasetning og sú skerðing sem ætlunin er að standa að sé nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Það er það skilyrði sem Mannréttindadómstóllinn hefur hvað oftast þurft að meta hvort sé uppfyllt þegar kemur að málum sem koma fyrir dómstólinn þar sem því er borið við að málfrelsi borgaranna hafi verið skert. Við hljótum að spyrja okkur hvort nauðsynlegt sé í lýðræðislegu þjóðfélagi að hefta möguleika borgaranna á að tjá hug sinn gagnvart erlendum þjóðhöfðingjum. Eins og við vitum hef ég stjórnarskrárvarinn rétt til þess að kalla Donald Trump Bandaríkjaforseta fasista, kvenhatara og rasista. Gagnvart því er ég vernduð af stjórnarskrá. Það má ekki sækja mig til saka fyrir þau ummæli nema með leyfi þingsins. En það gildir hins vegar ekki um hinn almenna borgara. Hann á enn þá á hættu að vera sóttur til saka fyrir að láta þess háttar orð falla og nýtur ekki verndar stjórnarskrárinnar og Alþingis þegar hann tjáir sig um jafn mikilvæg mál og persónu og gjörðir erlendra þjóðhöfðingja. Ég held að það sé mjög skýrt að við verðum að afnema þessa grein almennra hegningarlaga, enda styð ég þetta frumvarp heils hugar. Eins tel ég mjög skýrt að það er engan veginn nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi að gera það refsivert, að viðurlagðri fangelsisvist, að móðga erlenda þjóðhöfðingja, enda er einstaklega matskennt hvað telst móðgun. Ef við gætum sýnt fram á, eins og ég hef reynt að gera, að aðgerðir Donalds Trumps, orð hans og gjörðir renni styrkum stoðum undir að hann sé fasisti, kvenhatari og rasisti, væri þá enn hægt að sækja mig til saka ef ég væri almennur borgari ef ég gæti fært sönnur á ummæli mín eða ekki? Þetta ákvæði tekur ekki á því. Svo vil ég aðeins ræða hvað það er hættulegt að vera með dauðan lagabókstaf eins og þennan, þ.e. ákvæði, sérstaklega í hegningarlögum, sem ekki er beitt en eru samt sem áður í gildi. Ákvæði sem þessi valda tvennu; þau valda annars vegar réttaróvissu borgaranna, sem ekki vita hvort ákvæðinu verður beitt gegn þeim eða ekki. Það er þarna en er ekki notað. Hvað þýðir það fyrir mig og réttarstöðu mína? Er mér yfir höfuð heimilt að móðga erlenda þjóðhöfðingja eða á ég á hættu að vera sótt til saka fyrir það? Það veit ég ekki meðan þessi lög eru enn þá í gildi. Hins vegar er hætta á broti á jafnræðisreglu þegar svona lagabókstafur er áfram inni sem alla jafna er ekki beitt. Það þarf ekki mikið til þess að veikja réttarstöðu borgaranna ef stjórnvald ákveður svo að sækja einn til saka en ekki annan fyrir ákvæði sem þessi sem ekki eru notuð alla jafna. Það er enn í boði að nota þau. Þá má sjá fyrir sér alls konar leiðir sem stjórnvöld hafa til þess að stýra umræðum, hafa áhrif á borgaranna. Það væri nóg að hóta því að beita þessum lagabókstaf, þótt það sé kannski ekki voðalega þægilegt fyrir viðkomandi embættismann að gera það, en er alltaf hægt að hóta því og beita því. Það er vandamálið við svona lagaákvæði sem eru sjaldan eða aldrei notuð, það er samt enn hægt að nota þau. Það setur réttarríki okkar í hættu, veldur réttaróvissu borgaranna og gengur þar með gegn þeirri almennu reglu að við viljum að borgararnir búi við réttaröryggi. Því finnst mér algerlega nauðsynlegt að við fellum þetta úrelta ákvæði úr gildi. Ég vona einnig, frú forseti, að þetta verði bara eitt skref af mörgum í átt að bættu tjáningarfrelsi á Íslandi. Það eru ýmis ákvæði, bæði í hegningarlögum sem og annars staðar, sem skerða tjáningarfrelsi borgaranna. Ég leyfi mér að minnast á það í lokin að eitt af þeim ákvæðum sem stuðla óbeint að því er ákvæði sem lögfestir mannréttindasáttmála Evrópu á Íslandi þar sem fram kemur að íslenskir dómstólar eru ekki bundnir af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu nema þegar sem kemur að einstaka dómum sem beinast gegn íslenska ríkinu. Það felur t.d. í sér að dómurinn sem hv. þingmaður vísaði til áðan gegn franska ríkinu hefur ekki falið í sér viðlíka breytingu á lögum hér og þar. Hann hefur ekki orðið þess valdandi að við höfum tekið þetta ákvæði úr lögum hér eða sagt að dómstólum hér sé skylt að fylgja þeim fyrirmælum sem fram koma í dóminum um að ákvæði í lögum sem banna móðgun við erlenda þjóðhöfðingja stangist á við tjáningarfrelsisgrein sáttmálans. Í raun mætti vísa í þá fjölmörgu dóma sem fallið hafa gegn Íslandi hvað varðar tjáningarfrelsi. Mál Þorgeirs Þorgeirsonar var það fyrsta af mörgum og við höfum nú séð þó nokkur þar sem Hæstiréttur hefur fengið ávítur frá Mannréttindadómstól Evrópu fyrir að hafa ekki gert greinargott mat á því hvort skerðing á tjáningarfrelsi, sérstaklega blaðamanna, hafi verið nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi. Það er mat sem Hæstiréttur og dómstólar á Íslandi hafa hingað til neitað að gera þrátt fyrir skýr fyrirmæli Mannréttindadómstólsins þar um og þrátt fyrir að það standi mjög skýrt í mannréttindasáttmála Evrópu að til þess að skerða tjáningarfrelsi borgaranna verði að vera heimild í lögum. Það verður að vera málefnalegur grundvöllur að setja þessa heimild í lögin sem einnig er talið upp í mannréttindasáttmálanum. Það er ekkert spursmál hvaða málefnalegu sjónarmið það eru. Það er nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi. Ég hyggst leggja fram breytingartillögu á þeim lögum sem lögfestu mannréttindasáttmála Evrópu um að dómstólum á Íslandi verði í auknum mæli gert að taka tillit til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu. Ég vona að það verði einn liður af mörgum í að efla bæði mannréttindi en þá einna helst og að sjálfsögðu tjáningarfrelsi borgaranna á Íslandi í sambandi við þetta frumvarp. Ég hlakka til að fá þetta mál inn á borð allsherjar- og menntamálanefndar og þakka flutningsmanni fyrir að leggja það fram. Ég hyggst styðja þetta mikilvæga mál.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ræðu hennar og framsögumanni málsins, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur. Ég held að það sé vel þess virði að taka umræðu um þessi mál hér í þingsal, jafnvel þótt deila megi um hversu brýnt eða aðkallandi það er á grundvelli þess að við getum kannski ekki sagt að hætta sé á mikilli beitingu eða misbeitingu þessa ákvæðis eins og sakir standa. En ég vildi spyrja hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur af þessu tilefni hvort hún hefði myndað sér skoðun á eða tekið afstöðu til tillagna sem m.a. varða þessi mál sem fram komu í frumvörpum sem voru kynnt af hálfu menntamálaráðuneytisins á síðasta ári. Þau voru afrakstur töluvert viðamikillar nefndarvinnu sem varðaði tjáningarfrelsismál í víðum skilningi. Í þeim frumvörpum sem kynnt voru á vef menntamálaráðuneytisins í haust, ef ég man rétt, september líklega, var m.a. gert ráð fyrir niðurfellingu þess ákvæðis sem hér um ræðir sérstaklega en einnig töluvert víðtækari breytingum sem vörðuðu ærumeiðingarkafla hegningarlaganna, að svo slepptum öðrum málefnum sem varða tjáningar- og upplýsingafrelsi.
Virðulegi forseti. Ég hef heyrt af þessum tillögum menntamálaráðuneytisins og heyrt vel af þeim látið en verð að viðurkenna að ég hef sjálf ekki kynnt mér þær nægilega vel. Hins vegar veit ég að samflokksmenn mínir eru vel inni í þessum málum og þeir munu hugsanlega koma betur inn á þau hér á eftir. En ég verð kannski að víkja aðeins að orðum hv. þingmanns í upphafi ræðu hans um að það lægi kannski ekkert sérstaklega mikið á að laga þetta núna. Ég ítreka einfaldlega þau sjónarmið sem ég tók fram áðan, sem eru að það veldur ákveðinni réttaróvissu borgaranna að hafa lagabókstaf sem ekki er notaður alla jafna en gæti hins vegar verið beitt við t.d. óþægilega pólitíska andstæðinga, því skjótt skipast veður í lofti. Það er alltaf gott að hafa vaðið fyrir neðan sig þegar kemur að borgararéttindum einstaklinga. Mér þykir mjög mikilvægt að borgararéttindi hafi ákveðinn forgang og að þeim sé veitt brautargengi eins oft og verða má. Ef þessar tillögur fela í sér að fella úr gildi þetta ákvæði þá held ég að við hljótum að geta tekið forskot á sæluna og fellt það út nú þegar og tekið svo afganginn með tillögum menntamálaráðuneytis.
Hæstv. forseti. Ég vona að hv. þingmaður hafi ekki skilið orð mín svo að ég væri að gera lítið úr þeirri lagabreytingu sem hér er lögð til. Ég taldi hins vegar í ljósi forsögunnar rétt að hafa í huga að ekki er verið að bregðast við yfirvofandi ógn með því að leggja til að þetta tiltekna ákvæði falli brott. Ég vil endilega að hér komi fram að ég styð markmið þessa frumvarps um að fella brott þetta ákvæði sem ég held að sé í besta falli arfur frá liðnum tíma. Það sem ég vildi hins vegar vekja athygli á í þessari umræðu er að við Íslendingar stöndum frammi fyrir því verkefni, held ég, að taka málefni sem varða tjáningarfrelsið, löggjöf um það og beitingu tjáningarfrelsisins, til töluvert víðtækari umræðu en þetta tiltekna ákvæði hegningarlaganna gefur tilefni til. Ég vildi nota tækifærið til að vekja athygli á því að þegar hefur verið unnið töluvert mikið starf á þessu sviði sem liggur fyrir og varð opinbert á liðnu hausti og gefur okkur grunn til að halda áfram þeirri vinnu að gera okkar löggjöf í betra samræmi við bæði þá mannréttindasáttmála sem við eigum aðild að, þau viðhorf til mannréttinda og tjáningarfrelsis sem ríkja nú á dögum og taka mið af því um leið hvaða tæknibreytingar hafa orðið. Þetta breytir auðvitað ekki prinsippunum, grundvallarreglunum, en gerir að verkum að hugsanlega þarf að skoða málin frá öðrum og víðtækari sjónarhóli en gert hefur verið til þessa.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og gleðst heils hugar yfir því að það sé áhugi hjá stjórnarþingmanni á að taka þátt í að veita þessu frumvarpi brautargengi sem og að leggja víðtækari áherslu á að bæta tjáningarfrelsi í landinu. Ég hlakka til áframhaldandi vinnu um þetta og vona að virðulegur þingmaður sjái sér fært að skoða líka kosti þess að styrkja þann lagagrundvöll sem dómar Mannréttindadómstóls Evrópu hefðu á íslenskt réttarfar þar sem það fæli í sér stórkostlega réttarbót á Íslandi fyrir almenna borgara, að mínu viti. Ég nefni mál eins og t.d. Erlu Hlynsdóttur og fleiri blaðamanna sem hafa farið með mál sín fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og fengið dóma á hendur íslenska ríkinu staðfesta vegna brots á tjáningarfrelsi blaðamanna, þá þyrftum við ekki að sjá síendurtekna dóma um nákvæmlega sömu mál. Dómstólar á Íslandi hafa ekki fylgt eftir skýrum fordæmum frá Mannréttindadómstól Evrópu um hvernig beri að tryggja og framfylgja tjáningarfrelsi einstaklinga á Íslandi. Þeim beri einfaldlega að taka til greina þau tilmæli sem koma frá Mannréttindadómstól Evrópu, sem er jú æðsti túlkandi dómstóll mannréttindasáttmála Evrópu og hefur unnið mjög mikilvægt og mjög gott starf þegar kemur að því að byggja upp þau skilyrði sem við viljum setja okkur við skerðingu á tjáningarfrelsi og mannréttindum einstaklinga. Ég vona að það verði líka liður í þessari endurskoðun. Þótt það snúi ekki einungis að tjáningarfrelsi heldur öllum þeim réttindum sem er að finna í mannréttindasáttmála Evrópu tel ég að það væri mjög mikilvæg réttarbót að gefa dómum Mannréttindadómstóls Evrópu töluvert meira gildi í íslensku réttarkerfi en það hefur í dag.
Virðulegi forseti. Mér þykir engin ástæða til að vernda æru stjórnmálamanna umfram aðra, hvorki innlendra né erlendra. Mér er í huga ákveðið mál úr mínu gamla heimalandi sem tengist þessu. Það var þannig að heimilislaus maður hrópaði ókvæðisorð að þáverandi forseta pólska lýðveldisins, orð sem ég ætla ekki að hafa eftir, hvorki í upprunalegri mynd né þýðingu þeirra af virðingu við þessa samkomu. En þau voru ekki falleg. Það mál var sótt af saksóknara landsins og fór fyrir dómstóla. Það voru alþjóðleg mannréttindasamtök sem tóku að sér að verja þennan borgara fyrir dómstólum. Vörnin byggðist á orðum sem ég mun ekki gleyma heldur hafa alltaf í heiðri þegar kemur að hörðum ummælum um mín eigin verk sem stjórnmálamanns. Helsinki-stofnunin, sú stofnun sem tók þessa vörn að sér, lýsti vörninni með þeim hætti að þarna væri borgarinn að tjá skoðun sína á embættisverkum forsetans með því orðalagi sem honum væri tamt. Þessu verðum við sem gegnum opinberu valdi og förum með það að venjast. Oft tekur fólk sterkt til orða, með þeim hætti sem það myndi ekki taka til orða gagnvart fjölskyldumeðlimum eða vinum. En það er endilega ekki að beina sjónum sínum að okkar persónum. Það beinir sjónum sínum að embættisverkum okkar og því hvernig við förum með opinbert vald. Ég sé enga ástæðu til að kjörnir fulltrúar - eða ókjörnir fulltrúar - í þessu ríki eða öðrum njóti einhverrar sérstakrar verndar í lögum í þessu samhengi og ég mun því styðja þetta mál. Svo er spurning hversu aðkallandi þetta er. Það er alltaf ákveðið mat. En ég held að tvær ástæður séu fyrir því að það sé gott fyrir okkur að nýta tíma þessarar samkomu til að samþykkja þetta mál og ég ætla að nefna þær. Í fyrsta lagi eigum við að haga löggjöf okkar í þessum sal eins og það fólk sem eftir okkur kæmi verði vont fólk. Ekki gott fólk heldur vont. Það er ákveðið hugarfar sem ég reyni stundum að tileinka mér. Auðvitað er þetta ákvæði ekkert mál ef allir sem munu stjórna Íslandi í nútíð og framtíð verði gott fólk sem sér í gegnum fingur sér með minni háttar orðalag og athugasemdir almennra borgara gagnvart erlendum þjóðhöfðingjum. En ef hingað kemur fólk sem er verra, þá verður miklu þægilegra fyrir það fólk að hafa slíkt ákvæði í lögum fremur en að hafa það ekki. Í öðru lagi er þetta mikilvægt, þ.e. að senda ákveðin skilaboð út í heim. Að þeir sem standa vörð um slíka löggjöf í öðrum löndum hafi einu fordæmi færra að vitna til. Að þeir sem lesi Wikipediugreinar um móðgun erlendra þjóðhöfðingja hafi einni línu færri að benda á þegar þeir rökstyðja mál sitt með þeim hætti að þetta sé alls ekki fordæmalaust í Kúveit, eða hvar sem það er, sem menn viðhalda slíkum lögum. Sem betur fer eru önnur lönd að stíga svipuð skref. Það er ánægjulegt að Þýskaland sem nýlega lenti í ákveðnum vandræðum með þetta, svo vægt sé til orða tekið, í máli Jans Böhmermanns, hafi eftir því sem mér skilst fellt sambærilegt ákvæði úr gildi. Það væri ánægjulegt ef Ísland yrði næsta ríki sem fylgdi í kjölfarið. Ég styð þetta. Burt með þetta.
Forseti. Það er bara svo gaman að koma í andsvar við hv. þm. Pawel Bartoszek að ég stóðst ekki mátið. Orð hans vöktu mér hugsun um hið algerlega gagnstæða: Hvað ef ég hrósa fólki eða þjóðhöfðingjum sem eiga það alls ekki skilið? Er það ekki móðgunarefni fyrir þjóðina sem tæki það nærri sér ef ég hrósaði, segjum Trump eða Hitler eða einhverjum álíka? Væri ekki alveg jafn slæmt að hafa slík lög? Mig langaði að koma því sjónarmiði á framfæri og nýta það sem rök fyrir að losa okkur við þetta.
Virðulegi forseti. Ég játa að ég skil ekki fullkomlega hvers konar afstöðu hv. þingmaður er að sækjast eftir. Ég mun ekki mæla fyrir lögum sem sekta fólk fyrir að hrósa erlendum þjóðhöfðingjum, jafnvel þótt þeir eigi það ekki skilið. Það er nú svo. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra að sinni.
Forseti. Já, ég vildi bara hafa orð á þessu því að orð hv. þingmanns urðu til þess að ég fékk þessa hugmynd. Ég vildi veita honum þann heiður að tileinka honum hana. Ég tel alla vega að svo hafi verið. Takk kærlega fyrir.
Já, ég þakka fyrir að hafa orðið tilefni hugljómunar, hv. þingmaður.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta ágæta frumvarp og sömuleiðis fyrir þær góðu umræður sem hafa komið fram bæði í ræðum hv. þm. Pawels Bartoszeks og Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Það sem mig langar til að rekja er að það hefur hingað til verið skilningur þeirra sem starfa í alþjóðlegum stjórnmálum að það skuli ríkja ákveðin kurteisi. En núna virðist öldin vera önnur. Ljóst er að tími diplómatískrar kurteisi er liðinn með valdatöku Trumps. Hann hefur ítrekað gengið þvert yfir allar línur, bæði í fjölmiðlum og í samtölum við erlenda ráðamenn. Og hann má það, þótt það sé auðvitað æskilegt að hann geri það ekki. Diplómasía nær auðvitað ekki tilætluðum árangri nema menn komi vel fram hver við annan. Þingmenn komast sömuleiðis upp með að segja jafnvel frekar ljóta hluti úr þessum ræðustól, hluti sem almenningi er strangt til tekið bannað. Ég gæti t.d. sagt að Ilham Alíjev, forseti Aserbaídsjans, sé gunga fyrir að hafa ekki þorað að mæta fyrir Evrópuþingið í gær til að gera grein fyrir því hvers vegna hann hefur ítrekað staðið fyrir fangelsun á rannsóknarblaðamönnum. Ég gæti sömuleiðis sagt að Duterte, forseti Filippseyja, sé aumingi vegna þess hvernig hann bregst við gagnrýni á það að hann fyrirskipi miskunnarlausa slátrun fólks. Ég gæti sagt að Kim Jong-un sé vitleysingur því að hann sóar takmörkuðum auðlindum lands síns og þjóðar sinnar í að smíða kjarnorkuvopn og byggja upp herafla meðan þjóðin þjáist og sveltur. Ég gæti sömuleiðis sagt einhverja ljóta hluti um Theresu May, sem breska þjóðlagasöngkonan Grace Petrie gerði reyndar kannski fyrir hönd okkar allra þegar hún benti á að Theresa May hefði skoðanir um fjölskylduform sem ættu ekkert erindi við samtímann. Ég gæti allt þetta. Ég ætla að láta það samt ógert því að það er kannski ekki viðeigandi. Maður á náttúrlega að reyna að halda einhverri diplómatískri kurteisi. Sömuleiðis ætla ég að láta ógert að tala um Pútín eða Trump eða Mugabe, um dos Santos og Al Khalifa og Lúkasjenkó, Nazarbajev og Castro, alla þessa menn. Ég ætla líka að sleppa því að tala um al-Sisi og Mbasogo, svo ég reyni að bera það rétt fram, og alla hina erlendu þjóðhöfðingjana sem koma illa fram við sitt fólk, þjóðir sínar, embætti sín og hlutverk, og koma illa fram við mannkynið. Vandinn við svo mörg kurteisislög sem má finna í almennum hegningarlögum í dag er að þau setja réttmætri gagnrýni og pólitískri orðræðu í samfélaginu mjög óeðlilegar skorður. Sem dæmi má nefna þegar Jiang Zemin kom til Íslands, það þótti móðgun við forsetann að hann sæi yfir höfuð til iðkenda Falun Gong sem mótmæltu því ofbeldi sem þeir voru ítrekað beittir af kínverska ríkinu. Hvers konar móðgunargirni er það þegar það þarf allt í einu að stilla upp rútum fyrir framan forseta svo þeir sjái ekki til fólksins? Það er mjög margt í almennum hegningarlögum sem er tímaskekkja og ætti í raun að hafa verið tímaskekkja á sínum tíma, árið 1940, þegar þau voru sett. Þessi lög sem refsa fólki í þeim tilgangi að hlífa viðkvæmum egóum þjóðhöfðingjanna, hvort sem þeir eru harðstjórar eða lýðræðislega kjörnir, nema hvort tveggja sé, ganga út frá þeirri ranghugmynd, þeirri vitleysu, að valdhafar séu á einhvern hátt hafnir yfir gagnrýni. Svo er ekki. Alls ekki. Þótt það megi kannski gagnrýna þá málefnalega er það hvers og eins að meta hvað er málefnalegt hverju sinni, það er ekki fyrir dómstóla að ákveða. Hvílíkur harmleikur sem það einmitt yrði fyrir bókmenntir heimsins ef þau lög sem eru í gildi á Íslandi væru í gildi alls staðar. Pælið í því. Það væri alveg rosalegt. Ein hættan við þessi lög er að þau gætu takmarkað háð. Það finnst mér mjög mikilvægt að við leiðréttum. Þættir á borð við Saturday Night Live og South Park, sem ganga beinlínis út á það að gera lítið úr stórmennum, gætu tæknilega séð verið bannaðir á Íslandi vegna þessara laga ef einhver reyndi að fylgja því eftir. Stundum hafa jafnvel íslenskir sjónvarpsþættir og dægurefni, útvarpsþættir og fleira, komist ansi nálægt því að stíga yfir þessa línu, rétt eins og Spaugstofan sem á sínum tíma gengu yfir þá línu sem ekki þótti viðeigandi að mati einhverra, að móðga hinn kristna guð. Sú handvömm var að vísu leiðrétt á síðasta þingi þegar frumvarp hv. Pírata Helga Hrafns Gunnarssonar um afnám banns við guðlasti var hleypt í gegn og samþykkt. Maður spyr sig hvers konar lagarammi það sé þegar allt í einu er orðið heimilt að gera gys að guðum en ekki harðstjórum. Árið 2010 samþykkti Alþingi einróma að þessu öllu ætti að breyta, þetta ætti allt saman að laga, og frumvörp til að laga ekki bara þetta atriði heldur fjölmörg önnur atriði um alla kurteisislöggjöfina hafa legið uppi í menntamálaráðuneyti í svolítinn tíma. Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra um hvernig standi á því að þessi frumvörp eru ekki komin fram og vænti ég góðra svara um það. Ég vænti þess líka að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir reki þau mál nánar í ræðu sinni á eftir. Ég vona að þetta tiltekna frumvarp sem nú er til umræðu komist hratt og örugglega í gegnum þingið, enda er það svo sem ekki neitt annað en borðleggjandi, en það væri kannski enn betra að fá fram þau fjögur frumvörp um úrbætur á tjáningarfrelsi Íslendinga sem í augnablikinu safna ryki í menntamálaráðuneytinu vegna aðgerðaleysis þáverandi hæstv. menntamálaráðherra á síðasta þingi. Ég myndi helst vilja að þau frumvörp og reyndar fleiri sem hafa verið í þróun en eru ekki tilbúin hljóti öll brautargengi hið snarasta. Frú forseti. Ég kemst upp með margt úr þessum ræðustól sem leyfist ekki almennt í samfélaginu. Ég reyni að vísu að stilla því í hóf hvernig ég beiti þeim rétti, því að við eigum að passa upp á hina diplómatísku kurteisi, en mér finnst mikilvægt að við jöfnum svolítið rétt þingsins versus almennings hvað varðar móðgunargirni og kurteisiskröfur. Kurteisi á að vera afstaða sem fólk kýs að sýna af fúsum og frjálsum vilja, afstaða sem fólki finnst rétt að viðhafa vegna þess að viðmælendur þess hafa áunnið sér virðingu, þetta á ekki að vera regla sem fólki er skylt að fylgja. Ýmsir þjóðhöfðingjar nútímans eiga því miður enga virðingu skilið, það er bara staðreynd. Við skulum ekki með okkar vondu löggjöf halda hlífðarskildi yfir þeim.
Forseti. Ég fagna þeim breytingum á lögum sem hér hafa verið lagðar fram en hefði, eins og áður hefur komið fram í ræðu annarra hv. Pírata, viljað sjá það gert á heildrænan hátt. Það er svolítið bagalegt að við séum í þeirri stöðu að vera hægt og bítandi að reyna að laga eina og einn ágalla á lögum sem eru meingölluð. En fyrst frumvarpið úr menntamálaráðuneytinu hefur ekki enn verið lagt fram á þingi tel ég fulla ástæðu til þess að við afgreiðum þetta mál sem allra fyrst og óþarfi að bíða fram eftir vori eftir þeim vorverkum sem hér tíðkast. Eftir að hafa grennslast fyrir um af hverju þessi fjögur mál sem eru til afgreiðslu hjá menntamálaráðherra hafi ekki komið fram á málaskrá skilst mér að það sé vegna þess hve stuttan tíma ráðherrarnir höfðu til að kynna sér málin þegar ný ríkisstjórn tók við nýverið. Finnst mér engin ástæða til að rengja þær upplýsingar. En ég vil endilega hvetja hæstv. menntamálaráðherra til að leggja eftirfarandi mál fram sem finna má á vefsíðu menntamálaráðuneytisins og voru sett inn á vef ráðuneytisins þann 9. september 2016. Vekja má athygli á því að vinnan í kringum þessi frumvörp hefur verið í gangi síðan 2010 og nú er komið 2017 og löngu tímabært, eins og fram kom í ræðu kollega míns, hv. þm. Smára McCarthys, að fara að fullgilda það sem þingið hefur nú þegar ákveðið að sé nauðsynlegt að gera. Mig langar að benda mínum ágætu kollegum í þingsal og þeim sem hugsanlega munu kynna sér þessar umræður síðar, á þessi fjögur frumvörp sem liggja inni á vefnum hjá menntamálaráðuneytinu. Þau er að finna undir yfirskriftinni „Kynning á fjórum frumvörpum um tjáningar- og upplýsingafrelsi“. Fyrsta frumvarpið sem tilbúið er er um breytingar á lögum um fjarskipti, nr. 81/2003, og lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, um afnám gagnageymdar. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Annað frumvarp er um breytingu á lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, takmörkun á ábyrgð hýsingaraðila. Það er rosalega mikilvægt frumvarp þó svo að það hljómi dálítið nördalega. Ef við breytum þessu ekki má segja að fjöldamargir aðilar sem nú þegar hýsa gögn á Íslandi hafi ekki nægilega vernd. Þá er ég t.d. að tala um gögn sem hugsanlega hefur verið bjargað frá bandarískum yfirvöldum og hýsa vísindalegar staðreyndir um hlýnun jarðar. Það er nauðsynlegt að við förum að uppfæra löggjöfina til þess sem mjög margir halda að hún sé nú þegar. Þriðja frumvarpið er til nýrra laga um ærumeiðingar. Ég mun aðeins fara yfir það frumvarp á eftir. Fjórða frumvarpið er um breytingar á almennum hegningarlögum, nr. 29/1940. Það varðar verndarandlag hatursáróðurs. Ég hvet þingmenn til að kynna sér þessi frumvörp enda finnst mér út frá þeirri orðræðu sem ég hef heyrt hér að þeir átti sig jafnvel ekki á því að nú þegar hefur verið samþykkt að fela ríkisstjórninni að semja þessi lög og hefur ríkisstjórnin þegar gert það. Í frumvarpi til laga um ærumeiðingar sem leggja átti fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi, árið 2015–2016, eru lagðar til nokkrar mjög mikilvægar lagabreytingar. Þetta er heildræn löggjöf sem tekur á öllu því sem við eigum í vandræðum með þegar kemur að þeim mikilvæga hornsteini lýðræðis að hér ríki raunverulegt tjáningar- og skoðanafrelsi. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Hver sem af ásetningi eða gáleysi meiðir æru annars manns með móðgun eða aðdróttun skal greiða bætur fyrir miska með hliðsjón af sök, eðli ummæla og aðstæðum að öðru leyti auk bóta fyrir fjárhagslegt tjón ef því er að skipta. Ekki kemur þó til bótaábyrgðar ef tjáning telst lögmæt vegna þess að: 1. um er að ræða gildisdóm settan fram í góðri trú sem á stoð í fyrirliggjandi staðreyndum,“ eins og t.d. umræðan um Donald Trump, „2. sýnt hefur verið fram á að ummæli séu sannleikanum samkvæm, 3. þótt ekki hafi verið færðar sönnur á ummæli, þá hafi viðkomandi verið í góðri trú, haft nægilega ríkar ástæður til að láta þau falla og auðsýnt tilhlýðilega aðgát eða 4. tilefni ærumeiðingar var ótihlýðilegt hátterni þess manns, sem telur sér misboðið, eða hann hefur goldið líku líkt. Sá sem tekur þátt í útbreiðslu ærumeiðandi ummæla, sem stafa frá öðrum, sætir ábyrgð eftir sömu reglum og greinir í 1. mgr. og 1.–3. tölul. 2. mgr. nema annað leiði af lögum eða aðrar lögmætar ástæður mæli með því að undanþiggja hann ábyrgð. 2. gr. Heimilt er að kröfu þess, sem fyrir verður, að dæma ómerk ærumeiðandi ummæli, sem ekki hafa verið sönnuð, enda sé ekki um gildisdóm að ræða. 3. gr. Frestur til að höfða mál samkvæmt 1. og 2. gr. er sex mánuðir frá því ummæli féllu. Hafi ummæli verið birt endurtekið opinberlega byrjar sex mánaða frestur til málshöfðunar að líða þegar ummæli eru fyrst birt opinberlega. 4. gr. Beinist ærumeiðing að látnum manni er maka, sambúðarmaka, foreldrum, börnum, kjörbörnum, barnabörnum eða systkinum hins látna heimilt að krefjast ómerkingar með sömu skilmálum og fram koma í 2. gr. 5. gr. Ákvæði 95. gr.,“ sem við erum hér að fjalla um, „234.–241. gr. og b–c liðir 1. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga falla brott.“ 6. gr. er hin hefðbundna: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég ætla að fara hérna yfir athugasemdir við lagafrumvarp þetta því að það er mjög gott. „Inngangur. Stýrihópur mennta- og menningarmálaráðuneytisins á grundvelli þingsályktunar 23/138 um að Ísland skapi sér afgerandi sérstöðu varðandi lagalega vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis hefur um nokkurt skeið skoðað hvernig megi bæta lagalega umgjörð ærumeiðingarmála. Fengið var álit refsiréttarnefndar á því hvort rétt væri að afnema refsingar við ærumeiðingum. Þá hefur verið skoðuð réttarþróun í öðrum löndum. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði laga um ærumeiðingar verði færð úr almennum hegningarlögum í sérlög á einkaréttarsviðinu.“ Þetta er gríðarlega mikilvægt og var grunnurinn að tilmælum til ráðuneytisins á sínum tíma. „Jafnframt verði ákvæðin færð til nútímahorfs.“ Það er ekki síður mikilvægt. „Réttarstaða hér á landi, alþjóðleg viðmið og þróun í öðrum ríkjum. Hugtakið æra felur í sér tvenns konar þætti. Annars vegar er það hin huglæga æra eða sjálfsvirðing manns og hins vegar hin hlutlæga æra sem er virðing annarra. Almennt er talið að andlag ærumeiðingar sé hugmynd eða dómur um manngildi viðkomandi aðila. Æra manna hefur notið verndar að lögum frá fornu fari. Leiða má æruvernd af 71. gr. stjórnarskrárinnar, samanber 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og ýmsa dóma Hæstaréttar. Byggir það á þeim sjónarmiðum að mannorð er hluti af sjálfsmynd og persónuleika sem telst þáttur í einkalífi samkvæmt. ákvæðinu. Þá er minnst á æruna í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar en samkvæmt henni er heimilt að takmarka tjáningarfrelsi til verndar æru manna.“ Í almennum hegningarlögum eru ákvæði um ærumeiðingar. Þau hafa ekki tekið neinum efnislegum breytingum frá því lögin voru sett árið 1940. Í 234. gr. er fjallað um móðganir. Með móðgunum er átt við niðrandi ummæli, sem falla ekki undir aðdróttanir og geta lækkað mann í áliti og sært sjálfsvirðingu hans. Móðgun beinist frekar að hinni huglægu æru en þeirri hlutlægu. Frá miðju ári 1995 þegar umfangsmiklar breytingar voru gerðar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar hafa fallið liðlega 30 dómar í Hæstarétti þar sem tekin hefur verið afstaða til þess hvort um móðganir er að ræða. Í helmingi málanna var krafist refsingar en aldrei fallist á þær. Um aðdróttanir er fjallað í 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Aðdróttun eru ummæli sem eru til þess fallin að lækka þann, sem hún beinist að, í áliti annarra. Aðdróttanir eru almennt taldar alvarlegri en móðganir og undir þær falla meðal annars ásakanir um refsiverð afbrot. Í liðlega 40 málum frá 1995 hefur Hæstiréttur þurft að taka afstöðu til þess hvort um aðdróttun væri að ræða. Einungis einu sinni hefur Hæstiréttur dæmt refsingu. Það var 11. febrúar 2010 þar sem dæmd var 100.000 kr. sekt. Í 241. gr. almennra hegningarlaga segir að dæma megi óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess, sem misgert var við. Ómerking ummæla hefur verið álitin vægust þeirra úrræða sem standa til boða þegar ummæli hafa verið talin ærumeiðandi. Þannig hafa þau ekki verið talin til refsingar þótt úrræðið sé að finna í almennum hegningarlögum. Úrræðið þekktist lengi vel einungis í Danmörku og Noregi utan Íslands. Nú hefur það verið fellt úr norskum lögum, samanber síðar. Skyld úrræði eru þó til víðar, þess eðlis til dæmis að rétturinn lýsi því yfir að ummæli séu ósönnuð. Ómerking ummæla hefur verið skilgreind sem uppreisn fyrir hinn meiðyrta mann og staðfesting á að ummæli skuli teljast marklaus. Almenna reglan er sú að ekki verður refsað fyrir sönn ummæli. Tvenns konar frávik eru frá því í almennum hegningarlögum. Þessum ákvæðum er afar sjaldan beitt. Í stuttu máli má endursegja þau viðmið sem mótast hafa hjá Mannréttindadómstól Evrópu í tjáningarfrelsis- og meiðyrðamálum svo: Rík vernd tjáningarfrelsis, frelsis fjölmiðla og upplýsingaréttar almennings, er hornsteinn í lýðræðissamfélagi. Því verður að gera strangar kröfur til allra takmarkana á slíku frelsi. Sérstaklega á það við þegar fjölmiðlar gegna því hlutverki að fjalla með gagnrýnum hætti um stjórnmál, starfsemi stjórnvalda og annarra áhrifamikilla aðila eða önnur málefni sem varða almenning. Íhlutun í tjáningarfrelsi þarf samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að uppfylla þrjú meginskilyrði, þ.e. að hún byggist á lögum, þjóni lögmætum markmiðum og geti talist nauðsynleg í lýðræðisríki. Lögin sem um ræðir þurfa að vera nægilega skýr til þess að borgararnir geti áttað sig á því hverjar skyldur þeirra séu. Æruvernd er eitt af hinum lögmætu markmiðum, þannig að það er í sjálfu sér heimilt að viðhalda lögbundnum úrræðum til að bregðast við meiðyrðum og getur jafnvel talist skylt enda fellur æruverndin undir friðhelgi einkalífs. Þá felur krafan um nauðsyn í sér að gæta verði meðalhófs. Þungar refsingar við meiðyrðum gætu til dæmis falið í sér brot á 10. gr. Gera verður greinarmun á gildisdómum og staðhæfingum um staðreyndir. Ekki fær staðist samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að gera þær kröfur að færðar séu sönnur á meiðandi gildisdóma. Hins vegar má gera þá kröfu samkvæmt lögum að gildisdómar séu settir fram í góðri trú og að þeir eigi einhverja stoð í fyrirliggjandi staðreyndum. Þessi sérstaka vernd fyrir gildisdóma byggist bæði á eðli þeirra og því að þeir falla undir skoðanafrelsi samkvæmt 9. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þegar tjáning er hluti af opinberri umræðu um málefni sem varðar almenning stenst það ekki gagnvart 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að gera skýlausa kröfu um sönnun ummæla, jafnvel þótt um staðhæfingar um staðreyndir sé að ræða. Hins vegar ber í slíkum tilvikum að gera kröfu um að ummæli séu sett fram í góðri trú, og að eðlileg varkárni hafi verið auðsýnd. Í tilviki fjölmiðla þarf samkvæmt Mannréttindadómstól Evrópu sérstakar forsendur til að leysa þá undan venjulegri skyldu sinni til að sannreyna fullyrðingar um staðreyndir sem eru ærumeiðandi fyrir einstaklinga. Hvort slíkar forsendur séu fyrir hendi veltur einkum á því hvers eðlis og hversu alvarleg ærumeiðingin er og að hvaða marki sé eðlilegt að ætlast til að fjölmiðlar geti reitt sig á heimildir sínar. Þeim mun alvarlegri sem staðhæfing er, þeim mun traustari þarf staðreyndargrunnurinn að vera. Við mat á lögmæti ummæla ber ekki að skoða þau einangrað heldur í samhengi við þá umræðu sem þau eru hluti af, tilgang og stöðu þeirra sem í hlut eiga. Nú er ég búin með tímann minn, því miður. Ég á eftir að fara mun ítarlegar yfir þetta frumvarp því að mér finnst það mjög mikilvægt og ég á enn eftir að fara yfir það með ykkur af hverju þetta frumvarp og þeir sem sömdu það lögðu til að 95. gr. yrði felld brott. En ef þetta frumvarp fer ekki að koma hér inn skulum við bara drífa okkur í að klára það. Ég vil þakka hv. þingmanni, sem er frummælandi málsins, [[Forseti hringir.]]fyrir að leggja það á borð fyrir okkur hér á þingi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að leggja þetta mál fram og hv. þingmönnum Vinstri grænna almennt fyrir að eiga frumkvæði að þessu mikilvæga máli sem mér er umhugað um. Okkur Pírötum er almennt mjög umhugað um tjáningarfrelsi og það að afnema úrelt lög sem hefta það um of. Eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir kom vel inn á eru mál enn þá á borði ráðuneyta sem leiða af einmitt frumvarpinu sem er mjög mikilvægt að nái fram að ganga. Gera þarf alls konar umbætur á t.d. meiðyrðalöggjöfinni, eins og hv. þingmaður fór yfir. Ég vil persónulega að hún verði milduð, að meiðyrðadómar taki betur mið af aðstæðum og formi tjáningar sem ummæli eru sett fram á, tillit verði tekið til þess hvort ummæli hafi verið dregin til baka, hversu mikill vafi leiki á um sannleiksgildi þeirra o.s.frv. En gott og vel. Eitt í einu. Þessi tilteknu lög, þ.e. þessi tiltekna grein hegningarlaga, 95. gr., er svo sannarlega úrelt og allt tilefni til að afnema hana með öllu hið fyrsta. Jafnvel þótt henni hafi ekki mikið verið beitt undanfarin misseri er alltaf hætta á því, kannski sérstaklega í ljósi þeirra aðstæðna sem við búum við á heimsvísu í dag þar sem sérstakt tilefni er til þess að smána erlenda þjóðhöfðingja og æðstu ráðamenn. Það hefur náttúrlega alltaf verið, eins og hv. þm. Smári McCarthy kom inn á áðan, en ég held að mikilvægt sé almennt að þessi grein verði afnumin og fagna því að við notum núverandi aðstæður til þess að koma því í verk. Það er mikilvægt að við hér í ræðustól og almenningur fái fullt frelsi til þess að smána hvern sem okkur sýnist í raun og veru, og þá sérstaklega erlenda þjóðhöfðingja. Mig langar til að vekja athygli á því, þar sem lagt er til að öll greinin falli brott, ef ég skil þetta rétt, að í þeirri grein er ekki aðeins talað um að smána erlenda þjóðhöfðingja. Í greininni segir, með leyfi forseta: „Hver, sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki, fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ Ef ég eða einhver móðgar erlenda þjóð, erlend ríki, ef ég segi að Bandaríkin standi sig ekki alveg nógu vel þessa dagana, getur það varðað við þessi lög einnig. Og ekki bara það. Ef mér finnst fáni Sameinuðu þjóðanna ekki vera fallegur eða vel hannaður og ég lýsi þeirri skoðun minni opinberlega, þá varðar það við almenn hegningarlög að smána þennan fána, „pun intended“, með leyfi forseta. Við erum sem sagt komin í íslenska uppsetningu Alþingis á „Fun With Flags“ með Sheldon Cooper eða „Fjör með fánum“ með Viktori Orra Valgarðssyni eins og ég kýs að kalla það. Hér er fáni Evrópu sem Evrópuráðið tók upp árið 1955 og Evrópusambandið tók síðan upp, eða Evrópubandalagið eins og það hét þá árið 1985. Mér finnst þessi fáni reyndar frekar smart. Ég verð að viðurkenna það. Hann er frekar settlegur og einfaldur. Það er gaman að segja frá því að 12 stjörnur eru í fánanum sem var tekinn upp 1955. Margir halda, vegna þess að aðildarríki ESB voru 12 á nokkurra áratuga bili, að þetta hafi táknað aðildarríkin. En svo er ekki. Upphaflega var lagt til að stjörnurnar yrðu 15 sem var þá fjöldi aðildarríkja Evrópuráðsins sem tók þennan fána fyrst upp. En Vestur-Þýskaland mótmælti því vegna þess að eitt af aðildarríkjum Evrópuráðsins var Saarland hvers fullveldi og sjálfstæði var deilt um á alþjóðavettvangi. Þau töldu að það að láta stjörnur tákna Saarland myndi það viðurkenna fullveldi þeirra sem um var deilt. Ég gæti viljað mótmæla því að þessi ágæti fáni sé táknmynd kúgunar, jafnvel á sjálfstæðisbaráttu Saarlands af hálfu Vestur-Þýskalands á sínum tíma. En ég má það aðeins úr þessum ræðustól því að það er bannað að smána fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs. Fyrst ég er byrjaður þá táknar blár og hvítur liti Sameinuðu þjóðanna. Þetta táknar náttúrlega frið, þessi lárviðarlauf, heitir það það ekki á íslensku? [[Gripið fram í: Jú.]]Og hér er heimskort frá sjónarhóli norðurpólsins, sem er mjög sniðugt því að mörg heimskort eru mjög vestrænt eða norrænt þenkjandi. Þetta er vissulega svolítið norrænt. En vinur minn, Atli Jasonarson, hefur gert sér það að leik undanfarin ár að taka við beiðnum á Facebook um að hanna ímyndaða nýja fána, þjóðfána, eða einhvers konar fána. Hugmyndirnar hafa verið alls konar og afurðirnar að mínu mati til algerrar fyrirmyndar. Ég bað hann á sínum tíma, fyrir einhverjum árum, um að hanna fána alheimsríkisstjórnarinnar, ef af yrði, þ.e. sameiginlegrar ríkisstjórnar allra ríkja heims. Eins og sjá má er sá fáni nokkuð keimlíkur fána Sameinuðu þjóðanna og tekur hann sér til fyrirmyndar. Þetta er heimskort, að vísu svolítið vestrænt. Hér er friðardúfa og hvíti liturinn táknar friðarljóma eins og lárviðarlaufið gerir. En ég má smána þennan fána en ekki hinn. Sem er augljóslega mjög málefnaleg og mikilvæg löggjöf í almennum hegningarlögum Íslendinga. Hann bjó einnig til fána endurstofnaðs Kalmarssambands sem mér finnst einnig vera mjög sniðugur. Hann blandar eins og sést hér saman fánum nokkurra Norðurlanda. Kannski fullmikið af litum. En ég má sem sagt segja það en ekki að hinir fánarnir séu ljótir. Þetta er kannski hugsanlega að hluta til til gamans gert en einnig til að vekja athygli á fáránleika þessarar löggjafar sem segir að það varði, með leyfi forseta, „sektum eða fangelsi allt að 2 árum“ að smána fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs. Eins og komið hefur fram styð ég þetta mál heils hugar og þakka fyrir frumkvæðið að því að leggja það fram.
Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs aðallega til að þakka hv. þingmanni fánastundina hér í ræðustól. Mér flaug í hug, af því að hann nefndi sérstaklega fána Evrópuráðsins, dæmi af einum forvera okkar í þingsal, þáverandi hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, sem um tíma var þingmaður míns flokks en leiddist síðan af leið og endaði hjá Framsóknarflokknum. [[Gripið fram í: Fór fyrir björg.]]Fór fyrir björg, blessaður hv. kallinn. Hann var jafnframt formaður Heimssýnar um tíma. Heimssýn stóð fyrir markaðsátaki. Og nú sýni ég mynd af fána. Þetta er límmiði sem Heimssýn gaf út eitt sumarið þar sem er búið að prenta fána Evrópusambandsins, myndi ég halda að þau vilji halda fram, með rauðu striki yfir: ESB – nei takk. Þetta var selt bændum landsins til að líma á heyrúllur. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson sé í rauninni að feta í fótspor Ásmundar Einars Daðasonar, fyrrverandi hv. þingmanns, í sinni borgaralegu óhlýðni að smána fána Evrópuráðsins á almannavettvangi. Það verður náttúrlega hver að dæma hversu góður sá félagsskapur er, en breytinguna á almennum hegningarlögum styð ég.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og mér finnst þetta góðar vangaveltur. Ég velti svipuðum málum fyrir mér en ég var ekki búinn að sjá þetta samhengi. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að benda á það. Ég velti fyrir mér hvort umræddur hv. fyrrverandi þingmaður hafi gert sér grein fyrir því að hann væri ekki að segja bara nei við fána Evrópusambandsins heldur líka við fána Evrópuráðsins sem á í raun og veru að vera „flag of Europe“, þ.e. þetta er fáni Evrópu. Þeir sem segjast vera Evrópusinnar en ekki Evrópusambandssinnar en setja svo rautt yfir þennan fána átta sig kannski ekki alveg á því hvað þeir eru að gera. Hvort ég sé að feta í fótspor hans veit ég ekki. Pólitískt séð held ég að ég geri það ekki mjög gjarnan en maður á oft samleið með mönnum með ýmislegt, eins og að smána fána. Ég hef líka velt því fyrir mér þar sem segir í lögunum að það megi ekki smána fána Evrópuráðsins en Evrópusambandið notar sama fána, hvort maður brjóti lögin ef maður smánar fána Evrópusambandsins og setur í það samhengi að maður sé að meina að núna [[Þingmaður tekur upp mynd af fána.]]sé þetta fáni Evrópusambandsins, en núna [[Þingmaður tekur aftur upp myndina af sama fána.]]er þetta fáni Evrópuráðsins. Það er spurning hvernig lögin yrðu túlkuð í því samhengi. Ég veit ekki hvort við hv. þm. Andrés Ingi munum láta á það reyna meðan þessi lög eru enn þá í gildi með einhvers konar málaferlum gegn fyrrverandi þingmanni, en ætli ég mæli ekki gegn því.
Virðulegur forseti. Já, þetta dæmi um fyrrverandi hv. þm. Ásmund Einar Daðason sýnir náttúrlega umfram allt hversu fáránleg þessi lög eru, að það sé hægt að smána fána en segja að þetta sé ekki fáninn sem maður er að smána heldur fáni sem er löglegt að smána, og að þegar maður mótmælir ríkjasambandi sem maður af hjartans einlægni telur ekki vera af hinu góða sé hægt að setja þeim mótmælum skorður þótt þau felist ekki í öðru en að setja límmiða á heyrúllur þar sem þær ber fyrir sjónir almennings. Þetta er fáránlegt dæmi sem sýnir hversu fáránleg lagagreinin er.
Virðulegi forseti. Það ætti kannski ekki að koma neinum á óvart að ég styð það frumvarp sem hér er lagt fram, verandi einn af flutningsmönnunum. Það væru kannski meiri tíðindi ef ég stæði hér og drægi stuðning minn til baka. Svo er ekki. Í sjálfu sér ætti ekki að þurfa að lengja þessa umræðu mikið, en samt ætla ég að leyfa mér að gera það. Sumir í samfélaginu hafa kallað þetta eitthvert smámál, látið eins og þetta skipti ekki máli. Við heyrðum hv. þm. Birgi Ármannsson tala um að þetta væri kannski ekki forgangsmál, jafnvel að það kæmi ekki til þess í því nútímaástandi sem við búum við að þessu ákvæði yrði nokkru sinni beitt. En fyrir mér er þetta angi af stærra máli og kannski birtingarmynd ákveðins ástands sem ég hef talið að væri okkur til hnjóðs. Hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson fór hér yfir greinina sem lagt er til að felld verði úr hegningarlögum. Í raun þarf ekkert meiri rökstuðning með þessu máli en að lesa þá grein. Ég ætla að leyfa mér að lesa hana, með leyfi forseta: „Hver, sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki, fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum. Nú eru sakir miklar og varðar brot þá fangelsi allt að 6 árum.“ Það er sem sagt hægt að vera dæmdur í fangelsi í allt að sex ár fyrir að smána erlenda þjóð eða ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja, fána eða annað viðurkennt þjóðarmerki. Það er náttúrlega svo galið að eiginlega þarf ekkert að ræða það. Stuttu á eftir þessari grein í almennum hegningarlögum er grein sem fjallar um njósnir. Þar er refsiramminn fangelsi allt að fimm árum ef hjálpað er til við njósnir eða njósnir stundaðar fyrir erlent ríki. Nú ætla ég ekki að ýta undir að við förum að beina kröftum okkar að því að sporna gegn njósnum, ég held að við höfum oft á tíðum verið kannski svolítið „paranojuð“ í þeim efnum, ef ég leyfi mér að sletta, með leyfi forseta. En það er samt náttúrlega galið að fyrir njósnir fyrir erlent ríki sé refsiramminn fimm ár en fyrir að smána þjóðhöfðingja ríkisins sé refsiramminn allt að sex ár ef um alvarlega móðgun eða smánun sé að ræða. Hver á að meta þetta? Það eru væntanlega dómstólar. Í lögum er allt sem komið er undir smekk fólks eða málsniði þess sem um það fjallar, slæmt. Síðar segir í þessari grein, með leyfi forseta: „Sömu refsingu skal hver sá sæta, sem smánar opinberlega eða hefur annars í frammi skammaryrði, aðrar móðganir í orðum eða athöfnum, eða ærumeiðandi aðdróttanir við aðra starfsmenn erlends ríkis, sem staddir eru hér á landi.“ Og svo að lokum: „Sömu refsingu skal hver sá sæta sem ógnar eða beitir valdi gagnvart sendierindreka erlends ríkis hér á landi eða ræðst inn á eða veldur skemmdum á sendiráðssvæði eða hótar slíku.“ Ef ég ræðst t.d. inn á sendiráðssvæði og veld skemmdum er ég að brjóta sömu grein og með sama refsiramma og ef ég stend hér úti á torgi eða fer í blaðaviðtal og móðga erlendan þjóðhöfðingja. Þetta er náttúrlega galið, svo ég leyfi mér að segja það. Fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, fór vel yfir það sem að baki frumvarpinu býr. Mig langar að tala aðeins um þetta á hugmyndafræðilegri nótum. Þó að þetta ákvæði hafi verið í hegningarlögum um hríð, og ég verð að játa að ég er ekki með það nákvæmlega á hreinu hvenær það kemur þangað inn en það er búið að vera þar lengi, þá finnst mér mjög við hæfi að við fjöllum sérstaklega um það. Hér hafa hv. þingmenn talað um nauðsyn á allsherjarendurskoðun á almennum hegningarlögum. Það er vel. Við eigum að endurskoða reglulega í grunninn stóra lagabálka sem fjalla um ákveðin mál eins og hegningarlög gera. Það eigum við að gera sem þingmenn nokkuð reglulega. En mér finnst þessi leið, að fjalla sérstaklega um þetta mál hér, af hinu góða því það gefur okkur færi á að ræða aðeins hvað að baki þessu býr og tengja þetta úrelta ákvæði inn í samtímann og þá umræðu sem við búum við í dag. Við höfum orðið vitni að því á undanförnum dögum og vikum að einhverjir hafa orðið hneykslaðir á því hvað orð hafa verið viðhöfð í þessum ræðustól í garð erlends þjóðhöfðingja. Það er bara eins og það er. Það er ekkert hægt að skammast yfir því að einhver hneykslist á orðanotkun annarra. Það er fátt sem er bundnara við eigin persónu og smekk, uppeldi, málsnið, viðhorf, en einmitt hneykslun. Þeir sem hneykslast á ákveðinni orðanotkun í garð Trumps Bandaríkjaforseta er kannski fólk sem ekki hefur átt því að venjast að talað sé þannig um forseta Bandaríkjanna hingað til. Mér er það hins vegar ekki til efs að héðan úr þessum ræðustól hafi margoft verið talað á svipuðum ef ekki verri nótum um forseta ýmissa ríkja í gegnum árin og áratugina, ef ekki aldirnar. Er þetta ekki orðin rúm öld, ein og hálf öld? Eitthvað svoleiðis. Í sumum tilvikum hefur það ekki þótt neitt tiltökumál því að það hefur verið nokkuð almenn samstaða um að viðkomandi þjóðhöfðingjar hafi nú verið hálfgerðir drullusokkar, með leyfi forseta, og hafi átt þetta orðalag skilið. Í öðrum tilvikum hefur það kannski verið þannig að þeir hafa verið úr þeirri hliðinni í stjórnmálum að það hafi ekki vakið neina sérstaka athygli að leiðtogar kommúnistaríkja eða einfaldlega ríkja sem kenndu sig við fasisma hafi verið kallaðir ákveðnum nöfnum úr þessum ræðustól. Það sem ég held að hafi vakið þessa umræðu í samfélaginu núna var að í þessu tilviki féllu orðin um þjóðhöfðingja Bandaríkjanna sem hingað til hafa verið í hugum sumra einhvers konar merkisberi frelsis og lýðræðis þótt ekki deili allir þeirri skoðun. Þetta hefur í það minnsta gefið mér tilefni til að velta því fyrir mér hvernig almennt háttar um stjórnmálaumræðu, og almenna þjóðfélagsumræðu. Ég hef talið að það sé ákveðið vandamál í almennri umræðu hvað við erum gjörn á að tala ekki skýrt. Það virðist vera orðin lenska að nota frekar orðaleppa en að segja það sem við meinum. Hugtök hafa verið á reiki í almennum stjórnmálum. Hver veit hvað vinstri/hægri þýðir í dag? Við tölum ekkert hreint út um það. Ég vona að þið hafið þolinmæði með mér þótt einhverjum kunni að finnast ég kominn út fyrir akkúrat efni þessa frumvarps en þetta eru þær hugleiðingar sem hafa kviknað með mér um þetta. Ég held að því skýrar sem við ræðum um hlutina, því betur séum við í stakk búinn til að komast að niðurstöðu. Því skýrar sem við ræðum um hvað okkur finnst um mál og manneskjur, því skýrar sem við segjum okkar skoðun, okkar tillögur og stefnu, því meiri líkur eru á að hægt sé að ræða á hugmyndafræðilegum grunni um mismunandi áherslur í þeim efnum. Því meira sem við notum orðaleppa sem enginn veit hvað þýðir - kerfisbreytingar eða eitthvað í þá veru, hvað þýðir það, frjálslyndir, frjálslynd miðjustefna eða hvað það er, dæmin eru örugglega töluvert mörg - þeim mun erfiðara verður að ræða um hlutina á hugmyndafræðilegum grunni og komast að niðurstöðu sem byggir á vitrænni umræðu. Ef hægt er að skýla sér á bak við orðaleppa er erfiðara að komast að niðurstöðu. Það frumvarp sem hér er til umfjöllunar er í raun og veru andstæða þess sem ég er að segja. Hér er verið að segja að við þurfum ekki lengur að fara eins og köttur í kringum heitan graut þegar við segjum hvað okkur finnst um erlenda þjóðhöfðingja. Ef okkur finnst eitthvað um þá lýsum við því bara, þurfum ekki að fegra það og færa í búning sem hentar ramma laganna þannig að þeir sem hafa skrauthvörf best á sínu valdi standi best að vígi því að þeir geta sagt allt undir rós sem aðrir þurfa að nota bein orð til að segja. Einföldum regluverkið, lögin í kringum þetta. Leyfum fólki að segja það sem það meinar. Hv. þm. Pawel Bartoszek sagði hér góða dæmisögu sem hreyfði við mér og mörgum hér inni að ég hygg, varðandi það að pólskur maður var kærður fyrir að móðga þjóðhöfðingjann og hann hefði verið að lýsa skoðun sinni á embættisverkum með þeim orðum sem honum voru töm. Það er kannski á endanum það sem þetta snýst um, að bera virðingu fyrir málsniði annarra, því hvernig fólki er tamt að orða hugsanir sínar. Nú er ég búinn að reyna að koma hugsunum mínum hér í orð á þeim tíma sem mér er úthlutaður og vona að það sé einhver þráður í þessu. Við í salnum höfum öll meira eða minna tekið til máls um þetta frumvarp. Mér skilst að stór meiri hluti þingmanna sé á viðskiptaþingi og þar er örugglega verið að ræða einhver góð mál, en þetta mál á væntanlega eftir að koma aftur til umræðu eftir að því verður vísað til nefndar. Ég fagna þeim stuðningi sem hv. þingmenn sem á undan mér hafa lýst við frumvarpið. Aftur segi ég að ef við þurfum að fara í annars konar og enn frekari endurskoðun á almennum hegningarlögum þá gerum við það bara. En styðjum þetta mál áfram. Þessi einstaka grein á meira erindi við okkur í samtímanum en oft áður. Við horfum fram á að æ oftar verði tilefni til þess á næstu árum að beita þessari grein, ef hún verður í lögum, ef vilji er fyrir hendi. Það á ekki að vera eins og einhver svipa yfir fólki og hafa áhrif á umræðu að mögulega geti einhver tekið sig til og beitt þessari löngu úreltu grein. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað í dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli franska dagblaðsins Le Monde um að sérstök vernd þjóðhöfðingja sé ónauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Það ætti eiginlega að vera hverjum manni ljóst sem skoðar það mál að ekki þarf að vernda þá neitt sérstaklega. Og eins og rakið er í greinargerðinni hafa íslenskir lögspekingar lýst efasemdum um að unnt sé að dæma eftir 95. gr. í ljósi 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ég vil að lokum lýsa sérstakri ánægju með orð hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur um að því yrði á einhvern hátt komið í lög að þeir dómar sem falla hjá Mannréttindadómstóli Evrópu hafi áhrif inn í íslenska löggjöf þannig að ekki þurfi aftur og aftur að sækja íslenska ríkið til saka fyrir þeim dómstóli. Ég lýsi yfir stuðningi minni við þá hugsun og að mál af því tagi komi fram.
Forseti. Orð hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés vöktu hugljómun hjá mér eins og orð hv. þm. Pawels Bartoszeks og mig langaði til þess að tjá mig aðeins um það. Þá er það ákveðið orðalag sem mundi lýsa þessu vel, rétt eins og orð hv. þm. Pawels Bartoszeks fengu mig til að snúa dæminu við og spyrja: Ættum við þá ekki að banna fólki að móðga þjóðir með því að hrósa slæmum leiðtogum? Við ættum væntanlega að banna það að slæmum þjóðarleiðtogum væri hrósað því að það gæti móðgað þjóðina ef þeir eru það slæmir, alveg eins og það er bannað að móðga þjóðarleiðtoga núna. Þetta er dálítið skemmtilegur leikur. En niðurstaðan sem ég fæ úr ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés er í raun og veru sú að þetta er lagagrein þar sem okkur er bannað að vera heiðarleg, okkur er bannað að vera hreinskilin. Hv. þingmaðurinn leiðréttir mig ef það er ónákvæmt orðað, eða hitti ég kannski naglann á höfuðið? Ég er ekki alveg viss. Það væri gaman að heyra álit hans á því.
Virðulegi forseti. Já, þetta er mikill uppljómunardagur í lífi hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Það er heiður að fá að taka þátt í því. Nú þarf ég að vanda orð mín. Ræður og umræður í sal Alþingis hafa ekki alltaf vakið upp umræðu af jafn heimspekilegum toga og í dag, það er vel. Jú, að ákveðnu leyti má segja að hv. þingmaður hafi þarna hitt naglann á höfuðið. Nú get ég að sjálfsögðu bara talað fyrir mig, eins og allir sem tjá sig um það sem þeim finnst eðlilegt í samtölum og orðræðu manna á milli, því að það er algjörlega einstaklingsbundið, bundið smekk hvers einstaklings. Sjálfur reyni ég að haga mínu lífi þannig að heiðarleikinn ráði þar för. Það þýðir samt ekki alltaf að ég segi blákaldan sannleikann hvar sem er og hvenær sem er, því að þar koma líka inn félagslegar aðstæður, uppeldi mitt, það sem mér hefur verið kennt um hvað er rétt og rangt, tillitssemi o.s.frv. Í grunninn snýst þetta um hvort það sé leyfilegt að vera heiðarlegur varðandi skoðun sína, í þessu tilviki á erlendum þjóðhöfðingja. En eins og varðandi annað í samskiptum fólks er maður náttúrlega bundinn af hefðum og venjum samfélagsins og sínum eigin. Ég vona að hv. þingmaður skilji hvað ég er að fara með þessu. En í grunninn hitti hv. þm. Björn Leví Gunnarsson þarna naglann á höfuðið.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þetta. Þetta var góð yfirferð á þessum vangaveltum. Að sjálfsögðu tek ég tillit til allra þeirra viðmiða sem hv. þingmaður nefndi. Markmiðið er alltaf að reyna að vera eins nákvæmur og maður getur og koma meiningu sinni á framfæri á eins skýran og skilmerkilegan hátt og hægt er. Að sjálfsögðu reynir maður að forðast orð sem vekja upp tilfinningar hjá viðmælanda sínum sem leiða til þess að viðkomandi misskilur það sem maður var að reyna að koma á framfæri. Þrátt fyrir allt það getur það verið eins og í dæminu sem hv. þm. Pawel Bartoszek nefndi um Pólverjann sem notaði þau orð sem honum voru töm, það var nákvæmasta framsetning hans á skoðun sinni. Í því tilviki móðgaðist viðmælandi hans eða skotmark hans, en öll önnur orð hefðu væntanlega verið verri í því skyni að koma merkingunni á framfæri. Maðurinn gat ekki valið önnur orð en þau sem hann valdi. Hann reyndi að vera eins hreinskilinn og hann gat og á sama tíma að vera eins kurteis og hann gat. Stundum fer það bara ekki alveg saman.
Virðulegi forseti. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur. Það má heldur ekki gleyma því að það eru önnur ákvæði almennra hegningarlaga sem koma inn á meiðyrði, hatursáróður. Er það komið inn í hegningarlög eða …? Það er ekki alveg svart eða hvítt þótt heimspekin vilji stundum láta það hljóma þannig, sérstaklega ekki í tveggja mínútna andsvörum. En almennt er það þannig að því skýrari og hreinskilnari sem við erum þegar við segjum skoðanir okkar á hlutum þeim mun betur held ég að okkur farnist. Við getum tekið lítið dæmi úr umhverfi okkar. Í morgun vorum við með spurningar í óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra, eins og oft áður í störfum okkar, án þess að ætla að móðga neinn ráðherra, enda eru þeir væntanlega ekki bundnir - það fellur alla vega ekki undir 95. gr. í það minnsta, sem við leggjum hér til að verði felld niður. Það væri auðvelt að færa rök fyrir því að sum svör ráðherra sem við hlýddum á í morgun hafi ekki verið lögð fram undir þeim formerkjum þess að góð samtöl fari helst þannig fram að skoðanir manna séu sagðar umbúðalaust, á hreinskilinn og sem einfaldastan hátt. Það er því hægt að beita ýmsum brögðum varðandi það hvernig menn ræða hlutina sín á milli og hversu mikið fólk er tilbúið til að upplýsa um skoðanir sínar eða hversu lunkið það er að flækja raunverulega merkingu í innihaldslausum orðum.
Virðulegi forseti. Það er gott að stíga í pontu að loknum jafn heimspekilegum umræðum og voru hér á undan og kannski ekki furða því að málið sem undir er er nokkuð stórt. Við erum að tala um ákveðinn grundvöll samskipta, í þessu tilviki á milli einstaklinga hér á landi og erlendra þjóðhöfðingja, en um það snýst tjáningarfrelsið öðru fremur. Það er kannski á köflum hjákátlegt hjá fyrir okkur sem hér stöndum að tala um úreltan lagabókstaf þegar kemur að samskiptum við fólk sem gegnir ákveðnum virðingarstöðum. Hér klæðum við okkur alltaf í ákveðinn hegðunarbúning þegar við stígum í pontu. Í þessum sal erum við samstarfsfélagarnir hæst- eða háttvirtir og tölum ekki alveg eins og fólk talar flest og klæðum okkur ekki endilega eins og við mundum gera dagsdaglega, en það er hluti af því starfsumhverfi sem við höfum skapað okkur hér í þessum sal en ekki lög sem sett eru utan frá til að ráða því hvort við megum móðga erlenda þjóðarleiðtoga sem eru nú oft móðgunargjarnari en fólk er flest. Hér hefur verið talað um að það sé mikið af dauðum ákvæðum í lagasafninu. Þótt þau séu dauð megum við ekki treysta því að þau lifni ekki við, eins og hv. þm. Pawel Bartoszek nefndi og hefur nefnt oft áður, hann nefndi það gjarnan í störfum stjórnlagaráðs, þá eigum við þegar við erum að semja reglur fyrir samfélagið að horfa aðeins fram í tímann og ímynda okkur hvað verulega illa innrættur leiðtogi myndi gera með verkfærin sem við erum að smíða. Þannig er það með 95. gr., henni hefur verið beitt og það er hægt að beita henni. Meðan svo er þá er hún ekki dauð, hún liggur í dvala, en það er hægt að beita henni. Við eigum ákvæði í almennum hegningarlögum sem eru almenn. Þessi 95. gr. er ekki almenn heldur sérstaklega sértæk. Hún nær til erlendra þjóðarríkja og æðstu ráðamanna og þjóðhöfðingja. Við erum að tala um um 500 einstaklinga í heiminum sem gætu mögulega fallið undir þetta á hverjum tíma. Almenn hegningarlög eiga að vera almenn eftir því sem hægt er. Ef við þurfum sértæk lög þurfum við að rökstyðja það sérstaklega. Rökin fyrir því að halda þessu í lagasafninu sé ég ekki. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir fór ágætlega yfir þá heildarendurskoðun sem æskileg væri í þessum málum. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni að það væri óskastaða að við gætum tekið tjáningarfrelsið dálítið föstum tökum og fært í myndarlegan lagabúning. Eins mætti fara að endurskoða hegningarlögin rækilega frekar en að laga einn og einn ágalla, eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sagði, en á meðan við erum ekki í heildarendurskoðun þá þigg ég það að við losum okkur við annmarkana. Mig langar að nefna tvær sem við höfum losnað við á nýliðnum árum. Sú fyrri eru lög um brottfall laga sem heimiluðu læknisaðgerðir á fólki til að koma í veg fyrir að það auki kyn sitt, svokallaðar afkynjanir. Þessi lög voru sett sem hluti af mannbótastefnu árið 1938 og snerust umfram allt um að fremja þvingaðar ófrjósemisaðgerðir eða fóstureyðingar á fólki sem stóð höllum fæti í samfélaginu, aðallega fötluðum, hér á landi. Ég er ekki með tölurnar á hreinu, en við erum að tala um stóra hópa. Þessi lög voru skorin nokkuð niður 1975 þegar þvinguðu fóstureyðingarnar voru teknar út, en eftir stóð lagabókstafur sem vissulega hafði ekki verið beitt árum saman sem heimilaði stjórnvöldum það inngrip í líf fólks að fjarlægja kynkirtla úr þeim þannig að það gætu ekki aukið kyn sitt. Þó að því hafi ekki verið beitt í 30, 40 ár var full ástæða til að nema það úr gildi. Í því skyni lagði Álfheiður Ingadóttur, þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, fram frumvarp sem þingheimur var fljótur að samþykkja. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hefur nú bent á að það eimi enn eftir af þeirri stemningu í lagasafninu þegar kemur að lögræðislögum í lögum um fóstureyðingar þar sem lögráða aðili ólögráða manneskju getur þvingað viðkomandi í fóstureyðingu. Við sjáum að dauði lagabókstafurinn lifir stundum ótrúlega góðu lífi þó að hann liggi í dvala. Svo langar mig að nefna annan agnúa sem sniðinn var af á 144. löggjafarþingi. Ég fékk að vera með á málinu og greiddi auðvitað atkvæði með því. Það gerðu allir þingmenn utan einn. Þar er ég að tala um litla breytingu á almennum hegningarlögum þar sem þáverandi 125. gr. laganna féll brott. Það var guðlastsákvæðið, annað lítið ákvæði sem snertir tjáningarfrelsi sem vissulega hafði ekki verið beitt árum saman, en því hafði þó einhvern tímann verið beitt í óljósum og jafnvel vafasömum tilgangi. Það var ekki svo erfitt að ímynda sér illviljuð stjórnvöld sem myndu misnota þann lagabókstaf, eins og hv. þm. Pawel Bartoszek nefndi, af því að það hafði gerst varðandi þessi lög. Af hverju skyldi það ekki gerast aftur? Þetta frumvarp Helga Hrafns Gunnarssonar, þáverandi þingmanns Pírata og annarra sem þingflokk Pírata skipuðu, var þjóðþrifamál. Ég sat í þessum sal þegar það var tekið til lokaafgreiðslu. Það var ekki mikill ágreiningur um það. Ég vona að það sama muni eiga við um það mál sem við fjöllum um núna af því að þetta sértæk lög til að vernda einn ákveðinn hóp sem þarfnast ekki sérstakrar verndar af því að við eigum lagabókstaf sem nær yfir meiðyrði, sem er auðveldara að skilgreina en móðgun eða smánun, eða hvað það er sem hinn erlendi móðgunargjarni þjóðhöfðingi gæti tínt til. Ég hlakka til að sjá þetta mál halda áfram hér innan þings og vonandi verður það samþykkt að lokum. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að hafa haft frumkvæði að þessu máli og koma með það, og allur þingflokkur Vinstri grænna, inn á þing. Ég er reyndar ekki á málinu af því að á þeim tíma var varamaður minn á þingi, en ég hefði svo sannarlega verið einn af flutningsmönnum málsins ef þess hefði verið kostur, því að þetta er skýrt mál, réttlætismál og gott mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þakka honum sérstaklega fyrir að minnast á þau lög, þ.e. þau ólög sem eru í gildi gagnvart lögum um fóstureyðingar, kynfræðslu og ýmislegt fleira sem er tekið saman í þeim lagabálki þar sem gert er ráð fyrir að lögráða maður geti neytt ólögráða konu í fóstureyðingu. Þetta er lagabókstafur sem að mér vitandi hefur ekki verið notaður í nokkur ár en er samt sem áður í gildi. Það sama á við hér, þ.e. um þann lagabókstaf sem við erum að ræða um að fella úr gildi í þessari umræðu, um móðgun við erlenda þjóðhöfðingja. Mig langar kannski að impra á því í lokin að erlendir þjóðhöfðingjar, þ.e. þjóðhöfðingjar yfir höfuð, þetta hefur nú verið rætt dálítið í þessum umræðum um þetta ágæta mál, að fólk sem fer með vald, því öðrum fremur ber að þola ansi óvægna umræðu um sig. Þetta kemur ítrekað fram í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu að fylgi því að vera opinber persóna að þurfa að sæta því að fólk segi ýmislegt miður fallegt um hana af og til. Ég vil nota tækifærið og spyrja hv. þingmann hvort honum finnist ekki sérstakt tilefni til þess að þingmenn og ráðherrar og ráðamenn yfirleitt taki það til sérstakrar skoðunar að hætta að vera svona hörundsárir og passa aðeins betur upp á að það séu ekki lög sem refsi fólki fyrir að vera óánægt með störf þeirra og hvort við, þingheimur, ættum ekki að koma saman í sameiginlegt ferðalag að finna alla þessa dauðu lagabókstafi sem er víðsvegar að finna í íslenskum lögum og reyna að afnema sem flesta til að við fáum sem best tryggt réttaröryggi á Íslandi?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið og lýsi mig reiðubúinn til hverra þeirra verka sem gera lagasafnið betra og losa okkur við ólög og dauðan bókstaf og tek sérstaklega undir það sem hún segir um hörundsárindi stjórnmálamanna og opinberra persóna almennt og oft. Það er svolítið einkenni á því þegar málefnaleg umræða verður dálítið hvöss, sem vill gjarnan verða þegar fólk er að taka stórar og umdeildar ákvarðanir, það er bara hluti af umræðunni, þá er hinn hörundsári stjórnmálamaður mjög fljótur að hrökkva aftur í þann gír að afskrifa umræðuna sem persónulega og óþægilega og eitthvað sem ekki sé svaravert frekar en takast á við það hlutverk sitt að vera í stjórnmálum, sem m.a. er að takast á við erfiða umræðu vegna umdeildra verka, því að við erum í þessu starfi til að koma breytingum til leiða. Um slíkar breytingar verður ekki alltaf algjör sátt. Ég þakka þingmanninum fyrir að hafa bent á það í ræðu sinni áðan að fyrir ekki svo mörgum árum hafi verið bannað að móðga embættismenn hér á landi. Það þykir mér álíka bjánaleg hugmynd og ef það væri til að mynda bannað að móðga stjórnmálamenn. Þá þurfum við náttúrlega að hafa til að bera þá auðmýkt í opinberri umræðu, við sem erum opinberar persónur og stjórnmálamenn og fulltrúar þjóðarinnar á þingi, að geta nálgast erfiðu umræðuna með opnum hug og tala bara frá hjartanu. Þetta starf snýst nú um heiðarleika. Ef við störfum samkvæmt því eigum við alveg að þola smágagnrýni.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir frábærar umræður um þetta ágæta mál hingað til. Mig langar að impra aðeins betur á því sem við erum að ræða, þ.e. að standa með tjáningarfrelsinu, að það þarf ekki bara góða lagasetningu til eða að fella úr gildi þau lög sem eru í gildi, heldur einmitt það sem við hv. þingmaður erum að ræða; það er að þola gagnrýni og geta tekið málefnalegri sem og ómálefnalegri gagnrýni án þess að reyna að hamla eða skerða tjáningarfrelsi fólks. Það getur átt sér stað eftir öðrum leiðum en með lagasetningu eða einhvers konar refsiviðurlögum. Í þjóðfélagi okkar eiga sér stað, hef ég tekið eftir, en auðvitað er það kannski verra annars staðar, en samt sem áður er það hér með verra móti svokölluð kælingaráhrif sem Mannréttindadómstóllinn títtnefndur vísar oft í. Sem er þegar t.d. valdamenn í þjóðinni ráðast harkalega gegn þeim sem tjá skoðanir sínar, hóta þeim jafnvel, ræða um loftárásir eða annað slíkt þegar um eðlilegt aðhald fjölmiðla er að ræða. Það eru til alls konar leiðir til þess að hamla tjáningarfrelsi sem eru ekki eingöngu einhvers konar refsilöggjöf eða framfylgd hennar, heldur hvernig við sem höfum völd í þjóðfélaginu bregðumst við þegar okkur er hallmælt eða okkar hagsmunum er hallmælt. Því vil ég fá hv. þingmann í lið með mér, og sem flesta þingmenn, til að standa vörð um tjáningarfrelsi á fleiri leiðum en einungis í lagasetningu, heldur með því að standa vörð um rétt allra til að tjá sig um okkur og störf okkar nokkurn veginn eins og þeim hentar og það skuli ekki alltaf ráðast á umræðuna þegar er verið að gagnrýna okkur og umbúðirnar, heldur skulum við reyna að einbeita okkur sem best að því að ræða innihaldið.
Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili lagði einn hv. þingmaðurinn til að stofnað yrði félag jákvæðra þingmanna.
Ég er ekki í því.
Ég er ekki viss um að það sé lýðræðinu til framdráttar að við séum alltaf jákvæð. Við þurfum að geta verið neikvæð gagnvart slæmum hlutum en alltaf á málefnalegan hátt. Það sem þingmaðurinn er að ræða fær mig samt til að velta fyrir mér hvort félag skotþolinna þingmanna ætti frekar erindi, þingmenn sem þola að skotið sé á störf þeirra, sem þola að fjölmiðlar gagnrýni þá óvægið, sérstaklega þá sem eru í stjórnarliðinu, sérstaklega ráðherra, þá sem höndla með mest völd hér inni [[Teflonfélagið.]]Teflonfélagið, já, af því að það skiptir svo miklu máli að við séum ekki héðan að grafa undan fjölmiðlum, að við séum ekki að grafa undan tiltrúnni á opinbera umræðu með því, eins og þingmaðurinn segir, að tala um loftárásir þegar um er að ræða eðlilega umræðu. Eða eins og Donald Trump Bandaríkjaforseti er að gera mjög reglulega núna, nú síðast með því að segjast ekki munu trúa skoðanakönnunum nema þær komi frá fjölmiðlum sem séu forsetanum þóknanlegir. Þetta held ég að sé eitthvað sem við þurfum kannski ekkert endilega að stofna félag í kringum. Þetta er eitthvað sem við sýnum með athöfnum okkar. Ég, eins og þingmaðurinn, ætla að reyna, þetta er náttúrlega alltaf áskorun, maður þarf að venja sig við, menn þurfa að læra að brynja sig fyrir umræðunni. En auðvitað eigum við að geta það. Og auðvitað eigum við nýju þingmennirnir að gera hvað við getum til að koma umræðunni á þetta stig.
Forseti. Það er langt síðan það hefur verið svona gaman að vera í þingsal. Mig langaði bara að árétta nokkra hluti sem ég náði ekki að klára áðan. Mig langaði að fara yfir þær útskýringar í þessu mjög svo fína frumvarpi sem bíður eftir að verða flutt af hæstv. menntamálaráðherra. Helstu breytingar á núgildandi lögum í hinum nýju lögum sem felast í ofangreindu, eru þær að ekki verður lengur heimilt að dæma fólk til refsingar fyrir ærumeiðingar. Það er mjög mikilvægt. Þá eru þær meginreglur sem mótast hafa í dómaframkvæmd hér á landi og með hliðsjón af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu orðaðar í lagatextanum sjálfum. Jafnframt eru felld brott ýmis ákvæði sem telja má úrelt, eins og um brigslyrði, heimild til að höfða opinbert mál vegna meiðyrða í garð opinberra starfsmanna og heimild til að dæma fjárhæð til birtingar dóms. Þá er lagt til að ákvæði 95. gr., um sérstaka æruvernd erlendra ríkja, þjóðhöfðingja þeirra og alþjóðasamtaka, verði felld brott. Hins vegar eru ekki lagðar til breytingar á ákvæðum sem lýsa alvarlegri tjáningarbrot refsiverð, eins og ummæli sem endurspegla kynþáttafordóma, móðganir og smánun í garð fjölskyldu sinnar. Þótt það sé ekki tekið sérstaklega fram í ákvæðinu ber að sjálfsögðu að skýra ákvæði laga á þessu sviði í samræmi við kröfur stjórnarskrár og alþjóðasáttmála sem íslenska ríkið er bundið af. En mig langar í kjölfarið á þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað að vekja athygli á því að þó svo að ég hafi ekki þungar áhyggjur af því að þetta ákvæði sé enn í lögum, ekki neinar, þá hef ég áhyggjur af ýmsu öðru. Ég hef mun meiri áhyggjur af því hvernig dómstólum hér hefur verið beitt til þess að þagga niður í blaðamönnum, hvernig hinir valdameiri og þeir sem eiga nóg af peningum hafa tekið einstaklinga fyrir, jafnvel fyrir blogg, jafnvel blaðamenn sem hafa verið að skrifa og fjalla um valdamikið fólk. Hinir valdameiri hafa dregið þetta fólk fyrir dómstóla, sem er mjög dýrt fyrir það og getur hreinlega sett einstaklinga sem ekki eru valdamiklir í alvarlega fjárhagslega stöðu. Ég hef líka veitt athygli mjög alvarlegum tilraunum til þöggunar. Það er mikill áróður gegn RÚV þessa dagana og búinn að vera í mörg ár, en hann verður sífellt þyngri. Þar hefur þjóðhöfðinginn Donald Trump svo sannarlega rutt brautina með því að ráðast viðstöðulaust á fjölmiðla, ráðast á fjölmiðlamenn sem þora að gagnrýna hann og jafnvel þá sem eru með skemmtiþætti þar sem valdamiklir menn eru teknir fyrir. Það hefur síðan skilað sér yfir til okkar og annarra landa. Má segja að tjáningarfrelsið eigi mikið undir högg að sækja, sem ég hef verulega miklar áhyggjur af. Auðvitað er þessi tillaga mjög góð hreinsun á úreltum lögum. Vil ég þá beina því til annarra þingmanna að við förum í sérstakt átak að hreinsa úr lögunum, sem við eigum hér að fara eftir, alls konar úrelt fyrirbæri. Við þurfum að færa lagasetningu inn í nútímann því að það er ekki bara að lögin virki ekki lengur og það sé almennt vantraust á stjórnmálamönnum út af því hversu margir falla á milli - alveg eins og við höfum séð með nýjum lögum um almannatryggingar, það eru ótrúlega margir sem síst mega við því sem fallið hafa á milli. Jú, að sjálfsögðu styð ég þetta mál. En að sama skapi held ég að það sé mjög brýnt að við förum í alvöruvinnu við að laga úrelt og háskaleg lög. Á meðan lögin eru til má refsa fólki. Það er alvarlegt. Að lokum vil ég ítreka þakkir mínar til hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur fyrir að vekja athygli á jafn mikilvægu máli og tjáningarfrelsinu.
Frú forseti. Mig langar í lokin á 1. umr. um þetta þingmál, sem snýst um það að fella 95. gr. út úr almennum hegningarlögum, að þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Ég heyrði ekki betur en að allir þeir sem tóku til máls, hvort sem var í ræðum eða andsvörum, hafi alla vega ekki verið mótfallnir frumvarpinu eða lýstu jafnvel yfir stuðningi við málið. Mér finnst það góðs vísir og lofa góðu um framhald þessa máls á Alþingi og ætla að leyfa mér að vera bjartsýn fyrir hönd þess nú þegar það gengur til þingnefndar. Mig langar að þakka fyrir hvað umræðan hefur verið á málefnalegum en á sama tíma fjölbreyttum nótum, því að hér hefur verið rætt um praktískt mikilvægi þess að þetta ákvæði verði fellt úr lögum til þess að fólk í valdastöðum, þjóðarleiðtogar, hafi ekki ríkari lagavernd en almenningur. Mér finnst það mikilvægt. Svo hafa hv. þingmenn líka leyft sér að vera á heimspekilegum nótum og velt upp ýmsum hliðum á þessu máli. Ég held að það skipti máli vegna þess að hér hafa komið góðar ábendingar, til að mynda frá hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, um ýmis ákvæði í lögum sem lúta að tjáningarfrelsi fólks sem skoða þarf heildstætt og miklu heildstæðara en gert er í þessu litla lagafrumvarpi. Ég held að umræðan hér sé mikilvægt innlegg í enn þá stærri umræðu og góður upptaktur að því að fara í meiri umræður. Ég tel að það sé svo mikilvægt og rétt sem til að mynda hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á í ræðu sinni þar sem hann taldi upp ýmis „smámál“ sem felld hefðu verið út úr stærri lögum, sem skiptir auðvitað líka rosalega miklu máli. Ég vona svo sannarlega að með þessu frumvarpi, sem er stutt, alla vega í orðum talið, takist okkur að hreinsa út úr lagasafninu lagaákvæði sem eru algjörlega óþörf og alls ekki í takt við tímann, og að við getum einnig veitt umræðunni um tjáningarfrelsið og lýðræðið brautargengi og minnt á að því fylgir ábyrgð að vera þátttakandi í upplýstri umræðu í lýðræðissamfélagi.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fyrirtækjaskrá. Við 2. mgr. 8. gr. laganna bætist nýr málsliður svohljóðandi: „Engin gjaldtaka skal þó vera fyrir rafræna uppflettingu í skránni og skulu allar upplýsingar birtast í rafrænni uppflettingu.“ Þetta er mjög lítil en mjög mikilvæg breyting. Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 145. þingi, en fékk þá ekki brautargengi. Með frumvarpi þessu er lagt til að upplýsingar fyrirtækjaskrár verði aðgengilegri fyrir almenning. Lagt er til að ekki skuli tekið gjald fyrir rafræna uppflettingu í fyrirtækjaskrá og að sömu upplýsingar skuli vera aðgengilegar þar og ef greitt er fyrir eintak af gögnunum úr skránni. Til dæmis er nú aðeins hægt að fá upplýsingar um stjórn og ársreikninga félaga með því að greiða fyrir þær. Telja verður að þær séu því ekki aðgengilegar almenningi. Þetta er mikilvægasta skrefið í því að gera eignarhald fyrirtækja gagnsætt. Fjölmiðlamenn hafa t.d. kvartað undan því að geta ekki sinnt upplýsingahlutverki sínu bara af því það kostaði aðeins of mikið að fá upplýsingar úr fyrirtækjaskrá, bara af því að gögnin fyrir eina frétt kostuðu 50.000 kr. - þá birtist fréttin ekki, hún varð aldrei til og almenningur varð fátækari fyrir vikið. Án aðgengis að gögnunum verða allar aðrar breytingar í átt að gagnsæi gagnslausar. Það þarf að gera ýmislegt fleira. Það þarf að tryggja að ekki sé hægt að hafa skuggaeignarhald, að einungis skráðir eigendur eða prókúruhafar, sem bera lagalega ábyrgð og eiga í fyrirtæki, séu þeir sem eru skráðir; að ekki sé lagaleg leið til að eiga án þess að tilkynna. Í tillögu fyrrverandi hv. þm. Péturs Blöndals, um gagnsætt eignarhald, kemur fram að gagnkvæmt eignarhald, raðeignarhald og óljós dulin eign var ein af ástæðunum fyrir því að efnahagur fyrirtækja bólgnaði út, þau gátu nýtt sér glufur í kerfinu til þess að fela hversu mikils virði þau voru í raun og veru. Þessi breyting er lítil en hún er gríðarlega mikilvægt fyrsta skref í áttina að ábyrgri þátttöku fyrirtækja og félaga í opna og gagnsærra samfélagi. Ég get tekið dæmi. Við getum flett frítt upp í símaskrá, en við getum ekki flett frítt fyrir sambærileg gögn í fyrirtækjaskrá. Samt varða upplýsingarnar í fyrirtækjaskrá almannahag en gera það ekkert sérstaklega í símaskrá. Þetta eru upplýsingar sem eru varðar peningavegg. Peningaveggur er reistur fyrir framan gögnin og það kemur í veg fyrir gagnsæið sem uppflettingin á annars að tryggja. Þetta er falskt gagnsæi sem við búum þarna til. Upplýsingar sem eru girtar með vegg og hliði sem kostar að fara í gegnum eru nefnilega ekki aðgengilegar almenningi. Á þeim einföldu nótum og frekar augljósu, að því er ég tel, legg ég til að þetta frumvarp verði sent áfram til nefndar og 2. umr.
Frú forseti. Þetta er mikilvægt og gott frumvarp sem hér er lagt fram. Ég segi það sem meðflutningsmaður á því að mér hafa fundist fá mál, sem komið hafa fram á þessu þingi, jafn mikilvæg. Það er afskaplega erfitt að gera sér grein fyrir því hversu mikilvægt það er að hafa fullan og óheftan aðgang að gögnum úr fyrirtækjaskrá. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér áðan símaskrána. Mér finnst það gott dæmi vegna þess að maður hugsar svo sjaldan um það hversu miklir þjóðhagslegir hagsmunir eru fólgnir í því að símaskráin sé opinber og aðgengileg. Hvernig væri það ef það kostaði þó ekki væri nema 10 kr. að fletta upp einu númeri í símaskránni, ef maður þyrfti að skrá sig inn á vef og borga þennan tíkall? Öll fyrirhöfnin yrði til þess að það flæði sem nú er til hætti að vera til, þ.e. þegar fólk getur ekki lengur kannað hlutina með einföldum hætti. Fyrirtækjaskrá er mjög lík símaskrá að þessu leyti en hagsmunirnir eru kannski ívið stærri. Til dæmis hefði verið töluvert erfiðara fyrir okkur sem unnum að rannsóknum á Panamaskjölunum á sínum tíma ef ekki hefði verið aðgangur að fyrirtækjaskrám í ýmsum löndum, hvers íbúar komu fyrir í skjölunum, t.d. í Bretlandi. Og reyndar, af því að Panamaskjölin vísa náttúrlega í Panama, var fyrirtækjaskrá Panama, og ég segi var, að hálfu leyti opin, þ.e. hún var opin að því leyti að hægt var að fletta upp einstökum fyrirtækjum en ekki var hægt að leita í henni almennt eftir t.d. stjórnendum og öðru þess háttar. Hún var í raun opnuð af Dan O'Huiginn sem náðu í hverja einustu síðu og bjó til forrit sem las úr henni inn í gagnagrunn sem svo var hægt að leita í. Þetta gerði það að verkum að rannsóknarblaðamenn náðu að afhjúpa verulegar eignir sem Leylu og Arzu Aliyeva áttu víða um heim, dætur forseta Aserbaídsjans. Sömuleiðis náði Friedrich Lindenberg að opna fyrirtækjaskrá Máritíus nú nýlega og með því sýndi hann fram á alveg gríðarlega mikið krosseignarhald á fyrirtækjum, m.a. hjá þjóðhöfðingjum víða, og einkum þá í tengslum við rosalega verðmæt námuréttindi bæði í Máritíus og víðar á svæðinu. Þetta gerði hann að vísu einkum með því að panta skjöl í gegnum tölvupóst, með því að biðja um fyrirtækjaskrár í tölvupósti í hollum yfir lengri tíma. En í báðum þessum tilvikum kostaði þetta þó ekkert, en þarna var aðgengi hamlað með tæknilegum hindrunum. Til að taka dæmi um stöðu þar sem kostnaðurinn er raunverulegu þá væri það PACER-gagnagrunnurinn sem var notaður í Bandaríkjunum og er. Það er gagnagrunnur þar sem hver einasta síða af lögskýringargögnum og gögnum sem tengjast dómsmálum, sem eru höfð á alríkisstiginu í Bandaríkjunum, koma fyrir; það kostaði tvö til fimm sent bandaríkjadollars á hverja blaðsíðu að sækja gögn úr þeim gagnagrunni. Í raun eru blaðsíður algjörlega merkingarlausar gagnvart tölvum. Tölvur hafa engar skoðanir á þeim og kostnaðurinn af því að geyma gögn í gagnagrunni er svo til enginn. Engu að síður kostaði það þessi örfáu sent. Það var Aaron Schwartz, sem hafði auðgast svolítið á því að selja veffyrirtæki, sem ákvað að nota töluvert mikið af sínum auð til að ná í milljónir blaðsíðna úr þessum gagnagrunni og birta þær almenningi; það gerði að verkum að möguleikinn stórjókst, í hinum akademíska heimi, til að rannsaka hvernig dómsmál hafa farið fram í Bandaríkjunum. Svo gerði þetta það líka miklu ódýrara fyrir almenning í Bandaríkjunum að geta rekið sín dómsmál og varið hagsmuni sína fyrir dómi. Þetta er alveg ótrúlega mikilvægur þáttur og þó svo að þetta sé í raun dómsskjalagagnagrunnur þá skiptir þetta jafn miklu máli. Það að einstaka blaðamenn fari einhverja fjallabaksleið að því að ná í opinber gögn og opinbera þau fyrir almenning og allir njóti góðs af - það er náttúrlega mikilvægt og gott að það sé gert, en það er óskilvirk leið og vond nýting á tíma fólks sem ætti kannski frekar að vera að verja hagsmuni almennings eða rannsaka glæpi eða hvað það nú er. Við ættum að leitast við það, bæði hér á landi og alls staðar í heiminum, að uppræta þessa óþörfu nauðsyn. Frumkostnaðurinn við að skrá þessi gögn er einhver, en jaðarkostnaðurinn við að afrita þau, í hvert skipti sem einhver óskar eftir þeim, er svo til enginn. Það kostar auðvitað eitthvað að halda tölvum gangandi og halda einhvers konar kerfisstjórn þar á, en í stóra samhengi málanna þarf hvort eð er að reka þessa gagnagrunna fyrir þá lögmætu starfsemi sem ríkisskattstjóri og aðrar stofnanir ríkisins þurfa hvort eð er að sinna. Það að opna þetta fyrir almenningi hefur svo til engan aukakostnað í för með sér. Þar að auki: Það kostar í dag 140.000 kr. rúmlega að skrá nýtt einkahlutafélag sem er að mínu mati allt of há upphæð samanborið við t.d. Þýskaland þar sem þetta kostar 10 evrur, eða Bretland þar sem þetta kostar 15 pund. En þessi mikli kostnaður ætti að ná vel yfir þann litla kostnað sem hlýst af því að taka rafræn gögn sem eru afhent á stöðluðu formi og setja þau inn í opinberan gagnagrunn, sem þarf hvort eð er að gera. Þegar sá kostnaður er farinn þá er ekki lengur hægt að halda því fram að það sé kostnaður sem falli á stofnanir ríkisins af því að tryggja almenningi óheft aðgengi að þessu. Það sem við græðum aftur á mót á því að þetta sé almennt aðgengilegt öllum alltaf er t.d. að þetta auðveldar viðskipti milli fyrirtækja, einkum þegar fyrirtæki starfa milli landa. Það gerir þau viðskipti ódýrari og öruggari. Nú höfum við alls konar reglur sem gera þá kröfu að maður þekki sinn viðskiptavin. Það er að hluta til til þess að koma í veg fyrir peningaþvætti og hvers konar misnotkun, einhvers konar óeðlilega fjármálagjörninga. Þegar fyrirtækjaskráin er opinber og eignarhaldið er þekkt, og stjórnendur fyrirtækja eru þekktir, er rosalega erfitt að færa rök fyrir því að um einhvers konar vitundarleysi hafi verið að ræða þegar fólk er í raun meðsekt í því að taka þátt í ólöglegum athöfnum. Sömuleiðis gerir opnun fyrirtækjaskrár allt eftirlit, bæði almennings og fjölmiðla og hverra sem það vilja viðhafa, með opinberum innkaupum og kannski sér í lagi útboðum, auðveldara. Hægt er að tryggja að þau séu rekin á réttum forsendum og miklu auðveldara verður að sinna slíku eftirliti, enda koma allir hagsmunir málsins fram með mjög skýrum hætti. Ég vil meina að það að gera Fyrirtækjaskrá Íslands gjaldfrjálsa verði gott skref í átt til gagnsæis. Í dag er unnið að því hjá ríkisskattstjóra, skilst mér, að setja skrána rafrænt á netið á þann hátt að hægt sé að fara inn í einhvers konar vefverslun og kaupa gögnin sem þar er að finna. Hafandi starfað sem forritari til ansi margra ára og hafandi fengið ágætisinnsýn inn í vefverslanir og fyrirtækjaskrár, út af minni síðustu vinnu, og opinber innkaup vil ég meina að kostnaðurinn við slíkt vefsölukerfi, með allri þeirri flækju sem felst í því að þurfa að taka á móti kreditkortafærslum og vinna úr því öllu og vera með körfu og pantanir og allan þann pakka, verði ekki svo mikill að öll skjalakaup á næstu 10 árum - vegna þess að sumir munu veigra sér við því að kaupa, vegna þess að fjölmiðlar geta ekki keypt fyrir öll þau fyrirtæki sem þeir vilja skoða, og bara vegna þess að það er rosalega margt sem fólk sleppir að gera ef það kostar peninga - nái ekki upp í þann kostnað sem er af því að búa til þetta sölukerfi. Aftur á móti eru nú þegar til allir þættir þess að birta bara opinberlega og leyfa hverjum sem er að nálgast þetta. Þar sem þetta er til, þar sem þarf hvort eð er að skrá þetta, þar sem þarf hvort eð er að halda utan um þennan gagnagrunn og kosta tilurð og viðhald á honum, þá finnst mér ekki vera nein góð rök fyrir því að halda fólki utan við hann, sérstaklega á grunni peningalegra takmarkana. Þegar svona gjöld eru lögð til þá er í mörgum tilfellum einhver skýring á þeim, einhver raunverulegur kostnaður sem fellur til. En þegar við erum að tala um rafræna gagnagrunna þá eru einhvers konar gjöld yfirleitt bara fyrirsláttur til að koma í veg fyrir eðlilegt aðgengi að auðlind sem allir gætu notið góðs af. Það eru vissulega einhver persónuverndarsjónarmið inni í þessu, en það skiptir engu máli vegna þess að ég get unnið mig fram hjá öllum persónuverndarsjónarmiðum ef ég á nógu mikinn pening í dag. Ég þarf bara að fara til ríkisskattstjóra og kaupa öll skjölin. Það væri eðlilegt að segja bara: Þetta eru opinber gögn. Þetta er um þá gjörninga sem einstaklingar standa í gagnvart samfélaginu, sem fyrirtækjaeign er. Þar af leiðandi á bara að opna þetta upp á gátt, leyfa öllum að njóta góðs af, leyfa fólki að rannsaka þessi gögn eftir því sem vera skal. Kannski verður þjóðhagslegi ávinningurinn af því að hafa þessa skrá yfirleitt til töluvert meiri þá en er í dag. Ég vona að þetta frumvarp nái í gegn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. samflokksmönnum mínum fyrir góða yfirferð um ágæti þessa frumvarps sem við mælum hér fyrir, þingflokkur Pírata, og er eitt af okkar áherslumálum á þessu þingi. Þar sem þeir hafa farið ágætlega yfir efnisatriði frumvarpsins og kosti þess að leiða það í lög - ja, ég er ekki búin að heyra um neina galla hingað til - að aðgangur að þessum mikilsverðu upplýsingum skuli gerður aðgengilegur almenningi og það gjaldfrjálst öfugt við það sem nú er, langar mig að halda áfram með þær nokkuð heimspekilegu pælingar sem verið hafa í gangi á þessum þingfundi hér í dag og snúa að því sem þetta mál vissulega snýr að líka, en það tjáningarfrelsi. Réttur að aðgengi að upplýsingum er, eins og hv. þingmenn vita eflaust, hluti af tjáningarfrelsinu. Við vorum rétt í þessu að ræða frumvarp um afnám refsiábyrgðar gagnvart því að móðga erlenda þjóðhöfðingja og smána fána og ýmislegt annað furðulegt sem er enn þá í okkar lögum. Því tel ég fullt tilefni til þess að rifja upp hvað tjáningarfrelsi er og hvers vegna það skiptir okkur svona miklu máli. Við í Pírötum leggjum náttúrlega mjög mikla áherslu á tjáningarfrelsið. Mig langar að setja það í samhengi við þetta frumvarp og við þá umræðu sem verið hefur í gangi fram að þessu. Því ætla ég að leyfa mér að vísa í grein sem ég skrifaði fyrir þó nokkru síðan, „Málfrelsi á mannamáli“, þar sem ég ræddi töluvert ítarlega þessi mikilsverðu réttindi, tjáningarfrelsið. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp úr henni og byrja á því að tala aðeins um 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem er um tjáningarfrelsi. Þar segir, með leyfi forseta: „Sérhver maður á rétt til tjáningarfrelsis. Sá réttur skal einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Ákvæði þessarar greinar skulu eigi hindra ríki í að gera útvarps-, sjónvarps- og kvikmyndafyrirtækjum að starfa aðeins samkvæmt sérstöku leyfi. Þar sem af réttindum þessum leiðir skyldur og ábyrgð er heimilt að þau séu háð þeim formsreglum, skilyrðum, takmörkunum eða viðurlögum sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, landvarna eða almannaheilla, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna, mannorði eða réttindum og til þess að koma í veg fyrir uppljóstran trúnaðarmála eða til þess að tryggja vald og óhlutdrægni dómstóla.“ Virðulegi forseti. Ég sé ekki að nein af þeim skilyrðum séu uppfyllt þegar verið er að tálma aðgengi almennings að upplýsingum úr fyrirtækjaskrá. Þess vegna finnst mér mikilvægt að halda áfram að ræða mikilvægi tjáningarfrelsisins hér í ræðustól Alþingis. Áfram held ég í grein minni og ræði um 73. gr. íslensku stjórnarskrárinnar, þar sem segir, með leyfi forseta: „Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.“ Eins og sést eru ákvæðin svipuð þótt segja megi að tjáningarfrelsinu sé sniðinn þrengri stakkur í íslensku stjórnarskránni en í mannréttindasáttmálanum, en hv. þingmenn taka mögulega eftir því að hér vantar réttindi íslenskra borgara til að deila upplýsingum. Í núgildandi stjórnarskrá okkar er ekki að finna þann upplýsingarétt. En við skulum ekki örvænta, við erum samt sem áður aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu. Því getum við reitt okkur á þau ágætu skilyrði sem þar er að finna. En þó virðast dómstólar á Íslandi því miður alls ekki sammála því mati mínu, þ.e. að samkvæmt þjóðarétti séu ákvæði mannréttindasáttmálans æðri stjórnarskrám og öðrum lögum innan einstakra meðlimaríkja, sem þýðir að ef íslensk lög stangast á við ákvæði mannréttindasáttmálans eigi þau að víkja. En það þýðir líka að túlkun Mannréttindadómstóls Evrópu á tjáningarfrelsisákvæði sáttmálans ætti að hafa fordæmisgildi í íslenskum dómstólum. Eins og áður sagði virðast dómstólar á Íslandi því miður alls ekki sammála þessu mati mínu þar sem þeir hafa ítrekað hunsað tilraunir verjenda sakborninga í meiðyrðamálum til þess að reiða sig á túlkun Mannréttindadómstólsins á tjáningarfrelsinu. Afneitun íslenskra dómstóla á skilgreiningarvaldi Mannréttindadómstólsins hefur að því er virðist haldist óbreytt þrátt fyrir ítrekaðar ávítur og dóma hins síðarnefnda um ólögmæti úrskurða hinna fyrrnefndu. Eins og sjá má af 1. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu einskorðast tjáningarfrelsi ekki við rétt fólks til þess að tjá skoðanir sínar í ræðu og riti. Heilt yfir nær tjáningarfrelsið yfir eftirfarandi: Frelsi til þess að hafa skoðanir, frelsi til þess að meðtaka upplýsingar og skoðanir og frelsi til þess að dreifa upplýsingum og skoðunum. Ríkisvaldinu er óheimilt að hefta flæði upplýsinga og tjáningar innan lands sem utan nema í samræmi við þær undanþágur sem finna má í 2. mgr ákvæðisins. Mig langar að impra aðeins á frelsinu til þess að meðtaka og deila upplýsingum og skoðunum, sem er það sem frumvarp okkar Pírata snýr sérstaklega að. Eðli málsins samkvæmt hlýtur frelsi til þess að meðtaka og deila upplýsingum og skoðunum að fara saman og telst sá pakki í raun grundvallarskilyrði fyrir lýðræðislegu þjóðfélagi. Hér eigum við einkum við frelsi fólks, sérstaklega fjölmiðlafólks, til þess að gagnrýna ríkisstjórnina, en það er algert skilyrði fyrir frjálsum kosningum. Það mál sem við höfum til skoðunar hér er frelsi fjölmiðla og almennings til þess að nálgast upplýsingar sem gera þeim kleift að mynda sér upplýsta skoðun á viðskiptalífinu á Íslandi og í raun að auðvelda fjölmiðlum að vinna vinnu sína í þágu almennings. Eins og hv. samflokksmenn hafa farið yfir er töluvert ódýrara að fara þessa leið en búa til einhvers konar vefverslun þar sem almenningur er látinn borga fyrir aðgang að upplýsingum sem unnin er af starfsmönnum sem vinna fyrir almenning í landinu. Á meðan ekki er talað um að eyða eigi öllum prenttónerum landsins í það að prenta út fyrirtækjaskrár, heldur sé þetta einfaldlega aðgengilegt rafrænt, ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að deila þessum upplýsingum og ekkert ætti að stöðva það að þessar upplýsingar væru aðgengilegar og gjaldfrjálsar almenningi, því að eins og við Píratar segjum gjarnan þá eru upplýsingar forsenda upplýsingar. Gagnsæi er eitt af okkar kjörorðum. Þetta er ekki stórt frumvarp í sniðum en ég tel það fela í sér mjög mikilsverða réttarbót fyrir almenning og fyrir fjölmiðla í landinu. Því mæli ég eindregið með því að málið hljóti brautargengi hér á þinginu.
Frú forseti. Hv. frummælandi sagði að sér þætti þetta mál einfalt og augljóst. Ég vil taka undir þau orð. Þetta er lítil, einföld og, að ég mundi halda, ódýr breyting sem getur haft mjög jákvæð áhrif. Hv. þm. Smári McCarthy fór ágætlega yfir reynslu sína af vettvangi við að nota sambærileg gögn í öðrum ríkjum og neikvæða upplifun fólks af því að reyna að nálgast þessi gögn hér á landi í gegnum gjaldhlið. Ég mundi halda að gjaldhlið á opinberum gögnum hér á landi stafi helst af þrennu. Í fyrsta lagi eru þau tímanna tákn, þau eru arfleifð frá þeim tímum þegar þurfti, eins og hér var sagt, að prenta upplýsingar út; það þurfti mannskap í að útbúa og afhenda gögnin þannig að það var sannarlega einhver kostnaður sem réttlætanlegt var að endurheimta. Bara á síðustu örfáu árum hefur þetta gjörbreyst, þannig að nú eru þau rök svo til horfin. Þegar hið opinbera safnar gögnum, sérstaklega gögnum frá fyrirtækjum sem greiða fyrir skráningu í fyrirtækjaskrá, þá er skráin smíðuð með þeim peningum. Við hljótum að samþykkja að þá sé þar kominn gagnagrunnur sem er í sameign þjóðarinnar. Það er búið að fjármagna innvolsið í honum. Og það er ansi erfitt að réttlæta það svona í prinsippinu að það að taka út nokkur bæt af gögnum rafrænt kalli á gjald. Önnur möguleg ástæða fyrir gjaldhliðum af þessum toga held ég að sé leyndarhyggja. Það er mjög þægilegt fyrir stjórnvöld, sem vilja ekki óþarflega mikla hnýsni í ákveðin svið mannlífsins, að reisa bara hlið þar sem tekið er hóflegt gjald; það safnast þegar saman kemur þannig að það verður nánast ókleift fyrir fjölmiðla, sem búa við fjárskort, að safna þeim gögnum og vinna úr þeim og gegna þar með hlutverki sínu í lýðræðissamfélagi. Þetta sýnir sig náttúrlega í málum eins og Panamaskjölunum þar sem það að geta náð sem mestum gögnum til að setja upplýsingar í samhengi skilar niðurstöðum sem hefðu ekki fengist annars. Ef miklu hefði þurft að kosta til hefði þurft að fara í mikla óvissuferð til að safna gögnum að niðurstöðu sem enginn vissi hver yrði. Þá hefðum við kannski ekki gengið til kosninga síðastliðið haust í kjölfar Wintris-málsins af því það hefði verið rækilega læst á bak við gjaldhlið og aðra leyndarveggi í kerfinu. Þriðja ástæðan fyrir gjaldhliðum er bara hrein og klár pólitík. Það er bara sú stefna, sem var rekin hér á landi árum saman, sem við köllum stundum nýfrjálshyggju, að stofnanir ættu að fjármagna sig sem mest sjálfar. Í því skyni var hægt að einkavæða t.d. hluta af starfsemi stofnana. Ég nefni sem dæmi þegar lögum um Landmælingar var breytt þannig að kortaútgáfa var einkavædd út úr stofnuninni. Raunar var gengið svo langt að í lögum er kveðið á um það að þessi stofnun megi ekki gefa út prentuð kort. Þetta er kortastofnun Íslands og hún má ekki gefa út kort, ein stofnana á landinu, enda væri hún þá í samkeppni við einkaaðilann sem fékk þennan bita frá ríkinu. Fyrst ég er að nefna Landmælingar þá má ég til með að minnast á gögn þeirra. Gögn um landupplýsingar voru, þar til fyrir stuttu, á bak við gjaldhlið af svipuðum toga og fyrirtækjaskrá þangað til tekin var pólitísk ákvörðun og það þá af vinstri vængnum. Það var Svandís Svavarsdóttir, þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, sem vann að því að afnema gjaldtökuna hjá Landmælingum þannig að hver sem er gæti nálgast gögn um grunngerð landupplýsinga, gjaldfrjálst með opnum leiðum þannig að hægt væri að byggja úr þessum gögnum framhaldsgögn. Útkoman er sú sem allir vita sem til þekkja. Þegar aðgengi er aukið að auðæfum, sem felast í gagnagrunnum af þessu tagi, þá verða þau uppspretta nýsköpunar og frekari upplýsinga. Það er svo einfalt með mannskepnuna að hún vinnur úr svona efnivið eitthvað sem er betra en hráefnið. Þannig að ég bíð spenntur eftir að sjá hvað kemur út úr opnun þeirra upplýsinga sem fyrirtækjaskráin býr yfir. Það að opna gögn Landmælinga, gera þau gjaldfrjáls - mig minnir að kostnaður við það hafi hlaupið á 10 millj. kr. á ári. Mér þykir það ekki há upphæð, sérstaklega vegna þess að ég er frekar hallur undir eina klausu úr drögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá þar sem segir að upplýsingar og gögn í fórum stjórnvalda skuli vera tiltæk án undandráttar og að tryggja skuli með lögum aðgang almennings að öllum gögnum sem opinberir aðilar safna eða standa straum af. Mikið af þessum upplýsingum eru alveg jafn samofin samfélaginu og aðrir samfélagsinnviðir. Þetta er ekkert annað en vegakerfið eða rafveiturnar eða hvað það er. Þetta er hluti af því sem heldur samfélaginu saman. Þetta er fjármagnað með opinberu fé, unnið í almannaþágu og það þurfa að vera ríkar ástæður, eins og t.d. persónuverndarsjónarmið, fyrir því að loka þessum skrám. Þegar ég segi loka þá meina ég að sjálfsögðu líka að loka með gjaldhliðum þó að hóflegu séu. Hvar værum við t.d. ef gögn Veðurstofunnar væru bak við gjaldhlið, eða Hagstofunnar? Þar eru mikilvæg gögn sem hefur verið talið óverjandi að læsa á nokkurn hátt; Veðurstofunnar vegna þess að þar erum við að tala um öryggisatriði, en Hagstofunnar vegna þess að þar er hafsjór upplýsinga sem fólk getur unnið úr, almenningur, menntafólk og hver sem er, til að varpa ljósi á ástandið í samfélaginu. Töflurnar uppi í Hagstofu gera ekkert sjálfar. Það er þegar við höfum frjálsan aðgang að þeim sem við getum gert eitthvað úr þeim. Ég vil því fagna þessu frumvarpi Pírata og vona að það nái fram að ganga. Ég bíð spenntur eftir því að sjá þær afurðir sem koma út úr opnu aðgengi fólks að þessum gögnum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Margt af því sem hann kom að er einmitt hugmyndafræðilegs eðlis. Í hinu stóra samhengi er það ákveðin hugmyndafræði að búa til verðmæti úr einhverju sem gert er með því að setja upp borgunarvegg eða peningavegg. Þar er hægt að rekja beinan kostnað af því á einhvern hátt. En það sem gleymist oft er hinn óbeini gróði sem ég nefndi áðan, að fréttin varð ekki til og samfélagið varð fátækara fyrir vikið, það vissi minna en lá fyrir. Annað dæmi svipað og varðandi Landmælingar er íslensk orðabók. Núna er kominn út vefur sem heitir málið.is og er með fullt af gagnlegum upplýsingum um íslenskt mál, og er að hluta til orðabók. Þetta er málið okkar allra en samt er þarna samkeppni við einkaaðila sem gefa líka út orðabók. Það er mjög skrýtið að einhvern veginn sé hægt að loka aðgengi að upplýsingum sem við höfum saman greitt til þess að búa til og það má ekki nota afurðina af því að annar einkaaðili er líka að gera þetta. Það getur alveg verið samkeppni þarna á milli. Varðandi kostnað þá þyrftu einstaklingar ekki endilega að borga þennan kostnað. Hann er einmitt, eins og hv. þingmaður segir, greiddur af fyrirtækjum við að komast í fyrirtækjaskrá þar sem stofnun fyrirtækja eru upprunalega bara ákveðin leyfi til framkvæmda. Leyfið er endurnýjað og þar er ákveðinn kostnaður við umsýslu þess að hafa fyrirtæki sem stunda framkvæmdir. Hluti af því er að hafa aðgang að upplýsingum um fyrirtækin sjálf. Þetta er mjög margslungið mál [[Forseti hringir.]]en það er samt rosalega mikilvægt að gera það á réttan hátt og hleypa fólki í þessar upplýsingar.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég held að samfélagslegur gróði af þeim upplýsingum sem opnaðar eru með þessum hætti verði alltaf margfaldur á við þann kostnað sem við finnum fyrir í fjárlögum það ár sem gjaldfrelsið er tekið upp. Það ætti því ekki að svíða sérstaklega mikið undan því. Ég þakka þingmanninum líka fyrir að nefna orðabókina af því að þar erum við aftur með frá svipuðum tíma og þegar kortasafn Landmælinga var einkavætt. Sem dæmi um að hið opinbera selji frá sér sameiginleg gæði má nefna Orðabók Menningarsjóðs, sem hafði árum saman verið unnin sameiginlega af hinu opinbera þjóðinni til góða, en var seld þegar ríkið mátti ekki standa í neinu sem hægt væri að senda út í bæ til frekari vinnslu. Ég er ekki að segja að sú orðabók sem þeir einkaaðilar hafa síðan unnið og gefið út sé slæm, en hún er ekki aðgengileg á sama hátt og opinber orðabók í eigu þjóðarinnar gæti verið. Í því sambandi er síðan vert að nefna hugmyndir sem birtast í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar varðandi námsbækur. Við erum farin að heyra sama sönginn um að ríkið megi ekki standa í rekstri sem hægt væri að sjá fyrir sér að einkaaðilar gætu sinnt. Ég sé það ekki alveg fyrir mér hvernig einkaaðilar ætla að standa í námsbókaútgáfu í litlum greinum þar sem skipta þarf oft um bækur. Ég held að flóran yrði fátækari ef markaðsöflin væru farin að ráða því hvað gefið væri út til grunnskóla- og framhaldsskólanema. [[Forseti hringir.]]Ég bíð þess bara spenntur að geta tekið þá umræðu þegar þar að kemur.
Forseti. Það eru nú þrjú fyrirtæki sem selja aðgang úr fyrirtækjaskrá, safna saman og setja þau í skýrslur. Það er væntanlega peningur sem glatast þannig séð í samskiptum við ríkisskattstjóra, þeir greiða væntanlega eitthvað fyrir það aðgengi. En að sama skapi glata þau fyrirtæki ekkert endilega sérstöðu sinni í því að safna saman skýrslum og tengingum og gröfum o.s.frv. um fyrirtæki sem þau geta síðan haldið áfram að selja. Það eru því rosaleg tækifæri í að vera með frjálst aðgengi að opinberum upplýsingum sem önnur fyrirtæki geta síðan auðgað og gert betri fyrir væntanlega einhverja neytendur sem hafa áhuga á því. Að sama skapi gæti það virkað fyrir útgáfu námsbóka. Þar sem ég vann áður hjá Menntamálastofnun, sem er sameinuð Námsmats- og Námsgagnastofnun, vann ég að verkefni þar sem ég var að reyna að búa til opnar námsbækur þar sem kennarar, fagfólk og/eða nemendur gætu unnið saman að því að búa til námsbækur sem væri ákveðinn grunnur sem hver sem er getur farið í og búið til forrit í símann eða eitthvað slíkt, og auðgað það, gert það betra og þá selt þá útgáfu. En sameiginlega útgáfan sem við leggjum öll vinnu okkar í er alltaf aðgengileg fyrir alla. Þá getur fólk valið hana í staðinn fyrir einhverja með flottari myndum eða slíku, sem einstaka aðilar geta betrumbætt. Smám saman vinnst sú betrumbót aftur í safnið sem við njótum öll góðs af. Ég sé því mikil tækifæri í því að við vinnum saman að því að búa til sameiginlegar upplýsingar sem við getum öll notað og skoðað, betrumbætt og endurnýtt.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Jú, vissulega mundi ríkisskattstjóri verða af tekjum. En af því að við erum að hugsa um hag þjóðarinnar í þessum sal en ekki hag einstakra stofnana ríkisins getum við líka sett dæmið upp þannig að þau fyrirtæki sem greiða ríkisskattstjóra fyrir beinan aðgang að fyrirtækjaskrá í dag spari þann pening. Þau þyrftu að vera með einhverja nýsköpun í vöruþróun sinni til að geta haldið áfram að selja þjónustu sína. Ég treysti þeim vel til þess. Að sama skapi mundi sparast peningur úti í samfélaginu hjá þeim sem sækja sér þjónustu hjá þessum fyrirtækjum sem hægt væri að sækja beint til ríkisskattstjóra. Frekar en að borga fyrir aðgang að hráum upplýsingum úr fyrirtækjaskrá fær viðkomandi það ókeypis upp í hendur frá ríkisskattstjóra, þannig að samfélagslega nettótalan held ég verði alltaf jákvæð. Þó svo að ein ríkisstofnun missi sértekjur upp á einhverja smáaura í stóra samhenginu held ég að heildarmarkmiðið og það sem kæmi út úr því væri svo miklu meira virði. Það væri fórnarkostnaður sem ég held að við ættum öll að geta þolað ríkinu að bera.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir umræðurnar og tek undir allt það sem komið hefur fram hér. Markmiðið með frumvarpinu er einfalt. Við viljum vita hver ber ábyrgð. Ég vil vita við hvern ég versla. Málið er ekki rosalega miklu flóknara en það þegar allt kemur til alls. Hér hefur verið farið yfir mjög mörg dæmi um hvað hefði verið betra ef við hefðum verið með ókeypis aðgang að þessum upplýsingum t.d. fyrir hrun. Þá hefðum við séð öll krosseignatengslin. Við hefðum mögulega getað komið í veg fyrir jafn hátt fall og raun bar vitni ef við hefðum vitað meira, og hefðum getað grafist fyrir um þær upplýsingar á þeim tíma. Markmiðið er ofsalega einfalt; að vita hverjir bera ábyrgð, að vita við hvern ég versla. Kostnaðurinn er, eins og komið hefur fram, merkjanlegur í sértekjum hjá ríkisskattstjóra, en ágóðinn er svo sannarlega rosalega mikill. Ef við tökum dæmi frá hruninu og því áfalli sem við lentum í þar hefðum við getað komið í veg fyrir brot af þeim kostnaði. Þá borgar þetta sig margfalt. Ég þakka kærlega fyrir og njótið vel.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000. Meðflutningsmenn mínir eru Birgitta Jónsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Guðjón S. Brjánsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Oddný G. Harðardóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þórunn Egilsdóttir, Eygló Harðardóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson og Lilja Sigurðardóttir. Lagt er til að á eftir 17. gr. laganna komi ný grein, 17. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: „Foreldrar sem þurfa að sækja fæðingarhjálp utan heimabyggðar.“ Á eftir 22. gr. laganna komi ný grein, 22. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: „Foreldrar sem þurfa að sækja fæðingarhjálp utan heimabyggðar.“ Lagt er til að lög þessi öðlist þegar gildi. Frumvarp þetta var fyrst lagt fram á 144. löggjafarþingi og endurflutt á 145. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er nú lagt fram lítið breytt. Með fæðingarhjálp er í frumvarpi þessu átt við hverja þá aðstoð eða þjónustu sem veitt er af faglærðu heilbrigðisstarfsfólki í tengslum við tilvonandi eða yfirstandandi fæðingu og almennt er talin nauðsynleg til að tryggja eins vel og verða má líf og heilbrigði barns og móður eftir fæðingu. Nokkrum hópi fólks stendur ekki til boða fullnægjandi fæðingarhjálp í heimabyggð og þarf því að dveljast fjarri heimili sínu fyrir fæðingu til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp þegar að fæðingu kemur. Af þessu getur stafað nokkur aðstöðumunur milli þessa hóps og þeirra sem eiga kost á fæðingarhjálp í heimabyggð og þurfa því ekki að dveljast annars staðar meðan beðið er fæðingar. Þessu frumvarpi er ætlað að leiðrétta hluta þess aðstöðumunar. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að foreldrum sem þurfa að dveljast utan heimilis til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp, og geta ekki vegna vegalengdar eða landfræðilegra aðstæðna sótt heimili sitt daglega, verði heimilað að hefja fæðingarorlof eða töku fæðingarstyrks þremur vikum fyrir áætlaðan fæðingardag, sem staðfestur skal með læknisvottorði, eða fyrr ef staðfest er með læknisvottorði að þess sé þörf. Almennt er talið ráðlegt að barnshafandi konur séu nálægt fæðingarstað ekki síðar en þremur vikum fyrir áætlaðan fæðingardag, eða í 38. viku meðgöngu miðað við 40 vikna meðallengd meðgöngu. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir að foreldrar geti hafið fæðingarorlof eða töku fæðingarstyrks fyrr ef staðfest er með læknisvottorði að þess gerist þörf að móðir sé fyrr nálægt fæðingarstað. Mat á því hvort þess sé þörf að barnshafandi móðir dveljist fjarri heimili sínu til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp fyrir fæðingu er fyrst og fremst læknisfræðilegt. Alla jafna má ætla að sú fæðingarhjálp dugi sem býðst í umdæmissjúkrahúsum, samanber 3. málslið 1. mgr. 18. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007. Í sérstökum tilvikum gæti foreldrum þó verið nauðsynlegt af læknisfræðilegum ástæðum að sækja sérhæfðari þjónustu annað. Það getur t.d. átt við í tilviki fjölburafæðinga og þegar vandamál í fæðingu eru fyrirsjáanleg. Rétt er að miða við að hitt foreldrið geti þurft að dveljast fjarri heimabyggð samtímis barnshafandi móður. Í frumvarpinu er miðað við þriggja vikna tilkynningarfrest til samræmis við það viðmið sem fram kemur í 2. málslið 1. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 23. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof. Þó er gert ráð fyrir að heimilt verði að víkja frá þeim fresti ef ófyrirséð er hvenær foreldrar þurfa að hefja fæðingarorlof eða töku fæðingarstyrks. Það gæti átt við þegar upp koma óvæntir atburðir sem krefjast þess að foreldrar dveljist nálægt fæðingarhjálp fyrr en ráð var fyrir gert. Að öðru leyti er ráðgert að hvort foreldri fyrir sig sæki um greiðslur í fæðingarorlofi eða fæðingarstyrk til samræmis við gildandi reglur laganna. Með frumvarpinu er hins vegar lagt til að réttur foreldra til fæðingarorlofs eða -styrks framlengist sem nemur þeim tíma sem þeir þurfa að dveljast fjarri heimili til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp. Að öðrum kosti ættu foreldrar, sem þurfa að nýta fæðingarorlof eða -styrk til að sækja fæðingarhjálp fjarri heimili sínu, að öðru jöfnu minna fæðingarorlof eða -styrk eftir til að nýta til umönnunar og samvista við börn sín eftir fæðingu en foreldrar sem búa þar sem fæðingarþjónusta er í heimabyggð. Sú staða er andstæð jafnræðissjónarmiðum og ekki barni fyrir bestu, samanber 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem veitt hefur verið lagagildi hérlendis með lögum nr. 19/2013. Gert er ráð fyrir að framlenging fæðingarorlofs nemi þeim dagafjölda sem foreldri dvelst utan heimilis, sem miðast jafnan við tímabilið frá því að foreldri fer frá heimili til að vera nálægt fæðingarhjálp og fram að fæðingu barns. Þar sem greiðsla fæðingarstyrks miðast aðeins við heila mánuði er gert ráð fyrir að framlenging hans nemi að jafnaði einum mánuði, en geti þó numið tveimur mánuðum ef sérstakar aðstæður krefjast þess að foreldri dveljist lengur fjarri heimili. Þá er gert ráð fyrir að foreldrum sem hefja töku fæðingarstyrks fyrr en ella vegna þessara aðstæðna verði heimilað að skipta töku styrksins upp í tímabil, sem jafnan er óheimilt. Kallar þetta á breytingu á 6. mgr. 14. gr. reglugerðar um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks, nr. 1218/2008. Að þessu sögðu langar mig að nefna nokkur atriði til viðbótar. Eins og ég sagði hér fyrr í máli mínu þá leiðréttir þetta frumvarp, ef það fæst samþykkt, ekki þann aðstöðumun sem er á fólki hér á landi varðandi aðgengi að öruggri heilbrigðisþjónustu. Annað atriði sem tengist þessu, ef við tölum sérstaklega um fæðingar og fæðingarhjálp, er sá húsnæðiskostnaður sem fólk utan af landsbyggðinni þarf að leggja út fyrir þegar það þarf að dvelja fjarri heimili sínu vikum og jafnvel mánuðum saman fyrir fæðingardag barnsins. Þetta eru háar upphæðir. Fólk dvelur kannski þrjár til sjö vikur, og jafnvel lengur, fjarri heimili sínu og þarf að leigja húsnæði. Ég þekki til þess að fólk er að taka Airbnb-íbúðir á leigu. Sumir hafa aðgang að verkalýðsbústöðum. Sumir eiga fjölskyldu og vini sem geta hýst þau, en ekki allir. Það er líka ákveðnum vandkvæðum bundið að fá inni hjá öðrum fjölskyldum þegar jafnvel fleiri börn eru með í för. Þetta er ekki lítið mál og þetta er mjög kostnaðarsamt. Þetta er líka atriði sem við verðum að ræða hér á þingi, þ.e. hvernig við ætlum að uppfylla að fullu lög um heilbrigðisþjónustu. Við getum það kannski ekki alveg, það er kannski meira teorískt, en samt getum við farið nær því að uppfylla núgildandi lög um heilbrigðisþjónustu, þ.e. að tryggja öllum jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu, svo að það gildi hér jafnræði. Það gerir það ekki. Þingmenn Framsóknarflokksins hafa lagt fram þingsályktunartillögu um að gerð verði heilbrigðisáætlun þar sem tekið verði tillit til mismunandi landfræðilegra þátta, samgangna og fleiri þátta. Þetta snýr náttúrlega líka að fæðingaraðstoð. Þetta tekur yfir alla heilbrigðisþjónustu, slík áætlun mundi gera það. Þetta er, eins og ég sagði, einn angi af mjög mörgu sem við þurfum að huga að. Hér fyrr í vikunni var mjög góð umræða um heilsugæsluna í landinu sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson hóf. Það kom mjög sterkt fram, í máli þeirra þingmanna sem töluðu í þeirri umræðu, að uppbygging heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu væri jákvæð en fyrr en síðar þyrfti að huga að heilsugæslunni og heilbrigðisþjónustunni á landsbyggðinni. Þannig að víða er pottur brotinn. Við vitum öll að heilbrigðiskerfið hefur fengið að finna fyrir því, sérstaklega í kjölfar hrunsins. Ég ætla ekki, eins og ég hef áður sagt, að leita að neinum sökudólgum, það er enginn tilgangur með því. Það sem við þurfum að gera er að horfa til framtíðar. Hvaða framtíðarsýn höfum við? Við þurfum að horfa á stóru myndina. Ég hef átt mörg samtöl við marga varðandi heilbrigðiskerfið, sérstaklega síðustu vikur og mánuði. Mér finnst oft að fólk horfi svo þröngt á hlutina, horfi á þá út frá sjálfu sér og horfi á ómöguleikann fyrst og fremst; nei, þetta er ekki hægt. Það er allt hægt. Ef við höfum plan, erum með áætlun, erum með sýn. Ég líki þessu við það að vera innanhússhönnuður. Þú kemur inn í handónýta íbúð og það stendur manneskja við hliðina á þér og horfir á sömu íbúð: Þetta er forljótt, þetta er ómögulegt, þetta getur aldrei orðið neitt. En þú sem hönnuður horfir á íbúðina, sérð möguleikana, sérð tækifærin og sérð fyrir þér hvernig þetta gæti orðið og svo bara finnur þú út úr því. Það þarf náttúrlega að panta smið og pípara og það þarf að velja alls konar efni. Jú, jú, þetta er flókið og þetta getur verið erfitt og stundum er maður næstum því að fara að gefast upp - og nota bene ég er ekki innanhússhönnuður. Það er eins með heilbrigðiskerfið. Við þurfum að hafa þessa sýn. Við þurfum að trúa því að við getum farið í ákveðna átt og bætt kerfið. Í leiðinni getum við fundið út úr þeim hindrunum sem eru til staðar ef viljinn er fyrir hendi. Við hér á Alþingi erum með gríðarlega mikið vald. Við erum með löggjafarvald. Ef lög eru fyrirstaðan þá getum við alltaf breytt þeim. Heilbrigðiskerfið er mannanna verk. Lögin sem við samþykkjum eru okkar lög, þessu getum við breytt. Fólk segir: Þetta er svo dýrt og svona. Jú, jú. Það kom líka fram í sérstöku umræðunni um heilsugæsluna að hlutirnir kosta, en þá verður maður líka alltaf að spyrja sig: Erum við með því að spara á einum stað að fara í meiri kostnað á öðrum stað? Við þurfum að horfa heildrænt á kerfið okkar. Við getum gert það betra og nýtt fjármunina betur ef við horfum á það út frá heildarkerfinu, ekki bara út frá Landspítalanum, bara út frá heilsugæslunni á landsbyggðinni eða höfuðborginni eða bara út frá sjúkraflutningum. Horfum á þetta í heildarsamhengi. Það frumvarp sem ég mæli fyrir er kannski lítill partur í því að koma til móts við fólk sem nýtur ekki jafnræðis, en þarna er hægt að koma til móts við það með ákveðinni lagabreytingu á meðan við erum að gera kerfið þannig að hægt sé að tryggja fólki betri heilbrigðisþjónustu um land allt.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum hennar framsögu og lýsi ánægju með þetta frumvarp. Ég tel það vera eitt mikilvægasta hlutverk þingsins að búa fólki í þessari stöðu, verðandi og nýbökuðum foreldrum, sem áhyggjulausasta tilveru. Af nógu er að taka þegar nýtt líf kemur í heiminn sem flækir lífið þó að ekki bætist við stress vegna búsetu. Ég rak augun í einn málslið sem mig langar að spyrja þingmanninn aðeins út í, þ.e. 1. gr., síðasti málsliður þar, með leyfi forseta: „Réttur foreldra til fæðingarorlofs skal framlengjast sem nemur þeim tíma sem þeir dveljast utan heimilis fram til fæðingar af þeim sökum sem greinir í 1. mgr.“ Ég spyr vegna þess að þetta er mjög skýrt orðað, en lög um fæðingarorlof eru það ekkert alltaf. Foreldrar geta fengið að hefja töku fæðingarorlofs fyrr í gildandi lögum ef læknisvottorð sýnir að heilsa móður kallar á. Ef öryggi á vinnustað verðandi móður kallar á að hún sé frá vinnu þá getur viðkomandi hafið töku fæðingarorlofs einum jafnvel tveimur mánuðum fyrr en ella. Það hvort rétturinn framlengist finnst mér ekki koma jafn skýrt fram í lögunum. Ég man ekki alveg hvort það sé síðan tekið almennilega fram í reglugerðinni, ég vænti þess og vona það alla vega. Þingmaðurinn kannski þekkir það betur. En mig langaði bara að þakka þingmanninum fyrir að taka þetta svona skýrt fram hér í frumvarpinu og spyr hvort ekki væri gott að nefndin athugaði hin tilvikin í leiðinni, hvort álíka [[Forseti hringir.]]skýrleiki væri æskilegur í öðrum sambærilegum tilvikum.
Hæstv. forseti. Ég skildi ekki almennilega hvernig ég á að skýra þetta betur, hvort eitthvað er óljóst [[Gripið fram í.]]hvernig … Jú, ég tek þá að sjálfsögðu undir það með þingmanninum að þegar málið gengur til nefndar þá er rétt að skoða aðra þætti. En ég þekki ekki reglugerðina.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til breytinga á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, þ.e. fæðingarhjálp. Ég ætla nú að byrja þessa stuttu ræðu á að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir framsögu í þessu mikilvæga máli. Mig langar líka að árétta þá góðu sátt og þverpólitísku vinnu sem oft er hér á Alþingi. Þingmenn fimm flokka standa að þessu máli og það sýnir hvað okkur hv. þingmönnum mörgum hverjum, ég mundi halda flestöllum, er umhugað um úrbætur í mörgum velferðarmálum, m.a. fæðingarorlofsmálum. Þetta mál er eitt af forgangsmálum Framsóknarflokksins á þessum þingvetri, en fyrsta forgangsmálið er heilbrigðisáætlun fyrir Ísland, sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir kom örlítið inn á í ræðu sinni og gerði grein fyrir því. Áhersla okkar Framsóknarmanna er mjög mikil á velferðar- og heilbrigðismálin. Við munum það líklega öll að flestallir flokkar töluðu um mikilvægi þess að efla velferðar- og heilbrigðismál í nýafstaðinni kosningabaráttu og fundu að það var mikill vilji meðal landsmanna til að unnið væri að því. Við erum að reyna það sem við getum til þess að svara því kalli. Eins og fram kom í ræðu flutningsmanns er hér um að ræða breytingu á 17. gr. laga, um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, og breytingu á 22. gr. sömu laga. Snýr það að því að barn foreldra sem þurfa að sækja fæðingarhjálp utan heimabyggðar njóti jafnræðis á við þau börn sem fæðast í heimabyggð og að foreldrar geti tekið fæðingarorlof á þeim degi sem barnið kemur í heiminn. Samkvæmt því og eins og fram kom hjá framsögumanni málsins mun réttur foreldra til fæðingarorlofs framlengjast um sem nemur þeim tíma sem þeir dveljast utan heimilis fram til fæðingar ef þetta frumvarp til breytingar á lögunum verður samþykkt á Alþingi, sem ég vona svo sannarlega að verði. Í 22. gr. laganna segir m.a. að réttur foreldra til fæðingarstyrks skuli jafnframt framlengjast. Það er mjög mikilvægt að horfa í báða þessa þætti því að ákveðinn hópur foreldra í fæðingarorlofi fær eingöngu fæðingarstyrk á meðan aðrir njóta fæðingarorlofs, sem er ákveðið hlutfall af tekjum viðkomandi, eins og lögin eru byggð upp núna. Eins og fram kom í ræðu hv. flutningsmanns Silju Daggar Gunnarsdóttur langar mig að fara örlítið inn á þá heilbrigðisáætlun sem við Framsóknarmenn vorum með sem forgangsmál á þessum þingvetri. Með leyfi forseta ætla ég eingöngu að lesa upp markmið þeirrar tillögu, en það snýst um eftirfarandi: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Heilbrigðisáætlunin verði unnin í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum. Við gerð heilbrigðisáætlunar verði m.a. tekið tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga.“ Þar komum við inn á það að við erum með heilbrigðisstofnanir víða um landið. Tökum Vestfirði sem dæmi. Við getum í rauninni horft á Vestfirði sem eyland. Það eru erfiðir vegir á milli ýmissa byggðarlaga sem lokast oft yfir veturinn. Þar af leiðandi þurfa verðandi foreldrar oft að fara að heiman til að fá þá þjónustu sem þau þurfa á að halda til að gæta að öryggi barns og foreldra. Verið er að vinna að þessum breytingum til að koma til móts við þennan hóp í því frumvarpi sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir leggur fram. Jafnframt segir í markmiði með þingsályktunartillögu um heilbrigðisáætlun að tekið verði tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða, sumarhúsabyggða, svo eitthvað sé nefnt. Við vinnu heilbrigðisáætlunar eigi að líta til þess hvort við höfum sóknarfæri til að nýta enn betur heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og létta þar með álagi af Landspítala, því að undanfarin ár og áratugi hefur sífellt meiri þjónusta verið að færast til höfuðborgarsvæðisins, og þá er oft og tíðum minni þjónusta og minni sérhæfing á landsbyggðinni. Það hefur orðið þróunin, kannski vegna starfsmannamála, og er ýmislegt um það að segja, og svo kannski vegna tækninnar. Ég þori ekki að segja um það. Í vinnu við heilbrigðisáætlun eru m.a. fæðingar undir. Þar er mjög mikilvægt að horfa til þess hvernig við getum aukið þjónustu við verðandi mæður á landsbyggðinni. Við vitum að á ýmsum stöðum á landsbyggðinni, eða einhvers staðar er það svo alla vega að það er ekki einu sinni sónartæki og foreldrarnir þurfa að fara til Reykjavíkur til að fara í sónar. Það er því mjög mikilvægt að hafa allt undir í heilbrigðisáætluninni til þess að skoða hvar við höfum sóknarfæri og samlegðaráhrif til þess að vinna að betri og bættari þjónustu við fólk sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda, sama hver hún er víða um landið. Í lok minnar stuttu ræðu vil ég líka benda á að það er mjög mikilvægt að þetta góða mál komi í hv. velferðarnefnd. Nú þegar erum við með breytingar eða frumvarp í hv. velferðarnefnd sem snýr að breytingum á fæðingarorlofslöggjöfinni, sem er eitt af forgangsmálum þingflokks Vinstri grænna. Það mál er komið í efnislega meðferð í hv. velferðarnefnd. Ég tel það styrk fyrir málin að hafa þau samtímis í nefndinni og jafnframt að vera búin að fá kynningu á þingmálaskrá hæstv. félagsmálaráðherra og fá að vita hvar áherslur hans liggja er varða fæðingarorlofsmálin, þannig að hægt sé að taka það mál til umræðu á sama tíma í hv. velferðarnefnd. Það eru mörg atriði sem horfa þarf á. Það er mjög mikilvægt að horfa á þau atriði sem snúa að því sem frumvarpið tekur á sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir leggur fram um að börn sem fæðast fjarri heimabyggð njóti til jafnræðis á við börn sem fæðast í heimabyggð. En það eru fleiri þættir sem ég ætla að fara örstutt í sem þarf að horfa á og taka umræðu um, þ.e. ætlunarverk hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra um tillögu Vinstri grænna í fæðingarorlofsmálum og frumvarp hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur um það sem við höfum farið yfir hér. Þar ætlum við að lengja fæðingarorlofið. Er pólitísk sátt um það? Viljum við hafa ákveðið gólf varðandi greiðslur, að þær verði ekki lægri en ákveðin upphæð þegar fólk fer í fæðingarorlof? Hvert er hámarkið sem við viljum hafa? Það er umræða sem við þurfum að taka. Það þarf að taka umræður um fæðingarstyrkinn, hversu hár hann á að vera. Hann hefur verið mjög lágur. Viljum viljum hækka hann? Það er mjög mikilvægt að horfa í það allt saman. Ég tel það verði mikil umræða um það. Það var mjög mikil umræða um mál Vinstri grænna þegar það var til umræðu í þingsal um daginn þar sem fólk velti fyrir sér ýmsum þáttum. Ég og hv. þm. Halldóra Mogensen ræddum m.a. um þær áhyggjur sem við höfum haft af einstæðum mæðrum sem hafa sumar hverjar ekki nýtt rétt sinn í fæðingarorlofi að fullu því að þær hafa ekki haft aðstöðu til þess og hafa þurft að fara mjög snemma aftur út á vinnumarkaðinn. Það á við um þær einstæðu mæður þar sem faðirinn er ekki til staðar. Við höfum líka verið sammála um að það er mjög mikilvægt að stíga mjög varlega til jarðar í þeim efnum því að þetta snýst um jafnrétti. Þetta er eitt af stóru jafnréttismálunum okkar sem við höfum unnið stóra sigra í í löggjöf á undanförnum árum og áratugum. Ég ætla að láta þetta gott heita. Ég vona að umrætt frumvarp njóti velgengni í hv. velferðarnefnd og að við eigum góðar og miklar umræður um það og náum að afgreiða málin vel úr nefndinni til þeirra sem á þeim þurfa að halda.
Herra forseti. Mig langar til þess að byrja á því að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Ég tek heils hugar undir orð hennar áðan varðandi heildræna sýn og möguleikana á að endurskoða heilbrigðiskerfið. Ég tek undir það að allt sé hægt. Þetta er bara spurning um vilja. Hvað viljum við gera? Þetta mál um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof finnst mér svo sjálfsagt að ég skil ekki að það sé ekki löngu búið að koma þessu í gagnið. Ég skoðaði vef Ljósmæðrafélags Íslands. Samkvæmt honum er ein ljósmóðir á Ísafirði. Sumar konur á sunnanverðum Vestfjörðum sækja fæðingarhjálp þangað. Það er ekki óalgengt að konur þurfi að flytjast þangað í nokkrar vikur og bíða eftir fæðingu í leiguhúsnæði eða búa inni á ættingjum. Það sama á við á Norðurlandi sem er stórt dreifbýlt umdæmi þar sem vegalengdir eru miklar. Þar eru tveir fæðingarstaðir. Á Austurlandi er aðeins ein fæðingardeild. Konur sem hafa ekki þann valkost að fæða nærri heimilinu sínu þurfa sjálfar að standa straum af þessum kostnaði. Þetta er umtalsverður kostnaður. Þetta er húsnæði og launalaust leyfi maka og ferðalög maka og barna. Það þarf að taka börnin úr skóla. Þetta er alls konar rót á fjölskyldulífinu. Að þurfa að keyra langar vegalengdir og oft yfir fjallvegi til að sækja fæðingarþjónustu, leigja húsnæði, taka börnin úr skóla, missa úr vinnu - þetta er allt saman kostnaðarsamt og skapar mikið óöryggi. Það er erfitt að meta hvenær best er að leggja af stað í ferðalagið, enda er ómögulegt að segja til um hvenær fæðingin muni eiga sér stað. Ég hefði talið það algjört forgangsmál að búa þannig um verðandi mæður að öllu aukaálagi væri haldið í algjöru lágmarki. Þetta skiptir máli fyrir þroska barnsins, öryggi móðurinnar, tilfinningalíf og efnahag fjölskyldunnar. Það að ástandið sé svona yfir höfuð er nægilega slæmt. Það allra minnsta sem við getum gert er að framlengja fæðingarstyrk og fæðingarorlof þessara fjölskyldna.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir innlegg hennar í þessa umræðu. Það er gott að heyra að við erum sammála og gott að heyra að fleiri hafi sterka trú á því að hægt sé að breyta kerfinu. Maður þarf fyrst og fremst að hafa trúna og heildarsýn og mjög mikla þolinmæði. Mig langar að spyrja þingmanninn hvað henni finnist um húsnæðiskostnaðinn sem við höfum báðar nefnt í ræðum okkar. Nú veit ég til þess að bæði Færeyingar og Grænlendingar niðurgreiða húsnæðiskostnað fyrir verðandi foreldra, bæði föður og móður, greiða hann að fullu þannig að fólk þarf ekki að greiða neitt þegar það fer til fæðingarstaðar, vegna þess að þessar þjóðir búa eins og við í dreifbýlu landi og konur þurfa oft að fara langt í burtu til að fæða börnin sín. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns varðandi það.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu. Mér finnst verða að gæta jafnræðis í þessum málum. Fólk sem býr úti á landi þarf að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu og annarri þjónustu og fólk annars staðar, hvernig sem við gerum það, hvort sem það er einhvern veginn hægt að bjóða upp á þessa þjónustu nær fólkinu þar sem það býr eða greiða niður húsnæðiskostnað fyrir fjölskyldur sem þurfa að ferðast langar vegalengdir til þess að eignast börn. Ég veit ekki hvor valkosturinn er betri eða hvað er í raun og veru hægt en eins og hv. þingmaður talaði um áðan munum við aldrei komast að þessum lausnum nema við förum að skoða kerfið heildrænt, förum að móta okkur stefnu og taka skref í átt að henni. Mér finnst best að hugsa þetta þannig: Við finnum markmiðið fyrst, hvert viljum við fara, hvernig við viljum þróa þetta og þá getum við farið að spá í hvaða lausnir eru bestar.
Hæstv. forseti. Þetta var áhugavert að heyra. Nú er staðan sú að verðandi mæður greiða fyrir dvöl á sjúkrahóteli hér í borginni, 1.500 kr., en á sama tíma þurfa verðandi feður að greiða 6.000 kr. fyrir sömu aðstöðu, sem er mjög mikil mismunun og í rauninni ólíðandi. Mér fannst áhugavert að heyra hv. þingmann opna á það við skoðuðum hverjir möguleikarnir eru, hvort mögulega sé hægt að bjóða upp á annars konar dvöl en t.d. sjúkrahótel eins og við höfum núna. Maður veltir fyrir sér hvort það væri hagkvæmt fyrir ríkið, af því að verðandi mæður og verðandi feður eru ekki sjúklingar. Af hverju erum við með þetta fólk á sjúkrahóteli? Út af því að ekkert annað er í boði. Maður veltir fyrir sér hvort ríkið ætti mögulega að koma að því að byggja litlar hagkvæmar íbúðir fyrir verðandi foreldra á þeim stöðum þar sem fæðingarþjónusta er í boði, þar sem foreldrar gætu dvalið sér að kostnaðarlausu, þeir foreldrar sem eru í þeirri aðstöðu að geta ekki eignast barn heima hjá sér.
Herra forseti. Já, þetta eru allt mjög mikilvægar vangaveltur og eitthvað sem við þurfum að hugsa til. Ein af ástæðunum fyrir því að ég var ánægð að enda í velferðarnefnd er vegna þess að eitt af því sem ég held mest upp á við þetta starf er að fá tækifærið til að viða að sér mikilvægum upplýsingum til að geta svo mótað sér betur skoðanir á því hvernig best sé að hafa þetta, til þess að finna þetta samstarf, setja hugmyndirnar okkar saman og komast að góðum niðurstöðum. Ég hlakka til að skoða þetta mál betur og önnur mál tengd því af því það er náttúrlega gríðarlega mikilvægt. Það hefur verið rætt hérna að ekki fæðast nægilega mörg börn hér á landi. Við þurfum að fjölga fæðingum og við þurfum að búa betur um verðandi mæður og fjölskyldur yfir höfuð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að flytja þetta góða mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Það er nú líklega flutt í þriðja sinn. Það er af sem áður var að börn á Íslandi fæddust hringinn í kringum landið á sjúkrahúsum sem þá hétu. Nú eru þessir staðir orðnir færri og líklega eru það fyrst og fremst tveir staðir, Landspítalinn að sjálfsögðu og Sjúkrahúsið á Akureyri, sem hafa skilgreint hlutverk í þessu tilviki, sem geta tekið á móti börnum og tekið á móti mæðrum sem eignast börn sín þar þó að um áhættufæðingar sé að ræða. Að auki er Akranes eini staðurinn með fullan viðbúnað til þess að gera bráðakeisara enn sem komið er. En það er alveg víst að unnið er að því ljóst og leynt að fækka þeim stöðum þar sem fæðingar eiga sér stað með svo öruggum viðbúnaði, eins mikið og hægt er. Einhver álitamál eru um hvað þessir staðir eigi að vera margir, en togið snýst fyrst og fremst um Landspítala. Hvers vegna gerist þetta? Það eru auðvitað ýmsar ástæður. Fagfólk er af skornum skammti úti um landið og fjárframlög eru klippt niður. Síðan viljum við auðvitað öll að börn okkar fæðist við sem öruggastar aðstæður og að áhættan sé sem minnst og að allt gangi vel. Auðvitað er það svo í langflestum tilvikum, sem betur fer, enda höfum við Íslendingar náð afar góðum árangri á þessu sviði og hvað bestum árangri á veraldarvísu. Sú tillaga sem hér um ræðir, breytingin sem um er að ræða, finnst mér vera hófsamleg og í henni er vottur af jafnréttishugsun gagnvart þeim sem búa á landsbyggðinni. Það er gríðarlega mikið rask og óþægindi fyrir fólk að þurfa að taka sig upp, kannski með löngum fyrirvara frá fleiri börnum eða allri fjölskyldunni og flytja um langan veg. Það er alveg undir hælinn lagt hvort þær fæðingarstofnanir sem enn eru eftir, Landspítali og Sjúkrahúsið á Akureyri, geti greitt götu foreldra með því að útvega þeim húsnæði á meðan á dvöl stendur. Það tekst alls ekki alltaf. Ég veit að á Akranesi er gert ráð fyrir því að verðandi mæður geti dvalið í húsnæði stofnunarinnar fyrir fæðingu. Komið hefur í ljós að það er bráðnauðsynlegur þáttur í starfseminni einmitt vegna þeirra sem koma lengra að. Ég vona að þessari tillögu vegni vel í meðförum nefndar og að það verði heldur léttbærara fyrir foreldra sem þurfa að taka á sig þetta óþægindaálag. Það er ekki útlit fyrir að það verði þannig á ný að börn fæðist allan hringinn í kringum landið, því miður. Það er hægt, en það þarf mikið til.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir endurflutning á tillögu til þingsályktunar um sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Þetta er brýnt mál sem hefur töluvert verið til umræðu í samfélaginu að undanförnu og skýtur upp kollinum alltaf annað veifið og sýnir okkur að þetta er hugstætt þeim sem málið snertir. Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 145. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú endurflutt óbreytt. Fyrsti flutningsmaður þá var Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar. Flutningsmenn nú sem fyrr eru þingmenn Samfylkingar, auk mín þau Logi Einarsson og Oddný Guðbjörg Harðardóttir. Þetta er að mati Samfylkingarinnar mikilvægt mál sem lagt var fram við upphaf þingsins í haust, en tillagan sjálf hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að sjá til þess að frá og með skólaárinu 2017–2018 verði öllum nemendum í framhaldsskólum landsins tryggt aðgengi að sálfræðiþjónustu innan veggja skólanna þeim að kostnaðarlausu. Ráðherra hafi samráð við Kennarasamband Íslands og Sálfræðingafélag Íslands um tilhögun þjónustunnar, m.a. um meðferð sem veitt er, fjölda nemenda á hvern sálfræðing o.fl.“ Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að í svokallaðri Hvítbók mennta- og menningarmálaráðherra um úrbætur í menntun komi fram að aðeins 44% íslenskra framhaldsskólanema ljúki námi á tilsettum tíma. Ungt fólk hverfi frá námi og langtímaáhrifa þess muni gæta víða í samfélaginu og merki um það séu þegar farin að sjást. Þetta megi að hluta rekja til slæmrar geðheilsu ungmenna hér á landi en sjálfsvíg eru til að mynda helsta dánarorsök ungra karlmanna á Íslandi sem er nöturleg og óskapleg staðreynd sem takast verður á við með öllum ráðum. Vanda í þessum efnum þarf og er hægt að mæta, t.d. með auknu aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Skólastarfið og námsárin eru jafnan snar þáttur í lífi ungs fólks. Á vettvangi skólans er starfið og viðfangsefnin ýmisleg og samfélagsþroski og tilfinningaþroski í mótun og ekki víst að allir séu jafn vel til þess búnir að takast á við tilveruna með átakalausum hætti. Ungmennin þurfa leiðbeiningar og svör við áleitnum spurningum á umbrotaskeiði, aðstoð og stuðning. Stundum eru þetta atriði almenns eðlis, en oft þróast með ungu fólki vandi sem þarfnast sérhæfðrar nálgunar. Mikið áreiti á sér stað, bæði ytra og innra. Virðulegur forseti. Vegna skorts á úrræðum í geðheilbrigðisþjónustu hefur álag aukist mikið á kennara, skólahjúkrunarfræðinga og námsráðgjafa, sem hvorki hafa raunar menntun né forsendur til þess að takast á við vandann. Það er því mikilvægt að bregðast við kallinu og auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu innan veggja skólanna. Ungt fólk kallar eftir aðgerðum frá stjórnvöldum. Netbyltingin „Ég er ekki tabú“, sem hrint var af stað fyrir tæpum tveimur árum, var ákall um breytt viðhorf samfélagsins alls til andlegra veikinda og til að benda á gífurlegan kostnað sem fylgir því að leita sér geðheilbrigðisþjónustu. Þá ályktaði Samband íslenskra framhaldsskólanema um málið á sambandsstjórnarþingi sínu í lok árs 2015, en þar er m.a. kallað eftir auknu aðgengi að sálfræðiþjónustu innan framhaldsskóla landsins. Við þekkjum árangursrík dæmi úr skólastarfi þar sem þjónusta af þessu tagi hefur verið reynd. Skólaárið 2012–2013 réð Verkmenntaskólinn á Akureyri sem dæmi sálfræðing til starfa í 50% starfshlutfall. Í skýrslu sem skrifuð var meðan á tilraunaverkefninu stóð kemur fram að rúmlega 10% nemenda við VMA nýttu sér þjónustuna. Yfir árið tók sálfræðingurinn að meðaltali 2,5 viðtöl á dag, auk þess sem hann var með hópmeðferðartíma í hugrænni atferlismeðferð á vorönn. Í skýrslunni kemur fram að 137 nemendur nýttu sér sálfræðiþjónustu á skólaárinu 2012–2013 og árið eftir 179 nemendur, en það er fjölgun upp á tæplega 31%. Þjónustan skilaði miklum árangri fyrir þá nemendur sem hana nýttu og eftir skólaárið 2014–2015 má sjá mjög aukna aðsókn í þjónustuna en þá tók skólasálfræðingurinn að meðaltali 4,45 viðtöl á dag. Í skýrslunni kemur fram að mikil ásókn nemenda í sálfræðiþjónustu og sá fjöldi viðtala sem veittur var sýni að þörf fyrir slíkt úrræði er til staðar. Þá séu fordómar og skömm hverfandi með auknum sýnileika sálfræðinga innan veggja skólans. Ásókn í þjónustuna er nú jafnari eftir einstökum námsbrautum en þegar fyrst var boðið upp á hana sem gefur til kynna tengsl milli sýnileika og aðgengis og nýtingar á þjónustunni. Stjórnvöld hafa margvíslegum skyldum að gegna gagnvart nemum í framhaldsskólum landsins. Samkvæmt 2. gr. laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008, er hlutverk framhaldsskóla að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi með því að bjóða hverjum nemanda nám við hæfi. Samkvæmt 33. gr. sömu laga eiga allir framhaldsskólanemendur rétt á kennslu við hæfi í hvetjandi námsumhverfi sem m.a. tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan. Þá ber, skv. 1. mgr. 33. gr. b, öllum aðilum í skólasamfélaginu að leggja sitt af mörkum til þess að stuðla að og viðhalda góðum starfsanda og jákvæðum skólabrag. Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. sömu laga skulu framhaldsskólar leitast við að veita þeim nemendum sérstakan stuðning sem eiga við sértæka námsörðugleika að stríða eða veikindi. Öll framangreind atriði eru þess eðlis að þau snerta andlega líðan nemenda og er ætlað að stuðla að góðri andlegri líðan þeirra. Þá er góð andleg líðan nemenda mikilvæg fyrir árangur í námi. Í lið B.2 í tillögu heilbrigðisráðherra til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára kemur fram það verkefni að ráðherra verði falið að skipa starfshóp sem geri tillögur um innleiðingu geðræktarstarfs í leik-, grunn- og framhaldsskólum og að þær liggi fyrir fyrir árslok 2017. Ekkert er hins vegar í tillögunni vikið að því að nemendum í framhaldsskólum skuli tryggður aðgangur að sálfræðiþjónustu sér að kostnaðarlausu. Taka má þó undir þau ummæli, í greinargerð með fyrrnefndri þingsályktunartillögu, að skólinn sé ákjósanlegasti vettvangurinn til að ná til sem flestra barna með geðrækt og forvarnir. Verður að telja að það eigi einnig við um framhaldsskóla. Virðulegur forseti. Markmið þessarar tillögu er að í byrjun skólaárs 2017–2018 verði tryggt að í öllum framhaldsskólum landsins hafi nemendur aðgang að sálfræðiþjónustu sér að kostnaðarlausu til þess að bregðast við því ófremdarástandi sem skortur á faglegri geðheilbrigðisþjónustu hefur í för með sér. Ráðherra er í þessari tillögu falið að útfæra það nánar með hvaða hætti þjónustan verði veitt en að miða beri við að einn sálfræðingur í fullu starfi geti sinnt um 700 nemendum. Ber að miða þjónustuþörf fámennari jafnt sem fjölmennari skóla við það hlutfall. Er í því miðað við vegvísi samtaka bandarískra skólasálfræðinga sem gera ráð fyrir að fjöldinn fari aldrei yfir 1.000 nemendur á hvern sálfræðing. Sé hlutverk sálfræðingsins meira en aðeins að sinna greiningu og ráðgjöf, t.d. einnig að veita viðeigandi meðferð í hvert sinn án þess að vísa nemendum til sálfræðinga starfandi utan skólans, ber að miða við 500–700 nemendur á hvern sálfræðing. Er í þessu einnig haft í huga að bið eftir þjónustu af þessu tagi getur verið slæm fyrir nemendur og mikilvægt að nemendur sem þurfa á þjónustunni að halda geti komist sem fyrst að. Að lokum, virðulegi forseti. Það væri að mati tillöguflytjenda Alþingi til mikils sóma að ljúka þessu máli í góðri sátt þannig að undirbúningur starfs á þessum vettvangi geti hafist sem fyrst.
Virðulegur forseti. Ég þakka frummælanda fyrir ræðuna og málið. Þetta er mál sem ég held að við í Vinstri grænum getum skrifað upp á í einu og öllu og væntanlega í fleiri flokkum. Það duldist engum í kosningabaráttunni nú í haust að geðheilbrigðisþjónusta ungmenna brennur mjög mikið á ungu fólki. Við fundum það öll sem fórum á fundi í framhaldsskólum í tengslum við skuggakosningar að þetta var eitt af heitari málum þar, enda er þetta stórmál. Þetta snýst um það m.a. að koma í veg fyrir brottfall úr framhaldsskóla þar sem sálfélagslegar aðstæður eru einn af helstu þáttunum fyrir því að fólk flosnar upp úr námi. Svo er ekki laust við að maður fyllist dálitlum trega yfir því að þetta mál þurfi að koma fram nú á árinu 2017 þegar vinstri stjórnin var á síðustu misserum sínum í startholunum að efla einmitt þessa nærþjónustu, bæði heilsugæsluna og framhaldsskólana með ýmsu þverfaglegu starfi sem því miður hefur ekki náðst að hrinda nægilega í framkvæmd á þeim árum sem síðan eru liðin. Jafnframt hafa síðustu ár verið notuð til að þrengja enn að framhaldsskólunum þannig að nú er búið að þröngva þá alla niður í þriggja ára nám sem gerir ekkert annað en að auka álagið á nemendur, sem aftur vindur upp á sig og eykur hættuna á því að sálræn vandamál skjóti rótum. Þó að þetta hefði mátt komast í framkvæmd miklu fyrr þá fögnum við vonandi öll sem eitt því að þetta mál sé komið fram og vonum að það nái fram að ganga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir þessa ræðu og fyrir að leggja fram þetta mikilvæga mál, sem ég tel að hv. þingmenn Framsóknarflokksins styðji heilshugar. Þetta eru mjög góð markmið sem sett eru fram í þessari tillögu. Það sýnir sig í greinargerð með tillögunni að greinilega er þörf fyrir þessa þjónustu því að hér er vitnað í tilraunaverkefni skólaárið 2012–2013 í Verkmenntaskólanum á Akureyri. Á milli ára, ef ég les rétt, er fjölgun upp á tæplega 31% í aðsókn til sálfræðings á milli áranna. Í greinargerðinni segir jafnframt að verið sé að tala um - er það ekki? - að það verði einn sálfræðingur á hverja 700 nemendur. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef ég fer ekki með rétt mál. En hefur verið gerð greining á hversu margir sálfræðingar þyrftu að fara inn í framhaldsskóla landsins? Hefur verið gerð greining á framboði sálfræðinga í landinu? Eins og við vitum er í ýmsum fagstéttum orðinn skortur á fagfólki. Er nægilegt framboð af sálfræðingum? Við höfum séð að sveitarfélög hafa ítrekað þurft að auglýsa eftir sálfræðingum til starfa? Eða er þetta kannski einn af þeim hlutum sem farið verður í í hv. velferðarnefnd, býst ég við, og skoðað? Mig langaði örlítið að forvitnast í þessu afar góða máli, hvort þessir tveir þættir hefðu verið kannaðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir hennar andsvar. Greining hefur, samkvæmt minni þekkingu, ekki farið fram. Gert er ráð fyrir þessari viðmiðun, 500–700 nemendur á hvert stöðugildi sálfræðings. Ætli framhaldsskólar séu ekki öðru hvorum megin við 30 á Íslandi, þegar allt er talið. Sumir þeirra eru auðvitað stórir, aðrir eru minni og fámennari. Hugsanlegt er að þetta gæti orðið hlutastarf, a.m.k. fyrsta kastið, og samvinnuverkefni einhverra framhaldsskóla. Þar sem þetta hefur verið reynt, sérstaklega ef við horfum til reynslu Verkmenntaskólans á Akureyri, hefur reynslan verið mjög jákvæð. Það var stígandi í henni. Það örlaði kannski á óþægindum meðal nemenda til að byrja með, en um leið og menn voru orðnir vanir þessu og lærðu að nýta sér þessa þjónustu þá varð þetta miklu léttara og sálfræðingurinn varð kærkominn nýliði í skólastarfinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir gott svar. Ég tel það svo sem ekkert stórmál þó að greiningin hafi ekki farið fram, þetta voru bara spurningar sem vöknuðu við ræðu hv. þingmanns og við lestur greinargerðarinnar. En þetta er líka eitthvað sem hv. þingmenn í velferðarnefnd, ef málið fer til velferðarnefndar, geta skoðað og kallað eftir í vinnu nefndarinnar. Það er afar brýnt mál að auka aðgengi að sálfræðingum, sama hvort er í framhalds- eða grunnskólum. Við höfum í flestum skólastofnunum, eða mörgum hverjum, aðgang að hjúkrunarfræðingi sem börn og ungmenni hafa leitað mikið til. Eins og greinargerðin sýnir fram á hefur verið verulegur stígandi í aðsókn á milli ára þar sem þetta verkefni hefur verið keyrt. Það er mjög mikilvægt, og ábyrgðarhlutverk fyrir okkur sem hér erum, að skoða hvernig við getum hjálpað nemendum í framhaldsskólum til að hlúa að andlegri líðan og koma þannig frekar í veg fyrir það brottfall sem er úr framhaldsskólum. Eins og jafnframt kemur fram í greinargerðinni þá eru sjálfsvíg helsta dánarorsök ungra karlmanna og við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að auka aðgengi að aðilum sem hlúa betur að andlegri líðan þjóðarinnar. Ég hlakka til að vinna að þessu góða máli og kalla til gesti og víkka út sjónarhorn. Ég vona að þessi góða tillaga hljóti brautargengi hér á Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég vil, líkt og aðrir sem fjallað hafa um umrædda þingsályktunartillögu um sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum, fagna því að tillagan sé fram komin og hrósa flutningsmanni tillögunnar hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir hana. Þetta er mjög þarft mál. Ég mun styðja það og reyna að fá alla aðra til að styðja það. Slæm geðheilsa grefur undan samfélaginu. Hún dregur úr atvinnuþátttöku. Hv. þingmenn hafa rætt brottfall úr skólum. Fram kemur í greinargerð með málinu að góð líðan nemanda sé mikilvæg fyrir árangur í námi. Það segir sig svolítið sjálft, en það er vert að nefna það líka. Slæm geðheilsa dregur líka úr hamingju fólks. Ekki má vanmeta þann þátt. Það hefur áhrif á svo marga þegar einn er veikur, hvort sem það er líkamlega eða andlega, slík veikindi áhrif á svo marga og dregur svo mikla orku frá mörgum. Ef fólk fær ekki aðstoð hefur slæm geðheilsa mikinn kostnað í för með sér fyrir heilbrigðiskerfið, fyrir almannatryggingakerfið, löggæsluna, og því fylgja fullt af örðum hlutum sem við kostum. Með því að bæta geðheilsu fólks þó að það kosti einhverja peninga þá eru þeir peningar svo fljótir að koma til baka. Ég mundi því segja að verkefni sem það að veita framhaldsskólanemendum geðheilbrigðisþjónustu þeim að kostnaðarlausu, sálfræðiþjónustu í framhaldsskólunum. sé mjög samfélags hagkvæmt verkefni, ef við getum orðað það sem svo. Það er mjög gott mál. Mig langar líka í framhaldi af þessu að grípa hérna aðeins niður í greinargerðina, með leyfi forseta. Þar segir: „Í Hvítbók mennta- og menningarmálaráðherra um úrbætur í menntun kemur fram að aðeins 44% íslenskra framhaldsskólanema ljúka námi á tilsettum tíma.“ - Það hlutfall er algerlega óásættanlegt.- „Ungt fólk hverfur frá námi og mun langtímaáhrifa þess gæta víða í samfélaginu og þau eru þegar farin að sjást. Þetta má að hluta rekja til slæmrar geðheilsu ungmenna hér á landi en sjálfsvíg eru til að mynda helsta dánarorsök ungra karlmanna á Íslandi. Þessum vanda þarf að mæta t.d. með auknu aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu.“ Til viðbótar þessu nefni ég aftur sérstaka umræðu um heilbrigðisþjónustuna, sem ég held hafi verið í fyrradag, sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson var frummælandi að. Þar segir að geðheilbrigðisþjónusta eigi að vera fyrir alla alls staðar og að hún verði hluti af heilbrigðisþjónustunni á heilsugæslustöðvum um allt land. Það er mjög mikilvægt og stórt verkefni sem við þurfum að fara í, því að sjálfsvíg eru ein helsta dánarorsök ungra karlmanna. Ég vona að ég fari rétt með, en mig minnir að rætt hafi verið um að 50 Íslendingar féllu fyrir eigin hendi á ári hverju. Það er svakalega há tala. Ef við setjum hana í samhengi við slys í umferðinni og sjóslys þá vitum við að við höfum unnið alveg gríðarlega markvisst að því að draga úr umferðarslysum, auka bílbeltanotkun og alls konar fræðslu og sjóslysin. Það hefur verið farið í gríðarlega mikið átak til að draga úr þeim. Við höfum náð stórkostlegum árangri. Nú er komið að geðheilsunni og þótt fyrr hefði verið. Staðan er slæm. Með því að byrja strax í framhaldsskólunum og gera sálfræðiþjónustu sýnilega, eins og hv. þm. og flutningsmaður Guðjón S. Brjánsson kom inn á áðan, þannig að hún sé viðurkennd og að það þyki ekkert að því að hlúa að andlegri heilsu alveg eins og okkur finnst ekkert að því að fara í leikfimi og hlúa að líkamlegri heilsu og fara í göngutúr - um leið og umræðan í fjölmiðlum er á sömu nótum, sýnileikinn er fyrir hendi og það er viðurkennt að fólk noti þjónustu hjá t.d. sálfræðingi, þá erum við á réttri leið. Þó að sú breyting, þ.e. að tryggja aðgengi framhaldsskólanema að sálfræðiþjónustu þeim að kostnaðarlausu, kosti nokkrar krónur, og mun það eflaust koma fram í starfi nefndarinnar þegar nefndin fer að fá umsagnir og fleira, þá fáum við svo miklu meiri verðmæti í staðinn ef við getum byggt unga fólkið okkar upp og skilað því heilu og heilbrigðu út í lífið. Við höfum líka mikið talað um uppbyggingu menntakerfisins. Við þurfum að laga það og gera mikið þar. Það er alveg rétt. En ef þeim einstaklingum sem eru í menntakerfinu líður ekki nógu vel þá erum við að gleyma aðalatriðinu, þ.e. fólkinu. Kerfið er bara umgjörð hvort sem fólk er í tvö, þrjú, fjögur eða fimm ár í framhaldsskóla þá er hægt að reikna það allt fram og til baka, en ef fólk nær slökum árangri, þ.e. fellur út úr náminu, líður illa, þá getum við samt breytt því og það kostar í sjálfu sér ekki mikið. Við eigum því tvímælalaust að gera það. Ég vona að þetta mál fái fljóta og góða afgreiðslu í velferðarnefnd og að við hér á Alþingi getum samþykkt það sem fyrst.
Herra forseti. Ég vil halda hér stutta ræðu, bara til að undirstrika mikilvægi þessa máls. Nú er það ekki svo að ungmenni á Íslandi séu allt í einu í mikilli þörf fyrir sálgæslu og sálfræðiþjónustu því að þetta hefur auðvitað verið þekkt í mörg ár. Í þeim tveimur framhaldsskólum sem ég starfaði í, síðast fyrir 12 árum, þannig að það er langt síðan, var reynt að finna leiðir til að hjálpa ungmennunum til að komast til sálfræðings ef eitthvað bjátaði á, en það var oft erfitt að finna leiðir til þess. Fjárhagur skólans leyfði ekki mikla þjónustu eða að margir fengju hana. Stundum var eitthvert samstarf við Rauða krossinn, stundum við sálfræðiþjónustu úti í bæ o.s.frv., en allt fór þetta eftir því hvernig fjárhagur skólans var. Það var auðvitað algjörlega óásættanlegt. Þess vegna var þetta mál flutt hér fyrir ári, en 1. flutningsmaður var Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og meðflutningsmenn voru úr þáverandi stjórnarandstöðu. Málið fékk ekki brautargengi þá, en vonandi gengur það núna. Nú er staða ríkissjóðs mun betri en hún var þegar verið var, á þarsíðasta kjörtímabili, að reyna að finna leiðir til að auka þessa þjónustu og því hlýtur þetta að vera auðsótt mál. Það er talað um þetta í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þannig að ég vona að þetta mál renni hratt í gegnum þingið og að allir þingmenn séu tilbúnir til að láta þetta gerast hratt og vel og að fjárveiting komi í fjármálaáætluninni sem kynnt verður 1. apríl. Ég skora á nefndarmenn, sem fá þetta mál í hendurnar, að láta það renna hratt í gegn svo að við getum komið þessu sem fyrst í gang. Á þeim árum sem fólk er í framhaldsskóla er svo margt að gerast og oft gerðar miklar kröfur til ungmennanna sem þau eiga erfitt með að standa undir, sjálfsmynd er mismunandi sterk o.s.frv. Það er vissulega þörf á þessari þjónustu í framhaldsskólum og hefur verið lengi. Það er mikilvægt að hver einasti skóli geti veitt þessa þjónustu og að öllum nemendum, hvar sem þeir eru á landinu, standi þessi þjónusta til boða og án þess að þau þurfi að taka upp veskið. Það er auðvitað lykilatriði. Það sama má segja um þjónustu hjúkrunarfræðinga. Það er alveg það sama sem hefur gerst hvað það varðar í gegnum árin. Skólar hafa verið í samstarfi við heilsugæslu á svæðinu. Það hafa verið viðtalstímar einu sinni í viku alla vega og eins fjölbreytilegt og framhaldsskólarnir eru margir. En það voru alltaf deilur um hver ætti að borga. Átti heilbrigðisþjónustan að borga þetta? Átti heilbrigðisstofnunin að kosta þjónustuna? Eða var það framhaldsskólinn? Svo þegar verulega þrengdi að okkur þá lagðist þessi þjónusta af í mörgum framhaldsskólum sem er mjög miður. Það þarf líka að huga að heilbrigðisþjónustu og aðgengi að hjúkrunarfræðingi í framhaldsskólum. Ég vona að það gerist í framhaldinu. Nú er staðan þannig að þeim ungmennum sem greinast með kynsjúkdóma er að fjölga. Það er mjög mikilvægt að fræðsla, forvarnir og aðgengi að hjúkrunarfræðingi í framhaldsskólum sé auðveldað. Herra forseti. Málið er bara þannig vaxið að það eru allir sammála um það og við höfum efni á því. Við eigum að drífa þetta í gegn og sjá til þess að í fjármálaáætluninni, sem birt verður 1. apríl, verði gert ráð fyrir ókeypis sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum.
Forseti. Ég hafði lifibrauð af kennslu í íslenskum framhaldsskólum frá hausti 1998 allt fram til hausts 2016 er ég tók sæti á Alþingi. Á þessum tíma var ég þeirrar gæfu aðnjótandi að kenna milli 4000 og 5000 nemendum í þremur framhaldsskólum. Mér fannst ég vera í besta starfi í heimi. Það var fjölbreytt, unnið í skorpum, sem hentar mér vel, og það fól í sér mikil samskipti við fólk. Það var þó auðvitað ekkert alltaf tekið út með sældinni því að nemendur mínir voru jafn misjafnir og þeir voru margir. Sumir sköruðu fram úr á einhverjum sviðum, sumir á öllum sviðum. Sumir höfðu litla námsgetu. Sumir voru einstök ljúfmenni. Sumir voru ódælir. Sumum leið vel og sumum leið illa. Kannski voru sumir ódælir af því að þeim leið illa. Kannski leið þeim sem sköruðu fram úr illa. Ég sá ekki alltaf hvernig nemendum mínum leið. Sumir báru harm sinn í hljóði. Sumir gengur úr skaftinu, lentu í hinum svokallaða brottfallshópi. Brottfall nemenda úr framhaldsskólum hefur mikið verið rannsakað og greint í lærðum greinum og skýrslum undanfarin misseri. Ég ætla nú ekki að vera langorður um hinar ýmsu ástæður brottfalls. Við vitum þó að fjölmargir nemendur búa við vanlíðan og sálarangist. Þeir eru í hópi þeirra sem helst vilja flosna upp úr námi. Í gamla starfinu mínu kom stundum fyrri að nöfnum fækkaði í kladdanum hjá mér. Stundum vissi ég hverjar ástæðurnar voru, stundum ekki. Stundum voru einfaldar tæknilegar ástæður fyrir því. Ég horfði stundum upp á nemendur lúta í lægra haldi fyrir andlegum erfiðleikum. Þá hurfu nöfn úr kladdanum. Eftir því sem ég best veit hefur komið fram í máli hv. þm. Guðjóns Brjánssonar reið Verkmenntaskólinn á Akureyri á vaðið árið 2012 þegar sálfræðingur í hálfu starfi var ráðinn til skólans. Þar var á ferðinni tilraunaverkefni sem naut sérstakra fjárveitinga. Það er skemmst frá því að segja að fjölmargir nemendur nýttu sér þá þjónustu og leyfi ég mér að fullyrða að margir hafi fengið mikinn og góðan stuðning í baráttu sinni við depurð og kvíða. Frá síðasta hausti hefur umræddur skóli ekki fengið styrk til áframhaldandi sálfræðiþjónustu. Sú þjónusta liggur niðri þetta skólaár. Það þarf ekki að fjölyrða um hversu bagalegt það er. Ég fagna þessari tillögu þingmanna Samfylkingar og mun styðja hafa af öllum mætti. Hún mun ef hún nær fram að ganga hjálpa til við að bægja frá svartnætti í lífi unga fólksins, fólksins sem mun erfa land. Ég vil benda hv. flutningsmönnum þessarar tillögu á nauðsyn þess að skólum verði tryggðar sérstakar fjárveitingar til frambúðar til þessa verks. Þeir skólar sem bjóða upp á sálfræðiþjónustu núna og eru nokkrir hafa, ef ég hef skilið það rétt, allir hlotið sérstaka tímabundna styrki til þess, enda hafa þeir ekkert bolmagn til að fjármagna slíka þjónustu með öðrum leiðum. Margumrætt reiknilíkan framhaldsskólanna gerir nefnilega ekki ráð fyrir starfi sálfræðinga í framhaldsskólum. Að lokum vil ég benda á að við megum ekki gleyma þeim ungmennum sem kjósa að fara ekki í nám að loknum grunnskóla. Við verðum líka að ná til þeirra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni og öðrum í þingflokki Samfylkingarinnar kærlega fyrir að leggja fram þetta góða og brýna mál. Ég vil jafnvel gerast svo djarfur að fullyrða að þetta sé eitt af mikilvægari málum sem við stöndum frammi fyrir, að geðheilbrigðisþjónusta og sérstaklega andleg heilsa ungs fólks sé eitthvað brýnasta mál sem við sem samfélag stöndum frammi fyrir. Þetta er mjög mikilvægt skref í því að koma til móts við það. Það er stefna okkar Pírata að sálfræðiþjónusta verði almennt hluti af sjúkratryggingum þannig að hver sem er geti sótt sér sálfræðiþjónustu eins og að fara til heimilislæknis og á heilsugæsluna. Það verður væntanlega að gerast í skrefum eins og margt annað sem kemur fjármagni og endurskipulagningu kerfa við. Þetta er eitt mjög mikilvægt skref í þá átt. Eins og hv. þm. Einar Brynjólfsson minntist á er mikilvægt að ungt fólk sem hefur flosnað upp úr framhaldsskóla eða kosið að fara ekki í framhaldsskóla fái líka sambærilega þjónustu. Mikilvægt er að fólk almennt eigi kost á sálfræðiþjónustu. Mér skilst að við Íslendingar eigum heimsmet í notkun geðlyfja. Geðlyf geta verið mjög svo gagnleg og nauðsynleg, en hugsanlega þyrftum við minna á þeim að halda ef við hefðum sem samfélag lagt meiri áherslu á að tryggja fólki viðunandi sálfræðiþjónustu frá unga aldri. Þó svo að ég hafi verið heppnari en margir þá tengi ég persónulega við slík mál. Ég er með áráttu- og þráhyggjuröskun, sem flestir þekkja sem OCD, og tengi kannski við það að finnast óþægilegt að vera með skakka ramma. En þetta er náttúrlega fyrst og fremst kvíðaröskun sem hefur mikil áhrif á daglegt líf og veldur mjög miklum kvíða, áhyggjum af smáatriðum, dauðahræðslu og þess háttar sem getur verið mjög sligandi, sérstaklega fyrir ungt fólk. Ég fór í fáeina sálfræðitíma á sínum tíma, kostaði frekar mikið, og flosnaði upp úr því. Er á geðlyfjum í dag sem hjálpa mér mjög mikið. Hugsanlega þyrfti ég ekki á þeim að halda ef ég hefði fengið sálfræðiþjónustu í framhaldsskóla. Móðir mín er sálfræðingur sem vinnur á BUGL, Barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Ég hef alist upp við það að skilja hversu brýn sálfræðiþjónusta við ungt fólk er og hversu erfiðri aðstöðu fagfólk er í til að veita þá þjónustu sem þarf og hversu margir fara illa út úr því kerfi. Ég sit á þingi sem varamaður manns sem hefur verið fórnarlamb í raun og veru þessa kerfis, glímt við geðræna sjúkdóma frá unga aldri og ekki fengið nægilega úrlausn þeirra mála. Síðan þá hefur maður heyrt ótal reynslusögur af ungu fólki sem á erfitt með að leita sér bjargar. Eins og minnst hefur verið á er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar lögð sérstök áhersla á geðheilbrigðismál. Ég treysti því að breið sátt myndist á þingi um að samþykkja þetta frumvarp, um að tryggja viðunandi fjármagn og að ganga lengra, því að við þurfum að gera það.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þingmönnum fyrir ágætar umræður, sérstaklega vil ég leyfa mér að þakka hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni fyrir innsýn í hans persónulegu reynslu og þakka sömuleiðis hv. þingmönnum, sem er skólafólk og þekkir hvernig lífið er innan veggja skólans. Það er dálítið sérkennileg reynsla fyrir okkur í allsnægtarsamfélaginu að við skulum vera að glíma við vandamál af þessu tagi. Eða kannski kemur það allsnægtarsamfélaginu alls ekkert við. Alla vega tekst okkur ekki nægilega vel, okkur sem erum eldri að nesta unga fólkið út í lífið til að ráða betur við ýmsar aðstæður sem blasa við. Við vitum að það er mikið áreiti á ungt fólk í dag frá morgni og fram á miðjar nætur alls staðar að úr umhverfinu, ekki bara úr nærumhverfinu heldur alls staðar utan úr veröldinni. Okkar stærsta verkefni er að bregðast við þeim vanda sem við erum að glíma við nú þegar. En við eigum að hafa það hugfast hvað við getum gert til að bæta almenna líðan og fyrirbyggja að aðstæður sem þessar skapist, ef það er í mannlegu valdi, og að þörfin fyrir geðheilbrigðisþjónustu innan veggja skólanna sé svona mikil. Sálfræðingar innan veggja framhaldsskólanna starfa auðvitað að ýmsum verkefnum með nemendum. Þeir eru mjög örvandi og hvetjandi í skólastarfinu með kennurum og eru leiðbeinendur að því leyti til líka. Ég held að það að fá þá til liðs í skólunum sé mjög þarft. Þar er nefnilega lögð áhersla á að þetta séu starfsmenn skólanna en ekki utanaðkomandi aðilar, starfandi kannski annars staðar. Hjúkrunarfræði og heilsugæsla í framhaldsskólum hefur líka verið nefnd. Hv. þm. Oddný Harðardóttir nefndi að kynsjúkdómar meðal framhaldsskólanema væri orðið vandamál að nýju eða vaxandi vandamál. Það er áhyggjuefni. Fræðsla á því sviði frá heilsugæslunni er orðin knýjandi. Þetta eru allt viðfangsefni sem við munum þurfa að glíma við. Líklega tekst okkur ekki að innleiða þetta nema í skrefum. En ég tek undir það að þetta þarf að vera varanleg ráðstöfun en ekki til bráðabirgða, þó að hún sé ekki tekin nema í einhverjum áföngum, en að stjórnendur þessara skólastofnana sem bera mikla ábyrgð geti reitt sig á að nú séum við að sigla í ákveðnar áttir.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tveimur frumvörpum til laga, annars vegar um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og hins vegar frumvarpi til laga um breytingu á hlutafélögum, nr. 2/1995. Bæði þessi frumvörp mæla fyrir um upplýsingaskyldu endurskoðenda. Fyrst vil ég gera stuttlega grein fyrir frumvarpinu um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þar er lagt til að bætt verði við 42. gr. laganna svohljóðandi ákvæði: „Kjörnum endurskoðanda lífeyrissjóðs er skylt að svara fyrirspurn sjóðfélaga á ársfundi um allt sem kann að varða reikningsskil og fjárhagsleg málefni sjóðsins þegar slíkt má verða án tjóns fyrir sjóðinn og sjóðfélaga.“ Frumvarpið sem var lagt fyrir samhljóða þessu var lagt fyrir 145. löggjafarþing var ekki afgreitt. En með því að lífeyrisréttindi eru mjög oft stór hluti af fjáreignum einstaklinga, þótt skilyrt séu, er eðlilegt að sjóðfélagar geti fylgst með eignum sínum og réttindum. Beint eftirlit sjóðfélaga getur aldrei orðið en með því að endurskoðandi er trúnaðarmaður sjóðfélaga þykir rétt og eðlilegt að sjóðfélagar geti lagt fram spurningar til endurskoðanda um starfsemi lífeyrissjóðsins. Með frumvarpinu er lagt til að kjörnum endurskoðendum lífeyrissjóða verði gert skylt að svara fyrirspurnum sjóðfélaga á ársfundum um reikningsskil og fjárhagsleg málefni sjóðanna. Það frumvarp sem hér er mælt fyrir um breytingu á lögum um hlutafélög er efnislega samhljóða. Þar er lagt til að bætt verði við 91. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995, svohljóðandi málsgrein: „Kjörnum endurskoðanda félags er skylt að svara fyrirspurn hluthafa á hluthafafundi um allt sem kann að varða reikningsskil félagsins og fjárhagsleg málefni þess með hliðsjón af ákvæðum 1. málsl. 1. mgr.“ Er þá vísað til 91. gr. laganna. Gert er ráð fyrir því að lög þessi öðlist þegar gildi þegar þau hafa verið samþykkt á Alþingi. Í greinargerð með breytingu á lögum um hlutafélög segir að þetta frumvarp var lagt fram á 145. löggjafarþingi en það var ekki afgreitt. Eitt mikilvægasta eftirlitshlutverk í hlutafélögum er í höndum kjörinna endurskoðenda hlutafélaganna. Endurskoðendur eru kjörnir á hluthafafundum af hluthöfum. Það er mjög óeðlilegt að hluthafar hafi engan aðgang að endurskoðendum eftir að kjör hefur farið fram nema fyrir milligöngu stjórnar, en endurskoðendur hafa m.a. eftirlit með stjórnum og stjórnendum hlutafélaga. Með frumvarpinu er lagt til að kjörnum endurskoðendum félaga verði skylt að svara fyrirspurnum hluthafa á hluthafafundum um reikningsskil félaga og fjárhagsleg málefni þeirra. Ekki er gert ráð fyrir að þessari breytingu fylgi kostnaðarauki fyrir hlutafélög þar sem endurskoðendur sitja hluthafafundi. Tilgangurinn með því að bæta þessu ákvæði í lög um hlutafélög er að auka vernd minni hluthafa í hlutafélögum. Sambærilegt ákvæði er í sænskum hlutafélagalögum. Virðulegi forseti. Nú er það svo að orðið endurskoðun kemur fyrir í einhverju formi eigi sjaldan er 42 sinnum í hlutafélagalögum. Hluthafar kjósa endurskoðanda en eiga síðan aldrei aðgang að honum án milligöngu stjórnar. Það er í hæsta máta óeðlilegt. Því er lagt til að þetta eftirlitshlutverk verði með beinum aðgangi að endurskoðendum á hluthafafundum sem gætu verið hluthafafundir ellegar, eigi sjaldnar en árlega á aðalfundum félaga. Að öðru leyti skýra þessi ákvæði sig sjálf. Ég legg til að báðum þessum frumvörpum verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar til efnislegrar meðferðar og vænti þess að hv. efnahags- og viðskiptanefnd og þingmenn síðan taki vel undir þetta því að ég tel að þetta sé vonum seinna komið fram. Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu.