Forseta hefur borist bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um mannaskipti í nefndum þingsins, samanber 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Oddný G. Harðardóttir taki sæti sem aðalmaður í fjárlaganefnd í stað Ágústs Ólafs Ágústssonar, sem tekur sæti hennar sem varamaður í sömu nefnd. Þá tekur Ágúst Ólafur Ágústsson sæti sem aðalmaður í efnahags- og viðskiptanefnd í stað Oddnýjar G. Harðardóttur, sem tekur sæti hans sem varamaður í sömu nefnd. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Borist hefur bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1147, um lagalega ráðgjöf, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Í ræðu á landsfundi Vinstri grænna um helgina sagði forsætisráðherra, með leyfi: „Við viljum auðlindaákvæði í stjórnarskrá og sanngjarna rentu þeirra sem nýta sameiginlegar auðlindir til samfélagsins.“ Árið 2019 greiddi öll útgerðin 6,6 milljarða kr. í veiðigjöld fyrir nýtingu á sameiginlegri fiskveiðiauðlind. Sama ár greiddu sjávarútvegsfyrirtæki 10,3 milljarða í arð. Árið 2020 námu veiðigjöldin 4,8 milljörðum og þó að enn sé ekki vitað með vissu hvernig arðgreiðslur verða hjá fyrirtækjum er hins vegar ljóst að eitt fyrirtæki, Brim, greiddi 2,3 milljarða í arð, helming allra greidda veiðigjalda í landinu. Frá árinu 2010 hafa sjávarútvegsfyrirtæki greitt 103 milljarða kr. til eigenda sinna í arðgreiðslur, tæplega tvöfalt meira en veiðigjöld sama tímabils. Ég tel þess vegna augljóst að við fáum ekki sanngjarna rentu og að núverandi fyrirkomulag ýti undir óhóflega auðsöfnun á fárra hendur og geri þeim líka kleift að ná tangarhaldi í mörgum greinum og mjög víða í samfélaginu. Spurningin er: Telur hæstv. forsætisráðherra þá sem nýta sameiginlegu fiskveiðiauðlindina greiða sanngjarna rentu til samfélagsins?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem er auðvitað um ákveðin grundvallarmál. Eins og hv. þingmaður þekkir þá höfum við á þeim tíma sem hann vitnaði til breytt fyrirkomulagi veiðigjalda alloft. Ég tel að það hafi verið skref til framfara þegar veiðigjaldinu var breytt síðast að því leyti til að það var afkomutengt og eins og hv. þingmaður veit er reiknað með því að sú fjárhæð verði töluvert hærri á þessu ári en því síðasta vegna þessarar afkomutengingar. Það breytir því ekki að við þurfum að ræða þessi grundvallaratriði og ég tel að það sé margt sem þurfi frekari umræðu. Ég vil nefna hámarkshlutdeild fyrirtækja sem hefur verið hér til umræðu og hvort við teljum ásættanlegt það þak sem er á hlut einstakra fyrirtækja þegar kemur að aflaheimildum og sömuleiðis skilgreiningu á tengdum aðilum sem við erum hér að ræða á vettvangi þingsins. Þetta er eitt af þeim grundvallaratriðum sem þarf að ræða og var raunar samþykkt sérstaklega í sjávarútvegsstefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs á landsfundi. Það sem skiptir máli er að við fylgjum þessum ákvæðum bæði hart eftir en tökum líka umræðuna um það hver við teljum að hámarkshlutdeild eigi að vera. Síðan er það veiðigjaldið sjálft sem við getum rætt og í þriðja lagi vil ég nefna hversu hátt hlutfall það er sem við viljum hafa í þeim hluta fiskveiðistjórnarkerfisins sem við höfum kallað byggðatengdar aðgerðir og stendur núna í 5,3% en landsfundur minnar hreyfingar samþykkti að ætti að fara hækkandi í skrefum. Í fjórða lagi var samþykkt í stefnu okkar að fremur ætti að horfa til nýtingar leyfa en núverandi fyrirkomulags og ráðast í þá umbreytingu, sem ætti ekki að koma hv. þingmanni á óvart þar sem við höfum auðvitað áður mælt fyrir slíkum breytingum.
Herra forseti. Þrátt fyrir framfarir sem hæstv. forsætisráðherra talar um hafa veiðigjöldin samt sem áður lækkað um meira en helming á því tímabili sem hún hefur stýrt og hagur útgerðarinnar hefur vænkast á sama tíma. Sú upphæð sem innheimt er nægir ekki einu sinni til að hafa umsjón með greininni. Hún er minni en veiðileyfagjöld af stangveiðileyfum í lax- og silungsám. Ég hlýt að endurtaka spurninguna, því ég var ekkert að ræða allt þetta sem hæstv. forsætisráðherra kom inn á, ég spyr bara: Finnst henni núverandi gjaldtaka skila rentu sem er sanngjörn, ekki síst þegar hún er sett í samhengi við arðinn og stöðu fyrirtækjanna?
Herra forseti. Hv. þingmaður getur ekki komið hingað upp og sagt að gjöldin hafi lækkað. Hann veit auðvitað miklu betur en svo. Hann veit að þau eru afkomutengd. Hann veit að þau munu hækka á þessu ári miðað við síðasta ár. Ætlar hv. þingmaður að koma hér upp í ræðustól þá og segja að ég hafi hækkað veiðigjöldin? [[Gripið fram í.]]Nei, hann gerir það ekki. Hv. þingmaður verður að sætta sig við það að sanngjörn renta snýst um þá stóru heildarmynd sem ég var að fara yfir. Hún snýst um það m.a. hvaða þak við viljum setja á eignarhluti í nýtingarheimildum. Hún snýst um þetta stóra samspil. Við það verður hv. þingmaður bara að sætta sig. Mér finnst þetta vera stærra mál. Ég held að við munum ekki leysa álitamálið um sanngjarna rentu með því að ræða hvort prósentutalan eigi að vera 33% eins og nú er eða hvort hún eigi að vera hærri eða lægri. Það held ég ekki að leysi það mál því við þurfum að horfa á þetta í heildarsamhengi fiskveiðistjórnarkerfisins. Hv. þingmaður hefur hins vegar áður spurt mig að þessu og ég svaraði því þá og svara því aftur nú: Ég tel að breytingarnar sem gerðar voru á fyrirkomulagi veiðigjalda í minni tíð hafi verið mjög til bóta.
Virðulegi forseti. Já, þetta er ekki í fyrsta sinn og líklega ekki það síðasta sem ég kem upp í pontu til að ræða stöðu sjávarútvegsins á Íslandi og áhrif hans á íslenskt samfélag. Það skiptir okkur í Viðreisn auðvitað gríðarlega miklu máli að traust ríki um greinina þannig að hún fái áfram að vaxa og dafna á forsendum gegnsæis og skýrra leikreglna en líka á forsendum sáttar og réttlætis við þjóðina. Umræða síðustu vikna varðandi eignarhald, ítök, hagsmunaaðila, skort á gagnsæi og vantraust almennings til stjórnvalda í þessum efnum hlýtur að vera rík brýning fyrir hæstv. forsætisráðherra að setja fram skýr og ótvíræð skilaboð um auðlindaákvæðið sem eitthvert bit er í, ekki einhverja sýndarmennsku. Þá er ég að undirstrika að við þurfum að hafa ótvíræða tímabindingu. Norsk stjórnvöld, færeysk stjórnvöld, namibísk stjórnvöld eru skýr um það núna að verja almannahagsmuni með viðbrögðum sínum þegar kemur að sjávarútvegi. Það má eðlilega spyrja: Hvað hér? Hvað er gert hér? Sumir spyrja: Af hverju er meðvirknin svona mikil hér heima? Hvaða mynd er að teiknast upp á Íslandi? Hæstv. fjármálaráðherra segist engar áhyggjur hafa af þessu enda hugnast hvorki honum né flokknum hans neitt annað en núverandi ástand. En mig langar að spyrja forsætisráðherra: Hefur hún áhyggjur af þessari þróun? Það blasir við hversu nauðsynlegt það er einmitt núna að sólunda ekki þessu tækifæri, að festa rækilega í sessi eignarhald þjóðarinnar yfir auðlindinni og koma í veg fyrir enn frekari ítök hagsmunaafla sem ráða hér of miklu í samfélagi okkar eins og bent hefur verið á af m.a. af seðlabankastjóra. Tímabinding réttindaaðgangsins að auðlindinni með ótvíræðum hætti er algjört lykilatriði. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Mun hún beita sér fyrir því að lagt verði fram auðlindaákvæði sem er ótvírætt [[Forseti hringir.]]í þessa veru? Mig langar líka að fá viðhorf hennar til þess hvað það er sem Norðmenn sjá, Namibíumenn, Færeyingar en við ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er kannski tvennt sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni og ég ætla að byrja á því sem varðar Noreg nú síðast, en þar eru heimildir fyrir erlendu eignarhaldi í sjávarútvegi. Eins og kunnugt er lögðu Færeyingar fram og samþykktu frumvarp til laga um að takmarka erlent eignarhald í sjávarútvegi, sem er takmarkað á Íslandi. Bara til upplýsingar fyrir hv. þingmann þá kom einmitt sjávarútvegsráðherra Færeyinga á þeim tíma hingað til lands til að kynna hugmyndir sínar og fá innblástur frá Íslandi þar sem slíkar fjárfestingar erlendra aðila eru takmarkaðar. Nú hefur það komið fram hjá norska sjávarútvegsráðherranum að hann hafi grunsemdir um, eða að uppi séu grunsemdir um, að erlendir aðilar, þar með talið íslenskt fyrirtæki, séu að sniðganga lög sem gera ráð fyrir því að skip með úthlutuðum kvóta verði að vera a.m.k. 60% í eigu Norðmanna. Ég ætla að segja það hér, að ég skil mætavel ef ráðherrann í Noregi ætlar að ganga fram og skerpa á þessum lögum og reglum. Eðlilega vilja Norðmenn ekki að slíkar reglur séu sniðgengnar og slík lög. Þetta snýst um hagsæld þeirra og sjávarútveginn sem þeir stunda svo að ég hef fullan skilning á því, alveg eins og ég hafði mikinn skilning á því að Færeyingar vildu horfa til íslenska fordæmisins þegar kæmi að erlendu eignarhaldi. Það er nú kannski eitt mál. Hvað auðlindaákvæðið varðar þá kemur það mjög skýrt fram, ef það yrði samþykkt í þeirri mynd sem ég setti það fram, að þar er kveðið skýrt á um að þessar heimildir verði ekki afhentar varanlega. Í greinargerð er kveðið á um að það merki að þær séu þá annaðhvort tímabundnar eða uppsegjanlegar. Hv. þingmaður hefur talað fyrir því að þarna eigi eingöngu að tala um tímabindingu heimilda. Ég hef bent á að þarna geti verið ólík sjónarmið milli ólíkra auðlinda og mér finnist mikilvægt að slíkt ákvæði sé almennt, eigi við um allar auðlindir. Í öllu falli held ég að við hv. þingmaður séum sammála um að mikil þörf sé á því að Alþingi svari ákalli almennings til margra ára um slíkt ákvæði í stjórnarskrá.
Virðulegi forseti. Já, ákallið er skýrt frá almenningi. Ákallið er um það að láta ekki sjávarútveginn verða út undan í þessu. Það er það sem er hættulegt. Í greinargerð með frumvarpi forsætisráðherra stendur skýrt, í hennar eigin frumvarpi: Auðlindaákvæðið breytir engu, breytir akkúrat engu. Það er þessi sýndarmennska sem ég er að tala um þegar verið er að setja fram auðlindaákvæði sem ekkert bit er í. Ég spyr um réttlætingu fyrir VG að vera í þessu ríkisstjórnarsamstarfi með Sjálfstæðisflokknum og Framsókn þegar sæti við borðsendann átti raunverulega skipta máli. Ég er þeirrar skoðunar og undirstrika það að við þurfum að tryggja gegnsæi, tillögu um dreifða eignaraðild. Við þurfum að tryggja tímabindinguna þannig að þjóðin hafi ótvírætt forræði yfir auðlindinni, ekki afhenda hana með einhverjum loðnum hætti til til sjávarútvegsins til lengri tíma. Ég er þeirrar skoðunar að auðlindaákvæðið sem núna liggur fyrir gefi íslenskum almenningi lítið sem ekkert, það hróflar ekki við neinu eins og hæstv. forsætisráðherra segir sjálf í greinargerðinni. [[Forseti hringir.]] Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé tilbúin til þess að leggja pólitískan trúverðugleika sinn [[Forseti hringir.]]að veði og horfast í augu við þjóðina og fullyrða að það auðlindaákvæði sem við erum [[Forseti hringir.]]að ræða um tryggi rétt þjóðarinnar. Þetta er alvörumál, herra forseti.
Það eru þingsköpin og ræðutíminn líka.
Herra forseti. Auðvitað getur hv. þingmaður ekki komið hingað upp og kallað þetta ákvæði sýndarmennsku. [[Gripið fram í.]]Auðvitað getur hv. þingmaður ekki gert það. Það er stórmál að undirstrika þjóðareignarhugtakið í stjórnarskrá. Það er stórmál, herra forseti, [[Gripið fram í.]]að segja að nýtingarheimildir verði ekki afhentar með varanlegum hætti. Það skiptir verulega miklu máli.
Það breytir því ekki …
[[Forseti hringir.]] Það er stórmál að undirstrika það í stjórnarskrá að þessum heimildum verði ekki úthlutað nema gætt sé jafnræðis og gagnsæis. Það er stórmál að kveða á um það í stjórnarskrá að með lögum skuli ákveða gjald fyrir nýtingu auðlinda. Hv. þingmaður getur ekki komið hingað upp og setið svo og kallað hér fram í með slíka sýn. Við getum deilt um það hvernig nákvæmlega [[Gripið fram í.]]auðlindaákvæði eigi að líta út …
Engin frammíköll.
En það er ekki hægt að afgreiða þetta auðlindaákvæði sem hér liggur fyrir í þinginu - myndi undirstrika rétt íslensku þjóðarinnar til sinna auðlinda og það er rangt og það er sýndarmennska að halda öðru fram.
Virðulegur forseti. Á heimasíðu Öryrkjabandalagsins segir orðrétt að nærri 9% Íslendinga, eða 35.000 manns, telji sig hafa umönnunarskyldur gagnvart öldruðum, sjúkum eða fötluðum ættingjum. Nærri tíu sinnum fleiri Íslendingar þurfa að sinna slíkum umönnunarstörfum en Danir. Þær tölur sem Öryrkjabandalagið nefnir hér tákna þann stóra hluta félagskerfisins sem hefur einfaldlega verið velt yfir á íslensk heimili. Hvergi í Evrópu er viðlíka hátt hlutfall félagslega kerfisins á ábyrgð fjölskyldna og einstaklinga. Þessar tölur kallast á við upplýsingar úr nýútkominni skýrslu á vegum heilbrigðisráðuneytisins þar sem leitast er við að greina rekstrarkostnað hjúkrunarheimila. Þar kemur fram að mikið vanti upp á að viðmið hjúkrunarheimila, sett af landlækni, náist. Gildir það bæði hvað varðar að uppfylla kröfur um fjölda faglærðra starfsmanna og að fjölda umönnunarklukkustunda sé náð. Þessu stóra gapi á hjúkrunarheimilunum er væntanlega að einhverju leyti mætt af aðstandendum og skýrir það hluta tölunnar sem ég nefndi hér áðan. Öryrkjabandalagið undrast af hverju landlæknisembættið sé að setja viðmið fyrir þessa þjónustu en því sé ekki fylgt eftir. Þessi staða helst í hendur við fjölgun öryrkja hér á Íslandi. Skýrsla Kolbeins Stefánssonar um fjölgun öryrkja sýnir að nær helmingur aukningarinnar er vegna kvenna á aldrinum 50–66 ára. Möguleg skýring gæti legið í kynjabundinni verkaskiptingu á vinnumarkaði, aukinni byrði kvenna í heimilishaldi, umönnun barna og eldri veikra fjölskyldumeðlima og kynbundnu ofbeldi, svo að dæmi sé nefnt. Bak við þessar tölur eru mæður, ömmur, frænkur, systur sem eru rétt komnar á miðjan aldur og geta hreinlega ekki meir. 17 sinnum var einstaklingi neitað um að komast inn á hjúkrunarheimili. Hvað er hæstv. heilbrigðisráðherra að gera í þessum málum í dag?
Virðulegur forseti. Það eru gríðarlega mikilvæg sjónarmið sem hv. þingmaður snertir hér á í fyrirspurn sinni að því er varðar umönnunarbyrði sérstaklega kvenna í samfélaginu og verðugt og mikilvægt að benda á það. Hv. þingmaður spyr beinlínis hvað heilbrigðisráðherra hafi gert eða sé að gera til að koma til móts við og breyta þessari stöðu. Þá vil ég nefna sérstaklega nýjan samning sem var undirritaður milli ráðuneytisins og Reykjavíkurborgar um heimahjúkrun í Reykjavík en í þeim samningi er lögð áhersla á að efla getu heimahjúkrunar í Reykjavík til að nýta velferðartækni í auknum mæli samhliða því að fjölga vitjunum, auka sérhæfingu og veita þverfaglega heilbrigðisþjónustu í meira mæli til fólks í heimahúsum. Þetta er risastór samningur og var undirritaður í miðju Covid þannig að það fór kannski ekki eins mikið fyrir þeirri undirritun og hefði verið tilefni til því að þarna erum við að tala um samning sem er upp á 2 milljarða kr. á ársgrundvelli. Þetta er því risastórt verkefni. Annað sem ég vil nefna er rekstur sérstaks öldrunarteymis hér á höfuðborgarsvæðinu sem var líka styrktur en með þjónustu þess teymis er verið að stefna að því að fækka sjúkrahúsinnlögnum. Það getur líka verið liður í að vinna gegn þeim vanda sem oft skapast á bráðamóttöku Landspítala. Þarna erum við að tala um tvö virkilega stór verkefni sem eru til þess að bæta þessa stöðu. Það er þó þannig og ég held að það finni allir fyrir því, sérstaklega núna í gegnum Covid, að þetta snýst ekki bara um umönnunarbyrði heldur líka um skyldur sem hvíla frekar á herðum kvenna en karla í heimilisrekstri sem koma til af alls konar álagi í kringum Covid-19. Þess vegna þurfum við að hafa sérstaklega kynjagleraugun á þegar við erum að greina áhrif faraldursins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Það væri líka gott að fá að vita hvað er í gangi í sambandi við hjúkrunarheimilin. En hver er staðan í samningum við sjúkraþjálfara, talmeinafræðinga og varðandi skimun krabbameina og biðlista í kerfinu í sambandi við bæði liðskiptaaðgerðir og annað? Hver er staðan í þeim málum? Eins og við vitum hefur þörf á sjúkraþjálfun stóraukist í Covid-málum og við vitum af stórum biðlistum hjá talmeinafræðingum. Um það hefur ekkert heyrst. Talað hefur verið um að verið sé að semja við bæði sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga en ekkert hefur heyrst um að samningar séu að nást. Og hver er staðan? Er verið að semja eða er ekki verið að semja? Hvers vegna er ekki búið að ná samningum ef verið er að semja?
Virðulegur forseti. Það standa yfir núna samningar við sjúkraþjálfara af því að hv. þingmaður spyr um það m.a., reyndar spurði hann um nánast allt milli himins og jarðar í sinni síðari spurningu. En ég ætla að staldra sérstaklega við það að verið er að vinna að samningi við sjúkraþjálfara og vonandi klárast það bara núna á næstu vikum. Hv. þingmaður spyr sérstaklega líka um rekstrarkostnað hjúkrunarheimila og þá umræðu sem þar hefur verið. Komið hefur fram í fjölmiðlum að verkefnastjórnin sem ég skipaði til að greina þennan rekstrarkostnað hefur skilað sinni vinnu og greiningin byggist einkum á svörum rekstraraðila. En það eru nokkrar spurningar sem er ósvarað og verið er að fara í saumana á í samstarfi við rekstraraðila. Ég tel að það sé afar mikilvægt að þetta skref hafi verið stigið vegna þess að mitt mat er að það er óásættanlegt að togast stöðugt á um forsendur í umræðu sem er svona mikilvæg eins og þessi umræða er. Við þurfum að ná að stilla saman strengi í ljósi þess hversu mikilvæg þjónustan er og ekki síst til framtíðar með breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar.
Herra forseti. Áhyggjufullir foreldrar einhverfs barns sneru sér til mín fyrir skömmu og sýndu mér bréf Reykjavíkurborgar vegna barns síns sem fætt er árið 2015 og á því að byrja grunnskólagöngu í haust. Fyrir liggur niðurstaða Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins um að barninu sé best borgið í sérdeild fyrir einhverfa og þar var sótt um fyrir barnið. Foreldrunum barst svar frá skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar 21. apríl með eftirfarandi yfirskrift, með leyfi forseta: „Fyrirhuguð synjun umsóknar um skólavist í sérhæfðri sérdeild fyrir einhverfa nemendur.“ Í bréfinu kemur fram að sótt hafi verið um fyrir 38 nemendur í sérdeildum en aðeins átta pláss séu til ráðstöfunar. Í lögum um grunnskóla segir um rétt nemenda, með leyfi forseta: „Allir nemendur grunnskóla eiga rétt á kennslu við sitt hæfi í hvetjandi námsumhverfi í viðeigandi húsnæði sem tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan.“ Fyrirhuguð synjun um skólavist í sérhæfðri sérdeild fyrir einhverfa nemendur fer í bága við þetta afdráttarlausa ákvæði grunnskólalaga. Samkvæmt lögum um grunnskóla er sú kennsla á ábyrgð og kostnað sveitarfélags þar sem barnið býr, Reykjavíkurborgar í þessu tilfelli. Menntamálaráðuneyti hefur eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli þær skyldur sem grunnskólalögin kveða á um. Ráðherra skal á þriggja ára fresti leggja fram á Alþingi skýrslu um framkvæmd skólastarfs í grunnskólum landsins. Af þessu tilefni spyr ég hæstv. ráðherra, í fyrsta lagi: Hver eru viðbrögð hæstv. ráðherra við tilvitnuðu bréfi borgaryfirvalda? Í öðru lagi: Hefur hæstv. ráðherra gripið til aðgerða vegna málsins, sem snertir a.m.k. 30 börn, eða áformar hæstv. ráðherra aðgerðir á næstunni? Og loks: Hvert er að dómi hæstv. ráðherra inntak þeirrar eftirlitsskyldu sem lögin leggja ráðherra á herðar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga réttindamáli. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er mjög mikilvægt að skólakerfið okkar sé þannig að öll börn finni sér stað. Það er mjög brýnt. Ég hef verið að líta á þetta mál sérstaklega út frá eftirlitshlutverki ráðuneytisins og kanna hvernig við getum unnið að því frekar að stuðla að því að fleiri börn komist að út frá þeirri greiningu sem þau eru búin að fá eins og er í þessu tilfelli. Ég vil þá vekja sérstaka athygli á nýrri menntastefnu. Menntastefnan kveður á um að við skulum leggja áherslu á snemmbæran stuðning. Þarna sjáum við að fyrir liggur greining og tillaga um að barnið eigi að vera í sérdeild en svo kemur annað svar frá sveitarfélaginu. Þetta er auðvitað eitthvað sem mennta- og menningarmálaráðuneytið vill skoða frekar, bara upp á framkvæmd hvað það varðar að öll börn eigi rétt á menntun við sitt hæfi. Þannig munum við nálgast það mál. Viðbrögðin eru því þau að ég hef svo sannarlega litið á þetta mál og mér finnst það brýnt. Aðgerðirnar eru inni í menntastefnu og frekari aðgerðir fyrirhugaðar til að uppfylla þessi lög.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og leyfi mér að vænta þess, í ljósi orða hæstv. ráðherra, að við munum heyra alveg á næstunni nánar um til hvaða aðgerða nákvæmlega hæstv. ráðherra hyggst grípa vegna þessa máls. Foreldrar sóttu ekki um ölmusu eða gjafir í þágu barns síns. Þau lögðu fram umsókn á grundvelli lögvarins réttar barnsins til að fá kennslu við sitt hæfi og þeim er svarað með tölfræðilegum upplýsingum sem ekkert erindi eiga til þeirra. Það er kaldhæðnislegt að sá sem undirritar bréf borgaryfirvalda ber starfsheitið verkefnastjóri Menntunar fyrir alla. Alla? Nei, bréfið staðfestir að svo er ekki. Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra hlýtur að lýsa því á næstunni [[Forseti hringir.]]hvernig hún ætlar að tryggja að þessi réttur grunnskólalaga nái til allra barna. Allra.
Virðulegur forseti. Það er mjög brýnt að tekið sé á svona málum með festu. Viðbrögð borgaryfirvalda eru til skoðunar, hvernig málið er til komið, og hver staðan er á þessum málaflokki hjá Reykjavíkurborg. Við hugum að því að fara enn frekar yfir þetta mál af því það er brýnt, eins og hv. þingmaður nefnir. Við viljum tryggja að í menntakerfinu okkar geti allir fundið sig og mjög jákvætt að hv. þingmaður nefni þetta mál og brýni okkur til góðra verka.
Forseti. Þegar Samherjamálið hófst biðu 100 mál rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara, þar af um 60 skattamál. Vegna þessa bað héraðssaksóknari um aukið fjármagn fyrir sex stöðugildum til að ná að sinna verkefnum embættisins í nóvember 2019. Þeirri beiðni var hafnað í fjárlagavinnu fyrir árið 2020. Starfsfólki á rannsóknarsviði héraðssaksóknara fjölgaði þó um sex stöðugildi um mitt ár 2020. Það er í sjálfu sér áhugavert að það sé hægt þegar engin fjárheimild er fyrir því, en samkvæmt heimildum er um að ræða 30 milljónir úr dómsmálaráðuneytinu sem var einhvern veginn hægt að skrapa saman. Þrátt fyrir þetta er staða verkefna þó enn svipuð og áður, verri ef tekið er tillit til aukinna verkefna vegna nýlegra laga. Í víðara samhengi sjáum við svo erindi umboðsmanns Alþingis mörg ár aftur í tímann um auknar fjárheimildir til að sinna frumkvæðisrannsóknum og meiri hluta þingsins sem hafnar þeim beiðnum. Það er líka skortur á fjármagni hjá Samkeppniseftirlitinu, Fiskistofu, Ríkisendurskoðun og Persónuvernd til að sinna frumkvæðisrannsóknum og örugglega hjá fleiri stofnunum. Þetta voru bara þær stofnanir sem var auðvelt að finna heimildir fyrir um slíkan skort. Spurningin er því: Ef ásýnd stjórnmálanna er lykilatriði, þegar kemur að trausti, hvernig er það traustvekjandi að sjá áþreifanlegar aðgerðir í Noregi, Færeyjum og Namibíu vegna Samherjamálsins, en hérna höfum við höfnun á beiðni um auknar fjárheimildir og svelti eftirlitsstofnana sem eiga að vinna gegn spillingu? Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað erum við að gera til að sýna það í verki að við erum að ganga til höfuðs spillingu á Íslandi? Í verki, forseti, þar sem við fjármögnum það eftirlit sem raunverulega nær árangri. Það er nefnilega ekki nóg að setja lög ef ekki er hægt að framfylgja þeim vegna þess að það vantar fjárheimildir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Bara svo að það sé rifjað upp þá fékk héraðssaksóknari þær fjárheimildir sem hann óskaði eftir, ekki með afgreiðslu hér í þinginu heldur af varasjóðum dómsmálaráðuneytis, sem er það sem lög um opinber fjármál ganga út á, þ.e. einmitt að hægt sé að nýta þá fjármuni sem eru til staðar í varasjóðum ef um er að ræða einhvers konar tímabundið álag. Ég ætla að segja það, herra forseti, því að mér finnst ekki gott ef gefið er í skyn hér að ekki sé verið að sinna þessari rannsókn af fullri alvöru, að það er alls ekki mín sannfæring. Mín sannfæring er sú að héraðssaksóknari sé svo sannarlega að sinna þessari rannsókn af fullri alvöru og hann hefur skýrar yfirlýsingar stjórnvalda um að hann fái þá fjármuni sem hann þarf til að ljúka henni. Ég hef þannig mikla trú á þessu embætti. Við höfum fylgst með því í fréttum þar sem tekist hefur verið á, m.a. fyrir dómstólum, um aðgang að gögnum og við vitum að það er fullur gangur í þessari rannsókn. Nú síðast lá það fyrir að héraðssaksóknari hefði fengið úrskurð um að fá aðgang að þeim gögnum sem óskað var eftir eftir einhvers konar samtöl, rekistefnu, fyrir dómstólum. Mér finnst mikilvægt að segja að ég hef fulla trú á því að embættið sé að sinna þessu af atorku, en auðvitað tekur þetta tíma. Hvað varðar eftirlitsstofnanirnar almennt vil ég nefna þá eftirlitsstofnun sem undir mig heyrir í sameinuðum Seðlabanka og Fjármálaeftirliti. Sú sameining hefur tekist vel. Nú stendur til að skipa nefnd sem tekur út hvernig hún hefur tekist, eins og samþykkt var hér af hálfu Alþingis. Við sjáum það hins vegar að traust almennings, af því að hv. þingmaður ræðir það, hefur aukist mjög á stofnuninni sem ég held að sé til marks um að stofnunin er að sinna hlutverki sínu í þágu almennings af fullri alvöru. Þá er ég auðvitað að vitna til bæði Seðlabanka og Fjármálaeftirlits sem runnu þarna saman í eina stofnun. Við höfum þarna mjög góð dæmi um stofnanir sem njóta mikils trausts og eru að sinna verkum sínum af heilindum og af alvöru.
Virðulegur forseti. Ég efast ekki um að þessar stofnanir sinni verkefnum sínum af heilindum. Hins vegar er mjög skýrt að verkefnaálagið er óbreytt. Það er enn þá mikið þrátt fyrir aukninguna. Einmitt vegna þeirrar aukningar þurfti aukið fjármagn en því var ekki fyrir að fara. Það er líka skýrt að varasjóðir málaflokkanna eiga við um ófyrirséð fjárútgjöld. Í þessu var ekkert ófyrirséð. Það kom fyrir afgreiðslu fjárlaga þar sem beðið var um fjárheimildir fyrir því og þær fengust ekki. Við búum við það að fjármagn býr til völd. Eins og kom fram hjá nýjum framkvæmdastjóra Íslandsdeildar Transparency International í Silfrinu í gær sjáum við birtingarmynd þess í Samherjamálinu þar sem sá auður sem hefur safnast á fáar hendur er notaður til að ráðast á fjölmiðla og eftirlitsstofnanir. Við sjáum fyrirkomulag í stjórn auðlindamála sem er mannanna verk. Og spurningin að lokum er bara: Hver er ábyrgð okkar í pólitíkinni á ákvörðunum um fyrirkomulag sem býr til þessa auðsöfnun og möguleika til að ráðast [[Forseti hringir.]]á eftirlitsstofnanirnar eins og Seðlabankann og fjölmiðla þegar þær eru klárlega að reyna að sinna hlutverki sínu þrátt fyrir að fjárheimildir vanti?
Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að við horfum til þess hvernig við getum staðið betur að málum og leitum m.a. fyrirmynda annars staðar frá. Það er eitt af því sem við höfum verið að gera. Hv. þingmaður nefnir hér tengsl hagsmunaafla og stjórnvalda og annarra og það var m.a. eitt af mínum verkum að leggja fram frumvarp til laga um varnir gegn hagsmunaárekstrum sem var samþykkt. Það byggði m.a. á tillögum frá GRECO-nefndinni þannig að við þurfum auðvitað líka að horfa til þess hvað við getum lært af því sem við höfum fengið frá alþjóðlegum stofnunum. Hv. þingmaður spyr líka hvað við getum gert til að takast á við þetta. Aukið gagnsæi er auðvitað hluti af því og það að við höfum núna tekist á við varnir gegn peningaþvætti með fullnægjandi hætti er mikið framfaramál. En þetta er hins vegar eilífðarverkefni. Mig langaði þó að nefna, af því að ég kom því ekki að áðan, að umboðsmaður Alþingis er stofnun sem heyrir beint undir þingið. Ef áhöld eru um það hvort embættið njóti nægjanlegra fjárveitinga til að geta sinnt mjög mikilvæga hlutverki sínu er það auðvitað forsætisnefnd þingsins sem á að takast á við það. [[Forseti hringir.]]Ég vitnaði til þess sem ég hef verið að gera í ráðuneyti mínu en það er mikilvægt að réttir aðilar taki á þessu og í tilfelli umboðsmanns hlýtur það að vera þingið sem þarf þá að taka til gagngerrar skoðunar hvort embættinu séu tryggðar nægar fjárheimildir.
Virðulegi forseti. Uppi eru áform um stofnun þjóðgarðs á sunnanverðum Vestfjörðum. Svæðið er stórt og nær m.a. til Dynjanda, Geirþjófsfjarðar, Vatnsfjarðar og Hrafnseyrar, eða um 351 km² svæði sem er um 4% af Vestfjörðum. Með stofnun þjóðgarðs á svæðinu er verið að tengja saman friðlönd á svæðinu og friðlýsa undir sama verndarflokk. Mikil sátt er um þau svæði sem upp eru talin hér að framan sem friðunarsvæði. Það er ljóst að mörg tækifæri liggja í stofnun þjóðgarðs á svæðinu en þjóðgarður er stór ákvörðun sem þarf að undirbúa vel og í sátt við samfélögin. Í mínum huga þarf það að liggja fyrir áður en þjóðgarður verður stofnaður að samgöngumannvirki sem ætlast er til að verði reist á svæðinu fái enn að rísa og ekki sé bannað að nýta orku þar sem það á við og að atvinnustarfsemi sé ekki skert sérstaklega, hvorki á landi né sjó. Mikilvægt er að sveitarfélögin hafi góða aðkomu að ákvörðun um reglu á svæðinu. En því er ósvarað hvernig staðið verður að fjármögnun á uppbyggingu þjóðgarðsins. Nú má ætla að þjóðgarður sé aðdráttarafl ferðamanna og íbúa svæðisins. Því þarf að undirbúa umferð ferðamanna. Það kostar bæði að vernda umhverfið og bæta aðgengi. Fjárframlög verða að vera tryggð fyrir fram þannig að um innantóm loforð sé ekki að ræða. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra í fyrra skipti: Hvað er áætlað að þessi uppbygging kosti næstu fimm árin og er þessi fjármögnun tryggð? Hvernig er samráðsferli og hvernig hefur samráðsferli verið háttað við sveitarfélögin um verkefnið og hvernig er samráðsferli um þjóðgarðinn háttað við íbúa Vestfjarða?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fínu fyrirspurn. Mig langar að byrja á því að geta þess að margt hefur í raun þegar verið gert á þessu svæði, sérstaklega á Dynjandasvæðinu. Ég held að þar sé búið að ráðast í uppbyggingu fyrir 200 eða 250 milljónir, ef ég man rétt. En fyrir áframhaldandi uppbyggingu innviða þarna þarf að liggja fyrir greining á þörfinni og sú greining stendur yfir núna. Við höfum falið Vestfjarðarstofu að vinna það. Það er síðan starfshópur í gangi í kringum friðlýsinguna með aðkomu heimamanna sem er í samstarfi við þá aðila sem vinna þessa greiningarvinnu. Þegar hún liggur fyrir, sem ætti að vera núna í maímánuði, er betur hægt að svara spurningunni um hversu mikið það verður sem þarna má gera ráð fyrir. En það þarf að huga að gestastofum, uppbyggingu göngustíga og fleiri þáttum. Það er hins vegar alveg ljóst að ráðinn verður þjóðgarðsvörður á þetta svæði og aðstoðarmaður þjóðgarðsvarðar eins og er í hinum þjóðgörðunum okkar. Það er alla vega öruggt að svo verði og það fjármagn er til. En nákvæmlega hvernig síðan sú uppbygging sem áætluð er á næstu fimm árum verður útfærð, þá horfum við að sjálfsögðu til landsáætlunar um uppbyggingu innviða sem er okkar lykilstjórntæki í að fjármagna innviðauppbyggingu. Aðeins varðandi það sem hv. þingmaður nefnir hér um samráðsferlið. Sveitarfélögin hafa frá upphafi verið með í þessari vinnu í þeim samstarfshópi sem er að vinna að friðlýsingarskilmálunum og ég hef sjálfur fundað með sveitarfélögunum, bæði áður en þetta hófst og svo nýlega, en síðan er samráðsferlið líka við íbúana. Það hefur verið haldinn kynningarfundur og samráðsfundur á netinu, ég held að um 60 manns hafi sótt þann fund, og fleiri slíkir fundir fyrirhugaðir. Við höfum sent dreifibréf til íbúa og fleira í þeim dúr og síðan er umsagnarfrestur til 26. maí þannig að öll geta haft áhrif á það og sent inn athugasemdir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Stofnun þjóðgarðs á Vestfjörðum á eftir að opna tækifæri fyrir nærsamfélögin til að vaxa og dafna og byggja undir innviðauppbyggingu, atvinnulíf og menningu fjórðungsins í heild. Með því náum við hámarksábata og sátt um verkefnið. En til að það geti orðið þarf að vanda allan undirbúning og áform. Ég hef heyrt að það eigi að stofna þjóðgarðinn núna 17. júní næstkomandi og enn er ekki tryggt fjármagn í þá uppbyggingu sem þarf að vera. Nú mætti ætla að stofnun þjóðgarðsins auki ferðamannastrauminn um umrætt svæði. Þess vegna er mjög mikilvægt að fjármagn sé tryggt til ákveðins tíma til að mæta aukinni ásókn þar sem svæðið er mjög viðkvæmt. Það er í raun í friði í dag vegna þess að erfitt er að komast um það. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað liggi fyrir og hvort það sé ekki gott á þessum tímapunkti að undirbúa verkefnið enn betur, tryggja fjármagn til lengri tíma og ná um verkefnið víðtækari sátt.
Hæstv. forseti. Hér var nefnd tímasetningin 17. júní. Það var að ósk heimamanna sem hún var nefnd á sínum tíma og við erum bara að vinna að því að geta uppfyllt þá ósk. Tengingin við Hrafnseyri er náttúrlega augljós með fæðingarstað Jóns Sigurðssonar. Í stjórnarsáttmálanum okkar stendur að skoða eigi möguleika á fleiri þjóðgörðum en þjóðgarði á miðhálendinu. Þetta er eitt af því sem við fórum í, vinna sem við settum í gang og hún hefur verið unnin í miklu samstarfi við heimafólk og aðra þá aðila sem koma að málum. Mér er ekki kunnugt um að ósætti sé um verkefnið. Ég held að mikill áhugi sé á því. En vissulega er þetta stórt og mikið verkefni þar sem horfa þarf til ýmissa þátta. Ég fullvissa hv. þingmann um að verið er að gera áætlun um hvað uppbygging þarna muni kosta. Hún mun liggja til grundvallar ákvörðunum um hvernig það verður fjármagnað. Ég geri ráð fyrir að landsáætlun um uppbyggingu innviða sé þar lykilstjórntæki sem við munum beita.
Forseti áttaði sig ekki alveg á hvort um væri að ræða skriflega fyrirspurn, [[Fyrirspurn.]]af því að hv. þingmaður talaði líka um skýrslu. Eins og forseti bregst jafnan við slíkum aðstæðum er sjálfsagt mál að kanna hvar málið er á vegi statt. Meira getur forseti [[Gripið fram í.]]í sjálfu sér ekki lofað.
Virðulegi forseti. Ég er hér í svipuðum erindagjörðum en það var þann 12. mars sem ég lagði fram fyrirspurn til skriflegs svars til hæstv. menntamálaráðherra um forsendur að baki áfrýjun dóms, spurningar sem varða dómsmál sem er afar umdeilt í íslensku samfélagi, vil ég leyfa mér að segja, enda er það höfðað í nafni íslenska ríkisins gegn konu sem hafði unnið mál í Héraðsdómi Reykjavíkur sem staðfesti að á henni hefðu verið brotin landslög. Spurningin laut að því hvaða lagalegu ráðgjöf hæstv. menntamálaráðherra hafi þegið á þeim fjórum klukkustundum sem tók hana að ákveða að áfrýja þessu máli til Landsréttar. Hér ættu ekki að vera flókin og umfangsmikil gögn að baki. Þetta er ekki tölfræði eða neitt slíkt heldur: Við hverja ráðfærði ráðherrann sig? Hvaða lögfræðingar komust að þeirri niðurstöðu á þessum fjórum klukkustundum að þetta væri góður vegur að feta? Mér skilst að ráðherra eigi að hafa 15 daga til að svara þessu. Þeir eru augljóslega liðnir. Um mánuði síðar óskaði hún eftir viðbótarfresti. Ég vek athygli á því að það eru 17 þingfundir eftir. Það skiptir máli að Alþingi fái þessi gögn [[Forseti hringir.]]fyrir þinglok og ég biðla til virðulegs forseta um að liðsinna þinginu nú við þetta og fá fram þessi svör frá menntamálaráðherra.
Virðulegur forseti. Þann 14. desember var samþykkt skýrslubeiðni með 58 samhljóða atkvæðum um stöðu biðlista í Covid-faraldrinum. Miðað við frí og annað sem hefur verið hefði sú skýrsla átt að liggja fyrir í síðasta lagi 15. mars eða fyrir tveimur mánuðum síðan. Ekkert hefur heyrst, ekki hefur verið beðið um frest, það heyrist ekki múkk. Þess vegna vil ég biðja hæstv. forseta að athuga hvar skýrslubeiðnin er stödd og hvort hún sé ekki að skila sér inn í umræðuna. Tveir mánuðir fram yfir án þess að nokkurt gerist er einum of mikið af því góða.
Herra forseti. Sá sem hér stendur er hokinn af reynslu við að bíða eftir svörum við fyrirspurnum frá ráðherrum og hæstv. félagsmálaráðherra m.a. hefur gengið í berhögg við lög um ráðherraábyrgð og þingsköp í tengslum við tafir sínar á svörum. En í þetta sinn, herra forseti, langar mig til að beina athygli að þskj. 870, sem er skrifleg fyrirspurn til fjármálaráðherra um ofanflóðasjóð og kom fram á Alþingi 4. febrúar síðastliðinn. Ég kannast ekki við, herra forseti, að það hafi verið beðið um frest til að svara þessari fyrirspurn sem er nokkuð skýr og einföld, en nú eru liðnir tveir mánuðir rúmir, fer að halla í tvo og hálfan mánuð, án þess að svar komi við þeirri spurningu. Það er satt að segja hvimleitt, herra forseti, að þurfa að koma hér upp hvað eftir annað til að fara fram á það sjálfsagða, að ráðherrar svari fyrirspurnum frá þingmönnum í samræmi við lög og reglur.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með systrum mínum sem töluðu hér áðan, og fleiri þingmönnum, varðandi það að þingið hafi raunveruleg tæki til að sinna eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Mér finnst sá bragur hafa verið á að svör við eðlilegum fyrirspurnum eru ítrekað að dragast og ítrekað er beðið um frest af hálfu framkvæmdarvaldsins. Það er svo sem gott og blessað, sérstaklega ef spurningarnar kunna að vera umfangsmiklar. En þegar um er að ræða hreina og klára eðlilega fyrirspurn sem á að vera fljótlegt að svara vil ég hvetja hæstv. forseta til að ýta á ráðherra. Ég geri mér grein fyrir því að sumar spurningar geta líka verið mjög erfiðar fyrir ráðherra og ríkisstjórn, sérstaklega kann að vera erfitt að svara fyrirspurnum á kosningaári. En þetta er aðhaldstæki okkar, þetta er tæki okkar hér til að sinna því sem við erum kjörin til. Ég vil minna á það sem stendur m.a. [[Forseti hringir.]]í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að auka eigi virðingu og vægi þingsins. Þá finnst mér kominn tími til að þeim orðum fylgi líka efndir.
Herra forseti. Ég hlýt að taka undir með þeim sem hér hafa talað. Það er ekki bara sjálfsögð kurteisi heldur skylda ráðherra að svara þeim fyrirspurnum sem til þeirra er beint og gera það innan tilskilins tíma. Nægur er nú mannaflinn og ekki hefur hann minnkað á síðustu fjórum árum. En mig langar sérstaklega að nefna erindi hv. þingkonu Hönnu Katrínar Friðriksson vegna þess að þar er um að ræða fyrirspurn um úrræði sem var vegna Covid síðasta sumar. Það hefur verið gripið til mjög stórra og mikilla úrræða á neyðartímum. Mörg hafa verið mjög þörf og eru það enn. Síðan hefur teygst á þessum faraldri og það er kannski aftur verið að endurnýja aðgerðir. Þá er það náttúrlega alveg ótrúlegt gagnvart þinginu sem þarf svo á endanum, formlega a.m.k., að samþykkja fjárveitingar í þetta, að ekki liggi fyrir upplýsingar um hvernig til hefur tekist.
Herra forseti. Mér er bara ljúft og skylt að koma hingað upp aftur af því að ég ruglaðist áðan, eins og hæstv. forseti benti mér á, og fór að tala um skýrslur. Mér til vorkunnar eru þær ófáar skýrslurnar sem líka er beðið eftir og eru komnar fram yfir síðasta söludag. En þetta er sem sagt skrifleg fyrirspurn sem beðið er svara við, komin langt fram yfir þann tíma sem alla jafna er viðhafður við að svara slíkum fyrirspurnum. Það er einfaldlega verið að fara fram á að ráðherra standi skil á því hvernig þessi hálfi milljarður hafi nýst, hvernig fjármagnið hafi skipst á milli háskólakennslu til eininga annars vegar og hins vegar til endur- og símenntunarstofnana háskólanna hins vegar sem eru í beinni samkeppni við fræðslufyrirtæki á markaði, lítil sem stór. Eftirlitsstofnun EFTA er að skoða þetta og fleiri aðilar. Það vekur satt best að segja, þrátt fyrir þann mikla hug sem stjórnvöld hafa sýnt í að tefja birtingu skýrslna og svara [[Forseti hringir.]]við fyrirspurnum af ýmsu tagi, sérstaka athygli að farið skuli í þá vegferð að fara aftur í nákvæmlega [[Forseti hringir.]]þessa styrki án þess að fyrir liggi, ef rétt er, greining á því hvernig þeir hafi verið nýttir, [[Forseti hringir.]]hvort það hafi yfir höfuð verið löglegt og hvort þarna sé enn einu sinni verið að dulbúa ríkisvæðingu.
Forseti. Ég kæmi venjulega hingað upp með tölvuna mína og myndi þá rekja nýjustu tölur um svör við fyrirspurnum en ég er ekki með hana í þetta skipti þannig að ég get ekki verið með þá keyrslu. Ég tek undir þær ábendingar sem koma hér fram. Nú berst sá orðrómur, eða það kemur fram á fundi forsætisnefndar, að drífa eigi í gang og klára á morgun mál sem snýst um framlengingu ýmissa úrræða vegna Covid-aðgerða. Enn og aftur er í rauninni verið að troða aðgerðum í gegn á mjög stuttum tíma og án þess að þingið fái tækifæri til að skoða áhrif aðgerða sem hefur verið farið í áður en farið er að framlengja þær. Það eru rosalega slæm vinnubrögð þegar allt kemur til alls að sífellt sé verið að demba á okkur dagsetningum á málum sem er nægur tími til að hugsa um fyrir fram. Það er einhvern veginn eins og ríkisstjórnin kunni ekki á dagatal eða eitthvað svoleiðis [[Forseti hringir.]]og sjái allt í einu: Úps, það er örstutt þangað til þetta rennur út. Við verðum að henda frumvarpi í gegnum þingið núna til að passa upp á [[Forseti hringir.]]að þingið nái ekki að skoða afleiðingar [[Forseti hringir.]]af þeim tillögum sem við leggjum til.
Forseti kann bæði á dagatal og klukku og biður menn að hafa tímamörkin í huga.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað. Það er ólíðandi hvernig hæstv. ráðherrar bregðast við og hvað þeir taka langan tíma í að svara sjálfsögðum spurningum frá þingmönnum. Hv. þingmenn þurfa á þessum svörum að halda í störfum sínum, ekki bara til þess að veita framkvæmdarvaldinu sjálfsagt aðhald. Hér hafa verið nefndar nokkrar spurningar. Ég get lagt í púkkið. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson spurði fjármála- og efnahagsráðherra þriggja spurninga, sem ég held að hefði verið einfalt að svara, um stafræna skatta. Það var 7. desember 2020. Það eru rétt um fimm mánuðir síðan og svar hefur ekki enn borist.
Herra forseti. Ég ætlaði að koma hér upp og kvarta yfir því að fyrirspurnum mínum frá því í mars hefði ekki verið svarað en svo koma menn hér upp með fyrirspurn síðan í desember eða skýrslubeiðni þannig að ég hlýt að þurfa að bíða töluvert eftir því að fá svör við mínu. Ég vil samt taka undir með hv. þingmönnum, hæstv. forseti, að það er vitanlega engin hemja hversu langan tíma tekur að svara þessum fyrirspurnum og skila skýrslum, ekki síst í ljósi þess að ráðuneytin hafa sjaldan verið jafn mikið mönnuð eins og akkúrat núna. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefnir fyrirspurn í desember og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir gerir það líka, fimm mánaða gamlar. Síðan erum við hér með Covid-fyrirspurn. Við þingmenn erum búin að vera mjög liðleg, herra forseti, að hleypa Covid-málunum svokölluðu hratt og örugglega í gegnum þingið þannig að nú hljótum við að gera þá kröfu að hæstv. ráðherrar og ráðuneyti svari þeim spurningum sem snerta einmitt þessi Covid-mál og geri það jafn hratt og örugglega og faglega og þingið hefur haldið á málum þegar brýn Covid-mál eru keyrð í gegnum það. Svo minni ég enn og aftur á það sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sagði, hann á líklega Íslandsmet í því að bíða eftir svörum.
Herra forseti. Ég þekki náttúrlega ekki nákvæmlega einstök tilvik varðandi þær fyrirspurnir sem hv. þingmenn hafa verið að vísa í hér en verð bara að vekja athygli á því að það hefur auðvitað verið um það rætt margoft og margoft verið gerðar tilraunir til þess af hálfu þingsins að þrýsta á svör frá ráðherrum. Auðvitað eru aðstæður mismunandi og sum mál krefjast meiri undirbúnings og lengri vinnu en önnur þannig að það geta verið alls konar skýringar á því. Ég kannast ekki við að þetta sé eitthvað verra heldur en oft hefur verið. Hins vegar hefur okkur kannski ekki tekist nægilega vel að bæta vinnubrögð að þessu leyti eins og við ætluðum okkur. Að öðru. Ég vildi nefna að ég held að málið sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vísaði til og er að fá frekar hraða meðferð í þinginu, að það ætti engu að síður að vera hægt að gera það. Þetta er mikilvægt mál sem varðar framlengingu ýmissa aðgerða og ætti ekki að vera flókið fyrir hæstv. Alþingi að taka afstöðu til þeirra framlengingar.
Forseti vill segja að hann gerði sitt besta til að taka niður þær fyrirspurnir og þær skýrslur sem hér bar á góma og mun grennslast fyrir um stöðuna á þeim og eftir atvikum kannski taka skoðun á þeim sem elstar eru orðnar án þess að svör hafi komið, sérstaklega ef ekki hefur verið óskað eftir fresti til að veita þau. En forseti vekur líka athygli á því að hv. þingmenn geta að sjálfsögðu snúið sér til hans án þess að taka til þess tíma í ræðustóli Alþingis ef þeir vilja fá liðsinni hans við að grennslast fyrir um mál af þessu tagi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir viðbrögðin sem forseti sýnir við þessari umræðu sem hér fer fram. En ég hnaut nú samt um að hæstv. forseti talaði um að hann myndi kanna þær fyrirspurnir sem elstar eru. Nú er það þannig að fyrirspurnum á að svara innan 15 daga eða biðja um frest þannig að þeir sem eru að biðja um svör við fyrirspurnum sem voru settar fram í desember síðastliðnum eða febrúar eru svo sem ekki að biðja um neina ölmusu þegar þeir biðja um að svör berist, sjálfsögð svör. Ég ætla enn að minna á það að framan á bókarkápu samstarfssamnings þessarar ríkisstjórnar er talað um eflingu Alþingis. Eftirlitshlutverkið sem við alþingismenn höfum er líklega eitt það mikilvægasta sem við höfum til þess til að berja fram upplýsingar um mikilvæg mál. Ég hvet forseta til þess að ganga [[Forseti hringir.]]eftir öllum þeim fyrirspurnum sem nú eru útistandandi, hvort sem þær eru 15 daga gamlar eða frá því í desember.
Hæstv. forseti. Ég ætla einmitt líka að bæta í þá flóru sem er komin hér fram og ég skil vel og treysti hæstv. forseta til að ganga okkar erinda. Ég er með nokkrar fyrirspurnir. Það eru þá sérstaklega tvær fyrirspurnir sem snúa að menntamálaráðherra og svo er ein fyrirspurn um nýtingu séreignarsparnaðar til fjármálaráðherra. Ég skil vel að það er kannski ekki æskilegt að eyða öllum deginum í það að ræða þetta en það hvílir auðvitað á okkur skylda að upplýsa fólk um hvað er um að vera, að við séum að kalla eftir svörum, og það er það sem við erum að gera hér í ræðustól.
Virðulegi forseti. Ég tek undir mikilvægi þessa máls, að það fari áfram, ekki síst í ljósi þess að við þurfum að senda út skýr skilaboð varðandi atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum og það þarf að gera í samráði við heimamenn. Mér sýnist á öllu, eftir meðferð málsins í nefndinni, að svo sé. Það eru reyndar ótal tækifæri til uppbyggingar, ekki síst þegar ferðaþjónustan fer af stað aftur. Við þurfum að á henni að halda til að auka hagvöxt og verðmætasköpun. Ég vildi líka koma hingað upp - það er kannski ótengt þessu, en það eru ákveðin hugrenningartengsl - varðandi uppbyggingu á varnarmannvirkjum, m.a. í tengslum við hugmyndir um uppbyggingu mannvirkja sem tengjast vörnum Íslands, höfninni í Helguvík og mannvirkjum víðar á Suðurnesjunum. Það skiptir máli að við höfum heildstæða mynd um framvindu þess skipulags og þeirra áforma sem þar eru. Reglan er sú að áform og ákvarðanir um uppbyggingu varnarmannvirkja eru í raun alfarið á hendi framkvæmdarvaldsins. Ég er eindregin talskona þess að við séum fullir þátttakendur í varnarsamstarfinu eins og við höfum verið allt frá stofnun Atlantshafsbandalagsins 30. mars 1949. Við eigum sæti við borðið, við erum með rödd og þegar við ræðum það sem snertir okkar heimahaga er rödd okkar sterk. Við vorum hér áðan að ræða mikilvægi þingsins, bæði eftirlitshlutverk og aðkomu þingsins í mörgum málum, að fá svör við mikilvægum spurningum o.s.frv. Ég segi þetta m.a. í tengslum við þær hugmyndir sem hafa komið frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé um að ákvarðanir um meiri háttar varnaruppbyggingu eigi að koma til umfjöllunar og afgreiðslu þingsins. Ég tel það þátt sem við eigum að taka til skoðunar og ræða í ljósi þess að gríðarleg þróun hefur átt sér stað í ákvarðanaferli, þátttökuferli. Ég tel mikilvægt að ýta undir gegnsæi sem aldrei fyrr þegar kemur að ákvarðanatöku í slíkum málum, upplýsingum, ekki síst við löggjafarvaldið. Að mínu mati dugar ekki eitt og sér að utanríkisráðherra eigi samtal og samráð við utanríkismálanefnd þingsins þegar um slíkar meiri háttar ákvarðanir er að ræða. Ég vildi bara leggja þetta inn í þetta samhengi. Um leið og ég undirstrika mikilvægi þess að við höldum áfram að vera virkir þátttakendur í vestrænu varnarsamstarfi tel ég engu að síður mikilvægt að við endurskoðum þá ferla sem við höfum hér innan veggja þingsins í þá veru hvernig hægt er að gera ákvarðanaferlið þannig að fleiri komi að en bara framkvæmdarvaldið, að kjörnir fulltrúar komi að ákvarðanatöku þegar um meiri háttar ákvarðanir er að ræða. Þetta er mitt innlegg inn í þetta hvað málið sjálft varðar og þá munum við í Viðreisn greiða fyrir því. Það er gott að sjá að við erum að breyta umgjörðinni varðandi umskiptin í tengslum við Kadeco, hvernig við ætlum að byggja upp á gamla varnarsvæðinu og ég tel það skref sem hér um ræðir vera rétt og skynsamlegt um leið og ég vona að það fjölgi þeim tækifærum sem eru fyrirsjáanleg í næstu framtíð á Suðurnesjum. Þetta er það sem ég vildi sagt hafa um leið og ég vil koma því á framfæri að ég held að við eigum að hugsa í stærri myndinni, hvernig við tökum á ákvörðunum um frekari varnaruppbyggingu hér á Íslandi.
Virðulegur forseti. Við fengum þetta mál til okkar í umhverfis- og samgöngunefnd á milli 2. og 3. umr. vegna þess sem var óútfært með trúnaðarlækni Samgöngustofu. Eftir að hafa farið yfir málið, í samráði við ráðuneytið og Samgöngustofu, varð það úr að við leggjum til að færa framkvæmdina að því sem var áður, þ.e. að leita þurfi til læknis en ekki trúnaðarlæknis Samgöngustofu við viss atvik í umferðinni eða þegar grunur er um að heilsan leyfi ekki akstur. Því er um leið beint til ráðuneytisins að kanna það, með sýslumönnum og lögreglustjórum um landið, hvort þessi framkvæmd sé sú skásta eða hvort hægt sé að finna aðra leið. Upphaflega var gert ráð fyrir því að trúnaðarlæknir yrði á Samgöngustofu en það gekk ekki að fá einhvern ákveðinn trúnaðarlækni á hverjum stað fyrir sig. Við færum okkur því yfir í þetta fyrirkomulag og vonum að það gangi upp. Annað sem var rætt og ákveðið að gera ekki breytingar á var varðandi hámarkshraðann, af hverju hækka ætti hann úr 10 upp í 15. Það var umræða sem við höfðum tekið áður og tókum ekki frekar á núna. Svo var rætt um óljósar sektargreiðslur og annað slíkt. Farið var yfir það í nefndinni að vissar skýringar komu á því að núna þegar aukin hjólaumferð væri og aukin notkun á hjólastígum og annað þyrfti að vera til sektarheimild gæti fólk bersýnilega ekki varúðar þar og hjóli t.d. á göngustígum sem eru sérstaklega merktir fyrir gangandi, sé að hjóla þar sem gangandi vegfarendur geta ekki vikið og alls kyns svona bersýnilega augljós atriði. Ég legg til að við klárum þetta mál núna og þá er það bara þessi breyting hvað varðar lækninn, ekki er talað um að það þurfi mat trúnaðarlæknis heldur eingöngu mat læknis, sem er hin raunverulega breyting.
Forseti. Ég ætlaði bara að nota tækifærið úr því að þetta mál kemur hingað til umræðu af hálfu hv. framsögumanns og segja nokkur orð. Álitið er vel unnið og ítarlegt og farið yfir þetta eins og hv. þingmaður á vana til. Ég neita því ekki að það eru ákveðin vonbrigði að ekki skuli aftur hafa verið farið ofan í hækkun á hámarkshraða í vistgötum, þ.e. þá ákvörðun að fara úr 10 km hraða og leyfa 15 km hraða. Við ræddum þetta töluvert í nefndinni og það kom til umræðu hver gönguhraði væri og hver hjólahraði væri o.s.frv. Stutta sagan er sú að við erum nokkur, býsna mörg, sem þykir þetta ansi glannalegt í vistgötum sem sannarlega eru ekki ætlaðar til aksturs; 15 km hraði leyfir býsna hraðan akstur þegar tekið er tillit til þess að þar er gangandi fólk og jafnvel börn að leik og annað slíkt. Þegar verið var að tala um rökin með því að hækka, að það væri vegna sjálfkrafa sviptingar á ökuleyfum til þeirra sem færu yfir 20 km hraða, að það væri of íþyngjandi þannig, þá velti ég því fyrir mér hvort hv. framsögumaður hafi ekki viljað skoða það frekar að breyta refsirammanum ef þetta voru sterkustu rökin. Mig langar annars vegar að heyra hvort þetta er ekki eitthvað sem við hefðum mögulega getað náð lendingu í. Og síðan kannski því tengt, úr því ég hef tíma: Er það rétt skilið hjá mér að sveitarfélög geti, óháð því að þessi breyting fari í gegn, ákveðið lægri hraða innan sinna sveitarfélaga þegar um er að ræða vistgötur, þannig að þau hafi enn einhvern sjálfsákvörðunarrétt á þessum tilteknu vistgötum? Hvar liggur þekking hv. framsögumanns á því? Veit hann það eða hefur hann skoðað þau mál?
Virðulegur forseti. Svo að ég byrji nú þar sem við enduðum, þar sem ég er ekki með umferðarlögin fyrir framan mig, hafa sveitarfélögin svigrúm upp að vissu marki - eða veghaldari, sem oftast er sveitarfélögin en getur líka verið Vegagerðin - og það eru viss skilyrði. Ég myndi halda að það væri nokkuð bundið að þetta yrðu 15 km, hvorki hærra né lægra, varðandi vistgötur af því að þarna er sértegund götu, en þar sem sveitarfélögin hafa svigrúm eru breytilegar tegundir af götum. Þarna er um að ræða ákveðna tegund og við segjum hver hraðinn er þar. Ég held að það sé nokkuð bundið hvað það varðar án þess að geta fullyrt það þar sem ég hef lögin ekki fyrir framan mig. En ef við færum að breyta refsirammanum gagnvart þessu værum við farin að draga úr skýrleika laganna hvað það varðar að hvar sem þú ert þegar þú keyrir á tvöföldum hámarkshraða komi til sviptingar ökuréttinda og annars slíks. Svo var líka fjallað um að það væri svolítið erfitt að mæla, út frá vikmörkum og öðru slíku. Það er svo stutt á milli þarna að það gæti orkað tvímælis hve litlu munar á milli þess að vera sviptur ökuréttindum eða ekki. Að lokum vil ég líka benda á varúðarreglu umferðarlaga: Ef börn eru að leik og ef það er eitthvað í umhverfinu sem segir að þú getir ekki keyrt á 15 km hraða máttu ekki keyra á 15 km hraða þó að það sé hámarkshraðinn. Þar erum við með varúðarreglu umferðarlaganna og aðrar reglur sem taka þarf inn í myndina.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Gott og vel, þetta með skýrleika laganna. Ég held að við getum öll verið sammála um að eðli vistgatna er töluvert annað en annarra gatna sem ekið er um í okkar ágæta kerfi. Ef við ættum einhvers staðar að láta aðra hagsmuni ganga fyrir, skýrleikanum þ.e., þá er það kannski akkúrat þarna. Ég hef satt best að segja töluverðar áhyggjur af því að þetta dragi úr þeim markmiðum sem verið er að ná fram með vistgötum en sagan hefur sýnt að þær eru gríðarlega mikilvægar. Ég bý sjálf við eina og þekki vel hversu gott það er að hafa svona svæði þar sem menn, tæki og dýr geta lifað saman í sátt og samlyndi. Ég held að við eigum eftir að bíta úr nálinni með þetta því að þessi hækkun, þó að hún líti ekki út fyrir að vera mikil á pappír, að fara úr 10 km upp í 15 km, skiptir heilmiklu máli þegar kemur að samanburðinum við gönguhraða fólks almennt. Við erum allt í einu farin að horfa fram á að bílar aki á töluverðum hraða niður götur sem þeir fóru áður mjög hægt niður. Það getur vel verið, og ég vona að framsögumaður hafi rétt fyrir sér í því, að akstursskilyrði skipti máli og mögulega verður það svo, það er ekki alltaf sem maður óskar þess hér úr þingsal, að þessi breyting fari bara fram hjá sem flestum, að þeir haldi áfram að aka 10 km hraða í vistgötum. Ég vona það. Ég hef í sjálfu sér ekki neina spurningu. Mér finnst þetta óþörf breyting, ég sé ekki rökin fyrir henni. Ég ætla ekki að fara að gera fólki upp skoðanir en ég sé einfaldlega ekki af hverju gripið var til þessarar breytingar [[Forseti hringir.]]á meðan verið var að endurskoða lögin út af alls konar öðrum mikilvægum atriðum. Mér finnst þetta geðþóttaákvörðun sem ég hef ekki séð rökin fyrir enn þá. Ég óttast að þetta muni ekki verða til góðs.
Virðulegur forseti. Varðandi hraða í götum er það umhverfið sem skiptir mestu máli. Það er fyrst og fremst umhverfið. Ef hraðakstur er vandamál einhvers staðar í vistgötu er lausnin ekki að breyta lögum sem fæstir eru að pæla í. Fræðsluefni um vistgötur síðustu tugi ára miðast við 15 km. Allt sem er til á prenti um vistgötur segir 15 km. Það er margt sem þarf að uppfæra og breyta og ég held að ef hraðakstur er að skapa hættu einhvers staðar þurfi bara að auka þar gróður eða setja upp þrengingar eða annað sem hægir á umferðinni frekar en að breyta hámarkshraðanum. Svo bara ítreka ég að þetta er hámarkshraði miðað við bestu mögulegu aðstæður. Ef það er eitthvað sem hindrar hraðakstur, börn að leik eða einhverjir á ferð sem hafa aukinn forgang í þessari vistgötu, þá eru fleiri reglur umferðarlaga farnar að tikka inn. Ég held því að þetta sé meira praktísk breyting sem við erum að gera hér en að það hafi einhver raunveruleg áhrif á umferðaröryggi og umferðarhraða í götunum.
Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að koma inn í þetta mál. Nefndarálitið er frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem ég er ekki hluti af og ég ætlaði að útskýra mína afstöðu. Í stuttu máli þá er þetta - nú er ég að tala um trúnaðarlækna þeirra ökumanna sem vafi leikur á að uppfylli heilbrigðisskilyrði - ákvæði fellt úr lögunum, þ.e. ákvæði um trúnaðarlækni Samgöngustofu er fellt út úr lögunum og þetta er sett aftur í gamla horfið, þ.e. að leita eigi til einhvers læknis. Mér finnst þessar skýringar ansi furðulegar, herra forseti, eins og stendur hér, að Samgöngustofa hafi talið þessa skipan mála nær óframkvæmanlega. Mér finnst þetta einföld skýring og ódýr, þ.e. að stjórnsýslustofnun eins og Samgöngustofa geti raunverulega, eftir að lagaákvæði kveður á um hlutverk hennar að einhverju leyti, eins og hér um ræðir, sagt að hún geti ekki sinnt hlutverki sínu. Mér finnst þetta ódýr afsökun og alls ekki boðleg fyrir svo stóra stofnun sem Samgöngustofa er, að hún geti raunverulega yppt öxlum og sagt: Við getum ekki gert þetta. Þetta er óframkvæmanlegt. Mér finnst það ódýrt. Það fer í taugarnar á mér ef framkvæmdarvaldið getur raunverulega hunsað svona bein lagafyrirmæli. Það er aðalástæðan fyrir því að ég er ekki á þessu áliti. Ég er mótfallinn svona vinnubrögðum og einnig því að nefndin skuli ekki finna betri lausn en að hverfa aftur í gamla farið, sem er meingallað að mörgu leyti líka, og með fullri vitneskju hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Kerfið, sem nú á að hverfa aftur til, er meingallað. Það veit hv. umhverfis- og samgöngunefnd en samt erum við að fara aftur þangað. Þetta eru auðvitað engin vinnubrögð, herra forseti. Ég get ekki samþykkt þetta og geta ekki fallist á þetta og er þess vegna ekki á nefndarálitinu. Herra forseti. Það er gamalt vandamál þegar ökumenn missa hæfi sitt af heilbrigðisástæðum að sumir þrjóskast við og halda áfram akstri þangað til þeir lenda annaðhvort í slysi eða óhappi sem veldur því að lögreglan hefur afskipti af þeim. Af því eru til ótal dæmisögur sem ég kann nú nokkrar sjálfur úr mínu starfi sem fyrrverandi lögreglustjóri. Síðan eru þeir ökumenn sviptir ökurétti og fara til læknis. Við erum að hverfa aftur til þeirra tíma þegar viðkomandi ökumaður fer til heimilislæknisins sem oft á tíðum á mjög erfitt með að neita viðkomandi um vottorð. Sumir hafa bein í nefinu og geta það en aðrir ekki. Það er allt of algengt að menn fara til læknis sem þeir vita að þeir fá vottorð hjá. Það er staðreynd málsins, ef ég tala bara hreint út. Og ef þeir fá ekki vottað hjá þessum lækni fara þeir bara til þess næsta. Mér finnst einboðið, herra forseti, að hér yrði tiltekið að viðkomandi ætti að leita til öldrunarlæknis þó ekki væri annað og fá vottorð hjá öldrunarlækni. Auðvitað eru viss vandamál í því fólgin vegna þess að læknar eru af skornum skammti og sjaldgæfir víða úti á landi og kallar það auðvitað á margar ferðir fyrir þá aðila sem þurfa að sækja sér slík vottorð. Þetta er ákveðið vandamál og þetta er kannski vandamálið sem Samgöngustofa stóð frammi fyrir, að geta ekki sinnt öllu landinu sómasamlega. Það að bjóða fólki úti á landi að koma í bæinn til að leita til trúnaðarlæknis Samgöngustofu var kannski það sem var illframkvæmanlegt, ég veit það ekki. Ég veit það ekki nákvæmlega. En það eru þessi vinnubrögð sem ég er mótfallinn og mér finnst það ákveðin uppgjöf að bakka til þessa fyrirkomulags sem áður var, vitandi að það er ekki nægilega gott og ekki endanleg lausn, herra forseti.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá allsherjar- og menntamálanefnd um tillögu til þingsályktunar um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Nefndinni bárust nokkrar umsagnir um málið og fékk einnig til sín gesti. Ég ætla ekki að nota tímann hér til að lesa það allt saman upp en áhugasamir geta kynnt sér það í þingskjalinu sem nefndarálitið er á. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að ný þýðing á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks komi í stað fyrri þýðingar sem fylgdi með tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem varð að þingsályktun nr. 61/145 árið 2016. Að mati nefndarinnar samræmist ný þýðing mun betur grundvallarhugmyndum samningsins en fyrri þýðing og gestir nefndarinnar og umsagnaraðilar voru á einu máli um að nýja þýðingin væri betri. Þá tekur nefndin undir sjónarmið um mikilvægi þess að stjórnvöld ráðist í átak til að kynna nýja þýðingu samningsins og um leið leita leiða til að taka úr umferð eldri og mismunandi útgáfur af samningnum. Ég vil undirstrika að það er mjög mikilvægt að þetta verði gert. Það eru ekki einungis stjórnvöld og ráðuneyti sem þurfa að gera þetta á sínum heimasíðum og á sínum vefjum heldur vil ég líka biðla til félagasamtaka sem hafa birt þýðingarnar, m.a. til að auka aðgengi fólks að samningnum, að skipta þeim út fyrir þessa nýju þýðingu sem ég á von á að við lögfestum hér á allra næstu dögum. Þá leggur nefndin einnig áherslu á að þýðingin verði sett fram á aðgengilegu formi og verði m.a. gefin út á táknmáli og blindraletri. Þá komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að almennar athugasemdir, eða það sem á ensku kallast „general comments“, sem gefnar hafa verið út um túlkun einstakra ákvæða samningsins, verði einnig þýddar og gerðar aðgengilegar á auðlesnu formi. Þær athugasemdir eru mikilvægur liður í því að gera fötluðu fólki kleift að skilja og þekkja réttindi sín og standa vörð um þau. En einnig til þess að auka þekkingu og skilning almennings á samningnum, þó einkum þeirra sem starfa til að mynda í réttarvörslukerfinu eða í félags- og heilbrigðiskerfinu. Þetta er nauðsynlegt til þess að allur almenningur geti kynnt sér og tileinkað sér þennan samning því að það er ekki nóg að fatlað fólk eingöngu þekki innihald hans og þau réttindi sem hann á að veita. Það munu aldrei verða alvörubreytingar og samningurinn mun aldrei öðlast fullt vægi nema samfélagið allt skilji mikilvægi hans. Í ljósi þeirrar vinnu sem liggur til grundvallar við nýja þýðingu samningsins telur nefndin æskilegt að ráðist verði í að þýða þessar almennu athugasemdir og tryggja enn frekar vernd réttinda sem um ræðir. Í þeim efnum er mikilvægt að halda áfram að eiga víðtækt samráð við fatlað fólk og aðra hagsmunaaðila. Herra forseti. Að lokum leggur nefndin til orðalagsbreytingar á texta þingsályktunartillögunnar. Henni er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif en nefndin telur æskilegra að vísa til auglýsingar í Stjórnartíðindum þar sem fyrri þýðing samningsins var birt, sérstaklega í ljósi þess að samningurinn fylgdi ekki þingsályktunartillögunni sjálfri, nr. 61/145, heldur annarri tillögu, samanber þskj. 1693 á 145. löggjafarþingi. Ég ætla ekki að lesa hér upp frá orði til orðs breytinguna á orðalaginu en ítreka að breytingunni er ekki ætlað að hafa neina efnislega þýðingu, er einungis til þess að það sé alveg kristaltært hvernig þetta er orðað, þ.e. breytingin á þingsályktunartillögunni. Hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálit þetta skrifa sú sem hér stendur og hv. þingmenn Páll Magnússon formaður, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Olga Margrét Cilia, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson. Herra forseti. Ég fagna því mjög að við séum komin á þann stað að ég sé að mæla fyrir nefndaráliti um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem fyrir liggur að er einróma sátt og samhugur um. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir réttindi fatlaðs fólks og það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir íslenskt samfélag að þessi samningur sé vel þýddur og þar með hægt að nota hann til að bæta réttindi fatlaðs fólks. Eins og heyra mátti þá er þetta nefndarálit frá allri allsherjar- og menntamálanefnd þannig að ég vona svo sannarlega að við verðum búin að samþykkja þetta mál innan mjög skamms tíma.
Herra forseti. Ég vil innleiða hér nýjan lið í þingstörfum sem ég ætla að kalla týnt/fundið, og það aðallega kannski týnt. Og hvað er nú týnt, herra forseti? Það er eitt stykki frumvarp sem Alþingi ályktaði fyrir hartnær tveimur árum að ríkisstjórninni bæri að leggja fram og lýtur það frumvarp að lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta mál er um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. En, herra forseti, það er ekki nóg að þýða umræddan samning, við þurfum að lögfesta hann. Við erum búin að samþykkja það í þessum sal að við viljum lögfesta þennan grundvallarmannréttindasamning og það gerðum við fyrir tveimur árum. Þetta mál lagði ég fram og voru 15 aðrir þingmenn á málinu og var það skýrt að lögfesta bæri þennan grundvallarsamning. Og ólíkt flestum þingmálum þingmanna var málið samþykkt af öllum flokkum. Í þessu máli var ríkisstjórninni beinlínis falið af þinginu að undirbúa lögfestinguna og átti ríkisstjórnin að leggja fram frumvarp á Alþingi sem fæli í sér lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að honum eigi síðar - takið eftir - en 13. desember 2020. Þetta var fyrir fimm mánuðum og þetta hefur ekki verið gert. Ég kalla eftir liðsinni forsetans og kollega minna hér á þingi við að kalla eftir þessu frumvarpi inn í þennan sal áður en þingi er slitið. Það var sorglegt þegar ég skoðaði málaskrá ríkisstjórnarinnar í upphafi þessa vetrar, en málaskráin segir til um hvaða mál ríkisstjórnin ætlar að leggja fram í vetur, og þar kom ekkert slíkt frumvarp fram, þrátt fyrir að við séum búin að samþykkja það hér að ríkisstjórninni beri að leggja slíkt frumvarp fram. Við erum búin að taka þá pólitísku ákvörðun og þingsályktun er í eðli sínu, samkvæmt stjórnskipuninni, viljayfirlýsing þingsins. Ráðherrarnir og ríkisstjórnin eru framkvæmdarvald og ber að framkvæma þann vilja sem við leggjum í hendur ríkisstjórnarinnar. Sá vilji er brotinn hér, herra forseti. Í þessu mikilvæga máli liggur þessi vilji þingsins fyrir og ráðherrar eiga ekki að geta valið og hafnað þingsályktunum eftir hentugleika, ég ítreka að ráðherrar fara með framkvæmdarvald og eiga að framkvæma vilja þingsins. Vegna þessa máls hef ég spurt hæstv. forsætisráðherra í þessum þingsal, ég gerði það síðastliðið haust, hvernig á því stæði að þetta mál af öllum, mál sem myndi þýða gríðarlega mikla réttarbót fyrir fatlað fólk og öryrkja á Íslandi, sé látið mæta afgangi. Fátt var um svör á þeim tíma en hæstv. forsætisráðherra sagðist ætla að skoða málið. En nú, herra forseti, er liðið hálft ár og lítið heyrist af efndum. Það kom yfirlýsing frá ríkisstjórninni ekki fyrir löngu um að hefja bæri undirbúning á því að setja á fót sjálfstæða Mannréttindaskrifstofu og var vitnað til þess að það væri liður í lögfestingunni. Ég fagna því. Ég fagna því að þetta mál er að kalla fram sjálfstæða Mannréttindaskrifstofu sem áskilnaður er um í þessum samningi. En það er ekki nóg, herra forseti, lögfestingin er eftir. Alþingi sem er löggjafarvaldið, æðsta stofnun Íslendinga, hefur einmitt stigið, og ég ítreka það enn og aftur, það sögulega skref að samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks beri að lögfesta. Það er óumdeilt að það risaskref myndi stórbæta réttindi þessa hóps. Eins og fjölmargir dómar sýna er mikill munur á lögfestingu og fullgildingu. Við erum búin að fullgilda samninginn en við erum ekki búin að lögfesta hann. Hæstiréttur hefur bent á það í sínum dómum að í ljósi þess að samningurinn er ekki lögfestur þurfi stjórnvöld með ákveðnum hætti ekki að framfylgja honum eins og hann væri lög. Við höfum einungis lögfest þrjá meginalþjóðasamninga. Það eru barnasáttmálinn, mannréttindasáttmáli Evrópu og EES-samningurinn. Við höfum auðvitað fullgilt fullt af alþjóðasamningum, en takið eftir, við höfum í raun bara lögfest þrjá alþjóðasamninga. Með lögfestingunni yrði þessi samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks settur á þennan stall, við hliðina á barnasáttmálanum, við hliðina á mannréttindasáttmála Evrópu og við hliðina á EES-samningnum. Herra forseti. Ég er gríðarlega stoltur af því þingmáli sem ég lagði fram á sínum tíma og náði í gegn ásamt félögum mínum því að með lögfestingunni yrði Ísland eitt fyrsta land í heimi til að lögfesta þennan alþjóðasamning. Það er ekki oft sem Ísland getur státað sig af slíku. Og mér leiðist ekki að minnast á að það var einnig þingmál frá mér á sínum tíma, sem fékkst samþykkt hér á Alþingi, um að lögfesta bæri barnasáttmálann. Við urðum síðan einnig ein fyrsta þjóðin í heimi til að lögfesta hann. Það vill svo til að seinna í dag er á dagskrá mál frá hæstv. félagsmálaráðherra um aðgerðaáætlun um innleiðingu barnasáttmálans. Það stóra skref stigum við á sínum tíma og ég hef ítrekað úr þessum stól áskorun mína til ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur um að virða vilja þingsins og leggja þetta frumvarp fram og ljúka þessari aðlögun íslenskra laga að samningnum. Herra forseti. Öryrkjar hafa lengi beðið eftir kjarabótum frá þessari ríkisstjórn og núna eiga þeir að bíða eftir réttarbótum og það réttarbótum sem Alþingi hefur nú þegar ákveðið að ráðast skuli í. En, herra forseti, þetta mál snertir ekki bara fatlað fólk á Íslandi heldur alla þjóðina. Vilji þingsins er alveg skýr og sé hann ekki virtur í þessu máli af öllum er um stórfrétt að ræða. Boltinn er hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og þið tókuð kannski eftir því að það birtist heilsíðuauglýsing síðastliðna helgi sem var áskorun frá Öryrkjabandalaginu einmitt um þetta, að við ættum að fá þetta frumvarp frá ríkisstjórninni og ljúka lögfestingunni. Þetta er ekki í fyrsta sinn, herra forseti, sem Öryrkjabandalagið neyðist til að kaupa heilsíðuauglýsingu í blöðunum til að kalla eftir því að vilji þingsins sé virtur. Ég veit að það eru örfáir dagar eftir af þessu þingi en ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að standa við þau fyrirheit sem við höfum gefið þjóðinni og fötluðu fólki um að við klárum þessa lögfestingu. Hér er allt of mikið í húfi til að við getum misst tækifærið úr greipum okkar. Það mun ég aldrei taka til greina því þetta er eitt af þessum stóru málum sem við gætum öll verið stolt af því að vera hluti af, þ.e. að klára þetta mál. Málin verða í mínum huga ekki mikið stærri, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir eldheita ræðu, hugsjónaríka ræðu. Ég vil draga það fram, eins og fólk veit sem verið hefur hér í þingsal, að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur verið óþreytandi við að minna okkur nákvæmlega á þetta. Við erum búin að fullgilda samninginn en það er ekki búið að löggilda hann. Það er búið að samþykkja þetta hér í þinginu ótvírætt þvert yfir flokka nema það voru tveir þingmenn Sjálfstæðisflokks sem treystu sér ekki til að styðja málið, sem er náttúrlega umhugsunarefni. Þó að það komi ekki á óvart þá er það engu að síður umhugsunarefni. Það kann vel að vera að löggildingunni fylgi aðhald og eftirlit, bæði með löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu, en þannig á það líka að vera þegar kemur að nákvæmlega þessum hópi fólks sem við þurfum sérstaklega að taka utan um og erum búin að segja mjög skýrt hér í þinginu að við viljum taka utan um. Enn og aftur er það framkvæmdarvaldið sem sýnir ekki frumkvæði til þess að fylgja þessu eftir. Það er áhugavert að vita að það eru þrír samningar sem við höfum lögfest, þar á meðal mannréttindasáttmáli Evrópu. Við vitum alveg að mannréttindasáttmáli Evrópu er aðhaldstæki fyrir okkur. Hann hefur rassskellt stjórnvöld, m.a. þessa ríkisstjórn, hressilega og það er bara í lagi svo lengi sem við erum að ýta undir réttarbætur, gegnsæi og upplýsingar í þeirri viðleitni okkar að gera samfélagið okkar betra í þágu allra, hvort sem það er í þágu mannréttinda eða annarra þátta. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Af hverju telur hann að ríkisstjórnin dragi lappirnar í þessu þegar vilji þingsins er algerlega ótvíræður í þessu mikilvæga máli?
Herra forseti. Þetta er milljón dollara spurningin. Ég átta mig hreinlega ekki á því af hverju ríkisstjórnin leggur þetta frumvarp ekki fram. Við samþykktum þessa þingsályktun fyrir næstum tveimur árum og það eru fimm mánuðir síðan frumvarp átti að koma fram. Það hefur ekki skort tímann og ef það skortir ekki tíma þá skortir vilja. Mér finnst svo sorglegt að í þessum málum af öllum skuli ríkisstjórnin ákveða að hunsa vilja þingsins. Eða hvað? Verður frumvarp lagt fram? Það var ekki á málaskránni. Það er ekki enn komið fram. Er ekki einhver skilafrestur til 1. apríl? Við getum veitt afbrigði fyrir slíkum málum. Mér finnst þetta vera stórmál. Þingið er búið að ákveða þetta. Þingsályktun er viljayfirlýsing þingsins. Ráðherrar eiga ekki að geta hafnað eða valið þingsályktanir eftir hentugleika. Þeir eru framkvæmdarvaldið. Í öðru lagi lýtur þetta að mannréttindum, eins og hv. þingmaður bendir á. Mannréttindasáttmálar eins og þessi veita aðhald, auka vernd. Þeir búa til tæki borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Það skiptir svo miklu máli að slíkir samningar séu lögfestir því að Ísland aðhyllist svokallaða tvíeðliskenningu sem byggir á því að alþjóðasamningar fái ekki lagagildi hér nema við lögfestum þá. Dómstólar geta því ekki beitt alþjóðasamningum eins og settum lögum nema við stígum það skref að lögfesta þá. Það getur vel verið að þetta mál strandi á kostnaði, mannréttindi geta kostað. Ég trúi bara ekki að það sé ástæðan. Það er nú annað eins sem við eyðum í þessum sal. Ég ætla því að nýta síðustu sekúndurnar hvað þetta varðar og segja: [[Forseti hringir.]]Við megum ekki láta þetta mál sofna. Þetta er allt of stórt mál til að láta ríkisstjórnina ljúka sínu kjörtímabili án þess að leggja þetta frumvarp fram.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir. Þetta er allt of stórt mál eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson segir til að leyfa ríkisstjórninni einfaldlega að sitja með það algerlega óhreyft hjá sér. Þingmaðurinn nefnir einmitt kosningaár. Ég vil miklu frekar segja að mér finnst þetta skýr pólitísk kosningayfirlýsing. Við vitum að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir ætla sér að halda áfram og ég held að allir forystumenn allra ríkisstjórnarflokkanna hafi lýst því yfir að þau muni reyna að halda áfram að starfa. Þetta er líka skýr yfirlýsing inn í þeirra kosningaplagg um að þau ætli ekkert að gera neitt í málinu. Ég held því að við verðum að halda áfram, meðan 17 þingdagar eru eftir af kjörtímabilinu eða alla vega á þessu þingi, að þrýsta á ríkisstjórnina í þessu mikilvæga máli. Ég ítreka því spurningu mína varðandi það af hverju hv. þingmaður telur - milljón dollara spurning, sagði hann - að ríkisstjórnarflokkarnir dragi lappirnar í þessu máli. Telur hann einhvern einn flokk umfram annan vera dragbít í málinu?
Herra forseti. Ég átta mig ekki á því heldur. Ábyrgðin er hjá ríkisstjórninni og hún er undir forystu Vinstri grænna þannig að sá flokkur þarf að svara fyrir það. Ég trúi ekki að sá flokkur ætli að fara í kosningabaráttuna án þess að uppfylla þetta. Verði þeim að góðu. Ég ætla að nota síðustu andartökin í þessum sal til að minna á þetta aftur og aftur. Við verðum að ljúka þessu. Við höfum ákveðið í öllum flokkum að stíga þetta skref og þetta skiptir máli. Þetta er ekki bara táknrænt, til að tala inn í einhvern hóp, þetta eykur raunverulega réttindi fatlaðs fólks og öryrkja á Íslandi. Erum við ekki sammála um það? Við vorum sammála um það fyrir tveimur árum. Ég veit ekki hvar málið strandar. Ég sé að hv. þingmaður, framsögumaður málsins, ætlar að koma í andsvar við mig og kannski getur hv. þingmaður komið með svör hvað þetta varðar því að við getum öll verið samferða hér. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki flokkspólitískt mál, þetta er okkar hjartans mál. Ég brenn svo sannarlega fyrir þessu máli. Við hljótum [[Forseti hringir.]]að geta vakið þessa ríkisstjórn af þyrnirósarsvefni.
Forseti. Ég var ein þeirra þingmanna sem greiddu atkvæði með því að samningur Sameinuðu þjóðanna, um réttindi fatlaðs fólks, yrði lögfestur og ég hef svo sannarlega ekki skipt um skoðun í því máli og tel það enn mjög brýnt. Ég get ekki svarað því hvar það mál er statt og veit hreinlega ekki hvaða hæstv. ráðherra er í raun með það á sínu borði. Hins vegar tel ég málið sem við ræðum hér, nýja þýðingu á samningnum, mikið lykilatriði í því að hægt sé að stíga næsta skref, þ.e. að lögfesta samninginn. Það er eins gott að við séum með orðalag sem er hafið yfir allan vafa þegar samningur er lögfestur. Því miður er þetta, held ég, fjórða eða fimmta útgáfan af þýðingu sem við erum að fjalla um núna. Því miður var í upphafi ekki haft nægilegt samráð við hreyfingu fatlaðs fólks og fræðimenn þegar þýðingar voru gerðar. Um leið og ég vil taka undir mikilvægi þess að samningurinn verði lögfestur vil ég samt minna á að það er þó búið að fullgilda hann. Það má ekki setja nein lög sem eru í andstöðu við samninginn og það skiptir máli. Það skiptir gríðarlega miklu máli fram að því að samningurinn verður lögfestur. [[Forseti hringir.]]Ég tel að nýja þýðingin sé grundvallarskref í því að við getum haldið áfram.
Herra forseti. Það er ekki alveg rétt, við getum alveg sett lög í andstöðu við fullgilda alþjóðasamninga vegna þess að alþjóðasamningar eru ekki lög. Samningurinn hefur bara gildi að þjóðarétti, ekki að landsrétti. Þetta skiptir máli. Og ég er svolítið hissa á að hv. þingmaður átti sig ekki á því hvar þetta mál er statt. Hefur þetta ekkert verið rætt á þingflokksfundi Vinstri grænna? Ríkisstjórninni var falið þetta hlutverk. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hafið þið ekkert rætt þetta mál þau tvö ár frá því að samþykktin var kláruð? Hvar stendur málið? Jú, það er komin ný þýðing, ég er ekki amast við henni, en það er bara dropi í hafið miðað við það sem við skuldbundum okkur til að gera, sem var að lögfesta samninginn og ljúka aðlögun íslenskra laga að honum. Þetta skiptir máli. Það getur vel verið að við þurfum að breyta lögum, og mér er bara alveg sama um það, þá gerum við það, við gerum ekkert annað í þessum sal. Ef þetta hefur ekki verið rætt á þingflokksfundum Vinstri grænna vil ég hvetja hv. þingmann til að taka málið upp á næsta fundi þingflokksins og síðan upplýsa þjóð og þing um hvar það er statt. Ég veit að hv. þingmaður er sammála málinu, ég veit það alveg. Þess vegna finnst mér svo skrýtið að ég sé að nuddast í þessu hér á göngum Alþingis, sem ég hef verið að gera, og úr þessum ræðustól. Er einhver andstaða við málið? Ég átta mig ekki á því. Þá þarf sú andstaða bara að koma fram í dagsljósið. Jú, það voru tveir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem greiddu þessu máli ekki atkvæði sitt en restin gerði það. Þetta var þverpólitískt mál, flott mál, sem skipti fólk miklu máli í réttindabaráttu sinni, réttindavernd gagnvart sveitarfélögum og ríkinu og jafnvel einkaaðilum.
Herra forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er að reyna að búa til einhverja meiri óeiningu um málið en er. Ég tel að það séu allir hér á leið í sömu átt. En eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu við hv. þingmann þá skiptir grundvallarmáli að vera með þýðingu á samningnum sem er hafin yfir vafa og þýðingu sem algjör samstaða ríkir um og ánægja með. Það skref erum við að stíga með þessari þingsályktunartillögu, að vera með texta á samningi sem er hafinn yfir vafa. Í kjölfarið á því er svo hægt að stíga næstu skref í umræðunni. Í mínum huga snýst þetta um það að til þess að geta lögfest eitthvað verðum við að vera með textann sem við viljum lögfesta í lagi.
Herra forseti. Ég er ekkert að búa til neina óeiningu. Mér er bara heitt í hamsi og mér er mikið í mun að vilji þingsins sé virtur í þessu máli. Ég er að hvetja ríkisstjórnina og stjórnarflokkana til að standa við vilja þingsins í þessum málum öllum. Ég bind enn vonir við að frumvarp verði lagt fram á næstu 17 dögum eða a.m.k. einhver svör, að það verði lagt fram í haust eða eitthvað. Auðvitað veit ég að þýðingin skiptir máli en það eru tvö ár frá því að við samþykktum þetta mál. Ríkisstjórnin hlýtur að geta gert meira en eitt í einu. Af hverju kemur þetta frumvarp ekki fram og við tökum það til þinglegrar meðferðar eins og við gerum hér nánast daglega? Öryrkjabandalag Íslands er að eyða peningum í að ná eyrum þingmanna með heilsíðuauglýsingum. Auglýsingin er um að virða beri vilja þingsins og ljúka lögfestingu eins og hefur verið lofað og samþykkja samninginn. Ég ítreka áskorun mína: Klárum þetta mál fyrir okkur öll en ekki síst fyrir fatlað fólk á Íslandi. Það á það skilið.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur barist hatrammlega fyrir því að samningur Sameinuðu þjóðanna verði lögfestur og ég hef stutt hann í því. Mér sýnist að þessi þýðing sé hækja vegna þess að hægt hefði verið að koma henni út fyrir löngu. Ríkisstjórnin er á fjórða ári. Það hefur verið rifist um þessa þýðingu í fjölda ára. Ríkisstjórnin hefði getað komið með þýðinguna fyrr. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hefði það breytt nokkru, ef við værum búin að lögfesta samninginn, þó að þýðingin hefði komið seinna? Við hefðum þá bara getað breytt orðalaginu í lagasafninu. Aðalatriðið hlýtur að vera að fá lögfestingu á samningnum. Það hlýtur að hafa verið tilgangurinn með því að Alþingi samþykkti að þetta ætti að liggja fyrir í desember. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að á sama tíma og þessi löglegu réttindi sem Alþingi á að vera búið að koma á eru til umræðu er umboðsmaður Alþingis hvað eftir annað að slá á puttana á framkvæmdavaldinu, Tryggingastofnun og ráðuneytinu, fyrir að brjóta löglegan rétt á skjólstæðingum Tryggingastofnunar. Það gildir bæði um skerðingar og líka þegar gengið er svo langt að hirða eignir af öryrkjum ólöglega. Ég segi fyrir mitt leyti: Ef einhvern tímann hefur verið þörf og nauðsyn á að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þá er það núna. Við verðum að drífa í því vegna þess að ef það hefði verið búið hefði ekki verið hægt að fara út í ólöglegar aðgerðir gagnvart þessu fólki.
Herra forseti. Ég trúi því bara ekki upp á ríkisstjórnina að hún ætli að skýla sér á bak við það að þýðingin hafi tekið svo langan tíma og þess vegna hafi hún ekki getað lagt lögfestingarfrumvarpið fram fyrr. Við erum að þýða hér hægri vinstri einhver EES-mál, við ráðum við það, flókinn texta. Ég tek undir að það hefði fyrir löngu átt að vera búið að klára þessa þýðingu. En stóra málið er lögfestingin. Það er málið. Það er innihaldið. Við höfum séð það, í ýmsum dómum Hæstaréttar, að dómstólar hafa verið tregir til að fjalla um félagsleg réttindi. Staða þeirra, samkvæmt úttekt frá lögfræðingi við Harvard-háskóla á sínum tíma, sýndi að staða félagslegra réttinda fyrir íslenskum dómstólum væri veik og vernd þeirra hefði hrakað á allra síðustu árum. Þetta var skrifað á sínum tíma. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við klárum lögfestinguna og setjum þennan samning á sama stall og mannréttindasáttmála Evrópu og á sama stall og lög í landinu þannig að hægt sé að beita þessum grundvallarréttindum sem settum lögum, bæði gagnvart stjórnsýslunni og ekki síst fyrir dómstólum. Þetta er stórt mál. Það er stórt mál ef, eins og ég sagði áðan, ríkisstjórnin kemst upp með það, án einhverrar umræðu hér eða úti í samfélaginu, að leggja ekki fram frumvarp um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er bara stórmál. Ég þekki barnasáttmálann, ég lagði það fram líka að við ættum að lögfesta hann en það tók ansi mörg ár, get ég sagt ykkur, í jafn sjálfsögðu máli. Það er enginn á móti barnasáttmálanum. Það ætti enginn að vera á móti þessum samningi. En það er eins og það komi einhver tregða þegar þarf að klára málin. Stígum þetta skref saman, berjum okkur öll á brjóst og verum stolt, ljúkum þinginu með glæsibrag og lögfestum þennan samning. Þó að það taki kannski einhvern örlítinn tíma að aðlaga íslensk lög að því, ókei, gott og vel, en klárum lögfestinguna og ljúkum þessu með stæl.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og ég get ekki annað en verið innilega sammála honum. Ef þetta er ekki hækja, af hverju er þá ekki, á sama tíma og við erum að leggja þetta fram, verið að lögfesta samninginn? Það hefði verið lítið mál að vera á nákvæmlega sama stað með það. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði hér áðan að það þyrfti að þýða samninginn rétt til að geta lögfest hann. Þá segir sig sjálft að ef það var tilgangurinn hefði lögfestingin átt að koma inn á sama tíma. Þá værum við að ganga frá báðum þessum málum á sama tíma. Þessi skýring getur ekki staðist vegna þess að það er bara verið að draga málið. Einhverra hluta vegna vilja stjórnarflokkarnir ekki að þetta mál klárist, það er alveg greinilegt, alveg skýrt.
Herra forseti. Þar sem þetta er síðasta andsvarið þá tek ég aftur undir þau orð hv. þingmanns að þetta er vel gerlegt og hefði átt að vera löngu búið. Þetta liggur alveg fyrir. Þessi samþykkt er tveggja ára gömul. Það er hálft ár síðan frumvarpið átti að koma fram. Þetta fór ekki fram hjá ríkisstjórninni og hún hefur haft nægan tíma. Ég veit að það er ýmislegt í gangi en fyrr má nú vera. Þetta er vel gerlegt ef hér er pólitískur vilji og hann liggur fyrir af því að þingsályktunin var samþykkt. Þetta strandar á ríkisstjórninni, herra forseti, á framkvæmdarvaldinu. Ég ítreka enn og aftur áskorun mína og tek undir áskorun Öryrkjabandalagsins: Ágætu ráðherrar, virðið vilja þingsins og óskir Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar og annarra aðila sem hafa lagt áherslu á þetta og klárum málið. Ríkisstjórnin þarf að leggja frumvarpið fram, herra forseti.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða tillögu til þingsályktunar um nýja þýðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Því miður gefur þessi þýðing viðkomandi fötluðu fólki ekki nein aukin réttindi. Ef það hefði verið tilgangurinn þá værum við líka að fá lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hverju hefði það skilað okkur? Við skulum bara aðeins spá í það hvernig farið er að í málefnum örorkulífeyrisþega við ríkisvaldið. Ef viðkomandi er ekki sáttur við það sem Tryggingastofnun ríkisins er að gera í skerðingum eða á annan hátt getur hann skotið máli sínu til úrskurðarnefndar almannatrygginga. En hvað þýðir það á mannamáli? Jú, þeir eru búnir að flækja svo hrikalega úrskurðarnefndina að það eru komnir meira að segja lögfræðingar á vegum ríkisins, launaðir, sem taka við málum hjá úrskurðarnefndinni og þessir lögfræðingar taka yfirleitt málstað Tryggingastofnunar eða ríkisins gegn viðkomandi öryrkja. Og hvað getur öryrkinn gert í því? Hann er að berjast við það, þegar úrskurðarnefndin sendir á Tryggingastofnun sem tekur á móti með herskara lögfræðinga, sem eru á launum hjá ríkinu, að einstaklingurinn verður sjálfur að standa undir sínu máli fyrir úrskurðarnefndinni. Jafn leikur? Nei, langt í frá. Það er mjög ójafn leikur. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna og það strax. Það sýnir sig hér, með því að leggja eingöngu fram þýðinguna og fullyrða líka að til þess að hægt sé að lögfesta samninginn þurfi þýðingin að vera rétt - sem er algerlega rangt. Það sem við þurfum að gera er bara að sjá til þess að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna og það strax og það átti að vera búið að því í desember síðastliðnum en var ekki gert. Það er verið draga málið á langinn með því að setja þýðinguna inn í þetta. Annað í þessu sem gerir þetta sorglegt, þessa þýðingu sem hefur engin áhrif á lög eða réttindi örorkulífeyrisþega, er, eins og ég kom að í andsvörum við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson, að umboðsmaður Alþingis er ítrekað að slá á puttana á ríkisvaldinu, á Tryggingastofnun og félags- og barnamálaráðuneytinu þar sem kemur fram að það eru ítrekað skýlaus lögbrot gagnvart fólki sem er eingöngu að biðja um sín réttindi hjá Tryggingastofnun. Við hljótum að setja allar viðvörunarbjöllur í gang þegar Tryggingastofnun gengur svo langt að bjóða ólöglega upp íbúð ofan af einstaklingi, öryrkja. Við hljótum þá að hugsa með okkur: Hvað er í gangi? Þegar umboðsmaður Alþingis bendir þeim á það og segir þeim að taka málið til skoðunar og gæta að réttindum viðkomandi þá draga þeir áfram lappirnar og svara ekki, gera ekkert. Ef það er hægt að tala um ofbeldi þá er hægt að tala um gífurlegt fjárhagslegt ofbeldi þarna, ofbeldi gagnvart einstaklingi sem á eiginlega ekki möguleika á því að verja sig og átti ekki möguleika á að verja sig. Það sem er kannski það furðulega í málinu er þessi einbeitti brotavilji gagnvart þessum einstaklingi á öllum stigum, aftur og aftur, þangað til að viðkomandi missir íbúðina sína. Og þá þarf hann enn að fara að berjast, þó að umboðsmaður sé búinn að benda á þetta, og þarf líklega að fara í dómsmál til að ná rétti sínum fram gagnvart þessu bútasaumaða bákni sem er búið að búa til, sem er eitt það skelfilegasta í sögu okkar og okkur til háborinnar skammar, að við skulum vera með kerfi sem kerfisbundið brýtur réttindi á fólki. Það á í sjálfu sér að vera að verja réttindi þess og reyna að sjá til þess að fólk fái sín réttindi algjörlega. Nei, það snýst því miður oftast við og gerir það að verkum að tortryggnin eykst. Og ég veit um mörg dæmi þess að fólk hefur gefist upp. Það á réttindi og hefur allt til þess að fá þau í gegn en gefst upp vegna þess að það hefur ekki efni á lögfræðingi og hefur ekki efni á því að berjast fyrir rétti sínum gagnvart úrskurðarnefnd almannatrygginga eða hreinlega gagnvart stofnuninni í heild. Sumir gefast meira að segja á því að fara inn í stofnunina og reyna að ná rétti sínum. Það segir okkur að þá er eitthvað að. Og það segir okkur líka að það vantar nauðsynlega að öryrkjar fái sinn umboðsmann sem getur stutt við umboðsmann Alþingis, sem er störfum hlaðinn og hefur haft í nógu að snúast en hefur þó reynt að spyrna við og reyna að hjálpa einstaklingum sem hafa lent undir í þessu kerfi. Við erum með skrýtið kerfi sem sýnir sig í því að ráðamenn koma aftur og aftur og segja að það hafi orðið gífurleg fjölgun öryrkja og það þurfi að bregðast við því og helst að henda þeim út á guð og gaddinn eða í eitthvert starfsgetumat sem er alveg stórfurðulegt ef við lítum á söguna og fáum staðreyndirnar upp á borðið. Eins og ég benti á í óundirbúnum fyrirspurnum við hæstv. heilbrigðisráðherra kemur fram hjá Öryrkjabandalaginu hver muninn er á stöðunni hér og á Norðurlöndunum þar sem við sjáum þær gífurlegu kröfur sem eru gerðar til fólks á Íslandi. Það kemur í ljós að stór hluti þeirra sem eru að koma inn á örorku eru konur á aldrinum 50–66 ára. Er einhver hissa á því þegar bent er á að skýringin gæti legið í verkaskiptingu á vinnumarkaði, auknum byrðum kvenna í heimilishaldi, af umönnun barna og eldri eða veikra fjölskyldumeðlima og í kynbundu ofbeldi svo dæmi sé nefnt? Bak við þessa prósentur erum við að ræða um ömmur, frænkur, systur sem eru komnar rétt á miðjan aldur og geta hreinlega ekki meir. Fólk lendir á örorku og hvað gerir ríkisstjórnin? Ekkert, því miður. Hvar haldið þið að það endi þegar einstaklingi sem er að reyna að komast inn á hjúkrunarheimili er hafnað 17 sinnum? Hver haldið þið að þurfi í öll þessi 17 skipti að taka ábyrgð á honum? Sennilega mæður, ömmur, frænkur eða systur eða einhver. Ábyrgðinni vísað frá ríkinu yfir á þær og svo verður ríkið alveg steinhissa á því að öryrkjum stórfjölgar. Þetta segir okkur líka að því miður er staðan þannig að ég óttast helst að það eigi ekki að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna. Það er einhver tregða í ríkisstjórninni. Ég segi bara guð hjálpi okkur ef þessi ríkisstjórn verður áfram önnur fjögur ár. Þá vitum við nákvæmlega hverjir það eru sem fá ekki hjálpina. Samningur Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk verður ekki lögfestur. Breiðu bökin verða fundin eina ferðina enn í hópi þeirra sem síst skyldi, sem sagt öryrkja, fatlaðra og eldri borgara og þeirra sem minnst hafa í þessu samfélagi. Því miður er hætt við að það komi fleiri afsakanir fyrir því að lögfesta ekki samninginn eins og það sé ekki rétt þýðing. Rétt þýðing hefur ekkert með lögfestinguna að gera, ekki neitt. Það er bara vilji, en þessi ríkisstjórn hefur ekki nokkurn vilja til þess að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna, ekki einn einasta, því miður. Þess vegna óttast ég það að Öryrkjabandalagið þurfi enn einu sinni að auglýsa. Meðan við höfum núverandi ríkisstjórn - en stefnum vonandi ekki í að hún verði áfram - þá segi ég bara guð hjálpi okkur, þá verður ekki lögfestur samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á næstu fjórum árum.
Herra forseti. Sem framsögumaður nefndarálits í þessu máli vil ég koma eftirfarandi á framfæri: Staða sóttvarnamála og umræður um þau snúast þannig í samfélögum og hér í þingsal að ég tel rétt að kalla þetta tiltekna mál - það geri ég sem framsögumaður nefndarálits - fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd milli 2. og 3. umr. eins og algengt er að gera, og ná um það samkomulagi, enda flytur nefndin málið en ekki ráðherra eins og kunnugt er. Að mínu mati er ágætur þinglegur bragur á því að ræða það einu sinni enn með eins konar framhaldsnefndarálit fyrir augum. Þá er ekki verið að stöðva umræður heldur fresta þeim tímabundið eins og þingsköp leyfa.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Þetta er tvíþætt. Með frumvarpinu er lagt til að lögaðilum og einstaklingum í atvinnurekstri verði heimilt að dreifa greiðslum staðgreiðslu- og tryggingagjalds sem frestað var á árinu 2020 samkvæmt ákvæði til bráðabirgða og að þeir hafi heimild til þess að dreifa þeim greiðslum í allt að 48 mánuði. Þá er einnig lagt til að heimild til úttektar á séreignarsparnaði taki gildi að nýju. Þetta er úttekt án skilyrða en bundin því að fullur skattur sé greiddur. Eins og kemur fram í nefndarálitinu bárust nefndinni ábendingar, eða réttara sagt óskir um önnur atriði sem tengjast ekki þessu frumvarpi. Við þeim óskum var ekki hægt að verða, a.m.k. að sinni. Skilyrði fyrir greiðsludreifingu er að aðili sé á umsóknardegi í skilum með önnur opinber gjöld, skatta og skattsektir. Samkvæmt frumvarpinu er miðað við að þetta sé á eindaga 31. desember 2020. Í umsögn Skattsins er hins vegar bent á að betur fari á því að skilyrðið verði í samræmi við efnislega sambærileg skilyrði fyrir frestun staðgreiðslu- og tryggingagjalds samkvæmt lögum um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 25/2020. Meiri hlutinn tekur undir þá ábendingu og leggur til að miðað verði við að aðili sé í skilum með önnur opinber gjöld, skatta og skattsektir á eindaga 31. desember 2019. Þá eru einnig lagðar til breytingar þess efnis að verði bú aðila sem nýtur heimildar til greiðsludreifingar tekið til gjaldþrotaskipta eða aðila slitið á tímabili greiðsludreifingarinnar, þ.e. þessa 48 mánuði, falli kröfur á gjalddaga á úrskurðardegi um gjaldþrotaskipti eða við afskráningu. Með þessu fylgja síðan nauðsynlegar breytingartillögur. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir skrifar undir nefndarálitið með fyrirvara og það gerir hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson einnig, með efnislegum fyrirvara. Undir nefndarálitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, með fyrirvara, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með fyrirvara, og Hjálmar Bogi Hafliðason.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Óla Björn Kárason að því hvort komið hafi til umræðu í nefndinni, í sambandi við úttekt á séreignarsparnaði, hvort þeir öryrkjar sem hefðu kannski verið á vinnumarkaði og ættu inni einhvern ákveðinn hluta í séreignarsparnaði og myndu svo jafnvel vilja nýta hann til kaupa á íbúð eða að borga upp lán á íbúð, hvort komið hefði til umræðu að þeir einstaklingar gætu nýtt sér hann skattlaust eins og sumir á vinnumarkaði geta. Þessi fyrirspurn kom til mín frá einstaklingi sem gat ekki nýtt sér séreignarsparnaðinn mánaðarlega, skattlaust. Mig langar að spyrja hvort þetta hafi komið til umræðu í nefndinni og hvort það sé ekki eitthvað sem þyrfti að taka til skoðunar til að samræma þannig að ekki sé verið að mismuna eftir því í hvaða aðstöðu viðkomandi er þegar hann er með séreignarsparnað og að hann geti nýtt sér hann. Þetta er nú ekki stór hópur og ekki á mikið í séreignarsparnaði. En það gæti skipt miklu máli að þeir gætu þá alla vega fengið þetta tækifæri til að nýta séreignarsparnað skattlaust inn á húsnæðislánareikning eins og allir aðrir.
Herra forseti. Nú er það þannig að frumvarpið sem hér um ræðir heimilar úttekt á séreignarsparnaði sem er ekki inn á lán, til íbúðakaupa eða neitt slíkt heldur hrein úttekt. Af því greiðist síðan fullur skattur í samræmi við skattalög. Í sambandi við það sem hv. þingmaðurinn er hins vegar inna eftir þá er það rétt að í fyrsta lagi eru í gildi lög um að einstaklingum - og það skiptir ekki máli hvaða einstaklingur þar á í hlut - sé heimilt að nýta sér séreignarsparnað upp að ákveðnu marki vegna kaupa á fyrstu eign í allt að tíu ár og það er án skattgreiðslna, skattfrjálst. Ég veit að þetta hefur skipt marga gríðarlega miklu máli, hvort heldur menn eru á almennum vinnumarkaði, eru öryrkjar, alveg óháð stöðu þeirra. Hæstv. fjármálaráðherra hefur auk þess lagt fram frumvarp, sem er til efnislegrar meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd og umsóknarfrestur rennur út 14. maí ef ég man rétt, þess efnis að heimilt verði að nýta séreignarsparnað inn á húsnæðislán ekki aðeins vegna fyrstu kaupa heldur einnig annarra eða þriðju eða fjórðu. Það verði svo, eins og gildir í rauninni núna fram í júní, framlengt um tvö ár.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og ég viðurkenni að ég sé að ég var að rugla saman frumvörpum. En út frá þessu mun ég auðvitað taka þetta fyrir þegar frumvarpið kemur til umræðu. Það sem er kannski furðulegast í þessu er að til þess að geta nýtt sér séreignarsparnaðinn mánaðarlega inn á höfuðstólinn, skattlaust, þarft maður að fá hann mánaðarlega. Svo hafa örorkulífeyrisþegar dottið út úr vinnu og ekki fengið þessa mánaðarlegu greiðslu en samt átt séreignarsparnað. Þeir geta þá ekki nýtt sér þann sparnað mánaðarlega þó að þeir myndu vilja nýta sér hann til að fá sömu tækifæri og hinir til að fá þetta skattlaust. Það var fyrirspurnin og ég vona það verði tekið til greina í meðförum málsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ábendinguna. Nú er það hins vegar þannig, svíki minnið mig ekki, að a.m.k. við fyrstu kaup geta menn nýtt ákveðna fjárhæð, uppsafnað o.s.frv. Það kann að vera og nefndin hlýtur að skoða það. Ég verð hins vegar að hafa pínu fyrirvara á því sem ég segi en mér finnst ábending hv. þingmanns vera með þeim hætti að nefndin hlýtur að skoða það í meðferð málsins. Ég geng auðvitað út frá að allur hv. þingheimur muni síðan greiða götu málsins þegar það kemur vonandi í komandi viku til efnislegrar meðferðar vegna þess að það þarf að afgreiða málið fyrir lok þessa mánaðar þannig að fólk geti haldið áfram að nýta sér séreignarsparnað inn á greiðslu íbúðalána vegna annarrar, þriðju eða fjórðu íbúðar. Atriðið sem hv. þingmaður vekur athygli á er sannarlega þess virði að gengið sé úr skugga um hvort hægt sé að gera einhverja bragarbót á. Og ef nauðsynlegt er þá kemst þingnefndin a.m.k. ekki fram hjá því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega en ég vildi aðeins koma inn á séreignarsparnaðinn. Þetta frumvarp felur í sér að hér er verið að framlengja úrræði sem stjórnvöld gripu til á síðasta ári, margvíslegar aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum kórónuveirufaraldursins, eins og segir í greinargerðinni. Í því sambandi er kannski líka rétt að koma inn á að það hefði verið mjög nauðsynlegt að fá greinargóðar upplýsingar, jafnvel skýrslu, um það hvernig til hefur tekist varðandi þessi úrræði, hverju þau hafa verið að skila og hvað hefði betur mátt fara í því ferli og hefði mátt bæta. Vissulega hafa þessi úrræði skipt máli, og við í Miðflokknum höfum stutt þau, til að reyna að lágmarka það efnahagslega tjón sem við höfum orðið fyrir vegna veirufaraldursins. Hér er sem sagt verið að framlengja úrræði varðandi t.d. greiðslu á opinberum gjöldum, lengja þá fresti eða bjóða upp á greiðsludreifingu sem er hið ágætasta mál. Og það er náttúrlega ljóst, eins og segir í greinargerðinni, að fyrirtæki eru enn að glíma við rekstrarerfiðleika vegna faraldursins engu að síður og það er óvissa í kortunum þó að margt bendi til þess að ferðamannasumarið verði kannski betra en menn þorðu að vona og vonandi verður það niðurstaðan. Hér segir í greinargerð með frumvarpinu að lagt sé til m.a. að einstaklingum verði heimilað að nýju að taka tímabundið út ákveðinn hluta af séreignarsparnaði sínum. Samhljóma heimild var á meðal þeirra úrræða sem gripið var til snemma í faraldrinum og gilti sú heimild út árið 2020. Úrræðið hafi verið talsvert nýtt og nokkuð sé um að einstaklingar hafi óskað eftir því við stjórnvöld að úttekt verði heimiluð að nýju. Hér er síðan rætt um að atvinnuleysi sé enn mikið og talið rétt að endurnýja heimildina til að veita einstaklingum sem verða fyrir tekjumissi tækifæri til að nýta úrræðið á sömu forsendum og áður. Í sjálfu sér geri ég ekki athugasemdir við það. Þetta hefur náttúrlega nýst mörgum mjög vel og alltaf gott að eiga sparnað sem er hægt að nýta á erfiðum tímum eins og í atvinnumissi sem margir hafa þurft að glíma við vegna veirufaraldursins. Úrræðinu er ætlað að létta undir með þeim sem hafa orðið fyrir tekjufalli vegna veirufaraldursins og að sjálfsögðu er það undir hverjum og einum komið að meta hvort það borgi sig að nýta þessa tímabundnu heimild til úttektar á séreignarsparnaði. Mig langar aðeins að koma inn á mikilvægi þess að íhuga mjög vel hvort nauðsyn sé á að taka út þennan sparnað sem fólk á vegna þess að það eru margvíslegir kostir við þetta sparnaðarform. Að sjálfsögðu, ég geri ekki lítið úr því, er mikilvægt fyrir þá sem verða fyrir tekjutapi vegna veirufaraldursins að eiga þann kost að taka út sparnaðinn eða hluta hans, sérstaklega ef ekki er annar sparnaður fyrir hendi. En það er líka mikilvægt að hafa í huga að hjá flestum lækka ráðstöfunartekjurnar þegar starfsævinni lýkur og þá getur verið gott að geta bætt þá tekjulækkun upp með séreignarsparnaði. Hann getur einnig komið að góðum notum ef fólk kýs að minnka við sig vinnu t.d. eftir sextugt eða hætta alveg að vinna áður en að eftirlaunaaldri er náð. Þannig að þetta sparnaðarform er mjög mikilvægt og í raun má segja að það að greiða í séreignarsparnað sé ein hagstæðasta sparnaðarleið sem völ er á. Ef launþeginn leggur 2–4% af launum í séreignarsparnað þá bætir launagreiðandi við sem nemur 2% af launum til viðbótar. Þessi 2% frá vinnuveitanda eru í raun og veru launahækkun sem launþeginn fengi annars ekki. Þess vegna á að hvetja sem flesta og alla til að taka þátt í þessu sparnaðarfyrirkomulagi, það er valkvætt en það ætti að hvetja sem flesta til að taka þátt í þessu, þá sem blessunarlega hafa vinnu núna í þessu árferði. Það er líka mikilvægt að spyrja sig nokkurra lykilspurninga áður en ákvörðun er tekin um að taka út sparnaðinn. Er hagkvæmt að taka hann út núna og hversu mikið er maður að skerða lífeyrinn til framtíðar ef maður tekur jafnvel út allt saman? Svo má heldur ekki gleyma því að þetta sparnaðarform er einnig séreign þess sem honum safnar og sem erfist, það er erfðaréttur, þetta erfist að fullu við fráfall rétthafans. Svo má heldur ekki gleyma því og gott að hafa það í huga að það má ekki ganga á séreignarsparnað ef t.d. kemur til gjaldþrots einstaklinga eins og ganga má á aðrar eignir, eins og t.d. húsnæði, bíla og bankainnstæður. Herra forseti. Þetta var mitt innlegg. Ég dreg ekki úr því að það er gott að eiga þennan valkost og að það sé verið að framlengja þetta úrræði vegna þess að við erum náttúrlega enn í óvissu og atvinnuleysi er enn hátt vegna veirufaraldursins. Það er gott að eiga þennan möguleika en ég vil jafnframt hvetja þá sem kannski þurfa ekki á því að halda að taka út þennan sparnað að íhuga það vandlega hvort það borgi sig að taka hann út. Að öðrum kosti held ég að þetta frumvarp sé að mörgu leyti ágætt og það er liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar að framlengja þau atriði sem nefnd eru í frumvarpinu. Að lokum vildi ég segja það, herra forseti, að það væri gott að fá gott yfirlit yfir allar þessar aðgerðir og árangurinn sem þær hafa skilað. Margar þeirra fela náttúrlega í sér heilmikil útgjöld fyrir ríkissjóð eins og við þekkjum og þá er gott að hafa einhverja árangursmælingu, þ.e. hverju þetta skilaði og hvort góður árangur er af þessum aðgerðum. Það er náttúrlega lykillinn að því að leggja til aðgerðir sem þessar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Efnislega held ég að við séum bara á svipuðum stað í þessum efnum. Ég vildi þó koma með eina stutta ábendingu. Af því að hv. þingmaður vék að því að nauðsynlegt væri að hafa upplýsingar um umfang þessara aðgerða o.s.frv., þá eru þær birtar og uppfærðar reglulega á vef Stjórnarráðsins og fjármálaráðuneytisins um Covid-aðgerðir svokallaðar. Ég hygg að framsetning þeirra tölulegu upplýsinga sem þar eru sundurgreindar eftir þeim stuðningsaðgerðum sem gripið hefur verið til, hvort heldur það eru hlutastörf, viðspyrnustyrkir, tekjustyrkir, lokunarstyrkir o.s.frv., sé til mikillar fyrirmyndar. Þessar upplýsingar eru uppfærðar reglulega eins og ég segi. Mér þótti bara rétt, herra forseti, að vekja athygli á þessu fyrst þingmaðurinn vék að því. Hitt er hins vegar rétt að þegar fram líða stundir og við erum farin að sjá betur til lands og það er komið ágætt eða sæmilega eðlilegt ástand hér þá er okkur nauðsynlegt að leggja mat á árangur þeirra aðgerða sem ráðist hefur verið í, bæði í heild en líka einstakra aðgerða. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er verkefni sem við þurfum að ráðast í á komandi mánuðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér er vel kunnugt um þær ágætu upplýsingar sem liggja fyrir um þessar aðgerðir og gott að hv. þingmaður kom inn á það og benti á það vegna þess að það er af hinu góða að geta haft gott yfirlit yfir þær. Ég tek undir það með hv. þingmanni að sú vinna er til fyrirmyndar. Ég set alls ekki út á hana. Það er hins vegar þetta með árangurinn sem er kannski erfiðara að leggja mat á akkúrat hér og nú. En þetta er eitthvað sem við þurfum að gera miklu meira af í ríkisfjármálunum, við þurfum að árangursmæla það sem við erum að gera. Ég hef rekið mig á það í störfum mínum innan fjárlaganefndar að bæta þarf þann þátt í fjármálastjórn ríkisins, þ.e. að menn sjái það svart á hvítu hver árangurinn er af tilteknum aðgerðum sem fela í sér útgjöld af hálfu ríkissjóðs hverju sinni. Þetta hefur verið rætt innan nefndarinnar og nefndarmenn eru sammála um að í þessum efnum þurfi að bæta í vegna þess að það er jú sameiginlegt verkefni okkar allra að stuðla að ráðdeildarsemi í fjármálum ríkissjóðs. Jafnframt erum við að að halda uppi öflugu velferðarkerfi sem kostar peninga. Það þarf líka að fylgjast vel með því að það sem lagt er út í hverju sinni skili þeim tiltekna árangri sem menn eru að vonast til. Það er líka hlutur af lögunum um opinber fjármál. Það eru náttúrlega dæmi þess að verið sé að setja fjármuni í hluti sem skila ekki tilsettum árangri. Það þarf því að fylgjast vel með þessum þáttum. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir ágætisandsvar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um Barnvænt Ísland – framkvæmd barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hér er um að ræða fyrstu stefnu og aðgerðaáætlun sem íslensk stjórnvöld setja fram til að fylgja eftir innleiðingu þessa mikilvæga sáttmála. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins eða barnasáttmálinn var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þann 20. nóvember 1989. Samningurinn var undirritaður af Íslands hálfu 26. janúar 1990 og fullgiltur 28. október 1992. Barnasáttmálinn var svo lögfestur á Alþingi í febrúar 2013. Liggur því fyrir skýr vilji til að gera mannréttindum barna hátt undir höfði hér á landi. Hingað til hefur framkvæmdinni þó ekki verið fylgt eftir með nægilega markvissum hætti. Samkvæmt barnasáttmálanum bera aðildarríki ábyrgð á innleiðingarferli hans og þeim skyldum sem honum fylgja. Það felur m.a. í sér að ná fram sýnilegum og raunverulegum ávinningi fyrir börn og skapa menningar- og félagslegt umhverfi þar sem réttindi barna eru virt og þau geti geta notið þeirra. Í embætti mínu sem félags- og barnamálaráðherra hef ég lagt ríka áherslu á velferð og réttindi barna og er þingsályktunartillaga þessi hluti yfirgripsmikillar vinnu sem unnin hefur verið í félagsmálaráðuneytinu með aðkomu fjölda aðila við að endurskoða og efla þjónustu og stuðning við börn og fjölskyldur þeirra. Verði þingsályktunartillagan samþykkt mun Ísland skipa sér í fremstu röð á heimsvísu þegar kemur að mannréttindum barna og eftirfylgni þeirra. Helsta markmið stefnunnar og aðgerðaáætlunarinnar, sem er meðfylgjandi, er að uppfylla ýtrustu kröfur barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna og skyldur stjórnvalda samkvæmt barnasáttmálanum. Með stefnunni verður lögfestingu sáttmálans fylgt eftir með markvissum hætti og tryggt að sáttmálinn sé rauður þráður í stefnumótun og aðgerðum stjórnvalda. Markmið stefnunnar er enn fremur að tryggja jafnræði og markvissa þátttöku barna og ungmenna innan stjórnsýslunnar, auka samstarf milli opinberra aðila með velferð og réttindi barna að leiðarljósi, tryggja markvisst verklag við hagsmunamat út frá réttindum og velferð barna og auka þekkingu á réttindum barna innan samfélagsins. Með þessu tryggjum við enn fremur markvissa þátttöku barna og ungmenna og sköpum aukinn skilning á því að í röddum þeirra, sjónarmiðum og reynslu liggja verðmæti sem eru grundvöllur fyrir því að skapa samfélag þar sem réttindi barna eru virt í hvívetna. Virðulegi forseti. Í september 2018 undirritaði sá sem hér stendur, ásamt ráðherrum heilbrigðismála, mennta- og menningarmála, dómsmála, samgöngu- og sveitarstjórnarmála og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, viljayfirlýsingu um að afnema hindranir milli kerfa, bæta þjónustu í þágu barna og skapa barnvænt samfélag á Íslandi. Þar lýstu framangreindir aðilar yfir vilja til að auka samstarf milli málefnasviða sem undir þá heyra og varða réttindi og farsæld barna. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar segir að leggja skuli áherslu á að skapa barnvænt samfélag og framfylgja ákvæðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, m.a. með tilliti til þess að auka áhrif barna í íslensku samfélagi. Á grundvelli þessa lagði sá sem hér stendur fyrir ríkisstjórn í febrúar 2019 tillögu þess efnis að stefnt yrði að aukinni þátttöku barna og ungmenna í stefnumótun stjórnvalda sem og tillögu um að allar stærri ákvarðanir og lagafrumvörp skuli rýnd út frá réttindum barna. Vinna hófst strax í kjölfarið í félagsmálaráðuneytinu við mótun heildstæðrar stefnu um innleiðingu barnasáttmálans þar sem m.a. er lögð áhersla á þátttöku barna og hagsmunamat út frá réttindum barna. Stefnan og aðgerðaáætlunin byggja á almennum athugasemdum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna sem leggja áherslu á að markviss innleiðing sáttmálans sé bæði heildstæð og fjölþætt. Forsendur sáttmálans eru rauður þráður í starfsemi hins opinbera og endurspeglast í viðhorfum og ákvörðunum þeirra sem vinna með börn eða koma að málum þeirra með einum eða öðrum hætti. Jafnframt ber aðildarríkjum að tryggja að góð þekking á réttindum barna sé til staðar í samfélaginu öllu og til séu verklagsreglur og ferli innan stjórnsýslunnar sem aðgerðabinda réttindi barna og stuðla að því að sáttmálinn sé hluti af stefnumótun, lagasetningu og öllum ákvörðunum stjórnvalda sem hafa áhrif á börn með einum eða öðrum hætti. Sjónarmið og þátttaka barna þarf að vera leiðarstef í allri vinnu stjórnvalda til þess að við getum uppfyllt markmið barnasáttmálans. Þessi stefna var unnin í samstarfi við stýrihóp Stjórnarráðsins um málefni barna og að henni hafa einnig komið opinberir aðilar, félagasamtök og síðast en ekki síst börn og ungmenni. Um víðtækt samráð var að ræða og voru drög stefnunnar kynnt í samráðsgátt stjórnvalda vorið 2020. Í kjölfarið skipaði sá sem hér stendur nefnd sem falið var að vinna áfram með stefnuna, taka tillit til þeirra athugasemda sem kæmu fram og vinna aðgerðaáætlun um Barnvænt Ísland sem næði til ákveðins árafjölda. Nefndin var skipuð fulltrúum frá félagsmálaráðuneyti, dómsmálaráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og frá umboðsmanni barna. Samhliða störfum nefndarinnar var embætti umboðsmanns barna falið að vinna í samráði við börn og ungmenni um efni stefnunnar og tóku 800 börn víðs vegar af landinu þátt í að móta stefnuna. Nefndin skilaði lokadrögum um stefnu og aðgerðaáætlun um Barnvænt Ísland í janúar síðastliðnum og liggur nú fyrir endanleg þingsályktunartillaga byggð á þeirri stefnu og aðgerðaáætlun um Barnvænt Ísland – framkvæmd barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Stefnan og aðgerðaáætlunin miða að því, eins og áður sagði, að uppfylla ýtrustu kröfur barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna og skyldur stjórnvalda samkvæmt barnasáttmálanum. Helstu atriði stefnunnar eru m.a. að þróa þátttökuvettvang stjórnvalda við börn og ungmenni á landsvísu, standa fyrir formlegri úttekt á möguleikum og upplifunum barna og ungmenna af þátttöku og samráði við opinbera aðila í samstarfi m.a. við Evrópuráðið, að samráðsgátt stjórnvalda verði gerð aðgengilegri fyrir börn og ungmenni, að þróa mælaborð sem heldur utan um víðtækt tölfræðilegt yfirlit yfir velferð, líðan og réttindi barna á Íslandi, að móta og innleiða hagsmunamat út frá réttindum barna sem verði hluti af skyldubundnu ferli við undirbúning lagafrumvarpa, stefnumótandi ákvarðana og ákvarðana í málefnum einstakra barna, að auka réttindagæslu fyrir börn hjá embætti umboðsmanns barna, að fullgilda og hefja undirbúning að fullgildingu þriðju valkvæðu bókunarinnar við barnasáttmálann um sjálfstæða kæruleið til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, að móta heildstæða stefnu í málefnum barna og ungmenna á landsvísu, að endurskoða og samræma lagaákvæði við barnasáttmálann, að fullgilda Haag-samninginn í barnavernd, að tryggja markvissan stuðning við innleiðingu barnasáttmálans inn í skóla og frístundastarf, að tryggja áframhaldandi stuðning við sveitarfélög um innleiðingu barnasáttmálans undir formerkjum verkefnisins Barnvæn sveitarfélög, að greina menntun fagaðila sem vinna með og fyrir börn og greina þekkingu þeirra á réttindum barna, að tryggja markvissa eftirfylgd hjá stjórnvöldum með niðurstöðum barnaþings sem haldið er af umboðsmanni barna á tveggja ára fresti, að móta fræðsluáætlun um réttindi barna fyrir börn og fagaðila sem vinna með og fyrir börn, að efla dag mannréttindi barna sem haldin er 20. nóvember ár hvert. Með hliðsjón af athugasemdum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna um innleiðingu barnasáttmálans til íslenskra stjórnvalda, almennum athugasemdum nefndarinnar um innleiðingu sáttmálans og víðtæku samráði legg ég fram þessa þingsályktunartillögu. Ég bind vonir við að þingheimur veiti þessu mikilvæga máli framgöngu nú á vordögum. Við erum að gera miklar breytingar í málefnum barna og fjölskyldna þar sem markmiðið er að gera Ísland að enn betri stað fyrir börn og að þau verði hjartað í kerfinu. Kerfið á að vinna fyrir börnin en ekki öfugt. Verði þetta samþykkt á Alþingi fullyrði ég að Ísland mun skipa sér í fremstu röð á heimsvísu þegar kemur að réttindum barna og mun þannig leika mikilvægt hlutverk, ekki bara í því að tryggja stöðu og réttindi barna hér á landi heldur að draga vagninn fyrir réttindi barna úti um allan heim. Virðulegi forseti. Að lokinni þeirri umræðu sem fram fer hér í þingsal legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar, allrar og óskiptrar, fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, sem fjallar um opinbera saksókn. Breytingartillagan felst í því í 1. gr. að á eftir „232. gr.“ í 1. tölulið 242. gr. laganna komi: 232. gr. a. Í 2. gr. er lagt til að lög þessi öðlist þegar gildi. Þetta mál er þannig vaxið að XXV. kafli almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Í 242. gr. laganna er talið upp hvaða brot samkvæmt þeim kafla sæti opinberri saksókn. Við setningu laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 5/2021, láðist að bæta 232. gr. a, um umsáturseinelti, við upptalningu í 1. tölulið 242. gr. almennra hegningarlaga. Það er nauðsynlegt að bregðast við þessum annmarka og tryggja að slík brot sæti opinberri saksókn enda var ætlunin með framangreindum lögum að þessi brot lúti ekki reglum um einkarefsiréttarmál. Í frumvarpi þessu felast engin álitaefni, hvorki varðandi samræmi við stjórnarskrá né alþjóðlegar skuldbindingar. Þá hefur frumvarpið engan kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð.
Forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu frá hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og mig langar að byrja mál mitt á að þakka öðrum hv. þingmönnum sem í þeirri nefnd sitja fyrir gott samstarf við það að koma þessari tillögu á koppinn. Tillagan til þingsályktunar um hreinsun Heiðarfjalls hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins að gangast fyrir rannsókn á umfangi mengunar í jarðvegi og grunnvatni í Heiðarfjalli, frá þeim tíma er þar var rekin eftirlitsstöð á vegum Bandaríkjahers í tengslum við varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins. Samhliða verði gerð tímasett áætlun um kostnað og hreinsun á úrgangs- og spilliefnum þannig að tryggt verði að staða umhverfis- og mengunarmála samræmist kröfum dagsins í dag. Ráðherra skuli leggja áætlunina fyrir Alþingi eigi síðar en 15. mars 2022. Þessi vinna fari fram í nánu samstarfi við landeigendur.“ Forseti. Eins og fram kemur í þessum stutta texta þá fjallar hann um atburði sem hafa staðið býsna lengi yfir, þ.e. frá því að rekin var eftirlitsstöð á vegum Bandaríkjahers á Heiðarfjalli. Það er ekki ofsögum sagt að þetta mál hafi verið að velkjast í kerfinu um nokkra hríð, ætli það sé ekki orðin um hálf öld frá því að fyrst fór að bera á ólíkum skoðunum á því hvernig staðan væri á Heiðarfjalli, hvað væri rétt að gera á Heiðarfjalli, hver þörfin væri á Heiðarfjalli og hver skylda hvers væri á Heiðarfjalli. Undir liggur allt frá varnarmálasamningnum sjálfum um viðskilnað hersins yfir í einstaka samninga sem gerðir hafa verið. Þetta er gríðarlega flókið mál og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd má vera býsna stolt af sjálfri sér með að hafa núna stigið það skref að loka dyrunum á og ljúka því, því að eftir stendur, þrátt fyrir allar deilur um hvað er hvers og hvurs í þessu, að það þarf að grípa til aðgerða á svæðinu. Það þarf að meta umfang mengunar og hreinsa. Ég er býsna stoltur af því að geta staðið hér fyrir hönd hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hefur náð saman um þessi mál. Eftirlitsstöðin á vegum Bandaríkjahers var rekin þarna á tímabilinu 1954–1970 og ætla má að af völdum þeirra spilliefna sem er að finna þar í jörðu sé hætta á mengun. Eigendur jarðarinnar Eiðis í Heiðarfjalli, sem keyptu hana fyrir nærri hálfri öld, hafa um áratuga skeið reynt að leita réttar síns og í því skyni átt í viðræðum við fulltrúa framkvæmdarvaldsins á ýmsum tímum, líka talað við Bandaríkjastjórn og Atlantshafsbandalagið, leitað til dómstóla og víðar en án árangurs. Eftir stendur þetta mengaða landsvæði sem verður að hreinsa. Forseti. Þegar horft er til fortíðar og verk mannanna dæmd verður að hafa í huga að viðhorf breytast og það er ekki endilega alltaf vel til fallið að setja sín viðmið á fortíðina en sem betur fer hafa viðhorf til umhverfismála gjörbreyst frá því að samið var um viðskilnað á umræddu svæði. Bandaríkjaher og Atlantshafsbandalagið hafa ekki farið varhluta af þessari viðhorfsbreytingu og ekki síst þegar kemur að viðskilnaði á hernaðarsvæðum. Og það er lykilatriði hér. Þannig hefur Atlantshafsbandalagið verið reiðubúið að veita styrki til rannsókna á mengun af völdum hernaðarumsvifa og Bandaríkjastjórn hefur fyrir sitt leyti tekist á hendur að hreinsa svæði eftir herstöðvar sínar eða fjármagna slíka hreinsun óháð samningsbundnum kvöðum. Forseti. Óháð samningsbundnum kvöðum. Viðhorfin hafa nefnilega breyst þannig að fyrri samningar skipta ekki alltaf öllu máli þar sem allir aðilar sem að þeim komu hafa áttað sig á því að nú þurfi að grípa til stórtækari aðgerða en þá var samið um. Um þetta eru þekkt dæmi í heiminum. Þess vegna telja flutningsmenn nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld hefji viðræður við Bandaríkjastjórn og Atlantshafsbandalagið um aðkomu og þátttöku í væntanlegu hreinsunarstarfi á grundvelli rannsókna og áætlunar um hreinsun á úrgangs- og spilliefnum. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld hefji þær viðræður. Forseti. Það er ánægjuefni, eins og ég hef sagt hér áður, að Alþingi skuli núna vera að gera gangskör í því að ljúka þessu máli. Landeigendur og aðrir sem að málinu hafa komið hafa lengi velkst um í kerfinu. Að mínu viti er aðalmálið ekki einhver sök í því heldur það að grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru svo að svæðið megi hreinsa. Ég vonast til þess, þar sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd stendur einhuga að þessu máli, að það fái skjótan og öruggan framgang í gegnum þingið og við getum gengið út í sumarið, hvenær sem þingi verður frestað, stolt yfir því að hafa sett endapunkt fyrir aftan deiluna um hreinsun Heiðarfjalls.