Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 7. þm. Suðvest., verði fjarverandi á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá Bjarna Jónssyni, 4. þm. Norðvest., um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í gær tóku því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Suðvest., Eva Sjöfn Helgadóttir, og 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvest., Lilja Rafney Magnúsdóttir. Eva Sjöfn Helgadóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.
Forseti. Um árabil hefur það fyrirkomulag verið haft á afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt sem beint er til Alþingis að þær fara í gegnum Útlendingastofnun sem tekur þær saman ásamt öðrum upplýsingum og sendir Alþingi til afgreiðslu. Stóð til að gera þetta nú rétt fyrir jólin líkt og endranær en vegna tregðu Útlendingastofnunar til að afhenda gögnin fór allsherjar- og menntamálanefnd fram á afhendingu þeirra með vísan til 51. gr. laga um þingsköp Alþingis sem kveður á um skýra skyldu stjórnvalda til að verða við slíkri beiðni þingnefndar. Hefur stofnunin nú þriðja sinni sýnt þinginu þá vanvirðingu að lýsa því yfir að hún muni ekki afhenda þinginu umbeðin gögn og upplýsingar, að sögn samkvæmt fyrirmælum ráðherra. Fer ég því fram á að forseti standi vörð um virðingu Alþingis Íslendinga og gangi á eftir því að stjórnvöld sinni lögbundinni skyldu sinni til að afhenda þinginu gögn og upplýsingar sem óskað hefur verið eftir með vísan til laga um þingsköp Alþingis.
Frú forseti. Að þessu sinni snýst ekki fundarstjórn forseta ekki um gagnrýni á ríkisstjórnina og ekki einu sinni um ágreining milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Hér virðist öll nefndin vera sammála um að þetta sé algerlega óboðlegt. Þess vegna tek ég undir orð hv. þingkonu þar sem við óskum eftir atbeina forseta, að hún beiti sér fyrir því að Útlendingastofnun verði við þessari beiðni okkar. Það var auðvitað bagalegt að þetta gæti ekki gerst fyrir jól eins og vaninn er í venjulegu árferði, en okkur var gefið vilyrði fyrir því að fá gögnin fyrir 1. febrúar þannig að við gætum klárað þetta. Ég óska sem sagt eftir því að þingið og forseti leggist á eitt um að fara fram á þetta.
Virðulegur forseti. Ég vil eindregið taka undir þessi tilmæli hv. þingmanna hér á undan. Þetta er algjörlega óboðlegt og þá er orðin veruleg stefnubreyting í samskiptum nefndar, í þessu tilviki undirnefndarinnar varðandi ríkisborgararéttinn, og ráðuneytisins. Það þarf að komast á hreint hvort þetta er markvisst af hálfu ríkisstjórnar og ráðherra sem fer með þennan málaflokk. Þingnefndin og þingmennirnir sem vinna að því að fara yfir gögn varðandi ríkisborgararéttinn verða að hafa aðgang að öllum gögnum. Það er réttur okkar og skylda til að við getum sinnt því hlutverki sem við höfum skrifað undir, það er stjórnarskrárvarinn eiður. Mér finnst þetta afskaplega bagalegt en um leið er þetta í algeru samræmi og samhengi við það hvernig núverandi ríkisstjórn umgengst þingið.
Frú forseti. Mér rennur blóðið til skyldunnar að tjá mig um afgreiðslu Útlendingastofnunar á umsóknum um ríkisborgararétt til Alþingis vegna þess að ég sat í allsherjar- og menntamálanefnd síðustu tvö kjörtímabil. Þá reyndi stofnunin með liðsinni ráðuneytisins ítrekað að breyta verklagi; með góðu eða illu skyldi breyta verklagi þannig að hún þyrfti ekki að standa í því að afgreiða jafn margar umsóknir til Alþingis og raun bar vitni. Nú háttaði svo til við upphaf þessa kjörtímabils að nýliðar skipuðu allsherjar- og menntamálanefnd að mestu leyti. Þeim var talin trú um að orðið hefði sammæli á síðasta kjörtímabili um breytt verklag, það verklag sem stofnunin er núna einhliða búin að ákveða að beita. Ég er hér kominn, frú forseti, til að segja að þetta er lygi. Það er lygi hjá Útlendingastofnun að allsherjar- og menntamálanefnd hafi samþykkt það verklag sem hún lagði fram hér 2018. Við gerðum það aldrei. Ekki einn einasti þingmaður, hvorki stjórnar né stjórnarandstöðu á þeim tíma, samþykkti að Útlendingastofnun [[Forseti hringir.]]myndi hunsa lögboðið verkefni sitt gagnvart ríkisborgararétti. [[Forseti hringir.]]Hún heldur því fram, fær það ekki samþykkt. Gerir þetta samt svona. [[Forseti hringir.]]Hvað er það, frú forseti, annað en gríðarleg vanvirðing við Alþingi? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti hérna á á undan mér þá er þetta ekki einhver umræða sem er ný af nálinni. Þegar stjórnvöld neituðu að láta okkur fá þessi gögn þá vísuðu þau einmitt til þess að það hefðu verið miklar umræður um þetta við fyrri nefnd og lét í veðri vaka að um þetta hefði náðst einhvers konar samkomulag. Hins vegar liggur alveg ljóst fyrir að það eru stjórnvöld sem eru hér einhliða búin að ákveða það hvernig þingið á að haga sínum störfum. Þetta gera þau vegna þess að þingið hefur ekki gengist við þeirra ósk um það hvernig fyrirkomulagið skuli vera. Þetta er auðvitað helber vanvirðing við Alþingi. Útlendingastofnun sér til varnar vísar til ráðuneytisins, að þetta sé samkvæmt fyrirmælum ráðuneytisins. Þegar rætt er við ráðuneytið vísar það beint á Útlendingastofnun. Þetta er algerlega óboðleg vanvirðing við Alþingi Íslendinga og nauðsynlegt að forseti grípi inn í.
Virðulegi forseti. Allt frá því að dönsk-íslensku sambandslögin voru sett 30. nóvember 1918 hefur Ísland fengið viðurkenndan, þegnum sínum til handa, íslenskan ríkisborgararétt. Með lögum nr. 31/1919 hefur Alþingi Íslendinga haft tækifæri til að veita með lögum ríkisborgararétt til handa mönnum en í 4. gr. þeirra laga segir, með leyfi forseta: „Veita má mönnum ríkisborgararétt með lögum. Fer þá um konu manns og börn þeirra eftir 3. gr., og um óskilgetin börn konu eftir 1. gr., nema lögin láti öðru vísi um mælt.“ Hún er kannski orðin aðeins úrelt þessi setning. En þetta hefur Alþingi nýtt sér nær undantekningarlaust tvisvar á ári í rúm 100 ár. Þessa mikilvægu hefð er nú verið að afnema, ekki af löggjafarvaldinu heldur af stofnun sem endurtekið hefur sýnt að hún hunsar lög sem Alþingi hefur sett [[Forseti hringir.]]og almenn mannréttindi þeirra sem hún á að sinna. Nú er kjörið tækifæri til að breyta Stjórnarráðinu, því ráðuneyti sem stoppar allt í Útlendingastofnun, og leggja þessa stofnun niður.
Frú forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram. En við förum að lögum hér, okkur ber að gera það. Í 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt segir að Alþingi veiti ríkisborgararétt með lögum. Áður en umsókn um ríkisborgararétt er lögð fyrir Alþingi skuli Útlendingastofnun fá um hana umsögn lögreglustjóra á dvalarstað og enn fremur skuli Útlendingastofnun gefa umsögn um umsóknina. Annað ekki. Frú forseti. Það hefur gerst á undanförnum árum að breyting hefur orðið á verklagi við umsókn um ríkisborgararétt. Ég get talað af reynslu af því að ég var að aðstoða fólk við umsóknir af þessu tagi. Áður fyrr, ekki fyrir svo mörgum árum, sendum við umsóknir um ríkisborgararétt beint til Alþingis þegar verið var að sækja um í gegnum Alþingi. Nú fer þetta allt fram í gegnum þessa stofnun sem síar út umsóknir og verður ekki við beiðni almennings sem sækir um, veitir ekki Alþingi upplýsingar um raunverulega umsækjendur. [[Forseti hringir.]]Ég legg til að við förum núna í skoðun á þessu og breytum þessu verklagi til baka, enda er engin lagastoð fyrir þessu. Það eru við sem stjórnum hér.
Forseti. Ég kem bara upp til að taka undir með þeim sem hafa talað. Það sem þetta snýst um er að þarna kemur fram að Útlendingastofnun ber fyrir sig að þau séu með fyrirmæli frá ráðuneytinu og ráðherra, ráðherra ber ábyrgð á þessu ráðuneyti, um að vinna gögnin á þann hátt að þau verði ekki við beiðni þingsins og þingnefndar um að fá nauðsynleg gögn í hendurnar til að sinna sinni lögbundnu skyldu. Svar ráðuneytisins virðist vera bara: Nei, við gáfum engin fyrirmæli. Auðvitað er þetta alveg galin staða til að vera í og þessi umræða um fundarstjórn snýst um það að við biðjum forseta um að stíga inn og tala máli þingsins og aðstoða okkur við að tryggja það að Útlendingastofnun, og að ráðuneytið beiti sér fyrir því, verði við beiðni Alþingis og komi með gögn sem það þarf á að halda til að sinna skyldum sínum, [[Forseti hringir.]]að stofnunin fari eftir lögum svo að Alþingi geti sinnt sínu lögbundna hlutverki. Svo einfalt er það.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að taka undir með félögum mínum í stjórnarandstöðunni í þessu máli. Mér finnst þetta alveg fráleitt. Það eru hér lög og eftir þeim eigum við að fara. Ég hef setið í undirnefndinni sem fjallað hefur um slík mál, þ.e. ríkisborgararétt, og eins og hér hefur komið fram þá hefur verið reynt að breyta verklaginu. Það má vel vera að því þurfi að breyta, en það gerist ekki einhliða í dómsmálaráðuneytinu. Það gerist í meðförum þingsins. Og þess vegna verður hæstv. dómsmálaráðherra að hlutast til um það að Alþingi fái þessi gögn til að klára vinnu sína. Hvort ráðherrann vill svo í framhaldinu taka eitthvert samtal um það að breyta verklaginu er bara allt annað mál. Lögin eru svona í dag og eftir þeim ber að fara. Þetta er algerlega ólýðræðislegt og ógeð … Fyrirgefið, ég ætlaði að segja eitthvað dálítið ljótt. Við getum ekki látið koma svona fram við okkur af hálfu framkvæmdarvaldsins. Það á ekkert með að hlutast til með þessum hætti um verklag sem er í lögum og við störfum eftir hér á Alþingi. Þannig að hæstv. dómsmálaráðherra verður að hlutast til um að við fáum þessi gögn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég kem hingað til að taka undir það sem hér hefur verið sagt. Þetta er auðvitað glórulaust. Og það að við sem sitjum í allsherjar- og menntamálanefnd, við sem sitjum í undirnefndinni, bíðum gagna á meðan þessi hringavitleysa milli stofnunar og ráðuneytis, þar sem hver vísar á annan, er að leysast er óboðlegt. Ég vil minna á að reglurnar voru á heimasíðu Útlendingastofnunar til 1. október. Umsækjendur greiða fyrir þessar umsóknir sem ber að vísa til Alþingis. Því verður að fara eftir þessum lögum. Það er náttúrlega bara galið að stofnun eða ráðuneyti ætli einhliða að breyta þessum vinnureglum. Ég ætla líka að bæta því við að við erum sjálfsagt mörg sammála því að umsýslunni þarf að breyta. Hún er ekki frábær eins og hún er. En það verður ekki gert með einhliða ákvörðun sem okkur ber svo að fara eftir. Það virkar ekki þannig.
Forseti. Þetta mál snýst nefnilega um sanngirni. Við setjum lög hér á þingi um mjög flókið málefni, veitingu ríkisborgararéttar. Við sjáum ekki fyrir öll jaðartilfelli, allar aðstæður sem fólk kemur úr, sem geta uppfyllt skilyrði um réttmæta og sanngjarna umsókn um ríkisborgararétt. Þess vegna er þessi neyðarleið fram hjá kerfinu til þingsins um: En þessar aðstæður, eru þær viðeigandi fyrir þann einstakling sem sækir um þótt þær passi ekki inn í kerfið eins og það er uppsett? Og til að spyrja þingið um þetta, eins og kom fram hérna áðan, þá borgar viðkomandi 25.000 kr. En samt fær þingið ekki umsóknirnar. Hvers konar rugl er það? Eins og hæstv. fjármálaráðherra talaði um í Kastljósi í gær þá erum við með lög sem á bara að fara eftir. Þótt það hafi í því tilviki verið sóttvarnalög þá eru þetta alveg jafn gild lög. Við erum að hafa þann rétt af fólki að leita sér þess málskots sem við höfum sett í undanþágu gagnvart þessum lögum til að reyna að gæta sanngirni.
Virðulegi forseti. Útlendingastofnun starfar samkvæmt lögum sem Alþingi setur, starfar í umboði Alþingis. Ef Útlendingastofnun fylgir ekki lögum og viðurkenndu verklagi heyrir það upp á hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, að bregðast við. Hann hefur yfirstjórnunar- og eftirlitsskyldur gagnvart Útlendingastofnun. Ég er feginn að heyra þingmenn Vinstri grænna taka undir þessa sjálfsögðu kröfu og myndi gjarnan vilja heyra sams konar málflutning frá þingmönnum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að blanda mér mikið í umræðu um það sem augljóst er, þingið á auðvitað rétt á því að fá send gögn sem því ber lögum samkvæmt. Ég ætla hins vegar að vekja athygli á öðru í þessum málaflokki almennt sem mér finnst vera mikill skortur á að sé tekið inn í umræðuna hér, sem er að það er auðvitað fullkomlega óeðlilegt hversu hátt hlutfall ríkisborgararéttarveitinga fer fram með lögum frá Alþingi. Það gefur tilefni til þess að skoða lögin sjálf. Ef vilji löggjafans stendur til þess að rýmka mjög verulega skilyrði þess að fá ríkisborgararétt á Íslandi þá á að breyta lögunum en ekki vera með upphrópanir hér á þingi um þau mál sem fengið hafa neikvæða afgreiðslu réttrar stofnunar á grundvelli þeirra laga sem Alþingi sjálft setti, að allir neitanirnar þurfi að koma til þingsins vegna þess að þingið ætli að fara aftur yfir það hvers vegna málin hafa ekki fengið afgreiðslu. Hérna höfum við í sumum tilfellum verið að tala um á annað hundrað veitingar ríkisborgararéttar [[Forseti hringir.]]með lögum sem er fullkomlega óeðlilegt ástand, vegna þess að inngrip löggjafans fram yfir eigin löggjöf um ríkisborgararétt [[Forseti hringir.]]hlýtur ávallt að vera algjört undantekningamál.
Forseti vill á þessum tímapunkti umræðunnar láta þess getið að hún mun beita sér fyrir því að það fari fram samtal milli Alþingis og framkvæmdarvaldsins um þetta mál sem hér er til umræðu, um samskipti Útlendingastofnunar og allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Við erum með lög um veitingu ríkisborgararéttar. Annars vegar er það með stjórnvaldsákvörðun hjá Útlendingastofnun og hins vegar með lögum. Þeir umsækjendur sem senda inn umsögn sína til Alþingis gera það vegna þess að þeir uppfylla ekki skilyrði til að fá veitingu ríkisborgararéttar með stjórnvaldsákvörðun. Fyrir því kunna að vera margar ástæður; skortur á skilríkjum frá heimalandi, skortur á lesskilningi, að fólk sé ólæst og geti því ekki farið í gegnum íslenskuprófið, Íslendingar sem hafa misst ríkisborgararétt sinn en hafa ekki uppfyllt skilyrði til búsetu o.s.frv. Þetta er neyðarúrræði þar sem Alþingi grípur inn í. Það er nauðsynlegt að hafa það og á ekki að breyta því. Þetta eru um 25 umsóknir á ári [[Forseti hringir.]]og ég held að við séum ekkert of góð til þess. Ég legg til að Alþingi [[Forseti hringir.]]breyti fyrirkomulaginu vegna þessa ástands, [[Forseti hringir.]]auglýsi eftir umsóknum, sendi út auglýsingu um að umsækjendur sem bíða milli vonar og ótta [[Forseti hringir.]]sendi umsóknir sínar beint til Alþingis svo að nefndin fái þær upplýsingar beint.
Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að það ríkti óeðlilegt ástand og þá hélt ég að við yrðum allt í einu sammála vegna þess að það er óeðlilegt ástand í heiminum. Það hefur aldrei verið fleira fólk á flótta. Það er ein helsta ástæðan fyrir því að aldrei hafa fleiri þurft að sækja beint til Alþingis um ríkisborgararétt fram hjá þeim þröngu skilyrðum sem lög um útlendinga heimila vegna þess að fólk á flótta er ekkert endilega með fæðingarvottorðið með sér þegar það flýr stríð og átök og kemur hingað til Íslands. En, nei, það var víst ekki nálgunin hjá hæstv. ráðherra heldur hvernig hægt væri að rútta sem mestu af þessu yfir til Útlendingastofnunar, sem hefur sýnt það í störfum sínum í þessum málum að henni er ekki treystandi. Það er bara svo einfalt. Í nafni góðs samstarfs samþykktum við að fresta afgreiðslu ríkisborgararéttar fram yfir áramót núna fyrir jól. Hvað fáum við á móti frá Útlendingastofnun? Að hún ætlar enn að draga lappirnar. Hún innheimtir 25.000 kr. af hverjum umsækjanda. [[Forseti hringir.]]Á annað hundrað manns sótti um fyrir jól. [[Forseti hringir.]]Það eru 3 milljónir sem íslenska ríkið hafði af fólki sem á réttmæta heimtingu á afgreiðslu sem því er neitað um af Útlendingastofnun. [[Forseti hringir.]]Ef ráðherrann ætlar að standa með Alþingi í liði þá vinnur hann bót á þessu strax.
Virðulegi forseti. Þetta er hluti af stærra vandamáli sem er það að Útlendingastofnun virðist stundum hegða sér eins og einhvers konar ríki í ríkinu. Dæmi um þetta er þegar trekk í trekk er brotið á rétti umsækjenda um alþjóðlega vernd og jafnvel af ásettu ráði eins og úrskurðarnefnd útlendingamála hefur margsinnis þurft að benda á. Hver hafa viðbrögð framkvæmdarvaldsins verið við því, þ.e. viðbrögð þeirra ráðherra sem hafa farið með yfirstjórnunar- og eftirlitsskyldur gagnvart stjórnsýslu útlendingamála á Íslandi? Eiginlega enginn. Það er bara þannig. Hér er enn eitt dæmi um þetta, að stofnunin hegði sér eins og einhvers konar ríki í ríkinu, telji sig einhvern veginn hafna yfir lög og reglur og þá ferla sem hér hafa tíðkast og eru lögbundnir. Ég held að þetta, eins og svo margt annað, hljóti að geta orðið okkur áminning um að endurskoða þurfi þetta kerfi frá grunni og þau lög og þær reglur sem stofnunin starfar eftir.
Frú forseti. Ég verð að segja það, eins og ég minntist á áðan, að Útlendingastofnun er að bregðast trausti Alþingis þar sem hún hét því fyrir áramótin í góðu samkomulagi að koma með þessi gögn til þingsins. Þess vegna segi ég enn og aftur: Ráðherra málaflokksins verður að hlutast til um það, augljóslega, að gögnin skili sér. Sem betur fer eru margir sem vilja verða íslenskir ríkisborgarar. Við eigum að fagna því. Og eins og hér hefur verið rakið líka þá eru breyttar aðstæður í heiminum, það er ekki að ástæðulausu sem fólk er að sækja um dvalarleyfi eða ríkisborgararétt. Við þurfum að gera enn betur í þessum málaflokki en við höfum gert og það er mjög mikilvægt að dómsmálaráðherra sýni dug og stígi inn í þetta mál og afgreiði það nú þegar.
Forseti vill vekja athygli á því að dagskrárliðurinn óundirbúinn fyrirspurnartími getur staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir þannig að allt að sex fyrirspurnir komist að. Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra og ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Birtingarmynd sjávarútvegsstefnu ríkisstjórnarflokkanna síðastliðin fjögur ár kemur fram í hærri arðgreiðslum til eigenda sjávarútvegsfyrirtækjanna, mun hærri en þau borguðu síðan ríkinu í veiðigjöld. Síðan er það reyndar önnur birtingarmynd þessa dagana að það á skerða hlut smábátasjómanna. Við skulum líka hafa það hugfast að ríkið á eftir þetta að greiða alla þjónustu fyrir útgerðirnar sem tengist til að mynda Hafró, Verðlagsstofu skiptaverðs og Fiskistofu. Kvótakerfið, vel að merkja, var á sínum tíma mikilvægt og það var nauðsynlegt skref fyrir hagkvæman og sjálfbæran sjávarútveg. Vill Viðreisn kollvarpa kerfinu? Nei, en við viljum breytingar, tvímælalaust, því kerfið þarfnast uppfærslu fyrir þjóðina sem eins og sakir standa er algerlega misboðið hvernig fyrirkomulagið er varðandi einkaaðgang að auðlindinni. Við þurfum auðlindaákvæði í stjórnarskrá sem undirstrikar skilyrðislausan rétt þjóðarinnar með tímabundnum samningum en ekki viðvarandi, óskilyrtan rétt útgerða líkt og stjórnarflokkarnir vilja. Við þurfum markaðsleið í sjávarútvegi eins og tæplega 90% þjóðarinnar vilja til að tryggja hennar hlut. Þjóðin treystir ekki þessu möndli stjórnarflokkanna um flókið og vanáætlað veiðigjald því þetta er ekkert annað en möndl þeirra á milli. Við vitum að sjávarútvegsráðherra ætlar að skipa nefnd. Gott og vel. Við vitum ekki hvernig hún verður skipuð. Það eina sem við vitum er að það er einn fasti og það er að SFS verður örugglega í nefndinni. En hver er skoðun ráðherrans sjálfs? Hún var ekki skoðanalaus í þverpólitískri nefnd sem hún sat í sjálf eftir kosningarnar 2016 og hún er það vart nú nema himnarnir fari að hrynja yfir mig. Ég vil því spyrja í fyrsta lagi: Mun ráðherra beita sér fyrir markaðsleið í sjávarútvegi? Í öðru lagi: Mun hún beita sér fyrir tímabundnum samningum líkt og hennar nálgun var í þverpólitísku sáttanefndinni árið 2017? Og í þriðja lagi: Hver er skoðun ráðherrans á kerfinu? Hvar ætlar hún að beita sér fyrir breytingum í þágu þjóðarinnar, í þágu þess að við sjáum aukna sanngirni og réttlæti þegar kemur að fiskveiðiauðlind þjóðarinnar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég hef nú setið í embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, verðandi matvælaráðherra, í sjö vikur og hv. þingmaður var í því embætti fyrir nokkrum árum í allnokkra mánuði. Það er rétt, sem kemur fram í orðum hv. þingmanns, að þar sat sú sem hér stendur í nefnd sem ætlað var að fara yfir fyrirkomulagið, fiskveiðistjórnarkerfið, og leggja fram til tillögur til úrbóta. Ekki vannst tími til að gera það á þeim tíma, en þau sjónarmið sem ég hélt til haga við það borð eru þau sjónarmið sem ég held enn til haga og mun gera, m.a. viðhorf sem ekki fóru mjög hátt við borðið í þeirri nefnd, sem er krafan um auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Það var mín afstaða þá og er enn að það er mikilvægt að það ákvæði sé í grunnlöggjöf íslenska ríkisins, þannig að það sé algjörlega á hreinu á hverju það hvílir. Mínar væntingar standa til þess að við getum sammælst um tilteknar breytingar sem lúta sérstaklega að því að auka gagnsæi í rekstri fyrirtækja í sjávarútvegi, og sérstaklega stærstu fyrirtækja landsins, vegna þess að sú samþjöppun sem átt hefur sér stað er ekki sanngjörn. Hún er ekki réttlát og hún er ekki í samræmi við væntingar samfélagsins um það hvernig þessari atvinnugrein á að vera fyrir komið. Við þurfum líka að meta árangur af atvinnu- og byggðakvóta og strandveiðum. Við þurfum að kanna hvort það fyrirkomulag, sem var reyndar komið á laggirnar í tíð Vinstri grænna í sjávarútvegsráðuneytinu, hafi sannarlega stutt atvinnulíf á landsbyggðinni.
Virðulegur forseti. Með fullri virðingu, það skiptir engu máli hvað ráðherra er lengi í ríkisstjórn, hann hefur alltaf skoðun á málinu. Það skiptir máli að við fáum að heyra hverjar skoðanir hæstv. ráðherra eru á þessu. Og vel að merkja varðandi gegnsæi, ég bið ráðherrann að líta á frumvarp sem Viðreisn og fleiri fluttu um gegnsæi í sjávarútvegi og kröfu um dreifða eignaraðild og fleira. Þau mál eru öll til. Að öðru leyti sýnist mér þetta eingöngu vera um eitthvert snurfus, að einhverju leyti um sýndarmennsku að ræða til að halda ríkisstjórninni saman því að fyrirstaðan fyrir réttlátum breytingum er nákvæmlega þeir flokkar sem eru í ríkisstjórn með hv. þingmanni og ráðherra Vinstri grænna þrátt fyrir ágæt áform ráðherrans um einhverjar breytingar. Við sáum þetta bara síðast þegar auðlindaákvæði í stjórnarskrá var rætt á síðasta kjörtímabili. Þegar við ræddum fyrirkomulag veiðigjalda mátti engu breyta og kerfið frekar gert flókið og lítt gegnsætt. Síðan náttúrlega þessi dæmalausi feluleikur stjórnarinnar varðandi skýrsluna góðu um eignatengsl [[Forseti hringir.]]útgerðanna í íslensku atvinnulífi. Þannig að ég segi bara: [[Forseti hringir.]]Hvernig væri að setja þjóðina í fyrsta sæti þegar við skoðum breytingar á sjávarútvegskerfinu?
Virðulegur forseti. Ég hef aldrei verið sérstaklega þeirrar skoðunar að markaðurinn sé leiðin til að leysa allan vanda. Það greinir okkur sennilega að, mig og hv. þingmann, sem kemur kirfilega úr hægrinu í íslenskum stjórnmálum og telur að markaðslausnir séu yfirleitt rétta leiðin. [[Gripið fram í.]]Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við höfum fyrst og fremst að leiðarljósi heildarhagsmuni samfélagsins, og þá ekki bara byggðanna í landinu heldur ekki síður umhverfissjónarmiðin. Sjálfbær nýting auðlindanna og hagsmunir Íslands á alþjóðavettvangi að því er varðar hafið, hvort sem eru það eru umhverfissjónarmiðin, nýtingarsjónarmiðin eða utanríkissjónarmiðin, eru mjög mikilvægir þættir og verða undirstaða minna ákvarðana í þessu ráðuneyti. Ég treysti því að mér fylgi góðar óskar frá hv. þingmanni og formanni Viðreisnar í því verkefni.
Frú forseti. Ákvörðun hæstv. sjávarútvegsráðherra um að skerða þorskveiðiheimildir strandveiðibáta um 15% á sumri komanda hefur skiljanlega valdið vonbrigðum víða á landsbyggðunum. Það er einhvern veginn alltaf þannig að þegar skerða þarf kvóta þá kemur það niður á þeim sem minnst svigrúm hafa til að bregðast við slíku. Við vitum að strandveiðikerfið sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og þáverandi sjávarútvegsráðherra, Jóns Bjarnasonar, kom á hefur náð að sporna gegn samþjöppun í sjávarútvegi og verið farsæl byggðaaðgerð. Strandveiðar yfir sumarið hafa tryggt útgerð hundraða smábáta sem landað hafa í tuga sjávarplássa um land allt. Gleymum því ekki að eitt af markmiðunum með lögum um stjórn fiskveiða er að vernda byggð og atvinnu í landinu öllu. Strandveiðimenn á ákveðnum svæðum horfa núna fram á atvinnuleysi í sumar. Aflaheimildir gætu hreinlega klárast áður en kemur að þeirra svæði eins og kerfið er byggt upp. Það er hvort tveggja ósanngjarnt og óskynsamlegt. Það vill þannig til að oddviti Vinstri grænna í Norðvesturkjördæmi hefur opinberlega tjáð sig um þessa ákvörðun og sagt að hana þurfi að leiðrétta. Einnig hefur verið ályktað um þessa ákvörðun í flokksfélagi Vinstri grænna í Skagafirði. Ég spyr því hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort komi til greina að gera breytingar á reglum við úthlutun strandveiðikvótans ellegar endurskoða þessa ákvörðun og gæta meiri sanngirni í því hvernig hún kemur niður á landsbyggðunum.
Virðulegi forseti. Útgangspunkturinn í okkar kerfi er alltaf sá að við förum ekki fram úr vísindalegri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Það er sá stakkur sem við viljum skera okkur og sá útgangspunktur sem við viljum leggja út af, við sem erum þar stödd í ákvarðanatöku. Þegar að því kemur að í ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar dregst saman, í sumar sem leið, stend ég sem ráðherra málaflokksins frammi fyrir því að þurfa að taka ákvörðun um hámarksafla í þorski á þeim grunni. Þá höfðu þegar verið teknar aðrar ákvarðanir og ég kem sem sagt að því að taka þær ákvarðanir sem enn voru til á borðinu. Þá lækkaði hámarksafli í þorski um 13% og vegna þess að ég legg út frá vísindalegri ráðgjöf varð að breyta þeirri ráðstöfun. Það var ekki hægt að breyta ráðstöfun í skel- og rækjubótum og ekki heldur kvóta Byggðastofnunar þar sem þeim heimildum var úthlutað á skip við upphaf fiskveiðiársins í september síðastliðnum. Það sem stóð eftir voru þeir þættir sem tekin var ákvörðun um að myndu þola skerðingar og það voru annars vegar strandveiðarnar og hins vegar byggðakvótinn. Þarna stend ég frammi fyrir því að þurfa að gera þetta til að falla undir þak Hafró en á sama tíma er rétt að halda því til haga að skiptimarkaðir í nokkrum öðrum tegundum eiga eftir að eiga sér stað á næstu vikum og mánuðum og þannig mun vonandi og líklega skapast svigrúm til að bæta inn í strandveiðipottinn [[Forseti hringir.]]vegna þess að ég, rétt eins og fyrri ráðherrar í mínu embætti sem hafa komið frá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, stend með því að strandveiðar eru afskaplega góð byggðaaðgerð.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hún orðaði það sem svo að eina valið hefði verið að skerða þorskveiðiheimildir hjá þeim sem þola skerðingar. Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála því að smábátasjómenn þoli skerðingarnar best og það kemur m.a. til af því hvernig reglurnar eru. Við erum með einn pott og mörg hólf og þorskurinn syndir sína leið vestur og norður fyrir landið að vori og sumri. Er ekki möguleiki að hæstv. ráðherra skoði það af fullri alvöru að breyta reglunum þannig að þegar kemur að hólfum fyrir norðan land eða svæðum fyrir norðan og austan land verði ekki komið fram á mitt sumar og heimildirnar uppurnar? Í því er engin sanngirni. Í því er engin byggðastefna. Það hlýtur að vera hægt að finna lausnir á því sem una má við og tryggja skynsamlega úthlutun á næsta sumri.
Virðulegi forseti. Svo það sé sagt strax í byrjun var það óheppilegt orðalag hjá mér að tala um að þola skerðingar. Það var alls ekki mín meining heldur miklu frekar að ég stóð frammi fyrir því að þurfa að ganga í þetta þar sem það var yfir höfuð hægt, þar sem ekki var þegar búið að taka ákvarðanir sem ekki var hægt að taka til baka. Ráðstöfun aflamagns til strandveiða var því skert um 15% og til almenns byggðakvóta sveitarfélaga um 20%. Þeir skiptimarkaðir sem eiga enn eftir að eiga sér stað munu vonandi verða til þess að hægt verður að bæta í strandveiðipottinn þannig að lokaniðurstaðan verði minna en þessi 15% breyting. Það er auðvitað mjög erfitt að áætla hver er þörfin á þorskkvóta yfirleitt til þess að allir fái sitt. Og þegar við erum að tala um þennan hluta kerfisins er það staðreynd að undanfarin ár hefur líka þurft að stöðva veiðar áður en tímabilinu var lokið vegna þess að við erum undir því þaki sem ráðgjöf Hafró setur okkur. En ég hef hug á því [[Forseti hringir.]]að fara sérstaklega í það, í samræmi við stjórnarsáttmála og alveg örugglega gríðarlega þörf, að skoða ítarlega [[Forseti hringir.]]með hvaða hætti þessi hluti fiskveiðistjórnarkerfisins nýtist í þágu atvinnu og byggða í landinu.
Frú forseti. Í umræðum um munnlega skýrslu heilbrigðisráðherra síðastliðinn fimmtudag spurði ég hæstv. ráðherra um mismunandi nálgun hvað varðar skimanir á landamærum annars vegar og innan lands hins vegar. Þá spurði ég hvort hugsanlegt væri að fjöldi fólks, að líkindum á fjórða þúsund, væri nú í einangrun að ósekju. Með skimun ferðamanna á landamærum var komist að því að stór hluti þeirra sem greindust smitaðir var ekki með virkt smit. Tölur benda til að það ætti við um fjórðung þeirra sem greindust á landamærunum. Aðrar tölur benda til að innan lands gæti þetta hlutfall verið nær þriðjungi. Við skimanir innan lands hefur ekki verið gerður greinarmunur á virkum og óvirkum smitum heldur hafa allir verið settir undir sama hatt og allir sem greindir eru smitaðir settir í einangrun. Ég spurði hæstv. ráðherra hvers vegna þessari vísindalegu nálgun hefði ekki verið beitt innan lands heldur bara á landamærunum. Í svari benti hæstv. ráðherra á að hátt í 200 starfsmenn á Landspítalanum væru í einangrun og gætu ekki sinnt starfi sínu. Af þeim eru sennilega 50 til 70 manns í stofufangelsi að ósekju, sé hlutfall gamalla smita það sama í þeim hópi og á landamærunum. Þegar hæstv. heilbrigðisráðherra stóð á gati hvað þetta varðar síðastliðinn fimmtudag reiknaði ég með að til þess verks yrði gengið strax á föstudeginum að greina starfsmenn spítalans, sem eru í einangrun, með tilliti til þessa. Það kemur því á óvart að enn séu 200 starfsmenn Landspítalans í einangrun samkvæmt upplýsingum á vef Landspítalans rétt í þessu, á fimmta degi eftir að ráðherra sagði að hann myndi leita upplýsinga og útskýringa hvað þetta varðar. Hæstv. ráðherra, ég verð því að spyrja: Hefur þetta ekki verið skoðað á þessum fimm dögum? Getur verið að enn séu á fjórða þúsund manns í einangrun án þess að vera með virkt smit? Er staðan mögulega enn sú að 50 til 70 starfsmenn Landspítalans séu í einangrun í stofufangelsi vegna gamals óvirks smits, starfsmenn sem gætu ekki smitað aðra þó að þeir vildu? Hæstv. ráðherra, getur þetta verið?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn og við áttum þetta samtal hér í skýrslugjöf heilbrigðisráðherra um stöðu og horfur í faraldrinum. Hv. þingmaður dró fram tölur um virk og óvirk smit og mismun á því sem kemur fram í tölum af landamærum og innan lands. Ég hef ekki fengið það staðfest, svo að ég segi það hér og nú. En þannig eru reglurnar að ef þú veikist og ert skimaður með Covid-19 ferðu í einangrun og getur útskrifast, ef þú ert einkennalaus, innan sjö daga. Ég geri ráð fyrir að þessir 200 starfsmenn séu í einangrun þess vegna. En ég hef ekki fengið neinar staðfestar tölur um það sem hv. þingmaður dregur hér fram.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er bara varla að ég trúi því að þetta hafi ekki verið skoðað í neinu á þessum fimm dögum, hafandi það í huga að Landspítalinn er á neyðarstigi vegna mönnunar. Það er verið að tína til starfsmenn héðan og þaðan úr einkageiranum til að bjarga málum í horn, ráða björgunarsveitir til að sitja yfir og þar fram eftir götunum, og mögulega eru 50 til 70 starfsmenn Landspítalans í einangrun með gamalt smit, óvirkt smit. Og þetta er ekki einu sinni skoðað. Það er hreinlega ótrúlegt. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Ætlar hann að nálgast þetta með óbreyttum hætti og ekki einu sinni láta skoða hvort það geti verið raunin að 50 til 70 starfsmenn Landspítalans séu í stofufangelsi með óvirkt smit? Ég hreinlega trúi því ekki eins og staðan er núna, með Landspítalann á neyðarstigi og verið að tína til starfsmenn úr einkageiranum, héðan og þaðan úr borginni. Spurning mín í seinna andsvari er: Ætlar hæstv. ráðherra að láta athuga þetta?
Hæstv. forseti. Hér setur hv. þingmaður fram þá kenningu að það kunni að vera að fjórðungur smita séu óvirk smit sem komi í ljós á landamærum og heimfærir það hér upp á þá sem eru í einangrun, og síðan það að það eigi þá við um þá 200 starfsmenn sem ekki eru á gólfinu á Landspítalanum. Þessi kenning hefur ekki verið vefengd eða staðfest, það er það sem ég sagði hér í mínu fyrra svari. Það breytir því hins vegar ekki að við höfum farið í mjög fjölbreyttar aðgerðir með Landspítalanum til að takast á við [[Gripið fram í.]]mönnun og það hefur tekist með afbrigðum vel. Þannig að það er ekki hægt að setja það í samhengi við það að við höfum ekki tekist á við stöðuna á spítalanum. Hún er þannig að við getum ráðið við það aukaálag [[Gripið fram í.]]sem felst í því að annast þá sem eru Covid-smitaðir inni á spítalanum.
Virðulegi forseti. Ég er með svipaða fyrirspurn og var hér áðan varðandi smábátakerfið eða strandveiðarnar. Hún lýtur að ákvörðun ráðherrans um reglugerðarbreytingu frá 23. desember þar sem hann skerti þorskveiðiheimildir til strandveiða um 1.500 tonn. Ég tel rétt að rifja aðeins upp kosningabaráttuna í Norðvesturkjördæmi. Það eina sem framboð Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hafði fram að færa í því kjördæmi var að þeir vildu efla strandveiðarnar, að þeir ætluðu að gera vel við strandveiðarnar. Það var raunverulega það eina sem var á borðinu þar. Um 1.900 kjósendur kusu þá og fá svo að heyra það núna, og það er orðin staðreynd núna, að fyrsta verk hæstv. sjávarútvegsráðherra sé að skerða heimildir til strandveiða um 1.500 tonn. Það munar miklu fyrir strandveiðarnar. Ég bara trúi þessu varla, ég trúi þessu ekki enn þá. Þetta eru hrein og klár svik við kjósendur í Norðvesturkjördæmi, höfum það bara alveg á hreinu, og blekkingar líka. Blekkingin er sú að segja við kjósendur í kosningabaráttunni síðastliðið haust að þeir ætli að efla strandveiðar við strendur Íslands, svikin eru reglugerðarbreytingin, svo að það sé algerlega á hreinu. Strandveiðar hafa reynst hinum dreifðu sjávarbyggðum mjög vel þó að litlar séu. Þetta eru mjög umhverfisvænar veiðar og hafa koma í veg fyrir samþjöppun og spornað gegn samþjöppun sem hæstv. sjávarútvegsráðherra fjallað um hér rétt áðan að væri mikilvægt að koma í veg fyrir. Þær hafa tryggt og komið í veg fyrir að fjölbreyttur sjávarútvegur legðist af. Það hafa líka verið tækifæri fyrir ungt fólk að hefja veiðar. Spurningin er þessi: Mun hæstv. sjávarútvegsráðherra leiðrétta þann niðurskurð á þorskveiðiheimildum til strandveiða sem ráðherrann ákvað með reglugerðarbreytingu 23. desember og nam 1.500 tonnum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Bara svo að við höldum staðreyndum til haga þá er úthlutunin í ár yfir tíu ára meðaltali. Það er rangt að tala um að hér sé einhver stefnubreyting á ferð. Þetta er afleiðing af því að veiðiráðgjöf í þorski var lækkuð um tæp 40.000 tonn. Það er staðreynd. Og til að taka þetta allt saman og setja í samhengi hafa síðustu 12 ár 3,4% af aflamarki í þorski runnið til strandveiða að meðaltali. Í ár er hlutfallið 3,8%. Almenn skerðing á aflaheimildum hefur áhrif á alla, á allt kerfið. Það er ekki rétt að halda því fram að verið sé að skerða strandveiðarnar sérstaklega heldur er veiðiráðgjöf í þorski minni og því minna til skiptanna. Virðulegi forseti. Strandveiðarnar fá hins vegar hærra hlutfall en að meðaltali síðustu 12 ár og það er staðreynd. Við höfðum væntingar til þess að skiptimarkaður loðnu hefði gefið meira síðast en búist var við og því varð að bregðast við stöðunni eins og hún lítur út. En það er rétt að halda því til haga að skiptimarkaðir í nokkrum öðrum tegundum eiga eftir að eiga sér stað, eins og hér hefur áður verið rakið, og þannig mun líklega skapast svigrúm til að bæta inn í strandveiðipottinn. En að halda því fram að stefnubreyting hafi orðið og að halda því fram að hér sé um lægra hlutfall að ræða til strandveiða en áður hefur verið er einfaldlega rangt. Og ég bið hv. þingmann að halda sig við staðreyndir í fyrirspurnum sínum.
Virðulegur forseti. Ég skal halda mig við staðreyndir. Staðreyndin er þessi: Reglugerðarbreyting hæstv. ráðherra 23. desember síðastliðinn skerti þorskveiðiheimildir um 1.500 tonn. Það er staðreynd, 1.500 tonn. Þingmaður Vinstri grænna í Norðvesturkjördæmi sagði í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins í gær að hann ætti von á því að þessi ákvörðun yrði leiðrétt. Spurningin er þessi: Mun ráðherra leiðrétta þessa ákvörðun eða ekki? Þetta er já eða nei spurning nánast. Við skulum tala aðeins um fiskstofnana. Strandveiðar við Íslandsstrendur ógna ekki fiskstofnum. Ef við skoðum málefnaleg sjónarmið á bak við það að fara að skerða strandveiðar þá ætti meðalhófið að segja okkur að þær ættu að vera frjálsar raunverulega. Það er það sem þetta snýst um. Þær ógna ekki fiskstofnum. Og að tala um einhverja almenna skerðingu eða halda því fram að þessi 1.500 tonn muni bjarga fiskstofnum Íslands er bara hlægilegt. Það vita það allir. [[Forseti hringir.]]Og annað, varðandi þennan skiptimarkað á loðnu, það er eitt mesta „skam“ [[Forseti hringir.]]sem ég hef nokkurn tímann upplifað. Þar var skipt á 35.000 tonnum af loðnu fyrir 3.000 tonn af þorski. [[Forseti hringir.]]Það mál á heima hjá samkeppnisyfirvöldum og ég vona að sú rannsókn hefjist sem fyrst.
Virðulegur forseti. Tonn af þorski er tonn af þorski, alveg sama hvar það er veitt og alveg sama í hvaða kerfi það er veitt. Það er þannig. Ég mun sem ráðherra sjávarútvegsmála ekki hvika frá því að fara að vísindalegri ráðgjöf um nýtingu fiskstofna. Það mun ég gera, enda er það forsenda fyrir því að aflaheimildir geti aukist yfir höfuð, bæði til strandveiða og til annarra aðila í sjávarútvegi. Það er í mínum huga afar einfalt: Það sem er gott fyrir fiskstofnana er gott fyrir Ísland. Það sem er gott fyrir fiskstofnana er gott fyrir samfélagið. Ég er hins vegar algerlega sammála þeim forsendum sem lágu til grundvallar því að koma strandveiðikerfinu á á sínum tíma. Það var hugsað til að gefa þeim sem ekki hafa veiðiheimildir möguleika til að reyna fyrir sér í sjávarútvegi og auka nýliðun. Veiðarnar hafa alltaf verið undir sömu lögmál sett og aðrar veiðar á Íslandi, og þannig er það, að fiskstofnarnir verði nýttir á ábyrgan hátt. Fyrir því mun ég áfram standa en jafnframt standa með þeim aðgerðum sem styðja við atvinnu í dreifðum byggðum.
Forseti. Árið 2021 var heimild til að veiða 10.000 tonn af þorski í strandveiðikerfinu, um 750 tonnum minna en veitt var árið 2020 en hafði verið vaxandi ár frá ári fram að því. Í ár á hins vegar að færa umfang strandveiðikerfisins niður í það eins og það var árið 2016, 20% minnkun í rauninni frá 2020. Á síðasta ári var veiðum sjálfhætt þann 20. ágúst vegna skerðingarinnar frá árinu áður og miðað við síðasta ár verður strandveiðum lokið þann 21. júlí í ár. Þá hverfur rúmur mánuður af fjögurra mánaða veiðitímabili. Staðan í sjávarútvegi er mjög skrýtin. Samkvæmt lögum er sett hámarksaflahlutdeild sem ekkert fyrirtæki eða tengdir aðilar mega fara yfir. En samt gerist það. Tekjur þjóðarinnar af sjávarauðlindinni eru að meðaltali 500 milljónir á ári eftir kostnað, á meðan hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja hefur verið um 40 milljarðar á ári undanfarinn áratug. Ef arðgreiðslur eru skoðaðar eru það um 9 milljarðar á ári, átjánfalt meiri hagnaður en þjóðin fær. Ofan á þetta allt leggst síðan niðurstaða mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna um að núverandi úthlutun á veiðiheimildum brjóti í bága við 26. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi um jafnrétti allra manna. Spurningar mínar til ráðherra eru því mjög einfaldar. Annars vegar: Væri ekki tilvalið að úthluta þeim afla sem sum fyrirtæki eru með umfram lagalegar heimildir, til strandveiða í staðinn? Af hverju megum við láta þessi fyrirtæki fá þennan afla sem þau eiga ekki rétt á að fá? Hins vegar: Er það, miðað við svör ráðherra, ætlun ráðherra að svæfa breytingar á kvótakerfinu þetta kjörtímabil? Eru þær bara í salti út af samstarfsflokkunum? Og er það þá bara mannréttindabrotið kvótakerfi sem er stefna VG þetta kjörtímabil?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og stutta svarið er nei, eðlilega. Ég skil reyndar ekki alveg forsendur hv. þingmanns þegar hann fer hér mikinn og talar um að ég ætli að svæfa allar breytingar o.s.frv. Ég vil nú vísa til þess að ég hef talað mjög skýrt fyrir því að það þurfi að gera breytingar á kerfinu. Ég hef talað mjög skýrt fyrir því að það þurfi að liggja til grundvallar ákveðnar meginforsendur að því er varðar umgengni við auðlindina, að því er varðar efnahagslega stöðu greinarinnar en ekki síst það sem á tyllidögum er talað um sem samfélagslega sátt. Það er mikilvægt. En það er um leið þannig að við þurfum að skoða hvernig við háttum þessum málum hér í samanburði við löndin í kringum okkur, hvað í kerfinu hefur virkað og hvað hefur ekki virkað. Það er það sem mér er ætlað að gera og það sem ég hef tekið að mér að gera með því að setjast í embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að leggja grunn að því að það liggi betur fyrir hvernig hægt er að auka gagnsæi í rekstri fyrirtækja í sjávarútvegi og sérstaklega meðal stærstu fyrirtækjanna. Það verðum við að gera. Við verðum að hámarka möguleika okkar til frekari árangurs og til aukinnar samfélagslegrar sáttar um umgjörð greinarinnar. Ég veit að það eru, hvað á ég að segja, bjartsýnar spár sem segja að það sé eitthvað sem hægt er að gera en ég veit að Alþingi hefur tekist á við flókin verkefni, til að mynda hvað varðar heimsfaraldur og efnahagsaðgerðir á ögurstundu. Þarna er um að ræða einn af hornsteinum íslensks atvinnulífs og gjaldeyrisöflunar þannig að það er mjög mikilvægt að við freistum þess að reyna að ná betri samstillingu [[Forseti hringir.]]um þetta heldur en við höfum getað áður. Ég vænti þess að hv. þingmaður átti sig á því hvaðan ég er að koma í minni nálgun á það verkefni.
Forseti. Nei var gott svar. Ég fagna því svari sem hæstv. sjávarútvegsráðherra veitir hér. En ástæðan fyrir því að ég spyr er einmitt samstarfsflokkarnir, það er einfaldlega þannig. Við vitum alveg að kvótakerfisflokkarnir hleypa svona máli ekkert inn á þing. Það hefur verið þannig í áraraðir, alltaf, og ef VG vill ekki vera kvótakerfisflokkur þá hlakka ég til að sjá frumvarp hæstv. sjávarútvegsráðherra. Þetta gæti t.d. verið mál svipað og þungunarrofsmálið sem kom hingað inn á þing og atkvæði voru greidd um þvert á ríkisstjórn og þvert á flokka; mál sem var samþykkt af því að á Alþingi var meiri hluti fyrir því máli þrátt fyrir ríkisstjórnarsamstarf. Við þurfum fleiri svoleiðis mál til að klára þessi stóru mál sem sumir flokkar halda einfaldlega í gíslingu, með sínum minni hluta, bara af því að þeir sitja í ríkisstjórn. Við þurfum að losa okkur við svoleiðis ómálefnaleg vinnubrögð.
Virðulegi forseti. Ég veit svo sem ekki hverju ég hef við þetta að bæta annað en að ég fullvissa hv. þingmann um að hugtakið kvótakerfisflokkur á ekkert sérstaklega við um Vinstrihreyfinguna – grænt framboð. Ég vil líka taka undir það sem hv. þingmaður segir, ég held að við gætum öll oftar nálgast mál þannig að við værum ekki of upptekin af því sem er innskrifaður meiri hluti eða minni hluti miðað við aðkomu að ríkisstjórn. Ég held að við gætum oft leyst málin með farsælum hætti þannig að niðurstaða þingmála gæti endurspeglað í raun og veru strauma og stefnur í samfélagsumræðunni en ekkert endilega fyrir fram ákveðnar niðurstöður á ríkisstjórnarfundum. Þannig að ég er í prinsippinu, eða meginreglunni, virðulegi forseti, algerlega sammála þeirri nálgun. [[Gripið fram í.]]Ég held að það sé mikilvæg áminning, af því að áðan var verið að ræða um fundarstjórn forseta, fyrir okkur öll alla daga að halda því til haga að ráðherrar eru hér bara í umboði þingsins. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir samþingmenn mínir beina spurningum til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og óska henni velfarnaðar í starfi. Mikil vinna var lögð í strandveiðarnar, þverpólitísk, í atvinnuveganefnd á síðasta kjörtímabili, undir forystu Vinstri grænna, að breyta kerfinu til réttlætis, jafnræðis og með öryggi sjómanna í huga, auka aflaheimildir og tryggja 48 daga. Það eina sem var eftir var að tryggja sveigjanleika í 5,3% kerfinu og tryggja 48 daga til strandveiðanna sem eru einhverjar umhverfisvænustu veiðar sem hugsast getur, með handfærum. Sameinuðu þjóðirnar tala um að árið í ár eigi að vera ár sjálfbærni og hvað er sjálfbærara en handfæraveiðar við strendur Íslands? Á síðasta ári voru veidd á strandveiðum rúm 11.000 tonn og kláruðust þau 18. ágúst. Nú eru einungis 8.500 tonn sem reikna má með að klárist um miðjan júlí. Þá held ég að lítið verði til skiptanna fyrir þá báta sem veiða best og hafa mesta fiskgengd á Norður- og Austurlandi. Þá verður ákall um að umbreyta því kerfi sem komið var á á síðasta kjörtímabili til fyrra horfs og fara að skipta aflaheimildum, eftir dúk og disk, niður á landsvæði. Það er ekki gott og það myndi kollsteypa kerfinu. Ég skora því á hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að leita allra leiða til að tryggja strandveiðar í sumar. Ég mun leggja fram frumvarp sem mælir fyrir því að það verði mögulegt að færa aflaheimildir úr þessu kerfi, 5,3%, yfir á þetta ár til að tryggja strandveiðar. Það er gerlegt og það er innan vikmarka aflareglu sem Hafrannsóknastofnun fer eftir í úthlutun aflaheimilda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við erum enn á svipuðum slóðum og ég hef verið hér í fyrri svörum. Ég er sammála því að sjálfbærni er algjör grundvallarhugsjón og hugmyndafræði um nýtingu auðlinda. Það er alveg sama hvaða auðlindir er um að ræða. Sjálfbær nýting snýst alltaf um það að við förum að vísindalegri ráðgjöf. Við getum ekki farið að henni stundum og stundum ekki, heldur þurfum við að horfast í augu við það að allar veiðar við landið þurfa að vera undir þessi lögmál sett og að sjávarútvegsráðherra, sama hvaðan hann eða hún kemur, getur ekki valið sér hvenær farið er að vísindalegri ráðgjöf og hvenær ekki. Ég vil bara nefna þetta af því að það er nú stutt síðan ég stóð hér og þá í öðru hlutverki og öðru embætti og lagði mikið upp úr því að vísindi, rannsóknir og besta mögulega þekking á hverjum tíma væri ávallt grundvöllur ákvarðanatöku. Ég hef ekki horfið frá þeirri meginhugsjón og það er ekki og verður aldrei sjálfbært að veiða umfram ráðgjöf. Það er grundvallarhugsun. Að veiða í samræmi við ráðgjöf er grundvöllur þess að við getum aukið veiðar síðar vegna þess að það rennir stoðum undir það að stofnarnir okkar geti vaxið og dafnað. En ég vil líka segja, af því að hv. þingmaður nefnir hér meginstef sem ættuð eru úr umhverfismálunum og eru í raun og veru þessi umhverfisstef, og af því að við erum oft að tala um orkuskipti í samfélaginu og loftslagsmarkmiðin okkar, að það er afar mikilvægt í öllu tilliti að sjávarútvegurinn sé með í því að ná markmiðum í því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er í raun og veru forsenda fyrir því að við náum þeim markmiðum að sjávarútvegurinn stígi fram og sé öflugur í því að taka þátt í því stóra sameiginlega samfélagsverkefni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem ég er að boða hér og í mínum málflutningi þarf ekki að ganga gegn vísindalegri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Það eru til leiðir og við þekkjum það, fólk hér inni, þingmenn hér inni, að aflaheimildir hafa verið færðar á milli fiskveiðiára og það hefur ekki verið litið á það sem að fara gegn vísindalegri ráðgjöf. Stórútgerðir hafa gert það og fengið að gera það margsinnis og með tegundatilfærslu er verið að gera það á milli ára. Það er hægt að flytja aflaheimildir milli ára til að tryggja strandveiðar. Vilji er allt sem þarf. Og varðandi fleiri úttektir og skýrslur þá lét atvinnuveganefnd gera fína úttekt á byggðafestu strandveiða á síðasta kjörtímabili sem liggur fyrir, mjög góð úttekt hjá Byggðastofnun. Það þarf ekki alltaf endalausar skýrslur um sömu hlutina heldur að nýta það sem búið er að leggja mikla vinnu í. Það hefur sýnt sig að strandveiðar hafa veitt fjölmörgum [[Forseti hringir.]]mikla atvinnu og umsýslu í sjávarbyggðum landsins. Það var landað í [[Forseti hringir.]]51 bæjarfélagi á síðasta ári.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna til mín í embætti mínu og öðrum þeim þingmönnum sem tekið hafa til máls um strandveiðar. Ég skynja það á þeirri umræðu sem hér hefur verið í fyrirspurnatímanum að þetta er mál sem snertir okkur mjög mörg, einmitt vegna þess að í grunninn er um að ræða réttlætismál. Það er í grunninn um það að ræða að við séum að gefa fleirum tækifæri til að taka þátt í að hasla sér völl í sjávarútvegi og byggja þar með upp byggðirnar í landinu. Það er meginhugsunin, það er meginnálgunin. Það var mikilvægt á sínum tíma, á árinu 2009, það er og verður áfram mikilvægt. Það verður þó ekki fram hjá því litið að veiðiráðgjöf Hafró hefur ekki verið lægri fyrir þorsk í sjö til átta ár, þar til í dag, og það hefur afgerandi áhrif, það er bara staðreynd. Ég tek hvatningu hv. þingmanns í þá veru að horfa til þeirra samantekta og skýrslna sem hér hafa verið gerðar [[Forseti hringir.]]og liggja fyrir vegna þess að þar slær mitt hjarta og þar vil ég vinna áfram. En eftir sem áður liggur það algerlega fyrir að veiðiráðgjöf Hafró er grundvöllur ákvarðana minna.
Virðulegi forseti. Stuðningsaðgerðir stjórnvalda til að draga úr efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins eiga sér enga hliðstæðu í hagsögu Íslands. Stuðningurinn birtist með skýrum hætti m.a. í 527 milljarða kr. halla ríkissjóðs síðustu tvö ár og fjárlögum sem gera ráð fyrir 186 milljarða kr. halla í ár. Hallinn sýnir svo ekki verður um villst að við höfum frekar gert meira en minna til að styðja við heimili og fyrirtæki, líkt og við sögðumst ætla að gera allt frá upphafi. Hallarekstur er hins vegar ekki fagnaðarefni. Hinn raunverulegi mælikvarði á árangur aðgerðanna er auðvitað staðan úti í samfélaginu. Þrátt fyrir mikið efnahagsáfall hafa ráðstöfunartekjur fólks aukist og kaupmáttur aldrei verið meiri, sérstaklega hjá þeim tekjulægri. Störfum hefur fjölgað hratt og gjaldþrot eru ekki fleiri en búast mætti við í venjulegu árferði. Ólíkt því sem gerst hefur víðast annars staðar þá hefur faraldurinn ekki leitt til aukins tekjuójafnaðar og það í hagkerfi sem var fyrir með einn mesta tekjujöfnuð í hinum þróaða heimi. Vextir hafa verið lágir í sögulegu samhengi, með tilheyrandi lægri greiðslubyrði heimilanna í landinu, og tekist hefur að halda verðbólgu innan hóflegra marka. Verkefnið næstu misseri er ekki síst að varðveita þennan stöðugleika. Áhrif Covid-ráðstafana á ríkissjóð nema 215 milljörðum kr. á árunum 2020–2021. Beinn sértækur stuðningur við launafólk og fyrirtæki sem hafa orðið harðast úti í faraldrinum hafa til þessa numið um 75 milljörðum kr., en því til viðbótar hafa boðist ríkistryggð lán og skattfrestanir. Um 50 milljarðar kr. hafa farið til ferðaþjónustunnar, en þar af er beinn stuðningur til veitingageirans um 11 milljarðar kr. Við gerum ráð fyrir að nærri 2 milljarðar kr. bætist við nú á fyrstu mánuðum ársins með veitingastyrkjunum, sem eru nú til umfjöllunar hér á Alþingi, og lokunarstyrkjum sem hafa verið samþykktir í ríkisstjórn. Þá má ætla að kostnaður við framlengingu almennra viðspyrnustyrkja sem nú er boðuð fyrir sama tímabil gæti numið allt að 2 milljörðum kr. eða um 500 millj. kr. á mánuði fyrir mánuðina desember, janúar, febrúar og mars. Vinnumarkaðsaðgerðir hafa verið fjölbreyttar og hafa tekið mið af þörf í samfélaginu. Þannig fóru 28 milljarðar í hlutabætur og þegar hafa nærri 10 milljarðar farið í ýmsa ráðningarstyrki. Þegar mest lét voru þannig ríflega 8.600 starfssambönd studd af ríkissjóði. Núna er staðan allt önnur, atvinnuleysi hefur haldist undir 5% síðastliðna þrjá mánuði og eftirspurn eftir vinnuafli hefur aukist mjög. Ríkissjóður hefur auk þess greitt um 25 milljarða í tekjufalls-, viðspyrnu- og lokunarstyrki til um 3.500 fyrirtækja. Þessir styrkir hafa nýst ferðaþjónustunni sérstaklega vel auk þeirra sem gátu ekki veitt ýmsa persónulega þjónustu á fyrri stigum faraldursins, hvort sem um er ræða sjúkraþjálfun, hárgreiðslustofur eða líkamsræktarstöðvar. Stuðningsaðgerðir ríkissjóðs áttu ríkan þátt í því að samdrátturinn varð ekki meiri árið 2020 og að getan til viðspyrnu var eins mikil og raun bar vitni árið 2021. Áberandi er hve þjóðarútgjöld á Íslandi drógust lítið saman í alþjóðlegum samanburði og hve einkaneysla hefur haldist sterk. Samhliða sterkum efnahagsbata hefur aðsóknin í úrræðin eðlilega minnkað. Í áliti Arnórs Sighvatssonar, fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjóra, á efnahagsaðgerðum stjórnvalda sem fengið var að frumkvæði þingsins segir að draga megi þá ályktun að stuðningsaðgerðir hins opinbera við heimili og fyrirtæki hafi heppnast vel og lítill samdráttur þjóðarútgjalda bendi til þess að glufur í þeim stuðningi hafi ekki verið stórar, eins og þar segir. Álit alþjóðlegra matsfyrirtækja, OECD og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eru á sama veg. Í þessum álitum hefur verið sérstaklega bent á mikilvægi góðrar stöðu Íslands fyrir faraldurinn. Árangurinn byggði þannig á traustum grunni ábyrgrar hagstjórnar undanfarin ár. Verkefnið sem nú blasir við er að treysta grunninn á nýjan leik þannig að við getum brugðist við óvæntum áföllum framtíðar. Hversu vel það gengur er fyrst og fremst undir okkur sjálfum komið. Það skiptir máli að kynda ekki bál verðbólgu og efnahagslegs óstöðugleika með upphrópunum um ómarkvissar aðgerðir nú, þegar staðan er allt önnur en í upphafi faraldursins. Það fer sem sagt að skipta meira og meira máli að gera ekki um of, á sama hátt og miklu máli skipti í upphafi að gera alveg örugglega nóg. Í ljósi takmarkana á tiltekna starfsemi og áhrifa yfirstandandi bylgju þessar vikurnar tel ég algerlega réttlætanlegt að ráðast áfram í afmarkaðan og tímabundinn stuðning. Þannig höfum við kynnt frestun staðgreiðslu og sérstakan stuðning við veitingafólk, eins og ég hef hér komið inn á, en þessi starfsemi hefur sætt miklum takmörkunum á opnunartíma og fjölda gesta. Sömuleiðis verða lokunarstyrkir áfram tryggðir þeim sem hefur verið gert að skella starfsemi sinni í lás og í morgun kynnti ég fyrir ríkisstjórn að leggja fram frumvarp um framhald almennra viðspyrnustyrkja. Með þessu er stutt við þá sem stuðning þurfa í afmarkaðan tíma og ekki í þeim mæli að setji stöðugleikann í uppnám. Frekari almennur umfangsmikill stuðningur, án sambærilegrar tekjuöflunar á móti, myndi hins vegar lítið annað en að ýta upp verðbólgu og þar með vöxtum í framhaldinu. Eftir því sem þróttur hagkerfisins vex að nýju verður að byggja upp fjárhagslegt þrek ríkissjóðs og stöðva vöxt opinberra skulda. Það er forsenda þess að við getum tekist á við áskoranir framtíðarinnar. Mikilvægasta efnahagsaðgerðin nú felst í að skapa jarðveg fyrir frekari vöxt í hagkerfinu. Heimsfaraldurinn hefur verið dýrmæt áminning um mikilvægi fjölbreyttra stoða efnahagslífsins og þar eigum við áfram að sækja fram. Nýsköpun og hugverkaiðnaður hafa vaxið hratt síðustu ár og má með sanni segja að þar sé að verða til fjórða stoðin undir íslenskan efnahag. Við eigum tækifæri til enn meiri vaxtar á komandi árum bæði þar og annars staðar, ekki síst í hinum hefðbundnu greinum. Í þeim anda aukum við ekki aðeins framlög enn meira til mikilvægra málaflokka á borð við heilbrigðis- og velferðarmál í fjárlögum ársins, heldur setjum við sömuleiðis háar fjárhæðir í áframhaldandi endurgreiðslur rannsókna- og þróunarkostnaðar til að byggja undir framtíðarsókn, sköpun verðmætra starfa á næstu árum og áratugum. Virðulegi forseti. Við höfum góða sögu að segja í efnahagsmálunum síðustu misseri, þrátt fyrir gríðarlega óvissu, sérstaklega í upphafi faraldursins. Óvissan hefur verið slík að við höfum bara á síðustu vikum verið að sjá ný afbrigði og við höfum verið að komast að niðurstöðu um það hversu skæð ný veiruafbrigði eru og hvaða áhrif þau hafa. Í dag er heilbrigðisráðherra að kynna breytingar á sóttvarnareglum. Þetta sýnir hversu kvikt umhverfið er og í því ljósi öllu vil ég meina að okkur hafi tekist einstaklega vel í efnahagsmálum að stilla aðgerðir í samræmi við stöðuna á hverju sinni. Þrátt fyrir allt þá er hægt að horfa björtum augum til komandi ára, þrátt fyrir þennan gríðarlega hallarekstur, því við höfum náð að skapa traustan grunn fyrir öfluga viðspyrnu samfélagsins.
Frú forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að hér hefur verið ráðist í miklar mótvægisaðgerðir og við í Samfylkingunni höfum að mestu stutt og greitt fyrir þeim, jafnvel lagt til aðgerðir. Hlutabótaleiðin á sögu aftur til 2009 eða 2008, held ég. En að einhverju leyti skapast betri staða hér í dag af því að fræðingar sáu líka ekki fyrir hver hegðun neytenda yrði. En gerum ekki lítið úr aðgerðunum. Ráðherra sagði réttilega að það þyrfti að vanda í hvaða aðgerðir væri ráðist og hverjar ekki. Hann orðaði það, held ég, þannig að gera ekki um of og meinti með því að kynda ekki undir óþarfa þenslu og verðbólgu ef ég skil það rétt. Ég held að það sé alveg hárrétt. En í framhaldi af því langar mig þá að spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að framlenging á átakinu Allir vinna, sem gæti kostað um 8 milljarða kr., flokkist kannski undir slíka óþarfa örvun til atvinnugreinar sem þarf ekki á því að halda og óþarfa neyslu almennings, hvort það hefði hreinlega verið nær að nota þessa fjármuni til að létta undir með þeim atvinnugreinum sem eru í raunverulegum vanda og jafnvel því fólki og þeim hópum sem eru í raunverulegum vanda til að auka líkurnar á því að allir séu sem best á sig komnir þegar við klárum þessa baráttu og til að viðhalda einhvers konar heilbrigðu jafnvægi á milli þessara stoða í atvinnulífinu. Hefðum við átt að verja þessum peningum öðruvísi?
Virðulegur forseti. Ég skal fúslega greina frá því að það hefur verið dálítið vandasamt verk að setja saman þessar aðgerðir. Þó að við höfum legið yfir þessu frá því í nóvember, þegar við vorum að leggja lokahönd á fjárlög fyrir komandi ár, þá er það ekki fyrr en í dag sem ég kem með nýjustu tillögurnar. Það sem hefur áhrif hérna er að við sáum að það dró gríðarlega mikið úr eftirspurn eftir flestum úrræðum eftir því sem líða tók á árið 2021, við sáum fram á að það myndi fjara undan þörfinni fyrir flest úrræðanna og það væri þá ágætt að við myndum standa við það hversu lengi þau ættu að gilda. En síðan snúast vindarnir. Við fáum nýtt afbrigði til sögunnar og það reynist nauðsynlegt að fara aftur að þrengja að opnunartíma. Fyrstu augljósu viðbrögðin við því voru að segja: Þeir sem verða fyrir herðingum á samkomutakmörkunum sérstaklega, við munum byrja á því að styðja við þá. Það eru þá hugmyndirnar um sértækan stuðning til veitingageirans. Í kjölfarið fylgdu síðan lokunarstyrkirnir, framhald á þeim, og skömmu síðar sáum við fram á þörf fyrir að dreifa greiðslu opinberra gjalda af fyrri hluta ársins yfir á síðari hluta ársins eins og ákveðið hefur verið. Við höfum í raun og veru bara verið að rýna hagrænu gögnin alveg fram á þennan dag. Það sem við sáum núna síðast er að það hefur slegið aðeins niður í veltu, sérstaklega kortaveltu, á fyrstu vikum þessa árs. Ég er að reyna að svara hv. þingmanni með því að segja: Ég var þeirrar skoðunar strax í upphafi að við ættum fyrst og fremst að vera með sértækar aðgerðir fyrir þá sem væru í mestri þörf en tillagan um að koma núna með framlengingu á almennu viðspyrnustyrkjunum sýnir að því til viðbótar er þörf fyrir ákveðinn almennan breiðan stuðning.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningu minni. Hann talar um að dregið hafi úr eftirspurn eftir úrræðum og það þurfi að styðja veitinga-, menningar- og listageirann sem er í mestum vanda að hafa orðið fyrir þessum lokunum. Ég er sammála um það. En ég er að spyrja hvort það hefði verið skynsamlegt akkúrat núna rétt fyrir áramót að ráðast í framlengingu á Allir vinna sem kostar 8 milljarða. Hefði verið hægt að nýta þá peninga til þess að styðja þá sem voru í enn þá meiri vanda? Það er það sem ég er að spyrja um. Svo langar mig líka til að ræða það aðeins að núna þegar við erum að sigla út úr þessu þá þekkjum við það öll að í kreppu geta skapast aðstæður þar sem samþjöppun verður óhjákvæmilega mjög mikil í ýmsum greinum. Hún getur auðvitað alveg verið af hinu góða að einhverju marki en hún getur líka orðið of mikil. Ég vil fá að heyra hvort hæstv. ráðherra hafi áhyggjur af því að samþjöppun í atvinnulífinu geti orðið of mikil, hvort eignarhaldið færist á fáar hendur, hvort verðmætustu störfin flytjist jafnvel úr fámenninu og hingað í þéttbýlið, hvort við munum sitja uppi með miðstýrðari, einsleitari og kannski fátæklegri ferðaþjónustu, svo ég nefni það bara sem dæmi, eða hvernig hann sér þetta fyrir sér. Og mig langar að heyra hvort hæstv. ráðherra hafi látið gera einhverjar greiningar á því hvernig þróunin er innan einstakra greina og hverjar niðurstöðurnar hafa orðið.
Virðulegi forseti. Það var þegar ég var búinn að horfa á landsleikinn í gær sem ég hugsaði að nú væri gott að hafa Allir vinna í gangi en það var ekki svo gott. Allir vinna var auðvitað virðisaukaskattsátakið sem við vorum með. Ég tek því þannig að hv. þingmaður sé að tala um ráðningarstyrkina, stuðning til að ráða fólk af atvinnuleysisskrá o.s.frv. Er það ekki það sem hv. þingmaður átti við? [[Gripið fram í.]]Nei, gott og vel. Ef hér er rætt um Allir vinna þá gerðum við auðvitað breytingar undir lok síðasta þings þar sem við framlengdum að verulegu leyti þær endurgreiðslureglur þó að við tækjum ekki allt með, eins og t.d. endurgreiðslur vegna bifreiðaviðgerða og annað þess háttar. En við framlengdum að verulegu leyti endurbætur á eigin húsnæði og erum áfram með umfram 60% endurgreiðslur langt fram á þetta ár. Það átak mun því lifa alveg fram á haustið. Sumt af því fellur niður um mitt ár, annað lifir fram í september. Menn hafa líka verið að velta fyrir sér hvort við ættum að vera með þessar almennu stuðningsaðgerðir vegna ráðningarsambanda. Þar hef ég verið þeirrar skoðunar að atvinnuástandið í dag og eftirspurn eftir vinnuafli kalli ekki á slíkar aðgerðir. En Allir vinna-endurgreiðslufyrirkomulagið á virðisaukaskatti hefur reynst ágætlega. Það er engin spurning að með þeim miklu fjármunum sem ákveðið var að verja í það átak undir lok árs er verið að auka eftirspurn í samfélaginu. Það er engin spurning. Ég held að við höfum farið bil beggja, þ.e. að svara ákalli um að veita einhverja framlengingu á átakinu án þess þó að láta það gilda út allt árið og alls ekki láta það gilda lengur en það. Það er ágætt að muna að eftir að þetta sérstaka Covid-átak Allir vinna rennur sitt skeið þá tekur við 60% endurgreiðsla í mörgum tilvikum.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða lýsingu á því sem er í pípunum. Ég deili þeirri skoðun með mörgum hér að það hefur margt tekist vel til með þá viðspyrnu og með þá styrkingu stoðkerfa á erfiðum tímum sem við höfum fylgst með og blasa við. Það var eflaust mikil gæfa að fá hin svokölluðu stöðugleikaframlög upp á nokkur hundruð milljarða, kannski 600, á undangengnum misserum, þannig að búið stóð betur en ella og var betur í stakk búið að takast á við þessa óvæntu erfiðleika. Ég veit að það eru í vændum fréttir, ekki bara af því sem stendur til að gera fyrir veitingageiranum og hótelgeirann, heldur fyrir það huldufólk í stoðkerfum upplifunargeirans, þá menningargeirans sérstaklega, fólkið sem stendur á bak við sviðið, tekur ekki beinan þátt í flutningi eða uppákomum. Nú er ég að tala um hljóðmennina, ljósamennina, hljóð- og kerfisleigurnar og allt þetta sem gerir þetta mögulegt, þennan stærsta vaxtarbrodd atvinnulífsins, upplifunargeirann í þessari deild menningarinnar. Ég þykist vita að sumt af þessu fólki, sumt af þessum fyrirtækjum, eigi ekki beinan aðgang að þeim lausnum sem boðaðar hafa verið. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort til kynni að standa að búa til lausnir sem hæfa myndu þeirri tegund fyrirtækja.
Virðulegur forseti. Það er kannski helst að nefna hér áform um að framlengja almenna úrræðið fyrir viðspyrnustyrki. Það er úrræði sem rann út í lok nóvember og við erum að ræða um það hér að leggja fyrir þingið tillögu um að framlengja það þannig að tíminn frá 1. nóvember falli ekki niður heldur verði hægt að sækja um styrki vegna desember, janúar, febrúar og mars. Í viðspyrnustyrkjaúrræðið sóttu einmitt mjög margir einyrkjar og aðilar með lítinn atvinnurekstur. Þar er um að ræða úrræði sem miðast fyrst og fremst við lítil fyrirtæki, liggur mér við að segja, vegna þess að hámarksstyrkur á mánuði er um 2 milljónir og reynslan hefur sýnt að það getur gagnast aðilum af þeirri tegund sem hv. þingmaður nefnir. Hins vegar verður alltaf erfitt að tjá sig um þetta almennt vegna þess að það er svo misjafnt hvort fólk starfar sem launamenn í bransanum eða hvort það er með eigin rekstur o.s.frv. Það mun líka skipta miklu máli að við erum að setja um 400 milljónir í menningargeirann í gegnum hina ýmsu sjóði sem þar eru, sem mun þá auka umsvif í þeim geira. Það mun án vafa skila sér til þeirra sem byggja afkomu sína á því að eitthvað sé um að vera á því sviði, að það séu einhverjir viðburðir í gangi. Þarna held ég að við séum með a.m.k. tvenns konar úrræði sem geti létt undir með og stutt við alla þá sem eru starfandi í sviðslistum í víðum skilningi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig grunar að það séu alvarlegri erfiðleikar sem blasi við þeirri stétt sem ég var að vísa til áðan en svo að vonin um gigg á næstu vikum og mánuðum muni leysa þann vanda. Þetta er gleymda stéttin, þetta er huldufólkið sem passaði ekki inn í skapandi greina-styrkina og ekki beinlínis heldur í hina. Kannski hafði eitthvað af þessu fólki lent í því að forgangsröðunin, starfslaunakostnaður og önnur gjöld urðu undan á t.d. skattgreiðslum og þar með eru menn fallnir algerlega úr leik og eru illa staddir margir. En ég ætla bara að halda mig á björtu nótunum því að það eru vonandi bjartari tímar fram undan, búið að boða niðurfellingu afarkostanna sem við höfum búið við, það hvernig frelsi og ábyrgð vegast á er búið að halla á okkur. Maður er manns gaman og það að geta ekki hitt fólk og lyft sér upp og notið menningar, lista og alls þess sem samfélagið býður okkur upp á hefur verið mjög þungbært. Ég vil nota þetta tækifæri, þó að það sé ekki beint innan umræðuefnisins, til að horfa aðeins fram á veginn, á þennan þingvetur, og spyrja, með hliðsjón af þeim sem verst eru staddir í samfélaginu, hvort nokkuð sé því til fyrirstöðu að hefja alvöruundirbúning þess sem margsinnis er búið að boða og heitir heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins í þágu hinna verst settu í samfélaginu.
Virðulegur forseti. Þannig að ég taki þessa spurningu bara strax sem kom fram í lok andsvars þá átti ég einmitt samtal við félagsmálaráðherra í morgun um að hann er að fara að setja vinnuna af stað og við vorum að spjalla um að það styttist í að við myndum taka það upp á formlegum vettvangi í ráðherranefnd. Það er þá félagsmálaráðherra sem mun setja vinnuna af stað og ég geri ráð fyrir því að það verði strax settur mikill kraftur í það. En það er alveg rétt að við höfum orðið af miklu á meðan heimsfaraldurinn hefur geisað og það hefur ekki komið síst við tekjulága þegar þeir eru skertir og möguleikar þeirra takmarkaðir til að njóta samvista við aðra. Það er ekki bara tekjumissir í menningargeiranum og víðar í atvinnulífinu sem við eigum að vera að horfa á, það eru auðvitað bæði efnahagslegir og félagslegir vinklar, efnahagsleg afkoma heimilanna, fyrirtækjanna og ýmsir félagslegir vinklar sem hljóta að koma til skoðunar. Við höfum eftir bestu getu reynt að fylgjast vel með því. Við höfum auðvitað sett stóraukin framlög inn í geðheilbrigðismál á meðan á þessum faraldri hefur staðið og sú viðbót fylgir okkur inn í þetta ár. En já, vonandi erum við að sjá fyrir endann á áhrifum þessa heimsfaraldurs. Við skulum vona það og ég ætla a.m.k. að leyfa mér að vera bjartsýnn um það. Það gleður mig mjög að heyra að heilbrigðisráðherrann sér fyrir sér að geta nú kynnt til sögunnar einhverja sýn til næstu vikna og mánaða sem opni í leiðinni aftur út í eðlilegt líf.
Forseti. Aðgerðir hafa heppnast vel, það eru ekki stórar glufur en glufur voru það samt. Listamenn lentu einmitt í ýmsum glufum, íþróttastarf, tómstundastarf, leigubílstjórar, ýmislegt fór úrskeiðis. Það er okkur hollast að fara vel yfir það til þess að ganga til verks varðandi þær glufur á næstunni. Hæstv. ráðherra talar um að það sé hins vegar stærsta verkefnið á næstunni að stöðva vöxt opinberra skulda. Það er vissulega mikilvægt starf en ég vil vekja sérstaka athygli á því að í upphafi faraldursins var markmiðið að vaxa út úr vandanum, ekki bara að stöðva skuldasöfnun heldur að vaxa út úr vandanum, vegna þess að við þurfum vissulega líka að borga skuldirnar. Það er ekki nóg að stöðva skuldasöfnunina. Þegar ég heyri „að vaxa út úr vandanum“ skil ég það á þann hátt að vöxturinn, sem stefna stjórnvalda býr til, borgi niður skuldirnar. Það er þá umframvöxturinn frekar en eðlilegt ástand ef einungis væri gripið til sjálfvirku sveiflujafnaranna og þeirra augljósu viðbragða sem tilefni var til. Vandinn er hins vegar sá að við höfum aldrei fengið útskýringu á því hvaða stefna stjórnvalda býr í raun til það svigrúm að vaxa út úr vandanum. Ég kalla hér með eftir því. Við sjáum vonandi fyrir endann á þessum faraldri. Þá er líka tími fyrir stjórnvöld til að útskýra hvaða aðgerðir stjórnvalda eru til þess gerðar að borga niður þær skuldir sem við höfum stofnað til til að koma til móts við kostnaðinn sem orðið hefur af faraldrinum.
Virðulegur forseti. Það er sú stefna að fara ekki í flatan niðurskurð í opinberum rekstri heldur verja góða opinbera þjónustu. Það er sú stefna að fara í fjárfestingarátak þrátt fyrir hallarekstur. Það er stefna sem hefur til lengri tíma byggt á því að viðhalda lágum opinberum skuldum þannig að ef á þyrfti að halda gætum við haft greiðan aðgang að fjármálamörkuðum, sem við höfum notið góðs af. Það er stefna sem byggist á því að setja fjármuni í nýsköpun, rannsóknir og þróun; við trúum því að þeim fjármunum sé vel varið, að þeir muni skila sér vel til baka. Það er stefna sem byggist á því að fara ekki í skattahækkanir, frekar að skoða hvort skynsamlegra væri að létta undir með þeim sem við þurfum að halda lífi í. Það er stefna sem hefur birst í því að við höfum sett risafjárhæðir, eins og ég rakti hér áðan, marga tugi milljarða, í beinar stuðningsaðgerðir til fyrirtækjanna. Þetta eru nokkur meginatriði stefnunnar sem við höfum verið að fylgja. Af hálfu Seðlabankans var látið í það skína að við gætum mögulega beitt magnbundinni íhlutun en sem betur fer var ekki þörf á því að gera það. Ég myndi hafa miklar áhyggjur af stöðunni í þeim löndum þar sem það hefur verið gert í of miklum mæli vegna þess að við sjáum verðbólgutölurnar hækka mjög mikið. Verðbólga er að grafa undan lífskjörum lágtekjuhópa og við eigum að fagna því að ekki hafi reynst þörf á slíku hér. Sú stefna sem ég vil standa fyrir fram á við litið er að ná endum saman, trúa því að í hagkerfinu verði til fyrirtæki og hugmyndir. Ef stjórnvöld stuðla að því að hér sé skapað samkeppnishæft umhverfi mun mikill kraftur leysast úr læðingi sem býr í fólkinu í landinu. Þetta erum við að sjá raungerast nú þegar í því að hagvaxtartölur fram á við litið eru sífellt að batna [[Forseti hringir.]]og aukinn hagvöxtur mun hjálpa okkur að stöðva skuldahlutföllin.
Forseti. Í upphafi faraldursins, í fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar, voru 1,5 milljarðar lagðir í nýsköpun, 3 milljarðar í markaðsátak fyrir ferðaþjónustuna. Okkur í stjórnarandstöðunni fannst þetta nú frekar lítilfjörlegt ef þetta átti að duga til að vaxa út úr vandanum og lögðum því til 9 milljarða til nýsköpunar. Það sýndi sig síðan að það var full þörf á og möguleikar til að nýta það fjármagn til nýrra tækifæra. Ríkisstjórnin hlustaði ekki alveg á það en jók þó magnið úr 1,5 milljörðum til nýsköpunar upp í 3 milljarða í fyrsta áfanga. En við sjáum nú að einhverjar af helstu aðgerðaáætlunum stjórnvalda, t.d. til nýsköpunar, sem eru í formi þeirra endurgreiðslna sem hæstv. ráðherra talaði um í flutningsræðu sinni, eru rautt flagg hjá Skattinum. Það er einmitt ekki góð aðferð til þess að hvetja til nýsköpunar, hún er jafnvel notuð til að svindla undan skatti. Við í minni hlutanum lögðum til allt aðrar leiðir til að efla nýsköpun. Ég heyri alveg það sem hæstv. ráðherra segir, en ég vil fá að sjá hvernig þessar aðgerðir borga upp þessa tugi - við erum örugglega komin í hundruð milljarða sem við þurfum að borga til baka - og á hversu löngum tíma þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar borga þetta til baka. Slíka áætlun vil ég sjá stjórnvöld leggja fyrir þingið: Sjáið, hérna eru okkar aðgerðir. Við borgum þetta til baka á 30 árum. Ágætt. Er það kannski á tíu árum? Veit það ekki. Þetta eru svör sem þingið þarf að fá til þess að vita í rauninni hvernig við eigum að fara með fjármuni almennings á næstu árum.
Virðulegur forseti. Þeir stjórnarflokkar sem nú starfa saman hafa þegar sýnt það í fjármálaáætlun, og nú síðast með fjármálastefnunni, hvernig stöðva á skuldasöfnun á næstu árum. Það getur vel verið að hv. þingmaður telji mikilvægt að við svörum því líka hvernig hlutföllin verði á milli afgangs í ríkisfjármálum og skuldasöfnunarinnar þessi misserin eftir 28 ár. Ég held að það sé bara umræða sem verður að taka einhvern tímann síðar. Núna erum við með blæðandi opið sár í ríkisrekstrinum sem birtist í gríðarlega miklum halla. Ég hef varið þennan mikla halla vegna þess að við erum á sama tíma með áætlun um það hvernig við lokum skuldasöfnuninni. Nú mun reyna á það, m.a. við fjármálaáætlunargerð í vor og fjárlagagerðina næstu árin, hvort það tekst hér alvörusamstaða í þinginu um að halda þessu striki, vegna þess að í dag eru tveir skólar að takast á um það hvernig eigi að fara út úr þessari krísu. Annar skólinn segir að þessi halli skipti engu máli, það megi bara bæta 100 og 200 milljörðum við hann hvenær sem er og svo finni menn út úr því seinna, það muni ekki springa út í verðbólgu. Hinn skólinn, og það er skólinn sem ég tel miklu skynsamlegra að fylgja, er með trúverðugar raunhæfar áætlanir um það hvernig menn ná endum saman að lokum, hvernig menn stöðva hallareksturinn, hvernig frumjöfnuði verði náð að nýju og hvernig við reynum að örva hagvöxt í hagkerfinu þannig að skuldahlutföllin hætti að versna. Góðu fréttirnar fyrir okkur eru þær að skuldahlutföllin eru þrátt fyrir allt mjög fín í alþjóðlegum samanburði en við erum þó sérstaklega á krónuendanum með talsverða vaxtabyrði. En raunvaxtastigið hjá ríkissjóði er þó ekki hátt, það er hægt að segja að í óverðtryggðu skuldunum höfum við í raun og veru verið með neikvæða vexti. Engu að síður þá er þetta vaxtabyrði sem ryður frá sér [[Forseti hringir.]]og þrengir að svigrúmi til að fara í önnur uppbyggilegri mál.
Virðulegur forseti. Það blasir einhvern veginn við manni núna, a.m.k. er spurningin alveg gríðarlega áleitin, hvort við séum ekki komin á þann stað í faraldrinum að vel sé hægt að fara að huga að öðruvísi sóttvörnum og þá eftir atvikum efnahagsaðgerðum í framhaldinu. Ég, eins og margir aðrir landsmenn, hlustaði af athygli á hæstv. fjármálaráðherra í Kastljósi í gær þar sem hann var að tala um þær takmarkanir sem settar voru á síðast. Mér fannst hæstv. ráðherranum mælast þar vel. Hann kom með röksemdir fyrir því að þær ráðstafanir sem þá var gripið til, til að mynda að hafa tíu manna samkomutakmarkanir - að það væri nánast ekki lagastoð undir því enn þá. Þær forsendur sem lágu að baki þeirri ákvörðun voru m.a. spár um það hvernig faraldurinn myndi þróast og hver áhrifin yrðu á spítalann. Það liggur alveg fyrir að við erum langt undir bjartsýnustu spá hvað varðar innlagnir á spítalann og síðan innlagnir á gjörgæslu sem segir okkur að við erum í allt öðrum forsendum í dag en þá. Hæstv. ráðherra tók svo til orða að ekki væri lagagrundvöllur fyrir því að vera með þessar skerðingar lengur. Hann taldi það skyldu sína að benda á það við ríkisstjórnarborðið en síðan erum við á sama tíma með þá skoðun heilbrigðisráðherra að það liggi ekkert á að kynna neina afléttingaráætlun fyrr en í fyrsta lagi á föstudaginn og svo liggur fyrir afstaða sóttvarnalæknis um að ekki þurfi að gera þetta fyrr en einhvern tíma í næstu viku, ég held að það sé 3. febrúar sem talað er um í því samhengi. Því langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, vegna þess að allar efnahagsaðgerðir hvíla á þessu: Er það skilningur hans að þetta sé þá orðið þannig að þetta styðjist ekki við lög og stjórnarskrá þar af leiðandi líka? Er það þá þannig að hæstv. ríkisstjórn er núna næstu daga fram í næstu viku, ef afléttingaráætlunin hljómar þannig, [[Forseti hringir.]]að brjóta lög á þeim fyrirtækjum sem eru með verulega skerta starfsemi eins og staðan er núna miðað við takmarkanir sem kynntar voru síðast? [[Forseti hringir.]]Mun hæstv. ráðherra styðja þau lögbrot áfram?
Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það skipti gríðarlega miklu máli hverju sinni að það liggi fyrir á hvaða grundvelli við tökum ákvarðanir sem þrengja að atvinnustarfsemi eða persónufrelsi fólks og leggja mönnum línurnar um það hversu margir mega koma saman o.s.frv. Í tilvikinu sem hér er verið að vísa til var þetta mjög skýrt. Við getum lesið um það í minnisblaði landlæknis að það var á ákveðnum forsendum, með ákveðin spálíkön undirliggjandi, sem þessi ákvörðun var tekin. Þess vegna held ég að það geti ekki verið umdeilt að þær forsendur séu brostnar og það kallar á viðbrögð. Mér finnst sóttvarnalögin sem voru sett á Alþingi vera mjög skýr um þetta og það er fagnaðarefni að við skyldum hafa gengið í það verk að þétta þann lagabálk. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að við hefðum átt að ganga lengra. Þegar við horfum núna til baka og skoðum sóttvarnalögin, þessi samskipti og hvernig ákvarðanir eru teknar, þá er ég þeirrar skoðunar að við hefðum átt að ganga talsvert lengra í að þétta samtalið milli stjórnkerfisins og þingsins. Mín skoðun er sú, eftir allt það sem á undan er gengið, að þegar verið er að þrengja mjög að réttindum sem eru varin í stjórnarskrá þá ætti að fara fram um það meiri umræða á þinginu. Best færi á því að tillögurnar væru lagðar fyrir þingið til afgreiðslu, t.d. að þingsályktunartillaga kæmi hér fyrir sem væri afgreidd í einni umræðu og einni atkvæðagreiðslu. En um þetta mál sem er spurt um sérstaklega, og spurt er hvort ég sé þeirrar skoðunar að hér sé þá áfram lögbrot, þá brást ráðherrann við í dag. Hann gerði meiriháttar tilslakanir á reglunum sem hafa verið í gildi. Hann gerði það með því að hætta sóttkví hjá þeim sem hafa verið útsettir fyrir smiti utan heimilis. Það er ekki annað hægt að segja en að það sé viðbragð við þeim upplýsingum sem við nú höfum. [[Forseti hringir.]]Svo er boðað síðar í þessari sömu viku að stíga frekari skref. Ég tel því að ráðherrann hafi brugðist við. Það er síðan alltaf álitamál í hvaða röð hlutirnir eiga að gerast.
Frú forseti. Áhugavert að heyra svarið. Ég fagna þessu sem sagt er um samskipti við þingið. Mér hefur fundist vanta talsvert upp á það að þingið hafi verið með í ráðum þegar við höfum verið að ræða þessar miklu ráðstafanir sem leggjast af miklum þunga ekki bara á ríkissjóð heldur líka fólkið og fyrirtækin í landinu. Ég er sammála því að það komi vel til greina að það sé hreinlega þingsins að staðfesta þær ákvarðanir sem teknar eru. Mér fannst samt spurningunni ekki alveg svarað vegna þess að yfirlýsing ráðherrans var svo rosalega skýr í Kastljósi í gær. Við erum komin á þann stað að við erum farin að brjóta lög. Það að við séum að brjóta lög á fyrirtækjum og fyrirtækjaeigendum, sem eru með rekstur í gangi og geta ekki sinnt honum sem skyldi út af þeim takmörkunum sem eru í gangi, kallar á þá ábyrgð að við afléttum takmörkununum strax. Að bíða í þrjá daga. Að bíða þar til í næstu viku er verulega vont. Það ósætti sem er greinilega á milli annars vegar Sjálfstæðisflokksins og hins vegar VG og Framsóknar í ríkisstjórninni þegar kemur að þessum málum getur ekki átt að enda að með því að pattstaðan liggi hjá fyrirtækjum og fólki í landinu og það þurfi að bíða á meðan greitt er úr einhverjum ágreiningi, þegar sú skoðun fjármálaráðherra liggur fyrir að um hreint og klárt lögbrot sé að ræða. Ég myndi gjarnan vilja að hann myndi bregðast aðeins betur við þessu. Þessar tilslakanir á sóttkví sem talað var um í dag breyta engu um stöðu þessara fyrirtækja í mörgum tilfellum, þau eru áfram ofurseld þessum ráðstöfunum sem gripið var til síðast og ekki lengur eru neinar forsendur til að halda í gildi. Svo langaði mig líka aðeins að spyrja um það sem fram kom í grein heilbrigðisráðherra og forstjóra spítalans um að spítalanum hafi verið veitt svigrúm til þess að bjóða upp á greiðslur fyrir viðbótarvinnuframlag næstu fjórar vikurnar og talað um að sú aðgerð muni að öllum líkindum auka mönnun um 20–30%. [[Forseti hringir.]]Af hverju hefur þetta ekki verið gert með jafn skilvirkum hætti fyrr í faraldrinum? [[Forseti hringir.]]Og ef það hefði verið gert, er þá ekki algerlega einboðið að það hefði verið hægt að fara varlegar í allar takmarkanir [[Forseti hringir.]]og þar af leiðandi sparað ófáar krónurnar, ófáa milljarðana fyrir ríkissjóð?
Virðulegur forseti. Mér finnst að álagsgreiðslur í heilbrigðiskerfinu séu eðlilegar og við höfum reyndar á fyrri stigum máls afgreitt sérstakar fjárveitingar til þess. Ég get bara sagt að það hefur ekki staðið á fjárheimildum til þess að þetta væri gert. En það er betra að heilbrigðisráðherra geri grein fyrir þessu af því að ég er ekki inni í öllum smáatriðum þess hvernig þetta varð til. Ég styð það hins vegar mjög og mér finnst það eðlilegt. Varðandi lögin þá er þetta bara mín skoðun. Ég held að ég hafi verið nokkuð skýr um það að þegar verður alger forsendubrestur á ákvörðunum sem þrengja að atvinnustarfsemi eða persónufrelsi fólks þá verður að bregðast við og það verður á endanum að vera mat ráðherrans og ég verð að segja að hann kemur hérna með nokkuð stórt útspil í dag sem varðar sóttvarnirnar. Þegar þessi mál eru skoðuð þá verður maður auðvitað að nálgast þau dálítið heildstætt. Við erum með ýmiss konar takmarkanir, þær birtast okkur í einangrun og sóttkví og við erum með samkomutakmarkanir sem ná til einkaaðila en líka atvinnurekstrar og tiltekinna tegunda starfsemi. Hjá mér hefur sú skoðun verið vaxandi að í allri umræðu um þessi mál þá höfum við snúið hlutunum aðeins á hvolf. Það verður að muna út frá hverju lögin ganga. Þau ganga út frá því að allar slíkar takmarkanir séu algert neyðarbrauð. Þess vegna stendur í lögunum að um leið og skilyrði eru ekki lengur til staðar til að þrengja að hlutum, hvort sem er atvinnustarfsemi eða samkomu einstaklinga, þá beri strax að aflétta. Það er þetta sem ég er að vekja athygli á. Með sama hætti segi ég varðandi ákvarðanatökuna í þessu: Mér finnst að hér hafi yfir tíma þroskast dálítið sá skilningur að þessar ákvarðanir séu teknar af sóttvarnalækni en lögin segja það alls ekki. Lögin segja að hann er bara með sóttvarnainnleggið til ráðherrans og [[Forseti hringir.]]ráðherranum ber að horfa breiðar yfir sviðið og svo er það mín skoðun að ráðherrann ætti að koma og eiga það samtal hérna í þinginu og afgreiða málið þar.
Frú forseti. Ræða hæstv. ráðherra og fyrri yfirlýsingar kalla á nokkrar spurningar. Hæstv. ráðherra nefndi það að ójöfnuður hefði ekki aukist hvað varðar tekjur einstaklinga. Hins vegar hefur ójöfn staða fyrirtækja verið að aukast jafnt og þétt í þessum faraldri og þetta var raunar þegar orðið mjög mikið áhyggjuefni áður en faraldurinn hófst. Þessi ríkisstjórn hefur allan sinn feril lagt á nýjar kvaðir, nýjar reglugerðir, nýjar álögur sem hafa skekkt samkeppnisstöðu fyrirtækja, bitnað á þeim minni og nýst þeim stærri. Nú í faraldrinum hefur staða stærstu fyrirtækjanna, alþjóðafyrirtækjanna sem treysta á alþjóðavæðinguna, styrkst jafnt og þétt. Eigendur þeirra hafa tvöfaldað eigur sínar á meðan þeir sem eru að reyna að halda litlum fyrirtækjum á floti hafa lent í enn meiri vörn en áður. Hvað ætlar þessi ríkisstjórn að gera, ef eitthvað, til að rétta samkeppnisstöðu minni fyrirtækjanna sem veita auðvitað langflestum atvinnu? Það er ekki að sjá að lögð hafi verið drög að því í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, þvert á móti; frá hæstv. ráðherra streyma atriði sem eru til þess fallin að gera rekstur þessara fyrirtækja enn erfiðari. Hæstv. ráðherra nefndi að umhverfið væri kvikt og að það væri erfitt að sjá fyrir í hvað stefndi. Hann hefur þó reyndar tekið það fram að hann vildi sjálfur sjá meiri framtíðarsýn frá eigin ríkisstjórn. Nú höfum við séð breytingar á sóttvörnum. Þær voru skyndilega hertar nokkrum dögum eftir að þær voru rýmkaðar án þess að neinar tölur sýndu fram á hvers vegna það væri. Svo eru þær rýmkar aftur núna, en bara hluta, sama dag og fjöldi smitaðra er í hámarki. Er ríkisstjórnin fyrst og fremst að taka ákvarðanir út frá umræðunni í samfélaginu með samfélagsmiðlum fremur en að hafa lagt línurnar um einhverja framtíðarsýn, eins og meira að segja hæstv. ráðherra kallaði eftir?
Virðulegi forseti. Ég ætla að segja, um stöðu smærri fyrirtækja almennt, að mér finnst merkilegt hvað okkur hefur tekist að verja hana. Það birtist okkur t.d. í því að gjaldþrot fyrirtækja í gegnum þennan faraldur eru ekki umfram það sem vænta má bara í venjulegu árferði. Þetta er þrátt fyrir að við séum stödd í heimskreppu. Það er alveg ótrúleg staðreynd. Við sjáum líka á dreifingu stuðningsaðgerða stjórnvalda að þau teygja sig mjög vel til smærri rekstraraðila. Viðspyrnustyrkirnir, tekjustyrkirnir eru með þannig hámarksfjárhæðarþak á mánuði að öllum má vera ljóst að þetta er úrræði sem smíðað er fyrir smærri fyrirtækin og jafnvel einyrkja. Það sem hefur verið gert til stuðnings stærri fyrirtækjum - ef ég nefni hér það sem í upphafi hétu brúarlán og hafa þróast yfir í viðbótarlán eru það úrræði sem hafa gagnast örfáum fyrirtækjum. Hins vegar gerist það oft, þegar svona djúpar efnahagslægðir verða, ég tala nú ekki um í geira eins og ferðaþjónustunni sem hefur fengið mesta höggið, og það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, að upp úr því kemur dálítið breytt mynd. Það er ekki óþekkt í sögunni að það leiði til aukinnar hagræðingar, menn leiti allra leiða til að sameina og það fækki samkeppnisaðilum. Það er ástæða til að fylgjast aðeins með þessu. En það kann ekki að öllu leyti að vera afturför í þessu fólgin vegna þess að það voru vísbendingar um að það væru ótrúlega margir aðilar fyrir heimsfaraldurinn sem væru starfandi í ferðaþjónustu án fullnægjandi afkomu. Það sem við heyrum hins vegar frá stóru viðskiptabönkunum í dag er að staðan endurspegli alls ekki heimsfaraldur, sem segir mér að stuðningsaðgerðir stjórnvalda hafa skilað sínu. Vanskil eru í algjöru lágmarki í dag.
Frú forseti. Stuðningsaðgerðirnar hafa verið mikilvægar og það var gríðarlega mikilvægt að ríkið væri í stakk búið til að ráðast í slíkar aðgerðir þegar faraldurinn hófst. En það gerðist ekki af sjálfu sér, það gerðist vegna sérstakra ráðstafana. Nú hins vegar þykir mér skorta á ráðstafanir til að takast á við framhaldið. Þrátt fyrir að hæstv. ráðherra lýsi því hér í ræðu sinni að mikilvægt sé að huga að skuldastöðu ríkissjóðs og aukinni tekjuöflun þá sést það ekki á því sem ríkisstjórnin leggur fram. Nú þegar gert var ráð fyrir að farið yrði í að aflétta hindrunum vegna faraldursins og að hagvöxtur myndi aukast töluvert þá gerir þessi ríkisstjórn engu að síður ráð fyrir viðvarandi hallarekstri ríkisins. Hún hefur náð, ekki hvað síst á tímum þessa faraldurs, að fjölga opinberum stöðugildum um 9.000 en á sama tíma að fækka stöðugildum í einkageiranum um hátt í sömu tölu. Með öðrum orðum: Þessi ríkisstjórn hefur umfram aðrar, hvort sem litið er til heildarútgjalda ríkissjóðs, sem markast auðvitað ekki að öllu leyti af faraldrinum þegar litið er til framtíðar, eða fjölgun opinberra starfsmanna og fækkun starfsmanna í einkageiranum, stækkað báknið. Með hvaða hætti hyggst ríkisstjórnin snúa þessari þróun við? Okkur skortir svör við því. Aðeins þá aftur að þessu með lögmæti aðgerða, til að mynda tíu manna takmörkun á það hversu margir megi koma saman, jafnvel þó að um sé að ræða mikilvæg verkefni, þá spyr ég hæstv. ráðherra: Þegar fullskipað er á ríkisstjórnarfundi, hversu margir einstaklingar mæta á þá fundi? Ég geri mér grein fyrir að ríkisstjórnin lítur svo á að hún sé að vinna að mikilvægum verkefnum en það eru margir að vinna að mikilvægum verkefnum og hæstv. ráðherra hefur nú velt upp þeirri spurningu [[Forseti hringir.]]hvort það sé yfir höfuð löglegt að takmarka slíkt.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þróun á starfsmannafjölda hins opinbera. Fjármálaráðuneytið birti þann 15. desember um skýringar eða sjónarhorn á þessa þróun. Það sem hafði verið í umræðunni var að opinberum starfsmönnum hefði fjölgað um 9.000. En þegar við rýnum gögnin, ef við teljum bara hausana, er talan ekki 9.000 heldur 7.300. Þegar við skoðum aðeins dýpra og spyrjum okkur: Eru þetta 7.300 einstaklingar í fullu starfi? Þá er það nú ekki svo, heldur eru ársverkin 4.800, sem er þá orðið u.þ.b. helmingurinn af tölunni sem er í umræðunni. Og þegar við skoðum síðan þá tölu, 4.800, og spyrjum um hversu margir þeir eru sem starfa hjá ríkinu á móti sveitarfélögunum, þá kemur í ljós að meiri hlutinn er hjá sveitarfélögunum. Þannig að fjölgunin er ekki þetta mikil hjá ríkinu. Ef við skoðum síðustu tíu ár hefur ársverkum hjá ríkinu fjölgað um 11,5%, sem ég verð nú að segja er talsvert, en fjölgun íbúa á sama tíma hefur verið 16%, þannig að í því samhengi hefur ríkisstarfsmönnum fækkað sem hlutfalli af íbúum landsins. Það breytir því ekki að mér þykja þetta vera háar tölur og ég hef verið að beita mér fyrir ýmsu sem ætti að vera til þess fallið að draga úr mannaflaþörf. Ég nefni hérna sérstaklega stafvæðingu opinberrar þjónustu. Svo verðum við líka að hafa það í huga, eins og hv. þingmaður kom reyndar inn á, að það hafa mörg störf tapast í einkageiranum, sem er í raun og veru bara eðli þessa faraldurs og ekki séríslenskt fyrirbrigði. Stóra spurningin var hvort við ætluðum að fara í uppsagnir á opinberum starfsmönnum og við ákváðum að gera það ekki, sem sagt ekki að fara í flatan niðurskurð í kreppu. En það hefur gerst víða um heim að störf töpuðust tímabundið í einkageiranum, en sem betur fer höfum við séð einkageirinn vera að ráða að nýju. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður sem hafa farið fram hérna í dag. Ég ætla bara að segja varðandi það sem er fram undan að það má vel vera og ég efast ekki um að hægt sé að fækka opinberum starfsmönnum að einhverju leyti en hins vegar þurfum við líka að fjölga þeim talsvert mikið, m.a. í heilbrigðisgeiranum. Það er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Jafnvel þó að því yrði að einhverju leyti ýtt út á markaðinn þá er jú auðvitað ríkið að borga fyrir þá þjónustu samt sem áður, þannig að óbeint eru þeir þá opinberir aðilar. Ég verð að segja að ég gleðst yfir því í dag að við erum komin hingað eftir að hafa tekið góðar ákvarðanir í gegnum tíðina, byggðar á reynslu og þeim sem betur þekkja til. Ég held að það hafi verið góð ákvörðun á sínum tíma að fara þá leið sem hefur m.a. orðið til þess að við erum hér stödd í dag. En mig langaði kannski að velta því upp með hæstv. ráðherra, af því að hann fór í ræðu ágætlega yfir hvað gert hefur verið og hvers konar styrkir og annað slíkt hefur verið í boði, að það skýtur upp kollinum gömul tillaga. Framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar hefur verið að kalla eftir því sem var notað eftir hrun til að vinna úr skuldavanda lítilla og meðalstórra fyrirtækja, og eins og við munum þá var það nýtt af ansi mörgum, og hét Beina brautin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað honum finnst um þá leið og hvort hún eigi við, af því að ég heyrði það sem hann sagði, ekki að tala um almenna leið heldur frekar sértækar leiðir eins og við höfum verið að gera. En hér er verið að kalla eftir einhverju skapalóni þannig að það verði metið hvaða fyrirtæki geti náð viðkomandi viðmiðum og það séu dregnir þarna aðilar inn að borðinu til að taka ákvörðun um hvort þetta sé vænleg leið eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég tel að aðstæður séu töluvert ólíkar því sem átti við þegar leið Beinu brautarinnar var valin. Í fyrsta lagi hafði það dálítið með það að gera hvernig við komum á fót stofnefnahagsreikningi nýju bankanna, Landsbankans og Íslandsbanka og reyndar Arion banka. En þarna var m.a. verið að vísa til þess að kröfur á fyrirtækin í landinu hefðu verið færðar á mjög lágu matsvirði inn í bankana, sem birtist okkur reyndar síðar í endurmati eigna bankanna sem mikill hagnaður, og þess vegna væri mjög rúmt svigrúm inni í nýstofnuðu bönkunum til að koma betur til móts við fyrirtækin án þess að þau þyrftu að taka á sig mikið högg. Þetta held ég að hafi verið einn grunnurinn að því að þessi leið var farin og upp úr þessu urðu til eins konar sameiginleg viðmið sem voru í raun og veru innihaldið í Beinu brautinni, sameiginleg viðmið um það hvernig menn gætu fengið leiðréttingu skuldastöðu sinnar í fjármálakerfinu. Ég átta mig ekki alveg á því þegar vísað er til þessa úrræðis hvernig það ætti heima í dag nema jú, ég hef svo sem átt fundi þar sem það er útskýrt fyrir mér að menn telja að safnast yfir þennan tíma heimsfaraldursins upp sú skuldastaða við fjármálafyrirtækin sem erfitt verði fyrir viðkomandi fyrirtæki að eiga við. En í mínum huga á algjörlega eftir að reyna á það í samtali við fjármálafyrirtækin sjálf fyrst hvernig úr því spilast. Hérna er kannski fyrst og fremst verið að kalla eftir aðkomu ríkisins sem einhvers konar stóra bróður sem líti yfir öxlina á bönkunum og horfi djúpt í augun á þeim og segi: Heyrið þið, gerið nú meira en minna, [[Forseti hringir.]]annars verða af því einhverjar afleiðingar. [[Forseti hringir.]]Ég hallast að því að markaðurinn hljóti að finna lausn á þessu. [[Forseti hringir.]]Fyrirtæki sem eiga sér lífvænlega framtíð hljóta að fá skilning í þessu samtali.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég er nokkuð sammála honum með það og mér fannst dálítið sérstakt að lesa um að þessi aðferð væri dregin upp úr hattinum núna. Sannarlega er þarna skuldahengja. Á fundi atvinnuveganefndar í morgun var ferðaþjónustan einmitt með nýútgefna skýrslu vegna ársins 2020, og reyndar fram á 2021 líka, og þeir eru að fylgja því eftir núna bara í komandi viku. Þar kom einmitt fram að það eru mjög fá fyrirtæki, eins og ráðherrann hefur rakið hér, sem hafa farið í þrot en voru sennilega einhver komin í erfiða stöðu fyrir Covid sem þarf þá að vega og meta núna. Ég held að þetta sé ekki eitthvað sem við eigum endilega að fara í, alla vega ekki sem fyrsta val. Hæstv. ráðherra kom í sinni ræðu inn á þetta með að kynda ekki bál verðbólgu. Þegar við höfum verið að tala um þær aðgerðir sem við höfum verið að vinna með, að þær séu til þess fallnar að verðbólgan fari ekki af stað af því að þetta er auðvitað - ja, ég held að ég hafi ekki lifað tíma þar sem vextir hafa verið jafn lágir og raun ber vitni. En auðvitað hefur maður áhyggjur af vaxandi verðbólgu og hækkandi vöruverði og innflutningi og öðru slíku sem við sjáum núna fara bara upp úr öllu valdi. Birgjar eru að tilkynna að fram undan séu gríðarlega miklar hækkanir, m.a. á matvöru og öðru slíku. Auðvitað hefur maður áhyggjur af því, af því að fram undan eru kjarasamningaviðræður og ýmislegt fleira, að það gæti orðið okkur erfitt að halda verðbólgunni niðri. Þannig að hvað er það sem við þurfum? Ég átta mig á því að við getum auðvitað ekki farið í endalaus útgjöld til að þenslan verði ekki of mikil en hvað er það helst sem ráðherrann telur að þurfi að eiga sér stað þannig að við missum ekki verðbólguna fram úr okkur?
Virðulegi forseti. Það sem kannski helst einkennir stöðuna í efnahagsmálum í augnablikinu er að við höfum séð þó nokkuð þróttmikla starfsemi á flestum sviðum. Það er helst í ferðaþjónustunni sem við sjáum enn að það vanti töluvert mikið upp á fyrri veltutölur. Við höfum séð töluvert kraftmikla einkaneyslu. Jólaverslunin var, held ég, í mörgum tilvikum fram úr væntingum rekstraraðila og í þessari viku hafa verið að berast fréttir af inneign landsmanna í bankakerfinu. Eins og ég rakti áðan þá sýnist mér að vanskil séu mjög lág í bankakerfinu. Það er ekkert í tölum fjármálakerfisins sem segir okkur að það sé einhver kreppa í gangi, þess vegna skiptir mjög miklu máli að ríkissjóður sé núna ekki um of að beita sér fyrir aðgerðum eða leiða í lög aðgerðir sem eru að fara að auka spennustigið í hagkerfinu. Það er helst og einkum þar sem menn eru enn í sárum og að þessu eru nýjustu aðgerðir okkar sniðnar. Þær beinast að aðilum sem við vitum að hafa sætt mikilli skerðingu. Okkar úrræði segja að það sé skilyrði fyrir inngöngu í úrræðið að viðkomandi hafi orðið fyrir miklu tekjufalli o.s.frv. En ef við myndum fara að auka samneysluna mjög mikið á sama tíma og Seðlabankinn hækkar vexti þá erum við að bjóða heim hættunni á að hér verði viðbótarverðbólga vegna ríkisfjármálanna. Það er það sem við þurfum að passa okkur á. Svo þurfum við einhvern veginn að ná góðum takti við vinnumarkaðinn þannig að það axli allir sína ábyrgð á því að hemja verðbólguna og koma í veg fyrir að það gerist [[Forseti hringir.]]að vegna innfluttrar verðbólgu sé farið fram á launahækkanir sem engin innstæða er fyrir í hagkerfinu.
Frú forseti. Við erum að ræða hér efnahagslegar ráðstafanir vegna Covid en ég vil samt byrja á því að fagna yfirlýsingu fjármálaráðherra sem lýsti því yfir áðan að Alþingi ætti framvegis að fá víðtækara hlutverk í umræðum og ákvörðunum um sóttvarnir. Það er nokkuð sem margir hér í þinginu hafa lengi talað fyrir. Ég vona að á endanum náist breið samstaða um þetta við endurskoðun á sóttvarnalögum, þ.e. að allar verulega íþyngjandi sóttvarnatakmarkanir þurfi að fá staðfestingu annaðhvort þingsins í heild eða þá þingkjörinnar nefndar. Það er miklu eðlilegra en það ráðherraræði sem hefur ríkt í faraldrinum af því að um leið og við þurfum að hlusta á sérfræðinga þá verðum við að muna að stjórnarfarið okkar er einfaldlega þannig að ábyrgðin á hvers kyns takmörkun stjórnarskrárvarinna réttinda getur aldrei legið annars staðar en hjá lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Nú erum við að ræða um efnahagsráðstafanir og ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ágæta yfirferð áðan þótt brandarinn um handboltaleikinn og Allir vinna hefði mátt missa sín. En auðvitað er það þannig að ef hæstv. fjármálaráðherra hefði gert allt vitlaust hérna, kolvitlaust, þá litu hagtölurnar allt öðruvísi út. Þá væri atvinnuleysi meira, þá hefðu gjaldþrotin verið fleiri, þá væru ráðstöfunartekjur fólks lægri og staða ríkissjóðs verri. Auðvitað er það þannig. Það réttlætir samt ekki og afsakar ekki þann skaða sem var unninn hérna í upphafi faraldursins með hægagangi og fálmkenndum viðbrögðum. Það er einfaldlega staðreynd að þessa örlagaríku mánuði vorið 2020 hreyfði ríkisstjórn Íslands sig miklu hægar og gerði miklu minna til að verja fólk og fyrirtæki en ríkisstjórnir nágrannalandanna. Það var einfaldlega hægt að fylgjast með því í rauntíma. Auðvitað hlýtur það að hafa átt sinn þátt í því að atvinnuleysi jókst miklu meira á Íslandi árið 2020 en í nokkru öðru OECD-ríki. Auðvitað er það umhugsunarefni að á meðan ríkisábyrgð á lánum og almennum rekstrarstyrkjum var dælt út til milljóna fyrirtækja í Evrópu tók marga mánuði að gangsetja svoleiðis úrræði á Íslandi. Það var einfaldlega þannig að mörg af fyrstu úrræðunum sem voru kynnt virkuðu ekki þegar á hólminn var komið. Í upphafi var það kannski hlutabótaleiðin sem heppnaðist einna best, þökk sé þverpólitísku samstarfi í þinginu þegar frumvarpssmælkið sem kom frá félagsmálaráðuneytinu var útvíkkað og hlutabótaleiðinni breytt í meiri háttar björgunarnet fyrir atvinnulífið. Hvað gerðist svo strax sumarið 2020? Jú, þá var hert á öllum skilyrðum úrræðisins og þannig dregið úr virkni hlutabótaleiðarinnar. Afleiðingin var auðvitað sú að miklu lægra hlutfall vinnuafls á Íslandi var á hlutabótum 2020 en í öðrum Vestur-Evrópuríkjum. Við sjáum það t.d. í því að útgjöld til almennra atvinnuleysisbóta voru tvöfalt meiri en útgjöldin til hlutabóta hér á landi á meðan þessi hlutföll voru í hina áttina að jafnaði í þróuðum OECD-ríkjum. Sumarið 2020 var fyrirtækjum í rauninni beint af hlutabótaleiðinni. Hvað kom í staðinn? [[Forseti hringir.]]Jú, það sem ríkisstjórnin gerði var að kynna til sögunnar alveg ótrúlegt fyrirbæri sem ég er ekki viss um að eigi sér neina hliðstæðu [[Forseti hringir.]]í okkar heimshluta, sem eru uppsagnarstyrkirnir. [[Forseti hringir.]]Við munum halda áfram með þessa umræðu á eftir.
Frú forseti. Ég ætla að segja að almennt held ég að við getum verið þokkalega sátt við þá stöðu sem við blasir. Það hefði sennilega engan órað fyrir því í upphafi 21. aldarinnar að við ættum eftir að upplifa tvö jafn dramatísk áföll og við horfum til baka á núna, annars vegar bankahrunið 2008 og hins vegar þennan ótrúlega heimsfaraldur. Ég vil bara gefa ríkisstjórninni það að hún gerði sitt besta og fyrir mína parta treysti ég hæstv. fjármálaráðherra prýðilega vel til að halda utan um fjármál íslenska ríkisins. Ég held að hann hafi til þess bæði menntun, reynslu, getu og þekkingu. Auðvitað hafa ytri aðstæður, þrátt fyrir mótlæti, mótvindinn, verið okkur og eru okkur ótrúlega hagfelldar. Við erum mjög lánsöm að búa að þeim auðlindum sem hér eru. Þar er mannauðurinn kannski stærsta auðlindin. Við höfum borið gæfu til að fjárfesta í menntun, höfum borið gæfu til að fjárfesta í heilbrigðiskerfi og öllum þeim lykilatriðum sem skapa, við skulum segja nútímalegt velferðarsamfélag. Það eru að líkindum ekki mörg samfélög í heiminum sem hafa komist nær fullkomnun en íslenska samfélagið, þó að það sé að sjálfsögðu ekki gallalaust frekar en önnur fyrirbrigði í mannheimum. Ef það væri eitthvað sem ég myndi leggja til að við byggðum okkur undir þá væri það helst að það gæti undir engum kringumstæðum endurtekið sig að ein stofnun eða eitt fyrirtæki í landinu gæti haldið öllum hinum í einhvers konar gíslingu eða viðvarandi spennu. Þá á ég við blessaðan Landspítalann okkar sem hefur auðvitað verið að gera sitt besta, frábært starfsfólk og allt það og aukin framlög hafa komið þar til, en engu að síður er hann alltaf alveg á nippinu með að valda verkefninu. Mér hefur stundum orðið hugsað til 1918, spænsku veikinnar og frostavetursins og alls þessa. Við erum sem betur fer mun betur í stakk búin til að mæta slíku í dag en við vorum þá, en engu að síður er það stjórnarmál hvernig maður lætur einn spítala valda því mikla verkefni sem blasir við í svona heimsfaraldri. Ég veit um leiðir til að sjá til þess að það þurfi ekki að endurtaka sig að einn spítali sé þannig settur að hann ráði ekki við verkefnin og hann sé ítrekað á neyðarstigi. En í ljósi þess sem við blasir, í ljósi þess sem ég sagði áðan, þá kom hér óvæntur búhnykkur, síðbúinn búhnykkur úr hruninu sem voru þessir 600 milljarðar, stöðugleikaframlag eða hvað það nú var, aðallega úr búum bankanna. Eins eru síðan ýmsar ytri aðstæður þannig að við getum horft til bjartrar framtíðar sem íslenskt samfélag. Þá segi ég: Vonandi er þessi faraldur nú að baki. Vonandi getum við farið að haga okkur eins og við gerðum fyrir faraldurinn. Þó að menn geta átt von á einhverju þriggja, fjögurra daga kvefi og jafnvel hósta eða einhverjum hliðarverkunum þá vil ég fara að horfa fram á hvað er brýnast að þessu afloknu. Auðvitað er alltaf samhengi á milli fjármagnsins og þess sem gert er og gert skal. Fyrir mína parta segi ég að það eru tvö afar brýn verkefni fyrir okkur sem viljum skila þjóðinni okkar og börnunum okkar og barnabörnum, afkomendunum, betra samfélagi en við tókum við í efnahagslegum skilningi, umhverfislegum og aðallega þó andlegum og sálrænum. Það er það sem ég nefndi áðan og ráðherrann hefur staðfest að sé nú þegar komið í farveg eftir margra ára fyrirheit, og það er heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu sem þvær vonandi af okkur þá þjóðarskömm sem stærst er í mínum augum og margra annarra, að skilja eftir jafn stóran hluta samfélagsins við fátæktarmörk í einu ríkasta samfélagi heimsins. Ég fagna þeim fréttum dagsins í dag að félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra séu búnir að sammælast um að hleypa því ferli af stað. Megi það ganga vel og farsællega og takast sem allra best og allra fyrst að leysa úr. Hitt málið, sem ég vil ekki að börnin mín og barnabörnin mín og afkomendur þeirra þurfi að lifa með í önnur 25, 50, 75 eða 100 ár, eða hvað það verður, er þetta viðvarandi þrætuepli um eina af fjölmörgum auðlindum okkar. Þessi ágætlega heppnaða Verbúð sem við horfum á á sunnudögum, misgóðir þætti að sjálfsögðu eins og gengur, er afar gott dæmi um vel heppnaða framleiðslu ríkissjónvarps á einhverju sem við getum öll látið okkur varða. Það er svo stutt síðan refirnir voru skornir og kaupin gerðust á eyrinni um það hverjir mættu og hverjir fengju og hverjir ættu og allt þetta. Um það verður að óbreyttu deilt um aldur og ævi nema við höfum til þess þrek, dug og þor að fara í það að sætta sjónarmið. Ég bind vonir við það sem sjávarútvegsráðherra sagði áðan, að hún væri tilbúin í þá umræðu. Ég tel að almannatryggingakerfið getum við leyst tiltölulega fljótt og vel. Hitt er mun flóknara. Það er sá megin-konflikt að útvegssjávarauðlindin er sameign allrar þjóðarinnar en í reynd samt sameign örfárra fjölskyldna. Við þurfum að hafa þrek til að setjast niður við borðið. Ég veit að mörg útvegsfyrirtæki treysta sér til að leggja meira af mörkum. Ég hef engar sérstakra spá um hvernig það á að vera. Ég segi bara, [[Forseti hringir.]]og bið fjármálaráðherra um að taka þátt í þeirri umræðu með okkur í þessum þankatanki sem er Alþingi, [[Forseti hringir.]]að við munum komast að farsælli niðurstöðu í þágu framtíðar fólksins á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að fullyrða að ekkert okkar átti von á því að tveimur árum eftir að kórónuveiran tók sér bólfestu hér á landi myndum við enn í dag vera á tímum mikilla sóttvarna, samkomutakmarkana og efnahagslegra björgunaraðgerða. En það er staðan og við því er lítið annað að gera en að halda haus og klára það verkefni sem sett var á okkar herðar. Ég hef sagt það áður að við sem þjóð getum vonandi litið um öxl í fyllingu tímans og verið tiltölulega sátt við þær aðgerðir sem farið var í hér á landi, hvort sem þær hafa verið efnahagslegar eða sóttvarnalegar. Efnahagslegar aðgerðir hafa skilað árangri. Um það eru til vitnis fjölmörg orð fólks, m.a. úr ferðaþjónustu og menningartengdum greinum, þar sem margir hafa á orði að úrræði stjórnvalda hafi skipt sköpum. Nú þegar við sjáum vonandi fyrir endann á þessum faraldri er mikilvægt að við skrúfum ekki fyrir kranann of snemma. Það er búið að dæla gríðarlegum fjármunum út úr ríkissjóði en á einhverjum tímapunkti verður að hætta því, enda er það ekki eðlilegt ástand til lengdar að atvinnulífið sé ríkisstyrkt að stórum hluta. Þá gerum við ráð fyrir því að atvinnulífið geti tekið við af fullum þrótti að skapa hér verðmæti fyrir samfélagið í heild eins og vera ber. Mikilvægt skref var stigið í síðustu viku þegar Alþingi samþykkti frestun opinberra gjalda til haustsins og það var sömuleiðis mikilvægt þegar fjármálaráðherra mælti fyrir frumvarpi því sem hér er til umræðu um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa þurft að sæta takmörkunum á opnunartíma. Eins og hér hefur komið fram er mikilvægt að við þann hóp fyrirtækja bætist hópur hótela og gistihúsa sem eru með vínveitingaleyfi og reka veitingaþjónustu samhliða sínum hótelrekstri. Góður gangur er í hagkerfinu að ferðaþjónustunni undanskilinni. Það skal samt ekki dregin fjöður yfir það að ekki hafa allir rekstraraðilar staðið af sér storminn þrátt fyrir kröftuga viðspyrnu ríkisstjórnarinnar og góðan vilja margra. Þetta var ljóst frá upphafi efnahagsaðgerðanna og engar falsvonir gefnar í því efni. Ung fyrirtæki með litla sjóði og ýmsir sem ekki hafa þolað herðingar og afléttingar sóttvarnaaðgerða til skiptis hafa því miður þurft að gefast upp. Það er þyngra en tárum taki og ég finn mjög til með því fólki. Lífið er svo sannarlega ekki alltaf sanngjarnt og margt í þessum heimi sem við mannfólkið ráðum ekki við þrátt fyrir mikla getu að mörgu leyti. Ég þekki það sjálf, verandi alin upp í fjölskyldufyrirtæki, þar sem allir leggjast á eitt af lífi og sál við að halda draumnum gangandi, að fyrirtækið verður þá ekki bara einhver kennitala eða eitthvert hús þar sem einhver starfsemi fer fram og fólk mætir til vinnu af gömlum vana eða fyrirtæki sé apparat þar sem einhver digurbarkalegur karl situr á kontór og skeytir ekki um annað en að ávaxta sitt pund. Þegar fyrirtæki liðast í sundur kallar það sorg yfir marga og veldur mörgum óvissu og kvíða. Það getur verið högg fyrir byggðarlög og smitað út frá sér vítt og breitt. Sumir bera aldrei sitt barr aftur eftir gjaldþrot. Eftir því sem faraldurinn dregst meir á langinn þyngist róðurinn, líka hjá ríkinu sem hefur staðið sig vel í að vera með útrétta hjálparhönd eins og ég hef lýst en getur því miður ekki gripið alla. [[Forseti hringir.]]Þess vegna skiptir höfuðmáli að við verðum ekki hér með íþyngjandi hömlur stundinni lengur [[Forseti hringir.]]en bráðnauðsynlegt er. Það er nefnilega margt fleira en kórónuveiran [[Forseti hringir.]]sem ógnar heilsu og velferð fólks og íþyngir heilbrigðiskerfinu. Hæstv. forseti. [[Forseti hringir.]]Það er löngu tímabært að líta af meiri þunga til slíkra þátta. [[Forseti (JSkúl.): Forseti biður ræðumenn að virða ræðutíma.]]
Forseti. Frá upphafi faraldursins, sem sér loksins fyrir endann á, hefur markmið stjórnvalda verið að bregðast við jafnóðum. Undanfarin tvö ár hefur ríkisstjórnin sett á hinar ýmsu takmarkanir í eina eða aðra átt og lagt til ýmsar mótvægisaðgerðir. Það er langur listi: brúarlán, viðspyrnustyrkir, lokunarstyrkir, endurgreiðsla á virðisauka, frestun skattgreiðslna, útgreiðsla séreignarsparnaðar, greiðsluskjól lána, laun í sóttkví, ráðningarstyrkir, Hefjum störf, tekjufallsstyrkir, ferðagjafir, launaupplýsingafrestir, fjárfestingarátak, niðurfelling gistináttaskatts, markaðsátak ferðaþjónustu, einföldun fjárhagslegrar endurskipulagningar fyrirtækja, tekjutengdar atvinnuleysisbætur og námsátak fyrir atvinnuleitendur. Ég er örugglega að gleyma einhverju en þetta er listinn eins og stjórnvöld setja hann sjálf fram á vefsíðu sinni um aðgerðir og ráðstafanir. Ásamt því að bregðast við afleiðingum faraldursins jafnóðum var það einnig stefna stjórnvalda að vaxa út úr faraldrinum. Ég taldi það vera góða stefnu en stjórnvöld skulda okkur meira en að fara bara með frasann, að vaxa út úr vandanum. Stjórnvöld skulda okkur útskýringu á því hvernig þau ætla að fara að því vegna þess að fyrsta stefna þessarar ríkisstjórnar gerði ráð fyrir aðhaldsaðgerðum. Núverandi stefna gerir ráð fyrir því að skuldasöfnuninni vegna faraldursins ljúki 2026. Ég býst við því að það verði fyrr, einfaldlega vegna þess að við vanspáum ítrekað hagvexti og ofspáum samdrætti. Þó að það sé í takt við varfærnisviðmið laga um opinber fjármál þá breytir það ekki skyldu stjórnvalda til að útskýra vænt áhrif af stefnu stjórnvalda. Ég nefni þetta sérstaklega af því að það er ekki nóg fyrir stjórnvöld að treysta bara á að varfærnislega matið um framtíðarhorfur skili betri niðurstöðu en búist var við. Það er nefnilega staðan sem við erum með í dag. Við erum einfaldlega í betri stöðu af því að hagspár stóðust ekki en ekki út af aðgerðum ríkisstjórnarinnar, enda hafa þær margar tafist. Þó er ekki allt slæmt enda hefur stjórnarandstaðan stutt margar af tillögum ríkisstjórnarinnar til aðgerða gegn faraldrinum. En hefðu aðrar leiðir skilað betri árangri? Það er stór spurning. Nú er hins vegar svo komið að ríkisstjórnin verður að útskýra framhaldið fyrir þingi og þjóð. Búist er við að árleg landsframleiðsla verði um 3–4% lægri en gert var ráð fyrir fyrir faraldurinn og þá er gott að muna að sú spá var væntanlega varfærnisleg. Hið sama á við um núverandi spá. Mín spá er að við munum ná þessum 3–4% fyrir lok ársins 2022 en það þýðir einnig að fyrri spá var vanáætluð um svipað mikið. Það er því frekar lélegur mælikvarði á stefnu stjórnvalda. Það sem stjórnvöld þurfa að útskýra, ef markmiðið er að vaxa út úr faraldrinum, er hvernig stefna stjórnvalda eykur landsframleiðslu um 3–4% umfram þessar spár. Eins og er eru slíkar útskýringar ekki til. Það eru ekki til útskýringar á því hvernig staðan hefði verið án faraldursins og hvernig viðbót stjórnvalda við þá stöðu skapar aðstæður fyrir okkur til að vaxa út úr vandanum. Eins og þetta lítur út frá mínum bæjardyrum séð ætla stjórnvöld bara að halda sjó og vona að þetta reddist. Til þess að hafa það á hreinu held ég að allt muni reddast en það er ekki það sama og stefnan að vaxa út úr vandanum, það er tvennt ólíkt. Allan faraldurinn hefur ekki verið nein stefna nema að bregðast við jafnóðum. Það hefur valdið alls konar sveiflum og ófyrirsjáanleika. Yfirlýsta markmiðið hefur verið að vaxa út úr vandanum en það hafa bara verið orðin tóm. Stjórnvöld hafa ekki einu sinni reynt að útskýra, frekar en nokkuð annað, að ítrekað eru þing og þjóð skilin eftir í lausu lofti með einhverjar sóttvarnaaðgerðir og engar útskýringar um hvernig þær eiga að virka. Á sama tíma tala þingmenn, stjórnarliðar og ýmsir ráðherrar í kross hvert við annað um aðgerðirnar. Það er því ástæða til að efast um að það sé í raun og veru eitthvað til sem heitir alvöruplan um að vaxa út úr vandanum. Ég held að það séu bara innantóm orð. Auðvitað mun ríkisstjórnin aldrei viðurkenna það en hún getur afsannað það með því að sýna planið svart á hvítu. Og það er beinlínis skylda stjórnvalda þannig að ég bið ekki um mikið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að flytja okkur hér skýrslu um efnahagslegar ráðstafanir vegna kófsins, en svo kýs ég að kalla það. Það er einlæg von mín og trú, sem og líklega allra sem hér sitja inni, að þokunni fari létta og við munum stíga út úr þessum faraldri með hækkandi sól. Við höfum lifað á efnahagslega viðkvæmum tímum síðustu tvö ár, en þrátt fyrir það stöndum við ótrúlega sterk miðað við margar aðrar þjóðir. Árangur okkar vekur eftirtekt á heimsvísu. Áherslan á að verja hagkerfið, meginstoðir þess, heimili og fyrirtæki ásamt því að halda hagkerfinu gangandi líkt og hægt er í gegnum faraldurinn, hefur skilað árangri. Við brugðumst rétt við. Líkt og hæstv. ráðherra kom inn á hafa stuðningsaðgerðir ríkissjóðs átt ríkan þátt í því að samdrátturinn varð ekki meiri árið 2020. Án þeirra hefði viðspyrnan á síðasta ári ekki náð flugi. Þá horfum við á að atvinnuleysi er mun minna en spár gerðu ráð fyrir, sem er afar dýrmætt. Útlit er fyrir að létt verði á sóttvarnaaðgerðum og var ráðist í stórar aðgerðir núna í morgun í afléttingum, en þangað til fullri afléttingu er náð erum við enn og aftur að leggja fram úrræði til að koma fyrirtækjum út úr síðasta brimskaflinum. Við erum sterk þjóð. Seiglan og úthaldið hefur haldið okkur gangandi í gegnum aldirnar og það má segja að við séum svolítið eins og íslenska handboltalandsliðið, við gefumst ekki upp þótt á móti blási. Þess vegna ætlum við að búa til öfluga viðspyrnu á komandi mánuðum. Um leið og veiran fjarar út mun verða hér öflugur hagvöxtur fljótlega aftur. Ísland og íslensk þjóð hefur alla burði til að koma sér hratt af stað. Við eigum gríðarlegan mannauð, öflug fyrirtæki, fallegt land sem er ríkt af auðlindum ásamt því að búa yfir krafti til nýsköpunar. Markmiðið hefur ávallt verið að verja heilsu þjóðarinnar, grunnstoðir samfélagsins, vernda afkomu fólks og fyrirtækja og tryggja öfluga viðspyrnu fyrir íslenskt atvinnulíf. Við sjáum nú að þessum markmiðum hefur að mestu verið náð. Það er ekkert sjálfgefið. Því getum við horft jákvæð fram á við.
Virðulegi forseti. Við höfum frá upphafi faraldursins og sóttvarnaaðgerða lagt mikla áherslu á þá einföldu en mikilvægu staðreynd að efnahagsaðgerðir og sóttvarnaaðgerðir haldist fast í hendur, að þær verði að kynna samhliða, að tjón atvinnulífsins og fólksins í landinu verði bætt og fólk geti vitað hvers sé að vænta og hvenær þess sé að vænta, um leið og sóttvarnaaðgerðir eru kynntar. Við höfum talað um mikilvægi fyrirsjáanleika upp að því marki sem það hefur verið hægt og einhverja stefnu sem horfir til lengri tíma en tveggja og þriggja vikna. Ég held að nú megi segja, að tveimur árum liðnum í þessum faraldri, að hér er ríkisstjórnin að klikka. Það hefur sannarlega ríkt óvissa í faraldrinum sjálfum á þessum tveimur árum en það ríkir engin óvissa um það fyrir atvinnulífið að það verður fyrir tjóni þegar stjórnvöld setja því kvaðir sem valda tekjutapi. Og það er stundum eins og það vanti upp á skilning á gangvirki atvinnulífs að þessu leyti, hvað það gerir fólki að búa mánuðum og árum saman í algjörri óvissu um afkomu. Ríkisstjórnin hefur aftur og aftur beitt sömu sóttvarnaaðgerðum og nú liggur fyrir þekking á því hvaða efnahagsaðgerðir það eru sem virka. Ég nefndi um daginn, og ætla að fá að nefna það aftur, að í viðtali um mitt síðasta sumar sagði Þórdís Kolbrún Gylfadóttir, varaformaður Sjálfstæðisflokksins, frá því að stefnumótunarvinna væri farin af stað innan ríkisstjórnarinnar um framtíðarsýn í viðbrögðum við heimsfaraldrinum og ríkisstjórnin ætlaði að gefa sér tvær til þrjár vikur í það verkefni og kynna svo plan um hvernig ætti að lifa með Covid til lengri tíma litið. En svo heyrðist ekkert meir. Hefði ríkisstjórnin fylgt þessum orðum sínum eftir væri vinnandi fólk, heimilin og fyrirtækin í landinu í ögn þægilegri stöðu og í ögn meiri vissu. Það lægi kannski fyrir einhver stefna um skólahald. Það lægi kannski fyrir einhver stefna um aðgerðir á sviði sóttvarna og hvers konar efnahagsaðgerðir fylgi í kjölfarið. Það lægi fyrir einhver sýn. Stefna um viðbrögð til lengri tíma litið hefði verið sterkur og mikilvægur leikur, en ríkisstjórnin kynnti aldrei þá sýn sem hún boðaði. Ég ætla að viðurkenna að ég gladdist mjög þegar ég heyrði hæstv. heilbrigðisráðherra lýsa því í dag að von væri á afléttingaráætlun ríkisstjórnarinnar á föstudag. Það er mikilvægt og jákvætt skref sem ég styð heils hugar og það held ég að almenningur geri líka. Það er auðvitað staðreynd að með þessum afléttingum verða þessar dýru efnahagslegu aðgerðir vitaskuld óþarfar. Forseti. Mig langar til að fara yfir það umhverfi sem þjóðfélagið, atvinnulífið, heimilin og fyrirtækin, búa við og fara stuttlega yfir tímalínuna frá því í sumar. Við munum eftir því að þann 26. júní voru allar samkomutakmarkanir á Íslandi felldar úr gildi. Mánuði seinna voru þær teknar upp aftur. Þann 3. september voru kynntar nýjar reglur. Aðrar reglur voru kynntar 15. september. Afléttingar tóku gildi 20. október. Þann 5. nóvember var hert á takmörkunum. Þann 12. nóvember var aftur hert. Þessi óvissa eykur á erfiðleika og þið sjáið hve stutt er á milli breytinga á reglum hverju sinni. Eitt eru harðar reglur, en það eykur verulega erfiðleika fólks að hanga í þessari óvissu um hvað tekur við. Ég vil líka vekja athygli á því að allan þennan tíma, frá júní og fram í desember, var þingið ekki starfandi. Ríkisstjórnin var starfandi án eftirlits þingsins vegna þess að ríkisstjórnin valdi haustkosningar og tók sér svo einhverjar átta eða tíu vikur, eða hvað það nú var, til að mynda nýja ríkisstjórn. Þingið var ekki starfandi allan þennan tíma og 21. desember voru samkomutakmarkanir hertar enn frekar og nýtt ár hófst og þannig hélt þetta áfram. Þann 15. janúar var enn frekar hert og þetta er veruleikinn sem við lifum við í dag. Allan þennan tíma hefur fólkið í landinu ekki getað horft lengra fram í tímann en tvær til þrjár vikur, fram til næsta minnisblaðs, og ríkisstjórnin hefur á þessum tíma farið þá leið að bjóða fólki upp á það að kynna nýtt íþyngjandi regluverk, vissulega í þágu mikilvægra hagsmuna, sem fólk á að fara að vinna eftir, jafnvel bara strax á miðnætti næsta dags, en tekur sér sjálf vikur og jafnvel mánuði til að smíða tillögur um það hvernig eigi að mæta tapi fólks og fyrirtækja. Fyrirtækin eru skilin eftir í þeirri stöðu að eiga mögulega von á stuðningi sem þau vita þó ekki hver er og heldur ekki hvenær tekur gildi. Það er vonlaust að ætla að reyna að halda rekstri gangandi í svoleiðis umhverfi. Vinnubrögð ríkisstjórnarinnar að þessu leyti hafa því beinlínis aukið á erfiðleikana. Aðeins stuttlega um inntak aðgerða: Frestun gjalddaga er skref en lítið skref og veitir ekki haldmikla stoð. Það virðist t.d. allt veitingafólk vera sammála um það. Tekjufallsútreikningar eru ágætir fyrir suma rekstraraðila en gagnast öðrum mun síður. Veitingastaðir með stutta rekstrarsögu standa höllum fæti hér. Hlutabótaleiðin var það úrræði sem gagnaðist best í byrjun faraldursins til að styðja við atvinnulífið og starfsfólk aðila sem neyddust til að draga saman seglin. Ég held að ríkisstjórnin verði að líta til þess að styðja við þá atvinnurekendur sem hafa lagt sig fram um að viðhalda ráðningarsambandi, [[Forseti hringir.]]t.d. með styrk sem væri hlutfall af greiddum launum. En ég ætla að fá að ljúka orðum mínum á því að ég bind miklar vonir við þá afléttingaráætlun sem á að kynna á föstudag. Ég vona að hún verði skýr um hvaða skref verið stigin og hvenær, að það verði tímasett áætlun.
Frú forseti. Eins og oft hefur komið fram þá höfum við frá upphafi faraldursins haft þá skýru stefnu að styðja við almenning og atvinnulífið til að draga úr áhrifum faraldursins eins og kostur er. Það var góð ákvörðun enda hefur þessi stefna skilað okkur góðum árangri með góðum hagvaxtarhorfum og minna atvinnuleysi. Almannahagur er og hefur alltaf verið leiðarljósið í baráttu okkar við þessar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Það að styðja við afkomu fólks og verja velferðarkerfin eru bestu ákvarðanirnar sem hægt er að taka í erfiðu árferði. Undir þetta taka allar helstu alþjóðastofnanir, hvort sem er á sviði velferðar eða fjármála. Okkur hefur nefnilega gengið vel að eiga við þennan heimsfaraldur, m.a. vegna þess að pólitísk ákvörðun var tekin í upphafi um að hlusta á sérfræðinga og vísindamenn þar sem byggt var á gögnum og reynslu. Íslenska heilbrigðiskerfið stóðst í rauninni prófið, var í stakk búið til að takast á við faraldurinn með stuðningi og ábyrgum viðbrögðum yfirvalda. Hér hafa verið áætlanir og við höfum farið eftir ráðleggingum, eins og ég sagði, okkar færustu sérfræðinga í hverju einasta skrefi og það er stór hluti af því að við erum komin út úr þessum faraldri. Við búum að því að hafa getað nýtt styrk ríkisfjármálanna til að styðja við efnahag og afkomu heimila og fyrirtækja í faraldrinum. Sá stuðningur hefur skilað sér í kröftugri viðspyrnu hagkerfisins. Atvinnuástandið hefur batnað hratt og horfur til framtíðar eru bjartari en áður. Þótt óvissan um framvindu faraldursins sé áfram talsverð höfum við lært betur að umgangast þetta ástand, þökk sé samstöðu þjóðarinnar og skilningi á því markmiði stjórnvalda að takmarka skaðann. Verkefnið nú er að byggja upp hagkerfið og styrk ríkisfjármálanna að nýju með stuðningi við fjölbreyttara og sterkara atvinnulíf, aukinni opinberri fjárfestingu í grænum verkefnum, rannsóknum og nýsköpun og skapandi greinum. Ríkisstjórnin mun áfram standa vörð um almannaþjónustuna og leggja áherslu á að skattkerfið fjármagni samneysluna, jafni tekjur í samfélaginu og styðji við markmið okkar í loftslagsmálum. Áfram verður rík áhersla á að treysta húsnæðisöryggi með nægri uppbyggingu og félagslegum aðgerðum fyrir tekjulægri hópa, fatlað fólk og eldra fólk. Á því kjörtímabili sem var að ljúka réðumst við í umfangsmiklar umbætur á skattkerfinu. Við lækkuðum tekjuskatt einstaklinga og það skilar heimilunum um 23 milljörðum í auknar ráðstöfunartekjur. Þetta skiptir máli. Auðvitað var þetta fyrst og fremst gert til þess að reyna að draga úr skattbyrði þeirra tekjulægri. Eins og ég sagði er endurreisn efnahagslífsins og ríkisfjármálanna í kjölfar heimsfaraldursins gríðarlega mikilvæg og það að endurheimta styrka stöðu ríkissjóðs og tryggja sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma, enda segja lög um opinber fjármál að það þurfum við að gera. Þess vegna þurfum við áfram að vanda til verka. Okkar verkefni er að stuðla að því að verðlag sé stöðugt og við verðum að halda niðri vöxtum. Það er mjög mikilvægt, ekki síst svo þær kjarabætur sem heimilin hafa fengið geti orðið varanlegar. Við verðum að halda áfram að stíga þau mikilvægu skref sem við höfum fram til þessa tekið. Þrátt fyrir þetta gríðarlega útstreymi úr ríkissjóði sem hefur sett súrefni til atvinnulífsins þá setur það ríkissjóð auðvitað eðli máls samkvæmt í gríðarlegan halla til ákveðins tíma en við gerum ráð fyrir að við verðum réttu megin við núllið innan ekki svo langs tíma. Sannarlega er það framtíðarmúsík og verður að sjálfsögðu að sjá til hvernig úr vinnst af því að við erum jú að kljást við eitthvað sem við vitum ekki hvernig hegðar sér. Eins og við vitum er það fátt sem við getum spáð og spekúlerað fram í tímann í öllu er viðkemur þessum faraldri en við erum hingað komin vegna þess að það hefur verið skynsamleg stjórn efnahagsmála í tíð Katrínar Jakobsdóttur.
Frú forseti. Eins og ég nefndi hér aðeins í andsvari áðan er það töluvert áhyggjuefni að í þessum faraldri skuli enn hafa aukist ójafnvægið milli lítilla fyrirtækja og þeirra stærri. Samkeppnisstaða minni fyrirtæki á Íslandi og raunar víðar skekkist stöðugt meira og faraldurinn hefur enn aukið á það. Stór alþjóðafyrirtæki sem sérhæfa sig til að mynda í netviðskiptum og póstsendingum hafa stækkað, verðmæti þeirra aukist, stórar skyndibitakeðjur hafa hagnast á ástandinu á meðan þeir sem eru að reyna að reka litla fjölskylduveitingastaði hafa tapað. Þetta kemur í framhaldi af stefnu þessarar ríkisstjórnar, eða þeirrar samsetningar sem var á henni á síðasta kjörtímabili, sem var öll meira og minna til þess fallin að skekkja samkeppnisstöðuna, að veikja stöðu þeirra minni með sífellt nýjum reglum, íþyngjandi reglum, sem stóru fyrirtækin geta hæglega tekist á við, jafnvel með heilar deildir til að gera það, en litlu fyrirtækin mun síður. Staðan er þá orðin sú að það er varla hægt að hefja rekstur á Íslandi, láta góða hugmynd verða að veruleika, nema að ráða til sín sérfræðinga bara til að fást við kerfið. Það sem við sjáum nú í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er framhald á þessu sama; áframhaldandi íþyngjandi reglur og reglugerðir sem munu enn skekkja samkeppnisstöðu hinna minni. Þetta er mikið áhyggjuefni vegna þess að ný verðmætasköpun og ný störf verða fyrst og fremst til hjá minni fyrirtækjum. Þegar þetta er sett í samhengi við þá stöðu sem við stöndum frammi fyrir nú, þar sem þarf að auka verðmætasköpun á Íslandi og þarf að spara peninga, greiða niður ríkisskuldir, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi áðan, þá vinnur þessi þróun mjög gegn því, þ.e. tækifærum okkar til að fjölga störfum, auka verðmætasköpun. Það er því áhyggjuefni að á þeim tveimur árum sem liðin eru frá því að faraldurinn fór að setja verulega mark sitt á stjórnmálin hér og starfshætti ríkisstjórnarinnar skuli hún ekki hafa sýnt neina framtíðarsýn um það hvernig hún hyggst efla verðmætasköpun í landinu og styrkja stöðu minni fyrirtækja. Það er eiginlega þvert á móti, eins og ég nefndi áðan, bara verið að bæta í þessa skekkingu. Það er mikið áhyggjuefni. Ég ræddi það líka stuttlega í andsvari hér áðan að um leið hafa stjórnvöld þanið út báknið, stækkað það. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi reyndar á sínum tíma áður en faraldurinn hófst að sú þróun væri ekki áhyggjuefni vegna þess að landsframleiðsla hefði aukist þeim mun meira. Fyrir vikið hefði báknið ekki stækkað í hlutfalli við landsframleiðslu. En þegar skyndilega dró úr henni varð báknið stærra en nokkru sinni fyrr, sama til hvaða mælikvarða er litið. Nú höfum við séð það í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu ára að jafnvel þótt gert sé ráð fyrir hagvaxtarkippi eftir faraldurinn og auknum umsvifum í atvinnulífinu er engu að síður gert ráð fyrir viðvarandi hallarekstri ríkissjóðs. Þessi tvö ár hafa því ekki nýst ríkisstjórninni á nokkurn hátt til að undirbúa þær ráðstafanir sem stjórnvöldum ber við þessar aðstæður að grípa til til að vinna upp fyrri halla ríkissjóðs, greiða upp skuldir og auka verðmætasköpun. Hæstv. ráðherra hefur gagnrýnt eigin ríkisstjórn fyrir skort á framtíðarsýn varðandi það hvernig skuli fengist við þennan faraldur, skort á einhverjum sviðsmyndum sem gætu gefið fyrirtækjunum, sérstaklega minni fyrirtækjunum, einhverja hugmynd um það hvers væri að vænta. Þetta er mjög eðlileg gagnrýni hæstv. ráðherra á eigin ríkisstjórn, enda kemur það á daginn að breytingar á sóttvörnum og það hvernig menn nálgast fyrirtækin varðandi stuðning og annað virðist vera mjög tilviljanakennt og markast kannski meira af almennri umræðu í samfélaginu en þeim tölum sem liggja fyrir hverju sinni. Nú heyrðum við í dag, þann dag sem met var slegið í fjölda smita, að farið yrði í ákveðnar afléttingar, þó ekki varðandi tíu manna fjöldatakmarkanir. Og ég ítreka, frú forseti, fyrirspurn sem hæstv. ráðherra svaraði ekki hér áðan: Hversu margir sitja ríkisstjórnarfundi þegar er fullmannað á þeim fundum?
Frú forseti. Nú fyrir stundu blasti við frétt í Fréttablaðinu um að skorsteinninn hefði fokið af ráðherrabústaðnum. Ég geri nú ráð fyrir að það hafi verið djúpri lægð að kenna en atburðurinn getur samt alveg endurspeglað þann ágreining sem hefur átt sér stað á milli einstakra flokka í ríkisstjórninni á síðustu mánuðum um sóttvarnaaðgerðirnar. Það sem mér fannst einna markverðast í þessari umræðu voru samræður hv. þm. Sigmars Guðmundssonar við hæstv. fjármálaráðherra sem mér finnst eiga skilið að þeim sé gefinn aðeins gaumur. Það voru fleiri en hv. þingmaður sem fylgdust með því í Kastljósi þegar helltist yfir hæstv. ráðherra skyndileg löghlýðni og hann efaðist um að lagastoð væri fyrir núverandi sóttvarnaaðgerðum. Það hlýtur að vera áhugaverð staða fyrir þau fyrirtæki sem nú á þessari stundu eru í hvað hörðustu kreppunni og gefur þeim væntanlega væntingar um stuðning eða jafnvel kröfur, vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra er auðvitað ekki hver sem er í samfélaginu. Ég vil kannski ekki taka jafn djúpt í árinni og hæstv. ráðherra en ég gleðst vissulega yfir því svigrúmi sem er til staðar til afléttinga. Ég minni bara á að það þarf að gera það með ákveðinni varkárni. Þau skref þurfa að miðast við að heilbrigðiskerfið ráði við framhaldið og að viðkvæmustu hóparnir séu áfram varðir. Hæstv. fjármálaráðherra fullyrti hér áðan að ójöfnuður hefði ekki aukist í samfélaginu og vísaði auðvitað í meðaltöl sem segja ekki nema hálfan sannleika. Samkvæmt skýrslu hjálparsamtakanna Oxfam hafa hinir ríkari orðið enn ríkari og þeir fátæku fátækari og hér innan lands, í rannsókn Vörðu - rannsóknarstofnunar vinnumarkaðarins, eru einnig vísbendingar um að stórir hópar hafi það verr fjárhagslega nú en fyrir ári og að vanlíðan hafi aukist. Þetta á t.d. sérstaklega við um láglaunafólk, innflytjendur, einstæða foreldra og barnafólk. Þetta verður að vera eitt af meginverkefnum ríkisstjórnarinnar. Þó svo að við komumst út úr sóttvarnaaðgerðum þá þurfum við að sjá til þess að allir séu á góðum stað þegar við förum út í hið venjulega líf. Það á einnig við um það ójafnvægi sem hefur myndast í atvinnulífinu. Þá þarf sérstaklega að huga að þeim fyrirtækjum sem hafa orðið fyrir barðinu á þessari skelfilegu og leiðinlegu veiru.
Forseti. Í upphafi faraldursins var strax ljóst að ríkisstjórnin ætlaði að einblína á atvinnulíf og efnahag en ekki einstaklinga og fjölskyldur. Ég lýsti þessum áhyggjum strax vorið 2020 og benti á að stór hluti fjármagnsins sem ríkisstjórnin hefði nýtt í efnahagsleg viðbrögð við faraldrinum hefði farið í að ríkisvæða uppsagnir fyrirtækja sem er alveg jafn galin framkvæmd núna í baksýnisspeglinum, að borga fyrirtækjum fyrir að segja fólki upp. Nú, forseti, er tækifæri til að kanna hvaða áhrif efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa haft og draga lærdóm af. Í skýrslu ASÍ frá júní á síðasta ári, um efnahagsleg áhrif Covid-19 faraldursins, kemur fram að neikvæð áhrif aðgerða ríkisstjórnarinnar komi þyngst niður á þeim hópum sem hafa lægstar tekjur og á sama tíma fái hin ríku tækifæri til að auka auð sinn vegna hækkunar á hlutabréfamörkuðum og húsnæðisverði. Kreppan hefur aukið verulega aðstöðumun hópa og stétta. Sum erfiðustu og verst launuðu störfin hafa orðið erfiðari vegna sóttvarnaráðstafana og smithættu. Tekjulægstu stéttirnar sinna oftar en ekki nauðsynlegri þjónustu og umönnunarstörfum og í skýrslu ASÍ er sérstaklega vísað til starfsfólks leikskóla og dvalarheimila, afgreiðslufólks og ræstingafólks. Þau sem bera þyngstu byrðarnar af kreppunni eru þó þau sem hafa misst vinnu og þau sem eru líklegust til að sinna þeim störfum sem hafa lagst af í faraldrinum eru láglaunafólk. En þegar fjöldi atvinnulausra náði sögulegum hæðum í faraldrinum ákvað ríkisstjórnin ekki að auka stuðning við þennan hóp, að undanskilinni minniháttar framlengingu á tekjutengdum bótum, það kom ekki til greina að hækka berstrípaðar atvinnuleysisbætur því að fjármálaráðherra þótti það vera bjögun, eins og hann komst að orði. Það var ekki fyrr en eftir linnulausa gagnrýni stjórnarandstöðunnar, verkalýðshreyfingarinnar og hagsmunasamtaka sem ríkisstjórnin gaf sig og hækkaði atvinnuleysisbætur. Forseti. Það liggur fyrir að ríkisstjórnin setti allt sitt púður í að bjarga fyrirtækjum og þá einna helst stórfyrirtækjum frekar en að hjálpa einstaklingum og fjölskyldum. 10 milljarðar í viðspyrnustyrki, 2,8 milljarðar í lokunarstyrki, 11,3 milljarðar í tekjufallsstyrki 2,1 milljarður í ferðagjöfina, 12 milljarðar í að greiða fyrir uppsagnir. Allt til fyrirtækja. Tæplega 13 milljarðar fóru í endurgreiðslu af virðisaukaskatti til að eignafólk gæti endurnýjað eldhús- og baðinnréttingu. Það eru nákvæmlega svona aðgerðir, forseti, sem ýta undir ójöfnuð. Á sama tíma hefur listafólk og einyrkjar orðið fyrir miklum tekjumissi án teljandi aðstoðar frá ríkisstjórninni. Ungt fólk líður sérstaklega fyrir samdrátt í atvinnutækifærum og á erfiðara með að komast í starf við hæfi en áður. Þetta er alvarleg staða, forseti. Yfir helmingur atvinnulausra neitaði sér um heilbrigðisþjónustu á sex mánaða tímabili á síðasta ári. Það liggur fyrir að ein stærsta afleiðing Covid-19 faraldursins er [[Forseti hringir.]]gríðarleg aukning í ójöfnuði. Það sem við hljótum að þurfa að horfast í augu við núna [[Forseti hringir.]]er að aðgerðir ríkisstjórnarinnar ýttu undir þá þróun frekar en að hægja á henni.
Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir munnlega skýrslu um efnahagsráðstafanir vegna Covid-19. Ég held að það hafi verið vel til fundið að hafa þessa umræðu. Ég vil byrja á að segja að mér finnst sú stefna sem mörkuð var í upphafi, að forgangsraða í sóttvarnalegu tilliti lífi og heilsu landsmanna, hafa tekist gríðarlega vel og skipt miklu máli. Við sjáum bara tölurnar um það, sem betur fer hafa tölur um dauðsföll hér á Íslandi verið mun lægri en í mörgum löndum í kringum okkur. Það skiptir svo sannarlega máli þegar farið er í gegnum heimsfaraldur að það takist vel í sóttvarnalegu tilliti. Við höfum hlustað á ráð færustu sérfræðinga og þeirra ráð hafa dugað þegar kemur að því að halda sjúkdómnum í skefjum. Við þurfum að hafa úthald allt til enda hans við að gera það og bregðast við þeim aðstæðum sem upp koma í samfélaginu þegar veiran tekur breytingum. Ég vona svo sannarlega að við séum að komast á lokastaðinn, en þegar um veiru er að ræða þá vitum við ekki alveg hvað gerist næst og þess vegna þurfum við að halda áfram að hlusta á okkar færustu sérfræðinga í þeim efnum. Það hefur skilað okkur vel hingað til. En til að glíma við veirufaraldurinn hafa hinar efnahagslegu ráðstafanir skipt gríðarlega miklu máli og mér fannst hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra draga það vel fram í sinni skýrslu að efnahagsaðgerðirnar hafa að mestu leyti tekist vel hér á Íslandi. Allar tölur og skýrslur hingað til sýna það. Eitt af því sem ég held að margir finni fyrir mjög glöggt á eigin skinni eru tölurnar varðandi atvinnuleysið. Okkur hefur sem betur fer tekist að koma í veg fyrir að verstu spár um að atvinnuleysi yrði mikið til lengri tíma raungerðust. Það er m.a. vegna þess að gripið hefur verið til réttra aðgerða. Við þurfum að halda áfram allt til enda með efnahagslegu aðgerðirnar og ég tel mikilvægt, líkt og boðað hefur verið, að þeim verði beint núna sérstaklega til þeirra sem verða fyrir hvað mestum efnahagslegum áhrifum af því sem vonandi eru lokametrar faraldursins. Á sama tíma finnst mér hafa skipt miklu máli að við höfum stutt við hin ýmsu félagslegu kerfi sem tryggja velferð og stuðla að bættri líðan fólks. Það kemur til með að hafa áhrif þegar við vinnum úr afleiðingum faraldursins. Það er eitt af því sem gerir samfélag að góðu samfélagi. Þess vegna þurfum við að klára þetta allt til enda og halda áfram að gera það með almannahag, velferð og jöfnuð að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Það hefur verið gagnlegt að eiga þessi skoðanaskipti í dag. Við stöndum á enn einum tímamótunum í þessum heimsfaraldri, þ.e. við erum að fá í hendurnar upplýsingar um að þetta nýja veiruafbrigði sem hefur tekið yfir ný smit í landinu hagi sér með öðrum hætti en við höfum hingað til þekkt. Við ákváðum í upphafi að fara varlega en í dag var tilkynnt um að við ætluðum að stíga stórt skref, að draga verulega úr notkun sóttkvíar sem úrræðis til að takast á við veiruna og það eru mjög mikil tímamót. En á dagskrá hér í þessari umræðu eru efnahagsaðgerðirnar sem eru svona eins og spegilmynd af sóttvarnaráðstöfunum og efnahagslegum afleiðingum heimsfaraldursins. Ég heyri að það eru uppi dálítið skiptar skoðanir um hvort við hefðum mátt sníða einstök úrræði með öðrum hætti. Það er sömuleiðis umræða um það hvort sumir hafi borið meira úr býtum en aðrir. Ég vil halda því til haga að við höfum haft gríðarlega mikla þátttöku rekstraraðila sem eru með mjög fáa starfsmenn. Ef við skoðum þetta hlutfallslega eru það fyrirtækin sem eru með einn til fimm starfsmenn sem eru mest áberandi þegar skoðaður er fjöldi fyrirtækja eða rekstraraðila sem hafa nýtt sér úrræðin. Síðan er önnur leið til að skoða þetta að mæla það eingöngu eftir fjárhæðum. Ef við skoðum bara hverjir það voru sem nýttu úrræði stjórnvalda þá er mikill meiri hluti lítil fyrirtæki sem segir mér að við höfum verið að ná til þeirra. Önnur leið til að skoða þessa mynd og spyrja sig um árangur er að skoða stöðuna í fjármálakerfinu. Við tókum það til vitnis um mjög bágborna stöðu heimilanna á sínum tíma eftir fjármálahrunið hversu mikil vanskil heimilin höfðu hjá fjármálakerfinu. Það voru reyndar bara söguleg vanskil. Það var skelfileg staða í raun og veru og eftir öllum venjulegum mælikvörðum hefðum við í raun og veru getað sagt að fjármálakerfið sjálft væri í algjörum kröggum. En það var svo margt sérstakt við þær aðstæður sem þá voru uppi. Það átti eftir að vinna úr þessu öllu saman. Mörgum árum seinna fórum við í skuldaleiðréttingu til að reka smiðshöggið á það. En í dag er allt önnur mynd uppi. Í dag er ekki hægt að sjá á efnahagsreikningum eða rekstrarreikningum fjármálafyrirtækja að hér hafi verið mikil heimskreppa. Þvert á móti eru miklar innstæður, það eru lítil vanskil og það er vöxtur í útlánum. Þetta er það sem ég á við þegar ég segi að víða sé mjög mikill þróttur í hagkerfinu. Í smásöluverslun á Íslandi hefur t.d. verið bara ágætisgangur. En það eru ákveðnir geirar samfélagsins sem eru í sárum og um þá höfum við dálítið verið að ræða í dag og um þá erum við að fjalla þegar við kynnum til sögunnar ný úrræði eða framlengingu eldri úrræða. Á sama tíma fer fram umræða um það hvernig við sjáum fyrir endann á faraldrinum. Vonandi gerist það í hröðum skrefum núna að okkur áfram berist jákvæðar fréttir. Það berast fréttir núna frá Danmörku um að þar standi til að fara í mjög miklar afléttingar hratt og sambærilegar fréttir berast annars staðar frá. Vonandi verður það til þess að við sjáum raungerast vonir okkar um góða viðspyrnu fyrir fyrirtækin, rekstraraðila og þar með heimilin og fjölda starfa í landinu þannig að við getum farið að horfa inn í framtíðina með veiruna fyrir aftan okkur.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Ég ætla ekki að lesa álitið upp í heild sinni en stikla á stóru og reyna að draga fram aðalatriði þess en vísa annars í hinn skrifaða texta. Hann liggur hér til grundvallar máli mínu og afstöðu okkar þingmannanna sem skrifum undir þetta nefndarálit. Þingsályktunartillaga þessi er lögð fram í samræmi við 3. málsl. 1. mgr. 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Þar segir að ákveða skuli fjölda ráðuneyta og heiti þeirra með forsetaúrskurði, samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Áður en forsetaúrskurður er gefinn út skal tillagan lögð fyrir Alþingi í formi þingsályktunartillögu sem komi þegar til umræðu og afgreiðslu hjá þinginu. Með þessu fyrirkomulagi er tryggt að tillagan hljóti formlega og opna umræðu á Alþingi þar sem kjörnir fulltrúar þjóðarinnar fá tækifæri til að fjalla efnislega um þær breytingar sem forsætisráðherra hverju sinni leggur til að séu gerðar á æðstu yfirstjórn stjórnsýslunnar. Samkvæmt þessu gekk málið eftir fyrri umræðu hér í þingsal til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem sendi málið út til umsagnar og fékk þó nokkrar umsagnir og fjölmarga gesti á fund nefndarinnar til að ræða málið. Þar voru ýmis sjónarmið reifuð og ábendingum komið á framfæri. Fyrir þeim reynum við að gera grein í þessu nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Til að draga málið örstutt saman má kannski segja að ekki hafi borist mikið af athugasemdum við þingsályktunartillöguna sjálfa, þ.e. um fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, heldur var meira verið að viðra sjónarmið varðandi væntanlegan flutning á málefnum á milli ráðuneyta. Í umsögnum og fyrir nefndinni voru til að mynda gerðar athugasemdar við væntanlegan flutning nokkurra málefna til nýs mennta- og barnamálaráðuneytis. Þar komu m.a. fram áhyggjur af því að málefnum framhaldsskólanna hefðu ekki verið gerð nægilega góð skil í greinargerð þingsályktunartillögunnar og voru reifaðar áhyggjur af nemendum framhaldsskólanna sem eru eldri en 18 ára, sem og af stöðu verk- og starfsnáms. Við í meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar viljum taka það fram að þær breytingar sem lagðar eru til með stofnun nýs mennta- og barnamálaráðuneytis eru til samræmis við aukna áherslu ríkisstjórnarinnar á málefnum barna. Málefni framhaldsskólanna í heild sinni færast þó til hins nýja mennta- og barnamálaráðuneytis. Við áréttum mikilvægi framhaldsskólastigsins og brýnum fyrir ráðherra mennta- og barnamála að tryggja öflugt samráð og samvinnu við framhaldsskólana. Þá eru einnig reifuð sjónarmið með og á móti flutningi Ráðgjafar- og greiningarstöðvar til mennta- og barnamálaráðuneytis. Þar kom fram að engin rök hefðu verið sett fram fyrir því að flytja hana frá ráðuneyti félagsmála þar sem mikil þekking á málaflokknum hefði byggst upp. Fyrir nefndinni komu þó fram þau sjónarmið að í ljósi þeirrar höfuðáherslu sem lögð hefði verið á farsæld barna í hinu nýja mennta- og barnamálaráðuneyti væri eðlilegt að Ráðgjafar- og greiningarstöðin, sem þjónustar fyrst og fremst börn með alvarlegar þroskahamlanir og fjölskyldur þeirra, myndi flytjast til ráðuneytisins. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að rétt sé að Ráðgjafar- og greiningarstöðin flytjist til mennta- og barnamálaráðuneytisins, en við áréttum að gætt verði að því að sú þekking og reynsla sem byggst hefur upp í félagsmálaráðuneytinu á þeim málaflokki glatist ekki við þann flutning. Talsvert var rætt í meðförum nefndarinnar um aðkomu starfsfólks Stjórnarráðsins. Við teljum mikilvægt að hafa í huga að það er forsætisráðherra að taka ákvörðun um skipan Stjórnarráðsins og hann hefur í þeim efnum sér til ráðgjafar sitt ráðuneyti. Í því felst sú ábyrgð að tryggja að skipulag Stjórnarráðsins sé þannig að það fái sinnt skyldum sínum og sé sem best í stakk búið til að innleiða stefnumótun stjórnvalda hverju sinni. Það er jú í raun það sem hæstv. forsætisráðherra er að ítreka með framlagningu máls þar sem verið er að skipta málefnum upp. Við í meiri hlutanum bendum á að allar breytingar í rekstri hafa áhrif á starfsfólk og breytingar valda oft óvissu um störf og hvernig framtíðin er. En með því að vinna vel að þessu verkefni er hægt að ná fram markmiði ríkisstjórnarinnar um skiptingu ráðuneyta, en auðvitað einnig að huga að stöðu starfsfólksins. Ekkert annað kom fram í umfjöllun nefndarinnar en að það yrði gert. Það fannst mér koma skýrt fram í meðförum okkar á málinu. Í nokkrum umsögnum komu fram sjónarmið um að með breytingunum yrðu eðlislík stjórnarmálefni og stofnanir færð á mismunandi ráðuneyti. Var sem dæmi nefndur flutningur háskólastofnana frá mennta- og menningarmálaráðuneyti til háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis annars vegar og menningar- og viðskiptaráðuneytis hins vegar. Stofnanirnar hefðu mikla samlegð og mikið samstarf væri þeirra á milli. Að mati meiri hlutans ræður það eitt almennt ekki úrslitum um hvort framkvæmd stjórnarmálefna sé árangursrík og skilvirk að þau heyri undir eitt og sama ráðuneytið. Þvert á móti kunna hinir ósýnilegu múrar stofnanamenningar að þrífast milli skrifstofa innan ráðuneytis rétt eins og á milli ráðuneyta. Að mati meiri hlutans skiptir meira máli að innan Stjórnarráðsins fari fram virk samvinna og samstarf. Er það sérstaklega mikilvægt í jafn litlu stjórnsýslukerfi og hinu íslenska. Að okkar mati er brýnt að þær umfangsmiklu breytingar sem felast í þingsályktunartillögunni séu nýttar til að efla samvinnu, samráð og samstarf þvert á ráðuneyti til að tryggja að þekking og mannauður Stjórnarráðsins séu nýtt til fulls. Og raunar kom það fram í umræðum um málið innan nefndarinnar að færa má rök fyrir því að mál geti átt heima á fleiri en einum stað. Það snýst svolítið um út frá hvaða sjónarhorni mál er skoðað hverju sinni. En hið góða samtal og samstarf skiptir gríðarlega miklu máli til að vel takist til. Líkt og ég sagði hér í upphafi barst nefndinni fjöldi umsagna þar sem ýmis sjónarmið voru reifuð. Ég held að það sé mikilvægt, líkt og ég er búin að gera grein fyrir hér, að reifa þessi sjónarmið, þá hafi Stjórnarráðið þær til hliðsjónar og sjái hvar það er sem koma fram ábendingar, til að mynda um að passa þurfi sérstaklega að upplýsingar flæði á milli, því að þannig er líklegast að breytingarnar takist vel, og það hlýtur jú að vera uppleggið. Eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni er fjölgun ráðuneyta úr tíu í tólf og breyting á heitum þeirra lokaáfangi í umfangsmiklum breytingum á skipulagi Stjórnarráðs Íslands. Tvö ný ráðuneyti verða til með tilheyrandi endurskipulagningu málefna og breytingar verða á heitum annarra í takt við nýjar áskoranir og flutning stjórnarmálefna til eða frá þeim. Þetta mun krefjast öflugrar verkstjórnar. Við teljum því mikilvægt, vegna þess að verkefnið er veigamikið, að nefndinni sé haldið upplýstri um gang mála og fái stöðumatsskýrslu. Við leggjum það til að það verði eigi síðar en 1. maí nk., þar sem farið verði yfir framgang breytinganna, áskoranir sem upp hafa komið og hvernig þeim verður mætt. Þetta er mikilvægt að gera, tel ég, því að mér finnst mikilvægt að hver ríkisstjórn geti hagað skiptingu Stjórnarráðsins þannig að hún nái fram markmiðum sínum í starfi. En þar sem hér er um miklar breytingar að ræða er mikilvægt að við fáum upplýsingar um einmitt þær áskoranir sem koma upp í því mikilvæga og veigamikla verkefni. Við í meiri hlutanum leggjum til að tillagan verði samþykkt. Undir þetta nefndarálit rita, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni nefndar fyrir greinargóða álitsgerð. Mig langar að tala aðeins um hluta af þeim breytingum sem lagðar eru til í skipan ráðuneyta og verkefnum þeirra, sem mér fannst ekki koma fram nægilega vel hvort nefndin hefði skoðað. En í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu kemur fram að félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneyti mun fara með málefni innflytjenda og flóttafólks og tekur jafnframt við þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd frá dómsmálaráðuneytinu. Ég held að við séum öll sammála um að þarna sé um að ræða góðan flutning á verkefnum milli ráðuneyta þar sem þetta á miklu meira heima undir félagsmálaráðuneyti en dómsmálaráðuneyti. En því miður segir í síðustu málsgreininni í greinargerð um þetta ráðuneyti: „Dómsmálaráðuneytið mun áfram fara með réttaraðstoð og hefðbundna stjórnsýslu við afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi hér á landi.“ Nú kom fram hér fyrr í dag mikil gagnrýni á dómsmálaráðuneytið og Útlendingastofnun, að þau hafi ekki staðið sig sem skyldi í þessum málaflokki. Mig langar að vita hvort nefndin ræddi það að leggja til að færa þetta allt yfir til félagsmálaráðuneytisins.
Frú forseti. Vegna veikinda sat ég ekki alla fundi nefndarinnar þegar hún var að fjalla um málið þannig að ég verð að hafa þann fyrirvara á um það sem ég segi hér, en las að sjálfsögðu allar umsagnir sem bárust um málið. Ég held að ég treysti mér þó til að segja að það hafi ekki verið rætt að flytja málaflokkinn í heild sinni yfir til félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneytis enda skiptir auðvitað máli að það ráðuneyti sem fer með umsýslu, hvort heldur er hælisleitenda og flóttamanna hér á landi eða bara hina almenna umsýslu um þá erlendu ríkisborgara eða erlendu aðila sem hingað koma - að það sé á einni hendi. Það sem hér er verið að gera er að færa þjónustuna út úr því ráðuneyti enda hefur það verið gagnrýnt um langan tíma að þjónusta við það fólk sé á hendi þeirra sömu og sjá um það að gefa út dvalarleyfi eða annars konar leyfi. Að því sögðu skiptir auðvitað máli að dómsmálaráðuneytið, sem fer með þau mál, vinni sína vinnu og fylgi þeim lögum sem sett hafa verið á Alþingi og að öll sú umsýsla sé góð og vönduð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þetta svar. Það sem ég var að reyna að koma orðum að áðan var að það ráðuneyti sem nú fer með þá þjónustu að meðhöndla umsóknir og sú stofnun sem fer með þá þjónustu fyrir hönd ráðuneytisins hafa sýnt að þau virða hvorki lög né mannréttindi þeirra sem þarna eru að sækja um. Því finnst mér alvarlegt að það skuli ekki hafa verið rætt innan nefndarinnar að slíkar breytingar yrðu gerðar. En mig langar að spyrja hv. framsögumann nefndarinnar um annað. Í þingsályktunartillögunni kom ekki fram kostnaður, hvað þetta myndi kosta. Maður hefur heyrt tölur allt að 450–500 millj. kr. sem þessar breytingar muni kosta. Ég sé ekki í nefndarálitum neinar upplýsingar um kostnað og langar því að spyrja hv. framsögumann hvort nefndin hafi fengið uppfært kostnaðarmat eða hvort við erum að gera hér breytingar með óútfyllta ávísun til Stjórnarráðsins til að fara í þetta. Hvort sá peningur sem í þetta á að fara ætti ekki frekar að vera notaður í eitthvað skárra eins og t.d. að bæta geðheilsu fólks eða í stuðning við flóttafólk.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ítreka að auðvitað á dómsmálaráðuneytið að framfylgja vilja þingsins og þeim lögum sem hér eru sett hvað varðar meðferð þess á þeim málum sem því sem stofnun er falið að sinna. Hvað varðar kostnaðarmatið þá skoðaði nefndin það. Þær tölur sem settar eru fram með frumvarpinu eru þær tölur sem gilda um það, það er verið að fjölga ráðuneytum um tvö. Hins vegar er það þannig að málaflokkar færast hér á milli og þá mun munu fjárheimildir flytjast með þeim á milli ráðuneyta. En sú kostnaðargreining sem fylgdi með þingsályktunartillögunni er sú kostnaðargreining sem stendur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguræðuna en vil um leið segja að ég fyllist vorkunn þegar ég hlusta á þingmanninn þurfa að fara í það hlutverk að réttlæta svona hreina og klára pólitíska aðgerð og reyna að setja hana í faglegan búning. Það virðist vera eins vel gert og hægt er með þau verkfæri sem hv. þingmaður hefur á höndum og hefur spilað þokkalega vel úr. Engu að síður geri ég mér grein fyrir því að fyrirstaðan er ekki mikil hjá Vinstri grænum og Framsóknarflokknum, það er verið að þenja út báknið. En við erum með þriðja flokkinn í ríkisstjórn sem fór m.a. í kosningabaráttu undir slagorðunum „Báknið burt“. Fyrstu aðgerðirnar eru svo að stækka báknið, auka útgjöld ríkissjóðs upp á mörg hundruð milljónir króna án þess að blikna og án þess að hafa, að mínu mati, upphaflegu faglegu sýnina til grundvallar, af hverju menn vilja fara þessa leið. Ég hef margundirstrikað að ég held að stjórnvöld, ríkisstjórn og þingmeirihluti hverju sinni, verði að hafa ákveðið svigrúm til að breyta Stjórnarráðinu, bæði eftir þeirri pólitísku stefnu sem mótuð er, m.a. í stjórnarsáttmála, en líka að líta í kringum sig varðandi umhverfið og breytingar sem verða. En mér finnst ekki útgangspunkturinn þurfa að vera að fjölga ráðherrum bara til þess að fjölga þeim, bara til að klappa Framsóknarflokknum á bakið. Framsóknarflokkurinn þurfti að fá fjórða ráðherrann af því að hann vann kosningasigur, svo við tölum bara hreint út. Ég hefði gjarnan viljað sjá ákveðnar breytingar sem verið er að tala fyrir, en þess vegna hefði verið hægt að gera þær með því að fækka ráðuneytum. Áhyggjur mínar snerta það m.a. að ég tel að verið sé að draga bitið úr stjórnsýslu okkar Íslendinga, sem er ákveðið öryggistæki, líka fyrir almenning, snertir almennt réttaröryggi fólks í samfélaginu. Það er öryggisatriði að stjórnsýslan virki fyrir hinn almenna borgara og fyrirtækin í landinu. [[Forseti hringir.]]Það er það sem ég óttast með þessum breytingum þó að ýmislegt sé ágætt þarna, eins og ég mun koma inn á í síðara andsvari. [[Forseti hringir.]]Þökk sé ríkisstjórninni, sem nýtti þó tímann, einhverjar breytingar eru til bóta. [[Forseti hringir.]]En í heildina er þetta að mínu mati vanhugsað mál.
Forseti vill beina því til hv. þingmanna að þeir virði tímamörk.
Frú forseti. Ég held að það sé alger óþarfi að vorkenna mér út af því að tala fyrir þessari þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að það eigi að vera hlutverk ríkisstjórna að leggja línur um það hvernig skipta eigi málefnum innan Stjórnarráðsins hverju sinni. Ég tel reyndar að í raun ætti hver ríkisstjórn að geta skipt þeim málum eins og hún telur best hverju sinni. Fyrir allmörgum árum var sú leið samþykkt að þetta skyldi gert í formi þingsályktunartillögu og þess vegna stend ég hér og mæli fyrir nefndaráliti. Það er auðvitað þannig, frú forseti, að þegar verið er að gera breytingar má færa rök með og á móti þeim. Þess vegna reyndi ég nú hér í ræðu minni að reifa ólík sjónarmið sem komu fram fyrir nefndinni. Þegar verið er að gera breytingar er að mínu mati augljóst að það þarf að fylgjast með að þær skili þeim árangri sem lagt var upp með. Ég tel að hér sé um góða tillögu að ræða sem eigi að samþykkja, en svo er það að hluta til háð pólitískri sýn hvers og eins hvernig hvert og eitt okkar, og jafnvel hver og einn flokkur, myndi sjálft kjósa að haga þessum málum upp.
Frú forseti. Bara svo við undirstrikum það aftur: Ríkisstjórn hvers tíma getur breytt kerfinu. Þessi ríkisstjórn, með Sjálfstæðisflokki, Framsókn og Vinstri grænum, hefur ákveðið að fjölga ráðherrum, auka ríkisútgjöld og ekki endilega á mjög gegnsæjan hátt. En þetta er þeirra mat og fyrsta skref ríkisstjórnarinnar, að auka útgjöld ríkissjóðs. Ég vara við því, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt, að eftir hverjar kosningar verði umbylting á öllu Stjórnarráðinu, í hvert sinn sem ný ríkisstjórn kemur til starfa. Ég vara við því að það verði alltaf, eins og í þetta sinn, bara þrír ráðherrar, formenn flokkanna - er það tilviljun? spyr ég - sem halda sínu og síðan sé verið að munstra eftir því hvaða konfektmoli tilteknum einstaklingum þykir bestur. Eigum við að setja þennan og þennan saman? Sumum finnst piparmintan best en aðrir taka karamelluna eða marsípanið. Þetta hefur verið svolítið þannig. Við þurfum að hafa svigrúm til að aðlaga stjórnsýsluna að nútímanum, að umhverfinu, að atvinnulífinu, að heimilunum og fjölskyldunum í landinu. En um leið og ég segi það verðum við líka að hafa ákveðinn stöðugleika og fyrirsjáanleika og við þurfum að hafa ráðdeild í rekstri. Hefðu ríkisstjórnarflokkarnir sagt fyrir kosningar: Við ætlum að fjölga ráðherrum um einn og við ætlum að auka ríkisútgjöld um að minnsta kosti 500 millj. kr.? Ég spyr bara. Það hefði enginn af stjórnarflokkunum þorað að segja þetta fyrir kosningar. En þetta er veruleikinn. Auðvitað eiga einhverjar af þessum breytingum eftir að nýtast, nema hvað, eftir einar lengstu stjórnarmyndunarviðræður í sögunni. Ég nefni breytingar í þágu útlendinga, í þágu atvinnulífsins og í þágu menningar. Nema hvað? En mér finnst það vond byrjun hjá ríkisstjórninni að fara gagngert í það að fjölga ráðherrum, hafa pólitísku [[Forseti hringir.]]sýnina fyrst og láta hina faglegu koma síðar, allt vegna þess að það er einn flokkur í ríkisstjórninni sem [[Forseti hringir.]]krafðist þess að fá fleiri ráðherraembætti. Og síðan er púslað í kringum það. Mér finnast það ekki [[Forseti hringir.]]góð vinnubrögð, hvað þá að auka útgjöld ríkissjóðs upp á hundruð milljóna. Báknið burt, var sagt.
Frú forseti. Ég trúi því og treysti að hv. þingmaður hafi lesið greinargerðina með hinni upphaflegu tillögu, en þar kemur fram sýn hæstv. ríkisstjórnar á það hvers vegna farið er í breytingar á ráðuneytum. Þar er það dregið fram hvers vegna talið er að þessi uppskipting gagnist í þeirri pólitísku markmiðssetningu sem hæstv. ríkisstjórn fer í með samstarfi sínu. Mér finnst það eðlilegt og í raun ekki skrýtið að stjórn sem þegar hefur starfað saman í fjögur ár sjái hvernig hún geti náð enn meiri árangri með því að breyta uppstokkun ráðuneyta og jafnvel enn frekar en stjórn sem … [[Af hverju þá ekki að fækka?]]Markmiðið hlýtur alltaf að vera það að ná sem best fram þeim markmiðum sem ríkisstjórn setur hverju sinni. Hér er lagt til að gera það með þessum hætti. Ég held að það eigi eftir að reynast vel. Ég er þeirrar skoðunar að sú leið sem hér er lögð til sé til þess að ná þeim pólitísku markmiðum sem lagt er upp með og til þess þarf stjórnsýslan auðvitað að vera í takti við það. Það er nákvæmlega það sem verið er að gera með þessari þingsályktunartillögu. Það er yfirleitt þannig að [[Forseti hringir.]]hægt er að fara fleiri leiðir, en þetta er til að ná fram þeim áherslum sem ríkisstjórn leggur og það skiptir máli. Ég ítreka að ég vonast til að málið verði samþykkt.
Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Tillagan er flutt af hæstv. forsætisráðherra hvað varðar gestakomur og umsagnir til nefndarinnar í umfjöllun sinni um málið. Þó vísa ég í nefndarálit meiri hlutans á þskj. 349. Eins og þingheimur veit þá gengu í gildi árið 2011, fyrir rétt rúmum tíu árum, ný lög um Stjórnarráð Íslands sem höfðu það að markmiði að styrkja Stjórnarráðið, m.a. með því að fækka ráðuneytum og stækka þau. Það var gert til þess að efla stjórnsýsluna, til að styrkja fagleg vinnubrögð og efla sérþekkingu á málaflokkum innan Stjórnarráðsins og láta það vinna betur saman. Til grundvallar þeim breytingum lá ítarleg skýrsla sem bar heitið Samhent stjórnsýsla, sem hafði verið skilað til þáverandi forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, við lok árs 2010. Á þeirri miklu vinnu, sem unnin hafði verið í þeirri nefnd, byggðu tillögurnar og breytingarnar á lögunum og síðan sameining ráðuneyta sem fylgdi í kjölfarið að einhverju leyti. Það liggur fyrir og er ekki dregið í efa af þeirri sem hér stendur að það er í valdi forsætisráðherra sem verkstjóra í Stjórnarráðinu að hlutast til um skiptingu verkefna og skipan ráðuneyta og gera það auðvitað í samstarfi við formenn þeirra flokka sem eru í stjórnarmeirihluta á hverjum tíma. Framkvæmdarvaldið hefur stjórn á þessu máli og um það er ekkert efast hér. Það varð úr, að kröfu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks þegar stjórnarráðslögin voru til umfjöllunar og afgreiðslu á Alþingi fyrir rúmum áratug, að með slíkum breytingum fylgdi þingsályktunartillaga eins og sú sem hæstv. forsætisráðherra flutti, til þess að þingið ætti kost á því að fjalla um málið af sinni hálfu. Því er málið hér til umfjöllunar og hefur verið til umfjöllunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það kom margt fram í umfjöllun nefndarinnar og við fengum ýmsar athugasemdir og ábendingar um bæði það sem umsagnaraðilar voru ánægðir með og líka um það sem betur mætti fara eða þar sem umsagnaraðilar töldu að stjórnarmálefnum hefði í rauninni verið komið fyrir með röngum hætti eða héngju ekki saman eins og þau töldu að best væri. Gerð er grein fyrir þessum ábendingum og það má auðvitað lesa þær í umsögnum og gerir meiri hluti nefndarinnar grein fyrir þeim að einhverju leyti í nefndaráliti sínu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé á ábyrgð þeirra sem styðja ríkisstjórnina, þ.e. þingmanna stjórnarflokkanna þriggja, að ljá þessu máli stuðning sinn þannig að það fari þá í gegn með vélarafli meiri hlutans, ef ég má komast þannig að orði. Ég hef alls konar skoðanir á því sem verið er að gera en ég geri í sjálfu sér ekki efnislegar athugasemdir við það hvað lagt er til af því að ég tel það einfaldlega vera á ábyrgð meiri hlutans að sjá um þessa framkvæmd og gera hana með þeim hætti að sómi sé að og að vinnubrögð séu í lagi. Það var ýmislegt þarna sem mér þótti ankannalegt. Ég ætla bara að nefna eitt dæmi, þ.e. Íslandsstofu. Íslandsstofa er enn þá undir utanríkisráðuneytinu en það á samt að stofna nýtt ráðuneyti sem er í raun og veru eins og Íslandsstofuráðuneyti af því að þar er menning, ferðaþjónusta og annað slíkt, sem hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur fer fyrir. Þannig að það eru ýmsir lausir endar í þessari framkvæmd sem bera það með sér að kannski hafi nú eitthvað verið teflt um pólitíska stöðu eða eitthvert valdajafnvægi innan Stjórnarráðsins, ég veit það ekki. En þetta er eitt dæmi af nokkrum um þessa framkvæmd. Það sem mér finnst skipta öllu máli er að innan Stjórnarráðsins starfi fagleg, góð stjórnsýsla þar sem sérþekkingu er vel fyrir komið, þar sem passað er upp á stofnanaminni, þar sem gætt er að því að þjónusta við borgarana sé að öllu leyti til sóma og í samræmi við stjórnsýslurétt og gegnsæi og annað slíkt, og að Stjórnarráðið sé einhvers konar fasti í því hvernig við starfrækjum framkvæmdarvaldið en líka bara hvernig við starfrækjum pólitíkina hér á landi. Auðvitað þurfa allir nútímavinnustaðir að vera sveigjanlegir og hreyfanleiki starfsfólks þarf að vera fyrir hendi. Auðvitað þarf að gæta að starfskjörum og réttindum allra, og ég geng bara út frá því að það sé gert og verði gert. En við stöndum samt í þessu máli að einhverju leyti frammi fyrir og horfumst í augu við þá staðreynd að Stjórnarráð Íslands er ekki einn vinnustaður, það er margir vinnustaðir. Í mínum huga ætti það að vera einn vinnustaður. Stjórnarráð Íslands ætti að vera á einni kennitölu þó að því væri skipt í mörg ráðuneyti, og sett saman af einingum sem væru sjálfbærar að því leyti að þær hefðu ákveðin stjórnarmálefni á sinni könnu. Ef framkvæmdarvaldið vildi, eða nýjar ríkisstjórnir, væri hægt að færa til einhver einhverja málaflokka án þess að það þyrfti að snúa öllu á hvolf, eins og þarf svolítið að gera núna með stofnun tveggja nýrra ráðuneyta og tilfærslu mjög margra málaflokka á milli ráðuneyta, meira að segja þannig að mennta- og menningarmálaráðuneytið, bráðum sáluga, er komið út um allt í hinu nýja Stjórnarráði. Margt af því eru ágætistillögur, tel ég, en þetta er samt ofsalegt rót. Þetta er mikið rót á þekkingunni sem safnast hefur saman og sem mannauðurinn í Stjórnarráðinu ber með sér og í sér og það er hætta á því að það verði rof. Það er hætta á því að það komi glufur. Það er hætta á því að eitthvað gleymist. Það er hætta á því að þegar tiltekið málefni fer á milli ráðuneyta að ef sérfræðingurinn var ekki í fullu starfi í því málefni þá verði eitthvað eftir. Það eru alls konar svona möguleikar í þessari stöðu vegna þess að stjórnsýslan okkar er lítil, við erum fá og við þurfum oft að smyrja ansi þunnt. Margir verða generalistar, alveg eins og þingmenn verða óhjákvæmilega í stjórnsýslunni, eða eru með kannski heilu málaflokkana á sinni könnu þar sem það er alltaf sami maðurinn sem hittir einhverja 10–20 erlendra sérfræðinga sem sjá um málefnin í öðrum ráðuneytum eða í samstarfslöndunum. En þannig er þetta og ég vil fyrst og fremst nefna það að ég tel mikilvægt við þessar breytingar að þess sé gætt alveg sérstaklega að sérþekking embættismanna og starfsfólks ráðuneytanna fari ekki forgörðum og að þess sé gætt að við flutning málefna sé það gert með þeim hætti að ekki myndist rof eða annað í þjónustu í þeim málaflokkum. Ástæða þess að ég nefni hér í upphafi í mínu áliti breytingarnar og nýju lögin um Stjórnarráðið og skýrslunnar sem lágu þeim til grundvallar 2010–2011 er fyrst og fremst sú að hugsunin var svo skýr í þeim breytingum. Það var auðvitað í kjölfar hrunsins og það var alveg ljóst að það voru ákveðnir málaflokkar og ákveðnir ferlar í Stjórnarráðinu sem höfðu brugðist og það þurfti að þétta, það þurfti að bæta. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi ekki mikið breyst hvað það varðar á síðustu tíu árum. Það þarf að halda vel utan um stóra málaflokka. Við vitum t.d. að bæði heilbrigðis- og félagsmálin verða að vinna saman og það er kannski vísir að því að einhverju leyti í nýju innviðaráðuneyti þar sem verið er að splæsa saman fleiri málaflokkum en áður hefur verið gert á því sviði. Hvers vegna gerum við það? Við gerum það m.a. vegna þess að stjórnsýslan, Stjórnarráðið, ráðuneytin, verða að hafa bolmagn til þess að gæta almannahagsmuna. Við vitum öll hvernig sérhagsmunir, sérstaklega tiltekinna atvinnugreina, hafa gengið um í Stjórnarráðinu í gegnum söguna. Við vitum hvernig hagsmunaaðilar hafa verið fengnir til að skrifa drög að reglugerðum, jafnvel drög að frumvörpum og hafa haft þar tögl og hagldir, vil ég segja. Það er kannski einfaldara að gera það þegar þú ert með lítið ráðuneyti sem hefur kannski ekki mikið bolmagn, hvort sem það heitir sjávarútvegsráðherra annars vegar eða landbúnaðarráðuneyti hins vegar. Við þekkjum öll þessi dæmi. Við þekkjum söguna. Þess vegna er styrkur fólginn í stærðinni. Það veldur mér áhyggjum að við séum að fara af þeirri braut rúmum áratug eftir að við gerðum breytingarnar í hina áttina. En eins og ég sagði áðan; það er á ábyrgð meiri hlutans, það er á ábyrgð framkvæmdarvaldsins og ég ætla ekki að axla þá ábyrgð fyrir þau. Það kom vel fram í umfjöllun nefndarinnar um þingsályktunartillöguna, og margir nefndu þetta, bæði utan og innan ráðuneyta, að í Stjórnarráðinu, þrátt fyrir smæð þess að einhverju leyti, hafa samt verið reistir þar býsna háir múrar. Það er eiginlega með ólíkindum að sjá hvernig þessi síló, eins og það er stundum kallað, við getum þess vegna kallað það súrheyrsturna, eru á stangli þegar það ætti í rauninni að rífa það allt og láta fólk vinna þvert á ráðuneytin. Ég veit að það er meira um teymisvinnu, ég veit að það er meira um samstarf á milli ráðuneyta og auðvitað eru starfandi ráðherranefndir í ákveðnum málaflokkum. En stóra verkefnið er að brjóta niður þessa múra og búa til vinnuumhverfi og stjórnsýsluumhverfi þar sem þú getur farið þvert á vegna þess að þá bætir þú umfjöllunina og þú bætir þjónustuna, þú bætir jafnvel, og vonandi, skilvirkni ráðuneytanna á sama tíma. Eins og fram hefur komið kom hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sér saman um að biðja ráðherra um stöðuskýrslu um innleiðingu breytinganna eigi síðar en 1. maí næstkomandi. Við erum öll sammála um að það sé hlutverk nefndarinnar að fylgja þessum breytingum eftir og gæta að því að innleiðingin - þótt ég viti að það sé byrjað að undirbúa hana mun hún fara formlega fram væntanlega eftir að þessi tillaga hefur verið samþykkt og nýr forsetaúrskurður gefinn út. Þá er mjög gott að geta séð hvort breytingaferlið skilar sér, hvort allt gengur í rauninni eins og það þarf að ganga svo ekki verði hökt eða hik í Stjórnarráðinu eða í stjórnsýslunni. Frú forseti. Ég hygg að ég láti þetta duga um nefndarálitið sem ég ein undirrita að þessu sinni. En mér finnst mikilvægt að við hugum að samfellunni í þessum breytingum og að við hugum að því til hvers þær eru. Ég er ekki að gera lítið úr þeim hugmyndum sem hér er unnið með en ég hygg hins vegar að allir sjái að pólitískt þá koma þær sér mjög vel fyrir þriggja flokka ríkisstjórn.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 2. minni hluta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í þessari yfirferð okkar um þetta mál, þingsályktunartillögu um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Við erum fjögur á þessu minnihlutaáliti, þ.e. ég, Sigmar Guðmundsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir og svo áheyrnarfulltrúi nefndarinnar, Bergþór Ólason. Þetta mál er, eins og búið er að rekja hér, búið að vera til meðferðar hjá nefndinni frá því fyrir jól og búið að kalla marga gesti til nefndarinnar og kalla eftir umsögnum og þær hafa margar borist. Ég vil nota tækifærið og þakka því fólki sem lagði hönd á plóginn við vinnuna og sömuleiðis nefndarmönnum öllum. Þetta var unnið í miklu bróðerni og skynsamlega gert á alla kanta. Síðan hafa menn auðvitað alls konar skoðanir á því hvernig þetta á að líta út á endanum. Þetta er risavaxið mál og það sem ég ætla að gera í þessari yfirferð minni er að fara yfir og reifa helstu sjónarmið okkar fjögurra sem stöndum að þessu áliti. Við erum svo sem ekkert í álitinu að tala neitt sérstaklega um það hvort þessi tiltekna stofnun eigi heima undir þessu ráðuneyti frekar en einhverju öðru eða hvort þetta verkefni eigi að vera hér en ekki þar. Við gerum það frekar hvert um sig í ræðum okkar enda getur verið áherslumunur á því hvað mönnum finnst þar sem við komum öll úr mjög ólíkum flokkum. Ég ætla þá að fara yfir meginlínurnar í þessu öllu. Stórt er málið, það vantar ekkert upp á það. Við erum að ræða hér hvernig Stjórnarráðið sjálft eigi að líta út næstu fjögur árin. Það er ekki einkamál ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli fyrir alla að vel takist til. Við erum sammála minni hlutanum um að auðvitað verður stjórnarmeirihlutinn, ríkisstjórnin sjálf og meiri hlutinn á bak við hana á þingi, að bera ábyrgð á því hvernig þetta lítur út á endanum. Það leiðir því af sjálfu sér, af því að við erum ekkert endilega sammála öllu því sem verið er að leggja til, að við getum ekki stutt málið. En það skiptir gríðarlega miklu máli að vel takist til og við lítum þannig á að rauði þráðurinn í gegnum bæði þingsályktunartillöguna sjálfa, í gegnum umsagnir og orð gesta fyrir nefndinni, maður sér það mjög vel, sé að þrátt fyrir að þetta mál sé klætt í mjög faglegan búning þá er það fyrst og fremst pólitískt mál. Þetta er fyrst og fremst byggt á þeim grunni að verið er að bregðast við ákveðnum kosningaúrslitum eins og gjarnan er gert eftir kosningar. Þar breyttust hlutföll á milli flokka innan ríkisstjórnarinnar og því þurfti að fylgja eftir þegar kemur að því að skipa ráðherra og skipta verkefnum á milli flokkanna. Það er því enginn vafi í okkar huga að fyrst og síðast er þetta mál byggt á pólitík, valdahlutföllum og því að það þarf að bregðast við kosningaúrslitum frekar en að fram hafi farið einhver greining eða það verið rýnt eitthvað sérstaklega hvernig hlutum væri best fyrir komið. Það er mjög mikið talað um að mjög jákvæðar breytingar fylgi þessu en það er enginn einhugur um það í nefndinni eins og kannski gefur að skilja. Við ætlum að játa ríkisstjórninni á hverjum tíma talsvert svigrúm til að móta Stjórnarráðið eftir þeim hugmyndum sem hún hefur um þá stefnumörkun sem fram eigi að fylgja, en þetta með faglegu vinnubrögðin stenst ekki og fellur eiginlega strax á fyrsta prófi þegar við komum að því hvernig þetta allt saman er ákveðið. Það er allt í lagi að fara aðeins yfir það vegna þess að það var gert í nefndinni. Menn voru að reyna að leiða það í ljós nákvæmlega hvernig þetta allt saman þróaðist með þessum hætti. Þetta er auðvitað bara ákveðið í þriggja manna spjalli á milli formanna stjórnarflokkanna. Þannig verður þetta til. Þannig er þetta teiknað upp og þegar búið er að því þá er farið í ráðuneytin sjálf, í Stjórnarráðið, til sérfræðinganna og annarra sem gætu kannski lagt þar gott til og á þeim tímapunkti eru menn fengnir í útfærsluna. Það gefur manni strax mjög sterklega til kynna að þetta sé ekki endilega byggt á neinum sérstökum faglegum grunni. Við erum auðvitað vön því á Íslandi að ríkisstjórnir eru gjarnan myndaðar með þessum hætti en það var mjög áhugavert að fylgjast með annars vegar myndun ríkisstjórnar á Íslandi og hins vegar í Þýskalandi, hvað vinnubrögðin voru mismunandi einmitt hvað þetta varðar. Það er bara þannig að í Stjórnarráðinu er falin gríðarlega mikil þekking, bæði sérhæfð fagþekking en líka þekking á breytingastjórnun og öðru slíku, og það var ekkert í vinnu nefndarinnar sem sannfærði okkur um að þessir hlutir hefðu verið virkjaðir rétt þegar verið var að teikna upp þessar breytingar. Margar umsagnir sem hægt er að lesa um þetta styðja þetta mat okkar og sömuleiðis ummæli gesta á nefndarfundunum. Síðan að þeirri stefnubreytingu sem er að eiga sér stað og við vildum aðeins koma inn á í þessu nefndaráliti. Það var mótuð stefna og ég hélt að menn hefðu verið svona ágætlega sammála um það, ekki síst innan eins stjórnarflokksins, VG, að það sem hefði verið lærdómurinn af hruninu, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á áðan, væri að ráðuneytin voru of tætt fyrir hrun. Stjórnsýslan var svo dreifð, þetta voru svo veikar einingar að það vann gegn okkur þegar mikilvægt var að allir stæðu saman og reru í sömu átt í aðdraganda hruns og jafnvel í eftirmálum þess líka. Lærdómurinn þar var öflugri, stærri og sterkari einingar. Niðurstaðan núna í valdatíð þessarar ríkisstjórnar, og þá er ég ekki bara að tala um þetta kjörtímabil sem er nýhafið heldur líka það síðasta, er hins vegar að það er verið að fara í þveröfuga átt. Það er alltaf verið að fjölga ráðherrum og ráðuneytum. Þetta finnst okkur vinna gegn þeirri hugsun sem kom svo skýrt til okkar eftir hrun, að það er gott að hafa einingarnar sterkar. Þannig er hægt að byggja upp miklu meiri fagþekkingu, að ekki sé talað um það sem nefnt var áðan, að auðvitað býr það líka síðan til sterkari mótstöðu gegn ásókn sérhagsmunaafla. Við þekkjum það kannski ekki síst úr atvinnuvegaráðuneytunum. Þar hefur náttúrlega mjög oft verið talað um að sérhagsmunir eigi þar fullgreiða leið inn á kostnað almannahagsmuna. Þannig að það er eitt af því sem við vildum halda til haga í þessu nefndaráliti okkar. Svo vantar líka alla greiningu á því hvers vegna málum er komið fyrir með þessum hætti en ekki einhverjum öðrum. Það eru óljós orð á blaði um að markmiðið sé þetta en leiðin að markmiðinu er ekki neitt sérstaklega vörðuð eða rökstudd, hvorki í þingsályktunartillögunni sjálfri né kom það fram í nefndinni. Eins og ég sagði áðan má hafa mörg orð um að menn geti tekið einhverjar pólitískar ákvarðanir um það hvernig hlutirnir eiga að líta út en það er aldrei skaðlegt, alveg sama hvernig menn vilja teikna upp Stjórnarráðið út frá pólitískum hagsmunum, að viðhafa fagleg vinnubrögð. Það er vel hægt að gera og hefði vel verið hægt að gera betur í þessu máli. Það hefur farið fram mjög lítil umræða um þá tilhneigingu sem hefur orðið á síðari árum, að ráðuneytum er aftur að fjölga þvert ofan í það sem var talað um eftir hrun. Það er miður og það gerum við athugasemdir við í nefndaráliti okkar. Þetta er ákveðið af þremur formönnum stjórnarflokkanna og síðan hríslast þetta niður og sérfræðiþekkingin kemur inn á seinni stigum, sem er auðvitað ekki gott. Það kom fram við vinnu nefndarinnar og líka í þeim umsögnum sem kallað var eftir að fjölmargir aðilar og stofnanir hafa áhyggjur af því að ekki sé verið að tryggja nægjanlega vel við tilflutning verkefna að þekking fylgi með í þessum hugmyndum um nýja verkaskiptingu. Þetta var oft nefnt og gerðar athugasemdir við það og áhyggjur viðraðar um þetta og það var ekki laust við að það væri oft byggt á reynslu fólks sem lengi hefur starfað í stjórnsýslunni og þekkir mál langt aftur í tímann og hefur kannski staðið vaktina í gegnum fleiri en eina og jafnvel fleiri en tvær eða þrjár ríkisstjórnir. Það er eitthvað sem við ræddum svolítið í nefndinni og manni fannst, og við erum sammála um það, ekkert koma neitt sérstaklega sannfærandi svör um það hvernig ætti að tryggja að þekking og líka oft fjármagn færi með verkefnum á milli ráðuneyta. Orðið þjónusturof var til að mynda nefnt og rætt svolítið og ég held að það sé hugtak sem lýsir því ágætlega sem menn hafa áhyggjur af. Það var sem sagt verið að lofa því að þetta yrði tryggt en það var engin áætlun kynnt um hvernig það yrði gert. Það má kannski nefna að þarna vanti meira samráð, samtal, meiri aðkomu sérfræðinga og hagsmunaaðila. Við vísum líka svolítið til umsagnar BHM þar sem verið er að tala um að nýta sérfræðiþekkinguna og sagt er berum orðum að þekking sérfræðinga Stjórnarráðsins hafi ekki verið nýtt sem skyldi í undirbúningi breytinga á skipan ráðuneyta. Það getur síðan kallað á þjónusturof þegar menn passa ekki upp á að sérfræðiþekking færist á milli í takt við þessa nýju skipan. Annar minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur enn fremur áhyggjur af uppskiptingu menntastiga sem ríkisstjórnin hefur boðað og að mati minni hlutans felur hið boðaða fyrirkomulag menntamála í sér afturför í viðhorfi gagnvart menntun almennt. Menntun snýst fyrst og fremst um velferð, þekkingu, framfarir og hamingju þjóðar en áherslur ríkisstjórnarinnar snúast meira bara um efnahagsleg markmið og að menntunin þjóni atvinnulífinu. Þetta verður ekki slitið í sundur okkar mati. Það er ekki nóg að hugsa einungis um efnahagslegu markmiðin í því tilliti. Það er einhver tilgangur með þessu og það er auðvitað að byggja upp þekkingu, tryggja framfarir og hlúa að almennri velferð í samfélaginu. Þetta þarf því allt að hanga saman. Svo tökum við undir þær áhyggjur sem viðraðar hafa verið um stöðu starfsfólks við þessar breytingar. Það er svolítið nöturlegt að heyra af því að núna, mörgum vikum og mánuðum eftir að þetta allt saman er ákveðið, að fólk innan Stjórnarráðsins er enn þá í óvissu um hvað verður um það og hvort öll réttindi þess, skyldur og verkefni séu tryggð og hvernig það eigi að sinna þeim til lengri tíma. Það er ekki gott. Það er alveg hægt að taka undir það sem kom fram hjá hv. þingmanni áðan sem flutti meirihlutaálit úr nefndinni, að auðvitað fylgja öllum breytingum einhverjar áskoranir og það geta fylgt þeim óþægindi og jafnvel einhver óvissa, en það tekur samt ekkert af þeim sem taka ákvarðanirnar og um véla að tryggja að þetta umrót og breytingar séu gerðar þannig að fólk þurfi ekki beint að óttast um stöðu sína eða búa við óvissu vikum saman. Þarna skorti augljóslega talsvert upp á samráð og beina upplýsingagjöf. Ég er svo sem ekkert að halda því fram, eða við, að þetta skipti meginmáli við starfsemi Stjórnarráðsins til lengri tíma en þetta eru hlutir sem verða að vera í lagi. Það var full ástæða til að hafa orð á því að það vantaði talsvert upp á það. Annar minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lítur svo á að ef ríkisstjórn vill fara þá leið sem boðuð er í þessari þingsályktunartillögu þá stendur hún og fellur með því. Það er hæstv. ríkisstjórnar að teikna þetta upp. Við hefðum örugglega gert þetta öðruvísi og við fjórmenningar erum örugglega ekki einhuga um það nákvæmlega hvernig eigi að gera hlutina en þá undirstrika ég að það er einmitt þess vegna sem ríkisstjórn á hverjum tíma þarf að standa með þeim ákvörðunum sem hún tekur. Hennar er valdið til að gera þetta í skjóli þingmeirihluta síns og hennar verður þá ábyrgðin líka. Við fögnum því að það skuli vera einhugur í nefndinni um að fylgja eftir þessum breytingum. Það finnst okkur skipta verulegu máli. Við erum að tala mikið núna um hugmyndir, hvernig menn sjá hlutina fyrir sér, og við vitum ekki alveg nákvæmlega hvernig þetta allt saman mun þróast. En það að vera með stöðumat á þessu, fylgjast með þessu í gegnum kjörtímabilið, kalla eftir upplýsingum og fá upplýsingar innan úr ráðuneytunum og frá ríkisstjórninni um það hvernig hlutir hafa gengið fyrir sig. Það skiptir gríðarlega miklu máli og smellpassar við það hlutverk sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur innan Alþingis. Stóra niðurstaðan er sú að þetta er umfangsmikil breyting á æðstu stjórnsýslu ríkisins og hún er tekin í þröngum hópi. Ákvörðunin er miklu meira á pólitískum forsendum en faglegum. Það er ekkert í sjálfu sér sem bannar það en það þarf ekki að hafa mörg orð um að því faglegri sem menn eru í vinnubrögðum sínum og nálgun, ekki síst þegar kemur að svona stórum og mikilvægum hlutum, þeim mun betri verður afurðin og því betri verk verða unnin innan Stjórnarráðsins og stjórnsýslan skilvirkari og betri í samhengi við það. Við sem stöndum að þessu áliti ætlum því ekki að styðja þessa þingsályktunartillögu eins og hún kemur fram. Eins og ég nefndi í upphafi munum við fjögur sem stöndum að þessu áliti örugglega koma upp hér í ræðum og gera nánar grein fyrir því til að mynda hvað okkur finnst um tiltekið verklag í þessu, þ.e. hvort þessi stofnun eigi að vera undir þessu ráðuneyti, þetta verkefni hér eða annars staðar. Það eru alls konar sjónarmið uppi um það. En þetta eru meginlínurnar í því sem við viljum fylgja úr hlaði með minnihlutaáliti okkar.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir það sem hann deildi með okkur og sömuleiðis hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir það sem hún deildi með okkur. En ég ætla að deila með ykkur hálfgerðum innherjaupplýsingum. Ég þarf ekki að kvarta yfir þeim viðtökum sem ég hef fengið í mínum erindrekstri fyrir til að mynda tónlistargeirann, STEF, FTT, Samtón, ÚTÓN og Bandalag íslenskra listamanna. Ég ætla að upplýsa ykkur um það að sú skoðun hefur verið mjög útbreidd á vettvangi hinna skapandi greina að það væri ekki skapandi greinum í vil að vera hluti af mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Hvers vegna ekki? Við höfum ítrekað upplifað það á síðustu 20 árum, eða alla vega síðan ég kynntist því, og menntamálaráðherrar, m.a. Illugi Gunnarsson og fleiri, hafa viðurkennt það, að í hinu krefjandi starfi mennta- og menningarmálaráðherra hefur í rauninni sirka 10% tími og orka farið í menningarmálin, hitt fer í hið risastóra skólamálaráðuneyti. Ergo: Menningin hefur verið lítil 10% skúffa í risastóru skólamálaráðuneyti og miðað við framvindu þeirra mála, þess sístækkandi málaflokks og vægis hans í hagkerfinu, þá hlaut það að vera óásættanlegt. Um það voru a.m.k. tveir mennta- og menningarmálaráðherra sammála okkur á vettvangi skapandi greina. Við báðum um að þessu yrði skipt upp. Við vildum hafa menningarmálaráðherra í fullu starfi. Þetta er kannski skref í þá átt.
Frú forseti. Já, ég hef margoft heyrt þessa umræðu með menningarmálin og þetta má svo sem yfirfæra á fleiri ráðuneyti. Við höfum tekið eftir því að undanfarin misseri hefur verið kvartað undan því að landbúnaði sé ekki gert nógu hátt undir höfði í þeirri skipan sem verið hefur síðustu ár og svo mætti lengi telja. Svo ég svari bara stuttlega þá get ég alveg tekið undir það sem hv. þingmaður nefnir hér og ætla líka að játa að mér finnst að stjórnvöld á hverjum tíma megi hafa ákveðið svigrúm til að meta það hvernig þau vilja haga málum. Ég held að það sé alltaf þannig að allir hópar, sama hvort það er menningargeirinn eða einhverjar atvinnugreinar eða einhverjir aðrir aðilar, hafi alltaf áhyggjur af því að þeirra málaflokkur fái ekki nægt súrefni inni í Stjórnarráðinu. Ég get alveg tekið undir það að mér finnst ekkert vitlaust við það að skipta menningar- og menntamálaráðuneytinu upp. Það hefur verið kallað eftir því lengi og svo verðum við bara að sjá hvernig til tekst.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir sitt innlegg. Ég ætla að deila með ykkur annarri sögu af tengdum vettvangi sem ég starfaði við eftir að ég kvaddi vettvang tónlistar og skapandi greina, sem formlegur formaður eða forystumaður. Ég hef verið viðloðandi þróunarverkefni í heilsutengdri ferðaþjónustu, tók sæti í FHG, sem eru fyrirtæki í hótel- og gistiþjónustu, og það satt að segja blasti við að þar var komin til ný stoð í atvinnulífinu, skyndilega og með miklum hraða orðin stærsta búgrein íslensks atvinnulífs, ferðaþjónustan. Málum var þannig háttað í atvinnuvegaráðuneytinu, þar sem prýðilega vel vinnandi manneskja var með atvinnuvegaráðuneytið, nýsköpunina, orkuna og allt hitt og svo bættust dómsmálin við, að við fundum fyrir því að við vildum hafa varðmann ferðaþjónustunnar í 150% starfi, „full time“, átta daga vikunnar en við vorum í rauninni með starfsmann í kannski sirka 20% starfi í ferðaþjónustugeiranum. Sem betur fer gat umræddur ráðherra valdið sínu hlutverki ótrúlega vel, gerði í raun ótrúlega mikið á skömmum tíma og síðan var dómsmálaráðuneytisskyldunum aflétt af henni, en eftir þessu var kallað. Við töldum að svona spútnikbúgrein, sem skilaði allt að 70 milljörðum í tekjur á árinu 2018 til hins opinbera, ætti betra skilið og við höfum trú á því að það sé í rétta átt sem gert hefur verið núna.
Virðulegur forseti. Kannski aðeins til að hnykkja á því sem ég nefndi hér áðan og í samhengi við þessa umræðu þá langar mig að vitna í textann úr greinargerðinni sem fylgir þessari þingsályktunartillögu: „Nýtt ráðuneyti menningar og viðskipta leiðir saman hina nýrri atvinnuvegi ferðaþjónustu og skapandi greina sem hafa orðið sífellt mikilvægari fyrir íslenskt efnahags- og viðskiptalíf. Ljóst er að ferðaþjónustan og menningargeirinn njóta gagnkvæms ávinnings af velgengni og hagsmunir þeirra að miklu leyti samofnir. Þannig hafa íslenskir menningarviðburðir á borð við tónlistar- og kvikmyndahátíðir verið aðdráttarafl ferðamanna um árabil. Að sama skapi njóta skapandi greinar góðs af stærri markaði sem fylgir fjölgun ferðamanna og aukinni eftirspurn eftir íslenskri list og menningu. Samlegðaráhrif málaflokkanna eru auðsjáanlega mikil og nauðsynlegt að þeim sé búin umgjörð þar sem stefnumótun og stuðningur hins opinbera stuðlar að viðgangi beggja atvinnugreina í senn.“ Svona texta er í sjálfu sér hægt að setja saman um hvað sem er. Þetta er bara einhver rökstuðningur að mínu mati sem fylgir þessari uppstokkun sem við vorum að tala um áðan og á rætur sínar að rekja til þess að Stjórnarráðinu var skipt upp með ákveðnum hætti vegna kosningaúrslitanna. Það liggur auðvitað fyrir að fyrrverandi menntamálaráðherra vildi gjarnan halda menningarmálunum áfram á sinni könnu. Þarna eru viðskiptamálin líka undir. Það má alveg spyrja á móti: Bankarnir og ljóðin, eiga þau mikla samleið? Við getum endalaust tekist á um þessa hluti en ég las þennan texta upp bara til að undirstrika það að öll þau fyrirheit sem er verið að nefna í þessu, og efast ég ekkert um að góður vilji sé að baki, eru rökstudd með einhverjum svona orðaleppum og samtíningi orða sem hljóma ofsalega fallega á blaði en segja okkur ekkert meira um það í sjálfu sér hvernig eigi að framkvæma hlutina. Það er eiginlega það sem við erum kannski svolítið að gagnrýna í nefndaráliti okkar.
Virðulegur forseti. Ég er ein af þeim sem skrifa undir meirihlutaálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í þessu mikilvæga og stóra máli. Fyrir mitt leyti þá finnast mér þessar breytingar góðar og vel ígrundaðar þó að ég skilji mætavel og beri mikla virðingu fyrir því að auðvitað er málið þess eðlis að fólk hefur á því margar skoðanir, jafnvel 63 skoðanir í þessum sal ef hver og einn yrði spurður. En almennt séð og heilt yfir tel ég að þessar breytingar séu vel ígrundaðar og eru í rauninni sprottnar úr þeirri, má segja, lúxusstöðu sem gerist ekki alltaf hér í okkar stjórnmálaumhverfi að það eru sömu flokkar og meira að segja sömu einstaklingar sem halda áfram samstarfi inn á nýtt kjörtímabil. Í þeirri stöðu sem ríkisstjórnarbreyting í kjölfar kosninga býður upp á er hægt að gera breytingar byggðar á reynslu liðinna ára sem ég held að séu til góðs og gefst nefnilega ekki oft færi á. Ég get vel skilið pælingar um hvort það sé eðlilegt að það séu þrír aðilar, í þessu tilfelli formenn flokkanna, sem þarna setjast niður og taka þessa ákvörðun í einhvers konar tómarúmi, heyrist mér að verið sé að ýja að hér, það sé á einhvern hátt óeðlilegt. Mér finnst það ekki og ég ætla að leyfa mér að segja að í raunheimum, miðað við hvernig stjórnmálin búa til þetta kerfi sem við búum við í dag, þá er þetta svo gott sem eini glugginn sem er hægt að nýta til þess að gera einhverjar alvörubreytingar. Ástæðan fyrir því að ég vil nefna þetta er að breytingar sem þessar eru eitt mikilvægasta stjórntæki framkvæmdarvaldsins til þess að fylgja eftir pólitískum áherslum sínum. Fyrir mér er það ekki eitthvað sem er til vansa eða ekki gott. Ríkisstjórnin er að sjálfsögðu pólitísk og þó að hún þurfi vitanlega í störfum sínum að passa upp á allar faglegar forsendur eins og gengur og gerist þá er það hlutverk þeirra sem í henni sitja, sem þau hafa lýðræðislegt umboð til, að leggja pólitískar áherslur. Þá er jafnframt skylda þeirra að búa svo um kerfið að það sé sem best úr garði gert til að láta þær áherslur verða að veruleika. Af þeim breytingum sem núna liggja fyrir tel ég persónulega einna mikilvægast að byggja almennilega undir loftslagsmál ýmiss konar, þó að það hafi margoft komið fram í máli fulltrúa ríkisstjórnarinnar að loftslagsmál komi flestum ráðuneytum við, þau eru verkefni dagsins í dag og dagsins á morgun. Ég held að þar skipti ofboðslega miklu máli að taka orkuna og umhverfið og setja undir sama hatt. Það segi ég því ég held að þar skipti ofboðslega miklu máli að í staðinn fyrir að stilla því sífellt upp sem andstæðum pólum þá ætti frekar að skoða samspil og jafnvægi á milli nýtingar og verndar. Ég held að það sé einmitt með því samspili og því samtali sem við eigum möguleika á að stíga farsæl skref með bæði þessi sjónarmið við borðið og, eins og ég segi, þau séu undir sama hatti. Ég held að það sé mjög farsæl breyting - ég get svo sem ekki sagt hvort hún verði farsæl en ég held að hún sé vel ígrunduð og er spennandi og ég hlakka til að sjá hvað verður úr því. Önnur stór breyting sem ég held að sé líka algjört lykilatriði er að taka nýsköpunina og setja hana svona afgerandi með vísindum, rannsóknum og iðnaði. Þar erum við bara að mæta kalli fjórðu iðnbyltingarinnar um hvers sé krafist af okkur til að taka það föstum tökum. Ég held að það hafi verið mjög vel gert. Ég er sama skapi mjög spennt fyrir að sjá hvernig það ráðuneyti mun spila úr þeirri stöðu til að undirstrika sem mest þau tækifæri sem bíða okkar í þessum málaflokkum og er einfaldlega Íslandi framtíðarinnar nauðsynlegt til þess að við höldum áfram að vaxa og dafna. Annað sem mig langar til að nefna, sem hefur kannski minna farið fyrir, er að ég trúi því að það að færa húsnæðis- og mannvirkjamál ásamt skipulagsmálum inn í það sem kallast innviðaráðuneyti sé gríðarlega mikilvægt skref. Ég held að það hafi ekki farið fram hjá mörgum að það hefur verið ákveðin óánægja með hvað skipulagsmál og byggingarmál hafa tekið langan tíma. Þarna eru öll stig samfélagsins undir og mismunandi stofnanir sem þurfa að tala saman og ég held að það muni hjálpa til, liðka til við að stytta biðlistana, stytta boðleiðir, lækka kostnað sem slíku fylgir, að byrja á því að hafa þessi mál innan sama ráðuneytis, það held ég að sé einnig mjög spennandi. Framsögumaður málsins, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, fór að öðru leyti yfir það sem fór fram hjá nefndinni og ég vil nota tækifærið og þakka nefndinni fyrir gott samstarf í þessu máli. Það eru skiptar skoðanir á breytingum. Það segir sig sjálft. En hv. þingmaður reifaði ágætlega helstu sjónarmið og ég ætla ekki að endurtaka það hér en fyrir mitt leyti var þó ekki niðurstaðan sú að það væri algjörlega hafið yfir allan vafa að þetta væri ekki nógu vel ígrundað, enda skil ég ekki málið öðruvísi en að ef slíkt atriði hefði komið upp þá hefði verið fullur vilji til þess að skoða það og bregðast við. Það eru í meðferð málsins dæmi um atriði sem var bent á að væri kannski ekki heppilegt að færa á annan stað og við því var einfaldlega brugðist. Þannig að ég hef ekki upplifað neitt annað í þessu máli annað en að þarna sé verið að reyna að búa til stjórntæki sem getur hvað best mætt pólitískum áskorunum þessarar ríkisstjórnar og framtíðarinnar, samtímans, á eins skynsamlegan hátt og hægt er. Að því sögðu þá er auðvitað hægt að sýna því skilning að það eru ekki allir sammála um þetta en ég held að þetta sé einfaldlega mjög mikilvægt stjórntæki ríkisstjórnarinnar. Ég fagna því að heyra að fulltrúar minni hlutans í nefndinni, bæði hv. þm. Sigmar Guðmundsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir, taka það skýrt fram að það er enginn að segja að þessi réttur liggi ekki þarna. Ég held að það sé gott að hafa það alveg skýrt að það sé á hreinu. En að sjálfsögðu þarf að vanda til verka og að sjálfsögðu þarf að hlusta á mismunandi sjónarmið og að sjálfsögðu þarf að bregðast við þeim ef ekki er verið að stefna í rétta átt. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að það var samhljómur í nefndinni fyrir því að við myndum fá stöðumatsskýrslu, ég held að það sé orðað þannig, frá forsætisráðherra eftir um þrjá mánuði með fyrstu sýn á það hvernig þessar breytingar eru að ganga, hvort það sé einhvers staðar hægt að benda á galla við þær varðandi þjónustu við fólkið í landinu og gagnvart þeim verkefnum sem ríkisstjórninni ber að sinna. Ég held að það sé mjög skynsamlegt og muni gagnast vel. En að öðru leyti held að þetta mál hafi verið unnið með eins miklum ágætum og hægt er og kannski allt í lagi að undirstrika að það er forsætisráðherra sem ber á þessu ábyrgð og hafði að sjálfsögðu til þess stuðning og samtal og ráðgjafa í ráðuneyti sínum sem hafa það hlutverk. Ég er bjartsýn á að þessar breytingar verði til góðs.
Forseti. Ég kann að meta þá heiðarlegu framsetningu að um pólitískt mál sé að ræða, að forsætisráðherra beri ábyrgð á því að leggja breytingarnar fram, og áhersluna á eftirfylgni með málinu. Ég hef reynslu af lögum um opinber fjármál, þar sem ég sit í fjárlaganefnd, og tel þetta því kannski vandasamt. Sem dæmi eru ársskýrslur ráðherra gjörsamlega vitagagnslausar. Ástæðan fyrir því að þær eru gagnslausar er sú að markmiðssetningin er rosalega ónákvæm. Það vantar kostnaðarmat, ábatagreiningu o.s.frv. til að við vitum hvort fjármunirnir sem við leggjum til skili sér í raun samkvæmt stefnu stjórnvalda. Af því að slíkt liggur ekki fyrir er hægt að segja hvað sem er í ársskýrslum ráðherra. Það er hægt að klappa öllum á bakið fyrir að standa sig alveg rosalega vel þrátt fyrir að markmiðin sem sett eru sem viðmið standist ekki, þau eru réttara sagt bara strokuð út og þeim er breytt þannig að önnur viðmið eru notuð þegar ekki er hægt að sýna fram á að hin fyrri hafi skilað árangri - ef það var þá yfirleitt mögulegt að þau gætu skilað árangri. Við þekkjum það mjög vel í umræðunni um fjárlögin, um fjármálaáætlun, að þau hafa einfaldlega verið léleg. Þegar sagt er í þingsályktunartillögunni að henni sé ætlað að brjóta ósýnilega múra stofnanamenningar og meiri hlutinn segir að það skipti meira máli að innan Stjórnarráðsins fari fram virk samvinna og samstarf, frekar en að þessir ósýnilegu múrar séu vandamálið, þá finnst mér mjög áhugavert að ekki sé útskýrt hvert vandamálið er til að byrja með, til þess að við getum metið það eftir á hvort vandamálið hafi verið leyst. Það vantar að segja okkur hvert vandamálið er, hvaða ósýnilegu veggi á að brjóta niður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann fór að vísu um víðan völl en ég held að ég skilji spurninguna, þ.e. að það liggi ekki alveg skýrt fyrir hvert verkefnið er þannig að hægt sé að meta hvort verkefnið takist vel eða ekki. Já, þá er það bara spurningin um hvert eðli starfa okkar er. Ég get alveg tekið undir að þessar ársskýrslur eru kannski bara eitt ágætt tæki. Í tíð síðustu ríkisstjórnar, á síðasta kjörtímabili, var það t.d. alltaf sett opinberlega fram hvenær markmið stjórnarsáttmála voru kláruð og hvernig þeim miðaði með árunum. Það er eitt tæki sem hægt er að nota. Þessi þingsalur er vissulega eitt tæki sem hægt er að nota til að halda þingmönnum og ráðherrum við efnið, hvort verið sé að standa við þau loforð og markmið sem lagt er af stað með í upphafi kjörtímabils. Varðandi spurninguna um það sem kallað er stofnanamúr - innan stjórnkerfisins er almennt talað um síló - þá var ég á síðasta kjörtímabili í Stjórnarráðinu. Ég veit ekki hvort þetta lætur öðruvísi í mínum eyrum af því að ég kem þaðan, það getur vel verið, en mér fannst eiginlega einhugur um að auka þyrfti samtalið á milli ráðuneyta og lyfta aðeins upp, rótera aðeins á milli, taka verkefni frá einum og færa til annars til þess líka að skapa breiðari þekkingu á milli mismunandi ráðuneyta. Hv. þingmaður vísar til greinargerðarinnar og ég skil það þannig að það sé það sem verið er að meina. Það er þekkt stef innan Stjórnarráðsins að þetta þurfi að laga og þetta mál er viðleitni til þess.
Forseti. Það er alveg örugglega hægt að gera ýmislegt skilvirkara með því að færa hlutina fram og til baka. Það eina sem ég bið um hérna megin er að þegar talað er um kostnað sé það útskýrt hvað sparast á móti. Það er ekkert slíkt í þessu, það er ekki einu sinni reynt að útskýra hver ábatinn af þessum breytingum er. Það er sagt að þetta muni gera hlutina skilvirkari. Ég hef ekki hugmynd um hvernig. Ég get því ekki lagt mat á það þremur mánuðum seinna eða ári seinna hvort hlutirnir hafi orðið skilvirkari eða ekki. Ég býst kannski ekki við hlutlausri greiningu á því hvort eitthvað hafi tekist eða ekki. En segjum sem svo að sú greining liggi fyrir og niðurstaðan verði sú að hlutirnir gangi ekki alveg. Fáum við þá aðra þingsályktunartillögu um að taka breytingarnar til baka? Það skyldi maður ætla. En ég geri ekki ráð fyrir því af því að ég þekki þessa ríkisstjórn ekki af öðru en að eiga erfitt með að viðurkenna að hún hafi haft rangt fyrir sér. Hér er verið að tala um tilfærslu á verkefnum. Til dæmis færast mannréttindi og mannréttindasáttmálinn frá dómsmálaráðuneyti til forsætisráðuneytis. Framfylgd laga og reglna færist frá forsætisráðuneyti til dómsmálaráðuneytis, samlegðaráhrif o.s.frv. Síðan er verið að færa nýsköpun í háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið af því að móta þarf skýra stefnu þvert á málaflokka ráðuneyta. Það eru eiginlega sömu rök og er verið að nota til að færa mannréttindamál til forsætisráðuneytisins. Mér finnst það rosalega áhugavert. Sömu rök eru notuð fyrir því að færa tvo mismunandi málaflokka í tvö mismunandi ráðuneyti, af því að það spannar mörg ráðuneyti. Þetta eru smáatriðin sem ég er að reyna að skilja. Já, ég skil rökin [[Forseti hringir.]]en þau eru ekki nógu nákvæm til að svara því hver ábatinn verður þegar allt kemur til alls. Ég kem úr fjárlaganefnd og hef áhuga á þessum málum.
Frú forseti. Kærar þakkir fyrir þessa spurningu. Ég fagna öllum þingmönnum sem er umhugað um ríkissjóð og að hið opinbera, báknið, eins og það er oft kallað, sé gagnrýnið á störf sín og skoði í hvað það eyðir peningunum. Ég þakka kærlega fyrir það. En ég ætla samt að leyfa mér að spyrja: Hvað er ábati? Hvað er það að koma út í plús eftir breytingar af þessu tagi? Í andsvari áðan sagði hv. þm. Jakob Frímann Magnússon ágæta dæmisögu af því hvernig skjólstæðingum hans leið í ráðuneyti þar sem margir málaflokkar voru undir, þeim leið eins og þeir týndust jafnvel á köflum. Það er ekki einsdæmi. Hvað þýðir það að bið varðandi skipulag húsnæðis og alls þess sem því tengist styttist fyrir borgara í landinu, fyrir fyrirtækin í landinu? Hvaða ábati er af því? Hvaða ábati er af því til framtíðar að taka nýsköpun föstum tökum, að við höldum áfram að undirbyggja eina stærstu stoð íslensks efnahags? Og ég gæti haldið áfram. Í mínum huga, frú forseti, er ekki hægt að fullyrða, eins og ég hef heyrt í umræðum í dag, að stór ráðuneyti séu alltaf betri. Ég get svo sem ekki staðið hér og fullyrt hið gagnstæða. En þetta er ekki hægt að fullyrða. Þessi breyting er í takt við pólitískar áherslur ríkisstjórnarinnar til að mæta áskorunum samtímans [[Forseti hringir.]]og ég held að þetta sé ágætlega ígrundað og vel gert.
Virðulegi forseti. Ég hef verið að fylgjast með umræðunni hérna í dag og líkt og komið hefur fram er þetta gríðarlega stórt mál og mismunandi skoðanir á því sem er bara ósköp eðlilegt. Það er mjög mikilvægt og hollt fyrir okkur að taka umræðuna og skiptast á skoðunum. Við lifum á tímum örra tæknibreytinga sem fela í sér ný tækifæri og áskoranir. Það er því mikilvægt að stjórnkerfið hafi þann sveigjanleika sem þarf til að mæta þeim. Með þessum breytingum á skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands erum við að horfa til framtíðar og þeirra viðfangsefna sem fram undan eru. Stjórnarsáttmálinn er framsækinn að mínu mati og uppfullur af framfaramálum fyrir íslenskt samfélag. Þær breytingar sem hér eru til umræðu eru sérsniðnar m.a. að stjórnarsáttmálanum og mun einfalda framkvæmd margra mikilvægra verkefna sem þar koma fram. Í því samhengi langar mig sérstaklega að nefna þær áskoranir sem fram undan eru í húsnæðismálum. Að setja alla umgjörð húsnæðismarkaðarins undir einn og sama hatt í nýju innviðaráðuneyti er mikilvæg tilfærsla sem gefur aukna og betri yfirsýn og eykur skilvirkni í þeim málaflokki. Ég bind miklar vonir við að hægt verði að taka stór skref til framfara í húsnæðismálum á kjörtímabilinu um allt land, þá sérstaklega þegar kemur að því að stuðla að hæfilegu framboði lóða í samvinnu við sveitafélögin. Skipulagsmál eru nefnilega nátengd sveitarstjórnarmálum og því er afar ánægjulegt að sjá þessa málaflokka í sama ráðuneytinu. Í nýju innviðaráðuneyti eru sterk samlegðaráhrif er snúa að ýmsum innviðum samfélagsins, svo sem samgöngum, húsnæðismálum, skipulagsmálum, byggðamálum, sveitarstjórnarmálum og mannvirkjamálum. Það að tengja þetta saman í sama ráðuneyti er að mínu mati afar skynsamlegt. Einnig tel ég það jákvætt skref að sameina málefni barna við mennta- og æskulýðsmál. Það eykur yfirsýn yfir málaflokkinn og mun auðvelda samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Hér er verið að kjarna alla þjónustu við börn á einn stað og gefa málaflokknum aukið vægi í stjórnkerfinu. Að lokum vil ég taka fram að ég tel gríðarleg tækifæri felast í nýju ráðuneyti háskóla, iðnaðar og nýsköpunar. Það mun leysa úr læðingi orku nýsköpunar með auknu samstarfi atvinnulífsins við háskóla og vísindi og skila sér í fleiri verðmætum störfum og styrkja samkeppnisstöðu þjóðarinnar. Aukið samstarf þessara aðila mun stuðla að öflugu hringrásarhagkerfi. Þetta eru breytingar til að brjóta niður þessi svokölluðu og margumtöluðu síló, auka samvinnu, samlegðaráhrif og skilvirkni í kerfinu öllu. Þetta eru breytingar til að mæta þeim áskorunum sem fram undan eru og koma okkar metnaðarfulla stjórnarsáttmála í framkvæmd. Ég tek undir það sem komið hefur fram hér áður varðandi mikilvægi þess að gera stöðumat á því hvernig breytingarnar takast til innan nokkurra mánaða, vega það og meta. Við verðum líka að hafa í huga að það er ekkert meitlað í stein en við verðum að vera reiðubúin til að meta stöðuna og endurskoða ef þörf er á. Ég hef því fulla trú á því að þessar breytingar muni skila tilætluðum árangri. Ég hef fulla trú á því að þessar breytingar muni skila tilætluðum árangri.
Frú forseti. Mér finnst dálítið merkilegt að hv. þingmaður talaði einmitt um þau ráðuneyti sem ég hef mestar áhyggjur af með tilliti til málefna fatlaðra. Húsnæðismál fatlaðra fara undir innviðaráðuneytið en barnamálinin í barna- og menntamálaráðuneytið. Þá spyr maður sig: Bíddu, samfella í þjónustu, farsældarfrumvarp, farsæld barna? Hvar er þetta allt saman? Hvar er farsæld fatlaðs fólks? Þarna er ekki tekið mið af því sem ég tel vera viðkvæmasta málaflokkinn á Íslandi, einn þeirra alla vega. Þetta er ekki nógu vel ígrundað. Er hv. þingmaður sammála mér um þá stöðu sem málefni fatlaðra hafa í þessu?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Evu Sjöfn Helgadóttur fyrir andsvarið. Ég lít svo á að húsnæðismál, hvort sem er fatlaðra eða annarra, eigi að vera á einum stað. Ég tel að það sé mikilvægt. Það hafa komið fram margar tillögur um hvernig hægt sé að bæta þetta og ég tel það til mikilla bóta að hafa þetta undir sama ráðuneyti. Varðandi barnamálin hefði verið einkennilegt, af því að hv. þingmaður tók þau mál fram í tengslum við fötluð börn, að taka það sérstaklega út fyrir þegar við erum að kjarna alla þjónustu við börn á sama stað. Ég tel mjög mikilvægt að öll þjónusta sem tengist börnum sé á sama stað. Ég hef fulla trú á því að þetta muni ganga eftir, að þetta muni skila okkur árangri og ef ekki að við séum þá reiðubúin til að endurskoða þessa hluti ef þörf er á.
Forseti. Nú tek ég mið af umsögn Þroskahjálpar um þetta mál. Þar kemur fram að þau hafi miklar áhyggjur af þessu og því að Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins fari undir barna- og menntamálaráðherra. Þau vilja að Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins sinni fullorðnum meira og þau eru að stefna í þá átt, þannig að þetta skýtur skökku við fyrir þau hjá Þroskahjálp. Ef maður hugsar um þekkingu, samfellu í þjónustu og allt það þá finnst mér einhvern veginn eins og þetta séu svör sem er bara verið að skoða eftir á og að þetta sé ekki nægilega vel ígrundað fyrir þennan viðkvæma hóp. Þetta er ekki það sama og menntamálin og allir þessir málaflokkar, þetta er rosalega sérstök þjónusta og mjög mikilvægt að samfella sé í henni. Ég er því ekki alveg sannfærð. Mig langar líka að vita hvernig á að mæla árangur af þessu, hvaða kvarðar verða notaðir og hvaða grunnlínu er miðað við, eða hvort verið sé að gera eitthvað slíkt.
Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni Evu Sjöfn Helgadóttur fyrir seinna andsvar sitt. Þetta er gríðarlega stórt og mikilvægt mál og tilfinningamál líka og það þarf að vanda virkilega vel til verka. Ég skil alveg þessar hugleiðingar hv. þingmanns. Það þarf að vanda vel til verka. Hún kom að því hvort það væri einhver sérstakur mælikvarði til að mæla árangurinn. Ég hef í raun ekki þekkingu til að geta svarað því hér og nú. Það er þannig. Hins vegar höfum við ýmsar leiðir og það eru biðlistar t.d. og það er víst þjónustugrein sem hægt er að fara í til að meta stöðuna og meta hvernig þetta gengur. Ég er sannfærð um það, líkt og kom fram í máli mínu áðan, að betra sé að setja alla þjónustu við öll börn á sama stað. Líkt og kom fram í máli hv. þingmanns um Ráðgjafar- og greiningarstöðina þá er það mjög góð umsögn sem vert er að skoða og meta. En eins og staðan er í dag tel ég að þetta sé mikilvægt skref og rétt framfaraskref að stíga.
Forseti. Hv. þingmaður kom inn á innviðaráðuneytið og þá auknu skilvirkni o.s.frv. sem á að verða á húsnæðismarkaði og í leyfismálum og ýmislegt svoleiðis vegna þess að þetta á að setja á sama stað. Í umsögn Verkfræðingafélags Íslands um fjárlög 2022 er talað um þetta nýja innviðaráðuneyti og þar segir, með leyfi forseta: „Í ríkisstjórnarsáttmála segir um húsnæðismál : „Unnið verður að því að endurskoða regluverk, innleiða stafræna stjórnsýslu í auknum mæli og einfalda umgjörð um byggingariðnað í því skyni að lækka byggingarkostnað án þess að það sé á kostnað gæða og algildrar hönnunar.“ Það getur verið gott að einfalda hluti og skoða regluverk á hverjum tíma. Hins vegar er vandamál íslensks byggingariðnaðar ekki regluverk heldur slæleg vinnubrögð og fúsk. Það er því nauðsynlegt að skoða þennan málaflokk út frá því sjónarmiði að góð hönnun og vönduð vinnubrögð eru forsenda þess að raunkostnaður neytandans lækki. Í ljósi þessa er erfitt að skilja framangreindan texta úr ríkisstjórnarsáttmálanum. Nær væri að geta um mikilvægi staðla í íslenskum byggingariðnaði, hlúa að gerð þeirra og tryggja fjármagn til þess verks.“ Þá rifjast upp fyrir manni hvernig Nýsköpunarmiðstöðin var lögð niður og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins fór eitthvert fram og til baka og alls konar skemmtilegheit. Ég hef nefnilega alveg áhyggjur af því, vegna þess að kvartanirnar sem við höfum heyrt, sérstaklega frá framkvæmdaraðilum, hafa verið um þetta fjárans umhverfismat, að það sé alltaf að þvælast fyrir. En þeir aðilar sem koma og útskýra þetta fyrir okkur segja að umhverfismatið sé einfaldlega alltaf rangt framkvæmt og ef sveitarfélög og framkvæmdaraðilar myndu einfaldlega gera það rétt myndu þau ekki alltaf lenda í vandræðum með það. Það er t.d. tilvísun í það fúsk sem er verið að tala um. Ef innviðaráðuneytið kemur þessu einhvern veginn betur fyrir, að hætta þessu fúski og það leiðir til skilvirkni, þá er það bara gott mál og blessað. [[Forseti hringir.]]En maður sér það ekki endilega af þingsályktunartillögunni eða nefndarálitinu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir andsvarið. Ef ég skildi það rétt var hann að vitna í umsögn þar sem talað var um fúsk innan byggingariðnaðarins og slæleg vinnubrögð. Ég er ekki dómbær á það hér og nú, ég hef ekki reynslu af því. Ég hef hins vegar reynslu af því að sitja í sveitarstjórnum og hef reynslu af skipulagsmálum og húsnæðismálum í sveitarstjórnum. Að því leyti get ég tekið undir þessar breytingar, hversu mikilvægt það er að færa þetta undir sama ráðuneyti til þess að hægt sé að vinna hlutina hraðar og betur og hægt sé að stytta biðlista og boðleiðir. Ég vona svo sannarlega að þessar breytingar verði til betrumbóta.
Forseti. Eitt af vandamálunum við að setja allt á sömu hendi, þó að það auki kannski skilvirkni, er að það kemur oft niður á gæðaeftirliti því að fræðin eru þannig að gæðaeftirlit er til hliðar við framkvæmdir og ákvarðanir. Ef gæðaeftirlit er í höndum þess sem tekur ákvarðanir um skipulag og framkvæmdir, og fer í framkvæmdir, er að sjálfsögðu um sjálfsmat að ræða. Sjálfsmat er gott og blessað út af fyrir sig en ef það á að vera raunverulegt gæðaeftirlit þarf líka ytra eftirlit og óháð með ýmsum ákvörðunum. Umhverfismatið er að vissu leyti þess háttar fyrirkomulag, að meta áhrif af vissum framkvæmdakostum. Þá eiga ekki þeir sem munu ákveða hvaða framkvæmdakostir verða fyrir valinu að stjórna því líka hvernig matið á áhrifum framkvæmdakostanna verður, af því að þeir eru augljóslega hlutdrægir eða geta verið hlutdrægir. Það eru áhyggjurnar sem ég hef varðandi það að hrúga öllu á sama stað á sömu hendi. Jú, ég skil skilvirkni, sem sagt löngunina, en kostnaðurinn við hlutdræga ákvarðanatöku leiðir óhjákvæmilega af sér að lokum að teknar verða ákvarðanir sem eru í heildina skaðlegar, bara af því að það var geðþóttaákvörðun þeirra sem ákváðu að taka hana, þeim fannst þetta vera miklu betra en fagleg vinnubrögð hefðu kannski sagt til um. Ég bendi á staðsetningu spítalans t.d., hryllileg staðsetning þegar allt kemur til alls, varðandi aðgengi frá höfuðborgarsvæðinu miðað við aðra staði. Það er ýmislegt sem má gera betur. Við byrjum á að henda út fúskinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég held að við getum öll tekið undir það að við viljum sjá vönduð vinnubrögð. Við viljum vanda til verka og við viljum sjá hnitmiðað og við viljum sjá árangur út frá verkefnum okkar, við viljum sjá skilvirkni í kerfinu. Mig langar, af því að hv. þingmaður vitnar í umsagnir, að vitna í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem tekur undir þær breytingar sem lagðar eru fram, þar sem eru dæmi um það þegar byggðamálin fóru úr forsætisráðuneytinu yfir í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið á sínum tíma, þau voru mjög ánægð með þá tilfærslu. Hv. þingmaður nefndi að það sé kannski ekki gott að hafa þetta allt á sama stað. Ég get alveg tekið undir að það er ekki gott að hafa allt á sama stað en sumt er mikilvægt að hafa á sama stað. Breytingarnar núna eru vegna þess að við teljum að mikilvægt sé að fara yfir þetta og endurskoða þetta og hafa tilfærslur í kerfinu til betri árangurs. Ég vona að það verði okkur til hagsbóta.
Frú forseti. Þetta er allt hið mesta furðumál, bæði vegna þess hvernig til þess var stofnað af hálfu ríkisstjórnarinnar en einnig vegna forsögu málsins. Það byggir á lögum um Stjórnarráðið frá árinu 2011. Það var ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sem innleiddi það frumvarp í lög eftir umtalsverðar umræður hér í þingsal, umræður sem oft voru kallaðar málþóf stjórnarandstöðunnar á þeim tíma sem var m.a. skipuð af þáverandi Sjálfstæðis- og Framsóknarflokki, blessuð sé minning þeirra. Þeir höfðu uppi miklar aðvaranir um hvert Jóhanna Sigurðardóttir og ríkisstjórn hennar stefndi með því frumvarpi. Ég tók talsverðan þátt í þeim umræðum og lýst var athugasemdum við fjölmörg atriði þessa máls. Svo gerist það að allt annars konar ríkisstjórn, að vísu með Vinstrihreyfinguna – grænt framboð innan borðs, ákveður að nýta sér þessa löggjöf út í ystu æsar og gera það ekki hvað síst með þeim hætti að nýta þau ákvæði sem voru hvað harðast gagnrýnd þegar vinstri stjórnin leiddi þetta í lög á sínum tíma. Þá hlýtur maður að velta fyrir sér: Var lítið að marka andstöðu núverandi formanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks við málið á þeim tíma og annarra þingmanna flokkanna sem nú eru í ríkisstjórn eða er lítið að marka áherslur þeirra núna? Þeir fara þvert á það sem varað var við dag eftir dag í löngum umræðum um frumvarp ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Ég held reyndar að við þurfum ekkert að velta þessu mikið fyrir okkur því að við sjáum hvernig til þessarar ríkisstjórnar var stofnað. Við sáum það fyrir fjórum árum þegar ríkisstjórnin var kynnt sem ríkisstjórn sem ætlaði ekki að vera pólitísk stjórn þannig séð, ég held meira að segja að hæstv. fjármálaráðherra hafi orðað það þannig að þetta væri ekki ríkisstjórn um stór pólitísk álitamál. Þetta væri ríkisstjórn um stöðugleika. Og hvaða hugtak fundu þau upp? Já, ríkisstjórn með breiða skírskotun, ríkisstjórn með fulltrúa flokka frá vinstri til hægri sem átti að þýða að allir kjósendur gætu meira og minna verið sáttir af því að þeir ættu sína fulltrúa óháð því hvað þessir fulltrúar gerðu svo. Þannig var til þessarar ríkisstjórnar stofnað og þannig starfaði hún, sem kerfisstjórn sem eftirlét stjórnkerfinu að stjórna. Það sást glöggt á fyrstu þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir fjórum árum þar sem meiri hluti þeirra frumvarpa sem ráðherrar lögðu fram voru frumvörp frá síðustu ríkisstjórn sem nýju ráðherrarnir höfðu einfaldlega fengið á borðið hjá sér þegar þeir mættu til vinnu og verið sagt að flytja í þinginu. Þannig stjórnaði þessi ríkisstjórn fyrstu tvö árin. Svo kom þessi faraldur og þá lét hún sér vel líka að vera í skjóli hans en heldur nú áfram á sama grunni, á grundvelli þess að vera kerfisstjórn. Það sem þessir flokkar vilja þó fyrst og fremst fá fyrir stjórnarsamstarfið, ef það er ekki að breyta stefnu landsmálanna með einhverjum pólitískum áherslum, eru ráðherrasæti og hlutverk fyrir sína liðsmenn í ráðuneytum, í hinum ýmsu nefndum og ráðum o.s.frv. Stjórnarmyndunarviðræður mörkuðust augljóslega mjög af því. Þær tóku furðu langan tíma í ljósi þess að sömu flokkar höfðu ákveðið að starfa áfram saman, höfðu til þess fylgi. En stjórnarmyndun tók langan tíma og þegar stjórnarsáttmáli birtist loks þá var ekki þar að finna neinar skýringar á því hversu langan tíma hefði tekið að koma þessari stjórn saman eða halda áfram stjórnarsamstarfinu. Það var bara meira af því sama og aftur kerfismál frá kjörtímabilinu á undan. En svo sáum við ráðherralistann og verkaskiptinguna, hvaða nefndir, hvaða valdsvið heyrði undir hvern og einn ráðherra. Þá mátti öllum vera ljóst hvað tafði orminn langa. Það var að það reyndist svo erfitt að skipta þessum verkefnum, svo erfitt að til varð þetta furðumál sem við fjöllum hér um, mál sem felur í sér tilfærslur sem ráðherrarnir sjálfir og ekki bara ráðherrarnir heldur formenn stjórnarflokkanna virtust ekki almennilega vera með á hreinu hvernig ættu að skiptast þegar stjórnin var kynnt. Það var ekki einu sinni ljóst hvað ráðuneytin ættu að heita. Það tók breytingum frá einu skjali til annars í nokkrum tilvikum. Það var þó augljóst að umræðurnar hefðu snúist um vandræðagang við skiptingu verkefna eins og þau ættu formlega að liggja hjá hverjum flokki um sig. Þá var gripið í frumvarp og lög Jóhönnu Sigurðardóttur frá 2011 sem tveir af þremur stjórnarflokkum, eða a.m.k. formenn þeirra, höfðu barist svo hart gegn og gagnrýnt svo mjög, og sérstaklega gripið til þeirra úrræða sem þar birtust og höfðu verið mest gagnrýnd. Frú forseti. Ég skil vel að Vinstrihreyfingin – grænt framboð láti sér vel líka, enda var flokkurinn í ríkisstjórn þegar lögin voru sett. VG, held ég mér sé óhætt að segja, vill nota tækifærið þegar það gafst til að nýta vald. Það hentaði í tíð vinstri stjórnarinnar að auka valdsækni ríkisstjórnar og það hentar þeim núna þegar Vinstrihreyfingin – grænt framboð situr í skjóli Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks annað kjörtímabilið í röð. En hvers vegna sætta hinir flokkarnir sig við það sem þeir vöruðu svo mjög við og gagnrýndu á sínum tíma? Það er væntanlega af sömu ástæðu og þeir sætta sig við að VG leggi línurnar pólitískt í þessu stjórnarsamstarfi að því marki sem það nær út fyrir kerfisvaldið, láta sig hafa það ef þeir fá stóla og verkefni á pappír. Þetta snýst nefnilega eins og svo mörg mál frá þessari ríkisstjórn, eins og ég hef svo oft bent á, frú forseti, um umbúðir, ekki innihald. Þetta snýst um yfirlýst markmið, ekki raunveruleg áhrif. Þannig fór það að skipta mjög verulegu máli að eitt ráðuneyti héti a.m.k. að hluta til loftslagsráðuneyti af því að einhverjir flokkar höfðu talað um að það þyrfti að stofna loftslagsráðuneyti. Það skipti engu máli hvort þetta umhverfis- og loftslagsráðuneyti væri að einhverju leyti öðruvísi en umhverfisráðuneytið hafði verið en það þurfti að heita þetta af því að það hafði verið talað um það og þá væri hægt að tikka í boxið fyrir vikið. Og innviðaráðuneyti, ekki mjög breytt frá því sem áður var, jafnvel búið að missa ákveðna innviði úr ráðuneytinu en það þurfti að heita innviðaráðuneyti af því að þetta er allt spurning um umbúðir, að geta sagt: Við pökkuðum þessu inn eins og við sögðumst ætla að gera. Svo er treyst á það að enginn líti í pakkann. Fyrir vikið er þetta allt saman gert í, að því er virðist, hálfgerðu óðagoti þegar það var orðið löngu tímabært að kynna nýja ríkisstjórn og ráðherrarnir vissu varla sjálfir hvaða hlutverk þeir væru með. Nöfnin á ráðuneytunum voru að breytast, eins og ég nefndi, og þau eru held ég enn að breytast. Nú eru ráðherrar farnir að taka upp á því að breyta um nafn á eigin ráðuneyti með einhverjum tilkynningum á samfélagsmiðlum. Erum við t.d. með ráðuneyti sem heitir vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti? Það er að finna í flestum opinberum gögnum en ráðherrann segist vera háskólaráðherra, tilkynnti um það. Ég veit ekki hvort ráðuneytið er háskólaráðuneyti eða vísindaráðuneyti, það kemur kannski í ljós. Fleira kann að koma í ljós varðandi verkaskiptinguna því hún, eins og ég nefndi í upphafi, er enn mjög óljós, svo ekki sé minnst á kostnaðinn. Hæstv. fjármálaráðherra kom hér ítrekað upp og viðurkenndi að ríkisstjórnin hefði ekki hugmynd um hvað þetta myndi kosta. Það myndi alla vega kosta einhver hundruð milljóna, sagði hæstv. ráðherra, en þau vissu ekkert hvað þetta myndi kosta. Hvernig gátu þau líka vitað það? Þau vissu ekkert hvað þau voru að gera. Þau vissu varla sjálf hvaða verkefni ætti að lenda hvar og enn virðist vinna vera í gangi við að greiða úr því. Og enn er kostnaðurinn óljós. Það sem við þó vitum er að tækifærið hefur verið notað til hins ýtrasta til þess að fjölga starfsmönnum ríkisstjórnarinnar eins og kostur er. Ég er ekki bara að tala um fjölgun ráðherra, ég er að tala um ráðningar í stjórnkerfið, stækkun báknsins, og þar með talið fjölgun aðstoðarmanna ráðherra. Það var nú einmitt eitt af því sem var gagnrýnt hvað harðast hér 2011 þegar vinstri stjórnin lagði fram málið sem þetta mál byggir á, að þar væri verið að opna mjög óhóflega á fjölgun pólitískra aðstoðarmanna. Menn þekkja það að ráðherrar eru með heilu ráðuneytin og stofnanirnar undir þessum ráðuneytum á bak við sig í vinnu sinni og hallar þá oft mjög á stjórnarandstöðu hvað varðar úrræði til að takast á um hin ýmsu pólitísku álitamál. Engu að síður ákvað vinstri stjórnin að fjölga mjög verulega möguleikum á að ráða aðstoðarmenn til ríkisstjórnar. Þá var því reyndar haldið fram af hálfu þeirra sem voru að reyna að koma málinu í gegn á sínum tíma að þetta væri bara möguleiki, menn gerðu ekki endilega ráð fyrir að nýta þetta til hins ýtrasta. En hvað hefur þessi ríkisstjórn gert? Hún hefur ekki bara fjölgað ráðherrum, hún hefur nýtt til hins ýtrasta öll tækifæri, jafnvel allar glufur sem var að finna í frumvarpi Jóhönnu Sigurðardóttur og vinstri stjórnarinnar til að fjölga pólitískt ráðnum aðstoðarmönnum. Á sama tíma hefur minni hlutinn hér á þingi mun lakari úrræði til að takast á við meiri hlutann um landsins gagn og nauðsynjar. Þetta kemur frá ríkisstjórninni sem í upphafi síðasta kjörtímabils kallaði stjórnarsáttmála sinn m.a. sáttmála um eflingu Alþingis. Ég sá reyndar að þegar þau endurnýjuðu stjórnarsamstarfið þá gerðu þau sér grein fyrir því að sá brandari væri hættur að virka eftir síðastliðin fjögur ár, enda hefur þessi ríkisstjórn ekki gert annað en að auka vald framkvæmdarvaldsins á kostnað löggjafans og nýtt til þess öll þau tækifæri sem fundust í lögunum, lögunum sem voru svo mjög gagnrýnd á sínum tíma, og eytt í það óhóflegu fjármagni almennings því að báknið hefur aldrei vaxið eins og í tíð þessarar ríkisstjórnar, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn fer með fjármálaráðuneytið eitt árið enn eftir nánast óslitna setu þar í áratug. Það er bara haldið áfram að bæta í og stækka báknið. Á sama tíma fækkar starfandi fólki í einkageiranum sem þarf að standa undir öllu bákninu sem hefur stækkað svo mjög í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þetta mál hér, þetta furðumál sem ég kalla svo, setur þessa ríkisstjórn og stjórnarsamstarfið mjög í samhengi. Þetta er stjórn um stóla, um að geta útdeilt gæðum og hlutverkum til sinna manna. Þetta er ekki stjórn um pólitískar áherslur, kerfið má stjórna því, það má skrifa þingmálaskrárnar fyrir ráðherrana, því þetta er bara spurning um að þessir gömlu flokkar séu að mestu leyti við völd. Hvenær var t.d. Sjálfstæðisflokkurinn, ég þarf ekki að nefna Framsóknarflokkinn í þessu samhengi undanfarin ár, síðast með einhverjar pólitískar áherslur hér í þinginu, í þessu stjórnarsamstarfi? Frelsi og allt þetta, lægri skattar og svona. Hvað er langt síðan þeir hafa gert eitthvað til að innleiða slíkt eða hvað þá bara talað fyrir því? Enda snýst þessi stjórn ekki um það. Hún snýst um allt annað. Og stjórninni líður vel í því ástandi sem hefur varað núna í tvö ár þar sem hún þarf í rauninni að mjög takmörkuðu leyti að svara fyrir pólitíkina. Að því marki sem rætt er um pólitík þá snýst það oft um eða tengist, eins og hér fyrr í dag, umræðu um áhrif faraldursins. Þar fá og hafa fengið stöku þingmenn Sjálfstæðisflokks, að minna leyti Framsóknarflokks, að vera, ef svo má kalla, fríspilandi, reyndar í fleiri málum líka, en algerlega án áhrifa. Þeir fá að tjá sig og svo sjáum við bara aftur og aftur að skoðanir þeirra hafa engin áhrif í stjórnarsamstarfinu. Ég geri ráð fyrir því að þessir þingmenn viti það alveg og jafnvel þó að það séu ráðherrar, eins og hæstv. fjármálaráðherra sem gagnrýndi nýverið eigin ríkisstjórn fyrir skort á framtíðarsýn í því hvernig ætti að takast á við faraldurinn. Ég geri ráð fyrir að þeir viti alveg að þeir hafi mjög takmörkuð áhrif en þeir vilja fá tækifæri til að tikka í þessi box. Þetta sitjum við uppi með. Eðli þessa stjórnarsamstarfs birtist mjög vel í þessari ókláruðu verkaskiptingu ríkisstjórnarinnar og það mun óhjákvæmilega marka þetta kjörtímabil. Við munum sjá ráðherra vilja færa sig yfir á valdsvið annarra ráðherra. Við munum sjá vandræðagang með hvar starfsmenn ráðuneytanna eigi að sinna sínum skyldum. Það er ekki gott við stjórn landsins, ég tala nú ekki um eftir þessi tvö ár þar sem við þurfum meiri fyrirsjáanleika, meiri skýrleika í það hvernig landinu er stjórnað. Nei, í staðinn erum við með ráðherra sem fengu símtal sem þeir urðu afskaplega ánægðir með, þegar loksins tókst að klára að skipta þessum verkefnum, þó ekki að klára, með þeim fyrirvara að þetta er enn eitthvað óljóst. En þegar menn voru tilbúnir til að kynna stjórnarmyndunina þá fengu nokkrir þingmenn stjórnarflokkanna símtal þar sem þeim var sagt að þeir yrðu ráðherrar. Þeir urðu auðvitað óskaplega glaðir og var líklega flestum nokk sama um til hvers væri ætlast af þeim. Þeir voru búnir að fá stól. Og þeir fengu meira en stól, þeir fengu uppskrift því það var búið að klára að semja verkefnin fyrir alla ráðherrana áður en þeir vissu að þeir yrðu ráðherrar. Það var búið að semja stjórnarsáttmálann og semja um verkaskiptingu hvað varðar framlagningu frumvarpa. Fyrir vikið fengu ráðherrar jafnvel í hendur uppskrift að málum sem þeir höfðu verið, ef ekki andsnúnir, þá a.m.k. með mjög verulegar efasemdir um. En þeir munu eflaust allir klára að kokka eftir þessari uppskrift. Þótt þeir hafi átt sér drauma um að setja sitt mark á hlutina og búa til sína rétti, ef svo má segja, hafi langað að opna sinn veitingastað með sína pólitísku rétti, framreiða þá, fengu þeir fastráðningu sem kokkar á skyndibitastað og uppskriftina að því hvað þeir ættu að framreiða og hvenær og þeir sættu sig við það. Fastráðningu, segi ég, á því eru reyndar undantekningar því að einhverjum ráðherrum a.m.k. verður haldið á tánum með því að hafa ráðningu þeirra óljósa um sinn, eins og komið hefur fram. Svona í lokin, frú forseti, þá ítreka ég meginmál ræðu minnar um þetta mál. Það er lýsandi fyrir þessa ríkisstjórn. Það byggir á því sem a.m.k. tveir af stjórnarflokkunum börðust hart gegn á sínum tíma þegar þeir töldu það ekki henta sér, nú þegar þeir telja það henta sér þá eru þeir eindregið fylgjandi því. Það byggir á þeirri staðreynd að þetta er kerfisstjórn. Þetta er ekki pólitísk ríkisstjórn heldur kerfisstjórn þar sem gjaldmiðillinn eru stólar og hlutverk fyrir þingmenn meiri hlutans og skjólstæðinga þeirra flokka.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir sína góðu ræðu og mér kemur í hug æðruleysisbænin sem fjallar um það sem maður fær ekki breytt. Þá er viðtekinn málsháttur í guðs eina landi, sem svo er kallað: Það er ekki endilega það sem hendir þig heldur hvernig þú bregst við því og vinnur úr því. Ljóst er að hér blasir við 12 ráðherra ríkisstjórn sem hefur tekið við völdum og við fáum ekki neinu um það breytt. En skynjar ekki hv. þingmaður sóknarfærin sem felast í þessu? Auðvitað er kostnaðarauki sem við blasir og hvernig mætum við honum? Hin heilaga tala 12 með sjálfan Guð-na forseta við mitt kvöldverðarborðið. Í orðaskýringum Gunnars Dal um nafn Íslands segir hann að „land of Isis“ er það sem rís úr sæ. Hvert nýtt land við gosvirkni fær sinn eigin guð, sinn eigin Isis. Þannig verður til orðið „island“. Ísland rís úr sæ og hlýtur nafnið „island“, land æsanna, land guðs. Hér blasa við 12 lærisveinar og sjálfur Jesús við ríkisstjórnarborðið. Er þetta ekki stórkostlegt sóknarfæri í ferðaþjónustu, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson? Stjórn guðs í landi guðs býður yður velkomin frá Ísrael eða kristnu beltunum í Bandaríkjunum? Ég segi að þetta er gráupplagt.
Frú forseti. Hv. þm. Jakob Frímann Magnússon flýgur sjaldnast lágt í orðræðunni, en ég hef ekki oft heyrt hv. þingmanninn ná viðlíka hæðum eins og hér og verð fyrir vikið að viðurkenna að ég var ekki alveg undir það búinn að meta þetta tækifæri sem hv. þingmaður kynnir hér. Þó finnst mér svona fljótt á litið að það sé tiltölulega ólíklegt að þessir 12 hæstv. ráðherrar verði af nokkrum mönnum, hvort sem það eru einhverjir í suðurríkjum Bandaríkjanna eða annars staðar, taldir jafnast á við postula, enda eru þessir ráðherrar, eins og ég rakti að nokkru leyti í ræðu minni áðan, ekki boðberar mikilla tíðinda. Þeir eru ekki boðberar mikillar sýnar, þeir eru ekki leiðsögumenn, þeir eru ekki að vísa okkur veginn. Þeir eru einfaldlega að vinna samkvæmt því sem fyrir þá er lagt af hálfu stjórnkerfis sem er ekkert endilega alltaf leitt af einhverri guðlegri forsjá. Og fyrir vikið, þó að ég muni velta fyrir mér þessum möguleika, vil ég ítreka að mér þykir það ólíklegt að þessir 12 ráðherrar geti talist einhvers konar nýir postular.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið, það er auðvitað hálfgerður galsi hlaupinn í mannskapinn þegar líður á kvöldið. En ég bendi hins vegar á það út af orðinu postuli að orðið „minister“, ráðherra, er hið sama og trúboðinn, ministerinn. Þannig að það er kannski eitthvert „klang“ í þessu, einhver sögn í þessu. Ef við settum alla þessa ágætu ministera okkar í jesúskó ásamt með forsetunum góða þá held ég að við næðum alla vega einni góðri gamanmynd svona til birtingar á góðu tilefni. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra og þakka bara fyrir spjallið.
Frú forseti. Þarna er ég sammála hv. þingmanni. Ég held að þessi ríkisstjórn, starf hennar og hvernig til hennar var stofnað, gæti verið efni í ágætisgamanmynd að hætti Monty Python til að mynda og ég er eiginlega bara strax byrjaður að velta fyrir mér einhverju í handritið. Við getum e.t.v. hjálpast að, ég og hv. þingmaður, að reyna að setja slíkt saman og hugsanlega haft samband við Ríkisútvarpið og athuga hvort við erum í náðinni þar og einhverjir tilbúnir til að framleiða slíkt með okkur. En af því að hv. þingmaður talaði um erlenda orðið „minister“ þá eiga þessir ministerar, sem á íslensku eru kallaðir ráðherrar, að vera þjónar. Það er hlutverk þeirra að þjónusta almenning. Þar klikkar kannski þessi ríkisstjórn. Hún hefur að vísu gert sér grein fyrir þjónustuhlutverki sínu en telur að það þjónustuhlutverk sé fyrst og fremst við eigin flokka og enn frekar við stjórnkerfið, við valdið þar sem þessir ráðherrar koma inn í hlutverk leikara. Handritið er skrifað annars staðar, en ráðherrarnir mæta til að flytja línurnar, koma hér með útprentuð handrit úr ráðuneytunum og lesa þau upp eða fara í viðtöl og segja það sem þeir eiga að segja. Þeir eru leikarar að flytja handrit annarra. En ég ætla að reyna að fylgja þessari hugmynd hv. þingmanns eftir og skoða það hvort við getum í sameiningu sett saman handrit að skemmtilegri gamanmynd um þessa ríkisstjórn.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að segja að ég er ekki andsnúinn því að ríkisstjórn hvers tíma skipuleggi ríkisstjórn eins og hún vill hafa hana, það er algerlega undir henni komið. Það er mikilvægt að hún taki þá áherslumálin fyrir og setji þau jafnvel þá í ráðuneyti. En það verður líka að vera ákveðin festa í stjórnskipuninni og í ráðuneytunum og fólk verður líka að þekkja nöfnin, vita hvað er verið að tala um á hverjum tíma. Þær breytingar sem núna hafa verið gerðar bera þess ekki merki. Þær bera þess merki að það á að gera eitthvað nýtt og sniðugt, þetta er „marketing“, þetta á að selja. Það á að gera það og búa líka til nýtt ráðuneyti fyrir Framsóknarflokkinn, þar sem á að fjölga um eitt ráðuneyti. Ég vil byrja á því segja að þessi tillaga, þetta plagg hér, tillaga til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands - ég vil meina það og hélt því fram í 1. umr., það segir hérna, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar, með vísan til 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands sem felur í sér að í stað …“ - og svo eru talin upp fimm ráðuneyti og þau sjö sem koma í staðinn fyrir þau, ég tel óþarft að telja þau upp. Þetta er gert með vísan til 2. gr. Hvað segir í 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands? Þar segir í 2. málslið, með leyfi forseta: „Ákveða skal fjölda ráðuneyta og heiti þeirra með forsetaúrskurði, sbr. 15. gr. stjórnarskrárinnar, samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Tillagan skal lögð fyrir Alþingi í formi þingsályktunartillögu sem komi þegar til umræðu og afgreiðslu áður en forsetaúrskurður er gefinn út.“ Þessi þingsályktunartillaga hér er ekki tillaga að forsetaúrskurði. 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands gerir kröfu um það að forsætisráðherra Íslands leggi fram tillögu sína að forsetaúrskurði. Það er það sem við eigum að ræða um. Það er það sem við eigum að fjalla um. Formið á þessum úrskurði, þessari tillögu til þingsályktunar, er rangt. Hún stenst ekki 2. gr. Þingið ætti með réttu að vísa þessari þingsályktunartillögu frá þar sem hún stenst ekki form. Það er ekki farið að 2. gr., það er alveg kristaltært í mínum huga, þ.e. að tillagan skuli lögð fyrir Alþingi. Sú tillaga er tillaga forsætisráðherra að forsetaúrskurði sem hann leggur síðan fyrir forseta Íslands til undirritunar. Þannig á málsmeðferðin að vera, að forsætisráðherra Íslands leggi fram tillögu að forsetaúrskurði fyrir Alþingi Íslendinga með vísan til 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands til samþykktar eða synjunar. Þegar Alþingi er búið að samþykkja þá tillögu að forsetaúrskurði þá undirritar forsætisráðherra Íslands hana og fer með hana til forseta Íslands og þar er þetta undirritað af forseta Íslands. Það er í samræmi við lögin, 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, og það er í samræmi við 15. gr. stjórnarskrárinnar. Það eru rétt lög í landinu. En sá grautur sem hér er verið að bjóða upp á, sem enginn skilur og hefur mikið verið fjallað um það, kynnir ekki fyrir okkur þær breytingar sem eiga sér stað í Stjórnarráði Íslands núna. Þessi þingsályktunartillaga er bara hálfur sannleikur og ég ætla að tala aðeins nánar um það. Þannig er mál með vexti að það er þegar búið að gefa út tvo forsetaúrskurði sem lúta að breytingum á skipan Stjórnarráðs Íslands. Gefinn var út forsetaúrskurður 28. nóvember, forsetaúrskurður um skiptingu ráðuneyta, nr. 126. Sama dag var gefinn út forsetaúrskurður um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, nr. 125, dagsettur 22. nóvember 2021. Það er ekki hægt að skilja breytingar á skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands án þess að skoða þessa tvo úrskurði. Það er ekki hægt. Enginn mun geta skilið þessa breytingu með því að lesa þingsályktunartillöguna eina. Það er bara ekki hægt, svo það sé alveg á kristaltæru. Það verður líka að lesa þessa forsetaúrskurði hér. Svo við byrjum á því. Skoðum t.d. forsetaúrskurðinn um skiptingu starfa ráðherra frá 28. nóvember 2021. Þar segir í 2. gr. „ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra“. Það var í nóvember síðastliðnum. Í nóvember síðastliðnum var líka talað um sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í 8. gr. Í 12. gr. var talað um vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Þetta voru þær breytingar sem ríkisstjórnin ætlaði sér að gera í lok nóvember. Núna er búið að breyta ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra, sem á skyndilega í janúar, samkvæmt þeirri tillögu sem hér er til umfjöllunar, að heita menningar- og viðskiptaráðherra. Búið er að breyta nafninu. Stöðugleikinn er svo mikill og það var búið að hugsa þetta svo mikið út í nóvember að það er búið að skipta um skoðun. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, samkvæmt forsetaúrskurði 28. nóvember, forsetaúrskurði nr. 126, á að vera matvælaráðherra núna. Ég get fjallað nánar og betur á um það á eftir. Svo kemur rúsínan í pylsuendanum og það var nýtt nafn á ráðherra. Sá ráðherra var nefndur upp á nýtt, hét vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra samkvæmt forsetaúrskurði 20. nóvember en núna hefur einhverjum dottið eitthvað sniðugra í hug, hver sem ástæðan er fyrir því, við getum rætt það líka, og nú heitir það háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, þ.e. vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra á að vera ráðherra í háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Það er klárlega misræmi þarna milli, að ráðherra vísinda sé ráðherra í ráðuneyti háskóla, iðnaðar og nýsköpunar. Þetta segir alla söguna um hversu vanhugsað þetta er og hve illa unnið og hversu mikið fúsk þetta er, öll þessi breyting. Einhverjum hefur dottið í hug: Nei, við ætlum ekki að kalla þetta vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, við ætlum að kalla ráðuneytið háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið. Svo ég útskýri það nánar þá er ráðuneyti bara skrifstofa ráðherra. Allt er unnið í hans nafni og það að hafa misræmi milli nafnsins á ráðherranum og ráðuneytinu gengur einfaldlega ekki upp. Hvað þarf að gera? Það þarf að breyta úrskurði frá því í nóvember síðastliðnum, uppfæra hann í samræmi við þá tillögu sem hér er til umfjöllunar. Þetta er það sem er í gangi hérna. Ég tel að vísa þurfi frá því plaggi sem hér er lagt til og forsætisráðherra eigi að koma með tillögu að forsetaúrskurði. Það er það sem á að leggja fyrir Alþingi Íslendinga. Ég óskaði fyrir jól eftir lögfræðiáliti frá forsætisráðuneytinu um þessa skoðun mína og þar kemur klárlega fram að þeir hafa ekki lesið lagatextann í ákvæðinu í 2. gr. Það er vitnað í greinargerð laganna. Það er grundvallaratriði í lögfræði að lesa lagatextann. Ég man að ég kom líka með þetta varðandi kjörbréfanefnd. Þar var mjög mikilvægt að lesa lagatextann, það sem lögin segja þar. Svo segir, með leyfi forseta, í tölvupóstinum sem ég fékk loksins í dag: „Eins og sjá má af álitinu var tilgangur breytinganna að tryggja að þingheimur fengi tækifæri til að fjalla efnislega um fyrirhugaðar breytingar á fjölda ráðuneyta í formi þingsályktunartillögu í samræmi við ákvæði þingskapalaga.“ Til að þingheimur geti fjallað efnislega um fyrirhugaðar breytingar að fullu þá verður líka að skoða forsetaúrskurðina frá því í nóvember. Eingöngu þannig er hægt að skilja þessar breytingar. Það er ekki hægt að skilja breytingarnar einungis út frá þessu plaggi, það er bara ekki hægt. Ég skal segja ykkur af nákvæmlega af hverju það er. Það er t.d. vegna þess að forsetaúrskurður nr. 125 frá 28. nóvember, sem er um skipan stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, er lykillinn að þessu. Þar er fjallað um stjórnarmálefni sem flytjast á milli ráðuneyta, ekki bara einhverjar nafnabreytingar. Efnislega breytingin var gerð í nóvember. Það er það sem skiptir máli, virðulegi forseti. Það var allt saman ákveðið í forsetaúrskurðinum í nóvember. Svo fáum við plagg hérna um einhverjar nafnabreytingar, að fimm ráðuneyti skuli nú heita eitthvað annað, það koma ráðuneyti í staðinn fyrir þau og meira að segja þannig að það er komið háskólaráðuneyti í staðinn fyrir vísindaráðuneyti. Svona vinnubrögð eiga ekki að vera tíðkuð á Alþingi Íslendinga. Þetta gengur ekki upp. Ég er því miður ekki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en nefndin ætti að fjalla um þetta atriði. Ég mun reyna að koma því að í nefndinni að fjallað verði um þetta svo það liggi a.m.k. skjalfest fyrir að Alþingi Íslendinga er að samþykkja tillögu til þingsályktunar sem stenst ekki 2. gr. Ég tel rétt að fjalla aðeins um lög um um Stjórnarráð Íslands. Ég tel að þau séu meingölluð. Ég veit að það voru miklir lögspekingar þess tíma sem stóðu að samningu þeirra, Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson, en ég tel að lög um Stjórnarráð Íslands stangist á og séu ekki að fullu í samræmi við aðskilnað ríkisvaldsins, þ.e. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Aðkoma Alþingis Íslendinga að skipan ráðuneyta er ekki - skoðum 2. gr stjórnarskrárinnar og líka 15. gr. þar sem segir skýrum stöfum, með leyfi forseta: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Þar segir ekkert um það að Alþingi eigi að koma að starfaskiptingu ráðherra. Það segir ekkert um það í stjórnarskránni, ekki neitt. Samt hefur einhver ákveðið að Alþingi Íslendinga eigi að koma að skiptingu starfa milli ráðherra. Það segir í 15. gr. að forseti ákveði tölu ráðherra. Það segir ekkert um það að Alþingi Íslendinga eigi að ákveða tölu ráðherra, ekki neitt. Það er eðlilegt að koma þessu að. Ég ætlaði að skrifa grein um þetta en vegna jólafría og annars hefur ekki unnist tími til þess. Það getur vel verið að maður stingi niður penna til að fjalla nánar um þetta vegna þess að bara framsetningin á þessari tillögu, hvernig hún er lögð fram, upplýsir ekki þingheim um fyrirhugaða breytta skipan á Stjórnarráði Íslands. Þingmenn verða að lesa forsetaúrskurðina frá því í nóvember, þeir verða að gera það, sérstaklega þann nr. 125 því að þar eru málefnin sett undir ráðherrana. Enda heitir hann líka forsetaúrskurður um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Það var töluvert fjallað um þetta í 1. umr. og við getum tekið eitt dæmi sem hefur komið upp hérna, að það er komið matvælaráðuneyti. Það vakti mikla kátínu á sínum tíma, ég man að það var á einhverjum næturfundinum, að í nýtt matvælaráðuneyti flytjast málefni skóga, skógræktar og landgræðslu. Skógar og landgræðsla eru ekki matvæli. Það er svo mikilvægt, virðulegi forseti, þegar við gefum ráðuneyti nöfn að þá sé í fyrsta lagi einhver festa í þeim, að fólk viti hvað verið er að tala um og fólk geti rætt um stjórnkerfið, Jón og Gunna, hið venjulega fólk, almenningur í landinu, og þekkt stjórnkerfið. En viti menn, ef einhver ætlar að fara að tala um landgræðslu og tala um stjórnvöld þá er það matvælaráðuneytið. Hverjum getur dottið það í hug? Engum. Það eru ráðuneyti hérna sem byggja á mikilli hefð sem heita sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti. Það var verið að tala um sjávarútvegsmál áðan og það var sjávarútvegsráðherra sem kom og svaraði fyrir þau. Þetta eru atvinnugreinar. En það að fara að kalla það matvælaráðuneyti er einfaldlega ekki rétt. Þetta er bara til að rugla almenning í ríminu og ekkert annað. Við getum líka tekið menningar- og viðskiptaráðuneytið. Í haust var þar ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra en hann mun núna setjast í menningar- og viðskiptaráðuneyti. Þarna er misræmi milli nafnsins á ráðherranum og ráðuneytinu. Það gengur ekki upp. Líklega mun forsætisráðherra koma með tillögu að tveimur forsetaúrskurðum, annars vegar lagfæringu á öðrum nóvemberúrskurðinum og svo þennan nýja úrskurð. Það er það sem hann getur gert, vegna þess að ef hann tekur bara úrskurðinn sem byggist á þeirri þingsályktunartillögu sem hér er til afgreiðslu þá er misræmi milli nafnsins á ráðherranum og ráðuneytinu. Það gengur ekki upp. Það vita allir. Þá verður vísindaráðherrann í háskólaráðuneytinu. Þetta sýnir hvers konar grautur þetta er allt saman og hversu vanhugsað og illa unnið og mikið fúsk þetta er. Það stenst ekki 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Ég legg það til, og lagði til í 1. umr., að lög um Stjórnarráð Íslands verði tekin til gagngerrar endurskoðunar og verði þá í samræmi við bæði 15. gr. stjórnarskrárinnar og 2. gr. Ég vona að við getum rætt það síðar. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili. Ég vonast til þess að geta skrifað um þetta eða við rætt um það síðar.
Forseti. Það er raunar áhugavert sem hv. þingmaður bendir á og varðar það hversu einföld tillagan sjálf er, bara listi af heitum, nöfnum á ráðuneytum. Ef mér skjátlast ekki hefur það komið fram í punktum úr nefndarstarfinu, alla vega í okkar þingflokki, að einhverjar breytingar hefðu orðið á tilhögun verkefna ýmissa ráðuneyta vegna umsagna. Ég fer ekki nákvæmar í það, það eru ummæli frá þriðja aðila. En við sjáum þær breytingar ekkert í tillögunni sjálfri af því að þar eru bara nöfn ráðuneytanna. Við höfum ekki hugmynd um hvernig skiptingin er síðan í raun og veru. Ef einhverjar breytingar eiga að verða varða þær þá eitthvað sem fjallað er um í greinargerðinni? Það skiptir ekki máli af því að það eina sem við greiðum atkvæði um, þegar allt kemur til alls, eru þessar sjö línur af texta sem eru efst í þingsályktunartillögunni. Það er það sem tillagan er, þessar sjö línur, en greinargerðin er bara nákvæmari útskýring á því. Og þó að við greiðum atkvæði um þetta skiptir greinargerðin sem slík engu máli í þingsályktuninni eftir á. Það skiptir aðeins meira máli í tillögunni sem lögskýringargagni, kannski einhverjar smáleiðbeiningar fyrir ríkisstjórna varðandi þingsályktunartillögur. En ef fram koma ábendingar sem leiða til breytinga, tilfærslu á því sem fjallað er um í greinargerð, ættum við að vita það. Við ættum að greiða atkvæði um það, að sjálfsögðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er einmitt málið. Textinn sem við erum að fjalla um í dag er ekki greinargerðin. Greinargerðin í þingsályktunartillögunni er bara til útskýringar. Ef þú lest textann í þingsályktunartillögunni gefur hann enga hugmynd um málið. Ef þú lest bara texta þingsályktunartillögunnar, ekki greinargerðina, myndir þú ekkert vita hvað væri í gangi. Jú, það er breyting á einhverjum nöfnum. Tillagan felur í sér að í stað atvinnuvegaráðuneytis, félagsmálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis o.s.frv. komi önnur ráðuneyti, þetta er bara breyting á nöfnum. Það er vegna þess að breytingin var gerð í nóvember, hún var gerð 28. nóvember. Þar eru málefnin færð undir forsetaúrskurð um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Það er þar sem verið er að skipta þessu upp, þar er hin efnislega breyting, málefnin sem heyra undir ráðherrana. Svo kemur líka mál um skiptingu starfa ráðherra og þetta er hvort tveggja í nóvember. Svo kemur forsætisráðherra með þessa tillögu í desember, tillöguna sem hér er til umfjöllunar, og það á að upplýsa þingið um breytingar á Stjórnarráði Íslands. Það er bara ekki gert. Ef þú lest þennan texta, þessa einu málsgrein, þá segir hann ekki neitt. Og svo þegar þú ferð að lesa greinargerðina þá eru ákveðnar skýringar þar, en greinargerðin er ekkert hluti af texta ályktunarinnar, ekki á nokkurn hátt, hún er bara skýringargagn. Þar getur þú lesið um það að skógrækt og landgræðsla séu orðin hluti af matvælaráðuneyti. Það er kristaltært að hugsunin á bak við 2. gr. og lög um Stjórnarráð Íslands var sú að Alþingi skyldi fjalla um þessa breytingu, hún var sú að upplýsa Alþingi efnislega um breytingarnar. Það er þannig sem þetta er hugsað og það er með ólíkindum að vera að grauta með þetta í þremur forsetaúrskurðum. 15 gr. stjórnarskrárinnar er algjörlega skýr, með leyfi forseta: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Í 16. gr. segir: „Forseti lýðveldisins og ráðherrar skipa ríkisráð, og hefur forseti þar forsæti.“ Hann er þess vegna kallaður forsætisráðherra. [[Forseti hringir.]]Það getur verið hvaða ráðherra sem er ef við förum að fjalla nánar um það, en það verður að lesa þessa þrjá úrskurði í heild ef fá á botn í þetta.
Forseti. Í áliti meiri hluta, þegar fjallað er um málefni nema mennta- og barnamálaráðuneytis, er það Ráðgjafar- og greiningarstöðin sem flyst undir það ráðuneyti; þ.e. meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að rétt sé að stofnunin flytjist þangað. En þetta er engin breytingartillaga, þetta eru vinsamleg tilmæli eða eitthvað svoleiðis. Ætlar ríkisstjórnin samt að flytja Rannsóknar- og greiningarstöð þangað? Og hvað með framhaldsskólann, sem er fjallað um þarna? Það koma líka fram áhyggjur af því að málefnum framhaldsskólans séu ekki gerð nægilega góð skil í greinargerð þingsályktunartillögunnar. Þegar maður er að reyna að grafa sig í gegnum af hverju verið er að gera eitt en ekki annað þá eru útskýringarnar alltaf yfirborðskenndar. Ein helstu rökin sem maður sér fyrir því að nauðsynlegt sé að fara í þessar breytingar í þingsályktunartillögunni eru þau að fella þurfi niður ósýnilega múra stofnanamenningar, að þeir geri ýmislegt óskilvirkt og alls konar svoleiðis. En í meirihlutaáliti segir að almennt ráði það eitt ekki úrslitum um hvort framkvæmd stjórnarmála sé árangursrík og skilvirk að þau heyri undir eitt og sama ráðuneytið. Þvert á móti kunni hinir ósýnilegu múrar stofnanamenningar að þrífast milli skrifstofa innan ráðuneytis, rétt eins og á milli ráðuneyta, og þá skipti meira máli að innan Stjórnarráðsins fari fram virk samvinna og samstarf. Af hverju þarf þá að færa verkefni á milli ráðuneyta ef það þarf hvort eð er bara virka samvinnu og samstarf. Það er ekki útskýrt af hverju verið er að færa eina einingu til annars ráðuneytis og það er heldur ekki útskýrt af hverju virk samvinna leysir það ekki. Og hvort væri ódýrara? Ég hef ekki hugmynd um það, það er ekki reynt að útskýra það, það er stóri gallinn við þetta allt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Í greinargerð með þessari tillögu um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, sem hér er til umfjöllunar, eru alls konar frasar, um upplýsingabyltinguna, um það að brjóta niður ósýnilega múra stofnanamenningar, stuðla að samvinnu og samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins. Það er verið að búa til ný ráðuneyti. Ég vann í fjármálaráðuneytinu á sínum tíma og þá var ég í ákveðnum málaflokki og var bara að vinna í honum, ég gat ekki verið út um allt. Það verður að hafa ákveðnar skrifstofur sem fjalla um ákveðin málefni. Ef þú fjallar um þetta mál, þá fjallar þú ekki um hitt. Það skapast alltaf ákveðin verkaskipting. Það breytir því ekki að textinn sem hér er til umfjöllunar, sem er tillaga til þingsályktunar mínus greinargerðin, skýrir ekki neitt. Það er alveg kristaltært. Þetta verður síðan notað, það verður búinn til forsetaúrskurður sem verður lagður fyrir forseta Íslands og það er heildarplaggið, það er það sem hefði átt að koma hingað til Alþingis Íslendinga. Ég tel líka að þetta hefði allt átt að vera í einum forsetaúrskurði, skv. 15. gr., ekki í þremur forsetaúrskurðum. Við erum í raun bara að fá það sem skiptir minnstu máli, einhver nöfn á ráðuneytunum. Það er búið að ákveða nöfn á ráðherrunum og það eru vitlaus nöfn á ráðherrum í nóvember, þrjú alla vega. Ferðamálaráðherra er dottinn út og vísindaráðherra dottinn út, hann er orðinn háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Og svo er það matvælaráðuneytið fræga, með skógræktina og landgræðsluna. Ég bjóst satt að segja við því, ég er bara svona vitlaus, að fjölmiðlar myndu fjalla um þetta. Það virðist ekki vera. Ég er svolítið hissa á því. Umfjöllun fjölmiðla, um það sem á sér stað í þessu húsi og í þessari stofnun, er algerlega ófullnægjandi. Ég efast um að fjölmiðlamenn hafi lesið eitt einasta þingskjal í þessu máli eða kynnt sér það af einhverju viti, eða kynnt það fyrir almenningi. Það er bara kristaltært, það eru tveir forsetaúrskurðir sem liggja fyrir frá því í nóvember. [[Forseti hringir.]]Þar er breytingin. Hitt er bara að breyta nafni á ráðuneyti og það er hægt að gera hvenær sem er.
Forseti. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir spurði hérna í svari við andsvari mínu við ræðu sína áðan: Hvað er ábati? Hvað er að koma út í plús? Tilefni þeirrar spurningar, sem ég gat ekki svarað því að þetta var seinna andsvar, var að ég var að kvarta yfir því sem stóð í nefndaráliti meiri hlutans varðandi þessa stöðumatsskýrslu um það hvernig gangi að breyta til og færa til málaflokka og búa til ný ráðuneyti o.s.frv. Ég sagði að þá þyrftum við að vita hvert grunnviðmiðið væri: Hver er staðan núna? Útskýringar á því af hverju sú staða er slæm og útskýringar á því hvernig breytingarnar munu betrumbæta. Ef við erum ekki með þær útskýringar þá er hægt að skálda hvaða útskýringar sem er eftir á. Eftiráútskýringarnar eru rosalega auðveldar, þegar ekki er sagt fyrir fram hvert vandamálið er og hvernig þessar tillögur leysa það vandamál. Í kjölfarið á þessu, af því að hluti af því að setja fram vandamálið sem slíkt er að setja fram kostnaðarmat og þá hvernig ný ákvörðun stjórnvalda gerir hlutina ódýrari eða skilvirkari eða eitthvað því um líkt, á að koma ákveðin ábatagreining. Við hverju búumst við með því að búa til þetta iðnaðarráðuneyti? Núverandi umfang er þetta mikið, við búumst við því að það verði jafnvel meira en að það verði einhver skilvirkniaukning sem er ekki endilega hægt að færa í nákvæma tölu í ríkisreikningi en hefur kannski einhver áhrif í sveitarfélögum eða á öðrum stöðum í samfélaginu. Það er ábati. Ábatinn er ekki ein krónutala sem hefur bara áhrif á ríkisreikninginn. Það er stærra sjónarsvið sem stjórnvöld eiga að horfa til. Þetta er rosalega skýrt í lögum um opinber fjármál. Það á ekki að vera nein spurning hver ábatinn er af því að stjórnvöld eiga að vita það. Þau leggja í rauninni grundvöllinn fyrir því hvers konar ábata þau leggja mat á, sem þeirra val, því að innan þessarar aðferðafræði er gerð valkostagreining: Við búum við ákveðið vandamál í dag og mögulegar lausnir eru A, B, C og D. Svipað og þegar lagður er nýr vegur eða ný orkulína eða eitthvað svoleiðis, þá eru oft búnir til nokkrir möguleikar á því hvar eigi að leggja veginn; með brú, með göngum, leið A, B, C o.s.frv. Svo er gerð valkostagreining þar á milli. Það er mismunandi kostnaður við þessar leiðir. Það eru mismunandi umhverfisáhrif af þessum leiðum. Mat okkar á umhverfisáhrifum er ekki endilega peningalegt, að sjálfsögðu ekki, áhrifin geta verið óáþreifanleg en eitthvað sem stjórnvöld segja að sé mikilvægt. Þá leggja þau fram þá pólitísku sýn að það séu þessi atriði í þessari leið sem verji t.d. mýri eða varpland eða eitthvað því um líkt, þau geti ekki lagt peningalegt mat á þetta en ætli samt að velja þá leið þó að hún sé óhagkvæmari en önnur leið peningalega séð af því að hún verji þessi efnislegu verðmæti. Það er bara pólitísk ákvörðun og það er okkar að gagnrýna hana eða hrósa, að sjálfsögðu. Þetta er ábatinn sem stjórnvöld eiga að útskýra. Hvað kemur út í plús er einmitt ekki bara excel-skjal, alls ekki, það hefur aldrei verið þannig þrátt fyrir að ég sé ítrekað ásakaður um að vera einhver excel-frömuður, sem ég er alls ekki. Ég hef einungis beðið um þá lágmarkskurteisi að gert sé gróft kostnaðarmat, gróf ábatagreining í staðinn fyrir að engin sé gerð, af því að það er núverandi ástand, það er engin kostnaðargreining, engin ábatagreining, ekkert varðandi valkostagreiningar eða neitt því um líkt nema innan t.d. samgönguáætlunar, lagningar á vegum og þess háttar. Það er þó vottur að faglegum vinnubrögðum hvað þetta varðar. En þá aðferðafræði þarf að útfæra í miklu fleiri málefnum stjórnvalda. Við kunnum þetta, það er til þekking á þessu, það er bara ekki verið að nota hana og ekki verið að framkvæma hana. Eina ástæðan sem ég get séð fyrir því er einfaldlega sú að slík greining tekur oft burt geðþóttavald stjórnmálamanna. Það líkar þeim illa. Þau vilja geta sagt: Við viljum hafa þetta svona af því að okkur finnst það. Þau vilja ekki þurfa að rökstyðja neitt fleira því að það gæti óvart komið í ljós að þau hafa rangt fyrir sér. Við í Pírötum viljum hins vegar faglegar greiningar. Við viljum hafa þær vel rýndar og frá óháðum aðilum til þess að við getum sýnt fram á að þeir valkostir sem við þekkjum og vitum að eru til séu rökstuddir á þann hátt að við getum sagt að hér sé verið að fara vel með almannafé, hér sé verið að betrumbæta samfélagið á einhvern hátt og það sé aðgengilegt svart á hvítu svo hver sem er geti rýnt og gagnrýnt. Við viljum fá gagnrýni frá íbúum, frá hagsmunaaðilum, frá hverjum sem er. Til að hægt sé að gagnrýna þurfa þessi grunnatriði að liggja fyrir. Það þarf að liggja fyrir hvert vandamálið er og hverjir valkostirnir eru við að leysa þetta vandamál. Hvernig er kostnaðargreining hvað valkostina varðar? Hver er ábatinn af hverjum valkosti fyrir sig? Þar byrjar pólitíska ákvarðanatakan. Hún byrjar einmitt á því að greiningin á ábatanum er ekki alltaf efnisleg, stundum er hún óáþreifanleg og þá þarf að taka pólitíska ákvörðun um að velja kannski valkost sem er óhagkvæmari samkvæmt excel-skjalinu en við verðmetum pólitískt séð ýmsa aðra þætti; byggðaþróun, umhverfismál og ýmislegt, mikilvægara en excel-niðurstöðurnar. Það er það sem vantar í þessa þingsályktunartillögu. Hérna erum við með pólitískar áherslur ríkisstjórnarinnar og eitthvert loforð um stöðumatsskýrslu sem ekki er hægt að framkvæma á hlutlægan hátt. Það verður alltaf hægt að skálda. Við erum með svipað fyrirkomulag í ársskýrslum ráðherra þar sem ríkisstjórnin leggur fram stefnu sína í fjármálaáætlun. Þar á hún einmitt að útskýra af hverju hún velur þær aðgerðir sem eru í boði til þess að leysa ákveðin vandamál, útskýra kostnaðinn, útskýra ábatann til þess að útskýra í fjárlögum og síðan í ársskýrslum ráðherra, sem eiga að útskýra hvernig til tókst, hvort okkur tókst betur eða verr, hvort þetta var vangreint, ofgreint eða hvað getum við lært af því og hvort við getum gert betur næst þegar við reynum. Við verðum alls ekki betri ef við reynum ekki. Við erum með þetta fyrirkomulag í ársskýrslum ráðherra. Þessi stöðumatsskýrsla er í rauninni sambærilegt verkfæri og það. En eins og er er ársskýrsla ráðherra eftiráskýringar. Af því hvernig þessi þingsályktunartillaga er sett upp og hvernig afgreiðsla meiri hluta nefndarinnar er, þá er ekkert sem hægt er að festa hönd á, til að leggja mat á. Það býður upp á eftiráskýringar. Og hver ætlar í alvörunni að giska á að ríkisstjórnin muni vera með hlutlaust mat á eigin ákvörðunum? Í alvöru? Ef ég ætti að giska út frá gefinni reynslu hvernig það verður þegar einhver stöðumatsskýrsla kemur - ég býst fastlega við því að stjórnarandstaðan muni gagnrýna niðurstöður þeirrar stöðumatsskýrslu, þó ekki nema bara af því að það vantar forsendurnar, sem þýðir að það er ekki hægt að gera sanngjarna stöðumatsskýrslu - þá verður það einfaldlega kallað pólitík eða eitthvað því um líkt og að þetta sé bara pólitísk gagnrýni. Nei, það er það augljóslega ekki ef forsenda skýrslunnar er gölluð. Efnisinnihaldið getur vel verið pólitískt, alveg tvímælalaust, ekkert mál, en stöðumatsskýrslan er það líka, við verðum að hafa það á hreinu. Hún er líka pólitísk. Þannig að sjálfsögðu er eðlilegt að koma með pólitíska gagnrýni á pólitískt plagg, það er nákvæmlega ekkert að því. Það munu ekki vera staðreyndir, ekki séns að það munu vera staðreyndir sem verða í þessari stöðumatsskýrslu. Ég tel engan séns vera á því. Ég hlakka til að láta koma mér á óvart, það er alltaf svoleiðis. En ég met það svo út frá gefinni reynslu að það sé ekki möguleiki. Það eru nokkur atriði í þessari þingsályktunartillögu og áliti meiri hluta sem mér finnast áhugaverð. Varðandi t.d. innviðaráðuneytið er verið að aukna rosalega skilvirkni í leyfisveitingum framkvæmda og setja undir skipulagsmálin og ýmislegt svoleiðis. Það er mjög auðvelt að trúa þessu. Það er verið að setja sambærileg málefni undir sama hatt og það mun auka skilvirkni. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé ósatt. Ég benti á það áðan í andsvari að það gæti hins vegar verið mjög óheppilegt að hafa t.d. gæðaeftirlit á sömu hendi og ákvörðun og framkvæmd af því að það gerir það einfaldlega að verkum að það verður sjálfsmat, ekki gæðaeftirlit og það er hægt ruglast mjög auðveldlega á því. Þá langar mig til að benda á og fara í yfir í menntamálin sem verið er að rífa í tætlur, gjörsamlega í tætlur; háskóli þarna en grunnskóli og menntaskóli þarna og framhaldsfræðsla á öðrum stað. Þar eru ekki samlegðaráhrif. Þar er engin samfella í menntamálum. Ég átta mig ekki á því hvernig hægt er að nota ein rök fyrir sameiningu til að ná skilvirkni og árangri o.s.frv. en síðan önnur rök fyrir því að tvístra, en hvort tveggja til þess að ná sömu markmiðum. Því að markmiðin eru öll hérna til þess að, eins og það er orðað, fella ósýnilega múra stjórnsýslunnar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu. Á einum stað þýðir það að taka marga málaflokka og setja þá saman og á öðrum stað þýðir það að taka marga málaflokka sem eru tvímælalaust sambærilegir, menntamál, og tvístra þeim. Hvað segir þetta manni? Þetta segir manni einfaldlega það sem sagt er í áliti 2. minni hluta, að þetta er bara pólitísk ákvarðanataka. Og slúðrið segir manni líka að að hluta til sé verið að tvístra menntamálunum af því að menntamálaráðuneytið var í algeru klúðri, gjörsamlega algeru klúðri, og eina leiðin til þess að laga það var að stokka upp í því til þess kannski að geta sett það saman aftur seinna. Það var einfaldlega ýmislegt flókið. Maður heyrði sögur af öskrum og slíku á milli ýmissa aðila þar, sem er ekki eitthvað sem á að gerast á samstarfsvettvangi. En þetta er slúður. Ég sel það ekki dýrara en ég keypti það. Einu haldbæru rökin sem ég hef fyrir vandamálum í menntamálaráðuneytinu eru margar fyrirspurnir mínar á fyrri þingum þar sem menntamálaráðuneytið var langsamlega lélegast í því að svara fyrirspurnum. Það varð eitthvað aðeins betra eftir sem leið á en það tók menntamálaráðuneytið langsamlega lengstan tíma að svara fyrirspurnum. En látum það vera. Óháð því eru hérna dæmi um málaflokk sem verið er að setja saman til þess að búa til skilvirkni og samvinnu og dæmi um málaflokk sem verið var að tvístra til að búa til skilvirkni og samvinnu og eitthvað því um líkt. Ég alla vega átta mig ekki á því hvernig sömu rök eiga við í báðum tilfellum. Þá kemur að því sem mér finnst mjög áhugavert, því að í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu er útskýring sem ég hef ítrekað hérna: Ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningarinnar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins. Meiri hlutinn bætir hins vegar við þetta, með leyfi forseta: „Að mati meiri hlutans ræður það almennt ekki eitt úrslitum um hvort framkvæmd stjórnarmálefna sé árangursrík og skilvirk að þau heyri undir eitt og sama ráðuneytið.“ Ég skal alveg taka undir þetta, ekkert mál. „Þvert á móti kunna hinir ósýnilegu múrar stofnanamenningar að þrífast milli skrifstofa innan ráðuneytis rétt eins og á milli ráðuneyta.“ Ég skal líka taka undir þetta. Að sjálfsögðu getur þetta gerst. „Að mati meiri hlutans skiptir meira máli að innan Stjórnarráðsins fari fram virk samvinna og samstarf.“ Þá spyr maður sig þessarar stóru spurningar: Hvort er það efling á virkri samvinnu og samstarfi sem nær betri árangri, t.d. í menntamálum, eða það að tvístra þeim á milli ráðuneyta, til að brjóta niður ósýnilegu veggina? Er það eitthvað sérstaklega útskýrt? Nei, ekkert svoleiðis? Er það eitthvað sem ætti að útskýra? Af því að þarna eru valmöguleikar, hérna erum við með vandamál, hvort sem er þá vandamál með samvinnu, samráð og samhæfingu, sem væri þá í menntamálaráðuneytinu, um að annaðhvort efla samvinnu og samstarf, fara í virka samvinnu og samstarf, eins og það er orðað í áliti meiri hluta, eða tvístra því hingað og þangað. Þetta eru tveir valkostir. Það eru til fleiri valkostir svo sem, en þetta eru alla vega þeir sem imprað er á í bæði þingsályktunartillögunni og áliti meiri hlutans. Sést hvor valkosturinn er betri? Er einhver greining á kostum og göllum? Er útskýrt að ekki sé hægt að fara í eflingu á virkri samvinnu og samstarfi innan menntamála og þess vegna sé augljóst að setja þurfi framhaldsfræðsluna í félagsmálaráðuneytið og háskólana í háskólamálaráðuneytið og grunnskóla og framhaldsskóla í barna- og menntamálaráðuneytið? Hvar er útskýringin á því að það sé betri lausn en einhvers konar virk samvinna og samstarf sem hér er talað um sem möguleika, að það skipti meira máli að unnið sé að þeim markmiðum? Mér finnst þetta mjög merkilegt, að það sé fjallað um þessa valkosti án þess að útskýra fyrir okkur t.d. hvor þeirra kostar meira. Byrjum á því hvor væri líklegri til að skila af sér betri niðurstöðu til skemmri og lengri tíma. Mér finnst líklegt, og þá er ég að giska, ég viðurkenni það fullkomlega, að það að tvístra menntakerfinu á þrjú mismunandi ráðuneyti gæti lagað eitthvað til skemmri tíma ef við gefum okkur að þar sé núna, fyrir þá tvístrun, einhver samskiptavandamál eða samvinnuvandamál í gangi. En til lengri tíma held ég að það verði tvímælalaust vandamál. Hvenær þarf þá að vinna að sameiningu aftur til að ná sömu samlegðaráhrifum og eru svo góð fyrir innanríkisráðuneytið? Er það á þessu kjörtímabili? Væri ekki eðlilegt að hafa einhverja valkostagreiningu hvað það varðar, einhverjar sviðsmyndir um það? Þetta er mjög áhugaverð þingsályktunartillaga þegar allt kemur til alls því að hún er grundvölluð út frá „mér finnst“-pólitík. En á að tækla fagleg atriði? Við í Pírötum viljum blanda þessu tvennu betur saman, ekki hafa það aðskilin atriði. Við þurfum faglegu greiningarnar til að geta tekið upplýstar ákvarðanir. Hérna höfum við hvorugt. Hérna höfum við bara pólitísku greininguna án þess að hafa hugmynd um áhrifin af þeim ákvörðunum sem teknar eru um, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson kom inn á áðan, að breyta nöfnum á ráðuneytum. Það er þegar allt kemur til alls það sem þessi þingsályktunartillaga snýst um.
Herra forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns sem fjallaði, í það minnsta í fyrri hlutanum, um kostnaðar- og ábatagreiningu, sem ég held að sé oft mjög mikilvæg og góðra gjalda verð og skipti máli. En ég er að reyna að stinga mér betur ofan í hvar í rauninni hv. þingmaður telur upphafið vera þegar kemur að breyttri skipan í ráðuneytum í Stjórnarráði Íslands, þ.e. nákvæmlega þessari þingsályktunartillögu. Ég vil því spyrja hv. þingmann, því að ég var ekki alveg viss um það af ræðu hans: Telur hann að forsætisráðherra eigi að geta skipað ráðuneyti í ríkisstjórn hverju sinni eða telur hann einhverja aðra leið vera betur fallna til þess? Vegna þess að hér er talað um að verkskipulagshlutverk forsætisráðherra og virk beiting þess í samræmi við þróun verkefna, nýjar áskoranir og pólitískar áherslur ríkisstjórnar á hverjum tíma séu meðal mikilvægustu stjórntækja framkvæmdarvaldsins. Því að til þess að geta farið í aðrar breytingar þá tel ég í grunninn vera að forsætisráðherra geti skipað ráðuneytum eins og stefnan er lögð upp og þjónar þeim markmiðum sem lagt er upp með og eru rakin í greinargerðinni.
Forseti. Já, það er forsætisráðherra að leggja til skipun ráðuneyta til að ná markmiðum ríkisstjórnar, tvímælalaust. En hluti af því er að útskýra stefnuna fyrir þinginu og hvernig þessi skipun nær þeim markmiðum, ekki bara með því að segja að iðnaðarráðuneyti leysi þessi vandamál, heldur að útskýra hvaða vandamál er verið að leysa. Eina vandamálið sem ég heyri sagt að verið sé að leysa er að það séu einhverjir ósýnilegir veggir stjórnsýslunnar, án þess að það sé útskýrt nánar. Mig langar rosalega mikið að vita hvaða ósýnilegu veggir þetta eru, alveg gríðarlega mikið. Hvernig lýsa þeir sér? Af hverju lýsa þeir sér nákvæmlega í þeim málefnum sem verið er að flytja þarna á milli eða sem verið er að sameina í ráðuneyti? Svoleiðis útskýring er eitthvað sem við og þjóðin þarf að fá að heyra til að við getum réttlætt aukinn kostnað t.d., af því að þau vandamál kosta okkur yfirleitt eitthvert fjármagn eða vesen; lengri biðlista, ýmislegt svoleiðis, eins og hefur verið nefnt hérna varðandi húsnæðismálin. En lausnin er oft ekki, eins og hefur verið bent á í umsögn Verkfræðingafélag Íslands, sú sem sagt er að eigi að nota. Þar benda þau á að vandamálið sé fúsk, ekki reglugerðarfargan, það sé einfaldlega ekki verið að fara eftir reglunum eða stöðvunum, sem gerir það að verkum að það veldur miklum skaða. Það breytir því hvaða úrræði við veljum til að ná árangri ef við vitum hvaða vandamál verið er að reyna að leysa. Og þegar ekki er sagt hvaða vandamál er verið að leysa þá getum við ekki lagt mat á hvort þetta sé lausnin á þessu vandamáli eða ekki.
Herra forseti. Hér í greinargerð með tillögunni segir að markmiðið sé að tryggja að Stjórnarráðið sé sem best í stakk búið til að takast á við þau krefjandi samfélagsverkefni sem fram undan eru í samræmi við þær áherslur sem lagðar eru í sáttmála ríkisstjórnarinnar á komandi tímabili. Það sem ég skil ekki í málflutningi hv. þingmanns er að ef hann er sammála því að hæstv. forsætisráðherra geti skipað verkum í ráðuneytum í ríkisstjórn Íslands, hvernig það á þá að vera eitthvað annað en undir pólitískri forystu komið að halda utan um verkstjórnina á því að þannig sé verkefnið. Því að það er það sem verið er að gera hérna, lýsa því hvernig verkstjórn forsætisráðherra með verkaskiptingunni er. En gott og vel. Ég fagna því samt og hv. þingmaður telur að forsætisráðherra eigi að hafa þetta hlutverk. Mig langar að nota síðustu sekúndurnar til að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki einmitt nauðsynlegt að koma með breytingar sem eru í takt við samtímann hverju sinni. Mig langar að benda á það að á sínum tíma var einmitt talið mjög varhugavert eða ekki þjóna tilgangi að koma á fót nýju ráðuneyti, sem var á þeim tíma umhverfisráðuneytið. Ég held að sagan hafi sýnt okkur að það hafi verið gríðarlega mikilvægt. [[Forseti hringir.]]Þess vegna held ég einmitt að það skipti svo miklu máli að forsætisráðherra á hverjum tíma hafi [[Forseti hringir.]]þetta tækifæri og þetta hlutverk að einmitt leggja áherslurnar sem eru pólitískt markandi.
Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma í andsvörum og svörum.
Forseti. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju þessi skilaboð komast ekki alla leið að því er virðist. Það er eitt að segja að þetta séu markmiðin, ég trúi því að fólk sé allt af vilja gert til að ná þeim. En það er eitt að segja að þessar breytingar muni ná þeim markmiðum og annað að útskýra hvernig þær muni ná þeim. Ég er að segja: Það vantar útskýringu á því. Það er krafa sem þingið á að gera á ríkisstjórn af því að við erum lýðveldi með þingbundna stjórn. Við tökum hér ákvarðanir um fjárveitingar af því að við metum notkun þeirra fjárheimilda jákvæða fyrir samfélagið í heild sinni. Ef það er ekki útskýrt af hverju fjárheimildir í eitt verkefni umfram annað eru jákvæðar fyrir samfélagið, af hverju ættum við þá að leyfa þær fjárheimildir? Hér er raun verið að biðja um, og meira að segja búið að samþykkja, sem er stórkostlegt, auknar fjárheimildir í fjölgun ráðuneyta, án þess að við höfum í raun hugmynd um hvað við fáum fyrir þær auknu fjárheimildir. Það er bara um að ræða pólitíska ágiskun um að það muni skila einhverjum árangri sem á að leggja fram í einhverri stöðumatsskýrslu, sem er ekki grundvölluð með neinu haldbæru. Það er bara sagt: Já, við vissum að þetta myndi gerast og okkur tókst æðislega að gera það. Eftiráskýringar sem sagt. Ég vil fá útskýringar á því af hverju þetta er góð lausn á því vandamáli sem ósýnilegir veggir stjórnsýslunnar eru.
Virðulegur forseti. Hér fyrr í dag óskaði ég eftir að fá að taka til máls um fundarstjórn forseta þar sem Útlendingastofnun hefur beinlínis neitað að verða við beiðni þingnefndar um afhendingu gagna og upplýsinga. Nú hefur Útlendingastofnun tekið upp á því að senda þinginu, þingnefndinni, hluta af þessum gögnum en ekki öll gögnin sem farið var fram á í beiðninni. Tel ég um að ræða tilraun Útlendingastofnunar til að drepa málinu á dreif, tefja vinnslu umsókna enn frekar og áframhaldandi tilraunir Útlendingastofnunar til að stýra vinnu þingsins. Óska ég eftir því enn og aftur að forseti standi vörð um virðingu Alþingis Íslendinga og gangi á eftir því að stjórnvöld sinni lögbundinni skyldu sinni til að afhenda upplýsingar og gögn í samræmi við beiðni á grundvelli laga um þingsköp Alþingis.
Forseti vill geta þess að hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar átti samtal við forseta fyrr í dag til að setja hann inn í það mál sem hv. þingmaður nefnir hér. Forseti hyggst halda áfram að grafast fyrir um hvernig þetta mál stendur, í þeim tilgangi að það megi leysast.
Herra forseti. Í lögum um ríkisborgararétt segir að þegar Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum skuli Útlendingastofnun gefa umsögn um umsókn viðkomandi. Þetta er eitt skýrasta lagaákvæði sem við eigum. Það er hægt að lesa og sjá hvað stofnunin á að gera. Þess vegna sætir nokkurri furðu að Útlendingastofnun hafi í dag brugðist við skýrum ábendingum um að hún hafi ekki sinnt hlutverki sínu gagnvart Alþingi með því að skila inn umsóknunum en ekki þeim umsögnum sem hún á að vinna um hverja umsókn.
Umsögnum um umsókn …
Virðulegur forseti þekkir jafn vel og sá sem hér stendur hvernig stofnunin reyndi ítrekað að beygja ferli Alþingis undir vilja stofnunarinnar á síðasta kjörtímabili. Ég vona að hún fari að láta af þeim leiða ósið og fara að sætta sig við það að fara að lögum. Ég lýsi því yfir að ég sé reiðubúinn til að styðja forseta í öllum tilraunum hans til að fá stofnunina til að sinna starfi sínu gagnvart löggjafanum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það hefur verið athyglisvert að hlusta á þær umræður sem farið hafa fram í dag. Það eru sannarlega skiptar skoðanir á því hvernig skipting ráðuneyta í Stjórnarráðinu eigi að vera. Ég tek undir orð hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur að það sé að sjálfsögðu pólitísk ákvörðun hvernig sú skipting eigi að vera. En mig langar líka að nefna orð hv. þm. Hildar Sverrisdóttur um að þetta hafi verið kjörið tækifæri til að læra af því sem gekk illa á síðasta kjörtímabili þegar sama ríkisstjórn sat, eða a.m.k. sömu flokkar. Maður telur að fólk læri af reynslunni og læri af þeim mistökum sem gerð eru. Mig langar kannski að koma að því aðeins seinna hver ein af þessum mistökum voru og hvernig ekkert er verið að gera í þeim. En áður en við förum þangað langar mig að taka undir orð hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar sem kvartaði yfir því hvers konar form og ferli eru við þetta allt saman. Lagalega séð erum við einungis að tala um nokkrar línur, sjö talsins, sem í raun segja ekkert annað en hvað ráðuneytin í Stjórnarráði Íslands eiga að heita. Því fylgir svo slatti af blaðsíðum, einar tíu blaðsíður, sem eru greinargerð. En það er nú reyndar þannig að ef mig langar sem hv. alþingismann að gera breytingartillögu við þessa þingsályktunartillögu þá get ég bara leikið mér að nöfnum ráðuneytanna vegna þess að ég get ekki gert breytingartillögu við sjálfa greinargerðina. Það er einmitt í greinargerðinni sem ég sé stóra atriðið sem þyrfti að breyta en það er engin leið, ekkert ferli, fyrir mig að gera þær breytingar. Sannleikurinn er sá að nefndin sjálf gat heldur ekki gert neinar breytingar á þingsályktunartillögunni, aðrar en þær sem snertu nöfnin. Jú, hún gat komið með einhvern texta, um hvað mönnum fyndist, en það hefur ekkert lögformlegt gildi. Og það er hluti af þessu ferli. Eitt af því sem við á Alþingi reynum að gera er að reyna að auka samráð og samtal við viðeigandi aðila um allar þær breytingar sem við erum að gera. Ef litið er á nefndarálit meiri hlutans má sjá að það voru ansi margir sem komu á fund nefndarinnar og sendu inn umsagnir. En það er kannski þannig að þingmenn hafa ekki kynnst því sem kallast stigi Amstein. Amstein þessi skrifaði grein um það fyrir tugum ára, mig minnir að það hafi verið í kringum 1950, hvernig samráð gæti verið á mismunandi stigum. Neðst í þessum stiga var það að vera einfaldlega með alvald, þú hafðir ekkert samráð við neinn, þú gerðir ekkert. En efst í þessum stiga er beint lýðræði. Amstein skilgreindi þrep í þessum stiga þar sem aukið er við það samráð er haft er við það fólk sem ákvarðanir snerta. Það merkilega við stiga Amsteins er að eitt af þessum ferlum er það sem oft er kallað ímyndað samráð. Með öðrum orðum er farið í gegnum það ferli að tala við fólk en það er aldrei ætlunin að hlusta á neitt. Ég tel að ferli þessarar þingsályktunartillögu í gegnum þingið sé nákvæmlega á því stigi. Þetta ætti svo sem ekkert að koma mér á óvart því ég hef séð svona gerast áður. Ég starfaði einu sinni, um nokkurra mánaða skeið, fyrir eina af stærri deildum Sameinuðu þjóðanna þar sem ég var að leysa af vegna mikilla hamfara sem dunið höfðu yfir víðs vegar um heim. Á þessum tíma var einmitt verið að ganga í gegnum endurskipulagningu á þeirri stóru stofnun. Í stað þess að gera eins og stjórnmálamennirnir hér, þar sem það voru þrír aðilar sem tóku ákvarðanirnar, var farið í samráðsferli. Borgaðar voru milljónir íslenskra króna fyrir að fá virtan og þekktan ráðgjafa til að koma og ræða við alla, og finna út úr því hvað þyrfti að laga. Starfsmennirnir voru virkilega ánægðir, loksins var verið að hlusta á allar athugasemdirnar þeirra. Samstarfsaðilar, þar á meðal lönd eins og Ísland, voru spurðir: Hverju þarf að breyta? Samstarfsaðilar svöruðu og voru virkilega ánægðir, nú var loksins verið að hlusta á þá. Ráðgjafinn skilaði þá 40 síðna skýrslu um allar þær breytingar sem þyrfti að gera, og ég las þær í gegn og hugsaði bara: Vá, loksins verða Sameinuðu þjóðirnar effektív stofnun sem getur unnið hratt og vel og gert hluti án þess að vera endalaust í einhverri vitleysu í kringum skrifræði. Skýrslan var svo kynnt og síðan ákvarðanirnar um það hvað ætti að gera. Og já, virðulegur forseti, það var ákveðið að leggja niður eina deild, eina nefnd. Allar hinar hugmyndirnar, allt hitt sem hefði gert hlutina miklu betri - það átti að bíða aðeins með það. Þetta var nákvæmlega sama ímyndaða samráðið og við höfum séð gerast í þessu máli. Fólk trúði því að kannski yrði hlustað á það í þetta skipti. En nei, í raun höfum við á Alþingi aðeins vald til að ákveða hvort hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra verði kallaður HIN eða VIN í styttingu, vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra eða háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Já, samráð er eitthvað sem svo sannarlega mætti bæta hér á Alþingi og fara nær því að vera með beinna lýðræði eða a.m.k. vera með samráð sem felur það í sér að það sé hlustað. Mig langar að fara aftur yfir í það sem betur má fara. Við höfum ítrekað séð, ekki bara á síðasta kjörtímabili heldur aftur og aftur og nú síðast í dag, hve illa er haldið utan um mál útlendinga og mál hælisleitenda. Við höfum bæði núverandi og fyrrverandi ráðuneyti dómsmála og innanríkismála sem greinilega er með stofnanir og starfsfólk sem er ekki að gera það sem lög kveða á um að það eigi að gera. Maður hefði haldið að slíkt hefði ratað inn í breytingar á Stjórnarráðinu. En nei, það mátti ekki hræra í því vegna þess að þarna er bara um að ræða einhverja útlendinga. Við þurfum að geta hugsað um fólk, sama hvaðan það kemur, og við þurfum að geta veitt því mannsæmandi meðhöndlun og tryggja að mannréttindi þeirra séu jöfn okkar. Þarna er um að ræða fólk sem oft hefur gengið í gegnum skelfilega hluti til að komast hingað. Mig langar að nefna aðeins hvers konar hluti fólk sem hingað kemur hefur gengið í gegnum og mætir þá skrifræði og ólöglegri meðhöndlun. Mig langar til að nota tækifærið til að segja eina eða tvær sögur af fólki, en það er ekki fólk sem er í ferli hér í augnablikinu. Kannski endar það hér, við eigum eftir að sjá það. Þetta er fólk sem lifir í þeirri von að finna sér stað þar sem er friður og þar sem mannréttindi eru í hávegum höfð. Mig langar að segja ykkur frá henni Söru. Sara flúði heimaland sitt á Fílabeinsströndinni og fór til Líbíu í von um að komast til Evrópu. Sara er ein af þeim heppnu vegna þess að í æsku varð hún ekki fyrir því að vera umskorin eins og tíðkast í heimalandi hennar. En eftir að hún giftist ung að árum og nýja tengdamóðir hennar komst að því varð allt brjálað. Hrædd um að vera neydd í umskurð flúði hún til foreldra sinna en faðir hennar henti henni út og fór með hana til tengdaforeldra sinna. Þar varð hún fyrir miklum barsmíðum og notaði fyrsta tækifærið til þess að hlaupa út og flúði þaðan að landamærunum til Malí. Hún eyddi nokkrum mánuðum í Malí áður en hún lagði land undir fót og fór til Líbíu í gegnum Alsír. Stuttu eftir komuna til Líbíu var Sara handtekin og sett í fangelsi í úthverfi Trípólí. Í fangelsinu nauðguðu fangaverðirnir Söru á hverjum degi, allt þar til hún fæddi son þann 26. mars 2020. Það voru samfangar hennar sem tóku á móti barninu og þegar fangaverðir sáu barnið var henni hent út úr fangelsinu ásamt syni sínum. Í dag býr Sara í einu úthverfi Trípólí ásamt 36 öðrum konum og sjö ungum börnum. Hún og konurnar reyna hvað þær geta til að safna sér fyrir bátsferð yfir Miðjarðarhafið en slík ferð kostar 200.000 kr. íslenskar, nokkuð sem er nær ómögulegt fyrir unga konu eins og Söru að safna sér fyrir. Ég vil frekar deyja í Líbíu en að fara aftur heim, sagði Sara grátandi við starfsmenn hjálparsamtaka sem hittu hana. Það eru konur eins og Sara sem við eigum að taka á móti hér og við eigum að veita þeim örugga framtíð. Við erum ríkt land og við eigum ekki að vera með stofnun sem lítur á sjálfa sig sem útvörð íslenska velferðarkerfisins, stofnun sem segir að hún sé þar til að stoppa það af að Ísland fyllist af fólki. Þetta er eitt af því sem hefði átt að laga í nýrri stjórnskipan Stjórnarráðs Íslands, en það var ekki gert. Í staðinn var ákveðið að fjölga ráðuneytum. Í staðinn var ákveðið að eyða miklum peningum til þess eins að friðþægja einn stjórnmálaflokk sem þurfti fleiri ráðuneyti. Á sama tíma og við bendum á þessi mál vitum við ekki hversu mikið þessi þingsályktunartillaga, sem í raun er ekkert annað en nafnalisti yfir ráðuneyti, mun kosta okkur.
Herra forseti. Með þingsályktunartillögu um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands er að sjálfsögðu ekki verið að breyta núgildandi lögum eða leggja niður stofnanir. Verið er að færa til málaflokka og koma stjórnskipuninni fyrir í ráðuneytum með þeim hætti sem ríkisstjórn, undir verkstjórn forsætisráðherra hverju sinni, telur heppilegast til að koma málum sínum í framkvæmd. Mér finnst mikilvægt að við höldum athyglinni á því þegar við ræðum þessi mál þó svo að vitaskuld séu alls konar lög sem ég held að við flest myndum vilja breyta. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni þegar kemur að því að Ísland eigi að gera vel þegar kemur að móttöku flóttamanna. Það skiptir máli að fólk geti komið hingað og sest hér að þegar það flýr hörmulegar aðstæður. Ég tel reyndar að með þeirri breytingu sem hér er verið að gera, með því að færa þjónustuna til félagsmálaráðuneytisins, séum við einmitt að bæta umgjörðina í kringum þetta mikilvæga málefni. En það sem mér finnst ekki hafa komið fram hjá hv. þingmanni er: Gerir hann athugasemd við það að það sé í verkstjórnarvaldi forsætisráðherra að skipa ráðuneytunum [[Forseti hringir.]]eftir því sem ríkisstjórn telur henta hverju sinni til að ná fram sínum málum?
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að svara spurningunni. Eins og ég sagði í upphafi, og benti til orða hv. þingmanns, þá tel ég það vera pólitíska ákvörðun hvernig þessi skipting á að vera. En ég skil þá ekki það ferli sem við erum í hér ef við ætlum bara að láta það vera pólitíska ákvörðun. Og fyrst hv. þingmaður nefndi að verið væri að færa þjónustu umsækjenda um alþjóðlega vernd yfir, í greinargerðinni, það er ekki í þingsályktuninni sjálfri, þá hefði ég, ef þetta hefði verið frumvarp og greinargerðin væri eitthvað sem ég gæti gert breytingartillögu við, breytt síðustu setningunni þar, en þar stendur: „Dómsmálaráðuneytið mun áfram fara með réttaraðstoð og hefðbundna stjórnsýslu við afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi hér á landi.“ Ég hefði viljað sjá þessa grein annaðhvort fara út eða að þarna stæði félags- og vinnumarkaðsráðuneyti. Það gladdi mig mjög að heyra að hv. þingmaður vilji gera breytingar á lögum um útlendinga til hins betra þannig að við séum að taka á móti fólki, við séum að sinna því hlutverki sem við eigum að sinna og við gerum það á mannsæmandi og mannúðlegan hátt. Ég býð fram alla aðstoð mína við að setjast niður með hv. þingmanni, og öllum þeim þingmönnum sem styðja það mál innan þingsins, óháð því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, við að laga það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég fagna því að það er greinilegt að ég og hv. þingmaður erum sammála um að það eigi að vera í verkahring og á valdsviði forsætisráðherra hverju sinni að leggja hinar pólitísku línur þegar kemur að ráðuneytunum. Það er einfaldlega samkvæmt því lagaumhverfi sem við störfum núna sem tillagan er lögð fram í formi þingsályktunartillögu eins og hér er gert. Í ýmsum löndum í kringum okkur gerir forsætisráðherra eða ríkisstjórn einfaldlega þessar breytingar, enda eru ríkisstjórnin og forsætisráðherrann ábyrg fyrir verkum sínum og verkaskiptingu. Varðandi málefni flóttamanna: Líkt og ég sagði held ég að það sé gríðarlega mikilvægt sem hér er verið að gera, að færa þjónustuna yfir til félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins. Það er eitthvað sem við í Vinstri grænum höfum barist fyrir og lagt gríðarlega mikla áherslu á og ég vona svo sannarlega að þetta eigi eftir að bæta þjónustuna. Ég tel hins vegar, alla vega að svo komnu máli, eðlilegt að það sé stofnun sem fari með umsóknir, þ.e. sem gefi út leyfi, og það er á miklu breiðari hóp en bara til þessa hóps hér á landi [[Forseti hringir.]]en það kann vel að vera að flytja ætti þetta til með tíð og tíma. Ég held að hér sé stigið gríðarlega mikilvægt skref.
Forseti. Já, við erum sammála um hvar pólitíska valdið liggur, við erum sammála um að það eigi að vera eitthvert ferli. Ég myndi segja að þessi tillaga til þingsályktunar um breytt nöfn ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands - hún ætti alla vega að heita það, vegna þess að það er það eina sem kemur fram í henni. Ég mæli alla vega með því að næst þegar breyta þarf skipan ráðuneyta, hvort sem það er eftir þrjú ár og níu mánuði eða hvort það er eitthvað styttra í það, þá kannski setjum við inn í sjálfa þingsályktunartillöguna þau hlutverk sem hvert og eitt ráðuneyti á að hafa þannig að raunverulega sé hægt að ræða og koma með tillögur um breytingar sem forsætisráðherra tekur þá kannski ákvarðanir um. En eins og þetta er í dag er þetta eitthvað sem við getum ekki breytt, annað en bara nöfnin. Mig langar líka að taka undir með hv. þingmanni að það er svo sannarlega góð breyting að verið sé að færa málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd frá dómsmálaráðuneytinu. Ég vonast til þess að sá vilji sem hv. þingmaður hefur sýnt í dag, og segir að sé vilji Vinstri grænna, sé það sterkur að sá flokkur a.m.k. og aðrir flokkar sem eru tilbúnir til þess að vinna virkilega að þessum málum saman - að við setjumst niður og við lögum þetta í sameiningu, þvert á alla flokka.
Virðulegi forseti. Ég á sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem fjallaði um þetta stóra mál. Málið var rætt hér á þinginu fyrir áramót og komu þar fram áhyggjur margra þingmanna af þessari ákvörðun formanna stjórnarflokkanna en ég ætla að eigna þeim ákvörðunina. Við vinnslu í nefndinni fengum við til okkar ýmsa aðila og nokkuð barst af umsögnum um málið. Ef ég tala bara fyrir mitt leyti þá vonaðist ég kannski til þess að umsagnir þeirra aðila sem hagsmuna eiga að gæta af breyttu fyrirkomulagi myndu róa áhyggjur okkar, en það reyndist þvert á móti. Margir umsagnaraðilar viðruðu mjög sambærilegar áhyggjur og lýst var hér í þingsal í 1. umr. um þetta mál og hefur verið lýst hér í dag. Þær umsagnir staðfestu því miður ótta minn og margra annarra af því að breytingarnar séu ekki úthugsaðar og kannski ekki teknar á þeim forsendum sem látið er uppi. Þegar breytingar voru gerðar á skipan ráðuneyta árið 2012 brást minni hlutinn á þingi við með því að tala bæði beinskeytt gegn breytingunum og greiða atkvæði gegn þeim. Framsögumaður minnihlutaálits vegna þess máls var, merkilegt nokk, hæstv. núverandi forseti Alþingis. Gagnrýndi minni hlutinn þá m.a. lítinn undirbúning málsins en honum er lýst með eftirfarandi hætti í álitinu, með leyfi forseta: „Tillagan virðist fyrst komast á dagskrá ríkisstjórnarinnar í tengslum við uppstokkun í ráðherrahópnum um áramótin og í minnisblaði frá 10. janúar sl. um stofnun ráðherranefndar um stjórnkerfisumbætur er vikið að þessum þætti í einni setningu. Um svipað leyti fól forsætisráðherra þriggja manna starfshópi að meta kosti og galla í þessu sambandi og skilaði hann af sér í febrúar. Niðurstöður hans voru í meginatriðum á þá leið að annaðhvort þyrfti að styrkja efnahags- og viðskiptaráðuneytið frá því sem nú er eða færa verkefni á sviði efnahagsmála til fjármálaráðuneytis og önnur verkefni til atvinnuvegaráðuneytis. Voru nefndir kostir og gallar hvorrar leiðar.“ Og aðeins síðar segir: „Ekki verður séð að nein önnur greiningarvinna eða samráð við stofnanir eða hagsmunaaðila hafi átt sér stað um þetta atriði við undirbúning þingsályktunartillögunnar.“ Þessi afstaða þáverandi minnihlutaflokks á þingi, sem nú myndar þann meiri hluta sem stendur að baki þeirri þingsályktunartillögu, um breytingu á skipan ráðuneyta, sem hér er til umfjöllunar, vekur athygli fyrir tvennt: Annars vegar fyrir skýra afstöðu um vald ríkisstjórnar til breytinga á skipan stjórnarráðsins almennt, sem endurspeglast í skýrri andstöðu flokksins og atkvæðagreiðslu í málinu sem rímar kannski ekki við það sem sagt er í dag. Hins vegar vekur afstaða flokksins athygli vegna þess að jafnvel það að skipa sérstaka nefnd til að skoða æskilega skipan ráðuneyta, og gera tillögur að úrbótum, þótti ekki nægur undirbúningur fyrir svo stóra ákvörðun; ákvörðun sem hér hefur verið tekin af þremur einstaklingum án nokkurs samráðs við nokkurn mann, fyrirvaralaust og án undirbúnings og án skýrra áætlana um fyrirhugaðan undirbúning. Það átti bara að „winga“ þetta, eins og unga fólkið segir, sem á ástkæra ylhýra útfærist sennilega einhvern veginn á þá leið að láta slag standa, hugsa ekki um of um afleiðingarnar og bara treysta því að allt fari vel. Það er ekki nema von að þingmenn sem þá voru hluti af minni hluta, en eru nú hluti af meiri hluta, hafi mögulega aðra afstöðu til málsins þar sem jafnvel meðlimir stjórnarflokkanna, aðrir en formenn þeirra, virðast ekki hafa verið hafðir með í ráðum. Ákvörðun sem kostar ríkissjóð hundruð milljóna og umbyltir störfum hundruð einstaklinga, og er jafnvel líkleg til að raska þjónustu við borgara þessa lands, var tekin í bakherbergi, sem var kannski ekki reykfyllt en svo mikið er víst að það var ekki mjög stórt. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem hér er til umfjöllunar segir, með leyfi forseta, að til standi að: „… að fella niður ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins.“ Þetta hljómar vel. Raunar hljómar þetta eins og til standi að umbylta íslenskri stjórnskipan og stjórnarháttum eins og þeir hafa verið tíðkaðir hér á landi hingað til. Á Íslandi ríkir nefnilega gríðarsterkt ráðherraræði, sem svo er kallað, eins og fjallað hefur verið um hér í dag, þar sem stjórnmálamenningin gerir kröfu um að hver ráðherra hafi gríðarlegt svigrúm, svo ekki sé fastar að orði kveðið, til að stjórna sínu ráðuneyti og þeim málefnum sem undir það falla. Það er vitanlega vel, að mínu mati, ef það er ætlun ríkisstjórnarinnar að ganga svo langt að umbylta þeirri stjórnmálamenningu, enda er ég kannski ekkert endilega sammála því að þeir stjórnarhættir sem hafa verið viðhafðir hér hingað til séu þeir ákjósanlegustu. Það er hins vegar ekkert sem bendir til þess að þannig muni fara. Þessi ríkisstjórn, sem þegar hefur verið við völd í eitt kjörtímabil, hefur ekki gefið okkur minnsta tilefni til að trúa því að hún sé fær um að starfa með öðrum hætti, ekki neitt. Og ekki fylgir þessum tillögum nein áætlun þess efnis eða annað sem glæðir von í þeim efnum, bara stórar yfirlýsingar. Í greinargerð eru færð rök fyrir þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Þar segir, með leyfi forseta: „Er henni ætlað að tryggja að Stjórnarráðið sé sem best í stakk búið til að takast á við þau krefjandi samfélagsverkefni sem fram undan eru í samræmi við þær áherslur sem lagðar eru í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar fyrir komandi kjörtímabil.“ Síðan fylgja fleyg orð en innihaldslítil um að allt sé þetta í samræmi við markmið stjórnarsamstarfsins. Kemur svo að rúsínunni í pylsuendanum, með leyfi forseta: „Eins og sjá má eru þessar breytingar á skipan ráðuneyta síðast en ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins.“ Ekki er nóg með að því sé haldið fram að samráð og samvinna verði viðhöfð heldur er fullyrt að tilgangurinn með öllum þessum hræringum sé að stuðla að samráði og samvinnu. Þessar röksemdir eru ósannfærandi þegar að er gáð. Í greinargerðinni er vísað í rannsóknarskýrslu Alþingis sem hugmyndafræðilegan grunn að þeim breytingum sem lagðar eru til. Breytingarnar sem um ræðir eru hins vegar að mörgu leyti í trássi við það sem kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis. Þar var sérstaklega fundið að því að ráðuneytin væru of mörg og of smá. Í kjölfarið var ráðist í umfangsmiklar breytingar á Stjórnarráðinu til að styrkja það með sameiningu og fækkun ráðuneyta. Það er því pínulítið skondið að við breytingar sem gerðar voru eftir hrun, þar sem farið var í öfuga átt við það sem gert er hér, var vitnað í rannsóknarskýrslu Alþingis. Ég ætla að færa rök fyrir máli mínu varðandi þá stóru fullyrðingu að ríkisstjórnin hafi ekki sýnt vel getu sína til að tryggja samráð og samstarf á milli ráðuneyta. Ég ætla þá að nefna dæmi sem er mér nærtækt þar sem ég hef starfað með flóttafólki og hælisleitendum síðastliðin ár. Þau málefni heyra undir dómsmálaráðuneyti, a.m.k. stærstur hluti þeirra málefna, afgreiðsla umsókna. Yfir dómsmálaráðuneytinu í þessari ríkisstjórn var og er ráðherra úr Sjálfstæðisflokki. Forsætisráðherra er úr flokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem er með stefnu í málefnum flóttafólks sem ég kann mjög vel við og er mjög sammála og hafði mikla trú á. Ég bar reyndar þá von í brjósti að seta þess flokks í ríkisstjórn hefði mögulega jákvæð áhrif á þann málaflokk. Í tvígang ef ekki þrígang eða fjórgang, ég er hreinlega búin að tína tölunni, hefur dómsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar lagt fram frumvarp til laga um breytingar á lögum um útlendinga sem miðar fyrst og fremst að því að takmarka möguleika flóttafólks til að setjast hér að. Það var dómsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar sem ítrekað varði þá ákvörðun Útlendingastofnunar að vísa börnum, allt niður í nokkurra mánaða aldur, á ruslahaugana í Grikklandi, bókstaflega, þar sem þau eiga sér enga framtíð, ekkert öryggi, ekki tryggt skjól yfir höfuðið, ekki aðgang að fæði eða klæðum, geta vonast til að fá aðstoð í kirkjunni einu sinni á dag, og sannarlega ekki aðgengi að menntun eða öðrum þeim grundvallarlífsskilyrðum sem við álítum sjálfsögð fyrir hvert barn. Ítrekað var reynt að ná tali af forsætisráðherra vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í málefnum flóttafólks, vegna stefnu flokks forsætisráðherra sem er ekki í samræmi við framkvæmdina, en hún vísaði á dómsmálaráðherra og firrti sig algerlega ábyrgð. Það var dómsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar sem varði þá framkvæmd Útlendingastofnunar að vísa flóttafólki á götuna fyrir það eitt að neita að veita lögreglu beinan atbeina til að flytja þá úr landi og beint aftur í það sem þau myndu flest lýsa sem helvíti. Hvar var samráðið og hvar var samstarfið við þá? Í þeim tillögum sem við ræðum hér í dag má hins vegar ímynda sér að ákveðnar vísbendingar séu um breytingar á pólitískum áherslum, sem ég vona þó eiginlega ekki. Það varðar breytingar á viðhorfi til menntamála þar sem miklar breytingar eru lagðar til með uppskiptingu á mennta- og menningarmálaráðuneyti. Þar er skólastigum skipt á milli ráðuneyta og annað slíkt sem ítarlega hefur verið farið yfir á fyrri stigum í umræðunni. Í þeim erindum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bárust við vinnslu málsins og í samtölum við umsagnaraðila lýstu margir vonbrigðum yfir því að lítill gaumur væri gefinn að verkmenntun í tillögu ríkisstjórnarinnar. Bar þar einnig hátt umsagnir framhaldsskólanna þar sem áhyggjum er lýst af fyrirkomulaginu með tilliti til aldursskiptingar í framhaldsskólum en meiri hluti framhaldsskólanema á Íslandi er á fullorðinsaldri, yfir 18 ára, en ekki á barnsaldri þó að málaflokknum sé skipað undir mennta- og barnamálaráðuneyti. Var áhyggjum lýst af því að ekki væri nægilega mikil hugsun þar að baki. Það er áhugavert að lesa viðbrögð meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar við þessum ábendingum, þau eru ekki efnismikil. Um þetta hefur meiri hlutinn eftirfarandi að segja: „Meiri hlutinn áréttar mikilvægi framhaldsskólastigsins og brýnir fyrir ráðherra mennta- og barnamála að tryggja öflugt samráð og samvinnu við framhaldsskólana.“ Aftur eigum við að treysta á samráð og samvinnu, væntanlega líka á milli ráðuneyta þar sem þessir málaflokkar lenda þarna á milli. Þá kom fram í erindi umsagnaraðila að tillagan og greinargerðin með henni, með leyfi forseta: „… endurspegl[i] þá sýn að æðri menntun og menning séu fyrst og fremst hagvaxtartæki. Með því að tengja menningu við viðskipti og háskólamenntun við iðnað og nýsköpun er hætt við smættun á veigamiklu hlutverki þessara grunnstoða visku, sköpunar og lífsgleði í landinu.“ Rímar þetta við umsögn Menntamálastofnunar sjálfrar, með leyfi forseta: „Með því að skilgreina framhaldsfræðslu fyrst og fremst sem vinnumarkaðs- og félagslegt úrræði er verið að auka líkurnar á fjarlægð og aðskilnaði frá hinu almenna menntakerfi.“ Þarna er áfram lýst áhyggjum af því að áherslur og viðhorf ríkisstjórnarinnar til menntamála séu að breytast í aðra átt en við myndum kannski mörg vonast til, og einnig umsagnaraðilar. Þá lýstu umsagnaraðilar áhyggjum af því að stofnanir sem sinna hlutverkum nátengdum háskólanum - bókasöfn, jafnvel Háskólabókasafnið sjálft - væru aðskildar háskólastiginu, skólunum. Um þetta er ekki fjallað einu einasta orði í nefndaráliti meiri hlutans. Engin svör. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur þannig traust sitt á þær þrjár manneskjur sem útfærðu þessi ósköp í reyklausu bakherbergi án samráðs við nokkurn mann, krossleggur fingur og vonar það besta. Ég ætla að taka undir orð þáverandi þingmanns stjórnarandstöðunnar, núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, þegar hún gagnrýndi breytingar á skipan ráðuneyta fyrir nokkrum árum. „Fyrsti minni hluti telur málið vanreifað, fyrir því liggi ekki faglegur rökstuðningur, verið sé að tvístra starfskröftum í ráðuneytum í stað þess að samþætta og samnýta í þágu ábyrgrar ráðstöfunar opinbers fjár og sterkari ráðuneyta og loks sé ljóst, af vandræðagangi varðandi kostnaðarmat og skipurit, að undirbúningi var verulega áfátt.“ Þvert á við það sem haldið er fram í greinargerð með tillögunni er margt sem vekur upp áhyggjur af því að breytingarnar kunni að hafa skaðleg áhrif á stöðu margra mikilvægra málaflokka í stjórnkerfinu. Það skortir verulega á að tillagan sé nægilega vel undirbúin og það skortir á að hún sé rökstudd og sá rökstuðningur sem er viðhafður er ekki sannfærandi, eins og ég hef rætt hér. Þannig vekja þær skýringar sem gefnar eru upp spurningar og hreinlega áhyggjur af því að það séu raunverulegir hagsmunir þjóðarinnar, og pólitískt málefnalegir hagsmunir sem ráða för; áhyggjur af því að hér sé fyrst og fremst um pólitískan stólaleik að ræða, stólaleik sem mun ekki einungis kosta ríkissjóð hundruð milljóna, þó að almennilegt kostnaðarmat liggi ekki fyrir, heldur muni leiða af sér kostnað í formi velferðar fólks, jafnvel barna, vegna fyrirsjáanlegrar þjónustuskerðingar sem líkur eru á að hljótist af þessum vandræðagangi. Eins og hér hefur verið margsagt í dag þá liggur fyrir að þessar breytingar voru ákveðnar í mjög þröngum hópi og hefur verið viðurkennt að samráð við sérfræðinga hafi fyrst og fremst verið haft eftir á, samt lítið, og þá í raun bara varðandi það hvernig megi láta þetta gerast án þess að nokkur gaumur hafi verið gefinn að afleiðingum fyrir fram. Ég ætla að ljúka máli mínu að þessu sinni með því að lesa einfaldlega upp orð hæstv. núverandi forseta Alþingis í minnihlutaáliti við sambærilegar breytingar fyrir réttum áratug og taka undir þau, með leyfi forseta: „Skipulag Stjórnarráðsins og fyrirkomulag ráðuneyta er vissulega þess eðlis að rétt er og skylt að endurskoða það með reglulegu millibili. Til þess þarf hins vegar að koma betri stefnumörkun og skýrari sýn en birtist í þessari tillögu. Jafnframt er mikilvægt að leitað sé sem víðtækastrar samstöðu um fyrirkomulag þessara mála þannig að það þurfi ekki að vera meðal fyrstu verka hverrar ríkisstjórnar að breyta fyrirkomulagi ráðuneyta í landinu. Tíðar breytingar í þessum efnum draga úr festu og fyrirsjáanleika í stjórnsýslunni og valda vandkvæðum, bæði fyrir þá sem starfa innan Stjórnarráðsins og alla þá sem samskipti þurfa að eiga við það, hvort sem um er að ræða stofnanir, hagsmunaaðila eða einstaklinga.“
Virðulegur forseti. Þroskahjálp nefnir í umsögn sinni um umrædda þingsályktunartillögu, með leyfi forseta: „Ráðgjafar- og greiningarstöð gegnir augljóslega og óumdeilanlega algjöru lykilhlutverki með tilliti til fatlaðra barna, samanber ákvæði laga um stofnunina, nr. 83/2003. Landssamtökin Þroskahjálp telja því engin haldbær rök fram komin sem styðja fyrirætlanir samkvæmt þingsályktunartillögunni um að flytja Ráðgjafar- og greiningarstöð frá félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneytinu til mennta- og barnamálaráðuneytisins. Samtökin telja þá breytingu alls ekki vera í þágu fatlaðra barna og alls ekki til þess fallna að tryggja betur samfellu í þjónustu við fötluð börn og farsæld þeirra eins og ríkisstjórnin leggur áherslu á að skuli gert. Þá ítreka samtökin enn að bráðnauðsynlegt er að Ráðgjafar- og greiningarstöð sinni þjónustu við fullorðið fatlað fólk í mun meira mæli en verið hefur. Með vísan til framangreinds skora Landssamtökin Þroskahjálp því á ríkisstjórnina, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og Alþingi að endurskoða fyrirætlun um flutning Ráðgjafar- og greiningarstöðvar frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu.“ Það er greinilegt af þessu að samtökin telja þessa breytingu ekki vera gerða í þágu fatlaðra barna og þar er ég þeim algjörlega sammála. Þessi breyting horfir ekki á samfellu í þjónustu fyrir þann hóp þar sem þetta er einn viðkvæmasti hópur samfélagsins. Að málefni fatlaðra barna séu ekki undir sama ráðuneyti og málefni fatlaðs fullorðins fólks er mikið áhyggjuefni fyrir þá sem standa nærri þessum málaflokki. Það er bráðnauðsynlegt að Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins sinni fullorðnum fötluðum einstaklingum í mun meira mæli en gert er og það er mikill skortur á úrræðum fyrir þennan hóp eins og fyrir aðra viðkvæma hópa í landinu. Einnig er mikilvægt að huga að samfellu í þjónustu við fatlaða einstaklinga. Með því að skipta málaflokki fatlaðra í mismunandi ráðuneyti er ekki verið að huga að farsæld eða samfellu í þjónustunni. Þingsályktunartillagan talar einnig um húsnæðismál. Þar sem húsnæðismál fatlaðs fólks var einnig nefnt í umsögn Þroskahjálpar þá er ljóst að þau hafa einnig miklar áhyggjur af því að félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneytið verði ekki lengur með umsjón með húsnæði fatlaðs fólks heldur fer það í innviðaráðuneyti. Þarna er mikilvægt að það sé rökstutt hvers vegna þessar breytingar eru til góða og hver markmiðin eru og hvernig þau eru mæld. Það er ekki gert. Það er mikilvægt að fagleg vinnubrögð séu viðhöfð hjá stjórnvöldum og að hægt sé að rökstyðja með góðu móti hvers vegna þessar breytingar eru til góða. Rætt er um að brjóta ósýnilega múra. En hvar er verið að setja upp ósýnilega múra? Gæti mögulega verið að verið sé að setja upp ósýnilega múra í málefnum fatlaðra? Ég veit það ekki. Það er nokkuð sem við þurfum að fá svör við. Þetta er hópurinn sem við þurfum að standa hvað best vörð um í okkar samfélagi og af umsögninni að dæma er ekki tekið mikið mið af þessu og ekkert einu sinni verið að velta þessum möguleikum fyrir sér. Hvaða áhrif hefur það á starfsfólkið þegar það veit ekki hvar það á að vera? Það er einmitt eitthvað sem maður hefur lært í stjórnendanámi og þess háttar, að samráð skiptir mjög miklu máli upp á starfsanda o.fl. Þess vegna hugsar maður: Bíddu, hvers vegna er ekki talað við sérfræðinga innan ráðuneytanna? Hvers vegna er þetta ekki gert í samráði, þar sem annars konar stjórnendahættir eru ekki lengur jafn farsælir, ef ég get orðað það sem svo? En það þarf að hafa rök fyrir breytingum, sérstaklega stjórnvöld landsins. Ef þau ætla að breyta og bæta við heilu ráðuneyti og breyta svona miklu - og þetta kostar mikla peninga og mikið fjármagn - þá þurfa rökin að vera mjög haldbær og þau þurfa að vera skiljanleg sem flestum og að einhverju leyti líka samþykkt. Hver eru markmiðin með þessari skiptingu ráðuneyta og hver eru undirmarkmiðin? Hvernig eru þau mæld? Er til of mikils ætlast að verið sé að spá í markmið og mæla þau? Að gerðar séu einhvers konar mælingar á því hvernig þetta er núna og hverju við viljum breyta og hvernig við ætlum að ná því fram og hvernig á að mæla það? Ef við þurfum að fara til baka eða breyta einhverju aftur, hvernig vitum við þá hvernig þetta var ef við erum ekki með mælingar? Þetta er nokkuð sem maður lærir í námi: Svona sér maður árangur. Maður tekur grunnlínu af því sem er að gerast og síðan vinnur maður út frá því með markmiðin og athugar hvort þetta virkar eða ekki. Þetta eru alla vega spurningar sem vakna þegar maður skoðar umrædda þingsályktunartillögu. En hvernig er með ráðgjöf sérfræðinga og annað? Það er kannski vert að skoða hvernig væri best að gera það og að nýta sérfræðinga innan ráðuneyta. Það er auðvitað þannig að maður er ekki sérfræðingur í öllum málaflokkum eða á öllum sviðum, en við höfum mjög færa sérfræðinga sem gætu þá, í samráði við stjórnvöld, hjálpað þeim að finna réttu leiðirnar og réttu lausnirnar, hvar þörfin er mest og hvernig fjármagninu er best varið og hvernig væri best að setja þetta upp. En hvernig eigum við að treysta því að þessum ráðuneytum fylgi meira fjármagn, ef við horfum t.d. til geðheilbrigðismála? Nú eru geðheilbrigðismál innan heilbrigðisráðuneytisins. Hvernig eigum við að trúa því að með þessari fjölgun ráðuneyta fái geðheilbrigðismál t.d. það fjármagn sem þau þurfa og hvernig er hægt að taka á því neyðarástandi sem ríkir í geðheilbrigðismálum á Íslandi? Hvernig er verið að nota eitthvað af þessu fjármagni til að beita sér t.d. gegn þeim sjálfsvígsfaraldri sem við stöndum frammi fyrir, þar sem 47 einstaklingar tóku eigið líf árið 2020 og stærstur hluti þeirra var ungmenni, ungt fólk. Hver er vilji stjórnvalda til að takast á við það? Það væri t.d. hægt að fullfjármagna niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu á tímum heimsfaraldurs. Hvernig er forgangsröðun stjórnvalda háttað? Ég er mjög forvitin að heyra það. Ég væri rosalega til í að vita hvernig forgangsröðunin er þegar við stöndum frammi fyrir neyðarástandi í geðheilbrigðismálum þar sem unga fólkinu okkar líður sífellt verr í skólanum og í skólakerfinu, það er fullt af börnum sem mætir ekki í skólann. Þess vegna spyr ég mig: Er þetta forgangsröðin? Er forgangsröðunin að niðurgreiða ekki sálfræðiþjónustu? Er forgangsröðunin að stytta ekki biðlista? Er forgangsröðunin þessi? Þetta er bara eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur og reyna að skilja, vegna þess að ég skil það ekki. Hvernig væri mögulega hægt að beita sér t.d. fyrir því að setja orkuna og allt þetta fjármagn í að reyna að fækka dauðsföllum vegna sjálfsvíga? Eða bara eitthvað annað í geðheilbrigðismálum eins og t.d. að byggja nýjan geðspítala? Allir þeir sem hafa komið inn á Kleppsspítala eða inn á geðdeildir Landspítalans vita að þetta er að grotna niður og það er ekki hægt að bjóða fólki upp á þetta, fólki með geðsjúkdóma, að vera inni á spítölum. Og fyrir utan það á að fækka innlagnarplássum vegna þess að það fæst ekki starfsfólk, það fást ekki geðhjúkrunarfræðingar, það fást ekki geðlæknar. Ef við ræðum meira um geðheilbrigðismál í þessu samhengi þá er það bara þannig að geðheilsuteymin eru líka mörg hver í algjöru lamasessi, fyrir utan það náttúrlega að við styttum ekki biðlista barna eftir úrræðum þar sem það er ekki niðurgreidd sálfræðiþjónusta og allt það. Þannig að maður spyr sig: Hvernig er forgangsraðað? Það þarf kannski aðeins að hugsa það upp á nýtt. Sem starfsmaður í opinberri stofnun get ég fullyrt það að úrræði fyrir börn eru af mjög skornum skammti. Börn fá sálfræðitíma í afmælisgjafir, kannski tvo frá foreldrum sínum eða eitthvað svoleiðis, vegna þess að það kostar 20.000 að meðaltali að fara til sálfræðings. En þar sem ekki hefur verið staðið við það að niðurgreiða sálfræðiþjónustu þá er ekkert sem við getum gert í því. Geðheilsa virðist vera einhvers konar munaður, það er munaður að vera með góða geðheilsu en líkamleg heilsa og allt sem tengist Covid-faraldrinum eru sjálfsögð mannréttindi. Geðheilbrigði ætti líka að vera sjálfsögð mannréttindi. Ég óttast að breytingarnar sem áætlaðar eru í þessari þingsályktunartillögu muni leiða það af sér að þetta muni bara minnka enn þá meira, það verði enn minna fjármagn úr að spila, að það verði enn þá meira neyðarástand í geðheilbrigðismálum. Ég byggi það á því að það eru fleiri ráðuneyti, meira fjármagn sem fer í það að sinna annars konar málefnum sem skipta auðvitað máli. En 47 ungir einstaklingar falla ekki fyrir eigin hendi nema eitthvað sé að. Það er eitthvað að í þeirri þjónustu sem við veitum fólki, eða réttara sagt þjónustu sem við veitum fólki ekki. Það er eitthvað að þegar börn taka eigið líf. Þá erum við á rangri leið. Stundum þurfum við kannski að fara aðeins aftur á bak og segja: Heyrðu, hvert erum við komin og hvert ætlum við að fara? Þar eru sérfræðingar á alls konar sviðum, auðvitað þeir sem einstaklingar vilja vera í samráði við. En þetta er bara eitthvað sem mismunandi skoðanir eru um. En þegar maður veit að það er neyðarástand í þessum málaflokki þá er mjög erfitt að horfa upp á að verið sé að búa til ný ráðuneyti og það kostar væntanlega fullt af peningum. Og þegar maður veit um allar þær fjölskyldur og öll þau börn og allt sem tengist geðheilsu, sem tengist úrræðum fyrir börn - skólaforðun er risastórt vandamál sem er verið að reyna að takast á við en við eigum bara ekki nógu mikið af úrræðum. Við eigum ekki nógu mikið fjármagn til að grípa þau börn sem ekki mæta skóla vegna kvíða, vegna tölvufíknar, vegna skólaforðunarvanda. En það að fá ekki sérfræðinga með sér og að vera ekki með markmið sem eru mælanleg - auðvitað er ekki hægt að mæla allt og ég geri mér grein fyrir því. En það er hægt að mæla fullt. Það er hægt að vera með markmið sem er hægt að mæla og ef það eru markmið á bak við sem hægt er að rökstyðja, þar sem er hægt að segja: Þetta er betra út af þessu - er líklegra að fólk, fatlaðir einstaklingar, fái fyrr búsetuúrræði ef málefnið er undir innviðaráðuneytinu? Hvernig verður það gert? Er hægt að rökstyðja að svo verði? Er hægt að mæla það? Mun það verða mælt hver meðalbiðtími einstaklings er? Þetta er eitthvað sem verður væntanlega bara að koma í ljós. En ég vil hvetja stjórnvöld til þess að mæla þetta og skoða þetta vegna þess að það er ekki bara í þágu þess að rökstyðja að það sé betra að hafa fleiri ráðuneyti, það er líka í þágu þess að við trúum og treystum á það sem er verið að gera vegna þess að við sjáum að það eru gögn sem sýna okkur það og við trúum því. En til þess þarf að taka mið af því hvernig þetta er núna og hvernig þetta á að verða. Það er ekki hægt, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði hérna áðan, að koma með þetta eftir á, það rýrir trú og traust. Það þarf að koma fyrr. Það þarf að leggja það upp: Svona er þetta núna. Þetta er það sem við ætlum að gera. Við ætlum að mæla þetta með þessum hætti vegna þess að við vitum að það er vísindalega nálgunin og hún virkar. Það er ástæða fyrir því að við trúum á vísindin, það eru ástæða fyrir því að við trúum á þríeykið. Það er ástæða fyrir því, vegna þess að við vitum að vísindi og vísindalegar aðferðir og gagnrýndar aðferðir til að gera svona hluti virka. Það er sannleikur. Þannig að það þarf að horfa á það bæði til að rökstyðja breytingu á ráðuneytunum en einnig til þess að við trúum á þessar breytingar og á að þetta sé gert til að bæta hag fólksins í landinu. En eins og ég segi er það mikið áhyggjuefni hjá mér að geðheilbrigðismál fá sífellt minni athygli og að við eigum eftir að standa frammi fyrir enn meiri og vaxandi vanda sem verður svo mikill að það er óhugsandi. Það er neyðarástand í geðheilbrigðismálum akkúrat núna þannig að ég veit ekki alveg hvernig þetta verður ef þetta versnar. En ég vona bara og trúi því að það séu mögulega einhverjar lausnir í sjónmáli og það sé einhver vilji til að fækka ekki innlögnum inn á spítala, ekki vera með opið á bráðamóttöku á geðdeild í styttri tíma en það er opið í Kringlunni. Það er bara niðurlægjandi og það setur fólk í annan flokk en önnur heilbrigðisvandamál gera. En þetta er stærstu áhyggjurnar, að við séum að missa sjónar á markmiðum og hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum og hvernig á að forgangsraða í það sem er mikilvægt, er aðkallandi, eins og sóttvarnaaðgerðir, aðkallandi og mikilvægt. Sjálfsvígsfaraldur sem við stöndum frammi fyrir, það er mikilvægt og aðkallandi að bregðast við en hann er þögull. Þetta er þögull faraldur sem heyrist ekkert í en er þarna og stækkar ef við hunsum hann. Það er því mjög mikilvægt að við trúum því að stjórnvöld muni forgangsraða og muni ekki missa sjónar á því hvað skiptir máli þrátt fyrir fleiri ráðuneyti, meiri kostnað í tengslum við þau og annað því um líkt.
Virðulegur forseti. Ég vildi rétt við lok umræðunnar halda til haga nokkrum punktum, bæði út frá því sem fram hefur komið hér í dag og svo líka aðeins til að hnykkja á þeirri afstöðu sem mér finnst brýnt að halda á lofti núna þegar mál hafa verið að skýrast við þinglega meðferð þessarar þingsályktunartillögu. Ég vil sérstaklega halda á lofti, komandi þeim megin úr pólitíkinni sem ég kem, að það hefur verið stefnumál og slagorð stærsta stjórnarflokksins lengi að báknið eigi að fara burt, báknið burt. Við eigum að minnka báknið, við eigum að taka til í ríkisrekstrinum, við eigum að fara betur með peningana og við eigum að auka skilvirkni. Allt sem er verið að gera í þessu máli er þvert á það, þó ekki væri nema bara í því að verið er að þenja Stjórnarráðið út. Það er verið að fjölga ráðuneytum í sjálfu sér í óþarfa, það þarf ekki að gera það. Það er verið að fjölga starfsmönnum til að vinna í þessum nýju ráðuneytum og við höfum ekki neinar einustu haldbæru skýringar á því eða einhvern rökstuðning um að það muni skila sér með einhverjum hætti í bættri umgjörð Stjórnarráðsins. Þetta er svolítið það sem ég myndi vilja gagnrýna. Þessi fjölgun ráðuneyta er auðvitað á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Henni er algerlega frjálst að gera þetta svona, ég dreg það ekki neitt í efa. En við hljótum hins vegar að halda því til haga að þetta er þvert á það sem til að mynda kemur upp úr vinnu rannsóknarnefndar Alþingis um það hversu stórt Stjórnarráðið í raun og veru þurfi að vera. Það var áhugavert að heyra það hjá einum gesti sem kom fyrir nefndina að í sjálfu sér þyrftu ráðuneytin ekkert að vera fleiri en kannski átta eða níu á Íslandi, í þeirri smæð sem við erum með. En ríkisstjórnin ræður þessu. Hún vill fara þessa leið. Ég tek undir það að hún hafi völd til að gera það en ég ætla hins vegar að gera athugasemd við að þetta sé alltaf fært í þann búning að þetta sé sérstaklega faglegt og það sé nánast nauðsyn að Stjórnarráðið breytist með þessum hætti til að takast á við áskoranir er varða faraldurinn og loftslagsmál og þess háttar. Það þarf ekkert að stilla Stjórnarráðinu upp með þeim hætti sem gert er í þessari tillögu til að vinna vel í þeim málum. Það er vel hægt að skilja þarna á milli. Ég myndi líka vilja halda til haga, og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir gerði það ágætlega hérna - af því að það sýnir bara svo vel að þetta er pólitísk ákvörðun en ekki fagleg þegar menn rifja hér upp gamlar ræður hjá þeim sem núna sitja í valdastöðu, m.a. á forsetastóli á Alþingi eða voru í stjórnarandstöðu en eru núna í stjórn, þegar hlutverkaskipti hafa orðið eins og gjarnan gerist á löngum pólitískum ferli hjá mönnum - að það var eitt sagt í gær og allt annað í dag. Það er í sjálfu sér ekkert að því en það þýðir að þetta mál er bullandi pólitískt, það er ekki faglegt. Ég ætla að leyfa mér, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir gerði áðan, að vitna í ræðu sem hæstv. forseti Alþingis, Birgir Ármannsson, hélt hér fyrir tíu árum síðan eða svo, það var þingveturinn 2011–2012, þá í stjórnarandstöðu og að gagnrýna þá fyrirætlan ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur að stilla ráðuneytum upp með tilteknum hætti. Þá var verið að tala um umhverfis- og auðlindaráðuneyti í því samhengi. Þessi gagnrýni sem ég er að vísa til og þá kom fram snerist ekki bara um Stjórnarráðið í heild sinni og hvernig vinnan við það var heldur náði þetta líka inn í hina efnislegu þætti ráðuneytanna sjálfra. Þar sagði þá hv. þm. Birgir Ármannsson, nú hæstv. forseti Alþingis, með leyfi forseta: „Þessu til viðbótar má benda á að það kann í sjálfu sér að vera óheppilegt að færa nýtingu auðlinda og vernd þeirra undir sama ráðuneyti. Það að hafa stefnumörkun og ákvarðanatöku í þessum efnum hjá einu ráðuneyti en ekki tveimur eða fleiri getur raskað jafnvægi milli sjónarmiða nýtingar og verndar. Nýtingarsjónarmið hljóta að jafnaði að vega þyngra hjá atvinnuvegaráðuneyti en verndarsjónarmið hjá umhverfisráðuneyti. Ákveðin togstreita milli mismunandi sjónarmiða í þessum efnum getur verið bæði holl og nauðsynleg. Með því að færa veigamikil verkefni varðandi auðlindanýtingu til umhverfisráðuneytis er ótvírætt hætta á að verndarsjónarmiðin verði mun þyngri á vogarskálunum en nýtingarsjónarmiðin.“ Þetta var fyrir tíu árum. Í dag heitir þetta jafnvægi á milli nýtingar og verndar í stað þess að láta þessa málaflokka fara saman sem einhverjar andstæður. Þannig að menn eru algjörlega búnir að skipta um sjónarhorn og það er bara fínt, það er bara pólitísk afstaða hverju sinni, ekkert rangt við það, en ekki færa þetta í þann búning að það sé einhver rosalega mikil fagleg knýjandi þörf á því að gera þetta með þessum hætti. Það er bara ekki þannig. Síðan langaði mig aðeins að nefna nokkur orð úr greinargerðinni vegna þess að hún er, eins og ég nefndi í ræðu minni fyrr í dag, full af fögrum fyrirheitum en það fer lítið fyrir rökstuðningi og útskýringum á því hvernig á að ná þeim markmiðum sem talað er um. Ég vil vitna aðeins í greinargerðina þar sem segir: „Stofnun nýs ráðuneytis háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarmála er til marks um framsækna stefnu ríkisstjórnarinnar á þessum málefnasviðum. Markmið hins nýja ráðuneytis verður að horfa stöðugt til þess hvernig unnt er að gera hlutina betur en áður, hvernig hægt er að innleiða nýjungar og gera þannig bæði einstaklingum og fyrirtækjum kleift að bæta hag sinn og framtíðarhorfur. Nýtt ráðuneyti kemur til með að styðja við umhverfi nýsköpunar þar sem sköpunarkraftur fólks fær að njóta sín, dafna og vaxa í opnu og frjálsu samfélagi nýsköpunar og samkeppni.“ Þetta er ekki rökstuðningur fyrir því að gott sé að hafa hlutina með þessum hætti. Þetta eru bara einhverjir orðaleppar, falleg orð sem sett eru niður á blað til þess að henda inn í greinargerð og eiga að heita rökstuðningur en eru það ekki. Þetta eru bara einhver orð sem hafa í raun og veru ekki neitt sérstakt innihald. Þetta vil ég gagnrýna. Svo vil ég líka að segja að það stappar nærri ósvífni, vil ég meina, að tiltaka svona mikið rannsóknarskýrslu Alþingis og þá vinnu alla í greinargerðinni. Þá er verið að tala um það að síðastliðinn áratug hafi verið unnið markvisst að stjórnkerfisumbótum með niðurstöður og ábendingar rannsóknarnefndar Alþingis að leiðarljósi í því skyni að auka sveigjanleika stjórnkerfisins með aukinni samvinnu og samstarfi þvert á ráðuneyti sem tryggja að þekking og mannauður sé nýttur til fulls. Þetta er eiginlega svolítið ófyrirleitið í ljósi þess að við erum með þá stöðu að það var þvert á móti talað um að betra væri að fækka ráðuneytum, hafa þau stærri, efla sérfræðiþekkinguna þá innan þeirra. Það er, eins og komið hefur verið inn á í umræðunni og var nefnt í nefndinni, alveg gríðarlega stórt og mikið atriði, finnst mér, gerir þau aftur í stakk búin til að vera uppfull af faglegri þekkingu sem getur verið eitthvert viðnám gagnvart þeim sérhagsmunaöflum sem vilja, örugglega eðlilega að mörgu leyti, hafa áhrif á gang mála. En það er auðvitað ráðuneyta að sinna almannahagsmunum og standa vörð um almannahagsmuni, jafnvel þótt það sé eitthvert þröngt skilgreint atvinnuvegaráðuneyti eða eitthvað þess háttar. Mér finnst því ekki gott að verið sé að fjalla um það í þessari greinargerð og tiltaka að verið að gera sérstaklega mikið með það sem fram kom í vinnu rannsóknarnefndar Alþingis á sínum tíma. Upp úr þeirri vinnu komu allt aðrar tillögur og það voru tillögur sem einn núverandi stjórnarflokka studdi heils hugar. Hinir tveir núverandi stjórnarflokkarnir voru þá á móti, ef ég man rétt, töluðu vel og rækilega gegn því, þannig að þetta er allt saman að bíta svolítið í skottið á sér. En mönnum er svo sem alveg frjálst að skipta um skoðun og þá kem ég aftur að þessum punkti: Tölum bara mannamál. Þetta er pólitísk ákvörðun. Tölum þá bara um þetta sem pólitíska ákvörðun. Standið þá og fallið með þessari pólitísku ákvörðun í staðinn fyrir að vera að færa þetta í fallegan búning. Þessu til viðbótar myndi ég gjarnan vilja taka undir það sem fram hefur komið í umræðunum í dag, og ég svo sem benti á í fyrri umræðu um málið áður en það var sent til nefndar, og það er þetta með að fella niður ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins. Fyrir það fyrsta hefur það aldrei verið útskýrt neitt til hlítar hverjir þessir ósýnilegu múrar stofnanamenningar eru. Það er bara sagt að þeir séu þarna. Það hefur ekki verið gerð nein tilraun til að útskýra fyrir okkur nákvæmlega hvað það er. Það hafa komið umsagnaraðilar fyrir nefndina sem hafa bent á tiltekin dæmi en þessar útskýringar hafa aldrei komið frá stjórnarliðum sjálfum, að ég best veit, sem þá aftur segir manni að þetta eru bara orð á blaði í greinargerðinni og það er ekkert sérstakt á bak við þau orð. Sömuleiðis þetta með að stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins, þar vantar mikið upp á og útskýringar líka. Ég ætla hins vegar ekkert að efast um að ríkisstjórninni sé full alvara með að gera þetta allt saman og að það sé mjög góður hugur á bak við. En vinnan við þetta, útskýringarnar sem við höfum fengið og rökstuðningurinn, er ekki neitt sérstaklega gott veganesti inn í þetta kjörtímabil. Það verður eiginlega að segjast alveg eins og er. Síðan langar mig í lokin að halda til haga nokkrum umsögnum og ætla að vera sanngjarn í því að auðvitað voru umsagnir sem bárust nefndinni alls konar, sumar studdu þær breytingar sem heyrðu þá undir viðkomandi umsagnaraðila, aðrar komu með vinsamleg tilmæli eða ábendingar en enn aðrar voru mjög mótfallnar því sem er verið að leggja til. Það er auðvitað mitt hlutverk sem stjórnarandstöðuþingmanns að benda sérstaklega á það sem er þá bara að vinna inn í það að veita aðhald. Og það er þetta sem til að mynda BHM nefndi í umsögn, að breytingar sem þessar auki hættu á lausung og mikilvægt sé að koma í veg fyrir að það skapist jafnvel sú hefð að við hver ríkisstjórnarskipti og/eða ráðherraskipti verði gerðar breytingar á ráðuneytum og/eða stofnunum, ráðuneyti sameinuð, lögð niður eða flutt til með tilheyrandi kostnaðarauka, raski og óþægindum. Þessi umsögn kallast alveg einstaklega á við minnihlutaálit sem hæstv. forseti Alþingis skrifaði fyrir tíu árum og var kjarnyrt og gott. Það segir jafnframt í umsögn BHM: „Stjórnarráðið hefur á að skipa háskólamenntaða starfsmenn sem hafa gífurlega þekkingu og reynslu af verkefnum og málefnum Stjórnarráðsins, stefnumörkun og stefnumótun. BHM gerir athugasemdir við að svo virðist sem þekking sérfræðinga Stjórnarráðsins hafi ekki verið nýtt sem skyldi í undirbúningi breytinganna á skipan ráðuneyta sem nú stendur til að festa í sessi …“ Þetta finnst mér mjög alvarlegu punktur í þessu máli öllu. Ég er reyna að velta fyrir mér þankaganginum á bak við þó að ég sé ekkert að gera mönnum illt til, en það er þetta að vera þrír á fundi að velta fyrir sér strúktúr heils Stjórnarráðs verandi með alla sérfræðingana, aðgang að öllum þeim sérfræðingum sem eru í öllum ráðuneytum, minnsta mál að kalla til þekkinguna, fá hana að borðinu, virkja þessa þekkingu með einhverjum hætti. En þetta var allt gert eftir á, eins og kemur glögglega fram í þeirri umsögn sem ég er að vitna hér til. Síðan er önnur umsögn frá FB, sem var reyndar vitnað til áðan. Þar segir: „Loks vil ég tjá þá skoðun að fyrirliggjandi frumvarp og greinargerð með því sýnist endurspegla þá sýn að æðri menntun og menning séu fyrst og fremst hagvaxtartæki. Með því að tengja menningu við viðskipti og háskólamenntun við iðnað og nýsköpun er hætt við smættun á veigamiklu hlutverki þessara grunnstoða visku, sköpunar og lífsgleði í landinu.“ Þarna ætla ég ekki að halda því fram að það sé eitthvað slæmt þegar menn eru að móta skólamál landsins að það sé gert með beintengingu við atvinnulíf, ef menn huga að einhverjum efnahagslegum þáttum í því. Það þarf bara að liggja saman við öll önnur atriði sem lúta að almennri velferð, að hugmyndafræðinni um þekkingaröflun. Það allt saman verður að vera tilgangurinn á bak við hitt, svo ég nefni það. Síðan voru það söfnin sem gerðu athugasemdir við flutning til viðskipta- og menningarmálaráðuneytis. Þar var til að mynda Þjóðminjasafnið með umsögn. Í henni er lagt til að Þjóðminjasafn Íslands, sem er háskólastofnun, verði fært undir forræði ráðuneytis háskóla og vísinda vegna samlegðar þess með háskólum og háskólastofnunum. Það voru reyndar fleiri umsagnir sem ég hefði gjarnan viljað vitnað til en ég sé að tími minn er að verða búinn. Þó má nefna skólameistara Flensborgarskóla í samráði við fleiri skólameistara sem nefndi að staða framhaldsskólans þyrfti að vera skýr í svona plaggi og ljóst undir hvaða ráðherra skólastigið heyrði. Það var svolítið nöturlegt í allri þessari vinnu að einmitt finna að það var svo mikið um að menn væru hreinlega óvissir um það hvar valdmörk ráðuneytanna væru gagnvart stofnunum og jafnvel hvar verkefnin væru sett undir hvað varðar ráðuneyti. Ég árétta það sem ég sagði í fyrri ræðu, það er margt athugavert við þetta. En þetta er pólitísk ákvörðun, tölum um þetta sem pólitíska ákvörðun og meiri hlutinn, ríkisstjórnin tekur ábyrgð á þeirri pólitísku stefnumörkun sem liggur á bak við þetta plagg. Það er ekki minni hlutans að gera það og því greiðum við þessu máli ekki atkvæði.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tók eftir því í ræðu hans að hann hjó eftir því að í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Eins og sjá má eru þessar breytingar á skipan ráðuneyta síðast en ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins.“ Ég held ég hafi aldrei nokkurn tímann lesið annað eins samansafn af frösum á ævinni og þegar ég las greinargerðina. Það eru nýjar áskoranir, takast á við nýja tíma, stjórnkerfisumbætur, vera í stakk búin til að takast á við krefjandi samfélagsverkefni, skapa skilyrði fyrir nýja hugsun, skapandi lausnir, í takt við þróun umræðu sem kallar á jafnvægi milli nýtingar og verndar og svo stofnanamúrar. Nú hef ég unnið innan fyrirtækis þar sem deildarmúrar voru teknir niður og það var gert með svokölluðu „free seating“, frjálsu sætavali, allir settir inn í sal og það myndi leiða til þess að fólk væri að vinna saman, tala saman og skiptast á skoðunum óformlega. Ég sé nákvæmlega ekkert í þessari þingsályktunartillögu og ég tala nú ekki um í forsetaúrskurðunum sem leiðir til þess að fella niður hina ósýnilegu stofnanamúra eða að það sé verið að takast á við nýja tíma og Stjórnarráðið sé sem best í stakk búið að takast á við krefjandi samfélagsverkefni. Sér hv. þingmaður eitthvað í þessu plaggi, tillögu til þingsályktunar á þskj. 169, þar sem er verið að takast á við þessa nýju tíma, annað en að breyta um nöfn? Það er meira að segja verið að breyta nafni úr vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti í háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Það er breyting frá því í haust, það eru alveg nýir tímar frá því í nóvember. Er eitthvað hægt að sjá hérna sem sýnir [[Forseti hringir.]]að við erum að ganga inn í nýja tíma og hinir ósýnilegu múrar stofnanamenningar séu að hverfa? [[Forseti hringir.]]Og veit hann hvað þetta þýðir, múrar stofnanamenningar?
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir andsvarið og fyrir tækifærið til að tala aðeins meira um þessa setningu. Þetta er auðvitað setning sem hefur svolítið verið rædd við meðferð þessa máls og skal kannski engan undra. Eins og ég nefndi áðan, og ég stend við það, þá er það eina sem hefur komið fram, bæði í umræðu þegar forsætisráðherra flutti málið og í umsögnum og hjá gestum og svo núna í dag, um hina ósýnilegu múra stofnanamenningar þegar gestir nefna hjá nefndinni að eitthvert slíkt sé til eða það er talað um það í umsögnum. Það hefur ekki komið neitt frá meiri hlutanum, og þá er ég að tala bara um sértæk dæmi, um það hvar múrarnir eru, hvers eðlis þeir séu og hvernig best sé að rífa þá niður. Það er hins vegar mikið talað um að það eigi að stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins, en því fylgir kannski ekki neitt sérstaklega mikil útskýring. Þessi greinargerð er, eins og reyndar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson nefndi, náttúrlega bara eins og eitt stórt áramótaávarp að mörgu leyti. Það verður eiginlega að segjast. Ég er ekkert að reyna að vera leiðinlegur með því að nefna það. Uppáhaldssetningin er þessi: „Nýtt ráðuneyti kemur til með að styðja við umhverfi nýsköpunar þar sem sköpunarkraftur fólks fær að njóta sín, dafna og vaxa í opnu og frjálsu samfélagi nýsköpunar og samkeppni.“ Þetta er eins og texti í einhverri bankaauglýsingu fyrir hrun frekar en rökstuðningur í greinargerð og það á auðvitað líka við um þessa setningu sem hv. þingmaður benti á hérna áðan. En svona er þetta. Þetta er það sem við höfum að vinna með. Ríkisstjórnin kýs að fara þessa leið. Verði henni að góðu, hennar verður ábyrgðin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég get ekki annað en verið sammála því sem hann sagði. Það er margt fleira í þessu en fyrir mér er þetta sáraeinfalt. Það er verið að fjölga ráðherrum í ríkisstjórn Íslands um einn svo að Framsóknarflokkurinn fái aukaráðherra í samræmi við þingstyrk sinn, hann vann stórsigur og það allt. En það að gera allt þetta í kringum þetta, allt þetta orðagjálfur og það allt, mér finnst það alger óþarfi. Það er bara verið að flækja málið. Það væri miklu einfaldara að fjölga ráðuneytum bara um eitt og sleppa því að vera að tala um nýja tíma og nýjar áskoranir o.fl. Ég tek dæmi hérna: „Breytt nálgun við samþættingu málaflokka í ráðuneytum hefur jafnframt það að markmiði að skapa skilyrði fyrir nýja hugsun og skapandi lausnir.“ Svo er talað um að nöfnum sé breytt: „Til að mynda verður mennta- og menningarmálaráðuneytið þannig mennta- og barnamálaráðuneytið til samræmis við aukna áherslu á málefni barna …“. En þetta er líka íþróttamálaráðuneyti, það væri hægt að taka það fram. Af hverju ekki íþróttamálaráðuneyti? Það er hægt að telja upp allar skrifstofurnar liggur við. Ég tel að nafnabreytingarnar skapi rugling hjá þjóðinni, almenningi. Það þarf að vera ákveðin festa í nöfnum. Við erum með dómsmálaráðuneytið, við vitum hvað það er. Núna er komið háskóla-, nýsköpunar- og iðnaðarráðuneyti. Ég tel að þessar nafnabreytingar séu til þess fallnar að skapa rugling hjá almenningi. Ég get tekið dæmi um matvælaráðuneytið. Það er með landgræðslu, skóga og skógrækt. Það veit það enginn í samfélaginu að það sé þarna undir nema kannski við á hinu háa Alþingi. Mig langar að spyrja hv. þingmenn hver skoðun hans er á þessum nafnabreytingum, hvort þær séu ekki að hluta til a.m.k., ef ekki öllu, til þess fallnar að valda ruglingi hjá almenningi og í samfélaginu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og skal reyna að svara. Ástæðan fyrir öllum þessum orðaleppum og þessum fallegu setningum sem má finna í greinargerðinni og hinum fátæklega rökstuðningi þar á bak við, er auðvitað sú, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, að það þarf að breyta vægi á milli flokka innan ríkisstjórnar. Það hefði verið hægt að fara aðra leið. Það hefði verið hægt að fara þá leið að fækka ráðherrum Sjálfstæðisflokksins um einn og fækka ráðherrum VG um einn. Haldið þið að það hafi einhvern tímann verið rætt við ríkisstjórnarborðið að mæta kosningaúrslitunum með þeim hætti? Nei. Það er sömuleiðis viðkvæmt hjá stærsta stjórnarflokknum, eins og ég sagði hér áðan, að vera að stækka báknið eitthvað að óþörfu. Ef báknið stækkar og ráðuneytum fjölgar þá þarf að færa það í einhvern búning og það er fyrst og fremst þetta tvennt sem útskýrir allt orðskrúðið og allar þessar fallegu umbúðir. Svo er talað um það líka t.d. að það sé verið að móta ráðuneytin í og með af því að við erum í miðjum heimsfaraldri og af því að það þurfi að taka sérstaklega á loftslagsmálum. Það er búið að tala um loftslagsmálin núna í fleiri ár. Þetta er risastórt verkefni sem er á forræði allra alþjóðastofnana, allra ríkisstjórna víðast hvar um heim, a.m.k. þeirra ríkisstjórna sem vilja láta taka sig alvarlega. Það þarf ekkert að fara í þessar tilfæringar í íslensku stjórnsýslunni til að vinna að þessu. Við vitum öll að þetta er stóra málið á næsta kjörtímabili. Það sama á auðvitað við um fleiri ráðuneyti í þessu. Ég hef ekki áhyggjur af því að þetta valdi einhverjum ruglingi til lengri tíma en svona hringl er í sjálfu sér ekkert sérstaklega æskilegt nema rökin á bak við það séu þá almennileg og þeim mun betri. En eins og ég er búinn að vera að rekja hér og fleiri þingmenn í umræðunum þá vantar talsvert mikið upp á það.
Virðulegur forseti. Ég flutti ræðu áðan, fyrri ræðu mína, þar sem ég sýndi fram á að vísa ætti frá þessari tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Ég mun leggja fram tillögu um frávísun og mér skilst að hún sé að koma úr prenti núna, með greinargerð. Rökin fyrir frávísuninni eru sömu og ég sagði frá í fyrri ræðu minni og eru þau í fyrsta lagi, hvað varðar formið, að texti tillögunnar er ekki í samræmi við 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Tillagan í dag, eins og hún liggur fyrir núna, í þingskjalinu sem hér er til umræðu, þskj. 169, er þannig að hún kveður bara á um breytingu á fjölda og heitum ákveðinna ráðuneyta og felur í sér að í stað atvinnuvegaráðuneytisins, félagsmálaráðuneytisins, menntamálaráðuneytisins, samgönguráðuneytisins og umhverfisráðuneytisins, ég nota styttri útgáfuna af ráðuneytunum, þessum fimm ráðuneytum, komi sjö ráðuneyti og þau eru talin upp: Félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, innviðaráðuneyti, matvælaráðuneyti, menningar- og viðskiptaráðuneyti, mennta- og barnamálaráðuneyti og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti. Það er verið að breyta fimm ráðuneytum í sjö og nöfnum á fimm ráðuneytum í sjö. Ákvæði 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands segir að ákveða skuli fjölda ráðuneyta og heiti þeirra með forsetaúrskurði, samanber 15. gr. stjórnarskrárinnar, samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Tillagan skal lögð fyrir Alþingi í formi þingsályktunartillögu sem komi þegar til umræðu og afgreiðslu áður en forsetaúrskurður er gefinn út. Ákvæðið segir skýrt og skorinort að ákveða skuli fjölda ráðuneyta. Það er heildarfjöldi ráðuneyta, það er ekki bara sú breyting sem á sér stað eða þá að þau eigi að breytast úr fimm í sjö. Þingsályktunartillagan verður að geta staðið ein og sér. Það verður að upplýsa þingið um fjölda ráðuneyta. Það er ekki gert í þessari þingsályktunartillögu. Textinn ber þess ekki merki og það sem meira er, í 2. gr. segir að það eigi líka að ákveða heiti þessara ráðuneyta í forsetaúrskurði, heiti allra ráðuneytanna 12 þurfa að koma fram. Það er ekki gert í þessari tillögu. Hvað formið varðar stenst þessi tillaga til þingsályktunar ekki 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Því ber að vísa henni frá. Málið er að tillagan á að vera raunverulega sá forsetaúrskurður sem forsætisráðherra leggur fyrir forseta til undirritunar. Það segir orðalag ákvæðisins, orðalag 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Ég veit að þetta ákvæði kom til með breytingartillögu á sínum tíma og rökstuðningurinn á bak við er ekki mikill í lögskýringargögnum en það breytir því ekki að það er ekki rétt, sem lögfræðingur forsætisráðuneytisins sendi mér í tölvupósti í dag, að þingsályktunartillagan eigi einungis að vera um breytinguna. Það er ekki rétt. Það á að upplýsa þingið og þingheimur þarf að fá tækifæri til að fjalla efnislega um fyrirhugaðar breytingar á fjölda ráðuneyta og hver fjöldi ráðuneytanna verði og heiti þeirra líka. Það er það sem á að upplýsa þingið um, ekki bara breytinguna sem á að gera. Og annað: Við erum að fjalla núna um þingsályktunartillögu sem er bara hluti af breytingunum. Merkilegustu breytingarnar og mikilvægustu breytingarnar áttu sér stað 28. nóvember í forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Þar er efnislega breytingin sem á sér stað. Greinargerðina, umfjöllun hennar, má nánast lesa eins og greinargerð með þeim forsetaúrskurði, en það er önnur saga. Í hinum forsetaúrskurðinum - það komu tveir forsetaúrskurðir 28. nóvember, annars vegar nr. 125, sem ég er búinn að vísa til, og nr. 126 um skiptingu starfa ráðherra - er fjölgunin. Þar eru komnir 12 ráðherrar. Þeim er breytt, þar er búið að fjölga ráðherrum og það er það sem þetta snýst allt um. Allt þetta snýst um að búa til ráðherra, bæta við ráðherrum í ríkisstjórn Íslands fyrir Framsóknarflokkinn. Það var gert í nóvember. Allt þetta orðskrúð í greinargerðinni snýst um þetta eina. Þetta snýst ekkert um nýja tíma eða upplýsingabyltingu eða að það eigi að fella niður stofnanamúra eða hvað sem það heitir, og það eru svo margir frasar hérna, maður getur bara gripið hérna niður: „… ætlað að tryggja að Stjórnarráðið sé sem best í stakk búið til að takast á við þau krefjandi samfélagsverkefni sem fram undan eru …“ Svo er þetta með heit um nýjar áskoranir og flutning stjórnarmálefna til eða frá. Það snýst ekkert um það. Það vita allir. Þetta snýst um sigur Framsóknarflokksins í kosningunum og það að koma aukaráðuneyti til. Það er það sem það snýst um, aukaráðuneyti fyrir aukaráðherra. Það virðist vera - segjum að þetta verði samþykkt, þetta verður samþykkt mjög líklega, og svo tekur forsætisráðherra skjalið, býr til forsetaúrskurð, fer með hann til forseta Íslands. Það mun ekki standast annan forsetaúrskurðinn í skjali nr. 125 frá 28. nóvember. Það er misræmi milli nafna á ráðherrunum og ráðuneytunum. Ég tek hérna dæmi um misræmið: Í forsetaúrskurði um skiptingu starfa ráðherra, í 12. gr., er talað um að vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sé hæstv. ráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir. Þetta kemur fram í nóvemberúrskurðinum. Það heitir síðan háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti í þessari þingsályktunartillögu. Um leið og forsætisráðherra fer með forsetaúrskurðinn, samkvæmt þessari þingsályktunartillögu, samkvæmt 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, þá verður hann að breyta nóvemberúrskurðinum líka. Annars er misræmi milli nafns og ráðherra og ráðuneytis. Og hvað er ráðuneytið? Ráðuneytið er bara skrifstofa ráðherra. Allt sem er gert í ráðuneyti er fyrir hönd ráðherra, f.h.r. Þessi kringla að brjóta þetta svona upp - mér liggur við að segja það, ég er ekki að segja að þetta standist ekki stjórnarskrána en þetta fer algerlega á skjön við 15. gr. Það á bara að gera þetta í einum forsetaúrskurði. Svo einfalt er það. Vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er að sjálfsögðu ráðherra í vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, ráðuneytið heitir eftir ráðherranum. En það mun ekki verða þegar búið verður að samþykkja þetta. Það verður þá vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytinu. Þannig verður það nema nóvemberúrskurðinum verði líka breytt og það á líka við um fleiri ráðuneyti, við getum tekið sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið. Hæstv. sjávarútvegsráðherra var nú í hérna í fyrirspurnum í dag, óundirbúnum fyrirspurnum. Hann verður sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í matvælaráðuneyti. Þannig er nú það. Skrifstofan heitir öðru nafni en ráðherrann. Það er bara málið. Skrifstofan heitir náttúrlega eftir ráðherranum. Það er þannig sem þetta virkar í raunheimum. Þannig á það að vera. Ég get tekið annað dæmi líka, ferðamála, viðskipta- og menningarmálaráðherra, samkvæmt nóvemberúrskurðinum. Hann verður ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra í menningar- og viðskiptaráðuneytinu. Hvað á maður að segja? Ég vil taka fram - þetta er svo furðulegt, og það kemur fram í greinargerðinni, ég ætla ekki að lesa hana upp, bara vísa til hennar, sem ég skrifaði núna í kvöld - að ég er mjög hlynntur því að skipan ráðuneyta verði eftir höfði ríkisstjórnar á hverjum tíma og það er sjálfsagt að fjölga ráðherrum um einn ef það er vilji ríkisstjórnarinnar og að þeir skipti með sér verkum. Það verður þá að gera það rétt, gera það samkvæmt 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands og hætta þessu orðskrúði og blekkingum og gera það með þeim hætti sem eru forsvaranleg vinnubrögð. Ég tel þetta ekki forsvaranleg vinnubrögð. Ég er ekki á móti því að fjölga um einn ráðherra og tel sjálfsagt að ríkisstjórn Íslands í dag, nýja ríkisstjórnin, skipti með sér verkum með réttum hætti. En hvernig þetta gert er ekki rétt, málsmeðferðin er ekki rétt. Það er kominn tími til að Íslendingar, og þessi stofnun, fari að líta á formið, fari að líta á málsmeðferðina. Hún skiptir miklu máli og undirbúningurinn undir þessa ákvörðun, ef maður skoðar forsetaúrskurðina frá nóvember, er ekki í samræmi við það sem kemur fram í dag.