Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Virðulegi forseti. Nú í vikunni bárust fréttir af því að Lánasjóður íslenskra námsmanna hefði sent 8 þús. bréf vegna yfir 5 þús. lána til ábyrgðarmanna sem vissu ekki að þeir væru í ábyrgðum hjá sjóðnum, til erfingja fólks sem einhvern tímann gekkst í ábyrgð fyrir námslán. Það er sem sagt ný aðferðafræði lánasjóðsins að krefja erfingja ábyrgðarmanna um greiðslu námslána sem ekki innheimtast. Þetta hefur ekki verið gert áður, það er ný stefna hjá sjóðnum að hafa þetta sem almenna stefnu. Í lögum um ábyrgðarmenn sem samþykkt voru samhljóða á Alþingi 2009 er að finna ákvæði í 7. gr. um að lánveitandi skuli senda ábyrgðarmanni tilkynningu skriflega svo fljótt sem kostur er um vanefndir lántaka, um andlát lántaka o.s.frv. Hvernig hægt er að samræma lagakröfu um að senda upplýsingar svo fljótt sem kostur er þeim praxís að senda nú, sex árum eftir gildistöku laganna, upplýsingabréf til ábyrgðarmanna er óskiljanlegt. Þessi framganga gengur þvert gegn markmiði þeirra laga sem sett voru árið 2009 um ábyrgðarmenn, um að ryðja því krabbameini úr íslensku fjármálakerfi sem þriðja manns ábyrgðir eru. Þess vegna er ekki lengur krafist ábyrgðarmanna við veitingu nýrra lána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þessi nýja stefna lánasjóðsins hefur þau stórfurðulegu áhrif að ef lántakandi sjálfur deyr eru börn hans sem hafa notið menntunar hans í uppeldi og framfærslu laus allra mála en börn og barnabörn og barnabarnabörn ábyrgðarmanna úti í bæ hundelt út yfir gröf og dauða. Ekkert sýnir betur hversu fráleit þessi aðferðafræði er.
Virðulegi forseti. Ég tel að sú yfirlýsing hv. þingmanns að hér sé um að ræða nýja stefnu, stefnubreytingu, sé mjög umdeilanleg fullyrðing. Frá árinu 2012 hefur verið gengið eftir þessum ábyrgðum og hv. þingmanni ætti að vera það kunnugt, það hefur að nokkru verið til umræðu í fjölmiðlum. Það sem hér gerðist var einfaldlega það að send voru út bréf til að gera þeim sem þau fengu grein fyrir þeirri stöðu sem uppi væri, þ.e. þetta voru upplýsingabréf, ekki innheimtubréf. Það var verið að upplýsa fólk um þær ábyrgðir sem þar lágu undir. Það er rangt sem hér er sagt að hér sé um einhvers konar stefnubreytingu að ræða. Hv. þingmaður hefði þá átt að koma hingað strax árið 2012 og ræða stefnumörkunina sem þá var tekin upp. Þá er líka rétt að hafa í huga að þegar um er að ræða ábyrgðir sem falla á þrotabú eru það ekkert öðruvísi kröfur en falla á þrotabú og eru gerðar upp samkvæmt þeim reglum sem um þær gilda. Síðan eiga áfram þeir sem verða fyrir því að slíkar ábyrgðir falla á þá kröfurétt á þann sem ekki hefur greitt af láninu. Hér er um verulegar upphæðir að ræða, virðulegi forseti, sem skiptir máli fyrir okkur að séu hafðar til hliðsjónar. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður hefur sagt, það er búið að gera breytingar á ábyrgðarmannalögunum, en hér er um að ræða ábyrgðir sem sannarlega eru til staðar og voru samþykktar fyrir þau lög. Lánasjóðurinn og stjórn hans eru bara að uppfylla þá skyldu sem lög kveða á um. Lánasjóðsstjórnin hefur engar heimildir til að fella niður skuldir eða ábyrgðir. Virðulegi forseti. Ég tel að þau ummæli hv. þingmanns að lánasjóðsstjórnin hafi farið á svig við lög krefjist nánari skýringar af hálfu þingmannsins úr ræðustól.
Virðulegi forseti. Hér heyrðum við varnarræðu fyrir hið gamla Ísland, regluna um að þriðja manns ábyrgðir séu alltaf skynsamlegar og að fólk eigi endurkröfu á hendur aðalskuldara. Þetta er gamla ræðan sem fór með okkur á hörmulegan stað og gróf undan ábyrgðarkennd í fjármálakerfinu. Það er hrikalegt að heyra að það skuli vera menntamálaráðherra landsins og ríkisstjórnin sem núna gangi á undan og láti opinberar stofnanir ganga harðar fram en bankar voga sér að gera gagnvart þriðja manns ábyrgðum. Auðvitað er búið að fara á svig við lögin vegna þess að í 1. gr. þeirra stendur að draga skuli úr vægi þriðja manns ábyrgða og í 7. gr. segir með hvaða hætti skuli tilkynna ábyrgðarmanni um yfirvofandi ábyrgð. Um leið og aðferðafræðinni er breytt, eins og hæstv. ráðherra staðfesti hér í sinni ræðu að var gert árið 2012, var gengið á svig við lög frá 2009. Hann væri maður að meiri og það væri einhver hljómur í eilífu orðagjálfri þessarar ríkisstjórnar um hag skuldugs fólks ef hann gæfi hér yfirlýsingu um að hann vildi virða lögin [[Forseti hringir.]]frá 2009 og koma einhverju viti fyrir stjórn og forustumenn Lánasjóðs íslenska námsmanna.
Virðulegur forseti. Þá er það hér með staðfest af hálfu hv. þingmanns að þetta ráðslag, þessi aðferðafræði, varð til árið 2012, [[Gripið fram í: Ég var að …]]í þeirri ríkisstjórn sem hv. þingmaður sat í um [[Gripið fram í: … orð ráðherrans.]]hríð. En ég ætla ekki að vera að skattyrðast úr ræðustól við hv. þingmann. Þetta er það fyrirkomulag sem varð til í tíð síðustu ríkisstjórnar, ríkisstjórn sem hann sat í. Síðan verða menn auðvitað að velta fyrir sér hvort þeir vilja gera einhverjar breytingar á, en þá ber að hafa í huga - [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, það voru send út upplýsingabréf í þessari viku [[Gripið fram í: Send út bréf …]]en sú aðferðafræði [[Gripið fram í.]]sem hv. þingmaður talar hér um er á ábyrgð síðustu ríkisstjórnar. Hann hefði betur gert athugasemd þá. Ég hjó líka [[Gripið fram í.]]eftir því þegar ég hlustaði á hv. þingmann tala úr ræðustól að hann hefði áhyggjur af því að fram undan væri í stjórnmálum, ég vitna hér í hv. þingmann, „hætta á endalausu lýðskrumi“, ég heyrði hv. þingmann segja það hér og áhyggjur hans. Ég lít svo á að þessi uppákoma hér og málflutningur sé einhvers konar tilraun hv. þingmanns til að sýna okkur dæmi um það hvers lags málflutningur það er sem mundi flokkast undir það að vera endalaust [[Forseti hringir.]]lýðskrum. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Á mánudaginn spurði ég hæstv. forsætisráðherra um afstöðu hans til þess hvort eðlilegt væri að áætlun og aðgerðir um losun hafta væru leynilegar. Hann ítrekaði það í þessum ræðustól að það væri hans mat að mjög mikilvægt væri að aðgerðaáætlun um losun hafta yrði leynileg því að þar væru miklir hagsmunir undir og kröfuhafar beittu ýmsum aðferðum til að komast yfir upplýsingar og því væri mikilvægt að þessu yrði haldið í leyni. Ég er vissulega sammála því að þarna eru mjög miklir hagsmunir undir. Ég tel að það sé eitt stærsta hagsmunamál almennings í landinu hvernig takast muni til um að losa höft. Það sem ég tel eiga að vera leiðarljós okkar er að kjör almennings skerðist ekki við slíka aðgerð. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé sammála hæstv. forsætisráðherra um þessa aðferðafræði, að halda áætlunum leyndum, hvort ekki sé mikilvægt að almenningur í landinu sé einmitt upplýstur um hvað standi til, vegna þess að þetta getur haft gríðarleg áhrif á kjör almennings í landinu og mjög mikilvægt að hér skapist almenn og víðtæk sátt um hvað gera skuli og ekki síður hvað eigi að taka við. Hæstv. fjármálaráðherra hefur bent á að það verði að hafa einhverjar reglur um fjármagnsflutninga eftir losun hafta til þess að tryggja stöðugleika krónunnar. Er ekki eðlilegt að við fáum opna umræðu um þetta, ekki bara hér á Alþingi heldur líka gagnvart fólkinu í landinu? Þetta stóra efnahagsmál er hagsmunamál okkar allra. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé sammála um að eðlilegt sé að sveipa málið þessum leyndarhjúp þar sem við lesum fyrst og fremst um það í fjölmiðlum hvað standi hugsanlega til, hvort ekki sé eðlilegra að einmitt ríkisstjórnin opni umræðuna til þess að tryggja að við náum að skapa sem víðtækasta sátt, ekki bara milli okkar á þingi, heldur úti í [[Forseti hringir.]]samfélaginu öllu, um þetta risavaxna mál.
Herra forseti. Ég held að það sé mikilvægt að við blöndum ekki tveimur ólíkum hlutum saman. Það er annars vegar almenna umræðan um það hvernig við ætlum að haga peningamálastjórnun í landinu, hvaða þjóðhagsvarúðartæki við hyggjumst taka upp til að tryggja betur stöðugleika eftir að höft hafa verið afnumin og við hyggjumst styðja við, til þess meðal annars að sýna fram á að við höfum lært af þeim veikleikum sem raungerðust hér í hruninu. Hins vegar er síðan umræðan um það nákvæmlega hvernig stjórnvöld hyggjast taka á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir og birtist okkur í fyrsta lagi í aflandskrónuvandanum, í öðru lagi hættunni af skyndilegu gengishruni vegna uppgjörs á slitabúum hinna föllnu banka. Við skulum bara horfast í augu við það. Það er hægt að taka á því með ýmsum hætti og vinnan undanfarin ár hefur falist í því að greina umfang vandans og eðli en ekkert síður að gera upp á milli þeirra valkosta sem við stöndum frammi fyrir. Það er staðreynd sem forsætisráðherra hefur bent á að það kann að vera að ekki þjóni hagsmunum okkar að tala út og suður um alla þá ólíku valkosti og betur fari á því að unnið sé í rólegheitum í stjórnkerfinu og eftir atvikum í samráði við aðra stjórnmálaflokka í samráðsnefndinni þar sem menn velta vöngum yfir því hvernig við gætum best sameiginlegra hagsmuna okkar við uppgjör á þeim valkostum sem við höfum. Þetta má að sínu leytinu líka heimfærast upp á aðgerðir sem horfa til þriðja hluta vandans sem er innlendi þrýstingurinn. Af hverju er ekki hægt að taka mjög opinbera umræðu um allt þetta? Vegna þess að sérhvert orð sem sagt er í þeirri umræðu getur til dæmis haft áhrif á markaðina, á skráð skuldabréf o.s.frv., og getur breytt hegðun manna. Menn verða að fara varlega í að úttala sig um [[Forseti hringir.]]allar sínar hugsanir og þá valkosti sem eru til staðar, en um hitt sem snýr að peningamálastjórninni og því hvernig við ætlum að viðhalda stöðugleikanum, tek ég undir með þingmanninum.
Virðulegi forseti. Það breytir ekki þeirri staðreynd að allt þetta mál er sveipað ákveðnum leyndarhjúp sem gerir að verkum að ákveðin tortryggni ríkir í garð þess sem er hugsanlega fyrirhugað. Þegar áætlun um afnám hafta er sett niður og kynnt árið 2011 er hún kynnt opinberlega þannig að almenningur hafði það að styðjast við. Við höfum heyrt að nýjar áætlanir verði gerðar eða séu í undirbúningi en það hefur engin ný áætlun verið kynnt, a.m.k. ekki opinberlega. Á meðan les almenningur um það að til að mynda útgönguskattur sé fyrirhugaður. Við fengum í gær frétt um það að InDefence-menn séu að lýsa skoðun sinni á því að útgönguskattur sem við höfum lesið um í blöðum án þess að það hafi verið staðfest af hálfu stjórnvalda sé of lágur. Umræðan um afnám hafta er öll í þessum dúr, við höfum ekkert fast að halda í þannig að ég ítreka að mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að gera þessa umræðu upplýstari. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]hvað hann telur um þessa tillögu InDefence-manna um að útgönguskattur verði 60% hið minnsta. [[Forseti hringir.]]Er þetta ekki eitthvað sem þarf að ræða, til að mynda í hinni þverpólitísku samráðsnefnd sem ekki hefur komið saman síðan í desember?
Herra forseti. Ég ítreka að ég tek undir með hv. þingmanni um að við þurfum að kynna öll skref sem við hyggjumst taka mjög rækilega en við getum ekki gert það fyrr en tekin hefur verið ákvörðun um hvað við ætlum nákvæmlega að gera. Það hefur verið kallað eftir nánari samráði við stjórnarandstöðuna á hinum pólitíska samráðsvettvangi, ég hef hlustað eftir því og við hyggjumst bregðast við því. Það breytir ekki hinu, að það er ekki hægt að opinbera allar hugsanir, öll áform, alla möguleika sem eru til skoðunar í stjórnkerfinu til að taka á vandanum samstundis. Það þjónar ekki okkar sameiginlegu hagsmunum. Varðandi útgönguskattinn hef ég margoft tekið fram að ekki hefur verið tekin ákvörðun um útgönguskatt og þaðan af síður hef ég boðað einhverja tiltekna prósentu sem menn eru farnir að vísa til.
Forseti. Mig langaði að eiga orðastað við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, m.a. út af nýlegri tilraun til að setja lögbann á Kastljós, og í því ljósi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig gangi að koma í gang vinnunni sem lýtur að þingsályktun um að Ísland taki sér afgerandi sérstöðu varðandi upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Eins og allir ættu að vita er sá málaflokkur í ráðuneyti hæstv. ráðherra. Ef sú vinna sem liggur fyrir að þurfi að gera hefði verið búin hefði verið búið að fyrirbyggja að hægt væri að fara fram á lögbann af þessu tagi. Í ályktun IMMI stendur meðal annars um fyrirbyggt lögbann á útgáfu: Hömlur á tjáningarfrelsi er sérhver lagaleg aðgerð sem hægt er að nota til að hindra að efni sé gefið út áður en til útgáfu kemur. Slíkar hindranir hafa afar slæm áhrif á tjáningarfrelsi. Í flestum lýðræðisríkjum eru sterk og jafnvel algild takmörk á þeim. Kanna þarf hvernig tryggja megi að lög verði ekki misnotuð í tilraunum til þöggunar sem takmarka og tálma tjáningarfrelsið sem tryggt er í stjórnarskránni. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort vinna sé hafin. Ef ekki, hvenær? Og hvenær hyggst ráðherra gefa Alþingi skýrslu um gang mála? Í ályktuninni sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili stendur: „Mennta- og menningarmálaráðherra upplýsi Alþingi um framfylgd verkefna innan Stjórnarráðsins samkvæmt 1.–4. mgr. á þriggja mánaða fresti frá samþykkt ályktunarinnar.“ Því langar mig að fá einhvers konar tímaramma um hvenær eigi að hrinda þessu í framkvæmd.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er fyrst til að taka varðandi starfsemi þess vinnuhóps sem hv. þingmaður vísar til að sérstök fjárveiting kom í fjárlögum þessa árs til að efla þá starfsemi. Ég hafði áður gert þinginu grein fyrir að það vantaði fjármagn með þeirri þingsályktunartillögu til þess að með góðu móti væri hægt að sinna þessu viðamikla og flókna verkefni þar sem það kallar á mjög mikla sérfræðiþekkingu sem getur verið nauðsynlegt að kaupa, í það minnsta við ákveðnar aðstæður, þ.e. þjónustu til að geta sinnt henni með viðunandi hætti. Það hefur orðið breyting á formennsku í nefndinni. Það er kominn nýr formaður fyrir hana, Ása Ólafsdóttir lét af störfum en í staðinn hefur verið skipaður formaður Hörður Helgason lögfræðingur. Það er horft til þess að leitast verði við að ljúka verkefnaáætlun fyrir árið 2015 sem allra fyrst. Þrátt fyrir mannabreytingar í starfshópnum býr þessi hópur að þeirri góðu vinnu sem hefur verið unnin fram til þessa. Það eru til dæmis komin drög að frumvarpi til laga um breytingu á stjórnsýslulögum, nánar tiltekið um þagnarskyldu opinberra starfsmanna, og skýrsla um afnám refsingar vegna ærumeiðinga, þ.e. hvort afnema skuli refsingar vegna ærumeiðinga í XXV. kafla almennra hegningarlaga, og jafnframt hvort rétt sé að réttarúrræði vegna ærumeiðinga verði alfarið færð af sviði refsiréttar yfir á svið einkaréttar, eftir atvikum með nánari útfærslu á 26. gr. skaðabótalaga. Þetta nefni ég hér, virðulegi forseti, ekki til að segja að þar með sé búið að ákveða að gera þetta, að þetta verði stefna, heldur er ég að lýsa því hvar vinnan stendur, hvað hefur nú þegar verið unnið. Hvað varðar afstöðu mína til lögbannskröfu á Kastljóssþátt er það mál sem viðeigandi yfirvöld hljóta að taka afstöðu til og er ekki ástæða fyrir mig sem ráðherra að taka afstöðu til.
Ég þakka svörin. Það er ljóst að þau lög sem ráðherra vísaði í varðandi þagnarskyldu hafa verið tilbúin í meira en ár en af einhverjum ástæðum setið föst í forsætisráðuneytinu. Ég veit að margir bíða eftir þeim. Það er mjög vönduð vinna sem liggur þar að baki. Ég hef verulega miklar áhyggjur af stöðu fjölmiðlafrelsis á Íslandi sem er í hrópandi mótsögn við þá ályktun Alþingis sem var einróma samþykkt hér. Samkvæmt skýrslu frá „Reporters Without Borders“ höfum við hrunið niður um ein 13 sæti. Ástæðan er sögð versnandi samskipti stjórnmálamanna og fjölmiðlamanna. Þetta finnst mér gríðarlega alvarlegt og alls ekki í takt við það sem ég vona að ráðherra vilji að verði þróun hérlendis. Ég tel jafnframt mjög mikilvægt að skoðað verði þegar hópurinn kemur saman samskiptavernd og vernd milliliða því að það er grundvöllur fyrir því að fyrirtæki eins og Apple hafi áhuga á að vera hérlendis.
Virðulegi forseti. Auðvitað er ekki gott í sjálfu sér að Ísland falli niður á listum þar sem verið er að mæla stöðu fjölmiðla. Það ber þó alltaf að taka slíkum listum með ákveðinn varúð, þeir segja ekki alltaf alla sögu, [[Gripið fram í.]]en að sjálfsögðu er rétt að horfa til þessa. Aðalatriðið er að löggjöfin utan um fjölmiðlana okkar sé sambærileg við löggjöf annarra landa sem við miðum okkur við og að íslenskir fjölmiðlamenn hafi öll sömu réttindi og almennt eru gerðar kröfur um á Vesturlöndum. Það hlýtur að vera okkar sameiginlega stefna.
Virðulegi forseti. Ferðamannaiðnaðurinn er stærsti atvinnuvegurinn á Íslandi. Hann er drifkraftur atvinnulífsins, færir okkur mestu gjaldeyristekjurnar og er aðalvaldur þess hagvaxtar sem hér hefur orðið frá 2010. Greiningardeild Íslandsbanka birti skýrslu í gær um efnið og þar kemur fram að ferðaþjónustan hefur skilað gríðarlegum gjaldeyristekjum í þjóðarbúið og sömuleiðis hefur fjölgun starfa í greininni verið stór þáttur í minnkandi atvinnuleysi á landinu. Enn fremur áætla þau að gjaldeyristekjurnar á þessu ári verði um 342 milljarðar íslenskra króna, þ.e. 1/3 af heildinni. Ferðaþjónustan er því stærsti einstaki hluturinn í öfluðum útflutningstekjum, fjórðungi stærri en sjávarútvegurinn sem fram til þessa hefur verið grundvallaratvinnuvegurinn. Í því sambandi er vert að athuga uppbyggingu innviða í þessum tveimur geirum. Ríkið hefur alla tíð staðið sig afar illa í uppbyggingu innviða í ferðamannaþjónustu. Hversu margir milljarðar af skattfé ætli hafi farið í hafnargerð og aðra uppbyggingu fyrir sjávarútveg og stóriðju? Nú ætlar iðnaðarráðherra að gera bragarbót á með fyrirhuguðum náttúrupassa sem á að veita milljarða á ári úr vösum innlendra og erlendra ferðamanna í óvissa tilhögun, svo ekki sé meira sagt. Um þessa aðferð vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra. Ég verð að játa óvænta unun af því að vitna í og taka undir leiðara Morgunblaðsins frá föstudeginum 27. febrúar þar sem segir: „Það á ekki jafnan að finna nýja skatta langi menn að fara í ný útgjöld. Stórfé hefur auðvitað streymt í ríkiskassann af þeim sökum. … öll fjölgun starfa í landinu á síðasta ári varð í ferðaþjónustu. Það er eðlilegt að það fé sem vitlausi passinn átti að snýta út úr mönnum komi sem hluti af þeim miklu óvæntu tekjum. Það þarf ekki einu sinni að brúka nema lítinn hluta tekjuaukans. Af hverju á heilbrigð skynsemi færri fulltrúa á Alþingi nú en hún hefur nokkru sinni haft?“ Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra um þessi orð og [[Forseti hringir.]]hvað honum finnist um þessa [[Forseti hringir.]]tilhögun, náttúrupassann og að [[Forseti hringir.]]auka skatttekjur á þennan hátt.
Herra forseti. Það sem er undirliggjandi í þessari umræðu er sá mikli vandi sem hefur birst víða á fjölförnum ferðamannastöðum og við þekkjum öll. Það er í fyrsta lagi öryggi ferðamannanna á þessum stöðum sem hefur reyndar verið í umræðunni í fjölmiðlum undanfarna daga, í öðru lagi er sjálfbærnin, að staðirnir séu ekki troðnir niður og í þriðja lagi að aðstaðan sé viðunandi, það séu stígar, salernisaðstaða, bílastæði o.s.frv. Sú grunnhugsun hefur legið vinnu ríkisstjórnarinnar til grundvallar í þessu efni að það séu einkum þeir sem heimsækja þessa staði og njóta þeirrar aðstöðu sem þar er eigi að greiða. Það stóð ekki á ríkisstjórninni á síðasta ári að koma með viðbótarframlög til málaflokksins, jafnvel þótt ekki væru til staðar neinir nýir skattstofnar. Þannig lagði ríkisstjórnin fram með sérstakri ákvörðun meira en 400 milljónir til að byggja upp þessa staði. Því miður kom í ljós að á þeim stöðum sem sérstaklega stóð til að byggja upp voru menn ekki tilbúnir til þess að taka við fjármagninu og hrinda af stað þeim framkvæmdum sem horft var til, stígagerð, pöllum o.s.frv. Það breytir því ekki að verkefnið er enn þá fyrir framan okkur. Nú er spurningin þessi: Eigum við að byggja upp kerfi þar sem við viðhöldum þeirri hugsun sem hefur legið málinu til grundvallar fram til þessa, að það séu einkum þeir sem njóta sem borga á staðnum með beinum eða óbeinum hætti eða eigum við að taka fjármuni til þessa málaflokks af skattfé? Ég get tekið undir að ríkissjóður hefur með beinum og óbeinum hætti töluvert auknar tekjur af ferðamönnunum, þeim auknu umsvifum sem af þessum straumi ferðamanna leiðir og að sjálfsögðu hefur komið til skoðunar hvort við ættum ekki að koma upp nýjum tekjustofnum heldur eingöngu byggja á ríkiskassanum til að standa í þessari uppbyggingu. Nú er málið til meðferðar [[Forseti hringir.]]í þinginu og ég vonast til þess að okkur auðnist á þessu vorþingi að leiða það til lykta.
Virðulegi forseti. Það greinir enga á um að það þarf að fara í uppbyggingu á ferðamannastöðum. Það er ekki beint hér til umræðu heldur hvernig því skuli háttað. Gríðarlegar tekjur koma inn af þessum atvinnuvegi. Það hefur ekki staðið á ríkinu að borga og jafnvel ívilna öðrum stórum atvinnugeirum, eins og stóriðju og sjávarútvegi, til að þeim farnist vel. Af hverju á það sama ekki við um þennan atvinnuveg sem er okkar helsta tekjulind? Í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hverjar eru beinar skatttekjur ríkisins af ferðaþjónustu? Af hverju eru þær ekki nú þegar nýttar í atvinnugreinina? Hvað er virðisaukaskattur af verslun og þjónustu búinn að hækka mikið á undanförnum árum sem rekja má til ferðamanna? Hvað er tekjuskattur búinn að aukast mikið vegna aukinnar atvinnu í greininni? Hverjar eru óbeinar skatttekjur [[Forseti hringir.]]af greininni? Þær voru áætlaðar hátt í 10 milljarðar á árinu 2012. [[Forseti hringir.]]Eru þær orðnar 20 milljarðar núna, eða hvað? Við erum að ræða um 1 milljarð [[Forseti hringir.]]sem er allt of lítið í náttúrupassa. Ég er búin að nefna mörg dæmi af tekjum sem koma í ríkissjóð. [[Forseti hringir.]]Af hverju eru þær ekki notaðar í greinina?
Herra forseti. Staðreyndin er sú að við höfum ekki verið að byggja á sérstökum tekjustofnum fyrir utan gistináttagjaldið til að standa straum af þeirri innviðauppbyggingu sem hefur átt sér stað. Ég nefndi frá síðasta ári dæmi um mörg hundruð milljóna fjárveitingu sem var ákveðin algerlega óháð því hvort búið væri að koma upp einhverju nýju tekjuöflunarkerfi. Við skulum ekki gleyma því að í tengslum við það sem náttúrupassanum, eða þeirri útfærslu sem þingið kemst að niðurstöðu um, er ætlað að fjármagna er bara horft til öryggis ferðamanna á tilteknum ferðamannastöðum og hugmynda um að reyna að dreifa ferðamönnum á fleiri staði um landið. Síðan er allt hitt. Stóra fjárfestingin til að taka við auknum fjölda ferðamanna á sér stað í einkageiranum með því að byggja upp betri hótelaðstöðu o.s.frv. Það er með fjölbreyttari valkostum í ferðamannaþjónustunni þar sem stóru fjárhæðirnar koma inn. Varðandi tölur um beinar eða óbeinar tekjur ríkisins af fjölgun ferðamanna hafa þær ekki verið teknar sérstaklega saman og mundu á endanum [[Forseti hringir.]]ekki vera annað en áætlun. En það er enginn skortur [[Forseti hringir.]]á stuðningi stjórnvalda við uppbyggingu þessarar starfsemi í landinu.
Virðulegur forseti. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur lýst áhuga á því að gera allt að 15 ára samninga við landbúnaðinn. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sjái það ekki þannig fyrir sér að það sé skýr fyrirvari um fjárlög hvers árs bæði hvað varðar tolla og niðurgreiðslur. Þannig er skuldaniðurfærsla ríkisstjórnarinnar með skýrum fyrirvara um fjárveitingar á hverju ári. Ég spyr vegna þess að það er mikilvægt lýðræðislegt grundvallaratriði að hægt sé að kjósa á fjögurra ára fresti um tollastefnu og um framlög til einstakra atvinnugreina og að nýr meiri hluti geti breytt um stefnu. Við þekkjum það líka frá allra síðustu árum að við höfum orðið fyrir miklum áföllum í ríkisfjármálum og vitum að við þurfum að geta breytt stefnunni fyrirvaralítið ef slíkar aðstæður skapast. En sé slíkur fyrirvari vil ég segja að það getur verið góð hugmynd hjá landbúnaðarráðherranum að gera langtímasamning, sérstaklega ef um hann er sköpuð breið samstaða. Ég hygg að breið samstaða sé um að tryggja kjör bænda og að nýta, m.a. með því að draga úr tollverndinni í gagnkvæmum samningum, margvísleg sóknartækifæri sem eru í landbúnaði. Í því sambandi vil ég spyrja ráðherra um eftirfarandi: Telur ráðherra að tollvernd fyrir kjúklingaiðnaðinn ætti að vera næstu 15 árin með svipuðum hætti eins og hún er í dag? Ég spyr vegna þess að kjúklingaiðnaðurinn getur ekki talist til hefðbundins landbúnaðar, þar er fremur um að ræða hagsmuni banka en bænda. Ég vil lýsa því sjónarmiði mínu að ég tel algerlega óhæfilegt að festa þá gríðarlega háu tolla sem eru á þessa matvöru til neytenda í sessi til langrar framtíðar. Það verður að gera greinarmun, virðulegur forseti, á landbúnaði annars vegar og því að tryggja afkomu bænda og hins vegar kjúklingaiðnaðinum og því óheilbrigða verndarumhverfi sem um hann er enn.
Virðulegi forseti. Fyrst vegna umræðu um háa tolla sem hv. þingmaður ræðir oft og kallar jafnvel ofurtolla þá er rétt að geta þess að Ísland flytur út m.a. skyr til Evrópusambandsins og fullnýtir þá tollkvóta vegna þess að mikil eftirspurn er eftir skyri í Evrópusambandinu. Allt sem Ísland getur flutt út umfram tollkvóta Evrópusambandsins er tolllagt með 300 kr. á kíló á skyri, en menn tala stundum eins og þetta sé séríslenskt fyrirbrigði. Það mundi nú kannski teljast nokkuð hátt að 50 kr. séu settar á hverja 170 gramma dós. Varðandi búvörusamningana heilt yfir þá er eins og hv. þingmaður kom inn á sú samningalota að hefjast í samskiptum ríkisins við bændur og það hefur auðvitað verið gert áður og allir slíkir samningar sem menn gera eru alltaf háðir samþykktum fjárlögum á hverjum tíma. Það er auðvitað þannig að ef menn gera samninga verður ríkið að standa við þá. Ég býst við að hv. þingmaður sé sammála mér um að mjög mikilvægt sé að menn sjái nokkuð fram í tímann þegar fyrir liggur að talsverðir fjárfestingartímar eru fram undan í landbúnaði. Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt ný lög um dýravelferð og við höfum verið að setja reglugerðir á grundvelli þeirra, sem krefst þess að í mörgum tilvikum og í flestum búgreinum þurfi að fjárfesta verulega til þess að uppfylla þær reglugerðir. Ég býst við að þingmaðurinn sé sammála mér um að einhver samfella eigi að vera í þeim skoðunum sem löggjafarþingið setur fram og ef það setur bæði lög og síðan reglur um kröfur sé eðlilegt að atvinnugreinarnar geti staðið undir því. Þess vegna sé betra að horfa til lengri tíma en skemmri þegar menn [[Forseti hringir.]]þurfa að fara í umfangsmiklar fjárfestingar.
Virðulegur forseti. Á ég að skilja þetta þannig að hæstv. ráðherra hugsi sér ekki fyrirvara um fjárlög hvers árs? Jafnvel í höfuðkosningaloforði Framsóknarflokksins gagnvart skuldugum heimilum í landinu þá telur ráðherrann rétt að hafa inni skýran fyrirvara um fjárveitingar hvers árs. Það hlýtur það sama að gilda hér, því það er auðvitað mikilvægt að fram fari kosningar um stefnuna í þessum málaflokki á fjögurra ára fresti. Ég verð síðan að segja að ég skil ekki alveg umræðu hæstv. ráðherra um 300 kr. tollinn á skyri sem leiðir af því að við stöndum utan Evrópusambandsins, en ég er auðvitað sammála honum um að það er sárgrætilegt að við skulum standa frammi fyrir þeim takmörkunum á innflutningi, sem að mörgu leyti athafnaleysi okkar sjálfra hefur skapað, því það eru gríðarleg sóknarfæri, m.a. fyrir skyrið og ég held margar aðrar góðar íslenskar landbúnaðarvörur á evrópskum markaði.
Virðulegur forseti. Ég tók þetta sem dæmi um að umræðan hér á Íslandi lætur oft að því liggja að tollar séu bara séríslenskt fyrirbrigði. Þeir eru það auðvitað ekki. Það er auðvitað ekki athafnaleysi okkar að kenna að ekki hafa náðst samningar við Evrópusambandið. Við höfum staðið fyrir slíkum viðræðum núna um nokkurt skeið en Evrópusambandið hefur frestað fundum núna í tvígang, því miður, því þar eru mjög jákvæðir hlutir að gerast, bæði fyrir íslenska framleiðendur til þess að flytja vöru á erlendan markað og einnig til þess að opna hér fyrir breytingar á innflutningi á ýmsum vörum. Svo vil ég reyndar halda því fram að allur landbúnaður á Íslandi flokkist sem landbúnaður en ekki sem iðnaður, hvort sem það er ein grein eða önnur. Hér hefur verið stefnt að kjúklingarækt um langt skeið og menn bera það saman við mjög stóran iðnað sums staðar í öðrum löndum sem m.a. hefur kostað það að til þess að hægt sé að framleiða þá vöru þá hafa menn þurft að nota lyf í miklu magni. Ísland er í hópi þeirra ríkja þar sem er allra, allra minnst notað af slíkum aukaefnum, langtum minna en til að mynda langflest ríki Evrópusambandsins, svo það sé nú tekið fram. [[Forseti hringir.]] Það er mikilvægt að búa um framtíð íslensks landbúnaðar með skýrum [[Forseti hringir.]]hætti. Ég held að þingmaðurinn hafi misskilið mig þegar ég sagði að [[Forseti hringir.]]auðvitað eru fyrirvarar um allt sem [[Forseti hringir.]]ríkið gerir, en þegar ríkið gerir samninga þá er væntanlega ætlast til [[Forseti hringir.]]að það standi við slíka samninga.
Herra forseti. Ég tel það vera mjög brýnt að við ræðum hér á Alþingi vanda veikra byggða, atvinnuöryggi fólks í minni sjávarbyggðum og möguleika á að festa varanlegar aflaheimildir við sjávarpláss sem skilgreind hafa verið sem brothættar byggðir. Í vikunni lagði ég fram þingsályktunartillögu um eflingu brothættra byggða ásamt þeim hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og Steinunni Þóru Árnadóttur. Lagt er til að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði falið að vinna að framtíðarstefnumörkun um eflingu brothættra byggða í samráði við Byggðastofnun og aðra hagsmunaaðila. Gagnvart minni sjávarbyggðum verði meðal annars lögð til grundvallar byggðafesta aflaheimilda og einnig skoðað hvaða stuðningsúrræðum best er að beita svo auka megi vöxt og stöðugleika í veikum byggðum þar sem landbúnaður, matvælaframleiðsla og ferðaþjónusta eru grunnur byggðanna. Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir því að ráðherra leggi fram sérstaka aðgerðaáætlun um eflingu brothættra byggða í fyrsta sinn næstkomandi haust og sé hún síðan samþætt áherslum stjórnvalda í byggðamálum. Það hefur ekki farið fram hjá neinum sá mikli vandi sem fjöldi minni sjávarbyggða hefur staðið frammi fyrir undanfarin ár þegar þær hafa misst frá sér aflaheimildir og óvissa og atvinnuleysi blasir við íbúum. Við getum farið hringinn í kringum landið og horft til staða eins og Raufarhafnar, Breiðdalsvíkur, Djúpavogs, Bíldudals, Tálknafjarðar, Þingeyrar, Flateyrar, Suðureyrar og nú síðast bárust þær fréttir frá Hólmavík að hugsanlega yrði helmingur aflaheimilda Strandabyggðar seldur burtu. Slíkt óöryggi er ólíðandi og hefur áhrif á allt samfélagið, verðfellir eignir og grefur undan tiltrú fólks á sitt samfélag þar sem það hefur fjárfest og byggt upp sitt heimili og vill geta haldið áfram að búa en við sjálfsagt og eðlilegt búsetuöryggi. Sveitirnar glíma víða við viðvarandi fólksfækkun og lágar tekjur og verður að leita annarra leiða þar til að efla byggðir. En veikar byggðir bæði til sjávar og sveita eiga það sameiginlegt að bregðast verður strax við og senda skýr skilaboð til íbúanna um að stjórnvöld ætli að sýna vilja í verki svo treysta megi grundvöll þeirra. Það er hægt að gera með ýmsum hætti ásamt því að byggðafesta aflaheimildir. Þar má nefna aukin tækifæri til menntunar, fjarvinnslu og fjarnáms, fjárfestingu í innviðum, styrkja nýfjárfestingar, ívilnanir fyrir smærri rekstur og byggja upp innviðina í ferðaþjónustunni svo eitthvað sé nefnt. Verkefnið Brothættar byggðir sem unnið var af Byggðastofnun og hófst árið 2012 á Raufarhöfn og árið eftir einnig í Skaftárhreppi, Breiðdalshreppi og á Bíldudal hefur sýnt og sannað að sú hugmyndafræði að vinna með heimamönnum að eflingu byggða með stuðningi frá stjórnvöldum er árangursrík leið og mikilvæg til að vinna áfram með og byggja ofan á. Ég vil því spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra eftirfarandi spurninga: Telur hæstv. ráðherra rétt að unnin sé framtíðarstefnumörkun um eflingu brothættra byggða? Telur hæstv. ráðherra að byggðafesta eigi aflaheimildir með einhverjum hætti svo stuðla megi að tryggara atvinnuöryggi minni sjávarbyggða sem flokkast undir brothættar byggðir og misst hafa frá sér varanlegar aflaheimildir? Telur hæstv. ráðherra að verkefnið Brothættar byggðir sem hófst árið 2012 hafi skilað árangri og þá hverjum helst? Og hvernig telur hann rétt að vinna með það áfram? Með hvaða hætti telur hæstv. ráðherra að efla megi stuðning við aðrar brothættar byggðir þar sem sjávarútvegur er ekki til staðar og landbúnaður eða ferðaþjónusta eða önnur atvinnustarfsemi er meginstarfsemin? Í lokin vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann telji að skjóta megi fleiri stoðum undir byggðir sem fyrst og fremst hafa byggst á sjávarútvegi og landbúnaði og standa nú veikt. Ég tel að við þurfum að senda íbúum veikra byggða mjög skýr skilaboð frá Alþingi. Það er óviðunandi að íbúar þessara staða búi frá ári til árs við það óöryggi að vita ekki hvort það verði atvinna áfram, hvort þeir þurfi að flytja burt með fjölskylduna og rífa sig upp og fara frá eignum sínum eins og blasir við víða. Nýjustu dæmin eru Þingeyri og Flateyri þar sem mikið óvissuástand er enn þá. Þetta fólk hefur borgað sína skatta og staðið undir sínum skyldum gagnvart samfélaginu. Það verður að horfa til þess að þetta eru ekki annars flokks íbúar, þetta eru íbúar sem eiga það inni hjá okkar samfélagi að stjórnvöld ákveði: Eiga þessar byggðir að lifa? Ef svo er ekki [[Forseti hringir.]]þá er réttara að það komi skýrt fram.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hv. fyrirspyrjandi deilir skoðunum með mér og fleirum. Eins og kemur fram í stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017 sem samþykkt var hér sl. vor var sérstaklega fjallað um sérstakar aðgerðir á varnarsvæðum. Þar er sagt um brothætt byggðarlög, sem þá voru skilgreind sérstaklega, að það hefði verið yfirmarkmið að stöðva viðvarandi fólksfækkun í smærri byggðakjörnum og sveitum landsins. Byggðastofnun hefur unnið á grundvelli þeirrar stefnumótunar að útfærslu á þessu verkefni, Brothættar byggðir. Það nær nú til fjögurra byggðarlaga en hugsanlega fjölgar í þeim hópi á þessu ári þó að ekki sé komin endanleg niðurstaða um fjölda þátttakenda. Verkefnið Brothættar byggðir hófst árið 2012 og innan atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins hefur verið unnið að endurmati á verkefninu með hliðsjón af þeim árangri sem hefur náðst og þeirri reynslu sem hefur safnast. Meðal þeirra atriða sem þarf að skoða er hvaða hlutlægu mælikvarða eigi að leggja til grundvallar á skilgreiningu Brothættra byggða, til hvers konar verkefna sérstökum fjárveitingum skuli ráðstafað. Þannig má segja að þótt meginmarkmiðin liggi fyrir og séu ljós þurfi að skerpa á útfærslunni og útbúa skýrar verklagsreglur. Það er þó umhugsunarvert í þessu efni að þótt vandamálin séu oft lík frá einu byggðarlagi til annars getur þurft sértækar aðgerðir til að leysa mál. Of stífar almennar reglur geta komið í veg fyrir nauðsynlegan sveigjanleika. Varðandi byggðafestu aflaheimilda er það þannig að innan fiskveiðistjórnarkerfisins eru um 5,3% af aflamarki í byggðatengdum verkefnum. Þetta eru almenni byggðakvótinn, aflamark Byggðastofnunar, strandveiðar, línuívilnun, skel- og rækjubætur og þorskeldi. Segja má að nokkur sátt hafi skapast um að þetta sé ásættanlegt hlutfall af heildarmarkinu. Hins vegar skiptir miklu máli að ráðstöfun þessa hlutar sé í stöðugri endurskoðun svo okkur takist sem best að ná þeim markmiðum sem stefnt er að. Nýlega lét ráðuneytið vinna úttekt á reynslu með aflamarki Byggðastofnunar og sýndi sú úttekt að þetta kerfi hefur skilað tilætluðum árangri. Næstu skref, sem eru einnig í undirbúningi, eru að láta framkvæma sams konar úttekt á hinum kerfunum fjórum og í framhaldi af því að taka ákvörðun um hvernig þau geti best þróast á næstunni. Ég vil í þessu sambandi benda á að tvö sjónarmið vegast þar á þegar talað er um byggðatengingu kvóta, það fyrra með því að ákveðnum arðsemissjónarmiðum sé fórnað, þ.e. ekki er verið að veiða og vinna fisk með eins hagkvæmum hætti og gæti verið. Á móti því sjónarmiði er að sjálfsögðu það að oft getur tiltölulega lítill kvóti tryggt atvinnu og byggðafestu á ákveðnum svæðum. Þá vil ég einnig geta þess að hugsanlega væri hentugra að gera kröfu um að þessi afli verði unninn í heimabyggð en sú krafa er ekki fyrir hendi í dag. Varðandi verkefnið Brothættar byggðir, hvernig það hafi gengið, þá fór það af stað 2012, eins og kom fram áðan, á Raufarhöfn, í Bíldudal, Breiðdalshreppi og Skaftárhreppi og búið er að gera úttekt á því verkefni í samstarfi við ráðgjafarstofuna Ernst & Young. Niðurstaðna er að vænta á næstu vikum en miðað við þær áfanganiðurstöður sem hafa verið kynntar innan ráðuneytisins er um ótvíræðan árangur að ræða af verkefninu. Hann er mismikill á milli svæða og í framhaldinu þarf að skoða hvaða þættir ráða þar úrslitum, af hverju gengur vel sums staðar en annars staðar verr. Í þessu samhengi er líka mikilvægt að hafa í huga að fjárveitingar til Brothættra byggða hafa einungis numið um 50 millj. kr. á undanförnum árum en eru þó 100 millj. kr. í ár. Jafnvel þó að það sé tekið með er þetta engu að síður enn lítið verkefni. Varðandi það hvernig hægt sé að efla stuðning við aðrar brothættar byggðir þar sem ekki er einungis sjávarútvegur er fækkun íbúa í sveitum landsins ein af stóru áskorununum í byggðamálum hérlendis. Ljóst er að fækkunin er knúin af kröftum sem eru í sjálfu sér jákvæðir, þ.e. framleiðniaukning er í landbúnaði, það er einn þátturinn, en því miður er það svo í mörgum tilvikum að ekki koma ný tækifæri í stað þeirra sem hverfa. Það er því mjög miður að með þessu móti þynnast sveitir landsins og víða eru að skapast alvarleg vandamál við að halda úti grunnþjónustu á við grunn- og leikskóla. Verkefnið á borð við Brothættar byggðir getur nýst við að greina vandann og gengið vel sem slíkt og náð fram sjónarmiðum íbúanna, en til að taka á vandanum er líklegra að við þurfum að beita stuðningskerfi landbúnaðarins með sama hætti og við beitum kvótakerfinu þegar um er að ræða sjávarbyggðir. Þannig þarf að stórauka framlög til nýsköpunar og atvinnuþróunar í sveitum í gegnum Framleiðnisjóð eða sambærilegan farveg. Ég vek athygli á að í fiskveiðistjórnarkerfinu eru svokallaðar félagslegar mótvægisaðgerðir, þessi 5,3% sem við vorum að nefna. Ef við tækjum sambærilegan hluta af heildarstuðningi í landbúnaði væru það um 750 milljónir á ári sem við nýttum til búháttabreytinga eða annarrar nýsköpunar í sveitunum. Að sama skapi mun og getur Framkvæmdasjóður ferðamannastaða veitt stuðning til verkefna sem eflt geta ferðaþjónustu í dreifbýli og má meðal annars finna dæmi um slíkt innan verkefnisins Brothættra byggða. Ég er sammála þingmanninum í því að mikilvægt er að styrkja innviði kerfanna, byggja upp vinnusóknarsvæði. Eitt stærsta verkefnið sem ríkisstjórnin hefur verið að vinna að þessa dagana er ljósleiðaravæðingin sem [[Forseti hringir.]]mun gjörbreyta allri aðstöðu íbúa til fjarnáms, fjarkennslu og fjarvinnu svo dæmi séu tekin.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir að hefja umræðu um brothættar byggðir og þá stöðu sem er í byggðamálum almennt. Það var athyglisvert að sjá að þegar auglýst var eftir umsóknum um að taka þátt í þessu verkefni á síðastliðnu hausti bárust tíu umsóknir. Ég held að það sé rétt sem nú þegar hefur komið fram í umræðunni, bæði hjá málshefjanda og hæstv. ráðherra, að það skiptir gríðarlegu máli að við tökum sameiginlega á þessu verkefni. Það þarf að gefa skýr skilaboð, eins og hv. þingmaður orðaði það, og við þurfum að hafa það í huga að gefa jöfn tækifæri og skapa jafnræði á milli svæða. Ef við vöndum okkur vel er ekki ágreiningur um þessi mál, það er bara spurningin um að við einhendum okkur í þetta. Samfylkingin skilaði þingsályktunartillögu í byrjun þessa þings þar sem fjallað var um byggðamálin og að byggja ætti á sóknaráætlunum, en það er það sama og ráðherra leggur til nú. Talað er um samgöngurnar sem eru forsenda þess að jöfn aðstaða sé á svæðunum, vegaframkvæmdir og almenningssamgöngur. Talað er um að veiðileyfagjöldin renni að hluta til til sjávarbyggða og byggðakvóti í brothættar byggðir verði aukinn. Orðið getur ágreiningur um hinn félagslega hluta, hversu stór hann á að vera. Talað er um rammalöggjöf um ívilnandi samninga í fjárfestingum, m.a. í nýsköpun og þróun úti á landsbyggðinni. Talað er um jöfnun húshitunarkostnaðar og dreifingu á rafmagni. Talað er um hlutdeild í tekjum af ferðamönnum til þess að nota til uppbyggingar á öllum þessum svæðum. Talað er um rafmagnsöryggi, þ.e. dreifikerfi raforku. Talað er um húsnæðismálin, þar með leiguhúsnæði, fjarskipti og háhraðanettengingarnar, jöfnun á flutningskostnaði og aðgengi að menntun og heilbrigðisþjónustu. Getum við ekki sameinast um það og farið í þá vinnu? Það þarf pening til þess og það þarf forgangsröðun til að breyta þessu. Við getum bætt við hér að þá mega menn heldur ekki fækka nemendum í framhaldsskólum og veikja byggðirnar enn frekar. Við getum líka náð þessum svæðistengingum á veiðiheimildum í gegnum kvótaþing. Ég styð þá hugmynd að menn skoði það vegna þess að það er óþolandi að hér sé hægt að grafa undan atvinnulífinu með einni ákvörðun varðandi kvóta. Við í Samfylkingunni erum reiðubúin að styðja ríkisstjórnina til að verja byggðir og bæta skilyrði til búsetu, jafna stöðu [[Forseti hringir.]]byggðanna, en við viljum almennar leikreglur [[Forseti hringir.]]sem gefa tækifæri til að breyta vörn [[Forseti hringir.]]í sókn en ekki ölmusuaðgerðir [[Forseti hringir.]]fyrir landsbyggðina.
Hæstv. forseti. Á síðasta kjörtímabili efndi þáverandi ríkisstjórn til víðtæks samráðs undir forustu forsætisráðuneytisins um sóknaráætlanir fyrir alla landshluta til eflingar atvinnulífs og lífsgæða til framtíðar. Markmiðið með því samráði var að kalla fram sameiginlega framtíðarsýn og samþætta áætlanir í samgöngumálum, fjarskiptamálum, ferðamálum og byggðaáætlunum, auk áætlana um eflingu sveitarstjórnarstigsins og ýmissa vaxtarsamninga. Verkefnið studdi þjóðfund Mauraþúfunnar í Laugardalshöll þar sem 1231 þátttakandi af öllu landinu tók þátt í að draga fram gildi, þemu og framtíðarsýn þjóðarinnar. Þjóðfundurinn var fyrirmynd átta þjóðfunda sem haldnir voru á vegum 20/20 sóknaráætlunar um land allt. Hluti af mótun framtíðarsýnarinnar var að móta atvinnustefnu til framtíðar. Í því skyni var sérstakur verkefnishópur stofnaður, skipaður fulltrúum tilnefndum af aðilum stöðugleikasáttmálans, fulltrúum allra þingflokka og formönnum Vísinda- og tækniráðs. Eitt af meginmarkmiðum þessa samráðsverkefnis var að Ísland skipaði sér í hóp tíu samkeppnishæfustu þjóða heimsins árið 2020. Eins og fram kemur á vef forsætisráðuneytisins voru vinnubrögð og verklag sóknaráætlunar 20/20 sótt til áðurnefnds þjóðfundar. Gildi hans, heiðarleiki, réttlæti og virðing, voru lögð til grundvallar öllu starfi á vegum verkefnisins þar sem lýðræðisleg nálgun á verkefnið skipti öllu máli. Hver landshluti, hver ríkisstofnun, hvert sveitarfélag, hver vinnustaður og hver fjölskylda og einstaklingur býr yfir sínum sóknarfærum og markmiðið með sóknaráætlun var að nálgast þessi sóknarfæri, orða þau og samþætta og loks nýta þau til að blása Íslandi vind í seglin til framtíðar. Á vegum verkefnisins var því ráðist í mjög víðtækt samráð og óhætt að segja að vel á annað þúsund manns hafi veitt verkefninu lið á einn eða annan hátt með því að gefa vinnu sína og tíma. Þetta er hugsanlega metnaðarfyllsta sóknar- og byggðaáætlun sem ráðist hefur verið í á Íslandi, áætlun sem miðaði að því að styrkja og efla alla atvinnu- og innviðauppbyggingu í landinu. Eitt af fyrstu verkum núverandi ríkisstjórnar var að kasta þessari áætlun og öllu þessu mikla starfi fyrir róða. Og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa afar þörfu og góðu umræðu. Það er ekki spurning að hér er mikill vilji til að koma til móts við veikar byggðir. Ég held að við þurfum líka að horfa svolítið út fyrir rammann og sjá þau tækifæri sem blasa við á hverjum stað fyrir sig. Víða er fiskurinn auðvitað undirstaðan í atvinnuuppbyggingunni en það eru fleiri tækifæri sem við eigum að horfa til. Ég hef verið sammála því að það verði skoðað þegar nýtt sjávarútvegsfrumvarp verður lagt fram að festa kvótann betur í byggðunum en það er auðvitað vandfundin leið til þess. Það er mikilvægt að reyna að ná sátt um hana engu að síður. Hér hefur komið fram að við þurfum að stöðva fólksflóttann, við þurfum að jafna samkeppnisaðstöðu, við þurfum að tryggja að unga fólkið vilji áfram vera heima í dreifðum byggðum. Það er mjög mikilvægt og til þess þurfum við að hefja innviðauppbyggingu á landsbyggðinni. Við þurfum að ljósleiðaravæða byggðirnar, við þurfum að bæta samgöngurnar og víða þarf að tryggja þriggja fasa rafmagn, fjarkennslu og aðra slíka grundvallarþætti til að efla byggðirnar og halda unga fólkinu heima. Það er líka mikilvægt að horfa til þess að nú hyggja mörg fyrirtæki í ferðaþjónustu á frekari uppbyggingu á landsbyggðinni með alls lags þjónustukjarna. Trúlega mun fjölga bensínstöðvum og upplýsingamiðstöðvum og öðrum slíkum stöðvum enda er á þessu ári spáð 25% aukningu ferðamanna, að farþegar verði 1,3 milljónir. Það eru gríðarleg tækifæri landsbyggðarinnar sem felast í því og það eru tækifæri sem við eigum að grípa.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst fá að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli um eflingu veikra byggða. Það er mikið áhyggjuefni að fólksflótti eigi sér stað á landsbyggðinni þar sem vinna við hæfi fæst ekki. Það er grundvöllur byggðar að til sé atvinna fyrir fólkið sem vill þar búa. Þess vegna langar mig að vekja athygli á því að jafnt aðgengi að internetinu fyrir fólkið í landinu er algjör grundvöllur ýmiss konar atvinnu, t.d. mundi ferðamannaiðnaðurinn varla þrífast ef ekki væri fyrir internetið. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig árangurinn hafi verið mældur, t.d. varðandi brothættar byggðir, og hvort aðgengi að internetinu og internetið sjálft hafi verið litið á sem kost í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu. Ég held að það sé hafið yfir vafa að sú aðferðafræði og nálgun sem Byggðastofnun hefur unnið samkvæmt og gengur undir nafninu Brothættar byggðir, hafi skilað árangri og sé framþróun á sviði þess að takast á við byggðavandann í landinu. Að vinna með íbúum byggðanna og vinna sértækt með vandamál þeirra byggða sem eru í veikastri stöðu er tvímælalaust rétt nálgun og hefur skilað árangri. Það sýnir sig líka í þeirri vinnu að það að auka byggðafestu veiðiheimilda, jafnvel þótt aðeins sé um tiltölulega lítið magn að ræða, skilar umtalsverðum árangri og það er verulegur munur á því að veiðiheimildirnar séu tryggðar byggðarlögunum og fiskverkendum og öðrum þeim sem koma við sögu til þriggja til fimm ára en að árleg óvissa ríki um úthlutun þeirra. Bara sá stöðugleiki sem fylgir því að hafa tryggingu til þriggja til fimm ára fyrir einhverju magni veiðiheimilda skapar möguleika til uppbyggingar sem annars væri ómöguleg. Því miður höfum við orðið fyrir þungum áföllum í þessum efnum á undanförnum missirum og standa þar náttúrlega upp úr þeir staðir sem eru nánast sviðin jörð, að minnsta kosti hvað veiðiheimildir snertir, eftir ákvarðanir Vísis um að flytja allar veiðiheimildir og starfsemi frá Djúpavogi, Þingeyri og Húsavík. Það er óvissa uppi víðar og má þá nefna Grímsey sem dæmi. Við skulum hafa það í huga er við ræðum þessi mál að fólkið í þessum sjávarbyggðum lítur réttilega ekki svo á að þó að til baka komi nokkur hundraða tonna aðgangur að hinni sameiginlega auðlind þjóðarinnar sé verið að gefa því eitt eða neitt eða rétta því einhverja ölmusu. Þetta snýst um það að skila til baka einhverju broti af þeim aðgangi að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar sem þessi byggðarlög höfðu og hafði byggst upp, í staðinn fyrir þær veiðiheimildir sem hafa [[Forseti hringir.]]í mörgum tilvikum flust burtu eftir áratugaumsvif í sjávarútvegi í viðkomandi byggðum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli sem lýtur að búsetu í landinu og uppbyggingu þess til framtíðar. Ég held að þegar kemur að þessum málum séum við flestöll sammála í megindráttum um að við viljum hafa landið okkar í byggð og um mikilvægi þess að þar ríki ákveðin festa og að undirstöðuatvinnugreinar þjóðarinnar, landbúnaður og sjávarútvegur, séu grunnstoðirnar að byggð í landinu. Við vitum líka að störfum hefur fækkað og þau hafa flust frá minni stöðum. Það er stór áskorun að takast á við þá þróun og ljóst er að of lengi hefur ekki verið unnið nægilega markvisst að uppbyggingu og framkvæmd byggðastefnu. Því er mikilvægt að breið samstaða náist um að berjast gegn viðvarandi fólksfækkun í byggðum landsins og fjölga fjölbreyttum störfum um landið. Þess vegna fagna ég því sem hér hefur komið fram, að menn eru sammála um þetta. Það er mjög jákvætt að nokkur sátt ríki um að 5% aflamarks séu tengd byggðatengdum verkefnum og að sátt sé um það, en það þarf náttúrlega að endurskoða og endurmeta allt þetta og sjá hvernig það nýtist. Það er mjög ánægjulegt að vita að markmiði Byggðastofnunar hefur verið náð. En betur má ef duga skal og mikilvægt er að fleiri þættir séu teknir inn og ekki óeðlilegt að fleiri komi að uppbyggingu viðkvæmra svæða. Það er því fagnaðarefni að geta sagt núna að vinnuhópur varðandi ljósleiðaravæðingu landsins var að skila af sér í dag. Það er ein af grunnstoðunum og ein leiðin inn í framtíðina til að halda landinu í byggð og ég fagna því að við séum komin á þann stað að við getum farið að tala um það í alvörunni. Við þekkjum það öll sem búum úti á landi að börnin okkar vilja ekki koma heim. Þau koma ekki heim til að vinna að sínum verkefnum og það er afleitt því að þá sjá þau ekki framtíðina úti um landið. Ég fagna þessu því enn og aftur.
Hæstv. forseti. Það þarf nýja sýn í byggðamálum, bæði gagnvart þeim sem eru skilgreindar brothættar byggðir í dag svo og ýmsum öðrum byggðarlögum sem gætu orðið brothættar byggðir eftir nokkur ár. Það er athyglisvert að á íbúafundum sem hafa verið haldnir í þeim fjóru byggðarlögum sem eru skilgreind á þennan hátt í dag hafa atvinnumál alltaf verið efst í huga fólks um hluti sem þarf að lagfæra. Þess vegna verða auknar byggðatengdar fiskveiðiheimildir að koma til og þá er það spurning hvort þessi 5,3%, sem tekin eru frá, eru nægjanleg. Ég held að það þurfi að auka það og eigi að skoða alvarlega að taka makríl þar inn líka. Varðandi uppbyggingaráform þekki ég best til á Raufarhöfn. Þar er dæmið sett upp með byggðakvóta sem var svo margfaldaður með viðbót, það er dæmi um 11 mánaða vinnu fyrir 40 manns, það er í fyrsta skipti sem ég hef séð svona góða áætlun hvað það varðar. Það sýnir sig að auknar fiskveiðiheimildir þurfa alltaf að vera grunnurinn á þessum stöðum eins og það var þegar þeir byggðust upp. Ég sagði í upphafi máls míns að það þurfi nýja sýn. Ég hika ekki við að halda því fram að við þurfum að fara að horfa meira til skattkerfisins og skattafslátta hvað varðar brothættar byggðir og litlar byggðir úti um landið og dreifbýlið, að það eigi að koma þar inn, eins og talað hefur verið með byggðaáætlun en kannski lítið gert af. Hinar skandinavísku þjóðir hafa notað þessar leiðir lengi. Lægri skattar á landsbyggðinni koma til móts við litla eða enga opinbera þjónustu, það er dýrt að sækja sér opinbera þjónustu og fiskveiðistefna stjórnvalda undanfarin ár hefur verið í því formi að það hefur átt sér stað samþjöppun og breytingar í útgerðarmynstri sem þarf að koma á. Ég held [[Forseti hringir.]]að ef við viljum sýna verulegan dug eigum við að fara inn í skattkerfið og skoða þar leiðir að hætti nágrannalanda okkar.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu, ég gleymdi því áðan. Við þurfum langtímaáætlun í byggðamálum eins og Sóknaráætlun 20/20 miðaði að. Í mínum huga er ekki vafi á að það er mikið réttlætismál að við styðjum við fólk sem býr í byggðum sem nú standa höllum fæti vegna fólksfækkunar og færri atvinnutækifæra. Hefur það gefist vel að færa byggðakvóta til veikburða byggða? Hefur það verið góð aðferð til að skjóta styrkum og varanlegum stoðum undir atvinnu þar? Ég held ekki. Mér sýnist ýmsir vera á sama máli um það og vísa í því sambandi til Stöðugreiningar 2013 sem Byggðastofnun lét gera. Þar kemur m.a. fram að þau verkfæri sem til staðar eru eins og byggðakvóti, lánveitingar af hálfu Byggðastofnunar ásamt fjölþættum stuðningi ýmissa aðila gegnum tíðina hafa ekki megnað að stöðva þessa þróun, hvað þá að snúa henni við. Byggðakvóti og byggðatengingar aflaheimilda til að styðja við byggðir sem standa höllum fæti þarf að meta í ljósi þess hver reynslan og árangurinn af slíkum aðgerðum hefur verið. Ef við notum byggðatengingar og byggðakvóta til að leysa byggðamál þarf að vera alveg öruggt að þær aðferðir dugi til að breyta miklu um stöðu byggða og fólks sem þar býr til langs tíma. Hefur verið sýnt fram á það? Ég held ekki. Er ekki skynsamlegra að hámarka arð fiskveiðanna og nýta svo hluta af honum til að byggja upp fleiri atvinnutækifæri í byggðum sem standa veikt til að þær geti orðið sjálfbærar í atvinnulegu tilliti til langs tíma litið þannig að þær þyki eftirsóknarverðar til búsetu fyrir unga jafnt sem aldna? Við verðum að finna nýjar leiðir en ekki hjakka í sama farinu sem hefur ekki skilað árangri hingað til og við verðum líka að horfa til þess að tækniþróun innan fiskveiða og fiskvinnslu hefur orðið gríðarleg þannig að það eru alltaf færri og færri hendur sem þurfa að vinna þessi störf. Ég held að við ættum að nýta arðinn til að láta þessar byggðir hafa peninga til að byggja upp til framtíðaratvinnu sem hentar nútímasamfélagi. Við erum með takmarkaða auðlind þar sem fiskurinn er.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir fyrir þessa umræðu, hún er mjög mikilvæg. Ekki þarf að fletta neinum blöðum um það að þau markmið sem þáverandi stjórnvöld settu sér, þ.e. þáverandi ríkisstjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags, með því að heimila framsal í fiskveiðistjórnarkerfinu gengu eftir. Við höfum núna hagkvæmari sjávarútveg og erum fyrirmynd annarra þjóða í því hversu vel hefur tekist til í þeim efnum. Þetta var auðvitað markmiðið með framsalinu. Þannig voru þessi vandamál eða áhrif nokkuð fyrirsjáanleg, þ.e. það hlaut að leiða til ákveðinnar samþjöppunar og fækkunar í greininni. Hverjir brugðust þá? Ég held að stjórnvöld hafi brugðist í framhaldinu, þær ríkisstjórnir sem þar komu í framhaldinu brugðust í því að reyna að byggja upp önnur atvinnutækifæri fyrir landsbyggðina samhliða þessu. Ég held að mjög mikilvægt sé að við horfum mikið til þess í dag hvernig við getum brugðist við. Hvað getum við gert? Við horfum núna til dæmis á hvað fiskeldið er að gera fyrir vestan, kalkþörungaverksmiðja sem er fyrir vestan og er að koma í Stykkishólm. Við sjáum hvaða áhrif og væntingar eru bundnar við frumvarp Vinstri grænna um ívilnanir handa stóriðju á Bakka. Það er mikil bjartsýni í kringum það og hefur örugglega mjög jákvæð áhrif þar. Við þurfum ekki annað en að horfa á Fjarðabyggð sem dæmi um góð áhrif af breyttu atvinnumynstri. Hvað hamlar uppbyggingu á landsbyggðinni í dag? Við höfum verið að hlusta undanfarið á sveitarstjóra sveitarfélaga á Norðurlandi og Austurlandi sem fá ekki rafmagn. Ný atvinnutækifæri sem eru í pípunum, fyrirtæki sem vilja koma á staðinn en það er ekki hægt að afhenda þeim rafmagn af því að við getum ekki flutt til þeirra rafmagn. Við erum líka stopp í virkjunum þannig að það takmarkar okkur mjög einmitt gagnvart landsbyggðinni til að byggja upp viðbótaratvinnutækifæri. Við þurfum að horfa á heildarmyndina í þessu, horfa til nýrra tækifæra fyrir landsbyggðina. Samgöngumál [[Forseti hringir.]]eru gríðarlega mikilvægur þáttur í þessu þar sem atvinnusvæði munu stækka og fjarskiptamál og þau skref sem er verið að stíga af hálfu núverandi ríkisstjórnar munu breyta gríðarlega miklu.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Það hefur komið í ljós að þingmenn almennt eru fylgjandi því að horft sé til veikra byggða og reynt að efla þær og styrkja. En ég vil líka taka það fram að þær eru ekki að kalla eftir neinni ölmusu. Þær kalla eftir því að fá að lifa með sjálfbærum hætti af þeim landsins gæðum sem urðu til þess að þessar byggðir byggðust upp á sínum tíma. Það er bara réttlætismál, hvort sem við tölum um byggðakvóta eða annars konar stuðning, og sjálfsagður réttur þessa fólks, afkomenda þeirra kynslóða sem hafa byggt þessi þorp og sveitir upp að við, sú kynslóð sem stödd er hér í dag og stjórnar þessu landi, sýnum því þá virðingu að skila aftur til baka því sem hefur verið tekið frá þessum svæðum með stjórnvaldsákvörðunum, hvort sem það er í kvótakerfinu, í landbúnaði eða í sjávarútvegi eða með öðrum hætti. Við getum gert þetta ef viljinn er fyrir hendi. Það er talað um að sátt sé um 5,3% í byggðalegum aðgerðum í núverandi kvótakerfi. Það er engin sátt um það og það er heldur ekki sama hvernig þeim hluta er ráðstafað. Í dag er engin byggðafesta aflaheimilda, svo það sé skýrt sagt. Það er ekki. Byggðakvótinn kemur og fer og er ekki bundinn neinum byggðum í dag. Það er alger óvissa hvernig hann er. Það sem ég er að tala um er að byggðafesta aflaheimilda verði þannig að aflaheimildir séu til staðar til framtíðar með einum eða öðrum hætti fyrir veikar byggðir og skapi þannig grundvöll og öryggi fyrir það fólk sem býr þar. Eins og fyrirkomulagið er í dag þýðir það að eignir eru verðlausar og fólk hefur enga framtíðarsýn fyrir sig og sína fjölskyldu. Ég held að við sem búum á höfuðborgarsvæðinu eða aðrir landsmenn sem búa í þéttbýli ættu að setja sig í spor þessa fólks og reyna að vinna út frá því. [[Forseti hringir.]] En ég tel að þessi umræða hafi verið góð og heyri að hæstv. ráðherra er jákvæður og ég vona að sú þingsályktunartillaga sem ég og fleiri í Vinstri grænum höfum lagt fram sé innlegg í þessa umræðu, og hún sýnir viljann í verki.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að umræðan hér hefur verið góð og málefnaleg. Það hefur komið í ljós að allir eru meira og minna sammála um að það er mikilvægt að taka með festu á þessum byggðamálum. Ég held líka að allir geti verið sammála um að þrátt fyrir stór orð fortíðar hafi allt of lítið verið gert. Núna erum við að reyna að taka skýrt á þessu. Ég er ánægður með að það skuli vera mikill samhljómur þingmanna í ólíkum flokkum um það. Fólksflótti, já það er rétt, en þrátt fyrir það hafa aldrei búið fleiri á landsbyggðinni en í dag. Íbúaþróunin innan ólíkra landsbyggða hefur aftur á móti verið umtalsverð. Ég býst ekki við því að nokkur þingmaður sé að tala um að festa í sessi byggðaþróun eins og hún leit út 1950 eða 1980 eða 2010. Einu sinni var Eyrarbakki höfuðstaður Íslands og löggjafarsamkoman á Þingvöllum. Margt breytist og mun halda áfram að breytast. Ég held að fjórar höfuðatvinnugreinar komi til með að nýtast best í þeirri viðleitni okkar að snúa þessu við, í sjávarbyggðunum augljóslega sjávarútvegurinn. Í landbúnaðarhéruðunum er augljóslega landbúnaðurinn og við þurfum að nýta þessar atvinnugreinar að hluta. Þær geta ekki borið þetta einar, það þarf að gera fleira. Ferðaþjónustan kemur inn á öllum þessum stöðum og svo er opinber þjónusta sem er stór liður í öllum byggðarlögum landsins. Þessi fjögur atriði þurfa að gera það. Við þurfum að tryggja grunnþjónustuna eins og núverandi ríkisstjórn er að gera með stórfelldu átaki í ljósleiðaravæðingunni. Það kom auðvitað fram á íbúafundunum, af því að hv. þm. Pírata, Ásta Helgadóttir, spurði um það, að ein krafan er að fólk hafi almennilegar nettengingar. Þær eru lykillinn að framtíðinni. Við vitum það og þess vegna er ríkisstjórnin að tryggja það. Ef við getum hins vegar ekki tryggt grunnþjónustuna er eðlilegt eins og kom fram í byggðaáætlun [[Forseti hringir.]]sem samþykkt var í fyrra að við skoðum skattkerfið. Það er líka augljóst ef við ætlum að gera eitthvað meira en að tala reglulega um þetta með fögrum orðum á Alþingi.
Virðulegur forseti. Við ræddum þetta mál hér nokkuð í fyrradag og það ekki að ástæðulausu. Það kemur í ljós að það frumvarp sem hæstv. fjármálaráðherra bar inn í þingið er algerlega vanbúið. Í millitíðinni, meðan enn þá stendur á 1. umr., hafa fulltrúar fjármálaráðuneytisins komið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd þingsins og gert þar grein fyrir því að ráðuneytið óskaði eftir því að gera veigamiklar efnisbreytingar á málinu. Ég verð að segja að mér finnst athugunarefni fyrir þingið að stjórnarfrumvarp um mikilvægt atriði á fjármálamarkaði eins og þetta komi inn til 1. umr. með þeim hætti að ráðuneytið sjálft sem útbúið hefur málið og undirbúið til þings komi meðan málið er enn þá í 1. umr. til að leita eftir því að gerðar séu efnisbreytingar á því þess efnis að einvörðungu þeim sem hafa tekjur í erlendri mynt sé heimilt að taka lán sem er það atriði sem við ræddum verulega við upphaf 1. umr. Þegar svona er staðið að stjórnarfrumvarpi veltir maður auðvitað fyrir sér hvað það gagni að taka málið í 1. umr. ef það er ekki fullbúið af hálfu ráðherrans. Ég held þess vegna að ég láti hér nótt sem nemur og bíði þess að efnahags- og viðskiptanefnd hafi fjallað um málið og gert þær breytingar á því sem augljóslega er nauðsynlegt, og meira að segja ósk ráðuneytisins um, og við ræðum efni málsins þegar það liggur fyrir sæmilega unnið hér til 2. umr. Ég tel þessi vinnubrögð til vansa.
Herra forseti. Málið er ekki vanbúið. Það kemur fullbúið til þingsins. Það er hins vegar hægt að hafa álíka skoðanir á því hvernig markmiðum þeim sem lýst er í frumvarpinu er náð. Það er ekki svo að ráðuneytið hafi óskað eftir því að koma á fund nefndarinnar áður en málið er þangað komið en það hafa átt sér stað samskipti milli forustu nefndarinnar og ráðuneytisins um nákvæmlega það hvort til greina komi að útfæra lagatextann með eitthvað öðrum hætti, þó þannig að þessum sömu markmiðum verði áfram náð. Ég treysti nefndinni vel til að fara yfir þau sjónarmið. Það er einmitt þetta sem er svo ágætt við það fyrirkomulag sem við höfum með því að framkvæmdarvaldið setur ekki lög heldur kemur með frumvörp hingað sem fara í nákvæma skoðun og við afgreiðum þau ekki í einni umræðu heldur þremur. Er þetta ekki til vitnis um að það fyrirkomulag er ágætt? Þetta mál þolir vel gagnrýni og skoðun. Ég er alveg viss um að við finnum góða lendingu um þetta atriði án þess að meginmarkmiðunum með frumvarpinu verði fórnað.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um það að við finnum eflaust góða lendingu á þessu máli og búum vel um það í þinginu enda nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd vel treystandi til að fara þannig með málið. Hitt er auðvitað vanbúið mál, hæstv. ráðherra, þegar fulltrúar ráðuneytisins koma fyrir þingnefnd meðan málið er enn til 1. umr. og ræða um breytingar á mikilvægum efnisatriðum í frumvarpi sem er nýbúið að mæla fyrir og er enn við 1. umr. Ég man satt að segja ekki til að það hafi gerst. Það eru mistök að fulltrúar ráðuneytisins hafi verið kallaðir fyrir nefndina yfir höfuð meðan 1. umr. var ekki lokið. Því veldur væntanlega fákunnátta. Málið á ekki að koma til umfjöllunar í nefndinni fyrr en 1. umr. er lokið en að fulltrúar ráðuneytisins kynni breytingar á frumvarpinu áður en 1. umr. er lokið held ég að sé einsdæmi. Við gerum auðvitað ráð fyrir að stjórnarmeirihlutinn sé búinn að rýna stjórnarfrumvörp um mikilvæg mál eins og þetta og umfjöllun hafi orðið í stjórnarflokkunum. Ég geri ráð fyrir því að stjórnarfrumvarpið hafi verið lagt fram í ríkisstjórn og ég geri líka ráð fyrir því að það hafi verið lagt fram í þingflokkum stjórnarflokkanna til umfjöllunar. Sú meðferð á auðvitað að tryggja að hér komi vel rýnd og vel undirbúin frumvörp til 1. umr. og að þegar við ræðum þau hér í 1. umr. séum við að ræða um endanlega tillögu stjórnarmeirihlutans en ekki að ráðuneytið sjálft komi inn með breytingartillögur þegar blekið er varla þornað á þingskjalinu. Þetta verður að vera eitthvað fastar mótað.
Herra forseti. Ég kem hingað eingöngu til að skýra að það er ekki að frumkvæði ráðuneytisins sem þessi samtöl hafa átt sér stað heldur hefur verið eftir því óskað af nefndinni að ráðuneytið kæmi til nefndarinnar með sjónarmið um hvort hægt sé að útfæra þessa tilteknu efnisgrein með öðrum hætti. Sú umræða kemur í beinu framhaldi af umræðu í þingsal. Frumvarpið getur vel staðið eins og það er fært inn í þingið en standi vilji þingsins til að breyta því er ráðuneytið tilbúið að aðstoða við það eða koma með sjónarmið um með hvaða hætti þær breytingar gætu orðið.
Virðulegur forseti. Þó að það skipti miklu máli að betur sé vandað til stjórnarfrumvarpa en raunin er hér skiptir mestu í málinu að hér sé ekki snúið aftur til þeirra áhættusömu lánveitinga sem gengistryggð lán til almennings og fyrirtækja voru. Þess vegna er fagnaðarefni ef vilji ráðuneytisins er að vinna með efnahags- og viðskiptanefnd að því að gera breytingar á stjórnarfrumvarpinu þannig að tryggt sé að þeir sem slík lán kunni að fá verði að hafa tekjur í sama gjaldmiðli eða seljanlegar eignir í sama gjaldmiðli. Við verðum að læra af þeirri bitru reynslu sem veiting svona lána á árunum fyrir hrun var bæði fyrir fólk og fyrirtæki á Íslandi.
Herra forseti. Á þessum glaða morgni er sannarlega heiður og ánægja að fá að taka þátt í þessari umræðu með þeim vísu mönnum sem hér um véla. Það gleður mig hversu þaulsætinn hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er í sæti sínu undir þessari umræðu sem er auðvitað lykilumræða og mættu margir aðrir ráðherrar, jafnvel honum ofar settir í ríkisstjórninni, af því læra nokkuð. Ég hef ekki haldið ræðu undir þessu máli en hlustað og lært og hef lagt fram mínar skoðanir á ýmsu, eins og hinum tæknilega umbúnaði málsins. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að það sé rétt að hafa þetta með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu, að töluvert mikið vald er fært yfir til fjármálastöðugleikaráðs og Seðlabanka. Ég tel það ágætt og ástæðan er sú að ég held að menn geti þá komist hraðar yfir ef þörf krefur. Ég tek hins vegar undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði fyrr í þessari umræðu, það kemur vel til greina að reisa með einhvers konar lögföstum hætti skorður við því að til dæmis A-hluti sveitarfélaga fái að taka erlend lán. Ég vil líka segja skýrt eftir þessa umræðu að ég hef fyllstu samúð með hæstv. ráðherra þegar hann flytur þetta mál. Hann gerir það kannski ekki af mikilli gleði. Tilurð málsins er auðvitað sú að ESA hefur sveiflað vendi sínum yfir okkur og fundið að því banni sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili og hæstv. ráðherra er að svara því. Yfir vofa málaferli. Hér hefur komið fram sú skoðun af hálfu ýmissa þingmanna að það ætti að láta á þetta reyna. Ég segi það, þó að hæstv. ráðherra sé í öðrum flokki en ég, að honum er treyst til að fara með fjármálin fyrir hönd ríkisins og ef hann og hans sérfræðingar hafa lesið og yfirfarið málið og komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé fararinnar virði að láta á málsefnin reyna með tilliti til þess að við erum aðilar að EES styð ég hann í því. Ef það er í þágu íslenskra hagsmuna hlítum við forustu hans í því. Ég hef enga trú á að hann sé annað að gera en láta bestu hagsmuni Íslands ráða. Eins og hæstv. ráðherra sagði í andsvari áðan er spurningin um það hvernig við vörðum þessa leið sem við erum að fara. Hæstv. ráðherra verður við tilmælum ESA þannig að hann ætlar að leyfa þessi gengistryggðu og erlendu lán en er þó í reynd, að því er virðist, að reyna að ná því marki að banna þau. Gott og vel, ég hef gert athugasemdir á fyrri stigum máls sem ég hef nú hugsað betur og tel - og bið hæstv. ráðherra að fara ekki á meðan ég kem að þeim hluta ræðunnar - að það séu ákveðnir skavankar á þessu frumvarpi. Hæstv. ráðherra hefur eðlilega sagt að ef menn fara þá leið að leyfa lán af þessum toga verði með tilliti til reynslusögu Íslendinga að búa svo um hnúta að það geti ekki aftur leitt til þess að þjóðin kollsteypist. Besta leiðin til þess er að mati ráðherrans, og ég held líka flestra þeirra sem hér hafa tekið til máls, að þeir einir megi þá taka slík lán sem hafa tekjur í erlendum gjaldmiðlum. Það segir í reynd þá að það eru fyrirtæki í útflutningi. Ég get fallist á það og er sammála ráðherranum fram að þessum punkti. En svo sagði ráðherrann, þó að það komi ekki jafn skýrt fram í frumvarpinu, að hann væri þeirrar skoðunar að þeir sem hefðu nægilega sterkar eignir og miklar til að geta tekið á sig gengissveiflur mættu líka fara þessa leið. Hann orðaði það þannig að hann vildi að þeir mættu njóta vafans. Það hlýtur þá að vera að þeir sem megi njóta vafans séu ekki bara einstaklingar sem eru sterkríkir og hafa engar tekjur í gjaldmiðlum heldur líka fyrirtæki sem eru miðað við stærð nægilega vel efnum búin til að þau gætu hugsanlega líka afsett eignir. Ef það gerist og síðan verða gengissveiflur sem leiða til þess að menn þurfa að afsetja eignir fara þeir auðvitað að keppa um gjaldeyri á markaði. Það leiðir til þess að krónan veikist og leiðir til þess að kjör okkar hinna sem ekki fáum að fara þessa leið, góðu heilli, veikjast líka. Ég leyfi mér að segja að sú hjáleið sem hæstv. ráðherra er að búa til getur haft skaðleg [[Forseti hringir.]]áhrif á hina og þegar ég tengi það bónusfyrirkomulagi sem verið er að leyfa með frumvarpinu sem við ræddum í gær óttast ég svolítið að þessi leið hæstv. ráðherra sé rétt.
Herra forseti. Þetta sem hv. þingmaður nefnir er gilt sjónarmið. Við erum með þessu frumvarpi að reyna að ýta undir fjármálalegan stöðugleika sem er önnur meginstoðin undir frumvarpinu. Hin er að taka á þeim vanda sem við hefur blasað vegna of mikillar áhættutöku í lánveitingum. En það er mikill tvískinnungur sem birtist í lögunum eins og þau eru í dag, það er sem sagt fullt frelsi til að taka erlend lán en það er algert bann við því að vera með gengistryggð lán. Í þessu liggur mikill tvískinnungur. Við göngum svo langt í þessu frumvarpi að segja: Þetta er einn og sami hluturinn í raun og veru þegar betur er að gáð. Þó að formið sé ólíkt geta áhrifin verið ein og hin sömu og þess vegna föllum við undir hugtakið erlent lán, bæði gengistryggðu lánin og erlendu lánin og við setjum því í frumvarpinu þó nokkuð þröngar skorður. Hérna kemur upp spurningin: Er nauðsynlegt til að tryggja fjármálalegan stöðugleika að ganga svo langt að binda heimildir til að veita lán í erlendum gjaldmiðlum eingöngu við það að viðkomandi hafi tekjur og/eða eignir til að standa undir endurgreiðslu lánsins? Það væri verulega mikil þrenging á frjálsu fjármagnsflæði. Þar koma upp spurningar um hvort við þyrftum að sækja um undanþágur til ESA til að fá slíkt samþykkt. Í frumvarpinu er ekki farin sú leið heldur gengið út frá því að hafi menn sterka eignastöðu ættu þeir að geta losað um þær eignir og farið inn á gjaldeyrismarkaðinn. Ef það kemur flóðbylgja af slíkum málum getur það vissulega bitnað á fjöldanum en við erum líka með önnur úrræði, eins og eiginfjáraukana sem við erum að ræða hér í tengslum við annað mál, til að taka á slíku og þrengja að fjármálakerfinu með þeim nýju úrræðum þannig að ef mikill vöxtur yrði í [[Forseti hringir.]]lánafyrirgreiðslu af þessum toga verði bönkunum gert erfiðara að halda því áfram.
Herra forseti. Ég sé að hæstv. ráðherra hefur nákvæmlega skilið hvað ég var að fara með athugasemd minni sem ég vil á þessu stigi ekki kalla gagnrýni heldur athugasemd. Í fyrri parti umræðunnar greindi hæstv. ráðherra aldrei frá því að það kynni að vera í andstöðu við ákvæði EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga ef við bönnuðum einfaldlega fortakslaust erlend lán og gengistryggð til manna eins og mín og hans sem ekki erum í atvinnurekstri eða höfum tekjur í erlendum gjaldmiðli. Það er kannski skrýtið jafnræði en það er samt jafnræði. Ég upplifi það sem ójafnræði gagnvart mér og öðrum í minni stöðu að einhverjir aðrir megi fara þessa leið, þ.e. njóta vafans eins og hæstv. ráðherra sagði, en það er samt frelsi og ég get skilið þá frelsishugsjón. Ég skildi það mætavel þegar hv. þm. Sigríður Andersen reifaði einmitt sitt viðhorf og mér er sama þó að menn njóti frelsis til að gera hluti sem ég get ekki gert á meðan þeir skaða mig ekki og þá sem ég stend fyrir. Í ræðu sinni skildi hæstv. ráðherra þetta nákvæmlega og sagði að við vissar aðstæður, þ.e. ef margir fara þessa leið og það verða einhvers konar sviptingar á markaði sem leiða til þess að margir í einu þurfa að afsetja eigur sínar og ráðast inn á gjaldeyrismarkaðinn, getur það haft alvarleg áhrif á stöðu krónunnar og þar með á kjör alls almennings. Ég er algjörlega viss um að í fyrsta kafla framkvæmda þessara laga verða menn strangir og passa sig vel. Svo líður tíminn. Svo fer hitt frumvarpið að tikka inn sem við vorum að ræða hér í gær, menn verða svolítið liðugir með bónusana og þá eru bankamenn á bónusum komnir í þennan freistnivanda, menn sem hagnast á því að ráðleggja mönnum. Við vorum líka að tala um greiðslumöt þannig að ég óttast að í þessu kunni að vera fólgin hætta, skil út frá hugmyndafræði hæstv. ráðherra að hann vill fara langt til að veita frelsi en það má ekki verða á kostnað almennings. Mér sýnist vera hætta á því.
Herra forseti. Af þessari ástæðu er mikilvægt að eftirlitsaðilar fylgist með því sem er að gerast hjá lánastofnununum á þessu sviði og hafi úrræði til að bregðast við ef áhætta er að byggjast upp í kerfinu af þeim toga sem hér er verið að ræða um. Síðan er alltaf álitamál hversu langt löggjafinn á að ganga hverju sinni til að fyrirbyggja að slík áhætta geti byggst upp, mögulega í framtíðinni, vegna þess að eftir því sem lengra er gengið þeim mun nær er gengið að frelsi einstaklinganna til að ráða fjármálum sínum sjálfir. Í því sambandi er ágætt að nefna eitt dæmi. Ef við færum þá leið að segja að hér megi engir aðrir taka erlend lán en þeir sem hafa tekjur í erlendum gjaldmiðlum eða hafa miklar eignir í erlendum gjaldmiðlum gæti það ekki komið í veg fyrir að menn tækju íslensk lán og gerðu síðan aðra afleiðusamninga sem settu þá í raun í sömu stöðu, t.d. vaxtaskiptasamning sem segði: Ég ætla að borga vexti bandaríkjadollars eins og hann er í dag og losa mig undan vaxtagreiðslum samkvæmt þeim samningi sem ég er bundinn við í krónu. Svo mundi framtíðin leiða í ljós hvaða afleiðingar það hefði fyrir viðkomandi en þær væru í eðli sínu nánast þær sömu og hann hefði tekið erlent lán, þ.e. við náum aldrei að fyrirbyggja alla slíka áhættutöku, sama hversu langt við göngum.
Í fyrsta lagi er ég hlynntur því að menn njóti eins mikils frelsis sem einstaklingar og þeir geta á meðan það skaðar ekki aðra einstaklinga. Það er prinsippafstaða. Í öðru lagi búum hvorki ég né hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til fullkominn heim en það sem við erum að reyna að gera með þessu frumvarpi, frumvarpi sem við ræddum í gær, og ábyggilega fleirum sem koma síðar á þessu ári er að skapa veröld fjármála þar sem sem minnst hætta er á að það skapist stórar og miklar sveiflur sem geta haft ófyrirsjáanlegar og neikvæðar afleiðingar fyrir kjör þess fólks sem hæstv. ráðherra er kjörinn til að tryggja. Ég bendi í fyrsta lagi á að ég tel að leiðin sem hæstv. ráðherra er að fara, og ég kalla að leyfa þeim sem eru sterkefnaðir að njóta vafans og fá að spekúlera á markaði, kunni að vera óheppileg. Ég bendi í öðru lagi á að ef maður reynir að skyggnast yfir tímans fláka svolítið lengra inn í framtíðina gæti kombinasjónin af þessu frumvarpi og því sem við ræddum í gær haft óheilladrjúgar afleiðingar. Ég veit að það er mjög önugt fyrir hæstv. ráðherra að velta fyrir sér þeim möguleika að banna alfarið lán af þessum toga til þeirra allra, fyrirtækja og einstaklinga, sem ekki hafa tekjur í erlendum gjaldmiðli en ég tel að það sé leið sem ekki er hægt annað en að skoða til þrautar í nefndinni. Það segi ég af tveimur ástæðum, það er ákveðið jafnræði í því fólgið þó að það kunni að vera skrýtið í augum hæstv. ráðherra en þar að auki dregur það úr líkunum á því að frelsi þeirra sem eru miklir eignamenn geti á endanum við sérstakar aðstæður haft óheppilegar [[Forseti hringir.]]afleiðingar á kjör þeirra sem ekki fá að njóta þessarar leiðar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, nr. 98/1999, með síðari breytingum. Tilefni þess að frumvarpið er lagt fram er að Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta ritaði ráðuneytinu erindi hinn 18. desember síðastliðinn og vakti athygli á að sjóðurinn liti svo á að fyrirtæki í slitameðferð teldust ekki fjármálafyrirtæki í skilningi laga um fjármálafyrirtæki og nytu innstæður þeirra því tryggingaverndar samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Jafnframt var vakin athygli ráðuneytisins á lagaóvissu um stöðu þessara innstæðna. Tilgangurinn með frumvarpinu er að kveða skýrt á um að innstæður fyrirtækja sem svipt hafa verið eða skilað hafa inn starfsleyfi sínu sem fjármálafyrirtæki njóti ekki verndar innstæðutryggingakerfisins. Nánar er fjallað um erindi TIF í athugasemdum með frumvarpinu. Enginn þarf að velkjast í vafa um nauðsyn þess að lagalegri óvissu sé eytt um stöðu innstæðna þrotabúa fallinna fjármálafyrirtækja og því er mikilvægt að frumvarpið fái forgang hér í þinginu. Þegar ég nota orðið þrotabú þá er ég í raun og veru að vísa til þeirrar stöðu sem ég vísaði til að framan, fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Gert er ráð fyrir að frumvarpið öðlist lagagildi þegar í stað eftir samþykkt og birtingu. Þar sem iðgjöld eru innheimt ársfjórðungslega og gjalddagi er mánuði eftir lok hvers ársfjórðungs er jafnframt mikilvægt að skýrt komi fram í gildistökuákvæðinu hvenær greiðsluskyldu í sjóðinn vegna innlána fyrrverandi fjármálafyrirtækja lýkur. Ekki er gert ráð fyrir að iðgjöld sem innheimt hafa verið á fyrri tímabilum vegna sömu innlána verði endurgreidd. Þá að nokkrum atriðum sem skipta beint máli vegna stöðu innlánsstofnana og Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Lög um fjármálafyrirtæki hafa verið í sífelldri endurskoðun. Eftirlitsheimildir hafa verið styrktar, ábyrgð stjórnenda aukin, öll ákvæði um tengsl og mikla áhættu verið efld, kröfur um fjárhagslegan styrk auknar og svo mætti lengi telja. Lögum um innstæðutryggingar hefur verið breytt. Sett hefur verið á laggirnar ný innstæðutryggingadeild og gengið frá fullum aðskilnaði skuldbindinga tengdum fjármálaáföllum og skuldbindinga tengdum innstæðum í hinum endurreistu fjármálafyrirtækjum. Sett hafa verið lög um fjármálastöðugleikaráð og ábyrgðarsvið og samstarf Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins skýrt. Allar hafa þessar breytingar stuðlað að öruggari fjármálamarkaði. Þá er ónefnt að fjölmargir dómar hafa gengið sem tengdust fjármálahremmingunum og þeir hafa eytt óvissu sem vissulega var fyrir hendi þegar yfirlýsing ríkisstjórnarinnar var gefin út í október 2008 um að menn skyldu ekki hafa áhyggjur af innstæðum sínum. Sjóðsöfnun í hina nýju innstæðutryggingadeild TIF sem stendur til tryggingar innstæðum í þeim innlánsstofnunum sem nú eru starfandi hefur gengið vel. Eigið fé deildarinnar um síðustu áramót nam um 14,6 milljörðum kr. og hafði þá aukist um tæpa 4 milljarða frá árinu áður. Samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins um innstæðutryggingar skulu aðildarríkin tryggja að eigi síðar en 2024 verði í innstæðutryggingarsjóðnum að lágmarki 0,8% af tryggðum innstæðum. Um síðustu áramót voru tryggðar innstæður 1.163 milljarðar kr. á innlánsreikningum hér á landi. Hefur TIF, þ.e. tryggingasjóðurinn, þegar yfir að ráða rúmum 5 milljörðum umfram þessar nefndu lágmarkskröfur. Eins og gerð var grein fyrir hér að framan stendur yfir vinna við innleiðingu tveggja tilskipana Evrópusambandsins um innstæðutryggingar og um skilameðferð fjármálafyrirtækja. Er stefnt að því að unnt verði að leggja á haustþingi fram frumvörp til innleiðingar þeirra. Fjölmörg nýmæli og breytingar er að finna í þeim nýju tilskipunum um innstæðutryggingar. Má þar helst nefna sjálfa verndina. Í fyrsta lagi verður heimilt, þó að hámark sé sett á verndina, þ.e. 100 þús. evrur, að veita aukna vernd í tiltekinn tíma við sérstakar aðstæður svo sem við fasteignasölu og kaup. Í öðru lagi verður heimilt að veita innstæðum smærri sveitarfélaga vernd en í núgildandi reglum eru allar innstæður opinberra aðila undanþegnar vernd. Kveðið er nánar á um samstarf innstæðutryggingasjóða og skilameðferðaryfirvalda og skilasjóða sem nefndir eru á enskunni „resolution funds“. Bæði verður heimilt og raunar skylt að nýta fjármuni skilasjóða til að taka þátt í að fjármagna innstæðutryggingar og einnig, sem er mun líklegra við stærri áföll, að nýta sjóði innstæðutryggingakerfisins til að taka þátt í fjármögnun brúarbanka. Í tilskipun um skilameðferð fjármálafyrirtækja er að finna ákvæði sem sum hver eru kunnugleg úr neyðarlögunum sem við afgreiddum í þinginu haustið 2008 þótt útfærslan sé mun ítarlegri í tilskipuninni. Rauði þráðurinn í þeirri tilskipun er tvíþættur; að vernda innstæður þeirra sem falla undir innstæðutryggingakerfi og koma í veg fyrir að kostnaður af áföllum í rekstri einstakra fjármálafyrirtækja lendi á sameiginlegum sjóðum. Nánar verður gerð grein fyrir þessum tveimur frumvörpum í fyllingu tímans. En að svo komnu máli er mikilvægt að við tökum af skarið varðandi stöðu fjármálafyrirtækja í slitameðferð og bregðumst við erindi tryggingarsjóðsins, sem segir að þar sem fjármálafyrirtæki í slitameðferð teljist ekki fjármálafyrirtæki í skilningi laga um fjármálafyrirtæki njóti innstæður þeirra tryggingaverndar. Það er ekki ástæða til að viðhalda því ástandi og í öllu falli, sé þessi túlkun tryggingarsjóðsins rétt en um það má svo sem hafa ólíkar skoðanir, þá er skynsamlegt fyrir þingið að taka af skarið með þeirri breytingu sem hér er lögð til og undanskilja fjármálafyrirtæki í slitameðferð þessari tryggingavernd. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði frumvarpinu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að það braust fram hláturskjöltur í mér þegar ég heyrði hæstv. fjármálaráðherra lýsa því yfir að hið mikla Evrópusamband væri að taka upp nokkra burðarása úr neyðarlögunum sem við bjuggum til hér á haustdögum á handahlaupum og í mikilli hraðskák. Það undirstrikar nú hversu vel þau lög hafa reynst okkur. Ég vil segja að ég er ósammála þeirri túlkun sem kemur fram í erindi innstæðutryggingarsjóðsins til hæstv. ráðherra. En ef það er þörf á því að eyða lagalegri óvissu þá tel ég sjálfsagt að gera það. Á sínum tíma ætluðu menn náttúrlega ekki að láta þessi bú lifa jafn lengi og þau hafa gert. Þetta var skoðað á sínum tíma og menn voru ekki þessarar skoðunar en ég tel sjálfsagt að eyða allri óvissu þar um og get glaður samþykkt þetta frumvarp. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra einnar tæknilegrar spurningar: Eru slitabúin að greiða inn í sjóðinn? Ég er bara ekki klár á því, ef hæstv. ráðherra veit það. Í annan stað, án þess að ég hafi verið að plaga hæstv. ráðherra mikið með því að spyrja eftir gangi afnáms gjaldeyrishafta sem auðvitað felur í sér að vinda loksins upp þessi slitabú, þá undrast ég langlundargeð hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar að hafa málin í þessari stöðu. Ég spyr, þrátt fyrir allar hans góðu yfirlýsingar, m.a. á þessum morgni, um að nú sé einhvers konar landsýn í málinu: Þarf ekki að gera reka að því að sjá til þess að þau geti ekki haldið áfram í núverandi stöðu? Að síðustu, herra forseti: Hvenær má gera ráð fyrir því að hæstv. ráðherra, vegna þess að það er skylt þessu máli, komi með frumvörp um innstæðutryggingar til endanlegrar lúkningar á hinu háa Alþingi? Og ég spyr hann líka í tengslum við það: Er samhljómur um það í stjórnarliðinu?
Herra forseti. Eins og ég vék að í framsöguræðunni er ekki gert ráð fyrir því að iðgjöld vegna fyrri tímabila verði endurgreidd en í því felst að ég legg áherslu á að þetta mál verði klárað sem allra fyrst þannig ekki verði heimt tryggingagjald af fjármálafyrirtækjum í slitameðferð á næsta greiðslutímabili. Þessar innheimtur hafa byggst á þeirri túlkun tryggingarsjóðsins að fjármálafyrirtæki í slitameðferð nytu tryggingaverndar þannig að þau hafa þá verið að greiða iðgjöld. Með því að samþykkja frumvarpið fyrir næsta álagningartímabil má koma í veg fyrir að aftur verði innheimt af þeim og slitabúin þar með tekin undan tryggingaverndinni. Þetta er, eins og hv. þingmaður vék að, túlkunaratriði í lögunum en þetta er skilningur tryggingarsjóðsins og hann framkvæmir lögin með þessum hætti og ég tel rétt, án þess að ég ætli að kveða upp úr með hver sé hin eiginlega rétta lagatúlkun, að við tökum af skarið um þetta. Varðandi næstu skref í haftavinnunni þá hef ég lengi verið þeirrar skoðunar og ég hef lýst því opinberlega að það er afar óheppilegt að slitabúin hafi ekki náð að ljúka nauðasamningum. Það er óheppilegt í fyrsta lagi vegna haftavinnunnar því að við að uppfæra áætlun um afnám haftanna eru slitabúin verulega stór áhættuþáttur, en það er ekki síður óheppilegt vegna þess fyrirkomulags sem var samþykkt á sínum tíma að þau fengju í gegnum eignarhaldsfélög sín undanþágu frá hæfisskilyrðum laga sem virkir eigendur að bönkunum. Ég hef litið þannig á að það þyrfti [[Forseti hringir.]]að eiga einhvern aðdraganda ef menn ætluðu að breyta því en vonandi leysum við þetta allt í einu, [[Forseti hringir.]]fáum heilbrigt eignarhald að íslenska fjármálakerfinu og losnum við höftin í einu.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að það skapist eins breið samstaða og hægt er um þær aðgerðir sem verður ráðist í þegar menn fara að aflétta gjaldeyrishöftunum og þess vegna hef ég ekki verið að taka þátt í umræðum um þetta, en ég trúi hæstv. ráðherra fyrir því í fullri vinsemd að ég er töluvert krítískur á framgang mála. Ég er svolítið hissa á því langlundargeði sem hæstv. ríkisstjórn hefur sýnt þessum búum. Ég hef auðvitað ekki aðgang að öllu því sem er að gerast og sit ekki í neinum nefndum og hef aldrei verið á palli þar sem ég hef getað fylgst með þessu nema bara í gegnum fjölmiðla, en mér virðist sem hæstv. ríkisstjórn hafi látið þessi bú mjög óáreitt. Í eina skiptið sem ég hef tekið til máls um þau mál hér þá fagnaði ég því þegar kom yfirlýsing í fyrra um það frá hæstv. ríkisstjórn að hún hygðist með einhverjum hætti setja tímanleg mörk á það hversu lengi þau gætu verið til. Það setur líka þrýsting á þau að „agera“. Ég er svolítið ósammála hæstv. ráðherra um að slitabúin og bankarnir séu stór þáttur í afnámi gjaldeyrishaftanna sem þarf að leysa. Ég lít svo á að þau séu mesti óvissuþátturinn og kannski það sem er mikilvægast að leysa og ég er líka þeirrar skoðunar að það þyrfti helst að leysa það mál áður en menn ráðast í að taka stökkið allt. Ég get þá sagt að ég var ósammála hæstv. ráðherra fyrr á þessum vetri þegar hann talaði með þeim hætti í andsvörum til hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur að einhvern veginn væri hægt að sneiða hjá þeim og byrja að aflétta gjaldeyrishöftum með öðrum hætti, mér finnst það ekki algerlega ganga upp. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingarnar um iðgjöldin. Sé það svo að ég og hæstv. ráðherra séum sammála um að þetta sé umdeilanlegt þá er það a.m.k. algerlega ljóst, miðað við að [[Forseti hringir.]]sjóðurinn hefur innheimt iðgjöld, að sjóðurinn hefur verið á öðru máli fram að þessu. Það er einfaldlega þannig. [[Forseti hringir.]]Þeir sem borga iðgjöld njóta verndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og frumvarpið, ég held að það sé til bóta. Hins vegar tel ég það ekki vera mjög veigamikið vegna þess að upphæðin er takmörkuð í dag við 23 þús. evrur, en þegar búið er að breyta lögunum þá er hún 100 þús. evrur á hverja kennitölu. Þetta er kannski spurning fyrir þrjú slitabú um 300 þús. evrur, hugsanlega koma einhver fleiri til. Þetta er í rauninni algerir smámunir, baunir í þeirri miklu veltu sem þessi fyrirtæki hafa. Auk þess hefur sá misskilningur komið fram að þau borgi iðgjaldið. Það eru bankarnir sem geyma innstæðurnar sem borga iðgjaldið og þurfa þá ekki að borga það eftir þetta. Það sem ég vildi spyrja um er um heimilin. Nú sagði hæstv. ráðherra að það væru 1.163 milljarðar af innstæðum tryggðir í innstæðutryggingarsjóði. Þar af eru heimilin einungis með helming og það er spurning hvort einhverjir aðrir en heimilin eigi að vera tryggðir, þ.e. hvort aðilar, fyrirtæki og aðrir, eigi að njóta sömu tryggingar og einstaklingar með sínar innstæður. Mér finnst þurfa að velta því upp. Svo er náttúrlega allt heila innstæðutryggingakerfið að mínu mati pótemkintjöld, þ.e. til að sýnast. Það er engin trygging á bak við innstæðutryggingarnar vegna þess að ef eitthvað kemur upp á í svona litlu landi eins og á Íslandi og í flestum öðrum löndum Evrópusambandsins þá væri ekkert í þessum sjóðum. 0,8% er engan veginn nægilegt til að dekka það tjón sem getur orðið þrátt fyrir að menn miði við það að innstæður hafi forgang eins og er í neyðarlögunum.
Herra forseti. Fyrst varðandi mikilvægi þess að undanskilja slitabúin þá er það rétt hjá hv. þingmanni að það er miðað við reikninga og kennitölur en eins og lögin eru í dag þá er ekkert hámark. Það er lágmarkstrygging og krafan gæti étið upp allar eignir sjóðsins eins og við höfum þekkt dæmi um. Síðan er það mjög skemmtileg umræða og áhugaverð um tryggingakerfi innstæðueigenda almennt. Sú umræða verður vafalítið tekin þegar frumvörpin verða tilbúin og koma fram í þinginu næsta haust eins og ég hef boðað. Það er engin ríkisábyrgð á bak við kerfið og innstæðutryggingakerfin eru gagnslítil í öllum meiri háttar fjármálaáföllum. Þau geta þó gripið smærri einstök fjármálafyrirtæki og bjargað þeim, en síðan er álitamál hvort stjórnvöld hvers tíma vilja framkvæma innstæðutryggingakerfið með þeim hætti að tryggingarsjóðirnir geti mögulega skuldsett sig til að taka meira á sig en er inni í sjóðnum á hverjum tíma gegn því að vinna það upp í framtíðinni, svipað og tryggingahugsun er oft byggð upp, þ.e. menn ganga í gegnum erfiða tíma og góða tíma. Þannig hafa sumir aðrir verið að leysa þetta. Aðalatriðið er samt að það sé alveg skýrt, eins og það er skýrt í dag og staðfest af EFTA-dómstólnum, það verður að vera alveg skýrt þegar við komum með uppfærslu af þessu tryggingakerfi að það er engin ábyrgð ríkisins að baki kerfinu. Ef sjóðirnir þurrkast upp vegna áfalla þá er engin skylda hjá ríkinu, hafi ríkið innleitt reglurnar [[Forseti hringir.]]eins og því ber að gera, til að bæta það sem upp á vantar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hann sagði að sjóðirnir gætu verið étnir upp. Það er enginn viðtengingarháttur þar, þeir verða étnir upp þó að það sé mínimal eða lítið tjón Ef jafnvel einn sparisjóður fer á hausinn og eigið fé dygði ekki fyrir innstæðum þá eru 14 milljarðar ekki neitt neitt til að bæta upp það tjón. Þá kæmi strax í ljós að þetta er gerviveröld, það er verið að veita gervitryggingu og innstæðueigendur fengju ekki neitt. Eins og margt annað sem Evrópusambandið kemur með - margt kemur gott frá Evrópusambandinu, en margt er til að búa til einhvers konar gerviveröld, búa til öryggi sem ekki er til eða til að sýnast, búa til öryggi sem ekki er til. Innstæðutryggingakerfið er mjög augljóst dæmi um það. Það gengur vel á meðan ekki gerist. En um leið og hið minnsta gerist, ef banki fellur með 20%, 30% markaðshlutdeild í viðkomandi landi sem er mjög víða í Evrópusambandinu þá er þetta engin trygging. Þá er spurningin: Hvað gerist þá? Munu menn bara horfa á sparifjáreigendur éta upp innstæðutryggingarsjóðinn og hann hverfur og engin leið að bæta það og hvað svo? Á ríkið þá að sitja hlutlaust hjá og gera ekki neitt? Ég er ansi hræddur um að krafa verði um það, fyrst þetta heitir innstæðutryggingar og er sett af ríkisvaldinu, að ríkið hlaupi til. Í nýju tilskipununum sem á að innleiða í haust er m.a. gert ráð fyrir að borgað sé út innan sjö daga. Hver á að brúa bilið þessa sjö daga? Hver á að veita skammtímalán annar en ríkið?
Herra forseti. Þetta eru alveg hárréttar ábendingar hjá hv. þingmanni og mikilvægt að öll umræða um innstæðutryggingakerfið séu grundvölluð einmitt á þessum réttu upplýsingum. Ég minnist þess frá þeim tíma þegar staða innstæðutryggingarsjóðsins var til umræðu í þinginu þá var á það minnst í efnahags- og viðskiptanefnd að innstæðutryggingarsjóðurinn og það kerfi allt saman væri blöff, en það væri mikilvægt blöff vegna þess að það gæfi svona góða tilfinningu, trauststilfinningu gagnvart kerfinu og stundum væri það það eina sem kerfið þyrfti að gera. Þetta er auðvitað á sama tíma afar hættuleg hugsun vegna þess að þessari góðu tilfinningu fylgir líka traust og tiltrú á að staðið verði við það sem gefið er í skyn. Upp á það skorti verulega og þess vegna voru margar ríkisstjórnir nauðbeygðar til þess að taka vanda bankakerfisins í fangið og skuldsetja þannig skattgreiðendur framtíðarinnar til að taka við af hinu stórgallaða og meingallaða kerfi. Um þetta þarf að ræða opinskátt og upplýsa fólk um raunverulegt eðli innstæðutryggingakerfisins. Varðandi ábendingu hv. þingmanns um að kannski væri ekki ástæða til að veita jafn víðtæka vernd eins og gert er í dag, og þar var vísað til lögaðilanna, þá er kerfið þannig uppbyggt í dag að sumir eru undanskildir, njóta ekki verndar. Mér finnst eðlilegt að það sé jafnframt haft til skoðunar, kostir og gallar þess að undanskilja í ríkari mæli lögaðila þannig að einstaklingar njóti þá hlutfallslega betri stöðu.
Herra forseti. Það er ekki nema sjálfsagt mál að greiða götu þessa litla frumvarps. Ég hafði ekki áttað mig á því í sjálfu sér að staðan væri sú að þess væri þörf að taka af skarið sérstaklega með að innstæður sem væru komnar yfir í þetta samhengi, ef einhverjar væru, að tryggja að þær nytu sem sagt ekki tryggingaverndar, reyndar auðvitað ekki nein ástæða til. Nú er það þannig eins og kunnugt er að með neyðarlögunum voru innstæður gerðar að forgangskröfum í bú þannig að það eitt og sér dugar auðvitað mjög vel og innstæðutryggingakerfinu er ætlað að vera til staðar til að bakka upp innstæður í starfandi fjármálafyrirtækjum og þeim sem eru að taka við innlánum á hverjum tíma og skapa einhverja tiltrú á það eða draga úr áhyggjum fólks yfir því að peningar þess séu ekki örugglega geymdir í bönkum og sparisjóðum og eftir atvikum öðrum fyrirtækjum sem eiga að taka við innlánum. Það er svo allt önnur umræða sem við þurfum ekki að eyða miklum tíma í hér hvernig það fyrirkomulag eigi að vera til frambúðar litið og væntanlegar breytingar í farvatninu í þeim efnum og hafa svo sem verið lengi. Við höfum hins vegar engu að síður byggt upp sjóð í nýrri deild Innstæðutryggingarsjóðs sem er þá til staðar til að verða grunnur að því frambúðarkerfi. En um það eru býsna skiptar skoðanir eins og kunnugt er. Það sem ég tel ástæðu til að inna hæstv. fjármálaráðherra eftir í tengslum við þetta mál, og aðeins hefur borið á góma í umræðum um frumvarp til laga um fjármálafyrirtæki sem við höfum verið að ræða hér að undanförnu, er spurningin um allsherjaryfirlýsingu ríkisins um að allar innstæður í bönkum og sparisjóðum séu tryggðar og hvort einhvers sé að vænta í þeim efnum að byrjað verði að vinda ofan af henni eða taka beinlínis skref í þá átt til dæmis að frá og með einhverjum tímapunkti gildi þetta ekki lengur um stórar innstæður stofnanafjárfesta, lögaðila, sveitarfélaga eða slíkra aðila. Ég ímynda mér að það væri ekki óskynsamlegt að vinda ofan af þeirri gömlu yfirlýsingu sem ég veit ekki annað en núverandi ríkisstjórn hafi stillt sér upp á bak við rétt eins og fyrri tvær ríkisstjórnir allt frá 2008 í einhverjum slíkum áföngum. Vissulega er bankakerfið í dag, að minnsta kosti stóru bankarnir, svo vel fjármagnaðir og með ærna rúma lausafjárstöðu að það ætti ekki að vera nein minnsta ástæða fyrir því að hafa slíka yfirlýsingu áfram við lýði. Hún var og er og hefur aldrei verið annað en pólitísk, byggð á stuðningi meiri hluta Alþingis hvers tíma og í sjálfu sér, held ég, ekki verið einu sinni ágreiningur um. Þetta hefur verið pólitísk yfirlýsing um að ef til þess kæmi yrði staðið þannig að úrvinnslu iðnlánafyrirtækja sem lentu í vandræðum, að innstæðum allra væri borgið og við það hefur verið staðið í gegnum allt hrunið og allt sem síðan hefur gerst, vissulega með kostnaði fyrir ríkið í einu tilfelli þar sem var Sparisjóður Keflavíkur, sem svo illa tókst til að eignir dugðu ekki á móti innstæðum. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, af því að við vorum að ræða um innstæðutryggingakerfin og erum að tala um þau, að þann kostnað ríkisins væri eðlilegt að sækja til tryggingarsjóðsins og þá til gömlu deildar hans eftir atvikum, enda hefur hún ekki gengið út, það best ég veit, og þær skuldbindingar sem hún hefði að einhverju litlu leyti getað staðið við ef öðruvísi hefði skipast málum eru enn til staðar, en það er önnur saga. Ég hefði gjarnan viljað heyra frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvar þessi mál eru á vegi stödd, því að þetta er auðvitað samhangandi. Við getum vissulega fjallað betur um það í nefnd og farið yfir það, en eiginlega var maður búinn að gleyma því að það eru hátt í tvö ár að verða liðin frá stjórnarskiptum og enn hefur ekkert frést af því hvernig menn ætla sér að fara með þessa allsherjarinnstæðutryggingayfirlýsingu, blankó garantíið sem svo var kallað, virðulegur forseti. Strax á árunum 2010–2011 voru menn farnir að velta fyrir sér hvernig væri skynsamlegast í skrefum að vinda ofan af því máli en enn þá er staðan sem sagt þessi og ég vona að hæstv. ráðherra geti eitthvað upplýst um það.
Herra forseti. Ég fagna því að ágætisundirtektir eru við þetta mál og að það virðist geta fengið greiða afgreiðslu hér í þinginu eftir eðlilega skoðun og það skiptir máli eins og ég hef nefnt áður út af innheimtu tryggingagjaldanna. En hér er líka komið inn á nokkur önnur atriði. Fyrst ætla ég að nefna að endurheimta kostnað ríkisins vegna þess sem ríkissjóður hefur lagt út til að tryggja innstæður. Ég er með það einmitt í sérstakri skoðun í ráðuneytinu hvort mögulegt sé að ríkið geti úr innstæðutryggingakerfinu endurheimt þann kostnað sem hægt er að sýna fram á að sé bein afleiðing af því að ríkið gerði ráðstafanir til að tryggja innstæður, og þar er einkum verið að horfa einmitt til SpKef. Það er til skoðunar. Í öðru lagi varðandi yfirlýsinguna sem kom fram haustið 2008 og var síðar ítrekuð með sérstakri ríkisstjórnarsamþykkt er mikilvægt að hafa hina lagalega stöðu málsins í huga eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er sem sagt engin ríkisábyrgð á innstæðum. Á því byggði enda líka málflutningur íslenskra stjórnvalda fyrir EFTA-dómstólnum í Icesave-málinu og hann stóðst þar. Á sínum tíma var gefin út pólitísk yfirlýsing vegna þeirra aðstæðna sem þá voru uppi. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki séð ástæðu til þess að taka þá yfirlýsingu upp og gera hana sérstaklega að sinni eða að ítreka hana með neinum hætti og þá er sérstaklega vísað til þeirra aðstæðna sem eru uppi. Mér finnst það hins vegar vera alveg álitamál hvort ástæða er til að árétta stöðuna sérstaklega í þessum efnum [[Forseti hringir.]]og mun ræða það við kerfisáhættunefnd og í fjármálastöðugleikaráði næst þegar við komum saman.
Herra forseti. Ég held að full ástæða sé til þess því að ég er að hluta til að heyra fréttir hér vegna þess að þetta hefur borið á góma og því hefur aldrei verið mótmælt að þær endurteknu yfirlýsingar tveggja ríkisstjórna væru áfram við lýði. Nú upplýsir hæstv. fjármálaráðherra að núverandi ríkisstjórn hafi í sjálfu sér ekki sérstaklega tekið þetta upp eða gert þetta að sinni yfirlýsingu. Gott og vel. En ég lít svo á engu að síður að hún þurfi þá, ef hún vill breyta ástandinu, að gera það með pósitífum hætti. Áttum við að taka þetta sem sérstaka yfirlýsingu um að þær eldri væru úr gildi fallnar? Það held ég ekki. Þetta var, að minnsta kosti í okkar tilviki, formlega rætt í ríkisstjórn og byggði á niðurstöðum ríkisstjórnarfundar. Ég held að í tvígang höfum við farið út með þetta til að fyrirbyggja allan óróleika, að yfirlýsing þáverandi fyrri ríkisstjórnar frá 2008 væri í fullu gildi og unnið yrði samkvæmt henni af okkar hálfu. Og það skipti máli og á þetta hefur reynt eins og kunnugt er. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. fjármálaráðherra um að þetta sé í skoðun, að ríkið reyni að byggja upp málsástæður og endurheimta að einhverju leyti þann kostnað sem sannanlega hefur fallið á ríkið vegna þess að unnið var úr málefnum minni fjármálafyrirtækja sem lentu í vandræðum alltaf með því markmiði að tryggja allar innstæður en í einu tilviki að minnsta kosti, og óbeint má auðvitað segja í fleiri tilvikum, lenti kostnaður á ríkinu í þessum efnum. En það er algerlega augljóst mál og þarf ekki um það að fjölyrða að þetta er mál af þeirri tegund og þeirri stærðargráðu að það verður að vera algerlega skýrt hver hin formlega, lögformlega staða málsins er eða við skulum segja pólitíska þess vegna, gott og vel. [[Forseti hringir.]]Það verður þá tekið fyrir í fjármálastöðugleikaráði og þess er að vænta með einhverjum hætti fljótlega geri ég ráð fyrir að staðan skýrist að þessu leyti.
Herra forseti. Eins og ég vék að í máli mínu voru gefnar út yfirlýsingar á sínum tíma við þær aðstæður sem þá voru uppi og það var mikilvægt og það skilaði miklum árangri. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki séð ástæðu til að gera fyrri yfirlýsingu sérstaklega að sinni vegna þess að allt annað ástand er uppi. Nú kann að vera að menn meti það svo þrátt fyrir að það sé alveg skýrt að lögum að ríkið er ekki í ábyrgð fyrir innstæðum í íslenska fjármálakerfinu. Og ég vil líka minna á að við höfum gert ráðstafanir í lögum sem tryggja forgang innstæðna að eignum, ef upp koma slík tilvik að reynir á stöðu innstæðna, en ekki má taka það út úr þessu heildarsamhengi hlutanna að gerðar hafa verið lagabreytingar sem styrkja mjög stöðu innstæðueigenda. Ég skal ekki útiloka að það kunni að vera mikilvægt fyrir kerfið að hnykkt sé sérstaklega á stöðunni og ég mun sjá til þess að það verði rætt í kerfisáhættunefnd og síðan í fjármálastöðugleikaráðinu í framhaldinu. En það ætti enginn að velkjast í vafa um hver hin lögformlega staða er og eins að auðvitað stendur vilji ríkisstjórnarinnar til þess að verja stöðu innstæðueigenda með öllum tiltækum ráðum og ganga eins langt í því efni og sanngjarnt og eðlilegt er að ætlast til af stjórnvöldum á hverjum tíma, en núverandi ríkisstjórn hefur hins vegar ekki gefið út eitt allsherjarblankógarantí.
Herra forseti. Ég tel engu að síður að þessi orðaskipti hafi verið upplýsandi og ég er þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að hin formlega staða í þessum efnum sé skýr. Lögformlega staðan er ein, það er rétt, og þar eru innstæður forgangskröfur, því hefur ekki verið breytt. En undanfarin missiri hefur staðið yfir vinna við að móta framtíðarfyrirkomulagið um slit fjármálafyrirtækja og í millitíðinni gilda ákvæði sem komu með neyðarlögunum um forgang innstæðna. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar að þau eigi að gera það áfram, en þetta er mál af því tagi að ekki má ríkja nein óvissa í kringum það, jafnvel þó að svo sé. Svo er réttilega bent á að aðstæður séu gerbreyttar og við erum með stóru bankana mjög sterkt fjármagnaða með ærið eigið fé og rúma lausafjárstöðu, þannig að engin ástæða er til að gera því skóna að það sé nokkur áhætta á áhlaup þar eða vandræði, en það er auðvitað aldrei hægt að útiloka að einhvers staðar komi upp vandkvæði hjá einhverjum minni fjármálastofnunum eða að skapast geti eitthvert tortryggnisandrúmsloft og þá þarf það að vera mjög skýrt; hver er staða innstæðueigenda í því tilviki. Það er algerlega ástæðulaust að skapa nokkurs staðar óróleika þar sem þess er ekki þörf eða hægt er að komast hjá því. Út af fyrir sig þakka ég hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Þau hafa skýrt stöðu málsins. Ég mæli með því að hann láti lögfræðinga líta á það, einfaldlega út frá almennri festu í stjórnsýslunni, hvort það yrði ekki að margra dómi talið svo að skýrar yfirlýsingar tveggja undangenginna ríkisstjórna, sem ekki hafa verið felldar úr gildi með nýrri ákvörðun þeirrar sem situr, teljist hafa þá stöðu að þær séu enn við lýði, þó það kunni að vera hárrétt, og ég efa ekki að hæstv. ráðherra fer þar rétt með, að núverandi ríkisstjórn hafi ekki pósitíft lýst því yfir að þær séu framlengdar sem slíkar.
Herra forseti. Ég segi nú eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að mér þóttu þetta vera nokkuð digrar pólitískar yfirlýsingar sem hæstv. ráðherra flutti hérna áðan. Í þessum efnum þarf aðstaðan að vera algerlega skýr. Hæstv. ráðherra gat þess réttilega að hinar pólitísku yfirlýsingar voru gefnar við sérstakar pólitískar aðstæður. Hann sagði líka að það hefði verið hárrétt á þeim tíma, enda var það rökrætt í þaula eins og síðar og var algerlega nauðsynlegt á þeim tíma. Ég rifja það upp fyrir hæstv. ráðherra að á þeim tíma í október eða nóvember 2008 kom upp svipuð umræða og mátti heyra hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal hversu langt ætti að ganga. Ætti þetta að ná yfir allar tegundir innstæðna? Ætti að vera einhver tiltekin hámarksupphæð? Menn rökræddu það út frá kostum og göllum og komust að því að þetta væri rétta leiðin við þessar aðstæður. Ég held að við séum öll sammála um það. Í þessu efni þarf það hins vegar að vera skýrt. Þegar hæstv. ráðherra segir að núverandi ríkisstjórn hafi ekki séð ástæðu til að ítreka það skilur hann málið eftir í svolitlu limbói. Hitt vil ég alls ekki segja að það kunni ekki að vera komnar nýjar aðstæður sem gera það að verkum að rétt sé að endurskoða þetta. Ég tek til dæmis undir það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði, að það eigi að minnsta kosti að skoða það í ferðalaginu hvort ekki eigi að takmarka þetta með einhverjum hætti. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, af því að það er svo sjaldan sem svona ræflar eins og ég fá tækifæri til að koma í svona umræðu og eiga við hann orðastað um þessi mál: Er nokkuð sem mælir á móti því ef þingið kæmist að þeirri niðurstöðu, hugsanlega undir skýrri, öruggri og traustri forustu hv. þm. Frosta Sigurjónssonar í efnahags- og skattanefnd, að fara þá leið? Er eitthvað sem mælir á móti því í alþjóðlegum skuldbindingum eða sjáanlegum háskamörkum að menn vildu takmarka þessa ábyrgð með einhverjum hætti? Svo langar mig að vekja eftirtekt á öðru út frá EFTA-dómstólnum, ég túlkaði alla vega niðurstöðu hans þannig að yfirlýsingar sem gefnar hefðu verið af forustumönnum vægju ekki mjög þungt ef talið væri að þær væru gefnar án þess að það væru beinlínis heimildir til þeirra í réttarkerfi viðkomandi lands. Þannig túlkaði ég niðurstöðuna, hluta af henni og fannst hún dálítið mikilvæg. Að öðru leyti vil ég segja að menn eiga ekki að tala af léttúð um innstæðutryggingarsjóð. Það er hárrétt sem sagt var áðan, að hann mundi aldrei verja kerfi heillar þjóðar falli, enda liggur það algerlega fyrir að af hálfu Evrópusambandsins var innstæðutryggingakerfið aldrei hugsað til þess að geta varið heilt kerfi. Það var fyrst og fremst hugsað, ásamt mörgum öðrum þáttum, sem partur af varnarneti sem fól meðal annars í sér reglur um yfirtöku banka í erfiðleikum og nauðum til að einangra fall sem kann að henda í bankageiranum frá því að breiðast út. Það var hugsað fyrst og fremst til að slökkva eld þar sem hann kæmi upp og koma í veg fyrir að hann breiddist út um allan skóginn. Ég vil því ekki taka undir það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði, að innstæðutryggingakerfið væri blöff eða pótemkintjöld. Það hefur sinn tilgang, en geta innstæðutryggingarsjóðs er alltaf takmörkuð. Það liggur algerlega ljóst fyrir að ef sú staða kæmi upp í einhverju Evrópusambandslandanna að þar væri bankakerfi heillar þjóðar að fara undir mundi kannski sjóður heils sambands duga til að styðja við það en ekki mundi ég treysta á það til að koma í veg fyrir að skógareldurinn breiddist út. Hér á landi höfum við, bæði núverandi ríkisstjórn og síðasta ríkisstjórn, verið að reyna að búa til kerfi sem tryggir að sú staða komi ekki upp sem kom hér upp haustið 2008. Þá kom í ljós að bankakerfið var að eðli til allt öðruvísi en við höfum talið, allt öðruvísi en meira að segja Fjármálaeftirlitið, sem átti þó að vaka og sofa yfir því, hafði gert sér grein fyrir. Það kom í ljós að krosseignatengsl og innbyrðis veðbönd voru með þeim hætti að í raun réttri hefði átt að skilgreina alla bankana sem eina einingu á fjármálamarkaði. Það blasir við þegar maður horfir til baka. Þegar talað er um að sá sjóður nýtist lítið sem núna hefur verið greitt inn í um tveggja ára skeið er það samt sem áður þannig að hæstv. ráðherra gat um það í ræðu sinni áðan að á síðasta ári hefðu þó greiðslur í hann stækkað hann um 4 milljarða. Maður sér því að á einum áratug er þetta orðinn dálítið drjúgur sjóður sem ætti að geta tekist á við að minnsta kosti það sem við köllum miðlungsfjármálastofnun á íslenskan mælikvarða og hugsanlega getað verkað sem slökkvilið og komið í veg fyrir að sú vá breiddist út. Það frumvarp sem við ræddum hér í þaula síðustu tvo daga er grein af nákvæmlega sama meiði. Það miðar að því að styrkja bankana, gera það að verkum að þeir verði ekki eins og feyskið hrip sem fellur við fyrstu golu. Ég er ekki að segja að það hafi gerst 2008 en það er alveg ljóst að bankarnir þá voru miklu feysknari og gropnari en við gerðum okkur grein fyrir. Frumvörpin sem við höfum verið að rökræða hér og ýmsar leiðir til að styrkja eigið fé þeirra er ein leið, alveg eins og innstæðutryggingarsjóður er ein leið, alveg eins og ýmis önnur lög sem hér hafa verið boðuð og hafa verið lögð fram nú þegar eru viðbrögð okkar við þeirri stöðu sem upp kom 2008 og tjáir sameiginlega viðleitni löggjafans til að skapa umhverfi þar sem minnstar líkur eru á að slík staða geti komið upp aftur. Þetta var nú það sem ég vildi leggja til þessarar umræðu og ætlaði ekki að draga hana neitt lengur. En mér þykir umræðan forvitnileg og mér finnst gott að hafa hana hér vegna þess að fram undan er mikil umræða síðar á þessu ári um innstæðutryggingar og innstæðutryggingarsjóði, fyrir utan það litla frumvarp sem við sem talað höfum af hálfu stjórnarandstöðunnar höfum lýst stuðningi við ef hæstv. ráðherra telur þörf á því, ég dreg það í efa en það er nú önnur saga, ég fylgi bara forsjá í þeim efnum. Þess vegna finnst mér bara gott að hafa uppi á borðinu þau viðhorf sem hér hafa komið fram. En ég varpa nokkrum spurningum til hæstv. ráðherra og ef hann treystir sér að svara þeim án þess að hagsmunir ríkisins séu í húfi þætti mér vænt um það. Ég get svo sem lifað við það ef hann kýs að gera það ekki.
Herra forseti. Það er afskaplega mikilvægt, eins og bent er á hér, að staðan varðandi innstæður í landinu sé skýr. Á sínum tíma þótti mikilvægt að taka af skarið með það hvort stjórnvöld væru reiðubúin til að ganga lengra þrátt fyrir að við hefðum innstæðutryggingakerfi. Það var vegna þeirra aðstæðna sem þá voru uppi. Þess vegna voru gefnar út ítrekaðar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar sem stóðu sem pólitískar yfirlýsingar um að stjórnvöld mundu gera allt sem í þeirra valdi stæði til að verja stöðu innstæðueigenda. Það voru pólitískar yfirlýsingar í sérstökum aðstæðum. Þeim var síðan fylgt eftir. Ég hef nefnt hér að lögum var breytt og innstæður fengu forgang að eignum ef farið væri í slitameðferð. Hér hafa líka verið nefnd dæmi um einstaka aðgerðir ríkisstjórnarinnar eins og í tilfelli SpKef þar sem fjármálafyrirtæki var sameinað Landsbankanum og meðgjöf þurfti að koma frá ríkinu. Grunnur þess máls lá í því að þar var verið að verja innstæðueigendur. En síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar. Við höfum mun sterkara fjármálakerfi hér og það er engin aðsteðjandi hætta í sjálfu sér sem kallað hefur á að ríkisstjórnin gerði þessar fyrri ályktanir sérstaklega að sínum. Höfum það líka í huga í þessari umræðu að það var alveg sérstök og sterk málsástæða íslenska ríkisins fyrir EFTA-dómstólnum í Icesave-málinu að innstæður nytu ekki verndar ríkisins og sú málsástæða hélt þrátt fyrir að þessar pólitísku yfirlýsingar hefðu verið gefnar á sínum tíma. Þess vegna segi ég: Það hefur ekkert kallað á að sú ríkisstjórn sem nú situr ítreki fyrri yfirlýsingar um þessi efni. Þó kann að vera að einhvers staðar í fjármálakerfinu eða í umræðu, m.a. hér í þingsal, sé ástæða til að taka af skarið með meira afgerandi hætti en gert hefur verið [[Forseti hringir.]]og ég hef reynt að fara hér yfir í dag. [[Forseti hringir.]]Ég mun ræða það á vettvangi stöðugleikaráðsins.
Herra forseti. Það er að minnsta kosti ástæða til að taka af skarið og tala skýrt eftir þessa ræðu hæstv. fjármálaráðherra. Hann er nú yfirleitt gætinn maður og ég virði hann fyrir það, en ég held nú samt sem áður að menn hljóti að ráða í það sem hann hefur sagt á þessum morgni. Hæstv. ráðherra hefur sagt að gefnar hafi verið ákveðnar pólitískar yfirlýsingar sem núverandi ríkisstjórn sjái ekki ástæðu til að ítreka. Það þarf engan Einstein til að lesa út úr því hvað hæstv. ráðherra er að fara og ég er ekki að segja að við séum ósammála, hann er auðvitað gefa í skyn breytta vegferð. Ef svo er þá er bara rétt að það komi fram. Ég er ekki að segja að það sé rangt. Aðstæðurnar eru allt öðruvísi. Það eru ákveðnir hlutir sem eru algerlega skýrir og hafa verið skýrir. Í fyrsta lagi er það skýrt og fest með dómnum hjá EFTA að ríkið ber ekki þá ábyrgð sem það var sagt bera á sínum tíma. Pólitískar yfirlýsingar sem gefnar voru við sérstakar aðstæður voru reistar miðað við þær aðstæður og fólu ekkert annað í sér en yfirlýsingu um að bregðast við eftir getu, en þær voru ekki gefnar vegna þess að lögin krefðust þess. Það er mjög mikilvægt að menn séu algerlega skýrir í þeim efnum. Að öðru leyti segi ég það bara að af því að það eru breyttar aðstæður núna og af því að það er kyrrð núna; ef menn ætla að breyta um stefnu er þetta kjörið tækifæri að gera það með þeim varfærna hætti sem æskilegt er. Svo geta menn velt því fyrir sér hvort sú kyrrð og góða staða sem fólst efnislega í lýsingu hæstv. ráðherra sé líkleg til að vara. Þá er eitt sem hafa ber í huga og það er þetta: Hæstv. ráðherrar hafa talað um það nokkuð opið á síðustu vikum að hér verði ráðist í miklar aðgerðir til að aflétta gjaldeyrishöftum. Ja, þá er eins gott að þetta liggi fyrir, þá er eins gott að þessi afstaða liggi algerlega skýr fyrir. Ég bið því hæstv. ráðherra um að halda sem skjótast til fundar við kerfisáhætturáð og hafa þetta á hreinu.
Herra forseti. Það er allt rétt sem sagt er hér að það skiptir máli hvernig um þessi mál er rætt með sama hætti og ég hef hér lýst því hvers vegna íslenska ríkisstjórnin hefur ekki séð ástæðu til að gera yfirlýsingar fyrri ríkisstjórnar sérstaklega að sínum. Það er vegna þess að það er ekkert í umhverfinu sem kallar á að stjórnvöld ítreki einhvern vilja sinn til að grípa inn í. Það er engin yfirvofandi hætta og ég tel að þær yfirlýsingar sem gefnar voru á sínum tíma hafi þjónað sínum tilgangi og að þeirra tími sé í raun og veru liðinn. Með sama hætti og það er allt mikilvægt er líka mikilvægt að hafa það í huga, af því að hér eru haftamálin nefnd og staða íslenska fjármálakerfisins, hversu gerbreytt staðan er í raun frá fyrri tímum. Ég leyfi mér að nefna sem dæmi stöðu Landsbanka Íslands sem seldur var til einkaaðila á sínum tíma í skrefum, en stór hluti sölunnar átti sér stað á árinu 2002. Ég tel að ég muni það rétt að þá hafi heildar eigið fé bankans verið rétt um 16 milljarðar og eiginfjárhlutfallið hafi verið vel fyrir innan 10%. Í dag er þessi sami banki ekki með 16 milljarða í eigin fé heldur 250 milljarða og eiginfjárhlutfall í kringum 25% þannig að hafi menn ekki haft ástæðu þá til að vera með einhverjar yfirlýsingar um að ríkið stæði að baki innstæðunum eða mundi bregðast við ef eitthvað kæmi upp á þá er svo sannarlega síður tilefni til þess í dag. Við eigum að ganga út frá því að í lögum sé að finna reglur sem um slík mál gilda ef á reynir. [[Forseti hringir.]]Að öðru leyti á ekki að þurfa að vera með reglulegar pólitískar yfirlýsingar.
Herra forseti. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðherra um það. Það hefur ekki verið þörf á neinum sérstökum pólitískum yfirlýsingum um stöðuna fyrr en núna, fyrr en eftir þessi ræðuhöld á þessum morgni, það er nú einfaldlega þannig. Ég ætla ekki að fara í neitt skæklatog við hæstv. ráðherra. Ég veit að hann vinnur að þessum málum eftir því sem honum er unnt og get trúað honum fyrir því að stundum finnst mér sem honum og hæstv. forsætisráðherra sé fullþröngur stakkur skorinn í þessum efnum. Hitt er svo annað mál að við erum algerlega sammála um að staða bankakerfisins er allt öðruvísi núna en áður. Eigið fé er svo gjörólíkt að það er himinn og haf. Hæstv. ráðherra mundi nákvæmlega kórrétt hvernig staða Landsbankans var í upphafi hrunsins og veit það allra manna best hvernig hún er núna, 250 milljarðar í eigin fé. Koma menn svo ekki hingað upp í þennan stól jafnvel úr flokki hæstv. ráðherra og hans eigin ríkisstjórn og jagast í hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að hafa skilið svo illa við Landsbankann? Þetta eru nú verk hans. Sé fyllstu sanngirni gætt, af því að hæstv. ráðherra er ráðvandur og heiðarlegur maður, væri kannski þörf á því að hann rifjaði það upp fyrir sínum eigin flokksmönnum af og til. Að öðru leyti ætla ég ekki að segja annað í þessu máli nema að ég tel að um þessi mál og um það sem vonandi er fram undan, afnám gjaldeyrishafta, þarf að hafa sem ríkast samráð millum stjórnar og stjórnarandstöðu. Það er farsælasta leiðin til að lenda þessu öllu saman með jákvæðum hætti. Fyrst ég er kominn á trúnaðarstig við hæstv. fjármálaráðherra get ég að endingu trúað honum fyrir því að mér finnst nokkuð á það skorta. Ef við tökum til dæmis þessar svokölluðu - og ég segi svokölluðu samráðsnefndir stjórnarandstöðunnar, eða sem hún á aðild að - herra trúr, frá því í desember hafa gengið út sjö eða átta yfirlýsingar frá hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um að nú eigi að fara að ráðast í afnám gjaldeyrishafta. Það hefur ekki verið haldinn einn einasti fundur síðan þá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu vangaveltur. Mig langar aðeins að inna hv. þingmann eftir því hvort honum finnist það vera raunhæfur möguleiki að aflétta ríkisábyrgðum af kerfislega mikilvægum bönkum. Er ekki innifalið í því hugtaki að þeir séu kerfislega mikilvægir að þeir fái aldrei að falla án þess að ríkið skakkist í leikinni og ákveði að bjarga innstæðuhöfum. Er þá ekki bara fullt tilefni til að lýsa því yfir að ríkisábyrgð sé á innstæðum þessara banka og innheimta það gjald sem skal greiða fyrir slíkar ríkisábyrgðir samkvæmt lögum um ríkisábyrgðir. Í lögum stendur að hver banki eða hver sú stofnun sem nýtur ríkisábyrgðar skuli greiða ríkisábyrgðargjald sem skuli vera allt frá 0,25%–4% af þeirri ábyrgð sem veitt er. Mér reiknast til að þetta gæti á síðustu árum hafa verið hátt í 20 milljarðar sem ríkið hefði átt að fá í tekjur af því að veita slíkar ábyrgðir. [[Gripið fram í.]]- 20 milljarðar? Hátt í 20 milljarðar ef við gerum ráð fyrir að þær innstæður sem þyrfti að tryggja væru 500 milljarðar, hjá þessum þremur stóru bönkum. Þá er ég ekki að tala um sparifé almennt eða bundnar innstæður heldur lausar innstæður sem mega aldrei hætta að vera okkur aðgengilegar vegna þess að þær eru lögeyrir okkar í landinu og án þeirra mundi hagkerfið stoppa. Þess vegna mun ríkið aldrei eiga neinn valkost annan en að tryggja þessar innstæður. Hvað finnst hv. þingmanni? Er kannski ekki bara best að opna augun og sjá hvernig þetta lítur út í raun og veru og láta þá banka sem njóta þessarar ábyrgðar greiða það gjald sem því fylgir?
Herra forseti. Í fyrsta lagi er ég þeirrar skoðunar að ríkið beri ekki að lögum ábyrgð á innstæðunum. Það getur vel verið að pólitískar aðstæður skapist - líkt og hv. þm. Pétur H. Blöndal lýsti hér áðan, um umhverfið úti í Evrópu - sem kallar á að ríki grípi inn í alveg eins og ríkið í Bretlandi gerði og sturtaði peningum í breska bankakerfið á sínum tíma. En ég tel það ekki æskilegt. Allt það sem við höfum verið að gera og reynt að vinna sameiginlega að er að skapa aðstæður og umhverfi þar sem slíkt gerist ekki. Fortakslaust er aldrei hægt að segja að það gerist ekki sem menn vilja helst varast. En frumvarpið sem lýst er að eigi að koma í haust - frumvörpin tvö sem við höfum verið að ræða síðustu daga og mörg önnur sem hafa komið fram, eru orðin að lögum, eiga eftir að koma fram miða öll að því einu að draga úr áhættu í bankakerfinu og koma í veg fyrir að skakkaföll verði fyrir almenning í landinu og einnig ríkið. Ef við færum þessa leið þar sem hv þingmaður er að segja, svo að ég sletti ensku: Let's call a Spade a Spade, hann er að segja að de facto beri ríkið ábyrgð á bönkunum, mun neyðast til að koma inn, þannig að við skulum þá bara stíga skrefið til fulls og rukka tryggingagjald fyrir það. En ef við stígum það skref - og nú er ég kannski meira að hugsa upphátt - þá erum við náttúrlega búin að setja snöruna um háls okkar og getum ekki tekið höfuðið aftur úr henni. Þá erum við búin að segja: Þessi ábyrgð er okkar hvað sem yfir dynur. Miðað við upphæðirnar sem hv. þingmaður var að nefna hér áðan, ef ég legg það saman við það sem hv. Pétur H. Blöndal sagði fyrr í dag, veit ég ekki hvort það bjargar miklu. Ég hef miklar efasemdir um það en er reiðubúinn að ræða þetta við hv. þingmann og hlusta á rök hans í þessu máli eins og jafnan fyrr.
Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það beri að gera allt sem mögulegt er til að draga úr áhættu bankanna, til að draga úr þeirri áhættu sem ríkið er að taka á sig með því að leyfa bönkum að starfa á þann hátt sem gert er í dag, leyfa þeim að búa til gjaldmiðilinn og vera í þeirri stöðu að allt efnahagskerfið er háð því að þessi gjaldmiðill virki sem rafrænar lausar innistæður, ef við köllum það svo. Það eru vissulega til ýmsar leiðir til að draga úr þeirri áhættu, aukið eigið fé er ein slík leið sem við ræddum hér í gær. Jafnvel það að setja upp innstæðutryggingarsjóð getur, eins og fram kom í umræðum fyrr í dag, hjálpað til við að bjarga innstæðum í litlum bönkum án þess að kostnaður falli á ríkissjóð. En ef einhver af stóru bönkunum þremur fellur er óhjákvæmilegt annað en ríkissjóður komi inn og fylgi eftir þeirri ábyrgð sem verður að fylgja eftir og það getur kostað ríkissjóð mörg hundruð milljarða. Ég held að það sé bara eðlilegt á meðan við erum með bankakerfi af þessari tegund, þar sem við leyfum kerfislega mikilvægar stofnanir sem eru svo stórar, að þær stofnanir greiði gjald vegna þess að í dag njóta þær í raun ríkisábyrgðar. Með þessari ríkisábyrgð fá þær að fjármagna sig með lægri vöxtum, með því að gefa út innstæður, en þær greiða ekkert gjald fyrir þetta heldur skapar þetta bara hjá þeim hagnað. Og af því að það er fákeppni á markaði rennur sá ofurhagnaður ekki til viðskiptavina þessara stofnana heldur verður hann eftir hjá hluthöfunum og nú eru þær að skila 80 milljarða hagnaði. Það sem ég er að leggja til er að þessar þrjár stofnanir mundu greiða 20 milljarða í ábyrgðargjald. Ég held að það væri bara sanngjarnt vegna þess að 20 milljarðar af þessum hagnaði eru til komnir að mínu mati vegna þess að þeir njóta ríkisábyrgðar. Ég held að það sé ekki gætilegt að taka úr sambandi áhuga neytenda á því að kynna sér hvaða áhættu stofnunin er að taka, innlánsstofnunin. Nú er þeim bara sagt að það sé ríkisábyrgð á öllu saman og innstæðutryggingar, hvaða ástæðu hafa neytendur til að veita þessum stofnunum aðhald þegar búið er að búa til svona kerfi sem blekkir þá til að halda að þetta sé allt öruggt?
Herra forseti. Hafi hv. þingmaður hlustað grannt á allt það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér á þessum morgni þá kann nú að verða uppstytta í því. Ég skildi orð hæstv. ráðherra á þann veg að hann væri innan skamms á leið til fundar við kerfisáhætturáð hugsanlega til að skoða hvort breyta ætti þeim skuldbindingum sem fælust í pólitískum yfirlýsingum fyrri ríkisstjórnar, og ég hvatti hann til að skoða það. Ég segi bara hreinskilnislega, ég er tilbúinn til að ræða þessi mál alveg til þrautar og tel að við eigum að nota þau tækifæri sem nú eru, góða stöðu og umbreytingaskeið, til að kanna hvort með einhverjum hætti sé hægt að breyta kerfinu til batnaðar. En herra trúr, ég er ekki reiðubúinn á þessari stundu til að segja já við spurningu sem ég tel að fæli í sér fortakslaust að ef einn af okkar bönkum mundi af velli falla þá mundi ríkið vera skuldbundið, væntanlega að lögum, til að taka á sig skellinn sem gæti orðið hundruð milljarða. Nei, ég er ekki reiðubúinn til að segja já við því á þessari stundu.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og ákvæði um undantekningar frá tryggingavernd. Ég vildi bara rétt koma hér upp til þess að taka undir þau sjónarmið sem koma fram í frumvarpinu og árétta að það er að sjálfsögðu hið mikilvægasta mál að taka skýrt fram að ekki sé á því nokkur vafi að innstæður í eigu fjármálafyrirtækja sem eru í skila-, slita- eða gjaldþrotameðferð og fjármálafyrirtækja sem misst hafa starfsleyfi sín skuli ekki njóta innstæðutryggingar. Hér í dag hafa spunnist afar áhugaverðar umræður í tilefni af þessu máli almennt um tryggingakerfi fyrir fjárfesta og innstæðueigendur og m.a. rætt um það hvort slík kerfi geti náð fram markmiði sínu á svo litlum markaði sem Ísland er, hvort þau séu yfir höfuð æskileg og hversu gagnleg slík kerfi séu. Ég vil kannski ganga enn lengra og spyrja: Hvers vegna þurfum við slík kerfi? Hver er rót þess vanda sem við höfum reynt að leysa með þessu kerfi? Rót vandans er að sjálfsögðu sú að í okkar kerfi eins og víðast annars staðar í fjármálakerfi okkar er fyrirkomulagið þannig að bönkum er heimilt að búa til peninga með þeim hætti að þegar þeir veita lán þá afhenda þeir ekki seðla sem búnir til eru í Seðlabankanum heldur búa til innstæður sem þeir búa til sjálfir úr engu. Um það er ekki deilt að þetta er sú aðferð sem bankar nota til að búa til peninga og þeim hefur ekki verið bannað það enn þá, en afleiðingin af því er sú að allir peningar í hagkerfi okkar eru ekki peningar búnir til af Seðlabankanum heldur er um 95% af því peningamagni sem er í umferð og er algjörlega nauðsynlegt fyrir hagkerfið að sé í umferð á öllum tímum í formi lausra innstæðna. Þessar lausu innstæður eru búnar til af fyrirtækjum sem heita innlánsstofnanir og ef innlánsstofnanir falla og innstæðueigendur lenda í þeim vandræðum að hafa ekki aðgang að innstæðunum þá hafa þeir heldur ekki aðgang að neinum peningum til að kaupa nauðsynjar eða eiga viðskipti í okkar hagkerfi. Þannig að hagkerfi okkar er orðið algerlega háð því að einhver einkafyrirtæki, bankar, falli aldrei. Á sama tíma hafa stjórnendur þessara banka fullan hag af því að auka áhættu fyrirtækjanna, reka þau með sem minnstu eigin fé og hafa sem hæsta bónusa af störfum sínum. Þegar hins vegar illa fer þá falla þessi fyrirtæki og valda miklum kostnaði fyrir ríkissjóð vegna þess að það er tæplega hægt á svo litlum markaði sem hér er að byggja upp innstæðutryggingarsjóð sem yrði nokkurn tímann nægilega stöndugur til þess að bjarga einum, hvað þá tveimur af þeim stóru viðskiptabönkum sem eru hér og eru kerfislega mikilvægir. Þannig að ég vildi bara koma þessu að. Þetta er ástæðan fyrir því að við erum með innstæðutryggingakerfi. Þau voru fundin upp í Bandaríkjunum fyrir um 200 árum, 100–200 árum og geta náð tilgangi sínum í Bandaríkjunum vegna þess að þar eru þúsundir lítilla banka sem greiða inn í innstæðutryggingarsjóð og þegar litlir eða meðalstórir bankar í Bandaríkjunum falla þá geta þessir sjóðir bjargað innstæðuhöfum og kostnaðurinn fellur ekki endilega á ríkissjóð. Staðan sem hér er uppi er sú að þrír bankar eru með rúmlega 90% af markaðnum. Þeir eru allir þrír og hver fyrir sig of stórir til að falla. Í rauninni er innstæðutryggingakerfið aukaatriði í þessu. Það mun alltaf reyna á ríkissjóð ef einhver þessara þriggja banka fellur. Þess vegna varpaði ég fram í andsvörum við hv. þm. Össur Skarphéðinsson þeirri tillögu að við mundum bara horfast í augu við raunveruleikann eins og hann er, átta okkur á því að þessir þrír stóru bankar njóta allir ríkisábyrgðar á lausum innstæðum og gera þeim að greiða ríkisábyrgðargjald af þeim eins og önnur fyrirtæki þurfa að gera sem njóta ríkisábyrgðar. Ég held að skipti mjög litlu máli hvort ríkisstjórnin lýsi yfir eða lýsi ekki yfir ábyrgð á þessum innstæðum. Ábyrgðin er óumflýjanleg. Engin ríkisstjórn mun nokkurn tímann horfast í augu við að banki af þessari stærðargráðu falli vegna þess að afleiðingin af falli hans yrði óhjákvæmilega sú, ef innstæðuhöfum er ekki bjargað, að hagkerfið og samfélagið mundi komast í algjöra upplausn. Það er alltaf ódýrara fyrir skattgreiðendur að bjarga bankanum en að horfast í augu við afleiðingarnar af því að gera það ekki. Þess vegna er það gert og hefur alltaf verið gert. Þess vegna er alveg eins gott að horfast í augu við þessa staðreynd og fela þeim bönkum sem njóta þessarar ábyrgðar að greiða gjald fyrir. Ég skaut á það áðan að þar sem lausar innstæður eru hátt í 500 milljarðar í kerfinu þá mætti sjá fyrir sér, eins og kveður á um í lögum um ríkisábyrgðir, að greiða skuli 0,75 til 4% ábyrgðargjald á ári af þeirri ábyrgð sem veitt er. Ef farið væri í efri kantinn og 4% af 500 milljörðum eru 20 milljarðar, þá hefði með réttu, af þeim 80 milljarða hagnaði sem bankarnir voru að skila, þessir stóru þrír bankar á síðasta ári, 20 milljarðar átt að renna í ríkisábyrgðargjald og í ríkissjóð til sameiginlegra verkefna. Þetta var það sem ég vildi segja í tilefni af umræðunum sem spunnust út frá þessu máli. Að öðru leyti vildi ég aðeins segja að ég á von á því að efnahags- og viðskiptanefnd muni skoða frumvarpið fljótt og vel og vinna að framgangi þess.
Virðulegi forseti. Ef ég hef heyrt rétt þá skildist mér að það ætti að leggja á 4% ríkisábyrgðargjald á innstæður, 20 milljarða. Ef þetta er ríkisábyrgðargjald vegna þessara innstæðna þá er það ekki til almennra þarfa. Er þingmaðurinn ekki að grauta saman almennri tekjuöflun ríkissjóðs og tryggingaiðgjaldi sem rennur þá í bótasjóð? Eins og hann talaði þarna er þetta hrein tekjuöflun fyrir ríkissjóð. En 4% ríkisábyrgðargjald á lausar innstæður er gjörsamlega út í bláinn. Það hlýtur þá að tryggja lausar innstæður og lausar innstæður eru með um það bil 0,25% vöxtum. Ég held að hv. þm. Frosti Sigurjónsson fari algerlega með himinskautum í þessu og muni hér rústa heilt bankakerfi. Ég vona bara að ég hafi heyrt einhverjar draumfarir þingmannsins en ekki alvörutal. Ég hef lokið máli mínu að sinni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Að sjálfsögðu var ég ekki að ákveða að setja á slíkan skatt heldur að varpa fram hugmynd og ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur spunnist út af þessari hugmynd. Auðvitað er gott að gagnrýna slíkar hugmyndir og benda á hvað megi betur fara, en mér heyrðist hv. þingmaður vera alfarið á móti því að af þeim hagnaði sem bankarnir hafa vegna þessarar ríkisábyrgðar renni nokkur króna í ríkissjóð. Hins vegar hlýtur hann að vera sammála mér í því að bankarnir eru í fákeppnisumhverfi. Þeir búa í raun ekki við fulla samkeppni enda hef ég óvíða rekist á svokallaða fullkomna samkeppni nema bara í kennslubókum hv. þingmanns. Fullkomin samkeppni getur ekki orðið þar sem þrír aðilar eru á markaði og stórar hindranir eru til inngöngu og erfitt að komast inn á þann markað. Þess vegna verður töluvert mikið af þessum sérstaka hagnaði bankanna vegna þess að þeir njóta ríkisábyrgðar á innstæðum, þ.e. skuldahlið bankanna, sem er að stóru leyti innlán, innstæður, er niðurgreidd. Vaxtakjörin eru svo lág eins og hv. þingmaður nefndi vegna þess að almenningur treystir því að það sé ríkisábyrgð á innstæðum. Bankarnir njóta ríkisábyrgðar á lánum sínum sem þeir taka á markaði hjá almenningi í formi innstæðna og halda eftir þessum sérstaka mun í staðinn fyrir að hann renni til þess sem veitir ríkisábyrgðina, ríkissjóðs sjálfs. Finnst hv. þingmanni það ekki að minnsta kosti sjónarmið að bankarnir greiði fyrir þessa ríkisábyrgð sem er, þótt hún sé ekki endilega lögum samkvæmt veitt, bara óhjákvæmileg, vegna þess að ekki getum við séð svona bankastofnun falla án þess að gera eitthvað í því?
Virðulegi forseti. Framsetning hv. þingmanns á þessu 4% gjaldi var með þeim hætti að hér væri um almenna tekjuöflun fyrir ríkissjóð. 80 milljarða kr. hagnaður bankanna á síðasta ári er í raun ekki af rekstri þess árs heldur að hluta til af uppgjörum og skuldum frá eldri tíð, þannig að viðmiðun við það skiptir ekki máli. Frumvarpið sem hér er til umræðu er fyrst og fremst til þess að fella niður innstæðutryggingar af innstæðum banka, innlánsstofnana, sín á milli, þannig að þessar hugleiðingar hv. þingmanns koma í raun frumvarpinu ekkert við. Hér kemur væntanlega annað frumvarp til umræðu síðar um innstæðutryggingarsjóð og þar getur þingmaðurinn reifað þetta sjónarmið, en það sem er verið að reyna að gera með innstæðutryggingarsjóðum er fyrst og fremst að reyna að komast hjá því að hér verði ríkisábyrgð á bönkum. Ef hv. þingmaður vill endilega knýja það í gegn að hér verði ríkisábyrgð þá getur hann farið með þessum himinskautum, [[Gripið fram í.]]en það verður líklega óþarfi vegna þess að íslenskir bankar verða ekki til með þessu gjaldi, þeir verða alveg úr takt við stöðu fjármálastofnana. Og hið eðlilega er náttúrlega að Íslendingum verði gefinn kostur á því að eiga viðskipti við banka í öðrum löndum ef hugmyndir hv. þingmanns ná fram að ganga. Ég tel hins vegar mjög eðlilegt, fyrst ég er kominn hér í andsvar þá ætla ég að nota þessar sekúndur sem ég á eftir til að nefna það, að fella niður ábyrgð innstæðutryggingarsjóðs á innstæðum milli banka vegna þess að bankar eiga fyrst og fremst að eiga viðskipti við Seðlabanka og miðla þannig fé sín á milli. Þannig að ég held að þessar hugmyndir hafi ekki átt við þetta frumvarp og koma þessu máli ekki við, en þar fyrir utan held ég að þær séu víðáttugalnar. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég hef tekið eftir því að hv. þingmaður hefur áskilið sér rétt til þess að ákveða öðrum þingmönnum hvað þeir mega fjalla um í sínum ræðum, [[Gripið fram í: Þér og Ögmundi.]]sérstaklega mér og hv. Ögmundi Jónassyni sem hefur orðið fyrir barðinu á þessari ritskoðunaráráttu hv. þingmanns og takmörkun á málfrelsi í ræðustól sem ég held að sé ekki viðeigandi. Ég bið hv. þingmann að gæta sín í þessu og leggja þetta ekki í vana sinn. Eins og kom fram í fyrri hluta ræðu minnar sem hann missti gjörsamlega af, hann hafði greinilega ekki hlustað á, [[Ég hlustaði á hana annars staðar.]]þá fjallaði ég einmitt um efni frumvarpsins sem var hér til umræðu.
Ég hlustaði á ræðu …
[[Forseti hringir.]] Fyrirgefðu, get ég fengið …
Ekki samtal.
Get ég fengið að ljúka máli mínu? Þar hafði ég farið vandlega orðum um efni sjálfs frumvarpsins og er alveg sammála hv. þingmanni um að það sé gott og tímabært að taka það til afgreiðslu hér á þingi. Að öðru sem þingmaðurinn vék þá erum við bara einfaldlega ósammála, það er allt í lagi. Ég er tilbúinn að færa frekari rök fyrir máli mínu og styðja það betur rökum, ef þörf krefur, ef hann skilur ekki að það er óhjákvæmileg ríkisábyrgð á innstæðum í þessum þremur stóru bönkum. Alveg sama hvað ríkið segir eða segir ekki núna um það hvort slík ábyrgð sé á innstæðum þá er hún óhjákvæmileg. Þess vegna finnst mér óhjákvæmilegt að fyrir það sé greitt gjald.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum, nánar tiltekið um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Nefndarálitið ásamt breytingartillögu er að finna á þskj. 1010 og vísa ég til þess í aðalatriðum þar sem ég mun ekki fara yfir það frá orði til orðs heldur rekja helstu efnisatriði. Málið var lagt fram 10. september sl. og var rætt á Alþingi 21. október og efnahags- og viðskiptanefnd fékk málið til umfjöllunar. Ég vil fyrir hönd nefndarinnar þakka gestum og umsagnaraðilum fyrir framlag þeirra. Með frumvarpinu er lagt til að lífeyrissjóðum verði veitt heimild til að fjárfesta í verðbréfum sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga til jafns við verðbréf sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum markaði. Gildandi lög leggja hins vegar fjárfestingar lífeyrissjóða í verðbréfum sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga að jöfnu við fjárfestingar í óskráðum verðbréfum. Um verðbréf sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga gilda þó mikilvægar lagareglur og formreglur sem auka vernd fjárfesta eða eru til þess fallnar. Meiri hlutinn tekur því undir það sjónarmið að eðlilegt sé að flokka verðbréf sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga á keimlíkan hátt og verðbréf sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamörkuðum, eins og lagt er til í frumvarpinu. Meiri hlutinn telur þó einnig eðlilegt að setja fjárfestingum lífeyrissjóða á markaðstorgi fjármálagerninga viss mörk í upphafi, eins og vikið verður að síðar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að mikilvægasti hluti þeirra reglna sem gilda um upplýsingagjöf á skipulögðum mörkuðum eiga á sama hátt við um markaðstorg fjármálagerninga. Þannig gildir XIII. kafli laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, um meðferð innherjaupplýsinga og viðskipti innherja með sama hætti á markaðstorgi fjármálagerninga og skipulegum mörkuðum. Vakin var athygli á því í umsögnum um málið að nýr aðili, sem uppfyllir skilyrði laga, getur tekið til við að reka nýtt markaðstorg fjármálagerninga og ekki er sjálfgefið að sá aðili gangi jafn langt og Kauphöll Íslands hefur gert í reglum sínum um First North, sem vikið er að í greinargerð með frumvarpinu. Meiri hlutinn leggur áherslu á, þótt vakin sé athygli á því í greinargerð með frumvarpinu hvernig kröfur laganna hafa verið útfærðar í reglum First North, að það frumvarp sem hér er til meðferðar miðast við almennar lagareglur sem gilda um markaðstorg fjármálagerninga samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti. Eftir hrun hafa heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í óskráðum bréfum verið auknar úr 10% í 20% af hreinni eign. Bent hefur verið á að með þeirri breytingu sem frumvarpið gerir ráð fyrir hér færu fjárfestingarheimildir lífeyrissjóðanna á markaðstorgi fjármálagerninga úr 20% af hreinni eign lífeyrissjóðs í 100% af hreinni eign lífeyrissjóðs. Leggur meiri hlutinn til að farið verði gætilega af stað og heimildin takmarkist því við 5% af hreinni eign lífeyrissjóðs í verðbréfum sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga, til viðbótar þeim 20% sem þegar er heimilt að fjárfesta í í óskráðum bréfum. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið sem fram komu hjá umsagnaraðilum um að rétt sé að heimildin nái einnig til vörsluaðila séreignarsparnaðar. Það er mat meiri hlutans að auknar fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða á markaðstorgi fjármálagerninga verði til þess að auka fjölbreytni fjárfestingarkosta sem lífeyrissjóðum standi til boða á innlendum markaði. Þannig verði mögulegt að auka áhættudreifingu í eignasöfnum lífeyrissjóða. Meiri hlutinn telur frumvarpið auðvelda lífeyrissjóðum að fjárfesta í smáum og meðalstórum fyrirtækjum sem lúta skarpari laga- og regluumgjörð. Það gæti bætt bæði ávöxtun lífeyrissjóða og aukið hagvöxt. Skort hefur hvata fyrir smá og meðalstór fyrirtæki til að undirgangast kröfur markaðstorgs fjármálagerninga um gagnsæi og upplýsingagjöf en frumvarpið miðar að því að auka þann hvata. Í því ljósi leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma á þingskjalinu. Undir álitið skrifa á Alþingi, 25. febrúar 2015, hv. þingmenn Frosti Sigurjónsson formaður, Willum Þór Þórsson framsögumaður, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Pétur H. Blöndal, Unnur Brá Konráðsdóttir, Árni Páll Árnason og Steingrímur J. Sigfússon.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að fagna þessu frumvarpi um heimild lífeyrissjóða til að auka heimildir til að versla með verðbréf. Ég held að þetta sé mjög jákvætt, eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins eykur það fjölbreytileika og áhættudreifingu sjóðanna. Hv. þingmanni varð tíðrætt um lítil og meðalstór fyrirtæki þar sem hagvöxtur og verðmætasköpun munu aukast. Ég tel það vera gríðarlega jákvætt. Ég er með spurningu til hv. þingmanns sem er meira almenn og ekki endilega um frumvarpið: Hversu mikilvæga telur hann aukna fjárfestingu í minnstu og meðalstóru fyritækjunum? Getur hann reifað fyrir mig hvaða þýðingu það hefur almennt, ekki aðeins fyrir lífeyrissjóðina heldur hvað það þýðir fyrir þjóðina, þjóðarbúið, hver áhrifin eru á störf og fleira í þeim dúr?
Ég þakka hv. þm. Haraldi Einarssyni fyrir spurninguna. Þetta er afskaplega mikilvæg spurning og góð. Staðan er þannig í því lífeyrissjóðakerfi sem við höfum að við höfum búið þannig um hnútana að öll fyrirtæki, lítil og stór, greiða starfsfólki laun og af launum eru greidd iðgjöld í lífeyrissjóði. Meira en 90% af öllum starfsmönnum í landinu, eða meira en 80% af öllum starfsmönnum í landinu vinna hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum, svo að ég fari alveg rétt með. Hins vegar höfum við búið þannig um hnútana í fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða að þeir mega aðeins fjárfesta í ríkisskuldabréfum og skráðum verðbréfum sem á bara við um allra stærstu félögin, sem er vandamál í kerfinu í sjálfu sér. Við notum lífeyrissjóðakerfið, fjármögnum það með því að taka fé út úr öllum fyrirtækjum, litlum og stórum, en það má aðeins endurfjárfesta það inn í þann enda efnahagslífsins sem getur vaxið hægast, þ.e. allra stærstu fyrirtækin, og ríkissjóð sem að sjálfsögðu er umdeilanlegt hversu mikið ætti að fjárfesta í yfir höfuð. Nú sýna allar rannsóknir að það eru lítil og meðalstór fyrirtæki sem geta vaxið hraðast, skapað flest störf, búið til mestan hagvöxt og líka mesta ávöxtun fyrir lífeyrissjóðina. Það er þess vegna ákaflega sérkennilegt að við högum sparnaði okkar, þjóðhagssparnaði, þannig hann megi alls ekki fara í þann hluta hagkerfisins sem getur vaxið hraðast og skapað mest verðmæti. Ef við ætluðum að draga úr hagvexti og skapa sem minnst verðmæti til framtíðar mundum við einmitt gera þetta, taka peninga úr litlum og meðalstórum fyrirtækjum og setja í ríkissjóð eða í stór fyrirtæki sem geta vaxið minnst. Þetta er ekki aukaatriði vegna þess að lífeyrissjóðir fara með 3.000 milljarða af sparnaði þjóðarbúsins og það sem þeir gera eða gera ekki skiptir máli fyrir hagvöxtinn. Ég held að það sé rétt munað að vel yfir 100 milljarðar bætist við á hverju ári og það er nauðsynlegt fyrir [[Forseti hringir.]]lífeyrissjóði að fjárfesta þá fjármuni ekki aðeins í stórum fyrirtækjum heldur líka í litlum og meðalstórum vaxtarfyrirtækjum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Frosta Sigurjónssyni fyrir skýrt og greinargott svar. Ég vil taka undir með honum að það segir sig alveg sjálft að lítil fyrirtæki vaxa hraðast og ef lífeyrissjóðir vilja fá að auka möguleika sína í þeirri fjárfestingu hlýtur það að vera betra fyrir okkur öll sem eigendur lífeyrissjóðanna. Ég fagna þessu og hef ekki frekari spurningar um þetta mál til þingmannsins.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir minnihlutaáliti, nefndaráliti minni hluta um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Frumvarpið sem er til umræðu fjallar um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Hefst nú lestur minnihlutaálitsins: Minni hlutinn telur frumvarp þetta með öllu óþarft og telur að það gangi í raun þvert á grunnatriði í fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða. Það er grundvallaratriði við útreikning réttinda sjóðsfélaga í lífeyrissjóði að með því að eignir sjóðanna séu í virkum viðskiptum á markaði er hægt að áætla hreina eign til greiðslu lífeyris. Breyting sú sem hér er til umfjöllunar tekur sérstaklega til fjárfestinga á markaðstorgi fjármálagerninga. Með þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpi þessu, að teknu tilliti til breytingartillögu, er aukið svigrúm til fjárfestinga í óskráðum verðbréfum. Heimild til kaupa á óskráðum eignum er nú 20% en verður 25% af hreinni eign. Það að hækka þessi mörk er í raun neyðaraðgerð vegna fárra fjárfestingarkosta vegna fjármagnshafta og gjaldeyrishafta. Heimild til að fjárfesta á markaðstorgi fjármálagerninga er nú þegar fyrir hendi innan þeirra 20% sem heimilt er að fjárfesta í óskráðum bréfum þar sem verðbréf sem verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga teljast ekki til verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum markaði og því fari um þau sem önnur óskráð verðbréf skv. 3. mgr. 36. gr. laganna. Aðgerðin er í raun til þess eins að festa í sessi hömlur á erlendum fjárfestingum lífeyrissjóða og þar með auka á innlenda áhættu lífeyrissjóða. Minni hlutinn telur ekki rétt að samþykkja þetta frumvarp en vísað er til þess að nú er að störfum nefnd til að kanna breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða. Ég ætla ekki að útskýra þetta frekar. Ég tel að fjárfestingarheimildir og starfsemi lífeyrissjóða byggist á samkomulagi milli stéttarfélaga og atvinnurekenda. Löggjöfin frá 1997 byggðist á margra ára vinnu og lífeyrissjóðir, stéttarfélög og atvinnurekendur hafa ekki óskað eftir þessari breytingu. Það er eins og fyrr segir verið að athuga með fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Það að þetta auki ávöxtun lífeyrissjóða er með öllu óvíst. Þau smáu fyrirtæki sem um er að ræða kunna líka að auka á tap lífeyrissjóða. Ég ætla ekki að bera ábyrgð á þessari breytingu og legg því eindregið til að þetta verði fellt. Ég sé að vísu að það eru fulltrúar allra flokka á meirihlutaálitinu, en við skulum sjá til á efsta degi hvernig málum leiðir fram. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra að sinni og ætla að flýta fyrir störfum þingsins.
Hæstv. forseti. Á dauða mínum átti ég nú von en ekki þessu frá hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni. Ég hélt að hann væri framsæknastur allra þingmanna hér og frjálslyndastur í öllu fasi en ég get ekki séð betur en þetta nefndarálit hans beri vott um hið harðasta afturhald. En eina spurningu hef ég handa hv. þingmanni því að hér kom fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra í morgun að nú sæist til lands í því að losa höft en hv. þingmaður segir hér að það frumvarp sem hér er til meðferðar sé til þess fallið að festa fjármagnshöftin í sessi, þ.e. að það að hækka þessi mörk, þetta sé neyðaraðgerð. Ég spyr: Hefur hv. þingmaður ekki trú á foringja sínum, hæstv. fjármálaráðherra, sem segir hér í morgun að nú sjáum við til lands í því að losa þessi höft? Trúir hann ekki þeim orðum foringja síns? Að öðru leyti langar mig líka til að vekja athygli á því að lífeyrissjóðir eru að hrekjast í það hér innan lands að fjárfesta í alls konar samkeppnisrekstri. Nýjasta dæmið er í gær, þeir voru, án þess að ég hafi nú mikið á móti þeirri starfsemi, að fjárfesta í pítsugerð sem hefur starfsemi víða um land. Finnst þingmanninum virkilega ekki nær að lífeyrissjóðir hafi tækifæri til að fjárfesta í fyrirtækjum sem skapa alvöruhagvöxt og skapa fleiri störf o.s.frv.? Eins og ég segi: Ég er ekki að gera lítið úr pítsubökurum en finnst hv. þingmanni virkilega ekki nær að fé lífeyrissjóðanna sé ávaxtað í því góða markmiði að efla hagvöxt og atvinnustig?
Virðulegi forseti. Svar við fyrstu spurningu er ótvírætt: Já, ég hef fulla trú á formanni Sjálfstæðisflokksins. Varðandi fullyrðingar hv. þingmanns um að lífeyrissjóðir séu að fjárfesta í alls kyns samkeppnisrekstri, það er bara ósköp eðlilegt. Flestallur rekstur í þessu landi er samkeppnisrekstur. En ég ætla bara að fræða þingmanninn um það eitt að tilgangur lífeyrissjóða er fyrst og fremst að greiða lífeyri. Tilgangur lífeyrissjóða er ekki að efla hagvöxt eða stunda hvers kyns atvinnusköpun. Lífeyrissjóðir eiga nú þegar um það bil 120–130 milljarða inni í bönkum sem þeir þurfa að koma út til að dreifa sinni áhættu. Hv. þm. Haraldur Einarsson sagði hér áðan að þetta mundi dreifa áhættu sem er beinlínis rangt, þetta eykur áhættu lífeyrissjóðanna. Ég tel að þetta muni ekki verða lífeyrissjóðum til hagsbóta. Við skulum vara okkur á því að fara að nota lífeyrissjóði eins og brókina okkar til að efla hagvöxt að eigin geðþótta. Tilgangur lífeyrissjóða er aðeins einn. Hann er að greiða lífeyri.
Hæstv. forseti. Engu gæti ég verið meira sammála en því sem hv. þingmaður sagði hér áðan, um að lífeyrissjóðirnir hafi þann tilgang einan að greiða lífeyri og sjá lífeyrisþegum og bótaþegum farborða þegar þannig ber undir. Þess vegna kemur mér á óvart að hv. þingmaður skuli setja sig upp á móti þessu máli sem er beinlínis til þess fallið að efla fyrirtæki sem eru í hröðum vexti og eru örugglega að meiri hluta til dúndrandi ávöxtun fyrir lífeyrissjóðina. Ég skil ekkert í hv. þingmanni eins og ég segi, jafnframsækinn og frjálslyndur og ég hélt að hann væri, að hann skuli koma hingað með svona gamaldags forræðishyggju um að vera á móti því að lífeyrissjóðirnir ávaxti sitt pund í lífvænlegum fyrirtækjum sem eru líkleg til að skila sjóðunum gríðarlega góðri ávöxtun. Ég bið hv. þingmann að útskýra þetta fyrir mér, ég skil þetta ekki.
Virðulegi forseti. Ég skil nú ekki sumt í þessum andsvörum hv. þingmanns en ætla þó að endurtaka það að lífeyrissjóðirnir hafa nú þegar heimild til að fjárfesta 20% af ráðstöfunarfé sínu og eignum í óskráðum fyrirtækjum. Þar undir eru þessi félög á markaðstorgi fjármálagerninga. Ég tel langt gengið að auka þetta upp í 25%. Það er hægt að fjárfesta í þessum fyrirtækjum innan þessara 20%. Ég tel að ekki eigi að auka áhættu og nota eignir lífeyrissjóðanna til áhættufjárfestinga af þessu tagi til sprotafyrirtækja. Einstök fyrirtæki sem eru undir í Kauphöllinni geta farið með lítinn hluta af ráðstöfunarfé sínu til þess en ég tel ekki rétt að nota lífeyrissjóðina í þessum tilgangi. Hv. þingmaður getur kallað þetta afturhald en ég hugsa til lífeyrisþega en ekki til fyrirtækjanna.
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins fá að eiga orðastað við hv. þingmann vegna þessa nefndarálits sem vekur töluverða furðu hjá mér og nokkrar spurningar og virðist ala á misskilningi um tilgang frumvarpsins og að hverju er stefnt. Hér er talað um að nái frumvarpið fram að ganga gangi það þvert á grunnatriði í fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna, það auki svigrúm til fjárfestinga í óskráðum verðbréfum, það sé neyðaraðgerð vegna fjármagnshaftanna, það sé til þess fallið að festa gjaldeyrishöft í sessi - öllu snúið á hvolf. Ég vildi bara spyrja hv. þingmann: Telur hann það ganga gegn grunnatriðum í fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða að þeim standi til boða fleiri góðir valkostir? Það er enginn hér að tala um að neyða þá til að fjárfesta í þessum fyrirtækjum heldur að hvetja fyrirtækin til að uppfylla frekari kvaðir til að gera þau betri og fjárfestingarhæfari fyrir lífeyrissjóði og það er verið að gera greinarmun á óskráðum verðbréfum. Er ekki hv. þingmaður sammála því að í lögum um markaðstorg fjármálagerninga eru strangari kvaðir settar á útgefendur slíkra bréfa en gerðar eru almennt til hlutafélaga þannig að það er hægt að gera greinarmun að þessu leyti? Sér ekki hv. þingmaður þennan mun og er hann ekki sammála því að kenningar um samval fjárfestingarkosta gangi út frá því að áhætta aukist eftir því sem fábreytni slíkra safna er meiri? Jafnvel þó að sumir þessara fjárfestingarkosta séu áhættusamir í sjálfu sér þá er mikilvægt að auka fjölbreytnina, að þeir séu ekki allir eins, að þeir séu ólíkir í eðli sínu. Það gerðist hérna eftir hrun, eins og hv. þingmaður man eflaust mjög vel, að þeir ágætu fjármálagerningar sem skráðir voru á aðallistann og nutu alls þess trausts sem því fylgir og lífeyrissjóðunum var heimilt að fjárfesta alveg ótakmarkað í féllu um 90% í verði.
Virðulegi forseti. Ég held að flest það sem um var spurt hafi komið fram í ræðu minni. Ég ætla einungis að segja að þetta frumvarp sem hér er til umræðu er til þess fallið að auka á fjárfestingarheimildir í þessum óskráðu verðbréfum úr 20 í 25%. Það er nú þegar fyrir hendi [[Gripið fram í.]]20% heimild og hægt að fjárfesta innan þeirrar heimildar í þeim verðbréfum sem eru í viðskiptum á markaðstorgi fjármálagerninga. Ég tel að sú heimild sé yfrið nóg og ef til vill of há. Ef mig rekur minni rétt þá var sú heimild aukin úr 10 í 20% fyrir nokkrum árum og þar að auki hefur verið framlengt ákvæði til að lífeyrissjóðir geti slegið saman í fjárfestingu þar sem lífeyrissjóðirnir reyndu að taka út úr bönkunum fyrirtæki sem lentu í örmum bankanna. Ég tel því að lífeyrissjóðirnir hafi þá heimild og ég tel að þetta auki heldur á áhættu lífeyrissjóðanna. Ég tel í grundvallaratriðum það eitt að lífeyrissjóðirnir eigi helst að fá auknar heimildir til að fjárfesta í útlöndum til að dreifa sinni áhættu. Mig rekur minni til þess að ég átti einu sinni viðskipti við lífeyrissjóð og sjóðfélagar í þeim sjóði vildu síðast af öllu kaupa hlutabréf í því fyrirtæki sem þeir unnu fyrir þannig að það var þeirra einfalda áhættudreifing. Ég held að við þurfum að huga að því og jafnvel krefjast þess að lífeyrissjóðirnir eigi meira af eignum sínum utan lands og að þeir séu ekki notaðir til að fjárfesta í sprotafyrirtækjum svona eftir geðþótta og áhuga einstakra stjórnarmanna. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Hv. þingmaður hefur kannski ekki alveg svarað spurningu minni um hvort ekki sé einhver munur á því lagalega hvort fyrirtæki uppfylla skyldur hlutafélagalaganna eða hinar auknu skyldur sem eru lagðar á fyrirtæki á markaðstorgi fjármálagerninga, en látum það liggja á milli hluta. Við erum alveg sammála um að lífeyrissjóðir ættu að dreifa áhættu sinni og ættu að dreifa áhættunni til stórra og lítilla fyrirtækja og til útlanda, til hinna ýmsu landa. Helmingurinn af neyslu okkar á Íslandi í ellinni verður hvort sem er í innfluttum varningi og það er sjálfsagt að lífeyrissjóðir setji allt að helming af eignum sínum í erlendar fjárfestingar. Okkur greinir ekki á um það. Ég held að það sé ekkert í frumvarpinu sem letji lífeyrissjóði til að dreifa áhættu sinni með skynsamlegum hætti. Hins vegar hjó ég eftir því í ræðu hv. þingmanns að hann taldi að það mætti alls ekki gera lífeyrissjóðum neinar samfélagslegar skyldur eins og þær að stuðla að hagvexti. Þeir ættu bara að horfa þröngt á það að græða fé og greiða lífeyri, sem er vissulega hlutverk þeirra. En ef þeir hafa engar skyldur [[Forseti hringir.]]til samfélagsins og skila 3 þús. milljörðum í hagkerfi okkar og sýna enga viðleitni í að auka hagvöxt, [[Forseti hringir.]]hver heldur hv. þingmaður að verði niðurstaðan af því?
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að segja það eitt að við erum ekki að ræða hér um hagvöxt og það er ekki skylda lífeyrissjóða að sjá um hagvöxt. Eina skylda lífeyrissjóða er að greiða lífeyri og að ávaxta fé sjóðfélaga með sæmilega öruggum hætti. Það eru vissulega meiri skyldur á markaðstorgi fjármálagerninga en samkvæmt hráum hlutafélagalögum og ég segi ósköp einfaldlega að þessar heimildir eru nú þegar fyrir hendi og ég tel alveg fullkominn óþarfa að auka þær úr 20 í 25%, sérstaklega af því að þessi heimild var aukin úr 10 í 20% fyrir ekki allt of mörgum árum, þannig að ég tel að hér sé dálítið langt gengið. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálits míns.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og nefndarálitið, sem hann skrifar gegn öllum öðrum þingflokkum á Alþingi, og það er virðingarvert. Vegna ræðu hans áðan, þar sem hann vitnaði til fyrri ræðu minnar, langar mig til að spyrja hann um áhættu. Fyrst vil ég þó segja: Ég er alveg sammála hv. þingmanni í því að hugsa til fyrirtækja og að lífeyrissjóðir eigi ekki að efla hagvöxt. Að því sögðu vil ég spyrja hv. þingmann hvort ekki sé eðlilegt, ef lífeyrissjóðir eiga umframfjármagn og sjá kosti í því að fjárfesta hér innan lands, að þeim sé veitt aukin heimild til þess; ég tala nú ekki um ef lítil eða meðalstór fyrirtæki, sem ekki eiga marga eða góða kosti í fjármögnun, að þar séu fjárfestingarmöguleikar. Ég vil spyrja hv. þingmann um möguleika lífeyrissjóða. Ég sé ekki alveg hvernig það eykur áhættu að gefa lífeyrissjóðum auknar heimildir eða fjölbreyttari kosti til að fjárfesta og til að nota fjármuni skattgreiðenda í að ávaxta sinn sjóð. Þá er markmiðið ekki að efla hagvöxt en það gæti eflt hagvöxtinn með því að þeir fjárfesti í fyrirtækjunum. Ég vil inna hv. þingmann eftir þessu og jafnvel spyrja hvort hann teldi skaðlegt að auka þessar heimildir til fjárfestingar á markaðstorgi fjármálagerninga.
Virðulegi forseti. Það er eins og fæst af því sem ég segi hér skiljist. Ég hef aldrei talið að banna eigi lífeyrissjóðum að fjárfesta á markaðstorgi fjármálagerninga. Þeir hafa þá heimild nú þegar. Við erum hér að ræða um að auka það sérstaklega þannig að þeir hafi rýmri heimild til að fjárfesta í óskráðum bréfum, hækka það úr 20% í 25%. Þar af verði sérstök heimild, viðbótarheimild, á markaðstorgi fjármálagerninga. Þegar stofnanir eins og lífeyrissjóðir eða kaupfélög eða viðlíka stofnanir ætla sér það hlutverk að fara að auka hagvöxt - hvar endar það? Ég held að menn ættu aðeins að hugsa smærra og hugsa um markmið lífeyrissjóðanna. Það getur vel verið að þessi markmið fari saman en að setja þau í forgang, ég bara bið menn um að fara varlega. Svo átta ég mig ekki almennilega á því hvað hv. þingmaður var að fara hér, að það ætti að nota fjármuni skattgreiðenda. Þetta kemur skattgreiðendum ekki við. Þetta er þvingaður sparnaður sem er lagður á launþega og það að fara að tala um iðgjöld í lífeyrissjóði sem skatt, það bara skil ég ekki. Að öðru leyti ætla ég ekki að svara honum. Ég bara vísa til þess sem ég hef áður sagt. Ég tel að þessar heimildir til að fjárfesta í óskráðum verðbréfum séu jafnvel of háar, þessi 20%. Það er hægt að gera ýmislegt innan þessara 20% heimilda en fyrst og síðast segi ég að það verður að auka og þrýsta á það að lífeyrissjóðir fái að fjárfesta utan lands til að dreifa áhættu, og að þeir tapi ekki 90% af því sem þeir hafa keypt í íslenskum kauphöllum þannig að starfsfólk missi ekki bæði vinnuna og lífeyrinn. Það er það sem ég er að hugsa. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.
Hæstv. forseti. Það er greinilegt að við þingmenn náum ekki saman í þessu máli, hvorki málefnalega eða annars. Mig langar að nota mitt seinna andsvar til að spyrja hv. þingmann út í setningu í nefndaráliti, þar sem segir, með leyfi forseta: „Aðgerðin er í raun til þess eins að festa í sessi hömlur á erlendum fjárfestingum lífeyrissjóða og þar með auka á innlenda áhættu lífeyrissjóða.“ Nú er hv. þingmaður sérfræðingur í þessum málum en ég ekki þannig að ég mundi vilja fá að vita aðeins betur hvað hv. þingmaður er að meina þegar hann skrifar þessa setningu og setur í nefndarálit.
Virðulegi forseti. Þessi setning skýrir sig nú að mestu leyti sjálf ef menn leggja sig eftir því. Það segir ósköp einfaldlega að það sé verið að auka heimild til að fjárfesta í innlendum óskráðum bréfum úr 20% í 25%. Þar af leiðandi minnkar þrýstingur á að fjárfesta utan lands, sem ég tel að sjóðunum sé höfuðnauðsyn í dag. Og ég tel að þau fyrirtæki sem vilja koma til Íslands og fjárfesta í beinni erlendri fjárfestingu geti skapað hagvöxt en það er ekki tilgangur þeirra að skapa hagvöxt, það er tilgangur þeirra að framleiða vörur. Það er okkar markmið hér að skapa skilyrði til hagvaxtar, en ef við förum að búa til einhverjar svona gerviaðgerðir til að skapa hagvöxt, það getur ekki endað nema á einn veg, það getur endað með þjóðargjaldþroti. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til þess að fagna þessu frumvarpi. Ég tel það mjög góðu heilli gjört að lífeyrissjóðum verði gert kleift að fjárfesta í litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem eru í örum vexti. Það vill nú svo til að í nýliðinni kjördæmaviku lagði ég mig sérstaklega fram um það að heimsækja fyrirtæki í mínu kjördæmi, Suðausturkjördæmi, sem eru svokölluð sprotafyrirtæki en eru nú komin á legg. Það kom í ljós að í mjög mörgum tilfellum höfðu þessi fyrirtæki eignast útlenda eigendur, svona um það bil þegar þau voru komin á gott ról og undir það búin að skila góðum hagnaði. Auðvitað stæði það manni náttúrlega miklu nær hjarta að lífeyrissjóðir hefðu fjármagnað þessi fyrirtæki þegar þau voru búin að slíta barnsskónum því að það kom líka í ljós í ferðalagi mínu um kjördæmið að öll eru þau að bæta mjög við sig starfsfólki. Það kom til dæmis fram í einu af þessum fyrirtækjum, sem byggir á íslensku hugviti að þar voru 14 starfsmenn árið 2010 en eru 50 núna og fyrirtækið er enn að vaxa. Annað fyrirtæki heimsótti ég sem var einungis hugmynd árið 2001, setti á markaðinn vörur 2009 og hefur núna 40 starfsmenn á Íslandi og 100 í útlöndum og selur framleiðslu sína í öllum heimsálfum nema á Suðurskautslandinu. Þetta eru einmitt dæmi um fyrirtæki sem eru í örum vexti, sem byggja á íslensku hugviti, sem eru hvort tveggja í senn að margfalda virði sitt og stuðla að auknum atvinnutækifærum fyrir vel menntað ungt fólk og skapa hagvöxt innan lands og þar með eftirspurn og jákvæða hvata. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, herra forseti, en ég vildi bara lýsa sérstakri ánægju minni með frumvarpið. Ég vona að það fái góðan framgang og ég gleðst yfir því að flutningsmenn koma úr öllum flokkum. Það er þverpólitísk samstaða um málið og það er það stórt að það gleður mig að svo skuli vera. Það er nauðsyn á því að þverpólitísk sátt sé um mál eins og þetta. Ég lýsi eindreginni ánægju minni með málið og óska þess að það fái góðan framgang.