Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 111, um viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hefur borist bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 142, um fæðingarorlof og heimabyggð fjarri fæðingarþjónustu, frá Silju Dögg Gunnarsdóttur.
Herra forseti. Mig langar að ræða samgönguáætlun. Í henni er margt gott og þar eru fjölmörg brýn verkefni sett á dagskrá. Öllum samgöngubótum ber að fagna hvar sem er á landinu. Þegar gerður er samanburður á milli svæða, nú eða kjördæma, er misræmið hins vegar hrópandi. Austfirðingar eru sannarlega ekki kátir. Framlag til Austurlands, bæði á fyrsta og öðru tímabili, er áberandi lítið. Austfirðingum finnst þeir skildir eftir og brýn verkefni eru sett aftarlega í forgangsröðinni. Ef við berum áætluð útgjöld til Austurlands saman við Suðurland eru tölurnar sláandi. Á fyrsta tímabili fær suðursvæði 1 rúma 8 milljarða króna og suðursvæði 2 um 11,5 milljarða. Það eru tæpir 20 milljarðar. Á sama tímabili fær austursvæðið innan við 4,4 milljarða. Ef við tökum Hornafjarðarsvæðið út fyrir sviga, enda tilheyrir það svæði Suðurkjördæmis, fær Austurland 1,36 milljarða. Ef rýnt er í þær framkvæmdir á Austurlandi sem ráðherra setur í forgang kemur verulega á óvart að ekkert virðist vera hlustað á vilja Austfirðinga sjálfra. Á síðasta aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi voru öll sveitarfélög á Austurlandi sammála um þau verkefni sem setja ætti í forgang, það væru göng til Seyðisfjarðar og vegurinn yfir Öxi. Ég reikna með því að þingmenn þekki hve einangraðir Seyðfirðingar eru oft á vetrum og þekki þá miklu umferð sem fer nú um erfiðan veg yfir Öxi. Hvorugt þessara verkefna sést á fimm ára áætlun hæstv. samgönguráðherra. Við Austfirðingar höfum stundum fengið að heyra að við séum ósamstiga og að við getum ekki komið okkur saman um hvaða verkefni í fjórðungnum eigi að vera í forgangi. Nú hefur sveitarstjórnarfólk lagt vinnu í að forgangsraða verkefnum. Það er mikilvægt að hlustað sé á það fólk. Ég skora á hæstv. ráðherra og þingheim allan að gera breytingar á samgönguáætlun svo hægt verði að sjá bæði veg yfir Öxi og göng til Seyðisfjarðar á fimm ára áætlun.
Herra forseti. Um þessar mundir eru verkalýðsfélögin að leggja fram kröfugerð sína vegna kjarasamninga sem eru lausir í lok þessa árs eða upphafi þess næsta. Krafan um styttri vinnuviku hefur verið þar áberandi, bæði sem beint kjaramál en einnig vegna áhrifanna á hamingju og velferð fjölskyldna almennt. Flokksráð VG samþykkti um síðastliðna helgi ályktun um styttingu vinnuvikunnar ásamt fleiri ályktunum sem snúa að launa- og kjaramálum. Skoðum aðeins betur styttingu vinnuvikunnar. Undirritaður hefur í mörg ár talað fyrir þessari leið sem mikilvægri samfélagslegri breytingu auk þess ávinnings sem er augljós fyrir almenning. Sú áhersla sem að undanförnu hefur aukist á umhverfisvænni lífshætti, minna vistspor og neyslu auk þess að hvetja til nýtingar frekar en sóunar, er einnig áberandi í þessum hugmyndum. Veltum fyrir okkur hvort einstaklingur sem hefur minni vinnuskyldu er ekki líklegri til að nota umhverfisvænni aðferðir við að koma sér til og frá vinnu. Skoðum hvort fjölskylda sem hefur meiri tíma saman er ekki líklegri til að hreyfa sig meira, ganga á milli staða, ganga út í búð frekar en keyra, elda frá grunni frekar en kaupa unnar matvörur vegna tímaskorts. Myndum við gefa okkur tíma til að endurvinna í meira mæli, gera við hluti sjálf og jafnvel að læra það? Myndum við gefa okkur til að rækta okkar eigið grænmeti eða gera okkur ferð gangandi eða hjólandi til að kaupa umhverfisvænni vörur? Stytting vinnuvikunnar gæti þarna orðið hvati fyrir grænan hagvöxt. Gefum okkur tíma til að njóta náttúrunnar í meira mæli og öðlast þannig dýpri skilning á gildi hennar og mikilvægi. Ef við svörum þessum spurningum játandi ætti það að hvetja okkur til að berjast af krafti fyrir styttri vinnuviku og taka þannig undir þessa sjálfsögðu kröfu verkalýðshreyfingarinnar.
Herra forseti. Staða launþegahreyfinga í landinu á sér djúpar og sterkar rætur. ASÍ er yfir 100 ára og sagan lýsir ótrúlegum framförum í réttindum fólks og aðbúnaði öllum. Verkalýðshreyfingin hefur lagt grunninn að velferðarsamfélagi okkar í dag og tekist hefur í samvinnu við ríki, sveitarfélög og atvinnurekendur í kjarasamningum að koma okkur í fremstu röð velferðarsamfélaga. Það sem okkur þykja sjálfsögð réttindi í dag á vinnumarkaði hefur náðst með baráttu og samstöðu þess fólks sem ruddi brautina í réttinda- og kjarabaráttu liðinna ára. Við getum nefnt hluti eins og veikindarétt, orlofsrétt, atvinnuleysisbætur, lífeyris- og sjúkrasjóði, félagslegt húsnæði, fæðingarorlof, símenntunarstöðvar, orlofshús og áfram mætti telja. Allt þetta eigum við óeigingjarnri baráttu forfeðra og formæðra okkar að þakka sem ruddu brautina til þeirra sem standa nú í stafni fyrir launþegasamtökin í landinu. Nú stendur verkalýðshreyfingin frammi fyrir mörgum erfiðum áskorunum í nútímasamfélagi eins og t.d. félagslegum undirboðum, hagnýtingu fólks og mansali, vondum aðbúnaði erlends verkafólks, glímu við starfsmannaleigur og kennitöluflakk. Við skulum standa með verkalýðshreyfingunni í komandi kjarasamningum og horfa til þeirra lægst launuðu á vinnumarkaði, vinna sameiginlega að því að koma húsnæðismálum í lag og byggja áfram undir velferðarkerfið okkar og laga það sem úrskeiðis hefur farið. Þeir sem staðið hafa í fremstu röð í kjarabaráttu síðustu hálfa öld eru einn af öðrum að hverfa yfir móðuna miklu. Nú er genginn á vit feðra sinna öflugur málsvari verkafólks, verkalýðskempan Pétur Sigurðsson frá Vestfjörðum, fyrrum forseti Alþýðusambands Vestfjarða og fyrsti formaður Verkalýðsfélags Vestfirðinga. Hann sat einnig á Alþingi sem varaþingmaður Alþýðuflokksins. Blessuð sé minning hans. Megi ný verkalýðsforysta taka sér menn eins og hann sér til fyrirmyndar í komandi kjarabaráttu.
Virðulegi forseti. Mannauðsvísitala Alþjóðabankans er sett saman til að hvetja þjóðir heims til að fjárfesta meira í því sem skilar raunverulegum hagvexti í framtíðinni, menntun og heilsu einstaklinga, svo að þeir geti sinnt störfum framtíðarinnar. Samkvæmt mannauðsvísitölunni er Ísland í neðsta sæti á Norðurlöndunum og það er menntunin sem dregur okkur þangað. Ísland er líka í neðsta sæti meðal Norðurlandanna þegar kemur að fjárframlögum til háskólastigsins. Mannauður Íslands mun því fara á mis við rúmlega fjórðung af mögulegum ævitekjum sínum. Hagvöxtur Íslands framtíðarinnar verður töluvert minni en hann gæti orðið og lífsgæði Íslendinga minni. Í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar segir að fjárframlög til háskólanna eigi að ná meðaltali OECD-ríkjanna árið 2020 og Norðurlandanna árið 2025. Fjármálaáætlun þeirrar sömu hæstv. ríkisstjórnar endurspeglar hins vegar ekki þau orð. Til að ná meðaltali OECD-ríkjanna fyrir árið 2020 þyrfti að auka útgjöld um 3 milljarða til háskólastigsins á næstu tveimur árum. Það er sama hvaða reikningstrix og PR-brellur eru dregnar upp úr hatti hæstv. ríkisstjórnar, það er bara ekkert verið að gera. Það blasir nefnilega við í frumvarpi til fjárlaga 2019 að ríkisstjórnin hyggst ekki einu sinni ná eigin markmiðum sem sett eru fram í fjármálaáætlun sömu hæstv. ríkisstjórnar, sem þó voru ekki sérstaklega háleit. Í frumvarpi til fjárlaga 2019 er raunhækkun á rekstrarframlögum háskólanna 152,6 millj. kr. Það er hálft prósent. Það er hin raunverulega upphæð að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum. Fjármagn á hvern nemanda mun ekki aukast samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, ekki nema með fækkun nemenda á háskólastigi. Er það virkilega markmið hæstv. ríkisstjórnar að fækka nemendum á háskólastigi á Íslandi?
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í ræðustól Alþingis til að vekja athygli á grafalvarlegri stöðu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Íbúar hafa búið við falskt öryggi um langt skeið og er nú mál að linni. Heimilislæknakerfið á Suðurnesjum er einfaldlega ekki til og sérfræðiþjónusta takmörkuð. Í mati embættis landlæknis á gæðum og öryggi HSS, sem kom út 2017, er dregin upp dökk mynd af starfseminni. Í henni segir, með leyfi forseta: „Mönnun lækna og hjúkrunarfræðinga er ónóg og má lítið út af bera til að öryggi sé hugsanlega ógnað vegna ófullnægjandi mönnunar. Heilsugæslan er augljóslega undirmönnuð af fagfólki, sérstaklega er ástandið slæmt í geðteymi og meðferðarteymi barna.“ Þetta var staðan 2017. Nú er ég hræddur um að hún sé enn verri. Starfsfólk er örþreytt og verulegur kostnaður fellur til vegna veikinda. Reyndir hjúkrunarfræðingar segja upp störfum, enda er vinnuumhverfið og álagið þeim ofviða. Samkvæmt upplýsingum frá stofnuninni hefur íbúum á starfssvæði hennar fjölgað um 60% frá 2005 og um 18% bara á síðustu tveimur árum. Þess má geta að hér er ótalin gríðarleg fjölgun ferðamanna en HSS þjónustar einnig alþjóðaflugvöllinn. Maður skyldi ætla að óhjákvæmilega væri verið að auka í þegar kemur að fjárveitingum til HSS en svo er ekki. Samkvæmt því fjárlagafrumvarpi sem Alþingi hefur nú til meðferðar er raunaukning fjárveitingar til HSS minnst og heildarfjárveiting á hvern íbúa einnig lægst. Ég er furðulostinn yfir þeirri staðreynd. Ég hvet heilbrigðisráðherra og þingheim allan til þess að gyrða sig í brók og tryggja viðunandi heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum í eitt skipti fyrir öll.
Herra forseti. Í dag verða lagðar fram á Alþingi breytingar á lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Flutningsmenn frumvarpsins eru átta konur úr öllum flokkum sem sitja á þingi. Frumvarpið fjallar um hvort og hvenær sjúklingar eiga að fá upplýsingar sem kunna að koma fram í erfðarannsóknum sem gerðar eru í vísindaskyni og varðað geta heilsu þeirra, læknisfræðimeðferð eða lífslíkur. Þar getur verið um að ræða lífshættulegt ástand eða mikla sjúkdómsáhættu sem hægt er að bregðast við. Í lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði er ekki tekið á því hvernig meðhöndla skuli slíkar upplýsingar. Brýnt er að bæta úr því og þess vegna leggjum við fram þetta frumvarp. Lagabreytingin felur í sér að ábyrgðarmaður rannsóknar eigi þegar í stað að tilkynna það til embættis landlæknis ef greining finnst á alvarlegum sjúkdómi eða niðurstöður fást sem sýna yfirgnæfandi líkur á að um alvarlegan sjúkdóm sé að ræða sem hægt er að bregðast við. Embætti landlæknis skal þá upplýsa viðkomandi einstakling og veita honum ráðgjöf um möguleg meðferðarúrræði. Einstaklingur getur svo hvenær sem er ákveðið að hann vilji ekki fá slíkar upplýsingar og tilkynna þá ósk sína til embættis landlæknis. Með þessu frumvarpi er sem sagt leitast við að tryggja rétt þeirra sem vilja fá að vita og einnig hinna sem ekki vilja vita. Nefna má sem dæmi um nauðsyn frumvarpsins að Íslensk erfðagreining á dulkóðuð gögn um ríflega 1.000 Íslendinga sem hafa sjúkdómsvaldandi stökkbreytingu BRCA2-erfðavísis. Stökkbreytingin hefur í för með sér mikla áhættu á arfgengu brjóstakrabbameini og krabbameini í eggjastokkum, en 86% líkur eru á að konur sem greinast með hana fái illvígt krabbamein. Hlutfallið er ívið lægra hjá körlum. Ýmsar ráðstafanir má gera til að minnka líkur á að þau fái krabbamein ef þeim er gert viðvart í tæka tíð. Reynsla af vefgáttinni arfgerd.is hefur sýnt að sú aðferð dugar ekki til að ná til allra sem gera þarf viðvart og þess vegna er lagabreytingin nauðsynleg.
Herra forseti. Það var algjörlega sláandi að fylgjast með þeim Sigurbjörgu og Þóru Björgu í þættinum Lof mér að lifa í ríkissjónvarpinu. Kafað var ofan í sögurnar og atburðina á bak við myndina Lof mér að falla og þar blasir við vandi fíkilsins svart á hvítu. Frá því að kvikmyndin Lof mér að falla var frumsýnd fyrir tæpum þremur vikum og fram að því að við sáum heimildarmyndina Lof mér að lifa hafa verið 54 útköll vegna ofneyslu. Við erum svo sem með ágætt kerfi sem byggist á því að við treystum stofnunum á borð við Vog til að sinna þeim sem þurfa að komast í meðferð við fíknivanda. Gott og vel, en það er ekki nóg. Af hverju er ekki gert betur og ráðist á þá biðlista sem allt að því blöstu við okkur í beinni útsendingu? Það er þyngra en tárum tekur að fylgjast með manneskjum sem vilja fá hjálp og vilja hætta að neyta eiturlyfja rekast á veggi í kerfinu aftur og aftur og aftur. Þeim er vísað fram og til baka á nýja staði. Það vantar alla eftirfylgni. Afvötnun er eitt skref. Það að lifa lífinu eftir afvötnunina er allt annað. Þegar manneskjur eru langt leiddar í sjúkdómum eru flestar þeirra peningalausar, heimilislausar, vinirnir lifa í nákvæmlega sama heimi, baklandið er brotið og fjölskyldan búin að gefast upp á þeim áður en þær ná bata. Það vantar því mikið upp á stoðir sem taka við einstaklingum sem eru brotnir og þurfa hjálp við að lifa lífinu eftir þá rússíbanareið sem fíknin getur verið. Kerfið þarf því að fara að viðurkenna fíkn sem skelfilegan sjúkdóm, grafalvarlegan sjúkdóm, og koma fram við hann sem slíkan. Þess vegna segi ég að við verðum að gera betur. Þetta er ekki stjórnar- eða stjórnarandstöðumál heldur samfélagsmál. Við eigum að styðja stjórnvöld hverju sinni í því að gera betur því að við þurfum að taka utan um vandann, við þurfum að ráðast [[Forseti hringir.]]að rótum hans og hætta að plástra kerfi sem veldur augljóslega ekki verkefninu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Í gær las ég frétt um að þrír fræðimenn hefðu fengið ritrýndar og birtar fræðigreinar sem voru frá upphafi til enda algjör þvæla. Ein þeirra fékk meira að segja verðlaun. Þrátt fyrir að mér finnist þetta mjög fyndið er það grafalvarlegt. Þetta er alvarlegt vegna þess að það er svo lýsandi fyrir stöðuna sem við búum við. Magnið af misgóðum upplýsingum er nánast óþrjótandi og allt of lítið um að þær séu sannreyndar, enda fer traustið þverrandi. Falsfréttir eru staðreynd og vantraust gagnvart upplýsingum er mikið. Algrím býr til bergmálshella. Hlustun á milli hópa minnkar. Við í þessum sal getum gert okkar til að spyrna við þeirri þróun með því að fara sjálf vel með staðreyndir. Héðan af þinginu er haldið á lofti miklu af staðhæfingum sem rata í fjölmiðla og gárast þaðan út í samfélagið sem staðreyndir. Fólk á að geta treyst þeim þótt það hafi auðvitað á þeim mismunandi skoðanir. Forseti. Tilgangurinn hér og nú er ekki að nefna dæmi eða benda á einhverja sérstaklega, enda kæmi okkur eflaust seint saman um hvað væri hvað í því. Tilgangurinn er einfaldlega að fá að nefna að við erum almennt nógu ósammála til að rökræða mjög mikið og mjög hátt. Við getum alveg unnið vinnuna okkar og skipst á skoðunum án þess að bjaga staðreyndir. Hversu mikið sem það kann að helga meðalið, hversu mikið sem við trúum á málstaðinn mun það smátt og smátt sverfa enn frekar að trúverðugleika nauðsynlegs samtals í samfélaginu.
Herra forseti. Um hvað ætla ég að tala hér í dag? Af hverju ekki að tala um þá sem senda okkur þingmönnum bréf, skeyti, tölvupósta, SMS og áhyggjur sínar? Þannig er að sem þingmaður fær maður orðsendingar frá fólki úti í samfélaginu og við erum svo heppin að það er talsvert um að fólk er að benda á ýmislegt sem betur má fara. Það má greina á þessum póstum að það er enn afskaplega mikil reiði í samfélaginu eftir bankahrunið og aðstæður fjölda fólks eru enn afar bágbornar, bæði þess vegna og einnig almennt. Við megum ekki gleyma því að nær 10.000 heimili fóru í gegnum nauðungarsöluferli á árunum eftir hrun, fyrir utan þá fjölmörgu sem þurftu að yfirgefa heimili sín eftir samninga við lánastofnanir. Þau sár eru mörg hver ógróin. Þessar orðsendingar bera það margar hverjar með sér að fólk upplifir sig í reiðileysi í kerfinu, fær hvergi svör, úrlausnir eða hjálp. Einn sendandi hefur í næstum sex ár sent okkur öllum þingmönnum, starfsmönnum í stjórnsýslunni og dómstólunum pósta vikulega, neyðarkall um hjálp. Það er mikilvægt að hlusta á fólk og ef unnt er hitta þessa aðila og heyra milliliðalaust um áhyggjur þeirra, vandamál og baráttu. Herra forseti. Það er eins augljóst og ég stend hér að það á eftir að gera upp afleiðingar bankahrunsins á þann hátt að fórnarlömbum þess verði gerð fullkomin skil á aðgerðaleysi stjórnvalda í garð þeirra sem gleymdust þegar verið var að endurreisa fjármálakerfið, því að fjármálakerfið var endurreist en ekki þau fjölmörgu heimili og fjölskyldur sem urðu undir þungavinnuvélum lánastofnana á þessum tíma. Það er ekki í boði að stinga hausnum í sandinn.
Virðulegi forseti. Fyrir viku síðan veitti Alþingi sjávarútvegsráðherra bráðabirgðaleyfi til þess að veita starfsleyfi til fiskeldis fram hjá öllum venjulegum ferlum. Í þeirri umræðu kom fram að í raun og veru væri verið að veita sjávarútvegsráðherra sambærilega heimild og umhverfisráðherra hefði. Þá fór ég að klóra mér aðeins í hausnum og fór að skoða heimild umhverfisráðherra, hvaðan hún kæmi. Ég sé ekki betur en að sú heimild hafi komið inn með breytingartillögu frá umhverfis- og samgöngunefnd í maí á sl. ári án þess að nokkur útskýring væri á þeirri breytingartillögu, á því heimildarákvæði. Ekkert er fjallað um það í nefndarálitinu og ekkert í framsöguræðunni. Það er enginn rammi utan um þessa heimild ráðherra, vald hans til að fara með þessa undanþáguheimild frá t.d. Árósasamningnum. Takmörkun á valdi ráðherra er í rauninni á okkar borði hvað lagasetningu varðar. Við setjum framkvæmdarvaldinu lög, ákveðnar og skýrar reglur um það hvar þeirra mörk liggi, hvar þeirra valdheimildir liggi. Þegar svona tillögur koma frá Alþingi en ekki frá frumvarpinu um breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir verður maður að spyrja af hverju svona breytingartillaga geti komið fram án útskýringa þegar við hér erum persónulega ábyrg gagnvart framkvæmdarvaldinu og eftirliti með því. Það starfar í okkar umboði og undir okkar eftirliti. Þegar við setjum framkvæmdarvaldinu ekki ramma um þessar mjög svo opnu heimildir verðum við að spyrja okkur mjög stórra spurninga. Við verðum að kalla eftir umfjöllun sérfróðra aðila um þetta mál.
Herra forseti. Mig langar aðeins að vitna í Kim Larsen, með leyfi forseta: „Jeg kan ikke forstå, hvad en regering skal gøre godt for, hvis det ikke er for at hjælpe de svage. De stærke skal sgu nok klare sig.“ Eða svo ég þýði það yfir á íslensku: „Ég skil ekki til hvers ríkisstjórn er ef ekki til að hjálpa þeim sem minna mega sín. Þau sterku munu bjarga sér.“ Foreldrar eru framkvæmdastjórar barna sinna. Þeir eiga að passa upp á að þeim vegni vel, að þau fái þá aðstoð sem þau þurfa. En hvað ef örðugleikar koma upp? Við sem foreldrar eigum að vernda börnin okkar og gera allt sem við getum til að þeim vegni vel. Hvað ef foreldrarnir hafa ekki kost á að tryggja velferð barna sinna? Hvert er þá öryggisnetið? Ég vil ekki búa í samfélagi þar sem einungis börn þeirra vel lesnu og ákveðnu fá nauðsynlega þjónustu. Það á ekki að bitna á börnum ef foreldrarnir eru ekki í stakk búnir til að berjast fyrir réttindum þeirra. Það á ekki að vera falið hver réttindi okkar eru og það á ekki að vera þannig að við þurfum að lesa í gegnum lagabálka til að berjast við kerfið. Kerfið á að þjónusta börn, upplýsa um vellíðan þeirra og tryggja þarf jafnan rétt og aðgengi að lífsgæðum sem í boði eru án tillits til efnahags, fötlunar, móðurmáls, fjölskyldugerðar eða félagslegrar stöðu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Þann 10. október sl. ályktaði stjórn Öryrkjabandalagsins um starfsgetumat. Það væri gaman að vita hversu mörg okkar í þessum sal hafa kynnt sér þá ályktun. Það er í stuttu máli þetta sem hún felur í sér: Öryrkjabandalag Íslands er alfarið á móti starfsgetumati í því formi sem það er í í dag. Hvers vegna? Vegna þess að það byggist í raun ekki á neinu öðru en að skapa óöryggi, ótta og vanlíðan hjá öryrkjum almennt. Hvað á það t.d. að þýða að bjóða fólki upp á að fara í starfsgetumat - hver segir hvað það er, 25% starfsgeta, 50% starfsgeta? Farðu út að vinna, þú ferð á hálfar bætur, við ætlum að reyna að koma því þannig fyrir að þú fáir hálfar bætur því að eins og staðan er í dag er bara styrkur upp á 30.000–40.000 kr. ef fólk er metið til 50% starfsgetu. En hvar fær maður þá vinnu, hæstv. forseti? Hvar skyldi vinnuna vera að hafa? Það er eiginlega hvergi. Hjá Vinnumálastofnun eru nú yfir 400 umsóknir öryrkja sem óska eftir því að komast út á vinnumarkað í hlutastarf. En það er bara ekki í boði. Það er ekki nóg að búa til kerfi og ýta til hliðar kerfi sem Öryrkjabandalagið segir að það sé mun sáttara við, það sé öruggara og betra og tryggara, sérstaklega ef tekið yrði utan um það kerfi sem við búum við í dag og það tryggt betur, yrði fært nær þörfum öryrkja og gert skilvirkara og án allra þessara skerðinga. Það sem við höfum haft á borði hjá okkur núna er t.d. króna á móti krónu skerðing og það virðist vera þverpólitísk samstaða um að afnema hana. Auðvitað bíður maður spenntur eftir að sjá hvað úr því verður þegar upp er staðið. Ég segi alltaf að bjartsýni og bros bjargi deginum og það er þess vegna sem ég stend hér. Ég hef trú á því að í þessum sal sé samansafn af góðu fólki sem vill sannarlega taka saman höndum og rétta okkar minnstu bræðrum og systrum hjálparhönd til að gera þeim lífið bærilegra í okkar fallega landi.
Virðulegur forseti. Um helgina var tekin fyrsta skóflustunga, reyndar voru þær nokkrar, að nýjum meðferðarkjarna Landspítalans. Þetta eru mikilvæg tímamót og fagnaðarefni að þessum áfanga hafi verið náð. En það er um leið áminning fyrir okkur um að við erum að fara hér af stað í eina stærstu opinberu framkvæmd seinni tíma með kostnaðaráætlun upp á um 55–60 milljarða kr. Vert er að hafa í huga að að meðaltali fara opinberar framkvæmdir um 70% fram úr kostnaðaráætlun. Verði það raunin í þessu mikilvæga verkefni mun meðferðarkjarninn ekki kosta 60 milljarða heldur 100 milljarða, eða 40 milljörðum meira en við gerum ráð fyrir hér í dag. Ég ætla að vona að eftirlit með þeirri framkvæmd verði betra en raunin hefur verið í opinberum framkvæmdum til þessa. Ég vona líka að framkvæmdin verði betri og okkur öllum til heilla þannig að við þurfum ekki að standa í þeim sporum, að verklokum eftir um sex ár, að þessi hafi orðið raunin enn eina ferðina. Það er vert að hafa þetta í huga í þeirri umræðu sem er einmitt þessa dagana, mikilvægri umræðu, um kostnaðaraðhald í opinberum framkvæmdum. Dæmin eru endalaus. Sporin hræða í þessum efnum. Við erum þessa dagana að ljúka við byggingu nýs sjúkrahótels á þessum sama reit með kostnaðaráætlun upp á 2 milljarða. Verkið er þegar komið 18 mánuði fram yfir áætluð verklok og engar upplýsingar fást um hvaða kostnaðarauka það hefur haft í för með sér. Þetta er ekki trúverðugt þegar við leggjum af stað í margfalt dýrari framkvæmd við sjúkrahúskjarnann sjálfan. Það er mikilvægt að fá við því fullnægjandi svör hver er endanlegur kostnaður sjúkrahótelsins, en ég vona svo sannarlega að framkvæmdin við meðferðarkjarnann sjálfan gangi betur, bæði tímalega séð en ekki síður hvað kostnaðinn varðar.
Herra forseti. Ég kem hér upp í fyrsta skipti. Það eru sannarlega mörg mál sem brenna á mér, mál sem skipta miklu. Ég geri mér samt grein fyrir því að á þessum stutta tíma kemst ég ekki yfir nema fáein atriði. Ég verð þó að nefna dæmi. Þessa dagana er verið að halda áfram með uppbyggingu á Landspítala við Hringbraut sem ég hygg að séu einhver þau alvarlegustu mistök sem gerð hafa verið um langa hríð. Ég tel að við sem þjóð séum ekki búin að bíta úr nálinni með það klúður. Það er með ólíkindum að hægt sé að nefna hér flokka sem seldu þetta fyrir ráðherrastóla. Ég verð að nefna nýlega framkomna samgönguáætlun, en í henni er fyrirbærið borgarlína tekið fram yfir nauðsynlegar vegabætur úti á landi. Það er nefnilega, herra forseti, að víða úti á landi þarf fólk að sætta sig við að keyra ónýta vegi. Ég nefni Brekknaheiði í því sambandi, brúna yfir Skjálfandafljót, Suðurfjarðaveg og að sjálfsögðu er hægt að nefna ótal fleiri. Það sem mér gremst þó mest er pólitískt kjarkleysi kjörinna fulltrúa þegar kemur að landsbyggðinni. Það er endalaus bútasaumur sem ýmist er kallaður brothættar byggðir, efnahagslega köld svæði eða fleira þess háttar. Þetta er vissulega viðleitni til að hjálpa þessum svæðum en það breytir ekki því að nálgunin er að mínu mati röng. Við eigum að gera þeim fyrirtækjum og fólki sem kýs að búa á landsbyggðinni kleift að vera þar. Við þurfum ekki einu sinni að finna upp hjólið. Ég nefni sérstaklega Nordic Powerhouse-verkefnið í Bretlandi. Við þurfum að beita sérstökum skattaívilnunum við nýframkvæmdir á landsbyggðinni. Ég nefni þá leið sem Norðmenn fara með mismunandi sköttum eftir búsetu. Ég kalla eftir pólitískum kjarki til að fara leiðir til að koma til móts við landsbyggðina. Væri það ekki sjálfsagt mál að lækka skatta þeirra sem búa úti á landi? Eru þeir að fá það sama í þjónustu og aðrir þrátt fyrir að í mörgum tilfellum leggi þeir a.m.k. jafn mikið til þess? Það er nefnilega svo að í mörgum tilfellum kostar það fólk á landsbyggðinni gríðarlegt fé að nýta sér þá þjónustu sem allir eiga að hafa jafnan aðgang að. [[Forseti hringir.]] Hvað er t.d. að því að hafa lægri skatta á nýframkvæmdum á efnahagslega köldum svæðum og hvetja þannig til uppbyggingar?
Virðulegi forseti. Tjáningarfrelsið er undirstaða lýðræðisins. Mig langar að fagna því að á samráðsgátt Stjórnarráðsins séu fram komin svokölluð IMMI-frumvörp sem síðar verða lögð fram á Alþingi. Af því tilefni vil ég minnast þess að frumvörpin eru afsprengi vinnu sem fór af stað við ályktun Alþingis árið 2010, en 1. flutningsmaður tillögunnar var þáverandi hv. þm. Birgitta Jónsdóttir. Ég mun fjalla um frumvörpin efnislega þegar þau koma hingað inn en ég vil reyna að endurvekja neista sem kviknaði eftir efnahagshrunið 2008. Þótt hrunið hafi falið í sér gríðarlegt tjón fyrir samfélagið allt bjó það samt til ákveðinn drifkraft. Fyrir hrun var ríkjandi sú hugmynd að allt væri svo fínt að við þyrftum ekkert að leggja á okkur til að vera best í einhverju, en eftir hrun snerist það við og samfélagið áttaði sig á því að til þess að standa undir orðstír þarf að eiga hann skilið. Þrátt fyrir myrkrið urðu nokkrir draumar til úr öskunni og úr varð m.a. metnaður til að við yrðum fremst í tjáningar- og upplýsingafrelsi og til fyrirmyndar, best. Heimurinn var fullfljótur að fagna og hefur Ísland síðan þá notið þess orðstírs að vera fremst í vernd uppljóstrara og tjáningar- og upplýsingafrelsis. Því miður hefur sá orðstír verið fullkomlega óverðskuldaður og staðan í dag er reyndar frekar pínleg þegar við sem hugsum mikið um málaflokkinn höfum heyrt lofræðurnar frá útlendingum sem ekki vita betur. Við höfum í rauninni fengið að njóta ágóðans af þeim orðstír án þess að lyfta litla fingri til að verðskulda hann. Smátt og smátt áttar fólk erlendis sig á því. Þess vegna er gríðarlegt fagnaðarefni að frumvörpin séu á leiðinni inn í þingið. Við getum enn þá raungert drauminn um að Ísland verði ekki bara nógu gott heldur best í málefnum tjáningar- og upplýsingafrelsis og ekki bara notið orðstírsins eins og við höfum gert síðan 2010 heldur einnig verðskuldað hann. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sýndan metnað.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir það tækifæri að fá að koma þessari umræðu á dagskrá og þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til svara. Ég hef ekki strokað jafn mikið út og skrifað eins mikið í nokkurri ræðu sem ég hef samið hérna á þingi og í kringum þennan málaflokk því að sífellt komu fram fleiri upplýsingar um málið og það sem þetta orð, forvörn, felur í sér. En ég ætla ekki að eyða tímanum í að tala um það. Ég er afar þakklátur fyrir þessa sérstöku umræðu um forvarnir, ekki síst vegna þess að með umræðunni eru meiri líkur á að við finnum leið til þess að hamla sérstaklega þeirri þróun að áfengis- og vímuefnaneysla er alltaf að aukast og aldurinn að færast neðar. Sprautufíknin er orðin algeng hjá ungu fólki allt niður í 12 ára aldur. Það er staðreynd. Við sem höfum áhyggjur af þessu erum vanmáttug. Orðið forvörn nær yfir vítt svið sem virðist alltaf vera að stækka. Ég hef því reynt í þessum undirbúningi að einskorða mig við nokkur atriði. Það eru þrenns konar forvarnir sem ég hef í huga hér í dag, þ.e. áfengis- og vímuefnaforvarnir, geðheilbrigðismál og það sem kallað er annars stigs forvarnir. Hvað getum við gert til að hamla þeirri þróun sem er í neyslu ungmenna á ávanabindandi efnum og þeirri staðreynd að unglingar eru farnir að sprauta sig í auknum mæli allt niður í 12 ára aldur? Þegar maður spyr þá sem vinna í meðferðargeiranum er svarið: Hamlið framboðinu og hamlið aðgengi að efnum. Sjálfur hef ég ekkert endanlegt svar þrátt fyrir að hafa fylgst með þessum málum með opnum augum í 25 ár. Þó hefur mér stundum fundist ég hafa fundið svarið á einhverjum tíma. Þó að áfengis- og vímuefnavandamálið hafi verið mikið fyrir 25 árum hefur landslagið, ef svo má segja, gjörbreyst því að internetið var ekki þá. En í dag fara þar fram gríðarleg viðskipti á ólöglegum og ávísuðum vímuefnum. Internetið býður alla aldurshópa velkomna til leiks. Eitt er víst að skólarnir hafa mikið að segja þegar kemur að forvörnum. Og að sjálfsögðu foreldrar og forráðamenn. En misjafnar heimilisaðstæður barna gera það að verkum að forvarnafræðsla í skólum ætti að vera með þeim hætti að líkur séu á að ungt fólk sé meðvitaðra um áhættu þess að byrja að fikta við efni, hvaða nafni sem þau nefnast. Þeirri vinnu að breyta hugarfari barna verða stjórnvöld að viðhalda. Ég hef lengi sagt að þeir sem taka þá ákvörðun að byrja ekki og segja nei takk séu ekki að missa af neinu. Ég tek sjálfur hatt minn ofan fyrir þeim sem taka þá ákvörðun. Þegar talað er um annars stigs forvarnir er t.d. átt við að sá sem er bakveikur eða er með kvilla í liðum fær þjálfun eftir faglegum leiðum og fær hjálp til að hjálpa sér sjálfur og fá meiri hreyfigetu, minni verki og betri heilsu. Eins má segja að áfengis- og vímuefnameðferð sé annars stigs forvörn. Að taka áfengissjúkling í meðferð og hjálpa honum til bata gerir viðkomandi að betri fyrirmynd, en góðar fyrirmyndir eru einna bestu forvarnirnar sem til eru. Á málstefnu undir yfirskriftinni Forðum ungmennum frá fíkniefnum kom fram mikilvægi þess að foreldrar séu upplýstir og fái þjálfun í uppeldi. Og komi fram vandamál hjá börnum sé gripið strax inn í, sem oft er kallað snemmtæk íhlutun, enda er velferð barna mál samfélagsins alls. Gleymum því ekki að býsna stór hluti þjóðarinnar glímir við áfengis- og vímuefnavanda. Sumir halda því fram að hlutfallið sé allt að 20%. Einhver sagði að það væri ekkert grín að vera unglingur eða barn í dag. Það má kannski til sanns vegar færa þegar við ræðum um forvarnamál. Eins og kom fram í ræðu minni er internetið orðið stór vettvangur viðskipta í ólöglegum vímuefnum. Sagt er að það sé fljótlegra að panta sér vímuefni en pítsu á netinu. [[Forseti hringir.]] Ég vil þakka kærlega fyrir þessa dagskrá og veit að það verður góð umræða um þennan málaflokk í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessum mikilvæga þætti heilbrigðisþjónustunnar og heilbrigðiskerfisins okkar sem eru forvarnir, þó að þær teygi auðvitað anga sína inn í samfélagið allt og eigi ekki síður heima á öðrum sviðum samfélagsins en í heilbrigðisþjónustunni, þ.e. í menntakerfinu, félagsþjónustunni og í öllu því sem límir samfélagið saman. Alls staðar höfum við áhrif á það að tryggja og stuðla að sem bestri heilsu. Hér á landi hefur um árabil verið unnið öflugt forvarnastarf og sumt er þeirrar gerðar að eftir því hefur verið tekið um lönd og álfur og full ástæða fyrir okkur til þess að vera stolt af því sem vel hefur verið gert. Það byggist alltaf á þverfaglegri vinnu, samstarfi og samvinnu í samfélaginu. Áhrifaþættir heilbrigðis eru auðvitað mjög margir og lýðheilsa snertir marga aðra málaflokka eins og ég nefndi áðan og til viðbótar við þá sem ég hef þegar nefnt má nefna umhverfismál og efnahagsmál, því að efnahagsmálin og kjaramálin eru líka lýðheilsumál í vissum skilningi. Það eru beinlínis auknar líkur á heilsubresti og heilsufarsvanda ef fólk býr til að mynda við fátækt. Hv. þingmaður spyr hvernig ráðherra hyggst beita sér. Nú er í gildi lýðheilsustefna til ársins 2030 en meginmarkmið hennar er að stuðla að heilsueflandi samfélagi og bæta lýðheilsu á öllum aldursskeiðum með sérstakri áherslu á börn og ungmenni undir 18 ára aldri. Samkvæmt lögum er það embætti landlæknis sem er ætlað að stuðla að heilbrigði landsmanna, m.a. með því að efla lýðheilsustarf í landinu og vinnur embættið að mörgum heilsueflandi verkefnum. Þar má nefna verkefni um heilsueflandi samfélög í samstarfi við sveitarfélög og opinberar stofnanir o.s.frv. Embættið hefur líka stýrt verkefninu Heilsueflandi skóli frá árinu 1999. Lýðheilsuvísarnir hafa verið gefnir út, komu í þriðja sinn út nú í byrjun sumars. Ég vil hvetja þingmenn til að kynna sér lýðheilsuvísana því að þeir eru gott verkfæri til þess að skoða þróun mála í lýðheilsumálum í landinu. Þeim er skipt eftir landshlutum og er ætlað að auðvelda bæði sveitarfélögum og heilbrigðisþjónustunni og skólakerfinu til þess að greina stöðuna í sínu umdæmi og bregðast við í samræmi við það. Þá vil ég líka nefna að úthlutað hefur verið sérstaklega úr lýðheilsusjóði frá árinu 2012, en lýðheilsusjóður hefur það hlutverk að styrkja lýðheilsustarf í landinu. Þá er náttúrlega ótalin almenn og sérhæfð heilbrigðisfræðsla í heilbrigðiskerfinu öllu og í skólum landsins. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi með hvaða hætti sú sem hér stendur ætli að sjá til þess að grasrótarsamtök eins og SÁÁ og viðlíka samtök geti unnið samhliða og með mismunandi stjórnsýslustigum. Ég legg áherslu á mikilvægi slíkra grasrótarsamtaka sem hafa haft mjög mikil áhrif á þróun og uppbyggingu íslensku heilbrigðisþjónustunnar, en vil jafnframt nefna það að við þurfum ávallt að gæta að því að þeir hagsmunir sem þar eru í fyrirrúmi eru þeir sem kerfið á að þjóna. Það er afar mikilvægt að hlusta á sjónarmið þeirra sem þjónustuna veita, grasrótarsamtakanna, þeirra rödd er mjög mikilsvert innlegg inn í vinnu ráðuneytisins og hefur verið leitað sérstaklega eftir þeim röddum. Samvinna þvert á stofnanir er mikilvæg. Við sjáum það í mörgum verkefnum. Það eru mikil sóknarfæri í samráðsgáttinni. Þar er markmiðið að auka gagnsæi og möguleika almennings í þátttöku í stefnumótun. Við auglýsum á hverju ári eftir umsóknum um styrki frá félagasamtökum vegna sérstakra verkefna. Í næsta mánuði mun ég efna til heilbrigðisþings sem verður opið öllum, þar á meðal þeim aðilum sem hv. þingmaður nefnir. Þingmaðurinn nefnir í þriðja lagi hvort unnið sé að auknum forvörnum vegna geðheilbrigðisvanda, ekki síst hjá ungu fólki. Geðheilbrigðismál eru mjög víðfeðmur málaflokkur. Þar þarf margt að koma til. Við finnum fyrir því í ráðuneytinu og auðvitað finna hv. þingmenn fyrir því líka að það er vitundarvakning í samfélaginu varðandi geðheilbrigðismál sem endurspeglast m.a. í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Ég hef lagt mikla áherslu á eflingu geðheilbrigðismála og styrkingu málaflokksins á öllum stigum heilbrigðisþjónustunnar, bæði í forvörnum en ekki síður í heilsugæslunni. Liður í styrkingu heilsugæslunnar á landsvísu er bætt geðheilbrigðisþjónusta þar sem við erum að fjölga sálfræðingum og stofna geðheilsuteymi. Það sjáum við á fjárlagatillögum fyrir árið 2019, við leggjum til nýjar 650 milljónir til að styrkja geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar. Við höfum lagt áherslu líka á aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum, auk þess sem embætti landlæknis hefur nýlega gefið út leiðbeiningar um skaðsemi kannabisefna og fleiri atriði má nefna sem ég, [[Forseti hringir.]]virðulegur forseti, fæ vonandi ráðrúm til þess að tala um þau í minni seinni ræðu.
Herra forseti. Aðkoma stjórnvalda er nauðsynleg til að auka forvarnir með markvissum aðgerðum og til að tryggja fjármagn til að hrinda þeim í framkvæmd. Í þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar sem nú er í vinnslu hjá hv. velferðarnefnd, um tímasetta og fjármagnaða áætlun til næstu fjögurra ára til að styrkja stöðu barna, er sérstaklega fjallað um forvarnir. Þar leggjum við til að áhersla verði lögð á heilsueflingu barna og ungmenna, m.a. með því að auka hreyfingu og bæta næringu og fæðuval. Lögð verði áhersla á fræðslu og forvarnir gegn ofþyngd og bætt úrræði til meðferðar og aðgengi að hollum mat í leik og starfi. Við leggjum einnig til að ungmennum verði veitt viðeigandi fræðsla um áhrif og afleiðingar áfengisneyslu, lyfjaneyslu, tóbaksneyslu og notkunar rafrettna ekki síður en ólöglegra vímuefna. Beitt verði forvörnum í vaxandi mæli til að bæta heilsu og líðan barna og ungmenna, sérstök áhersla verði lögð á almennar forvarnir og fræðslu í samfélaginu er varðar andlega og félagslega líðan, ofbeldi gegn börnum og vanrækslu. Það verði gert með því að leggja aukna áherslu á geðrækt, hollar tómstundir fyrir öll börn og uppbyggilega nýtingu frítíma og samveru fjölskyldunnar. Í samvinnu við frjáls félagasamtök og sveitarfélög verði bætt aðgengi allra barna og ungmenna að íþróttum og félagsstarfi, ekki síst þeirra sem búa við veikan fjárhag eða tilheyra jaðarhópum í samfélaginu. Samfylkingin leggur jafnframt til að tryggt verði greitt aðgengi allra barna að sálfræðiþjónustu, bæði í skólum og á heilsugæslum um allt land, ásamt því að börn fái kynningu á þjónustu sem í boði er og á þeim reglum sem gilda, svo sem um rétt barna til trúnaðarsamskipta. Og að fötluðum börnum verði tryggður allur nauðsynlegur stuðningur og þjónusta og þau efld og styrkt til virkni. Í þessu felast ekki síður forvarnir.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir þarfa umræðu. Ég hef fylgst með verkefni dr. Janusar Guðlaugssonar, fjölþættri heilsurækt í sveitarfélögunum, sem er heilsueflandi forvarnaverkefni fyrir 65 ára og eldri. Nú þegar er hann með 200 þátttakendur í sveitarfélögunum Reykjanesbæ og Hafnarfirði sem taka þátt með athyglisverðum árangri um leið og tekin er ábyrgð á eigin heilsu. Í ljós hefur komið að eftir eitt ár undir handleiðslu dr. Janusar hefur lyfjanotkun þátttakenda minnkað verulega, líðan fólks er mun betri og t.d. hefur blóðþrýstingur lækkað um 6–10% í hópnum, sem er betri árangur en bestu lyf ná. Við hvert ár sem fjölþætt heilsurækt seinkar innlögn hópsins á hjúkrunarheimili sparast 5,2 milljarðar á ári. Rekstur hjúkrunarheimila á Íslandi kostar 50,2 milljarða á ári. Á næstu 15 árum mun fjölga í hópnum, þ.e. 65 ára og eldri, um 61% og kostnaður rjúka upp úr öllu valdi og fara í yfir 80 milljarða á ári. Við verðum að huga að öðrum leiðum. Heilsa og heilbrigði og fjölþætt heilsurækt í sveitarfélögum er lykill að betra ævikvöldi fyrir alla. Það sáu nágrannar okkar á Norðurlöndum fyrir mörgum árum síðan og við verðum að fylgja í kjölfarið. Þá verðum við líka að sýna í verki að við viljum vinna að forvörnum, styrkja stofnanir eins og Heilsustofnunina í Hveragerði, sjúkrahúsið Vog sem rekið er af SÁÁ, Hlaðgerðarkot og Krýsuvíkursamtökin. Þetta minnir okkur á sjónvarpsþættina tvo sem við höfum horft á tvö síðustu kvöld. Það er þyngra en tárum tekur að horfa á þá miklu ógæfu sem eiturlyfin kalla yfir þá sem í þeim lenda, fjölskyldur þeirra og okkur öll. Maður hefur grátið af minna tilefni.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst pínulítið erfitt að ræða forvarnir sérstaklega, alla vega í vímuefnamálum, án þess að ræða vímuefnamál í aðeins stærra samhengi. Ég ætla samt að reyna. Forvarnir eru aðferðafræði sem samfélagið allt virðist sem betur fer vera til í og Alþingi er alveg til í, þ.e. ef það getur fjármagnað þann málaflokk almennilega, eitthvað sem ég læt bíða annarrar umræðu. Ég hef fylgst með vímuefnamálum þó nokkuð mikið síðan á táningsaldri og mér hefur alltaf fundist samband samfélagsins við vímuefni rosalega klikkað, það er rosalega eitrað og skrýtið. Ég hef upplifað það bæði sjálfur og af fólki sem ég þekki sem hefur verið í neyslu að það trúir ekki yfirvöldum vegna þess að yfirvöld sýna ekki trúverðugleika í málaflokknum í heild sinni. Það er alveg sjálfstætt vandamál. Mér skilst að þetta hafi batnað mjög mikið síðustu ár. Ég man hvernig forvarnir voru þegar ég var táningur, þær voru ekki góðar að mínu mati, sumir kölluðu þetta auglýsingar fyrir vímuefni, vegna þess að það vantaði trúverðugleika. Það vantaði að krökkum væri sagt satt og rétt frá. Umræðan einkenndist af mikilli geðshræringu og upphrópunum sem er ekki sannfærandi fyrir fólk á unglingsaldri sem er í miðjum klíðum við að efast um nákvæmlega allt í sínu samfélagi. Það er það sem við gerum fyrst og fremst þegar við erum unglingar, við efumst og storkum ríkjandi hugmyndum. Þegar slíkt hugarfar mætir einhverju sem er ekki trúverðugt eða er misvísandi getur illa farið. Eins og ég segi skilst mér að þetta hafi batnað mjög mikið síðustu ár vegna þess að fólk hafi farið að taka upp gagnreyndar aðferðir, þ.e. að athuga hversu vel aðferðin virkar og spyrja sig að því loknu hvað sé best til þess að sannfæra krakka um að í það minnsta bíða með fiktið og helst auðvitað sleppa því. Frumskilyrðið er að við höldum okkur við gagnreyndar aðferðir og látum ekki gjörðir okkar stjórnast af tilfinningahita hverju sinni. Þetta er vísindaleg spurning að miklu leyti og við verðum að koma fram með það í huga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir að koma þessu mikilvæga máli á dagskrá. Eins og fram hefur komið eru forvarnir lykilatriði bættrar lýðheilsu og líklega besta fjárfesting samfélagsins inn í framtíðina. Í tengslum við þá umræðu langar mig til að vekja athygli á þingmáli sem við Framsóknarmenn og fleiri höfum lagt fram nokkrum sinnum undir forystu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar. Kjarni þess er endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu manna við nýbyggingu og viðhald íþróttamannvirkis, af þjónustu vegna hönnunar eða við eftirlit með nýbyggingu eða endurbyggingu vegna viðhalds þess háttar húsnæðis, sem og af efniskaupum til slíkra framkvæmda. Við þurfum ekki að fjölyrða um þjóðhagslegt mikilvægi íþróttahreyfingarinnar því að fjölmargar rannsóknir staðfesta forvarnagildi íþrótta. Þátttaka barna og unglinga í skipulögðu íþróttastarfi dregur úr líkum á hvers kyns frávikshegðun. Nú er staða nokkurra sveitarfélaga þannig að þau halda að sér höndum við framkvæmdir við íþróttamannvirki. Þess vegna vil ég hvetja hæstv. ráðherra og ríkisstjórn alla til að kanna hvort hægt sé að koma til móts við sveitarfélögin í þessum málum. Þar sem góð íþróttaaðstaða er hefur það sýnt sig að fólk á öllum aldri nýtir sér hana, eldra fólk fyrri part dags, það yngra seinni part og svo í bland ef vill. Bæjarfélög hafa í samstarfi við embætti landlæknis unnið að verkefnum með góðum árangri sem snúa að lýðheilsu. Má þar helst nefna Heilsueflandi samfélag. Til viðbótar hafa Hafnarfjörður og Reykjanesbær gert samning um fjölþætta heilsurækt eldra fólks undir stjórn Janusar Gunnlaugssonar. Í ljósi þess að færri komast að en vilja tel ég líklegt að svo yrði um allt land. Því spyr ég hvort uppi séu áform um að festa þessa nálgun í sessi. Hreyfing getur verið þáttur í fjölbreyttum forvörnum og á öllum aldursstigum haldið ungmennum frá neyslu, stuðlað að betra geðheilbrigði og komið í veg fyrir ýmis heilbrigðisvandamál fólks á öllum aldri. Auðvitað eru forvarnir flókið og viðamikið verkefni, en eins og við segjum í minni sveit: Það má ganga margt úr sér á fyrri stigum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir góða og þarfa umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að vera með okkur í dag. Hv. málshefjandi talar um þrenns konar forvarnir. Hann talar um vímuefnavandann. Yfir 600 manns eru á biðlista eftir því að fá aðstoð, eftir því að fá hjálp. Hvers vegna óskar fólkið eftir hjálp? Hvers vegna er það svona veikt? Hvað getum við gert til að koma í veg fyrir að þetta séu svona margir einstaklingar og svona mikið veikir? Þar er komið að okkur að byggja upp forvarnir. Hvers vegna er geðheilbrigðisvandinn svona yfirgripsmikill í dag? Tengist það kannski allt saman, vímuefnavandi, geðvandi? Börnunum okkar líður illa þegar þau fá ekki greiningu strax, bíða eftir henni langalengi, jafnvel í eitt til tvö ár, eftir því að geta virkilega gengið í skólann og notið þess að vera til og vera nemandi í skólanum. Þau ná ekki athygli, geta ekki lesið. Síðast en ekki síst er talað um annars stigs forvarnir. Það kom í ljós í þætti sem við sáum í gærkvöldi þar sem talað var um öryrkja að það er engan veginn öðruvísi brugðist við gagnvart þeim sem eru fjölfatlaðir og þeim sem lenda í slysum, að hugsa sér. Virðulegi forseti. Ég held að hér séu töfraorðin snemmtæk íhlutun. Það þarf að grípa fólk, það þarf að vera öryggisnet og við þurfum líka að fylgja málunum eftir. Forvarnir eru lykilatriðið í öllu saman en við megum ekki gleyma því að við verðum að horfa á þetta heildstætt því að hvað fylgir öðru.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka málshefjanda, Sigurði Páli Jónssyni, fyrir að setja þetta brýna mál á dagskrá. Heilbrigðiskerfi vestrænna ríkja hafa gjarnan verið byggð upp til að greina og lækna sjúkdóma. Okkur er tamt að bregðast við því sem orðið er og leggja áherslu á að meðhöndla skaðann eins vel og hægt er. Sú nálgun er auðvitað áfram mikilvæg. Hún er nauðsynleg til að heilbrigðisþjónustan okkar standi áfram undir því að vera á meðal bestu þjónustunnar í heimi. Við þurfum líka að fjárfesta í heilsueflingu og forvörnum. Bæði með fé og með hugarfarsbreytingu. Heilbrigðismál verða líka að snúast um fyrirbyggingu sjúkdóma. Við búum við þá staðreynd að lífsstílstengdir sjúkdómar eru orðnir algengasta orsök heilsutaps í okkar heimshluta og því hlýtur heilsuefling og forvarnir, ekki síst í geðverndarmálum, að vera forgangsmál í heilbrigðisþjónustunni, ekki bara vegna augljóss ávinnings í formi betri lífsgæða heldur vegna þess að hér eigum við raunverulegan möguleika á að ná tökum á þeim mikla kostnaðarauka sem við höfum búið við og sem er áfram í spilunum í heilbrigðiskerfinu. Ef vel á að vera eiga heilsuefling og forvarnir að vera forgangsmál í heilbrigðisþjónustunni sem langtímafjárfesting í heilbrigði og vellíðan þjóðarinnar. Það þarf að blása til sóknar í þessum málaflokki með samræmdri stefnu. Frekari sóknar, má segja, vegna þess að við höfum alla burði til að vera fyrirmyndarríki. Við höfum dæmi um það, kannanir sýna að íslenskir unglingar koma mjög vel út, reyndar allra þjóða best í samanburði OECD-landa hvað varðar áfengisdrykkju, reykingar og annað slíkt. Unglingarnir okkar eru þannig til fyrirmyndar. Það erum kannski við stjórnmálamenn sem ráðum ferðinni í stefnumótun og framkvæmd og dreifingu fjármuna og dreifingu áherslna og því hvernig við tölum um hlutina. Við ráðum ferðinni svolítið hér og mögulega truflar það okkur að þetta er ekki átaksverkefni. Það þarf hugarfarsbreytingu sem tekur miklu lengri tíma að skila ávinningi en eitt kjörtímabil. Ég tek undir það sem hér kemur fram og er undirliggjandi, þetta er ekki þverpólitískt mál, þetta er mál allra sem hafa raunverulegan áhuga á [[Forseti hringir.]]að við náum tökum á þessum málum sem heild. Ég verð að koma betur að því í næstu umferð.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir umræðuna og sömuleiðis hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að vera hér. Ég vil sérstaklega ræða geðheilbrigðismál sem eru þau mál sem mér finnst skipta hvað mestu máli í þessari umræðu. Það er erfitt að ákveða og það er spurning hvort yfirleitt eigi að ákveða hvort kemur á undan, geðræn veikindi eða neysla vímuefna. Kannski á alls ekki að hugsa um þau mál í eins konar tvíhyggju. Það sem skiptir hvað mestu máli er að við höldum áfram að huga að forvörnum á öllum sviðum mannlífs. Forvarnir eiga í mínum huga að vera leiðarstef manneskjunnar frá vöggu til grafar. Það er að verða einhvers konar vitundarvakning í samfélaginu. Við finnum það sannarlega öll með einhverjum hætti á eigin skinni. Það er okkar sem fyrr í þessum sal að styðja og standa fast að því að forvarnir, eins yfirgripsmikið hugtak og það er, skipi þann sess sem þær hafa gert í gegnum árin. Við eigum aldrei að hugsa um forvarnir sem átaksverkefni heldur verðum við að sjá til þess að þær séu alltaf virkar. Mig langar í lokin að benda á að forvarnir kosta lítið í samanburði við þann ávinning sem þær skila. Okkur ber því að huga sérstaklega að frjálsum félagasamtökum sem beita sér sérstaklega í þessum málaflokki. Ég vil því hvetja heilbrigðisráðherra til að hafa það í huga, því að oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir mikilvæga umræðu. Forvarnir eru afar mikilvægar á mjög mörgum sviðum en það er unga fólkið sem ég hef mestar áhyggjur af og þá einkum geðrænir erfiðleikar ungs fólks. Í framhaldsskólum landsins glíma nemendur við vandamál eins og kvíða, þunglyndi, fíkn og félagsfælni svo eitthvað sé nefnt. Við sem störfum og kennum í þeim skólum erum oftar en ekki í hlutverki sálfræðinga án þess að hafa til þess menntun. Það er mikil þörf á bættu aðgengi ungmenna að sálfræði- og geðheilbrigðisþjónustu, ekki síst úti á landi. Vandinn er ekki síst mestur hjá ungum karlmönnum. Þeir virðast eiga erfiðara með að finna sér stefnu í lífinu og það er reynsla flestra kennara að oft sé erfiðara að kveikja áhuga þeirra en ungra kvenna og erfiðara að fá þá til að taka ábyrgð. Slíkir erfiðleikar geta haft skelfilegar afleiðingar. Við starfsfólk og kennarar framhaldsskólanna höfum allt of mikla reynslu af því að takast á við sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir nemenda okkar. Það fyrsta sem okkur dettur í hug er að taka á vandanum með því að auka aðgengi að sálfræðingum og geðlæknum. Það er mikilvægt, en einnig ættum við að vera að vinna meira í forvörnum. Við eigum að eyða meiri tíma í skólakerfinu í að vinna gegn skaðlegri hegðun. Fræðsla er lykilorð eins og svo oft áður og þess vegna þarf að vera rými fyrir hana í skólakerfinu. Fræðum ungmennin okkar, t.d. um ábyrga netnotkun, mikilvægi svefns, skaðlega áhættuhegðun, mikilvægi þess að tala um tilfinningar, mikilvægi þess að setja sér mörk. Fræðum einnig foreldra um sömu hluti. Þau erfiðu mál eru hvort tveggja menntamál og heilbrigðismál. Hæstv. heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra vinna nú í sameiningu að því að efla sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Meðal þeirra tillagna sem eru til skoðunar er að gefa kost á markvissri gjaldfrjálsri skólaheilsugæslu í framhaldsskólum, líkt og gert er í grunnskólum, og auka aðgengi að sálfræðiþjónustu á netinu. Einnig að efla forvarnir og fræðslu, t.d. í samvinnu við heilsugæsluna. Ég fagna þeirri vinnu og hvet hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur og Lilju Alfreðsdóttur til dáða í henni.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mjög svo þörfu umræðu um forvarnir, sem eru auðvitað margvíslegar. Mig langar að víkja máli mínu að tveimur þáttum er varða forvarnir og vísa þar í afar metnaðarfulla aðgerðaáætlun í málefnum barna og ungmenna sem við í þingflokki Samfylkingarinnar höfum lagt fyrir þingið til afgreiðslu í formi þingsályktunartillögu. Í fyrsta lagi vil ég minnast á samverustundir fjölskyldunnar sem ég tel fullvíst að eru með betri forvörnum. Samverustundir þar sem börnum og ungmennum er fylgt, þau föðmuð og þeim leiðbeint í gegnum lífið í gegnum súrt og sætt, en kostar í rauninni ríkissjóð sáralítið. Tel ég því einboðið að ríkisstjórnin horfi í komandi kjarasamningsviðræðum af alvöru á þær hugmyndir er lúta að styttri vinnutíma sem og að gera vinnutíma sveigjanlegri, en ekki síður hvernig hægt er að tryggja að foreldrar geti betur sinnt börnum sínum og ungmennum með tilliti til veikinda og/eða fötlunar. Hitt atriðið sem ég vil benda hæstv. ráðherra á, sem hún getur þá komið inn á borð hæstv. ríkisstjórnar, er jafnræði til íþrótta- og tómstundaiðkunar. Í dag standa sveitarfélögin vissulega að nokkru leyti að slíku en frístundastyrkur sveitarfélaga nær eingöngu að styðja að hluta til við þá mikilvægu forvörn sem slík iðkun er, vegna þess að þegar þátttökugjaldinu lýkur þarf að standa straum af ýmiss konar öðrum kostnaði. Það er gríðarlega mikilvægt að við hlúum að þeim börnum og ungmennum sem koma frá tekjulægri heimilum hvað þetta varðar. Þess vegna vil ég velta upp þeirri hugmynd að hluti ríkisstyrkja sem renna til íþróttasambanda verði sérstaklega ætlaður börnum og ungmennum tekjulægri fjölskyldna svo þau geti einnig sinnt íþróttaiðkun eða öðrum tómstundum sem rannsóknir sýna að eru gríðarlega öflugt forvarnatæki.
Herra forseti. Ég þakka fyrir mikilvæga umræðu. Ég var að rifja það upp meðan ég var að hlusta á ágætar ræður hér að fyrir tveimur áratugum síðan stýrði ég verkefni sem hét Jafningjafræðslan, og heitir enn, þótt með breyttu sniði sé í dag. Það sem var svo frábært við það verkefni var að það var uppsprottið af mjög svo tærum vilja ungmenna til að tala við jafningja sína um vondar hliðar fíkniefnaneyslu svo að þau hefðu alla vega þær upplýsingar. Þau gætu síðan í kjölfarið gert það sem þau vildu. Ég man hins vegar að við vorum talsvert gagnrýnd af öðrum aðilum í bransanum, ef svo má segja, oft réttilega. En það sem ég var smá hugsi yfir og er kannski enn og langaði að fá að nota tækifærið hér til að nefna er að ég held að það sé mjög mikilvægt að við festumst ekki í einhverri einni aðferð eða einni leið, að það verði ekki einhvern veginn forvarnaaðferð ríkisins viðhöfð því að ungmenni eru mjög misjöfn. Það er mjög mismunandi hvað hefur mest áhrif, hvort sem það er fræðsla eða íþróttir, jafnvel smá hræðsluáróður. Það er misjafnt. Ég held að það sé mikið unnið með því að við reynum að nálgast verkefnið þannig því að mikilvægt er það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim sem hafa bent á að þetta sé ekki átaksverkefni. Mig langar að stíga skrefinu lengra og segja: Þetta er líka verkefni sem þarf að breytast í tímans rás því að samfélagið okkar breytist þessa dagana og síðustu áratugi mjög hratt. Allt lítur út fyrir að það muni breytast enn þá hraðar næstu áratugina. Ég veit ekki hvort það er bara ég en mér hefur sýnst samfélag okkar þróast þannig að það verði sífellt erfiðara að halda sönsum því að heimurinn er ekki bara að verða flóknari, hann er líka að verða skrýtnari. Það sést æ betur hversu stór hluti af okkar samfélagi verður ekki svo auðveldlega útskýrður með einhverjum yfirveguðum greiningum á því hvað geti talist eðlileg mannleg hegðun. Geðheilbrigði er samt enn þá alveg svakalegt tabú og ætti engan að undra því að geðheilsan varðar karaktereinkenni, ristir mjög djúpt í sálina hjá fólki. Ég get ekki ímyndað mér neitt persónulegra en hugsanir fólks. En nú þegar við ætlum að reyna að opna umræðuna um geðheilbrigði þurfum við skyndilega að fara að tala opinskátt og opið, jafnvel opinberlega, og vísindalega um málefni sem hingað til hefur verið afar persónulegt og jafnvel byggt fyrst og fremst, ætla ég að leyfa mér aðeins að fylla í eyðurnar, á trúarlegum grunni í gegnum söguna. Það er aðallega í trúnni sem fólk hefur fundið einhver svör við stóru spurningunum í lífinu, fundið einhvern ballans í því hvernig það eigi að díla við þetta líf. Núna þegar við búum í þessum miklu flóknari heimi þurfum við auðvitað að víkja af þeirri braut, og kominn tími til reyndar ef ég væri spurður, en það þýðir líka að við þurfum að bæta það tjón, og það er tjón, með aðstoð í geðheilbrigðismálum, bæði forvörnum og öðru. Það er með geðheilbrigðið alveg eins og vímuefnin að mér finnst mjög erfitt að tala bara um forvarnir án þess að fara út í allt hitt. Þetta er mjög stórt málefni. En mig langar að ljúka þessu á einni setningu sem er reyndar kannski ekki að öllu leyti í samhengi við þetta efni en mér finnst hún bara svo góð að mér finnst hún þurfa að hafa verið sögð hér: Það er enginn mælikvarði á heilbrigði að vera vel aðlagaður helsjúku samfélagi.
Forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda sérstaklega fyrir þessa þörfu umræðu. Hún snertir mig í hjartastað sem lýðheilsufræðing til marga ára hér á Íslandi. Ég verð að reyna að vera mjög hnitmiðaður á þessum tveimur mínútum. Mig langar að byrja á því að benda á þessa stóru mynd sem fólk hefur verið að tala um hér í dag. Fyrst má nefna það að ágæt grein eftir Karl Andersen og Vilmund Guðnason, rituð í Læknablaðið 2013, sýnir okkur hvernig þessi heildræna nálgun er. Þeir taka góðan punkt og sýna okkur samhengið við lýðheilsumál í Evrópu. Þar kemur fram að 70–80% af kostnaði til heilbrigðismála í Evrópu megi rekja til lífsstíltengdra sjúkdóma sem hægt er að koma í veg fyrir að stórum hluta. Við höfum verið meðvituð um þetta í töluverðan tíma. Framsóknarflokkurinn m.a. hefur lagt áherslu á lýðheilsumál undanfarin ár og er afrakstur þess lýðheilsustefna sem kom út 2016 að frumkvæði flokksins. Þar er hvorki meira né minna en lagt til að Íslendingar verði heilbrigðasta þjóð heims árið 2030 þannig að við megum engan tíma missa. Mig langar að benda á það að SÍBS tók saman góðar tölur nýverið um heildarútgjöld til heilbrigðismála og þar kemur í ljós að aðeins 2% af heildarútgjöldum til heilbrigðismála fara í forvarnir. Þessu þurfum við að breyta. Ég vil koma að einni spurningu til hæstv. heilbrigðisráðherra um verkefnið Heilsueflandi samfélag og vil spyrja, vegna þess að verkefnið er þarft og gott og gengur vel, hvort ráðuneytið hugsi sér að meta þjóðhagslegan ávinning verkefnisins í heild.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir að vekja máls á þessu. Við erum komin langt frá þeim tíma þegar spurningin var hvort við fengjum að fylgjast með Marlboro-manninum með sígarettu í munni ríðandi um eyðilendur Arizona. Nú er aðgengi að alls kyns fíkniefnum og vímuefnum orðið allt annað en á þeim tíma. Það er orðið mikið og auðvelt með tilkomu netsins og þar er lítið spurt að aldri þeirra sem eftir því leita. Ég ætlaði að tala kannski mest um það sem ég þekki best, þ.e. löggæsluna í þessum efnum, og segja ykkur frá því hvað það er sem ég á við þegar ég er að tala um sýnilega og almenna löggæslu, sífellt. Ég er að tala um að lögreglan hafi tíma og mannafla t.d. til að heimsækja skóla sem hún gerði hér áður fyrr, en öll lögreglulið voru með slíkar heimsóknir á sinni könnu, leikskólana og grunnskólana og tala við börnin og ræða þær hættur sem fram undan væru. Þetta var á tímabili fastur þáttur í starfsemi lögreglunnar. Annað sem lögreglan getur ekki sinnt ef hún er fjársvelt er svokölluð frumkvæðisvinna. Hvað er það? Það er að lögreglumenn geti litið eftir t.d. viðskiptum með ólögleg vímuefni, litið eftir viðskiptum á netinu, að þeir hafi tíma til þess en séu ekki bara að sinna útköllum, lögreglan sé svokölluð útkallslögregla sem kemur bara þegar slökkva þarf elda sem þegar loga. Ég ætlaði líka að nefna í lokin að ég ætla að óska eftir sérstakri umræðu um vanda ungra drengja [[Forseti hringir.]]og vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Þórðardóttur sem kom inn á þetta rétt áðan. [[Forseti hringir.]]Ég vonast til að sú umræða verði von bráðar hér á þinginu.
Forseti. Ég nefndi áðan að Ísland hefði alla burði til að vera fyrirmyndarríki í þessum málum þrátt fyrir allt. En það eru blikur á lofti, það hefur komið fram í máli margra hér. Til viðbótar þessu fitnar íslensk þjóð hratt. Við fitnum hraðar en samanburðarþjóðir með tilheyrandi heilsufarsvandamálum. Annar þáttur sem við verðum að ná tökum á varðar geðheilsu unglinganna okkar sem sýna vaxandi einkenni kvíða og þunglyndis. Þar erum við sannarlega ekkert eyland. Því hefur verið spáð að árið 2020 verði þunglyndi önnur stærsta orsök örorku í heiminum á eftir hjarta- og æðasjúkdómum. Nú þegar eru slíkar geðraskanir algengasta orsök örorku hér á landi og til viðbótar sýna rannsóknir að stærstur hluti þeirra geðraskana sem fólk glímir við á fullorðinsárum hefur komið fram fyrir 25 ára aldur. Það er einfaldlega nauðsynlegt fyrir okkur sem samfélag að finna leiðir til að efla geðheilsu og vellíðan barna og unglinga, efla forvarnir í samvinnu skóla og heilbrigðisyfirvalda og auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Allt eru það verkefni sem eru í farvegi. Til viðbótar eru góðu fréttirnar þær að við eigum frábært fagfólk sem hefur menntað sig á þessu sviði og hefur helgað starfsferil sinn því að bæta lýðheilsu okkar Íslendinga. Spurningin er bara hvernig við nýtum þá þekkingu, þá færni og þann áhuga sem best. Heilbrigðiskerfi um allan heim standa frammi fyrir miklum áskorunum sem ekki er hægt að mæta með skipulagsbreytingum eða niðurskurði á einum stað til að mæta kostnaðaraukningu á öðrum stað. Við þurfum einhverjar aðrar lausnir. Sú nálgun mætir ekki þörfum eða væntingum, hvorki sjúklinga né starfsfólks. Nýsköpun þarf að vera hluti af lausninni. Verkefni sem nýta tækni og samfélagsmiðla í ríkum mæli, verkefni sem miða að því að hvetja fólk til hreyfingar, verkefni sem miða að því að vinna gegn staðalímyndum og kynjahyggju í skólum og á vinnustöðum, sem er gríðarlega mikilvægt til að uppræta rótgróna fordóma í samfélaginu sem beinast ekki síst gegn fólki með geðræn vandamál. Þannig mætti lengi telja. Þó að ég myndi sannarlega vilja sjá nýsköpun í ríkari mæli innan ríkisrekna hlutans, [[Forseti hringir.]]og treysti því að ég geri það í náinni framtíð vegna þess að það er stór hluti af lausninni, [[Forseti hringir.]]er það samt svo að flest slíkra verkefna [[Forseti hringir.]]spretta upp úr grasrótinni og hjá frjálsum félagasamtökum. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að ljúka máli mínu hér til að hvetja [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]til þess að hlúa að [[Forseti hringir.]]þeim hluta kerfisins.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hefur verið hér um þennan málaflokk, forvarnir. Eitt er ég alveg með á hreinu, ég er ekkert hissa á því hvað ég skrifaði ræðuna oft og strokaði hana oft út. Það er eiginlega niðurstaðan hjá mér vegna þess að þetta er þvílíkur hafsjór af vandamálum, ef við getum sagt sem svo, sem við glímum við þegar við tölum um forvarnir. Það er kannski ekki rétt að kalla það vandamál, heldur verkefni, þótt vandamálið sé innan um og saman við. Það er merkilegt og þarft verkefni í framtíðinni sem við þurfum að glíma við. Það er eitt og tvennt jafnvel sem hefur komið fram gegnumsneitt í umræðunni, þ.e. að þetta er í raun og veru í stóru myndinni ekki átaksverkefni heldur langtímavinna eða langtímaverkefni. Þá er náttúrlega verið að tala um frá vöggu til grafar. En auðvitað eru líka aðsteðjandi brýn verkefni sem ég hef mikið fjallað um og rætt við ráðherrann og spurt mikið um, það er staðan í meðferðargeiranum. Við höfum talað um og það hefur oft komið fram, kom fram í ræðu hérna áðan, að það eru um 600 manns á biðlista inn á Vog og hvað þurfi að gera til að bregðast við því. Það þarf að bregðast við með auknu fjármagni. Eins stendur upp úr hvað það sparar ríki mikið að standa vel að forvörnum. Það kostar peninga að spara pening, það er bara þannig. Það á við um þetta eins og annað. [[Forseti hringir.]]Því brýni ég og hvet ráðherrann til dáða [[Forseti hringir.]]að einhenda sér í að efla forvarnir, svo einfalt sem það er.
Virðulegi forseti. Ég vil rétt eins og hv. málshefjandi þakka fyrir afar góða umræðu, en ég held að við öll sem tókum þátt í henni séum með mjög sterka tilfinningu fyrir því að henni sé engan veginn lokið heldur höfum við aðeins snert á nokkrum þáttum. Ég held að ég megi til með í lok þessarar umræðu að hvetja velferðarnefnd til þess að kalla þá sem best þekkja til í þessum málaflokki á sinn fund og fá dálítið ítarlega umræðu um þetta á vettvangi nefndarinnar, ekki síst vegna þess að þetta verður sannarlega sífellt meiri og sterkari þáttur í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Mig langar að nefna nokkur atriði og kannski í fyrsta lagi það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi sem er afar mikilvægt, þ.e. að forvarnir byggi á traustum vísindalegum grunni, það séu notaðar gagnreyndar aðferðir, ekki hugdettur eða vangaveltur. Þær eru oft góðra gjalda verðar, en ef við ætlum að beita forvörnum verðum við að gera kröfur til þess að þær séu vel undirbyggðar og sannarlega þannig að með þeim megi ná árangri. Í öðru lagi vil ég segja það að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur dregið það fram að 70% af ótímabærum dauðsföllum í heiminum koma til af þeim sjúkdómum sem kallaðir hafa verið langvinnir, þar með taldir geðsjúkdómar, þar að auki hjarta- og æðasjúkdómar, öndunarfærasjúkdómar, sykursýki og krabbamein. Stofnunin bendir á að þetta séu allt saman sjúkdómar sem megi hafa áhrif á með aukinni heilsuvernd, lífsstílstengdum áherslum o.s.frv. Það snýst ekki bara um aukin lífsgæði eins og hér kom fram heldur líka það að draga úr álagi á heilbrigðisþjónustuna þar sem við bregðumst í raun og veru ekki við fyrr en á þeim endanum þegar vandinn er orðinn til. Í þriðja lagi, þar sem við erum hér í raun að tala um að mestu leyti einn anga geðheilbrigðismála, má ég til með að nefna að það er mikilvægt fyrir okkur öll að halda því til haga að geðheilbrigði er partur af heilbrigði almennt. [[Forseti hringir.]]Við getum ekki talað um geðheilbrigðismál sem einhvern anga eða hliðarverkefni o.s.frv., vegna þess að manneskju sem líður illa andlega líður líka illa líkamlega [[Forseti hringir.]]og öfugt. Þetta hangir allt saman. Manneskjan er [[Forseti hringir.]]samsett vera og heilbrigðisþjónustan verður að endurspegla [[Forseti hringir.]]þann veruleika.
Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til, í samræmi við ákvæði laga um Stjórnarráð Íslands, að í stað velferðarráðuneytis komi annars vegar heilbrigðisráðuneyti og hins vegar félagsmálaráðuneyti. Með breytingunni fjölgar ráðuneytum úr níu í tíu og mun ég fara yfir rökin fyrir þessari tillögu sem ég mun leita eftir stuðningi Alþingis við. Herra forseti. Söguleg hefð er fyrir sérstökum ráðuneytum félagsmála annars vegar og heilbrigðismála hins vegar. Félagsmálaráðuneytið var til sem sérstakt ráðuneyti árið 1946, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið á árinu 1970. Velferðarmál hafa eftir 1970 færst á milli þessara tveggja ráðuneyta eftir stefnu stjórnvalda og því hvað talið er á hverjum tíma hentugt og mikilvægt fyrir framgang málaflokkanna. Einnig hafa velferðarmál verið flutt frá öðrum ráðuneytum til þessara ráðuneyta, til að mynda þegar vernd barna og ungmenna var flutt frá menntamálaráðuneytinu til félagsmálaráðuneytisins árið 1993. Meginsjónarmiðin að baki þeirri breytingu sem hér er lögð til eru í fyrsta lagi að skýra verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins í samræmi við það sjónarmið að eðlislík málefni skuli heyra undir eitt og sama ráðuneyti og í öðru lagi að skerpa á pólitískri forystu í mikilvægum málaflokkum ráðuneytanna, einkum í málefnum barna, aldraðra, mannvirkja, jafnréttis. Einnig er ætlunin að tryggja betri yfirsýn og stuðla að markvissari forystu og stjórnsýslu í málaflokkum hvors ráðuneytis fyrir sig, þannig að þeim verði betur gert kleift að sinna þeim umfangsmiklu lögbundnu verkefnum sem nú heyra undir velferðarráðuneytið og helga sig stefnumótun, framkvæmd og eftirfylgni sinna málaflokka. Herra forseti. Í gegnum þetta eina ráðuneyti fer meira en helmingur allra ríkisútgjalda, 51% ríkisútgjalda. Þetta eru stórir málaflokkar. Þarna höfum við séð hvað mesta útgjaldaaukningu á undanförnum árum og áratugum. Ekki aðeins vegna pólitískra ákvarðana, sem vissulega hafa verið þær að styðja við heilbrigðiskerfið, svo að dæmi sé tekið, og ráðast í umbætur á framfærslukerfi aldraðra, svo að annað dæmi sé tekið, heldur líka vegna lýðfræðilegrar þróunar sem ekki hefur verið ráðið við. Nefni ég þar til að mynda lýðfræðilega fjölgun öryrkja og vaxandi lyfjakostnað sem stafar ekki síst af því að við höfum séð miklar framfarir í lyfjageiranum sem um leið hafa kostað gríðarlega mikið fyrir ríki heimsins. Þessi hefur þróunin verið og kostnaður við þessa málaflokka hefur aukist og er nú meira en helmingur ríkisútgjalda, sem er umhugsunarefni. Það er sannfæring mín að breytt skipan þessara ráðuneyta muni styrkja stjórnsýslu heilbrigðis- og félagsmála og auka svigrúm hvors ráðherra fyrir sig til að rækta sitt stefnumótandi hlutverk, og þar með talið að fylgja eftir stefnumálum ríkisstjórnar eins og þau birtast í stjórnarsáttmála en líka að fylgja því eftir að þarna eru gríðarlega stórir póstar á ferð sem hvor ráðherra um sig ber ábyrgð á. Gert er ráð fyrir því að stjórnarmálefni núverandi velferðarráðuneytis muni skiptast á milli heilbrigðisráðuneytis og félagsmálaráðuneytis með sama hætti og þau skiptast nú á milli heilbrigðisráðherra og félags- og jafnréttismálaráðherra samkvæmt gildandi forsetaúrskurði, að því undanskildu að jafnréttismál, þar á meðal málefni einstaklinga með kynáttunarvanda og hinsegin fólks, flytjast til forsætisráðuneytis og málefni mannvirkja, sem nú heyra undir umhverfis- og auðlindaráðuneytið, flytjast til nýstofnaðs ráðuneytis félagsmála. Með breytingunni er ráðgert að embættistitill ráðherra félagsmála breytist og verði félags- og barnamálaráðherra og endurspeglar það áform um aukna áherslu á málefni barna og ungmenna. Þegar hefur verið sett á laggirnar þingmannanefnd um málefni barna af hálfu félagsmálaráðherra sem undirstrikar þessar áherslur enn frekar og ég vænti mikils af. Síðar í dag munum við jafnframt fjalla um frumvarp til laga um breytingar á lögum um umboðsmann barna sem styrkja enn frekar stöðu barna í íslensku samfélagi og stuðla að áframhaldandi innleiðingu barnasáttmálans. Ég vísaði hér til stjórnarsáttmála þar sem rík áhersla er lögð á velferðarmál og eflingu heilbrigðiskerfis og uppbyggingu félags- og velferðarkerfis. Þetta eru allt lykilþættir til að byggja hér upp sterkt samfélag. Með breytingunni skapast ákveðinn grundvöllur fyrir nýja sókn á þessum málefnasviðum. Ég nefndi áðan málefni barna en þar er fyrirhugað að endurskoða barnaverndarlögin, félagslega umgjörð í málefnum barna og þjónustu við börn á landsvísu. Markmið þeirrar endurskoðunar er að börn verði ætíð sett í forgang í allri nálgun innan málaflokksins og tryggð verði íhlutun í mál svo fljótt sem kostur er og samfella í þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra. Meðal verkefna þessa nýja ráðuneytis félagsmála verður þá að móta stefnu, framtíðarsýn og markmið í málefnum barna, forgangsraða og útfæra þau markmið í framkvæmdaáætlun til fjögurra ára sem verður lögð fram á Alþingi og unnið verður að stefnunni og framkvæmdaáætlun undir forystu stýrihóps. Gert er ráð fyrir að ráðherra og stýrihópunum til ráðgjafar verði sérstakt ráð með fulltrúum stofnana, félagasamtaka og fleiri aðilum þar sem börn munu fá beina aðkomu og stuðning við að tjá afstöðu sína. Ég nefndi þá nefnd sem þegar hefur verið stofnuð um málefni barna, þverpólitíska nefnd þingmanna úr öllum flokkum. Loks verður leitast við að tengja betur saman stefnu í málefnum barna og stefnu í efnahagsmálum, greina hvaða áhrif einstakir tekju- og útgjaldaliðir fjárlaga hafa á börn og hvernig unnt verði að samþætta velferð barna almennri fjárlagagerð líkt og gert hefur verið til að mynda í verkefnum sem tengjast kynjaðri fjárlagagerð. Framangreindar umbætur í málefnum barna ganga út frá því meginsjónarmiði að aukið samstarf sé lykilþáttur við heildarendurskoðun núverandi kerfis, þjónustunnar og úrræða fyrir börn. Ríkisstjórnin stefnir jafnframt að því að endurskoða og bæta stefnumótun stjórnvalda í málefnum aldraðra og hafa heilbrigðis- og félagsmálaráðherra þegar hafið samráð og heildstæða og ítarlega greiningu innan stjórnsýslunnar á þeim málaflokki. Í því samhengi er starfandi hópur í samstarfi við Landssamband eldri borgara þar sem verið er að fara yfir þær breytingar sem gerðar voru á kerfinu 2016 og meta hvernig þær koma út fyrir ólíka hópa aldraðra. Það er erfitt að tala um eldri borgara sem einn heildstæðan hóp, staða þeirra er mjög mismunandi. Þar erum við bæði með fólk sem er vel stætt og fólk sem er illa stætt og það skiptir máli að meta hvernig þessar breytingar birtast fyrir þessa ólíku hópa. Vegna þess hve stór og fjölmennur og innbyrðis mismunandi þessi hópur er er mjög tímabært að endurmeta skilgreiningu á þjónustu við aldraða á öllum sviðum samfélagsins og jafnframt að meta hvort enn er þörf á sérstakri löggjöf um málefni aldraðra. Flest eða öll málefni samfélagsins varða jú aldraða og lífeyrisþega á einn eða annan hátt. Málaflokkurinn er mjög umfangsmikill, sívaxandi og það er ljóst að þörf er á víðtæku samráði stjórnvalda og allra hlutaðeigandi aðila við þá endurskoðun sem er fram undan. Meginmarkmið hlýtur að vera að styrkja umgjörð stjórnsýslunnar gagnvart öldruðum í því skyni að auka lífsgæði þessa hóps og mæta ólíkum þörfum. Ég nefndi hér áðan að jafnréttismál yrðu flutt til forsætisráðuneytis. Jafnréttismál snerta starfssvið allra ráðuneyta. Mörg ráðuneyti fara með mjög viðamikla málaflokka sem geta haft úrslitaáhrif á stöðu og þróun jafnréttismála. Eins og kunnugt er hefur Ísland komið vel út þegar við berum stöðu jafnréttismála hér á landi saman við önnur lönd og það er vel og því ber að fagna. Þar má til að mynda nefna stöðu okkar á lista World Economic Forum, þar sem Ísland hefur verið í efsta sæti í níu ár. Það skiptir máli að við höldum vel á spilum og eitt af því sem hefur staðið framþróun þessa málaflokks fyrir dyrum er að hann þarf að birtast í allri stefnumótun. Hann er ekki eingöngu sértækur málaflokkur sem heyrir undir félagsmálaráðuneyti heldur snýst hann um menntamál, um loftslagsmál, um efnahags- og ríkisfjármál. Jafnréttismálin eiga að vera okkar leiðarljós hvar sem við komum og hvaða stefnu sem við erum að vinna að. Það má segja að við höfum þegar slegið þennan tón með því að setja strax á laggirnar ráðherranefnd um jafnréttismál þegar ríkisstjórnin var stofnuð en eftir að hafa legið yfir þessu máli er það niðurstaða okkar að leggja til að jafnréttismálin verði flutt yfir til forsætisráðuneytis. Endurskoðun jafnréttislaga hefur verið hafin. Þar er fyrirhugað að útvíkka jafnréttishugtakið þannig að það nái ekki eingöngu til jafnréttis kynjanna, heldur verði horft á þetta út frá víðtækari hugmyndum. Það skiptir máli sömuleiðis að sú stefnumótun skili sér inn í alla málaflokka og öll ráðuneyti. Þessum málaflokki fylgja líka málefni hinsegin fólks og þar er á dagskrá að leggja fram metnaðarfulla löggjöf um kynrænt sjálfræði sem mun leysa eldri löggjöf um einstaklinga með kynáttunarvanda af hólmi. Það skiptir miklu máli að vel takist til við endurskoðun laganna og stjórnsýslunnar þannig að við höldum ekki bara okkar stöðu, ef svo má að orði komast, heldur gerum enn betur í jafnréttismálum. Það er sérstakt fagnaðarefni hvað við höfum fundið fyrir miklum breytingum, a.m.k. við sem höfum verið hér um nokkurt skeið á Alþingi, hvað jafnréttismálin hafa færst frá því að vera málaflokkur sem er á jaðri hinnar pólitísku umræðu yfir í það að vera miðlægur í hinni pólitísku umræðu. Það er frábær breyting sem ber að fagna. Ég held að við eigum einmitt að nota þá breytingu áfram til góðs innan stjórnsýslunnar þannig að við tryggjum þessi sjónarmið í allri stefnumótun. Þá vil ég nefna stjórnarmálefni mannvirkja sem nú heyra undir umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Lagt er til að þau flytjist til ráðuneytis félagsmála og er sú breyting m.a. lögð til með það fyrir augum að samþætta betur þau stjórnarmálefni er lúta að húsnæðismálum. Félags- og jafnréttismálaráðherra fer þegar með eðlisólík stjórnarmálefni á borð við húsnæðimál, Íbúðalánasjóð, húsaleigumál, málefni húsnæðissamvinnufélaga, byggingarsamvinnufélaga, fjöleignarhúsa, frístundabyggða og málefni vinnumarkaðar en þrátt fyrir þennan tilflutning verður áfram lögð rík áhersla á umhverfissjónarmið í þessum málaflokki. Húsnæðismálin eru áberandi í stjórnarsáttmála þar sem lögð er áhersla á öruggt húsnæði óháð efnahag og búsetu sem eina af grundvallarforsendum öflugs samfélags. Þar þarf að sjálfsögðu, til að efla og auka jafnvægi á húsnæðismarkaði, að líta til ólíkra áskorana milli ólíkra landsvæða, greina vanda sem stafar frá fyrri tíð og tryggja að á hverjum tíma séu aðgengilegar greiningar og tölfræði um húsnæðisframboð og stuðla að bættu aðgengi landsmanna að öruggu húsnæði með eflingu stuðningskerfa og samræmdri stefnumörkun í uppbyggingu félagslegs húsnæðis, auknu gagnsæi á leigumarkaði og aukinni upplýsingagjöf um húsnæðismál. Stefnt er að því að hrinda í framkvæmd aðgerðum sem lækka þröskuld ungs fólks og tekjulágra inn á húsnæðismarkaðinn. Í því augnamiði verður stuðningskerfi hins opinbera endurskoðað þannig að stuðningurinn nýtist ekki síst þessum hópum. Í samskiptum ríkis og sveitarfélaga um tekjustofna og fjárhagsmál verður aukið lóðaframboð og gjaldtaka vegna nýbygginga sett á dagskrá ásamt því sem vinnu við endurskoðun á lögum, reglum og stjórnsýsluframkvæmd vegna byggingarframkvæmda verður fram haldið. Ég undirstrika að áfram þurfa ólík ráðuneyti að vinna saman í þessum málum, þ.e. umhverfisráðuneytið, sem fer með skipulagsmál, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, sem fer með málefni sveitarfélaga, og félagsmálaráðuneytið, sem fer þá með húsnæðismálin. Málefnin munu áfram skarast en það sama á að sjálfsögðu við um fleiri málaflokka. Ég nefni málefni aldraðra sem ég nefndi hér áðan, þau eru málaflokkur sem kemur við flest ráðuneyti. Hvað kostar þetta allt saman, mun vafalaust einhver spyrja hér á eftir. Þá vil ég halda því til haga að þetta mun kosta og ég mun ekki draga neina dul á það. Að sjálfsögðu verður leitast við að halda rekstrarlegu hagræði eftir fremsta megni. Ráðuneytin tvö munu áfram samnýta ýmsa stoðþjónustu en uppskipting ráðuneytisins mun hafa í för með sér rekstrarlegan aðskilnað sem kann í einhverjum tilvikum að hafa í för með sér aukinn rekstrarkostnað. Þannig mun til að mynda ráðuneytisstjórum fjölga um einn við breytinguna, auk þess sem greina þarf málaskrá ráðuneyta og fjármálarekstur þó að unnið sé að því að efla sameiginlega stoðþjónustu í Stjórnarráðinu. Það hefur verið slegið á það mati að kostnaður við uppskiptinguna nemi 70 milljónum sem er umtalsvert minni kostnaður en við uppskiptingu innanríkisráðuneytis enda var þá einungis einn ráðherra í því ráðuneyti. Hér hafa verið tveir ráðherrar með tvo bílstjóra þannig að kostnaðurinn er kannski ekki mikill hvað það varðar. Hins vegar er fyrirhugað að auka við og efla stjórnsýslu, ekki síst vegna þessara stóru verkefna sem ég nefndi. Þegar við erum með 51% af ríkisútgjöldunum í einu ráðuneyti, sem verða nú tvö ráðuneyti ef Alþingi ljær þessari tillögu stuðning, þurfum við að horfa til þess hvaða verkefni eru hér undir. Ég nefni byggingu nýs Landspítala. Ég nefni lyfjakostnaðinn sem ég nefndi hér áðan. Ég nefni endurskoðun á almannatryggingakerfinu og ég nefni málefni barna sem við ætlum núna að setja í aukinn forgang. Þó að kostnaður við uppskiptinguna sjálfa sé 70 milljónir, meðan kostnaður við uppskiptingu innanríkisráðuneytis var, samkvæmt mínum upplýsingum, um 150 milljónir á sínum tíma, geri ég ráð fyrir því að við munum kjósa að styrkja sérstaklega þessi ráðuneyti vegna þessara málaflokka. Ég vil nefna sem dæmi að við erum að fara í stærstu framkvæmd Íslandssögunnar, nýjan Landspítala við Hringbraut, og ég tel að þeim fjármunum sé vel varið að styðja betur við þá stjórnsýslu sem hefur eftirlit með þeirri framkvæmd og fylgist með og tryggir að þar gangi allt að óskum. Ég á von á því að frekari kostnaður geti orðið við þetta. Sömuleiðis vil ég nefna að jafnréttismálin flytjast til forsætisráðuneytisins og mín ætlan er að setja þar á laggirnar skrifstofu jafnréttismála. Slík skrifstofa hefur ekki verið fyrir hendi í félagsmálaráðuneytinu og þar verður því auglýst eftir skrifstofustjóra. Það stöðugildi kostar um 25 milljónir. Mér finnst mikilvægt að þessu sé haldið til haga. Tíma mínum er lokið hér í pontunni. Ég gæti sagt margt meira en að lokinni þessari umræðu legg ég til að þessari tillögu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Forseti. Mér líst alveg ágætlega á þessar breytingar en mig langar að spyrja um samráðið. Hæstv. forsætisráðherra talaði um að samráðið væri mikilvægt því að þessir málaflokkar sköruðust. Ég hafði ímyndað mér að á meðan þessir tveir ráðherrar væru saman í ráðuneytinu væri auðveldara að eiga samráð. En mér skilst varðandi þetta þingmál að reynslan sýni að svo sé ekki. Mig langar þá að spyrja: Hvernig á að tryggja þetta samráð sem er svo ofboðslega mikilvægt núna þegar verið er að skilja ráðuneytin í sundur með þessum hætti?
Herra forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Bæði heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra, sem eru því miður ekki viðstödd þessa umræðu, hafa lýst þeirri skoðun sinni að þau telji heppilegra að ráðuneytinu verði skipt upp og sjá mikla kosti í því. Ég taldi einhverja þeirra upp í ræðu minni. Hvernig á að tryggja samráð milli ráðherra um þessi mikilvægu málefni? Ég held að það sama eigi í raun við hvert sem við lítum. Við erum ekki með fjölskipað stjórnvald á Íslandi. Samráð milli ráðuneyta er verkefni sem við höfum verið að vinna að á undanförnum árum. Ég nefni sem dæmi ráðherranefnd um samræmingu mála, mjög þjált nafn, sem forsætisráðherra fer fyrir og getur í raun kallað hvaða ráðherra sem er til samráðs um málaflokka. Ég sæi fyrir mér að til að tryggja þetta samráð væri eðlilegt að sett væri á laggirnar ráðherranefnd sem tæki sérstaklega á þeim málaflokkum sem hér eru undir þannig að það sé tryggt. Þó að við séum ekki fjölskipað stjórnvald tel ég að fyrir stjórnsýslu okkar sé svo mikilvægt að ráðuneytin vinni saman, að ekki séu múrar á milli ráðuneyta, sem [[Forseti hringir.]]ég held að við þekkjum alveg sem höfum kynnst stjórnsýslunni að eru því miður oft til staðar.
Forseti. Ég þakka þessi svör og fagna því að leggja eigi áherslu á gott samráð. Það er gífurlega mikilvægt. Mikið af þessum málaflokkum skarast og það er gott að þessir ráðherrar tali saman og að verið sé að skoða heildarmyndina. Mér skilst að í velferðarráðuneytinu starfi núna um 100 manns. Mig langar að forvitnast um hvernig skiptingu starfsmanna verði háttað á milli ráðuneyta og hvort bæta þurfi við starfsfólki í annað hvort ráðuneytið eftir skiptingu, þá augljóslega fyrir utan skrifstofustjórann. Hvernig verður því háttað? Talað er um að auka og efla stjórnsýslu. Það væri áhugavert að heyra hvort í því felist að bæta við starfsfólki.
Herra forseti. Já, það eru um 100 starfsmenn í velferðarráðuneytinu. Af þessum starfsmönnum eru heldur fleiri heilbrigðisráðuneytismegin, sem heyra undir þá málaflokka, og verða fleiri í ljósi þess að jafnréttismálin, sem eru þó ekki stór málaflokkur, munu flytjast yfir. Það liggur fyrir að það eru heldur fleiri heilbrigðisráðuneytismegin. En eins og ég sagði áðan höfum við hug á að efla stjórnsýslu beggja málaflokka. Ég nefndi stóru verkefnin. Ég tel að það skipti verulega máli að við styðjum betur við stjórnsýsluna í kringum þau. Ég nefndi málefni barna, ég nefndi Landspítalann og almannatryggingar og þær breytingar sem við höfum verið að gera á þeim þar sem við vitum af reynslu að það liggur við að hver millimetrabreyting geti munað öllu. Við þekkjum það eftir breytingarnar á lögunum um almannatryggingar sem fóru í gegn 2016. Það er vilji okkar að styðja þá stjórnsýslu. Þar erum við ekki að tala um fjölda starfsmanna en þó um nokkur stöðugildi [[Forseti hringir.]]sem við sjáum fyrir okkur beggja vegna í þessi afmörkuðu verkefni.
Forseti. Ég verð að segja að það veldur mér miklum vonbrigðum að verið sé að gefast upp á því verkefni að reka sameiginlegt velferðarráðuneyti. Þetta snýst ekki um krónur og aura og hvað það kostar að vera með einn ráðuneytisstjóra eða tvo heldur hvað sé hægt að spara í útgjöldum til heilbrigðismála á félagsmálahlið ráðuneytisins og öfugt. Það er alveg augljóst þegar á þennan málaflokk er horft að þar eru gríðarlegir samstarfsmöguleikar og í raun og veru hagræðingarmöguleikar, þ.e. útgjöld á sviði félagsmála sem geta sparað heilbrigðiskerfinu okkar gríðarlegar fjárhæðir þegar fram í sækir og sömuleiðis útgjöld á sviði heilbrigðismála sem geta sparað okkur gríðarlegar fjárhæðir á félagsmálasviðinu. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna er verið að gefast upp á þessu verkefni svona auðveldlega? Mér sýndist þegar ég sat í þessu ráðuneyti að það væri enginn vandi að skapa gott samstarf milli félagsmálahlutans og heilbrigðishlutans. Það stafaði fyrst og fremst af pólitískum vilja, þ.e. að ráðherrarnir sjálfir kærðu sig um slíkt samstarf. [[Forseti hringir.]]Hér virðist vera enn og aftur á ferðinni að ráðherrum líður illa að deila ráðuneytisstjóra, þess vegna sé verið að skipta ráðuneytunum upp. Væri ekki nær að senda ráðherrana á samskiptanámskeið?
Herra forseti. Ég átta mig eiginlega ekki á þessu andsvari. Það kom hér mjög skýrt fram að ástæðan fyrir þessari uppskiptingu er vilji til að styðja við stjórnsýslu þessara tveggja mjög svo mikilvægu málaflokka, ekki einhver samskiptavandi ráðherra. Ég hlýt nú bara að blása á eitthvað svona þegar talað er um samskiptanámskeið fyrir ráðherra. Ég gef ekkert fyrir það. Það þurfa allir ráðherrar að eiga í samskiptum. Hv. þingmaður segir: Það er ýmislegt sem hægt væri að spara heilbrigðismálamegin og félagsmálamegin ef ráðherrarnir gætu unnið saman. Þetta á við um öll ráðuneyti. Menntamálaráðherra á hverjum tíma þarf að vinna vel með heilbrigðisráðherra. Það skapar til að mynda aukinn sparnað í kerfinu ef við erum með öflugar forvarnir, heilsueflingu og annað í skólunum. Samt erum við ekki endilega að tala um að það þurfi að gerast í gegnum sameiningu ráðuneyta, er það? Þetta snýst um samstarf, heildarsýn og öflugri stjórnsýslu í tveimur risavöxnum málaflokkum, ekki bara krónur og aura, málaflokkum sem skipta okkur öll verulegu máli sem samfélag. Ég er [[Forseti hringir.]]alveg sammála hv. þingmanni um að þetta snýst ekki bara um krónur og aura. Þetta snýst um mjög mikilvæg verkefni fyrir okkar samfélagsgerð.
Forseti. Hvort sem hæstv. forsætisráðherra gefur mikið fyrir það eða ekki ætla ég bara að ítreka það sem ég sagði hér áður, þetta var meginrökstuðningurinn fyrir því að ráðuneytin voru sameinuð í eitt ráðuneyti á sínum tíma þegar hæstv. forsætisráðherra sat í ríkisstjórn. Ég tel að það hafi verið mjög skynsamleg ráðstöfun á þeim tímapunkti. Ég horfði á og heyrði innan úr ráðuneytinu að það gekk mjög vel í samstarfi ráðuneytisins með einn ráðherra. En þegar ráðherrarnir urðu tveir reyndist vera einhver samskiptavandi milli ráðherranna sem olli því að samstarf milli einstakra sviða ráðuneytisins var ekki eins gott. Það tókst hins vegar mjög gott samstarf með mér og þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Óttari Proppé, ekkert vandamál þar, þvert á móti sáum við einmitt allan þann fjölda tækifæra sem þarna eru. Við höfum ótal dæmi úr skandinavískri stjórnsýslu um að ráðuneyti séu rekin með fleiri en einum ráðherra til þess einmitt að ná fram þessari samlegð en um leið að veita skarpa pólitíska forystu í einstökum málaflokkum. Það veldur mér bara vonbrigðum að það sé gefist svona auðveldlega upp fyrir þessu verkefni.
Herra forseti. Við skulum horfa til skandinavískrar stjórnsýslu. Þar er hefðin sú að ríkisstjórn og framkvæmdarvald á hverjum tíma skiptir bara verkum án þess að þurfa að leita til þingsins. Þar eru oft mjög óvenjulegar samsetningar á ráðuneytum. Ég vann vel með jafnréttis- og kirkjumálaráðherra sem sömuleiðis var menningarmálaráðherra. Þar er hreyfanleikinn milli ráðuneyta mjög mikill. Það er í raun og veru fyrst og fremst ákvörðun framkvæmdarvaldsins hvernig það hagar sinni stjórnsýslu. Hv. þingmaður vísar í það að ég hafi setið í ríkisstjórn þegar þessi ráðuneyti voru sameinuð. Ég var ein af þeim sem vildu fá meiri sveigjanleika í stjórnsýsluna, sem vildu að framkvæmdarvaldið gæti hagað málum og sett pólitíska forystu í þau mál, en þá voru til umræðu stjórnarráðslög og gríðarleg andstaða var við smæstu breytingar á þeim, bara svo það sé rifjað upp, 2011 og 2010 ef ég man rétt. Framkvæmdarvaldið á Íslandi þarf að leita til þingsins. Rökin hins vegar í þessu tilviki eru fyrst og fremst faglegs eðlis, þ.e. þetta eru tveir mjög stórir málaflokkar [[Forseti hringir.]]sem þurfa töluverða athygli og umhyggju, það er það sem er verið að leggja til með þessu. Það er ekkert sem hindrar gott [[Forseti hringir.]]samstarf þessara ráðuneyta sín á milli né á milli annarra ráðuneyta.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst lýsa því yfir að mér líst prýðilega á uppskiptingu þessara tveggja ráðuneyta sem hér er talað fyrir. Það er þó eitt atriði sem er aukaatriði í þeirri breytingu sem snýr að flutningi mannvirkjamála til félagsmálaráðuneytisins úr umhverfisráðuneytinu, sem ég hef efasemdir um. Sjálfur hefði ég talið skynsamlegt að mannvirkjamálin yrðu flutt til sveitarstjórnarráðherrans í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. forsætisráðherra á því hvort það hafi komið til skoðunar sérstaklega, því að nú eru málefni sveitarfélaga þar og þar er lóðaframboð vistað, sem er eilífðarvandamál sem við eigum við að stríða á höfuðborgarsvæðinu. Ég vildi gjarnan fá að heyra hvort það kom til greina á einhverjum tímapunkti að færa mannvirkjamálin til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, hvort það hafi verið skoðað sérstaklega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Eins og ég nefndi áðan eru hér engin náttúrulögmál. Það þekkjum við frá hinum Norðurlöndunum í því hvernig málaflokkum er raðað niður á ráðuneyti. Sú hugmynd að flytja Mannvirkjastofnun yfir í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið var reifuð. Niðurstaðan var sú að leggja til að þau málefni færu yfir í félagsmálaráðuneytið með þeim rökum sem ég fór yfir áðan, sem eru þau að mjög stór hluti húsnæðismálanna er í félagsmálaráðuneytinu. En það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, lóðaframboð og annað slíkt heyrir undir sveitarstjórnarráðuneytið. Mannvirkjamálin verða í umhverfisráðuneytinu þangað til um áramót ef þau verða þá flutt, þar sem það eru líka rök fyrir að hafa þau í ljósi skipulagslöggjafar og annars. Í þessu máli var farið yfir þessa valkosti. Þetta var niðurstaðan og horft til þess að í húsnæðismálum væri ekki síst þörf á öflugri stefnumótun. Við sjáum fram á breytt hlutverk Íbúðalánasjóðs, sem tekur að sér meira stefnumótandi hlutverk í húsnæðismálum. Þar var talið mikilvægt að þessi stofnun gæti verið ákveðin viðbót í þá stefnumótun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Það tækifæri sem ég held að glatist núna er að sameina öll mannvirkjatengd mál, byggingartengd mál, í einu ráðuneyti, því að ég tel engar líkur á því að málefni sveitarstjórna verði nokkurn tímann flutt yfir í félagsmálaráðuneytið í fyrirsjáanlegri framtíð. Nú hefði verið lag að sameina öll þessi málefni þar inni, umhverfis- og skipulagsmálin, mannvirkjamálin og málefni sveitarfélaga. Ég hef í sjálfu sér ekki viðbótarspurningu til hæstv. ráðherra nema hún vilji bæta einhverju við það sem hún kom ekki að áðan. En ég hefði gjarnan vilja sjá þetta tækifæri nýtt úr því að ríkisstjórnin fer á annað borð af stað með þá vinnu að færa þessa málaflokka á milli ráðuneyta. Það hefði til að mynda verið algjörlega í takt við afstöðu Samtaka iðnaðarins til þessa máls sem eru þau samtök sem ég held að hafi ígrundaða skoðun á framkvæmdum í þessum málum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Hann nefndi að hann sæi það ekki í fyrirsjáanlegri framtíð að sveitarstjórnarmálin færu yfir til félagsmálaráðherra. Það er nú ekki mjög langt síðan sveitarstjórnarmálefnin voru hjá félagsmálaráðherra þannig að við höfum séð ýmsar breytingar á málaflokkum þegar við horfum áratug aftur í tímann eða svo. Ég vil ítreka að ástæðan fyrir því að ég geri þetta að tillögu minni er hið mikilvæga stefnumótunarhlutverk í húsnæðismálum sem liggur hjá félagsmálaráðherranum. Ég skil þau rök sem hv. þingmaður færir fram og tel þau líka gild. En þessi rök voru yfirsterkari þegar við komumst að þeirri niðurstöðu að þarna þyrfti að móta ákveðna húsnæðisstefnu fyrir landið allt. Eins og ég nefndi er vandinn mismunandi milli ólíkra svæða. Við töldum að vel færi á því. Eins og ég segi geta líka verið gild rök fyrir hinu en okkur fannst þessi rök vega þyngra á metunum.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynninguna á málinu. Rekstur samfélags snýst auðvitað um krónur og aura, ekki eingöngu en klárlega líka, og þess vegna langar mig aðeins að minnast þess sem gerðist í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur á árunum eftir hrun. Þá voru ráðuneyti sameinuð og stækkuð og þess vegna fengu ráðherrar viðbótaraðstoðarmenn sér til halds og trausts, vegna þeirra miklu verkefna sem þá voru undir. Núna þegar ráðuneytum fjölgar mikið, sem og áður, telur hæstv. forsætisráðherra enn þá þörf á því að hver einasti ráðherra Íslands hafi tvo aðstoðarmenn fyrir utan upplýsingafulltrúa og tímabundna verkefnisstjóra og hvaðeina sem við verðum vitni að þessa dagana?
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að ráðherra hafi skýrt afmarkaða pólitíska aðstoðarmenn. Mér finnast tveir aðstoðarmenn ekki of í lagt fyrir ráðherra. Sjálf var ég með pólitískan aðstoðarmann og pólitískan ráðgjafa í mennta- og menningarmálaráðuneytinu og fyrir því hafði verið hefð áður en lögunum var breytt sem hv. þingmaður vísar í, um að ráðherrar skyldu hafa tvo aðstoðarmenn. Það var hefð í því ráðuneyti vegna þess að ráðuneyti menntamála þótti þá stórt og umfangsmikið og mikilvægt að hafa starfslið til aðstoðar fyrir ráðherra. Við erum með þá hefð hér að embættismannakerfið er embættismannakerfið og ráðningin þeirra sem eru ráðnir þar inn samkvæmt auglýsingu er fagleg. Miðað er við að fagnefndir geri tillögur til ráðherra og mér finnst betra að það sé eins gagnsætt og hægt er hverjir eru ráðnir inn á pólitískum forsendum, að það sé skilgreint, tveir aðstoðarmenn annars vegar og auðvitað oft formennska í nefndum. [[Forseti hringir.]]Ég nefni sem dæmi að ég kalla til utanaðkomandi aðila til að stýra vissum störfum. Það er ekki endilega pólitík á bak við það, stundum er bara verið að leita tímabundinnar sérfræðiþekkingar. Aðalmálið er að það sé gagnsætt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Það er vissulega þörf á því að hafa öflugt starfslið sér til halds og trausts en það er líka mikilvægt að hafa í huga að peningarnir í ríkiskassanum eru ekki óþrjótandi. Við horfum kannski fram á tíma þar sem breytingar eru í vændum. Það eru blikur á lofti um að aðeins sé að minnka í ríkiskassanum. Þess vegna endurtek ég áhyggjur mínar. Nú er verið að breyta þessu og það hefur 70 millj. kr. kostnað í för með sér, sem er væntanlega viðvarandi kostnaður því að bæta þarf við ráðuneytisstjóra og einhverju starfsfólki. Svo talar hæstv. forsætisráðherra um mikilvægi þess að efla stjórnsýslu og það er varla gert með öðru en aukamannskap. Ég verð að segja að ég hef svolitlar áhyggjur af því hvernig þetta fer að líta út og spyr: Eru merki um alla þá fjármuni í fjárlagafrumvarpinu [[Forseti hringir.]]sem við erum að vinna á þinginu þessa dagana?
Herra forseti. Ég fór aðeins yfir það í ræðu minni að breytingarnar munu kosta. Ég vænti þess að gerðar verði tillögur, svo fremi sem þær hljóti brautargengi á þingi, við 2. umr. fjárlaga um viðbætur við fjárlög. Uppskiptinguna nefndi ég. Ég tel hins vegar fulla þörf á því þegar við förum til að mynda í tugmilljarðaframkvæmd við Hringbraut að fjármunum sé vel varið í að tryggja gott flæði á milli heilbrigðisráðuneytis og nýs Landspítala, að þar sé unnið mjög þétt saman til að allt gangi upp. Ég held að með því að verja auknum fjármunum til stjórnsýslunnar séum við að spara fé til lengri tíma litið. Sama get ég sagt t.d. um málefni almannatrygginga, sem ég nefndi áðan, þar sem millimetrabreytingar nema milljörðum þegar við skoðum dæmin. Þá skiptir máli að stjórnsýslan sé öflug. Af því að hv. þingmaður nefndi ríkisstjórnina sem hér sat 2009–2013, ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, var eitt markmiðanna með breytingunum að efla stjórnsýsluna, efla fagþekkingu innan hennar, [[Forseti hringir.]]hafa öflugri stjórnsýslu. Ég held að þótt þessi breyting snúi að því að skipta upp einu ráðuneyti í tvö snúist hún líka um að efla hina faglegu stjórnsýslu og ég held að þess þurfi.
Herra forseti. Ég vil víkja hér að kaflanum um málefni mannvirkja í þessari þingsályktunartillögu. Þar kemur fram að Mannvirkjastofnun eigi að flytjast til félagsmálaráðuneytisins eins og komið hefur fram hér. Rétt er að skoða í því sambandi hlutverk þessarar mikilvægu stofnunar. Mannvirkjastofnun fer með yfirumsjón byggingarmála á Íslandi. Stofnunin fer m.a. með undirbúning reglugerða og gerð leiðbeininga á sviði byggingarmála, aðgengismál, löggildingu hönnuða og iðnmeistara, útgáfu starfsleyfa fyrir byggingarstjóra og faggiltar skoðunarstofur á byggingarsviði. Stofnunin sinnir markaðseftirliti með byggingarvörum og tekur þátt í gerð íslenskra og evrópskra staðla á sviði byggingarmála. Mannvirkjastofnun hefur eftirlit með framkvæmd laga nr. 75/2000, um brunavarnir, auk laga nr. 40/2015, um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum, og þá þætti sem um brunavarnir koma fram í öðrum lögum sem stofnunin hefur eftirlit með, svo sem lögum um mannvirki, lögum um byggingarvörur og í reglugerðum settum á grunni þeirra. Þessi starfsemi fer fram á eldvarnasviði stofnunarinnar. Eldvarnasvið Mannvirkjastofnunar hefur einkum eftirlit með brunavarnaákvæðum byggingarreglugerðar. Þar er unnið að samræmingu á afgreiðslu leyfisveitenda á kröfum til brunavarna og samræmingu á eldvarnaeftirliti um land allt í samráði við viðkomandi stjórnvöld. Þá er á sviðinu unnið að vottun á brunaeiginleikum byggingarefna og útgáfu á starfsleyfum þjónustuaðila auk þess sem haldið er utan um gagnagrunn á sviðinu. Eldvarnasvið fer einnig með yfirumsjón með slökkvistarfi sveitarfélaga í þeim tilgangi að tryggja virkt slökkvistarf á landinu öllu. Stofnunin sér um eftirlit með því að slökkvilið séu þannig skipulögð, búin tækjabúnaði og mönnuð mannskap sem hafi nægilega menntun og þjálfun til að sinna hlutverki sínu og þau ráði við þau verkefni sem þeim eru falin með lögum um brunavarnir. Þetta er m.a. gert með úttektum á slökkviliðum, vatnsveitum og búnaði slökkviliða. Brunamálaskólinn sem sér um nám fyrir slökkviliðsmenn og eldvarnaeftirlitsmenn er starfræktur innan sviðsins. Á sviðinu er einnig unnið með sveitarfélögunum við gerð brunavarnaáætlana en Mannvirkjastofnun samþykkir þær samkvæmt 13. gr. laga um brunavarnir. Rafmagnsöryggissvið Mannvirkjastofnunar hefur yfirumsjón með rafmagnsöryggismálum á Íslandi, skoðunum á raforkuvirkjum, neysluveitum, öryggisstjórnunarkerfum rafveitna og rafverktaka og markaðseftirliti raffanga. Auk þess löggildir sviðið rafverktaka, annast skráningu og rannsóknir á slysum og tjóni af völdum rafmagns og annast útgáfu á kynningar- og fræðsluefni er varðar rafmagnsöryggi. Hlutverk rafmagnsöryggissviðs er að hafa eftirlit með vörnum gegn hættu og tjóni af raforkuvirkjum, neysluveitum, rafföngum og truflunum af völdum starfrækslu þeirra. Helstu verkefni rafmagnsöryggissviðs eru því eftirfarandi: Öryggi raforkuvirkja og neysluveitna, markaðseftirlit raffanga, samning og túlkun reglna um rafmagnsöryggi, fræðsla um rafmagnsöryggi, löggilding rafverktaka og rannsókn og skráning slysa og tjóns af völdum rafmagns. Herra forseti. Ég hef nú rakið helstu verkefni á sviði Mannvirkjastofnunar. Ég skil ekki hvað liggur að baki því að það verksvið sem ég hef hér lýst og Mannvirkjastofnun hefur með höndum skuli nú vera flutt undir félagsmálaráðuneytið. Ég get ekki séð að þessi málefni eigi nokkuð sameiginlegt með félagsmálum og málefnum barna. Ef það er svona nauðsynlegt að flytja þennan málaflokk frá umhverfisráðuneytinu er eðlilegt að flytja hann undir samgönguráðherra eða iðnaðarráðherra. Ekki verður séð að fagleg sjónarmið liggi að baki þessari tillögu þegar kemur að þessum málaflokki, það verður bara að segjast eins og er. Ég tel að Mannvirkjastofnun sé hér notuð sem skiptimynt í pólitískum hrókeringum ríkisstjórnarflokkanna, skiptimynt í að jafna valdahlutföll Framsóknarflokksins, Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins og er það miður. Undir þetta skrifar hæstv. forsætisráðherra sem í orði hefur talað um að ríkisstjórn hennar leggi áherslu á góð vinnubrögð. Þessi gjörningur er allt annað en góð vinnubrögð.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé ágætisfrumvarp og sköruglega kynnt hér af hæstv. forsætisráðherra. Ég vil þó leyfa mér að skora á hæstv. forsætisráðherra að hætta við þessa hallærislegu, leyfi ég mér að segja, eða a.m.k. yfirborðslegu breytingu á embættisheiti félagsmálaráðherra. Í greinargerð finnst sá rökstuðningur að nafnbreytingin, úr félagsmálaráðherra í félags- og barnamálaráðherra, eigi að endurspegla aukna áherslu á þennan málaflokk. Ég held að það sé einhver meinloka í þessu. Í embættisheitinu á ekki að felast áhersla eða áhersluleysi viðkomandi ráðherra á tiltekna málaflokka. Á þá næsti félagsmálaráðherra að heita félags- og fötlunarmálaráðherra af því að hann ætlar að leggja áherslu á málefni fatlaðs fólks? Embættisheitið á ekki að endurspegla forgangsröðun ráðherra varðandi einstaka efnisflokka. Ætti efnahags- og fjármálaráðherra, af því að hann ætlar að leggja svo mikla áherslu á eitthvert tiltekið svið, að taka upp heitið efnahags-, fjármála- og persónuafsláttarráðherra? Eða ætti heilbrigðisráðherra að vera heilbrigðis- og liðskiptaráðherra, ef hann ætlaði að leggja áherslu á það í embættisverkum sínum? Ég held að hér sé einhver meinloka á ferðinni. Ég skora á hæstv. forsætisráðherra að taka ekki þátt í svona tilgerðarlegu athæfi, vildi ég sagt hafa. Fyrir nú utan hvað þetta skapar slæmt fordæmi. Hæstv. forsætisráðherra er þekkt smekkmanneskja á íslenska tungu; ég skora á hana að gera þetta ekki, að hætta við þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að mæla fyrir þingsályktunartillögunni. Ég held að mér lítist ágætlega á hana. Þetta er í annað skipti síðan ég kom á þing sem ég tek til máls um uppskiptingu ráðuneyta. Síðast var það þegar fyrrverandi innanríkisráðuneyti var skipt upp í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti og dómsmálaráðuneyti. Ég var mjög hlynnt þeirri breytingu enda taldi ég lengi að innanríkisráðuneytið væri allt of umfangsmikið og þar vantaði ákveðna sérhæfingu, sérstaklega er varðaði dómsmálin og samgöngumálin. Þetta var hreinlega of stórt apparat. Ég minnist þess að margir tóku til máls í þeirri umræðu og nefndu að velferðarráðuneytið ætti kannski frekar að huga að uppskiptingu vegna þess hversu stórir og miklir málaflokkarnir væru þar og hversu mikla fjármuni þeir tækju til sín. Ég get vel keypt þau rök en það breytir þó ekki þeirri staðreynd að alltaf verður mjög mikilvægt að ráðherrar og starfsmenn í ráðuneytunum vinni mjög náið saman, eins og víða. Ég minnist sérstaklega á það núna vegna þess að ég held að svo mikilvægt sé að við gleymum okkur ekki í kerfistalinu. Óháð því hversu margir aðstoðarmennirnir eða ráðuneytisstjórarnir eru er það litla málið. Stóra málið er að fólkið þarna úti sem greiðir skatta fái þá þjónustu sem það þarf á að halda. Ég var nýverið á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga þar sem fjallað var um gráu svæðin í þjónustu sveitarfélaga, þar sem er á gráu svæði hvort verkefni eru á hendi sveitarfélaga eða ríkisins. Það er svo líka á gráu svæði hvort þau eiga heima hjá velferðarráðuneytinu, undir velferðarmálum, eða með heilbrigðismálunum eða annars staðar. Þetta held ég að sé stóra málið og það sem við þurfum að hafa í huga við öll mál. Ég get nefnt málefni geðfatlaðra. Eru þau heilbrigðismál? Er þau málefni fatlaðra og eiga þar af leiðandi heima hjá sveitarfélögunum eða eru þau velferðarmál? Líklega eru þau það allt saman. Þarna held ég að stóra málið snúist um að við þurfum að taka okkur á í að skýra og tryggja að fólk fái ávallt þá þjónustu sem það þarf á að halda óháð því undir hvaða ráðuneyti mál þeirra fellur, hvort það fellur undir framkvæmdarvaldið í ráðuneytunum eða hitt stjórnsýslustigið, sveitarstjórnarstigið. Þá langar mig aðeins að koma inn á það sem hæstv. forsætisráðherra nefndi um hreyfanleika. Ég er ekki talsmaður íhaldssamra afla þegar kemur að þeim málaflokki. Ég held nefnilega að það megi alveg vera mismunandi áherslur eftir ríkisstjórnum, eftir áherslum sem uppi eru í samfélaginu á hverjum tíma fyrir sig og að eðlilegt sé að verkefni geti flætt á milli ráðherra. Þess vegna fannst mér áhugavert að heyra hæstv. forsætisráðherra nefna að víða í Skandinavíu þyrfti ekki sérstakar lagabreytingar, að það þurfi ekki að fara fyrir þjóðþingið. Mér finnst það áhugaverð umræða. Mig langar líka að koma inn á þann mikilvæga málaflokk sem húsnæðismálin eru. Ég held að við höfum rætt það mál, stöðu húsnæðismarkaðarins, hvað mest frá því að ég hóf störf á þingi bæði í sérstökum umræðum og öðru. Ég er ein af þeim sem hafa bent á að óæskilegt sé hvað málaflokkurinn er skiptur á milli margra ráðuneyta. Ég kynnti mér hvernig það er á Norðurlöndunum og held að það sé mjög breytilegt. Hv. þingmaður sem ræddi á undan mér vísaði í að sá málaflokkur ætti frekar heima í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Ég held að það tíðkist víða en ég held að líka tíðkist víða að hann sé undir velferðarmálum eða félagsmálum. Mér hugnast sú breyting því ágætlega en vil jafnframt ítreka í því máli, eins og í öðrum, að mjög náið samstarf þarf á milli ráðuneyta. Skipulagsmálin verða enn þá undir umhverfisráðuneytinu, sem er mjög eðlilegt því að ráðstöfun og landnýting eru risastór umhverfismál. Húsnæðismálin eru líka í iðnaðarráðuneytinu þar sem mannvirkjageirinn fellur auðvitað þar undir. Það mun svo sem halda áfram að eiga heima hjá mörgum ráðuneytum og þá, eins og í málefnum geðfatlaðra, langveikra barna og annarra sem þurfa þjónustu, þurfum við að horfa heildstætt á málið óháð því undir hvaða ráðuneyti það fellur. Eins og ég segi líst mér ágætlega á tillöguna og hlakka til að heyra hvað hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur um málið að segja þegar það kemur til síðari umr.
Herra forseti. Nú um stundir er talsvert rætt um vönduð vinnubrögð og traust til þess sem stjórnvöld hafast að. Er þar víða pottur brotinn eins og því miður of mörg dæmi sanna. Það er eitt og hálft ár síðan rætt var í þinginu um uppskiptingu innanríkisráðuneytisins. Það var að mörgu leyti gagnleg umræða. Langar mig að grípa aðeins niður í álit 1. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá þeim tíma, með leyfi forseta: „Fyrsti minni hluti tekur fram að sérstaklega hafi verið fundið að því eftir efnahagshrunið að ráðuneytin væru of mörg og of smá og þess vegna var ráðist í umfangsmiklar breytingar á Stjórnarráðinu til að styrkja það með sameiningu ráðuneyta. Þá var auk þess þannig um það búið í löggjöfinni um Stjórnarráðið að fleiri en einn ráðherra gætu skipað hvert ráðuneyti.“ Áfram vil ég fá að vitna í það álit: „Fyrsti minni hluti telur ámælisvert að ekki hafi legið fyrir kostnaðarmat eða nýtt skipurit þegar málið var lagt fram og ber því þess merki að um sé að ræða fyrst og fremst ráðstöfun sem snýst um jafnvægi milli flokka í myndun ríkisstjórnar. Þannig eru ekki skýr efnisleg rök lögð til grundvallar ákvörðuninni og um að ræða skort á faglegum grunni sem viðunandi getur talist.“ Áfram skal vitnað í minnihlutaálitið: „Fyrsti minni hluti telur málið vanreifað, fyrir því liggi ekki faglegur rökstuðningur, verið sé að tvístra starfskröftum í ráðuneytum í stað þess að samþætta og samnýta í þágu ábyrgrar ráðstöfunar opinbers fjár og sterkari ráðuneyta […]. Í þessu ljósi getur 1. minni hluti ekki stutt málið.“ Undir þetta skrifar minni hlutinn. Í minni hlutanum var einn hv. þingmaður þá, hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, fyrrverandi og núverandi ráðherra og er annar ráðherrann sem um ræðir í þeirri uppskiptingu sem nú er rætt um. Mig langar líka til þess að vitna í annan ágætan hv. þingmann sem gerði grein fyrir atkvæði sínu með þessum hætti: „Virðulegi forseti. Á sama tíma og ég tel að þessi tillaga sé ekki sérstaklega vel unnin, hún sé ekki byggð á neinum þeim úttektum sem gerðar hafa verið á Stjórnarráðinu, umbótatillögum sem Alþingi sjálft hefur samþykkt varðandi hvernig stjórnsýslunni ætti að vera fyrir komið, sérstaklega eftir hrun, þá virði ég rétt ríkisstjórnar hverju sinni til að skipa málum eins og þær vilja. Ríkisstjórnin hefur rétt til að fúska eins og hún vill. Þess vegna geri ég ekki athugasemdir við það þótt ég hefði kosið að faglega hefði verið staðið að málum, sérstaklega þegar við völd situr ríkisstjórn sem í sitja flokkar sem hafa haft ný og betri og bættari vinnubrögð á hraðbergi. Ég greiði ekki atkvæði.“ Umræddur hv. þingmaður er Kolbeinn Óttarsson Proppé. Ég velti fyrir mér því hvernig stendur á því að hæstv. forsætisráðherra mælir fyrir frumvarpi sem virðist bera meira og minna öll þau sömu einkenni og gagnrýnd voru með svo harkalegum hætti á sínum tíma þegar innanríkisráðuneytinu var skipt upp. Hefur eitthvað breyst á þessum tíma um þau sjónarmið sem hv. þingmenn höfðu þá uppi um skiptingu ráðuneyta? Ég hefði a.m.k. haldið að ítarlegri grein væri gerð fyrir nauðsyn þessarar uppstokkunar, ítarlegt kostnaðarmat á þessu máli, en svo er ekki. Ég sé það hér í kaflanum um kostnaðarmatið að talað er um - eða sameiginleg stoðþjónusta heitir það víst hér, ég held að ég sé að vitna í réttan passus. Best að hafa þetta rétt. Við skulum sjá: Rökin að baki sameiningu ráðuneyta o.s.frv. Svo kemur hérna: „Uppskipting velferðarráðuneytisins hefur þó óhjákvæmilega í för með sér rekstrarlegan aðskilnað sem felur í sér aukinn rekstrarkostnað. Ráðuneytisstjórum fjölgar til að mynda um einn …“ Og áfram er talið. Hér er ekki nokkur einasta tilraun gerð til þess að leggja mat á kostnaðinn. Engin. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum má það vera að hæstv. forsætisráðherra leggi fram svona óvandaða og óskilgreinda tillögu þar sem engin tilraun er gerð til þess að koma á móts við þau sjónarmið sem svo vandlega voru reifuð á sama tíma og öðru ráðuneyti var skipt upp?
Herra forseti. Ég stend hér upp til þess að lýsa mig almennt meðmæltan þessu þingmáli. Forsaga þeirra tveggja ráðuneyta sem var slengt saman í eitt ráðuneyti á sínum tíma er ítarlega rakin. Saga félagsmálaráðuneytisins teygir sig aftur fyrir miðja síðustu öld og heilbrigðisráðuneytið var sett á laggirnar 1970. Það er gjarnan álitamál þegar teknar eru ákvarðanir um hvernig skipa skuli málaflokkum á milli ráðuneyta. Svona tilsýndar hefur sýnst að velferðarráðuneytið, sem svo hefur verið kallað, hafi haft mjög umfangsmikil verkefni og á seinni tímum hefur verið talið að þau væru það víðfeðm að ekki dygði minna en hafa tvo ráðherra þar um borð. Ég ætla að leyfa mér að taka undir með hv. þm. Páli Magnússyni, þó að hann sé horfinn héðan úr salnum, varðandi val á heitum ráðuneyta. Ég ætla að leyfa mér að segja það að stundum hefur mér sýnst að borið hafi á nokkurri tilgerð í þessum efnum og þarf ekki að fara lengra en að vísa í heiti ráðuneytisins eins og það kallast nú, velferðarráðuneytisins, sem er út af fyrir sig ekki sérlega íslenskulegt, fyrir utan það að það fer ekki vel í munni. Heilbrigðisráðuneytið og félagsmálaráðuneytið, um þau gegnir allt öðru máli. Ég vil sömuleiðis leyfa mér að taka undir með hv. þingmanni þegar hann hvetur ráðherra til þess að hafa heiti ráðuneytisins af einfaldara taginu. Ég vil í þriðja lagi taka undir með hv. þingmanni um það að hæstv. forsætisráðherra hefur sannarlega getið sér orðs fyrir mikinn og góðan smekk þegar kemur að íslensku máli. Verandi nefndarmaður í hv. fjárlaganefnd hlýt ég að segja að ég sakna þess að í tillögunni skuli ekki vera ítarlegri greinargerð en raun ber vitni um kostnað og út af fyrir sig greiningu á því viðfangsefni sem þar er lagt upp með. Að því sögðu vil ég ítreka það og endurtaka sem ég sagði að ég styð þá meginstefnu sem hér er fylgt, að þessi ráðuneyti verði tvö og að þau leggi úr vör sem tvö ráðuneyti frá og með komandi áramótum.
Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að mér líst afar vel á þessa tillögu. En í tilefni af orðum hv. þm. Ólafs Ísleifssonar um heiti á ráðuneyti - að vísu talar hann ekki nógu skýrt, þannig að ég er að draga ályktanir og hann hefur tækifæri til þess að andmæla því sem ég segi nú. Ég vil segja það að mér finnst það bera vott um ákveðna framsýni og djörfung að taka upp heitið félags- og barnamálaráðuneyti. Þannig að ef það er það sem er verið að vísa til, sem ég veit ekki til fulls, þá get ég ekki tekið undir það. Ég styð hæstv. forsætisráðherra í því að sýna svona frumkvæði og djörfung í heiti á ráðuneyti og vísa þannig til þess að við Íslendingar viljum einmitt styrkja og styðja við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og við munum væntanlega gera það.
Herra forseti. Það er til fornt latneskt spakmæli þess efnis að um smekk verður ekki deilt. Það er rétt, sem hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir segir, ég hafði það í huga, þegar ég mælti þau orð sem ég lét falla varðandi heiti ráðuneytisins. Það má enginn skilja mig á þann veg að ég leggi ekki þunga áherslu á það að málefni barna fái vandaða og ítarlega meðferð í Stjórnarráði Íslands. En það getur bara hver og einn, sem veltir þessum málum fyrir sér, spurt sjálfan sig hversu vel fari á því að tala um barnamálaráðherra - ég veit það ekki, það er nú þannig að sumt er vont en það venst, það getur vel verið að það verði hægt að venjast þessu. Almennt talað vil ég bara ítreka það að menn eiga að huga vel að heitum stofnana og ráðuneyta og ég ítreka að menn hafa á stundum, ekki síst á seinni árum, gerst nokkuð fljótir á sér að hlaupa eftir einhverjum meintum tískubylgjum í þessu. Hitt er annað að heiti hinna gömlu ráðuneyta eru ágæt. Félagsmálaráðuneytið er ágætisheiti á ráðuneyti og á sér langa og virðulega sögu í íslensku samfélagi. Um heilbrigðisráðuneytið gildir það sama. Það var þarna tilhneiging, og er kannski enn þá varðandi menntamálaráðuneytið, að hengja þar aftan við alls konar hugtök o.fl. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, en verður aftur hugsað til þeirra ágætu manna, Rómverja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið þátt í umræðunni. Mig langar að fara yfir nokkur þau atriði sem hér hafa komið fram. Í fyrsta lagi var gerð athugasemd við það að ekki fylgdi kostnaðarmat og raunar rætt í sömu andrá að hér væri frumvarp á ferð. Hér er auðvitað ekki um frumvarp að ræða heldur þingsályktunartillögu. Ég hlýt að leiðrétta það. Þeim fylgir almennt ekki kostnaðarmat. Þess vegna nýtti ég tækifærið í minni ræðu, sem hv. þingmenn hafa væntanlega hlustað á, og gerði grein fyrir því að kostnaður við uppskiptingu væri áætlaður um 70 millj. kr., en tók það þó fram að ég ætti von á frekari kostnaðarauka, annars vegar vegna flutnings jafnréttismála yfir í forsætisráðuneytið þar sem ég hef í hyggju að setja á laggirnar skrifstofu jafnréttismála sem ekki hefur verið til staðar í félagsmálaráðuneytinu, hins vegar vegna þess að ég tel og ríkisstjórnin telur að við þurfum að styðja við stjórnsýslu þessara mikilvægu málaflokka sem nema meira en helmingi ríkisútgjalda. Þarna eru gríðarlega stórir póstar undir þar sem skiptir máli að við styðjum betur við stjórnsýsluna. Síðan vil ég aðeins nefna stóra nafnamálið. Margt hefur flogið í gegnum minn huga hér og ég veit að ég hef verið beðin um að grínast ekki í embætti mínu sem forsætisráðherra, en freistingin er of mikil núna af því að ég hef stundum haft það fyrir sið að kalla mig hreinlega þann ráðherra eftir því verkefni sem ég er að sinna á hverjum tíma. Þannig hét ég mennta- og menningarmálaráðherra þegar ég gegndi því embætti en kallaði mig íþróttamálaráðherra þegar ég sinnti íþróttunum eða rannsókna- og vísindaráðherra þegar ég var að sinna því. Núna kalla ég mig bara fundarstjóra ríkisins þegar þannig liggur á. Það er eitt hvernig við tölum um þetta í talmáli, getum við sagt, óformlegu talmáli, en hins vegar hlýt ég að nefna að það er löng hefð fyrir því að félagsmálaráðherra heiti eitthvað annað en eingöngu félagsmálaráðherra. Hann hét félags- og tryggingamálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra. Þessi tillaga um félags- og barnamálaráðherra sýnir þá pólitísku áherslu sem hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir nefndi. Ég veit að hv. þingmenn sem hér töluðu, Ólafur Ísleifsson og vafalaust Páll Magnússon líka, leggja líka áherslu á það. En auðvitað er þetta smekksatriði. Við erum með langa hefð fyrir því að í nöfn ráðherra koma oft tiltekin pólitísk áhersluatriði. Þetta er gríðarlega algengt á Norðurlöndum, til að mynda í Danmörku núna erum við einmitt með barna- og félagsmálaráðherra. En það er breytilegt milli ríkisstjórna. Þetta er það fyrirkomulag sem ég nefndi áðan þar sem framkvæmdarvaldið hefur töluvert frjálsar hendur um það hvernig það skipar sínum málum niður, lyftir tilteknum pólitískum viðfangsefnum, vill setja húsnæðismál í öndvegi, börn í öndvegi. Það er hefðin þar og má segja kannski að það endurspeglist í þessu. En ég hlusta að sjálfsögðu líka eftir þeim sjónarmiðum sem koma fram um að einfaldleikinn sé alltaf bestur í titlum. Þetta er umræða sem ég vænti að fari fram innan nefndarinnar. Ég vil síðan segja það út af ágætri ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar sem var vægast sagt fróðleg myndi ég segja og skemmtileg áheyrnar, og vil minna á að þessum flutningi fylgir auðvitað byggingarreglugerðin sem hefur einmitt verið töluvert rædd í kringum mótun húsnæðisstefnu. Það er auðvitað ástæðan fyrir tillögunni um þennan tilflutning, þ.e. að með flutningi Mannvirkjastofnunar fylgir líka sú reglugerð sem snýst m.a. um það hvaða kröfur við gerum til húsnæðis. Það flaug nú í gegnum huga minn meðan hv. þm. Birgir Þórarinsson ræddi þessi mál að auðvitað varða brunavarnir ýmis fleiri ráðuneyti. Mér varð hugsað til almannavarnaráðuneytisins, dómsmálaráðuneytisins og heilbrigðisráðuneytisins sömuleiðis. Þá kem ég kannski að stóra málinu sem svo margir hv. þingmenn hafa nefnt hér um mikilvægi samvinnu ráðuneyta. Þar vil ég taka hjartanlega undir með öllum þeim hv. þingmönnum sem hafa sagt: Við hljótum að gera kröfu um það í samhentri stjórnsýslu í nútímanum - nú, það er bara búið að greiða atkvæði um þetta, ansi vel af sér vikið. [[Hlátur í þingsal.]]Ég þakka virðulegum forseta. Mér fannst þetta mjög góð og fljót afgreiðsla. Auðvitað skiptir máli í samhentri stjórnsýslu að ráðuneytin vinni vel saman. Ég get rifjað upp nokkur dæmi um það. Sem menntamálaráðherra þurfti ég að vinna töluvert með heilbrigðisráðherra á þeim tíma vegna heilsueflingar í skólum sem er auðvitað gríðarlega stórt forvarnamál og það sparar kostnað í heilbrigðiskerfinu til lengri tíma þegar við innleiðum það að heilsuefling sé hluti af daglegu starfi framhaldsskólanna. Annað dæmi var samstarf með félagsmálaráðuneytinu um að tryggja að þeir sem væru á atvinnuleysisskrá gætu sótt nám í framhaldsskóla án þess að fara af bótum. Þetta er einmitt það sem við eigum að vera að vinna að alltaf, með öll ráðuneyti. Menntamálaráðherra og nýsköpunarráðherra, þeir þurfa að vinna vel saman. Forsætisráðherra þarf að geta unnið með öllum. Alltaf. Ég veit eins og ég sagði hér áðan að það eru oft óþarflega háir múrar á milli ráðuneyta. Þingið á að gera kröfu til þess að ráðuneyti vinni saman eins og smurð vél og þar held ég ekki að skipti öllu hvort það eru tveir ráðherrar í sama ráðuneyti eða ekki, heldur að þannig sé hugarfarið og viðhorfið sem við mætum alls staðar í stjórnsýslunni. Af því að hér var rætt um atkvæðaskýringar og nefndarálit þingmanna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þá vil ég nefna það að ég fór yfir kostnaðinn við þetta í minni ræðu sem var einmitt gagnrýnt í nefndarálitinu sem hér var vísað til. Ég vil líka benda á að þá var verið að fjölga ráðherrum sérstaklega. Það er ekki raunin hér. Hér er verið að skipta upp en ekki fjölga ráðherrum. Markmiðin með þessu eru eins og ég fór hér yfir fyrst og fremst fagleg í málaflokkum sem eru ekki aðeins fyrirferðarmiklir í útgjaldaramma okkar heldur líka mjög mikilvægir málaflokkar sem eiga það skilið að mínu viti að við hlúum betur að þeim í stjórnsýslunni, styðjum betur við hana og tryggjum þannig faglegri stefnu og sýn til lengri tíma.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umboðsmann barna. Þetta embætti var stofnað 1. janúar 1995 með lögum nr. 83/1994, um umboðsmann barna. Tillögur þessa efnis hafa áður verið lagðar fram í nokkur ár og ég nefni sérstaklega tillögur þáverandi hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur rithöfundar sem var mikill talsmaður barna á Alþingi á þeim tíma. Meginhlutverk umboðsmanns barna hefur verið að vinna að því að stjórnvöld, einstaklingar, félög og önnur samtök einstaklinga og fyrirsvarsmenn lögaðila taki fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna barna. Í starfi sínu skal umboðsmaður barna setja fram ábendingar og tillögur um úrbætur sem snerta hag barna á öllum sviðum samfélagsins. Frá því að þessi lög voru sett 1994 hafa engar efnislegar breytingar verið gerðar á þeim. Með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálans, hafa íslensk stjórnvöld skuldbundið sig til að framfylgja ákvæðum sáttmálans í lögum, stjórnvaldsfyrirmælum og framkvæmd á öllum þeim sviðum sem hann nær til. Þar hefur embætti umboðsmanns barna mikilvægu hlutverki að gegna. Með frumvarpinu er lagt til að umboðsmanni barna verði falin aukin verkefni sem miða að því að styrkja enn frekar stöðu barna í íslensku samfélagi og stuðla að áframhaldandi innleiðingu barnasáttmálans. Markmiðið er að embættið verði öflugur og virkur málsvari barna í íslensku samfélagi, enn frekar en nú þegar er, og stuðli að því að stefna stjórnvalda um barnvænt samfélag nái fram að ganga. Meginefni frumvarpsins er fjórþætt. Í fyrsta lagi er lagt til að skýrar verði kveðið á um hlutverk umboðsmanns barna og áhersla lögð á réttindi barna, m.a. samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og fleiri alþjóðasamningum sem lúta að réttindum barna eins og t.d. samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í öðru lagi verði umboðsmanni falið að afla og miðla gögnum og upplýsingum um aðstæður barna og stöðu tiltekinna hópa barna hverju sinni, í samvinnu við ólíka aðila. Eiga þau gögn að liggja til grundvallar samræmdri og markvissri stefnu í málefnum barna á öllum stigum stjórnsýslunnar eins og gert er ráð fyrir í ákvæðum barnasáttmálans. Í þriðja lagi er lagt til að lögfest verði að umboðsmaður skuli hafa virkt samráð við börn og hafa hóp barna sér til ráðgjafar en slíkur hópur hefur verið starfandi hjá embættinu um árabil án þess að kveðið sé á um það í lögum. Loks er í barnasáttmálanum gerð krafa um þátttöku barna í ákvarðanatöku um öll málin sem þau varða og að tillit beri að taka til skoðana þeirra. Því er lagt til að lögfest verði ákvæði um að reglulega skuli halda barnaþing þar sem farið verði yfir stöðu og þróun í málefnum barna á helstu sviðum samfélagsins og að niðurstöður þingsins verði kynntar ríkisstjórn og hlutaðeigandi ráðherrum og ekki síður alþingismönnum. Verði frumvarpið að lögum hefur það áhrif á starfsemi umboðsmanns barna með auknum skyldum og verkefnum. Embættið hefur áætlað þann kostnað sem hlýst af fyrirhuguðum breytingum og er gert ráð fyrir kostnaðarauka sem nemur 24 millj. kr. á ári næstu fimm ár til að mæta þörf fyrir fleira fólk vegna nýrra verkefna. Auk kostnaðar við barnaþing er gert ráð fyrir viðbótarstöðugildi hjá embættinu, eflingu kynningarstarfs og endurnýjun vefs. Er gert ráð fyrir þessum viðbótarútgjöldum í fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi árið 2019. Virðulegi forseti. Ég tel að með þessu frumvarpi sýni ríkisstjórnin í verki að hún tekur alvarlega þær skuldbindingar sem felast í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Með frumvarpinu er ætlunin að styrkja stöðu barna í íslensku samfélagi með því að auka þátttöku þeirra í samfélagslegri umræðu og í allri ákvarðanatöku og stefnumótun í málefnum barna, ekki síst með tilkomu barnaþings. Jafnframt mun ríkisstjórnin leggja aukna áherslu á samstarf um málefni barna og ungmenna þvert á ráðuneyti eins og við ræddum í umræðum um síðasta mál þar sem samvinna þvert á ráðuneyti hlýtur einmitt að vera mjög mikilvæg í svona málaflokki. Við erum að hugsa um heilbrigðisráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti en líka umhverfisráðuneyti, þess vegna utanríkisráðuneyti ef við viljum setja málefni barna til að mynda í aukinn forgang eins og við höfum þegar gert með störfum okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þörf er á því að samhæfa betur þjónustu við börn og ungmenni og fjölskyldur þeirra á öllum sviðum opinberrar þjónustu og tryggja réttindi þessa hóps. Í samræmi við það undirrituðu hlutaðeigandi ráðherrar og Samband íslenskra sveitarfélaga viljayfirlýsingu 7. september sl. um aukið samstarf í málefnum er varða velferð barna. Í þeirri yfirlýsingu felst að ráðuneyti og sveitarfélög muni vinna saman að því að brjóta niður múra sem kunna að myndast á milli kerfa þegar tryggja þarf börnum heildstæða og samhæfða þjónustu. Auk fyrrgreindra sjónarmiða um samhæfingu innan Stjórnarráðsins er jafnframt reynt að stuðla að virkri þverpólitískri umræðu og samstöðu um málefni barna með samvinnu stýrihópsins við þingmenn og þingnefndir. Samhliða stýrihópnum hefur verið sett á laggirnar nefnd þingmanna með fulltrúum allra þingflokka á Alþingi þar sem kraftar verða sameinaðir með það að markmiði að styrkja og samhæfa þjónustu við börn, tryggja að hún sé veitt þegar þörf krefur, sjá til þess að hún sé samfelld og gangi þvert á kerfi. Áhersla verður lögð á skýra ábyrgð og verkaskiptingu og eftirfylgni þjónustu tryggð. Stýrihópurinn mun, auk fulltrúa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, starfa með þingmannanefndinni. Fyrsti fundur hennar var 9. október sl. Virðulegi forseti. Ég held að þetta samfélag væri um margt betra ef við hlustuðum meira á sjónarmið barna. Þetta hefur verið mér hugleikið allt frá því að ég fór að lesa bækur téðrar Guðrúnar Helgadóttur sem talaði mjög fyrir barnalýðræði og skrifaði meira að segja heila bók um Pál Vilhjálmsson sem stofnaði samtök krakka sem höfðu það að markmiði að gera heiminn betri. Eins og Páll Vilhjálmsson orðaði það gjarnan þegar hann sá fréttir í sjónvarpinu af hræðilegum voðaverkum í fjarlægum löndum: Sjáðu nú þetta, þetta hefði krakki aldrei gert. Vafalaust hafði Páll töluvert fyrir sér í því. Það er nefnilega mikilvægt að hlusta á sjónarmið barna. Ég hef beitt mér fyrir þeim allt frá því að ég sat sem fulltrúi í fræðsluráði Reykjavíkur og fór af stað með tilraunaverkefni á sviði barna- og ungmennalýðræðis. Þegar ég varð mennta- og menningarmálaráðherra fékk ég tækifæri til að hafa áhrif á aðalnámskrá leik-, grunn- og framhaldsskóla þar sem lýðræði varð einn af hornsteinum námskrárinnar. Frábær verkefni hafa verið unnin á öllum þessum skólastigum síðan til þess að efla lýðræðisvitund barna og ungmenna og kenna þeim að starfa í og læra um lýðræði með því að vinna í lýðræði. Ég er þakklát fyrir að fá tækifæri til að leggja til þetta nýja fyrirkomulag, barnaþing, sem ég held að eigi eftir að verða lyftistöng í umræðu um málefni barna en líka verða okkur, ráðherrum, ríkisstjórn og þingmönnum, gríðarlega mikilvægt tækifæri til að fá bein og milliliðalaus samskipti. Ég sé fyrir mér að þar muni sitja börn hvaðanæva að af landinu, það verði kallað eftir tilnefningum, að skólar hringinn í kringum landið nýti tækifærið og nýti það sem þeir hafa einmitt í aðalnámskránni og þau verkefni sem þeir hafa verið að vinna innan hennar til að setja mál á dagskrá þessa þings. Ég held að það skipti síðan alveg gríðarlegu máli að við sem eldri erum verðum tilbúin til að hlusta þegar að því kemur, að við forgangsröðum því að mæta á barnaþing þegar við fáum það tækifæri. Ég er nokkuð viss um að aukin umræða og samræður okkar við börn og ungmenni hafa jákvæð áhrif á samfélagið allt, ekki bara málefni barna. Þau geta kennt okkur alveg gríðarlega margt. Sömuleiðis tel ég mikilvægt að umræða um börn og stöðu þeirra í samfélaginu verði reglulega á dagskrá Alþingis og hef því óskað eftir því að gera Alþingi á næstunni grein fyrir skýrslu sem umboðsmaður barna hefur skilað til forsætisráðherra. Svo legg ég til að ég verði kölluð forsætis- og barnamálaráðherra. Nei, þetta var grín líka, bara fyrir hv. þm. Ólaf Ísleifsson, en að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Nú er það skylda okkar þingmanna að starfa samkvæmt stjórnarskrá og þeirri sannfæringu sem því fylgir, samkvæmt sannfæringu, samvisku og heiðarleika. Það er mikill samnefnari í þessu. Þegar ég var að vinna á leikskóla í gamla daga kynntist ég fullt af krökkum og heiðarleika þeirra. Ég hef oft sagt það síðan þá að ég myndi að mörgu leyti treysta þeim betur til að vera hér í þessum sal en okkur sem erum hér. Við getum lært ýmislegt um heiðarleika af börnum. Í kjölfarið, út af barnaþingi, langaði mig til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort börn fái að nota þennan sal.
Herra forseti. Ég hef oft mikið að segja en þessari spurningu hef ég ekki svar við því að þessum sal ræð ég ekki heldur forseti þingsins og forsætisnefnd Alþingis. En ég mun bera forsetanum þessa tillögu eða hugmynd og mér finnst sjálfsagt að við ræðum hana ef þessi salur myndi henta. Það kann þá að vera að einhverjar hindranir standi í vegi sem mér er ekki kunnugt um þar sem ég hef ekki forræði yfir þessum sal.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa tillögu eða það sem hæstv. forsætisráðherra er að leggja fram. Mig langar til að fá forsætisráðherra til að skýra það fyrir mér og öðrum hvað þetta þýðir nákvæmlega. Ég er talsmaður barna fyrir þingflokk Pírata og allir þingflokkar eru með sína talsmenn barna. Við erum búin að hitta umboðsmann barna og UNICEF, fólk sem starfar á Íslandi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með það að meginmarkmiði að fylgjast með að innleiðingu sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna sé framfylgt. Ég hef verið að skoða réttindi barna og sér í lagi réttindi barna til náms við hæfi og hef tekið eftir því að það er svo margt í lögunum og svo margt í reglunum sem nær ekki lengra. Við erum með barnasáttmála og þar er talað um réttindi; við erum með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og þar er talað um réttindi til náms. Við erum með lög um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla o.s.frv. Til grunnskólans hef ég verið að horfa því að börnin mín eru þar. Við erum með reglugerð um réttindi barna með sérþarfir sem hæstv. forsætisráðherra skrifaði undir sem menntamálaráðherra. Og réttindunum er vel upp stillt þegar maður fer að skoða þetta í kerfinu. Ég talaði við þessa aðila, umboðsmann barna og UNICEF, og svo talaði ég við Sjónarhól, regnhlífarsamtök sem eru að skoða réttindi barna með fötlun og alls konar önnur einkenni, ADHD o.fl., og aðstoða fólk í gegnum kerfið. Alltaf rekst maður á það sama, það vantar að innleiða þetta, þ.e. að þessu sé framfylgt. Réttindum barna, alla vega til náms við hæfi, er vel stillt upp í aðalnámskrá og öllum öðrum réttarheimildum sem ég var að nefna, en það vantar að innleiða þetta. Eitt sem kom mjög skýrt fram hjá öllum þessum aðilum var þörf fyrir einhvers konar stefnumótun sem tekur þetta saman. [[Forseti hringir.]]Að hvaða leyti þýðir þetta heildstæða stefnumótun um innleiðinguna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir þessa mikilvægu athugasemd. Breytingin sem verður með þessu frumvarpi, verði það að lögum, er að umboðsmaður barna fær lögfest hlutverk sem er að bæta hag barna, eins og það er orðað í tillögugreininni, og standa vörð um hagsmuni, þarfir og réttindi þeirra, m.a. samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og fleiri alþjóðasamningum, svo sem nánar greinir í lögum þessum. Síðan koma fleiri greinar, m.a. 3. gr. þar sem f-liður hljóðar svo: „Við 2. mgr. bætast þrír nýir stafliðir, svohljóðandi: g. afla og miðla gögnum og upplýsingum um aðstæður barna og stöðu tiltekinna hópa barna hverju sinni í samvinnu við ýmsa aðila.“ Þetta er gríðarlega mikilvægt ákvæði, tel ég, þó að ég hafi kannski mest rætt um barnaþingið því að það stendur mínu hjarta nærri. En þetta er gríðarlega mikilvægt ákvæði því að þá erum við í raun að fela embættinu þessa miðlægu sýn á gögnin sem þurfa að vera til staðar þannig að ólík ráðuneyti geti byggt stefnu sína á gögnum. Síðan heldur þessi liður áfram: „Þau gögn skulu lögð til grundvallar samræmdri og markvissri stefnu í málefnum barna á öllum stigum stjórnsýslunnar í samræmi við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.“ Sú miðlæga sýn sem þarna á að verða til á að tryggja að barnasáttmálinn sé undirliggjandi þegar við mótum stefnu í menntamálum, heilbrigðismálum, félagsmálum o.s.frv. Sömuleiðis er þarna kveðið á um að umboðsmaður barna eigi að stuðla að því að börn fái kynningu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og þeim réttindum sem í honum felast. Það er auðvitað unnið að þessu víða, t.d. í skólakerfinu og af hálfu UNICEF, og þarna kemur þetta lögfesta hlutverk til umboðsmanns, að hann eigi að tryggja að öll börn séu upplýst um þessi réttindi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir frumvarpið og ræðuna. Ég tek undir með henni, ég held að málið sé mjög mikilvægt og sem einn af talsmönnum barna á þingi fagna ég frumvarpinu og tækifærinu til að ræða þau mál frekar. Ég held að okkur væri öllum hollt að ræða meira málefni barna á þingi og setja upp barnagleraugun, eins og þeir gera sem eru talsmenn barna, umboðsmaður barna, UNICEF og Barnaheill, þegar við fjöllum um ýmis frumvörp og mál, svipað og við tölum um jafnréttisgleraugu. Ég fagna frumvarpinu og vænti þess að nefndin fari vel yfir málið og kalli eftir umsögnum um það. Ég ætla ekki að úttala mig um það hvort frumvarpið sé fullkomið að öllu leyti eða hvort eitthvað þurfi að bæta í því en hugmyndafræðin er mjög góð. Hugmyndin um barnaþing finnst mér einstaklega áhugaverð. Ég verð að segja að mér finnst líka spurning hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um það hvort börnin fái að nota þennan sal einkar áhugaverð. Í ljósi þess að ég sit í hv. forsætisnefnd held ég að full ástæða sé til að ræða það sem og þann möguleika að við opnum þetta fallega hús og þá mikilvægu stofnun sem Alþingi er meira fyrir almenning. Ég hef haft tækifæri til að heimsækja mörg þjóðþing á ferðum mín sem þingmaður og fengið að ganga þar um þingsalina og sjá hvernig hlutirnir ganga fyrir sig, en hér höfum við haft þá hefð að þingsalurinn er almennt lokaður gestum, fólk má aðeins standa í hliðarherbergjum og horfa inn í þingsalinn. Ég held að vel færi á því að við opnum aðeins frekar þá starfsemi sem á sér stað hér og að það væru börnin sem fengju tækifæri til þess á barnaþingi, ef það skyldi henta. Mig langar í því samhengi að ræða það sem við fórum svolítið yfir á síðasta þingi, kosningaþátttöku ungs fólks og hvort færa ætti kosningaaldurinn niður, sérstaklega varðandi sveitarstjórnir. Við eyddum töluverðum tíma í að ræða það og öll erum við sammála um að við viljum ýta undir kosningavitund og þátttöku ungs fólks. Það að halda barnaþing og ræða oftar um málefni barna held ég að sé mjög góð leið þegar kemur að því, því að það er svo mikilvægt að ýta undir lýðræðisvitundina. Ég þekki það sjálf eftir að hafa starfað lengi í sveitarstjórn að fáir fundir voru jafn áhugaverðir og þegar við áttum fund með ungmennaráðum sveitarfélagsins. Oft komu þar fram virkilega áhugaverðar ábendingar og sjónarmið sem okkur sem eldri erum hefði ekki dottið í hug nema með aðstoð unga fólksins. Mig langar að þakka kærlega fyrir frumvarpið. Ég held að áhugavert verði að fá að fylgja því úr hlaði. Ég vil líka hvetja okkur sem gegnum starfi talsmanna barna til að taka frumvarpið sérstaklega fyrir og fara betur yfir þau mál sem hér er fjallað um varðandi barnaþingið o.fl.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., lögum um bifreiðagjald og lögum um virðisaukaskatt. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á viðmiðum álagningar skatta á ökutæki. Að vissu marki eru skattar og gjöld lögð á eigendur ökutækja miðað við skráða koltvísýringslosun viðkomandi ökutækis. Þetta á við í tilviki vörugjalds af ökutækjum, bifreiðagjalds og virðisaukaskattsívilnunar sem eigendur tengiltvinnbifreiða hafa notið. Markmið frumvarpsins er að treysta grundvöll skattlagningar ökutækja og tryggja samræmi hennar eftir fremsta megni. Í ljósi breytinga sem hafa orðið á þeim aðferðum sem notaðar eru við mælingu á m.a. koltvísýringslosun ökutækja er æskilegt að gera breytingar á þeim reikniforsendum skatta og gjalda sem taka mið af skráðri koltvísýringslosun. Koltvísýringslosunin sem vísað er til í ákvæðum framangreindra lagabálka er skráð af Samgöngustofu í samræmi við reglur sem byggja á ákvæðum umferðarlaga. Hin skráða losun byggist á upplýsingum sem koma fram í svokölluðu samræmingarvottorði sem lagt er fram af innflytjendum ökutækja. Slíkt vottorð fylgir hverju ökutæki. Á árunum 2017–2020 er verið að taka upp nýjan staðal til mats á mengun, losun og eldsneytiseyðslu ökutækja. Í frumvarpinu er hann nefndur samræmda prófunaraðferðin. Hingað til hafa losunarupplýsingar að meginreglu verið byggðar á aðferðafræði eldri staðals, evrópsku aksturslotunnar. Frá og með 1. september 2018 munu öll ný ökutæki sem markaðssett eru á EES-svæðinu fá uppgefna koltvísýringslosun, annars vegar samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni og hins vegar samkvæmt evrópsku aksturslotunni. Losunarupplýsingarnar verða í fyrrnefnda tilvikinu merktar WLTP á samræmingarvottorði ökutækis en NEDC í tilviki eldri staðals. Á þeim tíma verða einnig umtalsverðar breytingar á losunarupplýsingum sem verða skráðar samkvæmt evrópsku aksturslotunni. NEDC-gildi verða ekki byggð á mati samkvæmt eldri aðferðafræði heldur aðeins samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni. Þau verða hins vegar umreiknuð þannig að samsvari sem best niðurstöðum evrópsku aksturslotunnar. Samræmda prófunaraðferðin tekur tillit til ýmiss konar aukabúnaðar ökutækja sem evrópska aksturslotan gerir ekki. Vegna þessa er að óbreyttu hætta á að verulegur munur kunni að verða á vörugjaldi sambærilegra ökutækja sem búin eru mismunandi búnaði. Sá munur verður án tengsla við þá hækkun koltvísýringslosunar sem búnaðurinn orsakar. Til að koma í veg fyrir að ósamræmi skapist við skattlagningu ökutækja þarf að gera tvenns konar breytingar: 1. Jafna þarf þunga skattlagningar á eigendur ökutækja með hliðsjón af þeim mun sem er líklegt að verði á skráðum losunarupplýsingum vegna ökutækja nýrrar aðferðafræði við mat á mengun, losun og eldsneytiseyðslu ökutækja. 2. Falla þarf frá því fyrirkomulagi að leggja vörugjald á innflytjendur og framleiðendur ökutækja í tíu gjaldbilum og taka þess í stað upp línulega skattlagningu, ef svo má segja, þ.e. skattlagningu miðað við hvert gramm á hvern ekinn kílómetra skráðrar koltvísýringslosunar. Golfbifreiðar hafa borið 30% vörugjald um nokkra hríð óháð því hvers konar aflvélum þær eru búnar. Stjórnvöld stefna að því að Ísland verði framarlega í notkun á endurnýjanlegum orkugjöfum á öllum sviðum og í samræmi við þá stefnu stjórnvalda að stuðla að orkuskiptum er lagt til að golfbifreiðar verði alfarið undanþegnar vörugjaldi séu þær eingöngu knúnar rafhreyfli. Verði tillagan samþykkt verða slíkar bifreiðar meðhöndlaðar með sama hætti og t.d. rafmagnsbifreiðar og bifhjól sem ganga fyrir rafhreyfli. Til grundvallar gildandi lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl. liggur sú stefnumörkun að ökutæki sem alla jafna eru eingöngu notuð í atvinnurekstri skuli njóta undanþága frá vörugjaldi. Í ljósi stefnumörkunar eru settar fram tvær tillögur í frumvarpinu. Annars vegar er lagt til að aðeins sendibifreiðar sem ekki eru búnar farþegasætum eða festingum fyrir þau í farmrými og/eða flutningsrými falli undir undantekningarákvæði g-liðar 2. töluliðar 4. gr. laganna. Sendibifreiðar sem búnar eru farþegasætum eða festingum fyrir þau í farmrými munu því bera vörugjald miðað við skráða koltvísýringslosun en ekki fast 13% vörugjald. Hins vegar er lagt til að vörugjald af ökutækjum sem aðallega eru ætluð til vöruflutninga að heildarþyngd 5 tonn eða meira, sem ekki eru skráningarskyld samkvæmt umferðarlögum, beri fast 13% vörugjald. Segja má að þarna sé um lagfæringu að ræða í ljósi annmarka sem hafa komið á daginn í framkvæmd. Til að treysta hagsmuni ríkissjóðs í ljósi ívilnana vegna ökutækja til tiltekinna nota er lagt til að áréttað verði að ríkissjóður eigi lögveð í ökutækjum þar til ljóst má telja að skilyrði ívilnana hafi verið haldin. Ítarlegar skýringar á efni frumvarpsins er að finna í greinargerð þess. Til nánari skýringa vísa ég til þess sem þar kemur fram. Ég vonast til þess að frumvarpið fái skjóta afgreiðslu á Alþingi, enda er fyrirsjáanleiki mikilvægur fyrir kaupendur og söluaðila ökutækja. Að lokum legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að 1. umr. lokinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Um er að ræða sannkölluð tímamót fyrir íslenskar bækur. Á dögunum kynntum við aðgerðir sem miða að því að styrkja stöðu íslenskrar tungu til framtíðar. Ein af þeim mikilvægustu tengist hjartans máli margra hér í salnum, íslenskum bókum og læsi þjóðarinnar. Bókaútgáfa er ein af mikilvægustu stoðum íslenskrar menningar og er gildi hennar fyrir þróun tungumálsins óumdeilt. Lestrarfærni er lykillinn að lífsgæðum okkar og bækur grundvöllur símenntunar alla ævi. Kveðið er á um stuðning við útgáfu bóka á íslensku í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og hér í dag tala ég fyrir frumvarpi sem mun marka þáttaskil fyrir íslenska bókaútgáfu til hagsbóta fyrir lesendur, rithöfunda og aðra sem vilja veg íslenskunnar sem mestan. Með frumvarpinu, sem samið er í fjármála- og efnahagsráðuneyti, að höfðu samráði við mennta- og menningarmálaráðuneyti, er lagt til að komið verði á fót kerfi sem heimilar endurgreiðslu 25% kostnaðar vegna útgáfu á íslensku að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ráðgert er að verja um 400 millj. kr. frá og með næsta ári. Sú leið var valin fram yfir fyrri hugmyndir um afnám virðisaukaskatts á bækur vegna þess að hún er árangursríkari og skilvirkari. Starfshópur fjármála- og efnahagsráðuneytisins mat þá kosti sem uppi voru og var niðurstaða þeirra sú að endurgreiðsluleiðin væri betur til þess fallin að ná því markmiði að efla útgáfu íslenskra bóka. Fordæmi fyrir slíkri stuðningsleið má m.a. finna í tímabundnum stuðningi við kvikmyndir og hljóðritun sem hefur gefist vel. Meginmarkmið frumvarpsins er því að styðja við og efla útgáfu á íslensku vegna menningarlegs mikilvægis bókaútgáfu fyrir þróun íslenskrar tungu. Íslenskan er okkar þjóðtunga og opinbert mál og stjórnvöldum ber að tryggja að unnt sé að nota hana á öllum sviðum þjóðlífsins. Bóksala á Íslandi hefur dregist saman og nemur veltusamdráttur bókaútgáfu hérlendis um 40% á síðustu tíu árum. Þessu hafa íslenskir rithöfundar og bókaútgefendur sannarlega fundið fyrir. Ástæðurnar má einkum rekja til breyttrar samfélagsgerðar, örrar tækniþróunar og annarra þjóðfélagsbreytinga. Tilkoma ýmiss konar afþreyingarefnis, aukið framboð lesefnis og myndefnis á netinu gegn lágu eða engu endurgjaldi, snjalltækja eða annarra miðla hefur leitt til þess að lestur bóka á íslensku hefur dregist verulega saman. Sú þróun er mikil áskorun fyrir tungumál fámennrar þjóðar. Það er ekki síst á herðum íslenskra útgefenda að bregðast við breyttum aðstæðum og þróa sína útgáfu, að hún mæti betur lesendahópi dagsins í dag. Þessari aðgerð er ætlað að hvetja til aukinnar útgáfu bóka á íslensku á prenti og/eða rafrænum miðlum og auka þannig framboð fjölbreytts efnis fyrir íslenska lesendur. Það er algjört grundvallaratriði. Til að stuðla að bættu læsi þurfa allir aldurshópar og ekki síst börn og ungmenni að geta nálgast áhugavert og fjölbreytt lesefni á íslensku. Stuðningur af þessu umfangi mun auka mjög svigrúm íslenskrar bókaútgáfu og hafa jákvæða keðjuverkun í för með sér fyrir þá sem að henni koma. Þessi aðgerð markar tímamót fyrir íslenskt mál og íslenskar bækur. Við ætlum að efla læsi í landinu. Þetta er ein af lykilaðgerðum sem að því lúta að efla útgáfu bóka á íslensku. Með stuðningnum er hvatt til ritunar bóka á íslensku án frekari skilyrða um tegund bóka að öðru leyti en því sem kveðið er á um í 2. mgr. 5. gr. Þannig er stuðlað að því að halda tungumálinu í lifandi notkun, koma nýjum hugverkum á íslensku á framfæri og efla læsi á íslenskri tungu. Önnur skilyrði sem tilgreind eru í 5. gr. frumvarpsins lúta að kröfum sem gerðar eru til útgefanda og lágmarksfjárhæð endurgreiðsluhæfs kostnaðar. Svo að því sé haldið til haga ná skilgreiningar frumvarpsins á hugtakinu bók yfir fjölbreytt svið, þar með talið myndasögur í bókaformi. Því geta aðdáendur Tinna, Svals og Vals og Lukku-Láka dregið andann léttar, því að þeir félagar falla einnig undir frumvarpið. Samkvæmt frumvarpinu skal beiðni um endurgreiðslu berast til sérstakrar þriggja manna nefndar í síðasta lagi níu mánuðum eftir útgáfu bókar sem metur hvort skilyrði fyrir endurgreiðslu séu uppfyllt. Beiðninni skulu fylgja nauðsynleg gögn sem gefa glögga mynd af kostnaði bókar ásamt fylgigögnum, svo sem sundurliðuðu bókhaldi um þann kostnað sem fellur til. Ef endurgreiðslufjárhæðin er hærri en 12 milljónir skal kostnaðaruppgjör jafnframt vera staðfest af endurskoðanda, skoðunarmanni reikninga umsækjanda eða viðurkenndum bókara. Í kjölfarið er tekin ákvörðun um endurgreiðslu sem byggist á innsendu kostnaðaruppgjöri. Lagt er til að ákvörðun nefndar um stuðning við bókaútgáfu á íslensku, samkvæmt 8. gr., sé kæranleg til mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Þá skal ákvörðun nefndar um hvað telst vera endurgreiðsluhæfur kostnaður og hvort fullnægjandi gögn liggi að baki kostnaði vera kæranleg til yfirskattanefndar. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er lagt til að stuðningur við útgáfu bóka á íslensku taki gildi frá ársbyrjun 2019 og verði tekinn til endurskoðunar fyrir 31. desember árið 2023. Afmörkun tímabilsins er í samræmi við ríkisstyrkjareglur EES-samningsins. Lagabreytingar þær sem gerðar eru í frumvarpinu, um beinan stuðning við bókaútgefendur sem gefa út bækur á íslensku, fela í sér ný útgjöld fyrir ríkissjóð. Sé miðað við ársreikninga og skattframtöl fyrirtækja í bókaútgáfu má ætla að kostnaður ríkissjóðs vegna stuðningsins verði á bilinu um 300–400 millj. kr. miðað við 25% endurgreiðslu. Byggist það mat á gögnum Hagstofu Íslands um rekstrarafkomu fyrirtækja sem skráð eru í bókaútgáfu, upplýsingum úr skattframtölum frá ríkisskattstjóra og ársreikningum stærstu bókaútgefenda. Kostnaður vegna nefndar um stuðning við bókaútgáfu á íslensku við afgreiðslu umsókna gæti orðið einhver, einkum í upphafi árs 2019. Stuðningur sem þessi mun auka svigrúm íslenskrar bókaútgáfu og hafa jákvæða keðjuverkun í för með sér fyrir þá sem að henni koma Ég er sjálf sannfærð um að þessi aðgerð sé til þess fallin að auka framboð, fjölbreytni og sölu á íslenskum bókum til framtíðar. Gera má ráð fyrir því að ábati neytenda muni felast í mögulegri verðlækkun bóka og fjölbreyttara úrvali, m.a. á rafrænum miðlum. Hvort tveggja er til þess fallið að hvetja til lestrar á íslensku og styðja þannig við íslenska tungu og menningu sem stuðlar að aukinni hagsæld fyrir allan almenning. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Lagt er til að sett verði á fót hvatakerfi fyrir bókaútgefendur. Í því felst að bókaútgefendum yrði veittur tímabundinn stuðningur í formi endurgreiðslu, eins og hæstv. menntamálaráðherra hefur farið yfir. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. menntamálaráðherra hafi veðjað á réttan hest. Ef markmiðið er að stuðla að auknum lestri, og þá sérstaklega barna og unglinga, væri þá ekki nær að nálgast höfundana með beinni hætti, þ.e. án þess milliliðar sem útgefandinn er? Það myndi hugsanlega örva höfundinn meira til afkasta heldur en í gegnum útgefanda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og fyrir að velta því upp hvort við séum að taka rétt skref varðandi að efla læsi í landinu. Ég tel svo sannarlega vera vegna þess að ef við lítum á umfangið á stuðningnum er það í kringum 17% af veltu á bókamarkaði, í bókaútgáfu. Það er þannig innspýting í geirann að hún mun að sjálfsögðu líka koma vel við rithöfunda og án þeirra verða ekki til neinar bækur. Við erum að gera svipaða hluti í kvikmyndaframleiðslu í landinu og í hljóðritun, eins og kom fram í framsögu minni. Það form hefur reynst mjög vel. Það var líka tími til kominn að við færum í aðgerðir af slíkum toga. Við erum fyrst og síðast bókaþjóð og það hefur verið sorglegt að horfa fram á þróunina sem hefur átt sér stað, hvernig veltan hefur minnkað. Við leggjum auðvitað mikla áherslu á að allt sem við gerum skili árangri. Ég er sannfærð um að þessi aðgerð, á þennan hátt, muni gera það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra svörin. Eins og farið var yfir er áætlaður kostnaður 300–400 millj. kr. miðað við 25% endurgreiðslu. Ég hjó eftir því að ráðherrann notaði orðalagið „mögulega hækkun“ í fyrri umferð og því ítreka ég vangaveltur mína um hvort ekki væri nær að hún rynni beint til höfunda til að örva þá.
Virðulegi forseti. Ég ítreka það að stuðningur við bókmenningu á Íslandi er umtalsverður. Ég vil nefna að yfir 2 milljarðar kr. fara í bóka- og skjalasöfn, sjóði og forlög. Við setjum yfir 100 millj. kr. í söfn rithöfunda. Ef við lítum á þá sjóði sem fara að hluta til til rithöfunda eru það í kringum 280 millj. kr. Alls er stuðningur við bókmenningarstefnu og bókmenntir á Íslandi í kringum 2,5 milljarðar. Við leggjum okkur fram. Ég er alveg sammála því sem kemur fram hjá hv. þingmanni að auðvitað er brýnt að hlúa að öllum í ferlinu, en ég tel að með aðgerðinni munum við líka ná til þeirra.
Herra forseti. Það er ágætt markmið að reyna að varðveita tunguna og styrkja bóklestur með þessum hætti. Það er að vísu skrýtið, að mínu mati, að ekki hafi verið farin sú leið að fella niður virðisaukaskatt eins og upprunalega var lofað fyrir kosningar, sérstaklega í ljósi samanburðar við aðra hluti sem fá virðisaukaskattsniðurfellingu, t.d. íþróttir. Það hefur svo sem verið sagt að sá sem les ekki bækur hafi ekkert umfram þann sem getur ekki lesið bækur, þannig að öll viðleitni til að auka bóklestur og aðgengi að bókum er af hinu góða. Virðisaukaskattsniðurfelling gæti að vísu haft þau jákvæðu áhrif að ná yfir bækur á öðrum tungumálum en íslensku, þannig að þó að ég sé sammála því að varðveita íslenskuna er líka jákvætt að fólk lesi á því tungumáli sem það vill. Það er spurning hvort þessi 10% lækkun, sem getur orðið, sé nóg til þess að breyta aðgengi að bókum. Það er kannski mín spurning til hæstv. ráðherra, hvort ráðherra geti hugsað sér einhverjar aðrar aðgerðir til þess að reyna að auka aðgengi að bókum í þessu samhengi, t.d. að hefja skönnun og birtingu á netinu af bókmenntalegum menningararfi landsins. Í greinargerð frumvarpsins segir að frumvarpið hafi ekki verið sett í samráðsferli samkvæmt samþykkt ríkisstjórnarinnar um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa og stjórnartillagna en heimilt sé að víkja frá þessu ef mál eru sérlega brýn eða aðrar gildar ástæður eru fyrir hendi. Mig langar svolítið til þess að vita hvort málið sé það brýnt að sniðganga hafi þurft þetta ferli eða hvort aðrar gildar ástæður, sem ég er þá ómeðvitaður um, hafi legið að baki. Það er nefnilega mjög mikilvægt að mál af þessu tagi fari í eðlilegt samráð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Stóra markmiðið með þessum aðgerðum er að styðja við bókaútgáfu á Íslandi vegna menningarlegs mikilvægis hins ritaða máls. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það er líka mikilvægt að lesa bækur á öðrum tungumálum, en aðgerðir í viðkomandi ríkjum miða að því að styðja við bókaútgáfu hjá þeim sjálfum. Ég tel því langskynsamlegast að ná utan um íslenska mengið núna. Ég er á því að málið sé mjög brýnt. Það er algjörlega óásættanlegt, að mínu mati, að horfa upp á þann gríðarlega samdrátt sem verið hefur alveg frá árinu 2008. Ég hef mjög sterka sannfæringu fyrir því að mikill og góður og djúpur lesskilningur marki þau lífsgæði sem viðkomandi einstaklingur hefur og tækifæri, og sér í lagi nú þegar við göngum inn í miklar tæknibreytingar og tæknibyltingu. Við þurfum á einstaklingum að halda sem eru ekki bara læsir heldur geta lesið sér til gagns; að þeir séu búnir að lesa þannig að þeir geti rýnt texta og gagnrýnt þá. Við erum ekki bara að tala um almennt læsi, heldur að dýpka það. Varðandi þá fyrirspurn er tengist virðisaukaskattinum þá skoðuðum við málið mjög gaumgæfilega, hvað væri markvissara og skilvirkara til að efla bókaútgáfu á Íslandi, og komumst að þessari niðurstöðu. Ég er mjög stolt af því. Aðalatriðið er hvernig við náum þessu markmiði, ekki hver leiðin er. Ég er þannig gerð sem stjórnmálamaður að ef ég sé að eitthvað getur hugsanlega komið betur út til að komast að því markmiði þá fer ég þá leið.
Herra forseti. Ég get svo sem tekið undir margt af þessu. Varðandi það að þetta sé mjög brýnt - auðvitað þykja öllum þingmönnum og ráðherrum sín þingmál vera mjög brýn. Það liggur í hlutarins eðli. En við erum að tala um samdrátt sem hefur verið að eiga sér stað frá 2008. Það að bíða í nokkrar vikur í viðbót á meðan eðlilegt samráðsferli færi fram ræður kannski ekki úrslitum fyrir bókaútgefendur. Auðvitað eigum við að styðja við íslensku og styðja við íslenska bókaútgáfu, en mér þætti samt áhugavert að leitast við að lækka kostnað vegna bóka almennt, það er mikilvægt atriði. Um gildistökuna segir að lögin öðlist gildi 1. janúar 2019 og komi til endurskoðunar fyrir 31. desember 2023. Þá er spurningin: Er hugsunin sú að ákvæðið falli úr gildi 2023 eða hvert er eðlilegt framhald á þessu ferli?
Virðulegi forseti. Við erum bara sem ríkisstjórn að leggja mikla áherslu á það hvernig við getum eflt íslensku. Þetta er einn liður í því, þ.e. að styðja betur við íslenska bókaútgáfu. Við mælum líka fyrir tillögu um hvernig styðja megi við einkarekna fjölmiðla. Einnig erum við að fullu búin að fjármagna máltækniverkefni sem skiptir alveg gríðarlegu máli, hvernig íslenskan eigi að lifa í stafrænum heimi. Ég mun svo kynna þingsályktunartillögu í 22 liðum sem miðar líka öll að því að efla íslensku. Við erum að fara að endurbæta málstefnuna og tíu aðgerðir miða að því að efla menntun með sérstakri áherslu á íslensku. Að mínu mati er brýnt að fara í aðgerðir á þessum tímapunkti til að þær öðlist gildi sem fyrst.
Herra forseti. Íslenska er okkur öllum hjartans mál og ber því að fagna áhuga manna á að efla íslensku með ráðum og dáð. Mig langar til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um ætluð áhrif af frumvarpinu. Það kemur fram í kafla 3 í greinargerðinni þar sem sýnt er línurit af þróun veltu í bókaútgáfu að hún hefur dregist verulega saman, um 40,5% eins og þar kemur fram. Ég velti fyrir mér hvað það er sem hefur valdið þeim veltusamdrætti. Er það verðlag á bókum eða aðrir þættir? Talað er um aðra þætti í greinargerðinni, breytta samfélagsgerð, tækniþróun og þess háttar, og þess vegna velti ég fyrir mér hvort ráðherra hafi djúpa sannfæringu fyrir því að verðlag á bókum hafi þarna úrslitaþýðingu. Hvað er það sem rennir stoðum undir að bækur lækki í verði? Hvað styður við það? Síðan kemur fram á öðrum stað í greinargerðinni, í mati á áhrifum í 6. kafla, að markmiðið sé að styðja við bókaútgáfuna og ætti að geta gert bókaútgefendum kleift að lækka verð á bókum að lágmarki um 10% eða gagnast á annan hátt. Það sem ég á erfitt með að skilja er hvar rökin eru fyrir því að sú ráðstöfun muni efla bókaútgáfu og auka lestur. Ég vil svo gjarnan að það takist og gerist. Ég styð markmiðin í sjálfu [[Forseti hringir.]]sér en hef ekki djúpa sannfæringu fyrir því að þetta dugi til eða sé leiðin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að reifa málið og nálgun sína á það. Ég vil í fyrsta lagi segja að alveg ljóst er að endurgreiðsla mun hvetja til aukinnar útgáfu á prenti og/eða rafrænum miðlum. Við horfum til að mynda á að unga fólkið okkar, unglingarnir, kvartar sáran undan því að það vanti bækur á íslensku fyrir það. Ég sótti málþing í Hagaskóla fyrr í vetur sem var helsta ástæða þess að við settum á laggirnar nýjan styrktarflokk þar sem við einblínum á bækur fyrir börn og ungt fólk. Í öðru lagi er náttúrlega mjög líklegt að framboð og fjölbreytni fyrir íslenska lesendur aukist vegna þess að við erum búin að setja inn fjárhagslegan hvata með endurgreiðslunni. Eitt af því sem við höfum heyrt er að framboð og fjölbreytileiki hafi dregist saman. Við teljum að þetta sé mjög góð tilraun til þess að auka framboðið. Í þriðja lagi gefur slíkur stuðningur meira svigrúm til að auka fjölbreytileika og mun að mínu mati hafa jákvæða keðjuverkun í för með sér. Þegar komið er fjölbreyttara efni svörum við eftirspurn ólíkra hópa betur sem ég tel að muni auka áhugann á því að lesa, t.d. þegar við lítum á unga fólkið okkar. Ég hef djúpa sannfæringu fyrir því að þetta sé a.m.k. mjög heiðarleg tilraun til að auka og dýpka læsi á Íslandi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er annað atriði sem mig langar til að minnast á sem er kostnaður við breytingarnar. Í mati á áhrifum segir að sé miðað við fjölda ársreikninga og skattframtöl í bókaútgáfu megi áætla að kostnaður ríkissjóðs verði á bilinu 300–400 milljónir. Ég efast ekki um að það sé allt saman satt og rétt en mig langar að spyrja: Er það miðað við núverandi útgáfustig, ef má taka þannig til orða, eða er gert ráð fyrir umtalsverðri aukningu? Ég skil ekki annað á máli hæstv. ráðherra en að hún reikni með stóraukinni útgáfu á grundvelli breytinganna. Þá er spurning hvort sú tala er miðuð við þá miklu auknu útgáfu. Í öðru lagi: Er fyrir því séð í fjárlögum og fjármálaáætlun næstu ára að mæta kostnaði sem væri þá a.m.k. 300 milljónir en miðað við bjartsýni hæstv. ráðherra, sem ég vona að sé á rökum reist, [[Forseti hringir.]]gæti það orðið umtalsvert hærri fjárhæð?
Virðulegi forseti. Til að svara spurningu hv. þingmanns er miðað við núverandi veltu. Það væri mjög jákvætt ef aðgerðin myndi örva og auka bókaútgáfu í landinu, eins og við vonumst til. Ég lít þannig á að við séum, ekki aðeins með þeirri aðgerð heldur fleiri aðgerðum, að draga línu í sandinn að segja: Þessi þróun er ekki æskileg. Við erum bókaþjóð. Allur okkar arfur, menningararfur, kemur þaðan. Mér finnst mjög brýnt að við förum í þetta eins og við erum að gera. Ef það verður til að þess að bókaútgáfa eykst verulega er það jákvætt vandamál að takast á við. Þá sjáum við að aðgerðin ber svo sannarlega árangur. Við tökum á því, hv. þingmaður, þegar að því kemur.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku frá mennta- og menningarmálaráðherra. Ég vil byrja á því að óska hæstv. ráðherra til hamingju með þennan áfanga og framlagningu þessa frumvarps. Þetta er jákvætt og gott skref sem við stígum hér. En eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er markmið laganna að efla útgáfu bóka á íslenskri tungu í ljósi mikilvægis hennar fyrir vernd íslenskunnar og eflingu læsis. Til að ná því markmiði er gert ráð fyrir að heimilt sé að endurgreiða hluta þess kostnaðar sem fellur til við útgáfu bóka á íslensku. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt atriði í þessu öllu saman. Það er mikilvægt fyrir okkur sem þjóð að efla íslenska tungu og styrkja íslenska bókaútgáfu. Mig langar, þessu máli til stuðnings, að lesa upp úr bréfi - þættinum barst sem sagt bréf - sem er yfirlýsing frá stjórn Félags íslenskra bókaútgefenda, með leyfi forseta: „Stjórnarfrumvarp mennta- og menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, um stuðning við bókaútgáfu felur í sér mikilvæg tíðindi fyrir íslenska bókmenningu. Með því er staðfestur sá vilji ráðherra og stjórnvalda að sporna gegn þeim samdrætti sem orðið hefur á sölu íslenskra bóka á liðnum árum og auka lestur þjóðarinnar. Vandi bókaútgáfunnar er reifaður ítarlega og boðið upp á lausn sem er líkleg til þess að gagnast þeim sem með einum eða öðrum hætti tengjast útgáfu íslenskra bóka. Í frumvarpinu er byggt á reynslu af sama fyrirkomulagi fyrir íslenska kvikmyndagerð og tónlist. Má þar vísa í úttekt sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði árið 2015 á jákvæðum hagrænum áhrifum endurgreiðslufyrirkomulags á kvikmyndagerð á Íslandi. Aðstandendur kvikmyndagerðar geta einnig vitnað um hversu virðisaukandi áhrif endurgreiðslufyrirkomulagið hefur haft á þá sem starfa í greininni. Stjórn Félags íslenskra bókaútgefenda telur að jákvæð áhrif muni einnig skila sér með sambærilegum hætti til þeirra sem starfa við bókaútgáfu. Þetta er fagnaðarefni fyrir þá sem starfa að útgáfu íslenskra bóka og ekki síður lesendur, sem þarfnast fjölbreyttrar og kraftmikillar útgáfu árið um kring. Stjórnvöld staðfesta með frumvarpinu menningarlegt mikilvægi bókaútgáfu, meðal annars við ræktun og verndun íslenskunnar. Við teljum aðgerðina líklega til þess að skila góðum árangri, íslenskri þjóð og tungu til heilla. Samþykkt á stjórnarfundi þann 3. október 2018.“ Þetta les ég hér upp þessu máli til stuðnings og þakka fyrir þessa stuðningsyfirlýsingu. Það er mjög mikilvægt að nú eykst svigrúm íslenskrar bókaútgáfu til muna. Í því samhengi ætti okkur að vera fært að auka enn lestur á íslensku máli og auka lestur ungmenna. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur. Við þurfum að taka okkur á í því. Þetta mun falla að fleiri verkefnum á því sviði og þeirri vinnu sem þar er í gangi. Enn og aftur vil ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með þennan dag.
Herra forseti. Við ræðum hér í 1. umr. frumvarp hæstv. menntamálaráðherra um lagastuðning við bókaútgáfu á íslensku. Ég efast alls ekki um að markmiðið með frumvarpinu sé gott og göfugt. Ég styð ríkisstjórnina heils hugar í þeirri viðleitni og þeim aðgerðum sem hún telur réttar til að bregðast við stöðu sem upp er komin, þ.e. í rekstri hjá bókaútgefendum, enda dreg ég ekki í efa, eins og fram kemur í greinargerð, að rekstrarskilyrði bókaútgáfu á Íslandi séu ekki eins og best verður á kosið. Ég ætla þó að leyfa mér að hafa uppi ákveðin varnaðarorð um þá leið sem farin er - ekki vegna þess markmiðs sem að er stefnt með frumvarpinu; ég tel gott að við leitum allra leiða til að styðja við íslenska tungu og bókaútgáfu á Íslandi og þar af leiðandi líka lestur ungmenna sérstaklega - og segja að það getur alls ekki verið meginregla í starfsemi ríkisins að ríkið hlutist til um og niðurgreiði tiltekna atvinnustarfsemi. Alls ekki. Það verða að vera sérstaklega góð rök og afmarkað efni til að réttlæta að ríkið grípi inn í atvinnustarfsemi eins og hér er gert með því að niðurgreiða tiltekinn rekstrarkostnað. Það eru ekki bara bókaútgefendur sem eru í rekstrarerfiðleikum. Ég held að hvar sem borið er niður í íslensku atvinnulífi sé hægt að finna dæmi - finna rök fyrir því að tiltekin starfsemi, sem er tekin út fyrir sviga, gæti vel þegið að ríkið hlypi undir bagga. Við sjáum þess merki víða í atvinnulífinu í dag, hvort sem er í ferðamennsku, matvælaiðnaði eða í þeim greinum sem eiga í alþjóðlegri samkeppni. Það kreppir víða að. Því er rétt, að mínu mati, að við ræðum einmitt þetta sérstaklega: Hvað er það við bókaútgefendur sem er svona sérstakt? Ég er meðvitaður um að í gildandi löggjöf er ríkið með ýmiss konar inngrip í rekstur eða atvinnugreinar. Það á við í kvikmyndageiranum. Hér er talað um tillögur um að ríkið niðurgreiði starfsemi fjölmiðla, sem á eftir að ræða hér á Alþingi. Það er líka svo að ríkið sjálft er í ýmiss konar rekstri sem erfitt er að sjá með sanngjörnum rökum að virkileg þörf sé á. Spurningin er í fyrsta lagi: Geta stjórnvöld gert eitthvað til að létta undir með atvinnulífinu eða þessum tiltekna rekstri? Svarið við því er að sjálfsögðu já. Hin almenna og skynsamlega leið er að nálgast málið almennt í allri löggjöf, enda skulu allir vera jafnir fyrir lögum. Ríkið ætti að forðast í lengstu lög að gera upp á milli atvinnugreina. Þó þarf að gæta þess að rammi til verðmætasköpunar í atvinnustarfsemi, eða hvers konar starfsemi sem er, sé skýr, almennur og án íþyngjandi kvaða, íþyngjandi regluverks eða sérstaklega íþyngjandi álagna eða skatta. Ef við förum þá leið kæmi það ekki einungis bókaútgefendum til góða heldur allri atvinnustarfsemi í landinu, til að mynda með lækkun tryggingagjalds eða fyrirtækjaskatts, eða skatta á einstaklinga - nú, eða með almennri lækkun á virðisaukaskatti. Það kæmi öllum til góða og við næðum þeim markmiðum sem að er stefnt gagnvart bókaútgefendum fyrir allar aðrar atvinnugreinar. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég spyr einfaldlega: Er það svo að þetta sé í síðasta sinn í þessum sal sem stungið er upp á því, út af brýnni þörf og göfugu markmiði, að rétt sé að ríkið stígi inn í og niðurgreiði tiltekna atvinnustarfsemi með skattfé? Er það svo að þetta sé síðasta málið sem verður rætt hér á Alþingi? Nei, það held ég ekki, langt í frá. Hvernig ætlum við þá að taka á því þegar næsta atvinnugrein bankar á dyrnar hjá stjórnvöldum og segir: Nú væri mjög gott að fá smániðurgreiðslu frá ríkinu út af tilteknum rekstrarkostnaði? Við erum sem sagt að opna hér á mjög slæmt fordæmi sem erfitt verður að vinda ofan af. Þá kem ég að öðrum þætti í frumvarpinu sem er áhugaverður. Eins og ég sagði áðan efast ég ekki um að bókaútgefendur eru í vandræðum. Samkvæmt 1. gr. í frumvarpinu er markmiðið að veita tímabundinn stuðning í formi endurgreiðslu. Hver er tímaramminn? Í 12. gr. er fjallað um að lögin eigi að koma til endurskoðunar fyrir 31. desember 2023 og ráðherra skuli gera skýrslu eða leggja mat á hvernig til hafi tekist. Það er allt saman gott og blessað. En ég segi: Þegar atriði eins og þetta er komið inn í lög er hægara sagt en gert að fella stuðninginn niður aftur. Á hvaða tímapunkti mun það gerast að bókaútgefendur komi til ríkisins og segi: Takk fyrir, staða okkar er slík að við þurfum ekki niðurgreiðslur ríkisins? Er einhver hér inni sem getur ímyndað sér að það muni eiga sér stað með þeim hætti? Nei, ég held að það muni nefnilega aldrei gerast, hvorki í þessu máli né öðrum, þegar ríkið hefur á annað borð hafið niðurgreiðslu á tilteknum rekstrarkostnaði. Þess vegna geld ég varhuga við þessu. Það er spurning, í þessari viðleitni til að styðja við bókaútgefendur, hvort rétt sé að velta því upp, og skoða það í meðförum þingsins, að tímabinda gildistökuna til fjögurra eða fimm ára og það þurfi þá jákvætt inngrip af hálfu löggjafans ef vilji er til að framlengja stuðninginn. Aðeins um þá ákvörðun að fara þessa leið: Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra að úr því að vilji er til að fara þessa leið - ég efa ekki að málið hljóti brautargengi hér í þinginu og hef út af fyrir sig ekkert út á það að setja vegna þess göfuga markmiðs sem að er stefnt; ég er mjög áfram um að bókaútgefendum gangi vel - er rétt að velja þessa leið í staðinn fyrir að gera undanþágur til að mynda á virðisaukaskattskerfinu eða einhverju slíku. Það liggur þá fyrir hvert markmiðið er, hvernig standa eigi að því; reynt er að ramma inn hvaða kostnað eigi að ná utan um og hvernig eigi að endurgreiða hann. Fyrr í þessari umræðu var komið inn á það að þetta sé ekki eina leiðin til að styðja við íslenska tungu eða efla læsi íslenskra ungmenna. Það er óþarfi að gera of mikið úr þessari leið, að hún nái tilteknum árangri. Það eru önnur öfl að verki í samfélaginu - örar tæknibreytingar, staða ungmenna í menntakerfinu og annað slíkt - sem munu vekja stærri spurningar sem þarf að svara. Til að mynda má spyrja hvers vegna læsi ungra drengja sé svona miklu síðra en stelpna, hvað sé að gerast í menntakerfinu okkar hvað varðar lestur barna o.s.frv. Í þessu tel ég að ríkið hafi raunverulega tök á að hafa áhrif og breyta hlutum til hins betra. Það er rétt sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að útgáfa á barnabókum er sérstakt svið sem ríkið hefur fullt umboð til að beita sér á. Þá vaknar reyndar sú spurning hvort byrja ætti á því að beina stuðningi til bókaútgefenda sérstaklega að barnabókum. Það gæti verið markmið í sjálfu sér. Það er atriði til að ræða og skoða sérstaklega ef við viljum ná utan um það vandamál að ekki sé nægilega mikið gefið út af íslenskum barnabókum. Er hægt að lyfta þeim þætti eitthvað sérstaklega? Einnig hefur verið rætt um aðrar leiðir í umræðunni hér. Það er auðvitað annað sem ríkið getur gert, þ.e. að skoða sérstaklega fyrirkomulag listamannalauna. Er ástæða til að gera rithöfundum hærra undir höfði, að í því fyrirkomulagi séu rithöfundar styrktir sérstaklega, stuðningur aukinn við þá? Einnig er hægt að styrkja sérstaklega rithöfunda sem skrifa efni fyrir börn. Þetta tel ég vera atriði sem mætti skoða. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara nánar út í frumvarpið. Þessi ræða miðaði að því að koma að almennum sjónarmiðum sem hafa ber í huga þegar verið er að fara óvenjulega leið sem er í raun ekki kjarnastarfsemi ríkisins; vara við því að það sé sjálfgefið, þó að það sé gert í þessu tilviki, að ríkið hlutist til um tiltekna atvinnustarfsemi. Það er alls ekki sjálfgefið að það eigi við þegar næsti hópur aðila í atvinnulífinu bankar upp á og telur á sig hallað og óskar eftir stuðningi með skattfé.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að halda hér langa ræðu að þessu sinni. Frumvarpið á eftir að fara í nefnd, það á eftir að vinna það þar og það á eftir að fara í umsagnarferli. Við eigum eftir að heyra sjónarmið ýmissa aðila sem þetta varðar og rétt að vera ekki of yfirlýsingaglaður fram að því. Ég vil þó nefna að e.t.v. hefði farið betur á því að samráð hefði verið haft við rithöfunda. Það kemur fram í greinargerð að haft var samráð við útgefendur og skattyfirvöld en ekki rithöfunda. Við heyrum væntanlega sjónarmið rithöfunda þegar málið kemur til nefndar. Ég þarf heldur ekki að hafa mörg orð um þá stöðu sem við erum að bregðast við, sem er minnkandi bóklestur, bæði meðal ungmenna og eins almennt í þjóðfélaginu. Það á sér ýmsar orsakir sem reifaðar hafa verið, m.a. hér af hæstv. ráðherra og þeim sem hafa tekið til máls í umræðunni. Það eru nýir miðlar, ný tækni og það er minni tími sem fólki gefst og fólk gefur sér til að eiga stund með bók. Þessu fylgir viss hætta fyrir íslenska menningu og íslenska sjálfsmynd. Ef við hættum alveg að upplifa okkur í textum er hætta á einhvers konar menningarlegu rofi sem gæti átt sér stað og maður sér jafnvel merki um í þjóðlífinu, að ákveðið menningarlegt rof sé að eiga sér stað. Ég hegg eftir því, varðandi nefnd um stuðning við útgáfu bóka á íslensku, að gert er ráð fyrir því að þessi þriggja manna nefnd verði skipuð af fjármálaráðherra og ráðherra sem fer með málefni iðnaðar og nýsköpunar og svo menntamálaráðherra og varamenn séu þá skipaðir með sama hætti. Það kann að vera ágætt en ég vil þó nefna að hin pólitísku spor hræða í þessum efnum. Við höfum mörg dæmi um það, í stuttri sögu íslenska lýðveldisins, að pólitískir flokkar hafi notað svona aðstöðu, svona stöðu, til þess að beita sér pólitískt, ota sínum tota og jafnvel nota svona stöður sem bitlinga fyrir vildarfólk - án þess þó að ég sé að gera því skóna að það standi til. Ég velti því upp hvort hugsanlega sé hægt að hafa þetta fyrirkomulag með þeim hætti að tryggt sé að fólk með góða þekkingu á bókaútgáfu og bókmenntum sé í þessari nefnd. Ég vil þó segja almennt um þetta mál að ég tel það vera þjóðþrifamál og þarft mál. Ég styð þetta mál. Þetta á sér langa sögu. Barist var fyrir afnámi virðisaukaskatts á bókum um árabil og litið á það sem aðgerð til að bregðast við bráðavanda sem bókaútgáfan hefur átt í. Þegar sú barátta fór af stað lá í loftinu að gera ætti eitt þrep sem yrði þá í 17–20%, en þá sneru rithöfundar og bókaútgefendur bökum saman í baráttu sinni fyrir því að bókaútgáfan yrði undanþegin slíku, enda hefðu fylgt því mjög auknar álögur á þennan viðkvæma rekstur. Sú staða er ekki lengur uppi. Það stendur ekki lengur til innan fjármálaráðuneytisins að hafa hér eitt þrep og það breytir málinu. Árið 2015 gerðist það að neðra þrepið hækkaði úr 7% í 11%. Á þeim tíma var Bókasafnssjóður hins vegar efldur og líka launasjóður rithöfunda. Þessir sjóðir voru efldir og var það hugsað sem einhvers konar mótvægi við það. Ég tek undir það sem hefur komið fram í þessari umræðu, um nauðsyn þess að efla starfslaun rithöfunda svo að sjóðir rithöfunda geti sinnt því hlutverki að gefa nýliðum kost á að hefja sinn feril og koma sér almennilega fyrir og gerast rithöfundar - maður þarf alltaf að skrifa nokkrar misheppnaðar bækur áður en maður skrifar meistaraverkin. Einnig er nauðsynlegt að huga að því hlutverki þeirra að tryggja eldri höfundum ákveðið lágmarksafkomuöryggi. Það hefur verið misbrestur á því. Um árabil hefur verið sölusamdráttur og staðan hefur bara versnað. Nú er svo komið að afnám virðisaukaskatts eitt og sér myndi ekki duga til að laga þann vanda sem við er að etja. Rekstrarskilyrði bókaútgáfunnar eru slæm. Stuðningur við bókaútgáfu á Íslandi hefur verið minni en manni finnst ástæða til. Við megum ekki gleyma því, þegar við ræðum um þetta, að lítil málsvæði eiga undir högg að sækja um allan heim. Þá er jafnvel talað um Norðurlandamálin sem lítil málsvæði í þessu samhengi, mál sem milljónir tala. Það er talað um frönsku sem málsvæði sem eigi undir högg að sækja í því umhverfi þar sem enskan er allsráðandi. Hvað má þá segja um tungumál sem þjóðarkríli talar? Það er varla hægt að kalla Íslendinga smáþjóð, við erum þjóðarkríli, 350.000 manns sem tölum þessa litlu tungu og höfum þær skyldur líka gagnvart heiminum, gagnvart mannkyninu og gagnvart komandi kynslóðum, að varðveita þetta tungumál og varðveita þær bókmenntir sem til eru á þessu tungumáli. Vandinn hefur sem sé verið ærinn. Ég verð að játa að ég er klofinn þegar kemur að þessu máli vegna þess að ég hef á minni ævi verið bæði rithöfundur og starfsmaður hjá bókaforlagi. Mér er tamt að horfa á þetta þannig að ég reyni að sætta sjónarmiðin innra með sjálfum mér. Stundum hugsa ég eins og rithöfundur og hugsa þá um það sem mér ber sem rithöfundi og stundum hugsa ég eins og starfsmaður hjá bókaforlagi og hugsa þá um afkomu greinarinnar og um að fyrirtækin hafi sómasamleg rekstrarskilyrði. En ég held að þetta eigi að geta farið saman. Hér kom fram ágæt spurning hjá hv. þm. Þorgrími Sigmundssyni, hann spurði eitthvað á þá leið hvort útgefendur væru kannski bara óþarfur milliliður, hvort ekki væri hægt að taka þessa peninga og láta bara höfundana hafa þá beint, það þyrfti ekki að láta þetta fara í gegnum bókaútgáfurnar sem væru óþarfur milliliður. Mér finnst gæta viss misskilnings í þeirri spurningu. Bókaútgáfa er margt fleira. Það er náttúrlega allt komið undir rithöfundinum, að rithöfundurinn skrifi sín verk og sínar sögur og ljóð og hvaðeina. Engu að síður er bókagerð sérstakt fag, sérstakur iðnaður. Það er sérstök sérþekking sem er til í bókaútgáfunum í landinu sem ekki er hægt að ætlast til að rithöfundur búi yfir. Rithöfundur á fullt í fangi með að muna hvað persónurnar í 500 bls. skáldsögu heita og hvernig þær tengjast allar, hann þarf að hafa hugann við það. Hann getur ekki endilega verið með allan hugann við markaðssetninguna og kápugerðina og öll þau litlu viðvik sem þó þarf að gera sem tengjast bókaútgáfu. Þetta er bransi. Það er fullt af fólki sem vinnur við þetta og um er að ræða afkomuspursmál fyrir fullt af fólki. Þarna er líka samankomin mikil þekking á því að búa til bækur. Þarna er sett ákveðið lágmark upp á milljón með endurgreiðslu. Maður hefur séð spurningar um hvort ástæða sé til að lækka þá upphæð, t.d. hafa ýmsir bent á hvort þetta geti leitt til þess að ljóðabækur komi síður út, að útgefendur gefi ekki út ljóðabækur vegna þess að það kosti minna en milljón að gefa út ljóðabækur. Aðrir hafa nefnt barnabækur í þessu sambandi. Þá er á það að líta að það kostar meira en milljón að gefa út ljóðabók ef það er gert hjá bókaforlagi og gert með því að bókin sé lesin yfir og prófarkalesin, það sé umbrot og kápa og það sé bara gengið almennilega frá viðkomandi bók. Þá er kostnaðurinn yfir milljón. Sú mótbára á því ekki við í þessu sambandi. Rithöfundar, rithöfundurinn í mér og rithöfundar yfirleitt, spyrja hvort ástæða sé til að óttast að þeir beri skarðan hlut frá borði í þessu sambandi. Þeir velta því líka fyrir sér hvort verðlækkunin skili sér til neytenda. Við þurfum svo sannarlega að hafa auga með því. En ég sé þó ekki ástæðu til að ætla annað en að svo verði. Og rithöfundar velta líka fyrir sér hvað af þessari endurgreiðslu á þeim kostnaðarlið, sem er greiðsla til höfunda, skili sér til rithöfundanna sjálfra. Það er líka annað sem við þurfum kannski að hafa auga með í þessu. En það er hagsmunamál rithöfunda að bókaútgáfan í landinu sé ekki á heljarþröm.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir stuðninginn við frumvarpið. Fáir hér inni þekkja betur til mála en hv. þingmaður og mér þykir mjög vænt um innlegg hans og stuðning. Ég vil nefna tvennt sem hann kom inn á, annars vegar varðandi samræður við rithöfunda. Samræður sem áttu sér stað við bókaútgefendur voru fyrst og síðast tæknilegs eðlis í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni, það er alltaf betra að kalla fleiri að borðinu og við héldum kynningarfund í mennta- og menningarmálaráðuneytinu fyrir rithöfunda þar sem þeir gátu komið með athugasemdir og spurningar og svo að sjálfsögðu geta þeir komið inn í ferlið þegar málið er tekið fyrir í allsherjar- og menntamálanefnd. En ég tek undir með hv. þingmanni, þetta skiptir allt máli. Varðandi nefndina er alveg ljóst að hún verður faglega skipuð. Það er nákvæmlega sama fyrirkomulag og er með nefndina er metur endurgreiðslur fyrir kvikmyndaframleiðendur. Ég vil bara nefna það í þessum þingsal að ekkert annað hvarflar að ráðherranum sem hér stendur. Þetta er nákvæmlega sama fyrirkomulag og það hefur reynst vel. Að sjálfsögðu munum við gæta ýtrustu fagmennsku hvað það varðar.
Virðulegur forseti. Það er gott að heyra að samtal við rithöfunda hafi átt sér stað. Ég vænti þess að rithöfundar komi líka fyrir nefndina sem ég á sæti í og að ég fái að heyra þeirra sjónarmið. Ég hlakka til þess. Varðandi stjórnina og hvernig hún er skipuð efast ég ekki um að hæstv. ráðherra muni skipa hana faglega. Ég nefndi þetta eingöngu vegna þess að við höfum söguna. Þó að það kunni að hljóma ótrúlega mun sá dagur renna upp að hæstv. ráðherra verður leystur af hólmi af einhverjum öðrum ráðherra og svo öðrum og enn öðrum. Hvað sem líður vangaveltum um tímarammann hef ég ástæðu til að ætla að þetta fyrirkomulag verði við lýði nokkuð lengi og þarna er kannski freistnivandi fyrir óprúttna stjórnmálamenn.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum þetta. Þetta er sama fyrirkomulag og við höfum haft á endurgreiðslum varðandi kvikmyndaframleiðendur. Það kann að vera ótrúlegt að einhverjir taki við en það ber að hafa hugfast að við viljum vera með þannig girðingar að alltaf sé ýtrustu fagmennsku gætt. Það er ofsalega mikilvægt að við náum að draga línu í sandinn núna. Það er auðvitað óskandi að við munum sjá aukningu og meiri fjölbreytileika í bókaútgáfu. Ég finn hreinlega að það er hugur í mönnum að þetta sé þannig aðgerð. Þetta er ansi umfangsmikið ef við miðum við veltuna sem er í kringum 2,4 milljarða. Þetta eru hugsanlega 17% af henni þannig að mörg tækifæri eru fólgin í þessu. Ég finn að þetta frumvarp nýtur velvildar hjá þjóðinni, ef ég má orða það þannig. Ég hef fengið mjög góðar og gagnlegar athugasemdir. Það er mjög brýnt að málið fari til nefndar og að við fáum frekari rýni. Svo vonast ég til þess að markmiðinu verði náð, þetta verði til þess fallið að við sjáum aukinn fjölbreytileika og náum að efla læsi og styrkja íslenska tungu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð. Við hæstv. ráðherra erum svo sammála í þessum efnum. Í sjálfu sér er ekkert sem ég geri athugasemd við í hennar andsvari heldur tek undir að við stöndum á vissum tímamótum, en við stöndum kannski alltaf á tímamótum varðandi það að varðveita menningu okkar og sjálfsmynd. Það er stöðugt verkefni, því linnir aldrei. En alveg sérstaklega núna eru ýmsar blikur á lofti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að hreyfa við málinu. Þetta er auðvitað í stjórnarsamningnum, ef við köllum hann svo, en hún hefur sem sé bæði hreyft við því og lent því. Það er virðingarvert. Við ræðum ívilnun til bókaforlaga. Við heyrðum um ánægju meðal bókaútgefenda út af því og annað væri skrýtið. Það segir þó það að þarna eru menn tilbúnir að taka á því, eins og sagt er. Tilgangurinn með frumvarpinu er að mæta hnignandi bóksölu og auðvitað eru margar ástæður fyrir henni. Ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að fara að fjölyrða um þær og reyna að greina mjög gáfulega frá þeim heldur ítreka að núna er um að ræða beina fjárhagsaðstoð til forlaga sem á að lækka útgáfukostnað. Í greinargerð með frumvarpinu stendur um c-lið 6. gr., með leyfi forseta: „Lagt er til í c-lið að þóknun til höfundar sem bókaútgefandi greiðir vegna útgáfu bókar skuli falla undir endurgreiðsluhæfan kostnað samkvæmt ákvæði þessu. Um er að ræða þóknun bókaútgefanda til höfundar sem fellur til vegna útgáfu bókar fram að móttökudegi umsóknar um endurgreiðslu kostnaðar …“ Beinlínis er hvatt til þess að að einhverju leyti gangi endurgreiðslan til lækkunar þess kostnaðar sem bókaforlag hefur vegna launa til höfundar. Það væri skrýtið ef það skilaði sér svo ekki á einhvern máta til höfundar, þarna er opnað fyrir það. Mig langar að tala svolítið persónulega sem rithöfundur vegna þess að ég hef langa reynslu. Ég hef staðið að útgáfu yfir 50 bóka, bæði fræðibóka, ef við getum kallað það svo, og fagurbókmennta. Ég hef unnið með sex forlögum, flestum þeim stóru sem hafa verið til hér - ég held að þau séu reyndar fleiri ef ég tel allt til - og rekið forlag með Ragnari Th. Sigurðssyni ljósmyndara og gefið út allmargar bækur þannig. Ég er ekki að gorta, ég er aðeins að leggja fram að ég hef þá reynslu og hún segir mér að það skref sem verið er að taka gæti verið mjög gagnlegt. Það á sem sagt að styrkja útgáfu bóka í framleiðslu og vona þar með, eða búast við eða gera ráð fyrir, að salan aukist sem og lestur. Það er að sjálfsögðu eingöngu tilraun, a.m.k. að mínu mati. Við erum ekki búin að finna hina einu réttu lausn en þetta er góð tilraun. Ég tel að engin skotheld lausn sé til til að auka bóklestur og bókakaup, heldur binda menn vonir við þetta og ég geri það sömuleiðis. Mig langar þó að koma að þeirri athugasemd, sem kannski varðar að einhverju leyti minnkandi bóklestur, að bókaverð er of hátt í krónum talið. Ég tala nú ekki um bækur sem er verið að selja útlendingum, þó að þær séu auðvitað ekki á íslensku, þar sem bókaverð er yfirleitt á allt öðrum skala í flestum löndum. Það er alveg burt séð frá virðisaukaskatti, krónutalan er einfaldlega mjög há. Hvort það er álagning einhvers staðar í ferlinu, við skulum segja hjá bóksölunum sjálfum, þetta eru lítil upplög, hár prentkostnaður o.s.frv., ætla ég ekki að fullyrða neitt um en bókaverð held ég að hafi hækkað miðað við meðaltímakaup með árunum. Ég sagði að þetta væri tilraun en ég lít svo á að alltaf sé hægt að finna aðrar leiðir og prófa þær ef hún gefur sig út fyrir að ganga ekki upp. Frú forseti. Mig langar aðeins að ræða hlut höfunda, því að þeir hafa verið nokkuð framarlega í umræðunni, og varpa fram spurningu. Það sem ég ætla að segja eru staðreyndir sem ég held að séu gott veganesti í umræðu yfir höfuð, hvort sem er um þetta frumvarp eða um bókmenntir á Íslandi almennt, og þær snerta kjör rithöfunda. Þau eru þannig, eins og kannski allir vita, að greitt er á hvert selt eintak. Grunnurinn er forlagsverð, heildsöluverð forlags til seljanda. Það tíðkast að þar sé veittur verulegur magnafsláttur ef seljendur taka mörg eintök í sölu og semja um það. Þetta eru aðallega kjötbúðir og kjörbúðir og aðrar slíkar fjölnota búðir og mönnum finnst oft mjög sérkennilegt að þær skuli leggja áherslu á bóksölu rétt fyrir jólin, en látum það vera. Af því forlagsverði fær höfundur venjulega 23%, sem er mjög há prósenta miðað við mörg önnur lönd. Það getur svo verið afsláttur af því ef bækur eru þess eðlis að mikill kostnaður er við myndir og ýmislegt sem fellur inn í framleiðsluna. Þá hækkar bókaverðið en prósenta til höfundar lækkar. Svo er það sérkennilega við Ísland að bóksala er umboðssala að stórum hluta, þ.e. bóksalinn tekur svo og svo mörg eintök, selur það sem hann getur og svo gengur afgangurinn til baka. Þetta er ekki eins og strokleður og blýantar í bókaverslunum eða aðrar vörur í hinum fjölnota búðum heldur umboðssala sem leiðir svo til þess að uppgjör við höfunda fer fram í sumarbyrjun árið eftir almanaksárið sem salan fór fram. 2017 er gert upp í júní árið 2018. Sumir kalla það vaxtalaust lán til útgefenda. Ég ætla ekki að leggja mat á það en það má alla vega segja þetta séu mjög sérkennilegir viðskiptahættir. Skoðum einhverjar tölur og förum í töfraeintakafjöldann, 1.000 seld eintök. Forlagsverð gæti legið á bilinu frá 2.000 kr., ef þetta er lítil bók, til 4.000 kr., ef þetta er dálítið vegleg bók. Ég tek einhverjar upphæðir. Ef menn nota prósenturnar sjá þeir að hlutur höfundarins er í kringum 500 kr. fyrir lægri töluna og kringum 1.000 kr. fyrir hærri töluna. Ef við margföldum það með 1.000 eintökum fær höfundurinn á bilinu 500.000 til 1 millj. kr. í laun fyrir hugsanlega margra mánaða vinnu, kannski margra ára. Í sumum tilvikum eru upplögin náttúrlega miklu stærri, stærri hluti upplags selst og launin þá hærri, en það eru líka til dæmi um að góðar bækur séu með lægri sölutölur og þar eru upphæðirnar enn þá lægri. Sú mynd þarf að vera ljós öllum sem fjalla um þetta, ekki bara hlutur bókaútgefandans eða bóksalans eða hvaðeina, heldur líka þær andlegu mjólkurkýr sem skipta svo miklu máli í öllu því ferli, rithöfundarnir sjálfir. Það beinir svo sjónum að kjörum rithöfunda yfir höfuð, sjóðsmálunum, hvernig hægt er að auka hlut höfunda í bóksölu, í bókmenntunum yfir höfuð, hvernig maður getur eflt umbun fyrir skrifin. Ég ætla ekki að koma með neinar hugmyndir að því. Ég tel einfaldlega að það sé mjög mikilvæg umræða sem þurfi að fara fram þó að hún tengist ekki akkúrat þeim vettvangi við að afgreiða þetta tiltekna frumvarp. Ég tek fram að ég er ákaflega jákvæður í garð frumvarpsins og vona að það gangi sína leið slétt og fellt. Mig langar vegna orða hv. þm. Teits Björns Einarssonar að enda á því að taka fram að beinn stuðningur ríkisins við menningu er alkunnur. Eins er það auðvitað að menningarstarfsemi er ekki venjulegur atvinnurekstur eins og hér var fjallað um, að það væri eins og að reka rafmagnsviðgerðafyrirtæki. Þetta er ekki hagnaðardrifin starfsemi nema að ákaflega litlu leyti. Ef þetta væri venjulegur atvinnurekstur ættum við hvorki fjölsótt þjóðleikhús né stóra hljómsveit á heimsmælikvarða sem fyllir Hörpu af og til, sem er líka niðurgreitt fyrirbæri, munum það. Við ættum ekki einu sinni íslenskufræðinga úr háskóla, sem ekki væri niðurgreiddur. Umræða um vafasöm ríkisframlög eða ríkisstuðning við menningarstarfsemi hefur heyrst í áratugi og hún verður æ sérkennilegri eftir því sem harðar er sótt að megintungu smáríkis og hefðbundinni menningarstarfsemi í þó blessunarlega opnum alþjóðlegum menningarheimi. Ég læt þessu lokið.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir stuðning hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar og nálgun hans á málið. Eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson þekkir hann mjög vel til bókaútgáfu, bæði sem rithöfundur og útgefandi. Auðvitað skiptir okkur miklu máli í í þessum sal hvernig þeir þingmenn nálgast málið og meta það. Ég vil þakka kærlega fyrir það. Ég vil líka nefna að ein af ástæðum þess að við förum fram á þetta er að við erum að senda skýr skilaboð út í samfélagið og segja: Bókaútgáfa, menning okkar, skiptir okkur sem erum á þingi verulegu máli. Við erum að senda skýr skilaboð um þá þróun sem hefur átt sér stað, að við viljum hana ekki. Við viljum hafa samfélag þar sem er útgáfa, fjölbreytt útgáfa bóka, hvort sem það er á prenti, rafrænt eða hljóðbækur. Við teljum það gott fyrir samfélagið. Við erum þannig þjóð og höfum verið í árhundruð. Þetta er menning okkar. Við komum þaðan. Við erum sú þjóð sem hefur haldið utan um að rita sögu Norðurlanda. Framlag okkar til heimsbókmenntanna er gríðarlegt. Við eigum að vera stolt af því. Mér finnst því útilokað annað en að við tökum þau skref, ekki bara er varðar bókaútgáfu heldur líka fjölmiðla, máltækni og aðrar aðgerðir sem miða að því að styðja við íslenskt mál.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið og er sammála öllu því sem ráðherra sagði. Valið á tiltekinni leið, hvort við förum vaskleiðina eins og við getum kallað það, að fella niður virðisaukaskatt á bókum, eða þessa leið eða erum með stuðning við einhvern af þeim haghöfum sem þarna eru, er svo matskennt að ég get ekki fullyrt að þetta sé endilega betri leið en einhver önnur. Ég lít á hana sem tilraun. Slíkur stuðningur er bráðnauðsynlegur í einhverju formi en það er líka mjög mikilvægt að árangursmeta strax eftir eitt ár, tvö ár, þrjú ár. Ég er ekki hræddur um að þetta verði eilíft að svo komnu máli, að þótt ríkið taki sér það til ráðs verði svo um alla framtíð. Ég vil ítreka, og það kom líka fram hjá hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, að þegar farið verður að hlusta á haghafana í nefndarstarfi séu rithöfundar fengnir að borðinu, vegna þess að þeir hafa jú ekki verið jafn gleiðbrosandi yfir þessu og útgefendur og gott að heyra hvað þeim liggur á hjarta.
Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi áðan í einu af andsvörum mínum áttum við mjög gott samtal við rithöfunda stuttu eftir að frumvarpið leit dagsins ljós. Ég tel mjög mikilvægt að hlustað sé á athugasemdir þeirra en ég er alveg sannfærð um að þarna fara saman hagsmunir bæði bókaútgefenda og rithöfunda, vegna þess að þetta er talsverð innspýting ef við lítum á veltutölur. Ég tel að þetta sé þannig aðgerð að hún muni gagnast báðum aðilum mætavel. Virðulegi forseti. Ég vil nefna eitt af því sem skiptir mjög miklu máli sem er að við sjáum að lesskilningi barnanna okkar hefur hrakað í alþjóðlegum samanburði frá árinu 2000. Ég á svolítið erfitt með að trúa því þegar ég sé allt það mikla og kraftmikla starf sem fer fram á mismunandi skólastigum. Ég tel að inneignin sé í raun og veru meiri en kemur fram í alþjóðlegum könnunum. Hins vegar getum ekki litið fram hjá því og þess vegna miðar aðgerðin að því að auka og örva áhuga á lestri. Lestur skiptir okkur öll miklu máli, sama hvað við erum að gera, sama hvað við tökum okkur fyrir hendur. Ég held líka að í ljósi samfélagslegra og tæknilegra breytinga sé enn mikilvægara fyrir fólk að geta gagnrýnt efnið sem það er með fyrir framan sig, hvort sem það er á rafrænu formi eða hvernig svo sem það er. Djúpur lesskilningur skiptir mjög miklu máli til að efla það lýðræðissamfélag sem við búum í.
Frú forseti. Ég er hvorki rithöfundur né bókaútgefandi en málið stendur okkur öllum mjög nærri. Svo að við höldum okkur á persónulegu nótunum, eins og gert var áðan, hef ég kennt unglingum og ungmennum íslensku í 20 ár. Ég fagna því öllum leiðum, öllum aðgerðum sem hvetja til læsis og styðja við bókaútgáfu. Það er gríðarlega mikilvægt að við öll, fullorðið fólk, höfum góð tök á lestri og ekki aðeins okkur til gagns heldur ekki síður til gamans og ánægju. En fullorðnir lesendur verða ekki til upp úr engu. Þeir byrja ungir lesendur. Öll hvatning til bókaútgáfu er góð. Okkur vantar barnabækur, okkur vantar ekki síst ungmennabækur sem höfða til sem flestra. Það er ákveðin tilhneiging til að halda að ungmenni, fólk á aldrinum 16–25 ára, séu einsleitur hópur. Þetta er mjög fjölbreyttur hópur og við þurfum fjölbreytt lesefni fyrir þann hóp. Í skólastofunni hef ég orðið vör við að orðaforði ungmenna er í mörgum tilfellum afar slakur og honum hefur farið mjög hnignandi á þeim 20 árum sem ég hef kennt. Ég tók einu sinni saman lista yfir orð sem ég hélt að væru í almennri notkun og væru virk orð í orðaforða okkar allra en sem nemendur mínir, 16 ára og eldri, þekktu ekki. Það er sláandi listi. Orðaforði ritmálsins er svo miklu ríkari en orðaforði talmálsins. Þess vegna skiptir þetta svo miklu máli. Við erum farin að heyra enskar samræður í auknum mæli meðal nemenda okkar á göngum framhaldsskólans. Þá tala nemendur saman sem eru fæddir og uppaldir á Íslandi og eiga íslenska foreldra og hafa engin tengsl við enska tungu aðra en samfélagið sem þeir eru í. Þess vegna er svo mikilvægt að unga fólkið okkar hafi nægt lesefni. Þetta á ekki síður við um þann hóp sem ég kenni einnig, sem eru ungmenni af erlendum uppruna sem eru að læra íslensku. Orðaforðinn sem þau nota í hinu daglega lífi, sem er fyrst og fremst „hvenær er matur“ og „hvenær á ég að fara að sofa“ og annað slíkt, er fátæklegur. Sá orðaforði eykst svo mikið ef krakkarnir lesa. Léttlestrarbækur sem til eru eru mjög gjarnan of barnalegar fyrir ungmenni. Við megum ekki gleyma því að þarna er líka fullorðið fólk sem vill fá krassandi lesefni sem er hannað fyrir fullorðna en um leið með orðaforða þar sem markvisst er verið að kenna og auka orðaforða málnotendanna. Íslenskukennarinn ég fagnar mjög frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Lilju Alfreðsdóttur.
Hæstv. forseti. Hér koma íslenskukennarar í röðum eins og bókaútgefendur og rithöfundar áðan. Ég er íslenskukennari í grunninn þó að ég gegni því starfi ekki akkúrat núna. Ég vil hins vegar taka undir þau skýru skilaboð sem menntamálaráðherra hefur ítrekað komið inn á í ræðustóli í umræðu um þetta frumvarp: Við erum bókaþjóð. Það er það sem við fáum að heyra. Það er sú sjálfsmynd sem við höfum. Hins vegar er að molna undan þeirri sjálfsmynd vegna þess bæði að bækur eru of dýrar, verðlag er of hátt, og það eru aðrir miðlar sem fólk sækir í. Við getum hins vegar verið bókaþjóð þó svo að við séum ekki að lesa af pappír. Við getum lesið af tölvunni eða spjaldtölvunni eða hlustað á bækur. Ég á því láni að fagna að hafa alist upp við bóklestur. Ég man þær góðu stundir með móður minni þar sem við sátum saman og lásum og áttum notalega stund. Ég held að eitt af því sem þurfi að komast til skila sé hvað við getum átt góðar stundir með börnunum okkar við það að lesa eða hlusta saman á bókmenntir eða lesefni og síðan ræða það. Það er einmitt liður í að örva málþroska. Eins og hv. þm. Ingibjörg Þórðardóttir kom inn á áðan getur orðaforði verið fátæklegur. Til þess að styrkja hann þurfum við að tala saman og lesa meira. Það er uppeldisliður bæði foreldra og skólakerfisins. Það að vera bókaþjóð, eiga þann menningararf sem hefur fylgt okkur í gegnum aldirnar, er það sem við höfum verið stolt af. Þegar við förum til annarra landa og skoðum menningararf þeirra þjóða skoðum við kirkjur, hallir, málverk. Ein ástæðan fyrir því að Íslendingar fóru ekki að sinna myndlistinni fyrr en á síðari tímum var að okkur skorti efni og við byggðum ekki hallir vegna þess að við höfðum ekki efnivið, en við gátum skrifað á kálfskinnið og við gátum búið til blek. Þarna kemur fram þörf mannsins til þess að skapa. Stundum er umhverfið þannig að við þurfum að velja okkur formið. Við erum komin í annað umhverfi en kálfskinnið eða pappírinn, nú erum við með netið, með tölvurnar. Það er ekkert síðra. Ég hef orðið vitni að því þar sem foreldri sagði við ungmenni sitt: Hættu nú að hanga í tölvunni og farðu frekar að lesa eitthvað. Þar kemur fram sá misskilningur að aðeins sé hægt að neyta þeirrar menningar á einn hátt. Við eigum að viðurkenna og fagna því ef málið lifir, hvort sem það er á pappír eða í tölvunni okkar. En fyrst og fremst þarf málið að lifa í samræðu og samveru. Það skiptir mjög miklu máli. Varðandi það að við heyrum unga fólkið okkar tala saman á erlendum tungumálum þá stöndum frammi fyrir breyttum heimi, frammi fyrir alþjóðavæðingu. Við eigum ekki að tala það niður heldur draga fram sérstöðu okkar sem þjóðar. Við eigum að vera stolt af málinu. Mér hefur verið tamt að vitna til skáldsins sem sagði: „En hefir nokkur heimsins þjóð hafnað tungu sinni“. Við þurfum að brýna það fyrir unga fólkinu okkar um leið og það hefur tök á öðrum tungumálum. Það þarf ekki að hafna því að viðhalda íslenskunni og varðveita hana og geyma hana til síðari tíma en við viljum helst ekki, þó svo að við verðum þá væntanlega búin að vera handan við móðuna miklu í árhundruð, að framtíðin upplifi að bókmenntirnar okkar séu lokuð bók og að sérstaka fræðinga þurfi til að lesa það sem við eigum í bókmenntum. Mér dettur í hug gelískan sem er mjög fallegt mál og er þjóðarkríli, eins og annar hv. þingmaður talaði um áðan, sem á það tungumál og vill varðveita það. Þetta er tilraun okkar svo að við fáum ekki það ferli varðandi tungumálið. Mér finnst hún algerlega þess virði. Varðandi hvað er boðið upp á get ég ekki annað en sagt að alveg rétt er að úrval bókmennta fyrir börn og unglinga er af skornari skammti í dag og ekki hefur verið eins mikill metnaður til að skrifa bækur fyrir börn og unglinga undanfarin ár og var áður fyrr. Ég ætla samt að benda á að til er fullt af bókmenntum sem er hægt að draga fram. Nú horfi ég í augun á rithöfundinum sem skrifaði Mín káta angist á sínum tíma, hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, og ég man eftir því þegar ég var að lesa hana hvað ég samsamaði mig að mörgu leyti því sem þar kom fram. Það er líka mikilvægt, að samsama sig því sem við erum að lesa á einhvern hátt. En auðvitað fræðumst við einnig og kynnumst nýju þótt við samsömum okkur ekki því sem við lesum. Ég styð þetta frumvarp og vona að það nái fram að ganga.
Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka hæstv. ráðherra menntamála, menningarmála og bóka fyrir að koma fram með þetta frumvarp. Ég gæti talað lengi um bækur. Þær hafa fylgt mér frá því að ég man eftir mér. Ég byrjaði að lesa svo ungur að mér var kippt inn í skólann fyrir aldur því að ég vildi lesa fleiri bækur þar. Ég man ekki öðruvísi eftir mér en að fletta bókum. Ég hef lesið þær endalaust, ég hef skrifað þær, þýtt þær, lesið þær inn á hljóðbækur. Ég sofna ekki öðruvísi en að minnast við í það minnsta eina bók og oft þegar ég vakna teygi ég mig í sömu bók hafi hún verið nógu spennandi. Þetta eru ástmeyjar mínar, ég er hræddur við þær að einhverju leyti, bækur eru líf mitt. Það er eitthvað ótrúlegt við þau fyrirbæri, einhver tákn á fleti sem þú getur flett, þess vegna rifið og nagað, opnað, fundið lyktina af, og þarna er allt í einu heill heimur sem ég fæ í mínu tilfelli ekki út úr öðrum miðlum þó að ég sé mjög hrifinn af þeim líka. Þess vegna er ég að mörgu leyti kannski vanhæfur í þessari umræðu. Ég veit það ekki en ég ætla samt að láta slag standa, virðulegur forseti, því að mér finnst gríðarlega mikilvægt að við gefum út bækur. Fyrir mér er mikilvægt að við skrifum bækur, styðjum við fólk sem skrifar bækur. Það er mikilvægt að við gefum út bækur og gerum allt sem í okkar valdi stendur til að hægt sé að gefa út eins mikið af bókum og mögulegt er. Mér finnst mikilvægt að við lesum bækur og gerum það sem þarf og í okkar valdi stendur til að auka lestur á bókum. En mér finnst líka mikilvægt að við gefum út bækur sem eru ekki sérstaklega mikið lesnar. Það var hressandi að heyra hina hreinu, tæru frjálshyggjuumræðu koma inn í bókaumræðuna áðan. Það er ágætt að minna sig stundum á að það er mikill meiningarmunur um ýmislegt í þessum sal. Það er allt gott og blessað. Fólk getur haft aðra skoðun á hlutum en ég, ég hef oft rangar skoðanir á hlutum en ekki í þessu tilfelli. [[Hlátur í þingsal.]]Ég vil að það sé tekið fram, virðulegi forseti, töfraheimur bókanna er slíkur að ég ætla ekki að beygja mig undir það að ég geti mögulega haft rangt fyrir mér þar. Þetta er ekki einhver vara á markaði úr öllum tengslum við nokkuð annað, menningu, nefnd hefur verið sjálfsmynd, tungumálið, og mig langar að segja tilvist okkar allra. Ekki er hægt að fara eftir sömu reglum í því og við viljum að séu algildar í öðru, hvort sem það er íssala, pylsusala eða hvað. Ég styð allt sem eflir bókaútgáfu á Íslandi. Ég mun líka styðja allt og huga að því í framhaldi hvort gera þurfi meira, eins og hæstv. ráðherra hefur talað um, til að efla bókalestur, styðja við höfunda, efla íslensku. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir að fyrirhugaðar eru ýmsar aðgerðir til þess, og það er vel því að það eigum að gera. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri. Því fyrr sem ég hætti að tala, þeim mun fyrr hættum við og ég kemst heim að lesa bók. [[Hlátur í þingsal.]]
Frú forseti. Mér líður eiginlega eins og ég sé kominn inn í miðja keppni um hver sé dyggasti stuðningsmaður frumvarpsins. Ég get lýst því yfir í upphafi máls míns að ég mun tapa þeirri keppni. Mér finnst þetta mjög áhugavert mál og er sammála mörgu af því sem hefur verið sagt um öll meginmarkmið, þ.e. að gríðarlega mikilvægt sé fyrir okkur að styðja ötullega við menningu. Það er mjög margt sem hin hefðbundnu markaðslögmál eiga ekkert endilega við um í því samhengi. Við styðjum myndarlega við leikhús og sinfóníu, eins og hefur verið nefnt, og fjölmarga menningarviðburði sem myndu vafalítið ekki bera sig nema einmitt með opinberum stuðningi. Það er líka gríðarlega mikilvægt sem kom fram í máli hæstv. menntamálaráðherra, að stuðla að betra læsi, öflugri lesskilningi barna, unglinga og fullorðins fólks ef því er að skipta, að vernda íslenska tungu. Við erum öll sammála um það og við erum öll sammála um arfleifð okkar, við erum vissulega bókaþjóð. Það er líka dálítið áhugavert að velta upp hinni hlið málsins. Ég held að allir í salnum séu sammála að gríðarlegar breytingar séu í farvatninu. Fjórða iðn- og tæknibyltingin, eins og við kjósum að kalla hana, er að hellast yfir okkur og öll tölum við um þau margvíslegu tækifæri sem í henni felast - og áskoranir - fyrir okkur sem samfélag. Einnig felur hún í sér tækifæri og áskoranir fyrir fjölmargar aðrar atvinnugreinar. Málið er í mínum huga þannig vaxið að við erum að gera tilraun til að viðhalda mögulega einhvers konar formi hins ritaða máls sem á mjög undir högg að sækja vegna þeirrar sömu tæknibyltingar. Við höfum áður í bókaútgáfu gengið í gegnum álíka áhrifamiklar byltingar. Við skrifuðum á kálfskinn fyrir ekkert svo löngum tíma síðan. Síðan kom prenttæknin og loks datt einhverjum í hug að útrýma, við getum sagt setjurunum, með því að búa til stafræna tækni til að setja þær sömu bækur upp og prenta og svo mætti áfram telja. Allt útrýmdi það einhverjum atvinnugreinum þess tíma. Við hefðum vafalítið getað stigið inn í þá þróun á sínum tíma með því að niðurgreiða kálfskinn, niðurgreiða laun skrifara þegar Gutenberg kom til sögunnar og svo mætti áfram telja lengi vel. Ég hygg að það hefði litlu breytt um þróun bókarinnar sem varð með þeim tæknibyltingum. Ég held að þetta mál sé nákvæmlega sama marki brennt. Ég er sannfærður um að fjórða iðn- og tæknibyltingin sé alls engin ógn við hið ritaða mál. Ég held að við og krakkarnir okkar lesum meira í dag, líka á íslensku, en við gerðum áður en t.d. miðlar eins og Facebook og fleiri rafrænir miðlar komu til sögunnar. Ég er ekki endilega sannfærður um að það sé sérstök ógn að bókin breyti enn og aftur um form og verði hugsanlega rafræn, sem mér þykja yfirgnæfandi líkur á, hætti að koma út á pappírsformi nema kannski í undantekningartilvikum. Við höfum auðvitað séð þá veltuminnkun sem er tilgreind m.a. í greinargerð frumvarpsins. Það hefur orðið mikil veltuminnkun, mikill veltusamdráttur í bókaútgáfu og fjöldi bóka hefur dáið drottni sínum, ef við getum sagt svo. Við prentum t.d. ekki lengur út símaskrá. Ferðahandbækur held ég að séu liggur við teljandi á fingrum annarrar handar en þær voru áður mjög algeng bókaútgáfa. Við sækjum það meira og minna allt saman á netið í dag. Maður átti sér ýmsar kortabækur, sem er annað dæmi, nokkuð sem við sækjum einfaldlega í símann okkar í dag. Svona mætti áfram telja. Ég held að hið óhjákvæmilega sé að við munum lesa bókina í símum, spjaldtölvum eða hverri þeirri stafrænu tækni sem við munum halda á eftir fimm, tíu eða fimmtán ár. Ég held að sú ákvörðun að niðurgreiða bókaútgáfu um 400 millj. kr. eða 500 millj. kr. á ári, og þótt við myndum auka það enn frekar, muni ekki breyta miklu um bókaútgáfu á pappírsformi almennt. Það leiðir aftur hugann að því hvað skiptir máli og það er vandað ritað efni, rithöfundarnir sjálfir, að hvati og stuðningur sé við rithöfunda til að gefa út efni. Ef maður horfir á aðrar greinar sem eiga mjög undir högg að sækja í tæknibyltingunni sem við erum að ganga í gegnum má nefna tónlistarútgáfu. Tónlistarútgefendur hér á landi eru, ekki beinlínis að hverfa en afkoma þeirra hefur versnað verulega. Tónlistarmenn eru jafnvel svo ósvífnir að fara algerlega fram hjá tónlistarútgefendum og gefa efni beint og milliliðalaust út á vefnum, oft með býsna góðum árangri. Það eru komnar alls kyns tónlistarveitur sem selja okkur aðgang eða áskrift að tónlist í stað þess að við þurfum að kaupa einstakar plötur eins og áður var. Ég hugsa að niðurstaðan sé sú að hlustun á tónlist hafi stóraukist. Ég hlusta miklu meira á tónlist og fjölbreyttari tónlist, alls konar tónlist, en ég gerði áður af því að aðgengið hefur stórbatnað. Ég held að þegar öllu er á botninn hvolft hafi allar þær tæknibreytingar sem bókin sjálf, frá kálfskinninu og áfram, hefur farið í gegnum orðið til þess að auka aðgengið að henni, gert okkur auðveldara að nálgast ritað mál. Tæknibyltingin sem við göngum í gegnum núna er lýsandi dæmi um nákvæmlega sama og sennilega á skala sem við höfum ekki upplifað áður, nema kannski þegar við fórum úr kálfskinni yfir í Gutenberg. Ég hygg að ákvörðun um að niðurgreiða af hálfu ríkisins muni ekki endilega breyta miklu um bókaútgáfuna sjálfa. Sú grein er hins vegar í miðju umbreytingarferli og þarf að finna sér nýjan farveg. Ég prófaði reyndar að gúgla áhrif fjórðu iðnbyltingarinnar á bókaútgáfu og komst eiginlega ekki að neinni niðurstöðu um það því að ekki varð þverfótað fyrir bókum um áhrif fjórðu iðnbyltingarinnar. Það er svo annað mál. Þetta er tækniþróun sem ég held að muni einfalda okkur mjög að sækja ritað mál. Hún breytir vissulega því formi sem það er sett fram á en þarf ekki að vera ógn. Þvert á móti er þetta stórkostlegt tækifæri, sérstaklega fyrir þá sem eru að skrifa, rithöfundana sjálfa. Að því sögðu segi ég líka, ef við lækkum aðeins sjóndeildarhringinn í því tiltekna máli: Hér er atvinnugrein í rekstrarvanda. Það er engin vissa um að ríkisstuðningur við hana skili sér til rithöfunda. Ég hef séð miklu sterkari rök fyrir því að sá stuðningur muni ekki gera það, þ.e. að hann muni frekar hverfa í hít. Það er ekki einu sinni víst að slíkur stuðningur skili sér í lægra verði til neytenda. Ég er nokkuð viss um að hann geri það ekki. Það hefur þrengt mjög að afkomu greinarinnar á undanförnum árum og langlíklegast að ríkisniðurgreiðsla eða ríkisstuðningur sem þessi hverfi einfaldlega inn í greinina sjálfa. Ekkert bendir til annars en að þróunin muni einfaldlega halda áfram nema bókaútgáfa fari að færa sig meira yfir á hið rafræna form, en íslenskir bókaútgefendur hafa einmitt verið gagnrýndir fyrir að hafa verið allt of seinir að bregðast við þeirri tækniþróun að koma bókinni frá sér í hljóði, á rafrænu formi. Þar held ég að vandinn liggi hvað helst. Ef við ætlum til lengri tíma litið að örva skrif bóka held ég að miklu nærtækara væri að efla stuðninginn beint við rithöfundana, samkeppnissjóði um ritverk, styrkja listamannalaun, hvernig sem við viljum nálgast slíkt. Ég endurtek aftur að ég er ekki sérstakur aðdáandi ríkisniðurgreiðslu á nokkurri atvinnugrein. Ég tel mjög vel forsvaranlegt að gera það þegar kemur að menningu og tungu en gerum það þá með þeim hætti að það nýtist. Ég er nokkuð sannfærður um að dómur sögunnar um málið verður að þetta hafi ekki breytt nokkrum sköpuðum hlut um þá þróun sem er óhjákvæmileg á því sviði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið en langar að gera athugasemdir við það. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður átti sig alveg á umfangi frumvarpsins. Hér er ekki einvörðungu um að ræða prentaða bók heldur erum við líka að tala um hljóðbók, rafræna bók, alla útgáfu á hinu ritaða máli sem flokkast undir skilgreiningu bókar. Ef hann hefur áhyggjur af því að við séum aðeins að fjalla um hina prentuðu bók í frumvarpinu er ekki svo. Við lítum einmitt til framtíðar og hugum að fleiri útgáfuformum. Ég tel að hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hafi farið ansi ítarlega yfir tilgang og hlutverk bókaútgáfunnar, hversu mikilvæg hún er. Þess vegna förum við þessa leið, líkt og við gerðum með kvikmyndaframleiðslu. Ég er sannfærð um að áhersla á að styðja við íslenskt mál og fara yfir stöðu lesskilnings sé þegar farin að hafa áhrif. Það er ákveðin örvun í gangi á þeim markaði. Ég held að hv. þingmaður þurfi að átta sig á því að við sjáum, eins og ég hef nefnt áður, að lesskilningi unga fólksins hefur hrakað. Ég vil að við séum fremst á meðal annarra þjóða hvað það varðar. Það er ekki hægt að vera í þeirri stöðu sem ég er í án þess að líta til aðgerða og þess hvernig við getum styrkt menntakerfið. Ég tel að þetta sé einn liður í því.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra andsvarið. Það er alveg rétt, ég hafði veitt því athygli að stuðningnum er vissulega einnig beint að mögulegri rafrænni útgáfu bóka. Ég velti þá fyrir mér, og það er meira tæknilegt smáatriði, ef ég sem rithöfundur ætlaði að gefa bókina mína út sjálfur hvernig ég yrði skilgreindur í atvinnugreinaflokkun, væri ég útgefandi eða höfundur? En það er ekki aðalatriðið. Ég endurtek það sem ég sagði áður að í því samhengi hef ég meiri áhyggjur af því hvort sú leið virki yfir höfuð. Ég er sannfærður um að hér sé atvinnugrein sem þarf miklu frekar að finna sér nýjan farveg heldur en að fá stórkostlegan stuðning frá ríkinu. Ég hef ekki áhyggjur af framtíð hins ritaða máls en alveg ljóst er að líkt og hefur oft gerst áður er form þess að breytast verulega. Það getur vel verið að við verðum einfaldlega að sætta okkur við að það að geta lagt bókina okkar á náttborðið heyri til liðins tíma, nema þegar við kaupum okkur antíkbókmenntir. Það er ekki þar með sagt að ekki verði skrifað nóg heldur verður skrifað á öðru formi. Það er hluti af þeirri óhjákvæmilegu þróun sem við sjáum allt í kringum okkur. Guð hjálpi okkur ef við eigum að hlaupa upp til handa og fóta og fara að niðurgreiða með ríkisfé allar þær atvinnugreinar sem munu eiga undir högg að sækja eða þurfa að fara í gegnum miklar umbreytingar í byltingunni sem við erum í miðju kafi í. Þess vegna held ég að skynsamlegra væri ef við viljum örva útgáfu vandaðs íslensks efnis að styðja skrifin á því beint en ekki endilega útgáfustarfsemina sjálfa.
Virðulegi forseti. Það sem um ræðir er að við sjáum stórkostlegan samdrátt í bóksölu og veltu. Við erum að tala um 40% á síðustu tíu árum. Ég hef sterka sannfæringu fyrir því að við munum ekki standa undir nafni sem bókaþjóð, hvort sem efni er prentað, á rafrænu formi eða hljóðbók, nema við komum að því á þann hátt sem við erum að gera. Vísbendingarnar eru þannig að ekki er hægt að líta fram hjá þróuninni. Við sjáum til að mynda í mjög merkilegri rannsókn sem Eiríkur Rögnvaldsson og Sigríður Sigurjónsdóttir framkvæmdu og var kynnt 4. október hjá Kennarasambandi Íslands, um máltöku og málþroska íslenskra barna, að veruleg breyting hefur orðið á málvitund og málþroska barna sem eru alin upp við snjalltæki. Þau meta málið öðruvísi. Ég tel að það séu vísbendingar um að ef við viljum halda í við málið okkar þurfum við að grípa til aðgerða, sem við erum svo sannarlega að gera. Þar með er ég ekki að segja að við þurfum að óttast enskuna eða hafa of miklar áhyggjur, ég er nefnilega sammála hv. þingmanni um að við ritum heilmikið á íslensku og börnin okkar gera það með tækninni. Hins vegar held ég að það komi samt ekki alveg í staðinn fyrir vandaða bók. Ef sala bóka heldur áfram að dvína missum við ákveðna hefð og menningu frá okkur. Ég tel að við séum að ýta og styðja við þá menningu sem við metum og hefur skilað þeim árangri sem við höfum náð sem þjóð.
Frú forseti. Ég er ekki viss um að ég og hæstv. menntamálaráðherra séum svo ósammála um þá breytingu sem er að verða eða um gríðarlegt mikilvægi lesskilnings, eins og hæstv. ráðherra benti réttilega á. En hvernig tökumst við á við það í þeim miklu umbreytingum sem eru að verða? Hvernig nálgumst við efni? Hvernig munum við nálgast efni t.d. með þróun tækni eins og máltækni? Við munum væntanlega hlusta miklu meira á efni heldur en lesa það þegar fram í sækir, þ.e. símarnir okkar, tölvurnar okkar munu lesa fyrir okkur. Hvernig tökumst við á við þá umbreytingu og verndum agnarsmátt tungumál um leið? Ég legg áherslu á það í máli mínu að hin prentaða bók er einn farvegur ritaðs máls en alls ekki sá eini og tækniþróunin bendir til þess að hið ritaða mál sé að fara í allt annan farveg. Þess vegna held ég og trúi því bjargfast að við munum einfaldlega þurfa að sætta okkur við þá breytingu og horfa frekar til þess hvernig við tryggjum tilvist íslenskunnar og vandaðs ritaðs máls á íslensku í þeim alþjóðaheimi sem við búum í, að það sé ekki endilega í hinni prentuðu bók. Ég held að skynsamlegra væri, og til þess að tryggja að raunverulega væri verið að styrkja slíka útgáfu, að beina styrknum beint til höfundanna sjálfra frekar en til útgefendanna. Það er kjarni máls hjá mér. Við höfum áður séð viðlíka þróun. Ef við skoðum rætur málsins þá liggja þær hjá þeim sem færir hið ritaða mál á eitthvert form, hvert sem formið er.
Virðulegur forseti. Ég ætla mér ekki þá dul að fara að telja hv. þingmanni hughvarf um efnið og ætla ekki að fara að þrátta við hann en mig langar að gera örfáar athugasemdir. Í fyrsta lagi varðandi kálfskinn, sem fleiri nefndu. Íslenskir bændur höfðu ekki efni á því að slátra kálfum til að vera að skrifa, [[Hlátur í þingsal.]]það hvarflaði ekki að þeim. Það var kannski bara Bjartur í Sumarhúsum sem gerði það af því að honum var svo illa við kýr. Það var pappír sem var mest skrifað á hér öldum saman. Við eigum urmul af ódýrum pappírshandritum og þannig lifðu sögurnar í gegnum aldirnar hjá okkur, bæði munnlega og í pappírshandritum. Mér fannst gæta ákveðins vanmats á þekkingunni sem er til staðar í bókaútgáfu við að búa til bókmenntir og búa til ritað mál. Mér fannst gæta þess sjónarmiðs að rithöfundurinn væri í einhverju tómarúmi og gæti átt milliliðalaust samband við lesendur með vöru sína. Vissulega er það til í dæminu og við höfum átt mjög góða höfunda sem hafa gert slíkt, gefið út sjálfir í gegnum tíðina, en það heyrir meira til undantekninga. Það er líka misskilningur, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að ekki standi til að efla útgáfu með nýjum hætti í nýjum miðlum. Þar vil ég nefna alveg sérstaklega að ríkið hefur með höndum starfsemi, hljóðbókasafnið, sem er í beinni samkeppni við hefðbundnar bókaútgáfur við að gefa út sögur sínar á hljóðformi. Það er kannski eitthvað sem við þurfum að líta á.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla sannarlega ekki að fara að karpa við rithöfundinn um það hvernig bækur eru gefnar út. Ég þykist vita að hann þekki það öllu betur en ég sjálfur. Mér finnst þetta einfaldlega áhugavert umræðu- og viðfangsefni. Ef við ætlum að styðja við íslenska tungu og íslenskt ritmál - sem má alveg færa góð rök fyrir að við þurfum að gera, þetta er agnarsmátt tungumál og við þurfum að fóstra það vel - hvar náum við bestum árangri? Ætlum við að styðja að efnið sé búið til, þá á ég við að einhver setjist niður og skrifi fallegan texta, styðja viðkomandi einstakling til þess, eða ætlum við að finna út úr því hvaða fyrirtæki sé best að styðja til að koma efninu einhvern veginn á framfæri? Ég hefði persónulega meiri tilhneigingu til að styðja rithöfundinn en útgefandann. Ég held að það finni sér alltaf sína leið á því formi sem notendurnir sjálfir styðjast helst við. Ég get alveg tekið undir að æskilegt væri að sjá meira efni verða til í hljóðbókum. Það mun vafalítið skila sér þangað á endanum. Ég sakna þess mjög að sjá ekki miklu meira af íslenskum bókum á stafrænu formi miðað við allan þann aðgang sem maður hefur að erlendum bókmenntum. Tæknin er löngu komin þangað að við þurfum ekki lengur að bíða eftir því að bók berist í bókabúð, hvað þá berist okkur í pósti frá bókaútgefanda. Flestar bækur eru einfaldlega orðnar aðgengilegar strax á stafrænu formi. Ég held að sú þróun muni halda áfram og þess vegna velti ég því upp. Mér finnst ekki sérkennilegt að horfa á þann vanda sem bókaútgefendur sjálfir eru í í því umbreytingarferli en ég hef nokkuð góða sannfæringu fyrir því að þessi stuðningur muni ekki breyta miklu þar um.
Virðulegur forseti. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni með hina nýju stafrænu tækni. Sú þróun er raunar á fullu og til er fullt af bókum á því formi. Ef hv. þingmaður finnur réttu staðina mun hann geta lesið fullt af bókum í græjunni sinni. Engu að síður er bókin, pappírsbókin, bókin sem efnislegur hlutur, enn þá lifandi vara. Það eru enn þá þúsundir fólks sem kaupa bækur, bæði til gjafa fyrir jólin og til að gefa vinum og vandamönnum og eins til að lesa og njóta sjálfir, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé lýsti svo fagurlega áðan. Margt fólk deilir því með hv. þingmanni, vill njóta bókmennta á þann hátt og telur að það sé önnur upplifun og önnur reynsla að lesa texta, fallegan texta eða ljótan texta eða bara texta, á pappír, milli spjalda en af skjá. Fólk vill jafnvel eiga stund án þess að vera með skjá, vill skjálausan lífsstíl í klukkutíma á dag. Við getum alveg reynt að koma til móts við þann hóp. Aðeins varðandi þær tónlistarveitur sem hv. þingmaður notfærir sér, og ég raunar líka. Hlutdeild listamannanna af þeim gróða sem fellur til hjá tónlistarveitunum er smánarlega lítill. Það er nánast ekki hægt að tala um hann. Ég óska íslenskum rithöfundum ekki þeirra örlaga að upplifa svipuð kjör og tónlistarfólk býr við hjá erlendum tónlistarveitum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugavert spjall, málið er bráðáhugavert. Til þess að taka þann punkt sem hv. þingmaður endaði á er alveg rétt að tónlistarveitur hafa breytt því verulega hvað tónlistarmenn fá greitt fyrir hið útgefna efni. Tekjumynstur jafnvel heimsfrægra tónlistarmanna hefur algjörlega breyst, áður lifðu viðkomandi listamenn af plötuútgáfu en nú lifa þeir af tónleikum. Ég veit ekki hvort það þýðir að rithöfundar lifi af upplestri í framtíðinni, ég skal ekki alveg segja til um það, en alveg ljóst er að mjög margt breytist í því. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði og ég ætla ekki að þykjast svo alvitur og alsjáandi að ætla bókinni algjöran dauða, ég held að svo sé alls ekki. Ég held að bókin verði áfram gjöf og að áfram verði fjöldi einstaklinga sem vilji hafa bókina í höndunum, en þeir munu vafalítið vera tilfinnanlega færri en þeir hafa verið. Horfum á aðra ágæta þróun í tónlistinni, þegar vínylplatan gaf upp öndina, eða svo gott sem, fyrir einum þremur áratugum síðan og ný tækni kom fram á sjónarsviðið. Sú tækni er eiginlega horfin og vínylplatan komin til baka, vissulega í miklu minna upplagi þó en áður þekktist. Svona er þróunin, við sjáum hana aldrei fyrir en það eru þeir kraftar sem í raun ráða för á endanum. Við getum hent steinum í lækinn en ekki er víst að það breyti árfarveginum mikið. Ég hygg að þannig sé með þetta ágæta mál.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 181, máli nr. 178. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 66/1998, um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Frumvarp þetta er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Frumvarpið felur í sér að 6. gr. laganna er breytt þannig að fallið er frá ófrávíkjanlegri kröfu um vald dýralækna í opinberri þjónustu á íslenskri tungu. Þess í stað þykir rétt að heimilt sé að gera þá kröfu ef slík kunnátta er talin nauðsynleg í starfi. Tilefni þessarar breytingar er einkum álit umboðsmanns Alþingis nr. 9510/2017. Athugun umboðsmanns beindist m.a. að því hvort það samræmdist lögum sem gilda um starfsemi Matvælastofnunar að stofnunin réði til eftirlitsstarfa dýralækna sem ekki hafa vald á íslenskri tungu. Varð það niðurstaða umboðsmanns að slíkt væri ekki í samræmi við 5. mgr. 6. gr. laganna. Í álitinu vekur umboðsmaður athygli á ákvæðum laga nr. 105/2014, um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Samkvæmt 1. gr. laganna hafa ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 492/2011, um frjálsa för launafólks innan sambandsins, eins og henni var breytt með ákvæðum EES-samningsins, lagagildi hér á landi. Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar kemur fram að ákvæði í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkja skuli ekki gilda í þeim tilvikum þar sem þau takmarka umsóknir um og framboð á atvinnu eða rétt erlendra ríkisborgara til að hefja og stunda atvinnu eða setja þeim önnur skilyrði en þau sem gilda um þeirra eigin ríkisborgara. Þetta eigi þó ekki við í þeim tilvikum sem tungumálakunnátta skiptir máli vegna eðlis starfsins sem um er að ræða. Bendir umboðsmaður á að reglugerðarákvæðið kunni að hafa þýðingu um réttindi dýralækna sem hafa ekki vald á íslenskri tungu til að starfa hér á landi í opinberri þjónustu ef til stendur að ráða í starf þar sem íslenskukunnátta skiptir ekki máli vegna eðlis starfsins. Með lagasetningunni er þess einnig gætt að Matvælastofnun geti sinnt lögbundnu eftirlitshlutverki sínu þar sem upp hafa komið þær aðstæður að ekki hefur reynst mögulegt að manna stöður til samræmis við fyrrgreint skilyrði. Af þessum sökum þykir mikilvægt að koma starfsemi stofnunarinnar í lögmætt horf og fella brott skilyrði um vald á íslenskri tungu en veita frekar heimild til að gera þá kröfu ef þurfa þykir. Við gerð frumvarpsins var leitað upplýsinga, m.a. hjá landlækni, um þær kröfur sem gerðar eru til heilbrigðisstarfsmanna, samanber lög nr. 34/2012, um heilbrigðisstarfsmenn, og reglugerðir þar um. Hvorki í fyrrgreindum lögum né reglugerðum er gerð skýlaus krafa um að heilbrigðisstarfsmenn hafi vald á íslenskri tungu en til þess er hins vegar heimild, samanber 4. málslið 3. mgr. 5. gr. laga nr. 34/2012. Við veitingu starfsleyfis erlendra heilbrigðisstarfsmanna leggur landlæknir svo mat á það hvort gera eigi t.d. kröfu um íslenskukunnáttu. Þykir það skjóta skökku við að strangari kröfur séu gerðar til dýralækna í opinberri þjónustu samkvæmt lögum en t.d. lækna sem starfa á Landspítalanum. Fyrirhugað er að í kjölfar þeirrar lagabreytingar sem um ræðir í þessu frumvarpi verði sett í reglugerð nánari viðmið um það hvenær gerðar verði kröfur um íslenskukunnáttu hjá erlendum dýralæknum en brýnt þykir að koma starfsemi Matvælastofnunar í lögmætt horf og fella brott skilyrði um vald á íslenskri tungu til þess að stofnuninni verði t.d. gert kleift að ráða til sín erlenda dýralækna tímabundið vegna sláturtíðar án þess að brjóta lög. Frumvarpið var sett í opið samráð á samráðsgátt Stjórnarráðsins 24. ágúst til 2. september 2018 og alls bárust fimm umsagnir. Í umsögnunum var almennt lagst gegn fyrirhugaðri breytingu og lögð áhersla á mikilvægi þess að dýralæknar hafi vald á íslenskri tungu þar sem þörf er á. Ákveðins misskilnings virtist gæta í hluta umsagna þess efnis að ef yrði af umræddri lagabreytingu yrði Matvælastofnun ekki bundin við lög nr. 61/2011, um stöðu íslenskrar tungu, eða almenn sjónarmið stjórnsýsluréttar um að viðskiptavinir stofnunarinnar geti notað íslensku í viðskiptum sínum við stofnunina. Verði þetta frumvarp óbreytt að lögum verður Matvælastofnun samt sem áður bundin af fyrrgreindum lögum nr. 61/2011. Enn fremur er sú tillaga sem fram kemur í frumvarpinu sambærileg tillögu sem fram kemur í skýrslu starfshóps um endurskoðun löggjafar um dýrasjúkdóma og dýralækna frá október 2017 þar sem mælt er fyrir undanþágu frá íslenskukunnáttu dýralækna í opinberri þjónustu í þeim störfum þar sem ekki er brýn þörf á henni. Má geta þess að almenn sátt var um efni skýrslunnar og samanstóð starfshópurinn af fulltrúum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, Bændasamtaka Íslands, Dýralæknafélagi Íslands og Matvælastofnunar. Líkt og hér hefur verið rakið er samkvæmt gildandi lögum gerð sú krafa að dýralæknar sem starfa í opinberri þjónustu hafi vald á íslenskri tungu. Af framangreindu leiðir að því verður ekki breytt nema með setningu laga. Með lagasetningunni yrði þess gætt að Matvælastofnun gæti sinnt lögbundnu eftirlitshlutverki sínu, auk þess sem gætt er að þeim skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur tekið á sig vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Afleiðingar af samþykkt frumvarpsins hljóta að teljast almenningi og stjórnsýslu ríkisins til hagsbóta þar sem tryggt verður að Matvælastofnun geti sinnt sínu lögbundna eftirlitshlutverki er varðar t.d. frumframleiðslu, úrvinnslu og markaðssetningu landbúnaðarafurða. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð á þessu athyglisverða máli þar sem verið er að breyta lögum og umgjörð um starfsumhverfi dýralækna að tilmælum umboðsmanns Alþingis. Eins og við vitum er hér á landi fjöldinn af erlendu fólki sem leggur okkur lið í samfélaginu og leggur gott til, margt hæfileikaríkt fólk sem vinnur við hjúkrun, aðhlynningu og lækningu mannfólksins. Þar hefur ekki verið gerð nein sérstök krafa um íslenskukunnáttu. Það höfum við aftur á móti gert með dýralækna sem fær mann til að hugsa eitt og annað í þeim efnum, hvort íslenska sauðkindin, kóróna sköpunarverksins, velti nokkuð fyrir sér hvaða mál sá talar sem er að lækna hana. Það má vera að þetta skipti hunda og ketti máli en það er kannski önnur saga. Hvernig hefur íslenskukunnátta þessara aðila verið metin fram að þessu? Eru einhverjir sérstakir aðilar sem hafa séð um þann þátt og þá eftirfylgni til að fylgja því eftir? Svo velti ég fyrir mér hvenær málakunnátta skipti máli. Í hvaða aðstæðum er hægt að gera þær kröfur að fólk þurfi að hafa vald á íslenskri tungu til að geta sinnt dýralækningum eða þeim verkefnum sem fyrir dýralæknum liggja? Þetta eru vangaveltur sem ég vil varpa til hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Miðað við ágæta umræðu í gær um stöðu sauðfjárræktarinnar hefði maður getað dregið þá ályktun að kóróna sköpunarverksins skildi öll heimsins tungumál, slíkur var ljóminn í ræðum sumra þingmanna. Það mál sem hér liggur fyrir á sér, eins og þingmaðurinn réttilega gat um, ákveðinn uppruna sem kemur til m.a. af skoðun umboðsmanns Alþingis en ekki síður hinu að Matvælastofnun hefur líka sent inn athugasemdir. Hún uppfyllir beinlínis ekki lagaskyldu þegar hún ræður til eftirlits, sérstaklega í sláturtíð, dýralækna af erlendu bergi sem eru ekki mæltir á íslenska tungu. Þegar spurt er hvaða aðstæður kalli á að íslenskumælandi þurfi að bregðast við er það í mínum huga dálítið vandséð. Það væri helst við einhverja rannsóknarvinnu þar sem eru hlutlægar mælingar sem tungumálið skiptir ekki máli, ef það er meira og minna bara stærðfræði eða formúlur. Að sjálfsögðu eru þær aðstæður uppi sem kalla á það í þjónustu við þá sem halda húsdýr, gæludýr, þar sem er í sumum tilvikum einfaldlega bráðnauðsynlegt að þjónustuaðilinn tali það mál sem sá sem annast um skepnurnar skilur. Við munum sækja fyrirmynd til heilbrigðishlutans að því með hvaða hætti þetta er fært í reglugerð og styðjast við það en ég held að stóra línan sé einfaldlega sú að þetta verði lagt í hendurnar á Matvælastofnun hverju sinni sem [[Forseti hringir.]]meti þörfina og getuna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er mjög jákvætt skref ef við aukum möguleika okkar á að fá hingað vel hæft fólk til starfa sem getur stutt okkar vinnu hér og unnið með okkar fagfólki. Sú sem stendur hér þekkir náttúrlega til þess að hér er mjög hæft fólk af erlendu bergi brotið sem hefur ákveðið að setjast hér að og sinna þessum störfum. Ég held að þetta sé bara jákvætt skref, hef svo sem ekki fleiri spurningar til ráðherra en þakka honum fyrir þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir kynninguna á því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Við sem vinnum í þessum geira þekkjum hvernig þetta er í dag, að hér eru erlendir dýralæknar í vinnu og ekki hef ég út á það að setja. Þeir vinna starf sitt mjög vel. Ég velti fyrir mér hvort menn hafi hugsað það eitthvað að það þarf að skrifa heilbrigðisskýrslur. Flestir geta stautað sig fram úr ensku en það verður ansi snúið þegar skýrslurnar eru komnar á spænsku eða rúmensku. Ég velti fyrir mér og vil spyrja ráðherra hvort það hafi komið til tals að þær skýrslur sem við fáum sendar úr afurðastöðvum um heilbrigði dýra verði þýddar á skiljanlegt mál og þá á ég við íslensku eða ensku. Það hefur komið fyrir margoft að við höfum fengið þessar skýrslur á rúmensku, spænsku og einhverjum öðrum málum einnig. Þær segja okkur því miður bara alls ekki neitt. Ég er ekki að setja út á starfsmennina sem slíka, þeir eru verulega hæfir í því sem þeir gera, en skilaboðin sem þeir senda til okkar þurfa að komast til skila.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég gat þess ekki hér áðan, nema það kom fram í framsöguræðunni, að þetta er verkefni sem Matvælastofnun, Bændasamtökin, Dýralæknafélagið og atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið hafa setið yfir og hafa m.a. rætt með hvaða hætti hægt er að koma þessum upplýsingum áfram. Það er hárrétt að svona grunngögn þurfa að vera með einhverjum þeim hætti að þeim sem þau eiga að nýtast sé gert kleift að skilja innihaldið í textanum. Að sjálfsögðu verðum við að búa svo um hnútana að það skiljist. Ég kann ekki ferlana alla í því hvernig það verður best tryggt en, mikil ósköp, við þurfum að kappkosta að grundvallarupplýsingar að öllu því sem snýr að heilbrigði dýra komist með réttum og skilmerkilegum hætti til þeirra sem eru í ábyrgðarhlutverkum við umönnun þessa sama búsmala.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en fannst að það yrðu einhverjir aðrir þingmenn Norðausturkjördæmis að taka til máls um þetta mikilvæga mál sem ber þetta fyndna heiti, „Dýralæknar og heilbrigðisþjónusta við dýr (íslenskukunnátta)“. Ég ætlaði bara að segja að ég er mjög hlynnt frumvarpinu. Mér þykir engu að síður leiðinlegt að það hafi þurft að benda okkur sérstaklega á þetta í áliti umboðsmanns Alþingis. Það er mikilvægt að við höfum þetta í huga í fleiri málum. Mig langaði að nota tækifærið og benda sérstaklega á að í okkar fjölmenningarlega samfélagi, sem við viljum vera, hefur líka verið bent á að víða í stjórnsýslunni er ekki bara gerð krafa um kunnáttu í íslensku, sem oft og tíðum er mjög æskilegt, heldur er jafnframt í atvinnuauglýsingum gerð krafa um að kunna annað Norðurlandamál. Þegar fólk kemur hingað frá öðrum menningarsvæðum með annað móðurmál og hefur lagt sig fram um að læra íslensku er ansi mikið á það lagt að kunna líka að tala dönsku, norsku eða sænsku. Ég vildi bara árétta þetta hér og beina því til hæstv. ráðherra og okkar hér í þessum sal að við höfum það í huga að við erum að þróast í það að vera fjölmenningarlegt samfélag. Að sjálfsögðu eigum við að taka vel á móti því fólki sem vill koma hingað og starfa og ekki gera kröfur sem eru ekki endilega þarfar í öllum tilfellum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 182, máli nr. 179. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um útflutning hrossa, nr. 27/2011, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Frumvarpið felur í sér að gjald fyrir hvert útflutt hross hækkar úr 1.500 kr. í 3.500 kr. Þá er innheimtu gjaldsins breytt á þann veg að í stað þess að Bændasamtökin annist innheimtuna sér innheimtumaður ríkissjóðs um hana. Tilefni þessarar breytingar er erindi frá Bændasamtökum Íslands til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins þar sem þess var farið á leit að umrætt gjald yrði hækkað. Beiðni um hækkun gjaldsins barst ráðuneytinu fyrst í nóvember árið 2015 í kjölfar þess að Félag hrossabænda og fagráð í hrossarækt höfðu ályktað um það. Bændasamtök Íslands benda á að auknar tekjur muni efla sjóðinn til að takast á við þau verkefni sem honum er ætlað að styðja. Gjaldið mun renna í ríkissjóð sem veitir stofnverndarsjóði íslenska hestakynsins framlag á fjárlögum í samræmi við tekjur af gjaldinu. Um stofnverndarsjóð íslenska hestakynsins gilda ákvæði reglugerðar nr. 1123/2015 og samkvæmt henni annast fagráð í hrossarækt stjórn sjóðsins og hann er í vörslu Bændasamtaka Íslands sem annast reikningshald hans og ávöxtun í samráði við fagráðið. Sjóðurinn veitir styrki til þróunar- og rannsóknarverkefna sem eiga að stuðla að viðhaldi verðmætra eiginleika í íslenska hrossastofninum, verndun erfðafjölbreytileika stofnsins og auka þekkingu á stofninum og útbreiðslu hans. Fagráð í hrossarækt auglýsir eftir umsóknum ár hvert og tekur ákvörðun um styrkveitingu og stjórn Bændasamtaka Íslands staðfestir úthlutun styrkja eftir tillögum fagráðsins. Tekjur stofnverndarsjóðsins vegna útflutnings hrossa árið 2017 námu samtals 2.229.000 kr. Ef gjaldið yrði hækkað í 3.500 kr. af hverju útfluttu hrossi miðað við útflutning 2017, alls 1.486 hross, myndu tekjur sjóðsins hækka og verða rúmlega 5 millj. kr. á ári, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé gerir sér fullkomlega grein fyrir. Rétt þykir að tekjur og útgjöld vegna sjóðsins verði að nýju tilgreind í fjárlögum og að ríkissjóður annist innheimtu gjaldsins og er því lagt til að ákvæði 2. málsliðar 6. gr. laganna, þess efnis að Bændasamtök Íslands annist innheimtu gjaldsins, verði breytt. Frumvarpið var sett í opið samráð í samráðsgátt Stjórnarráðsins 24. ágúst til 2. september 2018 og barst ein umsögn, frá Bændasamtökum Íslands sem kváðust styðja umrætt frumvarp. Auk þess var óskað umsagnar frá tollstjóra sem gerði ekki athugasemdir við það að innheimta gjaldsins yrði færð til innheimtumanns ríkissjóðs. Í 6. gr. laga um útflutning hrossa er mælt fyrir um gjaldtöku af hverju útfluttu hrossi. Af framangreindu leiðir að gjaldinu verður ekki breytt nema með setningu laga. Afleiðingar af samþykkt frumvarpsins hljóta að teljast óverulegar fyrir fyrirtæki og einstaklinga sem stunda útflutning á hrossum en Bændasamtök Íslands benda á að auknar tekjur muni efla sjóðinn til að takast á við þau verkefni sem honum er ætlað að styðja, þ.e. að veita styrki til þróunar- og rannsóknarverkefna í hrossarækt. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til greinargerðar sem fylgir því. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð þessa máls, en hjá mér kviknuðu spurningar. Ég veit hversu dýrmætur íslenski hesturinn er og að hann er af sérstöku kyni sem vert er að vernda. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um viðhorf hans til þess hversu mikilvægur þessi sjóður sé og hversu miklu máli hann muni skipta við ræktun íslenska hrossastofnsins sem við höldum öll mikið upp á.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hélt um tíma að hv. þingmaður ætlaði að fara að tala niður kórónu íslenska sköpunarverksins sem hún dásamaði í okkar fyrri umræðu á þessum fundi, en sem betur fer varð sú ekki raunin. Hv. þingmaður er öflugur stuðningsmaður íslensks landbúnaðar eins og við þekkjum öll. Ég mæli fyrir þessu máli fyrir hönd þeirra sem hafa með höndum það vandasama verkefni að gæta þess að þetta frábæra hrossakyn standist þær kröfur sem við gerum til þess, standi vörð um erfðafræðilega þætti, og á þeim grunni byggi ég þetta frumvarp, að þeir sem um þessi mál hafa vélað og véla hafa reynt að reka þetta erindi núna í hartnær þrjú ár, ósk til ríkisins um að það gjald sem þeir sjálfir inna af höndum af útfluttum hrossum, tæplega 1.500 hrossum á árinu 2017, hækki um 133%. Ég tel vel að verki staðið hjá þeim sem standa í þessu verki og styð þá heils hugar í þeirra góða starfi. Ég er ekki í vafa um að þessi breyting muni styrkja þau verkefni sem sjóðnum er ætlað að sinna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta góða svar. Ég fullvissa hann um að hann þarf ekkert að óttast að ég tali niður kórónu sköpunarverksins, íslensku sauðkindina. Ég fagna orðum hans þar sem hann hefur sýnt að hann ætlar að styðja íslenska hrossakynið. Ég reikna með því að hann standi líka með íslensku sauðkindinni og íslenskum bændum og óska honum alls velfarnaðar í því.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um málefni aldraðra og lögum um sjúkratryggingar. Frumvarpið byggist á frumvarpi sem lagt var fyrir Alþingi á 148. löggjafarþingi, 426. mál, en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarpinu er ætlað að jafna aðgang þeirra sem þurfa á dvöl í dvalarrými eða dagdvöl að halda, óháð aldri, og forgangsraða beiðnum eftir þörf. Einnig eru gerðar ákveðnar breytingar sem nauðsynlegar eru taldar til samræmingar og skýringar. Ákvæði um dvalarrými og dagdvöl er nú einungis að finna í lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, en ekki í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007. Rétt þykir að bæta í þau lög ákvæðum um dvalarrými og dagdvöl svo og í lög um sjúkratryggingar, nr. 112/2008. Í lögum um málefni aldraðra kemur fram að þótt hjúkrunarheimili séu skilgreind fyrir aldraða sé heimilt að bjóða yngri einstaklingum dvöl þar hafi þeir verið metnir í þörf fyrir slíkt úrræði. Samkvæmt gildandi ákvæðum eru úrræði um dagdvöl og dvalarrými einungis ætluð öldruðum. Um langa hríð hafa komið upp tilvik þar sem óskað hefur verið eftir undanþágum til dvalar í dvalarrýmum og í dagdvöl fyrir einstaklinga sem eru yngri en 67 ára. Lagastoð fyrir slíkum undanþágum hefur vantað, en með þeirri breytingu á löggjöfinni sem hér er lögð til verður heimilt að veita undanþágu frá aldursskilyrði varðandi dvalarrými og dagdvöl. Má því segja að í raun sé hér gefin lagastoð fyrir framkvæmd sem hefur verið við lýði um allnokkurt skeið. Við samningu þessa frumvarps var haft samráð við Sjúkratryggingastofnun Íslands og Tryggingastofnun. Þá voru einnig haldnir samráðsfundir með Landssamtökunum Þroskahjálp, Öryrkjabandalagi Íslands, Landssambandi eldri borgara, NPA-miðstöðinni, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu. Við endurflutning þessa frumvarps hefur verið leitast við að mæta athugasemdum og ábendingum sem fram hafa komið eftir því sem mögulegt var. Fram kom ánægja með þá fyrirætlun sem lögð er til í frumvarpinu, að faglegt inntökuteymi mæti þörf á dagdvöl. Sú heimild sem felst í frumvarpinu, að opna úrræðin fyrir þá sem eru yngri en 67 ára, mun helst koma til álita þegar um er að ræða unga einstaklinga með minnissjúkdóma eða sérstaklega erfiða sjúkdóma. Bent var á að þarfir fólks eru mismunandi á mismunandi aldursskeiðum, sem er sannarlega rétt, og að tillit þurfi að taka til þess í þjónustu við fólk. Mikilvægt er að matsnefndir og/eða inntökuteymi hafi slík sjónarmið til hliðsjónar þegar mat á þörf fyrir dagdvalarþjónustu fer fram. Stofnanaþjónusta eins og í dvalarrýmum og reyndar líka í hjúkrunarrýmum á einungis að koma til þegar faglegt mat er að það þjónustuúrræði mæti best þörfum viðkomandi og önnur úrræði duga ekki til. Mikilvægt er að þjónustan sé veitt í samræmi við þarfir hvers einstaklings og í samráði við hann. Í frumvarpinu er lagt til að 24. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, verði breytt þannig að skýrt sé að sjúkratrygging nái til þjónustu sem veitt er í hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum og dagdvöl, sem samið hefur verið um samkvæmt IV. kafla laganna. Breytingin er til þess fallin að skýra orðalag núgildandi laga að því er varðar dvalarrými og dagdvöl. Í frumvarpinu er einnig að finna reglugerðarheimild sem ætlunin er að setja í lög um málefni aldraðra til handa ráðherra til að kveða nánar á um fyrirkomulag faglegs inntökuteymis og skilyrði mats á þörf fyrir dagdvöl. Þá er gert ráð fyrir breytingu á lögum um málefni aldraðra þannig að í stað þess að hámark kostnaðarþátttöku fyrir dagdvöl einstaklings miðist við óskertan grunnlífeyri verði miðað við 18% af fullum ellilífeyri samkvæmt 23. gr. laga um almannatryggingar. Svokallaður grunnlífeyrir ellilífeyrisþega var afnuminn frá 1. janúar 2017 með lögum nr. 116/2016, um breytingu á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, þegar bótaflokkar ellilífeyrisþegar voru sameinaðir. Fjárhæð hins nýja ellilífeyris er mun hærri en fjárhæð eldri grunnlífeyris og því þykir nauðsynlegt að breyta ákvæðinu þannig að miðað verði við ákveðið hlutfall af fullri fjárhæð hins nýja ellilífeyris sem samsvarar fyrri fjárhæð grunnlífeyris ellilífeyrisþega að teknu tilliti til þeirra hækkana sem orðið hafa á bótum almannatrygginga. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps en vil segja í lokin á framsögu minni að á síðasta þingi hafði hv. velferðarnefnd forvera þessa frumvarps, ef svo má að orði komast, til umfjöllunar og komst að þeirri niðurstöðu, sem mér fannst rétt og málefnaleg, að málið væri ekki nægilega unnið til að ljúka afgreiðslu þess frá Alþingi, enda hefði þurft að gera betur að því er varðaði samráð við þá sem löggjöfina varðaði. Af þeim sökum hefur ráðuneytið nú brugðist við þeim athugasemdum, auk fleiri sem fram komu í meðferð nefndarinnar á síðasta þingi, en ég vænti þess núna, virðulegur forseti, að búið sé að svara þeim spurningum sem upp komu í umfjöllun nefndarinnar á fyrri stigum. Málið ætti núna að teljast fullbúið til að ljúka að þessu sinni og ég vænti þess að eiga gott samstarf við hv. velferðarnefnd í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og framlagningu á þessu frumvarpi. Ég get ekki látið hjá líða að koma hér upp og ræða svipaða þætti og ég ræddi þegar hún lagði fram þetta frumvarp síðast. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir í ræðu sinni kemur þetta frumvarp nú fram aftur og mér finnst mjög gott að búið sé að taka tillit til þeirra ábendinga sem fram hafa komið hjá hagaðilum. Ég hef lengi haft efasemdir um það hvort rétt væri að inni á hjúkrunarheimilum byggi fólk sem væri miklu yngra en 67 ára. Ég hef fullan skilning á því að upp kunni að koma aðstæður þar sem eðlilegt er að mismuna fólki ekki eftir aldri, en þegar við erum aftur á móti að tala um ungt fólk sem mun búa inni á slíku heimili í fjölda ára finnst mér það líta svolítið öðruvísi út. Ég ætla alls ekki að leggjast gegn frumvarpinu, ég styð það og hef fullan skilning á því að í ljósi þess að við erum með regluverk í kringum hjúkrunarrýmin okkar sé eðlilegt að hið sama gildi um dagdvalir og dvalarheimili. Oft og tíðum er verið að ræða um eitthvert stutt árabil. Ég vek máls á þessu af því að ég held að við þurfum að huga sérstaklega að þörfum ungs fólks sem býr á hjúkrunarheimilum og þá ætti það sama að eiga við um fólk sem býr í dvalarrýmum. Ég hygg að þetta fólk þurfi oft annars konar þjónustu en þeir sem eldri eru. Ég fagna því sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu, að bent er á að við eigum auðvitað að veita einstaklingsmiðaða þjónustu og að þjónustuþörfin geti verið mjög ólík óháð aldri en það breytir því ekki að félagsleg staða þeirra sem yngri eru er oft og tíðum öðruvísi. Ég held að það sé mikilvægt verkefni fyrir okkur á næstu misserum þegar þjóðin er vissulega að eldast, og það er ljóst að það er mikil þörf á fleiri hjúkrunarrýmum en líka dvalarrýmum og dagdvalarrýmum, að horfa til þess hvort við þurfum í auknum mæli að bjóða upp á sérstaka þjónustu þegar um yngri einstaklinga er að ræða og jafnframt að velta því þá upp hvort það sé frekari fjárþörf þegar um yngri einstaklinga er að ræða. Ég vísa sérstaklega til máls sem ég þekki býsna vel og varðar unga einstaklinga sem búa á hjúkrunarheimilinu Hömrum í Mosfellsbæ. Ég veit að Mosfellsbær hefur sótt til hæstv. ráðherra um auknar greiðslur með þeim ungu einstaklingum. Ráðuneytið hefur að einhverju leyti komið til móts við slík sjónarmið. Ég veit að í Reykjavík er rekin á Brekkubæ sérstök deild sem er tilraunaverkefni þar sem ungir einstaklingar sem þurfa á hjúkrunarþjónustu að halda búa saman. Ég vildi bara vekja athygli á þessu máli og brýna okkur sem hér erum inni og sérstaklega hæstv. ráðherra til að horfa sérstaklega til þess máls þegar kemur að þessum málaflokki. Þá langar mig líka að nefna grein sem birtist í Morgunblaðinu í morgun eftir Pétur Magnússon, formann Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, þar sem hann spyr: „Gleymdust dagdvalirnar eða er ætlunin að leggja þær niður?“ Ég hygg að svar okkar hér sé að það sé alls ekki ætlunin að leggja þær niður og vil bara ítreka hversu mikilvæg þjónusta það er fyrir einstaklingana sem hennar njóta og aðstandendur. Við verðum líka að velta upp kostnaðarþættinum. Dagdvalarþjónustan er mjög hagkvæmt úrræði fyrir hið opinbera og þar af leiðandi held ég að það sé mikilvægt að við gefum í ef eitthvað er þegar kemur að þeim þjónustuþætti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt frekar. Ég vildi bara benda á þetta þegar við erum að ræða um að opna enn frekar á það að yngri einstaklingar geti nýtt sér slíka þjónustu. Ég ítreka að ég hef skilning á því að oft og tíðum kunni það að vera besta lausnin en ég held að það mikilvægasta sé að það sé ekki eina lausnin sem í boði er, að einstaklingarnir og aðstandendur þeirra hafi val þegar kemur að þjónustu og það að við tryggjum fyrst og fremst að þjónustan sé miðuð við þarfir viðkomandi aðila.
Forseti. Ég ætlaði bara að koma stutt upp. Þetta þingmál kom til okkar í velferðarnefnd á seinasta þingi. Eins og hæstv. heilbrigðisráðherra fór yfir kom þar í ljós að ekki hafði verið haft nægilega gott samráð og var málið þá sent aftur í ráðuneytið. Ég fagna þeirri ákvörðun að taka málið upp aftur og fara í samráðsferli. Þetta er ótrúlega gott og það er rosalega mikilvægt að við gerum þetta. Ég vona að við séum meira að komast í vanann að hafa þann hátt á þegar verið er að vinna þingmál í ráðuneytunum, að það sé haft alvörusamráð. Ég tel mjög jákvætt skref og gott að við séum að gera það á þann hátt og hlakka til að skoða þetta mál í velferðarnefnd. Ég vonast til að sjá uppbyggilegri umræðu um þetta mál þar þar sem margir gestir sem munu koma fyrir nefndina hafa fengið að eiga þetta góða samráð við ráðuneytið.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu og fleiri lögum. Málið hefur verið kallað dagdvalar- og dvalarrýmismálið. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan kom málið fyrir þingið á síðasta þingi en að lokinni umfjöllun í hv. velferðarnefnd var það samdóma álit ráðuneytisins og nefndarinnar að málið þyrfti að fá að þroskast meira og að leitað skyldi eftir meira samráði en hefði verið gert í aðdraganda flutnings þess þá. Það hefur nú verið gert og það er vel. Ég held mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu að þau ákvæði sem við erum að breyta hér eru ákvæði til að taka á undantekningartilfellum. Það var einmitt sú gagnrýni sem kom hvað sterkast fram í umfjöllun nefndarinnar, að menn höfðu áhyggjur af því að hér væri verið að búa til farveg fyrir almenn úrræði fyrir yngra fólk. En auðvitað er það ekki svo, hér er verið að skýra leiðir og tryggja að einstaklingum sem þurfa á tiltekinni þjónustu að halda verði ekki meinað um þá þjónustu á grundvelli aldurs. Það er fyrst og síðast það sem við erum að gera. Við megum heldur ekki gleyma því að dagdvalar- og dagþjálfunarþjónusta er mjög mikilvæg fyrir marga aldurshópa. Ráðherra kom inn á að við erum kannski í þessum hópi fyrst og fremst að tala um einstaklinga með minnissjúkdóma sem þurfa í einhverjum tilfellum á þessari þjónustu að halda og afar mikilvægt að þeim sé ekki neitað um hana. Varðandi það sem hefur aðeins verið komið inn á í umræðunni, að hér sé um að ræða úrræði sem henti ekki alltaf yngri einstaklingum, þ.e. bæði dvalarrýmin og dagdvalirnar, getur það auðvitað verið en ég held að með tíð og tíma muni menn aðlaga þjónustuna. Sú krafa hefur líka verið uppi í samfélaginu að við reynum að bregðast við því eins og hægt er. Sem betur fer er það þannig að með aukinni áherslu á utanstofnanaþjónustu og með aukinni áherslu á lausnir eins og notendastýrða persónulega aðstoð minnkar vonandi smátt og smátt þörf fyrir stofnanaþjónustu fyrir yngri einstaklinga, hvort heldur þeir eru með alvarlega sjúkdóma eða heilabilanir. Vonandi mun þetta frumvarp ekki eiga við um mjög marga einstaklinga á hverju ári, en það er mikilvægt að hafa þessa heimild. Dagdvöl og dagþjálfun eru tiltölulega ódýr úrræði eins og hefur raunar komið fram í umræðunni. Við erum að tala um úrræði þar sem hægt er að sinna býsna mörgum einstaklingum fyrir tiltölulega lágar fjárhæðir og um leið auðvelda þessum einstaklingum og fjölskyldum þeirra að halda áfram sjálfstæðri búsetu. Það er gríðarlega mikilvægt og það má ekki gera lítið úr því. Ráðherra kom aðeins inn á heimildarákvæði í reglugerð um inntökuteymi fyrir dagdvalir og dagþjálfanir. Ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd muni ræða það atriði eitthvað frekar. Það er spurning hvort setja þarf upp mikinn strúktúr í kringum það þegar við erum að ræða um að dagdvöl og dagþjálfun er meðferðarúrræði, það er í rauninni meðferð þessara einstaklinga sem um ræðir. Það er spurning hvort það eigi að vera einhvers konar nefnd sem eigi að segja til um meðferð. Það er kannski alveg nóg að tilgreina hvaða heilbrigðisstéttir eða heilbrigðisstarfsmenn geta óskað eftir þessu úrræði og að þeirra faglega mat á hverjum tíma dugi. Við munum ræða þetta nánar í nefndinni. Eitt hefur ekki verið rætt hér sem ég ætla að lokum að koma aðeins inn á, kostnaðargreining á dagdvalar- og dagþjálfunarúrræðum. Við höfum heyrt það úti í samfélaginu, raunar kom hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir aðeins inn á það áðan, að þeir sem reka dagdvalir og dagþjálfanir bera sig illa af þeim framlögum sem koma frá Sjúkratryggingum vegna þeirra, þ.e. að framlögin séu of lág. Þetta hefur raunar verið í umræðunni um þó nokkurt skeið. Ég vænti þess að þótt það komi ekki beint þessu frumvarpi við noti hæstv. ráðherra ferðina og noti það tilefni sem frumvarpið vekur til að velta þessum málum upp, nefndin mun vafalítið gera það líka, og ræða jafnvel við hagsmunaaðila um það með hvaða hætti væri hægt að koma þeim málum betur fyrir þannig að kostnaðargrunnurinn undir dagdvalirnar sé nægilega styrkur. Þetta úrræði væri þá hægt að reka af þeim myndugleik sem þarf til þess að gera það annars vegar eftirsóknarvert og hins vegar til að geta þjónað því hlutverki sínu að vera úrræði sem hjálpar upp á sjálfstæða búsetu. Það er væntanlega það sem við viljum að fólk geti búið við sem allra lengst.
Virðulegur forseti. Hér erum við með til umfjöllunar frumvarp til laga um breytingu á heilbrigðisþjónustu og breytingu á sjúkratryggingum. Yfir um og allt í kring svífa svo lögin um málefni aldraðra. Þessar lagabreytingar eru kannski ekki meiri háttar í hinu stóra samhengi og einhver myndi segja að hér væri um formsatriði að ræða og að það sé verið að skerpa á þáttum sem óljósir voru áður eða ekki skilgreindir í lögum og fella orðalag lagatextans að þeim hugtökum sem við notum í heilbrigðiskerfinu eða sjúkratryggingakerfinu. Hæstv. ráðherra benti áðan á að í raun væri verið að festa í lög eitthvað sem menn hefðu tíðkað í nokkurn árafjöld. Ég fagna þeim breytingum sem gerðar hafa verið á þessum texta frá því að við fjölluðum um hugmyndina í velferðarnefnd á fyrra þingi, þ.e. að einstaklingar yngri en 67 ára geti verið í dvalarrými jafnt og í hjúkrunarrými og auk þess í dagdvöl. Þetta eru viðkvæm atriði og ég tek undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni hvað þetta snertir. Þetta eru viðkvæm atriði og við getum hugsanlega staðið frammi fyrir því þegar um yngra fólk er að ræða að fólk þurfi að flytja búferlum, eftir aðstæðum að rjúfa búsetu þar sem það var áður búsett og flytja sig. Það kann að verða þannig. Varðandi dagdvalirnar er þetta náttúrlega knýjandi með yngri einstaklinga eins og komið hefur verið inn á, varðandi alzheimersjúklingana okkar eða þá sem eru haldnir minnissjúkdómum. Það er brýnt að það sé mjög markviss þjónusta og að menn fái að nýta krafta sína eins og kostur er við þar til gerðar aðstæður. Þar ræður kannski ekki eingöngu aldurinn. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom aðeins inn á þetta með inntökuteymin varðandi dagdvalirnar. Ég tek undir með honum varðandi það, dagdvalarúrræðin eru gríðarlega mikilvæg og þurfa að vera virk. Þau þurfa að koma til þegar þörfin skapast því að þetta eru oftast einstaklingar sem búa heima og þurfa þjónustuna tafarlaust eða tafarlítið til að hún nýtist sem best. Það á auðvitað einnig við um fólk sem er að koma af sjúkrastofnunum. Það er bara áhyggjuefni að skrifræðið megi ekki bera ofurliði þessa ágætu þjónustu. Það verður spennandi að fást við þetta í nefndarstarfinu. Fátt er hafið yfir allan vafa og það hefur einmitt komið fram. Hagsmunasamtök fatlaðra brugðust við og töldu að þarna væri hugsanlega vegið að hugmyndafræðinni um notendastýrða persónulega aðstoð sem auðvitað var ekki hugmyndin. Það hefur nú verið skýrt, vel fyrir mína parta, enda er á því hnykkt í greinargerð að stofnanavist eigi ekki að vera það fyrsta sem við hugsum heldur eigi að vera aðrir kostir. Við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á það í öllu okkar starfi á komandi misserum þegar við ræðum um heilbrigðisþjónustu almennt og heilbrigðisþjónustu fyrir eldra fólk. Mig langar rétt í blálokin að fara þess á leit við hæstv. ráðherra, ef hún kemur að lokum í ræðustól, að fjalla svolítið um mat á kostnaði. Hér kemur fram að þetta muni ekki hafa aukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð og heldur ekki fyrir einstaklinginn sem nýtir sér dagdvalarrými, það verði ekki kostnaðarsamara fyrir viðkomandi að nýta sér þessa kosti. Það kemur örlítið fram í tölulegum upplýsingum, en það er hafið yfir allan vafa að ekki sé verið að taka meiri gjöld fyrir þessa þjónustu. Svo vænti ég þess að við eigum bara gagnlegt samtal í velferðarnefnd um þetta frumvarp og getum afgreitt það skjótt og með bros á vör.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um málefni aldraðra og lögum um sjúkratryggingar (dvalarrými og dagdvöl). Mér finnst þetta mikilvægt skref í rétta átt. Við verðum að átta okkur á því að þjónusta sem þessi verður oft að vera á breiðari grundvelli í ljósi aðstæðna hverju sinni. Þó er hér tekið sérstaklega fram að markmiðið með frumvarpinu sé að jafna aðgang þeirra sem þurfa á dvöl í dvalarrými eða dagdvöl að halda, óháð aldri, og forgangsraða eftir þörf. Forgangsröðunin skiptir töluvert miklu máli. Því miður höfum við þannig fólk í okkar samfélagi sem þarf á sambærilegri þjónustu að halda en það uppfyllir kannski ekki þau skilyrði sem til eru í lögum og eru aldursbundin. Þá þarf að sækja um undanþágu frá því sem nú vantar. Mig grunar að slík þjónusta sé samt sem áður oft og tíðum veitt og get því skilið að það sé mjög mikilvægt að þetta þarfa mál nái fram að ganga. Ég tek ekki undir það að fólk þurfi að hafa áhyggjur af því að þessi þjónusta verði ekki áfram faglega veitt þó að um sé að ræða yngri skjólstæðinga. Ég treysti fagmennsku heilbrigðisstarfsfólks fyllilega þegar kemur að því að meta slíkar þarfir. Það að ramma inn þjónustuna er mikilvægt, en við þurfum auðvitað að taka mið af einstaklingsbundnum þörfum hvers og eins. Það er mikilvægt að halda því til haga að við séum ekki að hefta þann möguleika að yngri skjólstæðingar njóti umönnunar. Ég vil einnig brýna það að lokum að þótt breytingarnar virðist vera formfestulegar, að hér sé verið að gera smávægilegar breytingar á einhverju sem nú þegar hefur kannski verið nýtt, skiptir einnig máli að við tökum tillit til mögulegrar kostnaðaraukningar í þessu tilliti. Að öðru leyti vonast ég til þess að umræðan verði áfram góð um þessa þjónustu, tel brýnt að frumvarpið nái fram að ganga og styð það heils hugar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu og skoðanaskipti um frumvarp það sem hefur verið mælt fyrir. Ég er með nokkrar vangaveltur, í fyrsta lagi það sem er rauður þráður í gegnum þetta mál, að hér erum við í raun og veru að hluta til að gera það sem hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson bendir á, að festa í sessi framkvæmd sem hefur verið við lýði í þó nokkurn tíma. Þó verður ekki hjá því litið að horfa til þess að hér svífur líka ákveðinn vandi yfir vötnunum í því hvernig við viljum sjá meginlínur í þjónustunni taka breytingum, í fyrsta lagi þann þátt sem lýtur að því að það er ekki bara aldur sem miðað er við þegar forgangsraðað er í tiltekin úrræði, heldur miklu frekar er það þörf og mat á hverjum tíma. Það má segja að það sé í vissum skilningi barn síns tíma að láta aldurinn einan duga sem mælikvarða í þessum efnum. Hins vegar vil ég segja hér, vegna þess að það hefur komið fram í máli allnokkurra þingmanna, að framtíðarsýn eldra fólks, heilbrigðisþjónustunnar sjálfrar, sveitarfélaga og ekki síður heilbrigðisyfirvalda er á þann veg að það sé sífellt aukin þörf fyrir sveigjanleg úrræði og, eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi, verður aukin þjónusta heim vaxandi krafa. Það er sú krafa dagsins sem við verðum að bregðast við. Áherslan á fjölgun dagdvalarrýma er ekki bara orð á blaði heldur líka raunverulega sýnileg í áherslum stjórnvalda og er með það að markmiði að róa í sömu átt og samtök eldri borgara hafa ítrekað bent á, krafan um að geta búið heima eins lengi og mögulegt er og fólk óskar, þ.e. að þjónustan kallist á við þá þörf en byggi ekki á þörfum kerfisins ef svo má segja og þess vegna verði áherslan á utanstofnanaþjónustu aukin. Þetta sjáum við ekki bara í þjónustu við eldri borgara heldur líka í geðheilbrigðismálum og í fleiri málaflokkum sem við aðeins vikum að fyrr í dag þegar við vorum að ræða forvarnamál. Þetta er allt saman mjög sambærileg þróun. Ég vil enn og aftur þakka nefndinni fyrir gott samstarf á síðasta þingi. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum þennan möguleika, og sveigjanleika vil ég kalla það, í samstarfi milli þingsins og ráðuneytanna á hverjum tíma, að það sé gagnkvæmur skilningur á því að ef eitthvað þykir vanta í ferlið sem þarf til að fullnægja því að það skapist nægilegt traust um breytingar á löggjöf og þá þurfi maður að gefa þann tíma og treysta það samstarf og samráð sem nauðsynlegt er. Ég þakka fyrir jákvæð orð í þá veru og tel sjálf að breytingarnar sem hafa verið gerðar á málinu hafi verið verulega til góðs, en ekki síst það sem hefur verið búið skýrar um í orðalagi í greinargerð sem lýtur að samspili þeirra þjónustuúrræða sem hér eru lögfest annars vegar og hins vegar róttækum breytingum sem hafa orðið á löggjöfinni í þá veru að tryggja enn frekar einstaklingsmiðaða þjónustu, samanber lögin um notendastýrða persónulega aðstoð. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson ræddi sérstaklega framlög vegna dagdvalar og dagþjálfunar. Eins og fram hefur komið í umræðum í fjölmiðlum að undanförnu hafa fyrirtæki í velferðarþjónustu lýst áhyggjum af stöðunni þar. Það er rétt að gera þinginu grein fyrir því að samningar vegna hjúkrunar- og dvalarrýma renna út um áramót en það er heimild til að framlengja þann samning um tvö ár. Viðræður standa yfir, en þetta er sannarlega ekki einfalt mál, ekki síst í ljósi þess að þjónustan er lifandi og tekur stöðugt breytingum. Viðræður um rammasamning um dagdvalarrými standa yfir og ég vænti þess að ef velferðarnefnd óskar eftir því að verða upplýst um framgang þeirrar vinnu eftir því sem þurfa þykir sé sjálfsagt að gera það þegar málin fara að skýrast. Hv. þm. Guðjón Brjánsson spurði líka aðeins um kostnaðarmálin. Því er til að svara að hér er ekki gert ráð fyrir fjölgun rýma þannig að ekki er aukinn kostnaður innbyggður. Að lokum er rétt að þakka fyrir góða umræðu og góðar undirtektir. Að mínu mati er mikilvægt að búa bæði þannig um að löggjöfin endurspegli raunverulega framkvæmd, það er nokkuð sem við eigum auðvitað alltaf að gera, en þar að auki geta glöggir lesendur veitt því athygli að hér eru ákveðnir tónar á ferð sem gefa fyrirheit um breyttar áherslur að því er varðar málefni eldra fólks.