Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Forseti. Ríkisstjórnin hefur, að mér skilst, samþykkt þingsályktunartillögu og frumvörp um svokallaðan þriðja orkupakka Evrópusambandsins. Getur hæstv. forsætisráðherra staðfest að mælt verði fyrir málinu á þriðjudag eftir viku? Er hæstv. forsætisráðherra sannfærður um að þeir fyrirvarar sem hafa verið boðaðir af hálfu ríkisstjórnarinnar eða ráðherra um þetta mál muni halda? Er hæstv. forsætisráðherra sannfærður um að fyrirvararnir haldi? Ef vafi léki á því að fyrirvararnir myndu halda væri hæstv. forsætisráðherra þá engu að síður hlynntur þessum frumvörpum og þingsályktunartillögu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Fyrst spyr hann mig um dagskrá þingsins sem ég hef svo sem ekki yfirumsjón yfir en mér er sagt af forseta þingsins að mælt verði fyrir þessu máli í næstu viku. Ég er ekki með nákvæmar tímasetningar á því en ég get staðfest að það stendur til. Því hefur verið dreift á þingi ef ég heyrði rétt í máli forseta þingsins áðan. Um hvað snýst þetta mál? Jú, það snýst um innleiðingu þriðja orkupakkans af hálfu Evrópusambandsins og þar hafa verið settir ákveðnir fyrirvarar, eins og hv. þingmaður nefnir, hvað varðar þá þætti þeirrar tilskipunar sem lúta að tengingu raforkukerfa milli landa, þ.e. fyrirvarinn snýst um það að á meðan Ísland er ekki tengt við raforkukerfi Evrópusambandsins eiga ekki við þau ákvæði reglugerðarinnar sem snúast um slíkar tengingar milli landa. Þetta er m.a. undirstrikað í sameiginlegri yfirlýsingu utanríkisráðherra og fulltrúa framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Þetta er önnur af þeim leiðum sem lögð er til í áliti Stefáns Más Stefánssonar lagaprófessors sem hefur skrifað mikla greinargerð um málið. Það er fullur skilningur á því að þessi ákvæði þriðja orkupakkans eigi ekki við hér á landi nema ráðist verði í lagningu sæstrengs. Sömuleiðis liggur fyrir að ekki verður ráðist í lagningu sæstrengs nema meiri hluti Alþingis ákveði að svo sé gert. Fyrir liggur að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra mun mæla fyrir tillögu um það sömuleiðis í tengslum við framlagningu þessa máls.
Forseti. Við höfum nú þegar séð hversu mikið hald er í fyrirvörum og undanþágum gagnvart Evrópusambandinu og ekki hvað síst í máli sem verður væntanlega rætt hér á morgun og varðar innflutning matvæla. Því skyldum við ætla að eitthvert hald væri í því að Alþingi lýsti því yfir í þingsályktunartillögu að vilji þess stæði til að ekki yrði lagður sæstrengur öðruvísi en með aðkomu Alþingis? Hæstv. forsætisráðherra vitnar í greinargerð Stefáns Más Stefánssonar og virðist telja, ekki var annað að heyra, að hann hefði lagt til að þessi leið yrði farin. Það er nú öðru nær. Það er sérstaklega tekið fram í greinargerð í skýrslunni að þessi leið sé vandkvæðum bundin án þess að farið sé nánar út í það, enda var það ekki verkefnið sem honum var falið. Það virðist þvert á móti vera ljóst að ef eitthvert hald á að vera í fyrirvörum þurfi málið að fara aftur til sameiginlegu EES-nefndarinnar. Ég ítreka fyrri spurningu: Ef það væru efasemdir um fyrirvarana, að þeir héldu, væri forsætisráðherra samt hlynntur málinu?
Herra forseti. Þær tvær leiðir sem nefndar eru í greinargerð Stefáns Más Stefánssonar eru báðar reifaðar. Báðar eru þær vandkvæðum bundnar. Sú fyrri sem hv. þingmaður vísar í hefði verið fýsilegur valkostur ef ríkisstjórnin á árunum 2013–2016 hefði fylgst með þessu máli því að þá var þetta mál til umfjöllunar í sameiginlegu EES-nefndinni. Þá var þetta mál til umfjöllunar í utanríkismálanefnd. Þá var þetta mál til umfjöllunar í atvinnuveganefnd og engir fyrirvarar voru reistir við þetta á þessum tíma.
Svara spurningunni.
Þarna hefði verið æskilegt að hv. þingmaður, [[Svara.]]sem þá var í lykilhlutverki til að hafa áhrif á stöðu málsins, hefði reist sitt flagg, [[Gripið fram í.]]á þeim tíma. Það er heppilegt að koma núna og hafa áhyggjur. Ég vil segja að af minni hálfu verður að vera algjörlega skýrt - og ég tel að sú leið sem hæstv. utanríkisráðherra leggur til uppfylli það - að Íslendingar hafi áfram forræði yfir orkuauðlindum sínum, hvort hér verði lagður sæstrengur eða ekki, [[Forseti hringir.]]það verði áfram algerlega skýrt á forræði íslenskra stjórnvalda.
Herra forseti. Ríkisstjórnin gaf út fyrir helgi að hún myndi aðstoða strandaglópa við að komast til sín heima og það er fínt út af fyrir sig. Að öðru leyti hefur ríkisstjórnin ekkert gefið út um frekari aðgerðir til langs tíma sem viðbrögð við gjaldþroti WOW air. Þetta er þrátt fyrir það að spár geri ráð fyrir að um 3.000 manns gætu misst vinnuna sem mun að einhverju leyti skila sér í auknu atvinnuleysi. Í febrúar sl. voru um 5.900 manns á atvinnuleysisskrá og þeim gæti því fjölgað um allt að helming. Slíkt högg mun vera vont fyrir Ísland en þó er hverju mannsbarni bersýnilegt að höggið á Suðurnesjum verður langverst. Það er vonandi að önnur flugfélög geti afgreitt ferðamenn sem hefðu annars farið með WOW en flugrekstur er oftast skipulagður að minnsta kosti eitt ár fram í tímann og þeir sem hafa kynnt sér þessi mál vita að það er ekki hægt að hlaupa til í flugrekstri og því mun gjaldþrot sem þetta hafa gríðarleg áhrif á áhrifasvæði eina alþjóðaflugvallar landsins, á Suðurnesin, að minnsta kosti næsta árið. Atvinnulausir á skrá á Suðurnesjum voru 770 í febrúar, langflestir verkafólk og fólk í þjónustustörfum. Það má búast við því að þessi tala muni því sem næst tvöfaldast á næstu dögum. Ætlar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virkilega að láta sitt eina svar við þessu vera að bæta við fólki til að taka við atvinnuleysisumsóknum og vona að markaðurinn leiðrétti þetta með tíð og tíma? Í ljósi þess að rekstrarerfiðleikar WOW air voru öllum ljósir síðasta haust er virkilega ekkert plan umfram það að aðstoða fólk við að komast til síns heima? Að lokum: Er hæstv. forsætisráðherra sammála hæstv. fjármálaráðherra sem lýsti því yfir í Kastljósi fyrir helgi, með leyfi forseta, að það sé engin önnur leið en að láta framboð og eftirspurn ráða þessum hlutum?
Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi misst af umræðum um fjármálaáætlun sem stóð hér í síðustu viku. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar snýst m.a. um það að bregðast við breyttum horfum í efnahagslífinu. Hún snýst um að taka á því að það er að hægjast um í hagkerfinu. Það er m.a. þess vegna sem við leggjum til aukna opinbera fjárfestingu. Það er til þess að hið opinbera beiti sér til að vega upp á móti slaka í hagkerfinu og tryggja atvinnustig. Það er m.a. þess vegna sem er fyrirhuguð uppbygging á Keflavíkurflugvelli, af því að hv. þingmaður vill ræða sérstaklega Suðurnes, og það eru fleiri opinberar framkvæmdir fyrirhugaðar á Suðurnesjum sem munu sannarlega þjóna þeim tilgangi að tryggja atvinnustig. Það er nefnilega heila málið. Hagkerfið er mjög vel í stakk búið til að takast á við áskoranir á borð við þessa. Það virkar ekki þannig, svo ég segi það við hv. þingmann og allan þingheim, að hið opinbera dragi ný flugfélög upp úr skúffunni þegar eitt flugfélag fer á hausinn. Það er ekki svo. Hið opinbera bregst við með því að haga sinni hagstjórn þannig að eiga afgang þegar fyrir liggur að fer að kólna í hagkerfinu, til að geta beitt sínum tækjum og tólum til þess að tryggja atvinnustig, til að standa undir velferðinni í landinu og beina fjárfestingum þangað sem vænlegt er að byggja upp. Ég vil minna hv. þingmann á að það er ekki tilviljun að við erum að fara að fjárfesta með auknum hætti í rannsóknum, þróun og nýsköpun. Það er ekki bara af því að okkur langar til að gera það. Það er hluti af efnahags- og atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar að fjölga stoðunum undir íslensku efnahagslífi. Það er eitt af því sem við getum svo sannarlega lært af hagsögu Íslands. Ísland er auðlindadrifið hagkerfi. Það skiptir máli að fjölga stoðunum og það skiptir máli að byggja ekki bara á náttúruauðlindum heldur á hugviti. Þess vegna ætlum við að fjárfesta í þessu. Hvað varðar Suðurnesin sérstaklega og skammtímaviðbrögð átti ég mjög góðan fund með sveitarstjórnarmönnum á Suðurnesjum í morgun þar sem var farið yfir skammtímaviðbrögðin. Þar eru allir ráðherrar á tánum, félags- og barnamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og heilbrigðisráðherra hafa öll þegar gripið til sérstakra ráðstafana vegna stöðunnar á Suðurnesjum.
Herra forseti. Nei, ég missti svo sannarlega ekki af umræðu um fjármálaáætlun hér um daginn. Hins vegar spyr ég að þessu vegna þess að ríkisstjórnin lagði sig fram um að tala um að hún hefði verið viðbúin þessari stöðu alveg frá því í fyrrahaust og þess vegna kom það mér á óvart að heyra hæstv. samgönguráðherra tala um að það ætti að leggjast yfir stöðuna og greina hana og athuga hvað ætti að gera. Þess vegna kom mér á óvart að það væru ekki svör um t.d. hvað kæmi fyrir þá nemendur sem hafa verið að vinna í fullu starfi með sínu námi og eiga ekki rétt á atvinnuleysisbótum og eiga heldur ekki rétt á námslánum. Ég hefði viljað sjá svör við þessum spurningum. Ég hefði líka viljað sjá einhvers konar svör um það hvað fór úrskeiðis þegar við vitum að aðalvandamálið hvað varðaði WOW air var gríðarleg skuldsetning. Fáum við einhver svör um það hvort eftirliti var ábótavant, hvort þetta sé eitthvað sem þurfi að skoða í framtíðinni og hver viðbrögðin verða við því? Hvað ætlum við að gera til að það komi ekki fyrir aftur að hægt sé að safna 24 milljörðum í skuldir og fljúga svo bara þráðbeint á hausinn öllum að óvörum - eða þannig eða kannski ekki eða ég veit það ekki? Ég skil ekki alveg viðbragðsáætlun sem fer ekki af stað fyrr en töluvert eftir að skaðinn er skeður.
Herra forseti. Það er ekki svo að ekki hafi verið fylgst með. Samgöngustofa er sá aðili af hálfu stjórnvalda sem fylgdist með þessari stöðu og gerði það með mjög reglubundnum hætti alla síðustu mánuði. Hv. þingmaður spyr um undirbúning. Ég vil minna á að í fyrra voru greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa, hámark þeirra, hækkaðar og atvinnuleysisbætur. Hver var ástæða þess? Jú, sú að við sáum fyrir að von gæti verið á frekari áföllum vegna kólnunar í hagkerfinu. Þetta er mjög mikilvægt núna og ég lýsi yfir sérstakri ánægju með þá samstöðu sem verkalýðshreyfingin sýnir sínum félögum með því að leggja út fyrir launagreiðslum og gera í staðinn kröfu á Ábyrgðasjóð launa til að brúa bilið fyrir fólk um þessi mánaðamót. Hins vegar hefur félagsmálaráðuneytið og ríkisstjórnin þegar samþykkt aukið fé til Vinnumálastofnunar til að standa að aukinni ráðgjöf. Menntamálaráðuneytið og ráðherrann hefur sett sig í samband við skóla á svæðinu og menntastofnanir til að geta brugðist við og sömuleiðis heilbrigðisráðuneytið því að það er líka mikilvægt að huga að velferð til skemmri tíma. Þar hafa öll ráðuneyti verið í viðbragðsstöðu.
Forseti. Ríkisstjórnin er búin að hafa tíu mánuði til að fylgjast með WOW. Veruleikinn í dag er auðvitað einn af þeim möguleikum sem lá alltaf fyrir að voru til staðar, voru hugsanlegir. Þess vegna hefði mátt búast við því að ríkisstjórnin væri strax tilbúin með svör, tilbúin með markvissa viðbragðsáætlun strax og gjaldþrotið lá fyrir þannig að hægt væri að svara þessum tæpu 2.000 sem eru atvinnulausir vegna WOW beint og óbeint og lifa nú í óvissu. Það er ekki þannig að ríkisstjórninni hafi ekki verið haldið við efnið. Við í stjórnarandstöðunni margspurðum og komum með tillögur, m.a. fyrir jól, út af erfiðri stöðu á Suðurnesjunum, heilbrigðisstofnunarinnar, framhaldsskólans o.s.frv. Allar okkar tillögur voru felldar. Allar þær tillögur sem við í stjórnarandstöðunni settum fram út af viðkvæmri stöðu á Suðurnesjum voru felldar. Suðurnesin eru svæði sem mun fá þyngri skell en öll önnur svæði á landinu varðandi flugið. Það var 6% atvinnuleysi fyrir WOW, 3% atvinnuleysi hér á Reykjavíkursvæðinu. Það er verið að setja 80 milljónir, vel gert, í Vinnumálastofnun en bara 15 milljónir á Suðurnesin þegar ástandið er miklu alvarlegra þar. Það verður að segjast eins og er að verkalýðsfélögin voru tilbúin strax í hádeginu daginn eftir með svör og með sína viðbragðsáætlun en ríkisstjórnin ekki. Þess vegna hljótum við að spyrja, eftir að hafa haft allan þennan tíma til að gera ráð fyrir þessum möguleika: Hvaða ráðstafanir hafa stjórnvöld gert til að hraða t.d. uppgjöri við starfsfólk WOW sem nú er atvinnulaust? Við vitum náttúrlega að það er áfall fyrir hvaða heimili sem er að missa tekjur. Hvaða ákvarðanir og ráðstafanir hafa stjórnvöld gert til að uppgjör Ábyrgðasjóðs launa taki ekki hálft ár eins og við vitum að það gerir jafnan? Hvað hefur verið gert til að flýta ferlinu? Hvaða skilaboð fær fólk sem er í námi og vinnu og er ekki hjá lánasjóðnum? Hvaða skilaboð fær fólk sem er í fæðingarorlofi eða er að fara í fæðingarorlof? Þetta allt hefði verið mjög augljóst og auðvelt að vinna að og hafa skýrt. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Getur forsætisráðherra sagt hvað verði gert af hálfu stjórnvalda sem hönd á festir annað en að fljúga John og Rose til síns heima?
Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi upplýsa hv. þingmann að það er stórmál að fljúga John og Rose til síns heima þó að hv. þingmanni kunni ekki að finnast það. Eitt af því sem lönd standa frammi fyrir þegar svona áföll verða í flugrekstri er orðsporsvandi ef ekki gengur vel að koma fólki milli staða. Samgönguráðuneytið stýrði þeirri viðbragðsáætlun og það hefur gengið mjög vel. Hv. þingmaður hefði kannski áhuga á að kynna sér að það er hluti af því sem við höfum verið að kynna okkur í aðdraganda þessa máls, að lönd hafa farið mjög illa á því að sitja uppi með þúsundir strandaglópa þar sem viðbragðsáætlun hefur ekki virkað. Þetta segi ég til upplýsingar hv. þingmönnum sem virðist finnast það léttvægt að koma fólki á milli staða. Það er ekki svo. Síðan vil ég segja, eins og kom fram í stuttu máli í svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, að ráðuneyti félagsmála, heilbrigðismála og menntamála eru öll tilbúin með ákveðnar aðgerðir vegna þessa máls. Meðal annars er unnið að því núna að koma til móts við þá sem hafa verið í námi með vinnu og lenda á milli kerfa. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra mun eiga fund með þeim aðilum á morgun vegna málsins. Það er merkilegt að þegar ég tók við menntamálaráðuneytinu eftir hrun af hv. þingmanni var einmitt ekki var gert ráð fyrir þeim í kerfinu sem vildu fara aftur í nám og voru atvinnulausir. Þeir duttu allir út af bótum ef þeir vildu fara í nám í framhaldsskóla. Það kom í minn hlut að reyna að laga þá gloppu í kerfinu og það var gert. Mörg þúsund manns sem þá voru atvinnulaus luku námi með vinnu. Auðvitað þarf alltaf að taka á þeim málum þegar þau koma upp og það þurfti ég að gera á sínum tíma, 2009, og þarna eru mismunandi aðstæður, bæði hvað varðar þá sem eru í fæðingarorlofi og námi. Sömuleiðis hvað varðar heilbrigðismálin - og þetta er eitt af því sem sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum lögðu áherslu á í morgun á ágætum og góðum fundi sem við áttum um þau mál - er mikilvægt að tryggja [[Forseti hringir.]]aukna þjónustu því að við megum reikna með auknu álagi á þessu svæði þar sem u.þ.b. 150 hafa bæst á atvinnuleysisskrá vegna þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að koma fólki til síns heima, en heimafólkið gleymdist í staðinn. Planið liggur ekki fyrir enn þá. Hvenær kemur planið fram? Hvenær verður hægt að svara fólkinu sem nú er atvinnulaust hversu lengi og hversu hratt verður hægt að borga því út í gegnum Ábyrgðasjóð launa? Við erum einfaldlega að upplifa það að ríkisstjórnin hefur enn og aftur í stórum og mikilvægum málum, eins og í Brexit, ekkert plan; ekkert plan ef það verður hart Brexit. Hvaða plan var til þegar ríkið tapaði málinu vegna Landsréttar fyrir Mannréttindadómstólnum? Ekkert plan, ekkert annað en að ríkisstjórnarflokkarnir fóru í að tala Mannréttindadómstól Evrópu niður. Svo komum við að þessu máli sem ríkisstjórnin, að eigin sögn, er búin að fylgjast með í tíu mánuði og það er engin viðbragðsáætlun. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hversu marga fundi hélt forsætisráðherra með sveitarstjórnarfólki á Suðurnesjum áður en til gjaldþrots kom og hvenær fær fólk raunverulega svör? Auðvitað vill þingheimur heyra svörin en hvenær fær fólk á Suðurnesjunum, þau sem eru atvinnulaus núna vegna WOW, skýr svör um líf sitt og tilveru?
Herra forseti. Ég náði ekki að koma því að hér áðan en 150 manns hafa misst atvinnu á Suðurnesjum vegna þess máls og 750 á höfuðborgarsvæðinu svo að við höldum því til haga af því að hv. þingmaður er þingmaður þess svæðis eins og sú sem hér stendur. Það er auðvitað mikilvægt að huga að stóru myndinni í þessum efnum. Ég átta mig alveg á því að stjórnarandstaðan hefur ákveðið að sammælast um einhvern frasa um að ríkisstjórnin hafi ekki verið viðbúin. Ég hef greint þá tilhneigingu í málflutningi stjórnarandstöðunnar og mér finnst hann ekkert sérstaklega merkilegur í ljósi þess að það sem við höfum lagt hér á borð, hvort sem er í fjármálaáætluninni þar sem við erum einmitt að grípa til aðgerða til að tryggja atvinnustig, hvort sem er í félagslegum aðgerðum þegar kemur að atvinnuleysisbótum og greiðslum úr Ábyrgðasjóði launa, sem ég man ekki eftir að stjórnarandstaðan hafi lagt til, enda var það bara gert hér af ríkisstjórninni. Ég man ekki eftir tillögum í því. Allt snýst þetta um að mæta kólnun í hagkerfinu. Það er það sem við erum að gera og stóra viðfangsefnið er að tryggja að fólk verði ekki atvinnulaust langtímum saman heldur ýmist finni sér önnur störf, m.a. í gegnum opinbera fjárfestingu, eða að það leiti sér nýrrar menntunar sem sömuleiðis er í undirbúningi.
Herra forseti. Það er mjög brýnt að vinna fumlaust og ákveðið að lausnum fyrir fólk sem misst hefur vinnuna við fall WOW. Þau sem þegar hafa misst vinnuna eru flest í fjárhagsvanda og þarfnast aðstoðar í þeim efnum og sérstaklega er mikilvægt að gætt sé að börnum atvinnulausra og andlegri líðan fólksins. Bein áhrif, sem strax er farið að gæta, munu magnast vegna starfa sem tapast í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Gert er ráð fyrir að um 3.000 manns missi vinnuna á næstu vikum og mánuðum þar. Sum þeirra missa heimili sín um leið vegna þess að vinnuveitandi sér þeim einnig fyrir húsnæði. Í janúar og febrúar mældist atvinnuleysi í Reykjanesbæ 5,4%. Það er ljóst að atvinnulausum mun fjölga með tilheyrandi afleiðingum fyrir samfélagið á Suðurnesjum. Nú reynir á stjórnvöld, hver aðkoma þeirra verður. Í framhaldi af fundi hæstv. forsætisráðherra með sveitarstjórnarmönnum í morgun vil ég biðja hæstv. forsætisráðherra að fara betur yfir hvaða viðbragða sé að vænta af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hvaða ferlar verða virkjaðir? Verða settir fjármunir í að opna skóla fyrir atvinnuleitendur sem vilja styrkja stöðu sína? Munu símenntunarúrræði verða virkjuð í sama tilgangi? Verður komið á skipulögðu samstarfi ríkis og sveitarfélaga um velferð fólks og ekki síst barna á heimilum í erfiðri stöðu? Verður túlkaþjónusta aukin þar sem aðstoða þarf fólk sem talar ekki íslensku? Kemur til greina að ríkisstjórnin geri að sinni þingsályktunartillögu sem er til vinnslu í umhverfis- og samgöngunefnd, tillögu þingmanna Suðurkjördæmis um að skipa starfshóp fulltrúa sveitarfélaga og ráðuneyta um leiðir til að styrkja stöðu Suðurnesjamanna? Er það ekki upplagt einmitt í þeirri stöðu sem við horfum upp á núna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Mér er kunnugt um þessa tillögu og held að full ástæða sé til að taka hana til frekari skoðunar í þeirri þingnefnd þar sem hún er stödd. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að ég fór yfir það á þessum fundi með fulltrúum sveitarstjórna fjögurra sveitarfélaga á Suðurnesjum hvað væri þegar í gangi. Hvað varðar skólamálin og börnin vil ég taka undir með hv. þingmanni að mjög mikilvægt er að huga sérstaklega að stöðu barna í svona málum. Sveitarstjórnarmenn fóru yfir hvað þau hyggjast gera í þeim efnum. Ég fór yfir það að mennta- og menningarmálaráðherra hefur þegar tryggt fjármagn í nýjar námsbrautir í Keili og sömuleiðis er búið að tryggja fjármagn í nýja viðbyggingu við Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Við vorum sérstaklega spurð hvort það stæði og það stendur að sjálfsögðu að við munum halda ótrauð áfram með þá framkvæmd. Einnig er ráðherrann búinn að vera að fara yfir námsframboð af hálfu bæði Keilis, Fisktækniskólans, Fjölbrautaskólans á Suðurnesjum og Símenntunar Suðurnesja auk Þekkingarseturs Suðurnesja til að fara yfir hvernig megi bregðast við því að auka þá enn frekar námsframboð á Suðurnesjum. Hvað varðar Vinnumálastofnun þekkir hv. þingmaður að sett var sérstakt aukaframlag til að hægt væri að bæta í ráðgjöf og þjónustu við þá sem hafa misst vinnuna á Suðurnesjum. Heilbrigðisráðherra hefur óskað eftir tillögum frá forstjóra Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og landlækni í ljósi þess líka að lýðheilsuvísar benda til þess að huga þurfi sérstaklega að þeim málum á svæðinu en það sem þar hefur verið til skoðanir er hvort styrkja þurfi sérstaklega og bæta við hjúkrunarfræðingum í skólum á svæðinu, sálfræðiþjónustu og mögulega lengja afgreiðslutíma heilsugæslunnar.
Herra forseti. Ég fagna því að ríkisstjórnin skuli ætla að taka á málunum enda er í svona stöðu aðgerðaleysið og afskiptaleysið verst og það mun ýta undir óöryggi og vanlíðan fólks í slæmri stöðu. Nú er ekki tími til þess að draga lappirnar og sjá hvað setur, nú þarf að bretta upp ermar og til þess þarf bæði fjármagn og starfsfólk til að halda utan um aðgerðirnar. Útsvarstekjur margra sveitarfélaga munu að öllum líkindum dragast saman en kostnaður við félagsþjónustu hins vegar aukast. Hæstv. ríkisstjórn hefur boðað skerðingar á jöfnunarsjóði til tekjustofns sveitarfélaga upp á samtals 3 milljarða kr. á næstu tveimur árum. Jöfnunarsjóður er ætlaður m.a. til þjónustu við fatlað fólk og við börn í sveitarfélögunum. Á Suðurnesjum mun þessi skerðing á jöfnunarsjóði þýða rúmlega 300 millj. kr. á næstu tveimur árum. Mér þykir augljóst að þau áform munu gera róðurinn erfiðari fyrir sveitarfélög í slæmri stöðu og því spyr ég: Ætlar ríkisstjórnin að draga fyrirhugaðar skerðingar úr jöfnunarsjóði til baka?
Herra forseti. Þessu er nú auðsvarað því að þessi mál eru unnin í samkomulagi við sveitarfélögin og það verða engar skerðingar á jöfnunarsjóði nema samkomulag náist við sveitarfélögin um það og það sé þá gert í samhengi við önnur mál. Slíkt samkomulag er ekki á borðinu þannig að ég held að engin ástæða sé til að hafa miklar áhyggjur af slíkum skerðingum. Þær myndu kalla á lagabreytingar og þær krefjast þess að samkomulag sé gert við sveitarfélögin. Ég átti fund síðast með Sambandi íslenskra sveitarfélaga í gær, m.a. um þessi mál, þannig að ekki verður ráðist í neinar slíkar skerðingar ef samkomulag er ekki fyrir hendi sem væri þá víðtækara og næði til fleiri þátta.
Virðulegur forseti. Ömurlegar búsetuskerðingar sem hafa dunið á ákveðnum hópi öryrkja eru enn óleiðréttar. 31. janúar sl. sagði fjármálaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum að loforð um að greiða þetta væri ekkert vandamál og það væri sjálfsagt að borga þetta, hvort sem fjármagn væri til staðar eða ekki. Í dag er staðan sú að þessari fáránlega heitu kartöflu, skerðingunni, er hent á milli. Tryggingastofnun segist ekki geta greitt af því að þetta er svo flókið. Velferðarráðuneytið segist ekki geta gert neitt í þessu af því að Tryggingastofnun getur ekki gert neitt í þessu. Síðan benda Tryggingastofnun og velferðarráðuneytið á ráðherra fjármála. Hann segist ekki geta gert neitt í þessu, nýjasta dæmið er vegna þess að það vanti fjárheimildir. Síðan er bent á fjárlaganefnd, að nú sé það henni að kenna að ekkert sé hægt að gera í þessu. Það virðist sem sagt vera öllum öðrum að kenna en - hverjum? Hvernig stendur á því að þetta mál, sem er mjög einfalt, er ekki leyst? Það er búið að tala um að það sé svo ofboðslega flókið að reikna þetta út, svakalega flókið, en heyrðum við þá umræðu einhvern tímann í þessum sal þegar var verið að borga þessu fólki út skertar bætur, ólöglegar bætur? Kom þá einhver hérna upp og sagði: Nei, við getum ekki borgað þeim ólöglegar, skertar bætur, það er svo flókið að reikna það út? Ég hef aldrei heyrt það. Ef það var svona einfalt að reikna út og greiða ólöglegar bætur, er þá ekki jafn einfalt að reikna út og borga löglegar bætur og það strax?
Virðulegi forseti. Nú er það þannig að þær stofnanir sem eiga í hlut heyra ekki undir fjármála- og efnahagsráðuneytið en það er sjálfsagt að reyna að bregðast við. Þau orð sem hv. þingmaður vísar til að ég hafi látið falla voru einfaldlega á þá leið að hafi verið brotinn réttur á fólki verði ekki spurt um það hvort fjárheimildir séu til staðar til að leiðrétta það, heldur víkur ríkið sér ekki undan því að gera upp í samræmi við lög. Þetta er eins og ef dómur fellur ríkinu í óhag, þá er málið bara gert upp. Í mínum huga hefur þetta mál ekki snúist um vilja eða viljaleysi til að gera málið upp heldur snýst málið um að rétt sé gert upp. Það er erfitt að fara í stuttu máli í efnisatriði málsins, enda er það svo sem ekki sérstaklega á mínu málefnasviði eins og ég vék að. En það snýst um að Tryggingastofnun hafi ekki verið heimilt að gefa sér ákveðnar forsendur við útreikninga á bótum þeirra sem hluta ævi sinnar bjuggu annars staðar. Vegna alls þessa hefur þurft að fara yfir hvert og eitt mál og reikna upp á nýtt. Mér er ekki kunnugt um það nákvæmlega hver sú staða er en ég hefði haldið að þingnefndum væri í lófa lagið að fylgjast með því, fá upplýsingar um þá stöðu. Síðan þurfum við væntanlega að velta því fyrir okkur hvernig við viljum haga þeim málum til framtíðar. Ég hef ávallt lagt á það áherslu að svona réttindareglur væru sem mest samræmdar þannig að [[Forseti hringir.]]ef við veitum réttindi til þeirra sem flytja hingað viljum við sjá að það sama gerist þegar Íslendingar flytja til viðkomandi landa.
Virðulegi forseti. Ég þakka fjármálaráðherra þessi rýru svör. Málið er ósköp einfalt: Þarf sérstaka fjárveitingu fyrir þessu eða þarf það ekki? Ég tel ekki þurfa sérstaka fjárveitingu fyrir þessu. Almenningur kæmist ekki upp með það, ef hann skuldaði ríkinu, að segja bara: Nei, ég ætla ekki að borga, þetta er svo flókið, í tvö ár. Það var 18. júní í fyrra sem umboðsmaður sagði að þetta væri ólöglegt. Í nýrri fjármálaáætlun segir skýrt og skorinort: Það á ekkert að gera í þessu máli fyrr en í fyrsta lagi 1. janúar 2020. Það kom skýrt fram í fjármálaáætlun. Ég spyr: Veit enginn neitt? Félagsmálaráðherra segir að það vanti fjárheimild, fjármálaráðherra segir að það þurfi ekki fjárheimild. Þá eigum við að borga. Ég spyr mig: Hvernig á að borga? Á að borga dráttarvexti á því tímabili sem þið ætlið að leika ykkur? Eða eiga bara að vera fastir vextir, 5% vextir? Á bara að borga fjögur ár og segja: Nei, við unnum sex, [[Forseti hringir.]]við þurfum ekki að borga sex ár. Hvað á að borga mikið og hvenær?
Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því að þetta mál strandar ekkert á fjárheimildum. Það gerist reglulega að ríkið fær á sig kröfur sem það þarf að standa undir sem ekki var gert ráð fyrir og þær geta t.d. verið teknar af varasjóði. Sá sjóður stendur á móti greiðslum sem þessum. En við þurfum auðvitað að fá botn í það hvað er rétt greiðsla og hvað á að greiða mikið. Það á bara að borga samkvæmt reglunum. Það á að borga rétta greiðslu. Það á ekki að borga of mikið. Hafi fólk t.d. notið bóta þann tíma sem það bjó í öðru landi, eigi það uppsöfnuð réttindi sem það fær enn þá útgreidd vegna réttindaávinnslu í fyrra búsetulandi, á það að dragast frá, annað væri ofgreiðsla. Og til að fá niðurstöðu í þetta mál í heild sinni þarf að skoða hvert einasta mál. Sú vinna stendur yfir.
Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um stöðuna á Herjólfi. Vegamálastjóri kom fyrir umhverfis- og samgöngunefnd í síðustu viku og fór yfir stöðu málsins eins og það lá þá. Fram kom að mikilvægur tímapunktur hefði verið í málinu sl. föstudag er varðar samskipti við skipasmíðastöðina og snýr að greiðslutryggingum sem þyrfti að kalla inn frá þeim banka sem þær veitti, skipasmíðastöðin þyrfti að framlengja greiðslutrygginguna eða að hún félli niður. Mér leikur hugur á að vita hvernig málin standa hvað samskipti Vegagerðarinnar og skipasmíðastöðvarinnar varðar. Eins og öllum hér inni er ljóst skiptir þetta gríðarlega miklu máli fyrir Vestmannaeyinga og samgöngur þar um. Það skiptir greinilega miklu hvernig föstudagurinn kláraðist hvað ábyrgð skipasmíðastöðvarinnar varðar. Getur hæstv. samgönguráðherra upplýst okkur um hvort greiðslutryggingin var kölluð inn af Vegagerðinni, hvort skipasmíðastöðin framlengdi hana eða hvort hún féll niður?
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, þegar ferjan kemur verður það góður hagur fyrir Vestmannaeyinga og landsmenn alla og því fyrr, þeim mun betra. Staðan sem þetta mál er í er með svolitlum ólíkindum, að á síðustu stigum skuli koma fram þessi krafa frá skipasmíðastöðinni í ljósi þess að samningsgerðin er bæði að mati Vegagerðarinnar og sérfróðra aðila þar um mjög góður samningur sem heldur vel og um öll aukaverk hafa verið gerðir sérstakir samningar. Mér vitanlega hafa samskiptin verið með eðlilegum hætti frá því að vegamálastjóri mætti fyrir fund samgöngunefndar og það hafa komist á samskipti milli lögfræðinga skipasmíðastöðvarinnar og Vegagerðarinnar. Nákvæmlega hvar málið er statt í augnablikinu þori ég ekki að fullyrða, en skal koma þeim upplýsingum bæði til þingmannsins og þingheims við fyrsta tækifæri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir svarið. Ég held að það skipti mjög miklu máli að þetta liggi fyrir hið fyrsta. Þetta er auðvitað lykilatriði þegar kemur að lúkningu samninga við þessa pólsku skipasmíðastöð sem virðist vissulega hafa komið fram með mjög sérstakar kröfur á lokametrum uppgjörs. Ágætlega var farið yfir það af vegamálastjóra og fulltrúum Vegagerðarinnar í síðustu viku fyrir umhverfis- og samgöngunefnd. Ég held að það sé lykilatriði að fá upplýst um það hvernig tryggingamálum er háttað nú eftir að föstudagurinn sl. er liðinn. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fram komu á nefndarfundinum rann greiðslutrygging skipasmíðastöðvarinnar, „Performance Guarantee“ - afsakið að ég noti enska hugtakið - út sl. föstudag og valkostirnir sem voru lagðir fyrir nefndina voru annaðhvort framlenging á tryggingunni, að hún yrði kölluð inn eða þá að hún rynni út. Þetta er auðvitað lykilatriði þegar kemur að lúkningu þessara samskipta.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mikilvægt að við fáum niðurstöðu í þetta mál sem fyrst. Ég veit að hörðum höndum er unnið að því að finna þá lausn. Ég hef ekki fengið upplýsingar um annað en að þessi samskipti séu með eðlilegum hætti, en svari við þeirri nákvæmu spurningu þingmannsins um hver þessara þriggja leiða hafi að lokum orðið fyrir valinu skal ég koma til þingmannsins og þingheims frá ráðuneytinu. Þetta skiptir miklu máli, ekki bara fyrir Vestmannaeyinga heldur Ísland allt. Almenningur á Íslandi er með skattfé sínu að kaupa þessa ferju. Það getur vel verið að þessi krafa hafi byggst á því að þetta sé raunverulegur kostnaður við að byggja svona skip en ef svo hefði verið hefðu menn átt að bjóða það verð í skipið og þá hefðu menn væntanlega snúið sér eitthvað annað og kannski ekki setið í þeirri stöðu sem við erum í í dag. Skipið átti að koma hingað sl. sumar og tafir og dagsektir [[Forseti hringir.]]sem fyrirtækið hefur fengið á sig eru væntanlega það sem það er að reyna að skapa sér stöðu til að semja um.
Hæstv. forseti. Af því að málið var kallað til nefndar á milli 2. og 3. umr. vildi ég aðeins árétta hvað við erum að fara að greiða atkvæði um. Nefndin tók málið til sín og athugasemdir voru gerðar, eðlilegar, við eina af aðferðunum sem beitt er við skráningu og mat fasteigna sem er tekjuaðferð. Nefndin fer ágætlega yfir það í nefndaráliti sínu, hv. allsherjar- og menntamálanefnd, og gerir ekki breytingar á málinu. Hér greiðum við atkvæði um breytingu er varðar upplýsingar, sem bestar upplýsingar fyrir þjóðskrá að byggja á við mat á fasteignum, en leggjum jafnframt áherslu á að heildarendurskoðun á lögunum fari fram gagnvart aðferðunum sem beitt er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir hans orð um að þetta beri að endurskoða. Ég fagna því og vil aðallega benda á eitt atriði varðandi fasteignamatið, hvernig það er ákvarðað. Það eru nokkrar leiðir til þess og þarna er verið að afla frekari upplýsinga um svokallaða tekjuleið og renna stoðum undir hana. Það eru fleiri leiðir til að ákveða verð fasteigna samkvæmt fasteignamati. Ég vil vara við því í þessari stuttu ræðu að þetta getur valdið víxlhækkun leiguverðs og fasteignamats, ef það eltir hvort annað á milli ára.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá umhverfis- og samgöngunefnd um frumvarp til laga um skóga og skógrækt við 2. umr. um málið en málið er nr. 231. Nefndarálitið liggur fyrir á þskj. 1185 og breytingartillaga á þskj. 1186. Nefndin fékk umsagnir um málið frá meira en 20 aðilum og fékk til sín hátt í 20 gesti en ekki komu allir fyrir nefndina sem sent höfðu umsagnir. Með frumvarpinu eru að verða tímamót því að lagt er til að samþykkt verði ný lög um skóga og skógrækt sem leysa af hólmi lög frá 1955. Skógræktarlögin, sem nú eru í gildi, eru sem sagt frá árinu 1955 en einnig eru í gildi lög um skógrækt á lögbýlum og með frumvarpinu fellur hvort tveggja undir sömu lögin. Gildandi lög um skógrækt eru komin til ára sinna og hafa töluverðar breytingar orðið á umhverfi skógræktar, t.d. í tengdum lögum, svo sem í lögum um náttúruvernd, lögum um mat á umhverfisáhrifum, skipulagslögum og lögum um menningarminjar. En þessi lög hafa öll áhrif á áætlanagerð og framkvæmd skógræktar. Þá hefur þekking og geta til skógræktar aukist og aðstæður í samfélaginu um margt breyst frá setningu gildandi laga. Að mati nefndarinnar er tímabært og til mikilla bóta að löggjöf um skógrækt sé nú uppfærð. Síðan ætla ég að gera hér grein fyrir breytingartillögunum sem nefndin leggur til. Fyrst eru tvö almenn atriði en nefndin leggur til að skerpt verði á því hlutverki stofnunarinnar, Skógræktarinnar, að vinna að skógrækt ásamt því að hvetja til hennar. Enda hefur stofnunin með hendi slíka vinnu, m.a. við umhirðu um þau svæði sem eru í umsjón Skógræktarinnar. Þetta er sem sagt tillaga um breytingu á 3. gr. frumvarpsins þar sem hlutverk Skógræktarinnar er skilgreint. Þá gerir nefndin tillögu um að í stað orðsins skógarstjórnun verði orðið skógrækt notað þar sem það kemur fyrir í lagatextanum, enda nær orðið skógrækt yfir það sem á ensku heitir „forest management“. Þar með fellur orðið skógarstjórnun út. Eitt veigamesta ákvæðið og mesta nýmælið í frumvarpinu er í 4. gr. Það eru landsáætlanir og landshlutaáætlanir en þar er gert ráð fyrir að ráðherra gefi út eigi sjaldnar en á fimm ára fresti landsáætlun í skógrækt til tíu ára í senn. Eins og segir í ákvæðinu skal landsáætlun kveða á um stefnu stjórnvalda þar sem fjallað er um stöðu og framtíð skóga í landinu, ásamt tölusettum markmiðum um árangur í skógrækt. Að mati nefndarinnar er slík áætlun afar mikilvægt stefnumótunar- og stjórntæki en afar brýnt er að það sé skýr heildarsýn í málaflokknum, einkum með hliðsjón af hinum miklu áskorunum í loftslagsmálum sem Íslendingar standa frammi fyrir eins og raunar heimurinn allur. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að við gerð landsáætlunar verði við forgangsröðun lögð áhersla á skógrækt þar sem tekst að flétta saman sem flest markmið skógræktar, gróður- og jarðvegsverndar og sjálfbærra nytja. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að landsáætlun sé lögð fram á Alþingi sem tillaga til þingsályktunar en nefndin leggur hins vegar til að áætlunin verði kynnt fyrir þingnefnd þeirri sem fer með málefni skógræktar áður en hún tekur gildi og leggur til breytingu á frumvarpinu til þess. Jafnframt leggur nefndin til að sambærilegt ákvæði verði sett varðandi landgræðsluáætlanir, enda er gert ráð fyrir að það sé samræmi milli landgræðsluáætlunar og skógræktaráætlunar. Nefndin leggur því jafnframt til breytingu á lögum um landgræðslu, nr. 155/2018, en þau lög samþykktum við hér skömmu fyrir áramótin. Í 4. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um skipan verkefnisstjórnar um gerð landsáætlunar í skógrækt, verkefnisstjórnar sem á að skila tillögu til ráðherra. Fram kom að mikilvægt væri að verkefnisstjórnin væri skipuð á breiðum grunni og þar væri fjölbreytt fagþekking tryggð. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til að sætum í verkefnisstjórn verði fjölgað úr fimm í sjö, og leggur áherslu á að við skipan verkefnisstjórnar verði haft í huga að auk fulltrúa með fagþekkingu í skógrækt verði þar fulltrúi eða fulltrúar með þekkingu á vistgerðarflokkum, náttúruvernd, skipulagsmálum, ræktun og búskap af ýmsu tagi. Þá er mikilvægt að fulltrúar í verkefnisstjórn endurspegli sjónarmið skógarbænda, félaga sem stunda skógrækt, náttúruverndar, atvinnuuppbyggingar með skógrækt og annarrar landnýtingar. Svo kemur það auðvitað af sjálfu sér að einn fulltrúi getur haft þekkingu á fleiri en einu af þessum sjónarmiðum og á sama hátt geta margir fulltrúar með breiða þekkingu endurspeglað fleiri en eitt sjónarmið. Auk þess áréttar nefndin að hafa ber sem skilvirkast samráð við sem flesta haghafa og fagaðila við gerð landsáætlunar og landshlutaáætlana. Í 5. gr. frumvarpsins er fjallað um landshlutaáætlanirnar sem útfæri stefnu um skógrækt í landsáætlun en áætlunina skal endurskoða eigi sjaldnar en á fimm ára fresti. Þá er talið upp hvað skuli koma fram í slíkum áætlunum. Þar skuli tilgreina skóga og skógræktarsvæði, auk annarra svæða sem leggja skal áherslu á í skógrækt. Fyrir nefndinni kom fram að minni skógræktarsvæði væru í sumum tilfellum ákveðin með skemmri fyrirvara en fimm ára. Nefndin áréttar að einstök skógræktarsvæði verði ekki sérstaklega tilgreind í landshlutaáætlunum en mögulegt væri að afmarka svæði þar sem skógrækt kemur til greina eða svæði sem þykja vænleg til skógræktar í samræmi við markmið og áherslur landsáætlunar. Bent var á að þegar landeigandi óskaði eftir að hefja skógrækt á landi sínu færi slík áætlun í tiltekið ferli sem einkum lýtur að framkvæmdaleyfi sveitarfélags. Í því ljósi telur nefndin mikilvægt að í landshlutaáætlun verði ákvörðunarferli um ný skógræktarsvæði með sveitarfélögum og öðrum aðilum eftir atvikum skilgreint með skýrum hætti. Leggur nefndin til örlitla orðalagsbreytingu þess efnis. Nefndin leggur áherslu á að við gerð landshlutaáætlana verði auk ákvæða laga um skóga og skógrækt tekið tillit til annarra laga sem við eiga, svo sem náttúruverndarlaga, skipulagslaga, laga um mat á umhverfisáhrifum og minjavernd. Nefndin leggur til orðalagsbreytingu til aukins skýrleika, eins og áður sagði. Síðan eru það skógaskrá og þjóðskógar. Í 8. gr. er mælt fyrir um að Skógræktin skuli halda skógaskrá um alla skóga landsins og kjarr. Skógaskrá er mikilvægt tæki í skógrækt og grundvöllur að kolefnisbókhaldi landsins og auk þess er hún mikilvægt tæki í allri skipulagsgerð; fagnar nefndin því að hún sé hér lögfest. Með hliðsjón af gagnsæi telur nefndin mikilvægt að skráin verði birt og upplýsingar og gögn úr henni verði aðgengileg almenningi til endurnota. Leggur nefndin til breytingu á 8. gr. frumvarpsins þess efnis. Nefndin telur æskilegt að skógaskráin verði opin í vefsjá sem og að gögnin verði aðgengileg í niðurhalsþjónustu Ísland.is. til endurnota. Fyrir nefndinni kom fram að ekki væri nægjanlega skýrt hvað þyrfti til að skógur væri skilgreindur sem þjóðskógur né heldur um hvernig ferlið við þá skilgreiningu gengi fyrir sig. Nefndin bendir á að heitið þjóðskógur er skilgreint í 14. tölulið 2. gr. frumvarpsins. Um er að ræða skóg eða lönd í umsjón Skógræktarinnar, hvort heldur sem er á landi í eigu ríkisins eða í einkaeigu eins og nánar er skilgreint. Í 4. mgr. 9. gr. kemur fram að ráðherra setji reglugerð þar sem m.a. sé kveðið á um umgengni, aðgengi almennings og þjónustu innan þjóðskóga og annarra svæða í umsjón Skógræktarinnar. Þá kemur fram að landfræðileg afmörkun skuli sett fram í viðauka við reglugerðina. Á fundi nefndarinnar kom fram að skógar og landsvæði fá stöðu þjóðskóga með reglugerð. Ljóst er að það er því ráðherra að ákveða hvaða svæði teljast vera þjóðskógar. Við það mat skal hann hafa þau sjónarmið að leiðarljósi sem talin eru upp í 9. gr. Nefndin álítur að kveða þurfi á um það með skýrari hætti að afmörkun þjóðskóga sé á hendi ráðherra að fenginni tillögu Skógræktarinnar og leggur til breytingu til að taka af allan vafa varðandi það ákvæði. Við þá ákvörðun skuli tilgreint hvað af sjónarmiðunum sem talin eru upp í 9. gr. séu höfð til hliðsjónar og notuð til að rökstyðja það að tiltekið svæði teljist þjóðskógar. Nokkrar afleiddar breytingar verða á 9. gr. vegna þessa. Þá fellur m.a. út ákvæði um að Skógræktinni sé heimilt að selja skógarafurðir sem til falla í þjóðskógum. Nefndin álítur að Skógræktinni sé heimilt, hvort sem um sé að ræða þjóðskóga eða aðrar skóga sem eru í umsjón Skógræktarinnar, að selja úr þeim afurðir sem til falla. Síðan erum við komin að kafla um skógrækt á lögbýlum og endurgreiðslu kostnaðar við skógrækt. Samkvæmt 10. gr. frumvarpsins skal Skógræktin veita framlög til skógræktar í samræmi við fjárveitingar til stofnunarinnar og fjárlög. Fram kom á fundi nefndarinnar að Skógræktin hefði metið það svo að hún hefði ekki heimild til að hafna umsóknum um þátttöku í skógrækt á lögbýlum. Nefndin telur eðlilegt, m.a. til að tryggja góða nýtingu opinbers fjár, að stofnunin hafi heimild til að forgangsraða og eftir atvikum hafna umsóknum um þátttöku í skógrækt á lögbýlum með hliðsjón af markmiðum laganna og landsáætlun í skógrækt. Slík forgangsröðun geti verið til þess fallin að gæta hagkvæmni við ræktun og þar með umhirðu og úrvinnslu nytjaskóga. Leggur nefndin því til að við 10. gr. bætist ný málsgrein þar sem kveðið verði á um slíka heimild sem og að Skógræktin auglýsi eftir þátttakendum í skógrækt á lögbýlum eftir því sem fjárveitingar heimila. Þá skuli nánari reglur um málsmeðferð og forgangsröðun umsókn settar í reglugerð. Í 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um að Skógræktin geri samninga við einstaka skógarbændur um framlög til skógræktarverkefna samkvæmt ákvæðum laganna. Þá kemur fram að á grundvelli samnings um skógrækt sé heimilt að greiða allt að 97% af samþykktum stofnkostnaði við skógrækt. Líkt og kemur fram í skýringum greinargerðar við ákvæðið er 9. gr. laga nr. 95/2006, um skógrækt á lögbýlum, færð inn í ákvæðið. Í 9. gr. laganna er vísað til kostnaðar við skógrækt en ekki stofnkostnaðar. Nefndin leggur áherslu á að kostnaðarþátttaka ríkisins að þessu leyti verði óbreytt frá núgildandi lögum og leggur því til að orðhlutinn „stofn“ verði felldur brott. Í 14. gr. frumvarpsins kemur fram að Skógræktin skuli hafa samstarf við félög skógarbænda á viðkomandi svæðum. Bent var á að nauðsynlegt væri að tryggja lýðræðislega aðkomu skógarbænda að málefnum skógræktarverkefna. Að sumu leyti hefur sú aðkoma verið óljós síðustu árin eftir að Skógræktin tók við framkvæmd landshlutaverkefnanna eða yfirumsjón. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til að við 14. gr. bætist nýr málsliður um að skógræktin og landssamtök skógareigenda skuli móta sér sameiginlegar verklagsreglur um hvernig samráði þeirra í milli skuli háttað og lýðræðislega aðkomu bænda. Þá stekk ég yfir í 18. gr. sem fjallar um fellingarleyfi. Frá gestum sem komu fyrir nefndina komu fram nokkrar athugasemdir við ákvæðið sem gáfu til kynna mismunandi skilning umsagnaraðila á inntaki þess, hvenær leyfi væri nauðsynlegt. Til að taka af öll tvímæli um efni ákvæðisins leggur nefndin til þá breytingu að vísað verði í skilgreininguna á skógi, samanber 2. gr. frumvarpsins, þannig að ljóst sé að aðeins þurfi að sækja um fellingarleyfi þegar fella á öll tré á það stóru svæði að það telst skógur. Skógur telst land sem er a.m.k. hálfur hektari að flatarmáli og minnst 20 m breitt, þar sem trjágróður er ríkjandi og nær a.m.k. 2 m hæð. Þá áréttar nefndin að fellingarleyfi á þar af leiðandi fyrst og fremst við um timburnytjar, skóg sem ræktaður er til timburnytja. Um útivistarskóga segir: Nokkuð var rætt um mismunandi markmið skógræktar fyrir nefndinni, þar á meðal útivistarskóga, beitarskóga, yndisskóga og fleira sem nefndin áleit í sjálfu sér að ekki þyrfti að skilgreina sérstaklega frekar en frumvarpið gerir ráð fyrir. Fyrir nefndinni komu fram áhyggjur af skorti á samráði varðandi skóga sem frjáls félagasamtök eins og skógræktarfélögin í landinu hafa komið upp, sérstaklega varðandi skóga og skógræktarsvæði í nágrenni þéttbýlis, innan þéttbýlismarka oft og tíðum. Þessi svæði eru víða dýrmæt útivistarsvæði fyrir íbúa. Nefndin áréttar mikilvægi samráðs og sérstaklega samvinnu sveitarfélaga og skógræktarfélaga um land allt við skipulagsgerð sem og við umhverfismat áætlana og útgáfu framkvæmdaleyfa. Þessar áhyggjur skógræktarfélaganna sneru ekki síst að því þegar er verið að fara í framkvæmdir á svæðum þar sem búið er að rækta upp skóg. Nefndin álítur að vinnsla landshlutaáætlana og ákvæði 19. gr. frumvarpsins um varanlega eyðingu skóga séu til þess fallin að styrkja samstarf þeirra sem hlut eiga að máli. Um vernd og friðun stakra trjáa segir: Bent var á það af fleiri en einum umsagnaraðila að lagaákvæði skorti til að friða og vernda einstök tré og trjálundi af menningarsögulegum eða ræktunarsögulegum ástæðum. Þetta geta verið einstök tré sem eru áberandi í þéttbýli og hafa staðið í áratugi eða þetta geta verið trjásöfn og fleira mætti telja. Bent var á þann möguleika að bæta slíkri vernd við 16. gr. frumvarpsins. Nefndin telur mikilvægt að grípa til slíkrar verndar og beinir því til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að slíkri vernd verði fundinn staður í lögum. Nefndin lítur sem sagt ekki þannig á að slík vernd færi best í þeim lögum sem hér eru til umfjöllunar. Það mætti líta til þess hvort slík ákvæði ættu heima í lögum um menningarminjar, lögum um verndarsvæði í byggð, náttúruverndarlögum eða með skýrari verndarákvæðum í skipulagslögum. Þeir sem best þekktu til og ræddu við nefndina um þetta mál bentu á að líklega færi þetta verkefni best með minjavernd og verndun búsetusögu. Síðan er það varðandi gildi reglugerða: Því var borið við að óvissa gæti skapast um gildi reglugerða sem settar hafa verið á grundvelli gildandi laga. Einkum snýr það að skógrækt á lögbýlum, sem sagt að óvissa gæti skapast þegar þessi lög tækju gildi. Þess vegna var bent á þann möguleika að setja inn ákvæði um að reglugerðir settar á grundvelli laga um skógrækt á lögbýlum héldu gildi sínu við gildistöku frumvarpsins. Nefndin áréttar þá meginreglu að við gildistöku nýrra heildarlaga halda reglugerðir settar með stoð í eldri lögum gildi sínu að svo miklu leyti sem þær verða samræmdar hinum nýju lögum en það ræðst af skýringum á ákvæðum laganna. Þarna er vitnað í umfjöllun í riti Sigurðar Líndals Um lög og lögfræði. Sérákvæði um áframhaldandi gildi reglugerða er því óþarft og gæti jafnvel frekar verið til þess fallið að skapa óvissu í ljósi framangreindrar meginreglu. Í ljósi þessa á ekki að leika neinn vafi á því að reglugerð nr. 285/2015, um landshlutaverkefni í skógrækt, heldur gildi sínu við gildistöku nýrra laga um skógrækt þó að auðvitað kunni að verða breytingar á henni eftir samráð í framtíðinni. Til viðbótar við þær breytingar sem hafa verið útskýrðar og ég hef rakið hér í nefndarálitinu eru gerðar nokkrar breytingar lagatæknilegs eðlis. Nefndin telur frumvarpið til bóta og vera tímabæra endurskoðun á lögum sem komin eru til ára sinna. Leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali sem ég hef nú gert grein fyrir. Undir nefndarálitið rituðu, á alþjóðlegum degi skóga þann 21. mars, Jón Gunnarsson formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Helga Vala Helgadóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. Þá skrifar Karl Gauti Hjaltason undir nefndarálitið með fyrirvara og Bergþór Ólason, Helga Vala Helgadóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Þegar þetta frumvarp verður að lögum og þau landgræðslulög sem nýlega hafa tekið gildi breytast starfsumhverfi og möguleikar til framkvæmdar í skógrækt og landgræðslu mikið. Þá verður mikil breyting til bóta, m.a. í vinnu að sem styður við aðgerðir í loftslagsmálum.
Virðulegi forseti. Við tölum hér um skóga og skógrækt. Það er eitt sem ég furða mig á að er ekki nefnt á nafn í þessu frumvarpi, þ.e. að við séum svolítið framsýn og komum á brunahólfum, að menn sjái til þess í fyrsta lagi að landið sé hólfað niður þannig að heilu skógarbeltin brenni ekki bara og í öðru lagi að húsnæði, býli og annað, sé ekki í hættu og í þriðja lagi, sem gleymist líka, að ef kviknar í og það verður eldur í skógum þarf að vera hægt að komast að með tæki og tól, það sé gert ráð fyrir því líka. Við verðum vitni að þessu úti um allan heim. Það brenna skógar, heilu beltin sem hafa farið og eldurinn verður stjórnlaus. Það virðist engum detta í hug, ár eftir ár eftir að slíkt gerist, að setjast niður og hugsa: Hvernig getum við komið í veg fyrir að heilu beltin hverfi? Getum við ekki hólfað þetta niður og gengið þannig frá að ekki sé nein hætta á því og það séu bara ákveðin hólf sem geti brunnið? Við verðum að átta okkur á að það geta komið þurrkakaflar og það getur verið fjöldi fólks í skógum á labbi að njóta þeirra, á sama tíma og brennur. Við vitum hvað skeður ef það er mikill vindur, þá er þetta fljótt að breytast í víti á jörðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hann bendir á mjög mikilvægt og verðugt málefni. Það er einmitt vegna þess sem landshlutaáætlanirnar og samráðið þar er svo mikilvægt, í þessu efni reynir á skipulagsgerð sveitarfélaga. Þar þarf að koma inn með sjónarmið um náttúruvá, eins og þetta er, og í skipulagsgerðinni þarf að taka mjög mið af því hvernig aukinn gróður, bæði skógur og aukinn sinuvöxtur, getur haft áhrif á hugsanlega útbreiðslu sinuelda. Ég leit við á málþingi sem Samband íslenskra sveitarfélaga hélt sl. fimmtudag. Þar var verið að fjalla um þessi málefni út frá skipulagsvinnu, vinnu við landsskipulagsgerð og vörnum einmitt gegn náttúruvá á öllum stigum, m.a. út frá breytingum á loftslagi og hvaða áhrif þær hafa á náttúrufar og gróðurfar á ýmsum vettvangi, Ég tel að þetta málefni sé mikilvægt og að á því þurfi að taka. Það á kannski ekki við að taka á því akkúrat í lögum sem fjalla um skóga og skógrækt, en þegar verður farið að vinna eftir áætlununum þurfa þessi sjónarmið sannarlega að koma inn í umfjöllunina.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ósammála því. Ég held að það væri mjög auðvelt að setja bara smáklausu þarna inn í um að það beri að taka tillit til þess að brunahólf og annað sé í lagi. Ég held að það sé eina leiðin til þess að það verði pottþétt gert eitthvað. Hitt er óljóst. Þá er eins og það sé undir hverju og einu sveitarfélagi komið hvernig það hagar sínum málum. Ég held að það sé ekki gott. Ég held að við ættum bara að taka þetta alla leið og setja þetta inn í frumvarpið og sjá til þess að þessi mál séu alveg á hreinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur umræðuna um þetta sem er mikilvægt að komi upp samhliða umfjöllun um frumvarpið. Ég þekki ekki skipulagslögin nægilega vel til að tilgreina með hvaða hætti tekið er á þessu þar. En það er auðvitað afskaplega mikilvægt, eins og ég sagði áður, að í vinnslu áætlunarinnar verði tekið tillit til sem fjölbreyttastra sjónarmiða, hvort sem þau snúa að öryggismálum, verndun annars gróðurs, að uppbyggingu auðlinda, timburauðlinda, að því að skapa öruggt umhverfi fyrir byggð, hvort sem er í strjálbýli eða þéttbýli o.s.frv.
Herra forseti. Ég ætla að fara fáeinum orðum um þetta frumvarp til laga um skóga og skógrækt og raunar Skógræktina sjálfa sem stofnun. Okkur eru vel kunn örlög skóga á Íslandi gegnum tíðina, erum sennilega búin að tapa upp undir 90% af þeim skógum sem voru hér fyrir langa löngu. Ég ætla ekkert að rekja þá sögu, hún er flókin og þessi hnignun á sér margar orsakir, mannlegar, veðurfarslegar og fleiri. En það er löngu ljóst að hlutverk skógræktar frammi fyrir þessu er ansi brýnt vegna þess að við eigum þarna landinu skuld að gjalda, hvort sem við getum gengist í ábyrgð fyrir allt sem þar gerðist eða aðeins hluta af því. Endurheimt skóglendis er ekki bara gildishlaðin í okkar augum heldur er hún orðin eitt af stóru málunum. Það sást mjög vel í vinnu nefndarinnar. Það komu margir gestir, það voru margar skoðanir og töluverðar umræður í nefndinni og það hafa verið umræður á Alþingi um skóga og skógrækt alla tíð. Þess ber að geta að landrými á Íslandi, þar sem við erum búin að tapa skógi af kannski 20–30% landsins, ef við hugsum það þannig, er nægt undir þessa endurheimt án þess að við skerðum í sjálfu sér helstu einkenni náttúrunnar í landinu. Í þessu frumvarpi er markmiðssetning í allmörgum liðum, sjö, átta liðum. Mig langar aðeins að benda á það sem ég tel vera mikilvægu markmiðin þar. Það er í fyrsta lagi að vernda náttúruskóga landsins og stuðla að aukinni útbreiðslu þeirra. Með náttúruskoðun eigum við við birki- og reyniviðarskóga, aðallega birkiskóga með reyniviðarhríslum, sem við þekkjum og eru til allnokkrir í sinni upprunalegu mynd, þó að það hafi orðið kynslóðaendurnýjun þar; að vernda og endurheimta líffræðilega fjölbreytni og ná jafnvægi milli ólíkra vistkerfa, sem eru fjölmörg í landinu; ræktun nýrra skóga til að byggja upp fjölbreytta skógarauðlind til sjálfbærra nytja. Það hefur verið deiluefni, jafnvel á Íslandi, hvort hér eigi að vera nytjaskógrækt eða ekki en ég held að þeim röddum hafi fækkað mikið, einfaldlega vegna þess að þótt ekki væri nema fyrir loftslagsbreytingar er mikilvægt að þjóðir sem geta stundað skógarnytjar geri það, sjálfum sér til hagsbóta og loftslaginu um leið. Ég vil líka nefna þetta með að stuðla að kolefnisbindingu með ræktun skóga og aðlögun þeirra að loftslagsbreytingum því að nú er orðið ljóst að við getum gert með endurheimtinni verulegt átak í þessum efnum og bundið kolefni í stórum stíl með skógi, ýmist þessum náttúruskógi sem við erum að tala um eða nytjaskógi. Síðan, það sem er kannski einna mikilvægast og oft gleymist, stuðlar skógrækt að verndun jarðvegs, nefnilega með rótarbindingu sinni, með breytingu á grunnvatnsrennsli og öðru slíku, hún kemur í veg fyrir uppblástur og vatnsrennsli úr jarðvegi. Og síðast en ekki síst: Ef það verða eldgos hefur það sýnt sig að skógi vaxið land stenst gjóskufall miklu betur en illa farið land og jafnvel mólendi. Þessi markmið eru mjög skýr og ber að taka undir þau öll. Síðan langar mig að minnast á landsáætlun í skógrækt til tíu ára. Þar eru þau nýmæli - og það mun speglast yfir í nýju lögin um landgræðslu líka - að þingnefnd sem málið varðar fer yfir þessa landsáætlun. Hún er ekki lögð fyrir þingið í sjálfu sér en lögð fyrir þá þingnefnd sem um skógrækt fjallar. Í þessari landsáætlun skal gera grein fyrir eða fjalla um liði sem hér eru, frá a upp í k, allt frá forsendum fyrir vali á landi til skógræktar upp í eldvarnirnar og öryggismálin sem hér bar á góma rétt áðan og eru auðvitað stórmál. Við höfum ekki enn orðið fyrir alvarlegu tjóni af skógareldum á Íslandi. Það er svolítið merkilegt. Það hafa orðið töluverðir skavankar á gróðurlendi, þ.e. sinueldar og annað slíkt, eða gróðureldar, en ekki skógareldar þannig að það er mjög brýnt að taka til við að byggja þetta inn í alla umfjöllun um skógrækt og áætlunargerð og annað slíkt. Hér er líka það nýmæli að fjölga fimm manna verkefnisstjórn í sjö manna verkefnisstjórn. Það er gert til að tryggja góða breidd og ber að fagna því sérstaklega. Landshlutaáætlanirnar koma svo í kjölfarið á landsáætluninni og þar er hægt að stuðla enn betur að þeirri náttúruvernd sem við viljum varðandi skógrækt, meður því að þar eru menn komnir nær hinum daglegu eða árlegu verkefnum og nær þeim sem koma beinlínis að skógræktinni sjálfri. Mig langar aðeins að minnast líka á þjóðskógana. Frumvarpið leggur fram hvaða skógar það eru. Það eru sem sagt lönd og skógar í umsjón Skógræktarinnar. Síðan koma nokkrir liðir sem leggja ákveðnar skyldur á herðar Skógræktinni, um verndina, menningarminjar, um aðgengi, útivist, fræðslu og annað. Eins er í nefndarálitinu komið inn á „útivistarskóga“. Það er hugtak sem er að einhverju leyti kannski nýtt í þessu samhengi vegna þess að vissulega eru þjóðskógar útivistarskógar, sennilega flestir ef ekki allir. En það eru líka til skógar sem frjáls félagasamtök og skógræktarfélög í landinu hafa ræktað upp. Við köllum þá útivistarskóga. Það er tekið aðeins á þeim hér í nefndarálitinu og ekki vanþörf á, vegna þess að þeir eru mjög mikilvægir í öllu samhenginu. Það er komið inn á skógrækt á lögbýlum hér og þarf svo sem ekki að fjölyrða mikið um hana. Það er sagt sem svo að Skógræktin skuli veita framlög til skógræktar, þar með talið verndar og endurheimtar náttúruskóga og skjólbeltaræktar á lögbýlum. Það er mjög mikilvægt að það sé inni í þessari skógrækt á lögbýlum að þau geta verið að endurheimta náttúruskóga, þetta þurfi ekki eingöngu að vera bændur eða aðilar sem eru að rækta skóg til beinna trjánytja heldur náttúruskógana okkar sem eru mjög mikilvægir í endurheimt skóga á Íslandi yfir höfuð. Það er svo bætt við í þessum greinum að nytjaskógrækt er unnin með sérsamningum með erlendum tegundum. Ég tel að þær hafi ekki ógnað lífríki landsins hingað til og muni ekki gera það, enda þótt þær vaxi upp í allmörg hundruð ferkílómetra af öldruðum skógi, sem þarf til þess að Ísland verði nálægt því að vera sjálfbjarga með timbur. Það er mjög mikilvægt að þetta komi hér fram og eins að á grundvelli samninga um skógrækt er heimilt að greiða allt að 97% af samþykktum stofnkostnaði við þessa skógrækt. Þarna er töluvert örlæti viðhaft og ekki vanþörf á vegna þess að enn er langt í land. Svo kemur hér að lykilatriðinu sem er í 17. gr. þessa frumvarps, sjálfbærni nýtingar. Það er einfaldlega leiðarstefið í þessu öllu að hvort sem við erum að rækta upp náttúruskóga eða hefðbundna nytjaskóga eða útivistarskógana - eða hvað við köllum þessar skógartegundir allar - sé sjálfbærni höfð að leiðarljósi. Það þýðir þegar nytjaskógar verða orðnir til, með timburframleiðslu sem er í stórum stíl á okkar mælikvarða, verði það gert með þeim formerkjum að hér verði plantað út í samræmi við áætlanir um áframhaldandi nytjaskógrækt sem gagnast okkur. Ég fagna þessu frumvarpi og tel það stuðla að frekari framförum í því sem ég vildi kalla bæði land- og mannrækt og góðan ramma. Ég þakka samstarfið í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og ágætan samhljóm í þessu nefndaráliti sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór hér yfir.
Herra forseti. Ég kynni hér nefndarálit atvinnuveganefndar um heiti Einkaleyfastofunnar, þ.e. breytingu á nafni stofnunarinnar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigrúnu Brynju Einarsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, Borghildi Erlingsdóttir frá Einkaleyfastofu, Sigríði Mogensen frá Samtökum iðnaðarins og Rán Tryggvadóttur frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu og höfundaréttarnefnd. Aðeins ein umsögn barst um málið og var hún frá Einkaleyfastofu. Með frumvarpinu er lagt til að heiti Einkaleyfastofu verði breytt í Hugverkastofa í lögum um einkaleyfi, nr. 17/1991, og öðrum lögum sem vísa í þau. Markmið frumvarpsins er að breyta heiti stofnunarinnar þannig að heitið endurspegli starfsemi hennar. Núverandi heiti, Einkaleyfastofa, vísi eingöngu til einnar tegundar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar og sé þannig of þröng skírskotun miðað við raunverulega starfsemi hennar. Heitið geti verið villandi í augum viðskiptavina og annarra hagsmunaaðila og gefið til kynna að stofnunin láti sig aðeins varða málefni einkaleyfa þrátt fyrir að starfsemi hennar og ábyrgðarsvið tengist hugverkaréttindum almennt. Mikilvægt sé að tryggja að öllum fagsviðum hennar sé gert jafn hátt undir höfði og að í heiti komi ekki fram sérstök áhersla á eitt fagsvið umfram annað. Fyrir nefndinni kom almennt fram ánægja með fyrirhugaða breytingu á heiti stofnunarinnar, breytingin þjóni vel hagsmunum Íslands og sé eitt af þeim skrefum sem stíga þurfi til að auka meðvitund almennings um hugverkaréttindi þar sem íslensk fyrirtæki sæki ekki í nægilega ríkum mæli um vernd hugverkaréttinda. Þá lýstu Samtök iðnaðarins því yfir fyrir nefndinni að þau hafa breytt afstöðu sinni frá fyrri flutningi þessa máls og styðja frumvarpið heils hugar. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að annars staðar á Norðurlöndunum sé heiti sambærilegra stofnana með vísan í einkaleyfi, þ.e. patent. Þessi breyting geti valdið ruglingi og ekki sé nægjanleg þekking á höfundarétti hjá stofnuninni til að beina fólki í rétta átt. Var nefndinni bent á að svið innan hugverkaréttar skarist öll og erfitt sé að slíta þau í sundur. Þetta skref með nýju heiti sé hins vegar til hagsbóta fyrir hagsmunaaðila og nægjanleg þekking sé á höfundarétti innan stofnunarinnar til að beina aðilum í rétta átt. Þetta sé þróunin innan Evrópu. Heiti hugverkastofu Evrópusambandsins hafi t.d. verið breytt fyrir tveimur árum til að hafa betri skírskotun til þess sem hún starfar við. Nefndin telur þetta frumvarp til bóta og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Undir þetta álit rita hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigurður Páll Jónsson, Ásmundur Friðriksson og Ólafur Ísleifsson. Sara Elísa Þórðardóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þorgerður K. Gunnarsdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Herra forseti. Að lokum, þó að þetta mál láti lítið yfir sér, er það um margt áhugavert. Eins og kemur fram í greinargerð og kom sömuleiðis fram á fundum nefndarinnar sækja íslensk fyrirtæki ekki í nægilega ríkum mæli um vernd hugverkaréttinda og má í því samhengi nefna að þar til fyrir tveimur vikum voru ekki nein einkaleyfi í jarðvarma á Íslandi. Nú er ég ekki að segja að þessi nafnabreyting hafi grundvallaráhrif þar á og að umsóknir um einkaleyfi muni nú hrúgast inn, en þó er líklegt að nafnabreyting á Einkaleyfastofu sé eitt af þeim skrefum sem við þurfum að stíga til að auka meðvitund almennings á þeim málum. Ég legg því til, eins og kom fram áðan, að frumvarpið verði samþykkt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 258/2018 um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn, sem fjallar um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, vinnurétt og jafnrétti kynjanna. Með þessari þingsályktunartillögu er verið að leita heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á viðauka um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, vinnurétt og jafnrétti kynjanna og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 6. október 2015, um breytingu á tilskipunum Evrópuþingsins og ráðsins og tilskipunum ráðsins um farmenn. Þar sem ekki var lagastoð fyrir hendi til innleiðingar á umræddri tilskipun var ákvörðun nr. 258/2018 tekin af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Í þessari tillögu er gerð nánari grein fyrir því hvað felst í slíkum fyrirvara, samanber 103. gr. EES-samningsins. Jafnframt er gert grein fyrir efni gerðarinnar sem um ræðir. Hún felur ekki í sér breytingar á þeim meginreglum sem í EES-samningnum felast. Með tilskipuninni er kveðið á um breytingar á fimm tilskipunum ESB á sviði vinnuréttar. Með breytingunum voru felldar úr gildi tilteknar undanþágur sem voru í umræddum fimm tilskipunum sem áttu við um farmenn. Markmiðið með þeim breytingum var að tryggja farmönnum sömu réttindi og aðrir launþegar njóta og að þeir gætu nýtt sér að fullu rétt sinn til sanngjarnra og réttlátra vinnuskilyrða, sem og rétt til upplýsingamiðlunar og samráðs. Innleiðing tilskipunarinnar hér á landi kallar á breytingar á lögum um evrópskt samstarfsráð í fyrirtækjum, lögum nr. 151/2006, um upplýsingar og samráð í fyrirtækjum, sem lög nr. 63/2000 kveða á, um hópuppsagnir, og breytingar á lögum nr. 72/2002, um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Félags- og barnamálaráðherra hefur á yfirstandandi löggjafarþingi lagt fram lagafrumvarp til innleiðingar á tilskipuninni. Ég held að ég láti þetta nægja í bili um þingsályktunartillögu um staðfestingu á breytingu á viðauka um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, vinnurétt og jafnrétti kynjanna við EES-samninginn.
Virðulegi forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar sem hefur hið langa heiti tæknilegar reglugerðir, staðlar, prófanir og vottun og snýst um EES-samninginn. Við höfum kallað þetta plastpokaþingsályktunina okkar í milli, nefndarmenn, en hún fjallar aðallega um það. Ég ætla að leyfa mér að lesa nefndarálitið. Það er stutt og gengur vel upp: „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon og Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 242/2018, frá 5. desember 2018, um breytingu á II. viðauka (tæknilegar reglugerðir, staðlar, prófanir og vottun) við EES-samninginn, frá 2. maí 1992, og að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/720, frá 29. apríl 2015, um breytingu á tilskipun 94/62 að því er varðar að draga úr notkun á þunnum burðarpokum úr plasti. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 6. júní 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Í tilskipun (ESB) 2015/720 eru lagðar skyldur á aðildarríki Evrópusambandsins að minnka notkun á plastpokum sem eru þynnri en 0,05 millimetrar en undir það falla bæði þunnir grænmetispokar og hefðbundnir innkaupapokar úr plasti. Þá ber að gera ráðstafanir til að minnka notkun á þeim þar sem aðildarríki hafa visst sjálfræði um hvaða aðgerða verður gripið til. Í þeim ráðstöfunum gæti falist að nota landsbundin markmið um minni notkun, að viðhalda eða innleiða efnahagsleg stjórntæki sem og markaðshindranir að því tilskildu að þær séu hóflegar og án mismununar. Í tilskipuninni er kveðið á um að slíkar ráðstafanir geti verið mismunandi eftir umhverfisáhrifum af endurnýtingu þunnra burðarpoka úr plasti eða af förgun þeirra, eiginleikum þeirra hvað varðar myltingu, endingu þeirra eða sértækri fyrirhugaðri notkun. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar og hefur umhverfis- og auðlindaráðherra á yfirstandandi löggjafarþingi lagt fram lagafrumvarp til innleiðingar á tilskipuninni. Í samræmi við ákvæði tilskipunarinnar eru í frumvarpinu lagðar til ráðstafanir til að tryggja að eigi síðar en 31. desember 2019 verði fjöldi burðarpoka úr plasti sem hver einstaklingur notar að jafnaði árlega 90 pokar eða færri og eigi síðar en 31. desember 2025 verði fjöldinn 40 pokar eða færri. Þá er lagt til að frá 1. júlí 2019 verði óheimilt að afhenda burðarpoka, þar með talda úr plasti, án endurgjalds á sölustöðum vara og þess krafist að gjaldið verði sýnilegt á kassakvittun.“ Þá mun ég vilja skjóta því að að þetta boðaða frumvarp er langt komið í meðförum hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Nefndin leggur til að tillagan til þingsályktunar verði samþykkt. Undir þetta skrifa 25. mars hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður nefndarinnar, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Smári McCarthy. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti okkar í utanríkismálanefnd um staðfestingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er varðar fjármálaþjónustu og þá sérstaklega vátryggingarþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon og Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu. Með þingsályktunartillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 214/2018, nánar tiltekið var það 26. október 2018, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, frá 2. maí 1992, og að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 97/2016, um sölu vátrygginga, og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 411/2018, um breytingu á tilskipunum er varðar lögleiðingarráðstafanir aðildarríkjanna. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 27. apríl 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun þessari er ætlað að vernda hagsmuni þeirra sem fá þjónustu vegna kaupa eða væntanlegra kaupa á vátryggingum. Töluverðar breytingar verða á regluumhverfi vátryggingamiðlunar, einkum með tilliti til neytendaverndar. Helstu efnisbreytingarnar varða gildissvið reglnanna sem munu ná yfir vátryggingamiðlara, vátryggingafélags og aðila sem selja vátryggingu sem aukaafurð, auk þess sem skilgreiningar um hæfisskilyrði verða gerðar skýrari og gildissvið slíkra skilyrða rýmkað. Í tilskipuninni eru gerð auknar kröfur um upplýsingaskyldu til vátryggingataka, hæfi þeirra sem selja vátryggingar og hvað teljist góðir og gildir viðskiptahættir. Þá eru nánari reglur um gagnkvæma viðurkenningu, eftirlit stjórnvalda og viðurlög Tilskipunin felur einungis í sér breytingu á gildisdagsetningu fyrri tilskipunar. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingu. Fyrirhugað er að fjármála- og efnahagsráðherra leggi á yfirstandandi þingi fram lagafrumvörp til innleiðingar á tilskipunum. Þau hafa reyndar þegar verið lögð fram en ekki verið mælt fyrir þeim. Annars vegar er það mál nr. 764, um dreifingu vátrygginga, sem var útbýtt 30. mars sl., og hins vegar mál nr. 763, um vátryggingarsamninga, sem var útbýtt 28. mars sl. Mér finnst ástæða til að ítreka að þetta mál hefur fengið þá umfjöllun sem við hæfir og er samkvæmt reglum okkar um þinglega meðferð EES-mála. Málið var sent til utanríkismálanefndar á sínum tíma áður en það var tekið upp í EES-samninginn. Í bréfi utanríkismálanefndar, dagsettu 21. mars 2018, kemur fram að nefndin hafi fjallað um gerðina og fylgir bréfinu álit efnahags- og viðskiptanefndar þar sem gerðin fékk efnislega umfjöllun. Í bréfinu voru ekki gerðar athugasemdir við upptöku gerðarinnar í EES-samningnum. Þannig hefur þetta mál fengið umfjöllun bæði í utanríkismálanefnd og efnahags- og viðskiptanefnd um að taka þá gerð upp í EES-samningnum. Með þessari þingsályktunartillögu afgreiðum við þetta með stjórnskipulegum fyrirvara og á næstunni munum við svo taka fyrir umræðu um þau tvö frumvörp sem fylgja í kjölfarið. Undir nefndarálitið skrifa ásamt mér hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður nefndarinnar, Ásgerður K. Gylfadóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Ari Trausti Guðmundsson, Logi Einarsson og Smári McCarthy. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá hv. allsherjar- og menntamálanefnd um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um Jafnréttissjóð Íslands. Með þingsályktunartillögunni er gerð tillaga um breytingar á Jafnréttissjóði Íslands sem hafa það að markmiði að efla stjórnsýslu og starfsemi hans. Tillögurnar fela í sér þær breytingar að fækkað verði í stjórn sjóðsins, að forsætisráðherra skipi stjórn sjóðsins til ársloka 2020, þrjá aðalmenn og þrjá til vara, og að stjórnsýsla sjóðsins, þar með talin varsla hans og dagleg umsýsla, verði hjá Rannís, Rannsóknamiðstöð Íslands. Þá er lagt til að við úthlutun á árunum 2019 og 2020 verði kallað eftir umsóknum til verkefna og rannsókna sem stuðla að fræðslu og forvörnum með það að markmiði að útrýma kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi í íslensku samfélagi. Einnig er lagt til að sjóðurinn styrki verkefni sem stuðli að fræðslu fyrir ungt fólk um ábyrga afstöðu til kynlífs, kláms og kynbundins ofbeldis sem og verkefna sem stuðla að aukinni þekkingu á vörnum og samræmdum viðbrögðum við ofbeldi í nánum samböndum. Virðulegur forseti. Þessi þingsályktun er ákveðið framhald af annarri þingsályktun, að sjálfsögðu um Jafnréttissjóð Íslands, sem var samþykkt árið 2015 í tilefni af 100 ára kosningarrétti íslenskra kvenna sem þá var fagnað. Þá voru sjóðnum falin ákveðin verkefni og frekar ítarleg. Í ljósi #metoo og í ljósi þeirrar þróunar og grósku sem hefur verið í þessum málum er lagt til að bæta aðeins við það mikla starf sem sjóðurinn gegnir nú þegar. Áður en ég sný mér að frekari efnisatriðum nefndarálitsins ætla ég að leyfa mér að fara aðeins yfir mikilvægi þessa sjóðs. Mér er mikil ánægja að segja frá því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd komst að sameiginlegri niðurstöðu um mikilvægi þess að halda þessum sjóði gangandi. Þegar sjóðurinn var settur á fót árið 2015 var það til fimm ára, eða allt til 2020, með framlögum á fjárlögum upp á 100 millj. kr. ár hvert. Við meðferð þessa máls fyrir nefndinni kom fram mikil ánægja með störf sjóðsins. Sömuleiðis kom fram mjög skýrt ákall um að halda starfsemi hans gangandi. Mér finnst þess vegna ánægjulegt að segja frá því að allsherjar- og menntamálanefnd hefur sammælst um að okkur finnist líka mjög mikilvægt að halda starfsemi þessa sjóðs áfram og að hann fái að starfa lengur en til 2020. Við beinum þeirri eindregnu ósk til forsætisráðuneytisins að sjá til þess að það verði gert. Til að fara aðeins yfir hvers vegna mér finnst mjög mikilvægt að þessi sjóður fái að halda áfram að starfa langar mig að ræða aðeins um þau mörgu og mikilvægu verkefni sem sjóðurinn hefur nú þegar sinnt og þá styrki sem hefur nú þegar verið úthlutað úr honum. Ég nefni bara nokkur dæmi og þeim er alls ekki ætlað að vera gert hærra undir höfði en öðrum. Dæmi um nokkra styrki og styrkþega: Drífa Jónsdóttir sem fékk 2 millj. kr. styrk til verkefnisins „Umfang, eðli og kostnað vegna heimilisofbeldis - lögregla, dómstólar og velferðarsvið Reykjavíkurborgar“. Með leyfi forseta segir í rökstuðningi: „Markmiðið er að rannsaka umfang, eðli og kostnað, sem hlýst af þegar karlmenn beita konur heimilisofbeldi. Heildstætt mat á umfangi, eðli og kostnaði vegna heimilisofbeldis karla í garð kvenna hefur enn ekki verið unnið hér á landi og rannsókninni er ætlað að varpa ljósi á þá þætti. Niðurstöður rannsóknarinnar koma til með að hafa mikið og breitt vísindalegt gildi. Niðurstöðurnar munu efla vísindaumhverfi á sviði heimilisofbeldis, auk þess skapa þær betri grundvöll til markvissari og upplýstari ákvarðanatöku stjórnvalda og fagaðila í tengslum við heimilisofbeldi. Vonast er til að niðurstöður rannsóknarinnar verði hagnýttar í vinnu við að sporna gegn heimilisofbeldi og þar með við að jafna hlut kynjanna.“ Katrín Ólafsdóttir hlýtur styrk upp á 8 milljónir fyrir verkefnið „Ofbeldi í nánum samböndum út frá sjónarhorni geranda“. Í rökstuðningi segir, með leyfi forseta: „Markmið þessa verkefnis er að rannsaka ofbeldi í nánum samböndum út frá sjónarhorni þeirra sem ofbeldinu beita. Erlendis hefur heimilisofbeldi/ofbeldi í nánum samböndum mikið verið rannsakað og birtist þar ítrekað sterkur kynjavinkill. Gerendur eru í miklum meiri hluta karlmenn. Á Íslandi hafa 22% kvenna mátt þola ofbeldi í nánu sambandi af hálfu karlkyns maka. Verkefnið miðar að því að rannsaka upplifun gerenda af ofbeldi sem þeir beita maka sinn Verkefnið byggir á tvíþættu aðferðamódeli; annars vegar viðtalsrannsókn og hins vegar magnbundinni innihaldsgreiningu […] og krítískri orðræðugreiningu […].“ Sömuleiðis fékk Kvennaráðgjöfin 2,5 millj. kr. styrk fyrir opnun þjónustumiðstöðvar fyrir þolendur ofbeldis. Tilgangur verkefnisins er, með leyfi forseta, „að opna þjónustumiðstöð fyrir þolendur ofbeldis á Akureyri 2018. Ætlunin er að opna sambærilega miðstöð og Bjarkarhlíð í Reykjavík, sem tók til starfa þann 1. febrúar 2017. Þjónustumiðstöðin verður útbúin þannig að öll þjónusta fyrir þolendur kynferðisofbeldis, ofbeldis í nánum samböndum eða þá sem eru brotaþolar í mansalsmálum og/eða vændi verði á einum stað sem auðveldar þolendum að leita sér aðstoðar. Þjónustan mun miða að því að þjónusta bæði karla og konur. Á miðstöðinni mun vera þverfaglegt teymi sem veitir brotaþolum þá þjónustu sem þeir þurfa.“ Auk þessara verkefna, herra forseti, má nefna verkefni eins og „Heimilisofbeldi – birtingarmyndir þess og hvað er til ráða?“, „Umfang, eðli og kostnaður vegna heimilisofbeldis karla í garð kvenna“, „Ungt fólk, klám og ofbeldi“ og „Alþjóðleg ráðstefna - landamærapólitík, þjóðernishyggja og femínismi“, svo fáein dæmi séu nefnd um þau verkefni sem þessi ágæti sjóður hefur styrkt fram að þessu. Það sem þessi tillaga gerir er að skerpa aðeins á orðalaginu í þingsályktuninni, þ.e. þeim þáttum sem Jafnréttissjóður getur styrkt. Svo að ég leiti nú bara í nefndarálitið sjálft ætla ég leyfa mér að lesa úr því, með leyfi forseta: „Með breytingu á þingsályktun um Jafnréttissjóð Íslands er gert ráð fyrir að málefnasvið sjóðsins verði útvíkkað. Þannig verður sjóðnum sérstaklega falið að styrkja áðurnefnd verkefni þar sem áhersla er lögð á fræðslu og forvarnir. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að ekki ætti að takmarka styrkveitingar samkvæmt nýjum stafliðum, d–g-lið, við fræðslu og forvarnir. Þess í stað ætti að orða nýja stafliði með almennari hætti til að hlutverk Jafnréttissjóðs Íslands haldist óbreytt en að mögulegt verði eigi að síður að styrkja verkefni sem með einhverjum hætti tengist kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi. Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að efla fræðslu og forvarnir til ungmenna á þessum sviðum og leita þarf fjölbreyttra leiða til þess. Að auki bendir nefndin á að aukin áhersla á fræðslu og forvarnir er í samræmi við tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess sem felur í sér margvíslegar aðgerðir til fræðslu og forvarna gegn hvers konar ofbeldi. Nefndin bendir á að samkvæmt núgildandi c-lið 1. mgr. þingsályktunarinnar styrkir Jafnréttissjóður Íslands verkefni sem er ætlað að vinna gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi. Nefndin telur að samræma verði orðalag þessa stafliðar við orðalag nýrra stafliða, d- og g-liðar, sem lagt er til að bæta við með þingsályktunartillögu þessari. Þannig er c-liður ályktunarinnar afmarkaður við kynbundið ofbeldi og heimilisofbeldi en d-liður þingsályktunarinnar kveður á um kynbundna og kynferðislega áreitni og kynbundið ofbeldi, og g-liður kveður á um ofbeldi í nánum samböndum. Nefndin leggur þess vegna til að orðalagi c-liðar verði breytt þannig að Jafnréttissjóður geti styrkt verkefni sem ætlað er að vinna gegn kynbundinni og kynferðislegri áreitni, kynbundnu ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Þannig er jafnframt komið til móts við framangreind sjónarmið um að orða verkefni með almennari hætti og að mögulegt verði að styrkja verkefni sem með einhverjum hætti tengist kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi en að auki verkefni sem varða ofbeldi í nánum samböndum. Við meðferð málsins var lagt til að bætt yrði við nýjum staflið sem kvæði á um að Jafnréttissjóður Íslands gæti styrkt verkefni sem stuðla að fræðslu, forvörnum og eftirfylgni varðandi kynferðislegt ofbeldi og áreitni á vinnustöðum. Að mati nefndarinnar eru vinnustaðir hluti af samfélaginu. Nefndin telur þess vegna að framangreind tillaga geti fallið undir d-lið 1. töluliðar þingsályktunartillögu þessarar en þar er lagt til að Jafnréttissjóður styrki verkefni sem stuðla að fræðslu og forvörnum með það að markmiði að útrýma kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi í íslensku samfélagi. Nefndin leggur þess vegna ekki til að bætt verði við sérstökum staflið vegna þessa. Þá var jafnframt gagnrýnt að verkefnum sé fjölgað án þess að fjármagn til Jafnréttissjóðs Íslands aukist til samræmis við fjölgun málefnasviða. Þá var annars vegar lagt til að sameina nýja stafliði, d- og g-lið, og breyta orðalagi núverandi d-liðar 1. mgr. þingsályktunarinnar þannig að verkefni samkvæmt e- og f-lið falli þar undir. Hins vegar var lagt til að settur yrði á fót sérstakur og varanlegur sjóður til að styrkja þau verkefni sem breytingin leggur til þar sem um sé að ræða ítarleg og nákvæm málefnasvið. Nefndin bendir á að með þingsályktunartillögunni sé lögð áhersla á að styrkja verkefni sem stuðla að fræðslu og forvarnastarfi fyrir ungt fólk um ofbeldi, áreitni, einelti og orðræðu sem ýtir undir slíkt, fræðslu fyrir ungt fólk um ábyrga afstöðu til kynlífs, kláms og kynbundins ofbeldis og aukinni þekkingu á vörnum og samræmdum viðbrögðum við ofbeldi í nánum samböndum. Þannig sé brugðist við þeirri vitundarvakningu um þessi málefni sem hefur orðið á undanförnum misserum sem og #églíka/#metoo-hreyfingunni. Í ljósi þess telur nefndin mikilvægt að leggja aukna áherslu á þessi verkefni þrátt fyrir að hægt sé að færa fyrir því rök að hægt sé að sameina ákveðna stafliði eða að verkefni geti fallið almennt undir önnur verkefni samkvæmt núverandi stafliðum þingsályktunartillögunnar. Þá telur nefndin fara vel á því að fela Jafnréttissjóði að styrkja umrædd verkefni. Í ljósi þess að verið er að fjölga málefnasviðum sjóðsins telur nefndin rétt að beina því til forsætisráðuneytisins að taka til skoðunar hvort auka þurfi fjármagn í sjóðinn að teknu tilliti til þess hvort fjölgun verkefna geti leitt til þess að hafa áhrif á styrkveitingar annarra verkefna sem sjóðnum er ætlað að styrkja. Mikill samhljómur var á meðal umsagnaraðila og gesta um mikilvægi þess að Jafnréttissjóður Íslands yrði starfræktur til frambúðar. Þannig mætti tryggja áframhaldandi rannsóknir og stuðning við málaflokkinn. Nefndin tekur undir þetta og er það mat nefndarinnar að sjóðurinn hafi reynst málaflokknum vel. Nefndin mælir þess vegna eindregið með því að sjóðurinn verði starfræktur til frambúðar og beinir því til forsætisráðuneytisins að tryggja að svo verði, sem og framlög til sjóðsins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við bætist nýr töluliður, sem verði 1. töluliður, svohljóðandi: C-liður 1. mgr. orðist svo: verkefni sem er ætlað að vinna gegn kynbundinni og kynferðislegri áreitni, kynbundnu ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum.“ Undir þetta nefndarálit skrifa sú sem hér stendur, Páll Magnússon, sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis, hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, með fyrirvara, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir, ásamt Þórarni Inga Péturssyni. Eins og áður sagði, herra forseti, er mikil ánægja að segja frá því að nefndin er nánast samhuga um að Jafnréttissjóður Íslands eigi að halda áfram störfum eftir að þessum áætlaða og fyrsta skipunartíma hans er lokið. Sömuleiðis finnst mér mikilvægt að benda á að þegar við bætum við verkefnalista sjóða sem þessa mætti skoða hvort ekki mætti koma til betra og meira fjármagn til að sinna öllum þessum málaflokkum vel. Þetta mál var unnið í mikil sátt allra flokka, bæði þegar það var fyrst lagt fram og einnig núna. Það er ánægjulegt að við erum að halda áfram á sömu braut þegar kemur að rannsóknum og nýsköpun á sviði jafnréttismála.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguræðuna með álitinu. Ég tek eindregið undir að það er mikilvægt að setja þetta mál í skýrara og betra horf. Ég var eindregið talsmaður þess, enda einn af flutningsmönnum málsins sem formaður flokks, að breyta fyrirkomulaginu og ég tel það mjög til bóta að það fari inn til Rannís. Ég er síður en svo mótfallin því að þetta verði varanleg fjárhæð. Ég spyr hins vegar hvort það hafi átt sér stað heildstætt mat, úttekt á framlögum til jafnréttismála, til þeirra þátta sem þingsályktunin tekur til, þannig að við fáum heildstæða sýn á hvað fari í rannsóknir og þróun á grunni jafnréttismála. Síðan langar mig að vita hvort hv. þingmaður telji til bóta að færa þetta inn í þriggja manna hóp. Ég lagði mjög ríka áherslu á það þegar gerð var breyting á skipun stjórnar sjóðsins - í dag eru þetta pólitískt skipaðir fulltrúar eða fulltrúar flokka - að haft yrði samráð, af hálfu forsætisráðherra, við skipan fulltrúa forsætisráðherra. Mig langar að vita hvort hv. þingmaður telji að það sé alveg tryggt að haft verði samráð. Hvaða ferlar eru nákvæmlega til þess að hafa það samráð? Það verður að segjast að eins og vinnulagið er, ekki bara þessa dagana heldur hefur það verið svo á kjörtímabilinu, er ekki beint um móttækilegt samráð að ræða. Það skiptir mig máli að vita hvernig það sé tryggt að hæstv. forsætisráðherra hafi samráð við alla flokka á þingi varðandi skipun fulltrúa í stjórn. Við höfum svolítið skiptar skoðanir og mismunandi nálgun að því hvernig hægt sé að auka, efla og styrkja rannsóknir á sviði jafnréttismála.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Því er til að svara að ég veit ekki til þess að svona heildstætt mat, eins og hv. þingmaður vísar í, hafi farið fram. Það gæti þó vel hafa farið fram hjá mér. Við höfum að sjálfsögðu samantekt um þau verkefni sem þessi sjóður hefur úthlutað til og er hægt að nálgast hana á vefsíðu Stjórnarráðsins. Ég held hins vegar ekki að þetta sé það sem hv. þingmaður er að fiska eftir þegar að þessu kemur. Mögulega fellur málið svolítið á milli skips og bryggju akkúrat núna vegna þess að það var verið að flytja þessi ráðuneyti til og kannski liggur svarið þar. Hvað varðar samráðið er hvergi tryggt í þessari tillögu að það eigi sér stað. Það er ekki minnst á það, hvorki í nefndarálitinu né þingsályktunartillögunni sjálfri þannig að það sem við höfum eru orð hæstv. forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, um að hún muni hafa samráð við skipan stjórnar þessa sjóðs. Við getum að sjálfsögðu sjálfar kallað eftir því hér á þessu þingi að því verði sinnt vel og vandlega. Sömuleiðis held ég að skýrslubeiðni, sem ég myndi gjarnan stíga inn í með hv. þingmanni, væri ágætishugmynd að því að fá að vita hvernig heildstæðri fjármögnun og stefnumótun á sviði rannsókna á sviði jafnréttismála hafi verið háttað séu þessar upplýsingar ekki fyrir hendi.
Hæstv. forseti. Hæstv. forsætisráðherra gat um þetta í framsöguræðu sinni og við verðum einfaldlega að treysta því að þetta verði gert. Ég tel mjög mikilvægt við þessa yfirfærslu og breytingar á sjóðnum að haft verði samráð. Við göngum út frá því að svo verði og að það verði ekki bara í orði, eins og er voðalega mikið í tísku hjá ríkisstjórninni, heldur sé raunverulegur vilji til samráðs. Ástæðan fyrir því að ég er að ræða um heildstæða yfirsýn yfir framlög til rannsókna jafnréttismála er að það skiptir gríðarlega miklu máli að við gerum þetta markvisst. Við erum forysturíki þegar kemur að jafnréttismálum og við eigum að halda okkur þar. Við þurfum líka að þora að snerta á viðkvæmum þáttum, styrkja verkefni, átök og fleira. #metoo er gott dæmi um það. Ég vil minna á, af því að formaður Framsóknarflokksins er hér í hliðarsal, að rótin að Jafnréttissjóðnum nær svolítið langt aftur, alveg til ársins 2005, að mig minnir, þegar Halldór Ásgrímsson, þáverandi formaður Framsóknarflokksins, hafði mikinn metnað til að efla rannsóknir og styrkja jafnréttismálin. Síðan þróast þetta tíu árum síðar yfir í Jafnréttissjóðinn á 100 ára afmæli kosningarréttar okkar kvenna. Það sem má ekki gerast er að þetta verði bara einhver viðbót og við séum að klastra svolítið upp á jafnréttismálin, að við séum að fela okkur bak við að hérna verði sett fjármagn og þá sé það bara nóg. Við þurfum að vita í hvað það fer. Við verðum að ná markvissum árangri. Við þurfum að árangursmeta. Ég spyr hv. þingmann hvort það væri ekki ráð að Rannís, sem ég treysti svo miklu betur en flestum öðrum fyrir rannsóknum og þróun, í samstarfi t.d. við háskólasamfélagið og forsætisráðuneytið sem er núna komið með jafnréttismálin láti gera úttekt á því hvaða fyrirkomulag sé best til að efla rannsóknir á jafnréttismálum. Er það með því að viðhalda sjóðnum eða væri eitthvert annað fyrirkomulag betra til að efla og styðja við jafnréttisrannsóknir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta sögulega yfirferð. Þetta vissi ég t.d. ekki. Áhugavert að vita það. Ég get tekið undir að það er fínasta hugmynd að láta fara fram heildstæða rannsókn á þessu. Og þar sem hv. þingmaður minnist á að „klastra saman“ hlutum og að okkur vanti yfirsýn er þetta nokkuð sem mér hefur oft orðið hugsað til, einmitt varðandi málefni sem tengjast kynjajafnrétti og fögrum fyrirheitum í þeim efnum. Mér verður t.d. hugsað til heildstæðrar aðgerðaáætlunar gegn kynferðisofbeldi sem vissulega lítur mjög vel út á blaði en þegar ég hef reynt að kalla eftir sundurliðun á því í hvað þessir peningar fara hefur töluvert skort á svör. Þetta var t.d. í síðustu fjármálaáætlun þegar núverandi ríkisstjórn hreykti sér af því að þessi áætlun væri fullfjármögnuð en þegar ég kallaði eftir því að fá einhvers konar kostnaðarmat, hvað hver þáttur kostaði og hvernig þessi áætlun væri eiginlega fullfjármögnuð og hversu miklir peningar færu í þetta eða hitt, var ekki hægt að fá svör við því. Það var mjög áhugavert að heyra að sú áætlun væri fullfjármögnuð. Það er erfitt að hafa yfirsýn yfir þetta og mér finnst við hv. þingmenn hafa takmörkuð tæki til að fylgja svona áætlunum eftir. Þetta á svo sem ekkert bara við um kynjajafnréttismálin heldur ýmsar aðrar þingsályktanir sem koma hér í gegn og við höfum mjög takmarkaða getu til að athuga hvort í raun og veru sé verið að framfylgja vilja þingsins. Eins og þegar kemur að þessari aðgerðaáætlun en líka núverandi aðgerðaáætlun gegn ofbeldi sem er til meðferðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þar á að splæsa nokkrum tugum milljóna og nota t.d. þennan hluta til að tala þetta svolítið upp. Mér finnst stundum eins og það sé verið að gera bútasaum þar sem á að taka peninga úr þessu verkefni eða hinu en láta öll verkefnin líta rosalega vel út saman án þess að við fáum heildstæða yfirsýn með kostnaðarmati, kostnaðargreiningu og einhvers konar framkvæmdaáætlun sem hægt er að reiða sig á annað en fagurt gjálfur. Það má því gera betur í þessum efnum.
Herra forseti. Ég ætla í örstuttu máli að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem ég hafði við afgreiðslu málsins út úr allsherjar- og menntamálanefnd. Hann lýtur í raun og veru ekki að meginefni tillögunnar sem hér liggur fyrir, þ.e. þeirri breytingu á stjórn sjóðsins og verksviði sem gert er ráð fyrir í tillögu hæstv. forsætisráðherra. Ég held að öll þau verkefni sem verið er að bæta við í upptalninguna hjá sjóðnum geti vel átt heima þar og að sú breyting sem varðar það hvernig skipan sjóðstjórnarinnar er breytt sé í sjálfu sér jákvæð. Ég vildi hins vegar setja ákveðinn fyrirvara varðandi ummæli í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um framhald sjóðsins þar sem rætt er um að hann verði starfræktur til frambúðar. Þegar ákvörðun var tekin árið 2015 um stofnun sjóðsins var gert ráð fyrir að hér væri um að ræða fimm ára verkefni. Þannig var það auðvitað hugsað frá upphafi. Ég segi fyrir sjálfan mig að ég vil ekki útiloka að til þess geti komið að þessum málum verði með einhverjum hætti komið fyrir til framtíðar. En ég er ekki tilbúinn að taka jafn sterkt til orða í þeim efnum og nefndin gerir í nefndaráliti sínu. Ég held, m.a. með hliðsjón af samtölum sem áttu sér stað milli tveggja hv. þingmanna hér á undan, hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, að áður en stefnumarkandi ákvörðun er tekin um að hafa framhald á starfi sjóðsins þurfi að fara fram einhvers konar mat á þeim verkefnum og þeim árangri sem hann hefur náð á starfstíma sínum og einnig heildstæð stefnumótun um styrkveitingar til rannsókna á þessu sviði. Þessu vildi ég halda til haga í umræðunni, en leggst að sjálfsögðu ekki gegn framgangi málsins.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu, nr. 19/2002, með síðari breytingum. Það fjallar um erlendar póstsendingar og rafrænar sendingar. Frumvarpið felur í meginatriðum í sér þrjár breytingar á gildandi lögum um póstþjónustu. Í fyrsta lagi er lagt til að tekin verði skýr afstaða til þess að landslög gangi framar alþjóðaskuldbindingum en að virða beri alþjóðaskuldskuldbindingar svo fremi sem þær gangi ekki gegn íslenskum lögum. Í öðru lagi er lagt til að rekstrarleyfishafa alþjónustu hér á landi, þ.e. Íslandspósti ohf., verði gert kleift að setja gjaldskrá og taka gjald af erlendum pakkasendingum til landsins og í þriðja lagi er lagt til að rekstrarleyfishafa alþjónustu verði heimilað að senda tollupplýsingar rafrænt til sambærilegra aðila erlendis. Virðulegi forseti. Ég tel ekki rétt að reifa hverja einustu grein í ræðu þessari heldur tel ég rétt að reifa framangreindar þrjár meginbreytingar nánar með almennum hætti. Í gildandi lögum um póstþjónustu er alþjóðasamningum gert hærra undir höfði en gengur og gerist í íslenskum rétti. Þannig kemur t.d. fram í 51. gr. gildandi laga, með leyfi forseta: „Ákvæði laga þessara gilda einnig um póstþjónustu við önnur lönd að svo miklu leyti sem þau brjóta ekki í bága við milliríkjasamninga um póstþjónustu.“ Aðrar greinar frumvarpsins, svo sem 6. gr. og 15. gr., bera keim af þessu. Það er mat mitt og ráðuneytisins að það samræmist betur svokallaðri tvíeðliskenningu sem við aðhyllumst hér á landi að því verði öfugt farið, þ.e. að milliríkjasamningar um póstþjónustu haldi gildi sínu svo fremi sem þeir brjóti ekki í bága við íslensk lög. Reyndar er lagt til með frumvarpi þessu að hluti 51. gr. verði felldur brott og settur fyrirvari við 6. gr. laganna sem og 15. gr. Þær breytingar taka öll tvímæli af um að heimilt verði að innheimta gjald vegna erlendra pakkasendinga, sem ég kem að á eftir. Þess ber að geta að íslensk stjórnvöld eru samt sem áður þjóðréttarlega skuldbundin af þeim alþjóðasamningum sem þau hafa skuldbundið sig til að virða. Það hefur engum dulist á síðustu misserum að rekstur Íslandspósts ohf., sem fer með alþjónustuskyldu í pósti hér á landi, á undir högg að sækja. Staða sambærilegra fyrirtækja í hinum vestræna heimi er í flestum tilvikum í svipuðu horfi, en fram hefur komið af hálfu félagsins að þessi staða sé m.a. til komin vegna óhagstæðra endastöðvargjalda á pökkum og mikillar fjölgunar erlendra pakkasendinga. Í frumvarpinu er því lagt til að heimila rekstrarleyfishafa að leggja sérstakt gjald á viðtakendur erlendra póstsendinga þar sem endastöðvargjöld standa ekki undir raunkostnaði. Þá er lagt til að ekki verði hægt að sækja um það til Póst- og fjarskiptastofnunar eða annars stjórnvalds að fá tap sem hlýst af erlendum póstsendingum bætt. Þannig má segja, herra forseti, að markmið frumvarpsins sé að verja stöðu ríkissjóðs sem ekki kemur til með að greiða bætur til alþjónustuveitanda vegna veitingar þessarar tilteknu þjónustu innan alþjónustu verði frumvarpið að lögum. Loks er með frumvarpinu lagt til að rekstrarleyfishafa verði veitt heimild til að senda rafrænar upplýsingar til erlendra tollyfirvalda eða póstrekanda erlendis til að auðvelda flutning póstsendinga milli landa neytendum í hag en einnig með því markmiði að auka öryggi. Tilgangur heimildarinnar er að flýta fyrir tollfgreiðslu sendinga til að tryggja öryggi póstflutninga á sjó, landi og lofti eða með vísan til allsherjarreglu. Íslandspóstur ohf. fékk leiðbeinandi svar frá Persónuvernd árið 2015 vegna áforma um að skiptast á rafrænum tollupplýsingum við erlend póstfyrirtæki og við embætti tollstjóra. Þar var sérstaklega bent á að æskilegt væri að skýr heimild til flutnings slíkra upplýsinga úr landi væri fyrir hendi í póstlögum. Afar brýnt er því að sett verði í lög um póstþjónustu ákvæði sem heimila að senda og taka við rafrænum skeytum með tengiupplýsingum um sendanda, viðtakanda og innihald póstsendinga. Skortur á slíkri heimild fyrir póstsendingar úr landi gæti leitt til þess að póstur frá Íslandi sætti miklum töfum í móttökulandi og yrði jafnvel stöðvaður. Þá flýta slík skeyti fyrir skráningu og vinnslu póstsendinga sem koma til landsins, koma í veg fyrir að tvívinna þurfi skráningu og lækka þar með kostnað við meðferð þeirra. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu. Ég kem hingað upp til að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna frumvarpið sé komið hingað inn - hann fór aðeins yfir það í máli sínu - þegar við erum með heildarlög til breytingar á póstþjónustu í meðferð þingsins, hvers vegna þetta kemur í þessu formi. Frumvarpið fór ekki inn í samráðsgáttina að því er ég fæ best séð. Ef þetta er eingöngu gert til að koma til móts við þá ofboðslegu stöðu sem Íslandspóstur er í er ljóst að það er svolítið seint í rassinn gripið með það. Sú vonda staða var öllum ljós þegar heildarlögin komu hingað inn í þingið. Ég spyr: Af hverju kemur þetta inn í þessu formi en ekki bara í stóra frumvarpinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er fullkomlega eðlileg spurning þar sem við erum með heildarendurskoðun á póstþjónustu til meðferðar. Löngu eftir að það frumvarp var tilbúið og kom til þingsins sl. haust barst ákall frá Íslandspósti um að breytingar hefðu orðið miklu meiri á síðasta ári í rekstri fyrirtækisins en búist hefði verið við, að pakkasendingarnar yllu þessum mikla vanda. Við erum í raun með frumvarpinu að bregðast við því og gera breytingu og þess vegna er farið nokkuð hratt, ekki farið í gegnum samráðsgáttina og annað, til að setja undir leka fyrir fjárstraum frá Póstinum og um leið að tryggja að með afgreiðslu á frumvarpinu, eins og kom fram í máli mínu, myndi Pósturinn eða alþjónustuveitandinn ekki geta gert kröfu á ríkissjóð um greiðslu vegna þessa alþjónustutaps, heldur væri möguleikinn kominn hér. Við erum í raun að takmarka tjón ríkisins til lengri tíma en setja inn eðlilega, að okkar mati, möguleika á því að breyta gjaldskránni. Eins og staðan er í dag má halda því fram að Pósturinn, þá sem eigandi eða sem bakhjarl, þ.e. ríkið, ríkissjóður, sé að niðurgreiða erlenda póstverslun í samkeppni við innlenda verslun. Ég held að við séum öll sammála um að það er ekki eðlilegt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Ég skil vel að ríkissjóður, stjórnarliðar eða ráðherra sé að reyna að stöðva lekann sem er augljóslega hjá Íslandspósti, þann mikla leka sem þar er og er ekkert grín. Í umhverfis- og samgöngunefnd er verið að vinna frumvarp sem á að breyta þessu fyrirkomulagi þannig að Íslandspóstur verði ekki einn með þetta verkefni. Staðan var okkur ekki hulin, þetta er ekki eitthvað nýtt. Þetta hefur heyrst undanfarin ár. Þetta var líka viðkvæðið fyrir tíu árum, að þetta væri vandi og er orðinn meiri vandi með meiri fjölda pakkasendinga að utan. Maður veltir líka samráðinu fyrir sér, hvort samráð hafi verið haft við einhvern í ráðuneytinu, t.d. við þá sem tala fyrir neytendur á Íslandi. Svo er það bara þessi spurning: Mun þetta þá heimila öllum að leggja aukagjald á alla þá sem hugsanlega flytja póstsendingar til landsins, einkaaðila sem og aðra, eftir skamman tíma?
Virðulegi forseti. Varðandi síðustu spurninguna gildir hún hugsanlega fyrir alla þá sem taka að sér alþjónustukvöðina, þetta snýst um það. Stóra frumvarpið er vissulega inni, þar sem aðeins er tekið á þessu, og þegar það tekur gildi verður vonandi umtalsverð breyting á rekstrarumhverfinu. Við sjáum það fyrir okkur að það breyti því umhverfi sem Íslandspóstur er í í dag. En það á ekki að taka gildi fyrr en á árinu 2020. Þetta mál kemur hingað inn til að biðja þingið um að afgreiða það hratt þannig að það geti tekið gildi sem fyrst. Það er von okkar að við samþykkt þessa frumvarps taki þetta gildi strax og þannig verði hægt að takast á við vaxandi útstreymi úr sjóðum Íslandspósts á þessu ári vegna þess að pakkasendingunum hefur fjölgað snarlega. Það er alveg rétt að þetta er vandi sem fjölmargar aðrar þjóðir og póstfélög annars staðar hafa verið að glíma við í einhvern tíma og aðrir hafa verið að bregðast við í Alþjóðapóstsambandinu. En hjá okkur virðist vandinn hafa vaxið mjög hratt á sl. ári og haldið áfram að vaxa. Ég held að þetta sé breyting sem komi eins og bylgja. Fjármunirnir sem streyma þarna út eru þá einhvers konar niðurgreiðsla við erlenda póstverslun, annaðhvort með peningum Íslandspósts, sem þingið, ríkið, verður að takast á við eða hugsanlega sem krafa eftir á frá alþjónustuveitandanum um að fá þetta greitt úr ríkissjóði. Við erum hreinlega að reyna að bregðast við eins fljótt og hægt er og þess vegna kemur þetta mál hér inn. Ég treysti því að þingið sendi þetta út til umsagnar. Vonandi skapast umræður í samfélaginu um þetta mál þannig að menn átti sig á því að þó að svo þetta sé [[Forseti hringir.]]viðbótarkostnaður er heldur ekki eðlilegt að ríkissjóður eða fyrirtæki á vegum ríkisins séu að niðurgreiða erlenda póstverslun í samkeppni við innlenda verslun.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012. Frumvarpið er lagt fram með það að markmiði að styrkja umgjörð og stjórnsýslu loftslagsmála. Frá því að lög um loftslagsmál voru sett fyrir sjö árum hefur loftslagsvandinn vaxið og meðvitund um hann stóraukist. Aukin krafa er gerð um viðbrögð og aðgerðir á alþjóðavísu sem og í íslensku samfélagi. Þetta er ánægjuleg þróun. Ríkisstjórnin hefur sett loftslagsmálin á oddinn. Fjármögnuð aðgerðaáætlun ríkisins í loftslagsmálum liggur fyrir, sú fyrsta sem gerð hefur verið, og mikil vinna á sér nú stað varðandi loftslagsmálin. Í frumvarpinu sem hér liggur fyrir Alþingi eru lagðar til breytingar sem miða að því að ýmsum markmiðum Íslands í loftslagsmálum verði náð, þar á meðal um samdrátt í losun til 2030 samkvæmt ákvæðum Parísarsamningsins, um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040 og um aðlögun að loftslagsbreytingum, efldar rannsóknir og vöktun. Margvísleg nýmæli eru í frumvarpinu. Lagt er til nýtt ákvæði sem fjallar um aðlögun íslensks samfélags að loftslagsbreytingum. Ljóst er að loftslagsbreytingar munu hafa áhrif á Ísland og að við þeim þarf að bregðast á skipulegan hátt. Þar má nefna breytingar á sjávarborði, hopun jökla og breytingar á vatnafari, aukna úrkomuákefð, breytingar á lífríki hafsins vegna súrnunar og hlýnunar o.s.frv. Við höfum gert áætlanir hér á landi um að draga úr losun en aðlögunaráætlun hefur vantað. Úr því verður nú bætt. Í frumvarpinu er fest í lög sú skylda ráðherra að láta vinna áætlun um aðlögun íslensks samfélags að loftslagsbreytingum á grundvelli bestu vísindalegrar þekkingar og er þetta að mínu mati mjög mikilvægt framfaraskref. Í frumvarpinu er kveðið á um loftslagsráð og hlutverk þess. Loftslagsráð hefur þegar verið skipað og tekið til starfa í kjölfar ályktunar Alþingis frá 2. júní 2016. Ráðið veitir stjórnvöldum aðhald í því mikla starfi sem fyrir höndum er og fyrirséð er að það muni gegna mikilvægu hlutverki í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Í því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir er í fyrsta skipti kveðið á um loftslagsráð í lögum. Sérstaklega er tekið fram að ráðið sé sjálfstætt og óhlutdrægt í störfum sínum. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um loftslagsstefnu ríkisins varðandi starfsemi ríkisaðila. Lögð er sú skylda á Stjórnarráð Íslands, stofnanir ríkisins og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins að setja sér loftslagsstefnu. Þetta markar tímamót. Í loftslagsstefnu skal setja fram skilgreind markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og kolefnisjöfnun viðkomandi starfsemi ásamt aðgerðum svo að þeim markmiðum verði náð. Ekki einungis dregur þetta úr losun heldur felst gildið ekki síst í því fordæmi sem Stjórnarráðið og aðrir opinberir aðilar sýna með þessu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Umhverfisstofnun leiðbeini ríkisstofnunum um gerð og framkvæmd loftslagsstefnu og að hún nái til starfsemi viðkomandi aðila og losunar sem tengist henni. Það að mæla með þessum hætti fyrir um skyldur ríkisaðila til að setja sér loftslagsstefnu mun hafa margfeldisáhrif hér á landi og marka ákveðin þáttaskil. Í frumvarpinu eru einnig ákvæði um skýrslu sem ráðherra lætur vinna um áhrif loftslagsbreytinga á náttúrufar og samfélag á Íslandi. Slíkar skýrslur hafa áður verið unnar að beiðni ráðherra en í ljósi fyrirsjáanlegra áhrifa og breytinga á náttúrufar og samfélag verður slík skýrslugerð nú lögfest. Skýrslurnar skulu taka mið af reglulegum úttektarskýrslum IPCC, milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, og nýjustu og bestu upplýsingum um áhrif loftslagsbreytinga á Íslandi hverju sinni. Veðurstofa Íslands mun leiða vinnu við skýrslugerðina með aðkomu sérfræðinga á sviði náttúruvísinda og samfélagslegra þátta sem fjallað er um. Hæstv. forseti. Önnur ákvæði frumvarpsins varða breytingar á gildandi ákvæðum laganna. Lagðar eru til breytingar á ákvæði um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Þeim breytingum er ætlað að styrkja áætlunina sem stjórntæki til að ná markmiðum Parísarsamningsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda til 2030 og markmiðum ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um loftslagssjóð. Ákvæði um loftslagssjóð hafa verið í lögunum frá setningu þeirra en nauðsynlegt þykir að uppfæra ákvæðin og kveða skýrar á um hlutverk sjóðsins. Gert er ráð fyrir að sjóðurinn taki til starfa innan skamms. Fjárveitingar til loftslagsmála munu ekki eingöngu koma í gegnum loftslagssjóð. Sjóðurinn mun hins vegar gegna mikilvægu hlutverki þar og fær skýrari leiðsögn varðandi verkefni sín með þeim tillögum sem hér eru settar fram. Virðulegur forseti. Ég hef nú rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni 1. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir framsögu hans og þetta frumvarp sem ég tel að sé að mörgu leyti til bóta, enda er þetta, eins og ráðherra kom inn á í framsögu sinni, mjög mikilvægt málefni. Það skiptir öllu máli að við tökum það föstum tökum. Ég er samt með nokkrar spurningar sem ég mun reyna að skipta á milli andsvara þannig að örugglega sé hægt að svara þeim öllum á þessum stutta tíma. Ég vona að ráðherra geti svarað hér. Í fyrsta lagi er það varðandi nýja grein um aðlögun að loftslagsbreytingum sem ég tel að sé mjög mikilvæg, enda sýna rannsóknir í loftslagsmálum að næstu fimm til tíu ár munu skipta öllu máli fyrir mannkynið. Á þessum árum mun ráðast hvort við náum að stemma stigu við hlýnun jarðar eða þurfa að fást við skelfilegar afleiðingar, eins og er komið inn á í greinargerð frumvarpsins. Mig langar að spyrja ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér að slík áætlun verði unnin og hver beri ábyrgð á eftirfylgni. Gæti það t.d. verið verkefnahópurinn sem kveðið er á um í sömu grein? Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér samspil annars vegar verkefnisstjórnarinnar sem hefur þetta stóra verkefni með höndum og loftslagsráðs hins vegar sem á líka, alla vega að einhverju leyti, að fjalla um þessi sömu mál, hvernig þetta muni allt spila saman. Í þriðja lagi fagna ég því auðvitað mjög að Stjórnarráð Íslands, stofnanir ríkisins og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins eigi að setja sér loftslagsstefnu. Mér finnst þó ekki alveg skýrt, og vona að hæstv. ráðherra geti aðstoðað mig þar, hvort hér sé um að ræða eina loftslagsstefnu fyrir alla eða hvort hver og ein stofnun og hvert fyrirtæki eigi að gera sína eigin.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég tek undir það með hv. þingmanni að málefni aðlögunar að loftslagsbreytingum séu afskaplega mikilvægt atriði sem við Íslendingar höfum ekki sinnt nærri því nógu mikið hingað til. Þess vegna er nú m.a. verið að setja þetta ákvæði inn í lögin eða gera tillögu þar um. Það sem ég hef þegar gert er að fela loftslagsráði að koma með tillögu að því hvernig sé best að vinna slíka áætlun um aðgerðir og á ég von á því að fá frá þeim, væntanlega á vormánuðum, eitthvað meira um það. Annars geri ég ráð fyrir að talsvert margir aðilar þurfi að koma að þessari vinnu, eðli máls samkvæmt. Það eru auðvitað sveitarfélög, ýmsar stofnanir hins opinbera sem bera ábyrgð á t.d. höfnum og vegum og þar fram eftir götunum þannig að ég tel að þetta sé vinna sem gæti tekið allmikinn tíma og verið með ríkri aðkomu ýmissa aðila. Varðandi verkefnisstjórn og hlutverk hennar og síðan hlutverk loftslagsráðs er í rauninni hlutverk verkefnisstjórnarinnar að vinna áætlanir hins opinbera, þ.e. aðgerðaáætlunina um mótvægisaðgerðir, en loftslagsráðsins er að rýna þá áætlanagerð og veita verkefnisstjórninni aðhald og leiðbeiningar um hvað þeim t.d. kann að þykja vanta, hvað þeim finnist að þurfi að vinna öðruvísi o.s.frv. Varðandi stofnanir hins opinbera og skyldu til að vinna stefnu í loftslagsmálum er hugmyndin sú að það sé hver og ein sem sinni því. Ég útiloka þó ekki að í einhverjum tilfellum [[Forseti hringir.]]geti skyldar stofnanir mögulega hjálpast að við slíkt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og fagna því að stofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins og Stjórnarráðið eigi að setja sér sérstaka loftslagsstefnu hvert og eitt. Hins vegar er kveðið á um það í frumvarpinu, þ.e. í greinargerðinni, að ekki sé gert ráð fyrir að neinn kostnaður verði fyrir ríkissjóð af frumvarpinu nema hvað varðar ákveðna þætti. Er ekki alveg ljóst að það verður einhver kostnaður fyrir stofnanir ríkisins, Stjórnarráð og fyrirtæki í eigu ríkisins af því að vinna loftslagsstefnu og fylgja henni eftir? Það er kannski spurning um hvort ekki þurfi að gera ráð fyrir því. Það er ekki út af því að ég sé á móti því að þau geri það, þvert á móti fagna ég því mjög, ég hef bara áhyggjur af því að ekki verði fjármagn til þess að gera það og því muni menn kasta til höndunum, ekki vinna kannski jafn vel og af miklum metnaði og æskilegt væri. En ég fagna því mjög að loks eigi að virkja loftslagssjóð. Það er löngu tímabært. Ég geld þó örlítinn varhuga við því að ekki sé fjallað um fjármögnun sjóðsins og mig langar því að spyrja hvort ákveðið hafi verið hvar loftslagssjóðurinn verði hýstur. Því er að einhverju leyti svarað í greinargerðinni, en verður það hjá Umhverfisstofnun eða hjá annarri stofnun, eins og er nefnt í greinargerðinni, t.d. Rannís? Þá vakti athygli mína tillagan um skipan stjórnar loftslagssjóðs og mig langar að spyrja aðeins út í hana. Þar er kveðið á um skipun fimm fulltrúa en aðeins er tekið fram um einn stjórnarfulltrúa, fulltrúa háskólasamfélagsins, að sá fulltrúi eigi að hafa þekkingu á loftslagsmálum. Er ekki eðlilegt að allir fulltrúar í stjórn sjóðsins eigi að hafa einhverja þekkingu á loftslagsmálum? Þá er jafnframt kveðið á um að nú muni sjóðurinn aðeins styrkja nýsköpunarverkefni á sviði loftslagsvænnar tækni, auk kynningar og fræðslu, sem ég tel líka vera mjög gott. En hefur ráðherra engar áhyggjur af því að það sé verið að þrengja svið sjóðsins um of? Mætti ekki horfa [[Forseti hringir.]]aðeins víðar?
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi varðandi kostnaðinn. Gert er ráð fyrir því að Umhverfisstofnun fari með ráðgjafar- og eftirlitshlutverk í tengslum við loftslagsstefnu stofnana ríkisins og að hann nemi um 15 millj. kr. árlega sem hins vegar rúmist innan fjárheimilda málefnasviðsins. Þar er gert ráð fyrir að stofnunin geti aðstoðað aðrar stofnanir við gerð loftslagsstefnu svo það er gert ráð fyrir kostnaði við það. Varðandi hýsingu loftslagssjóðs hefur ráðuneytið verið í samskiptum við Rannís vegna hennar. Við stefnum að því að vinna náið með Rannís, að Rannís hafi það hlutverk að auglýsa og aðstoða við úthlutun. Eftir sem áður er stjórn yfir sjóðnum sem er kveðið á um í frumvarpinu. Verið er að gera lítils háttar breytingar frá núverandi fyrirkomulagi, bæði eftir ákveðnar ábendingar, einmitt frá Rannís, m.a. hvað varðar Nýsköpunarmiðstöð. Þeim þótti óeðlilegt að Nýsköpunarmiðstöð ætti fulltrúa þar inni því að það gæti gert þeim ókleift að sækja um styrki. Við tókum þær athugasemdir til skoðunar og breyttum þessu. Varðandi þekkingu held ég að það sé mjög æskilegt að allir hafi þekkingu á loftslagsmálum en við nefnum þetta sérstaklega þarna. Það er líka mikilvægt að þarna séu aðilar sem hafa þekkingu á nýsköpun og fræðslu sem er verið að beina sjónum meira að. Ég hef ekki áhyggjur af því að við séum að þrengja hlutverkið of mikið vegna þess að við erum komin með fjárheimildir til ýmissa annarra þeirra verkefna sem sjóðnum var áður ætlað með öðrum aðgerðum. Ég held meira að segja að það [[Forseti hringir.]]sé betra að það sé þrengra hlutverk en hann hefur í dag til að nýta fjármunina enn þá betur.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um loftslagsmál. Mig langar að segja að ég fagna því ávallt þegar við fáum tækifæri til að ræða umhverfismál og loftslagsmál. Við gerðum það síðast í síðustu viku sem var mjög gott og ég held að við ættum að gera meira af því. Mig langar að nefna sérstaklega mikilvægi þess að atvinnulífið sé dregið með inn í þá vinnu. Það að leysa loftslagsmálin er ekki bara hlutverk ríkisins því að ef við ætlum að ná einhverjum árangri í þeim efnum verðum við að vinna með sveitarfélögunum, atvinnulífinu og auðvitað félagasamtökum. Allt snýst þetta um að breyta hegðun okkar. Ég fagna þeirri áherslu sem lögð er á það í frumvarpinu. Ég velti því samt aðeins fyrir mér, ef ráðherra kemur aftur upp á eftir, hvort þetta verði í rauninni sett inn í reglugerð. Þá er ekki í lögunum ákvæði um fulltrúa í ráðinu heldur er verið að auka svigrúmið með því að ráðherra hafi ákvörðunarvald um þetta í reglugerð. Í greinargerðinni segir að nú séu skipaðir fulltrúar frá Samtökum atvinnulífsins, Neytendasamtökunum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Festu, sem er miðstöð um samfélagsábyrgð, Bændasamtökunum, tveimur fulltrúum tilnefndum af háskólasamfélaginu og tveimur fulltrúum frá umhverfisverndarsamtökum, sem mér finnst gott mál og ég efast ekki um að þetta ráð sé mjög vel skipað. Mér finnst mikilvægt að skýrt sé kveðið á um það í lögunum að við þurfum breiða aðild og þótt ég treysti hæstv. ráðherra að sjálfsögðu til þess að leggja áherslu á það hverjir eigi að vera í slíku ráði veit maður aldrei hvað gerist í framtíðinni. Við erum t.d. með forseta í Bandaríkjunum sem getur dottið ýmislegt í hug þannig að mér finnst spurning hvað það er sem ræður ákvörðuninni. Ég geri ráð fyrir því að nefndin fjalli um það og hvort það sé eitthvað í frumvarpinu sem tilgreini sérstaklega þá breidd og vídd sem mikilvægt er að hafa í ráðinu og í aðkomu að þeim málum. Þá vil ég líka nefna að eins mikilvægt og það er að við drögum úr losun gróðurhúsalofttegunda er einnig mikilvægt að við bindum og ekki síður finnst mér mikilvægt að horfa á aðlögun íslensks samfélags að þeim breytingum sem við erum þegar erum farin að sjá fram á og munum sjá fram á á komandi árum og áratugum. Það var ágætisþing sem Samband íslenskra sveitarfélaga stóð fyrir í síðustu viku um loftslagsmálin og hversu mikilvægt það er að sveitarfélögin séu meðvituð um þau mál því að það er svo margt í skipulagsmálunum t.d. sem þarf að huga sérstaklega að þegar kemur að loftslagsmálum. Oft og tíðum geta þetta verið einfaldar lausnir, eins og blágrænar ofanvatnslausnir, sem skipta samt sem áður gríðarlega miklu máli, hvernig við högum skipulagi byggðar, hvernig mannvirkin okkar eru byggð upp, hvort sem það eru fráveitumannvirki, brýr, vegir eða annað, hvar við erum að byggja, sem sagt hækkun yfirborðs sjávar, hversu nálægt megi fara sjó eða vötnum. Allir þeir þættir þurfa að mínu viti - og segi ég það með margra ára reynslu af sveitarstjórnarmálum og vissulega var þetta skoðað í sveitarfélagi mínu, en ég er samt á þeirri skoðun að við hefðum þurft að skoða það enn betur og enn fyrr, því að af mjög mörgu er að taka. Þarna getur Skipulagsstofnun vissulega veitt ráðgjöf og mikilvægt að sveitarfélögin, sem eru mismunandi að stærð og mismunandi burðug til að takast á við verkefni, hafi einhverja handbók og leiðsögn um það hvernig eigi að bera sig að. Eitthvað af því er auðvitað tilgreint í reglugerðum, sem geta þó stundum verið of miklar kvaðir á. Fyrst og síðast held ég að mikilvægt sé að þau mál séu rædd af mikilli alvöru og þá legg ég áherslu á þetta með viðbrögðin. Ég er alls ekki að gera lítið úr hinu, sem er auðvitað stóra málið, að draga úr losun og binda, en mér finnst eins og við séum kannski komin enn þá styttra í umræðunni um það hvernig við eigum að bregðast við þeim breytingum sem eiga sér stað. Virðulegur forseti. Ég þakka að lokum kærlega fyrir þetta frumvarp og treysti því að nefndin fari vel og ítarlega yfir það. Við fáum svo annað tækifæri til að ræða það þegar okkur hafa borist umsagnir. Ég held að þetta mál eigi mikið erindi hingað og við þurfum að gera miklu meira af því að ræða mál sem þetta.
Virðulegi forseti. Örstutt: Við lok ræðunnar var minnst á störf nefndarinnar sem ég sit í, umhverfis- og samgöngunefndar. Frumvarpið er að koma fram 1. apríl og ekkert rosalega mikill tími eftir af nefndarstörfum. Nefndin er með ansi mörg önnur stór mál í vinnslu og nokkur önnur voru að bætast við. Ég velti fyrir mér hvort við getum í raun unnið þetta mál vel og ítarlega. Eins og hv. þingmaður þekkir vilja málin oft renna hratt í gegn í störfunum við þinglok. Gestir eru teknir inn í röðum og við fengum alla gestina, drifum okkur í að skrifa nefndarálit og hentum því síðan aftur inn í þingsal, meira að segja páskafrí og „alle grejer“ inni á milli. Ég vil alveg endilega vinna þetta vel. Ég vil að frumvarpið fái góðan framgang og hafði þess vegna mjög mikinn áhuga á síðustu orðum hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég hef fulla trú á hv. umhverfis- og samgöngunefnd og því að henni muni takast að fara vel og ítarlega yfir þetta mál. Ég verð samt að viðurkenna að í ljósi þess að málið er tiltölulega nýlega fram komið hef ég ekki enn lesið allt frumvarpið og greinargerðina. Ég sé að ágætissamráð hefur átt sér stað í gegnum samráðsgáttina okkar þannig að ég geri ráð fyrir því að flestir þeir aðilar sem hafa þekkingu og skoðun á þessu máli hafi kynnt sér það vel. Það er það sem við í þingnefndunum og við þingmenn treystum mjög vel á, þ.e. fagþekkingu aðilanna þarna úti. Ég hygg því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd verði fljót að fá frekari upplýsingar og innsýn í málið. Það sem ég vildi leggja áherslu á er að við vinnum alltaf öll okkar mál vel, eðli málsins samkvæmt er það okkar hlutverk, en kannski ekki síst að leggja áherslu á vægi þess að við ræðum meira umhverfis- og loftslagsmál. Eins og ég sagði í ræðu minni er eitt að draga úr losun, annað er að tala um bindinguna en þriðji þátturinn er svo líka að tala um viðbrögð. Það er nokkuð sem ég held að við þurfum að eiga enn betri og meiri umræðu um og þá úti í samfélaginu því að mikið til er þetta á herðum sveitarfélaganna. Ég fagna því mjög að sú umræða sé vakin upp.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert hér, það er ánægjulegt að það skuli vera komið fram. Ég verð þó aðeins hugsi yfir því sem hæstv. ráðherra ræddi um, þ.e. aðlögun að loftslagsbreytingum, og fleiri hv. þingmenn hafa komið hér að. Við vitum í hverju þessi aðlögun felst. Við þurfum að mæta ótal viðfangsefnum og sum þeirra verða okkur sennilega dýr. Við ræðum hér um ágang sjávar og ekki bara ágang sjávar vegna landsigs og hækkunar sjávarborðs sums staðar heldur landriss annars staðar sem líka getur valdið verulegum vandræðum. Inni á landi, við getum talað um landvá, get ég nefnt skriðuföll vegna sífrerabráðnunar, ágang jöklavatns frá minnkandi jöklum, aukið rennsli áa o.s.frv. Við getum talað um plöntusjúkdóma, alla mannlegu og félagslegu þættina sem koma við sögu. Það segir mér að við þurfum mjög víðtæka samvinnu til að bregðast við þessu. Hér hefur verið rætt um ráðuneyti sem verða væntanlega nokkur, flest þeirra koma að þessu. Við erum að tala um sveitarfélögin, alls konar stofnanir sem voru nefndar hér, Siglingastofnun, Umhverfisstofnun, Veðurstofuna og hvaðeina, líka Almannavarnir sjálfar. Fleira væri hægt að telja upp. Talað var um atvinnulíf. Mér dettur í hug framkvæmdaraðilar, verktakar og aðrir. Þetta er fyrir mér einhver stærsta þverfaglega áskorun sem ég get fundið á næstu árum og áratugum. Þá vaknar spurningin um samhæfinguna og upplýsingasöfnunina um það sem er að gerast, eftirfylgnina með aðgerðum sem gripið er til, mat á hugsanlegum afleiðingum, breytingaspár. Verkefnin eru ansi mörg og þá er spurningin: Getur loftslagsráð haldið utan um þetta - það er í öðru líka, bindingunni, losuninni o.s.frv. - eða þurfum við að búa til enn eina stofnunina? Ég ætla ekki endilega að varpa því hér fram. Getur það verið skrifstofa, örfáir starfsmenn innan annarrar stofnunar eða er yfir höfuð þörf á slíku? Ég veit t.d. að Svíar eru með stóra og öfluga stofnun sem heitir Resilience Centre; resilience þýðir sem sagt andstaða eða mótstaða og er átt við loftslagsbreytingarnar. Ég held að hæstv. umhverfisráðherra, ráðuneytið og sú verkefnisstjórn sem um ræðir, sem er verið að undirbúa hér, loftslagsráð og sjóðir og aðrir þurfi að fara að kafa ofan í þetta. Kannski væri snjallt að halda ráðstefnu, draga mjög marga að borðinu og skoða hvernig hægt er að mæta skipulagsþættinum, þ.e. utanumhaldinu og samþættingunni, stjórnuninni á viðbrögðum eða aðlögun að loftslagsbreytingunum. Þetta er sett fram til umhugsunar en ég sé þetta ekki alveg fyrir mér að svo komnu máli.
Virðulegur forseti. Loftslagsmál eru vissulega hin stóra áskorun okkar tíma. Sú aðgerðaáætlun sem liggur fyrir okkur, alla vega þau drög sem liggja fyrir, er dálítið tómleg, ef ég á að segja eins og er, að því leyti að í henni er ekkert fjallað um þau áhrif sem hver aðgerð kemur til með að hafa eða hvað hver aðgerð kostar. Ég er bæði í umhverfis- og samgöngunefnd og fjárlaganefnd og þá langar mig til að draga upp fjármálaáætlunina sem við fjöllum hér um líka. Þar er eitt af markmiðunum í umhverfismálum að unnið verði að öllum aðgerðum aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum. Mér sýnist að staðan sé tekin í upphafi árs, staðan 2018 er sú að ekki er byrjað að vinna að neinum aðgerðum. Viðmiðin 2020 eru að það sé byrjað að vinna í 28 af aðgerðunum sem eru þar af 34 og svo að lokum árið 2024 verði byrjað að vinna í öllum aðgerðunum. Vandamálið er að í aðgerðaáætlun eins og hún lítur út núna vitum við ekki hvaða áhrif hver aðgerð hefur í þá átt að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur með alþjóðaskuldbindingum. Það þýðir að við erum byrjuð að fjármagna aðgerðir sem við vitum ekkert hvað við græðum í rauninni mikið á eða hversu nálægt þær koma okkur að því takmarki sem við verðum a.m.k. að ná og framar þegar við komum að kolefnisjöfnuninni síðar. Það er gert ráð fyrir því í greinargerðinni að aðgerðaáætlunin verði uppfærð ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Það er augljóst að aðgerðaáætlunin verður að vera uppfærð mjög fljótlega. Ég var að vonast til þess að önnur útgáfa færi að verða tilbúin og þess sæjust merki í fjármálaáætluninni svo við gætum skoðað hversu langt þessar aðgerðir munu skila okkur. Hversu langt er ætlast til að vistvænir bílar skili okkur í áttina að þeim markmiðum sem við erum búin að setja okkur samkvæmt alþjóðaskuldbindingum? Í greinargerðinni er einnig talað um verkefni sem eru t.d. falin Veðurstofu Íslands. Í síðustu fjárlögum lögðu Píratar til fjármögnun á mælitækjum fyrir Veðurstofuna til að þau gætu náð hringinn í kringum landið. Það voru bara sjö eða átta baujur til að mæla breytingar á sjávarhæð, sjávarhita og seltu og ýmislegu svoleiðis. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé komið inn, þetta eru ekki nema 50 milljónir, hvort gert sé ráð fyrir þessum mælitækjum ef Veðurstofan á að sjá um þessi verkefni og vera þessi milliliður við Sameinuðu þjóðirnar sem þarf að vera til að fylgja eftir þeim árangri sem við náum. Ég velti fyrir mér hvort Veðurstofan þurfi ekki að hafa mælitækin til að geta séð hvort við séum að ná þeim árangri sem við þurfum að ná eða ekki. Almennt séð finnst mér mjög jákvætt að sjá allar svona breytingar. Ég hefði viljað sjá meira um aðgerðirnar og minna um undirbúning þeirra. Það ættu, að mínu mati, að vera til meiri upplýsingar um þau verkefni sem er verið að vinna núna, hvaða árangri við munum ná með þeim aðgerðum. Ég myndi vilja að ráðherra hjálpaði okkur að fá fullvissu fyrir því að það sé á leiðinni. Því fyrr sem við sjáum árangurinn eða alla vega væntan árangur af þeim aðgerðum sem liggja fyrir, þeim mun betur líður fjárlaganefndarhlutanum í mér með það hvað við erum að gera hérna, að fjármagna þessar aðgerðir. Það skiptir tvímælalaust máli að fjármagna aðgerðir í réttri röð og það að ná sem mestum árangri sem fyrst skiptir höfuðmáli. Fyrst við setjum takmarkað fjármagn í þessar aðgerðir skiptir mjög miklu máli að ná sem mestum árangri sem fyrst.
Herra forseti. Mig langaði að koma aðeins hingað upp í fyrsta lagi til að taka aðeins undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur um mikilvægi þess að við ræðum oftar um loftslagsmál í þessum þingsal, enda líklega stærsta viðfangsefnið sem við stöndum frammi fyrir í dag. Það er bara staðan. Staðan er þannig að ég held að 99% loftslagsvísindamanna í heiminum séu orðin sammála um að það eru gróðurhúsaáhrif og að við stöndum frammi fyrir gríðarlegum breytingum á loftslagi. Þó að Ísland sé eyja í Norður-Atlantshafi og við stundum svo heppin að vera svolítið stikkfrí fyrir vikið erum við ekki stikkfrí þegar kemur að þessum breytingum. Þó að vissulega séu einhverjar breytingar sem menn geta reynt að telja sér trú um að hafi mögulega jákvæð áhrif á Ísland held ég að þau litlu áhrif, ef einhver eru, muni svo miklu meira en núllast út þegar upp er staðið vegna alvarlegra afleiðinga allra hinna. Við erum nú þegar farin að sjá víða um heiminn þessar afleiðingar, með miklu harðari veðrum. Við erum að sjá hækkun sjávarborðs. Við sjáum t.d. breytingar á vistkerfi sjávar, sem við reyndar höfum því miður allt of litla hugmynd um því að við erum ekki að rannsaka þær nægilega vel og setjum ekki nógu mikið fjármagn í það - sem vekur að sjálfsögðu áhyggjur. En það er sannarlega ástæða til að ræða þessi mál oftar. Ég er hrædd um að við munum gera það í framtíðinni, einfaldlega vegna þess að við munum ekki komast hjá því þá. Þess vegna eigum við einmitt að vera að ræða þau miklu meira hérna núna, áður en allt fer í kaldakol. Það var söngkonan Whitney Houston sem söng á sínum tíma um hvernig börnin væru framtíðin og um mikilvægi þess að kenna þeim vel og leyfa þeim að leiða okkur áfram til framtíðar. Þetta er mín tilraun til að þýða enska textann. Ég vona að þið takið viljann fyrir verkið. En nú eru börn um allan heim að rísa upp og mótmæla sinnuleysi stjórnvalda þegar kemur að viðbrögðum við loftslagsmálum. Það er vel skiljanlegt þegar litið er til þess að við erum hér í þessu frumvarpi raunverulega að tala um aðlögun samfélagsins að loftslagsbreytingum. Vissulega tímabært, jafnvel löngu tímabært, og vissulega mjög jákvætt að það sé komið hingað inn, en það er hins vegar mjög sorgleg staða að þess þurfi. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu er staðan raunverulega sú að jafnvel þótt við myndum stöðva alla losun gróðurhúsalofttegunda í heiminum á morgun myndi það ekki duga til. Áhrifin yrðu samt sem áður umtalsverð og breytingar á okkar lífsháttum miklar. Það er stóra málið. Við eigum að hlusta á þessi börn sem hafa staðið hér fyrir utan húsið föstudag eftir föstudag og kallað á sterkari viðbrögð og kallað á breytingar. Það er alveg ljóst að það þurfa að verða breytingar á okkar samfélagi og á okkar lifnaðarháttum. Við þurfum að minnka neyslu, við þurfum að auka jöfnuð og við þurfum að gera okkur grein fyrir að þetta er síðasti séns. Ef við bregðumst ekki við núna verða afleiðingarnar óafturkræfar og mjög alvarlegar. Ég gæti staðið hér í allan dag og talað um loftslagsmálin sem slík en hvað þetta frumvarp varðar held ég að það sé sannarlega góðra gjalda vert. Eins og ég sagði áðan fagna ég því að það sé komið fram. Ég tel að breytingarnar séu að mörgu leyti til bóta hvað varðar stjórnsýslu loftslagsmála. Ég vona sannarlega að þessar breytingar verði til þess að við förum að spýta í lófana og stíga þyngri og hraðari skref í viðbrögðum okkar í loftslagsmálum. En ég hef enn þá smááhyggjur af því að við séum að bregðast of hægt við. Við erum alltaf að skipa nefndir og verkefnahópa sem skoða þetta og gera skýrslur sem er frábært og auðvitað þurfum við þess en maður er kannski bara pinkuóþolinmóður því að það er svo alvarleg staða sem við stöndum frammi fyrir. Manni finnst eins og við ættum að vera að gera meira og að við ættum að gera það hraðar. Við gætum t.d. tekið ákvörðun um að banna innflutning á nýjum bensín- og dísilbílum miklu fyrr en við ætlum að gera. Af hverju erum við ekki að taka kolefnisgjald af allri losun, eins og t.d. urðun? Það eru fjölmörg atriði sem við þurfum líka að horfa til en erum kannski ekki að gera, t.d. að hvetja sveitarfélögin áfram. Sveitarfélögin standa sig reyndar, ætla ég að taka fram, gríðarlega vel og voru með mjög metnaðarfulla ráðstefnu í síðustu viku um loftslagsmál og það sem sveitarfélögin eru að gera. Ég hef nefnt áður hér í þessum ræðustól það sem sveitarfélagið Akureyrarbær er að gera og til hversu mikillar fyrirmyndar það er. Það hefur sett sér það markmið að vera kolefnishlutlaust og byggir það á þessu hringrásarmódeli, að það sé verið að nýta úrganginn. Til dæmis er fyrirtækið Vistorka sem tekur steikingarolíuna og strætó á Akureyri, sem er frír fyrir alla, nýtir hana til aksturs - og sjávarútvegurinn svo sem líka. Svo er moltan, þ.e. að lífræna úrganginum er safnað og hann nýttur í áburð, og mætti náttúrlega nýta hann enn þá betur. Ég veit að það eru miklar hugmyndir um að gera það, sem ég veit að hæstv. ráðherra þekkir ágætlega. Það eru einmitt svona breytingar sem við þurfum að gera. Við þurfum að hvetja fólk til að nýta sameiginlegar samgöngur, strætó, almenningssamgöngur og annað slíkt. Við þurfum því miður að skoða að minnka t.d. flug. Við þurfum að skoða flutninga. Í því samhengi vil ég nefna atriði sem var komið inn á þegar við fórum um Norðausturkjördæmi í kjördæmavikunni. Þar kom fram mjög áhugaverður punktur varðandi flutninga innan lands. Ef veitingastaður á Seyðisfirði vill kaupa fisk, t.d. af fiskvinnslufyrirtækinu í Neskaupstað, þarf að senda fiskinn fyrst suður til að hægt sé að fá hann til Seyðisfjarðar því að allir flutningar fara þannig fram. Það er alveg hætt, eins og var í gamla daga, að meiri flutningar séu innan svæðanna. Það er algjörlega fáránlegt. Sama er með póstsendingar hjá Íslandspósti, allar sendingar fara fyrst suður. Ef ég sendi t.d. bréf frá Akureyri til Húsavíkur, ef ég skil það rétt, fer bréfið fyrst til Reykjavíkur með flutningabíl og svo til Húsavíkur. Þetta, herra forseti, er nokkuð sem við hljótum að þurfa að skoða og breyta vegna þess útblásturs sem þarna verður til að óþörfu fyrir utan náttúrlega álagið á vegina og innviðina. Þetta eru atriði sem þarf ekki að eyða miklum tíma í að velta fyrir sér heldur þurfum við að breyta þeim. Það eru svona atriði í stjórnsýslunni sem þarf sannarlega að skoða og ég skora á hæstv. ráðherra að reyna að koma því að í verkefnisstjórn loftslagsmála að skoða að ferlar séu ekki svona kjánalegir, ég ætla bara að segja það umbúðalaust. Að lokum, eins og ég kom inn á í andsvari áðan, hef ég enn, þrátt fyrir svar hæstv. ráðherra, örlitlar áhyggjur af fjármögnun þessara verkefna. Þó að Umhverfisstofnun hafi sannarlega það hlutverk að styðja við gerð loftslagsstefnu Stjórnarráðsins, stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins er ljóst að það verður líka til kostnaður vegna þessa innan stofnananna sjálfra. Jafnvel þótt sá kostnaður felist eingöngu í vinnu starfsmanna er samt sem áður áhyggjuefni að ekki sé gert ráð fyrir að þessar stofnanir og fyrirtæki hafi kost á því að fá einhver mótframlög vegna þessara mikilvægu verkefna. Ég nefni í því sambandi þann kostnað sem þessar sömu stofnanir og fyrirtæki verða fyrir, t.d. vegna persónuverndarlaganna sem ekki var gert ráð fyrir í þeirra framlögum en eru að sliga mörg þeirra, þrátt fyrir að þar sé sannarlega mikilvægt verkefni. Það sama á við hér, þetta er svo mikilvægt verkefni að það má ekki stranda á því að ekki sé gert ráð fyrir fjármunum í það. Að allra síðustu langar mig aftur til að hvetja ríkisstjórnina og þingheim allan til að hlusta á ákall barnanna, ekki bara á Íslandi heldur í öllum heiminum, um aðgerðir og viðbrögð. Eins og staðan er í dag erum við reyndar ekki einu sinni að tala um að þetta verði vandi barnanna okkar og barnabarnanna eða barnabarnabarnanna heldur er þetta bara okkar vandi. Við stöndum raunverulega frammi fyrir því að þetta er vandi sem verður á okkar æviskeiði. Það eru hagsmunir okkar allra að bregðast við hratt og örugglega.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur skapast í kringum þetta frumvarp og kannski almennt um loftslagsmálin ekki síður. Það er mjög ánægjulegt og gaman að taka þátt í slíkri umræðu á hinu háa Alþingi einu sinni í viku. Ætli það ætti ekki að vera að lágmarki? Spurning um að setja það í þingskapalög. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Aðeins til að reyna að bregðast við athugasemdum frá einstaka hv. þingmönnum, ég vil byrja á hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur: Ég tek undir það sem hv. þingmaður nefndi varðandi atvinnulífið og vil nefna það, eins og fram kom við sérstaka umræðu hér í síðustu viku, að við í ríkisstjórninni höfum verið að vinna að mótun samráðsvettvangs með atvinnulífinu, einmitt til að vinna að þessum málum og þá ekki síst að reyna að hvetja til þess að fyrirtækin fari með stjórnvöldum út í metnaðarfullar áætlanir um kolefnishlutleysi árið 2040. Ég er reyndar að skoða það í ráðuneytinu hvernig við getum unnið með kolefnishlutleysismarkmiðið sérstaklega. Bæði er það eitt af verkefnunum sem ég fól loftslagsráði að gefa okkur leiðbeiningar um hvernig best sé að vinna slíka áætlun um kolefnishlutleysi. En ég tel að það sé ekki síður mikilvægt að reyna að fá hina mismunandi geira samfélagsins með okkur í að vinna slíkar áætlanir fyrir hvern og einn geira þannig að við fáum heildstæða nálgun á þetta mikilvæga markmið sem fyrst. Varðandi skipunina í loftslagsráðið var það í reynd ákvörðun þess sem hér stendur þegar skipað var í það fyrsta sinni. Þá var það gert á grundvelli þingsályktunartillögu sem þáverandi hv. þm. Katrín Jakobsdóttir fékk samþykkta hér á þingi. Ég ákvað að fara þá leið að útvíkka aðkomu að ráðinu. Það var meira gírað inn á akademíuna og stofnanir, en ég vildi taka atvinnulífið þar meira inn, taka nýsköpunarvinkilinn o.fl. Úr varð nokkuð stórt ráð ef ég man rétt, 10–12 manns, því að slíku fylgja kostir og gallar eins og við þekkjum, en þannig var þetta. Þegar við fórum að vinna frumvarpið var það álit ráðuneytisins, en líka eftir að hafa borið það undir formann loftslagsráðs, að nauðsynlegt væri að halda ákveðnu svigrúmi en nefna ákveðna lykilaðila, sem eru þá fulltrúar atvinnulífs, háskólasamfélags, sveitarfélaga og umhverfisverndarsamtaka. Þetta er eitthvað sem við gætum skeggrætt fram og til baka og sjálfsagt mun nefndin taka á þessu atriði, hvort það sé betra að nefna sem flesta eða gefa svigrúm eins og við gerum ráð fyrir hér. Það er nokkuð sem ég veit að nefndin mun skoða og við sjáum til hvað kemur út úr því. Varðandi sveitarfélögin sérstaklega gerum við hér ráð fyrir aðkomu fulltrúa sveitarfélaganna inn í verkefnisstjórn við gerð áætlunar um mótvægisaðgerðir. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Þetta var atriði sem þau bentu á í umsagnarferlinu og við tókum undir. Ég vil líka nefna það að í fyrra setti ég af stað vinnu Skipulagsstofnunar, nokkurs konar viðauka við landsskipulagsstefnu, þar sem eru þrjú megináhersluatriði og eitt þeirra er loftslagsmálin, enda gríðarlega mikilvægt að inn í allt skipulag sé fléttað hver áhrif skipulags eru á loftslagsmál. Má þar nefna orkuskipti í samgöngum. Við gætum nefnt endurheimt votlendis eða annarra landgæða og síðast en ekki síst aðlögunina sem hér hefur verið nefnd af allmörgum - og vonandi næ ég að fjalla um það allt í einu. Ég tek undir með hv. þingmönnum um hversu mikilvægt það er að vinna áætlun um slíkt en við verðum líka að átta okkur á því að í dag eigum við enga slíka áætlun. Einhvers staðar verður maður að byrja. Ég ákvað þess vegna að fela loftslagsráði á sínum tíma að koma með einhvers konar leiðbeiningar um hvernig best væri að gera slíkt, líka til að auka aðkomu sem flestra að því hvernig eigi að vinna það, því að í loftslagsráði eru mjög margir aðilar og ólíkir. Það kæmi síðan inn til stjórnvalda og á grundvelli slíks tel ég að við séum að stíga fyrsta skrefið í átt að því að svara mörgum af þessum spurningum og þeim áhyggjum sem ég heyri þingmenn nefna hér, þar með talið afleiðingar, eftirlit og þar fram eftir götunum. Það eru allt þættir sem þarf að huga að varðandi slíka áætlanagerð. Ég tel mikilvægt að stjórnvöld vinni þessar áætlanir, en loftslagsráðið hafi það hlutverk að rýna slíka áætlanagerð hins opinbera. Það á ekki að fela loftslagsráðinu að vinna þessa áætlanagerð heldur að vera frekar með aðhaldshlutverkið. Ég held að það sé fyrirkomulag sem sé skynsamlegt. Við eigum ágætisefnivið úr síðustu vísindaskýrslu sem Veðurstofan ritstýrði, ágætan efnivið í að hefja þessa vinnu. En ég vonast til þess að nú á vormánuðum fáum við tillögu loftslagsráðs um hvernig best sé að halda utan um þetta og í framhaldinu förum við í þá vinnu. Við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson höfum oft áður rætt þetta með aðgerðaáætlunina, kostnað hverrar og einnar aðgerðar og árangur. Ég held að ég verði að lofa þingmanninum að koma með þetta allt saman til hans þegar ég mögulega get, en vil þó nefna að sumar af þessum aðgerðum fela ekki í sér neinn beinan kostnað - beinn eða ekki beinn, segir maður þá, verður Ragnar Reykás - t.d. reglugerðarbreytingar og ýmislegt sem við höfum þegar lokið. Það er ekki kostnaður sem við förum að taka af því fjármagni sem ætlað er í loftslagsmálin, heldur er í þeim störfum sem unnin eru í ráðuneytum hverju sinni og þar fram eftir götunum. Síðan þarf að skoða sumar af þessum aðgerðum saman. Það er eiginlega ekki hægt að skoða þær hverja og eina og kannski sérstaklega þegar horft er til orkuskiptanna þar sem þær haldast í hendur, stjórnvaldsaðgerðir á sviði ívilnana eða skattbreytinga og svo aðgerðir til að byggja upp innviði. Þannig að það verður aðeins flóknara þegar litið er til þess. Varðandi fjármögnunina og það að byrja að fjármagna aðgerðir sem við vitum ekki hundrað prósent hverju muni skila - já, það má vel vera að það sé gagnrýnivert, en ég held að væri auðveldara og hægt að gagnrýna það meira ef við myndum ekki koma fjármagninu í vinnu þar sem við vitum náttúrlega nú þegar hvaða meginaðgerðir eru líklegastar til að skila mestu. Það er á sviði orkuskipta og það er á sviði kolefnisbindingar. Það er ekki eitthvað sem er úr lausu lofti gripið, heldur byggir m.a. á IPCC-skýrslunni frá því í október sem talar einmitt um aðgerðir á þessu sviði sem þær sem miklu máli skipta. Í framhaldi af því að fjármagna í réttri röð - ég tel okkur einmitt vera að því með því að setja fjármagn í orkuskiptin og í kolefnisbindinguna, og horfa síðan meira til framtíðar og setja fjármagn í nýsköpun og fræðslu. Ég nefni síðan sérstaklega nýjan þátt sem er í nýrri fjármálaáætlun, sem lýtur að hinu svokallaða hringrásarhagkerfi. Þar eru mikil samlegðaráhrif á milli aðgerða sem snúa að úrgangsmálum og neyslu við loftslagsmálin. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá mörgum þingmönnum að æskilegt væri að ræða loftslagsmálin oftar á Alþingi, að sú áætlanagerð og eftirfylgni við þær áætlanir sem festar eru í sessi með þessu frumvarpi, ef það verður að lögum, er efniviður fyrir frekari umræða á Alþingi. Þegar ég segi efniviður erum við með meira í höndunum, ákveðnar áætlanir og skýrslur sem auðveldara er að hafa til grundvallar slíkri umræðu þannig að ég tel að það sé alla vega mjög jákvætt. Það er spurning: Bregðumst við of hægt við? Þetta er milljóndollaraspurningin, má kannski segja, sem hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir lagði fram. Ýmsir hópar eru skipaðir. Mörgum líður eins og meira sé gert af því en minna af því að klæða sig í stígvélin og ganga til verka. En ég álít að sú ríkisstjórn sem nú er við völd hafi farið í stígvélin og tekið á málum af festu, skipulega og í takti við alþjóðasamfélagið. Kröfurnar hafa á sama tíma aukist mjög mikið, sem betur fer. Aðhald samfélagsins er mjög jákvætt. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir nefndi kostnað fyrir stofnanir vegna loftslagsstefnu. Eins og ég nefndi í andsvari áðan er gert ráð fyrir þessu hjá Umhverfisstofnun. Ég vil líka benda á þann sparnað sem felst í hagræðingu stofnana með því að ráðast í áætlanagerð á sviði loftslagsmála. Það getur verið hagræðing, ekki bara fjárhagsleg heldur líka á tíma fólks, t.d. þegar reynt verður að draga úr ferðalögum og reynt að nýta fjarfundabúnað. Það verðmætasta sem sparast er tími fólks, ég held að það sé líka nokkuð sem við þurfum að horfa til. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram varðandi börn og ungmenni sem kalla á breytingar. Það er afskaplega jákvætt að sjá það gerast í samfélagi okkar úti um allan heim. Ég lít svo á að hér sé verið að bregðast við. Frumvarpið sem hér er lagt fram er lítið brot af því sem er að gerast í loftslagsmálum og við fórum ágætlega yfir það í sérstakri umræðu í síðustu viku. Ég læt þetta nægja og vona að ég hafi náð að svara sem flestum þeim spurningum sem komu fram áðan.
Virðulegi forseti. Aðeins um röð aðgerðanna og fjármögnunina og ástæðuna fyrir því að ég kvarta. Aðgerð um orkuskipti er t.d. rosalega stór hluti af skýrslunni, milljón tonn, sem sýnir okkur að þar er hægt að ná ansi miklum árangri. En kostnaðurinn við það getur verið mjög mikill. Á meðan geta aðrar aðgerðir verið mun kostnaðarminni en náð miklu meiri árangri, t.d. að loka skurðum í framræstu votlendi. En þar koma inn mismunandi skuldbindingar þar sem endurheimt votlendis spilar ekki inn í beinar skuldbindingar ríkissjóðs og er á þann hátt ekki eins ofarlega í goggunarröðinni, ef svo má segja, þegar kemur að beinum fjárhagslegum skuldbindingum ríkissjóðs en ætti tvímælalaust að vera miklu framar í forgangsröðuninni, bara til að laga vandamálið sem slíkt. Það er ekki endilega mikil endurkoma fjármuna við það að stoppa upp í framræsingu lands og endurheimta votlendi fyrir ríkissjóð, en það er rosalega mikill ávinningur af því aftur á móti í loftslagsmálunum í heildina séð. Það er sú forgangsröðun sem maður sér að spilar dálítið skakkt inn á milli og ég væri til í að sjá það einmitt betur. Orkuskiptin eru rosalega dýr, bæði er það uppbygging á orkukerfinu og náttúrlega að skipta út öllum bílaflotanum t.d., en þó að stofnkostnaðurinn sé mikill er ávinningurinn til langs tíma mjög mikill. Aftur á móti stoppar endurheimt votlendis rosalega mikið af útblæstri strax en tilkostnaðurinn er tiltölulega lítill.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta andsvar. Það er alveg hárrétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, orkuskiptin annars vegar og t.d. það að moka ofan í skurði hins vegar hafa mismunandi samspil við beinar skuldbindingar Íslands. Með því að moka ofan í skurði er strax komið í veg fyrir útblástur sem er alveg jafn mikilvægur fyrir andrúmsloftið og hver annar útblástur. Andrúmsloftið gerir engan greinarmun á því hvaðan hvert og eitt mólikúl eða hver sameind af CO2 kemur. En ég held að við hv. þingmaður getum verið algerlega sammála um að hvort tveggja sé mikilvægt. Það er einmitt lögð mikil áhersla á hvort tveggja. Einn af meginrökstuðningnum fyrir því að ráðast í aðgerðir eins og að endurheimta votlendi eða birkiskóga eða hvað það er, fara í kolefnisbindingu, er að þá vinnum við á mjög stórum þætti sem eru mólikúlin í andrúmsloftinu. Það skiptir ekki máli hvaðan þau koma. Það skiptir máli að koma í veg fyrir að þau fari út og það skiptir máli að binda þau. Ávinninginn verður náttúrlega líka að skoða í samhengi við markmiðið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040. Það að það markmið er í stjórnarsáttmála kallar á að við verðum líka að fara í aðgerðir sem þessar. Þess vegna er mér mikill stuðningur í að hafa þetta markmið stjórnvalda sem eitt af því sem mér ber að líta til við þessa áætlanagerð.
Virðulegi forseti. Votlendið og orkuskiptin voru augljósu dæmin og að sjálfsögðu er verið að vinna í hvoru tveggja. Maður sér ekki hversu hratt mun ganga í einu verkefninu eða öðru í átt til þess að uppfylla þessar skuldbindingar sem við erum að vinna að. En einmitt vegna þess að markmið okkar er kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 sér maður, miðað við þær skýrslur sem við erum að vinna með, að þessar aðgerðir einar og sér duga ekki til að ná því markmiði. Það eru fleiri atriði sem þarf að vinna að. Skógræktin er t.d. eitt, en það eru ýmsar aðrar plöntur sem eru mun betri í kolefnisbindingu en skógar, hraðvirkari o.s.frv. Það eru ýmsar aðrar aðgerðir sem maður myndi vilja að yrðu alla vega skoðaðar og fjallað um. Þess vegna myndi ég hvetja til þess að það væri einmitt sérstök umræða í hverri viku í þinginu um loftslagsmálin til að uppfæra stöðuna og segja okkur hver gangurinn er t.d. í þessari aðgerðaáætlun, hvaða atriði er verið að skoða og hvaða árangri er verið að ná. Ég bendi aftur á árangurinn og að við getum séð ávinninginn því að markmiðið er skýrt fyrir 2040 og ætti að gerast fyrr. Markmiðið á að sjálfsögðu að vera að við komumst í að vera kolefnisneikvæð, þ.e. að við náum að draga kolefni úr andrúmsloftinu. Þá erum við komin með stjórnina á því að geta stillt hversu mikið kolefni eða hve mikið af mólikúlum við höfum í andrúmsloftinu yfirleitt. Eins og komið hefur fram hér í umræðum áður um það að stoppa núna, það að vera kolefnishlutlaus núna - áhrifin af því magni kolefnis sem er í andrúmsloftinu núna eru ekki komin fram. Við verðum að geta stjórnað því hvort við þurfum að fara til baka eða ekki.
Hæstv. forseti. Varðandi aðrar þær aðgerðir sem eru í aðgerðaáætluninni má segja að verið sé að vinna að þeim langflestum. Hvað varðar skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis eru það allt saman verkefni sem ég fól Skógrækt ríkisins og Landgræðslunni í fyrra. Ég á von á því að fá tillögur, er reyndar búinn að fá uppkast að tillögum frá þeim nú þegar sem verið er að vinna úr. Ég á von á því að við kynnum þennan hluta aðgerðaáætlunarinnar, þar sem við erum búin að ákveða hversu mikið fjármagnið á að vera, á vormánuðum. Hið sama á við um fyrstu verkefnin í orkuskiptum. Varðandi orkuskiptin erum við komin mislangt eftir því um hvers konar aðgerðir við erum að tala þar. Við erum komin ágætlega á skrið í rafbílavæðingunni vegna þess að alllengi hafa verið til staðar ívilnanir og líka vegna þess að ráðist var í ákveðið átak í uppbyggingu innviða úti um allt land. Við erum í 2. sæti af þjóðum heims þegar kemur að nýskráningum rafbíla á eftir Noregi. Ég myndi segja að við stöndum okkur ágætlega þar en við þurfum að standa okkur betur, það er alveg rétt. Að lokum vil ég segja, til að draga aðeins saman þessa umræðu sem er mjög góð og gagnleg, að það eru fjögur atriði sem við horfum á núna fyrsta kastið, það eru skógræktin, landgræðslan og votlendið í fyrsta lagi, orkuskiptin í öðru lagi, í þriðja lagi er síðan að koma fjármagni inn í nýsköpun og í fjórða lagi fræðsla. Ég þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir mjög góða umræðu að vanda um loftslagsmál á Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á efnalögum. Markmið frumvarpsins er að styrkja efnalöggjöfina, gera hana aðgengilegri með markvissari og skýrari hugtakanotkun og innleiða EES-reglur um kvikasilfur. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á einstökum ákvæðum gildandi laga til að gera þau skýrari, einfaldari og markvissari í framkvæmd. Breytingar þessar eru einnig til þess fallnar að tryggja jafnræði aðila á markaði og draga úr kostnaði fyrir atvinnulífið. Þær tillögur sem fela í sér efnislegar breytingar varða fyrst og fremst heimild til að leggja á stjórnvaldssektir og breytt fyrirkomulag í tengslum við endurnýjun á notendaleyfum. Við framkvæmd efnalaga hafa m.a. komið upp álitaefni um hvort tiltekin ákvæði þeirra brjóti í bága við EES-samninginn vegna hindrana á frjálsu flæði vöru, svo sem skylda til að tilkynna markaðssetningu eiturefna og plöntuverndarvara og útrýmingarefna sem eingöngu eru ætluð til notkunar í atvinnuskyni. Einnig hafa komið upp álitaefni sem má að einhverju leyti rekja til þess að með efnalögunum voru 13 Evrópureglugerðir og tilskipanir innleiddar í landsrétt í einum lagabálki. Til að mynda hefur komið í ljós að tiltekin hugtök í lögunum eru skilgreind á ólíkan hátt. Þannig hefur hugtakið varnarefni, sem er samheiti yfir plöntuverndarvörur og sæfivörur, reynst óheppilegt í notkun og fremur til þess fallið að flækja lögin, enda gildir hvor sín ESB-reglugerðin um plöntuverndarvörur og sæfivörur. Til að auka skýrleika laganna eru því lagðar til þær breytingar að nota hugtökin plöntuverndarvörur, sæfivörur og útrýmingarefni í stað samheitisins varnarefni. Fara nú leikar að æsast. Í frumvarpinu er einnig lagt til að nokkrum öðrum skilgreiningum verði breytt, aðrar felldar á brott eða uppfærðar sem og að heitum nokkurra hugtaka verði breytt. Þá er lögð til lítils háttar breyting á verkaskiptingu og hlutverki stjórnvalda til að gera stjórnsýsluna skilvirkari. Þannig er gerð tillaga um að skerpa á hlutverki heilbrigðisnefnda sveitarfélaga, að Vinnueftirlit ríkisins taki saman upplýsingar um atvinnusjúkdóma sem tengjast sæfivörum og að Eitrunarmiðstöð Landspítalans verði gert að taka saman öll tilvik eitrunar vegna sæfivara og allar ráðstafanir sem gerðar eru til að draga úr hættu á frekari tilvikum. Lagt er til að tollstjóra verði skylt að hafna tollafgreiðslu efna og efnablandna sem uppfylla ekki skilyrði laganna að fengnum tilmælum frá Umhverfisstofnun í stað þess að um sé að ræða heimild tollstjóra og að Umhverfisstofnun verði ekki lengur skylt að gefa út skráningarnúmer fyrir tollafgreiðslu eiturefna og leyfisskyldra efna og efnablandna. Í samræmi við framkvæmdina í Noregi er lagt til að gildistími notendaleyfa verði lengdur. Notendaleyfi hafa gilt til fimm ára sem kallar á óþarflega tíðar endurnýjanir með tilheyrandi kostnaði fyrir leyfishafa vegna skyldubundinnar endurmenntunar og gjaldtöku Umhverfisstofnunar. Lagaumhverfi og aðferðir við notkun plöntuverndarvara og útrýmingarefna taka ekki það miklum breytingum að þörf sé á svo tíðri endurnýjun leyfa. Þá er lagt til að sett verði lagastoð fyrir skilyrði um endurmenntun áður en til endurnýjunar á notendaleyfi kemur í ljósi kröfu um slíkt í EB-tilskipun um aðgerðaramma bandalagsins til að ná fram sjálfbærri notkun varnarefna. Einnig er skerpt á því í hvaða tilfellum Umhverfisstofnun er heimilt að draga notendaleyfi til baka, t.d. ef leyfishafi gerist brotlegur við lög og reglugerðir sem tengjast starfi hans. Lagt er til að gerðar verði breytingar á gjaldtökuheimildum, m.a. vegna útgáfu vottorða fyrir ábyrgðaraðila fyrir markaðssetningu eiturefna sem og plöntuverndarvara og útrýmingarefna sem eingöngu eru ætluð til notkunar í atvinnuskyni. Talin er ástæða til að skýra betur gjaldtökuheimild vegna beitingar þvingunarúrræða í eftirfylgnimálum sem nú þegar er kveðið á um í gjaldskrá Umhverfisstofnunar. Nokkur tilfelli hafa komið upp þar sem beiting þvingunarúrræða efnalaga hefur valdið vandkvæðum og því eru lagðar til tilteknar breytingar á ákvæðum sem varða þvingunarúrræði. Talið er rétt að líta svo á að úrræðið stöðvun markaðssetningar um stundarsakir, sem fellur undir XIII. kafla efnalaga, sé í raun bráðabirgðaúrræði en ekki þvingunarúrræði. Þær lagfæringar sem lagðar eru til í frumvarpinu snúa í raun að lagatæknilegri útfærslu á heimild Umhverfisstofnunar til að stöðva tímabundið markaðssetningu vöru sem ekki uppfyllir skilyrði efnalaga. Frumvarpið snertir einnig framkvæmd mikilvægra alþjóðasamninga um loftslagsmál og kvikasilfur. Lagt er til að Umhverfisstofnun verði heimilt að leggja á stjórnvaldssektir vegna brota gegn ákvæðum sem varða annars vegar flúoraðar gróðurhúsalofttegundir, eða svokölluð f-gös, og hins vegar vegna losunar gróðurhúsalofttegunda á vistferli fyrir hverja orkueiningu úr eldsneyti og afhentri orku. Þetta tvennt felur í sér mikilvægt skref í loftslagsmálum. Bæta þarf við ákvæði vegna þess að Ísland hefur fullgilt Minamata-samninginn um kvikasilfur og tengist það einnig fyrirhugaðri innleiðingu ESB-reglugerðar um kvikasilfur. Líkt og ég hef rakið að framan eru í frumvarpinu fyrst og fremst lagðar til breytingar sem þörf er á að gera í ljósi reynslunnar á framkvæmd laganna sem miða að því að bæta og einfalda löggjöfina og gera framkvæmd málaflokksins markvissari. Verði frumvarpið að lögum mun það tryggja meira öryggi við meðferð efna. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um kynrænt sjálfræði. Í frumvarpinu er lagt til að í íslenskri löggjöf verði kveðið á um rétt einstaklinga til að skilgreina sjálfir eigið kyn og miða þannig að því að tryggja að kynvitund hvers og eins njóti viðurkenningar. Einnig er lögunum ætlað að standa vörð um rétt einstaklinga til líkamlegrar friðhelgi. Framlagning þessa frumvarps er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem kveðið er á um að ríkisstjórnin vilji koma Íslandi í fremstu röð í málefnum hinsegin fólks með metnaðarfullri löggjöf um kynrænt sjálfræði í samræmi við nýútkomin tilmæli Evrópuráðsins vegna mannréttinda intersex fólks. Jafnframt kemur fram í stefnuyfirlýsingunni að í þeim lögum yrði kveðið á um að einstaklingar mættu sjálfir ákveða kyn sitt, kynvitund þeirra njóti viðurkenningar og að einstaklingar njóti líkamlegrar friðhelgi og jafnréttis fyrir lögum óháð kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Með frumvarpinu er komið til móts við ný og breytt viðhorf til opinberrar skráningar kyns og stuðlað að réttarbótum trans og intersex fólks. Lagt er til að sérhver einstaklingur sem náð hefur 15 ára aldri hafi rétt á að breyta skráningu á kyni sínu í þjóðskrá og að barn yngra en 15 ára geti með fulltingi forsjáraðila sinna fengið breytt opinberri skráningu kyns síns. Sú ákvörðun að breyta kynskráningu barns skal tekin með hagsmuni þess að leiðarljósi og vera í samræmi við vilja þess og þróun kynvitundar. Gert er ráð fyrir að breytingin verði ekki háð neinum skilyrðum, þá er ég að tala um breytingar á borð við skurðaðgerðir, lyfjameðferð, hormónameðferð, geðlæknismeðferð eða sálfræðimeðferð, en gildandi lög gera ráð fyrir ákveðnum skilyrðum. Jafnhliða breyttri skráningu kyns á umsækjandi rétt á að breyta nafni sínu og þær breytingar eru heimilaðar einu sinni, nema sérstakar ástæður séu til annars. Herra forseti. Þá er lagt til í frumvarpinu að hlutlaus skráning kyns verði gerð heimil. Sú heimild felur í sér viðurkenningu á því að ekki falla allir einstaklingar undir tvískiptingu í kven- og karlkyn. Opinberum aðilum og einkaaðilum sem skrásetja kyn ber að gera ráð fyrir hlutlausri skráningu kyns og í vegabréfum skal tákna hlutlausa skráningu kyns með bókstafnum X. Jafnframt er lagt til að verði frumvarpið samþykkt taki lögin þegar gildi, en kveðið er á um að aðilar sem skrásetja kyn hafi 18 mánaða frest frá gildistöku laganna til að laga skráningarform, eyðublöð, skilríki og þess háttar. Ástæða þess er sú að frumvarpið kallar á talsverðar breytingar á skráningarkerfum Þjóðskrár Íslands og er það mat stofnunarinnar að hún geti ekki lagað starfsemi sína að ákvæðum frumvarpsins á skemmri tíma. Þetta er gríðarlega mikil breyting og merkileg. Ég tók eftir því sem áhugamanneskja um þetta mál að spurt var í spurningaþættinum Útsvari á dögunum hver væri fleirtalan af fornafninu hán, sem er það fornafn sem við notum um einstaklinga sem hvorki eru hann né hún. Ég var heima hjá mér og ég tek fram að ég svaraði þessu rétt, fleirtalan er að sjálfsögðu þau. En liðsmenn þessa liðs, ég man ekki hvert það var, voru í töluverðum vandræðum og veltu þessu fyrir sér. Þau komu svo með svar, sem ég man ekki hvort var rétt, eða einhverja góða ágiskun. Það minnir okkur á að þetta frumvarp, verði það samþykkt, sem ég vona einlæglega, mun þýða miklar framfarir í löggjöf fyrir réttarstöðu þessa fólks og setja Ísland í fremstu röð, og ég kem aðeins að því á eftir, ásamt ríkjum á borð við Möltu sem hefur tekið forystu í þeim málum, og vonandi færa okkur ofar á regnbogakortinu yfir réttindi hinsegin fólks og vonandi líka verða til þess að umræða vakni í samfélaginu um hvað þetta þýðir og hvað við eigum við þegar við tölum um mannréttindi allra. Frumvarpið gengur út frá því að þeir einstaklingar sem frumvarpið tekur til eigi greiðan aðgang að þeirri heilbrigðisþjónustu sem þau þurfa á að halda og að óheimilt verði að gera varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum einstaklings 16 ára og eldri án skriflegs samþykkis. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir áframhaldandi starfsemi teymis Landspítalans sem hefur það hlutverk að veita skjólstæðingum 18 ára og eldri upplýsingar og ráðgjöf. Jafnframt er lagt til að starfsemi óformlegs teymis sérfræðinga á BUGL, sem veitt hefur börnum sem upplifa kynmisræmi nauðsynlega aðstoð undanfarin ár, verði lögfest. Enn fremur er gert ráð fyrir skipun sérfræðinefndar um breytingu á kynskráningu barna sem ætlað er að taka ákvarðanir um hvort veita skuli barni undir 15 ára aldri heimild til að breyta opinberri skráningu kyns síns án fulltingis forsjáraðila eða ef forsjáraðila greinir á um breytinguna. Auk þess eru lagðar til breytingar á nokkrum lögum sem tengjast efni frumvarpsins og lagt er til að lög um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda, nr. 57/2012, falli úr gildi. Þau lög voru auðvitað framfaraskref á sínum tíma en þetta er vonandi til marks um ákveðna breytingu í því hvernig við hugsum um réttindi fólks að nú tölum við um kynrænt sjálfræði en ekki um fólk með vanda. Það er alveg gríðarleg breyting sem felst hér í orðanotkun. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að sérstakt tillit verði tekið til réttinda barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Ýmis atriði sem lúta að því þurfa hins vegar frekari skoðunar við og því var það niðurstaða mín að gera ekki tillögu um sérstakt ákvæði sem varðar breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni í þessu frumvarpi. Hins vegar er lagt til í bráðabirgðaákvæði frumvarpsins að ráðherra setji á fót starfshóp sem verði falið að semja frumvarp til laga um breytingar á lögum um kynrænt sjálfræði, verði þetta frumvarp samþykkt, þar sem mælt er fyrir um meginsjónarmið og reglur sem gilda skulu í slíkum tilvikum. Ég tel mjög brýnt að tryggja í öllu réttindi intersex barna og gæta að því um leið að ekki skapist óvissa fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Hér þurfa að gilda skýrar reglur með hagsmuni barnsins í forgrunni og er það markmið þeirrar lagalegu greiningarvinnu sem nú er fyrir höndum að tryggja að svo megi vera. Jafnframt er gert ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða að ráðherra skipi starfshóp til að fjalla um og gera tillögur um breytingar á öðrum lögum sem nauðsynlegar eru til að tryggja réttindi trans og intersex fólks, þar á meðal barnalögum, nr. 76/2003, og lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, nr. 55/1996. Skulu báðir starfshópar skila niðurstöðum sínum og tillögum eins fljótt og auðið er. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að Alþingi ljúki meðferð þessa frumvarps þó að við séum ekki með öll verk unnin og setjum fleiri af stað til þess að við náum að stíga þetta mikilvæga skref, sem ég tel vera mikla réttarbót, og að sjálfsögðu verður svo að halda áfram meðan vinnunni er ekki lokið. Þetta er bara áfangi á þeirri leið. Herra forseti. Lengi vel var íslensk löggjöf um málefni hinsegin fólks mjög framarlega þegar við bárum okkur saman við önnur lönd en hún hefur ekki fylgt eftir þeirri öru þróun sem átt hefur sér stað í þeim málefnum undanfarin ár, líkt og komið hefur fram í opinberum, alþjóðlegum úttektum. Ég nefndi regnbogakortið áðan. Stafar það einna helst af því að íslensk löggjöf hefur ekki fylgt eftir þeirri þróun sem hefur orðið á málefnum trans og intersex fólks, m.a. vegna þess að enn er krafist sjúkdómsgreiningar og læknismeðferðar til að fá kyni og nafni breytt opinberlega. Ég nefndi áðan löggjöfina á Möltu, frá árinu 2015, um rétt fólks til að skilgreina kyn sitt sjálft, en hún var einn helsti hvatinn að undirbúningi þessa frumvarps. Þá hafa Danir, Norðmenn og Svíar breytt lögum sínum til að stuðla að bættri stöðu trans og intersex fólks og hefur þing Evrópuráðsins sent frá sér ályktun um stöðu þessara einstaklinga og sett fram tilmæli um ýmsar ráðstafanir til að bæta þá stöðu sem við tökum tillit til í frumvarpinu. Vilji er fyrir hendi til að koma á áþekkum réttarbótum hér á landi. Minn metnaður stendur til þess að við getum aftur komið Íslandi í fremstu röð þegar kemur að málefnum hinsegin fólks. Ég tel að við eigum fullt erindi þangað og ég tel og vona að breið pólitísk samstaða sé um þær réttarbætur sem felast í frumvarpinu og sömuleiðis að við náum sameiginlega að vinna að þeim áföngum sem eftir eru á þeirri leið og eru boðaðir í bráðabirgðaákvörðun, sem ég nefndi áðan, á þessu kjörtímabili. Ég hef nú þegar gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og legg því til að lokinni þessari umræðu að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að hrósa hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta að mörgu leyti metnaðarfulla frumvarp. Ráðherra fór vel yfir málið og ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa mjög mörg orð um það í bili. Þó vil ég segja að þetta samrýmist stefnu Samfylkingarinnar og hnykkja á stuðningi þingflokksins við málið. Frumvarpið felur auðvitað í sér mjög miklar réttarbætur og er til þess fallið að Ísland taki forystu hvað varðar kynrænt sjálfræði og viðurkenningu trans fólks. Í heimi þar sem fólk er enn þá beitt misrétti, andlegu og líkamlegu ofbeldi, einfaldlega vegna þess að það elskar einhvern eða er með einhverjum hætti, skiptir máli að sýna gott fordæmi. Ég mun því með ánægju taka þátt í að gera þetta stóra skref í áttina að réttlátara og betra samfélagi að veruleika. Sjálfsákvörðunarréttur allra kynja til að stjórna lífi sínu og líkama er auðvitað grundvallarréttur sem við verðum að tryggja. Hér á Íslandi hafa verið stigin mjög mörg mikilvæg skref, ekki síst vegna þrotlausrar baráttu samtaka á borð við Samtökin '78 og Trans Ísland. En við megum hins vegar ekki gleyma því að við eigum enn mjög mörg óstigin skref og baráttunni er auðvitað aldrei lokið. Eins og við höfum jafnvel séð hjá nágrönnum okkar er alltaf hætta á bakslagi. Líka hér á Íslandi horfum við fram á að hugsanlega sé verið að þrengja að réttindum minnihlutahópa með nýju frumvarpi um hatursorðræðu þannig að við þurfum alltaf að vera á varðbergi. Í mörgum löndum hefur lagaumhverfi sem tryggir réttindi hinsegin fólks verið bætt mikið án þess að nóg hafi miðað til þess að breyta viðhorfum samfélaga. Hér á Íslandi hafa á hinn bóginn viðhorf til hinsegin fólks tekið stakkaskiptum á örfáum árum, en löggjafinn hugsanlega verið svolítið seinn á sér og dregið lappirnar. Þess vegna er ýmislegt sem við þurfum að bæta í þessum málum. Við megum alls ekki sofna á verðinum. Samfara þessum skrefum sem við vonandi stígum fleiri á næstunni þurfum við að viðhalda vitundarvakningu og fræðslu í málaflokknum. En þó að þetta frumvarp um kynrænt sjálfræði sé gott er það ekki fullkomið. Það tryggir t.d. ekki nauðsynlega vernd barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Það er að vísu rætt í bráðabirgðaákvæði að fyrirhugað sé að setja á laggirnar starfshóp til að fjalla um málefni þeirra þannig að réttarbætur þessara barna dragist ekki á langinn. En ég skora á þingið að fjalla í meðförum málsins svolítið um þetta, a.m.k. að setja nefndinni einhver tímamörk. Þótt vissulega sé talað um „eins fljótt og unnt er“ hefur það sýnt sig að það getur verið æðiteygjanlegt hugtak. Ég hefði viljað sjá það skýrara. Herra forseti. Grundvöllur opins lýðræðissamfélags er umburðarlyndi og virðing fyrir jafnrétti og mannlegri reisn. Þótt við séum hvergi nærri búin í þessari baráttu held ég að með samþykkt þessa frumvarps séum við a.m.k. einu skrefinu nær réttlátara samfélagi. Ég hlakka til að tjá mig meira um þetta mál þegar það kemur aftur úr nefnd.
Herra forseti. Þetta er gleðidagur. Það er mér mikil ánægja að standa í ræðustóli Alþingis og fagna því metnaðarfulla frumvarpi sem hér er komið fram, frumvarpi sem mun, þegar það verður að lögum, hafa í för með sér gríðarlega mikilvægar réttarbætur hvað varðar rétt einstaklinga til að skilgreina kyn sitt sjálfir. Þetta mun standa vörð um rétt einstaklinga til líkamlegrar friðhelgi, meiri gerast réttarbæturnar varla. Þetta mun skipa Íslandi í fremstu röð í þessum málaflokki öllum, málaflokki hinsegin fólks. Það er kominn tími til vegna þess að við höfum allt of lengi setið eftir hvað það varðar og lagaleg staða ekki verið í neinu samræmi við félagslegar aðstæður og samfélagslegan skilning og vilja til þessara mála. Þetta er mjög gott. Þessi gleðilega staða er ekki síst að þakka einstaklingum úr samtökunum Trans Ísland, Intersex Ísland og Samtökunum '78 sem hafa verið óþreytandi í því að tala fyrir nýjum viðhorfum í þessum málaflokkum. Það er ómetanlegt í réttindabaráttu og fyrir minnihlutahópa að hafa svona öflug samtök, öfluga málsvara á bak við sig, ekki bara fyrir þessa minnihlutahópa heldur fyrir samfélagið allt. Þessi réttindi eru ekki bara fyrir þessa einstaklinga sem þeirra njóta, þótt klárlega sé það mikilvægast, heldur er gríðarlega mikilvægt fyrir Íslendinga alla að við stígum þetta skref. Málið er komið út úr samráðsgátt stjórnvalda. Þangað bárust ríflega 30 umsagnir. Ég fór ekki yfir þær allar en þær sem ég sá voru jákvæðar og í versta falli hlutlausar, það voru eins konar tæknilegar umsagnir, og það er algerlega frábært. Þar komu fram nokkur atriði sem mig langaði að nefna og þarf að huga að í vinnunni við þetta frumvarp. Það hefur komið fram í máli hæstv. forsætisráðherra og síðan hjá hv. þm. Loga Einarssyni að það sem frumvarpið kannski gerir ekki er að tryggja rétt barna til líkamlegrar friðhelgi. Hann er ekki verndaður í þessu frumvarpi. Það eru ástæður fyrir því en þetta er stórmál vegna þess að flest brot á líkamlegri friðhelgi þegar kemur að kyneinkennum eru framkvæmd þegar einstaklingarnir eru enn á barnsaldri. Það er því svolítið erfitt að segja að við höfum náð fullkomnum árangri eða góðum árangri fyrr en við klárum þetta. Það skiptir máli, einnig þegar maður lítur til þess að barnaverndarnefnd Sameinuðu þjóðanna, sem fer með eftirlit með framkvæmd barnasáttmálans, beinir tilmælum til aðildarríkja um að virða líkamlega friðhelgi intersex barna, hverfa frá framkvæmd læknisfræðilegra óþarfainngripa í líkama þeirra og virða sjálfsákvörðunarréttinn. Evrópuráðið hefur gefið út tilmæli vegna nákvæmlega sömu atriða, þ.e. mannréttinda intersex fólks, og það er vísað sérstaklega til líkamlegrar friðhelgi barna. Evrópuþingið samþykkti nú síðast í febrúar ályktun um réttindi intersex fólks og hvatti sérstaklega til þess að vernda líkamlega friðhelgi barna. Það ber því allt að sama brunni. Það er alltaf lögð mest áhersla á börnin og það er ekki tilviljun. Þess vegna veltir maður fyrir sér hvort það sé kannski ástæða til að skoða enn frekar, núna þegar þingið er með frumvarpið til meðferðar, hvort hægt sé að koma þessu máli að aftur hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Hæstv. forsætisráðherra fór yfir það í framsöguræðu sinni áðan af hverju frumvarpið er klárað svona, með því að setja bráðabirgðaákvæði og taka það út fyrir sviga og setja í hendur starfshóps. Störf hins óformlega starfshóps sem kom málinu af stað, málinu sem þetta frumvarp er byggt á, töfðust vegna skiptra skoðana innan hópsins um þetta ákvæði, ákvæðið sem fjallar um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Það tókst ekki að ná einingu um málið þar en við erum samt að tala um nokkurra ára vinnu. Þá verður niðurstaðan að mati sérfræðinga að þetta atriði þarfnist nánari skoðunar. Ég hef fullan skilning á því sjónarmiði sem kemur fram í máli hæstv. forsætisráðherra að vilja frekar taka þetta mál áfram og geyma hitt. Spurningin er bara: Hvað er hægt að skoða meira? Hvað getur orðið til þess í vinnu þessa starfshóps að þessu máli verði ýtt úr vör? Er allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis ekki alveg eins vel til þess fallin að taka vel á málinu? Ég efast um að í þessari skoðun komi fram einhverjar upplýsingar sem ekki hafa komið fram síðustu tvö árin. Þetta snýst bara um að taka ákvörðun. Ég vonast því til þess að allsherjar- og menntamálanefnd skoði málið og síðan eiginlega til vara velti ég fyrir mér hvort þá þurfi ekki að setja þessum starfshópi mjög skýr tímamörk svo hann taki ekki önnur tvö, þrjú ár í að klára málið. Það er eitt af því sem ég myndi vilja hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða. Annað er það sem umsagnaraðilar hafa saknað úr frumvarpinu og ég sé ekki að hafi verið bætt inn í þeirri mynd sem það kemur hér og það er skráningin. Það vantar skráningu á inngripum varðandi kyneinkenni barna og ég átta mig ekki á því af hverju hún er ekki lögbundin í þessu frumvarpi. Það er sem sagt engin tölfræði til hér á landi um umfang þessara inngripa. Það þyrfti að setja inn að læknar og aðrir sem gera varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum barna skuli halda skrá yfir þær. Við erum að tala um börnin og það er nú ekki ólíklegt að þetta tengist væntanlegri vinnu starfshópsins en engu að síður er þetta svo gríðarlega stórt mál. Ég fór að fylgjast með þessum málum fyrir alvöru fyrir ríflega tveimur árum og þá var þetta eitt af því sem kom mér svo ótrúlega nöturlega á óvart. Þetta risamál, þetta risainngrip í líf einstaklinga, var eiginlega ekki talið þess virði að halda yfir það almennilega tölfræði. Þetta er með svo miklum ólíkindum. Ástæðan virðist vera sú leynd sem hefur hvílt yfir þessum málaflokki, sem er eiginlega fáránleg þversögn í sjálfu sér vegna þess að leyndinni er viðhaldið með skorti á aðgengilegum upplýsingum. Ég tek því heils hugar undir ábendingar sem hafa komið fram þess efnis að þeir sem gera slíkar varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum barna skuli halda yfir þær skrár og veita landlækni árlega upplýsingar um inngripin og eðli þeirra og aldur þeirra sem undirgangast slíkar breytingar. Þetta er lykilatriði. Í umsögnunum eru gerðar alls konar tillögur um breytingar á orðalagi, fyrst og fremst til þess ætlaðar að eyða úreltum sjúkdómsheitum, og ég heyri ekki og skynja ekki annað en það sé fullur vilji til þess að eitthvað fari í gegn. Það verður væntanlega eitt af því sem verður farið vel yfir í samráði og samvinnu við þá einstaklinga sem best þekkja til. Síðan langar mig aðeins í lokin til að tala um kerfi. Það er umsögn frá Þjóðskrá Íslands sem, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á, leiddi m.a. til þess að frestur til þeirra aðila til að [[Laga sig að.]]aðlagast, ég þakka hæstv. ráðherra, fór úr sex mánuðum yfir í 18 vegna þess að kveðið er á um töluverðar breytingar. Það er svolítið verið að tala um, eðli málsins vegna, breytingar á hinum ýmsu lögum, þar með talið mannanafnalögum. Það er tekið fram að ekki sé gert ráð fyrir nema einni breytingu. Einstaklingur getur breytt kynskráningu og þar með nafni einu sinni. Maður veltir fyrir sér af hverju sá varnagli er. Það er eins og það sé gert til að þetta passi að mannanafnalögum. Ég mæli sterklega með því að við notum frekar tækifærið og tökum þann lagabálk og hendum honum upp í loftið og fáum gjörbreyttan niður þar sem tekin eru af öll tvímæli um að þeir sem ráða eiga nöfnum einstaklinga eru þeir sjálfir og aðrir ekki. Takmarkanir á því verði felldar niður. Ég er spennt fyrir því að sjá það samofið þessari umræðu í meðförum nefndarinnar. Eins og þetta er núna er hægt að skipta um kynskráningu einu sinni, hins vegar þarf að rökstyðja það ef gera á það oftar. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að það sé þjóðskrá sem taki afstöðu til þess sem mér finnst svolítið sérkennilegt. Ég velti fyrir mér, ef menn telja á annað borð að þessar hömlur þurfi að vera, hver það er sem tekur ákvörðun um hvort aðstæður séu slíkar að það eigi að leyfa skráningu aftur. Helst af öllu myndi ég vilja sjá þennan varnagla eða þessi höft hverfa algjörlega. Ég hef mjög litla trú á því að fólk leiki sér að því að skipta um kyn einu sinni í viku eða svo. Þetta var samansafn yfir það sem ég myndi vilja sjá nefndina fjalla um en það er örugglega eitthvað fleira. Aftur fagna ég þessu frumvarpi gríðarlega. Það er ómetanleg réttarbót. Ég er stolt af því að það skuli vera komið fram og ég lýsi fullum stuðningi þingflokks Viðreisnar við málið og hlakka til þess, og við gerum það öll í þingflokknum, að taka þátt í því að koma málinu á endastöð í meðförum þingsins.
Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa reifað málið. Ég vil í fyrsta lagi segja það um þá tillögu hv. þm. Loga Einarssonar að það sé rétt að setja tímamörk á þá starfshópa sem skipaðir verða að ég get tekið undir hana. Ég held að það sé ekki óeðlilegt þegar hv. allsherjar- og menntamálanefnd er búin að fara yfir málið að hún geri tillögu að slíkum tímamörkum. Síðan vil ég nefna það sem hér var reifað af hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um bráðabirgðaákvæðið um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Það er hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, að þau tilfelli eru ekki skráð sérstaklega og það ætti hugsanlega að vera hluti af bráðabirgðaákvæðinu að settar verði einhverjar slíkar reglur um það, samhliða því að setja skýr viðmið um inngrip. Samkvæmt óformlegum tölum sem hafa komið fram, t.d. hjá formanni Samtakanna '78, fæðast tvö til þrjú börn á ári með ódæmigerð kyneinkenni. En þetta er ekki opinber skráning og það er fullkomlega eðlilegt að farið sé yfir það af hálfu nefndarinnar hvort ekki sé rétt að það sé gert. Ástæða þess að ég tók þá afstöðu að leggja ekki fram ákvæðið eins og það var á einhverjum tíma kynnt af þeim starfshópi sem var að vinna málið var að það kom fram gagnrýni á að hugtakanotkun væri óljós. Þar var talað um að til meðferðar eða inngrips ætti ekki að koma til nema ef brýnar heilsufarslegar ástæður krefðust þess og að það skorti þá á skilgreiningu um hverjar þær væru. Til þess hreinlega að gefa okkur tíma og skýra þessi hugtök betur í eins góðri sátt og hægt er, sérstaklega við heilbrigðisstarfsfólk sem taldi ákveðinni óvissu velt yfir á heilbrigðisstarfsfólk, töldum við að það væri mikilvægt að leggja málið fram og ná þeim áfanga og gefa okkur aðeins meiri tíma í þetta. Síðan ræddi hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson aðeins um þetta með að breyta skráningu oftar en einu sinni. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni. Ég held að það sé enginn að breyta skráningu kyns sér til gamans. En það kann þó að vera, af því að það kallar ekki á neinar aðgerðir, að einhver hefði húmor fyrir því. [[Hlátur í þingsal.]]En við teljum náttúrlega í fyrsta lagi að fólk sé almennt ekkert að gera þetta nema einu sinni. Hins vegar er bent á það hér í greinargerðinni um 7. gr. að það geti komið upp sérstakar aðstæður. Við ætlumst til þess að fólk breyti þessu bara einu sinni, þ.e. gerum ráð fyrir því, en maður getur þó með sérstökum rökstuðningi viljað breyta aftur. Ástæða þess að við tökum það fram er að fólk getur t.d. lent í því að óttast um sitt líf vegna þess að það dvelur í löndum þar sem ekki er viðurkennt að vera með hlutlausa kynskráningu. Það er verið að vísa til tilvika af slíkum toga. Ég get tekið undir með hv. þingmanni. Ég held t.d. ekki að þetta frumvarp, verði það að lögum, sem ég er mjög bjartsýn á eftir þessa umræðu, verði til þess að fólk fari unnvörpum að breyta kyni. Þetta snýst ekki um það. En hugsunin var sú að þetta væri í raun og veru bara það sem við mættum búast við, en að það þyrfti að vera varnagli svo að fólk gæti breytt slíkri skráningu til baka af einhverjum sérstökum aðstæðum. Er þjóðskrá rétti aðilinn? Við töldum að þetta snerist fyrst og fremst um hina breyttu skráningu. Það er ástæðan fyrir að þetta er lagt til svona. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar. Ég þakka bara hv. þingmönnum kærlega fyrir og bind miklar vonir við þann einbeitta vilja sem hér kom fram til að ljúka málinu á þessu þingi og tek undir þann vilja. Mínar vonir standa líka til þess.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Seðlabanka Íslands, en þar er lagt til að sett verði ný heildarlög um Seðlabanka Íslands. Helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru þær að lagt er til að Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð, framvegis verði eftirlit með fjármálastarfsemi hjá Seðlabanka Íslands. Þá eru lagðar til breytingar á stjórnkerfi Seðlabankans, m.a. að þrjár nefndir taki ákvarðanir um beitingu valdheimilda Seðlabankans hvað varðar peningastefnu, fjármálastöðugleika og á sviði fjármálaeftirlits. Samhliða frumvarpi þessu leggur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fram frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Samspil peningastefnu, fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits hefur verið mjög til umræðu í kjölfar fjármálaáfallsins 2008. Stjórnvöld hafa fengið ráðgjöf frá mörgum sérfræðingum á undanförnum árum um þetta viðfangsefni. Í mars árið 2017 var skipaður sérstakur starfshópur um endurmat á ramma peningastefnunnar og skilaði hann skýrslu sinni í júní 2018. Þar voru gerðar 11 tillögur um umgjörð þjóðhagsvarúðar, endurbætt verðbólgumarkmið og beitingu stjórntækja Seðlabankans. Með skýrslu starfshópsins fylgdu fjórar skýrslur erlendra sérfræðinga sem fengnir höfðu verið til að leggja mat á framangreind efni. Ráðherranefnd um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins tók tillögur starfshópsins til umfjöllunar og óskaði jafnframt eftir sjónarmiðum frá Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu. Ráðherranefndin tók að lokinni umfjöllun sinni ákvörðun í október 2018 um að hefja endurskoðun lagaumgjarðar um peningastefnu, þjóðhagsvarúð og fjármálaeftirlit. Ákvörðunin var meðal annars byggð á niðurstöðum fyrrgreinds starfshóps um endurskoðun á ramma peningastefnunnar, sjónarmiðum Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins auk fyrirliggjandi skýrslna sérfræðinga sem hafa brugðið birtu á ýmis viðfangsefni og tækifæri til úrbóta við framkvæmd peningastefnu og umgjörð þjóðhagsvarúðar og fjármálaeftirlits síðastliðin ár. Í kjölfarið var skipuð verkefnisstjórn um þessa endurskoðun laga umgjarðarinnar. Leiðarljós vinnunnar eins og ráðherranefndin lagði upp með var að efla traust, gagnsæi og skilvirkni við yfirstjórn efnahagsmála. Markmið vinnunnar voru tvö: Að viðhalda verðbólgumarkmiði sem meginmarkmiði peningastefnunnar og sjálfstæði Seðlabankans og peningastefnunefndar hans til að beita stjórntækjum til að ná því en gera jafnframt viðeigandi breytingar sem efla traust og auka gagnsæi. Að sameina Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið þannig að traust væri eflt og tryggð skilvirkni við framkvæmd þjóðhagsvarúðar og fjármálaeftirlits. Frá fjármálaáfallinu sem reið yfir árið 2008, fyrir 11 árum, hefur áhersla aukist á að draga úr uppbyggingu óhóflegrar áhættu í fjármálakerfinu, auka viðnámsþrótt þess og minnka hættu á að áfall hjá einum aðila leiði til kerfislegs áfalls. Þessi markmið eru hluti af þjóðhagsvarúðarstefnu sem hefur vaxið að mikilvægi á alþjóðlegum vettvangi. Meginmarkmið þjóðhagsvarúðarstefnu er að varðveita fjármálastöðugleika. Þjóðhagsvarúð tekur til eftirlits með fjármálakerfinu í heild og beitingu tækja til að stemma stigu við kerfislegri áhættu fremur en áhættu í einstökum fyrirtækjum. Þjóðhagsvarúð er sérlega þýðingarmikil á litlum myntsvæðum í ljósi þess hve frjálsar alþjóðlegar fjármagnshreyfingar geta sniðið hefðbundinni peningastefnu þröngan stakk. Þannig getur aukinn vaxtamunur við útlönd komið greiðslujöfnuði í ójafnvægi og skapað hættu á fjármálalegum og efnahagslegum óstöðugleika, eins og við þekkjum svo vel sem vorum hér árið 2008 þegar Seðlabankinn hafði í raun og veru engin stjórntæki til að ná tökum á vaxtamunarviðskiptum önnur en þau að hækka stýrivexti sem fóru upp í 18% á þeim tíma. Tillögur þeirra sérfræðinga sem íslensk stjórnvöld hafa frá fjármálahruni fengið til að leggja mat á peningastefnu, þjóðhagsvarúð og fjármálaeftirlit, einkum stjórntækin, samspil þeirra og stjórnskipulag, hafa að hluta náð fram að ganga. Það hefur auðvitað ekki verið svo að hér hafi ekkert gerst undanfarin tíu ár og þar vil ég nefna nokkrar þær breytingar sem hafa verið gerðar. Fyrirkomulagi þjóðhagsvarúðar hefur verið breytt með stofnun fjármálastöðugleikaráðs og kerfisáhættunefndar. Breytingar á fjármálaeftirliti hafa hvort tveggja tekið tillit til sameiginlegra reglna á Evrópska efnahagssvæðinu og verklags sem lýtur að áhættumiðuðu eftirliti. Kerfisbreytingar hafa verið gerðar á stjórnskipulagi Seðlabankans, m.a. með stofnun peningastefnunefndar og efnahagsmál og málefni fjármálamarkaðarins hafa verið færð undir fjármála- og efnahagsráðuneytið. Umbótum á umgjörð peningastefnu, þjóðhagsvarúð og fjármálaeftirlits er þó ekki lokið og þær breytingar sem gripið hefur verið til í sumum tilfellum aðeins áfangar á lengri vegferð. Eins og ég nefndi áðan er með frumvarpinu lagt til að Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð í eina stofnun. Markmið sameinaðrar stofnunar er að stuðla að stöðugu verðlagi, fjármálastöðugleika og traustri og öruggri fjármálastarfsemi. Lagðar eru til breytingar á stjórnskipaninni sem tengjast sameiningu stofnananna. Lagt er til að einn varaseðlabankastjóri leiði málefni sem varða hvert þriggja meginmarkmiða Seðlabankans. Seðlabankastjóri ber ábyrgð á rekstri og stjórnun Seðlabankans í heild og fer með ákvörðunarvald í öllum málefnum bankans sem ekki eru falin öðrum. Þrjár nefndir munu taka ákvarðanir um beitingu tiltekinna valdheimilda bankans, en þær eru peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd. Nefndirnar eru skipaðar fimm til sjö aðilum, bæði embættismönnum Seðlabankans og utanaðkomandi sérfræðingum á viðkomandi sviðum. Bankaráð mun hafa eftirlit með því að Seðlabankinn starfi í samræmi við þau lög sem um starfsemina gilda eins og kveðið er á um í núgildandi lögum. Í bankaráðum munu áfram sitja sjö manns sem kosnir eru hlutfallskosningu af Alþingi, eins og fyrirkomulagið er nú. Breytingunum sem hér eru lagðar til er ætlað að ná þeim markmiðum sem lagt var upp með um að auka skilvirkni, skýrleika ábyrgðar, bæta stjórnsýslu við ákvarðanatöku, nýtingu upplýsinga og möguleika á auknum gæðum greiningar og yfirsýnar. Svo ég orði það á einfaldri íslensku þá teljum við að við náum fram aukinni samlegð með því að nýta þessa starfsmenn sameiginlega til að ná þeim markmiðum sem við viljum ná fram í okkar litla samfélagi. Í frumvarpinu er gengið út frá því að Fjármálaeftirlitið verði lagt niður eins og fram kemur í frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins sem lagt er fram á Alþingi samhliða frumvarpi þessu. Verkefni Fjármálaeftirlitsins verða þó áfram afmörkuð í lögum og gert er ráð fyrir að lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi haldi gildi sínu. Heitinu „Fjármálaeftirlitið“ verður því viðhaldið í lögum til hægðarauka og gagnsæis um ákvarðanir sem varða fjármálaeftirlit en þó einkum til að halda til haga aðgreiningu ákvarðana sem varða opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, sem heyra munu undir fjármálaeftirlitsnefnd, frá öðrum ákvörðunum Seðlabankans. Þá er þetta einnig gert vegna fjármögnunar verkefna sem falla undir opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, en þau verða áfram fjármögnuð með álagningu eftirlitsgjalds á eftirlitsskylda aðila. Því er mikilvægt að þarna séu skýr mörk í stjórnkerfinu til að tryggja líka að það fjármagn nýtist til þeirra verkefna sem það er ætlað. Færð hafa verið fyrir því sterk rök að ástæða sé til að tengja betur eindar- og þjóðhagsvarúðareftirlit með bankamarkaði. Var það til að mynda gert í skýrslu starfshóps um endurmat á ramma peningastefnu Íslands sem ég nefndi hér áðan. Þar var þó ekki skoðað hvernig eindarvarúðareftirlit og viðskiptaháttaeftirlit eru samofin. Það er nú svo merkilegt að ekkert eitt fyrirkomulag fjármálaeftirlits hefur reynst óumdeilanlega heppilegast í heiminum, enda varla til þau tvö ríki í veröldinni sem hafa nákvæmlega sama háttinn á. Það stafar af því að engar fullkomnar útfærslur eru til og nauðsynlegt er að skoða kosti og galla heildstætt í samræmi við staðbundnar aðstæður. Ísland er lítið land með samofið fjármálakerfi þar sem kerfisáhætta getur stafað frá fleiri aðilum en bönkum einum. Ísland starfar eftir evrópsku regluverki þar sem aðskilnaður eftirlitsverkefna milli varúðareftirlits og viðskiptaeftirlits er flókinn. Því teljum við erfitt að henda reiður á því hvaða starfsemi Fjármálaeftirlitsins tengist ekki samtímis varúðareftirliti og viðskiptaháttaeftirliti á einhvern hátt. Til skýringar er það svo í skýrslunni um endurskoðun peningastefnu, að nefndin leggur þar til að Fjármálaeftirlitið verði klofið upp, eða að sá möguleiki verði skoðaður og viðskiptaháttaeftirlitið verði skilið eftir og eindarvarúðareftirlitið - þetta er nú alveg stórkostlega þjált orð - verði fært yfir í Seðlabankann. Við skoðuðum þann möguleika og töldum einfaldlega að í okkar litla samfélagi væri miklu meiri samlegð í því að Fjármálaeftirlitið fari heildstætt inn í Seðlabankann, enda sjáum við ekki skýr fagleg rök fyrir því að aðskilja eindarvarúðareftirlitið og viðskiptaháttaeftirlitið. Innan Evrópu hafa aðeins þrjú lönd af 33 kosið tveggja turna skipulag þar sem eindarvarúð og viðskiptaháttaeftirlit eru aðskilin í tvær stofnanir, eins og lagt var til að skoðað yrði í skýrslu nefndar um endurskoðun peningastefnu. Í fjórum löndum til viðbótar er sérstakt verðbréfaeftirlit í sjálfstæðri stofnun án þess þó að vera alhliða viðskiptaháttaeftirlit. Ýmsar vísbendingar eru um að fjármálamarkaður muni taka nokkrum breytingum á næstu árum vegna aukinnar hagnýtingar upplýsingatækni. Sjáum við þess nú þegar merki með breyttu fyrirkomulagi t.d. í því hvernig lán og annað slíkt eru í boði með tilkomu tækninnar. Gera má ráð fyrir að ný viðskiptalíkön hasli sé völl, í einhverjum tilfellum þvert á þau mörk sem nú eru skilgreind á fjármálamarkaði. Stór hluti af starfsemi Fjármálaeftirlitsins er nú þvert á markaði, í takt við þessa þróun. Þar má nefna hvers konar starfsleyfismál, mat á hæfni stjórnenda og stjórnarmanna, mat á hæfni virkra eigenda, vettvangsathuganir, eftirlit með vörnum gegn peningaþvætti, viðurlagamál og reglusetningar auk hefðbundinnar stoðþjónustu. Að skipta Fjármálaeftirlitinu upp eftir mörkuðum væri því afar umfangsmikið verkefni og myndi valda fyrirsjáanlegu óhagræði og auknum kostnaði. Að auki má benda á að uppskipting fjármálaeftirlits eftir mörkuðum hefur verið á undanhaldi síðustu áratugi um allan heim og aukin þátttaka seðlabanka í eftirliti síðustu tíu ár, vegna vaxandi áherslu á þjóðhagsvarúð, hefur ekki breytt því í grundvallaratriðum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, sem um nokkurt skeið mælti með tveggja turna fyrirkomulagi á Íslandi, breytti afstöðu sinni í IV. greinar áliti sínu á síðasta ári og komst að þeirri niðurstöðu að vegna samspils bankamarkaðar og lífeyriskerfis o.fl. þátta geti talist heppilegt að starfrækja alhliða fjármálaeftirlit innan Seðlabankans. Á það hefur þó jafnframt verið bent að ákveðnir ókostir fylgi starfrækslu alhliða fjármálaeftirlits innan Seðlabanka Íslands sem nauðsynlegt er að skoða nánar og í einhverjum tilvikum grípa til mótvægisaðgerða. Við mótun þess skipulags á Seðlabankanum sem lagt er til í frumvarpinu hefur verið horft til þessara þátta. Það gerum við með því að leitast við að tryggja valddreifingu í skipulaginu sem auk ákvæða í starfsreglum bankans gætu tryggt viðunandi sjálfstæði á milli þessara verksviða. Þannig er ákvörðunarvald í eftirlitsmálefnum alfarið hjá fjármálaeftirlitsnefnd og getur nefndin einungis framselt það vald til varaseðlabankastjóra á sviði fjármálaeftirlits, í málum sem ekki teljast meiri háttar. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar sem ætlað er að leggja áherslu á sjálfstæði Seðlabankans. Þar sem Seðlabankinn er sjálfstæð ríkisstofnun fer ráðherra ekki með almennar yfirstjórnunarheimildir gagnvart bankanum, heldur hefur aðeins þær heimildir sem honum eru faldar í lögum. Má meðal annars nefna að ráðherra skipar seðlabankastjóra og varaseðlabankastjóra og utanaðkomandi nefndarmenn í nefndum bankans eru skipaðir af ráðherra. Einnig hefur ráðherra heimild til að setja nánari ákvæði í reglugerð. Þá hefur ráðherra heimild til að krefja Seðlabankann um hverjar þær upplýsingar og skýringar sem þörf er á til að sinna eftirliti og öðrum lögmæltum skyldum ráðherra, samanber 2. mgr. 14. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Lagt er til að fellt verði úr lögunum ákvæði um að bankaráð fari með yfirstjórn bankans ásamt ráðherra. Í því felst í raun ekki efnisbreyting, enda verður ekki ráðið af núgildandi lögum að bankaráð fari með eiginlega yfirstjórn bankans, þar sem verkefni bankaráðs eru tæmandi talin í 28. gr. núgildandi laga. Gert er ráð fyrir að ráðherra skipi seðlabankastjóra og þrjá varaseðlabankastjóra. Lagt er til að skipunartími þeirra verði óbreyttur frá skipunartíma seðlabankastjóra og aðstoðarseðlabankastjóra samkvæmt gildandi lögum, þannig að þeir verði skipaðir til fimm ára í senn og að aðeins sé mögulegt að skipa sama mann tvisvar sinnum í embætti. Samkvæmt frumvarpinu munu þriggja manna nefndir skipaðar af ráðherra fjalla um hæfni umsækjenda og ráðherra mun að loknu matsferli skipa í embættin. Lagt er til að sá ráðherra sem fer með efnahagsmál og málefni fjármálamarkaðar skipi hæfnisnefndir vegna varaseðlabankastjóra fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits og tilnefni á grundvelli mats hæfnisnefndanna þann umsækjanda sem hann telur hæfastan til að gegna embætti. Til að skipulag, formfesta og ábyrgð við beitingu stjórntækja bankans séu skýr og sem best fyrir komið er í frumvarpinu lagt til að viðamestu ákvarðanirnar sem faldar eru bankanum með lögum verði teknar í þremur nefndum. Þessar nefndir eru peningastefnunefnd sem tekur ákvarðanir um beitingu stjórntækja bankans í peningamálum, fjármálastöðugleikanefnd sem metur kerfisáhættu og tekur ákvarðanir um beitingu stjórntækja sem varða fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlitsnefnd sem tekur ákvarðanir sem varða fjármálaeftirlit. Ákvarðanataka í fjölskipuðum nefndum stuðlar að fagmennsku og formfestu. Auk þess veita utanaðkomandi nefndarmenn aðhald og stuðla að því að fleiri sjónarmið heyrist við ákvarðanatöku. Hér á landi hefur peningastefnunefnd starfað samkvæmt lögum um Seðlabanka Íslands frá árinu 2009. Kerfisáhættunefnd og fjármálastöðugleikaráð hafa einnig starfað frá árinu 2014 og meiri háttar ákvarðanir sem tengjast fjármálaeftirliti hafa frá stofnun Fjármálaeftirlitsins 1999 verið teknar af stjórn þess. Því felur frumvarpið ekki í sér fjölgun nefnda, ráða og stjórna sem nú taka þær ákvarðanir sem um ræðir en eðli þeirra og skipulag breytist. Samkvæmt frumvarpinu eru ákvarðanir peningastefnunefndar tilteknar tæmandi og eru verkefni nefndarinnar óbreytt frá fyrri lögum. Fjármálastöðugleikanefnd fer samkvæmt frumvarpinu með mörg þeirra verkefna sem kerfisáhættunefnd og fjármálastöðugleikaráði er falið nú. Þó verður breyting á þar sem fjármálastöðugleikanefnd mun geta tekið ákvarðanir um beitingu stjórntækja sem nú eru á ábyrgð Seðlabanka og Fjármálaeftirlits, í sumum tilvikum þó að fengnu samþykki ráðherra, en ekki þarf að beina tilmælum til þessara stofnana eins og nú er. Fjármálaeftirlitsnefnd skal samkvæmt frumvarpinu taka allar ákvarðanir sem varða fjármálaeftirlit. Nefndin getur falið varaseðlabankastjóra fjármálaeftirlits að taka þær ákvarðanir sem ekki teljast meiri háttar. Fjármálaeftirlitsnefnd skal setja sér starfsreglur líkt og stjórn Fjármálaeftirlitsins gerir nú og getur þar skilgreint nánar hvaða ákvarðanir skulu teknar af nefndinni. Meiri háttar ákvarðanir teljast til dæmis veiting og svipting starfsleyfa, kærur og aðrar íþyngjandi ákvarðanir. Nánara skipulag vinnu við verkefni bankans heyrir undir yfirstjórn bankans. Seðlabankastjóri verður formaður í öllum þremur nefndunum og varaseðlabankastjórar hver á sínu sviði verða staðgenglar hans. Í peningastefnunefnd verða tveir utanaðkomandi aðilar líkt og nú er, í fjármálastöðugleikanefnd verða þrír utanaðkomandi aðilar og í fjármálaeftirlitsnefnd verða einnig þrír utanaðkomandi aðilar. Herra forseti. Eitt meginmarkmið sameiningar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins er bætt nýting og aðgengi að upplýsingum til að sinna þeim verkefnum sem sameiginlegri stofnun eru falin. Í þessu frumvarpi og frumvarpi til laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, lögum um gjaldeyrismál og fleiri sérlögum er fjallað um upplýsingaöflun Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Þar sem um sameinaða stofnun er að ræða er litið svo á að ekki séu aðrar takmarkanir á flæði upplýsinga innan stofnunarinnar en þær sem leiðir af reglum um starfsemi Seðlabankans og takmörkunum laga og stjórnvaldsfyrirmæla. Upplýsingar sem Seðlabanki og Fjármálaeftirlitið afla eru nú þegar háðar aðgangsstýringu sem takmarkar aðgengi að upplýsingum við þá sem sannarlega þurfa að nýta þær. Meðferð upplýsinga sameinaðrar stofnunar er því háð sams konar takmörkunum og nú gilda hjá stofnununum tveimur en mikilvægt er talið að ekki séu hindranir á upplýsingaflæði innan stofnunarinnar. Í frumvarpinu er lagt til að breytingar verði gerðar á þagnarskylduákvæði vegna sameiningar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Þannig mun það gilda um alla starfsmenn Seðlabankans, enda er lagt til í frumvarpi til safnlaga, sem lagt er fram samhliða frumvarpi þessu, að í lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og í lögum um gjaldeyrismál verði vísað til þagnarskylduákvæðis laga um Seðlabanka Íslands. Herra forseti. Ég vil taka fram að við gerð frumvarpsins var unnið af hálfu verkefnisstjórnar í samvinnu forsætisráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis, þar sem Benedikt Árnason, sérfræðingur í forsætisráðuneytinu, stýrði vinnunni, en einnig komu að frumvarpinu Áslaug Árnadóttir, Tómas Brynjólfsson og Guðrún Þorleifsdóttir. Enn fremur var haft náið samráð við stjórnendur Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins, enda snýst þetta mál ekki eingöngu um umgjörð peningastefnunnar heldur líka um sameiningu tveggja stofnana og mikilvægt að búið verði þannig um hnútana að slík sameining gangi vel og snurðulaust fyrir sig. Lagt er til í lokaákvæði að lögin öðlist gildi 1. janúar 2020. Náist að ljúka þessu frumvarpi þannig að það verði að lögum í vor er lagt til sömuleiðis að unnið verði að því í sérstökum starfshópi að ljúka þessari sameiningarvinnu þannig að hún ætti að geta gengið snurðulaust fyrir sig og tekið gildi 1. janúar 2020. En að öðru leyti legg ég til, herra forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Ég sat á nefndarfundi hér í þinginu þar sem þetta mál var kynnt. Ég er ekki að halda því fram að ég hafi fyllst miklum efasemdum en það leituðu á mig spurningar. Nú er verið að einfalda hlutina, í fljótu bragði virðist svo vera, það er verið að leggja niður stofnun og sameina. Hins vegar mun þessi nýja stofnun verða feiknarlega mikið bákn, það kom einnig fram. Það var talað um að í upphafi myndu líklega a.m.k. 300 manns starfa þar. Eins og við vitum hafa stofnanir frekar tendens til þess að bólgna út en minnka með tímanum, auk þess sem efasemdir um sjálfstæðar eftirlitsstofnanir, að það sé endilega skynsamlegt að leggja þær niður, kviknuðu í huga mér. Menn hafa margir talið að það hafi verið mikil mistök á sínum tíma að leggja niður Þjóðhagsstofnun. Nú er að hverfa eftirlitsbatterí, sum sé Fjármálaeftirlitið, og þarna verðum við komin með mjög stóra stofnun á fjármálasviðinu og spurningin er: Vakni spurningar um starfsemi þessarar stóru stofnunar, hvaða eftirlit á þá að fylgjast með því? Ef spurningar vakna um starfsemi Seðlabankans, eiga þá þessir starfsmenn, sem eru komnir í fjármálaeftirlit, sem er orðið deild í bankanum, að svara því? Mig langar til að vita frá hæstv. forsætisráðherra hvort svona efasemdir hafi aldrei hvarflað að henni sjálfri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Jú, þessar efasemdir hvörfluðu vissulega að mér fyrr í þessu ferli eins og ég fór hér yfir, þ.e. ég tel mjög þungvæg rök fyrir því að fjármálastöðugleiki og eftirlit með fjármálastöðugleika verði hluti af starfsemi Seðlabanka Íslands. Ég tók því þess vegna fagnandi þegar nefnd um endurskoðun á peningastefnunni, held ég að það hafi heitið, lagði til að fjármálastöðugleiki yrði eitt af meginhlutverkum Seðlabankans. Í því augnamiði yrði Fjármálaeftirlitið klofið upp og sá hluti þess sem fer með eftirlit með fjármálastöðugleika yrði færður inn í Seðlabankann. Þegar við fórum nánar yfir málið, gáfum okkur tíma til þess, sannfærðist ég um þau sjónarmið að ekki væri rétt að aðskilja viðskiptaháttaeftirlitið og eindarvarúðareftirlitið, eins og ég orðaði það svo þjált hér áðan, með því að kljúfa upp Fjármálaeftirlitið. Ég tel meiri hagsmuni af því að við höfum stóra sameinaða stofnun sem hefur þetta miðlæga hlutverk í okkar efnahagsstefnu. Ég veit ekki hvort 300 manns eru of margt eða of fátt. Við erum með aðrar stórar stofnanir, hvort sem það eru háskólar eða spítalar eða hvað það er. Þetta getum við kallað okkar risastofnun á sviði efnahagsmála og ég held að hún verði sterkari eftir en fyrir. Hver á að hafa eftirlit með þessari stofnun? Ja, við þurfum að taka það til okkar, Alþingi, sem velur bankaráð Seðlabankans sem hefur lögum samkvæmt eftirlit með því að Seðlabankinn fari að lögum eins og bankaráðið hefur verið að gera að undanförnu, bara svo ég vísi til nýlegra dæma. Að sjálfsögðu liggja síðan eftirlitsheimildir hjá forsætisráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti í því sem heyrir til fjármálamarkaða. Mér finnst spurning hv. þingmanns mjög eðlileg og hún leitaði líka á mig við upphaf þessa ferlis.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessi góðu svör frá hæstv. forsætisráðherra. Það er alveg rétt, þetta með dálítið mikið bákn um kannski ekkert mjög stóra hluti. Mörgum hefur þótt Seðlabankinn vera ærið bákn nú þegar, stórt og mikið batterí í stóru og miklu húsi utan um einhverja minnstu mynt í veröldinni. Oft heyrir maður talað um að hann hafi ekki sinnt starfsemi sinni miklu verr þegar hann var ein skúffa í Landsbankanum. Nú heyrir maður að líklega muni þurfa að byggja tvær hæðir ofan á Seðlabankann til að hann geti séð um þetta núverandi hlutverk. Þegar ég fór að spyrja mér reyndari og vitrari menn hér í þinginu, eða viðra þessar áhyggjur mínar, var mér sagt að hugmyndir um sameiningu þessara stofnana hafi mjög verið uppi þegar menn voru að endurskipuleggja lög um Seðlabankann eftir hrunið. Þá hafi heyrst mjög tillögur um þetta mál en að þeim tillögum hafi ekki verið fylgt, fyrst og fremst fyrir atbeina þungavigtarmanna í flokki hæstv. forsætisráðherra, enda var þáverandi formaður flokksins fjármálaráðherra. Til gamans mætti spyrja sig hvort það gæti verið merki um þverrandi völd og áhrif Vinstri grænna að það skuli vera farið út í þetta núna.
Herra forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, margir erlendir sérfræðingar hafa lagt þetta til. Ástæðu þess að ekki var ráðist í þetta við endurskoðun laganna 2009 tel ég ekki snúast um valdabaráttu þáverandi ráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar, heldur tel ég að menn hafi talið að ekki væri ráðrúm til að ráðast í það stóra verkefni á þeim tímum sem þá voru. Þá voru gerðar margar mjög góðar breytingar á lagaumhverfi Seðlabankans, til að mynda hvað varðar skipun seðlabankastjóra, skipun hæfnisnefndar, tímalengd embættistíma, sem ég vil halda í þessu frumvarpi. Þó að einhverjir kunni að telja að erfitt sé að fá hæfa einstaklinga sem eru reiðubúnir að gegna þessu embætti í tíu ár held ég að það sé mjög mikilvægt að við séum ekki með æviráðningar í þessum störfum. Þannig að: Nei, ég held að þetta hafi ekki verið valdabarátta á milli þeirra, enda störfuðu þau ekki þannig. Svo sannarlega er þetta ekki heldur til marks um neina valdabaráttu milli núverandi stjórnarflokka heldur byggjum við þetta frumvarp fyrst og fremst á faglegum rökum sem við viljum fylgja eftir. Ef ég ætti að svara hv. þingmanni með einhverju glensi sýnist mér sem völd forsætisráðherra aukist jafnvel enn með þessu frumvarpi þannig að ég veit ekki alveg hvort ég get dregið þá ályktun sem hv. þingmaður dregur. En þetta snýst ekki um það, þetta snýst bara um fagleg rök sem ég tel mjög sterk. Ég skil alveg þær áhyggjur að þetta verði stór stofnun en ég minni líka á að við erum 350.000 manna samfélag. Hversu margar stofnanir ætlum við að hafa til þess að sinna þessu mikilvæga hlutverki? Fáum við kannski meira virði út úr því að sameina alla þessa góðu, kláru einstaklinga í þessum tveimur stofnunum í eina stofnun?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir yfirgripsmikla framsögu í þessu mikilvæga máli. Seðlabankinn er vissulega stofnun sem gegnir lykilhlutverki í íslensku þjóðfélagi. Það sætir auðvitað miklum tíðindum í hvert sinn sem lög um hann eru endurskoðuð í heild sinni, eins og hér er uppi, að ég ekki tali um þegar því fylgir stofnanatillaga af stærra taginu, leyfi ég mér að segja - þegar á að fara að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið. Ég ætla að leyfa mér að segja að stóra málið í þessu er að valdi fylgir ábyrgð. Það háttar þannig til með Seðlabankann að honum er falið afar mikilvægt og víðtækt, leyfi ég mér að segja, þjóðfélagslegt vald. Það eru ekki til hagstærðir sem fela í sér verð, í þeim skilningi, sem hafa afdrifaríkari og meiri áhrif en þær tvær hagstærðir sem bankinn kemur að, þ.e. annars vegar vextirnir og hins vegar gengið. Þannig er mjög afdrifaríkt, eða öllu heldur getur verið það, hvernig bankinn hagar sínum störfum og sinni stefnumótun. Það var rætt í andsvörum áðan hvernig háttað væri eftirliti með bankanum. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra, það hvílir mikil ábyrgð á þeim þingflokkum sem fá það hlutskipti að tilnefna menn í bankaráð Seðlabankans. Þeir verða vissulega að vanda sig mjög vel. Það er áleitið umhugsunarefni hvort ákvæði laganna um bankaráðið séu fullnægjandi í því tilliti að þau gefi bankaráðinu nægilegt svigrúm, ef ég má orða það þannig, til þess að hafa innan bankans virkt eftirlit með störfum bankans. Og að sama skapi vil ég leyfa mér að segja það, herra forseti, að ég tel að Alþingi ætti að hafa stærra hlutverki að gegna í þessu sambandi en núna. Ég skal ekki á nokkurn hátt gera lítið úr því eftirliti sem fer fram, til að mynda með því að fulltrúar bankans koma á fund hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Slíkum fundum er gjarnan sjónvarpað beint. Það hefur vissulega umtalsverða kosti. En það er ekki fyrir að synja, herra forseti, að því geta einnig fylgt vissir gallar. Það getur þýtt að þegar menn eru í kastljósi sjónvarpsvéla séu þeir ekki í sams konar færi og við aðrar aðstæður, eins og venjulega eru á fundum, að það takist samtal. Og auðvitað geta komið upp þær aðstæður að það séu mikil efni til að kryfja mál mjög djúpt og fara ofan í ákvarðanir bankans og hvernig hann hefur staðið að málum með öðrum hætti en gerist í beinni útsendingu þar sem til að mynda fulltrúar sex eða eftir atvikum átta þingflokka hafa kannski bara örfáar mínútur í einni eða tveimur umferðum. Að sama skapi er náttúrlega ræðutími fulltrúa bankans takmarkaður. Menn sjá þannig að hægt er að gera betur í þessum efnum - og kannski verður að gera betur, ekki síst í ljósi þess sem ég sagði áðan og leyfi mér að endurtaka, herra forseti, að hið þjóðfélagslega vald sem bankanum er falið er af því tagi, svo víðtækt og svo mikið og svo afdrifaríkt, að það er alveg nauðsynlegt að því fylgi ábyrgð og að raunhæft og virkt eftirlit sé með störfum bankans. Ég hef að svo komnu máli kannski ekki sterka sannfæringu fyrir sameiningu þessara tveggja stofnana sem hér er lögð til. Þannig háttar til að við sáum nú svolítið til þessara stofnana í hruninu. Við sáum til að mynda hvernig öflugar fjármálastofnanir gátu gengið fram með þeim hætti að þeim tókst í vissum skilningi að hafa ákveðin áhrif á Fjármálaeftirlitið, í þeim skilningi að í mörgum tilvikum urðu starfsmenn þar ekki ellidauðir í starfi heldur höfðu bankarnir tök á því að kaupa út þessa starfsmenn. Og þegar þannig háttar til að starfsmannavelta er mikil verður stofnun auðvitað erfitt um vik. Og svo mætti áfram telja. Reyndar hefur stöku sinnum hvarflað að manni hvort þessa starfsemi Fjármálaeftirlitsins mætti ekki bara bjóða út á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta er bara ákveðin þjónusta. Bankarnir eru vanir því að þeir séu teknir út af erlendum fyrirtækjum. Þeir fá heimsóknir frá matsfyrirtækjunum, Moody's og Standard & Poor's og hvað þau nú öll heita. Ég ætla nú ekki að varpa þessu fram sem beinni tillögu en mér finnst að þetta megi vera til umhugsunar um þann vanda sem við raunverulega stöndum í - hér var nefnt að við erum ekki nema lítil þjóð og allt það - við að halda uppi eftirliti með bönkum, sem er nánast eins og stóriðjurekstur meðal stærri þjóða. Vandinn er engu minni meðal lítilla þjóða eins og okkar. Síðan verð ég að leyfa mér að segja að mér finnst svolítið erfitt að fjalla um sameiningu þessara tveggja stofnana þannig að úr verði þessi risastofnun sem mun hafa mjög víðtæka stjórnsýslulega ábyrgð í samskiptum sínum við fjármálastofnanir. Það er einu sinni þannig að við höfum nýlega fengið tækifæri til að sjá koma fram ákveðnar brotalamir í stjórnsýslu Seðlabankans í ákveðnum málaflokki, gjaldeyriseftirlitinu, með mjög alvarlegum afleiðingum. Reyndar hefði verið óskandi að lagaþekking hjá æðstu yfirstjórn bankans væri yfirgripsmeiri en a.m.k. viðtöl við suma þeirra og opinberar yfirlýsingar virðast gefa tilefni til að ætla. Þessari nýju stofnun, sameinuðum Seðlabanka og Fjármálaeftirliti, er með þessum hætti falið mjög mikið vald. Slíkt vald er auðvitað mjög vandmeðfarið. Það er illt til þess að hugsa að slíkt vald lendi hjá aðilum án þess að þeir fái fullnægjandi og raunhæft eftirlit með sínum störfum. Ég legg á þetta höfuðáherslu. Hæstv. ráðherra vék undir lok sinnar ræðu að kröfum til þeirra sem ráðnir eru til stofnunar af þessu tagi. Þar er mjög stórt mál á ferðinni. Það þarf að gera mjög víðtækar og miklar kröfur til þeirra sem veljast til æðstu forystu og í lykilstörf í stofnunum eins og Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu. Það verður að hafa raunhæfa merkingu í auglýsingu þegar kallað er eftir að umsækjandi hafi yfirgripsmikla þekkingu á þeim málaflokki sem um er að ræða. Það dugir ekki að það sé hægt í skjóli einhverrar hæfnisnefndar að setja saman einhvern ofurgylltan texta sem jafnvel, ef vel tekst til, nær að breiða yfir að sá sem hreppir stöðuna, þrátt fyrir að hafa mjög marga kosti og margt til að bera, hafi kannski ekki nákvæmlega yfirgripsmikla þekkingu á þeim málaflokki sem um er að ræða. Ég vil líka leyfa mér að nefna að það er ástæða til að hafa eftirlit og gagnrýna afstöðu til Seðlabankans eins og allra annarra stofnana. Það er auðvitað alveg sjálfsagt mál. Ógagnrýnin afstaða bankans til lykilþátta í íslensku fjármálakerfi hefur vakið athygli mína og reyndar furðu um langt skeið. Við erum hérna með alveg sérstakt kerfi í okkar fjármálum, sem þekkist hvergi í okkar heimshluta, þessa heimatilbúnu verðtryggingu sem var búin til upp úr neyð í lok áttunda áratugar síðustu aldar. Og að Seðlabankinn með öll sín alþjóðlegu tengsl og sambönd við aðra banka, alla þessa fundi með bankastjórum í Basel og linnulausu samstarfi og samráði, skuli ekki hafa fundið hjá sér minnstu hvöt til þess að vera þátttakandi í því að móta stefnu þar sem við yrðum dregin upp úr þessum hjólförum sem þessi verðtrygging er? Við spólum bara ár eftir ár og áratug eftir áratug í kerfi sem er svo gjörólíkt því sem gerist og gengur að það hefur ekki tekist að útskýra þetta fyrir nokkrum manni sem hingað kemur, hvort sem hann er sérfræðingur eða blaðamaður - og þegar maður er kominn hálfa leið við að útskýra þetta er bara sagt við mann eins og þýski blaðamaðurinn sagði við mig: Ef þetta væri svona heima hjá mér væri búið að reisa götuvígi. Þannig að ég verð að leyfa mér að segja að fyrst hér gefst tækifæri til að fjalla svona almennt, laust og bundið, í 1. umr. um þetta frumvarp um Seðlabankann, að það er auðvitað ekki nógu gott að svona stofnun gangi fram eins og hún sé eins konar stjórnmálaafl í stað þess að vera hlutlæg og hlutlaus stofnun sem fjallar um einstök mál og málaflokka af hlutlægri og gagnrýninni hugsun. En ég skal ekki orðlengja þetta að svo komnu máli. Ég vil bara undirstrika og árétta það sem hefur kannski verið kjarninn í því sem ég hef leyft mér að segja hérna, að valdi fylgir ábyrgð. Eftirlitshlutverkið með bankanum verður að vera öflugt að vöxtum og rammgert að öll leyti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra góða yfirferð yfir þetta mál. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa langt mál um frumvarpið á þessu stigi en fagna því að það sé fram komið. Ég held að það sé löngu tímabært að grípa til þessarar sameiningar. Ég held að í jafn litlu samfélagi með jafn lítið fjármálakerfi og við erum með í alþjóðlegu samhengi sé mjög mikilvægt að við háttum því eftirliti sem hefur verið á hendi bæði Seðlabanka og Fjármálaeftirlits með samræmdari hætti en verið hefur. Bæði felast í því að mínu viti möguleikar til talsverðs hagræðis en um leið, sem skiptir meira máli, öryggis og festu í því eftirliti sem þar ber að sinna og skapar auðvitað líka einfaldara starfsumhverfi fyrir fjármálafyrirtæki á markaði sem skiptir verulega miklu máli. Það er mikilvægt í þessu samhengi að átta sig á því að sameinað fjármálaeftirlit og seðlabanki með þessum hætti er gríðarlega valdamikil stofnun með mjög mikla ábyrgð á hendi varðandi skipan efnahagsmála til skemmri og lengri tíma. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að vel takist til við þessa sameiningu, ráðningar í nýja stofnun o.s.frv. En það leiðir auðvitað dálítið hugann að því sem mætti kalla eftirlit með eftirlitinu, þ.e. hvernig við háttum skipan bankaráðs Seðlabankans sem mun hafa það eftirlit með höndum, ásamt forsætisráðuneytinu og þinginu sjálfu eftir atvikum. Það vekur athygli þegar maður les frumvarpið að það eru eiginlega engar sérstakar hæfiskröfur gerðar til bankaráðsmanna í bankaráði Seðlabanka aðrar en þær hvaða störfum viðkomandi mega ekki gegna á þeim tíma sem þeir eru skipaðir í bankaráðið. Ég held að við þurfum að taka það til skoðunar í þinglegri meðferð málsins. Ég held að það sé mjög eðlilegt að gera þá kröfu að bankaráðið sé einmitt ekki, eins og gjarnan hefur verið tilfellið hingað til, pólitískt skipað án tillits til hæfis viðkomandi einstaklings til þess að gegna því mikilvæga eftirliti sem þar verður sinnt. Og í því samhengi held ég að sé fullt tilefni fyrir þingið og viðkomandi þingnefnd að skoða mjög vandlega hlutverk bankaráðsins, hvort það sé nægilega vel skilgreint eða jafnvel um of afmarkað að einhverju marki í frumvarpinu eins og það stendur hér. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli fyrir jafn valdamikla stofnun að það sé vandað mjög til skipanar bankaráðsins og hlutverk þess og ábyrgð ekki síður vel skilgreint en ábyrgð og skyldur lykilstarfsmanna bankans eftir þessa sameiningu. Auðvitað væri hægt að ræða í nokkuð löngu máli um umgjörð fjármálakerfisins og umgjörð peningastefnunnar sem er kannski lítið tekið á í þessu. Við erum í raun og veru að afgreiða, í nokkuð stuttu máli finnst mér, þá ákvörðun að sigla bara áfram með óbreytta peningastefnu á grundvelli þessara laga. Það þykir mér miður, ég dreg ekki dul á það. Ég tel marga meinbugi á þeirri peningastefnu sem við höfum fylgt á undanförnum árum með ýmsum stefum þó, getum við sagt, en það hefur ekki tekist að skapa þann stöðugleika sem til þarf. En ég ætla ekki að eyða löngu máli í það. Við tókum umræðu um það í þinginu í vetur og er ekkert launungarmál að sú ríkisstjórn sem starfar í landinu í dag hefur engan áhuga á því að taka á því vandamáli og það bíður síðari tíma, þó svo að við sjáum mjög kunnugleg hættumerki og vandamál tengd þessari peningastefnu rísa fyrir framan okkur um þessar mundir. Það sem er hins vegar vert að leiða hugann að í samhengi við þetta mál er umgjörð fjármálakerfisins sjálfs. Ég myndi segja að fjármálakerfið búi orðið við talsvert viðamiklar kröfur. Það er auðvitað svo að í öllum þeim ráðstöfunum og aðgerðum sem gripið hefur verið til eftir hrun er stöðugt verið að reyna að byrgja þann brunn sem síðast var dottið í, en fyrir vikið höfum við búið svo um hnútana að við erum með allt of dýrt og ósamkeppnishæft bankakerfi sem nær ekki að sinna í raun grunnkröfum sem gera má til fjármálakerfisins, t.d. um að geta veitt lán á samkeppnishæfum kjörum. Við sjáum það bara í hvítbók ríkisstjórnarinnar um fjármálakerfið að kerfið er orðið allt of dýrt, að stórum hluta út af bæði sértækri skattlagningu og sértækum kröfum sem við gerum til fjármálastofnana umfram nágrannalönd okkar. Það held ég að við hljótum í nefndinni líka að þurfa að horfa aðeins í þegar við förum í gegnum þetta mál heildstætt. Að því sögðu segi ég enn og aftur: Ég fagna því að málið sé fram komið. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fengið ákveðna forkynningu á þessu máli með þeim skilaboðum að það þurfi að afgreiðast hratt og vel, en ég held að það þurfi að vanda líka til verks og tryggja að við séum með trausta umgjörð, ekki hvað síst hvað varðar það hvernig við tryggjum hlutverk bankaráðs og eftirlit með þessari gríðarlega valdamiklu stofnun sem við erum að setja hér á fót.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu, í sjálfu sér er ekki margt við hana að athuga. En þó langar mig að eiga orðastað við hv. þingmann vegna orða er varða óbreytta peningastefnu og svo vísaði hv. þingmaður í umræðu sem við höfum átt hér fyrr í vetur í þinginu, þar sem við vorum að ræða skýrslu um leiðir í peningastefnu. Hv. þingmaður lýsti því, ef ég skildi hann rétt, að sér þætti miður að ekki ætti að gera neinar breytingar þegar kæmi að peningastefnu. Nú læðist að mér sá grunur að hér sé hv. þingmaður að vísa til hugmynda sinna um að við tökum upp aðra mynt en íslenska krónu. Mér þótti það einmitt dálítið einkenni á sumum sem tóku þátt í umræðunni um ýmsar tillögur um peningastefnu hér fyrr í vetur að við vorum lítið að ræða þá skýrslu, eða alla vega sumir sem tóku þátt í henni, heldur einmitt að ræða þá ósk, sem ekki var þá til umfjöllunar, að hér yrði einhvern veginn tekin upp önnur mynt. Hér er beinlínis sagt að Seðlabanka sé ekki eingöngu heimilt með samþykki ráðherra að lýsa yfir tölulegum markmiðum um verðbólgu, heldur segir líka, með leyfi forseta: „Seðlabankanum er heimilt með samþykki ráðherra að lýsa yfir markmiði um gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái ekki í því frumvarpi sem hér er vísi að breyttum áherslum í peningastefnu þó að það séu ekki endilega þær áherslur sem hv. þingmaður telur vera einu breytingarnar hvað peningastefnu varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það kemur ekkert á óvart að ég vilji ræða peningastefnu og breytingar á henni. Ég er í flokki sem er hlynntur því að taka upp gjaldmiðil sem einhverjir utan okkar ástkæru eyju myndu vilja snerta á og væri alþjóðlega gjaldgengur. Í umræðunni hér í vetur um breytta skipan í peningastefnu var það lykilatriði skilið eftir utan dagskrár. En það breytir því ekki að ég hef ekki nokkra trú á því að íslenska krónan verði okkur brúkhæfur gjaldmiðill til lengri tíma litið. Ég tel að á 100 ára fullveldi höfum við tæmt allar þær varíasjónir sem þar er mögulegt að nota og sumar oftar en einu sinni, jafnvel oftar en tvisvar. En varðandi spurninguna um hvort ekki væri verið að breyta peningastefnunni með þessu - ef hv. þingmaður vill vera í salnum til að hlusta á svarið - þá er það einmitt ekki svo. Ég spurði út í þetta þegar efnahags- og viðskiptanefnd fékk forkynningu á málinu og fékk það svar að þessi heimild er til staðar í núgildandi lögum um Seðlabankann. Ég hélt einmitt fyrst, þegar ég hnaut um þessa setningu, að mögulega væri verið að breyta eða útvíkka þau tæki sem Seðlabankinn hefði í peningastefnu en var tjáð að svo væri ekki, það væri eingöngu verið að færa til heimildarákvæði sem er þegar í lögunum og gæta þess að þau væru þá bara í einni og sömu greininni, þ.e. varðandi markmið um stöðugt verðlag eða tölulegt markmið um verðbólgu og aftur eitthvert tölulegt markmið eða viðmið um gengi. Þetta er því engin breyting frá núgildandi lögum. Það er eingöngu verið að færa til, eftir því sem mér skilst, þetta heimildarákvæði.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna og að leggja fram þetta ágæta mál. Ég held að það sé afar mikilvægt, einkum og sér í lagi, eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra, í kjölfar skýrslu peningastefnunefndar og þeirra ábendinga sem þar komu fram. Á þeim er mörgum tekið í frumvarpinu. Það er kannski fyrst og fremst eitt atriði sem ég vil sérstaklega hnykkja á í sambandi við umræðuna og væntanleg störf í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Núna þegar við sameinum þessar tvær stofnanir og flytjum í rauninni fjármálaeftirlitið inn í Seðlabankann þurfa, eðli málsins samkvæmt, að vera býsna traustir eldveggir á milli fjármálaeftirlitsstarfseminnar þar inni og hinnar hefðbundnu seðlabankastarfsemi sem þar hefur verið fram undir þetta. Það skiptir miklu máli til þess að viðhalda trúverðugleika þessarar gríðarlega mikilvægu stofnunar. Ég tel að sameiningin sé afar skynsamleg, að búa til eina sterka stofnun í því litla hagkerfi okkar sem sér um þessi mál. En hitt má ekki vera neinum vafa undirorpið, að milli þessara tveggja lykilþátta í málinu séu ekki greiðar samgöngur, skulum við segja. Eins og hefur komið fram í máli nokkurra hv. þingmanna er mikilvægt að vanda sig í þessu máli og ég tek heils hugar undir að í það fari góð og mikil vinna í efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin hefur ágætistíma, alveg til vors, til að klára þetta mál og leita þeirra álita sem til þarf. Ég treysti hv. nefnd ágætlega til þess. Eins og hefur líka komið fram fylgir málinu stórt lagafrumvarp sem helst má kalla bandorm eftir því sem mér skilst, en er engu að síður bandormur upp á býsna marga liði og það þarf að fylgja með. Þar eru gerðar breytingar á 30 lagabálkum. Ég hlakka til að takast á við þetta mál í hv. nefnd og vildi koma á framfæri þessum sjónarmiðum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að við skulum vera að hefjast handa við að setja nýja heildarlöggjöf um Seðlabanka Íslands og með því sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins þótt þar sé auðvitað að ýmsum sjónarmiðum að gæta. Ég vil líka þakka kærlega fyrir hvernig staðið hefur verið að verki. Ég hygg að mér sé óhætt að fullyrða að það séu a.m.k. ekki mjög mörg dæmi um það að ráðherra, í þessu tilfelli forsætisráðherra, hafi tryggt að samráð væri haft með jafn ítarlegum hætti við þá nefnd sem um frumvarpið á að fjalla, í þessu tilfelli efnahags- og viðskiptanefnd, þar sem verkefnishópur sem stóð að samningu frumvarpsins hefur komið á fund nefndarinnar tvisvar sinnum, annars vegar rétt áður en frumvarpið var að fullu mótað og síðan um það leyti þegar það fór inn í samráðsgátt stjórnvalda. Þetta finnst mér vera til fyrirmyndar. Mér finnst rétt að fyrir það sé þakkað. Það auðveldar okkur sem sitjum í efnahags- og viðskiptanefnd leikinn. Þannig að þó að það væri ekki nema af þeim ástæðum er rétt að koma hér upp við 1. umr. og segja: Mikið vildi ég að fleiri tækju hæstv. forsætisráðherra sér til fyrirmyndar í þeim efnum.
… haltu áfram.
Já, ég nýti hvert tækifæri sem hægt er að fá. Það er hins vegar alveg ljóst að þetta er viðamikið frumvarp. Þetta er frumvarp sem skiptir gríðarlega miklu máli og þess vegna kemur það mér mjög á óvart að ekki skuli vera fleiri í salnum. Hérna eru bara stjórnarþingmenn, fyrir utan hæstv. forseta, og hér kemur einn stjórnarandstæðingur í viðbót inn í salinn. Það er ágætt að svo sé, það skiptir máli þegar við tölum um jafn viðamikið frumvarp. Við erum auðvitað með sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins, gangi frumvarpið óbreytt í gegn, að búa til alveg ótrúlega valdamikla stofnun. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir ákveðinni valddreifingu og opnu ferli þegar kemur að ákvarðanatöku sem kemur til móts við áhyggjur manna eins og minna sem fá alltaf aðeins hraðari hjartslátt þegar komið er á fót stofnunum sem hafa gríðarleg völd í íslensku samfélagi. Ég hygg að það hvernig staðið er að verki í þeim efnum sé ágætt. Ég renndi hins vegar aðeins yfir umsagnir sem bárust í samráðsgáttina, sem voru því miður ekki mjög margar. Ég vil aðeins vekja athygli á því að annars vegar eru flestir á því að hér sé að mestu leyti verið að stíga mjög farsælt skref. Áhyggjurnar snúa kannski fyrst og fremst að því hvort skynsamlegt sé að sameina Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann að öllu leyti og hvort viðskiptaháttaeftirlitið eigi að starfa sjálfstætt og vera óháð Seðlabankanum. Kannski getum við gert það enn óháðara en haft það innan veggja Seðlabankans til að ná fram t.d. hagræðingu sem að er stefnt. Ég hygg að þetta sé sjónarmið sem við í efnahags- og viðskiptanefnd þurfum að hafa í huga og vega og meta. Ég hef sjálfur á síðustu árum talað mjög fyrir því að ganga eigi hreint til verks og sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið með manni og mús. Ég er enn þeirrar skoðunar en tek eftir ábendingum, m.a. frá Viðskiptaráði, Samtökum fjármálafyrirtækja og Samtökum atvinnulífsins, sem eru kannski efnismestu umsagnirnar sem bárust. Eitt af því sem skiptir máli þegar við komum á fót nýjum Seðlabanka, held ég að okkur sé óhætt að tala um, nýjum og öflugum Seðlabanka, valdamiklum Seðlabanka, er að tryggja að með sameiningunni sé stjórnkerfi bankans með þeim hætti að það virki og stjórnskipanin öll. Í þeim efnum skiptir verulega miklu að ekki verði gert ráð fyrir því að það sé einn seðlabankastjóri heldur þrír varaseðlabankastjórar á sviði peningamála, fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits. Þeir munu auðvitað skapa ákveðið mótvægi við seðlabankastjórann sjálfan auk þess sem utanaðkomandi aðilar sitja í ýmsum nefndum, svo sem fjármálastöðugleikaráði og peningastefnunefnd. Allt þetta skiptir máli. Hin efnislega umræða fer fram hér að loknu því verki sem bíður okkar í efnahags- og viðskiptanefnd og þá er ráðrúm til að fara í ítarlega efnislega umræðu á grundvelli þeirrar vinnu sem nefndin skilar af sér. Ég kemst ekki hjá því að lokum að benda á að skipunartími núverandi seðlabankastjóra rennur út 20. ágúst. Búið er að auglýsa laust starf seðlabankastjóra. Það kemur í hlut hæstv. forsætisráðherra að skipa hæfan einstakling til að gegna embætti næstu fimm árin hið minnsta og líklegast tíu ár. Þetta er ekki léttvæg ákvörðun því að jafnvel þótt við göngum þannig frá lögum um Seðlabankann skiptir miklu máli hvers konar einstaklingur velst til þessa starfs. Við erum að einhverju leyti að marka stefnu til framtíðar, ekki bara varðandi peningamál eða efnahagsmál almennt heldur er með því verið að slá tóninn í því hvers konar stjórnsýsla verður rekin á komandi árum innan bankans og hvort embættismönnum innan stjórnsýslunnar sé ætlað að gæta hófsemdar, meðalhófs og sanngirni í störfum sínum. Þess vegna skiptir máli að til starfans veljist ekki aðeins einstaklingur sem hefur skilning og þekkingu á efnahagsmálum heldur sem hefur hæfileika til að skilja og skynja hvaða áhrif ákvarðanir bankans í einstökum málum, hvort heldur það er í vaxtamálum eða öðrum, hafa á daglegt líf einstaklinga og fyrirtæki. Það skiptir máli að til starfans veljist seðlabankastjóri sem hefur ekki bara burði til að tala máli Íslands á erlendum vettvangi og gæta hagsmuna okkar heldur ekki síður, og það veit ég að hæstv. forsætisráðherra leggur áherslu á, hafi hæfileikann til að ræða flókin mál á einfaldan og skiljanlegan hátt og efni til samtals við almenning um peningastefnuna, um Seðlabankann og auki þar með skilning allra óháð hlutverki bankans. Ég kemst ekki hjá því að segja að ekki væri verra ef nýr seðlabankastjóri hefði tekið þátt í atvinnulífinu, hefði jafnvel tekið þátt í að stofna og reka fyrirtæki. Það er víst ekki sú krafa sem gerð er til nýs seðlabankastjóra en ég er sannfærður um að fátt auki skilning manna meira en að hafa tekið þátt í því að vera á almennum vinnumarkaði og jafnvel tekið þátt í því að ryðja nýjar brautir í atvinnulífinu. Ég fagna því að frumvarpið er komið fram. Ég hlakka til að fá að takast á við það í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég ítreka þakkir mínar til verkefnisstjórnarinnar og hæstv. forsætisráðherra. Það er til fyrirmyndar hvernig staðið var að verki og það, eins og ég sagði áðan, auðveldar okkur eftirleikinn.
Hæstv. forseti. Ég myndi ekki kjósa neitt frekar, held ég, en að geta verið sammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, um flestallt sem hann sagði. Það var að vísu notalegt að heyra hann auglýsa eftir einhverjum úr stjórnarandstöðunni og auðvitað varð maður við því að koma hingað upp. [[Hlátur í þingsal.]]Ég get alveg tekið undir það með honum að víst hefur þessi undirbúningsvinna örugglega verið mjög góð. Það vildi þannig til að ég sat sem varaskeifa annan af þessum kynningarfundum sem haldinn var í efnahags- og viðskiptanefnd út af þessu máli. En vegna þess hve langur ferillinn er búinn að vera og hversu margir eru búnir að koma að verki verð ég að viðurkenna að niðurstaðan veldur mér verulegum vonbrigðum. Það er ekki síst að það sem markar það sem ég er að tala um núna eru nýliðnir atburðir og nýliðinn opinn fundur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem núverandi seðlabankastjóri og bankaráðsformaður sátu m.a. fyrir svörum. Ég verð eiginlega að viðurkenna að meðal þess sem olli mér áhyggjum á þeim fundi var að bankaráðsformaðurinn og seðlabankastjórinn töluðu algjörlega hvor með sínum hætti um það mál sem þar var til meðferðar. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði áðan: Það skiptir miklu máli hver skipar embætti seðlabankastjóra, sem er gríðarlega valdamikið. Í sjálfu sér hefur seðlabankastjóri engan yfirmann nema hæstv. forsætisráðherra. Ég er ekki að segja að það sé slæmt. En bankaráð er þarna eingöngu ráðgefandi og til eftirlits og seðlabankastjóri - hver sem hann er, svo menn haldi ekki að ég sé að leggja í einelti þann sem situr núna - leikur í sjálfu sér bara lausum hala í tíu ár, eða fimm, tvisvar fimm. Þetta veldur mér nokkrum áhyggjum. Það veldur mér líka áhyggjum að þarna verða með honum þrír aðstoðarbankastjórar og einn er þá sá sem á að sinna eftirliti með Seðlabankanum sjálfum. Hann er undirmaður seðlabankastjóra. Ég sé þetta ekki fúnkera, bara því miður. Á þessum fundi sem ég sat um daginn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kom einmitt þetta atriði mjög til umræðu. Menn virtust hafa sveiflast mjög í því hvort Fjármálaeftirlitið, að hluta eða öllu leyti, ætti heima inni í Seðlabankanum. Ég skal fúslega viðurkenna að fyrir nokkrum misserum síðan var ég á því sjálfur að Fjármálaeftirlitið ætti að vera inni í Seðlabankanum - til þess að efla það o.s.frv. En núna, ekki síst í ljósi ýmissa atburða sem gerst hafa, get ég ekki alveg séð hvernig Fjármálaeftirlitið á t.d. að hafa eftirlit með því sem gerist í Seðlabankanum sjálfum. Síðan er annað hér sem ég tek eftir. Nú á að búa til 300 manna stofnun. Ég veit ekki hvort starfsmenn Seðlabanka Bandaríkjanna eru 300.000. Ég er ekki viss um það. En það er svona stærðarhlutfallið þar á milli. Þetta verður alveg risastór stofnun, 300 manna stofnun, með stærstu ríkisstofnunum, fyrir utan spítala og slíkt. Þarna á að búa til alveg fullt af stjórnum og ráðum. Þarna verður sjö manna bankaráð og sjö manna peningastefnunefnd og yfir öllu þessu á að vera aðstoðarbankastjóri eða varaseðlabankastjóri. Ég verð að viðurkenna að í fljótu bragði sé ég ekki alveg hvernig allt þetta apparat, þessi stóra vél, á að geta starfað „smurt“, eins og maður segir. Síðan eru náttúrlega mestu vonbrigðin af öllum vonbrigðum. Þetta frumvarp hér boðar óbreytta peningastefnu - sem hefur ekki virkað síðan 1995. Það á að framlengja hana enn. Við erum að taka lög um Seðlabanka Íslands upp í heilu lagi og við gerum ekki neinar breytingar á peningastefnu. Þetta eru gríðarleg vonbrigði. Þetta er nokkuð sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd hlýtur að athuga. Hún hlýtur að athuga líka þau varnaðarorð sem ekki bara ég heldur fleiri hafa sett fram um að Fjármálaeftirlitið í heild sinni fari inn í Seðlabankann. Ég vona það satt að segja og ég treysti því að hv. nefnd taki þetta mál til gaumgæfilegrar skoðunar. Það var talað um það áðan að hún hefði góðan tíma til verksins. Ég er ekki sammála því. Það er hálfur mánuður, þessi mánuður núna sirka í störfum þingsins, og síðan maímánuður. Menn eiga eftir að kalla eftir umsögnum og kalla á gesti o.s.frv. Mér finnst þetta ekki mikill tími til þessa verks. Bara afsakið, ég sé það ekki. Kannski er mönnum nauðugur einn kostur, það þarf að skipta um seðlabankastjóra í ágúst eða fyrr, en mér finnst þessi tími ekki nægur. Þetta frumvarp kemur hérna inn korter í þrjú, eins og maður segir, rétt áður en framlagningarfrestur rennur út, rétt þannig að ekki þurfi að taka það inn með afbrigðum. Ég hefði sjálfur kosið að þetta frumvarp hefði verið komið inn í síðasta lagi fljótlega eftir áramót. Mönnum hefði þannig gefist góður tími í nefndinni til að fara yfir það. Og einmitt út af þessum stutta tíma viðurkennir sá sem hér stendur að hann er ekki búinn að lúslesa þetta frumvarp heldur eru það bara stóru atriðin sem ég taldi upp núna og vildi koma á framfæri vegna þess að ég tel þau grafalvarleg. Svo ég vitni aftur í minn ágæta kollega, síðasta ræðumann, hv. þm. Óla Björn Kárason, sagði hann: Það skiptir rosalega miklu máli hvernig mann við veljum sem seðlabankastjóra. Það er alveg hárrétt en í þessum orðum kristallast hvað þetta starf er, samkvæmt þessu frumvarpi, gríðarlega valdamikið. Í sjálfu sér hefði vonandi verið hægt að segja að bankaráðshlutverkinu væri breytt þannig að þar væri einhver stjórn sem seðlabankastjóri svaraði til vegna þess að í nýliðnum atburðum verður að viðurkennast að hæstv. forsætisráðherra og bankaráð Seðlabankans hafa hent á milli sín þeim málum eins og heitri kartöflu. Hvorugt er búið að stöðva og halda á henni til lengdar. Þá segir maður: Eigum við, við óbreytt ástand, von á að þetta haldi bara áfram? Ef eitthvað gerist - auðvitað viljum við ekki að það gerist - hvernig á bankaráðið eða undirmaður væntanlegs seðlabankastjóra, sem er aðstoðarbankastjóri með Fjármálaeftirlitið á sinni könnu, að geta veifað einhverjum flöggum svo mark sé takandi á? Ég sé ekki betur en að þá séum við með sömu „sitúasjón“. Við erum með sömu uppbyggingu. Ég segi aftur að þetta veldur mér verulegum vonbrigðum og verulegum áhyggjum. Þó að það sé leiðinlegt að vera neikvæður verður maður stundum að vera það, sérstaklega vegna þess að eins og ég segi er örugglega búið að leggja mikla vinnu í þetta plagg og allan undirbúning. Ég spyr bara: Hvað voru menn að gera allan þennan tíma ef það átti að taka upp þessi mál í heilu lagi miðað við þá gagnrýni sem t.d. hefur komið fram á peningastefnuna? Ekki bara hefur komið fram gagnrýni á peningastefnuna, bæði hjá virtum hagfræðingum og sumum alþingismönnum, heldur hafa menn bent á nauðsyn þess að breikka og auka þær heimildir, þau úrræði, sem bankinn gæti haft til þess að hér séu efnahagsmál í betri horfum en þau hafa verið. Ég held því enn fram, svo ég nefni bara eina ákvörðun, að þegar ég sagði úr þessum stól árið 2015 að það ætti að lækka stýrivexti um 2% þar og þá er ég alveg sannfærður um að sagan frá þeim tíma til dags dato hefur sagt okkur að það hefði verið rétt ákvörðun. Þetta var við síðustu stóru kjarasamninga. En Seðlabankinn fór á taugum, hækkaði stýrivexti í tvígang og er núna, fjórum árum síðar, búinn að koma stýrivöxtunum niður í sömu prósentutölu og hún var fyrir síðustu kjarasamninga 2015 og lemur sér á brjóst. Ég held að flestallir séu sammála um að vaxtastig hér sé undirrót mjög margs ills. Það er ekki að ófyrirsynju sem kröftugasti hluti verkalýðshreyfingarinnar hefur gengið til samninga núna og kallað á ríkisstjórnina að breyta hér vaxtakjörum, að taka af verðtryggingu, alla vega að hluta. Það sjá allir að ef vaxtastig hér yrði lækkað verulega myndi það gera fyrirtækjum kleift að borga hærri laun vegna þess að það er verið að drepa fyrirtæki jafnt sem almenning með vaxtaokri. Og ég held að það hafi meira að segja komið fram, kannski ekki beint en óbeint, að með því að vextir lækkuðu hér væri hægt að gera hógværari kröfur af hálfu verkalýðshreyfingarinnar. Almenningur er jafn þrautpíndur og allir aðrir út af því vaxtaokri sem hér viðgengst. Ef við ætlum að finna sambærilegar slóðir held ég að það sé bara við höfnina í New York þar sem menn eru með kúluhamra í vasanum og lána mönnum undir borðið. En í siðuðu þjóðfélagi er ekki hægt að finna þetta vaxtastig. Hvergi sem ég veit um, alla vega ekki nálægt okkur. Það eru þessi atriði sem ég set mikinn fyrirvara við út af þessu frumvarpi og valda mér ofboðslegum vonbrigðum. Ég vona sannarlega að hv. efnahags- og viðskiptanefnd nýti vel tímann sem hún fær. Ég vona sannarlega líka, því að ég efast ekki um að það eigi eftir að koma gestir og koma umsagnir sem verða með líkum hætti og það sem ég er búinn að segja hérna, að nefndin hlusti á slíkt og taki tillit til þess. Samþykkt þessa frumvarps skiptir náttúrlega miklu máli inn í langa framtíð og ég sé bara ekki alveg í fljótu bragði að við þolum óbreytta peningastefnu fimm til tvisvar sinnum fimm ár fram í tímann. Ég er ekki alveg farinn að sjá það. Ég bara vonast til þess að nefndin taki þetta mál mjög föstum tökum og fari mjög vel yfir það og að við fáum betra frumvarp hingað inn eftir að nefndin hefur farið höndum um það.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna sem hann flutti hérna. Það er ánægjulegt að heyra að hv. þingmanni finnist leiðinlegt að vera neikvæður. Ég er jafnvel að hugsa um að hjálpa honum til þess að hafa meira gaman, hjálpa honum að vera örlítið jákvæðari í garð þessa frumvarps. Ég kom hingað upp þar sem hv. þingmaður talaði um fund í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þar hefði ýmislegt komið fram sem ég gat ekki skilið betur en að hefði jafnvel fengið hv. þingmann til að breyta um skoðun eða í það minnsta hugsa öðruvísi um þessa hluti. Ég sat þennan fund líka og ég gat ekki skilið gesti á þeim fundi öðruvísi, þegar kom að þessu frumvarpi, en að það væru miklar vangaveltur og varað við að þetta yrði gert svona eða hinsegin og að það þyrfti eðlilega að huga að þessu og hinu við þessa sameiningu. .Stór og mikil er hún. Engu að síður sæju menn mikla kosti við þetta líka og væru mjög jákvæðir í garð ýmislegs sem þetta myndi hafa í för með sér, jafnvel svo að þeir teldu betur af stað farið en heima setið. Að því uppfylltu að gætt yrði mikillar varúðar og eldveggir reistir á milli einstakra deilda myndu kostirnir vega þyngra en gallarnir. Er hv. þingmaður ósammála mér um þessa túlkun - sem er öllu jákvæðari en hans neikvæða túlkun? Þar sem honum finnst neikvæðni leiðinleg er nú færi á að hafa smávegis gaman.
Hæstv. forseti. Ég ætla að valda hv. þingmanni vonbrigðum að því leyti að ég er eiginlega enn þá jafn neikvæður og áður en hann hóf mál sitt. Ég þakka honum samt kærlega fyrir andsvarið, sem var mjög gott. Vissulega sátum við sama fund. Þetta er bara eins og þegar menn verða vitni að glæp, þeir segja yfirleitt ekki sömu söguna ef þeir eru fleiri en einn eða tveir. Ég gat ekki betur heyrt á þeim sem komu á þennan nefndarfund en að þeir væru í sjálfu sér á mjög líkum stað og ég er búinn að vera sjálfur, að þeir hefðu sveiflast. Ég viðurkenndi það áðan að ég hefði vissulega sveiflast. Jú, jú, mikil ósköp, eins og ég sagði í upphafi máls míns taldi ég „orginalt“ að það væri ekki bara gott heldur jafnvel nauðsynlegt að Fjármálaeftirlitið færi þarna inn. En við frekari umhugsun - svo ég tali nú ekki um eftir það sem er búið að ganga á núna í kringum Seðlabankann, sem mér finnst satt að segja alveg grafalvarlegt. Ég verð að viðurkenna það. Þess vegna finnst mér líka grafalvarlegt að þarna er örfáum mönnum falið rosalega mikið vald. Þeir leggja upp í vegferð sem þeir eru margoft á leiðinni varaðir við af hæfustu mönnum. En í krafti þess að hafa þetta vald halda þeir áfram. Og guð einn veit hvar t.d. það mál sem var til umfjöllunar um daginn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd endar. Endar það í stórfelldum skaðabótakröfum á hendur ríkinu? Við vitum það ekki enn þá. Vonandi verður það ekki. En það breytir ekki í mínum huga neinu um alvarleika málsins. Í krafti allra þeirra valda sem menn höfðu gátu þeir farið svona fram. Ef fjármálaeftirlitið bætist við líka fá menn náttúrlega auknar heimildir og aukin völd líka, út í frá. [[Forseti hringir.]] Þannig að ég er eiginlega enn þá jafn neikvæður, forseti, því miður.
Forseti. Ég ætla mér ekki að vera slíkt kraftaskáld að geta snúið neikvæðni hv. þingmanns í jákvæðni í tveggja mínútna andsvari, [[Þú ert nú öflugur.]]enda var ég ekki endilega að velta fyrir mér jákvæðni hv. þingmanns, þótt mikilvæg sé, heldur þeirri jákvæðni sem þó mátti heyra á gestum á fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hv. þingmaður kom inn á. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi hér í sinni ræðu, eins og hann svo sem staðfesti í andsvari, en að þar hefði jafnvel orðið viðsnúningur á hans afstöðu og honum hefði brugðið í brún. Svo vill nú til að fundi sem eru opnir er einfaldlega hægt að horfa á. Við þurfum ekkert að velta mikið fyrir okkur hvort jákvæðni hafi þar verið að finna eða ekki. Aukinheldur munu væntanlega koma umsagnir um frumvarpið í meðförum hv. nefndar. Ég vildi engu að síður draga það hér fram því að mér fannst lýsing hv. þingmanns á þeim sjónarmiðum sem þar komu fram vera fullneikvæð. Ég spurði sérstaklega út í afstöðu til frumvarpsins á umræddum fundi heilt yfir, ef að öllu yrði gætt, öllum þeim varnaðarorðum sem þar voru sett fram, hvort þetta væri heillaskref eða ekki. Ég gat ekki skilið svörin öðruvísi en að það væri, í það minnsta hjá gestunum, vilji til að stíga þetta skref ef - aftur - allrar varúðar gætt, eldveggir, reistir o.s.frv.
Hæstv. forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það er svo gott við opinn fund að þá er allt saman til á teipi. Það væri einnar messu virði að við félagarnir settumst bara niður og horfðum aftur á fundinn [[Gripið fram í.]]til að rifja upp upplifunina. Ég ítreka að mér fannst á orðum allnokkurra sem þarna voru, eins og ég sagði áðan, að þeir væru á svipuðum stað og ég, þeir sætu eiginlega á girðingu og væru svolítið að velta þessu fyrir sér. Jú, þeir hefðu verið jákvæðir fyrir því að þetta yrði gert. Þetta væri til styrkingar, nákvæmlega eins og ég sagði áðan, en síðan hefðu þeir kannski kólnað aðeins eftir því sem á leið og nær dró þessum fundi. Án þess að ég ætli að fara að halda því fram að upplifun mín af fundinum sé réttari en hv. þingmanns var þetta nú samt það sem ég fékk á tilfinninguna við það að heyra allt þetta mæta fólk sem þarna kom, að þar væru efasemdaraddir um að framkvæma þessa sameiningu eins og hér er gert ráð fyrir. Við ættum kannski bara að jafna þetta út með því að setjast með popp og kók [[Humarsúpu.]]eða humarsúpu, sem væri í boði hússins þá, og fara aðeins yfir þetta mál aftur. En í alvöru er það þannig að mér þykir þetta það stórt skref sem við erum að stíga og það hefur það langt fótspor og langt inn í framtíðina að ég held að við verðum að vanda okkur eins og kostur er við það.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en vil fá að þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Það má rekja rauðan þráð í gegnum orð þeirra allra, þ.e. hv. þingmenn lýsa áhyggjum af því að þetta megi ekki leiða til of mikillar samþjöppunar valds. Ég er sammála því sjónarmiði. Þess vegna leggjum við til mjög skýra verkaskiptingu milli þessara þriggja ólíku sviða bankans. Við leggjum líka aukna áherslu á gagnsæi í starfsemi Seðlabankans. Það hefur verið sagt um hefðina í starfsemi seðlabanka að seðlabankar séu þeim mun betri því færri sem skilji þá. Það eru rök fortíðarinnar. Seðlabankar eiga einmitt að starfa með gagnsæjum hætti. Seðlabankar eiga að eiga samtal við almenning um peningastefnuna, um fjármálastöðugleika, um sitt lögboðna hlutverk. Og hluti af því sem við leggjum til eru þessi breyttu vinnubrögð sem ég held að vinni einmitt gegn því sem hv. þingmenn hafa áhyggjur af, sem er of mikil samþjöppun valds. Að því sögðu get ég tekið undir það sem hér hefur verið sagt. Mér finnst t.d. að hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem átt hefur opna fundi með peningastefnunefnd, eigi líka að eiga opna fundi með fjármálastöðugleikanefnd og að nefndin geti líka átt lokaða fundi ef það hentar betur til að ræða einstök málefni. Þetta er auðvitað eitt mikilvægasta verkefni hv. efnahags- og viðskiptanefndar hér á þinginu. Nokkrir hv. þingmenn hafa rætt sérstaklega um skipan bankaráðs. Við setjum ekki neinar sérstakar hæfniskröfur á þá sem Alþingi velur til starfa í bankaráði heldur leggjum það traust á þingið að það standi undir því að kjósa gott bankaráð sem uppfyllir hlutverkið sem því er ætlað, sem er að hafa eftirlit með starfsemi bankans. Ég er sjálf ekki endilega þeirrar sannfæringar að það væri best að hafa t.d. sjö hagfræðinga í bankaráði. Það kann að vera mjög gott að hafa hagfræðinga og það kann að vera mjög gott að hafa lögfræðinga. Í núverandi bankaráði situr kerfisfræðingur og það er kannski ekki slæm hugmynd þegar við sjáum allar þær tæknibreytingar sem eru að verða í fjármálaheiminum, í greiðslumiðlun og öðru slíku. En hafandi sagt þetta, að við getum ekki endilega ákvarðað það í lögum hvaða menntun sé mikilvægast að hafa til þess að sitja í bankaráði, er ábyrgð Alþingis auðvitað mikil í því að kjósa bankaráð sem uppfyllir það hlutverk að hafa eftirlit með því að Seðlabankinn starfi að lögum. Ég hlýt að segja það í ljósi orða hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar - og ég fagna nú því stefnumóti sem hann og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hafa ákveðið hér í kvöld - en hann gerði að umtalsefni það mál sem var til umræðu á opnum fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að vegna þess máls óskaði ég eftir greinargerð frá bankaráði. Ég hef fengið þá greinargerð. Í kjölfarið hef ég óskað eftir nánari upplýsingum frá Seðlabankanum þannig að sú heita kartafla er ekki á ferðinni milli mín og bankaráðsins. Bankaráðið hefur lokið sinni vinnu og skilað sinni greinargerð. Í henni kom margt fram eins og ég er viss um að við hv. þingmaður erum sammála um og í kjölfarið hef ég óskað eftir frekari upplýsingum frá Seðlabankanum um einstök atriði þeirrar greinargerðar og hvernig bankinn ætlar nákvæmlega að fylgja því eftir sem bankaráðið leggur þar til. Ef við fylgjum lögunum og um leið, hafandi sagt það, er mikilvægt að við framkvæmum þau með þessum hætti, tel ég að þetta uppfylli þau skilyrði sem hv. þingmaður nefnir. Hv. þingmenn hafa aðeins rætt þá ákvörðun að leggja til að Fjármálaeftirlitið fari í heilu lagi inn í Seðlabankann. Á það hefur verið bent að ákveðin mál sem eru í Seðlabankanum, þ.e. lánamál ríkisins, heyri undir Fjármálaeftirlitið. Þá vil ég í fyrsta lagi segja að það er auðvitað ákvörðun fjármálaráðuneytis á hverjum tíma hvar lánamál ríkisins eiga heima en um leið er farið yfir það nokkuð ítarlega í greinargerð að við mótun þess skipulags á Seðlabankanum sem lagt er til í frumvarpinu hefur auðvitað verið horft til þessara þátta, þ.e. að byggja þessa eldveggi, að skilgreina hlutverk varaseðlabankastjóra yfir hverju sviði. Þar var leitast við, eins og segir hér, „að tryggja valddreifingu í skipulaginu sem auk ákvæða í starfsreglum bankans gætu tryggt viðunandi sjálfstæði á milli þessara verksviða. Þannig er ákvörðunarvald í eftirlitsmálefnum alfarið hjá fjármálaeftirlitsnefnd og getur nefndin einungis framselt það vald til varaseðlabankastjóra á sviði fjármálaeftirlits, í málum sem ekki teljast meiri háttar.“ Við teljum því að þetta sé nokkuð skýrt í lögunum. Sömuleiðis viljum við benda á það að eftir að hafa rýnt þá hugmynd, eins og ég nefndi áðan, að aðskilja starfsemi Fjármálaeftirlitsins í eindarvarúðareftirlit og viðskiptaháttaeftirlit, var það okkar eindregna skoðun að þá yrði viðskiptaháttaeftirlitið of veikt sem sjálfstæð eining, að við værum í raun og veru að glata ákveðinni samlegð sem fælist í því að hafa þessa þætti saman. Með þessu skipuriti teljum við að við séum að byggja ákveðna eldveggi. Ég skil algerlega hv. þingmenn sem reisa hér ákveðin flögg og hafa áhyggjur af því að stofnunin sé orðin stór, hún verður stór, en um leið tel ég að við séum að fá miklu meira út úr sameinaðri stofnun. Það hefði ekki verið farsæl leið að fara að rífa Fjármálaeftirlitið í sundur, sameina hluta þess inn í Seðlabankann og skilja viðskiptaháttaeftirlitið eitt eftir. Ég held að við höfum hér tækifæri til þess að tryggja ákveðna valddreifingu. Ég tel að við höfum tækifæri til að skapa mun meira gagnsæi í kringum þær ákvarðanir sem teknar eru í efnahags- og peningastefnumálum. Ég heyri þau vonbrigði sem ýmsir hv. þingmenn sem koma úr ólíkum áttum lýsa um það að við byggjum á þeirri peningastefnu sem hefur verið undanfarin ár og um leið þakka ég fyrir orð hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar. Við höfum reynt að vanda okkur mjög í þessu ferli. Ég átta mig á því að hér hefur verið unnið tiltölulega hratt, en ég er ekki á því að hratt sé endilega slæmt. Hratt getur bara verið mjög gott svo fremi sem fólk gefi sér nægan tíma til að vanda til verka. Og ég tel að þingið og nefndin hafi nægan tíma til þess að fara vel yfir málið og sinna því af þeim krafti sem þarf til að klára málin áður en þingi lýkur. Ýmsir hafa líka rætt þá miklu ákvörðun sem blasir við með skipan nýs seðlabankastjóra. Ég ætla ekki að ræða hana hér. Ég vil bara segja það, eins og ég sagði áðan í minni ræðu, að ég tel að það hafi verið mjög jákvætt skref sem stigið var fyrir tíu árum þegar komið var á því fyrirkomulagi að hæfnisnefnd gerði ákveðnar tillögur til ráðherra um skipan seðlabankastjóra. Um leið getur það auðvitað verið erfiður kaleikur fyrir hvern sem gegnir embætti ráðherra að velja á milli hæfra einstaklinga. Ég tel mjög mikilvægt að þar sé líka vandað til verka. Ég vil ítreka það, því að fólk ræðir aðeins tímamuninn, að skipunartími seðlabankastjóra rennur út í ágúst en þessi lög taka gildi, ef þau verða að lögum í vor, 1. janúar 2020, að það er auðvitað svo að allir sem sækja um þetta embætti gera sér fullkomlega grein fyrir þeim lagabreytingum sem eru í farvatninu og átta sig alveg á því verksviði sem er fram undan við sameiningu stofnana. Að þessu sögðu vil ég þakka hv. þingmönnum fyrir góðar athugasemdir og margar hverjar mjög skiljanlegar í stóru máli, en treysti líka á hv. efnahags- og viðskiptanefnd að taka sér þann tíma sem hún þarf til að vanda sig. Vonandi höfum við unnið okkur í haginn með þeirri kynningu sem þegar hefur farið fram og við erum síðan að sjálfsögðu reiðubúin að eiga samtal við nefndina á síðari stigum þessa máls um hvaðeina sem kann að koma upp.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á alls 30 lögum. Um er að ræða breytingar sem nauðsynlegar eru vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins og þess nýja skipulags sem lagt er til að gildi um starfsemi sameinaðrar stofnunar í frumvarpi forsætisráðherra til nýrra heildarlaga um Seðlabanka Íslands. Af þessum 30 lögum eru 27 á forræði fjármála- og efnahagsráðherra en þar af eru 25 lög sem fjalla að meginstefnu um verkefni Fjármálaeftirlitsins og tvenn sem fjalla um verkefni Seðlabanka Íslands, sem eru á forræði fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þrenn þessara laga eru á forræði annarra ráðuneyta, sem eru atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið í tilviki innheimtulaga, velferðarráðuneytið í tilviki laga um húsnæðismál og dómsmálaráðuneytið í tilviki laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Mun ég nú fjalla nánar um helstu efnisatriði frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi haldi sér sem almenn grundvallarlög um það efni en jafnframt að markmiðum þeirra laga verði breytt nokkuð og þau færð í nútímalegra horf. Meðal annars er lagt til að fram komi að eftirlit með eftirlitsskyldum aðilum eigi að draga úr líkum á að starfsemi þeirra leiði til tjóns fyrir almenning en jafnframt að heilbrigður og traustur rekstur sé ávallt á ábyrgð stjórnenda viðkomandi fyrirtækis. Þá er lagt til að fjármálaeftirlit verði hluti af verkefnum Seðlabankans en þó þannig að heitið „Fjármálaeftirlitið“ haldi sér sem hugtak í lögum. Er það gert í margþættum tilgangi sem rakinn er ítarlega í frumvarpinu en ég vil þó taka fram hér að með því að viðhalda heitinu mun sú starfsemi innan Seðlabankans sem sinnir eftirliti með fjármálastarfsemi verða afmörkuð frá öðrum verkefnum bankans, m.a. peningastefnu, fjármálastöðugleika og almennri seðlabankastarfsemi. Sú afmörkun er mikilvæg af nokkrum ástæðum, m.a. þeirri að fjármálaeftirlitsverkefnin eru fjármögnuð með sérstakri gjaldtöku á eftirlitsskylda aðila. Í öðru lagi eru lagðar til minni háttar breytingar á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Lagt er til að Seðlabankanum verði falið, í stað Fjármálaeftirlitsins eins og nú er, að innheimta af eftirlitsskyldum aðilum gjaldið sem stendur undir kostnaði við eftirlit með fjármálastarfsemi. Einnig er lagt til að bankinn skuli í reikningshaldi sínu tryggja fjárhagslega aðgreiningu opinbers eftirlits með fjármálastarfsemi frá annarri starfsemi bankans. Í því felst að gert er ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi við fjármögnun opinbers eftirlits með fjármálastarfsemi og að Seðlabankinn, sem er ríkisaðili í C-hluta ríkissjóðs, muni fá fjárveitingar úr A-hluta ríkissjóðs. Í þriðja lagi er lagt til að lögum um fjármálastöðugleikaráð verði breytt á þann veg að hlutverk fjármálastöðugleikaráðs verði að hluta til annað en nú er. Lagt er til að ráðið verði framvegis fyrst og fremst samráðsvettvangur um fjármálastöðugleika en að því verði auk þess falið að meta árangur af notkun þjóðhagsvarúðartækja. Þá er lagt til að sú skylda verði lögð á seðlabankastjóra að upplýsa ráðherra, án tafar, telji hann að einhverjar þær aðstæður hafi skapast sem ógna fjármálastöðugleika. Að auki er lagt til að kerfisáhættunefnd verði lögð niður. Er það gert vegna þess að það er hluti af breyttu skipulagi, að sú starfsemi sem nú fer fram á vettvangi þeirrar nefndar mun framvegis fara fram innan sameinaðrar stofnunar og á vettvangi fjármálastöðugleikanefndar. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki. Annars vegar er lagt til að ákvæði um eftirlit með lausafjárstöðu fjármálafyrirtækja verði færð úr lögum um Seðlabanka Íslands yfir í lög um fjármálafyrirtæki. Við tilfærsluna er tekið mið af alþjóðlegum lágmarksreglum sem gilda um lausafjáreftirlit, bæði Basel-viðmiðunum og breytingum á Evrópulöggjöf í kjölfar fjármálakreppunnar. Tilfærslan hefur m.a. í för með sér að í stað þess að Seðlabankinn geti beitt lánastofnanir sem hlíta ekki reglum um laust fé dagsektum, á grundvelli laga um Seðlabanka Íslands, mun bankinn geta krafist úrbóta og lagt á dagsektir eða févíti samkvæmt lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og gripið til ýmissa valdheimilda samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Hins vegar eru lagðar til breytingar á ákvæðum um eiginfjárauka, þ.e. sveiflujöfnunarauka, auka vegna kerfisáhættu og auka fyrir kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki í þá veru að við beitingu þeirra birti Seðlabankinn um þá stjórnvaldsfyrirmæli. Samkvæmt gildandi lögum tekur Fjármálaeftirlitið stjórnvaldsákvarðanir um beitingu þessara auka að fengnum tilmælum frá fjármálastöðugleikaráði. Beiting eiginfjárauka er alltaf sú sama fyrir sams konar fyrirtæki, eða hóp fyrirtækja, og af þeim sökum er talið eðlilegra að um hana séu settar reglur. Loks er lagt til að beiting eiginfjárauka vegna kerfisáhættu umfram 3% verði háð staðfestingu fjármála- og efnahagsráðherra. Á beitingu auka umfram 3% myndi einungis reyna við mjög sérstakar aðstæður, auk þess sem við slíka beitingu virkjast skylda til að viðhafa ákveðið tilkynningarferli, m.a. við evrópskar eftirlitsstofnanir á fjármálamarkaði. Í fimmta lagi eru lagðar til breytingar á lögum um fasteignalán til neytenda. Þær eru í þá veru að þegar Seðlabankinn setur reglur um hámark veðsetningarhlutfalls vegna fasteignalána og hámark heildarfjárhæðar fasteignaláns eða greiðslubyrðar þess í hlutfalli við tekjur neytanda skuli fjármálastöðugleikanefnd fjalla um reglusetninguna og samþykkja hana. Að auki er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra staðfesti reglurnar. Í gildandi lögum hefur Fjármálaeftirlitið sambærilega reglusetningarheimild að fengnu áliti frá fjármálastöðugleikaráði. Í sjötta lagi er lögð til breyting á lögum um gjaldeyrismál en þar er lagt til að Seðlabanka Íslands verði heimilað, að fenginni staðfestingu ráðherra og að undangengnu samþykki fjármálastöðugleikanefndar, að setja lánastofnunum reglur um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu. Í núgildandi lögum um Seðlabankann hefur bankinn þessa heimild að fengnu áliti fjármálastöðugleikaráðs. Breytingar á öðrum lögum, þ.e. á þeim 24 lögum sem ég hef ekki þegar nefnt hér á undan, eru minni háttar og leiða allar af því nýja skipulagi fyrir sameinaða stofnun sem lagt er til í frumvarpi til nýrra heildarlaga um Seðlabanka Íslands. Flestar varða breytingarnar atriði sem snúa að því að sameinuð stofnun muni bera heitið Seðlabanki Íslands og verði því stjórnvaldsfyrirmæli birt í nafni Seðlabankans og samningar gerðir í hans nafni. Þá eru felld brott ákvæði sem fjalla um verkefni stjórnar Fjármálaeftirlitsins enda verður hún ekki lengur til staðar þegar nýtt skipulag hefur tekið gildi. Að lokum vil ég taka fram að lagt er til að frumvarpið öðlist gildi á sama tíma og frumvarp forsætisráðherra til nýrra heildarlaga um Seðlabanka Íslands, þ.e. 1. janúar 2020. Við sama tímamark er lagt til að Fjármálaeftirlitið verði lagt niður sem sérstök stofnun og verkefni þess flutt til Seðlabankans. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að starfsmenn Fjármálaeftirlitsins flytjist til Seðlabankans við gildistöku laganna og að bankinn yfirtaki þá ráðningarsamninga sem gilda um þá. Jafnframt að embætti forstjóra Fjármálaeftirlitsins verði lagt niður en að fjármála- og efnahagsráðherra verði heimilað að flytja núverandi forstjóra í nýtt embætti varaseðlabankastjóra fjármálaeftirlits í Seðlabankanum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, sem við köllum hér skattlagningu tekna af höfundaréttindum. Tilefni frumvarpsins má m.a. rekja til sáttmála stjórnarflokkanna um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis, en þar kemur m.a. fram sú stefnuyfirlýsing að hugað verði að breytingum á skattlagningu á tónlist, íslensku ritmáli og fjölmiðlum. Jafnframt kemur fram að höfundagreiðslur sem viðurkennd samtök rétthafa innheimta skuli skattleggja sem eignatekjur. Með frumvarpi þessu er stigið skref í samræmi við þá stefnuyfirlýsingu og lagt er til að greiðslur til höfunda og/eða annarra einstaklinga sem rétthafa frá viðurkenndum samtökum rétthafa samkvæmt höfundalögum verði skattlagðar sem fjármagnstekjur í stað launatekna. Er það í samræmi við gildandi meginreglur um skattlagningu fjármagnstekna. Þá er jafnframt lagt til að fyrirkomulag skattheimtu á þessum greiðslum skuli vera í formi staðgreiðslu. Með því verður innheimta skattsins í samræmi við þær meginreglur sem gilda um staðgreiðslu skatts af fjármagnstekjum auk þess að vera jafnframt öruggari og skilvirkari en ella. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna að þótt hér hafi verið vísað til stjórnarsáttmálans er það svo að þessari hugmynd hefur að sjálfsögðu verið margoft hreyft í gegnum árin og hún fæðist ekki við samningaborðið við stjórnarmyndun, heldur á sér rætur í áralöngu samtali við þá sem hafa einkum beitt sér fyrir hönd þeirra sem hafa tekjur vegna höfundaverka og kallað hefur verið eftir því að gerðar yrðu breytingar á skattlagningunni. Félag tónskálda og textahöfunda á þar nokkurn þátt og lengi var málflutningur þess sá að ekki ætti að skipta máli hvort um væri að ræða hugverk eða tréverk. Margir hafa eflaust heyrt þessu haldið á lofti og það hefur oft borið á góma að þetta eigi ekki að skipta máli þegar jafnræði í skattlagningu höfunda margvíslegra sköpunarverka hefur verið rætt. Þannig má segja að undirbúningur að þessari bragarbót á skattlagningu hugverka sem hér er rædd hafi verið unnin í fyrri ráðherratíð minni í fjármálaráðuneytinu, að undirbúningurinn hafi sem sagt verið unninn á undanförnum árum. Þótt aðdragandinn hafi verið nokkuð langur verð ég að segja að ánægjulegt er að nú sé loks komið að því að leggja þessa tillögu fyrir þingið. Ég vonast að sjálfsögðu til þess að við getum náð saman um þá grundvallarhugsun sem hér er undir, að ekki sé ástæða til að meðhöndla þá tekjustrauma sem hér eru undir sem hverjar aðrar launagreiðslur eða aðrar tekjur sem falla inn í staðgreiðslukerfi tekjuskattsins, enda er það í mörgum tilvikum áhorfsmál hvar skattstofnar eiga heima í skattaregluverkinu. Einhverjir myndu segja að þetta væri nokkuð framsækin tillaga, sérstaklega þegar hún er borin saman við skattframkvæmd í helstu samanburðarríkjum, en það er nú í fínu lagi að vera framsækinn í skattaréttinum. Mig langar að geta þess að á meðan málið lá frammi í samráðsgátt komu athugasemdir sem lutu m.a. að þeirri skilgreiningu sem er að finna í frumvarpinu og þeirri takmörkun sem felst í því að hér er verið að miða við þær greiðslur sem viðurkennd samtök rétthafa greiða út. Og það er alveg umhugsunarefni í þinglegri meðferð hvort sú skilgreining sem þar hefur fæðst, í vinnslu við málið, hjálpar til við að ná þeim grundvallartilgangi. Má kannski segja um það að þetta sé viðleitni til að hafa það alveg skýrt hvers konar greiðslur er verið að láta breytinguna ná til, en frá sjónarhóli skattyfirvalda, m.a. vegna eftirlits, geta risið álitamál þegar ekki er alveg skýrt að greiðslurnar séu af þeim stofni að viðurkennd samtök rétthafa hafi haft með þau að gera. Ég geri mér grein fyrir að þetta er álitamál. Þá má gera ráð fyrir að breytingar á skattlagningu greiðslna til höfunda og/eða annarra einstaklinga sem rétthafa sem boðaðar eru í frumvarpinu muni hafa neikvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs þar sem lækkun tekna af tekjuskatti og tryggingagjaldi verði meiri en hækkun tekna af fjármagnstekjuskatti. Við sjáum fram á að sveitarfélög verði af útsvarstekjum af þeim greiðslum sem hér um ræðir. Áætlað er að nettótekjutap ríkisins nemi um 30 millj. kr. en tekjutap sveitarfélaga um 80 millj. kr. á ári. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þekki þetta mál. Þetta hefur lengi verið baráttumál margra þeirra sem eiga sitt viðurværi undir höfundarétti. Ég hef skrifað um þetta mál áður og tekið þátt í samtökum og samtölum um að hrinda því í framkvæmd. Þess vegna er ég ánægður að sjá það. Ég var líka mjög ánægður með að heyra þann skilning sem hæstv. fjármálaráðherra leggur í hugsunina á bak við þetta og hver meiningin sé með þessu frumvarpi, eins og kom fram í hans framsöguræðu. Það sem ég fylltist hins vegar miklum áhyggjum yfir þegar ég las frumvarpið var það atriði að jafnan er talað um það sem innheimt er af viðurkenndum samtökum höfundarétthafa. Við þekkjum svoleiðis samtök, það eru t.d. samtök eins og STEF enda eru þau fyrst talin upp í greininni. En þegar kemur að bókmenntaverkum er yfirleitt ekkert innheimt af neinum samtökum rétthafa heldur gengur það beint á milli þeirra sem vilja nýta sér viðkomandi verk. Við höfum litið svo á að þó að höfundatekjur í okkar litla samfélagi séu yfirleitt ekki miklar myndi menn dálitla innstæðu, einhvers konar sparisjóð í verkum sínum, og síðan gerist það öðru hvoru að það eru tekjur af þessum sjóði. Eitthvert tímarit, leikhús, forlag, vill gefa út aftur eða birta úr því og þá koma svona litlar tekjur. Við hugsum með okkur að ef maður á ljóð í bók og það er birt og maður fær tekjur af því ætti það að vera alveg jafngilt því að hafa tekjur af einhverjum þúsundkalli sem maður á inni á sparisjóðsbók. Ég hef miklar áhyggjur af þessu. Þetta mun ekki ná til tekna okkar höfundanna. Og við sem eigum okkar undir tekjum af bókaútgáfu höfum þegar orðið fyrir miklum vonbrigðum með þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hætta við að efna loforð sitt [[Forseti hringir.]]um að fella niður virðisaukaskatt á bókum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ábendingu, að það séu til dæmi þess að þeir sem eru rétthafar falli ekki inn í þá meginhugsun frumvarpsins að það séu viðurkennd heildarsamtök sem sjái um að innheimta og skila höfundaréttargreiðslum. Ég vænti þess að þetta atriði þurfi að rýna betur í nefndarstarfinu og býð fram alla góða aðstoð úr fjármálaráðuneytinu til þess.
Ég þakka svarið. Það gleður mig að heyra að fjármálaráðherra hefur fullan hug á því að hlusta á röksemdir í þessu máli. Ég get vel skilið að einhverjir sem um þetta véla hafi kannski ekki vitað að jafnvel þótt t.d. tónlistarmenn, sem ég þykist vita að hafi haft dálitla forystu í baráttunni í þessu máli, fái núorðið megnið af sínum tekjum í gegnum samtök af þessu tagi, hvort sem það er STEF eða IHM eða Fjölís eða hvað þau heita, á það alls ekki við um höfunda. Hér er að vísu vísað til Rithöfundasambandsins sem gerir samninga fyrir höfunda, en eftir það eru engin fjárhagsleg samskipti sem fara í gegnum það batterí. Semji menn eins og ég segi við leikhús, tímarit, útvarpsstöð, framleiðendur eða bókaútgefendur eru það milliliðalausir samningar milli höfundarins og viðkomandi. Ég nefndi í lokin að við höfundar hefðum orðið fyrir miklum vonbrigðum með þá ákvörðun að hætta við að fella niður virðisaukaskattinn af bókum. Þetta hefur lengi verið okkar helsta baráttumál. Við bjuggum við það í nokkur ár, sem var mjög góður tími að mörgu leyti, að það var ekki þessi skattur á bækur. Síðan var ákveðið að hætta við að efna það fyrirheit úr stjórnarsáttmálanum, fyrirheit sem hafði komið í ljós fyrir síðustu kosningar að var meiri hluti fyrir að standa við í þinginu. Að vísu var ákveðið í staðinn að rétta útgefendum einhverja dúsu, einhverja peninga úr ríkissjóði. Það er svona álíka og ef sjómenn hefðu barist fyrir einhverjum kjaramálum lengi og síðan fengju þeir loforð um að þetta yrði lagað og þeir fengju sín kjör bætt, en svo yrði þeim tilkynnt að það væri hætt við það en þeir gætu verið ánægðir samt því að ríkissjóður hefði ákveðið að gefa útgerðarmanninum þeirra glænýjan Range Rover.
Virðulegi forseti. Við skoðum þetta áfram með stöðu rithöfunda í tengslum við þetta frumvarp. En varðandi bókaútgáfuna var það kjarnaatriði í allri hugsun um virðisaukaskatt eða aðrar leiðir til ívilnunar fyrir bókaútgáfuna að verja útgáfu íslensks ritmáls. Það er kjarnaatriðið. Hv. þingmaður leggur áherslu á að best hefði verið að fara þá leið að fella niður virðisaukaskatt af bókum, en eðli virðisaukaskattsins er þannig að með því er ekkert víst að rithöfundarnir sjálfir hefðu notið góðs af því. Þar er þá undir spurningin um hvort virðisaukaskattsleysi bóka hefði glætt eitthvað bóksölu í landinu. Þá hefðum við verið komin með þá stöðu að bóksalar, allir þeir sem væru að bjóða bækur, eftir atvikum tímarit, til sölu, væru inni í virðisaukaskattskerfinu með annan fótinn en ekki hinn. Uppistaðan af vörunum sem væru til sölu væri ekki í virðisaukaskattskerfinu, en allur reksturinn væri hins vegar þar inni, t.d. öll aðföng fyrir reksturinn. Það er fyrirkomulag sem þykir mjög óheppilegt þegar haldið er úti virðisaukaskattskerfi. Þess vegna var lögð áhersla á að fara aðra leið til að tryggja að útgáfan sjálf, útgáfa íslensks ritmáls, nyti stuðnings sem væri eins og ígildi þeirrar skattalegu ívilnunar sem hafði verið hugsuð sem virðisaukaskattsútfærsla. Ég held að aðalmálið sé það að líta eftir því, fylgjast með því hvernig til tekst og vera reiðubúin að gera breytingar ef við náum ekki markmiðum okkar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vátryggingarsamninga. Með frumvarpinu verður hluti af tilskipun Evrópusambandsins nr. 2016/97, um dreifingu vátrygginga, leiddur í lög hér á landi. Með dreifingu vátrygginga er í fyrsta lagi átt við starfsemi sem felst í því að gefa ráðgjöf um vátryggingarsamning, gera tillögu um hann eða gera samninginn sjálfan. Dreifingin felst einnig í að aðstoða við umsýslu eða efndir samningsins. Í öðru lagi felst dreifing vátrygginga í því að veita upplýsingar um vátryggingarsamninga á vefsíðu eftir viðmiðum sem viðskiptavinur velur, einnig að gera samantekt um vátryggingar sem eru í boði ásamt verði, samanburði eða afsláttum ef viðskiptavinur getur gert vátryggingarsamning á vefsíðunni. Dreifingaraðilar eru vátryggingafélög, vátryggingarmiðlarar, vátryggingaumboðsmenn og aðrir sem dreifa vátryggingum sem aukaafurð. Í frumvarpinu eru ákvæði um upplýsingaskyldu dreifingaraðila. Auk þess eru ákvæði um vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir. Helstu nýmæli í frumvarpinu eru eftirfarandi: Vátryggingarmiðlari skal upplýsa um tiltekin atriði svo fyrir liggi að ekki séu hagsmunaárekstrar sem geti dregið úr trausti við dreifinguna og til að tryggja gagnsæi gagnvart viðskiptavininum. Í því skyni skal vátryggingarmiðlari m.a. veita upplýsingar um hvort hann fari með virkan eignarhlut í vátryggingafélagi eða hvort vátryggingafélag farið með virkan hlut í vátryggingarmiðluninni. Þá skal vátryggingarmiðlari upplýsa um hvort ráðgjöf sé veitt á hlutlausan hátt og í samræmi við þarfagreiningu. Vátryggingarmiðlari skal einnig upplýsa um hvort hann er samningsbundinn vátryggingafélagi eða ekki. Í öðru lagi er upplýsingaskylda nýmæli vegna endurgjalds fyrir dreifingu vátrygginga og er um mun ítarlegri upplýsingaskyldu að ræða en í gildandi lögum og m.a. skal upplýsa um form endurgjaldsins. Í þriðja lagi má nefna hér ákvæði um þarfagreiningu sem leggur þá skyldu á dreifingaraðila að greina þarfir viðskiptavinar og gefa upplýsingar sem byggjast á þarfagreiningunni. Ákvæðið er sett til að tryggja að upplýsingar séu hlutlausar. Þarfagreiningin tekur mið af vátryggingunni sem er verið að kynna og ef um flókna vátryggingu er að ræða skal þarfagreiningin vera ítarlegri. Viðskiptavinur skal ávallt vera upplýstur um af hverju tiltekin vátrygging henti honum betur en önnur. Næst vil ég nefna að formskilyrði við upplýsingagjöf eru mun ítarlegri en í gildandi lögum og skal veita upplýsingar á pappír eða öðrum varanlegum miðli. Gert er ráð fyrir að unnt sé að veita upplýsingar á vefsíðu dreifingaraðila ef viðskiptavinur samþykkir það. Einnig er nýmæli í ákvæði um vátryggingu sem boðin er með vöru eða þjónustu sem hluti af pakka eða í sama samningi. Kveðið er á um að veita skuli upplýsingar um hvort unnt sé að kaupa afurðirnar hvora í sínu lagi og þá skal veita upplýsingar um hvora afurð fyrir sig auk aðgreinds kostnaðar. Einnig er það nýmæli hér með upplýsingagjöf vegna skaðatrygginga. Það skal samkvæmt frumvarpinu vera á sérstöku stöðluðu upplýsingaskjali og er ítarlega tilgreint hvernig form upplýsingaskjalsins eigi að vera og innihald þess. Þá er í frumvarpinu gert skylt að hafa vöruþróunarferli þegar nýjar vátryggingar eru þróaðar eða verulegar breytingar gerðar á vátryggingum sem eru til staðar. Slíkt vöruþróunarferli skal m.a. hafa skilgreindan markhóp fyrir vátrygginguna og meta skal sérstaklega áhættur sem skipta máli fyrir markhópinn. Þá er lagt til að nýr kafli verði í lögunum um vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir. Vátryggingatengdar fjárfestingaafurðir eru áhættu- og söfnunarlíftryggingar með fjárfestingaráhættu. Í kaflanum eru ákvæði sem gera ráð fyrir því að dreifingaraðilar hafi skjalfest verklag til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Einnig skal greina mögulega hagsmunaárekstra og upplýsa viðskiptavin ef ekki er mögulegt að tryggja hagsmuni hans með óyggjandi hætti. Sérstök upplýsingaskylda er um þarfagreiningu fyrir viðskiptavin. Hann skal upplýstur um hvort hann muni reglulega fá þarfagreiningu, mögulegar fjárfestingarleiðir og kostnað og gjöld vegna afurðarinnar. Upplýsingar skulu afhentar á sérstöku formi svo að viðskiptavinur geti áttað sig á heildarkostnaðinum og samlegðaráhrifum á ávöxtun af fjárfestingunni. Viðskiptavinur á að geta skilið eðli og áhættu afurðarinnar svo að hann geti tekið upplýsta ákvörðun um fjárfestinguna. Þá skal dreifingaraðili afla upplýsinga um þekkingu og reynslu viðskiptavinar til að kanna getu hans til að taka á sig tap og svo að unnt sé að mæla með hentugri afurð. Að lokum eru í frumvarpinu lagðar til heimildir fyrir Fjármálaeftirlitið til að leggja á stjórnvaldssektir. Í frumvarpinu er kveðið á um skyldu til að koma á fót úrskurðarnefnd vegna dreifinga vátrygginga svo að unnt sé að skjóta ágreiningi þangað vegna réttinda og skyldna viðskiptavina. Virðulegi forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er að auka neytendavernd með auknum og samræmdum kröfum um upplýsingaskyldu dreifingaraðila. Kröfurnar ganga lengra og ná til fleiri aðila en núgildandi kröfur en kostnaður við að mæta kröfunum er ekki talinn verulegur. Frumvarpið felur í sér auknar skyldur á Fjármálaeftirlitið sem hefur í langtímaáætlun lagt mat á þær. Samkvæmt áætluninni er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi fyrirséðar breytingar á tekjur eða útgjöld Fjármálaeftirlitsins. Ekki er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um dreifingu vátrygginga. Með frumvarpinu verður hluti af tilskipun Evrópusambandsins nr. 2016/97, um dreifingu vátrygginga, leiddur í lög hér á landi. Með dreifingu vátrygginga er í fyrsta lagi átt við starfsemi sem felst í því að gefa ráðgjöf um vátryggingarsamning, gera tillögu um hann eða gera samninginn. Dreifingin felst einnig í að aðstoða við umsýslu og efndir samningsins. Í öðru lagi felst í dreifingu vátrygginga sú starfsemi að veita upplýsingar um vátryggingarsamning á vefsíðu eftir viðmiðun sem viðskiptavinur velur. Einnig felst í dreifingu vátrygginga að gera samantekt um vátryggingar sem eru í boði ásamt verði, samanburði eða afsláttum ef viðskiptavinur hefur gert vátryggingarsamning á vefsíðunni. Dreifingaraðilar eru vátryggingafélög, vátryggingamiðlarar, vátryggingaumboðsmenn og aðilar sem dreifa vátryggingum sem aukaafurð. Í frumvarpinu eru ákvæði sem varða starfsemi dreifingaraðila. Í frumvarpinu eru ákvæði um starfsleyfi vátryggingamiðlara og frjálst flæði þjónustu þeirra á Evrópska efnahagssvæðinu. Þá eru ákvæði um skráningu og fjárhagslegar kröfur dreifingaraðila annarra en vátryggingafélaga ásamt ákvæðum um hæfi og hæfni dreifingaraðila. Með frumvarpinu er lagt til að felld verði brott lög um miðlun vátrygginga. Helstu nýmæli sem lögð eru til í frumvarpinu eru eftirfarandi: Frumvarpið gildir um vátryggingamiðlara og vátryggingaumboðsmenn og jafnframt um aðila sem dreifa vátryggingu sem aukaafurð og vátryggingafélög. Vátryggingamiðlarar mega ekki hafa náin tengsl við aðra starfsemi eða einstaklinga sem getur orðið til þess að hindra eftirlit Fjármálaeftirlitsins. Fjármálaeftirlitið skal skrá þá aðila sem eiga meira en 10% eignarhlut í starfsemi vátryggingamiðlara, vátryggingaumboðsmanna og aðila sem dreifa vátryggingu sem aukaafurð. Gerð er sú krafa að stjórnarmaður og framkvæmdastjóri vátryggingamiðlunar, einstaklingur sem er vátryggingamiðlari, sá sem ber ábyrgð á dreifingu vátrygginga sem aukaafurð sem og vátryggingasölumenn hafi gott orðspor. Dreifingaraðilar skulu hafa lágmarksþekkingu á skilmálum vátrygginga, meðferð krafna, lögum sem varða vátryggingar og reglum um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Framkvæmdastjóri vátryggingamiðlunar, einstaklingur sem er vátryggingamiðlari og vátryggingasölumenn skulu árlega fara í endurmenntun eða starfsþjálfun til að tryggja hæfi og hæfni þeirra í starfi. Ákvæði um endurgjald er ítarlegra en í gildandi lögum og skal dreifingaraðili nú tryggja að endurgjald fyrir dreifingu vátrygginga brjóti ekki á bága við þá skyldu að hafa hagsmuni væntanlegs vátryggingartaka í fyrirrúmi. Endurgjald má ekki vera þess eðlis að það hvetji til þess að mælt sé með tiltekinni vátryggingu umfram aðra sem hentar vátryggingartaka betur. Ef dreifingaraðilar hyggjast veita þjónustu í öðru aðildarríki eða stofna þar útibú skal tilkynna fleiri atriði en samkvæmt gildandi lögum til Fjármálaeftirlitsins. Meðal annars skal tilgreina hvaða starfsemi er fyrirhuguð og greinaflokka vátrygginga í starfseminni. Fjármálaeftirlitið getur hafnað því að tilkynna um starfsemi útibús í öðru aðildarríki ef það hefur ástæðu til að ætla að stjórnskipulag eða fjárhagsstaða félags sé þannig að það hafi ekki burði til að stofna útibúið. Að lokum getur Fjármálaeftirlitið stöðvað þjónustu án starfsstöðvar og starfsemi útibús hér á landi ef nauðsyn krefur. Í frumvarpinu er kveðið á um skyldu til að koma á fót úrskurðarnefnd vegna dreifinga vátrygginga svo unnt sé að skjóta ágreiningi þangað vegna réttinda og skyldna viðskiptavina. Virðulegi forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er að samþætta markaði og auka neytendavernd. Til að ná þessu markmiði eru gerðar auknar og samræmdar kröfur til þeirra sem dreifa vátryggingum. Kröfurnar ganga lengra og ná til fleiri aðila en núgildandi kröfur og því verður breyting á rekstrarumhverfi þeirra sem dreifa vátryggingum. Þó er hvorki talið að frumvarpið takmarki fjölda dreifingaraðila á markaði né hafi áhrif á möguleika þeirra eða frumkvæði til að mæta samkeppni. Frumvarpið felur í sér auknar skyldur á Fjármálaeftirlitið sem hefur í langtímaáætlun lagt mat á þær skyldur. Samkvæmt henni er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi fyrirséðar breytingar á tekjur eða útgjöld Fjármálaeftirlitsins. Ekki er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.