Borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 827, um kennitöluflakk, frá Brynhildi Pétursdóttur. Einnig hefur borist bréf frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1038, um útblástur frá flugvélum, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur.
Áður en gengið er til dagskrár vill forseti vekja athygli þingheims á því að í dag eru liðin 25 ár, aldarfjórðungur, síðan hv. þingmenn Einar K. Guðfinnsson, 2. þm. Norðvest. og forseti Alþingis, og Össur Skarphéðinsson, 4. þm. Reykv. n., voru kjörnir til setu á Alþingi. Það var í alþingiskosningunum 20. apríl 1991. Einar K. Guðfinnsson hafði þó nokkrum sinnum setið á Alþingi sem varamaður, í fyrsta sinn í apríl 1980, þ.e. fyrir hvorki meira né minna en 36 árum. 25 ár eru langur tími í stjórnmálum og þeir eru ekki margir þingmenn í seinni tíð sem eiga svo langa setu á þingi. Forseti óskar „afmælisbörnum“ dagsins, ef svo má segja, til hamingju með langan og farsælan þingmennskuferil. Og þrátt fyrir langan feril eru þeir hv. þingmenn Einar K. Guðfinnsson og Össur Skarphéðinsson - eins og allir vita - með yngstu mönnum hér, a.m.k. í anda og fjöri svo ekki sé meira sagt.
Virðulegi forseti. Frá því að ríkisstjórn Sigurðar Inga Jóhannssonar tók hér við hefur óvissan vaxið dag frá degi. Þegar ríkisstjórnin var kynnt á frægum stigafundi sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, með leyfi forseta: „Við hyggjumst stefna að því að stytta kjörtímabilið um eitt löggjafarþing og halda kosningar í haust.“ Ég endurtek: Við hyggjumst stefna að því að stytta kjörtímabilið um eitt löggjafarþing og halda kosningar í haust. Hæstv. ráðherra segir við fyrirspurn Kjarnans: „Eins og fram hefur komið mun verða boðað til kosninga í haust. Dagsetning hefur ekki verið ákveðin.“ Forseti. Þetta liggur enn ekki fyrir og það er algjörlega óásættanlegt. Hæstv. forsætisráðherra boðar stjórnarandstöðuna til fundar í síðustu viku og svo lekur listi, einhvers konar forgangslisti, út úr Stjórnarráðinu í fréttatíma RÚV í gærkvöldi. Óvissan og fundaleysið er algjörlega í boði núverandi ríkisstjórnar og hlýtur að vera á skjön við metnað hæstv. núverandi nýviðtekins forsætisráðherra, [[Forseti hringir.]]Sigurðar Inga Jóhannssonar. Forseti. Ég bið um ásjá og stuðning forseta í því að reyna að koma skikk á þingstörfin því að þetta er algjörlega óásættanlegt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér. Okkur öllum hlýtur að þykja það mjög áríðandi að við fáum að vita hvaða mál það eru sem ríkisstjórnin vill leggja áherslu á að klárist á þinginu áður en kosið verður í haust, segja þeir, þó að krafan sé vissulega sú, eins og vitað er, að kosið verði strax. Hvenær verður kjördagur? Hvaða mál á að klára? Það er ekki hægt að sitja hér í nefndum eða á fundum og láta eins og ekkert hafi í skorist. Forseti þingsins sagði í útvarpinu í fyrradag, held ég að það hafi verið, að enginn vafi væri á því að kosið yrði í haust. Við hljótum að gera kröfu til þess að fá að vita hvaða dag það verður, ekki bara við heldur öll þjóðin, vegna þess að kosningar [[Forseti hringir.]]eru ekki fyrir okkur, virðulegi forseti, kosningar eru fyrir þjóðina þannig að hún geti valið sér nýtt þing því að hún vantreystir þessu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég get tekið undir árnaðaróskir til nýliðanna hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og hæstv. forseta, sem bættust hér í hópinn 1991. En ég verð að taka undir það að það er dálítið merkileg staða að ríkisstjórnin, sem er hálfsmánaðar gömul á morgun - er það ekki rétt herra forseti? - færði fram sem rök fyrir því að hún þyrfti að sitja í einhverja mánuði í viðbót að hún væri með nokkur mál svo mikilvæg sem hún þyrfti að ljúka afgreiðslu á. En nú er hálfur mánuður liðinn og það liggur ekki fyrir hver þau mál eru. Það átti með öðrum orðum eftir að finna út úr því hvaða mál væru svona mikilvæg. Það hefur tekið hálfan mánuð og sá listi er ekki kominn fram enn nema ef vera skyldi í gegnum leka í fjölmiðla sem kemur augljóslega úr stjórnarherbúðunum því að ekkert hefur stjórnarandstaðan séð. Forsætisnefnd Alþingis gerir núna iðulega breytingar á starfsáætlun. Í tvígang, þrígang hefur henni verið vikið til; nefndadögum skipt út fyrir þingfundadaga eða öfugt. Með öðrum orðum: Menn eru farnir að spila þetta af fingrum fram í ljósi þeirrar óvissu að hér situr ríkisstjórn sem hefur [[Forseti hringir.]]ekki getað komið sér niður á hvað hún vill eða til hvers hún er. Hún hefur haft til þess hálfan mánuð. Það er alveg meðalfæðingartími nýrra ríkisstjórna en hefur samt ekki dugað til í þessu tilviki. Þetta gengur ekki upp herra forseti. Það er alveg augljóst mál. Þingið getur ekki látið bjóða sér þetta svona.
Herra forseti. Nú eru tíu dagar frá því að hæstv. forsætisráðherra bauð til kaffisamsætis í Stjórnarráðinu með stjórnarandstöðunni, myndaði allt í bak og fyrir og allir voru hamingjusamir. Menn áttu von á því að framhaldið yrði að stjórnarandstaðan yrði höfð með í ráðum, farið yrði yfir þau mál sem ætti að afgreiða áður en kosningar færu fram og að menn væru menn orða sinna og það stæðist að það yrðu kosningar í haust. En frá þeim tíma hefur ósköp lítið gerst. Ég sé að hæstv. forsætisráðherra gengur úr sal, ég vona að hann gangi ekki úr sal vegna orða minna. Þetta er auðvitað meira en lítið undarlegt og það er ekki hægt að fara með stjórnarandstöðuna eins og einhverja óvita, að það sé hægt að lofa einhverju upp í ermina á sér og ekki standa við neitt. Við þurfum að fara að sjá hvaða mikilvægu málefni eru á dagskrá og hvenær kosningar eiga að verða. Við viljum láta taka okkur alvarlega en ekki draga okkur á asnaeyrum. [[Forseti hringir.]]Það er ekki hægt og við munum ekki láta kyrrt liggja ef menn ætla að haga sér svona áfram.
Forseti. Það er mikið talað á stjórnarheimilinu um að skapa traust. Í mínum huga er það að skapa traust að skapa trúverðuga áætlun. Sú áætlun liggur ekki enn fyrir. Því þarf forseti Alþingis sjálfur að setja dagsetningu tafarlaust því að það er ljóst að þeir sem stjórna ríkisstjórnarheimilinu eru vanhæfir til þess eða vanmáttugir. Ég skora því á forseta að koma með dagsetningu. Það er í höndum á þinginu að vinna öll þessi verk sem væntanlega liggja fyrir og hafa komið fram á lista eða óskaskrá ríkisstjórnarinnar sem er, satt best að segja, forseti, ekki trúverðug, því að þetta er óskalisti sem er fyrir heilt kjörtímabil en ekki einn mánuð.
Hæstv. forseti. Það var að kvöldi 6. apríl sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði hér í tröppunum að halda ætti kosningar í haust, en nánari dagsetning ætti að ráðast af framvindu þingmála. Síðan gerðist það að hæstv. forsætisráðherra, þá nýtekinn við, hélt fund með stjórnarandstöðunni og gaf henni orð sín fyrir því að kosningar yrðu haldnar í haust. Nú er 20. apríl og dagsetning er ekki enn komin. Þetta er auðvitað alveg óþolandi og það er ekki síst algjörlega óboðlegt að einstaka stjórnarþingmenn virðast svo vera að reyna að breyta sögunni með því að tala um að kannski verði kosið í haust. Hæstv. forseti. Það hafa verið sögð mjög skýr orð, bæði af hálfu hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, um að það verði kosið í haust. [[Forseti hringir.]]Nú er sá tími kominn að við verðum að fá dagsetningu því að við þetta verður ekki unað.
Hæstv. forseti. Ég er að vona að hæstv. forsætisráðherra sé maður orða sinna og að á þessum fundi í síðustu viku hafi hugur legið að baki en ekki einhverjir klækir. Þar var talað um að síðar í vikunni yrði komið fram með kjördag og málaskrá. Hvorugt hefur sést. Sumir þingmenn eru farnir að tala digurbarkalega hér á göngunum um að ekki þurfi að kjósa fyrr en næsta vor. Það hefur verið skýr krafa frá kjósendum þessa lands að fá hér kosningar því að fólk treystir ekki ríkisstjórninni. Við skulum muna af hverju þetta vantraust er á ríkisstjórninni, það er vegna þess að með afhjúpun á pappírum frá Panama kom í ljós að þrír ráðherrar þáverandi ríkisstjórnar höfðu átt fyrirtæki í aflandsfélögum. Tveir þeirra sitja enn og við það verður ekki unað, herra forseti. Nú verðum við að fá kjördag og málaskrá sem hægt er að fara yfir og meta hvernig hægt sé að vinna.
Forseti. Ég geri mér grein fyrir því að forseti mun að sjálfsögðu ekki vera forseti alls þingsins og koma með dagsetningu. Það er bara ekki þannig því að forseti þingsins er alltaf forseti meiri hlutans. Forseti. Ég viðurkenni mistök. Mér varð það á að trúa spánnýjum forsætisráðherra þegar hann lofaði að leggja fram kjördag og málaskrá. Nú hefur komið í ljós að hæstv. forsætisráðherra hefur ekki staðið við orð sín. Það að lofa að koma með kjördag og málaskrá er ekki þannig að við getum beðið eftir því vikum saman. Ég hélt satt best að segja, miðað við hvernig hæstv. forsætisráðherra hagaði orðum sínum, að það mundi liggja fyrir á allra næstu dögum. Núna er orðið ansi langt um liðið. Ég vil enn og aftur skora á forseta Alþingis að sýna að hann sé forseti allra þingmanna og að hann tryggi það að almenningur fái að vita hvenær verði gengið til kosninga. Það er ekkert hægt að draga okkur áfram á asnaeyrunum dag eftir dag og láta eins og ekkert sé, forseti.
Herra forseti. Það er ekki ofsögum sagt að við séum að koma hér enn og aftur til að krefja ríkisstjórnina um að svara því sem á ekki að vera svo flókið. Ég get ekki ímyndað mér hvað það er í rauninni sem er svona flókið. Nú er farinn að leka úr Stjórnarráðinu óskalisti ráðherranna, eða við skulum að minnsta kosti gefa okkur að svo sé. Og það er alveg ljóst eftir það sem kom fram í 10-fréttum ríkissjónvarpsins í gærkvöldi að hæstv. ráðherrar telja að þeir geti afgreitt það á þeim örfáu þingdögum sem eftir eru því að starfsáætlun er í gangi. En þrátt fyrir að hér sé verið að reyna að breyta henni frá degi til dags hefur forseti þingsins ekki lagt fyrir nýja starfsáætlun. Hvernig væri að koma heiðarlega fram og segja, hæstv. forsætisráðherra: Við ætlum ekki að hafa kosningar í haust. Við ætlum ekki að kjósa fyrr en næsta vor af því að það hentar okkur betur. Eða hvað? Hvað er það sem við eigum að vera að hugsa núna þegar ekki fæst [[Forseti hringir.]]úr því skorið hvenær á að kjósa og menn ætla að láta það ráðast af framvindu mála? Loforðin hafa verið svikin fram til þessa um það þegar ganga hefur átt til kosninga af hálfu þessarar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Það er 20. apríl í dag og á morgun er sumardagurinn fyrsti um allt land eins og framsóknarmaðurinn sagði. Síðan taka við nefndadagar í byrjun næstu viku fram á fimmtudag þannig að það verður kominn 28. apríl þegar næst verður fundað í þessum sal að þessum degi frátöldum. Apríl er með öðrum orðum að verða búinn. Þetta er ekkert óskaplega flókið. Miðað við það að hæstv. fjármálaráðherra ætli ekki að verða ómerkingur orða sinna þá talaði hann sem betur fer og aldrei þessu vant mjög skýra íslensku hér í stiganum. Hann sagði: Þetta kjörtímabil verður stytt um eitt löggjafarþing. Með öðrum orðum: 146. löggjafarþing verður ekki sett 13. september eins og annars hefði orðið. Það er það eina sem hægt er að lesa út úr orðum hæstv. fjármálaráðherra og í raun hefur hæstv. forsætisráðherra staðfest hið sama. Þá vitum við það. Við höfum þetta löggjafarþing. Það hefur fram í byrjun júní og svo kannski aftur síðsumars og það ætti ekki að vera mjög flókið að fylla inn í þann tíma eða fá botn í það hvað er hægt að gera á þessum afmarkaða tíma sem loforð [[Forseti hringir.]]stjórnarflokkanna sjálfra hljóða upp á. Það getur ekki verið þannig, herra forseti, [[Forseti hringir.]]að ríkisstjórnarflokkarnir sem gáfu þjóð og þingi þetta loforð fyrir nokkrum dögum geti breytt því í sérstakt vopn hvort þeir standi við það eða ekki. [[Forseti hringir.]]Vopn á stjórnarandstöðuna. Þetta gengur ekki upp í mannlegum samskiptum og það er mál að linni, herra forseti. [[Forseti hringir.]]Hæstv. forsætisráðherra verður að fara að koma með einhver svör í þessum efnum [[Forseti hringir.]]eða játa sig sigraðan og viðurkenna að það hafi verið mistök að reyna að hanga áfram á völdunum.
Hæstv. forseti. Í velferðarnefnd eru mörg stór þingmál frá ríkisstjórninni sem við í minni hlutanum höfum tekið fullan þátt í að vinna af sem mestri trúmennsku, við höfum vandað vinnubrögðin og reynt að flýta því að hægt sé að koma þessum málum út úr nefndinni og gera þau að lögum. Ég ætla þó að fara fram á það við hæstv. forseta að hér verði ekki nefndadagar í næstu viku því að það er óeðlilegt að gengið sé svo nærri okkur sem höfum sýnt trúmennsku og á okkur hefur verið hægt að treysta. Það væri verið að misnota traust okkar að ætlast til þess að við stöndum í þessari vinnu og þessari samvinnu án þess að vita nokkuð hvað framtíðin á að bera í skauti sér. Ég fer fram á það að hér verði ekki haldnir nefndadagar fyrr en fram er kominn kosningadagur og forgangsmálaskrá frá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Ég tek undir orð síðasta ræðumanns. Við í stjórnarandstöðunni erum að vinna af heilindum í nefndum, en við getum ekki haldið áfram eins og ekkert sé ef menn ætla ekki að sýna neitt á spilin. Það er bara óeðlilegt. Það er ekki hægt að vinna af heilindum í nefndum og fá ekkert á móti frá stjórnarliðum um hvaða mál eigi að setja í forgang, hvort einhver þingmannamál eigi að fara í gegn og annað því um líkt. Þetta eru óboðleg vinnubrögð. Því miður hafa þessi orð oft verið sögð hér á Alþingi undanfarna mánuði, óboðleg vinnubrögð. Slíkt á auðvitað ekki að líðast á hv. Alþingi. Menn verða að fara að sýna á spilin. Annars er ekki hægt að líta öðruvísi á en að menn ætli sér að svíkja þau loforð að hafa kosningar í haust. Ef menn gera ekki neitt þá eru menn bara að [[Forseti hringir.]]vinna að því að svíkja það loforð. Því að loforðið var ekki bara um kosningar heldur líka hvað yrði fram að þeim tíma að kosið yrði og hvaða verkefni yrðu afgreidd hér.
Virðulegi forseti. Þegar fundur hafði verið haldinn með forustu stjórnarandstöðunnar í Stjórnarráðinu í síðustu viku vildi hæstv. forsætisráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson láta á sér skiljast að orðið hefðu kaflaskil vegna þess að hann ætlaði að opna kaflann um aukið samtal við stjórnarandstöðuna, aukna sátt um framvindu mála og aukið samtal. Ég velti því upp hér hvort það hafi verið án innstæðu, þ.e. hvort hæstv. ráðherra hafi ekki haft innstæðu fyrir þeim áformum vegna þess að frá þeim tímapunkti erum við algjörlega í sama veruleika og við vorum í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þ.e. það er ekkert samtal í gangi og við fáum upplýsingar um það hvað ríkisstjórnarflokkarnir [[Forseti hringir.]]eru að hugsa í stýrðum lekum út úr Stjórnarráðinu. Forseti þingsins þarf að standa með Alþingi í því að halda sóma þess uppi og kalla þessi svör fram.
Hæstv. forseti. Mig langar að rifja það upp að í umræðu í þessum þingsal þar sem við ræddum tillögu stjórnarandstöðunnar um þingrof og kosningar strax, tillögu sem því miður var felld, þá sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarni Benediktsson, með leyfi forseta: „En við höfum hlustað. Það gerist ekki fyrir tilviljun að forsætisráðherra ákveður að stíga til hliðar. Það gerist ekki fyrir tilviljun að stjórnarflokkar hér, með vel ríflegan meiri hluta, ákveða að stytta kjörtímabilið.“ Það hefur ítrekað komið fram hjá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar að kjörtímabilið eigi að stytta og að hér verði kosið í haust. [[Forseti hringir.]]Í rauninni þarf ekki að segja meira. Það eina sem við getum gert og er í rauninni alveg ótrúlegt að [[Forseti hringir.]]við skulum þurfa endalaust að standa hér og kalla eftir þessari dagsetningu. Það er svo margbúið að lofa þessu að núna verðum við að fá efndirnar og fá dagsetninguna.
Til svara eru: forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra og er á nokkuð svipuðum slóðum og verið hefur undanfarnar vikur. Mér finnst satt að segja enginn bragur á því að forsætisráðherra komi ekki skýrt fram og segi við okkur hvenær ætlunin er að kosið verði til Alþingis og hver þau forgangsmál eru sem ríkisstjórnin leggur áherslu á. Við heyrum síðan alls konar leka og fréttir sem koma úr Stjórnarráðinu um þau mál sem ríkisstjórnin kunni að vilja leggja áherslu á. Það eru húsnæðismál; þar eru samskiptin við stjórnarandstöðuna ekki vandamál, vandamálið hefur hingað til frekar verið innri sundurþykkja stjórnarflokkanna um þau. Það er talað um frumvarp um hámark á greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðisþjónustu; það er mjög gott skref sem ég held að njóti almenns stuðnings sem skref í rétta átt. Breytingar á tryggingagjaldi sem ríkisstjórnin er loksins að manna sig upp í að gera eitthvað við og við höfum kallað eftir í þrjú ár; ekki munum við stoppa það. Ríkisfjármálaáætlun sem við stöndum heils hugar að að fái afgreiðslu hér og skiptir miklu máli. Ég heyrði meira að segja talað um lokafjárlög; það er kannski ástæða til að fresta þingstörfum fram á haust að afgreiða þurfi lokafjárlög. Þetta er orðinn slíkur brandari, virðulegi forseti, ráðleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart þeim forgangsmálum sem hún ætlar að leggja áherslu á, að við hljótum að spyrja hæstv. forsætisráðherra í forundran hver þessi mál séu. Hvar eru vandamálin? Ég er búinn að þylja upp þau mál sem hafa verið í almennri umræðu; ekkert þeirra er vandamál gagnvart okkur í stjórnarandstöðunni. Af hverju vill forsætisráðherra einfaldlega ekki láta reyna á vilja okkar hér til samstarfs? Við erum tilbúin að afgreiða mál þannig að komi stjórnarflokkarnir með málin geta þeir stillt af dagsetninguna sem þeim þóknast í haust. Eða er það þannig að tregðan til að upplýsa um dagsetningu sé vegna innri ósamstöðu stjórnarflokkanna og er það vegna þess að þeir ná ekki saman um það hvenær þeir treysti sér til að mæta kjósendum og upplifa sitt skapadægur?
Virðulegi forseti. Það er rétt að rifja það upp í upphafi vegna þessa inngangs að þessum dagskrárlið að á fyrsta degi ríkisstjórnarinnar setti stjórnarandstaðan fram vantraust á hana sem var fellt með 38 þingmanna meiri hluta gegn 25. Hér er starfandi mjög öflug ríkisstjórn með mikinn meiri hluta og hún hyggst starfa í fullu umboði þingsins með þingræðið að vopni þangað til kosið verður í haust eins og við höfum sagt. Það er ekki ósvipað eins og við værum stödd í nóvember og það væru kosningar í vor og þingmenn gætu ekki starfað vegna þess að þeir vissu ekki hvort kosningarnar yrðu 20. apríl, 25. eða 30. apríl. Það er einfaldlega þannig að þingmenn eru hér í fullu starfi, það er fullt af verkefnum í þinginu sem er eðlilegt að gangi áfram, verkefni sem hafa verið í þinginu og eru í þinginu, hafa verið að koma inn í þingið, hafa verið í nefndum og ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að þau verði kláruð enda hluti af þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir og unnið eftir síðastliðin þrjú ár og þessi ríkisstjórn sem nú starfar ætlar að halda áfram með. Ég hyggst ásamt fjármálaráðherra eiga fund með forseta Alþingis í dag og í framhaldinu hyggst ég boða til fundar með stjórnarandstöðunni á föstudaginn til að fara yfir þau mál sem við hófum mjög góða umræðu um í síðustu viku og til að halda áfram með það samtal sem við þurfum að eiga. Á síðustu dögum hef ég einnig, eins og ég hef sagt, átt samtal við aðra aðila í samfélaginu, það er ekki bara stjórnarandstaðan sem þarf að eiga samtal við, til þess að skapa hér traust. [[Gripið fram í.]]Ég vona að menn hafi skilning á slíku. En þetta er það sem planað er. Það hefur engin breyting orðið á þeim yfirlýsingum sem forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar hafa sett fram.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. forsætisráðherra til hamingju með afmælið; ég gerði mér ekki grein fyrir því að afmælisdagurinn hans væri í dag. Ég fagna því ef hæstv. forsætisráðherra vill funda með okkur á nýjan leik. Við höfum beðið þeirra upplýsinga sem hann sagði þá að væru væntanlegar mjög fljótlega nokkuð lengi. Hluti af því að endurbyggja traust er að standa við orð sín og koma hreint fram og að allir hlutir séu uppi á borðum. Kjördagur í haust, virðulegi forseti, er ekki einkamál hæstv. forsætisráðherra eða ríkisstjórnarinnar eða, ef út í það er farið, okkar hér í þessum sal. Það er mikilvægt að senda þau skilaboð strax hvenær fólk geti búist við kosningum. Því að það getur vel verið að hvorki ég né hann verðum í forustuhlutverki í kosningum í haust eða okkar flokkar eða eitthvað slíkt. Það er bara þannig að það eru lýðræðislegar kosningar í þessu landi. Fólkið í landinu á rétt á því að fá að gera klárt fyrir kosningar, velja fólk á lista, búa til þau stjórnmálasamtök sem menn vilja búa til, leggja hlutina niður fyrir sér. Það er bara eðlileg krafa í lýðræðisríki til forustu í ríkisstjórn, sem hefur gefið ádrátt um að flýta kosningum, að hún útskýri hvenær þær kosningar verði svo að þeir sem hafa áhuga á afskiptum af þjóðmálum geti látið til sín taka og gefið kost á sér til setu á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka góðar kveðjur á þessum degi. Það er rétt, og ég tek undir það með hv. þingmanni, að það er mikilvægt að gefa lýðræðinu tíma til að undirbúa sig undir kosningar. Þess vegna held ég að við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um að óráðlegt hefði verið að ganga til kosninga nú. Það hefði þýtt tafir á verkefnum sem eru brýn, verkefnum sem samfélagið stendur frammi fyrir að þurfa að ljúka á næstu vikum. Þá hefði stjórnmálahreyfingum, nýjum öflum og þeim sem fyrir eru, ekki gefist tími til að undirbúa kosningar og ganga til þess dags að verk manna eru gerð upp, hvernig þeir hafa staðið sig og hvers megi vænta. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mikilvægt. Við höfum lýst því yfir að stytta eigi þingið og ekki verði kosið næsta vor á þeim degi sem þá hafði verið áætlað, heldur í haust. Við höfum líka sagt að það séu mörg brýn verkefni sem þurfi að [[Forseti hringir.]]ljúka og það sé samspil um þau hvenær kosningadagurinn verði. Ég hyggst halda áfram því ágæta samtali sem ég átti [[Forseti hringir.]]við stjórnarandstöðuna á föstudaginn í síðustu viku og vonast til að við fáum botn í það fljótlega í framhaldinu.
Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra og byrja á því að óska honum til hamingju með daginn. Ég spyr á svipuðum nótum og hv. þingmenn hér á undan. Samkvæmt stjórnarskránni er Ísland þingbundið lýðveldi og framkvæmdarvaldið, ríkisstjórnin, situr í skjóli þingsins. Það skiptir máli fyrir ríkisstjórnina hvernig mál koma inn í þingið. Við þekkjum það öll að það getur verið flókið ferli, sérstaklega þegar mál eru stór eða flókin. Mig langar til að beina fyrirspurn til verkstjóra ríkisstjórnarinnar, sem hæstv. forsætisráðherra vissulega er. Ég spyr hvort hann hafi ekki orðið áhyggjur af því, í ljósi þess hve fáir þingdagar eru eftir samkvæmt starfsáætlun, og fáir þingdagar í spilunum fram að kosningum í haust, að ekki sé orðið skýrara fyrir okkur þingmönnum, í stjórn og stjórnarandstöðu, hvaða mál það eru sem á að setja á oddinn og leggja vinnu í. Við vitum að í nefndum og í ferli í þinginu er fullt af málum sem hafa komið fram núna í vetur; talsvert af málum og mörg þeirra eru frekar yfirgripsmikil sem ríkisstjórnin lagði fram á síðasta degi rétt áður en ósköpin dundu yfir fyrir nokkrum vikum og nýr forsætisráðherra tók við. Ég held að það væri mjög mikilvægt fyrir okkur í þinginu, en ekki síður fyrir ríkisstjórnina og hæstv. forsætisráðherra sem verkstjóra, að þetta lægi sem fyrst ljóst fyrir þannig að við vissum að hvaða mikilvægu málum við ætluðum að einbeita okkur.
Virðulegi forseti. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. þingmanni, að hér er þingbundið lýðveldi, þingræði, og framkvæmdarvaldið situr í skjóli þingsins. Ég fór einmitt yfir það í fyrsta andsvari mínu hver sú staða er hér í dag. Þess vegna þarf enginn að velkjast í vafa um það. Það er mikilvægt að átta sig á því hvernig menn skipuleggja tíma sinn, ég er sammála hv. þingmanni í því. Í því ljósi er sá fundur sem ég hyggst eiga með forseta þingsins seinna í dag; hann snýst um það, og ég hef rætt það áður, að það sé eðlilegt að við endurskoðum starfsáætlun þingsins. Þegar við flýtum kosningum á kjörtímabili þá er líka eðlilegt að við nýtum þann tíma sem fyrir er. Það eru mjög margir mögulegir þingdagar. Í raun og veru jafn langt og heilt haustþing áður en boðað yrði til kosninga. Það er eitt af því sem við þurfum að ræða við forseta þingsins og forsætisnefnd, biðja hana um að fara yfir þau mál. Einnig þarf að ræða það við forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna og það hyggjumst við gera.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin og fagna boðuðum fundi. Ráðherrann minntist á að mögulega séu jafn margir dagar og á haustþingi en því miður hefur reynslan á þessu kjörtímabili sýnt okkur að haustþingin eru ekki endilega mjög afkastamikil ef vinnan er ekki almennilega skipulögð. Í því samhengi held ég að ég hljóti að taka undir með öðrum sem hafa talað hér í dag um mikilvægi þess að við fáum að vita kjördag, ekki að hann sé einhvern tímann í haust því að haust eru frekar löng. Þá er ég ekki bara að hugsa um skipulagningu þingsins, ekki bara skipulagningu stjórnmálaflokkanna eða pólitíkurinnar. Ég þekki fólk sem ætlar að gifta sig í haust og hefur áhuga á að vita hvernig haustið verður. Ég held að allir séu að bíða í ofvæni eftir dagsetningu á þessu langa hausti.
Virðulegi forseti. Ég hef fullan skilning á alls kyns væntingum fólks og plönum. Ég stóð sjálfur í því að gifta mig sumarið 2009 og fékk að vita þegar ég var í brúðkaupsferðinni að það væri ekki þing því að það var ekki upplýst þá um það hvað gerðist á morgun. [[Gripið fram í.]]Ég hef fullan skilning á slíkum sjónarmiðum. [[Gripið fram í.]]Við ætlum okkur að fara yfir þessi mál, ég tek undir það með þingmanninum hve mikilvægt er að það sé allt skipulagt, bæði verkefnin sem menn ætla að fara í og að sá tími sem menn áætla í þau gangi upp. Þannig náum við mestri skilvirkni, þannig þurfum við að vinna hérna í þinginu, þannig vinnum við upp traust við almenning í landinu.
Forseti. Ástæðan fyrir því pólitíska uppnámi sem við erum enn þá í miðju er auðvitað sögulegir viðburðir og kannski það stærsta pólitíska spillingarmál sem við höfum nokkurn tíma séð sem teygir arma sína um lönd og álfur og hefur sannarlega komið við hér á Íslandi. Til þess er horft hvernig Ísland og íslensk stjórnmál bregðast við þessari uppákomu og hvernig íslensk stjórnmál bregðast ekki við þessari uppákomu. Það er auðvitað af þessu tilefni sem forsætisráðherra sagði af sér og nýr forsætisráðherra tók við með nýrri ríkisstjórn sem þó boðar að ekkert hafi í raun og veru breyst. Hæstv. forsætisráðherra er í forustu hér á örlagatímum og þá erum við ekki að tala um forgangslista ríkisstjórnarinnar, hvaða kjördagur verður niðurstaðan eða hvenær fundur verður með stjórnarandstöðunni, heldur það sögulega hlutverk sem hann stendur frammi fyrir og verður kannski það eina sem stendur upp úr þegar litið verður til baka, þ.e. hvernig forsætisráðherrann Sigurður Ingi Jóhannsson tók á málum skattaskjóla og aflandsfélaga. Í hvaða farveg vildi hann sjá þessi mál sett? Tók hann undir kröfur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um ítarlega rannsókn á málinu sem hv. þingmaður og formaður efnahags- og viðskiptanefndar hefur talað um með jákvæðum hætti? Eða er hann sammála hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, sem hefur slegið úr og í þegar kemur að því að bregðast við þeim fordæmalausu stærðum sem Ísland horfist í augu við og telur í raun og veru að nóg hafi verið að gert hingað til? [[Forseti hringir.]] Spurningin er sem sagt þessi: Hvernig ætlar hæstv. forsætisráðherra sem pólitískur forustumaður ríkisstjórnarinnar að bregðast við?
Virðulegi forseti. Ég held að hver samtími lifi þannig að það séu örlagatímar fyrir hann. Ég held að það sé hægt að horfa í söguna og sjá hvort einhverjir tímar séu meiri örlagatímar en aðrir. Ég vil í upphafi segja að hér er ekki pólitískt uppnám, ekki af nokkru tagi. Við þær aðstæður sem sköpuðust fyrir hálfum mánuði tókst á tveimur dögum að skapa sömu ríkisstjórn með sama öfluga meiri hluta, sama stjórnarsáttmála og við höldum áfram öflugu starfi þeirrar ríkisstjórnar sem á undan starfaði og ætlum að halda því áfram. Hér voru heldur ekki pólitísk spillingarmál. Hins vegar er sú staða uppi að það er orðið ljóst, og það ber að þakka, að ljósi hefur verið varpað á þá staðreynd að fjöldinn allur af íslenskum fyrirtækjum hefur nýtt sér það að fara með fjármuni í skattaskjól, lágskattaríki, og án efa einhver hluti þeirra til að leyna eða greiða ekki skatta þó að það eigi að sjálfsögðu ekki við um alla. Það er rétt að gera skýran greinarmun á slíku. Við þurfum hins vegar að taka á þeim aðilum sem hafa flúið með fé til að leyna því eða komast undan því að greiða eðlilegt samfélagsgjald sem við öll hin gerum. Í hvaða farveg höfum við sett það? Jú, við settum strax af stað vinnu í þinginu til að upplýsa um stöðuna. Við höfum lýst því yfir að þeim stofnunum sem við höfum ætlum við að beita til þess að rannsaka þessi mál til hlítar og leiða til lykta. Ég hef staðið í þessum ræðustól og skorað á þá aðila sem þar eru að gera hreint fyrir sínum dyrum. Já, við þurfum að rannsaka þau mál. Með hvaða hætti er það skynsamlegast? Ég hef lagt það til að við treystum á þær stofnanir og tryggjum að þær hafi bæði fjárhagslega burði og mannafla til að það sé gert [[Forseti hringir.]]en er að sjálfsögðu tilbúinn að skoða alla aðra þætti. Meðal annars höfum við horft til fyrirmynda erlendis þar sem við teljum að hlutirnir séu gerðir hvað best.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin svo langt sem þau náðu. Það má af þeim skilja að hann telji að ríkisstjórnin þurfi ekki að eiga neitt sérstakt frumkvæði í þessu máli. Frosti Sigurjónsson, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, sagði: Að mínu mati á Ísland að vera í fremstu röð ríkja í baráttunni - gegn hverju? Gegn starfsemi skattaskjóla. Þar dregur hv. þm. Frosti Sigurjónsson línuna. Er hæstv. ráðherra ekki sammála þeirri skilgreiningu? Er eðlismunur á máli Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, fyrrverandi forsætisráðherra, sem sagði af sér embætti og máli Bjarna Benediktssonar fjármála- og efnahagsráðherra? Er eðlismunur á þessum málum? Svo taldi Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ekki vera en Bjarni Benediktsson telur svo vera. Ég vil vita hvort hæstv. ráðherra telji þennan mun vera fyrir hendi, eða ekki, vegna þess að það skiptir öllu máli varðandi framvindu málsins. Síðan vil ég biðja hæstv. ráðherra að svara því skýrt hvort hann telji eðlilegt að þingið afgreiði frá sér tillögu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um rannsóknarnefnd.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum og reyndar í þessum ræðustól í síðustu viku tókum við í ríkisstjórninni þetta mál strax upp, tókum það upp á fyrsta ríkisstjórnarfundi sem haldinn var á mánudegi eftir þá fyrstu helgi sem stjórnarandstaðan hafði boðað vantrauststillögu sem við felldum með 38 atkvæðum gegn 25. Þá tókum við þessi mál upp, bæði til að vega og meta hvernig umfjöllun væri annars staðar og stöðuna innan lands. Í kjölfarið tók formaður efnahags- og viðskiptanefndar þingsins að okkar tillögu það upp að hefja rannsókn á því hvernig staðan væri. Við höfum lýst því yfir að við munum tryggja að þessir aðilar hafi alla þá burði til að rannsaka það sem rannsaka þarf. Hvort við eigum að velta fyrir okkur að ganga lengra og setja á laggirnar sérstakan samstarfshóp þessara aðila finnst mér koma vel til greina eins og gert hefur verið [[Forseti hringir.]]annars staðar. Ég hef varað við því að sett verði upp sérstök rannsóknarnefnd þingsins sem fari að rannsaka skattamál einstaklinga eða fyrirtækja. Ég hef hins vegar lagt áherslu á að þingið hafi ákveðið eftirlitshlutverk, [[Forseti hringir.]]geti tekið þessi mál upp og verði upplýst á hverjum tíma þannig að það sé mjög mikilvægt að fyrir liggi á hverjum tíma hvernig sú staða er.
Forseti. Fréttastofu RÚV er þröngur stakkur sniðinn. Í ljósi þess að ekki var gert ráð fyrir því á fjárlögum að fara í svo gríðarlega umfangsmikla rannsóknarvinnu sem Panama-skjölin kalla á og líka í ljósi þess hve mikilvægt það er að vönduð vinna eigi sér stað með svo viðamikinn og samfélagslega mikilvægan gagnaleka sem nú þegar hefur leitt í ljós upplýsingar til gagns fyrir landsmenn langar mig að vita hvort hæstv. ráðherra Illugi Gunnarsson geti hugsað sér að nýta skúffufé sitt til að stuðla að því að vinna með þessi gögn geti gengið hratt og vel fyrir sig. Það er mikið ákall um það í samfélaginu að fá aðgengi að þeim upplýsingum er má finna um þá 600 íslensku aðila sem eru í þessum skjölum og eru þá væntanlega með aflandsfélög á Tortólu. Ef ráðherra hefur ekki hug á að nýta skúffufé sitt á þennan máta, má ég þá biðja hæstv. ráðherra, Illuga Gunnarsson, um að færa rök fyrir því.
Virðulegi forseti. Hér á eftir verður rætt um nýgerðan þjónustusamning sem gerður er á milli menntamálaráðuneytisins annars vegar og Ríkisútvarpsins hins vegar. Þar er lögð fram sú sýn sem við deilum sameiginlega, ráðuneytið og Ríkisútvarpið, um hvernig standa skuli að starfsemi Ríkisútvarpsins með almennum hætti næstu árin. Hvað varðar sérstaka fyrirspurn hv. þingmanns hefur engin beiðni um slíkt komið frá Ríkisútvarpinu eða umkvörtun um að fjármuni skorti til að sinna þeirri fréttaþjónustu eða fréttamennsku sem stofnunin telur nauðsynlega. Á meðan slíkt kemur ekki fram frá Ríkisútvarpinu tel ég auðvitað ekki ástæðu til að verða við einu eða neinu slíku hvað þetta varðar, þ.e. þá þarf að koma fram með skýrum hætti hjá Ríkisútvarpinu að það geti ekki sinnt skyldu sinni með eðlilegum hætti og vanti til þess fjármuni og þá þarf að ræða það með eðlilegum hætti í þinginu.
Forseti. Í ljósi þessa svars hlýt ég að spyrja og kalla eftir skýrum svörum um hvort hæstv. ráðherra sé þá tilbúinn að nýta skúffufé sitt í það ef fréttastofa RÚV kemur með slíka fyrirspurn. Þá langar mig jafnframt að spyrja ráðherrann, einmitt í ljósi orða hans núna, hvort það hafi verið að frumkvæði Eyþórs Arnalds sem hann fékk Eyþór Arnalds til að gera skýrslu fyrir sig eða að frumkvæði ráðherrans. Hæstv. ráðherra sá sér fært að greiða 5 milljónir fyrir skýrslu um rekstur RÚV sem mörgum fannst frekar illa farið með fé vegna þess að gæði skýrslunnar endurspegluðu ekki endilega fagleg sjónarmið og nálgun. Það er rétt að minna á að fyrir andvirði skýrslunnar umdeildu hefði RÚV getað keypt þrjá Kastljóssþætti um Panama-skjölin.
Virðulegi forseti. Samskipti milli ráðherra og Ríkisútvarpsins fara fram í gegnum stjórn Ríkisútvarpsins ohf. en ekki milli einstakra deilda Ríkisútvarpsins til ráðherra. Ég á ekki von á því að það verði fyrirkomulagið hér. Að sjálfsögðu hlýtur ráðherra á hverjum tíma og Alþingi að bregðast við ef stjórn Ríkisútvarpsins ohf. telur að það geti ekki sinnt þeim skyldum sem lagt er upp með í þeim þjónustusamningi sem liggur fyrir. Þá þarf að taka á því sérstaklega. [[Gripið fram í.]]Það er tekið fram í þjónustusamningnum að gangi fjárhagsforsendur ekki eftir og fari ekki saman þeir fjármunir sem renna til Ríkisútvarpsins og þær skyldur sem á Ríkisútvarpinu liggja samkvæmt þjónustusamningi hafi báðir aðilar möguleika á að taka þann samning upp. Á slíkum grunni hljótum við að vinna og vera sammála um að sé nauðsynlegt að gera. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um frumkvæði að gerð úttektar þeirrar sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni var frumkvæðið mitt, virðulegi forseti.
Herra forseti. Jú, mikið rétt, ég ætla að gera þriðju tilraunina til að draga upp úr hæstv. forsætisráðherra eitthvað skýrari svör um stöðuna í þinginu og kjördag. Í reynd held ég að það sé að birtast okkur að hæstv. ráðherrar, forustumenn stjórnarflokkanna, virðast ekki hafa áttað sig á því sjálfir hvað var fólgið í því loforði sem þeir gáfu um kosningar í haust. Hæstv. forsætisráðherra ber það saman við að menn viti á reglubundnu kjörtímabili hvenær verði kosið. Já, hér er algerlega ósambærilegum hlutum saman að jafna. Fyrirheitið var um óreglubundinn kjördag, að stytta kjörtímabilið. Þá skiptir miklu máli að sú dagsetning liggi fyrir sem fyrst. Við vitum öll hvernig lög og stjórnarskrá eru. Ef ekki kemur til ákvörðunar um óreglubundinn kjördag þá er það síðasti laugardagur fyrir fjögur ár frá því síðast var kosið og það liggur fyrir í fjögur ár. En núna liggur ekkert slíkt fyrir. Það er mikill munur á því praktískt og efnislega fyrir marga hvort kosið yrði t.d. í byrjun september eða lok október eða jafnvel inn í nóvember. Það er hægt að nefna mörg praktísk rök fyrir því. Eitt er til dæmis þúsundir Íslendinga búsettir erlendis sem eru fallnir út af kjörskrá en geta tilkynnt sig með tilteknum fyrirvara inn á kjörskrá vilji þeir taka þátt í kosningum. Þeir vita hvaða tíma þeir hafa til þess ef um reglubundinn kjördag er að ræða en ekki við svona aðstæður. Þannig að ég endurtek og hæstv. forsætisráðherra hlýtur að geta gefið eitthvað upp um það: Er líklegt að kosið verði í byrjun september og Alþingi sem nú starfar ljúki störfum og rjúfi þing og geri þær bráðabirgðaráðstafanir að lögum sem mun þurfa að gera samanber þingskapalög um nýjan framkomudag fjárlagafrumvarps og annað í þeim dúr? Eða er ríkisstjórnin að hugsa um að færa þetta loforð sitt inn í veturinn, teygja haustið inn í svartasta skammdegið? Það er fullkomlega málefnalegt og eðlilegt að við fáum einhver svör um þetta. Eins er það með forgangsmálalista ríkisstjórnarinnar. [[Forseti hringir.]]Það er í hæsta máta vandræðalegt fyrir hæstv. forsætisráðherra næstum hálfum mánuði eftir að hann tók við völdum að geta engin [[Forseti hringir.]]svör gefið um það. Það lá þá sem sagt ekki fyrir þegar þetta [[Forseti hringir.]]var sagt á sínum tíma að þarna væru einhver tiltekin og svo mikilvæg mál [[Forseti hringir.]]að stjórnin yrði að starfa áfram.
Virðulegi forseti. Ég held að öllum hér inni sé nauðsynlegt að skilja hver staðan er, tek undir það með hv. þingmanni. Staðan er þannig að hér er starfandi ríkisstjórn með 38 þingmanna meiri hluta eins og stjórnarandstaðan sýndi fram á á fyrsta degi. Það er starfað á grundvelli sama stjórnarsáttmála og fyrir var og unnið að þeim málum sem þar lágu fyrir og hafa verið í þinginu, einhverjir tugir sem er unnið að og mjög mörg af þeim eru mikilvæg mál sem menn hafa lagt áherslu á í þingnefndum. Það er ekkert óeðlilegt við að þingið starfi með fullkomlega eðlilegum hætti á meðan það samtal á sér stað á milli stjórnarandstöðunnar og stjórnarmeirihlutans og stjórnenda þingsins um með hvaða hætti það skýrist hvenær best er að ganga til kosninga. Það hangir augljóslega saman við það með hvaða hætti þau mál ganga fram í þinginu. Þetta höfum við sagt margoft. Það mun skýrast í samtölum annars vegar við forseta þingsins í dag og síðan við stjórnarandstöðuna á föstudaginn með hvaða hætti þessi mál ganga fram. En mikilvægast er að allir átti sig á því að hér er starfandi ríkisstjórn með mikinn meiri hluta og starfað er á grundvelli sama stjórnarsáttmála og áfram verður unnið að þeim málum sem liggja fyrir þinginu og í nefndunum enda nægur þingtími til stefnu þangað til gengið verður til kosninga.
Herra forseti. Ég held að þetta sé í sjötta sinn í dag sem hæstv. forsætisráðherra segir að hér sé starfandi sterk ríkisstjórn og fimm sinnum hefur hann talið upp að hún styðjist við 38 þingmenn. Þarf hæstv. forsætisráðherra að tyggja þetta svona til þess að sannfæra sjálfan sig um að þetta sé þannig í veruleikanum? Ætli það geti nú ekki verið einhvern veginn öðruvísi þegar við komum að pólitískri stöðu þessarar ríkisstjórnar sem sjálf hefur ákveðið að stytta kjörtímabilið og lofað kosningum og sett sjálf hlutina í þann farveg sem við erum að ræða út frá? Forseti Alþingis hefur verið í þeim vandræðum undanfarna daga að hann hefur ekki vitað hvaða mál hann ætti að setja á dagskrá. Hann hefur valið þá leið að setja eingöngu samkomulagsmál á dagskrá, eingöngu mál þar sem eru sameiginleg nefndarálit, af því það hefur ekkert upp á sig fyrr en menn vita hvað er í vændum varðandi afgreiðslu mála, um hvað er samkomulag og hvað ekki. Hér er hafið kosningaþing. Þetta þing hefur þegar fengið á sig það yfirbragð sem er á síðustu mánuðum starfstíma hverrar ríkisstjórnar. Þannig að það er mikið óraunsæi ef hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsætisráðherra [[Forseti hringir.]]lítur svo á að hann sé bara einn í heiminum með þetta viðfangsefni sitt og geti skilgreint veruleikann eins og honum hentar. Það er ekki svo.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni eins og ég gerði áður að mjög mikilvægt er að það liggi fyrir með nokkrum fyrirvara hvenær kosið er, m.a. vegna tæknilegra atriða eins og utankjörfundaratkvæðagreiðslu og eins að tækifæri sé fyrir lýðræðið að undirbúa sig og ganga til kosninga. Þess vegna hefðu kosningar innan 45 daga fyrir tveimur vikum ekki uppfyllt nein af þeim skilyrðum svo augljóst sé. Ég býst við að þingmenn séu sammála um það. Ég hef ekki verið að koma hér upp til þess að sannfæra sjálfan mig um nokkurn skapaðan hlut. Ég hlustaði í tæpan klukkutíma á þingmenn koma hérna upp og vera með ákall, í staðinn fyrir að taka kannski þessa umræðu, um eitthvað allt annað. Mér finnst mikilvægt að allir skilji að hér er starfandi þing og það er fullt af venjulegum málum og hér eru allir í fullu starfi að því. Það er bara eðlilegt að það haldi áfram. [[Forseti hringir.]]Svo mun það skýrast á næstu dögum, m.a. [[Gripið fram í.]]í samtali við stjórnarandstöðuna hvenær næstu [[Forseti hringir.]]skref verða tekin í þeim efnum. Mér finnst það fullkomlega eðlilegt. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég vekja athygli á því, af því að nú hef ég heyrt báða hv. formenn stjórnarflokkanna færast mjög undan þegar þeir eru spurðir um það hvort þeir séu reiðubúnir til þess að Alþingi láti fara fram rannsókn á aflandsfélögum í eigu Íslendinga, að fyrir Alþingi liggur tillaga frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði um að Alþingi skipi fimm manna nefnd sérfróðra aðila með sérþekkingu á alþjóðaviðskiptum og fjármálakerfinu og skattamálum. Ég fæ ekki betur heyrt í svari hæstv. forsætisráðherra hér áðan sem og í svörum hæstv. fjármálaráðherra við ítrekuðum fyrirspurnum mínum um þetta mál að þeir færist undan, að þeir vilji ekki að Alþingi rannsaki þetta risavaxna mál sem aðrar vestrænar þjóðir eru í óða önn að taka upp og láta rannsaka en ekki forsvarsmenn íslensku ríkisstjórnarinnar. Ég vil segja það undir þessum lið, fundarstjórn forseta, að mér finnst það ábyrgðarhluti ef forseti Alþingis gengur ekki í það að setja þetta mál á dagskrá þannig að hægt sé að taka afstöðu til þess. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]] Hér hefur verið rætt um að þingið eigi bara að halda áfram [[Forseti hringir.]]eins og eðlilegt er. Setjum þá mikilvæg mál á dagskrá sem snúast um málefni dagsins og sýnum að Alþingi sé reiðubúið að taka skýra afstöðu í þessu mikilvæga máli.
Virðulegi forseti. Það er mjög nauðsynlegt að halda því til haga þegar spuninn hefst um það að ríkisstjórnin vilji ekki taka til rannsóknar þau mál sem hér um ræðir eins og Panama-skjölin eða önnur skattsvik sem eiga sér stað í okkar samfélagi, að þetta er auðvitað ekkert annað en dylgjur og spuni Það er ekki hægt að segja annað [[Gripið fram í.]]vegna þess að ítrekað hefur komið fram, virðulegi forseti, hjá forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar, bæði hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra, að þeir muni ekki gefa neitt eftir í þessum málum. Við erum með stofnanir á vegum ríkisins sem sinna þessum málum. Það hefur komið fram að menn væru tilbúnir til að auka til þeirra fjármagn ef á þarf að halda til að taka betur á þessum málum. En er það þannig, virðulegur forseti, að hv. þingmenn sem hér tala með þeim hætti sem hefur verið gert í dag treysti ekki þeim stofnunum til þess að fara með þau mál sem við skipum þeim til? Er það þannig að Alþingi þurfi að fara að taka yfir skattrannsóknir í landinu? Heyr á endemi.
Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Katrínu Jakobsdóttur, að það er lágmarkskrafa við þessar aðstæður að tillaga um rannsóknarnefnd verði tekin á dagskrá og Alþingi taki að minnsta kosti afstöðu til hennar. Ætlum við Íslendingar að fara í þann farveg með þessi mál eða einhvern annan? Bretar, Frakkar og fleiri þjóðir hafa þegar ákveðið mjög víðtæka opinbera rannsókn. Ekki bara að skatturinn, skattrannsóknarstjóri eða skattstjóri sinni sínu, sem hann að sjálfsögðu gerir, heldur að jafnframt verði sérstök opinber rannsókn á umfangi málsins, á því t.d. hvort bankar, annaðhvort einkabankar eða að hluta til í eigu ríkisins, hafi sérstaklega verið að beita sér í þessu skyni. Það er rætt í Noregi, það er rætt í Svíþjóð, Bretlandi, Hollandi, Frakklandi. Það er enginn að tala um að rannsóknarnefnd á vegum Alþingis, rannsóknarnefnd sérfróðra aðila, ekki þingmenn sjálfir, sem í þetta færi færi að rannsaka einstök skattalagabrot. [[Forseti hringir.]]Hv. þm. Jón Gunnarsson þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af því. Þetta yrði rannsókn á umfangi málsins, mjög sambærileg við þá rannsókn sem fór fram á falli bankanna. Komi þar í ljós upplýsingar ganga þær sína leið [[Forseti hringir.]]til skattrannsóknarstjóra eða ríkisskattstjóra. [[Forseti hringir.]] Þetta snýst um að taka málið föstum tökum og undanbrögðin eru undarleg.
Forseti vill líka taka föstum tökum á ræðutíma þingmanna.
Herra forseti. Ef við ætlum okkur að reyna að komast til botns í þessu máli eins og mér hefur virst á öllum stjórnmálaflokkum sem hafa síðustu tíu daga, tvær vikurnar, rætt þetta mál, þá held ég að það sé forgangsmál að samþykkja þá tillögu sem hér er lögð fram af Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Ég tel að það sé ákaflega mikilvægt að þetta sé kortlagt. Ég tel að við þurfum að sjá, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér áðan, hvert umfang þessa máls er. Hvað er hugsanlegt að stórum hluta sé komið fyrir í skattaskjólum? Er hugsanlegt að það sé af svipaðri stærðargráðu og gerist erlendis? Þá er líklegt að þetta kunni að vera 600–800 milljarðar. Við þurfum bara að vita þetta. Ég rifja það síðan upp að hv. þingmenn Framsóknarflokksins fóru mjög sterklega fram á það á sínum tíma að það yrði gert opinskátt hverjir það eru sem eiga þessar kröfur. Ég tel sem Íslendingur og íslenskur borgari að það sé nauðsynlegt að ég og aðrir borgarar þessa lands fái að vita hvort það voru Íslendingar og íslensk fyrirtæki sem í gegnum skattaskjól [[Forseti hringir.]]áttu kröfur á íslensku bankana í stórum stíl eða gerðust jafnvel hrægammar og keyptu kröfur á hrakvirði. Þetta vil ég fá að vita. Ég treysti ríkinu fullkomlega til þess að standa fyrir slíkri rannsókn.
Virðulegi forseti. Ég hygg að sumir þingmenn átti sig ekki á því að það mál sem hér er rætt um, þingsályktunartillaga Vinstri grænna, sú ágæta tillaga, er ekki lengur spurning um lögbrot; það er ekki bara spurning um það hvaða lögum er framfylgt eða hvaða lög eru brotin. Þetta er orðið hápólitískt mál af þeirri stærðargráðu að forsætisráðherra sagði reyndar af sér á endanum. En áður en hann gerði það voru varðhundar búnir að verja hann fram í rauðan dauðann og málsvörnin vitaskuld fráleit frá fyrsta degi. Þá liggur á að hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstjórn og þingmenn meiri hlutans sýni að þeim sé alvara í því að takast á við þessi sjónarmið, ekki bara út frá einhverjum lögtæknilegu sjónarmiði heldur einnig pólitískt. Það skiptir máli. Það er þess vegna sem þessi tillaga, þessi ágæta tillaga Vinstri grænna, á að vera hér á dagskrá. Við eigum að ræða hana og við eigum ekkert að hætta að ræða þetta mál fyrr en við verðum komin til botns í því og ekki bara út frá lögtækni heldur pólitískt. Það skiptir máli, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Einn aðallærdómurinn sem draga má af rannsóknarskýrslu Alþingis er sá að eftirlit stofnana, þar með talið Alþingis, brást. Við erum nú að sjá afleiðingarnar af því. Panama-skjölin eru afleiðingar af hruninu og ástæðan fyrir því að þau koma flatt upp á fólk er sú að við héldum að þetta væri búið. Mér þykir ekkert að því að ætlast til þess að stofnuð verði rannsóknarnefnd varðandi þetta mál. Mér þætti það sjálfsagt. Þetta er hluti af því að gera upp hrunið sem var, svo að því sé haldið á hreinu, sannarlega ekki mér að kenna heldur kannski frekar öðrum eldri þingmönnum hér; ekkert sérstaklega góð framtíð sem ég stend frammi fyrir á næstu áratugum. Takk kærlega fyrir, ég vil endilega fá rannsóknarnefnd til að skila rannsóknarskýrslu út af þessum Panama-skjölum, til þess einfaldlega að gera upp þetta bölvaða hrun.
Herra forseti. Það er búið að leggja hér fram mjög skýrar spurningar til forsvarsmanna stjórnarflokkanna um það hvort þeir séu reiðubúnir að styðja tillögu um að Alþingi standi fyrir rannsókn sérfróðra aðila á þessu máli, aflandsfélögum í eigu Íslendinga. Eins og hv. þingmenn hafa talað, eða öllu heldur færst í þá átt smátt og smátt eftir því sem alvarleiki málsins hefur orðið þeim ljós, þá hefði ég talið að það ætti að vera auðsótt mál að fá það á dagskrá, en samt fást ekki skýr svör frá forustumönnum stjórnarflokkanna. Það að vilja ekki að Alþingi taki skýra afstöðu í þessu máli eru mjög alvarleg pólitísk skilaboð, herra forseti. Þess vegna verður þetta mál að komast á dagskrá og það verður að komast í afgreiðslu svo hv. þingmenn geti sýnt það með atkvæði sínu hvort þeir vilja það í alvöru að Alþingi taki myndarlega á þessu máli. Það útilokar svo sannarlega ekki að styðja okkar ágætu stofnanir sem standa að þessum málum. Þetta er auðvitað mál sem hefur stórpólitískt vægi í efnahagslífi heimsins ef það hefur farið [[Forseti hringir.]]fram hjá hv. þingmönnum. Það er algjörlega til skammar ef Alþingi Íslendinga, þegar [[Forseti hringir.]]við höfum áttað okkur á því að hér hefur verið sett heimsmet [[Forseti hringir.]]í notkun aflandsfélaga eftir því sem vísbendingar benda [[Forseti hringir.]]til, ætlar ekki að taka af myndarskap á þessu máli. Það er algjörlega til skammar, herra forseti. Og ég vil ítreka [[Forseti hringir.]]þá kröfu að þetta mál komist á dagskrá næst þegar þing kemur saman. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Þetta mál er ekki búið. Það er ekki þannig að þó að það verði til ný ríkisstjórn og einhverjir skipti um sæti og það sé komin ný forusta á ríkisstjórnina sé allt þetta mál þar með fyrir vind, þar með geti fólk bara sagt: Heyrðu, höldum bara áfram að vinna vinnuna okkar hérna, vegna þess að hér urðu stórkostleg alvarleg pólitísk tíðindi, tíðindi á heimsmælikvarða. Hér hefur komið fram frá forustu beggja ríkisstjórnarflokkanna að þeir telja að ekki þurfi að grípa til sérstakra ráðstafana af því tilefni, þeir telja svo ekki vera. Í ljósi alvarleika málsins geri ég um það skýra kröfu við forseta Alþingis að tillaga Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um sérstaka rannsóknarnefnd sem hæfir tilefninu verði sett á dagskrá þegar þing kemur saman á fimmtudaginn í næstu viku.
Virðulegur forseti. Þarf einhver að velkjast í vafa um að það sé vilji okkar allra að þessi mál komi öll upp á yfirborðið og það sem fyrst? Í hvaða orðum forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar liggur það? Þetta er bara ómerkilegur spuni sem á sér stað, óheiðarlegur málflutningur sem er allt of mikið stundaður hér í þingsal af hv. þingmönnum og er grunnurinn að því að virðing þingsins er ekki meiri en raun ber vitni. Hér koma menn og kalla eftir því að þeir vilji vita hverjir kröfuhafarnir eru, vilji fá þann lista. Það sama fólk felldi slíka tillögu á síðasta kjörtímabili. [[Gripið fram í: Ekki ég.]]Felldi slíka tillögu. Hún fékk ekki fram að ganga, tillaga hv. þm. Lilju Mósesdóttur, var það? En nú er kallað eftir þessu. [[Gripið fram í.]]Það skín svo í gegn, virðulegur forseti, [[Gripið fram í.]]til hvers þessi málflutningur er, að reyna að villa og skapa ólgu. Auðvitað verður allt gert af hálfu hins opinbera, það hefur ítrekað komið fram í orðum hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann hefur farið yfir það hvernig við erum að taka þátt á alþjóðlegum vettvangi [[Forseti hringir.]]í því að með öðrum ríkjum að reyna að komast til botns í þessum málum, að reyna að uppræta þessi svokölluðu skattaskjól. Auðvitað verður ekkert slegið af í þeim efnum. Það stendur ekki til.
Forseti. Ég held að við getum nú öll verið sammála um það að virðing þingsins er ekki dapurleg út af því sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði hér áðan. Nei, virðing Alþingis er ekki mikil út af því að ekki er hægt að finna leiðir til að sýna þverpólitíska samstöðu um mikilvæg mál eins og til dæmis það mál sem hér er til umræðu. Það væri eðlilegt, í ljósi þess sem hér hefur átt sér stað, að allir þingmenn mundu í það minnsta styðja það að málið færi á dagskrá þannig að við sæjum hver vilji Alþingis væri. Það að geta ekki gert svo einfaldan hlut eða framkvæma svo einfaldan hlut eins og að sýna vilja þingsins er meðal annars ástæðan fyrir því að virðing Alþingis hefur fallið. Fyrir því eru margar ástæður, meðal annars aðalfrétt allra helstu fjölmiðla heimsins fyrir um það bil tveimur vikum síðan.
Herra forseti. Ástæða þess að við erum að ræða þetta hér eru einfaldlega loðin svör og undanflæmingur forustumanna stjórnarflokkanna sem hafa fengið þær spurningar undanfarna daga og í dag að hluta til hvort þeir séu sammála því að með þessum hætti eða eftir atvikum einhverjum öðrum verði tryggt að fram fari rækileg opinber rannsókn á umfangi og eðli og afleiðingum þessarar aflandsstarfsemi þar sem Íslendingar virðast því miður ætla að flagga vafasömu heimsmeti. Hvers vegna í ósköpunum ættum við ekki að rannsaka þetta ofan í kjölinn og styðja um leið við embættin sem fara ofan í einstök mál frá þeim sjónarhóli hvort þar hafi verið haft rangt við? Þannig gerist þetta samhliða og hvort í tengslum við annað eins og rannsóknarnefnd Alþingis og síðan embætti sérstaks saksóknara unnu á sínum tíma. Nákvæmlega eins á að fara í þetta mál. Það er mjög tortryggilegt að menn séu með undanbrögð [[Forseti hringir.]]í þessum efnum. Þannig ég tek undir kröfur um að Alþingi sjálft taki afstöðu til þess hvað það vill gera í þessum efnum? Það verður auðvitað best gert með því að taka nefnda tillögu strax á dagskrá.
Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að mörgum hefur ekki þótt það tiltökumál að menn væru með félög í þessum skattaskjólum, í þessum upplýsingasvartholum. Menn hafa varið sig þegar þeim hefur fundist þeim vera brigslað um skattundanskot. Gott og vel. Það kemur bara í ljós að mjög mörgum finnst allt í lagi að eiga félög í þessum ríkjum. Í þessum lið, um fundarstjórn forseta, eigum við ekki að vera með efnislega umræðu. Það er alveg rétt. Hér er verið að krefjast efnislegrar umræðu í tilteknu máli, máli sem er gert til að ræða það mál efnislega, þ.e. tillaga Vinstri grænna. Það er þess vegna sem við eigum að setja hana á dagskrá og ræða hana efnislega til þess að þurfa ekki að taka mínútuumræður efnislega um mál sem brennur á þjóðinni og þinginu öllu, eins og ætti að vera öllu heldur, frekar en vera alltaf að karpa um það í fundarstjórn hvort við eigum að ræða svona mál eða ekki. Að sjálfsögðu eigum við að ræða þetta, það er deginum ljósara. Mér þykir fráleitt að stinga upp á því að það sé einhver óþarfi. Þetta er mál málanna í dag. Við eigum að ræða þetta. Tillagan liggur fyrir. Setjum þetta á dagskrá. ræðum hana. Útkljáum þetta í atkvæðagreiðslu og sjáum hvað setur.
Herra forseti. Í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra var mín ræða öll um það hvernig ætti að bregðast við þessu máli. Ég taldi þá að nauðsynlegt væri að kortleggja þetta mál og reyna að grafast fyrir um hversu stórt það væri. Sömuleiðis taldi ég koma til greina að banna Íslendingum að eiga reikninga í skattaparadísum sem ekki uppfylltu kröfur Vesturlanda og OECD um skil á reikningum og öðru slíku. Varðandi tillögu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs finnst mér sjálfsagt að hún verði tekin á dagskrá við fyrstu hentugleika og þá eigi síðar en þegar þing kemur næst saman. Það er bara sjálfsagt mál. Ég hef metið hæstv. forsætisráðherra sem ég ber allnokkurt traust til með þeim hætti að það væri honum ekki á móti skapi. Ég tel að ef hæstv. ríkisstjórn vill ná samkomulagi við stjórnarandstöðuna um framgang mála sem hún leggur áherslu á verði hún að koma til móts við stjórnarandstöðuna um mál sem hún leggur áherslu á. Ég tel, [[Forseti hringir.]]þó að ég sé ekki að minnsta kosti enn þá kominn í Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, að þetta sé eitt af forgangsmálunum. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Það eykur ekki trúverðugleika ríkisstjórnarinnar hvað hún dregur lappirnar í þessu máli. Auðvitað á að taka á dagskrá tillögu Vinstri grænna um að fram fari opinber rannsókn á skattaskjólum og aðkomu Íslendinga að þeim málum. Þetta eru engin smáskattsvik hjá einhverju litlu fyrirtæki sem þarna áttu sér stað. Þetta eru grafalvarlegir hlutir sem lönd út um allan heim eru núna að vinna að af fullum krafti að koma böndum á. Við Íslendingar eigum að sýna gott fordæmi og taka þetta mál upp, taka það föstum tökum en fara ekki að vísa þessu út og suður og gera formanni efnahags- og viðskiptanefndar að verkefnisstjóra í þessu verkefni, mann sem er ekki með hreina áru í þessu máli, búinn að verja þetta í bak og fyrir og eiga svo að vera sá sem stýrir þessari vinnu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Það er auðvitað bara brandari. Auðvitað eigum við taka þetta föstum tökum [[Forseti hringir.]]og það væri útrétt hönd ríkisstjórnarinnar til stjórnarandstöðunnar og við mundum sameinast í þessu sjálfsagða máli og leggja fram tillöguna [[Forseti hringir.]]og afgreiða hana sem fyrst.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að mínu mati það sem fram kom í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar áðan að umræðan um þessi mál snýst ekki lengur um skattalagabrot eða hvort önnur lög hafi verið brotin yfir höfuð heldur er þetta orðið hápólitískt mál. Það er einmitt í því ljósi sem það er í hæsta máta undarlegt, í það minnsta að mínu viti, að tilteknir hv. þingmenn vilji beita sér fyrir því að Alþingi hlutist til um hlutverk sem á heima hjá framkvæmdarvaldinu. Það er bara eins og menn vilji ýta því til hliðar sem hefur verið grundvallaratriði í stjórnskipan Íslands, sem er þrískipting ríkisvaldsins. [[Gripið fram í.]]Það er rangt sem fram kom hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að hér sé bara um að ræða þingsályktunartillögu um almenna rannsókn. Það kemur sérstaklega fram í tillögunni að þessi rannsókn gæti haft áhrif til endurákvörðunar skatta. [[Forseti hringir.]]Þar með er beinlínis verið að leggja til að Alþingi hlutist til um verkefni sem með sönnu og réttu eiga heima hjá [[Forseti hringir.]]framkvæmdarvaldinu.
Forseti. Ég skil ekki þennan ótta við að taka málið á dagskrá og greiða atkvæða um það og þá kemur í ljós hér í þingsal hvort meiri hlutinn styðji þetta mál eða ekki. Mig langar líka að vekja athygli á því, forseti, að ég var að hlusta á fréttir frá löndunum í kringum okkur þar sem bankastjórar hafa verið kallaðir fyrir þingnefndir bæði í Noregi og Danmörku til þess að fá úr því skorið hvort þeir séu enn með slíka starfsemi sem hefur komið í ljós að er mjög víðtæk þar, en sérstaklega á Íslandi. Mér finnst þingið hér ekki hafa tekið á þessu máli nægilega föstum tökum. Við erum með stærstu fréttirnar í kringum þetta út af því að hneisan er mest hér og við gerum bara ekki neitt.
Virðulegi forseti. Samkvæmt skilgreiningu hv. þm. Sigríðar Andersen þá hefði þessi rannsókn hér ekki átt sér stað, Aðdragandi og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdir atburðir. Þetta eru átta bindi. Þau eru öll góð og öll mikilvæg. Þarna steig Alþingi nefnilega fram á grundvelli laga um rannsóknarnefndir. En í gær mælti hæstv. forseti þingsins fyrir einmitt slíku máli, þ.e. um rannsóknarnefndir á vettvangi og í nafni Alþingis Íslendinga. Þannig að það er vandræðalegt að þurfa að standa í slíku orðaskaki um grundvallaratriði við þingmenn Sjálfstæðisflokksins þegar um það er að ræða að víkja sér undan skýrri kröfu og réttu hlutverki Alþingis Íslendinga þegar svo alvarlegir hlutir eru uppi, sem er að taka málið upp á sína arma og leiða það til lykta. Það er alvarlegt að hv. þm. Sigríður Andersen talar hér greinilega fyrir því sem félagar hennar hugsa, [[Forseti hringir.]]að þetta komi okkur ekki við.
Forseti vill árétta það við þingmenn að menn noti fullt nafn þegar þingmenn eru ávarpaðir.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt sem hér kom fram hjá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur og hefði mátt árétta fyrr í þessari umræðu í dag undir liðnum um fundarstjórn forseta að hér í gær var einmitt mælt fyrir frumvarpi til laga um rannsóknarnefndir Alþingis. Það er sjálfsagt og eðlilegt að það fái framgang enda held ég að samstaða sé um það í þessum þingsal að málið sé brýnt og mikilvægt að vandað sé til verka þegar menn sammælast um að eðlilegt sé að Alþingi hlutist til um rannsóknir á málum, stórum hagsmunamálum þjóðarinnar. Það má hins vegar velta því hvort til dæmis skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sem hér var veifað og kostaði á annan milljarð kr. ásamt fleiri skýrslum stuttu eftir hrun hafi þjónað tilgangi á þeim tíma. Það sama má segja um það mál sem hér er til umræðu. En það breytir því ekki allt að einu [[Forseti hringir.]]að í þeirri þingsályktunartillögu sem liggur fyrir er sérstaklega fjallað um það og áréttað að sú rannsókn eigi að vera grundvöllur og forsenda [[Forseti hringir.]]fyrir endurálagningu skatta. Það stenst ekki þrískiptingu ríkisvalds.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að hefja mál mitt á því að þakka virðulegum forseta fyrir að koma þessu mál á dagskrá. Ég hafði nefnt það í umræðum um Ríkisútvarpið á síðasta ári, í desember, að vel færi á því að mínu mati að þegar samningur milli menntamálaráðuneytisins og Ríkisútvarpsins lægi fyrir kæmi hann til þings svo að þingmenn hefðu tækifæri til þess að ræða hann. Ég mun tæpa á helstu atriðum sem ég tel að skipti máli varðandi þennan samning, m.a. borið saman við síðustu samninga, en um leið horfa til þeirra almennu áhersluatriða sem hér birtast. Uppleggið er það að í þessum samningi skuli skilgreina nánar hlutverk skyldur og umfang starfsemi Ríkisútvarpsins við framkvæmd fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Í öðru lagi er samningnum ætlað að setja fram sérstök markmið sem snerta lýðræðis-, samfélags- og menningarhlutverk Ríkisútvarpsins. Í þriðja lagi er ætlunin að kveða á um fjármögnun Ríkisútvarpsins, upplýsingagjöf, miðlun o.s.frv. Ég vil byrja á því að vekja athygli á þeim þætti sem snýr að framboði, þjónustu og umfangi starfsemi. Þar eru taldir upp þeir efnisflokkar sem getið er um í lögum sem skulu vera í dagskrá Ríkisútvarpsins. Ég vil í upphafi máls míns vekja athygli þingsins á því að tekið er fram í samningnum að dagskrá Ríkisútvarpsins skuli vera með sambærilegum hætti og umfangi og var árið 2015, að teknu tilliti til tekna og gjalda, þannig að dagskrárframboðið og þjónustan geti á samningstímanum dregist saman um allt að 10% miðað við framangreint ár. Vísa ég hér til umræðna sem voru á síðasta þingi um þá stöðu sem upp var komin þar sem útvarpsgjaldið var ákveðið 16.400 kr. með lögum. Í þeirri umræðu sem snýr að framboði, þjónustu og umfangi starfseminnar vil ég sérstaklega vekja athygli á því, sem er nýmæli, að í þessum samningi er sérstaklega kveðið á um að Ríkisútvarpið skuli ávallt gæta að samkeppnissjónarmiðum. Það er sérstaklega tekið fram og það tel ég að sé til bóta. Hvað varðar sérstök markmið með samningnum þá eru þau eftirtalin: Í fyrsta lagi menningarhlutverkið. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Ríkisútvarpið skal á gildistíma samningsins leggja aukna áherslu á innlenda dagskrárgerð og færa menningarefni framar í forgangsröðun í dagskrá.“ Annar þáttur, sem er mjög mikilvægur, er aukin kaup af sjálfstæðum framleiðendum. Í samningnum segir, virðulegi forseti, með yðar leyfi: „Ríkisútvarpið skal styrkja og efla sjálfstæða sjónvarpsþátta-, kvikmynda- og heimildamyndagerð með því að gerast kaupandi eða meðframleiðandi að slíku efni. Á samningstímabilinu skal Ríkisútvarpið kaupa eða vera meðframleiðendur að leiknu sjónvarpsefni, kvikmyndum, heimildarmyndum og öðru dagskrárefni í miðlum Ríkisútvarpsins. Ríkisútvarpið skal verja til þess að lágmarki 8% af heildartekjum á árinu 2016, 9% árið 2017, 10% árið 2018 og 11% árið 2019.“ Hér er um umtalsverða aukningu að ræða borið saman við það sem er í öðrum samningum. Legg ég áherslu á og vek athygli á að hér er um að ræða heildartekjur en ekki ríkisframlagið eins og áður var lagt til grundvallar varðandi þessa útreikninga. Þá vek ég sérstaklega athygli á og fagna mjög, tel að það sé mikið framfaraskref, að innan Ríkisútvarpsins verður stofnuð sérstök eining undir nafninu RÚV-myndir. Hlutverk RÚV-mynda er að stuðla að auknu framboði á leiknu íslensku gæðaefni. Þessari einingu skal stýrt af sérstöku fagráði sem útvarpsstjóri skipar og ber því að starfa eftir gegnsæjum og faglegum starfsreglum. Ríkisútvarpið skuldbindur sig til þess að veita 200 millj. kr. hið minnsta til kaups eða meðframleiðslu á slíku efni í gegnum RÚV-myndir. Einnig er í samningnum gert ráð fyrir aukinni áherslu á íslenskt efni fyrir börn. Síðan er lögð áhersla á að breyta forgangsröðun erlends sjónvarpsefnis, draga úr engilsaxnesku efni, en auka hlutfall sjónvarpsefnis frá Norðurlöndum og er getið um það í hundraðstölum. Lögð er áhersla á varðveislu og miðlun eldra efnis, þ.e. Gullkistu Ríkisútvarpsins, og lagt upp með að kostnaðargreind áætlun liggi fyrir um það hvernig þar skuli farið með. Lýðræðishlutverk Ríkisútvarpsins er mikilvægt. Í samningnum eru ákvæði um fréttaþjónustuna sem er í sjálfu sér í góðu samræmi við fyrri samninga. Meðal annars litast þau af þeim kosningum sem fram undan eru, m.a. forsetakosningum; hvernig Ríkisútvarpið muni fjalla um slíkar kosningar, hvernig verði staðið að umfjöllun um stjórnmálaframbjóðendur og flokka og annað slíkt. Ég tel til bóta að það sé komið fram með nokkuð skýrum hætti og skýrari en áður hefur verið. Hvað varðar aðgengismál þá skal Ríkisútvarpið leitast við að nýta sér tæknilegar lausnir til að tryggja aðgengi þeirra sem eru ófærir um að nýta sér þjónustu með hefðbundnum hætti. Þetta skiptir máli og er meðal annars horft til þeirrar nálgunar sem við sjáum á sambærilegum stöðum á Norðurlöndunum. Ég vil sérstaklega vekja athygli á lið 2.3.2 í samningnum sem er þjónusta við landsbyggðina. Þar er lagt upp með að leitast skuli við að halda áfram að efla fréttaflutning og dagskrárgerð af landsbyggðinni. Hvað varðar öryggismál og almannahlutverk þá er það nýmæli að Ríkisútvarpið skuli starfa eftir öryggisstefnu. Útvarpsstjóri skal skipa öryggisnefnd sem ber ábyrgð á öryggismálum Ríkisútvarpsins. Hún skal að fengnu áliti og í samstarfi við almannavarnir og aðrar viðeigandi stofnanir útbúa öryggisstefnu Ríkisútvarpsins. Ríkisútvarpið getur náð fram auknu samstarfi við aðrar stofnanir eins og almannavarnir og ríkislögreglustjóra um Neyðarlínu, þá getur Ríkisútvarpið samið um samstarf um hvað varðar framfylgni á öryggisstefnu Ríkisútvarpsins. Hér er ákvæði um jafnan rétt karla og kvenna og málstefnu. Það er nýmæli í kaflanum um innra eftirlit og gæðamál, en um slíkt er kveðið á í lögum. Þar er núna farið nánar út í þá þætti. Þar er kveðið á um að stjórn Ríkisútvarpsins skuli setja sér starfsreglur. Gert er ráð fyrir því að settar séu siðareglur - og það hefur verið gert og unnið af starfsmönnum Ríkisútvarpsins - sem skuli gerðar aðgengilegar almenningi. Stjórn Ríkisútvarpsins skal setja reglur um innra eftirlit og gæðamál og þær skal birta fyrir 1. nóvember. Ég vil vekja sérstaka athygli, virðulegi forseti, á þeim þætti að allar lausar stöður skuli auglýstar og ráðið skuli í þær eftir opnu, faglegu og gagnsæju ráðningarferli, jafnframt skuli gætt að því að verktakar séu ráðnir í opnu, faglegu og gagnsæju ferli. Hvað varðar fjármögnun þá skiptir máli að tekin eru af öll tvímæli um að lagt er upp með það fjármagn sem er tryggt til Ríkisútvarpsins miðað við árið 2016, að það lækki ekki að raunvirði á tímabilinu. Gangi þær forsendur ekki eftir, ef meiri hluti Alþingis hyggst víkja frá því, þá eru hér ákvæði sem er þannig að hvorum samningsaðila er heimilt að fara fram á að samningur verði tekinn upp ef forsendur breytast. Í því samhengi vil ég vekja sérstaka athygli á 3. kafla um fjármögnunina. Þar er fjallað um þær 175 millj. kr. sem árið 2016 var sérstaklega veitt til Ríkisútvarpsins til eflingar á leiknu íslensku sjónvarpsefni. Þar kemur fram að ef ekki verður áframhald á [[Forseti hringir.]]þeirri fjárveitingu þá fellur skuldbinding Ríkisútvarpsins um aukaframlag til leikins efnis niður. Virðulegi forseti. Að öðru leyti hyggst ég ekki fara nánar ofan [[Forseti hringir.]]í þessa þætti. Ég bendi á að ég tel að þessi samningur sé mun ítarlegri en áður hefur verið og sé þar með líka betra stjórntæki fyrir starfsmenn Ríkisútvarpsins, útvarpsstjóra og stjórn til þess að vinna eftir.
Virðulegi forseti. Nú er loksins komin niðurstaða í viðræðum menntamálaráðuneytisins og Ríkisútvarpsins um þjónustusamning nokkrum mánuðum eftir að síðasti samningur rann út. Eins og fram kemur í bókun, sem þrír stjórnarmenn stofnunarinnar lögðu fram nýlega af þessu tilefni, er þessi samningur gerður í skugga verulegs niðurskurðar - og ég vil bæta við í skugga andstreymis og andróðurs sem þessi mikilvæga menningarstofnun og þessi mikilvægi fjölmiðill í almannaþágu hefur mátt sæta mörg undanfarin ár. Í þessum samningi birtist líka, eins og Hollvinasamtök Ríkisútvarpsins hafa til að mynda bent á, augljóst misræmi milli þess lýðræðis- og menningarhlutverks sem stofnunin á að gegna í orði kveðnu og þeirra aðstæðna sem henni er gert að búa við til að rísa undir hlutverki sínu. Um lýðræðishlutverkið segir í þessum samningi að Ríkisútvarpið eigi að gera fólki kleift að móta skoðanir sínar og draga ályktanir út frá réttum upplýsingum eftir því sem framast sé unnt hverju sinni. En eins og við höfum séð í atburðarás stjórnmálanna upp á síðkastið, á síðustu vikum, þá skiptir sjálfstæði og styrkur fjölmiðils öllu máli fyrir opna og lýðræðislega umræðu þegar mikið gengur á og er ómetanlegur styrkur í lýðræðissamfélagi, en því miður um leið vanþakkaður eiginleiki og ekki metinn að verðleikum. Það sjáum við í þeim árásum sem Ríkisútvarpið verður oft fyrir, meðal annars hér á þessum vettvangi, og hvernig ráðamenn reyna oft markvisst að sniðganga þennan fjölmiðil og taka sér þar með einhvers konar tyftunarvald yfir sjálfstæðum fjölmiðli. Við skulum ekki gleyma þeirri ákvörðun stjórnarmeirihlutans í desember síðastliðnum að skerða útvarpsgjaldið, aðaltekjustofn Ríkisútvarpsins, annað árið í röð. Sú ákvörðun hefur orðið til þess að Ríkisútvarpið neyðist til að skera niður grunnstarfsemina um 213 milljónir á þessu ári. Er það niðurskurður sem kemur til viðbótar miklum niðurskurðaraðgerðum undanfarin ár þar sem höggvin hafa verið stór skörð í starfsmannahópinn, dagskrárgerðina og grunnþjónustuna. Enn sem fyrr er Ríkisútvarpið knúið til þess að höggva í sama knérunn, segja upp fólki og skera niður grunnþjónustu og dagskrárgerð til skaða fyrir hlutverk og virkni þessarar mikilvægu stofnunar, sem er útvörður lýðræðis og flaggskip hinnar opnu og upplýstu umræðu. Samningurinn gerir ráð fyrir að dagskrárframboð og þjónusta geti á samningstímanum dregist saman um allt að 10% miðað við árið 2015. Þessi þjónustusamningur er þannig samningur um skerta þjónustu, eins og bent hefur verið á, og hann vegur að getu Ríkisútvarpsins til að reka öfluga fréttastofu og halda uppi öflugri dagskrárgerð. Það sem er kannski ekki síst mikilvægt, hann frestar löngu tímabærri skráningu og hagnýtingu á eldra efni Ríkisútvarpsins, en þar eru fólgin ómetanleg menningarverðmæti sem ég efast um að fólk almennt geri sér fulla grein fyrir hvers virði eru. Í nafni jákvæðninnar má líka segja að í þessum samningi megi finna nokkur atriði til bóta. Ég vil til að mynda nefna að það skuli gengið út frá því að þjónustan við landsbyggðina skuli vera tryggð og kveðið á um að innheimt útvarpsgjald miðað við árið 2016 lækki ekki að raunvirði á samningstímanum. Fjallað er um sérstaka fjárveitingu upp á 175 milljónir, sem þegar hefur verið samþykkt á fjárlögum, til að efla leikið íslenskt sjónvarpsefni. Þannig má finna ljósa punkta í þessum þjónustusamningi og kannski segja að þetta sé einhvers konar varnarsigur. Niðurstaðan er engu að síður sú að þessi þjónustusamningur, [[Forseti hringir.]]virðulegi forseti, boðar ekki nýja tíma í rekstri Ríkisútvarpsins. Hann heldur í horfinu eftir langvarandi fjársvelti og andstreymi þessarar mikilvægu stofnunar sem allar kannanir sýna að almenningur vill standa vörð um og efla frekar. Þar gætum við gert betur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menntamálaráðherra Illuga Gunnarssyni skýrsluna um þjónustusamning við Ríkisútvarpið fyrir árin 2016–2019. Framsóknarflokkur hefur alla tíð lagt áherslu á starfrækslu Ríkisútvarpsins. Í mínum huga hefur útvarpið mjög mikilvægu hlutverki að gegna í samfélagi okkar í dag. Stöðugt þarf þó að vera í gangi endurmat á áherslum og með því hvaða hætti hlutverkinu er best sinnt á hverjum tíma. Ég er ánægð með þær megináherslur sem birtast í þjónustusamningnum og það hversu ítarlegur hann er, sérstaklega áherslur á íslenskt gæðaefni fyrir börn, þjónustan við landsbyggðina, aðgengi að eldra efni og samstarf um öryggishlutverk, svo og áhersluna á innra eftirlit og ítarlegri ársskýrslur. Kveðið er á um að í allri starfsemi skuli gætt að samkeppnissjónarmiðum og að skýr áhersla verði lögð á menningar- og fræðsluhlutverkið, það fái forgang, þar á meðal áhersluna á íslenskt efni fyrir börn og langar mig að fara sérstaklega yfir nokkrar aðgerðir og viðmið sem snerta það verkefni. Þar er gert ráð fyrir að framleiðslukaup og meðframleiðsla á innlendu barnaefni með fjölbreyttu sniði verði aukin yfir samningstímann. Lögð er áhersla á að þróa dagskrárefni til að efla læsi barna. Það er sérstaklega mikilvægt í dag, t.d. út frá möguleika tvítyngdra barna til að eiga jafna aðstöðu við að tileinka sér íslenskuna út frá jafnrétti til náms í víðu samhengi og þannig getur Ríkisútvarpið stutt við markmið Heimilis og skóla um betra læsi. Á tímabilinu skal bjóða upp á fræðsluefni á sviði vísinda og tækni sem ætlað er börnum og ungmennum. Þetta er hlutverk sem getur, ef vel er að staðið, stuðlað að því að þau markmið að auka áhuga á tækni og vísindum í samfélaginu almennt náist til lengri tíma litið. Aðgengi á vef Ríkisútvarpsins að barnaefni og safni skal aukið á tímabilinu og er það einn af mikilvægu þáttunum í þessu samhengi. En fleira er talið án þess að ég reki það hér. Þrátt fyrir að ég búi við þær aðstæður í fyrsta skipti á ævinni að á heimilinu eru ekki börn get ég ekki betur séð en við séum þegar farin að sjá þessar áherslur birtast í dagskrá Ríkisútvarpsins. Að virku innra eftirliti og áherslu á gæðamál. Í þágu þess er gert ráð fyrir að stjórn Ríkisútvarpsins og starfsmenn þess setji sér ýmsar reglur og viðmið. Í mínum huga er innra eftirlit nauðsynlegt og sérstaklega mikilvægt í breytingarferlum. Innra eftirlit birtist í ýmsum myndum, t.d. setningu reglna um starfsemina, gildum og almennum leikreglum um hvernig markmiðum sé best náð. Þannig getur innra eftirlit aldrei orðið betra en sú vinna sem lögð er í að koma því á fót og viðhalda, en jafnframt stuðla að samheldni, jákvæðni og eftirfylgni allra sem koma að því og líkunum á því að markmiðið náist. Í fyrsta sinn er kveðið á um að Ríkisútvarpið geti gegnt öryggishlutverki sínu í auknu samstarfi við aðrar stofnanir, svo sem almannavarnir, ríkislögreglustjóra eða Neyðarlínuna, ef það er hægt með sama eða lægri tilkostnaði. Ef svo ber undir ber Ríkisútvarpinu að hlutast til um að gengið verði til slíks samstarfs. Ég tel að á síðustu árum höfum við horft á ákveðin mistök við að tengja ekki betur saman þá aðila sem sinna öryggishlutverkinu og fannst mér það til dæmis koma í ljós á meðan á gosinu í Holuhrauni stóð að á þessum vettvangi væri hægt að gera miklu betur með skýrari verkferlum og betri tengingu upplýsinga. Þar hefur Ríkisútvarpið auðvitað lykilhlutverki að gegna. Við höfum góða upplýsingavefi og mælingar hjá stofnunum sem ekki er sérstaklega getið í þjónustusamningnum en ég tel að sé mikilvægt að horfa til í þessu samstarfi, svo sem Veðurstofuna og Vegagerðina og fleiri aðila. Í þjónustusamningnum er ekki vikið frá þeirri kröfu að dreifing efnis nái til 99,8% heimila í landinu, en það er líka mikilvægt að heimild er til þess að semja við þriðja aðila um dreifingu á efni án þess að heimilin þurfi að leggja út í sérstakan kostnað vegna þess. Þá er í samningnum gert ráð fyrir ítarlegri sundurliðun í ársreikningi á útgjöldum til einstakra liða í starfsemi RÚV og þetta ásamt árlegri greinargerð, þar sem greint er frá dagskrá og umfangi starfseminnar með ítarlegri hætti, tel ég víst að geti leitt til málefnalegrar umræðu um starfsemi RÚV bæði á Alþingi og í þjóðfélaginu öllu, auk þess sem það á að geta auðveldað forgangsröðun í starfseminni miðað við mismunandi hlutverk. Þá fagna ég aukinni áherslu á notkun tæknilegra lausna til að koma til móts við þá sem ekki eru færir um að nýta sér hefðbundna fjölmiðlaþjónustu jafnframt því sem tekið skal tillit til aðgengis við kaup, framleiðslu og meðframleiðslu á öllu efni í dagskrá Ríkisútvarpsins. Þegar á heildina er litið sé ég ekki betur en að þjónustusamningurinn leggi góðan grunn til þróunar öflugra Ríkisútvarps.
Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn í þessa umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Ég verð að taka undir það með öðrum stjórnarandstæðingum að mér finnst þetta vera niðurskurðarþjónustusamningur. Það hefur komið fram hjá okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði þegar málefni RÚV hafa verið til umfjöllunar að við erum mjög ósátt við stefnu núverandi stjórnvalda og núverandi menntamálaráðherra þegar kemur að RÚV og hvernig haldið hefur verið á málum þar. Samningurinn er að sjálfsögðu ekki alslæmur, ekki frekar en aðrir samningar, en það breytir því þó ekki að í hann vantar fjármagn og okkur þykja framtíðarmarkmiðin frekar óljós. Mig langar að byrja á að fara inn á fjárhagslegu hliðina því að hún hefur verið mjög mikið til umræðu. Við höfum orðið vör við að sá viðsnúningur sem hefur orðið í rekstri Ríkisútvarpsins hefur sýnt sig í verki. Það er búið að fækka fólki og það hefur sést á dagskránni, enda viðsnúningurinn gríðarlegur þegar hagnaður ársins er 80 millj. kr. fyrir skatta samanborið við 339 millj. kr. tap árið 2014. Það sér hver maður að það hlýtur að koma einhvers staðar fram, bæði í mannahaldi og eins í dagskrárgerð. RÚV hefur selt byggingarréttinn, hann er ekki færður vegna fyrirvara í samningnum. Ef það hefði verið gert væri eigið fé 21,6% í staðinn fyrir 6,2%, en það er ágætt að varúðarráðstöfun sé hér höfð að leiðarljósi því að eftir samþykkt fjárlaganna fyrir árið 2016 og ekki síður eftir þennan þjónustusamning er ljóst að hagræða þarf í kringum 213 millj. kr. til að tryggja hallalausan rekstur þetta ár. Það þarf ekki að segja neinum hvað það þýðir í raun, dagskrárgerðin skerðist enn frekar og fólki fækkar meira. Ég er alveg á því að RÚV eigi að sérhæfa sig og skera sig svolítið úr sem miðill en ég tel ekki miðað við það hlutverk sem honum er ætlað, m.a. að efla enn frekar innlenda dagskrárgerð, að það verði hægt þegar sá niðurskurður sem hér er boðaður heldur áfram út þetta tímabil. Við skulum ekki gleyma að það voru líka kjarasamningshækkanir hjá starfsfólki RÚV. Ef útvarpsgjaldið hefði haldist óbreytt hefði það skilað töluvert meiri fjármunum inn í reksturinn sem hefði skipt máli og komið þar á móti, sem ekki verður. Yfirskuldsetninguna höfum við rætt oft og tíðum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hana, ég veit að það hafa verið viðræður við LSR um þau mál: Hefur komið til skoðunar að ríkið eða ráðuneytið yfirtaki þessa skuld ásamt húseigninni að Efstaleiti 1? Tíminn flýgur frá manni. Mig langar að segja í restina að ég er ánægð með að sjá að það á að tryggja starfsemina á landsbyggðinni. Ég hefði viljað sjá hana eflda enn frekar í staðinn fyrir að halda henni bara þar sem hún er. Það er mikil þörf á því að við heyrum að útvarpið sé virkilega útvarp allra landsmanna. Menn gera sitt besta miðað við þá fjármuni sem eru til verksins en þeir þurfa að vera meiri. Ég er ánægð með að leggja eigi aukna áherslu á íslenskt leikið efni, en tvöfalda á framlagið til leikins efnis, en forsendan er að útvarpsgjaldið lækki ekki að raunvirði, svo að það sé sagt, á samningstímanum. Það er mjög mikilvægt. Krakka-RÚV er einstaklega vel heppnað og gott verkefni. Það er eitt af því sem á að reyna að efla. Ég vona svo sannarlega að það takist en ég hef efasemdir um að hægt verði að gera enn betur miðað við það sem RÚV stendur frammi fyrir eftir þennan samning. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa talað um Gullkistuna. Það er gríðarlega mikið efni sem við þurfum að koma yfir á varanlegt stafrænt form. Þetta er eitt af því sem hefur að gera með framtíðarsýnina, hér á að framkvæma kostnaðarmat og svo á að taka ákvörðun um hvort á að gera eitthvað við verkefnið. Ég held að alveg ljóst sé að við getum ekki látið hjá líða að taka þetta inn á einhvern hátt og varðveita þannig að framtíðarfólkið okkar hafi aðgang að efninu. Ég vona svo sannarlega að það verði sýnt í þeirri stefnumótun sem Ríkisútvarpið á að koma fram með á þessu ári, hvernig það eigi að þróast til framtíðar, [[Forseti hringir.]]að það verði inni. Og að Alþingi sjái sér fært að styðja almennilega [[Forseti hringir.]]við bakið á RÚV þannig að það geti starfað sómasamlega.
Virðulegur forseti. Í hinu breiða pólitíska samhengi eru auðvitað skiptar skoðanir um það yfir höfuð hvort ríkið eigi að reka fjölmiðil eða ekki. Það er vissulega áhugaverð umræða en ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um að ef við ætlum að hafa ríkisútvarp, sjónvarp, ríkisfjölmiðil, þá sé ekkert vit í öðru en að gera það vel, annað er náttúrlega sóun á peningum. Mér finnst þessi þjónustusamningur bera því vitni að menn eru á þeirri skoðun og vilja setja sér metnaðarfull markmið. Hins vegar hefur ýmislegt gerst á þessu kjörtímabili og undanförnum árum sem gera mann tortrygginn gagnvart því hvort menn séu allir á sömu blaðsíðunni varðandi það hvort við getum myndað sátt um Ríkisútvarpið. Það fyrsta sem var gert á kjörtímabilinu var að gera stjórnina aftur pólitíska. Mér fannst það skref aftur á bak. Mér fannst líka mjög slæmt að fyrst hún var gerð pólitísk skyldu ekki allir flokkar á Alþingi hafa fulltrúa í stjórninni, svo að það sé sagt strax í upphafi. Ég vona að þetta verði leiðrétt við næsta stjórnarkjör á Alþingi, sem mun eiga sér stað bráðlega. Það er alla vega lágmark að í stjórninni séu fulltrúar allra sjónarmiða á þingi fyrst hún er aftur orðin pólitísk. Svo hefur mér fundist mjög slæmt hvernig hefur verið vegið að sjálfstæði stofnunarinnar en sjálfstæði stofnunarinnar er algjört lykilatriði í því að hún sé góð, held ég að mér sé óhætt að segja. Það hefur verið vegið að sjálfstæðinu með stöðugum hringlandahætti varðandi fjárveitingar til stofnunarinnar. Þetta er mjög slæmt. Þetta skapar einfaldlega það andrúmsloft að stjórnmálamenn í áhrifastöðum í þessum sal geta kerfisbundið vegið að sjálfstæði stofnunarinnar og þar með grafið undan henni. Það er algjört lykilatriði þegar kemur að ríkisreknum fjölmiðlum á Íslandi, og hvar annars staðar sem þeir kunna að vera, að það sé tryggur fjárhagslegur grundvöllur og hann sé markaður til margra ára og menn geti gengið að honum vísum, alla vega hvað varðar fjárveitingar frá hinu opinbera, og það sé ekki mikið verið að krukka í það. Þetta hefur ekki tekist á kjörtímabilinu, því göfuga markmiði hefur ekki verið náð. Hins vegar eru vísbendingar um það í þjónustusamningnum að menn hafi séð ljósið í þessu. Þar er kveðið á um að fjárframlög til Ríkisútvarpsins skuli ekki lækka að raungildi miðað við þetta ár til 2019. Það er gott. Það er gott hvað varðar hinn fjárhagslega fyrirsjáanleika og stöðugleika sem þarna er fenginn en hins vegar er dökka hliðin á þessu að þarna er miðað við árið 2016, sem er auðvitað ár þar sem útvarpsgjaldið var lækkað. Það slær aðeins á metnaðinn í þjónustusamningnum. Hins vegar er þetta mjög mikilvægt og örugglega það mikilvægasta sem hver ríkisfjölmiðill getur fengið, þ.e. fyrirsjáanleiki í framlögum. Það vakna spurningar þegar kemur að þessu. Það er talað um að framlögin frá ríkinu eigi ekki að lækka eða að útvarpsgjaldið eigi ekki að lækka að raunvirði. Ég geri ráð fyrir að það sé miðað við neysluvísitölu eða eitthvað slíkt en það koma aðrir þættir inn í. Það er til dæmis horft á það hvort framlög til annarra stofnana hækki eða lækki. Hvaða þýðingu hefur það í þessu samhengi? Hvaða þýðingu hafa væntanlegir eða hugsanlegir kjarasamningar sem verða gerðir á tímabilinu? Það er í sjálfu sér engin trygging í því fólgin fyrir Ríkisútvarpið að geta tekist á við óvænt útgjöld. En engu að síður er þetta jákvætt skref og vonandi heldur það. Vonandi verður fyrirsjáanleiki í framlögum til Ríkisútvarpsins á komandi árum svo ekki verði vegið að sjálfstæði stofnunarinnar með alls konar kænskubrögðum í þingsal og alls konar tilburðum til að minnka framlögin héðan. Svo er líka annar óvissuþáttur hvað varðar fjármögnun sem er sérstakt framlag til efniskaupa, 175 millj. Eins og ég skil það er engin trygging fyrir því í þjónustusamningnum að það framlag haldi. Það er einstaklega slæmt fyrir sjálfstæða framleiðendur í landinu, kvikmyndaiðnaðinn, að geta ekki gengið að því sem vísu að þetta framlag verði árlegt út samningstímann. Óvissan er slæm í þessu eins og öðru. Mér finnst samningurinn góður að forminu til. Það eru skýr markmið í honum. Ég held að hann sé gagnsær að því leyti að menn ættu að geta leitað í hann og athugað hvort þeir hafi náð markmiðunum, sem eru góð, um þjónustu við landsbyggðina, um lýðræðishlutverk Ríkisútvarpsins, um aðgengi allra, um Krakka-RÚV, sem hefur verið nefnt, og um ýmsa þjónustu sem við viljum að sé fyrir hendi. Ég fagna sérstaklega að gefa eigi í varðandi kaup á innlendu efni og framleiðslu á leiknu íslensku efni. Ég held að þetta muni verða þróunin og það hefur verið þróunin í nágrannaríkjunum að hlutfall þessa þáttar í starfsemi ríkisfjölmiðla hefur stækkað mjög mikið og er í sumum löndum, að ég held, kominn í allt að 30% af heildarumfangi ríkisfjölmiðils. Þetta held ég að verði klárlega þróunin og blessunarlega. Við sjáum mjög metnaðarfulla þróun í nágrannalöndunum, eins og t.d. í Danmörku þar sem danska ríkissjónvarpið framleiðir mjög flott efni sem er keypt á heimsvísu. Vonandi nær Ríkissjónvarpið líka að festa sig í sessi sem framleiðandi og kaupandi á metnaðarfullu og góðu íslensku efni. Það er án efa hárrétt stefnumörkun. Svo aðeins um Gullkistu RÚV. Þetta er ágætisnafn vegna þess að í gömlu efni sem Ríkisútvarpið á og hefur safnast upp í gegnum tíðina er fólginn fjársjóður. Þarna hef ég smá áhyggjur. Í þjónustusamningnum er aðeins kveðið á um að gera eigi einhvers konar kostnaðarmat á því hvað það kostar að varðveita allt þetta efni og koma því á stafrænt form. Ég held að menn séu svolítið að fresta vandanum. Ég held að það blasi við [[Forseti hringir.]]ógnarstórt verkefni og tíminn er óvinur okkar í því. Þetta efni er að skemmast [[Forseti hringir.]]og það yrði hryllilegt fyrir menningararfleifð landsins ef það mundi gerast. Ég held að menn þurfi að mynda þverpólitíska samstöðu um að gefa í og koma þessum fjársjóði, [[Forseti hringir.]]gullkistunni, í stafrænt skjól.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir það tækifæri sem við þingmenn fáum til að ræða þennan þjónustusamning. Þessi samningur er merkilegur fyrir margra hluta sakir og heyrir mjög til framfara fyrir okkur, bæði okkur sem hér störfum og eins þá sem nýta sér þjónustu RÚV og starfa hjá RÚV, til þess að skilja og fara yfir og átta okkur á því hvert markmið stofnunarinnar á að vera þannig að við sjáum hér með hvaða hætti hlutverk, skyldur og umfang starfsemi Ríkisútvarpsins verði framkvæmd í raun. Það er mikilvægt, þegar við erum að setja mikla fjármuni skattgreiðenda í verkefni, að við vitum hvað við ætlum okkur með því. Hvað er það sem við ætlum okkur að fá fyrir þá fjármuni, hvað er það sem skattgreiðendur eru í raun að kaupa? Þessi samningur segir okkur það. Það er mikilvægt og það er vel. Það er ánægjulegt að sjá hversu djúpt er farið í hlutverkið í þessum samningi. Ég verð að segja að það er talsverður munur á þeim þjónustusamningi sem við hér ræðum og þeim hinum fyrri sem var í gildi. Við sjáum hér áherslur og stefnumótun um það hvernig stofnunin á að beita sér og er menningarhlutverkið þar efst á lista. Einnig er fjallað um almannavarnir sem við höfum oft rætt hér í þingsalnum, hvað felst í raun í hlutverki RÚV í almannavörnum. Hér er fjallað um það og gert ráð fyrir því að það sé fest enn frekar í sessi hvað nákvæmlega það er sem það hlutverk felur í sér og til hvers við getum ætlast af stofnuninni. Við sem búum í héruðum þar sem náttúruvá er yfirvofandi áttum okkur á mikilvægi þess að hafa stofnun sem þessa, en við eigum líka að geta gert kröfur um ákveðna þjónustu. Það er gott að hér sé leitast við að skilgreina það enn frekar. Það er fleira sem telja má mikilvægustu punktana í þessum samningi. Margir hafa komið inn á það hlutverk sem Ríkisútvarpinu er ætlað að sinna gagnvart börnum. Það er sérstakt fagnaðarefni að ráðherra og stofnunin skuli leggja sérstaka áherslu á íslenskt efni fyrir börn, í ákvæði 2.1.3 í samningnum. Sumir gætu sagt að það ætti að leggja enn meiri fjármuni og enn meiri áherslu á efni fyrir börn. Við höfum stundum talað um það í þessum sal að mikil verðmæti séu í því fólgin að vera á fámennu málsvæði, að eiga lítið tungumál, og þess vegna eru auknar skyldur á okkur að vernda tunguna. Við gerum það best með því að sjá til þess að æska þessa lands alist upp við að heyra góða íslensku og fái tækifæri til þess að horfa á íslenska afþreyingu. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að þessi áhersla sé svo sterk í þessum samningi og algjörlega gert ljóst að þrátt fyrir að farið verði í niðurskurð á stofnuninni sé þetta atriði sem eigi að halda sér. Þá er líka mjög mikilvægt, sem hér kemur fram, að auka eigi hlutfall norræns efnis í Ríkisútvarpinu. Við þekkjum það að áherslan á danska tungu, svo að hún sé tekin hér sérstaklega, hefur minnkað mjög í íslensku samfélagi. Við finnum það meðal annars í því alþjóðastarfi sem þingið tekur þátt í, það eru ekki mjög margir sem treysta sér til þess að nota danska tungu. Það er afturför. Meðan við ekki bjóðum upp á efni þar sem maður getur æft sig í því ágæta máli þá fer kunnáttunni aftur, maður þekkir það sjálfur. Þess vegna er þetta áhugaverð klausa í þessum samningi. Ég tel að við getum öll verið stolt af því að fjallað sé sérstaklega um það hér. Talsvert hefur verið talað um Gullkistu Ríkisútvarpsins, en til framtíðar litið er gríðarlega mikilvægt að hér sé verið að festa það í sessi með hvaða hætti eigi að fara í að varðveita hljóðritanir, filmur, myndefni og aðrar sögulegar minjar sem hafa vissulega mikla þýðingu fyrir þjóðina okkar. Allir sem hafa verið að horfa á RÚV á þessu ári og sjá gömlu gullmolana sem verið er að sýna hafa áhuga á að sjá meira. Þess vegna er það mikið fagnaðarefni að verið sé að tryggja varðveisluna og vonandi að í framtíðinni verði hægt að fletta upp hvaða frétt sem er og hvaða áramótaskaupi sem er og kynna sér hver tíðarandinn var á hverjum tíma. Heilt yfir er þessi samningur mikið fagnaðarefni. Við eigum öll að vera ánægð með að verið sé að stíga þetta skref, að skýra enn frekar hlutverk RÚV og til hvers er ætlast til framtíðar. Það kemur svolítið á óvart hér í umræðunni að menn séu óánægðir og hafi búist við því að við sæjum samning þar sem stórauknum fjármunum væri lofað inn í reksturinn. Ég held að það sé alls ekki hlutverk ráðherra né stofnunarinnar við gerð þjónustusamnings sem þessa að vera með slík fyrirheit. Þvert á móti. Verkefnið er að skilgreina hvert markmiðið með rekstrinum eigi að vera, hvaða þjónustu verið sé að kaupa og hvaða áherslum eigi að sinna í þeim störfum. Það var verkefnið við gerð þessa samnings. Það tel ég að hafi tekist sérstaklega vel hjá ráðherra og stofnuninni. Það verður spennandi og skemmtilegt að fylgjast með því hvernig þetta gengur allt saman á samningstímanum.
Forseti. Það er að sjálfsögðu ánægjulegt að komin sé niðurstaða í viðræður um þjónustusamning RÚV þremur mánuðum eftir að síðasti samningur rann út. Samningurinn er ekki alslæmur, þó það nú væri. Hið góða við samninginn hefur þegar verið rakið í ræðum annarra hv. þingmanna sem töluðu á undan mér og því hyggst ég einungis taka undir orð þeirra í stað þess að endurtaka þau. Það eru nokkur atriði í samningnum, forseti, sem ég óska eftir að hæstv. ráðherra geri betur grein fyrir svo að hægt sé að fyrirbyggja misskilning og mér finnst vert að vekja athygli á. Ég spyr hvað átt sé við nákvæmlega hér, með leyfi forseta: „Í þágu gæða og fagmennsku er einnig gert ráð fyrir að starfsfólk Ríkisútvarpsins starfi eftir siðareglum og að fréttareglur fréttastofu verði uppfærðar. Jafnframt er kveðið sérstaklega á um hlutleysisskyldu fréttastofu og að ólík sjónarmið komi fram.“ Mig langar að vita hvort eitthvað í fyrri störfum fréttastofu kalli á slíkar áherslur, forseti. Af hverju er tekið sérstaklega fram að allt efni sem ætlað sé börnum og ungmennum sé óhlutlægt, sé óháð stjórnmálalegum, hugmyndafræðilegum og efnahagslegum hagsmunum? Er eitthvað sem kallar sérstaklega á þessar kvaðir, forseti? Eru þetta viðbrögð við einhverjum sérstökum tilvikum? Ég hef áhyggjur af RÚV og er með sanni ekki sú eina sem hefur áhyggjur af þeirri aðför að tjáningarfrelsinu sem endurspeglast í siðareglum RÚV. Því til útskýringar langar mig að vísa í orð blaðamannsins Jakobs Bjarnars Grétarssonar, með leyfi forseta: „Ég er ekki viss um að fólk átti sig á því í hverju gagnrýnin á þessar glórulausu siðareglur RÚV felst. Margir falla sjálfkrafa í einhvern meðvirkni- og varnargír þegar RÚV er annars vegar. Og það sé nú bara gott að blaðamenn séu kurteisir og hlutlausir. Starfsfólk RÚV er ekkert endilega rétta fólkið til að teljast marktækt um þessa skelfingu; þessa sem félagar þeirra skrúfuðu saman. Kerfið funkerar þannig að það gerir fólk samdauna sér og það á við í þessu sem öðru. Aukinheldur: Þetta er ekki einkamál þeirra. Þetta snýst ekki um hvort einhver hafi skrúfað niður í skoðanaríkum Helga Seljan, sem verið er að gera hvað sem hann segir, eða að við verðum af pistlum Eiríks Guðmundssonar sem mér persónulega finnst afleitt. Hér er talsvert miklu meira í húfi. „Starfsfólk, sem sinnir umfjöllun um fréttir, fréttatengt efni og dagskrárgerð tekur ekki opinberlega afstöðu í umræðu um pólitísk málefni eða umdeild mál í þjóðfélagsumræðunni, þ. á m. á samfélagsmiðlum.“ Ýmis önnur ákvæði þarna eru hin undarlegustu, en þetta hefur vakið mesta athygli því að það virðist hreinlega stangast á við stjórnarskrá. Það er mikill munur á því að beina slíkum tilmælum til starfsmanna, að því gefnu að forsendur séu réttar, og svo því að skrá þær í formlegar siðareglur. Hlutleysi getur ekki falist í því að berja niður skoðanir eða krefjast þess að fólk pukrist með þær. Ég skelfist hreinlega fólk sem hugsar, eða hugsar bara alls ekki neitt, eftir slíkum leiðum. Grundvallaratriði, ef það á að vera snefill af viti í þessari umræðu, er að menn kunni að gera greinarmun á persónulegum skoðunum blaðamanna og svo faglegum vinnubrögðum. Mönnum ber að finna gagnrýni sinni stað í fréttum og umfjöllun en ekki í einhverju sem til dæmis var sagt einhvern tíma á Facebook. Marklaus gagnrýni, sem byggir á ranghugmyndum og vanþekkingu, er gerð gild; þeir sem eru í vanda fara alltaf fyrst í það að gera fréttamennskuna tortryggilega. Nú er það hægur leikur.“ Mér finnst þetta mjög hættuleg þróun. Mér finnst óþægileg þessi krafa frá ráðuneytinu um siðareglur og hvernig þeim var háttað. Kannski út af því sem kemur fram í því sem ég vitnaði í í fyrri ræðu minni og er tengt við siðareglurnar. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra, sem ég veit að er víðsýnn maður, hvort honum finnist þetta ekki háskaleg vegferð. Mig langar líka að koma aðeins inn á hið stafræna sjálf RÚV og þau vonbrigði sem ég fundið fyrir, að ekki sé settur meiri þungi í að byggja þetta stafræna sjálf upp, hvort sem það er stafræn hlið vefs og fréttaþjónustu Ríkisútvarpsins, sem þó hefur margt gott verið gert í nýverið, og síðan að ekki eigi að nýta sér það sem býr í Gullkistunni. Það er hreinlega dapurlegt og það er stórhættulegt menningararfleifðinni að slá því á frest. Nú þegar hefur mikið glatast af menningarsögu okkar sem var geymd hjá RÚV út af því að það hreinlega skemmdist. Ég er áhyggjufull yfir því að ekki eigi að gefa í og mig langar að vita af hverju ekki er lögð meiri áhersla á það. Ég hef átt í samræðum við hæstv. ráðherra um mikilvægi Gullkistunnar og stafræna þjónustu hjá RÚV. Mér hefur alltaf heyrst að við værum sammála, þannig að það kemur mér svolítið á óvart að ráðherra, sem hefur mikinn áhuga á menningu og er ráðherra menningar, skuli ekki leggja meiri áherslu á að varðveita okkar gömlu menningu betur. Mig langar líka að benda þeim sem hafa áhuga á að kynna sér ólík sjónarmið varðandi þennan samning að kynna sér ályktun frá Hollvinum Ríkisútvarpsins sem mér finnst mikilvægt að halda til haga. Ég hef því miður ekki tíma til að rekja hana hér, en það má finna hana á Facebook-síðu félagsins. Hvet ég sem flesta sem unna Ríkisútvarpinu til að láta sig þau málefni varða í gegnum Hollvinasamtök Ríkisútvarpsins.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst í þessari umræðu þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að koma með inn í þingið þjónustusamning við Ríkisútvarpið í fyrsta sinn. Ég held að það sé mjög mikilvægt að umræða um þjónustusamning fari fram í þingsal og hér sé mörkuð afstaða til hans og hæstv. ráðherra heyri hana. Ég held að þetta sé líka mikilvægt til að losa Ríkisútvarpið úr þeirri úlfakreppu stjórnmálalegra átaka sem hefur einkennt umgjörðina um það þetta kjörtímabil. Við verðum að tala um hlutina eins og þeir eru. Ríkisútvarpið hefur búið við skipulegt einelti af hálfu afla innan ríkisstjórnarflokkanna. Ég ætla ekki að setja hæstv. menntamálaráðherra í þann hóp og ég ætla ekki að setja alla stjórnarþingmenn í þann hóp, en ráðandi öfl í flokkunum hafa komið fram með algjörlega óásættanlegum hætti gagnvart Ríkisútvarpinu. Nú þegar Ríkisútvarpið hefur leikið lykilhlutverk í því með okkur að upplýsa um fjárhagsupplýsingar ráðamanna sem leynt áttu að fara þá sjáum við enn betur en nokkru sinni áður mikilvægi frjálsrar og öflugrar fjölmiðlunar í landinu og hversu óhemju mikilvægt er að standa vörð um Ríkisútvarpið. Ég þykist kenna í ræðum talsmanna stjórnarflokkanna í fyrri hluta þessarar umræðu annan tón, allt annan tón í garð Ríkisútvarpsins en gætt hefur í umræðum undanfarin ár. Ég ætla að leyfa að mér að vona að það boði gott og að þau öfl sem hafa einbeitt sér að hatursherferðinni gegn Ríkisútvarpinu innan stjórnarflokkanna hafi nú verið snúin niður. Ég ætla að leyfa mér að vona það. Í umræðunni hefur aðeins verið fjallað um siðareglurnar og umgjörð þeirra og vil ég leggja áherslu á það að Ríkisútvarpið fái vernd fyrir umræðu af því tagi sem hefur verið ráðandi í stjórnmálalífinu á undanförnum árum í framtíðinni. Leiðin til þess held ég að sé sú, eins og ég hef áður viðrað úr þessum ræðustól, að Ríkisútvarpinu verði búin alþjóðleg vernd, þ.e. að alþjóðlegar stofnanir eins og Danmarks Radio eða BBC, sérfræðingar þaðan, sitji með Ríkisútvarpinu og útbúi með því siðareglur en votti jafnframt að það verklag sem Ríkisútvarpið hefur í heiðri sé í samræmi við alþjóðlega viðurkennda staðla og hlutleysiskröfur og verji þannig í reynd Ríkisútvarpið fyrir andlegu ofbeldi eins og það hefur mátt sæta af öflum innan stjórnarflokkanna á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Ég legg áherslu að þessi samningur er til vitnis um þann aðdáunarverða metnað og nýbreytni sem við höfum séð í dagskrárgerð Ríkisútvarpsins á undanförnum missirum, skýra stefnu sem ég held að sé mjög mikilvæg. Má kannski benda aðallega á þrjá þætti, eins og hér hefur mikið verið fjallað um; innlenda leikna dagskrárgerð, dagskrárgerð fyrir börn, sem er auðvitað forsenda máltöku barna sem búa í allt öðru alþjóðlegu stafrænu umhverfi en börn bjuggu í fyrir tíu árum síðan, svo ekki sé farið lengra aftur í tímann, og í þriðja lagi fréttaflutningur af landsbyggðinni. Það er mjög mikilvægt að undirstrika varðandi umgjörð fjármála Ríkisútvarpsins, þar sem við höfum í stjórnarandstöðunni stutt við hæstv. fjármálaráðherra gegn tregðulögmálsöflum í hans eigin stjórnarflokkum, að það liggur í augum uppi að fjármögnunin dugar ekki til að finna þessum áhersluatriðum fullnægjandi endurspeglun í dagskránni í framtíðinni. Við sjáum fram á verulegan samdrátt í dagskrá á næstu árum og þetta kemur best í ljós í þjónustusamningnum þegar vísað er til skilyrta framlagsins upp á 175 milljónir, með öðrum orðum er einskiptis skilyrt framlag skilgreint þannig í samningnum að ef það falli niður þá detti niður skyldur Ríkisútvarpsins til leikinnar dagskrárgerðar. Ekkert sýnir betur að núverandi fjárhagsumgjörð er ekki sjálfbær. Ég vil þess vegna hvetja hæstv. menntamálaráðherra áfram til dáða í því að styðja við þessa fjárhagsumgjörð að öðru leyti. Við skulum styðja hann í að fjármagna rekstrarramma fyrir Ríkisútvarpið sem gerir því kleift að sinna þessum mikilvægu verkefnum. Ég held að stofnunin hafi sýnt eindreginn áhuga á að taka á allri óráðsíu í rekstri og laga allt sem aflaga hefur farið. Það er engin leið að hafa nokkuð upp á stofnunina að klaga lengur.
Hæstv. forseti. Við ræðum þjónustusamning hæstv. ráðherra og Ríkisútvarpsins ohf. um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu fyrir árin 2016–2019. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta yfirlit og tækifærið sem við fáum hér til að ræða þennan mikilvæga samning. Ég ætla að rýna og ræða samninginn í samhengi við lögin og draga fram það sem er markvert í honum. Hann er þó það viðamikill og margt jákvætt sem hægt er tala um, eins og komið hefur fram í ræðum margra hv. þingmanna, að það verður að tína það helsta til. Í 2. gr. laga um Ríkisútvarpið er fjallað um eignarhald og samning um fjölmiðlun í almannaþágu. Á grundvelli þeirrar lagagreinar er þessi samningur gerður. Þar segir meðal annars að í samningi skuli nánar kveðið á um markmið, hlutverk, skyldur og umfang starfseminnar samkvæmt 1. og 3. gr. laganna. Í honum skuli einnig kveða á um fjármögnun fjölmiðlunar í almannaþágu á öllu samningstímabilinu. Ég vil segja um fjármögnun að samkvæmt 14. gr. laganna er fjármögnun tryggð og fullt samræmi þar, en það er nýmæli í samningum að fjármagnið skuli halda raunvirði sínu á tímabilinu miðað við árið 2016. Það er mjög jákvætt og umfram lagalegar kvaðir og finnst mér það styrkur í samningnum. Í lagarammanum eru forsendur samningsins nokkuð skýrt afmarkaðar, mikilvægar forsendur slíkrar samningsgerðar. Í 1. gr. laganna er fjallað um hlutverk Ríkisútvarpsins og segir að markmið þess sé að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni. Einnig segir að Ríkisútvarpinu sé falin framkvæmd eins og nánar sé kveðið á um í lögunum. Ég vildi draga fram að vissulega eru markmiðin og hlutverkið háleitt en um leið er þetta mjög huglægt og ekkert óeðlilegt að á hinum pólitíska vettvangi skapist oft umræða sem tengist álitamálum um umfjöllun, hlutverkið er þannig séð krefjandi og víðtækt. Í slíkum samningi reynir á efnisval, framsetningu efnis og upplýsingagjöf, miðlun og tegund miðlunar og ekki síst framkvæmdina og hvernig henni er háttað. Þar ber að taka tillit til þeirra hræringa og breytinga sem eru á þessum markaði. Þess má sjá stað í 3. gr. laganna sem fjallar ítarlega um hlutverkið og skyldurnar, almannaþáguhlutverkið, lýðræðishlutverkið, menningarhlutverkið og faglega starfshætti, kröfur okkar um faglega starfshætti. Í lögunum er lögð áhersla á hið almenna hlutverk miðlunar til allra landsmanna óháð búsetu, að dreifa skuli efni með a.m.k. tveimur hljóðvarpsdagskrám og einni sjónvarpsdagskrá og síðan er það öryggishlutverkið. Þar er jafnframt kveðið á um varðveislu efnis með áherslu á sögulegt og menningarlegt gildi. Efnisvalið í samningnum er nokkuð vel tilgreint. Þar skulu vera á dagskrá fréttir og fréttaskýringar, lista- og menningarþættir og efni fyrir börn og ungmenni. Ég ætla að fagna því sérstaklega hversu mikil áhersla er á efni fyrir börn og fjölskylduefni í samningnum. Í öðru lagi ætla ég að ræða lýðræðishlutverkið og hvernig skuli staðið að því í lögunum. Það er nokkuð niðurnjörvað í grundvallarreglum umfram það sem kveðið er á um í samningnum sjálfum, en hlutlægniþáttinn held ég að ég verði að draga fram hér. Í samningnum er í fyrsta sinn gert ráð fyrir virku innra eftirliti og áherslu á gæðamál, sem er mjög athyglisvert þar sem stjórn Ríkisútvarpsins er gert að setja reglur sem kveða á um slíkt eftirlit með hlutleysis- og sanngirnisskyldu. Ég held að mjög markvert skref sé tekið hér. Varðandi menningarhlutverkið vil ég segja að það er auðvitað margt undir þar; tungan, sagan, arfleifðin og náttúran. Mér finnst mikilvægt í samningnum að áhersla er á aukið samstarf við Kvikmyndamiðstöð og sjálfstæða framleiðendur við gerð íslensks leikins myndefnis. Þegar við hugum að lýðræðislegu hlutverki og starfsháttum er ekki annað hægt að segja en að veruleg viðleitni sé sýnd í samningnum til að mæta þeirri lögbundnu kröfu. Þar má nefna siðareglur starfsfólks Ríkisútvarpsins sem eru að fyrirmynd danska ríkissjónvarpsins. Jafnframt er kveðið skýrt á um virkt innra gæðaeftirlit sem ég kom inn á áðan. Tíminn flýgur frá mér. Ég ætla að tiltaka þá liði sem er vert að nefna, eins og RÚV-myndir. Dagskrárgerð á landsbyggð er efld og tryggð og varðveisla og miðlun eldra efnis og hvet ég hæstv. ráðherra til að klára það mál eins og kveðið er á um í samningnum. Ég vil segja í lokin að ég hef reynt að rýna þennan samning út frá lagaskyldu um markmið og hlutverk. Ég fagna þeim nýmælum sem hér er að finna, sem eru til þess fallin að Ríkisútvarpið verði áfram fært um að rækja hlutverk sitt [[Forseti hringir.]]sem sjálfstæður, óháður og faglegur miðill.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér þjónustusamning hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra við Ríkisútvarpið til ársins 2019. Þessi þjónustusamningur er því miður niðurskurðarsamningur þar sem hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála ákveður að draga úr fjárveitingum til almannafjölmiðilsins sem er í eigu almennings og í þjónustu almennings. Það er sorglegt svo að ekki sé meira sagt, sér í lagi á tímum þegar brýn nauðsyn er á upplýstri og vandaðri samfélagsumræðu og fréttaflutningi. Virðulegi forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að búið er að ákveða fjárveitingar til Ríkisútvarpsins í fjárlögum fyrir árið, en í þeim þjónustusamningi sem við ræðum um er því ekki einu sinni lýst yfir af hálfu ráðherra að hann hafi vilja til eða áhuga á að tryggja aukna fjármögnun til almenna fjölmiðilsins. Það hefði hæstv. ráðherra getað gert og sýnt um leið í áherslum sínum í samningnum að andstaða hans, sem hann lýsti yfir við lækkun nefskatts RÚV til handa, hefði verið raunveruleg andstaða, að hann stæði raunverulega með almannafjölmiðlinum og mundi berjast fyrir tryggri fjármögnun. Það eru önnur atriði sem ég tel gagnrýnisverð í þjónustusamningi ráðherra við Ríkisútvarpið. Það er meðal annars hvernig stjórnmálamenn og þar með hæstv. ráðherra sjálfur hafa beintengt þjónustusamninginn við nýjar siðareglur fyrir fréttamenn og fréttastofu. Það tel ég afar varhugavert. Allra heilbrigðast væri að pólitískt skipuð stjórn og framkvæmdastjórn, og/eða aðrir yfirmenn Ríkisútvarpsins á borð við ráðherra sjálfan, hefðu engin afskipti af siðareglum fréttamanna. Bið ég þá frekar um að félagar í Félagi fréttamanna fengju sjálfir að semja sínar eigin siðareglur og best væri, ef ég má leggja til hugmynd inn í það verkferli, að helstu sérfræðingar í siðfræði og fjölmiðlun kæmu þar að. Annað atriði sem ég vil vekja athygli á og tel því miður ekki nógu gott í þessum þjónustusamningi er að í honum eru eyrnamerktar heilar 175 milljónir til sjálfstæðrar framleiðslu á sjónvarpsefni eða til útvistunar á framleiðslu. Eðlilega mótmæltu allir framkvæmdastjórar Ríkisútvarpsins þessari ákvörðun ráðherrans. Enda þó að það sé góð ákvörðun að styðja við innlenda sjónvarps- og kvikmyndagerð þá er það mín skoðun að það eigi að koma úr öðrum fjárlagaliðum en í skilyrtri einskiptisgreiðslu. Hefði ekki verið betra að styðja betur við sjónvarpsframleiðslu Ríkisútvarpsins sem unnin er af hálfu starfsfólksins sem þar vinnur og er einn mikilvægasti vinnustaður fólks sem vinnur við sjónvarpsgerð? Hvað þýðir þetta varðandi starfsöryggi fólksins sem vinnur við framleiðslu hjá sjónvarpinu? Að lokum vil ég nefna það sem mér finnst jákvætt í þessum þjónustusamningi og það er áherslan á íslenskt efni fyrir börn. Eins og við vitum flest þá er yfirheiti þeirrar þjónustu Krakka-RÚV. Þar tel ég vera stigin afar mikilvæg skref til að tryggja börnum og unglingum val á úrvalssjónvarpsefni. Það er framtíðarákvörðun sem ég tel að útvarpsstjóri eigi mestan heiður af og þakka ég honum vel fyrir þær áherslur og að standa vörð um þær. Það eru líka fleiri sem eiga þakkir skilið, það er starfsfólk Ríkisútvarpsins. Það á miklar þakkir skilið fyrir þrautseigju og dugnað á niðurskurðar- og uppsagnartímum í tíð núverandi ríkisstjórnar; fyrir að hafa staðist þær atlögur sem hafa beinst að þeim úr öllum áttum frá stjórnarþingmönnum. Starfsfólk RÚV: Ég þakka ykkur kærlega fyrir að bera borð okkar úrvalsfjölmiðlun við erfið starfsskilyrði. Vonandi sjáum við betri tíma fyrir Ríkisútvarpið í nálægri framtíð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að færa okkur skýrslu um þennan samning og gefa okkur tækifæri til að ræða hann. Ég fagna þessum samningi mjög. Hann tryggir það hvernig framkvæmdarvaldið hyggst framkvæma og fylgja eftir þeim lögum og þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið hér á Alþingi og hvernig þeim fjármunum sem þingið hefur veitt í þetta verður forgangsraðað út frá þeim skilyrðum sem þingið setti með þeim fjárveitingum. Það góða við þennan samning miðað við fyrri samninga er að hann eykur gagnsæið í því hvernig fjármunir skattgreiðenda eru nýttir og hvernig Ríkisútvarpið mun sinna hlutverki sínu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það liggi á borðunum hvernig verja eigi þeim fjármunum skattgreiðenda sem Alþingi ákveður að verja í hvern málaflokk fyrir sig, að eigandinn hafi eitthvað um það að segja hvernig stofnanir þess og fyrirtæki nýta þá fjármuni. Það er mjög gott. Ég fagna því sérstaklega hvernig innra eftirlit og gæði eru tryggð, en það er svolítið falið í hendur fyrirtækisins sjálfs og starfsmannanna að útfæra það. Hér hefur mikið verið rætt um að ekki sé nægt fjármagn til að sinna þessum hlutverkum. Það er auðvitað Alþingis að ákveða hversu mikið fjármagn fer til stofnunarinnar og í ákveðna þætti eftir atvikum. En mér sýnist að Ríkisútvarpinu hafi tekist vel til að undanförnu í að efla starfsemi sína og mynda meiri sátt um dagskrárgerð og sinn rekstur, það hefur verið gert með því að efnisframleiðsla hefur verið að færast til sjálfstæðra framleiðenda og með því að aukin áhersla hefur verið lögð á leikið efni og á efni fyrir börn og fjölskyldur þeirra. Það hefur tekist þrátt fyrir, eins og menn hafa viljað láta, að fjármagn hafi dregist saman - ég held reyndar að það hafi kannski aukist örlítið. Með því að leggja jafn skýrar áherslur og hér er gert og skilgreina starfsemina er hægt að ná markmiðunum og nýta fjármagnið betur. Ég held að þessi samningur sé góður til þess. Við þurfum svo að taka umræðuna annars staðar um það hvernig fyrirkomulag við viljum hafa á ríkisfjölmiðlinum okkar.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til yðar fyrir að taka þetta mál á dagskrá og jafnframt þakka hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í umræðunum sem ég tel að hafi verið gagnlegar og skerpt á ýmsum þeim þáttum sem tekið er á í þessum samningi. Ég vil fyrst taka fyrir þann þátt umræðunnar sem hefur snúið að fjármögnun Ríkisútvarpsins. Ég held að nauðsynlegt sé að hafa mjög í huga að það fyrirkomulag sem við höfum með lögum um fjármagn til Ríkisútvarpsins er þannig að fjárveitingavald Alþingis liggur til grundvallar. Það er ekki hægt í samningi sem þessum að taka fram fyrir hendurnar á Alþingi. Þar af leiðandi er ekki hægt að hafa meiri tryggingar en þær að leggja upp með þau ákvæði sem þegar eru í lögum um Ríkisútvarpið hvað varðar upphæð útvarpsgjaldsins, sem er 16.400 kr., og það er þá lagt til grundvallar. Síðan eru ákvæði um að þetta haldi gildi sínu, en um leið líka ákvæði um að ef það gerist ekki þurfi að taka samninginn upp og skoða þær skyldur og þau verkefni sem Ríkisútvarpinu er falið að leysa í ljósi þess ef fjármagnið er minna, eða meira eftir atvikum, heldur en gert var ráð fyrir við gerð þessa samnings. Það má ekki gleyma því og það er ekki hægt til dæmis, eins og ég heyrði í umræðunni, að kalla eftir því að ráðherra sýni vilja sinn eða að gert sé ráð fyrir auknu fjármagni eða þetta sé einhvers konar viljayfirlýsing um meira fé eða fjármagn til Ríkisútvarpsins. Það er fráleit nálgun að mínu mati, virðulegi forseti, ég verð að leyfa mér að segja það, vegna þess að hér er um að ræða samning sem er grundvallaður á lögum og vilja fjárveitingavaldsins, Alþingis, um hversu miklum fjármunum skuli varið til Ríkisútvarpsins. Framkvæmdarvaldið getur ekki tekið fram fyrri hendurnar á fjárveitingavaldinu í þeim efnum, það er augljóst. Þetta vildi ég segja þar sem ýmsu því sem snýr að fjármögnuninni, bæði hvað varðar verðtryggingarákvæði, útvarpsgjaldið sjálft og síðan það sérstaka framlag sem Alþingi ákvað með lögum að mundi renna til Ríkisútvarpsins, 175 milljónirnar, fylgdi lýsing af hálfu þingsins en ekki frá mér sem ráðherra. Það er Alþingi sem ákveður að það eigi að beina þessu í ákveðinn þátt starfseminnar. Þess vegna er þannig haldið á varðandi þennan þáttinn, þ.e. þessar 175 milljónir, að ef Alþingi ákveður að framlengja það ekki er eðlilegt að dregið sé úr þeim þættinum sem Alþingi sjálft hafði ætlað þá fjármuni til. Þannig er það hugsað, virðulegi forseti. Fjárveitingavaldið er að sjálfsögðu hjá þinginu. Þetta aftur á móti opnar á aðra umræðu sem ég held að sé ágætt að taka, að skoða t.d. það fyrirkomulag sem Danir hafa varðandi fjármögnun á danska ríkisútvarpinu, hvernig það er gert. Við gætum velt því fyrir okkur hvort við viljum í framtíðinni taka upp svipað fyrirkomulag og þar er. Annað atriði sem kom fram og ég vil gera að umræðu og hefur verið nokkuð í umræðu á opinberum vettvangi snýr að siðareglum og setningu siðareglna. - Fyrirgefðu, virðulegi forseti, ég vil skjóta einu inn áður ég kem að þeim, það snýr að umræðunni um Gullkistuna. Það er ekki verið að slá einu eða neinu á frest þar. Þar er aðeins verið að viðurkenna að í þessum samningi er ekki hægt að útdeila fjármunum umfram þá fjármuni sem liggja fyrir af hálfu Alþingis og það sem lagt var upp með, að gerð sé áætlun um það hvað kostar að færa þennan menningararf yfir á stafrænt form. Síðan þarf að taka sérstaka ákvörðun á grundvelli þess mats. Það er ekki metnaðarleysi eða frestun á verkefninu heldur er einfaldlega verið að beina því í þann farveg sem eðlilegur er. Hvað varðar siðareglur og annað sem til mín var beint sérstaklega og hver ástæðan var fyrir því og af hverju talað var um hlutleysi varðandi fréttir fyrir börn eða almennt fréttastofuna, þá vil ég segja að það er eðlilegt í ljósi ákvæði laga um hlutleysi og hlutlægni Ríkisútvarpsins að kveðið sé á um það í samningnum. Það hefur verið gert þannig í gegnum tíðina. Ég vitna til samningsins sem gerður var 24. maí 2011 en þar er tekið fram sérstaklega varðandi fréttir og tengt dagskrárefni að gæta eigi sanngirni og hlutlægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð og að lýðræðislegar grundvallarreglur, mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana skuli haldið í heiðri o.s.frv. Þetta er ekki skrifað af einhverju sérstöku tilefni, það er bara eðlilegt að það sé tekið fram með þessum hætti í svona þjónustusamningi, rétt eins og við gerum í þeim samningi sem undirritaður var 5. apríl nýverið. Það er vissulega nýbreytni hvað varðar barnaefni að boðið er upp á sérstakar barnafréttir. Að sjálfsögðu hljóta að gilda sömu reglur um þær fréttir og annað fréttatengt efni Ríkisútvarpsins, eðlilega. Hvað varðar siðareglurnar vil ég segja þetta, virðulegi forseti. Það hefur komið skýrt fram að það var útvarpsstjóri sem hafði haustið 2014 frumkvæði að því að þessar reglur yrðu unnar. Hann lagði það til sérstaklega að starfsfólkið mundi vinna reglurnar. Það er starfsfólkið sjálft sem leggur grunn að þeim og horfir þá meðal annars til þeirra reglna sem gilda um almannaútvarp annars staðar á Norðurlöndunum og í Bretlandi. Mér er kunnugt um að fenginn var fjöldi sérfræðinga að verkinu og kallað var eftir meðal annars fyrirlesurum og sérfræðingum frá Siðfræðistofnun og öðrum til að aðstoða starfsmennina við vinnuna. Mér hefur fundist nokkuð miður hvernig um þetta hefur verið rætt og algjörlega fráleitt að gera því skóna að þetta sé að sérstakri kröfu minni eða eftir forskrift frá menntamálaráðherra. Hér eru starfsmenn Ríkisútvarpsins að vinna mjög þarfa vinnu sem á að fagna þar sem þeir leggja upp með siðareglur sem eru í samræmi við það sem gerist hjá öðrum almannaútvörpum í löndunum í kringum okkur og við berum okkur saman við. Siðareglurnar tóku síðan gildi 22. mars síðastliðinn. Þá vil ég benda á að þessi samningur var undirritaður 5. apríl. Ég hef ekki heyrt neitt annað en að ágæt sátt sé um siðareglurnar og þær séu einmitt í samræmi við það sem menn þekkja í löndunum í kringum okkur. Þess vegna hefur mér fundist svolítið sérstakt að heyra umræðuna um þær og hefur fundist það nokkuð miður, af því að ég tel að um mjög merkilegt og jákvætt framtak starfsmanna Ríkisútvarpsins sé að ræða. Að lokum vil ég segja og taka undir það sem hér hefur verið sagt um að stjórn Ríkisútvarpsins og starfsmenn hafa unnið mjög gott starf á undanförnum missirum við að ná tökum á erfiðum rekstri, vissulega. Ég tel að sú nýbreytni og þær áherslur sem hafa verið á undanförnum missirum og birtast síðan í þessum þjónustusamningi, áherslur á menningarhlutverk [[Forseti hringir.]]Ríkisútvarpsins, áhersla á efni fyrir börn og ungmenni, áhersla á það að kaupa efni eða fá efni frá utanaðkomandi aðilum, frá sjálfstætt starfandi framleiðendum, sé allt til að efla [[Forseti hringir.]]Ríkisútvarpið, efnisgerð þess og alla þá þætti sem Ríkisútvarpinu er ætlað að standa við samkvæmt lögum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um útlendinga. Með því eru lagðar til heildarbreytingar á lögum um útlendinga, nr. 96/2002. Til samræmingar eru lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Frumvarpið er afurð þverpólitískrar þingmannanefndar sem skipuð var vorið 2014 af fyrrverandi innanríkisráðherra, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur. Meginmarkmið endurskoðunarinnar voru einkum af tvennum toga. Annars vegar var markmiðið að tryggja mannúðlega og skilvirka meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga. Í frumvarpinu er kveðið á um réttarstöðu og réttaröryggi útlendinga sem koma til landsins og hyggjast dveljast hér. Þá veitir frumvarpið enn fremur heimild til eftirlits með komu útlendinga til landsins og skapar grundvöll fyrir alþjóðlega vernd erlendra ríkisborgara og ríkisfangslausra einstaklinga sem slíkan rétt eiga samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum. Hins vegar var markmið endurskoðunarinnar að breyta núgildandi löggjöf svo að heimild til dvalar á Íslandi gæti betur en áður samrýmst þörfum samfélagsins og samkeppnishæfni á alþjóðavísu. Á síðustu árum hefur samkeppni um sérhæft starfsfólk aukist til muna. Ýmsar reglur og framkvæmd í núgildandi lögum og reglum hafa verið taldar hamlandi fyrir íslensk fyrirtæki í þeirri samkeppni og þá sérstaklega þegar sérfræðingar og sérhæft starfsfólk á í hlut. Á sama tíma og lagt er fram frumvarp um skattaívilnanir til handa útlendum sérfræðingum er einnig mikilvægt að líta til þess hvernig komu einstaklinga til Íslands er háttað og hvernig einfalda megi og auðvelda greiðan aðgang erlendra sérfræðinga hingað, hvort sem um er að ræða dvöl til skemmri eða lengri tíma. Fjölmargir aðilar, stofnanir, hagsmunasamtök og mannréttindasamtök komu að undirbúningi frumvarpsins, auk þess sem góð samvinna var við starfsmenn Útlendingastofnunar, Vinnumálastofnunar og velferðarráðuneytisins. Nefndin undir forustu hv. þm. Óttars Proppés hélt samráðsfundi með fulltrúum atvinnulífs og vinnumarkaðar og hagsmunaaðilum hælisleitenda, fulltrúum lögreglu og landamæraeftirlits, sérfræðingum um málefni barna og fjölskyldna og fulltrúum mennta- og vísindasamfélagsins, auk þess sem leitað var ráðgjafar fjölmargra sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum. Megintilgangur vinnu- og samráðsfundanna var að leita eftir ólíkum sjónarmiðum þeirra hagsmunaaðila sem töldu þörf á breytingum á núgildandi útlendingalögum. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur að leggja þetta mál í þennan farveg. Ég þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í störfum nefndarinnar fyrir framlag þeirra og öðrum þeim sem tóku þátt í störfum hennar. Ég vona svo sannarlega að okkur auðnist að halda áfram góðu samstarfi í málaflokknum. Hér er um að ræða ört vaxandi málaflokk þar sem tekist er á við erfið og um margt viðkvæm mál. Þau krefjast ábyrgra og yfirvegaðra ákvarðana sem geta haft mikil áhrif á líf og möguleika fólks í samfélaginu í heild. Það er brýnt að þingið geti rætt þessi mál af yfirvegun og heildstætt eins og það hefur gert. Nefndin skilaði ráðherra drögum að lagafrumvarpi í nóvember síðastliðnum. Eftir það hafa sérfræðingar ráðuneytisins unnið að nokkrum breytingum á frumvarpinu sem miða fyrst og fremst að því að bregðast við flóttamannavandanum og gæta samræmis við breytt lagaumhverfi í nágrannalöndum. Aldrei hafa verið fleiri á flótta í heiminum. Það verður áfram brýnt að vera á vaktinni hvernig Ísland getur og þarf á hverjum tíma að endurmeta lög og reglur til samræmis við þróun mála. Um 60 milljónir manna hafa af ólíkum ástæðum flúið heimaland sitt og eru á vergangi í heiminum samkvæmt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Við stöndum frammi fyrir afar óvenjulegum aðstæðum og við þurfum að gera hvað við getum til að byggja upp réttlátt og skilvirkt kerfi til að mæta þeim aðstæðum. Það felst meðal annars í því krefjandi verkefni að greina á milli þess hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd sé að flýja vopnuð átök eða persónubundnar ofsóknir og sé þar af leiðandi ekki óhætt að snúa aftur til heimalandsins eða hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd sé fyrst og fremst í leit að betra lífsviðurværi en sé jafnframt óhætt að snúa til baka til heimalands fái hann synjun um dvalarleyfi hér. Verkefni okkar er að tryggja réttlátt, sanngjarnt og mannúðlegt kerfi til að meta hvert mál fyrir sig. Nágrannalöndin hafa verið að skoða sínar skilgreiningar og forgangsraða betur en áður með hliðsjón af þessu. Við sjáum auknar reglur vegna þeirra sem ekki eru flóttamenn samkvæmt skilgreiningu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Vernd á grundvelli alþjóðlegra skuldbindinga er neyðarkerfi sem komið var á fót í þeim tilgangi að vernda fólk sem flýr ofsóknir eða vopnuð átök. Virðulegi forseti. Vandinn í heiminum er þess eðlis að þjóðir sjá ekki annað fært en að bregðast við þar sem neyðin er mest og gera hvað þær geta til að koma fólki í öruggt skjól. Á sama tíma hafa ríki þurft að afgreiða hraðar umsóknir þeirra sem ekki eiga rétt á alþjóðlegri vernd enda séu þeir hvorki að flýja vopnuð átök né ofsóknir. Það er okkar að standa vörð um neyðarkerfið og veita þeim skjól sem þess þurfa. Á sama tíma þurfum við að senda skýr skilaboð til þeirra sem vilja nýta sér þetta neyðarkerfi þrátt fyrir að vera óhultur í eigin landi. Það gerum við meðal annars með hraðri og skilvirkri málsmeðferð. Það er afar mikilvægt að tryggja að kerfið sé til staðar fyrir þá sem raunverulega þurfa á því að halda. Hæstv. forseti. Við höfum ekki farið varhluta af fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd um alla Evrópu. Við, líkt og nágrannaríkin, höfum eins og áður sagði brugðist við þeirri þróun með breyttri löggjöf, m.a. með því að einfalda umsóknar- og afgreiðslukerfið, hraða málsmeðferðartíma og skýra réttarstöðu. Á alþjóðavísu eru miklar breytingar í farvatninu sem erfitt er að segja til um hvernig vindur fram, hvort sem um er að ræða Schengen-samstarfið eða Dyflinnarreglugerðina sem nú er til endurskoðunar. Í málaflokki sem þessum er mikilvægt að veitt sé fullnægjandi þjónusta og að þeir fjármunir sem til ráðstöfunar eru séu vel nýttir. Í frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar sem stuðla að skilvirkari og betri þjónustu við útlendinga. Eins og áður sagði á það við um erlenda sérfræðinga á vinnumarkaði, námsmenn, fræði- og vísindamenn, umsækjendur um alþjóðlega vernd og fleiri. Til þess að slík markmið nái fram að ganga þurfa stjórnvöld í málaflokknum að eiga áfram í virku samstarfi innbyrðis sem og við hlutaðeigandi aðila, auk þess sem ákveðin endurskoðun og sveigjanleiki þarf ávallt að vera til staðar svo að lagaumgjörðin sé í takt við þá lýðræðislegu þróun, breytingar og munstur fólksflutninga í heiminum, efnahagslegar framfarir, stöðu og þarfir vinnumarkaðar, þjóðaröryggi og aðstæður í alþjóðasamfélaginu. Meðal helstu nýmæla í frumvarpinu frá núgildandi lögum má nefna að hlutverk stjórnvalda sem tengjast málaflokknum eru betur skilgreind, þar með talið hlutverk Útlendingastofnunar, kærunefndar útlendingamála og flóttamannanefndar. Samræmi er aukið á milli réttinda sem einstaklingar geta öðlast á grundvelli laga um útlendinga annars vegar og laga um atvinnuréttindi útlendinga hins vegar. Meginatriðið hér er að auðvelda útlendingum samskipti við íslensk stjórnvöld og minnka flækjustig. Samtök atvinnulífs og iðnaðar hafa lengi talað fyrir breytingum, bæði á útlendinga- og atvinnuréttindalöggjöf, frá sjónarhóli atvinnulífs sem hefur mikla hagsmuni af því að laða að erlenda sérfræðinga til að byggja upp alþjóðlega þekkingu. Sama má segja um háskóla, fræðasamfélagið og rannsóknir. Þróun viðskiptalífs á Íslandi verður sífellt flóknara. Því getur það reynst nauðsynlegt að ráða til starfa hérlendis tímabundið sérhæfða erlenda starfsmenn til að sinna ákveðnum verkefnum og miðla þekkingu til Íslendinga. Slík þekkingarmiðlun er einnig til þess fallin að auka þekkingu og efla samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs í alþjóðlegum samanburði. Mikilvægur liður í að tryggja samkeppnishæfni Íslands er að stjórnvöld stuðli að því að hægt sé að laða þá sérfræðiþekkingu inn í íslenskt atvinnulíf og háskólasamfélag. Við því er reynt að bregðast með breytingum í frumvarpinu. Þeir þættir sem lúta að því að koma til móts við þarfir atvinnulífs, vinnumarkaðar og háskóla- og vísindasamfélags felast einkum í því að réttindum og skilyrðum atvinnutengdra dvalarleyfa á að breyta. Þar má helst nefna að veitt er skýr heimild til að sækja um dvalarleyfi þrátt fyrir að einstaklingur sé staddur hér á landi þegar um atvinnutengt leyfi er að ræða. Þetta er mikið grundvallaratriði. Þá eru lagðar til ýmsar breytingar á réttindum og réttindasöfnun sem fylgja dvalarleyfum. Dvalarleyfi vegna sérfræðiþekkingar eru veitt til tveggja ára í stað eins. Aukinn sveigjanleiki er veittur vegna atvinnuleyfis maka og námsmannaleyfi verða veitt til lengri tíma. Þegar námsmaður hefur lokið námi er honum gefið svigrúm til að sækja um vinnu í landinu. Þá er aukið svigrúm vegna þeirra sem hingað koma á grundvelli sérfræðiþekkingar í þeim tilvikum þegar þeir hafa ekki þörf fyrir að skrá sig inn í landið og þiggja ekki tekjur hér á landi. Þá er lagt til í frumvarpinu að koma á fót hraðafgreiðslu umsókna í vissum tilvikum, svo fátt eitt sé nefnt. Sérstakur kafli er um dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar, jafnframt því sem slíkum dvalarleyfum hefur verið fjölgað. Ekki er um að ræða útvíkkun á heimild núgildandi laga, heldur er verið að tryggja betur en nú að heimild til dvalar sé í samræmi við tilgang hennar. Aukin áhersla er lögð á réttindi barna. Það kemur meðal annars fram í sértækum ákvæðum um réttindi barna í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, skilgreiningu á því hvað er barni fyrir bestu, rétti barna til að umgangast foreldra sína, reynt er að tryggja börnum skýrari vernd, m.a. með skipun hagsmunagæslumanns, auk þess sem reglur um aldursgreiningu og vegna fylgdarlausra barna eru endurskoðaðar. Kaflar um alþjóðlega vernd hafa verið endurskoðaðir og uppfærðir í samræmi við alþjóðlega, evrópska og norræna þróun. Þá eru breytingar lagðar til á kærunefnd útlendingamála í þeim tilgangi að tryggja aukna skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma. Lagt er til að framkvæma beri ákvarðanir Útlendingastofnunar eins fljótt og auðið er þegar um synjun er að ræða í málum umsækjenda sem koma frá öruggum ríkjum og umsóknir þar af leiðandi taldar tilhæfulausar með vísan til fóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Frumvarpið felur í sér ýmsar breytingar sem stuðla að því að íslensk stjórnvöld uppfylli betur alþjóðlegar skuldbindingar sínar með því að koma ákvæðum tiltekinna samninga til framkvæmda. Má þar nefna ákvæði um ríkisfangsleysi sem tryggja sjálfstæðan rétt ríkisfangslausra einstaklinga til alþjóðlegrar verndar. Það er liður í því að innleiða samninga um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga frá 1954 og samning um að draga úr ríkisfangsleysi frá 1961. Auk þess hafa nokkrar breytingar verið gerðar svo að Ísland uppfylli betur Istanbúl-samninginn um ofbeldi gegn konum. Frumvarpið felur í sér nánari ákvæði um móttökumiðstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og eftir atvikum fyrir útlendinga í ólögmætri dvöl eða mansalsfórnarlömb. Ákvæðin miða að því að auka öryggi og mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Í þeirri miðstöð færi fram samvinna ýmissa aðila, Útlendingastofnunar, lögreglu, félagasamtaka, barnaverndaryfirvalda og félagsþjónustu, heilbrigðisyfirvalda og annarra sem þurfa að koma að málum umsækjenda. Hugmyndin er sú að umsækjendur um alþjóðlega vernd geti fengið nauðsynlega þjónustu á einum stað, þar með talið læknisþjónustu, en hún kann að vera áríðandi til að renna stoðum undir frásögn umsækjenda hafi viðkomandi til að mynda sætt pyndingum eða vanvirðandi meðferð. Að sama skapi þarf að veita stjórnvöldum svigrúm til að geta gripið til ráðstafana ef rökstuddur grunur er um að ógn stafi af umsækjendum um alþjóðlega vernd og gert er ráð fyrir að slíkt mat fari fram í miðstöðinni. Þessi miðstöð á að vera til hagsbóta fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og á að tryggja að mannréttinda þeirra sé gætt. Tekið skal fram að samhliða framlagningu þessa frumvarps er á vegum ráðuneytisins unnið að ýmsum verkefnum til úrbóta sem ætlað er að styðja og efla Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála með sérstakri áherslu á hraða málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Umbótaþættirnir eru ekki allir bundnir við lagabreytingar, en frumvarpið er þó mjög mikilvægur þáttur í þessu starfi, m.a. hvað varðar starf kærunefndar útlendingamála. Verið er að byggja upp samstarf við þá aðila sem koma að mati og greiningu á umsækjendum um alþjóðlega vernd; lögreglu, alþjóðlegu fólksflutningastofnunina, IOM, sveitarfélög, Rauða krossinn og íslensk grasrótarsamtök. Hæstv. forseti. Drög að frumvarpinu voru kynnt á vefsíðu ráðuneytisins í ágúst á síðasta ári í kjölfar kynningarfundar þar sem helstu hagsmunaaðilum sem tekið höfðu þátt í virku samráði við gerð frumvarpsins var boðið. Eftir að hafa tekið tillit til umsagna afhenti nefndin ráðherra drögin formlega. Í kjölfarið hófst vinna við lokafrágang frumvarpsins og athugun á þróun löggjafar á Norðurlöndum og vinnu við lokafrágang þess. Í desember á síðasta ári var frumvarpið svo aftur kynnt á vef ráðuneytisins og aftur gefinn frestur til athugasemda. Þannig hafa frumvarpsdrögin tvívegis verið birt á vef ráðuneytisins til að tryggja að umfjöllun yrði nægjanleg og vönduð og fá nauðsynleg viðbrögð og athugasemdir. Ráðuneytið hefur síðan unnið úr þeim athugasemdum sem hafa borist. Virðulegi forseti. Endurskoðun á lögum um útlendinga er aðkallandi og er ein meginforsenda þess að sem mest sátt geti ríkt um málaflokkinn. Eins og áður hefur komið fram þarf ný löggjöf að taka mið af og samræmast þörfum íslensks samfélags með tilliti til hagvaxtar, aukinna krafna um samkeppnishæfni á alþjóðavísu, auk þess sem gæta þarf að því að tryggja mannúðlega og skilvirka meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga. Við eigum ærið verkefni fyrir höndum að halda utan um þennan málaflokk næstu árin og lykilforsenda fyrir góðum árangri er gott samstarf allra hlutaðeigandi aðila. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar og þóknanlegrar 2. umr.
Herra forseti. Ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með að hafa náð þeim áfanga að leggja frumvarpið hér fram. Framsaga hennar fyrir málinu var prýðileg. Ég ætla ekki að spyrja hana út í tæknileg atriði sem varða frumvarpið sjálft. Ég þekki þau vel og ég ætlast ekki til að ráðherra kunni skil á því öllu. Eitt langar mig þó til að spyrja hana um, þ.e. tiltekna breytingu sem hæstv. ráðherra eða ríkisstjórnin gerði frá tillögum nefndarinnar. Sú breyting felst í því að í 6. mgr. 45. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra fá heimild til að setja sérstakar reglur sem takmarki fjölskyldusameiningu og sérstaklega er tekið fram að setja megi ákveðin tímamörk sem eru sex mánuðir. Herra forseti. Ég dreg mjög í efa að rétt sé að gera þetta og ég dreg mjög í efa að þetta samræmist mannréttindasáttmála Evrópu og vísa sérstaklega til 8. gr. þar sem skýrt er kveðið á um réttinn til þess að hver einstaklingur eigi heimili og fjölskyldu. Ég spyr hæstv. ráðherra: [[Forseti hringir.]]Hvaða ástæður eru fyrir því að þessi breyting var gerð frá tillögu nefndarinnar? Í öðru lagi: Telur hæstv. ráðherra virkilega að þetta standist ákvæði mannréttindasáttmálans?
Hæstv. forseti. Ég er þess fullviss að þótt málið hafi verið unnið í þeirri miklu sátt sem það hefur verið unnið í - og ég vil ítreka þakkir mínar út af því - þá séu alltaf einhver atriði sem menn geta haft ólíkar skoðanir á. Til þess er auðvitað vinnan í þinginu fram undan. Ástæðan fyrir því að þessi breyting var gerð var fyrst og fremst sú að fylgja þeirri þróun löggjafar sem er í löndunum í kringum okkur. Það hefur verið mín skoðun, og það á bæði við um þessa löggjöf, það á líka við um Schengen, þróunina þar og það á við um Dyflinnarreglugerðina. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt að okkar löggjöf sé í meginatriðum samhljóða því sem er hjá nágrannaríkjum okkar. Við erum þess fullviss að þetta sé í lagi. Við hefðum ekki gert þetta nema við teldum að það væri í lagi að gera þetta svona. Ég veit að sumir hefðu viljað ganga enn lengra en við gerum í þessu tilviki, ég var ekki reiðubúin til að gera það. Eins og ég segi þá geta alltaf verið um þetta skiptar skoðanir, en númer eitt, tvö og þrjú: Þarna erum við að fylgja eftir þróun löggjafar og ég ítreka að ég held að [[Forseti hringir.]]í þessum málaflokki sé skynsamlegt fyrir okkur að fylgja Norðurlöndunum að málum.
Herra forseti. Þá verð ég að biðja hæstv. innanríkisráðherra að segja mér hvaða Norðurlönd það eru sem hafa tekið þetta upp í sína löggjöf. Það vill svo til að ég, eins og margir þingmenn sem hér sitja, naut þeirra forréttinda að starfa í vinnuhópnum sem vann drögin að frumvarpinu. Þar vorum við upplýst um það, eða ég skildi það þannig, að hvergi væri búið að taka þetta upp í nein lög, en í einu landi væri það í umræðu. Að því er ég tel, ég las það ákvæði bara á enskri tungu, gekk það að ýmsu leyti ekki eins langt og þessi heimild gæti gert. Þess vegna segi ég: Ég vil fá skýringar á því hvers vegna ríkisstjórnin breytti nokkrum veigamiklum atriðum. Það þýðir ekki að ég hverfi frá stuðningi mínum við málið, en ég óska þess að allsherjarnefnd taki þetta mjög rækilega fyrir. Hæstv. ráðherra verður að segja mér í hvaða landi þetta er vegna þess að við vorum ekki upplýst um það og höfðum þó aðgang að bestu sérfræðingum. Í öðru lagi: Maður verður að geta horfst í augu við sjálfan sig. Þetta særir réttlætiskennd mína af mörgum ástæðum. Þess vegna verð ég að spyrja hæstv. ráðherra aftur: Er hún fullviss um að þetta stangist ekki á við réttinn [[Forseti hringir.]]sem einstaklingurinn hefur, og er varinn af mannréttindasáttmálanum, til þess að eiga fjölskyldu og heimili?
Hæstv. forseti. Ráðuneytið hefur auðvitað líka verið í samskiptum við Norðurlöndin vegna þessara breytinga. Ég ætla ekki að standa hér og úttala mig endanlega um það hver niðurstaðan yrði í framtíðinni, ég ætla ekki að gera það. En eins og ég skil þetta mál þá telja menn, sem gerst þekkja, að þarna sé ekki gengið of langt. Þessar tillögur hafa verið til umfjöllunar, bæði í Svíþjóð og Finnlandi og reyndar víðar. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er eitt af þeim atriðum sem menn munu vilja skoða vel. Ég geri ráð fyrir að nefndin muni gera það. Ég legg líka áherslu á að þetta ákvæði er ákveðinn öryggisventill. Þetta er ekki meginregla. Þetta er öryggisventill sem að mati ráðuneytisins var rétt að hafa í frumvarpinu. Enn og aftur: Ég tel reyndar að þróun löggjafar í útlendingamálum verði viðvarandi á næstu missirum. Ég úttala mig ekkert um að ekki geti orðið frekari breytingar síðar. [[Forseti hringir.]]En svona leggjum við þetta til af hálfu ráðuneytisins með hliðsjón af því sem er að gerast í löndunum í kringum okkur. Ég ítreka að ég held að það sé skynsamlegt í þessu máli.
Virðulegi forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri og óska hæstv. innanríkisráðherra til hamingju með að hafa lagt fram frumvarp til heildarendurskoðunar á gildandi lögum um útlendinga og vil jafnframt nota tækifærið og fagna því fyrir mitt leyti að þetta frumvarp er komið fram. Óhjákvæmilega hefur sá hópur sem leitar eftir alþjóðlegri vernd fengið mesta athygli í umræðu síðustu vikna og mánaða, en mig langar að spyrja ráðherrann sérstaklega út í þá þætti sem snúa að atvinnulífinu. Í hvaða atvinnugreinum telur ráðherrann að þær breytingar sem hér eru lagðar til muni hafa mest áhrif og hverjir munu fyrst og fremst geta nýtt sér þær breytingar sem þarna eru lagðar til?
Hæstv. forseti. Ég held að sá hluti frumvarpsins sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni muni reyndar gagnast út um allt atvinnulífið og ekki síst í háskólasamfélaginu. Ég held að það geti skipt miklu máli við rannsókn og þróun, bæði þegar við lítum til nýsköpunarfyrirtækja, þekkingarfyrirtækja og almennt í háskólarannsóknum. Svo hygg ég reyndar líka að það geti skipt máli hér og þar, með vísan til þess sem ég heyrði fyrir nokkrum dögum að meira að segja ferðaþjónustan líti til þessara breytinga með jákvæðum augum. Ég er alveg sannfærð um að þessi þáttur muni skipta máli. Þetta er nokkuð sem ég veit að þingheimur hefur haft áhuga á lengi. Það er mikill árangur sem felst í því að geta lagt þessar tillögur fram. Frumvarpið er auðvitað marghausa, ef svo má að orði komast, og þessi þáttur frumvarpsins er einnig mikilvægur þó að hitt sé í raun og veru miklu alvarlegri og þyngri undirtónn í frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar að spyrja frekar út í samspil atvinnuréttinda og dvalarleyfa og hvað felst í raun í þeim breytingum sem þar er verið að leggja til eða samræma og hvaða áhrif það hefur gagnvart þeim útlendingum sem sækja hér um atvinnuleyfi eða dvalarleyfi. Mig langar líka að spyrja út í það sem innanríkisráðherra kom inn á og snýr að Istanbúl-samningnum, baráttunni gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, á hvaða hátt innleiðing þess samnings hefur áhrif á ákvæði frumvarpsins.
Virðulegi forseti. Það eru auðvitað fjöldamörg ákvæði í frumvarpinu sem eru þróun á gildandi rétti eða skýring á gildandi rétti, nýmæli að sjálfsögðu líka sem eru mörg hver mjög mikilvæg. Það sem svífur yfir vötnum í frumvarpinu og mér þykir kannski sjálfri það athyglisverðasta er að við erum að reyna að ná saman um annars vegar það að hafa kerfi sem virkar vel og er okkur til sóma um leið og við gætum alveg sérstaklega að því að hafa mannréttindamál í hávegum. Það er þessi samhljómur sem mér þykir að hafi tekist sérstaklega vel til í vinnu nefndarinnar sem er grundvöllur í málinu. Það sem snýr að því sem hv. þingmaður spyr um finnst mér sérstaklega vera það að menn geta verið á landinu þegar þeir sækjast eftir atvinnuleyfi. Það er grundvallarbreyting frá því sem við þekkjum núna, það er ekki þannig núna og hefur verið gagnrýnt verulega mikið. Ég held að sú breyting muni skipta gríðarlega miklu máli. Við getum bara litið á þá maka sem hér eru staddir og gætu til dæmis [[Forseti hringir.]]nýtt sér þessar breytingar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og óska honum til hamingju með þennan dag. Það eru öll skref mikilvæg í þeim langa leiðangri sem við erum í saman sem er að bæta útlendingalöggjöfina á Íslandi. Framvindan á lokametrunum hefur verið lokaðri en hún var í höndum nefndarinnar. Við skiluðum af okkur til ráðherra í nóvember og sáum svo frumvarpið nú á dögunum, og líka í ágætum kynningum af hendi ráðuneytisins, og urðum þess áskynja að nokkrar breytingar hafa verið gerðar á málinu. Mig langar þá að staldra sérstaklega við eina breytingu sem lýtur að endurmati á umsóknum fylgdarlausra barna þegar barn verður 18 ára. Ég tel að sú breyting sé algjört óráð og sé ekki í þeim anda sem frumvarpið hefur verið skrifað í, þ.e. í anda mannúðar og mannréttinda. Hann hlýtur að teljast mjög kúnstugur sá tónn sem sleginn er, [[Forseti hringir.]]að það standi til að endurmeta stöðu barna við 18 ára aldur þegar fyrir liggur mat á fyrri stigum.
Virðulegi forseti. Ég held reyndar að hægt sé að líta á þetta með fleiri en einum gleraugum. Ég held líka að þarna sé um að ræða ákveðið öryggiskerfi fyrir barnið, ef við lítum á það úr þeirri átt. Ég held að það sé ekki síður mikilvægt að gera það þegar við metum þetta ákvæði. Að öðru leyti segi ég um þær breytingar sem ráðuneytið lagði til: Ég sat ekki í þeirri ágætu nefnd sem smíðaði grundvöllinn að þessu, ég hygg samt að sum þau atriði sem lögð voru til síðar hafi komið til umræðu í vinnu nefndarinnar. En megintilgangurinn með þeim breytingum sem lagðar voru til, og birtast í þessu frumvarpi, er sú öra þróun sem orðið hefur á undanförnum mánuðum í málefnum sem varða löggjöf um útlendinga. Það er ekki einskorðað við þetta mál. Við sjáum [[Forseti hringir.]]fram á að fleiri atriðum verði breytt í framhaldinu. Eins og ég sagði áðan þá vitum við að verið er að endurskoða Dyflinnarreglugerðina og Schengen er undir miklum loftárásum liggur mér við að segja. Ég held að fyrir okkur sem trúum á þetta kerfi, því að það geri ég, [[Forseti hringir.]]skipti máli að fylgja vel þeim nágrannalöndum sem trúa nákvæmlega því sama og við. Það er í því ljósi sem frumvarpið lítur svona út af okkar hálfu.
Forseti. Við erum hér á einni stiklunni, ef svo má að orði komast, í framvindu þessa máls. Við viljum auðvitað sjá þetta mál verða að lögum. Ég held að það sé afar mikilvægt að það gerist í vor. Hæstv. ráðherra vísar ítrekað í löggjöfina á Norðurlöndum. Það er ekki eins og okkur í þingmannanefndinni sé löggjöfin á Norðurlöndum að öllu ókunn, við freistuðum þess að vera í góðum takti. Sá taktur upphófst ekki þegar málið kom á borð ráðherra heldur vorum við líka að glíma við samspilið við norrænu löggjöfina. Okkur var jafnframt ljóst að norræna löggjöfin er, eins og sakir standa, kvik, þ.e. hún er hreyfanleg og endurspeglar þær breytingar sem eru að verða á málaflokknum um alla Evrópu. Í tilefni af því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Viljum við vera í forustu að því er varðar mannúð og mannréttindi í þessum málaflokki? Eða viljum við bíða átekta og gera eins og aðrir?
Hæstv. forseti. Alveg er það fjarri mér að halda því fram að nefndin hafi ekki verið mjög vel upplýst um alla löggjöf á Norðurlöndum. Ég vil að það sé alveg kýrskýrt að ég geri mér fulla grein fyrir því. En hv. þingmaður veit það jafn vel og ég að meira að segja frá því í ágúst í fyrra, ágúst, september, október og nóvember í fyrra, hefur mikil deigla verið í þessari löggjöf og verður áfram. Ég óska þess innilega að okkur takist að ljúka þessu máli saman. Ég veit að málið fer nú til meðferðar í þinginu og menn ræða það. En ég hygg hins vegar að það verði þannig næstu árin að alltaf verði einhverjar smálagfæringar gerðar á þessari löggjöf í ljósi þeirra breytinga sem verða. Ég tek undir það með hv. þingmanni, og það er það sem ég sagði í andsvari áðan, að við viljum passa upp á þetta jafnvægi á milli þess að vera með kerfi sem eru í lagi - nú notar maður þetta leiðindaorð „kerfi“, það er það sem við erum með - [[Forseti hringir.]]og þess að halda utan um þá hópa sem hingað koma af stríðshrjáðum svæðum og eiga rétt [[Forseti hringir.]]á því að vera hér, að það sé gert með sómasamlegum hætti og með manngæsku að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Það er verulegur áfangi og full ástæða til að óska til hamingju með það þegar lögð er á borð þingsins vegleg heildarlöggjöf um jafn mikilvægan en þó um leið viðkvæman málaflokk eins og þann sem er til umræðu. Eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanna í andsvörum við ráðherrann verða einstök atriði til rökræðu og skoðanaskipta í meðförum málsins, en engum dylst að markmiðin með frumvarpinu eru góð og þörfin er brýn. Það er til fyrirmyndar hvernig reynt var að ná þverpólitískri samstöðu um smíði frumvarpsins og tókst það að mestu leyti. Þess vegna held ég líka að við finnum öll til ábyrgðar gagnvart því að leggja málinu gott til í þinginu. Það eru fleiri frumvörp til umræðu í dag sem miða einmitt að því. [[Forseti hringir.]] En mig langaði til að inna ráðherrann nánar eftir stjórnsýsluþætti [[Forseti hringir.]]málsins. Það er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að allt utanumhald málaflokksins [[Forseti hringir.]]verði á hendi einnar stofnunar, Útlendingastofnunar. [[Forseti hringir.]]Hvernig horfir það við ráðherranum [[Forseti hringir.]]að hugsa það kannski aðeins öðruvísi, m.a. á grundvelli annars frumvarps sem liggur fyrir þinginu í dag [[Forseti hringir.]]um umboðsmann flóttamanna?
Hæstv. forseti. Mig langar fyrst að segja það vegna orða hv. þingmanns að ég eins og allir þingmenn bind miklar vonir við að þingið fái tækifæri, tíma og svigrúm til að fjalla djúpt um þetta mál. Ég vil segja það úr þessum stól að það hefur skipt máli fyrir ráðherra í þessum erfiða málaflokki á þessu erfiða ári, sem hefur verið mikið átaksár og verið erfitt í flóttamannamálum, að finna að þingið fylgist grannt með og er vel inni í málunum og hefur áhuga á þeim. Það er ómetanlegt fyrir framkvæmdarvaldið þegar slíkir hlutir verða. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um stofnanastrúktúrinn. Ég held að alveg nauðsynlegt sé og það er mín upplifun að hlúa þurfi betur að þeim stofnunum sem fjalla um þessi mál. Það þurfum við að gera með því að veita þeim það fé sem þær þurfa. Ég held að það hafi kannski staðið málaflokknum mest fyrir þrifum að við höfum alls ekki haft nógu mikla burði til að hlúa að þessum stofnunum. Ég hygg [[Forseti hringir.]]að þessar breytingar á því séu mjög af hinu góða. Þær eru allar runnar undan rifjum þingmanna nefndarinnar og skipta gríðarlegu máli. [[Forseti hringir.]]Auðvitað er síðan hægt að líta til fleiri þátta og það munum við eflaust gera í framhaldinu, en ég held að þetta [[Forseti hringir.]]sé gríðarlega mikilvægur grundvöllur.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra að það er mjög mikilvægt að hlúa að þeim stofnunum sem eiga að sjá um málaflokkinn og gera þeim kleift að rækja hlutverk sitt vel. En liður í því gæti einmitt verið að endurskilgreina og hugleiða betur hvort hlutverk viðkomandi stofnana kunni að vera í mótsögn innbyrðis. Það sem mér finnst að þurfi að skoða í tengslum við þetta mál er að Útlendingastofnun hefur ákveðið lögregluhlutverk, getur maður sagt, eftirlits- og lögregluhlutverk, á meðan aftur á móti hagsmunagæsla og aðstoð við flóttamenn er svolítið annar þáttur, annars eðlis, og kannski ekki alveg eðlilegt að það sé á hendi einnar og sömu stofnunarinnar að gæta að hvoru tveggja. Ég vona að stjórnarliðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og ráðherrann leggist á sveif með flutningsmönnum frumvarpsins um umboðsmann flóttamanna og hugsi þetta [[Forseti hringir.]]með opnum huga með okkur. Ég held að þetta geti verið mjög þýðingarmikið atriði vegna þess að ég [[Forseti hringir.]]held að við deilum því að vilja gera þetta vel.
Hæstv. forseti. Ég er ekki í nokkrum vafa um vilja okkar allra til að gera það. Ég vil líka minnast á annað fyrirbæri í því sambandi sem hefur reynst gríðarlega mikilvægt í málefnum útlendinga, ekki síst þeirra sem koma hingað að sækjast eftir hæli, og það er Rauði krossinn. Rauði krossinn hefur gegnt lykilhlutverki í því að liðsinna og hjálpa þeim sem hingað hafa leitað og eru vegalausir, þannig að ég hygg að við þurfum einnig að líta til þess sem við erum þó með og halda vel utan um það. Það er líka rauður þráður í þessu frumvarpi að starf Rauða krossins er dálítið undirliggjandi. En ég átta mig alveg á úr hvaða átt þingmaðurinn kemur með þetta. Um leið og við þurfum að hafa reglufestu svo að menn viti hvar þeir standa, það þurfa allir að vita það, þurfum við að huga að hjartanu. Það er kannski það sem er erfiðast við þennan málaflokk, að þetta tvennt verður að haldast hönd í hönd í gegnum allt ferlið.
Virðulegur forseti. Ég vil hefja ræðu mína á því að óska hæstv. innanríkisráðherra til hamingju með að vera að leggja þetta frumvarp fram. Það er óskandi, og ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum sem hafa talað á undan, að okkur auðnist að klára þetta mikilvæga mál á þessu þingi. Það hefur verið mér mikill heiður og mjög mikil upplifun að mörgu leyti að fá að vinna að þessum málaflokki síðustu árin og stýra þingmannanefnd sem í sátu fulltrúar allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Mér finnst mér það eiginlega skylt á þessum punkti að þakka fyrir tækifærið til að taka þátt í þeirri vinnu og þakka ég félögum mínum, hv. þingmönnum Unni Brá Konráðsdóttur, Líneik Önnu Sævarsdóttur, Össuri Skarphéðinssyni, Svandísi Svavarsdóttur og Birgittu Jónsdóttur, kærlega fyrir mjög gott og að ég vil meina gifturíkt samstarf. Það er sömuleiðis full ástæða til að þakka hæstv. innanríkisráðherra og ekki síður fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherrum, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, sem hóf vinnu á síðasta kjörtímabili sem var að mörgu leyti grundvöllur að þeirri vinnu sem hér lítur dagsins ljós, og hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem setti starf þingmannanefndarinnar af stað. Þingmannanefndin hefur síðan notið dyggrar aðstoðar sérfræðinga innanríkisráðuneytisins en sömuleiðis velferðarráðuneytisins og sérfræðinga Útlendingastofnunar og Vinnumálastofnunar og átt mjög gott, ánægjulegt og gifturíkt samstarf við háskólasamfélagið, atvinnulífið, við félagasamtök á borð við Rauða krossinn o.fl. Það er full ástæða fyrir mína hönd til að þakka kærlega fyrir þetta ánægjulega samstarf. Frumvarpið sem lítur hérna dagsins ljós er heildarendurskoðun á mjög breiðum og flóknum málaflokki. Titillinn, lög um útlendinga, setur af stað hugrenningar, fer eftir því um hvað menn eru að hugsa, hvort menn horfa á atvinnulífið eða hvort menn horfa til málefna flóttamanna sérstaklega eða hvað. En staðreyndin er sú að þetta er heildarskoðun á löggjöf sem kemur mjög víða við. Þegar þingmannanefndin hóf störf var samstaða um það í nefndinni að við mundum setja okkur eins konar leiðarljós í þessari vinnu, annars vegar að horfa á samkeppnishæfni landsins, skilvirkni gagnvart þeim sem þurfa að nota kerfin okkar, útlendinga sem sækja til Íslands af margvíslegum ástæðum og skilvirkni innan kerfisins til þess að taka á réttlátan og skilvirkan hátt á þessum málum og hins vegar mannúðarsjónarmiðin og að horfa sérstaklega til þess að skoða og fylgja því sem best er gert í þeim löndum sem við miðum okkur við, annars staðar á Norðurlöndum og í Evrópu, og að uppfylla skyldur Íslands í alþjóðlegum samningum eins og mannréttindasáttmálanum, barnasáttmálanum, flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna o.s.frv. Það er mjög mikilvægt þegar maður talar um að uppfylla skyldur alþjóðlegra samninga að gleyma því ekki að það eru ekki samningar sem voru neyddir upp á okkur Íslendinga, sem eru okkur sérstök kvöð að fylgja. Þvert á móti eru þeir samningar sem Ísland á þátt í, samningar sem Ísland tekur undir, vegna þess að á bak við samninga í mannréttindamálum er andi okkar á Íslandi, sem er sá að við viljum standa vörð um mannúð og mannréttindi. Það er okkur ekki aðeins skylt heldur ljúf skylda að haga málum okkar og löggjöf eftir þeim grunnprinsippum sem við höfum tekið þátt í að móta á alþjóðavettvangi. Sú löggjöf sem við höfum núna er að mörgu leyti sniðin að öðrum tímum. Hún er orðin 15 ára gömul í grunninn og hún er sett við allt aðrar aðstæður í heiminum, sérstaklega aðstæður Íslands í heiminum. Á síðustu 15, 16 árum hafa verið gerðar ýmsar breytingar, yfirleitt til þess að bregðast við ástandi eða stöðu, og það verður að segjast eins og er að löggjöfin sem við búum við núna er orðin ansi mikill bútasaumur. Það var full ástæða til og í raun og veru mjög brýnt að þessi heildarendurskoðun færi fram. Það má orða það sem svo að sá sem hér stendur sé mjög stoltur af því og mjög ánægður að sjá að við séum loksins á þessu langa ferðalagi komin með útprentaða löggjöf hingað inn í þingið og í þá þinglegu meðferð sem tekur við. Eins og hefur komið fram í ágætri framsögu hæstv. innanríkisráðherra, sem ég ætla ekki að endurtaka eða kafa ofan í sérstök smáatriði þar, og umræðunni sem þingmenn hafa átt við hæstv. innanríkisráðherra þá er málaflokkurinn kvikur. Við höfum horft á mjög miklar breytingar í alþjóðlega umhverfinu í Evrópu og stöðunni á Íslandi bara síðan þingmannanefndin hóf störf árið 2013, eða í upphafi ársins 2014. Við vitum að þær breytingar munu halda áfram en löggjöfin sem við leggjum fram miðast við stöðuna eins og hún er í dag. Hún miðar við að Ísland sé fullur þátttakandi í Schengen, að landamæri Íslands séu Schengen-landamærin og miðar að Dyflinnarsamstarfinu eins og það er í dag, en við gerum okkur fulla grein fyrir því í þessari stöðu í Evrópu að breytingar geta orðið. Það hafa orðið nokkrar breytingar á frumvarpinu frá því að þingmannanefndin skilaði því af sér um miðjan nóvember. Frumvarpið kemur að starfsemi margra ráðuneyta. Málaflokkurinn er það breiður að þótt innanríkisráðuneytið hafi yfirumsjón með útlendingamálum, Útlendingastofnun er stofnun ráðuneytisins, er stór hluti af málaflokki útlendinga annars staðar; í velferðarráðuneytinu þar sem innflytjendamálin og stuðningur við innflytjendur á Íslandi eru, í menntamálaráðuneytinu, í fjármálaráðuneytinu. Það er skiljanlegt að frumvarp af þessari stærðargráðu, sem hefur víða skírskotun, hafi verið skoðað í mörgum ráðuneytum. Það hafa orðið einhverjar breytingar á frumvarpinu sem ég vil segja að séu ekki í þvílíkum grundvallaratriðum að þær breyti anda frumvarpsins eins og þingmannanefndin skildi við það en það er full ástæða til þess í þinglegri meðferð, og ég hvet allsherjar- og menntamálanefnd hæstv. til þess, að skoða málið vel. Sá sem hér stendur, og að ég vil meina þingmannanefndin öll, er reiðubúin til að styðja við vinnuna í nefndinni. Mig langaði að staldra við tvær breytingar sem gerðar hafa verið sem ég held að ástæða sé til þess að skoða sérstaklega. Það er annars vegar að gert er ráð fyrir því að ekki verði sjálfkrafa frestur réttaráhrifa í kærumálum útlendinga. Þetta atriði var mikið rætt í þingmannanefndinni og störfum hennar. Ég held að mikilvægt sé að horfa á það frá báðum áttum, þ.e. að þegar kærumál koma upp eru skyldur íslenska ríkisins líka orðnar miklar þannig að það er mikilvægt að horfa til þess ef réttaráhrif frestast ekki sjálfkrafa að íslenska ríkið lendi ekki í vanda ef það er síðan dæmt kæranda í vil. Sömuleiðis gerir frumvarpið eins og það lítur núna út ráð fyrir því að dvalarleyfi umsækjenda um alþjóðlega vernd verði þrjú ár en ekki fjögur líkt og við höfðum gert ráð fyrir í frumvarpinu eins og þingmannanefndin lagði það fram. Ég held að ástæða sé til að skoða það, ekki einungis í samræmi við löggjöf nágrannalandanna heldur líka í samræmi við annan rétt þessara umsækjenda. Ég vísa því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að kíkja á þau atriði sérstaklega. Að því sögðu vil ég taka fram að ég fagna því að frumvarpið er loksins komið fram á Alþingi og geti fengið hina hefðbundnu þinglegu meðferð, það fer til nefndar og verður kallað eftir umsögnum. En fyrir mér er það ekki síst gaman vegna þess að það er svo sögulegt ferlið sem við höfum átt fram að þessu. Það er að mörgu leyti einstakt með svona stórt frumvarp sem er lagt fram af ráðherra að það sé unnið með jafn mikilli þverpólitískri aðkomu og þetta frumvarp og með breiðu samráði út í samfélagið, út í stofnanir, eins og var gert. Ég hef fulla trú á því að það veganesti sem frumvarpið hefur með þessu muni fylgja því inn í þingið. Ég tel líka að það geri það að verkum að frumvarpið eins og það er lagt fram af hæstv. ráðherra núna sé sterkara, horfi til fleiri sjónarmiða og standist betur þær grunnkröfur, þau grunnprinsipp sem við einsettum okkur þegar við hófum vinnuna, að horfa til skilvirkni, samkeppnishæfni og ekki síst til mannúðar og þeirrar hugsunar að málefni útlendinga byggi á kerfum, kerfum á breiðum grundvelli en inn í kerfunum er hvert mál einstakt, mál einstaklings, einstaklings sem á rétt á mannréttindum og á rétt á mannúð. Það er í fullu samræmi við grunnhugsun í íslensku samfélagi, þar viljum við vera. Ég vil segja nokkuð stoltur að ég held að okkur hafi tekist ágætlega til.
Herra forseti. Þó að ég hafi verið nokkuð úfinn við hæstv. ráðherra í dag og eigi hugsanlega eftir að verða það, ef sá gállinn hleypur á mig í ræðunni, vil ég samt segja að ég tel að þetta frumvarp sé eitt af merkustu málunum sem liggja fyrir þinginu. Þetta er það mál sem ég tel hvað brýnast að Alþingi taki sig saman um að koma til laga áður en við stöndum upp og fögnum sumri og búum okkur undir haustkosningar. Ég tel að mörg nýmæli séu í frumvarpinu sem horfa til heilla. Ef ég ætti að draga saman í örstuttu máli kjarnann í frumvarpinu má kannski segja að í senn uppfyllir það ýmsar efnislegar þarfir atvinnulífsins og ýtir þannig undir hagvöxt, en um leið nálgast það viðkvæman og erfiðan málaflokk, eins og umsækjendur um alþjóðlega vernd, með því sem ég leyfi mér að kalla og brýst stundum í gegnum frumvarpið sem kristaltær mannúð. Það er þannig sem við eigum að vinna. Eins og fram hefur komið hjá þeim sem talað hafa á undan mér er frumvarpið unnið með alveg sérstökum hætti. Segja má að á mínum ferli sem spannar, eins og kom fram í dag, nákvæmlega 25 ár, fjórar ríkisstjórnir, hef ég aldrei tekið þátt í vinnu af þessu tagi. Hæstv. ríkisstjórn sýndi stjórnarandstöðunni þann trúnað að taka hana inn í verkið, fól einum úr þeirra hópi formennsku í nefndinni. Segja má að með engum hætti hafi ríkisstjórnin innan nefndarinnar reynt að beita þeim margfræga 38 manna þingmeirihluta sem hér hefur verið klifað á síðustu daga. Með öðrum orðum, ég hef aldrei tekið þátt í vinnu þar sem hefur verið jafn mikið samráð. Þess vegna er það það eina sem ég las í frumvarpinu sem varð til þess að ég hló við fót og er að finna á bls. 84 þar sem verið er að tala um samráð. Þar er það orðað svo, með leyfi hæstv. forseta: „Pólitískt samráð við gerð þessa frumvarps var ívið umfangsmeira en almennt gerist …“ Það þótti mér karlmannlega mælt. En að því slepptu gerði þetta ekkert annað en kæta mig. Þó að ég leggi áherslu á að frumvarpið verði samþykkt og sé þeirrar skoðunar - ég er að minnsta kosti reiðubúinn til að leggja mikið á mig og þola jafnvel enn frekari málamiðlanir en við höfum gert innan nefndarinnar, þá breytir það ekki hinu að ég er sáróánægður með þær breytingar sem hæstv. innanríkisráðherra hefur gert á frumvarpinu frá tillögum nefndarinnar. Þótt ég glaður mundi leggja mig þveran hér á gólfið til að tryggja það að frumvarpið næði fram að ganga þá ætla ég ekki að afsala rétti mínum til að gagnrýna hæstv. ráðherra. Og ráðherrann verður að undirgangast eftirfarandi kvöð eins og allir sem leggja fram mál [[Ég er ekkert að …]]á þinginu. Hún verður [[Gripið fram í.]]að skýra orsakirnar fyrir því að breytingarnar voru gerðar og flytja fram rök. Ef henni tekst það skal ég glaður hlusta á þau. Hún hefur sannfæringarmátt og hefur að minnsta kosti einu sinni gjörsamlega snúið við skoðun minni hér í ræðustól, svo að hún fær annað tækifæri. Sú mínúta sem hún nýtti í dag varðandi eitt tiltekið atriði var kannski allt of stuttur tími, en sá málflutningur er ekki hæstv. innanríkisráðherra, Ólöfu Nordal, bjóðandi. Hún á að þekkja sitt, með leyfi forseta, „brief“ betur en það að koma hingað og vísa í þróun löggjafar á Norðurlöndum, og verandi spurð nákvæmlega út í það hvaða Norðurlönd það eru sem hafa tekið þetta upp gat hún ekki svarað því. Ég ætlast samt ekki til þess að hæstv. ráðherra sé alveg inni í svona málum, en menn eiga ekki að bera svona rök á borð nema þeir séu algjörlega pottþéttir á því að það sé rétt. Ég sagði þá og ítreka enn að ég þekki ekki, eftir mikið starf að þessum málum sem ég fékk mikinn áhuga á og hafði áður, þessa löggjöf. Til þessa þekki ég bara tillögur sem hafa komið fram t.d. í Svíþjóð og í Finnlandi, en ég þekki ekkert Norðurland sem búið er að taka þetta upp í lög. En ef hæstv. ráðherra getur sagt mér frá því og með hvaða rökum það var gert skal ég hlusta á það. En herra trúr, þó að ég sé út af fyrir sig alveg sammála hæstv. ráðherra um að við eigum að taka mið af tiltölulega farsælli á köflum löggjöf Norðurlanda í þessum efnum, þá er það af og frá að við eigum að hlaupa til eftir einhverjum tillögum sem liggja þar fyrir og eru sumar, eins og um það ákvæði sem ég nefndi sérstaklega, mjög umdeildar. Það breytir engu fyrir mig þó að hæstv. ráðherra segi að ákvæðið, breytingin sem hún leggur fram frá tillögum þingmannanefndarinnar við 6. mgr. 45. gr. þar sem ráðherra fær heimild til þess að skilyrða, m.a. að setja tímatakmörk við fjölskyldusameiningu. Þegar hún segir að hún hafi fulla trú á því að það brjóti ekki í bága við 8. gr. mannréttindasáttmálans þá leyfi ég mér að vera því algjörlega ósammála þar til hæstv. ráðherra kemur með frekari rök fyrir því. Þessi sáttmáli, þetta tiltekna ákvæði segir það algjörlega skýrt að sérhver einstaklingur eigi að hafa skýlausan rétt til að hafa heimili og til að hafa fjölskyldu. Með öðrum orðum, til að hafa grundvöll sem er hamingja sérhvers manns. Þetta segir í 1. tölulið þessa ákvæðis sem allir þingmenn kunna örugglega utan að. Í 2. tölulið þeirrar greinar segir algjörlega skýrt á hvaða forsendum má fara frá því, þ.e. ef það varðar þjóðaröryggi, ef það varðar almannaheill, ef það varðar glæpi og spillingu eða eitthvað í þá veru. Það er ekkert sem hægt er að tengja þetta atriði við sem segir að ef fólki sem kemur niðurbrotið, hugsanlega úr átökum úti í heimi, veit ekki sitt rjúkandi ráð, hefur ekki rænu á að fara strax í að finna ættingja sína sem oft eru týndir í flóttamannabúðum eða týndir í myrkviðum styrjalda, þá eigi að meina þeim ef sex mánuðir líða að notfæra sér þann rétt sem við hin öll krefjumst, sem er að finna hamingjuna með fjölskyldu og innan heimilis. Ég gef ekkert fyrir þetta og verð að segja að miðað við þá rökfestu sem hæstv. innanríkisráðherra endranær sýnir, þá skoraði hún ekki hátt á sínum eigin mælikvarða í dag. Eins og gefur að skilja vegna forsögu minnar að málinu og okkar þingmanna stjórnarandstöðunnar sem sátum í nefndinni erum við vitaskuld sammála því uppleggi sem frá okkur fór og í öllum meginatriðum með örfáum undantekningum hefur hæstv. ráðherra haldið sig við það. Það eru sjö eða átta atriði, þar af kannski þrjú til fjögur, sem eru veigamikil sem hverfa þarf frá og í öllum atriðum til verri vegar. Ég hef þegar rakið það atriði sem fer mjög í mína sál og varðar fjölskyldusameiningu og segi algjörlega hreint út að ég mun berjast með kjafti og klóm gegn því að það verði samþykkt. Hvaða nauður rekur hæstv. ráðherra til að gera þetta? Það eru sárafáir sem að öllum líkindum munu falla undir þetta. Hvernig í ósköpunum ætla menn að verja það að staðsetja Ísland, eins og hæstv. ráðherra gerði í dag, í besta falli á gráu svæði gagnvart mannréttindasáttmálanum? Annað mál sem truflar mig líka og ég sé ekkert nema ranglæti í er sú staðreynd að önnur breyting í tillögum ríkisstjórnarinnar, hæstv. innanríkisráðherra, frá tillögum þverpólitísku þingmannanefndarinnar felur það í sér að fylgdarlaus börn sem fá hæli eru sett í þá stöðu að þegar þau verða fullorðin, þ.e. þegar þau verða 18 ára, þá er heimilt að endurmeta stöðu þeirra. Hvað felst í því? Jú, það felst í því sviplaus þögul ógn um það að þegar þau hafa fest hér rætur, kannski um margra ára skeið, þá vofir yfir að þeim verði fleygt út úr landinu. Þetta er ekki mannúð Íslendinga. Þetta er ekki sú sanngirni sem allir flokkar vilja sýna, ekki síst börnum. Þverstæðan í málinu er sú að það langbesta í frumvarpinu er það með hvaða hætti ofið er í gegnum allt frumvarpið að staða barna er miklu sterkari en áður. Á stöku stað brýst þessi tónn og þessi viðleitni fram til að vernda barnið eins og skínandi fegurð í textanum. Hæstv. ráðherra má ekki gera sjálfri sér það, hún má ekki gera okkur það í þessu efni að breyta þar frá. Herra forseti. Það eru fleiri atriði sem þegar hafa verið nefnd sem ég gæti fett fingur út í, en ég ætla ekki að hafa þennan bölmóð lengri. Ég er þeirrar skoðunar að frumvarpið sé mjög gott og ég gæti talið upp feikilega mörg atriði sem valda því að ég tel að brýnt sé að við samþykkjum það. Fyrir utan hin efnislegu gæði sem felast í þessum ágætu tillögum þá er það líka staðreynd að ég held að það skipti óskaplega miklu máli fyrir okkur sem löggjafarsamkomu og fyrir samfélagið sem við erum túlkendur fyrir, að pólitísk samstaða náðist um málaflokk sem í öllum öðrum grannlöndum eru heiftarlegar deilur um. Ég segi það alveg hreinskilnislega við hæstv. ráðherra að ákafi minn í að samþykkja þetta felst í því að ég óttast það að ef sú samstaða brestur, í þeim óstöðugleika sem ríkir í samfélaginu, gæti það leitt til þess eins og í ýmsum öðrum samfélögum að málið mundi sundurslíta samfélagið í mjög fordómafullri og heiftarlegri umræðu, eins og við sjáum jafnvel hafa gerst annars staðar á hinum friðsælu Norðurlöndum. Samstaðan skiptir svo miklu máli. Þess vegna segi ég fyrir mína parta að ég vil ganga langt til að koma málinu í gegn. En þá finnst mér líka að hæstv. ráðherra megi ekki setja mig í þá stöðu að ég þurfi að samþykkja ákvæði sem beinlínis særa réttlætiskennd mína og valda þeirri upplifun hjá mér að ég sé í besta falli á gráu svæði gagnvart sjálfum mannréttindasáttmálanum. Herra forseti. Ég nefndi það sérstaklega áðan að það sem er langmerkast í frumvarpinu er akkúrat sú stóraukna vernd sem börnum og ekki síst fylgdarlausum börnum er veitt og ég tel að það skipti verulegu máli í tengslum við það með hvaða hætti lagaramminn er skekktur og regluverkið sett í kringum móttökumiðstöðina og ekki síst hvernig barnaverndaryfirvöld fá aðkomu að málinu í gegnum móttökumiðstöðina strax á fyrstu skrefum. Það er nefnilega þannig fyrir okkur sem höfum verið lengi á vellinum og oft komið að málum af þessu tagi að við vitum að það liggur við að nánast í flestum tilvikum sem varða börn í þessari stöðu þá skapast vandræði sem í sumum tilvikum eru þannig að Íslendingar hefðu átt að skammast sín að sú staða kom upp. Alltaf má rekja það til þess að barnaverndaryfirvaldið hefur mjög óljósa stöðu í gildandi lagaramma varðandi aðkomu sína að málefnum sem tengjast flóttabörnum. Í frumvarpinu er það hins vegar nánast í gadda slegið að menn verða að hlusta á barnaverndaryfirvaldið. Lögð er skylda á herðar Útlendingastofnunar og hún verður að leita ráða hjá þeim þegar upp koma viðkvæm tilvik. Ég gagnálykta því að Útlendingastofnun komist ekki hjá því að taka tillit til þeirra ábendinga sem þar koma fram. Mér finnst það til dæmis mikilvægt að börnum í sérstakri stöðu er skipaður gæslumaður fyrir hagsmunum þeirra, sem ekki á að ala önn fyrir barninu. Hann á að sjá til þess að barn sem er ekki komið til þess þroska eða er í þeirri stöðu að það kann ekki að leita réttar síns í útlendu landi, það er varið. Þetta skiptir alveg svakalega miklu máli, að minnsta kosti fyrir mig. Það er vegna þessara þátta og þó ekki væri nema bara vegna þessa þráðar sem vefur sig í gegnum frumvarpið sem væri í fínu lagi að samþykkja það. Margt fleira kemur fram í frumvarpinu. En að öllu leyti er málaflokkurinn miklu skýrari og það skiptir máli í svona vandasömum málaflokki að menn geti metið sína stöðu. Ég tek dæmi. Eitt af því sem er erfitt í lagarammanum er að vitaskuld eru mörg íþyngjandi ákvæði gagnvart þeim sem fá eða sækja um alþjóðlega vernd. Það er erfitt að finna þau. Menn þurfa helst að hafa sérfróða aðila til að geta leitað þau uppi. Þetta er sett allt í einn kafla. Þetta skiptir verulega miklu máli. Það skiptir líka máli fyrir mig að í frumvarpinu kemur fram að stjórnvaldið hefur leiðbeinandi skyldu. Það hjálpar verulega. Hæstv. ráðherra tók sjálf á þeim jákvæða og göfuga þætti í frumvarpinu sem rekur sig aftur til fyrri ráðherra, þar á meðal hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, að taka á sérstakt tillit til þeirra sem eru í viðkvæmri stöðu. Þar skiptir móttökumiðstöðin miklu máli til að geta greint það, því að hæfni þarf til að greina það á stundum hvort sá sem sækir um alþjóðlega vernd hefur verið fórnarlamb mansals, er það kannski, eða hefur sætt alvarlegum pyndingum. Það skiptir máli að lagaramminn búi til sérstök réttindi fyrir þá sem í þeirri stöðu eru. Að lokum vil ég segja að mikilvægt er að menn nái samstöðu um þetta. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin hafi brugðist vel við í haust, eins og ég sagði þá, þegar hún tók á þeim vanda og aflaði 2 milljarða til að stoppa upp í göt vanrækslusynda fortíðarinnar og kosta nýmæli eins og móttökumiðstöðina. [[Forseti hringir.]]Ég vil líka segja áður en ég fer héðan, herra forseti, að erfitt er [[Forseti hringir.]]að stýra Útlendingastofnun og sú stofnun hefur oft sætt ámæli. [[Forseti hringir.]]En ég vil segja gagnvart þessum erfiða málaflokki, mér finnst [[Forseti hringir.]]að stjórnendur hennar og stofnunin hafi þrátt fyrir allt staðið sig vel undir miklu álagi, mikilli ágjöf og það hefðu ekki allir getað siglt í gegn eins og þau gerðu.
Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um útlendinga sem er að mörgu leyti merkilegt mál og ekki aðeins vegna inntaksins og innihaldsins og vegna þess hversu samferða vinnan í þingmannanefndinni hefur verið sífellt sterkara ákalli í samfélaginu og í heiminum, heldur kannski fyrst og síðast vegna þess að með þessari vinnu, ef okkur lánast að sigla henni alla leið, sýnum við að við lærðum eitthvað af hruninu, að við gátum unnið öðruvísi, að við þorðum að treysta hvert öðru og að við þorðum að setja í gang og viðhalda vinnu sem ekki byggði á hefðbundnum hugmyndum um meiri hluta og minni hluta, heldur um það að svona verkefni ætti fyrst og fremst að vera torg góðra hugmynda sem væru leiddar til lykta með rökum og með trausti og með trúmennsku gagnvart því mikilvæga og viðkvæma máli sem þarna er undir. Það er ekki svo að við sem erum í stjórnmálunum séum sérstaklega í fókus fyrir það að vera almennilegt fólk og ekki sérstaklega fyrir það að stunda almennilega vinnu og hvað þá að pólitík sé eitthvað sem sé eftirsóknarvert að taka þátt í. Ég vil af þessu tilefni nefna þennan þátt sérstaklega, þ.e. vinnuna sem slíka. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hlut hennar í því og starfsfólki innanríkisráðuneytisins sem hefur komið að þessari vinnu, velferðarráðuneytinu og þeirri vinnu og hv. þm. Óttari Proppé fyrir að sitja í öndvegi á oft mjög kúnstugum fundum sem voru þó alltaf málefnalegir og alltaf góðir, ekki alltaf mjög skipulagðir en alltaf leið fram á við. Við áttum í óvenjumiklu samráði við alla mögulega aðila úti í samfélaginu, við þá sem best þekkja til, við Útlendingastofnun, við lögregluna, við þá lögmenn sem hafa helst axlað þessar flækjur og flóknu verkefni, við grasrótarhreyfingar sem hafa verið róttækastar í þessum málaflokki, við Rauða krossinn o.s.frv. Fyrst og fremst tókumst við sem sátum í þingmannanefndinni á við það, og stundum þurftum við beinlínis að hafa orð á því, að leyfa þessari vinnu að vera í friði fyrir öðrum átökum sem við algjörlega skuldlaust tókum fullan þátt í af fullum krafti í þinginu og í nefndum þingsins. Mér finnst mikilvægt að við gætum að þessu. Við höfum stundum talað um það í nefndinni að það mætti halda þeim þætti sérstaklega til haga. Þó að hann sé sannarlega mikilvægur fær hann ekki sérstaklega mikið vægi í greinargerðinni eða í þeim pappírum sem koma frá ráðuneytinu. En ég treysti því, ef okkur lánast að gera þetta að lögum, að við sem skipuðum þingmannanefndina með okkar góða fólki í innanríkisráðuneytinu náum að taka utan um þennan þátt sérstaklega, vegna þess að þetta er módel sem á að setja fleiri stór og þverpólitísk mál í. Þetta er háttur sem er viðhafður annars staðar á Norðurlöndum, sem við höfum því miður ekki getað tileinkað okkur í nægilega ríkum mæli, sem er stundum kölluð hvítbókarleiðin eða sú leið að byrja á því að fanga málið mjög ítarlega áður en farið er í frumvarpssmíð. Við höfum því miður oftar en ekki haft þann háttinn á á Íslandi að það eru kannski tveir starfsmenn ráðuneytisins og einn lögfræðingur utan úr bæ sem eru settir niður við að skrifa frumvarp, síðan fer það sína leið og svo lendum við í kúvendingum við kosningar og væntingum um það að venda málum. Ég held að stórir málaflokkar eins og málefni útlendinga, við höfum líka rætt um fangelsismál, um dómstóla, um skipulagsmál, um málefni skólakerfisins, menntakerfisins, málefni heilbrigðisþjónustunnar, þetta eru allt mál sem eiga að vera í farvegi af þessu tagi og það væri þroskaskref fyrir íslenska þingið og íslensk stjórnmál ef okkur lánaðist að stíga það í verklagi varðandi fleiri stóra málaflokka. Þess vegna vil ég staldra sérstaklega við það. Hv. þm. og fyrrverandi innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson á, má segja, grunninn að þeirri vinnu sem við höfum farið í. Ég vil sérstaklega geta þess og þakka fyrir að því hefur verið kirfilega til haga haldið í allri þessari vinnu. Menn hafa ekki verið uppteknir af því að merkja sér einstaka kafla í verkefninu heldur fyrst og fremst leyft verkefninu að njóta sín. Það hafa verið ráðherrar sem hafa haft til þess pólitíska burði og pólitíska stærð að gera það þannig og ekki síður hv. þm. Óttarr Proppé. Það sem mér hefur þótt vænst um í þessu máli - og hér er málið til 1. umr. og við erum að koma því til nefndar og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir er þar í öndvegi allsherjar- og menntamálanefndar og er málið þar í afar góðum og traustum höndum - er að við horfum í raun og veru til miklu jákvæðari tóna. Frumvarpið er miklu jákvæðara og þrungnara mannúð og mannréttindum heldur en lög sem ég vona að ég geti og megi kalla fráfarandi lög um útlendinga. Tónn í löggjöf er nefnilega mikilvægur líka. Það er ekki aðeins svo að við séum að skrifa harðan og hráan texta heldur erum við líka að segja sögu, við erum að segja sögu um það hvernig samfélag við viljum byggja. Minn bakgrunnur er málfræði en ekki lögfræði, þótt ég hafi gaman af lögfræði, og það er fullt af ljóðrænu í lögum og það er fullt af millitexta og undirtexta. Það hvernig orð maður velur og hvaða orðfæri maður notar segir líka mikið um vilja löggjafans. Það er kannski ekki sá vilji sem kemur til kasta dómstóla á hverjum tíma heldur sá vilji sem endurspeglar andann í samfélaginu á hverjum tíma og segir hvort við viljum opna fangið eða hvort við viljum ekki gera það. Því er ekki að leyna að það eru nokkrar breytingar, sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom að, sem voru gerðar frá því að þingmannanefndin skilaði málinu til ráðherra og þangað til við fengum það til þingsins. Nokkrar af þeim breytingum eru að mínu mati ekki til bóta. Þær hafa verið nefndar, bæði í andsvörum við hæstv. ráðherra en ekki síður í ræðum, bæði hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og hv. þm. Óttars Proppés, og það eru málin sem lúta að frestun á réttaráhrifum, búsetuleyfi þar sem togast á fjögur ár og þrjú ár, breytingar á tímamörkum í fjölskyldusameiningu og mál fylgdarlausra barna og endurmat við 18 ára aldur. Þetta tel ég allt saman vera þætti sem nefndin þarf að taka til sérstakrar skoðunar. Það er mér fullljóst, eins og kemur fram í rökstuðningi og andsvörum hæstv. ráðherra í nokkurri tímaklemmu, að við erum í kviku andrúmslofti og það er mikil deigla í málaflokknum. Við endurspeglum að sumu leyti umræðuna í löndunum í kringum okkur en mín hvatning er sú að við freistum þess áfram að vera í frumvarpinu og væntanlega í löggjöfinni í forustu í málaflokknum og vera sá staður sem hin norrænu ríkin munu líta til í sinni nýju löggjöf þegar til hennar kemur og leiðarljós okkar verði fremur Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og slíkir aðilar. Hér er um stjórnarfrumvarp að ræða og allt gott um það að segja að hæstv. ráðherra komi að málinu með áherslum sínum og tilteknu breytingum sem við glímum við, en í ljósi pólitísks veruleika málsins vil ég líka nefna að um er að ræða hárfínt jafnvægi milli gagnstæðra sjónarmiða að sumu leyti, milli sjónarmiða sem einkenna og endurspegla gríðarlega þunga og alvarlega undiröldu í sumum löndum í kringum okkur, sum þeirra landa hafa ekki glímt við slíka undiröldu um langt skeið. Við sjáum slíka undiröldu stundum dúkka upp í nýjum flokkum og nýjum framboðum sem gera út á ótta gagnvart útlendingum og ótta gagnvart því sem koma skal, sem eru miklu, miklu meiri flutningar fólks heimshluta á milli til þess að flýja stríðsátök, eins og hér eru helst undir á vettvangi dagsins, en ekki síður til þess að flýja umhverfisvá sem verður líka vaxandi viðfangsefni. Evrópa hefur áður glímt við mikla þjóðflutninga og stundum meiri þjóðflutninga en akkúrat núna. Evrópa er sérstaklega vel til þess fallin núna að glíma við vandamál af þessu tagi. Þó að maður beini ekki sjónum að því hvar sökina er að finna, þ.e. það að setja stríðsátökin í gang yfir höfuð og stemma ekki fyrst og fremst stigu við þeim, þá er það þannig að á Vesturlöndum og í Evrópu eru ríkustu og stöðugustu velferðarsamfélög heims sem ættu af myndarskap og sterkri mannúðlegri löggjöf að taka á þessu viðfangsefni þannig að sómi sé að í þeim löndum. Þar vil ég og finnst mikilvægt að Ísland sé fánaberi. Mér finnst að við eigum að setja okkur það markmið. Eins og hefur komið ítarlega fram erum við að tala um ákveðna þætti sem eru gríðarlega mikilvægir og hafa ekki verið í nægilega góðum skorðum. Það er kannski fyrst og fremst grundvöllurinn, skýrari grundvöllur fyrir alþjóðlegri vernd erlendra ríkisborgara og einstaklinga án ríkisfangs sem eiga þennan rétt samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum sem við erum aðilar að, sem ég held að sé betra að kalla alþjóðlegan vilja heldur en skuldbindingar því að það hljómar eins og við séum undirokuð eða þrúguð af þeim skuldbindingum en það er af því við viljum vera fólk meðal fólks og þjóð meðal þjóða. Í þessu frumvarpi er líka kveðið með mun skýrari hætti á um réttarstöðu og réttaröryggi útlendinga. Auðvitað er það svo og ætti að vera svo að það þyrfti enginn að spyrja um það að útlendingar nytu sambærilegs réttaröryggis við okkur hin og að við þyrftum ekki að færa það sérstaklega í lög að um sjálfsögð mannréttindi væri að ræða meðan fólk bíður úrlausnar mála sinna. En það er allt gert hér. Ég verð að játa það, forseti, að ég hef sérstakar mætur á ákveðnum köflum í greinargerðinni. Ég held að það sé næstum því þannig að innanríkisráðherra gæti gefið út sérrit með völdum köflum í greinargerðinni því að það eru svo góðir kaflar og við gætum jafnvel notað það í jólagjafir eða eitthvað, við sem vorum í þingmannanefndinni, því að það eru svo fín sjónarmið og góð sjónarmið sem við eigum að vera stolt af og fara með um lönd og álfur ef því væri að skipta. Það er svo að ekki verður farið í þetta gríðarlega stóra frumvarp lið fyrir lið vegna þess að það er langt og mikið. Ég treysti því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari vel ofan í saumana á þessum málum og málið komist til nefndar áður en við ljúkum þessum þingfundi og verði sent út til umsagnar strax að afloknum þessum þingfundi. Það er óendanlega mikilvægt í raun, burt séð frá öllum pólitískum klemmum og forgangsmálalistum og kjördögum og nýjum forsætisráðherrum og stigafundum og hvað þetta nú allt saman heitir, að okkur lánist að klára frumvarp til laga um útlendinga, gera þau að lögum. Ef við förum með þennan málaflokk opinn inn í aðdraganda kosninga hef ég áhyggjur af því að þá geti farið að loga eldar sem verði erfiðara að glíma við. En ég mun leggja mitt af mörkum til þess að þetta mál fái brautargengi og því ljúki og verði að lögum.
Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns í 1. umr. um frumvarp til laga um útlendinga segja að ég ætla alls ekki að draga dul á að ég er ein þeirra sem vilja að mun fleiri fái hæli á Íslandi en nú er, hvort sem er með stöðu flóttamanna eða þeim sé veitt hæli af mannúðarástæðum. Ég vil óska hæstv. innanríkisráðherra til hamingju með að hafa lagt frumvarpið fram í dag og þakka fyrir framsöguræðu hennar og ég þakka þeim hv. þingmönnum sem setið hafa í þingmannanefnd sem hér hefur títt verið nefnd sem hefur haft það hlutverk að fara í gegnum og leggja drög að frumvarpi um útlendingalög. Um leið og ég vil þakka þeim öllum fyrir þessa vinnu þá verð ég að segja að kannski einmitt vegna þess að það er draumur minn að hér fái fleiri hæli á Íslandi, þá varð ég fyrir svolitlum vonbrigðum með frumvarpið, ef til vill vegna þess að ég gerði mér óraunhæfar vonir um hvað kæmi út úr vinnunni. En áður en ég fer nánar yfir þau atriði sem mig langar að nefna við 1. umr. þá vil ég samt segja að ég tek heils hugar undir það sem hér hefur verið sagt og þessi endurskoðun skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli. Ég er sammála því til að mynda að hér sé búið betur að réttindum barna, en vil um leið segja að ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem sagði að hann vonaði sérstaklega að ákvæði um endurmat á stöðu fylgdarlausra barna við 18 ára aldur yrði skoðað sérstaklega í hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd og jafnvel breytt. Þá vil ég líka segja það, sem er auðvitað jákvætt, að lögin eru aðgengileg og þannig uppbyggð að tiltölulega gott er að sjá hvaða reglur það eru sem gilda á Íslandi. Það skiptir máli, ekki síst held ég þegar að minnsta kosti hluti af því fólki sem mun hafa áhuga á þessum lögum og mun vilja kynna sér þau til að vita hver réttindi þess eru, er fólk sem er kannski ekki vel læst á íslenska tungu og hvað þá íslenskt samfélag. Þá skiptir aðgengileiki laganna sjálfra sérstaklega máli, til viðbótar við það sem segir í lögunum. Eins og ég sagði í upphafi þá varð ég fyrir svolitlum vonbrigðum því mér finnst enn þá að Ísland verði óþarflega lokað eða allt of lokað og hér verði of erfitt að fá hæli samkvæmt þessu lagafrumvarpi. Það sést kannski einna best í 36. gr. frumvarpsins þar sem er fjallað um flóttamenn og vernd gegn ofsóknum og skilyrðin sem þarf að uppfylla til þess að umsókn um alþjóðlega vernd sé tekin til efnismeðferðar. Hér finnst mér enn þá vera of auðvelt að vísa fólki frá vegna þess að við erum nálega aldrei, ég held hreinlega aldrei, fyrsti viðkomustaður fólks. Það kemur enginn hingað beint frá stríðshrjáðu landi og þá er alltaf hægt að vísa fólki til einhvers annars lands sem það kom hingað í gegnum. Ég er hrædd um að þetta ákvæði verði notað um of. Svo vil ég líka nefna 32. gr. þar sem fjallað er um refsileysi vegna ólöglegrar komu eða falsaðra eða stolinna skilríkja. Þar sé ég ekki betur en að hægt sé að refsa flóttamönnum sem koma hingað með fölsuð skilríki á þeim forsendum að þeir hefðu átt að gefa sig fram í ríkinu sem þeir komu fyrst til eða komu í gegnum, enda komi enginn hingað beint frá hættusvæði. Ég hef á tilfinningunni að hér sé ekki verið að breyta neinu frá núgildandi lögum. En þetta er eitt þeirra atriða sem oft hefur verið nefnt að mjög brýnt sé að taka á. Þetta er atriði sem mér finnst þurfa að skoða sérstaklega. Svo er eitt atriði sem kann að þurfa að skoða sérstaklega. Þetta er auðvitað gríðarlega stórt og víðtækt frumvarp og rosalega margar greinar sem mikilvægt er að rýna vel, en mig langar að nefna 116. gr. þar sem er fjallað um refsiákvæði. Þar eru talin upp atriði sem geta varðað refsingu. Í b-lið kemur fram, með leyfi forseta, að það varði sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum ef maður „af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hefur milligöngu um vinnu eða húsnæði fyrir útlending […]“. Svo er haldið áfram með greininguna. Mér finnst mikilvægt að velta því upp hvað þetta þýði. Þýðir þetta það að ef Íslendingur tekur útlending eða einhvern sem er með mál til meðferðar í kerfinu inn á heimili sitt og býður honum að búa þar, sé hægt að refsa Íslendingnum fyrir það? Ég veit að í Danmörku til að mynda hefur það verið praktíserað þannig að flóttamönnum hefur verið gert að búa í sérstökum móttökumiðstöðvum. Ég vil reyndar nefna það við þetta tækifæri að ég er mjög hlynnt því að hér verði komið upp móttökumiðstöð. En það sem ég er að velta fyrir mér er hvernig eigi að skilja þetta ákvæði í rauninni í tengslum við það. Ég teldi það mjög slæmt ef það yrði með lögum þannig um hnútana búið að það væri hægt að refsa fólki fyrir það að hýsa flóttafólk. Ég vona að ég sé að misskilja eitthvað hérna, en þetta er hins vegar skilningur sem mér finnst vera hægt að lesa út úr ákvæðinu. Mér finnst þess vegna mikilvægt að vekja athygli á þessu og beini því meðal annars til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að hún skoði það sérstaklega hvort þetta þýði ekki örugglega eitthvað annað en að hægt sé að refsa fólki fyrir að taka einstakling eða fjölskyldu sem er með mál sitt í gangi í kerfinu inn á heimili sitt. Frumvarpið er 125 lagagreinar og þær taka á gríðarlega mörgum og ólíkum viðfangsefnum, þannig að það er margt sem þarf að skoða. Þetta er bara 1. umr. og við þingmenn höfum reynt að gera okkar besta til að fara yfir frumvarpið, en auðvitað höfum við þurft að lesa það frekar hratt því að það eru að ég held ekki nema um tveir sólarhringar síðan málinu var dreift. Það eru ýmsar spurningar sem vakna um það hvernig eigi að túlka lagabókstafinn einmitt vegna þess að það hefur kannski ekki gefist tími til að kryfja allt, en þess vegna er mikilvægt að við veltum upp þeim spurningum sem vakna og beinum því til nefndarinnar að skoða sérstaklega meðfram annarri venjulegri meðferð sem frumvörp fá í nefnd. Mig langar að nefna atriði sem lýtur að öðru en því sem ég hef hingað til talað um, sem eru flóttamenn og þeir sem koma hingað og sækja um alþjóðlega vernd, af því að hér er líka verið að fjalla um aðra útlendinga. Hér er meðal annars kafli um dvalarleyfi. Það voru tvær greinar vegna dvalarleyfisveitingar sem ég staldraði við, en það eru 75. gr. og 76. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um dvalarleyfi fyrir annars vegar hugsanlegt fórnarlamb mansals og hins vegar dvalarleyfi fyrir fórnarlamb mansals. Þar kemur fram að dvalarleyfi samkvæmt þessum ákvæðum geti ekki verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis. Ég hreinlega spyr: Af hverju ekki? Ef fólk fær dvalarleyfi vegna þess að grunur leikur á að einstaklingurinn sé fórnarlamb mansals eða það er hreinlega búið að úrskurða það að viðkomandi sé fórnarlamb mansals, það fær dvalarleyfi á þeim forsendum, af hverju ætti ekki að vera hægt að nota það sem grundvöll, að hægt sé að endurnýja slíkt dvalarleyfi og fólk fái ótímabundið dvalarleyfi á grundvelli þess? Ég sé alla vega ekki neina augljósa skýringu á því af hverju það ætti ekki að vera svo. Ég hefði einmitt haldið að við ættum frekar að leggja okkur fram um að búa sem best að þessu fólki sem er auðvitað í gríðarlega viðkvæmri og erfiðri stöðu og að mínu mati væri ótímabundið dvalarleyfi liður í því. En af því að tíminn er að hlaupa frá mér þá vil ég nefna að lokum að ég varð fyrir vonbrigðum með það, vegna þess að hér er verið að fara inn í lögin um atvinnuréttindi útlendinga, að hér er ekki verið að breyta því almennt að atvinnuleyfið liggi hjá einstaklingnum en ekki hjá atvinnurekanda. Það er þannig núna að það er atvinnuveitandinn sem hefur dvalarleyfið. Mér finnst að þetta sé atriði sem við verðum núna að velta alvarlega fyrir okkur í ljósi þeirra frétta sem við höfum heyrt á undanförnum dögum um slæman aðbúnað verkafólks. Auðvitað get ég ekki vitað hvort þetta verkafólk nákvæmlega [[Forseti hringir.]]starfar hér með atvinnuleyfi sem fellur undir [[Forseti hringir.]]þetta, en það er hins vegar alveg ljóst að á meðan það er atvinnurekandinn sem hefur [[Forseti hringir.]]atvinnuleyfið en ekki einstaklingurinn sjálfur er fólk í vistarböndum við vinnuveitanda sinn. Það [[Forseti hringir.]]setur fólk í gríðarlega viðkvæma stöðu. Fréttirnar þessa dagana eru með þeim hætti að þetta verðum við að skoða sérstaklega. [[Forseti hringir.]]En tími minn er víst búinn.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu nokkurra þingmanna Samfylkingarinnar sem eru auk mín hv. þingmenn Árni Páll Árnason, Helgi Hjörvar, Valgerður Bjarnadóttir, Katrín Júlíusdóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Tillagan felur það í sér að innanríkisráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra verði falið að hefja undirbúning að stofnun embættis umboðsmanns flóttamanna á Íslandi. Undirbúningur verði hafinn með því að kanna kosti og þörf á að stofna sérstakt embætti umboðsmanns flóttamanna og að ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum könnunarinnar með skýrslu sem verði lögð fyrir þingið. Tilefni málsins er rakið í greinargerð með tillögunni. Þar kemur fram að undanfarið hefur orðið fordæmalaus fjölgun á umsóknum um alþjóðlega vernd hér á landi eða 85% aukning á milli ára miðað við þann tíma sem þessi þingsályktunartillaga var samin og fyrst lögð fram. Málið er angi af stærra vandamáli sem varðar álfuna alla í kjölfar stríðsátaka sem hafa brotist út í Sýrlandi og víðar, vanda sem ekki mun leysast af sjálfu sér. Líf og afdrif þeirra sem nú dvelja við óviðunandi aðstæður í flóttamannabúðum víðs vegar um heim hefur verið mörgum hugleikið í vetur og hrært okkur flest til samkenndar. Í því ljósi hefur krafan um örugga málsmeðferð og góðar móttökur fólks á flótta fengið aukið vægi í samfélagi okkar og víðar. Kannanir sýna að Íslendingar vilja almennt rétta hjálparhönd fólki sem kemur frá stríðshrjáðum svæðum þó að við sjáum líka á stundum í athugasemdakerfum vefmiðlanna dekkri kima þjóðarsálarinnar gagnvart fólki af framandi uppruna og trúarbrögðum. En kannanirnar sýna engu að síður að almennur vilji Íslendinga liggur í þá átt að fólk vill rétta hjálpandi hönd þeim sem hjálpar er þurfi. Hér á Íslandi hafa hins vegar ítrekað komið upp mál sem hafa valdið harðri gagnrýni sem beinst hefur að slælegri málsmeðferð, löngum afgreiðslutíma, aðstæðum hælisleitenda meðan þeir bíða úrlausnar um hælisumsókn sína og loks endanlegri ákvörðun um synjun eða samþykki þess að þeir fái hér hæli. Það hafa komið fram ásakanir um að brotið sé á mannréttindum hælisleitenda, að mannúðarsjónarmið hafi verið sniðgengin o.s.frv. Og það hafa birst í fjölmiðlum vitnisburðir, m.a. lögmanna sem fara með málefni flóttafólks, sem eru dapurlegar lýsingar á því hvernig málsmeðferðin hefur beinlínis brotið fólk niður eins og lýst er í greinargerð með þingsályktunartillögunni og ég ætla ekki að fjölyrða frekar um hér en beini til fólks að kynna sér. Þau atvik sem hafa komið upp á síðustu missirum hafa líka fært okkur heim sanninn um að flóttafólkið sem hingað leitar þarfnast betri ráðgjafar og handleiðslu varðandi lagalega stöðu sína og möguleika í íslensku samfélagi. Nú liggja fyrir þinginu tvö mál sem lúta að málefnum flóttafólks og hælisleitenda, fyrir utan það mál sem hér er til umræðu, það er annars vegar stóra frumvarpið sem við köllum svo og við ræddum hér rétt áðan, heildarlöggjöfin um útlendingalögin, og hins vegar minna frumvarp sem lýtur að því að bæta málsmeðferðina með stækkun kærunefndar og fleiri ráðstöfunum. Í stóra frumvarpinu, sem er nýja útlendingalöggjöfin og er afrakstur þverpólitískrar vinnu um þann málaflokk, er gert ráð fyrir því að öll samskipti útlendinga við íslensk stjórnvöld fari fram í gegnum eina stofnun, Útlendingastofnun. Hér skal tekið undir það sjónarmið að samþætta þurfi þá þjónustu sem íslensk stjórnvöld geta veitt útlendingum, þar á meðal hælisleitendum, en jafnframt verður að benda á mikilvægi þess að hagsmunagæsla og réttaraðstoð við útlendinga sé á einni hendi. Útlendingastofnun, sem úrskurðar um það hvort dvalarleyfi skuli veitt, getur ekki í reynd sinnt því hlutverki svo að vel sé. Það er ekki vantraust á stofnunina sem slíka, það veltur á eðli máls. Það er með öðrum orðum mikilvægt að skilið sé á milli úrskurðar- og rannsóknarhlutverksins, sem Útlendingastofnun hefur með höndum, og hagsmuna- og réttargæsluhlutverksins sem þarf að sinna gagnvart flóttamönnum. Það er þá í reynd eina breytingin sem þessi þingsályktun hefði í för með sér fyrir stóra frumvarpið, þ.e. að hefja undirbúning að stofnun embættis sem færi með slíka hagsmuna- og réttargæslu. Aðrir sem koma að málefnum flóttamanna, Rauði krossinn, Fjölmenningarsetur, mannréttindaskrifstofur, sveitarfélög og einstakir lögmenn, vinna hver fyrir sig gott starf, en þó viðurkenna allir þessir aðilar að samþættingar sé þörf og að hagsmunagæsla og réttaraðstoð við útlendinga þyrfti að vera á einni hendi. Það er með öðrum orðum mikilvægt að hafa hreinar stjórnsýslulínur á borð við þær að skilja á milli þess úrskurðar- og rannsóknarhlutverks sem Útlendingastofnun hefur með höndum annars vegar og hagsmuna og réttargæslu flóttamanna hins vegar, eins og fyrr segir. Þessi tillaga okkar þingmanna Samfylkingarinnar miðar þannig að samþættingu ráðgjafar og aðstoðar, sem flóttamönnum er veitt á Íslandi, þannig að þeir geti leitað á einn stað þar sem hagur þeirra er borinn fyrir brjósti. Nú eru tæp tvö ár frá því að Rauði krossinn samdi við innanríkisráðuneytið um að taka að sér hagsmunagæslu þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd á Íslandi. Rauði krossinn þiggur núna fjárframlög frá ráðuneytinu til að sinna þessu verkefni. Hann sinnir þessu verkefni vel. En sá annmarki er á þessu fjárveitinga- og vinnuveitendasambandi Rauða krossins við ráðuneytið að það gæti ógnað sjálfstæði eða að minnsta kosti ímynd Rauða krossins sem hlutlausra mannúðarsamtaka. Til dæmis geta fjárvana hælisleitendur ekki valið sér talsmann þar sem íslensk stjórnvöld greiða einungis lögfræðingum á vegum Rauða krossins. Þetta hefur verið gagnrýnt af lögmönnum. Þó að við vitum að starfsmenn Rauða krossins hafi lagt sig fram og leggi sig fram um að sinna hlutverkinu vel þá er sú hætta til staðar að eftirlits- og aðvörunarhlutverkið, sem Rauði krossinn hefur haft með höndum varðandi réttindi flóttamanna og hælisleitenda, fari forgörðum. Með því að koma á fót embætti umboðsmanns flóttamanna væri tryggt að hælisleitendum og flóttamönnum yrði ekki aðeins veitt hlutlaus heldur virk aðstoð sem fyrst og fremst tæki mið af þeirra hagsmunum og réttarstöðu. Umboðsmanni væri þá falið að sinna hlutverki talsmanns hælisleitenda eða útvista því og útvega talsmann eftir atvikum líkt og Rauði krossinn gerir nú. Þá mætti gera ráð fyrir að umboðsmaður flóttamanna ætti samstarf við og leiðbeindi flóttafólki í samskiptum við ráðgefandi aðila eða stofnanir á borð við Fjölmenningarsetur, Rauða krossinn og Útlendingastofnun sem mundu sinna sínu hlutverki við frekari úrlausn eftir sem áður. Síðast en ekki síst má ætla að með stofnun umboðsmanns flóttamanna væri girt fyrir það sem gerst hefur ítrekað að opinber embætti á borð við Útlendingastofnun fái yfir sig reiðiöldur almennings þegar teknar eru ákvarðanir eða úrskurðað um réttindi flóttamanna og hælisleitenda. Virðulegi forseti. Það þarf vart að fjölyrða um þýðingu þess að vanda vel til verka við móttöku flóttamanna sem hafa lagt á sig erfitt og oft lífshættulegt ferðalag um langan veg til að forða sér og fjölskyldum sínum frá stríðsógnum á átakasvæðum eða úr óbærilegum aðstæðum af öðrum toga. Móttaka fólks sem gengið hefur í gegnum þær mannraunir sem fréttir votta síðustu mánuði og missiri krefst því ýtrustu fagmennsku. Það á jafnt við um hælisleitendur sem þá flóttamenn sem hingað koma í boði íslenskra stjórnvalda, svokallaða kvótaflóttamenn. Á Norðurlöndum er nú, eins og við höfum rætt hér fyrr í dag, mikil kvika í löggjöf og stefnumótun um málefni flóttamanna. Ástæðan er sú öra þróun sem nú á sér stað í málaflokknum vegna heimsviðburða. Við eigum að fylgjast vel með því sem um er að vera og þeirri stefnumótun og löggjöf sem verið er að þróa og vinna í nágrannalöndum okkar, en við eigum líka að taka frumkvæði og ekki vera hrædd við að stíga ákveðin skref til bóta. Við gætum, virðulegi forseti, verið í fararbroddi og öðrum þjóðum fyrirmynd í þessum málaflokki. Við eigum ekki að hika við að taka að okkur það hlutverk ef við erum í færum til þess.