Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Forseti vill tilkynna að borist hafa sjö bréf frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 260, um nefnd um framtíð Reykjavíkurflugvallar, frá Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, á þskj. 303, um Vestmannaeyjaferju frá Ásmundi Friðrikssyni, á þskj. 426, um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni, á þskj. 378, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 435, um fjárframlög til samgöngumála, frá Bryndísi Haraldsdóttur, á þskj. 337, um kostnað við Landeyjahöfn, frá Birni Leví Gunnarssyni og á þskj. 392, um endurmenntun ökumanna farþega- og vöruflutningabifreiða, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Þá hafa borist fimm bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 567, um skatttekjur ríkissjóðs, frá Óla Birni Kárasyni, á þskj. 382, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 397, um ráðningar ráðherrabílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 423, um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni, á þskj. 463, um launaþróun stjórnenda ríkisfyrirtækja og ríkisstofnana, frá Oddnýju G. Harðardóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og utanríkisráðherra.
Herra forseti. Það var sannarlega gaman að sjá hvað Þjóðverjar tóku vel á móti hæstv. forsætisráðherra og ekki síður hvað geislaði af þessum öflugu þjóðhöfðingjum. Þjóðverjar hafa sýnt mikla ábyrgð í málefnum flóttafólks, en því miður bárust heldur ömurlegar fréttir af gestrisni okkar Íslendinga gagnvart börnum í slæmum aðstæðum á meðan heimsókninni stóð. Í fyrrahaust náðist samstaða allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins um breytingar á lögum til að vernda börn á flótta. Í greinargerð með frumvarpinu var áréttaður vilji löggjafans um að ávallt skuli taka til efnislegrar meðferðar umsóknir um alþjóðlega vernd ef umsækjandi er í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá einsettu sömu flokkar sér að hefja strax endurskoðun á útlendingalögunum til að tryggja rétt barna og virða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Fjórum mánuðum eftir að ríkisstjórnin tók við er sú vinna ekki hafin. Og það sem er enn verra, þrengt hefur verið að réttindum barna í þessari ömurlegu stöðu. Nú virðist hæstv. dómsmálaráðherra hafa hunsað vilja löggjafans fullkomlega með nýrri reglugerð. Veik börn sem áður hefðu átt möguleika á skjóli og öryggi verða nú send úr landi. Þetta gerist í tíð núverandi ríkisstjórnar og að því er virðist sama dag og hæstv. dómsmálaráðherra er varin vantrausti fyrir embættisafglöp af flestum stjórnarliðum. Því hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra: Vissi hún af þessari reglugerð þegar vantraust á dómsmálaráðherra var borið upp? Hvað finnst henni um þessa reglugerð? Þetta er óforskammað, ómannúðlegt, kaldrifjað og hlýtur að vera ísköld vatnsgusa beint framan í Vinstri græn sem talað hafa fyrir meiri mannúð í þessum málaflokki. Nú reynir virkilega á hvort málflutningur þeirra eru bara orðin tóm. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Mun hún tafarlaust rísa upp og andmæla framferði hæstv. dómsmálaráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hlý orð í minn garð og fyrirspurn um mjög mikilvægt málefni. Af því að hv. þingmaður spyr hvort mér hafi verið kunnugt um efni þeirrar reglugerðar sem hann vísar til í fyrirspurninni, þá var mér það ekki. En vissulega var sú reglugerð sett í opið samráðsferli en það hafði farið fram hjá mér að fylgjast með efni þeirrar reglugerðar. Ég hef síðan í kjölfarið sett mig inn í þá gagnrýni sem Rauði krossinn hefur sett fram á efni reglugerðarinnar, þar sem Rauði krossinn telur of langt gengið í því að þrengja að þeim sem hingað koma á flótta. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um viðbrögð mín, þá hef ég óskað eftir samtali milli forsætisráðuneytis og dómsmálaráðuneytis til að fara nákvæmlega yfir gagnrýni Rauða krossins og fara yfir þetta mál þar heildstætt út frá þeirri gagnrýni og hvernig sé rétt að bregðast við því. Ég vil ítreka að í kjarna útlendingalaganna sem hér voru samþykkt á sínum tíma er sérstaklega rætt um það að mannúð eigi að vera okkar leiðarljós í móttöku flóttafólks og ekki síst barna. Þess vegna er mikilvægt að við tökum þá gagnrýni sem birst hefur alvarlega og við förum yfir hana á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður spyr líka eftir þeirri þverpólitísku vinnu sem var boðuð í stjórnarsáttmála, ekki bara um endurskoðun á útlendingalögum heldur líka um framkvæmd útlendingalaga. Ég hef spurt sérstaklega eftir þessu og hef fengið þau svör að enn vanti tilnefningar frá tveimur stjórnmálaflokkum á Alþingi í þá nefnd. Ég hef því óskað eftir að ýtt verði á eftir þeim tilnefningum þannig að sú vinna geti hafist sem fyrst því að ég hef lagt á það áherslu, eins og hv. þingmaður líka, að um þetta mál skapist sem mest þverpólitísk samstaða. Það skiptir verulegu máli fyrir málaflokk á borð við þennan.
Herra forseti. Það liggur reyndar fyrir að ekki mun nást algerlega þverpólitísk samstaða um þetta mál. Það kom fram í afstöðu Sjálfstæðisflokksins síðasta haust. En þá þurfum við hin, sem höfum virkilega meiri hluta fyrir þessu, að knýja fram okkar vilja. Ég spyr: Hvað hefur breyst núna ef hæstv. ráðherra er farin að hlusta á Rauða krossinn? Vegna þess að afstaða Rauða krossins lá fyrir löngu áður en reglugerðin var undirrituð. Mig langar þá líka að spyrja hæstv. ráðherra fyrst hún segist ætla að ýta á eftir vinnu þessarar þverpólitísku nefndar: Hefur hún ekki áhyggjur af því að hæstv. dómsmálaráðherra muni svo ekki bara hunsa niðurstöðu þverpólitísku nefndarinnar og gefa út reglugerðir út og suður? Og þá í ljósi þess: Finnst hæstv. ráðherra það ekki koma til greina að endurskoða hvort valdaframsal þings til ráðherra sé í sumum málum orðið of viðkvæmt?
Herra forseti. Af því að hv. þingmaður vísar aftur í hina þverpólitísku þingmannanefnd þá er kveðið á um hana í stjórnarsáttmálanum. Ég hef því engar áhyggjur af því að gengið verði fram hjá þeirri vinnu sem þar mun fara fram. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að dregist hafi að tilnefna í nefndina. Mér skilst á þingflokksformanni Pírata að þau hafi verið að ganga frá sinni tilnefningu, sem er besta mál. Mér skilst hins vegar líka að enn sé beðið tilnefningar frá Miðflokknum. Ég vona að hún sé á leiðinni því að það er mikilvægt að þetta starf sé sett af stað sem fyrst. Það lá fyrir í mínu fyrra svari við fyrirspurn hv. þingmanns að ég mun síðan sérstaklega fara yfir þessi mál með hæstv. dómsmálaráðherra því að það er mikilvægt að við hlustum eftir þeim athugasemdum sem fram koma í umsögn Rauða krossins. Eins og fram kom í fyrra svari mínu var athygli mín á þeirri umsögn ekki vakin fyrr en að lokinni staðfestingu reglugerðarinnar.
Virðulegur forseti. Ég beini hér spurningu til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Um liðna helgi kom saman landsfundur Sjálfstæðisflokksins og ályktaði með þeim hætti að ég sá ástæðu til að hrósa flokknum sérstaklega fyrir fína ályktun sem sneri að Landspítalanum sem hefur verið mjög umdeildur hér innan dyra. Sjálfstæðismenn ályktuðu m.a. svo og sögðu, með leyfi forseta: „Lokið verði þeirri uppbyggingu á Landspítalalóð sem er komin á framkvæmdastig og tengist núverandi starfsemi. Farið verði tafarlaust í staðarvalsgreiningu fyrir framtíðaruppbyggingu sjúkrahúsþjónustu með öryggi og sterkari samgönguleiðum að leiðarljósi.“ Flestum sem ég þekki þótti svo augljóst að ástæða var til að fagna þessari stefnubreytingu, sérstaklega vitandi um þá umræðu sem hefur átt sér stað. Nú er sá sem hér stendur svo heppinn að eiga marga góða Sjálfstæðismenn fyrir vini. Margir þeirra voru fulltrúar á landsfundi en ekki einn einasti … [[Gripið fram í: Hvaða landsfundi?]]Það er nú það. [[Hlátur í þingsal.]]En það skildi ekki einn einasti þeirra ályktunina sem svo að verið væri að álykta um annað sjúkrahús og að klára ætti uppbyggingu við Hringbraut. Það er tvennt sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um. Er ríkisstjórnin einhuga í þessu máli? Með betri greinum um þetta mál sem ég hef séð lengi er grein hæstv. menntamálaráðherra Lilju Alfreðsdóttur undir yfirskriftinni „Er eitthvað að óttast við faglegt mat?“ Sú grein birtist í Morgunblaðinu. Ég hvet alþingismenn til að lesa hana því að hún er prýðileg samantekt á málinu og hvers vegna við ættum að fara í staðarvalsgreiningu. Hitt sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um, sem hefur verið fjármála- eða forsætisráðherra til skiptis undanfarin ár: Hefur skilgreiningu á byggingarstigum verið breytt eitthvað fram hjá kerfinu? Ég þekki ekki nokkurn mann sem er tilbúinn að skilgreina það sem svo að [[Forseti hringir.]]meðferðarkjarni Landspítala – háskólasjúkrahúss sé kominn á framkvæmdastig.
Virðulegi forseti. Ég saknaði hv. þingmanns á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, hann var góður félagi okkar þar um árabil og trúnaðarmaður í flokknum, ár eftir ár. Eflaust hefur hann haft blendnar tilfinningar í brjósti þegar hann úr langri fjarlægð fylgdist með því þegar þar komu saman þúsund manns að álykta um hin ýmsu mál, m.a. um mál á heilbrigðissviðinu. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að þar var m.a. komið inn á það sem snýr að Landspítalanum. Nú er það svo að meðferðarkjarni Landspítalans er búinn á hönnunarstigi, það eru nokkrar vikur í að tekin verði skóflustunga að nýjum meðferðarkjarna [[Gripið fram í.]]og hann er þess vegna kominn á framkvæmdastig. Þegar menn tala um þær framkvæmdir sem eru nú í gangi eða eru komnar á framkvæmdastig, þá eru menn að tala um það sem búið er að hanna. Það er engin spurning að í tengslum við Landspítalann eru menn að tala um það að þar verði bráða- og háskólasjúkrahúsið á Íslandi en menn voru sömuleiðis sammála um það í Sjálfstæðisflokknum - og ég hvet hv. þingmann bara að koma aftur í flokkinn og sækja þar fundi ef hann hefur svona mikinn áhuga á því starfi sem þar fer fram - að það sé skynsamlegt að horfa til langrar framtíðar í uppbyggingu í sjúkrahúsþjónustu á Íslandi og að það sé orðið tímabært, jafnvel þótt við séum í miðjum klíðum við að ljúka uppbyggingu Landspítalans sem við höfum verið með fullfjármagnaða hér í ríkisfjármálaáætlunum undanfarinna ára, að huga að öðru sérhæfðara sjúkrahúsi sem muni styðja við það sem rís við Hringbraut.
Virðulegur forseti. Ég fylgdist sérstaklega vel með þessari tilteknu ályktun landsfundar og sérstaklega vegna þess að formaður velferðarnefndar Sjálfstæðisflokksins er sá hinn sami og fer fyrir Spítalinn okkar, held ég að félagasamtökin heiti, og hefur mikinn áhuga á framgöngu spítalans við Hringbraut og uppbyggingu þar. En það er auðvitað þannig, nú kem ég aðeins mínum gömlu vinum og núverandi til varnar, hinum almenna fulltrúa á landsfundi, að það dettur ekki nokkrum manni þar í hug að það sé verið að álykta um nýjan spítala á nýjum stað sem eigi að vera í einhvers lags meginþjónustu og þurfi að hafa til hliðsjónar öryggi, sterkari samgönguleiðir og þar fram eftir götunum ef það á bara fyrst og fremst að skipta um mjaðmarliði og fjarlægja fæðingarbletti. Þetta er allt annars eðlis og það er ekki nokkur möguleiki að almennir landsfundarfulltrúar hafi skilið málið með þeim hætti sem eftir á virðist vera snúið út úr með. Ég ítreka spurningu mína. Með vísan til hinnar góðu greinar sem hæstv. menntamálaráðherra skrifaði, [[Forseti hringir.]]„Er eitthvað að óttast við faglegt mat?“, er samhugur í ríkisstjórninni um þetta mál?
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður ætti jafnvel að fara tafarlaust fram á fund í velferðarnefnd Sjálfstæðisflokksins og mæta þar og spyrja bara hverju það sæti að verið sé að álykta með óskýrum hætti. Hv. þingmaður ætti kannski bara að setja sig í samband við formann velferðarnefndar Sjálfstæðisflokksins, setjast niður með honum og spyrja hvernig rétt sé að túlka ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins í velferðarnefnd. [[Gripið fram í.]] Ég veit ekki hvaða erindi það á í sjálfu sér hingað inn í þingsal að þingmaður Miðflokksins kalli eftir skýringum á ályktun í velferðarnefnd Sjálfstæðisflokksins. Við ættum kannski að gera það að vana okkar að fara reglulega yfir ályktanir hinna ýmsu flokka. Það gæti verið uppbyggilegt. [[Gripið fram í.]]En í þessu máli erum við einfaldlega að tala um að það mun rísa spítali við Hringbraut, Landspítalinn. Hann verður bráða- og háskólasjúkrahúsið. Sjálfstæðisflokkurinn er þeirrar skoðunar að það sé orðið tímabært að huga að frekari uppbyggingu sjúkrahúsþjónustu, m.a. vegna þeirra atriða sem talað er um í viðkomandi ályktun. [[Gripið fram í.]]
Forseti tekur fram til að fyrirbyggja misskilning að hér stendur yfir fundur á Alþingi en ekki landsfundur Sjálfstæðisflokksins.
Virðulegur forseti. Mikið hefur borið á umfjöllun um mál Hauks Hilmarssonar sem er horfinn en síðast spurðist til hans í Afrin-héraði í Sýrlandi. Málið ætti að vera hæstv. ráðherra vel kunnugt enda hefur hann verið með það til meðferðar í ráðuneyti sínu undanfarnar vikur. Í fyrri fyrirspurn minni til ráðherra vil ég einbeita mér að málsmeðferð hæstv. ráðherra og ráðuneytis hans í máli Hauks. Annars vegar vil ég spyrja út í samskipti og upplýsingagjöf hæstv. ráðherra og ráðuneytis hans við fjölskyldu Hauks. Hins vegar vil ég spyrja hvernig hæstv. ráðherra hefur beitt sér á alþjóðavettvangi í máli Hauks. Nánustu aðstandendur Hauks Hilmarssonar eiga skýlausan rétt á að vera haldið vel upplýstum um þá vinnu sem fer fram innan ráðuneytis ráðherra sem og hjá öðrum yfirvöldum við að finna Hauk. Sá réttur hefur ítrekað verið staðfestur af Mannréttindadómstóli Evrópu, byggður á 2., 3., og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að fjölskylda Hauks þurfti að hafa samband við ráðuneytið að eigin frumkvæði tveimur dögum eftir að fregnir bárust fyrst af meintu andláti Hauks? Hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra hafði sjálfur ekki samband við fjölskyldu Hauks fyrr en þó nokkrum dögum eftir það? Í öðru lagi liggur fyrir að ráðherra bárust ábendingar frá alþjóðadeild ríkislögreglustjóra um að beita sér eftir hefðbundnum diplómatískum leiðum til að finna Hauk þann 8. mars sl. Þar vísaði alþjóðadeildin til þess að slíkar aðferðir hefðu reynst öðrum þjóðum best í aðgerðum sem þessum. Ég spyr því: Hvenær hafði hæstv. ráðherra beint samband við kollega sína í Tyrklandi? Hvernig stendur á því að það dróst í fleiri daga eftir að þessi ábending barst frá alþjóðadeild ríkislögreglustjóra?
Virðulegi forseti. Allra leiða hefur verið leitað til að komast að afdrifum Hauks Hilmarssonar. Við höfum lagt áherslu á að vinna náið með aðstandendum Hauks sem eiga um sárt að binda. Við fyrstu fregnir, sem bárust þann 6. mars, leituðum við samráðs við alþjóðadeild ríkislögreglustjóra og ræðismenn Íslands á svæðinu. Formleg aðstoðarbeiðni frá fjölskyldu Hauks barst 7. mars og var málið sett í algeran forgang, enda um einstakt mál að ræða. Samdægurs var leitað til aðila á svæðinu og nokkurra ríkja sem hafa reynslu af svipuðum málum. Um leið og fregnir bárust af því að Tyrkir kynnu að hafa Hauk í haldi var haft samband við Tyrki í gegnum sendiráð Tyrklands í Ósló sem er æðsti fulltrúi tyrkneskra stjórnvalda gagnvart Íslandi og hafa íslensk og tyrknesk stjórnvöld, þar með talin hernaðarmálayfirvöld, verið í stöðugu sambandi eftir ýmsum leiðum frá þeim degi. Til að árétta þá áherslu sem íslensk stjórnvöld leggja á málið hefur málið verið tekið upp við utanríkisráðherra, varnarmálaráðherra og fjölskyldumálaráðherra Tyrklands. Staðfesting hefur fengist á því að Tyrkir hafi Hauk ekki í haldi og að hans verði leitað meðal látinna og særðra á svæðinu. Aðrar upplýsingar liggja því miður ekki fyrir. Starfsmenn borgaraþjónustunnar eru færustu starfsmenn utanríkisþjónustunnar til að sinna málum eins og máli Hauks vegna tengsla þeirra og reynslu. Auk þeirra hafa um 30 manns komið að máli Hauks, sem samsvarar ríflega 10% alls starfsliðs utanríkisþjónustunnar. Máli Hauks hefur verið sinnt af kostgæfni. Við erum öll í sama liði og leggjum okkur fram við að finna Hauk. Haft hefur verið samband við vinaþjóðir okkar til að afla upplýsinga um hvernig staðið sé að svipuðum borgaraþjónustumálum. Nú síðast óskaði forsætisráðherra aðstoðar þýskra stjórnvalda á fundi sínum með kanslara Þýskalands. Samstarfsríkin hafa öll varað við að staðan sé einstaklega flókin, erfitt að afla upplýsinga og enn erfiðara að veita aðstoð. Þau ríki sem hafa fulltrúa á svæðinu hafa einnig fallist á að aðstoða við leitina en enn hefur ekki borist óyggjandi staðfesting á afdrifum Hauks. Í þessum ríkjum, þar með töldum Norðurlöndunum, ferðast borgarar þeirra á eigin ábyrgð á svæðum sem stjórnvöld vara við að heimsækja og geta ekki búist við að fá aðstoð ef eitthvað kemur upp á. [[Forseti hringir.]]Það er ekki viðmið sem við höfum að leiðarljósi. Við munum áfram gera allt sem í okkar valdi stendur til að hafa uppi á Hauki. Okkar valdi og getu í þeim efnum eru þó skorður settar. Ég fer nánar yfir það sem hv. þingmaður spurði um í seinna svari mínu.
Herra forseti. Já, ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vonast til að fá ítarlegri útskýringar á athöfnum hæstv. ráðherra sjálfs við það að ræða við fjölskyldu Hauks, í síðara svari hans. Það er hins vegar stutt svar og ég hef aðra spurningu til hæstv. ráðherra. Hún snýr að árásum Tyrkja á kúrdíska borgara í Norður-Sýrlandi sem gengur undir því óhuggulega íroníska nafni ólífugreinsaðgerðin, eða „Operation Olive Branch“, og þær eru framkvæmdar án samþykkis öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þær fara fram með þöglu samþykki flestra NATO-þjóða en nú ber svo við að kanslari Þýskalands hefur fordæmt árásirnar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Lítur hann svo á að um ólögmæta innrás og árás Tyrkja inn í Sýrland og á Kúrda sé að ræða samanber stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna? Sé ráðherra sammála mér um að svo sé: Telur ráðherra ekki tilefni til að fordæma þessa innrás og beita sér eftir fremsta megni gegn hernaðaraðgerðum Tyrkja á svæðinu, á vettvangi NATO sem og annars staðar á alþjóðavettvangi?
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að reyna að koma að svörum við þeim spurningum sem hv. þingmaður kom með. Þegar kemur að símtölum við ráðherra eru tímasetningar lykilatriði og mikilvægt að hafa reynt ýmsar aðrar leiðir áður, m.a. til grundvallar efni slíkra samtala. Þannig voru ráðherrarnir vel upplýstir um málið og greinilegt að reynt hafði verið að afla upplýsinga um það á grundvelli fyrri samskipta. Við vorum strax upplýst um að eftirgrennslan yrði tímafrek. Þrátt fyrir að sú sé ekki venjan hjá nágrannaþjóðum taldi ég sjálfsagt að árétta mikilvægi málsins beint við utanríkisráðherra og varnarmálaráðherra Tyrklands enda er það einsdæmi í seinni tíð að Íslendingur sé jafnvel talinn af í vopnuðum átökum. Hvað varðar aðgerðir Tyrklands í Afrin gagnrýndu íslensk stjórnvöld hernaðaraðgerðir Tyrkja gegn Kúrdum í Sýrlandi örfáum dögum eftir að þær hófust þann 20. janúar 2018. Var það gert beint við sendiherra Tyrklands gagnvart Íslandi og í framhaldinu var málið reifað í utanríkismálanefnd.
Herra forseti. Náttúra landsins er auðlind í sjálfu sér og felur í sér mikil verðmæti fyrir þjóðina og heiminn allan. Skyldur okkar gagnvart náttúrunni og ábyrgð eru því miklar. Stefna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs felur m.a. í sér að stofnaðir verði þjóðgarðar á miðhálendinu og á hálendi Vestfjarða. Stefna ríkisstjórnarinnar í þessum efnum er kynnt á blaðsíðu 23 í stjórnarsáttmálanum og kveður aðeins á í þessum efnum um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Herra forseti. Ég dreg ekki í efa mikilvægi afhendingaröryggis raforku á Vestfjörðum en bendi á að aðrar leiðir eru færar til þess að tryggja íbúum Vestfjarða örugga afhendingu á raforku en að stórspilla náttúrunni með því að virkja Hvalá á Ströndum. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Má treysta því að ríkisstjórn undir hennar forystu láti náttúruna njóta vafans og að hin óbyggðu víðerni á hálendi Vestfjarða verði varin fyrir áhrifum virkjunar Hvalár á Ströndum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn varðandi Hvalárvirkjun og náttúrufegurð á hálendi Vestfjarða þar sem við hv. þingmaður erum algjörlega sammála. Ég verða þó að rifja það upp að Hvalárvirkjun var skipað í nýtingarflokk rammaáætlunar, við annan áfanga rammaáætlunar, sem var afgreidd hér á Alþingi ef ég man rétt þingveturinn 2012–2013. Þá samþykkti Alþingi það og eins og hv. þingmaður þekkir er vinnuferlið þannig að virkjunarkostum er skipað niður í vernd, bið og nýtingu og ferlið sjálft ber alltaf í sér samanburð á kostum. Síðan tekur það við, eins og hv. þingmaður þekkir, að ef ákveðið er að ráðast í nýtingu þarf að ráðast í mat í umhverfisáhrifum og síðan er það sveitarstjórnar að taka afstöðu til útgáfu framkvæmdaleyfis þegar það mat liggur fyrir. Ég hef sagt það hér og ég hef ekki skipt um skoðun á því að ég hef lýst áhyggjum yfir því að þegar Alþingi gengur frá flokkun virkjunarkosta þá er í raun og veru veruleg vinna eftir við mat á umhverfisáhrifum en Alþingi fær ekki aftur þessa ákvörðun til sín. Ferillinn sem við höfum komið okkur saman um hér er þessi. Í ljósi þess sem hv. þingmaður nefnir hér, hvað skal gera ef mat á umhverfisáhrifum skilar jafnvel neikvæðum niðurstöðum í mörgum liðum, er þá eðlilegt að sveitarstjórn, eins og nú er lögum samkvæmt, fari eingöngu með framkvæmdaleyfi eða ætti einhver annar ferill að taka við? Það er hins vegar miklu stærri spurning en varðar þennan tiltekna virkjunarkost. Það varðar í raun og veru það hvernig við tökum ákvarðanir almennt um vernd og nýtingu. Persónulega tel ég að það væri eðlilegt að við tækjum þetta til skoðunar því að við höfum átt þetta samtal áður, ekki bara um Hvalárvirkjun, við höfum líka til að mynda átt þetta samtal um virkjanir í neðri hluta Þjórsár þar sem [[Forseti hringir.]]við erum með verulegan vafa um hvaða áhrif muni hafa á villta laxastofninn [[Forseti hringir.]]sem er í rauninni ekki undir í skoðun verkefnisstjórnar rammaáætlunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið sem ég leyfi mér að vísu að segja að ég hefði vonast eftir eindregnari stuðningi við þetta þýðingarmikla málefni. Ég ætla að leyfa mér að vitna í Skipulagsstofnun varðandi umrædda framkvæmd, með leyfi forseta: „Skipulagsstofnun telur að helstu umhverfisáhrif Hvalárvirkjunar felist í umfangsmikilli skerðingu óbyggðs víðernis og breyttri ásýnd fyrirhugaðs framkvæmdasvæðis og landslagi þess, þar sem náttúrulegt umhverfi verður manngert á stóru svæði.“ Síðar segir: „Skipulagsstofnun telur að áhrif Hvalárvirkjunar á ásýnd, landslag og víðerni verði verulega neikvæð“ - ég ítreka, verulega neikvæð - „þrátt fyrir mótvægisaðgerðir.“ Ég leyfi mér sömuleiðis að vitna í Snorra Baldursson, fyrrverandi formann Landverndar og höfund öndvegisritsins Náttúra Íslands. Hann segir, með leyfi forseta: „Er eitthvað unnið fyrir Vestfirðinga með tengingu frá Hvalá að Geiradal um Nauteyri við Ísafjarðardjúp?“ Og hann vísar til þess að komið hafi verið upp sjálfvirkri varaaflsstöð í Bolungarvík o.s.frv. og segir að að miklu [[Forseti hringir.]]leyti sé því vitnað í fortíðarvanda þegar rætt er um lítið raforkuöryggi á norðanverðum Vestfjörðum. Ég ítreka hvatningu mína til forsætisráðherra um [[Forseti hringir.]]að á hennar vakt verði þessi mikilvægu náttúruauðæfi varin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna. Það sem ég kom að í mínu fyrra svari er að við höfum sammælst um ákveðið lagaumhverfi og ákveðinn feril. Við verðum að gera okkur grein fyrir að þegar við erum að fást við þessi mál þurfum við að virða það lagaumhverfi og þann ramma sem Alþingi hefur sjálft sett sér. Það kallar á umræðu, tel ég, hér á Alþingi ef við viljum breyta þeim ramma og þeim ferlum sem við höfum sett niður. Ég get haft mínar skoðanir á því eins og allir vita enda greiddi ég til að mynda atkvæði gegn Hvammsvirkjun og minn þingflokkur, einn þingflokka á sínum tíma, ásamt tveimur öðrum þingmönnum, þegar lagt var til að hún færi í nýtingarflokk, bara svo að ég rifji það hér upp. En um leið ber ég virðingu fyrir því að meiri hlutinn hér á Alþingi hefur komist að ákveðinni niðurstöðu í þessu máli. Síðan hlýt ég að minna hv. þingmann á að forgangsverkefni þessarar ríkisstjórnar er auðvitað að tryggja afhendingaröryggi og nýta betur það rafmagn sem við eigum í þessu landi en erum ekki að nýta eins og skyldi hér í dag með því að treysta línulagnir. Þar þarf ekki endilega nýjar virkjanir til. Ég held að við hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]séum alveg sammála um það. Þar þarf að skoða hvernig við getum betur nýtt þá orku sem er inni á kerfinu. Það er forgangsverkefni þessarar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Líkt og fleiri þingmenn hér í dag langar mig að gera ályktanir landsfundar Sjálfstæðisflokksins að umtalsefni, þó ekki sé til að dreifa söknuði eftir þeim fundum hjá þeim þingmanni sem hér stendur, eins og hæstv. fjármálaráðherra gerði að umræðuefni fyrr í þessum fyrirspurnatíma. Í ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins frá síðustu helgi segir: „Sjálfstæðisflokkurinn hafnar frekara framsali á yfirráðum yfir íslenskum orkumarkaði til stofnana Evrópusambandsins.“ Í fréttaflutningi í framhaldi af þessari ályktun og yfirlýsingum þingmanns Sjálfstæðisflokksins við norska fjölmiðla mátti skilja sem svo að þessi ályktun þýddi að Sjálfstæðisflokkurinn, og raunar samkvæmt fullyrðingum þingmanns yfirgnæfandi meiri hluti þingsins, styddi ekki innleiðingu á reglugerð um sameiginlega evrópska eftirlitsstofnun með raforkumarkaði þrátt fyrir að það sé nærri ár liðið frá því að þessi reglugerð var tekin upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og þrátt fyrir að upptakan hafi einmitt verið á forræði þáverandi og núverandi hæstv. utanríkisráðherra og væntanlega með aðkomu þáverandi og núverandi hæstv. atvinnuvegaráðherra, hvor tveggja ráðherrar Sjálfstæðisflokksins. Upptakan fór reyndar heldur hljótt en kom í samninginn í maí á síðasta ári. Í ljósi þessa og í ljósi þess að mér er kunnugt um að Norðmenn vörðu töluverðum tíma í aðdraganda þessarar upptöku í að gæta hagsmuna Noregs í málinu og eru í þessum töluðu orðum væntanlega að afgreiða málið í norska Stórþinginu langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvaða ráðstafanir, ef einhverjar, gerðu ráðherrar til að verja sérstaklega hagsmuni Íslands áður en fyrrnefnd reglugerð var tekin upp í samninginn? Og í ljósi þessara yfirlýsinga: Styður Sjálfstæðisflokkurinn þá ákvörðun sem tekin var [[Forseti hringir.]]um upptöku fyrrnefndrar gerðar í EES-samninginn af þáverandi og núverandi ráðherrum flokksins?
Virðulegi forseti. Hér er komið inn á nokkur mjög stór grundvallarmál. Í fyrsta lagi: Þegar um svona mál er að ræða á Alþingi síðasta orðið. Það er sá fyrirvari sem menn gera í Evrópusamvinnunni, að þeir hafa ekki að stjórnskipunarlögum heimild til að skuldbinda Ísland við samningaborðið úti í Brussel án aðkomu Alþingis. Það er nú aðalatriðið varðandi fyrirvarana. Í öðru lagi er hér um að ræða í efnisatriðum mjög stórt mál sem á yfirborðinu, hugsanlega, varðar ekki með beinum hætti íslenska raforkumarkaðinn vegna þess að boðvald viðkomandi sameiginlegrar stofnunar virkjast ekki fyrr en íslenski markaðurinn tengist þeim evrópska. Engu að síður, veltum því samt fyrir okkur. Mér finnst þetta mjög gott mál til að ræða aðeins innrimarkaðsmál í víðara samhengi. Veltum því fyrir okkur hvað við höfum með það að gera á innri markaði Evrópu að vera að ræða raforkumál sem eru í eingangruðu mengi á Íslandi úti í Brussel. Hvað höfum með það að gera að vera að ræða við önnur ríki Evrópusambandsins raforkumál af eyjunni Íslandi? Er það mál sem varðar innri markaðinn með beinum hætti, þegar engin er tengingin? Eða treystum við okkur til þess að skipa endanlega þeim málum sem varða íslenskan raforkumarkað til lykta á okkar forsendum eins og Alþingi kýs? Þetta finnst mér vera spurningar sem eru mjög verðugar mikillar umræðu hér í þinginu. Síðan er það annað mál og mikið framtíðarmál hvaða regluverk ætti að taka við ef menn tengja íslenska raforkumarkaðinn, sem engin áform eru uppi um núna, við hinn evrópska og [[Forseti hringir.]]hvaða reglur ættu að gilda þar. Í því tilviki finnst mér eðlilegt að menn ættu í einhvers konar samstarfi.
Herra forseti. Ég kýs að túlka svar ráðherra eða svaraleysi sem svo að ráðherrar flokksins hafi þá einmitt ekkert gert til að gæta sérstaklega að íslenskum hagsmunum. Það er ágætt að hafa í huga í þessu samhengi að þetta er mikilvægt mál, það er alveg rétt, þetta snýr að skuldbindingum okkar samkvæmt EES-samningnum. Það eru allmörg ár liðin frá því að við tókum evrópskan raforkumarkað upp hér á landi. Þetta er einn angi af því máli. Það er kannski ágætt að hafa líka í huga, þegar vísað er til tveggja stoða lausnarinnar svokölluðu, að hér er stuðst við nákvæmlega sömu tveggja stoða lausn og tekin var upp varðandi fjármálamarkaðinn og hæstv. fjármálaráðherra staðfesti fyrir hönd þáverandi ríkisstjórnar. Það var einmitt beðið með þessa reglugerð og upptöku hennar í EES-samninginn þar til niðurstaða næðist um fjármálamarkaðinn því að ákvörðunin fól í sér að beitt yrði nákvæmlega sömu tveggja stoða aðferð varðandi raforkumarkaðinn; þar sem hagsmunirnir væru heldur minni í raforkumarkaði en fjármálamarkaði var þetta látið bíða. En þess vegna spyr ég kannski í ljósi, ja, getum við sagt síharðnandi ummæla Sjálfstæðisflokksins og [[Forseti hringir.]]hvernig lappirnar eru dregnar síendurtekið þegar kemur að framkvæmd EES-samningsins: Styður Sjálfstæðisflokkurinn áframhaldandi gildi EES-samningsins hér á landi? Styður Sjálfstæðisflokkurinn ríkisstjórn sem hann á sæti í sem leggur einmitt mikla áherslu á vandaða framkvæmd EES-samningsins?
Virðulegi forseti. Bara til að afgreiða þessa síðustu spurningu skýrt: Auðvitað styðjum við EES-samninginn, aðild okkar að honum og betri framkvæmd hans. Um það höfum við haft forgöngu hér í þinginu að ræða og gefið út sérstakar skýrslur í því efni og reyndar utanríkisráðherra með sérstaka áherslu á framkvæmd EES-samningsins. Það sem ég á svo erfitt með að skilja er áhugi hv. þingmanns og sumra hér á þinginu á að komast undir boðvald samevrópskra stofnana. Hvað í ósköpunum liggur mönnum á að komast undir sameiginlega raforkustofnun Evrópu [[Gripið fram í.]]á okkar einangraða landi með okkar eigið raforkukerfi? Hvers vegna í ósköpunum hafa menn áhuga á því að komast undir boðvald þessara stofnana?
Við erum þegar undir því.
Ja, vegna þess að við erum þegar undir því? Eru það rök, hv. forseti? Eru það rök að þar sem Evrópusambandinu hefur þegar tekist að koma Íslandi undir einhverja samevrópska stofnun sé ástæða til að ganga lengra? Mér finnst vera svo mikið grundvallaratriði [[Forseti hringir.]]að við skilgreinum hvað séu innrimarkaðsmál sem við viljum sinna sérstaklega [[Forseti hringir.]]undir EES-samningnum og hvað séu mál sem tengjast ekki beint innri markaðnum. Hérna erum við með kristaltært dæmi um það, [[Forseti hringir.]]raforkumál Íslands eru ekki innrimarkaðsmál. Síðan eru atriði í löggjöfinni sem við erum þegar búin að innleiða [[Forseti hringir.]]sem er sjálfsagt að halda áfram að aðlaga að samningnum. [[Gripið fram í: Og þið hafið ekki gert.]]
Herra forseti. Ég þakka fyrir að það sé orðið ljúflega við því að ég fái orðið, enda held ég að forseti hafi ekki aðra kosti. Mig langar að spyrja um skriflega fyrirspurn sem ég sendi til fjármálaráðherra 16. desember 2017 og hefur ekkert heyrst af. Hún skiptir máli núna þegar við erum að fjalla um fjármálastefnuna vegna þess að hún snýst um eignir og tekjur landsmanna 2016 og hvernig þær þróast. Margt bendir til þess að eignamunur sé að aukast og það staðfesta ýmsir aðilar. Þegar ég kalla eftir svörum úr fjármálaráðuneytinu koma þau svör að þau hafi ætlað að bíða fram í júlí af því að þau ætluðu að taka líka með árið 2017. Ég bað ekkert um 2017. Ég mun gera það í sumar. Ég vil fá núna strax - vegna þess að það tekur ekki marga daga - svör við því hvernig þessi tekjuskipting og eignaskipting var 2016.
Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að biðja forseta að beita sér fyrir hönd þingmanna. Í Morgunblaðinu í dag er enn og aftur verið að skrifa um fyrirspurnir þingmanna. Við höfum orðið vör við það undanfarið að stjórnsýslan hefur kvartað svolítið og kveinað yfir að þurfa að sinna fyrirspurnum frá þingmönnum. Í Morgunblaðinu í dag er vitnað í einhvern ráðherra sem ég veit ekki hvort er núverandi eða fyrrverandi sem taldi að fyrirspurnir þingmanna væru oft og tíðum einhvers konar leikrit. Þessar fyrirspurnir eru mikilvægur liður fyrir þingmenn í að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og veita því aðhald. Það er mjög mikilvægt að þingið, sér í lagi forseti, sendi skýr skilaboð núna, í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur í fjölmiðlum, frá framkvæmdarvaldinu um að Alþingi ætli að bakka sína þingmenn upp í að beita þeim verkfærum sem þeir hafa til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald.
Herra forseti. Hv. þm. Logi Einarsson bendir á að hann sé búinn að bíða eftir svari frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um eignir og tekjur landsmanna. Hann hefur beðið frá því í desember. Ég er búin að bíða í mánuð eftir svörum við spurningum um úrvinnslu upplýsinga um eignir Íslendinga á aflandssvæðum, hvernig gangi að vinna úr Panama-skjölunum. Báðar spurningarnar eru mjög mikilvægar og eiga erindi við almenning, þingmenn og fjölmiðlamenn. Síðan vil ég taka undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni þegar hann fjallar um grein í Morgunblaðinu þar sem talað er um að þingmenn noti fyrirspurnir til að halda sér sýnilegum. Það er greinilega verið að gera lítið úr þessum þætti starfs okkar. Hæstv. forseti hefur á tveimur fundum þingflokksformanna talað um að þingmenn spyrji of mikið. Ég spyr því, herra forseti: Er þarna verið að verja framkvæmdarvaldið fyrir viðkvæmum og erfiðum spurningum [[Forseti hringir.]]eins og um eignaskiptingu Íslendinga og hvernig gangi að vinna úr Panama-skjölunum og aflandseignum Íslendinga?
Forseti neyðist til að taka fram að hér er ekki rétt farið með málflutning forseta á fundum með formönnum þingflokka. Forseti hefur eingöngu lagt fram tölulegar upplýsingar um stöðu fyrirspurna og engin ummæli af því tagi haft að hann telji þær of margar. Þvert á móti hefur hann minnt á að þar er um að ræða mikilvægan og vel varinn rétt þingmanna og þarf svo sem ekki að hafa miklar áhyggjur af því þar sem hann er valdaður í stjórnarskrá.
Herra forseti. Ég vil taka undir þá áskorun hv. þm. Loga Einarssonar til forseta Alþingis að hann brýni fyrir hæstv. fjármálaráðherra að svara umræddri fyrirspurn. Hér er mjög mikilvæg fyrirspurn á ferðinni og svör við henni veita mjög skýr skilaboð um hvers konar samfélagi við búum í og á hvaða vegferð við erum. Margt bendir til að eignaójöfnuður á Íslandi sé að aukast og nægur var hann fyrir. Samkvæmt svari við sambærilegri fyrirspurn á sínum tíma kom skýrt fram sú staðreynd að 5% landsmanna eiga næstum jafn mikið af hreinni eign og hin 95%. Ef við stækkum aðeins þetta mengi sjáum við að einungis 20% af þjóðinni eiga næstum því 90% af hreinni eign. Þannig að 80% landsmanna eiga restina, 10%. Það liggur á að fá þessar upplýsingar. Við sjáum sömuleiðis í fréttum hvernig ójöfnuður er að aukast þegar fréttir berast um að 26 íslenskir bankamenn fái um milljarð í laun á ári sem er [[Forseti hringir.]]einn fjórði af því sem þessi ríkisstjórn tímir að verja í vaxtabætur.
Herra forseti. Já, ég má til með að koma hingað upp og taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem hér hafa talað um mikilvægi þess að hæstv. ráðherrar svari fyrirspurnum á réttum tíma og beiti sér eftir fremsta megni til þess að verða við þeirri eftirlitsskyldu sem við erum að sinna hér á þessu þingi. Það hefur líka borið við, og ég hef tekið eftir því ítrekað, kannski vegna þess að þetta er mín nefnd, ég hef tekið eftir því endurtekið hjá dómsmálaráðuneytinu, að það svari ekki á tilsettum tíma óskum um minnisblöð, upplýsingar; skili þeim jafnvel seint og um síðir og jafnvel ekki, án þess að nokkrar skýringar fylgi og raunar þannig að það fari á svig við þingskaparlög. Ég vil líka beina því til hæstv. forseta að við förum að leita leiða til að hafa sterkari verkfæri til að kalla fram þessar upplýsingar og bregðast við þegar ráðuneytin verða ítrekað ekki við lögbundnum skyldum sínum samkvæmt þingsköpum og stjórnarskrá eins og forseti minntist réttilega á. [[Forseti hringir.]]Ættum við ekki að skoða það á vettvangi þingsins hvernig við getum betur staðið að því að krefja ráðuneyti svara sem draga lappirnar og svara engu?
Hæstv. forseti. Svo virðist sem embættismannakerfið á Íslandi hafi risið upp á afturlappirnar vegna þess að þeim ofbýður að þingmenn skuli nýta sinn stjórnarskrárbundna rétt til að beina fyrirspurnum til framkvæmdarvaldsins. Sá sem hér stendur á í kringum 20 fyrirspurnum ósvarað af ýmsum ráðuneytum. Nú skilst mér samkvæmt Mogganum í morgun að þetta sé allt saman vegna sýniþarfar. Ég get fullyrt við þingheim að sýniþörf undirritaðs kemur fram allt öðruvísi og á öðrum stað en [[Gripið fram í: Hvar?]]hér á Alþingi með því að … [[Gripið fram í.]]… og beina fyrirspurnum til ráðuneyta um mál sem varða stjórnsýslu okkar. Ég gleðst yfir því að fjármálaráðherra gleðjist yfir þessu því að ég á hann sem bandamann í því að opna stjórnsýsluna upp á gátt, sem ég hef beðið um í ítrekuðum fyrirspurnum til hans og annarra. Ég fyllist bjartsýni við að sjá hvað hann tekur þessu glaðlega. En mér ofbýður satt að segja að þurfa að sitja undir svona kjaftæði.
Virðulegi forseti. Það var nú byrjað að kvarta snemma þegar ég hóf þingmennsku mína árið 2013 yfir því að þingmenn spyrðu allt of mikið. Kvartanirnar hafa aukist enda hefur tilhneiging Alþingis til að beita sínum tækjum til aðhalds og eftirlits með framkvæmdarvaldinu kannski aukist og er það vel. Ég vil gjarnan skilja vandamál annarra, sér í lagi pólitískra andstæðinga til að skilja betur hvernig hægt sé að ná einhverri málamiðlun. Ég get skilið það vandamál að það sé of mikið að gera. Sem þingmaður skil ég það mætavel að oft er ekki gert ráð fyrir að maður hafi hreinlega tíma til verkanna. En þá kvartar maður yfir því að maður hafi ekki nægan tíma, þá kvartar maður yfir því að maður hafi ekki nægt starfsfólk til dæmis. En maður kvartar ekki yfir því að Alþingi sinni eftirlitshlutverki sínu of vel til að ríkisstjórnin ráði við það. Það er fráleitur málflutningur. Hann var fráleitur 2013 og hann er fráleitur í dag.
Virðulegi forseti. Við mætum hingað með tölvurnar, Píratarnir. En þegar þessi umræða kemur upp keyri ég í gang forritið mitt sem sýnir fjölda svaraðra og ósvaraðra fyrirspurna. Nú er búið að svara 81 fyrirspurn á þessu þingi og 141 er ósvarað. En fyrirspurnir sem er ósvarað eru með meðalsvartíma upp á 16 daga á meðan meðalsvartími í virkum dögum er 24 dagar, sem er aðeins betra en t.d. á 146. löggjafarþingi þar sem meðalsvartími var 39 dagar og á 145. þar sem meðalsvartími var 38 … [[Gripið fram í: Hvað með 123.?]]- Það er langt síðan, ég gæti keyrt það í gegn á eftir, ekkert mál. En þetta er tilfinnanlega lengri tími en gert er ráð fyrir í þingsköpum. Ég hef nefnt það áður að við þurfum að skoða hvort veitt sé nægt fjármagn til þess. Eða erum við þá að krefjast of mikils miðað við það fjármagn sem við setjum í þetta? Eigum við þá að lengja tímann eða eigum við að veita meira fjármagn til að hægt sé að svara fyrirspurnum á réttum tíma?
Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða um fjölda fyrirspurna og þá orðræðu sem hefur verið í gangi hvað þær varðar, að þær kosti svo mikið, þetta sé svo tímafrekt og taki svo mikið af tíma starfsfólks í ráðuneytunum. Svo hefur sérstaklega verið vegið að einum hv. þingmanni fyrir að kosta þetta þing allt of mikið þegar hann sinnir eftirlitsskyldu sinni. Ég hef á tilfinningunni að nú eigi að skjóta á þá þingmenn sem hafa verið hvað duglegastir við að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og mér líkar ekki að fá endurtekin skilaboð frá forseta úr ráðuneytunum um að þau hafi ekki undan að svara þessum spurningum okkar og hugsanlega verði einhvern veginn minna úr möguleika okkar á að veita framkvæmdarvaldinu aðhald ef við fækkum þeim ekki eða bregðumst ekki við á einhvern hátt. Ég hef á tilfinningunni að þarna eigi að draga tennurnar úr okkur og gera lítið úr þeim þingmönnum sem hafa upplýst um mjög alvarlega hluti á þessu þingi og láta eins og þeir kosti almenning í þessu landi talsverða peninga á meðan þeir eru að upplýsa hvað við öll kostum almenning í þessu landi.
Herra forseti. Ég sendi rétt í þessu póst til þingmanna um að við fáum eftirlitsstofnun Alþingis, Ríkisendurskoðun, til að gera stjórnsýsluúttekt á því hve vel stjórnsýslan, framkvæmdarvaldið, sinnir upplýsingaskyldu við okkur, þingið. Stjórnvöld eru sjálf eitthvað að skoða hvernig það er sem núna er notað í þeim tilgangi að setja þann þrýsting á þingmenn að sinna eftirlitsskyldu sinni verr gagnvart stjórnvöldum. Þessu svörum við náttúrlega bara með því að fá upp á borð upplýsingar um hvað það kostar að sinna eftirlitshlutverki fyrir þingið, hvernig því er sinnt og hvort árangur næst sem er samkvæmt lögum. Þessi skýrslubeiðni þarf aðeins níu þingmenn. Ég sendi póstinn fyrir nokkrum mínútum. Það eru strax níu eða næstum því búnir að svara. Aðrir þingmenn sem eru hlynntir því að við fáum þetta allt upp á borðið, frá þessari faglegu, [[Forseti hringir.]]óháðu stofnun þingsins, og vilja vera með á skýrslubeiðninni sendi mér póst, takk.
Hæstv. forseti. Í greininni í Morgunblaðinu í morgun um fyrirspurnir okkar þingmanna er vitnað til meistararitgerðar sem ég hlakka mjög til að lesa, sérstaklega heimildaskrána. Hér segir um þessa ritgerð, með leyfi forseta: „Viðmælandi innan fjölmiðla sagðist hafa það eftir samskiptum sínum við aðila úr ráðuneytunum að fyrirspurnir væru einfaldlega að drekkja þeim í vinnu í mörgum tilfellum. Þaðan segist hann hafa þær skoðanir að erfið og gríðarleg vinna fari í að svara fyrirspurnum sem í sumum tilfellum virðast ekki þjóna miklum tilgangi við fyrstu sýn.“ Á nú að fara að setja upp matsnefnd í ráðuneytunum um það hvaða fyrirspurnir okkar þingmanna séu þess verðar, eða hvað? Nú þarf hæstv. forseti að standa með þingmönnum. Það er óþolandi að sitja undir svona þvættingi. Hann er nafnlaus, rakalaus, tilgangslaus og rangur. Ég heiti á forseta að standa með þingmönnum í þessu efni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Áðan var nefnt að í Morgunblaðinu kæmi fram, og við þekkjum öll pólitísku tenginguna yfir á Morgunblaðið, að þingmenn noti fyrirspurnir til að gera sig sýnilega. Ja, fyrirspurnir eru beinlínis hannaðar til að gera hluti sýnilega. Það er þess vegna sem þetta verkfæri er til staðar, til þess að hægt sé að kalla fram upplýsingar. Það er heili punkturinn, að vekja umræður, að vekja athygli á hlutunum, hvort sem það er þingmaðurinn sem spyr - ja, margur heldur mig sig. Það er undirliggjandi í þessum málflutningi að hér sé of mikið spurt núna. Það er þá byggt á þeim misskilningi, á þeirri ranghugmynd, að þingmenn hafi yfir höfuð almennt verið að spyrja nóg áður. Gert er ráð fyrir að í þá gömlu góðu daga hafi fyrirspurnir verið eitthvert leikandi, ljómandi, flæðandi fyrirbæri sem þjónaði tilgangi sínum og það hafi dugað. En stjórnsýslan okkar er ekki nógu opin. Það er ekki nógu mikið af gögnum gerð opinber. Það er ekki nógu auðveldlega svarað, ekki nógu auðvelt að fá upplýsingar fram hjá ríkinu. Og þessi [[Forseti hringir.]]nýting á þessu tæki endurspeglar þá staðreynd. Þá eigum við ekki að bregðast við með því að draga úr aðhaldinu, við eigum að bregðast við með því að auka burði ríkisins til þess að sinna þeirri skyldu sinni að svara því sem þingmönnum sýnist að spyrja um.
Herra forseti. Stjórnsýslan og Stjórnarráðið kvartar ekki undan því að fá fyrirspurnir frá þinginu en ég held að tölurnar sýni að við höfum verið með fleiri spurningar og fleiri svör á undanförnum árum en dæmi eru um. Ég held að þingsalurinn hljóti alveg að þola að velt sé upp spurningum um sumar fyrirspurnir eins og til dæmis hvort þörf sé á því að stjórnsýslan svari þinginu um það hversu margar ábendingar eru í skýrslum sem Alþingi hefur látið gera. En síðan eru auðvitað önnur mál sem eru mjög brýn. Það er auðvitað brýnt fyrir þingið að fá svar við fyrirspurn eins og þeirri sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom til ráðherra sveitarstjórnarmála. Og nú hefur fengist svar við spurningunni: Hvert er opinbert nafn sveitarfélagsins þar sem höfuðborg Íslands er staðsett? Svarið er þetta: Reykjavík er höfuðborg Íslands, samanber 2. mgr. 10. gr. sveitarstjórnarlaga. Heiti [[Forseti hringir.]]sveitarfélagsins er Reykjavíkurborg, samanber samþykkt um stjórn Reykjavíkurborgar og fundarsköp borgarstjórnar nr. 715/2013. Auðvitað var það brýnt mál, að þingið fengi á hreint hvað höfuðborgin heitir. Auðvitað gat hv. þingmaður ekki flett sjálfur upp í lögum eða samþykktum borgarinnar. Þannig að sannarlega skulum við halda áfram á þessari braut.
Virðulegi forseti. Nú er það þannig með þá fyrirspurn sem var vísað í hér áður að henni var skipt í tvennt og hinn hluti hennar snýst um fæðingarstað barna; þar er galli á, það er aðeins misvísandi ef skoðað er heiti sveitarfélaganna eða staðanna sem börnin fæðast á og hvað er síðan skráð opinbert nafn þeirra sveitarfélaga. Það er áhugavert. Ég vil fá að vita svarið við því. Og svarið við seinni helmingi þessarar spurningar er ekki komið. Einhverra hluta vegna var henni skipt í tvennt. Sjáum til hvað kemur út úr því. En mig langaði til að fara aðeins yfir fyrirspurnir þingmanna sem upplýsingaskrifstofan hefur tekið saman. Á árinu 2017 afgreiddi upplýsingaskrifstofan 145 fyrirspurnir þingmanna. Hún flokkar þetta í fjórar klukkustundir eða minna, fimm til átta klukkustundir eða lengri tíma. Það er ekkert að því að fá svona tölfræði um umfang fyrirspurnanna því að það gefur okkur meiri upplýsingar um hvernig við getum fjármagnað og staðið undir þessu [[Forseti hringir.]]eftirlitshlutverki. Þannig að: Meiri upplýsingar, því betra.
Herra forseti. Ég vil láta þess getið að ég tek því ekki vel þegar leitast er við að gera tortryggilegan þann eðlilega þátt í starfi þingmanna sem er að afla upplýsinga, vekja athygli á málum og krefjast svara. Ég leyfi mér að benda á að þjóðin ákvað að senda átta þingflokka inn á löggjafarsamkomuna að þessu sinni. Mál hafa skipast þannig að fimm flokkar eru í stjórnarandstöðu og þeir eru jafn misjafnir og þeir eru margir. Þar eru uppi margvísleg sjónarmið, áhugamál og stefnumál sem leiða til þess að það þarf að bera upp spurningar, vekja athygli á málum, í kannski meira mæli en þegar málum var öðruvísi háttað. Ég minni sömuleiðis á að forseti hlaut yfirburðaglæsilega kosningu sem forseti og ég ítreka hamingju- og heillaóskir mínar til hans í framhaldi af því. Í því felst mikill stuðningur við hann en um leið krafa um að hann standi [[Forseti hringir.]]þétt að baki alþingismönnum, hvar í flokki sem þeir standa. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég ætla að lesa upp, sem mér tókst ekki í fyrri ræðu minni um fundarstjórn forseta, þann póst sem ég sendi þingmönnum fyrir 13 mínútum, með leyfi forseta: „Sælir þingmenn. Alþingi getur með ósk sinni um stjórnsýsluúttekt fengið Ríkisendurskoðun, sem er eftirlitsstofnun Alþingis, til að meta hve vel stjórnvöld sinna upplýsingaskyldu sinni við Alþingi og hve vel þau fara með almannafé við að sinna þeirri skyldu sinni í lýðræðisríki. Skýrslubeiðnin er að Ríkisendurskoðun geri stjórnsýsluúttekt á verklagi stjórnvalda við að sinna upplýsingaskyldu við þingmenn, þingnefndir og Alþingi í heild og þar með talið stjórnsýslu þess með síðan tillögum til úrbóta.“ Og vitið þið hvað? Tillögur til úrbóta gætu verið að þær upplýsingar sem við erum að kalla eftir yrðu aðgengilegar okkur öllum í þessu samfélagi. Við erum langt á eftir þegar kemur að því að sinna upplýsingaskyldu við almenning. Þær upplýsingar sem við köllum eftir eiga að liggja fyrir. Kannski fáum við það út úr þessari stjórnsýsluúttekt að það myndi [[Forseti hringir.]]kosta miklu minna og við myndum græða öll miklu meira á því að hafa þetta allt opið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að vilja vera hér í dag og eiga við mig orðastað um tollgæsluna. Tolleftirlit og starfsemi tollstjóra er mjög mikilvægt okkur öllum og eftir mörg mögur ár hillir loks undir fjölgun í starfsliði tollstjóra á ný, og er það vel. En betur má ef duga skal. Umsvifaaukningin er þvílík að meira þarf að koma til en þegar hefur verið gert. Í því sambandi má nefna að árið 2006 fóru 2,3 milljónir farþega um Keflavíkurflugvöll, á síðasta ári 8,8 milljónir og væntanlega 10 milljónir á þessu ári. Auk þess hafa umsvif við innflutning, bæði smápakka og almennra vörusendinga, aukist verulega. Tolleftirlit er mjög nauðsynlegt vegna þess að það kemur í veg fyrir að hingað rati hlutir, efni, sem við viljum ekki; fíkniefni, vopn, ólögleg matvæli o.s.frv. Þannig að það er mikilvægt að þetta öryggishlutverk sé vel rækt. Víst er að starfsmenn tollstjóra hafa undanfarin ár unnið þrekvirki við mjög erfiðar aðstæður, bæði vegna mannfæðar og skorts á tækjum. Það er einmitt eitt af því sem við þurfum að hafa í huga vegna þess að starfsemi tollstjóra er stundum nokkuð þunnt út smurt. Tollverðir á þessu svæði þurfa líka að sinna Seyðisfirði, þeir þurfa að sinna Reykjavíkurhöfn, Keflavíkurflugvelli, og síðan höfum við alþingismenn nefnt að taka upp nýja áfangastaði í farþegaflugi, t.d. Akureyri og Egilsstaði. Það kallar á aukinn viðbúnað. Tæknibúnaður tollstjóra og starfsmanna hans hefur látið á sjá í niðurskurði undanfarinna ára. Ég mun nefna eitt dæmi í því efni. Svokallaður röntgenbíll, eða gegnumlýsingarbíll, sem notaður hefur verið til að skoða gáma hér í Reykjavík og víðar, er orðinn 10 ára gamall og úr sér genginn. Einn slíkur bíll kostar nýr 400 millj. kr. Eitt af því sem fylgir starfsemi tollstjóra er að þar eru gjöld endurákvörðuð og ýmislegt slíkt, þannig að tekjur eru af þeirri starfsemi. Það er því ekki alveg einsýnt að þetta séu allt saman útgjöld. Það þarf að auka verulega í fíkniefnaviðbúnað. Fjölga þarf hundum og fleira. Það þarf að gera. Það er dýrt. Við verðum að hafa í huga að sömu lögmál gilda í tolli og í lögreglu. Ef við viljum bæta við einum tollverði á sólarhringsvakt kostar það rúm fimm stöðugildi, þ.e. að manna eina sólarhringsstöðu. Það þarf því nokkuð til. Ég veit að eftirliti með útflutningi hefur ekki verið sinnt eins og menn hefðu viljað. Eftirlit með útflutningi skiptir ekki minnstu máli. Það varðar t.d. þýfi. Og ef útflutningsskýrslur eru ekki rétt útfærðar verða hagtölur á Íslandi ekki réttar. Þarna er brýnt að bæta úr. Að síðustu vil ég fara yfir innheimtuþátt tollstjóra. Tollstjórinn er veigamesti aðilinn í innheimtum á ríkissjóðsgjöldum, hverjum sem þau eru, sköttum og svo framvegis. Bætt innheimta tollstjóra um 1 prósentustig eru 6–8 milljarðar í ríkissjóð, 0,5% er þá 3–4 milljarðar, 0,1% er 600–700 milljónir. Þannig að það er eftir miklu að slægjast vegna þess að hér er ekki um nýja skattheimtu að ræða. Þetta eru þegar álögð gjöld. Það þarf að bæta innheimtuna. Þess vegna langar mig að skora á hæstv. fjármálaráðherra að hann beiti sér fyrir því að ráðnir verði 20 manns af atvinnuleysisskrá háskólamanna; lögfræðingar, viðskiptafræðingar, til þess að efla innheimtu tollstjóra. Ég skal veðja við hæstv. ráðherra að kostnaður við þann mannafla mun skila sér tífalt. Þetta getur líka verið átaksverkefni. Ef menn telja að það sé ekki árangur til langframa er hægt að hafa þetta tímabundið átak. [[Gripið fram í.]]- Einn poka af súkkulaðirúsínum. [[Hlátur í þingsal.]] Ég efast ekki um að svona ráðstöfun gagnist bæði ríkissjóði og vinni á því langvinna atvinnuleysi sem verið hefur meðal háskólamanna. Ég endurtek áskorun mína til hæstv. ráðherra í þessu efni.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir tækifærið til að ræða þessi mál og fagna áhuga hans á málinu sem hefur komið skýrt fram í þingstörfunum áður. Mig langar fyrst aðeins að vísa í almenna umræðu um mönnun hjá tollinum. Þar hefur verið viss misskilningur, en þannig er að tollvörðum hefur fjölgað um 20 á síðustu tveimur árum, úr 102 í 122 frá því árið 2016, en málshefjandi kom aðeins inn á það að vissulega hefði fjölgað. Mig langar bara til að nefna þessar tölur. Það þarf ávallt að skilgreina æskilegan fjölda starfsmanna út frá þeim viðfangsefnum sem fengist er við hverju sinni. Þar skiptir sérhæfing í takt við breyttar þarfir einstaklinga og atvinnulífs miklu máli og af því leiðir að það verður aldrei línulegt samband á milli aukinna umsvifa embættis tollstjóra og fjölda tollvarða. En vissulega hafa umsvif embættis tollstjóra aukist verulega vegna fleiri ferðamanna og flugfarþega og svo vöruflutninga vegna netverslunar, eins og komið var inn á. Til að mæta þessu er þessi áðurnefnda fjölgun. Svo hefur tollstjóri markvisst unnið að skipulagsbreytingum undanfarna mánuði. Þær breytingar munu leiða til aukinnar sérhæfingar og skilvirkara tolleftirlits í takt við breytta viðskiptahætti. Meginmarkmiðið er ekki sparnaður heldur betri nýting fjármuna og mannafla. Tolleftirlit mun því í auknum mæli byggja á áhættustjórnun og skilgreindum viðurkenndum vinnuferlum. Stefnt er að því að nýtt skipulag taki að fullu gildi um miðjan september á þessu ári. Hvað varðar viðbúnað á landamærum er deginum ljósara að efla þarf starfsemi eftirlitsstofnana á landamærum, bæði hjá tollstjóra og hjá lögreglu. Þegar hafa borist sameiginlegar tillögur frá embætti tollstjóra, ríkislögreglustjóra, lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og lögreglunni á Suðurnesjum í þessa veru. Þær tillögur snúa einkum að eftirliti með för manna yfir íslenskt yfirráðasvæði og þær þarf að gaumgæfa vandlega, m.a. með það fyrir augum að tryggja að framkvæmd þeirra verði skilvirk og þær verði sem minnst íþyngjandi fyrir þá sem hingað koma. Þessar tillögur byggja á mikilvægri reynslu annarra þjóða og alþjóðlegum skuldbindingum sömuleiðis, en til að hrinda þeim í framkvæmd þarf að tryggja fjárheimildir. Munu merki þess sjást strax í næstu fjármálaáætlun sem verður kynnt hér innan skamms. Einnig var komið hér inn á tæknibúnað og samvinnu við lögreglu. Um það er að segja að það er viðvarandi verkefni embættis tollstjóra og fjármála- og efnahagsráðuneytisins að fylgjast með tækniþróun og breyttri aðferðafræði við toll- og landamæraeftirlit. Hér kom málshefjandi inn á þennan bíl sem hefur gagnast mjög vel. Við höfum áður í þinginu verið að ræða um sérstakan búnað fyrir Seyðisfjörð til að geta tekið myndir. Þetta er viðvarandi verkefni. Það þarf ávallt að skýra sömuleiðis hverjar þarfirnar eru hjá tollstjóra. Það er í raun og veru aðeins með þeim hætti sem unnt er að átta sig á raunverulegri gagnsemi upptöku nýrrar tækni. Hér gagnast vel að horfa til helstu nágrannaríkja okkar í því skyni að nýta reynslu þaðan. Engin ástæða er fyrir okkur að finna upp hjólið að nýju. Samstarf embættis tollstjóra og lögreglu er mjög gott. Því ber að fagna sérstaklega. Á grundvelli þessa góða samstarfs er m.a. til skoðunar að tollstjóri, ríkislögreglustjóri og lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu sameinist í framtíðinni í sameiginlegt húsnæði. Ef það tekst mun samstarf þessara mikilvægu stofnana án efa eflast enn frekar. Þar að auki mun slík sameining auka möguleika á sameiginlegum innkaupum og samnýtingu nauðsynlegs tækjabúnaðar til hagræðis fyrir alla aðila máls. Þá er rétt að nefna að samstarf tollgæslu og lögreglu á Austurlandi hefur verið með ágætum og er mjög mikilvægt vegna þeirra verkefna sem tengjast komum ferjunnar Norrænu til Seyðisfjarðarhafnar. Að lokum aðeins um innheimtuna. Eins og sakir standa er árangur við innheimtu skatta og annarra opinberra gjalda ágætur, en hann sveiflast gjarnan í takt við efnahagsástandið á hverjum tíma. Til að viðhalda góðum innheimtuárangri hefur ráðuneytið og embætti tollstjóra lagt ríka áherslu á að einfalda innheimtuna frekar, gera hana skilvirkari og skýrari í augum almennings, auk þess sem gæta þarf að jafnræði milli skattborgaranna. Áherslur ráðuneytisins í innheimtu almennt má finna í stefnumótun málefnasviða fjármálaáætlunar 2018–2022 þar sem við settum fram skýr metnaðarfull markmið. Að mörgu er að hyggja í þessu efni, m.a. þetta hér, að burðargjöld vegna álagningar innheimtumanns ríkissjóðs eru á ári um 75 milljónir. [[Forseti hringir.]]Með því að færa innheimtuna yfir á rafræn samskipti myndum við, bara með því einu og sér, spara um 75 milljónir í gluggapóstum frá innheimtumanni ríkissjóðs. Og ef við skoðum burðargjöld ríkisins í heild getum við sparað með rafrænum samskiptum 500 milljónir á ári. Þangað stefnum við.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er alveg ljóst að ferðamönnum hefur fjölgað gríðarlega á liðnum árum en 20% niðurskurður var hjá tollgæslunni eftir hrun. Fjölgun ferðamanna hefur hins vegar verið mörg hundruð prósent og tollgæslunni því miður ekki bættur niðurskurðurinn sem áður var eða veitt nauðsynlegt rekstrarfé. Álagið á Keflavíkurflugvelli er þannig meira en góðu hófi gegnir vegna fjölgunar ferðamanna en einnig vegna þess að innflutningur hefur aukist gríðarlega að undanförnu. Tollgæsla hefur vart undan, sérstaklega varðandi póst og hraðsendingar. Þýðir þetta vissulega mikið tekjutap fyrir ríkið. Já, tekjutap. Varðandi skipulega glæpastarfsemi hljótum við að vera sammála um að við innstreymi glæpagengja verði að bregðast af festu. Til þess að svo verði þarf landamæravarsla að vera virk, landamæravarsla sem þá getur haft betri yfirsýn yfir þá einstaklinga sem koma hingað á grundvelli EES-samningsins og Schengen sem og þann varning sem hóparnir bera með sér. Vegna áðurnefnds niðurskurðar höfum við því miður einnig vanrækt þetta stórlega sem og aðra innviði. Því erum við í þeim ógöngum sem við nú erum í. Tæknibúnaður og tölvubúnaður tollgæslunnar er að sama skapi þess eðlis að við verðum þar líka af miklu fé. Einhverra hluta vegna hefur innheimtuþátturinn þannig verið stórlega vanræktur, bæði hjá tolli og skatti, og er, að því er virðist, með fullri vitneskju og vilja stjórnvalda. Ástæðan hefur verið sögð að tollar og vörugjöld hafi að miklu leyti verið aflögð en alls ekki alveg og því er morgunljóst að í þessu, eins og ætla má með skatteftirlit, er ríkissjóður ekki bara að verða af milljónum heldur hundruðum milljóna. Mögulega milljörðum. Fyrir utan öryggisþáttinn. Herra forseti. Þetta er skýr pólitísk ákvörðun og veltir maður fyrir sér hverjum það gagnist að eftirlit með landamærum, tollum og sköttum sé vanrækt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir umræðuna. Eins og fram hefur komið hefur álag á tollgæslu aukist verulega á síðustu árum. Þar nægir að nefna fer- eða fimmföldun ferðamanna á síðasta áratug. En það eru vaxtaverkir sem við finnum fyrir í öllu samfélaginu. Við heyrum sömu söguna frá lögreglunni, frá Vegagerðinni, heilbrigðiskerfinu, allir innviðir eru þandir til hins ýtrasta til að bregðast við þeim svakalega ferðamannastraumi sem hefur komið á síðustu árum. Maður veltir dálítið fyrir sér hvernig standi á því að þrátt fyrir að við séum búin að bæta við tollvörðum, eins og kom fram í máli ráðherrans, gangi okkur svona hægt að bregðast við þessum breytingum. Það er eitthvað sem við mættum skoða í víðara samhengi, hvernig hið opinbera getur brugðist við óvæntum aðstæðum og dramatískri þróun á samfélaginu án þess að það taki heilan áratug að komast á rekspöl. Fyrir okkur vini ríkissjóðs er tollstjóri sérstaklega góð stofnun því í gegnum hann fara mestallar tekjur ríkisins. Það er þess vegna mikið hagsmunamál að eftirlitið sé öflugt og eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi þjónar það ekki hagsmunum almennings að veikja þetta eftirlit. Vegna þess að ég er að falla á tíma verð ég að nefna að sérstaklega ber að þakka málshefjanda fyrir að tala máli tollstjórans því hann virðist einhverra hluta vegna vera það embætti sem er hvað duglegast að bera harm sinn í hljóði. Ég man ekki eftir að hann mæti fyrir fjárlaganefnd og biðji um aukið fé eða hvað það er, [[Forseti hringir.]]en á sama tíma er hann ein af fyrirmyndarstofnunum ríkisins, sem birtist m.a. í því [[Forseti hringir.]]að hann var tilraunastofnun í innleiðingu á jafnlaunastaðli. Hann leggur sig fram um framþróun í sínum störfum.
Virðulegi forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar umræðu. Í ræðu hv. þingmanns komu fram áhugaverðar tölur sem ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki heyrt áður enda kannski ekki mál sem ég hef sökkt mér í sérstaklega. Mér finnst það koma oft upp, kannski ekki oft en alla vega af og til, að það er frekar augljóst sóknarfæri með því að setja meiri peninga í eitthvað. Þetta virðist vera mjög skýrt dæmi um það miðað við það sem kemur fram í ræðum allra sem þekkja betur til en ég, þar á meðal hjá hv. upphafsmanni Þorsteini Sæmundssyni og hæstv. fjármálaráðherra. Ég verð einnig að minna á að þetta kemur reglulega upp í sambandi við ríkisskattstjóra; við erum ekki að ræða það embætti hér en þar er sambærilegt atriði til staðar, sem er það að það fyrsta sem fer, ef ekki er nóg fjármagn, er eftirlitið. Þegar ekki er nógu vel staðið að fjármögnun slíkra stofnana eru auknar tekjur það fyrsta sem fer. Að mínu mati getum við ekki endilega hugsað um þessar stofnanir þannig að fjármagnið rétt dugi. Við verðum að hugsa hvort við séum að glata fé með því að fjármagna þær ekki hæfilega mikið. Þetta er aðeins öðruvísi spurning en sú hvort Tryggingastofnun ríkisins hafi nóg eða lögreglan eða eitthvað því um líkt; lögreglan er kannski slæmt dæmi, ég veit það ekki. En mér finnst við þurfa að hugsa fjárveitingar og mannafla svona stofnana aðeins öðruvísi en við gerum venjulega. Ef við sjáum það fyrir að með fjölgun starfsfólks fáum við meira í ríkiskassann af gjöldum sem við höfum ákveðið að taka eigum við auðvitað að gera það. Ég held að ástæðan fyrir því að ekki gerist jafn mikið og maður myndi halda sé sú að við erum að hugsa fjármögnun þessara stofnana á sama hátt og stofnana sem lúta ekki sömu lögmálum hvað varðar tekjuöflun ríkisins.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Það blasir við að umhverfi og starf tollgæslunnar hefur gerbreyst á stuttum tíma, bæði vegna stóraukins inn- og útflutnings og ferðalaga mannfólksins, ekki bara erlendra ferðamanna heldur líka landsmanna sjálfra. Hef ég heimildir fyrir því að menn séu hreinlega að drukkna í tollpósti. Álag er misjafnt eftir landsvæðum og árstíma. Aukið flug til Akureyrar kallar t.d. á meira eftirlit. Það segir sig sjálft. En menn hafa lagað sig að breyttum aðstæðum og víða tekist vel upp. Á Austurlandi veit ég að góð samvinna lögreglu og tollgæslu hefur skilað miklum árangri. Þar er vel þjálfað fólk sem vinnur við ferjuafgreiðslu, fólk með áratugareynslu. Má benda á að á Seyðisfirði hafa menn nýlega náð að stöðva stórar sendingar af fíkniefnum. Þar hafa líklega komið upp stærstu fíkniefnamálin. Þrátt fyrir að eitthvað vanti upp á tækjabúnað, sem vissulega mætti vera betri, hefur mannafli hjá tolli og lögreglu, í samstarfi við Færeyinga og Dani, staðið vel að verki. Þar telja menn sig ná vel utan um verkefnin en þess má geta að verið er að huga að endurnýjun á búnaði, líkt og hæstv. ráðherra vék hér að áðan. Það er vel. Það sem ég vil þó vekja athygli á er vöntun á fíkniefnahundum. Þeir hafa sannað sig sem besta verkfærið í leit að fíkniefnum. Í upphafi kostar hver hundur töluvert mikið og ekki er einfalt að halda þessar skepnur. Sá sem tekur það að sér þarf að gangast undir mikla ábyrgð og er í raun á vakt allan sólarhringinn. Starfið fléttast inn í allt hans líf. En sem betur fer er til fólk sem vill sinna því hlutverki. Hver hundur er dýr en ég held að hann sé hverrar krónu virði. Vissulega má gera betur í þessum málaflokki og alltaf getum við notað fjármuni og við þurfum að gera það. En höldum því líka til haga að um allt land er unnið gott starf.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að vekja máls á því þarfa efni sem starfsemi tollgæslu er. Ég ætla að koma að nokkrum atriðum í ræðu minni, ég veit ekki hvort ég hef tíma til að impra á öllu. En fyrst ber að nefna samvinnu lögreglu og tollgæslu. Gott og vel. Samvinnan er góð á Austurlandi, heyri ég á þingmönnum. Er eitthvert sérstakt tilefni til að hrósa því? Er hún ekki nógu góð annars staðar? Ég hefði haldið að það væri sjálfsagt mál. Hvernig var það hér áður þegar tollgæslan var undir lögreglustjóra? Það eru ekki mörg ár síðan. Hvernig var það þá? Þurfti þá að efna til einhverrar sérstakrar samvinnu? Ég er ekki að mælast til að það verði þannig aftur, en ég spyr bara: Er ekki í lagi að þetta sé hugsanlega undir lögreglustjóra úti í hinum dreifðu byggðum? Ég er ekki að tala um Reykjavíkursvæðið. Ég varpa þessum bolta á loft fyrst menn taka svona til orða að hrósa þurfi sérstaklega einhverri samvinnu, hvort ekki sé tími til að snúa til baka að einhverju leyti hvað það varðar ef þetta er sérstakt tilefni til hróss. Annað sem ég vil tala um er að starfsemi tollgæslu og lögreglu skarast á fjölmarga vegu. Það styður það sem ég var að segja. Auðvitað er það svo, eins og á Keflavíkurflugvelli. Þar var mjög góð samvinna þegar þetta var allt undir einum hatti. Varðandi tækni til að gegnumlýsa, hæstv. fjármálaráðherra. Hér er talað eins og það sé eitthvað nýtt. Það er ekkert nýtt því að ég man að fyrir mörgum árum síðan var þessi tækni komin til að gegnumlýsa gáma og farartæki. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er það virkilega svo í dag að þetta sé ekki enn þá komið hingað til nota fyrir tollgæsluna? Er það virkilega svo? Að ráða fólk af atvinnuleysisskrá til að efla innheimtu tollsins. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé nú ekki svo sniðug hugmynd hjá málshefjanda, vegna þess einfaldlega að hér er um mjög sérhæfð störf að ræða. Ég veit ekki hvort fólk [[Forseti hringir.]]á atvinnuleysisskrá getur raunverulega kastað sér beint út í þá vinnu svona með skömmum fyrirvara.
Forseti biðst afsökunar á því að hann byrjaði ekki að hringja fyrr en þingmaður var kominn fimm sekúndur fram yfir ræðutíma, en hann hélt nú samt sem áður áfram í 20 sekúndur eftir það. Forseti vill jafnframt árétta við þingmenn að þeir virði ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka málshefjanda fyrir að vekja áhuga okkar á málefnum tollsins. Hann hefur ákveðna línu sem flestir hér hafa víst tekið undir um að herða þurfi tökin og auka eftirlit. Það er línan. Það virðist vera gegnumgangandi lína hjá flestum þeim sem hafa tekið til máls hér í salnum. Miðað við það mætti halda að það væri það sem allir Íslendingar sammæltust um, meiri og öflugri tollgæslu, meiri afskipti tollsins af lífi þeirra væri það sem myndi auka hamingju þeirra í hinu daglega lífi. Ég er ekki alveg viss um að það sé endilega tilfellið. Ég er t.d. hluti af Facebook-hóp sem heitir Sögur af tollinum. Þar má stundum lesa örlítið öðruvísi nálgun á þessi mál en hér hafa verið sett. Þar er fólk oft að lýsa yfir ákveðnum áhyggjum og ákveðnum vandamálum sem fylgja kannski of miklu eftirliti, stundum fáránlegu eftirliti, á litlum póstsendingum sem berast til landsins. Því fylgir nefnilega oft það og menn hafa velt fyrir sér hvers vegna það gerist ekki endilega að stjórnsýslan batni við það að fjölga fólki í henni. Stundum er það þannig. Stundum er það ekki endilega þannig að fleiri embættismenn kalli á það að allt batni. Stundum gerist einmitt hið þveröfuga. Auðvitað eru margir þættir í þessu, ég ætla ekki að impra á þeim öllum, en ég held að það sé ekki endilega svo, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson heldur fram, að það sé sjálfkrafa þannig að ef við setjum meiri pening í eftirlit muni hann skila sér allur til baka. Ég held að þegar við erum komin á þennan stað í hugmyndafræðinni þá er oft um það að ræða að við nálgumst þetta ekki rétt, vegna þess að flestir vilja fara að lögum og vilja borga gjöld sín rétt. Ef við förum að grípa til þess að beita eftirliti einungis til að innheimta gjöldin þá á að einfalda hlutina, oftast miklu fyrr í ferlinu. Ég held að besta leiðin væri reyndar ef Ísland myndi með einhverjum hætti fá aðild að stóru tollabandalagi sem væri nálægt okkur. Þá gætum við t.d. fengið fullt af póstsendingum hingað án þess að ganga í gegnum ákveðið erfitt fyrirkomulag. Mér dettur eitt slíkt í hug, sem er land töluvert nálægt, [[Forseti hringir.]]þar er hálfur milljarður manna, en ég ætla ekki að færa rök fyrir því að ganga þangað inn einungis í þessari ræðu, lengri tíma þarf til þess.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mjög mikilvæg. Ég vil beina máli mínu fyrst að stöðu tollgæslumála á Keflavíkurflugvelli. Fyrir tíu árum voru farþegar sem fóru um flugvöllinn ein og hálf milljón. Í dag fara um 10 milljónir farþega um völlinn. Flogið er til 15 landa og áfangastaðirnir 100. Það gefur augaleið að þessi gífurlega aukning sem átt hefur sér stað í farþegafjölda gerir það að verkum að allt sem viðkemur tolleftirliti er umfangsmeira og tímafrekara. Þetta kallar á aukinn mannafla, ekki síst vegna greiningarvinnu sem er mjög mikilvæg í starfi tollgæslunnar. Vinna við farþegalista er orðin mjög tímafrek og eins og kom fram er ekki hægt að fara yfir alla lista vegna manneklu. Þetta er mjög bagalegt, auk þess þarf að skerpa á reglum sem skylda flugfélög til að láta af hendi farþegalista, en misbrestur hefur orðið á því. Vöxtur í frakt og hraðsendingum hefur að sama skapi verið mjög mikill á fáeinum árum. Árið 2013 komu um 5.000 sendingar á mánuði. Í dag eru hraðsendingarnar um 5.000 á viku og í almennum sendingum eru þær komnar í 8.000–9.000 á viku. Skiljanlega er aðeins hægt að skoða brot af þessum sendingum og mikilvægt að auka samstarf við hraðsendingarfyrirtækin í þeim efnum. Mikil aukning í farþegafjölda eins og áður hefur verið nefnt kallar á aukið húsnæði fyrir tollgæsluna. Það húsnæði sem tollgæslan á Keflavíkurflugvelli hefur yfir að ráða í dag er minna en var fyrir tíu árum. Mikilvægt er að tryggja að tollurinn fái það húsnæði sem hann þarf í fyrirhuguðum stækkun á flugstöðinni. Í flugstöðinni eru starfræktir á vegum tollgæslunnar fíkniefnahundar. Þeim þyrfti einnig að fjölga. Fíkniefnahundar hafa mikið forvarnagildi. Það vantar hins vegar stefnu í hundamálum, þá sérstaklega er varðar persónueftirlit, en þetta er mikilvægur þáttur í tolleftirliti. Ég vil síðan að lokum minnast á starfsmannamálin. Endurmenntun tollvarða er mjög mikilvæg. Í því sambandi þarf að auka samstarf erlendis hvað menntun varðar. Að lokum, herra forseti. Höfum það í huga að 1% bætt innheimta hjá tollinum skilar 5 milljörðum í ríkissjóð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir að hefja þessa umræðu. Ég held að margt sé hægt að gera til að auka skilvirkni og bæta starf tollsins, sem hefur samt staðið sig vel á miklum vaxtartíma. Má þar til dæmis nefna aukið samstarf, skipulag og þróun og að hægt væri að nota tæknina betur. Við þurfum líka að huga að því hvort hér séu lög og reglur sem hægt væri að skoða til að liðka enn frekar fyrir. Það væri gaman ef hæstv. ráðherra hefði upplýsingar um hvort hafi létt á tollinum. Og ef ekki, hvað hefur þá verið gert? Hér hafa tolla- og vörugjöld verið afnumin í stórum stíl. Það hlýtur að hafa breytt þessu eitthvað. Að einhverju leyti jókst innflutningurinn við það þannig að vel má vera að það hafi vegið upp á móti. En samstarfið við löggæsluna er mikilvægast. Ég held að við ættum að skoða stórtækar skipulagsbreytingar, setja á fót landamæralöggæslu og auka þannig enn betur samstarf tollsins og lögreglunnar. Ég vil taka eitt atriði sérstaklega út úr sem áður hefur verið minnst á hér í dag, þ.e. fíkniefnahunda. Ég skora á tollyfirvöld að hafa um það samstarf við lögregluna og geng svo langt að nefna hér samstarf við lögregluembættið á Norðurlandi vestra um það hvernig hægt væri að samnýta og byggja upp hina mikilvægu starfsemi hjá lögreglu-, tolla- og fangelsismálayfirvöldum. Varðandi hraðsendingarnar og fjöldasendingarnar held ég að enn sé pottur brotinn varðandi það að nýta tæknina og sjálfvirknina í því eftirliti. Hvernig er hægt að breyta því. Við þurfum líka að vita hvort einhverjar lágmarksfjárhæðir þurfi að hækka. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt til að hraðsendingar standi undir nafni sem slíkar, að gömul vinnubrögð í tollafgreiðslu tefji ekki fyrir.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er augljóst að tollgæslan og auðvitað öll löggæsla er okkur öllum mikilvæg. Ég veit ekki hvort allir gera sér grein fyrir hversu víðtæk verkefni tollvarða eru en það hefur svo sem verið farið ágætlega yfir það hér. Það er auðvitað ekki eingöngu að passa upp á að við Íslendingar tökum ekki of mikið af vörum með okkur í gegnum tollhliðið í Keflavík heldur er það einmitt að tryggja ríkinu stóran hluta tekna sinna og að auki að leita að fíkniefnum, vopnum, lyfjum, fölsuðum varningi og fleira mætti nefna. Í því samhengi má nefna að oft gleymist að það eru fleiri gáttir inn í landið en einungis í Keflavík. Þannig má nefna sérstaklega, eins og hv. þm. Þórunn Egilsdóttir kom inn á, tollgæslu í tengslum við komu Norrænu til Seyðisfjarðar, sem mikilvægt er að styrkja enn frekar. Þó að auðvelt sé að segja að við þurfum ekkert að hafa of miklar áhyggjur af tollgæslumálum á Íslandi því að við búum á eyju og því sé tiltölulega einfalt að vernda okkur, er augljóst að með auknum fjölda ferðamanna og aukinni umferð til landsins er sannarlega ástæða til að efla og tryggja öfluga löggæslu og tollgæslu í landinu. Þar hlýt ég, eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á, að nefna sérstaklega mikilvægi þess að tollgæsla og lögregla hafi á að skipa vel þjálfuðum og viðurkenndum fíkniefnahundum. Mig langar því að nýta þetta tækifæri og spyrja ráðherra hreinlega hvort ekki standi til að tryggja aukið fjármagn til þjálfunar og eflingar hundasveita tollgæslu og löggæslu.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að vekja máls á þessu umræðuefni. Eins og þingmönnum er kunnugt eru tollarar og innheimtumenn ævagömul starfsstétt og fengu jafnvel pláss í elstu textum, bæði íslenskum og erlendum. Hlutverk þeirra hins vegar í nútímanum er fjölþætt og hefur tekið töluverðum breytingum. Sá þáttur sem snýr að þjónustu við flugvélar og skip og ferðamenn hefur verið að vaxa jafnt og þétt, en að sama skapi kannski sjaldnar sem þarf á að halda tollafgreiðslu til að mynda fyrir fiskiskip sem sigla með afla og þess háttar. Ég vil leggja áherslu á þjónustuhlutverk tollgæslunnar því að það er gríðarlega mikilvægt og verður sífellt mikilvægara. Auðvitað er eftirlitið líka hlutur af þessu, en eftirlitið er í sjálfu sér þjónusta. Tollafgreiðsla í héraði, jafnvel með föstum starfsstöðvum, getur verið mjög mikilvægur þáttur í að efla ferðaþjónustu og auðvelda ferðamönnum og þjónustuaðilum ferðamanna móttöku þeirra í heimahéraði. Það getur skipt miklu máli í sambandi við eflingu ferðaþjónustunnar og með þessu myndum við jafna aðstöðu landshlutanna. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á það áðan að hann væri til í að veðja við hæstv. ráðherra eins og einum poka af súkkulaðirúsínum um það hvort væri ekki hægt að bæta verulega í þarna og hafa af því verulegan hag. Ég ákvað þess vegna að útvega mér einn slíkan poka sem ég mun færa þingmanninum í lok ræðu minnar til varðveislu og hann og hæstv. ráðherra geta þá deilt honum með sér þegar og ef af efndum verður.
Virðulegi forseti. Það kemur stundum fyrir í umræðum að skoðanaskipti eiga sér stað sem þoka umræðunni eitthvað áfram. Mig langar að taka undir meginþorrann af því sem hv. þm. Pawel Bartoszek sagði áðan. Ég tel það vera sjónarmið sem við höfum kannski tilhneigingu til þess að gleyma hérna á Alþingi, a.m.k. vissulega sá sem hér stendur, þ.e. hvernig hlutirnir líta út á Alþingi annars vegar og hvernig þeir líta út fyrir borgaranum hins vegar. Ég hef hreinlega ekki mikla reynslu af því að flytja hluti inn til landsins þannig að ég hef ekki mikil samskipti við tollinn almennt í mínu daglega lífi og þekki þess vegna ekki vandræðin sem hv. þingmaður nefnir. En mig langar samt að taka það fram í seinni ræðu að þó að við gætum verið þeirrar skoðunar að tollar ættu ekki að vera jafn háir og þeir eru eða ekki jafn margir og þeir eru, eða jafnvel ekki yfir höfuð, er ég samt sem áður þeirrar skoðunar að það sem við ákveðum að gera það eigum við að gera og fjármagna þannig að það virki að fullu. Meðan ég man þykir mér það sama um lögregluna. Ég er á móti sumum valdheimildum sem lögreglan hefur í reynd. Ég er á móti því hvernig hún hagar sér stundum. Ég er t.d. á móti því að við erum með allt of lítið eftirlit með lögreglu. En hins vegar vil ég hafa nógu marga lögreglumenn. Ég vil að þeir fái almennilega borgað. Ég vil að þeir fái almennilega menntun. Ég vil að það sem við ákveðum að gera sé almennilega fjármagnað þannig að það skili sínu ætlaða hlutverki. Svo hef ég hins vegar kannski skoðun á því að hlutverkið sjálft ætti að vera eitthvert annað. Ég hef t.d. djúpa andstyggð á tollum í grundvallaratriðum, en mér finnst mikilvægt að þeir tollar sem við ákveðum að innheimta séu innheimtir. Ef þeir eru ekki innheimtir vegna þess að embættið er vanfjármagnað finnst mér að við eigum að fjármagna það betur. Jafnvel er ég á sama tíma þeirrar skoðunar að haga ætti tollheimtu öðruvísi eða að hún ætti einfaldlega að vera minni. Sömuleiðis vil ég taka það fram að eftirlitið er frekar víðtækt. Hér var minnst á skort á fíkniefnahundum. Þar komum við inn á þann hluta löggæslu sem mér þykir persónulega í ógeðfelldari kantinum, en eins og ég segi snýst það ekki endilega um fjármögnun, heldur hvernig við viljum hafa hlutina. Þetta eru tvær ólíkar spurningar þótt þær séu vissulega skyldar. En ég þakka hv. þingmanni Pawel Bartoszek fyrir innlegg hans í umræðuna. Það er áhugavert og vel þess virði að hlusta á það.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þessa umræðu um tollgæslumál og embætti tollstjóra. Hann þekkir þennan málaflokk vel, það veit ég, og hefur látið hann sig varða. Þegar kemur að vernd borgara, stjórnkerfis og innviða þá hvílir öryggið ekki síst á herðum öflugrar löggæslu og tollgæslu. Við getum sagt að landamæragæsla sé okkar fyrstu varnir. Það hefur komið vel fram í umræðunni að það eru aukin umsvif í flutningum á fólki og vöru og verkefnin eru margslungnari í seinni tíð en áður. Það þarf auðvitað stöðugt að meta hver mannaflsþörfin er. Viðfangsefnin þurfa að taka mið af því. Það þarf endurnýjun tækja og samvinnu við löggæslu til þess að mæta aukinni þörf fyrir viðbúnað á landamærum og efla samvinnu við lögreglu eins og hefur komið fram. Það hefur ýmislegt verið gert. Hæstv. fjármálaráðherra fór ágætlega yfir það. Það hefur verið aukið í í mannskap. Ég leyfði mér að rýna eilítið í tölur og stofnunin tók á sig eins og margar aðrar stofnanir niðurskurð í kjölfarið á hruninu, en það hefur verið verulega bætt við fjármunum í seinni tíð. Það er mjög gott jafnvægi. Þetta er vel rekið embætti. Það kemur augljóslega fram í tölum. En það þarf auðvitað á hverjum tíma að skilgreina viðfangsefnin og þörfina. Það má nefna hér að í nýtt tollkerfi var settur milljarður sem dreifðist jafnt á síðastliðin fimm ár og ýmislegt þar verið gert.
Herra forseti. Þetta er áhugaverð umræða og þörf. Mig langar að taka undir með hæstv. fjármálaráðherra þegar hann gerði að umtalsefni stefnumótun og verkefni hjá tollstjóra þar sem væri verið að ræða um betri nýtingu fjármuna og að áhættugreina verkefni og fara yfir ferla. Ég held að þetta sé nauðsynlegt að gera. Ég vil líka hrósa tollstjóraembættinu fyrir að hafa verið að mér sýnist frekar framarlega í stefnumótun og ýmsum endurbótum í starfsemi sinni. Varðandi tollgæslumálin sérstaklega held ég að sé mjög mikilvægt að tollgæslan eigi mikið og náið samstarf við systurstofnanir sínar í umheiminum, ekki síst í Evrópu. Ég vil líka benda á að tollstjóri er náttúrlega innheimtumaður ríkisins og hefur mjög viðamikil verkefni þar. Við erum með innheimtulöggjöf í landinu og nefna má að samkvæmt skýrslu sem samstarfsvettvangur um aukna hagsæld gaf út, um tillögur um breytingar í ýmsum skattamálum, að innheimtudagar tollstjóra eru 269 talsins á árinu. Þar eru hugmyndir um að fækka þeim niður í tólf. Ég held að það væri áhugavert. Og jafnvel taka upp greiðsludreifingu í tengslum við það. Ég held að það sé mjög góð ábending um að spara póstburðargjöld og yfirleitt kostnað allra sem að koma. Að síðustu vil ég nefna smásendingar og umstang í kringum þær. Ég held að lágmarksupphæð til að falla undir það að fá að renna í gegn sé 2.000 kr. Það sjá allir að það eru ekki mjög verðmætar vörur. Ég held að hækka mætti þetta takmark verulega og að síðustu mætti benda á hvað það yrði mikið hagræði í kringum innflutning af ýmsu tagi að við myndum spyrja Evrópusambandið hvort við gætum ekki að minnsta kosti orðið aðilar að virðisaukaskattskerfi [[Forseti hringir.]]þeirra og tekið upp sameiginlegt kerfi um utanumhald um virðisaukaskatt innan Evrópska efnahagssvæðisins hvað okkur varðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og margháttaða hvatningu sem henni hefur fylgt, bæði í orðum og föstu formi. Ég þakka undirtektir ráðherra við því sem hér hefur verið talað um. Ég heyri góðan hug ráðherra til málaflokksins. Embætti tollstjóra er gríðarlega vel rekið embætti, hefur alltaf verið og er til fyrirmyndar. Það hefur alltaf aðlagað sig að þeim aðstæðum sem eru uppi hverju sinni. Það breytir ekki því að einmitt líka þess vegna ættum við að styðja við það embætti eins vel og kostur er. Ég geri mér alveg grein fyrir að það er hárrétt sem hæstv. fjármálaráðherra sagði, að innheimta er í sjálfu sér með ágætum. Auðvitað fer hún eftir efnahagslegum aðstæðum hverju sinni. En engu að síður árétta ég að hvert eitt prósentustig er dýrmætt þar. Og einnig þyrftum við hugsanlega að huga að því hvort tollstjóri gæti fengið auknar heimildir til samninga við fólk sem er jafnvel í erfiðleikum með að standa skil á sínum gjöldum o.s.frv. Það er atriði sem við gætum hugsanlega leiðrétt hér, sem gæti orðið bæði ríkissjóði og þeim aðilum sem um ræðir til heilla. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að gert væri ráð fyrir verulega auknum fjármunum í fjármálaáætlun. Það gleður mig. Ég hefði bara kosið að fjármálaráðherra legði hana fram núna þannig að við gætum hreinlega sannfærst um það frá fyrstu hendi. En mér skilst að það sé einhver töf á því. En ef þetta er farið að liggja fyrir svona í grundvallaratriðum er væntanlega ekki mikið verk eftir og ég hlakka til að ráðherra taki á sig rögg og komi fram með áætlunina. Að síðustu: Jú, sagt var að tæknibúnaður sé viðvarandi verkefni. Það er alveg rétt. En það sem ég vildi draga fram er að slíkur tæknibúnaður er gríðarlega dýr og þess vegna þarf að vera massíf áætlun um hvernig menn vilja [[Forseti hringir.]]endurnýja hann og líka vegna þess að tækjabúnaður tekur örum framförum og við þurfum að vera með besta tæknibúnað hverju sinni. Að lokum vil ég ítreka það sem ég sagði áðan. Embætti tollstjóra er gríðarlega vel rekið embætti, vel mannað og menn vinna þar af miklum dugnaði og ákafa. Takk kærlega fyrir þetta.
Virðulegi forseti. Við höfum í þessari umræðu komið inn á marga þætti tollstjóraembættisins á Íslandi sem eru sífellt að breytast. Hér hefur verið minnst á það að sendingum vegna netverslunar hefur stórfjölgað og ég held að við höfum síst ofmetið þá breytingu en það hefur í raun og veru orðið algjör bylting í viðskiptaháttum með netverslun og þekkja það flestar fjölskyldur í landinu hvernig netverslun er orðin eins og sjálfsagður hluti tilverunnar hjá yngri kynslóðinni sérstaklega og allt hefur það áhrif á magn sendinga sem koma til landsins. Þetta er eitt. Annað eru ferðamennirnir, þriðja eru fíkniefnin sem hafa líka komið hér á dagskrá. Svo er það innheimtuþátturinn og tæknin, alþjóðasamstarfið, þetta eru allt saman lykilþættir í starfsemi tollstjóra sem hefur eins og hér hefur komið fram staðið sig vel í að breyta starfsháttum í takt við breytta tíma. Það hefur verið spurt um einstaka þætti úr starfseminni eins og hvað standi fyrir dyrum varðandi þjálfun fíkniefnahunda eða kaupa á tæknibúnaði og annað þess háttar. Ég verð bara að vísa til þeirrar stefnumörkunar sem fer fram hjá tollstjóra um þau mál. Við höfum átt samskipti sem snúa að þáttum samstarfs lögreglu og tollsins og þess vegna landamæravörslu og tolls. Það er ekki síst þar sem við þurfum að sýna aukinn stuðning í komandi ríkisfjármálaáætlun vegna þess að bæði alþjóðlegar kröfur og staðan á landamærum okkar kalla á það. Mér finnst þetta hafa verið uppbyggileg umræða og brýn og þakka fyrir það.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu með mér. Ég hef væntingar til þess að hér muni skapast áhugaverð og vonandi gagnleg umræða um móttöku skemmtiferðaskipa við Íslandsstrendur. Á síðustu árum hefur verið mikill vöxtur í íslenskri ferðaþjónustu, staðreynd sem hefur farið fram hjá fáum. Einna mestur vöxtur hefur þó verið í tengslum við komu skemmtiferðaskipa til landsins en frá árinu 1989 hefur farþegum með skemmtiferðaskipum sem heimsækja Ísland fjölgað úr 7.010 í 115.565 á árinu 2017. Áætlað er að um 128.000 skemmtiferðaskipafarþegar sæki Ísland heim á þessu ári og má til gamans geta að gert er ráð fyrir móttöku 37 skipa til Grímseyjar næsta sumar. Fjölgun skemmtiferðaskipa hefur eðlilega fylgt vöxtur í þjónustu við þau en sömuleiðis aukið álag á þá staði sem farþegarnir heimsækja. Oft eru þetta fjölsóttir staðir fyrir og má segja að innviðir séu hreinlega sprengdir á stórum skipadögum. Getur það valdið álagi á ákveðnum áfangastöðum auk togstreitu milli ólíkra tegunda ferðaþjónustu. Þá getur verið töluvert álag á lítil samfélög að fá jafnvel til sín skip þar sem farþegafjöldinn er meiri en íbúafjöldi staðarins. Einnig verð ég að nefna dæmi þess að skip séu jafnvel að hleypa farþegum í land utan hafna og í sumum tilfellum inn á viðkvæm svæði. Raddir um mengun vegna skemmtiferðaskipa hafa eðlilega verið háværar en þrátt fyrir að öllum skipum við bryggju sé skylt að nýta sér rafmagn úr landi í stað skipaeldsneytis ef mögulegt er, er staðan einfaldlega þannig að dreifikerfi raforku á Íslandi er því miður vanbúið til að veita slíka þjónustu í íslenskum höfnum og er ljóst að hafnirnar eiga að óbreyttu enga möguleika á að fjármagna landtengingar stórra skipa án verulegrar aðkomu ríkisins, nokkuð sem við hljótum að skoða alvarlega. Mig langar í þessu samhengi að vekja athygli á því sem Akureyrarhöfn hefur verið að gera til að vega upp á móti þessu en höfnin stendur nú fyrir skógræktarátaki í samstarfi við Akureyrarbæ, Vistorku og Skógræktarfélag Eyfirðinga þar sem greitt er fyrir 2.000 tré á ári vegna þeirra skemmtiferðaskipa sem hafa viðdvöl í bænum auk þess sem farþegum skipanna býðst að greiða fyrir sinn hlut í losuninni. Ég veit að fleiri hafnir hafa verið að skoða þessa leið. Það er ýmislegt fleira jákvætt. Í könnun sem Cruise Iceland gerði árið 2014 kom í ljós að meðaleyðsla farþega vegna átta klukkustunda stopps var 79 evrur en reikna má með að á árinu 2017 hafi heimsóknir skemmtiferðaskipa skilið eftir sig á milli 7–8 milljarða hér á landi og skapað um 300 heilsársstörf. Ríkið fær skatttekjur í formi vitagjalda og tollafgreiðslugjalda, hafnirnar af hafnar- og þjónustugjöldum, umboðsmenn þjónusta skipin og ferðaþjónustuaðilar skipuleggja ferðir og rútufyrirtæki og ferðaþjónustuaðilar koma ferðamönnum á leiðarenda. Margt fleira mætti nefna. Herra forseti. Það er að mörgu að huga varðandi uppbyggingu ferðaþjónustu á Íslandi en ég held að ástæða sé til að gefa móttöku skemmtiferðaskipa sérstakan gaum enda fjölmörg tækifæri sem felast í móttöku þeirra en einnig ýmislegt sem við getum lært af reynslu annarra landa sem við þurfum ef til vill að varast. Nýverið voru kynntar niðurstöður nýrrar rannsóknar frá Rannsóknarmiðstöð ferðamála um móttöku skemmtiferðaskipa við Norðurland. Í skýrslunni kemur fram að komum skipa fylgja ýmsar áskoranir og er ljóst að bæði ríki og sveitarfélög þurfa að koma að. Niðurstöðurnar sýna að móttöku- og þjónustuaðilar kalla eftir skýrari umgjörð og frekari leiðbeiningum um umferð skipanna og ljóst að setja þarf fram skýrari stefnumörkun og regluverk um heimsóknir skemmtiferðaskipa og þjónustu við farþega þeirra hér á landi. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver undirbúningur sé í gangi í ráðuneytinu að gerð regluverks um heimsóknir þessara skipa og þjónustu við farþega þeirra hér á landi og sömuleiðis hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að settar verði reglur varðandi útblástur skemmtiferðaskipa sem heimsækja Ísland eða gerðar verði kröfur um landtengingar þegar skipin liggja við bryggju og eins og ég kom inn á áðan hvort við þurfum ekki að aðstoða hafnirnar til að gera þeim þetta kleift. Mig langar reyndar að koma að í því sambandi, fyrst ég hef örstuttan tíma í viðbót, að það eru ákveðnar hugmyndir um að nýta annars konar orkugjafa en endilega vatnsaflið, t.d. mætti nota metangas til að knýja einhvers konar ljósavélar. Það eru alls konar hugmyndir. Ég held að það séu nefnilega fólgin tækifæri fyrir Ísland í að vera svolítið framarlega á þessu sviði.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að efna til þessarar mikilvægu umræðu sem segja má að hafi kannski mætt afgangi í samtali stjórnvalda og greinarinnar um forgangsatriði ferðaþjónustunnar. Það þýðir þó ekki að málið sé mönnum ekki ofarlega í huga, sérstaklega á ákveðnum svæðum. Á ráðstefnunni Skemmtiferðaskip á réttri leið?, sem haldin var á Ísafirði dagana 3. og 4. apríl fyrir ári síðan, var rætt um þær áskoranir sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir í tengslum við komu skemmtiferðaskipa til landsins. Þar ræddi ég m.a. þá grundvallarspurningu sem mikilvægt er að leita svara við til grundvallar heildstæðri stefnumótun um hvort og hvernig Íslendingar ætla að byggja upp ferðaþjónustu tengda komu skemmtiferðaskipa. Eins og við vitum mun ferðamönnum fjölga næstu ár og áratugi að öllu óbreyttu. Að því þarf að huga. Fjárfestingar ríkis og sveitarfélaga og einkaaðila verða að stuðla að sjálfbærni greinarinnar til lengri tíma. Með sjálfbærni á ég ekki eingöngu við að við þurfum að vernda náttúruna heldur þurfum við líka að huga að samfélagslegum þolmörkum. Við getum ábyggilega varið náttúruna fyrir töluvert fleiri ferðamönnum með réttri stýringu og uppbyggingu innviða. En í mínum huga eru samfélagslegir þættir jafnvel flóknara viðfangsefni og þolmörkin mögulega lægri en hvað náttúruna varðar. Þeir eru ekki síður mikilvægir og stundum er erfiðari að meðhöndla þá. Ég get með ánægju sagt að von er á skýrslu um þolmörk ferðamennsku nú á allra næstu dögum sem ég mun leggja fyrir Alþingi. Í þeirri skýrslu er farið ítarlega yfir ekki eingöngu náttúruleg þolmörk heldur einnig samfélagsleg og þau endurteknu stef sem skjóta upp kollinum í umræðu um þau. Umfjöllun um skemmtiferðaskip verður því þar á meðal. Það eru nákvæmlega þessir þættir sem koma sérstaklega til skoðunar þegar við ræðum skemmtiferðaskipin. Áfangastaðir þeirra eru oftar en ekki lítil bæjarfélög sem hafa mismikla burði til að taka á móti því mikla innflæði ferðamanna sem þeim fylgir. Síðastliðin ár hafa stjórnvöld lagt áherslu á aðgerðir til að dreifa ferðamönnum betur allt árið um kring. Það er mikilvægt að létta álagi af öðrum svæðum, ekki síður til að fáfarnari svæði njóti í meira mæli þess ávinnings sem fylgir ferðamönnum. Um það erum við nú öll sammála. En hlutirnir eru aldrei svo einfaldir. Næsta sumar munu suma daga verða allt að átta þúsund farþegar frá skemmtiferðaskipum á Ísafirði. Það segir sig sjálft að slíkir dagar reyna á þolmörk allra; farþega, þjónustuaðila og bæjarins sjálfs. Innviðir svæðisins eru einfaldlega ekki búnir undir slíkan fjölda og eiga ekki endilega að vera það miðað við stærð sveitarfélags. Þess vegna er mikilvægt að ákvörðunin sé upplýst um að leggja áherslu á markaðssetningu sem miðar að því að laða að erlend skemmtiferðaskip og að allir aðilar séu meðvitaðir um þær áskoranir sem því fylgja. Sem dæmi má nefna að mikilvægt er að horfa til öryggismála, t.d. varðandi áhættu á mengunarslysum, sjúkdómum og slysum, svo fátt eitt sé nefnt. Þá þarf einnig að hafa í huga að móta þarf reglur um landgöngu á svæðum utan hafna, líkt og hv. þingmaður kom inn á. Þar á ég t.d. við landgöngu farþega í friðlandi á Hornströndum, sem er e.t.v. ekki eðlileg ef hún er t.d. í andstöðu við tilmæli Umhverfisstofnunar. Þess vegna er mikilvægt að móta skýrar reglur um slík atriði og skilgreina ábyrgð. Hér þurfa stjórnvöld, sveitarfélög og aðrir hagsmunaaðilar að koma að borðinu og eiga upplýst samtal þar sem sjónarmið heimamanna hljóta að vega mjög þungt. Í mengunarlögsögu Íslands gildir almennt sú regla að skip mega brenna svartolíu með brennisteinsinnihaldi að hámarki 3,5%. Þann 22. febrúar síðastliðinn tók í gildi fullgilding Íslands á 6. viðauka MARPOL-samningsins um loftmengun frá skipum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að stefnt sé að banni við notkun svartolíu í efnahagslögsögu Íslands. Um er að ræða afar mikilvægt markmið til verndar norðurslóðum. Frá árinu 2020 verður því tæplega mögulegt að nota svartolíu nema skip séu útbúin hreinsibúnaði sem nægir til að brennisteinsinnihald fari ekki yfir 0,5%. Svo vil ég líka nefna sérstaklega að útgerðir skemmtiferðaskipa eru mjög meðvitaðar um umhverfismál og eru í auknum mæli að endurnýja flota sinn. Fyrir liggur fyrir að komu skemmtiferðaskipa fylgja ýmsar áskoranir. Kallað er eftir skýrari umgjörð. Ljóst er að hagsmunir og ákvörðunarvald liggja víða og því er það ekki einungis í mínu valdi að skera úr um næstu skref. En ég fagna þessari mikilvægu umræðu sem verður vonandi til þess að betur verður hægt að ná utan um ólíkar aðgerðir ólíkra aðila sem ráðast þarf í til að koma skemmtiferðaskipa verði farsæl úti um allt land vegna þess að auðvitað fylgja þessu mikil tækifæri. Og eins og við þekkjum koma skemmtiferðaskip oft á svæði sem njóta í dag ekki enn þess vaxtar sem ferðaþjónustan hefur verið í hér á landi. Þess vegna er eðlilegt að þau vilji fá skipin til sín. En við þurfum að vera vel upplýst um hvaða áskoranir fylgja því og mikilvægt er að allir séu sammála um að þetta sé sú leið sem við viljum fara. Ég leyfi mér að koma inn á það nánar í mínu seinna svari.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka móttöku skemmtiferðaskipa til umræðu í þinginu, þakka líka hæstv. ráðherra fyrir innkomu hans hér. Í aðdraganda síðustu kosninga lagði Miðflokkurinn fram stefnu sem kallast Ísland allt, þar sem gengið er út frá að litið sé til landsins alls til frekari stefnumótunar í öllum málaflokkum. Það á einnig við í áætlunum vegna komu skemmtiferðaskipa. Í nýlegu erindi hafnarstjóra Hafnasamlags Norðurlands sagði Pétur Ólafsson að hann vildi hafa þá sýn að dreifa álagi um landið og reynt væri að markaðssetja landið sem eina heild og gera þannig úr garði að við gætum tekið á móti fleiri smærri skipum. Þau komast í fleiri hafnir og fleiri njóta góðs af og huga þarf að landinu öllu. Þar sem hafnasamlögin eru oftast nær með bæði stórar og minni hafnir myndi þetta nýtast til að leggjast í uppbyggingu smærri hafna. Það eru nokkrar áskoranir. Það er dreifikerfið, við þurfum að fá t.d. aðkomu ríkisins til að geta tekið á móti landtengingum, okkur vantar fjármagn og á móti má líka segja að skipin eða þeir sem hanna þessi skip eru að huga að öðruvísi orkugjöfum. Ég held að það séu rúmlega 90 skip núna á teikniborðinu þar sem sérstaklega er hugað að orkumálum með umhverfisvernd í huga. Ég sé hér á mínu blaði, sem er mjög áhugavert, að það verða til 300 heilsársstörf um allt land. Það þýðir að landsbyggðin nýtur góðs af því og það er mikilvægast.
Herra forseti. Ég þakka frummælanda fyrir þessa góðu umræðu. Komum skemmtiferðaskipa til landsins hefur fjölgað mikið á undanförnum árum í takt við fjölgun ferðamanna almennt til landsins. Þessari þróun fylgja tækifæri jafnt sem áskoranir og það er vissulega mikilvægt að ríki og sveitarfélög og allir aðrir hagsmunaaðilar komi að því að tryggja þá innviðauppbyggingu og framtíðarskipan í þessum málaflokki sem þarf að verða. Vöxturinn og koma ferðafólks af skemmtiferðaskipum þarf að vera í sem bestri sátt við samfélagið og nýta þarf sem best möguleikana á atvinnusköpun og fjölgun afleiddra starfa. Þjónusta við skemmtiferðaskip er mikilvæg tekjulind margra hafna og hefur verið mótvægi við tekjumissi vegna t.d. minnkandi aflaheimilda og bætir stöðu þeirra hafnarsjóða sem njóta þess að skemmtiferðaskip koma í þeirra höfn. Sem dæmi má nefna að 110 skemmtiferðaskip hafa boðað komu sína til Ísafjarðar í sumar og það er löngu orðið tímabært að bæta þar hafnaraðstöðuna og uppfylla lágmarksöryggiskröfur. Þar þarf t.d. að fá öflugri dráttarbát til að þjónusta skemmtiferðaskipin. Það sama má segja um fleiri hafnir eins og t.d. á Grundarfirði þar sem verið er að reyna að auka tekjur hafnarinnar. Hafnir eru skilgreindar sem hluti af samgöngumannvirkjum og hafa allt of lengi verið vanfjármagnaðar og því er mikilvægt að samgönguáætlun endurspegli þá uppsöfnuðu þörf sem er víða um land. Ég tek undir það að mikilvægt er að ríki og sveitarfélög og aðrir hagsmunaaðilar komi að öflugri stefnumótun og regluverk sé byggt um þessa grein. Vöxturinn hefur verið hraður og þarf að haldast í hendur við atvinnusköpunina og uppbygginguna og á sama tíma verðum við að gæta að umgengni ferðamanna við náttúru landsins. Við þurfum að rafvæða hafnirnar, byggja greinina upp til framtíðar með sjálfbærni að leiðarljósi.
Herra forseti. Ég vildi byrja á að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og ágætt svar frá hæstv. ferðamálaráðherra. Já, þetta er snúið. Ég er nú ekki mikið fyrir boð og bönn og ég held að það sé mjög erfitt að takmarka eða jafnvel stjórna komum skemmtiferðaskipa og það er erfitt að skipuleggja inn í óvissuna. Suðurströndin er auðvitað meira og minna hafnlaus, þannig að þessi skip fara mestmegnis um vestanvert landið og svo norður fyrir. Ég hef líka heyrt frá ferðamálafrömuðum að þetta eru ekki vinsælustu ferðamennirnir. Þeir eru öðruvísi en þeir sem koma með flugi, þeir fara oft bara yfir í skip aftur til þess að borða og versla lítið, þannig að þeir eru kannski ekki beint vinsælastir. Þetta er mjög snúið og ég fagna því að það sé verið að vinna í þessum málum. Mig langar að víkja sérstaklega að loftmenguninni því að hv. þm. Smári McCarthy og Björn Leví Gunnarsson spurðu einmitt umhverfisráðherra sérstaklega um 6. viðauka MARPOL-samningsins. Ég hef áhyggjur af bæði svartolíunotkun og kannski vangetu stjórnvalda til að byggja upp flutnings- og dreifikerfi raforku til þess að gera okkur það kleift að krefjast þess að skemmtiferðaskip í landi noti þessa hreinu orku. Síðan kemur það upp að um leið og við erum búin að fullgilda þennan viðauka og komin með stefnumótun, áætlun og skipulag þá vantar einmitt fjármögnun. Það er ákveðið að gera eitthvað en fjármunir fylgja ekki og þess vegna er það ekki gert. Ég verð að lýsa yfir áhyggjum mínum af því, bæði varðandi raforkukerfið og eftirliti með því að 6. viðauka MARPOL-samningsins verði fylgt [[Forseti hringir.]]því að það er augljóst að það vantar meiri fjármuni til þess að hægt verði að reka Landhelgisgæsluna með sóma. [[Forseti hringir.]]Ég geri ráð fyrir því að hún verði einn aðaleftirlitsaðilinn. Ég hvet sveitarfélög, sjálfstæð sveitarfélög og hæstv. ferðamálaráðherra til dáða.
Forseti áréttar að þingmenn virði ræðutíma. Þessi bjölluhljómur var í boði þingmanns Pírata.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur kærlega fyrir þessa ágætu og nauðsynlegu umræðu. Það er fullt af atriðum sem væri áhugavert að fara dýpra í að þessu sinni. Mig langar til að byrja á að taka undir punkt sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir kom með varðandi mikilvægi þess að viðhalda höfnum landsins betur en gert er. Þar er víða pottur brotinn og ég vil sérstaklega undirstrika það vegna þess að þetta er náttúrlega ein af mörgum innkomum í landið og mikilvægt að hafnir séu í góðu lagi, ekki síst öryggisins vegna. Varðandi mengunina, ég kannaði aðeins málið fyrir umræðuna í dag vegna þess að umræðan er svolítið á þann veg að skemmtiferðaskipin mengi mjög mikið og við því þyrfti að bregðast. Mér heyrist að við öll, bæði ráðherra og þingmenn sem hafa tekið til máls og vitnað hefur verið í skýrslur varðandi ferðamál og fleira, séum sammála um að bæta þurfi regluverkið í kringum skemmtiferðaskipin. Við deilum ekki um það. Ég rakst á frétt á síðu Umhverfisstofnunar frá 7. september 2017. Mig langar til að lesa aðeins upp úr fréttinni, með leyfi forseta. Þar stendur: „Í viðtölum í fjölmiðlum hefur verið gefið í skyn að skemmtiferðaskip hafi heimild í lögum til að brenna svartolíu í kringum landið. Sú er ekki raunin. Hið rétta er að þau mega brenna annaðhvort dísilolíu eða gasolíu og þar sem sú síðarnefnda er mun dýrari má gera ráð fyrir að úti á sjó sé fyrst og fremst verið að brenna dísilolíu. Þegar skemmtiferðaskipin liggja við bryggju gildir hins vegar að þar má einungis brenna gasolíu og nær það raunar til allra skipa. Reyndar mæla reglur svo fyrir að skipum beri að nýta sér rafmagn við þær aðstæður, sé hægt að koma því við. Umhverfisstofnun fær reglulega upplýsingar frá höfnum landsins um eldsneyti skipa sem hér koma til hafnar og ekkert í þeim gögnum bendir til að skipin séu að brenna svartolíu við bryggju, enda er það ólöglegt eins og fyrr segir.“ Síðar í þessari frétt kemur fram að Umhverfisstofnun muni á næstunni hefja eftirlit með eldsneytisnotkun skipa. En ég mun koma aftur í ræðu og fara yfir fleiri atriði.
Virðulegi forseti. Ég þakka frummælanda fyrir hennar góðu yfirferð á þessu þarfa umræðuefni sem eru skemmtiferðaskipin sem sækja okkur heim. Staðreyndin er sú að nú eigum við von á um 100.000 ferðamönnum. Það er auðlind sem felst í því, virðulegi forseti, að svo margir skuli kjósa að sækja landið okkar heim á skemmtiferðaskipunum. Þau verða á bilinu 90–95 á þessu ári ef að líkum lætur, samanber skýrslu sem kom út í fyrra. Staðreyndin er sú að gerð var könnun á því í fyrrasumar hversu mikil mengun fælist í því nákvæmlega að skipin lægju hér við bryggju, þá er verið að tala um í Reykjavíkurhöfn. Talað var um að á einum sólarhring mengaði slíkt skip jafn mikið og 10.000 bílar. Þannig að meginreglan virðist vera sú, og það sem er verið að gera úti í heimi og þar sem verið er að hugsa um umhverfisvernd, er að koma taug í land til þess að þessi skip geti nýtt sér raforkuna. Það er nákvæmlega það sem við þurfum að gera hér. Um leið og við tökum fagnandi utan um þann iðnað sem ferðamannaiðnaðurinn okkar er og í þessu formi, farþega með skemmtiferðaskipum, og um leið og við reynum að gera eins og við getum til þess að dreifa þeim út um alla landsbyggðina, þá eigum við ekki að hlusta á að það sé of dýrt að koma rafmagni til skipanna með því að vera með taug í land, bara alls ekki. Virðulegi forseti. Ég segi: Við skulum reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að vera glöð yfir því að hafa skemmtiferðaskip hér í höfnum en ekki vera sorgmædd yfir því að hvert þeirra mengi á við 10.000 bíla á einum sólarhring.
Herra forseti. Ég las grein um daginn. Inntakið í greininni var eitthvað á þá leið að það væri vissulega gaman hve margir ferðamenn væru komnir til landsins, að þeir glæddu landið lífi og sköpuðu tekjur, en væri nú ekki komið að þolmörkum? Þessa grein las ég á timarit.is, hún var frá 1960. Þá voru ferðamenn á Íslandi álíka margir og nefnt var hér að kæmu í heimsókn til Ísafjarðar á einum degi. Við sjáum kannski hvað þetta er afstætt. Það verður gaman að velta því fyrir sér hvort við munum minnast þeirrar umræðu sem hér á sér stað eins og síldarævintýris einn daginn, eða hvort það verði þveröfugt, við munum velta fyrir okkur af hverju við höfum talið þennan fjölda sem nú er vera svo mikinn. Það á eftir að koma í ljós. Það er venja í svona sérstökum umræðum að þingmenn komi og lýsi yfir miklum áhuga og yfirgripsmikilli þekkingu á málefninu. Ég ætla ekki að gera mér upp alla vega hið síðarnefnda, en ég þakka þingmanninum fyrir að benda mér á þetta málefni og ég las þá skýrslu sem vitnað var til í þeim gögnum sem voru send út frá Rannsóknarmiðstöð ferðamála. Þar var t.d. eitt sem vakti sérstakan áhuga minn, það var hvaða eini þáttur það væri sem réði því hvort ferðaþjónustufyrirtæki færu með ferðamenn og skemmtiferðaskip á tiltekinn stað, það væri gert í kringum einn hlut. Það voru klósett. Það er sem sagt þáttur númer eitt sem ræður því hvort það sé farið með skipulagða ferð á einn stað en ekki annan, sem er nú dálítið sláandi. Annað sem vakti athygli mína í þessari skýrslu er að það er komið upp dálítið mikið kerfi í kringum það hver það er sem skipuleggur ferðirnar, hver það er sem bókar, talsvert yfirgripsmeira en maður býst við. Þetta hefur byggst upp kannski svolítið mikið fyrir tilstuðlan markaðarins. Þetta er eitthvað sem ég hef velt stundum fyrir mér, því að það er oft kallað eftir heildstæðri stefnumótun og hver ætlar að vera á móti henni. Stundum geta hlutir gerst án þess að ríkisstjórn komi nálægt. Eina sem ég bið um í framhaldinu þegar verður farið í það að búa til regluverk er að það verði það alþjóðlegt að hamli ekki [[Forseti hringir.]]þeim góða iðnaði sem hefur byggst hér upp.
Virðulegi forseti. Síðasta sumar kom til Akraness skemmtiferðaskipið Le Boreal og hlaut góðar móttökur Faxaflóahafna og íbúa Akraness. Þetta var eina skemmtiferðaskipið sem lagði að bryggju í mínum heimabæ það sumarið og það er óskandi að þau verði fleiri því að hafnaraðstaða á Akranesi er góð og bærinn kjörinn til að rölta um. Með því að fá fleiri skemmtiferðaskip til Akraness er einnig hægt að beina ferðamannastraumnum upp í Borgarfjörð og nærsveitir með sína náttúrufegurð, sögustaði og fallegu býli. En undirbúningur og uppbygging fyrir þessa tegund ferðaþjónustu gerist ekki á einni nóttu og eflaust er hræðsla í fólki að leggja í kostnað við hafnir á smærri stöðum landsins, svo sem rafmagn eða annað ef ekki er vitað hvort skemmtiferðaskipin verði viðloðandi á þeim litlu stöðum og fastur liður í bæjarlífi kaupstaða landsins. Þessi mál verða náttúrlega að vera í lagi, við fáum skipin ekki til okkar ef slík mál eru ekki í lagi. Þá komum við kannski að hlutverki litla mannsins. Við þurfum á eldhugum að halda sem hafa óbilandi trú á sínu bæjarfélagi og eru tilbúnir til að finna tækifæri sem þar liggja. Þá meina ég uppbyggingu á litlum stöðum, finnum það sem er aðlaðandi í hverju samfélagi og gerum eitthvað úr því. Og þá langar mig að koma inn á Akranes og þann mann sem hefur átt stóran þátt í uppbyggingu á Akranesi. Við erum með einn slíkan mann sem var talinn galinn að ætla að draga fólk að gamla vitanum á Breiðinni, en það svæði hefur tekið miklum stakkaskiptum og er bænum til sóma, þökk sé þeim manni. Þessi staður dregur að sér ferðamenn og heimafólk allan ársins hring og í gær komu fimm 60 manna rútur til að skoða vitann. Það er óskandi að fólk um allt land leggi sitt af mörkum fyrir bæjarfélög sín og nærumhverfi, bæði fyrir innlendan og erlendan túrisma og hlustað sé á þá einstaklinga og við þá stutt svo við getum fengið fleiri skemmtiferðaskip í þessi litlu bæjarfélög.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa fínu umræðu sem hv. þingmaður kemur með inn í þingið. Það er hluti af heildarsamhenginu þegar maður ræðir ferðaþjónustu í landinu. Það er gríðarlega mikilvægt að við séum með alvörustefnumótun um hvað við ætlum okkur að gera varðandi þessa grein. Þegar við tölum um ferðaþjónustu á Íslandi undanfarin ár hefur athyglin mest verið á umhverfislegum þáttum, að einhverju leyti þeim efnahagslegu. Ég hef oft talað um að töluvert vanti upp á umræðuna um efnahagslega þáttinn. En samfélagslegi þátturinn er nokkuð sem taka þarf á með miklu markvissari hætti og við sjáum núna vítt og breitt að farið er að reyna á innviði sem snúa að íbúum landsins. Við þurfum að ræða það betur. Langflestir farþegar koma með skemmtiferðaskipunum til Reykjavíkur, Akureyrar og Ísafjarðar. Hlutfallslega, miðað við stærð sveitarfélaga á viðkomandi stöðum, er farþegafjöldi skemmtiferðaskipanna mest fimmtíufaldur Ísafjarðarbær á hverju ári. Í Reykjavík er fjöldinn á pari við íbúafjöldann og á Akureyri er það kannski sexfaldur íbúafjöldi bæjarins. Það eru stærðirnar. Við heyrum mest frá Ísafirði í dag, þar er mest kvartað yfir þessum þáttum. Landtengingar hafa mikið verið ræddar. Litlu skipin taka 2–3 megavött. Það er mögulegt að koma því á, en stóru skipin þurfa 10, 15 eða jafnvel fleiri megavött. Til dæmis ef það er stórt skip í höfn á Akureyri er rafmagnsnotkunin svipuð og hjá heimilum og fyrirtækjum í almennum rekstri í bænum, bara til að setja það í samhengi. Þetta er stærsta atvinnugrein í heimi. Hún er sú stærsta á Íslandi. Það væri satt að segja skemmtilegt að fá dýpri umræðu. Ég sé að tvær mínúturnar eru búnar og ég byrjaði aldrei. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta er rosalegt. Það væri áhugavert að taka betri umræðu um þessi mál. Staðan á Íslandi er orðin þannig að fátt skiptir okkur meira máli.
Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og þakka málshefjanda Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir, og ráðherra málaflokksins fyrir að vera viðstaddur. Ég hjó eftir því að ráðherra talaði um að þessi umræða, stefnumótun og annað slíkt, í kringum skemmtiferðaskip hafi mætt afgangi í landinu. Það er einmitt það sem við þurfum að taka upp og láta fara í forgang, eða kannski ekki forgang, heldur frekar meðfram öðru. Eins og síðasti ræðumaður kom inn á er ég hjartanlega sammála honum í því að umræðan er oft á þröngu sviði þegar við erum að tala um ferðamannaþjónustu almennt, þá eru umhverfismálin oft efst á blaði en ekki mikið talað um efnahagsleg eða samfélagsleg málefni, en þetta ætti allt að vera jafnfætis í umræðunni. Þetta er mikil búbót fyrir landið, byggðir úti á landi, að fá þessi skip til sín. Eins og hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir kom inn á var þetta í stefnu Miðflokksins í kosningunum, að efla landsbyggðina. Það eru þrjár hafnir sem eru stærstar, þ.e. Reykjavík, Ísafjörður og Akureyri og taka þær flest og stærstu skipin. Minni hafnir hafa verið að taka minni skipin. Þaðan sem ég kem, úr Breiðafirði, þ.e. Stykkishólmur/Grundarfjörður - í Stykkishólmi verður tekið á móti 24 skipum í sumar og um 70 aðilar hafa beðið um að koma, en hafnaraðstaðan býður ekki upp á það. Þar þarf að bæta í. Eins er sama staðan í Grundarfirði. Þeir bíða eftir lengri [[Forseti hringir.]]kanti til að geta tekið á móti tveimur skipum í einu. Tvær mínútur eru mjög fljótar að líða, þannig að ég ætla að þakka fyrir mig.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda og ráðherra fyrir þessa umræðu. Við ræðum hér mikilvægan þátt í ferðaþjónustunni sem leiðir af sér allmörg afleidd störf og fjárhagslegan ávinning þótt hann sé umdeildur. Þetta er sérkennilegur þáttur ferðaþjónustunnar vegna þess að fjöldi ferðamanna kemur í einu vetfangi á staði, einkanlega í hafnir utan Reykjavíkur og Akureyrar. Ég ætla að nálgast málið aðeins út frá þolmarkaumræðunni. Það þarf auðvitað að kanna og meta álag á samfélögin. Þau stýra jú sjálf skipakomum. Það þarf að kanna álag og meta á umhverfi, bæði staðbundið og í víðara samhengi og það þarf að setja fram eðlilegar og skýrar kröfur á útgerðir, bæði um losun innan íslenskrar efnahagslögsögu sem í höfnunum sjálfum. Það kallar á eftirlit og réttan rafbúnað í höfnum. Við skulum fara betur ofan í megavattafjöldann síðar. Það þarf líka að hvetja samfélög sem taka við skemmtiferðaskipum til að miða móttökurnar við næga samstöðu heima, þ.e. íbúana, og það verður að hvetja ferðamálayfirvöld og markaðsstofur til að miða við að dreifa álagi af völdum skemmtiferðaskipakoma. Það hefur komið fram í umræðunni. Ég vil bara ítreka það. Ég vil hins vegar minna á nokkuð sem enginn hefur komið inn á hér, sem er björgunarmiðstöð sem þarf að vera á landinu, vegna þess að okkur kann að vera mjög mikill vandi á höndum ef sjóslys verða af þeirri stærðargráðu sem við gætum búist við. Það þarf mjög vandlegrar skoðunar við hvernig við gætum sinnt því. Þetta hlýtur að verða alþjóðleg björgunarmiðstöð. Að lokum vil ég fagna kolefnisjöfnun skemmtiferðaskipakoma á Íslandi og tel í raun og veru að hún ætti að vera regla. Mjög greið og góð regla.
Virðulegi forseti. Þann 12. desember sl. sendi Grundarfjarðarbær umsögn um fjárlög 2018. Þar var beðið um að ríkið stæði við samþykkta samgönguáætlun vegna hafnarframkvæmda. Umsögnin vísaði í mat sérfræðinga um að fyrsti hluti framkvæmdanna væri mjög mikilvægur þar sem ákveðinn tíma þyrfti áður en hægt væri að halda áfram, talað var um að púði þyrfti að síga. Þá var óskað eftir þeim 110 millj. kr. sem var hlutur ríkisins í framkvæmdinni til þess að uppfylla samgönguáætlun. En við vitum öll hérna inni að samgönguáætlun var ekki fjármögnuð. Þó að fjárveitingavaldið sé vissulega hjá Alþingi og ábyrgðin á samþykkt fjárlaga sé þar, er það líka á ábyrgð stjórnvalda að framfylgja áætlunum og ályktunum Alþingis. Samgönguáætlun er þannig áætlun og þegar vanfjármögnuð samgönguáætlun kom frá stjórnvöldum náðist ekki samstaða á þingi um að fjármagna samgönguáætlun. Af hverju er ég að tala um þetta í sérstökum umræðum um skemmtiferðaskip? Jú, það hefur kannski komið fram áður í umræðunni að Grundarfjörður kemur þarna inn að vissu leyti. Eins og einhverjir muna bárust fréttir af því í febrúar sl. að ganga myndi erfiðlega að taka á móti fleiri skemmtiferðaskipum en gert var ráð fyrir að gætu lagst að bryggju í Grundarfirði vegna stækkunar hafnarinnar. Áskorunin við fjölgun skemmtiferðaskipa er því ekki bara fjölgun þeirra, álag á raforkukerfi, álag á ferðaþjónustuna eins og hún er núna og á vegina o.s.frv., heldur einnig það að ekki er staðið við skipulagða stækkun samkvæmt áætlun. Gerð var áætlun um að höfnin yrði tilbúin á þessum tíma og þá gerði bærinn áætlun um móttöku fleiri skipa. Ekki var staðið við það og það er líka vandamál sem við þurfum að huga að. Þannig að við þurfum að huga að hvoru tveggja, að taka við þeim sem koma og standa við þær áætlanir sem við gerum til að við getum gert skipulagðar áætlanir um hversu mörgum við ætlum að taka við.
Hæstv. forseti. Þetta hefur verið afar góð og upplýsandi umræða, en ég hef samt velt fyrir mér hvort slík umræða hefði ekki betur átt heima hjá hæstv. umhverfisráðherra. Það er náttúrlega líka möguleiki á að taka bara aðra sambærilega umræðu og beina henni þá til þess ráðherra því að þar eru mörg mál sem heyra beint undir það ráðuneyti. Við erum að tala um mengun. Og að sjálfsögðu lýtur það einnig að hæstv. ferðamálaráðherra þ.e. alls kyns áætlanir varðandi þolmörk ferðamennsku og annað og ég bíð spennt eftir að sjá þá skýrslu ráðherra sem hún vísaði til í máli sínu áðan. Þegar ég var að skoða þetta mál rakst ég á frétt hjá RÚV frá 31.07.2017. Þar er viðtal við formann landeigendafélagsins við Látrabjarg, Jón Pétursson. Þar lýsir hann yfir áhyggjum sínum af landtöku skemmtiferðaskipa sem fara með léttabátum í land á friðlýstum svæðum. Þetta tengist reyndar líka tollumræðunni hérna áðan. En í máli Jóns kemur fram að landeigendur á því svæði hafi aldrei fengið neina beiðni um samstarf við eigendur þessara skipa. Jón lýsir því einnig yfir að menn hafi þarna mjög miklar áhyggjur af mengunarslysi á svæðinu vegna þess að allt lífríkið er náttúrlega undir. Mig langar til að velta því upp við hæstv. umhverfisráðherra, sem er reyndar ekki hér nú, en við tökum það kannski upp síðar um fyrirætlanir um verndaráætlanir á tilteknum svæðum sem ég sé á síðu Umhverfisstofnunar að eru nú í vinnslu, m.a. á Hornströndum og Látrabjargi. Mér skilst að slíkar verndaráætlanir taki líka til komu skemmtiferðaskipa og því sem þeim tengjast. Og einnig er í vinnslu í umhverfisráðuneytinu frumvarp um ný ákvæði í náttúruverndarlögum sem taka til stýringar á ferðaþjónustunni með hliðsjón af reglum um almannarétt. [[Forseti hringir.]]Ég geri ráð fyrir að það frumvarp komi fram í haust sem við hefðum öll gott af að fara vandlega yfir og taka umræðu um.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um skemmtiferðaskip. Í skýrslu Rannsóknamiðstöðvar ferðamála frá 2017 segir orðrétt, með leyfi forseta: „Fulltrúar sveitarfélaga virðast lítið koma að ákvarðanatökum um markaðssetningu eða framkvæmd móttöku og þjónustu við skemmtiferðaskip í héraði.“ Og einnig: „Eiginlegar ákvarðanir um komur, dvalartíma og fyrirkomulag heimsókna eru á hendi skipafélaga.“ Mínar mestu áhyggjur í sambandi við skemmtiferðaskipin snúa að því hvað við ætlum að gera ef slys verður á skipi með þrjú þúsund manns innan borðs á leið inn Ísafjarðardjúp. Við vitum að það varð svakalegt slys á Ítalíu á sínum tíma þegar skipstjóri ákvað að fara dálítinn aukarúnt og skipinu hvolfdi. Ég spyr: Hvernig stöndum við á Íslandi ef eitthvað svoleiðis kemur upp? Ég veit ekki hvað við ætlum að gera. Síðan er annað, það er mengunin frá þessum skipum. Ég heyrði einhvern tímann umræðu um að það væri tæknilega of flókið og eiginlega ekki hægt að tengja þessi skip við rafmagn í höfn. Ég var nýbúinn að heyra umræðu um annað mál og ég hélt að það væri bara einhver brandari. Þá var verið að tala um að tengja rafstreng við Bretland og það átti ekki að vera neitt vandamál. En að tengja skip við rafmagn í höfn var alveg svakalegt vandamál. Ég held að við þurfum bara að finna lausnir. Það eina sem er skrýtið við þetta er að umferð þessara litlu skipa skuli ekki vera stýrt betur vegna þess að þau virðast skila sér betur. Þau komast í fleiri hafnir. Aftur á móti fylla farþegarnir úr stóru skipunum alla ferðamannastaði á sumrin og valda gífurlegum vandræðum á Gullfossi og Geysi.
Herra forseti. Ég þakka hv. upphafsmanni og þingmanni, Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, fyrir að vekja máls á þessu efni. Það eru, eins og hefur komið fram hér, fjölmargir angar og endar á þessari umræðu um hin stóru skip sem koma í auknum mæli siglandi hingað til lands og eiga viðkomu í höfnum landsins, yfirleitt í skamman tíma á hverjum stað. Mér skilst að það séu um það bil 16 hafnir á Íslandi sem geta tekið við skipum, auðvitað mjög misstórum, og eru stærstu hafnirnar og þar sem flest skipin koma í Reykjavík og á Akureyri. Samkvæmt því sem ég best veit komu til Reykjavíkur á síðasta ári um 130 þúsund farþegar með slíkum skipum og til Akureyrar um 110 þúsund manns. Þessum skipakomum mun væntanlega fjölga. Til dæmis reikna hafnaryfirvöld á Akureyri með því að frá því að hafa fengið 110 þúsund farþega árið 2017 verði þeir orðnir að minnsta kosti 150 þúsund árið 2019, bara á næsta ári. Þetta er mikil fjölgun og öllum þessum farþegum og skipum fylgir áhætta af ýmsu tagi. Hér hefur verið nefnt mengun, ágangur á land, aðgangur að rafmagni, hvernig þessu öllu er háttað. Ég held að það sé nú brýnast í þessum málaflokki að sjá til þess að grunnþörfum þessara farþegaskipa og farþega sé sinnt þegar fólk kemur á þessa staði. Lágmarksþjónusta, lágmarksheilbrigðisþjónusta, aðgangur að hreinlætisaðstöðu og öllu þessu, ég held að það sé mjög margt í þessu sem þarf að ráðast í strax og ekki endilega þurfi að bíða eftir stórri stefnumótun [[Forseti hringir.]]þótt hana vanti auðvitað sárlega í ferðaþjónustu á Íslandi, en það er margt sem hægt er að gera strax og þarf að gera.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari góðu umræðu, og sérstaklega hæstv. ráðherra fyrir innlegg hennar. Ég fagna sérstaklega fréttum af skýrslu um þolmörk í ferðaþjónustu og hlakka mikið til að kynna mér efni hennar. Þó að ég hafi, eins og aðrir þingmenn, dregið fram í fyrri ræðu ákveðin vandamál og ógnanir sem fylgt geta skemmtiferðaskipaiðnaðinum tel ég að tækifæri séu í áframhaldandi uppbyggingu skemmtiferðaskipaþjónustu á Íslandi. Hins vegar verðum við að vanda okkur. Til þess að við getum raunverulega nýtt okkur þau tækifæri er mikilvægt að ríki og sveitarfélög marki sér stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa í samvinnu við hagsmunaaðila. Þannig tel ég að við getum best stutt við greinina. Ég tel mikilvægt að við bregðumst við mögulegum vandamálum áður en þolmörkum umhverfis og samfélags verður náð. Í stuttu máli: Breytum ógn í tækifæri áður en að það verður óafturkræft vandamál og of stórt til þess að leysa það með ströngum reglum og slíku. Eins og ég nefndi í lok ræðu minnar áðan höfum við Íslendingar tækifæri til að vera til fyrirmyndar þegar kemur að móttöku skemmtiferðaskipa á heiminum. Ég tel að við eigum sannarlega að vera það. Ég vek athygli forseta á að ég skildi eftir dálítinn aukatíma til að vega upp á móti þeim sem fóru fram úr tímanum áðan.
Herra forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir þessa sérstöku umræðu og þakka gagnlegar ábendingar frá hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls hér í dag. Þegar kallað er eftir regluverki um heimsóknir skemmtiferðaskipa og þjónustu vegna þeirra þarf, eins og hér hefur komið fram, að huga að ýmsum þáttum. Þá kemur enn og aftur berlega í ljós hið fjölþætta eðli ferðaþjónustunnar, angar hennar og regluverk teygja sig nefnilega um allt stjórnkerfið. Og á köflum er óljóst hvar frumkvæði að aðgerðum liggur. Það þekkjum við. Þetta kemur fram aftur og aftur. Það er eðli ferðaþjónustunnar og verður áfram. Regluverk um skemmtiferðaskip er að mörgu leyti mál sveitarfélaga þar sem tekjur af skipunum koma í gegnum hafnirnar og hafnasamlög og renna í sjóði. Þar þarf að ná samstarfi við sveitarfélögin og þá þarf umhverfis- og auðlindaráðuneytið og Umhverfisstofnun að koma að málum vegna umhverfismála. Ég vildi koma því að að hjá Umhverfisstofnun er langt komin vinna við fyrstu verndar- og stjórnunaráætlun í þessum efnum, t.d. varðandi landtöku á Hornströndum. Það er mjög mikilvægt. Ef óskir eru um inngrip t.d. varðandi fjöldatakmarkanir er það annað mál sem við þurfum að ræða sérstaklega. Ég myndi telja rétt að slíkar beiðnir kæmu þá frá sveitarfélögunum sjálfum. Ég tel að sveitarfélögin sjálf viti best og ættu því best að geta stýrt því hvernig best færi á því án miðstýringar ráðherra ferðamála nema þess sé sérstaklega óskað. Ég get til að mynda upplýst um að starfshópur á vegum samtakanna Cruise Iceland er þessa dagana að skoða takmarkanir á fjölda farþega og skipa. Ég fagna þessu frumkvæði þeirra sem að að því standa og hafa mestu hagsmuni af því. Svo tökum við það inn í stóru myndina um almenn umhverfisleg, samfélagsleg og efnahagsleg þolmörk ferðaþjónustu þannig að við getum stuðlað að því að atvinnugreinin sé sjálfbær.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar EES-nefndarinnar um breytingu vegna tæknilegra reglugerða, staðla, prófana og vottunar og hugverkaréttinda. Nefndin fjallaði um málið og fékk á fund til sín einstaklinga úr ráðuneytunum. Gerðirnar sem hér er verið að óska breytinga á fjalla um barnalyf og eru ætlaðar til að hvetja til aukinna rannsókna á áhrifum lyfja á börn. Þá er reynt að stuðla að aukinni framleiðslu og þróun slíkra lyfja með því að innleiða þessa reglugerð, auka framboð á lyfjum sem hafa verið prófuð og fengið sérstök markaðsleyfi sem lyf ætluð börnum. Það er stefnt að því að fjarlægja markaðshindranir í viðskiptum með lyf ætluð börnum og stuðla að auknu frumkvæði framleiðenda slíkra lyfja, auðvelda þar með umsóknarferli og lækka gjöld vegna markaðsleyfa til Lyfjastofnunar Evrópu. Þá er einnig sá tími sem lyf njóta verndar samkvæmt hugverkarétti lengdur en markmið reglugerðarinnar er að tryggja að lyf sem ætluð eru börnum fari í gegnum vandaðan vísindalegan rannsóknarferil og fái vandaða siðfræðilega umfjöllun áður en til markaðssetningar kemur. Lyf sem farið hafa í gegnum slíkan feril verða markaðssett sem lyf sérstaklega ætluð börnum og fá þannig sérstakt markaðsleyfi. Einnig er fjallað um fésektir vegna brota aðila á vissum skyldum í tengslum við markaðsleyfi og enn fremur er framkvæmdastjórn falið umboð til að skilgreina frekari forsendur fyrir veitingu heimilda til að fresta því að hefja eða ljúka framkvæmd á hluta af eða öllum þeim ráðstöfunum sem settar eru fram í rannsóknaráætlun um notkun lyfs fyrir börn. Ákvörðunin kallar á lagabreytingar en breyta þarf lögum um einkaleyfi, nr. 17/1991. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt en nánari grein er gerð fyrir henni í nefndaráliti utanríkismálanefndar. Undir nefndarálitið rita Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, en Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Borist hafa fjögur bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 483, um störf þingmanna á vegum framkvæmdarvaldsins, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 428, um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni, á þskj. 398, um ráðningar ráðherrabílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 380, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Borist hafa tvö bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 384, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni og á þskj. 424, um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni. Borist hafa þrjú bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 339, um fjárveitingar til Heilbrigðisstofnunar Vestmannaeyja, fjölda ársverka og þróun launakostnaðar, frá Birgi Þórarinssyni, á þskj. 430, um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni og á þskj. 379, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hefur borist bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 429, um starfsmenn stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni. Loks hefur borist bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 386, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Virðulegi forseti. Eins og sést styð ég málið en vildi þó halda til haga ákveðnum fyrirvara sem varðar það að framlengja hugverkaréttindi almennt. Hv. þm. Smári McCarthy bað um gögn þess efnis að það að framlengja slík einkaleyfi væri raunverulega til þess fallið að auka framboð og lækka verð. Hv. þingmaður fékk svar við því sem hann metur þannig að ekki sé sýnt fram á það. Við í Pírötum erum almennt frekar skeptísk þegar kemur að einkaleyfum og því um líkum takmörkunum á frelsi annarra, jafnvel þótt vissulega þekki margir hér allar rökræður í kringum ágæti einkaleyfa. En ég vildi halda þessum fyrirvara til haga. Ekki eru allir Píratar sannfærðir um að það sé jákvætt að hafa þessi einkaleyfi eða að framlengja þau í það minnsta, en eins og sést greiði ég þó atkvæði með málinu.
Hæstv. forseti. Málið sem hér liggur fyrir er lagt fram af þingmönnum ýmissa flokka og er í eðli sínu ekki mjög flokkspólitískt. Það er hins vegar ekki samkomulagsmál og birtist það m.a. í því að frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd koma allnokkur nefndarálit og breytingartillögur. Persónulega er ég þeirrar skoðunar að færa megi rök fyrir hvort sem er 18 ára eða 16 ára aldurstakmarki við sveitarstjórnarkosningar eða aðrar kosningar. Ég hefði þó talið að eðlilegt væri að horfa til víðtækari samræmingar á réttindum og skyldum ungmenna en að taka þetta út úr og lækka þar kosningaaldurinn tvö ár niður fyrir það sem sjálfræðisaldur er í landinu, fjárræði og annað sem því fylgir. Þannig að ég get ekki stutt þetta mál. Ég vildi hins vegar hér við 2. umr. minna á að í umræðunni sjálfri komu fram óskir um að nefndin tæki málið aftur til umfjöllunar [[Forseti hringir.]]milli 2. og 3. umr. Ég ítreka að svo verði.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns hér á undan er þetta ekki flokkspólitískt mál heldur fer það þvert á flokka og fyrir liggja fjögur nefndarálit. Ég styð frumvarpið efnislega en tel að allt of skammur tími sé til kosninga og legg því fram breytingartillögu þess efnis að lögin taki ekki gildi fyrr en um næstu áramót. Sú afstaða var ítrekuð á fundi nefndarinnar, bæði frá dómsmálaráðuneyti og Sambandi íslenskra sveitarfélaga nú í hádeginu, að grundvallarbreytingar á kosningalöggjöfinni, eins og hér er lagt til að verði gerðar, eigi ekki að fara fram á síðasta ári fyrir kosningar. Þar er m.a. vísað til leiðbeininga [[Forseti hringir.]]Evrópuráðsins og talað um friðarskyldu í aðdraganda kosninga.
Virðulegur forseti. Ég verð að segja að mér er mikill vandi á höndum þegar kemur að atkvæðagreiðslu um þetta mál, einfaldlega vegna þess að mér finnst það alveg frábær hugmynd að börn frá 16 ára aldri megi kjósa til sveitarstjórna. Mér finnst það býsna góð hugmynd. Ég er ekki sannfærð um að gera þurfi einhverjar aðrar breytingar á sama tíma, að færa þurfi einhver önnur borgaraleg réttindi til. En ég tek undir þau sjónarmið að þetta mál sé ansi seint fram komið í ljósi þess að mjög stutt er til sveitarstjórnarkosninga. Það eru sveitarfélögin sjálf sem bera ábyrgð á framkvæmd þeirra kosninga. Þau bera líka ábyrgð á grunnskólunum og fræðsluskyldunni. Mér þykir það þurfa ákveðinn undirbúning og samfélagslega umræðu að börn fái kosningarrétt fyrr. Ekki síst þarf að fara betur yfir lýðræðislega fræðslu sem er á hendi grunnskólanna. Þannig að ég mun styðja breytingartillögu með þessari hugmynd um að þessi lög taki gildi seinna.
Virðulegi forseti. Það ætti ekki að koma á óvart að ég muni styðja framgang þessa máls. Fyrir því eru mörg góð og gild rök sem ég treysti að hv. þingmenn hafi lesið með sjálfu frumvarpinu og í nefndaráliti meiri hlutans. Þau sem finna agnúa á þessu máli og telja að ekki sé hægt að hrinda því í framkvæmd fyrir þessar kosningar eða áður en við förum í einhverja heildarendurskoðun á eiginlega öllum sköpuðum hlutum, munu að sjálfsögðu alltaf finna sér eitthvað og segja að við getum ekki gert þetta núna. Hins vegar hefur komið fram að það er ekkert því til fyrirstöðu að framkvæmd kosninganna verði samkvæmt þessari breytingu núna. Við teljum ungmenni 16 til 18 ára nógu gömul til að við getum tekið af þeim skatt og eytt þeim peningum. Við teljum þau sakhæf. Það er því tvískinnungur að mínu mati að við treystum þeim samt ekki til að greiða atkvæði í kosningum.
Herra forseti. Við erum að sjálfsögðu hlynnt þessu máli og höfum verið það. Ég vil beina því til ungra kjósenda að þetta er pólitískt að því leytinu til að þeir flokkar sem eru með eldri kjósendur eru þeir sem hafa ýmist dregið lappirnar í málinu eða reynt að leggja stein í götu þess. Við getum farið yfir það allt og upplýst og horft yfir málið í heild sinni. Þetta er pólitískt að því leytinu til að menn geta alla vega ekki séð að þeir geti komið í veg fyrir að þetta gerist. Þetta mun gerast og þetta varðar réttindi 16 til 18 ára barna, þannig að menn geta ekki sett sig upp á móti því. Þeir geta reynt að fresta þessu máli um einar kosningar, komandi sveitarstjórnarkosningar. Það er það sem er í gangi núna. Fylgist með umræðunni. Fylgist með hverjir draga lappirnar, hverjir reyna að segja að ekki sé hægt að gera þetta núna þó að rök séu fyrir hinu gagnstæða frá ýmsum alþjóðastofnunum varðandi réttindi barna og lýðræði um að gera megi undantekningar þegar ekki eru gerðar grundvallarbreytingar. Þetta eru ekki grundvallarbreytingar. Þetta fjallar bara um að 16 til 18 ára börn megi kjósa í þessum [[Forseti hringir.]]kosningum. Það breytir ekki ferlinu. Fylgist með þessu máli. [[Forseti hringir.]]Talið við eldri kjósendur ef þið fáið ekki þennan rétt, talið þá við eldri [[Forseti hringir.]]kjósendur um þá svívirðu.
Virðulegi forseti. Í 12. gr. barnasáttmálans er talað um rétt til að láta skoðanir sínar í ljós til að hafa áhrif, að tekið sé réttmætt tillit til skoðana barna. Þetta er þess konar mál frekar augljóslega. Í hlutverki mínu sem talsmaður barna fyrir hönd Pírata á síðastliðnu ári þá var þetta mál alltaf til umræðu hvar sem ég fór og talaði við börn á félagasamkomum þeirra o.s.frv. Það er sannarlega búið að ræða þetta mál heilmikið. Það hefur verið lagt fram á fyrri þingum. Það er bara verið að greiða atkvæði um það núna. Síðast þegar þessum lögum var breytt, árið 1986, voru greidd atkvæði um málið og það samþykkt 16. apríl, einum og hálfum mánuði fyrir kosningar þá. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Nú er meira að segja lengra í kosningar. Þar var það gert í skrefum. Þar var almennum kosningarrétti breytt og hann færður niður 18 ár árið 1984 og ekki fyrr tveimur árum síðar í sveitarstjórnarkosningum. Við getum alveg gert þetta. Þetta er ekkert rosalega flókið. Við höfum gert þetta með styttri fyrirvara. Klárum þetta.
Herra forseti. Ég var fyrsti flutningsmaður þessa máls á síðasta þingi og málið hefur tekið breytingum í takt við þær umsagnir sem bárust þá. Fyrir mér snýst þetta mál ekki um samræmingu aldursákvæða, um hvenær fólk eigi að hafa rétt til að gera tiltekna hluti, heldur um að veita fleirum tækifæri til þess að hafa áhrif á það samfélag sem þeir búa í. Ég tel að fólk á þessum aldri sé fullbúið til þess að taka afstöðu til slíkra mál með upplýstum hætti rétt eins og þeir sem eldri eru. Hér hefur töluvert verið rætt um fræðslu. Ég get tekið undir það að við getum gert miklu betur í fræðslu til nýrra kjósenda. Þau rök eiga líka við um þann kjósendahóp sem fær atkvæðisrétt 18 ára í dag því að þeirri fræðslu er ekki verið að sinna. Þannig að ég tel að við höfum hér tækifæri til að gera betur fræðslumálum til nýrra kjósenda, en um leið getum við rýmkað þennan rétt ungs fólks til að hafa áhrif á nærsamfélag sitt. Þetta unga fólk er það fólk sem þekkir einmitt starfsemi sveitarfélaganna hvað best, nýkomið úr grunnskóla, [[Forseti hringir.]]þátttakendur í íþrótta- og tómstundastarfi. Ég segi: Ég treysti fáum betur en þessu unga fólki til að segja mér hvernig sveitarfélög við viljum sjá. [[Gripið fram í: Heyr. heyr.]]Ég mun styðja þetta mál.
Herra forseti. Ég hef út af fyrir sig ekki sterkar skoðanir á því hvort það sé vænlegra eða betra að fólk hafi kosningarrétt eða öðlist kosningarrétt 18 ára eða 16 ára. Mér finnst hins vegar ákveðin rökleysa eða þversögn felast í því að ætla að breyta kosningarréttinum eða -aldrinum en ekki kjörgenginu. Ef menn segja núna að þetta sé til þess að auka sjálfsögð áhrif ungs fólks, að það hafi eitthvað um það að segja hvernig niðurstöður kosninga verða í sveitarfélögunum, hvers vegna í ósköpunum á þá ekki að hafa kjörgengið með? Af hverju má þetta fólk þá ekki bjóða sig fram og hafa áhrif innan sveitarstjórna og bæjarstjórna? Þess vegna finnst mér ekki að slíta eigi þetta tvennt í sundur. Ég mun leggjast gegn því og kalla eftir því: Af hverju ekki að ganga alla leið? Ég gæti hugsað mér að styðja frumvarp af því tagi. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Það er gott að heyra öll þessi góðu sjónarmið sem hér koma fram. Meðal annars er spurt hvers vegna að breyta eingöngu kosningarréttinum þegar um er að ræða sveitarstjórnarkosningar og að það sé einhver fásinna. En það tíðkast, það hefur gerst í nágrannalöndum okkar að einmitt þessum kosningarrétti hafi verið breytt vegna þess að um er að ræða nærumhverfið, um er að ræða nærsamfélag þessara ungmenna sem á mögulega kosningarrétt. Þeir aðilar sem hafa helst gagnrýnt þessar breytingar núna og tala um að þetta sé of skammur tími byggja gagnrýni sína á því að ekki gefist nægur tími til kynningar fyrir þá aðila sem fá kosningarrétt nú í vor. Þá ber að geta þess að fyrir nefndinni kom algjörlega skýrt fram hjá dómsmálaráðuneyti og menntamálaráðuneyti að það á engin kynning sér stað í dag fyrir það unga fólk sem fær kosningarrétt á þessu ári, [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem eru 18 ára. Það er engin kynning sem á sér stað heldur fyrir þá erlendu [[Forseti hringir.]]borgara sem eru að fá kosningarrétt. Eina kynningin fer fram á vegum LUF, Landssambands ungmennafélaga, sem er á fullu í kynningarmálum og mun fara í enn frekari kynningarmál í vor.
Hæstv. forseti. Á nefndarfundi áðan komu fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga sem vöruðu við því að þetta mál yrði afgreitt þannig að þessi réttur kæmi til núna eftir tæplega 60 daga, þar af eru 15 dagar frídagar og 45 dagar gefast til kynninga. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, ég hvet fólk til þess að kynna sér það hverjir það eru sem vilja vanda sig við þetta verk, hverjir það eru sem vilja flaustra við það, hverjir það eru sem vilja sýna þeim sem eiga að kjósa þá virðingu að þeir fái tíma til þess að fá nauðsynlega fræðslu, til þess að sýna menntamálayfirvöldum nauðsynlega virðingu og tíma til þess að þau geti gert nauðsynlegar ráðstafanir til þess að hægt sé að gera þetta eins og hjá fólki. Ég treysti því að menn skilji að það er betra að vandað sé til verka. Það hefur legið yfir þessu húsi að hér sé stundum unnið flausturslega og við höfum sopið seyðið af því á margan hátt. Hér er gott tækifæri til þess að sýna hið gagnstæða. [[Forseti hringir.]]Við skulum gera það. Við skulum fresta málinu til 2020 eins og breytingartillagan gerir ráð fyrir.
Herra forseti. Ég fagna orðum hæstv. forsætisráðherra og vil gera orð hennar að mínum. Til viðbótar vil ég segja að hér er ekki um að ræða neina grundvallarbreytingu á kosningalögum eða kosningakerfi. Friðarskylda sem menn hafa talað um tekur bara alls ekki til þessara þátta. Það er ekki verið að breyta þeim með neinum hætti. Í öðru lagi vil ég benda á að í flestöllum stjórnmálaflokkum eru menn með aldurstakmark 15 ár, 16 ár. Þar treysta menn fólki til þess að gegna æðstu embættum þessara flokka, raða fólki á lista, ákveða stefnu, en svo þegar kemur að því að á að fara að kjósa um þessa kandídata, um þessa stefnu leggjast menn algjörlega þvert gegn því að ungmenni megi velja fólk og stefnu. Ég skil bara ekki þetta ósamræmi og hvernig menn fara að því að rökstyðja það miðað við þann málflutning sem menn hafa uppi í þessu máli.
Virðulegi forseti. Þetta er á margan hátt mjög áhugavert mál, þ.e. hvenær viljum við treysta unga fólkinu í landinu til að taka ákvarðanir um sig og nærumhverfi sitt. En ég verð að segja að í þessu tilviki finnst mér vera hrópandi ósamræmi á milli ólíkra réttinda. Til dæmis að við veitum viðkomandi ekki rétt til að bjóða sig fram en viljum veita honum rétt í þessu máli til að kjósa, en þó ekki í alþingiskosningum. Við ætlum að verja viðkomandi fyrir refsingu með sérstökum refsilækkunarákvæðum í löggjöfinni ef viðkomandi brýtur af sér, foreldrar viðkomandi fá barnabætur en hann er kominn með kosningarrétt. Við ætlum ekki að treysta viðkomandi til að kaupa sígarettur úti í búð, ekki til að fá ökuskírteini, ekki til að kaupa áfengi, ekki yfir höfuð til að gera nokkurn einasta gildan, skuldbindandi löggjörning. Það er sú staða sem ég myndi svo gjarnan vilja ræða í þessu samhengi, hvort ástæða sé til að taka öll hin ólíku réttindi sem varða börn samkvæmt lögum [[Forseti hringir.]]til skoðunar um leið og við veltum fyrir okkur hvernig við getum fengið þau til frekari þátttöku um nærumhverfi þeirra.
Virðulegi forseti. Svo það komi skýrt fram er ég efnislega sammála þessari breytingu og frumvarpinu. Fyrir fimm vikum komu fulltrúar dómsmálaráðuneytisins á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og á þeim tíma sáu þeir enga meinbugi á að geta framkvæmt þetta á þeim tíma sem var þá til kosninga. Í dag horfir þetta öðruvísi við. Dómsmálaráðuneytið leggur til að frumvarpið taki ekki gildi nú í vor heldur síðar vegna annmarka sem þeir sjá t.d. á því að meiri hætta sé á mistökum við framkvæmd kosninganna. Þeir segja þetta í dag. Þeir tala um kynningu o.s.frv. Ég tel í dag að það sé auðvitað hætta á mistökum ef þetta verður gert núna, eftir tvo mánuði, og bendi á nokkur atriði. Eins og t.d. það að utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefst eftir rúma viku. [[Gripið fram í.]]Einnig [[Forseti hringir.]]munu menn ekki verða ánægðir með það ef þau mistök kæmu upp í kosningunum að þessi aldurshópur, 16 og 17 ára, mætir ekki á kjörstað nema í litlum mæli. Það yrðu mistök á þessari framkvæmd.
Virðulegi forseti. Hér erum við í grunninn að ræða hvort við treystum 16 ára krökkum til að greiða atkvæði í sveitarstjórnarkosningum. Já, ég er hlynntur því, enda einn af flutningsmönnum frumvarpsins. Mér finnst mesta umræðan hafa farið í það hvort við eigum að seinka þeirri lýðræðislegu þátttöku ungs fólks sem er fullfært um að taka sínar eigin ákvarðanir út af formi, hvort einhver sé ekki tilbúinn eða hvort eitthvað annað vanti upp á. Ég get ekki tekið undir það. En ég er hins vegar algerlega til í að ræða öll þau réttindi sem snerta þennan aldurshóp, til lækkunar. Ég held að allir hafi gott af að fá sína ábyrgð sem fyrst og taka ábyrgð á sjálfum sér. Það er eitthvað sem vantar hér í þessu samfélagi. En ef við ætlum að fara að leggja það fram hér allt saman og taka þá umræðu er það nokkurra ára umræða, við getum bara ekki seinkað þessum lýðræðislegu umbótum vegna þess. Því að um leið og maður kemur með það mál t.d. að lækka áfengiskaupaaldur kæmi náttúrlega strax upp umræðan: Hafið þið ekkert annað að ræða hérna? [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Já, ég verð að taka undir með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni og taka líka skýrt fram svona ákveðinn „tendens“ sem ég hef fundið fyrir hjá fólki sem vill tefja fyrir málum, það á allt í einu að fara að gera úttektir á hlutum og skoða þá „grundigt“ og taka þá fyrir og samræma verkferla og gera alls konar [[Gripið fram í.]]áður en við getum einu sinni farið að ímynda okkur að skoða einhvers konar breytingar, eins og hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson kom inn á hérna rétt áðan. Ég vil bara taka fyrir að við þurfum að skoða eitthvað, við erum með margvíslega aldursflokka varðandi það hvenær maður má gera hvað, m.a. áfengiskaupaaldurinn, og hvenær við megum kaupa sígarettur. Þetta hefur nú tekið ýmsum breytingum í gegnum tíðina og ég sé ekki hvað það hefur með lýðræðislegan rétt ungmenna að gera, þess þá heldur hvenær við megum kaupa okkur tóbak eða áfengi. Já, eða gifta okkur eða taka lán eða hvað svo sem það er. Hér er um rétt okkar að ræða til að hafa áhrif á hvernig samfélaginu okkar er stjórnað. Það hefur hallað á ungt fólk í íslensku samfélagi. Við búum við það að ungt fólk hefur það í fyrsta sinn verra en foreldrar þess. Það er bara kominn tími til að það geti [[Forseti hringir.]]haft áhrif á hvernig samfélaginu er stjórnað sjálfu sér til varnar.
Hæstv. forseti. Ég hef alltaf litið þannig á að kosningarréttinum fylgi mikil ábyrgð. Ef menn eru sammála mér um það verður það auðvitað að vera þannig að þeir sem eru 16 ára og eiga að fá kosningarrétt geti tekið ábyrgð á öðru í lífi sínu. Ég er alveg tilbúinn að fallast á að menn geti kosið 16 ára. En ég vil þá að fólk sé lögráða 16 ára. Það er langeðlilegast, þ.e. ef við teljum að kosningarréttinum fylgi einhver ábyrgð. Ef þetta eru bara á við einhverjar skoðanakannanir og það sé hluti af lýðræðinu getum við farið þessa leið. En menn hafa komið hér fram og sagt: Sveitarstjórnir hafa engan áhuga á þessu, það er flókið að framkvæma þetta. Norðmenn gerðu þetta með stuttum fyrirvara og niðurstaðan var slök, misheppnuð. Og svo er þetta bara mikil breyting, öfugt við það sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson [[Forseti hringir.]]segir. Þetta er nefnilega mikil breyting. Og ef við ætlum að breyta þessu í alþingiskosningum þurfum við að breyta stjórnarskrá.
Virðulegi forseti. Ég er sammála þeirri breytingu sem hér á að gera á kosningalögum og held að þingmenn viti að það að vaxa úr grasi er eitt samfellt þroskaferli, það gerist í mörgum skrefum og það er löng hefð fyrir því í íslensku samfélagi að við tökum inn alls konar réttindi eftir því sem menn hafa þroska og aldur til og það er ekki allt á sama aldrinum. Ég held jafnframt að fáir séu betur til þess fallnir í íslensku samfélagi en einmitt ungt fólk að tileinka sér hluti hratt og vel. Sá tími sem við erum að tala um er kappnógur til að fólk geti kynnt sér út á hvað það gengur að kjósa og taka þá ábyrgð sem því fylgir. Ég vil hins vegar bæta því við, hvað varðar kjörgengisþáttinn, að ég hvet hv. þingmenn og þingheim allan til að skoða það fyrir næstu kosningar hvort ekki mætti bæta þeim þætti réttinda inn í kosningalöggjöfina.
Virðulegi forseti. Hér hefur margt verið sagt. Ég tek undir að þetta sé efnislega gott frumvarp. Ég held að með því að breyta lögum með þessum hætti munum við efla lýðræðisvitund ungs fólks enn frekar. Það hefur verið gert með margvíslegum hætti hin síðari ár og má nefna skuggakosningar og ungmennaráð og fleira og þetta er allt af hinu góða. En ég mun ekki styðja þetta frumvarp í þessari mynd. Hins vegar mun ég styðja álit 1. minni hluta sem leggur til að gildistakan verði 1. janúar 2019. Ég held að við þurfum meiri tíma. Utankjörstaðir fara að opna eftir nokkra daga, öðrum hvorum megin við mánaðamótin ef ég man rétt. Mér finnst ekki ábyrgt af okkur sem þingmönnum að breyta lögum með þessum hætti svo skömmu fyrir kosningar.
Hæstv. forseti. Ég er í hjarta mínu sammála því að kosningarréttur unglinga sé færður niður í 16 ár. En í ljósi þess hef ég skoðað þetta mál ansi vel og rætt við fólk og viðrað hugmyndir og ætla þar af leiðandi, hv. þm. Jón Þór Ólafsson, að draga lappirnar í þessu máli.
Það eru undantekningar.
[[Hlátur í þingsal.]] Þú getur alveg merkt við mig. Ég held að það sé of skammur fyrirvari, [[Gripið fram í: Nú?]]ekki síst þar sem Samtök íslenskra sveitarfélaga hafa fjallað um það í nefndinni að þau telji þetta of skamman fyrirvara. Ég held að fyrirvarinn sé of stuttur.
Herra forseti. Þegar við gerum breytingar á kosningalögum skulum við hafa að minnsta kosti tvennt í huga. Við skulum vera sannfærð um að breytingarnar verði ekki til þess að kosningarnar nái ekki fram að ganga með eðlilegum hætti. Og í öðru lagi skulum við reyna að vera sæmilega samstiga í því sem við erum að gera hér innan húss, það skiptir máli, en það erum við ekki. Ég held að það sé ábyrgðarhluti af okkur hér inni að hlusta ekki á aðvörunarorð Sambands íslenskra sveitarfélaga, líka þær viðvaranir sem dómsmálaráðuneytið hefur gefið. En það eru aðilar hér inni sem telja það engu skipta. Ég sagði í gær í umræðum: Tökum skrefin, gerum þetta af skynsemi, lækkum kosningaaldurinn í 16 ár í alþingiskosningum, í sveitarstjórnum, í forsetakosningum, og [[Forseti hringir.]]þjóðaratkvæðagreiðslum - og kjörgengið. Ræðum líka um önnur borgaraleg réttindi að minnsta kosti, þannig að samhengi sé í því sem við erum að gera. [[Forseti hringir.]]Gerum þetta í sameiningu og brettum upp ermar.
Virðulegi forseti. Hérna hefur verið talað um að við ættum að hlusta á ýmsa. Ég legg til að við hlustum á börnin. Eins og ég rakti hér áðan er það í barnasáttmálanum að við eigum að taka réttmætt tillit til skoðana þeirra. Ég skora á talsmenn barna sem skrifuðu undir barnasáttmálann fyrr í vikunni að hlusta á börnin, hlusta á m.a. Landssamband ungmennafélaga, Ungmennaráð Íslands, Samband íslenskra framhaldsskólanema, Unga jafnaðarmenn, Ung vinstri græn, Unga Pírata, Samband ungra Framsóknarmanna, Félag ungra jafnréttissinna, Samfés, Samtök félagsmiðstöðva og ungmennahús á Íslandi, ungmennaráðin úti um allt land. Af hverju erum við að hlusta á Samband íslenskra sveitarfélaga en ekki börnin? Halló?
Virðulegi forseti. Við erum að ræða um mjög mikilvægt mál, um að við viljum efla lýðræðisþátttöku ungs fólks á Íslandi. Ég mun styðja þetta mál þrátt fyrir að skammur tími sé til stefnu. Við menntamálayfirvöld munum vinna að því að auka fræðslu er varðar þennan þátt náum við að fá þetta samþykkt í dag. Ég held líka að bara við að gera þessa breytingu muni talsverð athygli beinast að málinu og það muni hvetja ungt fólk áfram til að taka upplýsta ákvörðun. Ég treysti ungu fólki fyllilega til að taka upplýsta ákvörðun þegar það fer að kjósa. Ég tel að þetta sé gott mál og mun styðja það og vinna af fullum heilindum í að auka fræðslu hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Það er ágætt að koma hér á eftir hæstv. ráðherra menntamála sem telur tímann nægan til stefnu til að uppfræða þau ungmenni sem fengju kosningarétt verði frumvarpið að lögum. Ég var að hugsa, þegar ég hlustaði á þau sem hafa miklar áhyggjur af þessu, hvernig þetta hefur verið í sögunni. 1843 var kosningarréttur 25 ára og eldri, en auðvitað bara karlmenn. 1915 voru konur líka en 25 ára og eldri. 1934 var kosningaaldurinn lækkaður niður í 21 ár, 1968 20 ár og 1984 18 ár. Með hverri einustu breytingu hafa þeir sem hefur ekki hugnast breytingin sagt það sama; þeir sem fengju kosningarrétt eru ekki nógu uppfræddir, hvort sem það voru konur árið 1915 eða þegar þetta var lækkað niður í skrefum á 20. öldinni. Alltaf höfum við áhyggjur af því að nýju kjósendurnir séu ekki nógu uppfræddir, séu ekki eins og við hin sem þegar getum kosið, viti ekki alveg nógu mikið um málið. Ég fagna orðum hæstv. menntamálaráðherra, yfirmanns menntamála á Íslandi, sem telur þetta ekki bara gerlegt heldur muni hún styðja málið og vil ég að málið nái fram að ganga. [[Forseti hringir.]]Treystum unga fólkinu okkar.
Forseti. Ég treysti ungu fólki til að kjósa. Ég treysti 16–18 ára unglingum fyllilega til að mynda sér sjálfstæða skoðun á málefnum út frá sínum hagsmunum eins og allir aðrir kjósendur. Það er enginn vandi að færa þeim þetta vald í hendur. Það er dálítið fyndið að hlusta á suma sem taka hér til máls sem beita fyrir sig einhvers konar röksemdarfærslum Marteins Mosdals, að það þurfi að vera ein ríkisleið, einn ríkisaldur, á öllum borgaralegum réttindum. Það er auðvitað besta leiðin til að drepa þetta mál algerlega. Við vitum til dæmis að ef við blöndum saman kosningaaldri og áfengiskaupaaldri hækkum við kosningaaldurinn, það er alveg ljóst. Þannig að ég treysti unga fólkinu, ég sé ekki nokkra meinbugi á því, þetta er ekki grundvallarbreyting á kosningakerfinu okkar. Það er verið að stækka kjörskrána um sirka 3%. Það er allt og sumt. Í rafrænu þjóðfélagi held ég að við hljótum að ráða við það með sex vikna fyrirvara. Ég styð málið eins og það kemur fyrir.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þetta er mest spennandi atkvæðagreiðsla sem ég hef tekið þátt í á Alþingi. Ég hlakka til að sjá framvinduna og greina hana eftir á. Mig langar til að fagna öllum nefndarálitum sem bárust um þetta vegna þess að það virðist vera alger samhugur um að lækka aldurinn niður í 16 ára. Fólk er auðvitað með misjafnar skoðanir á því hvenær og hvort taka eigi eitthvað annað með eða því um líkt. Málefnalegur ágreiningur að mestu leyti eftir því sem ég fæ best séð. Svo það sé sagt er ég alveg hlynntur því að skoða það að lækka fleiri aldursmörk ef fólk vill það endilega. En mér finnst hins vegar líka allt í lagi að lækka einn aldur án þess að lækka annan. Ég ætla að nefna hérna: Tvítug megum við kaupa áfengi, 18 ára verðum við sjálfráða og fjárráða og fáum kosningarrétt, 17 ára fáum við bílpróf, ef við viljum, 16 ára byrjum við að borga skatta, 15 ára verðum við sakhæf og 14 ára komumst við í svokallaða fullorðinna manna tölu, sem mér hefur alltaf þótt mjög kaldhæðnislegt hugtak á þessum aldri þar sem náttúrlega má ekki neitt samt sem áður. Eins og við munum öll. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að samþykkja þetta hér. Ég hef heyrt rökin gegn því að gera þetta, heyrt rökin fyrir því að fresta því. [[Forseti hringir.]]Mér finnst rökin fyrir því að fresta því ekki sterk, mér finnst rökin fyrir því að gera þetta núna alveg duga. Gerum þetta bara.
Virðulegi forseti. Hér hefur gjarnan verið vísað til þess að talsmenn barna séu á Alþingi og hér er ég komin til að tala sem slíkur. Það er vísað í barnasáttmála og vísað í barnaverndarlög, vísað í hvaðeina nema það sem er barninu hugsanlega fyrir bestu. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp lítið erindi sem ég fékk frá sálfræðingi sem hefur beitt sér sérstaklega fyrir velferð barna, bæði gegn kynferðislegu ofbeldi og einelti gagnvart börnum. Fyrirsögnin er einfaldlega: „Látum unglingana í friði.“ „Um 16 ára aldurinn standa flestir unglingar á tímamótum. Um þetta leyti eru þeir að ljúka grunnskóla og eru að taka ákvörðun um hvert þeir vilja stefna í lífinu. Eins og allir vita sem umgangast börn og unglinga þá munar mikið um hvert ár í þroska sérstaklega á þessu aldursskeiði. Það sem skiptir höfuðmáli er að ungmenni fái [...] hvatningu og örvun til að styrkja sjálfsmynd sína, næði til að móta persónulegan lífstíl og að finna sig sem hluti af ákveðinni heild.“ Þau þurfa að fá svigrúm, þau þurfa að fá frið til þess að þroska eigið sjálf og mynda sér skoðanir án ytra áreitis og þrýstings. „Þetta er kjarni þess að vera barn og unglingur. Á þessum árum er vinahópurinn jafnan í miklum forgangi. Verkefnin eru því næg þótt 16–18 ára ungmenni séu ekki líka krafin um pólitíska afstöðu og trúnað við stjórnmálaafl. Okkur ber skylda til að vernda börn og ungmenni gegn hvers kyns ágengni, áróðri eða þrýstingi til að taka afstöðu í hagsmunapoti ólíkra samfélagsafla.“ Því segi ég: Látið börnin í friði og lofið þeim að verða 18 ára því að þau geta sjálfsagt kosið, með þessum langa lífaldri sem við höfum nú, næstu 70 árin áreitislaus. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Mér finnst sjálfsagt að taka mið af athugasemdum sem komið hafa frá ýmsum aðilum. Athugasemd frá dómsmálaráðuneytinu lýtur fyrst og fremst að því að standa þurfi vel að kynningu. Það er vel hægt að gera á þessum tíma. Hvað varðar Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélögin vil ég segja eftirfarandi: Við, sem starfað höfum í sveitarstjórnum, höfum flest okkar beitt okkur fyrir því að stofnuð verði ungmennaráð. Og við búum til ungmennaráð og köllum inn ungt fólk. En gagnrýni unga fólksins er að ekkert sé gert með það sem unga fólkið segir í ungmennaráðinu. Nú skulum við, sem störfum í stjórnmálaflokkum og öðru og keppumst við að safna þessu fólki til okkar, taka undir með þeim fjölmörgu samtökum ungs fólks sem sendu okkur póst í morgun, og sýna það hugrekki að standa með þeim, sýna að þau eru ekki bara upp á punt, að við ætlum ekki bara að skreyta okkur með þeim á samkomum okkar heldur [[Forseti hringir.]]ætlum við að treysta þeim raunverulega fyrir völdum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hér áðan ræddi hv. þm. Brynjar Níelsson um ábyrgð. Mig langar aðeins að ræða um ábyrgð þeirra aðila sem hér koma að málum. Við tölum um Samband íslenskra sveitarfélaga, dómsmálaráðuneytið. Þau bera ábyrgð á því að fólkið í þessu landi geti tekið þátt í hinu lýðræðislega ferli. Þar liggur ábyrgðin. 16 ára börn geta borgað skatta. Mér finnst skrýtið að heyra fulltrúa Sjálfstæðisflokksins mæla fyrir því að fólk sem greiðir skatta fái ekki að hafa áhrif á hvernig þeim sköttum er varið því að hvergi hef ég séð meiri áherslu á það en akkúrat hjá þeim annars … flokki. [[Hlátur í þingsal.]] Mér finnst þetta svolítið skrýtið. Ég legg til að þær stofnanir sem sjá um að framfylgja lýðræðinu taki ábyrgð á því og kippi þessu í liðinn. Þær geta það alveg og ættu ekkert að vera að kveinka sér undan því að þurfa að bæta hið lýðræðislega ferli á Íslandi.
Herra forseti. Hér hefur nú margt gott verið sagt. Undarlegust þóttu mér þó ummæli Ingu Sæland um að láta blessuð börnin í friði. Mér þætti vænt um að vita og að það yrði upplýst af hálfu flokks hennar hvort þau láti börnin í friði. Mega börn vera í flokknum hennar Ingu? Er aldurstakmarkið 18 ár í flokkinn eða lætur hún börnin ekki í friði? Ég held að flestöll sjónarmið séu komin fram. Ég vildi taka tvennt fram. Varðandi utankjörfundaratkvæðagreiðslu sem hefst innan skamms: Við búum almennt og alltaf við það að þegar hún hefst hefur enginn hugmynd um hvaða flokkar eða fólk er yfirleitt í framboði til viðkomandi kosninga. Það getur nú varla verið sérstök ástæða til að ungt fólk geti ekki kosið. Ég held að það ráði jafn vel við það undarlega verkefni og við sem eldri erum. Varðandi hvort þetta eru meiri háttar eða minni háttar breytingar þá eru þetta svo sannarlega ekki meiri háttar breytingar [[Forseti hringir.]]á kosningakerfinu. Það er ekkert verið að hrófla við kosningakerfinu sjálfu, nákvæmlega ekki neitt.
Herra forseti. Ég get tekið undir með mörgum sem hér hafa talað, ekki síst hæstv. forsætisráðherra: Við eigum að treysta unga fólkinu best fyrir eigin hagsmunum, þ.e. þar sem það getur haft áhrif á nærsamfélag sitt. Ég verð líka að taka undir með hv. þm. Loga Einarssyni varðandi ungmennaráðin. Við sem höfum setið í sveitarstjórnum höfum átt þátt í að koma á fót ungmennaráðum. Ég held að sambandið ætti nú frekar að einbeita sér að því að reyna að gera þau sambærilega virk og með sambærilega þjónustu því að þau hafa sum ekki ritara og ekki almennilegt aðgengi að stjórnsýslunni. Helsta gagnrýni ungs fólks hefur verið sú að það er ekki haft með í ráðum, bara yfirleitt ekki. Við, miðaldra fólkið, tökum ekki unga fólkið með nema bara þegar okkur hentar. Þetta hefur verið gert áður með skömmum fyrirvara og þetta frumvarp hefur verið lagt fram áður. Þetta er vel framkvæmanlegt. Annað er hreinn og klár fyrirsláttur, að það þurfi að fresta þessu. Málið kom fram í fyrra. Það er ekkert nýtt í því og var meira að segja lagað það sem þá var bent á að þyrfti að laga. [[Forseti hringir.]]Dómsmálaráðuneytið gyrðir sig bara í brók og lagar það sem þarf að laga til þess að þetta sé framkvæmanlegt. Það er ekkert flókið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Þetta eru búnar að vera áhugaverðar umræður. Mér finnst ofboðslega furðulegur málflutningurinn hjá sumum. Talað er um að ekki sé hægt að fara í einhverjar smávægilegar betrumbætur án þess að laga allt kerfið. Er ekki einmitt skynsamlegt að taka smávægilegar breytingar í skrefum, fylgjast með hvernig gengur og breyta áfram eftir þörfum eftir því sem virkar best?
Jú, eins og með stjórnarskrána.
Já, nákvæmlega, bara þegar það hentar. En varðandi það að láta börnin í friði: Við erum ekki að fara að neyða börn til að taka þátt og kjósa. Við erum bara að gera það mögulegt að þeir sem hafa áhuga á því og vilja taka þátt geti gert það. Það er það sem við erum að gera. Ákvarðanir sem teknar eru núna hafa mestu áhrifin á þessa krakka, þessi börn. Þetta er framtíð þeirra sem við erum að taka ákvörðun um. Og það er ofboðslega furðulegt að standa hérna og segja að þau hafi ekki rétt til að taka þátt í þessari ákvörðunartöku um mikilvæg málefni sem hafa áhrif á líf þeirra til framtíðar. Ég segi bara eins og kollegi minn hv. þm. Jón Þór Ólafsson: Fylgist bara með hverjir standa gegn þessum breytingum. Hverjir eru hræddir við að ungt fólk taki þátt?
Herra forseti. Tímalínan í þessu máli er að þingfundur á morgun þarf að afgreiða þetta mál, annars erum við komin inn í páskaleyfi í tvær vikur og þá munu menn segja: Þá er þetta klárlega allt of skammur tími. Í gærkvöldi þegar þetta mál var til umræðu var í gangi mikil þingskapaleikfimi og var verið að reyna að tefja málið fram yfir miðnætti þannig að það myndi detta yfir á þennan dag. Ég skal fara betur yfir það seinna. Það er mjög áhugaverð saga. [[Hlátur í þingsal.]] Staðan núna er sú að verið er að reyna að beita dómsmálaráðuneytinu fyrir sig, að ekki sé hægt að gera þetta á svo skömmum tíma. Ég fer þá fram á að gerð verði rannsókn á verklaginu hjá dómsmálaráðuneytinu [[Gripið fram í.]]ef það ætlar að stöðva þetta mál á þeim forsendum að það geti ekki gert þetta. Þá verður gerð rannsókn á því. Og síðan er hitt. Þeir flokkar sem standa í vegi fyrir þessu máli verða að átta sig á einu: Þið græðið kannski einar kosningar, að unga fólkið kemur ekki inn sem myndi annars kjósa í þessum sveitarstjórnarkosningum, en þið tapið þá þessu sama fólki inn í framtíðina. Það er þessi tími sem hefur mest forspárgildi um það hvernig fólk kýs í framtíðinni. Hugsið málið betur. [[Forseti hringir.]]Klárum þetta.
Forseti vekur athygli á því að það á að beina orðum sínum til forseta og ekki ávarpa þingmenn í 2. persónu.
Virðulegi forseti. Ég skal játa að ég ber virðingu fyrir því grundvallarprinsippi að ekki eigi að breyta kosningareglum skömmu fyrir kosningar. Ég nálgast það ekki af léttúð. En heildarmat mitt þegar allt er lagt á vogarskálarnar í ljósi þess að ég hef ekkert séð annað en að þetta sé vel framkvæmanlegt innan þeirra tímamarka sem hér eru, og þess að mér segir svo hugur að talsverð eftirvænting ríki gagnvart þessu hjá þeim hópi sem um ræðir, þá er það mitt heildarmat að ég mun styðja þetta mál óbreytt.
Hæstv. forseti. Fyrst hér var minnst á Martein Mosdal þá fannst mér hann alltaf skemmtilegasti vinstri maðurinn sem ég hafði kynnst. [[Hlátur í þingsal.]]Ég var að vísu ekki sammála honum um margt en ólíkt mörgum hér var hann þó samkvæmur sjálfum sér. Keyrði bara austur á morgnana og vestur á kvöldin. [[Hlátur í þingsal.]] Þetta snýst um að vera svolítið samkvæmur sjálfum sér. Ég er ekki á móti því að 16 ára kjósi. Mér er sama þó að þeir væru 15 ára. Mér er sama þótt þeir færu í ríkið, þótt þeir giftu sig, þeir tækju bara ábyrgð á sjálfum sér því að við treystum þeim til að taka þá ábyrgð. En þegar ég byrjaði í pólitík var þetta spurningin um að stjórnmálamenn kæmu ekki nálægt börnum því að það væri barnaverndarmál. Það var bara barnaverndarmál; það mætti ekki koma nálægt börnum, ekki rugla huga þeirra. [[Gripið fram í: En þau mega vera í flokknum þínum, Brynjar?]]Þau mega vera í flokknum. Það er einmitt þroskaferlið, að byrja á að vera í flokknum, [[Hlátur í þingsal.]]byrja á að koma í flokkinn, [[Forseti hringir.]]og svo þegar búið er að þroska þau þar, þá geta þau kosið. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Þetta eru búnar að vera áhugaverðar umræður og ljóst að ýmsu er tjaldað til, til að reyna að tala fyrir málinu hér. Ég hef töluverðar efasemdir um þetta mál. Fyrst og fremst vegna þess að það eru kosningar rétt handan við hornið. Ég þekki reyndar ungan mann sem vill gjarnan kjósa, mjög gjarnan. Hann bíður eiginlega mjög spenntur eftir að kjósa. Þegar hann gengur að kjörborðinu vil ég hins vegar að búið sé að vanda til verka og undirbúa málið mjög vel og hann viti nákvæmlega út á hvað þetta gengur þegar hann fer að kjósa. Við höfum rætt þetta margoft. En ég kem hingað upp fyrst og fremst til að segja að ég hef efasemdir vegna þess að ég er talsmaður barna, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Og ég læt ekkert stilla mér upp sem slíkur til að gera eitthvað annað en samviskan býður mér. Margt af því sem hv. þm. Inga Sæland bar hér upp í ræðustól ber okkur líka að hlusta á. Og hv. varaforsetar ættu nú að hafa vit á því að vera ekki að gjamma fram í, því að þannig eru nú fundarsköpin sem forsetar starfa væntanlega eftir. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]] En, virðulegur forseti. Ég held að menn ættu að huga að því að gera þetta vandlega og varlega. Ég mun vera á gula takkanum hér á eftir þegar þetta mál kemur til afgreiðslu, en samþykkja breytingartillögurnar.
Virðulegi forseti. Það hefur nú lítið verið rætt hér en þó vísaði einn hv. þingmaður réttilega til þess að það væri stórmál að breyta kosningareglum rétt fyrir kosningar. Það skapar fordæmi. Og skrýtið ef við gagnrýnum það ekki þegar það er gert annars staðar. Ég verð að viðurkenna að ég hélt að þetta væri mál sem þingmenn væru sammála um að vanda vel til verka við. Einhver hefði nú spurt: Er ekki skynsamlegt að skoða þetta þar sem búið er að gera þetta annars staðar og læra af reynslunni þar? Einhver hefði sagt að þegar við kæmum í þennan sal værum við komin á þann stað að við værum ekki að karpa eins og menn gera hér í atkvæðaskýringum. Ég er fylgjandi því að börn fái að kjósa um 16 ára aldurinn en mér líður ekki vel með hvernig þetta mál er til komið. Og umræðurnar benda til þess að menn séu ekki búnir að vinna það vel. [[Forseti hringir.]]Það bendir allt til þess. Og þegar menn koma hingað upp og segja: Við treystum ungu fólki, en gera svo lítið úr því þegar við segjum: Bíddu, á þá ekki að vera samræmi í því að hafa þau sjálfráða og fjárráða? Það er auðvitað í besta falli afskaplega skrýtinn málflutningur. En mér sýnist að betur hefði farið á því að vinna þetta mál betur.
Herra forseti. Ungt fólk hefur mikinn áhuga á þessu máli. Þetta er og hefur verið um langt árabil mikið baráttumál fyrir ungt fólk, eins og sjá má hér á pöllunum þar sem við höfum fengið gesti. Við eigum að hlusta á ungt fólk. Gagnrýni dómsmálaráðuneytisins, sem barst hér í morgun, er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Búið er að yfirfara kosningavefinn og þær upplýsingar sem þar er að finna fyrir kjósendur, frambjóðendur og aðra. Ef þessi lagabreyting er gerð núna þarf að yfirfæra allt efnið og gæta vel að því að þar sé að finna réttar upplýsingar.“ Herra forseti. Það er ekki einu sinni komið fram hverjir eru í framboði. Við vitum að þessi vefur þarfnast uppfærslu eftir því sem fleiri upplýsingar koma fram. Aðeins varðandi orð Ingu Sæland um að við eigum að vernda börn, þá er rétt að minna Ingu Sæland á að skilyrði til inngöngu í Flokk fólksins er 16 ár.
Rétt ávarp er: háttvirtir þingmenn.
Herra forseti. Ég tel að við eigum að treysta ungu fólki. Ég hefði alveg treyst mér til að kjósa 14 ára, en ég var kannski bráðþroska. En ég held að unga fólkið í dag sé enn þá meira inni í hlutunum en ég var þegar ég var 16 ára, og fylgist enn betur með hvað er að gerast í nærumhverfi þess. Það segir sig bara sjálft. Við eigum að þora að treysta þessu unga fólki til að ganga að kjörborðinu. Við látum það borga skatta, leyfum því að ganga í flokkana eða hreyfingarnar okkar 16 ára. Viljum við hafa það eins og hv. þm. Brynjar Níelsson lýsti, að þetta unga fólk sé í flokkunum og við séum með eitthvert seiðaeldi fyrir ungt fólk og tökum það svo út eftir tvö ár og þá megi það kjósa? Nei, ég held að það eigi bara að treysta þessu unga fólki. Nú er að hrökkva eða stökkva. Við eigum að hafa kjark núna til að hleypa þessu máli í gegn og leyfa ungu fólki að kjósa nú í vor. Það má annars kjósa [[Forseti hringir.]]eftir tvö ár. Af hverju ekki núna?
Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni, að það er mikilvægt að menn séu samkvæmir sjálfum sér. Það er býsna miklu léttara að vera það þegar maður kemur svo inn á milli upp og greiðir atkvæði með æluna í hálsinum. [[Gripið fram í.]]En það eru þrjú sjónarmið í þessu, það eru þeir sem vilja styðja þetta, það eru þeir sem leggjast gegn þessu vegna þess að eitthvert misvægi er í aldri milli ýmissa réttinda og svo eru það þeir sem tala um að fyrirvari sé of stuttur. Hvað varðar kynninguna held ég að þetta sé einmitt besti tímapunkturinn. Þetta myndi vekja gríðarlega athygli. Landssamband ungmennafélaga er byrjað að kynna þetta og ég held að það sé miklu áhrifaríkara að gera þetta núna en að láta þetta taka gildi 2019 og svo þremur árum seinna verði kosningar. Þá held ég að það verði miklu frekar slaki á minni fólks. Við þekkjum öll gullfiskaminni íslenskra kjósenda, menn virðast gleyma stórum málum eftir nokkrar vikur þannig að ég held að tíminn sé núna.
Virðulegi forseti. Mér finnst menn að hluta til vera að ræða mörg skyld mál en að öðru leyti óskyld. Þetta er ekki þannig að þeir sem ekki eru hrifnir af þessu þingmáli, eins og það lítur út hér í þingsal, séu alfarið gegn því að færa þessi réttindi til 16 ára Íslendinga. Það sem er verið að benda á er meðal annars það að það er ekki samkvæmni í því að veita kosningarrétt en gefa viðkomandi ekki rétt á að bjóða sig fram, að veita kosningarrétt til sveitarstjórnar en ekki til Alþingis - hvers vegna ekki? Að greiða barnabætur til fólks sem ekki getur ferðast án leyfis foreldra en veita því þessi réttindi en ekki önnur þau sem ég hef hér talað um er gallinn á þessu þingmáli. Það eru sjónarmið sem við tölum fyrir og teflum fram sem gagnrýni á þingmálið. Það er ekki það sjónarmið - já, hv. þm. Björn Leví getur skotið sig í hausinn hér með táknrænum hætti - það er ekki gagnrýni sem gengur út á það að 16 ára eigi ekki að fá kosningarrétt.
Herra forseti. Bara að það sé skýrt vegna þess að hér er látið að því liggja, m.a. af hálfu hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar, að ég og félagar mínir í Sjálfstæðisflokknum sem að vísu tveir eru meðflutningsmenn á frumvarpinu, hræðumst eitthvað að breyta kosningaaldrinum. Þvílík della. Ég ætla að halda einu fram, að líklega stendur enginn stjórnmálaflokkur jafn sterkt meðal yngri kjósenda og Sjálfstæðisflokkurinn. [[Gripið fram í.]]Að því leyti ættum við að vera helstu talsmenn þess að lækka kosningaaldurinn, jafnvel fara neðar, og það erum við. En við viljum standa sómasamlega að þessu og vera samkvæm sjálfum okkur. Um það snýst okkar gagnrýni.
Virðulegi forseti. Það er athyglinnar virði að heyra að ákveðnir þingmenn koma í pontu Alþingis til að reyna að - ja, sennilega af því að ég var búin að gleyma hvernig reglur hjá Flokki fólksins eru hvað varðar 16 ára inngönguskilyrði í flokkinn. Það er ekki það sama að taka þátt í stjórnmálastarfi og að ganga í kjörklefann. Það er ekki það sama að fá að hafa sjálfstæðan vilja og skoðanir í þá átt hvort maður kærir sig yfir höfuð um að taka þátt í stjórnmálastarfi eða eiga ömmustrák sem er að verða 17 ára og segir: Amma, hvenær er ég orðinn nógu gamall til að fara og kjósa þig? Ekki það að hann hafi hugmynd um hvað ég er að gera hérna yfir höfuð. Þannig að ég segi einfaldlega þetta: Það er algjört lágmark að ungmenni fái að velja sjálf hvort þau fara inn á þá línu að velja sér einhvern pólitískan vettvang eða hvort þeim er þröngvað út í það sem ég tel ekki rétt á þessu stigi og ég vil algjörlega að börnin fái að njóta vafans. [[Háreysti í þingsal.]]
Hæstv. forseti. Ég tilheyri einum af síðustu árgöngunum í Verslunarskóla Íslands þar sem var reynt að smala í Heimdall með ákveðnum hætti þegar ég var 14 ára gamall. Ég er ekki feiminn við að ungt fólk kjósi eða beri ábyrgð, alls ekki. En ég nenni ekki að sitja undir því að einhver sjálfskipaður umboðsmaður barna sé að vanda um fyrir okkur og segja að við séum dragbítar og hræddir við þessa breytingu. Ég nenni ekki að sitja undir því. Ég treysti ungu fólki mjög vel. Eitt það skemmtilegasta sem ég hef gert í þessu starfi er að tala um pólitík við ungt fólk. Ég hvet ungt fólk ávallt til að taka þátt í pólitík. Mikið. Mjög. En ég ber hins vegar þá virðingu fyrir ungu fólki og öðrum að ég vil reyna að gera almennilega þá hluti sem ég geri. Vel. Ég vil ekki kasta til þeirra höndunum. Þess vegna vil ég gera þetta þannig að góður verði tími til að uppfræða ungt fólk um hvað felst í því að hafa kosningarrétt. Hræddur við ungt fólk? Aldrei í lífinu.
Herra forseti. Ætla menn virkilega að hunsa viðvaranir dómsmálaráðuneytisins sem fer með framkvæmd og yfirstjórn kosninga? Það varar við því að aukin hætta sé á mistökum vegna þessa skamma tíma af því að kynning er ónóg. Mennt er máttur, var einhvern tímann sagt. Mikill var máttur hæstv. menntamálaráðherra þegar hún sagðist ætla að ganga í þetta mál og kynna það. Ég ætla bara að benda á að það er rúm vika í að utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefjist. [[Gripið fram í: Það er heldur ekki …]]Ætlið þið að ná í 9.000 ungmenni á einni viku? Mikill er máttur hæstv. menntamálaráðherra ef hún ætlar að gera það á einni viku. [[Háreysti í þingsal.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti biður menn að gefa ræðumönnum hljóð. Það gengur betur þannig.
Herra forseti. Ég held að það sé engin ástæða til að dæma málflutning fólks í þessum sal þótt við séum ekki sammála. Hins vegar finnst mér nauðsynlegt að benda á að þetta mál hefur verið til umræðu áður hér á Alþingi. Það er ekki eins og þetta sé glænýtt mál á dagskrá stjórnmálanna, nýkomið fram. Mér finnst líka ástæða til að benda á það, því að hér er rætt um að utankjörfundur hefjist eftir rúma viku, að við erum búin að vera með á dagskrá Alþingis í nokkur ár breytingar á kosningalögum sem við höfum enn ekki náð að ljúka við til þess að þar sé til að mynda aukið samræmi á milli þess hvenær framboðsfrestur rennur út og hvenær utankjörfundur hefst. Við höfum ekki enn náð að ljúka því þannig að þar er ósamræmi til staðar. Ég spyr: Eigum við ekki bara að stoppa allar kosningar meðan við komum okkur saman um það? Kjörgengi til forseta er 35 ár en kosningaaldur miðast við 18 ár. Finnst okkur það ósamræmi svona hættulegt? Þetta mál snýst nefnilega ekki um það. Það snýst um að við ætlum að gefa þessu unga fólki tækifæri til að aukinna áhrifa og fylgja þar með fordæmi fjölmargra Evrópulanda sem hafa gert nákvæmlega það af því að það er stórkostlega verðmætt fyrir samfélagið að við fáum þessar raddir í lið með okkur til að móta samfélagið. [[Kliður í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Ég vil nota tækifærið við þessa umræðu til að vekja athygli hæstv. forseta á því að umhverfis- og samgöngunefnd afgreiddi frá sér mál í morgun sem snýr að þessum sveitarstjórnarkosningum og sveitarstjórnarstiginu. Það fjallar um að sveitarstjórnir eða sveitarfélög geti sjálf ákveðið fjölda sveitarstjórnarfulltrúa í sveitarstjórnarkosningum. Ég kem hingað með þessa hvatningu vegna þess að ég hefði helst kosið að fá þetta mál á dagskrá í dag. Þannig finnst mér andinn vera hér í ákveðnu fólki, sem kom reyndar í veg fyrir það í morgun að við næðum að afgreiða það mál úr nefndinni. Þetta snýst bara um, svo ég vitni til samanburðar við orðræðu hæstv. forsætisráðherra, að gefa sveitarstjórnarfólki aukið vald, að færa lýðræðislegan rétt á sveitarstjórnarstigið. Ég vona að málið komi sem fyrst inn í þingið, helst í dag eða í fyrramálið [[Forseti hringir.]]og að við getum afgreitt það samhliða, svona til þess að hlusta á samræmi í málflutningi fólks.
Herra forseti. Það er meginþema í röksemdum þeirra sem eru að tala fyrir þessu máli að við eigum að gefa ungu fólki tækifæri til aukinna áhrifa í samfélaginu, eins og hæstv. forsætisráðherra komst að orði hérna rétt áðan. Þá spyr ég enn: Af hverju fylgir þessu frumvarpi þá ekki áskilnaður um að þetta fólk fái kjörgengi um leið? Ef það er markmiðið með frumvarpinu, af hverju í ósköpunum ekki að gefa þessu unga fólki kost á því að hafa áhrif inni í sveitarstjórnunum? Það er skinhelgi að setja málið fram með þessum hætti. Það fer ekki saman hljóð og mynd, svo notaður [[Gripið fram í.]]sé þekktur frasi. Þetta er sama málið. Ef ástæðan er sú [[Forseti hringir.]]að gefa eigi fólki kost á og leiða það til frekari áhrifa, hvers vegna þá ekki kjörgengi í leiðinni?
Herra forseti. Ég hef ekki tök á því að svara öllu sem fram hefur komið í þessari umræðu, því að þetta er eiginlega umræða frekar en atkvæðaskýringar.
Þar er forseti sammála.
Ég treysti því að við höfum nægan tíma í 3. umr. til að ræða málið betur þannig að menn geti haft tækifæri til að skiptast á skoðunum um þetta frekar. Það er einn punktur sem mér finnst ástæða til að vekja athygli á sem er áhugaverður, sem kom fram í umræðunni í þinginu í gær, hann er sá að Noregur eitt nágrannalanda okkar hefur tekið upp þá reglu að hafa kosningarrétt til sveitarstjórna 16 ár. Það eru til dæmi annars staðar í Evrópu, fá reyndar, um 16 ára kosningarrétt en Noregur gerði þessa tilraun með sveitarstjórnir. Það er sammerkt þeim sem um það hafa fjallað að ekki hafi gengið vel að innleiða þessa breytingu. Og hver var ástæðan? Jú, það var ekki nægur tími til að undirbúa. Undirbúningurinn var ófullkominn. [[Forseti hringir.]]Við ætlum hér að taka afstöðu til þessa máls viku áður en utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefst.
Herra forseti. Ég hef ekki tekið til máls um þetta frumvarp fyrr en nú. Þó að hér sé um að ræða málefni sem er allrar athygli og mikillar íhugunar vert ætla ég að leyfa mér að segja að mér virðist gæta nokkurs fljótræðisbragðs og ákveðinnar fljótaskriftar á hlutunum, a.m.k. miðað við málatilbúnað ýmissa hér. Það er vissulega ábyrgðarhluti að hunsa viðvörunarorð dómsmálaráðuneytis og fleiri opinberra aðila. Ég ætla að leyfa mér að minna á hið forna spakmæli, af því að það er það eina sem ég kann á latínu, það er: „Festina lente.“ Flýttu þér hægt.
Herra forseti. Ég vek athygli á því að þessi breytingartillaga meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gengur út á að greina á milli kjörgengis og kosningarréttar til sveitarstjórna. Ástæðan fyrir því að meiri hlutinn, sem ég tilheyri ekki í þessu máli, leggur þetta til er að það þykir væntanlega með einhverjum hætti ankannalegt að einstaklingar geti tekið sæti í sveitarstjórn og haft það fjárstjórnarvald sem því fylgir án þess að vera sjálfir fjárráða persónulega. Mér finnst það endurspegla svolítið vandann í þessu máli, þetta misræmi sem frumvarpið gerir ekkert annað en að auka á í sambandi við réttindi ungs fólks. Ég sit hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Ég tel að á margan hátt væri eðlilegra að kosningarréttur og kjörgengi færu alltaf saman. Ég skil auðvitað ákveðin sjónarmið á bak við afstöðu meiri hlutans í þessu máli, en mér finnst þetta fyrst og fremst draga það fram að þarna er verið að auka misræmi milli mismunandi réttinda og skyldna sem ungt fólk tekst á hendur.
Herra forseti. Ég er kominn hingað til að gera athugasemd við þessa atkvæðagreiðslu vegna þess að breytingartillagan á þskj. 566 gengur lengra og að mínu áliti hefði átt að bera hana upp fyrr. Ég beini því til forseta að þetta verði lagfært.
Herra forseti. Hér er óskað eftir því að forsætisráðherra geri skýrslu um aðkomu svokallaðra hulduaðila að kosningunum 2016–2017. Ég mun ekki leggjast gegn þessari skýrslubeiðni en vil þó taka það fram sem hv. þingmönnum sem biðja um þessar skýrslur er væntanlega kunnugt, að þetta mál er til skoðunar á vettvangi framkvæmdastjóra allra þeirra flokka sem eiga sæti á Alþingi. Þeim hefur verið ætlað að meta þessa aðkomu og koma með tillögur til úrbóta sem kunna að vera fyrir hendi þannig að ég vænti þess að þessi skýrsla geti farið saman við þá vinnu sem allir flokkar á Alþingi hafa þegar ákveðið að ráðast í. Ég ítreka það af því að mér finnst mikilvægt að allir þingmenn séu upplýstir um þá vinnu sem þeir hafa veitt fulltrúum sínum umboð til að fara í.
Virðulegi forseti. Ég óska eftir skýringu á því frá forseta hvers vegna breytingartillaga á þskj. 565 var tekin á undan breytingartillögu á þskj. 566 þar sem við teljum, sem studdum þá tillögu og hv. þm. Þorstein Sæmundsson, fyrsta flutningsmann hennar, að sú tillaga gangi lengra en sú sem er á fyrrnefndu þskj. 566. Þess vegna langar mig að heyra rökin fyrir því ef svo er ekki.
Það er auðvelt að svara þessu. Hér gilda ekki þau ákvæði almennra fundarskapa að sú tillaga ein sé borin upp sem gangi lengst og hinar teljist fallnar ef hún er samþykkt. Hér eru allar breytingartillögur bornar upp. Hér komu báðar þær breytingartillögur sem hv. þingmenn gerðu að umtalsefni til atkvæða og voru báðar felldar. Þegar atkvæðagreiðsluskjal liggur fyrir, og þetta má vera öllum ljóst, skiptir ekki máli í sjálfu sér hvor þeirra er borin upp á undan. Hv. þingmönnum er ætluð sú skynsemi að þeir viti hvaða breytingartillögu þeir vilja styðja og þeir geta treyst því að þær koma jafnan til atkvæða. Þetta hygg ég að skýri málið í einfaldri mynd, en forseti vill helst ekki fara að standa í miklum rökræðum um þetta. Það er velkomið að skoða slík mál milli funda. Atkvæðagreiðslunni er lokið, eins og öllum ætti að vera ljóst, og umræður um niðurstöðuna í þessum skilningi þjóna ekki miklum tilgangi.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara að standa í rökræðum við hæstv. forseta um þetta mál en ég ítreka að mér þykir þessi málsmeðferð ekki eins og hún hefði átt að vera. Mér finnst þetta fátækleg skýring og mun óska eftir því á næsta fundi forsætisnefndar að fram komi skrifleg skýring og álit á því hvort þetta hafi verið rétt og í samræmi við lög um þingsköp. Mér þykir heldur fátækleg skýring að hér séu breytingartillögur í númeraröð, svo eigi menn að gera sér grein fyrir því hvort þeir felli eða styðji. Það getur vel verið að hugur manna til breytingartillögu á þskj. 565 hefði verið með öðrum hætti ef hún hefði verið borin upp á eftir þeirri sem er nr. 566. Ég er ekkert viss um að við höfum endilega fengið rétta niðurstöðu í þessu máli hér í dag og það er miður.
Forseti vekur athygli á því að hér var um að ræða breytingartillögur sem ákvörðuðu heila grein í frumvarpi. Ekki var um að ræða orðalagsbreytingu inni í grein eða annað slíkt. Það voru tveir valkostir í boði sem hvor um sig orðaði lagagreinina í heild sinni. Þegar ljóst er fyrir fram að báðar slíkar tillögur verða alltaf bornar upp ætti röðin í sjálfu sér ekki að þurfa að skipta miklu máli. Í þessu tilviki var vissulega ekki erfitt að úrskurða hvor gengi lengra en í öðrum tilvikum getur oft verið erfitt að útkljá um það. Þess vegna eru þær venjur hér uppi hafðar að allar breytingartillögur koma til atkvæða. Það er sérstakt við þingsköp Alþingis umfram það sem á sums staðar við í almennum fundarsköpum, þykist forseti vita.
Virðulegi forseti. Ég hafði sömu væntingar og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson um að sú breytingartillaga sem gengi lengra yrði tekin á undan. Ég er vanur því að breytingartillögur séu teknar fyrir þannig. Mér finnst það í sjálfu sér ekki stórmál en þetta kom mér á óvart og mér fannst það óþægilegt vegna þess einmitt að ég fylgist mjög vel með á vefnum þegar við erum að greiða atkvæði. Ég hlusta þegar forseti talar um tölurnar og nefnir þingskjölin til þess að fylgjast mjög vel með því sem er í gangi. Ég tek eftir svona hlutum og þeir rugla mig vegna þess að ég reyni að fylgjast með. Það er þess vegna sem mér finnst ekki við hæfi, með fullri virðingu fyrir virðulegum forseta, að hann sendi einhverja pillu á þingmenn um að hann geri ráð fyrir því að þeir viti hvað þeir séu að greiða atkvæði um. Það þarf að fylgjast með því hérna og það getur verið erfitt. Þeir þingmenn sem leggja mikinn metnað í það vita mætavel að þetta snýst ekkert um það. Þetta var eðlileg spurning hjá hv. þingmanni. Það kemur mér á óvart að regluverkið sé svona. Ég ætla samt ekkert að deila við regluverkið. Ég finn ekkert í þingsköpum sem gerir það sem ég teldi eðlilegt, að sú sem gangi lengra væri tekin fyrr fyrir, en mig langaði að gera athugasemd [[Forseti hringir.]]við þetta orðalag virðulegs forseta. Hann ber sjálfur líka ábyrgð á því að fólk í þessum sal viti hvað er í gangi.
Forseti heyrir hvað hv. þingmenn segja og það er sjálfsagt mál að fara yfir þetta í rólegheitum á fundum með formönnum þingflokka eða annars staðar. Forseti reyndi að útskýra það sem hann gat án undirbúnings sagt um þetta mál. Hann vonaði að það myndi frekar skýra það en hitt. Við getum öll huggað okkur við að það liggur nokkuð ljóst fyrir eftir atkvæðagreiðsluna og tölur í henni að þessi máti hafði engin áhrif á niðurstöðu málsins.
Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Frumvarpið er á þskj. 537 og er 387. mál þingsins. Frumvarpið mælir fyrir um þrjár breytingar á lögunum sem taka til endurskipulagningar fjárhags og slita fjármálafyrirtækja. Breytingarnar byggja á efni tilskipunar 2001/24/EB um endurskipulagningu fjárhags og slit lánastofnana. Tilefni framlagningar frumvarpsins eru athugasemdir sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert vegna gildandi laga og túlkunar dómstóla á þeim. Sú meginregla gildir samkvæmt íslenskum rétti að um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar um endurskipulagningu fjárhags og slit fjármálafyrirtækja, fer eftir íslenskum lögum hafi fjármálafyrirtæki fengið starfsleyfi hér á landi. Þessi meginregla byggir á reglum Evrópuréttar. Frumvarpið mælir fyrir um breytingar á undantekningum frá þessari meginreglu en í tilskipun 2001/24/EB er mælt fyrir um þessar undantekningar. Meginmarkmiðið með framlagningu frumvarpsins er að auka skýrleika þeirra ákvæða laganna sem innleiða þrjár af þessum undantekningarreglum í íslenskan rétt. Með því er ætlunin að koma til móts við þær athugasemdir sem ESA hefur sett fram við innleiðingu þessara reglna hér á landi. Hér er um að ræða reglur sem taka til heimildar til skuldajafnaðar, stöðu greiðslujöfnunarsamninga og heimildir til að rifta löggerningum sem teljast lánardrottnum skaðlegir. Þær efnisbreytingar sem frumvarpið mælir fyrir um eru eftirfarandi: Lögð til breyting sem varðar túlkun á því hvað teljist ógildi, ógildanleiki eða skortur á réttarvernd löggerninga í skilningi 30. gr. tilskipunar 2001/24/EB, en í gildandi lögum er vísað til III. kafla laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga til skýringar á því. Í dómi EFTA-dómstólsins í máli E-28/13 var inntak 30. gr. tilskipunarinnar skýrt þannig að riftunarreglur gjaldþrotaréttar varðandi undanskot eigna eigi einnig að falla undir inntak 30. gr. tilskipunarinnar en engu að síður þykir tilefni til að árétta gildissviðið. Er því lagt til að tilvísun til XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. bætist við n-lið 2. mgr. 99. gr. laganna. Þá er lagt til að hugtakið „greiðslujöfnunarsamningur“ verði skilgreint í lögunum með sérstakri orðskýringu. Þá er einnig lögð til breyting á j-lið 2. mgr. 99. gr. laganna sem tekur til greiðslujöfnunarsamninga og skuldajöfnunar. Tilgangur þessara breytinga er að samræma orðalag laganna orðalagi 23. og 25. gr. tilskipunar 2001/24/EB sem inniheldur ákveðnar reglur varðandi greiðslujöfnunarsamninga og skuldajöfnun. Með breytingunni er því lagt til að skýrt verði að um réttaráhrif greiðslujöfnunarsamninga geti farið eftir öðrum lögum en íslenskum við fjárhagslega endurskipulagningu eða slit lánastofnunar og er það í samræmi við tilskipunina. Það er þó skilyrði að slíkur samningur sé gerður áður en til fjárhagslegrar endurskipulagningar eða slita kemur. Meginregla laganna er sú að um skuldajöfnuð fari eftir íslenskum lögum þegar fjármálafyrirtæki gengst undir endurskipulagningu fjárhags eða slit hér á landi. Í tilskipun 2001/24/EB er eins og áður sagði gert ráð fyrir því að í ákveðnum tilfellum hafi lánardrottinn fjármálafyrirtækis heimild til þess að krefjast skuldajöfnunar vegna kröfu sinnar gagnvart kröfu fjármálafyrirtækis og þá samkvæmt lögum þess lands sem gilda um kröfu fjármálafyrirtækis. Skuldajöfnuður þarf þá að vera heimilaður samkvæmt lögum þess ríkis sem taka til réttarstöðu aðila. Frumvarpið miðar að því að skýra betur þessa undantekningareglu en hins vegar er áréttað að þessi undantekningarregla sætir þeirri takmörkun að réttur til skuldajafnaðar á grundvelli heimildarinnar takmarkast af rétti fjármálafyrirtækis til þess að krefjast ógildingar eða riftunar eftir lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða gjaldþrotalögum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Meginefni frumvarpsins er eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að málsmeðferð bótamála verði einfölduð og stjórnsýslustigum fækkað þannig að felld verði brott heimild til að kæra ákvörðun til stjórnar Viðlagatryggingar Íslands áður en hún er kærð til úrskurðarnefndar. Við þessa breytingu verður málsmeðferðin einfaldari, auk þess sem hún er í meira samræmi við almenn stjórnsýslulög. Í öðru lagi er lagt til að ákvæði um sérstaka skoðunarmenn ársreikninga verði fellt brott. Ríkisendurskoðun endurskoðar ársreikninga stofnunarinnar og því er talið óþarft að sérstakir skoðunarmenn endurskoði einnig reikninga hennar. Í þriðja lagi er lagt til að lögfest verði að atburðir sem verða af mannavöldum af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi teljist ekki náttúruhamfarir í skilningi laganna. Með þessu er lagt til að lögfest verði þau viðmið sem stofnunin hefur viðhaft í framkvæmd. Í fjórða lagi er lagt til að eigin áhætta tjónþola verði lækkuð úr 5% í 2% af hverju tjóni en að lágmarksfjárhæðir eigin áhættu hækki. Þannig er lagt til að áhætta vegna lausafjár verði 200.000 kr. í stað 20.000 kr., áhætta vegna húseigna 400.000 kr. í stað 85.000 og áhætta vegna mannvirkja 1 milljón í stað 850.000 kr. Núverandi eigin áhætta er lægri en í flestum eignatryggingum og hætta er á því að fjármunir stofnunarinnar verði notaðir til að bæta mörgum aðilum óverulegt tjón ef þannig stendur á. Með frumvarpinu er lögð áhersla á að þeir sem verða fyrir verulegu tjóni muni fá hærri bætur en áður, en að þeir sem verða fyrir óverulegu tjóni muni bera sína áhættu sjálfir. Verði frumvarpið að lögum mun stofnunin hafa meira svigrúm til að sinna afgreiðslu stærri tjóna sem aftur minnkar líkurnar á að stofnunin þurfi að taka lán, á ábyrgð ríkissjóðs, til að mæta skuldbindingum sínum. Í fimmta lagi er lagt til að tjónþola verði gert skylt að ráðstafa vátryggingarbótum til endurbóta á hinni skemmdu eign eða munum. Auk þess verður stofnuninni skylt að greiða vátryggingarbætur í samræmi við framvindu endurbóta ef fjárhæð vátryggingarbóta er umfram 15% af vátryggingarfjárhæð eða tjón hefur orðið sem varðar öryggi og hollustuhætti. Loks er lagt til að í undantekningartilvikum geti stofnunin hlutast til um viðgerðir á húseignum í samráði við tjónþola. Í sjötta lagi er lagt að stofnunin fá nýtt heiti. Lagt er til að heitið Viðlagatrygging Íslands verði aflagt og að hún muni þess í stað kallast Náttúruhamfaratrygging Íslands. Markmiðið er að endurspegla betur hlutverk stofnunarinnar sem er að tryggja gegn tjóni af völdum náttúruhamfara. Tryggingin sjálf myndi þá framvegis heita náttúruhamfaratrygging. Ég vænti þess að það verði einhverjar umræður í nefndinni um þetta atriði og þar sem ég er frekar íhaldssamur sjálfur hafði ég gefið þessari tillögu í frumvarpinu sem mér berst þaðan og frá stjórn og stjórnendum alveg sérstakan gaum. Ég er tregur til að leggjast gegn því mati þeirra sem með mál fara þar, að nafnið hafi valdið einhverjum misskilningi og að nafnbreytingin kunni betur að endurspegla hlutverk stofnunarinnar, en ég viðurkenni að ég var ekki alveg sannfærður við fyrstu athugun. Ég legg þetta þó til við þingið og hvet nefndina til að hugsa það áfram sérstaklega. Virðulegi forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er að bæta skilvirkni í starfsemi Viðlagatryggingar Íslands og afmarka vátryggingarverndina á þann hátt að hún sé líklegri til að styrkja grunnstoðir samfélagsins komi til náttúruhamfara sem valda miklu eignatjóni. Verði frumvarpið að lögum ætti það að styrkja starfsemi Viðlagatryggingar Íslands. Lagt er til að starfsemin verði um margt einfaldari en nú er og að ráðstöfun tjónabóta verði gerð skýrari án þess að það bitni með neikvæðum hætti á tjónþolum. Þá ætti málsmeðferð í tjónamálum að taka styttri tíma og hafa í för með sér minni kostnað sem er öllum til hagsbóta. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Áður en ég mæli fyrir þessu máli vil ég biðjast velvirðingar á því að hafa verið seinn í hús og þurft hafi að fresta þingfundi í 15 mínútur. Ég mæli fyrir frumvarpi að heildarlöggjöf um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 146. löggjafarþingi 2016–2017 en ekki náðist að ljúka meðferð þess fyrir þinglok. Farið var yfir umsagnir sem höfðu borist Alþingi við meðferð málsins og tillit tekið til athugasemda eftir því sem tilefni var til. Framlagning frumvarpsins er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem kveðið er á um að jafnrétti í víðtækri merkingu sé órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi. Jafnframt segir að Ísland eigi að vera eftirsóknarvert fyrir alla þá sem vilja taka þátt í að byggja upp íslenskt samfélag til framtíðar. Mannréttindi, jöfn tækifæri, fjölbreytni, frelsi og ábyrgð ásamt virðingu fyrir ólíkum lífsskoðunum myndi þar sterkan grunn. Enn fremur kemur fram að innflytjendum skuli vera auðveldað að verða fullgildir og virkir þátttakendur í íslensku samfélagi. Með frumvarpinu er lagt til að í íslenskri löggjöf verði kveðið á um meginregluna um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið gildi um jafna meðferð á vinnumarkaði þar sem ég mun hér á eftir samhliða þessu frumvarpi leggja fram sérstakt frumvarp þar að lútandi. Í því skyni að tryggja jafna meðferð fólks í íslensku samfélagi er með frumvarpi þessu lagt til að skýrt verði kveðið á um að mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna, hvort sem hún er bein eða óbein, sé óheimil. Með skýru banni gegn mismunun er horft til þess að þannig verði stuðlað að virkri þátttöku sem flestra í íslensku samfélagi óháð kynþætti og þjóðernisuppruna og komið í veg fyrir félagslega einangrun einstaklinga af sömu ástæðu. Frumvarpinu er jafnframt ætlað að vera liður í að hindra að skoðanir á mismunandi verðleikum kynþátta festi hér rætur. Verður þetta að teljast nýmæli í íslenskum lögum enda þótt öðrum ákvæðum innlendra laga sé einnig ætlað að tryggja að ákveðnu leyti jafna meðferð á tilteknum sviðum samfélagsins, t.d. 65. gr. stjórnarskrárinnar og tiltekin ákvæði almennra hegningarlaga og stjórnsýslulaga. Enn fremur hafa íslensk stjórnvöld fullgilt milliríkjasamninga sem ætlað er að stuðla að jafnri meðferð í samfélaginu, en þar má nefna mannréttindasáttmála Evrópu, samning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og félagssáttmála Evrópu. Frumvarpi þessu er meðal annars ætlað að gilda um félagslega vernd, þar á meðal almannatryggingar og heilbrigðisþjónustu, félagsleg gæði, menntun og aðgang, eða afhendingu vöru og þjónustu. Frumvarpinu er jafnframt ætlað að gilda um húsnæði sem er í boði fyrir almenning. Ekki er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins eigi við um viðskipti á sviði fjölskyldu og/eða einkalífs. Með félagslegum gæðum er í frumvarpi þessu meðal annars átt við tækifæri til að njóta tiltekinna gæða á vegum opinberra aðila eða einkaaðila, svo sem aðgangs að stöðum sem ætlaðir eru almenningi, innan dyra eða utan, þar sem unnt er að njóta frístunda eða sækja menningar- og listviðburði svo að eitthvað sé nefnt. Er í þessu sambandi jafnframt átt við afslætti eða tilboð sem gilda í tengslum við aðgang að slíkum stöðum eða viðburðum. Miðað er við að framangreint eigi við um alla staði sem ætlaðir eru almenningi, hvort sem viðkomandi staður telst vera opinber eða í einkaeigu. Stundum er talað um almannarými í þessu samhengi. Enn fremur má nefna aðgang að almenningssamgöngum, niðurgreiddar máltíðir í skólum og niðurgreidd leikskólagjöld. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar og þjóðernisuppruna teljist mismunun í skilningi frumvarpsins og þar með óheimil. Sama á við um áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir að heimilt verði að beita sérstökum tímabundnum aðgerðum sem ætlað er að bæta stöðu þeirra einstaklinga sem standa höllum fæti á ákveðnum sviðum vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna. Frumvarp þetta hefur þó ekki áhrif á mismunandi meðferð sem viðhöfð er á grundvelli ríkisfangs eða ríkisfangsleysis, svo sem á grundvelli laga nr. 80/2016, um útlendinga, og laga nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga. Ekki er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins gildi um slíka mismunandi meðferð ef meðferðin byggist eingöngu á ríkisfangi viðkomandi. Ef meðferðin byggist aftur á móti á kynþætti eða þjóðernisuppruna viðkomandi er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins gildi og viðkomandi njóti þar með verndar samkvæmt þeim. Gert er ráð fyrir að yfirstjórn og stjórnsýsla mála samkvæmt frumvarpi þessu sé hin sama og gildir á sviði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ráðherra jafnréttismála fari því með yfirstjórn mála sem frumvarp þetta tekur til. Jafnréttisstofa annist stjórnsýslu í tengslum við framkvæmd frumvarpsins verði það að lögum. Auk þess er lagt til að unnt verði að leita atbeina kærunefndar jafnréttismála ef talið er að ákvæðin hafi verið brotin og er gert ráð fyrir að hlutaðeigandi ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla gildi í því sambandi eftir því sem við getur átt. Við gerð frumvarpsins var höfð hliðsjón af tilskipun Evrópuráðsins nr. 2043 frá 29. júní 2000 um framkvæmd meginreglunnar um jafna meðferð manna án tillits til kynþáttar eða þjóðernis að því er varðar réttindi og skyldur utan vinnumarkaðar. Þar sem tilskipunin er ekki formlega hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er ekki um eiginlega innleiðingu á henni að ræða í íslenskan rétt, heldur er þess gætt með frumvarpinu að efnislegt samræmi sé í íslenskum rétti og þeim rétti sem gildir innan Evrópusambandsins á grundvelli umræddrar tilskipunar og er það í samræmi við samþykkt ríkisstjórnar Íslands frá 2003 og staðalskjals sem sent var EFTA í febrúar 2003 þar sem tilkynnt var að íslensk löggjöf yrði löguð að efni tilskipunarinnar til að tryggja einsleitni á vinnumarkaði. Við þetta er síðan að bæta að Noregur hefur einnig innleitt sambærilega löggjöf í Noregi þrátt fyrir að vera ekki hluti af hinu evrópska regluverki rétt eins og Ísland. Einnig er rétt að geta þess að mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og sérfræðinganefnd félagsmálasáttmála Evrópu gera ríka kröfu til íslenskra stjórnvalda um að löggjöf um bann við mismunum á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna verði sett hér á landi. Enn fremur má geta þess að Norðurlöndin og flestöll Evrópuríki hafa innleitt umrædda tilskipun eða endurspegla efni hennar í landsrétti sínum og má því segja að Ísland sé orðið verulegur eftirbátur annarra vestrænna ríkja þegar kemur að vernd einstaklinga gegn mismunun. Með frumvarpinu er verið að veita einstaklingum sem telja sér mismunað á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna aukna réttarvernd, en nýlegar rannsóknir og kannanir benda til að fólk af erlendum uppruna upplifi fordóma og mismunun í daglegu lífi hér á landi. Enn fremur er með frumvarpinu verið að veita í fyrsta skipti hér á landi einstaklingum sem telja sér mismunað á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna utan vinnumarkaðar heimild til að leita réttar síns til úrskurðarnefndar innan stjórnsýslunnar. Þannig er frumvarpinu ætlað að stuðla að auknu jafnrétti í samfélaginu. Þau sjónarmið heyrast að ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar eigi að teljast fullnægjandi til að tryggja jafnan rétt. Vissulega er jafn réttur í það minnsta að stórum hluta tryggður þar, en mikilvægt er einnig að horfa til þess að í alþjóðlegum samanburði er Ísland dregið niður þegar kemur að málefnum innflytjenda þar sem mismunalöggjöf sem þessi er ekki fyrir hendi. Þá er einnig rétt að hafa í huga að kannanir sýna að innflytjendur hér á landi upplifa ákveðna fordóma og mismunun sem ætlað er að taka á með löggjöf þessari. Virðulegur forseti. Um leið og ég óska eftir því að þetta mál fái hér jákvæða meðferð og legg til að því verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar vil ég ítreka að ég vænti þess að þingið taki frumvarpið til gaumgæfilegrar skoðunar. Eins og ég áður sagði var þetta mál lagt fram á síðasta þingi af forvera mínum, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, sem þá var ráðherra. Það náði ekki að klárast á síðasta þingi. Það er hér komið aftur fram og ég vænti góðs samstarf við allsherjar- og menntamálanefnd við vinnslu þessa máls og óska henni góðs gengis í störfum sínum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir yfirferðina. Málið er mér nú nokkuð kært. Ég var framsögumaður þess í nefndinni á síðasta kjörtímabili þar sem það náði því miður ekki að klárast. Ég er auðvitað eins og margir aðrir þeirrar skoðunar að það sé tímabært fyrir okkur að stíga þessi skref þó að þau séu reyndar kannski ekkert mjög stór ef við berum þetta saman við þá löggjöf sem hefur verið sett um þessi mál í ýmsum öðrum löndum. Sú vernd sem þar er veitt er oft jafnvel ríkari en hér er gert. Hins vegar er þetta ágætis fyrsta skref og raunar má segja að það er dálítið merkilegt hve mikið misræmi er á Íslandi í þessu annars vegar þegar við lítum til þess að löggjöf okkar þegar kemur að jafnrétti kynjanna hefur gengið nokkuð vel að koma í gegn á meðan þetta mál hefur ekki gengið jafn hratt fyrir sig. Ég játa að ég hef ekki náð að kynna mér efni málsins nægilega vel til þess að vita hvort það séu einhverjar efnislegar breytingar á því frá því að það var samþykkt út úr þingflokkum á síðasta kjörtímabili og langar í fyrsta lagi að spyrja ráðherrann að því. Í öðru lagi langar mig að spyrja, vegna þess að málið var boðað í febrúar, nú er mars að líða, hvort einhverjir annmarkar séu á því eða hvort ráðherra upplifi einhverja andstöðu við málið innan síns flokks eða annarra stjórnarflokka.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og tek undir með hv. þingmanni að ég held að þetta sé gott fyrsta skref, en við þurfum alltaf að vera á tánum í þessum efnum. Ég hvet nefndina líka til þess að skoða sérstaklega hvort það séu ástæður til þess að ganga lengra í þessum efnum eða með hvaða hætti. Það hafa ekki orðið efnislegar breytingar á þessu máli, en það hafa hins vegar orðið smávægilegar efnislegar breytingar á hinu málinu sem kemur hér á eftir. Ég taldi í ljósi þess að þetta er sitt hvort málið, þar af leiðandi sitt hvorrar þingnefndarinnar, og í ljósi þess að hitt málið hefur tekið breytingum, sem við komum inn á á eftir, heppilegt að þau kæmu saman inn til þingsins. Það skýrir kannski af hverju þetta mál kemur núna þrátt fyrir að ekki hafi orðið breytingar á því. Varðandi það hvort efnisleg andstaða sé við málið innan ríkisstjórnarflokkanna þá get ég bara talað fyrir minn munn í því efni. Ég styð þetta mál að sjálfsögðu. Ég legg það fram. Málið er komið til þingsins. Það þýðir að það er farið í gegnum ríkisstjórn. Það er líka farið í gegnum þrjá ríkisstjórnarflokka og er komið hingað til þingsins. Það þýðir að það nýtur stuðnings ríkisstjórnarinnar. Ég get ekki svarað fyrir munn einstakra þingmanna, þeir verða að gera það sjálfir í atkvæðagreiðslu. Þar er auðvitað hver bundinn sinni sannfæringu. En ég mun styðja þetta mál og ég hef sannfæringu fyrir því að meiri hluti þings geri það og vel ríflegur meiri hluti. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Væri ég hér lengur gætuð þið alveg treyst á minn stuðning í þessu máli, en það mun væntanlega ekki verða. Ég þori engu að síður að fullyrða að málið muni njóta stuðnings míns þingflokks. Ég velti því fyrir mér og vona að ráðherrann sefi örlítið áhyggjur mínar því að hann notaði þau orð að hann myndi vilja að nefndin skoðaði málið gaumgæfilega. Nú þekki ég þingstörf ágætlega og það orðalag er stundum notað þegar menn vilja ekki endilega mál nái fram ganga. Ég vil bara að ráðherrann skýri hvað hann á við með þessu orðalagi sínu og hvort það sé ekki alveg ljóst að málið sé lagt fram í því skyni að verða samþykkt á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv þingmanni fyrir stuðninginn í þetta mál og hver veit nema hv. þingmaður verði aftur inni hér sem varaþingmaður þegar málið kemur til endanlegrar afgreiðslu. Það veit enginn sína ævina fyrr en öll er. Þegar ég sagði gaumgæfilega þá átti ég nú við í því samhengi að það væri kannski ástæða til þess að skoða gaumgæfilega þær athugasemdir sem hv. þingmaður gerði, að við ættum kannski að víkka út efni frumvarpsins. Frumvarpið eins og það kemur fram hér er lagt fram af fullum heilindum og með miklum stuðningi félags- og jafnréttismálaráðherra. En það er full ástæða til þess að nefndin endurskoði það kannski gaumgæfilega hvort það eigi að ganga lengra. Ég hvet hana til þess í því samhengi, en það er full alvara á bak við framlagningu þessa máls og ég vænti þess að það fái góða og skjóta meðferð en jafnframt gaumgæfilega.
Virðulegur forseti. Við skoðum þessi tvö mál saman, bann við mismunun á vinnumarkaði og bann við mismunun á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna - ég fer svolítið frjálslega með nöfnin á þessum frumvörpum en ég vona að hæstv. ráðherra skilji hvað ég á við. Mig langaði, í kjölfar þess sem rætt var hér í fyrra andsvari, að ræða við ráðherra um það hvers vegna ekki var ákveðið að ganga lengra í því frumvarpi sem við ræðum hér, þ.e. að útvíkka gildissvið frumvarpsins til að það næði yfir þá mismunandi þætti sem löggjöfin um vinnumarkaðinn nær yfir. Ég ætla að leyfa mér að vitna í það frumvarp sem á að taka fyrir næst, þ.e. um gildissviðið og hvaða mismunabreytur það frumvarp snertir. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Lög þessi gilda um jafna meðferð einstaklinga á vinnumarkaði óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu …“ Ég hef áhuga á að vita hvers vegna, sérstaklega í ljósi þess hversu lengi þetta mál hefur verið til meðferðar í ráðuneytinu, ekki var ákveðið að ganga skrefinu lengra og setja inn þessar mismunabreytur. Mér finnst að sjálfsögðu full ástæða til að setja þessar mismunabreytur, fötlun, skert starfsgeta, aldur, kynhneigð, kynvitund, kyntjáning eða kyneinkenni, inn í hina almennu mismunalöggjöf. Það er eitthvað sem löndin í kringum okkur hafa verið að gera, það er eitthvað sem við höfum almennt, í almennum úttektum um Ísland, verið gagnrýnd fyrir, þ.e. að við séum ekki með almenna mismunalöggjöf sem veitir einstaklingum kærurétt sé mismunað í þessum mismunandi þáttum. Ég spyr: Hvers vegna ákvað hæstv. ráðherra ekki að ganga lengra og taka inn þessar mismunabreytur fyrst tækifæri gafst til?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Þetta frumvarp er flutt óbreytt og hitt frumvarpið, sem kemur hér á eftir, eins og hv. þingmaður kemur réttilega inn á, hefur tekið breytingum og hefur verið víkkað út og nær til fleiri þátta. Þar erum við í raun að stíga lengra skref en gert var síðast þegar málið var lagt fram. Ástæðan fyrir því að það er ekki gert í þessu máli er meðal annars sú að ég taldi rétt að við stigjum lengra skref varðandi hitt frumvarpið. Varðandi þetta frumvarp erum við að hefja vinnu, m.a. með Samtökunum '78, við að útfæra og taka til fleiri þátta sem þarf að grípa inn í þannig að málið nái til víðtækari hóps. Ég taldi að þessu sinni, og að höfðu samráði við ríkisstjórnina, að þetta væri skynsamlegt fyrsta skref í þessu efni. Ég segi hins vegar og segi það alveg hreint og skýrt að ég hvet nefndina til að skoða þetta sérstaklega. Sé vilji til þess að frumvarpið nái til fleiri þátta þá er ekkert því til fyrirstöðu í sjálfu sér. En það er rétt að koma því að að það hefur komið fram í andsvörum mínum við fyrrverandi félags- og jafnréttismálaráðherra að skiptar skoðanir eru hér í þingsal. Ég tala fyrir minn munn í því efni. Ég vil sjá þessi mál ganga fram og sjá þau ná til eins breiðs hóps og mögulegt er. Ég hvet nefndina til að skoða þetta sérstaklega. En við töldum rétt að þessu sinni að stíga þetta skref.
Frú forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Mig langar að spyrja aðeins nánar - í ljósi þess sem hæstv. ráðherra segir hér um að hann hvetji nefndina til að taka þetta til skoðunar - hvort ráðuneytið lýsi sig reiðubúið til að vera okkur innan handar í nefndinni með orðalag á þessu. Ég minntist á það við meðferð málsins síðast að mér finnst að það eigi að ná yfir þessa stærri hópa og fékk þá þau skilaboð að þetta væri skynsamlegt fyrsta skref. Mér finnst hins vegar einmitt allt of lengi beðið eftir réttlæti fyrri stærri hópa. Mér finnst að sjálfsögðu mjög jákvætt að verið sé að vinna með Samtökunum '78 í að víkka þetta út að þeim anga þjóðlífsins. Hins vegar má geta þess að það tekur væntanlega ekki yfir fötlun og önnur slík einkenni, aðrar slíkar mismunabreytur, sem hafa víðtæk áhrif á líf fólks og réttindi þess hér í þessu sambandi. Ég minni á að við erum búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og það felur í sér okkar skuldbindingu að hafa bann við mismunun á grundvelli fötlunar inni í okkar almennu lögum. Ég tel að það liggi talsvert á því [[Forseti hringir.]]að við förum að banna mismunun gagnvart fötluðum líka. Ég spyr ráðherra: Stendur til [[Forseti hringir.]]að hjálpa okkur í nefndinni og verður Öryrkjabandalagið með í ráðum í næstu lögum? Eða getum við kannski bara drifið þetta af núna?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég segi aftur það sem ég sagði áðan að ákveðið var að stíga þetta skref í þessari lotu rétt eins og gert var þegar frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Auðvitað er löggjafarvaldinu það í sjálfsvald sett hvaða breytingar það gerir. Nú kem ég með þetta frumvarp, legg það fram hér á þingi. Þinginu er í sjálfsvald sett hvaða breytingar það gerir á málinu í meðförum sínum, bæði hér í þingsal og í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég segi: Það er ekkert mál að leita til ráðuneytisins varðandi aðstoð og upplýsingar, hverjar svo sem þær eru, hvort sem þær snúa að þessum þætti málsins eða öðrum. Ég heiti því að starfsfólk ráðuneytisins verður boðið og búið að aðstoða nefndina í þeim efnum. Ég ítreka þó mikilvægi þess að það er þingið sem heldur á málinu eftir að ráðherra mælir fyrir því en ekki framkvæmdarvaldið. En það er ekkert mál að veita alla þá aðstoð og sérfræðiþekkingu og annað sem er til staðar í ráðuneytinu við vinnslu málsins.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. félags- og jafnréttisráðherra til hamingju með það að vera kominn með þetta mál fyrir þingið að nýju. Það er rétt sem hæstv. ráðherra minntist á að málið var lagt fyrir þingið í raun og veru í tvígang í ráðherratíð minni, en til þess að gæta að allrar sanngirni við málið þá var vinna við málið einmitt líka mjög langt komið í tíð þáverandi félagsmálaráðherra Eygló Harðardóttur, á hún mikinn heiður skilinn varðandi þá vinnu sem þá var unnin. Ég er á svipuðum slóðum í mínum vangaveltum eins og hér hefur þegar komið fram og þrátt fyrir mikilvægi þessa máls og við erum mjög aftarlega á merinni þegar kemur að verndun minnihlutahópa með fullkominn skort á mismununarlöggjöf, eins og ítrekað hefur verið bent á. Ég er sammála hæstv. ráðherra að það er gott að ljúka þessi máli þó að við höfum metnað til þess að ganga lengra. En á milli þinga á síðasta ári þá lét ég kanna það stuttlega í ráðuneytinu hvaða annmarkar væru á því að taka málið upp fyrir haustþingið. Niðurstaða okkar þá varð sú að of skammur tími væri til stefnu miðað við það markmið að leggja þetta fram síðasta haust og krefðist of mikillar vinnu. Spurning mín til ráðherra í fyrra andsvari er: Fór einhver frekari athugun á því fram innan ráðuneytisins nú í millitíðinni í ljósi þess að verið var að vinna frekar mismununarfrumvarpið hvað vinnumarkaðinn varðaði?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Til þess að gæta sanngirni gagnvart öllum félagsmálaráðherrum sem starfað hafa hér í talsvert langan tíma þá er þetta mál búið að vera í vinnslu mjög lengi. Eins og ég kom inn í framsöguræðu minni var árið 2003 fyrst farið að vinna með þessi mál. Síðan eru 15 ár. Það eitt gefur okkur tilefni til þess að velta fyrir okkur af hverju mál eins og þessi, sem eru svo sjálfsögð og eiga að vernda minnihlutahópa í íslensku samfélagi, skuli þurfa að velkjast um í kerfinu í 15 ár. Það er ekki við neinn einn að sakast í því efni. Ég held að það sé bara við íslenska hugsun að sakast. Þar held ég að hundurinn liggi grafinn. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um og snýr að þessu máli held ég að efnisleg rök fyrir því að þetta mál kemur fram með þeim hætti eins og raun ber vitni séu þau sömu og þegar hv. þingmaður var ráðherra. Þetta er fyrsta skrefið í þessu efni. Eins og ég sagði áðan taldi ég rétt að bæði málin væru skoðuð samhliða varðandi breytingar. Niðurstaðan varð sú að gera breytingar á seinna málinu sem hér var lagt fram og erum við þar með að stíga ákveðið skref og lengra en frumvörpin gerðu sem lögð voru fram á sínum tíma. Varðandi frekari breytingar þá töldu menn rétt að þetta væri fyrsta skrefið í því efni og þyrfti eiga samráð við fleiri hópa þar að lútandi. Eins og hv. þingmaður veit og ég rakti að einhverju leyti í framsöguræðu minni þá liggur að baki þessum frumvörpum gríðarlega langt samráðsferli sem spannar fleiri en eina og fleiri tvær ráðherratíðir. Það er kannski vegna þess að menn telja sig ekki geta gert stórar breytingar. Kannski er það hugsunarvilla. Ég veit það ekki. En ég hvet þingið til þess að skoða það sérstaklega.
Frú forseti. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að kannski ættum við að endurhugsa nálgun okkar. Ég held að við höfum verið allt of íhaldssöm, sérstaklega í þessum málum. Eins og ráðherra kom ágætlega inn á er búið að taka ein 15 ár að koma þessu máli fyrir þingið. Eins ánægjulegt og það er þurfum við vissulega að ganga talsvert lengra. Hér erum við eingöngu að verja minnihlutaréttindin með almennum hætti á grundvelli kynþáttar og uppruna þjóðernis, en það er fjöldinn allur sem undan er skilinn sem tekið er á í mismunafrumvarpinu gagnvart vinnumarkaði. Það er gott að heyra í svörum ráðherra í fyrri andsvörum að ráðuneytið verði nefndinni innan handar í ráðleggingum í þessum efnum. Ég myndi hvetja ráðherra eindregið til þess að láta þegar hefja vinnu innan ráðuneytisins um minnisblað til nefndarinnar um hvers beri þá að gæta vilji nefndin útvíkka málið því að ég held að full ástæða sé fyrir nefndina að skoða það. Ég held að það sé allt í lagi að leyfa minnihlutahópum [[Forseti hringir.]]að njóta vafans og láta af þeirri íhaldssemi sem einkennt hefur þetta mál hingað til. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Um leið og ég tek undir með hv. þingmanni sem hann var að tala um, að við værum of íhaldssöm í þessum efnum, vil ég segja að ég ætla að vera íhaldssamur gagnvart því að ég ætla ekki að láta vinna minnisblað fyrr en formleg beiðni kemur frá nefndinni um að vinna slíkt minnisblað. Hins vegar held ég að það taki ekki langan tíma vegna þess að í ráðuneytinu liggja fyrir öll rök og sjónarmið hvað það snertir og væri hægt að taka það saman á hálfum degi. Það er sjálfsagt að vera nefndinni innan handar í þessu máli óski hún þess með formlegum hætti. En ég ítreka þó að þegar ráðherra er búinn að leggja mál eins og þetta fyrir þing er það í höndum nefndarinnar og löggjafarþingsins en ekki framkvæmdarvaldsins. En óski löggjafarvaldið eftir upplýsingum frá framkvæmdarvaldinu er sjálfsagt að verða við því og að aðstoða nefndina í öllum hennar störfum, hvort sem það snýr að þessu atriði eða öðrum.
Virðulegi forseti. Þar sem ég styð þetta mál heils hugar þá hef ég ekki hug á því að tefja fyrir framgöngu þess með mjög löngum eða ítarlegum ræðuhöldum. Mig langaði þó að koma hér upp í ljósi þeirra orðaskipta sem áttu sér stað í andsvörum og greina ráðherranum frá þeirri meginlínu minni að mér þykir það í góðu lagi ef þetta mál nær í gegn svo gott sem óbreytt í fyrstu atrennu. Ég veit að ekki eru allir sammála um það, en hvað mig varðar þá finnst mér það verðmætara að til verði heildstæð löggjöf um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna sem fyrst heldur en að sú löggjöf sem birtist verði í þeirri mynd sem við myndum vilja sjá hana til lengdar. Það var það sem ég lagði áherslu á á síðasta kjörtímabili og mat sem svo að það yki líkur á því að málið næði fram að ganga ef við myndum taka það svo til óbreytt út úr nefnd. Það mat mitt reyndist ekki rétt, því miður, þrátt fyrir það náði málið ekki fram að ganga. En svo að hæstv. ráðherra skilji afstöðu mína rétt þá finnst mér það ekki endilega nauðsynlegt og forsenda fyrir stuðningi mínum við málið að við bætist fleiri breytur. Ég hef verið að skoða dálítið íslenska löggjöf í gegnum tíðina í gegnum þau gleraugu hvernig hún kemur út í samanburði við löggjöf annarra ríkja þegar kemur að réttindavernd og réttindaöflun fólks af erlendum uppruna. Í öllum mælaborðum og samanburði þá skerum við okkur úr hvað eitt varðar, það er einmitt skortur á löggjöf um mismunun á grundvelli þjóðernisuppruna. Mörg þau ríki sem hafa slíka löggjöf ganga t.d. lengra með að tilgreina trúarbrögð í sambærilegri löggjöf eða jafnvel ríkisfang eða ríkisfangsleysi. Það er ekki síður rökrétt skref myndi ég halda. En eins og ég segi er ákveðin hætta á því, í ljósi þess hve málið er margsnúið og hve margir hópar geta komið að, að með hverjum hópi eða breytu sem bætist við aukist líkur á því að næsta hóp þar á eftir finnist fram hjá sér gengið. Því finnst mér ákveðinn rökréttur heildarbragur á því að í fyrstu umferð tökum við tillit til þeirra breytna sem snúa að þjóðerni, uppruna, kynþætti, hlutum sem lúta mjög beint að því að gera Ísland að fjölmenningarvænu samfélagi. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira. Eins og ég segi þá styð ég að málið nái fram að ganga svo til óbreytt í fyrstu atrennu, en mun að sjálfsögðu ekki leggjast gegn því þó að einhver telji að það sé auðsótt að fjölga þeim mismunabreytum sem þar eru upptaldar. En það er ekki forsenda fyrir mínum stuðningi.
Virðulegur forseti. Þá mæli ég fyrir seinna málinu, sem má reyndar segja að efnisleg umræða hafi verið byrjuð um áðan þegar menn voru að bera saman þessi tvö mál. En þetta mál fjallar um jafna meðferð á vinnumarkaði, eins og virðulegur forseti kom réttilega inn á. Markmið frumvarpsins er að þátttakendum á vinnumarkaði verði ekki mismunað hvorki beint né óbeint á grundvelli fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar. Er þar með stefnt að því að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð á vinnumarkaði. Frumvarp þetta er endurflutt, en það var lagt fram áður af hv. þáverandi félagsmálaráðherra, eins og fram hefur komið, á síðasta löggjafarþingi 2016–2017. Þá náðist ekki að ljúka afgreiðslu þess, en vona ég að mál þetta fái málefnalega umræðu í þinginu þannig að það geti orðið að lögum áður en við höldum inn í sumarið. Starfsmenn velferðarráðuneytisins fóru yfir umsagnir sem höfðu borist Alþingi við meðferð málsins í fyrra og var tekið tillit til þeirra athugasemda eftir því sem við átti. Ein helsta efnislega breytingin sem gerð hefur verið á frumvarpinu frá því það var lagt fram áður er að kyneinkennum og kyntjáningu hefur verið bætt við þá þætti sem geta leitt til mismununar er frumvarp þetta tekur á. Þessi breyting er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að Ísland eigi að vera land tækifæranna fyrir alla og einstaklingar skuli njóta jafnréttis fyrir lögum óháð kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu. Gerð þessa frumvarps hefur átt sér þó nokkurn aðdraganda, en það byggist á efni Evróputilskipana frá árinu 2000. Þessar tilskipanir heyra ekki formlega undir samninginn um Evrópska efnahagssvæði, en í ársbyrjun 2003 samþykkti ríkisstjórn Íslands að íslensk löggjöf yrði aðlöguð að efni tilskipunar til að tryggja einsleitni á innri markaði innan svæðisins. Þess ber jafnframt að geta að mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og sérfræðinganefnd félagssáttmála Evrópu hafa gert ríka kröfu til íslenskra stjórnvalda um að löggjöf um bann við mismunun á grundvelli þeirra þátta sem framangreindar tilskipanir taka til verði sett hér á landi. Hafa brot íslenska ríkisins gegn félagsmálasáttmála Evrópu vegna þessa ítrekað verið til umfjöllunar í eftirlitsnefnd félagsmálasáttmála Evrópu. Þess ber einnig að geta að öll 28 ríki Evrópusambandsins auk fleiri ríkja, til að mynda Noregs, eins og ég kom að í ræðu við fyrra mál, hafa innleitt þær tilskipanir. Flest ríki Evrópusambandsins hafa sett reglur sem kveða á um víðtækari vernd en skylda er samkvæmt tilskipunum. Ég tel því talsverða hættu á því að Ísland hafi dregist aftur úr hvað varðar vernd þeirra einstaklinga sem tilskipanirnar ná til og njóti síður verndar á þeim sviðum en í öðrum ríkjum Evrópu, m.a. þeim 28 ríkjum Evrópusambandsins, auk Noregs. Frumvarpið var samið í nánu samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins. Jafnframt var óskað eftir umsögnum frá fjölmörgum aðilum sem láta jafnrétti sig varða. Þá fór frumvarpið í opið umsagnarferli á vef ráðuneytisins í febrúar 2014 þar sem öllum sem vildu var boðið að senda inn athugasemdir um málið. Farið var yfir allar athugasemdir sem bárust og tillit tekið til þeirra eftir því sem tilefni var til. Virðulegur forseti. Frumvarp þetta tekur ekki til mismunandi meðferðar einstaklinga á vinnumarkaði á grundvelli ríkisfangs eða ríkisfangsleysis og hefur því hvorki áhrif á gildissvið laga um útlendinga né laga um atvinnuréttindi útlendinga. Þá er einnig vert að taka fram að áfram er heimilt að kveða á um tiltekin aldursskilyrði í tengslum við lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðum og frumvarpið gildir ekki um réttindi og þjónustu innan opinberra kerfa, svo sem almannatryggingakerfis, félagsþjónustu sveitarfélaga, atvinnuleysistrygginga og fæðingarorlofskerfis. Í frumvarpinu er sérstakt ákvæði um orðskýringar þar sem bæði eru skýrð hugtök til samræmis við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, t.d. bein og óbein mismunun, áreitni og launahugtakið. Enn fremur eru lagðar til skýringar á orðunum lífsskoðun, fötlun, skert starfsgeta, aldur, kynhneigð, kynvitund, kyneinkenni og kyntjáning. Mér er fullkunnugt um að fjórar síðastnefndu ástæðurnar hafa verið í mikilli þróun á síðustu misserum og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Ég ætla því að eftirláta þingheimi að ræða efni þeirra nánar komi krafa þar um og frekari skilgreiningar. Virðulegur forseti. Umræddar ástæður fyrir mismunun eru að vissu leyti ólíkar. Þannig má almennt ætla að trú, lífsskoðun, kynhneigð, kynvitund og kyneinkenni séu þættir sem ekki sé endilega auðvelt að greina. Það sem ætla má að sé sameiginlegt með þeim þáttum auk kyntjáningar er að þeir hafi almennt ekkert með starfshæfni einstaklinga að gera. Ákveðin hætta þykir á því að þeir þættir kunni að leiða til þess að einstaklingur fái ekki notið sín á eðlilegan hátt í starfi vegna neikvæðra staðalímynda sem rekja má til þeirra án tillits til einstaklingsbundinnar starfshæfni viðkomandi. Aldur, fötlun og skert starfsgeta eru hins vegar þættir sem almennt má ætla að geti haft áhrif á færni einstaklinga til að sinna ákveðnum störfum en ekki öðrum. Engu að síður er hætta á að sömu einstaklingar fái ekki sömu tækifæri til jafns við aðra til að gegna störfum sem eru við hæfi þeirra eingöngu vegna neikvæðra ímynda tengdum aldri, fötlun eða skertri starfsgetu fremur en einstaklingsbundinnar starfshæfni hlutaðeigandi. Er frumvarpi þessu ætlað að koma í veg fyrir slíka mismunun. Ég ætla ekki að fjalla nánar um þær ástæður sem frumvarpið fjallar um, en þeim eru gerð ágæt skil í greinargerð. Ég vil þó benda á að gert er ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins er varða mismunandi meðferð á grundvelli aldurs á innlendum vinnumarkaði taki ekki gildi fyrr en 1. júlí 2019. Ástæðan er sú að aðilar vinnumarkaðar þurfa ráðrúm til þess að skoða aldurstengdar reglur í kjarasamningum milli aðila. Þar á meðal aldurstengdar starfslokareglur og gera breytingar til samræmis við ákvæði frumvarpsins ef þörf er á. Sérstakt ákvæði er um bann við mismunun í starfi og við ráðningu, en það gildir einnig um vinnuaðstæður og önnur starfskjör starfsmanna. Enn fremur er sérstakt ákvæði um bann við mismunun í tengslum við laun og önnur starfskjör, en þessi ákvæði eiga sér fyrirmynd í efnislega sambærilegum ákvæðum í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá er sérstakt ákvæði þar sem atvinnurekendur skuli gera viðeigandi ráðstafanir sé þeirra þörf í sérstöku tilviki til að gera fötluðum einstaklingi eða einstaklingi með skerta starfsgetu kleift að eiga aðgengi að og taka þátt í starfi, njóta framgangs í starfi eða fá þjálfun, enda séu þær ráðstafanir ekki of íþyngjandi fyrir atvinnurekanda. Virðulegur forseti. Frumvarpið gerir ráð fyrir ákveðnum frávikum frá meginreglunni um jafna meðferð á vinnumarkaði óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar vegna starfstengdra eiginleika eða hlutlægra þátta sem kunna að réttlæta mismunandi meðferð að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Þar á meðal eru þau skilyrði að slíkir starfstengdir eiginleikar hafi lögmætan tilgang og gangi ekki lengra en nauðsyn krefur. Dæmi um slík tilvik eru hæfisskilyrði um líkamshreysti til að gegna ýmsum störfum, svo sem lögreglustörfum eða slökkvistörfum. Annað mikilvægt atriði sem verður að hafa í huga er að orsakasamband verður að vera milli þeirrar mismununar sem einstaklingur telur sig hafa orðið fyrir og tilgreinds þáttar. Þannig verður að ætla að atvinnurekendur geti gert í krafti stjórnunarréttar síns áfram gripið til margs konar aðgerða sem hafa áhrif á starfsmenn án þess að þar sé um mismunun að ræða samkvæmt frumvarpinu. Í því sambandi ber jafnframt að nefna að flestir af þeim þáttum sem frumvarpið nær til geta verið þess eðlis að ekki sé alltaf unnt að ætla að atvinnurekanda sé kunnugt um þá að því er varðar starfsmenn hans. Verður því að ætla að í þeim tilfellum verði ekki talið að um mismunun hafi verið að ræða í skilningi frumvarpsins. Þá er í frumvarpinu lögð til sama sönnunarregla og er að finna í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þannig gildir að verði leiddar líkur að því að mismunun samkvæmt ákvæðum frumvarpsins hafi átt sér stað skuli sá sem talinn er hafa mismunað sýna fram á að ástæður þær sem legið hafa til grundvallar meðferðinni tengist ekki einhverjum af þeim þáttum sem frumvarpið kveður á um. Virðulegur forseti. Frumvarpinu er ætlað að hafa þau áhrif að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga á vinnumarkaði óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Því er ætlað að gilda um opinberar stofnanir jafnt sem fyrirtæki á almennum vinnumarkaði þannig að við töku ákvarðana um réttindi og skyldur á vinnumarkaði beri ávallt að virða meginregluna um jafna meðferð þó að mismunandi meðferð sé heimil í vissum undantekningartilvikum. Er þannig með frumvarpinu lagt til að veitt verði í fyrsta skipta hér á landi aukin réttarvernd þeim einstaklingum sem telja sér mismunað á vinnumarkaði á grundvelli annarra ástæðna en kyns. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég hvet nefndina til að fara vel yfir málið og vonast til að þingið skili því hratt og vel vegna þess að þetta er mikilvægt mál og vonandi getum við leitt það í lög á þessu þingi áður en gengið verður til sumarleyfa.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta framsögu og góða útlistun á frumvarpinu og tek það fram að ég er afar ánægður með að við skulum vera að stíga þetta skref. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra út í tvö atriði. Í fyrsta lagi í 12. gr. um frávik vegna aldurs. Það er raunar tekið fram í 1. gr. að ekki megi mismuna á grundvelli aldurs. Þetta tel ég vera algjört lykilatriði og mjög mikilvægt. Í daglegu tali verðum við miklu meira vör við að verið sé að mismuna á grundvelli aldurs til að mynda þegar á að ráða einhvern tiltekinn aldurshóp í tiltekið starf. Hins vegar verðum við ekki eins mikið vör við það og það er ekki eins mikið tala um það þegar fólki sem er komið yfir 67 ára aldur eða sjötugt er meinað um atvinnuþátttöku eða er hreinlega ýtt út af vinnumarkaði í sumum tilfellum nánast með lagafyrirmælum. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort það standi til eða hvort það hafi farið fram umræða um það hvort þurfi þá til að mynda að breyta lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna í samræmi við þessi lög, þ.e. taka aldurstengdu ákvæðin þaðan út og láta frekar einhverjar aðrar málefnalegri ástæður en aldur ráða því hvenær fólk lætur af störfum. Síðan atriðið í 14. gr. um afsal réttinda, bann við afsali réttinda. Þetta er einnig afar mikilvægt atriði. Mig langar að biðja ráðherra að reifa það í stuttu eða löngu máli hvort hann eða ráðuneytið hafi áhyggjur af að þetta hafi áhrif á samningsgerð starfsmanna við sína vinnuveitendur.
Virðulegur forseti. Varðandi fyrri þáttinn sem hv. þingmaður kemur inn á þá held ég sé ágætt að lesa 12. gr., um frávik vegna aldurs, með leyfi virðulegs forseta: „Mismunandi meðferð vegna aldurs telst ekki brjóta gegn lögum þessum séu færð fyrir henni málefnaleg rök sem helgast af lögmætu markmiði, þ.m.t. stefnu í atvinnumálum eða öðrum markmiðum er varða vinnumarkað, enda gangi slíkar aðgerðir ekki lengra en nauðsynlegt er talið til að ná því markmiði sem stefnt er að.“ Ég held að sú athugasemd sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi réttindi og skyldur, ég held að það sé alveg rétt að velta þessu fyrir sér og skoða þetta og nefndin geri það samhliða vinnslu þessa máls. En greinin er nokkuð skýr í þessu efni. Ég held að það sé tilefni til þess að skoða þá þætti sem hv. þingmaður kemur inn á og hvet nefndina til þess að gera það. Varðandi seinni spurninguna um 14. gr. Ég verð að viðurkenna að ég náði ekki almennilega spurningunni af því að tíminn af alveg að verða búinn þannig að ég bið hv. þingmann að endurtaka hana þannig að ég geti svarað henni í seinna andsvari.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Byrjum á seinni greininni, það er þetta með bann við afsali réttinda. Ég er sammála því að auðvitað eigum við að reyna að hafa lög og réttindalög þannig að það sé erfitt fyrir fólk að afsala sér réttindum eða það hreinlega megi það ekki. Þetta á við í mörgu, til að mynda því hvort menn geti hreinlega afsalað sér launum og þannig öðlast einhvers konar forskot eða nánast „keypt“ sér forskot. Það sem ég bað hæstv. ráðherra að reifa var hvort þetta gæti orðið til þess að það yrðu settar hömlur á samningsstöðu eða samninga á milli manna þegar þeir væru að ráða sig til starfa með þessum hætti. Því lagaákvæðið er hvað þetta varðar býsna þétt, má segja. Varðandi frávik vegna til aldurs þá kom ráðherra inn á það að greinin er býsna skýr, það er alveg rétt. Við erum hins vegar með að mínu mati í fjölmörgum lögum alls konar ómálefnalegar aldursvísanir sem ég hef raunar talað fyrir áður úr þessum ræðustól að við ættum að fara að hugsa um að losa okkur við. Við ættum frekar að notast við málefnalegri ástæður fyrir því að menn annaðhvort hætti að vinna störf eða fari úr einhverju tilteknu starfi, til að mynda eins og hæstv. ráðherra kom inn á þar sem krafist er sérstakra líkamsburða eða einhvers þess háttar til að vinna störf. Það gæti verið mun málefnalegra en það að menn hafi tikkað yfir eitt árið á lífsklukkunni.
Virðulegur forseti. Varðandi fyrri fyrirspurnina, eða raunar seinni fyrirspurnina, þá sé ég þetta ekki endilega gerast sem hv. þingmaður kemur inn á en það er alltaf mögulegt, með samþykki beggja aðila er hægt að gera ótrúlegustu hluti. Varðandi fyrri fyrirspurnina þá tek ég undir með hv. þingmanni. Ég held að það sé alveg ástæða til að skoða sérstaklega þá þætti sem hv. þingmaður kemur inn á. Þær athugasemdir sem hafa komið við þetta mál eru m.a. að stjórnvöld þurfi að skoða sérstaklega 70 ára starfslokaregluna í starfsmannalögum, svo dæmi sé tekið, og hvort eigi að halda henni áfram eða setja málefnaleg rök fyrir reglunni sem helgast af lögmætu markmiði. Það er ástæða til þess að skoða þetta við vinnslu þessa máls. En það yrði þá að gerast með einhvers konar athugasemdum eða ábendingum þannig að sú vinna færi síðan af stað í framhaldinu þar sem hún heyrir í raun ekki undir þennan málaflokk eða þessi lög per se. En athugasemdirnar sem hv. þingmaður kemur með eru góðar og gildar og full ástæða til þess að nefndin fari ofan í þetta og beini ábendingum í framhaldinu til annarra nefnda eða ríkisvaldsins eða skoði þá aðrar breytingar samhliða þessu. En tillögur hvað það snertir verða ekki lagðar fram samhliða þessu máli, það er alveg ljóst.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta framsögu. Það kemur honum ekki á óvart eftir nokkur samtöl okkar að við erum ekki alveg samstiga, ekki alveg á sömu blaðsíðu. Ég hef miklar efasemdir, ekki bara um þetta frumvarp eða í rauninni þessi tvö frumvörp sem hæstv. ráðherra var með framsögu hér á undan og væri hægt að ræða, heldur almennt um þá tilhneigingu okkar á þingi að setja lög um alla mannlega hegðun hverju nafni sem nefnist. Það er braut sem mér hugnast ekki. Það gengur bara gegn þeim lífsviðhorfum sem ég hef. Það sem ég óttast kannski einna mest þegar menn fara í svona lagasetningu og ég dreg ekki í efa að tilgangurinn er góður, um það verður ekki deilt, er að við náum ekki þeim markmiðum sem við erum sammála um, að vinna gegn hvers konar misrétti, með lagasetningu af þessu tagi. Það eru jafnvel til þeir sem ganga svo langt þótt ég sé nú kannski ekki alveg sammála því að færa rök fyrir því að það geti jafnvel snúist upp í andhverfu sína. Það sem ég hef kannski einna mestar áhyggjur af er að með því að vera að setja sérstök lög um hitt og þetta í mörgum lagabálkum, sjálfstæðum lagatexta, til að ná fram góðum markmiðum þá gætum við verið að vinna skaða á öðrum. Við gætum verið að draga úr mikilvægi þeirra ákvæða sem okkar grunnplagg sem allt okkar starf á að byggjast á, stjórnarskrá lýðveldisins, innifelur. Það er alveg ljóst og við þekkjum öll dæmi um það að því miður er fólki stundum mismunað af ýmsum ástæðum, konum og körlum, miðaldra og ungum, fólki af erlendu bergi brotið með mismunandi trúarbrögð, kynhneigð o.s.frv. Ég hygg að við ættum að hafa umræðuna fremur á þann veg að spyrja: Hvernig getur það gerst að við látum það líðast þegar við erum með grunnplaggið okkar, stjórnarskrána sjálfa, sem bannar alla slíka mismunun? Með leyfi hæstv. forseta, vil ég lesa upp 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir orðrétt: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“ Ég geri mér grein fyrir því að við eigum eftir að ræða bæði þessi frumvörp sem hér hafa verið rædd ítarlega, nefndir eiga eftir að fara yfir þau og sjálfsagt gera einhverjar breytingar og ef ég skil hæstv. ráðherra rétt þá er hann nú fremur að brýna viðkomandi nefndir til að ganga lengra en gert er í þeim frumvörpum sem hann hefur lagt fram. Látum það gott heita. En ég held að við þurfum að spyrja okkur reglulega að því, ekki bara þegar kemur að þessum frumvörpum heldur almennt í lagasetningu, hvort þau lög sem við erum að fara að setja og samþykkja, hvort lögin, lagasetningin sjálf, þjóni þeim tilgangi sem við getum kannski verið sammála um að við viljum ná. Ég óttast að í þessu tilfelli sé það ekki og það sé ákveðin sjálfsblekking fólgin í því. Ég held að við verðum að velta því fyrir okkur líka, eins og ég sagði áðan, hvort það kunni að vera að lög af þessu tagi þynni út eða grafi undan ákvæðum annarra laga annars vegar, t.d. um jafnan rétt karla og kvenna sem ég hélt fram á síðasta ári að jafnlaunavottun myndi gera, og hins vegar hvort þau þynni út og geri okkur næstum því ónæm fyrir þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar sem við ættum auðvitað að miða allt við. Þetta eru varnaðarorð í upphafi. Ég ætla ekkert að lengja umræðuna. Nefndir þingsins fá þetta til umfjöllunar. Ég taldi mér bara rétt og skylt að lýsa þeim efasemdum sem ég hef og tek síðan efnislega afstöðu líklegast í 2. umr., þegar ég sé hvernig frumvörpin koma undan nefndum. Ég hef að vísu pínulitlar áhyggjur af brýningu ráðherra þegar hann brýnir nefndir að ganga jafnvel enn lengra og finnst mér nú töluvert langt gengið. En almennt finnst mér stundum, og það á við um mig eins og líklegast meiri hluta þingmanna, að við spyrjum okkur ekki alltaf þessara grundvallarspurninga: Til hvers erum við að setja lögin og hvaða tilgangi og markmiðum ætlum við að ná? Og erum við sannfærð um það að einn lagabálkur í viðbót nái þeim markmiðum sem við ætlum og erum kannski sammála um að ná?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir hans ágætu ræðu. Alltaf gaman að hlusta á góðan og gegnan íhaldsmann. Stundum mætti bara vera meira um það, svo ég segi það, þótt við séum ekki alltaf sammála. Á einum stað þótti mér hv. þingmaður þó fara aðeins út af sporinu í hugmyndafræði, ég veit ekki hvort hann hafi áttað sig á því sjálfur, það er þess vegna sem ég kem hérna upp þar sem ég vil heyra hans skoðun á því. Hann nefndi stjórnarskrána og jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar. Þetta lagafrumvarp fjallar um jafna meðferð á vinnumarkaði. Er þingmaðurinn virkilega þeirrar skoðunar, það kemur mér eilítið á óvart, að hann telji að ákvæði stjórnarskrárinnar um jafnan rétt fyrir lögum gildi um hegðun fólks á vinnumarkaði, þ.e. að einstaklingur sem telur sig mismunað af vinnuveitanda að hann geti vísað í jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar til þess að byggja rétt sinn á frammi fyrir venjulegum dómstólum? Menn eru með mismunandi skoðanir í þessum efnum. Það kemur mér eilítið á óvart að heyra að hv. þingmaður hafi þessa skoðun.
Frú forseti. Nú er ég ekki sérfræðingur í lögum, það skal viðurkennt, en ég hef alla tíð litið þannig á að 65. gr. stjórnarskrárinnar tryggði mönnum jafnan rétt, ekki bara fyrir lögum heldur í samfélaginu öllu. Það nær til meðal annars vinnumarkaðarins. Það nær líka til fleiri þátta. Jafnræði skal gilda og að mismunun hvers konar á grundvelli kynferðis, trúarbragða, litarháttar, uppruna, kyns, kynhneigðar o.s.frv., er bönnuð samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er að vísu töluvert af lagasetningu líka, t.d. þau lög sem ég vitnaði í um jafna stöðu karla og kvenna sem ég hygg að hafi verið sett 2008, sem tryggir að jafnrétti skuli vera á vinnumarkaði. Ég er bara að segja: Ég dreg í efa að þegar menn eru hér að framleiða hver lögin á fætur öðrum í þeim góða og einlæga tilgangi að koma í veg fyrir mismunun á ákveðnum sviðum þjóðlífsins þá hafi þeir erindi sem erfiði. Ég held að við séum að blekkja okkur, við séum að færa okkur frá umræðunni og fría okkur frá því að takast á við vandann, vegna þess að þetta er líka spurning um hugarfar. Ég held að hugarfarið sé miklu mikilvægara heldur en lagasetningin sem fer fram hjá okkur, með fullri virðingu fyrir okkur öllum sem hér erum inni.
Frú forseti. Ég vildi svo gjarnan búa í samfélagi þar sem ekki þyrfti að setja sérstök lög til þess að allir þjóðfélagshópar sætu við sama borð í samfélaginu. En við erum því miður ekki með þannig samfélag. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt að setja lög sem eru til þess fallin að jafna meðferð einstaklinga sem tilheyra minnihlutahópum eða jaðarsettum hópum. Vonandi komumst við á þann stað í framtíðinni að slík lög verði óþörf, en það er þörf á þeim núna. Þess vegna fagna ég því að þetta frumvarp sé komið fram sem og það frumvarp sem hæstv. ráðherra mælti fyrir áðan. Ég held að þau skipti máli, en það kann vel að vera að hægt sé að bæta þau enn frekar í störfum þingsins og störfum hv. þingnefnda. Það er í rauninni tvennt sem mig langar að koma inn á við 1. umr., sem ég held að sé mikilvægt að verði skoðað sérstaklega í störfum hv. þingnefndar, það er annars vegar það sem fjallað er um í 3. gr., orðskýringar, 8. lið, þar sem er skilgreining á fötlun. Það eru önnur þingmál sem er verið að vinna að á þessu löggjafarþingi, annars vegar frumvarp til laga um fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir þar sem NPA-löggjöfin er innan borðs og hins vegar frumvarp til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Nú hef ég aðeins fylgst með störfum hv. velferðarnefndar hvað varðar þau frumvörp og fylgst með umræðum um skilgreiningu á fötlunarhugtakinu þar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingið passi að gæta samræmis í þeim lögum sem eru til umfjöllunar á þessu þingi og auðvitað bara í lögum almennt. Þetta er eitthvað sem í meðferð málsins þarf að hafa puttann á og passa að það sé samræmi á milli ólíkra laga. Því tengt, þ.e. skilgreiningunni á fötlun, þá tel ég að það þurfi að skoða það mjög vel þegar kemur að vinnumarkaðnum og setja í samhengi við það að fötlun er aðstæðubundin. Hæstv. ráðherra kom inn á það í framsögu sinni að líkamlegt atgervi fólks gæti haft áhrif á það hvort það gæti gegnt tilteknum störfum og nefndi sérstaklega starf lögreglumanna og slökkviliðsmanna. Þessu er ég alveg sammála, en fötlun hins vegar er aðstæðubundin og það eru störf innan þessara stofnana sem vel er hægt að gegna þrátt fyrir að líkamlegt atgervi sé kannski ekki mjög sterkt eða mikið því þar eru ýmis skrifstofustörf sem einstaklingur sem notar hjólastól til að mynda getur sinnt mjög vel þrátt fyrir fötlun sína. Þetta er eitt af því sem ég tel að þurfi að hafa augað á og skoða vel í gegnum greinarnar í þessu lagafrumvarpi. Það má kannski segja að þetta séu frekar núansar á því hvernig málið gæti komið til með að líta út eftir að Alþingi hefur lokið umfjöllun sinni og gæti jafnvel verið til þess fallið að bæta málið og tryggja enn frekar að einstaklingar fái jafna meðferð á vinnumarkaði þrátt fyrir stöðu sína í samfélaginu að öðru leyti.
Frú forseti. Við ræðum hér eitt mikilvægasta mál hverrar ríkisstjórnar, fjármálastefnu til fimm ára. Hér hafa talað fyrir hönd Samfylkingarinnar hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson og hv. þm. Oddný Harðardóttir, fulltrúar okkar í fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd. Þau hafa farið vel yfir stefnuna og bent á að það er nánast enginn hagsmunaaðili sáttur og um það bil 80 athugasemdir. Fjármálastefnan er kölluð óraunsæ, ótrúverðug, óskýr og ógn við stöðugleika. Óskýr, segir Alþýðusamband Íslands, þó að það sé eitt af meginmarkmiðum með fjármálastefnunni. Þetta er plagg sem stjórnvöld þurfa að fylgja eftir, það er ekki nema einhverjir hræðilegir atburðir gerist að mönnum leyfist að bregða frá henni. Þess vegna skiptir þetta plagg miklu máli. En það er ekki hægt að tala um fjármálastefnu án þess að spegla hana við stjórnarsáttmálann og brýnustu verkefnin sem við stöndum frammi fyrir í dag. Þegar skoðuð er eftirgjöf tekna og vilji, eða getuleysi, til að afla nýrra tekna blasir við að ekki verður hægt að takast á við þau brýnu verkefni sem a.m.k. Samfylkingin leggur áherslu á og önnur sem við höfum beinlínis skuldbundið okkur til, bæði innan lands og á alþjóðavettvangi. En þegar fjármálastefnan og stjórnarsáttmálinn eru lögð saman finnst mér birtast afar dökk mynd, mynd af hægri stefnunni sem Sjálfstæðisflokkurinn í raun rekur. Það fer að verða rannsóknarefni hvernig sá flokkur, sem er með um þriðjung atkvæða og stærstur í landinu, nær ávallt að tæla nýja flokka til lags við sig og láta þá kokgleypa stefnu sína. Fyrir ári voru það Björt framtíð og Viðreisn, nú eru það Framsókn og Vinstri græn sem ganga í björg og birtast aftur sem hálfgerðir umskiptingar. Afstaða Framsóknarflokksins kemur mér þó minna á óvart. Það er full ástæða til að hrósa Sjálfstæðisflokknum fyrir árangurinn. Hann hlýtur að vera löngu eftirtektarverður. Öll áhersla er á skattalækkanir. Það mun koma niður á efnahagslegum stöðugleika. Og félagslegi stöðugleikinn, sem bæði við í Samfylkingunni og Vinstri græn töluðum um fyrir kosningar, er einfaldlega í órafjarlægð. Við þekkjum afleiðingarnar ágætlega, m.a. þær sem koma fram í ábendingum frá hagsmunaaðilum: Mögulega hærri vextir og verðbólga, og launafólk og þeir sem fátækastir eru munu enn einu sinni þurfa að sitja eftir. Og þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur þó boðað, t.d. í skattamálum, miða fyrst og fremst að því að bæta lífsafkomu þess fólks sem mestar hefur tekjurnar. Það mun óhjákvæmilega kalla á óróleika á vinnumarkaði. Við erum í sjálfu sér farin að finna nasaþefinn af því. Ég hef dálæti á Halldóri Laxness, eins og mörg okkar, og hef örugglega tvisvar, þrisvar áður lesið hér tilvitnun í Brekkukotsannál sem lýsir ástandinu á Íslandi fyrir 110–120 árum, með leyfi forseta: „Í þann mund sem ég var að verða til þá var þar í kotinu mikil örtröð af því fólki sem nú á dögum heitir flóttamenn. Það er að flýja land. Það leggur af stað með tárum úr heimkynnum sínum og ættbyggð af því að svo illa er að því búið heimafyrir að börn þess ná ekki þroska heldur deyja.“ Í þessari stuttu tilvitnun kristallast tvennt: Annars vegar hvað aðstæður okkar Íslendinga hafa vissulega tekið miklum stakkaskiptum. Tekjujöfnuður er með því mesta í heiminum, jafnrétti kynjanna sömuleiðis og aðbúnaður almennings er allur annar. En þetta þýðir þó ekki að nóg sé að gert og að ekki sé hægt að breyta hlutunum til hins betra. Við þurfum að fara að ná utan um þau sem hafa sannarlega orðið eftir. Hins vegar getur þessi tilvitnun líka snúist um tvo hópa sem eru að verða fórnarlömb átaka og hörmunga og fátæktar annars staðar. Við þurfum líka að sýna miklu meiri dug þegar kemur að því fólki. Það er ekki nóg að hrópa bara og hrópa að maður vilji. Ekki nóg að tala um það fyrir kosningar. Á endanum eru það verkin sem maður verður dæmdur af, og mér finnst í rauninni upphafið að þessu ríkisstjórnarsamstarfi ekki lofa neitt sérstaklega góðu fyrir hönd okkar félagshyggjufólks sem höfum talað fyrir þessu. Þó að lífskjör séu almennt góð hérna er mikið ógert og þá skiptir höfuðmáli hvaða flokkar stjórna. Við lifum hvorki í meðaltali Hagstofunnar né heldur í súluritum fjármálaráðuneytisins. Hver og einn sem ekki getur framfleytt sér skiptir máli í samfélaginu. Allur fókusinn á að vera á þann hóp. Við vitum, sjáum og heyrum að mikill fjöldi venjulegs launafólks, aldraðra, öryrkja, nær ekki endum saman, þarf að neita sér um læknisþjónustu eða annað sem telst til sjálfsagðra hluta í dag. Þá er eignastaða ungs fólks mjög slæm. Margar fjölskyldur hrekjast um á ótryggum, allt of dýrum leigumarkaði sem hefur slæmar afleiðingar fyrir bæði fjölskyldulífið og ekki síst börnin. Ég held að við ættum að fara að temja okkur að allt sem við gerum verðum við að skoða út frá því hvernig það kemur út gagnvart börnunum. Fátæktin er þjóðarskömm. Það ætti að vera fyrsta forgangsverkefni stjórnvalda að bæta kjör þessara hópa. Þess vegna hef ég orðið fyrir miklum vonbrigðum með pólitíska nágranna mína í Vinstri grænum. Það er ekkert leyndarmál að í mjög stórum málaflokkum deili ég sýn með þeim, einkum þegar kemur að velferðarkerfinu og hvernig eigi að byggja það upp, hvernig skattkerfi og hvernig fjármálastefnu eigi að reka. Mér finnst þess ekki sjá mikinn stað hjá þessari ríkisstjórn. Það er einfaldlega ekkert af þessu á dagskrá hennar. Og hún ætlar þvert á móti að lækka skatta, skilst mér, á toppi hagsveiflunnar, á þann veg sem ég nefndi áðan, sem nýtist hinum efnamestu best. Í umsögnum við fjármálastefnuna er víða bent á hversu hættulegt þetta getuleysi ríkisstjórnarinnar sé til að afla tekna er þegar við erum á þessum stað. Samt er ekkert hlustað á athugasemdir helstu sérfræðinga landsins í efnahagsmálum og heldur lítið er hlustað á kröfur launafólks um betri lífskjör. Ég er sannfærður um að leiðin að þeim er ekki eingöngu hömlulausar launahækkanir, hvað maður fær í veskið, heldur líka að tryggja félagslegan stöðugleika sem gerir okkur kleift að lifa frá vöggu til grafar án þess að hafa sífelldar áhyggjur af því að eitthvert minnsta áfall komi upp. Það hafa verkalýðshreyfingin, stéttarfélögin og aðrir hagsmunaaðilar á vinnumarkaði, líka atvinnurekendur, bent á að sé verkefni stjórnvalda. Eins og ég nefndi áðan höfum við ekki bara skyldur gagnvart því fólki sem býr við lökustu kjörin á Íslandi. Við höfum nefnilega líka miklum skyldum að gegna gagnvart umheiminum, bæði samningsbundnum en ekki síður siðferðislegum. Við höfum sjálf fyrir ekki svo löngu síðan, 120 árum, þurft að upplifa að þurfa að flýja ömurlegar aðstæður, við vorum í þá daga auðvitað ekkert annað en efnahagslegir flóttamenn til Vesturheims. Við ættum að muna það og leggja miklu meira á okkur við að taka á móti flóttamönnum og ekki síður veita mjög myndarlega þróunaraðstoð og meiri en gert er í dag, og reyna frekar að nálgast þau markmið sem sett voru fram í þingsályktunartillögu fyrir nokkrum árum. Mér sýnist miðað við allt og allt að það sé lítið svigrúm til þess, ef að líkum lætur. Það voru alla vega ekki nein fyrirheit gefin um það í síðustu fjárlögum og ekkert svigrúm virðist skapað á miðju lengsta hagvaxtarskeiði síðari tíma. Í dag ræddum við líka dapurlegar fréttir um reglugerð sem dómsmálaráðherra skrifaði undir sem takmarkar enn rétt fólks sem er í mikilli neyð. Þó að það tengist kannski ekki beint fjármálastefnunni er þetta allt samhangandi. Það er hörmulegt að við skulum þurfa að upplifa þetta. Ég er eiginlega hissa á því að forsætisráðherra skuli ekki vera búin að senda samráðherra sínum tóninn út af því. Annað eins hefur nú verið gert af minna tilefni. Frú forseti. Þá aðeins að ályktunum landsfundar Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa verið ræddar í óundirbúnum fyrirspurnum, störfum þingsins og gott ef ekki líka í fundarstjórn forseta. Hæstv. fjármálaráðherra var hissa á að við skyldum vera að ræða þær hér. Ég er það ekki. Þetta er stór, öflugur flokkur, 1.000–1.200 manna samkoma. Það mæla sig ekki margir íslenskir stjórnmálaflokkar við það. En síðast en ekki síst hefur hann, þrátt fyrir að vera bara með 25–30% fylgi síðustu árin, haft töglin og hagldirnar í öllum stjórnmálum, og jafnvel með sósíalista í forsæti virðist hann ráða öllu. Í þessum landsfundarályktunum sýnist okkur sem höfum skoðað þær að þar sé hvatt til þess að ráðist sé í blóðugan niðurskurð frekar en marglofaða innviðauppbyggingu. Á næstu sjö árum eigi að skera niður um 250–260 milljarða kr., 10% af landsframleiðslu. Það er nú ekkert smotterí. Þó svo að það hafi ekki birst með þeim hætti í fjárlögum, stjórnarsáttmála eða fjármálastefnu er maður býsna hræddur um að eitthvað muni hrikta í samstarfinu ef grundvallarhugmyndir flokkana um framtíðina eru jafn ólíkar og þeir eru. Og hverjir myndu blæða ef menn færu þessa leið? Svarið liggur svo sem í stjórnarsáttmálanum. Þar er talað um að lækka neðra þrepið. Það mun hins vegar nýtast langmest okkur hér sem höfum há laun, en miklu síður og nánast ekkert þeim sem hafa lægstu launin. Og eins ályktunin um að verja eigi fjármagnseigendur fyrir verðbólgu með því að breyta reglum um hvernig fjármagnstekjuskattur er lagður á, það mun ekki gefa neinar tekjur í ríkissjóð, alla vega afar litlar. En það mun hins vegar gera þeim sem eiga fjármunina, eiga peningana, enn betri færi en áður á að maka krókinn og gera mikið úr fjármunum sínum. Þetta er m.a. ein af ástæðum þess að það er að togna á bilinu milli tekna og eigna þeirra lægst launuðu og þeirra hæst launuðu. Það munum við væntanlega sjá eftir helgi þegar hæstv. fjármálaráðherra birtir svar við fyrirspurn minni. En þetta er í rauninni í litlu samræmi við það sem Vinstri græn töluðu um fyrir kosningar og nánast engu samræmi við áramótaræðu sem var að mörgu leyti glæsilega flutt. En innihaldið var langt frá því sem við sjáum hérna. Nú er reiptogið milli þessara tveggja flokka hafið. Munum við sjá Sjálfstæðisflokkinn ná að fylgja eftir ályktunum grasrótar sinnar? Eða munum við sjá Vinstri græn reyna að efna kosningaloforð sín? Eru þau búin að gefa þau alveg upp á bátinn? Svarið er í mínum huga býsna augljóst. Hér er það Sjálfstæðisflokkurinn sem ræður. Ég er í grundvallaratriðum ósammála stefnu þess flokks, en ég óttast að það verði niðurstaðan. Þrátt fyrir að við séum búin að sjá gríðarlegar samfélagsbyltingar á síðustu 110–120 árum eru bara svo ótrúlega vondar aðstæður uppi hjá okkur og eru að versna. Þær eru algerlega í takti við þá þróun sem við höfum séð síðustu 15–20 ár í öllum heiminum. Eignastaða fólks er að verða svo ólík. 1% mannkyns á jafn mikið og afgangurinn, 99%. Á Íslandi er þetta ekki svona slæmt enn þá, sem betur fer. Hér eru það aðeins 5% Íslendinga sem eiga jafn miklar eignir og hin 95%. En þessi ójöfnuður er stöðugt að aukast. Auðurinn er að færast á færri og færri hendur. Við eigum að snúa þeirri þróun við. Við eigum ekki að styðja við hana. Í því ljósi get ég alveg tekið að mér að svara því sem hæstv. fjármálaráðherra beindi að hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni í andsvörum: Hvað með fjármagnstekjuskatt? Hvar viltu sjá hann? Ég vil sjá hann hækka meira, takk. Að minnsta kosti. Ég vil alla vega ekki sjá hækkun sem mun með breyttri reiknireglu kannski ekki leiða til neinna tekna. En að öðru leyti eigum við að gæta hófs og ég held að allir hér inni vilji verja lægstu tekjurnar og meðaltekjurnar. En ég gengst alveg við því að minn flokkur, og að ég hélt Vinstri græn, viljum ganga lengra í þá átt að afla tekna hjá þeim sem virkilega eru aflögufærir. Menn geta svo bara verið ósammála því en það er sú stefna sem við höfum viljað fylgja. Ég er sjálfsagt búinn að segja það 20 sinnum núna en mér finnst ekkert benda til að núverandi ríkisstjórn ætli að ráðast gegn aukinni misskiptingu. Þess vegna leyfi ég mér að vitna í ályktun miðstjórnar ASÍ sem ályktaði í kjölfarið á fjárlögunum, með leyfi forseta: „Í rannsókn hagdeildar ASÍ á þróun skattbyrði launafólks síðastliðin 20 ár kemur skýrt fram að skattbyrði launafólks hefur aukist og þeim mun meira eftir því sem tekjurnar eru lægri. Það eru því mikil vonbrigði að ekki sé brugðist við þessari þróun í fjárlagafrumvarpinu heldur þvert á móti haldið áfram á sömu braut með því að lækka útgjöld til barnabóta, vaxtabóta og húsnæðisbóta. Tekjuójöfnuður mun halda áfram að aukast þar sem dregið er enn frekar úr jöfnunarhlutverki skattkerfisins.“ Það sem verra er, ríkisstjórnin skilar algerlega auðu þegar kemur að hinum félagslega stöðugleika, þeim verst settu, öldruðum, öryrkjum, ungum barnafjölskyldum. Þetta fólk er látið bíða áfram. Ég get ekki séð að þegar þetta kemur saman, fjárlögin, fjármálastefnan og stjórnarsáttmálinn, að neitt svigrúm verði til að laga það. Og ekki er staðið við margítrekuð loforð um að styrkja innviði og almannaþjónustu. Auðvitað bíð ég spenntur til 5. apríl samkvæmt nýjustu heimildum. Það getur verið að eitthvað bitastætt birtist í fjármálaáætluninni. Ég ætla rétt að vona það. En ég spái því að við munum sjá býsna mikla innspýtingu í einhvers konar innviðauppbyggingu, vegum og öðru, sem hægt er að taka, svona einskiptisaðgerðir sem hægt er að taka með arði úr bönkum og svoleiðis. En við munum sjá heilbrigðiskerfið og menntakerfið og bótakerfin okkar fá miklu minna en þörf hefði verið á. Nú er ég að verða búinn með tímann. Ég vil nota síðustu tvær sekúndurnar til að spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur: Til hvers er eiginlega barist?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni, formanni Samfylkingarinnar, þessa ræðu. Fyrst nefndi hv. þingmaður fjölmargar umsagnir sem komu fram um málið. Vissulega voru þær gagnrýnar. Ég get á engan hátt tekið undir að í þeim hafi falist endilega sá áfellisdómur sem hv. þingmaður kvað hér upp og vitnaði þá helst til minnihlutaálits fulltrúa Samfylkingarinnar í hv. fjárlaganefnd. Flestir voru sammála því að stefnan byggi kannski helst til á fullbjartsýnni spá Hagstofunnar. Það eru tvísýnar horfur. Ég get tekið undir það. Þetta verður jafnvægislist, að skila jákvæðri afkomu eins og kemur fram í stefnunni og treysta hér félagslegan stöðugleika eins og áform eru um. Um það erum við hv. þingmaður sammála. Hv. þingmaður kom inn á að skilað hefði verið auðu. Ég get ekki tekið undir það. Hér var verið að auka fjármuni í heilbrigðiskerfið á síðustu fjárlögum og áform um að gera betur þegar kemur að barnabótum og fæðingarorlofi. Það er því ýmislegt verið að gera í þessari stefnu. Ég vil spyrja hv. þingmann sérstaklega þar sem honum er mjög umhugað um að bæta kjör hinna lægst launuðu, þeirra sem lökust hafa kjörin, það er jafnframt á stefnuskrá hæstv. ríkisstjórnar og fram kemur í stefnunni að það eigi að lækka tekjuskatt í neðra þrepi: Hvernig getur hv. þingmaður rökstutt að það komi ekki til með að nýtast þeim sem hafa lægri launin?
Frú forseti. Jú, auðvitað kemur það til með að nýtast að einhverju leyti. En finnst hv. þingmanni það sanngjarnt að sá sem er með 300 þús. kr. á mánuði muni hugsanlega fá 4 þúsund kall aukalega á mánuði á meðan við tveir fáum 15 þúsund kall? Sem erum vel aflögufærir. Mér finnst það ekki. En í þessu birtist bara grundvallarmunur okkar á hvernig við lítum á samfélagið. Ef pitsan væri fjórum sinnum dýrari, ef hún væri tekjutengd væri þetta kannski allt í lagi, en hún er það ekki. Nauðþurftir eru það ekki. Þess vegna eru þær hlutfallslega mörgum sinnum dýrari fyrir þá sem eru fátækir og ná ekki endum saman. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að auðvitað sá þess stað í fjárlögum að ríkisstjórnin væri að bæta í heilbrigðiskerfið og menntakerfið. Þó nú væri. En það var á engan hátt nægilegt. Það sem ég er að tala um er fyrst og fremst að við tökum okkur á þegar kemur að þeim allra veikustu í samfélögum okkar. Við erum með lélegt barnabótakerfi, lélegt vaxtabótakerfi, sem eru þó þau tvö kerfi sem hafa verið skilvirkust þegar kemur að tekjujöfnuði. Ríkisstjórnin er að gefa eftir tekjur frá síðasta framlagða fjárlagafrumvarpi um 20–30 milljarða. Meira að segja umhverfisverndarflokkurinn Vinstri græn sættu sig við að kolefnisgjöld lækkuðu, hækkuðu 50% minna en til stóð. Hefðum við kannski ekki alveg haft gott af að vera með þá aura núna til þess að ráðast í þessa hluti?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Grundvallarmunur? Hv. þingmaður kom inn á bótakerfin. Ég er í grunninn sammála þegar kemur að barnabótakerfinu. Það getur nýst mjög vel. Við eigum að gera vel þar. En vaxtabótakerfið eins og það hefur verið byggt upp hefur sýnt sig vera mjög óskilvirkt. Þá vil ég spyrja hv. þingmann um skoðun hans á þessu vaxtabótakerfi sem hefur í raun og veru farið til þeirra sem hafa verið skuldsettastir en ekki endilega þeirra sem hafa lökustu kjörin. Hvaða breytingar sér hann fyrir sér í þeim efnum? Og af því að það er hér í stefnunni, þar sem er lítið atvinnuleysi eru áform um að lækka tryggingagjald. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því?
Frú forseti. Eflaust og alveg örugglega þarf að taka mið af þeirri gagnrýni sem hefur verið á vaxtabótakerfið þannig að það nái sannarlega utan um þá sem lakast standa. Þar skal ég vinna af heilindum með stjórninni ef menn vilja bæta kerfið og auka fjármuni í það. Mig minnir að 26 æðstu stjórnendur bankanna fái í laun einn fjórða af vaxtabótakerfinu í dag. Það segir nú kannski dálítið. Hvað varðar tryggingagjaldið er ég algerlega sammála hv. þingmanni. Sjálfur hef ég rekið fyrirtæki í rúmlega 20 ár, pínulítið fyrirtæki sem byggir nánast eingöngu á huganum. Þetta eru bara laun. Það væri mjög skilvirk aðgerð og ég myndi styðja ríkisstjórnina í öllum skrefum til lækkunar á tryggingagjaldinu.
Frú forseti. Ég held að sá tímapunktur sé að koma að við getum hætt að tala um að við séum á toppi hagsveiflunnar. Það hefur kólnað hratt. Árið 2016 var hagvöxtur á Íslandi 7,4%, ef ég man rétt, sami og á Indlandi, sá mesti í heimi. En nú erum við komin á dálítið annan stað. Ég held við verðum að fara að tala um þann veruleika að þetta er að jafnast út hjá okkur, við erum að komast á annan stað en við höfum verið á allra síðustu árum. Ég hef áhyggjur af því þegar við erum að fá umsagnir og skoða gögn um launahlutfall, hlutfall kostnaðar við laun, á Íslandi miðað við landsframleiðslu, þá er það 62%. Í Noregi er það 55% og almennt virðist það vera í kringum það yfir línuna. Í rekstri á Íslandi er það hlutfall sem fer í laun gríðarlega hátt. Þetta er hlutfall sem maður hefur töluverðar áhyggjur af. Ef við ræðum fjárlögin núna síðast og fjármálastefnuna sem tengist þeim þá hefur aldrei í Íslandssögunni jafn mikið verið sett í velferðarmál á milli ára, heilbrigðisþjónustu og slíka þætti. Raunvöxtur í velferðarmálum var 13% í fjárlögunum fyrir 2018, 12% í heilbrigðisþjónustu og miklu var bætt í menntamálin. Þetta telur sjálfsagt um 70–80% sem bætt var inn í fjárlögum fyrir þessa málaflokka. Svo kvörtum við víða um samgöngumál og annað, fjárfestingar þar. Raunvöxtur ríkisfjármála síðustu tvö ár hefur verið 8–8,5% bæði árin. Þetta er nánast fordæmalaust svo því sé haldið til haga. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig sér hann efnahagsstefnuna? Hverju á að breyta? Hvar á að afla skatttekna? Hvernig á takast á við þetta? Hverjar eru hugmyndir hv. þingmanns?
Frú forseti. Á toppi hagsveiflunnar eða að fara að rúlla niður brekkuna, sem við þekkjum allt of vel, þessar gríðarlegu hæðir og lægðir. Hvað ætla menn að gera ef við förum mjög hratt niður í öldudalinn? Hvaða afgang ætla menn þá að nota? Hvað verður þá fyrst undir hnífnum? Það verður auðvitað velferðarkerfið. Þrátt fyrir allt er býsna góð hagsæld hér enn og hægt hefði verið að afla tekna. Það hefði að minnsta kosti verið hægt að sleppa því að gefa eftir þá 20–30 milljarða sem verið er að gera. Við höfum talað um tekjur af auðlindum. Við höfum talað um umhverfisskatta. Við höfum talað um þrjú þrep í tekjuskattskerfinu. Við höfum talað um stóreignaskatt. Það er ekkert leyndarmál. En það versta sem þú gerir, og það birtist ágætlega í umsögnum, við þær aðstæður sem nú eru er hvorki að draga saman og sýna aðhald á þann hátt, sem er skiljanlegt vegna þess að þjóðarkrafa er uppi um innspýtingu í innviði, né að fara í útgjöld og afla tekna fyrir þeim. Það er eina leiðin. Það er stórhættulegt að ganga bara alltaf á afgang. Við vorum svo sem alveg sammála því að það mátti kannski aðeins minnka hann, um 6–7 milljarða eða eitthvað svoleiðis. Það var það sem fyrrverandi fjármálaráðherra talaði um. Ég hef áhyggjur af því að ef við erum að húrra niður kúrfuna gætum við lent í spennitreyju, eins og menn tala um. Og hvar ætlar hv. þingmaður þá að skera niður?
Frú forseti. Ég vil kannski taka umræðuna til baka. Þegar við vorum að ræða ríkisfjármálaáætlun síðastliðið vor ræddum við mikið, og mikil gagnrýni var uppi, um virðisauka á ferðaþjónustu. Er hv. þingmaður enn sannfærður um að það hefði verið rétta skrefið að fara í þær miklu breytingar sem þá voru í umræðunni um að hækka virðisaukann? Er það það sem hv. þingmaður er fyrst og fremst að beina athyglinni að; virðisaukinn í ferðaþjónustu, veiðigjöld og slíkir þættir? Myndi hv. þingmaður fara í þær framkvæmdir eða í þá stefnu miðað við aðstæður og forsendur í rekstri í þeim atvinnugreinum í dag og miðað við þær breytingar sem orðið hafa mjög hraðar í rekstrarumhverfi fyrirtækja frá því síðastliðið vor?
Frú forseti. Ég ætla að láta það liggja dálítið á milli hluta hvernig tekna er aflað af ferðaþjónustu, [[Gripið fram í: Já.]]en eitt er víst að einhvern veginn þarf að gera það. Þetta kostar líka. Og hvort menn gera það með komugjöldum, gistináttagjöldum eða með því, sem er kannski bara hreinlegast, að hækka virðisauka, það geta menn bara rætt og náð samkomulagi um við atvinnugreinina, eins og það heitir. En muna menn eftir samtali við atvinnugrein, sem segir bara já við álögum? Nei. Einhvern tímann þurfa stjórnvöld að fara að ákveða þetta. Menn segja alltaf: Það er ekki rétti tíminn. En það var nefnilega rétti tíminn til að gera þetta fyrir fjórum, fimm árum þegar við vorum á leiðinni upp, þegar þessi atvinnugrein var að ryðja öllu frá sér. Núna fer kannski að harðna á dalnum og þá getur þetta orðið erfitt. En einhvern veginn þurfum við að ná utan um þetta. Hvað varðar veiðigjöld höfum við beinlínis ekki talað um veiðigjöld. Við höfum talað um að við vildum láta útgerðina sjálfa ákveða hvað hún gæti borgað þannig að hún borgaði mikið þegar hún gæti borgað mikið en lítið þegar hún gæti borgað lítið.
Virðulegi forseti. Það er eitt sem ég fann sem er mjög jákvætt í fjármálastefnunni sem mig langaði til að ræða við hv. þingmann. Það er afkoma sveitarfélaga. Það er nefnilega munur á fjármálastefnunni í ár og í fyrra, sveitarfélögin í núverandi stefnu koma út í mun meiri plús en í fyrri stefnu. Í fyrra sögðu þau að miðað við spána sem var gefin í þeirri fjármálastefnu myndu þau ekki ná henni. Núna er ekki nóg með að þau nái henni heldur er afkoman hækkuð. Þetta finnst mér áhugavert með tilliti til þess að Samband íslenskra sveitarfélaga segir líka að rekstur A-hluta sveitarfélaganna sé ósjálfbær miðað við þá skilgreiningu að þau geti ekki bæði farið í framkvæmdir eða uppbyggingu, og veitt þjónustuna. Þau verða að forgangsraða á þann hátt. En þau hafa samt forgangsraðað á þann hátt að þau hafa bætt afkomu sína. Það sem ég hef heyrt oft núna í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna er að staða sveitarfélaganna sé mjög slæm. Vissulega er hún það í örfáum sveitarfélögum. En helsta ástæða þess að sveitarfélögin í heild sinni koma betur út núna en gert var ráð fyrir í síðustu fjármálastefnu er Reykjavíkurborg sem er náttúrlega langstærsti hlutinn. Mér finnst bæði mjög jákvætt hvernig afkoma sveitarfélaganna kemur út og varhugavert, því að það þarf að huga að því að A-hluti þeirra sé sjálfbær, sem ég get ekki séð að sé í fjármálastefnunni. Þetta slær á áhyggjur fólks um að ákveðinn rekstur sé í molum, fjármálastefnan staðfestir að svo sé ekki. Mig langaði að eiga orðastað við hv. þingmann um þetta.
Frú forseti. Já, ég sá þetta líka. Það er ánægjulegt að hagur sveitarfélaga er að vænkast. En það er mynd sem er mjög brothætt. Hv. þingmaður talaði um A-hlutann og B-hlutann. Ég geri ráð fyrir að bætt afkoma sé vegna meiri vinnu, hærri útsvarstekna og síðan styrkari stöðu B-hluta fyrirtækja. A-hluta fyrirtækin eru bara í klípu og klemmu. Sveitarfélögin hafa verið að taka hvert verkefnið á fætur öðru frá ríki án þess að fylgt hafi nægilegt fjármagn. Öldrunarþjónustan er rekin með tapi hjá þeim sveitarfélögum sem reka hana, sjúkraflutningar eru víða í slæmri stöðu. Og svo ef menn bera saman laun, annars vegar hjá sveitarfélagi og hins vegar hjá ríki, kemur í ljós að fólk sem vinnur hjá sveitarfélögunum er á lægri launum en ríkisstarfsmenn því að sveitarfélögin hafa einfaldlega ekki efni á að borga sambærileg laun. Það er bæði óeðlilegt og auðvitað óæskilegt. Ég held reyndar að eitt brýnasta verkefni Alþingis í dag sé að endurskoða algerlega frá grunni tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa nánast enga möguleika til að afla sér tekna ef eitthvað óvænt kemur upp á, ef það á að hækka laun eða það verður einhver vertíðarbrestur. Þannig að sú mynd er brothætt. Ég held að það sé raunverulega ástæðan fyrir því að sambandið bendir á þetta því þetta er mjög fljótt að breytast. Sveitarfélögin hafa litla möguleika til að bregðast við ef hlutirnir fara á verri veginn.
Virðulegi forseti. Þetta er nefnilega mjög áhugavert mál að skoða í fjármálastefnunni. Það finnst í raun ekki nein stefna um að það eigi að laga þetta. Við erum að glíma við þetta vandamál á svo mörgum sviðum, í umræðum um mál sem við erum með hér á þingi, þessi gráu svæði sem leysast einfaldlega með því að ríkið hætti að einoka tekjustofnana og gefa bitlinga - það er eins og sveitarfélögin séu í ákveðinni sjálfheldu eða fátæktargildru þar sem þau eru háð einhverjum jöfnunarsjóðum eða ýmsu svoleiðis til að hafa í sig og á, til að sinna sinni þjónustu og framkvæmdum eins og Samband íslenskra sveitarfélaga bendir á. Ég sakna þess að hafa enga áætlun að þessu marki, að ekki bara ríkið sé sjálfbært, og þá í rauninni út af því að það er að svelta sveitarfélögin, heldur að bæði þessi stig hins opinbera séu sjálfbær, [[Forseti hringir.]]bæði ríki og sveitarfélög.
Frú forseti. Já. Það að ríkið láti ekki nægt fé með þeirri þjónustu sem það felur sveitarfélagi stórskaðar sveitarfélög. Sveitarfélög eru mjög háð því að eiga í innbyrðis samkeppni hvert við annað og Reykjavík auðvitað við útlönd. Ef ég tek dæmi af Akureyri þá borgar Akureyrarbær um 400–500 milljónir með öldrunarþjónustunni á hverju einasta ári því að daggjöldin nægja ekki nema rétt til að standa undir launum. Hvað þýðir þetta? Jú, það þarf að taka peninga annars staðar frá. Þú tekur peningana eðlilega ekki úr lögbundnu þjónustunni heldur þeirri ólögbundnu. Þeir eru teknir úr íþróttum, menningu, félagsþjónustu aldraðra og ýmsum hlutum sem eru til þess fallnir að auka samkeppnishæfni sveitarfélagsins og auðvitað bæta lífsgæði. Ríkið á ekki að setja sveitarfélag í þessa stöðu. Ég held að þar taki hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson undir með mér, að minnsta kosti þar.
Frú forseti. Við ræðum fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Ég hef fylgst gaumgæfilega með umræðunni og reynt að átta mig á því hvað það er nákvæmlega sem menn hafa verið að gagnrýna og hvernig menn hafa viljað taka á þeim þáttum sem þeim finnst standa út af. Því miður hefur mér þótt mikið í umræðunni vera um fjármálastefnuna næst á undan þessari, þ.e. fjármálastefnuna sem var lögð fram á árinu 2017, að minnsta kosti hefur mjög mikill tími farið í það að reyna að bera þær saman, en þó í rauninni ekki nógur. Vegna þess að þó að fljótt á litið séu prósentutölurnar tiltölulega lágar gætu menn haldið að það væri andskotann enginn, fyrirgefið, frú forseti, það væri nánast enginn munur á þessum tveimur fjármálastefnum, en það er alrangt því að hann er töluverður. Munurinn til að mynda á heildarafkomu ríkissjóðs á þeim fimm árum sem fjármálastefnan nær til er 50 milljarðar. Þarna eru á þeim tíma sem stefnan nær til u.þ.b. 50 milljarðar sem gert er ráð fyrir að afkoman verði lakari í þessari fjármálastefnu en hinni. Hvað halda hv. þingmenn að núverandi ríkisstjórn og ríkisstjórnarflokkar séu að hugsa sér að gera með þennan afkomumun? Það hefur þegar komið fram í tölu og umræðum hv. stjórnarþingmanna: Við ætlum að nota þessa peninga til að bæta í innviðina og til að styrkja félagslega kerfið. Það er ekkert flóknara en það. Svo geta menn ekki haldið því fram í ræðustóli að það sé enginn munur og það sé ekkert að gert því það er alrangt. Það kemur einnig skýrt fram í þessari fjármálastefnu að verið er að draga úr niðurgreiðslu skulda hins opinbera væntanlega í sama tilgangi, til að hafa borð fyrir báru að taka á þeim þáttum sem hv. þingmenn hafa réttilega nefnt. Það eru vandamál í félagslegum þáttum. Það eru vandamál í því hvað við höfum látið innviðina gjalda kannski of mikið fyrir fjármálahrunið o.s.frv. En á þeim þáttum er einmitt ætlunin að taka með þeim breytingum sem verða á fjármálastefnunni. Það er mjög mikilvægt, hv. þingmenn, að þetta komi fram og skiptir í rauninni grundvallarmáli. Veikleikarnir í þessari fjármálastefnu eru kannski þeir sem snúa að sveitarfélögunum. Ég held að þar, eðli málsins samkvæmt, sé kannski erfiðara fyrir fjármálaráðuneytið eða ríkið að spá nákvæmlega fyrir um hvernig sveitarfélögin muni standa vegna þess að þar hefur fjármálaráðuneytið, og ríkisvaldið, náttúrlega ekki sömu tök og á fjármálum ríkisins sjálfs. Ég til að mynda leyfi mér að efast um að sveitarfélögin muni sem neinu nemur ná að greiða niður skuldir sínar eins og kemur fram í stefnunni. Annar þáttur sem hefur réttilega verið nefndur í umræðunni er að þetta er áætlunargerð og hún byggir á spá og spár eru náttúrlega aldrei fullkomnar. En engu að síður vil ég ítreka, frú forseti, að hér erum við með fjármálastefnu sem er í grundvallaratriðum að horfa til annarra þátta en sú fjármálastefna sem lá fyrir vorið 2017.
Virðulegi forseti. Þetta er áhugavert, einmitt það að fyrri fjármálastefna og núverandi hafa verið bornar dálítið saman. Venjulega væri það ekki hægt af því að það væru fjögur ár á milli og ekki margar samanburðartölur í rauninni. Það er kannski eðlilegt af því að við erum nýbúin að fara í gegnum fjármálastefnuferli að við höfum þann möguleika á að geta borið þær saman. Það er vissulega ekki mikill stærðarmunur á tölunum sem birtast í heildarafkomunni þó að það séu ansi margir milljarðar á bak við hvert 0,1% þarna, komma eina tölu, en afkoman segir hins vegar ekkert um það hversu marga milljarða ríkisstjórnin hefur aflögu þegar allt kemur til alls. Fjármálastefna með lægri tölu í heildarafkomu gæti einfaldlega verið með lægri tekjur af skattheimtu eða innheimtu o.s.frv. á meðan sú sem er með hærri tölu er einfaldlega með meiri gjaldheimtu og heldur bara þeim hluta þar. Það segir ekki alveg allt að þessi fjármálastefna sé með 50 milljörðum meira en hin, ekki nauðsynlega, sérstaklega þegar það er tiltekið í þessari stefnu að það eigi að lækka skatta. Það var ekki sérstaklega tiltekið í fyrri fjármálastefnu, ekki alveg eins afgerandi að mig minnir. Helsta gagnrýni mín hins vegar hefur verið sú að það vantar greinargerð og útskýringar um það hvernig fjármálastefnan stenst grunngildin. Þá vildi ég spyrja hv. þingmann: Hvar er hún?
Frú forseti. Þegar stórt er spurt. Kannski fyrst að þessu sem hv. þingmaður kom inn á um að það væri erfitt að reikna nákvæmlega út hversu margir milljarðar þetta væru. Milljarðarnir sem ég reikna út byggja náttúrlega á þeirri forsendu að við séum með sambærilega köku frá ári til árs, þ.e. það séu ekki neinar grundvallarbreytingar á upphæðunum og þannig reiknum við okkur fram til ársins 2022. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar eins og hv. þingmanni er kunnugt um er komið inn á grunngildin og raunar í tillögunni sjálfri. Eins og þingmanninum er kunnugt um þá eru þessi hugtök, þessi grunngildi sem hann nefnir, ég er hérna með minnihlutaálit hv. þingmanns, stöðugleiki, varfærni, sjálfbærni o.s.frv., tiltölulega gildishlaðin. Þess vegna er kannski erfitt að setja nákvæmlega fingur á það, er það að ríkissjóður skili afgangi upp á 1% á einu ári nægilega mikil sjálfbærni? Er það nægilega mikill stöðugleiki? Ég held að þrátt fyrir að í lögunum, eins og kom fram hjá þingmanninum, sé gert ráð fyrir að miðað sé við þessi grunngildi þá er alltaf voðalega erfitt að setja fingurinn á það og svara því hvort við vorum akkúrat að fara eftir þeim núna.
Virðulegur forseti. Með grunngildin þá er ákveðin grunnskýring á þeim í lögum um opinber fjármál, en stjórnvöld geta gert sértækari skilgreiningar á þeim. Svo setja þau stefnu og útskýra hvernig stefnan uppfyllir grunngildin. Það er þessi útskýring sem ég finn ekki, greinargerðina um það hvernig grunngildin eru uppfyllt. Ég er að segja að hana vanti. Það er hér skilgreining á gagnsæi, ég geri nokkrar athugasemdir við hana, mér finnst hún ekki mjög takmörkuð í rauninni, en allt í lagi, ég samþykki það. Það eru nokkur atriði nefnd en yfirleitt er það sagt þannig að það að leggja fram stefnuna er festa. Það að lækka skuldir er sjálfbærni. En það er ekki nauðsynlega satt. Það getur verið satt, ég get tekið undir það, en það er ekkert mál að rökstyðja það. Það vantar bara rökstuðninginn. Það er það sem ég er að benda á. Hv. þingmaður gerir ráð fyrir engum grundvallarbreytingum þegar hann framreiknar hversu marga milljarða þessi stefna fer umfram hina. En þetta er einfaldlega fjármálastefna, hún á í sjálfu sér að vera grundvallarbreyting, myndi ég halda. Það er hluti af gagnrýni fjármálaráðs að fjármálastefnan sem gerð er út frá hagspá er síðan ekki tekin og notuð til þess að endurskoða hagspána. Það er eins og fjármálastefnan hafi einfaldlega núlláhrif. Ég myndi segja að stefnan sjálf sé grundvallarbreyting. Þar af leiðandi er dálítið erfitt að bera saman einmitt þessar lokatölur, milljarðana, upp á það að gera. Það kemur kannski betur fram í fjármálaáætluninni.
Frú forseti. Þarna hitti hv. þingmaður einmitt naglann á höfuðið. Það er í rauninni erfitt að taka þétt á því hvort það sé farið eftir grunngildum eða hvort þeim sé mætt að öllu leyti í fjármálastefnunni fyrr en fjármálaáætlunin er komin fram. Það kann að vera að þingmaðurinn hafi meint eitthvað annað, en ég skildi hann þannig. [[Gripið fram í.]]Ég held eins og kemur fram í áliti fjármálaráðs, eins og það orðar það, að æskilegt væri að stefnan tæki meira mið af grunngildunum, en eðlilega treystir það sér ekki til þess að fara lengra vegna þess að ef við ætluðum að negla það betur niður og fara dýpra ofan í það að fara eftir nákvæmlega eftir grunngildunum þá yrðu hreinlega að vera einhverjir kvarðar á þeim. Öðruvísi væri það ekki hægt og öðruvísi væri aldrei hægt að segja: Já, við fórum eftir þeim af því að þetta passar akkúrat inn í það skapalón. En ég trúi því að það hafi verið með vilja við lagasetninguna að ekki var farið dýpra í þetta en svo. Það kann hins vegar að vera rétt hjá hv. þingmanni að það ætti að vera nákvæmara. Ég er alveg til í að eiga á einhverjum tímapunkti orðaskipti við þingmanninn um hvort það ætti að vera. Engu að síður þá held ég að það sem kemur fram í þessari fjármálastefnu sé stefnubreyting og ég leyfi mér að fullyrða það hér að ég trúi því ekki að ábyrgir stjórnmálamenn hefðu viljað að það væru gerðar kollsteypur á milli þessarar fjármálastefnu miðað við þá sem var á undan. Því trúi ég ekki, en breytingin er engu að síður umtalsverð.
Frú forseti. Ég ætla að segja hvernig mig langaði að byrja þessa ræðu. Ég ætlaði að byrja hana á því að þakka kærlega þeim fulltrúum stjórnarflokkanna sem hér sitja fyrir að vera viðstaddir ræðu mína af því að hér voru áðan fulltrúar allra stjórnarflokka. Ég ætlaði einnig að þakka hæstv. fjármálaráðherra kærlega fyrir að láta sjá sig og hlýða á mig. En því miður verður upphaf þessarar ræðu að vera öllu ólíkt því að hér eru nú einungis fulltrúar tveggja þeirra stjórnarflokka sem eiga sæti í ríkisstjórn, ekki Framsóknarflokksins, og hæstv. fjármálaráðherra hefur kosið að yfirgefa salinn á þeim tíma sem eini þingmaðurinn sem flytur skriflega breytingartillögu við fjármálastefnu hans stígur í pontu. Ég held að ég sé fyrsti stjórnarandstöðuþingmaðurinn sem hæstv. fjármálaráðherra kýs að hlýða ekki á. Ég er að velta fyrir mér hvort þetta sé tilviljun, hvort það sé hans hugmynd um virðingu við þann þingmann sem hér stendur. Gott og vel. Ég ætla ekki að fara í langar umræður um fundarstjórn forseta. Því hefur klárlega verið komið skýrt á framfæri að viðveru ráðherra sé óskað hér og ef hann kýs að hunsa þau tilmæli er það bara hans sómi eða skömm, eftir því hvernig hann kýs að líta á það. Ég átti einu sinni sæti í ríkisstjórn með hæstv. fjármálaráðherra sem er ekki hér og í þeirri ríkisstjórn lögðum við fram ríkisfjármálastefnu og einnig ríkisfjármálaáætlun. Samanlagt var þetta kallað mörgum orðum, þetta var kallað frjálshyggja, öfgahægristefna, sveltistefna. Sum af þessum orðum lít ég reyndar ekki á sem níð, mér finnst ekkert slæmt að vera kallaður frjálshyggjumaður, svo ég segi það bara beint. Mér finnst ekkert slæmt að vera kallaður hægri maður heldur, mér finnst þetta ekkert níð, það er vissulega slæmt að vera kenndur við sveltistefnu enda er þar gefinn til kynna ákveðinn ásetningur sem ég kannast ekki við. En eins og ég segi, ég tók þessu ekki sem níði en þetta var klárlega meint þannig. Og hvað gerði Sjálfstæðisflokkurinn við þá aðila og þá manneskju sem notaði þetta orð, sveltistefna? Jú, hann bauð henni forsætisráðherrastólinn, gerði formann Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að forsætisráðherra. Og núna situr Sjálfstæðisflokkurinn í róttækri sósíalistastjórn. [[Gripið fram í.]]Það er róttækur sósíalisti í stóli forsætisráðherra. Hvað heitir stjórnin þá? Róttæk sósíalistastjórn. Og hann leggur fram fjármálaáætlun sem er miklu meira í takt við þá stefnu, eðlilega. Sumir eru ánægðir með hana, aðrir síður. Ég hef sem hægri maður ákveðna vegvísa í lífinu og það eru til aðilar hverra umsagnir ég les með meiri athygli en aðrar án þess að ég geri þær skoðanir alltaf að mínum. Engu að síður er það þannig að þegar ég sé umsagnir frá Viðskiptaráði, Samtökum atvinnulífsins eða fjármálaráði, sem margar eru á svipaðan veg, legg ég við hlustir. Án þess að ég sanni það fyrir þingheimi að ég hafi lesið þessar umsagnir með því að vitna orðrétt í efni þeirra þá er eitt sameiginlegt í þeim mörgum, það er gagnrýnt að aðhaldsstig ríkissjóðs sé ekki nægjanlegt. Það er kjarninn í þessari gagnrýni. Þegar ég fylgdist með þessari umræðu fyrir ári þegar hæstv. þáverandi fjármálaráðherra, besti fjármálaráðherra Íslandssögunnar, Benedikt Jóhannesson, sat í þessu sæti og tókst á við þingmenn tók hann upp á því, sem mér þótti mjög sniðugt, að spyrja þingmenn einfaldlega hvort þeir væru á móti þeirri fjármálastefnu sem lögð hafði verið fram og hvernig þeir vildu að þeirra eigin fjármálastefna liti út. Hvernig myndu þeir vilja að heildarafkoma ríkissjóðs yrði á næstu fimm árum? Þá varð stundum fátt um svör. Þar sem ég bjóst við að hæstv. fjármálaráðherra yrði hér í salnum og myndi jafnvel takast á við mig og beita kannski sama bragði vildi ég undirbúa mig fyrir það. Besti undirbúningurinn er einfaldlega að semja breytingartillögu sem myndi segja klárt fyrir um hvernig ég myndi kjósa að hafa fjármálastefnu ríkisins til næstu fimm ára. Auðvitað er maður hóflega bjartsýnn á að sú tillaga sem hér er borin fram nái fram að ganga í þessari atrennu, en kosturinn við að leggja hana fram með þessum hætti, þótt því fylgi áhætta líka, er að það er erfitt að rífast við tölur. Við setjum fram hvernig við í Viðreisn og vonandi fleiri þingmenn, innan sem utan stjórnar, myndum vilja hafa þetta. Ef ég fer örstutt í gegnum ekki aðeins tilurð breytingartillögunnar heldur hver hugsunin þar að baki er og hver munurinn er á þessum tveimur, þessari óvarlegu stefnu sitjandi ríkisstjórnar og þessari töluvert ábyrgðarfyllri stefnu sem þingmenn Viðreisnar hafa sett fram, þá gerum við í grundvallaratriðum ráð fyrir því að heildarafkoma ríkissjóðs á næstu fimm árum verði sú sama sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og gert var ráð fyrir í þeirri fjármálastefnu sem lagt var upp með. Við gerum ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs verði sú sama. Síðan fylgir annað í kjölfarið. Við sem óbreyttir þingmenn höfum ekki forsendur til að draga í efa þær ytri aðstæður sem fjármálaráðuneytið gefur sér. Til dæmis höfum við ekki forsendur til að áætla að heildarafkoma sveitarfélaga verði einhver önnur en lagt er upp með af því að því stjórnar ríkissjóður ekki. Að sama skapi, þrátt fyrir að gagnrýni Viðskiptaráðs sé á þá leið að hugsanlega sé það mat of bjartsýnt þegar gert er ráð fyrir hver afkoma opinberra fyrirtækja eigi að vera, það sé ekki nægilega vel rökstutt, höfum við ekki forsendur til að draga það í efa og koma með einhverjar aðrar tölur. Þess vegna leggjum við upp með þann hluta algjörlega óbreyttan. Við gerum ráð fyrir sömu afkomu ríkissjóðs og lagt var upp með og allt annað er einfaldlega afleiðing af því. Önnur breyting sem við leggjum þó áherslu á og ég hygg að ætti að njóta góðs stuðnings, í það minnsta meðal Sjálfstæðisflokksins ef miðað er við landsfundarályktanir hans, er að við áréttum í 3. lið breytingartillögunnar: „Öllu óreglulegu og einskiptis fjárstreymi í ríkissjóð verði varið til að hraða enn frekar niðurgreiðslu skulda eða til lækkunar á ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum í því skyni að treysta fjárhagsstöðu ríkissjóðs og draga úr vaxtakostnaði.“ Þetta hefur verið fellt út, þ.e. þetta er ekki lengur með í þeirri tillögu sem lögð er til grundvallar af því að í henni er gert ráð fyrir lakari heildarafkomu ríkissjóðs og þar með talið hægari niðurgreiðslum skulda. Frú forseti. Sú fjármálaáætlun sem lagt var upp með á seinasta kjörtímabili gerði ráð fyrir ákveðnum ytri aðstæðum. Þáverandi hæstv. forsætisráðherra, núverandi fjármálaráðherra, sem ég þakka fyrir að vera kominn í salinn að hlýða á mig, sagði eitthvað á þá leið að sú stefna sem þar væri sett fram væri, ef eitthvað væri, ekki nægilega aðhaldssöm miðað við aðstæður. Staðreyndin er auðvitað sú að það hefur ekkert það mikið breyst í hinum ytri aðstæðum ríkissjóðs sem kallar á breytingar, a.m.k. ekki í þá veru sem hér er lagt upp með, alls ekki. Einu breytingarnar sem hafa átt sér stað eru augljóslega pólitískar breytingar, það er öllum augljóst, breytingar sem hafa átt sér stað eru pólitískar breytingar. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks sem er núna í stjórn með Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og Framsóknarflokknum, róttæk sósíalistastjórn eins og ég sagði áðan, þarf núna að beita öðrum ráðum í ríkisfjármálum en áður. Ég þykist vita hvað almennum félagsmanni í Sjálfstæðisflokknum finnst um þessa ríkisfjármálastefnu, að óbreyttu, auðvitað gerir fólk sér grein fyrir hinum pólitíska veruleika en það er ekki hægt að lesa úr því að Sjálfstæðisflokkurinn eða hinn almenni Sjálfstæðismaður yrði glaður með þá nálgun sem hér er tekin, miðað við t.d. ályktanir síðasta landsfundar þar sem var stigið töluvert fastar á bremsuna en gert hafði verið áður. Hér er auðvitað gefið í. Frú forseti. Ég held að margt í tillögu minni og flest raunar ætti að vera þess eðlis að flestir flokkar hér á þingi ættu, að öllu jöfnu, að geta fallist á hana og fallist á að þar er á ferðinni miklu ábyrgari fjármálastefna en sú sem ríkisstjórnin leggur til grundvallar. Þetta snýst um afkomu ríkissjóðs. Ég held að þrátt fyrir að ég hafi talað hér mikið um aðhald þá er ekkert í þessari stefnu sem t.d. fulltrúar Samfylkingarinnar eða Pírata eða Miðflokksins eða Flokks fólksins gætu ekki fallist á vegna þess að eitt af því sem er breytt frá því síðast er að ekki er lengur sett þak á heildarumsvif ríkisins. Þótt ég sé því fylgjandi þótti mér ólíklegt að það næði fram að ganga á þessu þingi að óbreyttu. Þannig að ef einhver vill fara í þá miklu uppbyggingu sem lögð er til þarf einfaldlega að afla til þess fjár með skattheimtu. Mér finnst það satt að segja miklu heiðarlegri nálgun á hlutina. Ef við viljum sannarlega fara í þessa uppbyggingu er bara eðlilegt að það sé greitt fyrir hana nú og að við greiðum skuldir núna á þeim tíma sem við erum sannarlega í góðri aðstöðu til þess. Trúum við því virkilega að við verðum í betri aðstöðu til að greiða niður skuldir eftir óljós fimm eða tíu ár? Það held ég ekki. Þess vegna er nauðsynlegt á þessum tímapunkti að greiða niður skuldir, ekki hægja á þeirri þróun, ekki draga úr afgangi ríkissjóðs, alls ekki. Ég veit og trúi að það sem hér er lagt fram sé miklu betri nálgun á það hvernig heildarafkoma ríkissjóðs á að vera. Svo getur vel verið að einhverjir spyrji mann: Hvað viltu þá skera niður á móti eða hvernig sérðu þetta fyrir þér? Flokkarnir hér þurfa ekkert að hafa sömu skoðun á því, sumir myndu kannski vilja sjá sum útgjöld lægri eða hækka einhverja ákveðna skatta. Það er ekki höfuðatriði. Ástæðan fyrir því að við settum einu sinni lög um opinber fjármál var sú að reyna að aðgreina þessa hluti, að reyna að líta fyrst á heildarafkomu ríkissjóðs og taka þá ákvörðun áður en við tækjum ákvörðun um hvaða veg eigi að byggja, hvaða skóla eigi að stækka o.s.frv. Frú forseti. Að lokum vil ég nefna að við höfum auðvitað gengið í gegnum þessi stig áður. Við höfum áður verið á þeim stað þar sem ríkissjóður hefur í bullandi góðæri ráðist í heilmikil útgjöld og vaxið mjög hratt í stað þess að greiða niður skuldir. Það var fyrir tíu árum og nú fær Sjálfstæðisflokkurinn gullið tækifæri til að endurtaka ekki sömu mistök. Því miður er hann að glutra því niður að mínu viti. Í stað þess að greiða niður skuldir þenur hann því miður út ríkisbáknið, þenur útgjöld hins opinbera. Og hvað gerist svo þegar hægist um? Jú, þá mun þurfa að fresta spítalabyggingu, þá mun þurfa að segja upp kennurum í háskólanum. Þá þarf að draga úr umsvifum hins opinbera, en ekki á þeim tíma sem hugsanlega hefði verið gott að gera það og lækka skatta til að örva hagvöxt. Ég vona að fjármálaráðherra geymi þessa breytingartillögu sem ég hef lagt á borðið hérna hjá honum, hann getur þá geymt hana hjá sér og hugsað til hennar ef allt fer á versta veg, að þarna hefði hann getað tekið þau góðu ráð sem honum voru veitt. Því miður fer það kannski svo að ekki verður það endilega hans eða hans flokks að taka til eftir þessa óábyrgu stefnu heldur hugsanlega forsætisráðherra Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, Ágústs Ólafs Ágústssonar fjármálaráðherra og annarra sem munu koma í kjölfarið eftir að þessi róttæka sósíalistastjórn stígur til hliðar. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka nú fyrir það að hér sé komið með tillögu til þess að ræða vegna þess að í umræðunni fram til þessa hefur mest verið um það að menn hafa verið að lesa upp úr eldri nefndarálitum og finna tillögunni sem liggur fyrir þinginu allt til foráttu án þess að nefna hvað það sé sem menn vilji sjá í staðinn. Hér er sem sagt lagt upp með það að ríkissjóður skili meiri afgangi, u.þ.b. 10 milljörðum, umfram það sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í sinni stefnu og að það verði gengið eitthvað hraðar í að greiða upp skuldir. Í mínum huga er augljóst að vilji menn greiða upp skuldir af meiri krafti en er verið að gera þá munu 10 milljarðar í afkomu ríkisins telja afskaplega lítið í því átaki. Það stóra sem við getum farið í er að losa um eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Ég vil kalla eftir sjónarmiðum hv. þingmanns um það og hvort hann er sammála mér í því efni að [[Forseti hringir.]]stóra tækifærið til uppgreiðslu skulda liggi í því að draga úr umsvifum ríkisins á fjármálamarkaði.
Frú forseti. Ég get glatt hæstv. fjármálaráðherra með því að minn ágæti flokkur á landsþingi sínu um þarsíðustu helgi samþykkti stefnu sem er afar skýr í þessum efnum, þar sem þessu er lýst einfaldlega með orðunum: Selja skal bankana. Þannig að já, mér líst ágætlega á þá hugmynd að losa um eignarhlutdeild ríkisins í bönkunum og nota þá til að greiða upp skuldir. Ég er meira að segja skýrari í minni tillögu en ríkisstjórnin er, vegna þess að hér er skýrt tekið fram að öllu óreglulegu einskiptisfjárstreymi ríkissjóðs skuli varið til niðurgreiðslu skulda. Það er auðvitað, eins og er rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra, stóra atriðið í þessu vegna þess að það er leiðin til að lækka skuldir miklu hraðar. Hitt er líka rétt að alltaf má nota þau rök að 10 milljarðar í viðbót séu ekki svo mikið. En 10 milljarðar í viðbót sem við greiðum niður núna eru hugsanlega 10 milljarðar sem mynda svigrúm þegar við þurfum á því að halda í næstu niðursveiflu.
Virðulegi forseti. Það er gott að það er stuðningur við það í þinginu að losa um eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum og reyndar er um það skrifað í samstarfssamningi eða stjórnarsáttmálanum. Ég vil bara halda því til haga að uppgreiðsla skulda er eitt af lykilverkefnum ríkisstjórnarinnar. Hún greip til aðgerða í því efni strax á fyrstu dögum sínum og greiddi upp erlent lán og fór í framhaldinu í skuldabréfaútgáfu á erlendum markaði til þess að sýna aðgengi að markaðnum og fékk bestu kjör sem íslenska ríkið hefur fengið í erlendri útgáfu. Sömuleiðis er gert ráð fyrir áframhaldandi uppgreiðslu skulda um u.þ.b. 40 milljarða á þessu ári og það er gert ráð fyrir því í þessari stefnu að skuldir verði áfram lækkaðar. Þessu til viðbótar þá var ég sérstakur talsmaður þess að við myndum setja skuldareglu inn í lög um opinber fjármál sem var mjög umdeilt atriði, sérstaklega af hálfu Samfylkingarinnar sem mér heyrðist hv. þingmaður vilja komast í samstarf við.
Frú forseti. Ég hygg nú og vona að samstaðan um lög um opinber fjármál sé kannski örlítið meiri í raun en menn láta uppi í umræðum sem þessum. Ég ætla að vona það, ég vona það innilega. Varðandi það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra þá er gott að það sé fjallað um losun eignarhlutdeildar í bönkunum í stjórnarsáttmálanum og ég óska honum alls góðs gengis þegar að því kemur að gera það í raun og veru vegna þess að við vitum auðvitað að það er ákveðin fyrirstaða alla vega í einum stjórnarflokknum við að gera slíkt. Var önnur spurning sem fjármálaráðherrann hafði? Þá þakka ég bara kærlega fyrir orðaskiptin.
Virðulegi forseti. Mig langaði að ræða þessa breytingartillögu sem hv. þingmaður lagði fram, hún er mjög áhugaverð upp á það að gera, miðað við þær umsagnir sem við höfum fengið, að það væri tvímælalaust góð hugmynd að auka aðhald ríkisins með því að skila auknum afgangi. En það er ekki það eina sem væri í raun nauðsynlegt, það væri líka hægt að fara í ýmsar aðrar æfingar hvað það varðar með því að styrkja tekjustofnana o.s.frv. Þetta er alla vega góð viðleitni hvað það varðar. Eitt sem ég hnaut um varðandi fyrri fjármálastefnu var ákvæði um að öllu óreglulegu einskiptisfjármagni skuli varið til skuldalækkunar. Þá vísa ég í umsögn fjármálaráðs þar sem hvatt er til þess að gera miklu meira af kostnaðar- og ábatagreiningu. Það er mjög auðvelt að sjá ábatann af því að greiða skuldir niður hraðar. En það gætu verið önnur verkefni sem gætu gefið meiri ábata en að greiða niður skuldir. Okkur vantar meira af slíkum gögnum til að vinna með. Því mótmæli ég aðeins nauðsyn þess að öllu óreglulegu einskiptisfjármagni skuli varið til skuldalækkunar. Það gætu verið verkefni sem myndu gefa meiri ábata en skuldalækkun.
Frú forseti. Sumt er ekki bara spurning um tækni og nálgun á fræðilegum nótum, sumt er bara spurning um ákveðna hugmyndafræði. Ég játa að mín hugmyndafræði á þessum stað í hagsveiflunni, á þessum stað í því hvernig málefni opinberra fjármála birtast mér, er sú að það sé einfaldlega rétt að nota allt það fjármagn sem til fellur fyrir utan reglulegan rekstur ríkisins í að greiða niður skuldir. Það gæti verið að sá tími kæmi að það væri ekki niðurstaða mín. En sem stendur þá er ég á þeirri skoðun að þetta sé rétt. Ef þingmanninum finnst þetta of langt gengið og of fortakslaust, sem ég get vel skilið, þá hvet ég hann til þess að greiða atkvæði sér um þessa tillögu, samfellt hinar tvær, en ekki fallast á 3. tölulið tillögunnar.
Herra forseti. Ég get einmitt séð fyrir mér svipaða grein og þetta þar sem að jafnaði skuli allt óreglulegt einskiptisfjármagn veitt til arðsömustu verkefnanna í hvert skipti. Það gæti verið uppbygging Sundabrautar eða göng á Vestfjörðum eða á Austfjörðum eða hvað sem það nú er. Hins vegar er það svo að við erum ekki með nein gögn um það hvað eru arðbær verkefni sem við ættum að hafa auðveldan aðgang að sem þing. Augljósasta dæmið er því einmitt niðurgreiðsla skulda. Það er svo auðvelt að reikna út arðsemina af því, það er mjög auðvelt að detta í það. Hitt er mun erfiðara og krefst aðeins meiri undirbúnings en að sjálfsögðu ættum við líka að fara í það. Jú, það gæti alveg vel verið. Aukin afkoma hins opinbera er, samkvæmt umsagnaraðilum, eitthvað sem kallað er eftir. Mér sýnist að það myndi muna um 5 til 6 aukamilljörðum eða svo fyrir árið 2018 upp á afkomu milli 1,4 og 1,6 ef [[Forseti hringir.]]þú getur staðfest það. Með ýmsum öðrum leiðum er kannski samt hægt að ná þessari aukningu [[Forseti hringir.]]í mennta- og heilbrigðiskerfum sem við stefnum að, en þá bara, eins og hv. þingmaður sagði, með aukinni gjaldheimtu.
Frú forseti. Ég játa að ég er maður skýrra og fortakslausra fullyrðinga, sérstaklega þegar kemur að fjármálum. Fullyrðingin sem hér er sett fram er tiltölulega fortakslaus. Hún kallar ekki á mikla nefndargreiningarvinnu áður en við ákveðum hvort þessi ákvæði þingsályktunar hafi verið uppfyllt. [[Gripið fram í.]]Já. Ég tek bara dæmi um hvað segir í þeirri tillögu sem lögð er til grundvallar hér frá ríkisstjórninni í sambærilegu atriði varðandi umfang hins opinbera: „Þróun á umfangi starfsemi hins opinbera út tímabilið verði með þeim hætti að það stuðli að efnahagslegum stöðugleika.“ Hvað þýðir þetta? Hvenær myndi ríkisstjórn einhvern tímann kannast við það að hún væri með ákvörðunum sínum að fara út fyrir mörk efnahagslegs stöðugleika? Það myndi aldrei gerast. Þetta segir þannig ekki neitt. Það er ekki hægt að setja þetta í neitt excel-forrit. Það er ekki hægt að draga ályktanir um afkomu ríkissjóðs út frá þessu. Þarna er þetta bara sett inn til þess að fela betur það sem hefur verið tekið út.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek prýðisræðu, mjög glögg og hrósa jafnframt breytingartillögu hv. þingmanns og hans flokks sem hér er komin fram, vegna þess að líkt og með umsögn fjármálaráðs sem hv. þingmaður vitnaði til þá verður umræðan hnitmiðaðri þegar eitthvað liggur til grundvallar, þó að vissulega geti verið erfitt að rífast um tölur eins og hv. þingmaður benti á. Hv. þingmaður vísaði jafnframt í umsagnir Viðskiptaráðs og Samtaka atvinnulífsins og sagðist sperra eyrun frekar þegar umsagnir frá þessum aðilum væru annars vegar. Það er hárrétt að þar er aðhaldsstigið gagnrýnt, að það sé ekki nægilegt. Þetta er býsna glöggt í breytingartillögunni að það eigi að greiða skuldir hraðar niður og skila meiri afgangi og afgangurinn á að fara í það. En hvað um aðhaldið þegar kemur að útgjöldunum? [[Forseti hringir.]]Stefna hæstv. ríkisstjórnar sem liggur fyrir er að treysta félagslegan stöðugleika. Hvar vill hv. þingmaður skera niður?
Frú forseti. Spurningin um hvar hv. þingmaður vill skera niður er á fyrstu blaðsíðu í kennslubók í stjórnmálapælingum. Ég myndi kannski vilja biðja hv. þingmann um að fara aðeins aftar í bókina því að ég er nú aðeins eldri í þessari umræðu en svo. Hugmyndin með lögum um opinber fjármál er einmitt að byrja á því að marka heildarafkomu og útgjaldaramma ríkissjóðs til þess að við þurfum ekki á því stigi málsins að taka umræðu um það hvaða skólum ég sem hv. þingmaður vil loka og hvaða skóla ég vil opna. Það er eitthvað sem myndi birtast í ríkisfjármálaáætlun. Það er eitthvað sem myndi birtast í fjárlögum. Það myndi ramma alla umræðuna töluvert betur ef við þyrftum ekki að taka umræðu um 500 milljarða til eða frá í tiltekið verkefni í fjárlögum heldur gætum við verið búin að mynda okkar ramma áður. Það er það sem ég legg til að verði gert. Þess vegna mun ég ekki svara spurningum um hvar ég myndi skera niður. Það mun koma fram þegar ég legg fram mína eigin fjármálaáætlun og mín eigin fjárlög. Það er nú grín, hv. þingmaður.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég fagna því að hv. þingmaður er þegar farinn að vinna að ríkisfjármálaáætlun og útfærslu á því hvar aðhaldið birtist, aukið aðhald í ríkisútgjöldum. Það er alveg skýrt í stefnu hæstv. ríkisstjórnar sem liggur hér fyrir að það á að treysta félagslegan stöðugleika og fara í brýna innviðauppbyggingu eins og speglaðist vel í kosningabaráttunni. Þetta lýtur kannski að stærri ramma þeirra viðfangsefna heldur en nákvæmri útfærslu í ríkisfjármálaáætlun. En látum gott heita. Af því að breytingartillagan gengur út á það að greiða skuldir hraðar niður þá er hér mjög athyglisverð umsögn dr. Ólafs Margeirssonar sem ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur kynnt sér, en þetta eru nú meira vangaveltur, hún var svolítið á skjön við aðrar umsagnir. En þar fullyrðir dr. Ólafur Margeirsson að opinberar skuldbindingar ríkissjóðs í íslenskum krónum séu alltaf viðráðanlegar út frá efnahagslegu sjónarmiði og því engin þörf fyrir ríkissjóð á að spara í dag til þess að eiga fyrir opinberum framkvæmdum þegar núverandi hagvaxtarskeiði lýkur. Þetta eru meira vangaveltur en bein spurning um þetta sjónarmið, skuldir ríkissjóðs í íslenskum krónum.
Virðulegi forseti. Bara rétt til þess að tæpa á þessari umræðu um félagslegan stöðugleika. Ég held eins og ég sagði í ræðu minni að það færi þá best á því, ef menn sannarlega vilja auka útgjöld til þeirra mála, að fjármagna þau með skatttekjum, og reyndar hægt að gera það innan ramma þeirrar fjárlagastefnu sem ég legg fram. Það þarf bara að afla tekna á móti. Þó að það sé auðvelt að rífast um tölur þá held ég stundum að það sé enn þá auðveldara að rífast þegar þær liggja ekki fyrir. Ég vona að ég hafi nú eitthvað hjálpað til. Varðandi umsögn dr. Ólafs Margeirssonar þá setur þingmaðurinn mig í eilítið erfiða stöðu að taka fyrir einstaka umsagnir hér. Ég þekki ágætlega til hugmynda dr. Ólafs Margeirssonar og hef oftast nær ekki gert þær að mínum, það svarar kannski þeirri spurningu.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Ég vil fagna því sem hv. þingmaður kom inn á varðandi aðhaldsstigið. Það eru fáir sem hafa ekki talað um aðhaldsstigið í þessari umræðu. Sú umræða kemur víða fyrir í umsögnum vítt og breitt að aðhaldsstigið sé ekki nægjanlegt og það kemur frá þeim helstu aðilum sem eru með hagfræðingana, þeir koma og gera athugasemdir við þessa hluti, aðhaldsstigið sé ekki nægilegt. Kannski örstutt, fer hratt yfir. Varðandi breytingartillöguna sem lögð er fram sýnist mér að þetta séu 42–43 milljarðar sem er verið að leggja til á fjármálastefnutímanum, með hugarreikningi, og að þetta myndi vera þá sama tala árið 2020 sem hlutfall, 30%, eða undir, en það sem hv. þingmaður leggur fram væri 24% árið 2022, en ríkisstjórnin er að stefna á 25% árið 2022. Það er 1%. Munurinn er sirka 1,5% sýnist mér af landsframleiðslu. Það er allt og sumt. Ég fæ kannski að koma með aðra spurningu á eftir.
Virðulegi forseti. Ég tek reyndar fram að talan hjá ríkisstjórninni annars vegar er 25,0% og hins vegar 23,3% í tillögu þeirri sem borin var upp af mér og þingmönnum Viðreisnar, þó skrifum við reyndar í tillögutextanum fyrir neðan 24% einhvern veginn af virðingu við fjölda markaðra tölustafa, ef ég get sagt það svo. Auðvitað má alltaf deila um hvort sé meira og hvort sé minna. Klárlega er ein talan lægri en önnur. Það er klárlega svo að aðhaldsstigið með þessari stefnu er meira. Fyrirgefðu, nú datt spurning hv. þingmanns úr mér. Hún kemur bara aftur.
Herra forseti. Við fengum umsagnir víða að síðastliðið ár, hvort sem við ræddum ríkisfjármálaáætlun síðastliðið vor eða fjárlög og nú ræðum við fjármálastefnuna í annað skiptið á tveimur árum. Þetta snýr að innviðum samgangna á Íslandi. Mikil umræða hefur verið varðandi ávöxtun og annað á innviðafjárfestingum. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á þeirri umræðu sem snýr að innviðum samgangna og ávöxtun þar, þar sem þeir eru að grotna niður? Er mögulega sniðugt, gáfulegt, að fara frekar í þær framkvæmdir en að greiða niður skuldir ríkisins í núverandi ástandi miðað við þær forsendur eða aðstæður sem við höfum í samgönguinnviðum landsins? Ef hv. þingmaður væri til í að deila því með okkur.
Virðulegi forseti. Eins og ég hef sagt áður er þessi umræða um heildarafkomu ríkissjóðs en ekki til hvaða einstakra framkvæmda við eigum að veita peninga. Mín skoðun er sú að ef á að velja að hver einasta af þessum krónum myndi fara í einungis samgönguviðbætur versus að greiða niður skuldir þá skal ég bara vera aðhaldssamt skoffín og segja það að ég myndi frekar vilja nýta þá peninga til að greiða niður skuldir. En innan ramma þessarar tillögu þá getur sú stjórn sem situr ákveðið að hækka skatta og eyða þeim peningum til að byggja upp samgönguframkvæmdir eða ákveðið að skera niður á einu sviði og fara frekar í innviðauppbyggingu. En ég tek það reyndar fram að það var sá flokkur hv. þingmanns sem gerði það að sínu stefnumáli að auka ríkisútgjöld um 100 milljarða og setja þá í innviðauppbyggingu en ekki flokkur þess sem hér stendur.
Herra forseti. Ég vil hér huga að tilteknu atvinnusviði eða atvinnuvegi í þessu sambandi sem leikur stórt hlutverk í efnahagsmálum okkar, raunar stærsta hlutverkið, menn geta ráðið í hvað það er. Ríkisfjármálastefna tekur auðvitað mið af þróun ferðaþjónustu í landinu. Þýðing hennar í efnahag landsins er afar mikil eins og hv. formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, fór yfir í sinni framsögu í þingsal í gær. Rétt er það að ferðaþjónustan mun halda áfram að vaxa en þó hægar en fyrstu árin eftir 2010 þegar ofurvöxturinn hófst eins og við þekkjum öll. Á fimm árum gæti fjöldi ferðamanna hækkað upp í tölu á bilinu 3–4 milljónir manna á ári miðað við 10% meðalvöxt hvert ár. Auðvitað gæti talan orðið hærri. Það er erfitt að spá fyrir í efnahagsástand heimsins og annað sem hefur áhrif á ferðaþjónustuna. Það er brýnt að hyggja að yfirskrift okkar yfir öllu sem lýtur að ferðaþjónustunni. Það er meginmarkmiðið sjálft sem ég á við, sjálft inntakið í ferðaþjónustunni, það er auðvitað sjálfbær ferðaþjónusta sem við þreytumst ekki á að endurtaka. Ég vil gjarnan minna á að gildissviðin eru þrjú, það er náttúrufarslegt, samfélagslegt og fjárhagslegt. Ég vil minna líka á að hvergi er himininn endamörkin í neinu þessara gildissviða, hvorki hér á landi né annars staðar í heiminum. Þess vegna vil ég enn einu sinni minna okkur á þolmörk í þessum efnum. Við getum séð fram á nærri tífalt fleiri ferðamenn en þjóðin telur sjálf eftir fimm ár eins og ég nefndi, 3–4 milljónir, eða enn hærri tölu. Þá spyr ég: Liggja þolmörkin á þessum punkti í sögunni? Er sjálfbærnina þarna að finna í þessari tölu t.d., 3–4 milljónir eða hærri tölu? Slíkt verður auðvitað að greina og meta og ræða og taka mið af í stjórnmálum. Þetta er ekki einfalt verkefni, en við verðum alltént að svara. Núna eru tvö verkefni unnin á vegum hæstv. ferðamálaráðherra og hún nefndi af öðru tilefni í dag. Annað þeirra er nánast fullbúið eða fullunnið, það er skýrsla sem ég fékk hér samþykkta um þolmörk og aðgangsstýringu og hitt verkefnið er stórt greiningarverkefni um langtímaþolmörk í ferðaþjónustu og fjölmargt sem þau kalla á. Báðar eiga þessar skýrslur eftir að koma löggjafanum og framkvæmdarvaldinu að mjög góðu gagni að mínu mati. Ég legg áherslu á þolmörk í ferðaþjónustu í allri umræðu um ríkisfjármálastefnu og af býsna augljósum ástæðum, ég ætla að nefna þrjár. Þolmörk fela í sér að ekki er óheftur vöxtur kleifur í ferðaþjónustunni, t.d. upp á 7–10 milljónir ferðamanna á ári. Þar held ég að við séum komin yfir þolmörkin. Þolmörk fela í sér að auðlindanytjum, sjálfum grunni ferðaþjónustunnar, verður að stýra með sjálfbærni einmitt að leiðarljósi eins og öðrum auðlindanytjum í þessu landi. Þolmörk fela í sér að við hljótum að takmarka uppbyggingu flugþjónustu að og frá landinu á endanum. Óheftur vöxtur er varla í boði þar. Eða hvað? Þetta merkir nokkuð örugglega að endurskoðun ríkisfjármálastefnu í náinni framtíð verður að fara fram. Áhrif ferðaþjónustu á efnahagslífið munu breytast á næstu árum. Þessi áhrif eru ekki fyrirsjáanleg nú og ferðaþjónustan hefur sín takmörk í hlutfalli við aðrar atvinnugreinar, bæði í stefnu og öllum áætlunum, t.d. ríkisfjármálaáætlun. Við ætlum auk þess, og það er kannski mikilvægt, að fást við fjöldann allan af verkefnum í samfélaginu og atvinnulífinu öðrum en ferðaþjónustu og ætlum að byggja upp fjölþætt og framsækið efnahagslíf með hagsmuni fjöldans að leiðarljósi. Þar á ferðaþjónustan að vera ein stoð en ekki langstærsta stoðin. Loks til umhugsunar. Í augsýn er ef til vill og ég á kannski að segja nær örugglega, ný áskorun. Það eru kaupskipaflutningar um Norður-Íshafið. Af því tilefni þarf að ræða og undirbúa viðbrögð og takast á við erfiðar og dýrar umhverfisbreytingar í sömu andrá. Sennilega gæti þessi þróun fyrst haft áhrif á næstu ríkisfjármálastefnu, ekki þá sem við erum að ræða núna heldur kannski þá þarnæstu, en við eigum að hafa varann á og láta nákvæmlega þetta málefni smitast út í umræðu og stefnumótun. Ég hef nú notað þessar fáeinu mínútur til þess að minna á áskorunina við að vinna með ferðaþjónustu sem áhrifavald við gerð ríkisfjármálastefnu og í sjálfu sér fimm ára ríkisfjármálaáætlun líka. Þetta er umbótastefna sem við erum hér að ræða með félagslegu yfirbragði, en þetta er hvorki sveltistefna né byltingarstefna. Þar með hef ég lokið mínu máli.
Virðulegi forseti. Þetta var mjög áhugaverð ræða, hún lýsti dálítið rökum um það hvernig við gætum náð sjálfbærni í ferðaþjónustu. Þetta er vísir að þeim rökum sem vantar einmitt í fjármálastefnuna. Það var því mjög áhugavert að heyra þessa ræðu. Kannski er hún vísbending um stefnu stjórnvalda í þessum geira. Við getum þá kannski stuðst við það og notað til að skoða hvernig gengur. Í fjármálastefnunni er nefnilega lítið talað um ferðaþjónustu. Tvennt er nefnt, að vísu líka í meirihlutaálitinu, og bent á hve ferðaþjónusta hefur verið rosastór hluti af viðskiptajöfnuði á undanförnum árum. Við þurfum að passa okkur á þeim sveiflum sem geta orðið og líta út fyrir að verða, enda varaði Viðskiptaráð Íslands við því að sá viðskiptajöfnuður sem spáð er sé mjög ólíklegur miðað við stöðuna það sem af er ári. Mig langaði til að fræðast nánar hjá hv. þingmanni um rökin fyrir því að gera ferðaþjónustuna ekki að einum stórum stólpa. Hver er stefnan í því að vinna upp á móti? Án þess að ýta stólpanum niður, hvaða stólpa erum við að byggja upp á móti? Kannski er það ekki alveg sanngjarnt en mig langaði líka að halda aðeins áfram umræðunni um grunngildin. Um grunngildið gagnsæi segir að það felist í því að sett séu fram auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun þannig að hægt sé að gera reglulegan samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum. Þetta er í framhaldi af ræðu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar sem sagði að grunngildin væru óskýr, en þau eru það einmitt ekki út af grunngildi um gagnsæi. Ég vildi benda á þá umræðu og halda kannski aðeins áfram með hana.
Herra forseti. Ég verð nú að játa að ég fylgdi hv. þingmanni ekki alveg eftir, en það er ekki í fyrsta sinn. Ég vil aðeins eyða orðum að því hvernig við náum sjálfbærni og að þetta verði ekki of stór atvinnugrein. Það var kjarninn í mínu máli. Ég var að vara við að við létum þessa tilteknu atvinnugrein vaxa yfir þau þolmörk sem efnahagslífið hefur og samfélagið og náttúran. Ef við ætlum að stýra því að þetta gerist ekki þurfum við vissulega að setja fram markmið og við þurfum að setja fram greiningar á því hvaða tæki og tól við höfum til þess. Ég nefndi eitt dæmi, þ.e. að við getum auðvitað ekki gengið þannig um garða að flugþjónusta verði til dæmis fullkomlega ótakmarkaður atvinnuvegur; þannig umgengumst við einu sinni fiskveiðiauðlindina og fiskuðum hér eins og enginn væri morgundagurinn. Hvernig gegnsæi eða önnur grundvallarviðmið fjármálastefnunnar tengjast því sem ég var að segja? Ég get ekki svarað því í fljótu bragði. Ég ætla að vona að hv. þingmaður komi hingað upp nú á eftir og spyrji mig skýrra spurninga sem ég get svarað.
Virðulegi forseti. Ég skal reyna; það er stundum smávandamál hjá mér að koma máli mínu skýrt á framfæri á stuttum tíma. En það vandamál sem hv. þingmaður lýsir er „öll egg í eina körfu“, vandamál sem við höfum líka átt við að stríða í raforkuiðnaði, með álið o.s.frv. Hv. þingmaður nefnir ákveðna stjórn á flugauðlindinni sem slíkri og það er einn mælikvarði sem hægt er að miða við til að hafa stjórn. Erum við að ná þeim markmiðum með stjórn á flugferðum og flugsamgöngum til þess að hafa ákveðinn hemil á ferðaþjónustunni eða ekki? Er það eðlilegt? Það er eitt sem maður getur notað til að útskýra framsetningu varðandi gagnsæi. Það uppfyllir líka skilyrði um sjálfbærni ef það er sett þannig fram að við ætlum að miða við ákveðna notkun á flugumferð. Hér eru mælanleg markmið til þess og það uppfyllir sjálfbærnimarkmið í ferðaþjónustu. Það var það sem ég var í raun að hrósa hv. [[Forseti hringir.]]þingmanni fyrir í flutningsræðu sinni, að hann kom með haldbæra stefnu [[Forseti hringir.]]og viðmið sem vantar einmitt í fjármálastefnuna sjálfa. Afsakið.
Herra forseti. Öll eggin í eina körfu - við erum svo sem innilega sammála um að svo geti þetta ekki verið. Það tengist þolmarkaumræðunni yfir höfuð, einn hluti þolmarka eru hin samfélagslegu. Það er alveg ljóst, að minnsta kosti að mínu mati og sennilega flestra Íslendinga, að við höfum ekki áhuga á því að hér verði einhvers konar samfélag þar sem hálfgerður „mónókúltúr“ ríki, svo að maður sletti útlensku, hér verði nánast ein atvinnugrein sem beri allar aðrar uppi. En ef markmiðið er að hafa hemil á vexti tiltekinna atvinnugreina eru leiðirnar margar. Ég nefndi flugmálin sem eina mögulega leið. Raunverulega þurfum við að greina og skoða hvaða aðrar leiðir það eru. Þær geta verið markaðslegar, tengst kynningu, tengst markmiðum sem við setjum okkur um álag á náttúru Íslands o.s.frv. Ég get ekki séð að þetta komi fram í ríkisfjármálastefnunni sjálfri, þessi atriði. Þetta eru útfærsluatriði sem leið inn í ríkisfjármálaáætlun og síðan inn í fjárlög.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir þetta innlegg. Oft hefur mér fundist í þessari umræðu að við séum að ræða formið en ekki efnið. Ég er mjög ánægður með að þessi umræða fari af stað hér. Mín skoðun er sú að þetta sé grundvallarmál í efnahagslífi þjóðarinnar, í fjármálastefnunni og í því, þegar við horfum fram á veginn, hvernig við munum takast á við þessi mál. Hvort sem það er vegna sjálfbærni í ferðaþjónustu út frá umhverfislegum, efnahagslegum eða samfélagslegum áhrifum - ég held raunar að samfélagslegi hlutinn verði það sem verður fyrst að mögulegu vandamáli, og ég held reyndar að þau séu að skapast á ákveðnum svæðum og í ákveðnum samfélögum. Stefnumótun í þessum málum er lykilmál. Varla finnst sá þáttur sem mun skipta okkur meira máli hvað varðar efnahagslífið. Á síðasta ári komu 42% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar úr þessari atvinnugrein en 70% af þjónustutekjunum er ferðaþjónusta. Við erum komin á þann stað. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann: Nú er þetta stærsta atvinnugrein í heimi. Ætli meðalvöxtur sé ekki 4% á heimsvísu, ef við förum aftur til 1959. Hjá okkur Íslendingum er þessi meðalvöxtur 8–10% frá árinu 1950. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt sé að stýra þessu ferli varðandi fjölda þeirra ferðamanna sem koma til landsins? Hvernig geta menn raunverulega tekist á við þann þátt?
Herra forseti. Fyrst að orðum hv. þingmanns um að samfélagslegi þátturinn komi fyrst: Ég held að enginn af þessum þremur þáttum sjálfbærni geti komið fyrst. Þetta er í raun samtengdur hringur, ef við getum orðað það þannig. Samfélagsleg sjálfbærni á Íslandi byggist á jafnvægi milli náttúrunytja og náttúruverndar. Við lifum af náttúrunni og getum ekki gert það almennilega öðruvísi en að finna jafnvægi þarna á milli og það gengur beint inn í æðar samfélagsins. Varðandi leiðir til að stýra ferðaþjónustu eða komu ferðamanna þá er það nú einmitt það sem þessar skýrslur og þessar greiningar eiga að segja okkur eitthvað um. Það eru örugglega fimm til tíu leiðir til að gera það og þær virka allar saman. Ég nefndi þetta með flugþjónustuna af því það er svo augljóst að við verðum ekki Dubai norðursins í sjálfu sér, ekki að mínu mati. Aðrar leiðir til þess byggjast á mati á þolmörkum náttúrunnar á Íslandi. Við setjum okkur auðvitað það mark að Ísland sé eftirsóknarvert á mörgum sviðum, þar á meðal á sviði ferðaþjónustu. Það byggist á því að hér sé ákveðin ímynd til staðar sem er ólík Majorka eða einhverju slíku. Þar með erum við komin að því að við búum til ítölur eða eitthvað slíkt. Síðan er þessu stýrt ekkert ólíkt því sem við stýrum fiskveiðum, eða að ásókn eða álag sé einfaldlega bundið ákveðnum reglum og ákveðnum talnagreiningum og öðru slíku. Það er ekkert rangt eða ljótt við það gagnvart umheiminum að við reynum að hafa hér sjálfbæra ferðaþjónustu öllum til gleði og gagns.
Herra forseti. Svo að það misskiljist ekki þá átti ég við varðandi samfélagslegu áhrifin að nú þegar sé töluverð áraun orðin á ákveðnum samfélögum vegna fjölda ferðamanna og slíkra þátta. Hvað varðar hinn punktinn, varðandi Dubai norðursins, getum við hugsanlega sagt að sá tímapunktur sé nú þegar kominn. Ef við skoðum f flugrekstur á Íslandi er hann um 14% af landsframleiðslunni, svo er áætlað í dag. Hann var 6,6% 2010, samkvæmt skýrslu sem var unnin þá, en menn meta hann á 14% í dag. Ekkert slíkt samfélag er til í hinum vestræna heimi, með slíkt hlutfall í landsframleiðslu, og þótt víða væri leitað. Ég held að þessi tímapunktur sé kominn og menn þurfa að gera sér grein fyrir því. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að koma með þetta inn í umræðuna um fjármálastefnuna. Vonandi tökum við þetta lengra og eigum góðar samræður um þessi mál.
Herra forseti. Maður á að fara varlega þegar maður talar, því að auðvitað leggja menn svolítið misjafnan skilning í þetta með Dubai norðursins. Ég hef séð áætlanir frá Isavia um 20 milljónir farþega, þ.e. tvöföldun frá því sem nú er, innan ekki svo langs tíma og 10 milljónir ferðamanna þar af sem ganga hér í land. Þegar ég horfði á það var ég svo sem að hugsa um Dubai norðursins, þ.e. fjölda sem er margfaldur miðað við stærð samfélagsins og samfélagsþolmörk í landinu. En látum það liggja milli hluta. Það er eflaust rétt hjá hv. þingmanni að við erum komin nálægt þessu. En við erum að horfa til lengri tíma og annarra aðstæðna sem ég held að miklu erfiðara yrði að eiga við en það sem nú er. Ég spurði því í minni stuttu ræðu: Eru 3 til 4 milljónir mörkin sem við erum að leita að, eða eru þau hærri? Ég veit það ekki sjálfur, en mig grunar að 10 milljónir sé örugglega handan markanna.
Herra forseti. Það er ekki að ófyrirsynju að málefni ferðaþjónustunnar fá sérstaka athygli í umfjöllun fjármálaráðs um fjármálastefnu og í ýmsum af þeim álitum sem fram hafa komið, enda er hér um að ræða atvinnugrein sem hefur á svo undraskömmum tíma orðið burðarás í íslensku atvinnu- og efnahagslífi að maður þekkir naumast dæmi um annað eins, leyfi ég mér að segja. Þess vegna er það afar þýðingarmikið að hér komi fram jafn merkt innlegg eins og raun ber vitni frá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni sem ég þakka alveg sérstaklega fyrir. Hann gerir að umtalsefni þau hugtök sem hljóta að liggja til grundvallar þegar fjallað er um ferðaþjónustuna sem atvinnugrein. Meðal þeirra grundvallarhugtaka eru þolmörk, sjálfbærni og annað af því tagi. Þær tölur sem hv. þingmaður hefur nefnt, að stefnt gæti í það innan fárra ára að fjöldi ferðamanna hér á landi yrði á bilinu 3–4 milljónir, miðast við tiltölulega hóflegar forsendur, miðað við þá þróun sem orðið hefur hér. Nú er það svo að vísustu menn telja eftir því sem mér er tjáð að þegar uppgangur í atvinnugrein af þessu tagi hefur náð eins konar jafnvægi þá sé fjölgun kannski í kringum 7% á ári. Það er því ekki annað að sjá en að hér verði mjög umtalsverð fjölgun ferðamanna á komandi árum. [[Forseti hringir.]]Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji að við séum í raun og sanni frá sjónarmiði þolmarka og sjálfbærni reiðubúin til að taka við þessum mikla fjölda.
Herra forseti. Að svo komnu máli eru þessar tölur auðvitað, ég vil nú ekki kalla það ágiskanir, en þá er ég að tala um 3–4 milljónir miðað við 10% meðalvöxt á ári. Ég hef ekkert fyrir mér í þessu annað en þessa talnaleikfimi og svo máta ég það við þann fjölda sem núna er hér, rúmar 2 milljónir, og það sem það hefur allt í för með sér fyrir okkar samfélag og hvernig okkur gengur að ráða við það. Ég er ekkert viss um að þetta séu endilega einhver endimörk, 3–4 milljónir, það getur vel verið að þau séu töluvert hærri, en það er alveg ljóst að við verðum alltaf að meta hvert við viljum fara í þessum efnum á móti öðru því sem við ætlum að gera svo ég orði það þannig, eins og ég nefndi í minni ræðu, hvort sem það eru nýsköpunarstörf, fiskveiðar, matarframleiðsla, orkuvinnsla, hvaðeina sem þetta samfélag hérna þráir og þarf að vera til staðar til þess að hér sé fjölþætt samfélag, ungt fólk vilji vera hér, menntunarstig sé hátt o.s.frv. Enn og aftur: Þær skýrslur sem verið er að vinna og sú tölugreining sem fer fram er auðvitað undirstaðan undir því vitræna sem við þurfum á að halda til þess að geta tekið ákvarðanir. Ég tek það mjög skýrt fram að þolmörk og annað slíkt er í sífelldri endurskoðun og aðgangsstýringar eru sífellt í mótun þannig að þetta er ekki eitthvað sem við getum afgreitt í eitt skipti fyrir öll. Þetta er atvinnugrein og verkefni sem við þurfum að glíma við frá ári til árs, opið og gagnsætt ef menn vilja orða það þannig, og með myndi ég segja nokkuð vísindalegri nálgun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er einu sinni þannig að við erum komin á þann stað í okkar hagþróun á Íslandi að ekki er hægt að fjalla um meiri háttar mál eins og framvindu ríkisfjármála öðruvísi en fyrir liggi ítarlegar og greinargóðar spár um einmitt þetta, hver er líkleg þróun í ferðaþjónustunni. Þá munar auðvitað mest um fjölda ferðamanna. Sú spurning sem ég leyfði mér að varpa fram, ég tel að hún sé mjög gild. Erum við í raun og sanni búin undir það að taka við þeim fjölda sem líklegan má telja á komandi árum frá sjónarmiði þolmarka og sjálfbærni? Í þessari atvinnugrein sýnist þurfa víðtæka stefnumörkun og rannsóknir rétt eins og meginatvinnugreinarnar sem við höfum búið við eins og segjum landbúnaður og sjávarútvegur hafa [[Forseti hringir.]]notið stuðnings af stefnumótun og víðtækum rannsóknum á þeim sviðum sem þær starfa.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa komið hér upp í andsvör. Það var nokkuð óvænt, ég bjóst ekki við miklum viðbrögðum í sjálfu sér við þessum ræðustubbi mínum. En spurningin var: Erum við undirbúin til að taka á móti 3–4 milljónum, svo við höldum okkur við einhverja tölur? Ég myndi segja nei, ekki án þess að við breytum verulega um vinnubrögð og setjum sennilega aukið fjármagn í þennan málaflokk og styðjumst við vinnuafl sem þyrfti að flytja inn og margt fleira sem við þekkjum af eigin raun nú þegar en höfum í raun og veru ekki rætt nægjanlega vel til þess að maður sjái fyrir sér að tvöföldun á núverandi ferðamannafjölda gangi upp, hvort sem það heita innviðir eða vinnuafl eða fjármagn. Þannig að ég er efins um að við séum undirbúin undir þennan fjölda.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálastefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknarflokks. Fjármálastefna ríkisstjórnar til fimm ára er nokkur nýlunda hér á Alþingi og markast eins og við vitum af nýlegum lögum um opinber fjármál. Markmið þeirra laga er að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála. Þannig er ætlað að tryggja heildstæða stefnumörkun í opinberum fjármálum til lengri og skemmri tíma, að vandaður undirbúningur sé á áætlunum og lagasetningum er varða efnahag opinberra aðila, að við séum skilvirk og hagkvæm við opinbera fjárstjórn og starfsemi og að opinber reikningsskil séu að sjálfsögðu í samræmi við viðurkenndar bókhalds- og reikningsreglur og virkt eftirlit sé með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár og réttinda. Ég hygg að við hér inni og reyndar samfélagið allt séum sammála og sátt við þessi markmið og þar af leiðandi sammála um mikilvægi laganna um opinber fjármál. Ég vona svo innilega að enginn hér inni vilji fara til baka í gamla farið þar sem var eingöngu fjallað um fjármál ríkisins fyrir næsta ár og það gert um það bil korter í áramót. Það má líka færa rök fyrir því að í fjármálastefnu komi fram mikilvæg stefnuyfirlýsing hverrar ríkisstjórnar því að stefnan mótar þann ramma sem allar aðrar stefnur og áætlanir ríkisstjórnarinnar þurfa að falla innan. Það er þó eðlilegt að þingheimur bíði hér í ofvæni eftir fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, en í henni er auðvitað að finna frekari útfærslur á þeirri stefnu sem hér er til umræðu. Það er því ljóst að við fáum enn fleiri tækifæri til að ræða stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum strax eftir páska. Markmiði fjármálastefnunnar er í lögum um opinber fjármál skipt í nokkra þætti, það er annars vegar stefna um umfang, afkomu og þróun eigna og skulda og langtímaskuldbindinga opinberra aðila. Það er mjög mikilvægt að þar er bæði verið að taka fyrir ríki og sveitarfélög. Þetta skal vera til eigi skemmri tíma en fimm ára. Markmiðin skulu vera sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Hins vegar er annar þáttur greinargerð um það hvernig grunngildunum sé mætt. Til að rifja það upp þá eru grunngildin sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Ég held að það sé mikilvægt að hafa þá þætti líka með því ég er ekki viss um að allur almenningur treysti sér í að lesa úr því sem eru fjárhagslegu markmiðin. En ef við rifjum þau markmið aðeins upp þá eru þau samandregin að afgangur á heildarjöfnuði hins opinbera á tímabilinu 2018–2022 þarf að vera að lágmarki 1,4% af vergri landsframleiðslu árið 2018, 1,2% 2019, 1,1 2020 og 1% árið eftir það. Heildarskuldir hins opinbera verði komnar undir 30% af vergri landsframleiðslu í árslok 2020 og verði ekki hærri en 25% af vergri landsframleiðslu í lok árs 2022. Heildarútgjöld hins opinbera vaxi á árinu 2018 um 0,6% af vergri landsframleiðslu og þróun á umfangi starfsemi hins opinbera út tímabilið verði með þeim hætti að hún stuðli að efnahagslegum stöðugleika. Þessir þættir taka á markmiði laganna um umfang, afkomu og þróun eigna og skulda, sem er auðvitað mjög mikilvægt. Í rauninni er þá líka verið að færa rök fyrir sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Það er gerð sérstaklega grein fyrir því hvað felst í þessum hugtökum sem ég held að séu að mörgu leyti meira á mannamáli en hin markmiðin okkar um hlutfall af vergri landsframleiðslu. Ástæðan fyrir því að ég geri þetta að sérstöku umræðu mínu er að ákveðnir þingmenn hafa lagt fram frávísunartillögu á þeim forsendum að þessi þáttur sé ekki uppfylltur. Þá langar mig að rifja upp það sem segir í áliti fjármálaráðs, með leyfi forseta: „Fjármálaráð hefur í fyrri álitum sínum fjallað um þörfina á grunngildamiðaðri stefnumörkun og öguðum vinnubrögðum í öllu ferlinu líkt og 6. gr. laganna um opinber fjármál kveður á um. Það er því fagnaðarefni að stjórnvöld leggi sig fram við að skýra og túlka grunngildin og stuðla þannig að málefnalegri umræðu um þau. Fjármálaráð sér fyrir sér að þessi vinna haldi áfram og þannig myndist frekari festa um hvaða kröfu grunngildin kalla á í greinargerðum stjórnvalda um fjármálastefnu og fjármálaáætlun.“ Ég skil þetta svo að fjármálaráð líti svo á að þetta ákvæði sé uppfyllt því að talað er um fagnaðarefni. En á sama tíma lítur ráðið svo á að hægt sé að vinna enn meira með þennan þátt. Ég æski þess að það verði gert, enda tel ég grunngildin öll af hinu góða og í raun algjörlega nauðsynleg gildi fyrir framtíðarstefnumörkun okkar í ríkisfjármálum. Að þessu sögðu langar mig að beina umræðu minni að stöðu og mikilvægi sveitarfélaganna í þróun opinberra fjármála. Það er í fyrsta skipti núna sem staða sveitarfélaganna eru tekin inn í svo mikilvæga stefnumörkun sem fjármálastefnan er og þar með unnið með heildarstærð opinberra fjármála því að sveitarfélögin eru stór hluti af opinberum fjármálum. Það þarf ekki að fara mjög mörgum orðum um það hversu stórt hlutverk sveitarfélaganna er orðið og hefur aukist gríðarlega á síðustu árum. Það skiptir auðvitað máli í þessu samhengi. Afkoma sveitarfélaganna hefur batnað mikið á síðustu misserum, það er gott. Fjármálareglur sveitarfélaganna sem fram kom í sveitarstjórnarlögum hafa reynst vel, en þar er annars vegar fjallað um svokallað skuldaþak og svo um jafnræðisreglu, eða afkomu og skuldaregluna. Áhyggjur eða kannski réttara sagt ábendingar mínar lúta að því hvort þessar reglur séu nægjanlegar eða réttar þegar horft er til fjármálastefnu og þeirra markmiða sem þar koma fram. Samráðsnefnd um opinber fjármál er mjög mikilvægur vettvangur. Mér skilst að nú sé unnið að því að setja fram fjármálaáætlanir sveitarfélaganna samkvæmt hagskýrslustaðli og það mun örugglega skipta máli og bæta enn betur þessa upplýsingagjöf. En ég held að það sé engu að síður óhjákvæmilegt að huga að því á næstu árum hvort lög og reglur um fjármál sveitarfélaganna þurfi að taka einhverjum breytingum til að falla betur undir lögin um opinber fjármál. Ég sé að fjármálaráð bendir einmitt á þann þátt. Ég vil leyfa mér að taka undir þær vangaveltur. Við erum hér með fjármálastefnu sem tekur á niðurgreiðslu skulda og uppbyggingu innviða. Ég held að hvort tveggja sé mjög mikilvægt. Hér í umræðunni um fjármálastefnu hef ég heyrt fulltrúa stjórnmálaflokkanna takast aðeins á um þetta. Hingað til hef ég nú heyrt fleiri fjalla um það að þörf sé á að gefa jafnvel enn meira í, þó að núna þegar við ræðum fjármálastefnuna bendi margir á að aðhaldskrafan ætti kannski að vera meiri. Ég verð að viðurkenna að ég á stundum svolítið erfitt með að átta mig á því í hvorn fótinn fólk vill stíga hvað þetta varðar. Ég held að með þessari stefnu sem hér liggur fyrir sé verið að stíga mikilvægt skref og feta veginn þarna á milli, annars vegar með ábyrgri fjármálastjórn og niðurgreiðslu skulda, sem skiptir máli á þessum tíma í hagsveiflunni, en ekki síður það að byggja upp innviði. Þá má í rauninni segja að við séum í ákveðnu viðhaldi á fjárfestingum hins opinbera. Ég fagna þeirri umræðu sem átt hefur sér stað hérna um fjármálastefnuna og held að við hljótum að vera á góðri leið. Mig langar líka að nota tækifærið og hrósa sérstaklega þingflokki Viðreisnar fyrir að leggja fram nýja fjármálastefnu. Ég geri samt ráð fyrir því að hún sé mjög keimlík, ef ekki eins, og fyrri fjármálastefna, ég hef reyndar ekki haft tækifæri til að lesa hana í gegn, en það er auðvitað mjög málefnalegt að leggja fram hvað það er sem flokkurinn vill. Ég hjó reyndar líka eftir því í ræðu hv. þm. Pawels Bartoszeks að hann var kominn með einhvers konar óskaríkisstjórn með forsæti Viðreisnar og fjármálaráðherra Samfylkingarinnar. Ég verð að viðurkenna að ég á erfitt með að átta mig á því hvernig það myndi ná saman miðað við hvernig talað hefur verið í þessum sal, því ég hef heyrt þingmenn Samfylkingarinnar fara mikinn um svokallaða hægri sveltistefnu og hvað þessi 2% séu hræðileg. Ég hef reyndar heyrt fulltrúa þingflokks Viðreisnar tala líka um að þessi 2% séu alveg hræðileg, en það er út frá allt öðrum forsendum. Engu að síður er gaman að ræða þessi mikilvægu mál. Ég held að miðað við það sem liggur fyrir hér hljótum við að vera að fara ágætismillileið sem flestir sætti sig við.
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hugsanlega erum við þingmenn Viðreisnar og Samfylkingarinnar ekki að fullu sammála um allt, en ég held hins vegar að það liggi ekkert svo langt frá okkur þegar kemur að afkomunni sjálfri. Það er kannski spurning um hvernig skuli stefnt að, hvort það sé með tekjum eða með því að vera ekki að eyða jafn miklum peningum. Það má auðvitað ná saman um ýmislegt, eins og hv. þingmaður á að þekkja verandi í ríkisstjórn sem er ansi fjölbreytilega samsett nú um stundir, svo ég haldi því bara fram. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Það er rétt að hún vísar í þá fjármálastefnu sem lá fyrir á seinasta kjörtímabili sem er ekki mjög ólík þeirri sem við höfum nú lagt fram með einni undantekningu. En munurinn á þeirri stefnu, sem þá var samþykkt af bæði mér og hv. þingmanni, og þeirri sem nú er lögð fram er þrenns konar. Í fyrsta lagi er afkoma ríkissjóðs lakari nú og skuldir greiddar hægar niður. Finnst henni það góð hugmynd að gera það með þeim hætti? Í öðru lagi var útgjaldaþak á heildarútgjöldum hins opinbera að mig minnir 41,5% í þeirri stefnu, það er farið. Finnst henni gott að það sé farið? Í þriðja lagi var tekið fram í þeirri stefnu að öll einskiptisútgjöld, óregluleg útgjöld hins opinbera, skuli fara í að greiða niður skuldir. Finnst henni gott að það sé farið út úr fjármálastefnunni?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og að fara í andsvör við mig. Það er alveg rétt að við vorum saman í ríkisstjórn ekki alls fyrir löngu og studdum þá sömu fjármálastefnuna. Það er auðvitað alveg eðlilegt að þegar aðrir flokkar koma að ríkisstjórnarborðinu þurfi að horfa á ýmis sjónarmið. Hv. þingmaður spyr mig hvort ég telji rétt að auka útgjöldin, ég held hann hafi notað það orð, og greiða niður minna af skuldum. Ég held að það sjónarmið eigi vel við, að það að fara í uppbyggingu innviða, sem eru jú í einhverjum tilfellum aukin útgjöld, geti líka verið ákveðin leið til að viðhalda fjárfestingu og draga úr fjárfestingarþörf síðar, þannig að vel er hægt að færa rök fyrir því að við séum í ákveðinni skuldastöðu við innviðina. Ég nefni til að mynda vegakerfið þar sem gríðarlegir fjármunir liggja undir skemmdum. Þar af leiðandi er mjög skynsamlegt að fara í það að viðhalda þeirri fjárfestingu þó að það kalli á að við greiðum örlítið minna niður af skuldum okkar, það sé einhvers konar leið til að greiða niður skuldir með viðhaldi fjárfestinganna. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni um mikilvægi aga í útgjöldum og að það sé stöðugt horft til þess að greiða niður skuldir, en ég segi líka að það séu fleiri sjónarmið sem koma upp í þessu sambandi. Ég hygg að með þessari fjármálastefnu séum við að stíga ákveðin skref í að ná saman þessum sjónarmiðum. Ég held að það sé til góðs. Ég held að það sé einmitt þess vegna sem svo ríkur stuðningur er við ríkisstjórnina eins og raun ber vitni.
Virðulegi forseti. Já, það má vissulega færa rök fyrir því að innviðauppbygging sé ákveðin fjárfesting eða leið til að viðhalda fjárfestingu. Mér sýnist það samt ekki vera rök sem margir af þeim aðilum sem gagnrýna þetta, segjum Viðskiptaráð eða Samtök atvinnulífsins, eru að kaupa, það eru rök sem ég hef oft heyrt einmitt frá þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – grænu framboði, það er sjaldgæfara að ég heyri þau frá Sjálfstæðisflokknum eða kannski hagsmunaaðilum sem myndu jafnan teljast hægra megin í hinu pólitíska litrófi. Mig langar örlítið að spyrja hv. þingmann um regluna sem var í fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar um að öllum óreglulegum og einskiptistekjum ríkissjóðs skuli varið til niðurgreiðslu skulda. Nú er sú regla farin úr texta tillögunnar þó að tæpt sé örlítið á þeim sjónarmiðum í greinargerðinni. Mig langar örlítið að vita hverjar væru hugmyndir hennar um þetta. Segjum að svo færi að við myndum selja eitthvert ríkisfyrirtæki, banka eða fyrirtæki í eigu ríkisins, hvað ætti að nota stóran hluta í það að greiða niður skuldir? Er það 100% eins og ég hefði lagt til, eða er það 0% og að setja allt í það að byggja upp og viðhalda þannig fjárfestingum eins og hv. þingmaður hefur orðað það?
Virðulegi forseti. Þegar kemur að umræðunni um óreglulegar tekjur og hvernig verja skuli óreglulegum tekjum held ég að það sama sjónarmið eigi í rauninni við, það er annars vegar vissulega mjög gott og það er ákveðin sjálfbærni í því fólgin að greiða niður skuldir, en þau sömu rök eiga líka við þegar kemur að því að viðhalda fjárfestingum. Þó að setningin eða reglan um að öllum óreglulegum tekjum skuli varið í niðurgreiðslu skulda þá er ég enn á þeirri skoðun að horfa ætti til þess að stórum hluta af slíkum fjármunum verði varið til að greiða niður skuldir. Umræðan um þjóðarsjóð og ákveðna leið til að byggja upp innviði í gegnum hann, hvort sem kemur að Landspítala – háskólasjúkrahúsi eða uppbyggingu samgangnakerfisins eða öðru, ég er mjög hlynnt því. Ég myndi ekki fallast á tillögu hv. þingmanns um að öllum fjármunum skuli óskipt, algjörlega varið eingöngu til niðurgreiðslu [[Forseti hringir.]]skulda, heldur séum við að fara þarna einhvers staðar bil beggja.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að það væru næg skilyrði að skýra og túlka grunngildin eins og fjármálaráð gerði og hrósaði fyrir. Það er hins vegar fyrsti hlutinn. Fjármálastefnan er í tveimur þáttum, annars vegar skal stefnan afmarka umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga, hins vegar er greinargerð um hvernig grunngildum verði fylgt varðandi alla þá stefnu sem var sett fram í fyrri liðnum. Í því ferli þarf að skýra grunngildin aðeins. Það er gert, en það er ekki útskýrt hvernig stefnan uppfyllir síðan þau grunngildi. Það er bara sagt að hún geri það. Til dæmis er talað um að það að stofna þjóðarsjóð sé sjálfbærnimarkmið en ekki útskýrt af hverju. Það er sagt að niðurgreiðsla skulda sé líka ákveðin sjálfbærni en ekki sagt af hverju. Það er einmitt dæmi um það sem ráðuneytið segir, að ákveðið skuldahlutfall ríkissjóðs búi til aðgengi að mörkuðum, þ.e. að það að vera með ákveðnar erlendar skuldir búi til aðgang að mörkuðum. Hins vegar fáum við umsagnir sem segja okkur að greiða niður allar erlendar skuldir. Það myndi þá loka ákveðnum mörkuðum og væri ekki dæmi um sjálfbærni hvað það varðar. Skilgreiningin á grunngildunum er þarna, túlkunin á þeim er þarna, þ.e. forsendurnar sem stjórnvöld gefa sér, en það vantar rökstuðninginn fyrir því af hverju stefnan uppfyllir sjálfbærnina. Það er ekki nóg að segja bara: Niðurgreiðsla skulda er sjálfbær, það verður að segja af hverju. Það verður að segja að ef við förum niður fyrir það skuldaviðmið sem myndi loka mörkuðum eða takmarka aðgang er það ekki lengur orðið sjálfbært. Ég vona að þetta hafi komið skýrt fram núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og sérstaklega fyrir að koma aðeins inn á umræðuna sem ég náði ekki alveg að svara hv. þm. Pawel Bartoszek áðan. Það kunna að vera góð rök fyrir því að skuldir séu einhverjar, þ.e. að fjármunir séu ekki allir nýttir í að greiða upp skuldir, því að það er líka mjög mikilvægur punktur. Ég veit ekki hvort ég skildi fullkomlega spurninguna frá hv. þingmanni, en hann hefur svo sem rætt það mikið hér að honum finnist skorta á í greinargerðinni skýringar á því hvernig við uppfyllum þessi grunngildi í stefnunni. Að einhverju leyti skil ég þá hugmynd og ég tel að við getum gert enn betur í þeim efnum. Þá kem ég aðeins inn á það sem ég var að reifa í ræðu minni áðan, við erum hér með tiltölulega nýleg lög og nýlega verkferla. Ég held að þau séu til svo mikilla bóta frá þeim stað sem við vorum á fyrir nokkrum árum þegar við ræddum eingöngu fjárlög hér. Þá voru engar umræður eins og eiga sér stað núna um fjármál ríkisins, hvað þá að við horfðum tvö, þrjú ár fram í tímann. Ég held að við séum með góð lög í höndunum. Ég held að við séum með mjög gott verkferli. Ég held að við séum að uppfylla það sem þar segir, en með því er ég ekki að segja að við getum ekki gert enn betur. Ég held að það sé full ástæða til að orða það sem svo kannski að þroska enn frekar umræðuna um það hvernig við færum rök fyrir því að við séum að uppfylla þessi grunngildi þótt ég verði að viðurkenna að mér finnst það með einhverjum hætti segja sig svolítið sjálft að þegar maður greiðir upp skuldir og viðheldur fjárfestingum sínum sé maður að viðhalda einhvers konar sjálfbærni og það sé ákveðið varfærniskref að greiða upp skuldir en ekki safna skuldum.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður sagði er ekki sjálfsögð sjálfbærni að greiða niður skuldir. Það var þetta aðgengi. Við verðum að koma með þá skýringu að það er að öllu jöfnu sjálfbærni að greiða niður skuldir að vissu marki til að loka t.d. ekki mörkuðum. Ástæðan fyrir því að ég segi einmitt að þetta atriði sé ekki uppfyllt samkvæmt lögum um opinber fjármál, ég er mjög sáttur við rammann þar, er að í fjármálastefnunni segir, með leyfi forseta: „Alþingi staðfestir að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. og 7. gr. laga um opinber fjármál.“ Ég er að segja að það sé ekki satt og þá væri óheiðarlegt af þinginu að stimpla það og segja: Jú, víst uppfyllir hún þessi grunngildi. Hún gerir það ekki. Það vantar greinargerðina og útskýringarnar á því hvernig fjármálastefnan uppfyllir grunngildin. Þá get ég ekki séð að Alþingi ætti að kvitta undir að Alþingi staðfesti það bara samt - þótt svo sé ekki.
Virðulegi forseti. Ég held að við séum bara á öndverðum meiði um hvort þetta ákvæði sé uppfyllt eða ekki. Ég get reyndar ekki betur séð á þeirri umræðu sem ég náði að hlusta á í þingsal um þetta mál en að margir séu sammála um að greinargerðin gæti verið betri, það væri hægt að fara ítarlegar út í að færa þessi rök. Ég hef samt ekki heyrt mjög marga í þessum sal halda því fram að það sé bara alls ekki gert nema mögulega hv. þingmann þannig að ég held að flestir séu sammála því að þessi rök séu færð, en spurningin er hvort fara mætti enn lengra í þeim efnum. Vegna þess að ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á forminu sem slíku langar mig líka að benda á það sem m.a. kemur fram í umsögn efnahags- og viðskiptanefndar þar sem er tekið undir ákveðin sjónarmið líka frá fjármálaráði, að tala um einhvers konar bil, ekki eina tölu, og einnig ábendingar um að þróa þurfi frekar spálíkönin. Allt eru þetta dæmi um að ég held að við séum á leið í rétta átt, en við getum algjörlega gert betur. Það þýðir ekki að við uppfyllum ekki skilyrðin og gerum ekki vel í dag, sem ég tel vera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir hennar yfirgripsmiklu ræðu. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég tel að sjónarmið hennar í þessum efnum séu afar athyglisverð, ekki síst í ljósi þess að hún býr yfir þeirri sérstöku þekkingu og reynslu að þekkja málin ekki bara frá sjónarhóli alþingismanns heldur líka sem sveitarstjórnarmanns. Þannig stendur á að hin merku lög sem við störfum hér eftir, lög um opinber fjármál, geyma í 11. gr. mjög ítarleg ákvæði um þátt sveitarfélaganna í fjármálabúskap hins opinbera og fjallar um samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga. Þannig háttar til, herra forseti, að Samband íslenskra sveitarfélaga býr yfir mjög sterkri hagfræðilegri þekkingu um þessar mundir og þess verður áþreifanlega vart í umsögnum sem til að mynda berast fjárlaganefnd frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að þær eru afar vandaðar og greinargóðar og að sama skapi þarflegar og gagnlegar. Ég leyfi mér að varpa því fram til hv. þingmanns að hún lýsi því kannski með nokkrum orðum hvernig hún telur að þetta samstarf ríkis og sveitarfélaga á þessu mikilvæga sviði sem fjármálin eru hafi í raun og veru heppnast og tekist í ljósi þeirra ákvæða sem lög um opinber fjármál leggja þar til grundvallar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og þakka honum sérstaklega fyrir að vekja einmitt athygli á mikilvægi sveitarfélaganna í þessu samhengi. Eins og ég kom inn á í ræðu minni held ég að það sé mjög mikilvægt að við ræðum það hérna. Það er rétt eins og kemur fram í máli hv. þingmanns að það er tekið á þessu varðandi sveitarfélögin og samráðið við þau í lögunum. En eins og ég benti á í ræðu minni þá er ekkert í sveitarstjórnarlögunum sem tekur á þessum sama þætti. Ég held að það hafi reyndar verið mikið heillaskref þegar fjármálareglurnar voru settar inn í sveitarstjórnarlögin, nú man ég ekki hvort það var 2008 eða 2011, það er önnur hvor talan sem situr í hausnum á mér. Ég held að það hafi verið mjög mikilvægt skref. Það er annars vegar skuldareglan, að skuldirnar skuli ekki fara yfir 150% og hins vegar þessi jafnvægisregla, um þriggja ára tímabil. Sú regla er varfærniregla og var gríðarlega mikilvægt að setja inn á sínum tíma. Ég hygg að nú séu flest sveitarfélögin farin að ná þessum mörkum, þó með einhverjum undantekningum. Nú held ég að við þurfum mögulega að fara að stíga næsta skref. Það var einmitt þess vegna sem ég var að benda á það í ræðu minni að við þurfum að fara að huga að því hvort ástæða er til að breyta lögum um sveitarfélög, þá fjármálakaflanum, til þess að þau tali betur við lögin um opinber fjármál. Nú erum við einmitt á þessum stað í hagsveiflunni og loksins núna eru sveitarfélögin kannski farin að sjá ágóðann af hagsveiflunni, útsvarstekjur hafa aukist gríðarlega og velflest sveitarfélög skila ágætisafgangi. Þá lítum við líka fram á það að það kann að vera ákveðinn freistnivandi t.d. í gangi núna þegar líður að kosningum, það getur svo sannarlega haft áhrif einmitt á þessa þætti sem við erum að fjalla um hér. Ég kem kannski að því í seinna svari, því að ég er að renna út á tíma, hvernig samstarfið hefur gengið varðandi samráðsvettvanginn, en ég held að við þurfum að horfa á þetta sem næsta skref, það kunni að vera ástæða til að breyta lögunum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta svar sem auðvitað var eins og vænta mátti mjög efnismikið og þýðingarmikið inn í þessa umræðu. Það er annað atriði sem ég hef áhuga á að taka upp við hv. þingmann vegna þess að hv. þingmaður nefndi þjóðarsjóð í ræðu sinni. Það er þannig í fjármálastefnunni að þar er á a.m.k. tveimur stöðum getið um þjóðarsjóð. Ég gerði þetta atriði að umræðuefni í ræðu minni við þessa umræðu undir nokkuð gagnrýnum formerkjum verð ég að leyfa mér að segja, vegna þess að mér þykja þessar umræður um þjóðarsjóð heldur ómótaðar og ómarkvissar og ég átta mig til að mynda ekki á því í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið hvar mörkin liggja milli ríkissjóðs og þjóðarsjóðs. Ríkissjóði er stýrt af fjármálaráðherra sem starfar í umboði Alþingis og um málefni ríkissjóðs gilda mjög víðfeðmar reglur. [[Forseti hringir.]]Um þennan þjóðarsjóð vitum við næsta lítið. Ég vildi kannski leyfa mér að spyrja hvort hv. þingmaður kynni ef til vill að deila að einhverju leyti áhyggjum mínum af því [[Forseti hringir.]]að svo óljósar hugmyndir séu reifaðar í svo mikilvægu plaggi sem hér um ræðir sem er þingsályktunartillaga [[Forseti hringir.]]um fjármálastefnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka aftur andsvarið og svo ég komi að spurningunni í fyrra andsvari varðandi samráðsnefndina um opinber fjármál þá er sýn mín sem sveitarstjórnarmanneskju á það að það hafi gengið býsna vel. Nú leyfi ég mér að tala um að við hjá sveitarfélögum höfum talað um að það væri tímabært að ríkisvaldið myndi setja sér sambærilegar reglur og það eru í fjármálareglunum. En samráðsvettvangurinn er af hinu góða. Samstarfið hefur gengið vel, en ég ítreka að ég held að það þurfi að þroska það enn frekar og það kynni að ná til þess að gera breytingar á sveitarstjórnarlögunum. Varðandi þjóðarsjóðinn þá deili ég ekki þeim áhyggjum hv. þingmanns um að þær hugmyndir séu algjörlega ómótaðar og ómarkvissar og eigi þar af leiðandi ekki heima í svo mikilvægu plaggi sem fjármálastefnan er. Ég held að vegna þess hversu mikilvægar þær eru þá eigi þær einmitt heima í plagginu um fjármálastefnuna. En ég get alveg tekið undir það, auðvitað þarf að ræða þessa hugmynd mun betur. Það er ekkert búið að útfæra hugmyndina. En hugmynd um einhvers konar varúðarsjóð, þjóðarsjóð, held ég að sé mjög mikilvæg og býsna mikilvægt að [[Forseti hringir.]]tekið sé á því í eins mikilvægu plaggi og fjármálastefnan er.
Herra forseti. Áður en ég hef mál mitt vil ég segja að ég hefði kosið að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra væri viðstaddur umræðuna þar sem ég hef nú fyrirspurn til hans í lokin. En það er þá hugsanlegt að hv. þm. og formaður fjárlaganefndar Willum Þór Þórsson geti svarað þeim. En vissulega væri æskilegt að fjármálaráðherra væri hér. Sá sem hér stendur er skrifaður fyrir nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar ásamt hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og Ólafi Ísleifssyni. Ég ætla ekki að endurtaka það sem fram kemur í nefndaráliti okkar heldur fara aðeins yfir nokkur atriði sem ég vil bæta við. Í nefndaráliti meiri hlutans er fjallað um nauðsyn þess að hefja átak í uppbyggingu og viðhaldi innviða svo sem samgöngukerfis. Undir það skal heils hugar tekið. Við erum að sigla inn í niðursveiflu og sú niðursveifla er vanmetin. Alveg eins og menn vanmátu uppsveifluna. Það ber nú að nýta slakann til að fara í innviðauppbyggingu og ég tek heils hugar undir það. Hins vegar er rétt tímasetning lykilatriði í þeim efnum. Það er veruleg uppsöfnuð þörf í vegamálum og aðrir innviðir hafa setið á hakanum, eins og við þekkjum. Það er vissulega ábyrg staða í ríkisfjármálunum að greiða niður skuldir. Sá sem hér stendur er talsmaður ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum og fjármálum almennt. Að ganga á eignir með því að halda ekki við innviðum er óskynsamlegt, svona svipað eins og að eyða engu í viðhald á eigin húsnæði, sem gerir það að verkum að verðgildi þess minnkar og jafnvel notagildið. Í áliti meiri hlutans er þess jafnframt getið að nauðsynlegt sé að forgangsraða framkvæmdum á kerfisbundinn hátt og nýta ábata og kostnaðargreiningar í því skyni. Í álitinu beinir meiri hlutinn því sérstaklega til stjórnvalda að koma á kerfisbundnari forgangsröðun framkvæmda en verið hefur fram til þessa. Ég tek heils hugar undir það. En ég vil jafnframt benda á að meiri hluti nefndarinnar hefur fram að þessu ekki sýnt í verki að hann vilji forgangsraða framkvæmdum með þeim hætti sem hér er nefnt. Má í því sambandi sérstaklega nefna breytingartillögur meiri hlutans við síðustu fjárlög og hækkun til vegamála. Þar var settur um það bil 0,5 milljarðar í samgönguverkefni sem ekki var efst á forgangslista Vegagerðarinnar. Forgangsröðun innviðafjármagnsins verður að fara þangað sem þörfin er mest. Það þarf að tryggja og ræða opinskátt. Í greinargerð 2. minni hluta er fjallað um þá annmarka í fjármálastefnunni að ekki skuli teiknaðar upp mögulegar sviðsmyndir af sveiflum á gengi krónunnar. Það er mjög mikilvægt að sviðsmyndir séu gerðar í báðar áttir. Það hefur verið rætt í þessari umræðu. Samtök fjármálafyrirtækja telja í umsögn sinni að mjúk lending hagkerfisins eftir langt hagvaxtarskeið sé ólíklegasta niðurstaðan. Fjármálaráð gagnrýnir jafnframt að gert sé ráð fyrir mjúkri lendingu í efnahagslífinu. Það er fyrst og fremst ferðamannastraumurinn sem hefur gert þessa uppsveiflu lengri. Ef ferðamönnum heldur áfram að fjölga frestast niðursveiflan. Það verður hins vegar að teljast ólíklegt. Hin hefðbundna leið er sú að krónan fellur mikið. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja kemur fram að gengið geti gefið eftir um allt að 10–30% og að kaupmáttarlækkun muni fylgja í kjölfarið. Hafa ber í huga í því sambandi huglæga þætti sem einnig munu hafa áhrif, eins og væntanlegar kjaraviðræður. Ég vil aðeins gera kjaraviðræður að umtalsefni. Ég tel að þeim hafi ekki verið gefinn nægilegur gaumur í fjármálastefnunni og umræðunni um hana hér. Fjármálastefnan gerir ráð fyrir stöðugleika. Hins vegar eru teikn á lofti um að óstöðugleiki sé fram undan vegna þeirra sviptinga sem átt hafa sér stað innan verkalýðshreyfingarinnar að undanförnu. Það er breytt staða innan hreyfingarinnar. Komið hafa fram skýr skilaboð um nýjar áherslur og stefnu. Þær lúta ekki síst að kröfum um miklar kerfisbreytingar eins og á fjármálamarkaðnum. Í samtölum sem ég átti við formenn tveggja stórra verkalýðsfélaga í þessari viku kom skýrt fram að það samtal sem stjórnvöld hafa átt við verkalýðshreyfinguna um réttindi launafólks í atvinnuleysi og fæðingarorlofi væru ekki efst á kröfugerðarlista hins almenna launamanns. Krafan er um launahækkanir í krónum talið en ekki prósentum, ásamt kröfunni um lægri vexti. Menn hafi verið tilbúnir að fórna sér fyrir vaxtakröfu lífeyrissjóðanna. En svo væri ekki lengur. Vextir og verðtrygging eru stóra málið hjá vinnandi fólki í dag. Nýir foringjar eru í verkalýðshreyfingunni og nýjar kynslóðir taka við. Mér er kunnugt um að nú þegar sé farið að teikna upp aðgerðir. Menn gera sér ekki grein fyrir því hvað gæti gerst í þessum efnum. Lágmarkstaxtinn í dag er 257.000 kr. á mánuði. Það eru skammarlega lág laun. 25% allra launamanna eru með undir 400.000 kr. á mánuði. Staðan er gerbreytt innan verkalýðshreyfingarinnar og hún er róttækari en fólk gerir sér almennt grein fyrir. Það sjáum við greinilega á því sem gerst hefur í VR og Eflingu, svo dæmi séu tekin. Þessi tvö félög eru með meiri hluta í ASÍ. Því er augljóst að það mun draga til tíðinda í forystumálum ASÍ í haust. Ríkisstjórnin getur ekki horft fram hjá þessum miklu breytingum sem við höfum orðið vitni að innan verkalýðshreyfingarinnar. Það lýtur að því sem við höfum rætt hér um, þ.e. grunngildunum. Ófyrirséðar afleiðingar og áhrif á þróun opinberra fjármála. Það tengist og hefði verið mjög mikilvægt að horfa til þess í þessari stefnu. Orðið hefur gerbreyting á verkalýðshreyfingunni sem við höfum ekki séð í áratugi. Það verður að taka tillit til þess í fjármálastefnunni. Það verður að greina stöðuna og þau áhrif sem hún mun hafa. Ég vil aðeins víkja aftur að sveiflum í gengi krónunnar. Í mars 2008 gaf krónan mikið eftir á aðeins nokkrum dögum. En ferðaþjónustan hjálpaði okkur einnig mikið að ná okkur á strik eftir hrun, eins og allir vita. Styrking krónunnar leiðir af því. En styrkingin hefur áhrif á atvinnumynstrið í landinu og skapar t.d. erfiðleika fyrir útflutningsgreinarnar. Hátt gengi styrkir hins vegar kaupmátt. Stjórnvöld geta ekki leitt hjá sér þau efnahagslegu áhrif og vaxtarverki sem fylgja þessu. Hagstofan spáir ekki stöðugu gengi. Við erum lítið hagkerfi og sveiflur hafa áhrif. Við verðum að búa okkur undir sveiflur en getum skiljanlega ekki spáð fyrir um alla hluti, eins og náttúruhamfarir. Það þarf að leggja meira í áhættugreiningar í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar eins og komið hefur fram hér. Hvaða áhrif það hefur ef hagvöxtur verður minni. Annar minni hluti fjárlaganefndar leggur ríka áherslu á það í nefndaráliti sínu. Varðandi spár fram í tímann er ekki langt síðan Hagstofan lækkaði spá sína. Það má því einnig velta því fyrir sér hvort fimm ára áætlun sé ekki of löng. Það er ekki algengt að þær séu svona langar. Tekið skal undir það með Samtökum fjármálafyrirtækja að fjármálastefnan verði að vera tæki þar sem við getum áttað okkur á því sem gæti gerst í hagkerfinu. Fjármálastefna meiri hlutans leiðir hins vegar ekki í ljós hvernig hugsa ber helstu áhættuþættina í ríkisrekstrinum. Stefnunni verða að fylgja fráviksspár. Hér hafa held ég flestallir lagt áherslu á það. Fráviksspár þar sem tekið er á þeim vandamála- og óvissuþáttum sem ég nefndi hér áðan. Rétt er í lokin að minnast á umsögn Seðlabankans. Bankinn hefur áhyggjur af aðhaldsleysi í ríkisfjármálum og að slakað sé á aðhaldinu; boðuð aukin útgjöld og skattalækkanir í því árferði sem við búum við í dag er afturför að mati Seðlabankans, hagstjórnarlega séð. Ég held að því sé við hæfi að ég spyrji formann fjárlaganefndar og hv. þm. Willum Þór Þórsson hvort hann telji að boðaðar skattalækkanir Sjálfstæðisflokksins, sem komu m.a. fram á nýafstöðnu flokksþingi þeirra, séu skynsamlegar hagstjórnarlega séð í því árferði sem við búum við í dag. Það væri einnig fróðlegt að fá að vita hvort þessar boðuðu skattalækkanir innan ríkisstjórnarinnar séu gerðar með samþykki Framsóknarflokks og Vinstri grænna.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða örstutt um skattamálin. Ég vil þá byrja á að vísa í stjórnarsáttmálann þar sem kveðið er á um að ríkisstjórnin vilji lækka tekjuskattinn í neðra þrepinu til þess að styðja við stöðugleika á vinnumarkaði. Þar horfum til þeirrar stöðu að nafnlaunahækkanir á undanförnum árum hafa verið verulegar á sama tíma og gengi krónunnar hefur styrkst töluvert og þrengt hefur að samkeppnisstöðu útflutningsgreinanna. En á sama tíma hefur verið viðvarandi þó nokkuð mikil spenna á vinnumarkaði, þ.e. enn er krafist frekari kjarabóta. Við slíkar aðstæður og með það skattstig sem við erum með í tekjuskattinum finnst mér það vera skynsamleg ráðstöfun að gera ráð fyrir lækkun tekjuskatts til að rýma fyrir betri kjörum án þess að það þurfi allt að gerast í gegnum launaliðinn í kjarasamningum. Þessu tengt er orðið brýnt að við tökum til endurskoðunar samspil tveggja þrepa tekjuskattskerfis með persónuafslætti við þessi stóru bótakerfi sem eru stærst, barnabótakerfið og síðan vaxtabótakerfið, og þeim kerfum til viðbótar ívilnanir í tekjuskatti í gegnum úttektir í sérseignarsparnaði; síðan ofan á þetta koma húsnæðisbætur vegna leigjenda. Það væri hægt að halda áfram og fara út í almannatryggingakerfið og benda á barnalífeyri þar. Þetta er orðið gríðarlega flókið samspil margra bótakerfa [[Forseti hringir.]]við tekjuskattskerfið og full ástæða til að fara yfir það hvort við getum betur náð markmiðum okkar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessa yfirferð. Eins og ég nefndi áðan átti ég ágætt samtal við tvo verkalýðsforingja einna stærstu verkalýðshreyfinganna. Þar komu skýrt fram nýjar áherslur, þær róttæku breytingar sem við höfum heyrt af og séð. Maður upplifði þær greinilega þar. Það getur farið svo að kröfugerðin verði með þeim hætti þegar að því kemur að hér geti skapast óstöðugleiki. Vissulega skil ég þessar hugmyndir og það sem fram kom hjá hæstv. ráðherra varðandi það að eiga innlegg í þær kjaraviðræður. En það kom skýrt fram að helsta áherslumálið í þeim efnum hjá verkalýðsfélögum væru einmitt hækkanir í krónum talið, launaliðurinn, og vaxta- og verðtryggingarþátturinn. Þannig að ég er ekki viss um að skattalækkanir þær sem fjármálaráðherra boðar ráði úrslitum hvað það varðar. En ég vil nota tækifærið í því sambandi og spyrja þá hæstv. ráðherra hvernig hann telji að þær fyrirhuguðu skattalækkanir sem hann nefnir samræmist grunngildum um varfærni og stöðugleika sem fram koma í lögunum um opinber fjármál og eru þær forsendur sem stjórnvöld eiga að rökstyðja fjármálastefnuna með.
Virðulegi forseti. Jú, ég tel að þær hugmyndir sem við höfum verið að horfa til samrýmist ágætlega varfærni og stöðugleikasjónarmiðum og miklu frekar sé tilefni til að spyrja sig hvort sá útgjaldavöxtur sem verið hefur í ríkisfjármálunum sé í samræmi við stöðugleika og varfærni. Tökum sem dæmi 15 milljarða viðbótarútgjöld frá fyrra fjárlagafrumvarpi síðasta árs. Ef við tökum saman veikleika í rekstri ríkisins á síðasta ári og endanlega samþykkt fjárlög fyrir árið 2018 borin saman við fjárlagafrumvarp árið 2017 er þar um að ræða marga tugi milljarða í viðbótarútgjöld. Við erum að ráðstafa þessum fjármunum í samfélagsleg verkefni en vaxtarhraðinn í útgjöldum er slíkur að við getum ekki haldið þannig áfram endalaust. Það er algerlega kristaltært. Það væri nær að beina sjónum sínum að því hvað við getum gert til að koma vexti útgjaldanna betur í samræmi við langtímamarkmið um varfærni og stöðugleika.
Herra forseti. Ég hef nú sagt hér fyrr að ég er talsmaður ráðdeildarsemi og skynsamlegra lausna í ríkisrekstri. Þess vegna er mjög mikilvægt að farið sé varlega því að það eru teikn á lofti um óvissuþætti. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir að einnig hafi komið fram á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, sem minnst hefur verið nokkrum sinnum á í þessum sal í dag, að hugmyndir Sjálfstæðismanna gangi út á að setja um það bil 150 milljarða í innviðauppbyggingu. Þá er spurningin hvort það sé skynsamlegt í ljósi þess að einnig eigi að huga að því að lækka skatta sé ekki í hrópandi ósamræmi við það sem Seðlabankinn hefur sagt og lagt til, og telur í raun og veru vera [[Forseti hringir.]]afturför hagstjórnarlega séð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir innleggið í þessa umræðu um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem gildir fyrir árin 2018–2022. Hv. þingmaður orðaði það einhvern veginn þannig að við værum að fara í niðursveiflu, hafi ég tekið rétt eftir. Ég spyr hann að þessu: Sér þingmaðurinn einhver sérstök merki um veikingu krónunnar sem hann hefur í augsýn í því sambandi þannig að hún gæti gefið eftir um 10–30% eins og ég held að hann hafi orðað það í sinni ræðu? Annað sem ég vildi spyrja hann um varðar þær áætlanir sem eru að koma, þ.e. fjármálaáætlun og síðan í haust samgönguáætlun sem byggist í grunninn á þessari stefnu. Hann talar um að það þurfi að forgangsraða framkvæmdum. Við höfum orðið áþreifanlega vör við það, einmitt á þessu ári, að forgangsröðun framkvæmda í vegamál samkvæmt samgönguáætlun er algjörlega marklaus. Þetta er marklaust plagg sem heitir samgönguáætlun. Hún er algjörlega vanfjármögnuð og ég veit ekki til hvers menn setja fram svona áætlanir ef það á ekkert að fara eftir þeim. Ég myndi vilja fá álit þingmannsins á þessu. Til hvers erum við að leggja fram þessar áætlanir ef á ekkert að fara eftir þeim?
Herra forseti. Aðeins varðandi gengi krónunnar. Í umsögn frá Samtökum fjármálafyrirtækja kom fram að þetta væri sviðsmynd sem gæti gerst, að gengið félli mjög skarpt á mjög skömmum tíma. Eins og ég nefndi áðan gerðist það í mars 2008. Þá var ástandið með þeim hætti að krónan féll mikið á aðeins nokkrum dögum. Þessir sérfræðingar eru fróðari um þessi mál en ég en þetta kom fram í fleiri álitum en einu. Hvaða teikn eru á lofti um að þetta gæti gerst núna? Jú, ég held að við verðum aðeins að horfa til ferðaþjónustunnar í þeim efnum. Hún hefur náttúrlega drifið þessa hagsveiflu og valdið því að gengið hefur styrkst verulega. Það er vissulega talað um ferðaþjónustuna í áliti meiri hlutans en hins vegar er nauðsynlegt að fá nánari upplýsingar um þessa áhættuþætti. Þeir eru ekki teknir fram sem voru lagðir til grundvallar þeirri spá sem var gerð. Það er t.d. ekki nægilegt að horfa einungis til þessarar kerfislægu áhættu, heldur er félagslega áhættan mjög mikilvæg. Félagsleg þolmörk þessarar greinar eru líka stór áhættuþáttur. Við verðum að horfa til orðspors greinarinnar meðal Íslendinga og þeirrar staðreyndar að þol heimamanna gagnvart ferðamönnum fer minnkandi. Við verðum að horfa til álags á náttúruna sem er víða komin að þolmörkum og einnig til þeirrar ólöglegu starfsemi sem er innan greinarinnar og fer vaxandi. Það kom fram í umsögn frá ferðaþjónustunni. Ráðuneytið horfir [[Forseti hringir.]]í fráviksspánni sérstaklega til vaxtar greinarinnar í samanburði við alþjóðlega þróun. Það er svo sem ágætt svo langt sem það nær en þetta er mikilvægur þáttur. Ég verð að koma að síðari spurningunni í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Við tókum eftir því áðan í andsvari hæstv. fjármálaráðherra að hann talaði um og hafði áhyggjur af að vaxtarhraði útgjalda væri of mikill í ríkisbúskapnum. Því spyr ég um álit þingmannsins. Hvernig telur þú að ríkisstjórnin geti nálgast það að klára sig af t.d. vegakerfinu sem ég hef sérstakar áhyggjur af? Eins og við vitum öll eru vegirnir í landinu, bæði á höfuðborgarsvæðinu, frá því og úti um allt land, að molna niður. Ég spyr þingmanninn: Hvað er til ráða? Hefur hann einhverjar hugmyndir fyrir ríkisstjórnina í þessu stóra vandamáli? Hvernig á að fjármagna uppbyggingu [[Forseti hringir.]]vegakerfisins?
Forseti biður hv. þingmann að ávarpa aðra þingmenn í samræmi við þingskapalög.
Herra forseti. Forgangsröðunin í samgöngumálunum er afar mikilvæg. Ég hef efasemdir um að meiri hlutinn muni forgangsraða með þeim hætti sem á að gera. Það kom berlega í ljós í fjárlagavinnunni fyrir jól að þegar aukafjárveitingar komu í þennan málaflokk var ekki forgangsraðað. Ég vil meina að frekar hafi verið farið eftir því hversu ákveðnir tilteknir þingmenn voru í því að í þeirra kjördæmi yrði ákveðinn vegarkafli lagaður o.s.frv. Þetta er afar mikilvægt. Í því sambandi á t.d. að horfa á umferðarþunga. Eigum við að setja 500 milljónir í vegarkafla þar sem 100 bílar keyra á sólarhring eða 500 milljónir í vegarkafla þar sem 10.000 bílar keyra á sólarhring? Þetta er það sem skiptir öllu máli. Varðandi það hvernig á að gera þetta þarf þetta náttúrlega að fara inn í [[Forseti hringir.]]ríkisfjármálaáætlun og svo í samgönguáætlun.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir prýðisræðu og vil nota tækifærið, þar sem við erum komin á seinni stig í þessari umræðu, til að þakka jafnframt góða samvinnu í hv. fjárlaganefnd, þótt við séum ekki á sama áliti þar. Ég fór hér með framsögu meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Það er svolítið merkilegt að standa hér því að hv. þingmaður varpaði til mín spurningu í ræðu sinni. Venjan er sú að sá sem kemur í andsvar spyrji spurninga. Ég ætla nú samt sem áður að reyna að svara ágætisspurningu þar sem hv. þingmaður kom inn á skatta. Vissulega eru þeir hluti af stefnumörkun. Hv. þingmaður spurði um fyrirhugaðar skattalækkanir. Það vill svo til að það er hluti af þeirri stefnu sem við ræðum hér og tengist kjarasamningum. Á blaðsíðu 10 er fjallað ágætlega um tekju- og skattastefnu. Þar segir, með leyfi forseta: „Umfang og tímasetningar aðgerða í skattamálum verða að ráðast af ýmsum þáttum, svo sem framvindu kjarasamninga á vinnumarkaði …“ Eins og hv. þingmaður kom mjög vel inn á í ræðu sinni er það mjög mikilvægt þegar við horfum á framvinduna í efnahagsmálum. Ég er fylgjandi því að lækka skatta í neðra þrepi til að koma til móts við þá sem lægri tekjur hafa. En ég varpa spurningunni þá um leið til baka til hv. þingmanns: Eigum ekki að reyna að bæta kjör þeirra sem lægri hafa launin?
Herra forseti. Ég tek heils hugar undir að það er afar brýnt að bæta kjör hins almenna launamanns í landinu. Það kom skýrt fram í viðræðum mínum við foringja verkalýðshreyfingarinnar í þessari viku og var mjög fróðlegt að heyra það sem þeir lögðu fram í þeim efnum. En nú hefur líka komið fram að meiri hlutinn hefur í hyggju að fara í mikla innviðauppbyggingu sem er vissulega nauðsynleg. Þá er spurningin þessi: Erum við ekki að spenna bogann of hátt ef við ætlum að fara í mikla innspýtingu í uppbyggingu innviða og á sama tíma að lækka skatta? Það þarf að haldast allt í hendur. Það þarf að gera þetta mjög varlega. Því að ef þessir hlutir eru ekki gerðir varlega missum við þá úr böndunum. Það græðir enginn á því. Kaupmáttarrýrnun verður, verðbólga fer upp, verðtrygging og lán okkar hækka og svo framvegis. Það er mjög mikilvægt í mínum huga að þetta sé gert af varfærni. Þess vegna höfum við þessi grunngildi í stefnunni, til þess að vera leiðarvísir í þeim efnum. Ég vil bara hvetja meiri hlutann til þess að nálgast þessa mikilvægu þætti með það í huga að við förum ekki fram úr okkur varðandi stöðugleikann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta verður jafnvægislist. Eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni náðum við greinilega toppi hagsveiflunnar um það bil í lok árs 2016 og erum í kólnandi hagkerfi. Það kom mjög vel fram í öllum umsögnum og kemur fram í hagspá Hagstofunnar að við erum ekki komin á samdráttarskeið heldur kólnandi hagkerfi að því leyti til að hagvöxtur er hér minni en verið hefur undanfarin misseri, dregið hefur úr honum. Varðandi innviðina verður þetta jafnvægi. Við eigum von á því og kölluðum eftir því í hv. fjárlaganefnd að í útfærslunni - af því að þetta er stefnumörkunarferli og ríkisfjármálaáætlun fylgir þessari stefnu og það eru mjög aðkallandi [[Forseti hringir.]]framkvæmdir fram undan í innviðauppbyggingunni - virðum við þau grunngildi sem kveðið er á um í lögum um opinber fjármál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég heyri að við erum á sömu línu hvað varðar hina mikilvægu varfærni í þessum málum og því sem fram undan er. Það er gott að heyra það frá honum. Þá höfum við grunngildin, sem mér finnast hins vegar ekki koma nægilega skýrt fram í þessari stefnu. Við sjáum t.d. að árið 2017 var hagvöxturinn um 6% og 2018 er hann kominn niður í 2,9%. Við þurfum að hafa gott teymi sem fer nákvæmlega í saumana á þessu. Komið hefur fram að margir telja þessa spá vera of bjartsýna. Þá má nefna sem dæmi að í Noregi starfa yfir 100 manns við að vinna svokallað þjóðhagsmódel. Hér var stofnun sem hafði það að markmiði á sínum tíma, en hún var lögð niður. Það eru slíkir þættir [[Forseti hringir.]]sem vissulega mætti betur fara í í þessari stefnu hvað þetta varðar. En það er þó ánægjulegt að heyra frá formanni nefndarinnar að hann er á þeirri línu að gera þetta varfærnislega, sem er vissulega mjög mikilvægt.
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að klára að fara yfir nefndarálit mitt sem ég náði ekki í fyrstu atrennu og byrja á umsögnunum. Flestir umsagnaraðilar voru sammála um það að hagspáin væri of bjartsýn. Sú skoðun staðfestist í uppfærðri þjóðhagsspá sem var gefin út 23. febrúar síðastliðinn. Þeir umsagnaraðilar sem komu fyrir nefndina eftir að hagspáin var uppfærð töldu líklegt að enn gætti of mikillar bjartsýni. Samtök fjármálafyrirtækja komast svo að orði að engin efnahagsstofnun hefði spáð efnahagssamdrætti fyrir fram. Umsagnaraðilarnir voru hins vegar yfirleitt samdóma um að forsendur fjármálastefnunnar væru ólíklegar og að mjúk lending væri ólíklegasta niðurstaðan. Í greinargerð fjármálastefnunnar er t.d. sagt að gert sé ráð fyrir því að hagvöxtur ársins 2017 verði 4,9% en í endurskoðaðri þjóðhagsspá í febrúar í ár er gert ráð fyrir því að hagvöxtur ársins 2017 hafi verið 3,8%. Samkvæmt þjóðhagsspá sem fjármálastefna byggist á er gert ráð fyrir 3,1% hagvexti árið 2018 en í uppfærðri spá er gert ráð fyrir 2,9% hagvexti. Til viðbótar við þetta fór eldri hagvaxtarspá fyrir árið 2017 úr 6% niður í þau 4,9% sem fjármálastefnan byggist á. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar segir að forsendur miðað við þá hagspá sem fjármálastefnan byggist á hafi ekki breyst mikið. Á einu ári hefur spáin um hagvöxt farið úr því að vera 6% fyrir árið 2017, með áætluðum raunhagvexti upp á 3,8%, niður í 2,9% fyrir árið 2018. Það er mikil breyting. Gögnin taka undir álit umsagnaraðila þegar kemur að bjartsýni. Viðskiptaráð Íslands gerir athugasemd við nokkur atriði í fjármálastefnunni. Ráðið varar við spá um viðskiptajöfnuð. Miðað við halla á vöruskiptajöfnuði það sem af er ársins verður að teljast ólíklegt að spá Hagstofunnar um 140 milljarða kr. viðskiptajöfnuð rætist. Einnig ber ráðið saman afgang af rekstri hins opinbera við síðustu fjármálastefnu og gerir athugasemd við að aukinn afgangur skýrist nær eingöngu af 25–40 milljarða kr. betri afkomu opinberra fyrirtækja án þess að nokkur rök séu færð fyrir bættri afkomu þeirra fyrirtækja, hvorki í greinargerð þingsályktunartillögunnar um fjármálastefnu, í upplýsingaskjali frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu né í áliti meiri hluta fjárlaganefndar þótt það komi fram eftir ábendingar Viðskiptaráðs. Meiri hluti fjárlaganefndar tekur þá undir að ekki sé stætt á að byggja aukna afkomu á betri afkomu opinberra fyrirtækja. Ríkisendurskoðun leggur áherslu á að lög um opinber fjármál kveði á um að fjármálastefnan eigi að fjalla um langtímaskuldbindingar og helst lífeyrisskuldbindingar. Óbreytt framsetning langtímaskuldbindinga ríkisins miðað við fyrri fjármálastefnur telst hins vegar ekki uppfylla að fullu ákvæði laga um opinber fjármál að mati Ríkisendurskoðunar. Þá bendir Ríkisendurskoðun á að fjármálastefnan sýni ekki þróun eigna heldur séu þær jafnaðar að hluta til á móti skuldum. Enda þótt ekki hafi enn verið lokið við vinnu vegna stofnefnahagsreikninga telur Ríkisendurskoðun að nú þegar liggi fyrir upplýsingar um marga eignaflokka ríkissjóðs, svo sem eignarhluti í opinberum fyrirtækjum, sem ætti að vera hægt að birta upplýsingar um í fjármálastefnunni. Dr. Ólafur Margeirsson fjallaði sérstaklega um 7. gr. laga um opinber fjármál og rökstuddi hvers vegna fella ætti þá grein úr lögunum. Afleiðingin af þeirri lagagrein er takmörkun á nettóaukningu fjármálalegra eigna innlenda opinbera geirans, að aukningin fari ekki niður fyrir 2,5% af landsframleiðslu. Þar með sé búið að takmarka möguleika einkageirans til þess að byggja upp fjárhagslegar nettóeignir í innlendum gjaldmiðli nema viðskiptajöfnuðurinn verði þeim mun meiri á sama tímabili. Þetta var mjög áhugaverð og fersk umsögn að lesa, með flottum stærfræðiformúlum, eða kannski nákvæmar sagt hagfræðiformúlum. Dr. Ólafur Margeirsson leggur áherslu á að þetta sé bókhaldsleg og stærðfræðileg staðreynd. Það sé ekkert annað álit í boði um þetta atriði. Aðeins um sveitarfélögin. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir að samráðsvettvangur um opinber fjármál hafi batnað mjög á undanförnu ári. Haldnir séu reglulegir fundir og að samráðið sé í góðum farvegi. Í umsögninni er lögð áhersla á að það sé á ábyrgð ríkisins að ná endum saman með tilliti til fjármálastefnunnar. Umfang ríkisins sé einfaldlega svo margfalt viðameira en starfsemi sveitarfélaganna að ábyrgðin á afkomunni hljóti fyrst og fremst að hvíla á ríkissjóði. Sveitarfélögin séu þó að skila sínu til afkomunnar, þrátt fyrir að A-hluti sveitarfélaga sé ekki sjálfbær með tilliti til þess að ekki sé bæði hægt að borga niður skuldir og fara í þær nauðsynlegu framkvæmdir sem eru fyrirsjáanlegar á næstu árum. Gert er ráð fyrir að rekstrarniðurstaða sveitarfélaga á árinu 2018 verði jákvæð um 7 milljarða kr. Það er þrátt fyrir um 9 milljarða kr., eða 31%, aukningu á fjárfestingum umfram gatnagerðargjöld en á móti eiga að koma tekjur af sölu eigna og byggingarréttar. Á árunum 2018– 2021 er gert ráð fyrir því að skuldir og skuldbindingar A-hluta sveitarfélaga lækki sem hlutfall af tekjum úr 106% í 96%. Sveitarfélögin eru því að skila sínu til afkomu opinberra aðila í heild, það er undir ríkinu komið að ná endum saman. Aðeins almennt um fjármálastefnuna sjálfa og álit meiri hlutans. Það er athyglisvert misræmi að finna í textanum, fyrir utan það sem ég hef sagt áður um grunngildin og ítreka kannski aðeins á eftir. Í fjármálastefnunni er lögð til aukning til innviða, aukning í heilbrigðiskerfi, aukning í menntamál. Þetta eru allt aukin útgjöld. Lagt er til að stofna þjóðgarð sem á að fjármagna með arðgreiðslum úr ríkisfyrirtækjum. Þá eru þær arðgreiðslur ekki notaðar í önnur verkefni og þetta er notað sem sjálfbærnirök sem þýðir að þetta kemur til með að hafa einhver áhrif mun seinna, líklega ekki á tíma þessarar fjármálastefnu. Lögð er til skattalækkun, þ.e. minni tekjur á móti þessum auknu útgjöldum til innviða heilbrigðis- og menntamála. Talað er um lýðfræðilegar breytingar sem koma til með að kosta hið opinbera meira. Það er samt talað um auknar tekjur. Það er dálítið óljóst hvaðan þær muni koma því að sagt er að tekjur eigi að vaxa í takt við verga landsframleiðslu en verið er að tala um skattalækkanir líka. Þetta er pínu óljóst. Minnst er á kjarasamninga sem skattalækkunin væntanlega er olía á, smurolía þar á, ekki hin olían. Svo er talað um stöðu yngri kynslóða á húsnæðismarkaði sem væntanlega er einhver aukakostnaður í. Eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar segir, verður einhvers konar jafnvægislist að stilla þetta af, þessa útgjaldaaukningu, þessa skattalækkun, þennan aukna kostnað vegna lýðfræðilegra breytinga og stöðu á húsnæðismarkaði, sem verður mjög áhugavert að fylgjast með hvort náist. Ég sé ekki hvernig. Í andsvörum við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur var eina hugsanlega lausnin í þessu sú að hagspáin, sem fjármálastefnan byggir á, myndi ekki standast heldur þyrfti hagvöxtur aukast. Það væri eina leiðin til að ná þessum aukatekjum. Milljarðarnir sem maður sér þarna í minnkun á afkomu miðað við fyrri fjármálastefnu, miðað við skattalækkun og þar fram eftir götunum, maður sér ekki margra milljarða myndast í öll þessi verkefni til aukningar í innviði heilbrigðiskerfis, menntamála og þess háttar. Í fjármálastefnu og áliti meiri hluta er gert ráð fyrir því að fjárfesting í heild sinni muni vaxa um 21% á árunum 2018–2023. Gert er ráð fyrir að fjárfesting hins opinbera haldi í við hagvöxtinn og verði að meðaltali 5,2% á tímabilinu. Samt er gert ráð fyrir að tekjur og útgjöld vaxi í takti við verga landsframleiðslu. Þarna er áhugavert að sjá að ef á að auka í innviðauppbyggingu en fjárfesting hins opinbera haldi samt bara í við hagvöxtinn sé ég ekki það sem aukningu. Þá er það bara ákveðinn stöðugleiki. Það er verið að nýta sama hlutfall af vergri landsframleiðslu til uppbyggingar í samfélag sem krefst aukinnar þjónustu, því að það verður einfaldlega stærra í sniðum og fleiri sem krefjast þjónustunnar. Það er óbreytt hlutfall en ekki aukning. Það er því ákveðið misræmi á sumum stöðum í fjármálastefnunni og áliti meiri hluta sem ég hefði alveg viljað fá skýringar á í umræðunni. Ég er búinn að vera aðeins að leita eftir þeim. Það er vinsælt að vísa í að hagkerfið muni ná mjúkri lendingu, en eins og umsagnaraðilar sögðu spáir enginn mjúkri lendingu. Það gerist bara ekki. Og enginn veit einu sinni hvernig á að lenda hagkerfi mjúklega því að enginn hefur gert það áður. Ef við prófuðum að fara upp í háskóla og spyrja hvernig eigi að gera það þá myndu þeir væntanlega mæla með því, eins og fjármálaráð gerir, að auka aðhaldsstigið og vona það besta. En þeir vita það kannski ekki því að það hefur aldrei verið gert, aldrei gerst áður. Um útgjaldaaukninguna. Ferðaþjónustan er áhugavert umræðuefni eins og hefur komið fram í umræðunni. Meginskýringin, eins og segir í áliti meiri hlutans, á hagvexti og viðskiptajöfnuði sem við höfum upplifað liggur í ferðaþjónustunni. Hlutdeild ferðaþjónustunnar í útflutningstekjum nam um 42% í fyrra. Til samanburðar nam hlutdeild sjávarútvegs og áls samtals 33% af útflutningstekjum í fyrra. Nóg er álið, mörg egg í sömu körfu. Þegar ferðaþjónustan er orðin 42% af útflutningstekjunum þýða allar sveiflur þar, eins og varað er við í álitinu, að við þurfum að gefa því einstaklega góðan gaum hvað er að gerast í ferðaþjónustunni. Hún er ekkert gríðarlega fyrirsjáanleg. Bæði hvað varðar efnahagslegu áhrifin og umhverfisáhrifin, sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á í ræðu sinni, er þetta gríðarlega stórt verkefni og stór áskorun á þessum tíma fjármálastefnunnar að halda vel utan um. Þar minnist ég helst á skortinn á nýsköpun sem mér finnst vanta í fjármálastefnuna og sást í fjárlögum 2018 að ekkert var lagt umfram það í nýsköpun. - Það er mjög hentugt að hæstv. ráðherra nýsköpunar gangi einmitt fram hjá þegar ég minnist á það. - Eitt af lykilatriðum þess að hafa sjálfbært hagkerfi er nýsköpun, að búa til þessi nýju verðmæti og tækni sem taka við af þessum stóru og sveiflukenndu áhættuþáttum í hagkerfinu. Að lokum vil ég endurtaka hið mikilvæga atriði sem mér finnst vanta í fjármálastefnuna. Það er þessi greinargerð sem ég hef talað um varðandi grunngildi. Jú, fjármálastefnan útskýrir grunngildin aðeins betur og fer aðeins nánar í það hvað þau þýða fyrir þessi stjórnvöld. En að öðru leyti, þegar minnst er á einhvers konar stefnu eins og að stofna þjóðarsjóð er bara sagt að það stuðli að sjálfbærni, það er ekki útskýrt hvernig. Með lækkun skulda er bara sagt að það sé líka sjálfbærniviðmið, sem ég gæti alveg rökstutt, ekkert mál, en það er bara ekki gert. Það kom fram í ræðu og andsvörum við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að það er ákveðið viðmið á skuldum hins opinbera sem lýtur að aðgangi að mörkuðum og ef við værum farin að lækka skuldir niður fyrir það og takmarka aðgengi að mörkuðum og hækka lánakostnað almenna markaðarins fer það gegn sjálfbærni. Það þarf að útskýra hvernig skuldalækkun stuðli að sjálfbærni, einfaldlega með því að segja að það muni ekki vera gengið á aðgengi hins almenna markaðar að erlendum lánum eða eitthvað því um líkt, þá væri búið að útskýra það. Það er ekkert endilega rosalega flókið, það bara vantar. Þetta leiðir mig að þessari setningu sem er sögð í fjármálastefnunni, með leyfi forseta: „Alþingi staðfestir að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. og 7. gr. laga um opinber fjármál.“ Það vantar rökstuðninginn sem er eitt af skilyrðunum í lögum um opinber fjármál. Ég hef reynt að rekja það hvernig væri hægt að birta þau rök og nota, en þau er [[Forseti hringir.]]ekki að finna. Þar af leiðandi finnst mér eina lausnin vera að vísa stefnunni aftur til ríkisstjórnarinnar til þess að hún geti rökstutt hana, alveg nákvæmlega eins og með tillögu dómsmálaráðherra að skipun dómara, hún þurfti að rökstyðja hana.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við höfum setið saman í fjárlaganefnd í svolítinn tíma. Þingmaðurinn talar mjög mikið um form. Ég hugsaði til þess líka þegar ég las yfir þetta nefndarálit sem fleiri flokkar undirrita reyndar en mig langar að spyrja fyrst og fremst út í viðhorf hv. þingmanns sem Pírata og fulltrúa þeirra. Ef hv. þm. Björn Leví Gunnarsson væri fjármálaráðherra, hvernig hefðu prósentuhlutföllin litið út í stefnunni sem hér er lögð fram? Hefði þingmaðurinn treyst sér til þess að bregðast við þeirri gagnrýni sem hann setur fram í nefndarálitinu á þeim tíma sem ríkisstjórn hefur til umráða? Hann talar um að tímaramminn gangi gegn grunngildinu um varfærni. Mig langar að spyrja hann svolítið út í pólitíkina, efnahagsstefnu Pírata, hvernig hún hefði verið uppfyllt ef þeirra hefðu verið völdin til að setja þetta fram. Mig langar líka til að spyrja um tekjumöguleika. Hér er tekið undir að fara eigi í framkvæmdir, setja aukinn kraft í viðhald og uppbyggingu, en í rauninni eru ekki beinar tillögur um hvernig beri að gera það. Ég spyr hann út í það. Þá má segja að hér hafi komið fram tillaga frá hv. þm. Pawel Bartoszek o.fl. í Viðreisn. Þetta er ekki einfalt verkefni eins og við þekkjum og töluvert af réttmætri gagnrýni og við vitum að verið er að vinna að þessu. Mig langar að fá sýn Pírata og fjármálaráðherra þeirra sem hefði væntanlega verið.
Virðulegi forseti. Ég ætla til að byrja með að vona að ég verði ekki fjármálaráðherra. Ég hef engan áhuga á því. Prósentuhlutföllin eins og ég talaði um áður væru væntanlega mjög svipuð óháð ríkisstjórn. Þetta er 0,1% til eða frá. Það yrðu ekkert stórar breytingar á tölunum þó að það muni nokkrum milljörðum, tveimur eða þremur, á hverju 0,1%. Það segir samt eitthvað. Prósentuhlutföllin væru ekkert rosalega mikið öðruvísi. Út af ábendingunum hefði ég alveg tekið undir að hækka aðhaldsstigið aðeins meira og hafa aðeins meiri afkomu. Við Píratar lögðum líka fyrstir fram skuggafjárlög fyrir kosningar. Þar vorum við með ýmsar hugmyndir um tekjuöflun. Það er hægt að fletta upp í þeim. Hausinn á mér virkar þannig að fyrst það er skrifað í tölvunni geymi ég upplýsingarnar þar án þess að hafa þær í hausnum. Ég vísa í skuggafjárlögin, þau eru til á netinu. Bregðast við ábendingum? Já, alveg tvímælalaust. Út frá samvisku og af því að ég er svo kassalaga eins og hv. þingmaður vísaði í með formið, ég tek heils hugar undir það, gæti ég ekki annað en rökstutt það sem vantar upp á, fyllt upp í rökholurnar ef svo má segja. Það er það sem drífur mig áfram. Ég finn svoleiðis mjög auðveldlega. Ef ég væri í fjármálaráðherraskóm vona ég að ég myndi til að byrja með ekki láta svoleiðis frá mér. Ef það væri fjármálaráðherra Pírata væri ég þar til að byrja með og vona að ég fengi ekki svoleiðis formrök á mig á móti en myndi reyna að laga það ef svo bæri undir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og við vitum er nefnilega ekki einfalt að leysa úr þessu. Ég er búin að skoða skuggafjárlög Pírata, gerði það fyrir kosningar og aftur áðan. Það væri áhugavert að vita hvort þingmaðurinn teldi að þau gætu gengið upp og hvort þau áform hefðu breyst eitthvað í ljósi stöðunnar akkúrat núna. Um leið og við hækkum aðhaldsstigið verðum við að horfa til þess að til framtíðar erum við að setja stór verkefni af stað sem ég held að séu dýrari en ef við myndum fresta þeim. Þess vegna finnst mér mikilvægt að Píratar setji fram að mínu viti meiri pólitík og minni excel þegar þeir tala í pontu. Mér finnst vanta að heyra meira frá ykkur um hvernig þið sjáið tekjuöflunina, hvaða framkvæmdir og áherslur ættu að vera o.s.frv. því að fjármálastefnan byggir á því að horfa til þess þótt hún sé ekki útfærslan heldur ramminn. Eins og ég sagði áðan finnst mér vanta í þetta nefndarálit einhverjar tillögur um hvernig þetta ætti að vera öðruvísi en málið er lagt hér fram. Það er bara gagnrýni á og tekið undir að mestu leyti með fjármálaráði en í raun er fjármálaráð ekki með nema að einhverju leyti ábendingar um viðbrögð. Það er líka tekið fram hjá þeim að við sumu sé hreinlega erfitt að bregðast. Þess vegna spyr ég svolítið út í þetta. Mér finnst um leið og sagt er að við séum að ganga fram gegn grunngildum að einhverju leyti skipta máli að við séum sannfærð um að okkur hefði tekist betur ef við hefðum verið í þeim stól að gera þetta plagg. Það væri innan [[Forseti hringir.]]þess tímaramma sem okkur hefði verið ætlaður og ég spyr hv. þingmann: Telur hann að hann og Píratar hefðu getað leyst úr því verkefni?
Virðulegi forseti. Það er margt hérna. Jú, við lögðum líka til hækkun útgjalda. Eins og fjármálaráðherra bendir á er það ekki eina aðhaldsmerkið hversu miklum afgangi er skilað heldur líka ákveðið jafnvægi í hækkun útgjalda og í hvaða framkvæmdir umframfé er notað. Ég tel okkur hafa verið tiltölulega nákvæm í pólitíkinni með framlagningu skuggafjárlaganna. Að sjálfsögðu breytast tímar og þróast, það eru vissar forsendur sem við höfðum þá sem ganga ekki eins vel upp núna. Það er ekkert óeðlilegt við það. Þar skiptir aðalmáli aðgengi að upplýsingum sem stjórnvöld, ráðherrarnir, hafa her manna til að afla upplýsinga fyrir sig en við ekki. Þar af leiðandi er ég miklu meira í hlutverki gæðaeftirlits núna í staðinn fyrir að reyna að búa til tillögur af því að ég hef ekki aðstöðu til þess að votta hvort þær tillögur séu raunhæfar. Skuggafjárlögin okkar eru byggð á því fjárlagafrumvarpi sem kom fram með ákveðnum breytingum og hugmyndum sem höfðu verið uppi í stjórnarmyndunarviðræðum. Við höfðum smábakgrunn að því hvernig þau hefðu getað funkerað en ekki meira en það. Það hefði þurft nánari ígrundun þegar til framkvæmda ætti að koma. Þetta er munur á því sem við höfum á Íslandi og í Svíþjóð þar sem stjórnarandstaðan leggur alla jafna fram sitt fjárlagafrumvarp og hefur aðstöðu heillar skrifstofu til að hjálpa sér við að leggja mat á skuggafjárlög og vinnu við sín eigin [[Forseti hringir.]]fjárlög. Ég vil ekki segja að þessi fjármálastefna gangi gegn grunngildum, ég er að segja að hún uppfylli þau ekki. Mér finnst munur þar á. Það er munurinn á að hafa reynt að uppfylla þau sem mér finnst skorta. Það er mín gagnrýni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni ræðu hans. Hv. þingmaður var í sinni seinni ræðu og hafði framsögu um minnihlutaálit, ræddi hagspá og þá gagnrýni sem hefur komið fram á hagspá. Við tökum undir það í meiri hluta. Þetta kom fram í fjölmörgum umsögnum en mjög uppbyggileg gagnrýni, met ég. Hann benti á skort á aðhaldi, að aðhaldsstigið væri ekki nægjanlegt. Það hefur allt komið mjög vel fram og hv. þingmaður dró það vel saman. Eins og fram hefur komið og kom fram í fyrra andsvari við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur er hv. þingmaður maður forms og gilda og þá vil ég spyrja hv. þingmann út í tvennt. Í fyrsta lagi horfum við eins og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir á 6. og 7. gr. laga um opinber fjármál, sú 6. snýr að grunngildum og sú 7. að fjármálareglunum, í stefnumörkunarferlinu öllu, bæði í stefnunni þar sem markmiðin eru sett, og svo í ríkisfjármálaáætlun sem við fjöllum um fljótlega. Hv. þingmaður sagði að það væri auðvelt að færa rök fyrir hverju og einu gildi og ég vil spyrja hvort það sé ekki sterkara samhengi á milli tölulegra gilda í einfaldleika stefnunnar og grunngilda þannig að í útfærslu ríkisfjármálaáætlunar sé mun meiri ástæða til þess [[Forseti hringir.]]færa ítarlegri rökstuðning fyrir gildunum en í stefnunni, sem er þó gert þar almennt.
Virðulegi forseti. Ég segi: Bæði betra. Það þarf líka að gera þetta í fjármálastefnunni. Tvímælalaust þarf að gera þetta í fjármálaáætlun og fjárlögum. Þetta spannar þetta allt þrennt. Það er sérstaklega tiltekið í lögum um opinber fjármál að það á að setja fram mælanleg viðmið í fjármálastefnunni þannig að við getum fylgst með hvort fjármálastefnan standist og standist tímans tönn. Einungis þannig getum við lagt mat á það hvort allt sé komið í rugl og það þurfi að gera breytingar á fjármálastefnunni. [[Gripið fram í.]]Nei, í rauninni ekki. Það er ekki endilega eðlilegt að gera betur grein fyrir því í fjármálaáætluninni. Það þarf einfaldlega líka að gera grein fyrir grunngildum og hvernig þau standast í fjármálastefnunni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég átti svo sem ekki von á öðru frá hv. þingmanni en að hann stæði við það sem hann hefur haldið fram. Vissulega benti fjármálaráð á að það væri æskilegt. Ég er nánast fullviss um að það verði til mikilla bóta í ríkisfjármálaáætlun og sem hluti af stefnumörkunarferli er alveg eins líklegt að við sjáum það sagt berum orðum, talandi um t.d. sjálfbærnihugtakið sem er vísað til almennt og í lögum af efnahagslegum toga. En þá vil ég spyrja í seinna andsvari um sjálfbærnihugtakið, ef við höldum okkur við það, því að það var athyglisvert samtal hér á milli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar og Njáls Friðberts Traustasonar um sjálfbærni þegar kemur að öðrum en beinum efnahagslegum þáttum, þá í ferðaþjónustu eins og kom fram í þeirra samtali, sem ég veit að hv. þingmaður hlustaði á og kom inn þetta hugtak á í sinni ræðu. Svo er í umsögn Samtaka iðnaðarins talað um sjálfbærni gagnvart því að láta ekki hjá liggja að fjárfesta í innviðum eða innri gerð eins og samgöngum. Vill hv. þingmaður segja eitthvað um þetta, því að lög um opinber fjármál ganga ekki svo langt að teygja þetta hugtak yfir á þessa þætti?
Virðulegi forseti. Fjármálaráð tók einmitt undir það eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti á, það fagnaði þessari auknu skilgreiningu og túlkun á grunngildum, sem hafði einmitt verið gagnrýnd í fyrri fjármálastefnu. Það er ekki nema eðlilegt. Þar er hægt að taka þar inn, miðað við þá stefnu og aðstæður sem við erum að fara í, að við ætlum að passa að fjallað sé líka um þennan hluta, kannski ekki beinan efnahagshluta heldur ferðaþjónustuna, í skilgreiningu okkar á sjálfbærni. Ef stjórnvöld hafa dálítið lausan tauminn í að geta skilgreint grunngildin á nákvæmari hátt eða meira en gert er ráð fyrir í lögum um opinber fjármál, þá geta þau sett sér meiri skorður til þess að sníða sig að vissu leyti að rökstuðningnum fyrir stefnunni sem þau setja. En þegar sá hringur er kominn, bæði skilgreiningin, stefnan og rökstuðningurinn, er hægt að gagnrýna hvort túlkunin eða skilgreiningin sé kannski of víð eða illa mælanleg. En það er ekki hægt nema að rökstuðningurinn loki hringnum. Við áttum þetta samtal fyrr í fyrstu ræðu minni varðandi það að fjármálaráð segir að æskilegt sé að grunngildin fylgi þarna með. Ég túlka það sem svo að það skuli gera, það skal, því að það segir í lögunum. Ég túlka það bara sem ákveðið stofnanamál hjá fjármálaráði, orðið „æskilegt“ var ansi oft notað í umsögn þess. Þegar ég fer í orðabókarskilgreininguna á því [[Forseti hringir.]]eru það bara lögin sem segja til um hvað það orð þýðir. Maður lendir stundum í því. [[Forseti hringir.]]Það er dálítið erfitt að lesa stofnanatexta stundum og maður þarf að lesa á milli línanna.
Herra forseti. Ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er ekki í sæti sínu. Ég mun helst beina gagnrýni minni að flokki ráðherra, ef hann vill vera hér til einhverra andsvara. En það sem skiptir mestu máli þegar við erum að loka þessari umræðu um fjármálastefnu og ég hef saknað er að þetta er stórpólitísk umræða. Það er hægt að festa sig í umræðunni um einhverjar töflur, tölur á blaði, en þetta er sennilega ein mikilvægasta umræðan sem við eigum um stefnumörkun stjórnvalda á hverjum tíma, um hlutdeild stjórnvalda í hagstjórninni. Mér finnst gott hér undir lok þessarar umræðu að rifja upp enn og aftur af hverju í ósköpunum við vorum að þessu. Þetta á jú að vera einn stærsti og veigamesti þátturinn í þeim lærdómi sem við drógum af síðasta hruni, að taka utan um hagstjórn eða réttara sagt algeran skorti á hagstjórn og sérstaklega þætti ríkisfjármálanna í hagstjórn í gegnum tíðina. Mér er það sérstaklega hugleikið og hefur verið það um langt árabil vegna þess að sprota- og tæknifyrirtækin okkar, útflutningsgreinarnar okkar, reiða sig á þessa hagstjórn og þátt ríkisins í hagstjórninni. Við tölum gjarnan um þrjá arma hagstjórnar, það eru ríkisfjármálin, peningastefnan og vinnumarkaðurinn. Ríkisvaldið hefur heldur lítið um vinnumarkaðinn að segja en þó eitthvað, en það hefur allt um ríkisfjármálin að segja og talsvert mikið um þá peningastefnu eða peningastjórn sem við störfum eftir. Enn og aftur erum við hér í raun að endurtaka sömu mistök sem fyrr. Ríkisfjármálin eru að fara út af sporinu. Við stefnum sennilega í eitt mesta eyðslukapphlaup sem fram hefur farið í seinni tíð í ríkisútgjöldum. Mér sýnist að í þessari ríkisstjórn hlaupi hver ráðherrann um annan þveran til að ná að auka útgjöld enn frekar en orðið er. Og eru þau þó ærin fyrir. Af hverju skiptir þetta svona miklu máli? Jú, við lifum á útflutningi. Einn helsti lærdómur okkar af síðasta hruni var, og við skrifuðum um það margar lærðar skýrslur, að við þyrftum að efla alþjóðageirann okkar, efla útflutningsfyrirtækin, tæknifyrirtækin, sprotafyrirtækin okkar. Við sáum það á fyrstu árunum eftir hrun að sá geiri tók mjög vel við sér. En í alþjóðlegu samhengi erum við miklir eftirbátar nágrannaþjóða okkar þegar kemur að vægi alþjóðageirans, vægi tæknigeirans, í hagkerfinu hjá okkur í landsframleiðslunni með einhver 10–12%, á meðan t.d. Svíar eru með að minnsta kosti tvöfalt það. Af hverju skiptir það máli? Við erum með útflutningsgreinar sem byggja fyrst og fremst á auðlindum. Eins og við höfum rætt, m.a. í þessari umræðu, eru þessar auðlindir allar sama marki brenndar, þær eru takmarkaðar. Þó svo að við höfum fengið verulegan búhnykk í ferðaþjónustu vitum við að þar er líka um takmarkaða auðlind að ræða. Það eru þolmörk sem við þurfum að virða. Við getum ekki vaxið endalaust í ferðaþjónustu frekar en í sjávarútvegi eða orkugeira. Þess vegna skiptir enn og aftur máli að skapa alþjóðageiranum, tæknifyrirtækjunum það umhverfi sem þau þurfa til að vaxa og dafna. Það var meginniðurstaða McKinsey-skýrslunnar á sínum tíma: Ísland verður að leggja alla áherslu á tækni- og sprotageirana. Við tölum um það mjög fjálglega á tyllidögum að við viljum efla menntakerfið, efla sprota- og tæknifyrirtækin. En niðurstaða McKinsey-skýrslunnar, niðurstaða samráðsvettvangsins, var að fyrsta meginskilyrðið til þess að alþjóðageirinn gæti vaxið hér og dafnað væri að hann fengi stöðugleika. Þess vegna fórum við í allar þessar umbætur varðandi hagstjórnina, þátt opinberra fjármála, peningastjórnar, til að skapa þessum geira nauðsynlegan stöðugleika til að geta vaxið og dafnað. Stöðugt gengi, stöðugt verðlag, eins stöðugt efnahagsumhverfi og við mögulega getum, eins lágt vaxtastig og við mögulega getum. Flokkur hæstv. fjármálaráðherra hefur talað mikið um þennan stöðugleika. Hann hefur eytt með réttu töluverðu púðri í að gagnrýna t.d. óstöðugleika á vinnumarkaði og það tjón sem hann getur valdið okkur. En á sama tíma er ekki tekið á hinum tveimur meginþáttum hagstjórnunarinnar, annars vegar peningastefnunni, þar sem flokkur hæstv. fjármálaráðherra var lengi vel með í landsfundarstefnu sinni að taka hér upp alþjóðlega gjaldgenga mynt, en þurrkaði það út úr stefnu sinni nú. Og hins vegar þeim þætti ríkisfjármálanna, að ríkisfjármálin væru ekki að magna upp hagsveifluna, eins og alltaf hefur verið, heldur þvert á móti væri reynt að taka undir með Seðlabanka, sama hvaða peningastefnu unnið væri eftir, um að skapa hér stöðugleika. Það er alveg ljóst af umræðu um fjármálastefnuna að hér er verið að endurtaka hagstjórnarmistök sem gerð voru fyrir tíu árum, líka fyrir 20 árum og fyrir 30 árum síðan. Ef við horfum á gengissögu íslensku krónunnar sést að við höfum siglt í gegnum boðaföll í gengi á tíu ára fresti allt frá lokum seinni heimsstyrjaldar hið minnsta. Þetta umhverfi er ekki vaxtarumhverfi tækni- og sprotafyrirtækja. Við getum eytt öllum þeim tíma sem við viljum í þingsal í að tala fallega um mikilvægi þess að efla menntakerfið og auka fjárfestingu í menntun, en ef við sköpum því fólki sem við ætlum að mennta ekki störf þá er líka ágætt að hafa í huga að í gegnum EES-samninginn erum við með aðgang að alþjóðlegum vinnumarkaði. Þetta vel menntaða fólk leitar einfaldlega annað. Það sjáum við á vinnumarkaðstölum okkar núna. Við höfum fyrst og fremst verið að skapa störf fyrir tiltölulega lágt menntastig að uppistöðunni til. Án þess að gera lítið úr mikilvægi ferðaþjónustunnar í þessu samhengi verðum við einhvern tíma að ná utan um hvernig við ætlum að skapa tækni- og sprotafyrirtækjunum það nauðsynlega og stöðuga efnahagsumhverfi til að þau geti vaxið og dafnað. Því að það er alveg ljóst að við erum að verða uppiskroppa með auðlindir til að leita í til að leiða hagvöxtinn áfram. Það er ekki þverpólitísk samstaða um olíunýtingu, fyrir utan það að hún hefur ekki fundist. Það er alveg ljóst að sjávarútvegi eru sömu skorður settar og fyrr. Það er alveg ljóst að það er ekki pólitísk samstaða um frekari virkjanir að neinu ráði. Við erum nokkurn veginn komin að endimörkum auðlindanýtingar þar. Við stöndum eftir með nauðsyn þess að byggja upp í tækni- og sprotafyrirtækjunum. Við sjáum enn og aftur að þar hefur nákvæmlega ekkert gerst á undanförnum árum. Þessi fyrirtæki hafa frekar verið að færa sig úr landi. Það heyrir maður og það kemur mjög skýrt fram þegar talað er við fulltrúa hagsmunasamtaka þessara fyrirtækja eins og Samtök iðnaðarins. Það er einfaldlega ekkert að frétta úr því umhverfi undangengin þrjú, fjögur ár. Þessi fyrirtæki eru að koðna niður aftur. Ég held að við þurfum að hafa það í huga þegar við ræðum fjármálastefnuna og þátt hennar í hagstjórninni, að því miður er það svo að ekki er verið að beita þessu tæki, fjármálastefnunni, í hagstjórnarlegu samhengi. Henni er beitt til að skapa ríkisstjórn útgjaldasvigrúm, númer eitt, tvö og þrjú. Það er megintilgangurinn með þeim breytingum sem gerðar voru á þessari fjármálastefnu frá þeirri fyrri. Ég er alveg sammála hæstv. fjármálaráðherra, þáverandi hæstv. forsætisráðherra, um að stefna fyrri ríkisstjórnar var síst of aðhaldssöm. En samt er verulega slakað á núna af því að meginútgangspunkturinn er ekki hagstjórnarlegur tilgangur fjármálastefnunnar. Megintilgangurinn er að skapa þessari ríkisstjórn það súrefni sem hún þarf, sem er útgjaldasvigrúm, svigrúm til að auka útgjöld enn frekar. Og það svigrúm sem við sjáum að stefnir í að hér verði slær nýtt met í útgjaldavexti ríkissjóðs í valdatíð Sjálfstæðisflokksins. Ég held að Sjálfstæðisflokkurinn ætti kannski að hætta að tala um hagstjórn. Hann sinnir henni ekki. Það er alveg deginum ljósara. Það verður því miður væntanlega hlutskipti næstu ríkisstjórnar, enn og aftur, að taka til eftir þetta útgjaldafyllirí, líkt og fyrir áratug síðan eða svo. Því miður virðist svo vera, enn og aftur, að okkur takist aldrei að höndla hamingjuna. Okkur tekst aldrei að spila vel úr góðærinu. Við förum alltaf fram úr okkur, við missum alltaf tökin. Það er nefnilega ekki góð hagstjórn, það er ekki góð stjórn á útgjöldum ríkissjóðs að eyða bara því sem aflað er. Það er nefnilega einmitt þegar fjármagnið streymir inn í ríkissjóð sem reynir á íhaldssemina sem Sjálfstæðisflokkurinn á annars svo nóg af. [[Forseti hringir.]]Það væri ágætt ef Sjálfstæðisflokkurinn gæti sýnt meiri íhaldssemi í útgjaldastjórn en hann gerir hér.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom inn á margt áhugavert í ræðu sinni. Mig langar að koma inn á nokkra þætti. Byrjum á því að velta fyrir okkur hvernig gengur í hagstjórninni. Hvernig gengur að halda verðbólgu niðri? Það gengur vel. Hvernig gengur að lækka vexti? Það hefur gengið ágætlega. Hverjir eru raunvextirnir í dag ef ungt fólk tekur húsnæðislán? Ja, þeir eru ekki neitt í líkingu við það þegar ég tók mitt fyrsta húsnæðislán og borgaði 8% fasta verðtryggða vexti. Það eru lægstu raunvextir á húsnæðislán sem við höfum séð. Hvernig gengur að reka ríkissjóð réttum megin við núllið? Það hefur gengið vel frá 2013. Hvernig gengur okkur að losna við skuldir? Ja, við höfum greitt upp 600 milljarða af skuldum frá 2013. Hvernig gengur að fá frið á vinnumarkaði? Ja, það hefur verið viðvarandi spenna en nafnlaunahækkanir í opinbera geiranum á síðustu 12 mánuðum eru þær lægstu sem við höfum séð lengi og nýbúið að framlengja kjarasamninga. Svona væri hægt að halda áfram. Hver er frumjöfnuður ríkisins, sem er vísbending um hvernig menn reka ríkið? Ja, hann er einn sá mesti í Evrópu. Ég hafna því algjörlega að það gangi illa í hagstjórninni á Íslandi. Varðandi það verkefni sem við höfum, að auka útflutningstekjurnar, er vissulega mikilvægt að horfa til tækni- og sprotafyrirtækja og þess vegna hefur ríkisstjórnin, þessi eins og sú síðasta, lagt áherslu á rannsóknir og þróun. Við erum með metnaðarfull áform í þeim efnum. En það verður auðvitað erfitt fyrir okkur að keppa t.d. við laun forritara í Búlgaríu sem fá kannski 1.000 evrur á mánuði ef við viljum halda uppi þeim lífskjörum sem við gerum hér og við getum ekki boðið upp á þau launakjör fyrir hámenntað fólk. Varðandi útflutningstekjurnar í víðara samhengi stendur upp úr að þær hafa vaxið úr um 600 milljörðum, ef við horfum bara á sjávarútveg, ál og [[Forseti hringir.]]ferðaþjónustu, á árinu 2011 upp í rétt tæplega 900 milljarða árið 2017. Að ferðaþjónustan hafi farið úr innan við 200 milljörðum upp í 500 milljarða í útflutningstekjur er það sem hv. þingmaður ætti að vera að tala um.
Forseti. Já, það gengur vissulega ágætlega að afla ríkissjóði tekna en það er ekki það sama og hagstjórn. Fé streymir inn af öllum vígstöðvum og það er það sem við höfum séð, ekki bara í þessari uppsveiflu heldur í þeirri síðustu og þarsíðustu líka, að það er ekkert sem skilar ríkissjóði meiri ávinningi en einmitt þegar vinnumarkaðurinn fer aðeins fram úr sér, launahækkanir verða aðeins of miklar, einkaneyslan rýkur upp og blessunarlega er núna, frábrugðið fyrri uppsveiflum, mikill vöxtur í nýrri útflutningsatvinnugrein. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það er gríðarlega gott hversu miklum búhnykk ferðaþjónustan hefur skilað okkur en hún er takmörkuð auðlind líkt og aðrar auðlindir okkar. Við erum enn þá í þeirri stöðu að um 90% af útflutningstekjum okkar koma frá auðlindageiranum. Við erum ekki að efla þann alþjóðageira sem við tölum alltaf um að sé svo mikilvægt fyrir okkur að efla. Það er alltaf sama grunnvandamálið, efnahagsstöðugleikinn er ekki fyrir hendi. Við getum aukið stuðning við rannsóknir og þróun, við getum aukið framlög til mennta, en það þarf að skapa störfin í þessum greinum og þau verða ekki til öðruvísi en að þessi fyrirtæki hafi stöðugleika til að starfa. Þann stöðugleika hafa þau ekki fundið á undanförnum árum þrátt fyrir allt það góðæri sem hér hefur ríkt. Það er nefnilega ekki hagstjórn þegar ríkið vex. Það er einfaldlega hin endurtekna saga að íslenska hagkerfið er gríðarlega sveiflukennt, það vex vissulega mjög hratt þegar það er að vaxa og ríkissjóður nýtur mjög góðs af, en þá einmitt gildir að gæta að í útgjaldastýringunni til að kynda ekki undir þenslunni á sama tíma og Seðlabanki reynir að spyrna við. Það er alveg rétt að raunvaxtastig hefur lækkað. Það er alveg rétt að gengið hefur styrkst. Það er fyrst og fremst þessi gengisstyrking sem hefur haldið aftur af verðbólgu því að innlend verðbólga er búin að vera meira en næg á undanförnum árum. Gengið er kannski fyrst og fremst að styrkjast af því að við erum með mjög hátt [[Forseti hringir.]]vaxtastig af því að Seðlabankinn er að reyna að halda aftur af þenslunni hér einn. Enn og aftur nýtur hann ekki stuðnings ríkisfjármálanna.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki nákvæmlega hvað hv. þingmaður telur að skipti máli í hagstjórn ef það er ekki einmitt að ná verðstöðugleikanum. Þegar við rekum þjóðarbúið þannig að við erum með góðan viðskiptajöfnuð myndi ég segja að við værum með vísbendingu um að hagstjórnarmálin væru í ágætislagi, að vextir væru á niðurleið sem og raunvaxtastigið. Þegar við greiðum upp langtímaskuldbindingar ríkissjóðs, eins og við höfum gert, og afnemum ríkisábyrgð lífeyrisskuldbindinga segi ég: Það er góð hagstjórn. Þegar hrein erlend staða þjóðarbúsins verður sú besta sem hún hefur orðið í sögunni segi ég: Við erum að gera eitthvað rétt í hagstjórninni. Þegar lánshæfi ríkisins hækkar nánast ársfjórðungslega erum við að gera eitthvað rétt í hagstjórn o.s.frv. Þegar við greiðum upp skuldir eins og við höfum gert jafnt og þétt erum við að ná árangri í hagstjórn. En þá bendir hv. þingmaður á að stöðugleiki útflutningsgreinanna sé ekki nægjanlegur, sérstaklega þeirra sem hafa heiminn allan að markaði. Það má vissulega til sanns vegar færa að samkeppnisstaða þeirra greina hefur þrengst. En hver er hinum megin við það borð? Það er hið íslenska heimili sem nýtur góðs af því sem er að gerast og þrengir að útflutningsgreinunum. Stóra spurningin er: Hvar vinnum við jafnvægið í vexti þeirra útflutningsgreina sem þrengja að hinum? Nánast öll styrking íslensku krónunnar er vegna vaxtar ferðaþjónustunnar. Þar er ekki auðvelt fyrir um að spá hvar hið nýja jafnvægi verður. Við sjáum enn, þrátt fyrir mikla styrkingu krónunnar, vöxt í ferðaþjónustunni, auknar komur ferðamanna. Ég ætla að ljúka máli mínu á að tala um ríkið og hvort það er að vaxa. Ríkið vex nefnilega ekkert mikið, mælt á mælikvarða landsframleiðslunnar, sem hlutfall af henni. Ríkið er að verða miklu sterkara, stæltara, þjóðarskrokkurinn miklu öflugri til þess að bera skuldir og skuldbindingar og útgjöld. En ríkið [[Forseti hringir.]]er ekkert að stækka mikið hlutfallslega í hagkerfinu.
Herra forseti. Já, ríkið er vissulega orðið mjög stælt. Ef við mælum þann styrkleika í heildarútgjöldum eða útgjöldum á mann er það sennilega orðið tröllvaxið. En enn og aftur, það er ekki hagstjórn að eyða peningum þegar þeir streyma inn. Hagstjórnin felst einmitt í að hafa styrkinn til að sýna myndarlegan afgang af ríkisfjármálunum þegar á þarf að halda til að halda vaxtastiginu niðri, halda gengisstyrkingum í skefjum. Við skulum átta okkur á því að þegar við horfum á t.d. nýlega könnun Samtaka atvinnulífsins á stöðu og horfum í atvinnulífinu er alveg svart og hvítt hvort við erum að horfa á innlendar þjónustugreinar eða útflutningsfyrirtæki. Útflutningsfyrirtækin hafa kvartað mjög lengi. Meira að segja ferðaþjónustan, sem er þó öðrum fremur búin að stuðla að þessari miklu gengisstyrkingu, þolir hana ekki lengur, kvartar orðið hástöfum og bendir á að það sé margt og mjög mikið að breytast í rekstrarumhverfi greinarinnar á mjög skömmum tíma. Þetta er varhugavert. Það er alveg rétt að heimilin njóta vissulega góðs af því að gengið styrkist en við erum líka að leita að stöðugleika fyrir heimilin. Við vitum alveg hvað það þýðir þegar gengið brestur. Þá brýst verðbólgan fram, verðtryggingarþátturinn kemur inn í húsnæðislán heimilanna og við stöndum enn og aftur í þeirri stöðu, eins og ég hef nefnt áður, að við erum rík á tíu ára fresti og fátæk á tíu ára fresti. Við náum sjaldan góðum stöðugleika þarna á milli. Það er þetta sem við erum að leita eftir í góðri hagstjórn, að við náum meiri stöðugleika. Stundum er betra að vaxa aðeins hægar, að ríkið gæti að sér í uppsveiflunni til að vera ekki að kynda undir hagvextinum, til þess að eiga innstæðu til að styðja við hagkerfið þegar það gefur eftir. Við upplifum enn og aftur það sama, það verður engin innstæða eftir í ríkissjóði til að styðja við hagkerfið þegar það þarf á því að halda af því að við verðum búin að lofa henni í föstum útgjöldum ríkissjóðs fram á veginn [[Forseti hringir.]]með þeirri útgjaldaaukningu sem hér er boðuð.
Virðulegi forseti. Með hliðsjón af því að í fjármálastefnunni segir: „Alþingi staðfestir að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. og 7. gr. laga um opinber fjármál“, en það er hins vegar ekki útskýrt í greinargerð fjármálastefnunnar hvernig fjármálastefnan sé samkvæm grunngildum laga um opinber fjármál getur Alþingi ekki staðfest að fjármálastefnan sé samkvæm þeim grunngildum. Því er lagt til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Hlutverk og ábyrgð þingsins er að fara yfir tillögur frá ríkisstjórn og gæðavotta þær. Það kemur upp úr krafsinu að tillaga ríkisstjórnarinnar um fjármálastefnu er ekki rökstudd samkvæmt grunngildum í lögum um opinber fjármál og það er því hlutverk okkar að vísa henni aftur til ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Hér göngum við til atkvæða um stefnu sem á að gilda óbreytt í fimm ár. Þetta er stefna sem fær falleinkunn hjá nánast öllum hagsmunaaðilum sem hana hafa lesið. Stefnan er sögð vera ógn við stöðugleikann, vera óraunsæ, ábyrgðarlaus, óvarfærin, ómarkviss, óljós, ósjálfbær, óskýr, aðhaldslítil, varasöm og ótrúverðug. Þetta er mat sérfræðinga og hagsmunaaðila. Þá er í stefnunni að finna vonda hagstjórn, hagstjórn sem gerir ráð fyrir lækkun skatta á sama tíma og útgjöld eru þanin. Enginn heilvita maður sér þetta dæmi ganga upp. Samfylkingin mun því greiða atkvæði gegn þessari gjaldþrota fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og greiða atkvæði með frávísun hennar.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ganga til atkvæða um frávísunartillögu um fjármálastefnu. Ég vil benda á það að hér er almenn túlkun á grunngildum í greinargerð stefnunnar og það er sterkt samhengi við fjármálareglur, töluleg gildi stefnunnar og alveg fráleitt að vísa stefnunni frá. Þess vegna mun ég greiða atkvæði gegn þessari frávísunartillögu.
Herra forseti. Það er ekki aðeins að það vanti allan rökstuðning með því hvernig þessi fjármálastefna eigi að uppfylla þau grunngildi sem hér liggja til grundvallar. Það er einnig alveg ljóst af öllum þeim umsögnum sem við höfum fengið að hún er hvorki sjálfbær, varfærin, né felst í henni nokkur festa í ríkisfjármálum. Þessi stefna hefur fengið algjöra falleinkunn í umsögnum. Þess vegna styðjum við frávísun hennar.
Herra forseti. Sú tillaga sem hér liggur fyrir að fjármálastefnu lýsir góðri stöðu ríkissjóðs og góðri stöðu opinberra fjármála. Hún byggir á því að við horfum fram á dvínandi hagvöxt og það er þörf fyrir það að ríkið nýti það svigrúm sem það hefur til að byggja upp innviði, sem er það sem hefur verið kallað eftir í samfélaginu en er líka til marks um góða hagstjórn. Það er líka áhugavert að benda á það að þessi fjármálastefna er sú ítarlegasta sem hefur verið lögð fram til þessa, til muna greinarbetri en þær fjármálastefnur sem hafa áður verið lagðar fram. Þannig að ég myndi segja að við séum hér í lærdómsferli með það hvernig við getum horft til lengri tíma í fjármálum og að okkur sé að fara fram í þeirri stefnumótun og að þessi fjármálastefna sé töluvert raunsærri en þær sem við höfum áður séð. Það er horfið frá þeirri stefnu sem hér áður var í tíð síðustu ríkisstjórnar um sérstakt útgjaldaþak og horft til þess hvernig við getum náð samræmi í því að lækka með markvissum hætti skuldir ríkissjóðs en byggja líka upp þá nauðsynlegu innviði sem við eigum öll að vera sammála um að sé eitt mikilvægasta hagsmunamál þessa samfélags. Þannig að ég mun alfarið leggjast gegn þessari frávísun og styð það að fjármálastefna verði afgreidd hér á Alþingi.
Virðulegi forseti. Í þessari atkvæðagreiðslu greiðum við atkvæði um það hvort eigi að koma aftur inn sú kvöð sem mörkuð var í síðustu fjármálastefnu um að öllu óreglulegu og einskiptisfjárstreymi í ríkissjóð verði varið til að hraða enn frekar niðurgreiðslu skulda eða til lækkunar á ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum í því skyni að treysta fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Það held ég að sé ábyrgt og verður gaman að sjá hvernig íhaldsmennirnir, hægri mennirnir, Sjálfstæðisflokkurinn, greiða atkvæði í þessari atkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Samfylkingin mun styðja tvo fyrstu liði þessarar breytingartillögu sem koma til atkvæðagreiðslu hér á eftir, en þeir lúta að meiri afgangi hjá hinu opinbera og hraðari niðurgreiðslu skulda en gert er ráð fyrir í núverandi stefnu. Við gerum það með svipuðum rökum og finna má í umsögn fjármálaráðs sem leggur áherslu á að sé ætlunin að treysta og styrkja innviði samfélagsins þurfi að styrkja tekjugrunn ríkisins á sama tíma. Það dugar ekki einungis að líta til gjalda þegar litið er til aðhalds, því að einnig þarf að líta til tekjuhliðarinnar. Við munum hins vegar ekki styðja 3. lið breytingartillögunnar þar sem hann gerir ráð fyrir að öllum einskiptistekjum verði varið í niðurgreiðslu skulda. Samfylkingin telur að vel komi til greina að hluti af einskiptistekjunum renni í einskiptisfjárfestingar í innviðum samfélagsins.
Virðulegi forseti. Við Píratar leggjumst einnig á móti því að öllu óreglulegu og einskiptisfjárstreymi verði varið til skuldalækkunar af því að það gætu einfaldlega verið til arðbærari leiðir til þess að verja peningnum, jafnvel innviðauppbygging sem kostnaðar- og ábatagreining myndi sýna að skilaði meiri arði en niðurgreiðsla skulda. Hún er þó auðreiknuð á meðan aðeins erfiðara er að reikna út innviðauppbyggingu, t.d. til einhverra framkvæmda. Við þurfum samt eins og fjármálaráð hefur kallað eftir að fá þær upplýsingar. Við þurfum að fá góðan lista af verkefnum sem eru kostnaðarmetin og ábatagreind til þess að við getum tekið upplýsta umræðu um það og tekið ákvarðanir um forgangsröðun á slíku einskiptisfjármagni. Þess vegna greiðum við atkvæði gegn 3. lið.
Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn samanstendur af nokkrum flokkum. Einn þeirra flokka vill auka verulega útgjöld ríkissjóðs. Einn þessara flokka vill ekki hækka skatta. Það er hægt að sameina þetta tvennt og það er gert í þessari fjármálastefnu sem hér liggur fyrir. En það þýðir að eitthvað þarf undan að láta. Það sem lætur undan er afkoma ríkissjóðs. Við teljum þetta ekki ábyrga stefnu. Við í Viðreisn teljum hins vegar þessa breytingartillögu fela í sér mun ábyrgari stefnu og greiðum því atkvæði með henni.
Virðulegi forseti. Allar umsagnir sem við höfum fengum vöruðu við kólnun hagkerfisins þannig að í ljósi þess væri eðlilegt að auka aðhald ríkisins. Það kemur hins vegar ekki einungis fram í þeim tölum sem eru hérna þó að þær sýni aukið aðhald á blaðinu miðað við fjármálastefnu ríkisins sem er núna til umfjöllunar. Það er meira undir eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði hér í ræðu áðan, með tekjuöflun og því um líkt. Þessi breyting myndi þó sýna eilítið aðhaldsstig sem er nauðsynlegt núna við kólnun hagkerfisins til þess að ná þessari mjúku lendingu sem allir vonast eftir.