Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Það er ekki hægt að ætlast til að hún þekki til einstakra eignasöluliða. Ég spurði bara ef svo vildi til að hún þekkti til málsins. Ég vil árétta þann hluta spurningarinnar um kjör lífeyrisþeganna sem lýtur að hækkunum á yfirstandandi ári og hvort það sé eins og sumir hafa haldið fram í umræðunni, að þessi hópur hafi fengið sömu hækkanir og aðrir í landinu á yfirstandandi ári og hvernig það er í laginu. Svo vegna þess að þingmaðurinn nefndi húsnæði Alþingis þá vekur afgreiðsla fjárlaganefndar á fjármagni til þess verkefnis athygli þar sem yfirstjórn þingsins, forsætisnefnd, hyggst ráðast í nýja byggingu á Alþingisreitnum. Fjárlaganefnd virðist hafa veitt fjármuni til að byggja einhverja byggingu sem aðrir aðilar höfðu áætlanir um fyrir einhverjum áratugum síðan. Ég fæ ekki betur séð en fjármagn hafi verið veitt til verkefnis sem var lagt til hliðar fyrir 80 árum eða svo og enginn er að vinna að en forsætisnefnd muni þvert á móti fá hönnun á nýju húsi á Alþingisreitnum. Þessir fjármunir eru þess vegna nokkuð sérkennilega merktir í tillögum fjárlaganefndar. Það væri gaman að heyra hvort þingmaðurinn hefði skoðun á þessari sérkennilegu málsmeðferð og þessum athyglisverðu ef ekki að segja einkennilegu vendingum um húsnæði Alþingis að undanförnu.
Hæstv. forseti. Svo ég byrji á húsnæðismálum Alþingis þá verð ég að taka undir að það sé vægast sagt furðulegt að tala um að byggja húsnæði fyrir Alþingi eftir teikningum sem eru yfir 80 ára gamlar því að það hefur ýmislegt breyst á þeim tíma varðandi kröfur sem eru gerðar til húsnæðis og hreinlega praktískra hluta í sambandi við hönnun og tækni sem ekki var til fyrir 80 árum, sem allir þingmenn nýta sér og starfsmenn Alþingis í daglegu lífi. Ég veit ekki betur en að það sem við höfum verið að ræða í hv. forsætisnefnd sé mun nútímalegra húsnæði, en ég get ekki svarað því af hverju þetta er merkt svona á þessum fjárlagalið. Ég veit ekki hvort það er talið á einhvern hátt „retró“ að vísa til 80 ára gamalla teikninga eða hvað það er. Varðandi kjör öryrkja þá er það minnisstætt að til stóð við afgreiðslu síðustu fjárlaga að hækka bætur um 3,4%, að mig minnir, en við lokaafgreiðslu fjárlaganna var ákveðið að hækka ekki bæturnar um nema 3%. Það er það sem bæturnar hafa hækkað á þessu ári. Það er alveg ljóst að það nær á engan hátt að vera sambærilegt við þær kjarabætur sem launþegar hafa fengið á þessu ári. Þess vegna er ekkert annað en sanngjörn og eðlileg krafa að bætur lífeyrisþega verði hækkaðar afturvirkt líkt og meira og minna allir aðrir í landinu hafa fengið á þessu ári.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?
Forseti. Við höfum nú fundað fram á nætur í bæði gær og fyrradag. Ég veit ekki til þess að það sé mikið í pípunum varðandi það að fólk ræði hér saman um lok þinghaldsins fyrir jólin, að menn séu eitthvað að ráða ráðum sínum. Ég vil bara fullvissa forseta um að það er greinilega ekki hér í þingsalnum sem lausnir eru að skapast akkúrat þessa dagana þannig að ég tel mikið óráð af forseta að keyra þennan fund hér inn í kvöldið og nóttina. Ég held að það væri ráðlegra að við hættum á skaplegum tíma núna fyrir helgi og fólk reyndi að stinga saman nefjum og hittast yfir helgina. Við viljum væntanlega í tilefni dagsins halda því til haga að starfsáætlun er lokið í dag. 11. desember er í dag, starfsáætlun er lokið og það er töluvert eftir. Og þó að allir samningar tækjust núna á næsta klukkutíma ættum við [[Forseti hringir.]]nokkra daga í land með að ljúka þinghaldi fyrir jól þannig að ég hvet forseta til að sýna stjórnvisku í því að leiða saman ólík sjónarmið frekar en að viðhafa hér gamaldags aðferðir um langa þingfundi.
Virðulegur forseti. Ég hef nú tvo daga í röð innt forseta eftir því hvort hann væri tilbúinn til þess að lýsa því yfir að fundir stæðu ekki lengur en til miðnættis. Það er út af fyrir sig óvenjulegt að við fundum á föstudagskvöldi yfir höfuð en það væri þó skömminni skárra ef slík yfirlýsing lægi fyrir af hálfu forseta. Ég minni á að það hefur engu skilað umræðunni að halda hér áfram á næturnar undanfarið og ítreka þá yfirlýsingu að verði þingmönnum Samfylkingarinnar boðið upp á það að flytja ræður sínar hér að næturlagi munu þeir endurflytja þær í dagsbirtu. Það verður því ekki til að stytta umræðuna með neinum hætti að beita minni hlutann slíku ofbeldi.
Í ljósi þess að það eru allmargir hv. þingmenn enn á mælendaskrá og umræðan hefur nú staðið eitthvað yfir 30 klukkutíma, sem er með því lengsta sem gengur og gerist með 2. umr. fjárlaga, er það ætlun forseta að reyna að nýta þennan dag til að unnt sé að ljúka 2. umr. fjárlaga. Það er markmið forseta með þessari beiðni hér.
Virðulegi forseti. Ég styð þá tillögu forseta og segi það sama og ég sagði í gær og í nótt, ég er tilbúinn hvenær sem er til þess að setjast niður með þingflokksformönnum stjórnarandstöðunnar til að freista þess að að semja um hvenær sé unnt að ljúka þeirri umræðu sem hér er á dagskrá. Stjórnarandstaðan er ekki tilbúin til þess og vill auðvitað vera hér í gamaldags vinnubrögðum sem snúa að því að halda eilífar ræður um þetta mál. En ég vil bara segja að ég styð tillögu sem forseti ber hér upp. Á meðan ekki er unnt að setjast niður og semja um það hvenær mögulegt er [[Gripið fram í.]]að ljúka þessari umræðu er auðvitað ekkert annað í boði en að halda fundinum áfram. Stjórnarandstaðan hefur ekki verið tilbúin til þess að gefa einhverjar vísbendingar um hvenær mögulegt sé að ljúka þessari umræðu. Á meðan er auðvitað ekkert annað í boði en að halda þá bara umræðunni áfram. Hér hafa verið fluttar fjölmargar ræður. Ég var hér í alla nótt og þar voru fjölmargar góðar ræður, [[Forseti hringir.]]skoðanaskipti. Ég hvet forseta til þess að halda þessum fundi áfram og styð þá tillögu sem forseti ber hér upp.
Virðulegi forseti. Ég skil það mætavel að virðulegi forseti vilji halda fundi áfram en tek undir að þetta er búin að vera ágæt umræða. Það eina sem maður hefur saknað virkilega úr umræðunni í nótt er hv. þm. Össur Skarphéðinsson. [[Hlátur í þingsal.]]Rétt eftir að hann hélt hér eldræðu um það að það væri enginn hv. þingmaður maður með mönnum nema vera fram í nóttina fór hann heim að sofa og hefur ekki sést síðan. Ég vonast til þess ef við verðum hérna í nótt að við sjáum hv. þingmann því að það er mun tómlegra í þingsalnum án hans. Ég held hins vegar að það væri skynsamlegt að við þingflokksformenn mundum fá okkur kaffibolla í dag og sjá hvort einhver flötur er á málum. Mér fannst hjá hv. þingflokksformönnum stjórnarandstöðunnar vera vilji til þess í þeim ræðum sem ég hlustaði á hjá þeim áðan. Alla vega tapa menn ekkert á því að setjast niður og spjalla saman, hvað sem kemur út úr því. Ég skil vel að virðulegi forseti vilji halda fundi áfram.
Hæstv. forseti. Ég er á öndverðu máli við hv. þm. Helga Hjörvar. Ég tel þvert á móti að undanfarnir dagar og umræða þeirra hafi skilað okkur mjög á leið. Umræðan hér bæði í fyrrakvöld og í gærkvöldi og nótt var afar skemmtileg og innihaldsrík. Ég fann ekki betur en að það væri bara góður hljómur í þeim ræðum sem fluttar voru hér í gær og ég hlakka til að heyra fleiri slíkar. Ég tek hins vegar heils hugar undir með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni, ég saknaði þess verulega að hafa ekki hér þann mikla heiðursmann hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Það hefði lífgað enn upp á stundina ef hann hefði séð sér fært að vera með okkur hér í gærkvöldi og nótt. Hugsanlega gerir hann okkur þann greiða að vera með okkur hér í kvöld og nótt.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjárlögin, það er komið langt inn í desember, og ég verð eiginlega að mótmæla þessu sleifarlagi hjá stjórnvöldum. Við byrjum mánuði fyrr, ég er viss um að öll þing annars staðar á Norðurlöndum eru búin að afgreiða fjárlög sín fyrir næsta ár. Við höfum verið að bíða eftir breytingartillögum, fyrst ríkisstjórnarinnar, svo meiri hlutans. Meiri hlutinn þurfti svo mikið að heyra skoðanir allra sveitarfélaganna til að geta búið til breytingartillögur. Við erum hérna með eldgamla flokka sem hafa örugglega gert þetta hundrað sinnum áður og ég skil ekki að við séum enn í þessum pakka. Vissu menn ekki í júlí að það þarf meira fé í vegasamgöngur eða meira fé í flóttamannamálin? Eru menn að fatta það í október? Ég skil ekki þetta vinnulag.
Herra forseti. Það reyndist nú meira happið fyrir meiri hlutann og ríkisstjórnina að umræðan stendur opin því að það kemur í ljós að menn hafa verið að gleyma milljörðum hér og þar sem þarf að flytja um breytingartillögur. Það hefði verið fullseint ef umræðunni hefði verið lokið. Ríkisstjórnin má nú þakka fyrir, enda var hún greinilega engan veginn tilbúin með afgreiðslu þessara mála. Það var ekki nóg að meiri hluti fjárlaganefndar færi tíu, ellefu daga fram úr eigin starfsáætlun, heldur dugði það ekki einu sinni til því að það dúkka upp milljarðarnir hér og milljarðarnir þar sem gleymdist að taka inn í fjárlögin. Það var þannig hér í gamla daga þegar oft voru næturfundir, á þeim tímum sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson saknar mjög, eins og við vitum, þá var þó ein regla sem yfirleitt var alltaf haldin, að ekki væru teknar tvær nætur í röð, það væri þannig að það væri ekki nema önnur hver nótt. Nú hefur hæstv. forseti brotið í blað og er að biðja um heimild til að halda þriðja næturfundinn í röð og það á föstudagskvöldi. Það er ekki samkvæmt neinum hefðum sem hér hafa verið. Ég verð að segja alveg eins og er að það eru mjög málefnaleg og sterk rök fyrir því [[Forseti hringir.]]að forseti gefi nú eitthvað upp um hvað hann ætlar að halda mönnum lengi hér í dag.
Það er alveg rétt að rifja það þá bara upp að sú hefð var líka til staðar varðandi 2. umr. fjárlaga. Henni lauk nánast alltaf á sama sólarhringnum og hún hófst. [[Gripið fram í.]]Nánast alltaf, það er rétt. Það er rétt að brotið var í blað, eins og forseti hefur margítrekað, haustið 2012, en forseti telur það algjörlega ástæðulaust að gera það að sérstöku viðmiði þar eftir.
Virðulegi forseti. Þetta er fyrsta fjárlagaumræða sem ég tek þátt í og mér hefur fundist umræðan almennt séð mjög góð og upplýsandi. Þannig er mál með vexti að fjárlögin koma náttúrlega allt of seint til 2. umr. þannig að það er ekkert skrýtið að við séum núna á lokadegi þingsins samkvæmt dagskrá ekki einu sinni búin með 2. umr. fjárlaga. Hins vegar legg ég til að í stað þess að vera fram á nótt þá byrjum við frekar fyrr á daginn í næstu viku og reynum að fresta nefndafundum sem hægt er að fresta fram yfir áramót til að nýta daginn betur. Ég skil það ef virðulegur forseti telur best að halda næturfundi en þá mundi ég náttúrlega vilja fá hv. erkipírata og heiðurssósíaldemókrata, Össur Skarphéðinsson, hingað í salinn til þess að veita okkur innblástur og fögnuð.
Virðulegi forseti. Það er svolítið ankannalegt að við skulum vera að ræða það að halda hér þriðja næturfundinn í fjárlagaumræðu sem í ljós hefur komið að er svo marklaus ofan á allt annað vegna þess að fjárlaganefnd hefur gleymt að gera ráð fyrir gríðarstórum útgjaldapóstum eins og kjarabótum kennara. Það kom líka í ljós varðandi fyrirhuguð fundarhöld með öldruðum og öryrkjum að formaður fjárlaganefndar taldi sig ekki hafa talnagögn sem hún hefði þurft að hafa í höndum, sem bendir til þess að tillögur meiri hlutans hafi verið lagðar inn í þingið án viðeigandi talnaforsendna. Það er ekki nóg með að þessi umræða sé orðin of löng eða henni sé haldið kjánalega til streitu með eilífum næturfundum heldur er hún marklaus. Það væri nær að fresta þessari umræðu og láta hv. fjárlaganefnd koma aftur hingað í þingið eftir samráð við fjármálaráðuneytið með réttar forsendur, réttar tölur og tryggja að ekkert hafi gleymst áður en við höldum þessari umræðu áfram.
Virðulegur forseti. Í lok þessarar fyrstu viku 2. umr. um fjárlagafrumvarpið er nú fullsnemmt að kvarta yfir því að hún sé farin að standa of lengi. Hún hefur staðið langtum skemur en hún gerði til dæmis árið 2012 og hér á Alþingi byggjum við á þeim hefðum sem forseti Alþingis markar, líka þeim sem hann sem þingmaður markaði hér haustið 2012 með 51 klukkustundar umræðu um fjárlagafrumvarpið þá. Menn undrast hér fjarveru einstakra þingmanna á næturfundum. Ég vil um það segja að ég held að ekkert sé eðlilegra en að fólk vilji bara vera heima hjá fjölskyldum sínum og mökum á næturnar fremur en hér og hitt sé það sem sé óeðlilegt, sú sókn í að vera hér á næturnar að gera ekki neitt. Eina ræðu tókst að flytja hér aðfaranótt gærdagsins. Þá ræðu hefði allt eins mátt halda í björtu og í engu [[Forseti hringir.]]styttir þessi bægslagangur umræðuna, virðulegur forseti. En að tala saman gæti gert það og ég hvet til þess að menn geri það.
Virðulegur forseti. Það er hægt að fjargviðrast yfir því að einhvers staðar á leiðinni hafi orðið mistök varðandi launaútreikning sem snýr að kennurum. Þar stendur auðvitað upp úr að þetta kristallar þá hagræðingu sem er að verða í skólakerfinu og möguleika okkar til að hækka laun kennara myndarlega sem er út af fyrir sig gott mál. Þetta er kannski vel innan við 1% eða kannski 0,1–0,15% af heildarfjárlögunum þannig að ég tel ekki að við þurfum að taka langan tíma í slíka leiðréttingu. Hún hefur örugglega áður verið framkvæmd og á einhvern tímann síðar eftir að verða framkvæmd. Ábyrgðin á þessari umræðu og því að við erum með kvöldfundi liggur hjá þingflokksformönnum, ekki forseta. Það er rangt að beina spjótum sínum að hæstv. forseta í þessu. Málið er ekki flóknara en það en að hv. þingflokksformenn setjist niður og ákveði það og við fáum óskir um það hvað stjórnarandstaðan vill halda umræðunni lengi áfram. Þá getur forseti í samráði við þá skipulagt þingstörfin í framhaldi af því. Vilja menn tala fram á mánudag, þriðjudag [[Forseti hringir.]]eða miðvikudag? Eina svarið sem hefur komið utan úr sal, virðulegur forseti, [[Forseti hringir.]]er að fólk vilji tala meðan þörf er á því. Ja, þá verður að halda fundi meðan þörf er á því. [[Forseti hringir.]]Þetta er bara mjög einfalt. Hæstv. forseta er stillt upp við vegg í þessu máli.
Forseti. Í gær fór ég heim og svæfði börnin og sofnaði líka. Tvær vökunætur í röð voru ekkert voðalega auðveldar fyrir hausinn á mér og ég er þakklátur fyrir svefninn. Hv. þm. Ásmundur Einar Daðason nefndi áðan að stjórnarandstaðan væri ekki tilbúin að ræða um þinglok, endann á þessari umræðu. Ég hef ekkert heyrt um að það hafi verið formlega komið til Pírata að minnsta kosti en ég minnist orða hér og þar í þinghúsinu sem er ekki rétt fyrir mig að upplýsa um en Ásmundur Einar getur kannski rifjað upp örstutta orðræðu hérna á miðvikudag um daginn í dag ef hann kýs svo.
Forseti minnir hv. þingmenn á að nefna aðra hv. þingmenn fullu nafni.
Virðulegur forseti. Ég skil ekki hvað menn eru að tala um hérna. Semja um lok - það eru um sex eða sjö á mælendaskrá og við erum að tala um breytingartillögur á milli umræðna upp á 10 milljarða. Af hverju ættum við ekki að vera að ræða fjárlögin? Ég skil ekki hvað menn eru að ræða, að þingflokksformenn eigi að setjast niður og semja um hvað? Má fólk ekki fara í sínar fyrstu ræður og ræða málið? Við höfum ekki haft tíma til að spyrja meiri hluta hv. fjárlaganefndar hvernig hún rökstyður allar sínar breytingartillögur sem eru margar hverjar æðidularfullar. Við verðum að ræða það í þingsal. Hér hafa margir stjórnarliðar tekið til máls. Þetta eru góðar umræður. Er hv. þm. Ásmundur Einar Daðason að segja að við séum að stunda málþóf? Nei, ég skil ekki hvað er í gangi hérna. Höldum bara áfram að ræða málin en verum fyrr á ferðinni á næsta ári. Þetta gengur auðvitað ekki svona.
Virðulegur forseti. Það er einhver misskilningur í gangi, það er enginn að tala um að hér sé málþóf í gangi. Ég hef ekki minnst á að það sé málþóf í gangi. Ég hef ekki heyrt nokkurn stjórnarliða minnast á það. Það er ekki verið að tala um að takmarka umræðu um fjárlögin, alls ekki. Það eina sem ég er að varpa til þingflokksformanna er að þeir komi sér saman um að gera einhverja áætlun um það hversu langan tíma á að taka í þessa umræðu þannig [[Gripið fram í.]]að hægt sé að skipuleggja þingstörfin í kringum það. Það eru sex á mælendaskrá, [[Gripið fram í.]]og þá ætti að vera góður tími fyrir okkur til að klára fyrir kvöldmat í öllu eðlilegu umhverfi, þá klárast þetta kannski fyrir kvöldmat. Forseti er að leita heimildar meðan hann veit ekki betur. Ef það eru bara þessir sex sem eiga eftir að ljúka máli sínu þá er það gott. Ég er alveg viss um það, virðulegur forseti, að þingflokksformenn stjórnarflokkanna eru tilbúnir til þess að tala við það fólk sem af þeirra hálfu [[Forseti hringir.]]eru á mælendaskrá til að stytta eitthvað málflutning sinn en ef það eru bara þessir sex [[Gripið fram í.]]á mælendaskrá þá klárum við þetta fyrir kvöldmat. Þá er þetta ekkert vandamál. Þá skil ég ekki vandamálið. [[Forseti hringir.]]Ábyrgðin er hjá þingflokksformönnum að klára þetta. Við bíðum eftir því hvað þið í minni hlutanum viljið gera. [[Forseti hringir.]]Hversu langan tíma viljið þið fá til að ljúka umræðum um þetta mál?
Virðulegi forseti. Út af umræðu þessu tengt er ég alla vega tilbúinn til að setjast niður og fara yfir það hvernig best sé að skipuleggja þinghaldið, en eðli málsins samkvæmt þurfum við að ræða þetta allan þann tíma og það er auðvitað réttur hv. þingmanna að taka allan þann tíma sem þeir vilja til þess að ræða fjárlögin, skárra væri það nú. Ég held hins vegar að það væri ekkert óskynsamlegt að setjast niður og sjá hvernig þetta lítur út fyrir okkur og hvort við getum náð saman um að skipuleggja þinghaldið fram að jólum. Mér sýnist við vera að stefna í það. En ef menn vilja það ekki höldum við áfram að tala um fjárlögin, sem eru afskaplega mikilvæg, og förum vel yfir þau. Það er alveg ljóst að hv. þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar ráða för hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Ég segi nei við næturfundi og sönnunin fyrir því að það er rétt afstaða er að hér voru fjárlögin leiðrétt um 1,2 milljarða í gær vegna mistaka. Næturfundir og handvömm leiða til slíkra mistaka. Varaformaður fjárlaganefndar, Guðlaugur Þór Þórðarson, sagði að við hefðum ranglega sakað fjárlaganefnd um þau mistök, þau mistök hefðu verið gerð í fjármálaráðuneytinu. Þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort mistök upp á 1,2 milljarða, sem gera afkomu ríkissjóðs verri um 1,2 milljarða í dag en leit fyrir að hún væri í gær, sýni ekki og sanni að svona vinnubrögð skila engum árangri. Mistök eru það sem leiðir af næturfundum og því að standa ekki verkáætlanir eins og meiri hlutinn hefur, þrátt fyrir meiri tíma en nokkru sinni fyrr, sýnt í fjárlagavinnunni í ár.
Forseti. Ég ætlaði að eiga orðastað við hv. þm. Ásmund Friðriksson en fékk fréttir af því rétt áður en ég kom hingað upp að hann er ekki á svæðinu. Ég hefði viljað fá að vita það eitthvað fyrr og spyr forseta hvort hv. þingmaður hafi ekki verið látinn vita af því að til stæði að eiga samræður við hann í dag og hvað skýri fjarveru hans. En málið var það að hv. þingmaður hefur lýst því yfir að hann iðrist þess mjög að hafa greitt atkvæði gegn því að leiðrétta kjör aldraðra og öryrkja í þingsal á dögunum, hann harmi það mjög, hann hafi ekki verið búinn að kynna sér málið nægilega vel og óski þess eins að geta bætt ráð sitt og lofar því reyndar í viðtölum við fjölmiðla að það muni hann gera í framtíðinni fái hann til þess tækifæri. Ég trúi hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni. Ég trúi því að hann sé þessarar skoðunar. Ég trúi því að hann vilji bæta ráð sitt og standa með því fólki sem hann telur vera sitt. Ég trúi því sömuleiðis að það séu fleiri úr hópi stjórnarliða sem eru sömu skoðunar og hv. þm. Ásmundur Friðriksson og óski þess helst í dag eftir atkvæðagreiðsluna á þriðjudaginn að geta sýnt raunverulegan vilja sinn í verki og stutt aldraða og öryrkja með því að bæta kjör þeirra í þinginu eins og til stóð að gera. Viti menn. Nú fá menn annað tækifæri. Það verðskulda allir annað tækifæri. Það tækifæri mun koma innan örfárra daga þegar minni hlutinn á þingi mun leggja fram sambærilega tillögu um kjarabætur til handa öldruðum og öryrkjum við 3. umr. fjáraukalaga. Þá fá menn tækifæri til að fara af rauða takkanum yfir á þann græna og styðja það mál. [[Forseti hringir.]]Ég vek athygli á því og hvet stjórnarliða sem hafa í huga [[Forseti hringir.]]að bæta ráð sitt að óska eftir því að fá að vera meðflutningsmenn að þeirri tillögu og ef ekki þá lýsa því yfir að þeir muni styðja hana.
Virðulegi forseti. Síðasta sólarhringinn hafa þingmenn fengið þúsundir bréfa frá almenningi í landinu vegna meðferðar í málefnum flóttamanna sem hafa orðið fjölmiðlaefni. Það er risin gríðarleg reiðialda úti í samfélaginu. Það er alveg augljóst af þessum viðbrögðum og þeirri umfjöllun sem málið hefur fengið að það er að myndast gjá milli stjórnvalda í landinu og almennings. Opinberar stofnanir sitja undir mikilli gagnrýni vegna málsmeðferðar einstakra aðila. Það má eiginlega ekki við svo búið sitja, það er þörf á því í samfélagi okkar að halda betur utan um málefni flóttamanna og það er umhugsunarefni hvernig og hvort þingið getur lagt sitt af mörkum í því efni. Hér virðist það vera á ferðinni að gæta þurfi betur að hagsmunum flóttamanna, leiðbeina þeim betur og aðstoða, en það hlutverk er sem stendur á hendi dreifðra aðila úti í samfélaginu. Útlendingastofnun hefur ákveðið hlutverk, Fjölmenningarsetur, Rauði krossinn o.s.frv. Ég held að það sem þingið geti lagt af mörkum til bóta í þessu máli sé að leggja til stofnun umboðsmanns flóttamanna. Ég held að tímabært sé að það verði sett á eina hönd að hafa hagsmuni þeirra, leiðbeina þeim og aðstoða í samskiptum við stjórnvöld og stofnanir, m.a. þær sem ég taldi upp áðan. Sú gjá sem er að myndast núna milli stjórnvalda í landinu og almennings vegna sorglegra dæma sem við höfum, þar sem birtast myndir af börnum með bangsann undir hendinni að horfa út í hinn stóra heim á leið úr landi, vekur okkur ekki tilfinningu [[Forseti hringir.]]fyrir því að við stöndum rétt að málum, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Mér er ljúft að koma hingað upp til að fara yfir afstöðu mína til kjara aldraðra og öryrkja, ekki síst eftir atkvæðagreiðslu um afturvirkar greiðslur til þessara hópa í vikunni. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar og ítreka hana hér að ég tel að lágmarksgreiðslur til aldraðra og öryrkja eigi að ná 300 þús. kr. á þeim tæpu þremur árum sem þorra launamanna eru tryggð slík lágmarkslaun. Ég hef oftar en einu sinni skýrt frá þessu viðhorfi mínu á fundum hjá mínum flokki, síðast fyrir örfáum mánuðum. Í dag fá aldraðir útborgað að lágmarki um 192 þús. kr. á mánuði en lífeyrir þeirra nemur um 225 þús. kr. Um næstu áramót hækkar þessi tala um 9,7% og fer lágmarkslífeyrir þá í um 245 þús. kr. Miðað við spá um launavísitölu bætast síðan 8% við til viðbótar eftir ár og verða lágmarksgreiðslur til aldraðra komnar yfir 260 þús. kr. Ríkisstjórnin á að stíga skrefið til fulls og tryggja þessum hópum 300 þús. kr. lágmarksgreiðslur á sama tíma og aðrir fá þær. Aldraðir og öryrkjar fengu 3% hækkun um síðustu áramót, ekki frá 1. maí, og fá 9,7% til viðbótar núna um áramótin. Því var ekki hægt að greiða atkvæði með tillögu um afturvirkni greiðslna til þessara hópa. Þeir fá ekki minna en aðrir á þessu ári. Hópur aldraðra og öryrkja getur ekki lifað af þeim lágmarksgreiðslum sem kerfið tryggir þeim í dag. Hin raunverulega kjarabót þeirra felst hins vegar í 300 þús. kr. lágmarkslífeyri, engu öðru, allra síst eingreiðslu upp á nokkrar krónur í boði stjórnarandstöðunnar. Minn ágæti félagi, Ásmundur Friðriksson, er því algjörlega á röngu róli í þessu máli. Á umræðunni er helst að skilja að ráðamenn séu [[Forseti hringir.]]vondir menn sem vilji sjúklingum, öldruðum og öryrkjum allt hið versta. [[Forseti hringir.]]Ég þekki ekki nokkurn mann sem styður ekki þessa málaflokka, hvorki innan þings né utan. Maður gæti haldið miðað við umræðuna á samfélagsmiðlum að hér væru ekkert nema [[Forseti hringir.]]illmenni. Svo er auðvitað ekki. Málefni sem tengjast öldruðum og öryrkjum eru ein af stóru málum okkar samtíðar.
Herra forseti. Ég hef óskað eftir að eiga orðastað við hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur. Hv. þingmaður er fyrsti varaformaður velferðarnefndar og þar með trúnaðarmaður síns flokks á því málasviði. Ég vil spyrja enn og aftur um kjör aldraðra og öryrkja og útkomu þeirra á þessu ári. Ég vil einfaldlega spyrja hv. þingmann hvort hún ætli eða vilji beita sér fyrir því að aldraðir og öryrkjar fái einhverjar kjarabætur hliðstæðar þeim sem aðrir hafa fengið á þessu ári og þá auðvitað afturvirkt til að nálgast það sem aðrir hafa fengið með umsömdum launahækkunum frá og með 1. mars eða 1. maí á þessu ári með úrskurði gerðardóms sem var afturvirkur til svipaðs tíma eins og í tilviki BHM til 1. mars eða nú með úrskurði kjararáðs til æðstu embættismanna, okkar sjálfra þar á meðal, sem var afturvirkur til 1. mars. Telur hv. þingmaður að það gangi upp að 3% hækkun í byrjun árs jafni kjör þessa hóps við almenna launamenn, vinnumarkaðinn sem nánast í heild sinni er væntanlega að fá launahækkanir samkvæmt vísitölu um 7–8% milli ára? Hv. þm. Karl Garðarsson má hafa þá skoðun fyrir mér að 3% séu það sama og 7–8% en ég tel það ekki. Ég spyr hv. þingmann sem hefur haft ummæli í þá veru að hún vilji beita sér í þessum efnum: Hyggst hv. þingmaður beita sér fyrir því að aldraðir og öryrkjar fái afturvirka leiðréttingu sinna mála á þessu ári? Hver er hennar afstaða til þess?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég og hv. þingmaður erum sammála um að bæta þurfi kjör bæði aldraðra og öryrkja. Það hefur verið gert á þessu kjörtímabili en afar mikilvægt er að halda áfram á þeirri braut og gera enn betur því að enn erum við með of stóran hóp sem hefur of lítið á milli handanna. Á þessu kjörtímabili setti ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks það í forgang að draga úr skerðingum sem bótaþegar sættu á síðasta kjörtímabili. Strax sumarið 2013 var afnumin sú regla að lífeyrissjóðstekjur skertu grunnlífeyri, frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega og öryrkja var hækkað, frítekjumark vegna lífeyrissjóðstekna var hækkað, víxlverkunarsamkomulag vegna bóta almannatrygginga og lífeyrissjóða var framlengt, skerðingarhlutfall tekjutrygginga var lækkað í 38,35% þann 1. janúar 2014. Þetta þýðir að bætur eru nú 7,4 milljörðum kr. hærri á ári en annars væri. Virðulegur forseti. Aðgerðir sem lúta að málaflokknum á þessu ári og því næsta eru að bætur munu hækka um 14,2 milljarða þann 1. janúar 2016, hækkun upp á 9,7% er inni í þeirri tölu og inni í þeirri tölu eru 3,9 milljarðar sem eru afturvirk hækkun vegna meðaltalslaunaþróunar á árinu. Sú hækkun bætist ofan á 4,3 milljarða sem aldraðir og öryrkjar fengu í janúar 2015. Samtals er því hækkun til málaflokksins vegna meðaltalslaunaþróunar á þessu ári 8,2 milljarðar. Hækkun á bótum til aldraðra og öryrkja frá janúar 2015–2016 er því samtals 18,5 milljarðar. Samtals skila aðgerðir kjörtímabilsins því að bætur á næsta ári verða 26,8 milljörðum hærri en þær hefðu annars verið, þ.e. 26,8 milljarðar fara beint til aldraðra og öryrkja sem er samtals 17,1% hækkun. Í lokafjárlögum síðustu ríkisstjórnar nam heildarfjármagn til málaflokks almannatrygginga 77 milljörðum, en í fjárlögum fyrir árið 2016 nemur framlagið 103 milljörðum. Eins og ég hef sagt hefur margt verið gert, en við verðum að halda áfram. Virðulegur [[Forseti hringir.]]forseti. Stóra verkefnið er ekki einskiptisaðgerð. Ég vil taka undir orð hv. þm. Karls Garðarssonar [[Forseti hringir.]]um að lágmarksgreiðslur aldraðra og öryrkja eigi að ná 300 þús. kr. á innan við þremur árum og fylgja [[Forseti hringir.]]þar með lágmarkslaunum. Ríkisstjórnin verður að stíga skrefið til fulls og tryggja þessum hópi 300 þús. kr. lágmarkslaun.
Virðulegur forseti. Undanfarnar vikur og mánuði hefur heimurinn fylgst með hættulegum siglingum flóttafólks á bátskænum yfir Miðjarðarhaf í von um að geta hafið nýtt og betra líf í Evrópu. Flestir greiða aleigu sína fyrir þetta ferðalag en um þriðjungur nær aldrei að ströndum Evrópu og misindismenn græða á tá og fingri. Það var ekki fyrr en lík lítils drengs rak á fjörur Tyrklands sem heimurinn vaknaði og fór að ræða af fullri alvöru um bága stöðu flóttamanna frá Sýrlandi. Fyrir þá sem ná ströndum Evrópu tekur við langt ferðalag upp álfuna og þegar til fyrirheitna landsins er komið tekur við löng bið og óvissa um meðferð hælisumsóknar. Sú umsóknarbeiðni endar stundum með því að hælisleitendum er snúið til baka eins og við þekkjum því miður allt of vel hér á landi. Á vettvangi Evrópuþingsins hefur sú hugmynd komið fram að Schengen-ríkin taki höndum saman og opni sameiginlegar áritunarskrifstofur í þeim ríkjum þar sem flestir flóttamenn hafast við, t.d. í Tyrklandi og Líbanon. Þar gætu flóttamenn sem vilja halda til Evrópu lagt inn hælisumsóknir og fengið þær afgreiddar í stað þess að leggja í hættulega för. Með slíkum áritunarskrifstofum væri líka hægt að uppræta ógeðslega starfsemi misindismanna sem lokka örvæntingarfulla flóttamenn út á Miðjarðarhaf. Straumur flóttamanna til Evrópu hefur vakið upp umræðuna um Schengen-samstarfið. Sumir vilja slíta því eins og örlað hefur á hér á hinu háa Alþingi. Ég mæli hins vegar með því að Alþingi Íslendinga hafi það frekar að leiðarljósi að styrkja Schengen-samstarfið með því að styðja opnun áritunarskrifstofa í flóttamannabúðum þar sem flóttamenn geta sótt um alþjóðlega vernd og mannúðaráritun, m.a. til Íslands.
Hæstv. forseti. Fyrst vil ég taka undir hér með hv. þm. Karli Garðarssyni og hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur; miðað við þau úrræði sem hæstv. ríkisstjórn hefur farið í eða úrbætur á almannatryggingakerfinu frá sumri 2013 í hækkun frítekjumarks og lækkun skerðinga og lögunum um almannatryggingar eins og þau eru núna erum við á þeirri vegferð að ekki er ólíklegt, meira að segja mjög líklegt án þess að nokkuð þurfi annað að koma til, að krafa eldri borgara og öryrkja um 300 þús. kr. lágmarkslaun verði að veruleika um áramótin 2018/2019. Við ræðum hér fjárlögin, það er mjög góð umræða. Þar er stóra efnahagsmyndin undir og íslenska krónan kemur gjarnan hér við sögu. Það má vissulega færa fyrir því rök að krónan kosti okkur nokkuð og að hluta efnahagsvanda þjóðarinnar megi rekja til hennar í háum vöxtum og óhagstæðri fjárfestingu. Við búum vissulega við háa raunvexti og gengi krónunnar hefur óhjákvæmilega áhrif á viðskipti og verðlag og veldur verðbólgu. Það er umræða sem við þurfum að taka og móta stefnu um gjaldmiðilinn okkar. En við getum í þessu samhengi skoðað tvö dæmi. Danir tengja dönsku krónuna við evruna. Þeir hafa búið við neikvæða raunvexti í alllangan tíma með tilheyrandi kostnaði fyrir fjármálakerfið sem mun á endanum lenda á almenningi. Þar er eignabóla. Þetta á sér stað í dönsku fjárlögunum núna og Danir þurfa að herða á í fjárlögum sínum. [[Forseti hringir.]]Finnar gengisfelldu sig út úr kreppu [[Forseti hringir.]]1993. Þeir eru í stórkostlegum vandræðum með evru og hafa ekki enn þá [[Forseti hringir.]]náð að aðlagast því umhverfi.
Hæstv. forseti. Ég tek heils hugar undir með þeim þingmönnum sem talað hafa á undan mér um að ríkisstjórnin er ótrauð í þeirri ætlan sinni að innan þriggja ára eða svo verði kjör aldraðra og öryrkja þannig að þeir muni bera út býtum 300 þús. kr. á mánuði. Mig langaði til þess að gera hér að umtalsefni frétt úr Morgunblaðinu í morgun um viðskiptakjör Íslands sem er mjög ánægjuleg. Þar kemur fram að lækkun hrávöruverðs í heiminum kemur okkur Íslendingum mjög til góða eins og öðrum. Fram kemur í greininni að nú í vikunni fór olíufatið í New York niður í 6,52 dollara, sem er lægsta verð frá 2009. Þau tíðindi eru afar ánægjuleg og eru til þess fallin að hér verði ekki verðbólga á næstunni nema hún verði búin til hér heima eins og til dæmis af Seðlabanka Íslands með ótrúlega háum stýrivöxtum. Það segir hér að viðskiptakjör Íslands geti batnað á þessu ári um 10–11% og munar um minna. Hins vegar er sagt hér, með leyfi forseta: „Til samanburðar er áætlað í nýjustu Peningamálum Seðlabankans sem út kom í byrjun nóvember að viðskiptakjörin geti batnað um 5% á þessu ári.“ En fram kemur í þessari frétt Morgunblaðsins í morgun að þessi bati geti orðið allt að 11%. Við sjáum þess merki, sem betur fer, að kaupmenn axla ábyrgð með því að lækka verð á vörum núna á síðustu vikum, bæði út af styrkingu krónu, og það kom reyndar fram núna í óvísindalegri verðkönnun einnar sjónvarpsstöðvarinnar að jólamatur er víða ódýrari nú en hann var á sama tíma í fyrra. Allt eru það góð tíðindi og til [[Forseti hringir.]]þess fallin að halda verðbólgu í skefjum. Vonandi verður það [[Forseti hringir.]]til eftirbreytni [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem stýra hér stýrivöxtum.
Virðulegur forseti. Ég held að við Íslendingar höfum þá hugmynd um okkur sem þjóð að ef við tökum á móti langveikum börnum, hýsum þau í nærri heilt ár, innritum þau í skólakerfið okkar, munum við ekki eftir það vísa þeim úr landi. Þess vegna held ég að mörgum sé brugðið við það sem gerðist núna í vikunni, að fólk hafi einfaldlega staðið í þeirri trú að réttindi barna í þessari stöðu væru tryggð. Sjálfur var ég fyrsti flutningsmaður að lögfestingu á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með Ólöfu Nordal og fleiri góðum þingmönnum og hélt að þau lög og margvísleg önnur lög og reglur í okkar landi tryggðu jafn augljósa hagsmuni barna og hér er um að ræða. Ég spyr þess vegna formann allsherjarnefndar: Telur hún að lög okkar og reglur í dag eigi að tryggja hagsmuni barna í tilfellum sem þessum og hvort það sé miður að ekki hafi verið látið reyna á það með áfrýjunum eða með því að nota gildandi lagaúrræði? Eða telur formaður allsherjarnefndar að lögin tryggi ekki réttindi barna í þessari stöðu? Þá spyr ég: Getum við breytt því sem gert hefur verið gagnvart þessum fjölskyldum, en ekki síður: Getum við breytt lögunum til að koma í veg fyrir að þetta gerist nokkru sinni aftur? Eigum við að flytja lagabreytingar, samþykkja þingsályktanir, eða hvaða úrræði sér formaðurinn helst til þess? Getum við bætt fyrir það sem gerst hefur gagnvart þolendunum, börnunum sem um ræðir? Hvernig getum við tryggt það að þetta komi ekki fyrir aftur? Ég held að við öll, þvert á flokka og þjóðfélagshópa, séum sammála um það að við héldum að svona [[Forseti hringir.]]gerðum við ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á og ræða um málefni hælisleitenda. Það er auðvitað erfitt að breyta því sem gert er. Ég veit að allir sem sitja í þessum sal hljóta að hafa upplifað þessa atburði eins og sú sem hér stendur. Auðvitað sker það í hjartað að sjá þá birtingarmynd löggjafans sem við sáum í þessari viku. Ég er sammála hv. þingmanni að það hefði þurft að reyna á túlkun löggjafarinnar fyrir úrskurðarnefndinni, úrskurðarnefndinni sem við sem sitjum í þessum sal settum á fót. Við færðum valdið frá ráðherra yfir í sérstaka úrskurðarnefnd sem þarf auðvitað að fá tíma til að túlka löggjöfina. Við verðum að láta reyna á ákveðin tilfelli. Að öðru leyti get ég ekki tjáð mig um efnisatriði í þessu máli vegna þess að ég hef ekki gögnin undir höndum og þekki ekki nákvæmlega forsendurnar í því, en ég tel að það mikilvægasta sem við gerum í dag sé að fá fram frumvarp innanríkisráðherra um breytingar á útlendingalögum sem þverpólitísk þingmannanefnd hefur skilað af sér til ráðherra. Sú löggjöf á að tryggja fleiri leiðir inn í landið okkar. Ég trúi á opið og lýðræðislegt samfélag. Ég vil gera fólki auðveldara að koma hingað og setjast hér að. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir Ísland að fá fleiri vinnandi hendur og fá fjölbreyttari einstaklinga sem geta lagt sitt af mörkum til að gera landið okkar enn betra. Ég trúi einnig á frelsi einstaklingsins til þess að hafa möguleikann á því að efla sig og afla sér tekna. Þá trúi ég því að flestallir Íslendingar séu sammála þessum sjónarmiðum. Þessi sjónarmið sjást í nýja frumvarpinu. Ég væri til í að ganga enn lengra en frumvarpið gengur út á en [[Forseti hringir.]]aðilar á vinnumarkaði hafa sett fyrirvara við ákveðin atriði [[Forseti hringir.]]sem leiða það af sér að erfitt er í sumum tilfellum að rýmka reglurnar meira en við gerum í drögunum, [[Forseti hringir.]]en við sjáum til hvað við gerum í þinginu. Ég vonast til þess að ráðherra leggi málið fram sem fyrst.
Virðulegur forseti. Það virðist vera hlaupinn einhver ótrúlega undarlegur skætingur í umræðuna um heilbrigðismál hér á landi. Hæstv. forsætisráðherra hefur tekið forustuna í þeim efnum í samkeppni við mjög marga aðra sigurstranglega leikmenn með nýrri grein í Fréttablaðinu í morgun þar sem hann gerir því skóna að ákveðinn læknir í samfélaginu, Kári Stefánsson, sé toppari. Kári skrifaði gagnmerka og skorinorða grein um að það væri þjóðarskömm hvernig við höguðum framlögum til heilbrigðismála hér á landi. Ég er sammála honum um það. Það er skömm að því. Það er eitt sem hæstv. forsætisráðherra má ekki komast upp með síendurtekið og það er það, þótt ekki væri annað, að fullyrða að framlög til spítalans hafi aldrei verið meiri. Hæstv. forsætisráðherra virðist vera að tala um það án þess að taka tillit til verðlags. [[Gripið fram í: Nei.]]Auðvitað eigum við að tala um framlög til spítalans á föstu verðlagi. Staðreyndin er einfaldlega sú að framlög til spítalans í ár eru 7% lægri á föstu verðlagi en þegar þau voru mest, árið 2008. Við getum skoðað alls konar aðrar tölur í þessu efni. Sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkissjóðs eru framlög til spítalans 22% lægri en þau voru 2003. Spítalinn hefur einfaldlega [[Gripið fram í.]]búið [[Gripið fram í.]]við langvarandi [[Forseti hringir.]]niðurskurð í rekstri. [[Gripið fram í.]]Og sem hlutfall af þjóðarframleiðslu erum við með mun lægri útgjöld til spítalans eða til heilbrigðismála almennt heldur en í [[Forseti hringir.]]Skandinavíu. Og í fjárfestingum í innviðum í heilbrigðisþjónustu [[Gripið fram í.]]erum við næstlægst af OECD-ríkjum, aðeins Mexíkó er lægra en við. Auðvitað er skömm að því. Auðvitað eigum við að geta talað um þessar tölur án þess að vera í einhverjum skætingi. Ef Kári Stefánsson er toppari finnst mér löngu tímabært að segja að [[Forseti hringir.]]hæstv. forsætisráðherra sé botnari. Hann finnur sífellt lægra plan [[Forseti hringir.]]til að fara á með umræðuna.
Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ég hef sífellt meiri áhyggjur af vinnubrögðunum á þingi. Nú erum við að afgreiða fjárlagafrumvarp í þriðja skipti á kjörtímabilinu og við höfum bætt við einum mánuði til að ríkisstjórnin hafi meira svigrúm. Við lendum ítrekað í því að bíða eftir breytingartillögum ríkisstjórnarinnar. Ég er svo hissa á því að fjárlagafrumvarpið sé ekki nokkurn veginn fullbúið þegar það er lagt fram, að menn séu ekki búnir að móta stefnu og viti nokkurn veginn hvernig línurnar liggja. Við erum að fara að samþykkja frumvarp, eigum eftir að samþykkja það endanlega, um opinber fjármál þar sem við þurfum að beita einhverjum allt öðrum vinnubrögðum og allt annarri hugsun í langtímastefnumótun. Hvernig ætlum við að gera það ef við getum ekki afgreitt ein lítil fjárlög fyrir eitt ár nema með þeim ruglingi sem er hér í gangi? Við fáum 10 milljarða á milli umræðna í breytingartillögum. Það er ekki lítið og ég hef áhyggjur af þessu. Væntanlega leggur ríkisstjórnin ekki fram alveg fullbúið frumvarp vegna þess að meiri hlutinn þarf að hafa einhvern jólapakka þannig að menn séu með eitthvert svigrúm til að breytingartillögur geti komið frá meiri hlutanum, en þetta eru engin vinnubrögð. Ég er hissa á þessu og ég hef áhyggjur af því að við séum í rauninni bara ekkert í færum til að fara yfir í nýtt kerfi sem kallar á mikinn aga, stefnumótun og miklu meiri fyrirsjáanleika ef þetta eru vinnubrögðin. Ég leyfi mér að fullyrða að það sé búið að samþykkja fjárlög annars staðar á Norðurlöndunum. Það er töluvert síðan ég heyrði að Danmörk hefði samþykkt sín fjárlög fyrir 2016. Svo eru menn hér eitthvað að tala um [[Forseti hringir.]]næturfundi og annað. Auðvitað eigum við að ræða fjárlögin í björtu, það er bara þannig.
Virðulegi forseti. Mig langar til að vekja athygli á samstöðu- eða hvatningarfundi sem er hér fyrir utan þar sem öryrkjar og ellilífeyrisþegar hvetja okkur til að samþykkja breytingartillögu minni hlutans við fjáraukalögin varðandi greiðsluuppbót frá 1. maí. Mér finnst þau eiga þetta skilið, ekki síst út frá jafnræðis- og jafnréttissjónarmiðum þar sem líta ætti á þeirra aur sem laun. Við eigum ekki að vera með einhver önnur lög eða önnur lögmál um bætur en laun þar sem þetta er oftast eina framfærsla þeirra, jafnvel allt þeirra líf. Afturvirk launagreiðsla eða uppbót hjá þessum þjóðfélagshópi mundi skipta sköpum fyrir hann, það mundi gera það að verkum að margir gætu haldið mannsæmandi jól svona einu sinni. Það var ein kona fyrir utan sem spurði hvort hún mætti halda jólin hjá mér, einfaldlega af því að hún treysti sér ekki til þess að halda jólin sjálf. Þannig er staðan hjá mörgum þessara öryrkja og ellilífeyrisþega. Þetta er mjög hart. Fyrir utan viðhorfið sem við höfum til bótaþega, það er alveg hræðilegt, það er eins og þau hafi gert eitthvað af sér. Auðvitað eigum við að breyta hugarfarinu og hvernig við komum fram við þennan þjóðfélagshóp. Þessi 50, 100 eða 150 þús. kr. eingreiðsla, þetta eru ekki háar upphæðir, gæfi þessum þjóðfélagshópi tækifæri til að halda mannsæmandi jól. Eins og skáldið sagði, og ég vona að núverandi ríkisstjórn muni ekki sætta sig við það: „Vont er þeirra ránglæti, verra þeirra réttlæti.“ Leyfum þessu ekki að gerast.
Forseti. Hv. þm. Karl Garðarsson, 3,3% á tólf mánuðum eru minna en 9,7% á sjö mánuðum, bara til þess að leiðrétta þetta. Að því máli sem ég ætlaði að tala um, þá hafa mér borist tölvupóstar á undanförnum dögum. Ég taldi í morgun 136 pósta þar sem skorað var á þingmenn að hlusta á fjölskyldur með veik börn. Ég veit sem lítill varamannslúði að ég fæ miklu færri tölvupósta en aðrir þingmenn, miklu færri, þótt ég sé ekki með nákvæmar tölur um það. Í nokkrum öðrum löndum, t.d. Bandaríkjunum og Bretlandi, er hægt að senda inn beiðni til yfirvalda. 100 þús. undirskriftir og það kemur svar frá yfirvöldum eða umræða á þingi. 100 þús. undirskriftir í þessum löndum eru sama og ekki neitt, þetta eru 0,04% af kjósendum í Bandaríkjunum og 0,2% í Bretlandi. Á Íslandi væru þetta í kringum 100–450 undirskriftir með sama hlutfalli. Í frumvarpi stjórnlagaráðs er talað um 2% landsmanna og 10% landsmanna sem geti haft áhrif á gang mála á Alþingi, það eru 4.600 manns til að mynda, tífalt fleiri en viðmiðið í Bretlandi. Ég skora á Alþingi að fara að hlusta aðeins betur á það sem fólk er að segja. Meira lýðræði, ekki minna, ekki bara á fjögurra ára fresti. Á sama tíma getum við auðvitað ekki haft þá starfssiði að einstaka mál geti verið háð duttlungum þingmanna. [[Forseti hringir.]]Við verðum eins og hv. þm. Helgi Hjörvar sagði að vera með skýrt ferli og lögin skýr. Af hverju dettur þetta fólk svona inn á milli? Ég kalla eftir lagfæringum.
Virðulegi forseti. Við tölum oft eins og himnaríki sé annars staðar á Norðurlöndunum. Ég hef komið þangað og ég fullyrði að það er ekki rétt. Hins vegar getum við lært mikið af þeim og við erum hérna að reyna að fóta okkur í umhverfi í ríkisfjármálum sem tekur mið af því sem gengið hefur vel þar. Það er rétt sem hér hefur komið fram, okkur vantar svolítið á að komast þangað, í það minnsta í umræðunni. Ég veit ekki hvernig umræðan er í þjóðþingum annarra landa hvað þetta varðar og ég efast um að það sé jafn gott og við teljum að það sé þegar við tölum um það hér. Ég treysti því í það minnsta að menn séu meira að ræða um stærri hlutina og heildarmyndina, séu að taka mið af breytingum í nánustu framtíð sem við þekkjum en við gerum hér. Ég vona að þeir aðilar sem tala með þessum hætti fylgi því eftir í verki því að til dæmis erum við ekkert að ræða hér um forgangsröðun varðandi fjármálin, hvergi sparnað svo neinu nemi. Hv. stjórnarandstaða kemur með ófjármagnaðar útgjaldatillögur og það vita allir sem vilja vita það að stjórnmálamaður sem setur milljarða í aukið skatteftirlit sem tekjur er með ófjármagnaðar tillögur, svo einfalt er það. Ég tala nú ekki um auknar arðgreiðslur. Það er meira að segja gert tortryggilegt, og ég skal bara gangast við því að ég beitti mér fyrir því, að fjármálaráðuneytið kæmi fram með upplýsingar sem eru grunnurinn að ákvörðunum sem teknar voru og við þekkjum, þannig að það væri eins skiljanlegt og mögulegt er. Við vitum að um flókið mál er að ræða. Af hverju? Vegna þess að ég held að það sé miklu betra að ræða málin út frá staðreyndum og menn hafi þekkinguna, en út frá tilfinningum. Það er bara mín einlæga skoðun. Það var mjög gott að fá fulltrúa eldri borgara og öryrkja á fund hv. fjárlaganefndar. Þau fluttu mál sitt mjög málefnalega, skýrt og vel. Þar er stórt verkefni og kannski er þessi mánuður farinn í eitthvert popúlískt karp til og frá. [[Forseti hringir.]]En við verðum að fara að klára vinnuna í Péturs Blöndals-nefndinni og vinna málefnalega að því að breyta þessu fyrirkomulagi þannig að við náum þeim árangri sem við erum öll sammála um. Það gerum við ekki í því andrúmslofti sem hér er í dag.
Virðulegi forseti. Þá er komið að því að við ræðum í 2. umr. um fjárlög fyrir árið 2016 og mikið rosalega er það gaman. Ég segi það ekki í neinu spaugi, þvert á móti. Það er mjög skemmtilegt verkefni og það er ekki vegna þess að sá sem hér stendur sé einhver sérstakur talnahaus eða áhugamaður um excel-skjöl eða flókin fjármál heldur er það það sem á bak við liggur, þ.e. málefnið og verkefnin sem opinber fjármál snúast um. Það má segja að fjárlögin séu grunnurinn að öllum þessum verkefnum því að fjárlögin fjalla um debethliðina, um útgjöld til opinberra verkefna til samrekstursins í samfélaginu. Það er dálítið merkilegt þegar maður hlustar á stjórnarliða og stjórnarandstæðinga ræða málin. Stundum fær maður á tilfinninguna að það sé himinn og haf á milli fylkinga, að sumir vilji engin opinber útgjöld og telji að skattar séu af hinu illa og aðrir séu algjörlega hinum megin. En það er ekki svo einfalt. Það er í raun og veru ótrúlegur samhljómur um stóran hluta af samrekstrinum, stóran hluta af ábyrgð okkar á sameiginlegum rekstri til þess að jafna kjör, til þess að bæta afkomu mismunandi hópa, svæða eða hvað. Þó er grundvallarmunur á því að sumir vilja ganga lengra en aðrir styttra. Mér finnst gaman að ræða opinber fjármál vegna þess að verkefnin á bak við eru í grunninn og langflest mjög uppbyggileg. Þau eru mjög mikilvæg og það ríkir um þau mikil sátt í samfélaginu þó svo að það mætti stundum halda annað á þinginu. Stærstu og mikilvægustu póstarnir eru heilbrigðismál og önnur velferðarmál. Við erum sammála um að við viljum standa vel að heilbrigðismálum. Við erum sammála um að Landspítalinn sé mikilvæg stofnun og skipti máli. Það sem er kannski óskemmtilegra í umræðunni um fjárlögin eru þau fjárlög sem liggja fyrir. Fjárlögin eru í eðli sínu þykk bók og þetta er ofsalega flókinn reikningur, enda mjög miklir fjármunir undir og flókin og margvísleg verkefni. Ef maður sýður þetta niður þá er þetta samt alveg eins og hvert annað bókhald. Þetta er í raun alveg eins og heimilisbókhald því að í grunninn er þetta alltaf spurning um plús og mínus, tekjur og útgjöld. Fjárlögin eru útgjöldin, tekjurnar eigum við eftir að ræða. Eins og allir þekkja sem hafa komið eitthvað nálægt rekstri eða rekið heimili eru tvær leiðir til þess að láta niðurstöðuna enda réttum megin við núllið, til að koma út í það minnsta réttum megin við núllið og enda ekki í skuld. Það er annars vegar að halda útgjöldum niðri og hins vegar að auka tekjur. Eins og við þekkjum sjálf eru takmörk fyrir því hvað maður bætir á sig mörgum aukavinnum og vinnur stóran hluta af sólarhringnum áður en það hættir að vera uppbyggilegt. En það eru líka takmörk fyrir því hversu mikið er hægt að draga úr útgjöldum. Grunnurinn að gagnrýni minni og gagnrýni okkar í Bjartri framtíð á það hvernig ríkisstjórnin hefur komið að opinberum fjármálum er að lögð hefur verið mjög mikil áhersla á að halda tekjum niðri. Það hafa verið gerðar breytingar til þess að taka út ákveðna tekjustofna, lækka aðra og tilhneigingin hefur því miður verið sú að gera breytingar, stundum til einföldunar, eins og það er orðað þótt ekki megi alltaf sjá einföldunina í þeim aðgerðum. En tilhneigingin hefur verið sú að létta gjöldum af þeim sem eru sterkari fyrir og auka hjá almenningi, því miður. Á sama tíma hefur lækkun á tekjum, eins og ég sagði áðan, plúsmegin auðvitað áhrif á hvað hægt er að gera í útgjöldum. Þetta kemur fram í 2. málsgrein í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þá er það orðað sem svo: „Afar ánægjulegt er að tekjur ríkisins aukast og þriðja árið í röð stefnir í hallalausan ríkisrekstur.“ Það má alveg taka undir þetta. Það er auðvitað ánægjulegt. Það er mikilvægt að ríkisreksturinn sé í jafnvægi, að það séu hallalaus fjárlög, að ríkið borgi ekki óheyrilega mikið í vexti o.s.frv. En ríkisreksturinn er ekki eitthvert konsept úti í bæ heldur er hann í grunninn þjónusta. Peningar í opinberum fjármálum eru ekkert annað en bensín á þjónustuna og velferðarkerfið. Það að taka annað úr samhengi við hitt er mjög erfitt. Ég vil taka undir með hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur, framsögumanni 3. minni hluta fjárlaganefndar, sem hefur ítrekað, m.a. fyrr í dag, rætt og gagnrýnt vinnubrögð. Það er eiginlega óþolandi að þrátt fyrir góðan ásetning, og síðast rétt áðan var hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson að tala um að við yrðum að bæta vinnubrögðin, er eins og okkur takist það aldrei. Við erum að ræða á þinginu ítarlegt frumvarp um opinber fjármál þar sem verið er að gera stórar breytingar til þess að auka agann en á sama tíma finnst manni tökin á fjárlagafrumvarpinu og fjármálavinnunni vera að losna. Það er búið að lengja þann tíma sem þingið hefur til þess að fjalla um fjárlögin en samt tekst ekki að klára vinnuna, leggja fram breytingartillögur á réttum tíma. Það er eins og hinn aukni tími sé aðeins notaður til þess að teygja á málunum og á endanum er verið að vinna breytingartillögur og leggja þær fram seint og um síðir með litlum fyrirvara, í þessu tilviki um helgi, mörgum dögum eftir að það stóð til. Sömuleiðis er verið að gera alveg gríðarlega miklar breytingar á fjárlögum frá því að þau eru lögð fram og þangað til að þau komast hingað inn í 2. umr. Það skeikar um milljarða. Það er skiljanlegt að sumu leyti í svona stórum og flóknum rekstri að það verði einhverjar breytingar. Þegar verið er að vinna fjárlög að sumri til og fyrri hluta árs og leggja þau fram í september ýmsar breytur eru óljósar. Við vitum ekki nákvæmlega hverjar tekjurnar verða, hvernig efnahagslífið gengur, hvernig kostnaðurinn þróast, hve margir veikjast o.s.frv. En þegar maður skoðar og rýnir í breytingartillögur ríkisstjórnarinnar og breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar þá sjáum við því miður ákveðið stef sem við höfum séð hérna síðustu árin. Annars vegar sjáum við breytingar á áætlunum þar sem má segja að forsendurnar hafi ekki breyst svo stórkostlega heldur hafi hreinlega verið gerð mistök, eins og það var orðað hérna áðan, mistök eða rangar áætlanir í upphafi. Sumir liðir eru vanáætlaðir, eins og við ræddum í umræðunni um fjáraukalög í vikunni, eða var það í síðustu? Maður ruglast aðeins á næturfundunum. Þar var verið að setja í fjáraukalög framlög til Framkvæmdasjóðs ferðamála sem var fullljóst þegar við vorum að ræða fjárlög fyrir ári síðan að væri vanáætlaður í fjárlögunum þá. Við sjáum þetta í breytingartillögunum núna en síðan, og það þykir mér enn verra, sjáum við í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar og meiri hluta fjárlaganefndar tillögur sem eru, hvað eigum við að segja, út fyrir sviga. Þarna eru breytingartillögur um verkefni sem er óljóst af hverju voru ekki upphaflega í fjárlagafrumvarpinu, verkefni í samgöngum, verkefni í byggðamálum, sem mig langar að víkja aðeins að seinna í ræðu minni. Allt í einu dúkka þau upp á þessum hraða og á þessum hlaupum síðustu dagana og kvöldin áður en tillögurnar eru lagðar fram og það er ekki góður bragur á því. Það er sömuleiðis tilviljanakennt og erfitt, alla vega fyrir okkur í minni hlutanum, að átta okkur á rökunum á bak við sumar tillögur í breytingartillögunum þar sem verið er að setja, oft ekki stórar fjárhæðir en 5 millj kr. til þessarar stofnunar, það er verið að styrkja verkefni þarna, en maður veit að það eru margar stofnanir og mörg verkefni þarna úti sem eru ekki valin. Af hverju þau koma fram á þennan hátt í breytingartillögunum er dálítið erfitt að átta sig á. Sömuleiðis er verið að gera breytingartillögur og setja aukna fjármuni til sumra stofnana vegna yfirkeyrslu eða til þess að dekka væntanlega yfirkeyrslu en það er ekki gert í tilviki annarra stofnana. Það er gert í tilviki stofnana sem hafa verið handvaldar og maður veit ekki almennilega hvort það geti flokkast, og ég reyndar leyfi mér að efast um það, undir vönduð vinnubrögð að nokkrir hv. þingmenn í fjárlaganefnd, með fullri virðingu fyrir getu þingmanna sem eru yfirleitt mikilmenni og jafnvel ofurmenni, taki skyndilegar ákvarðanir og leggi fram breytingar á fjárlögum sem eru búin að vera í löngu ferli. Það er ekki mjög lýðræðislegt og ekki mjög þroskuð eða öguð vinnubrögð Ég vil gagnrýna það hvernig komið er fyrir okkur. Það getur verið að við Íslendingar séum orðin í eðli okkar óöguð. Það hefur kannski eitthvað með landið okkar að gera. Við erum háð veðri og aflabrögðum og höfum ekki tamið okkur aga eða framtíðarsýn, kannski vegna þess að það hefur verið erfitt í gegnum söguna að treysta á langtímahugsun. En við verðum bókstaflega að temja okkur hana, bæði vegna þess að það er að einhverju leyti hægt en það er líka eina leiðin til að byggja eitthvað upp til langframa. Hvernig er hægt að halda úti mjög mikilvægum kerfum eins og heilbrigðiskerfi án þess að vera með langtímahugsun þar í? Það segir sig sjálft að það getur hvorki verið góð nýting á fjármunum né uppbyggilegt fyrir kerfið sjálft ef við vitum ekki hvert við erum að fara með það og vitum ekki hvað þarf til þess að fjármagna það. Mig langar aðeins að ræða breytingartillögur sem minnihlutaflokkarnir á þingi sameinuðust um að leggja fram við 2. umr. fjárlaga. Í sumum stórum löndum tíðkast að stjórnarandstaðan leggi fram algjörlega sjálfstætt fjárlagafrumvarp, fullunnið jafnvel, þar sem koma fram aðrar áherslur en hjá ríkjandi stjórnvöldum. Sá siður hefur ekki orðið til á Íslandi, kannski því miður. Það hefur ef til vill eitthvað með það að gera hvað við erum lítil og tiltölulega vanmáttug öll og stjórnarandstöðuflokkarnir hafa ekki endilega burði og getu til þess að koma fram með það sem heilt ráðuneyti og ríkisstofnanir eru að kokka upp yfir allt árið. Í breytingartillögu minni hlutans er lögð áhersla á nokkur lykilatriði þar sem verið er, vil ég meina, að gera mjög góðar tillögur til þess að bæta það sem fyrir er, vegna þess að það er fullt af útgjöldum og ákvörðunum í fjárlögunum sem eru mjög jákvæð. Fullt af peningum í fjárlögunum fara til Landspítala Íslands og það er mjög jákvætt, vegna þess að annars þyrftum við að loka honum. Við í minni hlutanum erum sammála stjórnendum Landspítalans og getum eiginlega ekki annað en treyst framsetningu þeirra og því að þeir hafi góða stjórn á rekstri sínum. En þó svo að fullt af peningum fari til Landspítalans í fjárlögunum er það ekki nóg. Það eru ákveðin lykilatriði sem vantar í fjárlögunum og við gerum tillögu til þess í breytingartillögunum að fara að ráðgjöf stjórnenda Landspítalans, sem eru ekki frægir fyrir að vera að mylja undir sig eða keyra á einhverjum lúxus, eins og við vitum öll. Við gerum tillögu til þess að bæta í nauðsynlegt viðhald á húsnæði, sem er kannski afleiðing af skorti á langtímahugsun. Landspítalinn, þessi lykilheilbrigðisstofnun landsmanna, var síðast þegar ég vissi rekin í 17 eða 20 einingum, ég hreinlega man ekki fjölda húsa úti um allan bæ, samt ég held að það hafi verið byrjað, alla vega í skipulagslegu tilliti, að tala um nýjan Landspítala árið 1975. Það hefur tekið okkur í stjórn landsins og á Alþingi 40 ár að ræða það hvernig við byggjum upp nýjan nútímalegan hátæknilandspítala. Ég vona að við séum einhverju nær en við erum ekki lengra komin en svo að það vantar peninga til þess að standa fyrir nauðsynlegu viðhaldi á því húsnæði sem reksturinn er í í dag. Auk þess er áætlað að óhagræðið af því að vera í slæmu húsnæði og dreifðu kosti stofnunina einhverja milljarða á ári. Við gerum tillögu um að bæta í til Landspítalans í raun og veru því sem stjórnendurnir telja lífsnauðsynlegt fyrir stofnunina að fá inn í reksturinn, sem eru 1.400 millj. kr. í nauðsynlegt viðhald og 1.040 millj. kr. í magnaukningu, sem er áætlun spítalans að þurfi til að standa undir þjónustunni. Eins og við vitum mæðir alltaf meira og meira á heilbrigðiskerfinu, bæði er þjóðin að eldast og síðan er getan til þess að aðstoða þá sem veikir eru alltaf að batna, til allrar hamingju. Síðan áætlar Landspítalinn að það vanti 400 millj. kr. til þess að standa við gerða kjarasamninga á næsta ári og við teljum mikilvægt að leggja til að staðið verði undir því. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson talaði í ræðu rétt áðan um að breytingartillögur minni hlutans væru ekki fjármagnaðar. Ég vil mótmæla því vegna þess að við lögðum mikið upp úr því í vinnu og undirbúningi á breytingartillögunum að benda á fjármagn. Ég skal alveg taka undir að þetta eru ábendingar um tekjur sem í flestum tilvikum vantar upp á eða við teljum að hafi verið vanáætlaðar. Þegar við bendum á að arðgreiðslur frá Landsbankanum hafi verið áberandi mikið hærri en hefur verið áætlað í tekjuáætlunum ríkisstjórnarinnar þá þekkjum við ekki niðurstöðuna, við vitum hana ekki heldur áætlum við hana. Þegar við áætlum betri skattheimtu erum við auðvitað að áætla hana, en það er ekki út í loftið. Það hefur verið talað um að í innheimtu skatta á Íslandi séu tugir milljarða, maður hefur heyrt töluna 80 milljarðar, af sköttum sem löglega ættu að koma í ríkiskassann en koma ekki þangað. Fulltrúar skattyfirvalda hafa komið fyrir þingið trekk í trekk og meðal annars óskað eftir meiri fjárveitingum til að bæta skattheimtu. Þó svo að þessi fjármögnun sé ekki komin í hús, ekki frekar en stór hluti af tekjum sem ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi sínu, þá er hún ekki kokkuð upp út í loftið heldur byggir þvert á móti á miklum líkum. Við leggjum sömuleiðis til í breytingartillögunum innspýtingu til skólakerfisins og til innviðauppbyggingar í vegakerfinu, í loftslagssjóð, í græna hagkerfið, sem við getum og mundum vilja kalla fjárfestingu í framtíðinni vegna þess að það er hlutverk ríkisins að styðja við möguleika framtíðarinnar. Það að mennta ungt fólk til starfa í þjóðfélaginu er mjög mikilvæg fjárfesting. Það kostar alveg helling. Við vitum öll að menntakerfið kostar mjög mikið og það væri miklu ódýrara að sleppa því en fjárfestingin skilar sér til baka, bæði í hamingjusamari einstaklingum, sem skiptir máli, en líka í öflugra atvinnulífi og á endanum þar af leiðandi betri tekjum fyrir ríkissjóð til þess að standa undir sameiginlegum verkefnum. Þannig að við bætum í þar í breytingartillögunum. Síðan er langstærsti liðurinn í breytingartillögunum, eins og hefur komið fram og verið talsvert mikið rætt hér, að við leggjum til að 5.305 millj. kr. verði lagðar til viðbótar við hækkun örorku- og ellilífeyris til þess að tryggja það að sá hópur, sem á sér engan samningsaðila í kjörum sínum og er háður framlögum okkar frá Alþingi, sitji ekki eftir heldur fylgi launaþróun lægstu launa. Það verður að segjast eins og er að þetta er svo sjálfsagt mál að það væri þvílík skömm að því að þessi hópur, sem hefur af einhverjum ástæðum minni getu til að hafa áhrif á kjör sín og langflestir innan hans hafa ekki getu til að fara út í atvinnulífið eða auka tekjur sínar, þurfi að lifa við þau kjör sem við höfum séð og rétt hanga og jafnvel hanga ekki í lágmarkslaunum. Það er hálfgerð skömm að því fyrir þetta samfélag. Mig langaði aðeins að ræða áfram ákveðin atriði sem koma að langtímahugsuninni sem ég nefndi áðan eða ákveðinni tilhneigingu til skorts á langtímahugsun, sem er ágætlega listaður upp í nefndaráliti hv. 3. minni hluta fjárlaganefndar. Þetta eru hlutir eins og lífeyrisskuldbindingar. Við höfum rætt það að lífeyrisskuldbindingar íslenska ríkisins eru miklar. Ýmislegt hefur verið gert til þess að bókfæra þær, sem er vel, en það eru enn þá talsvert margar sem ekki eru bókfærðar, þ.e. við vitum að það er stór reikningur inn í framtíðina sem við gerum ekki ráð fyrir. Við bíðum í sjálfu sér með að taka á því vandamáli á dálítið íslenskan hátt og vonum að það gufi upp í millitíðinni. Það eru ekki góð vinnubrögð. Það er skiljanlegt að við verðum að bregðast við ófyrirséðum breytingum, stöðu fiskstofnanna við landið eða fjölda þeirra ferðamanna sem láta sér detta í hug að fljúga hingað upp eftir, álverði o.s.frv. En að við búum til óvissu sem hægt er að áætla er ekki gott. Sama má segja um Íbúðalánasjóð og stöðu hans. Hún er því miður ekki sterk og það er óljóst og ekki almennilega tekið á því hver niðurstaðan verður í honum. Áður en ég lýk ræðu minni langar mig líka til að leggja áherslu á nokkra málaflokka, vegna þess að í þessari þykku bók getum við náttúrlega ekki og ekki ástæða til þess að hver einasti þingmaður fari í gegnum hvern einasta lið. Umræðan er löng og ítarleg til þess að við þingmenn skiptum á milli okkar málaflokkum. En mig langar til að leggja áherslu á og taka undir með fleirum um þá stöðu sem verið hefur í fangelsismálum. Þar er ákveðið neyðarástand sem er mjög mikilvægt að við bregðumst betur við. Fangelsismál skipta máli. Fangelsi og refsingar eiga að vera betrunartæki og við vitum að kostnaðurinn af því að standa okkur illa í fangelsismálum og búa illa að föngum og skila þeim ekki betri aftur til samfélagsins er ekki góður, ekki frekar en kostnaður í heilbrigðiskerfinu sem verður til vegna þess að við höfum ekki staðið okkur í að fyrirbyggja sjúkdóma. Þess vegna er til dæmis gott að sjá innspýtingu í heilsugsæsluna, sem er fyrsta viðkoma sjúkra, þó svo að betur mætti gera. En fangelsismálin eru í miklum ólestri og það er mikilvægt að við horfum sérstaklega á þau. Sömuleiðis hef ég verið að garfa í málefnum innflytjenda og fólks af erlendum uppruna á Íslandi. Það verður að segjast að sá málaflokkur skiptir meira en litlu máli vegna þess að nýjustu tölur frá Hagstofunni segja að rétt tæplega 8% íbúa Íslands séu fæddir erlendis. Auðvitað eiga einhverjir þeirra íslenska foreldra, einn eða tvo, en langflestir ekki og langflestir hafa þeir annað tungumál en íslensku að móðurmáli. Sá hópur er hluti landsmanna og mikilvægur hluti landsmanna, ekkert síður en aðrir Íslendingar, bæði þegar kemur að atvinnulífinu og samfélaginu almennt. Ég hef áhyggjur af því að við séum að lenda á sama stað og margar nágrannaþjóðir okkar sem hafa ekki hugað nógu vel að þjónustu við þennan hóp, að það verði vandamál. Við þekkjum það sjálf þegar við erum í útlöndum að við stöndum ekki eins vel að vígi og heimamenn. Þegar maður skoðar fjárlagafrumvarpið, sem er byggt á ákveðnum ramma sem er endurtekinn ár frá ári og síðan fyllt upp í hann, eru sorglega fáir skýrir fjárlagaliðir sérstaklega um málefni og stuðning við málefni innflytjenda á Íslandi. Það fjármagn sem fer í málaflokkinn er dálítið falið inni í safnliðum ráðuneytanna og beinlínis inni í rekstrarfé viðkomandi stofnana. Þegar kemur til dæmis að því að stofnanir standi samkvæmt lögum að túlkaþjónustu fyrir útlendinga sem þangað sækja þá er því miður misbrestur á því að almennilega sé staðið að verki. Sumar stofnanir telja sig hreinlega ekki hafa fjármagn til þess að veita þá þjónustu fullkomlega meðan aðrar stofnanir leggja áherslu á það. En þessi túlkaþjónusta sést hvergi beinlínis í fjárlögunum. Þetta er enn annað dæmi um það að litlir fjármunir geta breytt alveg afskaplega miklu, einföld stofnun eins og Fjölmenningarsetrið á Ísafirði sem veitir þjónustu við sveitarfélög, félagasamtök og einstaklinga sem koma að málefnum innflytjenda og útlendinga. Sú stofnun er, ef ég man rétt, með 32,2 millj. kr. eða eitthvað svoleiðis á fjárlögum og það er gerð tillaga um að lækka framlögin um að ég held 200 þús., bara í takt við einhverja almenna niðurskurðarkröfu. En sú þjónusta sem verið er að veita fyrir þessa litlu fjármuni skiptir mjög miklu fyrir þá sem þangað leita. Hún skiptir líka alveg rosalega miklu fyrir einstaklingana sem eru að leita að þjónustu sem sveitarfélögin eiga að veita og fá þarna ráðgjöf um hvernig eigi að veita hana. Þarna er ég að tala um hundruð þúsunda og nokkrar milljónir í hinu risastóra samhengi en það að spara á svona stöðum býr aðeins til stóran kostnað seinna, sem er ekki uppbyggilegt. Þó svo að fjárlögin séu stór, flókin og byggist á peningum sem í eðli sínu eru frekar dauðir hlutir þá er mikilvægt að við gleymum því ekki að þessir peningar, þessar upphæðir, hvort sem þær heita milljarðar, milljónir eða þúsundkallar, eru táknmyndir eða þýðast yfir í þjónustu og starfsemi sem skiptir máli. Á bak við alla þjónustu og starfsemi eru ætlunarverk, verkefni sem þjóðfélagið hefur ákveðið og hv. Alþingi hefur ákveðið og jafnvel lögfest að við skulum sinna. Á endanum er það vegna þess að þau skipta máli fyrir samfélagið og þau skipta máli fyrir einstaklinginn. Þrátt fyrir flækjustigið, þrátt fyrir stærðina er mjög mikilvægt þegar við horfum í fjárlagaliðina, sem eru frekar dauðir þegar búið er að prenta þá á blað, að muna að á bak við liðina býr fólk. Það er mikilvægt að við tökum hið mennska alltaf inn í þegar við ákveðum fjárlög ríkisins. Ég vil ítreka það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar að svona reikningur er í eðli sínu einfaldur þótt hann sé flókinn. Þetta gengur út á tekjur og gjöld, plús og mínus. Það er ekki gott að halda tekjunum niðri og útgjöldunum þar af leiðandi líka eftir mjög erfið ár frá hruni þar sem velferðarkerfi okkar og helstu stofnanir hafa búið við mjög skert fjármagn. Það var ekki vegna þess að neinum þætti það gaman heldur skildu allir að staðan á Íslandi eftir hrun, staðan á ríkissjóði eftir hrun var slík að það varð að spara. Það var ekkert annað í boði. En núna þegar við sjáum þjóðfélagið rísa og tekjur rísa þá hefur ríkisstjórnin því miður valið þá leið að lækka tekjustofna, valið að skila tekjum í stað þess að endurbyggja stofnanir okkar og velferðarkerfið, sem við í Bjartri framtíð getum ekki tekið undir. Við teljum að mikilvægt sé að byggja stofnanir okkar aftur upp og að það sé á endanum óábyrgt og ávísun á kostnað í framtíðinni að gera það ekki. Ég hef lokið máli mínu. Takk.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér finnst það mikilvægt, sem hv. þingmaður gerði í ræðu sinni, að tala um útgjaldahliðina, en einnig er mikilvægt að hugsa um það hvernig við öflum teknanna því að þetta þarf að vera í samhengi. Ég er sammála hv. þingmanni í því að við þurfum eftir kreppuna að byggja samfélag okkar upp og núna er einmitt tíminn til þess þar sem allt er farið að ganga mun betur. Við þurfum að hugsa um tekjustofnana sem ríkið hefur til að afla peninga til samfélagslegra verkefna. Mig langar að inna þingmanninn eftir því hvernig hann sjái [[Forseti hringir.]]þetta fyrir sér. Fyrirgefið, klukkan var vitlaus.
Ræðutíminn var ein mínúta.
Já, en klukkan var vitlaus. Hvernig við eigum sem sagt að haga skattheimtunni, hvernig hann telji henni best fyrirkomið. Hvar eigum við að taka skattana?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við höfum séð breytingar í tekjuöflun í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það hafa verið gerðar breytingar á skattkerfinu, m.a. lagðir af skattar sem, það má til sanns vegar færa, voru settir á í beinu framhaldi af hruninu þegar nauðsynlegt var að auka tekjur ríkisins bara hreinlega til þess að troða marvaðann, eins og auðlegðarskattur, sérstakur orkuskattur o.fl. Ég er ekki að halda því fram að það eigi að halda allri skattheimtu sem sett er á við ákveðnar aðstæður í sama formi, en mér finnst mikilvægt að við notum skattkerfið áfram til að jafna í samfélaginu. Ég sé að tími minn er útrunninn en sömuleiðis er mikilvægt að við fáum arð af sameiginlegum auðlindum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og það að geta svarað mér svona ágætlega þó svo að ég hafi verið slegin út af laginu þegar kom að spurningunni. Ég þakka fyrir það. Hv. þingmaður kom einnig inn á það í ræðu sinni, talaði réttilega um það, að verið sé að setja mikla peninga í Landspítalann. Ég er sammála hv. þingmanni um að það þurfi að setja enn meiri peninga í hann og styð vitanlega breytingartillögu minni hlutans. Ég hef áhyggjur af því hvað gerist ef ekki verða settir meiri peningar í þetta. Ég vil þess vegna spyrja hv. þingmann: Hvað telur hann að gerist ef við setjum ekki aukna fjármuni í Landspítalann?
Virðulegi forseti. Ég hef eins og svo margir aðrir áhyggjur af því hvað gerist en ég er kannski heldur ekki sá sérfræðingur að ég geti nákvæmlega útlistað hvað það er. Landspítalinn er ákaflega flókin stofnun sem hefur búið við mjög mikinn niðurskurð síðustu ár, að mörgu leyti mjög takmarkaða innviði eins og í húsnæði o.s.frv., eða húsnæði sem eldist og nýtt húsnæði kemur ekki. Þannig að ég hef áhyggjur af því, eins og við höfum heyrt stjórnendur spítalans segja, að það sé verið að reka starfsemina eins vel og hægt er og hún sé á þeim stað að vera mjög viðkvæm. Ég hef beinlínis áhyggjur af því að ef við stöndum okkur ekki í stykkinu fari viðkvæm starfsemi illa, aðstaða starfsfólks komi niður á starfseminni og geti orsakað starfsmannaflótta o.s.frv.
Forseti. Í áliti 3. minni hluta fjárlaganefndar er farið yfir heilbrigðismálin og í áliti meiri hluta er tafla um þróun framlaga til heilbrigðismála. Þar er talað um 26,9% breytingu á frumvarpi 2016 miðað við fjárlög 2013. Þar er að sjálfsögðu ekki gert ráð fyrir verðlagsbreytingum þannig að það er pínulítið verið að kasta ryki í augun á fólki. Ef gert er ráð fyrir verðlagsbreytingum þá mundi það vera á núvirði eitthvað í kringum 136 milljarðar 2013 sem mundi gera um 18,5% hækkun frá fjárlögum 2013, þ.e. um 7% lægri upphæð en ellegar væri, sem er nokkurn veginn heilt ár í hækkunum á framlögum til heilbrigðismála [[Forseti hringir.]]miðað við meðaltal. Annað sem ég vildi spyrja um var - ég fæ þá bara athugasemdir við þennan lið fyrst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann bendir á ágæta punkta. Ég held að það sé ákveðið aðalatriði á bak við þessa útreikninga, þ.e. hve erfitt er að áætla á Íslandi. Við höfum bætt við þessa óvissu sem ég minntist aðeins á með því að vera með sjálfstæða örmynt sem er því miður frekar erfitt að reikna út eða áætla um sveiflur í. Það gerir að verkum að við erum alltaf að horfa á upphæðir sem eru ekki sambærilegar vegna verðlagsbreytinga og sveiflna. Það þýðir í raun og veru að það er mjög erfitt að setja fram áætlanir eða tölur sem [[Forseti hringir.]]eru öruggar og því miður er auðvelt að setja fram tölur sem líta út fyrir að vera traustvekjandi en eru það kannski ekki.
Virðulegi forseti. Einmitt það sem hv. þingmaður segir, því er slengt fram að aldrei hafi verið lagt meira til heilbrigðismála en það er ekkert hægt að fullyrða um það fyrr en verðbólgan liggur ljós fyrir í byrjun 2017. Ég bið fólk því um að fara varlega í svona orð, taka að minnsta kosti tillit til verðlagsspár. Þetta var bara með 3% verðbólguáætlun, það eru til hærri verðbólguspár. Ég vildi líka spyrja um tillögur minni hlutans til fjáraukalaga, sem sagt sundurliðun fjármögnunar. Annars vegar getur maður lesið það í fjárlögum að farið sé varfærnislega í að álykta um innkomu hvers liðar fyrir sig á meðan minni hlutinn reynir að vera nákvæmari í spám sínum. Þá er kannski hættan sú að maður segi í lok árs: Æ, úps. Þetta var aðeins of nákvæmt og við [[Forseti hringir.]]erum í mínus. En ef spáin er varfærnisleg segjum við: Vei, við fengum miklu meira en við bjuggumst við.
Virðulegi forseti. Þegar kemur að áætlanagerð hlýtur keppikeflið alltaf að vera að hafa áætlunina eins nákvæma og hægt er. En við gerum okkur grein fyrir því að ekki er alltaf hægt að áætla nákvæmlega upp á krónu og aur. Sú fjármögnun sem bent er á í breytingartillögum minni hlutans byggir á þeirri reynslu sem við höfum á seinustu árum af því að arðgreiðslur hafa ítrekað verið miklu hærri en áætlað hefur verið fyrir og að ítrekað hefur verið bent á líkur á því að hægt sé að auka mjög skattheimtu. Síðan eru það líka ákveðin grunnatriði að við [[Forseti hringir.]]mundum vilja sjá meira koma inn í arð af sameiginlegum auðlindum í gegnum veiðigjald og í gegnum orkuskatt.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu hér áðan. Hann nefndi það og orðaði það á þann hátt að honum fyndist lítið breytast í meðförum þingsins á fjárlagafrumvarpi og umræðu hér í þingsal, og reyndar ekkert breytast í raun og veru. Ég er ekki alveg sammála því því að hér urðu talsverðar breytingar á síðasta kjörtímabili í góðu samkomulagi þvert á flokka, m.a. með breytingu á þingskapalögum sem gerðu að verkum að fjárlagafrumvörp komu fyrr fram, með breytingu á þingskapalögum sem juku ábyrgð minni hluta í nefndum, með breytingum í fjárlaganefnd varðandi safnliði og fleira til að koma í veg fyrir tilviljanakenndar úthlutanir á peningum hingað og þangað. Um þetta var ágætt sátt og ég held að þingmenn úr öllum flokkum hafi talað fyrir þessu á sínum tíma. Þannig að það náðist að setja þetta í betra form. Það er hins vegar rétt, sem þingmaðurinn segir, að upplifunin er sú að það hafi ekkert breyst, þ.e. þetta er að fara aftur í sama farið. Umræðan dregst, það dregst að málið komi úr nefnd, það er aftur farið að dreifa peningum með einhverjum óskilgreindum hætti út úr safnliðum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvað hann telji að þurfi til að negla þessar breytingar einhvern veginn niður. Því að við virðumst vera sammála um að það þurfi að breyta þessu, að þetta þurfi að vera betra.
Virðulegi forseti. Stórt er spurt. Ég hef ekki nema nokkurra ára þingreynslu en hefur sýnst að það sé ákveðið einkenni á okkur Íslendingum að okkur gengur illa að taka upp aga. Mín reynsla er sú, og það hefur sýnt sig, að það gangi kannski helst þegar menn eru samtaka og sammála um það. Það hefur verið athyglisvert að hlusta á umræður um frumvarp um opinber fjármál, sem er auðvitað stór tilraun til að setja meiri aga á ríkisfjármálin. Ég hef reynslu af því á sveitarstjórnarstiginu, þegar nýjar fjármálareglur sveitarfélaganna komu fram, að þær höfðu mjög mikil og góð áhrif þar á. Ég held satt að segja að meðan við ræðum málin aðallega í þeim stíl [[Forseti hringir.]]að hópur alþingismanna telur hina gera allt vitlaust og hinir segjast gera allt rétt þá hamli það uppbyggilegu samtali og samvinnu um að bæta vinnubrögð.
Forseti. Ég hef velt þessu mikið fyrir mér, hvers vegna við náum ekki að þokast betur áfram. Það hefur ýmislegt gerst, við skulum ekki neita því. Það gerðist margt í þessa veru í kjölfar hrunsins af því að fólk fór að hugsa öðruvísi, áttaði sig á því að hér var hræðilegt óskipulag. Það var meira og minna allt í klessu, öll fjárlagagerð, eftirlit með fjárlögum o.s.frv. var í skötulíki. Það hefur breyst sem betur fer. En vinnulagið hér virðist einhvern veginn leita í sama farið, þ.e. ósiðirnir finna sér farveg innan nýju reglnanna, innan nýju laganna sem við setjum okkur sjálf í þessu markmiði og að því er virðist í ágætri sátt. Kannski dugar það bara ekki að setja okkur lög og reglur um hvernig við eigum að vinna, en það skapar þó ákveðin skilyrði fyrir því að við [[Forseti hringir.]]gerum betur hvað þetta varðar. Ég óska þess auðvitað að þegar fjárlagafrumvarp kemur fram á næsta hausti verði þetta með öðrum hætti, en mér þykir allt benda til þess að svo verði ekki.
Virðulegi forseti. Ég vil ekki gerast of mikill spámaður og ég hef tilhneigingu til að vera bjartsýnn og trúa því þar til annað reynist að okkur takist að bæta vinnubrögð. En eins og ég minntist á í ræðunni þá hef ég áhyggjur af því að mér finnst eins og við séum að sumu leyti að leka aftur í sama farið á sama tíma og við erum öll hér á Alþingi sammála um að við viljum bæta vinnubrögðin. Ég hef áhyggjur af því. Það sem gerðist í hruninu var það að við fórum sem samfélag í mikla naflaskoðun. Við skoðuðum meðal annars ferli og vinnubrögð, sáum hvað hafði verið laust í reipunum, hvað hafði klikkað og ákváðum að læra af því og við höfum auðvitað lært heilmikið af því. En maður hefur áhyggjur af því að það er svo auðvelt að sleppa því að beita sjálfan sig aga og [[Forseti hringir.]]eftir því sem frá líður þá þurfum við að hafa meira fyrir því að muna lærdóminn.
Virðulegi forseti. Ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns eins og ég geri alla jafna þegar hv. þingmaður ræðir um þessi mál. Ég átta mig að vísu ekki alveg á þegar hann talar um að eftir hrunið hafi verið sparað á öllum stöðum. Það var sparað á sumum stöðum, sérstaklega í heilbrigðismálum. Það var mjög mikið gefið í varðandi eftirlitsstofnanirnar. Þegar þessi ríkisstjórn tók við var fullkomið agaleysi og menn geta lesið um það í skýrslu Ríkisendurskoðunar. En síðan talar hv. þingmaður mjög mikið um það, og ég hef verið að fylgjast með því, að það sé eitthvað óeðlilegt við að hreyft sé við útgjöldum sem hafa verið frá byrjun ferlisins. Það er svo mikil stofnana- og ráðuneytistrú. Gott og vel. Það er allt í lagi. En ég skil ekki af hverju hv. þingmenn koma þá með tillögur þvert á þetta, bæði sérstakur fulltrúi Bjartrar framtíðar í fjárlaganefnd og líka í tillögum minni hlutans. Ég átta mig ekki á því hvaða stofnanir eru teknar út, t.d. er bara ein heilbrigðisstofnun í alvöru tekin út hvað það varðar þó að það sama eigi við um þær allar. [[Forseti hringir.]] Það fyrsta sem ég spyr um er af hverju menn gera þvert á það sem lagt er upp með og sömuleiðis spyr ég um fjármögnun, hún stenst ekki í tillögum minni hlutans.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Hann kastar mörgum boltum á loft og ég er ekki viss um að ég nái að svara þeim öllum. Hann talar um eftirlitsstofnanirnar, sem hann kýs að kalla svo, og verður tíðrætt um. Þessar stofnanir eru sumar hverjar, eins og matvælaeftirlit og svo framvegis, verkefni sem við höfum haft mjög lengi og teljum mjög mikilvægt að sinna vel. Aðrar stofnanir, eins og til dæmis Fjármálaeftirlitið, hafa vissulega verið styrktar en það er kannski hluti af þessum viðbrögðum og þessum aga sem við lærðum af hruninu og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem sýndi fram á hve skaðleg lausatök og lítið eftirlit gætu verið. Það kom aldeilis í ljós 2008 og 2009 að skortur á eftirliti og aga kostaði þetta samfélag alveg gríðarlega mikið.
Virðulegi forseti. Ég vil benda á að eftir að mikið var lagt í Fjármálaeftirlitið þá fylgdi því enginn agi. Hv. þingmaður þekkir Sparisjóð Keflavíkur. Það var eftir hrun og gerðist þó að eftirlitsstofnunin væri gríðarlega stór og bankakerfið lítið. Fjölmiðlanefnd var sett á laggirnar 2011 og hefur stækkað gríðarlega síðan. Hv. þingmaður var líka með dæmi um eftirlitsstofnun sem er mjög nauðsynleg, eins og Geislavarnir ríkisins. Sú stofnun hefur ekkert verið að stækka. Af hverju ekki að gera sömu kröfur til þessara aðila eins og heilbrigðiskerfisins og annarra mikilvægra þátta? Ég vil líka spyrja, af því að hv. þingmaður er hér með tillögu um að fjármagna útgjaldatillögurnar, annars vegar með 4 milljarða fyrir skatteftirlit og vísar til þess að 80 milljarðar séu úti. Af hverju sækir hann ekki þessa 80 milljarða? Eða bara 60? Er hann að gefa afslátt af þessu? [[Gripið fram í.]] Virðulegi forseti. Þetta stenst ekki. Þetta er algjörlega ófjármagnað. Þegar hv. þingmenn tala um að mikilvægt sé að hlusta á stofnanir og horfa á faglega vinnu. Ástæðan fyrir því að þessi arður [[Forseti hringir.]]er kominn inn í fjárlagafrumvarpið er sú að við erum að hlusta og taka mark á Bankasýslunni sem er fagstofnun sem heldur um eignarhlut. Hér eru hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að fara þvert á þær ráðleggingar og sömuleiðis þvert á allt það sem þeir tala um varðandi fjárveitingar.
Virðulegi forseti. Ég tók það fram í ræðu minni að breytingartillögur minni hlutans væru settar fram af minni hluta og það er nú bara grundvallarskilgreining á minni hluta Alþingis að hann er ekki í meiri hluta, að hann fer ekki með framkvæmdarvaldið. Af hverju förum við ekki og sækjum þessar tekjur? Það er að hluta til vegna þess að við stjórnum ekki málum. Við erum hins vegar að leggja fram aukin framlög til skatteftirlits til þess einmitt að sækja þessar tekjur. Við erum nú ekki svo bjartsýn, við setjum ekki væntingarnar svo upp í topp, eins og hv. þingmaður varaði einmitt við, að við ætlum að ná öllu því sem talað hefur verið um að sé útistandandi heldur einungis hluta þess. Tillögur okkar um fjármögnun byggja þannig á þeirri reynslu sem við höfum séð í fjáraukalögum síðustu ár.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst hafa nokkur orð um umræðuna sjálfa. Það hefur svolítið verið talað um hana og talað um hefðir í því efni þegar kemur að 2. umr. fjárlaga, að hér áður fyrr hafi umræðan verið stutt og jafnvel bara tekið sólarhring og menn hafi afgreitt fjárlögin við 2. umr. Þessar hefðir breyttust á síðasta kjörtímabili. Ég man ágætlega eftir því. Það var mjög merkilegt þegar sumir þingmenn voru allt í einu farnir að flytja hér [[Gripið fram í.]]að mig minnir 14 ræður í einu tilviki við 2. umr. fjárlaga. Ég held að hafi verið óhætt að kalla það málþóf á þeim tíma. Það lágu líka mörg hitamál undir í þinginu. Á þeim tíma skapaðist sú hefð að langar umræður voru við 2. umr. um fjárlög. Ég verð að segja, burt séð frá því hvaða skoðun maður hefur á málþófi um fjárlög eins og varð á þessum tíma, sem ég tel ekki góðan brag á, að það virtist samt koma út úr því alveg ágæt ný hefð, þ.e. að þingmenn teldu það skyldu sína að setja sig á mælendaskrá við 2. umr. fjárlaga og segja frá sýn sinni á ríkisbúskapinn og á samfélagið. Ég hef hlustað á þær ræður af athygli sem hafa verið fluttar á undanförnum dögum og raunar sólarhringum því að þingfundir hafa verið langt fram á nótt. Mér finnst þær góðar. Mér finnst þær vera fluttar af einlægni og yfirsýn og mér finnst þær vera Alþingi til sóma. Mér finnst fólk hér vera að segja frá því hvernig það lítur á málin, hvernig það lítur á verkefnin sem fram undan eru, hvaða áherslur það hefur þegar kemur að samfélagsmálum og hvernig það vill útdeila fjármunum öðruvísi. Stjórnarliðar hafa líka komið hingað upp og varið sínar áherslur. Það finnst mér gott. Það hefur orðið ágæt samræða. Ég geri athugasemdir við að þingfundir þurfi endilega að vera langt fram á nótt, en ég held að við ættum að fagna þeim brag sem er á umræðunni og halda þessu áfram, gera meira svona. Nú ætla ég að leggja mitt í púkkið. Hver er mín sýn? Hvað tel ég að þurfi að gera? Þegar ég les fjárlögin og fjárlögin eru þetta grundvallarplagg, þau lýsa hvað meiri hluti ætlar að gera, hvaða sýn hann hefur, þá er ég ánægður með að sjá að efnahagslífið er að taka við sér. Þetta er allt saman miklu betra. Það hefur vakið heimsathygli raunar að efnahagslegur uppgangur Íslendinga eftir mjög alvarlegt hrun fjármálakerfis er nánast kraftaverki líkastur. Það eru ákvarðanir margra flokka og margra stjórnmálamanna og embættismanna sem liggja þar að baki. Við horfum vonandi á næstu mánuðum fram á farsælt uppgjör gömlu búanna, sem hefur verið mjög stórt vandamál sem við höfum þurft að glíma við, fólk í öllum flokkum. Margar farsælar ákvarðanir allt frá hruni virðast vera að leiða til þess að farsæl niðurstaða náist. Þetta er allt saman fagnaðarefni. Þetta er eitthvað sem maður vonaði að mundi gerast eftir svona rosalega djúpa lægð. Í rauninni fannst mér frekar líklegt að það mundi gerast vegna þessa að raunhagkerfið var sterkt undir niðri. Það var líka ævintýralegur uppgangur í ferðaþjónustu sem við höfum upplifað undanfarið. Maður átti alltaf von á því en samt verður maður að fagna uppganginum í efnahagslífinu eftir erfið ár. Hvaða væntingar hafði maður? Mér finnst mikilvægt að tala um þetta eins og ljós við endann á göngunum sem maður sá fyrir sér, eitthvert takmark sem maður leit svo á að við værum að reyna að ná sem þjóð eftir erfiða tíma. Mér fannst augljóst að við þyrftum að skera svona mikið niður til að fjármagna innviði okkar, í heilbrigðismálum, skólamálum, fjarskiptamálum, vegakerfi, eins og var augljóst að þurfti að gera eftir efnahagshrunið, það var yfir 200 milljarða halli á ríkissjóði. Við þurftum að fresta framkvæmdum. Ég upplifði að það væri tímabundið ástand. Auðvitað gæti það ekki verið svoleiðis. Það væri ekki ný hefð í ríkisbúskapnum að fresta nauðsynlegu viðhaldi og fjármögnun í uppbyggingu innviða. Mér finnst það vera vonbrigði núna, þegar við erum að taka við okkur og mjög mikill hagvöxtur hefur verið mörg ár í röð, að við sjáum ekki þá nauðsynlegu opinberu fjárfestingu sem þarf að fara fram. Hún á sér ekki stað. Þetta skil ég ekki. Ég skil ekki að menn sjái ekki því að það er fullkomlega augljóst að við getum ekki látið reka á reiðanum. Við getum ekki hætt viðhaldi, hætt nauðsynlegri uppbyggingu á innviðum. Samtök iðnaðarins segja í umsögn sinni um frumvarp til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2016 að að jafnaði þurfi opinber fjárfesting að vera um 4% af landsframleiðslu til að viðhalda eðlilegum vexti innviða, með tilliti til fólksfjölgunar og þar fram eftir götunum. Frá 2009 hefur hlutfallið verið á bilinu 2,53%. Raunar segir í fylgiriti fjárlagafrumvarpsins að hin opinbera fjárfesting haldi ekki í við afskriftir. Þetta þýðir að eignir ríkisins, innviðirnir, eru að rýrna. Þetta gengur ekki. Þetta er ekki sjálfbært. Þetta er ekki hægt. Af þessari braut verður að snúa. Ég spyr mig: Af hverju erum við ekki að snúa af þessari braut núna í fjárlögum eftir um það bil 4–5 ára hagvaxtarskeið? Af hverju ekki, með allan þennan uppgang í mjög stórum atvinnugreinum á Íslandi, þegar bankastjórar tala um að það sé blússandi góðæri? Ætlum við að fresta þessu? Ætlum við að fara í gegnum góðæristíma, uppgangstíma, án þess að byggja upp innviðina? Hvað gerist þá í næstu kreppu? Þetta er skortur á sýn, sem mér finnst ríkisstjórnarflokkarnir vera ótrúlega sekir um. Það kemur mér á óvart. Ég hélt að þessir gömlu rótgrónu valdaflokkar hefðu skilning á því að það þarf að fjárfesta í innviðum samfélagsins. Ég skil ekki þetta hik, t.d. í sambandi við fjárfestingu í heilbrigðismálum, að byggja upp nýjan spítala sem hefur verið augljós þörf fyrir um langt árabil. Það er ekki komin samgönguáætlun. Hvað á það að þýða? Það er augljóst að það þarf að byggja upp vegakerfið, það þarf að byggja upp fjarskiptakerfið og byggja upp raforkuflutningakerfið. Þetta er undarlegt. Þetta eru vonbrigði þegar kemur að ríkisfjármálunum. Það eru raunar vonbrigði að horfa á 10 milljarða afgang sem má með sterkum rökum halda fram að sé einkum til kominn vegna annars vegar óreglulegra liða, sem eru arðgreiðslur úr bankakerfinu, og hins vegar því að menn eru að fresta framkvæmdum. Þetta er ekki sjálfbær ríkisrekstur. Þetta er ekki gott. Af þessari braut verðum við að víkja. Nú vill svo til, og þetta tengist vonbrigðum mínum, að við þingmenn Bjartrar framtíðar sátum hér tveir á síðasta kjörtímabili í aðdraganda kosninga og Björt framtíð átti frumkvæðið að því, ásamt mjög mörgum öðrum sem hugsuðu eins, að samþykkt var við afgreiðslu fjárlaga undir lok síðasta kjörtímabil fjárfestingaráætlun. Það var vegna þess að okkur fannst augljóst að það sem yrði að gerast eftir langvarandi niðurskurð í fjárfestingum í innviðum væri uppbygging, það þyrfti að byggja upp. Mér fannst líka gott að eftir hrun fóru mjög margir á stúfana og fóru að greina hvar þörfin væri mest. Það var blásið til verkefnis sem kallast sóknaráætlanir landshluta sem var samráðsverkefni. Það var einfaldlega farið um landið og haft samráð við sveitarstjórnarmenn, íbúa, hagsmunasamtök og skilgreint hvað þyrfti að gera í hverjum landshluta til að blása til sóknar. Mér fannst þetta verklag til fyrirmyndar. Það lágu fyrir skýrslur um hverju lítils háttar aukning í framlögum í samkeppnissjóði mundi skila, sem hefur blessunarlega verið farið í síðan, í Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð en líka til samkeppnissjóða á sviði skapandi greina og græns iðnaðar. Þetta var greint. Þetta var góð arðbær fjárfesting. Það lá fyrir að það þurfti auðvitað að fara í uppbyggingu á vegakerfi og fjármunir í fjárfestingaráætluninni voru settir í það og í nauðsynlegar húsbyggingar. Ég skil ekki. Þetta var samþykkt hér. Þetta var fjármagnað. Hugmyndafræðin var sú að það væri réttlætanlegt að taka einmitt óreglulega liði, eins og arðinn úr bankakerfinu, til þess að fjármagna arðbær og nauðsynleg verkefni til að hverfa af þessari ósjálfbæru braut. Það var líka hugmyndafræðin að það væri réttlætanlegt að taka arð af sjálfbærri auðlindanýtingu í sjávarútvegi og skila honum aftur út á land að hluta til, allt saman að hluta til. Allt var þetta í samræmi við áætlanir um að greiða niður opinberar skuldir líka. Það hefur komið í ljós að þessir peningar hafa skilað sér en þeir hafa bara runnið algerlega án umræðu í allt aðra hluti. Ég heyri marga stjórnarþingmenn, þegar þeir koma hingað upp, lýsa sinni sýn og þeir vilja auka fjárfestingar. Þeir vilja ráðast í þessi verkefni. Þeir sjá alveg hversu ósjálfbært þetta er. Af hverju var það fyrsta verk núverandi ríkisstjórnar að blása þessa fjárfestingaráætlun af, fullfjármagnaða, þegar hún hafði verið samþykkt í þinginu? Það lá fyrir að Alþingi hafði samþykkt þessa stefnu. Síðan þá hefur ríkisstjórnin verið að plokka í sömu liðina og taka þá inn aftur, t.d. í fjáraukalög eins og uppbyggingu ferðamannastaða. Það var hluti af fjárfestingaráætluninni að fara í markvissa uppbyggingu á innviðum ferðaþjónustunnar. Ríkisstjórnin blés það af en sá síðan að þessi fjárfestingarþörf var augljóslega til staðar, enda var áætlunin byggð á mjög ítarlegri greiningu. Ríkisstjórnin hefur verið að skjóta þessum liðum inn í fjáraukalög allt kjörtímabilið. Við hefðum betur staðið við fjárfestingaráætlunina. Hvernig væri landslagið núna? Núna væri fjárfestingaráætluninni lokið. Hún átti að vera frá 2013–2015, í þrjú ár að báðum árum meðtöldum. Það væri búið að ráðast í uppbyggingarverkefni í öllum landshlutum. Það væri búið að ráðast í mjög mikilvægar samgöngubætur um allar koppagrundir, m.a. Dýrafjarðargöng á Vestfjörðum. Það væri búið að fjármagna mjög myndarlega uppbyggingu í innviðum í ferðaþjónustu á mjög góðum tímapunkti nú þegar spáð er gríðarlegri fjölgun ferðamanna á næsta ári. Væri ekki gott að vera búin að ráðast í þá uppbyggingu? Hvar var fyrirhyggjan hjá þessari ríkisstjórn? Hver var pælingin? Auðvitað mátti breyta einhverjum áherslum í fjárfestingaráætluninni, að sjálfsögðu, þegar ný ríkisstjórn tók við, en að blása hana alla af og bæta síðan eiginlega engu við í opinbera fjárfestingu öðru en því að menn ætla að setja 40 milljónir í að gera við Bessastaði. Svo ætla menn mögulega að byggja viðbyggingu við Alþingishúsið en hún verður að vera eftir teikningu frá Guðjóni Samúelssyni frá 1916. Þetta er bara fyndið. Þetta er háðuglegt. Ég skil ekki slíkt fyrirhyggjuleysi. Ég fatta ekki þennan skort á sýn. Ég hefði haldið að þetta væri augljóst, blasti við. Annað sem eru mér vonbrigði eftir hrun, á uppgangstímum í efnahagslífi sem eru út af fyrir sig gleðiefni eins og ég hef rakið, er stjórnunarstíll núverandi ríkisstjórnar. Það vakti mér von eftir hrun að blásið var til alls konar samráðsverkefna sem áttu að leiða til þess að við mundum sem samfélag leiða mjög erfið deilumál til lykta. Það var farið í það að endurskoða stjórnarskrána. Menn geta haft ýmsar skoðanir á því. Kannski var of hratt farið og hefði mátt gefa því lengri tíma. Samþykkt var í þinginu, m.a. að mínu frumkvæði og hv. þingmanna Árna Páls Árnasonar og Katrínar Jakobsdóttur, tillaga um að gefa því meiri tíma. Við höfum tíma. Engu að síður hökti verulega í þessu samráðsverkefni og það rann nánast út í sandinn. Ég minntist áðan á sóknaráætlanir landshluta, hið merkilega samráðsverkefni við sveitarstjórnarfólk og landshlutasamtök. Það var blásið af. Það var skorið niður í 15 milljónir á upphafsdögum ríkisstjórnarinnar en síðan hefur verið að mjatla aðeins til baka í það vegna þess að ríkisstjórnin áttaði sig á að verkefnið var gott. Engu að síður var það samráðsverkefni sem var blásið af. Það var samráðsvettvangur um aukna hagsæld þar sem fulltrúar pólitíkurinnar og atvinnulífsins komu saman. Hann er núna í mýflugumynd. Við sjáum hvernig farið er með alls konar lögbundin samráðsferli eins og rammaáætlun og samráð í flugvallarmálinu og þar fram eftir götunum. Umsóknin um aðild að ESB, sama hvaða skoðun menn hafa á því, var ferli sem átti að leiða til þess að við mundum einfaldlega sem samfélag taka ákvörðun í því máli og komast að niðurstöðu. Mér fannst ákveðin lýðræðisþróun eiga sér stað af augljósum ástæðum eftir hrun. Það var ákall um beinna lýðræði, meira samráð og heilbrigðara samtal. Þess vegna var Björt framtíð meðal annars stofnuð, til að berjast fyrir því. Hvað höfum við séð? Við höfum séð öll samráðsverkefni blásin af. Þetta er stjórnunarstíll samkvæmt teikningum frá 1916, finnst mér. Þetta er gömul tegund af pólitík. Hingað koma flokkar og segja einfaldlega: Við í meiri hlutanum ráðum, við ráðum. Það er slæmt. Það veldur að mínu hyggjuviti þeirri kergju og reiði sem við upplifum þrátt fyrir uppgangstíma í efnahagslífi. Mér finnst að þingmenn stjórnarmeirihlutans verði að skilja þetta. Þeir eru stundum fullir undrunar í ræðum sínum þegar þeir segja: Sjáið þið ekki hvað efnahagslífið er gott, sjáið þið ekki að það blasir við að við höfum það betra? Það er að hluta til rétt en hins vegar má ekki vanmeta þá kergju sem er í fólki. Ég finn hana í sjálfum mér. Hún tengist áformum um annars vegar uppbyggingu, eins og ég hef rakið, eftir erfiða tíma og hins vegar meiri þátttöku fólks í ákvörðunum um stór málefni. Það má ekki vanmeta þessa kergju. Það verður að tala kergjuna úr fólki og grípa til aðgerða. Annars mun hún bitna á okkur efnahagslega. Ég vil nefna dæmi um eina birtingarmynd kergjunnar og skort á samráði og skort á samtali. Ég skal nefna tvö dæmi sem kosta okkur beinlínis mjög mikinn pening. Hvernig stóð á því að fyrir um það bil ári var allt logandi í vinnudeilum á vinnumarkaði? Er ekki hægt að segja að nánast hvert einasta verkalýðsfélag, félag starfsmanna á vinnumarkaði, hafi farið í verkfall? Er það ekki mjög alvarleg efnahagsleg birtingarmynd á skorti á markvissu samráði, samtali og trausti að nánast öll félög á vinnumarkaði skuli á uppgangstímum, eftir langvarandi hagvöxt, þurfa að nýta sinn ýtrasta rétt til að ná fram kjarabótum með óskynsamlegri niðurstöðu, að mínu viti, ósjálfbærum kjarabótum sem þjóðfélagið á erfitt með að fjármagna? Samráðsleysi, skortur á trausti og sú skætingsvaldapólitík sem núverandi meirihlutaflokkar stunda kostar peninga. Hitt dæmið sem ég vil nefna eru störf þingsins. Hvernig samráðsleysi á Alþingi leiðir til annarrar tegundar af sóun, einfaldlega sóun á tíma og hæfileikum fólks því að fólk talar ekki saman, sem gerist ítrekað. Þetta finnst mér þurfa að laga. Eitt sem ég hef upplifað undanfarið, ein stór birtingarmynd af slíkri skætingsdylgjupólitík sem kostar peninga og leiðir til vondra ákvarðana - við sáum mikið af þessu fyrir hrun, ótal vondar ákvarðanir hafa verið teknar á grunni gamaldags pólitíkur sem er stunduð á grunni teikninga frá 1916 - er orðræðan um heilbrigðismál, hvernig spjótin fljúga milli Alþingis og spítalans og milli lækna í samfélaginu og hæstv. forsætisráðherra samkvæmt nýlegu dæmi. Það virðist vera algerlega ómögulegt að ræða þessi mál af yfirvegun. Ég veit að það eru margar hliðar á þessu. Ég veit að forustumenn í fjárlaganefnd, eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sem hér situr, hafa dregið fram ásamt hæstv. forsætisráðherra það sem verður ekki hrakið og er gott, að framlög til spítalans hafa aukist á undanförnum tveimur, þremur árum. Þau hafa gert það. Það er gott. Það má líka segja að þau hafi aldrei verið meiri að krónutölu. En það segir ekki alla söguna. Það verður auðvitað að horfa á fast verðlag. Til þess að fá fyllri mynd af stöðu spítalans verður að vera hægt að draga fram fleiri hliðar á talnaleiknum, fleiri hliðar á stöðunni. Það er til dæmis áleitin spurning, sem er hægt að takast á við hér, að þó svo að framlög hafi aukist á síðustu árum verðum við að geta spurt: Er það nóg? Þegar við skoðum aðrar tölulegar vísbendingar um stöðu spítalans og stöðu heilbrigðismála er svarið auðvitað: Nei, þetta er ekki nóg. Ef við segjum að sú aukning sem hefur verið farið í á undanförnum árum sé nóg, m.a. út af launaþróun, er það dæmi um verulegan skort á metnaðarfullri sýn til heilbrigðismála. Ég held að mönnum sé að verða það ljóst, a.m.k. greini ég eina vísbendingu um það. Ríkisstjórnin lagði fram fjárlagafrumvarpið undir þeirri fyrirsögn að það væri velferðarfrumvarp, velferðarfjárlög, og vísaði þá til þess að gefa ætti í til spítalans og til heilbrigðismála. Það talar enginn lengur um velferðarfjárlög. Það er öllum ljóst að aukningin til heilbrigðismála er ekki nóg, aukningin til spítalans er ekki nóg. Skoðum þá tölurnar. Einn góður mælikvarði er hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins. Við erum ekki bara að horfa á þetta kjörtímabil og síðasta kjörtímabil heldur hver þróunin hefur verið. Mér finnst mikilvægt að tala mikið um heilbrigðismálin. Mér finnst þau vera mikilvægasti málaflokkur fjárlaganna. Kannanir sýna ítrekað að þjóðin er á sama máli. Við viljum hafa gott heilbrigðiskerfi. Hver hefur þróunin verið? Framlög til spítalans, sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins, hafa dregist saman úr því að vera 9,4% árið 2003 í 6,8% árið 2014. Þau hafa sem sagt dregist saman um 22% þegar tekið hefur verið tillit til tilfærslu S-merktra lyfja til Sjúkratrygginga Íslands. Það verður að taka tillit til þess því að það hefur ýmislegt breyst á þessu tímabili. Þrátt fyrir aukið umfang verkefna, þau aukast um hátt í 2% á ári hverju vegna breyttrar aldurssamsetningar, fjölgunar íbúa í Reykjavík eða í nærumhverfi spítalans, vegna breytinga á þróun sjúkdóma, langvarandi sjúkdóma - þetta er allt saman að gerast og þrátt fyrir aukna þörf hafa framlög til spítalans dregist saman um 22% frá 2003 þegar horft er til hlutfalls á heildarútgjöldum ríkisins. Menn tala um að framlögin hafi aldrei verið meiri til spítalans. Hæstv. forsætisráðherra segir það æði oft. Ég skil ekki hvað hann meinar. Ég fæ ekki séð hvernig hægt er að komast að þessari niðurstöðu nema með því að horfa bara á krónutöluna og gera ekki ráð fyrir föstu verðlagi. Ef við skoðum þetta á föstu verðlagi - menn geta auðvitað deilt um hvað sé fast verðlag í tilviki spítalans, hvort menn vilji horfa á verðlagsþróun eða launaþróun en samkvæmt þeim tölum sem ég hef og þeirri niðurstöðu þegar ég kemst að þegar ég skoða einfaldlega tölur fjárlaga þá voru fjárframlög til rekstrar spítalans á árinu 2015 um 7% minni en árið 2008 og árið 2008 var toppurinn. Mönnum eru toppar hugleiknir í dag. Þetta er staðreyndin. Þetta rímar alveg við það að spítalinn þurfi yfir 3 milljarða núna til að viðhalda óbreyttum rekstri og þjónustu. Það er það sem vantar upp á. Viðbrögð meiri hluta fjárlaganefndar eru að efna til úttektar á rekstri spítalans. Gott og vel, fínt, gerum það. Er einhver haldinn þeirri grunsemd að forsvarsmenn spítalans séu ekki að segja satt og rétt frá, að þeir séu að reyna að herja úr ríkissjóði peninga til að hafa það betra og að þau fjárframlög sem þarna þurfa að koma til og minni hluti fjárlaganefndar gerði tillögu um að yrðu sett í fjárlögin séu ekki byggð á neinni þörf, séu ekki byggð á neinni skoðun? Mér finnst alvarlegt ef svo er. Þau gögn sem mér hafa verið kynnt sýna óyggjandi að þetta er mjög vel rökstutt. Skoðum til dæmis hvernig þróun íbúa á höfuðborgarsvæðinu hefur verið. Þeim hefur fjölgað um 6,7% frá 2008. Þar af hefur íbúum 70 ára og eldri fjölgað um 13,2% og 80 ára og eldri um 19,4%. Landsmönnum í heild hefur fjölgað um 4,3%. Er eitthvað skrýtið á grundvelli þessara upplýsinga að Landspítalinn skuli segja að við þurfum meira fé? Við þurfum að sinna þessu. Skoðum þá samanburðinn við aðrar Norðurlandaþjóðir. Þá er mjög nærtækt að skoða hlutfall af vergri landsframleiðslu. Framlög til heilbrigðismála í heild sinni eru 8,7% á Íslandi, í Svíþjóð 11%. Við erum lægst þegar kemur að samanburði á Norðurlöndum. Skoðum fjárfestingu í innviðum heilbrigðisþjónustu, sem er mál sem hefur verið mikið til umræðu hér. Það er í rauninni ótrúlegt hvað hefur tekið langan tíma að komast að niðurstöðu um að hefja byggingu nýs spítala sem augljós þörf hefur verið fyrir um langt árabil. Skoðum hvað tölurnar segja okkur um samanburð við önnur OECD-ríki á fjárfestingum í innviðum í heilbrigðisþjónustu. Talað er um að æskilegt sé að þetta hlutfall sé í kringum 0,5% vegna íbúaþróunar, þróunar aldurssamsetningar og þróunar ýmissa langvarandi sjúkdóma. Það þarf að fjárfesta í innviðum upp á 0,5% af vergri landsframleiðslu árlega. Hvar erum við? Í 0,1%. Við erum í næstlægsta sæti samkvæmt lista OECD. Mexíkó er í neðsta sæti. Ég verð að segja að ef einhverjum finnst þetta ásættanlegt, góður staður fyrir heilbrigðiskerfið, sérstaklega núna á uppgangstímum, þá finnst mér það lýsa metnaðarlausri sýn á heilbrigðismál, jafnvel skorti á sýn. Mér finnst þurfa að ræða það. Mér finnst þurfa að setja þessar tölulegu staðreyndir í púkkið til að fá einhverja heilbrigða umræðu um heilbrigðismál. Ég sé ýmislegt í heilbrigðismálum sem mér finnst spennandi, sem ríkisstjórnin er að gera, t.d. átak í geðheilbrigðismálum og að efla heilsugæslu. Við getum rökrætt um það hvort heilsugæslan eigi að vera einkarekin eða ekki. Ég sé alveg góð dæmi um einkareknar heilsugæslustöðvar á Íslandi. Við í Bjartri framtíð höfum verið talsmenn þess að við séum opin fyrir fjölbreyttu rekstrarformi í heilbrigðisþjónustu. Ég held að það sé algert lykilatriði að byggja upp heilsugæsluna á Íslandi. Það er liður í því að létta álagi af Landspítalanum. Ég held að það þurfi líka að byggja upp úrræði fyrir eldri borgara, einhver hjúkrunarrými og heimaþjónustu, til þess að létta álagi af spítalanum. Mér finnst algert lykilatriði þegar kemur að heilbrigðismálum að það verði ekki sjálftaka, einhvers konar gróðapungavæðing í heilbrigðisþjónustu þannig að þriðju aðilar fari að græða á tá og fingri á sjúkdómum annarra. Þá er lykilatriði að við erum með ríkisrekið sjúkratryggingakerfi. Mér finnst það vera algjört lykilatriði. Ég skynja að það er sátt um það. Við erum ekkert að fara að búa til eitthvert samkeppnisumhverfi í sjúkratryggingum. Allir njóta sömu réttinda þegar kemur að því. Ég segi einfaldlega: Ef menn ætla að fara í útboð á rekstri heilsugæslu, sem ég tel margt mæla með og mér finnst rétt að gera, ég held að það geti verið góð og þörf viðbót við heilsugæsluna eins og hún er núna, þá verða menn að gæta að því að það verði ekki til gróðafyrirtæki og það myndist ekki einhver sjálftaka í sameiginlega sjóði í gegnum Sjúkratryggingar Íslands. Þarna verður að vera ríkt eftirlit með opinberum fjármunum. Þetta eru viðvörunarorðin í því efni. Ég held að það geti verið sterk rök fyrir að heimilislæknar og læknar og aðrar heilbrigðisstéttir fái að spreyta sig á því í auknum mæli, á grunni sinnar menntunar og sinna hæfileika, að reka heilsugæslu. Mér finnst líka mikilvægt að geta þess sem eru góð skref. En mér finnst líka afskaplega mikilvægt að við komum umræðunni um heilbrigðismál út úr skeytasendingum og reynum að ræða það eins og manneskjur. Við hljótum öll að hafa áhyggjur af stöðu heilbrigðismála. Það þarf að lækna sjúkdóma. Við viljum að Íslendingar njóti öryggis þegar kemur að heilbrigðiskerfinu. Við verðum auðvitað að setja allar tölulegar staðreyndir á blaðið. Að síðustu vil ég segja þetta: Ég hef rætt um skort á fjárfestingum og hef heyrt tölur um að inn í kerfið vanti allt frá 100 milljörðum og upp undir 500 milljarða í opinberar fjárfestingar. Ég treysti mér ekki sjálfur til að slá á á hvaða bili það liggur. Við þurfum að hafa eitthvert plan og greina þörfina. Það er átakanlegt að lesa í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu að engin tilraun hefur verið gerð til að greina þessa þörf. Menn treysta sér ekki einu sinni til að nefna þær framkvæmdir sem þó á að ráðast í fyrir það litla fé sem er sett í opinberar fjárfestingar. Menn nefna þær ekki einu sinni. Samt á þetta að heita áætlun til þriggja, fjögurra, fimm ára. Af hverju er ekki farið í það almennt að greina þörfina í íslensku samfélagi? Eru forsvarsmenn spítalans ekki að kalla eftir að við horfum á þörfina sem fyrir liggur? Er lögreglan ekki að kalla eftir að á hana sé hlustað þegar hún segir að aukinn ferðamannafjöldi kalli á aukin umsvif löggæslu? Verðum við ekki að hlusta á alla þessa aðila? Hlusta á sveitarstjórnarmenn þegar þeir segja að tekjustofnar þeirra nægi ekki til að sinna lögbundnum skyldum? Er þetta fólk allt saman að ljúga? Auðvitað ekki. Við verðum einfaldlega að vera fólk til þess að heyra mat aðila á því hvað þarf. Ég segi að það mat þurfi að vera fyrirliggjandi. Við getum vissulega rökrætt það. Við skulum gera það á grunni tölulegra staðreynda og upplýsinga. Svo kemur einfaldlega að pólitíkinni. Ég held því ekki fram að hægt sé að sinna allri fjárþörf í opinberum rekstri í einu vetfangi. Ég held því ekki fram að hægt sé að ráðast í allar opinberar fjárfestingar sem þarf í einu vetfangi, sérstaklega ekki núna þegar svona umsvifamiklar framkvæmdir eru að fara í gang í atvinnulífinu, eins og í stóriðju, sem mynda ruðningsáhrif og þenslu. Ég held því ekki fram. Það sem ég er að kalla eftir er langtímahugsun, tímasett plan. Hvenær ætlum við að ráðast í þetta? Hvernig ætlum við að gera þetta? Hvernig ætlum við að hafa þetta sjálfbærara? Mér finnst ég tala úr alveg ágætum stól þegar ég bið um þetta vegna þess að ég, ásamt öðrum þingmönnum á síðasta kjörtímabili, stóð einmitt að því að samþykkja slíka áætlun til þriggja ára sem hét fjárfestingaráætlun. Það er mjög góð og þörf hugsanaæfing að ímynda sér veröldina ef staðið hefði verið við þá áætlun, eins og ég rakti áðan. Ég vil gera það að mínum lokaorðum að auglýsa eftir því að ríkisstjórnin sem núna situr setji fram sína fjárfestingaráætlun, sína áætlun um uppbyggingu innviða og uppbyggingu samfélagsins vegna þess að hana sé ég ekki í þessum fjárlögum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hefði reyndar viljað hafa eitthvað meira bjart í ræðunni þar sem hann er fulltrúi Bjartrar framtíðar en hann viðurkenndi að hann væri svolítið kargur og argur þannig að það er skiljanlegt. Það er erfitt að vera bjartur og boða betri tíð ef maður er kargur og bitur. Ég er hérna með breytingartillöguna frá minni hlutanum og fulltrúum hans. Ég spyr til að átta mig aðeins: Leggið þið til að þessu verði breytt til viðbótar við breytingartillögu frá meiri hlutanum? Er einhver samtala? Ég treysti mér ekki til að leggja þetta saman. Er það réttur skilningur að þetta sé ykkar tillaga til viðbótar við breytingartillögu meiri hlutans?
Virðulegi forseti. Nei, þetta eru tillögur til breytingar á fjárlagafrumvarpinu eins og það liggur fyrir. Við erum ekki með tillögur til breytinga á breytingartillögu meiri hlutans. Þetta virkar þannig að maður gerir tillögu til breytinga á fjárlagafrumvarpinu. Við teflum fram okkar breytingartillögu og meiri hlutinn teflir fram sínum mjög svo umfangsmiklu tillögum. Þannig er þetta. Þessar tillögur lýsa okkar sameiginlegu sýn á það sem er mest aðkallandi að okkar mati í fjárlagagerð þessa árs. Aðeins um meintan biturleika minn, ég er ekkert bitur en tel hins vegar mjög mikilvægt að stjórnarmeirihlutinn reyni að skilja af hverju það er kergja í þjóðfélaginu. Ég bauð fram [[Forseti hringir.]]mína greiningu út frá mínu hyggjuviti á því af hverju þessi kergja er. Ég taldi mig hafa boðið þá greiningu alveg ágætlega.
Virðulegi forseti. Gott og vel. Það kom fram í ræðu hv. þingmanns að hann teldi mikla þörf á að efla heilsugæsluna í landinu, ekki bara Landspítalann. Í tillögu þeirra eru bara Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri. Það er ekki til neins annars, ekkert til hafnarmála, ekkert til þessara innviða sem við þurfum virkilega að byggja upp og erum sammála um að þurfi að gera. Mig langar aðeins að spyrja um tekjuliðina: Finnst honum virkilega raunhæft að á árinu 2016 náum við 4 milljörðum með bættu skatteftirliti og 3 milljörðum í auknum veiðigjöldum? Við vitum að það er búið að leggja veiðigjöld á fram í ágúst. Veiðigjöld á [[Forseti hringir.]]næsta fiskveiðiári, fram í september, greiðast í nóvember. Það eru aðeins tveir mánuðir á næsta ári sem við næðum meiri veiðigjöldum þó að við mundum hækka þau. Ætlarðu að ná 3 milljörðum í veiðigjöld á þessum tveimur mánuðum?
Virðulegi forseti. Svarið er vitaskuld: Já. Annars mundi ég ekki standa að þessum tillögum. Auðvitað er þetta líka pólitískt plagg. Við erum að segja hvernig við mundum vilja gera þetta. Við höfum sagt það og verið samkvæm sjálfum okkur allt kjörtímabilið þegar við segjum að við vildum hafa óbreyttar tekjur í krónutölu frá því sem áætlað var af veiðigjöldum. Vissulega þyrfti að breyta samsetningu þeirra og við erum reiðubúin að taka þátt í því af heilum hug. Við töldum algerlega raunhæft að halda þeim tekjum sem áætlaðar voru. [[Gripið fram í: Þið gerið …]]Þetta er okkar stefna og hún endurspeglast í þessu plaggi. Við höfum líka alltaf talað fyrir því að setja meiri pening í skattrannsóknir vegna þess að við teljum að þar sé óplægður akur, ef svo má að orði komast. Ég vil nefna dæmi. Ég hef talað um það, og fleiri, að stórfyrirtæki á Íslandi, mjög stór alþjóðleg fyrirtæki, eru að koma undan hagnaði í skattaskjól í Evrópu. Það vekur algjöra botnlausa undrun mína af hverju skattyfirvöld og fjármálaráðuneytið [[Forseti hringir.]]eru ekki að rannsaka þetta mál miklu betur eins og aðrar þjóðir eru að gera. Þarna erum við að draga lappirnar og þarna eru fjárhæðir sem skipta milljörðum, já.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu þar sem hann kom víða við eðli málsins samkvæmt enda stórt mál undir, heilt fjárlagafrumvarp. Ég hlustaði með athygli á umfjöllun hv. þingmanns um heilbrigðismálin og mér fannst þingmaðurinn leggja þar margt gott til og fjalla um þessi mál af þekkingu. Það var gaman að hlusta á það. Þingmaðurinn talaði líka mikið um að það væru honum vonbrigði að ekki væri meira sett í innviðina nú þegar uppgangur er. Ég tek þar heils hugar undir vonbrigði þingmannsins. Þingmaðurinn kastaði því fram til ríkisstjórnarinnar af hverju þetta stafaði. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Af hverju heldur hann eiginlega að þetta stafi? Við höfum ekki beinlínis fengið svör frá hæstv. ríkisstjórn um þetta, en af hverju heldur hv. þingmaður að ekki sé meira lagt [[Forseti hringir.]]í innviðina?
Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Eins og ég sagði í ræðunni er mér þetta ráðgáta. Ég skil ekki alveg þetta kæruleysi. Ég get ekki kallað þetta annað en það. Þetta er kæruleysi. Mér finnst kæruleysi að leggja beinlínis lykkju á leið sína til að hætta við fjárfestingaráætlun sem hér hafði verið samþykkt. Það var ekki verið að breyta henni, breyta áherslunum eða eitthvað slíkt, það var bara hætt við hana, t.d. hætt við þær fjárfestingar í innviðum ferðaþjónustu sem var augljóst að þyrfti að ráðast í. Hvaða leikur er þetta? Er þetta kannski birtingarmynd af mjög slæmri pólitík, kannski pólitík frá 1916 þegar menn sögðu: Ef við gerum þetta erum það við sem ákveðum það? Er þetta eitthvað svoleiðis? Við ætlum ekki að gera neitt sem síðasta ríkisstjórn ákvað. Við ætlum frekar að gera þetta með því að pota þessu inn í fjáraukalög. Ég veit ekki alveg hvað er í gangi. Svo held ég að þetta sé líka [[Forseti hringir.]]ákveðinn slugsaháttur eins og þegar kemur að því að geta ekki lagt fram samgönguáætlun þegar það er augljóst að það er eitt stærsta viðfangsefnið sem blasir við.
Hæstv. forseti. Ég skil þetta eiginlega ekki heldur. Það er annað mál sem mig langar að ræða við hv. þingmann í mínu seinna andsvari. Hann kom reyndar ekki inn á það í ræðu sinni enda ekki hægt að koma inn á alla hluti í svona stóru máli. Ég veit samt að þetta er mál sem hv. þingmanni er hugleikið og það varðar málefni fatlaðs fólks. Það er fjallað um þetta í áliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar sem og í minnihlutaáliti 2. minni hluta og væntanlega hjá fleirum. Það er spurningin um fjármagnið. Sveitarfélögin hafa kallað eftir meira fjármagni inn í málaflokkinn en þess sér ekki stað í þessum tillögum. Það kom fram í máli hv. formanns fjárlaganefndar, Vigdísar Hauksdóttur, að viðræður séu í gangi milli ríkis [[Forseti hringir.]]og sveitarfélaga. Er þingmaðurinn mér sammála um að við verðum að fá það á hreint hvort aukið fjármagn eigi að koma inn áður en þessari umræðu um fjárlagafrumvarpið er lokið?
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála því og þakka hv. þingmanni fyrir að bera þetta mál hér upp. Það er alveg rétt að ég gat ekki farið í alla málaflokka í ræðu minni en þetta tel ég einstaklega mikilvægt. Þetta kemur líka aðeins við það sem ég var að tala um, að það verður að hlusta meðal annars á sveitarfélögin þegar þau segja að fjármagnið nægi ekki. Þá verður annaðhvort að rökræða þá yfirlýsingu eða gera eitthvað í því. Ég held að flestir sjái að þetta er rétt, að það þarf meiri pening í málaflokkinn. Það er augljóst að það var farið af stað með of lítið fé til sveitarfélaganna við yfirfærsluna. Mér finnst mjög mikilvægt að gera þá kröfu að það sé settlað við afgreiðslu fjárlaga. Svo hvet ég til þess að menn taki ekki alltaf NPA út fyrir sviga í þessu. NPA er bara eitt úrræði, mjög hagstætt úrræði í raun og veru. Það er miklu ódýrara en [[Forseti hringir.]]sambærileg úrræði í búsetukjörnum og miklu betra þegar kemur að því að tryggja fötluðu fólki sjálfstætt líf og það á bara að vera í þessum pakka, fjármagnað eins og annað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann talar um fjárfestingarstefnuna. Þegar við unnum hana á síðasta kjörtímabili lögðum við mikið á okkur og vönduðum okkur mikið. Þegar við vorum búin að setja saman stefnuna, bæði viðfangsefnin og hvernig átti að fjármagna þau, sögðum við samt sem áður: Við ætlum að passa upp á ríkisfjármálin. Við ætlum ekki að fara að stofna til skulda til að fara út í þessi verkefni. Nú hefur komið í ljós að fjárfestingaráætlunin var fullkomlega fjármögnuð. Ef við horfum til loka ársins 2015 kemur það í ljós. Við vildum líka nýta slakann í hagkerfinu til að fara út í þessar fjárfestingar. Það er ekki bara hallærisleg pólitík að slá fjárfestingarstefnuna af heldur sýnist mér hún beinlínis skaðleg. Núna er spenna, núna getum við ekki ráðist í þessar fjárfestingar og verðum sjálfsagt um langa hríð enn á milli Grikklands og Mexíkó í fjárfestingum í [[Forseti hringir.]]heilbrigðiskerfinu. Ég vil spyrja hv. þingmann um skoðun hans á þessu.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt málið. Það var akkúrat tíminn rétt áður en uppgangurinn hófst af svona miklum krafti sem var góður til þessara fjárfestinga. Núna erum við að horfa á mjög mikla fjárfestingu í atvinnulífinu, m.a. í gistirými, og stórar fjárfestingar við Húsavík, á Bakka. Í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu segir beinlínis að það muni hafa ruðningsáhrif, muni gera að verkum að sveitarfélög þurfa til dæmis að halda að sér höndum vegna þensluáhrifa. Já, þetta er alveg augljóslega mjög slæm pólitík. Ef maður hugsar lengra, að við förum í gegnum þessa uppgangstíma, ég tala nú ekki um ef við gerum ekkert í gjaldmiðilsmálum eða neitt slíkt og upplifum síðan annað hrun með einhverjum hætti, vonandi ekki jafn dramatískt og það síðasta, má spyrja: Á hvaða stað verðum við þá [[Forseti hringir.]]með fjárfestingarþörfina og getuna til að fjárfesta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta var um fjárfestingarnar en við þurfum líka að skoða rekstur stofnana eins og Landspítalans. Þar eru auðvitað lægri upphæðir. Hefði ekki þurft að spyrja að því áður en skattalækkanir verða samþykktar á þessu ári, skattalækkanir sem kosta 5,5 milljarða á árinu 2016 og aðra 5,5 milljarða á árinu 2017, og þær skattalækkanir sem gerðar voru í fyrra, hvaða þjónustu íbúarnir missi á móti slíkum skattalækkunum? Þeir hv. þingmenn sem samþykktu þetta og munu sennilega samþykkja einfaldara en óréttlátara skattkerfi hafa ekki svarað þeirri spurningu. Voru þeir um leið að samþykkja að ekki yrði sett meira inn í Landspítalann, að aldraðir og öryrkjar yrðu skildir eftir [[Forseti hringir.]]o.s.frv.?
Virðulegur forseti. Fyrst aðeins um fyrra andsvarið, þetta með að fjárfestingaráætlunin hefði verið að fullu fjármögnuð, já, það kom einmitt í ljós eitt ótrúlegt andartak í atkvæðagreiðslu í þinginu þegar peningarnir komu inn, arðgreiðslur frá bankanum, og runnu nánast umyrðalaust og gagnrýnislaust til hinnar ótrúlegu aðgerðar, skuldaniðurfellingar ríkisstjórnarinnar. Allur peningurinn rann þangað í fullkomlega ósjálfbæra aðgerð sem er að mínu viti bara bruðl. Þó að ég sé áhugamaður um skattalækkanir og vilji helst þjóðfélag sem íþyngir ekki þegnum sínum of mikið upplifi ég það ekki þannig að ljósið við endann á göngunum eftir hinar miklu þrengingar í kjölfar hrunsins ætti að birtast í formi skattalækkana. Þegar það eru verulegar kjarabætur á vinnumarkaði og mikill uppgangur í atvinnulífinu eru [[Forseti hringir.]]skattalækkanirnar illa tímasettar. Þörfin á þessum peningum til að mæta uppsafnaðri fjárþörf í rekstri fjölmargra mikilvægra stofnana er augljósari og henni hefði þurft að mæta fyrst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég held hins vegar að hann geti ekki verið mjög svekktur yfir því að menn upplifi ræðu hans sem ekkert sérstaklega bjarta. Hann talar mikið um það að vera að koma út úr skeytasendingunum en í mestu vinsemd vil ég benda honum á að fáir ræðumenn eru með jafn margar skeytasendingar og hv. þingmaður. Ég hrósa honum þó fyrir að hann sker sig úr þeim vinstri sinnuðu hv. stjórnarandstöðuþingmönnum sem hér hafa talað, hann hefur meiri skilning á blandaðri fjármögnun og fjölbreyttara rekstrarformi þegar kemur að heilbrigðismálum. Ég hef ekki tíma til að ræða það á dýptina en við fáum vonandi tækifæri til að ræða heilbrigðismálin síðan. Hann talaði um samráð á síðasta kjörtímabili sem ég kannast ekki við, ég veit ekki hvað hv. þingmaður er að tala um og var ég þó á þingi þá, í stjórnarandstöðu. Hann talaði um það samráðsverkefni að ganga í ESB. Hv. þingmaður, ef maður sækir um aðild að ESB er það ákveðin stefna og það sækir ekkert [[Forseti hringir.]]hugsandi fólk um aðild að ESB nema til að ganga í ESB. Ég spyr: Hvernig getur það verið samráðsverkefni?
Virðulegi forseti. Ég vil freista þess, kannski af veikum mætti, að vera málefnalegur í minni pólitík en ef ég hef gerst sekur um einhvers konar skeytasendingar í hita leiksins biðst ég afsökunar á því. Hv. þingmaður spyr um það samráðsverkefni að sækja um aðild að ESB. Mér finnst koma fram merkilegur munur á viðhorfum mínum og hv. þingmanns. Ég lít á spurninguna um hvort við eigum að gerast aðilar að ESB sem spurningu sem þjóðin á að taka afstöðu til á grunni bestu upplýsinga. Það er samráðsferlið, það að búa til samning og fá hann upp á borðið. Svo mundi ég væntanlega tala fyrir því að við gerðumst aðilar á grunni þessa samnings vegna þess að ég hef þá trú að hann verði góður. Aðrir tala gegn því. Þetta [[Forseti hringir.]]kallast lýðræði og samráð og ég hugsa að það sé hluti af kergjunni sem ég rakti og greindi í ræðu minni, fólk hefur verið svipt þeim rétti að fá að taka afstöðu til þessa stóra máls.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé kergja út af þessu, akkúrat vegna þess að það er búið að halda röngum upplýsingum að fólki. Ég fullyrði að engin þjóð, í Evrópu eðli málsins samkvæmt, hafi haft stjórnmálamenn sem voga sér að blekkja fólk með þessum hætti. Allir vita hvað felst í því að vera í ESB. Við erum búin að gera mjög góðar úttektir á því. ESB er til og engin þjóð hefur sótt um aðild að ESB til að kanna hvað er í gangi. Íslenskir stjórnmálamenn og jafnvel menn í fræðasamfélaginu sem vilja fara í ESB halda því miskunnarlaust að fólki. Ég hvet ykkur til að reyna að útskýra fyrir útlendingi að við höfum sótt um aðild að ESB til að kanna hvað væri í boði. Það sem við gerðum var að við breyttum lögum, við fórum inn í rýniskýrsluna til að sjá hvað nákvæmlega væri tiltekið að við þyrftum að gera. Við þurftum að tímasetja hvernig við ætluðum að gera það til að fara í þetta ferli. Svo leyfa menn sér að koma hér upp - það er enginn vafi að þetta er kergja sem er komin til vegna þess [[Forseti hringir.]]að síðan er sagt við fólk: Það er verið að taka af þér ákveðinn rétt, það gera þeir stjórnmálamenn sem þora ekki að segja hvað felst í því að vera í ESB og segja þá af hverju þeir vilja ganga í ESB. Það er umræða sem við skulum taka en ekki blekkja fólk með þeim hætti sem þið eruð að gera núna.
Virðulegi forseti. Mér finnst áhugavert hvað hv. þingmaður er ónæmur fyrir forræðishyggjunni sem hann er augljóslega talsmaður fyrir. Hann kemur hingað og segir að það sé augljóst hvað felist í aðild að ESB, væntanlega vegna þess að hann er búinn að komast að einhverri niðurstöðu um það.
… skýrslum.
Ég hef lesið þær skýrslur [[Gripið fram í: Var það ekki …?]]og hef komist að þeirri niðurstöðu að aðild að ESB væri góð [[Já, segðu þá frá því.]]fyrir Íslendinga. Ég hef sagt fá því í mörgum ræðum, [[… það.]]nákvæmlega. Er það ekki síðan bara mjög virkt og fallegt lýðræði og samtal sem á að eiga sér stað í samfélaginu um það á hvora röksemdina þjóðin vill hlusta?
Að sjálfsögðu.
Er það ekki?
Jú.
Af hverju klárum við þetta þá ekki, hvað er þá flókið við þetta? Eigum við virkilega að hætta við þetta samráðsferli vegna þess að þér finnst [[Þetta er ekki …]]þú búinn að komast að þeirri niðurstöðu að við eigum ekki að ganga í ESB?
Þetta er ekki samráðsferli, þetta er aðildarferli.
Bíddu, þjóðin mun ákveða á grundvelli samnings en ekki þú, [[Þú ert að blekkja fólkið.]]ekki ég og ekki þú -
Hljóð í salnum.
Ekki ég og ekki þú munum ákveða það, heldur þjóðin.
Nákvæmlega.
Það væri hollt fyrir þig að tileinka þér þannig nálgun í stjórnmálum.
Þetta er aðildarferli. Þú ert að blekkja fólk og þú þolir ekki að taka umræðuna um ESB.
[[Gripið fram í: Þetta er rosalegt.]] Það er gaman að þessu.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórn Íslands er rúin stuðningi víða, en svo rammt kveður að því að ríkisstjórnin virðist ekki styðja sína eigin ráðherra. Að minnsta kosti hefur það verið þannig um margra mánaða skeið að hæstv. menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, hefur verið að reyna að ná fram máli í gegnum ríkisstjórnina sem hún styður hann ekki einu sinni sjálf í. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefur komið fyrir fjárlaganefnd og boðað þinginu að ráðherra hans, ráðherra Sjálfstæðisflokksins, Illugi Gunnarsson, muni flytja frumvarp á þessu haustþingi um óbreytt útvarpsgjald. Nú er 30. nóvember liðinn og nú er starfsáætlun þingsins úrelt og hér er ekkert frumvarp komið. Maður hlýtur að spyrja, virðulegur forseti: Er ekki kominn tími til þess fyrir ríkisstjórnina að íhuga stöðu sína þegar ekki bara fólkið í landinu er hætt að styðja hana, heldur er hún hætt að styðja sig sjálf og hætt að skila þeim frumvörpum sem hún sjálf hefur boðað hingað í þingið?
Forseti. Varðandi það mál sem hv. þingmaður nefnir hér hef ég áður getið þess í þingsal að það liggur algjörlega ljóst fyrir að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra mundi njóta stuðnings þingflokks Vinstri grænna í því að koma málinu á dagskrá, greiða fyrir því, veita því nauðsynleg afbrigði og hjálpa því síðan í gegnum atkvæðagreiðslu og styðja það til enda. Það liggur fyrir. Það er náttúrlega eðlilegur framgangur lýðræðisins að meiri hluti þingsins fái að ráða í þessum málum eins og öðrum. En það er alvarleg nálgun á stöðu máls ef mál sem sannarlega á meiri hluta hér í þingsal komist ekki út úr ríkisstjórn vegna einhvers konar valdabaráttu eða meinbægni tiltekinna ráðherra. Ég verð að taka undir þau sjónarmið að það er alvarleg staða ríkisstjórnar þegar handarbakavinnubrögð eru orðin með þeim hætti að ráðherra málaflokks tilkynnir að mál [[Forseti hringir.]]séu í pípunum sem birtist síðan ekki og engar skýringar berast á því hvaða togstreita eða valdabarátta [[Forseti hringir.]]liggur þar að baki.
Forseti. Í fyrstu ræðu minni um fjárlagafrumvarp næsta árs fór ég nokkuð ítarlega yfir það yfirbragð sem hefur verið á umræðunni af hálfu þingsins og þeirra sem hafa að mestu leyti unnið fjárlagafrumvarpið, þ.e. fjárlaganefndar og forustu fjárlaganefndar. Ég rökstuddi og rakti í allítarlegu máli að það hefði ekki verið beint glæsileg framganga og ekki glæsileg framkoma heldur af hálfu forustufólks fjárlaganefndar, ekki frekar en þeirra sem leiða ríkisstjórnina sem eiga satt best að segja undanfarna dagana og missiri í allundarlegu samtali við þjóð sína, sem snýst meira og minna um að hreyta ónotum í fólk í blaðagreinum líkt og forsætisráðherra gerir í dag í kostulegri og niðurlægjandi grein í Fréttablaðinu gagnvart einum einstaklingi. Ég held að það sé einsdæmi í sögu þessarar þjóðar að ráðherra í ríkisstjórn, þá tala ég um forsætisráðherra, skuli beita sér með þeim hætti sem um ræðir og ekki síður, eins og ég rakti í fyrstu ræðu minni, hvernig framkoma ákveðinna þingmanna, forustumanna í þinginu og fjárlaganefnd, er gagnvart stórum stofnunum og forstöðumönnum þeirra og starfsfólki, sem er nú orðið landsfrægt hvernig hefur verið. Allt er þetta mjög einkennilegt. Allt hefur þetta skaðað Alþingi. Ásýnd Alþingis er ekki góð. Þetta jaðrar við ofbeldi. Fólk sem rekur undirstofnanir og grunnstofnanir samfélagsins veit ekki á hverju það á von þegar stjórnarmeirihlutinn er annars vegar. Það er enginn trúnaður þar á milli lengur. Ég rakti það líka í fyrstu ræðu minni hversu metnaðarlaust þetta fjárlagafrumvarp er hvað varðar ríkissjóð, að leggja núna fjórða árið í röð fram fjárlagafrumvarp og vonast til þess að fjárlög verði réttum megin við núllið, nánast á núlli á næsta ári - að af 700 milljarða kr. tekjum verði fjárlög vonandi rekin á núlli á næsta ári svo framarlega sem ríkissjóður fái arðgreiðslur úr Landsbankanum. Það er, held ég, ekki dæmi um jafn metnaðarlaust fjárlagafrumvarp á síðari tímum. Nefndarálit meiri hlutans á að öllu jöfnu að gefa einhverja mynd og vísbendingu um viðhorf stjórnarþingmanna, þ.e. stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar í fjárlaganefnd og þingflokkanna því að allt fer í gegnum þingflokka til samþykktar eða synjunar, til fjárlaga og til þeirra málaflokka sem þeir hafa fjallað um og hvaða tök þeir hafa á verkefnunum sem þeir hafa tekið að sér og eiga að vera með fyrir hönd þingsins og eru með. Nefndarálit meiri hlutans nú er að mínu mati eitt undarlegasta skjal sem hefur verið lagt fyrir Alþingi í háa herrans tíð. Það er svo lélegt að það er varla boðlegt að taka það til afgreiðslu eða umræðu þó að menn neyðist til að gera það því að úr öðru er ekki að moða. Það er í fyrsta lagi fullt af augljósum rangfærslum sem ég vonast til að verði lagaðar. Ég á ekki von á öðru en að fólk sýni sjálfu sér og þinginu og þjóðinni þann sóma að leggja fram texta sem er í það minnsta réttur og styðjist við réttar upplýsingar. Í textanum er hreinlega um villur að ræða á mörgum stöðum sem ég mun rekja hér á eftir. Í öðru lagi lýsir nefndarálitið því viðhorfi til ríkisfjármála að það eigi að vera lausatök á því. Það eigi að losa um aga á ríkisfjármálum, losa um tökin, fara í sama gamla farið og var hér árum og áratugum saman undir stjórn þessara sömu flokka og sáldra fé úr ríkissjóði með óskipulögðum hætti í ólíklegustu verkefni án þess að færð séu nein sérstök rök fyrir því eða það sé samkvæmt áætlunum eða plönum. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði úr nefndaráliti meiri hlutans. Á fyrstu síðunni í 2. málsgrein segir, með leyfi forseta: „Afar ánægjulegt er að tekjur ríkisins aukast og þriðja árið í röð stefnir í hallalausan ríkisrekstur. Tekjuaukning hefur verið nýtt til þess að auka framlög til grunnþjónustu. […] nokkuð er í land með að hefja niðurgreiðslu skulda og vaxtakostnaður er áfram þriðji útgjaldasamasti málaflokkurinn […] Að áliti meiri hlutans er því full ástæða til að beita aðhaldi á gjaldahlið fjárlaga …“ Hvað segir þetta okkur? Hvað segir þessi texti okkur? Að stjórnarmeirihlutinn, þeir sem skrifa þennan texta, er nánast undrandi á því að tekjur ríkisins séu að aukast. Áttu menn von á öðru? Voru áætlanir uppi um annað? Voru einhverjar spár um það að tekjurnar mundu kannski minnka? Að sjálfsögðu aukast tekjurnar. Að sjálfsögðu eiga þær að aukast. Skattstofnarnir eru að stækka, atvinnulífið að eflast og skattkerfið var lagað til þannig að hægt væri að afla eðlilegra tekna þegar slíkt gerðist. Að sjálfsögðu er það þannig. Samt er undirstrikað í þessum texta að enn sé langt í land að hefja niðurgreiðslu skulda og ná vaxtakostnaði niður. Hvers vegna er svona langt í land með það núna? Fjórum árum eftir að ríkissjóði var skilað á núlli er enn langt í land með það af hálfu meiri hluta fjárlaganefndar og stjórnarmeirihlutans að hægt sé að greiða niður skuldir og lækka vaxtakostnað, sem er þó höfuðmarkmiðið og hefur verið höfuðmarkmiðið með rekstri ríkissjóðs frá hruni. Þessu þurfa stjórnarliðar að svara. Þetta er yfirlýsing um algert metnaðarleysi og getuleysi við rekstur ríkissjóðs sem á að vera tiltölulega auðvelt verk núna miðað við það sem á undan er gengið. Á fyrstu síðu nefndarálitsins er lýst yfir áhyggjum af þróun mála við lagasetningu þegar samþykkt eru ákvæði sem eru íþyngjandi fyrir rekstur sveitarfélaga eða stóraukið eftirlit á aðila á markaði án þess að fjármagn fylgi að sama skapi. Í nefndaráliti meiri hluta segir, með leyfi forseta: „Sérstaka umfjöllun er að finna um stefnumörkun samgönguframkvæmda, þróunaraðstoð og hafnarframkvæmdir.“ Skoðum það aðeins. Hvaða umfjöllun er um stefnumörkun samgönguframkvæmda í þessu frumvarpi? Ég hef satt best að segja lesið þetta nefndarálit nokkrum sinnum og gluggað í það á undanförnum dögum eða frá því að það var lagt fram. Það er engin stefnumörkun í þessu skjali. Það er hvergi að finna stefnumörkun í samgöngumálum í nefndaráliti meiri hlutans. Sé það einhvers staðar að finna óska ég eftir að þeir sem vita hvar það er komi hingað upp og segi mér það og vísi á hvar stefnumörkunin er. Það er verið að setja einhverja fjármuni í samgöngumál með mjög óskipulegum og óskilgreindum hætti án nokkurs rökstuðnings, einfaldlega vegna þess að það er ekkert plan í gangi. Það er engin samgönguáætlun til. Það er engin áætlun til af hálfu stjórnvalda um hvernig á að byggja upp samgöngumannvirki, vegi, brýr, flugvelli eða hafnir. Það á bara að gera það eftir hendinni, eftir því hvernig landið liggur þann daginn þegar menn ganga til vinnu sinnar í fjárlaganefnd. Það er ekkert plan, engin stefnumörkun. Það sama á við um hafnarframkvæmdir. Það er verið að setja 400 milljónir í 11 verkefni í hafnarframkvæmdum, mjög óskilgreint, án nokkurs rökstuðnings og án nokkurrar áætlunar um uppbyggingu hafna. Það er verið að sletta milljón hingað og milljón þangað að því er virðist eftir því hvernig pólitískar línur liggja. Stefnumörkun í þróunaraðstoð. Skoðum það aðeins betur. Hvað á fólk við með því? Alþingi samþykkti stefnumarkandi þingsályktun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands árið 2013. Hún átti að gilda til ársins 2016, þ.e. næsta fjárlagaárs, sem þetta frumvarp ætti að fjalla um. Það er ekkert fjallað um það hérna. Hvar er þessi stefnumörkun? Hvar er hana að finna? Getum við fengið að sjá hana eða er hún bara í einhverju tómarúmi þar sem menn geta gripið til þess sem þeim finnst henta hverju sinni? Þingsályktunin var samþykkt á Alþingi með öllum greiddum atkvæðum gegn einu, atkvæði núverandi formanns fjárlaganefndar. Hún var eini þingmaðurinn sem greiddi atkvæði gegn áætlun um þróunaraðstoð af hálfu þingsins. Það segir sitt um það hvers vegna þessi óskaplega lélegi texti er í nefndarálitinu. Þingsályktunin sem Alþingi samþykkti og er í gildi kvað á um að fylgt yrði tímasettri áætlun um hækkun framlaga á gildistímanum, þ.e. til 2016. Á næsta ári, þ.e. því fjárlagaári sem við erum að ræða um, yrði því 0,42% af vergum þjóðartekjum varið til þróunarmála. Í þessu áliti og í tillögum ríkisstjórnar og stjórnarmeirihlutans er talað um helmingi lægri tölu, 0,21%. Svo er talað um stefnumörkun og að verið sé að ráðast í mikla útrás í þróunaraðstoð. Svo er í nefndarálitinu afar undarlegur texti til að reyna að réttlæta aumingjaskapinn og ræfilskapinn að geta ekki uppfyllt þingsályktunina sem Alþingi stóð á bak við, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að hlutfallið hefur ekki verið reiknað rétt“ - þ.e. hlutfall af þjóðartekjum - „þar sem stór hluti útgjalda vegna hælisleitenda ætti að flokkast sem þróunaraðstoð. Ef rétt er reiknað er hlutfall Íslands um 0,25% af þjóðartekjum og enn hærra ef verkefni Þróunarsjóðs EFTA sem snúa að flóttamönnum eru meðtalin.“ Hvað heldur þetta fólk um þróunaraðstoð? Heldur fólkið sem skrifaði þennan texta og lagði þessar tillögur hér fram að það geti hreinlega valið sér hvað er þróunaraðstoð og þau geti bara sagt: Nei, þetta er ekki rétt reiknað? Þau geti bara ákveðið að skutla einhverjum verkefnum inn í þróunaraðstoð og sagt: Nú hækkum við þetta bara upp í 0,25% - af hverju ekki 30? Heldur þetta fólk að hægt sé að taka bara einhver valin verkefni þar inn? Það er ákveðin skilgreining á bak við hvað er þróunaraðstoð. Undan henni verður ekki komist. Vilji menn bæta við það einhverju öðru er það annað mál. Menn geta ekki bara ákveðið það í nefndaráliti í fjárlaganefnd þingsins hvað sé þróunaraðstoð og hvað ekki. Það er ekkert sjálfval í því. Það er skilgreining á því, alþjóðleg viðurkennd skilgreining sem Ísland er skuldbundið af. Svo einfalt er það. Þá erum við að tala um helmingi lægri framlög af vergum þjóðartekjum til þróunaraðstoðar á næsta ári en segir í þingsályktuninni sem samþykkt var hér árið 2013 með einu mótatkvæði.
Segðu nú nafnið.
- Ég var búinn að segja nafn hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur, formanns fjárlaganefndar, sem lagðist gegn þróunaraðstoðinni og þingsályktuninni. Ég benti á það þegar þingmaður gekk í salinn að það væri kannski ástæðan fyrir þessum undarlega texta, að ætla sér að velja hvað væri þróunaraðstoð. Það er ekkert val um það. [[Gripið fram í.]]Það er ósköp skýrt hvað þróunaraðstoð er. [[Gripið fram í.]]Það á við um allar þjóðir og Ísland getur ekkert valið sér neitt sérstakt verkefni, eða þingmenn hvort sem þeir heita Vigdís Hauksdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarson eða Björn Valur Gíslason geta ekkert breytt þeirri skilgreiningu. Þetta er það sem allar þjóðir fara eftir og framlögin ráðast af. Það er til skammar [[Gripið fram í.]]að þingmenn stjórnarmeirihlutans á Alþingi skuli ganga svo langt og viðurkenna í raun ræfildóm sinn við framlögin til þróunarmála að þeir reyni að fylla upp í kvótann með einhverjum óskilgreindum og óskyldum málum. Af hverju telja þeir ekki meira upp? Af hverju telja þeir ekki ekki fleiri atriði til að hækka töluna? Það liggur fyrir hver þróunaraðstoðin á að vera. Það liggur fyrir í fjárlagafrumvarpinu hver hún er. Það liggur fyrir skilgreining á því hvað þróunaraðstoð er. Það þýðir ekkert að setja eitthvað inn í texta líkt og gert er í nefndarálitinu til að reyna að breyta því. Rangfærslur, ég ætla að byrja á að kalla þær mistök því að ég held að þær séu mistök, eru víða í frumvarpinu. Ég ætla að nefna tvö og þó að þau séu ekki stór gefa þau vísbendingar um hvers konar sleifarlag liggur að baki vinnu við nefndarálitið. Í fyrsta lagi varðandi Ríkisútvarpið. Þar segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn vekur athygli á því að á næsta ári er áætlað að Ríkisútvarpið ohf. fái markaðar tekjur vegna útvarpsgjalds að fullu eins og alltaf var gert ráð fyrir þegar núverandi ríkisstjórn tók til starfa.“ Síðan kemur meinleg villa sem ég reikna með og vonast til að verði leiðrétt og skjalið prentað upp. „Fyrri ríkisstjórn ákvað á sínum tíma að gjaldið næmi 16.400 kr. á hvern einstakling eða lögaðila.“ Þarna hafa verið gerð mistök. Menn hafa lesið vitlaust í ártöl og tölur hvað þetta varðar. Þetta hefur einhvern veginn sloppið í gegnum yfirlestur og gleymst að leiðrétta sem þarf auðvitað að gera. Breytingin sem var gerð á framlögum til Ríkisútvarpsins var samþykkt á Alþingi 20. desember 2013 vegna fjárlaga 2014. Þá var ákveðið að lækka útvarpsgjaldið niður í 16.400 kr. Þeirri tillögu greiddu allir núverandi stjórnarliðar, sem sátu þá í salnum, atkvæði sitt, þar á meðal fulltrúar í fjárlaganefnd. Þau lækkuðu útvarpsgjaldið en ekki aðrir. Það liggur fyrir. Þetta er algerlega klárt frá öllum bæjardyrum séð. Eins og ég sagði vonast ég sannarlega til að þetta verði leiðrétt. Ég ætla að ganga út frá því að þetta sé ekki vísvitandi gert, að þetta sé ekki vísvitandi rangfærsla, heldur hafi orðið mistök í textagerð og það verði bara lagfært. Annan texta, sem hlýtur að flokkast sem mistök og hefur einhvern veginn sloppið í gegnum nálaraugu yfirlesara hjá forustufólki fjárlaganefndar, má finna á bls. 9. Það er mjög undarlegur texti sem ég reikna líka með að verði leiðréttur við uppprentun á skjalinu. Þar stendur, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn hefur átt gott samstarf við stjórnendur Landspítalans á undanförnum árum …“ Þetta hljóta að vera mistök. Þetta hlýtur að vera afrit úr öðrum texta, kannski frá síðasta kjörtímabili, sem hefur verið límt óvart þarna inn og enginn gert sér grein fyrir því að þetta eru hin verstu öfugmæli sem eiga engan veginn við í þessu nefndaráliti. Ég ætla aftur að ganga út frá því að þarna sé um mistök að ræða en ekki vísvitandi ósannindi því að það hefur ekki farið fram hjá þjóðinni, ekki nokkrum einasta manni, hvílíkt alkul hefur orðið í samskiptum fjárlaganefndar og þings og ríkisstjórnar við stjórnendur Landspítalans. Þar á milli hafa ekki verið góð samskipti að undanförnu eða góð framkoma eða framganga, hvorki af hálfu þingmanna né ráðherra, eins og sjá má í fjölmiðlum í dag. Ég vonast auðvitað til að þetta verði lagfært og leiðrétt þegar skjalið verður prentað upp. Síðan eru hérna tugir blaðsíðna sem ég hélt að væru að hverfa úr vinnu fjárlaganefndar þar sem er verið að deila út peningum í svokölluðum safnliðum eftir óskilgreindum aðferðum. Þetta er algerlega óskipulagt að öllu leyti og órökstutt og er inngangur inn í fortíðina líkt og var hér fyrir nokkrum árum og áratugum síðan. Þessir sömu flokkar geta engan veginn sætt sig við það, a.m.k. ekki Framsóknarflokkurinn, ég hef ekki fengið svar við því hvers vegna Sjálfstæðisflokkurinn lætur þetta yfir sig ganga, að ríkið sé rekið innan einhvers ramma samkvæmt reglum og það sé einhver agi á því hvernig farið sé með fjármuni. Þeim er það lífsins ómögulegt og sennilega eiga þingmenn þess flokks, þ.e. Framsóknarflokksins í þessu tilfelli, allt sitt pólitíska líf undir því að geta ráðstafað opinberum fjármunum með þeim hætti sem hér er verið að gera og þeir voru hvað þekktastir fyrir. Hvers vegna í ósköpunum Sjálfstæðisflokkurinn lætur sig hafa þetta er mér óskiljanlegt. Þetta er ekki í þeim anda sem sjálfstæðismenn hafa talað á undanförnum árum og áratugum og þeirrar stjórnar sem þeir vilja hafa á ríkisfjármálunum. Við því verður að fá svar. Virðulegi forseti. Þetta nefndarálit er að mínu mati tæplega þingtækt. Það er svo illa skrifað, svo fullt af rangfærslum, það er svo mikil yfirlýsing um metnaðarleysi og getuleysi við að stjórna ríkisfjármálum að réttast væri að óska eftir því að það yrði kallað aftur inn til nefndar, [[Forseti hringir.]]það leiðrétt, rangfærslur hið minnsta, og menn reyndu að leggja aðeins betri vinnu í það áður en það kæmi fyrir þingið aftur.
Forseti. Hv. þingmaður talaði hérna um stefnu í samgöngumálum sem var ekki að finna í nefndarálitinu, en í fyrri hluta frumvarpsins um stefnu og horfur er aftur á móti að finna smákafla um það. Það er í tengslum, að því er ég túlka, við opinber innkaup og rafræna stjórnsýslu sem útfærist í ljósleiðarasamskiptum. Ég tel það vera samskipta- og samgöngubót. Kannski að því leyti til finnst mér það vera góð stefnumörkun í því að ljósleiðaravæða landið. En annars vegar, alveg rétt, er ekkert að finna um neina vegi eða neitt svoleiðis nema atvinnuvegi í þessu fína riti um stefnu og horfur. Það var líka eilítið sem hv. þingmaður nefndi um þróunarsamvinnuna sem ég væri til í að skerpa aðeins á. Ef hann gæti tekið stutt yfirlit á þann málaflokk úr ræðu sinni væri það vel þegið ef mér skyldi hafa misheyrst.
Virðulegi forseti. Það er rétt, það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu, stefnur og horfur í ýmsum málum. Það er bara allt annað mál, allt annar hlutur. Menn geta lýst stefnu og horfum í einstökum málum, eins og hv. þingmaður nefndi, með ljósleiðaravæðingu o.fl. sem er bara fínasta mál. En það er ekkert plan, engin áætlun í gangi. Sama er með vegaframkvæmdir og hafnarframkvæmdir. Það er vegstubbur hér og bryggjukantur þar án þess að nokkurt heildarplan sé um hvernig eigi að byggja upp vegakerfi, hafnakerfi eða flugmannvirki í landinu. Það heitir samgönguáætlun. Eftir henni þarf að vinna því að þar er það faglega gert af hálfu þeirra sem með málin fara utan þings, að reyna að skipuleggja með bestum hætti þannig að einhver samfella verði í framkvæmdum frá ári til árs. Þannig byggjast upp samgöngumálin og samgöngumannvirki eins og á að gera. Ekki að það sé tilviljunum háð, hverjir sitja í fjárlaganefnd hverju sinni. Það gengur bara ekki upp. Það er vond stjórnsýsla og sóun á almannafé. Varðandi Þróunarsamvinnustofnun er það svo einfalt að Ísland er skuldbundið til að leggja 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunaraðstoðar. Það höfum við ekki gert. Aldrei. En við viljum nálgast það. Þingið er búið að segja það. Við viljum gera það. Við ætlum að ná þessu marki innan tiltekins tíma. 0,42% á næsta ári var samþykkt á Alþingi. Ef ég man rétt átti að fara í 0,42 og 0,7% 2019 og 2020 samkvæmt áætluninni. Frá þessu er horfið, algerlega. Þessi ályktun er hunsuð og það er reynt að skilgreina upp á nýtt hvað sé þróunaraðstoð. Það liggur algerlega fyrir. Það er viðurkennd alþjóðleg skilgreining á því hvað þróunaraðstoð er. Menn geta ekki hent inn í það bara einhverjum verkefnum sem þá langar til og hækkað þar með einhverja prósentutölu. Á því er þessi ríkisstjórn að heykjast [[Forseti hringir.]]eins og svo mörgu öðru.
Forseti. Ég þakka svarið. Ég er sammála hv. þingmanni að stefnumótunina vantar einmitt. Þó að peningar séu settir í flugvallarmál og hafnargerð og því um líkt er það einskiptisaðgerð að því er virðist og ekki bein stefnumótun sett í þá liði. Það er sem sagt ómögulegt að spá fyrir um hvað gerist í næstu fjárlögum miðað við hvað er að gerast núna. Hvað varðar Þróunarsamvinnustofnun og styrki til þróunarstarfs skilst mér að aðstoð til flóttamanna fyrstu eitt, tvö árin teljist sem þróunarstarf. Það var það sem ég hjó aðeins eftir og gæti verið misskilningurinn sem ég heyrði upprunalega. Ef hægt væri að skerpa aðeins á því til að hafa það á hreinu væri það vel þegið.
Virðulegi forseti. Samkvæmt skilgreiningu á þróunaraðstoð er þróunaraðstoð tekjutilfærsla frá fólki í einu landi til annars, gerð í þeim tilgangi að minnka fátækt í móttökulandinu, auka hagvöxt og ýta undir þróun. Þetta er einfalda skilgreiningin á þróunaraðstoð. Við það miðuðum við áætlanir okkar um 0,7% þátttöku af vergum þjóðartekjum. Við komumst ekkert upp með það, nema þá innan stjórnarflokkanna, að hækka þá tölu með því að henda einhverju öðru þarna inn. Það er ekki viðurkennt, það er svo einfalt, það er svo skýrt. En við getum gert það. Við getum sett pening í eitthvað annað, en það rúmast ekki innan þessarar alþjóðlegu viðurkenndu skilgreiningar sem við erum skuldbundin af. Ef þeir þingmenn sem bera ábyrgð á þessu skjali halda að þeir geti blekkt alþjóðasamfélagið og önnur lönd með einhverjum svona æfingum þá gengur það ekki upp. Það er ekki hægt þó að maður reyni það og vilji. Það er fleira tilviljunarkennt en varðandi samgönguáætlun í þessu skjali. Hér eru kostulegar tillögur um að ráðast í að byggja 2,3 milljarða byggingu við Alþingi samkvæmt 100 ára gamalli teikningu af heimavist sem átti að standa á allt öðrum stað. Hvers konar rugl er nú þetta? Hverjum dettur þetta í hug? Jú, það er forsætisráðherra landsins sem lemur það í gegn að hér er texti í þingskjali um að það skuli byggja hús upp á 2,3 milljarða hið minnsta samkvæmt 100 ára gamalli teikningu af heimavist. Vegna þess að hann hefur áhuga á því. Það er líka texti í þessu skjali þar sem segir að gerð sé tillaga um 50 millj. kr. framlag til að tryggja að ekki komi til hallareksturs Háskólans á Bifröst á næsta ári. Það er einkaskóli. Ég sé ekki svona texta um Landspítalann. Það er opinber stofnun.
Forseti. Við ræðum fjárlög fyrir árið 2016 og hér stendur yfir 2. umr. málsins og hefur staðið yfir um nokkra hríð. Mig langar í ræðu minni að dvelja við nokkur efnisatriði úr breytingartillögum okkar í minni hlutanum en líka nokkur mál sem hafa verið ofarlega í pólitísku umræðunni undanfarna daga og undanfarnar vikur, þau pólitísku ágreinings- og álitamál sem eru helst í umræðunni þessa dagana sem eru staða aldraðra og öryrkja, Landspítala – háskólasjúkrahúss og Ríkisútvarpsins. Mig langar þó að byrja þessa ræðu á að fjalla stuttlega um pólitíska stöðu málsins því að segja má að fjárlagafrumvarp hvers tíma sé stærsta pólitíska frumvarp hvers þings og stærsta pólitíska plagg hverrar ríkisstjórnar. Hefur stundum verið sagt að ríkisstjórn standi og falli með fjárlagafrumvarpi sínu því að þar komi fram hinar raunverulegu áherslur hvers tíma. Nú er það svo að í þessu fjárlagafrumvarpi endurspeglast ekki bara pólitískar áherslur heldur ekki síður áherslur að því er varðar verklag og vinnubrögð og af þeim sökum langar mig, áður en ég ræði efnislega það sem frumvarpið hefur að geyma og þær breytingartillögur sem minni hlutinn hefur sameinast um, að drepa lauslega á lærdómnum sem Alþingi ætlaði sér að draga með þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 28. september 2010. Þar samþykktum við öll 63 sem þá vorum þingmenn á Alþingi Íslendinga og höfðum umboð til þess frá kjósendum, þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 2010. Um var að ræða niðurstöðu Alþingis að því er varðaði stærstu efnahagslegu og pólitísku áföll sem Ísland hefur gengið í gegnum á lýðveldistímanum. Rannsóknarnefnd Alþingis skilaði margra binda skýrslu um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða en Alþingi lagði mikið upp úr því vegna þess að á þessum tímum vorum við sem betur fer mörg þar stödd í okkar pólitísku tilveru en ekki síður sem þjóð að vilja líta inn á við og draga lærdóm af því sem á undan var gengið og gera betur. Í þingsályktuninni kemur fram að mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Það er eitt af því sem kemur fram í henni. Þar kemur líka fram að taka verði gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega og lögð er áhersla á að af henni verði dreginn lærdómur. Loks ályktar Alþingi að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, verklagi og skorti á formfestu. Alþingi ályktar að mikilvægt sé að allir horfi gagnrýnum augum á eigin verk og nýti tækifærið sem skýrslan gefur til að bæta samfélagið. Forseti. Ég er sannfærð um að þegar við sem þá sátum á Alþingi greiddum atkvæði með þessu gerðum við það af því að við vildum af fullri einlægni breyta stjórnmálamenningu og áherslum á Íslandi hvað þetta varðaði. Við vildum styrkja hlutverk Alþingis og við vildum bæta verklag. Við vildum auka formfestu og við vildum horfa gagnrýnum augum á eigin verk. Það eru fimm ár síðan Alþingi samþykkti þessa þingsályktun. Af hverju er ég að fara yfir hana nú? Það er vegna þess hversu æpandi sú staðreynd er að núverandi ríkisstjórn hefur í stórum dráttum haft að engu þessa þverpólitísku heildarniðurstöðu Alþingis fyrir fimm árum sem átti að vera okkar stærsti lærdómur af efnahagshruninu. Það er nefnilega ekki bara svo að það sé tilfinning okkar sem erum þátttakendur og áhorfendur að íslenskum stjórnvöldum að mikil afturför hafi orðið í pólitískum áherslum en ekki síður í vinnubrögðum frá því sem við vildum að við værum stödd eftir hrun, heldur er það svo þegar maður fer að rýna gögn, sama hvort það er rannsóknarskýrsla Alþingis, þingsályktunin eða önnur þau fyrirheit sem uppi voru höfð eftir efnahagshrunið, að allt kemur þar saman í þeirri döpru staðreynd að núverandi stjórnarflokkar haga sér eins og það hafi ekki orðið hrun, eins og það hafi ekki komið út fjöldamörg bindi um aðdraganda og orsakir þess hruns, eins og Alþingi hafi ekki sammælst um að endurskoða vinnubrögð sín, styrkja Alþingi og endurskoða verklagið, heldur hafi þetta allt saman verið vondur draumur. Allan tímann frá stofnun íslenska lýðveldisins hefur það verið svo að Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið í ríkisstjórn, öll kjörtímabil að hluta eða heild nema síðasta kjörtímabil. Veruleikinn er sá að það sem gagnrýnivert er og kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis og síðan í okkar sameiginlegu þingsályktun er fyrst og fremst vinnubrögð, verklag, pólitískt siðferði og forgangsröðun Sjálfstæðisflokksins á Íslandi sem hefur haft tögl og hagldir og ráðið hér samfélaginu og framþróun þess. Það kveður meira að segja svo rammt að þessari rótfestu valdsins í íslenskum stjórnmálum að það kemur djúpt úr iðrum ýmissa þingmanna Sjálfstæðisflokksins í andsvörum og ræðum að við sem höfum tímabundið setið í Stjórnarráðinu með fullt umboð til þess frá lýðræðislega kjörnu Alþingi eigum eiginlega að skammast okkar fyrir það. Við eigum eiginlega að skammast okkar fyrir að hafa yfir höfuð haft lyklana að Stjórnarráðinu í fjögur ár. Það hafi eiginlega verið mistök og misskilningur vegna þess að Íslandi eigi að vera stjórnað af Sjálfstæðisflokknum og þeim flokki sem á hverjum tíma er tilbúinn til að styðja hann til valda, sem er núna Framsóknarflokkurinn. Sögulega er það þannig, hvort sem það er Alþýðuflokkurinn sálugi á sínum tíma eða Framsóknarflokkurinn, að hjálparflokkur Sjálfstæðisflokksins hefur iðulega smátt og smátt horfið inn í Sjálfstæðisflokkinn að því er varðar áherslur og pólitískt innihald. Meira að segja hefur kveðið svo rammt að því að það gerðist bæði með Framsóknarflokkinn á sínum tíma og Alþýðuflokkinn að þeir nánast misstu allt sitt fylgi. Það er að gerast núna með Framsóknarflokkinn og það er meira að segja greinilegt fyrir pólitíska rýnendur að Framsóknarflokkurinn er að hluta orðinn hægri sinnaðri en Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur. Ef teboðshreyfingin í Bandaríkjunum á einhvers staðar félaga þá er það félagar yst á hægri kanti Framsóknarflokksins í dag. Með þessu bandalagi Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks þá vonaði maður auðvitað að þessir kornungu menn, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Bjarni Benediktsson, hæstv. báðir tveir, þegar þeir tóku við stjórnvelinum á myndarlegum blaðamannafundi á Laugarvatni, mundu flytja með sér einhverja ferska strauma. Þeir mundu flytja með sér einhverja óvænta framtíðarsýn, nútímaleg vinnubrögð, skilning á því að hér hefði orðið efnahagslegt, pólitískt og samfélagslegt hrun að svo mörgu leyti. En hvað gerist? Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks felur í sér mikinn texta, m.a. loforð um að virkja samtakamátt þjóðarinnar og vinna gegn því sundurlyndi og tortryggni sem einkennt hefur íslensk stjórnmál og umræðu í samfélaginu um nokkurt skeið. Þar segir að framfarir og bætt lífskjör á Íslandi hafi byggst á samvinnu og samheldni og til framtíðar muni Íslendingar halda áfram að leysa sameiginlega af hendi helstu verkefni þjóðfélagsins. Tveimur og hálfu ári síðar er íslenskt samfélag að ótrúlega mörgu leyti í uppnámi. Það eru stórir hópar í samfélaginu sem kvarta sáran yfir skilningsleysi, yfir kjaragliðnun, yfir niðurlægingu og yfir því að ekki sé á þá hlustað. Þessir tveir ungu menn, leiðtogar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, iðka og stunda þá pólitík sem menn hefðu verið fullsæmdir af eða hefði verið þeim til skammar um miðja síðustu öld. Það er áhugavert þegar það birtist svo heil breytingartillaga við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2016 sem beinlínis afhjúpar þennan veruleika. Það er breytingartillaga frá meiri hluta fjárlaganefndar þar sem að hann leggur til fé til framkvæmda á Alþingisreit. Þetta er ekki stór tala í samhenginu öllu saman, þetta er lítil tala, 75 millj. kr. Það er sitthvað hægt að gera fyrir hana en hún breytir engu í stóru myndinni. En það sem segir í textanum með breytingartillögunni er, með leyfi forseta: „Við undirbúning framkvæmda skal hafa hliðsjón af þeim áformum sem uppi voru um uppbyggingu á Alþingisreitnum fullveldisárið 1918, samanber fyrirliggjandi teikningar Guðjóns Samúelssonar fyrrverandi húsameistara ríkisins og áform um minningarviðburði sem tengjast komandi aldarafmæli fullveldis Íslands.“ Forseti. Þessi texti er ekki frá Jónasi frá Hriflu. Þessi texti á rætur að rekja inn í hugarheim forsætisráðherra [[Gripið fram í.]]sem stendur á fertugu og er formaður Framsóknarflokksins. Þessi texti, svo meinleysislegur sem hann er, endurspeglar nákvæmlega það að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn og það valdabandalag sem þeir standa fyrir nánast allan lýðveldistímann snýst í raun og veru um að finnast maður vera réttkjörinn, réttborinn til valda, óháður öllu umboði og þurfi ekki einu sinni að taka tillit til þess að við ætluðum að draga ályktanir og lærdóma af efnahagshruninu. Hvað er þetta annað en lélegt verklag og skortur á formfestu? Hvað er þetta annað en að Alþingi glati sjálfstæði sínu og grundvallarhlutverki í hendurnar á fólki sem leyfir sér að nýta ríkisfjármálin sem leikvöll fyrir eigin persónuleg áhugamál, sem mokar milljónum og milljörðum ofan í skúffur í ráðuneytum sínum til að fá útrás fyrir sína drauma um að endurbyggja hús eftir Guðjón Samúelsson? Það er galnara en nokkurn mann hefði órað fyrir að við sætum uppi með slíka forustu á Íslandi eins og við gerum í dag. Aðeins um samskipti hv. fjárlaganefndar við opinbera starfsmenn, tilteknar stofnanir og samfélagið allt í orðum og gjörðum. Þar má nýta sér sína faglegu þekkingu og svo vill til að ég hef bakgrunn í málfræði og hef gaman af textagreiningu og því að fara yfir orðfæri og orðalag fólks, hvaða stílbrögðum er beitt og hvaða stef endurtaka sig í umræðunni. Þegar maður fer yfir yfirbragðið og þróunina hvað þetta varðar þá verður maður þess áskynja að núverandi meiri hluti hefur tileinkað sér mjög skýran stíl. Það má segja að fyrst og fremst hafi framsóknarmenn farið þar í broddi fylkingar, sjálfstæðismenn fylgt fast á eftir, en Framsóknarflokkurinn hefur mjög ítrekað talað um að aldrei hafi nokkuð viðlíka gerst og það sem nú er að gerast hjá núverandi ríkisstjórn. Aldrei. Það er talað um lýðveldistímann, það er talað um undanfarna áratugi, það er talað um í sögunni. Mikið eru notuð orðin „aldrei“, „alltaf“, „stærst“, „mest“ og „hraðast“. Forsætisráðherra fer nokkuð á undan með sínu fordæmi og gerir okkur þann greiða í dag að skrifa grein sem rammar inn einmitt þennan skilning hans á lífinu og tilverunni. Raunar er ég viss um að ekki eru allir þingmenn meiri hlutans meðvitaðir um það hversu mikil þáttaskil hæstv. forsætisráðherra er að skapa í pólitískri orðræðu á Íslandi með þessu orðfæri annars vegar um eigið ágæti, eigin sérstöðu og ríkisstjórn sem sé í raun og veru að brjóta í blað með þvílíkum hætti að það verði skrifað í sögubækur, ekki bara á Íslandi heldur í heimsbyggðinni allri enda hafi fyrri ríkisstjórn líka verið sögulega hörmuleg á allan hátt. Þar hafi ekkert verið gert af viti og það var meira að segja gengið svo langt að ríkisstjórnin síðasta var verri en efnahagshrunið. Það sagði forsætisráðherra líka. Á hinn bóginn hefur það verið þannig að þeir sem hafa spurt hann í fyrirspurnatímum eða í fjölmiðlum eða hvernig það allt saman hefur farið fram, hafa verið sögulega vitlausir, farið með rangt mál í einu og öllu, misskilið allar forsendur og yfirleitt hefur það verið þannig að forsætisráðherra hefur ekki getað gefið sér tíma í að ræða málið efnislega vegna þess að hann hefur verið svo yfirkominn af hneykslun yfir því hversu mikill bjánagangur sé að jafnaði fólginn í öllum spurningum sem upp eru bornar í fyrirspurnatíma Alþingis. Svo kemur þessi grein í dag sem er merkileg og hún er kannski heimsmet, ég átta mig ekki á því. Það kann að vera að hún sé einmitt nýtt heimsmet, hún er að minnsta kosti einsdæmi, alla vega Íslandsmet. Ég minnist þess að minnsta kosti ekki að forsætisráðherra hafi á nokkrum tíma, og þó hef ég fylgst með stjórnmálum frá því að ég man eftir mér, sett sig niður við það að skrifa grein til höfuðs einstaklingi. Ég minnist þess ekki að það hafi gerst. Þetta er svona grínpistill, þetta er brandari sem minnir á menntaskólagrein, dálítið grínaktugt og þetta er eins konar spælingartexti. En það kann að vera að hæstv. forsætisráðherra sem hefur stundum talað fyrir róttækri rökhyggju hafi hitt sjálfan sig fyrir í þessari grein og mætti segja mér að ef við værum stödd í spurningakeppni úti á landi eða í Útsvari væri svarið augljóst ef einhver spyrði: Hverjum er lýst svo: „Topparar láta staðreyndir eða framtíðina ekki þvælast mikið fyrir sér. Fyrir þá er aðalatriðið að vera maður líðandi stundar, sá sem fangar athyglina og verður vinsæll meðal trúgjarnra um sinn. Aðrir geta séð um að fást við afleiðingarnar.“ Við hvern er átt? Með leyfi forseta, úr sömu grein: „Í hvert sinn sem hann tók orðið var það auk þess gert af yfirlæti og gefið til kynna að allir aðrir en hann væru fábjánar.“ Ég ætla að láta þingheimi eftir að geta í eyðurnar með það hver það er sem kemur manni fyrst í hug þegar þessi mannlýsing er lesin upp. Toppari, segir hæstv. forsætisráðherra, og er að bregðast við blaðagrein Kára Stefánssonar í gær. Þá þykir forsætisráðherranum sæmandi að tala í hálfkæringi um svo alvarlegt mál sem fjárhagsstöðu Landspítalans. Maður veltir því fyrir sér hvort Páll Matthíasson, forstjóri Landspítalans, sé toppari að mati forsætisráðherrans og aðrir þeir sem hafa gert athugasemdir við fjárhag og skilning og skilningsleysi fjárlaganefndar. Er það með þeim hætti sem stendur til að afgreiða forstjóra Landspítalans eins og þessi stjórnarmeirihluti hefur vanið sig á að afgreiða alla gagnrýni? Með einhvers konar stimplum um að viðkomandi sé, ef hann er ekki toppari sem er orð dagsins, að væla eða hann er popúlisti eða hann er að viðhafa einelti, pólitískt einelti, eða jafnvel andlegt ofbeldi þegar mest liggur við. Forseti. Þau mál sem eru helst uppi í almennri opinberri umræðu þessa dagana eru mál aldraðra og öryrkja. Í gær var haldinn opinn fundur í fjárlaganefnd með Landssambandi eldri borgara og Öryrkjabandalaginu eftir nokkurn vandræðagang þar sem meiri hluti fjárlaganefndar féllst á að halda þennan opna fund eins og sjálfsagt og eðlilegt var til að ræða kröfur þessara hópa sem snúast um að fá afturvirka hækkun á sínum bótum í samræmi við annað það sem um er að vera í íslensku kjaraumhverfi. Það urðu nokkur boðaföll í samfélagslegri umræðu þegar meiri hlutinn allur felldi breytingartillögu minni hlutans við fjáraukalög sem lutu að því að hækka þessar bætur afturvirkt til dagsins 1. maí, mætti vera 1. mars, og ljóst að tvennt hefur gerst síðan. Í fyrsta lagi hefur orðið til pappír sem stjórnarþingmenn ganga með upp á vasann og nota til þess að svara öllu því sem upp kemur í þessum efnum. Á þessum pappír eru prósentur og milljarðar sem lesin eru upp í belg og biðu og niðurstaðan er sú með mismunandi orðalagi að þessir hópar hafi í raun fengið meira en allir aðrir og einhverjir hafa gengið svo langt að segja að þessir hópar hafi að minnsta kosti fengið nóg. Í þessum upplestri á prósentum og milljörðum er ekki talað um ytra samhengi á nokkurn hátt. Það er ekki talað um magnaukningu eða fjölgun í báðum þessum hópum heldur er látið eins og um ávinning einstaklinga sé að ræða í þeim gríðarlegu tölum sem lesnar eru upp. En málið er miklu einfaldara en þetta. Þetta snýst bara um það eina réttlætismál að þessi hópur sitji ekki einn eftir. Það er gjarnan vísað til ársins 2009 og þá er það nú svo smekklegt af sjálfstæðismönnum og framsóknarmönnum að tala eins og árið 2009 hafi bara verið venjulegt ár í Íslandssögunni, algjörlega venjulegt, og ekkert sérstakt þá verið um að vera nema tekið hafi við alveg óvenjulega illskeytt og illgjörn ríkisstjórn sem hafi verið með það efst á sínu blaði að gera illa við aldraða og öryrkja. Þessir flokkar hafi undir fölsku flaggi látið kjósa sig út á einhver huggulegheit og hafi svo bara mætt og byrjað að ganga í skrokk á þeim sem síst skyldi í samfélaginu. Þetta er málflutningur meiri hlutans. Ekkert sérstakt við þetta ár. Þeir finna sig í því að bera það saman stöðu samfélagsins 2009 og þá stöðu sem er uppi í dag og gera það með opin augu. Hv. þm. Brynjar Níelsson fór mikinn í ræðustól, fyrrverandi formaður lögmannafélagsins. Þegar sú sem hér stendur kallaði fram: Varð hér ekki efnahagshrun? þá sagði hv. þingmaður: Ég var ekkert að tala um það. Nei, það er nefnilega það. Það var alls ekkert verið að tala um það. En þetta er í samhengi og staðan árið 2009 snerist um að forða Íslandi frá því að missa efnahagslegt sjálfstæði. Við tókum við nánast hrundum ríkissjóði, 120 milljarða kr. halla sem þurfti að taka á á miðju ári og hver einasti Íslendingur gekk undir það ok, hver einasta stofnun, hver einasti opinber starfsmaður, hver einasti þingmaður og sannarlega hver einasti öryrki og hver einasti ellilífeyrisþegi. Það er öllu þessu fólki að þakka að Ísland stendur í lappirnar enn þá. En hver er staða dagsins í dag? Nú berja menn sér á brjóst yfir því að Ísland sé á miklu flugi þó að ríkissjóði sé enn eina ferðina skilað á núlli og menn séu ekki byrjaðir að borga niður skuldir. Ísland er á miklu flugi. Það er hagvöxtur, atvinnuleysi lágt, allar hagtölur eins og við viljum hafa þær, laun hækka og hvað gerum við þá? Öryrkjar og aldraðir eru partur af samfélaginu. Þessir hópar eru partur af heildarmyndinni og þegar samfélagið er allt saman á uppleið þá eiga þessir hópar líka að vera á uppleið. Þeir eiga að vera partur af batanum. Það er ómálefnalegt og það er skammarlegt að bera saman árið 2009 og 2015. Fullkomlega. Ég vænti þess að við 3. umr. fjáraukalaga verði til, vonandi í samstarfi við einhverja stjórnarþingmenn, breytingartillaga sem gefur þingheimi færi á því að taka á ný afstöðu til þess hvort ekki eigi að styðja afturvirkar hækkanir til aldraðra og öryrkja. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson segir á Bylgjunni í morgun: Við erum gjörsamlega búin að tapa þessari umræðu. Og þykir honum það slæmt? Nei, hv. þingmaður segir: „Ég var bara ekki á tánum. Ég var ekki með allar upplýsingarnar fyrir framan mig til að geta staðið upp og gert grein fyrir atkvæði mínu. Það hafa örugglega verið fleiri því að svo um kvöldið fengum við allir þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks ýmsar upplýsingar um stöðuna. Mér líður illa með þetta, ég bara viðurkenni það.“ Virðulegi forseti. Það er enn tími til stefnu, það er enn hægt að hafa áhrif á þessa vondu ákvörðun og snúa henni við. Þar standa þessir stóru hópar með okkur í þinginu sem gerum þetta að tillögu okkar og líka stór hluti þjóðarinnar í þessu mikilvæga hagsmunamáli sem hér hefur verið rakið. Það liggur fyrir um boðað frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um að fallið verði frá lækkun útvarpsgjalds að einhver bið verður á því að það komi fram. Þá vil ég gera grein fyrir því, enda er bæði rétt og skylt að gera það, að við í stjórnarandstöðunni munum væntanlega sjá til þess að fram komi breytingartillögur við bæði tekju- og útgjaldahlið frumvarpsins til þess að Alþingi geti tekið afstöðu til málsins ef það vefst svona fyrir meiri hlutanum að koma þeirri spurningu til Alþingis. Það er sjálfsagt og eðlilegt að gera það. En ég tel um leið rétt að benda á það að forusta fjárlaganefndar og meiri hlutinn hefur fundið sig í því að fara á bls. 10 beinlínis með rangt mál og ósannindi. Það hefur meira að segja gengið svo langt að hv. formaður fjárlaganefndar Vigdís Hauksdóttir hefur brigslað öðrum um lygar úr ræðustól Alþingis, [[Gripið fram í.]]byggt á þessu sama gagni og bendir jafnvel á þessar línur sem sérstaka og mjög örugga heimild um að rétt sé með farið, á sinn eigin texta. En svo það sé sagt í ræðu þá er það þannig að þótt í nefndaráliti meiri hlutans og í endurteknum ræðum og andsvörum formanns fjárlaganefndar sé því haldið fram að lækkun útvarpsgjaldsins í 16.400 kr. um næstu áramót hafi verið tekin í tíð síðustu ríkisstjórnar, þá er það rangt. Ákvörðunin var tekin við afgreiðslu frumvarps til laga um ýmsar forsendur fjárlaga í desember 2013 fyrir árið 2014, er sem sagt á ábyrgð núverandi stjórnarmeirihluta. Ég óska eftir því og geri raunar kröfu til þess að þar sem búið er að mæla fyrir nefndarálitinu þá komi hv. formaður fjárlaganefndar einhvern tíma áður en umræðunni lýkur og leiðrétti þessi ósannindi í nefndaráliti meiri hlutans. Það er afar mikilvægt fyrir umræðuna að þetta sé dregið til baka og raunar er það því miður þannig að þetta er toppurinn á ísjakanum. Hér eru ósannindi í nefndaráliti og svo dettur inn milljarður eða 1.200 millj. kr. í gær sem gleymdust. Það er greinilega víða pottur brotinn í vinnu hv. fjárlaganefndar og greinilegt að sá tími sem hv. fjárlaganefnd fékk til viðbótar til að vinna vinnuna sína hefur ekki dugað ekki að minnsta kosti þessari forustu fjárlaganefndar til að vinna vinnuna sína almennilega, fara með satt og rétt mál í nefndaráliti fyrir það fyrsta og í öðru lagi að gæta að því að yfirfara tölur áður en Alþingi er gert að fara yfir málin. Í breytingartillögu minni hlutans eru allnokkur mál en mig langar að nefna tvö í lokin. Í fyrsta lagi langar mig að nefna stafræna íslensku sem svo er kölluð sem snýst um þá staðreynd að íslensk tunga stendur höllum fæti. Hún er í vanda og undir þetta hafa fjölmargir fræðimenn og greinendur tekið. Það sem meira er er að á landsfundi Sjálfstæðisflokksins tók hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson líka undir þetta. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, á degi íslenskrar tungu hvorki meira né minna, tók líka undir það að tryggt væri að sókn í þágu íslenskrar tungu yrði í lagi á næsta fjárlagaári. Það sem við höfum fyrir framan okkur eru 30 millj. kr. í fjárlagafrumvarpinu en við leggjum til 170 millj. kr. að auki til þess að koma til móts við þær áætlanir sem þeir sem best þekkja til hafa lagt fram. Ég vænti þess og trúi því að hér hafi bara orðið yfirsjón hjá meiri hlutanum og fólk hafi gleymt þessu máli vegna þess að það voru uppi slík fyrirheit um þetta eins og svo margt annað. Við skulum sjá til hvað gerist þegar við göngum til atkvæða um þetta tiltekna mál og kannski getum við átt uppbyggileg samtöl á milli 2. og 3. umr. og það kann að vera að skilningur menntamálaráðherra skipti máli í því efni ef orð hans hafa yfir höfuð eitthvert vægi í stjórnarmeirihlutanum þessa dagana. Um það er maður hugsi miðað við stöðu málsins sem hann ber fyrir brjósti og situr fast í ríkisstjórn. Við leggjum líka til að leggja fjármagn inn í loftslagssjóð sem er sérstakur sjóður sem varð til þegar loftslagslögin voru samþykkt frá Alþingi, sérstök lög um loftslagsmál sem fela í sér bæði EES-mál að hluta, þ.e. skráningarkerfi og viðskiptakerfi með losunarheimildir, en ekki síður utanumhald um losunar- og loftslagsmál á Íslandi almennt. Í þeirri löggjöf segir að leggja skuli fram aðgerðaáætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda með tilteknu árabili en þar er líka talað um loftslagssjóð sem er þá til og er skilgreindur samkvæmt lögum. Núverandi ríkisstjórn hefur lamað þennan sjóð, hefur látið renna úr honum í ríkissjóð. Við leggjum til að fjármagn fari í loftslagssjóðinn en ekki síður að það verði lagt myndarlegt fjármagn til græna hagkerfisins sem er verkefni sem við vorum sammála um hér 63 í þingsalnum að halda áfram með. Það datt svo ofan í skúffu forsætisráðherra og hvarf síðan á öðru ári ríkisstjórnarinnar eins og svo margt annað. Ráðherra eins og Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafði sérstaklega illan bifur á öllu því sem hafði orðið til á síðasta kjörtímabili. Það gekk meira að segja svo langt að menn höfðu horn í síðu verkefnis eins og sóknaráætlunar landshluta og þeirrar vinnu vegna þess að hún hafði hafist á síðasta kjörtímabili þó að hún hafi verið með þátttöku og aðkomu allra stjórnmálaflokka víða um land, sveitarstjórnarmanna og atvinnulífs og allra þeirra sem best til þekkja. Virðulegi forseti. Við erum hér að styrkja þessi mál því að það dugar ekki að vera bara með 16 atriða óskalista undir falsheitinu sóknaráætlun í loftslagsmálum heldur þarf í raun og veru að setja fjármagn í að styrkja atvinnulífið, frumkvöðla og þá sem eru að þróa loftslagsvæna tækni á mörgum sviðum því að það sem fyrir okkur liggur eins og öllum öðrum samfélögum í heiminum er að tryggja að sá vöxtur sem samfélagið gengur í gegnum sé ekki á kostnað auðlindanna eða á kostnað loftslagsins. Til þess að svo megi verða þurfa stjórnvöld að sýna það í verki að þau styðji loftslagsvæna þróun og þarna viljum við sýna viðleitni í þá veru. Loks leggjum við til, svo ég nefni það alveg í bláendann, fjármagn til þess að bregðast við þeirri miklu skriðu sem hefur orðið sýnileg í samfélaginu þar sem þolendur kynferðisbrota og kynbundins ofbeldis hafa talað í gegnum tilteknar byltingar, Beauty tips-byltinguna og Free the nipple-byltinguna og fleiri slíkar. Alþingi er alveg úr sambandi við samfélag sitt ef það bregst ekki við þeirri staðreynd að um er að ræða svo mikla skriðu af alvarlegum verkefnum sem við þurfum að bregðast við að við verðum að sýna það í fjárlagafrumvarpi að okkur sé alvara í þeim efnum. Í því skyni er hér líka lagt fram fé. Ég er búin með tíma minn en það sem ég ætla að árétta í bláendann er að enn er hægt að snúa [[Forseti hringir.]]við þeirri óheillaþróun er varðar aldraða og öryrkja, Landspítala – háskólasjúkrahús og Ríkisútvarpið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hina ágætustu ræðu. Hv. þingmaður fór aðeins inn á það sem fjallað er um í skýrslu rannsóknarnefndarinnar í sambandi við hrunið og fór í fyrri hluta ræðu sinnar inn á þær lexíur sem við hefðum átt að vera búin að læra hér. Ég hef velt því mikið fyrir mér hvað yfirvöld, og reyndar almenningur, hafi lært eftir hrunið. Nýlega laumaði því einhver að mér að bankakerfið hefði að minnsta kosti lært ýmislegt, og ég fór að velta því fyrir mér. Jú, ætli bankakerfið hafi ekki lært það að það geti orðið hrun en ég velti fyrir mér hvort það lýsi sér endilega í ábyrgari hegðun. Lærdómurinn getur alveg eins verið sá að menn kunni þá betur að forða sér, þegar menn sjá óveðursskýin hrannast upp, frekar en að fljóta sofandi að feigðarósi eins og var fyrir hrun. Ég velti því fyrir mér hvernig hv. þingmaður sæi fyrir sér einkenni yfirvalda sem hefðu tekið lexíu hrunsins alvarlega og lært eitthvað af því.
Forseti. Svo að allrar sanngirni sé gætt þá er það auðvitað ekki þannig að við höfum ekkert lært af hruninu. Ég held að við gætum raunar nefnt nokkur verkefni sem við höfum verið að vinna hér á vettvangi þingsins og úti í samfélaginu sem endurspegla slíka lærdóma. Af því að ég hef mjög stuttan tíma, bara eina mínútu, þá ætla ég að nefna eitt mál sem hv. þingmaður þekkir vel, og það er endurskoðun útlendingalaga. Það er vinna sem sett var af stað af hæstv. þáverandi ráðherra, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, með þverpólitískri aðkomu allra flokka. Sú vinna byggði á vinnu fyrri ríkisstjórnar, byggði á vinnu Ögmundar Jónassonar og því frumvarpi sem fyrir lá frá hans tíma, án þess að henda þeirri vinnu, með aðkomu allra flokka, þar sem glímt var við mjög viðkvæman og erfiðan málaflokk en þess gætt að ná öllum sjónarmiðum að borðinu til að freista þess að ná sameiginlegri niðurstöðu. Þeirri niðurstöðu hefur verið náð. Þessi þingmannanefnd hefur afhent hæstv. núverandi innanríkisráðherra frumvarpið. [[Forseti hringir.]]Ég bíð spennt eftir því að við sjáum þá afurð vegna þess að hún mundi brjóta í blað í störfum þingsins.
Virðulegi forseti. Mér þykir það áhugavert dæmi. Fyrir mitt leyti lít ég svo á að vandamálin hafi verið tvíþætt. Það er annars vegar ákveðinn pólitískur barnaskapur sem viðgengst hér og sömuleiðis fjármálalegur barnaskapur. Mér finnst enn mikið af pólitískum vandamálum til staðar, sér í lagi þegar kemur að samskiptum Alþingis og ríkisins og því sambandi sem þar er á milli, sem ég tel mjög óeðlilegt, eins og ég hef áður farið allnokkrum sinnum yfir. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji þá að þær lexíur sem hvað helst sitji eftir séu pólitískar eða hagfræðilegs eðlis. Ég geri ráð fyrir að við samþykkjum bráðum frumvarp um opinber fjármál; ég tel það reyndar til bóta sjálfur, ég veit ekki með hv. þingmann. En hið pólitíska stendur eftir í mínum huga og í ljósi svars hv. þingmanns hef ég áhuga á að heyra meira um það hvort lexíurnar séu meira pólitískar eða efnahagslegar, þær sem eftir eru.
Forseti. Ég tel að Alþingi endurspegli í raun og veru samfélagsumræðuna á hverjum tíma. Þegar við erum á hvað lægstu plani hér á Alþingi þá erum við virk í athugasemdum. Þegar okkur gengur vel, tölum saman og leiðum mál til lykta, þá erum við einhvers staðar annars staðar eins og á fjöldamörgum vettvöngum úti í samfélaginu þar sem verið er að gera góða, uppbyggilega og skynsamlega hluti. Við erum ekkert flóknari en það. Við erum alveg jafn góð og alveg jafn slæm og gerist og gengur á Íslandi. Ég held hins vegar að við höfum stigið tvö skref áfram eftir hrunið, við samþykkt þingsályktunar sem ég fór yfir áðan. En það sem hefur gerst frá síðustu kosningum er að við höfum runnið eitt skref aftur á bak.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hef haft miklar skoðanir á þessu verklagi sem var breytt en er aftur komið upp í fjárlaganefnd, sem er útdeiling styrkja. Það er alveg rétt að fjárlaganefnd fær ýmsar upplýsingar, en við höfum verið að búa til samkeppnissjóði, sóknaráætlun landshluta, safnliði og hinar og þessar leiðir til að útdeila fé með faglegum hætti og reyna að gæta jafnræðis. Hv. þingmaður þekkir þetta frá síðasta kjörtímabili. Nú er talað um að þriðji geirinn hafi gleymst og það á að skipa þingmannanefnd og kannski fara aftur í þá vinnu sem farið var í á síðasta kjörtímabili. Ég skildi það sem svo að flestallir þingmenn í fjárlaganefnd hafi verið sammála því að breyta. Hvað segir hv. þingmaður um þetta?
Forseti. Ég hef hlustað sérstaklega eftir þessum athugasemdum hjá hv. þingmanni sem hefur með reglulegu millibili gagnrýnt vinnubrögð, bæði hér á Alþingi almennt og ekki síst í fjárlaganefnd. Það er þetta sem maður hefur áhyggjur af. Þetta er afturför. Þarna erum við að hverfa aftur til þeirrar nálgunar að mönnum þyki það boðlegt að fjárlaganefndarmenn hitti hagsmunaaðila úti í bæ og skili svo tillögum á servíettu sem verður að einhvers konar úthlutun við afgreiðslu hér á Alþingi, sem er náttúrlega fyrir neðan allar hellur. Við vitum að við eigum til ferla, eins og hv. þingmaður hefur hér nefnt, sem væru ekki SMS-styrkir frá forsætisráðherra og ekki servíettunálgun frá einhverjum öðrum heldur eru lýðræðislegir, faglegir og gegnsæir ferlar; það er krafan, lýðræðislegir, gegnsæir og faglegir. Það eru sóknaráætlanir landshluta, það er verkfæri sem er til. Þar erum við líka að tryggja að sveitarfélögin njóti þeirrar virðingar sem þeim ber. Þau hafa á að skipa sérfræðingum, heimamönnum, fólki sem veit hvað það vill, veit hvernig það [[Forseti hringir.]]vill forgangsraða. Það á ekki að niðurlægja sveitarstjórnarstigið þannig að það þurfi að ganga fyrir fjárlaganefnd til að sannfæra hana með einhverjum framboðsræðum um að fjármagn þurfi í sjálfsögð verkefni.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því að mér finnst mjög dapurlegt að sóknaráætlun hafi hálfpartinn verið slegin út af borðinu, eða er bara í skötulíki miðað við það sem gert var ráð fyrir því að það var mikil ánægja með hana. Það hefur verið þannig að þessir safnliðir sem fara undir ráðuneytin hafa að mörgu leyti gengið vel en við höfum líka upplifað það að ráðherrar eru að vísa málum til fjárlaganefndar eða til þingsins, málaflokkum sem við teljum að hafi verið komið fyrir hjá ráðuneytunum og þar eigi þetta faglega mat einmitt að fara fram. Maður veltir því fyrir sér með hvaða hætti við eigum síðan að hafa eftirlit með því að þetta virki eins og til var ætlast í ráðuneytunum. Vissulega er þar fólk sem hefur völd, skulum við segja. Þó að ráðherra beri endanlega ábyrgð þá skiptir það líka máli að hafa tengingar inn í ráðuneytin. Þess vegna hefði ég kannski viljað stjórnsýsluna meira heim í hérað, til sveitarfélaganna, styrkja þau og efla til að allir þurfi ekki alltaf að sækja allt hingað inn í 101 Reykjavík.
Forseti. Þetta er nú stuttur tími til að ræða þessi mál sem eru mér mjög ofarlega í sinni. Sjálf var ég stjórnarmaður í Sambandi íslenskra sveitarfélaga og hafði sérstaklega illan bifur á þeim veruleika að sveitarfélögin þyrftu að sækja peninga - sem þeim í raun og veru bæri, til þess að standa straum meira og minna af opinberum verkefnum og þjónustu við íbúa - til Alþingis. Þetta er alveg ótrúleg samsetning á valdi og samskiptum stjórnsýslustiga á Íslandi sem er bæði tímasóun, sóun á mannauði og peningum og öllu þessu hér. Ég er sammála því að sóknaráætlanirnar eru verkfæri til þess að fanga þetta. En ég er líka þeirrar skoðunar, og ég held að við eigum að hefja það samtal við Samband íslenskra sveitarfélaga, að landshlutasamtökin fái skýrara verkefni og skýrara hlutverk sem er í raun óskilgreint núna í lögum. Þeim eru falin ýmis verkefni hér og þar í löggjöfinni en hvergi á einum stað liggur fyrir að landshlutasamtökin hafi skilgreint og lýðræðislegt hlutverk gagnvart íbúum á sínu svæði og hafi í raun stöðu til að ráðstafa fé og forgangsraða því miðað við það sem íbúarnir vilja á hverjum stað.
Virðulegi forseti. Ég hef farið í andsvör við flesta þá hv. stjórnarandstæðinga sem hafa talað. Það er svolítið erfitt að fara í andsvör við hv. þingmann vegna þess að þetta gekk eiginlega allt út á persónulega upplifun hennar af Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum og er hv. þingmaður sérstaklega upptekin af hæstv. forsætisráðherra Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Á sama tíma talar hv. þingmaður um að síðasta ríkisstjórn hafi ekki notið sannmælis. Ég vil spyrja hv. þingmann að tvennu. Í fyrsta lagi: Er alveg við hæfi að vera að analísera einhverja, það er öllum ljóst að hv. þingmaður er ekki hrifin af stjórnmálamanninum hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni? En allt þetta: Ég er búin að læra málfræði, ég er með yfirbragð og eitthvað varðandi forustu fjárlaganefndar. Á þetta alveg við þegar við erum að ræða fjárlögin? Er þetta ekki meira eitthvað sem við ættum að ræða frammi á kaffistofu? Síðan er það hitt. Ef hv. þingmanni finnst síðasta ríkisstjórn ekki hafa notið sannmælis, af hverju fer hún þá ekki yfir það sem búið er að gera í því þegar kemur að almannatryggingum og það sem farið hefur verið í sérstaklega í ellilífeyrinum og búið að taka úr [[Forseti hringir.]]tekjutryggingunni, [[Hávaði á þingpöllum.]]þá fjármuni sem þar hafa farið inn? Eins og hv. þingmaður veit vel er sama hvaða mælikvarða við tökum, þetta eru mjög háar upphæðir, tugir milljarða. Mér finnst [[Forseti hringir.]]að ef hv. þingmaður ætlaði að vera sjálfri sér samkvæm hefði hún átt að vísa til þess.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni viðleitni hans í því að kenna mér og leiðbeina mér um hvað sé við hæfi og hvað sé ekki við hæfi að ræða í umræðunni. En mig langar að segja það í fullri vinsemd að samskipti forustu hv. fjárlaganefndar við almenning í landinu, við Landspítala – háskólasjúkrahús, það sem formaður fjárlaganefndar hefur sagt um opinbera starfsmenn, það sem formaður fjárlaganefndar hefur sagt um Landspítala – háskólasjúkrahús, þau samskipti og þetta orðfæri er partur af því hvernig núverandi ríkisstjórn, forusta hennar og forusta fjárlaganefndar fer með vald; með yfirgangi, með dónaskap, með orðalagi sem er engum sæmandi, virðulegi forseti. Ég skil vel að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hafi ekki áhuga á að ræða þetta annars staðar en á kaffistofunni.
Virðulegi forseti. Nú er hv. þingmaður að gagnrýna þingmann sem getur ekki svarað fyrir sig. Mér hefði fundist eðlilegt að hv. þingmaður hefði þá gagnrýnt mig af því að ég hefði getað svarað fyrir mig núna, en ég get það ekki eftir þetta. [[Gripið fram í.]]Nei, hv. þingmaður þarf þá að fara í ræðu en getur ekki svarað fyrir sig núna. Ég var að vísa sérstaklega til þess að lunginn af ræðu hv. þingmanns fór í persónugreiningar á forsætisráðherra, sem getur heldur ekki svarað fyrir sig í þessari umræðu, þegar við erum að ræða fjárlögin. Mér hefði fundist eðlilegt að hv. þingmaður hefði bara rætt fjárlögin. Úr því að hv. þingmaður segir að síðasta ríkisstjórn njóti ekki sannmælis hjá núverandi ríkisstjórn og stjórnarþingmönnum hefði mér fundist eðlilegt, af því að hún tók þennan mikilvæga málaflokk sem eru almannatryggingar og lífeyrisréttindi, að hún færi þá yfir þær breytingar sem við erum búin að fara í, sem hafa svo sannarlega verið mikil útgjöld fyrir ríkissjóð en peningum vel varið. Hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]vísaði í gögn sem allir hafa aðgang að og það er alveg á kristaltæru [[Forseti hringir.]]að framlögin til þessa málaflokks hafa verið hækkuð mjög út af ákvörðunum núverandi ríkisstjórnar
Forseti. Ég hef ákveðna samúð með hv. þingmanni. Þetta er ekkert auðveld staða sem ríkisstjórnin er í núna og forusta fjárlaganefndar þessa dagana. Þetta er alveg gríðarlega flókin og erfið staða. Umræðan úti í samfélaginu er ekki beint þannig að verið sé að styðja framgöngu, málflutning eða afstöðu þessara flokka. Ég skil vel að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson leiti til mín með það að ég tali um að ríkisstjórnin hafi gert vel við þessa hópa. En ég veit bara ekki af hverju ég ætti að gera það. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður og aðrir sem tala hér fyrir ríkisstjórnina tala í stórum tölum, tala um milljarða og prósentur, en tala ekki um veruleika einstaklinga og fjölskyldna sem þurfa að draga fram lífið, fólk sem er að fara að halda jól, [[Gripið fram í.]]fólk sem ætlar að fara að gefa jólagjafir eða reyna það, [[Gripið fram í.]]fólk sem getur ekki misst fyllingu úr tönn, fólk sem getur [[Gripið fram í.]]ekki lent í vandræðum með bílinn sinn vegna þess að það hefur ekki borð fyrir báru. [[Gripið fram í.]]Þetta er veruleikinn. Þetta er daglegt líf þessa fólks sem snýst ekki um milljarða eða [[Forseti hringir.]]prósentur. Það sem þið þurfið að gera er að horfast í augu við að þetta daglega líf er daglegt líf sem skiptir líka máli. [[Gripið fram í.]]
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Í ræðunni greip hún örlítið í nefndarálit 2. minni hluta fjárlaganefndar um atriðið stafræn íslenska. Nú er ekki aðgengileg opin íslensk stafræn orðabók, en hún er til. Það bara má ekki gefa hana út. Það er sem sagt til opin stafræn íslensk orðabók en hún liggur bara ónotuð. Það kostar 0 kr. að gefa hana út en það má ekki út af samkeppnislögum af því að annar einkaaðili á markaðnum gefur út og prentar orðabækur. [[Forseti hringir.]]Mér finnst það dálítið skrýtið af því að íslenska er eign [[Forseti hringir.]]okkar allra, ég tala nú ekki um ef framleiðsla stafrænnar orðabókar hefur verið greidd af opinberu fé, [[Forseti hringir.]]þá eigum við öll að fá aðgang að henni.
Forseti. Ég tek undir þau orð hv. þingmanns að sú regla eigi að gilda að jafnaði að ef gagna hefur verið aflað fyrir opinbert fé eigi allur almenningur að njóta þeirra gagna. Sú sem hér stendur stóð fyrir því í sinni tíð sem umhverfisráðherra að landupplýsingagögn yrðu gerð opinber án endurgjalds. Það skiptir gríðarlega miklu máli og var mikil innspýting í þróun og rannsóknir og alls konar nýsköpun á þeim vettvangi og gríðarlegur fjöldi verkefna hefur sprottið upp af því. Ég er í prinsippinu sammála því sem hv. þingmaður nefnir þegar um er að ræða gögn sem eru til og hafa verið fjármögnuð af almannafé. Hins vegar vil ég segja almennt að því er varðar íslenska tungu að hún er ekki bara eign okkar, hún er í raun eign mannkynsins þannig séð vegna þess að hún er menningarlegur kimi, tungumál sem talað er af tiltölulega fáum einstaklingum [[Forseti hringir.]]miðað við alheimsprósenturnar, og um leið og einmitt kannski [[Forseti hringir.]]þess vegna er hún verðmæt í sjálfu sér.
Forseti. Það eru þó nokkur íslensk stafræn máltækniverkefni til. Ég kann ekki að lista þau öll upp eftir minni, en þau er hægt að finna tiltölulega auðveldlega hjá Árnastofnun, Máltæknisetri og víðar. En orðabókin er kjarninn að þeim öllum. Án opins aðgengis að orðabókinni sjálfri, skilgreiningu orðanna og meira að segja þýðingum þá er hitt nánast gagnslaust fyrir utanaðkomandi. Þau tól sem eru þó til hafa fengið mikið hrós og hafa vakið athygli og áhuga mjög margra á tungumálinu. Það væri ómetanlegt fyrir framtíð og þróun á stafrænni íslensku að bæta orðabókinni við. Ég hvet til þess [[Forseti hringir.]]að orðabókin verði gefin út sem fyrst.
Herra forseti. Ég trúi því í raun að það sé ekki bara þverpólitískur skilningur á þessu máli heldur sé líka mjög ríkur skilningur á því úti í samfélaginu að þetta sé mikilvægt verkefni. Ég vil árétta það sem ég sagði hér áðan í ræðu minni að það hljóti að hafa verið einhvers konar yfirsjón hjá núverandi meiri hluta að setja ekki meiri peninga í þetta tiltekna verkefni núna, eins og hefur verið bent á í ræðu og riti. Eiríkur Rögnvaldsson prófessor benti sérstaklega á að líkja mætti stöðu íslenskrar tungu að því leytinu til við loftslagsvandann að þegar vandinn yrði okkur sýnilegur væri kannski of seint að snúa við. Þess vegna þurfum við í raun og veru að ráðstafa fé í þetta strax, m.a. með þeirri nálgun sem hv. þingmaður nefnir þó að ég ætli ekki að fara í smáatriðum ofan í einstök tæknileg útfærsluatriði í þeim efnum. Ég treysti þeim best sem eru á vettvangi en tel að [[Forseti hringir.]]þarna eigum við að standa saman sem ein heild, Alþingi Íslendinga.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér um fjárlög fyrir árið 2016 og þá ræðum við tekjur ríkissjóðs og hvernig þeim er ráðstafað. Tekjurnar eru ævinlega takmarkaðar og því þarf ævinlega að taka erfiðar ákvarðanir og forgangsraða til brýnustu verkefna. Um þetta geta skapast deilur og verið miklar tilfinningar. Það væri vissulega betra ef við hefðum örfáa tugi milljarða til viðbótar til ráðstöfunar svo við gætum gert betur við lífeyrisþega, bætt lífsgæði öryrkja og ég tala nú ekki um Landspítalann og önnur þjóðþrifamál sem okkur þingmönnum eru öll hugleikin. Hér hafa verið fluttar margar góðar ræður þar sem færð hafa verið góð rök fyrir því hvernig ráðstafa skuli takmörkuðum tekjum ríkissjóðs til brýnna verkefna. Mér finnst sú umræða almennt hafa verið mjög gagnleg og upplýsandi. Það er eðlilegt og í raun æskilegt að þingmenn hafi mismunandi og ólíkar áherslur í þessum efnum og vonandi komumst við á þingi að ásættanlegri niðurstöðu sem felur í sér að þau málefni sem mikilvægust eru fyrir þjóðina fái nauðsynlegt fjármagn, að ríkið geti mætt öllum skyldum sínum gagnvart fólkinu í landinu og að þjónusta ríkisins geti tekið framförum milli ára. Í þessari ræðu minni um fjárlög ársins 2016 ætla ég ekki að ræða um hvernig við ætlum að skipta kökunni, heldur reyna að finna svör við þeim spurningum hvort við getum stækkað hana, hvort við getum stækkað þann afgang sem er til ráðstöfunar um tugi milljarða án þess að draga úr þjónustu ríkisins og án þess að auka skattlagninguna. Er það mögulegt? Já, það er mögulegt. Í þessari stuttu ræðu minni sem verður 20–30 mínútur hef ég einsett mér að útskýra hvernig við getum sparað 20–30 milljarða. Þeir þingmenn sem eru í salnum og gefa sér tíma til að hlusta á ræðu mína munu þá fá hugmyndir um það hvernig hægt er að spara 1 milljarð á mínútu í ræðunni. Það er markmið mitt hér í dag í þessari stuttu ræðu. Ég vona að þingmenn sýni þessu hugarflugi dálítinn áhuga því að það er á færi okkar þingmanna að hrinda í framkvæmd öllum þeim hugmyndum sem hér verða reifaðar. Hvernig aukum við tekjurnar og drögum úr gjöldunum án þess að hækka skattana og án þess að skera niður í ríkisþjónustu? Ég bið menn í hliðarsal að loka dyrunum, ef menn ætla að missa af því hvernig á að auka afgang ríkisins um milljarð á mínútu ættu þeir endilega að halla hurðinni. Vindum okkur í þetta. Liður 1. Við gætum bætt afkomu ríkissjóðs á næsta ári og árunum eftir það líklega um 4–5 milljarða á ári með því að selja ekki 30% hlut í Landsbankanum. Það er einfalt og það er einfaldlega vegna þess að arðurinn af hlutnum, þessum 30% hlut, er 4–5 milljörðum meiri en vextirnir af skuldinni sem við mundum nota reiðuféð til að lækka skuldir ríkissjóðs um. Ef við erum að reyna að auka afgang ríkissjóðs er því mjög skynsamlegt að eiga þennan 30% hlut lengur. Eitt sem ég vil koma inn á um leið og ég ræði lið 1 er að í upprunalegum drögum að fjárlögum ríkisins og líka eftir að meiri hluti fjárlaganefndar hefur farið höndum sínum um þau er áætlað að arður ríkissjóðs af Landsbankanum verði rétt rúmir 7 milljarðar en meiri hluti fjárlaganefndar víkur að því í áliti sínu á bls. 3 að hugsanlega verði þetta eitthvað meira. Þetta er eins og við mundum segja á góðri ensku „understatement of the year“, afsakið, herra forseti, að ég skuli sletta. Ég veit ekki hvernig á að segja þetta breska máltæki á íslensku en það er erfitt að komast að þeirri niðurstöðu að þetta verði 7 milljarðar. Það er nær því að ríkið fái 17 eða 20 milljarða í arð af þessum banka. Mér fyndist betri bragur að sýna líklegustu niðurstöðu en að tala um einhverja ofurvarkárni. Auðvitað er eðlilegt að hafa uppi varúðarsjónarmið þegar verið er að áætla arð ríkisins af hinum og þessum fyrirtækjum en hérna er ríkissjóður aðalhluthafinn og ræður því að mestu leyti hvort greiddur verður út arður eða ekki, þ.e. þeir stjórnarmenn sem skipaðir eru. Það er engin ástæða til að greiða ekki út arð í Landsbankanum. Eigið fé er orðið 30%, held ég, og langt yfir viðmiðunarmörkum Fjármálaeftirlitsins, svo hátt yfir að hann gæti greitt út aukaarð sem hugsanlega næmi hátt í 10–20 milljörðum, bara til að komast inn á venjulegt bil hvað varðar kröfur Fjármálaeftirlitsins. Hann væri samt vel yfir 20% þótt hann gerði það. Við skulum ekki ræða það. Arðgreiðslugeta þessa banka er gríðarleg á næstu árum og ég legg til að við seljum ekki þessi 30%. Annað sem leggst á þær árar er að í rauninni er erfiður tími til þess að fá gott, sanngjarnt og réttlátt verð fyrir eignarhlut í banka þegar tveir aðrir bankar eru til sölu. Það er eiginlega alveg sama hversu arðsamur þessi banki er, það er takmörkuð kaupgeta hjá fjárfestum, það eru alltaf ákveðin takmörk á því hve mikil eftirspurnin er og þegar framboðið er ótakmarkað hefur það áhrif á verðið. Við fengjum sem skattgreiðendur of lítið fyrir bankann við núverandi aðstæður og eins og aðstæðurnar munu fyrirsjáanlega þróast næstu tvö, þrjú, fjögur árin. Þess vegna er algjör óþarfi að vera með eitthvert óðagot í sölu á þessum hlut í bankanum. Það liggur ekkert á að selja hann og ég ítreka að með því að leggja þau áform á hilluna verður afgangur á næsta ári 4–5 milljörðum meiri en ella yrði. En þetta er ekki allt. Nú er komið að lið 2. Við gætum líka sparað 100–200 milljónir á ári. Ég veit að 100–200 milljónir eru mjög lágar tölur en hérna hafa menn verið í miklum tilfinningasveiflum yfir 50 milljónum. Ég ætla líka að taka tölur eins og 100–200 milljónir. Það getum við gert með því að hætta við kaupin á hlutnum í Asíska innviðafjárfestingarbankanum. Asíski innviðafjárfestingarbankinn er ríkisbanki einhvers staðar langt í burtu og ég skil ekki hvernig okkur dettur í hug að vera á sama tíma með þá stefnu að selja alla ríkisbanka sem eru nálægt okkur en kaupa í þeim sem eru langt í burtu og skipta okkur engu máli. Ég veit til dæmis að Bandaríkjamenn og Japanar ætla ekki að taka þátt í þessum asíska innviðabanka. Þeir sjá engan tilgang með því, enda hafa þeir lýst áhyggjum af því að þeir viti ekki hvort hann muni uppfylla kröfur um umhverfismál eða mannréttindi, hvaða stefnu hann muni móta sér í þeim efnum. Höfuðstöðvar þessa banka eru í Kína. Ávinningur á Íslandi af þátttöku er algjörlega óljós. Það er ýjað að því að íslensk orkuráðgjafarfyrirtæki gætu hugsanlega fengið betri aðgang að innviðaverkefnum í Asíu - sem væri vissulega gott mál - en trúa menn því virkilega að það skipti einhverju máli þó að Ísland ætti 0,2% í bankanum? Annaðhvort er tækni, ráðgjöf og þekking Íslands góð eða ekki. Það er það sem ræður úrslitum um það hvort hún á erindi til Asíu, ekki það hvort við eigum 0,2% í asískum innviðabanka. Hvaða rugl er þetta? Ég hef megnið af ævinni staðið í útflutningi á þekkingu. Ég veit að þetta virkar ekki svona. Ef þekkingin er í lagi og á erindi selst hún eftir að hún hefur farið í gegnum nálaraugað og keppt við aðra þekkingu. Annars ekki. Þarna eru hagsmunirnir þeir að velja rétta þekkingu og ég hef fulla trú á þekkingu íslenskra orkufyrirtækja. Ég hef ekki heyrt að þessi orkufyrirtæki hafi óskað eftir því að almenningur legði þeim til 100–200 milljónir með auknum skattbyrðum eða með því að leggja minna í þörf þjóðþrifamál til að hjálpa þeim í útrás sinni með því að kaupa hlut í asíska innviðabankanum. Þá eru öll ferðalög embættismanna á fundi fjárfestingarbankans órakin. Með hvaða rökum ættu skattgreiðendur að bera kostnaðinn af útrás þessara einkafyrirtækja? Ég sé þau ekki, ég sé ekki að það sé hlutverk ríkisins að fjárfesta í þessu apparati og ég legg til að við spörum okkur 100–200 millj. kr. á ári með því að binda ekki 2,5 milljarða í erlendum gjaldmiðli í hlutabréfum banka sem er langt í burtu. Liður 3. Við getum sparað 700 milljónir á ári í gjaldeyri með því að fresta blöndun lífolíu í bensín á bifreiðum á Íslandi. Haustið 2013 vakti ég athygli þingsins á því að það mætti spara ríkissjóði 6 milljarða fram til ársins 2020 með því að fresta gildistöku ákvæðisins um íblöndun lífdísils í eldsneyti. Nú hef ég með fleiri þingmönnum lagt fram frumvarp þess efnis að fresta þessu en því miður hefur það ekki komist á dagskrá þingsins. Ef það yrði að lögum mundi ríkið spara um 700 milljónir á ári sem það þarf að bæta olíufélögunum sem þurfa að kaupa dýra lífdísilolíu erlendis. Sú olía er ræktuð á ökrum sem áður hefðu getað nýst til matvælaframleiðslu. Framleiðsla á þessum lífdísil er mengandi og hér höfum við miklu betri orkugjafa, rafmagn, sem við ættum að nota. Ef við ætlum að gera eitthvað ættum við að nota þessa peninga til að hraða innleiðingu á rafmagnsbílum á Íslandi. Allt önnur staða er uppi í Evrópusambandinu þar sem þessar tilskipanir eiga rót sína. Ég hef heyrt ávæning af því að jafnvel þeir sem stóðu að þessari lagagerð í Evrópusambandinu séu orðnir efins um að það sé rétt að krefjast íblöndunar á lífolíu, það séu miklu hagkvæmari leiðir til að ná þeim árangri að vernda umhverfið en að fórna ökrum sem annars gætu farið í að metta svanga munna. Virðulegi forseti. Þeir þrír sparnaðarliðir sem ég hef nú talið upp skila samtals hátt í 6 milljörðum á ári án þess að auka skatta eða skerða þjónustu ríkisins á nokkurn hátt. En tækifærin eru enn stærri og ég tel hægt að bæta niðurstöðuna alls um 20–30 milljarða eins og nú verður rakið. Víkjum þá að stórum lið sem er vaxtagjöld ríkissjóðs. Eins og þið sjáið í fjárlögunum er gert ráð fyrir að samkvæmt nýjustu spám fari 72 milljarðar í vaxtagjöld af skuldum ríkisins. Einn af áhrifaþáttum þess hve mikla vexti ríkissjóður greiðir er stýrivextir Seðlabankans. Stýrivextir Seðlabankans eru sannarlega orðnir mjög háir, 5,75%. 1% lækkun þeirra mundi leiða til þess að ríkissjóður mundi spara beint 3–4 milljarða í lægri vaxtagjöld af skuldum sínum. Ég held að hægt sé að lækka stýrivexti á Íslandi um 1% án þess að það leiði til þenslu, óðaverðbólgu eða nokkurra vandamála, ef við færum Seðlabankanum fleiri stýritæki til að fást við þau vandamál, fleiri stýritæki sem eru jákvæðari og hafa ekki jafn neikvæðar aukaverkanir og stýrivextirnir. Eins og öllum er kunnugt laða stýrivextir til landsins svokallað kvikt fjármagn þegar þeir fara upp yfir ákveðin mörk og það fjármagn getur rokið úr landi hvenær sem er. Það hefur óæskileg áhrif á gengi krónunnar og veldur hér óstöðugleika. Það er orðið vandamál í sjálfu sér. Auk þess bitna háir stýrivextir aðallega á þeim sem skulda. Það er einkennileg stefna að vinna hér að - fyrirgefið, forseti, gæti ég fengið hljóð í salnum? Það er svo mikið pískur.
Forseti biður um hljóð í salinn.
Takk fyrir. Ég er að rekja hérna tiltölulega flókin atriði sem við þurfum öll mikla einbeitingu við, 1 milljarður á mínútu er í húfi, og ég bið þingmenn að einbeita sér gríðarlega. Ég tel ekki til mikils mælst að temja athyglisbrestinn - og þetta er bráðskemmtilegt líka. Nú er ég að tala um það hvernig við gætum lækkað stýrivexti og hvers vegna það er mikilvægt að lækka þá um 1% til að skilja 3–4 milljörðum meira eftir hjá ríkissjóði til að skipta á milli okkar. Þarna hafa þó skapast vandamál í því að þegar stýrivextir eru hækkaðir bitna þeir á röngum aðilum. Þetta stýritæki, stýrivextirnir, bitnar aðallega á þeim sem skulda. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmenn vilja endilega hlusta á þetta. Stýrivaxtahækkanir bitna aðallega á þeim sem skulda og þá spyr maður sig: Af hverju ættu þeir einir sem skulda að taka þátt í því að stuðla hér að stöðugu verðlagi? Af hverju bara þeir, af hverju ekki allir í landinu? Til þess er til tækið breytilegur séreignarsparnaður. Fyrir peningastefnunefndina væri gagnlegt að geta sagt, í staðinn fyrir að hækka eilíflega stýrivextina á þá sem skulda, að öll þjóðin ætti núna í góðærinu að leggja í séreignarsparnað til mögru áranna sem munu sannarlega koma einhvern tímann í framtíðinni. Í staðinn fyrir að moka ráðstöfunartekjum okkar til fjármálafyrirtækjanna, til lánastofnana þar sem við sjáum þær ekki aftur, ættum við að setja þá í séreignarsjóði okkar til mögru áranna þegar við sjálf verðum fyrir áföllum eða þegar samfélagið þarf á því að halda að við getum haldið uppi kaupmætti okkar þótt á móti blási. Aðrar þjóðir eru farnar að skoða þetta. Nýja-Sjáland sem fann upp stýrivaxtatækið er nú orðið langþreyttast allra þjóða á því tæki og er farið að ræða um að taka upp fleiri tæki. Ég hvet þingmenn til að kynna sér þetta. Með því að við færðum peningastefnunefndinni þetta tæki væri að mínu mati hægt að lækka stýrivextina um 1% og spara ríkissjóði 3–4 milljarða. Eigum við ekki að vinna að því? Það er líka hægt að minnka kostnað Seðlabankans sérstaklega. Það er hægt að minnka kostnað Seðlabankans sjálfs af stýrivöxtum um 4 milljarða. Eins og þið vitið er Seðlabankinn hluti af ríkinu og hann greiðir afganginn af rekstri sínum í ríkissjóð. Ég tel hægt að sýna fram á að afgangur hans gæti verið á hverju ári 4 milljörðum meiri en hann er með því að hætta að greiða fulla stýrivexti á bindiskyldar fjárhæðir. Frá 2008 hefur Seðlabankinn greitt bönkunum ríflega 40 milljarða í stýrivexti. - Eruð þið að hlusta? Seðlabankinn hefur greitt bönkunum ríflega 40 milljarða í stýrivexti til að stýra vöxtum í landinu af því að bankarnir eiga svo mikið laust fé. Þeir eiga peninga í Seðlabankanum. Seðlabankinn þarf ekki að lána þeim neina peninga. Flestir seðlabankar í heiminum eru með jafnvægi á milli þessara liða. Bankakerfið er í viðskiptum við Seðlabankann og fær fyrirgreiðslu þar sem og ávaxtar peninga þar eftir því í hvaða stöðu bankarnir eru. Það er hlutverk Seðlabankans. Seðlabanki Íslands er í þeirri stöðu að hann tapar á viðskiptum sínum við bankana, búinn að gera það alveg frá hruni, 4–13 milljörðum á ári. Ég hef í tvö, þrjú ár bent ítrekað á að hann gæti dregið úr þessu tapi sínu með því að beita vaxtalausri bindiskyldu. Meiri hluti allra seðlabanka í heiminum beitir því tæki. Ég hef talað fyrir daufum eyrum. Að sjálfsögðu er peningastefnunefndin sjálfstæð í sínum verkum en ef hún mundi ákveða að beita þessu að einhverju marki tel ég að skaðlausu hægt að minnka vaxtakostnað Seðlabankans sjálfs af viðskiptum við bankana um 4 milljarða á ári og auka þá arðgreiðslu hans í ríkissjóð um það sama. Þá erum við komin að lið 6. Við erum búin að nefna sparnaðarhugmyndir sem ég held að séu komnar vel á annan tug milljarða. Tilfellið er að við erum með ríkisábyrgð á innstæðum í viðskiptabönkum. Viðskiptabankar eru með ríkisábyrgð. Menn greinir á um hvort hún sé yfirlýst, hvort hún sé óbein, en ég hef haldið því fram að hún sé óhjákvæmileg og það sé alveg eins gott að taka hausinn úr sandinum, horfast í augu við þetta og láta þá borga ríkisábyrgðargjald eins og önnur fyrirtæki sem fá ríkisábyrgð á sína fjármögnun. Innstæður í bönkum eru fjármögnun á útlánum bankanna. Mér finnst stórfurðulegt að bankar skuli ekki greiða neitt ríkisábyrgðargjald. Það eru lög í landinu sem segja að þeir sem njóti ríkisábyrgðar á fjármögnun sína skuli greiða gjald sem nemur allt að 4% af þeim lánum sem menn taka. En hvers vegna greiða bankar ekki ríkisábyrgðargjald? Það er af því að við erum með einhvern hókus pókus, einhverja sýndarmennsku um að hérna sé einhver innstæðutryggingarsjóður sem getur brugðist við ef banki rúllar. Hér á landi eru bankar með þúsund milljarða í innstæðum. Bara einn banki er með 200–300 milljarða í innstæðum. Vitið þið hver innstæðan er í innstæðutryggingarsjóðnum? Það myndast engin tryggingafræðileg áhrif þar sem þrír bankar eru. Það þarf þúsund banka til að svona sjóður virki. Hann er frábær hugmynd í Bandaríkjunum. Hann er mjög slæm hugmynd á Íslandi. Þegar banki rúllar eða er í hættu á að rúlla þarf ríkið alltaf að styðja einn af þessum stóru bönkum. Þeir eru of stórir til að falla, það er viðurkennt. Við verðum að opna augun, horfast í augu við bankana og draga þá til ábyrgðar sem raunverulega valda hættu í kerfinu og bjóða þeim að greiða til dæmis 4% af öllum innstæðum í bönkunum. Ef við tækjum af 400 milljörðum eru þetta 16 milljarðar á ári. Nú erum við komin upp í 20–30 milljarða. Er ég ekki búinn að tala í 20 mínútur? Þetta kunna að vera byltingarkenndar hugmyndir að mati einhverra. Ef mönnum líst illa á að leggja ríkisábyrgðargjald á bankana, finnst það einum of bratt og óttast að það muni leiða til aukins vaxtakostnaðar hjá almenningi og eitthvað slíkt, það má alveg ræða það, er til önnur leið. Hún er sú að hætta að fela bönkunum það verkefni að starfrækja hér gjaldmiðilinn. Seðlabankinn býr til pappírspeningana, látum hann líka búa til rafmagnspeningana. Pappírspeningar eru bara 10% af þeim peningum sem hagkerfið þarf til að snúast. Hagkerfið okkar veltir 2.200 milljörðum á ári sem er ríflega verg landsframleiðsla ef ég man rétt. Svoleiðis hagkerfi þarf 300–400 milljarða í lausu fé á hverjum tíma. Það rúllar í gegn nokkrum sinnum á ári. Það er lánafrestur, greiðslufrestur, við viljum hafa eitthvert laust fé undir koddanum, alls konar sjóðir sem við viljum hafa aðgengilega. Seðlabankinn ætti að uppfylla þá mikilvægustu skyldu ríkisins að útbúa þetta fé. Þetta er grunnfé sem hagkerfið þarf. Hann býr til 50 milljarða í seðlum, kannski 45, en við erum ekki að nota seðla í daglegum viðskiptum nema að litlu leyti eins og þið sjáið. Viðskipti okkar eru að megninu til rafræn. Seðlabankinn hefur ekki fylgt þróun tímans, hann hefur látið einkafyrirtækjum eftir að starfrækja gjaldmiðilinn. Það ætti ekki að vera neitt vandamál, ég er ekki á móti einkavæðingu, en við þurfum að ræða það. Viljum við einkavæða krónuna? Hún er búin að vera einkavædd alveg frá því að bankarnir voru einkavæddir fyrst. Meðan þetta voru ríkisbankar önnuðust þeir þetta. Núna er tilfellið að þegar bankarnir voru einkavæddir einkavæddum við um leið starfrækslu lögeyrisins í landinu, krónunnar. Það er gríðarlegur hvati að búa til peninga úr engu. Það eru þau forréttindi sem bankar hafa. Svo erum við með seðlabanka og fjármálaeftirlit til að hafa eftirlit með því að þeir búi ekki til of mikið. Það eftirlit brást í aðdraganda hrunsins og nú teljum við að við höfum búið betur um hnútana. Ég held ekki. Kostnaðurinn af því fyrir ríkissjóð að fela einkaaðilum að búa til peninga úr engu er 20 milljónir á ári og við fáum slaka þjónustu. Við getum gert það betur sjálf og ódýrara með Seðlabankanum. Vill einhver hérna stinga upp á að Landsbankinn, Arion banki og Íslandsbanki fái að prenta peningaseðla líka? Viljum við fara alla leið? Hafið þið tekið eftir því að söngurinn er sá að það eigi að leggja niður peningaseðla? Það er til þess að við notum bara einkavædda peninga sem gefnir eru út af einkaaðilum. Það er algjör einkavæðing gjaldmiðilsins. Sá er söngurinn. Ég legg til að þau verkefni sem ríkið tekur að sér séu þau verkefni sem það getur gert best og eru nauðsynleg. Aðkoma ríkisins að því að búa til gjaldmiðil er algjörlega óhjákvæmileg. Við sjáum meira að segja að þegar bankar sem starfrækja gjaldmiðilinn eru orðnir tæpir þarf ríkið alltaf að koma til bjargar. Fyrst það er svoleiðis hvort sem er og við erum farin að láta þá borga ríkisábyrgðargjald má spyrja hvort þá sé ekki betra að við horfumst í augu við þetta og segjum að það sé best að Ísland taki skrefið sem þjóðirnar eru farnar að horfa á. Núna er þjóðaratkvæðagreiðsla í Sviss um það hvort seðlabankinn í Sviss eigi að taka þetta verkefni af bönkunum, að taka alfarið upp þjóðpeninga í Sviss. Það mál komst á dagskrá þingsins vegna þess að þar er beint lýðræði. Fólkið getur safnað undirskriftum. Ég held að það þurfi 2% kjósenda og þá er hægt að koma því máli á dagskrá þingsins að þingið ræði hvort taka skuli upp þjóðpeningakerfi. Ég held að hér þurfi að ræða það og ég hef ásamt fleiri þingmönnum úr öllum flokkum nema einum lagt til að hér verði stofnuð nefnd til að kanna þetta mál, kosti og galla þess að við séum með einkavæddan gjaldmiðil eða hvort við ættum kannski að taka upp ríkisrekstur á gjaldmiðlinum. Ég er enginn sérstakur talsmaður ríkisrekstrar í öllum málum en veit að hér eru talsmenn slíks rekstrar og taka vel undir. Það er ekki af því að ég telji að ríkisrekstur sé bestur, ég er bara ekki með þær kreddur að hann sé alltaf verstur. Ég held að mögulega séu tilvik þar sem hann er langbestur og jafnvel óumflýjanlegur. Eitt það mikilvægasta sem við þingmenn þurfum að gera er að ræða þessi mál. Ég hef tæpt á nokkrum atriðum. Ég ætla ekki að lengja ræðu mína vegna þess að þá fækkar milljörðum á mínútu. Ég setti mér að vera með milljarð í sparnað á mínútu í ræðunni [[Hlátur í þingsal.]]þar sem ég er að tala um að auka afganginn af ríkisrekstrinum um 20–30 milljarða, a.m.k. ná að útskýra það á 20–30 mínútum, og það yrði gert án þess að skerða þjónustu ríkisins og án þess að auka skattheimtu. Þetta er á færi okkar þingmanna. Þetta er ekki byltingarkennt. Þetta er það sem við getum gert með þeim tækjum sem við höfum, löggjafarvaldinu. Ég er handviss um að margir þingmenn hafa skýrar hugmyndir um hvernig við gætum ráðstafað þessum 20–30 milljörðum til mjög brýnna verkefna. Ég veit að þeir verða allir fúsir að hjálpa til við það en nú skora ég á þingmenn að hjálpa sjálfum sér að koma sér í þá stöðu að útdeila þessum 20–30 milljörðum. Þjóðin reiðir sig á það.
Virðulegi forseti. Þetta var með afbrigðum áhugaverð ræða og ég þakka hv. þingmanni fyrir hana. Ég vildi óska þess að við hefðum meiri tíma til að ræða þessi atriði sérstaklega vegna þess að þau eru mörg mjög áhugaverð. Ég er sammála sumu og ekki öðru. Sér í lagi er ég sammála því að við eigum að vera hér með ríkisábyrgðargjald vegna þess að ég er hjartanlega sammála því sem hv. þingmaður sagði, það er óhjákvæmilegt að ríkið beri ábyrgð á bönkunum við hrun. Þetta er ekki nýr sálmur, þetta er ekki eitthvað sem uppgötvaðist með hruninu 2008. Þetta er margra áratuga, ef ekki mörg hundruð ára, vitneskja sem menn hafa ef þeir skilja eitthvað í bankakerfinu sem oft er reyndar ekki tilfellið. Hins vegar velti ég fyrir mér peningaprentuninni sem hv. þingmaður nefnir. Það er umræða sem mér þykir mjög mikilvæg og ég skil vandamálið sem hv. þingmaður benti á, það að einkaaðilar framleiði í reynd peninga í einhverjum skilningi, m.a. með því að búa til skuldir. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki áhyggjur af pólitískum áhrifum á lánveitingar og peningamyndun ef slíkt vald tilheyrir ríkisbanka eða jafnvel ríkinu sjálfu að einhverju leyti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og undirtektirnar. Ég skildi hann þannig að hann væri sammála því að ríkisábyrgð á bönkum væri óumflýjanleg. Það hefur margsannað sig að bankar sem eru of stórir til að falla verða ekki látnir falla. Það verða alltaf skattgreiðendur sem koma þessum bönkum til bjargar og þess vegna er eðlilegt að þeir greiði einhvers konar ábyrgðargjald. Hversu hátt það á að vera er spurningin. Hin leiðin er að sjálfsögðu sú að taka af þeim það verkefni að reka þá innviði sem eru peningarnir sem við notum í daglegum rekstri, fela þeim að vera bara bankar, þ.e. ákveða hverjir fá lán og bjóða sparifjáreigendum upp á sparnaðarleiðir. Ég legg ekki til hérna að lánastarfsemi verði ríkisvædd heldur bara sá grundvöllur að búa til rafkrónurnar alveg eins og grundvöllurinn að því að búa til seðlana er núna ríkisvæddur. Ég held að það hafi ekki hvarflað að okkur að [[Forseti hringir.]]taka seðlavaldið og færa það til bankanna til að bæta stöðuna.
Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að ég hafi skilið eitt rétt í ræðu hv. þingmanns og því spyr ég um það. Hann nefndi að áður en bankarnir voru einkavæddir á sínum tíma hafi náttúrlega ríkisbankar séð um peningamyndunina í sjálfu sér. Það var samt sem áður verðbólga á Íslandi. Íslenska krónan hefur aldrei verið frjáls frá verðbólgu. Ég sé ekki hvernig á að vera hægt að koma því að nema með því að skipta um gjaldmiðil, það er að minnsta kosti mín skoðun, einfaldlega vegna þess að hagkerfið er það lítið að ef það á að búa til peninga í samræmi við verðmætasköpun sem ég geng út frá sem forsendu þarf að vera einhvers konar mekanismi til að búa til þessa nýju peninga þegar verðmætasköpun á sér stað, t.d. við miklar tækniþróanir. Ég sé ekki að Seðlabankinn sé í stakk búinn til að taka slíkar ákvarðanir. Með því er ég ekki að segja að einkabankar séu hæfastir allra til þess. Ég efast bara um að Seðlabankinn sé eitthvað betri í því eða nokkur önnur stofnun á vegum ríkisins eða Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu spurningu. Hérna voru ríkisbankar en samt voru vandamál. Það var sannarlega verðbólga en bankarnir fóru ekki allir samtímis á hausinn. Þó að ástandið væri slæmt þegar þeir voru ríkisbankar versnaði það enn þegar við einkavæddum þá, peningamagn í umferð 19-faldaðist eftir að þeir voru einkavæddir og hérna varð eitt stærsta hrun á jörðinni, eitt af tíu stærstu bankahrunum í heimi. Það gerðist ekki meðan þeir voru ríkisvæddir þótt þeir væru vissulega slæmir þá. Eitt sem hægt er að gera til að bæta ríkisreksturinn er að tryggja armslengdarsjónamiðin. Þau voru ekki tryggð. Þau voru alls ekki tryggð þegar ríkisbankarnir voru hérna á árum áður, þá var beinlínis ætlast til þess að stjórnmálaflokkar hefðu afskipti af þeim og skipuðu í nefndir þeirra og stjórnir. Það er ekki lagt til hér og alls ekki að hérna verði ríkisbankar, heldur bara að bönkunum sem einkafyrirtækjum sem hafa brjálæðislega hvata til að búa til of mikið af peningum sé ekki gefið vald yfir gjaldmiðlinum, innviðunum sjálfum. Ríkisvaldið verður að tempra þetta beint en ekki með óbeinum aðferðum. Við erum að reyna að tempra peningaframleiðslu [[Forseti hringir.]]með stýrivöxtum. Við gætum lækkað þá ef við stilltum peningamagnið sjálft.
Herra forseti. Ég reyni eftir fremsta megni að hlusta af athygli þegar hv. þingmaður talar. Ég fylgi ekki alltaf, ég játa það hiklaust, en mér finnst hugmyndir hans oft afar áhugaverðar. Mér þykir eiginlega miður miðað við hvernig hann hóf ræðu sína að honum hafi ekki tekist að sannfæra flokkssystur sína, hv. formann fjárlaganefndar, um það sem hann fer hér með, m.a. um það sem við í minni hlutanum höfum svo mikið rætt varðandi arðgreiðslur, að áætla þær ekki skipulega, sem og varnaðarorðin sem hann nefndi áðan um asíska innviðabankann, að nýta þau ekki hér innan lands. Hv. þingmaður talaði um að Bandaríkin vildu ekki koma að bankanum, m.a. vegna þess að umhverfisstefna hans liggi ekki fyrir. Nú hefur því verið haldið fram af að minnsta kosti hv. varaformanni fjárlaganefndar sem ég man eftir að þeir sem standa að stofnun þessa banka vilji ekki hafa Bandaríkjamenn með heldur vilji hafa þennan banka [[Forseti hringir.]]sem mótvægi við þann banka. Ég spyr þingmanninn um þetta.
Virðulegur forseti. Takk fyrir þessar spurningar og jákvæðar undirtektir varðandi það að auðvitað þurfa áætlanir að sýna væntan arð. Það dugar eiginlega ekki að vísa til þess að þetta komi frá Bankasýslunni vegna þess að þegar hún skilar sínu er árið skammt komið. Núna er miklu lengra liðið á árið og betri upplýsingar komnar. Við megum ekki hengja bakara fyrir smið í því máli hvers vegna þetta er gert svona. Meiri hluti nefndarinnar gerir í áliti sínu grein fyrir því að þarna kunni meira að liggja undir en hefur greinilega ekki fengið þann stuðning sem hann þurfti frá ráðuneytinu til að áætla það nánar. Varðandi Asíubankann bera Bandaríkjamenn mannréttindamálin og umhverfismálin fyrir sig. Þeim bauðst sannarlega að vera með og það hefði verið mikill styrkur fyrir slíkan banka að hafa þá með. Japanar eru ekki heldur með. Það er áhugavert. Þetta er stórpólitískt apparat. Ég spurði margra spurninga um þetta í utanríkismálanefnd þar sem ég latti mjög til þess [[Forseti hringir.]]að þetta yrði gert en það var ekkert á það hlustað. Þetta kostar okkur sem sagt líklega 200 milljónir á ári.
Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála honum í því að mér finnst þetta vera „risky business“ af því að hann sletti áðan. Ég tel að við ættum að nýta þessa fjármuni hér heima, ekki veitir af eins og komið hefur fram í umræðunum. Hann talaði meðal annars um fleiri tæki en stýrivexti af því að þeir þyrftu að vera lægri til að það bitnaði ekki á þeim sem skulda. Svo talaði hv. þingmaður um innstæðutryggingarsjóðinn. Mig langar til að spyrja þingmanninn hvað það þýðir ef 4% eru greidd í ríkissjóð. Hefur hann ekki áhyggjur af því? Þá getur verið að ég hafi ekki náð utan um ræðuna hjá hv. þingmanni. Nú á þetta að vera einhvers konar ábyrgð ef eitthvað gerist og ég spyr: Hefur hann ekki áhyggjur af því að þetta fari bara í reksturinn og við verðum ekki tilbúin að taka á móti ef eitthvað kemur svo upp á af því að breyskir stjórnmálamenn verði kannski búnir að [[Forseti hringir.]]nýta fjármunina með einhverjum öðrum hætti?
Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning. Það væri hugsanlega skynsamlegt akkúrat með þetta ríkisábyrgðargjald að nota það til að lækka skuldir ríkissjóðs svo hann væri þá í stakk búinn til að takast á við næsta bankahrun. Hann væri minna skuldugur og það yrði eflaust bót í máli miðað við það að vera með einhvern gervitryggingarmekanisma sem virkar ekki og halda áfram að vera með eitthvert kerfi sem hvetur til sífellt meiri skuldsetningar, virkar í rauninni ekki og er búið að hrynja í 114 löndum, held ég, 144 sinnum frá 1970. Við erum að tala um breytingar á þessu kerfi, því kerfi sem er með alla röngu hvatana, óstýrilátt í eðli sínu og enginn þorir að bæta úr. Þetta er alveg skelfilegt, það er enginn sem vill í rauninni ræða það í alvöru. Ég held að það sé mjög brýnt að þetta þing setji sig inn í þessi flóknu mál. Ég hef lagt fram tillögu með stuðningi þingmanna frá flestum flokkum og vonast til að það mál komist á dagskrá. Þá getum við stofnað nefnd þingmanna [[Forseti hringir.]]til að setja sig inn í þessi flóknu mál og fjallað síðan um þau á þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög áhugaverða ræðu. Það er hægt að taka undir að minnsta kosti það að arður verði meiri af Landsbankanum en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Annað er kannski flóknara og of stuttur tími hér til að fara yfir það. Ég spyr hv. þingmann hvort hann geti stutt þá tillögu í frumvarpinu að það skuli selja hlut í Landsbankanum. Sú tillaga hefur reyndar líka verið samþykkt af hv. stjórnarþingmönnum í ríkisfjármálaáætlun. Getur hv. þingmaður sætt sig við þessa tillögu og samþykkt?
Virðulegi forseti. Fjárlagafrumvarpið í heild sinni er fyrir margar sakir vandað og gert ráð fyrir afgangi en það er margt sem þingmenn geta haft sínar skoðanir á. Ég er frjáls til að hafa skoðanir á því að ég tel að þetta sé ekki tímabært eins og ég lýsti í ræðu minni hérna áðan og ég styð það ekki í sjálfu sér að 30% hlutur í þessum banka verði seldur eða nokkur annar hlutur í honum. Ég held að það sé ótímabært, og vond niðurstaða fyrir fólkið í landinu. Ég hef lagt til að við nýtum okkur tækifærið sem felst í því að eiga þennan hlut með því að breyta eigendastefnu bankans svo hann leiði aukna samkeppni á fjármálamarkaði, ekki með niðurgreiðslum úr ríkissjóði heldur skili hóflegri arði í ríkissjóð. Þá verða aðrir bankar að fylgja þegar svo stór banki tekur til við að bjóða betri kjör. Það mundi nýtast landsmönnum allra best ef við bærum gæfu til að breyta eigendastefnu með þeim hætti. Við eigum að nota tækifærið sem felst í því að eiga þennan banka. Það er ekki nægilega virk samkeppni á bankamarkaði, það eru þrír stórir bankar og jarðvegur fyrir fákeppni. Þá er tækifæri fyrir ríkið til að grípa inn í með einum eða öðrum hætti. Ég held að þetta sé langminnsta inngripið sem við getum nokkurn tímann gert og það áhrifaríkasta, að breyta eigendastefnunni heimilunum í hag, minnka vaxtamuninn og [[Forseti hringir.]]lækka gjöldin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Auðvitað höfum við skilning á því að það eru tveir flokkar í ríkisstjórn og menn semja um hlutina. Þó að Framsóknarflokkurinn hafi gert samþykkt um Landsbankann semja menn auðvitað sín á milli. Framsóknarflokkurinn hefur nefnilega líka gert samþykkt um kjör aldraðra og öryrkja. Núna stendur ekki til að bæta kjör aldraðra og öryrkja í samræmi við lágmarkslaun og það er staðfest að ekki stendur til að gera það heldur á að miða við launaþróun. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort líka hafi verið samið um þetta á milli flokkanna. Samdi Framsóknarflokkurinn sem stundum hefur verið kenndur við félagshyggju þessar kjarabætur [[Forseti hringir.]]aldraðra og öryrkja út af borðinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Nú erum við kannski komin á svið sem fjallar um það sem rætt er í trúnaði innan Framsóknarflokksins. Ég held að það sé ekki mitt hlutverk að ræða það hér eða hvernig það lendir eða er rætt með öðrum hætti. Ég held að hér sé ákveðin málamiðlun eins og hv. þingmaður gerir sér fulla grein fyrir. Hún var að sjálfsögðu í þeim sporum sjálf fyrir ekki svo löngu síðan. Það sem ég fjallaði um í ræðu minni var hvernig við gætum aukið það sem er til ráðstöfunar um 20–30 milljarða til þessara málaflokka. Ég er orðinn þreyttur á að ræða skiptingu þessarar köku, ég vildi ræða hvernig við stækkum hana án þess að auka skatta og án þess að draga úr þjónustu ríkisins, þvert á móti auka hana. Ég hefði gjarnan viljað ræða það efni við hv. þingmann.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Frosta Sigurjónssyni fyrir þessa ræðu sem er ein af þeim betri í þessari fjárlagaumræðu. Þingmaðurinn er afar framsýnn og fór hér yfir þá sýn sem hann hefur, eins og kom fram, um hvar sé hægt að afla frekari tekna fyrir ríkið. Ríkisábyrgðargjaldið er mjög athyglisverð leið og hefur verið haldinn einn fundur í fjárlaganefnd um það. En vegna þess að ræða þingmannsins fjallaði um þessa framtíðarsýn langar mig að spyrja hann: Hvað finnst honum um að greiðslur til lífeyrissjóða sem launamaður vinnur sér inn og framlag atvinnurekenda verði skattlagt í hverjum mánuði eins og hverjar aðrar tekjur [[Forseti hringir.]]þannig að við náum einhvern tímann núllpunkti í þessa umræðu og að þá sé búið að draga skattana frá þegar lífeyrisþegar framtíðarinnar fara að taka út úr lífeyrissjóðum?
Virðulegur forseti. Stórt er spurt, þetta er mjög stór spurning. Við erum að tala um að ef féð yrði skattlagt þegar það er lagt í lífeyrissjóði mundu tekjur ríkissjóðs og sveitarfélaga stóraukast, en um leið að þegar lífeyririnn yrði tekinn út í framtíðinni mundu skatttekjur ekki fylgja. Það gæti þá orðið vandamál þannig að af tillitssemi við sveitarfélög framtíðarinnar og þá sem þurfa að halda uppi ríkisþjónustu hefur sú leið verið farin að skattleggja féð þegar lífeyririnn er tekinn út. Það er líka kannski hagfellt fyrir þá sem greiða í lífeyrissjóði núna og eru með tiltölulega hátt skatthlutfall að jaðarskatturinn verður lágur í framtíðinni þegar þeir taka féð út. Hins vegar hefur sú hugmynd verið rædd hér og kom fram nokkrum sinnum að skattleggja það sem lagt er inn í séreignarsjóði eins og hvern annan sparnað þó að hann sé að vissu leyti bundinn. Það er hugmynd sem mætti skoða sérstaklega.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar. Seint á síðustu öld var þessu fyrirkomulagi breytt. Áður voru lífeyrissjóðsgreiðslur skattlagðar um leið og þær voru inntar af hendi, en nú er búið að breyta þessu í eftirágreiddan skatt. Það sem flækir svolítið þá stöðu sem við erum í núna varðandi eldri borgara sem eru farnir að taka út lífeyri er skattumræðan í kringum það að fólki finnst ósanngjarnt að borga skatta þegar það fær greiðslur úr lífeyrissjóði og Tryggingastofnun. Ég held að umræðan yrði langtum léttari ef þetta yrði tekið af strax og þá er þetta bara inneign sem fólk á þegar það kemst á hinn góða heldri aldur. Lög virka ekki afturvirkt, en ef þessi ákvörðun verður tekin erum við að horfa líka til framtíðarinnar og reyna að losna úr limbói [[Forseti hringir.]]milli bóta, lífeyrissjóðsgreiðslna og skattkerfisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa áhugaverðu umræðu um lífeyrissjóðina sem eru að reyna að ávaxta 3 þús. milljarða til framtíðar. Það er mjög vandasamt verkefni og verður stærra ef þeir ávaxta líka skatttekjur framtíðarinnar. Það er ekkert víst að það takist og kannski er þess vegna snjallt, eins og Vigdís er að velta fyrir sér, að nota þennan skatthluta til að lækka skuldir ríkissjóðs núna, búa í haginn fyrir framtíðina og komandi kynslóðir með því að gera betri innviði, betra heilbrigðiskerfi og skuldminni ríkissjóð þegar kemur að þessu í framtíðinni. Þá geta skattar verið lægri. Það væri hægt að fara þá millileið sem Pétur Blöndal heitinn og fleiri þingmenn ræddu, þar á meðal ég, á síðasta þingi, að taka kannski lítil skref og byrja á séreignarsjóðunum. Það mundi skila mjög miklu í ríkissjóð og væntanlega líka til sveitarfélaganna og það gæti leitt til þess að draga hratt [[Forseti hringir.]]úr skuldum ríkissjóðs.
Herra forseti. Ég kem hingað í mína seinni ræðu. Í fyrri ræðu minni fór ég yfir nefndarálitið en nú langar mig að tala sérstaklega um nokkur mál. Fyrsta málið sem ég vil fara yfir er kjör aldraðra og öryrkja. Við í fjárlaganefnd höfum farið yfir alls konar prósentutölur og milljarðasummur aftur á bak og áfram en það er alveg sama hvernig þeim málum er snúið. Samkvæmt tillögum stjórnarmeirihlutans, hv. þingmanna Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, þá á að halda öryrkjum og öldruðum undir lágmarkstekjum. Við vitum alveg að það eru ekki margir launamenn á lágmarkstekjum, en það á að halda hópnum sem verst er staddur undir lágmarkstekjum. Það gerir stjórnarmeirihlutinn vegna þess að honum finnst svo mikilvægt að fara algjörlega eftir bókstafnum í lögum um almannatryggingar, 69. gr. Í þeirri grein er tekið fram að bætur almannatrygginga eigi að hækka samkvæmt launaþróun í landinu eða samkvæmt neysluvísitölu eftir því hvort er betra eða hagfelldara fyrir aldraða og öryrkja. Þeir sem sömdu þau lög og þeir hv. þingmenn, þáverandi, sem samþykktu þau gerðu það með það í huga að bæta og standa vörð um hag aldraðra og öryrkja. Núna þegar staðan er þannig í samfélaginu að nauðsynlegt var að hækka sérstaklega lægstu launin þá eru þessir hópar skildir eftir vegna þess að fara þarf eftir lögunum. Kalda lagahyggjan sem var svo mikið höfð hér uppi á árunum fyrir hrun er nú aftur aðalatriðið en ekki andi laganna. Andi laga um almannatryggingar er að standa vörð um fólk sem þarf á því að halda að hafa þetta stuðningsnet um sig. Það er enginn sómi að því að það eigi núna, þegar allir aðrir hópar samfélagsins hækka afturvirkt, að skilja þennan hóp eftir. Nú hafa menn verið að takast á um prósentur, en ég held að það sé algjörlega kristaltært og ekki þurfi að þrasa um það að 9,7% er ekki það sama og 10,9%. Ef við tökum bara einfaldan prósentureikning sem við lærðum í barnaskóla, tökum tvo menn og þeir eru á sama stað með sömu laun eða lífeyri 31. desember 2014. Lífeyririnn hækkar um 3% 1. janúar 2015 en kaupið hækkar um 10,9% 1. maí 2015. Þannig að í fjóra mánuði er sá sem er á lífeyri 3% hærri en hinn sem þiggur lágmarkslaun. En síðan hækka lágmarkslaunin um 10,9% frá 1. maí. Sá sem er á lífeyri heldur bara áfram að vera á 3% hækkun út allt árið. Síðan koma 9,7% 1. janúar fyrir þann sem er á lífeyri, þá hækkar lífeyririnn meira. Þá er staðan orðin betri fram til 1. maí 2016 því að þá fær sá sem er á lágu laununum 5,9% hækkun til viðbótar en sá sem er á lífeyri ekki neitt og verður bara áfram á 9,7% út árið. Það sér hver maður að sá sem er á lífeyri kemur verr út úr þessu reikningsdæmi. Þarna er bara einfalt reikningsdæmi en ekki flókinn útreikningur á launavísitölu. En ef við tækjum hana þá var þróun launa á árinu 2014 meiri en 3,6%, frekar nær því að vera 6% og þróun launa á árinu 2015 meira en 3%, er nær því að vera 8%. Síðan er spáin fyrir 2016 enn betri. Því miður eru það þessir hópar sem koma illa út úr reikningsdæminu. Minni hlutinn í fjárlaganefnd hefur beðið um upplýsingar sem við getum skoðað á tíu ára tímabili, til að skoða þróunina miðað við launavísitölu miðað við lágmarkslaun og ýmsa stöðu öryrkja til viðbótar. Ég á von á því að við fáum þetta allt saman áður en við förum í 3. umr. fjáraukalaga en þar mun minni hlutinn vera með breytingartillögu að nýju sem gengur út á að gera betur við aldraða og öryrkja en stjórnarmeirihlutinn treystir sér til að gera. Við munum færa fyrir því ítarleg rök af hverju það er sanngjarnt og réttlátt í framhaldsnefndaráliti sem dreift verður við umræðuna. Frú forseti. Þegar minni hlutinn reiknaði út breytingartillögu sína vorum við með til viðmiðunar launabreytingar í kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Flóabandalagsins. Þar er það þannig að við hækkun 1. maí árið í ár, 2015, um 10,9%, þá fara lægstu laun upp í 255 þús. kr. Síðan við hækkunin 1. maí 2016 fara lægstu laun upp í 270 þús. kr. En eins og allir þekkja kemur líka hækkun 2017 og svo 2018 og þá hafa lægstu laun náð 300 þús. kr. Þannig að lægstu laun á árinu 2016 verða 270 þús. kr. En samkvæmt minnisblaði frá stjórnvöldum, ráðuneytinu, þá kemur fram að 9,7% hækkun þýðir að bætur einhleypings verða 246.902 kr. með heimilisuppbót á mánuði á árinu 2016. 246.902 kr. á meðan lágmarkslaunin verða 270 þús. kr. Þarna er ansi mikill munur. Hvorugt getur talist há laun og sannarlega erfitt og nánast ómögulegt nema við einhverjar sérstakar aðstæður að lifa af þeim. Það er einkennilegt hvað stjórnarmeirihlutinn og hv. þingmenn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks leggja sig mikið fram við að reyna að sannfæra okkur hin um að þetta sé góður díll. Að þetta sé eitthvað sem menn eigi að sætta sig við og sé bara sjálfsagt að gera í blússandi góðæri þar sem allt virðist vera á uppleið. Þá á að halda niðri hópnum sem veikast stendur og hefur minnsta möguleika til að auka við tekjur sínar. Þetta er auðvitað til skammar. Enn þá hef ég þá von að fleiri hv. þingmenn stjórnarliðsins, fleiri en hv. þm. Ásmundur Friðriksson, skipti um skoðun, því að sannarlega er ástæða til þess og undir því liggja sanngirnis- og réttlætisrök. Eins og ég sagði áðan munum við í minni hlutanum fara betur yfir þetta allt saman fyrir 3. umr. fjáraukalaga. Síðan er aftur ástæða til að ræða þetta við umræðuna um fjárlögin, sem við erum að taka núna, og eins við 3. umr. En það er annað stórmál og það er staða Landspítalans og vandi Landspítalans sem er ekki leystur hvorki í fjárlagafrumvarpinu né í tillögum meiri hlutans. Ég vil leyfa mér að vitna í tvo virta menn sem hafa skrifað um stefnu stjórnvalda þegar kemur að heilbrigðismálum og þá sérstaklega málefnum Landspítalans. Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, segir í grein sem birtist í Fréttablaðinu í gær. Hann byrjar á að segja þetta, með leyfi forseta: „Það er orðið lýðum ljóst að ríkisstjórn Sigmundar Davíðs mun ekki sitja lengur en sem nemur kjörtímabilinu. Ástæðan er margþætt og það á við hér eins og segir í Geirmundarsögu Heljarskinns að „það renna margir orsakalækir að einum ósi örlaga“.“ Síðan vill hann rýna í spjöld sögunnar og fara yfir það hvernig standi á því að hann dragi þá ályktun að ríkisstjórnin sé einnota. Hann vitnar í loforð sem gengu út á að heilbrigðiskerfið, og ekki síst Landspítalinn, ætti að fá stórar fúlgur fjár. Hv. formaður fjárlaganefndar, Vigdís Hauksdóttir, sagði í sjónvarpsviðtali að það þyrfti bara 13 milljarða og þá væri allt í góðu og þá hefur hv. þingmaður væntanlega verið að tala um 13 milljarða til þess að hægt væri að taka á málum, nýjum verkefnum, en ekki bara til þess að bæta kjör og til launauppbóta. Milljarðarnir sem hafa komið frá því að ríkisstjórnin tók við hafa nánast allir, nema 1.700 milljónir, farið í kjarabætur og verðlagsuppbætur. Núna er staðan þannig að ekki er tekið á magnaukningunni, um 2% eða 1,7% segja stjórnendur Landspítalans að magnaukningin sé á ári sem gerir um það bil milljarð í kostnað. Þar sem ekki er gert ráð fyrir auknum fjármunum til að mæta fleiri sjúklingum á Landspítalanum er stjórnarmeirihlutinn að gera niðurskurðarkröfu á Landspítalann, sem er í vondum málum, upp á milljarð kr. Þetta eru tíðindi sem eru alvarleg og við verðum að hlusta á. En aftur að Kára Stefánssyni. Hann rifjar upp loforðin og hann rifjar upp kannanir sem hafa sýnt að það sé eindreginn vilji þjóðarinnar að forgangsraða heilbrigðiskerfinu fremst og að byrjað sé að gefa þar myndarlega til baka. En eins og allir vita skárum við niður á öllum sviðum og ekki var hægt annað en að gera það líka í heilbrigðisþjónustunni sem er dýr þjónusta og tekur stóran hluta af ríkisútgjöldunum og það þurfti að skera þar niður. Við hættum að skera þar niður árið 2012 og byrjuðum að gefa til baka árið 2013 og áætlanir voru um að halda áfram að byggja upp þegar við mundum rétta úr kútnum. Nú höfum við rétt úr kútnum. Forgangsverkefni núverandi ríkisstjórnar er hins vegar að lækka skatta og gjöld á þá sem eiga nóg fyrir en svelta Landspítalann og koma ekki til móts við magnaukningu þar. Kári Stefánsson dregur fram dæmi og minnir á að fjárfestingar í heilbrigðisþjónustunni séu afar lágar hér miðað við OECD-ríkin og reyndar hefur það komið fram að við erum í næstneðsta sæti, mitt á milli Grikklands og Mexíkó. Þar erum við, Íslendingar, þessi ríka þjóð sem stærir sig af heimsmetum hægri vinstri. En við erum ekki á betri stað þegar kemur að fjárfestingum í tækjum, búnaði og húsnæði í heilbrigðisþjónustu. Kári Stefánsson segir að hann ætli sjálfur að sjá til þess að 100 þús. manns skrifi undir sem lofi að kjósa aldrei aftur Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn ef það kemur ekki eitthvað hér á milli umræðna. Ég vona sannarlega að ekki þurfi svona hótanir til, heldur muni stjórnarliðar sjá að ekki gangi annað en að bregðast við magnaukningunni að minnsta kosti. Ríkisendurskoðun er að reikna út kjarasamninginn því að menn eru ekki sammála um það á milli ráðuneyta, fjármálaráðuneytis og velferðarráðuneytis, þar munar 400 milljónum þar sem fjármálaráðuneytið reiknar vaktasamninga lækna lægri en velferðarráðuneytið. Ríkisendurskoðun er að reikna þetta út fyrir fjárlaganefnd þannig að hægt sé að skera úr um það, enda væri það enn alvarlegra ef Landspítalinn þyrfti þá að skera niður um rúmlega 1,4 milljarða á árinu 2016. Síðan er það viðhaldið á húsinu. Það er 1,4 milljarðar líka, sem stjórnendur spítalans segja að þurfi til að halda við húsnæðinu. Það er önnur ágætisgrein og athyglisverð sem var skrifuð í fyrradag í Morgunblaðið sem ber yfirskriftina Að skreyta sig með annarra manna fjöðrum. Sú grein er eftir Tómas Guðbjartsson lækni. Þar talar hann til forustu fjárlaganefndar, formanns og varaformanns, og segir að þau séu að taka með í reikninginn gjafir sem Landspítalinn hafi fengið þegar verið er að reyna að toppa upp stöðuna og hvað ríkið hafi gert og lagt spítalanum til. Hann segir, með leyfi forseta: „Það er óþolandi að Landspítali þurfi sífellt að sitja undir ákúrum um óhagkvæman rekstur;“ - þetta segir Tómas Guðbjartsson um þá greiningu sem á að gera, leggja á 30 millj. kr. í að greina stöðu spítalans - stofnunin fær einfaldlega ekki nægt fé til að veita grunnþjónustu og standa við kjarasamninga, hvað þá að hægt sé að byggja hana upp á ný eftir viðvarandi þrengingar sl. aldarfjórðung. Þannig er talið að á næsta ári vanti a.m.k. 3 milljarða til að ekki þurfi að skera niður þjónustu og halda sjó í rekstrinum.“ Tillögur minni hlutans ganga út á þetta. Þær eru upp á tæpa 3 milljarða einmitt eins og greiningar hafa sýnt og það vita allir að ekki er hægt að bíða eftir einhverri greiningu sem á að fara fram fyrir 30 millj. kr. á árinu 2016. Við verðum að láta fé inn í sjúkrahúsið núna um áramótin. Síðan segir Tómas í greininni: „Því skal haldið til haga að frá 2003 til 2014 hefur fjármögnun Landspítala sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins dregist saman um rétt tæplega þriðjung. Á sama tíma eykst þörf fyrir lögbundna þjónustu spítalans um 2% á ári vegna aukinna verkefna sem tengjast mest fjölgun aldraðra.“ Síðan kallar hann eftir skilningi stjórnvalda og alvöruframtíðarsýn og vilja í verki. Ég tek undir að það þarf nauðsynlega að gera og minni á tillögur minni hlutans sem eru í lið 28 á breytingarskjali minni hlutans. Þar er talað um að Landspítalinn fái í rekstur 1,4 milljarða, og þar er þá bæði magnaukningin og vaktabreytingin hjá læknum, og síðan í viðhald fari líka 1,4 milljarðar. Samtals renni til Landspítalans til viðbótar því sem stendur í frumvarpinu 2.840 millj. kr. Þetta er lágmark. Auðvitað þarf, eins og kallað er eftir, framtíðarsýn í þessum málaflokki. Þetta eru tvö stór og mikil mál; staðan í málefnum aldraðra og öryrkja og staða Landspítalans, hvernig aldraðir og öryrkjar verða verr settir en þeir sem eru með lægstu laun í samfélaginu á árinu 2016, niðurskurðarkrafa er upp á milljarð eða meira eftir því hvernig launin eru reiknuð, að minnsta kosti milljarð á Landspítalann í blússandi góðæri. Við erum að mola stoðina niður, okkar styrku stoð undir velferðarkerfið og halda niðri hópum sem verst eru settir. En ég vil nefna líka annað mál sem er lögreglan í landinu. Gert er ráð fyrir því í fjárlagafrumvarpinu, eða breytingartillögunum, að leggja eigi fram 400 milljónir til löggæslunnar. Hæstv. innanríkisráðherra hefur sagt að það sé tvennt sem þurfi að skoða þegar á að skipta þessu á milli lögregluumdæma. Það þarf að skoða landamæraeftirlit og bregðast þarf við fjölgun ferðamanna. Hallinn á embættunum er rétt tæpar 400 millj. kr. og ég hef áhyggjur af því að eina sem þetta geri sé að dekka hallann en ekki komi fjármagn til þeirra verkefna sem liggja á borðum lögreglunnar og er ekki sinnt núna vegna þess að þeir hafa ekki mannafla til þess. Ég hef sérstaklega verið að horfa á Suðurkjördæmi, en auðvitað er vandinn úti um allt land. En fjölgun ferðamanna er mikil og ferðamenn fara mikið um Suðurkjördæmi. Vegagerðin var nýlega með mynd af því sem sýndi að nánast allir erlendir ferðamenn sem koma til landsins fara að Gullfossi og Geysi. Nánast allir. Síðan dreifast þeir vissulega um landið. Því miður hefur stefnumörkun í þessari atvinnugrein ekki verið nógu öflug af hendi stjórnvalda þannig að við erum í tómu tjóni þar, en ég hef ekki tíma til að fara yfir öll þau ósköp. Ferðamönnum fjölgar óskaplega mikið og fjöldi ferðamanna á hvern lögregluþjón í landinu hefur margfaldast, ef við horfum á Suðurkjördæmi sérstaklega. Þegar dauðsföll verða eða alvarleg slys fer lögreglan í þau mál auðvitað og allt sem varðar líf og limi fólks fer lögreglan í. En þegar hún er svona fáliðuð og verkefnunum fjölgar svona stórkostlega þá munu augljóslega sitja á hakanum önnur verkefni sem ekki varðar bara líf og limi fólks strax. Þar undir eru heimilisofbeldismál. Þar undir eru mál sem tengjast börnum sem verða vitni að heimilisofbeldi á heimilum sínum. Áætlanir og átak lögreglunnar og sveitarfélaga víða um land um að vinna átak gegn heimilisofbeldi og standa betur og grípa fyrr inn í og standa með börnunum sérstaklega, staða lögreglunnar veikist í þeim verkefnum nema við grípum sérstaklega inn í. Minni hlutinn er með tillögur um að 200 milljónir fari sérstaklega í kynbundið ofbeldi sem þrífst best innan veggja heimila og í þöggun og aðgerðaleysi samfélagsins. Það megum við auðvitað ekki láta líðast. Minni hlutinn leggur til 200 millj. kr. inn í þennan málaflokk. Þá eru eftir auðgunarbrot og alls konar slík brot sem liggja bara á borðum löggæslunnar og hún hefur lítinn tíma til að sinna. Þetta er því alvarleg staða. Eins og ég benti á áðan þarf að horfa sérstaklega til Suðurkjördæmis - og nú segja menn þetta sé kjördæmapot af verstu sort, en það er ekki þannig. Það er bara vegna þess að næstum allir ferðamenn fara um Suðurkjördæmi. Þar er landamæravarslan náttúrlega og síðan fara menn um Suðurkjördæmi og álagið á löggæsluna er mikið þar. Auðvitað er það líka mikið á höfuðborgarsvæðinu og fer vaxandi ef ferðamenn fara víðar um landið. Það verður því að taka á þessu. Í umræðunni um byssur og vopn og vesen sem menn hafa tekið hér á Alþingi þá óttast ég að þjónustan við íbúana, sérstaklega varðandi heimilisofbeldi og auðgunarbrot og allt sem varðar ekki bara beint líf og limi, fái ekki eins mikla athygli. En það er nauðsynlegt að slík þjónusta sé veitt. Frú forseti. Ég vil nota síðustu mínúturnar til að tala um heimildargreinarnar. 6. gr. í frumvarpinu er heimildargrein og meiri hluti fjárlaganefndar gerir breytingartillögu og leggur til að Alþingi veiti heimild til að selja húsnæðið Laugaveg 162, minnir mig, það er alla vega húsnæði Þjóðskjalasafnsins. Ég hef áhyggjur af þessu. Það er búið að leggja mikið í stefnumörkun fyrir safnið. Búið er að leggja fjármuni í teikningar á endurhönnun og hvað megi gera við húsnæðið og lóð þess til að mæta þörfum Þjóðskjalasafnsins. Þjóðskjalasafnið sinnir stjórnsýslunni í landinu, fræðasamfélaginu og almenningi. Það er því mikilvægt að safnið, sem er eina safnið sem nefnt er í stjórnarskrá, sé í alfaraleið, að það sé ekki fært upp á Höfða eða upp á Keflavíkurflugvöll í húsnæði sem ríkið á þar eða á stað þar sem aðgengi er ekki greitt. Það er ágætt þar sem það er. Það er skrýtið að koma með svona heimildargrein. Auðvitað dettur manni í hug að menn séu að huga að því að það sé nú sniðugt að hafa þarna hótel, lundabúðir eða eitthvað slíkt, að staðsetningin sé þannig að ekki eigi að spandera henni undir þjóðskjalasafn. Það sýnir ekki skilning á stöðu safnsins og mikilvægi þess fyrir stjórnsýsluna, fyrir fræðasamfélagið og fyrir almenning í landinu að aðgengi sé gott. Þessu er kastað fram beint ofan í nýsamþykkta stefnu um staðsetningu safnsins einmitt á Laugavegi 162.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fína ræðu. Hún kom inn á brýn mál, bæði málefni aldraðra og öryrkja og Landspítalann okkar. Í ágætu nefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar sem hv. þingmaður skrifaði undir kemur fram ágætisviðmið um það hvað við Íslendingar erum að setja í viðhald húsnæðis og tækjakaup til heilbrigðisgeirans. Þar er samanburður við OECD-löndin sem verja að meðaltali 0,5% af vergri landsframleiðslu í þessa liði. Það samsvarar einum 10 milljörðum kr. ár hvert en við Íslendingar höfum hins vegar varið sem svarar 0,1% af vergri landsframleiðslu í fjárfestingar í innviðum í heilbrigðisþjónustu. Við erum á svipuðum stað og Grikkland og Mexíkó, við erum í næstneðsta sæti OECD-landanna. Þessi samanburður er okkur auðvitað ekki í hag og lýsir vel hvernig við höfum greinilega dregist aftur úr áratugum saman og treyst á velvilja margra úti í þjóðfélaginu sem hafa gefið Landspítalanum dýr tæki, eins og kom fram í máli hv. þingmanns þegar hann vitnaði í grein læknis um þessi mál. Mig langar aðeins að fá sýn þingmannsins á það hvernig við verðum markvisst að stefna metnaðarfyllra að því að ná þeim OECD-löndum [[Forseti hringir.]]sem greiða 0,5% af vergri landsframleiðslu í þennan málaflokk.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Heilbrigðiskerfið og heilbrigðisstofnanir úti um allt land hafa notið gjafa frá almenningi. Það voru konur sem söfnuðu fyrir Landspítalanum á árum áður. Auðvitað höfum við styrkt kerfið okkar með söfnunarátaki og gjöfum. Það á hins vegar ekki að vera meginstoðin. Ef við horfum til Norðurlandanna erum við svo langt á eftir, bæði hvað varðar rekstur og tækjakaup og viðhald á húsnæði og alla fjárfestingu í kringum heilbrigðisþjónustuna. Ég tíni það til í nefndaráliti mínu að ef miðað er við annars staðar á Norðurlöndum, t.d. í Danmörku, værum við með 14 millj. kr. eyrnamerktar til þessara liða. Við erum langt á eftir hvað þetta varðar, enda heyrum við fréttir nánast mánaðarlega, jafnvel vikulega, af sveppum og heilsuspillandi aðstæðum, leku húsnæði og guð má vita hverju hjá Landspítalanum. En það er ekki bara þar, þetta er svona víða um landið. Aðstaðan er ekki góð og félagsskapurinn sem við erum í er Grikkland og Mexíkó. Okkur hefur ekki fundist það góður félagsskapur þegar velferðarkerfið er skoðað. Við viljum frekar vera nær Norðurlöndunum. Auðvitað eigum við að stefna þangað en við eigum langt í land, bæði hvað varðar húsnæði og fjárfestingar en líka hvað varðar þjónustu og gjaldtöku af einstaklingum þar sem við borgum mun meira yfir borðið fyrir okkar heilbrigðisþjónustu en gert er á Norðurlöndunum. Við eigum langt í land, við þurfum að búa til stefnu og fylgja henni síðan til lengri tíma.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að spyrja hv. þingmann að tvennu, í fyrsta lagi um kjör aldraðra og öryrkja sem eru hér það mál sem svífur yfir vötnum. Stjórnarþingmenn fá hver af öðrum bakþanka varðandi það að hafa greitt atkvæði á móti tillögu minni hlutans um að afturvirkar hækkanir kæmu til þessa hóps. Hvað sér þingmaðurinn fyrir sér í þeim efnum? Að við getum mæst einhvers staðar með slíkum tillögum að hægt sé að draga fleiri að borðinu? Aðeins um sóknaráætlanir, byggðaáætlun, vaxtarsamninga og menningarsamninga. Nú er búið að steypa þessu öllu í einn pott og maður gerir sér ekki alveg grein fyrir hvort verið sé að draga úr fjármagni eða hvort það sé sambærilegt og hefur verið en líti kannski betur út af því að þetta er orðinn einn [[Forseti hringir.]]pottur.
Frú forseti. Varðandi fyrri spurninguna vona ég að menn séu að tala saman í hliðarherbergjum og reyna að finna út hvernig hægt er að bæta kjör aldraðra og öryrkja þannig að einhver sómi sé að. En varðandi byggðamálin og sóknaráætlunina, já, það verður ruglingslegt þegar búið er að setja allt í einn pott og sjálfsagt er það til að reyna að sýna hærri tölu. Raunaukningin er samt ekki mikil þarna inn og við ættum auðvitað að setja mun meira. Minni hlutinn leggur til 400 milljónir í sóknaráætlun til viðbótar því sem fyrir er og það er ágætt skref. Til þess að landshlutarnir gætu tekið á sannfærandi hátt þátt í fjárlagagerðinni með eyrnarmerktum peningum til sín þarf þessi upphæð að vera hærri en 1 milljarður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu eins og ávallt. Það sem ég hef oft velt fyrir mér, búinn að vera á þingi í tvö og hálft ár og hef fylgst með stjórnmálum í nokkur ár, er að nú er þessi vandi heilbrigðiskerfisins ekkert nýr. Hann hefur verið til áratugum saman, liggur við. Þegar maður hlustar á þá sem starfa í þessu fagi og inni á spítalanum og annað er verið að tala um að þetta sé búin að vera áralöng barátta við að reyna að byggja upp almennilegt heilbrigðiskerfi á Íslandi. Meira að segja í því bullandi góðæri sem var hérna á sínum tíma á síðasta áratug var ekki hægt að reka heilbrigðiskerfið réttum megin við núllið. Núna til dæmis í síðustu kosningabaráttu var aldeilis lofað öllu fögru um að byggja hér upp heilbrigðiskerfi sem sómi væri að, en reyndin er allt önnur. Ég verð að viðurkenna að ég klóra mér í hausnum á hverjum einasta degi. Á hvaða leið erum við? Hv. þingmaður nefndi áðan skoðanakannanir sem segja að yfir 90% þjóðarinnar vilja setja heilbrigðiskerfið í forgang, svo ég tali ekki um það að bæta kjör eldri borgara og öryrkja, 95% segja í skoðanakönnunum að það eigi að vera í forgangsröðinni og þeir eigi að fá að njóta sömu afturvirku kjarabóta og launabóta og almenningur. Hvernig stendur á því að menn standa í þessari baráttu, ekki síst núna þegar það er afgangur á fjárlögum? Það er verið að boða ótrúlega tíð á næsta ári þegar stöðugleikaframlagið fer að tikka inn, fleiri hundruð milljarðar fara í ríkissjóð sem mætti nota til að lækka vaxtabyrði samfélagsins, en samt er ekki farið á fullu inn í heilbrigðiskerfið og gert þannig að sómi sé að. Hvað gengur mönnum til? Af hverju erum við Íslendingar svona? Getur hv. þingmaður svarað þessu fyrir mig, og stjórnmálamenn: Af hverju eru menn svona?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get ekki svarað því en það er rétt sem hv. þingmaður bendir á að við höfum ekki tekið nægilega stór skref á undanförnum árum til að bæta heilbrigðiskerfið. Auðvitað er sumt gott gert og þótt ég sé fullorðin kona hef ég ekki verið mjög lengi í pólitík og aðeins á þingi frá 2009, en þar gat ég fylgst með þessum hlutum. Það sem við verðum hins vegar að gera er að setja niður fyrir okkur hvert við ætlum að stefna með heilbrigðismálin okkar. Hvert ætlum við að stefna? Síðan verðum við að taka skrefin þangað. Menn hafa leitt að því líkur að verið sé að svelta opinbera kerfið og þreyta fólk þannig að það fagni einkarekstri. Ekki skal ég segja hvort það sé rétt. Hitt veit ég að starfsfólk heilbrigðisstofnana á Íslandi tók sannarlega á í kreppunni og sinnti þjónustu við mjög erfiðar aðstæður og hélt samt uppi góðri þjónustu, en að sjálfsögðu með þá von í brjósti að þegar kreppan væri búin og við farin að njóta árangurs erfiðisins kæmi betri starfsaðstaða, þá mundi það tikka inn, en það hefur hins vegar ekki gerst með sama hætti. Launin hafa lagast eftir mikla baráttu en starfsaðstaðan er enn eins og hún er og heilbrigðisstarfsmenn þurfa að skera niður og neita fólki um þjónustu sem það veit að það þarf á að halda.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hef líka oft velt fyrir mér í þessari 330 þús. manna þjóð hvers vegna við erum alltaf svona ótrúlega ósammála um alla hluti. Það var komið inn á það áðan í andsvari, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir og fleiri hafa komið inn á það, að það fyrsta sem þessi ríkisstjórn gerði á sumarþingi var að eyðileggja nánast allt sem fyrri ríkisstjórn hafði gert; fjárfestingaráætlun, sóknaráætlanir landshluta, draga til baka virðisaukaskattshækkun á gistináttagjald. Maður situr bara og klórar sér í hausnum. Út á hvað ganga stjórnmál á Íslandi í alvöru? Til hvers erum við hérna? Og hvernig getum við fundið leiðir til þess að setjast niður og ræða í sátt og samlyndi hvað sé best fyrir þetta land? Ég veit alveg af hverju ástandið er svona. Það er af því að við erum alltaf að verja einhverja sérhagsmuni. Þú komst inn á það í ræðu þinni áðan, það er verið að verja sérhagsmuni, það er verið að lækka gjöld og skatta á þá sem nóg eiga af peningum í samfélaginu. Það er vandamálið, það sem við erum að gera. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að fá samtal við fólkið í landinu og ekki síst þá sem eiga nóg af peningum.
Forseti minnir hv. þingmenn á að ávarpa aðra þingmenn á réttan hátt í ræðustóli.
Frú forseti. Það er rétt að stjórnmálamenn takast á um hluti og eru ósammála, en alveg eins og hv. þingmaður benti á áðan er þjóðin sammála um að það eigi að forgangsraða heilbrigðiskerfinu fremst. Við eigum ekki að svelta það heldur sjá til þess að það geti sinnt hlutverki sínu almennilega og við eigum að standa vörð um kjör aldraðra og öryrkja. Þjóðin er sammála um þetta. Það er þjóðin sem velur stjórnmálamenn og vonandi eru menn að ræða það hér í hliðarherbergjum og vonandi er aðeins farið að fara um hv. stjórnarþingmenn þegar þeir sjá hver viðhorfin eru í samfélaginu. Vonandi gerast þeir kjósendahræddir, eins og sagt er, og reyna að finna leið, í það minnsta til að taka á þessum tveimur stóru málum. Látum nú hitt vera, þótt þeir geti ekki hugsað sér að fara eftir góðum áætlunum vinstri stjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að fara yfir alla hluti í stuttu andsvari, en ég vil ítreka það varðandi Þjóðskjalasafnið, ef það hefur farið fram hjá einhverjum, að það eru heimildargreinar í 6. gr. fjárlaga og það er ekki svo þegar heimild er veitt að það þýði að menn hlaupi til og selji einhverja hluti á nokkrum mínútum eða nokkrum vikum eða nokkrum mánuðum. Til dæmis er búin að vera lengi heimildargrein um lögreglustöðina. Það er augljóst og eðlilegt og gott að menn beri hlýjan hug til þess mikilvæga safns sem Þjóðskjalasafnið er og það stendur ekki til og það er ekki ætlun neins að fara að hlaupa til með hagsmuni Þjóðskjalasafnsins. Það þarf ekki að fara yfir mikilvægi þess. En ég bendi á að Þjóðskjalasafnið er til húsa í gamalli ostaverksmiðju og það hefur kostað mikið og mun kosta mjög mikið að reyna að breyta húsnæðinu þannig að það henti og sé sómi að. Það er eðli málsins samkvæmt tækifæri vegna breyttra aðstæðna, þetta svæði er núna algerlega í miðborg Reykjavíkur og verðmæti hússins og ekki bara þess heldur svæðisins í kring hefur aukist og þar af leiðandi væri hægt að losa um fjármuni til að gera safnið þannig úr garði að sómi yrði að. Það er algjörlega ljóst að þjóðskjalasafn getur ekki verið hvar sem er. Síðan finnst mér svolítið sérkennileg umræðan um bæði heilbrigðismálin og lífeyrismálin. Tölurnar tala sínu máli, við vitum að það er búið að bæta í. Menn geta sagt að það eigi að gera hlutina öðruvísi o.s.frv., en það getur enginn haldið því fram að þetta hafi ekki verið í forgangi. Menn eiga ekki að tala niður þau verk sem hafa verið unnin í báðum málaflokkum, t.d. þessa stóru kjarasamninga sem var farið í til þess að koma í veg fyrir að læknar og hjúkrunarfólk færu til annarra landa. Þeir hafa [[Forseti hringir.]]augljóslega gengið eftir því að við heyrum ekki af þeim vandamálum lengur svo eitt dæmi sé tekið.
Frú forseti. Menn lögðu í mikla vinnu til að búa til stefnumörkun fyrir Þjóðskjalasafnið, framtíðarsýn, stefnumörkun og komu líka inn á húsnæðið. Þar segir í þeirri stefnu sem var samþykkt í fyrra: „Öll meginstarfsemi Þjóðskjalasafns verði á einum stað við Laugaveg í Reykjavík.“ Út frá þessu hafa menn unnið. Þegar heimildargrein birtist allt í einu í fjárlagafrumvarpi eða breytingartillögum við fjárlagafrumvarp verða menn auðvitað tortryggnir og velta fyrir sér hvað sé á seyði. Við erum búin að leggja í margra vikna vinnu til að búa til stefnumörkun fyrir safnið og svo kemur bara einhver heimildargrein frá meiri hluta fjárlaganefndar. Er einhver önnur stefna annars staðar sem gengur þvert á stefnu ráðuneytisins og starfsmanna og stjórnenda Þjóðskjalasafnsins? Auðvitað vekur þetta furðu. Ef ekki á að selja Þjóðskjalasafnið strax, af hverju má þá ekki bara bíða með heimildargreinina og koma svo með breytta stefnumörkun sem þessi heimild gæti þá byggt á? Mér finnst þetta skrýtið og ég er ekkert hissa á því að þeir sem standa að Þjóðskjalasafninu velti fyrir sér hvað þarna sé á ferðinni þegar þeir eru nýfarnir að vinna eftir stefnu sem var samþykkt í fyrra. Varðandi heilbrigðiskerfið hef ég eða minni hlutinn ekki gagnrýnt kjarasamninga. Það þurfti vissulega að berjast fyrir þeim en þeir voru gerðir og báðir aðilar sættu sig við þá. Það er verið að gagnrýna að ekki komi inn fjármunir [[Forseti hringir.]]vegna magnaukningar á Landspítalanum fyrst og fremst og í opinbera kerfinu.
Almenna reglan um 6. gr. heimildir er að það er ekki hlaupið til og selt og eins og ég hef nefnt áður eru aðrar greinar þarna, t.d. um Tollhúsið og það að sú grein sé þar inni þýðir ekki að menn ætli að loka tollinum og biðja fólkið sem sinnir þeim störfum að vera í tjöldum. Tortryggni er mikil í þjóðfélaginu og það er hægt að búa til tortryggni, menn geta haft allar skoðanir á þessu máli en mér finnst ekki gott þegar menn ala á tortryggni því að það er engin ástæða til þess. Varðandi heilbrigðismálin hefur það verið stefna stjórnvalda lengi, því miður komst það ekki í framkvæmd sem snýr að spítalanum núna þó að það hafi verið í nefndaráliti síðast, að Sjúkratryggingar Íslands eigi að hafa það hlutverk að koma á blandaðri fjármögnun, svipað og er á Norðurlöndunum og sem Landspítalinn hefur kallað eftir. Ég er sammála hv. þingmanni, það er mjög æskilegt að það gerist. Það skiptir máli að fjármögnun, alveg sama hvar í kerfinu er, hvort það er til einkarekinna aðila eða opinberra, að því betur sem hún er kostnaðargreind [[Forseti hringir.]]og gagnsæ, þá verður umræðan betri og sömuleiðis árangurinn.
Frú forseti. Ég er enn þeirrar skoðunar eins og ég var í ræðu minni að það er einkennilegt að óskað sé eftir því að Alþingi samþykki heimild til að selja húsnæði sem Þjóðskjalasafnið er í og nýbúið er að samþykkja að verði þar áfram og búið að leggja mikið fjármagn í endurhönnun. Síðan varðandi Landspítalann þá er ekki gert ráð fyrir magnaukningu og það er ekki gert ráð fyrir fjölgun sjúklinga. Það þýðir að mati stjórnenda að skera þurfi niður um 1 milljarð, um heilan milljarð, í þjónustu við sjúklinga. Það er óásættanlegt.
Virðulegur forseti. Mig langar að nota tækifærið, hugsanlega á síðasta degi mínum á þingi í bili, til að ræða mál sem mér er mjög hjartfólgið og ég kom aðeins inn á í ræðu minni um fjárlagafrumvarpið í gær. Það er málefni geðsjúkra og almennt um geðheilbrigðismál hér í landi. Þetta er auðvitað mjög stórt mál og tengist víða, það tengist inn í heilbrigðisþjónustuna, heilsugæsluna, velferðarþjónustu sveitarfélaga og það hefur mjög marga snertifleti. Það tengist að sjálfsögðu mjög umræðunni um kjör ellilífeyris- og örorkuþega vegna þess að geðsjúkdómar eru mjög gjarnan orsök og afleiðing af ýmiss konar fötlun og örorku. Við þekkjum það vel að þetta er líka fylgifiskur ellinnar og þess vegna held ég að það sé mjög brýnt samfélagsmál að fara að taka á geðheilbrigðismálum út frá heildstæðri nálgun. Virðulegur forseti. Fyrir þinginu og velferðarnefnd liggja núna drög eða tillaga til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Henni var hrint í framkvæmd eftir þingsályktunartillögu frá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur og fleirum sem lögðu það til að heilbrigðisráðherra færi í vinnu við mótun geðheilbrigðisstefnu fyrir Ísland ásamt aðgerðaáætlun. Hæstv. ráðherra heilbrigðismála tók málið í sínar hendur og er ég honum mjög þakklát fyrir þá röggsemi. Hann setti á laggirnar stýrihóp og sú sem hér stendur var meðal fulltrúa í þeim hópi. Ég var þar fulltrúi barna eða aðstandenda geðsjúkra. Það er mér ljúft og skylt og mjög ánægjulegt að geta miðlað af reynslu minni í þeim efnum. Það voru margir sérfræðingar í þessum hópi og líka einstaklingar sem hafa reynslu á eigin skinni við að glíma við þennan sjúkdóm, þannig að ég held að þarna hafi verið samankominn mjög góður hópur fólks sem nálgaðist viðfangsefnið með heildstæðum hætti. Auk þess var kallaður til fjöldinn allur af ráðgjöfum og samráð var víðtækt. Á fundi velferðarnefndar í morgun þar sem ég sat og hlustaði á nokkra gesti koma og fylgja eftir umsögnum sínum, m.a. Geðhjálp, Öryrkjabandalag Íslands og Þroskahjálp, komu fram ýmsar athugasemdir. Ég held að það sé ekki tilefni til að fara neitt nákvæmlega yfir þær vegna þess að málið er til meðferðar í nefndinni og það eru mjög margir sem eiga eftir að koma á fund hennar og ræða drög að geðheilbrigðisstefnu. Það er samt tvennt sem mig langar að gera að umtalsefni núna. Það kom mjög góð ábending, sem ég held að nefndin muni taka alvarlega til sín, ég vona það, frá öllum gestum fundarins um að það vantaði inn í drögin, inn í þingsályktunartillögu ráðherra, tengingu við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta er grundvallaratriði og ég vona að úr því verði bætt á milli umræðna í þinginu. Það var líka bent á það á fundi velferðarnefndar í morgun að varla sé hægt að kalla þetta stefnumótun í geðheilbrigðismálum, þetta sé meira aðgerðaáætlun. Sú sem hér stendur getur alveg tekið undir þá gagnrýni eða þær ábendingar en ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þetta sé ákaflega gott fyrsta skref í því að ræða af fullri alvöru um geðheilbrigði þjóðarinnar. Við skulum halda áfram að ræða þetta á þingi og hafa forgöngu um að ræða þetta úti í samfélaginu líka, eins oft og við getum. Í umræðunni um fjárlög næsta árs eru atriði sem mig langar sérstaklega að benda á í þessu sambandi. Nú átta ég mig á, virðulegur forseti, að það er ekki búið að samþykkja þessa tillögu til þingsályktunar en það er samt sem áður vonandi hægt að taka inn einhver mál sem hér eru og ég býst við að ekki sé mikill ágreiningur um, en ég skal ekki fullyrða. Það er eitt af mikilvægum markmiðum og eitt af aðalmarkmiðunum að það sé samþætt og samfelld þjónusta við fólk með geðraskanir og fjölskyldur þeirra. Þarna er verið að undirstrika mikilvægi þess að ríki og sveitarfélög, þ.e. heilbrigðisþjónustan og velferðarþjónusta sveitarfélaga, tali saman til þess að einfalda málið á vissan hátt því að geðsjúkdómar eru með þeim hætti að það þarf ekki alltaf innlagnir á sjúkrahús. Eitt af þeim málum sem hér er sett sem undirmarkmið í samþættri og samfelldri þjónustu er verkefnið Tölum um börnin, sem er um það að fjölskyldubrúin verði innleidd innan velferðarþjónustu sveitarfélaga. Ég held að í því verkefni sé ekki mjög mikill ágreiningur. Hér er verið að tala um að innleiða vinnubrögð sem eru vel þekkt til dæmis annars staðar á Norðurlöndum, þ.e. að starfsfólk sem vinnur með börn, ýmist í skólum, á frístundaheimilum eða í leikskólum, fái þjálfun í því að tala um geðsjúkdóma við börn og taka utan um börn sem alast upp í skugga geðveiki. Þetta er dæmigert verkefni sem er samstarfsverkefni heilbrigðisyfirvalda og sveitarfélaga. Í greinargerð með frumvarpinu segir til dæmis um þetta verkefni, með leyfi forseta: „Geðrænn vandi foreldra er þekktur áhættuþáttur fyrir líðan barna og getur haft áhrif á þroska þeirra og geðheilsu og því mikilvægt að alltaf sé hugað að börnum þeirra sem glíma við geðsjúkdóma. Hægt er að hafa jákvæð og verndandi áhrif á líðan og stöðu þessara barna eins og kemur fram í erlendum rannsóknum. Hér er lagt til að setja á fót ákveðna þjónustu í nærumhverfi þar sem talað er við foreldra með geðraskanir um börnin þeirra. Tilgangur þess að tala um börnin við foreldra er að draga úr flutningi geðheilsuvanda milli kynslóða en mikilvægt er að hafa í huga að 75% geðraskana koma fram í einhverri mynd fyrir 24 ára aldur og 50% fyrir 14 ára aldur (forvarnargluggi geðsjúkdóma). Annars staðar á Norðurlöndunum hefur verið lögleitt að fagfólk í félagsþjónustu og heilsugæslu kunni aðferðir til að ræða við foreldra með eða án barnanna um geðræna erfiðleika þeirra. Einnig hafa sjálfshjálparhópar fyrir unga aðstandendur (16–25 ára) verið stofnaðir á vegum hins opinbera í þessum löndum en í náinni samvinnu við hagsmunasamtök. Með lagasetningunni hefur fylgt fjármagn til að mennta og þjálfa fagfólk ásamt fjármagni í vísindarannsóknir.“ Í þingsályktunartillögu ráðherra um stefnu og aðgerðaáætlun er þetta afmarkaða verkefni verðmetið á 28,8 millj. kr. en því miður hefur láðst að setja það inn í fjárlög komandi árs, og kannski eðlilegt því að ekki er búið að samþykkja það. Þess misskilnings gætir að búið sé að fjármagna þessa vinnu í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar til fjárlaga árið 2016. Sá misskilningur er uppi vegna þess að í gjaldalið 08-399 um heilbrigðismál og ýmsa starfsemi segir að gerð sé tillaga um 30 millj. kr. tímabundið framlag sem skiptist þannig að 10 millj. kr. fara til Ljóssins, endurhæfingar- og stuðningsmiðstöðvar fyrir fólk sem hefur fengið krabbamein og aðstandendur þess, og 20 millj. kr. til að efla starfsemi Miðstöðvar foreldra og barna í Síðumúla í Reykjavík. Það gætir misskilnings í þeim efnum. Miðstöð foreldra og barna er einkarekið fyrirtæki sem hefur einbeitt sér að því að styðja við mæður og börn þeirra upp að eins árs aldri. Þetta er afar gott og brýnt að verkefnið haldi áfram en þetta er að því leyti til afmarkað að þetta er einkafyrirtæki sem sinnir þessum afmarkaða hópi. Það sem er lagt fram í þingsályktunartillögu og drögum að stefnumótun í geðræktarmálum er annar hlutur og hann er sá að verkefnið Tölum við börnin nái til allra barna á öllum aldursskeiðum upp á fullorðinsár og að starfsfólk heilbrigðisþjónustunnar og velferðarþjónustu sveitarfélaga sé þjálfað til að taka að sér þetta verkefni. Þetta snýst um það að allir landsmenn, hvar sem þeir búa, óháð stétt og stöðu, geti nálgast þessa þjónustu, þ.e. öll börn í landinu hafi aðgang að þjónustunni óháð efnahag foreldra, og það er mjög mikilvægt að átta sig á því að á þessu er reginmunur. Ég hef aðeins kynnst verkefninu Miðstöð foreldra og barna og er mjög hrifin af því og ég veit að þau gera mjög góða hluti, en ég vil árétta að hitt er allt annar handleggur og það er mjög mikilvægt í nafni samstöðu og jöfnuðar að það átak fari af stað. Ég held ekki að ræða þurfi frekar um það, það mun auðvitað hafa mjög víðtæk heilsufarsleg og efnahagsleg áhrif því að ef menn rjúfa þá keðju sem er flutningur á geðsjúkdómum milli kynslóða er það verulegur ávinningur fyrir samfélagið. Það er annað mál í þessari stefnumótunartillögu sem okkur var bent á í morgun á fundi velferðarnefndar og mér finnst að meiri hluti fjárlaganefndar eigi að taka til alvarlegrar athugunar. Það er að á Landspítalanum eru núna búsettir sex einstaklingar sem hafa verið útskrifaðir af réttargeðdeildinni á Sogni - er hún ekki þar enn þá? Þeir geta ekki hafið sjálfstæða búsetu vegna geðfötlunar sinnar en þeir eru búsettir á Landspítalanum, á þjóðarsjúkrahúsinu. Það er auðvitað algjörlega óásættanlegt að við skulum fara þannig með fjármuni hins opinbera að láta fólk búa á Landspítalanum við Hringbraut. Ég geri það að tillögu minni að meiri hluti fjárlaganefndar líti á þennan lið sem heitir A.9 í drögum að stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára og skoði hvort hægt sé að finna flöt á því með einhverjum hætti að hrinda því verkefni af stað strax á næsta ári, þ.e. að tryggja þessum sex einstaklingum sjálfstæða búsetu með aðstoð og losa þannig mjög dýrmæt pláss á háskólasjúkrahúsi okkar. Það kom fram í umræðunni í morgun á fundi velferðarnefndar að verið væri að skoða tiltekna lóð í Reykjavík til að byggja upp þessa aðstöðu en það bar flestum saman um að algjörlega ótækt væri að bíða svo lengi eftir að gripið yrði til aðgerða til að koma þessu fólki í fasta og sjálfstæða búsetu. Virðulegi forseti. Að því sögðu vona ég að þessari stefnu og endurbótum á henni verði fylgt ríkulega eftir í velferðarnefnd og svo aftur á þinginu og að út komi áhrifamikil stefnumótun í þessum málaflokki sem okkur verði mikill sómi að á allan hátt. Ég ætla að nota örfáar mínútur, síðustu mínúturnar sem ég hef í þessari ræðu, til að fara yfir í allt annað mál sem hefur þó ákveðna snertifleti, eins og flest í þjóðfélaginu sem tengist saman með einhverjum hætti. Það er mál sem ég reifaði í morgun undir liðnum um störf þingsins og er um hugmyndir Evrópuþingsins og fleiri aðila um að hjálpa minnstu bræðrum okkar sem flýja nú unnvörpum stríðsátakasvæði í Sýrlandi og víðar fyrir botni Miðjarðarhafsins. Upp hefur komið sú hugmynd að í nafni Schengen verði opnuð svokölluð miðstöð vegabréfaáritana á þeim stöðum í þeim löndum þar sem flestir flóttamenn hafa komið sér fyrir. Í tilviki Sýrlendinga er það í Tyrklandi, Jórdaníu og Líbanon. Það er unnið að þeirri hugmynd núna á vettvangi Evrópuþingsins og vettvangi Schengen og hún gengur í stórum dráttum út á það að Schengen-ríkin, þau lönd sem standa að Schengen-samstarfinu opni sameiginlega áritunarmiðstöð og þangað geti leitað flóttamenn sem vilja komast til Evrópu. Við skulum átta okkur á því að það eru ekki allir flóttamenn sem dvelja í flóttamannabúðum í þessum löndum, Palestínu, Tyrklandi og Jórdaníu, sem vilja fara til Evrópu. Það er minni hlutinn en þeir sem vilja fara til Evrópu þurfa, eins og staðan er í dag, að leggja á sig mikið og hættulegt ferðalag, fyrst yfir Miðjarðarhafið og síðan tekur við óvissan við það að ganga í gegnum Evrópu, þ.e. þeir sem ná ströndum Evrópu, og að stinga sér niður í eitthvert af Evrópuríkjunum og biðja um að fá stöðu flóttamanns eða hælisleitanda. Með því að opna sameiginlega vegabréfsáritunarstöð í eða nálægt flóttamannabúðunum geta flóttamenn sem vilja koma til Evrópu sótt um svokallaða mannúðarvegabréfsáritun eða mannúðaráritun. Þeir sem fá slíka áritun eru þar með komnir undir alþjóðlega vernd og geta lagt af stað í ferðalag til Evrópu án þess að þurfa að leggja í hina hættulegu siglingu yfir Miðjarðarhafið og óvissugönguna um Balkanskaga og til Norður- eða Vestur-Evrópuríkja. Þeir fá með öðrum orðum uppáskrift upp á mannúðaráritun og geta farið með sóma og reisn með þeim ferðamáta sem þeim hentar hverju sinni. Með því að standa að þessu sem eitt af Schengen-ríkjunum finnst mér Íslendingar sýna mannúð og manngæsku en ég undirstrika að þetta er ekkert sem Ísland gerir eitt og sér, þetta er ákvörðun sem er bæði tekin og unnin á vettvangi Schengen-samstarfsins. Í mínum huga er það ekki spurning að við Íslendingar eigum að vinna að því og róa að því öllum árum að styrkja Schengen-samstarfið frekar en að veikja það, enda held ég að þegar til stykkisins kemur geti enginn hugsað sér að loka Schengen-svæðinu og byggja upp brýr, landamæri eða múra á milli Schengen-ríkjanna aftur. Það yrði fullkomið afturhvarf. Með því að hjálpa flóttamönnum sem hafa þurft að þola nóg þegar í flóttamannabúðir er komið, með því að losa þá undan þeirri ánauð að þurfa að leggja á hafið í óvissuna þar sem kannski 2/3 komast yfir alla leið, með því að losa þá undan því og veita þeim mannúðaráritun held ég að við komumst aðeins í áttina að því að verða mannúðlegra samfélag og þar með fækka þeim álitaefnum sem koma upp hjá Útlendingastofnun og hefur verið hræðilegt að horfa upp á. Það eru nokkrir fjárlagaliðir í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem mætti hugsanlega skoða. Ég hef ekki hugmynd um hvað svona aðgerð kostar en þetta er fyrst og fremst symbólísk ákvörðun til að byrja með, þ.e. að taka þátt í þessari hugmyndavinnu Schengen-samstarfsins og mæta þar með heilum hug.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir þessa ræðu. Ég vil aðeins ræða geðheilbrigðismálin sem þingmaðurinn fór efnislega mjög vel yfir og ég kann því svo vel þegar umræður eru teknar með rökum og staðreyndum eins og þingmaðurinn gerði í stað þess að vera með hálfgerðan hálfsannleik. Ég var ekki búin að heyra þær upplýsingar sem komu fram á fundi hv. velferðarnefndar í morgun um þá einstaklinga sem eru búsettir á þjóðarsjúkrahúsinu. Það er gleðilegt að verið sé að skoða úrræði fyrir þá einstaklinga eins og kom fram í ræðunni. Þetta er einmitt hluti af stefnu stjórnvalda nú, og birtast í heilbrigðisáherslum frumvarpsins og breytingartillagnanna, að fara af stað með hliðarverkefni eins og til dæmis að styrkja heilsugæsluna og þar af leiðandi, eins og stendur í frumvarpinu, að ráða inn í heilsugæsluna sálfræðinga til að grípa einstaklinga, sérstaklega kannski ungt fólk, fyrr til þess að létta á spítalanum og barna- og unglingageðdeild. Ég kann því vel, virðulegi forseti, þegar málin eru rædd svona málefnalega því að um það snýst núna þessi heilbrigðisumræða, að létta á Landspítalanum. Það er jafnframt þannig að inni á þjóðarsjúkrahúsinu liggur fólk sem eru ekki úrræði fyrir sem við verðum þá að huga að í framtíðinni og byggja til dæmis fleiri hjúkrunarrými. Þetta er eiginlega hrós, virðulegi forseti, frekar en andsvar.
Virðulegur forseti. Ég þakka formanni fjárlaganefndar fyrir hrósið og tek undir með henni, það ber að þakka það sem vel er gert eins og til dæmis að í tillögunni er gert ráð fyrir að ráða sálfræðinga inn í heilsugæslu vítt og breitt um landið. Ég vona að það fylgi með. Á fundi velferðarnefndar í morgun bentu gestir okkur á að það þyrfti að fjórfalda framlögin til geðheilbrigðismála og þetta væri bara eins og dropi í hafið. Við fögnum hverju skrefi sem tekið er í þessum málaflokki, m.a. þessu. Eins og bent var á á fundinum í morgun vantar til dæmis málefni ADHD-sjúklinga hérna inn og að mati sérfræðinga sem komu til fundarins í morgun mætti hjálpa mjög mörgum með einfaldri sálfræðiráðgjöf á heilsugæslunni og þar með létta á lyfjagjöfum og öðru því um líku. Málefni fanga voru ekki hér inni en þau kalla sannarlega á sérstaka umræðu og vonandi gerist það á milli umræðna. Ég verð þó að undirstrika að við megum ekki búa svo um hnúta að fjármunum sem er ætlað til geðheilbrigðismála verði varið í einkavæðingu heilbrigðisþjónustunnar. Þetta verður að vera samfélagsleg þjónusta vegna þess að þótt þeir sem glíma við þennan vanda og fjölskyldur þeirra séu ekki endilega tekjulægstu hóparnir, nema síður sé, verður þjónustan að vera svo aðgengileg að hver sem er geti hvenær sem er leitað sér aðstoðar. Það verður að vera þannig að allir hafi tök á að leita sér aðstoðar. Þess vegna skiptir svo miklu máli að setja þetta út í [[Forseti hringir.]]samstarf ríkis og sveitarfélaga, að þetta komi inn í heilsugæsluna og velferðarþjónustu sveitarfélaga og að þar verði ekki gerður stéttamunur á börnum eða öðrum sem þurfa á þjónustunni að halda.
Virðulegi forseti. Við erum alveg sammála um þetta. Þetta er mikið gleðiefni og mig minnir að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi talað um að það væri svigrúm til að ráða 12 sálfræðinga. Þetta er óstaðfest og ég var að reyna að rifja það upp á meðan ég var að undirbúa mig fyrir þetta andsvar. Mig minnir það, en þá munar líka virkilega heilmikið um það. Þingmaðurinn talaði aðeins um fangelsismál og ég hef alltaf talað fyrir betrun þar. Það er alveg af sama meiði að tala um betrun í geðheilbrigðismálum að því leyti að grípa einstaklingana fyrr, áður en málin eru komin í óefni eins og þingmaðurinn sagði, ef þetta yrði jafnvel til þess að spara ríkinu lyf til framtíðar er þetta „win-win“-staða. Náttúrlega skiptir mestu máli að því fólki sem er veikt sé hjálpað sem fyrst og að kerfið haldi utan um það. Þess vegna er ég afar ánægð með áherslur hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, með þessa sýn. Þess ber líka að geta að á síðasta þingi lagði hv. þm. Karl Garðarsson fram þingsályktunartillögu sem sneri að því að greina börn þegar þau væru komin á skólaaldur. Það er afar brýnt mál. Mig minnir að ferillinn á þeirri þingsályktunartillögu, sem ég held að hafi ekki verið samþykkt, hafi verið sá að þetta færi inn í nýja heilbrigðisstefnu sem unnið er að hörðum höndum núna í heilbrigðisráðuneytinu. Ég er mjög ánægð með að hér sé sameiginlegur skilningur [[Forseti hringir.]]á þessu verkefni því að það er öllum til góða að sem flestir Íslendingar hafi heilsu og heilbrigði.
Frú forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir hennar seinna andsvar. Mig langar af þessu tilefni til að minna líka á annan hóp sem þarf sérstaklega að huga að. Mér hafa verið mjög hugleikin börn, fjölskyldur og aðstandendur geðsjúkra. Ég hef bent á að það er bara agnarlítil fjárveiting í fjárlögum næsta árs og að hún fari til einkafyrirtækis sem sinnir mjög afmörkuðum hópi. Stóri hópurinn er eftir og liggur óbættur hjá garði og það þarf að huga að honum þannig að allir fái aðgengi. Annar hópur sem mig langar sérstaklega að vekja athygli á líka er aldraðir. Í þessari stefnu er lagt til að byggð verði upp þekking í öldrunardeildum sjúkrahúsa á geðheilbrigðisvandræðum eldri borgara. Það er mjög mikilvægt að sú þekking byggist upp og fari jafnframt frá sjúkrahúsum yfir í allar heilsugæslustofnanir og öldrunarstofnanir og að séð verði til þess að alltaf verði til fagfólk sem geti veitt öldruðum sem eiga við geðvanda að stríða aðstoð og að það sé, eins og áður segir, óháð efnahag, að þetta sé almannaþjónusta og almannaþekking vegna þess að þjónusta við geðsjúka má ekki einangrast í einkafyrirtækjum og verða þannig forréttindaþjónusta fyrir fáa útvalda. Hún verður alltaf að verða almannaþjónusta vegna þess að þetta er viðkvæmur hópur og við verðum að sjá til þess að hann fái viðeigandi þjónustu.
Frú forseti. Eins og hv. þingmaður veit á ég sæti í velferðarnefnd og hef tekið þátt í vinnunni að gestamóttökum og að fara yfir umsagnir vegna geðheilbrigðisstefnunnar og aðgerðaáætlunar á því sviði sem ég bind miklar vonir við að verði afgreidd á þessu þingi og ekki bara það heldur líka hrint í framkvæmd. Þar eru á dagskrá viðfangsefni þar sem tiltölulega litlir fjármunir gætu sparað svo óendanlega mikið, svo maður tali ekki um bætt lífsgæði og heilbrigði. Á þetta erum við oft minnt. Frægur læknir sem hefur verið duglegur að stinga niður penna að undanförnu vakti athygli á því að ef við gætum fjölgað aðgerðum sem er farið að gera hér á landi og lagfæra svonefnt gáttatif hjá sjúklingum sem ekki taka lyfjameðferð við því vandamáli eða svara henni ekki gætum við líka sparað stórkostlega fjármuni til framtíðar vegna þess að með því að taka á slíkum vandamálum á byrjunarstigi afstýrum við miklum útgjöldum síðar. Það að láta sjúklinga sem gætu fengið þjónustu og úrræði betur við hæfi úti í samfélaginu ef þeir ættu kost á húsnæði eða ættu kost á hjúkrunarrými teppa rými á bráðasjúkrahúsum er náttúrlega mjög dýrt. Það er ekki nýtt af nálinni. Má ég minna á að Ólafur Ólafsson, fyrrverandi landlæknir, var óþreytandi við að benda á þessa veikleika heilbrigðiskerfisins hér á liðnum árum? Þess vegna fannst mér gott að hv. þingmaður tók þetta upp og ég er sammála því. Ef ég man rétt eru það 33 milljónir sem er ætlað að eyrnamerkja þessu húsnæðisátaki fyrir þá sem eiga við geðræn vandamál að stríða þannig að þeir komist út af geðdeildum. Ég vil spyrja hv. þingmann: Eigum við ekki að sammælast um að reyna að ná þessu inn í fjárlögin? Þó að framkvæmdaáætlunin hafi ekki verið afgreidd held ég að allt bendi til þess að hún verði það, ef ekki fyrir jól þá að minnsta kosti fljótlega eftir áramót. Þá ættum við í fjárlögum fjármuni til að hrinda þessum brýna þætti málsins af stað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, stuðninginn og samstöðuna enda held ég að þegar við byrjum að tala um geðmál sé auðvelt að ná samhljóm í samfélaginu, ég held að almenn samstaða sé um það að bæta stöðu í geðheilbrigðismálum. Ég er sammála hv. þingmanni að við skulum taka höndum saman um að reyna að leysa vanda þeirra einstaklinga sem búa og eru með lögheimili á Landspítalanum við Hringbraut, taka höndum saman, vonandi með meiri hluta fjárlaganefndar, um að leysa vanda þeirra og losa þar með um dýrmæt pláss sem eflaust er mikil þörf fyrir. Svo vil ég líka benda á það að við ættum líka að reyna að taka höndum saman um að koma á þessu verkefni sem heitir Tölum um börnin/Fjölskyldubrúin vegna þess að áhrifin af slíku verkefni eru mjög víðtæk um allt land. Það sem gerist er að fjöldi manns fær þjálfun í að tala við börn og foreldra þeirra sem búa við geðraskanir um þessi mál, hvernig er hægt er að tala um þau, og ég held að það yrði án efa stórkostlega mikill léttir fyrir mjög mörg börn ef þau gætu talað um geðsjúkdóma foreldra sinna og gengist við þeim á sama hátt og börn geta sagt að foreldri þeirra glími við sykursýki eða aðra viðurkenndari krankleika en geðveiki. Ég held að við mundum hjálpa óskaplega mörgum börnum sem búa við mikla tilvistarkreppu, svo ekki sé sterkara að orði kveðið. Sú aðgerð sem er búið að kostnaðarmeta upp á 28,8 millj. kr. held ég að væri alveg sérstaklega áhrifarík og ódýr aðgerð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og gæti auðvitað ekki verið meira sammála en það er líka áhugavert að heyra hv. þingmann fjalla um þetta af þeirri þekkingu sem hún gerir. Mér fannst sömuleiðis mjög áhrifaríkt ýmislegt sem kom fram hjá mörgum gestum okkar í morgun og hefur gert á fyrri stigum varðandi stuðning við börn og fjölskyldur þeirra og mikilvægi þess að taka þennan málaflokk upp á yfirborðið, fjarlægja tabúin, brjóta niður múrana eða hvernig við viljum orða það. Ugglaust er þá fræðsla og átak af því tagi sem þarna er undir mjög vænlegur liður. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að það hefur náðst nokkur árangur í að opna umræðuna um þessi mál og maður bindur vonir við hluti eins og framkvæmdaáætlunina. Sú tilfinning sem ég hef fengið er að til baka litið hafi þetta verið vanræktur málaflokkur á Íslandi og við höfum alls ekki staðið okkur sem skyldi í þessum efnum. Það er eiginlega óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu. Það hafa allt of margir fallið á milli kerfa og við vorum minnt á þá staðreynd í morgun að bráðnauðsynlegri starfsemi og þjónustu á þessu sviði og við fólk sem á erfitt er haldið uppi af sjálfboðaliðasamtökum sem fá sáralítinn eða nánast engan stuðning frá hinu opinbera, en eru kannski á köflum að sinna einhverju allra mikilvægasta starfinu sem er að vera til staðar fyrir fólk þegar erfiðleikar berja að dyrum, vera með opinn faðminn þannig að menn treysti sér til að leita til þeirra. Það er ekki alltaf eins auðvelt að snúa sér til kerfisins. Það er spurning sem leitar auðvitað á mann hvort við ættum ekki líka að skoða að ráðstafa einhverjum fjárstuðningi til slíkra aðila sem eru [[Forseti hringir.]]kannski í betri færum við að veita þessa fyrstu hjálp eða nærsamfélagshjálp.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að við ættum að skoða það vel hvort frjáls félagasamtök ættu að fá aukna fjármuni í að sinna þessu starfi en svo skulum við líka minnast þeirra orða sem til okkar var beint í morgun á fundi velferðarnefndar að mjög margir glíma við tvíþættan vanda, geðheilbrigðisvanda og svo annað sem stundum er bæði orsök og afleiðing, við vitum ekki hvort er upphafið. Við höfum ekkert rætt um það hér á þessum stað, í þessum stól, vanda þeirra sem eru með tvíþætta greiningu, hann er mjög mikill. Það er ótrúlega mikill árangur að ná þessari stefnu hingað inn og vera komin með þingsályktunartillöguna inn í þingið og sannarlega í fyrsta sinn sem slíkt er gert. Þess vegna er þetta enn ánægjulegra og er vonandi upphafið að langri og mikilli umræðu. Þetta er búið að vera erfitt mál og mikið tabú en þess ber líka að geta að mjög mikið vatn hefur runnið til sjávar í þessum efnum undanfarin ár. Það hafa orðið talsvert miklar framfarir og umræðan hefur opnast mjög mikið og þar eiga ýmsir hlut að máli. Mig langar sérstaklega í þessu sambandi að nefna Héðin Unnsteinsson sem hefur verið óragur við að tala um sína reynslu, svo einhver sé nefndur af handahófi, bæði sem sjúklingur af kerfinu og öðru. Síðan eru ýmsir hópar á Facebook, ungt fólk með geðvanda og annað því um líkt, þetta hefur gerst mjög hratt undanfarin tíu ár eða svo. Fram til þessa var þetta óskaplega þungur baggi á þeim sem greindust með geðsjúkdóm og börðust við hann og þeim sem stóðu í kringum hann. Það hefur mikið áunnist en það er miklu lengri vegur fram undan að vinna með þetta.
Hæstv. forseti. Ég var í andsvörum við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur áðan sem er svo sem ekki í frásögur færandi en í lok ræðu minnar þegar ég gekk úr stólnum áminnti forseti mig um að ávarpa þingmanninn rétt. Ég hef ekkert á móti því að vera áminntur ef ég geri mistök í stólnum, en mér er illa við ef ég geri það ekki. Ég fór yfir ræðu mína aftur og ég ávarpaði hana með réttu nafni, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Það kom reyndar ekki beint út, ég gleymdi föðurnafninu í smátíma, en ég fór rétt með nafnið. Eins þegar ræðu minni lauk fannst mér hæstv. forseti berja fullfast í bjölluna í fyrsta skipti og það er alger óþarfi því að það virðist vera lenska í þingsalnum, og hefur verið, að menn lemja létt fyrst. Þetta er mjög óþægilegt, ég veit ekki hvort hún hefur upplifað það sjálf, en ég frábið mér að það sé gert aftur.
Forseti verður að fá að bregðast við þessum orðum, mun gæta þess að berja ekki mjög fast í bjölluna, en varðandi hið fyrra varð hv. þingmanni það á að ávarpa þingmann úti í salnum með 2. persónu fornafninu þú og beindi orðum sínum, ef ég man rétt, til hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur.
Frú forseti. Það eru ýmis atriði sem mig langar að koma aftur að í annarri ræðu minni um fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2016 og mér vannst ekki tími til í fyrstu umferð. Nokkur atriði sem hafa þó borið hér á góma eða komið upp í umræðu undanfarið vil ég líka taka fyrir. Það fyrsta sem ég nefni eru orðaskipti hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur og hv. þm. flokksbróður hennar, Frosta Sigurjónssonar, hér áðan um fyrirkomulag skattlagningar lífeyrismála. Það lá í spurningu hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur, að mér fannst, að henni fyndist það koma vel til greina að hverfa frá því fyrirkomulagi sem við höfum núna byggt á í ein 20 ár eða meira að lífeyrisgreiðslur inn í sjóðina væru óskattaðar en síðan greiddu menn skatta af útgreiddum lífeyri þegar til hans kæmi. Auðvitað er umræða um þetta ekki ný af nálinni. En ég hef á þessu máli nokkuð sterkar skoðanir og ég vil ekki missa af einu einasta tækifæri til að færa rök fyrir tilteknum hlutum í því sambandi og þarf auðvitað ekki flóknar röksemdir til að sýna að þetta er eitt allra stærsta mál Íslands, það er hvernig til tekst með lífeyrissjóðina okkar og hvernig samspil þeirra við skattkerfið og bótakerfið verður á komandi áratugum. Ég held að varla sé til hættulegri eða óábyrgari hugmynd en sú að fara inn og sækja skatttekjur ríkisins af lífeyrisiðgjöldum á leiðinni inn í sjóðina. Ef við gerðum það núna, næstu 10, 15, 20 árin á meðan lífeyrissjóðirnir eru enn að byggjast upp og áður en aldurssamsetning þjóðarinnar hefur tekið þeim breytingum sem hún mun gera, þá erum við að taka risastórt lán hjá framtíðinni og ekkert annað og einfalt er að útskýra það. Það er ósköp einfaldlega þannig að þá værum við að hluta til að fara yfir í gegnumstreymiskerfi. Fyrir það fyrsta þyrftum við að kljúfa lífeyrissjóðakerfið upp, því að við getum ekki blandað saman sköttuðum og ósköttuðum krónum inni í sjóðum, hvorki í ávöxtun né á annan hátt, og það yrði talsverður hausverkur að kljúfa lífeyrissjóðakerfið eins og það leggur sig algerlega í tvennt, fyrir og eftir breytingu. Í öðru lagi er það þannig að nú er fólk á eftirlaunaaldri á Íslandi um 12% af íbúunum, ef ég veit rétt, en stefnir í 20% innan ekki svo langs tíma, kannski 25–30 ára. Þá ætla ég að leggja þessa spurningu fyrir þingmenn: Hvernig mundum við ætla að ráða við útgjöldin sem þýða að þessari gjörbreyttu aldurssamsetningu eftir segjum 30 ár, ef þá væru skatttekjur ríkisins af útgreiddum lífeyri að hverfa og ef við værum búin að nota þær tekjur allar fyrir kynslóðirnar á undan, þá værum við að senda þeim sem greiða skatt eftir 30 ár reikninginn? Þeir skulu takast á við útgjöld heilbrigðiskerfisins, félagsþjónustunnar og annarra slíkra hluta vegna stóraukins hlutfallslegs fjölda aldraðra inni í framtíðinni. Það er varla til hættulegri eða óábyrgari hugmynd en sú að seilast í framtíðartekjur kynslóðanna með þessum hætti einmitt á tímum þegar aldurssamsetning þjóða er að taka breytingum. Frændur okkar og vinir, Færeyingar, rötuðu því miður í hendurnar eða lentu í klónum á óábyrgri hægri stjórn sem breytti færeyska fyrirkomulaginu nákvæmlega eins og þessi hugmynd gengur út á. Ef það er hættulegt fyrir okkur Íslendinga, þá hef ég enn þá meiri áhyggjur af því þar vegna þess að Færeyingum gengur, ef eitthvað er, enn verr að halda sínu unga fólki heima eða fá það til baka eftir nám. Færeyjar eru eldra samfélag en við og aldursumbreytingarnar eða líffræðilega þróunin er lengra gengin í Færeyjum en hjá okkur. Þar er það þannig að þetta kemur jákvætt út á tilteknu árabili. Það gerir lífið þægilegra fyrir þá kynslóð sem hrindir breytingunni af stað, á meðan hún er að fá samtímaskatttekjurnar af inngreiðslunum og situr ekki uppi með útgjöldin af vaxandi fjölda eftirlaunaþega. Besta tryggingin fyrir því að við á Íslandi munum ráða við útgjöldin og það krefjandi hlutverk að búa sómasamlega að öldruðum, þegar þeir verða orðnir kannski fimmtungur eða fjórðungur af þjóðinni, er að þá falla til vaxandi skatttekjur til ríkis og sveitarfélaga af útgreiðslum lífeyris þess hóps. Hver kynslóð tekur með sér sparnaðinn, hann safnast upp og hún borgar síðan skatta af honum þegar hún nýtur lífeyrissparnaðarins. Meðan ég stend hér með lífsanda í nösum í ræðustól á Alþingi mun ég tala harkalega gegn þessu. Þessar hugmyndir komu upp í kringum hrunið 2008–2009 og létu á sér kræla. Sumir gengu svo langt að vilja fara beinlínis inn í lífeyrissjóðina eins og þeir eru í dag og sækja þangað hinn óskattaða hluta til að nota, milda höggið af kreppunni, sögðu menn, en þá hefðu þær tekjur ekki verið þar í framtíðinni, þegar vaxandi fjöldi þarf umönnun og umhlynningu í framtíðinni. Hverjir hefðu þá borgað fyrir það? Skattgreiðendur komandi áratuga. Þá er þetta orðið að aðferð til að henda reikningum inn í framtíðina og ekkert annað, hefur aldrei verið annað og mun aldrei verða neitt annað. Menn geta þá alveg eins verið heiðarlegir og sagt að þeir vilji bara taka lán til að hafa það gott í núinu og láta börnin og barnabörnin borga það. Í öðru lagi vil ég segja vegna þess goss sem hv. þm. Brynjar Níelsson tók hér í gær, ef ég man rétt, og nefndi mig til sögunnar og fjölmiðlar hafa að gamni sínu tekið það upp. Hv. þingmaður fór mikinn í því að segja að það væri, ég held að hann hafi hreinlega sagt hræsni, að sá sem hér stendur leyfði sér að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að ætla að hafa af öldruðum og öryrkjum sambærilegar kjarabætur á þessu ári og aðrir landsmenn hafa fengið af því að við hefðum gert þá hluti sem við gerðum á vormánuðum 2009. Þar með hefði maður bara ekki leyfi til að gagnrýna ríkisstjórnina. Það væri nú gaman að hafa hv. þm. Brynjar Níelsson í salnum, fyrrverandi formann Lögmannafélagsins, því hann þarf nú að þola, sá maður, að á honum sé tekið stundum eins og hann fjallar oft um aðra. Ég tel það ekki hræsni að benda á þá augljósu staðreynd að ríkisstjórnin enn sem komið er og stuðningslið hennar ætlar að hafa kjarabætur af öldruðum og öryrkjum á þessu ári svo nemur verulegum fjárhæðum umfram það sem aðrir hafa þegar fengið. Og ekki bara á þessu ári, heldur gerðist það sama í fyrra líka og reyndar lítillega í hittiðfyrra. Ef við tökum þetta í tölum þá er það þannig að um áramótin 2012–2013, 1. janúar 2013, hækkaði grunnlífeyrir og tekjutrygging almannabóta um 3,9%. Þegar upp var staðið hafði launavísitalan á árinu 2013 hækkað um 5%. Þarna var gliðnun, að vísu ekki mikil, þetta er skásta árið, það munar rétt liðlega einu prósentustigi en það er þó þannig að það hallar aðeins á elli- og örorkulífeyrisþega ef við skoðum hækkun bóta borið saman við meðalhækkun launa. Á árinu 2014 hækkaði lífeyririnn um 3,6%. En hver var niðurstaða launavísitölunnar? 6,7%, munaði rúmlega þremur prósentustigum hvað launin hækkuðu að meðaltali meira en grunnfjárhæðir bótakerfanna. Hvernig er þetta í ár, árið sem við deilum nú um? Jú, ríkisstjórnin af rausnarskap sínum hækkaði bæturnar um 3%, grunnfjárhæðirnar um 5.649 kr. 1. janúar síðastliðinn. En launavísitalan stefnir væntanlega í að hækka aftur um ein 6,5–7%. Hvernig er þá þróunin orðin yfir þau tvö ár sem ríkisstjórnin ber sannanlega ábyrgð á þessu? Skiptir ekki miklu máli hvort við tökum árið 2013 með. Það má alveg segja að það sé þá á okkar ábyrgð. Þá er þetta þannig að samtals á þessum tveimur árum núverandi ríkisstjórnar, 2014 og 2015, hafa bæturnar hækkað rétt um 6,6%, ef við notum þá einföldu aðferð að leggja prósenturnar saman en það er náttúrlega „stærðfræði“ eins og menn þekkja, en launavísitalan um 13%. Þessi gliðnun er þarna, kjaragliðnun. Hverju lofaði Framsóknarflokkurinn fyrir síðustu kosningar? Ekki bara að aflétta öllum skerðingum frá tíð fyrri ríkisstjórnar, sögðu þeir. Nei, þeir tóku sérstaklega fram í kosningaloforðum sínum og auglýsingum að það ætti að leiðrétta kjaragliðnunina. Það var ekki skilið öðruvísi en svo að það ætti að fara aftur til tímans 2009 og bæta elli- og örorkulífeyrisþegum að fullu, ekki bara afnema allar skerðingarnar heldur líka hífa þá upp á sama stað þannig að engin kjaragliðnun væri á ferðinni. En þetta hefur ríkisstjórnin ekki gert. Hún hefur ekki aðeins vanrækt að standa við loforðið um að leiðrétta kjaragliðnun frá síðasta kjörtímabili, hún er að horfa aðgerðalaus á kjaragliðnun á hverju einasta ári síns starfstíma og ætlar að gera það áfram á næsta ári ef eitthvað er. Þetta eru staðreyndir málsins. Þetta eru tölurnar, fyrir utan það að mér finnst að talnaupplestur og möntrur stjórnarliða í gær og í dag og í fyrradag fyrir neðan allar hellur. Þingmenn ganga hér með lyfseðil frá fjármálaráðuneytinu upp á vasann og lesa upp talnaþulur um milljarða og milljarða og prósentur og prósentur og bera það saman við - hvað? Bera það saman við þróun verðlags. Það er alltaf þannig. Við höfum heyrt þau koma í ræðustólinn í gær og í dag og bera þróun lífeyrisgreiðslnanna saman við þróun verðlags. Af hverju nota þau ekki samanburðinn við launavísitöluna? Það er af því að þau þora ekki í þann samanburð og þau eru að reyna að láta þetta líta vel út með því að blanda þróun vísitölu neysluverðs inn í þetta sem á ekkert erindi inn í þann samanburð vegna þess að andi 69. gr. almannatryggingalaga er alveg skýr og hann er sá sami og laganna um atvinnuleysisbætur, að það er launaþróunin sem á að miða við. Menn nota sér það að það er öryggisventill í greininni um að þó skuli bæturnar aldrei hækka um minna en verðlag, hann er til þess að komi upp þær aðstæður að laun hækki minna en verðlag þá skal hið síðara gilda, en ekki til að misnota hann í villandi samanburði af þessu tagi. Hæstv. ríkisstjórn ætti að horfast í augu við það að hún hefur ekki málstað að verja í þessum efnum. Hún er búin að koltapa umræðunni og hv. þm. Ásmundur Friðriksson á heiður skilinn fyrir að viðurkenna það. En hann fær skammir héðan úr ræðustólnum frá flokkssystkinum sínum eða systkinum í stuðningsliði stjórnarinnar fyrir það. Nær væri að taka ofan fyrir honum. Ég verð að segja að það er með dapurlegri upplifunum hér að hlusta á hæstv. félagsmálaráðherra koma hingað upp og lesa möntruna frá fjármálaráðherra, fara með talnasúpuna, leggja saman milljarðana og reyna að rugla menn í ríminu með því að bera þetta saman við verðlagsþróun. Sama gerði 1. varaformaður velferðarnefndar í dag. Af hverju láta menn ekki bara hæstv. fjármálaráðherra sjálfan lesa möntruna sína, er það ekki í lagi? Mér hefði liðið betur með það að félagsmálaráðherra eða 1. formaður velferðarnefndar hefði þá að minnsta kosti gefið í skyn að þeim liði aðeins illa með þetta innra með sér. Mér fannst það bara ónotalegt að það fólk sem maður var að vona að menn gætu reitt sig á talaði með þessum hætti. Málsvörnin um að bera þetta síðan saman við aðstæður á vormánuðum 2009 þegar lá nú ekki einu sinni ljóst fyrir hvort Ísland yrði gjaldþrota eða ekki er nú náttúrlega alveg kostuleg, auk þess sem þá var ekkert um að ræða grunnlífeyrinn. Það sem þá var gert snerist um auknar tekjutengdar skerðingar og menn vönduðu sig við það eins og þeir gátu, að reyna þó að útfæra þann sparnað sem menn þóttust sjá að yrði líka að ganga að einhverju leyti yfir þetta kerfi, að hann færi þannig fram að það væru þeir best settu sem bæru hann. Auðvitað var þá eina leiðin að gera það í gegnum tekjutengdar skerðingar, að þeir tækju meira á sig sem hefðu umtalsverðar aðrar tekjur og verja hina sem ekkert höfðu annað, og það var gert. Það var fullkomlega gert í gegnum allt hruntímabilið. Það var ekki hróflað við tekjutryggingunni, afkomutryggingunni miðað við framfærsluviðmiðin og grunnfjárhæðirnar voru ekki skertar með þeirri undantekningu þó að þær voru frystar eins og allt annað á árinu 2010 svo það sé auðvitað viðurkennt. Síðan voru kjarasamningar teknir að fullu inn í þetta á árinu 2011. Auðvitað var þetta erfitt, auðvitað þótti okkur þetta ekki gaman sem á því bárum og berum pólitíska ábyrgð, en ég segi fyrir mitt leyti að í ljósi þeirra aðstæðna sem við var að glíma og þess sem við urðum að gera, þá skammast ég mín ekki fyrir það. Ég gengst við pólitískri ábyrgð á því en ég tel að við höfum gert það sem var óumflýjanlegt. Hvað var í vændum fyrir alla aðra? Muna menn það ekki? Skattahækkanir og umtalsverð tekjuöflun á aðra hliðina, sem að vísu lagði byrðar á þá tekjuhærri, sem betur fer, og eignameiri eins og við reyndum að gera og hinum megin verulegar sparnaðaraðgerðir alls staðar í öllu heila kerfinu. Stóra myndin í afgreiðslu þessara fjárlaga er dapurleg. Það er alveg kostulegt að heyra stjórnarliða koma hingað upp og reyna að berja sér á brjóst yfir því að þeir séu að fara að skila hér einhverri glæsilegri niðurstöðu með innan við 10 milljarða afgang á ríkissjóði á árinu 2016. Ég sagði í gær að auðvitað ætti við þessar aðstæður í hagsveiflunni, á 5. eða 6. ári hagvaxtar í röð, að skila myndarlegum afgangi af ríkissjóði. Við ættum að vera að styrkja undirstöðu ríkisrekstrarins. Undirliggjandi rekstur ríkisins ætti að vera kominn í gott horf úr því að tókst að ná honum í jöfnuð á árinu 2013. Eða hvenær á ríkissjóður að vera rekinn með marktækum afgangi ef ekki á 5. eða 6. ári í uppsveiflu, í hagvexti? Þá er lítið borð fyrir báru ef slær í bakseglin, herra forseti. 9 milljarða afgangur, eins og þetta er komið niður í núna eftir að menn fundu 1,2 milljarða sem þeir gleymdu einhvers staðar í gær, sem segir nú sína sögu um óðagotið í vinnubrögðum og þá er þetta orðinn 9 milljarða afgangur. Hann er innan skekkjumarka. Við vitum það öll sem höfum eitthvað glímt við þessi mál. Hann er svo lítill, 1,2–1,3% af niðurstöðutölu fjárlaga, innan við 0,5% af vergri landsframleiðslu og það má ósköp lítið breytast til að hann hverfi allt í einu ef eitthvað örlítið slær í bakseglin. Auðvitað gæti hann orðið meiri, það er óvissa á báðar hliðar, en það er nú svona. Er ég einn um þá skoðun að þetta sé ekki árangur í ríkisfjármálunum til að hrósa sér af? Nei, það er ekki svo, herra forseti. Það er nú ekki oft sem ég fer með Morgunblaðið í ræðustól. Ég geng ekki með það á mér dagsdaglega. En það varð fyrir mér að líta á forsíðuna hérna frammi áðan. Og hvað gefur þar að lesa, á forsíðu Morgunblaðsins? Þar er verið að tala við Þorstein nokkurn Víglundsson og hvað segir hann? Hann hefur þungar áhyggjur af þessu, ég verð að segja það. Nei, hann sagði það reyndar ekki, það var annar maður sem tók þannig til orða. En hann hefur áhyggjur af því að þróun útgjalda hjá ríkinu sé ekki í samræmi við það sem lagt hafi verið upp með í gerð kjarasamninga, það sé þessi umfangsmikli ríkisrekstur sem leggi þungar byrðar á atvinnulífið og þrengi að svigrúmi til skattalækkana á næstu árum. Þarna er talað af sjónarhóli hægri manns augljóslega. Svo kemur, með leyfi forseta: „„Þetta er enn alvarlegra mál en að það varði aðeins kjaramálin. Það er búið að leggja slíkar byrðar á rekstur ríkissjóðs að ríkið verður að bregðast við með verulegri hagræðingu.“ - Svo kemur það sem ég ætla aðallega að vitna í. - „Á þessum stað í hagsveiflunni ætti að vera góður afgangur af ríkisrekstrinum,“ segir Þorsteinn.“ Þetta er nákvæmlega það sama og ég sagði í gær og erum við þó ekki pólitískir skoðanabræður, ég og Þorsteinn Víglundsson. En við erum hjartanlega sammála um þetta. Á þessum stað í hagsveiflunni ætti að vera góður afgangur af rekstri ríkisins. Og áfram er haldið: „Hann telur aðspurður að með sama áframhaldi verði „ríkið komið í umtalsverðan hallarekstur“ þegar hagvaxtarskeiðinu lýkur.“ Það er aftur nákvæmlega það sama og ég sagði í ræðu minni í gær. Þetta er ávísun á það að um leið og hagsveiflan breytist, um leið og slær eitthvað í bakseglin þá er kominn halli á ríkissjóð. Það er bara þannig. Það er enginn „buffer“, það er enginn varasjóður þarna á ferðinni á meðan afkoma ríkissjóðs er ár eftir ár í járnum. En það er það sem, því miður, núverandi ríkisstjórn er að takast að gera. Eftir stórfelldan bata í afkomu ríkisins á hverju einasta ári frá 2008 er henni að takast að hjakka í sama farinu þrjú ár í röð þar sem undirliggjandi rekstur ríkisins að frádregnum óreglulegum liðum er rétt við núllið. Það er allt og sumt. Herra forseti. Enn sé ég það að ýmislegt sem ég ætlaði mér að koma inn á hefur ekki komist að. Ég ætlaði að fara aðeins betur yfir fjárveitingar til Landspítalans, heilbrigðismálin og fleira í þeim dúr, en það verður að bíða betri tíma um sinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég er svolítið að velta fyrir mér viðhorfum hv. þingmanns til ágætrar ræðu sem við heyrðum frá hv. 2. þm. Reykv. n., Frosta Sigurjónssyni, en hann flutti ræðu sem hann vildi meina að væri milljarður á mínútu í sparnaði, þ.e. í leiðum til að auka tekjur ríkisins. Hann tók 20–30 mínútur í það að útskýra hvernig við gætum aukið tekjur ríkisins um 20–30 milljarða á ári. Það var einn punktur þar inni sem ég er afskaplega sammála hv. þm. Frosta Sigurjónssyni um og mig langar að spyrja hann út í en hann var um ríkisábyrgðargjald frá bönkunum til að hægt sé að verja hagkerfið þegar á bjátar. Nú er ekki opinberlega ríkisábyrgð á bönkunum en eins og hv. þm. Frosti Sigurjónsson sagði, og ég er sammála, þá er óhjákvæmilega ríkisábyrgð á bönkunum. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmanni finnist um þann lið.
Herra forseti. Ég hlýddi sömuleiðis með athygli á ræðu hv. þm. Frosta Sigurjónssonar og fannst hún með þeim athyglisverðari sem hér hafa verið fluttar. Ég hef setið í nefnd með hv. þingmanni, í efnahags- og viðskiptanefnd í tvö ár, og þekki ágætlega til viðhorfa hans. Þar á meðal er þetta sem ég verð að viðurkenna að ég hef verið hugsi yfir og er kannski að verða smátt og smátt meira og meira sammála hv. þm. Frosta Sigurjónssyni um, að í reynd sé veruleikinn sá að de facto er ríkisábyrgð á innstæðum í bönkum. Það hefur reynslan kennt okkur. Ef á bjátar treysta menn sér ekki til að láta þær tapast. Það var reynslan hér og það hefur orðið reynslan eiginlega alls staðar annars staðar með þeirri undantekningu að á Kýpur skáru menn ofan af innstæðunum. Er þá ekki best að horfast í augu við það og segja bara að þetta sé ríkistryggt og þá borga menn fyrir það? Ef við kæmumst upp með það eða við skulum segja komumst upp með það gagnvart hinu evrópska regluverki sem við erum bundin af, þ.e. „dírektívinu“ um innstæðutryggingar, þá held ég að það væri að mörgu leyti nærtækast að breyta iðgjaldagreiðslunum í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta yfir í ríkisábyrgðargjald sem við létum allar innlánsstofnanir borga.
Virðulegi forseti. Þá langar mig inn á annan þátt þar sem ég er ekki mjög sammála hv. þm. Frosta Sigurjónssyni, eða öllu heldur tel ég það, en hann vildi finna leið til að lækka stýrivexti Seðlabankans um 1%. Auðvitað þætti mér ágætt að Seðlabankinn lækkaði stýrivextina en mér finnst hins vegar mjög óþægilegt þegar þingmenn eða stjórnmálamenn almennt fara að skipta sér af stýrivöxtum. Með því er ég ekki að segja að seðlabankar séu alvitrir, eða reyndar nokkrar stofnanir yfir höfuð, en hv. þingmaður lagði til hugmynd sem ég átti svolítið bágt með að skilja sjálfur í sambandi við það hvernig væri hægt að gefa Seðlabankanum tæki til að beita í stað þess að hafa háa stýrivexti. Hann fór réttilega yfir það hvernig háir stýrivextir geta einnig verið efnahagsleg ógn en hann sá fyrir sér að hægt væri að spara ríkinu um 3–4 milljarða í vaxtagjöld af skuldum sínum ef slík breyting kæmi til. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður, þar sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson er ekki á staðnum eins og er, geti eitthvað frætt okkur um þessa nálgun.
Herra forseti. Nú tók ég kannski ekki nákvæmlega eftir því hverjar af þeim hugmyndum sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson nefndi voru beinlínis hugsaðar í þessu skyni. En ég veit að hann hefur haft hugmyndir eins og þær að það ætti ekki að greiða vexti af bindiskyldufé og það færir fjármuni frá bönkunum í vissum skilningi yfir til Seðlabankans, í staðinn fyrir að Seðlabankinn borgi bönkunum vexti á bindiskylduna gerir hann það ekki og það fé liggur þar án ávöxtunar inni í bankanum og getur haft áhrif á það hvernig Seðlabankinn notar síðan stýrivaxtatækið. Hugmyndir hv. þingmanns um að taka „peningaprentunarvaldið“, þ.e. ekki í skilningnum prentaðir seðlar heldur bara útgáfa nýs peningamagns í umferð af bönkunum, og búa til þjóðargjaldeyri eins og Svisslendingar ætla að kjósa um eru líka áhugaverðar í þessum efnum. Auðvitað er slæmt að hafa háa raunvexti. Það vill ekkert samfélag hafa það, af efnahagslegum ástæðum. Ég er líka hugmyndafræðilega [[Forseti hringir.]]á móti háum raunvöxtum. Ef raunvextir eru hærri en langtímahagvöxtur að meðaltali er aðeins verið að flytja verðmæti frá fólki til fjármagnseigenda, það er ekkert annað. [[Forseti hringir.]]Ég er því bæði efnahagslega og hugmyndafræðilega á móti háum vöxtum. [[Forseti hringir.]]En það þýðir ekki að það sé alltaf hægt að kenna Seðlabankanum um allt og skamma hann. Ríkisstjórnin ber líka ábyrgð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni mjög góða ræðu. Hann kom inn á margt sem væri hægt að skoða og rökræða. Hann endaði ræðu sína á því að tala um stóru myndina og vitna í Þorstein Víglundsson í Morgunblaðinu í dag varðandi það hvernig við sjáum fyrir okkur afgang á fjárlögum eftir því hvar við erum í hagsveiflunni. Ég er hjartanlega sammála því að æskilegast væri að við skiluðum myndarlegum afgangi en eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni neyddumst við óhjákvæmilega til að fara í niðurskurð til að bregðast við þeirri stöðu, þeirri kreppu sem uppi var. Það þurftu allir að taka á sig byrðar, m.a. eldri borgarar og öryrkjar í frítekjumarki og skerðingum sem er verið að vinda ofan af. [[Forseti hringir.]]Það er bara staðreynd að hér þarf að bæta verulega í á útgjaldahliðinni þrátt fyrir að tekjur séu að aukast, þannig að þetta er snúin staða. [[Forseti hringir.]]Er ekki rétt að fara mildilega í þetta og reyna að bæta í grunnþjónustu?
Herra forseti. Jú, ég tók það líka sérstaklega fram til dæmis í ræðu minni í gær að ég er ekki að gagnrýna ríkisstjórnina sérstaklega fyrir það að hafa ekki beitt meira aðhaldi eða skorið niður. Ég á erfitt með að benda á eitthvað þar sem ríkisstjórnin hefur þó aukið fjármagn sem ég tel ekki að hafi verið full þörf fyrir. Það helgast ósköp einfaldlega af því að við vitum að það hefur safnast upp mikil þörf víða og enn mætum við henni ekki einu sinni alls staðar þar sem hún er til staðar, eins og í fjárfestingum í innviðum og öðru. En ég hef auðvitað gagnrýnt harkalega frá fyrsta degi það hve ríkisstjórnin hefur sleppt miklum tekjum fyrir borð. Það er þannig að ef ríkisstjórnin hefði ekki gert það, ef hún hefði haldið skattlagningarstiginu, ekki endilega öllum sömu sköttum en heildarskattlagningarstiginu á sama stað og það var á árinu 2013 þá værum við með 40–50 milljörðum meiri tekjur inni. Gott og vel, ef menn vildu endilega leggja niður auðlegðarskatt af því að þeir vildu vera góðir við auðugasta prósentið í landinu, af hverju ekki að reyna að finna aðra tekjuöflun í staðinn ef mönnum fannst hún betri? [[Forseti hringir.]]Það er það sem ég gagnrýni og það er það sem er að og þess vegna er ekki sá 30–40 milljarða afgangur á ríkissjóði sem ætti að vera.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er þetta varðandi tekjuhliðina. Það er augljóst að hér er verið að breyta skattkerfinu til einföldunar til þess meðal annars að koma af stað þeim efnahagseiningum sem heimilin eru, létta byrðar heimilanna og auka kaupmáttinn og það er allt að gerast. Það eykur auðvitað hagvöxtinn og tekjur ríkissjóðs eru að aukast. Hv. þingmaður kom í ræðu sinni inn á athyglisverða ræðu hv. þm. Frosta Sigurjónssonar og ég ætla að taka undir með hv. þingmanni sem færði góð rök fyrir því að við ættum ekki að skattleggja lífeyrissparnað inn í framtíðina. En ég ætla að spyrja hv. þingmann hvað honum fannst um þær vangaveltur að nýta séreignarsparnaðinn sem tekjusveiflujöfnunartæki [[Forseti hringir.]]fyrir Seðlabanka Íslands og ná þannig niður háum stýrivöxtum.
Herra forseti. Aðeins um skattana áfram. Þetta að menn séu alltaf að einfalda og það séu orðin sjálfstæð efnisrök að menn séu að einfalda skattkerfið, má þá bara gera hvað sem er, er það þannig? Má þá lækka skatta í þenslu og þegar hagkerfið er að byrja að hitna og má þá reka ríkissjóð á núlli í bullandi uppsveiflu í hagkerfinu, sem er ávísun á niðursveiflu og hallarekstur, um leið og slær í bakseglin? Er það einhver einföldun á skattkerfinu að lækka veiðigjöld? Einfaldar það eitthvað að taka aðeins minna? Þetta heldur ekki alveg vel. Varðandi hugmyndir um að beita óhefðbundnum aðferðum eins og þessum hef ég alltaf gaman af svona hugmyndum og þessi er ein af þeim en ég hef ekki náð alveg utan um hana enn þá, ég verð að viðurkenna það. Ég hef ekki gert það. Ég er hrifinn af ýmsum hugmyndum hv. þingmanns og hann er frjór, hann hefur þann stóra kost að hugsa stundum út fyrir boxið og þora að setja fram og velta fyrir sér nýjum og frjóum hugmyndum. Ég hef alveg óskaplega gaman af því og tel það gott fyrir okkur að hafa slíka aðila [[Forseti hringir.]]hér með okkur, en við áskiljum okkur auðvitað alltaf rétt til að vega og meta hvort við kaupum það eða sannfærumst um að það sé rétt. [[Forseti hringir.]]Ég hef ekki sannfærst enn þá um að þetta sé almennilega fær leið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hressilega ræðu eins og honum er lagið. Hv. þingmaður talar um að við stjórnarliðar séum að fara með eitthvert fleipur í tölum og reyna að rugla fólk með einhverjum prósentum og milljörðum en málið er einfalt. Við höfum verið að tala um það að núna um áramótin hækki almannatryggingabæturnar hjá þeim sem verst standa, það eru einstæðingar, þeir sem búa einir og eru með heimilisuppbót. Það hefur verið deilt um hvort það sé sanngjarnt að taka heimilisuppbótina með en með heimilisuppbót fara þeir í 246.902 kr. á meðan lægstu launin eru 250 þús. kr. [[Forseti hringir.]]Eftir áramótin eru þær bætur, með heimilisuppbót að vísu, orðnar hærri en lægstu laun. Er það einhver talnaleikur?
Herra forseti. Ég held að þetta sé eina talan þar sem hv. þingmenn stjórnarliðsins geti látið það líta svo út með því að klína heimilisuppbótinni og greiðslum úr lögum um félagslega aðstoð inn í kerfið að þeir hafi staðið sig í sambandi við almannatryggingar. Ég hef tekið eftir því að þetta er markvisst reynt. Forsvarsmenn Öryrkjabandalagsins hafa strax mótmælt þessu og sagt að þarna sé verið að blanda saman hlutum sem ekki eiga erindi saman. Það sem við höfum alltaf verið að tala um eru greiðslurnar innan almannatryggingakerfisins og spurningin um hvernig þær fylgja launaþróun í landinu. Þá blasa þær staðreyndir við sem ég fór meðal annars yfir áðan út frá því sem þegar liggur fyrir um þróun bótafjárhæðanna árin 2013, 2014 og 2015 og þróun launavísitölunnar 2013, 2014 og mjög líklegrar niðurstöðu á þessu ári. Þá blasir við þetta misgengi eða sú kjaragliðnun sem ég var að fara yfir. Nei, þetta er væntanlega rétt tala sem hv. þingmaður fór með en hún er ekki ný af nálinni. [[Forseti hringir.]]Veruleikinn er sá að á löngu árabili voru bótagreiðslur til samans hliðstæðar eða jafnvel hærri en lægstu laun, en sem betur fer eru svo fáir á þeim töxtum eins og kunnugt er.
Virðulegi forseti. Við getum deilt um hvort það sé sanngjarnt að taka heimilisuppbótina með eða ekki. En það er Tryggingastofnun sem borgar bæði bæturnar og uppbótina. Ef við höfum uppbótina ekki með verða bæturnar um 87% af lægstu launum. Við getum deilt um hvort þær eigi að vera minni eða meiri, en alla vega með þessum bótum þá verður það til skiptis aðeins ofan við eða aðeins neðan við. En mig langar að spyrja hv. þingmann um breytingartillögur minni hlutans. Hann hefur talað um, aðallega í fyrri ræðu sinni, hversu lítið fari til uppbyggingar á innviðum í frumvarpinu og breytingartillögum meiri hlutans, en ég sakna þess að í breytingartillögum minni hlutans [[Forseti hringir.]]fari 1,5 milljarðar í Vegagerðina en í aðra innviði ekki króna. [[Forseti hringir.]]Það fer ekki króna í hafnarframkvæmdir, í ljósleiðara eða til heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, aðeins í Landspítalann.
Herra forseti. Minni hlutinn fór vissulega ekki í það að semja nýtt fjárlagafrumvarp í heild með breytingartillögum. Það hefði verið vel þess virði og verðskuldað. Við hefðum auðvitað helst þurft að leggja fram algerlega komplett fjárlagafrumvarp og algerlega komplett tekjuöflunarfrumvörp sem valkost við það sem ríkisstjórnin er með. En því miður er það hægara sagt en gert fyrir þá sem ekkert hafa nema sjálfa sig til að vinna slíka hluti, við höfum ekki ráðuneyti eða önnur slík batterí á bak við okkur. Það sem þá er gjarnan gert er að menn velja út það sem þeim finnst mikilvægast til að leggja áherslu á það hvers konar annarri sýn þeir mundu vilja beita sér fyrir. [[Gripið fram í: Það eru ekki innviðir.]]Jú, það er heldur betur innviðir. Ég veit ekki betur en að vegamálin séu þarna sérstaklega sett í forgang. Við getum auðvitað tekið allt en við gerum það þó með því að gera þeim hátt í sessi, Landspítalanum og Sjúkrahúsinu á Akureyri, sem ég held að flestir séu sammála um að sé hvað brýnast. Svo er það auðvitað þannig að á öðrum sviðum er kannski einhver vottur, einhver viðleitni hjá stjórnarliðum og þá sjáum við ekki ástæðu til að fara að bæta ofan á það [[Forseti hringir.]]ef það er eitthvað sem hægt er að lifa með. Þá veljum við það sem við teljum að eigi að setja mest í forgang.
Virðulegur forseti. Eitt af því lágkúrulegra sem maður hefur fylgst með í þessari umræðu síðustu daga er samanburður stjórnarliða og flutningsmanna þessa fjárlagafrumvarps á aðbúnaði heilbrigðismála, lífeyrisþega og öryrkja á árinu í ár og árinu 2009 eða á síðasta kjörtímabili. Að bera saman aðgerðir og aðbúnað eftir fimm til sex ára samfellt hagvaxtarskeið og upphaf kjörtímabils þar sem þjóðin hafði misst efnahagslegt sjálfstæði sitt og var að búa til fjárlög og reka ríkið með áætlun og aðstoð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, það er með ólíkindum að slíkt skuli fara fram. Mig langar að spyrja hv. þingmann af því að hann kom aðeins inn á þessi mál: Er það ekki samt sem áður svo að þrátt fyrir þann niðurskurð [[Forseti hringir.]]sem menn stóðu frammi fyrir á þeim tíma, var framlag til heilbrigðismála 7,5% af vergri landsframleiðslu? Árið 2014 var það 7% [[Forseti hringir.]]þannig að menn héldu að minnsta kosti í að verja þetta mikilvæga kerfi.
Herra forseti. Það var þannig að velferðarútgjöldin, að meðtöldum atvinnuleysisbótum, hækkuðu sem hlutfall af landsframleiðslu öll árin. Þau gerðu það. Það var einfaldlega vegna þess að þau jukust á ýmsum sviðum. Menn hlífðu þeim líka við niðurskurði umfram önnur svið, það var alltaf skorið minnst niður eða ekki neitt í heilbrigðis-, mennta-, sjúkratryggingamálum og atvinnuleysisbætur voru ekki skertar og grunnfjárhæðir lífeyrisgreiðslnanna ekki skertar. Það gilti öll árin. Það leiddi að sjálfsögðu til þess að þegar landsframleiðslan í viðbót dróst svo saman hækkaði hlutfall þessara útgjalda verulega. Þau fengu meiri forgang sennilega en nokkru sinn fyrr eða síðar í þeim skilningi að útgjöld til þessara mála voru varin umfram annað gegnum vandann. Svo verðum við að muna í sambandi við heilbrigðismálin að þar er undirliggjandi þróun sem verður að hafa í huga. Þessi samanburður stjórnarliða núna er enn fáránlegri [[Forseti hringir.]]í ljósi þess að við vitum öll að það er undirliggjandi lýðfræðileg þróun í landinu [[Forseti hringir.]]sem er ávísun á ekkert annað en að þessi útgjöld aukist hlutfallslega.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Það er með ólíkindum að verða vitni að því hversu lágkúruleg þessi umræða hefur verið. Ég hef fylgst með henni erlendis frá í þessari viku en ég held að botninum hafi verið náð með ömurlegri grein hæstv. forsætisráðherra í Fréttablaðinu í morgun þar sem hann sýnir fyrst og fremst hversu illa hann er staddur í almennri rökræðu um pólitík í landinu, að geta ekki einfaldlega horfst í augu við þann málflutning sem menn bera fram. Allir þeir sem hafa reynt íslenskt heilbrigðiskerfi á undanförnum missirum eða eiga einhvern sem hefur þurft á því að halda vita hvert ástandið er þar. Það að reyna að telja fólki trú um að hér sé verið að vinna einhver kraftaverk eða gera einhverja góða hluti, er móðgun við heilbrigða skynsemi fólks í landinu.
Herra forseti. Já, enda held ég að enginn hafi hitt naglann jafn rækilega á höfuðið og hv. þm. Ásmundur Friðriksson úr stjórnarliðinu þegar hann viðurkenndi einfaldlega í hreinskilni að stjórnarliðið er búið að koltapa allri þessari umræðu. Þetta hafa ekki verið sérstaklega góðir dagar held ég hjá hæstv. ríkisstjórn og hennar liði ef við leggjum saman deilurnar við aldraða og öryrkja og brottflutning langveikra barna úr landi sem bara nístir í hjartað á hverjum sæmilega innrættum manni. Og svo hvernig hæstv. forsætisráðherra ryðst fram á ritvöllinn og svarar málsmetandi og þjóðþekktum einstaklingi. Það sem mér fannst eitt af því fyndna við þá grein er að hann var hins vegar aldrei nefndur á nafn, maðurinn sem allir vita og sjá í hendi sér strax að er verið að svara, hann er aldrei nefndur á nafn. Hann er eiginlega uppnefndur, „topparinn“. Lægra verður það nú varla fyrir utan þann hugarheim sem þetta lýsir inn í. Nei, hæstv. ríkisstjórn á ekki gott með að taka gagnrýni. En við verðum að standa okkur í stykkinu og veita henni aðhald eftir sem áður [[Forseti hringir.]]þótt það sé orðið alveg morgunljóst að a.m.k. sumir innan raða stjórnarliðsins fá ekki háa einkunn í því að það megi tala til þeirra eða veita þeim svona hæfilegt aðhald.
Virðulegi forseti. Ég heyrði áðan og hlustaði vel á stórgóða ræðu frá hv. 2. þm. Reykv. n., Frosta Sigurjónssyni. Hann fjallaði um leiðir til að auka tekjur ríkisins um 20–30 milljarða á ári. Hann flutti ræðu sína á um það bil 20–30 mínútum og hafði oft á orði að ræðan mundi spara ríkinu milljarð á mínútu. Sitt sýnist nú sjálfsagt hverjum um það, en mér þykir tilefni til að ræða þær hugmyndir sem komu þar fram, sé til hvort ég hafi tíma til einhvers meira, annars fer ég í aðra ræðu. En ég verð að segja um þær hugmyndir sem oft koma fram í máli hv. þingmanns að þær eru oftar en ekki mjög áhugaverðar. Ég er ekki alltaf sammála honum, ég er stundum sammála honum og stundum er ég sammála honum um vandamálið en ekki lausnina og stundum skil ég hvað hv. þingmaður er að fara án þess að vera endilega sannfærður um að vandamálið sé rétt greint eða að lausnin sé rétt hugsuð. En þetta er umræða sem mér finnst samfélagið og sér í lagi þingheimur taka allt of lítinn þátt í, umræðan um þetta fyrirbæri sem við tökum sem sjálfsögðum hlut í okkar samfélagi og allir telja sig skilja en enginn gerir raunverulega til fulls; peninga. Peningar eru bara fyrirbæri í samfélagi okkar sem ákvarða hvernig við skiptumst á gæðum og þjónustu, hvernig hún er framleidd og hvaða hvatar eru að baki mannlegri hegðun í hagkerfinu svokallaða. Fyrsta hugmyndin, ég taldi sex í ræðu hv. þingmanns, er sú að hv. þingmaður stingur upp á því að við getum bætt afkomu ríkissjóðs á næsta ári og eftir það líklega um um það bil 4–5 milljarða á ári með því að selja ekki 30% hlut í Landsbankanum. Þar kemur inn í málið ákveðin hugmyndafræðileg umræða um hlutverk ríkisins, sér í lagi á samkeppnismarkaði og peningamarkaði, og hvert hlutverk ríkisins eigi að vera þegar kemur að bankakerfinu í sjálfu sér. Nú voru bankarnir sem voru einkavæddir um aldamótin í ríkiseigu og ýmis vandamál voru tengd því að mínu mati. Eftir einkavæðingu kom hins vegar í ljós að þessir bankar - þetta er mín túlkun - kunnu ekki að fara með peninga. Þeir kunnu ekki að fara með þau völd sem fylgja banka, banka sem hefur vald til að skapa innstæðureikninga og lána fé eða, eins og hv. þm. Frosti Sigurjónsson mundi segja og ég get tekið undir í það minnsta í víðum skilningi, að búa til peninga. Ég verð að segja að sú hugmynd að selja ekki 30% hlut í Landsbankanum þykir mér, í sambandi við fjárlög, ekki slæm, í versta falli áhugaverð. Ég velti fyrir mér hvort tölurnar séu alveg rétt reiknaðar. Ég hef ekki gert það sjálfur þannig að mér þætti vænt um að fá fleiri innlegg frá öðrum um það mál, en hugmyndin er áhugaverð og hún er þess virði að ræða hana. Hins vegar kemur upp sú spurning í kjölfarið hvort það sé eðlilegt hlutverk ríkisins að reka banka og það er eðlileg og lögmæt spurning. Það er mjög skiljanlegt að mínu mati að margir séu skeptískir á það, ég er það sjálfur. En hins vegar situr eftir í mér vantraust gagnvart því að einkaaðilar hafi þetta vald. Vandinn við vald er að oft er ekki einfaldlega hægt að útrýma því, það er bara hægt að færa það til, dreifa því eða eitthvað því um líkt. Og peningamyndunarvaldið verður alltaf til svo lengi sem einn getur lofað öðrum einhverju, um leið og einn getur lofað öðrum að borga eitthvað til baka getur hann á ákveðinn hátt í ákveðnum skilningi búið til peninga. Í því liggur vandinn. Þegar við lítum á hlutverk ríkisins í peningamyndunarferlinu þá verðum við að spyrja okkur hvað sé eðlilegt jafnvægi þessa peningamyndunarvalds milli ríkisins annars vegar og hins vegar einhverra aðila úti í bæ sem lúta lögmálum markaðarins. Nú er það þannig að við búum í afskaplega litlu hagkerfi þar sem reglur kapítalismans, sem eru ekki allar vitfirrtar, sumar þeirra eru það pínupons en ekki allar og geta jafnvel verið rökréttar í stóra samhenginu, brotna niður í svo litlu hagkerfi. Ein af þeim reglum er hugmyndin um samkeppni. Til að það geti orðið samkeppni þurfa að vera nokkrir aðilar á markaðnum, því fleiri því betra. Því stærra sem hagkerfið er því betra er það fyrir samkeppnina. En við búum í smáu hagkerfi þar sem eru fáir aðilar, ekki bara á Alþingi heldur í samfélaginu yfir höfuð, hér eru fáir einstaklingar, við erum einungis um 330 þúsund sem er afskaplega fátt fólk. Það að ætla að hafa virkan samkeppnismarkað hér í nokkurri grein eða iðnaði er langt frá því að vera sjálfsagt. Við erum viðkvæm fyrir fákeppni sérstaklega og jafnvel einokun. Þegar fákeppni ríkir á bankamarkaði, á þeim markaði þar sem fjármagnið í meginatriðum verður til, verður að gefa því gaum að hugsanlega sé eðlilegra að hafa samkeppni milli mjög ólíkra aðila, þ.e. einkaaðila annars vegar og ríkis hins vegar. Ég verð að segja að ég hef þessa sömu skoðun einnig þegar kemur að ýmsum öðrum málaflokkum, þar á meðal fjölmiðlum. Mér finnst í raun og veru eðlilegt að hafa ríkisfjölmiðla á Íslandi, hreinlega vegna þess sem mér finnst eðlilegt - eðlilegt er kannski rangt orð, en alla vega er skynsamlegt að hafa einkaaðila í fjölmiðlarekstri í samkeppni við einhvern sem þeir munu aldrei alveg ráða við í samkeppninni, nefnilega ríkið. Mér þykir hið sama um bankamarkaðinn. Það þarf að vera samkeppni en í svo smáu hagkerfi þarf að vera eitthvað sem drífur áfram samkeppnina. Nú hef ég af og til kvartað yfir því að ég telji hæstv. íslenska þjóð ekki hafa mjög mikið verðskyn. Það er ekkert endilega íslensku þjóðinni sjálfri að kenna, það er að mínu mati að verulega miklu leyti vegna einkenna íslensku krónunnar og verðbólgutilhneigingar hennar en eftir stendur að þetta fyrirbæri, samkeppni, er ekki mjög virkt hér og verður ekki mjög virkt fyrr en hér býr ansi miklu fleira fólk sem er ekki fyrirsjáanlegt að verði í bráð. Á þeim forsendum þykir mér áhugaverð hugmynd hv. þingmanns um að selja einfaldlega ekki hlutinn í Landsbankanum og út frá klassískum, kapítalískum hugmyndum sem varða þennan tiltekna þátt hagkerfisins verð ég að segja að þarna sé ég ástæðu til að ræða undantekningu á annars ágætri hugmynd, nefnilega þeirri að samkeppni valdi því að neytandinn fái hvað mest fyrir sinn snúð. Það eru nokkrar hugmyndir sem hv. þingmaður fór yfir sem ég treysti mér ekki til að fjalla um fyrr en ég hef haft tækifæri til að skoða þær betur enda ekki langt síðan ég heyrði ræðuna, hún var flutt fyrr í dag, en fimmta hugmyndin ef ég hef talið rétt þykir mér áhugaverð en ég sé galla á henni sem ég hefði viljað ræða betur. Nú er ekki hægt að álasa hv. þm. Frosta Sigurjónssyni fyrir að vera ekki hér, ég gaf honum allt of stuttan fyrirvara um að ég ætlaði að ræða þetta mál, en honum þótti leitt að geta ekki verið hér og farið í andsvör en við tökum bara umræðuna seinna. En fimmti liður í hugmyndasafni hans er sá að hægt sé að lækka vaxtakostnað Seðlabankans sjálfs við bankana um 4 milljarða á ári. Röksemdafærslan eins og ég hef skrifað hana niður hjá mér, með þeim fyrirvara að ég gæti hafa misskilið eitthvað af því sem hv. þingmaður sagði eða skrifað það vitlaust niður, er þessi: Seðlabankinn greiðir afganginn af sínum rekstri til baka, til ríkisins en borgar hins vegar stýrivexti á bindiskyldu sem bankarnir láta Seðlabankanum í té vegna kröfunnar um bindiskyldu. Ef ég skil tillöguna rétt þá er hugmyndin sú að Seðlabankinn hætti einfaldlega að borga þessa stýrivexti þannig að bindiskylt fé sem bankarnir þurfa að halda eftir verði hjá Seðlabankanum eða hvar svo sem það er geymt, skiptir kannski ekki endilega öllu máli, en alla vega að Seðlabankinn borgi ekki vexti af bindiskyldunni. Þetta er áhugaverð hugmynd og í fljótu bragði virðist hún sanngjörn. Við höfum ákveðið að við ætlum að hafa bindiskyldu til að reyna að fyrirbyggja það að bankinn lendi í vandræðum - sem af einhverjum ástæðum er hlutverk ríkisins ef út í það er farið, það er önnur áhugaverð umræða - en á hinn bóginn tel ég að þrátt fyrir það sem virðist í fyrstu kannski sjálfsagt þá verðum við líka að taka tillit til þess að bindiskyldan er eitthvað sem Seðlabankinn ákveður fyrir bankana að þeir skuli uppfylla, þeir skuli halda eftir þessu fé. Féð er auðvitað ekki í notkun meðan það er í geymslu og það þýðir að í verðbólgu rýrnar féð og mér finnst það ekki endilega skynsamlegt. Bindiskylt fé bankanna þyrfti helst að halda raunvirði sínu í það minnsta en það þýðir aftur á móti í reynd, ef ekki eru vextir af því, að það væri verðtryggt. Mér líst ekkert á þá hugmynd að hafa það verðtryggt. Ég veit ekki hvað hv. þm. Frosta Sigurjónssyni þykir um það en mér þætti áhugavert að heyra hvað hann hefur um þetta að segja. Kannski eru rök fyrir því. En þetta leiðir okkur út í annan vinkil á þessari umræðu, nefnilega verðtrygginguna og það að hún hefur tilhneigingu til að losa bankana við það að hafa hagsmuni af því að halda verðbólgu í skefjum. Þá kem ég að sjöttu hugmyndinni sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson kom inn á en hún varðar sögulega umdeilt atriði sem er ríkisábyrgð á innstæðum hjá viðskiptabönkum. Ef maður spyr einhvern út í lagabókstafinn, hvort það sé ríkisábyrgð á innstæðum bankanna þá er það í sjálfu sér ekki þannig. Það er innstæðutryggingarsjóður sem er hugsaður til að standa undir útgreiðsluþörf bankanna þegar illa árar. Það er ekki ný saga úr hagfræðinni að þegar bankahrun eiga sér stað, og þau eru ekkert ný af nálinni heldur, það er mörg hundruð ára gamalt vandamál, þá sér ríkið sig knúið til að koma bönkunum til aðstoðar. Ég velti fyrir mér hvort sjö og hálf mínúta muni duga til að komast yfir allt sem er að þeirri pælingu. Hv. þm. Frosti Sigurjónsson sagði hér að hvort sem menn teldu að þessi ríkisábyrgð væri bein eða óbein þá væri hún óhjákvæmileg. Ég er hjartanlega sammála því, hún er algerlega óhjákvæmileg. Það hefur líka sitt að segja um hlutverk banka sem einkarekinna stofnana ef við erum búin að búa til kerfi sem er sérstaklega hannað til þess að bankar fari aldrei á hausinn, þá vakna siðferðilegar spurningar í sambandi við það hvert lögmæti einkarekinna banka sé þá yfir höfuð. Það er spurning sem ég ætla ekki að svara hér og kann ekki alveg að svara ef ég á að segja alveg eins og er en þarna er vissulega vandamál sem er alveg þess virði að ræða. Til þess að koma til móts við það að það er með einhverjum hætti, óbeinum hætti venjulega, óhjákvæmilega ríkisábyrgð á viðskiptabönkum - ríkisfjármálin fara úr skorðum, þjóðfélagið fer úr skorðum ef það verður bankahrun - leggur hv. þingmaður til að bankar borgi ríkisábyrgðargjald og nefnir þar tölu, allt að 4% sem hann telur að geti aflað ríkinu allt að 16 milljarða á ári sem er ágætisupphæð til ýmissa góðra verka eða bara til að geta staðið undir hlutunum þegar illa fer. Mér þykir þetta mjög sjálfsögð krafa ef ég segi eins og er. Hvort sem fólki líkar það betur eða verr þá taka fjármálastofnanir áhættu fyrir hönd þjóðarinnar og það verður til áhætta þegar bankarnir stunda starfsemi sína vegna þess að þeir fara með það sem við getum kannski kallað loforð til einföldunar, loforð um að borga þessum og loforð um að borga öðrum o.s.frv. Þegar síðan stíflast lánalínur eða eitthvað kemur upp á, þá myndast stífla og keðjuverkun sem getur lagt allt í rúst. Það er kerfisáhætta sem lendir á þjóðinni og ríkissjóði. Mér þykir eðlilegt, af sömu ástæðum og mér þykir eðlilegt að borga tekjuskatt til að fjármagna heilbrigðiskerfið, að bankarnir fjármagni viðbragðsáætlanir um slíkt áfall og fjármagni hvernig eigi að takast á við það. Það er ekki einu sinni víst að 4% mundu duga til lengri tíma. Þá koma auðvitað upp áhyggjur, þær sömu og koma upp þegar hugmynd vaknar um að láta fyrirtæki eða einhvern aðila borga eitthvað, um að kostnaðurinn lendi á viðskiptavinum. Það er sennilega alveg rétt. Og svar mitt við því er að það verður þá einfaldlega að hafa það. Við þurfum viðbragðsáætlun við bankahruni. Við getum ekki leyft okkur nokkurn tíma aftur það hugarfar sem ríkti fyrir bankahrun að ekkert gæti farið úrskeiðis. Þannig var hugarfarið, eins sturlað og það nú er. Sömuleiðis getum við ekki gefið okkur að við getum séð nákvæmlega fyrir hvað fari úrskeiðis því að það er ansi margt sem getur farið úrskeiðis í bankakerfinu þótt heildaryfirbragð bankanna sé yfirleitt svipað. Hvernig sem á það er litið þá er það svo að þegar bankakerfið stækkar þá stækkar ábyrgðin og sú ábyrgð lendir óhjákvæmilega á þjóðinni og ríkissjóði sérstaklega. Mér finnst þetta því góð hugmynd hjá hv. þingmanni og mundi styðja hana þrátt fyrir þá vankanta að auðvitað lendir kostnaðurinn einhvers staðar. Stundum er sagt að peningar séu ekki ókeypis og það er reyndar flóknari fullyrðing en í fyrstu sýnist en í grundvallaratriðum tel ég það samt rétt. Ef maður býr til ókeypis peninga þá rýrir maður verðmæti allra hinna, það er ekki alveg ókeypis, það borgar einhver. Burt séð frá því tel ég mikilvægt að eitthvað sé til staðar til að mæta því að bankakerfið klikki. Því að það mun klikka, eina spurningin er hvenær og hversu mikið. Stundum er ekki einu sinni erfitt að svara þeirri spurningu, það átti til dæmis ekki að vera erfitt að svara henni 2005 og 2006 og var ekki erfitt ef menn voru að fylgjast með. Það eru þrjár mínútur eftir af þessari stuttu ræðu um þessi mál, þrjár mínútur til að ræða meginhugmyndina sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson talar oft um, en hún er sú að hætta að fela bönkunum það verkefni að starfrækja hér gjaldmiðil. Það duga ekki þrjár mínútur til að segja allt sem segja má um það. En ég verð að segja það fyrir mig að ég er skeptískur á lausnina í þeim efnum hjá hv. þingmanni. Ég skil vandamálið sem hann bendir á, til að mynda það að bankarnir hafi nítjánfaldað fjármagn á ákveðnu tímabili sem hv. þingmaður talar um eins og sé sjálfkrafa vitfirrt. En það er ekki sjálfkrafa svo. Það kom í ljós að það var vitfirrt og það hefði átt að vera komið í ljós 2005, 2006 eða um það leyti vegna þess að þessi aukning á fjármagni átti sér stað í bankakerfinu. En þegar stórkostleg tækniframþróun verður er ekki auðvelt að sjá fyrir hversu mikið fé þarf inn í hagkerfið til að tákna eða „representa“, ég verð bara að nota það orð, virðulegi forseti, þá verðmætaaukningu sem á sér stað í samfélaginu. Þegar einhver finnur upp nýja tegund af skjá á snjallsíma eða þegar einhver finnur upp dróna eða einhver býr til internetið eða eitthvað því um líkt þá er ekki hægt að sjá fyrir hversu mikil verðmæti verða sköpuð í fyrirsjáanlegri framtíð í kringum það og þess vegna er ekki hægt að segja til um það fyrir fram hversu mikið fjármagn þurfi í hagkerfið. Illskásta leiðin til þess mundi ég halda að væri sú að peningaaukning væri í einhverju samhengi við væntingar, væntingar fólks, væntingar markaðarins, væntingar fjárfesta um fyrirséða verðmætaaukningu. Þá er stóri vandinn auðvitað sá hinn sami, að það er erfitt að sjá það fyrir þannig að fjárfestar gera mistök. Margir stórir fjárfestar gera mörg stór mistök á sama tíma og þá gerast óhjákvæmilega hlutir eins og dot.com-bólan sem sprakk 2001 og síðan bankahrunið þótt það hafi verið aðeins annars eðlis árið 2008. Það gerist þegar markaðurinn býr sér til væntingar sem eru óraunhæfar og skyndilega komast allir að sömu niðurstöðu á sama tíma um að þær séu óraunhæfar, allir hætta að taka þátt og hagkerfið fer í steik. Ég get ekki séð að lausn hv. þingmanns á þessu meinta vandamáli að bankarnir búi til peninga takist í raun á við grunnvandamálið sem er spurningin: Hversu mikla peninga þarf að búa til? Hvar eiga þeir að verða til og hvernig eiga þeir að fara í umferð? Þeim spurningum finnst mér vera ósvarað og það eru grundvallarspurningarnar sem bankakerfinu, sem má bölsótast út í og ég get gert það eins og hver annar, er ætlað að leysa. Þá finnst mér slæmt þegar maður hefur þó reynslu af hlutum eins og bankahruni að búa til algerlega nýtt kerfi frá grunni sem enginn veit hvernig mun virka eða hvort mun virka frekar en reyna að læra af mistökunum, sem ég tel reyndar að við stöndum okkur ekki nóg vel í að gera, og halda áfram inn í framtíðina með lexíuna að leiðarljósi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni góða ræðu. Hv. þingmaður ræddi fjárlögin einkum eða að stórum hluta út frá ræðu hv. þm. Frosta Sigurjónssonar, sem vakti athygli fyrr í dag. Ég hlustaði á þá ræðu og það er eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði, hv. þm. Frosti Sigurjónsson hugsar gjarnan út fyrir boxið og við búum sannarlega að því í þingflokki Framsóknar. Þetta er hollt og öllum gott. Flestar hugmyndirnar sneru í kjarnanum að sparnaði, og lagði hv. þingmaður það skemmtilega fram, en sneru hins vegar að peningastefnu og peningastefnutengdum málum. Við erum jú alltaf að reyna að ná fram bættum lífskjörum í hagkerfinu og treystum á samspil peningastefnu og fjármálastefnu og fjárlögin snúa að þeirri hlið sem er fjármálastefnan. Ég vil í fyrra andsvari spyrja hv. þingmann út í þá heimild sem lögð er til í 6. gr. fjárlaga, að ríkið hafi heimild, og ég ítreka heimild, til að selja hlut í Landsbankanum. Það er hafinn undirbúningur að því hjá Bankasýslunni og það skiptir auðvitað öllu máli þegar við metum það hversu mikill sparnaður getur orðið, í mínum huga, hvaða verði er verið að tala út frá, hvaða verð sé mögulegt að fá fyrir þann 30% hlut sem mögulega yrði seldur. Ég spyr hv. þingmann út í þær hugmyndir og hvaða hugmyndir hv. þingmaður hefur um að selja bankann eða ekki, þ.e. 30% hlut.
Virðulegi forseti. Ég tel að í stóru hagkerfi sem virkaði almennilega væri almennt mjög slæm hugmynd að hafa ríkisbanka yfir höfuð. Ástæðan fyrir því að ég gef þessari hugmynd tækifæri þegar hún kemur frá hv. þm. Frosta Sigurjónssyni er ekki í sjálfu sér til þess að spara ríkinu fé. Það getur verið heppilegt en það getur líka verið mjög óheppilegt vegna þess að því geta fylgt mjög alvarlegir spillingarhvatar, eins og margir vita. Ástæðan fyrir því að mér finnst hugmyndin hugsanlega eiga við á Íslandi er einfaldlega smæð íslenska hagkerfisins og sú skoðun mín að það sé eðlilegra á Íslandi en í stærri hagkerfum að einkaaðilar séu í samkeppni við ríkisvaldið, eitthvað sem ég veit að mörgum öðrum sem eru mér annars oft sammála í hagfræðinni er mjög illa við. En það verður að hafa það. Við erum í mjög litlu hagkerfi. Það eru ýmsar kenningar og undirkenningar undir kapítalismanum sem eru vissulega rökréttar, misvel prófaðar og misvel prófanlegar. En hér á Íslandi er svo mikið af þessum reglum, svo mikið af þessari dýnamík sem brotnar niður út af smæð hagkerfisins vegna þess að hagfræðin, og sér í lagi sá hluti hennar sem er vísindalegur og mælanlegur, stólar á að við höfum margt fólk, að við höfum þó nokkuð stórt hagkerfi. Ísland er í sjálfu sér skást til þess að prófa hluti, frekar en að beita kenningum sem hafa verið prófaðar á risavöxnum hagkerfum eins og í Þýskalandi og Bandaríkjunum og jafnvel stærri hagkerfum. Það er fyrst og fremst út frá hagfræðilegum forsendum sem ég er hrifinn af þessari hugmynd en í sjálfu sér ekki vegna þess að hún gæti sparað ríkinu fé. Þótt ég taki undir að verðið skipti máli í því sambandi er það því ekki áherslan [[Forseti hringir.]]sem ég hef að leiðarljósi þegar ég mynda mér skoðun á þessum lið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni svarið og ætla fyrst að segja það að ég er á svipuðum slóðum með grundvallarskoðun á atvinnuuppbyggingu almennt og rekstrarumhverfi, svo lengi sem markaðurinn getur ráðið við það er það æskilegast. Það er hins vegar hárrétt hjá hv. þingmanni að hér er fákeppni. Það er viss vandi fólginn í því. Það krefst þess að við þurfum að hafa öflugt eftirlit, samkeppniseftirlit, til þess að gagnsæið geri það að verkum að þetta geti virkað. Ég bendi á Noreg í þessu dæmi. Statoil er 67% í eigu ríkis og rest í eigu einkaaðila. Það er vissulega leið að fara blandaða leið með ríkis- og einkaeigu. Telenor er 30–40% í eigu ríkisins og rest í eigu einkaaðila. Hvers vegna? Vegna þess að það eru miklir hagsmunir og markaðurinn er ekki alveg endilega tilbúinn til að sjá um þetta vegna fákeppni. Ég held því að við verðum að taka þetta út frá því sjónarhorni og tel það hárrétt skoðað hjá hv. þingmanni. Ég vildi bæta við einni spurningu í seinna andsvari, af því að ég tel reyndar að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hafi ekki ólíka eiginleika og hv. þm. Frosti Sigurjónsson og sé gjarn á að hugsa út fyrir boxið, sem er grundvöllur góðrar rökræðu. Varðandi gjaldmiðilinn. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður? Hann nefndi hlutverk peninga og við erum að ræða þetta út frá peningastefnulegum forsendum. Hvaða skoðanir hefur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]á íslensku krónunni sem framtíðargjaldmiðli þjóðarinnar?
Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að íslenska krónan sé afskaplega óheppilegur gjaldmiðill og verði það alltaf. Ég held hins vegar að jafnvel þótt við mundum skipta um gjaldmiðil mundum við ekki flýja þau vandamál af því að við erum einfaldlega fámenn þjóð með smátt hagkerfi. Það að skipta út gjaldmiðli væri því engin galdralausn að mínu mati. Það mundu fylgja því einhverjar fórnir og sér í lagi hvað varðar skiptinguna sjálfa, í það minnsta ef við ætluðum að fara að taka upp annan gjaldmiðil einhliða, sem ég tel ekki raunhæft ef ég segi eins og er. Ég held að það séu í raun og veru einungis tvær leiðir til þess að gera það. Hugsanlega er önnur þeirra innganga í Evrópusambandið, sem er alveg kapítuli út af fyrir sig, og hin er sú að gera það í samstarfi við erlendan seðlabanka, sem við yrðum síðan alltaf á margan hátt mjög háð. Sumir hafa nefnt kanadíska dollarann í þeim skilningi. Menn fúlsa mismikið við þeirri hugmynd. Mig hefur langað að ræða hana betur. Ég er ekki sannfærður um að hún sé endilega raunhæf en það dugar mér í bili að hún gæti verið það. Ég er alla vega ekki algjörlega sannfærður um að hún sé gjörsamlega vonlaus. Þegar kemur að gjaldmiðlinum tel ég að íslenska krónan hafi einn veigamikinn kost sem hins vegar lýsi sér í afskaplega alvarlegum vankostum. Kosturinn er sá að hún er sveigjanleg, að hún getur farið upp og niður í verði. Vandinn er nákvæmlega hinn sami, að hún getur farið upp og niður í verði. Það þýðir að þegar við erum með opin og rík viðskipti við önnur lönd, ég tala nú ekki um þegar þetta er orðið samband sem er mjög náið borgurunum og fólk tekur húsnæðislán í erlendum gjaldeyri eða eitthvað því um líkt, það er orðið mjög náið og farið að vera mjög ríkur hluti af lífi borgarans, þá verður hagkerfið um leið og allar forsendurnar fyrir því veikara fyrir þessum hagsveiflum, sem er jú stór hluti ástæðunnar í þetta sinn að allir trylltust yfir hruninu. Ég held þó að pirringurinn hefði verið hinn sami með öðrum gjaldmiðli við hrunið. Hann hefði aðeins brotist öðruvísi út. [[Forseti hringir.]]Ég verð eiginlega að ljúka þessu með því að segja að ég tel ekki galdralausn að skipta um gjaldmiðil en ég er ekki hrifinn af íslensku krónunni.
Herra forseti. Hv. þingmanni varð tíðrætt um bankamál og bar ýmislegt á góma í þeim efnum. Mig langar aðeins að spyrja hann út í Landsbankann, sem er vissulega núna í eigu þjóðarinnar. Það var til umræðu áðan hjá hv. þm. Frosta Sigurjónssyni að bankinn yrði gerður að samfélagsbanka og ekki yrði seldur hlutur upp á 30%, sem er heimild fyrir í fjárlögum. Mig langar aðeins að heyra viðhorf hv. þingmanns gagnvart því hvaða hlutverk slíkur banki gæti haft ef niðurstaðan yrði að hann yrði áfram í eigu þjóðarinnar og þjóðin fengi arð af bankanum. Á þessu ári eru það um 26 milljarðar sem skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli fyrir ríkissjóð. Hvaða skyldur telur hv. þingmaður að slíkur banki mundi hafa ef hann yrði samfélagsbanki og þá gagnvart allri þjóðinni? Telur hv. þingmaður að eingöngu hámarksarðsemi eigi að vera þar leiðarljós eða að hann hefði einhverjar samfélagsskyldur gagnvart þjóð í dreifbýlu landi? Nú hefur viðkomandi banki verið að skella í lás í fjölda útibúa vítt og breitt um landið. Hann virðist ekkert vera feiminn við það og svo talar bankastjóri Landsbankans um að hér sé blússandi góðæri. Hann virðist ekki hafa neina samfélagsþanka gagnvart þjóðinni og því að það sé mjög mikill ójöfnuður í þjóðfélaginu og líka á milli landshluta og virðist ekki hafa neinar skyldur til að þjóna öllu landinu.
Virðulegi forseti. Þetta er flóknari spurning en ég treysti mér til þess að svara mjög ítarlega á tveimur mínútum og jafnvel þótt fleiri væru. Ég er almennt ekki mjög trúaður á að hægt sé að ætlast til þess af fjármálastofnunum að þær sinni félagslegu hlutverki nema það félagslega hlutverk sé mjög vel afmarkað, mjög skýrt og það sé mjög skýrt og virkt eftirlit með því og það sé hluti af rótarhlutverki stofnunarinnar. Ástæðan fyrir því að ég er hrifinn af hugmynd hv. þm. Frosta Sigurjónssonar er ekki sú að ég telji þá stofnun endilega góða til þess að standa að einhverjum félagslegum verkefnum, hugsanlega er hún það en það er ekki ástæðan fyrir því að ég hlusta á hana eða ímynda mér að hún gæti verið góð, heldur til þess að tryggja samkeppni á markaðnum, til þess að tryggja samkeppni á bankamarkaðnum. Það er það helsta sem vakir fyrir mér. En í grunninn í nógu stóru hagkerfi sem virkaði nógu vel væri ég ekki hlynntur því að vera með ríkisbanka yfir höfuð. Mér finnst það mjög vond lausn í sjálfu sér. Þess vegna finnst mér óþægilegt, í það minnsta alveg strax, að styðja lausnir með bankakerfinu til þess að fara í félagslegar lausnir. Miklu frekar vil ég leysa þannig vandamál með mun einfaldari hætti án þess að blanda bankakerfinu inn í það, einfaldlega með ríkisstyrkjum eða með því að efla sjálfstæði sveitarfélaganna eða láta landsbyggðarhlutana og sveitarfélögin njóta meira góðs af skatttekjunum sem verða til þar. Þannig lausnum hef ég miklu meiri áhuga á til þess að leysa þau vandamál. En að láta banka sem í eðli sínu er gróðastofnun leysa samfélagsleg vandamál, ég er ekki sannfærður um að það sé það auðvelt að það borgi sig. Það er hugsanlegt og kannski hef ég rangt fyrir mér, en ég er ekki sannfærður um það eins og er.
Herra forseti. Ég var í raun og veru ekki að tala um að bankar ættu að gegna neinu félagslegu hlutverki heldur að þeir sinntu þjónustuhlutverki sínu gagnvart öllum landsmönnum. Ég var líka að spyrja að því hvort arðsemiskrafan ætti þá að vera í takt við þær skyldur að sinna þeirri þjónustu sem landsmenn óskuðu eftir og það er kannski á þeim grunni. Það eru auðvitað margar gerðir af bönkum í nágrannalöndum okkar og það eru bankar sem hafa umhverfissjónarmið að leiðarljósi og mörg önnur sjónarmið en einungis að hámarka arðsemina. Við lifum orðið í flóknum heimi og kapítalið hefur farið illa með hagkerfi okkar vítt og breitt um heiminn og þess vegna hafa sumir bankar lagt áherslu á annað en að hámarka arðinn. Ég kalla eftir því hjá hv. þingmanni hvort hann sjái ekki að það geti verið bankastarfsemi sem stendur undir sér og skilar arði en hefur kannski önnur markmið, samfélagsleg markmið, að fólk geti haft möguleika á að eiga lánsviðskipti án þess að vera með klafa allt sitt líf og það séu umhverfissjónarmið í lánveitingu til fyrirtækja og einstaklinga og ýmislegt annað hvetjandi. Þetta væri í raun ný hugsun frá því sem var þegar þetta gamla harða kapítal réð ferðinni og það mátti ekkert annað vera. Auðvitað má segja að sparisjóðir landsins hafi, eins og þeir voru reknir á síðustu áratugum, að hluta til verið með þessa hugsun, þótt umhverfissjónarmið hafi kannski ekki verið komin svo sterkt inn í [[Forseti hringir.]]sparisjóðina. En þeir fóru eins og þeir fóru.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér er ekki ljóst nákvæmlega hvaða samfélagsleg hlutverk hv. þingmaður á við. Ef hv. þingmaður er að hugsa um eitthvað eins og að þjónustan sé til staðar annars staðar en á stór-höfuðborgarsvæðinu eða í dreifðari byggðum eða eitthvað því um líkt þá mundi ég leiða líkur að því að skynsamlegra væri að slíkar bankastofnanir, sem yrðu auðvitað bara sparisjóðir þegar allt kemur til alls, ef ég skil rétt sem ég er ekkert viss um að ég geri, yrðu einhvern veginn tengdar þeim landshlutum eða þeim svæðum. Mér er almennt mjög illa við að verið sé að miðstýra hlutum úr Reykjavík. Mér finnst miklu snyrtilegri lausn ef markmiðið er að tryggja uppbyggingu á dreifðari svæðum landsins að verðmætin komi þaðan. Við vitum að þar eru verðmæti. Þau fara til Reykjavíkur og þeim er útdeilt hérna, á hinu háa Alþingi í 101 Reykjavík, eða 150 reyndar ef út í það er farið. Ég sé ekki alveg ástæðu til að blanda þessu tvennu saman. Ef við erum með samfélagsbanka, ef við gerum Landsbankann að samfélagsbanka með skilgreind samfélagsleg markmið þykir mér það ekki í eðli sínu slæmt ef hægt er að tryggja að hann geti sinnt þeim, ef eftirlitið er nógu virkt og ef það er ekki á þeim forsendum að breyta lánastarfsemi í einhvers konar góðgerðarstarfsemi, vegna þess að góðgerðarstarfsemi á bara að vera góðgerðarstarfsemi. En það að ætla að veita lán sérstaklega sem eru í eðli sínu óhagstæð, það er ákveðin freisting að það eigi sér stað og það er ekki góð hugmynd. Sú hugmynd átti sinn þátt í hruninu 2008, þ.e. íbúðafyrirbærinu öllu í Bandaríkjunum. Þar töldu menn sig hafa fundið upp leið til þess að búa til lán sem einfaldlega stóðust ekki. Það kom í ljós að þau stóðust ekki og allt hrundi. [[Forseti hringir.]]Það er engin ókeypis leið út úr þessu og ég sé ekki alveg ástæðu til þess í fljótu bragði að blanda bankastarfsemi saman við samfélagsleg markmið. En að því sögðu, ef slíkar leiðir eru til er ég vissulega til í að skoða þær. Ég vil alls ekki útiloka þær.
Frú forseti. Ég er að koma að þessari umræðu núna, á síðustu tveimur, þremur klukkutímunum, í fyrsta skipti í þessari viku vegna þess að ég hef verið staddur erlendis á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í París, en hef haft tækifæri til að fylgjast með þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í gegnum vefmiðla og fagna því tækifæri sem mér býðst óvænt, að flytja ræðu um fjárlög ríkisstjórnarinnar. Ég vil fyrst segja að í fjárlögunum er kannski mesti vandinn fólginn, þ.e. að stjórna landinu. Það er ekki auðvelt mál að setja saman fjárlög. Það er ekki auðvelt mál að vera við ríkisstjórn vegna þess að sú breyting verður á högum stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka þegar þeir komast í ríkisstjórn að skyndilega standa á þeim öll spjót. Fjölmargir aðilar koma og telja sig hafa borið skarðan hlut frá borði og það er mikil samkeppni um það fjármagn sem í boði er. Það er æskilegt fyrir alla stjórnmálamenn að hafa þetta alltaf í huga að mikill vandi fylgir þeirri vegsemd sem felst í því að vera með meiri hluta í þinginu og þar með meiri hluta í fjárlaganefnd og meiri hluta þegar kemur að fjárveitingum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það sem mér hefur hins vegar fundist hvimleitt í þeirri umræðu sem farið hefur fram, bæði þetta haustið og síðustu ár og þau ár sem ég hef verið á þingi, er sá gríðarlegi átakakúltúr sem einkennir umræðuna og að mínu mati náði ákveðnu lágmarki í umræðunni um fjárframlög til Landspítalans, þegar stjórnandi spítalans hafði komið á fund nefndarinnar og var í kjölfarið sakaður af formanni fjárlaganefndar um að hafa gert tilraun til að beita hana andlegu ofbeldi. Það er auðvitað ekki í mínum verkahring sem þingmaður að gefa þingmönnum eða formönnum nefnda einkunnir fyrir framkomu, kurteisi eða dónaskap eða neitt slíkt. Þeir vita það sem fyrir slíku verða og þeir sem verða vitni að slíku hvað þar er á ferðinni. En það er verra mál þegar farið er rangt með og þegar gert er lítið úr erindum stjórnenda stofnana. Ef okkur á einhvern tíma að takast að setja saman rekstur ríkisins og ákveða hvernig við ætlum að gera það með eins skynsamlegum hætti og fara jafn vel með peningana og við getum mögulega getum, þá verðum við að geta átt samtal. Til að geta átt samtal verðum við að geta treyst því að sá sem við erum að tala við sé að fara með rétt mál, það sé ekki verið að halla réttu máli og ekki sé verið að setja umræðuna í farveg sem kemur málinu ekkert við. Án þess að ég fari út í einhverja einkunnagjöf um hvort einhver hafi verið dónalegur eða eitthvað slíkt, þá er auðvitað ekki bjóðandi að formaður fjárlaganefndar, í þeirri umræðu sem fram fór í haust, telji erindi gesta á einhvern hátt snúast um sjálfa sig og hún sé á einhvern hátt eitthvert fórnarlamb einhvers ofbeldis í þeim efnum. Það er ekki boðlegur málflutningur og það er einfaldlega ekki hægt að fara í þessa umræðu án þess að vekja athygli á því að þetta er ótækt, algerlega kristaltært í mínum huga að svona málflutningur er fyrir neðan allar hellur og er hluti af þeim vanda sem við glímum við í stjórnmálum á Íslandi, þ.e. að geta ekki rætt saman almennilega, búið til einhverja sáttafleti á málum sem við er að etja. Ég held að hvergi séu jafn mikil tækifæri og þegar kemur að uppbyggingu heilbrigðiskerfisins og þeim nauðsynlegu ráðstöfunum sem þarf að gera til að koma okkur aftur á þann stað að við getum verið stolt, ánægð og örugg með þá þjónustu sem í boði er eftir þau ósköp sem yfir okkur hafa gengið. Ég held að það sé hvergi jafn gott tækifæri til að búa til þverpólitíska sátt, aðgerðaáætlun til einhvers tiltekins tíma um uppbyggingu, um nýjan landspítala, um viðhald og rekstur. Hvaða upphæðir eru það sem við erum að tala um þegar kemur að því að formaður fjárlaganefndar tali um andlegt ofbeldi af hálfu stjórnenda Landspítalans? Hann sagði að 2,8 milljarða þyrfti til að halda rekstrinum í horfinu, 2,8 milljarða. Í heildarsamhengi fjárlaga Íslands eru það ekki stórkostlegar upphæðir og örugglega með einhverjum hætti hægt að finna millileið eða lendingu sem flestir geta verið sáttir um. Nei, það var ekki vilji til þess hjá meiri hluta fjárlaganefndar. Það er athyglisvert að í ljósi þess að í síðustu þrennum fjárlögum hefur núverandi ríkisstjórn og stjórnarmeirihluti verið gagnrýndur fyrir að geta ekki, vera fullkomlega fyrirmunað að búa til áætlun, plön, útgjaldaáætlun, uppbyggingaráætlun þegar kemur að innviðum ferðamannastaða. Í fyrstu fjárlögunum voru stjórnvöld harðlega gagnrýnd fyrir að vanáætla, ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að gert hafi verið ráð fyrir um 120 milljónum á fjárlögum sem síðan var leiðrétt í fjáraukalögum upp á 380 milljónir og svo aftur þar á eftir upp á enn hærri upphæð og gott ef það var ekki bara síðast upp á 850 milljónir á fjáraukalögum. Það er allt í lagi af hálfu ríkisins þegar ríkið eða stjórnarmeirihlutinn nær ekki utan um rekstur á tilteknu sviði að slumpa á það eftir á. Það er allt í lagi. En þegar kemur að stjórnendum, rekstraraðilum opinberra stofnana, rekstraraðilum þeirra stofnana sem við erum sammála um, ég held öll eða sem flest, að séu meðal mikilvægustu stofnana samfélagsins, þá má hvergi fara fram úr neinu, þá skulu menn vera búnir að reikna þetta alveg upp á hár. Og ef þeir fagaðilar koma á fund fjárlaganefndar og halda því fram að það vanti upp á tæpa 3 milljarða, þá er það sagt vera andlegt ofbeldi sem ekki komi til greina að láta undan. Það vill svo til, af því að ég er í þessum samanburði, að það eru svona eftiráleiðréttingar sem núverandi stjórnvöld hafa ráðist í þegar kemur að innviðauppbyggingu ferðamannastaða og Framkvæmdasjóði ferðamannastaða, það heggur nærri þeirri upphæð sem farið var fram á í þessum samningi. Umræðan hefur síðan þróast frá því að þessi kafli fjárlagagerðarinnar gekk um garð yfir í einhverja sögulega lágkúru sem birtist í grein hæstv. forsætisráðherra í Fréttablaðinu í morgun þar sem hann svarar grein Kára Stefánssonar, læknis og vísindamanns, sem hefur gagnrýnt harðlega forgangsröðun íslenskra stjórnvalda undanfarið. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég hef verið mjög ánægður með innkomu Kára Stefánssonar á þennan vettvang og ábendingar hans og það aðhald, gagnrýni og þátttöku sem hann hefur sýnt í umræðum um heilbrigðismál á Íslandi. Ég held að það endurspegli að mörgu leyti áhyggjur stórs hluta almennings af þeirri stöðu sem upp er komin. Auðvitað er það þannig að jafn litríkur karakter og Kári Stefánsson setur fram gagnrýni sína með kannski afar stórkarlalegum hætti, en það er hans réttur sem þátttakandi í lýðræðisumræðu á Íslandi að gera það. Efnislega er það alveg rétt sem hann er að segja. Það hefur verið í gangi mjög alvarlegt fjársvelti á heilbrigðiskerfi Íslendinga og það er umhugsunarefni hvernig það birtist okkur í forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, hvernig fara eigi með meidda og sjúka í samfélaginu. Það er áhyggjuefni. Auðvitað er það fagnaðarefni þegar hæstv. forsætisráðherra sér síðan ástæðu til að taka þátt í umræðunni, en það verður þá að vera á því plani sem mark er takandi á. Það verður að vera sæmandi forsætisráðherra þjóðarinnar. Það er ekki hægt að sætta sig við að umræðan sé á því plani sem hæstv. forsætisráðherra gerðist sekur um í dag. Ég er mikill aðdáandi stjörnustríðsmyndanna, hef fylgst með þeim nánast alla mína ævi og hef mjög gaman af atriðum þar sem riddarar í slíkum bíómyndum nota hinn svokallaða mátt. Þeir sem eru bestir í honum geta veifað höndunum einhvern veginn framan í verði og sagt við þá: Hér þarf enginn að sýna skilríki. Þá trúir vörðurinn því að enginn þurfi að sýna skilríki og þeir komast fram hjá verðinum. Með þeim ótrúlega hætti geta þeir talið fólki trú um allt milli himins og jarðar. En það er engu líkara, í þeirri grein sem hæstv. forsætisráðherra birti í dag, að hann telji sig einhvern veginn handhafa þessa máttar, hann geti sagt við íslensku þjóðina: Það er verið að vinna frábært verk. Ríkisstjórn Íslands er að standa sig ótrúlega vel þegar kemur að rekstri heilbrigðiskerfisins og uppbyggingu Landspítalans. Nú er það þannig að í orði hefur núverandi stjórnarmeirihluti sagst styðja það að menn ráðist í stórfellda uppbyggingu. Samt sem áður hefur hæstv. forsætisráðherra, þó svo fyrir liggi margra ára vinna og fjöldi úttekta á staðsetningu nýs Landspítala, lýst því yfir á þessum síðustu stigum í aðdragandanum að því að ný uppbygging hefjist, að skoða þurfi staðsetninguna aðeins betur, þótt allir séu sammála um að ráðast þurfi í þessa uppbyggingu, þá þurfi menn samt að taka annan rúnt á þessari staðsetningu. Það vill svo til að ekki verður hægt að taka fyrsta hluta byggingar nýs Landspítala í gagnið fyrr en sjö árum eftir að fyrsta skóflustungan er tekin. Það þýðir að þar sem fyrsta skóflustungan yrði tekin á morgun færi í gagnið 2022, þannig að hver einasti dagur, hver einasti mánuður og hvert einasta ár sem tafir verða um í þessu máli færir okkur nær því að heilbrigðiskerfið, Landspítalinn eins og hann er uppbyggður núna fellur um sjálfan sig. Það er að mörgu leyti hægt að líkja Landspítalanum, aðalsjúkrahúsi landsmanna, við heimilisbíl sem menn hafa reynt að halda við eftir fremsta megni og eins lengi og hægt er. Allir þeir sem hafa, eins og ég hef reynt, átt gamlan bíl og reynt að halda honum í rekstri lengi vita að að því kemur að ekki svarar kostnaði að gera við hann. Það kemur að því að það verður að kaupa nýjan, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson benti á af sinni alkunnu snilld. Það er ekkert annað í stöðunni að gera, eða þá að snúa sér að einhverri annarri þjónustu. Það er staða sem við getum því miður ekki látið koma upp þegar kemur að heilbrigðiskerfinu. Við getum ekki látið bílinn hrynja, við getum ekki komið þessu kerfi á þann stað að það sé ekki nothæft lengur vegna þess að menn hafi ekki sinnt uppbyggingu. Menn hafa ekki sinnt viðhaldi og menn hafa ekki staðið fyrir aðgerðum til að tryggja að stemmt sé stigu við fólksflótta úr þeim stéttum sem byggja upp þetta kerfi. Meginverðmætin í því er fólkið á bak við það, þótt allir viti það síðan að þar eru hlutir fyrir utan sem eru í ólagi og verða að fá einhvers konar leiðréttingu. Húsnæði Landspítalans hefur verið í umræðunni vegna raka, myglu og leka og alls konar óhagræðis sem felst meðal annars í því að spítalinn er rekinn í mörgum byggingum á nokkrum stöðum í borginni. Það er gömul saga og ný og óþarfi að tíunda það eitthvað meira hér, en það er átakanlegt að verða vitni að því að menn séu ekki með sérstaka tilraun, með eitthvert sérstakt átak eða útspil af hálfu stjórnarflokkanna til að ná sátt um þennan málaflokk, til að búa til einhvers konar áætlun til lengri tíma, hætta að þæfa málið eins og hæstv. forsætisráðherra gerir ítrekað, hætta að flækjast fyrir málinu og reyna að nota þetta mál sem sýnidæmi um það hvernig við getum komið íslenskri stjórnmálaumræðu og íslenskum stjórnmálum upp úr þeim lággróðri og upp úr þeirri lágkúru sem hún hefur verið í á alla kanta allt of lengi. Hvað þurfum við að gera til að komast upp úr þessu? Hvernig getum við gert það með betri hætti? Það er svo sem búið að fara margoft yfir það. Við getum gert það með því að leggja fram drög að fjárlagafrumvarpi með miklu lengri fyrirvara. Með því að vanda vinnuna. Með því að fá fleiri að ákvarðanatöku. Með því til dæmis að gera þetta ekki eins og þetta var gert núna í haust þegar fjárlögin komu fram og lögð fram af hæstv. fjármálaráðherra, en síðan er það eiginlega hæstv. fjármálaráðherra og fjármálaráðuneytið sjálft sem kemur með umfangsmestu breytingartillögurnar við eigið frumvarp. Er ekki eitthvað að þeirri framkvæmd þegar ráðuneyti eftir margra mánaða vinnu leggur fram frumvarp, kemur svo aftur með breytingartillögu við eigið frumvarp og svo horfum við líka framan í margvíslegar breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar? Það er ekki við öðru að búast en að menn séu fastir í átakafarvegi þegar svona er á málum haldið. Það er ekki við neinn annan að sakast í svona megindráttum en verkstjóra ríkisstjórnarinnar. Það er nefnilega þannig ef verkstjórinn er lélegur, sem ég vil halda fram að sé í þessu tilfelli, ég held að núverandi forsætisráðherra sé sögulega lélegasti forsætisráðherra lýðveldisins. Ég held að við höfum aldrei í stjórnmálasögu Íslands haft jafn vondan verkstjóra fyrir forsætisráðherra og nú. Það er skoðun mín og ég get fært fyrir því margvísleg rök. Þau fyrstu eru að alger skortur er á samtali. Það er alger skortur á því að reyna með einhverjum hætti að færa stjórnmálin upp úr þeim farvegi sem þau hafa verið í. Í þessari viku hefur maður horft framan í það að forsætisráðherrann kemur sérstaklega í viðtal á útvarpsstöð til að segja það eitt að hann hafi hlustað á annan stjórnmálaforingja vera í viðtali á sömu útvarpsstöð og það sé vitlausasta útvarpsviðtal sem hann hafi heyrt. Þetta er í anda svars við fyrirspurn frá hv. þm. Björtu Ólafsdóttur sem hún bar fram um veiðigjöld í síðustu viku sem hæstv. forsætisráðherra sagði að væri vitleysisfyrirspurn. Þegar menn eru lélegir og jafn lélegir í rökræðu og hæstv. forsætisráðherra er, þá verða allir þeir sem spila með honum í liði lélegir, líka hæstv. fjármálaráðherra sem að mínu mati hefur burði til að vera mjög frambærilegur og góður stjórnmálamaður, sýnir oft mjög góða takta. En með svona fyrirliða, í svona liðsheild verður hann lélegur. Hann kemur með svar við spurningu hér í þingsal stuttu síðar frá öðrum hv. þingmanni og segist eiginlega ekki getað svarað slíkum delluspurningum sem fram koma. Hann hagar sér líka eins og verkstjórinn. Hann þarf að sýna sömu viðleitni í baráttu sinni við stjórnarandstöðuna í þinginu. Ég man ekki til þess að hafa heyrt svona orðfæri hér og maður hugsar með sjálfum sér: Á hvaða leiðangri eru menn þegar þeir ætla að taka þátt í að svara umræðum með þessum hætti? Niður á hvaða plan eru þeir sem stýra landinu að færa umræðuna ef þetta er svarið? Því er þá ekki bara gerð tilraun til að útskýra skoðanir sínar? Af hverju er ekki nóg að segja: Ég er nú ósammála því sem fram kom í þessu útvarpsviðtali. Eða, ég er ekki sammála forsendum þeirrar spurningar sem var lögð fram? Þurfa menn að koma hérna fram og halda því fram upp í opið geðið á mönnum sem koma með spurningar í þingsal Alþingis að þeir séu bara með eitthvert dellumakk? Það sé bara einhver vitleysa sem menn eru að spyrja um. Því miður hendir það jafn skemmtilega þingmenn og hv. þm. Brynjar Níelsson þegar hann er með verkstjóra eins og hæstv. forsætisráðherra, að það urðu eiginlega hálfbjánalegar umræður hérna í vikunni þegar hann bar saman aðbúnað og aðstæður, þann aðbúnað sem núverandi ríkisstjórn eftir 5–6 ára hagvaxtarskeið býr öryrkjum og lífeyrisþegum, bar það saman við aðbúnað og aðgerðir sem ríkisstjórn sem tók við á árinu 2009 bjó þeim sömu hópum í kjölfarið á stærsta efnahagshruni þjóðarinnar, þegar Íslendingar höfðu glatað efnahagslegu sjálfstæði sínu og urðu að setja saman fjárlög ár eftir ár, ekki með tugum milljarða niðurskurði heldur hundruð milljarða niðurskurði í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og segja síðan: Hvað gerðuð þið? Þið voruð ekkert verri en við. Þetta er algerlega fráleitur samanburður og fráleitur málflutningur. Ég kenni því fyrst og fremst um að hv. þm. Brynjar Níelsson er í afar slæmum félagsskap. Það þarf að gera eitthvað í því, reyna að koma honum út úr þessu og koma íslenskum stjórnmálum líka út úr þessum lággróðri sem þau eru í undir forustu þessara manna. Ég hefði trúað því eftir þessa viku, eftir að hafa fylgst úr fjarlægð með umræðunni, að ríkisstjórnin gæti allt eins hafa hrökklast frá þegar ég lenti í dag eftir að hafa komið frá París. Ég man ekki til þess að nokkur ríkisstjórn hafi átt jafn slæma daga og núverandi ríkisstjórn hefur átt síðustu daga. Það er ekki tilviljun. Það gerist ekki af sjálfu sér. Menn fá ekki greinar á sig frá mönnum eins og Kára Stefánssyni bara út af því að Kári Stefánsson vaknaði í vondu skapi þann daginn. Það er ekki samdóma álit alls almennings að ríkisstjórnin sé ekki að standa sig og forgangsraða nægilega vel í heilbrigðismálum bara út af engu. Ég held að það hafi gerst í þessari viku sem hefði náttúrlega átt að gerast fyrir löngu að stór meiri hluti þjóðarinnar byrjaði að telja niður dagana þar til þessi vonlausa ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra með sína ömurlegu pólitík og sína ömurlegu umræðu fari frá. Ég veit að mín orð eru stór hér. Það er í raun og veru ekki lengur hægt að una því sem frá henni kemur, hvorki efnislega né í framkomu í þingsalnum. Það er umhugsunarefni að við skulum vera með ákveðnar reglur og hefðir til að viðhalda ákveðinni kurteisi í mannlegum samskiptum, eins og að ávarpa ráðherra sem hæstvirta og aðra þingmenn sem háttvirta, til að það séu svona lágmarkskurteisisreglur þannig að menn séu ekki bendandi fingri framan í hver annan og kallandi hver annan öllum illum nöfnum. En þegar það gerist síðan ítrekað, trekk í trekk í umræðunni um þessi mál hérna, um stærstu mál samfélagsins að sjálfur forsætisráðherrann hagar sér eins og krakki í ræðum og riti, þá er það einfaldlega ekki boðlegt og þá getur maður ekki lengur látið eins og það sé eðlilegt og tekið þátt í því án þess að benda á það nákvæmlega. Þetta er óboðlegt. Þetta er óboðleg framkoma, þetta er óboðlegur málflutningur, hann er ómálefnalegur og hann litar öll störf ríkisstjórnarinnar, þessi ömurlega og lélega verkstjórn sem hæstv. forsætisráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson býður okkur upp á trekk í trekk. Þess vegna er ríkisstjórnin í ógöngum. Þess vegna eru lausatök alls staðar. Þess vegna sjáum við ótrúlega hluti gerast, til dæmis að hinum og þessum er kippt inn í ráðuneytið til að sjá um hin og þessi mál, alls konar samningar eru gerðir fram og til baka til að búa til stefnu í hinum og þessum málum sem síðan eru birtir þinginu eins og ekkert sé sjálfsagðara. Hvernig var stefna hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra í ferðamálum búin til? Tók pólitíkin í landinu þátt í því? Nei. Hér birtist bara stefna, birtist bara ný stofnun, Stjórnstöð ferðamála. Reyndar hefur hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra ferðast svo mikið á þessu kjörtímabili að ekki er vanþörf á sérstakri stjórnstöð ferðamála, en þá aðeins sérstakri stjórnstöð ferðamála hennar vegna þess að ferðalögin hafa verið slík. Það er ekki hægt að búast við því að við færumst eitthvað framar þegar svona er haldið á málum. Stjórnmálin á Íslandi verða áfram léleg meðan stjórnendurnir haga sér með þessum hætti. Það er ekki hægt að búast við því að menn breyti sér einhliða. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til stjórnarandstöðu, til stjórnarandstöðuflokka, til flokka í minni hluta að þeir láti bjóða sér svona framkomu ítrekað, aftur og aftur og aftur og séu meðvirkir með svona ömurlegri stjórnsýslu sem birtist í því að forsætisráðherra tekur til sín alls konar stjórnsýsluverkefni sem hann hefur sérstakan áhuga á. Hvað er að frétta af þeirri klásúlu í nefndaráliti meiri hlutans í fjárlaganefnd um að taka eigi tillit til hugmynda Guðjóns Samúelssonar þegar kemur að uppbyggingu á Alþingisreit? Hefur meiri hluti fjárlaganefndar með það að gera? Er meiri hlutinn einhvers konar endurspeglun á þeim skrýtnu hugmyndum sem koma úr kolli hæstv. forsætisráðherra? Er bara nóg fyrir hæstv. forsætisráðherra að tala um þær fáránlegu hugmyndir sínar að koma með 100 ára gamlar teikningar og byggja í miðborg Reykjavíkur, á Alþingisreitnum, til að meiri hluti nefndarinnar, ekki bara hans eigin flokksmenn, heldur grandvarir þingmenn sem eiga langa sögu í þinginu, eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, taki gagnrýnislaust undir þetta? Er hann aðdáandi Guðjóns Samúelssonar líka? Hvers lags eiginlega er þetta? Hvaða lágkúra er þetta? Hverjum dettur þetta í hug? Síðast þegar ég vissi, af því að ég sit í hv. forsætisnefnd, var þetta verkefni á sviði forsætisnefndar. Síðast þegar ég vissi voru húsafriðunarmál vistuð á tilteknum stað. Stjórnsýslan var byggð þannig upp að búið var að gera ráð fyrir því að þeir sem þekktu til þess málaflokks og hefðu til þess sérstaka menntun fjölluðu um húsafriðunarmál. Nei, nei, það gerðist mjög framarlega á kjörtímabilinu að málaflokki sem hét græna hagkerfið var breytt í gluggalækkun Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, hæstv. forsætisráðherra, og honum fengin þau völd að geta með einhverjum skipunum skrifað aftan á umslag og breytt alls konar hlutum, ákveðið hitt og þetta, búið til bara einhverja sérstaka húsafriðunardeild í forsætisráðuneytinu. Þetta er óboðlegt, þetta er lélegt og er ekki til þess fallið að bæta stjórnmálin á Íslandi. En það styttist sem betur fer í kosningar á Íslandi og það styttist í að ný ríkisstjórn komi vegna þess að það er einfaldlega þannig að engin ríkisstjórn þolir það að vera óvinsæl í langan tíma og engin ríkisstjórn lifir það að fara óvinsæl inn í kosningar. Þegar menn stjórna með þeim hætti sem hér er gert, þá munu menn auðvitað falla. En því miður, mikill tími og mikil verðmæti fara forgörðum vegna þess hversu illa er á málum haldið og hversu óvandað allt er gert sem kemur frá ríkisstjórninni. Við það að fylgjast með umræðunni úr fjarlægð, sjá þær fyrirsagnir og þær ræður sem fluttar hafa verið, þá blöskrar manni að enn einu sinni skuli vera unnið að málinu með þessum hætti, alveg sama hvað á gengur, meira að segja þannig að ýmiss konar verkefni sem ákveðið var á síðasta kjörtímabili að ættu ekki að vera á skrifborðum þingmanna heldur í faglegum farvegi, þau eru að koma aftur inn í þingið. Aftur eru þingmenn farnir að möndla með einhverjar styrkbeiðnir og annað slíkt, útdeilingu fjármagns til hinna og þessara verkefna, þannig að þetta fer allt saman í hringi. Allar lagfæringar sem eru gerðar koma með einhverjum hætti aftur til baka vegna þess að alger skortur er á framtíðarsýn. Það er alger skortur á að menn horfi til lengri tíma og því fer sem fer.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu sem svipar nokkuð að efnistöku til fyrstu ræðu minnar sem ég hélt um fjárlagafrumvarpið í gær, þ.e. um yfirbragðið á umræðunni um frumvarpið af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, þingmanna og ráðherra. Ef ég man rétt er þetta annað kjörtímabil hv. þm. Róberts Marshalls, búinn að sitja á þingi í sjö ár, og hann hefur þar fyrir utan fylgst með þingstörfum miklu lengur en það enda með mikla reynslu af starfi í fjölmiðlum og haft það nánast að atvinnu um tíma að fylgjast með þingstörfum. Ég hef líka fylgst með þingstörfum lengi og hef verið mikill áhugamaður um stjórnmál alla tíð, setið á þingi og komið hingað oft sem varamaður að auki, og ég man ekki eftir öðrum eins óróleika og öðru eins andrúmslofti í kringum fjárlagagerð og í haust, undanfarnar vikur og mánuði. Þar má nefna að forustufólk úr fjárlaganefnd hefur farið fram með ótrúlegum hætti gegn gestum og þeim sem hafa komið á fund nefndarinnar og einnig gegn stofnunum sem heyra undir fjármálaráðuneytið og heyra undir fjárlög o.s.frv., með hroka og yfirlæti. Það er mitt mat og ég nefndi það í ræðu í dag eða í gær að þetta hafi skaðað þingið að því leytinu til að orðið hafi trúnaðarrof á milli þings og þeirra sem við þurfum að eiga samskipti við, ekki síst á sviði fjárlagagerðar. Það er ekki sama samtalið þarna á milli, ekki eðlilegt samtal. [[Forseti hringir.]]Er þingmaðurinn mér sammála um það í fyrsta lagi og í öðru lagi, hvað telur þingmaðurinn að valdi því að þessi framkoma er að koma upp núna eftir þó þessi óróleikaár sem voru frá hruni? Ég man ekki eftir öðru eins andrúmslofti og hefur verið í haust.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning hjá hv. þingmanni og kannski ekki auðvelt að svara henni. En það er auðvitað þannig að einhvers konar átakalist í stjórnmálum og yfirlýsingar um eitthvað sem skiptir engu máli er miklu auðveldari taktík en það að vera einfaldlega vel inni í málunum og vera sammála um þær forsendur sem menn eru að ræða um og takast á um það. Það er í raun og veru ákveðin aðferðafræði sem menn beita í stjórnmálum hér að koma frekar með blammeringar og fá svör sem eru í svipuðum dúr og geta þá sagt: Sko, þetta er bara pólitík, þetta er bara hefðbundið karp um pólitík, svona eru allir. Já, það getur vel verið að ég sé óheflaður og frakkur í minni framsetningu o.s.frv., en sjáið bara hina, þeir eru ekkert skárri. Það er auðvitað miklu einfaldara að vinna sína pólitík með þessum hætti, þá fá menn bara frið til að fara sínu fram og koma með sínar hugmyndir byggða á sinni pólitík án þess að þurfa að taka tillit til nokkurs annars. En það væri miklu einfaldara, hreinna og betra og meira til farsældar fallið til lengri tíma og til framtíðar ef menn létu af þessum sið og reyndu að tala saman. En það er enginn vilji hjá núverandi hæstv. forsætisráðherra til að vinna svona. Hann hefur aldrei nokkurn tíma sýnt einn einasta sáttarvilja í þessum sal eða á vettvangi íslenskra stjórnmála. Það vita allir sem fylgst hafa með. Þetta er allt í þessum stíl, allt beint ofan í sandkassann. Þannig er það bara, því miður, og það er ömurlegt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að ein afleiðing af þessu samtali, ef samtal er hægt að kalla, við þjóðina sé skrýtnar pólitískar áherslur sem má finna í nefndaráliti meiri hlutans og hv. þingmaður nefndi, m.a. að það skuli vera lagt af stað í ríflega 2 milljarða kr. byggingu við Alþingi samkvæmt 100 ára gamalli teikningu eftir Guðjón Samúelsson af heimavist sem átti að vera á allt öðrum stað, hún sé flutt hingað við þinghúsið og eigi að halda þar áfram. Ég held að það séu skrýtnar tillögur varðandi framkvæmdir við hafnargerð þar sem fjárlaganefnd ákveður að setja 400 millj. kr. og sáldra þeim út með óskilgreindum hætti til 11 staða. Ég held að það sé skrýtin tillaga sem er afleiðing af þessu að setja 50 millj. kr. í Háskólann á Bifröst til að koma í veg fyrir hugsanlegan hallarekstur á næsta ári. Það er hvergi minnst á Landspítalann í því sambandi. [[Forseti hringir.]] Telur þingmaðurinn að það andrúmsloft sem er í stjórnmálunum af hálfu stjórnarflokkanna, fjárlaganefndar og ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]smiti út frá sér og verði að furðulegum tillögum og furðulegum áherslum í fjárlagagerðinni? Er þingmaðurinn sammála mér í því? Ég er nefnilega þeirrar skoðunar.
Frú forseti. Allt er þetta angi af þeirri stjórnsýslu sem hæstv. forsætisráðherra hefur viljað stunda frá því að hann tók við völdum, allt frá því að geta fært heilu og hálfu málaflokkana eftir sínu áhugasviði inn til sín, jafn ömurleg stjórnsýsla og það er, og til þess að geta fært til lögregluumdæmi með einu pennastriki rétt fyrir breytingar eftir behag. Það er auðvitað ekki boðlegt. Við erum með ákveðið regluverk, ákveðin lög og ákveðna ferla og eigum að fylgja þeim. Það er þannig sem menn reka samfélög. Ég hef ekki verið viðstaddur alla þessa umræðu en ég var að svipast um eftir því hvort búið væri að tryggja að útvarpsgjaldið héldist óbreytt til Ríkisútvarpsins. Mér sýnist að það eigi að lækka það samkvæmt þeim tillögum sem hér liggja frammi. Ég held að það sé þvert á það sem hæstv. menntamálaráðherra hefur boðað. Það hlýtur að eiga eftir að leiðrétta það eða [[Forseti hringir.]]einhvers staðar liggja tillögur um að koma því fram, ég hélt að það væri alveg skýrt. [[Forseti hringir.]]Kannski er það eitthvað sem hæstv. forsætisráðherra eða aðrir eru að reyna að koma í veg fyrir. Það væri mjög alvarlegt ef svo væri.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða og skilmerkilega ræðu. Mig langar til að drepa aðeins á eftirlitshlutverk Alþingis en ég sé í nefndaráliti meiri hlutans að þar er talað svolítið um íþyngjandi löggjöf. Það er kannski ekki farið beinum orðum um það en hægt er að lesa á milli línanna að það sé svolítið þannig að eftirlitsiðnaður sé slæmur. Þá er sérstaklega tekið til Fjármálaeftirlitið og umboðsmaður Alþingis. Fjárútlát í fjárlögum vegna Fjármálaeftirlitsins hafa aukist frá 2007 til 2016 um 203% á meðan fjárútlát vegna umboðsmanns Alþingis hafa aukist um 100%. Í ljósi þeirra atburða sem áttu sér stað fyrir 2008, fyrir hrunið, var eitt af þeim meginverkefnum sem Alþingi var falið að efla eftirlitshlutverk Alþingis og skyldra stofnana, svo sem Fjármálaeftirlitsins og þeirra stofnana sem sinna eftirlitshlutverki í samfélagi okkar. Hvað finnst hv. þingmanni þegar þessar mikilvægu stofnanir eru settar í undirkafla sem heitir „Íþyngjandi löggjöf“, eins og hlutverk þeirra sé eitthvað slæmt? Þýðir þetta kannski að við séum að horfa aftur til þessara góðu tíma fyrir 2007 þar sem Fjármálaeftirlitið var svo gott sem svelt til bankahruns? Sjáum við kannski fram á að við þurfum bráðum að fara að skera niður þegar kemur að þessum svokallaða eftirlitsiðnaði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er margt í fjárlagafrumvarpinu sem bendir til þess að menn séu annaðhvort búnir að gleyma sögunni eða þá í miðjum klíðum við það að tryggja að almenningur geri það. Hér er verið að endurtaka þann leik sem leikinn var í aðdraganda hrunsins þar sem menn kepptust við að reyna að draga úr öllu regluverki eins og það væri gríðarlega alvarlegt og íþyngjandi og þyrfti að passa upp á að það væri helst sem allra minnst. Á því sviði og mörgum öðrum eru menn að reyna að endurtaka þá ömurlegu sögu. Það er líka umhugsunarefni hvernig menn umgangast Ríkisútvarpið og hvernig menn umgangast heilbrigðiskerfið. Það er engu líkara en að menn séu að reyna að sanna einhvern punkt, reyna að draga þannig úr afli þessara stofnana að þær missi fótanna, þær missi flugið. Maður sá til dæmis hvernig var gerð raunveruleg atlaga að Ríkisútvarpinu með skýrslu sem starfshópur undir forustu Eyþórs Arnalds, innanbúðarmanns í Sjálfstæðisflokknum, vann núna í haust. Það var ekkert annað en vandlega undirbúin atburðarás og atlaga að stofnuninni þar sem með mjög ósanngjörnum hætti voru dregnar fram einhverjar tölur sem áttu að sýna fram á að það ætti með einhverju öðru lagi, með einkaframtakinu, að reka stofnunina á miklu hagkvæmari hátt. En þegar menn fóru að rýna í þetta þá voru tölurnar fullkomlega ósambærilegar og alls konar veigamiklum atriðum var búið að sleppa og stinga undir stól og horfa fram hjá til að þetta kæmi nú allt örugglega sem allra verst út fyrir ríkisreksturinn. Ef menn vilja breyta til í þessum efnum, þá eiga þeir auðvitað að vera nógu heiðarlegir til að segja það, koma fram með þá stefnu og reyna að láta kjósa sig með þá stefnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta góða svar. Mig langar til að vekja athygli á áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2014, en þar kemur fram að kvörtunum hjá embættinu hefur fjölgað úr 300 upp í 500 á ári þannig að það er gífurlegt álag á þessa litlu stofnun sem fer með afar mikilvægt vald í samfélaginu, eftirlitsvald, eftirlitshlutverk. Það kemur til dæmis fram að umboðsmaður hefur ekki fé til að sinna frumkvæðisathugunum sem eru náttúrlega og þurfa að vera grundvöllur fyrir starfi umboðsmanns Alþingis. En einnig segir í þessu áliti, með leyfi forseta: „Í því sambandi var rætt um samhengi fjárveitinga til umboðsmanns og stöðu framkvæmdarvaldsins í tengslum við frumkvæðisathugun á lekamálinu svokallaða sem hafði grundvallaráhrif í stjórnsýslunni.“ Einnig segir að umboðsmaður þurfi að vera fjárhagslega sjálfstæður. [[Forseti hringir.]]Er það álit hv. þingmanns að það þurfi að gera betur við þær eftirlitsstofnanir sem við erum með [[Forseti hringir.]]eða er það kannski bara pólitískur vilji núverandi ráðamanna að grafa undan þeim?
Virðulegi forseti. Þetta hefur auðvitað verið greint og skilgreint af stjórnmála- og þjóðfélagsrýninum Noam Chomsky sem sérstök aðferðafræði til að afhenda stofnanir einkaaðilum. Grafa undan þeim og gera fólk andsnúið þeim og reitt og þannig er hægt að halda áfram með einkavæðinguna. En í tilfelli umboðsmanns Alþingis verður maður að taka undir það álit sem kom frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í þessari viku. Það verður að tryggja nægt fjármagn fyrir stofnunina til að standa undir sínu hlutverki. Við höfum séð það á síðustu mánuðum og missirum hversu mikilvægt það er að hafa slíka stofnun sem getur verið sjálfstæð og sinnt sínu hlutverki af kostgæfni.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja að það var undarlegt yfirbragð á ræðu hv. þm. Róberts Marshalls og það um fjárlögin. Í staðinn fyrir að fjalla raunverulega um fjárlögin þá var fyrst og fremst fjallað um það hvernig orðalag forsætisráðherra væri, hvernig andleg heilsa formanns fjárlaganefndar væri o.s.frv. Það var eiginlega ekkert um efni frumvarpsins. Hv. þm. Róbert Marshall minntist nú á mig og taldi að ég væri að bera saman ósambærilegar aðstæður sem síðasta ríkisstjórn var í árið 2009 og núna, þegar ég flutti ræðu hér með miklum látum fyrir tveimur dögum eða svo. En ástæðan fyrir þeirri ræðu var einmitt þessi orðræða sem hv. þm. Róbert Marshall hafði svo miklar áhyggjur af, orðræða stjórnarandstöðuþingmanna um að við þingmenn meiri hlutans værum siðlausir og fullir af mannvonsku. Það er að vissum hluta hægt að bera saman aðstæðurnar þá og nú. Mér finnst alveg ótrúlegt að menn sem voru í þeirri stöðu að fara í mikinn niðurskurð á þeim tíma, sem ég vissi að þurfti, niðurskurð á öllu, séu núna svona uppteknir af forgangsröðun í kringum heilbrigðiskerfið og lífeyriskerfið, því að maður hafði ekki á tilfinningunni að þeir væru það þegar sú stjórn var 2009. Menn skáru hlutfallslega meira niður í þessum málaflokkum sem eru svo mikilvægir núna og fóru í kostnaðarsamar aðgerðir kringum aðildarumsókn í ESB, kringum það að breyta stjórnarskránni, fara í grænt hagkerfi o.s.frv. [[Gripið fram í.]]Nei, í staðinn fyrir að bæta í lífeyriskerfið og spítalann þá var komið með margra milljarða króna hugmyndir um grænt hagkerfi í fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar vinstri meiri hlutans. Þannig var þetta.
Virðulegi forseti. Það var auðvitað þannig að með tillögum nefndar um græna hagkerfið voru fulltrúar allra flokka sem skiluðu samhljóða 50 tillögum til þingsins. Það var ekki eitthvert verkefni vondu vinstri stjórnarinnar sem hv. þingmaður er að tala um. En ég stend við það að samanburður hv. þingmanns á framlögum, aðbúnaði og aðstæðum öryrkja og lífeyrisþega núna, eftir fimm til sex ára uppgangstíma í íslensku efnahagslífi, við árið 2009 eftir mesta hrun efnahagsins í lýðveldissögunni er fullkomlega út í hött. En ég skal sakir vináttu okkar fara út í þann samanburð engu að síður. Á árinu 2009 voru sett sem hlutfall af vergri landsframleiðslu 7,5% í heilbrigðismál og á árinu 2014, fjórum árum síðar eftir fjögur jákvæð hagvaxtarár var hlutfallið 7%. Sá er samanburðurinn.
Hvernig var það 2010?
Hvernig ætlar hv. þingmaður að svara því?
Segðu okkur hvernig það var 2010.
Ég er alveg viss um að hv. þm. Óli Björn Kárason getur sett sig á mælendaskrá og flutt mjög gagnmerka ræðu en ég er að bera saman tvö ár og það er samanburður sem hv. þm. Óli Björn Kárason ókyrrist mjög yfir og finnst óþægilegt að heyra og fer þess vegna að gaspra fram í í þingsal, en þetta er einfaldlega svona. Þetta er fullkomlega sambærilegt. En þær aðstæður að stýra málum eftir fimm til sex ára hagvaxtarskeið eða vera búinn að missa efnahagslegt sjálfstæði og búa til fjárlög með rúmlega 100 milljarða kr. niðurskurði í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn eru ekki sambærilegar og það er ekki sanngjarnt og það veit auðvitað hv. þingmaður.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim vandamálum sem menn stóðu frammi fyrir 2009 en engu að síður var svo margt í fjármálastjórn síðustu ríkisstjórnar sem benti ekki til þess að menn hefðu sérstaklega mikinn áhuga á því að forgangsraða í þágu þessara stofnana eins og spítalans og lífeyrisþega. Vissulega hefur hagvöxtur aukist en hvað hefur þessi ríkisstjórn líka bætt í raunverulega? Hvað hefur verið bætt miklu í Landspítalann á þessum þremur árum? Það eru rúmlega 30%. Svo koma menn og halda því fram að við séum ekkert að gera. Hver hefur kaupmáttaraukning lífeyrisþeganna verið? Það er augljóst að ríkisstjórnin hefur verið að forgangsraða í þessa þágu og látið önnur mikilvæg verkefni bíða. Menn geta ekki haldið neinu öðru fram. Þetta er bara veruleikinn. Og að koma svo hingað og saka aðra um - að vísu var hv. þingmaður ekki á staðnum þá - siðleysi og mannvonsku, ég hefði haft miklu meiri áhyggjur af þeirri orðræðu en einhverri blaðagrein forsætisráðherra.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað átakanlegt fyrir hv. þingmenn Brynjar Níelsson og Óla Björn Kárason að tala um árin 2009 og 2010 í íslenskri stjórnmálasögu og hagstjórn vegna þess að það sem gerðist þá kollvarpar öllum kenningum hægri manna um hagstjórn vinstri manna, að þeir séu gersamlega ófærir um niðurskurð, þeir séu gersamlega ófærir um að sýna aðhald í ríkisrekstri. Það sem gerðist eftir að menn þurftu að skera niður um rúmlega 100 milljarða var að á árinu 2010 var hagvöxtur, ári síðar.
Hann var nú ekki …
Engu að síður var það hagvöxtur, hv. þingmaður, þú getur ekki neitað því - hv. þingmaður getur ekki neitað því, svo ég leiðrétti mál mitt, virðulegi forseti, og ávarpi þingmenn ekki beint. Þannig var það. Það hlýtur að vera mjög erfitt fyrir hv. þingmenn að horfa framan í það en þannig er það engu að síður og það er út af ákvörðunum sem teknar voru á þessum tíma og það er út af því aðhaldi sem þá var sýnt sem menn eru í þeirri stöðu sem þeir eru í í dag. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Því miður er það þannig að sá meiri hluti sem hér er við völd núna er að spilla þessu öllu með kæruleysi og lélegum vinnubrögðum.
Virðulegur forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir þessa yfirgripsmiklu og málefnalegu umræðu um fjárlög fyrir komandi ár, sem er auðvitað fullt tilefni til. Hér er á ferðinni mikilvægasta frumvarp sem þingið fær til umfjöllunar á hverju ári og snertir alla þætti þjóðlífsins. Það er því ástæða til að þakka líka fjárlaganefnd fyrir þá miklu vinnu sem hún hefur á undanförnum vikum og mánuðum lagt í að reyna að gera frumvarpið betur úr garði en það var þegar það kom hingað inn enda var að ýmsu leyti ekki vanþörf á. Það endurspegla einar 300 breytingartillögur nefndarinnar og er ástæða til að taka það fram að þar er að finna margar ágætar tillögur sem sannarlega er vert að styðja við afgreiðslu frumvarpsins að lokinni 2. umr. Það hefur verið mikilvægur þáttur í fjárlagagerð að fá hingað gesti hvaðanæva að til að benda á það sem betur megi fara í fjárlögum fyrir komandi ár og gefa sveitarstjórnum um landið líka færi á því að benda á það sem taka þurfi á í héraði og á hvað þyki halla. Auðvitað hafa fjárlaganefndarmenn, einkum stjórnarmeirihlutans, verið misatkvæðamiklir. Tillögurnar sem snúa að Norðvesturkjördæmi eru nokkuð fyrirferðarmiklar þetta árið og er engin ástæða til að amast við því enda er full ástæða til, eftir lítinn hagvöxt á stórum svæðum þar, að taka til hendinni núna þegar betur árar í ríkisrekstrinum. Hafandi sagt þetta verður að gera alvarlegar athugasemdir við ýmislegt í verklagi fjárlaganefndar, ekki síst forustu nefndarinnar. Þar er fyrst til að taka hversu óhönduglega hefur verið staðið að öllum áætlunum um starfið og hversu óhóflega langan tíma þessi vinna hefur tekið á haustþinginu. Við réðumst í þær breytingar að flytja þinghaldið fram um tæpan mánuð og fá fram öll fylgifrumvörp fjárlagafrumvarpsins í þingbyrjun til að gera forustu fjárlaganefndar kleift að skipuleggja starfið og ljúka því á sæmilegum tíma. Það hefur ekki gengið eftir. Þessi rúmi mánuður dugði ekki til að ljúka verkefninu sem nefndin hafði með höndum heldur var farið tíu daga fram yfir þann verktíma sem nefndinni var áætlaður. Núna erum við því miður komin aftur í þá gamalkunnugu stöðu að fjalla um fjárlög, ekki í 3. umr. heldur í 2. umr., á kvöld- og næturfundum seint í desembermánuði með tilheyrandi mistökum, ófullnægjandi upplýsingum og ónógum undirbúningi. Það er algerlega óþolandi að forusta fjárlaganefndarinnar sé þannig þegar búið er að gera alveg sérstakar ráðstafanir til að hún hafi meiri tíma en nokkur fjárlaganefnd hefur haft til að koma málinu tímanlega til umfjöllunar í þinginu þannig að vanda megi umfjöllunina í þingsal og milli 2. og 3. umr. eins og kostur er. Það er enn sérkennilegra að við skulum vera komin í þessa stöðu þegar núverandi ríkisstjórn hefur nánast engin önnur mál lagt fram á þessu haustþingi. Þetta fjárlagafrumvarp hefur nánast verið eina viðfangsefni haustþingsins og eigi að síður hefur ekki tekist að ljúka því tímanlega eða skammlaust. Það sem er verst eru mistökin og þau óvönduðu vinnubrögð sem slíku sleifarlagi fylgja. Nú ætti haustþingi að ljúka í dag en sakir vinnubragðanna eru enn að koma fram hlutir sem vantar í frumvarpið, enn að koma fram upplýsingar um að gögn skorti, enn að koma fram sjónarmið í stjórnarmeirihlutanum um að frumvarpið eigi ekki að vera eins og það liggur fyrir heldur einhvern veginn allt öðruvísi og okkur er meira að segja sagt að frumvarpið muni taka gríðarlegum breytingum á milli 2. og 3. umr., tengt stöðugleikasamningunum trúi ég. Það eru breytingar sem koma ekki fram fyrr en þingið á að vera farið heim og umfjölluninni lokið. Svo dapurleg eru vinnubrögðin að í gær tilkynnti formaður fjárlaganefndar að mistök væru í frumvarpinu, fyrir utan allt hitt, sem sagt hrein og bein mistök í frumvarpinu upp á 1.192 millj. kr. Ef þingið hefði verið að fara heim í dag þá væri rétt á mörkunum að það hefði tekist að leiðrétta þau mistök. Þessi einu mistök, nú vitum við ekki hvað á eftir að koma í ljós við frekari umfjöllun málsins, leiða einfaldlega til þess að afkoma ríkissjóðs versnar sem því nemur. Menn lögðu af stað með rangar tölur þegar þeir settu sér markmið um fjárlagagerðina því að það var svo illa staðið að frumvarpsgerðinni. Það er náttúrlega ekki hægt með þingmál nr. 1, fjárlög íslenska ríkisins, að á aðventunni komi í ljós prentvilla upp á 1,2 milljarða. Það er hvorki meira né minna en nærri 2 prómill af rekstri íslenska ríkisins, nærri því að vera 0,2% af 700 milljarða umsvifum ríkissjóðs. Ég trúi því og treysti að sú neyðarlega staða sem fjármálaráðherra og fjárlaganefnd eru í með þetta frumvarp verði til þess að menn endurskoði hvernig þeir standa að verki. Þetta er með engu móti boðlegt. Hvernig eigum við að geta treyst öðrum tölum í frumvarpinu og öðrum upplýsingum ef þar er prentvilla upp á 1.192 milljónir sem uppgötvaðist í gær? Það er ýmislegt í þessari vinnu sem gefur manni tilefni til að ætla að það kunni að vera fleira af þessu tagi, m.a. er enn þá verið að kalla eftir gögnum og það er enn þá verið að boða umfangsmiklar breytingartillögur. Stjórnarþingmenn eru enn þá að greina frá því í ræðustól að þeir styðji einhverjar breytingar á frumvarpinu eða hafi sjálfir hugmyndir um að það eigi ekki að ráðast í ákveðna hluti eða eigi að ráðast í ákveðna hluti, fyrir utan tugmilljarða breytingar, reikna ég með, a.m.k. milljarða breytingar á milli 2. og 3. umr. sem ekki eru fram komnar. Þyngst af öllu þessu þykir mér að fjárlaganefnd skyldi síðast í fyrradag, hygg ég, afboða á síðustu stundu kvöldfund sem settur var með Landssambandi eldri borgara og Öryrkjabandalagi Íslands. Hvers vegna? Vegna þess að forusta fjárlaganefndar þurfti að láta tvö ráðuneyti vinna fyrir sig gögn um ákvarðanir í lífeyrismálum aldraðra og öryrkja. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur að forusta fjárlaganefndar taldi sig ekki hafa í höndunum fullnægjandi gögn, fullnægjandi talnalegar upplýsingar, fullnægjandi samanburð um lífeyriskjör fyrr og nú en hafði engu að síður tekið ákvörðun um kjör tugþúsunda manna á þeim gögnum sem hún áður hafði og taldi augljóslega ekki næg til að halda fund í nefndinni. Ef svona er að verki staðið er skiljanlegt að frumvarpið kalli á þau viðbrögð sem það hefur vakið í samfélaginu varðandi mjög marga þætti, ekki síst fyrir það hvernig farið var með Landspítalann og Ríkisútvarpið, lykilstofnanir í samfélaginu, en ekki síður lífeyriskjör fyrrnefndra hópa. Það verður enn fremur að gera alvarlegar athugasemdir við með hvaða hætti hefur verið haldið utan um vinnuna af hálfu forustu nefndarinnar. Það er satt að segja ekki boðlegt að formenn þingnefnda séu að rífast um það við landssamtök lífeyrisþega hvernig kjör lífeyrisþeganna eru. Sá veit það náttúrlega best sjálfur er eldurinn á brennur og enginn bragur að því að verið sé að rengja það sem slík samtök setja fram gagnvart þinginu. Enn síður er hægt að sitja undir þeirri meðferð án þess að mótmæla henni sem forstjóri Landspítalans þurfti að sæta hjá nefndinni. Talað var um andlegt ofbeldi þegar trúfastir embættismenn íslenska ríkisins, sem falið hefur verið ábyrgðarmikið hlutverk um að gæta að einhverri mikilvægustu stofnun samfélagsins, Landspítalanum, og rekstri hennar, komu fyrir þingnefnd og greindu eins vel og þeir gátu frá því hvaða þarfir hefðu með fyrirliggjandi frumvarpi verið uppfylltar og hverjar ekki. Þá þurftu þeir að sæta slíku umtali. Virðulegur forseti. Þetta þarf ekki að vera svona. Fjárlagafrumvarp getur verið umdeilt, alveg sama hvaða ríkisstjórn leggur það fram. Það geta verið ýmis sjónarmið og ólíkar skoðanir á því. Fjárlaganefnd á að virða þær skoðanir. Menn geta haft aðrar skoðanir og þá lýsa þeir þeim bara. En slík skilaboð til gesta Alþingis eru beinlínis hættuleg vegna þess að þau letja menn í að greina þinginu frá því hvað þurfi að bæta, hvar sé mistök að finna í frumvarpinu og hvað geti bitnað á borgurum. Skilaboðin eru augljós. Því er illa tekið ef ábendingar koma um það sem betur megi fara. Það er ógn við hina þinglegu meðferð málsins vegna þess að í lýðræðissamfélagi okkar er undirstaðan fyrir þinglegri meðferð fjárlagafrumvarps að fjármálaráðherra leggi það fram á fyrsta degi þings og þjóðinni sé gerð grein fyrir frumvarpinu. Eftir þann tíma eiga allir að geta komið á framfæri athugasemdum og ábendingum um það sem betur má fara, enda vita allir að fjölmargt má betur fara. Meiri hlutanum í fjárlaganefnd fundust ein 300 atriði í frumvarpinu mega betur fara. Hann flutti sjálfur 300 breytingartillögur. Það er mikilvægt að þetta verklag, ef verklag skyldi kalla, sé endurskoðað um leið og menn reyna að koma í veg fyrir að svona alvarleg mistök verði aftur. Ég held að það megi heita einsdæmi að prentvilla upp á 1,2 milljarða finnist í fjárlögum í desember [[Hlátur í þingsal.]]og sömuleiðis þegar menn taka á tímaþættinum í málinu. Það er sem betur fer til meðhöndlunar í þinginu frumvarp um opinber fjármál. Það breytir auðvitað að verulegu leyti stöðu fjárlaganefndar og færir að talsverðu leyti vinnslu mála meira til Stjórnarráðsins, í ráðuneytin og til fagfólks. Sumir hafa haft efasemdir um það en við skulum vera bjartsýn á að það verklag geti skilað okkur framförum. Það er líka mikilvægt að við reynum að tileinka okkur að vinna fjárlögin ekki að mestu leyti um þessar einstöku breytingartillögur, eins og þær sem við erum að fjalla um hér við 2. umr., heldur um hina stóru ramma, áætlanir til lengri tíma, um afkomu ríkissjóðs frekar en einstakar litlar fjárveitingar hér og þar. Það sem veldur ákveðnum áhyggjum þegar við horfum yfir þróun ríkisfjármálanna á þessu kjörtímabili er sá takmarkaði árangur sem náðst hefur í ríkisrekstrinum þrátt fyrir að við höfum búið við mikinn hagvöxt um langt árabil, allt frá því snemma á síðasta kjörtímabili, sem skilar auðvitað verulega auknum tekjum til ríkissjóðs. Þrátt fyrir það erum við jafnframt með til umfjöllunar í þinginu frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2015 og þar er niðurstaðan satt að segja ekki björguleg. Þrátt fyrir að hráefnaverð sé í lágmarki á heimsmörkuðum, sérstaklega olíuverð sem kemur sér vel fyrir íslenskan þjóðarhag, þrátt fyrir að aflagæftir séu góðar, verð á fiskmörkuðum hátt og ýmislegt í ytra umhverfinu sé okkur flestallt hagfellt þá væri halli á ríkissjóði á yfirstandandi ári ef ekki væri verið að taka gríðarlega mikinn arð út úr Landsbankanum - það væri halli á rekstrinum sjálfum ef ekki væri verið að taka 26 milljarða út úr Landsbankanum. Það verður að vera okkur öllum umhugsunarefni. Við áttum að læra það í hruninu að á tímum eins og núna, þegar allir helstu þættir sem hafa áhrif á það hvort vel gengur eða illa árar í okkar samfélagi eru hagstæðir, ýmiss konar ytri aðstæður, er einmitt nauðsynlegt fyrir okkur að vera með afgang, að leggja fyrir í hlöðu, að eiga eitthvað til hinna áranna sem verða mögur. Hagstæð ytri skilyrði koma og þau fara. Ef við sýnum ekki fyrirhyggju og ráðdeildarsemi þegar vel stendur á eins og nú þá getur það bitnað harkalega á okkur þegar aðstæður verða óhagstæðar. Hvað skýrir að á síðasta kjörtímabili, þegar landsframleiðsla var umtalsvert minni, var reksturinn þegar kominn í núll en afgangurinn hefur ekkert aukist allt þetta kjörtímabil? Það skýrist af því að ríkisstjórnin hefur verið að lækka skatta á efnamesta fólkið í landinu og síðast en ekki síst á útgerðina sem má helst við skattbyrðinni. Það er mikill vandi fyrir stjórnmálin og fyrir lýðræðið ef menn telja það vera líklegra til vinsælda í næstu kosningum að fá atbeina áhrifaafla í samfélaginu og lækka fremur skatta á þá sem helst geta borgað frekar en leggja til hliðar til mögru áranna. Hér er ekki um neinar smáupphæðir að ræða. Það verður enn sárgrætilegra þegar hér stendur upp hver stjórnarþingmaðurinn á fætur öðrum og segist gjarnan vilja verja meiri fjármunum til brýnna samfélagsmála en hann hafi þá ekki tiltæka, eins og til aldraðra og öryrkja, til Landspítalans og fjölmargra annarra málefna. Hvers vegna hefur stjórnarmeirihlutinn þá ekki tiltæka? Það er af sömu ástæðu. Hann hefur fellt niður eða ekki framlengt skatta sem skiluðu ríkissjóði Íslands verulega miklum tekjum og hefðu getað nýst til að gera þá góðu hluti fyrir aldraða og öryrkja og fyrir Landspítalann sem stjórnarþingmennirnir segjast vilja gera en gera ekki og til að leggja fyrir til mögru áranna. Auðlegðarskatturinn er eitt gott dæmi, skattur sem settur var á til jafnlengdar við gjaldeyrishöftin og framlengdur jafnan eins og gjaldeyrishöftin. En núverandi stjórnarmeirihluti kaus að framlengja ekki þó að höftin hefðu verið framlengd. Þar er um að ræða tekjur sem komu til ríkissjóðs frá um 5 þús. ríkustu heimilunum í landinu. Virðulegur forseti. Ég minni á að það er alþjóðlegt pólitískt vandamál að auður hinna allra ríkustu í löndunum er að aukast ár frá ári og misskiptingin að vaxa ár frá ári og öflugustu leiðirnar við því að draga úr þeirri hættu að 1% ríkasta fólksins sogi til sín allar eignirnar smátt og smátt með tímanum er einmitt að skattleggja þær sömu eignir og ekkert er eðlilegra eftir þau gríðarlegu áföll sem hér hafa dunið yfir en að einmitt þeir sem best standa leggi sérstaklega af mörkum meðan við erum að komast út úr vandanum, meðan við erum að brjótast út úr gjaldeyrishöftunum og meðan við erum að vinna á skuldunum og byggja upp varaforða til að eiga næst þegar við þurfum á því að halda vegna þess að þannig og aðeins þannig getum við forðað því að við þurfum nokkru sinni aftur að ráðast í jafn heiftarlegan niðurskurð og nauðsynlegt var að gera eftir hrunið 2008. Þar varð að ráðast í þann heiftarlega niðurskurð vegna þess að það var ekki í neina varasjóði að sækja. Af því þurfum við að læra. Eitt af því sem við þurfum að hafa auga á í þessu samhengi, og ég beindi fyrirspurn til fjármálaráðherra nýverið um, er það sem kallað er því tæknilega nafni sveifluleiðréttur frumjöfnuður, hagsveifluleiðréttur frumjöfnuður. Það sýnir okkur í raun og veru hvernig rekstur ríkissjóðs er að þróast frá ári til árs þegar litið er fram hjá hagsveiflunni og litið er fram hjá góðæristekjunum. Það er ánægjulegt að yfir tíu ára tímabil er hann jákvæður um 2–3%. Við sjáum ekki hættumerki um að sveifluleiðréttur frumjöfnuður sé að verða neikvæður, a.m.k. ekki enn en auðvitað gætu óvænt áföll á næsta ári eða þarnæsta snarlega breytt því. Það var einmitt eitt af sjúkdómseinkennunum hér fyrir hrun, þegar menn töldu góðærið vera orðið svo botnlaust að það mætti ganga endalaust á ríkissjóð og afsala honum tekjum og létta sköttum af ýmsum forréttindahópum, þá varð þessi jöfnuður neikvæður. Ég hvet þingmenn til að kynna sér svar fjármálaráðherra og hafa augun á þessum bolta því að það skiptir okkur svo gríðarlega miklu máli að hinn undirliggjandi rekstur ríkissjóðs sé í lagi og við látum ekki glepjast af því þó að enn ein bólan komi og lækkum skatta enn frekar en orðið er þannig að ríkissjóður hafi enga varasjóði af að taka og sé að auki kominn í neikvæðan undirliggjandi rekstur. Annar tekjustofn sem er algerlega óforsvaranlegt að menn hafi látið frá sér er lækkunin á veiðigjöldum, einkum og sér í lagi þegar þeir koma hér hver á fætur öðrum og segja okkur að þeir vildu svo gjarnan gera meira og betur fyrir hinn og þennan en þeir hafi bara ekki fjármuni til þess, þeir geti ekki gert það. Það er auðvitað ekkert annað en hróplegt að þegar afkoman af útgerðinni er eins og hún hefur aldrei verið fyrr í lýðveldissögunni ár eftir ár og þegar hún er í fullum færum til að skila miklum hagnaði, arði til eigenda sinna og umtalsverðum veiðigjöldum í ríkissjóð þá skuli menn samt ákveða að lækka þau. Þeir tóku samt jákvæða ákvörðun um að lækka sérstaklega það sem þessi hópur var að greiða í auðlindasjóð okkar Íslendinga, ríkissjóð. Það er ekki hægt að taka alvarlega þá sem hafa greitt atkvæði með því að lækka framlag útgerðarinnar í ríkissjóð en segjast síðan ekki hafa peninga til að ráðast í meiri úrbætur á kjörum stórra hópa í samfélaginu eða á mikilvægum heilbrigðisstofnunum eða öðru slíku því að pólitík snýst um forgangsröðun. Það er alveg ljóst fyrir hverja er forgangsraðað. Það er forgangsraðað fyrir 5 þús. efnuðustu heimilin í landinu og það er forgangsraðað fyrir útgerðarmennina. En Landspítalinn, aldraðir og öryrkjar og ýmislegt annað liggur eftir. Virðulegur forseti. Núna erum við sem betur fer á tímum þar sem hægt er að forgangsraða, þökk sé þrotlausu uppbyggingarstarfi á síðasta kjörtímabili, ekki bara þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat heldur auðvitað líka og ekki síst fyrirtækjanna í landinu og fólksins þá hefur með ýmsum fjárfestingum, með efnahagssamstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, með ýmsum fjárfestingum í nýjum verksmiðjum sem lagður var grunnur að á síðasta kjörtímabili tekist að stækka kökuna svo mikið að hægt er, ef vilji væri fyrir hendi, að forgangsraða með þessum hætti. Það er auðvitað ekki of seint. Ég hvet þess vegna stjórnarþingmenn til að skoða hug sinn vel. Ég vil trúa því að þeim hafi mörgum orðið ljóst við umfjöllun um þetta frumvarp undanfarna daga og vikur að alvarlegir meinbugir eru á frumvarpinu sem lúta ekki síst að þessum atriðum, öldruðum og öryrkjum, Landspítalanum, ýmsum þáttum raunar líka enn þá í menntakerfinu og öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins sem mikilvægt er að bæta úr. Það er einfaldlega þannig að það er hægt að bæta úr þeim ef menn eru tilbúnir til að taka tekjur inn á móti þeim útgjöldum, annaðhvort í gegnum veiðigjöldin eða í gegnum auðlegðarskattinn. Ef það er hjartans sannfæring manna að það eigi að bæta kjör aldraðra og öryrkja meira en gert er ráð fyrir í frumvarpinu og með sama hætti og annarra í samfélaginu þá er ekkert að vanbúnaði að gera það. Þarf bara að flytja hér breytingartillögur við annaðhvort 2. umr. um fjárlög ellegar við 3. umr. um fjáraukann eða fjárlögin. Tækifærin eru þarna. Það eru þingflokksfundir í næstu viku, bæði hjá Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum. Það er ekki hægt að taka það alvarlega ef menn ætla svo að koma aftur og segja: Nei, við viljum ekki hafa sömu tekjuöflun í ríkissjóði eins og var þegar við komum að. Við viljum létta sköttum af auðmönnum og útgerðinni en samt mundum við gjarnan vilja hækka aldraða og öryrkja frá sama tíma og aðrir - vegna þess að ef maður ákveður að lækka veiðigjöldin og auðlegðarskattinn vitandi að það þýði að maður geti ekki hækkað kaup aldraðra og öryrkja eins og annarra í samfélaginu frá sama tíma og maður veit að það þýðir að það verður ekki haldið í horfinu á Landspítalanum, það verður ekki hægt að setja inn fjárveitingar fyrir aukinni þjónustuþörf vegna fleiri aldraðra í landinu, ekki til nauðsynlegs viðhalds á spítalanum o.s.frv., þá er engin meining með því að segja að menn vilji það ekki ef þeir eru ekki tilbúnir til að afla teknanna sem til þarf. Á tekjuhliðinni er sömuleiðis ýmislegt smærra sem vert er að gera athugasemdir við. Það er full ástæða til að gagnrýna hvaða hópar hafa notið breytinga í tekjuskattinum því að það eru sannarlega ekki þeir lægst launuðu og þeir sem mest þurfa á að halda. Það er líka grátlegt, vil ég leyfa mér að segja, að sjá einstakar aðrar tekjuaflanir eða skort á þeim. Eitt sem vert er að nefna eru tekjur okkar af ferðaþjónustu. Það var enn ein ákvörðun stjórnarmeirihlutans þegar hann tók við að afþakka tekjur. Skrýtnasti hópurinn sem stjórnarþingmennirnir ákváðu að afþakka tekjur frá voru erlendir ferðamenn. Nú hefur erlendum ferðamönnum fjölgað sem aldrei fyrr; 1,3 milljónir ferðamanna eru tölur sem við erum farin að sjá, sem við hefðum fyrir ekkert mjög mörgum árum aldrei trúað að væru svo skammt undan. Það er ekki síst að þakka því uppbyggingarstarfi sem ráðist var í á síðasta kjörtímabili í kjölfar gossins í Eyjafjallajökli. En stjórnarþingmennirnir ákváðu að veita öllum þessum mikla straumi erlendra ferðamanna sérstakan afslátt frá virðisaukaskatti, að það væri sérstök ástæða til þess að þeir borguðu lægri virðisaukaskatt hér á landi en við Íslendingar gerum almennt. Er þó vandi okkar síst sá að við þurfum að fjölga ferðamönnum, heldur þvert á móti einmitt sá að við þurfum að auka tekjur okkar af hverjum og einum ferðamanni. Þess vegna er full ástæða til þess að auka nokkuð við gjaldtöku ríkissjóðs, sameiginlegs sjóðs okkar, af þessum ferðamönnum. En látum vera, þetta var ein af ákvörðununum enn sem hefur orðið til þess að stjórnarþingmennirnir eiga engan pening fyrir þau góðu málefni sem þeir segjast þó styðja. Það átti að minnsta kosti að láta ferðamennina borga þann kostnað sem af veru þeirra hér leiðir, leggja á þá sérstök gjöld sem gætu staðið undir því. Það var heldur ekki mjög flókið mál. Rétt eins og hækkunin á virðisaukaskatti sem var býsna einföld framkvæmd, virðisaukaskattskerfið gott og öflugt tekjuöflunarkerfi, þá hefur það legið fyrir allt þetta kjörtímabil að vildu menn ekki fara virðisaukaskattsleiðina væri önnur tekjuöflunarleið sem hægt væri að fara, sem er gistináttagjaldið. Hann er óhæfilega lágur, hann er 100 kr. hygg ég á hverja gista nótt. Hann mætti hæglega með einni ákvörðun margfalda og skila verulegum tekjum í ríkissjóð til að mæta þeim kostnaði sem af þessu hlýst og skapa með því líka svigrúm til að ráðast í þau góðu verkefni sem stjórnarþingmennirnir segjast vilja fara í en fara ekki í. Það var heldur ekki gert, heldur var farið í einhvern algerlega óskiljanlegan leiðangur sem ég held að hafi heitið náttúrupassi og er nú þegar hillir undir lok kjörtímabilsins að engu orðinn. Við sitjum upp með ekkert nema kostnaðinn og engar tekjur á móti. Það er fyrst og fremst varðandi tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins sem ástæða er til að gagnrýna meiri hlutann harkalega. Þar hafa sannarlega verið margvísleg færi sem hefðu getað gert það að verkum að stjórnarþingmenn hefðu getað haft sóma af því að hækka kaup aldraðra og öryrkja frá sama tíma og okkar sjálfra og láta Landspítalann hafa fé fyrir nauðsynlegu viðhaldi og vegna fjölgunar sjúklinga svo aðeins tvö augljós dæmi séu nefnd. Þegar kemur að tekjunum í frumvarpinu fyrir næsta ár var athyglisvert að heyra ræðu formanns efnahags- og viðskiptanefndar fyrr í dag. Þá setti mann eiginlega alveg hljóðan því að það voru skemmtilegar hugmyndir í þeirri ágætu ræðu um ýmsar tekjur sem afla mætti. En formaður efnahags- og viðskiptanefndar, oddviti Framsóknarflokksins í öðru Reykjavíkurkjördæmanna og þungavigtarmaður í þingflokki Framsóknarflokksins, hlýtur að hafa unnið slíkum hugmyndum brautargengi í aðdraganda þessa frumvarps og þeirrar afgreiðslu sem farið verður í á því í næstu viku. Það dúkkar ekki upp einhvers konar hugmyndabanki á síðasta degi þingsins um 10 sinnum 5 milljarða hér eða 5 milljarða þar eða hvað þetta var allt saman. Látum það svo sem vera, það kryddar alla vega umræðuna þó að það sé kannski erfitt að taka það alvarlega, en eitt verður þó að taka alvarlega og það er andstaða formanns efnahags- og viðskiptanefndar og að ég hélt Framsóknarflokksins alls við það að selja 30% hlut í Landsbankanum. Þá spyr ég aftur um tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins, virðulegi forseti. Hvernig er þetta? Ætlar Framsóknarflokkurinn að greiða atkvæði gegn sölu á 30% hlut Landsbankans í fjárlagafrumvarpinu eða beita sér fyrir því að heimildin verði afnumin eða ætlar hann að afgreiða fjárlögin og hætta svo við að selja eignarhlutinn? Hvernig er þetta eiginlega hugsað? Var líka einhver prentvilla þarna? Er það þannig að formaður efnahags- og viðskiptanefndar og Framsóknarflokkurinn eru á móti því að selja 30% hlut í Landsbankanum en það verður bara samt gert? Er Framsóknarflokkurinn eins konar hanskahólf hjá Sjálfstæðisflokknum? Skiptir stefna hans í þessu efni engu máli? Er hægt að treysta því að Sjálfstæðisflokkurinn hafi sitt fram og geri það sem honum sýnist og að þessir peningar skili sér og það verði jákvæð niðurstaða af fjárlögunum á næsta ári vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn fái að ráða þessu og formaður efnahags- og viðskiptanefndar láti bara ganga fram hjá sér og virða viðhorf sín að vettugi í þessu stóra málefni? Það er að minnsta kosti mjög sérstakt svo ekki sé meira sagt. Það er ýmislegt fleira á útgjaldahliðinni og ekki síst um eignasöluna sem vert er að draga fram. Ég vil hrósa formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir að hann sem er töluglöggur maður og vel að sér um hagstærðir skyldi draga fram í ræðu sinni hvað er svona glórulaust við hugmyndir Sjálfstæðisflokksins um að selja 30% hlut í Landsbankanum. Hann dró það einfaldlega fram að það er vondur bisness af því að formaður efnahags- og viðskiptanefndar er hvað sem öðru líður góður bisnessmaður. Það er vondur bisness af því að ríkissjóður tapar [[Forseti hringir.]]4–5 milljörðum á ári af því. Ríkissjóður fær miklu meiri arð en [[Forseti hringir.]]hann léttir af sér vöxtum með því að selja hlutinn og borga inn á skuldir. Virðulegi forseti. Ég held áfram í næstu ræðu minni.
Forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður hafði áhyggjur af því í ræðu sinni hvernig væri komið fyrir tekjuöflun ríkissjóðs og hvernig horfurnar væru fyrir ríkissjóð til framtíðar litið. Ég hef sömu áhyggjur. Mér finnst hrikalega slakt að skila fjárlagafrumvarpi til næsta árs með ósk um að það verði á sléttu, þ.e. á núlli, fjórða árið í röð. Það er núna orðið bundið því að við fáum arðgreiðslu úr Landsbankanum, þ.e. undirliggjandi rekstur er ekki að skila þessu. Á fjárlögum í ár er á núvirði 140 milljarða meiri tekjur en voru á fjárlagaárinu 2010 - 140 milljörðum meiri tekjur. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hann telji að slíkt [[Forseti hringir.]]háttalag með fjármuni ríkisins núna, að eiga [[Forseti hringir.]]ekki fyrir rekstri nema í gegnum arðgreiðslur, muni undirbúa ríkissjóð fyrir [[Forseti hringir.]]minnstu niðursveiflu eða hagsveiflu í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Því er fljótsvarað. Þetta er enginn undirbúningur. Dæmið sem við getum til að mynda haft fyrir okkur í okkar hversdagslífi er tiltölulega einfalt. Nú vill svo heppilega til að bensínlítrinn er með allra lægsta móti, 36 dollarar á markaði í New York í gær. Það er verð sem var fyrir ekki löngu síðan um og yfir 100 dollurum, þrefalt hærra. Þetta er gríðarlegur útgjaldaliður fyrir íslenskt þjóðarbú, sérstaklega vegna útgerðarinnar. Sveiflur í því efni gætu einfaldlega haft mjög alvarleg áhrif á allar þær forsendur sem þetta frumvarp byggir á. Þá væri auðvitað mikilvægt að hafa lagt til hliðar þegar betur áraði, eins og nú gerir, [[Forseti hringir.]]en því miður gerir reksturinn það ekki.
Virðulegur forseti. Á bls. 71 og 72 í fylgiskjali fjárlagafrumvarpsins, í Stefnu og horfum, má sjá að boðaðar skattalækkanir og áætlaðar skattalækkanir inn í framtíðina skipta tugum milljarða króna. Uppsafnað, þ.e. með þeim breytingum sem fyrirætlaðar eru núna auk þeirra breytinga sem þegar hefur verið ráðist í, ég held bankaskattinum þar fyrir utan, þá erum við að tala um skattalækkanir eða nettóniðurstöðu upp á 15 milljarða á árinu 2015, 25 milljarða á árinu 2016, 30 milljarða 2017 og svo árin þar á eftir minni tekjur. Það má líka sjá í þessu skjali að frumtekjurnar, þ.e. það sem við eigum eftir af rekstrinum til að borga af lánum og vöxtum, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu eru farnar ofan í 27%. [[Forseti hringir.]]Það þýðir aftur að frumútgjöldin [[Forseti hringir.]]sem eru ætluð til rekstrar á innviðum samfélagsins verða þar fyrir neðan. Þar með erum við komin 3–4% undir aðrar Norðurlandaþjóðir [[Forseti hringir.]]og erum farin að nálgast lönd sem við höfum aldrei borið okkur saman við áður.
Virðulegur forseti. Það er kannski ekki verst að lækka skatta í sjálfu sér, ef við gætum gert það og samt lagt nokkuð til hliðar væri það út af fyrir sig jákvætt eða ef verið væri að lækka skatta þar sem máli skiptir, á lágtekjufólk, á millitekjufólk, og auka við barnabætur og vaxtabætur og þess háttar þætti. Virðulegur forseti. Það allra versta er að það er verið að lækka skatta á útgerðina sem þarf þess alls ekki með, á 5 þús. ríkustu heimilin í landinu sem sannarlega þurfa þess ekki með og, til að kóróna vitleysuna, á erlenda ferðamenn. Hvers konar forgangsröðun er þetta eiginlega?
Virðulegur forseti. Ég deili undrun þingmannsins á ákvörðunum ríkisstjórnarinnar þegar kemur að tekjuöflun og skil ekki sumar ákvarðanirnar, eins og hv. þingmaður hefur rakið ágætlega og gerði í ræðu sinni. Það er þó einn tekjustofn sem ég hef alltaf verið á báðum áttum með, sem er auðlegðarskatturinn. Ríkisstjórn síðasta kjörtímabils setti auðlegðarskattinn á tímabundið og það kom fljótt í ljós að hann hafði ýmsar óréttlátar hliðar. Menn töluðu um ekkjur sem ættu stór hús en hefðu litlar tekjur og lentu allt í einu í því að borga mjög mikinn skatt sem þær áttu ekki fyrir. Ég deili áhyggjum þingmannsins af því að auður sé að safnast á fárra hendur, [[Forseti hringir.]]en sér hann fyrir sér að hægt sé að hanna auðlegðarskattinn þannig að hann hafi ekki þessa óréttlátu [[Forseti hringir.]]hliðarverkun og setjist þungt á fólk sem á miklar eigur en hefur litlar tekjur?
Virðulegur forseti. Þetta getur vissulega verið áhyggjuefni en var í svo hverfandi mæli þegar að var gáð að stórt áhyggjuefni var það ekki. Það væri þó sjálfsagt að reyna að mæta því, til að mynda með því að hafa einhverjar tekjur sem forsendu fyrir því að fólk greiddi skattinn eða afmarka það með öðrum hætti nánar. Ég vil líka segja að ég hefði alveg talið vera málefnalegt ef stjórnarmeirihlutinn hefði ákveðið að framlengja auðlegðarskattinn sem lægri skatt en þegar hann tók við. Sannarlega gat hann bitið nokkuð í hjá afmörkuðum hópi, en að afnema hann með öllu á tímum sem þessum, í gjaldeyrishöftum, neyðarástandi í efnahagsmálum og þegar stjórnarþingmennirnir telja sig ekki eiga peninga fyrir Landspítalanum og fyrir aldraða og öryrkja, hef ég aldrei skilið.
Virðulegi forseti. Ég hefði viljað sjá auðlegðarskattinn halda áfram í breyttri mynd þannig að hann tæki raunverulega á fólki sem ætti miklar eigur og væri aflögufært um að borga skattinn. Ég hef heyrt eina hugmynd, að það hefði verið hægt að taka húsnæði einfaldlega út fyrir sviga og líta ekki á það sem eigur sem þyrfti að skattleggja með sérstökum hætti og þá hefði kannski verið komið í veg fyrir misrétti. Mig langar að spyrja í síðara andsvari um tryggingagjaldið. Mér finnst mjög óréttlátt hvernig það hefur verið látið halda sér í nánast sömu prósentutölu frá því mikla atvinnuleysi sem var eftir hrun. Ég mundi vilja sjá það lækka. Það er sú skattalækkun sem ég held að sé einna brýnust í umhverfinu eins og það er, eða einna réttlátust. Deilir hv. þingmaður þeirri skoðun? Sér hann fyrir sér að hægt sé að lækka [[Forseti hringir.]]tryggingagjaldið? Hefði hann staðið að því ef hann væri núna í stjórnarmeirihluta og beðið þá kannski með aðrar skattalækkanir?
Virðulegi forseti. Því er fljótsvarað. Lækkun á tryggingagjaldi er skynsamleg og eðlileg aðgerð sem lækkun á veiðigjöldum er ekki, afnám auðlegðarskatts er ekki og það að þora ekki að skattleggja erlenda ferðamenn er auðvitað alls ekki. Aðeins áfram um hitt efnið sem snýr að auðlegðarskattinum. Ég held líka að við höfum látið það ganga allt of langt og stjórnarliðar kannski gengið erinda efnafólks í einhverjum misskilningi af því að sú tugga hefur vaðið uppi að efnafólk vilji ekki borga skatta. Ég held að það sé engin ástæða til að gefa sér það. Ég held að fjölmargir þeirra sem hafa efnast og notið farsældar í lífinu vilji einfaldlega glaðir greiða skatta. Ég bendi á greinar Warrens Buffetts, eins fremsta fjárfestis í heiminum, í því sambandi og greinar Kára Stefánssonar, sem nefndur hefur verið á nafn í þessari umræðu af öðru tilefni, sem dæmi um [[Forseti hringir.]]menn sem mótmæla því að það sé verið að létta af þeim sköttum og vilja gjarnan borga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann rakti ágætlega í ræðu sinni þær miklu breytingartillögur sem hafa verið gerðar við fjárlagafrumvarpið síðan það kom fyrst fram og minntist einmitt á 1,2 milljarða kr. breytingartillöguna sem gleymdist. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að fyrr í dag var skrifað undir samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um fjárhagsramma vegna þjónustu sveitarfélaga við fatlað fólk. Þar er í 6. gr. fyrirvari um samþykkt Alþingis þar sem talað er um að samkomulagið sé gert með fyrirvara um að Alþingi samþykki nauðsynlegar lagabreytingar og breytingar á fjárlögum. Þýðir þetta að við eigum von á enn meiri breytingum nú þegar við ættum í rauninni að vera komin heim í frí?
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá þingmanninum að breytingartillögu er að vænta frá meiri hluta fjárlaganefndar, sem lýtur að verulegum útgjöldum af þessu tilefni. Það dregur fram mistökin, þ.e. prentvilluna, enn frekar þegar að ákveðnum þáttum kemur, eins og fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga eða ákvörðunum um kauphækkanir opinberra starfsmanna eða þeirra sem falla undir kjararáð, því að þá þykir sjálfsagt að ríkissjóður leggi til þann kostnað sem af því hlýst. Það er afgreitt umyrðalaust og umræðulaust í gegnum þingið og stimplað. En þegar á að hækka með sama hætti bætur aldraðra og öryrkja eru allt í einu ekki til peningar, þá er því ekki bara rennt í gegn og stimplað, þá þarf að fara og fjármagna það sérstaklega, sem þarf ekki þegar verið er að borga afturvirkar kauphækkanir fyrir okkur, [[Forseti hringir.]]opinbera starfsmenn eða samninga við sveitarfélögin.
Hæstv. forseti. Ég þakka svarið. Mér er svolítið hugleikið hvernig við sem samfélag ætlum að fjármagna rekstur samfélagsins. Mér virðist vera ákveðin nauðhyggja eða eitthvað í gangi þegar er verið að fella niður skatta eða framlengja þá ekki. Sú hugmynd virðist hafa verið uppi, sérstaklega hjá hægri mönnum, að það sé alltaf hægt að bregðast við öllu með því að auka umsvifin og auka veltuna og þá einhvern veginn hrynji eitthvað niður til þeirra sem minna hafa. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er það hugsunarháttur sem við getum leyft okkur? Er það hugsunarháttur sem við getum leyft okkur á 21. öldinni þegar allir helstu ráðamenn heimsins eru saman komnir í París til að takast á við loftslagsbreytingar? Verðum við ekki einmitt að hugsa um það hvernig við skiptum því sem við höfum nú þegar jafnar [[Forseti hringir.]]þar sem hinir efnameiri verða að leggja meira til [[Forseti hringir.]]samfélagsins því að við getum ekki alltaf stækkað kökuna?
Virðulegur forseti. Það er einfaldlega þannig að þau samfélög sem byggt hafa á brauðmolakenningunni eru samfélög sem eru miklu viðkvæmari fyrir efnahagsáföllum og þar sem alls kyns félagslegt misrétti er áberandi. Þau lönd sem hafa þvert á móti byggst á sterkri samneyslu, hafa lagt á skatta og hafa ókeypis almenna velferðarþjónustu heilbrigðis og mennta eru lönd eins og Norðurlöndin. Þau hafa reynst miklu þolbetri til að takast á við efnahagssveiflur. Þau hafa tryggt miklu betri samfélög, öruggari samfélög, samfélög þar sem fólk getur gengið að heilbrigði, menntun og öðrum grundvallarþáttum vísum. Það er enginn vafi að því fordæmi eigum við að fylgja en ekki brauðmolum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir ræðuna. Hv. þingmaður ræddi um hagsveifluna og um það vil ég segja að auðvitað var engin venjuleg hagsveifla hér, hið skarpa hrun sem varð og í raun og veru allt sem gerðist hér, þau áföll sem dundu á öllum og öllu hagkerfinu. Það þurfti að taka á mjög mörgum þáttum til að komast út úr því. Við erum enn að vinna okkur í gegnum það til að bæta hér grunnþjónustuna. Hv. þingmaður talaði mikið um að við værum að afsala okkur tekjum. Varðandi ferðaþjónustuna vil ég segja að ferðamaðurinn er mjög verðnæmur gagnvart kjarnaþjónustunni, fluginu, gistingunni og bílaleigum svo að ég taki dæmi. Það er kjarnaþjónusta og við eigum auðvitað að styðja við atvinnugreinar okkar í uppbyggingu og vexti, sem eru mjög mikilvægar, t.d. útflutningsatvinnugreinar. [[Forseti hringir.]] Hv. þingmaður nefndi jafnframt tekjuskattskerfið. Ég spyr: Skildi ég hv. þingmann rétt að hann teldi þá vegferð [[Forseti hringir.]]að lækka hér tekjuskatt og auka kaupmátt leiða til ójöfnuðar?
Virðulegur forseti. Aðeins um ferðamennina. Það er von að hv. þingmaður reyni að bera í bætifláka þar sem það blasir við hverjum manni að ríkisstjórnin hefur verið algerlega duglaus að taka tekjur af ferðamönnum allt þetta kjörtímabil. Það er vel hægt. Það var afstaða Icelandair á síðasta kjörtímabili, þekki ég sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar, að verðnæmið væri í flugmiðanum en ekki í hótelinu eða bílaleigunni. Þeir ættu að þekkja það, þeir eru umfangsmestir í fluginu, í hótelunum og í bílaleigunum. Þeir lögðu áherslu á að það væri miðinn sem væri það sem hefði áhrif á fjöldann sem hingað kæmi fyrst og fremst, þar lægi verðteygnin. Lækkun á tekjuskatti, þar skiptir öllu máli hverjir njóta þeirrar lækkunar. Hún hefur verið hönnuð þannig að við þingmenn og þeir sem eru í okkar tekjuhópi hafa notið hennar best. [[Forseti hringir.]]Það held ég að efli ekki jafn vel lífskjör og hagvöxt og að lækka skatta á þá sem hafa meðaltekjur og lægri tekjur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum ekki sammála varðandi ferðamanninn. Hann er vissulega verðnæmur gagnvart fluginu en það er fleira sem vegur í ákvörðunum hans þegar kemur að því hvert á að ferðast um heiminn. Lággjaldaflugfargjöldin hafa breytt þessu þannig að á leiðinni út á völl, með alla þessa möguleika um heiminn, þá hjálpar sterk króna okkur vissulega en kjarnaþjónustan þó einna helst. Varðandi tekjuskattinn þá ætla ég að draga það fram að Gini-stuðullinn, sem er vissulega vísbending en ekki algildur mælikvarði, hefur lækkað hér og tekjujöfnunin hefur í raun og veru aldrei verið meiri og óvíða meiri í Evrópu. Það hlýtur að vera vísbending um að við séum á réttri leið með skattkerfið.
Virðulegur forseti. Án þess að fara í tæknilegar umræður um skatta á ferðamenn þá held ég að það blasi einfaldlega við hverjum manni að þar erum við langt því frá að taka inn þær tekjur sem við gætum verið að gera og ættum að vera að gera. Það er bara getuleysi sem því veldur. Um Gini-stuðulinn, þ.e. alþjóðlegan mælikvarða um jöfnuð, er þingmaðurinn að vísa til reiknaðra talna fyrir árið 2013. Það er auðvitað ekki að furða vegna þess að allar aðgerðir sem við réðumst í á síðasta kjörtímabili og þarsíðasta í minnihlutastjórninni miðuðu að því að jafna kjörin í landinu. Það skilaði þessum árangri. Núverandi ríkisstjórn hefur einfaldlega gripið til margvíslegra aðgerða sem stefna í hina áttina. Það er hætt við því að við séum að missa þessa þróun í hina áttina því að ójöfnuður er augljóslega að aukast. Ég held að það blasi við fólki nú þegar í daglegu lífi í landinu okkar.
Virðulegi forseti. Það er gaman að fá að koma hingað upp öðru sinni og ræða fjárlögin fyrir 2016, enda hefur margt nýtt komið í ljós á þeim 40 klukkustundum sem við höfum eytt í þessum þingsal í að ræða þetta mikilvæga mál. Eitt sem ég hef tekið eftir varðandi málflutning hér er að það er eins og hrunið hafi aldrei gerst, að orsakir og aðdragandi hrunsins sem átti sér stað hér 2008 hafi aldrei komið fyrir. Að sama skapi er mjög áhugavert, þegar maður hefur lesið rannsóknarskýrslur sem fjalla um bankahrunið og aðdraganda þess, að það er eins og draugur hrunsins svífi yfir vötnum í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar þegar kemur að ýmsum liðum, sér í lagi liðnum um íþyngjandi löggjöf og mér líkar ekki það sem hægt er að lesa úr þeim kafla. Þetta rímar við það sem var á stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins 1996, þá fyrst, að það þyrfti að auðvelda bönkum og atvinnufyrirtækjum með því að koma í veg fyrir að löggjöf væri of íþyngjandi. Þetta var lengi vel hluti af stefnu Sjálfstæðisflokksins í hinni svokölluðu nýfrjálshyggju, þ.e. að íþyngjandi löggjöf, eftirlitsiðnaðurinn, væri slæm. Það kom svo á daginn að út af hugmyndafræðinni um að stofnanir eins og Fjármálaeftirlitið ættu ekki að vera neitt sérstaklega valdamiklar í samfélaginu gátum við ekki haft nógu gott eftirlit með bönkunum okkar. Fjármálaeftirlitið hafði engin teljandi völd til að beita sér gegn þeim ógnarvexti sem varð í íslenska bankakerfinu frá því að allir bankarnir voru einkavæddir á svo gott sem einu bretti árin 2001–2003. Það er mjög áhugavert í þessu samhengi líka að minnast þess að krónan var sett á flot sem var forsendan fyrir því að selja bankana svo þeir gætu hafið útrás. Krónan hefur bara fengið að vera sjö ár á floti af þeim 140, eða svo, sem hún hefur verið til. Hún er mikið skaðræði fyrir íslenskan efnahag, verð ég að segja. Það er sjálfsagt bara mat mitt en svo virðist sem íslenska krónan komi íslenskum efnahag ekkert sérstaklega vel. Þegar ég hélt fyrri ræðu mína var álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2014 ekki komið fram. Í nefndaráliti meiri hlutans er sérstaklega tekið fram að útgjöld til umboðsmanns Alþingis hafi frá 2007 til 2016 hækkað um 100%. Í nefndarálitinu stendur, með leyfi forseta: „Einnig er nauðsynlegt að ekki sé stofnað til eftirlits nema ávinningurinn sé meiri en sá kostnaður eða óhagræði sem það hefur í för með sér. Opinbert eftirlit þarf að vera þrepaskipt og umfang þess verður að taka mið af þeirri áhættu sem um er að ræða í hverju tilfelli.“ Það er hægt að lesa ýmislegt á milli línanna, en kannski er það bara mín túlkun á því sem stendur. Það er mjög athyglisvert að sjá hvernig talað er um bæði Fjármálaeftirlitið og umboðsmann Alþingis í þessu nefndaráliti og það rímar svolítið við það sem var í umræðunni á tíunda áratug síðustu aldar og á fyrsta áratug 21. aldar þegar ég var að alast upp vestur á Seltjarnarnesi. Ekki er ég gömul en þetta er sú nýfrjálshyggja sem maður er búinn að læra. Kannski er það af því að ég er að læra þetta eftir á. Ég var ekki í þessari orðræðu eins og margir hér, en þessi orðræða skín mjög mikið í gegn og það hryllir mig svolítið. Þegar kemur að umboðsmanni Alþingis vekur sérstaka athygli að í breytingartillögu á gjaldahlið frá meiri hlutanum er gerð tillaga um að minnka framlag til umboðsmanns Alþingis um 13 milljónir þar sem nú sé embættið flutt í Þórshamar sem er í eigu ríkisins og þá hafi embættið hætt að leigja. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir að koma til móts við annan rekstrarkostnað sem umboðsmaður Alþingis þarf að standa straum af þar sem öryggisgæsla, fasteignagjöld, mötuneytiskostnaður og til dæmis heitt vatn er allt í einu komið á könnu forstöðumanns stofnunarinnar sem þarf að greiða það. Þetta eru allt saman liðir sem voru annaðhvort mun lægri eða ekki til staðar þegar umboðsmaður Alþingis var í leiguhúsnæði. Það þarf að koma til móts við þessa mikilvægu eftirlitsstofnun sem hefur sannað sig í íslensku samfélagi. Til hennar er borið mikið traust. Það þarf að koma til móts við hana til að hún sé fjárhagslega sjálfstæð og óháð og þurfi ekki að vera að berjast við fjárveitingavaldið um að lifa af næsta vetur. Það er algjörlega fyrir neðan allar hellur. Umboðsmaður Alþingis hefur staðið sig mjög vel undanfarin ár en málafjöldinn hefur farið úr 300 upp í 500 á ári. Samkvæmt áliti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er þetta bara skýr vitnisburður um það traust sem umboðsmaður nýtur og aukna réttarvitund. Það er margt sem umboðsmaður Alþingis þarf nefnilega að sinna. Það er ekki bara það að taka á móti kvörtunum og vinna úr þeim. Fræðsluefni fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar var afgreitt fyrir fjárlögin fyrir árið 2013 en umboðsmaður hefur ekki komist í það sökum anna. Það var einmitt gert til að starfsfólk stjórnsýslunnar skildi betur sitt siðferðislega hlutverk í þessu öllu saman. Umboðsmaður vakti athygli á því og það er kannski meginpunktur minn hér að frumkvæðismálum hefði fækkað verulega síðustu ár vegna aukins málafjölda og álags hjá embættinu. Ekkert slíkt mál hefur formlega verið tekið fyrir á þessu ári og einungis einu máli er verið að ljúka. Það er mikilvægt að umboðsmaður hafi tök á og hafi fjárhagslegt svigrúm til að ráða starfsmann eða vera með nógu mikið fjárhagslegt sjálfstæði til að geta sinnt þessum frumkvæðisrannsóknum. Starfsemi umboðsmanns er mikilvægur öryggisventill. Hann hefur ákveðinni frumkvæðisskyldu að gegna en þegar honum er svo þröngur stakkur skorinn að hann geti ekki sinnt þessu erum við að veikja valdsvið og eftirlitshlutverk umboðsmanns Alþingis töluvert. Umboðsmaður hefur sjálfur sagt, og það er ein af breytingartillögum okkar í minni hlutanum, að það þurfi um 15 milljónir í aukafjárveitingu sem yrði notuð í frumkvæðisathugun. Það er mjög mikilvægt að þar sem verið er að skera niður hjá embættinu um 13 milljónir verði það dregið til baka. Algjörlega óháð því þurfum við að sjá til þess að umboðsmaður fái aukalega 15 milljónir til að sinna þessum frumkvæðisathugunum. Það er mjög mikilvægt þar sem hann gegnir því mikilvæga hlutverki að auka réttaröryggi borgaranna og það er grundvallaratriði að embættið fái fjárveitingu til að geta sinnt þessu mikilvæga verkefni. Það er athyglisvert að í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er eftirfarandi sérstaklega tekið fram, með leyfi forseta: „Embætti umboðsmanns Alþingis nýtur trausts og leggur nefndin áherslu á mikilvægi þess að þannig sé búið að embættinu að því sé gert kleift að starfa faglega og sinna þeim lögbundnu verkefnum sem því eru falin. Í því sambandi var rætt um samhengi fjárveitinga til umboðsmanns og stöðu framkvæmdarvaldsins í tengslum við frumkvæðisathugun á lekamálinu svokallaða sem hafði grundvallaráhrif í stjórnsýslunni. […] Nefndin tekur því fram að það er grundvallaratriði að umboðsmaður fái nægilegt fjármagn til að sinna lögbundnum verkefnum sínum með þeim hætti sem hann telur fullnægjandi.“ Það er mikilvægt að umboðsmaður haldi áfram að vera sá öryggisventill sem hann er fyrir borgarana. Eins og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ítrekar er skylda stjórnvalda að veita umboðsmanni það fjárhagslega öryggi sem hann þarf til að geta stundað þetta eftirlit. Það eru mjög alvarleg pólitísk skilaboð þegar farið er að skera niður hjá þessu embætti án þess að taka tillit til heildarmyndarinnar. Þar að auki er líka algjörlega nauðsynlegt að embættið fái þessar 15 milljónir til að geta staðið straum af frumkvæðisathugunum. Í skýrslunni er einnig afgreiðslutíminn nefndur og það beinist kannski sérstaklega að þeirri breytingartillögu sem ég legg fram í mínu eigin nafni varðandi úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Umboðsmaður Alþingis gerir miklar athugasemdir við málshraðann hjá þessari nefnd en það tekur hana um 200 daga að skila af sér. Með leyfi forseta: „Nefndin telur það ámælisvert og nauðsynlegt að tryggja nægt fjármagn til að stytta megi afgreiðslutíma nefndarinnar þannig að fjölmiðlar geti veitt stjórnvöldum raunverulegt aðhald á hverjum tíma.“ Þarna erum við ekki að tala um stórar fjárhæðir. Það þarf að veita þessari úrskurðarnefnd um 5 milljónir til að geta stytt þennan hala töluvert og það er um það bil jafn mikið og gert er ráð fyrir til Biblíufélagsins sem ég hef ekki enn fengið ásættanlegar útskýringar á af hverju fær 4 milljónir. Það er sagt að það sé vegna 200 ára afmælis Biblíufélagsins en ég er ekki viss um að Biblíufélagið sé hið sama og Hið íslenska biblíufélag. Ég er mikil áhugamanneskja um biblíur, þá sérstaklega þýðingar á gömlum biblíum, þannig að mér þykir þetta ágætismál þannig lagað séð en þetta er náttúrlega líka spurning um forgangsröðun. Það verður að segja það að forgangsröðunin í þessum fjárlögum er býsna skrýtin. Það er til dæmis ekki verið að sinna mikilvægum og brýnum málefnum sem eru á borði umboðsmanns Alþingis en hins vegar verið að veita áhugamannafélögum um biblíur 4 milljónir. Mér þykir það ankannalegt og ég væri til í að sjá breytingar á þessu, einfaldlega af því að Biblíufélagið gæti til dæmis verið fjármagnað af kirkjunni sem er tiltölulega vel stödd í samfélaginu. Hún fær alveg gífurlega miklar tekjur af skattpeningum fólks sem og önnur kristin trúfélög sem nota Biblíuna. Það væri kannski fínt að taka þennan lið út og skipta honum út fyrir eitthvað aðeins þarfara. Annað sem vakti undrun mína og hefur vakið undrun margra annarra er heimildin til að selja Þjóðskjalasafnið. Það kom fram að þetta er bara heimild en vekur samt upp svolítinn óhug og sýnir kannski hvað það er mikil óreiða við gerð fjárlaganna. Það er bara verið að reyna að tína eitthvað til. Það er hins vegar alveg rétt sem hefur komið fram hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni, Þjóðskjalasafnið er í gamalli ostaverksmiðju. Þegar við ákveðum að geyma skjöl erum við ekkert að flytja þau hægri vinstri af því bara. Það er uppskrift að því að týna skjölum og þannig hefur til dæmis hið norska konunglega skjalasafn að miklu leyti týnst. Hið sama má segja um hið danska þannig að þegar litið er til sögunnar er mjög hættulegt að færa skjöl af því að þá týnast þau. Það eru alveg dæmi um það. Ég veit ekki hvort ég á að kalla þetta hugsunarleysi eða skilningsleysi, eða kannski sjá menn sér bara leik á borði þar sem þetta er verðmætara land en var áður. Það er ekki verið að horfa á heildarmyndina hér frekar en áður. Við erum búin að vera að ræða ferðamenn og að þeir borgi sem njóta. Mér þykir svo auðveld leið til að fá einhverja niðurstöðu í þetta. Hún er sú að breyta gistináttagjaldinu í prósentutölu. Það væri kannski fyrsta leiðin. Mér skilst að gistináttagjaldið sé núna hundraðkall eða svo, það er samt 70 evrusent eða 50 pens, það er ekki neitt neitt, það er ábyggilega lægsta gistináttagjald sem ég veit um. Með því að breyta gjaldinu í lága og sæta prósentutölu gætum við komist að skyndilegri niðurstöðu. Að sama skapi ætti að gefa sveitarfélögunum leyfi til að innheimta borgarskatt sem er auðvitað eingreiðsluskattur sem mundi renna beint til sveitarfélaganna þar sem útgjöld sveitarfélaganna hafa aukist, ekki síst vegna aukins straums ferðamanna en einnig vegna þess að á undanförnum árum höfum við sett fleiri skyldur á herðar sveitarfélaganna. Þar má nefna ýmsar heilbrigðisstofnanir sem eru núna reknar oft með 100 millj. kr. tapi og deilan kringum það allt saman kristallar deiluna sem er alltaf í gangi á Íslandi, ríkið á móti heimafólki. Maður sér það úti um allt. Það skiptir ekki máli hvort maður fer í Garðabæinn eða til Vestfjarða, það er einhvern veginn alltaf togstreita um peninga og hver getur gert betur. Þegar við erum að tala um heilbrigðisstofnanir sem hlúa að gömlu eða veiku fólki á ekki að skipta máli á hvers vegum stofnunin er, heldur bara að niðurstaðan verði góð, heilbrigð og skynsamleg. Ef ríkið þarf að veita þessum málaflokkum meiri fjárhæðir þarf ríkið að verða við því. Á sama tíma og útgjöld sveitarfélaga hafa aukist er mikilvægt fyrir okkur sem löggjafa á Íslandi, og þá sem búa til lög og reglur og leyfa sveitarfélögum að innheimta gjöld og skatta og því um líkt, að gefa þeim fleiri tekjustofna. Ég held að einn af þeim tekjustofnum gæti verið borgarskatturinn eða þá hlutdeild í gistináttagjaldi. Mér þykir það eðlilegt. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni. Ég vona að það hafi verið að minnsta kosti upplýsandi um bæði úrskurðarnefndina og stöðu umboðsmanns Alþingis. Þetta tvennt er mjög mikilvægt, það ber að hlúa að þessum nefndum og embættum og ég vona svo innilega að þingmenn meiri hlutans og minni hlutans taki undir það.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Við deilum því að hafa áhyggjur af stöðu umboðsmanns Alþingis, ekki bara af því að verið er að skera niður núna á þeirri forsendu að hann þurfi ekki að borga húsaleigu heldur líka því, eins og hv. þingmaður kom inn á, að málshraðinn sé ekki nægilegur og það vanti kannski fjármuni til að fara í frumkvæðisrannsóknir. Ég velti því stundum fyrir mér hvort fólk almennt og margur hver átti sig á því hvenær hægt er að leita til umboðsmanns og jafnvel hvort þingmenn átti sig á því líka hvað umboðsmaður raunverulega gerir og fyrir hverja. Nú er komið fram, eins og hv. þingmaður var að vitna í, nefndarálit frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um skýrslu umboðsmanns Alþingis. Ég hvet þingmenn til að lesa það, þá sem ekki hafa gert það eða sitja ekki í þeirri nefnd, því að þar kemur ýmislegt fram sem vert er að skoða. Ég hef verið í hópi sem snýr að neytendamálum og þar hefur mikið verið fjallað um úrskurðarnefndir, alls konar úrskurðarnefndir. Við erum að minnsta kosti tvö í salnum nú sem höfum setið í nefnd og fjallað um úrskurðarnefndir og hvort megi sameina þær eða ekki. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hún geti komið með eitthvert dæmi um frumkvæðismál sem hún veit að umboðsmaður hefur tekið upp og rannsakað og hvort hún viti um atvik sem hefur orðið til þess að einhver hefur fengið máli hreinlega snúið, mikilsverðu máli er varðar bætur eða eitthvað slíkt.
Virðulegi forseti. Það er alveg sjálfsagt að benda á nokkur mál sem umboðsmaður Alþingis hefur haft frumkvæðisrétt á. Þá er náttúrlega skemmst að minnast lekamálsins svokallaða, sú frumkvæðisrannsókn hófst hjá umboðsmanni Alþingis. Ég held að það hafi verið eina málið sem fór þar í gegn á því ári. Einnig segir í áliti frá hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, með leyfi forseta: „Nokkur frumkvæðismál bíða afgreiðslu hjá embættinu, t.d. mál sem tengist ágreiningi um viðskipti með tiltekna eignarhluta sem Orkuveita Reykjavíkur fór með en sveitarfélögin eiga.“ Það er því ýmislegt sem er verið að gera og umboðsmaður hefur áhuga á að kanna betur. Sömuleiðis er hann byrjaður að senda forathugunarbréf. Embættið sendi 18 slík bréf á síðasta ári. Þetta eru allt saman bréf sem eru forkönnunarmál og hugsuð sem ákveðin forvarnaaðgerð svo að það þurfi ekki að koma til frumkvæðismáls. Umboðsmaður Alþingis er þannig staddur að hann er að reyna að fyrirbyggja að frumkvæðismál verði tekin upp vegna þess einfaldlega að hann hefur ekki fjármuni til þess. Í staðinn er hann búinn að búa til ákveðið ferli til að vara fólk við, til að gefa því í raun gula spjaldið, að það þurfi að breyta vinnubrögðum, annars komi til frumkvæðisrannsóknar. Það er rosalega alvarlegt í sjálfu sér að við búum ekki betur að þessu mikilvæga embætti.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það er akkúrat þetta sem þarf að gera. Gjarnan er verið að tala um að margir taki of mikið til sín og það er kannski þetta sem við þurfum stundum til að koma málum á réttan kjöl. Umboðsmaður telur sig geta, eins og hv. þingmaður var að benda á, með því að fara í svona vinnu, sent forathugunarbréf út en slíkar forvarnaaðgerðir verða til þess að málin verða ekki þung hjá honum eða annars staðar. Það kemur einmitt hérna fram að það vanti 15 millj. kr. aukafjárveitingu til að hann geti sinnt frumkvæðismálum sem heitið getur. Mér finnst líka athyglisvert, eins og kemur fram í þessu nefndaráliti, það sem varðaði bótaskyldu Landspítalans. Það var talað um að málið væri fyrnt, ríkislögmaður hafnaði því, en af því að það fór svo í gegnum ferli umboðsmanns þá snerist málið við og bótaskyld háttsemi var bætt. Ég tek undir að við flest treystum umboðsmanni Alþingis og við eigum að styrkja stoðir embættisins. Þetta er eitt af því sem við eigum að standa vörð um gagnvart okkur öllum og gagnvart landsmönnum sem geta leitað þangað því að það er oft síðasta úrræðið sem fólk hefur. Það koma líka fram ábendingar til okkar sem löggjafarvalds, finnst mér. Mig langaði alveg í restina, af því að hv. þingmaður talaði um allt annað, m.a. gistináttagjaldið og „city tax“-hugmyndir, að spyrja hvernig henni litist á þær hugmyndir. Það hefur aðeins komið fram í samtölum við sveitarfélög, þegar þau hafa verið að velta fyrir sér tekjustofnum, hvernig hægt er að fara yfir það, hvort það kæmi til greina að þau fengju einhverja hlutdeild í virðisaukaskatti, ekki bara „city tax“ því að [[Forseti hringir.]]það kemur misjafnlega niður á sveitarfélögunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar og einnig spurninguna. Varðandi virðisaukaskattinn þá þykir mér alveg þess virði að athuga hvernig staðið er að því og hvernig best væri að skipta virðisaukaskattinum með sveitarfélögunum. Staðan er orðin þannig, víðs vegar úti á landi sérstaklega, einfaldlega út af því að margir keyra til vinnu úr einu sveitarfélagi en stunda vinnu í öðru og þá eru engar útsvarsgreiðslur fyrir vegi eða þjónustu sem er notuð í því sveitarfélagi. Það er alveg þess virði að skoða eitthvað slíkt. Ég tek undir þannig pælingar, það er alveg sjálfsagt. Hins vegar veit ég ekki nákvæmlega hvernig best væri að komast að einhverri niðurstöðu þar um. Það væri náttúrlega alltaf pólitísk ákvörðun. Þetta yrði mikilvægt skref í að brúa bilið og brúa í raun og veru þá gjá sem er á milli Alþingis sem löggjafa og sveitarfélaga, hvernig stjórnsýslunni er háttað þar á milli. Það er mín tilfinning. Nú er ég frekar ung og óreynd í pólitík en það virðist vera mikið ósætti milli þeirra sem stunda sveitarstjórnarpólitík og eru í borgarráði og því um líku varðandi það hvernig Alþingi hagar sér sem löggjafi. Það er oft verið að tala um að skila málaflokkum út af því að sveitarfélögin telja sig ekki hafa nógu mikla tekjustofna til að geta sinnt þeim. Það er náttúrlega mjög alvarlegt mál ef Alþingi gengur svo langt á sveitarfélögin að þau geta ekki starfað samkvæmt settum lögum og vilja hreinlega hætta og skila málaflokkum. Það er mjög alvarlegt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Í upphafi ræðunnar talaði hv. þingmaður um kafla í nefndaráliti meiri hlutans sem ber yfirskriftina Íþyngjandi löggjöf. Um leið eru komin skilaboð um að þarna sé eitthvað vont á ferðinni sem sé íþyngjandi og við þurfum að breyta. Í meirihlutaálitinu stendur meðal annars í þessum kafla, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn brýnir ráðherra einstakra málaflokka að huga að uppbyggingu, starfsemi og tilgangi margvíslegra eftirlitsstofnana og eiga um það samvinnu við atvinnulífið sem þær þjóna. Samhent átak um lægri skattheimtu og minni umsvif í ríkisrekstri er atvinnulífinu og ríkissjóði til hagsbóta.“ Síðar er talað um að einfaldara regluverk fyrir atvinnulífið sé eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. Þetta væri svo sem gott og gilt ef þessar eftirlitsstofnanir væru ekki meira og minna að þjóna neytendum og almenningi. Ég ætla að telja upp hvaða eftirlitsstofnanir það eru sem meiri hluti fjárlaganefndar er að senda skilaboð til sinna hæstv. ráðherra um í nefndarálitinu að eitthvað þurfi að gera með. Það eru Fjármálaeftirlitið, Mannvirkjastofnun, Jafnréttisstofa, Matvælastofnun, Fjölmiðlanefnd, Lyfjastofnun, Umboðsmaður Alþingis, Landlæknir, Samkeppniseftirlitið, Póst- og fjarskiptastofnun, Vinnueftirlit ríkisins, Umhverfisstofnun, Ríkisendurskoðun, Hafrannsóknastofnun, Geislavarnir ríkisins, Fiskistofa og Samgöngustofa. Meiri hluti fjárlaganefndar vill að ráðherrarnir skeri þarna niður og hætti að láta eftirlitsstofnanirnar vera íþyngjandi og eigi samráð við atvinnulífið sem þær þjóna. [[Forseti hringir.]] Ég vil spyrja hv þingmann hvort henni finnist ekki einkennilegt að hvergi er minnst á [[Forseti hringir.]]almenning eða neytendur í þessu sambandi.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Mér finnst kristallast svolítið í þessu sú heimspeki sem var bundin hér við íslenska pólitík á tíunda áratugnum og fyrsta áratug 21. aldar, að ríkið ætti að búa til regluverk sem væri auðvelt í meðhöndlun fyrir fyrirtæki. Ég lít ekki svo á að Alþingi sem löggjafi eða löggjafar almennt eigi að vera í einhverju sérpoti með atvinnulífinu. Það á að búa til regluverk í kringum atvinnulífið. Það á að búa til regluverk sem verndar í raun og veru einstaklinginn fyrir atvinnulífinu. Það er ástæðan fyrir því að við erum með Matvælastofnun, Jafnréttisstofu, Mannvirkjastofnun, Lyfjastofnun. Hvað gerðist t.d. í Kína þar sem var gler í barnamat og fleira því um líkt? Mér þykir mjög alvarlegt að það sem kemur fram hérna þar sem tekið er sérstaklega fram að rekstrarkostnaður Fjármálaeftirlitsins hafi tvöfaldast á tímabilinu. Það er tekið fyrir í löngu og ítarlegu máli í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hvernig Fjármálaeftirlitið var beinlínis fjársvelt til að draga úr íþyngjandi eftirliti með bönkunum. Þetta eftirlit er ekkert íþyngjandi. Þetta eftirlit er alveg bráðnauðsynlegt fyrir heilbrigt bankakerfi til að lifa í bankasamfélagi. Hvað kom á daginn? Jú, aðstoðarseðlabankastjóri Lúxemborgar flaug til Íslands til að skamma seðlabankastjóra og bankastjóra Íslands af því að þeir brutu lög, þeir brutu almenn velsæmisviðmið bankakerfisins og það var allt saman undir Fjármálaeftirlitinu.
Herra forseti. Ég er mjög hissa á þessum kafla í nefndaráliti meiri hlutans. Mér finnst mjög sérkennilegt að meiri hlutinn skuli nota nefndarálit með fjárlagafrumvarpi til að gefa ráðherrum sínum skilaboð um eitthvað sem á sjálfsagt að gera fyrir þarnæstu fjárlög þar sem það er ekkert sérstakt í fjárlagafrumvarpinu eða breytingartillögunum sem snýr að þessum eftirlitsstofnunum nema auðvitað niðurskurðurinn til umboðsmanns Alþingis, sem kemur frá meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta er sannarlega umhugsunarefni. Hv. þingmaður nefndi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Haustið 2010 samþykktu 63 þingmenn á Alþingi þingsályktun. Ein línan í þeirri þingsályktun er einmitt um eftirlit og Alþingi ályktaði að eftirlitsstofnanir hefðu brugðist í aðdraganda hrunsins. Þar er síðan farið í greiningar á því og talað bæði um Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann í því sambandi. Ég velti fyrir mér hvort nýir þingmenn sem komu inn við síðustu kosningar og jafnvel einhverjir af þeim eldri hefðu kannski ekki lesið skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og spyr hv. þingmann hvort hún teldi það ekki góða hugmynd að við fengjum kennslustund og upprifjun á þeim athugasemdum sem þar voru gerðar til að minna okkur á svo við dyttum ekki í sama fúla pyttinn og við vorum að busla í fyrir hrun.
Virðulegi forseti. Það er allt rétt. Ég tek alveg sérstaklega undir það sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur sett fram. Ég er sammála því að þingmenn þurfi hreinlega kennslu eða alla vega upprifjun á helstu köflum um það sem gerðist hérna fyrir hrun. Fólk virðist vera tilbúið að gleyma. Allt í einu vaknaði ég, 18 ára stelpa, upp við það að allir bankar höfðu hrunið í landinu. Ég spurði kennara minn í latínu hvort ég mætti hlaupa yfir Lækjargötuna og taka allan peninginn minn úr bankanum. Þetta er eitthvað sem ég upplifði. Ég var viss um að nú væri þetta bara búið. Núna er ég búin að lesa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um orsök og aðdraganda bankahrunsins. Þegar ég sé þessi sömu stef koma aftur, eins og það sem hv. þingmaður las upp áðan, þá er það nákvæmlega það sama og var í stefnuyfirlýsingu Sjálfstæðisflokksins 1996 og nákvæmlega það sama og var í yfirlýsingu þegar átti að selja bankana 2001–2003. Ég verð því að spyrja og það er mitt hlutverk sem þingmanns í stjórnarandstöðu að spyrja og hafa eftirlit með því sem meiri hlutinn er að gera. Mér þykir mjög alvarlegt það sem við sjáum hérna. Það er mjög alvarlegt að með pólitískum hætti skuli vera vegið að fjárhagslegu sjálfstæði umboðsmanns Alþingis. Ég vona virkilega, því að það er mjög mikilvægt, að meiri hlutinn taki pólitíska ákvörðun um að styrkja umboðsmann Alþingis út af því að það er ekki mikið eftir af þeim trúverðugleika sem meiri hlutinn hefur eins og stendur.
Hæstv. forseti. Nú er ég hér mættur klyfjaður í ræðustól til að ræða um fjárlög hjá okkur á þessu herrans ári 2015. Það er búið að vera mjög fróðlegt að hlusta á þessa umræðu og fylgjast með. Maður er alltaf að læra. Maður verður aldrei fullnuma í þessum fræðum eða því að vera stjórnmálamaður held ég yfir höfuð. Það finnst mér oft dálítið flókið á köflum. Ég velti því samt oft fyrir mér þegar ég ákvað að fara út í stjórnmál hvernig maður ætti að haga sér í þessum slag sem er hér. Eitt af því sem rak mig í stjórnmál var að reyna að breyta þeim. Við í Bjartri framtíð boðuðum það í kosningabaráttunni að við vildum reyna að breyta stjórnmálum og reyna að gera þau aðeins öðruvísi, taka mark á því sem var skrifað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, taka mark á því sem fólk var að segja úti í samfélaginu sem kallaði eftir því að hér yrði önnur umræðuhefð og framkoma í garð hver annars mundi breytast. Það var ekki síst eftir hrun og eftir síðasta kjörtímabil sem var náttúrlega alveg hreint einstakt í sögu íslensku þjóðarinnar, alla vega eftir því sem ég man eftir að ég fór að fylgjast með stjórnmálum. Það að fylgjast með því sem gerðist hér á síðasta kjörtímabili var náttúrlega með hreinum ólíkindum, hvernig fólk kom hvert fram við annað og hvernig menn létu. Það breyttist ótrúlega margt á Íslandi á síðasta kjörtímabili og þar spilaði margt inn í, þetta margblessaða Icesave-mál, landsdómsmálið og ýmislegt sem gerði að verkum að hér logaði allt stafna á milli. Traustið á milli manna hreinlega hvarf sem er gríðarlega alvarlegt því að traust er algjört lykilatriði í mannlegum samskiptum. Þegar það fer að dvína þá er ekki von á góðu. Það er einmitt það sem mér hefur fundist einkenna íslenskt samfélag dálítið lengi núna, skortur á trausti og virðingu og samlíðan ef ég má taka svo til orða. Émile Durkheim sem var franskur félagsfræðingur talaði um siðrof, en ég stundaði nám í háskólanum í stjórnmálafræði eina önn og þá las ég um það hugtak og vil, með leyfi forseta, vitna í það sem ég fann á Wikipediu: „Siðrof er hugtak sem vísar til upplausnar samfélags þar sem samheldni og hefðbundið skipulag, sérstaklega það sem tengist viðmiðum og gildum, hefur veikst og við tekur lögleysa. Émile Durkheim, sem er upphafsmaður kenninga um siðrof, taldi að siðrof væri venjulega fylgifiskur snöggra félagslegra breytinga, svo sem efnahagsþrenginga eða góðæra í samfélaginu. Hefðbundin viðmið veikjast án þess að ný myndist og það leiðir til þess að einstaklingar vita ekki almennilega hvernig þeir eiga að umgangast og hegða sér í samskiptum hverjir við aðra.“ Mér finnst þetta eiga við íslenskt samfélag síðustu árin. Við vitum ekkert hvernig við eigum að haga okkur í samskiptum við aðra og það má ekkert segja eða gera í samfélaginu án þess að allt fari á hliðina. Mér finnst við stjórnmálamenn líka bera svolitla ábyrgð á því með framkomu okkar við hvert annað hér á Alþingi. Ég man eftir því þegar við byrjuðum hér sem þingmenn þá fórum við í smánámskeið hjá hæstv. forseta þar sem hann fór yfir þetta allt saman, hvernig við ættum að hegða okkur. Hann vísaði í það hvernig þetta hefði verið áður og að við ættum ekki að taka mikið mark á eldri þingmönnum, sérstaklega gömlu refunum sem væru búnir að vera hér lengi, við skyldum passa okkur á því að vera ekki að umgangast þá mikið þegar mikið gengi á á Alþingi, ekki fara mikið eftir þeim. [[Gripið fram í: Mjög góð ráð.]]Maður hefur reynt í lengstu lög að gera það. Forseti talaði um að við þyrftum að auka virðingu Alþingis, hún væri í algjöru sögulegu lágmarki, á þeim tíma mældist traust á Alþingi úti í samfélaginu um 11–12%. Ég held að síðustu mælingar hafi sýnt að traustið er í kringum 14% þannig að ekki höfum við bætt miklu við þau tvö og hálft ár sem við höfum setið hér. Ég velti því fyrir mér hvers vegna í ósköpunum þetta er. Ég velti því líka fyrir mér hvers vegna í ósköpunum fólk er í þessum slag hérna endalaust. [[Gripið fram í.]]Núverandi stjórnarliðar benda á síðustu ríkisstjórn. Mér finnst það aumasta sem hægt er að gera að benda á einhvern annan þegar maður er að reyna að fela eigin aumingjaskap. Ég veit ekki hvort ég eigi að kalla þetta aumingjaskap, það er kannski fullsterkt til orða tekið. En mér finnst aumt þegar menn reyna að fela eitthvað eða réttlæta eitthvað sem þeir gera með því að segja: Hann gerði þetta. Hvernig gerðuð þið þetta? Mér finnst ótrúlegur tími fara í það á Alþingi í umræðunni hjá okkur og umræðunni um nánast hvað sem er, þessi stóru mál, í þennan eilífa slag og að benda á hvert annað. Ég trúi því að með meiri samskiptum og samvinnu sé hægt að ná miklu betri árangri. Það á við um fjárlög, þegar við erum að vinna að fjárlagafrumvarpinu. Frumvarpið er búið að vera í þrjá mánuði inni í nefnd. Eitt af því sem hæstv. forseti sagði við okkur í upphafi sumarþings 2013 og haustþingsins líka var að hann mundi leggja gríðarlega áherslu á að mál kæmu tímanlega inn til þess að þau gætu fengið góða og efnislega umræðu og hægt væri að ljúka þeim á tilsettum tíma. Það hefur aldrei gengið eftir. Umræðan um fjárlög núna er tíu, ellefu dögum á eftir áætlun sem er ótrúlegt. Svo komum við í ræðustól og tölum dögum saman um þetta og rífumst endalaust í staðinn fyrir að við vinnum málið miklu betur saman í nefndinni þvert á flokka. Það getur vel verið að mönnum finnist það barnalegt hjá mér að segja þetta eða einfeldingslegt. Mér er alveg saman, ég er bara einfaldur maður, ófullkominn eins og frekast má vera. En ég er að reyna að gera mitt besta og ég hef reynt að gera það alveg frá upphafi. Ég man eftir því í ræðu sem ég hélt við upphafi þings að ég hvatti ríkisstjórnina til góðra verka, ég væri ekkert endilega stjórnarandstæðingur. Ég væri bara þingmaður kosinn af þjóðinni, reyndar uppbótarþingmaður sem hrundi síðastur inn á þing, ég er 63. þingmaður þjóðarinnar. Síðastur en ekki sístur [[Gripið fram í.]]og er að reyna að gera mitt besta. Ég hef reynt að koma fram af virðingu við alla hér og mér finnst að við eigum að gera það. Nú hef ég ekkert slæmt um hæstv. forsætisráðherra að segja, þekki þennan mann ekkert voðalega mikið, en mér finnst hann samt sem áður hafa brugðist sem forsætisráðherra. Hann er búinn að vera í eilífum slag við þjóðina, fræðimenn, blaðamenn og það má enginn segja neitt, þá er hann í eilífum slag, maður sem vann stórsigur í kosningum. Ég hefði barið mér á brjóst og borið höfuðið hátt. En hann er búinn að vera í eilífu stríði við alla og mér finnst það með ólíkindum. Það er ekki góðs viti. Maður er oft dapur í vinnunni. Ég hef oft verið dapur yfir því hvernig við högum vinnu okkar hérna af því að við erum kosin til að verja almannaheill fyrst og fremst. Út á það ganga stjórnmál. Starfslýsing stjórnmálamanns og þingmanns er farsæld þjóðar. Allt sem við gerum hér á að miðast að því að það komi þjóðinni vel. Öll viðmið eiga að miðast við það. Öll viðmið um frumvarp eiga að vera spurningin: Er það til hagsældar fyrir þjóðina? Ég velti fyrir mér hvort þessi fjárlög séu til þess að bæta það sem á vantar í íslensku samfélagi. Stjórnarflokkarnir og forustumenn ríkisstjórnarinnar hafa verið mjög duglegir við að segja að hér sé allt á blússandi uppleið, hér sé blússandi góðæri, sagði landsbankastjóri og fleiri málsmetandi menn. Það er staðreynd. Það hefur verið hagvöxtur á Íslandi síðustu fimm, sex ár. En mér finnst það ekki skila sér, t.d. ekki í heilbrigðiskerfið. Ég hef ekki endilega rosalega mikið vit á því en ég hlusta á fólk sem vinnur við þetta, forstjóra Landspítalans, formann læknafélagsins, lækna. Nú síðast í dag ritaði Styrmir Gunnarsson, sá mæti maður, pistil á heimasíðu sína þar sem hann hvetur ríkisstjórnina til þess að endurskoða hug sinn hvað varðar öryrkja og eldri borgara og heilbrigðiskerfið. Af hverju ekki að gefa eftir? Hann vitnar m.a. til Ólafs Thors, þess ágæta manns, hann hafi gert það einhvern tíma, gefið eftir. Af hverju gerum við það ekki. Hvers vegna ekki? Það er bullandi góðæri. Stöðugleikaframlagið að fara að tikka inn á næsta ári. Ef ekki er tækifæri til þess núna, hvenær þá? Það hefur komið fram í ræðum margra hv. þingmanna sem hafa miklu meira vit á fjármálum en nokkurn tíma ég, eins og t.d. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem hefur farið mjög ítarlega yfir það hvernig þessi mál hafa verið - hann hefur náttúrlega verið að reyna að verja sitt sem er ekkert óeðlilegt, þegar á menn er ráðist þá verja þeir sig - að það sé skrýtið að ekki sé meiri afgangur af ríkissjóði eftir þrjú ár. Það er nánast verið að svelta heilbrigðiskerfið. Það er kannski fullsterkt að segja það, en það funkerar ekki. Það er bara þannig. Ég velti því líka fyrir mér að eftir mögur ár eftir að hrunið varð og síðasta ríkisstjórn barðist við að ná niður halla ríkissjóðs um fleiri hundruð milljarða og tókst það og skilaði þokkalegu búi, er samt allt búið að loga síðan í samfélaginu, í verkföllum og deilum og allir óánægðir. Hvers vegna? Ég velti því oft fyrir mér. Af hverju þarf þetta að vera svona erfitt? Það eru yfir 90% þjóðarinnar sem hafa sagt í skoðanakönnunum að það eigi að setja heilbrigðiskerfið í algjöran forgang. Það er algjör undirstaða í nútímasamfélagi, velferðarsamfélagi, að heilbrigðiskerfið gangi. Ef við erum með slæmt heilbrigðiskerfi fer að hrikta í stoðum. Ég hef tekið eftir því sem þingmaður, ég er búinn að ferðast mikið um og tala við margt fólk í sambandi við geðheilbrigðismál barna og annað, að þau mál eru í bölvuðum ólestri eins og svo margt annað hjá okkur. Málefni fanga til dæmis. Það eru fimm eða sex eða sjö manneskjur sem sinna 600 föngum sem margir hverjir eiga í ofboðslegum erfiðleikum, andlegum erfiðleikum. Því er ekkert sinnt, nánast ekki neitt. Reyndar er bætt í við Fangelsismálastofnun um 45 millj. kr., ég fagna því, sem á meðal annars að nota til að opna Barnakot aftur. Hvaða sómi er að því fyrir þjóð að loka í fangelsi heimsóknaraðstöðu fyrir börn? Það er skammarlegt hjá þjóð sem er búin að skrifa undir barnasáttmálann. Það stendur meira að segja í lögum um fullnustu refsinga að fangelsismálastjóra beri að sinna því að börn fái að hitta foreldra sína, oft á mjög viðkvæmum tímum. Þetta er ekki til eftirbreytni, ég verð að segja alveg eins og er. Mig langar til að lesa grein sem ég fann á netinu og hef lesið áður og ég hef áður vitnað í hana hér. Hún fjallar um mannhelgi. Höfundur þessarar greinar er að tala um þátt sem var sýndur um Ólaf Thors, þann mikla og merka mann. [[Gripið fram í: Sjálfstæðismann.]]Já, sjálfstæðismann. [[Gripið fram í.]]Já, hann var merkur maður, ég vil bara segja það, hv. þm. Oddný Harðardóttir. Hann var merkur maður í sögu þjóðarinnar.
Já, já.
Við getum deilt um það hvort hann hafi verið í réttum flokki en það er annað mál. Höfundur greinarinnar segist hafa horft á heimildarþátt um Ólaf Thors og vill nú meina það að þátturinn hafi verið hálfgert þunnildi og bæti engu við almenna vitneskju um þennan stjórnmálaforingja, en hann segir síðan, með leyfi forseta: „Þó var þar rifjað upp eitt atriði sem fangaði hug minn sérstaklega, af því að orð fá stundum aukið vægi við ákveðnar aðstæður. Þetta var stutt svipmynd af því er Ólafur flutti ræðu skömmu eftir stofnun lýðveldisins 1944. Og þá sagði hann meðal annars: „Kjörorð hins íslenska lýðveldis er mannhelgi.“ Og greinarhöfundur heldur áfram: „Orðið mannhelgi er skýrt svo sem það sé lögfræðilegt hugtak og merki „persónulegt öryggi staðfest með lögum“ (íslensk orðabók Menningarsjóðs). Nú er „persónulegt öryggi“ að vísu teygjanlegt hugtak og ekki víst að allir skilji það eins. En ég hygg þó að í hugum margra merki orðið „mannhelgi“ í raun meira en einbert lögfræðilegt hugtak segir til um, vegna síðari hluta orðsins er felur í sér í senn friðhelgi og heilagleika. Ég leyfi mér að minnsta kosti að skilja orð Ólafs svo, að grundvöllur hins íslenska lýðveldis eigi að vera mannúðarhugsjón, að í hinu nýfengna fullnaðarfrelsi þjóðarinnar felist tækifæri og raunar nauðsyn þess að skapa samfélag frjálsra manna er stefni að gróandi þjóðlífi með mannréttindi, samkennd og réttlæti að leiðarljósi. Slík framtíðarsýn felur í sér ósk og hugsjón. Og hugsjón gerir kröfu til hollustu og þjónustu. Því hlýtur að búa í þessum orðum Ólafs krafa um að þeir, sem veljast til forystu fyrir þjóðinni, þjóni þeirri hugsjón um mannhelgi, sem er kjörorð hins íslenska lýðveldis.“ Síðan spyr höfundur: „Og hvernig hefur svo til tekist?“ Þetta var skrifað fyrir 18 árum eða 1997. Hann heldur áfram: „Er kjörorð hins íslenska lýðveldis enn þá mannhelgi? Má vera að svo sé í hugum sumra, og ég vona margra, - en ekki í hugum þeirra sem nú fara með völd á Íslandi, svo mikið er víst, þótt annar stjórnarflokkurinn hafi boðað þá stefnu að setja manneskjuna í öndvegi. Það er ekki mannúð sem nú situr í öndvegi í valdasal þjóðarinnar, heldur köld markaðshyggja, sem ekki kann að finna til með þeim er minna mega sín og umfram allt þurfa á kjörorðinu góða að halda.“ Ég velti því fyrir mér hvort þetta eigi við núna. Getur verið að ástandið sé svipað?
Nei.
Nei, segir hv. þm. Brynjar Níelsson. Ég veit það ekki, ég er að spyrja. Með leyfi forseta, ég held áfram að vitna í greinina: „Ekki er það í nafni mannhelgi sem fáeinum mönnum hefur í raun verið gefin mesta auðlind þjóðarinnar, óveiddir fiskar hafsins. Það eru einhver allra alvarlegustu mistök íslenskra stjórnmálamanna og veldur þvílíku óréttlæti, að það hlýtur að vekja upp reiði allra manna er búa yfir réttlætiskennd.“ Menn geta svo velt því fyrir sér hvort það sé rétt sem hann segir. Ég held að það sé ótrúlega mikið til í þessu. Hann heldur áfram: „Ekki er sinnuleysi í umhverfismálum og náttúruvernd í nafni mannhelgi. Landið okkar, náttúra þess og landgæði, er framtíðarumgjörð um tilveru okkar. Það er ótrúleg skammsýni að skaða það fyrir stundarhagsmuni.“ Við munum hvernig umræðan var í vor um rammaáætlun. Menn hafa talað um það hér að það þurfi að stækka kökuna á Íslandi. Ég er ekki sammála því. Ég sé ekki endilega þörf á því að stækka kökuna á Íslandi. Það þarf að skipta henni réttar. Það er málið. Það þarf að dreifa byrðunum meira og þeir sem meira eiga þurfa að taka aðeins meira á sig til þess að við getum rekið gott velferðarsamfélag. Greinarhöfundur heldur áfram, með leyfi forseta: „Ekki er það með mannhelgi að leiðarljósi sem íslenskir skólar eru hafðir í fjársvelti og kennarar illa launaðir. Góð menntun ungs fólks er lykill að framtíðarvelferð þjóðarinnar.“ Menntun er fjárfesting fyrst og fremst fyrir framtíðina og við vitum hvernig staðan hefur verið í menntamálum þjóðarinnar síðasta árið og hvernig hæstv. menntamálaráðherra hefur farið fram t.d. gagnvart framhaldsskólanum, með skertu aðgengi 25 ára og eldri. Ég held að það sé ekki til að bæta hag þjóðarinnar. En höfundur heldur áfram: „Ekki er það í nafni mannhelgi sem heilbrigðiskerfið er nánast að lamast fyrir augum okkar.“ Þetta skrifar hann 1997. Og gerið ykkur grein fyrir því að síðan er búið að vera blússandi góðæri þar sem menn voru spurðir trekk í trekk hvort þeir sæju ekki veisluna. „Sjúku fólki er vísað á kaldan klaka. Það er mikill misskilningur að halda að það sé fjárhagslega hagkvæmt að halda fólki sjúku, auk þess sem það ber vott um átakanlegan skort á samkennd. Ekki er það í nafni mannhelgi að sitja því sem næst aðgerðalaus og horfa á vímuefnaneyslu skaða íslenska unglinga og jafnvel gereyðileggja líf þeirra.“ Við erum að reyna markvisst að laga það, en það má gera betur. Það er alveg á hreinu árið 2015. „Ekki er það í nafni mannhelgi hvernig búið er að öldruðu fólki. Nú síðast berast þær fréttir, að best sé fyrir roskin hjón að skilja til að auka tekjur sínar. Er það ekki skýrt dæmi um það hvernig djúpstæðar tilfinningar fólks eru fyrirlitnar?“ Þetta er áhugavert með tilliti til þess sem hefur gengið á undanfarið út af málefnum eldri borgara og öryrkja. Hér hafa menn komið fram með alls kyns tölur og prósentur og ég efast ekki um að það er rétt sem menn hafa haldið fram. Ég er sammála hv. þm. Karli Garðarssyni þegar hann ritar að hér á þingi sé ekkert illmenni. Það er ekkert illmenni hér á Alþingi þótt það megi oft halda það þegar maður les samfélagsmiðla. [[Gripið fram í: Ertu að horfa á mig?]]Nei, nei. Ég trúi því ekki að hér sé eitthvert illmenni. Það er langt í frá. Ég hef ekki kynnst neinu illmenni hér. Menn hafa misjafnar skoðanir, það er ljóst, og ólíkar áherslur. Mínar áherslur eru þær að við eigum fyrst og fremst að hugsa um þá sem lakast standa í samfélaginu. Um þá eigum við að hugsa um fyrst og fremst þegar hagur fer að vænkast. Það hefur ekki verið gert. Ekki nóg. Það er alveg á hreinu. Það getur vel verið að einhverjir hafi það gott sem eru öryrkjar eða eldri borgarar og auðvitað er það þannig. Það er fullt af moldríkum eldri borgurum sem hafa notið þess og verið duglegir að koma sinni ár fyrir borð og ekkert við því að segja. En það er ótrúlega mikill fjöldi sem á varla til hnífs og skeiðar. Þannig er það. Það hefur maður fengið að upplifa núna á undanförnum dögum þegar fólk er að hringja í mann eða senda manni pósta og segja sögu sína. Er þetta fólk að ljúga? Nei, ég held ekki. Ég hef séð það með eigin augum. Það hringdi í mig gamall maður í Keflavík um daginn. Hann fær 170 þúsund kall á mánuði. Af því fara 90 þús. kr. í leigu. Svo þarf hann að reka sig. Hann verður að neita sér um lyf, hann er krabbameinssjúklingur en getur ekki fengið sér lyf. Það er orðið svo dýrt að fara til læknis. Ég veit það ekki. Ég er svolítið hugsi yfir því hvar við erum stödd. Ég ætla að halda áfram að vitna í þessa grein, hún er mjög góð. [[Gripið fram í: Eftir hvern er hún?]]Það kemur í ljós. Með leyfi forseta: „Hverjar eru helstu áhyggjur íslenskra fjölskyldna? Í hnotskurn má ef til vill segja að þær birtist í því að horfa allt of víða upp á skort á virðingu fyrir mannhelgi. Íslensk fjölskylda þarf fyrst að ná endum saman. Hún vill veita börnum sínum góða menntun og vernda þau fyrir skaðvöldum áfengis og eiturlyfja. Hún vill búa við slíkt öryggi í heilbrigðismálum, að sjúkdómar eyðileggi ekki fjárhag þeirra, eins og dæmi eru um annars staðar í veröldinni. Hún vill njóta sæmilegs öryggis á efri árum og ofurlítillar virðingar fyrir þau störf sem lögð hafa verið fram í þágu þjóðfélagsins. Og hún vill fá að búa við andlegt frelsi. Þetta eru í raun ekki flókin vandamál, og ef stjórnmálaflokkur hefði vit á að leggja áherslu á þau í alvöru en ekki í fyrirheitum sem eru svikin jafnharðan, þá hygg ég að sá stjórnmálaflokkur hefði greiðan aðgang að fylgi fólksins. En þá verður líka jafnframt að láta af því óhugnanlega óréttlæti sem blasir við okkur. Hvernig á íslenskt launafólk að sætta sig við kjör sín, þegar það horfir upp á að forréttindamenn hafa sömu mánaðarlaun og það hefur í árslaun, auk annarra fríðinda? Tökum sem dæmi einstæða móður með tvö börn í leiguhúsnæði og starfar í fiskvinnslu. Eru margir sem vilja skipta á kjörum við hana? Er hún kannski dæmi um mannhelgishugsjón íslenska lýðveldisins? Ég held sannast að segja, að það sé kominn tími til að við Íslendingar endurmetum stöðu okkar og gerum upp hug okkar. Eru núverandi aðstæður okkar í samræmi við vilja þjóðarinnar? Sættum við okkur við öndvegi markaðshyggjunnar? Eða viljum við stefna aftur að því markmiði að kjörorð íslenska lýðveldisins sé mannhelgi?“ Þessa grein ritaði Njörður P. Njarðvík í Morgunblaðið 28. maí 1997. Mér finnst þetta góð grein og hún hefur vakið mig til umhugsunar um það hvar við erum stödd árið 2015. Hefur okkur eitthvað miðað áfram eða erum við enn þá ógeðslegt samfélag þar sem engar hugsjónir eða prinsipp eru höfð? Eða er þar bara valdabarátta og græðgi, eins og góður maður sagði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, maður sem hafði starfað m.a. innan Sjálfstæðisflokksins, fyrir Sjálfstæðisflokkinn, og var ritstjóri Morgunblaðsins í tæp 50 ár? Ég trúi honum alveg. Ég trúi því sem hann segir um þetta samfélag. Ég velti því fyrir mér hvort samfélagið sé hagsmunabandalag sérhagsmuna. Eru þeir látnir ganga fyrir? Ég veit að það er gríðarlegur þrýstingur á stjórnmálamenn að ganga erinda sérhagsmuna. Það kemur kannski í ljós þegar við lækkum veiðigjöldin. Ég veit að útgerðin er gríðarlega vel rekin og getur verið stolt okkar Íslendinga. Mér er mjög annt um íslenskan sjávarútveg og starfaði í honum í 30 ár. Ég hef séð hvernig hann hefur dafnað og risið upp á síðustu árum, sérstaklega eftir hrun þegar krónan hrundi með skelli og byrðar á almenning í landinu urðu gríðarlega þungar. En þá blómstraði sjávarútvegurinn og útflutningsgreinar. Ég hef nefnt það áður hér í ræðustól og við getum nefnt hvernig þetta var áður fyrr þegar illa gekk í útflutningsgreinum eins og sjávarútvegi, þá var gengið fellt og byrðarnar settar á almenning. Nú þegar þetta snýst við þá þráast þeir við að borga veiðigjöld. Svo hefur líka verið spurt í ræðustól: Hvað eru eðlileg veiðigjöld? Hvað er eðlilegt að borga af umframhagnaði eins og þessi sérstöku veiðigjöld eru hugsuð? EBITDA, var hún ekki 72 milljarðar á síðasta ári? Er eðlilegt að það sé verið að borga 10% af því, finnst okkur það, af auðlind sem við eigum saman? Ég veit það ekki. Af hverju ræðum við það ekki hérna? Af hverju reynum við ekki að komast að niðurstöðu? Af hverju reynum við ekki að skapa sátt í samfélaginu um þetta? Við eigum þessa auðlind saman og við leigjum hana út til vissra aðila og þeir hafa aldeilis gert þetta vel, það verður að segjast eins og er, á síðustu árum. Íslenskir útgerðarmenn eru þeir fremstu í heimi, það er bara svoleiðis, ég fer ekkert ofan af því. Þegar illa árar og þrengir að eiga þeir að stíga til baka og hjálpa til, meira en gert er. Þeir borga náttúrlega tekjuskatt og tryggingagjald og það allt saman en það gera líka allir aðrir, öll önnur fyrirtæki. En þeir hafa aðgang að þessari auðlind og gríðarlega margir hafa auðgast svakalega á auðlindum þjóðarinnar. Ég sé ekkert eftir því, verði nógu margir nógu ríkir, en þá mega þeir líka borga til samfélagsins eins og við hin, og meira. Það er líka talað um tekjustofna sveitarfélaga og hvernig á að efla þá. Ótrúlega margir í sveitarfélögunum borga bara fjármagnstekjuskatt, það eru mörg dæmi um það, borga nánast ekkert til samfélagsins. Ég veit það ekki, en ég veit að þetta er ekkert auðvelt. Ég öfunda ekkert endilega fjárlaganefnd að þurfa að takast á við það verkefni að koma fjárlögum frá sér á hverju ári. Það er gríðarleg vinna, ótrúlega margir póstar sem þarf að skoða. Þess vegna finnst mér að við ættum að leggja enn þá meiri áherslu á að vinna þetta saman, þvert á flokka, miklu meira í sameiningu frekar en að láta þetta vera kannski gert í fjármálaráðuneytinu af embættismönnum þar. Það er síðan mikil barátta að ná í pening fyrir hin og þessi verkefni. Eitt af því sem ég hef tekið eftir og uppgötvað sem þingmaður á ferðum mínum um kjördæmið og út um allt er þessi ótrúlega óvissa sem alls staðar ríkir. [[Gripið fram í.]]Fólk er alltaf í óvissu. Það veit aldrei hvernig verður á næsta ári. [[Gripið fram í.]]Já, þannig er lífið. En við gætum til dæmis gert þetta eins og er gert í sveitarfélögunum þannig að fólk hefði þriggja ára áætlun. Í alvörunni. Það hafa komið gestir fyrir nefndir sem segja að meiri partur ársins fari í að reyna að ná endum saman og að berjast fyrir sínu í næstu fjárlögum. [[Gripið fram í: … stofnanir.]]Ég er meðal annars tala um hagsmunasamtök og aðra aðila sem eru háðir því að fá styrki úr ríkissjóði. Það er eilíf óvissa. Ég velti líka fyrir mér síðasta kjörtímabili og af hverju við miðum alltaf við fjögur ár, af hverju vinnum við ekki meira að framtíðarsýn? Kjörtímabil er fjögur ár. [[Gripið fram í: Opinberu fjármálin.]]Já, það er mjög jákvætt skref sem allir fagna. En hvernig viljum við hafa samfélagið okkar? Ég veit að minnsta kosti að Ísland er gott samfélag, menn deila um það, en það er alveg á hreinu. Það getur enginn farið í grafgötur með það. En það er samt víða pottur brotinn sem við gætum hæglega lagað með því að sækja meiri tekjur. Menn hafa talað um auðlegðarskattinn, hann er mjög umdeildur, að það hefði átt að breyta honum. Ég veit það ekki. Kannski segir maður það og getur trútt um talað hér í ræðustól, en ef ég ætti fleiri hundruð milljónir þá mundi ég ekki sjá eftir því að borga 1,5% auðlegðarskatt af mínum auð sem ég hefði náð í hjá þjóðinni, jafnvel af auðlindum þjóðarinnar. Ég held að það séu gríðarleg tækifæri hjá okkur á mörgum sviðum. Ferðaþjónustan til dæmis, gistináttagjaldið, að hækka það. Eitt af því fyrsta sem þessi ríkisstjórn tók af 7% hækkun á gistináttagjaldi. Það var það fyrsta eiginlega sem hún gerði. Hún sló af fjárfestingaráætlun, hún sló af sóknaráætlun landshluta sem voru að mínu viti frábær verkefni sem voru unnin út um allt land af fleiri þúsund manns. Þjóðfundur og fólk í sveitarfélögum. Ég man eftir því í fyrstu ferðunum út í kjördæmi eftir að það hafði verið gert. Það var svakalegt. Við þingmenn vorum kallaðir liðleskjur og aumingjar, meira að segja ég sem kom ekki nálægt þessu. En svona er þetta. Menn þurfa að hafa breitt bak sem stjórnmálamenn [[Gripið fram í: Það má nú segja.]]en ég trúi því að við séum öll að reyna að gera vel. Okkur greinir á um hina og þessa hluti en við eigum að setja almannaheill í öndvegi og við eigum að hlusta á það sem þjóðin segir. Við eigum að hlusta á það sem fólk er að tala um. Ef 95% þjóðarinnar vilja að öryrkjar og eldri borgarar séu með svipuð laun og lægstu laun þá á að gera það. Þjóðin vill það. Það eru 90% sem vilja að við leggjum höfuðáherslu á að setja pening í heilbrigðiskerfið. Það hefur vissulega verið sett meira í heilbrigðiskerfið, það er rétt, ég er ekkert að vefengja það. Það hefur verið settur meiri peningur, en það er bara ekki nóg. Þetta er ekki að gera sig. Ég hlusta á fólk sem vinnur dags daglega við þetta og það er að þrotum komið. Alveg komið að þolmörkum. Ég veit það ekki. Ég er stundum alveg gáttaður á þessu. [[Gripið fram í: Ertu bara búinn á því?]]Ég er alveg búinn á því, svei mér þá, frú forseti. Í alvöru talað, við stöndum hérna og rífumst um þetta en það er alveg vitað hver vilji þjóðarinnar er en við förum ekki eftir honum. [[Gripið fram í: Rétt.]]Þetta er eins og t.d. með aðildarviðræðurnar að ESB. [[Gripið fram í: Hvað segirðu?]]85% þjóðarinnar vildu klára þær. Af hverju gerðum við það ekki? Fyrir hverja erum við að vinna ef við erum ekki tilbúin að gera þetta? Það var náttúrlega mjög stórt loforð. Verðtryggingin var líka eitt loforðið. Af hverju er hún ekki farin? Af hverju takið þið hana ekki af? Þjóðin vill það. [[Gripið fram í.]]Þjóðin vill verðtrygginguna í burtu [[Gripið fram í.]]og þið lofuðuð því. [[Gripið fram í: Ekki ég.]]
Lestu nú úr bókunum.
Þetta eru góðar bækur. Ég mundi hvetja alla þingmenn til þess að eignast þessar bækur. Lesa þær, meta gildin í samfélaginu, hvernig við byggjum gott samfélag samstöðu og samlíðunar þar sem við tökum tillit til hvers annars. Komum fram af auðmýkt, ekki hroka. Auðmýkt er mjög góð dyggð. Sá sem er auðmjúkur er mjúklyndur í hjarta og hann tekur tillit til þess sem aðrir gera og finnst til um annarra verk. Mér finnst skorta svolítið á það hjá okkur hér, og jafnvel Íslendingum. Ég hef sagt það áður í ræðustól. Við þurfum að auka samfélagskennd á Íslandi. Það hlýtur að segja svolítið mikið um það að skattsvik á Íslandi nemi 80 milljörðum. 80 milljarðar. Það er enginn smápeningur.
Það mætti gera margt fyrir þá.
Já. Það mætti gera mikið fyrir þá. [[Gripið fram í: Nýjan spítala.]]Við eigum náttúrlega að vera fyrir löngu byrjuð á nýjum spítala, það er alveg ljóst, og það hefði gefið rosalegt, hvað get ég sagt, „búst“, [[Gripið fram í: Trukk.]]já, trukk í samfélagið. Í alvörunni. Það er okkar verk, við eigum að veita þjóðinni styrk og von. [[Gripið fram í.]]Við eigum að gera það. Við eigum að leggja okkur öll fram við það. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki auðvelt að setja saman fjárlög og það er víða pottur brotinn. Ég velti líka fyrir mér eins og með samgöngur, löggæslumál, það er verið að leggja meiri pening í þetta, en tökum sem dæmi Suðurland, ég er nú úr Suðurkjördæmi. Ég held að nánast hver einasti ferðamaður sem til Íslands kemur fari um Suðurland upp að Gullfossi og Geysi. Vegirnir þarna eru skelfilegir, ótrúleg umferð, álag og áreiti á íbúa fyrir utan allar einbreiðu brýrnar í Suðurkjördæmi. Þær eru sérkapítuli. Það er alveg ljóst að við verðum að spýta vel í lófana á næstu árum. Mikið hefur verið rætt um ferðamannaiðnaðinn og hvernig við eigum að fá pening af honum. Við eigum bara að setja komugjald á farþega og nógu ríflegt. Við eigum að vera alveg óhrædd við það. Þetta er gert víða um heim og skapar tekjur fyrir samfélagið til þess að byggja upp þannig að við getum tekið á móti þessu fólki. Ef það er 25–30% aukning á fjölda ferðamanna á hverju ári þá get ég ekki séð hvernig í ósköpunum við eigum að fara að þessu því nú þegar er þetta orðið svakalegt. Hæstv. forseti. Ég veit það eitt að mér þykir vænt um íslenskt samfélag og mér þykir vænt um samstarfsfélaga mína á Alþingi og ég vil allt til þess vinna að þetta samfélag blómstri og dafni. En við þurfum að laga vinnubrögðin hér og við þurfum að laga framkomu okkar gagnvart hvert öðru og auka veg og virðingu Alþingis og vinna betur saman að mikilvægum málum eins og fjárlögum sem eru stærstu lög ársins sem allt stendur og fellur með, gera það vel og með hag almennings að leiðarljósi fyrst og fremst. Þetta á ekki vera samfélag sem er hagsmunabandalag sérhagsmuna, sem ég held því miður að samfélag okkar sé dálítið mikið. Við fáum ekki eins mikið út úr því sem við eigum og við ættum að gera, ég get nefnt aðra orkulind en sjávarútveginn í því sambandi og auðlind sem er orkan. Það er hlutur sem við eigum að skoða í sameiningu og finna lausn á, hvernig við getum náð meiri pening út úr því til þess að reka gott samfélag. Samfélag sem er opið, tilbúið að taka á móti nýjum íbúum en vísar þeim ekki úr landi. Okkur veitir ekkert af því að fjölga. Við erum eiginlega of lítil eining, of náin, þekkjumst eiginlega of mikið sem kallar oft á spillingu, frændhygli og þar fram eftir götunum. Frú forseti. Að lokum vil ég segja að við eigum að auka veg og virðingu Alþingis og það gerum við með því að starfa betur saman og hætta að níða skóinn hvert af öðru og garga hér hvert á annað í ræðustól. Hvað gerðir þú og hvað gerði hinn, svona var þetta nú síðast og Icesave og allt þetta bölvaða bull sem allt of mikill tími fer í á Alþingi sem gerir að verkum að fólkið þarna úti hefur ekkert álit á okkur og ber ekkert traust til okkar. Nú síðast í dag var könnun sem sýndi það að 18% þjóðarinnar treystir ríkisstjórninni, en 19% stjórnarandstöðunni og 23% Evrópusambandinu. Það er skrýtin skoðanakönnun. En það er margt sem segir okkur að við þurfum aldeilis að girða okkur í brók eins og sagt er á fótboltamáli. Ég hef trú á íslensku samfélagi og ég hef trú á því að ef við breytum þessu þá bíði okkar björt framtíð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu á heimspekilegum nótum, sem var töluð frá hjartanu. Hún er þörf áminning til okkar allra. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í það að á síðasta kjörtímabili voru margar ákvarðanir teknar sem voru ekki til vinsælda fallnar, um niðurskurð og ýmislegt sem var mjög erfitt. Þingmenn í þeim meiri hluta þá stóðu að þeim erfiðu ákvörðunum með það að leiðarljósi að þær mundu leiða til þess að betri tímar kæmu og við gætum gert betur við hópa eins og aldraða og öryrkja og annað sem hafði þurft að skera niður hjá sökum hrunsins. Nú standa menn í raun frammi fyrir þeim lúxusvanda að forgangsraða. Nú eru þingmenn í þessari stöðu: Eiga þeir að forgangsraða í þágu aldraðra og öryrkja eða þeirra efnameiri í þjóðfélaginu? Mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess [[Forseti hringir.]]þegar kemur að því að taka uppskeruna upp hvernig eigi að skipta henni.
Hæstv. forseti. Ég kom aðeins inn á það í ræðu minni hvernig við eigum að forgangsraða. Við eigum að forgangsraða í þágu þeirra sem lakast standa í samfélaginu. Það er fullt af fólki sem stendur illa en ekki það margir að við getum ekki sinnt því. Þetta er alltaf spurning um það. Ég heyri það ofboðslega oft úti í samfélaginu að bætur séu of háar. Ég er ekki sammála því. Lægstu laun eru bara of lág og hafa alltaf verið. Það gekk mikið á hér eftir hrun. Þjóðin varð fyrir svakalegu áfalli. Það hefur komið fram hér í dag að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn stjórnaði nánast hvernig tekið var á málum á síðasta kjörtímabili, að stórum hluta. En þegar fer að ára vel - eins og ég kom áðan inn á hefur verið hagvaxtarskeið í fjögur, fimm ár og tekjur hafa verið miklar. Við settum 80 milljarða í skuldaleiðréttinguna. Það hefði mátt gera ýmislegt fyrir þann pening fyrir þá sem lakast standa.
Frú forseti. Nú er hv. þingmaður einn af þeim þingmönnum sem er umboðsmaður barna á Alþingi … [[Talsmaður.]]- talsmaður barna á Alþingi, fyrirgefið. Mig langar aðeins að heyra í honum varðandi það. Nú hefur Fæðingarorlofssjóður verið skertur og staða barnafjölskyldna er mjög erfið á Íslandi. Barnabætur skerðast við 200 þúsund og þakið á hámarksgreiðslum úr Fæðingarorlofssjóði hefur verið 350 þúsund á mánuði sem hefur valdið því að feður hafa síður tekið fæðingarorlof. Þessi staða barnafjölskyldna er mjög erfið vegna þess að það kemur svo margt saman, samlegðaráhrifin, húsnæðismálin og slíkt. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að bæta megi úr gagnvart barnafjölskyldum ef hann kemur kannski inn á tillögur minni hluta fjárlaganefndar í þeim efnum þar sem er verið að tala um að hækka barnabætur og hækka hámarksgreiðslur [[Forseti hringir.]]úr Fæðingarorlofssjóði í áföngum í 500 þúsund á mánuði?
Hæstv. forseti. Eitt af því sem manni svíður svolítið er að verið sé að þrengja að barnafjölskyldum og lækka fæðingarorlofið. Það var sett á síðasta kjörtímabili, ef ég man rétt, stefna í þá átt að lengja fæðingarorlofið upp í eitt ár sem ég held að við ættum að setja okkur sem markmið og gera það þannig úr garði að við getum gefið foreldrum kost á því að vera eitt ár eða skipta tímanum á milli sín. Það hefur komið í ljós á síðustu árum að feður nýta ekki fæðingarorlofsréttinn. Skerðingin gerir það að verkum að þeir geta það ekki og vilja það ekki, sem er mjög slæmt vegna þess að þetta er einn mikilvægasti tími barnsins. Það vita náttúrlega allir. Við eigum að marka okkur stefnu. Það er eitt af því sem ég er að tala um. Af hverju vinnum við ekki saman að þessu? Það er reyndar verið að tala um það í velferðarnefnd að vinna verulega í fæðingarorlofsmálum og öllu sem viðkemur fæðingum. Við erum með ágætislöggjöf en þurfum aðeins að bæta ýmsa vankanta á henni og gera þetta þannig úr garði að það sé sómi að eins og annars staðar á Norðurlöndum, til dæmis.
Hæstv. forseti. Samkvæmt dagskrá þingsins er 2. umr. um fjárlög. Hér hlustaði ég á lengstu ræðu um störf þingsins sem ég hef hlustað á síðan ég byrjaði á þingi. [[Gripið fram í: Til hamingju með það.]]En mér þykir alveg sérstaklega vænt um hv. þm. Pál Val Björnsson, hann hefur gott hjarta og vill öllum vel. Hann dettur samt í þann pytt, eins og margir gera, að tala eins og hér sé allt bara einhvern veginn ómögulegt. Hér er ekki nóg að gert í þessu, ekki í málefnum fatlaðra, öryrkja, fangelsismálum, fæðingarorlofinu og öllu saman. Það er eins og menn haldi að allt sé bara gjörbreytt á skömmum tíma. Þótt aðstæður séu auðvitað að breytast mjög til batnaðar skuldar ríkið enn þá tæpa 1.500 milljarða. Við erum hér með fjárlög með mjög litlum afgangi og það eru nefnilega almannahagsmunir að ríkissjóður sé vel rekinn [[Forseti hringir.]]og það eru líka almannahagsmunir að fyrirtækin fái að blómstra.
Hæstv. forseti. Já, það getur vel verið að þetta hafi verið lengsta ræða sem haldin hefur verið um störf þingsins en það er bara allt í lagi. Ég hef hlustað á margar ræðurnar í fjárlögum á síðustu árum sem ekki endilega fjalla um fjárlögin. Hún fjallaði smá um það líka, það má nefnilega ræða um þessa hluti alla. Ég sagði ekki að hér væri allt ómögulegt, alls ekki, og ég kom inn á það í ræðu minni að bara margt mjög gott væri að gerast, en það er greinilega ekki nóg, þegar við horfum til þess að þið lækkuðuð skatta um 5–6 milljarða á ári sem skipti engu máli í stóra samhenginu fyrir fólk, ekki nokkurn skapaðan hlut. Síðan lækkuðuð þið veiðigjöldin, ég mundi segja að það væri allt í lagi þótt þau væru 15–20 milljarðar á ári. Ef EBITDA er 72 milljarðar fyndist mér það allt í lagi, að það væru 20 milljarðar, fyrir utan auðlegðarskattinn sem gæti verið 10 milljarðar. Þið hafið afsalað ykkur tekjum sem mundu gera það að verkum að hér væri alveg bullandi afgangur á fjárlögum.
Hæstv. forseti. Þegar menn lesa upp úr greinum eftir gamla kommúnista um fyrirmyndarsamfélagið er ekki skrýtið að menn tali svona. Heldur hv. þingmaður að hefðum við sett þessi háu veiðigjöld á, sem menn telja að við höfum lækkað, við höfum auðvitað tekið miklu meiri veiðigjöld en síðasta ríkisstjórn gerði en það má víst ekki bera saman, heldur hv. þm. Páll Valur Björnsson að hefðum við frá upphafi haft veiðigjöld með þeim hætti sem menn eru að tala um núna að þessi fyrirtæki hefðu orðið jafn stór og öflug, hefðu fjárfest jafn mikið, hefðu fjárfest í útlöndum þaðan sem megnið af hagnaðinum kemur? Hann kemur ekki hér í útgerð. Hagnaður stóru fyrirtækjanna eins og Granda og Samherja er meira og minna frá útlöndum. Menn þurfa að setja þetta í eitthvert samhengi. Kökunni er ekki skipt þannig að það hafi engin áhrif að taka skatta af fyrirtækjum og það hafi engin áhrif á fjárfestingar. Ef menn hætta að fjárfesta hættir hagvöxtur líka. Það er heildarsamhengi hlutanna sem þarf að huga að. Það snýst hjá okkur um að fá [[Forseti hringir.]]meiri tekjur, reka ríkissjóð hallalausan og með afgangi og greiða niður skuldir. Þar liggja auðvitað hagsmunir þjóðarinnar. [[Gripið fram í: … skattar á Íslandi …]]
Já, hagsmunir Íslands, já. Þú talar um að þeir hafi ekki - [[Gripið fram í: Háttvirtur.]]hv. þm. Brynjar Níelsson talar um að við höfum verið að leggja of mikið á þessi fyrirtæki. Ég er ekki sammála honum í því. Hann er að tala um fjárfestingar. Eru það þá fjárfestingar eins og kúabú, morgunblöð og olíufélög og prentsmiðjur? [[Gripið fram í.]]Já, þeir eru að fjárfesta út úr greininni í stórum stíl. Ég get nefnt sem dæmi að á Hornafirði [[Gripið fram í.]]fjárfestu þeir í að kaupa kúabú og komu síðan hingað til Alþingis til að biðja um 30–40 milljónir til að dýpka Grynnslin. Þeir borguðu sér út 6 milljarða í arð á nokkrum árum. Nei, hv. þingmaður, þetta er - [[Gripið fram í: Eru 6 milljarðar … eigið fé?]]Þeir eru að borga sér fleiri milljarða út úr þessari grein á hverju einasta ári í arð. Það er allt í lagi, það er fínt, en þá eru þeir líka alveg í stakk búnir til að borga meira inn í samfélagið. Það er alveg á hreinu. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni kröftuga ræðu. Hann fór um víðan völl og talaði frá hjartanu. Hann kom inn á margt í ræðu sinni og talaði um ganginn í þjóðfélaginu. Ég hafði á köflum á tilfinningunni að hv. þingmaður væri sjálfur óviss um hver staðan væri raunverulega og hvort við værum á réttri leið með fjárlögunum þessa ferðina eður ei. Ég veit að hv. þingmaður er í grunninn og í hjarta sínu félagshyggjumaður. Gott ef ég heyrði ekki hv. þingmann tala mikið um samvinnu og jafnvel að manngildi ofar auðgildi væri mikilvægt. Þetta þekkjum við framsóknarmenn. Ég ætla að spyrja hv. þingmann: Hver er tilfinning hv. þingmanns sjálfs? Er hér góðæri eður ei?
Hæstv. forseti. Er góðæri hérna? Það segja mér vitrari menn í þessum málum að hér sé góðæri. Ég er ekkert frá því að það sé svolítið góðæri hérna. Þess vegna skil ég ekki alveg hvernig stendur á því að við getum ekki lagt meiri pening í heilbrigðiskerfið og lægt þær öldur sem eru í samfélaginu og hafa verið. Ef það er góðæri í samfélagi þá á ekki að vera svona mikil ólga. Það er það sem fær mig til að hugsa um hvort við erum á réttri leið, ef samfélagið logar allt stafna á milli. Við getum ekkert neitað því, það er þannig. Bara síðast, ritdeilan milli Kára Stefánssonar og hæstv. forsætisráðherra - þetta er alveg fáheyrt. Tilfinning mín er samt sú að við séum á réttri leið. Það hefur verið hagvöxtur hérna og það eru að koma meiri peningar inn í kerfið sem gætu verið enn þá meiri. Mín tilfinning er samt sú að við séum á réttri leið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir svarið. Út frá skilgreiningum er hér góðæri, sannarlega, í það minnsta erum við á toppi í hagsveiflu. Hv. þm. Helgi Hjörvar fór ágætlega yfir hagsveiflu og greiningu á þessu. Samkvæmt skilgreiningunni þýðir það að búinn er að vera hagvöxtur hér, þótt hægur hafi verið, í fjögur ár. Talað er um að lengd hagsveiflu sé 7–12 ár en það er misjafnt. Hrunið hér gerðist með einum smelli, eins og hv. þingmaður kom reyndar ágætlega inn á í ræðu sinni. Þá verðum við að styðjast við mælikvarða til að átta okkur á því hvort við erum á réttri leið með að skipta kökunni rétt, eins og hv. þingmaður orðaði það nákvæmlega. Ég vil benda á lífskjarakönnun Hagstofunnar sem segir okkur að Gini-stuðullinn hafi aldrei verið lægri, sem merki um jöfnuð, [[Forseti hringir.]]hér hafi aldrei verið jafn fáir undir lágtekjumörkum í langan tíma, eða 7,9%, og dreifing tekna á Íslandi sé jafnari [[Forseti hringir.]]milli fólks en áður hafi sést í þessari lífskjararannsókn árið 2014.
Hæstv. forseti. Það er gott ef þetta er rétt. Þess vegna velti ég fyrir mér: Hvers vegna er þessi ólga í samfélaginu? Erum við Íslendingar tómir frekjuhundar? Það sem gerir mig svo óvissan, eins og hv. þingmaður nefndi hérna áðan, og frekar dapran er ástandið í samfélaginu. Eins og ég kom inn á áðan er siðrof og það hvernig við umgöngumst hvert annað. Ég held að við hér á þingi gætum verið fyrirmynd í því hvernig við eigum að koma fram hvert við annað, ekki síst topparnir. Hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra og ráðherrar yfir höfuð eiga að leiða vagninn. Ég kom að því í ræðu minni að mér finnist hæstv. forsætisráðherra ekki hafa staðið sig nógu vel í því og verið allt of fljótur að svara fólki með hroka og skætingi. Ég veit ekki, það má kannski deila um það. Það vantar greinilegt eitthvað upp á því að það er gríðarleg óánægja í samfélaginu og er búin að vera lengi, því miður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir ræðuna. Hann fór um víðan völl og ég tek á nokkurn hátt undir það að mér finnst þingmaðurinn heldur svartsýnn, sérstaklega í ljósi þeirra upplýsinga sem hv. þm. Willum Þór Þórsson fór yfir í andsvari á undan mér. Þingmaðurinn vék að mínu máli sem ég hef verið að skoða og verið nokkuð að beita mér fyrir og benda á. Það eru nefnilega skattsvikin. Ríkisskattstjóri kom á fund fjárlaganefndar fyrir skömmu og þar komu fram þær upplýsingar að talið er að skattsvik í samfélaginu séu 80 milljarðar á ári. Það er heill landspítali sem skilar sér ekki inn í hagkerfið á Íslandi vegna skattsvika. Eigum við ekki frekar að hvetja þessa aðila til að fara að lögum í stað þess að vera sífellt að tala niður það sem vel er gert hér á landi. Þarna eru [[Forseti hringir.]]raunverulegir lögbrjótar upp á 80 milljarða. Og það er ýmislegt hægt að gera fyrir þá upphæð.
Hæstv. forseti. Ég tek alveg heils hugar undir með hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, við þurfum að einhenda okkur í að reyna að fá fólk til að standa í skilum. Ég veit ekki hvernig við gerum það nema hvetja fólk til að hugsa betur til samfélagsins. Ég held að við gætum líka gert það með því að efla enn frekar samfélagskennslu í skólum. Því miður er ekki nógu mikil kennsla í þeirri grein þar sem við kennum - reyndar fjallar markmiðsgrein grunnskólalaga eingöngu um það hvernig á að búa til góðar manneskjur sem kunna að búa í samfélagi með öðrum. Ég held að við Íslendingar höfum aðeins klikkað á því. Páll Skúlason heitinn, fyrrverandi rektor Háskóla Íslands, sagði það meðal annars í grein einni að við höfum lagt allt of mikla áherslu á fræðsluna í staðinn fyrir menntun. Menntun snýst um það að búa til góðar manneskjur, en því miður virðumst við Íslendingar vera einhvern veginn þannig að í okkur vantar meiri samfélagsgreind. Ég vil ekki segja að ég sé mjög svartsýnn, ég tók fram að ég væri svolítið bjartsýnn á að við gætum, ef við snerum bökum saman [[Forseti hringir.]]og slíðruðum sverðin meira, náð mjög góðum árangri á Íslandi.
Ég þakka fyrir andsvarið, virðulegi forseti. Þetta með skattsvikin og það sem þingmaðurinn fór yfir í ræðu sinni, talaði um mikla ólgu og kallaði eftir svörum um hvernig stæði á því. Það er kannski meðal annars vegna þess að hér á þingi er verið að stunda nokkur sundrungarstjórnmál. Í Svíþjóð er það þannig að stjórnarandstaðan leggur fram sitt eigið fjárlagafrumvarp þannig að þá hafa þingmenn val um hvora leiðina á að fara. Hér á landi er það réttkjörin ríkisstjórn sem leggur fram fjárlagafrumvarp ríkisins og nú er þessi umræða orðin með þeim lengstu í sögu þingsins í 2. umr. fjárlaga. Það er nokkurs konar málþóf hérna. Mig langar að taka þessa hugmynd lengra því að það þýðir víst ekki fyrir núið að taka upp betri kennslu í skólum til að hafa hendur í hári þessara skattsvikara sem eru raunverulega að ferðast á kostnað þeirra sem þurfa [[Forseti hringir.]]að stóla á ríkið; heilbrigðiskerfið, grunnstoðirnar, eldri borgarar, öryrkjar, menntakerfið, samgöngukerfið. Hvaða tillögur beinar hefur þingmaðurinn í þessa veru sem við gætum farið í strax?
Hæstv. forseti. Eflaust eru til margar leiðir til þess. Ég held að með því að auka enn frekar eftirlit og búa til einhvers konar, einhvern tímann heyrði ég svart gengi sem færi í það að vinna og finna skattsvikara. Talað er um að gríðarleg skattsvik séu til dæmis í ferðaþjónustunni og hvergi eins mikið og í virðisaukaskattinum. Ég held að það verði að búa til einhvers konar eftirlitssveit, ég veit það ekki, sveit eða bara efla eftirlit og komast að því hverjir eru að svindla og hverjir ekki og ná þannig í þessa peninga. Það verður örugglega ekki létt verk því að menn eru mjög seigir í því að svindla og komast undan og beita til þess alls kyns brögðum. Ég held að fyrst og fremst ættum við að höfða til samvisku fólks, kenna því og ræða meira í samfélaginu hvernig við búum til gott samfélag, hvernig við rekum það, hvernig það á að ganga upp og hvernig gott samfélag virkar. Eins og ég sagði áðan þurfum við að auka samfélagskenndir hjá fólki. Ég er gamall kennari, eða gamall, ég kenndi eitt ár í grunnskóla, og þegar maður talar um þetta við börn koma þau alveg af fjöllum þegar maður spyr: Hver borgar rúðurnar sem er verið að brjóta? Hverjir borga það að hreinsa upp ruslið og hverjir borga brotnar perur í ljósastaurum? Þau héldu að það væri bara kallinn í húsinu niðri í bæ, krakkar í 8. bekk. Þau hafa ekki hugmynd um að það eru foreldrarnir sem borga þetta og samfélagið. Við þurfum að auka þessa kennslu, held ég, til að efla samfélagið enn meira. Það er mín skoðun.
Frú forseti. Tími minn er byrjaður. Ef hæstv. forseti segir að hér skuli enn fundað þá tek ég til máls þó svo að ég hafi skilið það svo að samkomulag væri um fund til miðnættis. Við verðum bara að sjá hvernig tíminn endist. Hæstv. forseti. Margir hv. þingmenn hafa gert það að umtalsefni hér við þessa umræðu hvernig vinna tengd fjárlagagerðinni hafi tafist og hvað hún hafi tekið langan tíma, jafnvel þannig að sumir hv. þingmenn eru farnir að tala um málþóf. Okkur greinir á um það. Það hefur ekki dugað að þingið hafi byrjað fyrr. Starfsáætlunin er öll úr skorðum. Það liggur alveg fyrir því að samkvæmt henni hefði átt að fresta þingi í dag en við erum greinilega þó nokkuð langan veg frá því. Það hefur margt komið fram í 2. umr. um fjárlögin sem er ekki beinlínis til þess fallið að auka traust á fjárlagagerðinni eða fjárlagavinnunni. Bent hefur verið á að það sé hreinlega farið með rangt mál í nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar, að það hafi verið ákveðið af síðustu ríkisstjórn að lækka útvarpsgjaldið niður í 16.400 kr. Hið rétta er að sú ákvörðun var tekin við afgreiðslu frumvarps til laga um ýmsar forsendur fjárlaga fyrir árið 2014, sem var afgreitt frá Alþingi í desember 2013. Þetta hefur verið bent á og formaður hv. fjárlaganefndar þarf auðvitað að leiðrétta það. Varðandi útvarpsgjaldið þá hefur líka verið bent á að ekki hefur enn verið afgreidd frá ríkisstjórn tillaga hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um að útvarpsgjaldið skuli vera óbreytt. Hér er því talsverð óvissa. Þá hefur einnig verið bent á það sem fram kom í gær að breytingartillaga upp á tæpa 1,2 milljarða hafi týnst eða farið forgörðum og ekki borist vegna kjarasamnings við kennara. Þetta er heldur ekki til að auka trú manns á ferlinu. Við þessa umræðu rifjaðist upp fyrir mér atriði sem ég hafði spurt hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra út í við 1. umr. um fjárlögin. Það var um lið í fjárlögunum sem varðar bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð eða frekari uppbætur þar sem tölur í fjárlagaliðnum hrundu. Ég spurði hvort þetta gæti stafað af því að ekki hefði verið gert ráð fyrir því að hækka öll tekjuviðmið í bótaflokkum almannatrygginga þegar örorkubætur hefðu hækkað, en þá fékk ég þau svör að um mistök væri að ræða og þau yrðu leiðrétt fyrir 2. umr. fjárlaga. Það var svo sannarlega gert. Ég fann þetta í tillögum meiri hlutans þegar ég fór að leita eftir því. Þar segir að það séu breyttar forsendur sem séu samþykktar af ríkisstjórn og gerð hafi verið tillaga um leiðréttingu á fjárheimild liðarins. Í fjárlögum fyrir árið 2015 hefði 72 millj. kr. framlag verið veitt af útgjaldasvigrúmi ráðuneytisins til að breyta tekjuviðmiði fyrir frekari uppbætur á lífeyri. Tekjuviðmiðið hefði staðið óbreytt frá árinu 2010 en verið hækkað um 12,5% í ársbyrjun 2015 og fyrirhugað hefði verið að hækka viðmiðið enn frekar ef svigrúm gæfist til. Á yfirstandandi ári hefði viðmiðið ekki verið hækkað og áætlað væri að útgjöld liðarins yrðu um það bil 60 millj. kr. undir fjárheimildum ársins. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2016 hefði liðurinn verið lækkaður fyrir mistök um þessar 60 millj. kr. sem hefði verið rangt í ljósi þess að um var að ræða ónýtt útgjaldasvigrúm en ekki kerfislæga þróun útgjalda. Það er alltaf að tínast til eitthvað sem betur má fara. Það er kannski í sjálfu sér ekkert óeðlilegt með jafn risavaxin mál og eru í fjárlagafrumvarpinu. Það þarf að halda rosalega mörgu til haga. Ég velti fyrir mér í ljósi þess hvort það sé ekki eins gott að 2. umr. um fjárlögin standi í nokkurn tíma því að margt er að koma fram í dagsljósið í samtalinu sem á sér hérna stað og þess vegna þurfi hreinlega þessi umræða dálítið andrúm. Umræðan þarf að þroskast. Hlutir hafa verið að týnast og eru að koma inn. Mér finnst bara gott að þessi umræða taki svolítinn tíma. Ég gerði í fyrstu ræðu minni í gær málefni fatlaðs fólks að umtalsefni og það sem fram kemur í að minnsta kosti tveimur nefndarálitum, þar sem talað er um að sveitarfélögin segi að það skorti fjármagn frá ríkinu vegna málaflokksins sem hafi reynst fjármagnsfrekari en gert var ráð fyrir við yfirfærslu frá ríki til sveitarfélaga. Þetta var í gær og þá velti ég því fyrir mér hvort von væri á breytingartillögum út af þessu fyrir 3. umr. fjárlaga. Svo gerðist það í dag að skrifað var undir samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga sem nefnist: Lokasamkomulag ríkis og sveitarfélaga um fjárhagsramma þjónustu sveitarfélaga við fatlað fólk. Ég fagna því að þetta samkomulag hafi tekist í dag, enda er gríðarlega nauðsynlegt að vel sé búið að þessum málaflokki. Í samkomulaginu, sem er í sex greinum, segir í 6. og síðustu gr., með leyfi forseta: „Fyrirvari um samþykki Alþingis. Samkomulagið er gert með fyrirvara um að Alþingi samþykki nauðsynlegar lagabreytingar og breytingar á fjárlögum.“ Þetta hlýtur að þýða að það eigi eftir að verða einhver frekari breyting þar á. Eins og ég segi er eins gott að umræðunni var ekki lokið því að þetta er alveg gríðarlega mikilvægt mál. Aftur fagna ég því að þessi umræða taki svolítinn tíma því að hún skilar einhverju. Í þessu tilfelli skilar hún því að betur verður búið að fötluðu fólki í samfélaginu. Það tel ég auðvitað vera mjög gott. Hæstv. forseti. Það er fleira sem fær mig til að hugsa um að það hafi kosti að þessi umræða hafi andrými því að fjárlögin eru alveg gríðarlega stórt mál. Ég hafði talsvert gaman af ræðu hv. þm. Páls Vals Björnssonar hér áðan þar sem hann fór yfir allra stærstu myndina því að í mínum huga eru fjárlög ekkert annað en eitt risavaxið samfélagsmál. Fjárlögin eru uppskriftin að því hvernig við ætlum að haga útgjaldahliðinni eftir því hvernig við rekum samfélagið. Stærri gerast málin auðvitað ekki. Í ræðu minni í gær var ég aðallega að tala um það sem ég tel vera stóru málin þegar kemur að þessum málaflokki, en svo fékk ég spurningu í andsvari um mál sem ég verð að viðurkenna að ég hafði hreinlega ekki velt neitt sérstaklega mikið fyrir mér og það er málefni Þjóðskjalasafns Íslands. Í dag barst þingmönnum bréf frá stjórn Félags héraðsskjalavarða á Íslandi. Það er ýmislegt mjög merkilegt í því bréfi. Þar er rakið að fyrir liggi breytingartillaga frá meiri hluta fjárlaganefndar við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2016 um að húsnæði Þjóðskjalasafns Íslands verði selt en í staðinn keypt eða leigt annað hentugt húsnæði. Ég verð að viðurkenna að ég er enginn sérfræðingur í skjalamálum og mér fannst þetta bréf þess vegna mikilvægt. Það veitir mér ákveðna innsýn í þessi skjalamál, meiri en ég hafði í gær þegar ég var spurð út í málið því að hér er það rakið að húsnæði undir skjalasafn þurfi að hafa ákveðna kosti og flutningar fari ekki vel með skjöl. Við erum að tala um alveg rosalegt magn af skjölum, 42 hillukílómetra, segir í þessu bréfi, af skjölum sem mundu ná frá Aðalstræti í Reykjavík til Hveragerðis þannig að það er alveg risavaxið dæmi að flytja eitt svona safn. Í bréfinu kemur fram að ekkert kostnaðarmat hafi farið fram þegar litið er til leigu, byggingar, hönnunar eða kaupa á nýju húsnæði undir skjalasafnið. Jafnframt er bent á að frá því að hús Mjólkursamsölunnar var keypt árið 1985 liðu 13 ár þar til síðustu skjölin voru flutt úr safnahúsinu og í hið nýja þjóðskjalasafn. Eins og ég segi þá er ég enginn sérfræðingur í skjalamálum svo að ég tek mark á þessu bréfi. Það er nefnilega þannig með okkur þingmenn að þó svo við reynum, held ég, öll eftir bestu getu að vanda okkur í vinnunni þá vitum við ekki allt um alla hluti. Við höfum dálítið rætt hérna um fundartíma Alþingis og sitt sýnist hverjum um næturfundi. Mér finnst mikilvægt, eins og þetta bréf sýnir, að gríðarlegur fjöldi fólks er alltaf að fylgjast með umræðunni hverju sinni sem sendir okkur viðbrögð. Við fáum fullt af bréfum frá almenningi, sem betur fer, sem hefur skoðun og þekkingu á málunum, jafnvel þekkingu sem við höfum ekki eða ég hef ekki sama hversu mikið ég reyni að vanda mig við vinnuna mína og lesa mér til. Mér finnst að við eigum að hafa þetta í huga. Við erum á Alþingi Íslendinga. Við eigum að hlusta á fólk og við eigum að halda fundina í dagsbirtu þegar fólk er vakandi og getur fylgst með störfum okkar. Ég er alveg til í að íhuga að halda fundina síðdegis eða á kvöldin því að þá hefur almenningur tíma til að fylgjast með störfum okkar. Hæstv. forseti. Að öllu þessu sögðu fæ ég ekki betur séð en að annars vegar sé gott að fjárlagaumræðan taki dálítinn tíma vegna þess að ýmislegt hefur komið fram í umræðunni og hins vegar sýnist mér því miður, þrátt fyrir að þingið hafi byrjað snemma, ýmsu enn ólokið við fjárlagagerðina. Það er enn ýmislegt að koma fram sem er mikilvægt, eins og að standa við gerða kjarasamninga, sem þarf að halda til haga. Eins gerði ríkisstjórnin samkomulag við sveitarfélögin um málefni fatlaðs fólks í dag. Ég leyfi mér að vona að ríkisstjórnin eigi enn eftir að afgreiða frumvarp um að útvarpsgjaldið skuli vera óbreytt. Ég el þá von í brjósti að við eigum eftir að afgreiða betri fjárlög en lagt var upp með. Mér fannst það mjög áhugavert sem kom fram í andsvari áðan þar sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, formaður hv. fjárlaganefndar Alþingis, sagði að það hefði komið fram á fundi nefndarinnar að ríkisskattstjóri hefði sagt að 80 milljarðar, þ.e. einn Landspítali, væru sviknir undan skatti. Ég sé ekki betur en með þessum orðum hafi hv. formaður fjárlaganefndar sýnt fram á að breytingartillögur minni hlutans séu að fullu fjármagnaðar og gott betur en það þar sem hér er eingöngu verið að leggja til 4 milljarða sem eiga að fást með bættu skatteftirliti. Það ætti að vera hægt. Ef við göngum í það verk að innheimta þessa peninga þá ætti að vera hægt að fara í nauðsynlegar breytingar á fjárlögum. Það væri hægt að fjármagna kjarabætur til lífeyrisþega, svo dæmi sé tekið. Það væri hægt að gera alveg helling því að með góðri og sanngjarnri skattheimtu og góðu skatteftirliti er íslenskt samfélag þannig að okkur ætti ekki að vera neitt að vanbúnaði til að reka öflugt og gott velferðarsamfélag. Þetta snýst bara um að vilja reka samfélag jöfnuðar og velferðar. Við höfum öll tækin sem við þurfum. Við þurfum bara að gera svolitlar breytingar á fjárlögunum. Ég trúi því og treysti að við munum bera gæfu til að gera það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún vék meðal annars að áformum um eignasölu, Þjóðskjalasafnið, sem ég þekki ekki mikil deili á en önnur heimild er í frumvarpinu til sölu eigna, það er Tollhúsið og þá væntanlega í Tryggvagötunni. Ég vildi inna þingmanninn eftir því hvort henni væri kunnugt um hvort þar væri um að ræða sölu á því sem kallað er Kolaportið sem ég hefði haldið að tilheyrði þeirri byggingu. Ég notaði bara ferðina til að spyrja að þessu ef svo vildi til að hv. þingmaður þekkti til þessa atriðis. Meginatriðið er hins vegar það sem þingmaðurinn vék að, að umræðan væri upplýsandi. Mér hefur þótt gæta nokkurs misskilnings í málflutningi stjórnarliða þegar kemur að kjörum örorku- og ellilífeyrisþega um að þeir hafi fengið sömu hækkanir á yfirstandandi ári og aðrir og ekki síst gætir ákveðinnar vanþekkingar á því hvaða fjárhæðir er um að ræða því að þetta snýst ekki allt um prósentur. Við borðum ekki prósentur. Við kaupum ekki mat fyrir prósentur eða leigjum húsnæði fyrir prósentur. Þetta er spurning um krónur og aura. Ég vildi þess vegna biðja þingmanninn um að upplýsa okkur aðeins um það hvaða stærðir þetta eru, hvaða kjör er verið að bjóða lífeyrisþegum upp á að lifa af því að ég veit að þingmaðurinn þekkir vel til þess og sömuleiðis hvaða hækkanir þeir hafa fengið í samanburði við það sem aðrir hafa notið að undanförnu.
Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki neitt um áformaða sölu á Tollhúsinu og verð hreinlega að biðla til almennings eða þeirra sem þekkja til að senda þingmönnum bréf. Það gagnaðist svo sannarlega þegar kom að Þjóðskjalasafni Íslands því að eins og ég sagði í ræðu minni þá er ég enginn sérfræðingur í skjölum en varð margs vísari eftir bréfið þaðan. Mér finnst reyndar eignasala ríkisins vera umhugsunarverð, sérstaklega þegar um er að ræða sölu á húsum sem í er einhver starfsemi sem er fyrir séð að verður að halda áfram. Þá þarf annað húsnæði, hvort sem það er keypt eða leigt, og þá þurfa að liggja fyrir ansi góðar greiningar á því hvað sé hagkvæmast fyrir ríkissjóð. Einnig þegar kemur að húsnæði Alþingis er meiningin að hætta að leigja og byggja hús sem Alþingi á sjálft. Mér finnst svolítið skrýtið að það sé verið að selja eignir á einum stað en verið að byggja á öðrum. Það er ekki mikið samræmi í því. Varðandi kjör öryrkja þá hefur það margoft komið fram í tölum frá Öryrkjabandalagi Íslands að ráðstöfunartekjur öryrkja séu yfirleitt á bilinu 170–190 þús. kr. Þetta er flókið kerfi og það geta verið ansi margir þættir sem spila inn í sem ráða heildarupphæð bótanna en [[Forseti hringir.]]margir einstaklingar hafa á bilinu 170–190 þús. kr. til ráðstöfunar á mánuði.