Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast sú tillaga samþykkt ef enginn hreyfir andmælum. Forseti vill jafnframt upplýsa að hádegishlé verður í ríflegra lagi í dag í tilefni af jólahlaðborði sem verður í Skála og verður gert fundarhlé milli kl. 12 og 13.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Forseti. Enn og aftur þarf ég að benda á tilvik þar sem hægri hönd ríkisstjórnarinnar hefur ekki hugmynd um hvað sú vinstri er að gera, eða reyndar þar sem vinstri höndin virðist hreinlega vera á móti því sem sú hægri er að gera. Í Gautavík í Berufirði hófst í sumar tilraunaræktun á iðnaðarhampi. Var það gert eftir að leyfi hafði fengist til þess hjá Matvælastofnun með tilheyrandi vottorðum, umsóknareyðublöðum og tollafgreiðslu. Hófst svo ræktun 1. júní sl. Fljótlega eftir að ræktunin hófst byrjaði mikil umfjöllun um hana enda ekkert leyndarmál og hjónin í Gautavík opnuðu dyr sínar fyrir fjölmiðlum. Hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fjallaði meira að segja um þessar tilraunir hér í pontu fyrir tveimur mánuðum. Umfjöllunin var undantekningarlaust jákvæð, enda er iðnaðarhampur gríðarlega nytsamleg vara sem gæti hæglega létt bændum lífið um allt land á komandi misserum. Jákvæðnin náði þó ekki inn á borð til Lyfjastofnunar sem sendi lögreglunni á Austurlandi erindi þess efnis að í Gautavík færi fram ræktun á ólöglegum plöntum. Lögreglan mætti á svæðið en gerði þó ekkert nema safna gögnum að svo stöddu enda öll tilskilin leyfi til staðar. Haft var samband við heilbrigðisráðuneytið til að ná fundi með heilbrigðisráðherra en því var neitað, skilst mér, og vísað til fyrirhugaðra viðræðna milli heilbrigðisráðuneytis og atvinnu- og nýsköpunarráðuneytisins. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig standa þessar viðræður og hvað hefur ráðherra gert til að einfalda regluverkið og liðka fyrir ræktun á iðnaðarhampi eins og hún sagðist ætla að gera? Og hvenær má búast við því að hætt verði að siga lögreglunni á frumkvöðla í landbúnaði?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég hef, líkt og hv. þingmaður, bæði fylgst með þessari senu í fjölmiðlum og sömuleiðis verið í samskiptum við það fólk sem þarna á í hlut. Ég hef fundað með allnokkrum aðilum úr þessum geira. Ég hef sest niður með öllum sem hafa óskað eftir fundi og er alveg jafn jákvæð og ég var þegar við hv. þingmaður ræddum þessi mál fyrir skömmu. Ég fól ráðuneytisstjóra mínum að tengja okkar ráðuneyti við önnur ráðuneyti af því að þetta er málaflokkur sem teygir sig inn í a.m.k. fjögur ráðuneyti. Málaflokkar líða stundum fyrir það þegar þeir eru á of mörgum stöðum. Ég hef sömuleiðis fengið þær upplýsingar úr heilbrigðisráðuneytinu að þar sé vilji til að setja þessa vinnu af stað og ég hef tekið vel í það og í raun tekið það að mér að taka þetta mál bara í fangið. Af því sem ég hef kynnt mér sýnist mér rótin að vandanum liggja í löggjöf sem heyrir undir heilbrigðisráðuneytið og heilbrigðisráðherra. Við verðum einfaldlega að gefa okkur svolitla stund til að kortleggja það og fikra okkur áfram í því. Mín skoðun er alveg skýr, í raun má alveg segja að það sé ótrúlega sérstakt að borgarinn njóti ekki vafans þegar hann hefur fengið leyfi frá stjórnvaldi og að þegar sá borgari sjálfur bendir á undarlega stöðu í löggjöfinni skuli einmitt sá borgari fá annað stjórnvald til sín sem segir: Heyrðu, þetta er ekki eins og það á að vera. Í því tilviki finnst mér að borgarinn eigi almennt að njóta vafans og að líta eigi til meðalhófs í því. Minn vilji er alveg skýr, ég sé ótrúlega mikil tækifæri í ræktun og framleiðslu og öllu því sem að þessu snýr og ég mun gera það sem ég get til að koma þessum málum í réttan farveg.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta svar. Það er gott að fá það á hreint að ráðherra hafi áhuga á þessu máli, ætli að taka þennan bolta og fara með hann áfram. Það er líka gott að heyra að það sé alveg greinilegt og skýrt hvert vandamálið er, vandamálið er að plantan öll fellur undir lög um ávana- og fíkniefni. Því þarf að breyta. Það er furðulegt að við þurfum virkilega að lúta því að lög og reglugerðir sem ranglega flokka vörur sem vímuefni séu rétthærri en almenn skynsemi. Það er mikilvægt að við leiðréttum þetta sem allra fyrst og sérstaklega í ljósi þess að ég hef fengið þær upplýsingar frá aðilum sem hafa flutt inn hampfræ að nú sé það bara með öllu óleyfilegt, að fólk geti ekki lengur flutt inn þessi fræ, Lyfjastofnun sé búin að stoppa það og taka fram fyrir hendurnar á Matvælastofnun. Þetta eru upplýsingarnar sem ég hef [[Forseti hringir.]]og mér finnst miður að umræðan sem ég átti við hæstv. ráðherra í pontu Alþingis í október hafi haft þær afleiðingar að nú sé orðið með öllu ófært fyrir fólk að halda áfram tilraunastarfsemi með hampræktun á Íslandi.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Í grunninn snýst þetta um að fyrir framan okkur er tækifæri, þarna er fólk sem vill láta á það reyna og er með hugmyndir og lausnir og vill fá að nýta þau tækifæri til að skapa frekari verðmæti. Um er að ræða umhverfisvænustu plöntu í veröldinni og hvort sem það snýr að leikfangaframleiðslu, hlut þar sem hampjurt getur komið í staðinn fyrir plast eða fæðubótarefni snýst þetta í grunninn um að stjórnvöld eru eitt gagnvart borgaranum. Ef stjórnvöld vita ekki almennilega í hvorn fótinn þau eiga að stíga er það vandamál sem stjórnvöld eiga að leysa, ekki borgarar sem hafa farið til eins stjórnvalds, fengið þar leyfi og lent svo í vandræðum frá öðru stjórnvaldi. Til að mynda fer lögreglan af stað á grunni gildandi laga og það er verkefni okkar að leysa úr því þannig að regluverkið sé skýrt. Ég ítreka aftur að hugur minn stendur til þess [[Forseti hringir.]]að fólk almennt eigi að fá svigrúm til að nýta þessi tækifæri og skapa frekari verðmæti.
Virðulegi forseti. Öll erum við hugsi yfir því ástandi sem við erum að ganga í gegnum núna hvað varðar hið svokallaða Samherjamál. Ég hef t.d. verið að skoða Wikileaks-skjölin í málinu. Þar rakst ég m.a. á tölvupóstssamskipti milli einhvers konar umboðsmanns eða útgerðaraðila í samstarfi við Samherja í Póllandi við yfirmenn Samherja, þar með talið lögfræðing fyrirtækisins. Þessi tölvupóstssamskipti áttu sér stað í maí 2016. Þar kemur fram að Samherji hefur undir höndum drög að viljayfirlýsingu eða samningi um að efla viðskiptasamband Íslands og Póllands á sviði fiskveiða, fiskeldis og líftækni. Af hverju er Samherji með í sínum höndum drög að slíkum milliríkjasamningi í sjávarútvegi milli Íslands og Póllands þar sem fyrirtækið er þungt inni með útgerðarrekstur og sölu sjávarafurða? Þeir eru með þennan samning í höndum tveimur mánuðum áður en hann var síðan undirritaður formlega af Gunnari Braga Sveinssyni, þáverandi sjávarútvegsráðherra, fyrir hönd Íslands í júlí 2016. Telur hæstv. forsætisráðherra að þetta sé ekki mjög alvarlegt? Hér eru íslensk stjórnvöld að gera milliríkjasamning og hann er í vinnslu í ráðuneytinu og Samherji er með pappírana undir höndum og veit hvað er í undirbúningi. Er þetta ekki spilling? Hvernig stendur á því að Samherji, sennilegast eitt íslenskra fyrirtækja, var með þetta skjal í höndunum meðan það var í vinnslu í ráðuneytinu eða tíðkast það bara í íslenskri stjórnsýslu að innherjar í atvinnulífinu hafi aðgang að skjölum sem eru í vinnslu, kannski ekki bara milliríkjasamningum heldur líka reglugerðum og lögum? Hitt er svo annað að ég fæ ekki betur séð en að Samherji hafi á þessum tíma verið að nota þessi drög að samstarfssamningi í sjávarútvegi milli Íslands og Póllands til að reyna að koma á hliðstæðum samningi milli Namibíu og Póllands varðandi fiskrannsóknir. Tilgangurinn með því hafi verið að skapa trúverðugleika og rétta ímynd kringum veiðar á umtalsverðum aflaheimildum sem Pólland hafði í lögsögu Namibíu og Samherji hefur augljóslega tekið þátt í og jafnvel séð um. Þar benda Wikileaks-skjölin á að menn hafi höndlað með greiðslur á [[Forseti hringir.]]milljónum bandaríkjadollara. Hefur forsætisráðherra skoðað þessi skjöl? Hafa íslensk stjórnvöld yfir höfuð litið á þau? [[Forseti hringir.]]Þetta er opið allri heimsbyggðinni. Það þarf ekki nema eina tölvu til að sjá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Mér er augljóslega ekki kunnugt um af hverju Samherji var með í sinni vörslu drög að slíkum samningi sem reyndar er alvanalegt að gera milli ríkja. Ég þekki nægjanlega mikið til slíks verklags að ég veit að við undirbúning slíkra samninga eru þeir oft kynntir heildarsamtökum á sviði atvinnugreina. En nákvæmlega hvernig þetta vill til þekki ég augljóslega ekki, enda var ég ekki starfandi sjávarútvegsráðherra þá. Mér er til efs að sá starfandi sjávarútvegsráðherra sem hv. þingmaður nefndi hafi nokkrar skýringar á því heldur. Hins vegar er það svo, af því að hv. þingmaður gerir því skóna að ég eigi að standa í sjálfstæðri rannsókn á þessu máli, að þetta mál er í ferli. Þetta mál er í ferli hjá héraðssaksóknara sem er að rannsaka þau mál sem hafa komið upp, m.a. vegna ítarlegra fréttaskýringa Kveiks og Al Jazeera um meintar mútugreiðslur Samherja til stjórnvalda í Namibíu. Auðvitað er þetta mál í því ferli sem það á að vera hjá héraðssaksóknara og hjá skattrannsóknarstjóra og ég treysti þessum stofnunum til að sinna því hlutverki sem þeim er skylt að sinna. Ég treysti þeim til að rannsaka þessi mál ofan í kjölinn. Það hefur margítrekað komið fram í mínu máli en augljóslega, herra forseti, hef ég ekki þekkingu á því nákvæmlega af hverju Samherji hafði undir höndum drög að þeim samningi sem gerður var árið 2016.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég var ekki að ýja að því að hún hefði verið sjávarútvegsráðherra á þessum tíma heldur var ég aðallega að velta upp alvarleika málsins. Við vitum að um 60.000 skjöl eru hjá Wikileaks. Það er búið að birta 30.000 af þeim. Það tekur ansi langan tíma að fara yfir allt þetta. Ég er að meina, eins og ég beindi því beint til ráðherrans áðan, hvort hún hafi yfir höfuð eitthvað skoðað þessi gögn sem liggja opin öllum sem þau vilja skoða með tilliti til þess að verið er að kalla eftir því hjá héraðssaksóknara að fá aukinn mannskap. Þetta eru 60.000 skjöl. Við erum algjörlega að koðna niður undan 600 blaðsíðum þegar við erum að reyna að klóra okkur í gegnum fjárlögin. Ég segi því bara: Hann biður um sex einstaklinga núna strax til að aðstoða sig við þetta. Ég geri ráð fyrir því að það þurfi ansi öflugan her til að geta að einhverju gagni skoðað 60.000 skjöl og þess vegna spyr ég aftur hæstv. ráðherra hvort hún hafi reynt að klóra sig eitthvað í gegnum þessi skjöl til að kynna sér þau betur. [[Forseti hringir.]]Ég held að alvarleikinn leyni sér ekki hjá neinu okkar.
Herra forseti. Málið er alvarlegt, um það erum við öll sammála. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur talað mjög skýrt um að héraðssaksóknari muni fá fullt svigrúm til að sinna þessari rannsókn þannig að hún verði ítarleg og öllum steinum snúið við. Það hefur komið skýrt fram, ekki einu sinni heldur mun oftar, bæði í þessum sal og í annarri opinberri umræðu. Ég ber fullt traust til héraðssaksóknara til að fara með rannsókn þessa máls. Af því að hv. þingmaður spyr mig svara ég: Nei, ég hef ekki lesið þessi 60.000 skjöl. Ég treysti því bara [[Gripið fram í.]]að réttar stofnanir muni sinna því hlutverki sem þeim er ætlað.
Herra forseti. Stórhveli taka að meðaltali til sín 33 tonn af CO ². Það jafngildir um 1.500 fullvöxnum trjám. Ríkisstjórn Vinstri grænna, með hæstv. sjávarútvegsráðherra í broddi fylkingar, fór í framlengingu á veiðiheimildum á hval þannig að til ársins 2023 hefur ríkisstjórnin heimilað dráp á 1.045 langreyðum og 1.085 hrefnum. Bara hluti langreyðanna upp á 1.045 dýr jafngildir tæpum 35.000 tonnum af CO ². Ég hlýt því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sem oddviti ríkisstjórnarinnar og með þá stefnu Vinstri grænna að vilja hætta hvalveiðum muni ekki beita sér fyrir því að hætta veiðum og drápum á hvölum núna þegar til viðbótar við dýraverndunarsjónarmiðin, þau mikilvægu sjónarmið, eru komin dýrmæt loftslagsrök. Spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er: Mun hún taka þetta upp innan ríkisstjórnar og mun hún afturkalla leyfið? Mun hún beita sér fyrir því að það verði hvalveiðibann af hálfu Íslands? Það yrði jafnframt að mínu mati dýrmæt yfirlýsing fyrir ekki síst ímynd Íslands á þessum tímum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem spyr hér um hvalveiðar og hvort forsætisráðherra hyggist afturkalla leyfi til hvalveiða. Hv. þingmaður þekkir það að sú ákvörðun hvílir að sjálfsögðu á herðum hæstv. sjávarútvegsráðherra. Hann fer með slíkar leyfisveitingar. Við höfum auðvitað áður farið yfir það hver rök hæstv. ráðherra voru fyrir að gefa út slík leyfi. Það var vegna þeirra rannsókna sem lágu fyrir af hálfu Hafrannsóknastofnunar um stofnstærð þessara tilteknu tegunda sem gefin voru út leyfi til að veiða. Það var talið af hálfu Hafrannsóknastofnunar, sem ég hef enga ástæðu til að efast um, að það væri óhætt að veiða úr þessum stofnum út frá þeim sjónarmiðum. En eins og hv. þingmaður man hins vegar vel kom líka fram í máli mínu síðast þegar hún spurði mig um þetta, sem var líklega fyrr á þessu ári, að þessi leyfi hafa ekki verið nýtt núna. Ég tel mjög mikilvægt, og hef óskað eftir því við hæstv. sjávarútvegsráðherra, að fram fari heildarmat á þessum veiðum, ekki eingöngu út frá stofnstærð heldur út frá sjálfbærri þróun, þ.e. annars vegar um efnahagsleg áhrif veiðanna og samfélagsleg en líka heildstæð umhverfisáhrif. Það tengist auðvitað því sem þingmaðurinn nefnir um loftslagsáhrif. Slíkt mat þarf að fara fram og ég tel ekki að það hafi farið fram eins og hv. þingmaður þekkir því hún hefur spurt mig að því áður. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gaf út skýrslu sem ég taldi ekki veita slíkt fullnægjandi mat og ég legg mikla áherslu á að það verði framkvæmt.
Herra forseti. Ég er nokkuð ánægð með að hæstv. ráðherra segi að ég hafi spurt ákveðinna spurninga áður þó að í millitíðinni hafi verið settar fram veigamiklar upplýsingar byggðar á rannsóknum á áhrifum hvala á loftslagsmálin. Af hverju segist ég ánægð með að ráðherra bendi á að ég hafi spurt áður? Það er af því að við fáum aldrei nein svör hér. Það eru alltaf einhverjir útúrsnúningar. Það sem stendur eftir er að Vinstri græn eru ekki að beita sér fyrir því að hvalveiðibann verði sett á þrátt fyrir að vera í forystu í þessari ríkisstjórn. Svarið er að setja eigi málið í nefnd. Það á að setja málið í nefnd. Það eru iðulega svörin hér, ef menn treysta sér yfirleitt til að standa með sannfæringu sinni, af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Ég spyr aftur og vona að ég fái skýrt svar: Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að Íslendingar hætti að drepa hvali?
Herra forseti. Mér finnst að stjórnmál eigi ekki endilega að snúast um frasa heldur að við eigum að byggja ákvarðanir okkar á gögnum. Þess vegna mæltist ég til þess við sjávarútvegsráðherra á sínum tíma, eftir að þau gögn lágu fyrir sem hæstv. ráðherra lagði hér fram, bæði frá Hafrannsóknastofnun um stofnstærð og frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, að víðtækara mat færi fram á áhrifum hvalveiða og mat á sjálfbærni hvalveiða út frá því sem ég fór yfir áðan. Ef hv. þingmaður vill kalla slíka rannsókn að setja mál í nefnd erum við algjörlega ósammála um gildi vísinda, rannsókna og gagna fyrir vandaða ákvarðanatöku.
Herra forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum það ástand sem skapast hefur hér á landinu, sérstaklega fyrir norðan og austan, nær vitanlega yfir á Vestfjarðakjálkann líka. Nú hafa margir, bæði einstaklingar og fyrirtæki, bændur og fleiri, verið án rafmagns í nokkra sólarhringa og eru margir hverjir enn. Bændur hafa þurft að hella niður mjólk. Fyrirtæki hafa ekki getað sett vélar sínar í gang til að framleiða vörur, vatn fæst ekki til þess að brynna skepnum eða fólki o.s.frv. Maður spyr sig hvernig það megi vera að í lok árs 2019 sé þessi staða uppi. Hvernig má það vera að við séum þannig stödd að þó að rafmagnið fari af þá sé ekki til varaafl til að keyra helstu þéttbýlisstaða jafnvel á þessu landsvæði? Ég las í fréttum í morgun að verið væri að reyna að tengja varðskip til að keyra rafmagn inn á Dalvík. En hvernig getur það verið að þetta sé með þessum hætti? Þó að veðurhæðin hafi verið mikil þá höfum við oft séð álíka veður á Íslandi. Línur hafa áður slitnað, selta hefur sest á spennistöðvar o.s.frv., en er það virkilega þannig, hæstv. ráðherra, að við höfum ekkert lært? Við hljótum að spyrja okkur hvort ráðherra sé sátt við að þetta ástand skuli hafa komið upp, að ríkisfyrirtækin Rarik og Landsnet hafi ekki staðið sig betur í því að undirbúa eða vera tilbúin þegar svona hlutir geta gerst. Er það ásættanlegt að fólk skuli þurfa að leita í fjöldahjálparstöðvar vegna þess að það er ekki hægt að kynda húsin? Hvað ætlar ráðherrann að gera í þessum málum? Hefur ráðherra fengið skýringar frá stjórnum Rarik og Landsnets á því hvað fór úrskeiðis? Hvers vegna tekur svona langan tíma að koma rafmagni á þessa staði? Mun ríkisstjórnin koma til móts við fyrirtæki og einstaklinga með einhverjum hætti sem hafa orðið fyrir tjóni sem tryggingar bæta ekki? Hvenær býst ráðherrann við að landsmenn verði búnir að fá rafmagn á ný?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og að fá tækifærið til að fara yfir þessi mál. Fyrst er spurningin hvort flutnings- og dreifikerfi á Íslandi sé nægilega sterkt. Nei. Þurfum við að fara í frekari framkvæmdir, treysta það og byggja það upp? Já. Hafa framkvæmdir gengið mjög snurðulaust fyrir sig, sérstaklega í flutningskerfinu undanfarin ár? Nei, alls ekki. Höfum við lagt áherslu á að treysta flutningskerfi raforku? Erum við með augun á þeim boltum? Erum við að reyna að gera það sem við getum til að flýta fyrir því og koma þeim framkvæmdum sem þarf að koma á áfram? Svarið við því er já. Það er bæði hægt að draga úr og gefa í vegna þess að auðvitað er alveg augljóst að veðrið var mjög óvenjulegt. Horfum til að mynda á Þeistareykjalínu 1 sem er topplína í kerfinu okkar, glæný og mjög sterk. Hún fer samt út sem segir okkur að veðrið hafi greinilega verið mjög átakamikið og vont. Síðan er þessara fyrirtækja að svara því nákvæmlega hvernig þau undirbjuggu sig fyrir veðrið. Voru þau með nægilegan mannskap á hverjum stað fyrir sig með tilliti til þess hvar veðrið átti að vera sem verst? Þau þurfa að svara því. Er eitthvað sem við getum lært af því sem gekk hér á? Að sjálfsögðu. Ríkisstjórnin mun taka höndum saman og leggjast yfir það sem hefur gengið á undanfarna daga og fara yfir það hvernig við getum farið í beinharðar aðgerðir til að læra af því. Við erum með frekar flókið regluverk utan um það hvernig við komum svona framkvæmdum á koppinn og það er hægt að gera betur í því. Minn vilji stendur til þess. Það hefur tekið of langan tíma að gera til að mynda þær mikilvægu breytingar á meginflutningskerfinu [[Forseti hringir.]]sem hefur þurft að gera. Ég segi þó líka að það hafa verið mjög miklar framkvæmdir í kerfinu, bæði dreifikerfinu og flutningskerfinu. Dreifikerfið er að langmestu leyti komið ofan í jörð [[Forseti hringir.]]þannig að það skilar líka sínu. Ég ætla heldur ekki að fella einhvern áfellisdóm yfir þeim sem hafa unnið hörðum höndum undanfarna daga.
Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvaða áfellisdóm hæstv. ráðherra er að tala um, ekki var hún beðin um að fella neina dóma. Það er hins vegar spurt: Hvernig stendur á því að ríkisfyrirtækin eru ekki betur í stakk búin þegar augljóst er að veðurspáin er vond? Það hefur áður komið fyrir að línur hafi slitnað, það hefur áður komið fyrir að selta hafi sest á mannvirki og rafmagn slegið út en það er langt síðan að rafmagn hefur farið út í slíkan tíma sem nú er. Það er annað mál að björgunarsveitir landsins virtust hafa vaðið fyrir neðan sig. Þær fluttu björgunarbíla norður í land til að vera viðbúnar. Það virðist ekki vera þannig að Rarik eða Landsnet hafi flutt varaaflsstöðvar norður í land þrátt fyrir veðurspána, ekki flutt rafmagnsstaura til að vera viðbúin ef línur brotnuðu. Mér skilst að Þeistareykjalína hafi ekki brotnað, það hafi verið einhverjar tæknilegar bilanir, líklega vegna ísingar eða eitthvað slíkt. Það er óásættanlegt að þetta sé að gerast á þessum tíma, hæstv. ráðherra og virðulegur forseti, að við séum ekki betur undirbúin en þetta. Við hljótum að krefjast þess að þetta mál verði skoðað. Ég geri ráð fyrir að Miðflokkurinn muni biðja ráðherra um skýrslu um þetta mál, afleiðingar þess, og reyna þá að fókusa á að þetta geti ekki komið fyrir aftur.
Herra forseti. Ég nefni bara aftur að það er auðvitað þessara fyrirtækja að svara fyrir þær ákvarðanir sem þau taka. Þau fyrirtæki eru í opinberri eigu. Þau fyrirtæki eru með stjórnir og þau svara fyrir það. Ég fagna því að hver sem það er hér á þingi kalli eftir sérstökum upplýsingum, bæði almennt um stöðu, líkt og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur gert, en sömuleiðis hvers konar skýrslum um hvað megi læra af þessu. Ég hef verið í góðum samskiptum bæði við forsvarsmenn Landsnets og Rariks undanfarna daga og fylgst mjög náið og grannt með því hver staðan er og þekki þau dæmi sem hv. þingmaður nefnir. Og bara þannig að það komi skýrt fram heyrist mér við hv. þingmaður vera algjörlega sammála og ég geri ráð fyrir því að flestir í þessum þingsal séu það og að enginn þurfi að fara í keppni um það hver standi mest með flutnings- og dreifikerfi raforku [[Forseti hringir.]]eða þeim landsvæðum þar sem staðreyndin er bara sú að þau eru ekki með eins sterka innviði og eru hér. Þess vegna nefndi ég í Morgunblaðinu að stundum finnst mér skorta skilning höfuðborgarbúa á því að staðan er ekki eins góð á öðrum landsvæðum. [[Forseti hringir.]]Þegar kemur síðan enn þá verra veður þar finna íbúar þeirra svæða sérstaklega fyrir því.
Herra forseti. Við búum í ríku landi, ríku af auðlindum og gæðum. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í Kryddsíld Stöðvar tvö fyrir rétt um þremur árum, þá sem nú með ríkisfjármálin á sínu borði, að það þyrfti náttúrlega einhverja geðveiki til að sjá ekki hvað þetta land væri frábært sem við byggjum á. Þetta er svo sannarlega frábært land sem við búum yfir, við erum rík þjóð sem hefur staðið sig frábærlega á mörgum sviðum en þessi gæfuríka þjóð hefur verið misheppin með ríkisstjórnir þegar kemur að því að viðhalda mikilvægum innviðum okkar. Í raun má segja að þetta sé frábært land og mögnuð þjóð þrátt fyrir misgæfulegar ríkisstjórnir. Hvað erum við að tala um? Samkvæmt glænýrri skýrslu OECD um heilbrigðismál er það staðfest sem fagfólk og fjöldi annarra hefur haldið fram um árabil, við setjum alls ekki nægt fé til heilbrigðismála. Það hefur verið um það fjallað að víða skorti fé í heilbrigðiskerfið en með þessari skýrslu sjáum við það svart á hvítu að samanborið er framlag til heilbrigðismála hér á Íslandi fjarri því sem þekkist í kringum okkur og órafjarri Norðurlöndum, sem við viljum svo gjarnan bera okkur saman við. Með leyfi forseta vil ég vitna í hæstv. fjármálaráðherra sem sagði aðspurður að það væri „eitthvað að kerfi sem tekur sífellt við stórauknum fjármunum en lendir viðstöðulaust í rekstrarvanda“. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra fengið staðfest að hvorki fleiri né færri en 21 Evrópuríki leggur hærra framlag til heilbrigðismála. Við erum undir meðaltali ríkjanna, sem er 8,8% af vergri landsframleiðslu, því að við leggjum einungis til 8,3%. Ríku þjóðirnar, öll Norðurlöndin, Þýskaland og fleiri, leggja um 10–11% af landsframleiðslu. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Getur ekki verið að það sem sé að þessu kerfi hér á Íslandi sé ríkisstjórn sem þegar á hólminn er komið er kannski ekkert sérlega flink í að forgangsraða verkefnum og afla nauðsynlegra tekna?
Forseti vill biðja ráðherra að doka við og vekur athygli á að klukkan er eitthvað að stríða okkur, telur ekki niður, þannig að nú verður handvirk tímamæling.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir okkur misheppin með ríkisstjórnir. Ætli það endurspeglist ekki í því að þjóðin er misheppin með þingmenn. En við erum með lýðræðisfyrirkomulag sem hefur gengið vel og skarar fram úr öllum öðrum fyrirkomulögum við að koma saman stjórn í landi. Hér gerir hv. þingmaður heilbrigðismálin að umtalsefni og hlutfall vergrar landsframleiðslu til heilbrigðismála á Íslandi. Ég segi: Það er ekki algildur mælikvarði á gæði heilbrigðismála í einu landi. Í fyrsta lagi erum við með gott heilbrigðiskerfi á Íslandi. Við veitum góða þjónustu, við erum með framúrskarandi heilbrigðisstarfsfólk, við veitum þjónustu úti um allt land, við bjóðum lyf og aðgengi að heilbrigðisþjónustu sem jafnast á við það besta sem gerist. Og, já, það er á alla mælikvarða gott að búa á Íslandi. Við mælumst framar öðrum þjóðum í jöfnuði og almennt í lífshamingju. Þar er um að ræða fjölbreytta flóru mælikvarða sem hver um sig sýnir Ísland ávallt meðal þeirra þjóða sem skara fram úr í hópi þjóðanna. Hvers vegna er verg landsframleiðsla ekki algildur mælikvarði á framlög til heilbrigðismála? Ég ætla að nefna eitt. Við Íslendingar erum ung þjóð og það er línulegt samband á milli aldurs þjóðar og þarfar fyrir framlög til heilbrigðismála. Eftir því sem þjóðir eru yngri, þeim mun minni er þörfin fyrir framlög til heilbrigðismála, og öfugt, eftir því sem fleiri eru komnir á efri ár, þeim mun meiri er þörfin. Þegar leiðrétt er fyrir þessu birtist allt önnur mynd en sú sem hv. þingmaður dregur upp og segir okkur vera undir meðaltali OECD-ríkjanna. Að sjálfsögðu verðum við að horfa til þessara þátta en við eigum ekki bara að horfa til þeirra, við eigum að spyrja okkur hversu sátt við erum við þjónustuna. Það er þjónustan og gæði hennar en ekki hlutfall af vergri landsframleiðslu sem öllu skiptir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra kærlega fyrir hans orð en þó kannski ekki svar vegna þess að hann var spurður hvort það gæti verið að vandamálið á Íslandi væri ríkisstjórnin sem ekki er tilbúin til þess að setja nægilegt fé til heilbrigðismála. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur fylgst með fréttum að undanförnu. Fyrir dyrum standa uppsagnir á Landspítala sem þó hefur verið í nægum kröggum að undanförnu, það er verið að segja upp fastlaunasamningum allra starfsmanna Landspítalans, bráðamóttaka í Fossvogi hefur verið algjörlega smekkfull mánuðum saman og mjög yfirhlaðin þar sem fólk kemur þangað inn og því er ekki hent út á götu. Hæstv. ráðherra talaði um að þjónusta væri framúrskarandi. Það er ekki ríkisstjórninni að þakka að við veitum framúrskarandi heilbrigðisþjónustu heldur því heilbrigðisstarfsfólki sem hleypur og hleypur og hleypur langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Heilbrigðisstarfsfólkið sjálft segir að öryggi sjúklinga sé ekki tryggt í því ástandi [[Forseti hringir.]]sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur býður upp á. Þess vegna vil ég að lokum [[Forseti hringir.]]biðja hæstv. fjármálaráðherra um að líta þótt ekki væri [[Forseti hringir.]]nema örsnöggt á tölurnar sem standa í OECD-skýrslunni.
Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn hefur engum málaflokki teflt framar en heilbrigðismálunum.
Það er ekki nóg.
Við höfum stóraukið framlög til heilbrigðismála í þessari ríkisstjórn. Hv. þingmaður kallar hér fram í og segir: Ekki nóg. Vísað er í 1 milljarðs eða 2–3 milljarða halla Landspítalans og síðan í hinu orðinu sagt að samkvæmt einhverjum OECD-tölum ættum við að verja 1% eða jafnvel 2% meira af landsframleiðslu til heilbrigðismála. Hvað eru 2% af landsframleiðslu til heilbrigðismála? 60 milljarðar. Hvað er þessi hv. þingmaður að tala um, virðulegi forseti? Er hún að tala um að við þurfum að setja 60 milljarða í heilbrigðiskerfið eða er hún að tala um þennan rekstrarvanda sem birtist okkur í 1, 2 og 3 milljörðum? Ég vek athygli á einu. Hv. þingmaður kvartar undan því að hlutfallið af landsframleiðslu í samanburði við aðrar OECD-þjóðir sé hjá okkur ekki nægilega gott. Gott og vel, ég tek eftir því en ég bendi á að þar hefur ekki verið leiðrétt fyrir aldurssamsetningu þjóðarinnar. Í hinu orðinu er kerfið svo dásamað og sagt vera starfsfólkinu að þakka. Ég tek undir það. Alveg eins og skólarnir eru bornir upp af kennurunum er heilbrigðiskerfið borið upp af heilbrigðisstarfsfólkinu [[Forseti hringir.]]og það stendur sig vel. Þegar upp er staðið er það ekki hlutfallið af landsframleiðslu sem hér telur fyrir [[Forseti hringir.]]landsmenn heldur gæði þjónustunnar sem eru mjög mikil.
Það er augljóst mál að hin handvirka tímamæling skilar ekki sama árangri í því að halda mönnum við efnið.
Virðulegi forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um afbrigði um mál sem eru enn og aftur allt of seint fram komin. Í það minnsta eitt þeirra hefði í sjálfu sér getað verið komið fyrir löngu, hið svokallaða fjölmiðlamál, en það hefur þvælst um í ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum í einhvern tíma sem skýrir væntanlega hversu seint það er komið hingað inn. Það er hins vegar ekki dagsetningarmál þannig að það er sérstakt að ætla að pressa það í gegn á lokadögum þingsins. Það hefði líka verið hægt að mæla fyrir því í janúar. Það er þó greinilega vilji meiri hlutans að mæla fyrir því á þinginu og eftir atvikum koma því til nefndar. Miðflokkurinn mun hins vegar ekki samþykkja afbrigði í þeim málum sem þarna er um að ræða og verður því á rauðu þegar kemur að atkvæðagreiðslu um afbrigði.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, það er orðið æðiþreytandi að alltaf þurfi að leita afbrigða til að hleypa málum inn svona seint, löngu eftir liðinn frest. Eitt er þó áhugavert varðandi mál eins og staðfestingu ríkisreiknings. Sá reikningur lá fyrir fyrir löngu. Er ekki hægt að stilla eitthvert dagatal í fjármálaráðuneytinu til að menn muni eftir því að leggja ríkisreikninginn fyrir þingið svo að ekki þurfi að leita afbrigða til að koma honum á dagskrá á síðustu stundu þegar hann er búinn að liggja mánuðum saman í ráðuneytinu?
Virðulegi forseti. Það hefur verið kvartað undan því í vetur að mál komi ekki inn frá ríkisstjórninni. Svo koma þau hingað á síðustu stundu og ég hljóma svolítið eins og biluð plata en það er vegna þess að aftur og aftur kemur upp sama staðan, að mál eru unnin of hratt, þau eru illa úthugsuð og fá ekki viðunandi meðferð þingsins. Það er umfram allt óþarfi. Það er alveg hægt að koma fyrr inn með mál og mér finnst að virðulegi forseti ætti að fara að sýna smáaga gagnvart ríkisstjórninni, segja bara nei, að hlutirnir verði ekki teknir á dagskrá með afbrigðum, kannski þetta mál vegna þess að það er mikilvægt en ekki bara hvaða mál sem ríkisstjórninni dettur í hug að leggja fram löngu eftir að tíminn er runninn út. Einnig vil ég minnast á að ég tók ekki eftir að hringt hefði verið inn áðan. Er það rétt hjá mér? [[Gripið fram í: Það er rétt.]]Já, mér finnst það alls ekki mega verða einhver vani vegna þess að þingmenn þurfa að vita af því þegar það er atkvæðagreiðsla.
Það er reyndar hárrétt en þegar atkvæðagreiðslur eru á dagskrá og að þeim kemur í réttri röð á dagskránni er það ekki óslitin venja. Ef forseti tekur eftir því að marga vantar í salinn er yfirleitt hringt á milli. Forseti þakkar leiðbeiningarnar og skal bara hringja núna til að gera hv. þingmann ánægðan.
Virðulegur forseti. Hér er lagt til að tekið verði á dagskrá 23. málið á dagskránni sem fjallar um kynrænt sjálfræði, lagfæringu þar sem á að gera einstaklingi í útlöndum kleift að skrá kyn sitt og nafn rétt þrátt fyrir að vera staddur erlendis. Mér finnst mikilvægt að það mál komist í gegn sem fyrst. Það var ekki hægt að búast við að málið kæmi fyrr inn í þingið og þess vegna finnst mér réttlætanlegt að greiða götu þess. Ég greiði atkvæði með því að koma málinu á dagskrá.
Virðulegi forseti. Ég bað í lok fundar í gær um að hæstv. dómsmálaráðherra væri hérna því að ég er með ansi margar spurningar handa henni um þetta mál. Kjarninn í málinu sem við erum að ræða hérna er sem sagt færsla á starfsmönnum frá því að vera ríkisstarfsmenn yfir í að vera starfsmenn þjóðkirkjunnar. Undir því er þessi samningur sem lítur út fyrir að vera launasamningur við kirkjuna, þetta viðbótarkirkjujarðasamkomulag, þrátt fyrir að það eigi alls ekki að vera þannig samkvæmt upprunalega kirkjujarðasamkomulaginu sem er afgreiðsla og fullnaðaruppgjör á eignatilfærslu. Það að blanda þessu svona saman er gríðarlega flókið að þessu leyti og spurningarnar sem hafa vaknað upp - fyrirgefið, virðulegur forseti, gæti ég fengið þögn í salnum?
Það er rétt hjá ræðumanni, það er fullmikið skvaldur í salnum. Mælst er til þess að menn láti af einkafundum úti um allt í salnum og snúi sér rétt í sætum sínum.
Einfaldar spurningar hafa vaknað í þessari umræðu. Ég byrja á spurningunni um hvaða þjónustu við erum að kaupa. Þessi samningur er að færast yfir í þjónustu- og samningshluta fjárlaganna og það er tilgreint mjög skýrt í lögum um opinber fjármál hvernig eftirlitshlutverk og gæðakröfur eru gagnvart slíkum samningum. Það geta ekki verið launasamningar eins og þetta samkomulag lítur út. Hvað kostar sú þjónusta og af hverju kostar hún þetta mikið? Af hverju kostar hún ekki meira? Af hverju kostar hún ekki minna? Við höfum ekki hugmynd um það og það er engin sundurliðun á því hvaða þjónustu við erum að fá. Hvernig gerum við upp þá eignatilfærslu sem upprunalega kirkjujarðasamkomulagið átti að snúast um? Hver er staðan á skuldbindingum þeirra eigna sem runnu til ríkisins 1997 og 1998 í kirkjujarðasamkomulaginu? Hvernig uppfyllum við 62. gr. stjórnarskrárinnar? Er það hluti af þessu samkomulagi eða ekki? Ég hef ekki hugmynd. Er þetta breyting á kirkjuskipun á þann hátt að það þurfi þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt 79. gr. stjórnarskrárinnar? Það er ekki bara þetta frumvarp sem liggur hérna undir heldur er viljayfirlýsing um ýmsar aðrar breytingar sem tengjast þessu viðbótarsamkomulagi. Er heildin á þeim breytingum það mikil að það varði við breytingu á kirkjuskipun samkvæmt stjórnarskránni þannig að það þurfi þjóðaratkvæðagreiðslu? Dugir þetta mál? Þarf þjóðaratkvæðagreiðslu um það? Þarna er verið að breyta þjóðkirkjunni úr stofnun í A-hluta ríkisins og taka hana þar út. Ég myndi telja það ansi mikla breytingu þegar allt kemur til alls. Stenst samkomulagið í lögum um opinber fjármál? Ef skoðaðar eru þær greinar sem eiga við um þetta í lögum um opinber fjármál er textinn beint fyrir framan mann og samanburður við viðbótarsamkomulagið sýnir fram á augljósan árekstur þar á milli. Þar stendur t.d. 15 ára endurskoðunarákvæðistími um samningsákvæðistímann og hámarkstími í lögum um opinber fjármál um svona samninga er upp á fimm ár. Hvernig getur ríkisstjórnin þar af leiðandi komið með svona samkomulag og lagt fyrir Alþingi? Hvernig er fjárheimildum um þennan samning háttað? Stenst það 41. gr. stjórnarskrár um fjárheimildir, að ekkert gjald megi greiða nema fyrir því sé fjárheimild í fjárlögum eða fjáraukalögum, þegar talað er um þetta langan tíma og ótilgreindan samningstíma? Hvernig á þingið síðan að geta fylgst með því hvort fjárheimildir standist samkvæmt stefnu og markmiði eins og gert er ráð fyrir í lögum um opinber fjármál? Af hverju lítur þetta einmitt út eins og launasamningur með tilliti til þessarar 90% launahlutdeildar samningsins þegar þetta á að vera uppgjör gagnvart eignatilfærslu eða kaup á ákveðinni þjónustu, eins og hefur komið fram í umræðunni? Hvaða þjónustu erum við að tala um? Er það þjónusta sem einhverjir aðrir geta boðist til að sinna? Á heildina litið er frumvarpið sem við erum að ræða, bara sérstaklega það, að vissu leyti ágætt. Ég kvarta reyndar undan því að ekki séu nema átta dagar liðnir síðan frumvarpið var lagt fram. Það kemur ekki til með að fá eðlilega afgreiðslu og umsagnir sem ég geri alveg stórkostlega alvarlega athugasemd við miðað við stærð breytinganna en almennt séð er ég tiltölulega hlynntur þeim breytingum sem verið er að gera. En það er svo margt annað sem tengist þessu frumvarpi sem er mjög athugavert. Viðbótarsamkomulagið sjálft er lykilatriði í nákvæmlega þessum breytingum af því að þetta lítur einmitt út, eins og ég segi, fyrir að vera launasamningur [[Forseti hringir.]]og þá verðum við að tala um viðbótarsamkomulagið í heild sinni tengt þessu.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég er fylgjandi þessu máli, þannig meint að ég er með því að þeir sem starfa á vegum þjóðkirkjunnar verði starfsmenn hennar. Ef horft er til þjóðkirkjunnar veitir hún fjölbreytta þjónustu. Á vefsíðu hennar eru ýmsar gagnlegar upplýsingar og þar má finna, með leyfi forseta, eftirfarandi: „Þjóðkirkjan er evangelísk-lúthersk kirkja. Hún er frjálst og sjálfstætt trúfélag sem starfar um allt land. Allir landsmenn geta tilheyrt henni. Þéttriðið net sókna um land allt tryggir að þjónusta kirkjunnar nái til landsmanna allra. Þjóðkirkjan er opin öllum, allir eiga aðgang að þjónustu hennar og eru ekki krafðir um trúarafstöðu.“ Það má því segja að þjóðkirkjan fylgi hverju mannsbarni frá vöggu til grafar. Í frumvarpinu sem hér er til umræðu er sérstaklega verið að ræða lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Það er sem sagt verið að skerpa á þessum atriðum. Ég get samt sem áður vissulega tekið undir þau orð að málið er mjög svo seint komið fram og okkur er gefinn fullknappur tími til að ræða þetta mikilvæga mál. Ég er einnig nokkuð sammála því að nauðsynlegt sé að frumvarpið fái nægt rými með tilliti til umsagnartíma og gestakoma. Það eru mörg verkefni sem þjóðkirkjan sinnir og efst í mínum huga er fræðsluhlutverkið sem þjóðkirkjan hefur. Það er býsna öflugt og snertir alla aldurshópa. Við verðum sjálfsagt flestöll vör við fermingarfræðslu sem fer fram á hverju ári hringinn í kringum landið. Alla vega einhver okkar sem erum hér munum vel eftir þeim tíma þegar við gengum til prestsins. Vissulega voru það ekki alltaf skemmtilegustu stundirnar en ég er nokkuð viss um að enginn hefur gleymt þeim tímum. En það er ekki aðeins fermingarfræðslan sem einkennir hvað mest fræðslustarf kirkjunnar þó svo að hún sé hvað mest áberandi. Það er einnig ýmis fræðsla fyrir fullorðna og börn. Svokallaðir foreldramorgnar eru vel þekktir og einnig er þjóðkirkjan með fræðslu um sorg og sorgarviðbrögð og starf eldri borgara er vel sótt, að ég best veit, enda er það byggt á samfélagslegum grunni sem og trúarlegum í bland. Ég sjálf man sérstaklega vel eftir sunnudagaskólanum í Zíon. Zíon var hús við Hólabraut á Akureyri sem nú hýsir RÚV á Norðurlandi. Þar var ég ásamt fjölda annarra barna á samkomum sem haldnar voru fyrir okkur. Ég man sérstaklega eftir biblíumyndunum, lögunum sem við sungum og ekki minnst myndskreyttu lofti sem var í Zíon-húsinu, sem því miður er búið að mála yfir með hvítri, mattri málningu. Þetta var vissulega útúrdúr. Í seinni tíð hef ég notið þjónustu kirkjunnar bæði í gleði og sorg, eins og gengur. Ég fagna því sérstaklega og sannarlega að það eigi að skerpa umgjörð í kringum þjóðkirkjuna. Ég vona innilega að þetta frumvarp til laga sem við ræðum hér verði til þess að um hana skapist nokkur friður, þó svo að ég geri mér jafnframt fulla grein fyrir því að þjóðkirkjan er lifandi eins og hún er og hún verður alltaf umtöluð og jafnvel umdeild. En þannig náum við áfram um þau mál sem við hugum að hverju sinni. Ég get í þessu sambandi gagnrýnt kirkjuna fyrir það atriði að einungis er hægt að notast við líkbrennslu hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort það sé réttlátt að fólk hringinn í kringum landið þurfi að flytja suður til þess að fá þessa þjónustu kirkjunnar. Ég vil meina að kirkjan þurfi að gera betur í þessum efnum, sérstaklega núna þegar við sjáum að aukinn hluti landsmanna kýs bálfarir. Við getum svo velt því fyrir okkur af hverju fólk kýs þær umfram annað. Hugsanlega eru það fjármál sem spila inn í. Það er mjög dýrt að standa að jarðarförum og á sama tíma er spurning hvort það eigi að vera einhvers konar jöfnunargjald fyrir það fólk sem kýs líkbrennslu á suðvesturhorninu. Ég vel að nálgast frumvarpið með þeim hætti að það sé tæknilegt í þeim skilningi að verið er að uppfæra orðalag og samræma við tímann sem við lifum í dag. Þess vegna er verið að breyta orðalagi eins og að skipa í embætti og tengd orð. Nú á að tala um störf og þjónustu. Það er einnig fjallað um launagreiðslur og þess háttar hluti sem þarf vissulega að færa til nútímans. Það er sem sagt verið að skýra hlutverk þjóðkirkjunnar og það tengist fjármálum kirkjunnar. Umræðan í gær snerist töluvert um fjármál kirkjunnar, hversu óskýr fjármálin í kringum kirkjuna hafa verið, og ég er sammála því. Ég vonast til þess að með þessu regluverki sem við erum að ræða hér verði skerpt á þeim hlutum. Ég er fullkomlega sammála því að það eigi að auka fjárhagslegt sjálfstæði þjóðkirkjunnar og einfalda allt lagaumhverfi sem þetta frumvarp boðar. Í lokin hefði ég þó viljað að tekið væri skýrar fram að frumvarpið hefði ekki áhrif á stöðu eða jafnrétti kynjanna í staðinn fyrir að sagt sé að ekki sé gert ráð fyrir því. En þetta er sjálfsagt bara spurning um orðalag og ég vona að það merki það sama. Í gær var umræða um orðið þjóðkirkja. Einhverjum fannst það ekki nógu viðeigandi og vildi jafnvel halda því fram að við ættum að nota orðalag á borð við kirkja fólksins. En mér finnst þjóðkirkja einmitt vera mjög fallegt orð sem umlykur allt fólk sem býr í þessu landi. Ég geri mér líka grein fyrir því að þjóðkirkjan gegnir uppeldishlutverki. Mér finnst það ríma vel við þau gildi sem fólkið í landinu vill búa við. Ég ætla að láta þetta duga að sinni og ég vona að þetta frumvarp nái fram að ganga.
Virðulegur forseti. Þjóðkirkjan, eins og velflest annað sem við glímum við hérna, og eins og þessi stofnun sem við erum í, er mannanna verk. Hv. þingmaður talar um kostnaðinn og launin sem við erum að glíma við í þessu frumvarpi og því viðbótarsamkomulagi sem þessi lagabreyting hvílir á. Það liggur frammi fyrir okkur að viðbótarsamkomulagið, upp á 3,5 milljarða eða svo þegar búið er að taka allt saman, sem er undir því, lítur einmitt út fyrir að vera launasamningur við þjóðkirkjuna til að flytja þessa starfsmenn frá því að vera ríkisstarfsmenn yfir í að vera starfsmenn þjóðkirkjunnar. Þrátt fyrir allt annað, að þetta eigi að vera uppgjör vegna eignatilfærslu og ýmislegt svoleiðis, er þetta orðinn launasamningur sem er þarna undir. En til viðbótar fær kirkjan 2 milljarða eða 80% af sóknargjöldum, sem allir aðrir söfnuðir nota til þess að greiða prestum laun og þess háttar. Viðbótarsamkomulagið er launavísitölutryggt, 90% af viðbótarsamkomulaginu snýst um að uppfæra samkvæmt launum. Sóknargjöldin fyrir alla hina söfnuðina gera það ekki. Þá veltir maður fyrir sér, af því að þetta er mannanna verk eins og allt annað hérna, hvernig það samræmist jafnræði þegar allt kemur til alls. Allir aðrir söfnuðir þurfa að nota sóknargjöldin og það eru laun - en ekki samkvæmt launavísitölu. Og svo eru það 3,5 milljarðar í viðbót sem við skóflum fram hjá sóknargjöldunum til þjóðkirkjunnar fyrir laun og látum svo þjóðkirkjuna líka fá 80% af sóknargjöldunum aukalega. Hvernig passar þetta?
Forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir. Það er alveg hægt að halda því fram að þessi samningur snúist um krónur og aura. Ég veit ekki hvort það er aðalatriðið hvernig við förum með önnur sóknargjöld ef út í það er farið. Hv. þingmaður nefndi að 80% sóknargjalda renna til kirkjunnar. Ég veit að ég á ekki að spyrja hér spurninga en mig langar samt að velta upp: Af hverju bara 80%? Af hverju ekki bara 100% til kirkjunnar? Þá mun hv. þingmaður velta fyrir sér, ef ég skil hann rétt: Af hverju er það tengt launavísitölunni meðan svo er ekki hjá öðrum trú- eða lífsskoðunarfélögum? Þarf að búa til samræmi þar á milli? Það getur vel verið að það þurfi. En í mínum huga fæst þetta frumvarp við fyrstu skrefin í því að við skerpum á því hvernig við viljum hafa þjóðkirkjuna í þessu landi. Síðan getur vel verið að önnur lífsskoðunarfélög fylgi í kjölfarið, þannig meint að þau verði undir sömu forsendum og þjóðkirkjan. Það getur vel verið að við þróum okkur þangað. En ég vil ekki líta svo á að það sem við erum að gera í dag útiloki eitthvað annað.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert og ég geri einmitt athugasemdir við jafnræði í þessari uppsetningu, að gera þetta fyrir þjóðkirkjuna núna og svo kannski einhvern tímann seinna fyrir önnur lífsskoðunarfélög. Þar er tvímælalaust ójöfnuður og það þarf að gera þetta á sama tíma fyrir þau öll ef það á að haga því þannig. Mér finnst þetta mál mjög erfitt út af viðbótarsamkomulaginu sem frumvarpið byggir á af því að ég hef ekki hugmynd um af hverju þessi upphæð sem er í viðbótarsamkomulaginu var valin, ekki minnstu hugmynd. Ég veit ekkert um það hversu mikill hluti af henni er vegna eignatilfærslunnar. Ég veit ekkert um það hversu mikill hluti er til þess að styðja og vernda þjóðkirkjuna samkvæmt stjórnarskrá. Ég veit ekkert hversu mikill hluti af þessari upphæð er þjónustukaup og hvaða þjónusta liggur þar undir. Eins og kom fram í umræðunni í gær þá er það þannig þegar við fáum ýmsa þjónustu hjá þjóðkirkjunni að við borgum líka aukalega. Ég hélt að við værum búin að borga launin en nei, við þurfum að borga meira í skírnum og fermingum eða hvað það nú er. Þá klóra ég mér í hausnum og spyr bara þessarar einföldu spurningar: Þarna er launasamningur, er fólk þá ekki í fullri vinnu við að gera nákvæmlega það sem núna er rukkað fyrir? Mér finnst það bara vera lágmarkskrafa þingsins, fyrst við eigum að samþykkja fjárheimildir í þetta, að geta spurt og tikkað við: Já, það er þessi þjónusta sem við erum að kaupa. Og já, það er þessi þjónusta sem er verið að veita. Og já, það er eftir þeim gæðakröfum sem við gerum. Þetta á að eiga við um alla starfsemi hins opinbera eins og hún leggur sig.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég er að mörgu leyti sammála þingmanninum um að það væri óskandi ef við gætum haft einhvers konar jafnræði. En á sama tíma erum við að vinna akkúrat þessa hluti hér í dag. Í umræðunni í gær fannst mér hæstv. ráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, sem situr hér í hliðarsal núna, segja - og ég hjó eftir því - að vinnan við þetta hafi byrjað árið 2012. Það eru sjálfsagt til gögn sem varpa einhverju ljósi á hvað er um að ræða, hvaða eignatilfærsla er þarna o.s.frv. Ég get tekið undir orð þingmannsins um þjónustukaupin sem við njótum, við kaupum þjónustu af kirkjunni. Það sem er hvað sýnilegast eru skírnir og fermingar, jarðarfarir og allt þetta og við greiðum fyrir það aukalega, það má halda því fram. Kannski er kirkjuhúsið sjálft einhver fasteign sem þarf að borga leigu fyrir vegna afnota fyrir viðkomandi viðburði, ég kann þetta ekki. En það sem við ræðum hins vegar aldrei er sáluhjálp. Ég veit ekki til þess að nokkur prestur í þessu landi sendi reikning til fólks eftir á, eftir að hann er búinn að fara og veita sáluhjálp. Það væri fróðlegt að ræða í hversu miklu umfangi það er. Er það ekki bara meiri hluti þess starfs sem prestar sinna þegar upp er staðið?
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar ásamt ýmsum öðrum lögum sem nýgerður samningur ríkisins við þjóðkirkjunnar kallar á breytingar á. Það er margt sem huga þarf að við samningsgerð sem þessa. Hér hefur nokkuð verið kvartað yfir því að þessi umræða hafi farið vítt og breitt og m.a. hefur verið fjallað talsvert mikið um kirkjujarðasamkomulagið og þann viðbótarsamning sem ríkið gerði síðasta haust á grundvelli þess samkomulags. En ekki er óeðlilegt að þingið ræði þau mál samhliða þessu frumvarpi sem hér er rætt þar sem við fáum mjög sjaldan tækifæri til að ræða eða hafa nokkur áhrif á þá samningsgerð yfir höfuð. Ég vona hins vegar að þegar málið verður tekið til umfjöllunar í nefnd verði nokkur kjarnaatriði tekin til skoðunar. Þar ber fyrst að nefna að samkvæmt 40. gr. laga um opinber fjármál er mörkuð sú meginregla að samningar séu ekki gerðir til lengri tíma en fimm ára að hámarki. Ég sé ekki að gerð sé nein tilraun til að færa rök fyrir því í greinargerð með frumvarpinu hvers vegna sá samningur sem það frumvarp er ákveðin efnd á hafi verið gerður ótímabundinn. Það hlýtur að vera skynsamleg meginregla ríkisins að gera ekki yfir höfuð ótímabundna samninga. Það skerðir mjög möguleika hins opinbera að bregðast við breyttum aðstæðum. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að við - jafnvel þó svo að þjóðkirkjan hafi vissulega umtalsverða sérstöðu þegar að þessu kemur, m.a. vegna stjórnarskrárbundinnar þjóðkirkju - gerum þá kröfu til framkvæmdarvaldsins að gera ekki samninga við þjóðkirkjuna til lengri tíma en fimm ára, eins og meginregla er mörkuð um í lögum um opinber fjármál, nema einhverjar ríkar ástæður séu til annars. Séu slíkar ástæður fyrir hendi sé það í það minnsta rökstutt hvers vegna skuli gera ótímabundinn samning þegar meginreglan er fimm ára samningstími að hámarki. Það getur ekki verið svo mikið vandamál að endurnýja samninga með góðum fyrirvara til fimm ára í senn við þjóðkirkjuna og geta þá tekið til umræðu hverju sinni, við hverja endurnýjun, um þau álitaefni sem uppi eru, breytt skilyrði, t.d. um þá einföldu staðreynd að fjöldi landsmanna í sókninni þjóðkirkju Íslands hefur fallið um þriðjung frá því að kirkjujarðasamkomulagið frá 1997 var gert. Ég vona að í nefndarvinnunni verði kallað eftir lagalegum rökstuðningi fyrir því hvernig ótímabundinn samningur sem þessi, sem við erum að gera eftir að lög um opinber fjármál tóku gildi, standist ákvæði 40. gr. Í fyrsta lagi varðandi tímalengdina og í öðru lagi varðandi skilgreiningu á þeirri þjónustu sem verið er að veita samkvæmt samningnum og hvernig eftirliti með þeirri þjónustu skuli háttað. Þó svo að þjóðkirkjan hafi vissulega sérstaka stöðu er fullkomlega eðlilegt að gera til hennar sambærilegar kröfur og við gerum almennt til þeirra aðila sem þiggja umtalsverð fjárframlög frá ríkissjóði á hverju ári, um að hægt sé að hafa eftirlit með þeirri starfsemi sem verið er að sinna, að sannarlega sé verið að uppfylla einhver grundvallarviðmið um hvaða þjónusta er veitt, því að hér er ekki um smáar fjárhæðir að ræða. Hér liggja beint undir 3,5 milljarðar á ári, verðtryggt, launabætt ótímabundið og ekki hægt í raun og veru að koma að neinni endurskoðun á því samkomulagi fyrr en að 17 árum liðnum í fyrsta lagi. Búið er að binda hendur næstu fjögurra kjörtímabila, getum við sagt, hvað þennan samning varðar. Þess vegna er lágmarkskrafa áður en þingið afgreiðir þennan samning, því að vissulega er það skilyrði þess að samningurinn sé uppfylltur og þar af leiðandi eina leið þingsins til að grípa inn í samningsgerðina næstu 17 árin, [[Forseti hringir.]]að nefndin taki til gaumgæfilegrar skoðunar hvort þessi samningur standist lög um opinber fjármál.
Virðulegi forseti. Ég lít svo á að þetta samningsákvæði um samningstímann sé einfaldlega ólöglegt. Ef kemur til með að reyna á það verði a.m.k. hægt að gera einhverjar gagngerar breytingar á því strax eftir fimm ár, ef ekki fyrr því að þarna er ekki neitt ákvæði um lengdina. Mig langaði til að draga umræðuna pínulítið inn í fjárlaganefnd út af þessu máli. Þessi samningur, tengdur frumvarpinu, er nauðsynlegur fyrir launakjör starfsmanna sem við erum að færa frá ríkinu til þjóðkirkjunnar. Í umræðunni um þetta samkomulag í fjárlaganefnd bar tvímælalaust á góma þetta vandamál tengt lögum um opinber fjármál en einhverra hluta vegna hreyfði meiri hluti fjárlaganefndar í sínu eftirlitshlutverki engum mótmælum við þessu fyrirkomulagi sem mér finnst dálítið áhugavert. Ég velti fyrir mér hvort þarna sé ekki ákveðinn galli, skortur á aðskilnaði milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds sem birtist í nákvæmlega þessu máli. Ef það væri aðskilnaður á milli þessara tveggja aðila hefði fjárlaganefnd að sjálfsögðu gert athugasemdir við þetta augljósa brot, að því er mér finnst, á lögum um opinber fjármál en gerði ekki af því að framkvæmdarvald og löggjafarvald eru í þessu sambandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni að einmitt vegna eðlis stjórnskipunar okkar séum við með, ef við getum kallað það svo, þingbundið framkvæmdarvald eða þingbundna ríkisstjórn, en því miður er það stundum í framkvæmd akkúrat á hinn veginn, við erum með ríkisstjórnarbundið löggjafarvald. Á endanum eru teknar ákvarðanir innan einstakra ráðuneyta eða við ríkisstjórnarborðið sem eru svo bara keyrðar hér í gegn, stimplaðar og samþykktar, oft án mikillar umræðu. Þetta tiltekna mál er nákvæmlega þannig vaxið. Það kemur fram mjög seint og það er alveg augljóst að þinginu gefst afskaplega takmarkaður tími til að vinna eitthvað með málið, t.d. í nefnd, kalla eftir nauðsynlegum umsögnum um það og eftir atvikum, eins og ég er að kalla eftir hér, að fram komi eitthvert lögfræðilegt álit á því hvort samningur sem þessi standist lög um opinber fjármál. Mér finnst það vera lágmarkskrafa. Það er í hæsta máta óeðlilegt að framkvæmdarvaldið geti með samningsgerð sem þessari bundið hendur löggjafans til ára og jafnvel áratuga án þess að þingið hafi nokkurn tímann komið að því að samþykkja einu sinni þann samning sem liggur undir. Það geta ekki verið eðlileg vinnubrögð. Í þessari umræðu hefur ítrekað verið bent á að ótímabundin lengd þessa samnings gangi þvert gegn meginmarkmiðinu í 40. gr. laga um opinber fjármál, um að samningar skuli ekki gerðir til lengri tíma en fimm ára, og þá hljóti að þurfa í það minnsta ítarlegan rökstuðning fyrir því hvers vegna vikið sé frá þeirri meginreglu. Ég sakna þess rökstuðnings og ég sakna þess í raun og veru [[Forseti hringir.]]að við höfum ekki meiri prinsippfestu í þessum sal til að fylgja þeim lögum sem við höfum sjálf sett.
Virðulegi forseti. Til að byrja með er ég alveg hjartanlega sammála því að við ættum að breyta frumvarpinu eins og það lítur út. Ég vil hins vegar gera það vel því að það er dálítið viðamikið. Það eru breytingar á þó nokkuð mörgum stöðum og maður sér ekki samhengið nema maður fari inn í lögin, skipti út og reyni að sjá í samhengi hvort eitthvað vanti, hvort einhvers staðar séu hliðarverkanir sem maður sér ekki svo auðveldlega í frumvarpinu sjálfu. Greinargerðin bendir ekki endilega til annars en að allt sé í lagi en við höfum alveg lent í því að vísað hafi verið í ranga grein hér og þar og það kostaði ríkið nýlega 5 milljarða kr. Lykilatriði í þessu ferli er að við erum að tala um 3,5 milljarða á ári, 7 á tveimur árum, 14 á fjórum árum, 28 á átta árum. Þær fjárheimildir sem eru að baki lagabreytingunni telja gríðarlega hratt upp án þess að við höfum hugmynd um hvað við erum að fá og í rauninni án þess að þingið veiti þessa fjárheimild. Það veldur mér hugarangri vegna fjárheimildagreinar stjórnarskrárinnar ef við eigum að vera fjárveitingavaldið. Við erum með fjárveitingavald og löggjafarvald en í þessu máli rúllar framkvæmdarvaldið yfir bæði löggjafarhlutann og fjárheimildahlutann. Þetta er alveg magnað mál að því leytinu til. Mér finnst mjög nauðsynlegt að benda á þetta vandamál tengt nákvæmlega þessu máli í samhengi við það með hversu stuttum fyrirvara það kemur til þingsins og að það eigi að keyra það í gegnum nefndina fyrir áramót [[Forseti hringir.]]sem er langt frá því að vera sá umsagnarfrestur og allt sem þarf samkvæmt þingsköpum. Þetta mál er dálítið prófmál að vissu leyti í því hvernig það brýtur gegn löggjafarvaldinu, fjárveitingavaldinu og svo þingsköpum.
Virðulegur forseti. Megintilgangur lagasetningar um opinber fjármál var að skapa meiri festu í stjórn fjármála ríkissjóðs, að rammar væru skýrir, unnið væri eftir skýrum markmiðum, auðvitað væru skýrar heimildir fyrir þeim útgjöldum sem stofnað væri til og að það væri meiri agi og fyrirsjáanleiki í því hvernig ríkið starfaði. Þetta fól í sér algjöra grundvallarbreytingu frá þeim viðmiðum sem voru t.d. við stýringu fjármála ríkissjóðs þegar kirkjujarðasamkomulagið frá 1997/1998 var gert. Þeirri endurskoðun sem þá var opnað á eftir 15 ár er algjörlega sóað að því marki að ekki er gerð minnsta tilraun til að laga að lágmarki þetta samkomulag að lögum um opinber fjármál. Við skulum bara horfast í augu við það að við erum í einhverju leikriti um að við séum enn þá að greiða fyrir virði einhverra jarða sem ekkert verðmat liggur fyrir á eða hvort raunverulegt virði þeirra sé uppgert eða ekki. Þess vegna hefði verið metnaðarfyllra af hálfu framkvæmdarvaldsins fyrir það fyrsta að gera það kirkjujarðasamkomulag upp og gera einfaldlega nýjan samning við þjóðkirkjuna um þá þjónustu sem óskað væri eftir að þjóðkirkjan veitti sem endurspeglaði þá sérstaka stöðu þjóðkirkjunnar. Það er ríkur vilji meiri hluta þjóðarinnar að hér sé enn hin lúterska kirkja stjórnarskrárbundin þjóðkirkja landsins, að hún hafi sérstaka stöðu og sérstakan stuðning sem slík. Það er ekkert við það að athuga. Það á bara að vinna eftir þeim lögum sem við höfum sjálf sett okkur um það hvernig við háttum stjórn opinberra fjármála og að samningur sem þessi sé ekki ótímabundinn, [[Forseti hringir.]]heldur skýr um hvaða kröfur eru gerðar til mótaðila í honum. Það er sorglegt að sjá þau grundvallarviðmið algjörlega hunsuð.
Herra forseti. Það sér í sjálfu sér fyrir endann á þessari umræðu sem um margt hefur verið góð. Það er tvennt sem hefur staðið upp úr að mínu mati sem þeir sem hafa horn í síðu málsins hafa fært fram. Það er í fyrsta lagi meint forskot þjóðkirkjunnar sem er náttúrlega ekki fyrir hendi, heldur er verið að greiða þjóðkirkjunni afgjald fyrir þær eignir sem hún skilaði til ríkisins á sínum tíma. Ég hef farið yfir það áður í ræðu að ég tel að það verðmæti sem lagt er til grundvallar í þeim samningi hafi sýnt með rækilegum hætti í hvaða yfirburðastöðu ríkið var gagnvart kirkjunni þegar hann var gerður en mönnum hefur fundist að afgjaldið sé hátt miðað við það verðmæti sem tiltekið var í samningnum á sínum tíma. Það helgast, eins og ég segi, af því að í krafti yfirburðastöðu, þegar ríkið samdi, var verðmæti jarðanna sem til grundvallar lágu metið afar lágt. Ég held að allir sem koma nálægt verslun með jarðnæði séu sammála um að þar hafi ríkið hlunnfarið kirkjuna gríðarlega. Ég tel að það sé tómt mál að tala um að kirkjan njóti þar einhvers forskots umfram önnur trúfélög. Þeirri spurningu var varpað fram í umræðunni í gær hvaða eignum önnur trúfélög, sem gjarnan eru nefnd til samanburðar, hefðu skilað ríkinu til að geta fengið afgjald á sama hátt og þjóðkirkjan fær. Annað vakti sérstaklega athygli mína í umræðunni hér í gær, þ.e. að hv. þingmenn töluðu mikið um að ekki væri alveg á ljósu hvaða þjónustu ríkið fengi fyrir þennan samning. Ég heyrði ekki betur en að einhverjir hv. þingmenn væru á því að gera ætti eins konar þjónustusamning við þjóðkirkjuna. Ég veit ekki, herra forseti, hvort það ætti kannski að vera á hendi Ríkiskaupa vegna þess að það mátti lesa á milli línanna að menn vildu kannski fá á hreint að kirkjan og ríkið skrifuðu undir samkomulag þar sem gengið væri út frá því að fyrir samkomulagið fengjust 1.500 skírnir, 2.000 fermingar, nokkur hundruð hjónavígslur og kannski par 1.000 greftranir. Þetta gæti haft ákveðið skemmtigildi ef þetta væri ekki svo víðáttufjarri öllum raunveruleika. Auðvitað er það þannig að samningur sem þessi, sem er viðaukasamningur við áður gert samkomulag, hlýtur að vera umræðuefni. Þess vegna er svo vont, herra forseti, að þessi samningur skuli koma hingað inn í þingið svo skömmu fyrir jólahlé að ekki er gott að ræða þetta mál til hlítar. Þó verð ég að segja að sú umræða sem þegar hefur farið fram, og andsvör og svör við andsvörum sem reidd hafa verið fram, hefur örugglega orðið til þess að glöggva sýn á það hvernig þessi samningur er gerður, af hverju hann er gerður, hvert mikilvægi þjóðkirkjunnar er, bæði nú og í framtíðinni, að hið meinta forskot, sem menn hafa rætt, er í raun ekki til, hvernig þjóðkirkjan hefur átt í vök að verjast gagnvart því að mega ekki stunda sitt starf með eðlilegum hætti, t.d. barnastarf í Reykjavík, og fleira mætti tína til. Að öllu sögðu, herra forseti, þykir mér þessi umræða hafa varpað nokkuð góðu ljósi á þetta mál og hún verður örugglega til að auðvelda okkur áframhaldandi framgang málsins þó að við hefðum gjarnan þegið meiri tíma til að vinna það.
Herra forseti. Það fer að styttast í annan endann á þessari 1. umr., en áður en henni lýkur vildi ég nota þetta tækifæri, í annarri ræðu minni, til að hnykkja á nokkrum atriðum sem voru alltumlykjandi hér í gær og koma jafnframt inn á það atriði sem helst þarf að hafa í huga í nefndarvinnunni hvað þessa breytingu varðar. Það sem ég vildi fyrst koma inn á eru þessi alltumlykjandi samskipti ríkis og sveitarfélaga þar sem umræða gærdagsins snerist að miklu leyti um það hvort árlegar greiðslur á grundvelli kirkjujarðasamkomulagsins væru úr hófi eða ekki, sanngjarnar eða alls ekki. Eftir umræðu gærdagsins held ég að það hafi blasað við flestum sem þekkja málið vel að árlegar greiðslur ríkissjóðs til handa kirkjunni, sem ég kýs að líta á sem vaxtagreiðslu á móti höfuðstól sem aldrei hefur verið borgað neitt af, sem er í formi jarðaafhendingar kirkjunnar, eru mjög hóflegar ef við horfum á raunverulegt undirliggjandi verðmæti þess sem upphaflega var afhent. Menn mega heldur ekki gleyma því sem snýr að sögunni, þ.e. að hluti af því að kirkjujarðasamkomulagið var gert 1997 var sú staðreynd að ríkissjóður hafði valsað um þessar eigur kirkjunnar eins og hann ætti þær áratugina á undan. Það má eiginlega segja að staðan hafi byrjað að súrna hvað þessar jarðeignir kirkjunnar varðar upp úr seinna stríði. Dómsmálaráðherrar, og væntanlega er líka rétt að nefna fjármálaráðherra, virtust fram að kirkjujarðasamkomulaginu líta á þetta sem eign ríkisins. Það eru fjölmörg dæmi um að spildur hafi verið seldar úr kirkjujörðum. Síðan getum við hugsað okkur hvers virði til að mynda 90% alls lands undir Akranesbæ er í dag; allt land sem Borgarnes stendur á og svo koll af kolli hringinn um landið. Býsna víða stendur þéttbýli á gömlum kirkjujörðum. Garðabær að meginhluta til, held ég að óhætt sé að segja. Einnig þarf að skoða viðskipti með þessar jarðir og sölu á þeim sem ég ætla kannski að koma betur inn á í ræðu minni í 2. umr., eftir að málið kemur aftur úr nefnd. Þetta er saga sem verður að halda til haga í þessu samhengi þegar hver þingmaðurinn á fætur öðrum, og hv. þingmenn Pírata af mestri ákefð, reynir að halda því fram að þessi saga skipti engu máli, að þær hafi bara fallið af himnum ofan, greiðslurnar til kirkjunnar frá ríkinu og allt gleymt sem á undan er gengið. Í þessu samhengi reyna menn að tengja hlutina þannig saman að það sé brot á jafnræði á milli trúfélaga, og lífsskoðunarfélaga eftir atvikum, hvernig samskipti ríkis og kirkju eru. Það er auðvitað algerlega fráleitt. Eins og ég sagði í ræðu minni í gær veit ég ekki til þess, svo að dæmi séu tekin, að annaðhvort Siðmennt eða Vantrú hafi nokkurn tímann afhent ríkinu nokkurn skapaðan hlut. Eðlilega er þá ekkert gjald reitt á móti. Við verðum að bera gæfu til að tala um þessa hluti eins og þeir eru en ekki í einhverjum ímynduðum veruleika sem virðist fyrst og fremst byggjast á því að gera sem minnst úr sögunni og því hvernig þessi mál raunverulega þróuðust. Það er uppleggið hjá þeim sem vilja með öllum tiltækum ráðum grafa undan hinni íslensku þjóðkirkju. Ég held, af því að umræðan í gær snerist mikið um hver höfuðstóllinn af framlagi kirkjunnar var, að ef til þess kemur að fullur aðskilnaður verði verði menn að vera undirbúnir undir það að fara í þá vinnu að verðmeta allar þær jarðir og öll þau lönd sem kirkjan afhenti þannig að fullt gjald komi fyrir.
Herra forseti. Mig langar í minni fyrstu ræðu að setja málið aðeins í tímalegt samhengi, þ.e. hvers vegna við erum komin hingað í þessari umræðu, og sýna þannig fram á hversu fáránlegt það er að eitthvað liggi á með afgreiðslu málsins og hversu súrrealískt það er að ekki sé gefinn tími til að ræða málið eins og þyrfti að gera. Sú staðreynd hversu seint málið kemur fram sýnir enn betur fram á hve tímalínan í málinu í heild er raunverulega bjöguð. Í því ljósi langar mig að vitna aðeins í Íslandskafla lokaverkefnis Orra Freys Rúnarssonar til BA-gráðu í stjórnmálafræði, með leyfi forseta: „Fyrstu almennu lögin um íslensku Þjóðkirkjuna, lög nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti kirkjunnar, voru sett í kjölfar vinnu undirbúningsnefndar sem skipuð hafði verið af kirkjuráði árið 1993. Nefndinni hafði verið fengið það verk að semja drög að frumvarpi til fyrstu almennu laga um Þjóðkirkjuna, réttarstöðu hennar, starfsmanna og stjórnskipulag. Nefndinni var einnig falið að fjalla um megindrætti starfsemi kirkjunnar, yfirstjórnar jafnt og safnaða. Nefndin tók talsvert mið af þrískiptingu ríkisvaldsins við gerð frumvarpsins, en innan kirkjunnar var komið á löggjafarvaldi (Kirkjuþing), framkvæmdarvaldi (Kirkjuráð og önnur kirkjuleg stjórnvöld, til að nefna biskup Íslands) og dómsvald (úrskurðar- og áfrýjunarnefnd). Rétt er að taka fram að almennir dómstólar hafa að sjálfsögðu dómsögu í málefnum tengdum Þjóðkirkjunni þegar landslög eru brotin. Úrskurðar- og áfrýjunarnefndin tekur hins vegar á meintum brotum kirkjulaga og ágreiningsmála innan kirkjunnar, mál sem ekki heyra undir almenna dómstóla. Biskup Íslands hefur yfirumsjón með innri málefnum Þjóðkirkjunnar og beitir sér fyrir ágreiningsefnum. Hann getur jafnframt gripið til þeirra úrræða er lög og kirkjuhefð leyfa.“ Og áfram í kafla 6.1 um kristnitöku: „Saga kristinnar trúar á Íslandi nær næstum því aftur til landnáms. Talið er að Ísland hafi verið numið um árið 870 og kristnitakan fór fram árið 1000. Flestir landnámsmenn voru norskir þótt einhverjir hafi verið frá Skotlandi og Írlandi. Fátt er um heimildir um trúariðkun landnámsmanna, en vitað er að Noregur var alheiðið ríki. Líklegast voru goð þó ofarlega í huga landnámsmanna, enda helguðu sumir þeirra landnámi sínu goðum og reistu hof. Við stofnun Alþingis, árið 930, var ákveðið að 36 goðorð skyldu vera í landinu. Þær heimildir sem er að finna um heiðin átrúnað á Íslandi á landnámsöld gefa til kynna að Þór hafi verið mest dýrkaður hér á landi, en Freyr, Njörður, Óðinn og Freyja komu einnig við sögu.“ Og áfram í kafla 6.2 um trúboð á Íslandi: „Ólafur Tryggvason varð konungur Noregs árið 995. Hann kynntist kristinni trú snemma af manni sem bar heitið Þangbrandur og fór til Írlands til þess að skírast í kristna trú. Eftir að Ólafur komst til valda í Noregi varð það honum metnaðarmál að kristna konungsveldið og í þeim tilgangi sendi hann trúboða til Íslands. Fyrsta för trúboða til Íslands bar þó ekki mikinn árangur, sem kom konungi bæði á óvart og reitti hann til reiði. Greip hann því til þess ráðs að senda annað föruneyti af stað með þeim Hjalta Skeggjasyni og Gissuri hvíta. Markmið þeirra var að fá Alþingi til þess að taka upp kristna trú á Íslandi árið 1000. Þegar þeir komu að landi, hófust þeir handa við að safna saman mönnum sem þegar höfðu tekið upp kristna trú og héldu til Þingvalla í þeirri von að ná þangað áður en þing hæfist. Á Þingvöllum mætti þeim hópur heiðinna, en þó ekki hafi komið til átaka hópanna á milli upphófst nokkuð karp á þingi sem endaði með því að hóparnir tveir sögðu sig úr lögum hvor við annan. Kristni hópurinn bað einn af sínum leiðtogum, Hall Þorsteinsson, um að semja ný lög fyrir hópinn en Hallur baðst undan því og gerði samning við Þorgeir Ljósvetningagoða um að semja lög fyrir alla landsmenn, kristna sem heiðna. Þorgeir brást við á nokkuð óvæntan hátt, lagðist undir feld og dvaldist þar meðan að hann hugsaði mál sitt. Eftir að Þorgeir hafði íhugað málið kallaði hann menn til Lögbergs og flutti þar ræðu. Í ræðunni kom fram að ekki væri vænlegt að hafa tvenn lög í landinu og því væri mikilvægt að aðeins ein trú og ein lög ríktu á Íslandi. Kvað Þorgeir svo upp ákvörðun sína og sagði þingheimi að Ísland skyldi taka upp kristni og menn ættu að skírast. Til þess að koma til móts við þá heiðnu var þó enn heimilt að stunda barnaútburð og hrossakjötsát auk þess sem menn máttu áfram blóta á laun. Með þessari ákvörðun Þorgeirs Ljósvetningagoða hófst rúmlega 1000 ára saga kristinnar trúar á Íslandi, en kristnin hefur haldist sem ríkistrú allt til dagsins í dag.“ Í kafla 6.3 um fyrstu árin undir kristni segir: „Eftir fráfall Ólafs Tryggvasonar árið 1000 hurfu Norðmenn að mörgu leyti aftur til heiðni. Hér á landi varð þróunin þó önnur og segja má að kristnin hafi eflst á Íslandi eftir því sem árin liðu. Kristin lífsviðhorf hófu fljótlega að móta fólk og hafa áhrif á lög og reglur samfélagsins. Fljótlega áttu þær undanþágur sem Þorgeir Ljósvetningagoði hafði komið á ekki lengur við og bannað var að bera út börn. Skyldugt var að skíra nýfædd börn og fyrirmæli voru gefin um að halda hvíldardaginn heilagan og um greftrun í kirkjugörðum. Þungar refsingar lágu við brotum á þessum kristnu gildum. Þrátt fyrir að þjóðin væri kristin háði það þó kristinni trú hér á landi að engin kirkjustofn var fyrir hendi. Skipulagt helgihald þekktist ekki, prestar voru fáir, lítil fræðsla um trúna og síðast en ekki síst sárafáar kirkjur. Á þessu átti þó eftir að verða breyting. Tímabil þetta hefur oft verið nefnt tímabil goðakirkjunnar. Goðarnir sem setið höfðu á Alþingi héldu sætum sínum og fóru enn með stjórn landsins. Með þeim ríkti sérstakt samband við kirkjuna. Goðarnir sýndu kristninni mikinn sóma og reistu kirkjur á jörðum sínum og auðguðust sumir vel á því. Engin togstreita ríkti milli hins veraldlega valds og hins kirkjulega valds, heldur var þvert á móti mikil samvinna þar á milli. Kristin trú hafði því strax gríðarleg áhrif á þjóðlíf og samfélag Íslendinga. Á þessum tíma var vart um eiginlegt ríkisvald að ræða, en goðarnir fóru þó með stjórn landsins og tóku ákvarðanir sem snertu alla íbúa Íslands. Goðarnir tóku að sér að vernda kristna kirkju eftir kristnitökuna árið 1000 og því má halda fram að sterk tengsl hafi myndast milli ríkis og kirkju strax í upphafi. Tengsl sem hafa haldist allt til dagsins í dag, þrátt fyrir að hafa tekið gríðarlegum breytingum.“ Í kafla 6.4 um eignarhald á kirkjum segir: „Á næstu öldum eftir kristnitökuna ríkti ákveðin togstreita á milli kirkjunnar og konungsins. Erfitt reyndist að skilgreina hvar mörkin milli hins andlega og hins veraldlega valds lágu og til átaka gat komið þegar landslög og kirkjulög áttu ekki samleið. Þá var deilt um eignarhald á kirkjum og eignum þeirra.“ Herra forseti. Hér lýkur tilvitnun minni að sinni. Ástæðan fyrir því að ég vel að vitna í lokaverkefni Orra Freys Rúnarssonar í stjórnmálafræði, í Íslandskafla þess verkefnis, er ekki að drepa málinu á dreif heldur til að gera það skýrt, eins og ég vék að í upphafi máls míns, hve sagan er löng, sagan af samskiptum ríkis og kirkju. Við erum með ártalið 870. Nú erum við rétt fyrir jól árið 2019 að upplifa það að svo mikið liggur á að hér skipta mínútur máli, í sögu sem spannar hundruð og þúsundir ára. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna örstutt áfram í ritgerðina, þar sem frá var horfið: „Samkvæmt réttarhugmyndum germanskra þjóða gat kirkja ekki verið sjálfseignarstofnun. Sá sem stofnaði og byggði kirkju á jörð sinni var þannig eigandi kirkjunnar. Jarðeigandinn var skyldugur til þess að leggja kirkjunni fé og tryggja almenningsaðgang að messum. Umbun jarðeigandans var skattfrelsi kirkjunnar. Upp úr aldamótum 1200 breyttist þetta viðhorf. Bændur fóru í auknum mæli að viðurkenna að kirkjur væru ekki eignir mannanna heldur eignir guðs, en það fór eftir stærð kirkjunnar og eignum sem henni fylgdu hvort hún væri undir sérstakri vernd kirkjubónda eða væri sjálfstæð stofnun með réttindi og skyldur við söfnuð sinn.“ Við fáum þarna fleiri ártöl, herra forseti, og við sem hér stöndum þekkjum kannski best síðasta hluta sögunnar, þ.e. síðustu ár og áratugi. Staðreyndin er sú að mál á þessu sviði eru í eðli sínu þannig að þau taka tíma. Mér er til efs að þeir menn sem ég hef lesið upp, Þorgeir Ljósvetningagoði og aðrir, myndu skilja það í dag þegar við ræðum þessi mikilvægu mál hvers vegna við erum að flýta okkur svona. Mig langar hins vegar að geta þess, þó að ég sé ekki hrifinn af því og telji það ámælisvert hversu seint málið er komið fram og telji það jafnframt ámælisvert að okkur skuli ekki vera veittur sá tími sem eðlilegt er að svona mál fái í þinglegri meðferð, að ég held að málið sé í eðli sínu gott. Ég er hlynntur því í megindráttum, enda málið í sjálfu sér í megindráttum kannski ekki stórlega flókið. En það krefst samt eðlilegrar þinglegrar meðferðar, að það komi inn í þingið á eðlilegum tíma með eðlilegum fyrirvörum. Þrátt fyrir að mér lítist vel á málið og styðji það þykja mér vinnubrögðin jaðra við dónaskap, liggur mér við að segja. Endalaust er verið að tala um að bæta þurfi vinnubrögðin á hinu háa Alþingi en það gerist ekki. Þetta heldur áfram, þetta mallar eins, ár eftir ár. Mál koma alltaf inn á síðustu stundu og það er í eðli sínu óásættanlegt. Eins og ég sagði, herra forseti, líst mér ágætlega á málið og ég reikna með að ég styðji það. En enn og aftur kalla ég eftir eðlilegri þinglegri meðferð. Ég kalla eftir betri vinnubrögðum. Ég kalla eftir betri tímasetningu og ég held að flestir þeir sem deila sæti með mér í þessum þingsal hljóti að taka undir það að við viljum komast út úr því umhverfi að vera alltaf í einhverjum hamagangi á lokasprettinum. Ég læt þetta duga að sinni, herra forseti, en segi um leið að mér líst ágætlega á málið.
Herra forseti. Ég þakka fyrir ágætiságrip af sögunni hjá hv. þingmanni, það er gaman að fá þessa yfirferð og ekki síst gaman að heyra loksins Miðflokksmann segja með skýrum hætti hver afstaða hans er til frumvarpsins. Mér hefur fundist það vanta. Ég hef heyrt margar fínar ræður en ekki heyrt fyrr en nú raunverulega afstöðu. Mig langar til að forvitnast um nokkra sögulega punkta úr því að hv. þingmaður talar svolítið mikið um kristni í víðum skilningi og sögu þjóðkirkjunnar. Þjóðkirkjan var ekki þjóðkirkja eins og við þekkjum hana í dag fyrr en í rauninni eftir siðaskipti og jafnvel síðar ef við tölum um lögformlega strúktúrinn eða það fyrirbæri sem við höfum í dag. Þá vaknar hjá mér spurning - ég veit ekki hvort þetta sé kvikindisleg spurning - hvort hv. þingmaður geti fallist á þá söguskýringu að við siðaskiptin þar sem eignir kaþólsku kirkjunnar voru í rauninni gerðar upptækar og fluttar yfir til hinnar nútíma þjóðkirkju, hvort það myndi teljast sem eignaupptaka í einhverjum skilningi frá kaþólsku kirkjunni sem á náttúrlega sitt aðsetur í Vatíkaninu. Þetta er ein pæling. Svo er annað varðandi hugmyndina um að kirkjurnar séu eignir guðs, hvort hv. þingmaður hafi lesið sér til um dóm hæstaréttar á Indlandi sem féll fyrir um tveim mánuðum þar sem úrskurðað var í deilumáli sem sneri annars vegar að hofi hindúa, hvort það var hof Ganesha, og svo [[Forseti hringir.]]mosku. Deilan snerist um það hvort [[Forseti hringir.]]guðinn sem þar átti í hlut hafi átt landið sem er undir áður en moskan var byggð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir hlý orð í minn garð í upphafi andsvarsins. Já, ég lýsti yfir skoðun minni á málinu með tiltölulega afdráttarlausum hætti. Ég tel að ég hafi reyndar, þótt hann hafi ekki beinlínis verið að spyrja um það, gert það í flest þau skipti sem ég hef staðið í þessari pontu og farið í ákaflega litla leiki þegar ég hef komið hingað upp. Varðandi spurninguna um eignaupptöku í tengslum við siðaskiptin og svo þann flutning þegar við færðum okkur úr þessari kaþólsku kirkju yfir í hina evangelísku lútersku kirkju, hvort þar hafi verið eignaupptaka, þá lít ég frekar á það eins og siðaskiptin, að þetta hafi meira verið svona þjóðfélagsbreyting. Við vorum ekki að færa eignir, við vorum kannski meira að skíra þær upp á nýtt, held ég frekar. En frumlegastur þótti mér hv. þingmaður samt þegar hann spurði mig hvort ég hafi kynnt mér nýlega fallinn dóm á Indlandi. Ekki ætla ég að fara í frekari leiki í þessu svari frekar en í hinu og svara þingmanninum bara hreinskilnislega: Nei, hv. þm. Smári McCarthy, ég þekki þetta mál ekki og hef aldrei heyrt á það minnst.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið, það var ansi hreinskilnislegt. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta mál á Indlandi - fyrir utan það að það var býsna stórt mál þar og vakti heimsathygli vegna þess að þetta er deilumál sem hafði staðið yfir frá 1988, ef mig misminnir ekki, og líka það að dómurinn fól í sér úrlausn ákveðinnar þrætu sem átti rætur sínar að rekja til Mahal-tímabilsins, um 1600, sem er um það leyti sem siðaskiptin urðu hér. Til að reyna að setja þetta í samhengi, á þeim takmarkaða tíma sem ég hef hér, finnst mér þessi stofnanalega breyting sem gerðist í siðaskiptunum hljóta að fela í sér í einhverjum skilningi eignaupptöku frá kaþólsku kirkjunni vegna þess að sú stofnun varð af þeim eignum. Þá spyr maður: Hefði átt að greiða til Vatíkansins í Róm eða hvernig sem það er fyrir þær eignir? Kannski ekki, ég er reyndar sammála hv. þingmanni að þetta var í rauninni samfélagsleg breyting og jafnvel ákveðin bylting og yfirleitt er ekki borgað fyrir byltingar eftir á. Engu að síður passar þetta allt saman inn í þetta samhengi um það á hvaða tímapunkti stórar breytingar á samfélagsformum krefjast þess að gert sé upp við gamlar skuldir. Nú höfum við talað um það í þessari umræðu hvort búið sé að fullgreiða fyrir kirkjujarðirnar og ég held að alveg sé hægt að færa rök fyrir því að aðskilnaður ríkis og kirkju sé ansi stór bylting og kannski [[Forseti hringir.]]er bara búið að fullgreiða nú þegar fyrir þær eignir, alveg óháð verðmati, hreinlega út frá þeirri samfélagslegu byltingu sem við stöndum frammi fyrir.
Herra forseti. Ég get í sjálfu sér ekki brugðist við þessum Indlandsvinkli hv. þm. Smára McCarthys með meiri eða dýpri hætti en ég gerði áðan með þessu örstutta orði: Nei, þetta er bara mál sem ég þekki ekki. En kannski er í spurningu hv. þingmanns engu að síður falin hvatning til mín að kynna mér málið og ég geri það. Það er auðvitað áhugaverð staðreynd að þarna skuli fara saman ártal sem verið er að fjalla um í þeim dómi við svipað leyti og við sem þjóð erum að ganga í gegnum siðaskipti. Eins og fram kom í máli mínu í upphafi vegna umræðu hv. þingmanns um eignaupptökur var algengt framan af að kirkjur væru í eigu svokallaðra kirkjubænda. Það orð er í sjálfu sér ekkert meira orð en svo að kirkjubóndi var sá bóndi er reisti kirkju á jörð sinni, þannig að það flækir eiginlega spurninguna enn meira ef eitthvað er. Vorum við þá að taka á sínum tíma eignir af einstaklingum líka? Ég veit ekki hvort þessi fyrirspurn hv. þm. Smára McCarthys kalli á að ég komi hreinlega aftur í ræðu á eftir eftir að hafa setið um stund við tölvuna. Ég þarf greinilega að sökkva mér betur ofan í þennan vinkil á málinu því að ég hafði bara ekki hugmynd um neitt er lýtur að þessum Indlandsvinkli.
Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég strax taka fram að varðandi þessi Indlandsmál er ég meira ren en hv. þm. Þorgrímur Sigmundsson sem var hér í ræðustól. Við ræðum hér tiltölulega einfalt mál í sjálfu sér. Inn í það hefur vitanlega tvinnast önnur umræða um kirkjunnar málefni sem er ekki skrýtið. Þetta er mál sem er fyrst og fremst til að greiða fyrir þeim breytingum sem hafa orðið á samningum kirkjunnar og ríkisins undanfarin ár. Til grundvallar liggur samkomulag og yfirlýsing frá því í september sl. Verið er að taka fyrsta skrefið í að fullgilda það, ef ég skil þetta rétt, með þessu frumvarpi hér. Hér er verið að breyta starfsheitum og færa meiri ábyrgð á störfum og umsýslu þeirra til kirkjunnar en verið hefur. Það er verið að taka út orðin embættismenn, prestsembætti og þess háttar og koma inn með ný orð sem lýsa jafnvel betur þeirri þjónustu sem kirkjan innir af hendi. Hér er talað um prestsþjónustu í stað prestsembætta o.s.frv. Jafnframt er talað um það hver ræður í störf og ágæt grein er gerð fyrir því í frumvarpinu. Í greinargerðinni kemur fram tilurð þessa frumvarps, sagan er rakin ágætlega varðandi þann viðbótarsamning sem gerður var í haust og á sér rætur í eldri samningum frá 1997/1998. Ef þetta verður samþykkt fellur reyndar út samningurinn frá 1998, ef ég skil málið rétt. Markmið þessa viðbótarsamnings sem er grunnurinn að frumvarpinu er að einfalda framkvæmd fjárhagslegs stuðnings ríkisins við þjóðkirkjuna. Þar með er ríkið í rauninni að uppfylla skyldur sínar samkvæmt samningnum og eins samkvæmt stjórnarskrá þar sem kemur fram í 62. gr. að hér skuli vera þjóðkirkja, hin evangelíska lúterska kirkja, og að ríkið skuli styðja hana og vernda, eins og það er orðað. Eflaust má velta fyrir sér hvað þetta nákvæmlega þýði. Hins vegar er ljóst af þeim samkomulögum sem gerð hafa verið að menn líta svo á að það eigi að tryggja stöðu þjóðkirkjunnar með þeim hætti að hún geti starfað og sinnt þeim verkefnum sem henni er ætlað að sinna. Eins og ég sagði er frumvarpið ekkert flókið og ekki margar greinar. Á bls. 5 í frumvarpinu eru talin ágætlega upp meginefni þess og það samráð sem hefur verið haft. Samráðið hefur, kannski eðlis síns vegna, fyrst og fremst verið við þjóðkirkjuna þar sem verið er að fullkomna eða ganga frá því samkomulagi sem gert hefur verið. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt framhald af því öllu saman. Jafnframt hefur komið fram í umræðunni, ekki síst af hálfu ráðherra, að þetta sé eitt skref af mörgum sem þurfi að taka til að fylgja - ég vona að ég sé ekki að leggja ráðherra orð í munn - þeirri þróun sem þurfi að eiga sér stað í samskiptum ríkis og kirkju. Það verður forvitnilegt að fylgjast með því. Ráðherra hefur heldur ekki dregið dul á það að ráðherrann telur aðskilnaðinn þurfa að verða meiri, skýrari og algjöran, ef ég hef skilið orð hennar rétt. Við erum ekki sammála um að fara þá leið og efa ég hreinlega að það sé mjög víðtækur stuðningur við hana en það mun koma í ljós þegar þar að kemur. Mál þetta er eitt af þeim málum sem allir hafa skoðanir á, sem er eðlilegt og sjálfsagt.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp í annað sinn og mig langar að fara beint í efni þessa frumvarps. Eins og fram hefur komið er það ekki langt eða flókið, enda lærðum við það hér í gær að það er búið að vinna mjög lengi að því að búa til frekari og skýrari ramma í kringum þjóðkirkjuna. Þetta virðist vera afrakstur hluta þeirrar vinnu, sýnist mér. Það hefur komið fram að ákveðinn samningur var undirritaður í byrjun september sl. sem snýr að kirkjujörðum og launagreiðslum presta, þetta er einföldun og jafnvel verið að skerpa svolítið á tækniatriðum. En ég vil líka segja það enn og aftur að það er svolítið vont hvað málið kemur seint fram og í rauninni slæmt líka hversu hratt við eigum að ljúka umfjöllun um það. Það eru sjálfsagt margir sem vilja koma fyrir þá nefnd sem mun fara með málið og einnig hafa tækifæri til að senda okkur ítarlegar upplýsingar í formi umsagna. Það væri mjög þakkarvert ef við gætum fengið þann tíma sem þarf til þess að fara í gegnum þá vinnu. Það er alveg ljóst að nauðsynlegt er að fara í þessa lagasetningu, það er ekki neinn vafi í mínum huga um það. Við erum hér stödd í svokallaðri 1. umr. málsins, við erum í fyrstu skrefum að þreifa á því hvað allt þetta merki. Í mínum huga er það nú oft þannig að í 1. umr. byrjar maður að setja sig inn í málin. Síðan fer málið til nefndar og þar gefst tími til að taka á móti gestum og ræða umsagnir og málið fer svo til 2. umr. Það er rétt sem hér hefur komið fram að starfsmenn þjóðkirkjunnar verða ekki lengur opinberir starfsmenn heldur verða þeir starfsmenn kirkjunnar sjálfrar. Ég tel það mjög til bóta og er eiginlega sannfærð um að prestar og starfsmenn kirkjunnar eru sáttir við að fara þá leið, enda sé ég að þeir hafa verið hafðir með í ráðum. Ef það er rétt sem hér var sagt í gær að þessi vinna hafi átt sér stað í allmörg ár eykur það traust mitt á því að það sem hér liggur fyrir sé vel unnið. Hér hafa hv. þingmenn farið í gegnum það að verið er að breyta orðalagi. Í stað þess að tala um embættismenn verða þeir starfsmenn þjóðkirkjunnar og það er sjálfsagt í réttum anda nútímans að nota það orðalag frekar. Annað sem er gott er að þetta er í fullu samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar og ég vona svo sannarlega að við förum ekki að hrófla við ákvæðinu sem er í stjórnarskránni. Það hefur líka komið fram að það séu ýmsir tekjustofnar utan við það sem felst í svokölluðum sóknargjöldum sem fólk þarf að greiða, nýti það sér þjónustu kirkjunnar, t.d. við skírnir og fermingar og annað slíkt. Það er sjálfsagt að taka til umfjöllunar hvort það eigi rétt á sér í þeim skrefum sem við virðumst vera að taka hér, hvort það eigi að skýra þetta allt saman mun betur. Og ég er svolítið á því að það mætti jafnvel taka umræðu um það, sérstaklega þar sem við erum að stórauka fjárhagslegt sjálfstæði þjóðkirkjunnar. Þá væri jafnvel gott og til gagns að taka þá umræðu hvernig við ætlum síðan að halda áfram. Það er eitt sem við höfum ekki rætt hér sem er sálgæsla. Að mínu viti er hún ekki felld undir einhverja sérgjaldaliði. - Nú sé ég að tíminn er búinn þannig að þetta verður að duga.
Herra forseti. Það hefur spunnist allmikil umræða um þetta mál sem er út af fyrir sig skiljanlegt. Þetta er mjög þýðingarmikið mál, mikil tímamót í samskiptum ríkis og kirkju. Án þess að ég hafi uppi neina gagnrýni á málflutning einstakra manna, fjarri því, finnst mér að sumu leyti umræðan hafa beinst í aðrar áttir en heppilegast væri. Það hefur t.d. verið gert mjög mikið úr lögum um opinber fjármál. Menn hafa nú umgengist þau með ýmsum hætti frá því að þau voru sett og gera fram á þennan dag. Að minni hyggju hittir það ekki alveg nákvæmlega beint í mark að ræða samskipti ríkis og kirkju sem byggjast á aldagamalli sögu út frá lögum sem eiga sér örfárra ára sögu og framkvæmdin á þeim er að einhverju leyti enn þá í mótun í mjög þýðingarmiklum efnum. Eins og öllum ætti að vera fullkunnugt, herra forseti, stóð jarðnæði kirkjunnar um aldir undir þeirri þjónustu sem hún veitti. Það á við hvort sem er um hina almennu prestsþjónustu, þjónustu við fátæka og allslausa og þá þjónustu sem veitt var með skólahaldi í Skálholti og á Hólum um aldir. Það voru kirkjujarðirnar, jarðnæði kirkjunnar, sem stóðu undir öllu þessu. Við erum að tala um það sem heitir á nútímamáli skólakerfi og velferðarkerfi. Það er jarðnæði kirkjunnar sem öldum saman ber uppi þessa starfsemi í landinu. Eignamyndun hófst snemma og það er rakið og þekkt að á þjóðveldisöld lögðu höfðingjar, eignamenn og aðrir velmegandi menn, verulegar eignir til kirkjunnar svo að hún hefði starfsgrundvöll og burði til þjónustu. Þegar kirkjuvaldið eflist á 13. öld, eins og menn munu kannast við, kemur fram krafa um forræði kirkjunnar. Af þessu spunnust mikil átök milli kirkju og höfðingja sem lauk með sáttargjörð á Ögvaldsnesi í Noregi árið 1297 fyrir milligöngu Noregskonungs. Í kjölfarið efldist kirkjuvald mjög. Það er alveg nauðsynlegt, herra forseti, að menn hafi þessa löngu sögu fyrir sér. Það er ástæða fyrir því að ég er að fjalla um hlutina eins og þeir eru eftir landnám og á þjóðveldisöld, jafnvel eftir að henni lýkur. Síðan náttúrlega eru nær okkur í tíma mjög stórir áfangar. Það er afhending kirkjujarðanna 1907, það er kirkjujarðasamkomulagið 1997 og svo núna þessi mikilvægi áfangi sem er verið að vinna að. Það er kannski rétt að nefna að þessum kirkjueignum var gjarnan skipt í fjóra meginflokka. Það eru kirkjujarðir sem voru eignir einstakra kirkna og voru afgjöld af þeim notuð til að kosta laun sóknarpresta. Síðan eru það stólsjarðirnar sem voru eign biskupsstólanna í Skálholti og á Hólum og stóðu þær undir starfsemi biskupsembættanna, skólahaldi og fleiru sem varðaði þessa merku staði. Þá voru það kristfjárjarðir, jarðir gefnar Jesú Kristi til uppihalds fátækum. Loks voru það eignir klaustranna. Menn þekkja það auðvitað að við siðbótina hvarf þetta jarðnæði allt saman meira og minna undir konung. Hann tók undir sig eignir klaustranna og eftir niðurlagningu biskupsdæmanna og sameiningu í eitt stifti undir stjórn biskups Íslands í Reykjavík um aldamótin 1800 hurfu stólsjarðirnar í ríkishirslur Danakonungs. Herra forseti. Það er alveg nauðsynlegt að hafa þessa sögu fyrir sér og fjalla um hana þegar er verið að ræða þetta þýðingarmikla mál sem við fjöllum um núna. Þetta mál á sér langa sögu, langan og djúpan bakgrunn með þjóðinni.
Herra forseti. Eftir þessa ágætu umræðu er ég er búinn að átta mig vel á efni þessa máls og get sagt að þrátt fyrir að það séu nokkur atriði sem ég held að þurfi að gá betur að í meðförum nefndarinnar held ég að ég muni geta stutt málið. Samt liggja enn þá eftir spurningar sem ég bar upp í fyrri ræðu minni sem ég vildi bara taka stuttan tíma til að rifja upp vegna þess að ég hef ekki enn þá fengið svör við þeim frá hæstv. dómsmálaráðherra, fyrir utan að það hefur einhverra hluta vegna ekki náðst að svara þessum spurningum í 22 ár frá því að kirkjujarðasamkomulagið var gert. Núna er tíminn til að fá endanlegt svar við þeim. Spurningarnar eru: Hvaða jarðir voru það sem féllu undir kirkjujarðasamkomulagið? Hversu mikils virði voru þær jarðir á þeim tíma sem samningurinn var gerður? Hvað hefur verið greitt fyrir þær jarðir enn sem komið er? Og síðan kannski pólitíska spurningin: Hvenær mun ríkisstjórn Íslands líta svo á að það sé búið að greiða fyrir þessar jarðir? Hvaða skilyrði þarf að uppfylla til að það sé gert? Þetta eru einfaldar spurningar en einhverra hluta vegna hefur staðið á svörum. Það er búið að spyrja margoft, þráspyrja um það hvaða jarðir voru undir. Ég veit að það tengist ekki beint efni frumvarpsins en þegar við erum að slíta á milli þjóðkirkjunnar og ríkisins með þeim hætti sem er verið að gera núna í smáum skrefum er orðið tímabært að þetta liggi endanlega fyrir.
Herra forseti. Hv. þingmaður sem steig hér síðastur úr pontu hefur lagt mikla hugsun í þetta viðfangsefni og ég velti fyrir mér kannski tveimur atriðum sem ég vildi gjarnan inna hann eftir og það er annars vegar þetta: Ég tek eftir því að í máli sínu leggur hann mikla áherslu á verðmat á þessum eignum og hvenær líta megi svo á að það sé komið hæfilegt endurgjald fyrir þær eignir sem fluttust frá kirkjunni til ríkisins í tveimur áföngum, 1907 og 1997. Ég vil í þessu sambandi spyrja hv. þingmann hvað hann leggur upp úr því að ekki bara fjalla um efnið á forsendum reikningshalds, bókhalds, verðmats og verkefna þar sem eru kallaðir til sérfræðingar í reikningshaldi eða endurskoðun, bókhaldi og verðmati eigna og öðru slíku, heldur hvaða augum hv. þingmaður lítur á þýðingu þeirrar löngu sögu sem þarna liggur að baki og ég hafði bara tíma til að rétt tæpa á í þeim tveimur ræðum sem ég hef haldið um þetta mál við 1. umr. Við höfum fengið 15 mínútur í fyrri ræðu og fimm mínútur í seinni ræðu. Ég hef leitast við að leggja áherslu á ekki síst hinn sögulega þátt og vildi gjarnan spyrja hv. þingmann hvaða vægi hann hefur í hans huga þegar hann er að fjalla um þetta. Ég lýsi nú yfir ánægju með það að ég heyrði ekki betur en hann hefði uppi a.m.k. einhvers konar áform um að geta jafnvel stutt þetta frumvarp og ég vona að hann geri það og það verði honum til blessunar.
Herra forseti. Já, ég hef lagt áherslu á bókhaldslega þáttinn eða verðmatsþáttinn og kannski ekki síst það að við vitum hreinlega um hvaða jarðir er verið að tala vegna þess að mér finnst það eiginlega skipta mestu máli í samhengi kirkjujarðasamkomulagsins þegar við ræðum það hér á þingi. Auðvitað býr mikilvægur menningarlegur þáttur þarna að baki og mér fannst mjög gaman að hlusta á ræðu hv. þingmanns áðan þar sem var farið vel yfir söguna, sögu kirkjufyrirkomulags og kristinnar trúar á Íslandi. Mér finnst það í rauninni mikilvægt en mér finnst það kannski ekki eiga endilega heima í þessari umræðu þar sem við erum að tala um samkomulag milli annars vegar trúfélags og hins vegar ríkisins sem þarf að greiða úr. Ég horfi kannski svolítið ferkantað á þetta. En ég vil fullvissa hv. þingmann um að ég vanmet ekki menningarlegt mikilvægi þjóðkirkjunnar, síður en svo. Ég er mjög mikill áhugamaður um trúarbrögð og hef verið viðstaddur trúarathafnir fjölmargra trúarbragða núna á árinu, m.a. hjá kristnum og hindúum og öðrum, þannig að mér finnst þau skipta máli en finnst þau samt vera kannski utan við umræðuefnið hér í dag.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans svör og ég kann að meta þau. Ég kann að meta svona afstöðu sem felur í sér opinn huga, leitandi huga. Það er jákvætt. Hv. þingmaður viðurkennir mikilvægi þess þáttar sem ég lagði sérstaka áherslu á, ekki síst fyrr í dag, og það er vel. Það er af þessu mikil saga og ef menn ætla að framkvæma þá æfingu í bókhaldi og reikningshaldi og endurskoðun sem virðist mjög hugstæð ýmsum hv. þingmönnum þarf að líta mjög víða. Það þarf að líta a.m.k. hæfilega langt aftur í tímann og skoða hlutina í hinu sögulega ljósi. Það gegnir ekki síður miklu hlutverki en þau fræði sem ég var að vísa [[Forseti hringir.]]til áðan og fínni blæbrigði í reikningshaldi og endurskoðun.
Herra forseti. Við munum alltaf þurfa að halda vel utan um menningarsögu okkar og menningararfleifð. Þó svo að ég sé ekki kristinnar trúar sjálfur finnst mér þessi arfleifð mjög mikilvæg og mikilvægt að við höldum henni vel til haga. Ég myndi samt segja að það sem blasir við mér í þessu frumvarpi er að hérna er verið að gefa þjóðkirkjunni tækifæri til þess að vera sjálfstæðari, til að standa jafnfætis öðrum trúfélögum. Mér finnst það mikilvægt skref vegna þess að þarna er líka verið að leiðrétta ákveðna misskiptingu sem hefur átt sér stað, misskiptingu sem á sér sögulegar stoðir. Við eigum ekki að láta eins og hún hafi aldrei átt sér stað, þvert á móti. En í öllu falli verðum við að koma fram af ákveðinni virðingu til að leysa vel úr þessu þannig að allir komi vel frá málinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni og fagna því að hv. þm. Smári McCarthy lýsi hér í ræðupúlti, ef ég hef skilið hann rétt, jákvæðni gagnvart megininntaki þess máls sem hér er til umfjöllunar. Við hv. þingmaður áttum orðastað áðan þar sem við fórum ansi víða. Þar á meðal barst í tal tímabilið í kringum 1600 vegna svokallaðs Indlandsdóms sem ég varð að játa að ég þekkti ekki vel og eiginlega ekki neitt. Þetta er á svipuðum tíma og siðaskiptin eru að ganga í gegn hjá okkur. Mig langar aðeins að biðja hv. þingmann, ef hann treystir sér til í andsvari, um að útskýra betur fyrir mér hvað nákvæmlega var þar á ferðinni. Hvert var efnisinntak þess dóms sem þar féll? Með hvaða hætti telur hv. þingmaður að þar geti verið um einhvers konar hliðstæðu að ræða, þ.e. eitthvað sem við gætum horft til til að vega og meta það sem við erum svo aftur að fjalla um hér?
Herra forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég hef verið beðinn um að reifa indverskan hæstaréttardóm í pontu þannig að ég þarf aðeins að hugsa. Málið snerist um að árið 1992 voru óeirðir í kringum mosku, nokkur hundruð kílómetrum frá Nýju-Delí. Í óeirðunum dóu um 2000 manns, að mig minnir, og moskan, sem var um 460 ára gömul, var eyðilögð. Ástæðan fyrir óeirðunum tengist miklum deilum milli hindúa og múslima í Indlandi á þessum tíma og sérstaklega þar sem þessi moska hafði verið smíðuð á tímum fyrsta keisara Mógúlaveldisins á stað sem var sagt að hefði verið fæðingarstaður Ram sem var einn af holdgervingum guðsins Vishnu. Þannig að ég fór rangt með áðan um hvaða guð væri að ræða en ég er aðeins búinn að ná að rifja þetta upp. Tengslin við Ísland voru í raun fyrst og fremst í samhengi við ræðu hv. þingmanns og spurninguna um hvort guð gæti átt land og kirkjur og annað. Þetta er spurning sem hefur oft komið upp í gegnum mannkynssöguna, bæði hér og annars staðar. Að því er ég best veit hefur guð enga kennitölu. Það er mjög erfitt að framkvæma löggerninga og t.d. krefja guð um að borga skatta eða fasteignagjöld og annað. Þannig að þessi spurning verður mjög áleitin í samhenginu sem hv. þingmaður var að tala um og kannski ekkert endilega í samhengi við þetta mál, en bara út frá svona „púra“ heimspekilegum forsendum fannst mér þetta áhugavert og þess vegna bar ég þetta upp. En tengslin við eignayfirfærsluna frá kaþólsku kirkjunni í kringum siðaskiptin voru engu að síður mjög áhugaverð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir tiltölulega greinargóð svör og útskýringar á þessum Indlandsvinkli. Ég hefði kannski átt að nýta tíma minn örlítið betur áðan. Ég áttaði mig á því, þegar ég gekk úr pontu, að ég var enn á grænu og hefði hugsanlega komið að annarri spurningu sem mig langaði að spyrja hv. þingmann líka. Nú hefur mikið verið rætt um þetta svokallaða endurgjald fyrir kirkjueignir, hvað sé hæfilegt og eðlilegt endurgjald. Hér hefur farið fram vaxtaumræða í kjölfarið og hvaðeina. En það sem ég er kannski mest forvitinn um - svona í ljósi þess að ég heyri að þingmaðurinn er fróðleiksfús um mál er varða öll trúarbrögð og öll siðaskipti og yfirfærslu eigna og hvað þetta heitir allt saman, áhuginn virðist alls staðar vera jafnmikill - er þá bara þetta: Hvað telur hv. þingmaður að sé hæfilegt endurgjald fyrir þessar eignir?
Herra forseti. Ég áttaði mig á því að ég gleymdi að segja frá niðurstöðu dómsins. Dómstóllinn ákvað hreinlega að landareignin þar sem moskan hafði staðið fyrir 1992 skyldi færast yfir til sjóðs í höndum hindúa á svæðinu. Þetta var umdeilt og þetta er býsna áhugavert mál. En varðandi verðmatið þá, eftir því sem ég kemst næst, hefur aldrei nein endanleg upptalning á öllum eignum farið fram. En besta nálgunin var í raun 1992, einmitt í skýrslu frá kirkjujarðanefnd. Í þeirri skýrslu var talað um að eignamatið væri í kringum 1 milljarður kr., rétt rúmlega það. Mér finnst líklegt að það sé mikið vanmat en ég hef engar forsendur. Þangað til við fáum betri tölur verð ég að segja rétt rúmur milljarður, plús náttúrlega verðlagsbætur og annað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, og nú er þessari 1. umr. að ljúka. Ég fagna því og er sammála hv. þingmanni þegar hann sagði áðan að hann teldi það vera mikilvægt skref að gera þetta samkomulag og mér finnst ánægjulegt að heyra það frá honum. Hv. þingmaður nefndi einnig að mikilvægt væri að nálgast þessa umræðu af virðingu og ég er honum jafnframt þakklátur fyrir það vegna þess að ég er honum hjartanlega sammála í þeim efnum. En ég verð hins vegar að segja að sumir félagar hans í flokki Pírata hafa að mínu mati ekki nálgast þetta mál af nægilegri virðingu og nota orðalag sem ég tel ekki við hæfi í umræðunni, en ég ætla ekki að fara nánar í það. Við þekkjum það að sú þjónusta sem kirkjan veitir í kirkjum landsins er mörgum afar mikilvæg. Við þekkjum kyrrðar- og bænastundir og fólk getur leitað á öllum stundum til presta, fengið aðstoð, sálgæslu o.s.frv. Þessi þjónusta stendur Íslendingum til boða endurgjaldslaust um allt land. Á tímum umróts í lífi fólks er mikilvægt að hafa einhvern til að tala við, eins og við þekkjum, og prestarnir hafa veitt slíka þjónustu. Boðið er upp á ýmis námskeið og fjölskylduþjónusta kirkjunnar veitir mjög mikilvæga aðstoð hér innan lands. Síðan höfum við sálgæsluhlutverk kirkjunnar, sjúkrahúsprestana, aðstoðina við flóttamenn o.s.frv. Ég vil spyrja hv. þingmann: Finnst honum þetta ekki mikilvægt innlegg [[Forseti hringir.]]inn í umræðuna þegar hún hefur, sérstaklega af hálfu Pírata, snúist aðallega um fjárhagslega þáttinn, að ríkið sé búið að leggja þetta mikinn pening út fyrir jörðum sem Píratar telja að hafi ekki nægilegt verðgildi?
Herra forseti. Það er vissulega þannig að mikilvægt er að fólk hafi aðgang að sálfræðilegri aðstoð þegar þörf er á. Ég er þeirrar meiningar að það væri ágætt ef sú sálfræðilega aðstoð væri í raun sálfræðilegs eðlis frekar en guðfræðilegs eðlis. Mér reiknast til að þjóðkirkjan fái umfram sóknargjöld rúmlega 3 milljarða á ári og ég velti fyrir mér hvort fyrir slíkan pening væri ekki mögulegt að koma sálfræðingum inn í framhaldsskóla landsins, sálfræðingum inn í sjúkrahús landsins og bjóða upp á töluvert öfluga og góða sálfræðilega þjónustu fyrir þá sem þurfa á því að halda. Þetta hefði þann kost umfram sálgæslu presta að vera byggt á vísindalegum frekar en guðfræðilegum forsendum og vera þess eðlis að fólk, eins og ég, sem er ekki hluti af neinum trúarbrögðum, trúir kannski ekki þeim undirstöðukennisetningum, því myndi samt geta liðið vel við að nýta sér þá þjónustu. Ég hef einu sinni nýtt mér sálgæslu þjónustuprests og hún var mjög góð. En til samanburðar við þá sérhæfingu sem hefur verið til staðar hjá sálfræðingum held ég að hún sé bara því miður ekki jafngóð vegna þess að þetta hlutverk er annars eðlis. Það er í raun það sem ég held að eigi að segja um það. Við verðum að átta okkur á því að veraldleg þjónusta af þessu tagi er miklu fleiri manns þóknanlegri í dag en hitt og kannski eðlilegra að við veitum fjármuni og það vel duglega í þann málaflokk vegna þess að ekki veitir af að sálfræðiþjónusta sé algengari og aðgengilegri en hún er í dag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ég lýsi ánægju minni með að hann hafi leitað til kirkjunnar hvað þessa þjónustu varðar og líkað vel. Við verðum að hafa í huga í þessu sambandi að mjög margir innan kirkjunnar sem sinna þessum störfum eru vel menntaðir á þessu sviði, hafa sérmenntun í fjölskylduráðgjöf, sálgæslu og öðru slíku, í sjúkrahúsþjónustu presta o.s.frv. og sinna þar mjög mikilvægum og erfiðum störfum. Að mínu mati má þetta ekki gleymast í umræðunni, mjög mikilvægt er að þessu sé haldið til haga vegna þess að mér finnst málflutningur sumra, sérstaklega Pírata og nú er ég kannski ekki að segja að það eigi við um hv. þingmann, vera á þann veg að öll sú þjónusta sem kirkjan veitir sé í raun aukaatriði, [[Gripið fram í: Nei.]]þetta menningarlega hlutverk sem hún hefur. Menn eru alltaf að einblína á einhverjar upphæðir, að þetta samræmist ekki lögum um opinber fjármál o.s.frv. [[Forseti hringir.]]en það er verið að veita mjög mikilvæga þjónustu. Við megum ekki gleyma því, herra forseti, og ég tel að rétt sé að halda því til haga.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg þjónusta. Þetta á að vera veraldleg mikilvæg þjónusta, ekki guðfræðileg, og það að þjónustan sé mikilvæg er óháð því að hér er þessi vondi samningur sem fjallar um óendanlega mikið fjármagn til þjóðkirkjunnar yfir óendanlega langan tíma. Þetta er einn af sex ótímabundnum samningum sem ríkið hefur og hinir fimm eru þó skömminni skárri. Við verðum líka að hafa í huga að það að hv. þingmaður upplifi það einhvern veginn sem einhvern dónaskap að við skulum vera ósammála kirkjujarðasamkomulaginu, ósammála því að þjóðkirkjan eigi að fá endalaust af peningum til eilífðar, er ekki illa meint gagnvart þjóðkirkjunni, heldur er það gagnrýni á það að þjóðkirkjan skuli vera miklu fastari í sessi en allir aðrir, bara á grundvelli sögulegra skýringa. Við höfum eingöngu kallað eftir því að sanngirni sé höfð að leiðarljósi og síðan að sjálfsögðu að við reynum að færa þá þjónustu sem þarf [[Forseti hringir.]]að veita yfir í veraldlegt form þannig að allir geti notið sannmælis í henni.
Herra forseti. Í fyrri ræðu minni um þetta mál í dag leitaðist ég við að varpa ljósi á tímalínuna, á söguna og ástæðuna fyrir því að að við höfum þessa ríku þörf fyrir að ræða vandlega öll mál er varða skipulag okkar samfélags og ekki síst þegar kemur að hlutverki þjóðkirkjunnar í því skipulagi. Í þeirri viðleitni minni vitnaði ég í lokaverkefni Orra Freys Rúnarssonar til BA-gráðu í stjórnmálafræði og var það fyrst og fremst gert til að sýna með táknrænni hætti öll þessi ártöl, til að menn fengju myndrænni sýn á það og myndrænni hugmynd um það hversu gríðarlega langan tíma mótun þessarar skipunar okkar hefur tekið. Við því brást hv. þm. Smári McCarthy með skemmtilegum hætti og úr því varð fróðleiksstund og mig langar, með leyfi forseta, að endurtaka leikinn, þó bara að mjög óverulegu leyti. Ég vitna aftur í þessa sömu ritgerð þar sem má segja að ný stefna sé rædd, með leyfi forseta: „Þessi nýja stefna var talsvert gagnrýnd af kommúnistum sem töldu Alþýðuflokkinn svíkja loforð með því að berjast ekki gegn trúarbrögðum. Stefna Þórhalls biskups um samband ríkis og kirkju hafði gríðarleg áhrif á framtíðartengsl ríkis og kirkju. Skoðanir stjórnmálamanna breyttust örsnöggt úr því að stefna að aðskilnaði ríkis og kirkju til að tryggja sjálfstæði þjóðkirkjunnar, yfir í að standa vörð um tengslin. Ástæðan fyrir þessum breytingum var sú að flokkarnir vildu halda í tengsl kirkjunnar við sögu og menningu þjóðarinnar, en auk þessa var ákaflega hagkvæmt fyrir ríkisvaldið að halda þessum tengslum og hafa þar með tögl og haldir varðandi stjórn kirkjunnar. Ímynd presta og starfssvið þeirra hefur tekið miklum breytingum með breyttum áherslum í þjóðfélaginu. Í upphafi síðustu aldar voru haldnar almennar prestskosningar og var takmark þeirra að færa stjórnvald kirkjunnar frá ríkisvaldinu til fólksins og efla þannig kirkjuna sem lýðræðislega stofnun. Prestar voru margir hverjir óánægðir með þetta fyrirkomulag og mátti gæta vaxandi óánægju eftir því sem árin liðu. Árið 1987 setti Alþingi lög um prestskosningar sem fóru fram sama ár, en lögin gerðu lítið til þess að slökkva í óánægjuröddum. Þannig má segja að sættir hafi ekki náðst í málinu fyrr en árið 1999 þegar lög voru samþykkt um að fimm manna nefnd skyldi sjá um skipan sóknarpresta í hverju prestskalli ásamt vígslubiskupi og prófasti.“ Svo segir hér um embætti biskups Íslands og stjórnskipun kirkjunnar að biskup Íslands sinni margþættu starfi og sterk tengsl ríkis og kirkju komi bersýnilega fram í starfi hans. Þetta er eðli málsins samkvæmt í annarri ræðu miklu styttra innlegg og styttist í að þessari umræðu ljúki. En megintilgangurinn með bæði þessari ræðu og fyrri ræðunni, sem varð til þessara orðaskipta milli mín og hv. þm. Smára McCarthys, var að varpa betra ljósi á það að sagan segir okkur að í þessum málaflokki hafa menn alltaf flýtt sér hægt. Þess vegna fyndist mér að slík mál ættu að koma fyrr inn í þingið, menn hefðu meiri tíma og væru ekki settir undir einhverja dagsetningarpressu, því að eins og gefur augaleið eftir þessa yfirferð mína þá hafa menn gefið sér drjúgan tíma, herra forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir söguyfirlitið og tímalínuna því að það skiptir máli í þessu samhengi. Mig langaði til að vekja athygli hv. þingmanns á áliti kirkjueignanefndar sem var gefið út árið 1984 og er einmitt gríðarlega góð yfirferð yfir söguna, sérstaklega frá siðaskiptum, og sögu þessara kirkjueigna. Þar kemur m.a. fram að þær jarðeignir sem þjóðkirkjan sjálf verður talin lögformlegur eigandi að, sem sérstök stofnun, eru einungis tvær, þ.e. Skálholt í Árnessýslu, sem ríkið afhenti þjóðkirkjunni með heimild í lögum nr. 32/1963, og Langamýri í Skagafirði, sem þjóðkirkjunni hafði verið gefin nokkrum árum fyrr, fyrir 1984. Allt hitt eru í rauninni safnaðarkirkjur víðs vegar um landið. Við siðaskiptin tekur konungur allt yfir og konungur er ríkið og þetta er allt voðalega flókið o.s.frv. Það sem kirkjueignanefnd gerir er að rekja síðan þá, eftir siðaskiptin og eftir að allt þetta safnaðist á eina hönd, hvaða eignir sem kóngur fékk hafi verið seldar frá kirkjunni og nefndin endar með þennan 350 blaðsíðna lista af eignum sem er ekki búið með sannanlegum hætti að selja frá kirkjunni. Sá listi, mjög vel rökstuddur, er í rauninni það sem liggur undir kirkjujarðasamkomulaginu þegar allt kemur til alls. Þegar fólk er að vísa í 25% af landinu o.s.frv. þá stenst það ekki, það er búið að afgreiða það. Þessi listi er í rauninni bestu gögnin okkar. Við eigum að eiga þessa góðu heimild. Það sem vantar samt dálítið í þessa tímalínu og svo þessa heimild er að í rauninni er þarna um gríðarlega mikla pólitík að ræða því að velflestir sem eru á þingi á þeim tíma eru bændur víðs vegar að sem hafa jafnvel einhverja aðkomu að þeim kirkjum sem verið er að ræða um. Það er áhugaverður vinkill.
Herra forseti. Áfram heldur umræðan að vera mjög fróðleg. Vissulega má segja að þingmenn hafi stundum leyft sér að fara alveg út á jaðarinn í meginefni málsins og það er í sjálfu sér eðlilegt þegar stór mál eru undir og mál er varða grundvallarskipan samfélagsins og grundvallarskipan þjóðkirkjunnar. En ég vil fyrst og fremst þakka hv. þingmanni fyrir þessa yfirferð og þessa hvatningu og það sem átti sér stað 1984 skiptir verulegu máli í heildarsamhenginu. Það er ljóst. Í seinna andsvari sínu getur hv. þingmaður leiðrétt mig ef ég fer með rangt mál en ég held að það hafi ekki verið beinlínis nein spurning í þessu og kannski erum við bara komnir á þann stað í umræðunni, sem er kannski líka allt í lagi. En ég skynja jákvæðni hjá hv. þingmanni og hann getur þá aftur leiðrétt það ef sú skynjun mín er ekki rétt. En það sem mér fannst merkilegast af því sem kom fram var þessi pólitíska nálgun, því að auðvitað er þetta pólitík. Í eðli sínu er þetta ekkert annað en pólitík, öll skipan samfélags er pólitík. Þar af leiðandi tek ég bara undir með hv. þingmanni að vissulega er um hápólitískt mál að ræða hvernig við kjósum að hafa okkar samfélagssáttmála og hvernig grunnstoðir okkar eru og grunnstofnanir í samfélaginu. Það er rétt hjá hv. þingmanni, það er hápólitískt.
Virðulegur forseti. Það er nefnilega þannig, sérstaklega á þeim árum sem kirkjuskipaninni var breytt, lögin voru samþykkt 1907, að það voru einmitt bændakirkjurnar sem lágu undir í þessu og tilgangurinn þar var að hækka laun presta og það var pólitísk ákvörðun í þeirri lagasetningu sem þá fór fram. Hún skiptir máli í samhengi þess máls sem við erum að ræða hérna af því að undir þessum lagabreytingum, þar sem verið er að færa presta frá því að vera ríkisstarfsmenn sem tilheyra stofnun í A-hluta ríkisins yfir í að vera undir þjóðkirkjunni sjálfri, samningsbundinni, utan ríkisins, liggur viðbótarsamkomulag. Þar eru peningarnir sem eru notaðir til að greiða launin miðað við hvernig samningurinn lítur í raun og veru út. Þess vegna þurfum við að ræða það viðbótarsamkomulag í samhengi við lögin sem við erum með hér, í því samkomulagi eru launin fyrir starfsmennina sem er verið að tala um að færa þarna á milli. Grunnurinn að viðbótarsamkomulaginu er kirkjujarðasamkomulagið sem í eðli sínu er uppgjör á eignatilfærslunni, það er uppleggið í þeim samningi sem er einhvern veginn búið að breyta yfir í launasamning fyrir þessa yfirfærslu starfsmanna frá ríki til kirkju. Uppleggið að kirkjujarðasamkomulaginu er síðan einmitt sagan, eins og hv. þingmaður rekur, alveg niður í pólitíkina árið 1907 þegar ríkið ákveður að taka til sín umsýslu þessara eigna til að láta andvirði þeirra standa undir greiðslum af hækkun launa presta. Sagan í þessu er alveg stórkostlega merkileg og hápólitísk. Þess vegna er nauðsynlegt að tala um þetta allt í þessu samhengi til að við getum í raun og veru, ef við ætlum að fara í aðskilnað ríkis og kirkju sem er verið að tala um, og að þetta sé eitt af fyrstu skrefunum, gert það á hreinan hátt og skilið við það án skuldbindinga á einn eða annan hátt. Þess vegna þarf að tala um þetta í stærra samhengi líka.
Herra forseti. Það segir meira en mörg orð að einmitt þegar ég upplifði það í pontu í skoðanaskiptum mínum áðan við hv. þm. Smára McCarthy og nú við hv. þm. Björn Leví að mér fannst vera að myndast einhver flötur þar sem við værum í raun sammála um að vera ósammála um ákveðna hluti, bærum virðingu fyrir því, við myndum líklega aldrei verða sammála um alla hluti í þessu. Mér fannst þetta líka að verða málefnalegra og málefnalegra, þá er svolítið súrt að akkúrat núna, þegar hillir undir að umræðan sé að verða búin, er þetta að verða virkilega „djúsí“, afsakið, herra forseti, [[Gripið fram í: Innihaldsríkt.]]safaríkt. En þá kemur reyndar eitt í lokin. Ég geri mér grein fyrir því að 1907 eru bændakirkjurnar teknar yfir og þetta er gert að ríkiseign o.s.frv., en við hv. þingmaður verðum nú samt sem áður að enda á því að verða pínulítið ósammála. Ég er ekki á því og er ekki sammála því að megintilgangur þess hafi verið með beinum hætti að hækka laun presta. [[Gripið fram í.]]Það kann að hafa verið hluti af því, en það er ekki minn skilningur að það hafi verið megintilgangurinn og meginstefnan með þeirri aðgerð. En ég mun að sjálfsögðu líta á þetta aftur, hv. þingmaður.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi frá efnahags- og viðskiptanefnd um breytingu á lögum um skráningu raunverulegra eigenda. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt, en drög að því voru samin í samvinnu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og dómsmálaráðuneytis og kynnt ríkisskattstjóra og stýrihópi dómsmálaráðherra um varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í frumvarpinu er lagt til að skráningu upplýsinga um raunverulega eigendur lögaðila verði flýtt þannig að skrá skuli upplýsingar um aðila sem þegar eru skráðir í fyrirtækjaskrá eigi síðar en 1. mars 2020 í stað 1. júní. Með setningu laga um skráningu raunverulegra eigenda var m.a. brugðist við athugasemdum alþjóðlegs vinnuhóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka en í niðurstöðum úttektar vinnuhópsins, FATF, á stöðu mála á Íslandi á árinu 2017 komu fram athugasemdir varðandi aðgang tilkynningarskyldra aðila að upplýsingum um raunverulega eigendur. Frá og með 30. ágúst 2019 hafa allir lögaðilar sem stunda atvinnurekstur hér á landi eða skráðir eru í fyrirtækjaskrá orðið að afla upplýsinga um og skrá raunverulega eigendur sína og réttindi þeirra við nýskráningu í fyrirtækjaskrá. Þeir lögaðilar sem þegar voru skráðir í fyrirtækjaskrá hafa samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögunum frest til 1. júní 2020 til að skrá upplýsingarnar. Frá og með 1. desember 2019 hafa lögaðilar getað skráð raunverulega eigendur sína rafrænt á vef ríkisskattstjóra. Með frumvarpinu er lagt til að aðilar sem þegar eru skráðir í fyrirtækjaskrá skuli veita ríkisskattstjóra upplýsingar um raunverulega eigendur eins og þeir eru skilgreindir í lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka eigi síðar en 1. mars næstkomandi. Markmiðið með lagasetningunni er að skylda til að skrá upplýsingar um raunverulega eigendur lögaðila hjá ríkisskattstjóra taki gildi fyrr en gert er ráð fyrir samkvæmt gildandi lögum. Verði frumvarpið samþykkt hafa þegar skráðir lögaðilar þrjá mánuði til að skrá raunverulega eigendur sína, þ.e. miðað við 1. desember sl. og til 1. mars. Með hliðsjón af því verður ekki talið að lagabreytingin sem hér er lögð til hafi verulega íþyngjandi áhrif fyrir lögaðila. Breytingin hefur enn fremur í för með sér aukið gagnsæi þar sem upplýsingar um raunverulega eigendur liggja fyrr fyrir hjá fyrirtækjaskrá en nú er gert ráð fyrir. Herra forseti. Ég legg til að málið gangi til 2. umr. að lokinni þessari 1. umr.
Virðulegur forseti. Eins og fram kemur í frumvarpinu er það flutt af efnahags- og viðskiptanefnd allri, þar á meðal mér. Það breytir því ekki að ég hef ákveðnar áhyggjur af skömmum fyrirvara í þessu máli. Hér er gert ráð fyrir að frá því að lög þessi taki gildi, við getum sagt um miðjan þennan mánuð, hafi fyrirtæki einungis tvo og hálfan mánuð til að bregðast við og ljúka skráningu. Það er vissulega mjög skammur fyrirvari fyrir allt undirliggjandi atvinnulíf landsins. En þegar nefndin fjallaði um málið á sínum tíma lá einnig fyrir að skráningarkerfið sjálft væri ekki fullfrágengið og ekki prófað. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður og formaður efnahags- og viðskiptanefndar hafi einhverjar frekari upplýsingar um hvort búið sé að ljúka innleiðingu þessa kerfis og það sé þá tilbúið til að taka við þessum skráningum eða hvort einhverjar tafir gætu mögulega orðið á því sem gætu jafnvel gert erfitt um vik með þessa tímasetningu. Hér er verið að bregðast við athugasemdum FATF og eftir því sem mér skilst er næsti fundur FATF í febrúar. Ég velti fyrir mér hvort stjórnvöld hafi einhverja fullvissu fyrir því að verði þetta atriði hér að lögum hafi það einhver áhrif á mögulega endurskoðun á veru okkar á gráum lista á fundinum í febrúar.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að fyrirvarinn er vissulega skammur. Við þurfum ekki að deila um það. Ég bendi þó á að allir lögaðilar, þ.e. lögaðilar sem stunda atvinnurekstur hér á landi og eru skráðir í fyrirtækjaskrá, hafa frá og með 30. ágúst orðið að afla þessara upplýsinga þannig að menn ættu að vera byrjaðir að undirbúa sig. Það er líka ljóst að frá 1. desember sl. hafa lögaðilar getað skráð raunverulega eigendur rafrænt inn á vef ríkisskattstjóra. Hvort þessi lagabreyting hér, þ.e. að flýta þessari skyldu, hafi áhrif á mat FATF á fundi í febrúar þannig að það leiði til þess að við förum út af hinum gráa lista, ég hygg að þær vonir séu ekki miklar. Ég held að þetta atriði eitt og sér ráði ekki afstöðu, en þetta sendir hins vegar mjög skýr skilaboð til FATF frá Alþingi Íslendinga og frá íslenskum stjórnvöldum um að hér er unnið hratt og vel að því að koma þeim málum sem hafa kannski ekki verið í nægilega góðu lagi í það lag að það sé skýrt að við eigum ekki og hefðum aldrei átt að eiga heima á svokölluðum gráum lista FATF.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er auðvitað keppikefli fyrir okkur öll að tryggja með öllum tiltækum ráðum að við komumst eins hratt og kostur er af þessum gráa lista FATF. Það er alveg ljóst að þrátt fyrir yfirlýsingar um annað hefur þetta neikvæð áhrif á okkur. Talað er um, m.a. af seðlabankastjóra, óþarfa ímyndaráhættu, eins og hann orðaði það ágætlega, og eins eru fregnir af því að þetta trufli millifærslur og viðskipti í dag. Því er mjög brýnt að við göngum hratt og örugglega til verks og gerum það sem gera þarf. Hv. þingmaður sagði að það væri fullljóst að við ættum ekkert erindi á þennan lista. Ég velti því þó aðeins fyrir mér að skýrsla hæstv. dómsmálaráðherra um ástæðurnar fyrir því að við enduðum á þessum lista dregur nú nokkuð skýrt fram að í raun og veru sé hér kannski á ferðinni fyrst og fremst skortur á trausti gagnvart íslenskum stjórnvöldum vegna þess seinagangs sem var árum saman við að bregðast við ítrekuðum tilmælum eftir fyrri úttektir líka, ekki bara þeirri síðustu, og að við gerðum harla lítið meðan við vorum í fjármagnshöftum til að undirbúa útgöngu okkar úr fjármagnshöftum, m.a. með tilliti til þeirra þátta sem sneru að athugasemdum sem við höfðum þó fengið í úttekt 2006, ef ég man rétt, en skýldum okkur á bak við höftin hvað varðaði nauðsynlegar úrbætur og viðbrögð. Skráning raunverulegra eigenda, eins og ég þekki varnir gegn peningaþvætti í gegnum árin undanfarin 20 ár, er algjört grundvallaratriði í vörnum gegn peningaþvætti. Þess vegna velti ég dálítið fyrir mér í þessu tiltekna máli hvort hv. þingmanni sé kunnugt um hvenær fyrst bárust athugasemdir frá [[Forseti hringir.]]FATF vegna þessa. Það kemur mér dálítið á óvart að það hafi verið fyrst gert árið 2017 í þeirri úttekt sem þá var.
Herra forseti. Fyrst að síðustu og kannski einu spurningunni sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson bar fram: Ég verð að viðurkenna að ég kann ekki svarið. Það kæmi mér hins vegar verulega á óvart ef í ljós kæmi að fyrstu athugasemdir við að hér séu ekki lög um raunverulega eigendur hefðu verið gerðar árið 2017. Það er eitthvað í minni mínu sem segir mér að það hafi verið fyrr en ég þori bara ekki að standa hér og fullyrða að svo hafi verið. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni, og við höfum verið sammála í þeirri miklu vinnu sem við í efnahags- og viðskiptanefnd höfum verið í á undanförnum tveimur, þremur árum við að breyta lögum og innleiða ný lög er varða peningaþvætti, að við vorum pínulítið sofandi hér á árum fjármagnshafta. Það er auðvitað gagnrýnivert. Annars vegar er það gagnrýnivert gagnvart stjórnvöldum en við verðum líka að horfa í eigin barm, að þegar við vorum að hefjast handa við að losa fjármagnshöftin skyldum við ekki huga með betri og skilvirkari hætti að því að herða lög og reglur þegar kemur að peningaþvætti. Við erum ekki búin að bíta úr nálinni með það, það er alveg ljóst. En þegar ég segi hins vegar að Ísland hafi ekki átt heima á þessum gráa lista núna þá stend ég við það vegna þess að þegar menn horfa til baka og horfa yfir það sem við höfum verið að gera undanfarin tvö eða þrjú ár er alveg ljóst að búið er að vinna stórvirki. Það var mjög sérkennilegt að lenda á þessum gráa lista fyrir atriði sem voru framkvæmdaratriði, herra forseti, en [[Forseti hringir.]]voru kannski líka í undirbúningi.
Herra forseti. Nú er það svo að FATF hittist þrisvar á ári, í febrúar, í júní og svo í október. Til þess að vera laus af þessum gráa lista þarf að uppfylla hin svokölluðu 48 lágmarksviðmið frá árinu 2012. Fyrir 2012 voru önnur viðmið viðhöfð sem voru 40 talsins og voru samþykkt 1990 en þar á meðal voru ákvæði um að það væri vitað hverjir væru raunverulegir eigendur. Ég ætla að fá að vera ósammála hv. þingmanni um að við eigum ekki að vera á þessum gráa lista vegna þess að ef við uppfyllum ekki þessi 48 viðmið, þá erum við í rauninni að uppfylla það eina skilyrði sem liggur fyrir um það hvernig lönd komast á þennan gráa lista. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í ljósi þess að við erum á þessum lista og í ljósi þess að við viljum ekki vera þar og að við viljum standa okkur vel í aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka: Hvers vegna er ekki farin sú leið að gera kröfu um að raunverulegir eigendur séu skráðir fyrir 1. febrúar þannig að við séum örugglega búin að ganga þannig frá málum fyrir næsta fund FATF að það sé búið að alla vega tikka í það box? Loforð um að það verði tikkað í þetta box í næsta mánuði er ekki jafngilt því að tikka í boxið. Það er ekki jafngilt því. Þessi 48 viðmið eru ekki það flókin, löggjöfin okkar hefði átt að vera komin á það stig og það að við séum ekki komin á það stig er eiginlega alger hneisa.
Herra forseti. Ég er eiginlega sammála hv. þingmanni og það kemur honum ekki á óvart vegna þess að ég held að það sé óhætt upplýsa það hér að þetta kom til tals í efnahags- og viðskiptanefnd, hvort það væri ekki skynsamlegra að miða við 1. febrúar, einmitt út af þessum ástæðum. Ég var nú frekar hlynntur því og studdi hv. þm. Smára McCarthy í þeim efnum. Vandinn sem við stóðum hins vegar frammi fyrir var að það voru varnaðarorð, m.a. frá ríkisskattstjóra og frá stjórnvöldum, um að það væri kannski fulllangt gengið. Annars vegar væri þetta of íþyngjandi, nægjanlegt væri að færa þetta fram til 1. mars, og síðan væru menn kannski ekki alveg tilbúnir til að takast á við þetta. Eitt er að setja lög og gera kröfu um að fyrir einhverja ákveðna dagsetningu eigi allir að vera búnir að uppfylla lögin, vitandi það að það verður ekki hægt, en annað er að setja síðan aðra dagsetningu, sem er kannski aðeins seinna en er hægt að ná og standa við. Aftur þannig að það sé alveg skýrt: Ég stend ekki hér og held því fram að með samþykkt þessa frumvarps munum við komast af hinum gráa lista. Það þarf meira til en það. En þetta eru hins vegar skýr skilaboð frá hendi Alþingis Íslendinga og íslenskra stjórnvalda til FATF og til annarra landa um að við tökum málefni peningaþvættis og fjármögnun hryðjuverka mjög alvarlega og ætlum okkur að standa okkur í stykkinu. Það er það sem ég held að skipti máli og þess vegna vonast ég til þess að Alþingi afgreiði þetta fljótt og vel.
Herra forseti. Nú þekki ég ekki einstaklinga innan FATF persónulega og ég veit ekki hvernig þeirra starfsreglur eru. En mig grunar að þá varði ekki neitt um skýr skilaboð heldur séu þeir eingöngu að velta fyrir sér hvort við uppfyllum þessi 48 skilyrði. Ef við gerum það býst ég við að við förum af þessu gráa lista. Ég er sammála því að betra væri auðvitað að hægt væri að uppfylla skilyrðin og þá verðum við að horfa á raunveruleikann. Raunveruleikinn er sá að við erum með 30.000–40.000 fyrirtæki skráð á Íslandi og við erum með rafræna gátt, sem að vísu er kannski ekki alveg tilbúin en það er hægt að taka við skráningum í dag og skráning raunverulegra eigenda fyrir langflest af þessum fyrirtækjum ætti að taka svona fjórar, fimm mínútur. Það er meira að segja ekki þannig að þau þurfi að standa í biðröð heldur geta þau gert þetta jafnóðum og frekar hratt, þökk sé tölvutækninni. Þannig að ég sé ekki betur en að við gætum í rauninni afgreitt 99% þessara fyrirtækja fyrir hádegi á morgun ef þannig stæði á. Það að fresta fram til 1. febrúar er þokkalegur frestur, nægur tími, jafnvel fyrir þessi örfáu fyrirtæki þar sem það er raunverulega flókið að tína til hverjir séu raunverulegir eigendur. Þau fyrirtæki eru meira að segja kannski akkúrat þau sem þetta fjallar mest um. Ég segi það hér að mér finnst full ástæða til að breyta þessu. Ég mun leggja fram breytingartillögu ef aðrir gera það ekki og ég myndi helst vilja að við myndum gera það saman, tillögu um að breyta dagsetningunni í 1. febrúar þannig að við séum þá aðeins öruggari um að vera búin að uppfylla hin 48 viðmið fyrir 1. febrúar vegna þess að þetta er ekki það stórmál sem fólk vill meina. Ég skil alveg að fólk vilji fara sér hægt og ekki hafa hlutina of íþyngjandi. En við erum að tala um fjögurra, fimm mínútna [[Forseti hringir.]]verkefni fyrir hvert fyrirtæki á landinu, að hámarki.
Herra forseti. Það er eitt sem ég ætla ekki að gera, það er að fara í rökræður við hv. þm. Smára McCarthy um upplýsingatækni eða tölvutækni yfir höfuð vegna þess að ég veit að það endar með skelfingu. [[Hlátur í þingsal.]]Ég segi bara að mér finnst að það sé ágæt hófsemd í því að miða við 1. mars. Ég féllst á þau sjónarmið. Ég skil hins vegar röksemdir hv. þingmanns. Ég er ekki að mótmæla þeim, en þetta eru íþyngjandi ákvæði. Við erum auðvitað að færa dagsetninguna fram um þrjá mánuði. Ég segi líka aftur: Ekki samþykkja þetta frumvarp í þeirri trú að með því komist Ísland af hinum gráa lista í febrúar. Ef við erum raunsæ getum við ekki reiknað með því, alveg sama þó að við færðum þetta til 1. janúar og gerðum ýmislegt annað í millitíðinni, að við komumst af hinum gráa lista í febrúar. Ég held að það verði ekki fyrr en það líður á næsta ár, hugsanlega á fundi tvö hjá FATF. Ef það hins vegar gerist í febrúar skal ég verða manna glaðastur. Það er auðvitað möguleiki en það getur enginn staðið hér í þessum ræðustól og fullyrt að það séu góðar líkur til þess að Ísland komist af hinum gráa lista í febrúar. Þá eru menn að vekja upp vonir sem eru ekki raunsæjar.
Herra forseti. Bahamaeyjar, Botsvana, Kambódía, Gana, Mongólía, Panama, Pakistan, Sýrland, Trínidad og Tóbagó, Jemen og Zimbabwe eru þau lönd sem eru á gráa lista FATF auk Íslands. Þetta eru allt lönd sem hafa unnið sér það inn að vera á þessum gráa lista með einum eða öðrum hætti og yfirleitt með nákvæmlega sama hætti og Ísland gerði með því að uppfylla ekki þau 48 skilyrði FATF frá 2012 sem gerð eru til að vera ekki á þessum gráa lista. Við erum það sem kallað er ósamvinnuþýtt land. Er það endanlegur dómur? Er það eitthvað sem við getum komið til baka frá? Já, algjörlega og mörg lönd hafa gert það. En við skulum taka þetta alvarlega vegna þess að þetta snýst kannski ekki svo mikið um að vera eða vera ekki á gráa listanum, þó svo að það sé mikil skömm í sjálfu sér, heldur snýst þetta um miklu stærri hluti sem þessi 48 skilyrði eru búin til til að reyna að koma í veg fyrir. Ég ætla að reifa það aðeins hér á eftir. Til þess að fólk átti sig á því hvað við erum að tala um þegar við erum að tala um skráningu raunverulegra eigenda þá eru þetta í raun fjögur skref. Það þarf í fyrsta lagi að auðkenna fyrirtæki, þ.e. að vita ákveðna hluti um það, kennitölu eða skráningarnúmer, heimilisfang, skattalega staðfestu, stjórnarmenn og þess háttar. Atriði tvö er að finna út hverjir eru réttmætir eigendur og þá eru það ekki endilega þeir sem að nafninu til eru skráðir fyrir hlutabréfum í fyrirtækinu heldur einnig þeir sem verða aðnjótandi þeirra gæða sem koma til eigenda að lokum. Það eru fjölmörg dæmi um að einstaklingar séu útnefndir sem stjórnendur eða eigendur fyrirtækja meðan einhverjir aðrir eru þar að baki, t.d. með afturvirka eignaskiptasamninga eða annað sem hægt er að gangsetja til að yfirfæra eignir, arð eða annað þegar svo býr undir. Jafnframt vitum við að í dag er hlutabréfaskráin á Íslandi eingöngu rétt einn dag á ári. Alla aðra daga er ekki víst að þeir sem eru skráðir hlutabréfaeigendur séu það raunverulega. Það að þessi atriði séu uppfærð í rauntíma er ákveðið skilyrði þess að skráin sé áreiðanleg. Að hafa hana eingöngu rétta með góðu móti einu sinni á ári þýðir að alla hina daga ársins geta eignirnar verið að flæða fram og til baka án þess að það sé raunverulega vitað hverjir séu réttir eigendur. Þriðja atriðið er að það þarf að reikna gagnvirka eignarhaldið. Þá erum við að tala um að ef Jón á hlut í fyrirtæki A sem á hlut í fyrirtæki B en hann á líka sjálfur með beinum hætti eignarhlut í fyrirtæki B þá þarf að reikna það saman eftir ákveðnum hlutdeildarreglum. Þetta er stundum býsna flókið, ekki síst þegar farið er yfir landamæri eins og mjög oft er gert til að fela beinlínis slóðir eignarhalds. Þetta verður mjög erfitt þegar fólk er að fara með eignarhald gegnum skattaskjól, jafnvel í gegnum önnur ríki sem eru ekki skattaskjól en hafa ekki fullnægjandi upplýsingaveitu til hérlendra yfirvalda. Fjórða atriðið er það sem við göngum öll í gegnum þegar við erum að opna bankareikning, þegar við erum að biðja um lán, sem er það sem kallað er á ensku AML & KYC, eða Anti-Money Laundering og Know Your Customer. Þetta eru ákveðin sett af skilyrðum til að fjármálafyrirtæki og skattyfirvöld og aðrir geti reynt að koma í veg fyrir peningaþvætti með því að vita við hvern þau eru að tala, hver endanlegur viðskiptaaðili er. Þetta er ekki flókið. Þetta er eitthvað sem við getum gert vel. Þetta frumvarp kemur til með að gera kröfu á fyrirtæki um að þau skrái endanlega eigendur ögn fyrr þannig að hægt sé að uppfylla annað og þar með þriðja skilyrðið þannig að loks sé hægt að framkvæma réttmætt eftirlit með endanlegum eigendum fyrirtækja á þann hátt sem krafa er gerð um. Maður veltir fyrir sér af hverju við erum ekki búin að þessu. Þetta er hluti af skilyrðum FATF frá 2012. Það eru eldri skilyrði frá 1990 um peningaþvætti frá FATF, sem var stofnað 1989 ef mig misminnir ekki. Af hverju höfum við ekki á undangengnum 29 árum getað komið fyrir góðum reglum um gagnsætt og skýrt eignarhald og endanlegt eignarhald á fyrirtækjum hér á landi? Ég kann ekki skýr svör við því en þetta er, að ég tel, liður í því sem ég hef áður kallað viðvarandi og kerfislæga linkind gagnvart spillingu hér á Íslandi. Það hefur birst okkur ítrekað undanfarin ár. Hægt er að tala heilmikið um að laga þessa atriði en það er ekki nóg að tala. Það er ekki nóg að vera með viljayfirlýsingu eða senda sterk skilaboð til FATF, við þurfum virkilega að hafa þetta á hreinu. Þá kem ég kannski að því sem skiptir máli í þessu vegna þess að það er í raun ekki stóra málið að vera eða vera ekki á gráum lista FATF. Stóra málið er að peningaþvætti á heimsvísu er risavaxið fyrirbæri. Við erum að tala um, samkvæmt mati frá Tax Justice Network, peningaþvætti upp á um 13.000 milljarða dollara á ári. Það er hóflega matið frá nokkuð íhaldssömum mönnum. Við erum að tala um 1.200 milljarða dollara á ári í ólögmætum fjármagnsflutningum frá svokölluðum þróunarlöndum, bara frá þeim, bara ólögmætu fjármagnsflutningarnir. Þá erum við ekki að tala um viðskiptajöfnuð. Viðskiptajöfnuðurinn er tekinn til hliðar þó svo að það megi kannski finna eitthvað athugavert við hann. Hvernig gerist þetta í raunveruleikanum? Við gætum talað t.d. um BTA-bankinn í Kasakstan. Þar var ráðabrugg um að nýta vanþekkingu á því hverjir væru raunverulegir eigendur til að flytja 6 milljarða dollara úr landi fyrir nokkrum árum. Það er kannski betra að tala um dæmi frá Úkraínu sem ég þekki vel þar sem tveir menn sem voru nágrannar í litlu þorpi komust að því að einn daginn, að vísu fyrir tilstilli ágæts félaga míns, að þeir voru hvor um sig eigendur að rúmlega milljarði dollara. Þá var það þannig að einhver hafði komið og gengið um götuna og fengið þessa menn til að skrifa undir eitthvað og þeir héldu að þetta væri úttekt á landeign eða eitthvað þannig. En þá var verið að stofna fyrirtæki í þeirra nafni til að miðla peningum í þeim tilgangi að taka þátt í einu stærsta peningaþvætti sem ég hef séð. Fjármunir frá Rússlandi voru sendir í gegnum banka í Lettlandi annars vegar og Tékklandi hins vegar, með fulltingi gervifyrirtækja í Úkraínu og víðar, til Bretlands þar sem voru fyrirtæki í óskýru endanlegu eignarhaldi sömu auðmanna og peningarnir byrjuðu hjá. Allt þetta var klappað og samþykkt hjá dómstólum í Moldóvu. Þetta er náttúrlega algjörlega sturluð hugmynd. En þetta gerist og í þessu tiltekna máli vorum við að horfa upp á í kringum 120 milljarða dollara yfir nokkurra ára tímabil. Annað dæmi er frá Aserbaídsjan þar sem breskt fyrirtæki fékk námuréttindi á gulli í þorpinu Chovdar. Eftir að það hóf námuvinnslu þurrkaðist vatnsbrunnurinn í þorpinu upp. Það gerði það að verkum að þorpsbúar höfðu ekki aðgang að vatni lengur og þeir kenndu að sjálfsögðu Bretunum um, þeim sem komu og byrjuðu að grafa eftir gulli. Þegar nánar var að gáð var kvittað upp á námuleyfið beint af forsetanum sjálfum en ekki af námumálaráðherranum. Ókei, það kann að vera eðlileg skýring á því. En þegar nánar var að gáð var breska fyrirtækið í eigu fyrirtækis á Mön. Það fyrirtæki var í eigu tveggja fyrirtækja í Panama. Þessi tvö fyrirtæki voru endanlega skráð í eigu dætra forsetans. Þetta er mynstur sem kemur upp aftur og aftur úti um allan heim og við skulum ekki vera svo barnaleg að halda að þetta gerist ekki á Íslandi. Við höfum nýlega talað um Samherjamálið. Við höfum oft áður talað um fjölmarga Íslendinga sem hafa verið með fyrirtæki á aflandseyjum, Tortóla og Kýpur og víðar. Við vitum það að Íslendingar eru ekki englar frekar en aðrir en einhverra hluta vegna höfum við hummað þetta fram af okkur og sinnt þessu með ófullnægjandi hætti í rúmlega 29 ár. Auðvitað getum við lagað þetta og við skulum bara muna það að allt sem við gerum hér á landi er ekki lengur gert í einhverju séríslensku samhengi þar sem við öll getum verið rosalega hamingjusöm með allan uppganginn á Íslandi heldur gerist það í alþjóðlegu samhengi þar sem raunverulegt fólk verður fyrir skaða vegna peningaþvættis og eignatilfærslna sem eru gerðar með ólögmætum hætti. Við verðum að vita um raunverulega eigendur vegna þess að það er í rauninni skásta leiðin sem við höfum til að reyna að sporna við skattaskjólum og eignarhaldsfelustöðum sem eru úti um allan heim. Höfum líka í huga að FATF er ekki heldur stofnað af englum. Löndin tvö sem þrýstu á að Ísland yrði sett á gráa listann voru Bretland og Bandaríkin, að mér skilst. Bæði þessi ríki reka víðtæk skattaskjólsnet. Þau eru náttúrlega ekki beintengd þeim, það mætti segja að þau séu ekki skráð sem raunverulegir eigendur þessara skattaskjólsneta, en það er engu að síður þannig að ekkert stórt peningaþvættismál sem ég hef séð hefur ekki farið í gegnum London. Þau fara alltaf í gegnum London. Bretar vita þetta alveg og þeir gætu tekið á þessu ef þeir vildu með því t.d. að setja harðari reglur gagnvart skattaskjólum sem eru vissulega hluti af krúnu bresku drottningarinnar. En þeir gera það ekki og það er í rauninni samþykkt að einhverju leyti að skattaskjól séu til vegna þess að þegar fólk er nægjanlega ríkt þá má það, einhverra hluta vegna í einhverju kosmísku alþjóðlegu samhengi, fara með peningana sína í svona þvottastöðvar. En það þarf ekki að vera þannig. FATF er heiðarleg tilraun til að stoppa alla vega sumar tegundir af þessari ólögmætu starfsemi. Ef land eins og Ísland vill raunverulega laga það sem er að í þessum heimi þar sem er verið að arðræna fullt af löndum úti um allt væri rétt leið til þess að beita kannski þau lönd sem settu okkur á gráa listann ákveðnum þrýstingi um að þau fari að taka til hjá sér, að þau bæti kannski við 49. skilyrðinu á skilyrðislista FATF um að styðja ekki við tilvist skattaskjóla á Tortóla og Cayman-eyjum og víðar með lögum sínum og reglum. Ég held að það myndi gera töluvert mikið gagn og það væru kannski miklu öflugri og sterkari skilaboð frá Alþingi ef við myndum gera kröfu um það heldur en bara að við rétt svo mögulega slefum upp í það í mars að uppfylla eitt af þessum skilyrðum. Ég sagði áðan í andsvari við hv. þm. Óla Björn Kárason að ég myndi vilja leggja fram breytingartillögu þess efnis að við myndum breyta dagsetningunni úr 1. mars í 1. febrúar. Það er bara vegna þess að næsti fundur FATF er í febrúar, við vitum ekki nákvæmlega hvenær eða ég er ekki með það á hreinu. En við vitum það alla vega að í febrúar verður tekin næsta ákvörðun um það hvort Ísland verði áfram á þessum lista. Ég trúi því ekki að þau muni taka sterkum skilaboðum héðan sem einhverju aðalsmerki. Það sem þau munu gera er að líta á þetta og spyrja: Er Ísland búið að uppfylla þessi 48 skilyrði? Ef svarið er nei, þá verðum við áfram á listanum. Það er bara svo einfalt. Ég legg til að frumvarpið verði samþykkt en ég legg til að það verði samþykkt með uppfærslu til 1. febrúar vegna þess að við viljum einmitt ekki, með svona hægagangi og aðgerðaleysi, að viðhalda þessari hryllilegu misnotkun sem viðgengst úti um allan heim.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðuna. Ég hef tekið eftir áhuga hans og margra félaga hans í Pírötum á vandaðri lagasetningu sem er góðra gjalda vert og ekkert athugavert við það. Síðasta vor var samþykkt í þessum sal með 53 samhljóða atkvæðum dagsetningin sem er nú í lögunum, þ.e. 1. júní. Þetta var samþykkt athugasemdalaust að fengnu nefndaráliti frá efnahags- og viðskiptanefnd sem hv. þm. Smári McCarthy skrifaði undir eins og held ég að allir aðrir nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd hafi gert, þar með talið breytingartillögu á dagsetningunni sem hvorki þingmaðurinn né neinir aðrir gerðu athugasemd við þá. Ef maður leggur þetta tvennt saman, sem sagt þá atburðarás og áhuga Pírata á vandaðri lagasetningu, því að vera ekki að flana að málum og breyta skyndilega o.s.frv., verðum við kannski að fá aðeins betri útskýringu á því hvað veldur þessum sinnaskiptum þingmannsins hvað þetta varðar. Mér finnst ekki alveg samhljómur í þessu. Það er verið að leggja til að flýta dagsetningunni af augljósum ástæðum. Það eru málefnalegar ástæður fyrir því að velja dagsetninguna eins og hún er valin vegna þess m.a. að tíminn í seinni hluta desember og fyrri hluta janúar er kannski ekki besti tími ársins fyrir fólk [[Forseti hringir.]]að vera í einhverjum svona verkum. Er einhver ástæða önnur en bara sú að þingmaðurinn er að þyrla upp moldviðri út af þessu máli sem þó er gott?
Frú forseti. Mig minnir að við umræðuna í efnahags- og viðskiptanefnd hafi ég einmitt nefnt að það væri alveg hægt að gera þetta hraðar. Það er rétt að ég er mikill áhugamaður um vandaða lagasetningu og þegar þetta var afgreitt var kannski aðalatriðið að það væri afgreitt þannig að við værum ekkert endilega að tefja það neitt frekar. Þó að ég hefði kannski viljað að það færi öðruvísi var ekki ástæða til að flýta því á þeim tíma, sérstaklega í ljósi þess að á þeim tíma sem við afgreiddum þetta hafði legið fyrir og við höfðum fengið upplýsingar í efnahags- og viðskiptanefnd um þessa hótun eða a.m.k. að hætta væri á að við færum á gráa listann að ef við tækjum okkur ekki á. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfðum á þeim tíma var þetta eitt af þeim skrefum sem þurfti að taka til þess að við færum ekki á gráa listann. Gott og vel, það var líka þannig að við höfðum ekki upplýsingar um allt hitt sem þurfti að gera. Það var greinilega fleira og svo var rekið í gegn á núll einni, rétt áður en við fórum á gráa listann, frumvarp sem átti að vera endanlega reddingin. Ég veit reyndar ekki enn þá hvernig því var tekið hjá FATF en við verðum að átta okkur á því að okkur hefur verið sagt í mörg ár, í það minnsta í eitt ár, að við þurfum að taka okkur á. Okkur var gefið rosalega mikið svigrúm þegar við vorum í höftum og þegar við höfðum nýlega afstaðið hrun til þess að taka okkur á en án þess að verið væri að beita okkur aukalegum viðurlögum. Núna er sú þolinmæði þrotin og ég held að það að við völdum þessa dagsetningu á þeim tíma sé alveg ástæða til að spyrja okkur: Vorum við kannski bara í einhverjum furðuheimi þar sem allt verður bara frábært til endaloka? [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]Hefðum við getað staðið okkur betur? Ég segi: Já, auðvitað hefði ég getað staðið mig betur í nefndinni og auðvitað hefði hv. þingmaður líka getað gert það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er hárrétt hjá þingmanninum, við getum öll alltaf staðið okkur betur og eigum alltaf að stefna að því að leggja okkur meira fram. Það sem ég velti hins vegar fyrir mér er hver sé í huga þingmannsins grundvallarmunurinn á 1. mars og 1. febrúar annar en 30 dagar. Ég hefði í sjálfu sér alveg getað séð það þannig að ef við hefðum verið að afgreiða þetta mál í fyrstu viku desember og hefðum sirka tvo mánuði til að klára það hefði það verið hægt. Mér sýnist samt eins og mál standa nú í þinginu að það að ætla mönnum 25 virka daga eða svo til að ganga frá þessu á landsvísu sé óþarflega knappt og mér þykja það ekki vönduð vinnubrögð, sérstaklega ekki í ljósi þess að ekkert liggur fyrir um að 28 aukadagar í febrúar sem þar með fengjust myndu breyta miklu um stöðu okkar. Ég tel að það eitt að íslenska þingið sýni í verki að það geti brugðist hratt við, það geti breytt dagsetningum eins og þessari án þess að allt fari á hliðina og án þess að það skapi svo sem gríðarlega mikla umræðu í þingsal, sé mjög skýrt merki til þeirra aðila sem þingmaðurinn réttilega nefndi að við þurfum að standa okkur gagnvart.
Frú forseti. Ég sé í sjálfu sér ekki hvernig 28 dagar til viðbótar munu hjálpa neinum. Ég rakti það í andsvari við hv. þm. Óla Björn Kárason áðan að um er að ræða rafræna skráningu sem tekur langflest fyrirtæki á landinu örugglega bara nokkrar mínútur. Ég get ekki alveg sagt til um hversu margar mínútur en þær verða ekki mjög margar. Ég held ekki að 28 dagar til viðbótar muni gjörbreyta niðurstöðunni. Ég held að það að velja 1. febrúar sé hægt að rökstyðja - það væri gaman ef það væri aðeins rólegra í hliðarsal - með tilvísun í, eins og ég nefndi í ræðu minni, að næsti fundur hjá FATF er í febrúar. Það er rökstuðningurinn. Ég hef ekki séð neinn rökstuðning fyrir 1. mars. Ég hef ekki séð neitt annað en að það gefi aukalega 28 daga fyrir verkefni sem tekur flest af þeim fyrirtækjum sem eru í landinu 5–10 mínútur að framkvæma. Vissulega mun þetta taka lengri tíma hjá einhverjum fyrirtækjum en ég trúi því ekki að það muni taka 28 daga, hv. þingmaður, því miður. Ég hef ekki svo litla trú á nútímatækni, ég þykist vita að jafnvel hægvirkustu tölvur væru innan við 28 daga að leysa úr þessu tiltekna vandamáli. Staðan er sú að við erum á þessum gráa lista. Við munum ekki - [[Gripið fram í.]]ha?
Þess vegna erum við að bregðast við.
Já, við erum að bregðast við en eftir því sem ég kemst næst mun FATF ekki taka einhverjum skýrum merkjum frá okkur sem ásættanlegum niðurstöðum. Ef ég skil þetta rétt er verið að uppfylla kröfurnar 48. Svarið er já eða nei og ef svarið er nei [[Forseti hringir.]]verðum við væntanlega áfram á listanum.
Frú forseti. Þetta mál er gott dæmi um hvað gerist þegar við tökum alþjóðlegar skuldbindingar okkar ekki nægilega alvarlega, vanrækjum að innleiða það sem við höfum skuldbundið okkur til að innleiða og, eins og í þessu tilviki, hunsum árum saman. Eins og kemur ágætlega fram í skýrslu dómsmálaráðherra um ástæður þess að við lentum á þessum gráa lista FATF fór þriðja úttekt fram árið 2006 og það gerðist nær ekkert í innleiðingu þeirra úrbóta sem krafist var, sem þó eru umtalsverðar, fyrr en líða fer á árið 2015. Það þurfti raunar 17 eftirfylgniskýrslur af hálfu FATF til að reka á eftir okkur að ráða bót á þeim aðfinnsluefnum sem sett voru fram árið 2006. Við sluppum fyrir horn með að lenda á einhvers konar skammarlista haustið 2015, báðum sérstaklega um að vera ekki sett á slíkan lista, gegn loforði um bót og betrun, og í raun og veru má segja að við höfum síðan losnað úr eftirfylgni FATF í þriðju úttektinni á árinu 2016, ekki með staðfestingu á því að hlutirnir væru í lagi hjá okkur heldur að við hefðum sennilega gert nóg og með vísan til þess að fjórða úttektin væri hvort sem er alveg að hefjast. Það er nefnilega athyglisvert í þessu tiltekna máli varðandi raunverulega eigendur, sem eru hornsteinn í vörnum gegn peningaþvætti - eftir að hafa starfað í fjármálakerfinu fyrir tveimur áratugum og þá var kjarni máls þegar kom að vörnum gegn peningaþvætti að til væri skrá yfir raunverulega eigendur - að verið var að benda okkur á þetta, a.m.k. frá árunum 2014 og 2015 í eftirfylgni FATF á þeim árum, að við værum ekki með þessa hluti í lagi. En samt erum við fyrst að setja löggjöf um skráningu raunverulegra eigenda lögaðila núna, hún tók gildi 30. ágúst sl. Nú erum við að reyna að klóra í bakkann, af því að við enduðum engu að síður á gráa listanum, með því að hraða gildistöku, tímamörkum sem þar voru sett, um þrjá mánuði. Ég styð það mál en ég tel það hins vegar óhentugt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að verið sé að gefa svona stuttan tíma, að það séu í þessu tilviki einungis þrír mánuðir eða þar um bil sem fyrirtæki hafa til að ljúka þessum skráningum. Vert er að hafa í huga að það getur verið talsvert flókið, t.d. í almenningshlutafélögum, að grafa upp hverjir séu hinir raunverulegu eigendur þegar hluthafar eru t.d. erlendir hlutabréfasjóðir og skráning er á bak við raunverulega eigendur þar og afla verður þeirra gagna sem til þarf. Aðalatriðið í þessu er á endanum þetta: Við lentum á gráa listanum vegna áralangrar vanrækslu. Vinstri stjórn áranna 2009–2013 gerði svo að segja ekkert í því að ráða bót á þeim alvarlegu aðfinnslum sem við fengum í úttektinni 2006 og má auðvitað segja hið sama um ríkisstjórnina sem þar sat á undan, úttektin kemur í lok ríkisstjórnartíðar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, og svo ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingarinnar. Svo kemur ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar og enn er ekkert að gert. Það er ekki í raun og veru fyrr en á miðju kjörtímabili 2013–2016 í ríkisstjórnartíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem eitthvað er þó farið að gera. En þó kemur ágætlega fram í skýrslu hæstv. dómsmálaráðherra að enn skorti á að fjármagn væri veitt til málaflokksins. Það er í rauninni ekki farið að ráða bót á því fyrr en haustið 2017. Það er 11 árum eftir að við fengum þessa falleinkunn hjá FATF í þriðju úttektinni. Í umræðunni um raunverulega eigendur, þegar við vorum þó að reyna að gera einhverja bragarbót á þessu á árunum 2015 og 2016, láðist okkur að gæta þess að grundvallarbreytingar höfðu orðið á kröfum FATF um skráningu raunverulegra eigendalögaðila á árinu 2012 - eða 2013, ef ég fer rétt með. Það er enn önnur skýring á því hversu illa við förum út úr þessari fjórðu úttekt að við höfðum í engu tekið tillit til þeirra grundvallarbreytinga sem orðið höfðu á kröfum FATF á þeim tíma af því að við vorum enn þá upptekin við að uppfylla kröfur um úrbætur í liðlega áratugargamalli úttekt. Það er það sem skín í gegn í skýrslu hæstv. dómsmálaráðherra. Hún gefur nokkuð góða mynd af þessu sorglega ferli öllu. Þegar kom að því að við lofuðum bót og betrun í tengslum við niðurstöðu fjórðu úttektarinnar en ekki enn búin að innleiða, þá var okkur einfaldlega ekki trúað. Okkur var ekki treyst af því að við höfðum ítrekað ekki staðið við fyrri fyrirheit um bót og betrun. Það er sorgarlesturinn í ágætri skýrslu, á eftirfylgniskýrslum nr. 2–16, getum við sagt, þar sem ítrekað er verið að færa fram afsakanir fyrir því af hverju ekki hafi náðst að innleiða það sem heitið hafði verið að innleiða eftir síðustu úttektarskýrslu eða eftirfylgniskýrslu þar á undan o.s.frv. Við glötuðum einfaldlega trúverðugleika okkar gagnvart þessum félagsskap og við erum að súpa seyðið af því hér. Þess vegna hygg ég að það sé alveg rétt sem haft var eftir hæstv. dómsmálaráðherra nýlega, að við, því miður, verðum að varast of mikla bjartsýni á hversu hratt okkur takist að komast af þessum mjög svo vafasama lista. Vera okkar á honum er farin að trufla viðskipti, millifærslur fjármálastofnana og viðskipti fyrirtækja. Við þurfum að varast of mikla bjartsýni um það hversu hratt okkur tekst að leysa úr því. Sjálfsagt verðum við ekki tekin af þeim lista fyrr en við höfum lokið úrbótum að fullu og sýnt fram á að það sé að virka. Ég held að umræðan um nýlegt mál varðandi alvarlegan grun um mútugreiðslur Samherja í Namibíu og hugsanlegt peningaþvætti þeim tengdum endurspegli svolítið viðhorf okkar til þessa málaflokks. Hér var ítrekað haldið fram af ráðamönnum, bara í tengslum við umræðuna í haust um hættuna á því að við enduðum á þessum gráa lista, að það væru engin dæmi um peningaþvætti hérna. Kannski er rétt í því samhengi að hafa í huga að auðvitað er peningaþvætti ekki einangrað dæmi hér á landi. Þetta er alþjóðlegt vandamál. Það að við hefðum ekki komið upp um peningaþvætti var kannski frekar til merkis um slæleg vinnubrögð okkar í eftirliti og vörnum gegn því heldur en til merkis um að það væri ekki hér að finna. Skömmu eftir þá umræðulotu kemur á daginn að eitt af stærstu fyrirtækjum landsins virðist vera þvælt inn í mjög alvarlegt mál mútugreiðslna og hugsanlegs peningaþvættis án þess að við hér með okkar eftirliti og vörnum yrðum þess með nokkrum hætti vör. Svona andvaraleysi, kæruleysi myndi ég segja, að taka ekki skuldbindingar okkar í tengslum við varnir gegn peningaþvætti alvarlega, að taka ekki vandamálið alvarlega, að taka það ekki alvarlega að auðvitað er hætta á slíku hér líkt og alls staðar annars staðar, líkt og við sjáum dæmi um svo víða annars staðar þar sem miklu betra eftirlit og miklu meiri varnir eru gegn peningaþvætti en hér á landi - auðvitað erum við ekkert undanskilin hættunni af því. Það er tímabært að þessu andvara- og kæruleysi stjórnvalda linni í þessum efnum. Ég óttast, því miður, að við séum enn stödd á þeim stað í þessum málaflokki þar sem við erum fyrst og fremst í nauðsynlegum lagaúrbótum, sem rétt er að hrósa engu að síður fyrir að það hefur verið gengið nokkuð rösklega til verks við þær á undanförnum misserum. En það er samt einhvern veginn eins og hugur fylgi ekki almennilega máli. Það er enn verið að tala um að þetta sé auðvitað ekkert vandamál hér og þetta sé kannski fyrst og fremst formsatriði til að uppfylla til að við losnum af þessum lista, og spurning hvort við séum að veita enn nægjanlega fjármuni til þessara verkefna. Það endurspeglast ágætlega í þeirri umræðu sem átti sér stað fyrir fáeinum dögum í þessum sal þegar við vorum að ljúka afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2020 og stjórnarmeirihlutinn felldi í tvígang tillögur minni hlutans um að tryggja embætti héraðssaksóknara nægjanlegt fjármagn til þeirra viðamiklu rannsókna sem þar eru augljóslega fram undan, m.a. vegna Samherjamálsins svonefnda. Ég vona svo sannarlega að við komumst á þann stað í þessum málaflokki að hugur fylgi svo sannarlega máli, þetta sé ekki bara gert til að uppfylla einhverjar úttektarskýrslur heldur sé raunverulegur vilji til að standa sig vel í þessum málaflokki og reyna af fremsta megni að uppræta mögulegt peningaþvætti sem viðgangist hér á landi - og auðvitað vitum við að það viðgengst hér á landi. Hér er skipulögð glæpastarfsemi líkt og alls staðar annars staðar. Auðvitað vitum við að það er verið að þvætta peninga. Við þekkjum meira að segja ýmsar leiðir og almenn þekking er á því hvers konar leiðir eru notaðar til að koma illa fengnu fé í umferð. Við höfum enga ástæðu til að ætla annað en að við getum hæglega verið fórnarlömb alþjóðlegs peningaþvættis líka. Þess vegna er tímabært að við tökum okkur á, fylgjum þessu eftir af alvöru og að hugur fylgi máli, það sé ekki bara formsatriði að innleiða löggjöfina heldur verði tryggt nægilegt fjármagn til rannsókna, til eftirlits, til að gera það sem okkur er kleift að gera til að uppræta peningaþvætti sem vafalítið þrífst hér . Þetta mál er í sjálfu sér einföld og tæknileg breyting á þeim lögum sem við afgreiddum síðasta vor. Við erum ekki að gera neitt annað en að hraða dagsetningunni sem fyrirtæki þurfa að ljúka skráningu fyrir. Eins og ég sagði í fyrri ræðu og í andsvari við hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar, Óla Björn Kárason, þykir mér alltaf fara betur á því að fyrirtæki hafi nægan fyrirvara til að afla nægilegra upplýsinga og ljúka skráningu. Ég held að það sé almennur löstur í íslenskri löggjöf hversu hratt löggjöf er látin taka gildi og hversu lítinn aðdraganda við höfum. Við ættum í raun og veru, eins og varðandi skattbreytingar og gjaldabreytingar sem við erum iðulega að sýsla með, að vera með þær svona ári fyrr á ferðinni en við almennt erum til þess einmitt að skapa nægjanlegan fyrirvara til að standa að þeim undirbúningi sem oft og tíðum þarf að vinna. Það sama á auðvitað við hér. Það hefði verið heppilegra að betri tími hefði gefist í þetta og það hefði svo sannarlega verið hægt ef við hefðum lokið innleiðingu á þessum úrbótum þegar var verið að benda okkur á þennan vanda fyrir allnokkrum árum.
Virðulegur forseti. Það er ekki bara hætta á Íslandi. Saga undanfarins áratugar, eða rétt rúmlega það, hefur sýnt okkur að raunveruleikinn er hérna fyrir framan okkur. Í þeim greiningum sem hafa komið fram, t.d. í rannsóknarskýrslum Alþingis, tengist það dálítið uppbyggingu bankakerfisins og ákveðinni samhliða nýtingu á aflandsfélagakerfinu með þeirri uppbyggingu - eða bólustarfsemi kannski, eins og sést náttúrlega eftir á. En það er meira. Sagan er nær okkur hérna á Íslandi, virðist vera, en annars staðar. CFC-löggjöfin var t.d. innleidd seint og um síðir. Það er kannski samband þar sem við sjáum, t.d. í Panama-skjölunum. Fólk sem er tiltölulega háttsett og í áhrifastöðum innan stjórnkerfisins, innan pólitíkurinnar, er einfaldlega viðriðið slík viðskipti, sem gerir að verkum að maður verður að gera ráð fyrir ákveðnum hagsmunatengslum á milli þess að letja til setningar slíkra laga og eiginhagsmuna af því að hafa ekki slík lög. Þrátt fyrir þá sögu varðandi bankahrunið og varðandi Panama-skjölin kemur Samherjamálið upp og það eru enn svona tengsl í gangi í gegnum aflandsfélög úti um allan heim. Það er mjög skiljanlegt að enn og aftur þurfi að bregðast við af því að þetta viðgengst enn þá. Þrátt fyrir öll rauðu flöggin sem var búið að veifa, þrátt fyrir skýrsluna um eignir Íslendinga í aflandsfélögum, þrátt nýja skýrslu um fé [[Forseti hringir.]]sem streymir í aflandsfélög, þá einhvern veginn breytist ekkert og ég veit ekki hvort þetta sé einu sinni nóg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður ræðir hér. Það er ekki ólöglegt að eiga fyrirtæki á lágskattasvæðum eða aflandssvæðum út af fyrir sig. En það kallar auðvitað á spurningar um tilgang þess, sér í lagi þegar innlend fyrirtæki, að ekki sé talað um stór innlend fyrirtæki, reka víðfeðm net slíkra aflandsfyrirtækja. Þá þurfum við í það minnsta að tryggja að eftirlitsaðilar hafi næg úrræði til að elta uppi upplýsingar um rekstur þessara félaga og geti virkilega kafað ofan í þau. Það getur verið mjög flókið og snúið að setja sig inn í svona víðfeðm viðskipta- eða félaganet, getum við sagt, og kallar auðvitað á eðlilegar spurningar: Hver er tilgangurinn með svo flókinni umgjörð? Því að svo er að aflandsfélög sem þessi eru mjög gjarnan, þó að ekki sé ástæða til að alhæfa um það, notuð til skattsvika, skattsniðgöngu, ef svo mætti orða það. Þessi tregða okkar einmitt til að að innleiða nauðsynlegar lagabreytingar, nauðsynlegar úrbætur til að girða betur fyrir og auka gagnsæi, eins og CFC-löggjöfin snýr m.a. að, í rekstri þessara félaga vekur auðvitað upp spurningar. Ég ætla ekki að þykjast lesa út úr því einhverja víðtæka eða skipulagða spillingu heldur kannski miklu frekar einmitt þetta viðvarandi áhugaleysi sem hefur verið allt of lengi [[Forseti hringir.]]um að girða fyrir slíkt.
Virðulegi forseti. Það að bregðast ekki við vandamálum og spillingu tel ég líka vera spillingu. Það að leyfa henni að viðgangast þrátt fyrir allt. Á síðasta kjörtímabili var samþykkt breyting á fyrirtækjaskrá með dyggum stuðningi þáverandi fjármálaráðherra, Benedikts Jóhannessonar, sem ég hef ítrekað sagt og segi enn að sé besti fjármálaráðherra sem við höfum haft hingað til. Í kjölfarið vonuðumst við til að farið væri í sambærilega opnun á ársreikningaskrá og hluthafaskrá, það þurfti meiri breytingar í kjölfarið með því að þær væru uppfærðar reglulega, kannski ekki ársreikningaskrá en alla vega hluthafaskrá. Við höfum náð fram þessari breytingu á fyrirtækjaskrá, sem er einmitt eitt af þeim tækjum sem þarf nauðsynlega að hafa til að ná í raunverulega eigendur, til að hver sem er geti komist að því hverjir séu raunverulegir eigendur þeirra fyrirtækja sem þeir þurfa að eiga viðskipti við, sem skiptir öllu máli. Maður vill vita við hvern maður á viðskipti. Ef maður á í viðskiptum við einhvern sem er með röð af kennitöluflakksfyrirtækjum á bak við sig segir maður: Nei, ég vil fá borgað strax, ekki reikning. Ekki kredit. Það er bara augljós niðurstaða. Það er orðið dálítið síðan en út af því að við erum að fara í þetta þá liggur frumvarpið um opnun ársreikningaskrár og hluthafaskrár enn þá í þingmálaskránni og ekkert frumkvæði hefur einu sinni verið hjá stjórnvöldum: Heyrðu, er kannski sniðugt að reyna að opna þetta líka, fyrst við erum einu sinni að fara í raunverulega eigendur? Að aðgengi sé til að komast að því hverjir það eru, ekki bara aðgengi að raunverulegum eigendum fyrir suma, ekki fyrir alla.
Frú forseti. Auðvitað er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni að Benedikt Jóhannesson er besti fjármálaráðherra sem höfum haft hingað til en fékk að njóta sín allt of stutt. Hann hefði vafalítið fyrir löngu verið búinn að klára þetta ágæta mál ef hann hefði haft tíma til. En já, þetta er eitt dæmi um áhuga- eða sinnuleysi í þessum efnum. Það er fjarstæðukennt og bara rangt í grundvallaratriðum að ríki sé að safna mikilvægum upplýsingum sem ætlaðar eru til þess að auka gagnsæi í efnahagslífinu, atvinnulífinu okkar, sem ætlaðar eru til þess m.a. að fyrirtæki og einstaklingar geti kynnt sér betur hvaða aðilar þau séu mögulega í viðskiptum við, fjárhagslegan styrkleika þeirra, raunverulega eigendur o.s.frv. Að ríkið sé að standa að söfnun þessara upplýsinga - og áttum okkur á því: Að langstærstum hluta á kostnað viðkomandi fyrirtækja, þ.e. það er þeirra að standa skil á þessum upplýsingum til ársreikningaskrár, fyrirtækjaskrár, á eigin kostnað, getum við sagt. Auðvitað er einhver kostnaður sem ríkið hefur af því að halda utan um skrána sem slíka en þetta á náttúrlega að vera gjaldfrjálst og opið öllum. Það eykur gagnsæi, eykur möguleika almennings og annarra fyrirtækja, m.a. fjölmiðla til virks eftirlits og aðhalds. Gagnsæi í þessu samhengi er alltaf af hinu góða. Ef þetta eru ekki upplýsingar sem eiga ekki erindi til almennings, eru ekki upplýsingar sem varða einhvers konar brot á löggjöf um persónuvernd eða eitthvað þess háttar, þá eiga þær auðvitað að vera í opnu aðgengi þannig að við getum einfaldlega nálgast þær án vandkvæða. Ég vona svo sannarlega að þetta ágæta mál sem hv. þingmaður vísaði til verði lagt fram fljótlega og klárað.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á þeim málum sem ég fjallaði um í andsvari við hv. þm. Þorstein Víglundsson. Við erum að fjalla um raunverulega eigendur, en þá þarf aðgengi að því hverjir þeir eru og hver sem er á að geta haft aðgengi að því hverjir raunverulegir eigendur eru. Til þess þarf ekki bara opið aðgengi að fyrirtækjaskrá eins og á að vera núna, maður hefur heyrt ýmsar sögur um stirðleika þar, heldur þarf einnig opið aðgengi að ársreikningaskrá og hluthafaskrá, mjög reglulegt aðgengi sérstaklega að hluthafaskrá, því að líka heyrast sögur um það að hlutir skipti um hendur á heppilegum tímum áður en birta þarf þá í ársreikningi þannig að einhverjir eigendur sjást jafnvel ekki, þeir sem eru innan árs. Eitt er mjög algengt þegar talað er um svona mál, en það er orðið „viðskiptaleynd“. Ég er farinn að verða meira og meira efins um þetta orð, viðskiptaleynd, sem ástæðu fyrir hverju sem er. Ég er farinn að telja að viðskiptaleynd sé ekki ástæða til að fela neitt, sérstaklega í samskiptum aðila við hið opinbera. Það sé einfaldlega ekkert sem heiti viðskiptaleynd þegar kemur að samningum við hið opinbera og meira að segja ekki heldur á milli lögaðila, fyrirtækja á einkamarkaði, þegar allt kemur til alls, mig langar að ganga það langt, en til að byrja með a.m.k. gagnvart hinu opinbera. Viðskiptaleynd hefur oft verið notuð sem einhvers konar afsökun fyrir því að það þurfi ekki að segja frá neinu. Hún er notuð sem afsökun fyrir því að fela jafnvel aðgerðir, ákvarðanir, samninga eða eitthvað slíkt sem ætti með réttu að vera aðgengilegt samkeppnisaðilum á grundvelli upplýsingalaga o.s.frv. Ég held nefnilega að horft sé of þröngt á þau atriði sem varða viðskiptaleynd og ég held að við þurfum að horfa á þau á dálítið víðari grunni og leggja meiri áherslu á gagnsæissjónarmið. Við þurfum jafnvel að ganga það langt með raunverulega eigendur að þegar um er að ræða aðila með ógagnsætt eignarhald þá sé einfaldlega lokað á þau viðskipti: Fyrirgefðu, ég veit ekki hver þú ert. Ég get ekki vottað við hvern ég er að eiga viðskipti við. Þar af leiðandi gerast þau ekki. Einfaldlega þannig. Í umræðum um aflandsfélög eru skuggaeigendur, eigendur Íslands eins og það var kallað, minnir mig, í þættinum um Panama-skjölin þar sem var listi af einhverjum nöfnum sem áttu í hundruð fyrirtækja fram og til baka. Það er mjög erfitt að sannreyna hvort einhverjir samningar séu þar á bak við, sem er bara stungið inn í einhvern peningaskáp og læstir þar sem er síðan hægt að draga upp þegar um raunverulegar ákvarðanir og eign er að ræða. Eins og lög um raunverulega eigendur ættu að virka væru slíkir samningar einfaldlega ekki tækir fyrir dómstólum. Ef skuggaeigendur sem eru skráðir sem eigendur ákveða að selja allt og stinga peningunum í vasann þá gæti raunverulegi eigandinn, innan stórra gæsalappa, sem er með þennan samning í bankahólfinu sínu, ekki komið og sagt: Nei, ég átti þetta. Af því að hann var aldrei skráður í neina opinbera skrá sem raunverulegur eigandi. Þá er sá samningur einfaldlega ólöglegur. Þetta er eitthvað sem verður að vera til staðar til að losna við þessi sýndarviðskipti og sýndareignarhald. Þetta kemur rosalega víða við. Það var frétt fyrir ekki svo löngu á RÚV þar sem fjallað var um peningaþvætti. Þar var sérstaklega talað um spilakassa. Í nýlegri skýrslu lögreglunnar um áhættumat vegna peningaþvættis er í samandregnum niðurstöðum áhættunni skipt niður í litla, miðlungs eða verulega mikla hættu. Þar eru nokkur atriði sem teljast vera mikil hætta á hérna á Íslandi; frumbrot skattsvika, flutningur reiðufjár til og frá Íslandi og reiðufjárviðskipti. Svo er metin veruleg hætta vegna reiðufjár í umferð, m.a. háir peningaseðlar. Og það er fleira hérna. Raunverulegur eigandi er einmitt skráður sem mikil áhætta á Íslandi sem og peningasendingar, lögmenn, sem er áhugavert, og síðan söfnunarkassar og happdrættisvélar. Að lokum er hér aflétting fjármagnshafta, en það er einmitt verið að biðja um skýrslu um fjárfestingarleið Seðlabankans og fá greiningu á því máli. Öll þessi atriði eru merkt með rauðu í skýrslunni sem mikil hætta, mikil ógn, þegar kemur að peningaþvætti. Skýrslan heitir Áhættumat vegna peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka og kom út í apríl árið 2019 frá ríkislögreglustjóra. Verkefnin eru ekkert lítil. Þarna undir eru skattsvik sem er farið betur yfir í skýrslunni, hvernig þau skiptast. En við sjáum það einfaldlega núna, eins og ég fór yfir í andsvari við hv. þm. Þorstein Víglundsson áðan, að sagan segir okkur að við séum ofsalega léleg í að bregðast við þeirri áhættu sem okkur hefur verið ítrekað bent á í ansi langan tíma. Bankahrunið eins og það blasir við okkur og það net aflandsfélaga sem var spunnið upp í bólumyndun bankakerfisins, hvernig Panama-skjölin afhjúpuðu það aflandsfélaganet - og það var bara leki frá einni lögmannsskrifstofu. Nú erum við að sjá í Samherjaskjölunum net frá öðru svæði, þannig að vandamálið er tvímælalaust mjög mikið. Til eru greiningar á því að milljarðar, tugmilljarðar jafnvel, fari úr efnahagskerfi Íslands á hverju ári, að um sé að tefla skatttekjur upp á um 10 milljarða, minnir mig að hafi verið, námundun upp á það. Í skýrslu fjármálaráðherra um eignir Íslendinga í aflandsfélögum voru það tæpir 5 milljarðar, minnir mig, milli 3–5 milljarðar, ég man ekki nákvæmlega tölurnar. Mér finnst einmitt merkilegt að í þeirri skýrslu, sem var stungið undir stól fyrir kosningarnar 2016, var einmitt hvatt til nánari skoðunar og nánari greiningar. Ég sé ekki að það hafi mikið verið gert í kjölfar hennar þrátt fyrir ítrekuð orð og hvatningu fjármálaráðherra á þeim tíma, þetta væri mikilvægt efni í umræðuna o.s.frv. Ég sé ekki að mikið hafi verið gert síðan þá og í rauninni svo lítið að við lendum einmitt á gráum lista um peningaþvætti. Við sjáum Samherjamálið koma upp. Það hefði verið hægt að koma upp um það fyrr. Að hve miklu leyti hefði það komið í veg fyrir misnotkun á auðlindum í Namibíu ef gripið hefði verið fyrr inn í eins og ítrekað hefur verið bent á? Þetta er eitt af atriðunum sem er oft gagnrýnt eða oft sagt að ekki eigi að skoða of mikið: Það á ekki að skoða fortíðina of mikið. Við verðum að horfa til framtíðar og laga hlutina til framtíðar. Já, en þá berum við aldrei ábyrgð á þeim mistökum sem voru gerð í fortíðinni og án þess að gera það náum við aldrei að vinna upp traust. Menn komast upp með að það sé í raun brotið á samfélagi okkar. Við erum öll í samfélaginu að borga til sameiginlegra verkefna. Þegar einhverjir taka ekki þátt í því þá auka þeir á kostnað allra hinna, augljóslega. Þegar vantar 10 milljarða af skattfé frá þessum og hinum aðilum sem stunda þess háttar viðskipti fá hinir annaðhvort verri þjónustu eða þurfa að borga meira fyrir þá þjónustu sem við öll notum í samfélaginu. Það er eitthvað sem einhverjir þurfa að axla ábyrgð á, tvímælalaust, og við eigum ekkert að skammast okkar fyrir að leita að sökudólgum og vera í einhverjum æfingum að benda fingri út um allt heldur er áskorunin einfaldlega sú að þetta þarf að skoða, það þarf að rannsaka það. Í því felst engin ásökun um að einhver einn beri ábyrgð eða eitthvað því um líkt. Vissulega er ákveðinn grunur og athyglin beinist að ákveðnum aðilum, annaðhvort vegna afskipta eða afskiptaleysis eða því um líkt, en þá er þeim mun betra að fara í rannsókn á málinu til að upplýsa um það og hreinsa burt þann grun. Í vantraustsástandi, þegar kemur upp gróusaga, grunur um eitthvað eða ábendingar um spillingu eða eitthvað þess háttar, skiptir öllu máli að rannsaka þær ásakanir því að annað hvort gerist, annaðhvort reynist ásökunin sönn, og þá er hægt að gera eitthvað í því og það eykur traust á því að kerfið sé að virka eins og það á að virka, eða ásökunin reynist ósönn og þá er búið að slá á þá gróusögu og skapa grundvöll fyrir umræðu í framhaldinu um að kerfið sé ekki eins slæmt og verið sé að láta það líta út fyrir. Við þurfum að tækla þennan grundvöll umræðunnar, að hún grundvallist á staðreyndum, upplýsingum og gögnum en ekki gróusögum og falsfréttum. Þegar þær koma fram, sérstaklega í vantraustsástandi, þarf að skoða þær, alltaf. Það þarf að taka þær alvarlega, hversu fjarstæðukenndar sem þær virðast. Ef þær eru mjög fjarstæðukenndar ætti að vera mjög auðvelt að benda á af hverju þær eru það. Ef það reynist einhver fótur fyrir slíkum ásökunum þá á að sjálfsögðu að taka þau atriði alvarlega og skoða þau ofan í kjölinn. Ágóðinn af því að gera það er ekkert nema jákvæður. Það er á þeim nótum sem við eigum að taka tillit til t.d. þessarar skýrslu ríkislögreglustjóra og til þeirra ábendinga og ástæðunnar fyrir því að við erum á gráum lista FATF. Það er ástæða fyrir því, sama hversu lítið hæstv. dómsmálaráðherra gerði úr því rétt áður en við lentum á þeim lista, og sama hversu mikið var gert úr því áður en við settum lög sem áttu að koma í veg fyrir að við myndum enda á þeim lista. Það var allt saman mjög kaldhæðnislegt. Við þurfum að taka þessi mál alvarlega og við þurfum að láta það sjást hversu alvarlega við tökum þau. Það er einungis þannig sem við getum aukið traust aftur á stjórnkerfinu og það er einungis þannig sem við komumst hjá popúlisma og lýðskrumi í umræðunni því að í vantraustsumhverfi tröllríður lýðskrumið auðveldlega umræðunni af því að hún grundvallast aldrei á staðreyndum og gögnum og rökum.
Frú forseti. Ég vil ekki lengja þessa umræðu mikið en ummæli hv. þingmanns um viðskiptaleynd vöktu áhuga minn. Ég hygg að við séum ekki alveg á sömu blaðsíðu þar. Auðvitað er það svo að fjöldinn allur af málum varða og þurfa að varða viðskiptaleynd. Jafnvel lögum samkvæmt verða þau að vera varðveitt sem trúnaðarmál. Fjölmargar upplýsingar í viðskiptum fyrirtækja, sem varða t.d. samkeppnisrétt, geta skaðað útboð ef slíkum upplýsingum er deilt og svo mætti áfram telja. Ég held að við þurfum að fara varlega í að tortryggja það að öllu leyti að eðlilega standi fyrirtæki vörð um viðkvæmar upplýsingar í rekstri sínum sem varða t.d. samkeppnisstöðu fyrirtækisins gagnvart öðrum keppinautum sínum á markaði. Við gerum beinlínis í lögum kröfu um að fyrirtæki séu ekki að deila með sér slíkum upplýsingum yfir höfuð. Ég geri ráð fyrir, og mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í það, að hann sé ekki að vísa til slíkra upplýsinga, að fyrirtæki geti ekki haft trúnað um viðkvæmar upplýsingar sem slíkar, það eigi ekki allt að liggja á torgum í þeim efnum. Og þó að ég sé sammála hv. þingmanni að aukið gagnsæi sé gott þá er fullkomin gegnumlýsing heldur ekki alltaf af hinu góða, hvorki í lífi okkar né í rekstri fyrirtækja.
Virðulegi forseti. Þetta er kannski efasemdarmaðurinn í mér, stundum finnst mér viðskiptaleynd vera notuð sem fyrirsláttur gagnvart því að veita upplýsingar, það sé ekki fótur fyrir því að nota hana sem afsökun. Ég beini sjónum mínum sérstaklega að viðskiptum hins opinbera t.d. í útboðum og þess háttar, og þá yfirleitt eftir á, þegar útboð eru búin séu skilmálar samninga aðgengilegir, jafnt þingmönnum sem öllum öðrum, til að hægt sé að sýna fram á að útboðin hafi farið vel og skilmerkilega fram og á réttan og heiðarlegan hátt o.s.frv. Það eina sem ég legg áherslu á hérna er að viðskiptaleynd er mjög þröngt notuð. Vissulega eru ástæður fyrir því að hafa viðskiptaleynd, ég dreg alls ekkert úr því, en ég tel hins vegar að hún sé ofnotuð. Það er einhvers staðar á því bili sem við hv. þingmaður mætumst líklega. Kannski myndi ég vilja ganga aðeins lengra í gegnumlýsingunni hvað það varðar en hv. þingmaður. En það er einhvers staðar á því bili miðað við eðlilegustu lagakröfur og trúnað innan fyrirtækja og það hvernig ég skynja núverandi notkun á viðskiptaleynd. Rétt bil er einhvers staðar þar á milli. En ég held að við séum komin of langt í að nota viðskiptaleynd til að leyna upplýsingum sem almennt séð varða almenning og opinbert eftirlit.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég hygg nefnilega að við hv. þingmaður séum alveg sammála þegar kemur t.d. að þeim kröfum sem við eigum að gera til opinberra aðila, sérstaklega til ríkisins, þegar verið er að ræða opinber kaup á þjónustu. Ég rek oft upp stór augu þegar ég sé umtalsverð viðskipti; ráðgjafarkaup ráðuneyta frá aðilum sem t.d. tengjast augljóslega viðkomandi fagráðherra pólitískum böndum eða vinaböndum, eða ég sé nokkuð augljósa og sterka tengingu á milli aðila. Þá finnst mér eðlilegt að spurt sé hvernig staðið hafi verið að ákvörðunum um slík viðskipti. Þá finnst mér líka eðlilegt að gera kröfu til viðkomandi ráðherra að gera grein fyrir tengslum sínum áður en ákvörðun um slík viðskipti er tekin og það sé tryggt að ráðherra komi þar hvergi nærri. Það gefur auðvitað ekki af sér sérstaklega góðan brag, þó svo að í hinu litla íslenska samfélagi sé oft hægt að rekja tengingar ansi víða án þess að neitt annað sé þar á bak við en einmitt bara sú staðreynd að við erum lítið og smátt samfélag. Þess vegna er svo mikilvægt að hafa mikið og gott gagnsæi og að gerð sé samviskusamlega grein fyrir tengingum ef þær eru fyrir hendi. Þegar kemur hins vegar að atvinnulífinu er eðlilegt og nauðsynlegt fyrir fyrirtæki að geta viðhaldið leynd yfir viðkvæmum málefnum viðkomandi fyrirtækja. Þá kemur það einmitt líka að þeirri umgjörð þegar kemur að t.d. CFC-félögum eða aðgerðum gegn peningaþvætti o.s.frv., að það er oft mjög snúið að greina á milli fullkomlega eðlilegra og heiðarlegra viðskipta þar sem við erum fyrst og fremst að tryggja samkeppnishæft rekstrarumhverfi fyrir t.d. alþjóðleg fyrirtæki sem hér starfa, eðlilegt og samkeppnishæft rekstrarumhverfi, og svo aftur [[Forseti hringir.]]sviksamlegra viðskipta. Þess vegna er svo mikilvægt að það sé metnaður og fjármagn í eftirlitinu.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi bara komist mjög vel að kjarnanum. Hagsmunatengslin varðandi opinberu aðilana eru áhugaverð. Ein af spillingarsögunum sem mér bárust fjallaði mikið um ráðningar ráðgjafa, hægri vinstri, í einhverjum opinberum stofnunum. Svo er fræg ein gróusaga um ráðgjafa, þar sem einn úr þessu ráðgjafasamfélagi gaf sig opinberlega út fyrir að vera á lista hjá Viðreisn, eða eitthvað því um líkt, og spurningin sem kom sjálfkrafa í kjölfarið var: Hva, hvernig færðu þá vinnu? Það sýnir, held ég, rosalega margt um það hvernig grundvöllurinn í þessu er. Kannski var þetta brandari, en brandarinn auglýsir þá í rauninni dálítið hver raunveruleikinn er þar á bak við. Fólk skilur af hverju þetta er brandari og skilur af hverju það er fyndið á þennan súrrealíska hátt. Og það er einmitt nákvæmlega á þessu bili viðskiptaleyndar og samskipta við opinbera aðila sem við verðum að gera betur.
Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2019 er lagt var fram og mælt fyrir af hæstv. fjármálaráðherra. Í nefndaráliti okkar kemur fram hverjir komu fyrir nefndina og kynntu efni frumvarpsins og ræddu það. Ég rek það ekki nánar en vísa til útgefins nefndarálits í þeim efnum. Ég vil grípa niður í það sem við ræðum um lög um opinber fjármál og fjáraukalög þar sem segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er byggt á 26. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál. Þar kemur fram að ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum sem tilgreind eru í lögunum. Í fylgiriti með frumvarpi til fjáraukalaga skal skýra frá skiptingu fjárveitinga til ríkisaðila og verkefna, samanber 26. gr. laga um opinber fjármál. Ákvæðið setur þannig þrengri skilyrði en eldri fjárreiðulög kváðu á um, enda fela lög um opinber fjármál í sér ný úrræði, þar með talið millifærslur innan málaflokka, varasjóði fyrir málaflokka og almennan varasjóð sem ætlað er að mæta öllum helstu frávikum frá áætlunum.“ Virðulegur forseti. Ég rek ekki nánar þann texta sem við birtum í meirihlutaáliti fjárlaganefndar er varðar lögin um opinber fjármál en vil aðeins geta þess að að þessu sinni er umfang fjáraukalagafrumvarpsins fyrst og fremst vegna þeirra áfalla sem orðið hafa hér í atvinnulífi og útgjöldum er þeim tengjast og eru þau útgjöld og þær breytingar á fjárlögum raktar nánar í töflu á bls. 2 í nefndaráliti okkar. Þar segir um helstu útgjaldamál frumvarpsins: „Í frumvarpinu er lagt til að fjárveitingar hækki um samtals 14.906,5 millj. kr. nettó frá fjárlögum ársins. Um er að ræða hækkanir samtals að fjárhæð 19.859 millj. kr. en á móti vegur 5.100 millj. kr. lækkun almenns varasjóðs. Tiltölulega fá stór útgjaldamál skýra meginfrávik frá fjárlögum. Þau snúa að hagrænum og kerfislegum forsendum og áhrifum af dómsmáli og áliti umboðsmanns Alþingis í almannatryggingakerfinu. Útgjöld vegna atvinnuleysisbóta og framlaga til Ábyrgðasjóðs launa hækka samtals um 7,6 milljarða kr. Atvinnuleysi stefnir í 3,5% á árinu samanborið við 2,8% eins og miðað var við í forsendum fjárlaga ársins 2019 og má rekja það að miklu leyti til falls WOW fyrr á árinu. Greiðslur vegna fæðingarorlofs verða rúmlega 1,1 milljarði kr. hærri en gert var ráð fyrir en aukninguna má helst rekja til þess að hámarksgreiðslur hafa hækkað frá fyrra ári auk þess sem foreldrum sem taka fæðingarorlof hefur fjölgað umfram forsendur fjárlaga Útgjöld til málefnasviða örorku og aldraðra aukast samtals um 7,3 milljarða kr. Þar vega þyngst einskiptisútgjöld vegna dóms Landsréttar um ólögmæti afturvirkrar skerðingar á greiðslum til ellilífeyrisþega vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum en áætluð áhrif þess dóms nema um 5,4 milljörðum kr. Leiðréttingin náði til 29 þúsund einstaklinga vegna ellilífeyris fyrir janúar og febrúar 2017. Þá er einnig verið að leiðrétta örorkubætur í samræmi við álit umboðsmanns Alþingis sem varðar áhrif búsetutíma erlendis á rétt til örorkulífeyris. Áhrifin af því nema um 800 millj. kr. en alls hafa 320 manns fengið þá leiðréttingu það sem af er árinu. Þá er gerð tillaga um tæplega 1,5 milljarða kr. aukningu framlaga vegna halla sjúkratryggingaliða sem ekki hefur verið brugðist við með viðeigandi ráðstöfunum. Einkum er um að ræða umframgjöld vegna sjúkraþjálfunar sem nema um 660 millj. kr. og er það 13% umfram áætlun fjárlaga. Á sl. fimm árum hafa útgjöld til sjúkraþjálfunar aukist um 177% eða 3,5 milljarða kr. að nafnvirði. Áætlað er að nokkrir aðrir liðir sjúkratrygginga verði umfram forsendur fjárlaga, svo sem erlend sjúkrahúsþjónusta 410 millj. kr. og útgjöld vegna hjálpartækja 270 millj. kr. Gerðar eru tillögur um samtals 790 millj. kr. framlag til samgöngumála vegna ófyrirséðs viðbótarkostnaðar sem Vegagerðin þarf að greiða vegna nýs Herjólfs. Þar er annars vegar um að ræða greiðslur til skipasmíðastöðvar vegna lokauppgjörs við afhendingu skipsins og hins vegar kostnaðarauka vegna seinkunar á afhendingu til Vestmannaeyjabæjar. Önnur útgjaldatilefni vega minna og vísast til greinargerðar frumvarpsins til nánari skýringa á þeim. Í álitinu segir um endurmat á afkomu ársins 2019 að þrátt fyrir að frumvarpinu sé ekki ætlað að breyta tekjum og gjöldum til samræmis við útkomuspá er eigi að síður gerð grein fyrir endurmati á afkomu ársins í greinargerð með frumvarpinu. Þær eru helstar hér um tekjur og gjöld ríkissjóðs en heildartekjur ríkissjóðs eru nú áætlaðar 862,2 milljarðar kr. sem er tæplega 30 milljarða kr. lækkun frá fjárlögum. Endurmatið byggist á nýrri þjóðhagsspá og upplýsingum um álagningu og innheimtu skatttekna það sem af er árinu. Um gjöldin er að segja að heildargjöld eru nú áætluð 877 milljarðar kr. eða 13,5 milljörðum kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Á móti þessum gjaldaauka má nefna að nú stefnir í að vaxtabætur verði um 200 millj. kr. innan fjárheimilda og fyrir utan 5,1 milljarðs kr. lækkun almenna varasjóðsins í frumvarpinu er áætlað að nýta um 2 milljarða kr. til viðbótar af honum til að vega á móti útgjaldaauka á ýmsum sviðum, m.a. vegna endurmats á launa- og gengisforsendum. Loks er miðað við að vaxtagjöld geti orðið um 1 milljarði kr. lægri en áætlun fjárlaga þar sem ný þjóðhagsspá miðast við lægri verðbólgu og lægra vaxtastig en var í fjárlögum.“ Virðulegur forseti. Ég rek ekki frekar efnisatriði varðandi uppgjör ríkissjóðsins frá janúar til september 2019 en það uppgjör hefur verið ítarlega rætt í hv. fjárlaganefnd. Ég vil víkja orðum mínum að því sem er í frumvarpinu þar sem við erum að færa varasjóð gildandi fjárlaga niður um 5,1 milljarð. Fjárlaganefnd hefur í umræðu og vinnu sinni við fjáraukalagafrumvarpið og fjárlagafrumvarpið látið sig varða nýtingu varasjóða og þau úrræði sem fjárreiðulögin nú innifela. Það er þess vegna sem meiri hluti fjárlaganefndar tekur fram í nefndaráliti sínu eftirfarandi texta um notkun almennra varasjóða og varasjóða málaflokka: „Við umfjöllun um frumvarp til fjáraukalaga og árshlutauppgjör ríkissjóðs innan ársins glímir nefndin enn við þann vanda að hafa ekki glöggt yfirlit um stöðu fjárheimilda einstakra málaflokka og notkun varasjóða. Framkvæmd við notkun varasjóða, og jafnvel einstakra safnliða þar sem þeir eru enn við lýði, er ekki enn markviss. Því er ekki fullkomlega ljóst hvort úrræði laga um opinber fjármál hafa verið fullnýtt. Lögin gera ráð fyrir flutningi heimilda á milli ára. Heimilt er að færa á milli viðfangsefna innan málaflokka og að endingu að nýta heimildir varasjóða. Við framkvæmd fjárlaga er stuðst við þá meginreglu að eftir fyrstu sex mánuði fjárlagaársins er ekki horft til varasjóða, en bæði við gerð áhættumats í upphafi árs og við þriggja mánaða uppgjör er full ástæða til að bregðast við með markvissum hætti af hendi ráðuneyta. Eftir sex mánaða uppgjör og enn frekar við níu mánaða uppgjör er ástæða til að taka verklag við notkun varasjóða fastari tökum. Nefndin telur að við framkvæmd fjárlaga verði þetta verklag að vera mun markvissara en verið hefur fram til þessa. Við framlagningu fjáraukalagafrumvarps haustið 2020 verður að gera ráð fyrir að þetta verklag verði að fullu komið til framkvæmda. Liggja verður fyrir skýrt yfirlit um stöðu fjárheimilda, úrræði um millifærslur og stöðu varasjóða áður en ákvörðun um fjáraukalagatillögur eru teknar. Nefndin leggur til að fjármála- og efnahagsráðuneytið vinni að markvissri kynningu á verklagi fyrir einstök ráðuneyti.“ Virðulegur forseti. Það má rekja það og ítreka það sem bæði kom í framsögu hæstv. fjármálaráðherra við framlagningu frumvarpsins og rakið er í nefndaráliti meiri hlutans, að frávikin frá fjárlögum, að fráteknum þeim liðum sem falla til vegna ytri áfalla og hagrænnar skiptingar útgjalda, eru óvenjulítil. Frumvarpið dregur því fram að við höfum í fjármálastjórn ríkisins með þeim fjárreiðulögum sem við vinnum nú eftir frá árinu 2015 náð umtalsverðum árangri í að ná betur utan um stýringu fjármuna. Ég vil líka nefna að við leggjum nú til, vil ég segja, áður óþekktar fjárhæðir til varasjóða, t.d. í þeim fjárlögum sem við samþykktum fyrir næsta ár, um 10 milljarða kr. í varasjóði, það er til hliðar, og þá hafa málaflokkar og málefnasvið líka varasjóði. Við erum að reyna að draga það fram að verklag við nýtingu þeirra fjárstýringartækja sem eru í fjárreiðulögunum verður að vera markvissari en það hefur verið hingað til. Þetta ítrekum við hér við afgreiðslu frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2019, ekki síst til að aga þessa fjármálastjórn enn betur og gera hana gagnsærri. Það má alveg taka undir þá gagnrýni á fjáraukalagafrumvarpið þar sem lögð er til tilfærsla á 5,1 milljarði úr varasjóði vegna útgjalda á þessu ári, að sú ráðstöfun tryggi ekki það gagnsæi sem við hefðum kannski þurft á að halda en allt ber þetta með sér að við erum að ná betur utan um það verklag sem fjárreiðulögin setur okkur fyrir og þær heimildir sem þau gefa. Til viðbótar við framlagt frumvarp gerir meiri hluti fjárlaganefndar breytingartillögur sem taldar eru upp í nefndaráliti okkar og ég mun hlaupa á þeim í stuttu máli. Heildarfjárhæð þeirra breytinga er 398,1 millj. kr. og að auki eru breytingartillögur sem ég mun gera lítillega grein fyrir síðar. Breytingartillögur fjárlaganefndar eru eftirfarandi: Gerð er tillaga um 51,4 millj. kr. hækkun fjárheimildar til Ríkisendurskoðunar. Það er gerð tillaga um 8 millj. kr. fjárveitingu til að standa undir lögmannsaðstoð og skilum á greinargerð til Mannréttindadómstóls Evrópu vegna málflutnings fyrir dómstólum vegna skipunar á fjórum dómurum í Landsrétt. Það er gerð tillaga í málaflokki 23.10, sérhæfð sjúkrahúsþjónusta, um 70 millj. kr. fjárveitingu vegna nauðsynlegrar endurnýjunar á aðalrafmagnsdreifikerfi og rafmagnsstjórnkerfi Sjúkrahússins á Akureyri. Í málaflokki 24.10 er gerð tillaga um 40 millj. kr. fjárveitingu til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja til að mæta álagi vegna aukins atvinnuleysis í umdæminu. Í málaflokki 27.40, aðrar örorkugreiðslur, er gerð sú tillaga að varið verði 210 millj. kr. framlagi til viðbótar við desemberuppbót örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega um 10.000 kr. á mann fyrir þá sem fengu greidda desemberuppbót frá Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2019. Samhliða þessari tillögu verður lögð fram breytingartillaga við 3. umr. um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga árið 2020 til að tryggja að þessi viðbótargreiðsla verði skattfrjáls og hafi ekki áhrif á aðrar greiðslur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, svo sem húsnæðisbætur og sérstakan húsnæðisstuðning. Markmiðið er að aðrar greiðslur haldist óskertar þrátt fyrir þessa upphæð. Þessi viðbótardesemberuppbót er því hér í fjárauka og hefur þegar verið samþykkt sú lagabreyting sem ég var að rekja áðan við afgreiðslu laga um ýmsar ráðstafanir í ríkisfjármálin og var afgreidd frá Alþingi í gær. Þá er að lokum tillaga meiri hluta fjárlaganefndar vegna málaflokks 32.10 þar sem gerð er tillaga um 18,7 millj. kr. framlag til embættis landlæknis til þess að mæta ófyrirséðum kostnaði vegna flutnings af Barónsstíg 47 í tímabundið húsnæði á Rauðarárstíg 10 vegna mygluskemmda sem komu upp í fyrrnefnda húsnæðinu. Síðan er nokkur listi af breytingartillögum nefndarinnar sem eru fyrst og fremst millifærslur, níu tillögur sem ekki hafa áhrif á heildarniðurstöðu frumvarpsins en eru fyrst og fremst tilfærslur á milli liða, breytingar á hagrænni skiptingu gjalda eða tillögu um breytta tegundaskiptingu fjárlaga. Ég nefndi, virðulegi forseti, að hér væri líka í tengslum við fjáraukalagafrumvarpið breytingartillaga er fram kom eftir að nefndarálitinu var dreift á þinginu. Um er að ræða 353 millj. kr. framlag til málaflokks 09.10 Löggæsla þar sem lagt er til að lögreglunni verði veittir þessir fjármunir til tækjakaupa. Á móti er síðan tekjufærsla í ríkissjóð þannig að tillagan hefur ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs á árinu en um er að ræða tekjur sem féllu til vegna samstarfs í löggæslumálum samkvæmt alþjóðasamningum við aðrar þjóðir. Það lá einfaldlega ekki fyrir við afgreiðslu fjáraukans á sínum tíma, hvorki til þingsins og síðan afgreiðslu fjárlaganefndar á fjáraukalagafrumvarpinu á sínum tíma, hvernig ætti að fara með þær tekjur en hv. formaður nefndarinnar, Willum Þór Þórsson, hefur dreift þessari breytingartillögu við fjáraukann, en ég geri grein fyrir henni í þessu stutta máli. Virðulegur forseti. Undir þetta álit skrifa Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegi forseti. Það er svo margt sem mig langar að spyrja um. Byrjum á notkun varasjóða og tilefni þess að kalla eftir auknum fjárheimildum í fjáraukalögum. Tökum sem dæmi breytingartillögu um 18,7 milljónir vegna myglu í húsnæði landlæknis. Af hverju er þetta ekki bara hluti af varasjóðnum í staðinn fyrir að fara alla leið inn í fjáraukalög og til afgreiðslu hjá þinginu? Það var 5,1 milljarður sem hefði verið hægt að taka 18,7 milljónir af til að nýta án þess að þurfa að fara í málefnalegan flutning í stuttu máli á 18,7 milljónum. Svo er það annað mál sem kom fyrir nefndina og varðaði uppgreiðslu á orlofi. Man ég ekki rétt að á síðasta ári hafi einmitt verið teknar inn skuldbindingar vegna uppsafnaðs orlofs hjá mismunandi stofnunum? Ef það er búið að safna upp fullt af orlofstímum eru það skuldbindingar sem þurfa að koma fram og þarf að jafna út í reikningum stofnunarinnar. Ef til þess kemur að það þurfi allt í einu að borga út þetta uppsafnaða orlof, þá eru til peningar fyrir því. Það þarf ekki að fara í fjárauka til þess.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í fyrsta lagi: Hvers vegna tillaga um 18,7 milljónir vegna galla í húsnæði hjá tilteknu embætti? Meiri hlutinn rekur, held ég mjög ítarlega, í nefndaráliti um notkun varasjóða og notkun þeirra úrræða sem fjárreiðulögin gera ráð fyrir, að við erum kannski á svipuðum slóðum og hv. þingmaður var í andsvari sínu, við erum að feta okkur þá leið að nýta þau tæki og tól sem fjárreiðulögin gefa til þess að við séum ekki í einmitt svona tilfærslum. Það er tillaga meiri hlutans að bregðast við með þessum hætti. Við höfum gengið eftir því hvernig varasjóðir hafa verið nýttir. Það má lesa um það í greinargerð, og ég gerði það ekki sérstaklega að umtalsefni í minni framsöguræðu, að t.d. vegna málaflokks sjúkrahúsþjónustu hefur verið gengið á varasjóði vegna óvæntra áfalla í rekstri Sjúkrahússins á Akureyri. Varðandi orlofsgreiðslurnar vorum við að fást við þetta fyrir ári síðan, já. Við höfum í þessu máli eins og mörgum öðrum verið að koma í farveg þeim skuldbindingum sem falla á stofnanir og gera má ráð fyrir fjárheimildum á móti og að menn færi þær rétt í sínu bókhaldi. Ég held að við getum verið sammála um að við höfum nú náð fram helstu breytingum sem við tölum oft um sem hin nýju fjárreiðulög eða ný lög um opinber fjármál. Skuldbindingar og færsla orlofsskuldbindinga eru bara í þeim flokki að við erum að ná utan um þetta. Ég gerði ekki grein fyrir því heldur, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, hvernig við förum með fjárheimildir á milli ára en það er hluti af því verki sem við þurfum líka að ná betur utan um í fjárstýringarvaldi okkar og að fjárlaganefndin sé upplýst um þær heimildir og við fáum ríkisreikninginn fyrr inn í þingið en við höfum fengið hann hingað til.
Virðulegi forseti. Eitt af því sem ég bað einmitt um í nefndarvinnunni var rökstuðningur fyrir öllum þessum tillögum, hvernig þær uppfylltu eða uppfylltu ekki skilyrði laga um opinber fjármál um að vera tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Þær skýringar bárust ekki. Svörin voru einfaldlega: Það er útskýrt í frumvarpinu. En ástæðan fyrir því að ég spurði er að það eru ekki fullnægjandi útskýringar í frumvarpinu. Ég vil fá svör um hverja og eina tillögu en tökum bara sem dæmi lyf og lækningavörur. Þar eru hjálpartæki: 270 milljónir. Þar var einfaldlega bara vanáætlað. Það er ekkert óvænt við það. Það er eðlilegt í áætlanagerð að það sé áætlað of eða van og hér ætti væntanlega að nota 30. gr. laga um opinber fjárlög frekar en að grípa til fjárauka. Það er ekkert útskýrt neitt sérstaklega af hverju gripið er til fjáraukans. Þess vegna langar mig til þess að gera lokatilraun til að fá þann rökstuðning og fá þar af leiðandi fjáraukalagafrumvarpið [[Forseti hringir.]]inn í nefnd á milli 2. og 3. umr.
Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég var að reyna að taka fram í framsöguræðu. Við erum að þessu sinni með fjáraukalagafrumvarp sem inniheldur - miðað við þann tíma sem ég hef starfað að þessum málum í þinginu, sem er að verða alveg frá því ég var rauðhærður - minnst frávik frá gildandi fjárlögum, fæst tilefni til þeirrar rýni sem hv. þingmaður nefnir hérna, hvort útgjöld séu óvænt og ófyrirséð. Ég ítreka aftur að við erum að ná betur utan um fjárstýringartæki okkar. Það má alveg gagnrýna áætlanagerð og til viðbótar því sem hv. þingmaður nefnir hér með hjálpartækin getum við nefnt breytingar á fæðingarorlofi. Það eru algerlega réttmæt sjónarmið. Við þurfum að láta finna fyrir því að við erum ekki endilega sátt við að áætlanagerðin gangi upp með þessum hætti og að við þurfum að grípa til þessara úrræða. Um óvænt og ófyrirséð, t.d. varðandi húsnæði landlæknis, þá fellur það í mínum huga algerlega í þann flokk að [[Forseti hringir.]]vera algerlega ófyrirséð útgjöld þegar kemur upp mygla í húsnæði.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð hans í 2. umr. um frumvarp til fjáraukalaga. Við stöndum alltaf í sömu sporunum í þessari umræðu. Hér er alltaf karpað um hvort þær fjárveitingar sem um ræðir eigi við og hvort þær falli innan þeirra marka sem rætt er um í lögum um opinber fjármál, þ.e. að útgjöldin séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Ég held, frú forseti, að það sé orðið tímabært að fara yfir þessa skilgreiningu. Við stöndum alltaf í sömu sporum, körpum á milli okkar um hvort þetta eigi við eða ekki. Það þarf bara hreinar línur. Það sem ég sakna í þessum efnum er að það er í raun og veru enginn úrskurðaraðili. Þetta er mjög skýrt í lögunum en það kemur hins vegar sífellt betur í ljós að vilji stjórnvalda, ríkisstjórnar á hverjum tíma, er að hártoga og snúa jafnvel út úr um hvort viðkomandi heimildir eigi að vera þarna inni eða ekki. Það sem mig langaði einfaldlega að spyrja hv. þingmann er hvort hann sé ekki sammála mér um að það sé tími til kominn að núna reynum við að leggja nokkuð hreinar línur um þetta. Það er alveg augljóst að þarna eru heimildir sem eiga ekki heima þarna. Ég held að það sé alveg óhætt að fullyrða það í mörgum tilfellum. Við bendum á þetta í hverri ræðunni á fætur annarri og það er svo sem hlustað á það en ekki tillit tekið til þess. Þannig að mín spurning er einfaldlega þessi: Er ekki kominn tími til að við reynum að leggja hreinar línur um hvað fellur þarna undir og hvað ekki og fá almenna, góða skilgreiningu sem hægt er að fara eftir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil bara fara aftur yfir það að við þurfum að ná, eins og við rekjum í áliti meiri hluta fjárlaganefndar, betur utan um þau stýritæki sem við höfum til að mæta óvæntum útgjöldum eða nýjum útgjöldum. Í fyrsta lagi er það á heimavelli ráðherranna, með tilfærslu milli málaflokka, og síðan eftir sex mánaða uppgjörið, hvernig við nýtum varasjóði. Það sem hefur breyst á undanförnum árum, virðulegur þingmaður, er nákvæmlega þetta: Við erum að ná betri tökum á því að nota frumvarp til fjáraukalaga einungis til þeirra atriða sem eru óvænt og ófyrirséð. Síðan ætla ég ekkert að draga fjöður yfir það, virðulegur forseti, að það má hártoga einhver atriði og rökstuðning fyrir því hvort einstaka útgjöld séu óvænt og ég kannast alveg við það. Í einhverjum tilfellum er um hrein viðbrögð að ræða vegna annarra aðstæðna, hvort sem þær eru pólitískar eða vegna samninga sem hafa verið gerðir sem verður þá að fullnusta með þessum hætti, með beitingu fjárauka. Á endanum er það nú þannig að það tekur enginn fjárveitingavaldið af Alþingi. Ég er hins vegar og hef lengi verið talsmaður þess, virðulegur forseti, svo ég fái að koma því að, úr því að ég á 40 sekúndur eftir af mínum ræðutíma, að komi upp slík atvik á miðju ári eða einhvern tímann eftir að ár er hafið og framkvæmd fjárlaga er hafin, sé frekar flutt frumvarp til breytingar á gildandi fjárlögum en að fara einhverja torsótta leið óvæntra útgjalda. Það gæti átt ágætlega við ef t.d. verður breyting á samsetningu ríkisstjórnar á miðju kjörtímabili, og ekki bara vegna þeirrar röksemdar heldur líka vegna einhverra þeirra aðstæðna að það þurfi að bregðast við stórum útgjöldum sem við ætlum og getum ekki látið falla undir óvænt og ófyrirséð.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ágætissvar og minni hlutinn hefur svo sem tekið undir það sem hv. þingmaður nefndi, að það sé ekki fullkomlega ljóst hvort úrræði laga um opinber fjármál séu fullnýtt. En ég held að bæði stjórnarandstaða eða stjórnarliðar verði að ná einhverri sameiginlegri niðurstöðu um hvað falli undir þessi lög og hvað ekki. Mér finnst þetta vera hálfvegis tilgangslaus umræða, sérstaklega af hálfu minni hlutans, að þurfa að koma hingað og benda á að þetta eigi ekki við og það er ekkert hlustað á það. Ég vildi spyrja hv. þingmann varðandi einn lið, á bls. 62 í frumvarpinu. Þar er fjallað er um bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar og örorkulífeyri og talað um að veita 721 millj. kr. aukalega vegna endurreiknings búsetuskerðingar í kjölfar [[Forseti hringir.]]álits umboðsmanns Alþingis, sem varðar áhrif búsetutíma erlendis og rétt til örorkulífeyris. [[Forseti hringir.]]Er hugsanlegt - ég veit ekki hvort hv. þingmaður geti svarað því nákvæmlega - að [[Forseti hringir.]]hér sé verið að oftúlka úrskurð umboðsmanns, gæti það verið?
Virðulegur forseti. Ég hef engar forsendur til að svara afdráttarlaust þessari spurningu hv. þingmanns. Aftur á móti fórum við í vinnu fjárlaganefndar yfir þær greinargerðir er lágu á bak við þær fjárhæðir sem birtar eru í frumvarpinu. Ég ætla ekki í þessum stól í stuttu andsvari að segja hvort þetta sé rétt upp á krónu. Það má örugglega hafa uppi einhver sjónarmið í þeim efnum. Ég er ekki þess umbúinn á þessari stundu að gera annað en að standa við þá tölu sem birtist í þessu frumvarpi og þeirri greinargerð sem liggur að baki henni.
Frú forseti. Ég vil nú byrja á því að biðjast afsökunar á því að hafa ekki heyrt þegar til mín var kallað áðan. Ég ber að sjálfsögðu fyrir mig þá afsökun að ég hafi snúið slæma eyranu að salnum. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna í þessu máli. Það sem helst truflar mig alltaf í þessu, af því að við erum enn þá, getum við sagt, að slíta barnsskónum í útfærslu og túlkun á lögum um opinber fjármál, er að mér finnst við falla allt of oft í þá freistni að reyna að rökstyðja útgjöldin inn í ramma laganna í staðinn fyrir að draga línu í sandinn og segja: Hér eru útgjöld sem standast ekki mál og framkvæmdarvaldið verður einfaldlega að finna aðrar leiðir til að ráða bót þar á. Þar staldra ég auðvitað við fyrirsjáanlegustu óvæntu útgjöldin í fjáraukalögum, hækkun framlags vegna samkomulags ríkis og kirkju, sem við höfum verið að gera ár eftir ár í fjáraukalögum. Það var algjörlega fyrirséð að koma myndi að þessari fjárhæð á þessu ári og hefði að sjálfsögðu átt að gera ráð fyrir henni í fjárlögum ársins. Við þurfum ekki að eyða mörgum orðum í það. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að þessi útgjaldaliður standist engan veginn lög um opinber fjármál, á grundvelli fjáraukalaga. Ef þessi liður telst óvæntur og ófyrirséður og ekki er hægt að bregðast við honum með öðrum hætti þá er í raun og veru hægt að rökstyðja hvað sem er inn í fjárauka. Ég velti dálítið fyrir mér grunngildum laga um opinber fjármál, m.a. varfærni. Hver einasti greiningaraðili varaði stjórnvöld við því að forsendur fjárlagafrumvarps 2019 væru allt of bjartsýnar. Hefði þá ekki verið nær [[Forseti hringir.]]að gera frekar ráð fyrir auknum útgjöldum, t.d. vegna atvinnuleysis sem er algjörlega fyrirsjáanleg afleiðing ef hagvaxtarforsendur yrðu, [[Forseti hringir.]]eins og allir voru að segja hæstv. ríkisstjórn og fjárlaganefnd, lakari en ráð var fyrir gert?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mæta í andsvarið, honum er alveg fyrirgefið að hafa brugðið sér frá. Ég ætla að segja í fyrsta lagi að ég held að það sé ekki óvænt og ekki ástæðulaust að umfang tilefna til fjárauka í þessu frumvarpi núna er miklu minna en nokkurn tímann áður. Það er einfaldlega vegna þess að beitt hefur verið meiri aga og fleiri úrræðum hefur líka verið úr að spila en áður, eins og notkun varasjóða og tilfærslum. Við höfum náð betur utan um það. Ég ætla heldur ekki að reyna á nokkurn hátt að halda því fram að útgjöld vegna samkomulags við kirkjuna séu óvænt og ófyrirséð í fjáraukalagafrumvarpinu. Það eru atriði sem eru bara pólitísk ákvörðun um að fleyta fram í þessu fjáraukalagafrumvarpi af því að við höfum ekki það form að breyta gildandi fjárlögum með sérstöku frumvarpi, eins og ég t.d. vildi gera á þeim tíma þegar ríkisstjórn tók við eftir áramót, eftir að fjárlög höfðu verið samþykkt, og gat þar af leiðandi lítil áhrif haft á stjórn ríkisfjármálanna. Það hefði að mínu viti verið fullt tilefni til þess, í staðinn fyrir að fara inn í varasjóði eins og var gert með tilteknar ráðstafanir sem illa var hægt að rökstyðja sem óvænt og ófyrirséð útgjöld. Við hv. þingmaður studdum báðir þá ríkisstjórn og hefðum þurft að tala fyrir því, hefði hún komist alla leið á enda við að flytja fjáraukalagafrumvarp, að það væri fullt tilefni til að flytja sérstakt frumvarp til breytingar á fjárlögum til að fullnusta það. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvort ekki hafi verið ástæða til að hafa fjárlög ársins með öðrum hætti er því til að svara að við höfum ákveðnar fastar stærðir sem við miðum okkar áætlanagerð og forsendur fjárlaga við. Það er síðan mjög þunnur ís eða hættuleg braut eða hvernig sem við orðum það, hv. þingmaður, hvað við getum leyft okkur að feta mikið út frá henni og fara í einhverjar [[Forseti hringir.]]gildishlaðnar væntingar um hvernig þetta muni nú ekki ganga eftir þeim „parametrum“ sem við notum til setningar fjárlaga hverju sinni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það sem ég er að fara með þessu er að meiri hlutinn samþykkti fyrir rétt um ári síðan fjárlög sem voru með eins naumum afgangi og fjármálastefna ríkisstjórnarinnar leyfði, í því sem kalla mátti nokkuð sterkt efnahagslegt góðæri, á grundvelli hagspáa sem voru almennt hagfelldar. Það var gert þrátt fyrir mjög skýr aðvörunarorð yfirgnæfandi meiri hluta, leyfi ég mér að fullyrða, þeirra sérfróðu aðila sem komu fyrir fjárlaganefnd um að verið væri að vinna út frá allt of bjartsýnum efnahagsforsendum. Þess vegna hefði kannski verið nær lagi að hafa afganginn meiri og fjármálaráðherra hefur líka gagnrýnt að það sé litið á afkomumarkmiðið, fjármálastefnuna, sem þak en ekki gólf, þ.e. að afgangur skuli ekki vera meiri en samkvæmt fjármálastefnu. Það er freistnivandi sem [[Forseti hringir.]]stjórnvöld detta út í að skilja ekki eftir borð fyrir báru fyrir t.d. möguleg frávik í hagþróun og [[Forseti hringir.]]tíma ekki að gera bara strax ráð fyrir framlaginu til þjóðkirkjunnar í fjárlagafrumvarpi ársins en koma þess í stað með það í fjáraukalögum.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að segja annað en að við eigum kannski ekki von á endurteknu atriði varðandi framlag til kirkjunnar á næstu árum. Það átti sér sínar skýringar. Menn voru í samningagerð og vildu ekki stíga það skref að hækka framlagið af því að samningar voru opnir. Ég held að það hafi verið varfærnislegt sjónarmið. Það má síðan deila um það út og suður hversu skynsamlegt er að framkvæma það síðan með þeim hætti. Við hv. þingmaður erum algerlega sammála um það. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir um lágmarksafgang þá í fyrsta lagi hélt meiri hlutinn sig við fjármálastefnu. Ég sagði áðan í fyrra andsvari mínu: Við erum einfaldlega að halda okkur við ákveðna mælikvarða sem við leggjum upp með í fjárlagafrumvarpinu. Það má alveg koma í mars og apríl og segja: Þetta var allt of bjartsýnt hjá okkur. En hvert erum við að fara? Ég held að það þurfi miklu ítarlegri og dýpri umræðu um það heldur en bara stutt andsvör ef við ætlum að leyfa okkur einhverjar sjálfstæðar túlkanir á því. Það verður að vera dýpri umræða [[Forseti hringir.]]og styðjast við einhverja fastmótaðri stefnu en tilfinningar einar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tímamótanefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar sem samanstendur af öllum flokkunum í stjórnarandstöðunni. Í fjáraukalögum er gert ráð fyrir fjárheimildum upp á 20 milljarða kr. fyrir núgildandi ár en sé tekið tillit til varasjóðs, eins og hér er gert, aukast útgjöldin um 15 milljarða kr. Afkoma ríkisins fyrir núgildandi ár, 2019, átti að vera 29 milljarðar kr. í afgang. Þetta átti að vera ágætisár. En hver er raunin? Hallinn er upp á 15 milljarða. Hallinn fyrir árið 2019 verður 15 milljarðar. Þetta er sveifla upp á 43 milljarða til hins verra á þessu ári. Sjálfstæðismenn hafa lengi stært sig af því að vera góðir í rekstri ríkisfjármála en tölurnar ljúga ekki og þetta sýnir, þó að auðvitað sé margt óvænt og ekki hægt að gera ráð fyrir öllu, að ég held að ríkiskassinn þurfi a.m.k. á hvíld að halda frá Sjálfstæðismönnum. Við áttum þessa umræðu í fyrra þar sem stjórnarandstaðan, þar á meðal við í Samfylkingunni, gagnrýndi að forsendur fjárlaga fyrir 2019 væru allt of óraunsæjar og byggðar á óskhyggju og óraunsæi. Ég held að það sé einfaldlega að koma á daginn sem menn vissu, að forsendur þessa fjárlagafrumvarps væru byggðar á sandi. Ég átta mig fullvel á því að ýmislegt í þessu frumvarpi til fjárauka var ekki hægt að sjá fyrir. Ætli menn að fara í andsvar og benda á hluti sem séu ófyrirséðir, gott og vel, en það er ýmislegt í þessu frumvarpi sem uppfyllir í raun og veru ekki hin ströngu skilyrði fjáraukalaga. Mér fannst framsögumaður meiri hlutans taka undir það og hann nefndi sérstaklega málefni kirkjunnar. Ég get komið aðeins að því á eftir. Í fjáraukalögum, ólíkt fjárlögum, má eingöngu bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Þessi skilyrði þurfa öll að vera uppfyllt. Útgjöldin þurfa að vera allt í senn tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Ýmislegt í þessu frumvarpi á í raun og veru ekki heima í fjáraukalögum heldur í fjárlögum. Það kemur einmitt fram í IX. kafla frumvarpsins til laga um opinber fjármál að þegar þau lög voru sett var verið að þrengja skilyrði til að leita aukinna fjárheimilda með fjáraukalögum. Í greinargerð með lögunum um opinber fjármál kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Þá var með lögum um fjárreiður ríkisins settur lagarammi um heimildir framkvæmdarvaldsins til fjárráðstöfunar með hliðsjón af ákvæði 41. gr. stjórnarskrárinnar um að eigi megi greiða gjald úr ríkissjóði nema með heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum. Í lögunum var mörkuð skýr stefna um hlutverk fjáraukalaga en gætt hafði tilhneigingar til að færa ýmsar útgjaldaheimildir í fjáraukalög sem með réttu hefði átt að setja í fjárlög. Með lögunum var skýrt kveðið á um það að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir skyldu koma fram í fjárlögum.“ Væri útgjaldatilefnið fyrirséð ætti það ekki heima í fjáraukalögum. Um þetta voru allir flokkar sammála og eru a.m.k. í orði sammála um, herra forseti. „Í fjáraukalögum ætti hins vegar að fjalla um fjárráðstafanir sem ekki var unnt að sjá fyrir við afgreiðslu fjárlaga.“ Í 26. gr. laga um opinber fjármál segir: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við“ - eins og ég gat um áðan „tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Þarna kemur fjórða skilyrðið: „...enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Þetta eru merkilegt nokk sömu skilyrði og búa að baki notkun almenns varasjóðs. Við tókumst heilmikið á um þau þegar breytingartillaga okkar í Samfylkingunni um að setja fjármuni til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra vegna rannsóknar á Samherjamálunum á fjárlög en ríkisstjórnin felldi þá tillögu, ekki einu sinni heldur tvisvar, m.a. með vísun í að það ætti að nota varasjóði. Við tókumst heilmikið á um þetta og að mínu mati er það frekar skýrt að notkun hins almenna varasjóðs sé ekki leyfileg þegar kemur að þessu einstaka máli. Það er kannski óþarfi að fara að endurtaka þá umræðu hér. Ég fer aðeins til baka og aftur í frumvarp til fjáraukalaga sem við erum að ræða hér. Þetta lítur enn þá of mikið út eins og fyrri fjárlagafrumvörp. Það má vel vera að stjórnarþingmenn geti bent á verri fjáraukalagafrumvarp en þetta, að við séum að fara í rétta átt, gott og vel, en enn eru of mörg dæmi þess að hér sé lögum um opinber fjármál ekki fylgt til hins ýtrasta. Tökum nokkur dæmi um þetta. Við sjáum hér að Ríkisendurskoðun, sem er ein af fáum stofnunum sem er á vettvangi þingsins, ekki á vettvangi framkvæmdarvaldsins, bendir einmitt á þetta líka í sinni umsögn. Ég ætla að lesa upp úr umsögn Ríkisendurskoðunar sem fjallar um frumvarp til fjáraukalaga og bendir á að í þessu frumvarpi séu útgjöld sem eigi ekki heima í fjáraukalögum heldur annaðhvort í fjárlögum ellegar að þeim sé mætt með varasjóðnum eða með tilfærslum innan málaflokka. Förum aðeins yfir þetta, með leyfi forseta. Það er Ríkisendurskoðun sem talar, ekki stjórnarandstöðuþingmaðurinn Ágúst Ólafur: „Ekki er hægt að fullyrða að allar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafi verið ófyrirséðar við gerð fjárlaga. Má þar nefna framlög til Þjóðkirkjunnar á grundvelli samkomulags hennar við ríkið um að ríkissjóður kosti tiltekinn fjölda presta og um uppgjör á hækkunum á launum presta árið 2017.“ Þetta er ekki lítil tala í þessu frumvarpi. Var þetta ekki um milljarður? Mig minnir það. [[Gripið fram í: 1,1.]]Já, 1,1 milljarður. Mér fannst eins og framsögumaður meiri hlutans tæki undir að þetta væri a.m.k. á gráu svæði. Ég ætla ekki að leggja honum orð í munn en Ríkisendurskoðun hefur þessa skoðun og ég get tekið fram að ég deili þeirri skoðun líka. Við erum búin að ræða málefni kirkjunnar í þrjá daga samfleytt, loksins komumst við í eitthvað annað, en við höfum séð að fjárútgjöld til kirkjunnar virðast dúkka upp á fjáraukalögum ár eftir ár. Kirkjan var á fjáraukalögum 2018, 2017 og 2016, og svo 2019. Það er alltaf verið að vísa í viðbótarsamning þannig að ég vona að við munum ekki sjá þjóðkirkjuna dúkka enn eitt skiptið upp í fjáraukalögum því að svona útgjöld eiga að vera í fjárlögum, vilji menn fylgja lögum til hins ýtrasta, sem við hljótum að vilja. Ég ætla að halda áfram að vitna aðeins í Ríkisendurskoðun sem gagnrýnir einstök atriði í fjáraukalagafrumvarpinu. Hún segir hér, með leyfi forseta: „Álitamál er hvort að ákvörðun um að millifæra hluta af fjárveitingu Fjarskiptasjóðs til verkefnisins 115 Samningur við fjarskiptafyrirtækið Farice ehf. til að standa m.a. undir kostnaði við lagningu ljósleiðara verði talin falla að tilgangi fjáraukalaga um að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins. Hins vegar er ljóst að ráðherra hefur ákveðnar heimildir samkvæmt lögum um opinber fjármál til þess að færa fjárveitingar á milli liða innan sama málaflokks. Að sama skapi má velta upp þeirri spurningu hvort í fyrirliggjandi frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2019 sé með fullnægjandi hætti mætt öllum útgjaldatilefnum sem með réttu ættu heima í fjáraukalögum. Í því samhengi má til að mynda nefna halla á rekstri sumra stofnana á þessu ári að því marki sem hann er tímabundinn, ófyrirséður og óhjákvæmilegur. Hækkun á framlagi til að mæta sveiflum vegna liðarins erlendur sjúkrakostnaður, sem fram hefur komið að er breytilegur frá ári til árs, gefur tilefni til að huga að notkun varasjóða til þess að mæta sveiflukenndum útgjöldum. Bæði mætti hugsa sér að nýta varasjóði málaflokka og almenna varasjóðinn til að mæta útgjöldum af þessum toga. Minnt skal á að fjárveiting í varasjóð fyrir hvern málaflokk skal nema að hámarki 2% af fjárheimildum til málaflokksins. Að mati Ríkisendurskoðunar“ - þetta er mikilvægt - „væri æskilegt að frumvarpi til fjáraukalaga fylgdi yfirlit sem sýnir ráðstöfun og stöðu varasjóða á árinu. Að mati Ríkisendurskoðunar færi betur á því að fjárveitingum væri ráðstafað beint úr almenna varasjóðinum inn á viðkomandi fjárlagaliði í staðinn fyrir að framlag til hans sé lækkað í fjáraukalögum til að mæta útgjöldum. Lög nr. 123/2015 um opinber fjármál gera enda ráð fyrir því að almenni varasjóðurinn sé notaður með þeim hætti enda séu umrædd útgjöld“ - nú er ég eins og biluð plata - „tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg. Tilgangur almenna varasjóðsins er ekki síst að draga úr þörf á að leggja fram frumvarp til fjáraukalaga.“ Lokapunkturinn hjá Ríkisendurskoðun: „Að mati Ríkisendurskoðunar er eðlilegra að heimildarákvæðin um stofnun hlutafélags í kringum þjóðarleikvang í Laugardal og um yfirtöku ríkisins á Speli ehf. séu tilgreind í fjárlögum 2020 en frumvarp til þeirra er nú til meðferðar hjá Alþingi. Fyrrnefnda félaginu er ætlað að vinna að undirbúningi og sviðsmyndagreiningu að mögulegum nýjum þjóðarleikvangi í Laugardal í stað Laugardalsvallar og er gert ráð fyrir að frekari framlög til félagsins komi frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu með þjónustusamningi. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf að huga vel að því með hvaða hætti verkefnum ríkisins er útvistað til opinberra hlutafélaga.“ Hér er Ríkisendurskoðun á sinn diplómatíska máta að fara aðeins yfir þau atriði sem Ríkisendurskoðun telur að ættu í raun ekki heima í fjáraukalagafrumvarpinu heldur í fjárlögum eða útgjöld sem væri hægt að mæta með varasjóðunum, annars vegar varasjóðum málaflokka eða almenna varasjóðnum - eða með tilfærslum innan málaflokka. Í fjáraukalagafrumvarpinu erum við að setja núna 2,5 milljarða til Landspítalans. Er ófyrirséður sá halli sem Landspítalinn býr núna við? Hann er ekki ófyrirséður, við heyrum þetta á hverju einasta ári. Forsvarsmenn Landspítalans hafa komið til fjárlaganefndar og gefið umsögn hvað það varðar að það stefnir að óbreyttu í halla. Mig minnir að halli þessa árs stefni í 4 milljarða að öllu óbreyttu en nú stendur Landspítalinn í umfangsmiklum aðhaldsaðgerðum, eins og forstjóri spítalans orðaði það, umfangsmiklum aðhaldsaðgerðum þrátt fyrir allt sem ríkisstjórnin telur sig vera að gera gagnvart spítalanum. Það má alveg velta því fyrir sér, og kannski sýnist sitt hverjum, hvort þessi aukning í Landspítalann á 2,5 milljarða í fjáraukalögunum sé ófyrirséð eða ekki. Þetta eru ekki bara deilur um keisarans skegg, þetta skiptir máli því að við sáum að fjáraukalögin á árum áður voru misnotuð, alveg burt séð frá því hvaða ríkisstjórn var við stjórnvölinn. Ég held að við öll í þessum sal viljum í rauninni sjá sem minnst á fjáraukalögum. Þá þurfum við líka að standa í lappirnar saman og henda út því sem er kannski á mörkunum að uppfylli skilyrði laga um opinber fjármál. Við hljótum alveg að geta gert það. Við sáum t.d. þegar samgönguráðherra nýtti sér varasjóð, minnir mig, frekar en fjáraukalög, til að mæta samgöngubótum í fyrra. Við áttum þessa umræðu í fjárlaganefnd og ég held að okkur öllum hafi fundist a.m.k. á gráu svæði sú nýting á varasjóði í ljósi þess að viðhald á vegum er ekki beint ófyrirséð, í ljósi þess að bæði innlendir og erlendir aðilar hafa svo sannarlega bent á að hér þurfi að bæta allverulega í viðhald á vegum. Ég get svo sem farið í einstök atriði. Hér er verið að setja fjármuni í breytta gæslu við Stjórnarráðið. Er það ófyrirséð? Ég ætla ekki að fullyrða það en velti því fyrir mér. Það er verið að bæta peningum í ljósleiðara um Mjóafjörð og annað slíkt. Er það ófyrirséð? Það er verið að setja pening til að stytta málsmeðferðartíma hjá Útlendingastofnun. Við getum alveg verið sammála verkefnunum, ég ætla ekkert að gagnrýna verkefnin, en er það ófyrirséð að setja pening í það? Það er verið að setja pening í reglubundnar þjónustukannanir hjá heilsugæslunni. Er það ófyrirséð? Það er verið að bæta 140 milljónum í sjúkraflutninga samkvæmt fastagjaldi og svo er sagt hérna: „Fastagjaldið er samningsbundið og því verður ekki breytt.“ Ég þekki ekki smáatriðin í þessu máli en ég bara velti því fyrir mér af hverju þetta sé ekki bara í fjárlögum. Það getur vel verið að það séu einhverjar eðlilegar skýringar á þessu. Það er hægt að tína til hitt og þetta. Ýmislegt hérna er auðvitað ófyrirséð þannig að ég er ekkert að segja að allt sé á gráu svæði. Ríkið er að tapa dómsmálum og atvinnuleysi er meira en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir og annað slíkt en við eigum samt að fara svolítið krítískt yfir þetta því að annars munu ráðherrarnir ganga á lagið. Ég held að það sé freistnivandi þeirra allra að nýta sér fjáraukalögin með þeim hætti sem hér er gert. Kannski hefur þetta verið að fara í rétta átt, ég átta mig alveg á því að þetta er skárra en oft áður. Svo ég fari aðeins í aðra þætti eru lögin um opinber fjármál mjög skýr um að ráðherra beri ábyrgð á framkvæmd fjárlaga og að reksturinn skuli vera skilvirkur og hagkvæmur. Því markmiði getur ráðherra náð með því að setja reglur um nýtingu þeirra fjárheimilda sem fjárlög kveða á um. „Ráðherra getur líka breytt skiptingu fjárheimilda innan málaflokks enda sé ekki um að ræða tilfærslu fjárveitinga milli rekstrar, tilfærslna eða fjárfestinga og, ef allt annað þrýtur, gripið til varasjóðs málaflokks eða fjár úr almennum varasjóði að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.“ - Þetta var nú setning sem ég skildi varla sjálfur. Hún er í nefndarálitinu. Öllum þessum úrræðum þarf ráðherra að beita til þess að ná markmiðum fjárlaga, ef fjárheimildir duga ekki til, áður en gripið er til þess að leita heimilda í gegnum fjáraukalög. Áður en við fáum fjáraukalögin á hann að grípa til þessara millifærslna annars vegar, sé heimild fyrir þeim, eða í varasjóðina. Fjáraukalögin eiga að vera síðasta úrræðið, ef svo má segja, og jafnvel þó að þetta úrræði sé fyrir hendi skiptir máli að þessi skilyrði um tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt atvik verða að vera uppfyllt. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir 2019 er ekki nægilega útskýrt hvernig sumar fjárheimildir sem beðið er um uppfylla ofangreind skilyrði. Bökkum svo aðeins í æðstu réttarheimildina sem er stjórnarskráin. Ég minntist aðeins á hana áðan. Í 41. gr. er talað um að ekkert gjald megi greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það má ekki greiða krónu úr ríkissjóði nema samkvæmt fjáraukalögum eða fjárlögum. Við ættum kannski alltaf að reyna að hafa það í huga. Ég veit að stundum er erfitt að áætla hlutina. Við erum að tala um 900–1.000 milljarða kr. ríkisreikning og auðvitað er ýmislegt sem er ekki hægt að sjá fyrir. Ég átta mig alveg á því. Í 26. gr. laga um opinber fjármál segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Þarna vildi ég bæta við: Samkvæmt 19. gr. skal fylgja með fylgirit þar sem skýrt er frá skiptingu fjárveitinga til ríkisaðila og verkefna. Svo ég dragi aðeins fram minn helsta gagnrýnispunkt er hann sá að það lá ekki nægilega skýrt fyrir fjárlaganefnd að ráðherra hefði gripið til allra þeirra ráðstafana sem hægt er að nota til þess að fjárveitingar fari ekki fram úr fjárheimildum áður en leitað er til fjáraukalaga. Við ræddum aðeins hlutverk varasjóða og við höfum svo sem gert það í öðru samhengi líka. Við ræddum bæði almenna varasjóðinn og varasjóði málaflokka. Það er sérstök ástæða og tilefni til að minna framkvæmdarvaldið á skilyrði þess að nýta varasjóði. Í fjáraukalagafrumvarpinu er sótt um nýjar fjárheimildir upp á 15 milljarða kr. Við höfum varasjóðsheimildir í fjárlögunum. Það er óvænt eða óvenjuleg framsetning að setja ráðstöfun varasjóðsins inn í fjáraukann og í rauninni ekki gagnsætt að því marki að ekki kemur fram hvaða aðgerðir eru að baki 5,1 milljarðs framlagi úr varasjóði. Það er verið að lækka varasjóðinn um 5,1 milljarð til að mæta breytingum sem hér er farið fram á. Auðvitað er eðlilegt að það liggi skýrt fyrir hvernig varasjóðum er ráðstafað og fjárauka sömuleiðis. Í lögum er áskilnaður um að hver ráðherra skuli veita fé af fjárheimildum til málaflokks í sérstakan varasjóð fyrir málaflokkinn. Því má velta fyrir sér hvort það sé ekki gagnrýnisvert að ekki eru varasjóðir til staðar fyrir alla málaflokka, eftir því sem mér sýnist. Það ætti væntanlega að koma til skoðunar. Það vekur einnig athygli að í greinargerð með fjáraukalagafrumvarpinu er dregin upp sú mynd að góður árangur hafi náðst þar sem umfang fjáraukalaga sé nú mun minna sem hlutfall af útgjöldum ríkissjóðs. Þá viljum við í minni hlutanum minna á að sú mynd verður hugsanlega aðeins öðruvísi ef við hana er bætt almennum varasjóði og varasjóðum málaflokkanna. Þið munið að varasjóðirnir áttu að taka við lunganum af því sem hefði annars endað í fjáraukalögunum þannig að við skulum bera saman epli og epli. Þegar stjórnarmeirihlutinn stærir sig af að hann hafi oft séð það svartara í fjáraukalögum þarf kannski líka að taka tillit til þess að við höfum úrræði innan laganna sem lýtur að varasjóðunum. Í kaflanum um endurmat á afkomu ársins 2019 kemur fram að heildartekjur lækki um 30 milljarða. Við framlagningu breytingartillagna við frumvarp til fjáraukalaga á Alþingi skal liggja fyrir mat á áhrifum þeirra á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjármálaáætlunar. Ég vísa að öðru leyti í nefndarálitið. Áður en ég hætti langar mig að nefna örfá einstök mál í fjáraukanum. Það vekur athygli að í fjáraukalagafrumvarpinu er gerð tillaga um rúmlega 20 millj. kr. hækkun til að mæta launakostnaði þriggja skipaðra landsréttardómara frá því í ágúst vegna áhrifa dóms Mannréttindadómstóls Evrópu um að fjórir dómarar séu ekki löglegir til að dæma við réttinn. Áætlaður heildarkostnaður við framkvæmdina hvað þetta varðar er rúmar 28 milljónir en það er einungis hluti af kostnaði skattgreiðenda vegna klúðurs ríkisstjórnarflokkanna við skipun dómara við Landsrétt. Enn er meiri hlutinn núna að bæta við breytingartillögu um að setja inn meiri fjármuni vegna þessa máls. Um 5,4 milljarðar fara úr ríkissjóði vegna dóms Landsréttar um ólögmæti afturvirkrar skerðingar á greiðslum til ellilífeyrisþega. Þá er einnig verið að leiðrétta örorkubætur í samræmi við álit umboðsmanns Alþingis sem varðar áhrif búsetutíma erlendis á rétt til örorkulífeyris. Umboðsmaður komst að þeirri niðurstöðu að lækkun greiðsluhlutfalls lífeyris vegna búsetu erlendis væri ekki í samræmi við lög. Þessi tvö mál sýna hversu nauðsynlegt er að vanda bæði lagasetninguna og að sjálfsögðu framkvæmd laganna hjá einstökum stofnunum. Hluti af þessum vanda er að við eigum að flýta okkur hægt og þetta er kannski hluti af þeim vanda að við fáum oft stjórnarfrumvörp allt of seint og í allt of mörgum tilvikum sjáum við að löggjöfin stenst ekki nána skoðun og getur valdið fólki miklum óþægindum. Við sjáum að 7,6 milljarðar eru í fjáraukalögunum vegna aukins atvinnuleysis en það er áhugavert að hvert prósentustig í auknu atvinnuleysi kostar um 6,5 milljarða þannig að hér sér allur þingheimur hvað það skiptir miklu máli að berjast gegn atvinnuleysi með öllum tiltækum ráðum, fyrir utan hinn mannlega harmleik sem er fólginn í atvinnuleysi, ekki síst þegar litið er til langtímaatvinnuleysis. Því miður er atvinnuleysi á uppleið en í forsendum fjárlaga næsta árs, sem við erum nýbúin að afgreiða, er gert ráð fyrir frekar lítilli breytingu á atvinnuleysi á næsta ári. Aftur er það tilfinning mín að óskhyggja og óraunsæi ráði ríkjum hjá ríkisstjórninni. Fjöldi atvinnulausra er núna yfir 7.000 manns en var yfir 4.000 í fyrra þannig að fjölgunin milli ára er talsverð. Við ættum að skoða þetta sem þingmenn, öll, úr hvaða flokki sem er, og hafa miklar áhyggjur af auknu atvinnuleysi. Ég minni á þær aðgerðir sem fyrri ríkisstjórnir gripu til til að sporna við langtímaatvinnuleysi, ekki síst eftir bankahrunið. Við sjáum að sérhæfð sjúkrahúsþjónusta fær 2,5 milljarða kr. í fjáraukalagafrumvarpinu vegna aukins kostnaðar. Rekstrarvandi Landspítalans lækkar við þetta í 4 milljarða sem er auðvitað enn mikið áhyggjuefni. Oft virðist eins og stjórnvöld viti að fjárlög dugi ekki til, menn sigli bara sofandi að feigðarósi, ef svo má að orði komast, vita að Landspítalinn mun ekki ná endum saman því í eðli sínu nær Landspítalinn ekki að stjórna sinni eftirspurn, þetta er endastöð þjónustunnar þannig að burt séð frá því hvað við setjum í fjárlög mun fólk áfram veikjast og slasast og þurfa á þeirri þjónustu að halda. Það er okkar að mæta þeim kröfum sem Landspítalinn telur sig þurfa að setja fram. Þetta erum við öll kosin til að gera. Allir stjórnmálaflokkar lofuðu miklu í heilbrigðismálum og það er augljóst að kerfið þarf meira. Ég veit að stjórnarmeirihlutinn talar um að hann hafi gert nóg en ekki þarf annað en að líta yfir umræðuna í heilbrigðismálum til að sjá að hér er ekki nóg gert. Ef við hlustum á forsvarsmenn Landspítalans, Sjúkrahússins á Akureyri, hjúkrunarheimilanna eða heilbrigðisstofnana úti á landi heyrum við að enginn segir að nóg hafi verið gert. Af hverju getum við ekki hlustað á þær raddir? Það er kannski rétt að vekja athygli á því að ríkisstjórnin lækkar fjárheimildir til byggingar nýs Landspítala um 1,5 milljarða vegna tafa við framkvæmdir, eins og segir í greinargerð. Við sjáum vaxtabæturnar áfram lækka en vegna ótrúlega mikilla skerðinga fækkar ætíð þeim sem þeirra njóta. Í fjárlögum næsta árs eiga eingöngu 3,4 milljarðar að renna til vaxtabóta en ég vek athygli á að fyrri ríkisstjórnir vörðu allt að 16 milljörðum í vaxtabætur. Hugsið ykkur. 16 milljarðar fóru í vaxtabætur á ári þegar mest var. Nú erum við komin niður í rúma 3 milljarða. Vaxtabætur skipta fólk máli, fólk sem hefur ekki mikla peninga úr að spila. Þegar mest var - ég held að ég fari rétt með - dekkuðu vaxtabætur helming greiðslunnar sem tekjulægstu heimilin vörðu í húsnæðismálin. Mér finnst þetta úrræði ekki svipur hjá sjón og mér finnst þessi ríkisstjórn meðvitað vera að grafa undan úrræði vaxtabóta. Ég hef ítrekað átt orðaskipti við formann Sjálfstæðisflokksins um þetta sem mér finnst í rauninni ekki hafa trú á þessu bótafyrirkomulagi og eins og alltaf ræður hann í þessu stjórnarsamstarfi. Að lokum er sérstaklega ámælisvert að ekki séu tryggðar í fjáraukalögum þær kjarabætur sem má finna í svokölluðum lífskjarasamningum handa öryrkjum og eldri borgum. Það er dapurlegt að ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks treysti sér ekki til að bæta kjör þessara stóru hópa með sambærilegum hætti og gert hefur verið fyrir aðra hópa í samfélaginu. Hér er ég búinn að fara aðeins yfir nefndarálitið og bæta aðeins í. Að sjálfsögðu tala ég bara fyrir mig en ég vísa að öðru leyti í þetta nefndarálit sem má finna í hliðarsölum og undir það rita Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson, Björn Leví Gunnarsson og Inga Sæland. Síðan er áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd, Þorstein Víglundsson, samþykkur þessu áliti og ritar undir það. Ég sé að núna er rúm mínúta eftir. Ég held að ýmislegt í þessu frumvarpi sé óvænt og ófyrirséð en allt of margt er það ekki. Að minnsta kosti er margt sem hefði kannski þurft að útskýra miklu betur að ætti heima í fjáraukalagafrumvarpinu en ekki annaðhvort í fjárlögum eða að varasjóðirnir ættu að dekka það. Við megum ekki stuðla að því að ráðherrarnir hafi bakdyraleið að ríkiskassanum eins og þeir hafa í allt of mörg ár haft. Ég bind vonir við að frumvarp til fjáraukalaga vegi alltaf minna og minna. Ég held að fjárlaganefnd öll sé alveg sammála því að vilja sjá lítil og snauð fjáraukalagafrumvörp en þá þurfum við líka að standa svolítið í lappirnar, sérstaklega þegar kemur að málum sem eru óumdeilanlega algjörlega á gráu svæði. Þarna getur verið margt sem orkar tvímælis og við erum ekki alltaf sammála um hvað sé ófyrirséð og hvað fyrirséð. En hér eru enn allt of margir þættir, þó að þetta sé skárra núna en í fyrra og enn skárra núna en í hittifyrra, sem eru á gráu svæði, svo ég fullyrði nú ekki meira en það.
Herra forseti. Mig langar að leggja út af þeim punkti sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom inn á í byrjun ræðu sinnar, að forsendur fjárlaga 2019, sem allt þetta byggist á, séu byggðar á sandi. Ég vil rifja upp með þingmanninum það sem gerðist hér fyrri part árs, allt meira og minna í marsmánuði. Fyrst fengum við tilkynningu um að loðnubrestur yrði, sem hefur í sögulegu samhengi alltaf þótt slæmt. Svo líða nokkrir dagar. Þá fáum við tilkynningu um að Icelandair muni kyrrsetja allar 737 Max vélar félagsins. Það er kyrrsetning sem stendur enn og óvissa verður fram eftir ári, miðað við nýjustu upplýsingar, sem er mikið og stórt mál. Síðan líða kannski tvær vikur og þá er tilkynnt um fall WOW air, félagið verður gjaldþrota, sem er risamál. Þetta gerist allt í marsmánuði, fyrri part árs. Hvernig áttu spáaðilar eða við sem vinnum í kringum fjárlögin að spá fyrir að þetta myndi allt gerast? Áttum við að gera ráð fyrir þessu? Ég hef aldrei skilið hvernig hv. þingmenn sem hér tala álíta að þetta hefðum við átt að sjá fyrir. Þetta er grundvöllurinn að því að hagvöxtur á þessu ári sem nú er að líða, sem var spáð í fyrra að yrði 2,6%, stefnir að því að verða 0,2%, fer tæplega 3% niður, sem að öllu jöfnu og í sögulegu samhengi hefði verið stóráfall fyrir íslenskt efnahagslíf. En samt er það bara ótrúlega gott hvernig mál standa. Lykilatriðið er þá bara, og mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig áttum við að sjá fyrir allar þessar stóru meginforsendur sem ég var að telja upp breytast? Ef allt hefði staðist, þessir þrír punktar, þá hefði nú varla verið mikið í þessum fjárauka. Og fjáraukinn hefur aldrei nokkurn tímann gengið jafn vel upp. Þetta eru þrjár forsendur, þessar eru svona þær stærstu, og síðan koma einstakir dómar [[Forseti hringir.]]og annað sem ég tek kannski fyrir í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég er ekki að fara fram á að hv. þingmenn geti lesið framtíðina að öllu leyti. En þegar fjárlögin voru samþykkt og rædd í fyrra var það ekki bara Samfylkingin og aðrir stjórnarandstöðuflokkar sem sögðu að forsendur fjárlaganna 2019 væru of bjartsýnar. Samtök atvinnulífsins sögðu það sama. Það sama sagði Viðskiptaráð. Þetta er það sama og Alþýðusambandið sagði. Þetta er það sama og önnur verkalýðsfélög bentu á. Þetta er það sama og fjármálaráð, sem er sjálfstætt fyrirbæri sem fjármálaráðuneytið skipar, sagði. Forsendur fjárlaganna - og nú er ég ekki að tala um einstök áföll heldur stóru tölurnar - voru gagnrýndar af svo mörgum aðilum fyrir að vera of bjartsýnar. Hér var gert ráð fyrir of miklum hagvexti. Gert var ráð fyrir óbreyttu gengi krónunnar. Gert var ráð fyrir óbreyttu olíuverði og nánast óbreyttu atvinnuleysi. Þetta er allt umræða sem við áttum síðastliðið haust fyrir loðnubrestinn, fyrir fall WOW, ég veit það alveg. En þetta voru samt atriði sem við bentum á. Menn þurfa að þekkja líka aðeins hagsöguna. Við sögðum að það væri fullkomlega óvarlegt að gera ráð fyrir samfelldum hagvexti í 14 ár. Það hefur bara aldrei gerst síðan Ísland byggðist en það var forsenda fjárlaganna í fyrra. Það er það sem ég er að gagnrýna. Ég ætlast að sjálfsögðu ekki til að hv. þingmaður sjái fyrir loðnubresti. Ég er alls ekki að segja það. Ég er bara að segja að hinar stóru grunnforsendur voru hæpnar. Á það var bent af fjölmörgum aðilum. Ég er enn þeirrar skoðunar að forsendur fjárlaganna sem við erum nýbúin að afgreiða, 2020, séu líka of bjartsýnar. Ég veit alveg að hv. þingmenn styðjast við þjóðhagsspá og annað slíkt, en takið eftir því að við getum líka litið til annarra spáa en hennar. Mér finnst forsendurnar og öll fjárlagagerðin [[Forseti hringir.]]byggjast einum of mikið á óskhyggju um að hér fari allt einfaldlega á besta veg. En það gerist oft ekki.
Herra forseti. Þeir þrír punktar sem ég taldi upp áðan eru nákvæmlega stóru mál ársins í því sem við erum að ræða varðandi fjáraukann, fjárlögin og fjárlög komandi árs. Þetta eru stóru málin, þessir þrír punktar sem ég minntist á. Hv. þingmaður minnist á olíuverð í heiminum. Hvorki við í fjárlaganefnd né nokkur maður á Íslandi getur í raun spáð fyrir um olíuverð. Við tökum bara heimsspána. Við þurfum ekki að spá fyrir um hvort olía verði á 64 dollara, sem var spáð fyrir þetta ár, eða hvort hún verði á 50 eða 80 dollara. Það eru bara utanaðkomandi áhrif. Við innanbúðar í fjárlaganefnd, hvað sem hv. þingmenn halda, ráðum ekki við það. Ég er að tala um þessi stóru þrjú atriði. Ef þessi þrjú stóru atriði hefðu gengið eftir; ekki hefði orðið loðnubrestur, WOW hefði ekki fallið og kyrrsetning Max véla Icelandair ekki orðið, hugsa ég að þetta hefði gengið nokkurn veginn allt eftir eins og spáin var. [[Forseti hringir.]]Gjaldeyristekjur sem féllu með WOW air eru væntanlega um 80–90 milljarðar sem var spáð á þessu ári.
Herra forseti. Ég held að ég hafi verið þokkalega skýr hérna áðan. Ég ætlast ekki til að hv. þingmaður geti spáð nákvæmlega fyrir um hvaða áföll verði en það er hægt að gera ráð fyrir að hlutirnir fari ekki eins og hv. þingmaður gerir ráð fyrir. Við höfum ítrekað kallað eftir ítarlegri sviðsmyndagreiningu og öðru slíku. Hv. þingmaður talar um að hér sé þokkalegur árangur. Sveiflan var 43 milljarðar árið 2019. Í staðinn fyrir tæplega 30 milljarða kr. afgang af ríkissjóði verður halli upp á 15 milljarða. Að sjálfsögðu veit ég að einstök áföll skýra hluta af því. En í guðanna bænum, af hverju geta hv. þingmenn ekki hlustað á þau varnaðarorð sem falla, ekki bara af mínum vörum eða annarra þingmanna í öðrum flokkum heldur líka frá sérfræðingum? Það var ítrekað sagt að forsendur fjárlaga væru of bjartsýnar. Þá er ég að tala um stóru forsendurnar. Ég ætlast ekki til að þið getið áttað ykkur á einstökum áföllum en ekki láta eins og þið hafið [[Forseti hringir.]]ekki heyrt raddir um að forsendur fjárlaga væru óraunsæjar. [[Forseti hringir.]]Það var ítrekað sagt við ykkur og má finna stað í nánast hverri einustu umsögn sem við fengum í fyrra þegar fjárlögin 2019 voru afgreidd.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni ræðuna. Hann fór í framsögu sinni yfir nefndarálit minni hluta hv. fjárlaganefndar og ég get tekið undir margt sem hv. þingmaður fór yfir, m.a. 26. gr. laga um opinber fjármál og þau atriði sem hafa margoft komið fram í ræðum um að útgjöld þurfi að vera óvænt, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Við erum mikið að ræða þetta, enda er þetta visst aðhald og á að vera það. Ég get tekið undir margt fleira, t.d. yfirlit um ráðstöfun varasjóða sem við komum líka inn á í nefndaráliti meiri hluta og teljum nauðsynlegt að skoða og hv. þm. Haraldur Benediktsson, varaformaður hv. fjárlaganefndar, fór vel yfir þannig að ég ætla ekki að rekja það nánar. Það kemur ágætlega fram í nefndaráliti meiri hluta. Það er samhljómur um mjög margt. Ég ætla að láta hjá líða, a.m.k. í fyrra andsvari, að fara yfir efnahagshluta ræðu hv. þingmanns. Mér myndi ekki endast andsvarið til þess. Hv. þingmaður fór yfir umsögn Ríkisendurskoðunar um fjáraukalagafrumvarpið og fór yfir þær ábendingar sem þar koma fram en lét hjá líða að fara yfir það sem er kannski lykilsetningin. Ég ætla að lesa hana upp, með leyfi forseta: „Það er mat Ríkisendurskoðunar að fyrirliggjandi frumvarp sé í öllum meginatriðum í samræmi við ákvæði laga nr. 123/2015 um opinber fjármál.“ Mér fannst [[Forseti hringir.]]mikilvægt að þetta kæmi jafnframt fram.
Herra forseti. Það er um að gera að draga þetta fram - í öllum meginatriðum en ekki 100%. Það er það sem ég er að benda á. Af hverju förum við að lögum í meginatriðum, af hverju förum við ekki bara að lögum? Af hverju er kirkjan í fjáraukalögum ef við erum sammála um að hún eigi ekki heima þar? Við þurfum ekki að vera sammála um allt sem ég taldi upp að ætti ekki heima í fjáraukalögum, en af hverju getum við ekki tekið eitthvað út sem á ekki heima þar? Lögin eru alveg skýr, þetta þarf að vera ófyrirséð og það má ekki vera hægt að bregðast við með öðrum hætti. Ég er ekkert að reyna að koma neinu pólitísku höggi á stjórnina. Enginn fjölmiðill hefur neinn sérstakan áhuga á þessari umræðu. Við erum að tala um varasjóði, almenna varasjóði og millifærslur. Það eina sem ég er að kalla eftir er að við verðum samferða, sama í hvaða flokki við erum, í að fylgja lögum um opinber fjármál til hins ýtrasta. Ég veit að margt er á réttri leið en við getum tekið stærri skref og hraðari. Lög um opinber fjármál horfa til framfara og ég held að margt jákvætt hafi breyst við það að þau voru samþykkt en enn eru nokkrar eftirlegukindur, vinnubrögð sem ég held að við getum öll verið sammála um, a.m.k. við í fjárlaganefnd, að senda skýr skilaboð um til ráðherranna að eigi ekki að viðgangast. Eins og ég segi er þetta ekki nýr vandi þessarar ríkisstjórnar. Ég hef alveg stutt ríkisstjórnir sem hafa haft bólgin fjáraukalög. Þetta er tæknileg umræða sem samt skiptir hún máli því að þetta er nokkuð sem löggjafarvaldið þarf að standa saman um gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ráðherrarnir munu alltaf finna leið til að reyna að nýta sér þessa heimild með því að setja eitthvað í fjáraukalög sem á ekki heima þar samkvæmt lögunum. [[Forseti hringir.]]Lögin gefa okkur ekki svigrúm, þau gefa okkur mat. Við getum deilt um hvað er ófyrirséð en útgjöld til kirkjunnar eru ekki ófyrirséð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Já, kirkjan er, eins og komið hefur fram og kom vissulega fram í ábendingum Ríkisendurskoðunar, mjög sérstakt mál. Við þekkjum það af umræðu í þinginu síðasta sólarhringinn. Það er býsna önugt, segjum bara eins og er, að samningar hafi verið opnir og því býsna önugt, eins og ég orða það, að setja fjárheimild inn á næsta ár þegar ekki er búið að semja. Vonandi förum við og sjá til enda í því máli. Ég held að það sé meiri samhljómur og ég get tekið undir þetta með lögin. Staðreyndin er hins vegar sú, þó að við getum enn bætt verklagið - og það er komið inn á það í nefndarálitum bæði meiri hluta og minni hluta - að [[Forseti hringir.]]umfang fjáraukalaga hefur aldrei verið minna.
Herra forseti. Já, það er minna, sem betur fer, þetta er að batna en það þarf líka að taka tillit til nýtingar þeirra varasjóða sem menn hafa þó gripið til. Hér var vitnað í umsögn Ríkisendurskoðunar en hún er ekki bara um kirkjuna. Ríkisendurskoðun bendir líka á ljósleiðaramálið, halla Landspítalans, erlenda sjúkrahúskostnaðinn og þjóðarleikvanginn. Það eru einstök atriði sem Ríkisendurskoðun segir að væri hægt að mæta með öðrum hætti en fjáraukalögum. Það er ekki bara kirkjan, ég vil ekki að þeir sem heima sitja og eru að horfa á þessa skemmtilegu umræðu haldi að þetta sé bara einstakt mál. Það eru fleiri mál sem Ríkisendurskoðun bendir á að eigi ekki heima í fjáraukalögum heldur annaðhvort í fjárlögum eða varasjóðsleiðinni. Það er það sem ég er að reyna að draga fram. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að við viljum hafa þetta hreinna [[Forseti hringir.]]en það er hér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og mér finnst það vera talsverð tímamót að minni hlutinn leggur nú fram eitt nefndarálit og óska minni hlutanum til hamingju með það. Ég held að það séu, eins og ég segi, nokkur tímamót að það skuli hafa náðst. Efnislega um það nefndarálit ætla ég í fyrra andsvari mínu að fjalla aðeins við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson. Það er í öllum aðalatriðum eitthvað sem ég hefði alveg getað tekið undir og er býsna mikið samhljóða áliti meiri hluta fjárlaganefndar, að því slepptu að við getum talað mikið um hvort forsendur fjárlaga hafi verið réttar og hvort við hefðum átt að fara þessa leiðina eða hina. Ég stend við það sem ég hef áður sagt í þessari umræðu. Á ákveðnum tímapunkti er einfaldlega dregið strik í sandinn og það er stuðst við ákveðna mælikvarða, ákveðnar spár, til þess að byggja fjárlögin á. Stóru frávikin eru öll óvænt og ófyrirséð og það gerir minni hlutinn ágætlega að umfjöllunarefni í nefndaráliti sínu. Það sem ég vildi kannski ræða við hv. þingmann í fyrra andsvari mínu er hvernig við komum í betri farveg notkun varasjóðanna og almenna varasjóðsins og varasjóða málaflokka og hvort hann geti að einhverju leyti samsamað sig því sem við erum að draga fram í okkar nefndaráliti. Ég held að það sé nefnilega ágætur samhljómur við álit minni hlutans í þeim efnum. Ég ætla aðeins að nefna að lokum hið margumtalaða kirkjujarðasamkomulag og óvænt og ófyrirséð í því. Það er nefnilega sá punktur í því máli að þar var verið að deila um samning. Við gátum ekki gefið okkur að ríkið hefði getað sótt bætur fyrir ríkissjóð með dómi og þess vegna hefði það orðið algjörlega óvænt og ófyrirséð. [[Forseti hringir.]]Þessi deila er leyst í dag og við erum að ganga frá því máli og stöndum vonandi ekki frammi fyrir slíkum fjáraukabeiðnum í framtíðinni.
Herra forseti. Aðeins um kirkjuna. Mér er hlýtt til kirkjunnar og hélt m.a. ræðu um hversu hlýtt mér er til hennar í gær og ætla kannski ekki að dvelja mikið við það. En það sem ég var að tala um er að kirkjan virðist koma í öllum fjáraukalögum, ekki bara í þessum fjáraukalögum. Hún kom líka í fjáraukalögum 2018, 2017 og 2016. Lög um opinber fjármál eru frá 2015 svo að ég velti þessu fyrir mér. Við hljótum að komast upp úr þessum hjólförum, að kirkjan sé alltaf að lenda í fjáraukalögum. Hún vill væntanlega ekki lenda þar en eins og ég skil það eru þetta síðustu fjáraukalögin þar sem kirkjan dúkkar upp. Varðandi varasjóðina: Já, ég er alveg sammála. Við þurfum aðeins að skoða notkun varasjóða, bæði hins almenna og eins varasjóð málaflokka. Greinargerð laganna er ekkert sérstaklega ítarleg, t.d. varðandi nýtingu á varasjóðum málaflokka. Þar er bara talað um að útgjöldin séu óvænt. Eins og a.m.k. ég skil lögin eru skilyrði notkunar almenna varasjóðsins þrengri en það getur verið misskilningur hjá mér. Ég minni líka á að ráðherra ætlaði að setja einhverjar reglugerðir um nýtingu varasjóða. Er ekki rétt hjá mér að það sé ekki enn þá búið að gera það? Síðast þegar ég vissi, a.m.k., og nú horfi ég á Björn Leví. Nei. Einmitt. Síðan bendir Ríkisendurskoðun m.a. á að þeir eru að kalla eftir að með frumvarpinu sem við erum að ræða hér hefði verið æskilegt að við hefðum fengið yfirlit um ráðstöfun og stöðu varasjóða á árinu, fyrir utan umræðuna um að sumir málaflokkar virðast ekki hafa varasjóði. En kannski erum við að fikra okkur í rétta átt. Hv. þingmaður hafði sérstaklega orð á því að það væri ánægjulegt að stjórnarandstaðan væri saman með nefndarálit. Já, það er sérstaklega ánægjulegt, held ég, og enn þá ánægjulegra í ljósi þeirra orða þingmannsins að hann hefði jafnvel getað skrifað undir margt í þessu nefndaráliti. Kannski getum við að ári bara öll verið með eitt sameiginlegt nefndarálit. Þess væri kannski óskandi. Þetta er ekki hægri vinstri mál, ekki flokkspólitískt mál, alls ekki. Ég er, eins og ég gat um áðan, ekki að reyna að hanka ykkur á neinu svoleiðis. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki þannig mál, langt í frá, þannig að mér finnst við alveg getað verið samferða hér.
Herra forseti. Ég dró þetta nú svona fram vegna síðustu orða hv. þingmanns í hans fyrra andsvari. Á margan hátt erum við bara að ræða um tækni og hvernig við framkvæmum þessi lög og auðvitað er það óskaplega óáhugaverð umræða í sjálfu sér. En í meginatriðum eru fulltrúar í fjárlaganefnd með ósköp skýra sýn á hvernig skuli ná betur utan um þau fjárstýringartæki sem við höfum. Mig langar bara að benda á, rétt eins og hv. formaður fjárlaganefndar gerði í andsvari við hv. þingmann áðan, að Ríkisendurskoðun segir í umsögn sinni um fjáraukalagafrumvarpið að í öllum meginatriðum sé hér farið að þessum lögum. En síðan eru í því ákveðnar millifærslur og ég verð bara að segja vegna þess sem þingmaðurinn ræðir um millifærslur vegna ljósleiðara að þetta eru í eðli sínu bara millifærslur innan málaflokka. Það hefði kannski átt að kveikja fyrr á viðvörunarljósum hjá okkur í fjárlaganefndinni [[Forseti hringir.]]að gera athugasemd við það því þetta eru eiginlegar millifærslur á milli verkefna en ekki aukafjárveitingar.
Herra forseti. Fyrst jólin eru að nálgast ætla ég kannski bara að enda seinna andsvar mitt á að segja að ég get líka tekið undir margt í nefndaráliti meiri hlutans. Það er margt sem ég tek undir þar, fyrst hv. þingmaður er til í að taka undir alla vega eitthvað í nefndaráliti okkar í minni hlutanum. [[Gripið fram í.]]Það er margt jákvætt í ykkar nefndaráliti líka. Aðeins varðandi Ríkisendurskoðun. Eins og ég sagði áðan eru athugasemdir þar í sex liðum, ekki bara einum lið. Þetta eru allt atriði sem þeir benda á að betur mætti fara. Heimurinn fer ekkert á hliðina við þessi útgjöld og mörg af þessum verkefnum eru bara sjálfsögð. En aftur er það bara þessi grundvallarspurning: Erum við að fylgja lögunum til hins ýtrasta eða ekki? Það sem ég hef verið að ítreka hérna er að mér finnst margt vera á gráu svæði. En að ári verða vonandi enn færri punktar sem Ríkisendurskoðun og við og aðrir benda á að séu á gráu svæði og það væri óskandi að fjáraukalög næsta árs, síðasta árs þessarar ríkisstjórnar, verði bara einfaldlega eingöngu [[Forseti hringir.]]með útgjöldum sem eru tímabundin, óhjákvæmileg og ófyrirséð.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2019. Ég vil byrja á að þakka þær ræður sem hér hafa verið haldnar, þar á meðal framsögu hv. þingmanns og varaformanns fjárlaganefndar, Haraldar Benediktssonar, sem fór afar vel yfir álit meiri hluta í framsögu sinni. Ég hef ekki miklu við hana að bæta en vil hins vegar fá að klukka örfá atriði. Áður en ég byrja á þeim vil ég jafnframt þakka framsöguræðu hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar sem fór yfir nefndarálit minni hluta. Eins og kom fram í andsvörum eru nokkur atriði, jafnvel mörg, sem er samhljómur um og við viljum bæta verklag almennt sem lýtur að fjárlögum og fjárlagaferli og þar með talið frumvarpi til fjáraukalaga eins og það er tilgreint og skilyrt í m.a. 26. gr. laga um opinber fjármál. Í fyrsta lagi vil ég koma inn á umfang fjáraukalaga sem er beinlínis markmið að draga úr. Frávik frumútgjalda að frátöldum óreglulegum liðum sem sótt er um í frumvarpinu er um 0,5% af heildarútgjaldaheimild fjárlaga og hefur ekki verið lægra um árabil. Á árabilinu 1998–2008 var sambærilegt meðaltal frávika í fjáraukalögum um 5% af frumútgjöldum. Segja má að aðhald hafi stóraukist á liðnum árum og ég held að það megi rekja alveg aftur til 2008, 2009, 2010, að dregið hefur úr umfanginu og aðhald hefur stuðlað að bættu verklagi hvað þetta varðar. Frávikið sem ég nefndi nam að meðaltali 1,6% árin 2009–2016 en í fyrra var hlutfallið 0,7%. Ef við skoðum þessi hlutföll má segja að markmið laga um opinber fjármál hafi verið að einhverju marki að draga úr vægi fjáraukalaga. Í öðru lagi vil ég koma inn á hlutverk varasjóða að því marki að þeim er auðvitað ætlað að vera tæki til að draga úr þessu umfangi og réttilega dregur minni hlutinn hér fram að þar með er spurning hvernig við horfum á þessi hlutföll. Ég get alveg tekið undir það. Það eru ekki einhlítar kennitölur sem segja okkur hvort við séum að ná markmiðunum eða ekki. Við þurfum kannski að greina það betur í fjárlaganefnd en við þurfum að ná betur utan um varasjóðina og byggja þá upp. Ég vil meina að þegar við náum að byggja þá upp að fullu og nýta almenna varasjóðinn minnki umfangið. Almenni varasjóðurinn nemur 1% af útgjaldaheimildum. Ég held að það þurfi kannski bara að ýta þessu verklagi að og kenna ráðherrum og starfsfólki þeirra í ráðuneytunum að nýta þegar frá miðju ári varasjóði málaflokka eða grípa til annarra úrræða þar sem það á við í því skyni að nýta heimildir, millifæra fjárheimildir sem eru til þess fallnar og þurfa þá síður að grípa til fjáraukabeiðna. Við heyrum í umræðunni mikið um matskennd atriði sem ég vil þó meina að veiti ákveðið aðhald í þeim efnum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg. Markmiðið sem við horfum til hlýtur að vera það að hreinlega þurfi ekki að leggja fram frumvarp til fjáraukalaga á hverju ári. Það hlýtur að vera hámarksmarkmiðið. Í þriðja lagi vil ég koma inn á það sem hefur verið nefnt í umræðunni í tengslum við níu mánaða uppgjör. Reynsla innan ársins sýnir að þrátt fyrir það sem ég hef farið hér yfir verða ráðuneyti og forstöðumenn stöðugt að fylgjast með rekstrarstöðu og vera tilbúin að grípa til aðgerða þegar þess er þörf. Enn sem komið er eru bæði milliuppgjör, ég nefndi sex mánaða uppgjör, og þessi uppgjör almennt of seint á ferðinni til að nýtast virkilega sem tæki fyrir fjárlaganefnd. Það væri frábært að vera tímanlega á ferðinni með uppgjörið og uppfært yfirlit yfir notkun varasjóðanna. Hv. framsögumaður meiri hlutans fór ágætlega yfir þetta. Það er æskilegt að bæta úr þessu verklagi. Ég kom aðallega upp, virðulegi forseti, til að gera grein fyrir breytingartillögu á þskj. 686 sem er lögð fram í mínu nafni. Þannig er hægt að gera grein fyrir henni þegar í 2. umr., ellegar hefðum við þurft að kalla málið inn á milli 2. og 3. umr. og fara yfir tillöguna. Mér fannst rétt að gera þetta svona og fara yfir hana strax í 2. umr. Hér er lagt til að veita 353 millj. kr. í fjárfestingarframlag til málaflokks 09.10 sem er löggæslan, m.a. til að efla lögreglu í aðgerðum hennar gegn skipulagðri brotastarfsemi. Hér er um að ræða fjárfestingar- eða útgjaldaheimild sem láðist að færa á móti óvæntum tekjum. Í tillögunni er gert ráð fyrir að hluta ávinnings sem gerður var upptækur í kjölfar sameiginlegra rannsóknaraðgerða bandarískra og íslenskra stjórnvalda í svokölluðu Silk Road máli og tekjum sem af því hlutust, en hlutur Íslands í því máli var 353 millj. kr., verði ráðstafað til að efla lögregluna, þá sérstaklega í aðgerðum hennar gegn skipulagðri brotastarfsemi. Er framlagið fyrst og fremst ætlað til búnaðarkaupa og til að efla tæknibúnað lögreglunnar í þessari baráttu gegn skipulögðum glæpum. Það er rétt að taka fram að tekjurnar eru komnar inn en það láðist að veita útgjaldaheimildina á móti þannig að hægt sé að nýta tekjurnar. Hér er því ekki eiginlega um að ræða breytingar á afkomu, annars lægju tekjurnar inni á reikningi. Forsaga málsins er sú að á árinu 2013 barst dómsmálaráðuneytinu réttarbeiðni frá bandaríska dómsmálaráðuneytinu vegna rannsóknar á markaðssvæði á internetinu með ólögleg fíkniefni og aðra ólögmæta starfsemi sem gekk undir nafninu Silk Road. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu lagði fram umtalsverða aðstoð í málinu og að endingu var umrædd síða tekin niður og umtalsvert fé gert upptækt í formi sýndargjaldmiðilsins Bitcoin. Aðstoð íslenskra löggæsluyfirvalda í fyrrnefndu máli var lykilþáttur í að uppræta starfsemi Silk Road og að komast að raunverulegum eiganda síðunnar. Í kjölfar réttaraðstoðarinnar kom fram að bandarísk stjórnvöld hefðu hug á að deila þeim ávinningi sem gerður var upptækur við rannsókn málsins með íslenskum stjórnvöldum, m.a. á grundvelli tveggja alþjóðasamninga á vegum Sameinuðu þjóðanna, Palermó-samningsins og samnings gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni sem Ísland og Bandaríkin eru bæði aðilar að. Sem fyrr segir liggur endanleg upphæð nú fyrir og voru íslenskum stjórnvöldum í haust greiddar þessar 353 millj. kr., þ.e. hluti þess heildarávinnings sem gerður var upptækur við rannsókn málsins. Er hann um 15%. Ríkisstjórnin hefur samþykkt að andvirði þessa ávinnings skuli ráðstafað til að efla lögregluna í aðgerðum hennar gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Eins og ég fór yfir áðan er verið að bregðast við því hér þannig að peningarnir megi nýtast, að þeim fylgi, eins og þarf að gera, útgjaldaheimild, fjárfestingarframlag. Ég vildi gera grein fyrir tillögunni strax við 2. umr., ellegar hefðum við þurft að kalla málið inn til 3. umr. til að fara yfir hana þannig að fleiri væru á breytingartillögunni.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um fjáraukalög og ég kem aðallega upp til að eiga samskipti við formann fjárlaganefndar. Ég þakka honum fyrir að nefnd hans hafi séð ljósið, það ljós sem öryrkja hefur skort mikið. Það er það ljós að hægt sé að minnka frumskóg skatta, skerðingar og keðjuverkandi skerðingar. Í þessum fjáraukalögum eru 10.000 kr. skatt- og skerðingarlausar til örorkulífeyrisþega. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort þetta sé ekki bara framtíðarsýn, t.d. í sambandi við næstu fjárlög, að það verði engin fjáraukalög. Í næstu fjárlögum verði t.d. jólabónusinn skatt- og skerðingarlaus. Ef það hefði verið fyrir öryrkjana væru þeir að fá svona svipað og atvinnulausir fá útborgað en kannski ekki nema einn fjórða af því sem við fáum. [[Forseti hringir.]]Það væri frábært ef þetta væri stefnan og þá væri einhver ný stefna komin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður nefnir 10.000 kr. viðbótargreiðslu sem er ætluð til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Þetta er viðbótargreiðsla, desemberuppbót, til jöfnunar á við aðra og hækkar þá desemberuppbót hjá þeim sem eiga rétt á henni. Það er hárrétt sem hv. þingmaður bendir á að við þurftum að pósitífa tillögu á móti í máli nr. 2 sem við höfum þegar samþykkt. Sú breytingartillaga sem kallast á við breytingartillöguna á fjárauka gerir að verkum að hægt er að greiða hana út þegar á þessu ári. Þetta er sannarlega leið, ef hún er sem sagt tekjulaus. [[Forseti hringir.]]Þá lendir hún ekki um leið í þeim tannhjólum skerðingar sem hv. þingmaður hefur svo oft farið yfir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Við verðum að átta okkur á því að sérstök uppbót vegna húsnæðisstuðnings, og húsnæðisstuðningurinn sjálfur, hefur skert svona bætur. Við vorum þar til í fyrra eða hittifyrra að skatta og skerða slíka styrki, þannig að það er eitthvað að koma. Nú er búið að finna þessa leið, og eins og ég segi vona ég svo heitt og innilega að búið sé að finna leiðina fram hjá því að plata fólk alveg upp úr skónum, vegna þess að það er verið að plata fólk og fara rosalega illa með það þegar verið er að færa því einhverja peninga frá ríkinu sem eiga að vera því til framfærslu, en það endar með því að það er allt skert, sérstök uppbót og annað, þar til þetta endar í núlli. Fólk tapar meira að segja vegna þess að það heldur að það sé að fá pening og eyðir honum. Þetta veldur fólki gífurlegum vandræðum. Ég vona heitt og innilega að þetta sé komið til að vera vegna þess að þetta hefur aldrei skeð áður, held ég, ekki sem [[Forseti hringir.]]ég hef séð, að búið sé að finna þessa leið til að ná út peningum og láta öryrkja fá, 10.000 kall, skatt- og skerðingarlaust.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Hann dregur ágætlega fram hvaða leið var fær. Við í fjárlaganefnd sátum yfir þessu og veltum fyrir okkur hvernig við gætum náð þessum 10.000 kr., sem er vissulega ekki há fjárhæð en var mikilvægt að skilaði sér að öllu leyti. Í fjárlagavinnunni áttum við gott samtal við fulltrúa Öryrkjabandalagsins og veltum góðri umsögn þeirra fyrir okkur og fórum yfir fjölmarga þætti sem þeir bentu á í sinni umsögn, hvar við gætum brugðist við sem nefnd. Ég held að það hafi skilað sér ágætlega, alla vega í þessari lausn.
Virðulegur forseti. Ég klóra mér dálítið í hausnum yfir hinni skemmtilegu breytingartillögu á þskj. 658. Þetta eru tekjur sem detta inn óvænt og það var tekin ákvörðun um að láta þær í fjárfestingarframlag sem, miðað við þá tilkynningu sem ég fékk í tölvupósti eftir að búið var að afgreiða málið út úr nefnd, gæti auðveldlega flust milli ára og ýmislegt áhugavert. Ég sé þetta sem ekkert annað en ákvörðun um einskiptisframlag, ekkert fjáraukalagamál sem slíkt. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig þetta mál er rökstutt út frá fjáraukalögum þegar á allt er litið. Mér þætti gaman að heyra þann rökstuðning hjá hv. formanni fjárlaganefndar. Ég get einnig glatt hv. formann fjárlaganefndar með því að ég kallaði einmitt eftir því [[Forseti hringir.]]að málið færi aftur inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. svo það fari ekki á milli mála.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnlaugssyni andsvarið. Ég er svo sannarlega alltaf til í að funda með hv. þingmanni. Verkefnin eru næg og við getum þá farið betur yfir þessa tillögu. En við erum þó búin að koma henni að hér og getum rætt hana. Það sem ég sagði var að tekjurnar komu vissulega óvænt inn. Það var vitað að lögreglan, sem gerði greinilega býsna gott mót í þessu verkefni, var að vinna að því en tekjurnar komu í haust. Það var ákvörðun ríkisstjórnar að lögreglan ætti að njóta góðs af þessu til að sinna þessu mikilvæga starfi. Þá eru komnar óvæntar tekjur. Það sem láðist að gera hins vegar var að veita heimild en eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel [[Forseti hringir.]]úr sínu fjárlaganefndarstarfi verður að vera útgjaldaheimild á móti og það er það sem við erum að gera hér.
Virðulegi forseti. Það er einmitt spurning mín: Hvernig eru þetta óvænt útgjöld? Þetta er sérstök ákvörðun að stofna til nýrra útgjalda í fjárauka og það er ekki eitt af skilyrðunum sem þarf að uppfylla samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þetta uppfyllir skilyrðið um að vera tímabundið, en ekki óvænt eða ófyrirséð. Það er greinilega fyrirséð að lögreglan þarf þennan tækjabúnað en það var ekki tekin ákvörðun um það í fjárlögum eða gerð stefna um það í fjármálaáætlun að uppfylla þá þörf. Ég velti fyrir mér þegar allt kemur til alls hvort við eigum að fara eftir lögum um opinber fjármál eða ekki.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður getur auðvitað mjög vel svarað þessari spurningu sjálfur. Auðvitað erum við að fara eftir lögum um opinber fjármál. Það er alveg augljóst að tekjurnar eru óvæntar og þar með er óvænt útgjaldaheimild sem þarf að fylgja. Hvorki lögreglan bjóst við þessum tekjum né ríkisstjórnin og það hafði ekki verið tekin nokkur ákvörðun um þær. Þær komu óvænt. Svo er spurningin hvernig við ráðstöfum tekjunum og ef tekjurnar eru óvæntar er heimildin sem þarf að fylgja væntanlega jafnframt óvænt. Það er hárrétt sem hv. þingmaður fór yfir, ef þetta er fjárfestingarframlag, og það þarf væntanlega að kanna hvað vantar og hvar er hyggilegt að kaupa búnað o.s.frv., er í þeim tilvikum ofur eðlilegt að það fjárfestingarframlag sé flutt á milli ára og hv. þingmaður getur í engu fullyrt að hér sé ekki verið að fara eftir lögum um opinber fjármál. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég er á sömu slóðum og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að velta nákvæmlega þessu fyrir mér. Það virðist sem sagt vera að meginskýring þessara viðbótarútgjalda sé sú að fundist hafi peningur. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að við styðjum vel við lögregluna og raunar finnst mér út af fyrir sig vel til fundið að lögreglan njóti góðs af sögulegum árangri í rannsókn þarna og á endanum því fjármagni sem þar er gert upptækt. En ég velti þessu fyrir mér út frá ramma laga um opinber fjármál. Þetta eru ekki óvænt útgjöld sem óhjákvæmileg voru eða ekki var hægt að bregðast við með öðrum hætti, heldur er beinlínis ákveðið að stofna til þeirra af því að fjármagn fannst. Það finnst mér dálítið sérstakt ef það á almennt að geta gilt um ríkisaðila fram á veginn í lögum um opinber fjármál [[Forseti hringir.]]að við getum tekið nýjar ákvarðanir um útgjöld af því að mögulega hafi t.d. sértekjur orðið meiri en ráð var fyrir gert.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni spurninguna. Já, það komu óvænt inn tekjur, það er alveg hárrétt. Það gerðist. Hv. þingmaður þekkir það jafn vel og ég að tekjur verða ekki nýttar nema útgjaldaheimild fylgi. Þannig er það. Við erum að bregðast við því og þær tekjur komu inn á þessu ári, nú í haust. Tekin var sú ákvörðun um að þær tekjur færu inn á þennan lið til að lögreglan nyti góðs af þeim vegna þess að þar erum við að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi og þurfum að uppfæra tækjabúnað. Sú ákvörðun var tekin að nýta þessar óvæntu tekjur til þess. Það láðist hins vegar að láta í bókhaldi útgjaldaheimild fylgja og við erum að bregðast við því hér. Þannig er það. Svo einfalt.
Herra forseti. Ég er ekkert sérstaklega að reyna að klekkja á hv. formanni fjárlaganefndar. Ég velti þessu bara fyrir mér út frá almennum viðmiðum. Í þessu tilviki renna t.d. sektir í ríkissjóð, ekki til ráðstöfunar fyrir lögreglu. Svo best ég þekki er ekki um neinar sértekjur lögreglunnar að ræða og því mætti þá kannski frekar velta fyrir sér hvort það væri bara ekki heppilegra að gefin yrði einhver almenn tekjuheimild, tekjur eða hlutdeild í tekjum sem hljótast af t.d. sektum eða upptöku fjár sem þessu. Það renni þá bara með skilgreindum hætti til lögreglunnar og skapi þar af leiðandi afgang eða heimild til fjárheimilda á móti. Þetta eru fyrst og fremst vangaveltur af því að í forminu sé ég ekki að þetta passi sérstaklega vel við þau [[Forseti hringir.]]grundvallarviðmið sem lögð eru til í lögum um opinber fjármál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir andsvarið og vangaveltur hans. Það má vel vera að ég hafi dottið í einhvern ham, en mér líður ekki þannig að verið sé eitt eða neitt að reyna að klekkja á mér. En þegar maður er farinn að svara ítrekað eftir sinni bestu vitund verður maður kannski fastari í orði. Mér finnst þetta ágætisvangaveltur og við erum auðvitað svolítið, eins og hefur kannski komið fram í umræðunni hérna og við höfum oft rætt í nefndinni, að hugsa um aðhald að matskenndum skilyrðum að einhverju leyti. Við erum að fást við þetta jöfnum höndum. Ég get eiginlega ekki svarað þessu betur en í fyrra andsvari. En mér finnst þessar vangaveltur alveg góðra gjalda verðar og ég skil alveg sjónarmiðin. [[Forseti hringir.]]Við eigum örugglega eftir að ræða þetta betur. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er búinn að kalla þetta mál aftur fyrir 3. umr. Þá getum við tekið þessa umræðu frekar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir ræðuna. Ég vildi koma aðeins að einu sem hann nefndi, hann orðaði það nokkurn veginn á þann veg að eflaust væri þörf fyrir að kenna embættismönnum eða ráðuneytunum að nýta varasjóðina. Mér finnst þetta svolítið athyglisvert vegna þess að svo virðist sem ráðuneytin annaðhvort vilji ekki lúta þessum nýju reglum sem um fjáraukann gilda eða þau átti sig ekki á því hvernig á að nýta varasjóðina. Mér finnst það áhugavert sem hann nefndi hér og spyr hvernig hann sæi [[Forseti hringir.]]fyrir sér að við myndum reyna að fræða, ef má orða það þannig, og upplýsa betur þá sem koma að þessum málum um hvernig lögin eigi í raun að virka.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Þetta er umræða sem við höfum tekið mikið í nefndinni og er nokkuð sem við í nefndinni viljum vinna með. Hv. þingmaður dró hér fram að ég hefði sagt „kenna“. Kannski er það af því að ég hef unnið sem kennari í svo mörg ár sem ég nota það orð. Þetta er orðað miklu betur í nefndaráliti meiri hlutans, þar segir beinlínis að nefndin leggi til að „fjármála- og efnahagsráðuneytið vinni að markvissri kynningu á verklagi fyrir einstök ráðuneyti“. Förum að vinna með verklagið út í gegnum ráðuneytin þannig að við bætum verklagið og nýtum betur fjarstjórnartækin. Ég held að með því lagi fengi nefndin [[Forseti hringir.]]betri yfirsýn frá ráðuneytunum og við fengjum þetta ekki allt hér á lokametrunum í álitum. Ég held að það sé kannski fyrst og fremst það sem ég var að draga fram, það sem kemur fram í nefndaráliti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni gott svar. Ég tek heils hugar undir með honum, ég held að þessi þáttur hafi bara ekki farið nægilega vel af stað þegar lögin voru samþykkt á sínum tíma. Í því sambandi vil ég einnig nefna að ég held að það sé líka nauðsynlegt að ræða þennan matskennda þátt sem við erum að ræða hér fram og til baka, hvað fellur undir við fjáraukann og hvað ekki. Vonandi innan ekki svo langs tíma sjáum við að það er ekki þörf fyrir frumvarp til fjáraukalaga eins og hv. þingmaður nefndi. Ég tek heils hugar undir að það er að sjálfsögðu markmiðið og við náum þessu markmiði ekki öðruvísi en að allir vinni saman að því og þá er þetta kynnt [[Forseti hringir.]]rækilega eins og nefnt er í nefndarálitinu. Ég held að það sé lykillinn að því að við náum eðlilegri vinnu með þessi ágætu lög.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Ég þakka honum fyrst og fremst fyrir að draga þetta hérna fram. Þetta er mikilvægt. Ég held að þetta sé nokkuð sem við getum bætt, a.m.k. hvað varðar fjáraukann, fjáraukalagafrumvarp, þennan þátt í lögum um opinber fjármál, notkun varasjóða og millifærslur. Nefndin á að beita sér fyrir því og við þurfum að vera fyrr á ferðinni. Nefndin þarf að fá yfirlit yfir nýtingu varasjóðanna. Varasjóðina þarf að nota og þá þarf að nota fyrr, frá miðju ári, þannig að við fáum þegar yfirlit yfir þá og hvernig þeir eru notaðir, á hvaða lykla þeir fara o.s.frv. þannig að við séum með reglulega uppfært yfirlit um notkun þessara varasjóða. Ég er ekki í vafa um að það myndi hreinlega styrkja [[Forseti hringir.]]alla umgjörð í fjárlagaferlinu.
Virðulegi forseti. Tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt og ekki hægt að bregðast við með öðrum ráðum ef svo má að orði komast. Við skulum hafa þetta aðeins í huga af því að þetta eru þau skilyrði sem eru sett fyrir notkun á varasjóðum og fjáraukalögum. Tilgangur laga um opinber fjármál er að stjórnvöld setji sér stefnu í fjármálaáætlun og geri ráð fyrir heildarramma fjárheimilda fyrir hvert málefnasvið og síðan málaflokk í fjárlögum. Með þeim er í rauninni verið að reyna að úrelda þessa notkun á fjáraukalögum með því að grípa fyrst til varasjóða og klára þá a.m.k. áður en til fjáraukalaga kemur. En þau eru enn hérna, við erum enn þá í þessu að mestu leyti af því að ekki hafa verið gerðar nógu nákvæmar áætlanir. Einhverjir segja að þetta hafi staðist voðalega vel, það hafi verið ómögulegt að sjá fyrir fall WOW og ýmislegt svoleiðis. Það er hins vegar ekki rétt því að eins og kom fram í framsöguræðu minni hlutans spáðu allir aðilar að forsendur hagspárinnar og fjárlaga væru langt umfram áætlanir. Samt gat enginn bent nákvæmlega á hvaða ástæður þyrfti til þess að forsendurnar myndu bresta, að sjálfsögðu ekki, það hefði verið yfirnáttúruleg spádómsgeta, en allir skynjuðu veikleikana í hagkerfinu, hvort einhver banki eða WOW eða loðnan myndi bresta, það var ekki auðvelt að giska nákvæmlega á það. Allir sem spáðu fyrir um horfur og forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir því að eitthvað myndi bresta, ferðamannaiðnaðurinn jafnvel sem gerði það kannski að einhverju leyti. Það skipti ekki máli nákvæmlega hvar höggið kom heldur að það kom - alveg eins og allir umsagnaraðilar sögðu. Það sem á að gera ráð fyrir almennt í forsendum fjárlaga er að það á að byggja á hagspám og hafa í huga varfærni. Já, það þýðir að byggt er í grunninn á hagspá Hagstofunnar en þegar allir aðrir umsagnaraðilar og spáaðilar segja að eiginlega sé of hátt farið ætti að sýna varfærni og tóna forsendur aðeins niður, nota þær sviðsmyndir sem eru alla jafna aðeins svartsýnni. Það er grunnstefið í grunngildum laga um opinber fjármál varðandi fjármálaáætlun og fjárlög. Það sem mér finnst einmitt áhugavert er að núna þegar við erum að fjalla um fjáraukalagafrumvarp er það ekki samkvæmt lögum um opinber fjármál með tilliti til þess hvernig eigi að setja fram fjárheimildir hins opinbera í samhengi við stefnumótun, markmið og mælanlegan árangur. Þetta er bara fjáraukalagafrumvarp eins og það var samkvæmt gömlu fjárreiðulögunum. Hér er ekki sagt: Þetta uppfyllir markmið 2 í stefnu undir málefnasviði málefna aldraðra eða eitthvað því um líkt. Það er ekki verið að bregðast við veikleika í ákveðnum aðgerðum stjórnvalda heldur ýmsu öðru sem er, eins og ég sagði, ekki að fullu útskýrt og rökstutt hvort uppfylli þau skilyrði laga um opinber fjármál að vera tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt. Sem dæmi er fjárheimild fyrir Landsrétt upp á 8 milljónir vegna ákvörðunar ríkisstjórnarinnar um að sækja lögfræðiaðstoð til Bretlands til að búa til minnisblað eða fá rökstuðning fyrir umsókn hennar til yfirdeildarinnar hjá Mannréttindadómstólnum. Það er ákvörðun um auknar fjárheimildir sem er ekkert rökstudd í rauninni með tilliti til stefnu stjórnvalda eða markmiða stjórnvalda eða árangurs á einhvern hátt sem fjárheimildir eiga að skila okkur. Hvaða árangri mun þessi fjárheimild skila okkur? Skilar hún þeim árangri að öll dómstig hingað til hafi haft rangt fyrir sér, að það sé verið að snúa við þeim niðurstöðum? Er það niðurstaða sem við ættum að vilja þegar allt kemur til alls? Er það einhvers konar lexía að dómsmálaráðherra geti eftir hentugleika, því að ekki stóðust þau rök sem lágu undir í málinu, skipt út dómurum þegar verið er að skipa nýja dómara í dómskerfinu hér á landi? Er það ekki einmitt sú niðurstaða sem við ættum að vilja, þ.e. að dómsmálaráðherra geti ekki gert svoleiðis nema með fullnægjandi rökstuðningi? Þess vegna hef ég mjög takmarkaðan skilning á beiðni um auknar fjárheimildir vegna Landsréttarmálsins. Til að byrja með þjónar þetta ekki neinum markmiðum, stefnu eða tilgangi og skilar ekki ábata og í öðru lagi eru þetta 8 milljónir sem ættu, ef þau útgjöld uppfylla öll skilyrði um að vera tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg, að rúmast auðveldlega innan varasjóða, löngu áður en þær koma hingað inn í þingsal. Mig langar til að nefna í stærra samhenginu 69. gr. laga um almannatryggingar. Í henni er kveðið á um að það eigi að uppfæra lífeyri að lágmarki samkvæmt vísitölu neysluverðs eða launaþróun, hvort sem er hærra. Það er alltaf gert í upphafi árs. En það er aldrei afstemming í lok árs. Ef verið er að útskýra á öllum öðrum sviðum hvernig eitthvað var ófyrirsjáanlegt, t.d. hvernig fór með atvinnuleysisbætur, þannig að bæta verði það upp og setja aukafjárveitingar í þá liði, skil ég ekki af hverju ekki er leiðrétt samkvæmt 69. gr. miðað við hvernig fór með launaþróun eða verðbólgu í lok árs þegar við vitum hver rétt launaþróun eða verðbólga var. Ef það er ekki í fjáraukalögum ætti a.m.k. að klára það í fjárlögum fyrir næsta ár. Niðurstaðan af beitingu þessarar lagagreinar er að núverandi lífeyrir er 50% lægri en hann ætti að vera miðað við bæði launaþróun og verðbólgu síðan lögin voru sett 1997, minnir mig. Það segir manni rosalega margt um forgangsröðun þegar allt kemur til alls. Mig langar til að fjalla aðeins um varasjóðina og 30. gr. laga um opinber fjármál um flutning fjárheimilda milli ára. Það er nefnilega svo merkilegt, eftir því sem maður fær séð, að ekki er mikið gripið til þessarar 30. gr. Það er eitthvað gert og maður sér það náttúrlega ekki í fjáraukanum. Maður sér hins vegar tillögur að fjárheimildabreytingum í fjáraukanum sem ættu tvímælalaust heima undir 30. gr., fjárheimildir fluttar á milli ára af því að áætlanir stóðust ekki. Ráðherra á að grípa til viðeigandi aðgerða til að koma til móts við veikleika í fjárheimildum. Það fyrsta sem hann á að gera er að reyna að færa fjármagn á milli málaflokka eða grípa til varasjóðs málaflokks ef það á við, ef það uppfyllir þau skilyrði sem þar eru, sem eru víðtækari en t.d. um almenna varasjóðinn eða fjáraukalögin. Ég veit ekki til þess að við höfum fengið tilkynningu um slíka úthlutun, hún hefur örugglega verið gerð en það hefur ekki verið fjallað sérstaklega um hana. Þó höfum við oft talað um að við ættum að skoða betur á vettvangi fjárlaganefndar hvernig okkur gengur með framkvæmd laga um opinber fjármál. Það vantar yfirsýn yfir notkun þessara lagagreina og hvernig fjárheimildir fyrir árið flakka á milli ára, hvernig sveiflan er. Ef alltaf er núllstillt um hver áramót er rosalega erfitt að læra af sögulegu gögnunum hversu góðar áætlanirnar eru. Maður þarf að skoða muninn á fjáraukalögum, fjárlögum, breytingartillögum o.s.frv. Það dugar ekki að horfa bara á hvernig fjárlög enduðu það árið heldur þarf maður að skoða breytingarnar líka. Upprunalega áætlunin var í fjárlögum og ef maður ætlar að skoða muninn á því fyrir næsta ár er ekki nóg að skoða hvernig fjárlögin enduðu miðað við fjáraukalögin. Það verður að skoða upprunalegu fjárlögin til að sjá hver áætlunin var, ekki hvernig áætluninni var reddað með fjáraukalögum. Þetta spilar einmitt mikið inn í eftirlitshlutverk þingsins og þar finnst mér ekki vera nægilega vel að verki staðið. Fjárheimildir samkvæmt fjármálaáætlun og fjárlögum eiga að vera bundnar stefnu með mælanlegum markmiðum og kostnaðar- og ábatagreiningu. Það er til þess að við getum spurt nákvæmlega: Af hverju kostar þetta svona mikið og hvað fáum við út úr því? Til hvers erum við að taka þá ákvörðun að setja fjárheimildir í verkefni A eða verkefni B? Nánar tiltekið höfum við ákveðið vandamál og til að leysa það höfum við sviðsmynd A, B og C með mismunandi útfærslum. Til dæmis var gerð ákveðin grunnspármynd um aukningu á umferðartöfum á höfuðborgarsvæðinu á næstu árum eða áratugum. Það var metið sem vandamál sem þyrfti að leysa. Fengin var verkfræðistofa til að skoða ákveðnar sviðsmyndir: Hvað ef við byggjum betur upp stofnbrautakerfið? Hvað ef við byggjum bara upp almenningssamgöngukerfið betur? Hvernig kemur út blönduð leið þar á milli, annaðhvort lítil uppbygging í hvoru tveggja eða mikil? Þá er hægt að bera saman valmöguleika. Mig minnir að lítil uppbygging stofnvega og almenningssamgangna hafi verið þriðja besta lausnin gagnvart umferðartöfum á meðan mesta uppbyggingin í stofnvegum og almenningssamgöngum var náttúrlega best. Þá er bara spurning um hversu mikið fjármagn fólk er til í að leggja í það að leysa vandamálið. Það skilar manni beint í þá lausn sem er í boði. Þá er valið tiltölulega auðvelt þegar allt kemur til alls miðað við þær sviðsmyndir. Þannig eigum við að vinna bæði fjármálaáætlun og fjárlög og líka fjáraukalög. Það er það sem vantar hér. Fjáraukinn á ekki að vera neitt öðruvísi en fjárlögin með tilliti til fjármálaáætlunar og stefnumörkunar stjórnvalda. Þegar upp er staðið spila ákvarðanir í fjáraukalögum líka inn í þetta ferli sem endar í ársskýrslum ráðherra þegar sagt er: Hvernig gekk okkur að ná þeim markmiðum sem við settum okkur? Hver var ábatinn af því að nota þessar fjárheimildir og nota skattfé almennings í að leysa vandamál A, B eða C, eða hvernig sem það var? Það vantar tengingu fjárheimilda í fjárauka við stefnu stjórnvalda. Í frumvarpi til fjáraukalaga eru fjárheimildarbeiðnir sumar rökstuddar með tilliti til skilyrða um að útgjöldin séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Mig minnir þó að í engu tilviki hafi verið útskýrt hvernig beiðnin uppfyllti allar kröfurnar. Þegar maður les yfir tillögurnar getur maður kannski fyllt í eyðurnar. Maður skilur sjálfur hvernig þessi aðgerð er tímabundin þó að það sé ekki útskýrt eða rökstutt, en ég er á þeim nótum að það þurfi samt að rökstyðja. Það þarf að segja það sem manni getur fundist vera augljóst, það þarf að koma fram en það er ekki sagt. Þetta er það sem ég bað um í vinnslunni við fjáraukalagafrumvarpið. Svörin sem bárust voru einfaldlega: Sjá greinargerð með fjáraukalagafrumvarpi. Ástæðan fyrir því að ég spurði var þó sú að mér fannst rökstuðningurinn í frumvarpinu ekki nægilegur og ekki ná að útskýra eða rökstyðja öll þau tilvik sem þarf til þess að fjárheimild uppfylli kröfurnar. Mér finnst að hver ein og einasta fjárheimild ætti að standa skýrt með rökstuðningi um öll þessi mismunandi atriði, tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt, og hvernig ekki hefði verið hægt að bregðast við með öðrum tiltækum ráðum. Við eigum að geta farið í gegnum þann lista og sagt: Já, nei, já, nei o.s.frv. Það væri mjög áhugavert að fara í gegnum það með nefndinni og fá ástæður eða rök fyrir því. Fólk skilur rökstuðning á mismunandi hátt. Kannski myndi ég segja að það væri ófyrirséð en einhver annar nefndarmaður að það sama væri mjög fyrirséð. Þá verðum við að eiga þær rökræður hvort viðkomandi heimild passi innan laga um opinber fjármál eða ekki og hvað gerist ef við ákveðum að segja: Nei, þetta er ekki heimild sem á heima hérna. Hvað þýðir það með tilliti til fjárlaga fyrir árið? Þýðir það að liðurinn fer samkvæmt 30. gr. í mínus fyrir næsta ár eða ætlar ráðherra að grípa til annarra ráða? Af hverju gerði ráðherra það ekki strax ef hann gat það? Þetta er það sem vantar nauðsynlega í yfirferð fjárlaganefndar á fjáraukalögum. Ég endurtek að ég kalla fjáraukalagafrumvarpið inn til nefndar og ég ætlast til að sjá þennan rökstuðning fyrir hverri einni og einustu fjárheimild sem er beðið um í fjáraukanum. Ég tel það bara einfalda og sjálfsagða kröfu. Mér skilst að það sé fundur kl. 9 í fyrramálið og þá verður mjög áhugavert að sjá hvernig gengur. Að lokum vil ég nýta síðustu mínútuna mína í að fjalla aðeins um það að í framsöguræðu meiri hlutans um fjáraukalagafrumvarpið er ákveðið mont í gangi um að fjáraukinn sé miklu minni en gengur og gerist, hafi sjaldan verið svona lítill og að þetta gangi allt í rétta átt. Ég get alveg tekið undir að ýmislegt gengur í rétta átt. Ég geri þó þá athugasemd að skilaboðin í meirihlutaálitinu til stjórnvalda eru: Gerið betur. Á sama tíma er svo ekki gert betur. Inn koma breytingartillögur sem falla ekki undir nákvæmlega það sem er verið að biðja stjórnvöld um að gera betur. Mér finnst það pínulítil hræsni. Ég verð að segja það, bara til að koma því frá mér eins nákvæmlega og ég get. Maður á svo sem ekkert að skammast sín fyrir það, það er bara þannig og ekkert mál með það. Það þarf endilega að gera betur því að það hjálpar ekkert að segja: Nei, þetta er í lagi. Við verðum að geta átt samræðuna og viðurkennt að það sé rétt, þetta sé ekki ófyrirséð. Þegar allt kemur til alls er Alþingi með fjárveitingavaldið. Ríkisstjórnin þarf að fara eftir lögum um opinber fjármál en Alþingi er á aðeins öðrum stað. Það held ég að sé umræða sem við eigum eftir að taka í sambandi við lög um opinber fjármál, hvar fjárveitingavald Alþingis er innan laga um opinber fjármál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans ræðu. Eins og í fyrri ræðum í kvöld get ég alveg tekið undir margt af því sem hér kom fram, en annað ekki. Ég verð bara að játa að mér finnst hv. þingmaður vera fullsvartsýnn á köflum, og kannski dramatískur. En við erum jú að ræða þetta í fullri alvöru og við tökum þetta að sjálfsögðu alvarlega. Af því að hv. þingmaður kom inn á að þetta frumvarp væri bara eins og fyrri fjáraukalög vil ég samt draga það fram hér að það frumvarp til fjáraukalaga sem við fjöllum um hér er ólíkt fyrri fjáraukalagafrumvörpum. Það eru aðallega tveir liðir sem hægt er að draga fram þar, og kemur reyndar fram í greinargerð með frumvarpinu. Hér erum við ekki að gera breytingar á tekjuhlið en það er hins vegar fjallað um það sem fram kemur í efnahagsumhverfinu og högg á tekjur, og mismunandi tekjustofna. En það eru engar breytingar á tekjuhlið og þar með ekki á sjóðstreymi og afkomu. Hér eru fyrst og fremst lagðar til breytingar á framlögum til málaflokka þar sem aukinna fjárheimilda er þörf. Þetta vildi ég draga fram. En auðvitað má alltaf gera betur, eins og við nefnum í nefndaráliti meiri hluta. Hv. þingmaður kom inn á málaflokk 10.04 um stjórnsýslu dómsmálaráðuneytis og þar er gerð tillaga um 8 millj. kr. fjárveitingu. Mér gefst ekki tími til að ræða það, tíminn líður ótrúlega hratt, en samtalið heldur áfram og við ræðum þetta frekar á fundi þegar og ef þessari umræðu lýkur.
Virðulegur forseti. Samanburður við fyrri fjáraukalög er enn nægilega nákvæmur til þess að segja að þau séu nákvæmlega eins. Út frá því sjónarhorni sem ég er að horfa á, miðað við lög um opinber fjármál, miðað við fjármálaáætlun og fjárlög, sem á að vera stefnumiðað og markmiðamiðað, mælanlegt o.s.frv., er ekkert um það í fjáraukalagafrumvarpinu. Framsetning á þeim fjárheimildum sem leitað er eftir er bara nákvæmlega eins og í fyrri fjáraukalögum. Þar endar minn samanburður. Það er hægt að draga fram að tekjurnar séu ekki þar o.s.frv., sem er munurinn, en ég komi ekki einu sinni nálægt því að reyna að líkja því saman, ég er að horfa í þessi útgjaldaviðmið. Mér finnst þetta í raun opinbera vandamálið í hnotskurn að hv. formaður fjárlaganefndar segir að hér sé verið að koma með tillögur þar sem aukinna fjárheimilda sé þörf. Það er bara nákvæmlega ekki eins og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir að eigi að vinna fjáraukalagafrumvarp. Það er ekki tímabundið, ófyrirséð o.s.frv.
Út frá þeim skilyrðum.
Ég segi það út frá þessum skilyrðum, um tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt, er ekki samasemmerki á milli þess og að aukinna fjárheimilda sé þörf. Það er alltaf hægt að búa til alls konar skýringar á því að ágætt væri að fá aðeins meiri fjárheimildir hér og þar, en það er ekki tilgangur varasjóðanna eða fjáraukalaganna að mæta þörf fyrir auknar fjárheimildir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Aðeins út frá orðum hv. þingmanns um hvar fjárheimilda væri þörf: Ég dró það fram vegna þess að þar erum við ekki að færa lækkun á málaflokka eins og gjarnan var gert heldur þar sem þörf er. Það er þá út frá skilyrðum um fjáraukalög, um óvænt, óhjákvæmileg og tímabundin útgjöld, eins og 26. gr. kveður á um. En ég ætlaði aðeins að fara yfir þessar 8 milljónir, mér finnst það líka ágætisdæmi, talandi um mælikvarða, og hvernig við vinnum þetta almennt í fjárlögum og fjáraukalögum. Það var sameiginlegt mat ráðuneyta að um væri að ræða mjög mikilvægt mál fyrir hagsmuni Íslands og nú er ég að vísa í meirihlutaálit fjárlaganefndar og raunar mjög mikilvægt mál fyrir dómaframkvæmd efri deildar Mannréttindadómstólsins um 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Af þeim sökum var talið óhjákvæmilegt að fá málinu stærri lögmannsstofu og faglegt mat og það getur maður mjög vel skilið. [[Forseti hringir.]]Það er væntanlega tímabundið og væntanlega er [[Forseti hringir.]]sú staða sem hefur þróast og komið upp óvænt. [[Forseti hringir.]]Menn sáu það ekki endilega fyrir að þurfa að leita erlendrar ráðgjafar þannig að þetta er ágætisdæmi, en auðvitað erum við að ræða hér matskennda þætti.
Forseti minnir hv. þingmann á að gæta að ræðutíma.
Virðulegur forseti. Þar sem aukinna fjárheimilda er þörf út frá þeim skilyrðum, segir hv. þingmaður. Ég er að gagnrýna það að ýmsar af þessum fjárheimildum sem leitað er eftir passa ekki við þau skilyrði heldur eru einfaldlega út af almennri þörf um útgjaldaaukningu. Þess vegna bið ég um rökstuðning. Það er ekkert óhjákvæmilegt að nauðsynlegt sé að leita til þessarar yfirnefndar Mannréttindadómstólsins. Það hefði líka getað verið ákvörðun að sætta sig við niðurstöðu dómsins. Það hefði að mínu viti verið mjög góð niðurstaða fyrir dómskerfið eins og það leggur sig af því að við ættum ekki að vilja dómsmálaráðherra sem skiptir sér af skipun dómara á þann hátt sem gert var í Landsréttarmálinu. Við ættum ekki að vilja það. En það eru pólitískar aðstæður sem einhvern veginn heimta þessa niðurstöðu og það er pólitískt en ekki óhjákvæmilegt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisræðu. Ríkisendurskoðun gerir nokkrar athugasemdir við þessa framsetningu á fjáraukalögum. Við þekkjum að endurskoðendur tala af varfærni en það var nokkuð skýrt að Ríkisendurskoðun er ekki par hrifin af þessari meðhöndlun, t.d. á framlagi til þjóðkirkjunnar. Ég held að það megi álykta skýrt út frá þeim athugasemdum að þessi ráðstöfun er einfaldlega ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Þar sem þetta er vonandi í síðasta skiptið sem við afgreiðum þennan tiltekna fjárlagalið með þessum hætti - en höfum gert nokkur undangengin ár, þetta er fyrirsjáanlegasti ófyrirséði útgjaldaliður ríkisins á undanförnum árum - er kannski ekki ástæða til að gera mikið úr því hér. Það sem ég velti þó aðeins fyrir mér og hef meiri áhyggjur af út frá fordæmisgildi er annað sem Ríkisendurskoðun gerir athugasemd við, að það sé verið að draga drjúgan hluta af hinum almenna varasjóði frá auknum útgjöldum í fjáraukalögum. Ríkisendurskoðun bendir eðlilega á að heppilegast væri að taka einfaldlega tiltekna fjáraukalagaliði út og færa beint yfir í almennan varasjóð og vera ekkert að blanda honum inn í fjáraukalögin. Ég velti dálítið fyrir mér hvað hv. þingmanni finnist um þessa ráðstöfun almennt. Hér er verið að skapa fordæmi, þetta hefur ekki verið gert áður, ekki svo ég muni til, og við erum auðvitað enn svolítið að móta fordæmin í því hvernig við framkvæmum þessi lög, en er verið að draga þingið einhvern veginn til ábyrgðar af því að t.d. fjölmargir af þessum liðum sem verið er að tína til í fjáraukanum standast einfaldlega ekkert mál þegar kemur að kröfum sem settar eru fram í lögum um opinber fjármál um hvað teljist til heimilla útgjalda? Hvað finnst hv. þingmanni um þessa ráðstöfun?
Virðulegi forseti. Ég lít pínu á þetta á þann hátt með fordæmisgildið að önnur breytingartillaga liggur núna fyrir á þessum fjáraukalögum um óvæntar og ófyrirséðar tekjur sem er búin til einhvers konar fjárfestingarheimild fyrir. Það er víst svo auðvelt samkvæmt lögum um opinber fjármál og sjálfsagt að færa fjárfestingarheimild á milli ára að það er einhvern veginn allt í lagi. Það var verið að setja þetta í mjög skrýtinn kassa. Ég prófa þá að snúa rökunum við: Væri það ekki svipuð æfing með fjárheimildaleikfimi ef við settum í fjárheimildir fyrir næsta ár, á næstu fjárlögum, fjárfestingarheimild lögreglunnar um t.d. þessi tækjakaup en myndum flytja þær fjárheimildir fram yfir áramótin í fjáraukalögunum þannig að lögreglustjórinn myndi nýta tækifærið núna, kannski af því að það væri einhver rosalegur desemberafsláttur til að kaupa þennan búnað? Þegar allt kemur til alls mætti lögreglustjóri nýta sér hagkvæmni sem rök fyrir því að kaupa t.d. viðkomandi búnað í desember miðað við fjárheimildir sem hann ætti á árinu 2020, á næsta ári. Ég veit ekki hvort það passar endilega inn á milli þessara ára. Það ætti kannski að vera sveigjanlegt hvað þetta varðar en með varasjóðinn sé ég þann sveigjanleika ekki og mér finnst það rosalega skrýtið að koma með margar [[Forseti hringir.]]af þessum fjárheimildum til þingsins í staðinn fyrir að afgreiða þær í varasjóð áður. Ég kem að því aðeins betur seinna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þarna er annar þáttur líka sem Ríkisendurskoðun gerir að umtalsefni og ég veit að hv. þingmaður þekkir mætavel, því að það er stundum eins og að reyna að draga það út með töngum, og það er yfirlit yfir ráðstöfun varasjóða, bæði hins almenna varasjóðs en ekki síður varasjóða einstakra málaflokka. Meiri hlutinn hefur meðal m.a. stært sig nokkuð af því að nú sé frávik frá fjárlögum miklu minna en oft hefur áður verið. Þetta er reyndar 43 milljarða sveifla en við skulum ekki gera það að umtalsefni hér. Þetta eru umtalsverðar heimildir, 1% í almennum varasjóði, allt að 2% í varasjóði málaflokka. Hér er talað um að það sé miklu minna frávik í fjáraukanum miðað við fjárauka fyrri ára en þá vantar alveg að taka tillit til varasjóðanna sem hafa verið lagðir til hliðar. Það er einmitt erfitt að fá yfirlit yfir þá og þá er spurningin: Væri ekki eðlilegt að ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]legði fram yfirlit yfir ráðstöfun varasjóðs um leið og hún leggur fram fjáraukalagafrumvarp sem þetta? Best væri náttúrlega að hún legði ekki fram fjáraukalagafrumvarp.
Virðulegur forseti. Þegar ákvörðun liggur fyrir á að tilkynna fjárlaganefnd um úthlutun úr varasjóðum. Að mér best vitandi hefur það aldrei gerst samdægurs áður en úthlutun fer fram. Alþingi gæti ályktað sem svo að þetta samræmdist ekki skilyrðum um notkun á varasjóðum. Við höfum aldrei verið spurð þannig. Einhvers staðar er hérna önnur breytingartillaga sem ég var að reyna að blaða í gegnum til að geta vitnað beint í hana en það var verið að færa fjárheimildir af einhverju innan dómstólasýslunnar yfir á varasjóð málaflokksins í fjáraukalögunum sem mér finnst rosalega skrýtið í staðinn fyrir að vita það sem eftir er ársins í hvað á að nota varasjóðinn. Þá er frekar sett fjármagn í varasjóðinn en beint í það verkefni sem líklega er frekar augljóst að eigi að nýta fjárheimildir í frekar en eitthvað annað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ágæta ræðu og rýni hans í málaflokk sem hann þekkir giska vel, gagnrýnar, djúpar og ágengar pælingar. Ég er að velta fyrir mér þessum málefnum. Við búum við lög um opinber fjármál frá árinu 2015 og það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðunni í dag um fjáraukalagafrumvarpið. Þar hafa menn skipst á skoðunum og ekki verið alveg sammála um áherslur. Menn hafa tekist á um það hvort verið sé að fara í kringum þessi nýju lög með því að vera með allt of hátt hlutfall, á annan tug milljarða eða jafnvel tvo tugi, í fjáraukalögum, nokkuð sem ætti að vera í fjárlögum, þetta væru í raun ekki ófyrirséð atriði sem menn væru að fjalla um heldur atriði sem menn ættu að skipuleggja innan fjárlagaramma ársins. Mig langar að spyrja þingmanninn um ástæður þess að menn ná ekki betri tökum á opinberum fjármálum. Er þetta kannski í ásættanlegum farvegi, miðar okkur áleiðis, eða þurfum við að gera eitthvert sérstakt átak? Eru viðjar vanans sterkar? Eru það fjötrar hugarfarsins eða er þetta meðvituð leið til að nálgast fjármuni sem ekki var hægt að nálgast úr ríkissjóði með öðrum hætti á þessum tímapunkti?
Virðulegur forseti. Ein af þeim spurningum sem ég spurði fulltrúa ráðuneytisins var einmitt hvers vegna ýmsar heimildir sem leitað væri eftir í fjáraukalagafrumvarpinu væru ekki afgreiddar með varasjóðnum. Svarið við því var að þau vildu leggja það í hendur Alþingis að veita fjárheimildina. Þau vörpuðu af sér ábyrgðinni á því að taka ákvörðun um það hvort hún varðaði varasjóð eða ekki. Þar komum við einmitt að lögum um opinber fjármál. Ríkið og stjórnvöld þurfa að fara eftir lögum. Ef þau ætla að koma með tillögu um fjárheimild til Alþingis þarf hún að vera rökstudd nákvæmlega eins og ákvörðun dómsmálaráðherra varðandi Landsrétt átti að vera rökstudd. Rökin héldu ekki og það var mjög alvarlegt. Í þessum tilvikum er kannski ekki alveg sama ábyrgð þar á bak við en þetta er samt krafa. Nú er það í raun Alþingis að standa í lappirnar gagnvart því hvað eigi að gera með þessar tillögur að fjárheimildum sem standast ekki lög um opinber fjármál miðað við skort á rökstuðningi þar eins og vitnað var í varðandi álit Ríkisendurskoðunar, að ýmis atriði þarna stæðust varla þau skilyrði sem eru sett. Við mjökumst vissulega rétta leið en lögin eru samt í fullu gildi og við eigum að gera þær kröfur, líka til okkar, að brjóta þau ekki, sérstaklega til að byrja með því að þá verða þau miklu minna virði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ágætissvör, hann er þarna á heimavelli. Hv. þingmaður segir: Þetta eru fjárreiðulög samkvæmt gamla laginu, þetta eru bara gömlu fjárreiðulögin. Menn hafa ekki breytt um verklag að neinu marki. Ég spyr þá hv. þingmann: Þarf að gera eitthvert sérstakt átak til að venda skipinu og snúa af þessari braut? Hvað þurfum við að gera til að bæta þetta ferli? Sér hann einhverjar aðrar hindranir en hugarfarið? Eru einhverjar tæknilegar hindranir sem valda því að erfitt er að framkvæma lögin um opinber fjármál frá árinu 2015?
Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning. Dæmi um þetta vandamál kom fram þegar Ríkisendurskoðun kom fyrir nefndina ásamt fulltrúum ráðuneytisins og þar var nefnt að Ríkisendurskoðun hefði gert ýmsar tillögur til ráðuneytisins um betrumbætur á framsetningu fjárlaga til að hjálpa Alþingi og gera þetta skiljanlegra fyrir Alþingi. Fyrsta spurningin mín var þá: Af hverju vorum við ekki spurð? Ríkisendurskoðun lagði til betri útskýringar fyrir þingið án þess að þingið segði til um hvort þetta væru betri útskýringar fyrir það. Hvað vitum við hvort það hjálpar okkur eitthvað sem Ríkisendurskoðun lagði til? Það hjálpar væntanlega Ríkisendurskoðun að leggja betra mat á framsetningu fjárlaga eða fjáraukalaga en við á þinginu og í fjárlaganefnd viljum kannski eitthvað allt annað. Hver veit? Það er kannski skortur á því einmitt að þingið sé spurt álits.
Herra forseti. Ég verð að játa að ég var í þeim hópi sem var svo bjartsýnn í tengslum við umræðuna um ný lög um opinber fjármál að halda að fjáraukalög myndu heyra sögunni til því að, eins og hefur komið fram í umræðunni, með þeim lögum settum við til hliðar við fjárlagagerðina annars vegar 1% af fjárlögum í sérstakan varasjóð og allt að 2% í varasjóði einstakra málaflokka. Í einföldu máli eru allt að 3% af útgjöldum ríkissjóðs lögð til hliðar í varasjóði í fjárlagagerðinni á hverju hausti. Ríkisstjórnin hefur verið að hreykja sér af því að fjáraukalögin núna séu minni að umfangi en þau hafa verið að meðaltali frá árinu 2009. Við fengum ágætisyfirlit yfir það frá fjármálaráðuneytinu, mjög myndrænt og fallegt og það var kynnt fyrir fjárlaganefnd. Það er alveg rétt að frávik í fjáraukalögum hafa verið að meðaltali 1,6% af heildarútgjöldum ríkissjóðs frá 2009. Raunar má segja að þegar við áttum við hvað mestan vanda að glíma í efnahagslífinu á árunum 2009–2013 gekk almennt séð nokkuð vel að halda útgjöldum ríkissjóðs innan fjárheimilda fjárlaga. Flest árin voru á pari og var ekki um nein sérstök frávik að ræða. Það má í raun og veru segja: Það ríkti agi í ríkisfjármálum. Þó var ekki neinum varasjóðum til að dreifa á þeim árum. Eitt ár sker sig úr, 2011, þar sem er umtalsvert frávik en árin 2009–2013 eru að mestu innan marka. Svo tók Sjálfstæðisflokkurinn aftur við fjármálaráðuneytinu og 2014 jókst frávikið talsvert og 2015, 2016 og 2017 var frávikið komið í að jafnaði 3%. Rétt er að halda því til haga, af því að ég sat sjálfur í ríkisstjórn um skeið á árinu 2017, að það var einmitt þegar Sjálfstæðisflokkurinn var tekinn aftur við fjármálaráðuneytinu það ár sem fjáraukalagafrumvarp ársins 2017 kom fram og þar kom margt á óvart. Mér fannst talsvert myndarlega spýtt í og verið að nýta fjáraukann með dálítið gamalkunnugum hætti. Af því að afkoma ríkissjóðs var góð væri tilefni til að spýta í í hinum og þessum útgjaldaliðum og frumvarpið bar þess merki þótt vissulega hafi þar líka verið frávik eins og í almannatryggingum á grundvelli nýrra laga þar sem útgjöld reyndust meiri en áður hafði verið áætlað. En þar jókst frávikið allverulega. Svo förum við að vinna af fullum krafti samkvæmt lögum um opinber fjármál með varasjóði og nýtingu þeirra. Þess vegna velti ég fyrir mér þegar við erum hér með fjáraukalagafrumvarp sem er með um 1% frávik: Er ekki rétt að bæta við varasjóðunum þegar við metum umfang frávika frá þeim tíma áður en lög um opinber fjármál tóku gildi? Þá erum við komin í gamalkunnuga tölu Sjálfstæðisflokksins, um 4%. Það er fjármálaagi Sjálfstæðisflokksins í framkvæmd, um 4% frávik í útgjöldum ríkissjóðs frá því sem áformað var. Það er nefnilega ekki hægt að leyfa sér svo ódýrt trix að ætla að bera saman meðaltalsfrávik tímabils þegar ekki voru neinir varasjóðir, þegar eina leið stjórnvalda á þeim tíma var að sækja sér viðbótarfjárheimildir til Alþingis í fjáraukalögum ef stefndi í framúrkeyrslu einhvers staðar. Hún er réttilega, eins og bent er á í yfirliti fjármálaráðuneytisins, 1,6% að meðaltali á árunum 2009 til og með dagsins í dag. Að ætla að bera það saman við tímabil eftir að lögin um opinber fjármál tóku gildi þar sem varasjóðanna nýtur við, um allt að 3% af útgjöldum ríkissjóðs, þykir mér nokkuð ódýrt trix og ekki fela í sér nein merki um sérstakan aga í framkvæmd fjárlaga. Miklu réttara er að tala bara um það eins og það er, það er um það bil 4% frávik miðað við það sem við þekktum áður í heildarútgjöldum ríkissjóðs þegar við tökum fjáraukalögin að viðbættum varasjóðum sem ríkisstjórnin hefur til umráða. Það virðist vera dálítið þannig að í þessu agaleysi líti ríkisstjórnin einfaldlega svo á að varasjóðirnir séu eyðslufé. Þeir séu ekki í raun og veru til þess að eiga upp á að hlaupa ef eitthvað virkilega óvænt bjátar á, heldur meira til að ráðstafa að vild í gegnum fjárlagaárið. Svo er komið með hefðbundin fjáraukalög og því miður er allt of margt í þessum fjáraukalögum sem minnir einfaldlega á gamla tíð. Ég sakna meiri aga en raun ber vitni. Það er annað í fjáraukalögum og í raun afkomuhorfum ríkissjóðs á þessu ári í heild. Það er 43 milljarða sveifla í afkomu ríkissjóðs frá því sem lagt var upp með þegar fjárlög voru samþykkt fyrir rösku ári. Það er staðreynd máls. Þessi ríkisstjórn var vöruð við því strax frá upphafi þegar fyrsta fjármálastefnu hennar kom fram að forsendur stefnunnar, horft til næstu fimm ára, væru allt of bjartsýnar, útgjaldaáformin væru allt of bólgin, alla vega á grundvelli þeirrar tekjuöflunar sem ríkisstjórnin lagði upp með. Það væru engar líkur til að þær efnahagsforsendur myndu ganga eftir, það hefði aldrei gerst áður og væri ekki að fara að gerast í fyrsta sinn. Það er umhugsunarefni að við sátum í fjárlaganefnd og hlustuðum á fjölmarga aðila, fjármálaráð, sem hefur lögbundnar skyldur í þessum efnum, Viðskiptaráð, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, og fengum fjölmargar greiningar sem allar voru í sömu átt, þetta væru of bjartsýnar forsendur og það væri óábyrgt að leggja upp með þessi útgjaldaáform á grundvelli þeirrar hagspár sem ríkisstjórnin væri að vinna með. Þetta eru ekki kjarnorkuvísindi, þetta er ekki eitthvað svakalega óvænt. Vissulega sjáum við sjaldnast hvaðan skellurinn kemur. Ég ætla ekki að standa hér og þykjast hafa séð fyrir fall WOW. Það gerðu það sennilega fæstir þótt margir hafi vafalítið haft áhyggjur af stöðu félagsins. Það var orðið ljóst á árinu 2018 að félagið ætti við ákveðinn vanda að glíma. En við höfum hins vegar í gegnum árin og áratugina séð að þegar þenslan í hagkerfinu er orðin viðlíka og hún var orðin á árinu 2017 og 2018, þegar staða raungengis krónunnar er orðin viðlíka og hún var orðin á árinu 2017, 2018, þá fáum við skell. Þá eru útflutningsgreinarnar okkar einfaldlega orðnar algerlega ósamkeppnishæfar. Þó að við getum ekki alltaf sagt til um það hvaðan skellurinn kemur þá er það bara svo, ef við skoðum þetta línurit 30 ár aftur í tímann, að hann hefur alltaf komið. Og óvænt og ófyrirséð kom hann líka núna eins og áður. Raunar erum við enn þá í þeirri stöðu að raungengið er mjög hátt og við heyrum alveg hvernig útflutningsgreinarnar stynja undan þessari stöðu. Ég er sammála því sem kom m.a. fram í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar í dag: Ég held að efnahagsforsendur fjárlaga fyrir 2020 séu frekar bjartsýnar, svo ekki sé sterkara að orði kveðið enn þá, og margt að óttast í afkomu ríkissjóðs þegar komið er inn á árið 2020. En ríkisstjórnin valdi frekar þá leiðina að skella skollaeyrum við þeim aðvörunarorðum og grípur svo til þess ráðs í vor að endurskoða fjármálastefnu sína í raun og veru afturvirkt þannig að hún taki líka til ársins 2019 til að bjarga afkomu ársins. Það er af því, eins og fjármálaráð hafði ítrekað varað við, að afkomumarkmið samkvæmt fjármálastefnu var notað sem þak. Það var tryggt strax í fjárlagagerðinni að ráðstafað væri að fullu útgjöldum til þess að áætlaður afgangur ríkissjóðs yrði ekki meiri en afkomumarkmið samkvæmt fjármálastefnu gerði ráð fyrir. Einmitt við fjárlagagerðina fyrir árið 2019, með öll þessi varnaðarorð sem höfðu heyrst ítrekað í tvö ár að telja, hefði verið full ástæða til að skilja eftir heldur meiri afgang til þess að geta tekist á við óvænt áföll. Ég ætla að fullyrða það hér, í ljósi þeirra varnaðarorða sem við höfðum ítrekað heyrt, að það var ekkert óvænt við það að atvinnuleysi myndi aukast á þessu ári. Það var algerlega viðbúið, algerlega í takt við ítrekaðar aðvaranir greiningaraðila og sérfræðinga um óhóflega bjartsýni ríkisstjórnarinnar í efnahagslegum forsendum. Þegar eitt af grunngildum laga um opinber fjármál er varfærni verður að ætlast til þess af ábyrgri ríkisstjórn í ríkisfjármálum að þegar viðsjárverð staða er uppi í efnahagslífinu, eins og fjölmörg viðvörunarljós blikkuðu um á síðasta ári þegar við vorum í fjárlagagerðinni, sé skynsamlegt að skilja eftir borð fyrir báru og eiga fyrir einhverjum frávikum hið minnsta þannig að ekki þurfi að grípa til þess sem við gerðum í raun og veru í báðum tilvikum, að endurskoða fjármálastefnu á miðju ári og grípa til umtalsverðra viðbótarfjárheimilda í fjáraukalögum. Ég þreytist ekki á að minnast á framlagið til þjóðkirkjunnar en í ljósi þess að þetta er í síðasta sinn vona ég bara að við drögum þann lærdóm af umsögn Ríkisendurskoðunar að svona getum við einfaldlega ekki gert. Þetta voru algerlega fyrirséð útgjöld. Stjórnvöld voru í raun og sann búin að viðurkenna þessa skuldbindingu, m.a. með því að leggja fram í fjáraukalögum ár eftir ár viðbótarfjárheimildir til þjóðkirkjunnar. Það hefði verið fullkomlega eðlilegt að setja fram í fjárlögum ársins 2019 eitthvert viðbótarframlag til að mæta óvissu um endanlega útfærslu á samkomulaginu við þjóðkirkjuna og það hefði ekki orðið til þess að veikja samningsstöðu ríkisins gagnvart þjóðkirkjunni á neinn hátt. Það hefði einfaldlega verið hægt að kalla það að sett væri inn á viðkomandi málaflokk viðbótarútgjaldaheimild til að mæta óvissu vegna þess að enn átti eftir að leiða þá deilu til lykta. Það vona ég að við gerum í slíkum málum fram á veginn, svo sannarlega. Það sama hefði verið hægt að gera og hefði verið skynsamlegt að gera í tengslum við útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs, í ljósi þeirrar óvissu sem var uppi í efnahagslífinu, að leggja til viðbótarframlag þar. En vandi ríkisstjórnarinnar var auðvitað sá að það var búið að eyða öllu sem fjármálastefna ríkisstjórnarinnar, miðað við bjartsýnar efnahagsforsendur, gaf svigrúm til. Þess vegna var ekkert svigrúm til þess að sýna varfærni eða ábyrgð við fjárlagagerðina. Sá lærdómur sem við verðum að draga af þessu til lengdar er að lög um opinber fjármál skila ekki tilætluðum árangri ef frávikið, 3–4% af útgjöld ríkissjóðs, heldur áfram í viðlíka takti þegar við tökum tillit til frávika í fjáraukalögum og þeirra varasjóða sem er að finna í fjárlögum á hverju ári. Það er viðmiðunin sem við eigum að hafa. Það hlýtur að hafa legið að baki þegar horft var í baksýnisspegilinn og verið var að smíða lögin að við vorum með meðalfrávik upp á 1,6%. Við gáfum okkur 3% í fjárlögum til að mæta slíkri óvissu en við erum ekki að standast prófið. Það eru mín stærstu vonbrigði með framkvæmd laga um opinber fjármál að það virðist ætla að verða viðtekin venja frekar en undantekning að við tökum til umfjöllunar á hverjum vetri frumvarp til fjáraukalaga. Það er miður. Þá er augljóst að lögin eru ekki að ná fram að fullu þeim tilgangi sem lagt var upp með. Það er áfram óvissa og þrátt fyrir þá staðreynd að niðursveiflan hafi í sögulegu samhengi verið bara nokkuð mjúk þá sér ekki enn fyrir endann á henni. Seðlabankinn gerir ráð fyrir því að botninum verði mögulega náð um mitt næsta ár. Við fáum daglega fréttir af vandræðum fyrirtækja og tíðum uppsögnum og atvinnuleysi er heldur á uppleið enn þá. Það er alveg viðbúið að afkoman á næsta ári verði nokkuð þung. Ég velti því fyrir mér, sérstaklega í tengslum við fjáraukann sem við ræðum hér, að ríkisstjórnin endurskoðaði fjármálastefnu sína í maí fyrir þetta ár og gaf sér óvissusvigrúm upp á samtals 0,8% af landsframleiðslu og í dag er u.þ.b. hálft prósent af því nýtt með fjáraukalagafrumvarpinu. Afkoma sveitarfélaga er algerlega óljós enn þá en þau eiga að rúmast líka innan þessa 0,8% óvissusvigrúms og þeirrar einföldu staðreyndar að tekjur ríkissjóðs eru enn á niðurleið. Við erum ekki með neitt fullnaðartekjuuppgjör fyrir árið í heild. Við höfum séð að áfram hafa tekjur ríkissjóðs gefið eftir eftir því sem liðið hefur á árið og dýfan er heldur að verða skarpari eftir því sem komið er inn á seinni hluta þess. Ég velti fyrir mér hvort það verði svo að við brjótum afkomumarkmiðið sem var endurskoðað í maí. Það yrði saga til næsta bæjar. Ég óttast að það gæti orðið raunin því að þrátt fyrir að ítrekað hafi verið spurt eftir því þá virðist fjármálaráðuneytið ekki hafa gert hina minnstu tilraun til að reyna að átta sig á því hver sé staða sveitarfélaganna á þessu ári og hvernig þau muni rúmast innan fjármálastefnu sem sett var í maí. Það þykir mér líka ámælisvert og ábyrgðarlaust. Það hlýtur að vera í það minnsta almenn kurteisi af því að ríkisstjórnin hefur nú verið gagnrýnd af sveitarfélögunum fyrir samráðsleysi við mörkun fjármálastefnu. Ríkisstjórnin hefur tekið að sér að setja fram afkomumarkmið sveitarfélaganna í raun og veru án þess að ræða við þau um afkomuhorfurnar. En það hlýtur því miður að mega vænta þess að niðursveiflan í hagkerfinu í ár hafi líka áhrif á afkomu sveitarfélaganna og þau hafa verið rekin með halla að meðaltali á undanförnum árum. Því miður er engin ástæða til að ætla annað en að hann verði svipaður í ár eða meiri en hann hefur verið. Undanfarin ár hefur hann verið um 0,3% af landsframleiðslu. Við eigum því miður enn mjög margt ólært. Mér þykir töluverður löstur að hér sé verið að draga frá útgjaldaheimildum einhvern hluta af almennum varasjóði. Ég tek bara undir þá gagnrýni sem kemur frá Ríkisendurskoðun hvað þessa ráðstöfun varðar. Þetta er ekki til neinnar fyrirmyndar. Auðvitað á ríkisstjórnin bara að ráðstafa varasjóðum sínum, þar með talið almenna varasjóðnum, og koma svo ef þörf krefur og nauðsyn ber til til þingsins og kalla eftir viðbótarfjárheimildum, ef slík beiðni uppfyllir svo sannarlega lög um opinber fjármál. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór ágætlega yfir í sinni ræðu er því alls ekki til að dreifa í öllum þeim útgjaldaliðum sem hér eru. Ég velti líka fyrir mér, miðað við það að við erum með almennan varasjóð sem er 1% af fjárlögum: Af hverju erum við að tala um fjárheimildir í fjáraukalögum sem telja 8 milljónir, 18,7 milljónir og ýmsar smátölur í samhengi fjárlaga sem eiga ekkert erindi inn í fjáraukalög? Ég óttast að við þurfum á Alþingi að fjalla um að slíkar fjárheimildir í fjáraukalögum beri með sér að það sé ekkert eftir af almenna varasjóðnum eða varasjóðunum innan málaflokkanna, þeir séu allir tæmdir. Það hlýtur auðvitað alltaf að verða að gera þá grundvallarkröfu til stjórnvalda að þau tæmi þau úrræði sem þau hafa, m.a. í varasjóðum, áður en leitað er til þingsins eftir viðbótarfjárheimildum. Þessir liðir þykja mér bera nokkur merki þess. Ég ætla svo sem ekki að lengja mál mitt mikið frekar en þó er ekki hægt að komast hjá því að nefna eitt í þessu sem er staðan á Landspítalanum og sú staðreynd að hallinn þar á þessu ári stefnir í að verða umtalsvert meiri en sem nemur þeirri viðbótarfjárveitingu sem verið er að leggja til hér. Ég óttast mjög að það sé ekki verið að taka nægjanlega vel á rekstrarvanda Landspítalans. Til þess að vera samkvæmur sjálfum mér þá óttast ég ekki hvað síst að einfaldlega sé ekki verið að taka nægilega vel á rekstri Landspítalans, þetta sé ekki bara spurning um að veita viðbótarfjármagn til hans. Það er síðan erindi í aðra ræðu en ég óttast auðvitað líka þá staðreynd að ljósin eru slökkt í kringum [[Forseti hringir.]]holuna við nýbyggingu Landspítalans og samkvæmt upplýsingum byggingarnefndar verða engin fjárútlát næstu fimm, sex mánuðina. Ég velti fyrir mér: [[Forseti hringir.]]Er það verkefni að stefna í vandræði undir stjórn þessarar ríkisstjórnar?
Virðulegi forseti. Málefni Landspítalans eru vissulega mjög alvarleg, bæði hvað fjárlög og fjáraukalagafrumvarp varðar, því að við fengum að vita tiltölulega seint að allt í einu væri 3,5 milljarða kr. niðurskurður á framkvæmdum á næsta ári í fjárlögum. En ekki nóg með það heldur eru 1,5 milljarðar í niðurskurð í fjáraukalögum á þessu ári sem við fengum ekkert að vita af fyrr en fjáraukalagafrumvarpið kom fram. Það eru 5 milljarðar þarna sem að sögn á að bæta upp á seinni stigum framkvæmdatímabilsins og það á ekki að seinka neinu. Það eina sem það segir mér í raun er að hægt væri, á meðan ekki er verið að gera neitt, að gera eitthvað og klára þá verkefnið fyrr og njóta ábatans af því mun fyrr. Það var eitt sem hv. þingmaður nefndi sem vakti áhuga minn og það var varðandi kirkjujarðasamkomulagið; í því samhengi að gera ráð fyrir þeim fjárheimildum á þessu málefnasviði til kirkjujarðasamkomulagsins, hvort sem allt væri nýtt eða ekki, það þyrfti ekkert endilega að nýta allar fjárheimildir sem voru áætlaðar í það, þá á að sjálfsögðu að reyna að gera eitthvað hagkvæmara. Þá datt mér í hug ákveðin samtenging við Íslandspóst; þetta er ákveðin alþjónusta trúarlegrar starfsemi á Íslandi hvað þjóðkirkjuna varðar, hvort við gætum ekki þróað okkur í áttina að því að vera með ákveðinn alþjónustusamning sem væri sambærilegur við póstþjónustuna. Hvað fleira erum við með í alþjónustu? Það datt úr mér akkúrat eins og er, en það er eitthvað fleira. Jú, nú erum við komin með þriðja orkupakkann, hann er líka með alþjónustu varðandi dreifingu raforku. Ég spyr hvort það væri ekki ágætismódel fyrir þessa þjónustu þegar allt kemur til alls.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, þetta er skemmtileg samlíking að mörgu leyti. Auðvitað hefði ekki verið neitt vandamál að gera ráð fyrir tiltekinni óvissufjárhæð í fjárlögum til að þurfa ekki að taka þennan lið aftur og aftur inn í fjáraukalög. Það er auðvitað það sem Ríkisendurskoðun er að benda á og við hljótum að hlusta á Ríkisendurskoðun. Flest fyrirtæki hlusta á endurskoðandann sinn þegar hann gerir athugasemd við reikninginn og það hlýtur ríkið að gera líka og læra af. Mér finnst þetta áhugaverð hugmynd. Mér fyndist það miklu heiðarlegri nálgun í staðinn fyrir að halda áfram þessu endalausa leikriti um að við séum að borga fyrir jarðir sem enginn man eða veit lengur hvað kostuðu, né hver staðan á höfuðstól eða uppgreiðslu er, að við gerum einfaldlega bara skýran [[Gripið fram í.]]- það er margt órætt í því ágæta máli. [[Gripið fram í.]]En hvað er athugavert við að gera þjónustusamning við þjóðkirkjuna? Ég sé ekkert athugavert við það. Það er víðtækur stuðningur við hlutverk hennar. Við erum með stjórnarskrárvarin réttindi, hún er hin eiginlega þjóðkirkja. Hún hefur skyldur og ríkið hefur skuldbundið sig til að styrkja hana til að sinna þeim skyldum. En hvað er að því, það er í góðu samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál og 40. gr. um þá samninga sem ríkið gerir, að unnið sé í samræmi við það, að við gerum samninga til fimm ára í senn og þeir feli í sér einhvers konar skilgreiningu á þeirri þjónustu sem veitt er? Það getur verið flókið að setja sumt af því fram. Hvernig setjum við sáluhjálp inn í slíkt og annað þess háttar? En ríkið hefur tekist á við ýmis flókin verkefni í útfærslu á samningum. Ég sé engan grundvallarmun á því að við skilgreinum þá réttindi og skyldur þjóðkirkjunnar í samskiptum við ríkið í þeirri viðleitni að greina þarna betur á milli, og greiðum svo einfaldlega í samræmi við það.
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi þessa alþjónustu: Hvað kostar hin lögbundna skylda kirkjunnar? Ég hef ekki hugmynd, ekki minnstu hugmynd. Ef við værum með einhvers konar alþjónusturamma utan um hana væri alla vega komin ákveðin greining á því. Það myndi kannski upplýsa okkur um hvað þyrfti að gera í lögunum til að gera þá þjónustu hagkvæmari, hver veit. Það leiðir mig yfir á hið almenna svið þjónustusamninga ríkisins. Á minni tíð í fjárlaganefnd hefur aldrei verið farið yfir þjónustusamninga ríkisins og skoðað hvort þeir skili þeim markmiðum sem þeim er ætlað samkvæmt lögum um opinber fjármál, af hverju upphæðirnar séu á einn eða annan veg eða hvað við fáum fyrir hitt og þetta. Það er kannski áhugavert í heildarsamhenginu hvað þessa samninga varðar að setja á dagskrá eftirlit með framkvæmd fjárlaga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar áhugaverðu vangaveltur. Ég sagði það svo sem í ræðu minni um þetta mál í gær að ég héldi að kirkjujarðasamkomulagið, væri það gert í dag, myndi ekki standast lög um opinber fjármál. Mér finnst það mikil synd að endurskoðunarheimild þess, sem leiddi til samninga síðastliðið haust, hafi ekki verið nýtt til að taka það samkomulag einfaldlega upp. Það er ekki eitthvað sem þjóðkirkjan þyrfti að óttast, það verður einfaldlega að segja: Heyrðu, getum við sett punkt hér? Ef menn telja sig eiga óuppgert vegna jarðakaupa skulum við bara takast á við það viðfangsefni en semjum um það hvernig þjónustu kirkjunnar skuli háttað fram á veginn svo að hægt sé að sinna einhverju eftirliti en við séum ekki með óskilgreindar skuldbindingar á grundvelli í grunninn 120 ára gamals samkomulags milli ríkis og kirkju. Hefjum bara nýja vegferð sem væri þá í takt við lög um opinber fjármál [[Forseti hringir.]]en tryggði kirkjunni það fjármagn sem hún þyrfti til að sinna því hlutverki sem við viljum öll að hún geti sinnt.
Virðulegur forseti. Það er eiginlega ekki annað hægt þegar hv. þm. Þorsteinn Víglundsson hefur komið hingað upp og talað eins og hér sé allt að fara til fjandans og hér sé varla búandi en að koma aðeins upp. Ef það skyldi nú svo ólíklega vilja til að einhver sé að horfa og hlusta, sem ég held að sé harla ólíklegt á þessum tíma, held ég að sé ástæða til að rifja upp fyrir hv. þingmanni að það er rétt um mánuður síðan matsfyrirtækið Moody's hækkaði lánshæfiseinkunn ríkissjóðs um eitt þrep - úr A3 í A2 - vegna þess að horfur væru mjög stöðugar. Moody's tilgreindir tvær meginástæður fyrir hækkuninni, annars vegar umtalsverða og viðvarandi skuldalækkun ríkissjóðs og góða stöðu í samanburði við önnur ríki með sama lánshæfismat og hins vegar aukinn viðnámsþrótt efnahagslífsins sem eykur þol hagkerfisins gagnvart áföllum. Stöðugar horfur endurspegla væntingar um að áfram verði byggt á þeim árangri sem náðst hefur. Í tilkynningunni bendir matsfyrirtækið á að skuldir ríkisins hafi, með leyfi forseta, „lækkað verulega síðan 2011 og frá fjármálahruni mest allra meðal ríkja sem fyrirtækið metur. Bætt umgjörð ríkisfjármála, m.a. með innleiðingu laga um opinber fjármál, hjálpar til við að varðveita þann árangur. Ávinningur af einkavæðingu fyrirtækja í opinberri eigu gæti styrkt efnahagsreikning ríkisins enn frekar að mati Moody‘s.“ Ég hygg að við hv. þingmaður getum verið mjög sammála um þann punkt. Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kvartar ítrekað yfir því að þjóðhagsspá sé of bjartsýn. Það er nú einfaldlega þannig að okkur er samkvæmt lögum um opinber fjármál falið að fylgja þjóðhagsspánni. Auðvitað hefur Viðreisn skoðanir á því og vill spá fyrir einhvern veginn öðruvísi. En ég tel reyndar mjög mikilvægt að við fylgjum lögum um opinber fjármál og fylgjum þeim spám sem liggja fyrir og velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður sé raunverulega að leggja það til að [[Forseti hringir.]]Viðreisn spái fyrir um hagvöxt eða að við fylgjum einhverri annarri spá en þeirri sem kemur þó frá þeim aðila sem við höfum falið þetta verkefni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir alveg prýðisgott andsvar. Til að taka af öll tvímæli til að byrja með þá sagði ég ekki að hér væri allt í kaldakoli eða ekki hér búandi.
Þú hljómaðir svolítið þannig.
Það er afskaplega gott að búa hérna og mér líður alla vega ágætlega hér og ég sagði einmitt að þessi niðursveifla sem svo margir vöruðu við væri í sögulegu samhengi bara ákaflega mjúk, engin ragnarök hér á ferðinni eða óþarfa svartsýni. Það sem ég var einfaldlega að benda á, og við var varað af fjölmörgum greiningaraðilum, var óhófleg bjartsýni, óraunsæi. Það er allt í lagi að horfa björtum en raunsæjum augum til framtíðar. Það má segja að við höfum alltaf gengið í gegnum umtalsverðar sveiflur og auðvitað eigum við að gera ráð fyrir því að þær sveiflur muni halda áfram og að hafa borð fyrir báru þegar þær ber að garði. Strax fyrir tveimur árum vorum við ítrekað vöruð við því að það væri að koma að skuldadögum hvað þetta varðaði og við þyrftum að gæta varkárni og ríkið væri of bjartsýnt. Flokkar í minni hlutanum hafa ólíka afstöðu til þessa. Viðreisn hefur verið þeirrar skoðunar að útgjaldaaukningin hafi verið allt of mikil á grundvelli þeirra hagvaxtarforsendna sem lagt var af stað með. En þegar vísað er til þess að okkur beri lögum samkvæmt að fara eftir hagvaxtarspá Hagstofunnar, þá er það bara rangt. Okkur ber að horfa til greiningaraðila og efnahagsspáa sem gerðar eru og við megum horfa til einnar eða fleiri. Í fyrsta lagi er ágætt að horfa á það hvernig þeim ber saman. En þegar fjölmargir aðrir aðilar, þvert á Hagstofuna, vara við of mikilli bjartsýni er kannski ástæða til að sýna varkárni, varfærni, eins og það er orðað í lögunum um opinber fjármál, og hafa einmitt eðlilegt borð fyrir báru til að mæta tíðinni ef niðurstaðan verður mögulega lakari en gert er ráð fyrir. Það vill nú reyndar svo skemmtilega til að Hagstofan spáir eiginlega alltaf 2,7% hagvexti.
Virðulegur forseti. Ég held einmitt að það sé mjög gott fyrir okkur að hafa það sérstaklega í huga hversu vel okkur hefur gengið og hvaða ótrúlega árangri þetta samfélag hefur náð frá hruni og hvað við höfum náð miklum árangri í agaðri hagstjórn. Hér hafa vextir í sögulegu samhengi aldrei verið jafn lágir og þeir eru í dag. Hér hefur kaupmáttur vaxið um 26,6% frá árinu 2013 og hér halda skattar áfram að lækka. Hv. þingmanni finnst útgjaldaaukningin hafa verið of mikil. Ég verð reyndar að viðurkenna að núna stöndum við hér og ég held að við séum að nálgast einhvers konar met í umræðu um fjáraukalög. Á sama tíma búa landsmenn okkar við að víða er rafmagnslaust og rafmagnslínur hafa farið í sundur og innviðum okkar er greinilega mjög ábótavant víða úti um land þannig að ég hefði nú kannski meiri áhuga á því og áhyggjur af því að ræða það hér þegar kemur að fjárauka hvort við þurfum hreinlega að fara í einhverjar aðgerðir út af þeim atburðum sem áttu sér stað á síðustu tveimur dögum.
Herra forseti. Það er ágætispunktur hjá hv. þingmanni að þetta skaðræðisveður sem gekk yfir og olli svo miklu tjóni á dreifingarkerfi raforku sem raun ber vitni er áhyggjuefni. Þar er nú kannski ekki vandinn að það skorti fjárheimildirnar því nú er umgjörðin þannig í kringum dreifiveiturnar sem slíkar, hvort sem það eru staðbundnar dreifiveitur eða Landsnet, að við erum með kerfi sem ætlað er að taka utan um þá fjárfestingu sem þarf að fara í í kerfinu en við komum okkur bara ekki saman um hvað við ættum að gera. Það væri svo sem ágætisupphaf ef stjórnmálin kæmu sér saman um það hvernig við ætlum að styrkja byggðalínuna sem er búið að tala um árum og áratugum saman að við þurfum að ráðast í verulega styrkingu á. Hvar ætlum við að leggja þær línur? Með hvaða hætti ætlum við að leysa úr? Það væri auðvitað mikið fagnaðarefni ef þetta yrði þörf áminning og tilefni fyrir okkur að taka nú einu sinni til hendinni og klára þetta því að það vantar ekki fjármagnið til að sinna þessum verkefnum. Það er inni í því ágæta kerfi sem við höfum komið okkur upp í kringum dreifingu rafmagns. [[Forseti hringir.]]En það vantar ákvörðun um það hvernig við ætlum að gera það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni ræðuna. Ég hlustaði auðvitað með andakt á ræðu hv. þingmanns, hann heldur oft prýðisræður þegar við ræðum efnahagsmál, fjárlög og fjárlagatengd mál þannig að ég hlustaði með athygli. En mér leið nákvæmlega eins og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur sem var í andsvari við hv. þm. Þorstein Víglundsson, mér leið á köflum eins og hér væri bara allt á heljarþröm. En ég hef ákveðið umburðarlyndi fyrir þessari umræðu því að við erum að ræða tiltölulega afmarkað viðfangsefni sem eru fjáraukalög. Þar erum við, svo því sé haldið til haga, að ræða um 1,6% heildarfrávik heildarútgjalda. Ef við tökum óreglulegu liðina frá, og nú erum við aðallega að tala um meginfrávikin sem eru dæmigerð fjáraukamál, atvinnuleysistryggingar og fleira, er það 0,5% af heildarútgjaldaheimild fjárlaga. Það hefur ekki verið lægra um árabil, svo við jarðtengjum umræðuna aðeins aftur. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór yfir hækkun á lánshæfismati Moody's því að við erum að ræða hér hagkerfið og ganginn í því og það tengist auðvitað fjárlögum og við förum eftir efnahagsspám Hagstofunnar sem eru forsendur fjárlagafrumvarps. Og til að bæta við þetta segir AGS að hér sé um að ræða hárrétt hagstjórnarviðbrögð og í fyrsta sinn um árabil heyrum við að ríkisfjármálin séu að spila í takt við peningamálin. Við hljótum að horfa á jákvæðu myndina líka um leið og við ræðum efnahagsmálin í heild sinni. Ég vildi samt sem áður koma hérna upp og færa okkur aðeins inn á það frumvarp sem við ræðum og samhengi hlutanna. Við hv. þingmaður erum þó sammála um eitt, það eru jákvæð skilaboð frá Seðlabanka Íslands. Það lítur allt út fyrir að við séum að ná mjúkri lendingu, blessunarlega, en það muni ná inn á mitt næsta ár [[Forseti hringir.]]og ég reikna með því að það verði kannski með því flóknara sem við höfum tekist á við saman, ég og hv. þingmaður í fjárlaganefnd, að setja saman ríkisfjármálaáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og get huggað hann líkt og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur: Nei, ég óttast ekki að hér sé allt að fara fjandans til, alls ekki. Það er til fallegt og gott spakmæli í íslensku tungumáli sem segir: Enginn er búmaður nema hann barmi sér. [[Gripið fram í.]]Hv. þm. Ólafur Ísleifsson verður að tala hærra ef hann ætlar að grípa fram í og leiðrétta.
Nema hann kunni að barma sér.
Já, ég kann það þá alla vega hér. Það er einmitt kjarni málsins, það er almenn skynsemi að horfa raunsætt á stöðuna. Eins og ítrekað var varað við af svo fjölmörgum aðilum var lagt af stað með of bjartsýnar forsendur. Það þýðir ekki ragnarök, það þýðir ekki einhverja djúpa kreppu eða ógnarástand í efnahagslífinu og við virðumst vera að lenda alveg ágætlega í þessari niðursveiflu. Staðreyndin í sögulegu samhengi er að önnur hver niðursveifla er nokkuð mjúk og önnur hver nokkuð skarpari. Það er því miður hið sveiflukennda eðli íslenska hagkerfisins sem sveiflast meira en flest önnur. Ég get farið í langa umræðu um það, kannski gerum við það síðar í kvöld. Það er einmitt þetta með skynsemina, að hafa raunsæi að leiðarljósi við fjárlagagerðina. Af því að við erum að ræða hér, m.a. í andsvari hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur áðan, nauðsynlegar innviðafjárfestingar og það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir í andsvari sínu að nú séu ríkisfjármálin að vinna með hagsveiflunni, það sé verið að auka ríkisútgjöldin þegar dregst saman annars staðar, þá hefði ég persónulega talið miklu heppilegra að það hefði verið í formi stóraukinna fjárfestinga en ekki bara stóraukinnar samneyslu. Það skortir verulega á enn þá, eins og t.d. fréttir af raforkukerfinu eru dæmi um, og líka er gríðarlegur skortur á innviðauppbyggingu hjá okkur [[Forseti hringir.]]í almenningssamgöngum, flugvöllum og vegakerfinu. Þar hefði svo sannarlega mátt spýta mun meira í en verið er að gera.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir svarið. Ég taldi mig vera fullvissan um að hér væri ekki allt, eins og ég orðaði það í andsvari, á heljarþröm, en hv. þingmaður ræðir hér almenna skynsemi og að horfa raunsætt á stöðuna. Auðvitað erum við sammála um það og það er ýmislegt athyglisvert við einmitt þessa sveiflu. Hv. þingmaður kom inn á raungengið í sinni ræðu og við höfum kannski oft tekið mun sterkari aðlögun í gegnum krónuna, en ég get ekki farið út í þá sálma á einni mínútu. Ég ætlaði bara að taka undir með hv. þingmanni og ég veit að það er mat okkar sem störfum í fjárlaganefnd að það væri æskilegt að frumvarpi til fjáraukalaga fylgdi yfirlit sem sýndi ráðstöfunarstöðu varasjóða og vísaði hv. þingmaður í Ríkisendurskoðun. En svo ætla ég að láta liggja eftir það sem Ríkisendurskoðun segir í umsögn sinni, að fyrirliggjandi frumvarp [[Forseti hringir.]]sé í öllum meginatriðum í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar andsvarið. Ég tek undir með honum að auðvitað þurfum við að horfa til þeirra ábendinga sem við fáum og læra hvernig við getum gert betur og þróað þetta tæki sem lög um opinber fjármál eiga að vera fyrir okkur. Þó að það sé alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á að Ríkisendurskoðun undirritar ekki þennan reikning með fyrirvara, hann er í megindráttum í samræmi við lög um opinber fjármál, eru fjölmargar ábendingar Ríkisendurskoðunar um það hvað betur mætti fara. Það hlýtur fjárlaganefnd að taka til skoðunar hjá sér og, eigum við að segja, hnykkja á þeim ábendingum til fjármálaráðuneytisins að hlustað sé á ábendingar Ríkisendurskoðunar og við séum þá ekki að takast á við sömu álitaefnin ár eftir ár og við séum að þróa framkvæmdina á lögum um opinber fjármál í rétta átt.
Herra forseti. Ég vil hér í 2. umr. um fjáraukann fara í upphafi aðeins nánar í það sem ég nefndi einnig í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar, skilgreiningar. Það er alltaf verið að takast á um hvað falli undir lög um opinber fjármál og hvað ekki. Ég tel, frú forseti, að það sé í raun og veru orðið aðkallandi að menn skilgreini hvað felist í hugtökunum tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt. Það þarf hreinar línur svo að við séum ekki í hártogunum fram og til baka um að þetta falli ekki undir lögin, hitt falli undir lögin o.s.frv. Það er því miður enginn úrskurðaraðili í þessu, ef svo má að orði komast. Það má segja að skilgreiningar í lögum um opinber fjármál séu tilefni til fjárveitinga á fjáraukalögum og það er skýrt mjög vel. En vilji stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, er til að hártoga og snúa út úr, ef svo má að orði komast, hvað þar eigi heima og hvað ekki. Samkvæmt almennri málvenju leikur lítill vafi á því hvað átt er við en þegar þessi orð komast í hendur framkvæmdarvaldsins öðlast þau hins vegar nýja merkingu, má eiginlega segja, sem ekki er að finna í orðabók Menningarsjóðs og heldur ekki í hugarheimi ríkisstjórnarflokkanna en eins og allir vita er ógerlegt að vita hvar það fer fram, ef eitthvað. Þessi þáttur vinnunnar verður að vera á hreinu. Pólitíkin á ekki að yfirtaka lagatexta sem lýtur lögmálum lögskýringa en ekki pólitískum geðþótta. Það var einnig markmiðið að varasjóður málaflokka myndi að mestu leyti leysa fjáraukalögin af hólmi sem og almenni varasjóðurinn, samkvæmt sérreglum um hann. Þetta þekkjum við. Þetta hefur rætt fram og til baka en því miður er enn verið að leggja fram fjáraukalög. Það hefur komið í ljós að ekki er alltaf búinn til varasjóður fyrir alla málaflokka og því í raun og veru ekkert þangað að sækja. Slíkum klækjum, ef svo má að orði komast, er beitt til að seilast í fjáraukalögin. Með þessari aðferð hafa ráðherrar í raun og veru getað stækkað sinn ramma, úthlutað meira fjármagni í sína málaflokka í stað þess að eiga eðlilega inneign í varasjóðum til að mæta óvæntum útgjöldum og frávikum frá útgjöldum. Við getum tekið eitt dæmi. Það voru ekki einu sinni til 8 milljónir hjá dómsmálaráðuneytinu til að standa straum af lögmannskostnaði vegna vinnu við greinargerð til Mannréttindadómstóls Evrópu vegna málflutnings fyrir dómstólnum vegna skipunar á fjórum dómurum í Landsrétt. Það þurfti sem sagt fjáraukalög og umræðu hér í Alþingi um 8 millj. kr. Í fjárlögum er hins vegar um að ræða útgjöld upp á hundruð milljarða. Þetta er að mínum dómi eitthvað sem þarf svo sannarlega að laga. Og það er svolítið sérkennilegt varðandi þessa sérstöku fjárveitingu til dómsmálaráðuneytisins í fjáraukalögum að það skuli í raun og veru koma ríkisstjórninni á óvart að fjórir valinkunnir lögfræðingar hafi áhuga á því að leita réttar síns. Það er í raun ekkert óvænt við það og fullkomlega eðlilegt að menn leiti réttar síns í þessum efnum. En það er að mínu mati óeðlilegt að slíkt þurfi að fara í gegnum fjáraukalög og ræða sérstaklega í þinginu. Ég tel að þessi beiðni, svo ég nefni hana sérstaklega, eigi ekkert erindi í fjáraukalög. Þá veltum við fyrir okkur: Hverjar eru skýringarnar á því að umfang fjárauka er enn jafn mikið og raun ber vitni? Ríkisstjórnin hefur stært sig af því að umfangið sé töluvert minna en verið hefur. Það er bara ekki nóg. Hér voru sett sérstök lög um opinber fjármál með varasjóðum málaflokka og hinum almenna varasjóði. Tilgangurinn var sá og er sá að hér þurfi ekki að leggja fram lög um fjárauka. En það virðist sem svo, frú forseti, að ráðuneytin annaðhvort skilji ekki eða vilji ekki lúta þessum nýju reglum sem um fjáraukann gilda en leggi hins vegar áherslu á að það sé Alþingi sem samþykki fjárauka og samþykki þær fjárveitingar, þó að þær standist í raun og veru ekki í skilningi laga um opinber fjármál. Því miður held ég að þessu muni halda áfram þar til báðir aðilar láta í raun af þeim ósið, ef svo má að orði komast, að misnota fjáraukalögin. Það er ekkert annað en verið að misnota þessi lög í mörgum tilfellum. Það eru til varasjóðir og það er verið að fara fram hjá þeim og það er verið að auka fjárheimildir í gegnum fjáraukalög. Einnig hefur komið í ljós að millifærslur innan málaflokka eru ekki nýttar sem skyldi og hvorki er gerð grein fyrir því í frumvarpinu né í kynningu á efnisþáttum þess hvers vegna millifærslur komi ekki til álita í stað þess að biðja um aukafjárveitingar. Þá má nefna að í lögum um opinber fjármál er beinlínis gert ráð fyrir því að þegar útgjöld reynast meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir flytjist hallinn yfir á næsta ár og lækki fjárheimildir þess árs sem hallanum nemur. Lögin gera ráð fyrir því að ráðherra taki á vandanum með þeim úrræðum sem honum eru gefin í lögunum og tryggi að áætlanir þess árs verði innan heimilda. Þó svo að þessari aðferð sé beitt er allt of algengt að ráðherra sé leystur undan þeirri ábyrgð sem á honum hvílir með því að veita honum aukafjárveitingu. Hugmyndir um fjárstjórnarvald Alþingis ganga í fræðunum út frá því að beitt sé þeim faglegu aðferðum sem lögin áskilja - og rétt að leggja áherslu á það, sem lögin áskilja - og byggt á útsjónarsemi og rekstrarhæfileikum ráðherra en ekki því að færa honum lausnarfé, ef svo má að orði komast, á silfurfati til að hann komist hjá því að taka þær erfiðu ákvarðanir sem honum er falið að taka samkvæmt lögum um opinber fjármál. Athygli vekur að eingöngu eru gerðar tillögur um viðbótarfjárheimildir á einstökum málefnasviðum og málaflokkum en heildarendurmat á afkomu ársins endurspeglast ekki í frumvarpinu. Þannig er t.d. ekki að finna tillögur um breytingu á tekjum og ekki eru heldur gerðar breytingar á útgjöldum til lækkunar, jafnvel þó að fyrirséð útgjöld verði í einhverjum tilvikum vel innan ramma. Síðan komum við alltaf að umræðunni um hagræðinguna, eðlilega hagræðingu innan ráðuneyta, og ég ætla að benda á að Miðflokkurinn flutti breytingartillögu við fjárlög um hagræðingu upp á 1,1 milljarð á öll ráðuneyti. Það er bara staðreynd að ríkisbáknið hefur blásið út í tíð þessarar ríkisstjórnar og full þörf er á að fara að skera það niður og í raun og veru rétti tíminn akkúrat núna þegar tekjur ríkissjóðs hafa dregist saman og stefna í að halda áfram að dragast saman. Herra forseti. Mér sýnist að fjármálaráðuneytið túlki 26. gr. laga um opinber fjármál, sem fjallar um frumvarp til fjáraukalaga, of þröngt með því að birta einungis endurmat á afkomu 2019 í stað þess að gera heildarendurmat á afkomu ársins. Ég efast um að það hafi verið ætlan löggjafans. Velta má því fyrir sér hvort fjármálaráðuneytið túlki lagatextann of bókstaflega. Í því sambandi ber að minnast þess að lesendur reikningsskila lesa sjóðstreymi ætíð ítarlega þar sem það er að mati kunnáttufólks um reikningsskil eitt mikilvægasta yfirlit reikningsskilanna og veitir einna bestu upplýsingarnar. Auk þess ætti ráðuneytið að birta yfirlit yfir áætlaðan efnahag, enda eðlilegt að gerð sé krafa til þess, eftir alla þá vinnu sem lögð hefur verið í að færa allar eignir ríkissjóðs inn í ríkisreikninginn áður en þær voru gjaldfærðar. Ekki verður séð að það sé í samræmi við markmið löggjafans um að veita ítarlegastar upplýsingar um ríkisfjármálin að sleppa þessum mikilvægu upplýsingum úr frumvarpi til fjáraukalaga. Þvert á móti ætti það að vera markmiðið með fjáraukalögunum í framtíðinni að birta áætlaðan efnahagsreikning og sjóðstreymi með fjáraukalögum, gerist þess þörf að leggja slík lög fram. Andi þessara nýju laga um opinber fjármál er að veita lesendum ríkisfjármálanna sem gleggstar upplýsingar á hverjum tíma. Af einstökum málum má nefna að í nefndaráliti meiri hlutans segir um framlag til sjúkratrygginga.: „Þá er gerð tillaga um tæplega 1,5 milljarða kr. aukningu framlaga vegna halla sjúkratryggingaliða sem ekki hefur verið brugðist við með viðeigandi ráðstöfunum.“ Þannig staðfestir meiri hlutinn að ráðherra bar að taka á þessum málum en tekur jafnframt ákvörðun um að skera hann úr snörunni, ef má orða það þannig. Ég verð að segja það, herra forseti, að það er nú varla í samræmi við eftirlits- og agahlutverk þingsins í þessum efnum og maður spyr sig: Bar ekki þinginu að árétta það við ráðherra að hann hefði tekið að sér að leysa þessi mál farsællega og fagmannlega án frekari aðkomu þingsins? Í þessu tilviki er einkum um að ræða umframgjöld vegna sjúkraþjálfunar sem nema um 660 millj. kr. eða 13% umfram áætlun fjárlaga. Á síðastliðnum fimm árum hafa útgjöld til sjúkraþjálfunar því aukist um 177% eða 3,5 milljarða að nafnvirði. Áætlað er að nokkrir aðrir liðir sjúkratrygginga verði umfram forsendur fjárlaga, t.d. erlend sjúkrahúsþjónusta, 410 millj. kr., og hjálpartæki 270 milljónir. Ekki hefur að mínu mati verið gerð grein fyrir ástæðum þessara frávika og verður því að ætla að um vanáætlanir sé að ræða sem ráðherra bar að taka á sem æðsta stjórnanda þessara mála en ekki Alþingi. Hlutverk Alþingis er að veita honum þau tæki sem til þurfti en ekki aukið fjármagn þar sem við fjárlagagerð var búið að ákveða fjárveitingar til málaflokksins og þar með umfang hans. Ég vil einnig víkja aðeins að fæðingarorlofinu. Nú er ég þeirrar skoðunar að ekki hafi verið lögð fram nægilega góð frávikagreining til að hægt sé að meta gæði áætlana fjárlaga. Fram hefur komið að fjölgun þeirra sem taka fæðingarorlof hefur verið umfram forsendur fjárlaga en ekki hefur verið farið ofan í gæði þeirra forsendna sem fjárlög byggðu á. Það er erfitt fyrir nefndarmenn í fjárlaganefnd að leggja mat á það hvort fæðingarorlofsgreiðslur fjárlaga hafi verið vísvitandi áætlaðar of lágar og ráðherra því getað veitt fjármagn til annarra verkefna í trausti þess að það yrði tekið á vanáætluninni í fjáraukalögum. Að mínu mati hefði umframkostnaðurinn vegna vanáætlunarinnar átt að flytjast til næsta árs og lækka fjárheimildir þessa árs, enda gert ráð fyrir því í fjárlögum að áætlanir séu raunhæfar. Þar hefði ráðherra tekist á við hallann á faglegan hátt en ekki látið Alþingi leysa hann. Gerðar eru tillögur um 790 millj. kr. framlag til samgöngumála, svo ég víki aðeins að þeim, að því er sagt er vegna ófyrirséðs viðbótarkostnaðar vegna nýs Herjólfs og greiðslu til erlendrar skipasmíðastöðvar vegna lokauppgjörs við afhendingu skipsins og hins vegar vegna kostnaðarauka sem er til kominn vegna seinkunar á afhendingu skipsins til Vestmannaeyja. Ég vil taka það fram að það er ekki svo langt síðan ég fór mína fyrstu ferð með nýjum Herjólfi til Eyja og verð ég að segja að skipið er ákaflega fallegt og þjónar sínu hlutverki vel. Það fer vel um farþega og þetta var sérstaklega ánægjuleg ferð þannig að þetta var mjög tímabær og mikilvæg fjárfesting í samgöngumálum til Vestmannaeyja sem ég styð heils hugar. Ég er hins vegar að ræða hér hið ófyrirséða í þessum efnum og hvort þessar fjárveitingar eigi heima undir þessum lið eða ekki. Það hafa ekki verið gefnar upplýsingar um það hve stór hluti þessa kostnaðar er vegna ákvarðana sem teknar voru á smíðatíma skipsins og ætti því ekki að greiðast af fjáraukalögum. Ákvarðanir sem teknar eru vegna breytinga ættu ekki að vera óvæntar eða ófyrirséðar. Gera hefði átt grein fyrir því hvers vegna þetta er ekki greitt af fjárlögum. Síðan tekur minni hlutinn undir - og minni hlutinn er samstiga í nefndaráliti sem hefur verið lagt fram - með meiri hlutanum um að við umfjöllun um frumvarp til fjáraukalaga og árshlutauppgjör ríkissjóðs innan ársins glími nefndin enn við þann vanda að hafa ekki glöggt yfirlit yfir stöðu fjárheimilda einstakra málaflokka og notkun varasjóða. Þetta ræddum við aðeins fyrr í dag. Framkvæmd við notkun varasjóða og jafnvel einstakra safnliða, þar sem þeir eru enn við lýði, er ekki enn markviss. Því er ekki fullkomlega ljóst hvort úrræði laga um opinber fjármál hafi verið fullnýtt. Þetta er atriði sem skiptir miklu máli og maður veltir því fyrir sér, eins og ég kom aðeins inn á í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, að það sé þörf fyrir að kynna betur fyrir ráðuneytunum lögin um opinber fjármál og notkun varasjóða. Ég held að það sé bara full þörf á því. Þó að ég sé í raun og veru algerlega sammála þessu er ég þó ósammála þeirri afstöðu meiri hlutans að fjáraukalög séu afgreidd úr fjárlaganefnd áður en þeirra upplýsinga hefur verið aflað sem duga til að varpa ljósi á og skýra hvernig málum er í raun og veru háttað. Á meðan meiri hlutinn lætur hjá líða að fullvinna fjáraukalögin mun framkvæmdarvaldið komast hjá því að fara eftir fjáraukalögum. Það er hvorki hlutverk fjárlaganefndar né Alþingis að taka við ófullgerðu frumvarpi hvað þetta varðar að mínu mati og vonandi verður þetta í síðasta sinn sem Alþingi þarf að sæta því. En að sjálfsögðu mun ég og minni hlutinn, held ég að ég geti fullyrt, veita meiri hlutanum okkar liðsinni við að bæta úr þessu, þ.e. hafi meiri hlutinn áhuga á því. Herra forseti. Ég hef rakið það helsta sem ég vildi bæta við þetta nefndarálit sem minni hlutinn stendur saman að. Framsögumaður minni hluta var hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson. Það eru fleiri atriði sem ég hefði viljað koma inn á, svona einstök atriði. Hér er flutt breytingartillaga um sérstakt fjárframlag til löggæslu, þ.e. rannsókna á skipulagðri glæpastarfsemi. Þetta er athyglisverð tillaga og ég minni á að Miðflokkurinn hefur flutt sams konar tillögu og [[Forseti hringir.]]hún var felld. En við í Miðflokknum munum styðja þessa breytingartillögu. Að öðrum kosti kem ég aðeins síðar inn á hana í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þegar við samþykktum lög um opinber fjármál var mikið rætt um bætt áætlunarferli og við horfðum til baka yfir söguna þar sem fjáraukalögin höfðu verið mjög digur og jafnvel 5% - og að jafnaði 5% - af útgjöldunum fóru í gegnum fjáraukalögin. Hugmyndin með varasjóðunum var sú að áætla bara fyrir einhverju óvæntu sem dæmin og sagan sýndu okkur að kæmi iðulega upp þannig að við værum búin að áætla fyrir öllu saman og þá væru fjáraukalögin óþörf. Varasjóðurinn stóri - það eru náttúrlega strangar reglur um hann, en síðan eru varasjóðir fyrir einstaka málaflokka og þeir eru hugsaðir til að auka sveigjanleika. Ég nefni sem dæmi varasjóð fyrir málaflokkinn framhaldsskóla. Segjum að nemendum fjölgi óvænt, þá er hægt að grípa til sjóðsins og það þarf ekki að koma með fjáraukalagatillögu. En í tillögu með því frumvarpi sem við erum að ræða er 40 millj. kr. framlag til heilsugæslunnar á Suðurnesjum. Það er talað um að það sé vegna þess að íbúum hafi fjölgað og þar sé fólk af erlendum uppruna í háu hlutfalli og svo séu margir atvinnulausir. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji í raun að þarna sé um að ræða eitthvað sem var ófyrirséð, hvort þetta hefði ekki öllum mátt vera ljóst, [[Forseti hringir.]]að það þyrfti a.m.k. 40 millj. kr. og auðvitað heldur meira ef eitthvað er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ágæta stutta yfirferð yfir varasjóðina og mikilvægi laganna um opinber fjármál og hver meginmarkmið þeirra eru. Hv. þingmaður gerði þetta vel á stuttum tíma og færi vel á því að fleiri þingmenn þekktu þetta ferli og hvernig þessi lög eiga að virka. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um fjárveitingu sem er að finna í fjáraukanum til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, sem ég að sjálfsögðu fagna, og hvort hún hafi verið ófyrirséð. Ég held að það sé nokkuð ljóst að vandi Suðurnesja er síður en svo ófyrirséður. Þetta hefur verið þekkt a.m.k. í nokkur misseri, þarna hefur orðið fordæmalaus fólksfjölgun og álag mikið á lögbundnar ríkisstofnanir á Suðurnesjum eins og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þannig að það er ekkert ófyrirséð við það og hefðu stjórnvöld átt að vera búin að mæta þeim vanda mun fyrr. Það sem er hugsanlega ófyrirséð í hluta af þessu er gjaldþrot flugfélagsins WOW. Það hefur náttúrlega líka skapað ákveðin vandamál, atvinnuleysi á staðnum og aðstoð sem þarf að veita í þeim efnum og það tengist að hluta til heilbrigðisstofnuninni. Ég held að það sé alveg ljóst að þessi tiltekna fjárveiting hefði átt að vera löngu komin í gegnum fjárlög. Það er ósköp einfalt. Vandinn hefur verið til staðar og er þekktur og við höfum rætt hann hér og hv. þingmaður vakið athygli á honum í ræðustól og á nauðsyn þess að bregðast við honum. Við fögnum þessu en ég tel persónulega að það hefði átt að vera löngu búið að taka á þessu máli.
Herra forseti. Íbúafjölgun á Suðurnesjum á undanförnum fimm árum er 30%. Það hefur fjölgað um góðan meðalbæ, bara fjölgunin, en hins vegar hafa fjárveitingar til stofnananna sem eru á vegum ríkisins ekki hækkað í takti við þetta. Við ræddum þetta þegar fjárlög fyrir árið 2020 voru samþykkt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að þegar við ræðum fjáraukalögin á árinu 2020 muni Suðurnesin bera á góma og ekki síst heilbrigðisstofnunin vegna þess að það er í rauninni fyrirséð að það þurfi að grípa til aðgerða því að það er auðvitað mikil íbúafjölgun sem verður að bregðast við og það er líka íbúasamsetningin sem er sérstök og fjárþyngri fyrir vikið. Ég vil biðja hv. þingmann að fara yfir það á stuttum tíma hvað það er sem hann vildi helst sjá að kæmi út úr nefndinni sem er nú að störfum; hún hefur að vísu bara haldið einn fund en átti að vera búin að skila skýrslu um einmitt þjónustu ríkisins við íbúa Suðurnesja. Við sem að þeirri tillögu stóðum, sem var sú sem hér stendur ásamt hv. þingmanni og öllum þingmönnum Suðurkjördæmis, vorum að vona að niðurstaða kæmi 1. desember svo við gætum tekið á málinu í fjárlögum fyrir árið 2020 en svo varð ekki. Fyrsti fundur var [[Forseti hringir.]]haldinn núna á dögunum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað hann vonist til að sjá koma út úr því starfi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar góðu hugleiðingar og andsvar hvað varðar Suðurnesin og stöðu þeirra þegar kemur að opinberri þjónustu. Við þekkjum hana. Hv. þingmaður hefur einnig flutt breytingartillögu um aukin útgjöld, t.d. til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Sá sem hér stendur flutti breytingartillögu við þessi fjárlög. Þær tillögur hafa allar verið felldar af ríkisstjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokki, Vinstri grænum og Framsóknarflokki. Að sjálfsögðu vonast ég til þess að nú fari menn loksins að taka við sér þegar áðurnefnd nefnd kemur til með að skila af sér - og ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæði hennar í þeim efnum, mjög brýnt mál. En maður spyr sjálfan sig: Þarf alltaf einhver að setja á laggirnar einhverjar nefndir til þess að stjórnvöld taki loksins við sér? Eins og hv. þingmaður nefndi er það bara þannig, og það vita allir, að fólksfjölgun á Suðurnesjum er fordæmalaus og það á að vera nóg til þess að stjórnvöld taki við sér. Ég held persónulega að þessi ákveðna fjárveiting sem nú er að koma í gegnum fjáraukann sé fyrst og fremst komin til vegna þess að það varð gjaldþrot flugfélags á Suðurnesjum. Ég er ekkert viss um að þau hefðu tekið við sér öðruvísi. Ríkisstjórnin varð að sýna einhver viðbrögð. Þetta var stórt og mikið gjaldþrot, um 1.000 manns misstu atvinnuna, og ríkisstjórnin varð að sýna eitthvert frumkvæði og þá kemur loforð um að bregðast við og það er tengt þessari fólksfjölgun. Eins og ég segi fögnum við þessari tillögu og við munum styðja hana í fjáraukanum. En ég held hins vegar að ríkisstjórnin hafi verið allt of sein að taka við sér í þessari fordæmalausu fjölgun á Suðurnesjum og [[Forseti hringir.]]þeirri auknu þjónustu sem hið opinbera verður að veita, lögbundnu þjónustu, það er rétt að hafa í huga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og hrósa honum fyrir að slá ekki þann tón sem margir félagar hans sem hafa talað áður, úr minni hluta sem hann skrifar upp á nefndarálit með, hafa slegið, að tala ekki með þeim hætti að allt sé á heljarþröm. Hann nálgast málið einfaldlega út frá þeim efnisþáttum sem mér finnst, virðulegi forseti, að við eigum að tala um fjáraukann út frá, hvað sé ófyrirséð og hvernig við stýrum fjármálunum. Það fannst mér vel gert í ræðu hans. Þess vegna fagna ég líka sérstaklega ágætu andsvari hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur hér áðan, um forsögu þess að við byggðum upp og hugsuðum varasjóði í því lagaumhverfi sem við erum í. Mér fannst athyglisvert í andsvari hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur þegar hún lýsti því svo vel hvernig við höfum náð miklu betri tökum á fjárstýringunni með þessu nýja lagaumhverfi. Hún sagði að allt að 5% frávik hefðu verið, að útgjaldaauki hefði verið í fjáraukanum. Þess vegna langar mig í fyrra andsvari við hv. þm. Birgi Þórarinsson að spyrja hann: Er þetta fjárlagafrumvarp ekki einmitt bara ágætisdæmi um það að við erum á góðri leið? Hér eru minnstu frávik sem við höfum séð í fjáraukalögum, alla vega svo að ég þekki. Stóru frávikin eru vegna áfalla í efnahagslífinu og hv. þm. Birgir Þórarinsson féll ekki í þá gryfju að halda því fram að hann hefði séð þau öll fyrir eins og margir félagar hans í minni hlutanum, sem undir álit hans skrifa, hafa svolítið verið að gefa í skyn. Ég sit eftir með þá hugleiðingu eftir ágæta ræðu hans að við höfum náð ágætum árangri með þeim stýritækjum sem við höfum og ég spyr hvort hann geti ekki verið sammála því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hin nýju lög sem við höfum verið að læra inn á, lög um opinber fjármál, hafa tvímælalaust verið til góðs. Vissulega fer það hlutfall sem fer í gegnum fjáraukann lækkandi og því ber að fagna. Vonandi komumst við á þann tímapunkt innan ekki svo langs tíma að fjáraukinn verði óþarfur. En það sem veldur mér áhyggjum í þessum efnum, hv. þingmaður, er að það virðist tilhneiging til þess að menn nái ekki alveg að slíta sig frá þessu gamla fyrirkomulagi, séu svolítið fastir í því að það sé hægt að leita í fjáraukann og geri sér ekki grein fyrir því að það séu til varasjóðir, sem kannski þarf að byggja betur undir, ég skal ekki segja til um það. En alla vega held ég að hv. formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, hafi verið sammála mér um að það þurfi jafnvel bara að kynna enn betur fyrir ráðuneytunum mikilvægi þess að menn leiti í varasjóðina þegar svo ber undir að það gerist eitthvað óvænt og ófyrirséð. Við eigum ekki að þurfa að vera að karpa um það hér endalaust hvort þessi fjárveiting eigi heima þarna inni eða ekki. Ég segi persónulega, eins og ég sagði í ræðu, að mér finnst fullkomlega óeðlilegt að við séum að ræða það hér að það séu bara 8 millj. kr. settar inn í fjárauka fyrir þetta verkefni í dómsmálaráðuneytinu. Þetta á náttúrlega að vera í varasjóði þangað sem hægt er að leita með eðlilegum hætti. Niðurstaðan er kannski þessi: Vonandi náum við því innan ekki svo langs tíma að fjáraukinn verði óþarfur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar aðeins að fara lengra inn í þá ágætu ræðu sem hann flutti áðan, það sem hann nefndi um að við hefðum ekki fengið yfirlit yfir ónotaðar fjárheimildir. Mig langar að rifja upp í því sambandi að nú gera þessi lög sem okkur verður svo tíðrætt um einmitt ráð fyrir því að stofnunum og ríkisaðilum sé heimilt að flytja á milli ára óráðstöfuðum heimildum, innan ákveðins ramma og eftir ákveðnum skilyrðum. Þess vegna erum við ekkert að sökkva okkur inn í ónotaðar fjárheimildir á þessum tíma. Við höfum í meiri hluta fjárlaganefndar, rétt eins og hv. þingmaður nefnir, verið mjög skýr og erum mjög skýr í þessu nefndaráliti okkar. Við viljum ganga lengra. Við viljum ganga harðar fram í að beita þeim stýritækjum sem lögin innifela. Þess vegna stendur í meirihlutaáliti okkar að fjármála- og efnahagsráðuneytið skuli nú standa fyrir sérstöku átaki við að kynna og beita þeim stýritækjum sem eru til. Það verður bara að segjast eins og er að við erum að fikra okkur ár frá ári nær því markmiði okkar að komast í það umhverfi að þurfa ekki á fjárauka að halda. Ég held akkúrat að þetta fjárlagafrumvarp sé góður vitnisburður um það og við nefnum það sérstaklega í nefndarálitinu. Við ræðum líka um notkun varasjóðanna og eyðum í það nokkru púðri og ég er nokkuð viss um að með nokkurri sanngirni megi taka undir það, og ég sé í áliti minni hluta fjárlaganefndar að þau taka undir þau sjónarmið. Ég held að það sé mikilvægt, að við séum að þreifa okkur áfram með þessum hætti. En eftir situr kannski hjá mér að spyrja í seinna andsvari við hv. þm. Birgi Þórarinsson: Er það nokkur goðgá að spyrja hvort nokkur ástæða sé til að hafa áhyggjur af þessum fjárauka í því ljósi hvert við erum að þreifa okkur og hvaða árangri við erum að ná? Mér finnst árangurinn verulegur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar og hugleiðingar hans um að við séum á réttri leið. Ég tek alveg undir að við séum á réttri leið en engu að síður koma inn færslur og útgjaldaheimildir sem eru á skjön við það, að mínu mati, að við séum á réttri leið. Þá komum við að því sem hv. þingmaður nefndi réttilega um að gert verði átak, eins og meiri hlutinn segir í nefndaráliti sínu, í því að skerpa á notkun þessara laga og það tek ég heils hugar undir. Ég fagna því að þetta skuli vera í áliti meiri hlutans. Þetta er mjög skynsamlegt og tímabært og vonandi næst góður árangur með þetta átak. Við sjáum þá breytingar til hins betra við næstu fjárlagagerð og vonandi kemur svo til að það þurfi ekki frumvarp um fjáraukalög. Ég tek undir það með hv. þingmanni að stjórnvöld séu á réttri leið í þeim efnum, enda eiga þau að vera það, lögin segja það beinlínis. Það er ekki hægt að skýla sér endalaust á bak við það að við séum að læra inn á lögin. Nú ættum við að vera farin að þekkja þessi lög nokkuð vel þannig að þeir hlutir eiga að fara að komast í fastari skorður. Við eigum ekki að þurfa að sjá fjárveitingar sem eiga alls ekki heima í fjáraukanum. Við sjáum það, en þeim hefur fækkað sem betur fer, ég skal taka undir það. Það stendur ekki á mér að vinna það með nefndinni að gert verði átak í þeim efnum þannig að við sjáum árangur.
Herra forseti. Þetta hefur verið býsna fróðlegt og hefur verið gaman að fylgjast með þessari umræðu þó að ég hafi gert það úr útvarpstæki lengst af. Maður heyrir fólk tala sem situr í nefndinni og hefur yfirgripsmikla þekkingu á þessum málum og lögunum sem frumvarpið byggir á. Mér heyrist flestir vera sammála um að margt hafi lagast á síðustu árum en það er líka ýmislegt sem greinilega hefur ratað inn í frumvarpið sem á þar ekkert heima. Hvort það byggir á hinni íslensku heimspeki, að þetta reddist einhvern veginn, veit ég ekki. Hv. þm. Birgir Þórarinsson velti því fyrir sér áðan hvort stjórnvöld vilji ekki, skilji ekki eða geti ekki og hvort alltaf þyrfti að setja allt í nefnd til að koma fjármunum þangað sem þá skortir á hverjum tíma. Ég held að þetta sé að einhverju leyti spurning um menningu eða ómenningu. Ég held að það sé líka alveg örugglega spurning um skort á fyrirhyggju og framtíðarsýn. Það er auðvitað eitthvað sem við þurfum að taka býsna alvarlega. Þess vegna finnst mér, í tengslum við þessa umræðu og þetta mál, ágætt að einhver ræði aðeins hvernig við erum sýknt og heilagt að kalla yfir okkur óvæntan, ófyrirséðan og afleiddan kostnað. Hér hafa nokkrir þingmenn talað um hvort við værum á réttri leið. Jú, það getur vel verið að við séum á réttri leið varðandi vinnubrögðin en við þurfum hins vegar líka að fara að velta fyrir okkur hvort þeir fjármunir sem við setjum í mál nægi og ekki bara til þess að ekki þurfi að bæta við einhverjum krónum og aurum, þúsundköllum og jafnvel milljörðum, í fjárauka eða taka það úr varasjóði heldur hvort þær ráðstafanir sem við gerum skapi kostnað annars staðar. Það þekkjum við auðvitað öll að um það eru mörg dæmi. Ég er ekki að ráðast á eða beina spjótum mínum að núverandi ríkisstjórn þegar ég velti þessum hlutum fyrir mér heldur bara svona almennt. Það held ég að okkur sé bara dálítið hollt. En við erum hins vegar líka að ræða fjáraukalög sem eiga að mæta ófyrirséðum útgjöldum og þá takast einstaklingar hér eðlilega á um það hvenær útgjöld eru ófyrirséð og hvenær ekki. Afkoma ríkisins átti að vera 29 milljarðar í afgang en í staðinn horfum við upp á 15 milljarða í halla. Á því kunna vissulega að vera margar skýringar. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur bent á héraðsbrest sem orðið hefur á nokkrum sviðum og það er alveg örugglega hlutur sem skiptir máli en annars staðar er það ekki. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni að fjárlaganefndarmenn minni hlutans hafi allir talað um að þeir hafi séð þetta fyrir, a.m.k. þeir sem ég hef hlustað á bentu allir á að viðvörunarbjöllur hringdu svo víða í samfélaginu, hjá fjármálaráði, ASÍ og svo víðar. Þetta er því kannski blanda af einhverju tvennu. Ég velti fyrir mér þegar við erum trekk í trekk að leggja fram fjárlög þar sem ýmsir málaflokkar eru beinlínis vanfjármagnaðir og algjörlega fyrirséð að það muni kalla á aukið fjármagn og afleiddan kostnað annars staðar, jafnvel hjá einstaklingum. Við getum kallað þetta hirðuleysi, blindu, fyrirhyggjuleysi, klaufaskap og ég ítreka aftur að ég er ekki að tala um akkúrat þær aðstæður sem við erum í núna. Ég er bara að tala um þessa íslensku menningu vegna þess að við erum að mörgu leyti vel í sveit sett. Við höfum fjölbreytta og trausta atvinnuvegi, getum tekist á við alls konar áföll og við ættum að geta farið að horfa lengra fram í tímann. Svo að ég taki dæmi af slíkri vanfjárfestingu get ég nefnt Landspítalann, sjúkraflutninga, heilsugæsluna, lagningu ljósleiðara svo ekki sé nú minnst á skort á getu til að flytja öruggt rafmagn milli landshluta. Öll berum við einhverja sök á því. Það er kannski skýrasta dæmið í augnablikinu um að það er ekki algjörlega út í hött það sem gamla konan sagði um árið: Það er dýrt að spara. Sá kostnaður sprettur auðvitað upp annars staðar í samfélaginu fyrir utan að hann kallar ýmis óþægindi og óþægilega hluti yfir okkur líka. Ég held einnig að lægri útgjöld ríkisins vegna vaxtabóta hafi ekki endilega verið ófyrirséð og ekki af hinu góða. Framlög til vaxtabóta lækka í fjáraukalögum um rúma 2 milljarða. Ég held að það sýni hvernig ríkisstjórnin hefur grafið undan þessum nauðsynlega húsnæðisstuðningi við fólk. Laun hafa vissulega hækkað en skerðingarnar eru orðnar brattari og það leiðir til lækkunar á vaxtabótum. Ávinningur lágtekjufólks sem á lítið eigið fé er horfinn, það fólk lendir í vandamálum. Kostnaðurinn lendir á einstaklingnum og almenningi og munum að heimilin í landinu geta ekki sest niður í byrjun desember og gert aukafjárlög fyrir liðið ár og um það held ég að við þurfum öll að hugsa. Ég get bætt heilbrigðiskerfinu við, rekstrarhalli Landspítalans er stöðugur. Einhverjir kunna að segja að fara þurfi vel með fé og ég get tekið undir það. Það þarf líka að skoða. En það getur ekki verið eina skýringin. Til þess eru hlutirnir of augljóslega í lamasessi. Vanfjármögnun á hjúkrunarheimilum á landsbyggðinni birtist ekki endilega sem neinn skaði í bókhaldi Alþingis eða í fjárlögum og uppgjöri ríkissjóðs, en kostnaðurinn lendir þá bara á stofnunum sem reka hjúkrunarheimilin eða á einstökum sveitarfélögum. Er það gáfulegt? Ég held ekki. Við erum áratugum á eftir í mikilvægum vegaframkvæmdum. Við erum að verja heldur lægra hlutfalli af vergri landsframleiðslu en nágrannalöndin. Þó erum við með, held ég, vita og hafnir inni í okkar tölum og við eigum eftir að byggja upp vegina á meðan nágrannaþjóðirnar eru fyrst og fremst að hugsa um að viðhalda þeim og bæta öryggi. Er hugsanlegt að það sé einhver afleiddur kostnaður af því? Já, alveg ábyggilega og frekar óhuggulegur oft og tíðum vegna þess að slys eru þessu samfélagi bæði dýr og óbætanleg í svo mörgum skilningi þess orðs. Við vöruðum ríkisstjórnina við því og gagnrýndum, þegar fjármálaáætlun var lögð fram, að svigrúm síðustu ára í góðærinu hefði ekki verið nýtt til að afla tekna heldur hefðu tekjustofnar beinlínis verið gefnir eftir. Við hefðum þurft að nota þá fjármuni á þeim tíma til að endurreisa heilbrigðiskerfið, endurreisa skólana og ráðast í innviðauppbyggingu. Þegar við lendum svo í einhvers konar niðursveiflu, sem sumir vilja kalla tímabundna kólnun og aðrir litla kreppu, þá erum við í pínulitlum vandamálum. Ekki er vilji til þess að afla tekna þar sem þó er hægt að gera það og þá þurfum við að stramma af og minnstu óvæntu atburðir geta svo leitt til þess að við lendum í enn verri vandamálum en áður. Ég held að niðurstaðan af þessum hugleiðingum mínum sé sú að okkur - þá er ég að meina okkur en ekki ykkur - skortir heildaryfirsýn. Okkur skortir framtíðarsýn. Okkur skortir metnað umfram það sem við höfum í dag. Ég veit ekki hvort þetta er vangeta til að sjá samhengi orsaka og afleiðinga. En það er alveg ljóst að land sem er þrátt fyrir allt þetta öflugt og sterkt og ríkt og með mikið af hæfileikafólki, getur ekki alltaf lifað í tómum viðbrögðum og klastri og bútasaumi. Við þurfum að komast fyrir vaðið. Við þurfum eiginlega að fara að hugsa stærra um þetta. Hér erum við nánast í hverri viku að tala um þær breytingar sem eru að fara að eiga sér stað samfara fjórðu iðnbyltingunni, brjálæðislegar framfarir með þessari stafrænu byltingu og róbótavæðingu; vélarnar eru ekkert að taka við af vöðvunum eins og fyrir 150 árum heldur að einhverju leyti að hjálpa okkur að hugsa og hugsa fyrir okkur í sumum tilfellum. Á þeim tíma tókst okkur að nýta okkur þær breytingar, þann félagslega suðupott sem varð til þegar fólk flykktist inn í borgirnar. Við byggðum skóla, fyrst grunnskóla, síðan menntaskóla og svo háskóla. Fólk hittist og bjó til stjórnmálahreyfingar. Konur kröfðust kosningarréttar. Það urðu stórkostlegar félagslegar framfarir. Við erum að pínulitlu leyti á svipuðum tímamótum núna. Þá megum við eiginlega ekki haga okkur þannig að við séum bara eins og fyrir 100 árum, að við látum okkur nægja að sigla út og veiða nokkra fiska og eyða svo restinni af deginum í að gera við netin og fara aftur út. Við þurfum að hugsa miklu lengra fram í tímann. Þess vegna þurfum við einfaldlega að gera stórátak, gera byltingu í menntamálum, eyða miklu meiri peningum í rannsóknir, nýsköpun, byggja miklu meira á hugviti frekar en frumgreinunum okkar og til þess getum við ekki búið við það að við stöndum í stað hvað varðar fjárveitingar til menntakerfisins og séum svo alltaf í lok hvers árs að bæta við nokkrum 100 þúsundköllum eða milljónum við til að skólarnir beinlínis lognist ekki út af. Hér hefur nefnilega ekki átt sér stað sú stórsókn í menntamálum sem boðuð var. Háskólinn stendur í stað. Framhaldsskólarnir eru vanfjármagnaðir og slíkt höfum við oft upplifað. En nú erum við á öðrum tímum og nú þurfum við að gera hlutina allt öðruvísi. Ég er býsna hræddur við að ef við höldum áfram að gera þetta, lifum svona frá degi til dags, frá ári til árs, en reynum ekki að horfa á þær brjálæðislegu breytingar sem eru að verða á umhverfi okkar og heiminum, þá verðum við í þessu stappi ár eftir ár, að takast á um hvort peningarnir sem við settum ekki í nógu miklum mæli í þennan hlut eða hinn ættu að fara úr varasjóði, á fjárauka eða hefðu átt að fara í fjárlög ársins fyrr. Og við stöndum frammi fyrir ótrúlegu tækifæri vegna þess að það sem hefur alltaf sett okkur Íslendingum takmörk er að vera mjög fámenn þjóð í risastóru landi. Það sem hefur sett okkur takmörk eru þessar fáu hendur. Hin nýja tækni hins vegar, hin stafræna tækni, setur okkur miklu síður mörk í þessum skilningi vegna þess að það þarf engar vélar, það þarf engar hendur til að búa til nýtt eintak af öskubakka eða gosflösku eða harðfiskpakka. Það þarf mikið hugvit, þolinmótt fjármagn og víðsýni fólks til að leyfa fólki að reyna og mistakast og mistakast þar til tekst að búa til dýra og verðmæta vöru og eftir það kostar ekkert annað að framleiða hana en að ýta á takka á lyklaborði og þá er hún komin umsvifalaust út í heim, hvert sem er á jarðarkringlunni, án sótspors sem hjálpar okkur heldur betur í þeirri umræðu sem við þurfum að fara að eiga. Ég er fyrst og fremst kominn hingað til að stappa í okkur stálinu, að við setjum okkur háleit markmið. Við megum alveg örugglega temja okkur að vinna betur saman og ég ítreka í þriðja skipti að þessari gagnrýni er ekki endilega beint að okkur sem hér erum eða þeim sem eru í meiri hluta heldur til að ítreka að við getum ekki lengur miðað við það að setja það sem rétt nægir í hlutinn og tæplega það. Við þurfum að þora að fara að fjárfesta, hugsa stórt og ég held að okkur vegni betur ef við vinnum saman í því. Við lifum á spennandi tímum og við skulum sjá hvort okkur tekst að gera eitthvað gott úr þeim.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að við erum á réttri leið í landinu, klárlega, eins og AGS, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Moody's og Seðlabankinn hafa talað um fjármál þjóðarinnar. Mig langar rétt að koma inn á það sem ekki hefur gefist tækifæri til hér í þingsal að ræða raunverulega, en hv. þingmaður kom inn á, varðandi skort á getu til að flytja rafmagn. Það held ég að sé tilheyrandi að ræða aðeins í þessari umræðu, flutningskerfi raforku og dreifikerfi. Ég tel það hins vegar ekki vera vangetu kerfisins eða annað núna eða viljaleysi ríkisstjórnarinnar til að framkvæma í flutningskerfi raforku í landinu. Það hefur verið mikil umræða um þetta í 10, 15, 20 ár. Það sem við höfum einmitt séð í þessu veðri sem hefur verið undanfarna tvo sólarhringa og afleiðingar þess er að það er fyrst og fremst flutningskerfi raforku, meginflutningskerfið, sem er að bresta. Það er háspennan, stóra kerfið. Dreifikerfið hefur staðið sig vel að mestu og að sú stefna sem hefur verið rekin varðandi dreifiveitur á Íslandi, sérstaklega af hálfu Rarik, að setja strengi í jörðu. Á undanförnum árum er búið að setja 65% af því kerfi í jörð og á að klára að fullu fyrir 2035. Meginflutningsorkukerfið og hvað það hefur gengið erfiðlega að fá samþykktir í gegnum sveitarfélögin, einstakar athugasemdir og allt þetta: Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér? Fjármagnið hefur svo sannarlega verið til eins og við sjáum. Nú eru þegar hafnar framkvæmdir við Kröflulínu þrjú, það er verið að setja 8 milljarða í þá framkvæmd, frá Kröflu í Fljótsdalsstöð, og 7,5–8 milljarðar munu fara í Hólasandslínu, vonandi hefjast þær framkvæmdir á næsta ári, og síðan vilja menn halda áfram með Blöndulínu. Fjármagnið er til. Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að við getum farið í þetta af krafti núna og klárað þessi raforkumál sem skipta öllu máli fyrir stóran hluta landsins?
Herra forseti. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur kannski túlkað ræðu mína fulljákvætt ef hann segir að ég hafi fullyrt að við værum á réttri leið. Ég sagði að ýmislegt væri á réttri leið og annað væri verra. Ég sagði hins vegar að okkur skorti kjark og framtíðarsýn, okkur öll, ekki bara stjórnarliða. Okkur skortir að þora að hugsa stærra og fram í tímann og mæta breyttum tímum. Ég tók raforkuflutningana sem dæmi um það hvað getur verið dýrt annaðhvort að spara eða þá að geta ekki komið framfaramálum í gegn. Við okkur blasir auðvitað afleiddur kostnaður sem er vegna þessa atburða núna en líka það ójafnræði sem er í búsetuskilyrðum landsmanna sem er ekkert talað um dag frá degi en við þekkjum. Við þurfum að ráðast í það. Ég veit að það eru ýmsar aðrar torfærur en akkúrat skortur á fjármagni í þessar tilteknu framkvæmdir. En við þurfum líka að vera nógu stórhuga, víðsýn, sanngjörn, sáttfús og djörf til að yfirvinna þær, hvort sem þær snerta viðhorf landsmanna, skipulagslög eða annað. Ég veit að þetta er allt samhangandi. Ég er eiginlega að hvetja okkur til þess að setja nógu mikið fjármagn í þá hluti sem við vitum að við þurfum að gera þannig að það spretti ekki upp kostnaður annars staðar, oft hjá blásaklausu fólki sem hefur ekkert til saka unnið annað en að borga skattana sína, mæta í vinnu og ala upp börnin sín.
Herra forseti. Ég hjó bara eftir því áðan í umræðunni að hv. þingmaður kom aðeins inn á raforkuna og þess vegna vildi ég koma upp og segja að það væri ekki fjárskortur þar. Það er eitthvað annað sem er að stoppa för. Hins vegar tek ég heils hugar undir með hv. þingmanni að auðvitað viljum við sem höfum mikla framtíðarsýn um samgöngur í landinu, raforkuflutning, fjarskipti og annað að við byggjum upp þessi mikilvægu kerfi, sjúkrahúsin, menntunina, þannig að við erum á sama stað þar. Það er margt jákvætt að gerast í efnahagslífi okkar. Það er t.d. eitt atriði sem ég tók eftir í fjárlaganefnd og hefur komið fram í fjölmiðlum síðan að þegar fulltrúar Hagstofunnar komu fyrir nefndina bentu þeir á að kostnaður við rekstur á húsnæði á Íslandi, bæði í fjárfestingunni og síðan bara í rekstri, er orðinn lægri á Íslandi í dag en á hinum Norðurlöndunum. Þetta er eitthvað sem hefur ekki mikið verið rætt en vakti athygli mína. Mig minnir að talan hafi verið sú að hjá 80% íslenskra heimila í dag fari innan við 10% af ráðstöfunartekjum í rekstur húsnæðis og að reka heimili. Slíkar tölur höfum við aldrei í íslenskri sögu þekkt. Við erum að sjá ótrúlega víða mjög jákvæð skref. En ég kom fyrst og fremst upp til að ræða það sem sneri að þessum málum málanna akkúrat þessa dagana á stórum hluta landsins sem er raforkukerfið og hvað það hefur gengið illa að fjárfesta í því á stórum landsvæðum vegna skipulagsforsendna eða framkvæmdaleyfa og endalaust verið að kæra þau ferli. Það er búið að taka 10, 15, 20 ár á stórum landsvæðum að koma þeim hlutum í lag.
Herra forseti. Já, já, en fólk er líka að kæra eitthvað með vísan í lög sem eru sett hér. Það er þá augljóst að við eigum að byrja á því að reyna að greiða úr því. Ég er alveg sammála að það er mjög margt jákvætt í atvinnulífi okkar og hefur verið síðustu árin. Við byggjum á miklu fjölbreyttari stoðum, sem betur fer. Við erum farin að byggja meira á fullvinnslu, hugviti, nýsköpun og þekkingu en við höfum gert og er af hinu góða. Það skilar sér líka í húsnæði þótt ég verði því miður að halda því fram að það hafi svona frekar dregið í sundur með okkur og hinum Norðurlöndunum þegar kemur að nýsköpun í byggingariðnaði og þekki ég það býsna vel. Þar held ég kannski að stærsta ástæðan sé hinn eitraði kokteill hár fjármagnskostnaður og lítil framleiðni vegna þess að við erum að nota frekar gamaldags byggingaraðferðir. Það er auðvitað ánægjulegt ef það er rétt að húsnæðiskostnaður hér sé minni. En svo getur það oft gerst þegar verið er að hraða byggingum og gera þær ódýrari í mjög dýru umhverfi eins og við erum með að það bitnar á gæðum. Ég tók nú eftir í fjáraukanum að þar er vísað til myglu hjá landlækni, held ég að það hafi verið. Maður getur spurt sig þegar maður sér svoleiðis tölur: Er það óvænt uppákoma eða stafar það af því að ríki og hið opinbera láta ekki þau 2,5% sem þarf á hverju einasta ári til að viðhalda byggingum svo þær séu í lagi? Er það eitthvað sem sprettur upp bara allt í einu 40 árum seinna? Ég held ekki. Ég held að við þurfum að vanda okkur betur í allri áætlunargerð og vera stórhuga í hugsun.
Herra forseti. Þegar við ræðum um frumvarp til fjáraukalaga fer ekki hjá því að maður hugsi til þess að allar fyrirsjáanlegar fjárhagsráðstafanir eiga að koma fram í fjárlögum og útgjöldin eiga að falla til á árinu og ríkissjóður getur ekki komist hjá því að greiða þau. Hins vegar eiga frávik og óvænt atvik að endurspeglast í fjáraukalagafrumvarpi og í fjáraukalögum. Það eru í sjálfu sér nokkrar stærðir sem hægt væri að tala hér um sem eiga að vera óvæntar en eitt sem slær mann er á bls. 50 í frumvarpinu þar sem segir svo, með leyfi forseta: „Við endurmat á tekju- og útgjaldahorfum yfirstandandi árs við gerð frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2020 var áætlað að rekstur ríkissjóðs yrði neikvæður um 8,8 milljarða kr. árið 2019. Afkomuhorfurnar hafa nú verið endurmetnar aftur meðal annars með hliðsjón af nýrri þjóðhagsspá Hagstofunnar og með þeim breytingum sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir á fjárheimildum. Samkvæmt endurmatinu er gert ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs versni enn frekar og verði neikvæð um 14,8 milljarða kr. sem svarar til 0,5% af VLF. Meginskýring lakari afkomu nú en gert var ráð fyrir í sumar eru enn lægri tekjur en þá voru áætlaðar.“ Nú er það svo að alla vega undanfarin tvö ár hefur Miðflokkurinn m.a. rætt á þingi nauðsyn þess að efla innheimtu á þegar álögðum gjöldum. Í svari við fyrirspurn þess sem hér stendur frá fjármálaráðherra ekki fyrir alls löngu kom fram það álit fjármálaráðuneytisins og starfsmanna þess að að staðaldri væru á sveimi í hagkerfinu 80 milljarðar sem skiluðu sér ekki í ríkissjóð. Hér segir að afkoman versni hjá ríkissjóði um 14,8 milljarða kr. Ég vil benda á það að ef menn hefðu farið að tillögum okkar Miðflokksmanna og eflt innheimtu og skatteftirlit, einkum með stærri aðilum, og þó ekki hefði náðst nema u.þ.b. 10% af því sem á að vera á sveimi í hagkerfinu að mati fjármálaráðuneytisins sjálfs, er um að ræða 8 milljarða kr. Ég held svei mér þá, herra forseti, að það myndi muna um þá upphæð og fjáraukalagafrumvarpið væri kannski ekki eins mikið að vöxtum og eins stórvaxið og það er núna ef menn hefðu farið að þessum ráðum. Ég vil líka benda á aðeins eitt atriði sem sá sem hér stendur hefur talað fyrir í um sex ár sem er sú staðreynd að einn af stórum farvegum skattundanskota á Íslandi er gisting sem er kennd við Airbnb. Ég bið forseta afsökunar á því að sletta ensku en kann ekki betra nafn á þessu fyrirbæri. Það vill svo til að hæstv. ferðamála-, nýsköpunar- og iðnaðarráðherra setti á stofn sérstakan starfshóp í fyrra til að reyna að ná utan um skráningu á eignum sem eru leigðar út í þessu skyni og hefur í sjálfu sér náð þokkalegum árangri. Skráningar á þeim eignum sem leigðar eru út í þessu skyni voru fyrir tveimur árum og lengur kannski um 5–7%, þ.e. skráðar eignir sem voru leigðar út í þessu skyni voru um 5 eða 7% af öllu framboðinu. Það segir sig náttúrlega sjálft, herra forseti, að bara þarna er um að ræða veigamikið atriði í því að tekjur, sem ættu að vera auðfengnar, nást ekki inn. Síðan hæstv. ráðherra ferðamála, nýsköpunar og iðnaðar setti þennan starfshóp á í fyrra hefur skráningum fjölgað og þær liggja núna í um tæplega 30% af því framboði sem í boði er. Því var kastað fram að bara á því sviði væri jafnvel um að ræða 5–6 milljarða. Það hlýtur að vera akkur fyrir þá sem kenna sig við samkeppni og einkaframtak og að allir eigi að hafa möguleika til að afla sér tekna á eigin verðleikum og hlýtur að vera kappsmál þessara afla að þeir sem keppa á markaði, hvort það er þessi markaður eða einhver annar, standi skil á þeim sköttum og gjöldum sem tilheyra rekstrinum og séu ekki að skekkja samkeppnisstöðu sér í hag með því að skila ekki sköttum og gjöldum. Mig minnir, herra forseti, að við Miðflokksmenn höfum lagt til í fyrra að ráðnir yrðu u.þ.b. 20 starfsmenn til ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra einmitt í því skyni að bæta úr þessu. Við töluðum fyrir daufum eyrum. Við hver fjárlög höfum við Miðflokksfólkið lagt fram tillögur sem ævinlega hafa verið fullfjármagnaðar og ekki, eins og maður segir, skot út í loftið heldur ígrundaðar tillögur og þær hafa oftar en ekki falist í því að við viljum efla tekjuinnheimtu ríkissjóðs. Það veitir náttúrlega ekki af vegna þess að ríkisstjórnin er búin að blása mjög hressilega í útgjaldaauka og virðist oft og tíðum, og það blasir við í þessu fjáraukalagafrumvarpi, hafa stuðst við áætlanir sem hafa verið í sjálfu sér dæmdar fyrir fram til þess að standast ekki. Það kemur fram t.d. að einn af stærstu liðunum í því að þessi stærð er á fjáraukalagafrumvarpinu er einmitt 4 milljarða halli á rekstri Landspítalans eftir að það er búið að bæta í - eftir að er búið að bæta í, þannig að þær áætlanir sem menn hafa gert virðast ekki hafa verið mjög vel ígrundaðar. Og svo ég hoppi aðeins aftur yfir í tekjuhliðina sem ég var að tala um áðan segir á bls. 3 í minnihlutaálitinu sem liggur fyrir, með leyfi forseta: „Í kaflanum um endurmat á afkomu ársins 2019 kemur fram að heildartekjur lækki um 30 milljarða kr.“ Ég var rétt að enda við, herra forseti, að benda á það að fjármálaráðuneytið sjálft áætlar að hér séu 80 milljarðar á sveimi á hverju ári sem ekki er skilað í ríkissjóð. Því segi ég aftur: Það hlýtur að vera akkur hjá þessari ríkisstjórn að efla innheimtuna. Nú er samdráttarskeið, vonandi skammvinnt og ég hef í sjálfu sér alla trú á því að það verði skammvinnt, og einmitt við þær aðstæður þegar herðir að er þeim mun mikilvægara að innheimta ríkissjóðs sé eins og hún getur orðið best. Ég viðurkenni það vel að hér talar maður sem er búinn að hafa það að starfi í tvo áratugi að vera innheimtumaður ríkissjóðs og ber hag ríkissjóðs mjög fyrir brjósti og vill hag hans sem bestan. Þess vegna er það kannski grátlegast eða það sem manni svíður sárast í þessu, bæði við fjárlagaafgreiðsluna um daginn og nú þegar fjáraukalagafrumvarpið kemur fram, að sú varúð og festa sem við höfum verið að tala fyrir er ekki aðalsmerki þessarar ríkisstjórnar, því miður. Ég er alveg sannfærður um að ef farið væri að þeim ráðum sem Miðflokkurinn hefur t.d. talað fyrir er næsta víst að hægt væri að ná góðum árangri í því að innheimta ríkissjóðstekjur, einkum hjá stærri aðilum sem virðast fara fram hjá neti innheimtunnar. Þá segi ég aftur: Við eigum að tryggja það að þeir sem eru í atvinnurekstri séu að keppa á jafnréttisgrundvelli. Ég nefndi áðan dæmið með þetta gistiapparat, sem ég vil ekki nefna aftur á erlendri tungu, og það er náttúrlega öfugsnúið að við Íslendingar höfum verið undanfarin ár, stórhuga menn, að byggja upp hótel, bæði á Reykjavíkursvæðinu og ekki síst úti á landi, og það virðist svo sem að mörg þessara hótela, glæsileg og vel útbúin, séu ekki að keppa á jafnréttisgrundvelli vegna þess að hluti starfseminnar sem þau keppa við skilar ekki sköttum og skyldum til landsins. Þetta er náttúrlega óþolandi. Það er ekki góð latína að flokkur sem kennir sig við einkaframtak skuli líða það að einhverjir jaðarhópar í flokki þeirra sem stunda viðskipti og fyrirtækjarekstur á Íslandi skuli vera að hasla sér völl á markaði vegna þess og beinlínis með því að skila ekki sköttum og skyldum og standa í samkeppni við aðra sem sannarlega gera það. Ég verð að segja að þarna er mikið verk óunnið. Það eru líka smærri atriði í fjáraukalagafrumvarpinu þar sem maður spyr sig: Voru þetta óvænt útgjöld? Samanber viðbótarkostnað vegna nýs Herjólfs upp á 790 milljónir. Voru það óvænt útgjöld? Kom þetta mönnum bara alveg í opna skjöldu? Það var búið að gera breytingar á skipinu meðan á smíðinni stóð. Maður spyr: Hvert er hlutverk varasjóða þegar svona tilvik koma upp? Ég get nefnt annað dæmi: Erlend sjúkrahúsþjónusta, endurmat á útgjaldahorfum ársins upp á 410 millj. kr. Ég kann ekki tölu á því, herra forseti, hversu oft sá sem hér stendur hefur talað um að það sé algjör fásinna að senda fólk til útlanda í einfaldar aðgerðir sem kosta þar tvö og hálft til þrefalt meira en hægt er að fá þessar aðgerðir gerðar fyrir hér á Íslandi og borga fyrir það í beinhörðum gjaldeyri. Þetta er alger fásinna, herra forseti. Það eru 1.000 manns sem bíða eftir einföldum liðaðgerðum á Íslandi. Það tekur núna, held ég, tæpt ár að komast af biðlistanum til að komast inn á biðlistann. Fólk bíður upp undir eitt ár til að komast að hjá sérfræðingi sem kemur því fyrir inn á biðlista eftir aðgerð. Þá tekur við annað ár. Maður hefur orðið var við það síðustu misseri og þekkir til mjög margra sem hafa hreinlega gefist upp á þessu, sætta sig ekki við þetta, og þau hafa því sjálf lagt út 1.200.000 kr. á mann fyrir aðgerð sem er gerð uppi í Ármúla. Við Miðflokksfólkið lögðum til við 2. umr. fjárlagafrumvarps, fyrir tveimur vikum eða hvenær það nú var, að 270 millj. kr. yrðu teknar og gerður yrði samningur við Klíníkina fyrir 270 milljónir. Þetta var fjármagnað að sjálfsögðu. Ég veit ekki hvort herra forseti man eftir því en þessi tillaga var felld að viðhöfðu nafnakalli. Hún var felld af hverjum einasta þingmanni Sjálfstæðisflokksins. Og hverjir eru það, herra forseti, sem verða helst fyrir því að sitja eftir á biðlistum eftir liðskiptaaðgerðum? Jú, það eru þeir sem eiga ekki þessa milljón sem þarf til að komast að hjá t.d. Klíníkinni, innan lands. Þeir sem þangað geta ratað fara þangað. Því hefur hæstv. heilbrigðisráðherra tekist það á undraskömmum tíma sem engum heilbrigðisráðherra Sjálfstæðisflokksins sem ég man eftir hefur tekist, þ.e. að búa til tvöfalt heilbrigðiskerfi á Íslandi. Þeir sem eiga fé aflögu geta nú keypt sig fram fyrir biðröðina og farið sjálfir í Klíníkina í Ármúla og borgað þær 1.200.000 kr. sem það kostar að fara í liðskiptaaðgerð þar. Það er áætlað að liðskiptaaðgerð á Landspítala Íslands kosti í kringum 1 milljón kr. Það hefur vissulega verið stigið skref til þess að gera aðgerðir á Akureyri, Akranesi og víðar. En auðvitað liggur það í hlutarins eðli, herra forseti, að á Landspítalann, sem er bráðasjúkrahús og háskólasjúkrahús og flaggskipið í heilbrigðisþjónustu, er búið að hlaða inn, á yfirkeyrt sjúkrahús og yfirkeyrt starfsfólk, verkefnum sem hægt er að vinna annars staðar, jafnvel á hagkvæmari hátt. En það er ekki hægt að grípa til þess vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur gengið í björg öfgavinstrisins í heilbrigðismálum á Íslandi. Á vakt Sjálfstæðisflokksins nú verða biðlistarnir enn þá þannig að 1.000 manns bíða eftir þessum einföldu aðgerðum vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki dug í sér til að berja það í gegn í ríkisstjórninni að þessar aðgerðir verði fluttar inn í landið aftur með þeirri fjölgun í aðgerðum sem það myndi hafa í för með sér. Það er peningasparandi fyrir ríkissjóð, eins og sést í þessari aukafjárveitingu upp á 410 milljónir. Og þetta er bara aukafjárveitingin. Það er búið að eyða meiru, herra forseti, í slíkar aðgerðir í fyrra vegna þess fólks sem hefur farið til Svíþjóðar í fyrra, þar hefur ákveðin upphæð verið tilgreind og hefur verið gengið á hana eins og hún nægði. Samkvæmt Evrópureglum getur hver sá sem hefur beðið í þrjá mánuði eða lengur eftir aðgerð farið fram á eða, réttara sagt, á rétt á því að fara í aðgerð í öðru landi innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þess vegna er þessi útgjaldaauki, vegna þess að fólk hefur ekki sætt sig við það að hafa beðið þrjá mánuði eða lengur og nýtir sér þann sjálfsagða rétt sem það hefur til að fara og fá þær aðgerðir framkvæmdar erlendis þótt dýrar séu. Herra forseti. Bara þetta eitt og þau atriði sem ég hef tínt til eru sáraeinföld í sjálfu sér. Það væri alveg hægt að koma þessum hlutum öllum til miklu betri vegar ef farið hefði verið að skynsamlegum og fjármögnuðum tillögum Miðflokksins við fjárlög. Við skulum ekki gleyma því að þegar lög um opinber fjármál voru sett þá ætluðu menn sér að koma í veg fyrir það að fjáraukalagafrumvörp og fjáraukalög hvers árs væru af þeirri stærðargráðu sem þau voru áður en stjórn ríkisfjármála átti að batna með þessari lagasetningu. Það eru mjög mörg atriði í fjáraukalagafrumvarpinu sem benda einmitt til þess að það hafi ekki ræst. Ég bendi á 5,4 milljarða vegna dóms Landsréttar um ólögmæti afturvirkrar skerðingar á greiðslur til ellilífeyrisþega. Menn máttu segja sér það sjálfir að lög sem sett eru á Íslandi gilda ekki afturvirkt. Menn gátu sagt sér það sjálfir að þeir ættu von á því að menn myndu rísa upp og ekki una þessu óréttlæti, nákvæmlega eins og gert var. Eru þetta fjárútlát sem ekki mátti vænta? Alls ekki, herra forseti. Því miður eru flestir liðir í fjáraukalagafrumvarpinu þannig vaxnir að það hefði átt að vera hægt að koma í veg fyrir þá. Það er kannski það sem er vandræðalegast í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að mörgu leyti ágæta ræðu. Margt af því sem kom fram í máli hans var allrar athygli vert. Sérstaklega langar mig aðeins að nefna þessi sjónarmið sem hann nefndi um varúð og festu sem mér finnst skipta ansi miklu máli þegar við ræðum þessi mál og sérstaklega að við gerð síðustu fjárlaga voru uppi mörg varnaðarorð um að útlitið væri kannski ekki alveg jafn bjart og menn vildu treysta á. Auðvitað er það svo sem sjónarmið að það er erfitt að sjá framtíðina fyrir en margt af því sem var varað við kom á daginn. Síðan er það þessi klassíska regla: Ef þú vilt vera varfærinn og gæta varúðar gætirðu þess að hafa borð fyrir báru. Það er hygginna manna háttur að hafa borð fyrir báru því að annars er hætt við því að það gefi um of á bátinn og hann verði ekki jafn haffær og ella. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann líti þannig á að það sé meira og minna inngreypt í kerfi okkar að við kunnum ekki að gæta varúðar. Eða er þetta vegna þess [[Forseti hringir.]]að sú stjórn sem nú situr að völdum er búin að ákveða að gæta ekki varúðar og láta skeika að sköpuðu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Það blasir við að við Miðflokksfólk erum alla vega á því róli að við viljum gæta varúðar og hafa festu. Það sést kannski einna best í því að allar tillögur sem við höfum flutt við fjárlög síðastliðin tvö ár hafa verið fullfjármagnaðar og verið frekar hófsamar í upphæðum. Ég man eftir því að hér komu fram tillögur um daginn sem vörðuðu almannaþjónustu og voru upp á 38 milljarða kr., ef ég man rétt, ófjármagnaðar. Það er algerlega óábyrgt og í sjálfu sér kannski sett fram til að slá ryki í augu fólks sem heldur svo að þeir sem vilja ekki standa svona tillögum séu ekki að hugsa um almannahag. Því fer fjarri. Þær tillögur sem við höfum sjálf lagt fram hafa verið, eins og ég segi, hófsamar, hægt að uppfylla þær og fullfjármagnaðar. Við höfum ætíð lagt áherslu á að gæta varúðar og ég hef einmitt og við fleiri í Miðflokknum höfum bent á það, af því að við erum ekki skattahækkunarflokkur, að þær álögur sem þegar hafa verið lagðar á beri að innheimta. Ég fór yfir það ágætlega áðan að það sé nauðsynlegt líka til að gæta að samkeppni. En það læðist að manni sá grunur og maður sér ekki fyrir sér að það sé nein sérstök fyrirhyggja í fjármálunum. Það var heldur engin sérstök fyrirhyggja í síðasta fjárlagafrumvarpi af því að menn vöknuðu allt í einu upp við vondan draum sem margir höfðu varað við. Ég er ekkert sérstaklega bjartsýnn á það að menn nái endilega tökum á fjármálum ríkisins næstu árin. Það er kosningafjárlagafrumvarp næsta haust þannig að ég er ekki mjög bjartsýnn á næstu misseri.
Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir svörin. Hv. þingmaður fór víða í sinni ræðu en drap á tvennt sem er mjög athyglisvert, í fyrsta lagi innheimtu skatta og gjalda. Nú erum við báðir hv. þingmenn eldri en tvævetur og vitum að ávallt er talað um að það þurfi að bæta innheimtu. Það er búið að gefa út margar skýrslur þar sem reynt er að slá einhverri tölu á það hvað þetta kostar samfélagið og ég held að mig misminni ekki að samkvæmt nýjustu skýrslunni séu menn að áætla að þetta gætu verið allt upp undir 80 milljarðar kr., þannig að það er ekki eftir neinu smáræði að slægjast. Um þetta er gjarnan talað en minna verður úr verki og maður áttar sig ekki alveg á því af hverju það er. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður kann einhverjar skýringar á því. Síðan er hitt, og mér sýnist það vera í tíð hæstv. ríkisstjórnar, að menn eru svolítið í því að spara aurinn og kasta krónunni. Hv. þingmaður nefndi einmitt mjög gott dæmi þess þegar hann vék tali sínu að liðskiptaaðgerðum. Þar erum við hjartanlega sammála um að því fjármagni væri vel varið til að hjálpa því fólki sem þarf á slíkum aðgerðum að halda og sparnaðurinn sem myndi fylgja í kjölfarið yrði gríðarlegur því að kostnaðurinn af því að hafa fólk óvinnufært og þurfa að sækja heilbrigðisþjónustu er [[Forseti hringir.]]gríðarlega mikill. Maður skilur ekki alveg hvaða trúarbrögð það eru sem ráða ferðinni [[Forseti hringir.]]og spurning hvort hv. þingmaður sem er slyngur í trúarbragðafræðum geti skýrt þetta út fyrir mér
Herra forseti. Ég og hv. þingmaður erum nú komnir hættulega nálægt því sem kallast meðsvör og þykir ekki góð latína í þessum þingsal en það sleppur líklega af því að við erum hvor á sínum enda vogarstangarinnar. En auðvitað er það hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni og ég reifaði hér að í fyrsta lagi er meðferðin á opinberu fé ekki til fyrirmyndar hjá þessari ríkisstjórn. Og af því við vorum að tala um heilbrigðiskerfið og af því að við vorum að tala um Landspítalann, sem er náttúrlega flaggskipið í íslenskri heilbrigðisþjónustu og er búinn að vera með viðvarandi rekstrarvandræði alla vega síðustu sex, sjö ár, en það gerist eiginlega ekki neitt: Að okkar dómi ætti að setja neyðarstjórn yfir Landspítalann. Nú er búið að segja upp öllum fastlaunasamningum á Landspítalanum að því er virðist og maður veit ekki hvaða áhrif það hefur. Hefur það þau áhrif að fólk hrökklist frá vinnu þar og eykur enn á vanda sjúklinga sem eru náttúrlega viðskiptavinirnir í þessari jöfnu, ekki satt? Og af því að ég minntist áðan á að Sjálfstæðisflokkurinn sé genginn í björg öfgavinstrisins í heilbrigðismálum: Hverjir eru það, herra forseti, sem sitja eftir, t.d. við liðskiptaaðgerðir? Jú, það eru þeir sem ekki geta borgað sig inn á Klíníkina. Það eru þeir sem ekki þola að fara til Svíþjóðar á kostnað íslenska ríkisins. Það eru þeir sem eru veikastir fyrir, mest veikburða, þeir sem eru elstir og hafa minnst milli handanna. Það er þetta fólk sem öfgavinstrið í heilbrigðisráðuneytinu er núna að gera að skotspæni sínum, þetta eru þeir sem minnst mega sín, þeir sem eru elstir og eiga verst með að bera hönd fyrir höfuð sér, því miður. Ég hef sagt það hér áður: Þeir flokkar sem stjórna ríkisstjórninni, hvor á sínum ásnum, draga fram það versta í hvor öðrum, því miður.
Herra forseti. Mig langaði rétt að koma inn á nokkra punkta sem hv. þingmaður kom með í ræðu sinni, eins og með innheimtu ríkissjóðs. Það kom fram að á þessu ári er verið að bæta við 200–300, eða eru það 350 milljónir? Ég man ekki tölurnar, var með þær inni í fjárlaganefndinni. Það er verið að bæta umtalsvert í nákvæmlega þetta atriði sem er innheimta ríkissjóðs. Mig langar rétt líka að koma inn á Airbnb. Það á kannski ekki að nota það orð hér í þingsal en það er bara yfirleitt talað um þetta undir þessum hatti. Það var sett á gistieftirlit í maí í fyrra. Þetta eru um 68 milljónir, ef ég man rétt, og það sannaði sig mjög vel, kom til baka í gegnum sektargreiðslur og slíka þætti. En það sem gerðist var að það stórminnkaði líka það sem við teljum vera svarta atvinnustarfsemi í ferðaþjónustunni, í gistingunni, gistiþættinum í ferðaþjónustunni. Ég hef svo sem ekki heyrt nýjustu tölurnar um hvernig þetta hefur þróast en við þykjumst vita að Airbnb hefur minnkað mikið. Það var metið þannig að þegar menn fóru af stað í gistieftirlitið, varðandi Airbnb sérstaklega, að þetta hafi verið um 80% svört starfsemi en hefði fljótlega farið niður í 50%. Ég hef ekki nýjustu tölurnar en það hefur væntanlega lækkað töluvert mikið síðan þá. Það er að nást mikill árangur akkúrat í þessum þætti og það virðist vera að þegar dregur úr ferðaþjónustu sæki ferðamenn meira inn á viðurkennd gistiheimili og hótel. Það er þróun sem er að verða núna og straumurinn liggur þangað. Ég vildi bara koma þessu á framfæri. Það er mikilvægt að komið sé að þessu með innheimtu ríkissjóðs og varðandi Airbnb og gistieftirlit. Það er að nást árangur nákvæmlega í þessum málum sem mér fannst vera [[Forseti hringir.]]vanmat á hér áðan í ræðu hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar en það kom reyndar fram í ræðu minni að ég kannaðist vel við það og ég tók það fram að hæstv. iðnaðar-, ferðamála- og nýsköpunarráðherra hefði einmitt sett þennan starfshóp á fót og ég fagnaði því. Í sex ár talaði ég hér í þessum sal fyrir daufum eyrum um að þetta yrði gert. Auðvitað fagna ég því að þetta sé gert. Viðbætur inn í skatteftirlitið og skattheimtuna kannast ég líka við. Ég kannast líka við að í fyrra lagði Miðflokkurinn til að það yrði ráðið líklega í 15 stöðugildi, bæði hjá ríkisskattstjóra og hjá skattrannsóknarstjóra. Þetta var fellt, að sjálfsögðu. En ég segi aftur: Hér talar gamall innheimtumaður ríkissjóðs sem hefur þó nokkra reynslu af því hvernig það er þegar menn bæta við í skattheimtu og herða eftirlit. Ég ætla bara að nefna eitt lítið dæmi. Það er mál sem við höfum lagt fram æ ofan í æ hér, Miðflokksfólk, síðast um daginn fyrir þrem vikum síðan og hv. þingmaður sem hér talaði á undan mér felldi. Það er að efla tollgæslu á landamærum. Hvað er þar? Það er pakkaafgreiðsla, herra forseti. Það eru milljónir og milljónir og hundruð milljóna sem fara forgörðum vegna þess að menn vilja ekki og hafa ekki sýnt dug í sér til þess að efla einmitt tollgæslu á landamærum. Því miður. Þetta höfum við bent á ítrekað vegna þess að sum okkar hafa reynslu af þessu. Hvað varðar Airbnb, svo ég segi það orð aftur, herra forseti, ég biðst afsökunar en orðið hefur ekki verið íslenskað svo ég viti, þá virðist svo vera að við séum að fá verðmætari farþega, ef svo má að orði komast, núna til Íslands heldur en áður var, fólk sem dvelur lengur og, rétt eins og hv. þingmaður sagði, dvelur á viðurkenndum gistiheimilum. Allt þetta rakti ég svo sem í ræðu minni en betur má ef duga skal og þess vegna lögðum við Miðflokksfólkið t.d. til um daginn að [[Forseti hringir.]]tollgæsla á landamærum yrði efld og lögðum til 250 milljónir eða eitthvað slíkt, bæði í tækjabúnað og mannskap, og það var fellt.
Herra forseti. Það er annar punktur sem mig langar rétt að koma inn á, varðandi erlenda sjúkrahúsþjónustu, þær 410 milljónir sem ræddar eru í fjárauka. Þarna erum við ekki kannski fyrst og fremst að tala um liðskiptaaðgerðir erlendis. Þetta eru ferðalög Íslendinga erlendis og ýmislegt sem kemur upp á og fellur þarna undir. Það kemur hins vegar ekki fram á móti hvað við höfum í tekjur í íslenska heilbrigðiskerfinu af erlendum ferðamönnum. Það væri einmitt til að jafna þarna á milli. Við höfum spurst fyrir um það í fjárlaganefnd hvort til sé yfirlit á móti yfir hversu mikið erlendir ferðamenn greiða fyrir heilbrigðisþjónustu hjá okkur til að fá einhverja samsvarandi tölu við þessar 410 milljónir sem ríkissjóður borgar fyrir Íslendinga á ferðalögum erlendis. Þetta er tala sem tengist fyrst og fremst því. Þó að liðskiptaaðgerðir komi mögulega þar inn að einhverju leyti eru þær ekki stóra talan í þessu máli. Það sem er hins vegar áhugavert við þennan fjárauka og svo næsta mál á dagskrá, sem er ríkisreikningur 2018, er að bæði fjáraukinn og ríkisreikningur sýna eiginlega öðruvísi tölur, öðruvísi stöðugleika, en við höfum séð áður í íslensku efnahagslífi og hvernig áætlanagerðin er að ganga eftir. Ef hv. þingmenn lesa ríkisreikninginn er þetta alveg ótrúleg breyting. Við tökum það kannski bara í seinni umræðu um ríkisreikninginn. Í fjáraukanum eru fyrst og fremst þrjú atriði sem eru stóru tölurnar þar, sem við erum að bæta inn í. Það er dómurinn varðandi eldri borgara, það er atvinnuleysi og Fæðingarorlofssjóður. Þessi þrjú atriði skýra þessa stóru upphæð fjáraukans. Ef við tækjum frá þessa óvæntu hluti sem koma upp vegna dóma, atvinnuleysis, vegna falls WOW air og slíkra þátta, þá er áætlanagerðin [[Forseti hringir.]]ótrúlega nákvæm, þ.e. fjárlögin fyrir 2019 ganga ótrúlega vel eftir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Það væri fróðlegt að sjá niðurbrot á þessari 410 millj. kr. tölu um sjúkra- og heilbrigðiskostnað Íslendinga erlendis. En ég vil þó benda hv. þingmanni á að síðast þegar ég vissi hafði allt upp undir fjórðungur af því sem hefði átt að innheimtast af útlendingum fyrir heilbrigðisaðgerðir hér á Íslandi, smáar og stórar, bæði hjá Landspítalanum og hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands og víðar, t.d. Suðurnesjum, ekki innheimst. Svo virðist sem ferðamönnum sé, eins og maður segir, sleppt út án þess að þeir borgi og sendur gíróseðill á eftir þeim og jafnvel að þeir séu að borga með kreditkorti sem þeir loka um leið og þeir eru komnir út fyrir gaflinn á heilsugæslustöðinni. Þetta er eitthvað sem við þurfum að grípa inn í. Þá segi ég aftur: Það er nauðsyn á því að menn séu með innheimtuna á kláru. Þá ætla ég að nefna eitt atriði sem ekki er hér. Hv. þingmaður talaði um gæði áætlanagerðar. Í þessu fjáraukalagafrumvarpi er talað um að það vanti upp á tekjur ríkissjóðs miðað við áætlanir upp á 30 milljarða kr. Ég var nú að taka til áðan að það væru 80 milljarðar á sveimi í hagkerfinu. Það þarf náttúrlega meira en einhverjar 200 milljónir í mannskap til að reyna að laga þá tölu og við höfum lagt það til, eins og ég sagði, ótal oft. En það er eitt í viðbót sem ég myndi vilja nefna í þessu seinna andsvari og væri nú gott fyrir hv. þingmann sem er í fjárlaganefnd að gera, það er að koma böndum á það að útlendingar, þ.e. ferðamenn hér á Íslandi, eru að sleppa undan umferðarlagasektum, á alveg ótrúlega stórum skala, að miklu leyti, herra forseti. Ég kannast nú við það sem viðskiptavinur erlendra lögregluumdæma að þau elta mann hingað upp til Íslands og [[Forseti hringir.]]það eru bílaleigufyrirtæki sem eru milligönguaðilar í því. Ég spyr: Af hverju ekki hér? Hvað er að? [[Forseti hringir.]]Af hverju vinda menn sér ekki í það að leiðrétta þetta? Þetta er alþjóðlegt og ef þetta er hægt erlendis, af hverju er það ekki hægt hér? [[Forseti hringir.]]Þetta er verðugt verkefni fyrir hv. þingmann í fjárlaganefnd. [[Gripið fram í.]]
Ég bið hv. þingmenn að virða hin knöppu tímamörk og hvet jafnframt alla þingmenn til að vera stuttorða og gagnorða því að dagskráin sem við erum að glíma við er löng og það eru allmargir enn á mælendaskrá.
Herra forseti. Satt að segja átti ég nú von á því, og á svo sem von á því enn því að ekki hefur dagskrá þingsins verið breytt, að þetta væri næstsíðasti dagurinn í þinginu og við værum komin á síðustu metrana við að klára þau mál sem hér liggja fyrir. En því er ekki að heilsa. Jólaskapið verður að bíða um sinn. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga. Satt best að segja er það svo að þegar maður stendur hér og er búinn að fara aðeins yfir frumvarpið, hlusta fyrst á flutningsræðu hæstv. fjármálaráðherra og síðan á umræðurnar í kjölfarið, þá er ekki laust við að maður fái þau hughrif að maður hafi verið hér áður og eiginlega hlustað meira og minna á sömu ræðurnar fram og til baka. Auðvitað snýst þetta mál að stórum hluta um það að okkur tekst ekki, eins og til var stofnað, að fylgja lögum um opinber fjármál. Eitt af höfuðmarkmiðum þeirra er að gera það að hreinni undantekningu að það þurfi sérstök fjáraukalög. Þetta virðist okkur ekki takast og ágreiningsefnin eða viðfangsefnin, skulum við kalla þau, eru meira og minna alltaf þau sömu, þ.e. menn virðast yfirleitt vera miklu bjartsýnni um framvindu efnahagsmála en ástæða er til. Maður hefði haldið að smátt og smátt myndu menn læra að það er óvarlegt að treysta um of á að efnahagsframvindan verði í fullu samræmi við það sem spáð er. Sérstaklega er þetta varasamt ef menn nýta tækifærið í ljósi bjartsýnna spáa - kannski eru þær ekki endilega bjartsýnar akkúrat á þeim tíma, ég skal ekkert segja um það, þær eru auðvitað ýmiss konar - til að spenna bogann. Það er mjög óvarlegt, þá má ekkert út af bregða til þess að menn þurfi ekki að leggja fram fjáraukalög af þessu tagi. Það er alveg það sama og gilti um fjárlögin sem við vorum að samþykkja og fjárlögin þar á undan, það voru mjög margar viðvörunarbjöllur sem hringdu. Margir hv. þingmenn, þar á meðal þingmenn Viðreisnar, voru óþreytandi við að benda á að hér væri óvarlega farið. Það hefur í sjálfu sér komið á daginn að það var farið fullgeyst. Auðvitað ber að hrósa því sem vel hefur verið gert. Það hefur margt verið vel gert og að mörgu leyti stöndum við afar vel, að sjálfsögðu. En það breytir ekki því að í þessu tilliti erum við ekki að ná þeim árangri sem ný lög kalla á eða nýleg lög, þau eru náttúrlega ekki lengur ný. Menn hafa talað um það lengi að við værum í aðlögunarfasa, þetta tæki tíma. Auðvitað tekur það tíma en mér finnst sá tími vera farinn að verða langur. Mér fannst athyglisvert það sem kom fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar um fjáraukalögin þar sem er verið að fjalla um lög um opinber fjármál og er allt satt og rétt sem þar segir. En mér finnst býsna merkilegt það sem kemur fram í umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarpið. Ef ég má vitna í álit meiri hlutans um umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarpið, með leyfi forseta: „Í umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarpið kemur fram að það sé í öllum meginatriðum í samræmi við lög um opinber fjármál.“ Það hlýtur að vera nokkurt áhyggjuefni og umhugsunarefni fyrir þá sem stjórna fjármálum landsins að Ríkisendurskoðun skuli segja að frumvarpið sé í meginatriðum í samræmi við lög. Mér finnst í nefndarálitinu og frumvarpinu sjálfu og greinargerðinni mjög léttilega skautað yfir það að framkvæmdin sé bara í meginatriðum í samræmi við lög. Maður hefði haldið að það væri sérstakt keppikefli stjórnvalda, ekki síst á sviði fjármála, að þeirra framgangur væri einmitt að fullu í samræmi við lög. Við hv. þingmenn ætlumst a.m.k. til þess þegar við setjum lög hér á Alþingi að eftir þeim sé farið að öllu leyti. Ef menn gera það ekki er oftar en ekki ákvæði um að þá mæti stjórnvöld á staðinn og viðurlögum sé beitt. Menn komast ekki upp með að fara bara að hluta til að lögum. Þetta finnst mér atriði sem að stjórnvöld ættu að taka meira mark á. Auðvitað verða menn þegar þeir spá í framtíðina að styðjast við hagspár. Annað er svo sem ekki hægt. Því hefur gjarnan verið haldið fram í þessari umræðu að menn geri það og auðvitað gera þeir það. En menn hafa svolítið bundið sig við eina tiltekna hagspá, Hagstofunnar. Nú er ekkert í lögum um opinber fjármál sem segir að það sé eina hagspáin sem eigi að taka mark á. Það eru margir aðilar sem gefa út hagspár. Þær geta verið býsna ólíkar þannig að vissulega er þeim vandi á höndum sem byggja áætlanir sínar á því að velja hvaða hagspár eigi að miða við. En í ljósi reynslunnar er ég svolítið hissa á því hvað stjórnvöld eru treg til þess að hafa fleira undir þegar þau ákveða fjárlög, hvað þau binda sig mikið við eina tiltekna spá. Síðan þekkjum við það nú að okkur hefur miðað umtalsvert áfram. Ég vil ekki gera lítið úr því. Við höfum náð að mörgu leyti miklum árangri, vil ég bara segja, við stjórn efnahagsmála og þá er ég einkum að horfa til þess að við höfum náð verðbólgu umtalsvert niður. Það er orðinn meiri stöðugleiki miðað við það sem áður var í samfélaginu. Þess vegna er enn mikilvægara að við gleymum því samt ekki og við ættum aldrei að gleyma því að það eru ýmis atriði sem geta breyst til verri vegar. Við höfum lengi stundað sjóinn. Við erum auðlindadrifið hagkerfi og það getur orðið aflabrestur. Það geta orðið vond veður. Þau geta valdið búsifjum til sjós og lands og við upplifðum það einmitt fyrir nokkrum dögum að veðrið lét á sér kræla og olli miklu tjóni. Þess vegna held ég að þegar við búum í slíku samfélagi sé enn mikilvægara fyrir okkur en e.t.v. mörg önnur samfélög - og þó, við erum kannski ekki sérstakari en öll önnur samfélög, þau búa við ýmsar ytri aðstæður sem geta orðið til þess að það verða óvænt skakkaföll - en þess þá heldur er mikilvægt að gæta þess að það sé borð fyrir báru. Það verður að segjast alveg eins og er að í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur útgjaldaboginn verið spenntur býsna hátt. Það má eiginlega segja að menn hafi meira og minna keppst við að eyða hverri krónu og það kann ekki góðri lukku að stýra. Við þekkjum það líka af biturri reynslu að það eru öldutoppar og öldudalir. Vissulega er rætt um núna að við séum að mörgu leyti betur í stakk búin en oft áður og samdráttur í hagkerfinu verði kannski ekki eins hastarlegur og hefði orðið hér fyrr á tíð. En engu að síður er mjög mikilvægt að við horfum alltaf til þess að fara varlega. Þegar menn vilja spenna bogann hátt og auka rekstrarútgjöld ríkisins svo mikið sem raun ber vitni verður samdráttur erfiður þegar þarf að fara að skera niður í rekstri ríkisins. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Þess vegna eru það viss vonbrigði, eins og ég nefndi hér í upphafi, að við virðumst færast í það minnsta of hægt að því að geta sagt við okkur sjálf: Við erum að ná tökum á hinu nýja fyrirkomulagi sem lög um opinber fjármál gera ráð fyrir. Við erum enn á sömu slóðum að mörgu leyti. Við söfnum upp í fjáraukalög. Eitt meginmarkmiðið var að reyna að útiloka það og auðvitað verður það aldrei hægt að fullu. Það vitum við. Það verða alltaf óvænt áföll. En við erum líka með nýtt fyrirkomulag sem varðar varasjóði og varasjóðir gegna nefnilega einmitt því hlutverki að vera til vara. Það á bara að grípa til þeirra ef brýn nauðsyn krefur. Reyndin hefur hins vegar kannski orðið í fullmiklum mæli sú að menn draga á þessa varasjóði, ekki endilega vegna þess að eitthvað óvænt hafi gerst heldur miklu frekar eru teknar ákvarðanir sem fela í sér aukin útgjöld sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum. Það er ekki gott. Við þurfum einfaldlega meiri aga í öllum þessum málum. Það er ekki þannig, eins og hér hefur áður komið fram í mínu máli, að ekki hafi verið varað við þessu og bent á þetta af margvíslegum sérfræðingum sem um þessi mál fjalla. Ég vona að það komi ekki til þess að ári að við munum aftur upplifa það að ræða sömu málin með sama hætti, að enn sé gengið á varasjóðina, ekki endilega í samræmi við tilganginn, að enn hafi boginn verið spenntur of hátt, að enn hafi menn ekki tekið mark á því að efnahagshorfur og efnahagsástand fara ekki alltaf á besta veg. Ég vona að öll þessi umræða leiði þó smátt og smátt til þess - eða ekkert smátt og smátt, ég vona svo sannarlega að hún dugi til þess - að við þurfum ekki að fara enn einu sinni yfir þetta, að í það minnsta næst þegar við verðum á þessum árstíma í þinginu þurfum við ekki enn og aftur að fara með sömu ræðurnar og gera sömu athugasemdirnar og við gerum nú. Ég vona svo sannarlega að það verði ekki.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Undir lok hennar fór þingmaður yfir það að hann vonaði að við myndum ekki standa í þessum sömu sporum á sama tíma að ári. Ég er ekki jafn vongóð og hv. þingmaður um að úr því verði því við höfum nýlokið umræðum um fjárlög þar sem ítrekað var bent á vanáætlanir á ýmsum sviðum. Fyrir afgreiðslu fjárlaga töluðum við lengi um vanáætlun til embætta héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra, svo dæmi séu tekin. Við ræddum auðvitað heilbrigðismálin og núna t.d. er mjög alvarleg staða á Landspítalanum þar sem þarf að skera niður vegna halla á þessu ári. Honum er ekki mætt í þessum fjáraukalögum. Maður getur velt fyrir sér líka forgangsröðuninni hjá ríkisstjórninni því að það er ekki þannig að allar breytingarnar sem ríkisstjórnin leggur til hafi verið ófyrirséðar. Það kom fram í máli hv. stjórnarþingmanna í dag að þarna væri líka ákveðin pólitísk forgangsröðun. En Landspítalanum er ekki raðað framarlega ef marka má tillögur um fjáraukalög. Ég vil biðja hv. þingmann um að fara yfir það með okkur [[Forseti hringir.]]hvers vegna hann telur að það sé einhver von eða hvort hann telji yfir höfuð vera einhverja von til þess að við stöndum ekki í sömu sporum að ári liðnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég verð að viðurkenna að það kann að vera vegna þess að það er orðið örlítið áliðið en ég sá það bara um leið og hv. þingmaður fór að spyrja mig út í vonir mínar og ég sé það í hendi mér núna að þarna var ég eiginlega nánast kominn tvö ár fram í tímann og ég tek alveg hjartanlega undir með hv. þingmanni. Miðað við fjárlögin og þetta frumvarp núna held ég að hv. þingmaður hafi nefnilega hárrétt fyrir sér, við munum einmitt standa í sömu sporum. Ég sé það bara þegar ég hugsa um það, ég var kannski kominn í næsta hring. Við erum nýbúin að samþykkja fjárlög. Þau eru nákvæmlega sama marki brennd og fjárlögin þar á undan, þau ríma ekki. Það er bara þannig. Auðvitað þarf alltaf að vera jafnvægi milli tekna og útgjalda. Ég óttast að á mörgum sviðum sé búið að auka þannig við rekstrarútgjöld ríkisins að það verði afar erfitt að efna þau loforð öll. Á sama tíma er alveg ljóst að það eru samt sem áður stórir þættir í verkefnum ríkisins sem þarf að fjármagna. En þá verða menn að beita öðrum ráðum til að geta gert það. [[Forseti hringir.]]Við vitum að það eru til nokkrar leiðir til þess en þeim er ekki beitt.
Herra forseti. Þegar stjórnvöld gera svona lélegar áætlanir eins og þessi hæstv. ríkisstjórn gerir, þá er svolítið verið að færa til fjárveitingavaldið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér um að ráðherraræðið innan þessarar ríkisstjórnar sé meira áberandi en maður hefur séð, alla vega undanfarin ár. Ráðherraræði var mikið fyrir hrun en eftir rannsóknarskýrsluna og umræður í þingsal voru allir sammála hér í salnum um að það þyrfti að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu, framkvæmdarvaldi sem starfar hér á okkar ábyrgð. Mér fannst þetta t.d. sérstaklega áberandi þegar við vorum að ræða um fjárveitingar til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra á dögunum og hæstv. ráðherrar héldu því ítrekað fram að hér væri ekki vandi á höndum því að þeir myndu sjálfir sjá til þess, ef rétt reyndist að ákall embættanna sem fram var þó komið fyrir afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins væri einhvers virði, þeir myndu þá grípa til sinna ráða. Og þegar úthlutað er úr varasjóðunum, sem má náttúrlega aðeins gera fyrir eitthvað sem er algjörlega ófyrirséð, þá þarf nefnilega ekki að bera það undir þingið. Það þarf bara að tilkynna fjárlaganefnd.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur kærlega fyrir. Ég held að þetta sé einmitt mjög góður punktur og ég held líka að það sé meira áberandi en oft áður hvað, eins og hv. þingmaður orðaði það, ráðherraræðið er orðið mikið. Það vekur líka vissa athygli að ráðherraræðið er orðið svo mikið að ráðherrarnir keppast hver við annan um að taka verkefni til sín af borði samráðherra sinna. Það er að verða mjög áberandi. En það var nú kannski ekki það sem hv. þingmaður var að spyrja um. Ég held einmitt að þetta sé ekki gott mál og þetta veldur auðvitað sérstaklega miklum vonbrigðum vegna þess að sú ríkisstjórn sem nú situr lagði á það mikla áherslu, svo mikla að hún lét stjórnarsáttmálann hverfast um það, að auka veg og virðingu Alþingis. Hún lagði sérstaka áherslu á að hafa mikið og gott samráð við Alþingi. En reynslan hefur því miður orðið eiginlega þveröfug, sem er auðvitað grátlegt. Því að þó að maður hafi kannski ekki verið neinn sérstakur aðdáandi ríkisstjórnarinnar þegar hún var sett saman fannst manni einhvern veginn að það væri þó verið að gera tilraun til að slá þarna nýjan tón með því að gera þetta með þessum hætti. En efndirnar og framgangan gefur ekki von um að ríkisstjórnin taki [[Forseti hringir.]]nokkurt einasta mark á þessum stjórnarsáttmála sínum í þessu tilliti.
Herra forseti. Við ræðum fjáraukalög eða frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2019. Minni hluti fjárlaganefndar skilaði sameiginlegu nefndaráliti þar sem tillögur meiri hlutans eru gagnrýndar og hvernig varasjóðir eru notaðir, svo dæmi séu tekin, og áætlunargerðin hreinlega gagnrýnd. Mig langar áður en lengra er haldið að rifja aðeins upp hver grunngildin eru undir lögin um opinber fjármál. Hvað er það sem stjórnvöldum er ætlað að láta vera sem rauðan þráð í gegnum allar sínar ákvarðanir í gegnum fjármálastefnuna, í gegnum fjármálaáætlunina og síðan fjárlögin og framkvæmd fjárlaga. Þetta eru fimm gildi sem öll eru jafn mikilvæg og hafa jafn mikið vægi undir þessi stóru grundvallarplögg sem starfsemi ríkisins byggir síðan á. Stefnumörkunin á að byggja á eftirtöldum grunngildum, með leyfi forseta, og finna má þau í 6. gr. laga um opinber fjármál. Í fyrsta lagi er það sjálfbærni sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. Sjálfbærni hefur ákveðna merkingu og hefur efnahagslega merkingu en líka samfélagslega og umhverfislega þannig að taka þarf tillit til allra þessara þriggja þátta sem snúa að því hugtaki. Sjálfbærni felst ekki bara í því að skuldsetningin verði ekki stórkostleg þannig að byrðar leggist á komandi kynslóðir heldur eru það aðrar ákvarðanir líka, svo sem í umhverfismálum. Annað grunngildið sem talið er upp í 6. gr. laganna er varfærni sem miðar að hæfilegu jafnvægi á milli tekna og gjalda, og að ekki séu teknar ákvarðanir eða aðstæður skapaðar sem geta haft ófyrirséðar og neikvæðar afleiðingar. Það þarf að fara varlega og stjórnvöld þurfa að gera ráð fyrir því að borð sé fyrir báru. Það getur eitthvað komið upp á og gera þarf ráð fyrir því að mögulegt sé að taka á þeim ófyrirséða vanda. Þriðja grunngildið er stöðugleiki sem felst í að stefna í opinberum fjármálum stuðli að jafnvægi í efnahagsmálum. Stöðugleiki skiptir auðvitað mjög miklu máli en hann þarf að vera fjárhagslegur þannig að við séum ekki að glíma við miklar sveiflur og sviptingar í fjármálum ríkisins en hann þarf líka að vera félagslegur. Það verður að vera félagslegur stöðugleiki í stað þess að láta ríkissjóð eða skuldir eða afgang af ríkissjóði taka niðursveiflur, eða láta velferðarkerfið taka niðursveiflur, það gengur ekki ef við viljum halda hér félagslegum stöðugleika. Herra forseti. Á ég svona lítinn tíma eftir? Ég sá að klukkan var farin að blikka á mig. En ég held þá áfram þar sem frá var horfið. Ég var að ræða um þriðja gildið sem er stöðugleiki. Við þurfum þar að taka bæði til félagslegs stöðugleika og efnahagslegs stöðugleika. Fjórða gildið er festa sem felst í því að forðast óvæntar eða fyrirvaralitlar breytingar frá gildandi stefnu og áætlunum um þróun opinberra fjármála. Við Íslendingar eigum svolítið erfitt með þetta. Við eigum erfitt með að gera áætlanir langt fram í tímann. Við erum iðulega að breyta áætlunum eftir nokkrar vikur eða mánuði eftir því hvernig vindurinn blæs. Ein af ástæðunum fyrir því að ekki er svo mikil festa í okkar umhverfi er örmyntin, krónan okkar, sem er pínulítill sjálfstæður gjaldmiðill sem sveiflast mikið. Það hefur verið ein skýringin á því að við eigum erfitt með að hugsa fram í tímann af því að við vitum ekki alveg hvernig staðan á krónunni verður mánuð fyrir mánuð. En í þeim lögum sem við settum okkur sjálf, sem við settum kringum opinber fjármál, er einmitt gert ráð fyrir að við horfum fram í tímann, gerum áætlanir, vöndum okkur við þær og höldum okkur við þær. Fimmta og síðasta gildið sem er undir alla stefnumörkun í fjárreiðum ríkisins er gagnsæi sem felst í því að sett séu auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun opinberra fjármála í samræmi við hin grunngildin. Þetta eru gildin sem eru undir fjármálastefnunni, fjármálaáætluninni undir fjárlög og eru einstaklega mikilvæg og áttu að verða til þess að við breyttum um kúrs. Af því að við erum núna að tala um fjáraukalögin voru fjáraukalögin á árum áður nokkuð mikið vandamál vegna þess að það gerðist slag í slag að fjárlög voru vanáætluð en síðan var bara farið fram úr þeim, auðvitað. Kannski var ekki hægt annað. Eða upp komu einhver mál, pólitísk dægurmál, sem var síðan tekið á í fjáraukalögum. Ef við horfum aftur til baka til sögunnar mátti gera ráð fyrir að 5% af fjárlögunum bættust við eða útgjöldin ykjust um 5% með fjáraukalögunum, sem er náttúrlega mjög mikið. Þegar við skoðuðum þetta og reyndum að undirbyggja frumvarpið um opinber fjármál þá hugsuðum við með okkur: Ja, ef þetta er raunin, að alltaf komi eitthvað upp á hjá okkur sem við þykjumst ekki sjá fyrir þegar við erum að samþykkja fjárlögin, þá skulum við bara gera ráð fyrir því til að hafa í fjárlögunum eitthvert svigrúm fyrir það óvænta sem upp kann að koma. Þess vegna er í lögunum um opinber fjármál talað um stóran varasjóð sem gengur þvert á öll málasvið sem eiga að taka á því sem er algjörlega ófyrirséð. Það eru mjög ströng skilyrði í kringum stóra varasjóðinn. Það er ekki hægt að grípa til hans bara svona eftir hentugleika fjármálaráðherrans heldur þarf að vera rík ástæða fyrir því. Í 24. gr. laganna um opinber fjármál er talað um óskiptan almennan varasjóð til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum um opinber fjármál. Varasjóðurinn skal nema að lágmarki 1% af fjárheimildum fjárlaga. En síðan er það ráðherra sem tekur ákvarðanir um ráðstöfun fjár úr varasjóði og gerir fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir nýtingu þess þegar ákvörðun liggur fyrir. Þetta eru ströng skilyrði. Hæstv. ráðherrar eiga ekki að leika sér með þennan varasjóð eða gera ráð fyrir því áður en fjárlagaárið byrjar að fara eigi í varasjóðinn. Hann á einungis að vera fyrir eitthvað sem við sjáum alls ekki fyrir núna. Það getur verið eldgos, það getur verið fárviðri eða hvaðeina sem veldur miklum skaða og líka fjárhagslegum og þá verði hægt að grípa í varasjóðinn til að koma því í lag. En hitt er svo annað, þ.e. varasjóðir fyrir málaflokka. Það er hugsað meira þannig að ekki eru eins ströng skilyrði í kringum varasjóðina fyrir málaflokkana. Það er ákveðinn sveigjanleiki í rekstri málaflokkanna eða stofnananna sem starfa undir málaflokkunum til að ráðherra geti gripið til aðgerða án þess að koma með það sérstaklega inn í fjáraukalög. Ég nefni sem dæmi málaflokkinn sem varðar framhaldsskóla. Setjum svo að nemendum fjölgi þar, sem var ekki fyrirséð, þá er hægt að grípa í varasjóð málaflokksins ef hann er til. En nú er það svo að ráðuneytin hafa ekki sett upp varasjóði fyrir alla málaflokka. Þessi sveigjanleiki er því ekki alls staðar til staðar. Herra forseti. Með lögum um opinber fjármál voru þrengd skilyrði til að leita aukinna fjárheimilda með fjáraukalögum. Hugmyndin var sú að áætlanirnar yrðu vandaðar og við vinnslu þeirra hefði verið tekið tillit til þessara fimm mikilvægu gilda sem eiga að liggja undir allri stefnunni, og þá þyrftum við ekki fjáraukalög sem væru að taka á svona málum hér og þar, eða að fjáraukalögin væru notuð til að lyfta undir einhverja stefnu eða það sem ríkisstjórninni hugnaðist hverju sinni, heldur ætti það allt saman að koma í stefnuplöggunum; í fjármálastefnu, fjármálaáætlun og svo fjárlögunum. En því miður er það svo, og af því að við erum nýbúin að afgreiða fjárlög er hún okkur í svo fersku minni gagnrýnin sem kom þar fram á tölurnar sem stjórnarmeirihlutinn samþykkti í fjárlögunum. Hægt er að nefna ýmis stór málasvið þar sem greinilega var ekki verið að setja nægilega fjármuni og augljóst að grípa þyrfti einhvern veginn til aðgerða á árinu 2020. Það er auðvitað nærtækast að tala þar um heilbrigðisstofnanirnar. Við þurfum ekki annað en að opna blöðin og vefmiðla til að sjá að þar er mikill vandi á ferðinni. Nú standa t.d. fyrir dyrum uppsagnir á Landspítalanum og spítalinn þarf að glíma við halla upp á 4 milljarða. Það er bara tekið af fjárheimildum næsta árs. Heilbrigðiskerfið sem átti að vera fremst á forgangslista hæstv. ríkisstjórnar er í miklum vanda þegar kjörtímabilið er hálfnað og það vottar ekki fyrir því að þar sé verið að gefa í eins og öllum var lofað og ritað er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í fjáraukalagafrumvarpinu er breytingartillaga sem er upp á 40 millj. kr. til heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, til heilsugæslunnar þar. Sagt er, ef ég skil þetta rétt, að þessar 40 milljónir hafi gleymst. Þær hefðu átt að koma í frumvarpinu en ekki sem breytingartillaga núna. Það má öllum vera ljóst að ákveðinn vandi er þegar kemur að ríkisstofnunum á Suðurnesjum. Þar hefur íbúum fjölgað á síðustu fimm árum um 30%. Fjárframlögin til stofnananna, ég tala nú ekki um heilbrigðisstofnanir, miðast við meðalfjölgun íbúa yfir allt árið. Það er ekki einu sinni horft á svæðið og gripið til ráðstafana þegar svona lagað gerist. Þegar eitthvað svona fordæmalaust gerist eiga yfirvöld auðvitað að beina sjónum sínum að þeirri fordæmalausu stöðu. Síðan er það annað sem lengi hefur verið vitað að íbúasamsetningin á Suðurnesjum er líka sérstök og það kallar á ákveðinn kostnað sem er ekki annars staðar. Í Reykjanesbæ er fjórðungur íbúa af erlendu bergi brotinn. Það kallar á túlkaþjónustu og ýmislegt fleira. Þessi 30% fjölgun íbúa kallar auðvitað á aukna þjónustu, fólk veikist og slasast eins og á öðrum landsvæðum. En þjónustan bregst ekki við. Þetta vissum við. Þegar við samþykktum fjárlögin fyrir árið 2020 var okkur líka fullkunnugt um þetta. En ekki var brugðist við því. Við munum því sennilega standa í sömu sporum að ári liðnu með einhverjar milljónir til að bæta upp lélega áætlunargerð sem liggur undir fjárlagafrumvarpinu. Herra forseti. Að lokum vil ég tala um það sem kallað hefur verið ráðherraræði og rætt var heilmikið um í rannsóknarskýrslu Alþingis, sem rædd var mikið í þinginu árið 2010. Þá var samþykkt þingsályktunartillaga þar sem allir 63 þingmennirnir voru sammála um að efla þyrfti þingið og styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þingið segir framkvæmdarvaldinu fyrir verkum en ekki framkvæmdarvaldið þinginu. Ég hef áhyggjur af því, forseti, að ráðherraræðið sé að aukast aftur. Það var auðvitað mjög mikið fyrir hrun og þingmönnum haldið svolítið utan við atburðarásina. Með umgengni hæstv. ríkisstjórnar við varasjóðina er verið að auka ráðherraræði. Þegar ráðherrar standa hér í pontu og segja: Já, já, það er alveg fyrirséð að hér verði einhver ákveðinn kostnaður. Og þá er nærtækast að tala um kostnaðinn sem fyrirséður er hjá embætti héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra vegna Samherjaskjalanna. Þegar ráðherrar standa hér í pontu og segja: Við í ríkisstjórninni munum sjá til þess að embættin fái einhverja peninga. Við erum ekki búin að ákveða hvað við ætlum að vera rausnarleg hvað það varðar. Og halda í raun og veru að það séu ráðherrarnir sem fara með fjárveitingavaldið. En það er ekki svo, herra forseti. Það er þingið sem fer með fjárveitingavaldið. Við þingmenn þurfum að vera mun ákveðnari við ráðherrana. Hv. þingmenn, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, þurfa að taka höndum saman til að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hæstv. ráðherrar starfa í umboði þingsins og þingið á ekki að vera einhver afgreiðslustöð fyrir hæstv. ríkisstjórn. Ég læt það vera lokaorð mín um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2019.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir ræðuna. Það er atriði sem hv. þingmaður kom inn á nokkrum sinnum í ræðunni sem snýr beint að lögum um opinber fjármál og framkvæmd þeirra og ég mun koma að einhverju marki inn á svipaða þætti í ræðu minni á eftir. Mig langar að spyrja hv. þingmann, verandi fyrrverandi fjármálaráðherra, hvernig henni þyki hafa tekist til við úrvinnslu og framkvæmd laga um opinber fjármál sem voru sett árið 2015. Nú erum við sennilega í fjórða hringnum, ef svo má segja, á grundvelli þeirra laga og enn sýnist manni vera töluverður byrjendabragur á ýmsu sem þarna er undir og þá sérstaklega að því er snýr að varasjóðunum og hvernig þingið er upplýst um notkun þeirra. Hvað stóru myndina varðar langar mig að spyrja hv. þingmann hver upplifun hennar er af því hvernig til hefur tekist og hvort hún sjái fyrir sér að skynsamlegt sé að gera breytingar eða fara í úttekt á því hvernig staðið hefur verið að framkvæmd laganna og hvort það blasi við skynsamlegar breytingar sem hægt væri að ganga til innan ekki langs tíma.
Herra forseti. Ég þakka þingmanni fyrir spurningarnar. Þannig er háttað að frá því að við samþykktum lög um opinber fjármál hafa þrjár ríkisstjórnir á þessum fjórum árum unnið eftir þeim. Það er auðvitað ekki góð byrjun á stórum lagabálki sem á að breyta hegðun. Það er alltaf stórt átak að fara að breyta einhverjum hefðum og hegðun í stóru, þungu kerfi. En það var einmitt það sem lögunum var ætlað að gera. Það er margt gott í þeim lögum og ég vil ekki gefast upp á þeim strax. En það sem blasir við er að gagnsæið er ekki nægjanlegt. Gagnsæið þarf að vera meira og við þingmenn þurfum að vera meira með í ráðum eða vita meira um hvað við erum að samþykkja og í hvað nákvæmlega. Mér dettur í hug í því sambandi þegar við vorum að ræða fjáraukalögin fyrir ári síðan að þá var ég einmitt með tillögu um aukafjárveitingu fyrir Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja út af atburðum þar sem voru ekki fyrirséðir. Það var heilmikil umræða hér og í fjárlaganefnd og ráðuneytið kom og guð má vita hvað. Tillögur mínar voru felldar en rétt fyrir áramótin tæmdi hæstv. ráðherra einhverja óskipta liði [[Forseti hringir.]]sem gerðu sama gagn og þessar tillögur. Ef hæstv. ráðherra hefði bara komið í pontu og sagt: Ég er hér með óskipta liði, við munum [[Forseti hringir.]]redda þessu þannig, þá hefðum við sparað tíma og orku.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held einmitt að hluti af þeim áhyggjum sem ég hef af framkvæmdinni felist kannski í því sem hv. þingmaður kallaði í ræðu sinni áðan aukið ráðherraræði og kom inn á það að nokkru marki í svari sínu. Þá langar mig í framhaldinu að spyrja hv. þingmann hvaða þættir það eru helst, hvort það sé eitthvað sem við gætum gert öðruvísi á fyrri stigum innan ársins, kallað fram einhverjar tilteknar upplýsingar, til að mynda varðandi meðferð varasjóðanna tveggja sem við ættum að kalla eftir, hafandi leitt hugann að því núna, hvort sem það eru stjórnarandstöðuþingmenn sem kalla eftir því á fyrri stigum á næsta ári eða sem betur væri að hæstv. fjármálaráðherra veitti þær upplýsingar að fyrra bragði. Ég gef mér að þær séu veittar í fjárlaganefnd en meiri hluti þingmanna á auðvitað ekki sæti í fjárlaganefnd þannig að aðgengi okkar þingmanna sem ekki erum í fjárlaganefnd að þessum upplýsingum er heldur takmarkað. Mig langar að spyrja hv. þingmann aftur, í því ljósi að hún þekkir þetta umhverfi fjármálaráðuneytisins prýðilega frá fyrri störfum sínum, hvort það sé einhver minnispunktur sem við ættum að setja hjá okkur núna varðandi upplýsingaöflun á fyrri parti næsta árs sem gæti sparað okkur það að standa í þessum sporum, a.m.k. að hluta til, þegar í næsta hring kemur.
Herra forseti. Mér finnst það vinnulag gott að ríkisstjórn setji sér fjármálastefnu í upphafi kjörtímabils þar sem hún horfir á það hvernig meginstefnur eigi að vera, en ég vil taka í burtu fjármálareglurnar. Ég vil bara að hver ríkisstjórn segi hvernig þau sjá fyrir sér helstu tölurnar og það sé einhver sveigja í því svo ríkisstjórnir vefji sig ekki í eigin spennitreyju eins og fjármálaráð hefur gagnrýnt stefnurnar fyrir hingað til. Ég vil að ríkisstjórnin, eins fljótt og hún getur eftir að hún kemur saman, setji niður fjármálastefnuna, stóra plaggið, sem á að vera þannig úr garði gert að ekki sé verið að taka það upp að ári eins og gerðist hjá þessari ríkisstjórn með hennar fyrstu stefnu, sem var líka gagnrýnd. Þau hefðu haft möguleika til þess að gera þetta allt öðruvísi. Fjármálaáætlun er líka óskaplega mikilvæg fyrir stefnuna og að stefnan sé skýr fyrir hvert málasvið og við þingmenn getum með einhverju móti metið hvort upphæðirnar sem eru settar í fjármálaáætlun geti borið uppi stefnuna. En þá þarf að vera meira gagnsæi í því plaggi. Mig langar ekki til þess að fara aftur á þann stað þar sem fulltrúar í fjárlaganefnd voru að sýsla með 500.000 kalla og milljón krónur en létu milljarðana fram hjá sér fara. Við eigum að [[Forseti hringir.]]eyða mestum tíma í stóru tölurnar en við þurfum líka að hafa gagnsæi til að sjá alveg niður í þær minni.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2019 eins og margoft hefur komið fram í umræðunni. Stór hluti umræðunnar hefur snúist um það sem er svo sem gömul saga og ný í þessum efnum, að reyna að komast til botns í því og rökræða fram og til baka hvort einhver tiltekin útgjöld voru fyrirsjáanleg eða ekki. Báðir aðilar, báðar hliðar, hafa auðvitað nokkuð til síns máls hvað það varðar og ég ætla ekki að verja miklum tíma í að rökræða það eða setja fram skoðanir um hvaða þættir voru fyrirsjáanlegir og hvaða þættir voru það síður. Enda held ég að ríkisstjórn hverju sinni verði að hafa ákveðið svigrúm til að bregðast við þeim málum sem upp kunna að koma og hlutir geta verið ófyrirséðir, verkefni geti verið ófyrirséð og útgjöld geta verið ófyrirséð að hluta, þó að stóra myndin hafi legið fyrir í fjárlögum hverju sinni. Þannig að ég ætla ekki að eyða miklum tíma í að gagnrýna fjáraukalagafrumvarpið sem liggur fyrir heldur langar mig að fara meira í undirliggjandi lög um opinber fjármál og hvernig við getum vonandi horft til þess að bæta gagnsæi og gera okkur þingmönnum auðveldara að átta okkur á bæði nýtingu fjármuna og því hvernig heildarmyndin leggst. Það er auðvitað um verulega fjármuni að ræða sem annars vegar eru til afgreiðslu í frumvarpi til fjáraukalaga og síðan í hinum tveimur gerðum varasjóða sem hafa verið ræddir nokkuð hérna. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sem var í ræðu á undan mér kom nokkuð inn á þá sem eru annars vegar svokallaðir varasjóðir málaflokks og síðan hinn varasjóðurinn sem er kallaður almennur varasjóður. Þegar fjárlög eru í laginu eins og raunin er eru verulegar upphæðir þar undir. Það segir í 24. gr. laga um opinber fjármál, með yfirskriftinni Almennur varasjóður A-hluta, að varasjóður skuli nema að lágmarki 1% af fjárheimildum fjárlaga. Almennur varasjóður með 1% af fjárheimildum fjárlaga eru gríðarlegir fjármunir. Ég ætla að leyfa mér hér eins og ég hef gert áður að gagnrýna það hversu lítið gagnsæi er fyrir okkur þingmenn sem ekki erum fulltrúar í fjárlaganefnd. Maður verður bara að gefa sér að þær upplýsingar sem fulltrúar í fjárlaganefnd fá á fundum sínum útskýri þetta að nokkru leyti. En auðvitað á þetta að vera fylgirit eða viðauki við þau plögg sem hér liggja fyrir því að við verðum að geta horft á annars vegar frumvarp til fjáraukalaga og meðferð þessara varasjóða sem eina heild. Varasjóðirnir eru auðvitað miklum mun stærri en sú tala sem súmmerast upp í frumvarpi til fjáraukalaga sem liggur nú fyrir. Það er að mínu mati algjört lágmark að við þingmenn sem eigum þó að höndla með fjárveitingavaldið höfum betri heildaryfirsýn yfir þetta. Þetta eru stórar tölur, þetta eru peningar skattgreiðenda og við eigum að bera fyrir þeim tilhlýðilega virðingu. Með þessu er ég ekki að segja að ráðherrar séu að verja fjármunum úr varasjóðum í einhverja vitleysu, síður en svo. En við verðum að skoða þetta í samhengi. Við erum í þeirri stöðu að jafnvel núna segir á bls. 4 í nefndaráliti meiri hluta um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2019, með leyfi forseta: „Við umfjöllun um frumvarp til fjáraukalaga og árshlutauppgjör ríkissjóðs innan ársins glímir nefndin enn við þann vanda að hafa ekki glöggt yfirlit um stöðu fjárheimilda einstakra málaflokka og notkun varasjóða. Framkvæmd við notkun varasjóða, og jafnvel einstakra safnliða þar sem þeir eru enn við lýði, er ekki enn markviss.“ Þetta er staðan í fjórða hring hvað meðferð fjárlaga og fjáraukalaga varðar eftir að lög um opinber fjármál voru sett. Ég ítreka að þetta er texti frá meiri hluta fjárlaganefndar. Aðgengi að upplýsingum verður vart mikið betra en hjá þeim hópi sem undir þetta plagg skrifar og undir þetta skrifa væntanlega venjubundið allir fulltrúar meiri hlutans í nefndinni. Og áfram heldur meiri hluti nefndarinnar og segir, með leyfi forseta: „Því er ekki fullkomlega ljóst hvort úrræði laga um opinber fjármál hafa verið fullnýtt.“ Ráðherrum og ríkisstjórn er uppálagt í lögum um opinber fjármál að nýta varasjóðina þannig að þeir komi á móti ófyrirséðum og óvæntum útgjöldum m.a., en í 34. gr. laga um opinber fjármál, undir yfirskriftinni Eftirlit með fjármálum innan fjárlagaárs, segir, með leyfi forseta: „Hver ráðherra skal hafa reglubundið eftirlit með fjárhag ríkisaðila í A-hluta sem stjórnarmálefnasviði hans tilheyra og greina og bregðast við áhættu og veikleikum í rekstri. Ef hætta er á að útgjöld verði umfram fjárveitingar skal hann leita leiða til að lækka gjöld innan ársins, millifæra fjárveitingar innan málaflokka eða nýta varasjóði þannig að útgjöld verði ekki umfram fjárveitingar.“ Með þessari 34. gr. í lögum um opinber fjármál er ráðherrum hvers málaflokks uppálagt að þetta eftirlit sé stöðugt í gegnum árið og að menn grípi til varasjóðs sem einnar af þeim leiðum sem tiltækar eru og tækrar lausnar ef útgjöld eru að fara fram úr ramma. Þingheimur verður að reikna með því að eftirlitið með þessu sé stöðugt frá u.þ.b. öðrum fjórðungi hvers árs. Þar af leiðandi ætti að vera alveg sáraeinfalt að leggja þessar upplýsingar fram með þeim gögnum sem við höfum fyrir framan okkur í tengslum við fjáraukalögin af því að þau eru öll tilbúin fyrir löngu síðan. Allar þessar upplýsingar liggja fyrir og í því samhengi vil ég gagnrýna þetta verklag því að það er auðvitað ætlunin með lögum um opinber fjármál að gera ferlið allt saman gagnsærra, fyrirsjáanlegra og stöðugra. Það sem hefur algjörlega mistekist af þeim hluta er að hlutirnir verði gagnsærri. Það er mjög erfitt fyrir þingmenn, sérstaklega þá sem ekki eiga sæti í fjárlaganefnd, að hafa góða tilfinningu fyrir því hvernig undirliðir ráðuneyta eru að þróast hvað útgjaldahlutann varðar og alveg sérstaklega er erfitt að skynja í hvað varasjóðir, bæði almennur varasjóður og varasjóður hvers málaflokks, fara í. Þetta er hlutur sem ég vildi nefna í því samhengi. Og til að halda samhengi hlutanna þá er tilgreint í 19. gr. laga um opinber fjármál að varasjóður fyrir hvern málaflokk skuli nema að hámarki 2% af fjárheimildum málaflokksins. Í öllu falli er í þessum tveimur sjóðum, hinum almenna og þeim sem er tengdur málaflokkum, um að tefla gríðarlegar upphæðir. Þá er lokið þessari gagnrýni minni á lög um opinber fjármál og hvernig þau eru framkvæmd í vinnu ríkisstjórnarinnar. Eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á áðan er ríkisstjórnum vissulega nokkur vorkunn að hér hafi verið þrjár ríkisstjórnir sem hafa unnið undir þessu regluverki á þeim fjórum árum sem það hefur verið í gildi. Það breytir ekki því að stofnanaminni stjórnsýslunnar á að passa vel upp á þetta og það er nú þannig að í stóli fjármálaráðherra hefur í tveimur af þessum þremur ríkisstjórnum setið sami hæstv. ráðherrann. Þá stíg ég frá þessum hluta ræðu minnar og ætla að fara í atriði er snúa að samgöngu- og fjarskiptamálum. Ég finn það ekki í fyrirliggjandi gögnum hvað um er að ræða en á bls. 59 í kafla 11.20 í sjálfu fjáraukalagafrumvarpinu þar sem fjallað er um fjarskipti eru lagðir til þrír liðir, þrjú verkefni. Það er í fyrsta lagi tillaga um að bæta við fjárveitingum í verkefni sem snúa að Póst- og fjarskiptastofnun, til stofnunarinnar sjálfrar. Síðan er tillaga vegna lagningar ljósleiðara á tveimur tilteknum svæðum. Það sem ég vildi gjarnan fá upplýsingar um er fjármögnun þessarar aðgerðar sem er í heildina með samanlagt um 106 milljónir. Hér segir að lagt sé til að óráðstöfuð fjárveiting vegna þjónustusamnings við Farice innan ársins verði nýtt til að fjármagna verkefnin. Er þetta áætlað upp á 106 millj. kr. Spurningin sem mig langar að skilja hér eftir, í samhengi við það að fá svar á milli umræðna, snýr að þjónustusamningi Farice. Hvað orsakar það að inneign, óráðstöfuð fjárveiting vegna þjónustusamnings, er til staðar upp á 106 millj. kr.? Var yfirskot í áætlunum eða er ekki verið að nýta einhverja þjónustu Farice sem er tilgreind í þjónustusamningi? Þjónustusamningar gefa ákveðinn ramma og fyrirsjáanleikinn til að mynda í þessu tilviki myndi ég halda að ætti að vera töluvert mikill. Þess vegna kemur á óvart að þarna sé vannýtt fjárheimild upp á 106 milljónir sem á að færa til annarra verkefna. Ég vil skilja þá spurningu eftir hér og óska svara við henni fyrir 3. umr. Ég óska atbeina forseta til að koma þeirri fyrirspurn áleiðis. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri í þessari ræðu minni. Ég ítreka bara að það er mikilvægt að taka lög um opinber fjármál sem nú eru að fara sinn fjórða hring til gagngerrar skoðunar, þingmenn og ráðherrar reyni að leggja mat á hvar vel hefur tekist til. Ég leyfi mér t.d. að fullyrða að fyrirsjáanleikinn sem í þessu regluverki felst er af hinu góða. En ég held á sama tíma að það ógagnsæi og aukna ráðherraræði sem virðist fylgja þessu regluverki laga um opinber fjármál, a.m.k. eins og þau hafa verið framkvæmd, sé af hinu illa. Gagnsæið hefur minnkað. Það er erfiðara fyrir þingmenn, sérstaklega þá sem ekki eiga sæti í fjárlaganefnd, að afla upplýsinga og það er erfiðara að fá heildarmynd yfir þau útgjöld sem koma til utan skilgreindra liða í fjárlagafrumvarpi þegar ekki er mögulegt að skoða fjáraukalög og varasjóðina tvo í samhengi.