Herra forseti. Ímyndið ykkur að ykkur hefði verið nauðgað eða að barninu ykkar hefði verið nauðgað og það er réttaróvissa um hvort dómur yfir nauðgaranum haldi eða verði gerður ómerkur. Allir dómar fjögurra dómara við Landsrétt gætu verið gerðir ómerkir vegna ólögmætra skipana. Ekki er deilt um þetta. Hæstiréttur dæmdi raunverulega í desember að dómsmálaráðherra hefði brotið lög við skipun dómara. Dómsmálaráðherra er ósammála dóminum en dómurinn féll samt sem áður. Evrópudómstóllinn dæmdi í lok janúar að ólögmætar skipanir dómara ómerktu alla þeirra dóma. Þetta var dæmt. Hvers vegna? Vegna þess að allir eiga rétt á að koma fyrir óvilhalla, óháða og sjálfstæða dómstóla. En nú í febrúar, í Kveik, hefur dómsmálaráðherra sagt að dómarar sem hún skipaði gætu staðið í þakkarskuld við sig. Þá gætu þeir verið vilhallir og háðir ráðherra. Það er brot á stjórnarskránni okkar, brot á Evrópusáttmála Evrópu sem var dæmt út frá í Evrópuréttinum um að dómar slíkra dómara séu ómerkir. Þess vegna skiptir þetta máli. Horfum á raunveruleikann í stöðunni. Dæmi um dóma sem hafa fallið eftir 1. janúar og er því hægt að áfrýja til Landsréttar eru: Ákærði dæmdur í 18 mánaða fangelsi fyrir að brjóta ítrekað um tveggja ára skeið gegn 11 ára sonardóttur sinni. Verður þetta mál ómerkt? Ákærði dæmdur í þriggja og hálfs árs fangelsi fyrir nauðgun og kynferðisbrot gegn fimm ára dóttur sinni. Verður þetta mál gert ómerkt? Ákærði dæmdur í tveggja og hálfs árs fangelsi fyrir nauðgun. Verður það gert ómerkt? [[Forseti hringir.]] Ákærði dæmdur í fimm og hálfs árs fangelsi fyrir tilraun til manndráps. Þetta er alvara málsins. Það er réttaróvissa í landinu. Þetta fólk, þessir þolendur upplifa réttaróvissuna sem og við öll.
Herra forseti. Enn og aftur kemur því miður í ljós hversu algeng kynferðisbrot eru í samfélaginu. Ég hef lengi sýnt þessari baráttu mikinn áhuga sem leiddi m.a. til þess að alvarleg kynferðisbrot gegn börnum fyrnast ekki lengur á Íslandi. Nú hafa stjórnvöld nýverið kynnt átak gegn kynferðisbrotum, sem er vel. Hins vegar hefur verið gagnrýnt að ekki sé hugað nægilega vel að meðferðarúrræðum fyrir gerendur og auknum forvörnum. Fyrir fimm árum var ég formaður starfshóps sem skilaði margþættum tillögum um þessi mál. Eitt af því síðasta sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur gerði árið 2013 var að fylgja eftir sumum af þessum tillögum, m.a. undirbúningi að kaupum á nýju Barnahúsi. Þá náðu einnig í gegn tillögur okkar um fjölgun starfsfólks í Barnahúsi og fjölgun lögreglumanna og saksóknara. Sumar tillagnanna hafa hins vegar ekki enn náð í gegn. Við lögðum til að sett yrði á fót teymi sérfræðinga sem starfi við forvarnir og að hið opinbera byði fram þjónustu fyrir einstaklinga með barnagirnd. Var þá hugsunin ekki síst sú að hægt væri að ná í þá einstaklinga sem ekki hafa enn brotið af sér en eru hugsanlega í þeim hugleiðingum. Þá voru tillögur lagðar fram um gerð áhættumats á dæmdum kynferðisbrotamönnum og að farið yrði yfir löggjöfina sem fjallar um hverjir megi þjónusta börn og sinna umönnun þeirra. Við lögðum líka til aukinn stuðning gagnvart aðstandendum brotaþola og fyrir fullorðna brotaþola ásamt bættri sálgæslu lögreglumanna og fjölgun sálfræðinga og félagsfræðinga innan fangelsa. Ég vil hvetja núverandi stjórnvöld til að fara vel yfir þessar tillögur okkar en margar þeirra eiga enn brýnt erindi og myndu bæta stöðuna talsvert. Herra forseti. Fá mál eru jafn brýn.
Herra forseti. Það ætti kannski ekki að koma neinum hér inni á óvart að ég er áhugamaður um skattamál. Þess vegna vakti það athygli mína að í frétt sem var á vefsíðu Viðskiptaráðs í dag var bent á að frá árinu 2007 hafi verið gerðar 267 skattbreytingar, eða að meðaltali 24 á ári, hvorki meira né minna. 200 hafa verið til hækkunar en aðeins 67 til lækkunar. Það er auðvitað rétt sem Viðskiptaráð bendir á að við sem hér sitjum eigum greinilega auðveldara með að hækka álögur á fyrirtæki og einstaklinga en að lækka þær. Það er líka alveg ljóst að þegar við horfum á þá fjármálastefnu sem liggur fyrir þinginu er hlutur hins opinbera af þjóðarkökunni, sneiðin sjálf, að stækka. Það er áhyggjuefni. Ég tók þátt í því bæði sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar og sem stjórnarþingmaður að greiða atkvæði um skattkerfisbreytingar fyrir síðustu áramót. Það var mér erfitt. Það var erfitt að hækka t.d. fjármagnstekjuskatt þó að ég gæti haft rök fyrir því, en það gerði ég og greiddi því atkvæði og studdi í því trausti að við værum að fara inn í tímabil þar sem við myndum ná fram lækkun á neðra þrepi tekjuskattsins, hugsanlega umbylta tekjuskattskerfinu, ég tala nú ekki um að lækka tryggingagjaldið hressilega. Það eru loforð sem voru gefin og það eru loforð sem ég tek hátíðlega og voru forsenda þess að ég tók þátt í að greiða atkvæði með hækkun skatta fyrir áramót.
Virðulegi forseti. Á fund velferðarnefndar í morgun komu fulltrúar frá landlækni og Frú Ragnheiði. Ræddar voru þær hryllilegu fréttir sem berast um dauðsföll vegna lyfjaneyslu í landinu. Hér deyja tugir manna á ári vegna ofneyslu læknadóps og annarra lyfja. Kom fram að Íslendingar nota 38% meira af geðlyfjum en Norðurlöndin. Við erum langhæstu notendurnir innan OECD. Við notum langmest af svefnlyfjum og róandi lyfjum, hér er tvöfalt meiri notkun örvandi lyfja miðað við önnur Norðurlönd og fleiri ávísanir eru á verkjalyf en í nokkrum öðrum löndum. Það er undanfari frekari neyslu sterkra vímuefna. Vegna Evrópusamstarfsins geta spænskir læknar ávísað vanabindandi lyfjum fyrir sjúklinga. Við fengum áhugaverða kynningu á starfsemi Frú Ragnheiðar um skaðaminnkandi aðgerðir fyrir neytendur. Hér er kolsvartur eiturlyfjamarkaður í landinu. Fullfrískir menn fá lyf hjá læknum sem þeir nota sem gjaldmiðil til að kaupa vændi af fárveikum fíklum í nágrenni við okkur. Við verðum að ráðast gegn því myrkri sem hvílir hér yfir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Gegn þessu myrkri þar sem eiturlyfin eru seld á svörtum markaði og fólk er neytt til samlífs. Rótin að vandamálinu er líka að Persónuvernd bannar öll samskipti lækna og hjúkrunarfræðinga um upplýsingar og við þurfum að koma þeim girðingum líka niður. Við þurfum líka að hjálpa samtökum sem vinna að vímuefnamálum, SÁÁ, Hlaðgerðarkoti og Krýsuvík. Þetta eru verkefni okkar allra í þessum sal. Við skulum vinna að því að blása burt myrkrinu.
Virðulegi forseti. Í gær komu fulltrúar Samtaka iðnaðarins á fund umhverfis- og samgöngunefndar og ræddu skýrslu samtakanna um innviði á Íslandi sem kom út í október 2017. Í skýrslunni er gerð grein fyrir viðamikilli úttekt á ástandi innviða og þar er skýrt dregið fram að mikil þörf er fyrir viðhald og frekari uppbyggingu. Þar er vegakerfið í landinu hvað verst statt og það er ástand sem kallar á viðbrögð. Það kemur m.a. fram að 5.600 kílómetrar af þjóðvegum í umsjón Vegagerðarinnar eru lagðir bundnu slitlagi, en malarvegir eru mun lengri hluti þjóðveganna, 7.300 kílómetrar. Við vitum að um þessa malarvegi ferðast börn og fullorðnir alla daga til skóla og vinnu. Þá eru dæmi um malarvegi þar sem dagsumferð allt sumarið mælist í nokkrum hundruðum bíla og því í raun ómögulegt að halda vegunum þokkalega akfærum frá degi til dags. Auk þjóðveganna eru í landinu 12.000 kílómetrar af sveitarfélagavegum sem að stærstum hluta eru malarvegir. Þá er allt annað ótalið. Fjárfesting í innviðum er undirstaða hagvaxtar og uppbygging vega víða um land grunnur að nýsköpun og nýtingu auðlinda. Þjóð sem býr í jafn dreifbýlu landi og Ísland er verður að nota hærra hlutfall þjóðartekna í samgöngur en gert hefur verið síðustu árin. Það er bráðnauðsynlegt að byggja upp samgöngumannvirki til að viðhalda samkeppnishæfni jafnt einstakra landshluta sem landsins í heild. Þá er nauðsyn að á hverjum tíma liggi fyrir samgönguáætlun og fjármálaáætlun sem samræmi er í. Núna er mikilvægt að slakinn sem reiknað er með að myndist í hagkerfinu á næstu misserum verði nýttur til að byggja upp vegi og aðra innviði. Þannig má líka draga úr niðursveiflunni og byggja undir stoðir hagvaxtar til lengri tíma.
Hæstv. forseti. Þessa dagana á sér stað mikil umræða um yfirvofandi kennaraskort í landinu og í gær var afar góð umfjöllun um þessa stöðu í þættinum Kveikur sem sýndur var á RÚV. Þar kom fram að aðsókn í kennaranám hefur hrunið eftir að námið var lengt upp í fimm ár. Ef þessari þróun verður ekki snúið við telja menn að skólakerfið verði óstarfhæft eftir 10–20 ár. Þetta er mjög alvarleg staðreynd og því er nauðsynlegt að bregðast hratt og vel við. Hæstv. menntamálaráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir segir nauðsynlegt að bregðast við og koma fram með aðgerðir. Þær munu koma fram með haustinu en mikilvægt er, ef vel á að takast til, að Samband íslenskra sveitarfélaga og forysta kennarastéttarinnar komi með í þá vegferð. Hæstv. menntamálaráðherra segir þessa stöðu vera stærstu áskorun sína á þessu kjörtímabili. Nú þegar er byrjað að endurskoða námslánakerfið, jafnvel með það að markmiði að breyta hluta námslána í styrk. Einnig er verið að skoða hvort hluti meistaranáms kennaranema verði launað starfsnám. Hæstv. forseti. Jafnframt þessu tel ég mikilvægt að efla stoðþjónustu í kringum kennarann svo hann hafi meiri tíma til að sinna kennslunni sjálfri og undirbúningi hennar. Auk þessa þarf að gera átak í að bæta vinnuaðstöðu kennara, eins og tölvubúnað, til að kennarar geti unnið samkvæmt ýmsum markmiðum sem sett eru fram í aðalnámskrá grunnskóla. Framsóknarflokkurinn leggur mikla áherslu á þennan stóra, mikilvæga málaflokk. Á 100 ára afmæli flokksins var menntamálastefnuhópur settur á fót og í byrjun mars mun hópurinn skila af sér tillögum að úrbótum. Hópurinn hefur fundað með hinum ýmsu hagsmunaaðilum innan kennarastéttarinnar. Það má því segja að mikil áhersla sé lögð á menntamál, bæði innan Framsóknarflokksins og ríkisstjórnar. Lögð er áhersla á að koma fram með lausnir sem virka til að geta unnið á þessum samfélagsvanda sem kominn er upp. Þetta er aðkallandi og mikilvægt mál. Getum við ekki öll verið sammála um það?
Virðulegi forseti. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar í gær fengum við marga gesti en þar var kynnt skýrsla starfshóps samgönguráðherra um fjármögnun stofnleiða til og frá höfuðborgarsvæðinu, sem er mál sem snýst um gjaldtöku á stofnleiðum til og frá höfuðborgarsvæðinu. Farið er að Borgarnesi, að flugvellinum og austur fyrir Selfoss. Er kostnaðurinn sagður vera um 55 milljarðar og að hægt væri að byrja strax á næsta ári og meira að segja væri hægt að byrja á sumum vegarköflum á þessu ári. Kynningin gekk út á að sýna hvers konar gjald yrði tekið fyrir akstur til þessara staða. Án þess að taka afstöðu með eða á móti fyrirkomulaginu er vert að þingheimur hafi í huga núna að fjármálaáætlun verður lögð fram eftir tæpa tvo mánuði. Í þeirri áætlun, í samgönguáætlun, mun koma skýrt fram hvort stjórnvöld ætli að fara í þessar framkvæmdir eða ekki. Ef ekki kemur fram í fjármálaáætlun að þessar framkvæmdir séu fjármagnaðar er annaðhvort verið að slá þeim aðgerðum á frest eða fara út í einkaframkvæmd. Það eru einu möguleikarnir. Ef stjórnvöld ætla að vera í samvinnu við þingið er betra að fara í það núna áður en fjármálaáætlun verður birt. Það er alveg lykilatriði. Það hefur ekkert verið talað við okkur eftir því sem ég best veit. Annars verður það einhvers konar moð á meðan við fjöllum um fjármálaáætlunina. Það held ég að sé ólíklegt til þess að bera árangur miðað við fyrri reynslu, þ.e. að tækifæri gefist til að koma inn 55 milljörðum aukalega í fjármálaáætlun eftir að búið er að leggja hana fram. Ef stjórnvöld vilja samvinnu þingsins um þetta mál þurfa þau að gera það áður [[Forseti hringir.]]en fjármálaáætlun verður lögð fram.
Herra forseti. Upphaf fyrstu iðnbyltingarinnar markaði skil þar sem bilið milli ríkasta og fátækasta fólks heims jókst til muna. Þótt lífsgæði flestallra hafi batnað stórlega síðan þá hefur munurinn á eignum og tekjum ríkasta fólksins í heiminum og þess fátækasta farið vaxandi. Lægsta tekjutíund heims, sérlega í Kína og Indlandi, hefur vaxið hraðast allra í tekjum á undanförnum áratug og er það vel. Það eru samt eingöngu 200 kr. á dag sem eru meðallaun þessa fátækasta fólks jarðar. Ísland er í alþjóðlegu samhengi stórkostlega ríkt land. Hvalrekahagkerfið okkar hefur verið okkur mjög gjöfult áratugum saman og margt sem bendir til þess að við verðum áfram rík þjóð þrátt fyrir að misskipting sé hér innan lands. En tvennt veldur mér sérstökum áhyggjum í dag. Fyrst: Ef ætla má að sérhver iðnbylting auki frekar bilið milli ríkasta og fátækasta fólks jarðar og það fari nær alfarið eftir aðgengi að tækni og öðrum efnahagslegum gæðum iðnbyltingarinnar er mikil hætta á því að við drögumst mjög verulega aftur úr nema við tryggjum að við séum leiðandi í öllum iðnbyltingum sem eiga eftir að koma. Á þessu augnabliki krefst það áherslu á menntun og uppbyggingu innviða, fjárfestingar í líftækni, mekatrónik, sjálfvirknivæðingu, efnisfræði, gervigreind, geimrannsóknir o.fl. Hins vegar ef tilkoma gufuaflsins ein og sér gat tugþúsundfaldað bilið milli ríkra og fátækra, hver eru þá áhrifin af tilvist almennrar gervigreindar og almennra tækniframfara nútímans? Hvað ætlum við sem erum hér að gera til að tryggja að mannkynið allt njóti góðs af framtíðinni en ekki bara við sem erum hér á hjara veraldar?
Herra forseti. Það var eitt og annað sem maður lærði á síðasta ári og tók með sér í reynslubankann. Sumt af því er maður raunverulega að reyna að melta. Eitt af því tengist málefnum fólks sem er í vandræðum vegna ríkisborgararéttar en þá er ekki miklu frumkvæði fyrir að fara af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra. Þess vegna er mikilvægt að þingið taki ákveðið málefni til sín varðandi ríkisborgararéttinn og fari mjög vel yfir þau öll. Ég veit að þingmenn hafa fengið póst eins og ég varðandi tiltekinn einstakling, Eggert Einer Nielson, sem er Íslendingur, að mínu mati, er fæddur hér, hefur lagt sitt af mörkum til að byggja upp einstakt vestfirskt samfélag, hefur starfað hjá Súðavíkurhreppi, sér um skólaakstur, tónlistarkennslu o.s.frv.; eitthvað sem við viljum einmitt að einstaklingar, fjölskyldur, geti gert sem búa hér á Íslandi hvaðan sem þær koma, að taka þátt í samfélaginu. Þá er eitthvað að þegar við erum búin að byggja upp kerfi sem segir bara: Computer says no. Og ýtum fólki sjálfkrafa út. Ég fagna því sérstaklega að formaður allsherjar- og menntamálanefndar hefur mjög einarðlega tekið af skarið og í raun skorið hæstv. dómsmálaráðherra niður úr snörunni. Eins og ég segi, að fenginni reynslu, hefði frumkvæðið ekki komið þaðan. Þetta er núna þingsins. Þess vegna tel ég mikilvægara en áður að við förum að skapa skýrar reglur um einfalt kerfi, mannúðlegra kerfi, þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar. Við á þinginu megum heldur ekki falla í þann pytt sem heitir hentistefna. Við verðum að hafa reglurnar gegnsæjar, aðgengilegar og mannúðlegar þannig að við flæmum ekki burt fólk sem við sjáum mikla kosti í taki þátt í íslensku samfélagi. Ábyrgðin er okkar allra. Höfum faðminn opinn, ekki lokaðan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Vímuefni eru hættuleg, sennilega öll, alla vega langflest. Það eru misjafnar hættur sem felast í misjöfnum vímuefnum og þau eru mjög fjölbreytt. Vímuefni geta valdið einstaklingum miklum skaða og jafnvel samfélaginu sjálfu. Lausn samfélagsins við þeim vanda er jafnan sú að draga úr framboði og draga úr eftirspurn. Til þess að draga úr framboði er áherslan fyrst og fremst á dreifingu efnanna. Það er góðra gjalda vert að reyna en er hins vegar ekki endilega lausn. Með því að draga t.d. úr dreifingu löglegra efna sem læknar ávísa er hætt við að fólk fari í ódýrari, ólögleg efni og er hugsanlegt núna að í fyrsta sinn verði heróín raunverulegur hluti af íslenskri vímuefnamenningu undirheima. Það eru hættur sem felast í þessu líka. Þetta er ekki það einfalt að við getum dregið úr dreifingunni og þá leysist allt. Þetta er flóknara en svo, þótt auðvitað sé góðra gjalda vert að reyna. Það er sjálfsagt að reyna að hafa stjórn á dreifingunni að einhverju marki en þörfin er enn til staðar. Þegar fíkill fær ekki efnið sitt er þörfin enn þá til staðar. Hún hverfur ekki sisvona. Það er vandinn. Stundum er talað um að vímuefnavandamálið sé í raun og veru edrúvandamál, þ.e. fólk á erfitt með að vera edrú. Það bara fúnkerar ekki edrú í lífinu, afsakið slettuna. Hitt er síðan að draga úr eftirspurn, sem ætti að mínu mati að vera aðalatriðið. Við gerum það t.d. með forvörnum, sem eru sennilega mikilvægasti þátturinn, alla vega með þeim mikilvægari. En við gerum það því miður líka með refsingum. Við tökum þátt í því sem samfélag að jaðarsetja hópa sem eiga við slík vandamál að stríða. Viðbrögð samfélagsins við vímuefnaneyslu, sérstaklega áður en neyslan sjálf er orðin að vandamáli, er hluti af vandanum sjálfum. Skaðaminnkun felur í sér að ráðast að vandamálum tengdum neyslunni án þess endilega að reyna að fá fólk til þess að hætta þá og þegar, enda á fólk auðveldara með að hætta þegar skaðinn er sem minnstur, það hlýtur að segja sig sjálft. En við eigum að hætta að refsa neytendum í viðleitni sinni við að takast á við vandann. Þegar kemur að því að draga úr eftirspurn eigum við að [[Forseti hringir.]]einblína á tvo hluti: Forvarnir og skaðaminnkun. Forvarnir og skaðaminnkun. Forvarnir og skaðaminnkun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Nýgengi örorku hjá ungu fólki er gríðarlegt. Ríflega helmingur þeirra sem fengu 75% örorkumat á síðasta ári glímir við geðraskanir. Staða okkar er töluvert lakari en í samanburðarlöndum og við þurfum að staldra við og spyrja okkur hverjar orsakirnar séu. Í nýjasta Læknablaðinu kemur fram að tæplega 13% aukning er á ávísun metýlfenídat-lyfja og nýir notendur um 3.200. Það er tæplega 78% aukning á fimm ára tímabili. Í nýrri BS-rannsókn við Háskóla Íslands kemur fram að tæp 7% framhaldsnema við skólann hafa misnotað örvandi lyfseðilsskyld lyf og 13% nemenda í grunnnámi. Það er að mínu mati of lítið rætt um ástæður og samspil fíkniefna- og lyfjanotkunar og geðheilbrigðis. En hvað er til ráða? Við þurfum að grafast fyrir um orsakir og undirliggjandi þætti þess að svo margt ungt fólk glímir við geðraskanir og við þurfum líka að skoða öll úrræði frá grunni. Eitt af þeim úrræðum sem við höfum er Virk en þar höfum við séð mikinn árangur, bæði fjárhagslegan og samfélagslegan, sem hefur á undanförnum árum skilað þúsundum einstaklinga í virka þátttöku á vinnumarkaði, við virka atvinnuleit eða að fólk hefur farið í lánshæft nám og þannig öðlast nýtt tækifæri til samfélagsþátttöku. Nýr heilbrigðisráðherra hefur lagt áherslu á að auka geðheilbrigðisþjónustu við ungt fólk og reyna að stemma stigu við þeirri þróun. Auknir fjármunir voru settir í fjárlög þessa árs, bæði til heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa sem og BUGL. Ætlunin er að fjölga sálfræðingum og þverfaglegum geðheilsuteymum innan heilsugæslunnar og auka aðgengi fólks að hugrænni atferlismeðferð. Mikilvægast í mínum huga er að ná utan um orsakir nýgengis örorku hjá ungu fólki og ekki síst þau úrræði sem við brúkum því að augljóslega er pottur brotinn í því öllu saman, annars stæðum við ekki í þessum sporum. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]til dáða í þeim efnum.
Herra forseti. Í stefnuskrá ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, er kafli sem ber yfirskriftina Evrópa og viðskiptakjör sem er í sjálfu sér nokkuð merkileg yfirskrift á þeim kafla. Þar segir, með leyfi forseta: „Hagsmunum Íslands er best borgið með því að standa áfram utan Evrópusambandsins. Ríkisstjórnin telur það vera eitt mikilvægasta hagsmunamál Íslands að sinna framkvæmd EES-samningsins vel og Alþingi þarf að vera virkara á því sviði.“ Svo mörg eru þau orð um samskipti Íslands og Evrópusambandsins og EES-samninginn, fyrir utan mikilvægi Brexit-mála fyrir íslenska hagsmuni, sem er sérstakt áhugamál ríkisstjórnarinnar að því er virðist. Í umræðum í þinginu í gær lét hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson þessi ummæli falla um Evrópusambandið, EES-samninginn og EFTA-ríkin sem ég tel harla merkileg og ástæðu til að vekja sérstaka athygli á. Þau féllu í tengslum við umræðu um tveggja stoða uppbyggingu samstarfsins, með leyfi forseta: „Þegar Evrópusambandið er farið að þrýsta á í hverju málinu á fætur öðru að vikið sé frá þeirri grundvallarreglu sé ég ekki betur en að við séum í stöðu til að segja: Heyrðu, þetta er ekki partur af samningnum, ekki hluti hans. Það er ekki hægt að fara fram á þetta undir fána EES-samstarfsins. Þarna held ég að við þurfum að gaumgæfa betur rétt okkar og stöðu gagnvart Evrópusambandinu vegna þess að sú vél er með mjög mikinn skriðþunga og veltur áfram á móti hvers kyns mótbárum. Og já, stundum kemur fyrir að samstarfsríki okkar hafa gefið eftir.“ Hér sýnist mér sem hæstv. fjármálaráðherra sé að undirbúa jarðveginn fyrir að gera EES-samstarfið tortryggilegt og beina samskiptum Íslands og Evrópusambandsins í tvíhliða samskipti. Það er mjög alvarleg þróun sem ég vara eindregið við.
Virðulegi forseti. Undanfarin misseri hefur verið mikil umræða í samfélaginu um hvers kyns fordóma. Ein tegund þeirra fær þó lítið pláss í umfjöllun en það eru öldrunarfordómar, fordómar á grundvelli þess að einhver hafi náð tilteknum aldri og sé þess vegna öðruvísi, með aðrar þarfir, langanir eða getu, aðrar væntingar eða lífssýn. Öldrunarfordómar skaða okkur sem samfélag og gera lítið úr fólki. Þessu þurfum við að breyta. Íslenskt lagaumhverfi er fullt af vísunum í aldur, sumt er nauðsynlegt eins og t.d. verndandi ákvæði vegna æsku og þroska en annað er beinlínis skaðlegt eins og að ákvæði um aldur eigi að ráða því hvort menn geti haldið vinnu sinni, hvort þeir eigi rétt á þjónustu o.s.frv. Það má jafnvel velta því fyrir sér hvort það samræmist mannréttindakafla stjórnarskrárinnar að nota aldur sem viðmið til að skerða réttindi eins og atvinnuréttindi, hvort það sé réttlætanlegt að nota aldur sem aðgöngumiða að þjónustu eða til að hindra að menn fái þjónustu. Allar slíkar vísanir ganga út frá því að það sé málefnalegt að setja mælistiku á gildi einstaklings á grundvelli aldurs. Slíkt ýtir undir fordóma gagnvart þeim sem eru eldri og við eigum að hætta því. Hvernig má það t.d. vera að fullfrískur 68 ára einstaklingur sem fatlast vegna sjúkdóma eða slysa eigi að búa við önnur skilmerki hvað varðar þjónustu en sá sem er 66 ára? Hversu sanngjarnt er það að við 70 ára aldur sé ekki lengur þörf fyrir þekkingu eða reynslu einstaklings en að hún hafi verið fyrir hendi deginum áður? Væri ekki eðlilegra að slíkt væri ákveðið af einstaklingnum sjálfum eða með öðrum málefnalegri aðferðum en þeirri að einhver hafi fæðst á einhverjum tilteknum degi? Virðulegi forseti. Við eigum að takast á við það verkefni að útrýma gamaldags aldursviðmiðum. Þannig bætum við samfélagið og tryggjum að fólk fái notið sín óháð aldri og lagt til samfélagsins meðan það sjálft hefur til þess vilja og getu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil taka til umræðu mál sem brennur á fólki víða um land og ekki síst í mínu kjördæmi. Það er ekki málefni löggæslu eða Herjólfs, eins og einhver gæti kannski búist við, heldur eru það loðnuveiðar, vegna þess að nýjustu fréttir herma að Hafrannsóknastofnun hyggist senda út skip til loðnuleitar úti fyrir Vestfjörðum og leita þar og austur um að Kolbeinseyjarhrygg. Vil ég sérstaklega fagna, sem er kannski ekki algengt í ræðustól Alþingis, þeirri ákvörðun Hafrannsóknastofnunar sem var alls ekki sjálfgefin. Seint verður það brýnt nægilega að við sem sjávarútvegsþjóð sinnum grunnrannsóknum með fullnægjandi hætti á auðlindinni okkar, sjávarútvegsauðlindinni. Þannig er ljóst að loðnuveiðar og vinnsla skiptir afar miklu máli fyrir margar sjávarbyggðir landsins enda er um mikil verðmæti að tefla, bæði framleiðsla á mjöli og lýsi, en einnig til frystingar og hrognatöku afurðanna sem eykur verðmæti þeirra verulega. Þetta skiptir ekki bara sjávarbyggðirnar máli heldur einnig ríkissjóð. Gera má ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði um 5–10 milljarðar á yfirstandandi loðnuvertíð ef kvótinn helst óbreyttur. Heildaraflamark á loðnuvertíðinni sem nú er hafin var ákveðið 285 þús. tonn, en þegar þetta er sagt er rétt að hafa í huga að af þeim kvóta fá Norðmenn fyrstu u.þ.b. 30 þús. tonnin og síðan taka Grænlendingar og Færeyingar um 50 þús. tonn, þannig að kvóti okkar Íslendinga í loðnukvótanum, eins og hann er núna ákveðinn, er um 200 þús. tonn. Ég fagna leiðangri Hafrannsóknastofnunar sérstaklega hér í ræðustóli Alþingis og tel hann skipta miklu máli.
Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra átti í byrjun vikunnar fund með aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna í New York. Hæstv. ráðherra sagði af því tilefni að Sameinuðu þjóðirnar væru okkur mikilvægari en margan grunar. Ég tek heils hugar undir það. Ég vil vekja sérstaka athygli á einu sem aðalframkvæmdastjórinn sagði á fundinum. Hann lagði áherslu á að Ísland gæti haft mikil áhrif á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, oft væri litið til Íslands sem sáttasemjara, enda væri Ísland forysturíki á sviði jafnréttis og mannréttinda sem nyti trausts. Þetta eru mjög athyglisverð ummæli í okkar garð og ánægjuleg. Við eigum að líta á þau ummæli sem tækifæri til að gera okkur sýnilegri á alþjóðavettvangi, sýnilegri á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og sýna frumkvæði í alþjóðamálum. Framkvæmdastjórinn nefndi sérstaklega að Ísland nyti trausts sem sáttasemjari. Traust er afar mikilvægt í sáttar- og friðarumleitunum á alþjóðavettvangi. Það að Ísland sé herlaust land og land án vopnaframleiðslu styrkir stöðu okkar í þeim efnum. Herra forseti. Ég vil nefna stórt mál á alþjóðavettvangi þar sem ég tel að við gætum látið til okkar taka. Það eru deilur Ísraels og Palestínumanna. Ég segi þetta ekki síst vegna þess að ég hef starfað á því svæði og fundið fyrir mikilli velvild Ísraela og Palestínumanna í okkar garð. Bandaríkjamönnum hefur mistekist að stilla til friðar í Miðausturlöndum vegna þess að Palestínumenn hafa aldrei getað treyst þeim fyllilega. Evrópusambandinu hefur ekkert orðið ágengt vegna þess að Ísraelar hafa ekki treyst því. Noregur hefur hug á að koma aftur að friðarferlinu en ég fullyrði hér að almenningur í Palestínu treystir þeim ekki eftir misheppnaðan Óslóarsamning. Ísland er lítið land, en stórt land þegar kemur að friðarmálum. Það hefur framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna staðfest.
Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og að mínu áliti tímaspursmál. Lögð er til svohljóðandi undantekning frá höfundaréttarlögum: „Heimilt er án endurgjalds að gera rafræn eintök af verki sem nýtur höfundaréttar, enda sé tilgangur slíkra eintaka að útbúa sjálfvirkar gagnagreiningar og vinnsla málfræðilegra og tölfræðilegra upplýsinga. Óheimilt er að nota slík eintök í öðrum tilgangi.“ Framboð rafrænna gagna, þar á meðal vísindagreina, fer ört vaxandi. Áætlað er að fleiri en 2,5 milljónir ritrýndra fræðigreina á ensku séu nú birtar á hverju ári. Fyrir vikið er orðið erfitt fyrir rannsakendur að komast sjálfir yfir allt efni á tilteknu rannsóknarsviði, sérstaklega þegar krafist er vinnu milli ákveðinna rannsóknarsviða. Þá er það enn erfiðara. Þess í stað notast þeir í auknum mæli við sjálfvirka gagnagreiningu tölva (e. „data mining“ eða „data analysis“) til að sækja gagnlegar upplýsingar úr stórum gagnasöfnum. Sjálfvirk gagnagreining gerir rannsakendum einnig kleift að finna ýmiss konar fylgni og mynstur sem ella væri erfitt að greina. Sjálfvirk gagnagreining krefst þess almennt að gerð séu afrit af þeim gögnum sem á að skoða. Torsótt væri fyrir rannsakendur að afla í hvert sinn samþykkis fyrir því frá öllum rétthöfum efnis í gagnasafni sem geta hæglega hlaupið á þúsundum. Eins og sagt er í frumvarpinu er um 2,5 milljónir ritrýndra fræðigreina að ræða, ef ætti að skoða þær allar er það ansi mikið verk og augljóst að gerist bara ekki. Því er mjög aðkallandi að veita undanþágu frá einkarétti höfunda til eintakagerðar vegna sjálfvirkrar gagnagreiningar í þágu tækniþróunar og vísindarannsókna. Miklar framfarir hafa verið á undanförnum árum í máltækni. Þetta varðar ekki bara rannsóknargreinar, þetta varðar líka bækur. Þess vegna kvikmyndir, talað mál, útvarp, sjónvarp, ræður á Alþingi, hvað það nú er - ræður á Alþingi eru náttúrlega ekki höfundavarðar. Ein helsta hindrun sem máltækni stendur frammi fyrir er takmarkaður aðgangur að efni fyrir tölvur til úrvinnslu. Þetta frumvarp leggur til að hægt verði að gera rafræn eintök af verkum sem njóta höfundaréttar til þess að vinna úr þeim málfræðilegar og tölfræðilegar upplýsingar. Þá virkar það í rauninni þannig að tölva tekur upp bækur og les þær. Við það að lesa bækurnar býr tölvan til eintak. Það er óhjákvæmilegt. Hún notar síðan þær upplýsingar sem hún les til þess að þjálfa einhvers konar reiknirit, tauganet eða eitthvað því um líkt. Það er tauganetið sem skiptir öllu máli. Gögnin sem tölvan les gleymast síðan, bara eins og við munum ekki nákvæmlega orð fyrir orð bækurnar sem við lesum. Það sem þetta frumvarp gerir er að gera tölvunum heimilt að lesa bókina án þess að hafa keypt hana, því að þá þarf hver aðili að kaupa milljónir bóka til að geta gert það, og það er mjög tímabundið eintak. Það er bara rétt á meðan tölvan les sem tekur kannski örstuttan tíma, það fer eftir því hvernig útlit bókarinnar er. Þegar því er lokið hefur hún ekkert við þau gögn að gera. Hún er búin að búa til tauganetið, búa til tölfræðilegu upplýsingarnar um orðin og orðasamsetningarnar sem þarf að nota sem kemur efni bókarinnar nákvæmlega ekkert við. Það er algert lykilatriði að átta sig á því að tölva les hundruð þúsunda bóka og safnar hvernig orð tengjast, hvernig tungumálið virkar, en ekki nauðsynlega hvernig sagan byggist upp. Jú, það væri hægt að nota þetta til að þjálfa tölvu til að semja sögur, það er alveg hægt, ekkert mál. Því fleiri bækur sem tölva les, þeim mun betri verður hún í að semja sögur. Að einhverju leyti væri hægt að rekja einhvers konar smábrot af einhverri bók sem hún las einhvers staðar, en í öllum þessum fjölda er samasemmerki á milli margra bóka í raun það mikið að ekki er hægt að segja að þetta hafi komið út úr nákvæmlega þessari bók. Það er í rauninni ómögulegt að ætlast til þess, bæði að það hafi einhvers konar áhrif á tölvuna nákvæmlega hvaða einu bók af öllum þeim fjölda tölvan las og þá að ætlast til þess að í raun sé verið að greina frá því hvaðan efnið kom. Það er ekki til tenging þar á milli. Það eru í rauninni minni tengsl þarna á milli en ef við, ef við værum tónlistarmenn, værum að hlusta á tónlist í útvarpinu og hlustuðum á fullt af lögum. Smám saman myndast einhvers konar hugmynd um lag sem við semjum síðan sjálf, tónlist eða texta eða eitthvað annað. Það má með sanni segja að við höfum fengið þá hugmynd út frá þeim lögum sem við hlustuðum á, en við getum ómögulega bent nákvæmlega á hvaðan sú hugmynd kom, hvernig hún púslaðist saman. Þetta er ákveðin nýsköpun. Á sama hátt er tölvu gert kleift að fara í gegnum bókasöfn og hvað annað, lesa bækur sér til skemmtunar þess vegna, en líka til þess að skilja tungumálið. Arðurinn af þessu er gríðarlegur. Við þurfum í raun ekki að gera þetta nema einu sinni. Að sjálfsögðu er ákveðin þróun en þetta er fyrsta skrefið. Þegar tölvan kann orðið tungumálið er það ákveðin auðlind, þá er það tæki sem kemur til með að nýtast í þúsundir ára. Núna kann tölvan íslensku. Það er ekki smá mikilvægt í nútímaheimi og þeim framtíðarheimi sem við sjáum fyrir okkur. Þetta er mjög lítil breyting. Það er enginn að glata tekjum út af þessu, ekki er verið að taka neitt frá neinum sem ekki er verið að nota núna að neinu marki. Þannig að við erum bara að búa til verðmæti með þessu, búa til þann eiginleika og möguleika að íslenskan verði stafræn. Ég segi að þetta sé tímaspursmál af því að tækninni fleygir það hratt fram. Erlendir aðilar eru komnir mun lengra í þessu en við. Miklu lengra. Aðila á Íslandi skortir það aðgengi sem aðilar erlendis hafa einhvern veginn að íslenskum texta, að ná upp þeirri íslenskuþekkingu, þekkingu á málinu sem er nauðsynleg til þess að íslenskan lifi af í stafrænum heimi. Við þurfum það til að geta gert íslenskuna stafræna. Þannig lifir hún af. Hún gleymist aldrei þannig. Á þann hátt kemur hún til með að varðveitast um þúsundir ára. Við komum til með að sjá rosalega góð og skemmtileg gögn yfir það hvernig tungumálið þróast yfir árin; eftir því sem við þjálfum meiri gervigreind á framtíðartexta getum við mun auðveldlegar borið saman texta dagsins í dag, fyrir 30 árum síðan, og framtíðar. Þetta er að mínu mati eitt besta málið sem við getum samþykkt núna nýsköpunarlega séð fyrir þá tækniþróun sem er í gangi akkúrat eins og er. Nú hefur verið samþykkt máltæknistefna fyrir Ísland. Hún er að fullu fjármögnuð eins og hefur verið sagt í fjármálaáætlun og á komandi árum. En þessi viðbót er algert lykilatriði til þess að hún skili sér af fullum krafti í stafrænt form. Ef aðgengið að gögnunum er ekki tryggt og ekki ókeypis eins og er lagt til með frumvarpinu, að undanþága sé frá höfundarétti, þá gerist ekki neitt. Þá erum við að hjakka áfram í sama litla gagnasettinu sem skilar okkur ekki þeim árangri á komandi árum þar sem önnur tungumál eru komin. Þetta er spurning um samkeppnisstöðu. Ég sé því enga ástæðu til að þingheimur ætti að tefja þetta mál að einhverju leyti. Þetta er ekki aukinn kostnaður fyrir ríkissjóð, þetta er augljós valmöguleiki til að styðja og styrkja íslensku í stafrænum heimi, til að styðja og styrkja íslensku til framtíðar og nýsköpun í landinu.
Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki mörgu að bæta við ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um þetta efni en ég verð samt aðeins að koma upp og ræða þetta. Ef hugmyndin um höfundarétt væri að koma fram í dag tel ég nánast óhugsandi að hún yrði innleidd, alla vega á þann hátt sem er í dag. Ég vil árétta að Píratar eru alls ekki á móti höfundarétti. Það eru mjög mörg mikilvæg dreifingarmódel sem virka einungis vegna höfundaréttar, t.d. opinn hugbúnaður, og mörg leyfi, sem opnum hugbúnaði er dreift undir, eru einungis einhvers virði vegna höfundaréttar. Þannig að við erum alls ekki á móti höfundarétti. Hins vegar var höfundaréttur settur á löngu fyrir tölvutæknina og tíma internetsins sér í lagi og þeirra ótrúlegu hæfileika sem mannkynið hefur til að vinna úr gögnum og nýta þau á uppbyggilegan hátt. Við þetta verða til ýmis vandamál. Eitt þeirra er að yfirvöld, að hluta til, eða rétthafastofnanir af ýmsu tagi, hafa tilhneigingu til að reyna að grípa inn í hluti sem best væri fyrir okkur öll að ekki væri gripið inn í. Þetta mál er einkenni þessarar stöðu. Við búum hér á hinu fagra, æðislega Íslandi og tölum þetta dúndursamlega tungumál, íslensku. Ef fram fer sem horfir er veruleg hætta á að tungumál okkar deyi út. Enginn ágreiningur er um þetta, að mér vitandi, þótt góðir hlutir hafi reyndar gerst nýlega í þeim efnum. Það virðist vera pólitískur stuðningur við að bjarga íslenskunni og halda í höndina á henni í gegnum þær tækniframfarir sem verða á 21. öldinni sem fela í sér að við erum í reynd meira eða minna öll orðin tvítyngd, á íslensku og ensku. Þar sem enska er einfaldlega gagnlegra mál til samskipta við nokkurn annan en Íslending er auðvitað ákveðin tilhneiging til að hún fari fram fyrir íslenskuna á ýmsum sviðum. Sú þróun mun ekki snúast við, ekki eru líkur á því. En við viljum öll halda í tungumálið. Af hverju? Ég ætla að bíða aðeins með þær heimspekilegu vangaveltur en mun kannski koma að þeim í 2. umr., ég sé til. En til þess að bjarga íslenskunni þurfum við að geta unnið að þeim hugbúnaðarverkefnum sem miða að því að greina hana og halda í hana með öllum þeim mætti sem mögulegur er. Það er vandamál í dag að einstaklingar sem sýna því áhuga að búa til hugbúnað, ýmist vefsetur eða öðruvísi hugbúnað til að greina íslenskuna, geta það ekki eða gera það á lagalega gráu svæði sem er svolítið óþægilegt. Það eru verkefni í gangi sem ég er ekki viss um að ég vilji nefna hér í pontu af ótta við að þeir aðilar sem standa að þeim góðu og mikilvægu verkefnum fái allt í einu símtal fá einhverjum sem gerir athugasemdir við að efni sé notað. Það komst í fréttir á sínum tíma að hér var breskur herramaður að læra íslensku - ég hef orðið þess heiðurs aðnjótandi að hitta hann einu sinni - sem vildi nota gögn frá Árnastofnun til að búa til vefsetur. Ég man ekki hverju hann var að pæla í þá. En þá lenti hann í vandræðum vegna þess að hann mátti ekki nota gögnin. Hann var hindraður í því að nota þau. Þarna var verkefni, sem hefði orðið okkur öllum til hagsbóta, stöðvað. Það var af málefnalegum ástæðum. Í fyrsta lagi skilst mér að Árnastofnun hafi sjálf ekki verið með á hreinu hvort hún gæti dreift gögnunum á þann hátt að fleiri aðilar mættu dreifa þeim líka. Þá verður til þetta flækjustig sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir áðan. Það er hreinlega erfitt að komast að því hvort maður geti dreift einhverju jafnvel þótt maður sjálfur hafi ákvörðunarvaldið. Árnastofnun getur verið algerlega af vilja gerð til að hafa þetta sem frjálsast - ég hygg reyndar að sú skoðun sé ríkjandi á stofnuninni - en lendir í vandræðum með það vegna þess að lögin, höfundarétturinn, eru hönnuð þannig að þessi kjánalegu vandamál verða til. Fyrst ég er að nefna þetta langar mig líka að skora á þá aðila sem taka eftir því að efni frá þeim er notað til þess að greina íslensku, eða búa til hugbúnað sem meðhöndlar hana á einhvern hátt, að gefa það opinberlega út að ekki verði sóst eftir að hindra þá notkun. Það væri fallega gert. Auðvitað hafa höfundar ákveðin réttindi, eðli málsins samkvæmt, en það væri fallega gert. Ef við neyðum þessa ágætu áhugavísindamenn til að halda sig við efni sem ekki er bundið höfundarétti, svo sem ræður Alþingis, yrði það kannski frekar einsleitt efni og endurspeglaði ekki endilega alla flóru íslensks mannlífs eða menningar. Leyfi ég mér að fullyrða. Kannski er ekki frá meiru að segja um þetta í bili en ég vona að þetta mál nái í gegn, vona að þessi breyting takist. Ég vona sér í lagi og umfram allt að sá stuðningur sem yfirvöld hafa þó sýnt við þann málstað að bjarga íslenskunni á 21. öld haldi áfram og aukist ef eitthvað er.
Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja þetta neitt sérstaklega en mig langar til þess að koma aðeins inn á að höfundalög á Íslandi eru útbúin í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins og eru í tilskipun Evrópusambandsins um höfundarétt, sem heitir að vísu einhverra hluta vegna mjög furðulegu nafni, með leyfi forseta, „Information society directive“. Engu að síður er í þeirri tilskipun gert ráð fyrir 20 mismunandi valkvæðum útfærsluatriðum sem hvert land ræður hvort að það útfæri. Það er ein af valkvæðum undanþágum frá höfundarétti, undanþágu vegna rannsókna og þróunar, sem eru án hagnaðarsjónarmiða. Það er svo sem gott og blessað nema það hefur ekki verið útfært með þeim hætti á Íslandi hingað til og er þetta frumvarp á vissan hátt hugsað sem nokkur bragarbót á því. Það er kannski ágætt að nefna að vegna þessara 20 undanþágna hefur skapast ákveðið vandamál innan Evrópusambandsins vegna þess að á þeim tíma þegar tilskipunin var gefin út hafði Evrópusambandið ekki heimild til þess að setja lög eða tilskipanir um höfundarétt. Það útskýrir að hluta til tilkomu nafnsins vegna þess sagt var að þetta væri til samræmingar á innri markaðnum. En þar sem þetta eru 20 valkvæðar útfærslur sem hægt væri að útfæra á fjóra mismunandi vegu hverja um sig, verða til fjórir möguleikar í 20. veldi á útfærslu. Ef maður setur það í samhengi eru það álíka margir útfærslumöguleikar og fjórum sinnum þekktur stjörnufjöldi í vetrarbrautinni okkar. Líkurnar á því að einhver tvö Evrópulönd lendi fyrir slysni á sömu útfærslu eru hér um bil engar. En allt í góðu. Þetta er náttúrlega ein af fjölmörgum ástæðum fyrir því að höfundaréttamál eru aftur komin til umræðu í Evrópusambandinu. Nú er verið að ræða það að gagnagreiningar af því tagi sem að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér áðan, verði einungis leyfðar í rannsóknarstofnunum í framtíðinni. Það eru miklar deilur um það í Evrópusambandinu enda eru mjög góðar ástæður fyrir því, og vangaveltur um hvers konar aðilar geti gert það sem verið er að leggja til hér. Þá vilji ýmis fyrirtæki bjóða upp á þjónustu á borð við máltækni en líka t.d. blaðamenn. Ég tel að nái þetta frumvarp fram að ganga núna geti skapast ákveðið fordæmi af hinu góða inn í þá umræðu sem á sér stað í Evrópusambandinu sem mun ekki ljúka næsta árið og örugglega ekki á næstu tveimur árum. En með því að fá þetta inn skapast ákveðið fordæmi fyrir því að gera hlutina á réttan hátt. Það gerist vonandi með því að útfæra þessa valkvæðu útfærslu núna. Þar með getum við nýtt okkur þann aragrúa af stjörnum og möguleikum sem Evrópusambandið gaf okkur og við getum verið fordæmi fyrir Evrópusambandið til framtíðar í þessum málaflokki.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, því sem snýr að frítekjumarki vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar. Þetta frumvarp hefur það markmið að festa varanlega í sessi frítekjumörk örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar. Meðal þeirra greiðslna sem örorkulífeyrisþegar hljóta er svonefnd tekjutrygging, en tekjutrygging er form greiðslna sem skal greiða þegar tekjur lífeyrisþega eru undir ákveðnu marki, svonefndu frítekjumarki. Við ákvörðun á því hvort einstaklingur eigi rétt á tekjutryggingu er litið til allra tekna hans að undanskildum greiðslum frá Tryggingastofnun, húsaleigubótum og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Samkvæmt núgildandi lögum um almannatryggingar skerðast tekjur lífeyrisþega af atvinnu þegar tekjurnar eru yfir frítekjumarkinu. Í núgildandi lögum er frítekjumark tilgreint sem 300.000 kr. á ári, þ.e. 25.000 kr. á mánuði. Það er upphæð sem er kallað grunnupphæð frítekjumarks, en undanfarin ár hefur hækkun frítekjumarks verið haldið við með setningu bráðabirgðaákvæða. Raunverulegt frítekjumark hefur frá 2009 verið 1.315.200 kr. á ári, en sú fjárhæð hefur verið endurnýjuð árlega með setningu nýs bráðabirgðaákvæðis. Það ástand sem ríkir í dag er þannig að venja hefur myndast fyrir því á hverju ári að með misjafnan tíma til stefnu til áramóta er samþykkt framlenging á þessu bráðabirgðaákvæði sem kemur í veg fyrir að frítekjumark lækki úr því sem það er nú, en það eru 109.600 kr. á mánuði í 25.000 kr. á mánuði. Með því eru öryrkjar settir í þá stöðu að vera í algjörri óvissu um hverjar tekjur þeirra kunni að vera nokkrar vikur eða daga fram í tímann. Þessari framkvæmd fylgir gríðarleg óvissa og óöryggi. Margir öryrkjar hafa lýst því að framkvæmdin valdi þeim miklum kvíða. Það er skylda okkar hér að binda enda á óvissu og tryggja öryrkjum fyrirsjáanleika í tekjum sínum. Með frumvarpinu er lagt til að grunnupphæð frítekjumarks vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar í b-lið 2. mgr. 16. gr. breytist úr 300.000 kr. í 1.315.200 kr. og öryrkjum verði þannig tryggt varanlega það frítekjumark sem þeir hafa búið við undanfarin ár. Forseti. Þetta frumvarp er einfalt og ætti ekki að vera neinn ágreiningur um það í þingheimi, ég vona ekki. Sú réttarbót öryrkja sem er lögð til er ekkert minna en sjálfsögð. Við erum einungis að festa í sessi það sem er gert með bráðabirgðaákvæði á ári hverju og þar með eyða óvissu og óöryggi. Að lokum skal nefnt að þetta frumvarp var lagt fram á síðasta ári. Því miðast gildistaka þess við 1. janúar þessa árs. Ég mun því leggja til að sú dagsetning verði uppfærð í 1. janúar 2019 við meðferð málsins í nefndinni.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. flutningsmanni og meðflutningsmönnum hennar fyrir frumvarpið. Ég leyfi mér að taka undir lokaorð í framsöguræðu flutningsmanns. Þetta er ákaflega einfalt mál. Þetta er í raun og sanni sjálfsagt réttlætismál. Það er oft talað um það í sambandi við atvinnurekstur að fyrirtæki þurfi að geta búið við fyrirsjáanleika. Það er mjög skiljanlegt og eðlilegt sjónarmið og hefur oft afar mikið vægi í umræðum í atvinnumálum. Hér er talað um fyrirsjáanleika og öryggi sem snýr að fólki sem er í þeirri stöðu sem þetta frumvarp fjallar um. Það er auðvitað alveg sjálfsagt mál að það búi við öryggi og fyrirsjáanleika sem hægt er að tryggja eins og með því sem hér er lagt til, að gera varanlegt það sem áður hafa verið teknar ákvarðanir um frá ári til árs. Ég leyfi mér að vænta þess að þetta sjálfsagða réttlætismál fái greiða leið í gegnum þingið.
Virðulegur forseti. Með frumvarpinu er verið að ræða mjög mikilvægt mál, þ.e. frítekjumark fyrir öryrkja. Sá sem hér stendur er alinn upp af einstæðri móður sem er öryrki og var með þrjú börn og ég þekki af eigin raun þann mannauð sem býr í öryrkjum. Ég fullyrði að öryrkjar eru auðlind. Það á ekki að hefta aðkomu öryrkja að samfélaginu. Við eigum að fagna því að öryrkjar vilji taka þátt í vinnu. Þess vegna er þetta mál mér einkar hugleikið. Um leið minni ég á að það vantar fólk í vinnu um allt land. Öryrkjar fá félagslegan stöðugleika með því að eiga kost á því að taka þátt í vinnumarkaðnum að því leyti sem þeir treysta sér til. Það er að fullu sambærilegt við það sem Norðurlöndin gera í svona málum.
Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Með frumvarpinu er lagt til sérstök uppbót til framfærslu verði felld úr gildi og fjárhæð hennar færð undir ákvæði um tekjutryggingu. Með þessari breytingu yrði stuðlað að minni skerðingu fyrir lífeyrisþega þar sem sérstaka uppbótin skerðist um 100% vegna allra tekna sem lífeyrisþegi kann að fá, en slík skerðing hefur í daglegu tali verið nefnd króna á móti krónu skerðing. Það gerir að verkum að fyrir ákveðna upphæð tekna skerðast lífeyrisgreiðslur að sama marki og verða því tekjur lífeyrisþega óbreyttar þrátt fyrir atvinnuþátttöku hans. Það að ein gerð tekna eyði annarri gerð að öllu leyti hefur mjög letjandi áhrif á atvinnuþátttöku lífeyrisþega. Það er staðreynd að margir lífeyrisþegar kjósa að taka ekki þátt á atvinnumarkaði vegna umfangs þeirra skerðinga sem þeir myndu þá verða fyrir. Ákvörðun um að taka ekki þátt í vinnumarkaði getur virst betri fyrir lífeyrisþega þar sem atvinnuþátttaka þeirra myndi ekki skila þeim auknum tekjum. Þess vegna sjá margir lífeyrisþegar sér ekki hag í að vinna þrátt fyrir að þeir kunni að hafa starfsgetu. Hætta er á að upplifun þeirra verði sú að vinnuframlag þeirra sé lítið eða einskis virði. Með afnámi þessarar uppbótar myndast aukinn hvati til atvinnuþátttöku þeirra sem þessi uppbót á við um í dag. Þessi skerðing á sérstakri uppbót til framfærslu vegna atvinnutekna var áður einnig við lýði hjá ellilífeyrisþegum. Hún var afnumin með breytingu á lögum nr. 116/2016, þar sem gerðar voru ýmsar einfaldanir og breytingar á ellilífeyriskerfinu. Að gera slíkt hið sama fyrir örorkulífeyrisþega er réttlætismál óháð hugmyndum um starfsgetumat. Hvað varðar kostnað við slíka aðgerð hefur hann þegar verið áætlaður. En þó skal sá fyrirvari gefinn að kostnaðarmat gæti þarfnast endurnýjunar. Á 146. löggjafarþingi lagði hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, fram fyrirspurn til félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem spurt var um lífeyrisgreiðslur í almannatryggingakerfinu. Meðal þeirra þátta sem spurt var um var hver árlegur aukakostnaður ríkisstjórn við almannatryggingakerfið yrði af því að fella sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð inn í tekjutryggingu samkvæmt 22. gr. laga um almannatryggingar og afnema þannig krónu á móti krónu skerðingu vegna annarra tekna örorkulífeyrisþega. Fram kom að kostnaður við slíka aðgerð yrði um 10,9 milljarðar kr. Það verður þó að halda því til haga að þar er einungis metinn hreinn kostnaður við slíka aukningu. Ekki var lagt mat á mögulegar tekjur sem myndu skapast af aðgerðinni t.d. með aukinni atvinnuþátttöku lífeyrisþega, aukinni framleiðslu og auknum skatttekjum. Raunverulegur kostnaður er því talsvert lægri. Forseti. Það skal nefnt að þetta frumvarp var lagt fram á síðasta ári og því miðast gildistaka þess við 1. janúar þessa árs. Ég mun því leggja til að sú dagsetning i uppfærist í 1. janúar 2019 við meðferð málsins í nefndinni. Einnig ber að nefna að í kjölfar þess að frumvarpið var lagt fram bárust athugasemdir þess efnis að frumvarpið gæti haft neikvæð áhrif á þann hóp örorkulífeyrisþega sem er með skertar örorkugreiðslur vegna búsetu. Þetta er fámennur hópur sem er í mjög viðkvæmri stöðu og er það ekki ætlun flytjenda að skerða laun þeirra frekar. Þvert á móti þarf að tryggja þessum hóp viðunandi framfærslu. Það hafa þegar komið fram tillögur að úrbótum og legg ég því til að þær tillögur verði ræddar við meðferð málsins í hv. velferðarnefnd og að fundin verði lausn sem tryggir að framangreindur hópur beri ekki skarðan hlut frá borði. Það er mjög mikilvægt.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fjalla um þetta mál. Það koma stundum fram hugmyndir og tillögur að umbótum á almannatryggingakerfinu sem ég kalla tækifæri vegna þess að það eru breytingar sem kosta lítið og jafnvel ekkert en gætu hins vegar haft frekar mikil áhrif. Það er tiltölulega sjaldgæft í almannatryggingakerfinu vegna þess að þetta er risavaxið kerfi, ofboðslega kostnaðarsamt kerfi eðli málsins samkvæmt, þess vegna getur verið mjög erfitt í raun og veru að leiðrétta það margvíslega óréttlæti sem þar fyrir finnst. Frumvarp eins og það sem Flokkur fólksins hefur lagt fram um afnám skerðinga á ellilífeyri vegna atvinnutekna er samhljóða breytingartillögu sem Píratar lögðu fram við hinn svokallaða bandorm, þ.e. ýmsar lagabreytingar, skattbreytingar og því um líkt. Um þetta var líka sem betur fer nokkuð talað í kosningabaráttunni. Nú þori ég ekki að fara með nákvæma tölu vegna þess að aðstæður breytast með tímanum, en þessi lausn myndi kosta um milljarð, 1,5 milljarða kannski, einhvers staðar þar á milli, að gera þessa breytingu út frá þeim breytingum sem urðu á ellilífeyri í kjölfar þess að við samþykktum bandorminn. Þá var frítekjumark hækkað úr 25 þús. kr. í 100 þús. kr. fyrir atvinnutekjur. Það þýðir að tölurnar sem koma úr svari við þeirri fyrirspurn sem er hér oft nefnd í þessu samhengi frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni eru ekki lengur réttar miðað við stöðuna í dag. Staðan í dag er skárri hvað varðar tölurnar, þetta eru lægri upphæðir hvað varðar þessa breytingu en áður, en í svarinu við þessari fyrirspurn kom fram að kostnaðurinn væri 2,5 milljarðar. Frumvarpið sem hv. þm. Halldóra Mogensen mælti fyrir áðan um frítekjumarkið er mjög einföld breyting sem kostar nákvæmlega 0 kr. og breytir engu um útgjöld ríkissjóðs vegna þess að það er einfaldlega verið að festa í sessi eitthvað sem er nú þegar gert árlega með bráðabirgðaákvæði. Þetta var líka tillaga sem við lögðum fram í umræðum um bandorminn en var því miður hafnað. Ég held að það sé að hluta til vegna þess að fólk hafi hreinlega ekki kynnt sér tillöguna nógu vel. Ég óttast að hið sama gildi um þá tillögu sem var mælt fyrir áðan, en það ætti enginn að vera á móti frítekjumarkstillögunni vegna þess að það eina sem hún gerir er að róa fólk sem annars hefur áhyggjur af því að bráðabirgðaákvæðið verði ekki framlengt. Ég nefni þetta vegna þess að þetta frumvarp um afnám sérstakrar uppbótar kostar hins vegar þó nokkuð mikið fé, kostar um 10,9 milljarða, það eru að vísu fyrirséð útgjöld ef ekki er tekið tillit til þeirra tekna sem koma á móti í formi aukinnar atvinnuþátttöku öryrkja. Það leiðir hugann, alla vega minn huga, að atvinnuþátttöku öryrkja. Almannatryggingakerfið er, a.m.k. samkvæmt flestum sem ég tala við, hugsað fyrir fólk sem getur ekki unnið, hefur skerta starfsgetu, getur kannski unnið eitthvað og þetta er mælt. Þetta er mælt á einhvern hátt sem ég kann ekki mikil deili á, maður getur verið 75% öryrki eða 100% öryrki eða hvaðeina. Almannatryggingakerfið er til þess að grípa þennan þjóðfélagshóp sem er með skerta starfsgetu. Þá virkar það kannski í fljótu bragði rökrétt að þessar greiðslur skerðist þegar í ljós kemur að einstaklingur hefur meiri starfsgetu en var kannski mælt í upphafi. Mig langar að storka aðeins þeirri skoðun að þetta sé sjálfsagt. Í fyrsta lagi er þessi nálgun mjög letjandi og óréttlát fyrir fólk sem hefur kannski einhverja starfsgetu, jafnvel á sérstöku sviði og birtist í gríðarlegu óréttlæti. Það sem bítur höfuðið af skömminni í þeim efnum er hin svokallaða króna á móti krónu skerðingu þar sem öryrki finnur sér atvinnu, fær einhverjar tekjur með verkefninu eða hverju sem er, og fær ekkert borgað fyrir það. Að leysa þetta getur kostað skildinginn samkvæmt þessu frumvarpi, en þetta er bara svo mikið réttlætismál. Það sem meira er er að þessi króna á móti krónu skerðing getur í raun orðið meira en 100% vegna þess að ýmsar tekjur geta haft þau áhrif að aðrar bætur eða tekjur skerðast líka. Mig langar til þess að fá áhorfendur til þess að velta þessu fyrir sér. Sem öryrki getur maður í reynd tapað tekjum með atvinnuþátttöku. Það er galin staða. Það er algjörlega galið. En þótt þessi 10,9 milljarða tala virki kannski há þá held ég að það sé mjög erfitt að reikna út fyrir fram hversu mikið kæmi á móti í gegnum atvinnuþátttöku öryrkja. Það er líka ákveðin siðferðisleg réttlæting fyrir því að við eigum ekki að skerða, alla vega ekki svona mikið og vissulega ekki með þessum hætti, greiðslur úr almannatryggingakerfinu til öryrkja sem fara að einhverju leyti á vinnumarkaðinn. Hún er sú að ef öryrki, segjum 75% öryrki, finnur sér vinnu þá metur kerfið það kannski þannig að það sýni fram á að viðkomandi þurfi ekki á greiðslum að halda en samt hefur sá öryrki miklu minna atvinnuöryggi. Hann er líklegri til að missa vinnuna og hann getur leitað á færri staði, ef þá nokkra, ef það gerist. Það er eðlilegt að fólk sem er metið öryrkjar að einhverju marki taki þátt af og til, jafnvel oft, í atvinnulífinu án þess að tekjur skerðist og án þess að það sé metið þannig að það sé á einhvern hátt minni öryrkjar. Það er vegna þess að við erum öll svo fjölbreytt. Við höfum mismunandi getu og það er í raun og veru engin takmörk fyrir því hvernig fötlun fólk getur átt við að etja á öllum sviðum. Það er ýmislegt sem getur hamlað starfsgetu, bæði almennri og sértækri. Ég þekki öryrkja sem geta ekki suma hluti en geta aðra hluti mjög vel og ættu að geta nýtt krafta sína þegar tækifæri er til og hafa samt þetta öryggisnet og tapa ekki á því að taka þátt í atvinnulífinu. Það er siðferðislega réttlætingin sem ég legg fram fyrir þessu máli. Sömuleiðis verð ég líka að segja almennt um kostnaðarsamar breytingar á almannatryggingakerfinu að til þess að gera þetta kerfi réttlátt mun það kosta peninga. Þá verðum við einfaldlega að gera upp við okkur þá siðferðislegu spurningu hvort við ætlum að greiða fyrir það réttlæti eða ekki. Þeirri spurningu svara ég, virðulegi forseti, játandi.
Herra forseti. Aftur færi ég hv. framsögumanni og fyrsta flytjanda þessa máls og meðflytjendum hennar þakkir. Það er meginregla í íslensku samfélagi, og hún er venju helguð í gegnum rás aldanna, herra forseti, að Íslendingar hafa tekið það ráð til þess að bæta hag sinn að auka vinnu. Í kringum þau bótakerfi sem hafa verið sett upp hefur hins vegar verið þróað fyrirkomulag sem gengur gegn þeirri meginreglu. Það lýsir sér í skerðingum sem eru ítrekað til umfjöllunar og menn þekkja það svo sem að orðunum aldraðir og öryrkjar fylgir oft orðið skerðingar. Með frumvarpinu er leitast við að vinna gegn því. Sú skerðingarárátta hefur kannski náð hámarki sínu í því hugtaki sem kemur fyrir í greinargerð og það er með hinni svokölluðu krónu á móti krónu skerðingu. Ef menn vilja taka þetta enn þá lengra, eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson vék að, gæti jafnvel farið svo í því skerðingarkerfi öllu saman að menn yrðu af tekjum fyrir það og skertu hag sinn með því að auka vinnu. Það sjá náttúrlega allir menn að nær engri átt. Auðvitað ber að haga allri uppbyggingu bótakerfa og þeirra úrræða sem hið opinbera hefur til að styðja við bakið á þeim sem falla undir þau kerfi, þannig að þeir hafi hvata sem hafa vilja og getu til þess að fara út á vinnumarkaðinn með öllum þeim ávinningi sem það hefur fyrir einstaklinginn og fyrir ríkissjóð af auknum skatttekjum. Slík kerfi eiga að sjálfsögðu að fela í sér hvatningu frekar en að letja til slíks. Reyndar er það svo að við komum ítrekað að því í umræðum um mál af þessu tagi að hinn metni fjárhagslegi kostnaður við umbætur í þessu er jafnan gefinn upp sem ein tala sem sjaldnast felur í sér að tekið er tillit til þeirra áhrifa fyrir ríkissjóð að fólk fari út að vinna. Við höfum til að mynda rekist á þetta í umræðum um það mál sem við í Flokki fólksins og fleiri hafa beitt sér fyrir, varðandi að fella brott frítekjumarkið. Þar er jafnan gefin upp tala um kostnað fyrir ríkissjóð án þess að minnsta tillit sé tekið til þess fjárhagslega ávinnings sem aukin atvinnuþátttaka leiðir af sér. Ég tel að hér sé um réttlætismál að ræða og leyfi mér að láta í ljósi þá von og ósk að þetta frumvarp fái þann stuðning á Alþingi, herra forseti, sem það verðskuldar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um samræmingu verklags um fjarfundi á vegum ráðuneyta. Með mér á tillögunni eru hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Ólafur Þór Gunnarsson. Tillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að innleiða verklagsreglur fyrir ráðuneyti Stjórnarráðsins um fjarfundi í því skyni að auðvelda stofnunum, sveitarstjórnum og öðrum aðilum um allt land samskipti við ráðuneytin. Ráðherra skipi starfshóp sem geri tillögur að verklagsreglum og vinni áætlun um innleiðingu nýs verklags þar að lútandi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í september 2018. Með ályktuninni fylgir greinargerð. Málið hefur verið lagt fram á tveimur þingum en náði þó ekki fram að ganga. Í greinargerðinni kemur fram að það byggi í raun á átta fyrirspurnum til ráðherra þáverandi ríkisstjórnar um fundarhald ráðuneyta með starfsmönnum undirstofnana þeirra á landsbyggðinni, m.a. um notkun fjarfundabúnaðar og tæknilega þjálfun starfsmanna í notkun hans. Svör bárust frá öllum ráðuneytum og þau voru mismunandi. Þau gefa til kynna að sinn er siður í hverju ráðuneyti hvað þetta varðar. Í fæstum tilvikum hefur starfsfólk hlotið nægilega þjálfun til að nýta sér tæknina og aðeins í einu tilviki hefur ráðuneyti mótað og kynnt stefnu þar að lútandi. Þær fyrirspurnir sem vísað er til hér að framan vörðuðu eingöngu fundi ráðuneyta með þeirra eigin starfsfólki og starfsfólki undirstofnana þeirra sem aðsetur hafa á landsbyggðinni. Fjöldinn allur af öðrum aðilum, jafnt einstaklingar sem fyrirtæki sem hafa aðsetur á landsbyggðinni, geta þurft að leita funda hjá ráðuneytum til jafns við aðila innan höfuðborgarsvæðisins. Nægir í þessu samhengi að nefna sveitarstjórnir vítt og breitt um landið, mennta- og heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, auk þess sem fjöldi fyrirtækja sem eru mikilvæg fyrir atvinnulífið á landsvísu hefur aðsetur utan höfuðborgarsvæðisins. Framkvæmdarvaldinu, með Stjórnarráði Íslands í broddi fylkingar, ber að vera aðgengilegt fyrir alla landsmenn og þjónusta einstaklinga og lögaðila jafnt, óháð búsetu. Ekki er forsvaranlegt að aðilar með aðsetur á suðvesturhorni landsins hafi greiðara aðgengi að stjórnsýslunni en aðilar af landsbyggðinni, þar sem þeir síðartöldu eiga erfiðara um vik að sækja fundi í húsakynnum ráðuneyta, sem öll hafa aðsetur í Reykjavík, t.d. vegna ófærðar og kostnaðarsamra ferðalaga. Svo ég tali nú ekki um tímann sem í ferðalögin fer sem getur verið hindrun fyrir marga. Sterk jafnræðissjónarmið mæla með því að aðilum sem þurfa að sækja fundi hjá ráðuneytum bjóðist fjarfundir og að tilskilin vél- og hugbúnaður sé til staðar og þekking til að nota hann. Hér gæti verið um ræða hugbúnað á borð við Skype for Business, Zoom, eða og GoToMeeting. Flutningsmenn þessarar tillögu telja mikilvægt að skýrar og samræmdar reglur gildi um fjarfundi ráðuneyta og þjálfun starfsfólks svo tryggja megi gagnsæi og fyrirsjáanleika í kringum fundahald. Flutningsmenn telja að með því að innleiða fjarfundi í ráðuneytum megi bæta stjórnsýslu og spara ferðakostnað vegna fundahalda. Í því skyni er lagt til að forsætisráðherra verði falið að hafa forgöngu um að mótaðar verði verklagsreglur um fjarfundi sem innleiddar verði með samræmdum hætti í öll ráðuneyti. Samhliða verklagsreglunum verði unnin skýr áætlun um innleiðingu reglnanna. Í reglunum er eðlilegt að m.a. verði fjallað um í hvaða tilfellum ráðuneyti skuli bjóða upp á fjarfund og hvernig verklagið í kringum slíka fundi skuli vera. Í innleiðingaráætlun verði m.a. tilgreindur tímarammi og skref í upptöku nýs verklags, fjallað um þjálfun starfsfólks og kröfur til tæknibúnaðar svo tryggt sé að notkun verði samræmd milli ráðuneyta. Lagt er til að ráðherra skipi starfshóp sem vinni drög að verklagsreglum og innleiðingaráætlun sem Alþingi verði kynnt eigi síðar en í september 2018. Að lokum langar mig að segja að við höfum örugglega öll lent í því að þurfa að nýta okkur einhvers konar fjarfundatækni og of oft kemur sú staða upp að maður fær þær upplýsingar að, jú, jú, það er einhvers konar fjarfundabúnaður til en ekki vitað hvort einhver kunni á hann. Svo hefst fundurinn og klukkan er að slá í fundartíma og ekki er búið að tengja og þetta gengur ekki og alls kyns vesen og það endar með því að fólk leggur símana sína á borðið og tekur þetta á hátalaranum í símanum. Það er náttúrlega ekki boðlegt þegar um er að ræða æðstu stjórnsýslu, ráðuneyti, að fólkið sem starfar þar kunni ekki almennilega á búnaðinn og að búnaðurinn sé jafnvel ekki í boði. Nú eru sveitarstjórnarmenn um allt land, veit ég, orðnir mjög vanir að nota alls kyns fjarfundabúnað og hugbúnað í störfum sínum. Í raun liggur þetta hjá Stjórnarráðinu. Ég vona að þessi þingsályktunartillaga ýti við einhverjum og ég hlakka til að heyra aðra þingmenn taka til máls í dag.
Herra forseti. Ég fagna því að þessi tillaga er komin fram, er reyndar einn af flutningsmönnum hennar ásamt hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur. Ég hef unnið töluvert við að sinna læknisþjónustu og vera á fundum með fjarfundabúnaði og skil þess vegna mjög vel mikilvægi þessarar tækni. Mig langar samt að inna flutningsmanninn eftir einu, því að fljótt á litið sé ég ekki að það komi fram í greinargerðinni: Ríkið gengur dálítið út á debet og kredit, eins og margir hér inni kannast við, þannig að ég spyr hvort þingmaðurinn hafi velt fyrir sér hve mikið sparast á þessu, hver mögulegur sparnaður gæti orðið, og hvort það ætti þá kannski ekki að vera hluti af vinnunni í kringum tillöguna. Á hinum vængnum er þá kreditið: Hvað er líklegt að innleiðing með þessum hætti gæti kostað? Því að á enda ríkisins er það alltaf fyrsta spurningin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir gott andsvar. Þingmaðurinn er ekki í aðstöðu til að gera nákvæmar kostnaðaráætlanir, hvorki um debet né kredit. En ef maður veltir því fyrir sér hvað gæti þá mögulega sparast: Ég get ekki talið það í krónum en bara ímyndað mér að þetta sé ansi drjúgt fyrir stofnanir og sveitarstjórnir, og einstaklingana sem sinna sveitarstjórnarstörfum, sem hv. þingmaður veit að eru nú ekki neitt sérstaklega hátt launuð. Menn þurfa að taka sér frí úr vinnu, það er töluverður ferðakostnaður, jafnvel gisting á höfuðborgarsvæðinu. Veður eru alla vega. Menn geta orðið strandaglópar. Þetta er mjög kostnaðarsamt, en krónutölurnar hef ég ekki. Varðandi kostnaðinn við að innleiða þetta kerfi geri ég ráð fyrir að starfshópurinn sem yrði skipaður muni taka það til nákvæmrar skoðunar. Annað er að sum ráðuneytin eru með ágætan tækjabúnað nú þegar. Það sem vantar upp á er að starfsfólkið sé þjálfað og kunni á hann. Þar er í raun búið að leggja út kostnað en ekki hægt að nota. Það er náttúrlega bara sóun.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég get, eins og hv. þingmaður nefndi, ímyndað mér að þarna geti verið umtalsverðar fjárhæðir. Og ekki bara það heldur er líka mikill samfélagslegur virðisauki í því að helmingurinn af stjórnsýslunni í sveitarfélaginu sé ekki alltaf á ferðalögum eða að þvælast á milli staða - að allt annað sé ómögulegt vegna þess að allt gerist hér á suðvesturhorninu. Það er mjög mikilvægt. Mig langaði í seinna andsvarinu að kasta fram spurningu sem er kannski ómögulegt að svara. Ég vona að mér verði þá virt til vorkunnar að ég þekki ekki nægilega mikið inn á tækninúansana í því, en ég spyr hvort þingmönnunum sé kunnugt um að í einhverjum tilteknum aðstæðum þar sem fjarfundabúnaður er notaður þurfi til dæmis að viðhafa hærri öryggiskröfur á samskiptunum og þess háttar; hvort það geti gert að verkum að það verði fleiri en ein tegund af öryggisstigi, skulum við segja, á þessu. Nú veit ég að ég er farinn að hljóma eins og sumir aðrir þingflokkar hér á þinginu þegar kemur að svona pælingum, en það er ekki tilviljun að ég spyr um þetta. Þessar spurningar hafa komið upp, sérstaklega þar sem menn hafa verið að velta því fyrir sér að taka þetta upp í sambandi við heilbrigðisþjónustu.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum enn og aftur fyrir afar gott og áhugavert andsvar. Ég verð að viðurkenna að ég fékk kaldan hroll þegar þingmaðurinn nefndi tæknimál. Sú sem hér stendur er ekki þekkt fyrir að vera mikið tæknitröll. Ég saknaði þess að sjá Pírata í salnum. Þeir geta eflaust svarað þessu. Ég sé einn hér í hliðarsalnum, meðflutningsmann minn, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Hann getur kannski skellt sér í ræðu og farið yfir öryggismálin. Þetta er mjög mikilvægt atriði, öryggismálin og upplýsingaöryggi. En enn og aftur, ég vona að starfshópurinn skoði akkúrat þetta. Vonandi verða einhverjir í þeim hópi sem hafa meira vit á því en ég.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. flutningsmanni, hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur, fyrir að hafa unnið að þessari þingsályktunartillögu. Mér finnst málið mjög gott, það er raunverulega mikilvægt. Þó að þetta sé ekki endilega stærsta málið í þinginu er þetta mikilvægt mál vegna þess að það snýst um betra aðgengi almennings og landsbyggðarinnar að stjórnsýslunni í Reykjavík og hvernig hún hefur verið byggð upp. Þess vegna er málið mikilvægt. Þegar ég var í sveitarstjórnarmálum og var að reka ýmis erindi hér og þar, var alltaf krafa um að við kæmum suður í ráðuneytin og færum yfir málin. Þetta voru mislangir fundir, þetta var dýrt, tók mikinn tíma og oft fannst manni ekki nægilega vel farið með tímann. Þannig eru sveitarstjórnarmálin, þar eru stofnanir ríkisins og ýmis fyrirtæki sem, eins og fram kemur í greinargerðinni. Við þurfum að sækja þjónustu og þarna er raunverulega aðgengi að framkvæmdarvaldinu. Þess vegna er það mikilvægt. Mér finnst að útfæra mætti svona hugmynd betur og vinna eftir einhverjum stöðlum því að þetta varðar ekki endilega bara framkvæmdarvaldið og ráðuneytin. Þarna er líka nefndasvið Alþingis, þingnefndir og aðgengi að þeim. Ég þekki það sjálfur að það er ekki sama aðgengi og það er dýrt. Oft þarf maður að bera sjálfur kostnaðinn af því að koma fyrir þingnefnd, þannig að þetta leynir á sér. Ef þessi þingsályktunartillaga verður samþykkt vildi ég að tekin yrðu upp árangursríkari og markvissari vinnubrögð sem snúa að því að staðla hvernig staðið er að þessum málefnum í ráðuneytunum. Ég hef heyrt töluverða umræðu um að ráðuneytin séu ekki vel sett í þessum málum. Það er oft erfitt að koma á slíkum fundum í gegnum fjarfundabúnað og oft endar það bara í símanum, eins og fram kom hjá flutningsmanni áðan. Þetta mál snýr því að miklu leyti um betra og almennara aðgengi að stjórnsýslunni og stofnunum ríkisins vítt og breitt um landið. Ég held að það gæti orðið gríðarlegur sparnaður í kerfinu með því að efla það. Ég hef á síðustu árum fylgst með Háskólanum á Akureyri, hvernig þau hafa staðið að málum þar varðandi þetta, og ég get ekki séð betur en þau séu komin einna lengst í því ferli að koma á fjarfundabúnaði. Fyrir um tveimur til þremur árum síðan fór ég að fylgjast með eins konar fundarvélmennum í netheimum. Þau kosta kannski 1,5 millj. kr. Þau eru á hjólum og geta menn tengst í gegnum þau inn á fundi þannig að nærvera manna væri miklu meira á fundinum þrátt fyrir að þeir væru ekki sjálfir á staðnum. Það er mjög áhugavert að skoða myndbönd af þessu tagi. Á síðustu misserum hafa komið fram svokölluð armvélmenni sem eru sett á fundarborðið þannig að nærvera fundarmanna í gegnum síma er miklu meiri en áður hefur þekkst með þessari tækni. Mönnum finnst þeir vera miklu meira inni á fundinum og aðrir fundarmenn sjá þá á fundinum þó að þeir séu ekki á staðnum. Svona vélmenni kostar um 100 þúsund kall. Það þarf því bara eina eða tvær fundarferðir til að svona vélmenni borgi sig. Ég myndi vilja okkur sjá taka til hendinni í þessum efnum. Svo má velta fyrir sér hvort við þingmenn mættum ekki vera með einhvers konar fjarfundabúnað í tölvunum okkar. Mér skilst að á því máli séu einhverjar tæknilegar hliðar. En ég hvet þá þingmenn sem hafa vit á því að skoða hvað kemur í veg fyrir uppsetningu fjarfundabúnaðar. Ég held að það gæti hjálpað okkur mikið í störfum okkar að fá slíkt aðgengi, hvort sem það er í gegnum Zoom-fjarfundabúnaðinn með öðrum leiðum. Ég held að það væri virkilega gott verkefni að setja slíkan vinnuhóp af stað, ef við fengjum þingsályktunartillöguna samþykkta, þannig að vinna í þessu efni gæti hafist vegna þess að ég held að það sé kostnaðarhagræði af því. Ég held að það myndi spara töluvert mikið í stjórnsýslunni og ekki hvað síst fyrir þá sem úti á landsbyggðinni eru og þurfa oft að sækja hér endalausa fundi. Af því hlýst mikill kostnaður. Þannig að ég fagna þessari þingsályktunartillögu mikið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna þeirri góðu þingsályktunartillögu sem lögð er fram af hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur ásamt fleirum. Í nútímasamfélagi þar sem eiga má gæðamyndsamtöl um allan heim hvar og hvenær sem er í gegnum jafn einföld tól og þetta hlýtur að vera hægt að finna betri og aðgengilegri leiðir fyrir fólk að mæta til fundar, til að mynda við ráðuneytin og þingnefndir, en að þurfa annaðhvort að fljúga á staðinn eða vera í síma sem gefur ekki sömu tilfinningu og myndsamtal eða það að vera á staðnum. Það að Ísland sé í þeirri sérstöku aðstöðu að vera nánast borgríki leggur jafnvel enn ríkari skyldur á herðar okkar að tryggja aðgengi allra íbúa, óháð búsetu, að stjórnsýslu og þjónustu ríkisins. Eins og kemur fram í greinargerð ályktunarinnar er ekki forsvaranlegt að aðilar með aðsetur á suðvesturhorninu hafi greiðara aðgengi að stjórnsýslunni en aðilar á landsbyggðinni. Þetta er sérstaklega kjánaleg hugsun í dag þar sem, eins og ég kom inn á fyrr í ræðunni, myndræn samskipti hafa aldrei verið einfaldari. Eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á áðan hefur tækninni fleygt fram. Hv. þingmaður nefndi skemmtileg dæmi um hvað Háskólinn á Akureyri hefur staðið sig vel í því samhengi. Þar hefur verið tekið í notkun vélmenni eða svokölluð fjærvera eins og þau hafa kosið að kalla það. Vélmennið eða fjærveran er kölluð Krista og henni ætlað að einfalda þátttöku á fundum og/eða í kennslustundum. Hugmyndin er að auðvelda þátttöku fjarnema, gera þeim auðveldara að eiga í samskiptum við staðarnema, að þeir geti tekið virkari þátt í umræðum og jafnvel farið með staðarnemum inn í matsal. Vélmennið er hreyfanlegt og getur ekið um á allt að 3 km hraða, sem getur verið mjög skemmtilegt á göngum háskólans. Það sem er enn mikilvægara er að stýrikerfi vélmennisins er einfalt í notkun og hægt er að nota það í gegnum tölvu, spjaldtölvu og síma. Ég vil nýta tækifærið og leggja áherslu á að notuð verði í þeirri vinnu sem vonandi verður sett af stað í ráðuneytunum aðgengileg tækni sem krefst ekki endilega sérstaks tæknibúnaðar, þannig að aðgengi verði einfalt og þægilegt og ekki þurfi að fara á ákveðna staði þar sem í boði er fjarfundabúnaður eða eitthvað slíkt, heldur sé hægt að nota tæki eins og þetta. Herra forseti. Ég er mjög jákvæð gagnvart þessari ágætu þingsályktunartillögu en ég hefði gjarnan, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á áðan, viljað sjá hana ganga lengra og jafnvel talsvert lengra og ná yfir víðara svið en eingöngu ráðuneytin. Ég hef á síðustu vikum fengið ábendingar úr ýmsum áttum um stöðu sérfræðinga sem eru beðnir um að mæta á fundi þingnefnda án þess að vera á vegum stofnana eða fyrirtækja. Þeir eru í þeirri stöðu að þurfa sjálfir að leggja út fyrir ferðakostnaði og mögulegri gistingu. Kostnaður getur hlaupið á 48–55 þús. kr., bara fyrir flugið til að mynda, og þeir þurfa að leggja á sig mörg hundruð kílómetra ferðalag til að mæta á fund þingnefndar, oft jafnvel aðeins í örskamman tíma. Þetta er staðreynd sem verður til þess að sumir treysta sér ekki til að mæta til fundar við nefndirnar eða velja að vera með í síma, sem gefur því miður einfaldlega ekki sömu tækifæri til umræðu og þegar rætt er augliti til auglitis eða mynd í mynd. Það er náttúrlega tap fyrir okkur sem vinnum málin, okkur þingmennina í nefndunum, því að þá missum við jafnvel af áliti sérfræðinga sem gæti haft mjög mikil áhrif á afgreiðslu mála. Auðvitað ná margir að nýta ferðina og taka fleiri fundi á höfuðborgarsvæðinu í leiðinni eða sinna öðrum erindum. En það breytir ekki þeirri staðreynd að í dag er tæknin orðin það góð og það örugg að sjálfsagt mál ætti að vera að hitta þingnefndir eða ráðuneyti í gegnum netið, til að mynda í gegnum þau forrit sem nefnd eru í þingsályktunartillögunni. Í nútímasamfélagi þar sem eiga má myndsamtöl hvar og hvenær sem er í gegnum farsíma hljótum við að geta fundið betri og aðgengilegri leið fyrir fólk til að mæta til fundar við þingnefndirnar eða ráðuneytin en að fljúga á staðinn eða vera með í síma. Ég vil ganga svo langt að skora á hæstv. forseta og forsætisnefnd að setja af stað á sama tíma sambærilega vinnu innan þingsins, enda segir í greinargerð tillögunnar, svo að ég vitni aftur í hana, að sterk jafnræðissjónarmið mæli með því að aðilum sem sækja fundi hjá ráðuneytum bjóðist að gera það í gegnum myndsamtal.
Virðulegur forseti. Það ber að fagna þeirri heildarsamræmingu sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir leggur til með þingsályktunartillögu sinni um samræmingu verklags á fjarfundi á vegum stjórnsýslunnar. Staðlasetning, sem þetta mál snýst í raun um, er einmitt hugsuð til að finna reglur um hvernig hlutirnir passa og að þeir skili því sem þeir eiga að skila. Til þess að uppfylla gæðastaðla þurfum við reglur, leiðbeiningar og skilgreiningar. Í rauninni er hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir að koma hér með nokkurs konar gæðastaðal fyrir stjórnsýsluna. Áður hefur komið fram að slík aðgerð getur sparað íslenskum skattborgurum jafnvel tugmilljónum króna á ári í tíma- og ferðakostnað. Það er jákvætt. Það sést vel með þessari tillögu að Framsóknarflokkurinn er jafnréttisflokkur. Það er nákvæmlega það sem tillagan gengur út á, að tryggja jafnt aðgengi um allt land að stjórnsýslunni. Ég vona svo innilega að þessi aðgerð, verði hún að veruleika, og ég treysti því, geti verið fyrirmynd fyrir heilbrigðisþjónustuna í framtíðinni, að hér fáist reynsla og þekking á því hvernig vinna á með fjarfundabúnað með vélmennum eða annað sem hv. þingmenn hafa bent á. En númer eitt, tvö og þrjú lýsi ég ánægju með þessa þingsályktunartillögu og styð hana heils hugar.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala of mikið um öryggismálin. Sérfræðingarnir sjá um þau. Þó að ég hafi svo sem ýmislegt við að athuga þar þá treysti ég alveg þeim starfshópi sem vinna mun með þessi mál. Mig langaði aðeins til að tala um það sem skiptir hér einna mestu máli að því er mér finnst. Og þetta er einmitt mjög gott upphafsskref. Komið hefur fram í máli annarra hv. þingmanna að þetta mætti alveg vera víðtækara. Ég held að það sé gott að byrja hér og prófa þetta á þrengri hópi til að byrja með og læra af því og taka síðan stærri skref í framhaldinu. Það er almenn regla þegar maður að prófar eitthvað nýtt, að byrja smátt og stækka síðan hringinn út frá því. Aðalatriðið hér, sem mér finnst þetta mál koma inn á, er tími. Tími fólks. Á þessum síðustu og bestu tímum er tími fólks langsamlega dýrmætastur. Það er mikilvægt að nýta fjarfundatæknina sem þó er til, og hún verður sífellt betri á næstu árum. Það er ekki seinna vænna en að byrja sem fyrst á að nýta fjarfundatæknina til að spara ferðatímann fram og til baka, til þess að auðga þau samskipti sem fara fram í síma, eftir lýsingum að dæma. Við höfum samskipti á mjög fjölbreyttan hátt nú til dags. Augliti til auglitis, í gegnum texta, í gegnum myndbönd eða síma. Þá er munur á því hvernig við höfum samskipti í gegnum texta sem er t.d. skrifaður á litlu lyklaborði. Ég verð stuttorðari á litlu lyklaborði því að það gengur hægar að skrifa á lítið lyklaborð en stærra og maður fær einhvern veginn minni tíma. Samskiptamátinn sem við notum skiptir rosalega miklu máli í því hvernig við komum því frá okkur. Það er mjög auðvelt að misskilja fólk í töluðu og skrifuðu máli, en það er munur á því. Þegar ég tala við fólk augliti til auglitis get ég horft í augun á því, séð hvort það kinkar kolli eða gefur á einhvern hátt til kynna að það skilji það sem ég er að segja. Það gerist ekki í texta. Þar hef ég ekki þann möguleika að aðlaga mál mitt til að útskýra betur hverju ég er að reyna að koma frá mér. Hins vegar græði ég það í texta að ég get farið fyrr í umræðuna og séð nákvæmlega hvað sagt var. Það er mun erfiðara í töluðu máli þar sem maður man um það bil hvað sagt var fyrir fimm mínútum en ekkert endilega orð fyrir orð. Það auðgar umræðuna á annan hátt að vera með textann en þá missir maður þann möguleika að geta um leið uppfært það sem maður er að segja. Þess vegna kemst fjarfundabúnaður næst því að vera eins og maður sé augliti til auglitis við fólk án þess að vera á sama stað. Mig langar bara til að minnast á það í kjölfarið að það er ekkert endilega svo fjarstæðukennt að halda því fram að við gætum jafnvel verið með þingfundi á fjarfundum. Við gætum verið með nokkra þingsali úti um allt land þar sem við værum almennt séð að vinna á þingfundi þó að við værum ekki í sama þingsal. Það getum við jafnvel gert seinna meir í sýndarveruleika. Hver veit? Það er ýmislegt við framtíðina og þessa tækni sem þarf að kanna og þeim mun mikilvægara að byrja sem fyrst.
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að halda mig við eitthvað sem ekki hefur enn þá verið sagt, auðvitað með einni undantekningu. Það er mjög við hæfi að æðstu stofnanir framkvæmdarvaldsins séu með þessi mál á hreinu, og ekki bara opinberar stofnanir heldur líka aðrar stofnanir. Það væri mjög gott ef það væri bara sjálfsagður hluti af tilverunni að geta haldið fjarfundi og átt samskipti eins náið og mögulegt er með engum fyrirvara og í raun og veru við öll tilefni. Mig langar hins vegar aðeins að byrja á að kynna ákveðið fyrirkomulag sem þingflokkur Pírata hefur í sambandi við tvö landsbyggðarkjördæmi, sem eru Norðvesturkjördæmi og Norðausturkjördæmi. Píratar náðu ekki inn þingmanni í síðustu kosningum í þessum tveimur kjördæmum, því miður, en við höfum haft það lag á að við tilnefnum þingmenn innan þingflokksins sem sinna því tiltekna kjördæmi. Sem dæmi þá sinnir sá sem hér stendur Norðvesturkjördæmi, kynnir sér málefni svæðisins og fylgist með umræðum sem varða það kjördæmi. Þetta mál varðar auðvitað landsbyggðarkjördæmi sérstaklega og það er ekki síst af þeirri ástæðu sem ég tek hér til máls þótt ég hafi reyndar örfáa aukapunkta sem eru óháðir þeirri staðreynd. Bara svo það sé sagt í leiðinni þá er það einmitt hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sem sér um Norðausturkjördæmi fyrir hönd þingflokks Pírata. Í öllum hinum kjördæmunum erum við með þingmenn og þeir sinna auðvitað sínum kjördæmum eins og þeirra er von og vísa. Mig langar aðeins að fara út í pínulitla framtíðarmúsík. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi áðan getur verið mikill munur á því hvort maður á samskipti við persónu í mynd eða í síma eða í texta. Eins og Facebook sannar getur texti verið algjörlega hörmulegur samskiptamáti, sér í lagi þegar komin er inn kaldhæðni eða tilfinningar sem ekki sjást auðveldlega í texta. Hið sama gildir að miklu leyti um símtöl. Ég sé fyrir mér framtíð og vona að framtíðin verði þannig að búi maður á Ísafirði eða einhvers staðar annars staðar úti á landi, og hafi þó ekki nema staðlaðan tölvubúnað og sæmilega nettengingu, helst góða auðvitað, þá sé hægt að mæta á skrifstofu opinberrar stofnunar og tala við manneskju og horfa á manneskjuna og upplifa öll mannleg samskipti í eins mikilli nánd og tæknin býður upp á. Ég held að það skipti raunverulegu máli. Það hljómar kannski eins og aukaatriði, en ég held að það skipti raunverulegu máli. Ég veit það alla vega út frá minni upplifun að oft mæti ég í stofnanir bara vegna þess að ég vil að samskiptin séu það náin til þess að þau gagnist yfir höfuð. Ef maður hringir í einhvern er maður mun fjarlægari og vitaskuld miklu frekar þegar maður er beinlínis staðsettur á öðrum stað, í öðru bæjarfélagi eða einhvers staðar úti á landsbyggðinni og stofnunin er í Reykjavík. Þessi þingsályktunartillaga felur í sér að við búum til eitthvert staðlað fyrirkomulag fyrir fjarfundi. Það er fyrirkomulag sem ég mundi vilja að væri staðlað í samfélagi okkar almennt, það væri bara sjálfsagður hlutur að geta haldið fund með engum fyrirvara án þess að þurfa að skipuleggja það sérstaklega. Tæknin býður kannski ekki upp á það alls staðar núna, en hún er samt komin nokkuð nálægt því. Þótt það hljómi kannski skringilega að tala um tiltekinn hugbúnað í pontu Alþingis, svolítið eins og að tala um tilteknar bílategundir, þá ætla ég samt að gera það. Í greinargerð tillögunnar, sem ég er, nota bene, meðflutningsmaður á og þakka fyrsta flutningsmanni fyrir að bjóða það, er nefndur hugbúnaður á borð við Skype for Business, Zoom, eða GoToMeeting. Ég verð að viðurkenna að ég þekki ekki þá tvö síðarnefndu. Ég veit hvað Skype for Business er og Skype almennt. Það leiðir huga minn að því að það er eitt svolítið mikilvægt þegar við tölum um hugbúnað, það er ekki bara aðgengi þeirra sem nota hugbúnaðinn, heldur líka aðgengi í sambandi við tölvubúnað þannig að fólk þurfi ekki að nota tiltekin stýrikerfi. Það getur verið mjög hamlandi þegar einhvern hugbúnaður er bara til fyrir ákveðið stýrikerfi. Auðvitað er oft gert ráð fyrir að allir noti Windows, sem er sem betur fer ekki tilfellið, en fólk á bara að fá að velja þann hugbúnað og vélbúnað sem því sýnist og hugbúnaðurinn á ekki að segja fólki hvað það á að nota. Með öðrum orðum, hugbúnaðurinn ætti helst að vera það sem er kallað er opinn hugbúnaður. Opinn hugbúnaður er þannig að hver sem er getur skoðað kóðann á honum, fiktað í honum ef hann vill, og yfirleitt virkar sá hugbúnaður alltaf á öll stýrikerfi vegna þess að fólkið sem er með skrýtna stýrikerfið, eins og sá sem hér stendur, aðlagar einfaldlega hugbúnaðinn að sínum þörfum. Það er aðgengismál. Það skiptir máli. Reyndar ætla ég að nefna sérstaklega í því sambandi, fólki til fróðleiks, að til er ágætisfyrirbæri sem heitir jitsi.org. Þar þarf ekkert nema staðlaðan vélbúnað og vafra og allt í lagi nettengingu, meira að segja virkar frekar léleg nettenging yfirleitt. Það gæti ekki verið einfaldara. Það þarf ekkert að skrá sig inn, það þarf ekkert að kaupa neitt. Maður fer einfaldlega inn og annar aðili fer inn á sömu slóð og þá er samtalið hafið. Það er í rauninni alveg svo einfalt. Ég nefni þetta hérna vegna þess að mér finnst mikilvægt þegar farið er út í slíka stöðlun að við höfum hugann við að það skipti ekki bara máli að þetta sé einfalt fyrir einn og einn heldur að þetta sé opið, að staðlarnir séu opnir, að hægt sé að notast við hugbúnað sem er raunverulega aðgengilegur öllum. Það er í alvörunni vandamál í íslenskri stjórnsýslu að farið er allt of mikið út í lokaðan hugbúnað og sérlausnir sem er síðan ekki hægt að sleppa frá. Það er mjög algengt og mjög alvarlegt vandamál að mínu mati. Ég ætla svo sem ekki að ræða það mikið hérna. Mér finnst það bara vera hluti af þessu ef þetta á að vera þannig að fjarfundir eða -samskipti verði hluti af daglegu lífi eða eðlilegum samskiptum við stofnanir ríkisins. Þetta er það sem ég vildi koma að. En að öðru leyti fagna ég málinu og býst fastlega við að það komist í gegn ef það fær heildarafgreiðslu.
Virðulegur forseti. Þetta er góð tillaga sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir ber hér fram. Einhverjum kann að finnast hún ekki láta ýkja mikið yfir sér, en hún er mikilvæg og skiptir máli. Sú sviðsmynd er kunnuleg sem hv. þingmaður brá upp í ræðu sinni um vandræði við tengingar og að hafa raunveruleg samskipti. Flestar, leyfi ég mér að segja, opinberar stofnanir, meðalstórar og stærri, hafa yfir hinum svokallaða fjarfundabúnaði að ráða. Um tíma var talsvert mikil stemning fyrir því að hafa samskipti í gegnum fjarfundabúnað en síðan dvínaði hún og okkur þraut örendið, að hafa þessi samskipti, því að dálítið vandasamt var að koma á stöðugu sambandi. Allt virtist fara í sama farið. En slíkur búnaður er til þótt hann sé auðvitað úreltur í dag, því að við erum að horfa nokkuð mörg ár aftur í tímann, sennilega einn og hálfan áratug eða meira. Ég minnist þess að fyrsti fjarfundanemendahópurinn, af því að hv. þm. Njáll Friðbert Traustason nefndi Háskólann á Akureyri, í námi í hjúkrun var á Ísafirði. Þar nýttu menn sér að hluta til fjarfundabúnað sem gekk með miklum ágætum. Þeir nemendur sem þar stunduðu nám útskrifuðust allir með láði. Ég held þess vegna að tillaga hv. þingmanns feli meira í sér [[Gripið fram í.]]og það sé gott að byrja takmarkað. Við þurfum auðvitað að ryðja einhverjum hindrunum úr vegi og erfiðustu hindranirnar eru fjötrar hugarfarsins. Það er ekkert álitamál að í þessu geta sparast miklir peningar. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi er kannski það dýrmætasta tíminn. Það að taka sig upp frá vinnustað, vinnuborði og fara á klukkutíma fund fjarri heimabyggð til þess að aka síðan eða fljúga heim aftur er ekki góð nýting á fjármunum. Alveg sama á við núna þegar stefnt er að því að fækka opinberum stofnunum og stækka þær, dreifa þeim, þá er þetta eitthvað sem við eigum að hugsa miklu meira um. Ég vil nefna að komin er reynsla á samskipti í gegnum þennan rafræna búnað með margvíslegum hætti. Við sendum mikilvæg gögn og viðkvæm á öruggan hátt á milli landshluta og milli landa, bæði gögn um heilbrigðisþjónustu og önnur gögn. Ég vil benda á að við þurfum að efla þann þátt t.d. í heilbrigðisþjónustu sem oft hefur verið kallaður fjarheilbrigðisþjónusta. Það er tilraunaverkefni í gangi á Klaustri sem dæmi. Þar eru gögn, myndir og samtöl sem fara á öruggan hátt á milli þar sem þau eru rugluð á báðum endum. Við eigum þarna mikil sóknarfæri. Ég vil undirstrika að þessi hógværa tillaga felur miklu meira í sér.
Frú forseti. Það er kannski ekki miklu við það að bæta sem hér hefur komið fram. Ég missti aðeins af upphafi umræðunnar. En engu að síður er þetta eitt af því sem ég hef oft talað um í þinginu. Þegar ég sat í sveitarstjórn Fjallabyggðar fannst okkur frekar dýrt að senda fulltrúa bæði meiri hluta og minni hlutans til Reykjavíkur fyrir 15 mínútna fund með fjárlaganefnd. Ég lagði til að við óskuðum eftir fjarfundi. Við funduðum í gegnum fjarfundabúnað fyrstu árin eftir að Siglufjörður og Ólafsfjörður voru sameinaðir í Fjallabyggð vegna þess að það voru engin Héðinsfjarðargöng þá og um langan veg að fara yfir vetrartímann þannig að allir okkar fundir fóru fram í gegnum fjarfundabúnað nema bæjarstjórnarfundir. Þá sátum við á sama stað, sveitarstjórnin, til skiptis á Ólafsfirði og Siglufirði. Svo kom þetta upp. Orðið var við þessu hjá fjárlaganefnd og skipti það miklu máli. Þá gátu fleiri fulltrúar setið fundinn, þ.e. bæjarfulltrúar. Þetta eykur líka lýðræði, ekki bara hjá sveitarstjórnum heldur líka gagnvart þjónustu við hinar dreifðu byggðir og stofnanir sem þar eru. Ég tel afar brýnt að þetta sé gert. Það er í rauninni ótrúlegt að árið 2018 skulum við vera í þeim sporum að vera yfir höfuð að ræða þetta, að þetta sé ekki bara búið og gert. En við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd. Hér er búið að tala um margt. Mér finnast ágæt orð hv. þingmanns sem talaði á undan mér um fjötra hugarfarsins af því að ég held að það sé akkúrat það að fólk miklar þetta fyrir sér og telur miklu betra að koma á staðinn og funda. Auðvitað er það oft og tíðum ágætt, en það er líka oft mikil tímasóun, fólk þarf ekki að leggja land undir fót og borga töluvert fyrir það, heldur er þetta líka tími fjarri heimahögum þar sem fólk vinnur alla jafna þótt sé verið að reyna að nýta tímann til að hitta fleiri og gera meira. Það er mjög mikilvægt að fjarfundum verði fjölgað enn frekar, að við drögum úr því að fólk þurfi að ferðast um langan veg til þess að sitja jafnvel stutta fundi. Ég held að þetta sé gott mál. Hér var nefnd fjarheilbrigðisþjónusta. Það er svo margt sem við getum nýtt okkur í þessu samhengi, sálgæslu og annað slíkt, sem er gott að hafa tækifæri til að sinna í gegnum fjarfundabúnað. Það venst ótrúlega fljótt að funda. Það er ekki eins og það sé einhver fornaldarbúnaður í boði. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson rakti áðan er til alveg ágætur búnaður til að sinna þessu. Ég held að það sé bara mjög mikilvægt að sá hópur sem hér á að skipa komi með raunverulega innleiðingaráætlun með tímaramma þannig að þetta verði ekki gert í mörgum áföngum. Þetta á ekki að vera svo flókið, ráðuneytin eru nú ekki mörg, þannig að það ætti að vera hægt að gera þetta á mjög skömmum tíma, finnst mér. Ég mun fylgja því eftir í þingflokki mínum að hæstv. forsætisráðherra setji þessa vinnu í gang, hvort sem málið nær fram að ganga eða ekki. Svona þingmannamál týnast oft í nefndum og maður þarf að velja ef maður ætlar að fá einhver mál í gegn. En mér finnst einboðið að gera þetta, það er hægt að gera þetta á tiltölulega skömmum tíma án þess að það kosti óskaplega mikla peninga. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að drífa þetta mál hér inn. Ég mun ræða það við ráðherra minn og fylgja því eftir að hún setji þessa vinnu í gang.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um greiðsluþátttöku sjúklinga, fyrir hönd fyrsta flutningsmanns, hv. þm. Loga Einarssonar, og þingflokks Samfylkingarinnar í allri sinni heild. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að kveða í reglugerð á um að ekki skuli taka gjald af sjúkratryggðum fyrir heilsugæslu samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, og að hámarksgreiðslur sjúkratryggðra fyrir læknisþjónustu utan heilsugæslu skuli vera 35.000 kr. á ári, svo og að draga úr hlutdeild aldraðra og öryrkja í kostnaði við tannlækningar. Í greinargerð segir varðandi tillögu þessa að hún hafi fyrst verið flutt 146. löggjafarþingi en hafi ekki náð fram að ganga og sé nú endurflutt óbreytt. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, er óheimilt að mismuna sjúklingum á grundvelli efnahags. Eigi að síður hefur kostnaður almennings vegna heilbrigðisþjónustu aukist umtalsvert á undanförnum árum og er orðinn mörgum þungur baggi. Íslendingar fresta því í auknum mæli að leita til læknis vegna kostnaðar og er staðan sérstaklega slæm meðal tekjulágra. Mælt var fyrir um breytingu á lögum um sjúkratryggingar þannig að sett var þak á heilbrigðiskostnað sjúkratryggðra til að draga úr hæstu greiðslum, einkum langveikra. Lagabreytinguna átti þó að fjármagna eingöngu með tilfærslu kostnaðar yfir á aðra sjúklinga. Það leiðir til þess að kostnaður meginþorra sjúklinga með tilfallandi heilbrigðiskostnað hækkar talsvert, þar á meðal kostnaður lífeyrisþega og annarra viðkvæmra hópa sem sérstaklega hætt er við að sæki sér síður nauðsynlega heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar. Þannig mundi heildarkostnaður um 85.000 almennra sjúklinga hækka um 31% og heildarkostnaður um 37.000 aldraðra og lífeyrisþega hækka um 73% samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að sjúklingar greiddu að hámarki 95.200 kr. á ári. Við meðferð málsins boðaði þáverandi heilbrigðisráðherra þó að hámarksgreiðslur yrðu ekki hærri en 50.000 kr. á ári. Flutningsmenn þessarar tillögu telja það enn of mikla greiðslubyrði, auk þess sem ekki er fast í hendi að loforðið standi, enda ný ríkisstjórn tekin við. Hér er lagt til að heilbrigðisráðherra verði falið að tryggja með reglugerð að sjúkratryggðir greiði ekki meira en 35.000 kr. á ári fyrir læknisþjónustu, að heilsugæsla verði gjaldfrjáls og að kostnaður vegna tannlækninga aldraðra og öryrkja verði lækkaður umtalsvert. Áætla má að kostnaður ríkissjóðs vegna breytinganna verði um 7 milljarðar kr. á ári. Ódýrri eða gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu er stundum andmælt með þeim rökum að hún verði þá misnotuð og tækifæri til að stýra henni glatist. Þarna er gert heldur lítið úr mati fagfólks. Því er til að svara að það er mjög kostnaðarsamt fyrir samfélagið ef sjúklingar draga að leita sér lækninga og annarrar heilbrigðisþjónustu. Slík stýring tekur einnig fyrst og fremst til þeirra sem eiga ekki fyrir heilbrigðisþjónustu. Þeir sem hafa næg fjárráð þurfa ekki að hugsa sig um tvisvar. Þó að tillagan yrði samþykkt þyrfti að gera betur á næstu árum, enda yrði kostnaðarþátttaka sjúklinga enn of mikil. Lyf eru til dæmis aðskilin frá annarri heilbrigðisþjónustu og sérstakt greiðsluþátttökukerfi í gildi fyrir þau. Það leiðir til þess að kostnaður sjúklinga sem þurfa bæði meðferð með lyfjum og aðra heilbrigðisþjónustu getur numið samanlögðu hámarki innan beggja kerfa. Ekkert mið er tekið af samanlögðum heildarkostnaði fullorðinna einstaklinga innan sömu fjölskyldu. Þannig getur heildarkostnaður heimilis vegna heilbrigðisþjónustu og lyfja áfram verið umtalsverður. Kostnaður vegna sálfræðiþjónustu fullorðinna er áfram undanskilinn almennri greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og getur verið mjög mikill. Algengt er þannig að hver meðferðartími hjá sjálfstætt starfandi sálfræðingi kosti á bilinu 12.000–15.000 kr. Brýnt er því að fjölga sálfræðingum sem starfa hjá heilsugæslustöðvum um allt land. Til að bæta úr þarf að gera raunhæfa áætlun um hvernig og hvenær gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta getur orðið að veruleika. Virðulegur forseti. Ég vænti þess að þessari þingsályktunartillögu verði fagnað og hún fái jákvæða umfjöllun í velferðarnefnd og samþykki hins háa Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar leggja hér fram. Þetta er góð brýning til ríkisstjórnarinnar að fylgja eftir stefnu í núverandi stjórnarsáttmála þar sem segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin ætlar að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu og gera það gagnsærra og skilvirkara. Það þarf að meta árangur núverandi kerfis með hliðsjón af veikasta fólkinu og skoða þá þætti sem eru ekki hluti af því, t.d. ferða- og uppihaldskostnað, tannlækningar og sálfræðiþjónustu.“ Stefna ríkisstjórnarinnar endurspeglar áherslur Framsóknarflokksins fyrir síðustu kosningar og því get ég svo sannarlega tekið undir allar tillögur sem leiða í þessa átt. Í dag er greiðsluþátttaka sjúklinga 69.700 kr. fyrir einstaklinga samkvæmt upplýsingum á heimasíðu Sjúkratrygginga, þetta er fyrir hinn almenna notanda og rúmlega 46.000 kr. fyrir börn, aldraða og öryrkja. Þannig getur hámarkskostnaður fyrir fjögurra manna fjölskyldu, sem samanstendur af tveimur fullorðnum og tveimur börnum, numið rúmlega 230.000 kr. á ári. Þetta er auðvitað fyrir utan kostnað sem stafar af ferðalögum, húsnæðiskostnaði og vinnutapi. Mikilvægt er að koma fleiri þáttum inn í greiðsluþátttökukerfið eins og sálfræðiþjónustu og tannlæknakostnað. Reyndar er það mjög sérstakt að þessir þættir séu skildir frá. En í þessari umræðu má líka minna á þann ójöfnuð sem fólk býr við vegna aðgangs að heilbrigðisþjónustu víða um land. Þetta getur verið gríðarlegur kostnaður sem leggst á einstaklinga og fjölskyldur ofan á álag vegna sjúkdóma og fötlunar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir andsvarið. Hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu mikilvæg atriði eins og þetta með ferðakostnað þeirra sem þurfa að sækja sér þjónustu um langan veg. Að einhverju leyti er komið til móts við einstaklinga og fjölskyldur sem þurfa að sækja sér þjónustu að heiman og um langan veg þá fyrst og fremst til Reykjavíkur, í nokkrum tilfellum á aðra staði. En það dugar skammt til þess að mæta þeim óþægindum og kostnaði og tíma sem þetta tekur. Eins og við þekkjum er t.d. í Reykjavík oft mjög erfitt að finna sér samastað fyrir einstaklinga, ég tala nú ekki um ef um fjölskyldur er að ræða. Þarna þarf okkar góða tryggingakerfi að taka á sig rögg og koma til móts við landsbyggðarfólk sem upplifir það að þjónustan sé þverrandi á heimaslóðum. Við megum ekki láta það á okkur sannast að kippa fótunum undan landsbyggðinni á þennan hátt án þess að nokkuð komi á móti og fjárhagslegur stuðningur til þess að sækja sér þjónustu er þar lágmark.
Frú forseti. Við ræðum mál þingmanna Samfylkingar um greiðsluþátttöku sjúklinga. Ég vil meina að við þurfum ekki mikið að ræða það. Þessi tillaga er flutt af góðum hug og er í rauninni mjög tímabært að við tökum slíka umræðu. Raunar eigum við alltaf að vera að taka þá umræðu í þinginu því að það skiptir verulegu máli að það samfélag sem við viljum kalla velferðarsamfélag standi undir nafni og að þegnarnir trúi því í raun að þeir fái þá þjónustu sem þeir þurfa þegar þeir þurfa hana. Það er afar mikilvægt. Ég tek undir það sem kom fram áðan að að sumu leyti mætti kannski segja að efni tillögunnar væri þrengra en efni stæðu til, en það kann að vera að þetta sé góð byrjun. Það er þó þannig að mörg verkefni sem snúa að heilsugæslunni og aðgengi að heilsugæslunni eru a.m.k. jafn mikilvæg og það að hafa hana gjaldfrjálsa. Það er til að mynda „smámál“ eins og það að allir hafi aðgang að heilsugæslulækni. Það er líka mjög stórt mál. Maður veltir fyrir sér hvort mikilvægara sé að tryggja það aðgengi en að tryggja að þeir sem þegar hafa lækni geti farið til hans eða hennar án endurgjalds. Þingmanninum hv. Guðjóni S. Brjánssyni er líka kunnugt um að það er á stefnuskrá þeirrar ríkisstjórnar sem nú er að draga úr kostnaðarþátttöku sjúklinga og það er vel. Ég tel að þessi tillaga sé mikilvægt innlegg í þá umræðu. Ég trúi því að hv. velferðarnefnd muni skoða það gaumgæfilega, sérstaklega þá þætti sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir nefndi áðan t.d. um ferðakostnað, hvernig kostnaður við ferðir jaðarsetur íbúa landsbyggðarinnar með tilliti til aðgengis að þjónustu. Það verður að segjast eins og er og ég hef sagt það áður í ræðustól Alþingis að það er ekki ásættanlegt hvernig við sem samfélag höfum snúið því máli. Við höfum einhvern veginn ákveðið að ekki sé hægt að veita alla þjónustu alls staðar. Sennilega er það í heilsutæknilegu tilliti alveg rétt, það er ekki hægt að setja upp skurðstofur hvar sem er, það er ekki hægt að setja upp flókna læknisþjónustu hvar sem er. En fyrst við erum búin að ákveða að það sé ekki hægt verðum við líka að búa þannig um hnútana að þeir sem búa á þeim stöðum og þeir sem búa fjarri þjónustunni hafi í raun jafnt aðgengi að þjónustunni, náttúrlega innan þeirra marka sem búseta þeirra leyfir, en að ríkið taki þátt í þeim kostnaði sem af þeim hlýst. Ég held að það sé afar mikilvægt. Eins og hv. þingmönnum er vafalítið kunnugt um eru núverandi stjórnvöld þegar byrjuð á þeirri vegferð að draga úr kostnaði ellilífeyrisþega. Ég vona svo sannarlega að haldið verði áfram á þeirri vegferð við næstu fjárlagagerð. Ég hlakka til að taka þátt með hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og fleirum í velferðarnefnd í umræðu um tillöguna og hvernig við getum notað hana og efni hennar til að tryggja íbúunum betri þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 54/2006, um bótarétt fanga. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, Björn Leví Gunnarsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Hanna Katrín Friðriksson og Karl Gauti Hjaltason. Ég ætla að grípa aðeins niður í greinargerðina, hæstv. forseti. Frumvarp þetta byggist á frumvörpum til breytinga á eldri lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 12/1997, sem voru lögð fram á nokkrum þingum en hlutu ekki afgreiðslu. Frumvarpinu var breytt örlítið á þremur þingum til viðbótar en hlaut ekki afgreiðslu. Atvinnuleysistryggingum er ætlað að tryggja einstaklingum tímabundna fjárhagsaðstoð meðan þeir leita sér vinnu, samanber til hliðsjónar 2. gr. laga um atvinnuleysistryggingar, nr. 54/2006. Meðal almennra skilyrða þess að einstaklingar teljist tryggðir samkvæmt lögunum er að þeir hafi verið launamenn eða sjálfstætt starfandi á tilteknu ávinnslutímabili áður en sótt er um atvinnuleysisbætur, samanber e-lið 1. mgr. 13. gr. og e-lið 1. mgr. 18. gr. laganna. Þeim sem afplána refsivist eða sitja í gæsluvarðhaldi stendur jafnan ekki til boða vinna sem lög nr. 54/2006 taka til og þeir ávinna sér því ekki rétt til atvinnuleysisbóta meðan á vistinni stendur. Að vísu geta þeir sem eru tryggðir samkvæmt lögunum og hverfa af vinnumarkaði þegar þeir taka út refsingu samkvæmt dómi geymt þegar áunna atvinnuleysistryggingu þar til þeir hafa lokið afplánun refsingar, samanber 1. mgr. 27. gr. laga nr. 54/2006. Ákvæði þetta á þó við um minni hluta fanga þar sem fæstir þeirra hafa stundað vinnu reglubundið áður en afplánun hefst. Af þessu leiðir að oftar en ekki standa fangar utan atvinnuleysistryggingakerfisins þegar þeir ljúka afplánun en það gerir þeim erfiðara um vik að komast aftur á réttan kjöl að afplánun lokinni. Að mati flutningsmanna eykur núverandi kerfi líkur á því að þeir brjóti af sér á ný og stríðir þannig gegn því markmiði refsivörslukerfisins að vinna gegn afbrotum og hjálpa einstaklingum sem hafa brotið af sér að snúa við blaðinu. Í frumvarpinu er því lagt til að hafi fangi samkvæmt vottorði frá fangelsismálayfirvöldum stundað vinnu, nám eða starfsþjálfun sem í boði er innan viðkomandi fangelsis til samræmis við lög um fullnustu refsinga, nr. 15/2006, samanber 25. og 26. gr. laganna, ávinni hann sér rétt til atvinnuleysisbóta vegna þess tímabils eins og hann hafi verið í launaðri vinnu. Af því leiðir að þeir sem lokið hafa afplánun geti talist tryggðir þótt þeir teljist ekki launamenn, samanber a-lið 3. gr. laga nr. 54/2006, sem áður var vísað til, og þótt þeir uppfylli ekki skilyrði um launuð störf á ávinnslutímabili, samanber e-lið 1. mgr. 13. gr. laganna. Aftur á móti verður viðkomandi að uppfylla önnur skilyrði tryggingaverndar, svo sem um virka atvinnuleit og búsetu, samanber a- og c-lið sömu málsgreinar. Rétt er að leggja ávinnslu vegna þess tímabils sem einstaklingur situr í gæsluvarðhaldi eða afplánar refsivist og stundar vinnu, nám eða starfsþjálfun til samræmis við lög um fullnustu refsinga, að jöfnu við ávinnslu samkvæmt 15. gr. laga nr. 54/2006, við útreikning á tryggingarhlutfalli. Hafi einstaklingur t.d. á síðustu tólf mánuðum áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur afplánað tveggja mánaða refsivist og stundað vinnu, nám eða starfsþjálfun allan þann tíma og verið í fullu launuðu starfi tvo mánuði bæri að leggja þann tíma saman þannig að viðkomandi teldist tryggður að einum þriðja hluta, samanber 2. mgr. 15. gr., að öðrum skilyrðum uppfylltum. Í samræmi við framangreint er lagt til að brott falli ákvæði 53. gr. laganna sem kveður á um takmörkun á atvinnuleysistryggingum vegna frelsissviptingar með dómi á þeim tíma þegar refsing er tekin út í fangelsi, frelsissviptingar með úrskurði dómara eða úttektar refsingar í samfélagsþjónustu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Flutningsmenn, auk þess sem hér stendur, eru gervallur þingflokkur Samfylkingar. Tillagan hljóðar á þessa leið: Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að sjá til þess að frá og með skólaárinu 2018–2019 verði öllum nemendum í framhaldsskólum landsins tryggt aðgengi að sálfræðiþjónustu innan veggja skólanna þeim að kostnaðarlausu. Ráðherra hafi samráð við Kennarasamband Íslands og Sálfræðingafélag Íslands um tilhögun þjónustunnar, m.a. um meðferð sem veitt er, fjölda nemenda á hvern sálfræðing o.fl. Í greinargerð með tillögunni segir meðal annars að þessi tillaga hafi fyrst verið lögð fram á 145. löggjafarþingi en ekki hlotið þar afgreiðslu og endurflutt á 146. löggjafarþingi og sé nú endurflutt öðru sinni. Í hvítbók mennta- og menningarmálaráðherra um úrbætur í menntun sem gefin var út í júní 2014 kemur fram að aðeins 44% íslenskra framhaldsskólanema ljúka námi á tilsettum tíma. Ungt fólk hverfur frá námi og mun langtímaáhrifa þess gæta víða í samfélaginu og eru þau þegar farin að sjást. Þetta má að hluta rekja til slæmrar geðheilsu ungmenna hér á landi en sjálfsvíg eru til að mynda helsta dánarorsök ungra karlmanna á Íslandi. Þessum vanda þarf að mæta, t.d. með auknu aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu, en fleira þarf til. Vegna þessa hefur álag aukist mikið á kennara, skólahjúkrunarfræðinga og námsráðgjafa, sem hafa mismunandi bakgrunn, reynslu og þekkingu, til að takast á við vandann. Það er því mikilvægt að bregðast við kallinu og auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu innan veggja skólanna. Ungt fólk kallar eftir aðgerðum frá stjórnvöldum. Netbyltingin Ég er ekki tabú á sínum tíma var ákall um breytt viðhorf samfélagsins alls til andlegra veikinda og til að benda á gífurlegan kostnað sem fylgir því að leita sér geðheilbrigðisþjónustu. Þá hefur Samband íslenskra framhaldsskólanema ályktað ítrekað um málið á sambandsstjórnarþingum sínum, nú síðast í lok nóvember. Þar er meðal annars kallað eftir auknu aðgengi að sálfræðiþjónustu og fræðslu um geðræna heilsu innan framhaldsskóla landsins, m.a. í ljósi vaxandi álags á nemendur. Vísa má til reynslu skóla sem fetað hafa þá braut að ráða til sín sálfræðinga t.d. Verkmenntaskólann á Akureyri sem hóf tilraunaverkefni fyrir nokkrum árum og fylgdi því með skýrslu sem greindi frá reynslunni og einstökum aðferðum við nálgun. Þjónustan skilaði miklum árangri fyrir þá nemendur sem hana nýttu. Í skýrslunni kemur fram að mikil ásókn nemenda í sálfræðiþjónustu og sá fjöldi viðtala sem veittur var sýni að þörfin fyrir slíkt úrræði er til staðar. Þá séu fordómar og skömm hverfandi með auknum sýnileika sálfræðings innan veggja skólans. Ásókn í þjónustuna er nú jafnari samkvæmt þeim upplýsingum sem fram koma í skýrslunni eftir einstökum námsbrautum en þegar fyrst var boðið upp á hana sem gefur til kynna tengsl milli sýnileika og aðgengis um nýtingu á þjónustunni. Stjórnvöld hafa margvíslegum skyldum að gegna gagnvart nemum í framhaldsskólum. Það kemur fram í lögum um framhaldsskóla. Í 2. gr. kemur fram að hlutverk framhaldsskóla sé að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi með því að bjóða hverjum nemanda nám við hæfi. Samkvæmt 33. gr. laganna eiga allir framhaldsskólanemendur rétt á kennslu við sitt hæfi í hvetjandi námsumhverfi sem meðal annars taki mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan. Þá ber samkvæmt sömu lögum öllum aðilum í skólasamfélaginu að leggja sitt af mörkum til þess að stuðla að og viðhalda góðum starfsanda og jákvæðum skólabrag. Samkvæmt lögunum skulu framhaldsskólar leitast við að veita þeim nemendum sérstakan stuðning sem eiga við sértæka námsörðugleika að stríða eða veikindi. Öll framangreind atriði eru þess eðlis að þau snerta andlega líðan nemenda og er ætlað að stuðla að góðri andlegri líðan þeirra. Þá er góð andleg líðan nemenda mikilvæg fyrir árangur í námi. Í lið B.2 í þingsályktun um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára, sem samþykkt var í apríl 2016, er ráðherra falið að skipa starfshóp sem geri tillögur um innleiðingu geðræktarstarfs í leik-, grunn- og framhaldsskólum og þær áttu að liggja fyrir eigi síðar en í árslok 2017. Ekkert er hins vegar í tillögunni vikið að því að nemendum í framhaldsskólum skuli tryggður aðgangur að sálfræðiþjónustu sér að kostnaðarlausu. Taka má þó undir þau ummæli í greinargerð með tillögu til þingsályktunar að skólinn sé ákjósanlegasti vettvangurinn til að ná til sem flestra barna með geðrækt og forvarnir. Verður að telja að það eigi einnig við um framhaldsskóla. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur ásamt fleirum lagt fram tillögu til þingsályktunar um sálfræðiþjóðnustu í opinberum háskólum. Í greinargerð með þeirri tillögu er vísað til þess að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar komi fram að ríkisstjórnin leggi sérstaka áherslu á forvarnir og lýðheilsu og sé menntakerfið nefnt þar sérstaklega. Tekið er undir nauðsyn þess að efla geðheilbrigðisþjónustu í framhaldsskólum landsins, en þörfin sé ekki síður brýn í háskólunum. Tekur sá sem hér stendur heils hugar undir það. Markmið þessarar tillögu er að í byrjun skólaárs 2018–2019 verði tryggt að í öllum framhaldsskólum í landinu hafi nemendur aðgang að sálfræðiþjónustu sér að kostnaðarlausu til að bregðast við ófremdarástandi sem skortur á faglegri geðheilbrigðisþjónustu hefur í för með sér. Ráðherra er í tillögunni falið að útfæra nánar með hvaða hætti þjónustan verði veitt. Einnig verður að hafa í huga að bið eftir þjónustu af þessu tagi getur verið slæm fyrir nemendur og mikilvægt að nemendur sem þurfa á þjónustunni að halda geti komist sem fyrst að. Þetta þekkja flestir. Virðulegur forseti. Ég vona að þessi tillaga fái brautargengi í velferðarnefnd og að nemendur framhalds- og háskóla geti vænst þess að mikilvæg þjónusta á þessu sviði verði efld hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Þetta er þjóðþrifamál. Velferðarráðuneytið kom á fund fjárlaganefndar í morgun og fjallaði um þann gríðarlega fjölda sem lendir á örorku vegna geðheilbrigðismála, en rúmlega 55% af fjölguninni sem orðið hefur á undanförnum árum er vegna geðrænna vandamála. Ef við dettum inn í þann hluta sem tölur eru um í framhaldsskólum, 18–19 ára hópurinn, þá eru 1,3% þar á örorku vegna ýmissa mála, þar á meðal geðrænna vandamála. Miðað við hlutfallið sem hefur bæst við nýlega ætti það að vera um helmingur af þeim sem eru nýir vegna geðrænna vandamála. Af því að þetta er mjög ungur aldurshópur þá væri það væntanlega rétt hlutfall af þessu 1,3%. Í samanburðarlöndum okkar er þessi tala helmingi lægri eða það hlutfall. Það vantar dálítið í þær tölur sem við erum með hér og þá umræðu sem er í gangi að við erum með nánast helmingi hærra hlutfall öryrkja en í samanburðarlöndunum. Rúmur helmingur af þeim sem er að bætast núna við, og það hefur verið svo mikil viðbót að undanförnu, er vegna geðrænna vandamála. Við vitum ekki hvort sambærileg alda er í gangi í samanburðarlöndunum, en að þau lönd hafi önnur úrræði sem virka, sem grípa fólkið fyrr. Að fólk komist aftur til baka án þess að enda í örorku. Hér er vandamálið að þegar fólk lendir á annað borð í örorku þá eru mjög fáir sem vinna sig þaðan út aftur. Það er mjög alvarlegt mál. Við fjölluðum aðeins um upphæðirnar. Grófur hugarreikningur hvað þær upphæðir varðar, miðað við tölurnar sem þarna var verið að setja upp, var á þá leið að aukinn kostnaður okkar - nú ætla ég að fara mjög varlega með mikla fyrirvara á þessu - vegna fjölgunar öryrkja, vegna geðrænna vandamála, væri um 5–10 milljarðar á ári. Ég set mikla fyrirvara við þessar tölur, en þetta var það sem við komumst næst á þessum fundi. Það væri mjög gott að fá betri tölur um þetta. Að nota 5–10 milljarða á ári, þ.e. lægri upphæð, í forvarnir, önnur úrræði og endurhæfingu til að koma fólki aftur til baka - ávinningurinn af því er gríðarlegur. Því ekki nóg með að þú komist hjá því að nýta þessa 5–10 milljarða í örorkubætur, heldur nærðu fólki aftur inn á vinnumarkaðinn, í nám og í verðmætasköpun og í að vera virkir þátttakendur í samfélaginu. Áætlanir á hvern einstakling sem lendir ungur í örorku hlaupa á milljörðum, bara fyrir einn einstakling. Þeim peningum sem nú er varið í örorkubætur, t.d. vegna geðrænna vandamála, væri svo miklu betur varið í heilbrigðisþjónustu, sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum og sálfræðiþjónustu í háskólum, eins og Viðreisn hefur lagt fram tillögu um og er alveg sjálfsagt líka. Peningnum er miklu betur varið þar, hann kemur miklu betur til baka til okkar allra. Við ættum að íhuga það alvarlega að hefja þetta ferli sem fyrst, byrgja brunninn. Hann er því miður opinn núna. Það hafa allt of margir dottið ofan í hann. En við þurfum að byrgja brunninn. Tefjum það ekki mikið lengur. Það ætti öllum að vera ljóst þó að þeir skoði bara tölurnar sem liggja fyrir framan okkur á mjög yfirborðskenndan hátt.
Frú forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um rétt barna til að vita uppruna sinn. Auk mín er hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir meðflutningsmaður. Tillagan felur í sér að Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að undirbúa lagabreytingu sem tryggi að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun og kynfrumugjöf eigi rétt á upplýsingum um uppruna sinn. Frumvarp þessa efnis verði lagt fyrir Alþingi eigi síðar en í janúar 2019. Tillaga þessi var áður flutt af hv. fyrrverandi þingmanni Siv Friðleifsdóttur í tvígang en hlaut ekki afgreiðslu. Með henni er lagt til að dómsmálaráðherra verði falið að undirbúa lagabreytingu sem tryggi að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun og gjafaeggi og/eða gjafasæði eigi rétt á upplýsingum um uppruna sinn. Hérlendis eiga börn sem getin eru með tæknifrjóvgun ekki sjálfstæðan rétt á að fá upplýsingar um hverjir líffræðilegir foreldrar þeirra eru sé notað gjafaegg eða gjafasæði. Í 2. mgr. 4. gr. laga um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, nr. 55/1996, er tekið skýrt fram að óski einstaklingur sem gefið hefur kynfrumur eftir nafnleynd sé heilbrigðisstarfsfólki skylt að tryggja að sú ósk verði virt. Má þá hvorki veita kynfrumugjafa upplýsingar um parið sem fær kynfrumurnar eða um barnið né veita parinu eða barninu upplýsingar um þann sem gaf kynfrumurnar. Hafi nafnleyndar ekki verið óskað getur barnið þó beðið um aðgang að upplýsingum um kynfrumugjafann. Rökin sem færð hafa verið fyrir því að leyfa nafnleynd kynfrumugjafa hafa t.d. verið þau að ef nafnleynd yrði afnumin væri ólíklegra að fólk gæfi kynfrumur til tæknifrjóvgunar og fólk sem þyrfti á þjónustunni að halda hefði því ekki aðgengi að henni vegna ónógs framboðs. Í bókinni Siðfræði lífs og dauða frá 2003 bendir höfundur, Vilhjálmur Árnason, m.a. á að rannsóknir í Svíþjóð sýna að þótt mjög hafi dregið úr sæðisgjöfum fyrst eftir að lög kváðu á um rétt barns til að vita nafn gjafa hafi þeim fjölgað á nýjan leik. Vilhjálmur bendir einnig á að ekki megi ýta til hliðar þeim brýnu hagsmunum barns að fá að vita um uppruna sinn til þess eins að bæta úr barnleysi og lina þær þjáningar sem því kunna að fylgja. Með því skapist hætta á að farið sé að nota barnið sem tæki til að þjóna markmiðum foreldra en horft fram hjá því að það er einstaklingur með sjálfstæð réttindi og hagsmuni. Flutningsmenn telja mikilvægt að réttindi einstaklings sem getinn er með gjafakynfrumum séu sett í forgrunn og honum tryggður með lögum sjálfstæður réttur til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Með því að leyfa nafnleynd kynfrumugjafa líkt og nú er gert er brotið á rétti einstaklings sem getinn er með þessum hætti. Hafi hann þörf á að fá upplýsingar um uppruna sinn en sé synjað um þær getur því fylgt mikið sálarstríð og erfiðleikar. Mikilvægt er jafnframt að virða friðhelgi fólks og þröngva ekki þessum upplýsingum upp á einstaklinga, enda getur þörf þeirra fyrir að nálgast þær verið mjög mismunandi og í einhverjum tilvikum ekki til staðar. Æskilegt er því að upplýsingar um uppruna verði fólki aðgengilegar. Í sænskri skýrslu frá árinu 2007 um foreldri sem eignast barn með tæknifrjóvgun, með leyfi forseta, Föräldraskap vid assisterad befruktning, er að finna umfjöllun um hvort réttindi barns til að vita um uppruna sinn séu tryggð í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Sáttmálinn var undirritaður fyrir hönd Íslands árið 1990 og fullgildur árið 1992. Hann felur í sér alþjóðlega viðurkenningu á því að börn séu hópur sem þarfnist sérstakrar verndar umfram fullorðna. Í sáttmálanum felst viðurkenning á því að börn séu sjálfstæðir einstaklingar með eigin rétt óháð réttindum fullorðinna. Í sáttmálanum felst jafnframt að fjölskylda sé hið náttúrulega umhverfi fyrir þroska og velferð barns sem skal alast upp í umhverfi þar sem ríkir hamingja, kærleikur og skilningur. Hann hefur að geyma nokkrar meginreglur sem eiga m.a. að tryggja bann við mismunun, þar er vísað í 2. gr. sáttmálans, að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar stjórnvöld gera ráðstafanir sem varða börn, tilvísun í 3. gr., réttindi barna til lífs og þroska, vitnað í 6. gr., og rétt barna til að tjá sig, en þar er vísað til 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í 7. gr. sáttmálans er jafnframt kveðið á um réttindi barns til að vera skráð eftir fæðingu, fá nafn, ríkisfang og að vita um foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Í sænsku skýrslunni kemur fram að þessi réttur barns til að fá vitneskju um foreldra sína hafi við samningu sáttmálans fyrst og fremst varðað réttindi ættleiddra barna til að vita um erfðafræðilega foreldra sína. Nú séu þó komin upp álitamál um hvort í ákvæðinu felist einnig réttur barna til að vita um uppruna sinn þegar þau hafa verið getin með tæknifrjóvgun og aðstoð kynfrumugjafa. Sá skilningur hefur þó ekki enn verið lagður í ákvæðið enda ekki nægilega útbreiddur hjá aðildarríkjum sáttmálans til að teljast staðfestur. Nágrannalönd Íslands og þau lönd sem Ísland vill helst bera sig saman við hafa þó flest farið þá leið að tryggja börnum þennan rétt eða rýmka mjög gildandi reglur um þetta. Í framangreindri skýrslu, þeirri sænsku sem ég vísaði í áðan, er jafnframt bent á að í 8. gr. sáttmálans sé kveðið á um réttindi barna hvað varðar sjálfsmynd, þ.e. réttindi til að viðhalda því sem auðkennir þau sem einstaklinga og er þar m.a. vísað til fjölskyldutengsla. Mikilvægt er að lög og reglur séu í samræmi við 3. gr. sáttmálans og þær hafðar á þann veg að það sem er barni er fyrir bestu sé haft í forgrunni. Með tilliti til þeirra sálfræðilegu og félagslegu afleiðinga sem það getur haft fyrir börn að fá ekki upplýsingar um uppruna sinn er mikilvægt að breyta þeim reglum sem gilda um aðgengi barna að þeim upplýsingum og tryggja jafnframt að enginn vafi leiki á um að íslensk lög samræmist ákvæðum barnasáttmálans. Í Svíþjóð er skýrt kveðið á um það í lögum að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun eigi rétt á að vita um uppruna sinn, samanber 5. gr. 6. kafla og 7. gr. 7. kafla sænskra laga nr. 2006/351, um erfðafræðilega friðhelgi. Önnur nágrannalönd okkar hafa jafnframt farið svipaða leið. Þróunin hefur reyndar verið hvað hægust í Danmörku en fram til ársins 2011 höfðu börn þar ekki rétt til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Því hefur þó verið breytt og nú geta einstaklingar sem náð hafa 18 ára aldri fengið upplýsingar um kynfrumugjafa hafi hann ekki óskað nafnleyndar. Í Finnlandi var lögunum breytt árið 2006 á þann veg að barn sem hefur náð 18 ára aldri hefur rétt til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Árið 2005 var lögum breytt bæði í Noregi og Bretlandi og síðan þá geta þeir sem gefa kynfrumur ekki krafist nafnleyndar. Skýrt er kveðið á um að barn geti við 18 ára aldur fengið upplýsingar um uppruna sinn og hver kynfrumugjafinn var. Sænsk stjórnvöld hafa gefið út umfangsmikla samantekt undir heitinu Mismunandi leiðir til að verða foreldri. Í úttektinni er fjallað á heildstæðan hátt um þá þróun og auknu möguleika sem orðið hafa á síðustu árum við að vera foreldri, m.a. vegna aukinnar tækni, og þau álitamál sem upp koma í þessum málaflokki. Þar má m.a. finna samantekt um nokkrar rannsóknir á því hvaða áhrif vitneskja um kynforeldra hefur á viðkomandi barn síðar á lífsleiðinni. Þær upplýsingar má finna á bls. 247–250, virðulegi forseti. Ljóst er af framangreindu að víða hefur verið fallið frá þeirri framkvæmd að veita kynfrumugjafa nafnleynd enda talið mikilvægt að tryggja rétt einstaklings til að þekkja uppruna sinn. Nauðsynlegt er að Ísland stígi sama skref og uppfæri löggjöf sína hvað þetta varðar. Við gerð frumvarps þar sem einstaklingum yrði tryggður réttur til að fá upplýsingar um uppruna sinn er mikilvægt að horfa til reynslu af löggjöf nágrannaþjóða okkar. Hér að framan hefur verið vísað til sænskra laga og leggja flutningsmenn áherslu á að horft verði sérstaklega til þeirrar löggjafar við vinnuna. Margt hefur jafnframt verið ritað á þessu sviði og margir sérfræðingar hafa látið sig málið varða. Við frumvarpsvinnuna er því rétt að leita jafnframt til sérfræðinga og fagfólks á sviði lækninga, siðfræði, sálfræði, lögfræði og mannréttinda svo nokkuð sé nefnt. Ekki er sérstaklega tiltekið í tillögunni að ráðherra skuli stofna starfshóp til að vinna frumvarpið en lagt í hans hendur að meta hvaða leið verði farin, enda einnig unnt að hugsa sér að sérfræðingi eða sérfræðingum verði falin vinna við frumvarpið en þeir geti svo leitað til annarra sérfræðinga eins og þörf er á og í samræmi við það sem að framan segir. Hæstv. forseti. Þar sem hér er um mikilvægt réttindamál að ræða er lagt til að ráðherra leggi frumvarp fyrir Alþingi eigi síðar en 1. janúar 2019. Ætti sá tími að vera nægilegur til vinnslu málsins enda unnt að líta til fordæma nágrannaþjóða okkar þar sem reynsla er þegar komin af framkvæmd sambærilegra lagaákvæða.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um mannanöfn. Að þessu máli stendur allur þingflokkur Viðreisnar auk hv. þingmanna Helga Hrafns Gunnarssonar og Guðjóns Brjánssonar. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem gerð er atlaga að hinum sérkennilegu lögum sem gilda hér á landi um mannanöfn, lögum sem koma í veg fyrir hinn sjálfsagða rétt foreldra að ráða nafni barna sinna og að fólk eigi yfir höfuð þann sjálfsagða rétt að ráða eigin nafni. Vonandi lætur steingervingurinn undan síga að þessu sinni. Flestir geta líklega tekið undir að fátt er fólki jafn persónulegt og eigið nafn. Hið sama á við um þá ákvörðun foreldra hvað barnið þeirra eigi að heita. Þetta þýðir alls ekki að fólk geti ekki haft ríka skoðun á nöfnum annarra, allt frá því að trúa því að heilu tungumálin standi og falli með því að ríkið sé þarna allsráðandi og yfir í það að hafa einfaldlega skoðun á því hvaða nöfn eru falleg og boðleg og hvaða nöfn eru það ekki. Ég fell vissulega í þann hóp að hafa stundum ákveðna skoðun á nöfnum en ég hef ekki enn upplifað slíkt ónefni að mér þyki það réttlæta opinbert eftirlit með nafngiftum. Komi slíkt upp er einfaldlega eðlilegt að barnaverndaryfirvöld grípi þarna inn í. Ef foreldrar eru tilbúnir að gefa barni sínu slíkt ónefni er í raun mjög jákvætt að slíkar vísbendingar um vanrækslu komi upp strax í frumbernsku frekar en síðar á leiðinni og með fullri virðingu fyrir því ágæta fólki sem skipar mannanafnanefnd tel ég að önnur yfirvöld líkt og barnaverndaryfirvöld séu betur til þess fallin að vera leiðbeinandi aðilar í uppeldi íslenskra barna og ungmenna. Ég er heldur ekki þeirrar skoðunar að íslensk tunga standi og falli með því að nöfn fólks séu í samræmi við íslenskt málkerfi, taki eignarfallsendingu eða hafi unnið sér hefð í málinu, svo vitnað sé í núgildandi nafnalög, hvað þá að ríkið eigi að ráða hámarksfjölda nafna sem einstaklingar geti borið, hvernig millinöfn og kenninöfn megi vera, greint sé á milli kvenmannsnafna og karlmannsnafna o.s.frv. Í vikunni bárust einu sinni sem oftar fréttir af baráttu foreldra við mannanafnanefnd, að þessu sinni þar sem nefndin samþykkti ekki kvenmannsnafnið Alex. Þetta mál er í sjálfu sér ekkert ólíkt öðrum málum sem reglulega koma upp en eftirfarandi vakti hins vegar sérstaka athygli mína í frétt Morgunblaðsins, með leyfi forseta: „Þegar við fengum neitun síðast“ - þau hafa reynt áður - „stóð í rökstuðningi mannanafnanefndar að þeir væru búnir að samþykkja nokkur nöfn fyrir bæði kynin og því væri skiljanlegt að við héldum að við gætum fengið þessu breytt en hefðin fyrir karlmannsnafninu Alex væri gömul og því ekki neitt sem segði að þeir þyrftu að breyta því. Að áliti nefndarinnar fellur nafnið að íslensku málkerfi og það væri ekki til ama fyrir stúlkur að heita því en út af hefðinni verður því ekki breytt.“ Fyrir hverja er verið að vinna með þessu fyrirkomulagi, virðulegur forseti? Yfirlýst markmið núgildandi mannanafnalaga er m.a. að vinna að varðveislu íslenska mannanafnaforðans og íslenskra nafnasiða. Forsjárhyggja af þessu tagi á einfaldlega ekki heima í nútímasamfélagi. Ef Íslendingar vilja almennt varðveita íslensk nöfn og nafnahefð, og persónulega hef ég trú á því að svo sé, gera þeir það sjálfir án hjálpar sérstaklega tilnefndra aðila í opinberum nefndum eða stofnunum. Annað markmið núgildandi laga eftir síðustu breytingar er að rétta hlut útlendinga sem flytja hingað til lands þannig að þeir séu ekki þvingaðir til að taka sér íslensk nöfn eins og áður var. Fyrir það jákvæða skref er rétt að þakka. Ég get reyndar sagt hér stutta sögu úr raunveruleika eigin fjölskyldu þar sem skilyrði þess að föður mínum, hinum danskborna Torben Frederiksen, væri veittur íslenskur ríkisborgararéttur á sjötta áratugnum var ekki eingöngu að eftirnafn hans yrði íslenskað, Friðriksson, heldur tæki hann upp íslenskt eiginnafn sem stæði framar hinu danska, en því fékk hann með semingi að halda. Karl faðir minn féllst á þetta og nýr Íslendingur á þrítugsaldri varð til undir nafninu Friðrik Torben Friðriksson. Hinn nýi Íslendingur hélt niður á Hagstofu og nýtti sér þar rétt sinn sem íslenskur ríkisborgari og fékk fyrra nafnið fellt niður. Svona æfingar eru sem sagt óþarfar í dag enda fær maður sem heitir erlendu nafni íslenskt ríkisfang og má hann þá heita fullu nafni sínu óbreyttu eins og segir í núgildandi lögum. Nú er hins vegar svo komið að stór hluti, sífellt stækkandi hluti jafnvel, af íbúum landsins er fólk sem fætt er í útlöndum og með erlendan ríkisborgararétt. Núgildandi nafnalög ná ekki yfir þennan hóp sem getur þannig leyft sér að velja sjálfur nöfn á börn sín án afskipta hins opinbera. Eins fjölgar hér á landi hjónaböndum þar sem annað hjóna er erlent. Þá vaknar steingervingurinn. Íslenska ríkið vill skipta sér af nafngiftum barnanna, eitt erlent nafn má ef íslenskt eiginnafn fylgir. Síðan gilda eins og þekkt er enn þrengri reglur um nöfn barna sem tveir íslenskir borgarar eiga saman. Lög um mannanöfn hafa gilt á Íslandi frá árinu 1914. Ný lög voru samþykkt 1925, 1991 og 1996. Mannanafnanefnd hefur síðan það hlutverk að úrskurða í vafamálum um uppfyllingu laganna. Upp úr aldamótunum 1900 snerust þær deilur að miklu leyti um inntak þjóðhollustunnar, en í kringum síðustu aldamót var farið að bera meira á gagnrýni á grundvelli mannréttinda, á grundvelli sjálfsákvörðunarréttar einstaklinga og sjálfsmyndar. Reyndar má halda því fram að lög um mannanöfn eins og þau eru nú leiði af sér brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Útlendingar sem gerast íslenskir ríkisborgarar mega halda upprunalegu nafni sínu óbreyttu á meðan aðrir lúta reglum samkvæmt lögum um mannanöfn. Undanfarin ár hafa verið lögð fram frumvörp á Alþingi um að leggja niður mannanafnanefnd og mannanafnaskrá og fela innanríkisráðherra hlutverk mannanafnanefndar. Það er hins vegar breyting sem gengur of skammt vilji fólk á annað borð losna við forsjárhyggjuna í þessum málum. Markmiðið með því frumvarpi sem hér er lagt fram er m.a. að tryggja rétt einstaklinga til að bera það nafn eða þau nöfn sem þeir kjósa og tryggja að lög um mannanöfn takmarki ekki persónufrelsi fólks eða frelsi fólks til að skilgreina sig. Frumvarp um breytingar á gildandi mannanafnalögum var síðast lagt fyrir Alþingi á 144. löggjafarþingi 2014–2015 en náði ekki fram að ganga. Þótt það frumvarp hafi verið efnislega svipað þessu gekk það í vissum atriðum skemmra. Hér er t.d. lagt til að ekki verði gerður greinarmunur á eiginnöfnum og millinöfnum og að skylda til að kynbinda kenninöfn barna til foreldra verði felld brott. Það sem þetta frumvarp sem hér er rætt á sammerkt með því frumvarpi sem lagt var fram síðast, á 144. löggjafarþingi, er t.d. brottfelling ákvæða um að stúlkum skuli gefin kvenmannsnöfn og drengjum karlmannsnöfn, að nöfn megi ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi og að nafn megi ekki vera nafnbera til ama. Þá er lagt til að mannanafnanefnd verði lögð niður og öll ákvæði um hana felld brott. Greinargerðin með þessu frumvarpi er síðan byggð á greinargerð síðasta frumvarps um breytingar á mannanafnalögum að því leyti sem við á. Vegna þess hve víðtækar breytingar á gildandi mannanafnalögum felast í frumvarpinu þykir rétt að leggja fram frumvarp um ný heildarlög í stað breytinga á gildandi lögum. Í þessu nýja frumvarpi eru þrír kaflar í stað níu í núgildandi lögum. Ég ætla að skauta á nokkrum atriðum í því. Í I. kafla, um fullt nafn og nafngjöf, segir í 1. gr.: Allir hafa rétt til nafns. Fullt nafn einstaklings er eiginnafn hans eða eiginnöfn og kenninafn eða kenninöfn. Hver einstaklingur skal bera bæði eiginnafn og kenninafn. Hér er sem sagt einfaldlega kveðið á um að millinöfn séu felld úr lögunum og þau millinöfn sem nú eru í notkun geti þá annaðhvort verið skráð sem eiginnafn eða ættarnafn eftir því hvað nafnberinn kýs. Í 2. mgr. 1. gr. er kveðið á um kenningu til foreldra. Í því kemur fram að undir það falli einnig kenning til foreldra barns sem getið er við tæknifrjóvgun. Sá hluti ákvæðisins er samhljóða ákvæði núgildandi laga. Enn fremur er kveðið á um að kenninöfn séu mynduð þannig að á eftir eiginnafni eða eiginnöfnum komi nafn foreldris eða foreldra í eignarfalli, að viðbættu son, dóttir, barn eða bur. Þetta ákvæði 3. mgr. 1. gr. er samhljóða ákvæðum gildandi laga að því viðbættu að kenninafn getur tekið endingarnar barn eða bur. Bur er ókyngreint hugtak af sama stofni og að bera eða barn. Þetta hugtak var lagt til af Samtökunum '78 árið 2015 sem annar valkostur í stað endinganna -son eða -dóttir og endingin barn getur gegnt sama hlutverki. Þykir ekki ástæða hér til að takmarka val fólks við aðeins annað tveggja hér. Þá er lögð til breyting á ákvæði um að eingöngu sé heimilt að ófeðrað barn sé kennt til afa síns, við bætum við til ömmu sinnar og jafnframt að heimilt sé að nota ættarnafn sem kenninafn. Er í þeim tilfellum ekki skylt að kenna barn til foreldris eða foreldra. Hér er skautað á ýmsu. Í frumvarpinu er líka kveðið á um að barn öðlist aðeins nafn með tilkynningu til Þjóðskrár Íslands. Sú breyting er þar gerð frá gildandi lögum að barn öðlist ekki nafn við skírn í þjóðkirkjunni, skráðu trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi heldur sé það með tilkynningu til Þjóðskrár. Við skráningu nafns í Þjóðskrá Íslands skal einnig skrá kyn barns. Heimilt er að skrá kyn sem karlkyn, kvenkyn eða annað. Heimilt er hverjum einstaklingi að breyta skráningu kyns og skal sú heimild háð sömu reglu og heimild til breytingar á nafni samkvæmt lögum þessum. Þótt þetta frumvarp heiti frumvarp til laga um mannanöfn er ekki hægt að finna þessu ákvæði annan stað í lögum þannig að því var bætt inn hér til að einfalda breytingar. Síðan ætla ég að lokum hér í yfirferð um ákveðin ákvæði að nefna að undir kaflanum um nafnbreytingar er einfaldlega ákvæði í 4. gr. um að heimilt sé hverjum einstaklingi að breyta nafni sínu. Takmarkanir við því eru þar með felldar úr lögum samkvæmt frumvarpi þessu. Virðulegi forseti. Í greinargerð með frumvarpinu eru kaflar sem fjalla um réttinn til nafns, um íslenska nafnahefð og um málkerfi íslenskrar tungu. Síðan eru réttindi barna. Að lokum er í greinargerðinni kafli um réttindi transfólks, en núgildandi lög eru mjög takmarkandi fyrir transfólk og endurspegla ekki fjölbreytni samfélagsins okkar, hvorki hvað varðar kynbindingu nafna né rétt einstaklinga til að breyta nafni sínu. Með því að skilgreina sérstaklega hvað eru kvenmannsnöfn eða karlmannsnöfn er löggjafinn að takmarka frelsi einstaklingsins til að skilgreina sig og sitt kyn. Það er með öðrum orðum skerðing sem gengur mjög nærri persónu fólks, skerðing á mikilvægu og persónulegu frelsi þess. Mun ríkari hagsmunir felast í því fyrir íslenskt samfélag að einstaklingar fái að heita þeim nöfnum sem þeir velja sér en að viðhalda boðum og bönnum núgildandi laga um mannanöfn. Útgangspunkturinn í þessari umræðu er frelsið. Virðulegur forseti. Í um þúsund ár hafði íslensk þjóð fullt og óskorað frelsi til að nefna börn sín þeim nöfnum sem hún kaus. Þetta frelsi skilaði þeirri nafnahefð sem Alþingi hefur síðustu áratugi talið þörf á að festa í sessi með sérstökum mannanafnalögum og mannanafnanefnd. Er ekki kominn tími til að treysta fólki aftur fyrir eigin nöfnum? Eru það ekki almannahagsmunir? Ég vonast til að sjá þetta mál afgreitt fljótt og vel með jákvæðri umsögn.
Hæstv. forseti. Það er fróðlegt að hlusta á boðbera frelsisins og frjálslyndis, við eigum að treysta fólki. Ég get alveg tekið undir það. En enginn af þeim þingmönnum hér gat treyst fólki til þess að kaupa áfengi nema í ríkisverslun. Enginn af þeim, en gott og vel. Ekki er mikið frjálslyndi í því. Ég verð að viðurkenna að íhaldsmaðurinn náði aðeins tökum á mér núna, ekki það að … [[Þarf ekki mikið til.]]Jú, það þarf stundum mikið til. Ekki það að ekki megi liðka til og fara yfir þetta og breyta. En svo les maður hér um að réttur til nafns njóti verndar stjórnarskrárákvæðis, og talað um friðhelgi einkalífs. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort að rétturinn til að bera ekki nafn njóti ekki verndar líka. Því að hér er krafa, skylt að bera nafn. Ef ég vil ekki bera neitt nafn, á ég engan rétt á því? Það er mjög fróðleg spurning. Svo er ég líka að velta fyrir mér af því að við tölum mikið um vanlíðan fólks. Það sem getur stundum verið skaðlegt, þá bönnum við það, sumt er skaðlegt, höfum takmarkanir vegna þess að það getur skaðað. Miðað við þau nöfn sem maður hefur oft séð að fólk vill gefa börnunum sínum þá getum við alveg verið viss um að það yrði mörgum börnum skaðlegt. [[Gripið fram í: Til þess eru barnaverndarlögin.]]Til þess eru barnaverndaryfirvöld! Ætla barnaverndaryfirvöld að fara að skipta sér af þessu? [[Gripið fram í: Já.]]Það mun ekki gerast. Fólk getur gefið hvaða nafn sem er. Ég má heita kvenmannsnafni. Ég má gefa syni mínum kvenmannsnafn. [[Gripið fram í.]]Nei, [[Forseti hringir.]]samkvæmt þessu. Trúa menn því að þetta verði ekki skaðlegt einhverjum börnum? Ég trúi ekki á þetta frjálslyndi.
Já. Ég þakka fyrirsjáanlega áhugaverða umræðu og hlakka til umræðu um væntanlegt áfengisfrumvarp. Varðandi réttinn til að bera ekki nafn, þetta er bara frábær spurning. Samkvæmt þessu hafa menn rétt til að nota stærðfræðitáknið núll eða vera með einhvern óendanleika eða tómleika í þeim táknum, ég man ekki helstu stærðfræðitáknin. Ég kannast ekki við að Mannréttindadómstóllinn hafi úrskurðað í þessu. Þetta er bara frábær spurning, hvort kennitalan ein og sér dugi. Það er spurning. Þá er maður væntanlega að undirgangast það að hún sé alltaf notuð sem kennimerki í staðinn fyrir nafnið skyldi maður ætla, eða hvað? Fínar frúr yfir miðjum aldri eins og ég eru kannski ekki alltaf til í það, en hver veit. Þetta er áhugavert. En að öllu gamni slepptu, þetta er áhugaverð umræða. Það er alveg rétt, ekki er tekið til þessa hér. Ég vonast til að nefndin ræði þetta af fullri alvöru. Varðandi það að hægt sé að valda eða líkur séu á að einhverjar slíkar nafngiftir geti valdið börnum skaða. Miðað við það, hv. þm. Brynjar Níelsson, hvað það eru margir foreldrar sem valda börnum sínum skaða með gerðum sínum í dag, þá hallast ég að því að halda því fram að hv. þingmaður hafi bara rétt fyrir sér í þeirri framtíðarsýn. En ég er sannfærð um að barnaverndaryfirvöld séu rétti aðilinn til að grípa þar inn í frekar en mannanafnanefnd. Ég á líka mjög erfitt að sjá fyrir mér að foreldri sem er stoppað í dag af mannanafnanefnd frá því að valda barni sínu slíkum skaða sé fyrirmyndarforeldri að öðru leyti.
Hæstv. forseti. Má ég þá skilja þetta þannig að barnaverndaryfirvöld myndu t.d. grípa inn í ef ég nefndi son minn Hitler eða Stalín? Má skilja það þannig að það væri barnaverndarmál? Eiga þá barnaverndaryfirvöld að vera nýja mannanafnanefndin? Kannski. En ég vil líka horfa svolítið á þetta út frá öðru, af því að við erum oft að tala um menningarverðmæti, við erum alltaf að vernda menningarverðmæti. Við setjum skyldur og takmarkanir á eignarréttinn af því að við erum að vernda menningarverðmæti. Ég er ekki frjáls að gera hvað sem er við húsið mitt af því stjórnvöld hafa ákveðið að það eigi bara að vernda það, friðlýsa það, eða hvað sem er. Við sættum okkur við það vegna þess að það hús er menningarverðmæti. Þessi mannanafnahefð okkar er menningarverðmæti í mínum huga. Þó að við getum auðvitað liðkað til [[Forseti hringir.]]og hafa þetta ekki eins stíft og það er núna, þá eru þetta menningarverðmæti samt.
Já, takk fyrir. Tvíþætt. Svar mitt út frá þeim skaða sem börn gætu orðið fyrir af völdum foreldra sem skírðu þau einhverjum ónöfnum; svarið var skaðinn, ekki nafnið. Barnaverndaryfirvöld grípa ekki inn í af því eina tilefni, sé ég fyrir mér, að eitthvert nafn sé gefið, heldur af því að það er skaði fyrir barnið. Það var útgangspunkturinn í spurningu hv. þingmanns. Síðan hvað varðar hefðina. Ég vona að við séum nokk sammála um hvað íslenskt mál, íslenskt tungumál, þróun þess og tilvera er mikilvægt fyrir íslenska menningu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að mikilvægið liggi ekki síður í því að það fái að þróast. Þetta er lifandi tungumál. Ég hef miklu meiri áhyggjur af framtíð íslenskunnar ef við niðurnjörvum hana í svona boð og bönn vegna þess að fólk finnur sér leiðir fram hjá, það fer að hætta að upplifa þetta sem vin okkar. [[Forseti hringir.]]Íslensk tunga á að vera vinur íslenskrar menningar og íslenskrar þjóðar. Það er þaðan [[Forseti hringir.]]sem þessi nálgun mín kemur í þessu máli. Ég hef akkúrat engar áhyggjur af þróun íslenskrar tungu með því að gefa þetta frjálst.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta frumvarp. Það er mjög vel flutt og rökstutt. Það var eitt sem ég hjó eftir sem ég hef haft áhuga á að undanförnu: Til hvers að hafa kenninöfn ef við fellum burt millinöfnin og gerum þau að hluta af nafninu? Af hverju ekki að hafa það líka? Ég gæti bara heitið Björn Leví en ekki Gunnarsson eða Gunnarsson væri hluti af nafninu mínu, eins og kannski verða vill eftir því sem fólk kýs. Ég var að velta fyrir mér hvort ekki væri eðlilegt að ganga jafnvel enn lengra en er stungið upp á miðað við framsöguna hérna, það var barn og bur, einhverjar takmarkanir þar. Ég lendi alla vega oft í því að ég er með millinafnið Leví, ekki ættarnafnið. Fólk er alltaf að misskilja það sem ættarnafn. Hvaðan er Leví-ættarnafnið? Nei, ég er nefndur eftir langalangafa mínum, þetta var millinafnið hans líka, hann hét Björn Leví. Þetta er bara nafnið mitt. Það togast alltaf dálítið á í mér vandamálið á milli ættarnafna og ekki ættarnafna eða kenninafna og ættarnafna. Af hverju ekki bara hafa þetta nafn? Það er einföld spurning.
Ég þakka fyrir þetta. Það er augljóst að við höfum verið of íhaldssöm í nálgun okkar í málinu. Það er vissulega kveðið á um í breytingartillögunum að hver einstaklingur skuli bera bæði eiginnafn eða eiginnöfn og síðan kenninafn eða kenninöfn. Það er þó sú breyting að heimilt er að nota eftirnafnið sem kenninafn, sem í þeim tilfellum myndi leysa það. En ég get eiginlega ekki svarað þessu að öðru leyti en með því að segja, ef ég má, með leyfi forseta, að hv. þingmaður hafi þarna komið á mig bera.
Virðuleg forseti. Ég þakka fyrir. Það næsta sem ég hafði áhuga á að fræðast frekar um er lengd eða fjöldi nafna og heildarlengd nafns, sem er vandamál núna. Ég náði ekki alveg hvort það var tæklað í frumvarpinu. Var eitthvert hámark eða erum við að fara spænsku leiðina þar sem við getum verið með rosalega mörg nöfn, sem ég held að væri spennandi?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Svarið er að ekki eru settar neinar hömlur á það í frumvarpinu, hvorki á lengd einstakra nafna eða fjölda. Ef við tölum um Þjóðskrá áfram mun hún hvort sem frumvarpið verður að lögum eða ekki uppfæra gagnagrunna sína og komi síðan í ljós annmarkar, við vitum hvernig það er að tölvan segir stundum nei, þ.e. glugginn, er það eitthvað sem menn tækla þegar að því kemur. En þetta er greinilega eitt af því sem væri áhugavert að ræða.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um mannanöfn. Þetta er um margt áhugavert frumvarp. Ég held að það sé alveg rétt sem fram kom í máli hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, við höfum kannski verið helst til íhaldssöm í því hvernig við höfum stillt þessum málum upp hingað til. Það er samt ýmislegt sem ég hef við frumvarpið að athuga. Ég tek undir það sem fram kom áðan, ég lít svo á að nafnahefð Íslendinga sé mjög mikilvægur hlutur og mikilvægur þáttur í menningararfleifð okkar og þess vegna sé ekki hægt að taka því af neinni léttúð að taka skref í þá átt að breyta henni. Hvergi er tekið fram í frumvarpinu hvað eiginnafn er. Hvað má vera eiginnafn? Í rauninni er eina vísbendingin um hvernig taka eigi á því í frumvarpinu, eftir því sem ég fæ best séð, einhver reglugerðarheimild til ráðherra. Á þá ráðherra að hafa heimild til að setja þær reglur sem ráða því hvernig eiginnöfn eiga að vera? Á þá ráðherra að setja takmarkanir á hvað þau eiga að vera mörg, t.d. ef á einhverjum tímapunkti er erfitt að koma fyrir öllum nöfnunum í þjóðskrá eða hvað? Er ekki betra að taka hreinlega á þessu í frumvarpinu og vera ekki með einhverja reglugerðarheimild fyrir ráðherra?
Takk fyrir gott andsvar. Kannski ég byrji á að svara spurningunni varðandi reglugerðina. Talað er um sektarákvæði ef fólk skráir ekki nöfn í þjóðskrá. Það er ekki verið að hugsa um að færa ákvörðunartöku um nöfn til ráðherra. Varðandi spurninguna um muninn á eiginnöfnum og kenninöfnum þá er það einmitt útgangspunkturinn, að gefa það frjálst. Ég tengi við fyrri hlutann hjá hv. þingmanni, þ.e. áhyggjur mannanafnahefð okkar. Ég er svo hjartanlega sammála því að hún sé mikilvæg fyrir okkur. En þá liggur ágreiningurinn mögulega hjá okkur eða mismunandi sjónarhornum því að ég tel þetta jafnvel vernda hefðina betur en það að gefa þetta frjálst, þeir sem vilja viðhalda hefðinni gera það þá af fúsum og frjálsum vilja. Við erum að breytast. Samfélagið er að breytast. Áhrifin koma víða að. Hægt er að líta til nýjasta æðis okkar Íslendinga, þ.e. fótboltalandsliðanna okkar, son og dóttir, sem ég styð heils hugar. Ég tilheyri nú dætraliðinu þótt ég sé „son“. Þannig er bara hefðin okkar. Ég hef ekki meiri áhyggjur af þessu en mörgu öðru sem skilgreinir okkur sem þjóð án þess að það sé niðurnjörvað í lög og reglur.
Herra forseti. Ég er einn af þeim sem hafa áhyggjur af íslenskri tungu og vernd hennar. Ætli mér sé ekki óhætt að segja að ég hugsi um það nánast á hverjum einasta degi hvernig við getum verndað tunguna. Veit þingmaðurinn til þess að önnur þjóðríki hafi einhverjar reglur um mannanöfn eða hvort í lagasetningu annarra ríkja séu tilteknar reglur um hvað börnin megi heita og hvernig það eigi að vera? Við höfum tiltölulega stífa löggjöf um tunguna á Íslandi og hvernig eigi að vernda hana. Í enskumælandi löndum til að mynda er sú löggjöf ekki næstum því eins stíf, alla vega ekki eftir því sem ég best veit. Við getum skilið það sem Íslendingar sögðu, eða a.m.k. lesið það sem þeir sögðu fyrir þess vegna þúsund árum síðan. Þeir sem mæla enska tungu geta engan veginn lesið það sem skrifað var [[Forseti hringir.]]á enska tungu fyrir þúsund árum.
Takk fyrir. Ég þekki ekki nákvæmlega hvar og hvernig reglur gilda í ákveðnum löndum. Ég veit þó að einhvers staðar eru slíkar reglur til í gegnum reglusetningar og annað slíkt, en ekki endilega í lögum. Ég veit ekki til þess að mannanafnanefnd starfi annars staðar en hér, ég þekki ekki til þess. Einhvers staðar eru ákveðnar reglur um hin svokölluðu millinöfn og bandstrik á milli ef þetta á að heita eiginnafn eða millinafn. Þannig að vissulega eru einhvers staðar sett fram slík ákvæði. Ég held þó að ég geti fullyrt að þau finnist ekki strangari en hér á landi. Svo að lokum vil ég árétta að við deilum ást okkar á íslenskri tungu og þeirri menningu sem hún hefur gefið okkur.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er að ég ber ómælda virðingu fyrir hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að geta verið svona diplómatísk yfir þessu máli. Ég á við þann skapgerðarvanda að etja að ég verð pínulítið reiðari þeim mun meira sem ég hugsa og tala um þetta mál. Ég ætla að reyna að hafa hemil á mér í dag en ég ætla samt að vera frekar tæpitungulaus og fara yfir nokkra hluti sem eru oft nefndir í þessari umræðu. Eitt af því er það að við höfum hér á Íslandi ákveðnar hefðir. Það er samkvæmt hefð að ég heiti Helgi Hrafn Gunnarsson, eftir fyrsta nafni föður míns, eiginnafni hans, sem mér finnst mjög skemmtilegt. Mér finnst gaman að vera kenndur við pabba minn enda er hann frábær gaur ef út í það er farið. Það eru ekki málefnalegar forsendur fyrir því að takmarka frelsi fólks á þennan hátt, það er bara einfalt. Það eru algjörlega ómálefnalegar forsendur fyrir því að takmarka frelsi fólks með þessum hætti. Það er bara ekki nógu mikilvægt. Það kemur fólki ekki nógu mikið við, það er bara svo einfalt. Hvað með það þótt fólk úti í bæ fari ekki eftir hefðum, mér þykir vænt um þessa hefð og ég hyggst halda í hana og ég þekki sárafáa sem hafa sagt mér að þeir myndu gera eitthvað annað, þekki nokkra en ekki marga. Vegna þess að okkur finnst hefðin skemmtileg, mér finnst hefðin skemmtileg, mér finnst það. Ekki vegna þess að ríkið sagði mér það, heldur vegna þess að ég er alinn upp hér á Íslandi og mér þykir vænt um þessa tilteknu hefð, persónulega mér. Ef fólk telur að þessar hefðir séu mikilvægar í einhverjum kosmískum skilningi vænti ég þá hljóta þær að halda. Ef ekki þá eru þær ekki það mikilvægar. Hvernig myndum við meta það hvort að þær séu mikilvægar eða ekki? Jú, út frá metnaði samfélagsins fyrir því að halda í þær. Ef samfélagið vill ekki halda í þær þá eru þær ekki mikilvægar samkvæmt nokkurri heilsteyptri skilgreiningu. Þótt mér finnist ægilega gaman að þessum tilteknu hefðum. Þrátt fyrir það að ég hafi gaman af hefðinni mundi ég samt vilja breyta henni kannski alla vega áður en að nafnið mitt varð svona út um allar trissur þá hafði ég alveg hug á að breyta því eitthvað. Mig langaði á sínum tíma að breyta því í Helgi Hrafn Kristínar- og Gunnarsson. Það er í samræmi við íslenska ritvenju en ég mátti það ekki. Það þurfti að vera Helgi Hrafn Kristínarson Gunnarsson sem er algjörlega úti á túni ef maður ætlar að skrifa nafn einhvers að mínu mati og samkvæmt mínum málskilningi og minni máltilfinningu. Þá er ég að reyna að útvíkka hefðina og gera hana betri. Það má ekki vegna þess að það er búið að ákveða að ríkið eigi að segja mér hvaða hefðir séu mér mikilvægar, sem er fráleitt. Það er svo annað mál að við erum einfaldlega ekkert öll strákar og stelpur. Ég yrði líklega Gunnarsson áfram vegna þess að ég er strákur, ég upplifi mig sem strák og finnst ekkert að því að vera strákur, mér finnst það fínt, persónulega, enda ýmis forréttindi sem því fylgja, en það er önnur saga. Það er fullt af fólki sem er ekki þar og gæti kannski viljað heita Helgi Hrafn Gunnarsbur eða Helgi Hrafn Gunnarsbarn, heldur í hefðina, gefur meira frelsi til að halda í hefðina og gerir hana ríkari og dýrmætari fyrir vikið. En það má ekki vegna þess að ríkið vill að við höfum þetta áfram eins og þetta var fyrir langa löngu. Síðast en ekki síst gæti ég verið Helgi Hrafn Gunnars, bara með eignarfallsendingu. Af hverju ekki? Mér finnst það skemmtilegt, mér finnst það nýtt, það er gaman pínulítið ættarnafnalegt en samt ekki. Mér finnst það gaman, mér finnst að við eigum að hafa frelsi til að leika okkur þannig með nöfnin okkar þegar við viljum. Að því sögðu þá hyggst ég ekkert breyta nafninu mínu í náinni framtíð, þótt það geti auðvitað breyst. Vonandi, þ.e. ef þetta frumvarp verður að lögum í dag. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson sagði: Þetta eru menningarverðmæti. Já, ég er sammála því persónulega og fólk getur þá einfaldlega haldið upp á þau, það er enginn að leggja til að hefðirnar verði bannaðar eða afmáðar eða teknar í burtu. Bara það að við séum ekki að vasast í algjöru einkamáli hvert annars þegar kemur að því að halda í þessar hefðir. Nú vil ég ítreka að við erum ekki að tala um lýðheilsu eða fjármálastöðugleika, við erum að tala um hefðir, fjárinn hafi það, virðulegi forseti. Hefðir af öllum hlutum. Eitt af því sem er líka nefnt í þessu, og ég deili áhyggjum af, er íslensk tunga. Nú er íslensk tunga sem betur fer ekki dautt tungumál. Við erum sífellt að finna upp ný orð, málvenjur breytast, þær eru pínulítið staðbundnar, reyndar frekar lítið á Íslandi en samt eitthvað. Sumir nota aldrei viðtengingarhátt, hef ég tekið eftir, og sumir fallbeygja aðeins öðruvísi en aðrir. Það er bara gaman og það er hluti af því sem gerir tungumál skemmtileg; það segi ég sem sérlegur áhugamaður um tungumál og ekki síst íslensku. En íslensk nöfn þróast líka. Hér er þingmaður sem heitir Óli, hv. þm. Óli Björn Kárason, hann heitir Óli. Einhvern tímann var það stytting á nafninu Ólafur og hér höfum við annan hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson. Á einhverjum tímapunkti varð þetta nafn, Óli, sem sé persónulegra, fólk fór að upplifa styttra nafnið sem stærri hluta af einstaklingi og vildi nefna börnin sín á þann veg. Í gær kom svo fréttin um hana Alex sem er fjögurra ára stúlka sem fær ekki að heita Alex. Ég þekki konu sem heitir Alexandra, það má, en hún er kölluð Alex. Ég kalla hana alltaf Alex og allir sem ég þekki kalla hana alltaf Alex. Hún má ekki heita Alex, af því bara. Var það af því að ríkinu datt í hug að það gæti verið einhverjum þingmönnum til ama? Samfélaginu til ama? Nei, hún heitir bara Alex, málið er dautt. Þetta er ekkert alvarlegra en það. Aha, nú þarf ég að róa mig aftur niður, vegna þess að ég verð svo reiður við að hugsa um þetta, hvað þá tala um það upphátt. Svo er líka hitt, íslenskt málkerfi gerir ráð fyrir tveimur kynjum. Það er í fyrsta lagi óþarft, svakaleg oftrú í íslensku samfélagi á mikilvægi þess að nafn sé annaðhvort karlmannsnafn eða kvenmannsnafn. Það þarf ekkert, þetta skiptir engu máli, við getum alveg hugsað um manneskjur án tillits til kyns. Við getum það alveg, það er ekki einhver rosaleg ráðgáta hvernig maður gerir það. Í öðru lagi eru kynin einfaldlega fleiri en tvö. Þau eru ekki bara tvö, þau eru fleiri. Og ég leyfi mér að fullyrða í lokin að frjálslyndi í nafngjöfum er ekki almennt tilgreint eða tínt til þegar talað er um ógnir við íslenska tungu. Tækniframfarir og tvítyngi Íslendinga, þ.e. að þeir tali ensku, er ógn við íslenska tungu. Það er þar sem við eigum að vera á verði. Við ræddum einmitt hér fyrr í dag hvernig við ættum að bregðast við því og sporna gegn því. Ekki það að kona heiti Alex, fráleitt. Það er stundum nefnt í þessari umræðu að nafnið þitt í Þjóðskrá sé bara útgáfa sem ríkið tekur upp en þú megir alveg kalla þig eitthvað annað. Ó, takk æðislega fyrir að ég megi kalla Alex það sem hún heitir, takk ægilega frjálslynda Ísland fyrir að leyfa mér það. Í fyrsta lagi er þetta móðgun við hugmyndina um að einstaklingar séu yfir höfuð frjálsir. Þetta er algjör móðgun við þá hugmynd að ríkið sé í þjónustu við einstaklingana í samfélaginu en ekki öfugt. Byrjum þar. Í öðru lagi hefur nafn eingöngu þýðingu gagnvart einstaklingi sem hans einkenni. Ein ástæðan fyrir því að ég heyri, þegar einhver segir Helgi, er vegna þess að þetta er hluti af einkenninu mínu og það er bara í samhengi við samfélagið sem ég er í. Það er einungis í samneyti við annað fólk sem nöfnin okkar skipta máli eða hafa yfir höfuð þýðingu og það er þannig á Íslandi, hinu glæsilega tölvuvædda Íslandi, að við flettum nöfnum upp í Þjóðskrá, við gerum það í félagatölunum. Þegar við fáum póst fletta fyrirtækin upp í Þjóðskrá. Við notum Þjóðskrá til að skrá nöfn, hvað annað erum við að skrá? Ef þetta eiga ekki að vera nöfnin sem við notum, ef þetta eiga ekki að vera auðkennin okkar, hvers vegna erum við að skrá þau til að byrja með, af hverju notum við ekki bara kennitölur? Þessi rök falla algjörlega um sjálf sig. Við erum að tala um nafn einstaklings sem er skráð í Þjóðskrá, í þessa miðlægu skrá sem er eitt og sér allt í góðu með að mínu mati. Það þýðir ekkert að segja að þú hafir frelsi til að kalla fólk eitthvað annað, það eru fráleit rök. Hvað um börnin? Það mætti halda sérstakan pistil um þá spurningu. Eins og ég þreytist ekki á að tönnlast á þá er markmið laganna ekki það vernda börn, þessi lög snerust aldrei um börn. Mannanafnanefnd snýst ekki um börn. Lögin gera engan greinarmun á nafngiftum barna og fullorðinna. Það er mjög skýrt til hvers þessi lög eru. Þau eru til að vernda íslenska nafnahefð. Það er tilgangur laganna, til þess voru þau sett, þetta með börnin á bara ekki við. Lögin koma því ekkert við, það vill bara svo til að það eru líka til börn í samfélaginu og þau þurfa jú, líka að fá nöfn. Og reyndar jú, lögin tilgreina að börn eigi að fá nöfn og fólk eigi að fá nöfn eðlilega. Já, en samt kannski ekki, við ræðum það betur í nefnd. Eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson fór réttilega yfir áðan, í andsvari við hv. þm. Brynjar Níelsson, þá snýst það ekki um skaðann, þegar við tölum um að börn séu nefnd fáránlegum nöfnum, það snýst ekki um nafnið í sjálfu sér - athugið að í gær var því hafnað að nefna megi stúlku Alex. Á það að skaða hana? Nei, það er ekkert sambærilegt við það að nefna hana Hitler eða Stalín eins og annar hv. þingmaður talaði um. Það er barnaverndarmál og í nefndarstörfum kemur kannski til smábreyting á barnaverndarlögum til að impra á því að barnaverndaryfirvöld eigi líka að skoða þessi mál. Það má alveg gera það mín vegna. Ég held ekki að þess þurfi en ef það friðar samvisku annarra þá gott og vel. En alla vega: Þetta snýst ekkert um börn. Það er líka annar punktur að nöfn eru ekki fáránleg þó að þau séu óvenjuleg. Nöfn verða venjuleg þegar þau eru notuð. Bergljót er fallegt nafn að mínu mati en þegar ég var fimm ára hugsaði ég: Af hverju heitir hún ljót? Og svo bara vex maður upp úr slíku. Í mínu tilfelli gerðist það reyndar á nokkrum sekúndum. Sturla hljómar eins og kvenmannsnafn. Minnir okkur öll á „sturlað“, segjum það bara upphátt. En maður vex upp úr því á nokkrum sekúndum, það þarf ekki einu sinni að hafa orð á því. Karlmenn heita Sturla - Sturla, um Sturlu, frá Sturlu, til Sturlu. Allt í góðu, það er bara gaman. Mjög skemmtilegt nafn, ég fíla það líka. Nöfn venjast. Þau eru ekki vond fyrir það að vera óvenjuleg. Þau eru ekki vond fyrir það að vera beygð eins og að nafnorð í öðru kyni eru venjulega beygð eða því um líkt. Síðast en ekki síst þá vil ég segja eitt sem eineltisbarn - ég var lagður í einelti í grunnskóla og tók minn tíma í að ráða við það allt saman. Fólk hefur áhyggjur af því að börn verði nefnd nafni sem einhver gæti strítt þeim á en þá er verið að halda með eineltisseggjunum. Það er verið að sýna fram á að þeir hafi rétt fyrir sér, að maður eigi að stríða fólki fyrir það að bera röng nöfn. Mér finnst það glataður málflutningur. Við eigum aldrei að gefast upp fyrir því að fólki sé strítt á nöfnum sem krökkum finnast asnaleg. Það eru ekki krakkarnir sem eru með „asnalegu“ nöfnin sem eru vandamálið heldur stríðnispúkarnir, eineltisseggirnir. Við eigum aldrei að gefast upp fyrir þeim, svo mikið hef ég lært á lífsleiðinni. Ég nefni það hér þannig að fólk fari vinsamlegast ekki að halda með þeim. Það eru tæknilegar ástæður fyrir því að við gætum viljað hafa einhver lög eins og þetta frumvarp, verði það að lögum. Nokkur svona praktísk atriði: Íslendingar þurfa að geta lesið nafnið, það er ekki gott ef það er til dæmis ritað með arabísku ritmáli, eins og það er nú fallegt og skemmtilegt. Ég get alveg þýtt nafnið mitt yfir á arabísku, það hljómar svona. [[Þingmaður segir nafn sitt á arabísku.]]Ég myndi kannski ekki skrifa það þannig í Þjóðskrá vegna þess að mér finnst betra að fólk kunni að bera nafnið mitt fram og þá sérstaklega á okkar ylhýra tungumáli íslensku. Það getur þurft að passa upp á tölvukerfi og kannski lagaferla. Eitt einfalt atriði er lengd nafnsins, það er ekki gott ef nafn getur verið fimm þúsund stafir, það er erfitt að díla við það í tölvukerfum og í stjórnsýslunni. Til þess er þessi reglugerðarheimild, geri ég ráð fyrir. Til þess að leggja mínimalísk kerfisbönd á þetta þannig að það sé yfir höfuð gagnlegt að skrá þetta niður. Það er jú aðalatriðið með því að skrá þetta í Þjóðskrá, að þetta sé gagnlegt. Ef það er ekki gagnlegt þá ættum við bara að sleppa því. Svo er stundum spurt: Hvað ef einhver heitir bara núll eða upphrópunarmerki eða eitthvað? Já, hvað með það? Þá bara heitir einhver núll, upphrópunarmerki. Og hvað? Fara þá allir að gráta eða hvað? Er það eitthvert vandamál, má það ekki bara? Ég skil ekki hvert vandamálið við það á að vera. Ef einhverjum finnst það kjánalegt þá má viðkomandi finnast það. Verri hlutir hafa nú gerst, aftur þetta er ekki lýðheilsa eða fjármálastöðugleiki, þetta eru hefðir sem um er að ræða. Víða er gert ráð fyrir eiginnafni og kenninafni, þar á meðal í þessu frumvarpi. Ég hef ekki sterka skoðun á þessu sjálfur. Ég hef reyndar, af því að hafa forritað ansi mörg tölvukerfi í gegnum tíðina, komist að þeirri niðurstöðu að það er enginn sérstök ástæða til að gera greinarmun þarna á. Þegar ég forrita tölvukerfi þá set ég bara einn dálk, bara nafn, og er ekkert að skipta mér af því hvort viðkomandi heitir Prins, eða hvort listamaðurinn hét áður Prins eða Gunnarsson eða eitthvað allt annað. Eða bara Alex. Það bara kemur mér ekki við, þetta er bara dálkur í tölvukerfi, skiptir ekki máli. Það er kannski tæknileg afstaða sem kemur þessu máli ekkert svakalega mikið við en það væri mér að meinalausu að það væri bara nafn og ekkert meira en það. Í öðrum menningarheimum þá tíðkast það að síðasta nafnið sé listað fyrst, ættarnöfn eru sett fyrst í sumum tungumálum eins og í tamíl og fleirum. Fyrst og fremst finnst mér til skammar að við séum með þessi lög. Mér finnst það svo mikil móðgun við hugmyndina um að einstaklingur sé frjáls, að fá ekki nafnið sitt. Ég hefði haldið að það væri fyrsta frelsið sem við hefðum; frelsi svo sjálfsagt og djúpstætt að við þyrftum ekki að nefna það. Mér finnst það til skammar, mér finnst Alþingi mega skammast sín fyrir að hafa sett þessi lög, fyrir að hafa dirfst að stinga upp á þeim til að byrja með. Mér finnst að íslenska þjóðin megi aðeins skammast sín fyrir að umbera þetta bull. Mér finnst þetta svo mikil móðgun við fyrirbærið, við hugmyndina um einstaklinginn. Eins og ég segi: Það sýður í mér blóðið þegar ég tala um þetta nógu lengi. Þannig að kannski læt ég þetta duga svo að þetta rauða ljós sprengi ekki allt í loft upp.
Virðulegi forseti. Ég gleðst mikið yfir þessu frumvarpi. Mér verður oft hugsað til lags þegar lög eins og þessi eru í umræðu. Ég ætla ekki að syngja fyrir ykkur en þetta er lagið þar sem segir að ekki megi gera hitt og ekki þetta. Farið er yfir ýmislegt í textanum sem er bannað, eins og að pissa bak við hurð, nota skrúfjárn fyrir sleikjó eða jafnvel skoða lítinn kall. Það er einmitt þetta lag sem maður hugsar til þegar maður horfir á úrelt lög sem banna fólki að ráða nafni sínu eða nafni barnanna sinna. Í 5. gr. laganna segir, með leyfi forseta: „Eiginnafn skal geta tekið íslenska eignarfallsendingu eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli. Nafnið má ekki brjóta í bág við íslenskt málkerfi. Það skal ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess.“ Stundum þegar rætt er um þetta mál og mannanafnanefnd og upp kemur hugmynd um að breyta lögunum er eins og það sé eitthvað í lögunum sem segir að mannanafnanefnd passi að nöfnin séu við hæfi. Það er ekki svo. Mannanafnanefnd ákveður ekki hvaða nöfnum börnum gæti verið strítt út af. Það er ekki verkefni mannanafnanefndar. Nöfn eru alls konar. Þau gera lífið fjölbreytt og skemmtilegt. En með þeim lögum sem við búum við í dag er fólk sem kýs að nefna barnið sitt Skallagrímur Thor og fær dagsektir þar til foreldrarnir ákveða að breyta nafni barnsins. Thor er nefnilega bara fyrsta nafn. Það er ekki millinafn. Skallagrímur er heldur ekki eiginnafn. Sumir halda að mannanafnanefnd velji aðeins skrýtnu nöfnin í burtu. En hvað er skrýtið? Fyrir okkur í dag eru þessi tvö nöfn t.d. ekki skrýtin. Við erum vön því að lesa sögur um Skallagrím og Thor er ósköp eðlilegt nafn. Það kemur fólki á óvart þegar maður ræðir hlutverk mannanafnanefndar að hún skuli hins vegar leggja á dagsektir ef fólk nefnir barnið sitt Skallagrím Thor. Það kemur fólki enn þá meira á óvart að leyfð séu ýmis nöfn sem fólk heldur að mannanafnanefnd stoppi af því þau teljast skrýtin í dag, eins og millinafnið Kaktus eða Mímósa. En það er ekki svo. Ég gæti heitið Áslaug Mímósa og finnst það hljóma nokkuð vel. En allt skal þetta vera samkvæmt ríkisreglum og þessi nöfn þykja hæfa vel en ekki má ég nefna son minn Skallagrím Thor. Ég fagna því að frumvarpið er komið og tek undir með þeim sem hafa rætt mikilvægi íslenskrar tungu. Ég held að allir hér séu sammála um það mikilvæga verkefni. Við höfum lagt af stað í mjög mikilvægt máltækniverkefni, að koma íslenskunni í nútímaheim tækninnar og fjárfesta í uppbyggingu íslenskrar tungu, til að fjárfesta í þeirri tækniþróun sem við þurfum. Við erum öll sammála um að þetta frumvarp snúist ekki aðeins um það, því að mannanafnanefnd ritskoðar ekki nöfn sem þykja passa í dag heldur skoðar beygingar og málkerfi sem eru úreltar hugmyndir og forræðishyggja. Ég hef lengi stutt að þessi lög yrðu afnumin og hlakka til að fylgjast með málinu í þinglegri meðferð, hvort það komi einhverjar athugasemdir eða hvort sérstakar umræður og breytingartillögur komi upp. Ég held að mikilvægt sé að málið sé rætt. Auðvitað hefur það verið lagt fram áður og ráðherrar hafa líka undirbúið svona frumvarp. Ég fagna því að við séum að ræða það að stíga skref í þá átt að veita foreldrum og fólki hér á landi frelsi til að nefna börn sín án takmarkana frá ríkinu. Ég byrjaði á að vitna í lag. Mér finnst miklu skemmtilegra að syngja lagið Frelsið er yndislegt heldur en Lagið um það sem er bannað. Ég fagna frumvarpinu og hlakka til að fylgjast með umræðu um það. Það er oft sagt í svona málum að þetta sé ekki mikilvægasta málið, sem er það sem þingmennirnir eru að hugsa núna á miðvikudagskvöldi, er þetta það mikilvægasta? En auðvitað forgangsröðum við. Það gera ráðherrarnir sérstaklega en við þingmennirnir líka. En að afnema úrelt lög sem skerða frelsi fólks til að heita það sem það vill má alveg vera forgangsmál fyrir mér. Við getum alveg nýtt tíma okkar betur og lagað lög eins og þessi og mörg önnur lög sem eru að mínu mati orðin úrelt, eru barn síns tíma og fylgja ekki því nútímasamfélagi sem við viljum búa í. Þá má nefna ýmislegt sem er enn þá bannað, þótt ég ætli ekki að fara í sérstaka umræðu um það. En það er ástæða fyrir því af hverju þau lög eru enn þá öll í gildi, að ég tel, það hefur nefnilega ekki verið forgangsmál að afnema lög eða fækka þeim heldur einungis að fjölga þeim og gera eitthvað nýtt. Á þeim orðum vil ég ljúka máli mínu. Ég fagna því að frumvarpið sé komið á dagskrá, sama hvaðan gott kemur. Ég hef lengi ýtt á eftir og stutt ráðherra í mínum flokki sem hafa unnið að svipuðu máli í ráðuneytinu og þá sérstaklega fyrrverandi innanríkisráðherra og samflokkskonu mína, Ólöfu Nordal heitna, sem byrjaði málið af fullri alvöru í ráðuneyti sínu og vildi leggja niður nefndina. Ég fagna málinu og hlakka til umræðu um það þótt við munum að sjálfsögðu beita okkur fyrir þeim fjölmörgu málum sem eru á dagskrá þingsins, en það á ekki að koma í veg fyrir umræður um að afnema úrelt lög fyrir íslenskt samfélag.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. kærlega fyrir ræðuna sem mér fannst mjög góð og get tekið undir allt sem hún sagði. Þetta er margslungið allt saman. Ég greip af handahófi niður í úrskurð mannanafnanefndar þegar ég var að hlusta hér á ræður. Það er mjög margt merkilegt þar. Ég tek fram að ég nefni þetta af handahófi og er ekki í sjálfu sér að leggja mat á þau nöfn sem hér eru til umfjöllunar en það er t.d. eitt athyglisvert, nafninu Íslandssól var hafnað. Hvað er nú íslenskara en íslensk sól og Íslandssól? Rökstuðningurinn er sá að þetta fari í bága við hefðir og sé nafn þekktrar persónu í skáldsögu og þar sé það ekki notað sem eiginnafn heldur viðurnefni. Mannanafnanefnd fer nú að bera þetta saman við orð eins og Reykjavíkurmeistari, Íslandströll, Noregskonungur og fleiri slík og hún hafnar því að hægt sé að heita Íslandssól. Svo er annað nafn hérna, þetta eru nokkrir úrskurðir frá sama degi, og þar er nafnið Tonni. Það er í lagi því að það fellur að íslenskri málhefð. Við eigum nöfn eins og Úlfur, Örn, Þröstur, Björn, okkur þykja þau öll mjög eðlileg. Ég reikna með, samkvæmt núgildandi reglum, að það sé ekkert athugavert við að skíra börnin Hana, Mink, Lax, Urriða. Eru þetta ónefni eða [[Forseti hringir.]]hvað? Þetta eru nú meiri hugleiðingar en spurningar til hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég greip einmitt líka niður í svona úrskurð fyrir nokkru síðan þegar ég var að velta málinu fyrir mér. Það var handahófskennd leit, en það hjálpaði mér mikið að skoða úrskurði mannanafnanefndar til að útskýra þetta fyrir fólki sem finnst mannanafnanefnd mjög mikilvæg nefnd. Því að þar koma úrskurðir verulega á óvart. Ekki af því að okkur finnist að það eigi að banna einhver önnur nöfn heldur af því að hún starfar ekki, held ég, eftir þeim lögum sem fólk heldur að gildi um nefndina. Það held ég að sé mesti misskilningurinn í umræðunni, að mannanafnanefndin bjargi krökkum frá stríðni vegna nafna sinna. Það er ekki raunveruleikinn. Þess vegna er áhugavert að fara inn á þessa góðu síðu til að skoða þessi íslensku nöfn og hver rökstuðningurinn er fyrir að leyfa þau eða ekki leyfa. En við hv. þingmaður erum þá hjartanlega sammála um að við hljótum að vilja virða frelsi fólks til að leyfa því að heita það sem það vill.
Herra forseti. Það eru auðvitað mörg sjónarmið í þessu. Eitt sem ég hef velt fyrir mér. Nú erum við svo heppin að útlendingum og fólki af erlendu bergi brotið hefur fjölgað gríðarlega mikið á Íslandi. Við bjóðum það velkomið og erum sem betur fer hætt að skipa því að skipta um nöfn þegar það flytur hingað. Eitt sem getur gerst er að það verði til svona einhvers konar herraþjóð. Það erum við Íslendingarnir sem erum undir mannanafnalögunum og virðum allar þessar hefðir. Þá er alveg augljóst hver er Íslendingur og hver ekki. Þetta er eitt atriði sem ég held að sé mjög vert að velta fyrir sér, hvort við eigum að segja: Við erum herraþjóðin í þessu landi, við eigum okkar hefð, við höldum í hana, við erum Íslendingar, þið eruð bara útlendingar á Íslandi. Viljum við merkja fólk svona? Síðan er nú svo margt skemmtilegt í tilverunni. Ég heiti Jón Steindór Valdimarsson. Ég nota eiginlega aldrei föðurnafnið mitt, ekki vegna þess að ég hafi neitt við föður minn að athuga, það er bara miklu þjálla að kalla mig Jón Steindór. Það einkennir mig miklu meira en fullt nafn. Þegar ég var yngri og var skírður í höfuðið á afa mínum sem hét Jón Steindór lagði hann blátt bann við því að ég yrði kallaður Jónki eða Jónsi því að þá væri ég ekki nafni hans. Það varð að kalla mig Nonna. Síðan er ég kallaður Nonni Vald meðal gamalla vina minna. Ég fletti því upp: Er Vald leyft? Já, það er leyft sem millinafn en það er bara fyrir mjög stuttu síðan. Þannig að ég gæti hugsanlega skipt um nafn og orðið Nonni Vald aftur.
Virðulegi forseti. Ég held einmitt varðandi hefðirnar og útlendinga sem koma hér til Íslands að stundum smitast hefðir á milli, stundum ekki. Fjölskyldur blandast frá ólíkum menningarheimum og það er ekkert til að hafa áhyggjur af. Mjög margir, sérstaklega ef hefðirnar eru góðar og fólk ánægt með þær eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á, munu halda í hefðirnar, þær munu ekkert breytast þótt svona lög um nefnd sem fer sérstaklega yfir einhver ákveðin nöfn falli niður. Þannig að ég hef ekki miklar áhyggjur af því og tel það til bóta. Við hv. þingmaður eigum það sameiginlegt að við erum skírð í höfuðið á fólki, ég er skírð í höfuðið á ömmu minni og hv. þingmaður afa sínum. Í mínu tilviki var það hins vegar svo að ég skyldi fá nafnið Arna svo ég yrði ekki alnafna.
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið athygliverð umræða hérna í dag. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni fyrir að koma að nafninu Alex sem hefur verið eilítið í umræðunni. Það er ágætt að segja frá því að Alex er önnur útgáfa af nafninu Alexander og er þá í ýmsum tungumálum í ólíkri útgáfu. Á Spáni er talað um Alejandro, í Rússlandi Alexei. Ég er með punkt með þessu, upprunalega þýðir alex verndari og sander þýðir maður, verndari mannanna var sem sagt upprunalega merkingin. Málið er að konur geta líka verið menn, konur geta líka verið verndarar. Ef ég á að vera alveg hreinskilinn er ég hægfara breytingasinni þegar kemur að þessum málum og það er alveg á hreinu að það hljómar í mínum eyrum mjög sérkennilega að hér sé mannanafnanefnd. Á ensku væri mjög sovéskt að vera með einhvers konar mannanafnanefnd í þjóðfélaginu. Ég styð að farið sé í breytingar. Svo er annað sem ég geri alvarlegar athugasemdir við, herra forseti. Það er að á Íslandi sé nefnd sem ákvarði hvað er rétt kyn. Hvernig stendur á því að við séum ekki komin lengra í umræðunni en svo að við séum að ákvarða með nefnd á vegum ríkisins hvað sé rétt kyn? Það er ekki hlutverk ríkisins að stússast í því og hljómar aftur frekar sovéskt. Hugmyndin um að banna eftirnöfn á sér sögu. Þetta er ekki gripið úr lausu lofti. Áður fyrr átti íslenskan undir högg að sækja. Þegar menn fara í málverndarstefnu leggja menn mikla áherslu á það að hér hafi verið orðin ákveðin misskipting. Sérstaklega báru danskir selstöðukaupmenn flott eftirnöfn og það skapaði misskiptingu í þjóðfélaginu. Menn tóku upp á því að banna ný eftirnöfn. Á Norðurlöndunum kom hins vegar í ljós ástæðan fyrir því að þeir hættu að nota þetta kerfi. Þeir notuðu sama kerfi og við, þá voru menn -son og -dóttir og þar fram eftir götunum en menn hættu því þar vegna þess að það var eiginlega orðið ómögulegt að auðkenna menn, það bjuggu svo margir í landinu að ef menn báru sama nafnið var ómögulegt að vita hver þetta var nákvæmlega. Ég ætla að taka sem dæmi nafnið Ólafur Ólafsson. Það er gott nafn og mér þykir vænt um það. Ég á bróður sem heitir Ólafur Ólafsson. Pabbi hans heitir Ólafur Ólafsson og afi hans heitir Ólafur Ólafsson. Við Íslendingar erum eiginlega orðin dálítið stór þjóð þannig að það að banna eftirnöfn hefur kannski ekki þann tilgang sem það hafði upprunalega. Ég er sammála því að þar á má gera ýmsar breytingar en númer eitt, tvö og þrjú er að hér sé engin nefnd sem ákvarði hvað er rétt kyn. Það er ekki ríkisins að ákvarða slíkt.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég er eiginlega ekki að koma upp í andsvar, ég verð að viðurkenna það, en ég bara verð að nota tækifærið úr því að hv. þingmaður fór að ræða það að við værum orðin svo mörg hér og ræddi um alnafna og annað slíkt að ég bara stóðst ekki mátið og ætla að gera það sem ég gleymdi í minni framsögu hér áðan og lesa upp eina kostulega grein úr núgildandi lögum, nota bene í IX. kafla undir ýmis ákvæði. Þetta er 24. gr., með leyfi forseta: „Geti maður fært sönnur að því að annar maður noti nafn hans eða nafn sem líkist því svo mjög að villu geti valdið getur hann krafist þess í dómsmáli að hinn sé skyldaður til að láta af notkun nafnsins.“ Er eitthvað sem betur færir sönnur á að hér þurfum við að breyta málum?
Ég verð að þakka hv. þingmanni fyrir að benda mér á þetta. Það er náttúrlega alveg kostulegt að hér sé hægt að setja menn í fangelsi fyrir að bera nöfn sem líkjast of mikið nöfnum annarra. Ég bý sem betur fer ekki við það að það séu of margir sem heiti Alex hérna á Íslandi. Hv. þingmaður kom inn á áðan að við hefðum mögulega verið að skapa hérna einhvers konar herraþjóð. Ég verð nú að viðurkenna, ég veit ekki hvort það er dökka skeggið eða nafnið Alex, að þegar fólk hittir mig í fyrsta skipti þá er mjög oft töluð enska við mig. Það gæti verið eitthvað til í þessu hjá hv. þingmanni að við séum að útiloka útlendinga og það hefur verið bent á það að útlendingar sem bera erlend nöfn eigi oft mun erfiðara að fá svar við atvinnuumsóknum. Þannig að ég get alveg verið sammála mörgum sem hafa talað hérna. Við þurfum að taka þessar reglur til endurskoðunar. En um leið er það ekki hlutverk Barnaverndarstofu að fara að sýsla um slík mál, nógu alvarleg mál er Barnaverndarstofa yfirleitt að glíma við annars. Þessi lög þurfa endurskoðunar við. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mæla fyrir frumvarpin og vekja máls á þessu. Um leið var komið inn á það hvort þingheimur hefði hreinlega ekkert annað að gera. Það er bara ekki rétt. Hér hef ég setið núna þessa viku og orðið vitni á því að hér er ótrúlega duglegt fólk og skipuleggur sig vel. Þeir sem hafa getað skipulagt sig þannig að geta tekið þátt í þessum umræðum, þeir gera það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, þ.e. hvernig kosningaréttur er meðhöndlaður. Nú er það svo að flytjist fólk til útlanda þarf það að kæra sig inn á kjörskrá á átta ára fresti til þess að halda kosningarétti sínum. Upphaflega vildi ég breyta því á þann hátt að það skilyrði yrði einfaldlega fjarlægt. Ef maður er íslenskur ríkisborgari er maður með kosningarétt, en samkvæmt stjórnarskrá verður maður líka að vera með lögheimili á Íslandi. Þó er heimild í lögum til þess að víkja frá því. Það er gert með því að kæra sig inn á kjörskrá. Ég gerði þær breytingar í tillögu minni sem lagfæringu við upphaflegu tillögunni að það þyrfti bara að kæra sig einu sinni inn á kjörskrá. Ef maður flytur til útlanda getur maður kært sig inn á kjörskrá og þá heldur maður kosningarétti þangað til maður deyr. Ástæðan fyrir því að það þarf að kæra sig inn á kjörskrá er mér sagt að sé sú að ekki séu til upplýsingar hjá Þjóðskrá um lögheimili fólks fyrir nítjánhundruð sjötíu og eitthvað lítið, þannig að fólk þarf að sanna að það hafi einhvern tímann búið á Íslandi. Kæran snýst í rauninni um það að sanna að fólk hafi átt lögheimili á landinu. Það á þá bara við um þá sem búið hafa í útlöndum í 50 ár, þannig að það fer mjög bráðlega að líða að því að ekki verði þörf á því að kæra sig inn á kjörskrá ef undanþágan sem við veitum er sú að maður hafi einhvern tímann átt lögheimili á Íslandi. Þetta er milliskref til þess að hlífa fólki, sem er með kosningarétt á Íslandi en kýs í útlöndum, við aukaveseninu og þeirri aukaskriffinnsku sem fer í það hjá Þjóðskrá að halda utan um kjörskrána hverju sinni að hafa þetta kæruferli. Það er nógu mikið og erfitt að nýta kosningarétt sinn þegar maður er í útlöndum. Það er yfirleitt mjög langt að fara til ræðismanns eða sendiráðs til þess að kjósa. Þess eru dæmi að nemendur í Noregi sem ekki búa nálægt ræðismannsskrifstofu eða sendiráði, hafi einfaldlega ekki haft efni á því eða tíma til að taka lest um langan veg til þess að kjósa. Það er enn meira letjandi að kjósa ef maður þarf að muna eftir því að kæra sig inn á kjörskrá, sérstaklega með tilliti til undanfarinna tvennra kosninga sem duttu inn með mjög skömmum fyrirvara. Fólk hafði jafnvel ekki tíma til að nýta sér það tækifæri að kæra sig inn á kjörskrá þótt það hefði viljað. Þó var lögunum breytt á þann hátt að vikið var frá þeim ákvæðum þar sem það verður venjulega að kæra sig inn á kjörskrá í síðasta lagi í desember, en gefið var svigrúm vegna þessara skyndikosninga í eina viku, eitthvað svoleiðis, eftir að lögin voru sett. Þá hafði fólk vikusvigrúm til þess að kæra sig inn á kjörskrá ef þannig stóð á. Breytingin er mjög einföld. Hún sparar skriffinnsku og vesen að mínu mati. Eins og sagt er í greinargerðinni heldur fólk kosningarétti sínum ef það er íslenskir ríkisborgarar og hefur einhvern tímann átt lögheimili á Íslandi, þannig að þetta er mjög lítil breyting frá núverandi fyrirkomulagi. Þetta er bara eilítil einföldun á því umstangi sem nú er til staðar. Ég efast ekki um að þessu verði vel tekið, að þetta minnki báknið. Alla vega ætti einn af stjórnarflokkunum að taka því fegins hendi.