Virðulegur forseti. Orðræða sem bendir til kynþáttafordóma hefur aukist á Íslandi á undanförnum árum og beinist ekki síst gegn múslimum. Þetta kemur fram í nýrri skýrslu nefndar Evrópuráðsins um Ísland sem m.a. fjallar um kynþáttafordóma og misrétti. Áréttað er að margt hafi áunnist frá síðustu skýrslu ráðsins frá árinu 2011 en í mörgu þurfum við að gera betur. Hatursorðræða á netinu sé sérstakt áhyggjuefni. Alþingi hefur samþykkt löggjöf gegn hatursorðræðu gagnvart kynhneigð eða kynvitund og ráðið hefur verið í sérstakt stöðugildi hjá lögreglunni sem rannsakar hatursglæpi á höfuðborgarsvæðinu. Þá hefur verið settur upp gagnagrunnur til að fylgjast með hatursorðræðu á netinu. Enn sé þó ekki fyrir hendi heildarlöggjöf sem banni mismunun í hvaða formi sem er og ekki hafi verið komið á fót sérhæfðri stofnun til að takast á við kynþáttafordóma og mismunun. Í skýrslunni er stefna stjórnvalda frá árinu 2007 um aðlögun innflytjenda líka gagnrýnd. Þar hafi markmið ekki náðst eða tilætlaður árangur. Þá sé engin þjóðmálastefna eða áætlun um aðlögun innflytjenda í gangi hér á landi. Undir þetta er tekið í niðurstöðu skýrslu Alþjóðastofnunar Háskóla Íslands um flóttamannamál sem birt var á dögunum, þar sem m.a. er lagt til að komið verði á fót hér á landi einni stofnun sem sinni málefnum útlendinga. Evrópuráðsskýrslan leggur til úrbætur: Að refsiþyngjandi ákvæði verði mögulega tekin upp í hegningarlögum þegar fordómar liggja að baki að broti og jafnframt að stofna ætti miðstöð í Reykjavík í líkingu við hið öfluga Fjölmenningar- og upplýsingasetur á Ísafirði, sem sannað hefur ágæti sitt. Þá ættu yfirvöld að innleiða ítarlega aðlögunaráætlun fyrir innflytjendur hér á landi. Skýrsluhöfundar leggja sem sé til að yfirvöld ljúki við framkvæmdaáætlun um málefni hinsegin fólks, grípi til aðgerða sem miðist við að taka hart á hatursorðræðu og taki einnig á einelti í skólum. Það er mikilvægt að Alþingi haldi vöku sinni í þessu efni, málið snertir okkur öll, þegna í íslensku samfélagi.
Virðulegi forseti. Sterk erlend staða þjóðarbúsins og styrking krónunnar að undanförnu hafa skapað tækifæri til afnáms fjármagnshafta. Trúverðug áætlun um losun fjármagnshafta hefur skilað miklum árangri og hefur Ísland áunnið sér að nýju traust á alþjóðavettvangi. Nú berast fregnir af því að stjórnvöld eigi í viðræðum við fulltrúa bandarískra fjárfestingarsjóða til að kanna grundvöll að samkomulagi sem myndi gera þeim kleift að flytja eignir sínar úr landi í skiptum fyrir gjaldeyri. Samtals nema eignir þessara sjóða vel yfir 100 milljarða í aflandskrónum á Íslandi. Sjóðirnir neituðu á sínum tíma að taka þátt í gjaldeyrisútboði Seðlabanka Íslands í júní og fallast á skilyrði stjórnvalda eða skiluðu inn tilboðum í útboðið sem Seðlabankinn gat ekki samþykkt. Sjóðirnir hafa kvartað til Eftirlitsstofnunar EFTA vegna aðgerða íslenskra stjórnvalda og segjast ætla að láta reyna á rétt sinn fyrir dómstólum. Í úrskurði sem barst frá ESA í nóvember var hins vegar ekkert gert með athugasemdir sjóðanna heldur sagði að aðgerðir stjórnvalda hefðu verið í samræmi við skuldbindingar Íslands gagnvart EES-samningnum. Þeir aflandskrónueigendur sem kusu að taka ekki þátt í gjaldeyrisútboði Seðlabankans í júní þurfa að sæta því að fjármunir þeirra flytjist yfir á vaxtalausa reikninga um ófyrirséðan tíma. Ég tel afar brýnt að stjórnvöld haldi sig við þá áætlun sem gerð var um losun fjármagnshafta þar sem gengisstöðugleiki og fjármálastöðugleiki í þágu landsmanna var ávallt leiðarstefið í allri vinnu stjórnvalda. Áætlunin hefur notið trúverðugleika og gengið afar vel. Næsta skrefið í losun fjármagnshafta er enn frekari losun á almenning og fyrirtæki í landinu. Því væri það stefnubreyting ef hleypa ætti aflandskrónueigendum með eignir sínar á undan almenningi og fyrirtækjum í landinu.
Frú forseti. Fimmta dagskrármál okkar á þingi hér í dag er þingsályktunartillaga sem sú sem hér stendur ritar undir ásamt fulltrúum flokka Pírata, Vinstri grænna, Samfylkingarinnar og Viðreisnar. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir er flutningsmaður þingsályktunartillögunnar, en hún gengur út á það að Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu. Frú forseti. Ég vil hvetja alla til þess að kynna sér þessa tillögu og veita henni stuðning sinn. Undirrituð hefur sterkar skoðanir á ólöglegu hernámi og viðvarandi stríðsglæpum Ísraela á vesturbakkanum á Gaza. Landnemabyggðirnar og þau margítrekuðu brot á Genfarsáttmálanum sem þar eiga sér stað eru ekki nema einn angi af því mikla óréttlæti, stríðsglæpum og glæpum gegn mannkyni sem framin eru á Palestínubúum og hinni palestínsku þjóð upp á hvern einasta dag. Eitt skelfilegt dæmi er kerfisbundin fangelsun og pynding barna á vesturbakkanum undir því yfirskyni að þau hafi kastað steinum í brynvarða bíla ísraelska hersins. Palestínsk börn eru einu börn þessa heims þar sem viðurkennt er að það megi rétta yfir þeim af herdómstól óvinaríkis sem hernemur heimabyggð þeirra . Þingsályktunartillagan sem fyrir liggur í dag er ekki nema eitt lítið lóð sem Alþingi getur lagt á vogarskálarnar til þess að lýsa vandlætingu okkar og ósætti við viðvarandi stríðsglæpi, glæpi gegn mannkyni og hinu mikla óréttlæti sem palestínska þjóð hefur þurft að þola í marga áratugi. Ég hvet alla til þess að veita þessari tillögu stuðning.
Hæstv. forseti. Þann 24. september 2015 skilaði starfshópur um jafna stöðu barna niðurstöðum sínum. Niðurstöðurnar voru að gerðar verði breytingar á barnalögum til að jafna stöðu foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barna sinna og ákveða að ala upp barn saman á tveimur heimilum. Niðurstöður hópsins voru að nýtt ákvæði ætti að koma inn í lögin sem heimili skipta búsetu barns á grundvelli staðfests samkomulags foreldra að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Auk þess eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum varðandi opinberan stuðning, breytingar á lögum um lögheimili og breytingar á barnalögum. Ásamt því er lagt til að sveitarfélög landsins lagi þjónustu sína að breyttum þjóðfélagsháttum og taki þannig virkt tillit til jafnrar ábyrgðar og skyldna foreldra á uppeldi og umönnun barna í málum sem þau varða og falla undir valdsvið sveitarfélaga. Nú er komið eitt og hálft ár síðan starfshópurinn skilaði niðurstöðum sínum. Einu breytingarnar sem komið hafa fram eru að með nýjum lögum um húsnæðisbætur telst barn til heimilis hjá báðum foreldrum sínum og eru það afar jákvæð skref. En enn er beðið eftir öðrum aðgerðum sem starfshópurinn lagði til. Þess vegna lagði ég á dögunum fram fyrirspurn á hv. Alþingi til hæstv. dómsmálaráðherra þar sem ég spurði hvort unnið væri að lagabreytingum á grunni skýrslu fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum sem lögð var fyrir Alþingi í september 2015. Ef svo væri, hvenær yrðu frumvörpin um málin lögð fram. Ef ekki, hvenær ætlar ráðherra að hefja þá vinnu? Ég hef fulla trú á að ráðherra svari fyrirspurn minni fljótt og vel þar sem þetta mál er eitt af áherslumálum núverandi hæstv. ríkisstjórnar. Í stjórnarsáttmálanum segir m.a. að samfélagið eigi að styðja við ólíkar fjölskyldugerðir og hvetja til þess að foreldrar sem ekki búa saman ali börn sín upp í sátt. Þar kemur jafnframt fram að réttur barna skuli tryggður til að vera skráð í skiptri búsetu á tveimur lögheimilum og að aðstaða umgengnisforeldra á lögheimilisforeldra verði jöfnuð.
Virðulegi forseti. Í viðtali við RÚV svaraði forsætisráðherra eftirfarandi, með leyfi forseta: „Skýrslan er í raun og veru ekki komin til okkar í endanlegri mynd fyrr en eftir að þing er farið heim.“ Þetta er einföld lygi. Afsökunin við þessu var ónákvæm tímalína. Nú er tímalínan þannig, miðað við upplýsingar sem við höfum fengið eftir á, að haldin var kynning í fjármálaráðuneytinu þann 5. október. Fjármálaráðuneytið sendi ríkisstjórn minnisblað 7. október. Í ræðustól Alþingis sagði ráðherra: „Ég mun á næstu dögum sömuleiðis skila skýrslu um þau mál sem ég boðaði í vor varðandi umfang þeirra mála.“ Þarna veit ráðherra að skýrslan er tilbúin. Ráðherra segir einnig í svörum í sérstakri umræðu hér í síðustu viku: „Fjölmiðlum var svarað að skýrslan væri að verða tilbúin.“ Samkvæmt mínum upplýsingum fengu fjölmiðlar einungis að vita að skýrslan væri tilbúin eftir kosningar. Það er þá spurning hvort logið hafi verið að fjölmiðlum fyrir kosningar líka og ef þeim hefur verið svarað að skýrslan væri að verða tilbúin fyrir kosningar þá vissi forsætisráðherra í raun og veru að skýrslan væri tilbúin. Í sérstökum umræðum í síðustu viku sagði forsætisráðherra: „Ég hef aldrei í tengslum við þessa skýrslu lagt mat á hvort einhver efnisatriði umfram önnur vörðuðu almannahag.“ Það skiptir gríðarlega miklu máli því að forsætisráðherra hefur frumkvæðisskyldu um birtingu upplýsinga við almenning, ekki við þingið heldur við almenning, um mál sem varða almannahag. Það er skylda hans að ákveða hvort efni sem hann hefur undir höndum varðar almannahag eða ekki. Í þessu tilviki er ráðherra hins vegar tiltölulega vanhæfur vegna tengsla sinna við aflandsfélög, [[Forseti hringir.]]og allt þetta, öll þessi tímalína og öll þessi ummæli, benda til þess að ráðherra hafi logið að yfirlögðu ráði.
Frú forseti. Hér var í gærkvöldi ágæt umræða um þingsályktunartillögu sem ég flyt ásamt flutningsmönnum úr fjórum flokkum um aðskilnað viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi. Það sem vakti ekki síst athygli mína í þeirri umræðu var að hv. þingmenn úr ólíkum flokkum komu hér upp og ræddu þau atriði ásamt efnisatriðum tillögunnar sem þeir töldu mikilvægt að leggja áherslu á þegar kæmi að því að móta framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið á Íslandi. Á sama tíma hafa verið lögð fram drög að eigandastefnu fyrir fjármálafyrirtæki þar sem ekki er tekið á neinum af þessum atriðum. Eigandastefnu, sem kalla mætti seljandastefnu í raun og veru, þar sem boðuð er sala á öllum eignarhlutum ríkisins fyrir utan minni hluta eign í Landsbanka Íslands, í bönkum, en ekkert er kveðið á um stærð bankakerfisins, skilyrði fyrir eignarhaldi í nýjum fjármálafyrirtækjum, aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarstarfsemi, samþjöppun fjármálafyrirtækja. Ekki er tekið á neinum af þessum atriðum í eigandastefnunni. Við áttum fund í morgun að minni ósk með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í efnahags- og viðskiptanefnd um þessa eigandastefnu. Ákveðið var á þeim fundi að mikilvægt væri að hv. efnahags- og viðskiptanefnd tæki þetta mál upp, framtíðarsýn um fjármálamarkaðinn á Íslandi. Ég ætla að nota tækifærið og fagna því að nefndin taki þetta mál í sínar hendur því að það er með öllu óásættanlegt að stjórnvöld hyggist fara að ráðast í stórfellda bankasölu, banka-outlet mætti kalla það, þegar nánast allir eignarhlutir ríkisins eru settir á söluskrá þó að sagt sé að fara eigi varlega, án þess að fyrir liggi sýn um hvernig fjármálamarkaðurinn eigi að vera til framtíðar. Þetta á að vera eitt mikilvægasta markmið stjórnvalda [[Forseti hringir.]]núna. Þess vegna fagna ég því að efnahags- og viðskiptanefnd vilji taka ákveðið frumkvæði í þessum málum.
Virðulegi forseti. Við hér á Alþingi verðum vör við að mörgu fólki þykir illa farið með tíma okkar, að fara enn einu sinni í ótímabæra hólmgöngu um frumvarp sem er á svig við lýðheilsufræðileg, félagsfræðileg, læknisfræðileg og sálfræðileg rök, þ.e. frumvarpið um frjálsa smásölu áfengis, og venjulegri skynsemi, sem er útbreidd vörn gegn vitleysu, er ofboðið nógu víða í samfélaginu til að fjöldi gagnrýnisradda heyrist um tímaeyðsluna. Flestu fólki þykir mikilvægara að við ræðum núna um önnur brýnni mál. Frú forseti. Á hverjum degi þegar við opnum vefpóstinn okkar sjáum við þar skeyti frá fátæku fólki, ungmennum, eldri borgurum, öryrkjum og fólki sem telur sig misrétti beitt af yfirvöldum. Það biður um aðstoð eða hvetur okkur til dáða. Þetta eru persónuleg bréf, stundum orðljót, bréf um harmleiki, óþolandi aðstæður, fátækt, ójöfnuð í hinu ríka og velmegandi Íslandi árið 2017, ekki 1817. Því miður getur hver einstakur þingmaður fátt eða ekkert gert til bjargar, en það getur ríkisstjórn og þing. Við verðum að hysja upp um okkur brækur og pils og ákvarða og framkvæma úrbætur í velferðarkerfinu og launamálum sem stuðla að jöfnuði og sanngirni. Eins þótt ríkisstjórnin hafi markað stefnu og öll handabönd til þeirra sem minna mega sín eða til þeirra sem aðstoð þurfa eigi að rúmast innan hagsveiflunnar. Þetta eru röng stefnuorð, sögð til að koma í veg fyrir að fjármagn þeirra sem nú eiga af því skili sér í meiri mæli til samneyslu og velferðar. En við getum talað og unnið þveröfugt við þau. Það eru skilaboðin þennan hrós- og öskudag. Í dag er dagur hróssins. Við myndum örugglega uppskera hrós frá fólki ef við skiptum um gír.
Frú forseti. Ég ætla að gera hér að umtalsefni, eftir því sem hægt er á tveimur mínútum, stöðuna hvað varðar þróun raungengis krónunnar og afkomu útflutningsgreina. Ég er reyndar búinn að biðja um sérstaka umræðu um það mál, sem kemst vonandi á dagskrá sem fyrst, við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Styrking gengisins upp á u.þ.b. 15–25% gagnvart mörgum helstu myntum viðskipta- og útflutningssvæða okkar, ásamt með reyndar kostnaðarhækkunum ýmsum að auki og erfiðleikum á vissum mörkuðum, hefur gjörbreytt afkomu útflutningsgreina, sjávarútvegsins og annarra útflutningsgreina á skömmum tíma. Það er drifið áfram af hinum ævintýralega vexti ferðaþjónustunnar þar sem við sjáum núna á vetrarmánuðunum upp í 50–60% aukningu milli sömu mánuða frá því fyrir ári. Í fyrsta skipti í sögunni eru þjónustutekjur verðmætari en vöruútflutningar, á síðasta ári. Tekjur af komu erlendra ferðamanna eru að nálgast 40% af útflutningstekjum á sama tíma og sjávarútvegurinn er með 19% og álið með 15%. Svo dramatísk eru þessi umskipti í hagkerfinu. En vandinn er sá að ruðningsáhrifin verða að sama skapi stórfelld verði ekki farið að taka í taumana. Minni og meðalstórum sjávarútvegsfyrirtækjum mun blæða út á næstu mánuðum eða misserum, og tækni-, þekkingar- og nýsköpunarfyrirtækin munu greiða atkvæði með fótunum og fara úr landi ef svo heldur sem horfir. Stjórnvöld verða að vakna af dvalanum. Það er að byggjast upp ójafnvægi að þessu leyti sem hagkerfið mun ekki þola til lengri tíma litið, nema menn séu tilbúnir til að sætta sig við þau gríðarlegu ruðningsáhrif sem af því munu þá verða í hagkerfinu og enda allt saman illa að lokum með skarpri aðlögun og miklu hruni. Að mínu mati verður að stöðva ofris krónunnar þegar í stað og krónan þarf frekar að veikjast um 5–10% heldur en við þolum styrkingu hennar um sömu tölur. Stjórnvöld verða að vakna og það þarf að grípa til samræmdra aðgerða. [[Forseti hringir.]]Losun hafta gæti lagt þessu lið en lífeyrissjóðirnir þurfa, að mínu mati, [[Forseti hringir.]]að flytja fjármagn úr landi, Seðlabankinn þarf að halda áfram gjaldeyriskaupum og að lokum þarf væntanlega að bremsa eitthvað niður vöxt ferðaþjónustunnar til að hægt sé að ná tökum á ástandinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni í dag skiptingu auðs og gæða hér á landi, öllu heldur misskiptingu auðs og gæða. Tilefnið er svo sem ekki að það hafi komið út ný skýrsla eða neitt heldur einfaldlega að í kjölfarið á því að Kjarninn var tilnefndur til blaðamannaverðlauna fyrir rannsóknarblaðamennsku renndi ég akkúrat í gegnum greinar um þetta og áttaði mig á því að í raun stefnum við áfram á verri veg í þessum efnum. Á síðustu sex árum, samkvæmt Kjarnanum, tvöfaldaðist eigið fé Íslendinga og jókst um 1.384 milljarða en af hreinni eign sem orðið hefur til frá 2010 fengu ríkustu 10% landsmanna fjórar af hverjum tíu krónum. Þetta eru rúmlega 20.000 fjölskyldur sem áttu um 1.888 milljarða í lok árs 2015, 64% af eignum landsmanna. Skattkerfisbreytingar síðustu ríkisstjórnar hafa aukið á skiptinguna því að þær nýttust aðeins þeim 20% sem best höfðu það. Það er þyngra en tárum taki að núverandi ríkisstjórn skuli ætla að standa fullkominn vörð um þær skattkerfisbreytingar, að það skuli ekki vera snefill af vilja til þess að nýta skattkerfið til tekjujöfnunar. Þar að auki boðar núverandi ríkisstjórn aukin þjónustugjöld, að það eigi að borga fyrir notkun í staðinn fyrir að taka í gegnum sameiginlega sjóði landsmanna. Ég hef verulegar áhyggjur af því hvert þetta samfélag stefnir, nú á að fara að einkavæða alla bankana, áfram að standa vörð um þá sem best hafa það, [[Forseti hringir.]]við ætlum að gefa frá okkur ríkiseigur og hleypa einkaaðilum alls staðar að og rukka svo inn. [[Forseti hringir.]]Heyrir einhver hér samhljóm frá bóluárunum fyrir hrun?
Frú forseti. Á alþjóðadegi hróssins ætla ég að byrja á að hrósa hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að vekja athygli hér áðan á ískyggilegri stöðu atvinnulífs og þjóðar vegna styrkingar krónunnar. Tek undir hans áhyggjur í því. En annað hrós fær líka Vegagerð ríkisins á þessum degi í tilefni af því að skilað hefur verið inn matsskýrslu til Skipulagsstofnunar um Vestfjarðarveg 60, eða kaflann á milli Bjarkarlundar og Skálaness í Reykhólahreppi. Nú er það í höndum Skipulagsstofnunar að fara yfir þessa skýrslu og hefur hún til þess fjórar vikur, eða til loka mars. Það er svo sem ástæðulaust að rekja í einhverju löngu máli þá hörmungasögu sem þetta mál allt hefur verið. Týndur áratugur í samgöngum á Vestfjörðum sunnanverðum. Mál sem er með þvílíkum ólíkindum og hefur haldið íbúum Vestfjarða, sérstaklega á sunnanverðum Vestfjörðum, í algerum heljargreipum og allri uppbyggingu sem stendur fyrir dyrum. Þetta mál hefur verið þvílíkur flöskuháls að það verður að koma hér fram að það hlýtur að vera í algerum forgangi af hálfu framkvæmdarvaldsins og stofnunum þess að tryggja að þær vegasamgöngur sem þurfa að komast í gagnið á þessu svæði geri það. Og ekki síður að löggjafinn með sínu fjárveitingavaldi tryggi að svo geti verið því að það er ekki hægt að bíða lengur eftir þessum vegaumbótum.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði reyndar að hrósa í þessari ræðu, eins og sá sem hér var á undan mér gerði, en ég get ekki orða bundist yfir ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar rétt áðan þar sem hann sakar fyrrverandi fjármálaráðherra og núverandi forsætisráðherra um lygar. Hann segir meira en það. Hann segir að forsætisráðherra ljúgi úr þessum stól að yfirlögðu ráði. Ég hélt, virðulegi forseti, að gerðar yrðu athugasemdir við slíkt orðalag í þinginu. Ég verð að segja eins og er að fyrir fram geri ég yfirleitt ekki ráð fyrir því að hingað í þennan stól komi menn eða konur til þess að ljúga. Það er afar lítilmannlegt að bera slíkt á menn, ráðamenn þessarar þjóðar og þingmenn. Píratar ætluðu að koma á þing til að breyta umræðuhefðinni. Þeir ætluðu að laga starfið í þinginu. Þeir voru á móti því hvernig þingmenn höfðu talað hérna. Okkur sem fórum í þingmannaskólann árið 2013 var sagt að laga umræðuhefðina og við höfum staðið við það, nema Píratarnir sem bera svona á fólk. Það er fyrir neðan allar hellur að úr þessum ræðustól skuli aðrar eins ávirðingar bornar á menn. Ég get ekki þagað yfir því. [[Gripið fram í.]]Mér finnst þetta svo lítilmannlegt. Þetta er lítilmótleg umræða. Og hún er í boði Pírata.
Virðulegur forseti. Ég er hingað komin til þess að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um framtíðarsýn hans í málaflokknum. Mig langar til að byrja mína umræðu á því að nefna þá undirskriftasöfnun sem umlukti í rauninni alla opinbera umræðu í aðdraganda kosninga og snerist um það að krefjast þess að Alþingi verji árlega 11% af vergri landsframleiðslu til reksturs heilbrigðiskerfisins. Þetta varð m.a. til þess að allir flokkar, held ég, hafi sett heilbrigðismálin í forgang og það er meira að segja svo að hæstv. ríkisstjórn segir í samstarfsyfirlýsingu sinni að sá málaflokkur sé efst á blaði og hæstv. ráðherra fer þar auðvitað með mikilsvert hlutverk. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að það eru sannarlega líka blikur á lofti. Við þekkjum það í stjórnmálum á öllum tímum að peningaöflin sækja að velferðarkerfinu, heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu þegar vantar viðnám fyrir fjármagnið, vantar leiðir til þess að hagnast, að þá er sótt í innviði almannahagsmunanna. Það höfum við séð fyrr og nú. Það eru ekki síður blikur á lofti nú en fyrr og kannski einmitt með mjög afgerandi hætti þegar umsókn einkaaðila um að fá samning við Sjúkratryggingar Íslands um eitthvað sem er ekki hægt að kalla annað en einkarekið sjúkrahús liggur fyrir og hæstv. ráðherra stendur frammi fyrir því að taka afstöðu til þess. En um leið hefur hæstv. ráðherra sagt bæði í ræðu og riti og á Alþingi jafnvel að hann vilji fullvissa okkur og Alþingi, þingheim, um það að hann muni ekki gera grundvallarbreytingar á heilbrigðiskerfinu. Það eru hans orð. Það standi ekki til. Hann vilji vinna að heildstæðri heilbrigðisstefnu áður en nokkuð annað verði gert, svo ég vitni beint í orð hans. Það er afar mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að hægt er að gera býsna miklar breytingar á núverandi kerfi á grundvelli gildandi laga. Þess vegna er það svo að ekki eru allar breytingar þannig sem gætu verið í pípunum sem þyrftu að fara til umfjöllunar á Alþingi, og eru m.a. breytingar sem lúta að rekstri einstakra stofnana. Til að mynda sáum við það á síðasta kjörtímabili að því er varðar einkareknar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu. Spurningin sem liggur því í loftinu er í fyrsta lagi: Hver telur hæstv. ráðherra að séu eðlileg framlög til heilbrigðiskerfisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu? Þá er sérstaklega spurt um framlög til opinbera kerfisins, þ.e. framlög til opinbera kerfisins í samanburði við einkareknu kerfin. Við vitum að það hefur verið svo á undanförnum árum að opinber framlög til einkareknu þjónustunnar hafa vaxið hlutfallslega meira svo tugprósentum nemur en til hinnar opinberu þjónustu. Þarna er í raun og veru mjög hallað á og við verðum að muna það og halda því til haga að þarna er alltaf um að ræða fjármögnun frá almenningi, sama hvert féð rennur. Þó að sett sé meira fé í heilbrigðisþjónustuna þýðir það ekki endilega að stutt sé við hið opinbera kerfi sem snýst um jöfnuð. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra hver sé afstaða hans til skiptingar fjármuna til málaflokksins. Loks vil ég líka spyrja hæstv. ráðherra, því að hann býr nú vel að vera með öflugan landlækni sér við hlið og til að gefa sér ráðgjöf í málefnum heilbrigðisþjónustunnar, hvort hann er sammála landlækni að því er varðar mikilvægi þess að nýta lýðheilsutæki á borð við einkasölu ríkisins á áfengi til að takmarka aðgengi að þeirri vöru í samræmi við raunar opinbera stefnu ríkisins í vímuefnamálum. Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hans til sykurskatts með svipuðum rökum, en þarna er í hvoru tveggja dæminu um að ræða lýðheilsutæki.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa sérstöku umræðu og fyrir ræðu hennar, góðar hugleiðingar og ágætar spurningar. Ríkisstjórn Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins hefur sett heilbrigðismálin í forgang, eins og hv. þingmaður tók fram í ræðu sinni, og í stefnu ríkisstjórnarinnar er sérstök áhersla á heildræna nálgun á heilbrigðisþjónustuna og að landsmenn hafi aðgengi að góðri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og búsetu. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að hér er ég að vitna beint í stjórnarsáttmálann en líka vegna þess að hv. þingmaður minntist á það að ég hef, svo ég vitni, í ræðu, riti og m.a.s. á Alþingi rætt sérstaklega um að heilbrigðismálin eigi að vera í forgangi og ég vilji setja heildræna heilbrigðisstefnu, horfa yfir allt sviðið áður en ég fari að gera einhverjar stórar breytingar á kerfinu eins og það er. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að það sem ég hef sagt í ræðu, riti og á Alþingi stendur jafn mikið hér í dag og það gerði þegar ég sagði það síðast. Það er tekið fram í stjórnarsáttmálanum að heilbrigðismálin séu sérstakt forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Það er í takt við þá umræðu sem hv. þingmaður minntist á í kjölfar m.a. stórrar undirskriftasöfnunar og margra skoðanakannana þar sem kemur fram að mikill meiri hluti landsmanna telur að heilbrigðismálin eigi að vera í forgangi. Það er þess vegna fyrir mér mjög mikilvægt að þetta sé fyrsta atriðið og aðalatriðið sem dregið er upp í stjórnarsáttmálanum sem áhersluatriði og réttilega mikil ábyrgð sem hvílir á þeim sem hér stendur. Þegar við tölum um að setja heilbrigðismálin í forgang erum við að tala um að auka fjármagn í málaflokkinn. Við erum að tala um uppbyggingu á innviðum heilbrigðisþjónustunnar, bæði varðandi aðstöðuna en ekki síður varðandi mannaflann, starfsaðstöðu heilbrigðisstétta og við þekkjum umræðu frá síðustu dögum um stöðuna þegar kemur að hjúkrunarfræðingum. Það skiptir miklu máli fyrir okkur, ekki bara í skammtímanum heldur til lengri tíma, að við byggjum undir heilbrigðisstéttirnar. Þessa dagana er í gangi vinna að undirbúningi fimm ára fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar og í því samhengi er auðvitað verið að skoða bæði útgjaldaþörf en líka tekjuáætlun og útlit fyrir næstu árin. Það er dálítið erfitt að tala nákvæmlega um upphæðir á meðan þessi vinna er akkúrat í gangi en það er alla vega ljóst að með þeirri áherslu um að heilbrigðismálin séu í forgangi er ætlunin að auka í málaflokkinn og að auka hlutfallslega, sem hlutfall af landsframleiðslu. Ég hef samt verið dálítið efins um að ríghengja viðmiðið við ákveðna prósentu af landsframleiðslu vegna þess að landsframleiðsla skoppar upp og niður og við viljum heldur ekki festa okkur í fyrirframgefinn sparnað ef landsframleiðsla minnkar. Ég vil minna á að þessi viðspyrna, eða hvað við eigum að kalla það, í heilbrigðiskerfinu, fjármögnun heilbrigðiskerfisins, er löngu hafin. Bara á milli fjárlaga fyrir árið 2016 og fjárlaga fyrir árið 2017, fjárlög sem voru samþykkt á Alþingi áður en ríkisstjórnin myndaði meiri hluta og tók við völdum, er gert ráð fyrir 10% aukningu á milli ára til heilbrigðismála. Það munar um minna. Auðvitað er stór hluti af því sem fer í fastar hækkanir, launaliði o.s.frv., en þar er verið að stíga stór skref. Uppbygging nýs Landspítala er sömuleiðis mjög stórt skref. Ég verð eiginlega að biðjast afsökunar á að ég hafi ekki komist nema rétt inn í umræðuna og það sem ég hafði undirbúið fyrir hana og vona að ég komi betur inn í hana í seinni ræðu og tali þá enn hraðar en mér tókst núna.
Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þetta mál til umræðu. Mig langar að nýta tækifærið til að deila með ykkur stefnu Pírata í heilbrigðismálum. Þar kemur m.a. fram að við eigum öll rétt á fullnægjandi heilbrigðisþjónustu, að jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu sé grundvallarmannréttindi sem allir eigi að fá að njóta, að stefnt skuli að því að heilbrigðisþjónusta og nauðsynleg lyfjakaup verði gjaldfrjáls, að aðbúnaður og kjör heilbrigðisstarfsfólks verði bætt verulega og fjársvelti heilbrigðiskerfisins hætt. Píratar vilja einnig færa sálfræðiþjónustu inn í almannatryggingakerfið, færa þjónustu tannlækna inn í almannatryggingakerfið og viðeigandi heilbrigðisþjónustu fyrir vímuefnanotendur í vanda, í stað refsingar. Jafnframt leggja Píratar áherslu á langtímastefnumótun um forvarnir. Í fyrsta sinn í mannkynssögunni eru fleiri dauðsföll á heimsvísu tengd offitu en undirþyngd - íhugið þessa staðreynd augnablik. Neysluvenjur eru hluti af uppeldi og menntun og í ljósi þess að neyslutengdir sjúkdómar hafa breiðst út, jafnvel meðal yngstu aldurshópa, sem sagt sykursýki og ýmsir fylgikvillar offitu og hreyfingarleysis, virðist augljóst að stórátak í forvörnum og fræðslu um gildi góðs mataræðis og hreyfingar er nauðsynlegt, ekki bara til að bæta lífsgæði og lífslíkur þjóðarinnar og hjálpa fólki til að taka meiri ábyrgð á eigin heilsu, heldur einnig til að minnka álagið á heilbrigðiskerfið. Þarna er atriði sem ég myndi vilja fara lengra með. Hvernig væri að byrja á forvörnum í skólakerfinu? Um leið og börn hafa þroska til á að kenna heilbrigða lífshætti og forvarnir í skólum. Við þurfum nefnilega að vinna saman til að finna lausnir og horfa heildrænt á kerfin okkar. Það væri gagnlegt að heyra hvort hæstv. heilbrigðisráðherra fyndist ekki ráð að spjalla við hæstv. menntamálaráðherra um það hvort þeir gætu ekki unnið saman að því að auka hlutdeild forvarna í heilbrigðisþjónustu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu og ætla að byrja þar sem síðasti hv. þingmaður endaði, á forvörnum í heilbrigðisþjónustu. Ég held að þær séu einn af stærstu þáttunum í þessu efni og mun fjalla um þær, hvernig fjármagnið kemur við heilbrigðisþjónustuna og mikilvægi nýsköpunar í heilbrigðisþjónustu. Forvarnirnar eru mjög víðtækur þáttur og ætla ég að nefna nokkur dæmi. Fyrst er það sem ég hef talað hvað mest um, þ.e. að umferðaröryggi er heilbrigðisþjónusta. Umferðarslys á Íslandi valda því að 200 einstaklingar þurfa á heilbrigðiskerfinu og almannatryggingakerfinu að halda á hverju ári. Umferðarslysin kostar samfélagið um 50 milljarða. Svo þurfum við að seinka þörf fólks til að fara í hjúkrunarrýmin, reyna að stuðla að því að fólk sé sem heilsuhraustast sem lengst. Einn liður í því er til að mynda að stytta biðlista eins og eftir liðskiptaaðgerðum. Þá held ég að við þurfum að fara færar leiðir í því efni, hvort sem það er hjá einkareknum eða opinberum aðilum. Við eigum ekkert að vera feimin að semja við Klíníkina varðandi það. Ég held að það sé töluvert af fólki sem þarf mun meira á heilbrigðiskerfinu að halda ef það þarf að bíða lengi eftir liðskiptaaðgerðum með tilheyrandi kostnaði. Þá komum við að fjármagninu. Við þurfum að nýta sem best það fjármagn sem fer í heilbrigðiskerfið. Þar held ég að fjölbreytt rekstrarform gefi okkur svigrúm til að fara mismunandi leiðir og hvernig við getum gert það sem best. Það er líka mikilvægt að hafa nýsköpunina þar þannig að starfsfólkið sjálft sé tilbúið að finna nýjar leiðir og hafi áhuga á að starfa í heilbrigðiskerfinu, ef þar er skapandi umhverfi þar sem það getur látið krafta sína njóta sín. Oftar en ekki eru [[Forseti hringir.]]öflugar konur, eins og hjúkrunarfræðingar og fleiri sem eru í nýsköpuninni. Við eigum að gera þeim það kleift. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Undanfarin ár hefur það verið skýr og sanngjörn krafa landsmanna að allir hafi góðan og greiðan aðgang að heilbrigðisþjónustu. Krafan er að allir hafi aðgang óháð stöðu, búsetu eða efnahag. Hún er mjög skiljanleg því að þrátt fyrir að á síðasta kjörtímabili hafi verið gefið verulega í til málaflokksins þarf meira til. Það þarf að bæta inn meira fjármagni, bæta starfsumhverfi heilbrigðisstarfsmanna, aðstöðu sjúklinga og síðast en ekki síst þarf stefnumótun í heilbrigðismálum. Í því samhengi þarf að líta til þjóðarsjúkrahúss okkar landsmanna, þ.e. Landspítalans, en einnig til þeirra öflugu heilbrigðisstofnana sem við eigum víða um landið. Þingsályktunartillaga um heilbrigðisáætlun er forgangsmál Framsóknarmanna á þessum þingvetri. Markmið tillögunnar er að hæstv. heilbrigðisráðherra vinni heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Þessa áætlun skal vinna í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum því að þar liggur þekkingin, það er fólkið sem þekkir til aðstæðna, sóknarfæra og þess sem betur má fara í kerfinu. Okkur Framsóknarmönnum þykir mikilvægt að fagfólkið komi víða að af landinu því að aðstæður geta verið mismunandi eftir því hvort um er að ræða heilsugæslu á landsbyggðinni eða bráðadeild Landspítalans, svo við tökum dæmi. Núna er þetta forgangsmál okkar Framsóknarmanna í umsagnarferli innan hv. velferðarnefndar Alþingis og hafa nokkrar umsagnir þegar borist um málið, m.a. frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga sem segir að félagið leggi áherslu á að við gerð heilbrigðisáætlunar fyrir Ísland verði haft samstarf við fagfólk í heilbrigðisstéttum og lýsir því yfir að hjúkrunarfræðingar séu m.a. tilbúnir til þátttöku í þeirri vinnu. Ég ætla því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé sammála okkur Framsóknarmönnum og Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga um mikilvægi þess að fagfólk komi að gerð þessarar áætlunar og hvort hann ætli sér að styðja málið. Inn á önnur atriði kem ég í seinni ræðu minni.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir þessa sérstöku umræðu hér í dag um framtíðarfyrirkomulag heilbrigðisþjónustu hér á landi. Ég vil taka undir með málshefjanda þegar hún segir að það hafi verið virkilega ánægjulegt að allir flokkar gátu sameinast um það í aðdraganda kosninga að það þyrfti að setja heilbrigðismálin í forgang. Þetta var eitthvað sem við upplifðum öll í þessum „rúndum“ sem við tókum áður en ríkisstjórnin var mynduð, þetta var eitthvað sem við gátum öll verið sammála og sameinast um. Við erum nefnilega öll sammála um að það er algert grundvallaratriði að allir hafi aðgang að góðri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og þjóðfélagsstöðu. Þetta er einmitt forgangsmál hjá ríkisstjórninni eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir kemur réttilega inn á. Ein leið til að standa við þetta tengist einmitt öðru forgangsmáli ríkisstjórnarinnar, að vinna að því að ná fram stöðugleika í efnahags- og peningamálum hér á landi. Eitt meginmarkmið með því, fyrir utan auðvitað að auka lífsgæði okkar allra, allra landsmanna með auknum stöðugleika, er að ná niður vaxtakostnaði. Með því að ná niður vaxtakostnaði höfum við nefnilega úr meiru að spila inn í heilbrigðiskerfið, menntakerfið, velferðarkerfið almennt, án þess að þurfa að auka skattbyrði á landsmenn. Allir græða. Meiri stöðugleiki þýðir aukin lífsgæði fyrir alla og ríkið hefur úr meiru að spila.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu sem sannarlega er tímabær. Vonandi leikum við oft þetta mikilvæga grunnstef í samfélaginu; heilbrigðisþjónustan, velferðarmálin. Hver er framtíðarsýn okkar í heilbrigðisþjónustu? Er til einhver stefna í heilbrigðismálum? Um það er deilt. Velferðarráðuneytið segir að stefnan sé skýr en lærð skoðun á því stenst því miður ekki. Sigurbjörg Sigurgeirsdóttir, doktor í stjórnsýslufræðum, hefur bent á ýmislegan vanda í skipulagi heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Hún segir að því miður séu heilbrigðismálin sjaldnast skoðuð í heild, við séum helst upptekin af því að bregðast við hrópum og köllum, slökkva elda og takast á við það sem hæst ber hverju sinni, jafnvel bregðast við persónulegum uppáhaldsviðhorfum fagfólks. Framtíðarsýn eða mótaðar hugmyndir um hvert skuli halda séu ekki til. Ráðamenn þjóðarinnar hafi á undangengnum árum tileinkað sér í stórum stíl þá trú að húsbygging, bygging spítala, sé stefnumótun í heilbrigðismálum. Eins er farið með ákvarðanir um skiptingu fjár milli stofnana annars vegar og sérfræðiþjónustunnar utan þeirra hins vegar. Hvers vegna er það ákveðið að ofan hvort aðgerðir og meðferð sjúkdóma fari fram innan eða utan sjúkrahúsa? Hvers vegna fá ekki heilbrigðisstofnanir landsins að stunda þá sérfræðilæknisþjónustu sem þær hafa getu og vilja til og fái að sitja við sama borð og læknastofur sérfræðinga úti í bæ? Fái tækifæri til að horfa til einstaklingsins og þeirrar þjónustu sem hann þarf á að halda? Hvers vegna fá heilbrigðisstofnanir ekki að veita þá þjónustu sem þær telja sér hagkvæmt að framkvæma og fá greitt fyrir það án þess að þurfa að spyrja ráðamenn heilbrigðismála hvort það rúmist í þeirra verkahring? Svörin við þessum spurningum telur Sigurbjörg að felist í fyrirkomulaginu á fjármögnun þjónustunnar sem heldur heilbrigðisstofnunum landsins í spennitreyju með ómarkvissum og ógagnsæjum hætti. Því þarf að breyta og það er hægt.
Frú forseti. Þegar rætt er um framtíðarsýn í heilbrigðismálum held ég að segja megi að meðal landsmanna sé sátt og sterk krafa um það í fyrsta lagi að heilbrigðismálin eigi að njóta forgangs í uppbyggingu innviða og bættri þjónustu á komandi árum. Ég held í öðru lagi að líka sé breið sátt um grunnhugmyndafræðina, þ.e. að við rekum opinbert heilbrigðiskerfi, fjármagnað á sameiginlegum grunni með skattfé og að allri gjaldtöku sé stillt mjög í hóf ef hún yfir höfuð fyrirfinnist gagnvart notendum. Í þriðja lagi held ég að sátt sé um innra skipulag heilbrigðisþjónustunnar svo langt sem það nær, þ.e. að heilsugæslan eigi að vera fyrsti viðkomustaður í kerfinu og að hana þurfi að efla sem slíka. Það er líka sátt um þörfina fyrir uppbyggingu á nýjum Landspítala þó að eitthvað hafi verið deilt um staðsetninguna. Þá má spyrja hver sé vandinn ef við erum sammála um þetta meira og minna, a.m.k. þjóðin og að einhverju leyti gildir það um stjórnmálin. Hver væri vandinn ef t.d. hæstv. heilbrigðisráðherra kæmi í ræðustólinn og segði: Já, ég er sammála þessum grunnstoðum kerfisins á Íslandi, það á byggjast upp og eflast, það á að vera á sameiginlegum grunni, fjármagnað af sameiginlegu aflafé landsmanna í gegnum skattkerfið, gjaldtaka á ekki að viðgangast og heilsugæslan og nýr Landspítali eru þar grunnstoðir? Vandinn er að ágeng öfl í þessu landi eru alltaf að reyna að troða inn breytingum sem ganga í öfuga átt. Kerfið er orðið miklu blandaðra en það ella þyrfti að vera. Þar liggur vandinn. Og þar þarf hæstv. heilbrigðisráðherra að standast prófið. Það verður að setja því skorður að við veikjum sífellt hið opinbera heilbrigðiskerfi og setjum milljarða á milljarða ofan í viðbót á ári hverju út í einkareksturinn. Það verður að tala mannamál um þetta. Hvers konar heilbrigðiskerfi viljum við á Íslandi? [[Forseti hringir.]]Viljum við sameiginlegt, opinbert heilbrigðiskerfi að norrænni eða kanadískri fyrirmynd eða viljum við færa okkur í átt til Bandaríkjanna?
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa góðu og þörfu umræðu. Mig langar að koma með vinkil um framlögin til heilbrigðiskerfisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Mér finnst það áhugaverð umræða, tók þátt í því á þeim tíma og fannst þetta góð hugmynd. Ég er enn á því og mér finnst þetta líka vera partur af þeirri heildarstefnumótun sem er verið að boða. Þetta er einn mælikvarði, en án þess að ákveða fyrir fram að framlögin séu hlutfall af vergri landsframleiðslu finnst mér mikilvægt að skilgreina þjónustuna. Mig langar að taka sem dæmi öldrunarmálin sem mér finnst gríðarlega mikilvæg. Þau verða klárlega vaxandi kostnaður til framtíðar ef við bregðumst ekki við. Nú er búið að gera mjög góða lýðheilsustefnu á landsvísu sem mér finnst áhugaverð og held að sé mikilvægt innlegg í heildarstefnumótunina. Ég hef mikinn áhuga á að skoða lýðheilsustefnuna sérstaklega og partur af henni er að öll sveitarfélög verða heilsueflandi samfélög. Partur af lýðheilsustefnunni er líka að markvissar forvarnir fari fram á sviði næringar, hreyfingar, geðræktar og slysavarna svo eitthvað sé nefnt. Kannski er ekki hægt að segja að við séum að spara kostnað en þetta er mikilvægt upp á gæði þjónustunnar og við eigum að nýta allar leiðir til að efla samráð og samstarf ríkis og sveitarfélaga til að tryggja fólki góða þjónustu, sérstaklega góða nærþjónustu.
Forseti. Það er kannski ekkert ýkja langt síðan við áttum í mjög sambærilegum samræðum hér á þinginu. Að sjálfsögðu erum við þingmenn frekar óþreyjufull um að fara að fá skýra sýn í þessum málaflokki, enda er þetta sá málaflokkur sem almenningur lagði hvað mesta áherslu á í aðdraganda kosninga og það hefur verið mjög skýrt þegar rýnt er í skoðanakannanir um hvernig almenningur vill að við þingmenn, þar með taldir ráðherrar, forgangsröðum okkar sameiginlegu fjármunum. Heilbrigðiskerfið er þar langefst á blaði ár eftir ár. Því langar mig í ljósi þessa að spyrja hæstv. Óttar Proppé, ráðherra heilbrigðismála, hvenær við þingmenn getum átt von á því að fá að sjá þessa heildarsýn. Stendur til að við fáum tækifæri til að koma eitthvað að henni áður en hún er meitluð í stein? Ég geri mér grein fyrir því að það er erfitt að koma með langtímaáætlun í svo stórum málaflokki og hef haft veður af því að hæstv. ráðherra hafi leitað í fortíðina, sem er mjög gott því að mikil vinna hefur átt sér stað í ráðuneytinu og víðar. Er ráðherrann kominn eitthvað á leið? Getur hann komið með skýrslu til okkar um hvaða mál það eru sem brenna á ráðherranum, sem verða rauði þráðurinn í veru hans í embætti heilbrigðisráðherra? Síðan væri mjög gagnlegt að heyra hvernig hæstv. ráðherra hefur tekist til að fá það neglt niður að fá fjármuni í þennan málaflokk í langtímaáætlun ríkisstjórnarinnar.
Hæstv. forseti. Það eru forréttindi að búa í ríki þar sem ríkir þverpólitísk sátt um mikilvægi góðs heilbrigðiskerfis fyrir alla og mikilvægi þess að umræða um það sé til gagns til að bæta alla þjónustu í heilbrigðiskerfinu eins vel og hægt er. Til að svo megi verða verður umræðan oft að vera skýrari. Það hefur sérstaklega borið á að hugtakið einkarekstur virðist oft vera á misskilningi byggt og allt of algengt að þar sé ekki verið að meina rekstur með venjulegri ríkisaðstoð, eins og rétt er, heldur eitthvað allt annað. Sem vinsamlegt dæmi nefni ég orð hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar frá 7. desember sl., með leyfi forseta: „En yfirleitt erum við að tala um einkarekstur þar sem almannafé er einnig notað til styrktar rekstrinum, með almannatryggingum eða öðru. … ég vil eiginlega ekki kalla það einkarekstur, mér finnst það vera annað. Einkarekstur þar sem hið opinbera borgar með finnst mér vera meira verktaka eða eitthvað því um líkt. Þetta er kannski hugtakanotkun sem væri þægilegt að hafa skýrari. Mér finnst einkarekstur vera þannig að menn eru algjörlega á eigin forsendum og viðskiptavinir borga allan hlutann.“ Forseti. Fyrir utan að þessi orð hv. þingmanns eru ágætt dæmi um mismunandi skilning og tilfinningu fyrir hugtökum nefni ég þau einnig hér til að taka undir með honum um að þessi hugtakanotkun ætti einmitt að vera skýrari. Það er grunnforsenda í allri umræðu um framtíðarsýn heilbrigðiskerfisins sem svo gárast út í samfélagið allt í alla almenna umræðu að notuð séu sömu hugtök yfir sömu þætti heilbrigðiskerfisins til að forða óþarfaruglingi, óvissu og óöryggi um þetta mikilvæga mál hjá fólkinu í landinu.
Hæstv. forseti. Eins og í fyrri ræðu minni ætla ég að halda áfram að ræða forgangsmál okkar Framsóknarmanna í þessari umræðu. Í fyrri ræðu minni ræddi ég mikilvægi þess að samstarf sé við starfsmenn í heilbrigðisstéttum við gerð heilbrigðisáætlunar og tekur Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga meðal annars undir orð okkar um mikilvægi þess. Ég ætla að koma inn á önnur atriði þessa máls. Þau eru að við gerð heilbrigðisáætlunar skuli taka tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Það er nauðsynlegt að mati okkar Framsóknarmanna því að undanfarin ár hafa heilbrigðisstofnanir víða um landið verið sameinaðar. Þær sinna nú margar hverjar heilu landsfjórðungunum og oft er um erfiðan veg að fara á milli starfsstöðva. Samkvæmt tillögunni skal einnig taka tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða, sumarhúsabyggða, svo að eitthvað sé nefnt. Auk þess skal jafnframt líta til þess hvort sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álaginu af Landspítalanum. Ég ætla því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé sammála okkur Framsóknarmönnum um mikilvægi þess að efla heilbrigðisstofnanir víða um landið, fela t.d. Kragasjúkrahúsunum hér í nágrenni höfuðborgarinnar aukin sérhæfð verkefni og létta þar með álaginu af Landspítala og bæta inn fjármagni til að styrkja heilsugæslu og bráðaþjónustu á þessum Kragasjúkrahúsum. Virðulegur forseti. Við hv. þingmenn Framsóknarflokksins vonum að hæstv. heilbrigðisráðherra sé sammála okkur um nauðsyn þess að ráðast í þessi mál því að við verðum að svara því hver framtíðarsýn fagfólks og stjórnmálamanna um heilbrigðismál er, hvert við ætlum að stefna. Viljum við efla heilbrigðisstofnanir víða um landið eða á að bjarga málunum með auknum einkarekstri? Hvað vilja landsmenn? Það hefur komið skýr krafa um það sem við þekkjum öll. Hér er um að ræða stórar spurningar en taka þarf ákvörðun. Það er fyrir löngu orðið tímabært.
Forseti. Hér í seinna innleggi mínu vil ég koma því að að það er algjörlega augljóst að við þurfum að skapa svigrúm til þess að endurskoða greiðsluþátttöku almennings með það að leiðarljósi að fólk veigri sér ekki við að sækja sér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar. Það er óverjandi að það að greinast með illvígan sjúkdóm kollvarpi fjárhag fólks og fjárhag heimila. Það er óásættanlegt að fólk geti verið í þeirri stöðu hér á landi að það hafi ekki efni á að veikjast. Það er óásættanlegt. Þess vegna hefur verið sett fram skýr stefna um að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustu hjá þessari ríkisstjórn. En það er ekki nóg. Aðgengi að heilbrigðisþjónustu þarf líka að vera gott. Það þarf að vera viðunandi aðstaða til þess að við getum sinnt þeim sem veikjast svo að sómi sé að. Ríkisstjórnin leggur þess vegna áherslu á að endurbyggingu Landspítala við Hringbraut verði lokið eigi síðar en 2023. Auk þess er gríðarlega mikilvægt að styrkja heilsugæsluna um land allt sem fyrsta viðkomustað. Þar leggjum við líka mikla áherslu á uppbyggingu öldrunarþjónustu. Síðan talandi um landsbyggðina. Það er gleðiefni að segja frá því að ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á og tekur sérstaklega fram í stjórnarsáttmála að það á að leggja áherslu á að efla fjarheilbrigðisþjónustu. Ég hlakka til þess að sjá þá vinnu sem verið er að inna af hendi innan ráðuneytisins á því sviði, sem ég vona að við megum eiga von á að sjá eitthvað um fljótlega. Þetta er nefnilega gríðarlega mikilvægt fyrir fólk í landsbyggðakjördæmunum. Mig langar kannski í seinni ræðu minni að spyrja hæstv. ráðherra hvernig málin standa [[Forseti hringir.]]í þessum málaflokki og hvenær við megum eiga von á að sjá efni um þetta mikilvæga mál.
Virðulegur forseti. Við Íslendingar höfum náð ágætum árangri á mörgum sviðum heilbrigðisþjónustunnar. Ég nefni meðferð margra bráðasjúkdóma sem þó skilja eftir einstaklinga sem flestir verða aldrei alveg samir eftir. Þess vegna þurfum við að gefa því meiri gaum að viðhalda heilbrigði og fyrirbyggja sjúkdóma, forvarnir. Í Evrópulöndum, nágrannalöndum okkar, fara tæplega 3% útgjalda til heilbrigðismála í forvarnir að jafnaði. Á Íslandi er hlutfallið helmingi lægra, um 1,6% að líkindum. Þarna liggja tækifærin. Íslenska heilbrigðiskerfið telst til svokallaðra félagslegra kerfa með vísan til heilbrigðiskerfa Norðurlandanna en hefur þó færst nokkuð frá sinni kjörmynd með tilfærslu á rekstri og framkvæmd frá hinu opinbera til einkaaðila, í einkaframkvæmd. Þetta hefur gerst með ómarkvissum og ógegnsæjum hætti og stefnulaust. Þetta hefur gerst þrátt fyrir að endurteknar rannsóknir sýni svo ekki fari á milli mála að almenningur telur að heilbrigðisþjónustan eigi að vera starfrækt af hinu opinbera. Þetta gerist þrátt fyrir að erlendar rannsóknir gefi til kynna að sjúkrahús, sem dæmi, sem rekin eru af hlutafélögum á hagnaðargrundvelli eru dýrari í rekstri en sjúkrahús sem ekki eru rekin með þeim hætti og veiti síst betri þjónustu. Heilsugæslan í landinu býr við mikinn brest. Þetta er mikilvægasti hluti heilbrigðisþjónustu landsmanna. Stjórnvöld gera nú tilraunir með nýtt rekstrarform í heilsugæslunni með einkarekstri. Það hlýtur að vera krafa þegnanna að allar heilsugæslustöðvar í landinu fái að sitja við sama borð og við gagnsæi í fjárveitingum. Það á einnig við um hlutverk og þjónustu annarra heilbrigðisstofnana í öllum landsfjórðungum. Stefnumótun og framtíðarsýn skortir. En spurt er: Verður allur vandi heilbrigðiskerfisins bara leystur með auknum fjárveitingum? Og svarið er að mínu áliti: Nei. Auknir fjármunir munu aðeins hjálpa til við að [[Forseti hringir.]]fela þann innbyggða skipulagsvanda sem fjármögnun heilbrigðiskerfisins býr því nú og frestar því að á vandanum verði tekið. Vísa ég í því sambandi til niðurstaðna McKinsey-skýrslunnar sem mjög hefur verið vitnaði til.
Forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin svo langt sem þau náðu. Hann var búinn að gefa okkur fyrirheit um að dýpka þau í lokaræðu sinni. Hann vísar í væntanlega stefnumörkun og segir að áður en farið yrði í stórar breytingar myndi það byggja á almennri stefnumörkun og framtíðarsýn. Þegar hann talaði sjálfur um stöðu heilbrigðiskerfisins 25. janúar 2016 sagði hann sem hv. þingmaður, með leyfi forseta: „Mér finnst mikilvægt að við komumst frá þvargi um tölurnar, upp eða niður, og einbeitum okkur að því að gera gangskör í alvöruuppbyggingu og áætlun þar um, sem er ekki bara einhvers staðar inn í framtíðina, óljósa framtíð, ef vel gengur, heldur að fylgja eftir þessari tilfinningu í samfélaginu sem við sjáum í þessari undirskriftasöfnun og sjáum trekk í trekk í skoðanakönnunum. Landsmenn vilja sterkari og hraðari uppbyggingu á heilbrigðiskerfinu eftir langan tíma. Ég kalla eftir því að við sjáum áætlun um það …“ Virðulegi forseti. Nú er þáverandi hv. þingmaður og núverandi ráðherra með þetta verkefni á sínu borði. Ég bið hann að upplýsa þingið um grundvallarafstöðu sína sem pólitískur leiðtogi þessa málaflokks til almenns opinbers kerfis sem fjármagnað er úr sameiginlegum sjóðum, helst án gjaldtöku. Ég bið hæstv. ráðherra að svara þessum spurningum skýrt af því að þetta er grundvöllurinn undir alla stefnumörkun og alla sýn á mögulegar breytingar og alla sýn á ásókn gróðaaflanna í samfélaginu, á innviði samfélagsins og þar með talið heilbrigðiskerfisins. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann að standa með opinberu heilbrigðiskerfi í þágu heildarinnar eða ætlar hann að halla sér á hina hliðina og hafa sérstaka samúð með þeim sem hyggjast hagnast á veiku fólki?
Frú forseti. Nú ríður á að tala hratt. Í fyrsta lagi sem viðbrögð við tilvitnuðum orðum í þann sem hér stendur frá 25. janúar 2016 um áætlun um hvert skuli stefna. Nokkrum mánuðum eftir það kom fram fjármálaáætlun til fimm ára og á grundvelli hennar 10% aukning til heilbrigðiskerfisins í fjárlögum 2017. Vinna við fimm ára fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar er í gangi og ætti að svara mörgum spurningum sem hér hafa komið fram, í henni mun sjást stefnumörkun í takt við þá áherslu á heilbrigðismálin sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Í sambandi við þau skýru svör sem kallað er eftir frá þeim sem hér stendur um framtíðarsýn á heilbrigðiskerfið er sú skýra sýn í takt við annars vegar stjórnarsáttmálann og hins vegar það sem sá sem hér stendur hefur margoft sagt áður, að ég hef ekki sérstaklega í huga eða langar til að gera stórkostlegar breytingar á heilbrigðiskerfinu nema til að styrkja það og styðja. Í dag fara upp undir 30% af opinberu fjármagni sem fer í heilbrigðisþjónustu á einhvern hátt í rekstur á vegum sjálfseignarstofnana, sjálfstæðra sérfræðinga - eða hvað? Ég hef engar sérstakar áætlanir um að gera stórar breytingar þar á. Ég tek undir með þeim sem tala um forvarnir. Það er mikilvægt að við horfum á heilbrigðismálin, ekki bara út frá því hvernig við bregðumst við sjúkdómum og áföllum heldur líka hvernig við fyrirbyggjum það með því að byggja undir heilbrigði. Hér er ég með ansi marga punkta sem ég veit að ég næ ekki að fara yfir en ég vísa enn og aftur til orða í stjórnarsáttmálanum um uppbyggingu heilsugæslunnar, [[Forseti hringir.]]um uppbyggingu óháð búsetu og óháð fjárhag. Þegar kemur að neyslustýringu, sykri, áfengi o.s.frv., styð ég lýðheilsumarkmið en ég er ekki fullviss um að það [[Forseti hringir.]]sé bara ein ríkislausn á öllum málum. En við verðum að taka frekari umræðu síðar. [[Gripið fram í: Skrifaðu grein. …]]
Virðulegi forseti. Í störfum þingsins áðan bar hv. þm. Ásmundur Friðriksson það á mig að ég sakaði forsætisráðherra um að ljúga í ræðustól Alþingis. Ég þarf að leiðrétta þennan misskilning hv. þingmanns. Ég geri ráð fyrir því að fólk segi satt í þessum ræðustól og ef ég teldi forsætisráðherra hafa logið í ræðustól væri ég hér ekki að flytja ræðu undir liðnum um fundarstjórn forseta heldur vantrauststillögu. Nei, ég segi að forsætisráðherra hafi logið að yfirlögðu ráði í viðtali við RÚV og logið í afsökun sinni þegar að sú lygi var upplýst. Það er engin ónákvæm tímalína. Tímalínan sýndi einmitt hvað ráðherra vissi og að lygin var viljandi. Því kalla ég á forsætisráðherra að svara fyrir þessa lygi í ræðustól Alþingis þar sem fólk á að segja satt. Ráðherra þarf að svara hvort hann hafi brotið siðareglur og hvort efni umræddrar skýrslu varði almannahag. Við þurfum að spyrja okkur hverjar afleiðingarnar af þeirri lygi eiga að vera. Ég býst fastlega við því að hv. þm. Ásmundur Friðriksson leiðrétti þennan misskilning sem hann kvað upp hér áðan um málflutning minn í störfum þingsins.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur sem og öðrum flutningsmönnum fyrir þessa tillögu til þingsályktunar um opnun neyðarbrautarinnar á Reykjavíkurflugvelli. Nú má með sanni segja að róinn sé lífróður í málefnum Reykjavíkurflugvallar í Vatnsmýrinni. Mig langar að byrja á að fara í stuttu máli í gegnum hvernig málin standa í dag. Nýtt aðalskipulag fyrir Reykjavík var samþykkt seinni hluta ársins 2013. Þegar aðalskipulag var auglýst sumarið 2013 var gert ráð fyrir að neyðarbrautinni yrði lokað 2015 og aðalflugbraut Reykjavíkurflugvallar 2016 og austur/vesturbrautinni 2024. Það átti sem sagt að loka norður/suðurbrautinni, aðalflugbraut flugvallarins, á síðasta ári. Ef það hefði gengið eftir væri öllum flugrekstri á Reykjavíkurflugvelli sjálfhætt. Nýtingarstuðull vallarins væri orðinn það lélegur að ekki væri með nokkrum hætti hægt að tryggja rekstrarhæfi flugrekenda á Reykjavíkurflugvelli. Eftir að 70 þúsund Íslendingar höfðu gert athugasemdir við auglýst aðalskipulag í Reykjavík sumarið 2013, þar á meðal fengust undirskriftir yfir 20 þúsund kosningarbærra Reykvíkinga, lengdi meiri hlutinn í borgarstjórn líftíma norður/suðurbrautarinnar til 2022 eða um sex ár í samþykktu skipulagi. Eins og málin standa í dag þá er búið að loka neyðarbrautinni, það var gert síðastliðið sumar, og síðan er rétt að ítreka að miðað við samþykkt aðalskipulag Reykjavíkur eru einungis fimm ár eftir af norður/suðurbrautinni, aðalflugbraut vallarins, og síðan lokar austur/vesturbrautin 2024. Þetta er auðvitað fullkomlega óásættanleg staða sem er komin upp í málefnum flugvallarins. Mig langar í stuttu máli að fara í gegnum það sem snýr mest að málefnum neyðarbrautarinnar, sjúkraflugið. Samkvæmt upplýsingum frá Landhelgisgæslunni og Mýflugi sem sinna sjúkrafluginu í landinu þá flutti Landhelgisgæslan 110 manns í sjúkraflugi árið 2015 og Mýflug 643 sjúklinga. Það voru sem sé 752 sjúklingar fluttir með sjúkraflugi í flugvélum Mýflugs og þyrlum Landhelgisgæslunnar. Þar af voru 110 fluttir með Gæslunni, eða 14,6%, sem þýðir að 85,4% voru fluttir með vélum Mýflugs, eða sex af hverjum sjö. Samkvæmt upplýsingum sem fengust hjá slökkviliði Akureyrar í gær voru á síðasta ári fluttir 711 sjúklingar í sjúkraflugi með flugvélum Mýflugs í 672 flugum. Hlutfallslegur vöxtur í sjúkraflugi á síðasta ári var 10,5% og árin þar á undan 15% og 14,3%. Það er mikill vöxtur. Ég hef ekki náð að afla mér upplýsinga hjá Landhelgisgæslunni um hversu margir voru fluttir með þyrlum Gæslunnar á síðasta ári. En þá er kannski komið að því sem skiptir mestu í þessari umræðu hér, eða það sem ég vildi koma inn á, og það er hið svokallaða áhættumat sem var opinberað árið 2015. Efla skrifaði áhættumatsskýrslu fyrir Isavia vegna lokunar neyðarbrautarinnar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli og var hún gerð opinber fyrri hluta sumars 2015. Þar kemur fram í 2. kafla áhættumatsins, þriðju málsgrein, með leyfi forseta: „Þetta áhættumat tekur ekki á áhrifum á flugvallakerfið í landinu, neyðarskipulagi almannavarna, sjúkraflutningum, umhverfisþáttum svo sem veðurfræðilegum áhrifum frá væntanlegum byggingum í nágrenni flugvallarins, né fjárhagslegum þáttum flugrekstrar.“ Það hefur sem sagt ekki verið tekið, og í raun og veru aldrei, á því í stjórnsýslunni að skoða áhrifin á flugvallakerfið, sjúkraflugið og almannavarnaflugið. Í þessu samhengi er rétt að geta þess að að mér vitandi hafa áhrif lokunar neyðarbrautarinnar á sjúkraflutninga í lofti hér á landi fram að þessu ekki verið skoðuð. Ég verð að gera athugasemdir við það og hef gert það á mínum eina fundi sem ég sat sem varamaður í velferðarnefnd og ég hvatti raunar til þess að nefndin myndi skoða þetta og finnst eðlilegt að heilbrigðisráðherra gerði það líka. Það er sérstakt að það skuli ekki hafa komið neins staðar fram í stjórnsýslunni athugun á þessu miðað við allar þær ákvarðanir sem hafa verið teknar á undanförnum árum í málinu. Á undanförnum vikum hafa fjölmargar bókanir komið frá sveitarfélögum vítt og breitt af landsbyggðinni sem snúa að því að þó nokkur tilvik hafa komið upp í forgangsflugi í vetur þar sem ekki var hægt að lenda í Reykjavík. Með leyfi langar mig að vitna í bókun bæjarstjórnar Seyðisfjarðar frá 15. febrúar sl., þar sem m.a. er vitnað í fréttabréf Félags íslenskra atvinnuflugmanna sem kom út 10. febrúar sl. Þá vitna ég í bókun bæjarstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Þá hefur komið í ljós að umfjöllun um brautina og að hluta rökstuðningur fyrir lokun hennar hefur verið byggður á röngum forsendum samanber ítarlega athugun öryggisnefndar Félags íslenskra atvinnuflugmanna, ÖFÍA. Niðurstaðan var að útreiknaður nothæfisstuðull Reykjavíkurflugvallar samkvæmt ICAO staðli á braut 06/24 í skýrslu Eflu væri rangur og að ekki hefði verið tekið með í reikninginn bremsuskilyrði á flugbrautunum. Að betur athuguðu máli eftir reynslu vetrarins hljóta málsaðilar að vilja axla ábyrgð og endurskoða þá stöðu sem sjúkraflugið hefur verið sett í. Bæjarstjórn Seyðisfjarðar skorar á borgarstjórn Reykjavíkur, Alþingi og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að tryggja öryggi íbúa landsbyggðanna og ferðafólks með því að opna neyðarbrautina að nýju, í það minnsta þangað til önnur jafn trygg og örugg leið hefur verið opnuð.“ Ég held að nauðsynlegt sé að fara betur í, ég tek það kannski betur fyrir í seinni ræðunni á eftir, hvað kemur fram í fréttabréfi Félags íslenskra atvinnuflugmanna, frá öryggisnefnd þeirra. Ég ætla að byrja samt og sjá hvað ég kemst langt. Með leyfi forseta vitna ég í þennan kafla í greininni í fréttabréfinu sem kom út 10. febrúar 2017: „Lokun brautar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli hefur haft fyrirsjáanlegar afleiðingar í vetur. Það sem af er vetri hefur það fjórum sinnum gerst að flugvöllurinn lokast í hvössum SV-vindum. Með tilliti til sjúkraflugs er þetta grafalvarleg staða eins og fjölmargir ábyrgir aðilar hafa bent á. Þá hafa fjölmörg sveitarfélög skorað á borgaryfirvöld að sjá að sér og er ástæða til að taka undir það. Lokun brautarinnar var réttlætt með tveimur skýrslum frá verkfræðistofunni Eflu, önnur fjallaði um nothæfisstuðul samkvæmt ICAO staðli, hin um nothæfistíma sem er nýtt og óskilgreint hugtak. Brautinni var að endingu lokað eftir dómsmál sem kunnugt er. Eftir ítarlega athugun komst ÖFÍA að þeirri niðurstöðu, að útreiknaður nothæfisstuðull Reykjavíkurflugvallar samkvæmt ICAO staðli án brautar 06/24 í skýrslu Eflu væri rangur. Alvarlegasta villan er sú að bremsuskilyrði á flugbrautum voru ekki tekin með í reikninginn. ÖFÍA fékk á grundvelli upplýsingalaga afhent tölvupóstssamskipti Eflu og Isavia. Í samskiptum milli starfsmanna Isavia og Eflu 30. október 2014 kemur eftirfarandi fullyrðing fram: „Í þessari greiningu verður notast við 13kt hliðarvindhraða mörk á brautum 01, 13, 19 og 31, þá er lagt það mat að ekki þarf að taka tillit til bremsuskilyrða sem leiðir af sér íhaldsamari nothæfisstuðull.““ Það er rétt að endurtaka þetta: „Þá er lagt það mat að ekki þarf að taka tillit til bremsuskilyrða sem leiðir af sér íhaldsamari nothæfisstuðull.“ „Haustið 2015 sendi ÖFÍA bréf til nokkurra aðila þar sem skýrsla Eflu og atburðarásin sem slík var gagnrýnd. Engin viðbrögð bárust frá viðtakendum bréfsins. Því var ákveðið að fá álit ICAO, Alþjóðaflugmálastofnunarinnar. Erindi var sent sem fulltrúi IFALPA“ - sem er alþjóðlegt félag atvinnuflugmanna - „bar undir ICAO Secretariat. Svar barst ÖFÍA þar sem túlkun ÖFÍA á grein 3.1.3 í Annex 14 var staðfest, þ.e. að taka skuli bremsuskilyrði og önnur veðurfarsleg atriði með í reikninginn þegar nothæfisstuðull er reiknaður. Enn fremur tók ICAO undir túlkun ÖFÍA á SARPS hugmyndafræðinni, að leitast ætti við að ná nothæfisstuðli flugvallar eins háum og unnt væri, nema landfræðilegar takmarkanir væru til staðar. Það blasir því við að skýrsluhöfundar hafa mistúlkað grein 3.1.3 í Annex 14 og lokun brautarinnar var að endingu réttlætt með gallaðri verkfræðiskýrslu.“ Þetta er býsna alvarlegt í öllu þessu máli, það sem kemur hér fram og kom fram í fréttabréfi Félags íslenskra atvinnuflugmanna, þetta svar frá Alþjóðaflugmálastofnuninni. Nú þegar er búið að taka ákvarðanir í íslenskri stjórnsýslu sem byggjast á þessari áhættumatsskýrslu sem byggir á röngum forsendum. Því tel ég að umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis ætti að taka þetta fyrir á fundi og fara í gegnum þennan feril, kalla til sín öryggisnefndina og þá aðila sem komu að málinu. Þá ætti samgönguráðuneytið að fá staðfest frá ICAO [[Forseti hringir.]]svarið sem öryggisnefndin fékk því að það er grundvallaratriði í öllu þessu máli, að rétt sé farið með og málið byggist á réttum forsendum.
Frú forseti. Ég ítreka orð mín frá því í gær. Sem landsbyggðarmaður er mér mjög ljóst hversu miklu máli skiptir að það séu greiðar samgöngur inn á höfuðborgarsvæðið og að sjúkraflutningar séu tryggir. Ég lýsti því í ræðunni í gær að ég teldi þó að þvinguð leið með lagasetningu kæmi ekki til greina. Um þetta mál yrði að nást sátt og ég teldi reyndar að það væri mögulegt að ná sátt sem leiddi til betri niðurstöðu, bæði fyrir höfuðborg og landsbyggðir. Því langar mig að spyrja hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson hvort hann sé sammála því sem kemur fram í þingsályktunartillögunni að það komi til greina að beita sérstakri lagasetningu, jafnvel þótt aðdragandinn að lokun neyðarbrautarinnar nái allt aftur til 1990 eða a.m.k. til 2005 með samkomulagi a.m.k. fjögurra ef ekki fimm samgöngumálaráðherra við yfirvöld hér. Svo langar mig líka að spyrja hann hvort hann telji ekki að komið sé að þeirri ögurstundu að menn verði að setjast niður og vinna þetta mál í sátt, semja við ríkið um lóðaúthlutanir í Reykjavík þannig að Reykjavík gefist kostur á að fresta flutningi flugvallarins í einhvern tíma þannig að við getum náð farsælli lendingu fyrir alla landsmenn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Má Einarssyni fyrirspurnina. Mín skoðun á skipulagsvaldi, eða skipulagsskyldu eins og sumir vilja tala um, er að það er grunnatriði fyrir mér að öryggishagsmunir íbúa landsins séu hafðir að leiðarljósi í málinu. Það er grundvallaratriði að einstök sveitarfélög geti ekki gengið gegn öryggishagsmunum einstakra íbúa. Þá hef ég talað um „riksintresse“ og hvernig menn gera í Svíþjóð, taka helstu grunninnviði undir riksintresse vegna öryggishagsmuna landsins. Við höfum mjög gott dæmi um hvernig menn hafa verið að taka á málum á Bromma-flugvelli í Stokkhólmi sem er mjög sterkt dæmi og gefur góða mynd af því hvernig við gætum staðið að málum. Í Svíþjóð eru um 30 af þeirra helstu 100 flugvöllum sem falla undir þetta hugtak, riksintresse. Þeir eru síðan með brýr, lestarteina, orkuinnviðina, þ.e. raforkuflutninginn og virkjanir og annað, líka undir þessu hugtaki. Ég tel og hef talið lengi að það eigi mjög eftir að þroska þessa umræðu hér á landi. Ef við tökum nágrannalöndin eru menn komnir miklu lengra í þessu, samanber Svíþjóð, Noreg, Danmörk, England, Holland varðandi þessi mál. Auðvitað vil ég sátt í málinu. Hún hefði átt að vera komin á fyrir löngu síðan. Lóðaúthlutanir og vinna varðandi borg og ríki, sjálfsagt mál að taka þá umræðu. En þetta er kannski ekki alveg það sem við eigum við, flutningsmenn þessarar tillögu. Þetta snýst um [[Forseti hringir.]]að það er komið upp alvarlegt ástand og hvernig menn ætla að tækla það á næstunni.
Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að á öllum stundum á að vera til umræðu með hvaða hætti skipulagsvaldið er. Ég tel þó að ef hlutast er til um skipulagsvald einstakra sveitarfélaga út af einstökum verkefnum þá geti það komið mjög grimmilega í bakið á öðrum sveitarfélögum seinna. Spurning mín snerist heldur ekkert um það. Ég spurði í ljósi þess hversu aðdragandinn hefur verið langur, í ljósi þess að ríkisstjórnin síðasta og þarsíðasta gerðu ekkert í málinu, í ljósi þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur margsinnis skrifað undir samkomulag og ekkert aðhafst til þess að stoppa þetta áður en þetta gerðist, hvort hv. þingmaður telji að lagasetning komi til greina og hvort hann telji að það myndi standast stjórnarskrá að ganga gegn hæstaréttardómi þegar málið hefur, eins og ég sagði áðan, átt sér jafnvel 25 ára aðdraganda, a.m.k. 12 ára.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi skipulagsvaldið eins og ég sagði áðan þá hef ég talað fyrir því að við gætum byrjað þetta ferli varðandi þessa hluti á að allir alþjóðaflugvellirnir fjórir færu undir skipulagsvald ríkisins, það er Keflavíkurflugvöllur, eins og hann er í dag, Reykjavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Þetta eru þeir fjórir flugvellir sem halda uppi alþjóðaflugvallakerfinu í landinu og flugvallakerfinu sem skiptir okkur mestu máli. Það eru engin ný sannindi í því, ég hef talað fyrir þessu í mörg ár og komið fram í fjölmiðlum. Það sem ég er líka að vekja athygli á er að íslensk stjórnsýsla hefur fram að þessu bara ekki tekið á þessu máli sem ég benti á áðan varðandi sjúkraflugið, varðandi heilbrigðisþjónustuna og annað. Hugsið ykkur það hvernig þetta er í dag. Við erum með Landspítalann, ef ég man rétt úr fjárlögunum sem við vorum að samþykkja núna í desember hér á þingi, sem tekur til sín um 60 milljarða, Sjúkrahúsið á Akureyri 8 og mig minnir að sjúkrahúsið á Austurlandi taki 1 milljarð, til að sýna ykkur hlutföllin. Við erum bara með eitt sjúkrahús sem er af þessum standard sem þar er og helmingurinn af sjúkrafluginu sem við erum að tala um - voru það ekki 711 eða hvað voru margir með Mýflugi í fyrra? - er í forgangsflugi.
… staðist stjórnarskrá?
Ég vil benda hv. þingmanni á það kemur forskrift í héraðsdómi í fyrra í apríl, þegar dæmt er í Héraðsdómi Reykjavíkur, og dómari raunverulega bendir ríkinu á það hvernig það geti leyst þetta mál. Ég tek það kannski á eftir ef ég kem því að, ég sé að tíminn er búinn.
Virðulegi forseti. Umræðurnar hérna áðan milli tveggja þingmanna, sem eru hvor úr sínum flokknum en báðir koma frá Akureyri, endurspegla mjög hversu furðuleg umræðan er búin að vera um þetta mál mjög lengi. Ég veit ekki annað en að þessir tveir ágætu herrar séu sammála um að Reykjavíkurflugvöllur sé mjög mikilvægur fyrir okkur þar sem þar er innanlandsmiðstöð og sjúkraflug sem næst Landspítalanum. Akureyri hefur, eins og mörg önnur bæjarfélög á Íslandi, barist fyrir því að Reykjavíkurflugvelli verði ekki lokað eða farið með hann annað fyrr en eitthvað annað augljóslega jafn gott liggur fyrir. Annar þingmannanna, hv. þm. Logi Einarsson, er fulltrúi Samfylkingarinnar. Samfylkingin er með, held ég, 40% hérna í Reykjavík nú um stundir og hefur verið í meiri hluta býsna lengi. Sá hópur sem stýrir borginni virðist ekki hlusta á Samfylkingarþingmenn landsbyggðarinnar, sama úr hvaða flokki þeir eru. Það sama á við um hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson úr Sjálfstæðisflokknum. Sjálfstæðismenn hér í borginni hafa heldur ekki hlustað á sjónarmið bæjarfulltrúa og sveitarstjórnarfulltrúa Sjálfstæðismanna hringinn í kringum landið, það ákall um að Reykjavíkurflugvöllur verði hér áfram miðstöð, heldur hafa borgarfulltrúar Sjálfstæðismanna í Reykjavík ekki hikað við að vaða fram fyrir skjöldu og segjast vilja að loka Reykjavíkurflugvelli. Okkur Framsóknarmönnum finnst umræðan vera stórkostlega sérkennileg, að við séum að fjalla um innanlandsmiðstöð, flug, sjúkraflug Íslands, alls landsins, sem eitthvert karp á milli borgarfulltrúa hér í höfuðborginni og allra annarra. Það mál þvælist bara áfram ár eftir ár jafnvel þótt til séu grasrótarsamtök sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson er varaformaður í, ef ég man rétt, Hjartað í Vatnsmýrinni, með 70.000–80.000 meðlimi. Skoðanakannanir sýna trekk í trekk að meiri hluti landsmanna og borgarbúa vill að miðstöð innanlandsflugs sé á Reykjavíkurflugvelli þangað til eitthvað annað augljóslega jafn gott eða betra liggur fyrir. Samt heldur þetta mál áfram. Samt loka menn neyðarbraut þrátt fyrir að forsendurnar sem lágu fyrir lokuninni hjá Eflu, Isavia eða þeim aðilum sem tóku þá ákvörðun og að lokum stjórnsýslunni á Íslandi, hafi verið rangar. Það tekur enginn í bremsuna og segir: Hvaða rugl er þetta? Ætlum við virkilega að halda áfram þessu karpi í þingsal eða á milli landsmanna, milli hluta borgarbúa, meiri hlutans í borginni og allra annarra landsmanna um það lykilöryggismál að hægt sé að sinna sjúkraflugi og koma sjúklingum inn á Landspítalann eins hratt og hægt er? Hér setur sama borg og sama borgarstjórnsýsla upp plan um að sjúkraflutningar og slökkvilið hafi átta mínútna viðbragð hvar sem er innan borgarmarkanna og byggir upp miðstöðvar sínar miðað við það. Við sem búum úti á landi sættum okkur við 30–40 mínútur. Flug tekur oft tvöfaldan þann tíma, vegna þess að það er bara ein vél á Akureyri sem þarf stundum að fljúga annað og koma svo hingað. En hér er verið að tala um að loka brautinni þannig að ekki sé hægt að lenda. Snýst málið virkilega enn um karp um skipulagsvald sveitarfélaga eða um það hvort setja eigi lög? Er það virkilega þannig að borgarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík ætli bara að halda þessu máli áfram eins og ekkert hafi í skorist og ekkert komi upp á? Ætlar ríkisvaldið og Alþingi bara að horfa á það gerast? Við getum það ekki. Þess vegna er þessi þingsályktunartillaga lögð fram. Hún er áskorun á samgönguráðherra og ríkisstjórn um að grípa til aðgerða, hverra þeirra sem þarf. Ef það er rétt hjá hv. þm. Loga Einarssyni, hugsanlega eftir samskipti við hans ágætu kollega í meiri hlutanum í Reykjavíkurborg, að möguleiki sé á sátt, þá þarf samtal. Ég hef ekki orðið var við að það samtal hafi átt sér stað. Mig minnir að síðastliðið sumar hafi þáverandi hæstv. innanríkisráðherra skrifað borginni bréf og óskað eftir samtali. Ég hef ekki orðið var við fréttaflutning af því að það samtal hafi orðið að veruleika. Ég hef hins vegar séð fréttaflutning um að borgin sé tilbúin í samtal við amerískt fyrirtæki, Airbnb, um að setja þeim reglur um hvernig þeir megi haga sér í borginni. Margar borgir hafa reyndar sett reglur án þess að tala við þetta ameríska fyrirtæki, en borgin er ekki tilbúin til samtals við ríkisvaldið um þá lágmarksöryggiskröfu að hér sé hægt að fljúga sjúkraflug á Landspítalann á eins stuttum tíma og hægt er. Það liggur ekkert annað fyrir. Menn hafa fabúlerað um Hvassahraun. Skoðuðu þeir eldfjallavána, mögulegt gos, hraun, yfir þann ágæta stað? Skoðuðu menn að þar er aðaluppspretta eða geymslubúr vatnsforðans fyrir Reykjanes, Suðurnesin? Ætlum við ekki að ganga um almenningsvatn og gæðavatn af sömu nákvæmni og við göngum um Gvendarbrunna og annað? Skiptir það minna máli af því að við þurfum bara að koma flugvellinum út úr Reykjavík sem fyrst? Hefði þá ekki þurft að taka fleiri ákvarðanir um að koma sjúkrahúsinu út úr Reykjavík og taka 20–30 ár í þetta eða 40 og skipuleggja það og gera það þá af einhverju viti? Hvernig getur það staðist að við séum að karpa um þetta mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, í þessum sal við sjálf okkur? Ég tel að sú tillaga sem lögð er fram af okkur Framsóknarmönnum, undir forystu þingflokksformanns okkar, Þórunnar Egilsdóttur, sé þess eðlis að hún ætti að renna hér í gegn. Ég tel að hæstv. samgönguráðherra ætti að taka niðurstöðuna til sín. Ég veit að hér er í salnum eru miklu fleiri á því að það þarf að gera eitthvað en bara við átta sem erum á þingsályktunartillögunni. Það hef ég heyrt af umræðunni í salnum og af fyrri umræðu um málið. Við teljum sem sagt nauðsynlegt að fundin verði einhver leið til þess að opna hana strax aftur áður en menn fara í eitthvað annað. Það er ekki búið að finna neina framtíðarlausn. Það er grundvallaratriði að þetta er öryggismál. Og það er grundvallaratriði sem margir hafa sagt, og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson fór mjög vel yfir það í máli sínu, að Alþjóðaflugmálastofnunin hefur bent á að forsendurnar séu rangar sem lagðar voru til grundvallar. Er það ekki nóg til þess að menn taki málið upp á nýjan leik? Við þá þingmenn flokka sem eiga tengsl inn í þá flokka sem eru í meiri hluta í Reykjavíkurborg, vil ég segja: Ég bið ykkur um að tala við kollega ykkar. Það getur ekki gengið að þið þurfi að verja ákvarðanir sem þar eru teknar sem virðast ganga þvert gegn hagsmunum landsmanna allra, líka borgarinnar. Frú forseti. Það er grundvallaratriði að forsendur og úrvinnsla við áhættumat um flugöryggi séu réttar þegar menn taka slíkar afdrifaríkar ákvarðanir um að loka einstökum flugbrautum eða færa flugvelli á brott.
Frú forseti. Ég hef ekki tekið við neinum fyrirmælum frá einum eða neinum. Þetta samtal eða hvað hann kallar það - hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson veit að ég hef talað um það í mörg ár að þetta mál verði aðeins leyst með sátt, ekki með ofbeldi af hálfu annars aðilans. Ég tel reyndar að við séum að renna út á tíma og þá lýsi ég ábyrgð á hendur þeim sem hafa verið hvað þröngsýnastir í málinu og ekki viljað semja um það. Hér er talað um karp og að enginn þori að taka í bremsurnar. Af hverju tók hv. þingmaður ekki í bremsurnar þegar hann var forsætisráðherra? Af hverju beitti hann sér ekki í síðustu ríkisstjórn áður en lögin féllu? Hv. þingflokkur Framsóknarflokksins talar um lengingu á sjúkraflugi og 12,5 metra lengingu á flugi ef farið yrði Hvassahraun með flugvöllinn. Það er rétt. En lagði ekki flokkurinn til fyrir síðustu kosningar að sjúkrahúsið yrði fært þangað? Hefði þetta þá ekki komið á sama stað niður? Framsóknarflokkurinn hefur líka starfað í borginni. Framsóknarflokkurinn hefur líka komið að ákvörðunum og lagt til ýmislegt á þessari vegferð, þannig að ég vísa því á bug að hér sé um eitthvert flokkspólitískt mál að ræða. Ég tel einfaldlega að það séu meiri hagsmunir fyrir okkur að ná sátt í málinu. Ég ítreka að ég held að með farsælli lausn þá getum við náð ávinningi fyrir alla landsmenn, en ekki með því að beita lögum eða reyna að hnekkja dómi Hæstaréttar sem þegar hefur fallið, eins óheppilegt og það kannski var.
Virðulegi forseti. Ég bið þingmanninn forláts hafi ég misst það út úr mér að það hafi verið einhver fyrirmæli. Ég var að tala um samtal. Ástæðan fyrir því að ég hóf ræðu mína á þessu var að mér fannst nokkuð augljóst að það samtal sem þeir ágætu bæjarfulltrúar hafa átt sem nýlega eru komnir inn á þingið hefði svolítið flust inn í þingsalinn. Það er rétt að Framsóknarflokkur hefur á 100 ára sögu sinni komið að ýmsu, en nú um langt skeið hefur Framsóknarflokkurinn heill, allir þingmenn hans, allir sveitarstjórnarfulltrúar, borgarfulltrúar, hvar sem þeir eru í flokki staddir eða hvar sem þeir eru staddir, verið sammála um að Reykjavíkurflugvöllur á að vera þar sem hann er sem miðstöð innanlandsflugs. Ef það verður hins vegar tekin ný ákvörðun um að færa hann eitthvert annað þarf að gera það með vitrænum hætti en ekki bara byrja að loka hluta hans og þvinga hann í burtu. Hvað er ofbeldi? Hvar er ofbeldið í þessu máli? [[Gripið fram í: Það getur verið beggja vegna.]]Það getur nefnilega legið beggja vegna. Ég er sammála hv. þingmanni að farsælast er í svona máli að finna einhverja sameiginlega lausn. Það hafa aðrar þjóðir gert. Ég minni á það sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson benti á sem Svíar hafa gert og margar aðrar þjóðir. Við Framsóknarmenn höfum talað um á liðnum árum í þingsal hvort það væri ekki skynsamlegt að mjög mikilvægir hlutir heyrðu einfaldlega undir skipulagsvald ríkisins með einhverjum hætti, í það minnsta í slíku samtali við viðkomandi sveitarfélög, að það væri hægt að eiga það samtal og menn væru tilbúnir til þess, báðir aðilar. Ég tek undir með hv. þingmanni að það væri auðvitað farsælast ef menn gætu fundið lausn á því. En í guðanna bænum látum öryggismál [[Forseti hringir.]]ekki vera að þvælast fyrir pólitík, eða öfugt réttara sagt.
Frú forseti. Hér er málið ekki endilega bara að þvælast fyrir pólitík. Ég er að benda á að málið er farið að þvælast fyrir því að Hæstiréttur er búinn að tala. Hv. þingmaður segir að við séum nýkomnir, hv. bæjarfulltrúar, inn á þing og umræðan hafi færst hingað. Það hefði þá kannski verið betra ef við hefðum komið fyrir nokkrum árum inn á þing og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson hefði verið í sveitarstjórn í nokkur ár, þá væri málið kannski komið á rekspöl. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sat í síðustu ríkisstjórn. Ég gat ekki séð að hann hafi með sýnilegum hætti, alla vega ekki formlegum, beitt sér fyrir því að leysa þetta mál sérstaklega, ekki með öðrum hætti en með samkomulaginu sem var gert 25. október 2013. Þessi þingsályktunartillaga gengur þvert á það. Það er það sem ég er að tala um. Af hverju getum við ekki einsett okkur að fara að tala saman eins og fólk, vinna saman, leita samstarfs við sveitarstjórnir úti á landi, sveitarstjórnirnar á höfuðborgarsvæðinu? Við erum öll sammála um að það þarf að leysa þetta mál. En ég tel að þetta sé ekki rétta leiðin. Að lokum ein stutt spurning. Miðað við þann langa aðdraganda og þann einbeitta vilja sem margir samgönguráðherrar og margar ríkisstjórnir hafa lýst yfir þess efnis að loka neyðarbrautinni, 25 ár aftur í tímann, heldur hv. þingmaður að það mundi ganga, að það yrði tekið mark á því að ganga gegn dómi Hæstaréttar? Ég efast um það. Ég vil fá öryggi fyrir alla landsmenn. Ég vil fá öryggi með sátt.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort þetta hefur gengið miklu betur hjá hv. þingmönnum. En til að upplýsa hv. þingmann hefur sá sem hér stendur verið í sveitarstjórn í 15 ár. [[Gripið fram í: … nokkur ár í viðbót?]] Málið er þetta: Ég sem forsætisráðherra beitti mér að sjálfsögðu fyrir því að gerðir yrðu ákveðnir hlutir, m.a. var skrifað bréf af hálfu innanríkisráðherra til borgarstjórnar Reykjavíkur og beðið um samtal, samræðu, sem mér vitanlega hefur ekki enn átt sér stað, í mínum tíma. Ég hef hins vegar hvorki verið innanríkisráðherra né forsætisráðherra á öðrum tíma. Ég get ekki talað fyrir því. Í þessari þingsályktunartillögu, í síðustu setningu hennar er sagt, með leyfi forseta: „Í því skyni er lagt til að ráðherra beiti sér í málinu, hvort heldur með sérstakri lagasetningu um Reykjavíkurflugvöll eða á annan hátt,“ [[Gripið fram í.]]- eða á annan hátt - „og greini Alþingi frá aðgerðaáætlun um opnun neyðarbrautarinnar eigi síðar en í maí 2017.“ Tilgangur þessarar þingsályktunartillögu er að lýsa yfir vilja Alþingis til þess að gengið verði í að hlusta á öryggismál og að eitthvað verði gert. [[Gripið fram í.]]Með hvaða hætti? Þegar ráðherrann hefur komist að niðurstöðu um hvað skal gera skulum við taka umræðu um það. En hér er lagt til að ráðherrann geri eitthvað sem endi með því að flugbrautin, neyðarbrautin, verði opnuð á nýjan leik.
Þið opnið á lagasetningu á …
Frú forseti. Ég átti samtal við Halldór Auðar Svansson, fulltrúa okkar Pírata í borginni, fyrir kannski tveimur árum síðan - það var um það leyti þegar Höskuldur Þórhallsson, þáverandi þingmaður Framsóknarflokksins, var að leggja fram tillögu í þessum málum varðandi þjóðarflugvöllinn og heimild ríkisvaldsins til að grípa inn í hvað það varðar - bara svona til að vita hver væri afstaða hans í málinu. Ég átti persónulegt samtal við hann þá og hef átt við hann samtöl á fundum Pírata. Ég þekki ekki nákvæmlega hver staða málsins er í dag, en ef hún hefur breyst eitthvað langar mig að fá að vita það frá Halldóri, og eins og þingmaður nefndi í máli sínu áðan, að við eigum samtal við okkar fólk í borginni, sem er sjálfsagt. Staðan er mjög einföld og ég hef sagt þetta oft hér í ræðustól varðandi þjóðarflugvöllinn, það hvernig málum er þar fyrir komið varðar alla landsmenn. Þar af leiðandi varða ákvarðanir sem teknar eru þar að lútandi ekki bara Reykvíkinga, þær varða alla landsmenn. Því að allir landsmenn borga í sameiginlegan sjóð til að byggja upp alls konar innviði á höfuðborgarsvæðinu sem landsmenn eiga jafnan rétt á við alla aðra að geta haft aðgengi að. Ef einhvern veginn á að takmarka aðgengi landsmanna að þessari þjónustu sem er hérna á suðvesturhorninu þurfa landsmenn að fá að koma að þeirri ákvörðun. Svo langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann viti: Hann nefndi að eitthvað hefði verið reynt að eiga þetta samtal, hvað hefur hv. þingmaður gert? Hvað hafa aðrir flytjendur málsins, ef hann veit það og þá kannski fyrsti flutningsmaður, gert til að eiga þetta samtal? Því að mikilvægt er að þetta samtal eigi sér stað til að hægt sé að finna sátt í málinu sem ég held að hljóti að vera það sem þingmaðurinn vill. Hvað hefur hann sjálfur gert og hvað veit hann um þau samtöl sem hafa átt sér stað varðandi framtíð Reykjavíkurflugvallar af hans hálfu og hans flokks?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og er sammála honum í því að þetta er mjög stórt mál. Þó að við ræðum stundum um skipulagsvald sveitarfélaga og þegar kemur að slíkum málum eins og miðstöð innanlandsflugs á Íslandi þá er ég sammála hv. þingmanni um að það sé ekki einkamál viðkomandi sveitarfélags, ekki frekar en að alþjóðaflugvöllurinn sem er í sveitarfélaginu Sandgerði sé einkamál sveitarstjórnar Sandgerðis. Ég held að allir sjái hið augljósa í því. Enda heyrir sá flugvöllur undir ríkisvaldið hvað varðar skipulagsmál. Eins og ég kom inn á var það í sumar þegar sá sem hér stendur var í ríkisstjórn og í forsvari fyrir hana að við innanríkisráðherra beittum okkur fyrir því að skrifa bréf, formlegt bréf, auðvitað voru samskipti líka, til borgarstjórnar Reykjavíkur og óskuðum eftir viðræðum. Það má vel vera að kosningar og dráttur á að hér varð til ríkisstjórn hafi orðið til þess að það mál dróst, ég þekki það ekki. En mér vitanlega hafa ekki nein svör borist frá borgarstjórn Reykjavíkur um það. Þegar við setjum þetta fram hér á þessum tíma segjum við einfaldlega: Við getum ekki búið við þetta lengur. Það þarf eitthvað að gera. Ef það er hvatning þingsins, með því að samþykkja þingsályktunartillögu eins og þessa hér, að hvetja ráðherrann til dáða, að gera eitthvað til að tryggja að neyðarbrautin sé opin þar til einhver önnur og stærri ákvörðun er tekin um flutning á vellinum eða flutning á sjúkrahúsinu eða hvað það nú er, þá verði það tryggt [[Forseti hringir.]]að öryggismál séu ævinlega höfð í forgangi.
Frú forseti. Já. Að sjálfsögðu er það lykilatriði varðandi öryggismál. Við erum með þjóðarsjúkrahús okkar á suðvesturhorninu. Við erum með það hérna í Reykjavík. Að sjálfsögðu þarf að tryggja öryggi flutninga, að aðrir sem búa á landsbyggðinni, sem búa þar af leiðandi tiltölulega langt í burtu, geti komist með mjög skjótum hætti undir þá læknisþjónustu sem getur verið nauðsynleg og í sumum tilfellum lífsnauðsynleg. Veit hv. þingmaður hvaða samtal hefur átt sér stað við vinnslu þessa máls? Ef hann sem ráðherra fer af stað og starfsstjórn, og svo tekur starfsstjórnin við um að þrýsta á þetta samtal með „official“ hætti, það er oft hægt að eiga samtal þótt það sé ekki „official“, oft er hægt að reyna að eiga slíka fundi bara til að geta startað samtalinu - hefur eitthvað slíkt átt sér stað? Þetta mál hefur örugglega alls konar vinkla sem ég er ekki inni í. Það er ekki fyrr en fólk tekur samtalið að það fær oft annað „perspective“ eða aðra sýn, annað sjónarhorn á málið. Oftar en ekki finna menn, ef vilji er fyrir því og áhugi, betri lausn en báðir aðilar í upphafi gátu séð fyrir. Hvað annað hefur verið gert, ef eitthvað? Hvað verður gert síðan í kjölfar þessa fundar, í kjölfar þess að þetta mál fer í nefnd? Er það þá nefndarvinnan sem fer í að eiga þetta samtal eða munu þingmenn Framsóknarflokksins fara sjálfir og reyna að þrýsta á að eiga þetta samtal? Hvernig hefur samtalið verið að þróast með óformlegum hætti, ef er? Og hvernig mun samtalið í framhaldinu þróast?
Forseti vill minna þingmann á að tungumálið er íslenska hér í þessum sal.
Ég þýddi það, smá.
Ekki í öll skiptin.
Virðulegi forseti. Mér vitanlega hefur þingflokkurinn ekki verið í samtali við borgarstjórn Reykjavíkur, hvað sem einstakir þingmenn hafa gert. En hins vegar er það þannig að tveir borgarfulltrúar Framsóknarmanna eru í Reykjavík, Framsóknarmanna og flugvallarvina, og við höfum auðvitað átt samtöl og verið sammála um mikilvægi þess að Reykjavíkurflugvöllur sé þar sem hann er og neyðarbrautin sé opin. Sú vinna sem við höfum sinnt hefur þar af leiðandi verið svona til þess að efla það hvernig hægt sé að koma málinu áfram, ýta á það. Það er hins vegar eðlilegt, þegar við tökum þetta mál inn í þingið og búum til úr því sérstakt þingmál, að þegar að þessari umræðu lokinni fari það til nefndar og þar verði óskað eftir umsögnum þar sem við getum fengið þessi þá formlegu samtöl. En ég er sammála þingmanninum um að öll samtöl eru af hinu góða, líka þau óformlegu. Þau geta hjálpað til. Þetta mál hefur hins vegar verið í skotgröfum ansi lengi. Til að koma þeim upp úr skotgröfunum þarf eitthvað nýtt til. Kannski getum við hjálpast að við það, þingmenn og borgarfulltrúar, að koma því upp úr þeim skotgröfum. Það var nú það ákall sem ég var með til hv. þingmanna sem eiga kollega í sínum flokkum sem eru í meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur.
Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að byrja á því að lesa hér ályktun Framsóknarflokksins frá síðasta flokksþingi þar sem einmitt var ályktað um flugvallarmál. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Framsóknarflokkurinn leggst alfarið gegn þeim framkvæmdum sem veitt hefur verið leyfi fyrir og rýra verulega notkunarmöguleika Reykjavíkurflugvallar með tilliti til flugöryggis. Flugvöllurinn í Reykjavík er óumdeilanlega miðstöð innanlands- og sjúkraflugs. Vegna þjóðar-, almennings- og öryggishagsmuna leggur Framsóknarflokkurinn áherslu á að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Hann er mikilvægur hornsteinn í samgöngum landsmanna og þarf áfram að þjóna öllum landsmönnum. Framsóknarflokkurinn styður Reykjavíkurflugvöll í núverandi mynd, með þremur flugbrautum og mun styðja veru neyðarbrautarinnar 06/24 áfram.“ Virðulegur forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar um opnun neyðarbrautarinnar á Reykjavíkurflugvelli en markmið tillögunnar er, eins og fram hefur komið í ræðum hv. þingmanna, að Alþingi álykti að fela hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að beita sér fyrir því að norðaustur/suðvestur-flugbrautin á Reykjavíkurflugvelli verði opnuð á ný svo fljótt sem verða má. Ráðherra láti útbúa aðgerðaáætlun í þá veru og upplýsi Alþingi um innihald hennar eigi síðar en í maí 2017. Eins og fram hefur komið í ræðum stendur allur þingflokkur Framsóknarflokksins að þessari tillögu en það er þingflokksformaður okkar Framsóknarmanna, hv. þm. Þórunn Egilsdóttir, sem er 1. flutningsmaður tillögunnar. Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að með þingsályktun þessari sé hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra falið að beita sér fyrir því að sú flugbraut sem í daglegu tali er nefnd neyðarbrautin verði opnuð á ný, en henni var lokað í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 9. júní 2016 í máli íslenska ríkisins gegn Reykjavíkurborg. Þetta var mál nr. 268/2016. Ég verð að segja í ræðu minni, sem verður ekki löng, að við Framsóknarmenn, hv. þingmenn, trúum ekki öðru en hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson bregðist hratt og vel við og taki efni þessarar tillögu af jákvæðum hug, sérstaklega vegna þeirra orða sem hann lét falla nokkrum mínútum eftir að hann tók við nýju starfi sem hæstv. samgönguráðherra. Maður sá fólk og hollvini neyðarbrautarinnar fagna verulega góðum orðum hæstv. samgönguráðherra um neyðarbrautina og Reykjavíkurflugvöll. Þann 11. janúar 2017 sagði hæstv. samgönguráðherra að nauðsynlegt væri að það skapaðist einhver vissa um framtíð miðstöðvar innanlandsflugs í landinu á kjörtímabilinu og að málefni Reykjavíkurflugvallar væru einn af þeim þáttum samgöngumála sem væru í óásættanlegri stöðu. Þessi óljósa framtíð Reykjavíkurflugvallar gæti auðvitað ekki haldið áfram. Hann sagði jafnframt að hann hefði sagt það áður í ræðu og riti að ganga þyrfti frá því til framtíðar hvernig við högum þessum málum. Í sömu frétt sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Það er engin önnur lausn í stöðunni. Það er auðvitað áhugavert að skoða allar framtíðarpælingar um eitthvað annað, en það er eitthvað sem er komið svo stutt á veg að það mun í mínum huga taka mörg ár að koma niðurstaða í. Á meðan getum við ekki búið við einhverja óvissu um Reykjavíkurflugvöll.“ Eins og ég sagði áðan voru mikil fagnaðarlæti, m.a. á Facebook-síðum ýmissa notenda, eftir þessa frétt sem birtist um orð hæstv. samgönguráðherra. Það eru mjög margir sem vilja hafa flugvöllinn áfram og sérstaklega landsbyggðarfólk sem þarf á neyðarbrautinni og flugvellinum að halda vegna þess að það þarf m.a. að sækja þjónustu sjúkrahúsa hér, líka opinbera þjónustu ef við tölum um það, og jafnframt veit það að það er alltaf einhver hluti fólks sem býr í samfélagi þeirra sem þarf á þjónustu sjúkraflugs að halda. Virðulegur forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra og fagna þessum orðum hans verulega því að það er ólíðandi fyrir íbúa landsins sem þurfa á þjónustu flugvallarins að halda, þurfa á sjúkraflugi að halda að neyðarbrautin sé lokuð. Eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem við ræðum hér er í hvassri suðvestanátt neyðarbrautin t.d. eina flugbrautin á suðvesturhorni landsins sem sjúkravélar geta lent á. Í greinargerð með tillögunni segir jafnframt að stjórn Flugmálafélags Íslands og sérfræðingar í flugmálum hafi skorað á yfirvöld að opna brautina á ný af öryggisástæðum. Þrátt fyrir að aðeins séu nokkrir mánuðir liðnir frá lokun neyðarbrautarinnar hafa þegar nokkur tilvik komið upp þar sem ekki hefur verið mögulegt að lenda sjúkravél á Reykjavíkurflugvelli. Nægir að nefna tilvik sem átti sér stað síðla árs 2016 þegar sjúkravél með sjúkling frá Höfn í Hornafirði gat ekki lent á Reykjavíkurflugvelli vegna hvassrar suðvestanáttar og þurfti að fljúga með sjúklinginn til Akureyrar. Útkallið var í fyrsta forgangi, en í þeim tilvikum er gerð krafa um tafarlaus viðbrögð. Þetta er bagalegt og sjúklingar víða af landinu eiga ekki að vera í þessari stöðu. Við sjáum það núna og vitum og heyrum öll sem viljum heyra og hlusta á það að undanfarin ár, áratugi, hefur heilbrigðisþjónusta breyst. Það er kannski minna um sérhæfða sjúkrahúsþjónustu víða um landsbyggðina en var fyrir töluvert mörgum árum síðan og ýmsa bráðaþjónustu þarf að sækja til höfuðborgarsvæðisins. Þar hefur flugvöllurinn og þar með neyðarbrautin oft komið að góðum notum, svo sannarlega, og margir eiga jafnvel líf sitt að þakka því að hægt hafi verið að lenda á neyðarbrautinni. Þetta mál, sjúkraflugið, er eitt mála sem við Framsóknarmenn leggjum til að verði skoðað í samræmi við forgangsmál okkar, þ.e. heilbrigðisáætlun, og tökum því heils hugar undir þau orð hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar áðan að það væri töluvert skrýtið, ég man ekki nákvæmlega hvernig hann orðaði það, að hv. velferðarnefnd hefði ekki tekið sjúkraflugið til umræðu á fundi nefndarinnar. Þetta sagði hann. Ég tek undir það. Ég sat á fundi hv. velferðarnefndar þegar hann sagði þetta þar, fyrir nokkrum vikum síðan eða fyrir stuttu síðan. Ég mun sem aðalmaður í hv. velferðarnefnd fylgja orðum hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar eftir og þetta verður rætt samhliða og sérstaklega í samhengi við heilbrigðisáætlun og heilbrigðisþjónustu, því að sjúkraflug er heilbrigðisþjónusta, hluti af lykilþjónustu sem við veitum í landinu. Það er mjög mikilvægt að við tökum höndum saman og þessi tillaga komist til nefndar og til umræðu og að hæstv. samgönguráðherra taki tillit til hennar. Eins og ég sagði hér að framan trúi ég ekki öðru en að svo verði eftir þau orð sem hann lét falla um fimm mínútum eftir að hann tók við …
Forseti vill minna ræðumann á að ávarpa þingmenn með tilhlýðilegum hætti.
Þegar hæstv. samgönguráðherra Jón Gunnarsson tók við embætti í janúar síðastliðinn. Afsakið, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir ræðuna. Ég held við getum verið alveg sammála um mikilvægi þess að tryggja öryggi og aðgengi allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu. Ég kom inn á það í ræðu um daginn um almannatryggingar að við búum í réttarríki og þurfum samkvæmt því að fylgja ákveðnum meginreglum þess. Hæstiréttur hefur, að mér skilst, dæmt í því máli að samkomulag um lokun neyðarbrautarinnar haldi. Því hef ég miklar efasemdir um að þessi tiltekna leið sé lagalega fær til að brjóta það samkomulag sem Hæstiréttur hefur úrskurðað um að skuli halda. Ég myndi vilja gera þetta á uppbyggilegan hátt og reyna að tryggja aðgengi að heilbrigðisþjónustu með einhverjum hætti. Til dæmis kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjúkraflug frá árinu 2013 að samstarf við Landhelgisgæsluna um að taka yfir sjúkraflug gæti hæglega verið álitlegur kostur til framtíðar í því að tryggja þetta aðgengi. Við erum kannski ósammála um það, ég tel ekki endilega að flugvöllur á höfuðborgarsvæðinu þurfi að vera í Vatnsmýrinni til framtíðar, það gæti t.d. verið í Hvassahrauni, en vissulega þarf að tryggja aðgengi á meðan flugvöllurinn er í Vatnsmýri. Væri hv. þingmaður reiðubúin til að skoða það að tillögunni yrði breytt í meðförum nefndar á almennari veg, að ráðherra yrði falið að tryggja öryggi og aðgengi landsmanna og íbúa landsbyggðarinnar að heilbrigðisþjónustu án þess að sérstaklega væri kveðið á um þá leið að það þyrfti að gerast í gegnum neyðarbraut á Reykjavíkurflugvelli?
Hæstv. forseti. Kærar þakkir fyrir andsvarið, hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson. Hv. þingmaður spyr út í Landhelgisgæsluna. Ég hef lesið um það einhvers staðar að flugdrægni flota Landhelgisgæslunnar sé ekki sú sama og hjá þeim sjúkraflugvélum sem notaðar eru í dag. Ég veit það ekki fyrir víst. En tillagan snýst um að opna neyðarbrautina. Hún snýst um það að nú ríkir neyð. Við höfum ekki aðgang að neyðarbraut fyrir sjúklinga. Við höfum lent í erfiðum aðstæðum með fárveika sjúklinga sem eru að berjast fyrir lífi sínu. Það er bara mjög brýnt, og það er skoðun þingflokks hv. þingmanna í Framsóknarflokknum, að við verðum að bregðast fljótt við núna. Því er brýnt mál að tillaga okkar verði skoðuð innan þeirrar hv. nefndar sem málið fer til því að um neyð er að ræða. Við höfum ekki tryggan aðgang að heilbrigðisþjónustu í gegnum sjúkraflug nú eins og við höfðum fyrir nokkrum mánuðum síðan.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki, frekar en hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, að gera mér upp sérstaka sérfræðiþekkingu á málefnum sjúkraflugs. Samkvæmt þessari skýrslu þarf vissulega uppbyggingu og frekari fjármögnun til Landhelgisgæslunnar ef hún á að sinna þessari starfsemi með fullnægjandi hætti. Í umræddri skýrslu er ráðuneytið hvatt til þess að ganga til viðræðna við Landhelgisgæsluna og skoða þennan valkost betur. Ég geri ráð fyrir því að hvort um sig taki einhvern tíma ef við ætlum að opna neyðarbrautina aftur. Án þess að ég þekki nákvæmlega tímalínuna í því efni tekur það eflaust einhvern tíma líka. Af því að mér heyrist á öllu að það sé ekki lagalega fær leið velti ég því fyrir mér hvort við ættum ekki frekar að hvetja ráðherra til að leita leiða í þessu og þá m.a. að ganga til viðræðna við Landhelgisgæsluna um að tryggja aðgengi allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu.
Hæstv. forseti. Eins og ég sagði í fyrra andsvari er um neyð að ræða í landinu. Sjúkraflugvélar geta ekki lent í Reykjavík vegna lokunar - eða alla vega ekki á neyðarbrautinni þar sem er búið að loka henni. Það er mjög mikilvægt og ég vona svo sannarlega að samstaða náist milli hv. þingmanna um að tryggja öryggi sjúklinga víða á landsbyggðinni og að menn beiti sér fyrir því sama, hvar í flokki þeir standa, að neyðarbrautin verði opnuð að nýju. Hér er um að ræða öryggi sjúklinga úr hinum ýmsu byggðum landsins. Fólk býr jafnvel við skerta heilbrigðisþjónustu og þarf í of miklum mæli að leita þjónustu til höfuðborgarinnar. Það er mjög brýnt að bregðast hratt við, enda segir í þingsályktunartillögu okkar að eigi síðar en í maí 2017 verði ráðherra að vera búinn að bregðast við. Það má ekki líða lengri tími en það. Auðvitað vonar maður að hæstv. samgönguráðherra muni taka efni þingsályktunartillögunnar sem við ræðum hér til skoðunar eigi síðar en strax og beita sér fyrir málinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið. En það er náttúrlega svakalegt að þegar nánast allar valdastofnanir landsins, sveitarstjórnarmenn, alþingismenn, ráðherrar, stofnanir, beita sér fyrir auknu öryggi íbúana skuli vera sleginn út af borðinu hluti af öryggi þeirra sjúklinga á landsbyggðinni sem þurfa að sækja til höfuðborgarinnar í sjúkraflugi með svona ósamstæðum – eða öllu heldur óbilgirni höfuðborgarinnar. Það virðist enginn botn fást í að ná samningum um þessa neyðarbraut á meðan flugvöllurinn er hér, sem ég held að ætti nú að haldast í hendur. Á undanförnum árum hefur gerst mikið í þessu máli. Svo ég noti orðalag eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson notar oft: Þegar maður opnar Pandóruboxið kemur ýmislegt í ljós. Mér finnst ánægjulegt hvað hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafa mikið álit á hæstv. samgönguráðherra, Jóni Gunnarssyni, enn þá, alla tíð, að hann leysi þetta mál bara einn, tveir og þrír. Ég held að í okkar samstarfi á síðasta kjörtímabili hefðum við átt að standa okkur betur í þessu máli. Ég held að það sé alveg klárt. [[Gripið fram í: Sammála.]]Við þurfum að horfast í augu við það að við sem vorum hér á síðasta kjörtímabili hefðum átt að standa okkur betur. Og auðvitað margir. Mér finnst alveg rosalegt að á sama tíma og við erum að draga saman í ýmiss konar þjónustu heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni er um leið verið að veikja sjúkraflugið. Mér finnst einhvern veginn að borgarfulltrúar og þeir sem véla um þessi mál í höfuðborginni verði að koma til móts við okkur í einlægri og eðlilegri ósk íbúa landsbyggðarinnar; þetta er lykillinn að öryggi fólksins. Verið er að ganga gegn öryggishagsmunum íbúa landsbyggðarinnar í þessu máli. Ég tek undir að við þurfum að fá botn í það sem fyrst. Sumir hv. alþingismenn tala um að flytja flugvöllinn í Hvassahraun, ég held ekki að nokkur maður sé á leið þangað, ég trúi því bara ekki. Ég held að við þurfum að auka öryggi Reykjavíkurflugvallar í nálægð við háskólasjúkrahúsið þar sem þjónustan er öruggust og best. Okkur er talin trú um það, foreldrum á landsbyggðinni er talin trú um að ekki sé hægt að eiga börn í Reykjavík, á Landspítalanum. En þangað fara flestir. Það kostar þá að við þurfum að vera með það öryggi sem því fylgir að flytja fólk hingað í nánast öllum veðrum. Norðaustur/suðvestur-flugbrautin í Reykjavík lokar ekki oft en öryggið felst í því að hún loki aldrei meðan fært er til flugs. Bent hefur verið á að opna mætti sambærilega braut á Keflavíkurflugvelli, norðaustur/suðvesturbraut. Það er í sjálfu sér ekki mjög kostnaðarsamt. En þá er verið að færa sjúkraflugið á annan stað. Þá velti ég fyrir mér: Þyrfti þá ekki að gera bráðaaðstöðu á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja? Auðvitað myndu íbúar Suðurnesja fagna því en við erum að tala um öryggi í sjúkraflugi á Reykjavíkurflugvelli í þessu máli. Hér er miðstöð innanlandsflugsins. Það er mikilvægt að við stöndum saman um það, þingmenn, að ljúka þessu máli sem fyrst. Ég skora á borgaryfirvöld að setjast að borðinu með sátt í huga og að við klárum málið og bætum og stuðlum að auknu öryggi fyrir sjúklinga og íbúa landsbyggðarinnar.
Virðulegi forseti. Ég kem aðallega hér upp vegna þeirra orða sem ég hef heyrt falla í þessari umræðu um ofbeldi og eitthvað slíkt. Það hefur aðallega, hefur mér heyrst, verið formaður Samfylkingarinnar sem hefur notað þau orð. Það gleymist í þessu að það ofbeldi sem er notað í þessu máli er að sjálfsögðu af hendi borgarinnar þar sem borgarstjórnarmeirihlutinn undir forystu Samfylkingarinnar hefur farið mjög hart fram í þessu máli, í rauninni hunsað þær óskir sem hafa komið fram um að menn hægðu á sér, það væri ekki ástæða til að fara svona hratt. Það hefur verið svo mikil áhersla á að selja landið sem er þarna við brautina að það hefur ekki mátt doka við. Ofbeldi í þessu máli er ekki af hálfu Alþingis eða þingmanna, það er af hálfu borgarinnar. Borgin hefur hunsað algerlega það sem fram hefur komið í könnunum m.a., að landsmenn allir sem eiga jú þennan flugvöll saman vilji hafa hann þarna, vilji hafa hann í lagi þannig að hann geti nýst. Að sjálfsögðu berjumst við öll fyrir því að hann sé þarna áfram meðan menn halda áfram þessari vitleysu, að reisa og byggja spítalann þar sem hann er í dag, inni í miðri borginni, í Þingholtunum, þegar nær væri að byggja hann annars staðar. Og ef menn byggja hann annars staðar þarf að sjálfsögðu að finna út hvort flugvöllurinn eigi að vera áfram þar sem hann er, byggja þá upp samgöngukerfi frá flugvellinum að nýju sjúkrahúsi. Ef menn sammæltust hins vegar um að færa flugvöllinn í Hvassahraun þyrfti líka að reikna út tímann þaðan. Það er alveg ljóst að það er margt órannsakað í þessu. Formaður Samfylkingarinnar talaði áðan um sátt og að sjálfsögðu hefði fyrir löngu átt að vera búið að fara í þá vinnu að reyna að leita eftir sátt um það hvort flugvöllurinn ætti að vera þar sem hann er eða fara, að ná sátt um það. Ekki að tala núna um einhvers konar sátt þegar við erum að reyna að koma í veg fyrir að áfram verði uppi sú alvarlega staða sem er í sjúkrafluginu í dag. Þetta er mjög óábyrgt af hálfu borgarinnar hvernig hún hefur farið fram og er held ég til marks um það þegar borgin, eða borgarstjórnarmeirihlutinn, axlar ekki þá ábyrgð sem hún hefur sem höfuðborg allra landsmanna. Það hefur komið fram að það eru vísindaleg rök, öryggisrök fyrir því að þessi braut skuli vera opin áfram. Þau rök hafa verið hunsuð fram að þessu. Það er því á ábyrgð þeirra sem gera slíkt með þeim hætti að ætla að stofna mannslífum í hættu. Ég ætla einfaldlega að leyfa mér að segja það. Ég held að það sé nákvæmlega þannig. Samgönguráðherra steig jú fram í upphafi síns ferils sem slíkur ráðherra og talaði mjög skýrt um Reykjavíkurflugvöll. Ég ætla að vona að ráðherrann hafi ekki bakkað frá því, vona að ráðherrann sé sá maður að geta staðið við þau stóru orð sem hann lét falla þá. Það væri hins vegar mjög fróðlegt ef ráðherrann gæti komið í þessa umræðu eða tjáð sig einhvers staðar um stöðuna á málinu nákvæmlega af hans hálfu. Það væri mjög æskilegt. Ég kem hingað fyrst og fremst til að leggja áherslu á að þessi tillaga er sett fram vegna þess að það er nauðsynlegt að bregðast við. Hún er ekki sett fram í einhverjum galgopaskap eða til þess að tefja mál eða eitthvað slíkt. Hún er sett fram vegna þess að menn hafa virkilega áhyggjur af þessu. Ekki eingöngu þeir þingmenn sem leggja tillöguna fram heldur líka þeir sem hafa hér úr öðrum flokkum talað í þessari umræðu og að sjálfsögðu líka þeir sem sinna þessum verkefnum og hafa margsinnis bent á nauðsyn þess að hafa brautina opna. Í greinargerðinni með tillögunni er m.a. vísað í stjórn Flugmálafélags Íslands og sérfræðinga í flugmálum sem hafa skorað á yfirvöld að halda brautinni opinni. Frú forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að tillagan fái góða að sjálfsögðu en um leið nokkuð hraða meðferð í nefndinni sem hún fer til, væntanlega umhverfis- og samgöngunefndar, þar sem mikilvægt er að koma málinu áfram þannig að ráðherra geti fengið þetta veganesti frá þinginu til að vinna áfram að málinu. Ég ber enn fullt traust til þess að ráðherrann fylgi þeim orðum eftir sem hann lét falla eftir að hann tók við embætti. En að sjálfsögðu er það okkar þingmanna að fylgjast með því að slíkt gerist. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég held samt að það sé mikilvægt að þessi orð séu skráð í þingtíðindin og það heyrist hér úr ræðustól að þetta er á ábyrgð borgarinnar fyrst og fremst, það er hún sem hefur ekki viljað hafa samráð um þetta mál.
Forseti vill enn minna þingmenn á að nota tilhlýðileg ávörp og ávarpa þingmenn og ráðherra með háttvirtur og hæstvirtur.
Hæstv. forseti. Ég er komin hér í seinni ræðu mína um þetta mikilvæga mál en það er að neyðarbrautin verði opnuð að nýju. Það er mikilvægt því að sjúkraflug er hluti af utanspítalaþjónustu okkar Íslendinga. Eins og fram kom í fyrri ræðu minni tökum við Framsóknarmenn, hv. þingmenn Framsóknarflokksins, sjúkraflugið inn í heilbrigðisáætlun og viljum að aðgangur að því og staða þess verði skoðuð í samhengi við gerð heilbrigðisáætlunar fyrir Ísland. Jafnframt höfum við tekið mjög alvarlega orð hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar um mikilvægi þess að sjúkraflugið verði skoðað í hv. velferðarnefnd Alþingis og munum fylgja því eftir í tengslum við þá heilbrigðisáætlun sem við leggjum hvað mesta áherslu á í störfum okkar á þessum þingvetri. Ég kem hér upp í seinni ræðu mína því að ég ætla að lesa upp pistil sem einn af borgarfulltrúum okkar Framsóknarmanna skrifaði á dögunum um þetta mál, um mikilvægi þess að neyðarbrautin verði opnuð að nýju. Þar skrifar borgarfulltrúi okkar Framsóknarflokksins, Guðfinna Jóhanna Guðmundsdóttir, með leyfi forseta: „Í niðurstöðu Samgöngustofu frá 1. júní 2015 um áhættumatsskýrslu Isavia vegna fyrirhugaðrar lokunar flugbrautar 06/24 kemur m.a. fram að áhættumatið nái hvorki til áhrifa á flugvallarkerfið í landinu í heild sinni, neyðarskipulags almannavarna né áhrifa á sjúkraflutninga. Þá nái það ekki til fjárhagslegra áhrifa á flugrekstur. Bendir Samgöngustofa á að gera þurfi sérstakt áhættumat ef ákveðið verði að loka flugbrautinni. Tekur Samgöngustofa það sérstaklega fram að hún rýndi hvorki né tók afstöðu til skýrslu Eflu um nothæfistíma, en meiri hluti borgarstjórnar hefur ítrekað vísar til þeirrar skýrslu máli sínu til stuðnings við það að taka brautina af skipulagi. Samgöngustofa taldi hins vegar að skýrsla Eflu um nothæfisstuðul, en áhættumat Isavia er unnið með hliðsjón af þeirri skýrslu, sýndi að nothæfisstuðulinn færi ekki undir 95%. Gerði öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna (ÖFÍA) alvarlegar athugasemdir við það og hefur talið útreikninginn á nothæfisstuðlinum rangan í skýrslunni.“ Í pistli sínum skrifar borgarfulltrúi Framsóknarflokksins jafnframt um athugasemdir öryggisnefndar Félags íslenskra atvinnuflugmanna: „Rúmum þremur mánuðum eftir niðurstöðu Samgöngustofu eða með bréfi 9. september 2015 til innanríkisráðuneytis gerði öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna athugasemdir um að í skýrslu Eflu um nothæfisstuðul sé hvergi vitnað í leiðbeiningarreglur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar en í þeim sé að finna nánari skýringar á þýðingarmiklum öryggisatriðum sem Efla tæki ekki til greina sem leiddi til þess að skýrslan innihéldi alvarlegar villur. Í bréfinu kemur fram að öryggisnefndin telur skýrsluna ónothæfa og óásættanlegt sé að áhættumatsskýrsla Isavia byggist á henni við ákvörðunartöku um breytt fyrirkomulag Reykjavíkurflugvallar. Í bréfinu er m.a. bent á að borið hafi að taka mið af hemlunarástandi flugbrautar, skyggni, skýjahæð, vindhviðum, brautarbreidd og stærðum flugvéla sem flugvellinum sé ætlað að þjóna. Þar sem þessara atriða hafi ekki verið gætt sé útreikningur nothæfisstuðuls rangur. Þá gerir öryggisnefndin athugasemdir við að áhættumatsskýrslan taki ekki mið af sjúkraflugi. Lýkur öryggisnefndin bréfi sínu á því að gera alvarlegar athugasemdir við framvindu málsins og bendir á að það sé grundvallaratriði að úrvinnsla sem varði flugöryggismál sé unnin með lögmætum og óvefengjanlegum hætti. Afrit af bréfi öryggisnefndarinnar var sent Samgöngustofu, Isavia og umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis.“ Eins og fram kom í fyrri ræðu minni áðan er mjög mikilvægt að þetta mál verði unnið hratt og vel og bindur sá hv. þingmaður sem hér stendur miklar vonir við að hæstv. samgönguráðherra taki málið föstum tökum vegna þeirra orða sem féllu hjá honum í fréttaflutningi örfáum mínútum eftir að hann tók við stöðu hæstv. samgönguráðherra í janúar sl.
Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur einnar spurningar. Hefur afstaða Framsóknarflokksins alltaf verið svona skýr eins og hefur komið fram í ræðum þessara tveggja síðustu þingmanna og tilvitnaðri grein í borgarfulltrúann Guðfinnu Guðmundsdóttur? Kann að vera að fulltrúi Framsóknarflokksins í skipulagsnefnd á árabilinu 2006–2010 eigi nú kannski stóran þátt í þeirri stöðu sem upp er komin núna? Látið er í það skína að Framsóknarflokkurinn hafi algerlega hreinan skjöld í þessu máli en svo er ekki, hann hefur nefnilega fortíð í málinu. Ég held að rétt sé að rifja það upp og allir játi syndir sínar í þeim efnum. Ég verð hins vegar að játa að stundum þegar ég keyri þarna fram hjá finnst mér að þessi barátta sé töpuð. Hins vegar er önnur þverbraut, ég vil ekki kalla þetta neyðarbraut heldur þverbraut. Það er þverbraut sem er í Keflavík sem ekki hefur verið haldið við í mörg ár og er ónothæf. Ég tel miklu nær að einhenda sér í að koma þeirri braut í gagnið. Kann að vera að það þurfi að hefja þá baráttu. Ég mun kannski taka upp þá baráttu síðar en ekki tengja hana þessu máli.
Hæstv. forseti. Ég vil bara byrja á að segja hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni að ég var ekki gengin í Framsóknarflokkinn árin 2006 eða 2010. Ég þekki ekki það sem fram fór í borgarstjórn á þeim tíma. Því ætla ég bara að leyfa mér að segja hér hreint og beint út: Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason talar um þverbraut í Keflavík, sú braut er allt of langt frá þeirri sjúkrahúsþjónustu sem veitir bráðaþjónustu og er því ekki til umræðu hvað þetta varðar. Hér er um að ræða neyðarástand. Sjúklingar af landsbyggðinni komast ekki með öruggum hætti í gegnum sjúkraflug eins og staðan er í dag.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hafa þetta síðara andsvar mitt örstutt og segja ósköp einfaldlega að lífið hófst ekki þegar tilteknir þingmenn gengu í Framsóknarflokkinn. Framsóknarflokkurinn á sér dálítið langa fortíð og það þýðir ekkert að afsaka sig með því að eitthvað hafi gerst áður en þeir gengu í flokkinn. Ég skal einhvern tíma segja hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur hvernig þetta bar að og Framsóknarflokkurinn hefur dálítið skuggalega fortíð í þessum málum.
Hæstv. forseti. Já, ég ætla rétt að vona að Framsóknarflokkurinn eigi sér sögu frá því áður en ég gekk í flokkinn, enda er ég ekki 100 ára líkt og Framsóknarflokkurinn. En ég vil bara þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni fyrir andsvörin. Við munum líklega bara setjast niður og ræða málin, en þetta er afstaða þingflokks Framsóknarflokksins, að neyðarbrautin verði opnuð að nýju. Við munum beita okkur í því máli áfram í þinglegri meðferð.
Herra forseti. Mig langar að taka upp þráðinn frá því í fyrri ræðu og vitna í fréttabréf Félags íslenskra atvinnuflugmanna og í formann Öryggisnefndar Félags íslenskra atvinnuflugmanna, Ingvar Tryggvason, með leyfi forseta. Það er úr niðurlagi þessa kafla sem snýr að málefnum Reykjavíkurflugvallar sem ég vitna í. Þar kemur fram: „Í umsögn Samgöngustofu dagsett 1.6. 2015 um fyrirhugaða lokun flugbrautar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli segir: „Samgöngustofa minnir á að gera þarf sérstakt áhættumat um framkvæmd breytingarinnar komi til þess að ákveðið verði að loka flugbraut 06/24.” Ekki er vitað til þess að þetta áhættumat hafi farið fram. Fólk sem lætur sig flugöryggi og almannahagsmuni varða, hlýtur að geta horfst í augu við þá staðreynd, að við lokun brautarinnar hefur verið farið fram af meira kappi en forsjá.“ Ég vil ítreka það sem kom fram í máli mínu áðan, mér finnst mikilvægt að samgönguráðuneytið skoði það sem kemur núna fram hjá öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna, í fréttabréfi þeirra sem ég vitnaði í í fyrri ræðu, og einnig að málið sé tekið fyrir af umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis og málið rætt og farið í gegnum það, sem gæti væntanlega tengst þessari þingsályktunartillögu þegar hún verður tekin fyrir. Þá er ég að miða við sögu málsins, hvaða áhrif þetta áhættumat, skýrslan hefur haft á allt málið innan stjórnsýslunnar. Ef þetta er rétt sem kemur fram hjá öryggisnefndinni við svari frá Alþjóðaflugmálastofnuninni tel ég brýnt að sú umræða fari fram á þessum tveimur stigum, þ.e. í umhverfis- og samgöngunefnd og í samgönguráðuneytinu. Ég ítreka enn á ný í þessu máli að öryggishagsmunir almennings verði hafðir að leiðarljósi. Það er lykilatriði. Og að íslensk stjórnsýsla standi undir því trausti. Einnig vil ég vekja athygli á því, eins og ég minntist áðan, að lokun norður/suðurbrautarinnar, aðalbraut flugvallarins, er áætluð árið 2022, eftir fimm ár. Það þarf náttúrlega að fara strax í heildarumræðu um þessi mál í stærra samhengi, hvernig menn ætla að sinna þessu. Reyndar var það mín skoðun þegar menn ræddu staðsetningu þjóðarsjúkrahússins til framtíðar og flugvallarins að þetta ætti að vera samhangandi með einhverjum hætti. Það hefur alltaf verið mín skoðun, svo að því sé haldið til haga. Varðandi það sem hefur komið fram í þessari umræðu um sjúkrahúsmálin vil ég benda á hvers konar hryggjarstykki Landspítalinn er í bráðaþjónustu í landinu, benda á stærð hans og getu til að sinna alvarlegustu tilvikum sem koma upp. Landspítalinn veltir 60 milljörðum, sjúkrahúsið á Akureyri 8 milljörðum og svo minni stofnanir eins á Austurlandi, sjúkrahúsið þar, 1 milljarði. Þetta segir í hnotskurn hvernig menn geta tekist á við málin. Helmingur af öllu sjúkrafluginu, þeir 711 sem voru fluttir með Mýflugi, fyrir utan 100–150 sem voru fluttir með þyrlum Gæslunnar, er fólk í forgangi eitt og tvö, fólk sem er í lífssókn eða lífshættu. Það vill svo til að helmingurinn af öllu þessu fólki sem kemur með sjúkraflugi á Landspítalann kemur úr Norðausturkjördæmi. Það er alveg ótrúlegur fjöldi frá Austurlandi þar sem búa tíu þúsund manns. Árið 2015 voru sjúkraflugin 150. Ef þið uppreiknið það og skoðið heilan mannsaldur og hversu stórt hlutfall íbúanna fer í slíkt sjúkraflug sjáið þið hversu gríðarlega stórt og mikið öryggisatriði það er fyrir þetta fólk. Ég vil síðan rétt í lokin benda á aftur það sem kemur fyrir í héraðsdómi í fyrra, með leyfi forseta, í dómsskjölum þar, í dómsorði dómarans: „Þá ber að hafa í huga að í meðferð valds síns í málefnum Reykjavíkurflugvallar er innanríkisráðherra sem endranær ábyrgur gagnvart Alþingi samkvæmt almennum reglum. Í krafti almennra heimilda sinna getur Alþingi einnig, ef því er að skipta, gefið ráðherra fyrirmæli um framkvæmd málefna Reykjavíkurflugvallar, svo og sett sérstök lög um málefni vallarins, þar á meðal um stærð og umfang flugvallarins, eftir atvikum þannig að kveðið sé á um heimildir til eignarnáms vegna ákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, [[Forseti hringir.]]sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, og forgang laganna gagnvart hvers kyns áætlunum sveitarstjórna samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010.“ Þetta er nefnilega alveg stórmerkilegt og hefur ekki komið mikið fram í umræðunni.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um rafræna birtingu málaskráa og gagna ráðuneyta. Flutningsmenn tillögunnar ásamt þeirri sem hér stendur eru hv. þm. Logi Einarsson, Guðjón S. Brjánsson, Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson, Einar Brynjólfsson, Smári McCarthy og Viktor Orri Valgarðsson. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að gera nauðsynlegar ráðstafanir svo að unnt verði að veita almenningi rafrænan aðgang að málaskrám og gögnum ráðuneyta í samræmi við 2. mgr. 13. gr. upplýsingalaga. Ráðherra setji í þessu skyni reglugerð sem kveði á um hvernig birtingu þessara upplýsinga skuli háttað og hvernig tryggður skuli viðeigandi vettvangur og aðbúnaður til að veita aðgang að upplýsingunum.“ Herra forseti. Í 13. gr., upplýsingalaga nr. 140/2012, er fjallað um birtingu upplýsinga að frumkvæði stjórnvalda. Í 2. mgr. er kveðið á um að stjórnvöld skuli vinna markvisst að því að gera skrár yfir mál, lista yfir málsgögn og gögnin sjálf jafnóðum aðgengileg með rafrænum hætti. Flutningsmenn leggja til að forsætisráðherra verið falið að grípa til ráðstafana til að unnt verði að birta rafrænar skrár yfir mál sem eru til meðferðar hjá ráðuneytunum, svo sem á vefnum. Löng hefð er fyrir skráningu mála hjá ráðuneytunum og þar er unnið eftir föstu verklagi við skráningu mála og vistun málsgagna. Rétt þykir að Stjórnarráðið gangi á undan með góðu fordæmi og birti málaskrár sínar á vefnum en stofnanir og embætti ríkisins og sveitarfélaga fylgi á eftir. Þá er mikilvægt að ráðuneytum verði gert mögulegt að kaupa eða láta hanna hugbúnaðarlausn til að birta gögnin á vefnum á notendavænan hátt. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um birtingu framangreindra gagna, samanber 4. mgr. 13. gr. upplýsingalaga. Í reglugerðinni þarf m.a. að koma fram hvernig skuli standa að birtingu upplýsinga úr málaskrám ráðuneytanna, hvenær skuli birta þær, hvaða upplýsingar um mál skuli birta og hvaða upplýsingar megi ekki birta, svo sem vegna sjónarmiða um persónuvernd og öryggi ríkisins. Í lokamálslið 4. mgr. 13. gr. er sérstaklega tekið fram að reglugerðir sem settar eru samkvæmt ákvæðinu bindi sveitarfélögin og stofnanir þeirra. Unnt er að líta til Noregs til fyrirmyndar um birtingu málaskráa á vef en frá 2010 hefur norska ríkið birt málaskrár frá á annað hundrað ríkisstofnana á vefnum: Slóðin er: www.oep.no. Síðan vefurinn var tekinn í notkun hafa norsk stjórnvöld birt þar upplýsingar um u.þ.b. 20 milljónir skjala sem hafa orðið til eða borist við úrlausn mála. Fyrirmæli um birtingu málaskráa og tengdra upplýsinga í Noregi er m.a. að finna í reglugerð um opinber skjalasöfn og í reglugerð settri á grundvelli norsku upplýsingalaganna. Strangar reglur gilda um birtingu upplýsinga úr opinberu norsku málaskránni sem snúa að því að tryggja persónuvernd og að viðkvæmar upplýsingar séu ekki birtar. Mikilvægi birtingar upplýsinga um mál og athafnir stjórnvalda er ótvírætt. Aukin upplýsingagjöf er til þess fallin að auka gagnsæi stjórnsýslunnar auk þess sem hún veitir aðhald og skapar traust um úrlausn verkefna hins opinbera. Ég legg til að þegar þessari umræðu er lokið fari málið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Herra forseti. Hvatinn að þessu máli er því miður sá að hæstv. forsætisráðherra ákvað að draga að birta mikilvægar upplýsingar, tvær mikilvægar skýrslur með upplýsingum sem vörðuðu almannahag. Hann ákvað að setja þær ekki fram fyrir kosningar. Þær voru tilbúnar en hann ákvað að draga birtingu þeirra þar til eftir kosningar og eftir stjórnarmyndunarviðræður. Við í Samfylkingunni settumst niður til að hugsa hvernig í ósköpunum væri hægt að koma í veg fyrir að hæstv. ráðherrar ákveði einir og sér, sjálfir, hvenær upplýsingar sem varða almannahag komi fyrir sjónir almennings og þeir hagi sér einhvern veginn með hugarfarinu: Ég á þetta, ég má þetta. Hvernig getum við, löggjafarvaldið sem hefur ákveðnar skyldur og eftirlitsskyldur gagnvart framkvæmdarvaldinu, sett einhverjar reglur fyrir þá til að fara eftir? Þá fékk ég ábendingu um hvernig þetta er gert í Noregi. Þess vegna er þetta mál komið hingað. Ég vona sannarlega að það fái skjóta afgreiðslu. En þó að þetta hafi verið hvatinn hefur málið, nái það fram að ganga, ótvíræða kosti fyrir upplýsingar, fyrir stjórnsýsluna og gagnsæi hennar og væri augljóslega til hagsbóta fyrir okkur hv. alþingismenn en líka fyrir almenning í landinu. Ég vona að málið fái góða vinnu og greiðan aðgang úr hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd aftur hingað inn í sal til afgreiðslu.
Hv. forseti. Ég vil byrja á að fagna að þessi þingsályktunartillaga hafi verið lögð fram af hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Ég held að þetta sé mjög gott mál. Ég held að við eigum að stefna að því að hafa stjórnsýsluna og gögn og málsmeðferð alla eins opna og hægt er. Ég held að þetta geti verið mjög góður liður í því. Ég held að þetta sé mál sem varði einstaklinga og margs konar hagsmunaaðila, að þeir geti haft greiðan aðgang að því að fylgjast með ferli mála og eftir atvikum nálgast þau skjöl sem mál varða. Ég tek eftir því í greinargerð og þarf ekki að taka fram að það þarf auðvitað að hafa hliðsjón af lögum og reglum sem varða persónuvernd og þess háttar. Ég vildi fyrst og fremst lýsa ánægju minni með þetta en jafnframt spyrja hvort hv. þingmaður hafi velt fyrir sér eða hafi einhverjar hugmyndir um það hversu vel við erum undir það búin að ráðast í þetta verkefni, einhverja hugmynd um kostnað og eftir atvikum tímaramma sem gæti verið í þessu. Það væri gaman ef hv. þingmaður gæti aðeins komið inn á þau mál.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það gleður mig sannarlega að hv. þingmaður taki vel í þetta mál. Það er þó a.m.k. eitt atkvæði frá stjórnarmeirihlutanum, sem er nú drjúgt um þessar mundir. Hv. þingmaður spyr hvernig við séum undirbúin undir að gera þetta. Ég held að við séum þokkalega vel undirbúin. Það eru rafrænar skráningar í ráðuneytunum. Ef við horfum lengra þá eru flest sveitarfélögin líka komin með rafræna stjórnsýslu. Það er helst að tíminn fari í að búa til reglur um það hvað má birta og hvað ekki og hvernig ferlarnir eigi að vera og umhverfið sé notendavænt þannig að það sé aðgengilegt fyrir almenning að skoða og afla sér upplýsinga. Þetta hefur ekki verið kostnaðarmetið en það þarf auðvitað að gera það. Hæstv. forsætisráðherra er samkvæmt tillögunni falið að fara í þessa vinnu. Allt málið er með stoð í stjórnsýslulögum. Það skiptir miklu máli. Þar er lagastoðin. Síðan getum við litið til frænda okkar í Noregi og lært af þeirra reynslu. Ég er viss um að stjórnsýslan þar er tilbúin til að aðstoða okkur við þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég held einmitt að mjög mikilvægt sé að við leitum fyrirmynda. Ég hef aðeins kíkt á norska gagnagrunninn eða gáttina, og án þess að hafa skoðað hana mikið gæti hún verið viss fyrirmynd. Ég held einnig að nauðsynlegt sé að skoða þetta á fleiri stöðum því að ég held að mikilvægt sé að þetta sé notendavænt. Ég held að Norðmenn, eins kom fram í greinargerðinni, séu með um 20 milljónir skjala inni undir sinni gátt. Það er mikið af pappírum þar. Að lokum, og ég er svo sem ekki að biðja um neitt sérstakt svar við því, ég held að þetta mál, sem er mjög mikilvægt og mikilvægt að vanda, geri öllum gagn og mál af þessu tagi, upplýsingakerfi af þessu tagi, geti verið aðgengileg fyrir borgarana.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál að sjálfsögðu heils hugar, enda er ég einn flutningsmanna þess og tel þetta í góðu samræmi við áherslur okkar Pírata og fleiri á gegnsærri stjórnsýslu og upplýsingaflæði. Ég tel líka að málið ætti að geta verið í mjög góðu samræmi við boðaða stefnu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Benedikts Jóhannessonar, um að opna stjórnsýsluna upp á gátt, tryggja aukið gegnsæi og ráðast í það verk. Vonandi er þetta mál sem við getum náð þverpólitískri sátt um og við fjármálaráðherra. Mig langar einnig til að minnast á það í samhengi við það sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði, að þetta gæti auðveldað okkur almenningi og fjölmiðlum að vera upplýstari um gang og stöðu mála innan ráðuneyta þannig að ekki sé upp á geðþótta ráðherra eða ráðuneytisstjóra komið að ákveða hvenær almenningur og fjölmiðlar eiga rétt á að vera upplýstir um mál og hvenær ekki, hvort það verði hjálplegt umræðunni eða ekki. Vegna þess að við höfum séð það, eins og hv. þingmaður kom inn á, að fordæmi hafa myndast fyrir því að ráðherrar taki ákvarðanir um hvenær heppilegt sé að birta skýrslur, sérstaklega hvort heppilegt sé að gera það í aðdraganda kosninga. Með leyfi forseta, ætla ég að vitna í hæstv. forsætisráðherra, Bjarna Benediktsson, frá 6. febrúar 2017 í þessum ræðustól þar sem hann segir: „Hér er spurt um ástæður þess að annars vegar aflandsskýrslan kom ekki til þingsins og ég hef margoft svarað því, það var vegna kosninganna …“ Hæstv. forsætisráðherra tók sem sagt fram að skýrslan hefði ekki komið fram fyrr vegna kosninganna. Ráðherra tók ákvörðun um að birta ekki skýrslu sem var tilbúin innan ráðuneytis, meðvitaða ákvörðun, vegna þess að það voru kosningar í nánd. Nú er einnig skjalfest það viðhorf hæstv. forsætisráðherra að ef ráðherra tekur slíka ákvörðun sé það eðlilegt svo lengi sem ráðherra getur staðið af sér vantraust á þingi, það sé eini mælikvarðinn, að standa af sér vantraust á þingi, þá hafi ráðherra ekkert rangt gert. Eða eins og hæstv. forsætisráðherra sagði í þingræðu 21. febrúar, með leyfi forseta: „Hér hafa menn komið upp og sagt, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, að þeir telji að hér hafi eitthvað refsivert gerst. Og fleiri en einn þingmaður hafa komið hér upp og sagt að ráðherrann hafi misbeitt valdi sínu, hann sé búinn að brjóta lög. Þessir hv. þingmenn þurfa, held ég, aðeins að kafa dýpra og kynna sér þau úrræði sem eru til staðar. Menn hrópa hér: Vantraust, vantraust. Menn verða að fylgja þeim orðum eftir með athöfnum og koma með vantraustsyfirlýsingu.“ Sem sé, þráspurður um hvort ráðherra hafi gerst brotlegur við siðareglur ráðherra, almennt brotlegur við sína pólitísku ábyrgð, þá var svar hæstv. forsætisráðherra það að ef menn telji það, þá verði þeir að leggja fram vantrauststillögu. Eina úrræði minni hlutans eða almennings til að ráðherrar sæti einhvers konar pólitískri ábyrgð fyrir gjörðir sínar er að hafa meiri hluta á þingi fyrir vantrausti. Við höfum það því skjalfest að viðhorf ráðamanna til þeirra upplýsinga sem þeir liggja á sem æðstu ráðamenn, æðstu yfirmenn stjórnsýslunnar, sé það að þeim sé í sjálfsvald sett hvenær upplýsingarnar eru birtar og hvenær ekki. Þetta er að sjálfsögðu hluti af mjög óheilbrigðu viðhorfi til pólitískrar ábyrgðar sem er mögulega of algengt, allt of algengt, í stjórnmálum. Þetta er líka eitthvað sem mætti vonandi kippa í liðinn með málum eins og þessum, að málaskrár og staða mála ráðuneyta sé opin almenningi og fjölmiðlum óháð pólitísku geðþóttavaldi ráðherra og hvort þeim þyki eðlilegt og heppilegt að birta gögn fyrir kosningar eða ekki.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu fyrir að leggja hana fram og lýsi yfir eindregnum stuðningi mínum við hana. Tillagan sem hér liggur fyrir okkur um rafræna birtingu málaskráa og gagna ráðuneyta rímar mjög vel við grunnstefnu Pírata sem ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins upp úr, með leyfi forseta. Í fyrsta lagi rímar hún vel við grunnstefnu Pírata um gagnsæi og ábyrgð. Þar stendur: Gagnsæi snýst um að opna hina valdameiri gagnvart eftirliti hinna valdaminni. Vel er hægt að sjá fyrir að með auknum aðgangi að gögnum úr ráðuneytum eigi almenningur töluvert auðveldara með að hafa eftirlit með stjórnsýslunni og því sem er að gerast þar. Eins telja Píratar að gagnsæi eigi mikilvægan þátt í að almenningur sé upplýstur og þar af leiðandi hæfur til lýðræðislegrar ákvarðanatöku. Upplýsingar eiga að vera aðgengilegar almenningi. Upplýsingar skulu vera aðgengilegar á opnum gagnasniðum á því formi sem er hentugast upp á notagildi upplýsinganna. Til þess að einstaklingur geti borið ábyrgð þarf hann að hafa getu til þess að taka ákvarðanir, en Píratar telja að allir hafi óskoraðan rétt til aðkomu að ákvörðunum sem varða eigin málefni og rétt til vitneskju um það hvernig slíkar ákvarðanir hafa verið teknar. Loks rímar þetta mjög vel við 5. gr. grunnstefnu Pírata um upplýsinga- og tjáningarfrelsi þar sem stendur, með leyfi forseta: Takmörkun á frelsi fólks til þess að safna og miðla upplýsingum er óásættanleg nema til verndar borgararéttindum einstaklinga. Eins og heyrist rímar þessi þingsályktunartillaga afskaplega vel við grunnstefnu Pírata, enda trúum við á að sem mest aðgengi almennings að gögnum leiði til sem bestrar ákvarðanatöku og leiði líka til bætts lýðræðis í landinu og í heiminum í heild. Því er mjög mikilvægt að við finnum okkur miðlægan og áreiðanlegan gagnagrunn þar sem við getum treyst á öryggi gagnanna sem um ræðir, að þar sé ekkert búið að eiga við þau og þetta séu hin opinberu og raunverulegu skjöl sem við erum að skoða hverju sinni. Svo langar mig að minna þingheim á 15. gr. nýju stjórnarskrárinnar, sem hefur ekki enn litið dagsins ljós, um upplýsingarétt. Þar stendur, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að safna og miðla upplýsingum. Stjórnsýsla skal vera gegnsæ og halda til haga gögnum, svo sem fundargerðum, og skrásetja og skjalfesta erindi, uppruna þeirra, ferli og afdrif. Slíkum gögnum má ekki eyða nema samkvæmt lögum. Upplýsingar og gögn í fórum stjórnvalda skulu vera tiltæk án undandráttar og skal með lögum tryggja aðgang almennings að öllum gögnum sem opinberir aðilar safna eða standa straum af. Listi yfir öll mál og gögn í vörslu hins opinbera, uppruna þeirra og innihald, skal vera öllum aðgengilegur. Söfnun, miðlun og afhendingu gagna, geymslu þeirra og birtingu má aðeins setja skorður með lögum í lýðræðislegum tilgangi, svo sem vegna persónuverndar, friðhelgi einkalífs, öryggis ríkisins eða lögbundins starfs eftirlitsstofnana. Heimilt er í lögum að takmarka aðgang að vinnuskjölum enda sé ekki gengið lengra en þörf krefur til að varðveita eðlileg starfsskilyrði stjórnvalda. Um gögn sem lögbundin leynd hvílir yfir skulu liggja fyrir upplýsingar um ástæður leyndar og takmörkun leyndartíma.“ Efni þessarar þingsályktunartillögu rímar ágætlega við þær takmarkanir sem fram eru teknar, bæði í stjórnarskrá og í grunnstefnu Pírata. Eins og fram hefur komið í framsögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur er þingsályktunartillagan liður í því að hvetja stjórnvöld til þess að framfylgja þeim lögum sem nú þegar gilda í landinu, en það eru upplýsingalög. Í 1. gr. upplýsingalaga sjáum við hvert markmið þeirra laga er, en það er að tryggja gegnsæi í stjórnsýslu og við meðferð opinberra hagsmuna í þeim tilgangi að styrkja upplýsingarétt og tjáningarfrelsi, möguleika almennings til þátttöku í lýðræðissamfélagi, aðhald fjölmiðla og almennings að stjórnvöldum, möguleika fjölmiðla til að miðla upplýsingum um opinber málefni og traust almennings á stjórnsýslunni. Ég tel að með þessari þingsályktunartillögu, þ.e. ef hún verður samþykkt og henni framfylgt, verði mikilvægt skref stigið í átt að því að vinna að markmiðunum sem finna má í upplýsingalögum. Ég ætla svo að lokum að leyfa mér að lesa úr þeirri grein sem þingsályktunartillagan byggir á, en það er 13. gr. upplýsingalaga er snýr að birtingu upplýsinga að frumkvæði stjórnvalda. Þar stendur, með leyfi forseta: „Stjórnvöld skulu veita almenningi með reglubundnum hætti upplýsingar um starfsemi sína, svo sem með rafrænni útgáfu skýrslna, samantektum um mikilvæg verkefni eða útgáfu annarra gagna. Stjórnvöld skulu vinna markvisst að því að gera skrár yfir mál, lista yfir málsgögn og gögnin sjálf jafnóðum aðgengileg með rafrænum hætti. Hið sama á við um gagnagrunna og skrár. Þess skal gætt að birting gangi ekki gegn einka- eða almannahagsmunum […] Ráðherra skal með reglugerð kveða nánar á um það hvernig birtingu upplýsinga skv. 1. og 2. mgr. skuli hagað, þar á meðal um áfanga og tímafresti sem stjórnvöldum eru gefnir til að uppfylla tiltekin markmið og hvernig og hvar upplýsingar skuli birtar […] Tryggja skal, eftir því sem kostur er, jafnt aðgengi almennings að birtum upplýsingum og að birting sé samræmd á milli stjórnvalda.“ Að lokum langar mig að leggja sérstaka áherslu á síðasta atriði þessarar greinar: „Ráðherra skal jafnframt setja reglur sem tryggja, eftir því sem kostur er, að birting upplýsinga nýtist fötluðum til jafns við aðra.“ Vildi ég að lokum minna hæstv. ráðherra á að í þessari þingsályktunartillögu, verði hún samþykkt og taki ráðherra hana til meðferðar, er lagt til að ráðherra setji reglugerð sem kveði á um hvernig birtingu þessara upplýsinga skuli háttað og hvernig tryggður skuli viðeigandi vettvangur og aðbúnaður til að veita aðgang að upplýsingunum. Ég vil hnykkja á því að sérstaklega verði hafður í huga aðgangur fatlaðs fólks að þeim upplýsingum, hver svo sem fötlun fólksins kann að vera, af því að það eru margvíslegar aðgangshindranir sem fatlað fólk býr við þegar kemur að aðgengi að upplýsingum. Því mætti skoða auðlæsilegt letur en einnig aðgengi fyrir sjónskerta og mögulega líka aðgengi að alla vega einhverjum hluta gagnanna á auðveldara og aðgengilegra máli heldur en stofnanir nota alla jafna. Þetta langaði mig að minna á að lokum, að tryggt verði aðgengi að þessum gögnum í gagnagrunninum og að við höfum það í huga strax frá upphafi. Sú sem hér stendur er mikill stuðningsmaður þess að við byrjum alla lagasetningu og alla vinnu hins opinbera á því að hugsa fyrst um mannréttindi borganna og hvernig þau skuli tryggð við lagasetningu og framkvæmd og hefjumst svo handa við að smíða eitthvað í kringum það.
Virðulegi forseti. Í þessu máli kemur margt gott og áhugavert saman þó að það láti kannski lítið yfir sér. Í fyrsta lagi endurspeglar tillagan almenna þróun sem er að verða í samfélaginu sem viðbragð við þróun í upplýsingatækni. Í dag er miklu auðveldara að koma upplýsingum á framfæri í gegnum netið þannig að almenningur og fjölmiðlar geta nýtt sér gögn og upplýsingar hvar svo sem þær er að finna. Í öðru lagi er sú hugsun að þær upplýsingar sem aflað er fyrir opinbert fé séu almennt og yfirleitt aðgengilegar almenningi. Það sem er opinbert á að vera opið. Þetta er þróun sem hefur svo sem verið í gangi um nokkurra ára skeið. Ég vil t.d. nefna þá aðgerð í umhverfisráðuneytinu, þáverandi hæstv. ráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, þegar landupplýsingagögn í fórum Landmælinga voru gerð gjaldfrjáls enda hafði þeirra allra verið aflað fyrir opinbert fé og því ákveðin tvígreiðsla að vera að rukka fólk aftur fyrir aðganginn þegar tæknin leyfir nú orðið að miðla þeim upplýsingum nokkurn veginn kostnaðarlaust fyrir hið opinbera. Í þriðja lagi eru hér, og það er kannski stóra málið og hefur verið komið inn á það í fyrri ræðum, viðbrögð við leyndarhyggju sem hefur allt of oft verið við lýði, sérstaklega í kringum rekstur hins opinbera, upplýsingar í fórum ráðuneyta. Ég held að finnist varla sá einstaklingur sem hefur starfað við blaðamennsku sem ekki kann einhverjar sögur af því hvernig ráðuneyti reyna að torvelda aðgang að upplýsingum á grundvelli upplýsingalaga. Eitt af trixunum sem er hægt að beita er að fara fram á að sá sem beiðist aðgangs að upplýsingum tiltaki nákvæmlega hvaða upplýsingar hann vilji fá, sem er býsna erfitt þegar viðkomandi hefur ekki aðgang að efnisyfirliti málaskrár. Þess vegna er t.d. vefurinn sem hér hefur verið vísað til í Noregi eðlilegt fyrsta stopp norskra blaðamanna þegar þeir leita að upplýsingum hjá hinu opinbera, að sjá hvað það er nákvæmlega sem hægt er að kalla fram. Þetta eru viðbrögð sem hafa verið nokkuð ríkjandi, en við höfum stöðugt verið að bregðast við þeirri leyndarhyggju, í missterkum gusum frá hruni, þegar okkur sem samfélagi eiginlega opinberaðist á nokkrum stöðum hvað þetta vandamál væri rótgróið og víðfemt og hvað það skipti miklu máli. Ef fjölmiðlar hefðu átt greiðari leið að upplýsingum í aðdraganda hrunsins hefðu þeir kannski getað fjallað öðruvísi um mál. Hefðum við kannski orðið fyrir minni búsifjum í hruninu ef ráðuneyti hefðu ekki beitt undanbrögðum þegar beðið var um upplýsingar? Hér var vísað til 15. gr. tillagna stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá, grein um upplýsingarétt, sem segir í rauninni í einni setningu það sem þessi tillaga til þingsályktunar er að setja fram. Í þessari 15. gr. tillagna stjórnlagaráðs segir, með leyfi forseta: „Listi yfir öll mál og gögn í vörslu hins opinbera, uppruna þeirra og innihald, skal vera öllum aðgengilegur.“ Í greinargerð með tillögum stjórnlagaráðs er einmitt vísað í norska vefinn sem í þessari þingsályktunartillögu er vísað til. Stjórnlagaráð var einmitt að starfa á þeim tíma þar sem við vorum sem samfélag að átta okkur á stöðunni, vorum að átta okkur á leyndarhyggjunni, við vorum í ákveðnu sjokki eftir hrunið að bregðast við. Þess vegna er kannski skiljanlegt að stjórnlagaráð hafi lagt þetta til. Þar segir m.a. í greinargerð það sem ég hef þegar nefnt áður, með leyfi forseta: „Vandasamt hefur verið fyrir fjölmiðla að nálgast ýmsar upplýsingar í vörslu opinberra aðila þar sem ekkert yfirlit hefur verið fyrir hendi um tiltekin mál.“ Þess vegna lagði stjórnlagaráð til að herða á frumkvæðisskyldu stjórnvalda til að birta upplýsingar af því að það er einn af hornsteinunum í lýðræðisríki að fjölmiðlar hafi góðan aðgang að upplýsingum úr fórum hins opinbera og almenningur hafi það líka svo ekki sé hægt að beita undanbrögðum, eins og hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson nefndi til dæmis í kringum skýrslurnar blessaðar sem hefðu birst í málaskrá fjármálaráðuneytisins talsvert fyrr en þær gerðu hér í þingsal. Frummælandi málsins var spurð af öðrum hv. þingmanni hvort hún hefði skoðað mögulegan kostnað. Þá rakst ég á í gagnasafni Alþingis að búið er að skjóta á þann kostnað. 18. júní 2014 birtist svar forsætisráðherra við fyrirspurn frá þáverandi hv. 10. þm. Reykv. n., Helga Hrafni Gunnarssyni, um upplýsingagjöf og reglugerð samkvæmt upplýsingalögum, þar sem þingmaðurinn spyr ráðherrann hvernig unnið skuli að því að gera málaskrár aðgengilegar á vef. Þar kemur fram að forsætisráðuneytið hafi kynnt sér starf Norðmanna á þessu sviði, eins og fleiri, og að í skoðun sé að fara af stað með tilraunaverkefni sem þó sé háð því að fjármögnun sé tryggð. Nú eru þrjú ár liðin og ekki hefur náðst að tryggja þetta fjármagn. En í því svari er áætlað að kostnaðurinn nemi 10 millj. kr. Það þykir mér ekki mikið. Í raun þykir mér furðu sæta að miðað við það að fyrir þremur árum hafi hér í þessum þingsal verið rætt um þetta mál í tengslum við fyrirspurn þáverandi þingmanns, Helga Hrafns Gunnarssonar, og árin þar áður í tengslum við tillögur stjórnlagaráðs, þá virðist hæstv. þáverandi forsætisráðherra taka nokkuð vel í hugmyndina í svari sínu til þingmannsins 2014. Því sýnist mér á öllu að þetta sé svo löngu tímabært að það ætti að vera nokkuð létt verk að hleypa þessu máli áfram til frekari umræðu og endanlegrar samþykktar hið fyrsta.
Herra forseti. Ég fagna þessu framkomna frumvarpi. Ég held að þetta sé töluvert stærra mál en kann að birtast þegar maður telur hausa í salnum, en það gæti líka verið til marks um það að menn greini ekkert sérstaklega á um það. Þetta er nokkuð í samræmi við þau ummæli sem fulltrúar stjórnarflokkanna hafa haft uppi í tengslum við stjórnarsáttmálann og gott ef það er ekki í samræmi við hann að opna upp á gátt og auka gagnsæið. Ég hef fulla trú á að menn standi við þau orð, enda hefur umræða um opnara samfélag og virkara lýðræði ekki einskorðast við ákveðnar stjórnmálastefnur. Maður getur lesið um það jafnt inn á Pírataspjalli og í pistlum Styrmis Gunnarssonar sem hefur mikið fjallað um þetta. Ég held þetta sé lýðræðismál. Hér höfum við tekið nokkrar sérstakar umræður á síðustu vikum um hvernig hægt er að auka lýðræðisþátttöku, kosningaþátttöku, ekki síst ungs fólks og auðvitað almennings. Ungt fólk er mjög heimavant í hinum stafræna heimi og því er tamt að nýta sér þá tækni sem hér er talað um til þess að afla sér upplýsinga og kynna sér mál. Ég held að þetta sé ótrúlega tímabært og nauðsynlegt skref til þess að opna upp og kveikja áhuga fólks á því að fylgjast með því sem fram fer í samfélaginu á hverjum tíma, svo ég tali ekki um nauðsynlegt aðgengi blaðamanna og möguleika þeirra til að sýna það aðhald sem þeir eiga að veita, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á. Það er hins vegar örugglega sjaldgæft að hugmyndir að frumvörpum eða þingsályktunartillögum kvikni vegna óheppilegrar hegðunar einstakra ráðherra, eins og gerðist með þetta mál. Það þarf svo sem ekkert að rifja upp enn einu sinni að þáverandi fjármálaráðherra sat á mikilvægum skýrslum sem hefðu alveg örugglega getað haft áhrif á kosningar með einhverjum hætti, alla vega nefndi hann það í svari að skýrslurnar hefðu verið stoppaðar út af kosningum, hvað sem hann átti við með því, ég veit það ekki. Hann talaði líka um það í ræðustól að af því að þetta væri ekki refsivert þá væri ekkert að þessu. En maður verður kannski að gera þá lágmarkskröfu til ráðherra að þeir setji sér strangari viðmið en að bara stoppa þegar kemur að lögbrotum. Sem betur fer er samfélag okkar að langmestu leyti byggt á siðferðilegum viðmiðum, þannig að mér fannst það hálfdapurlegt svar. Mér finnst þetta bráðnauðsynlegt mál og held að þátttakan í þingsal sýni að það eru eiginlega allir sammála því og menn telji ekki þurfa að ræða þetta neitt í fyrstu umræðu, þannig að ég geri ráð fyrir því að þetta renni í gegn.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það að ég ætla ekki að lengja umræðuna sérstaklega um þetta góða mál. Ég lýsi því hér með yfir að ég styð öll góð mál sem lúta að rafrænni stjórnsýslu. Ég held að mjög mikilvægt sé að við eflum okkur enn frekar í því. Það eykur gegnsæi, eins og hefur verið farið yfir, og er mikilvægt fyrir lýðræðissamfélagið. Það er líka hagkvæmara fyrir samfélagið að rafvæða þjónustuna okkar. Og það er umhverfisvænt. Að öllu því sögðu þá held ég að hér sé um gott mál að ræða. Ég vil brýna okkur öll áfram í því að ýta undir það að stjórnsýslan okkar geti verið rafræn með sem mestum hætti. Þá nota ég tækifærið þegar ég lít yfir þingsalinn, þótt það sé ekki margmenni hér, því að það er mikið af pappír á borðinu þótt við séum öll með spjaldtölvur, tölvur og farsíma, en við í þingsalnum gætum kannski tekið okkur þetta til fyrirmyndar og gerst rafrænni í auknum mæli.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Mig langar bara til að þakka fyrir þær ræður sem hér hafa verið fluttar og þann breiða stuðning sem málið hefur greinilega. Ég vonast til þess að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bregðist hratt við og að við fáum málið fljótt aftur hingað inn til afgreiðslu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu sem 1. flutningsmaður þeirrar tillögu. Aðrir flutningsmenn eru hv. þingmenn Logi Einarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Einar Brynjólfsson, Steingrímur J. Sigfússon, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Björn Leví Gunnarsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu.“ Þessi tillaga er ekki ný af nálinni. Hún var fyrst flutt á 141. þingi. Lengst af var hún flutt af hv. fyrrverandi þingmanni, Ána Þór Sigurðssyni. Hún hefur tvisvar komið til umfjöllunar í nefnd og mælti atvinnuveganefnd Alþingis með samþykkt tillögunnar á 141. löggjafarþingi, en hún kom ekki til endanlegrar afgreiðslu þingsins og málið kom einnig til meðferðar utanríkismálanefndar á 143. þingi. Á síðustu tveimur þingum hefur tillagan ekki komið til umræðu þannig að það er sérstakt fagnaðarefni að það náist að mæla fyrir henni. Tillagan er endurflutt óbreytt, en með uppfærðri greinargerð hvað varðar tölfræði um viðskipti og aðgerðir framkvæmdastjórnar ESB. Eins og kunnugt er á stjórnmálasamband Íslands og Ísraels sér nokkuð langa sögu og hafa viðskipti milli þjóðanna verið töluverð þótt þau hafi heldur minnkað á síðustu fimm árum. Samkvæmt tölum frá Hagstofunni nam innflutningur þaðan 1.020 millj. kr. árið 2011 og 774 millj. kr. árið 2015. Víða um heim hafa stjórnvöld og neytendur vaknað til vitundar um að hluti útflutningsvara frá Ísrael eigi uppruna sinn ekki að rekja til svæða innan hinna alþjóðlegu viðurkenndu landamæra Ísraelsríkis og þá er miðað við landamæri ríkisins frá 1948, heldur til ólöglegra landnemabyggða á hernumdum svæðum Palestínu, sem eru einkum á vesturbakka Jórdanar og í austurhluta Jerúsalemborgar. Þessum byggðum hefur farið fjölgandi því miður, enda þótt þær stríði gegn alþjóðlega viðurkenndum landamærum, úrskurði Alþjóðadómstólsins í Haag og fjölda ályktana Sameinuðu þjóðanna. Eins og gefur að skilja hefur þessi þróun skaðað lífskjör Palestínumanna en ekki má heldur vanmeta hversu umdeildar byggðirnar eru meðal ísraelskra borgara. Núverandi stjórnvöld í Ísrael virðast þó fylgja þeirri stefnu að taka aukið land og vatnsból frá Palestínumönnum undir byggðir landnema. Af þeim sökum hafa þær reynst einn helsti þröskuldurinn í vegi frekari friðarviðræðna fyrir botni Miðjarðarhafs auk þess sem reglulega kemur til átaka milli landnema og Palestínumanna sem verða að sjá af ræktarlöndum sínum. Ísland hefur aldrei - ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar - viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta Ísraelsríkis. Því ætti ekki að viðurkenna Ísraelsríki sem upprunaland þeirra vara sem framleiddar eru í landnemabyggðunum. Nokkur lönd hafa unnið að reglugerðum þess efnis að upprunamerking þessara vara verði umræddar landnemabyggðir en ekki Ísrael, þ.e. þær verði sérmerktar. Framkvæmdastjórn ESB sendi frá séð leiðbeiningar hvað slíkar merkingar varðar 11. nóvember 2015. Í Bretlandi, Suður-Afríku og fleiri löndum virðist málið hins vegar enn vera í undirbúningi eða umsagnarferli. Meðal þeirra ásakana sem stjórnvöld í þessum löndum hafa orðið að bregðast við er að með þessu sé ætlunin að draga úr viðskiptum við Ísrael. Því hefur meðal annars viðskipta- og iðnaðarráðherra Suður-Afríku, Rob Davies, hafnað og bent á að það sé skylda þarlendra stjórnvalda að framfylgja lögum um neytendavernd með þessum hætti, enda sé í þeim kveðið á um að uppruni vara skuli tilgreindur. Sem meðlimur í Sameinuðu þjóðunum geti Suður-Afríka ekki viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta af Ísraelsríki og því sé ekki hægt að tilgreina Ísrael sem upprunaland vara sem framleiddar eru á landnemabyggðunum. Í þessu sambandi má geta þess að í Sviss hafa stórmarkaðakeðjurnar Migros og Coop haft frumkvæði að því að sérmerkja vörur frá landnemabyggðum og upplýst að það sé til þess að veita viðskiptavinum fullnægjandi upplýsingar um vörurnar sem í boði eru en ekki til þess að hvetja þá til þess að sniðganga ísraelskar vörur. Með þeim ráðstöfunum sem þessi þingsályktunartillaga kallar eftir yrði íslenskum neytendum gert kleift að taka sjálfir ákvörðun um hvort þeir vilja styðja efnahagsumsvif á ólöglegum landnemabyggðum á hernumdu svæðunum í Palestínu. Ekki er víst að sérmerking slíkra vara myndi hafa mikil áhrif á viðskipti Íslands og Ísraels, en þá hefðu íslenskir neytendur a.m.k. fullnægjandi upplýsingar um það hvort þær vörur sem þeir kaupa eru framleiddar í Ísrael innan þeirra alþjóðlegu landamæra sem Ísland viðurkennir, eða hvort þær eru framleiddar í þessum ólögmætu byggðum. Því má ekki túlka þessa tillögu sem svo að hér sé verið að leggja fram tillögu um viðskiptaþvinganir heldur er verið að tryggja að neytendur séu upplýstir og geti tekið meðvitaða ákvörðun sem hefur þessa pólitísku þýðingu. Þá vil ég nefna fríverslunarsamninginn sem er í gildi milli Fríverslunarsamtaka Evrópu og Palestínumanna, en Fríverslunarsamtök Evrópu, eða EFTA og PLO, gerðu með sér bráðabirgðafríverslunarsamning sem tók gildi 1. júlí 1999 og fylgir hér með sem fylgiskjal. Tilgangurinn var að tryggja jafnvægi milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsríkjanna í viðskiptum við löndin við sunnanvert Miðjarðarhaf. Þá var samningurinn talinn mikilvægur hlekkur í stuðningi við friðarferlið fyrir botni Miðjarðarhafs. Skemmst er frá því að segja að samningurinn hefur ekki verið virkur sem skyldi og viðskipti EFTA við heimasvæði Palestínumanna eru takmörkuð. Heildarviðskiptin námu einungis 23,3 milljónum bandaríkjadala árið 2015 og voru í reynd aðeins útflutningur EFTA-ríkjanna til Palestínumanna. Þá hefur því verið haldið fram að Ísrael komi í reynd í veg fyrir að Palestínumenn nái að fullnusta þennan samning og njóta þeirra fríðinda sem honum fylgja því að landsvæði þeirra sé sundurrist af múrum sem koma í veg fyrir að þeir geti ræktað sitt land og eðlilegir vöruflutningar geti farið fram. Því er það svo að þessi tillaga er hér lögð fram, herra forseti, þ.e. að stjórnvöld grípi til nauðsynlegra aðgerða þannig að unnt sé annars vegar að upprunamerkja þessar vörur - sem ekki aðeins er pólitísk yfirlýsing heldur líka hluti af eðlilegri löggjöf neytendaverndar; neytendur eiga rétt á því að vita hvar vörur eru framleiddar, á hvaða svæðum, svo að þeir geti tekið upplýsta ákvörðun - og hins vegar að beita sér fyrir því á alþjóðlegum vettvangi að Palestínumönnum verði gert kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu sem, eins og hér kemur fram, hefur ekki nýst sem skyldi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að halda hér langa ræðu um stjórnmálaástandið fyrir botni Miðjarðarhafs þó að að sjálfsögðu væri unnt að gera það, en ég vonast til að þessari tillögu verði að lokinni umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar. Ég bind vonir við það í ljósi þess að á tillögunni eru flutningsmenn úr fjórum stjórnmálaflokkum. Alþingi hefur viðurkennt Palestínu sem sérstakt ríki. Hér hefur verið mikill stuðningur um árabil við það að styðja við rétt Palestínumanna til sjálfstæðs ríkis og þá bind ég vonir við að við náum að afgreiða þessa tillögu. Það væri bæði framfaraspor fyrir íslenska neytendur, en líka mjög mikilvæg skilaboð sem Alþingi Íslendinga væri að senda inn í þetta viðkvæma ástand, skilaboð sem byggjast á því að nýta verslun og viðskipti í friðsamlegum tilgangi. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ísrael hefur frá árinu 1967 haldið umtalsverðum landsvæðum hernumdum. Þetta eru m.a. Gólanhæðir, Gaza-svæðið og Vesturbakkinn. Á þessum svæðum eru ólöglegar landnemabyggðir Ísraela í trássi við alþjóðalög og -samþykktir. Með þessu er freklega gengið á rétt og hagsmuni Palestínumanna. Ísland hefur aldrei viðurkennt yfirráð Ísraela yfir þessum landsvæðum eða landnemabyggðir þeirra. Það er eðlileg krafa fyrir íslenska neytendur og sjálfsögð virðing við Palestínumenn og réttindabaráttu þeirra að vörur sem hingað eru fluttar frá umræddum svæðum séu sérstaklega merktar, það komi skýrt fram að þær séu framleiddar á hernumdum svæðum sem Ísraelar halda með ólögmætum hætti. Með því móti getum við Íslendingar lagt okkar lóð á vogarskálar baráttu Palestínumanna gegn ólögmætu hernámi með tilheyrandi ógnvænlegum afleiðingum fyrir þá sem hernámið bitnar á. Neytendur eru þá upplýstir um hvaðan vörur koma sem fluttar eru hingað frá Ísrael, hvort þær koma frá svæðum innan landamæra sem Ísland hefur viðurkennt eða utan þeirra og frá hinum hernumdu svæðum. Mér finnst þetta gott mál og ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að leggja fram þessa tillögu og gefa mér kost á að vera meðflutningsmaður á henni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að leggja á ný fram þessa mikilvægu þingsályktunartillögu sem hér hefur verið flutt af Alþingi allt frá árinu 2012. Þetta mál lætur kannski ekki mikið yfir sér í augum sumra því að um er að ræða merkingar á vörum. En hér er um að ræða merkingar á vörum sem eiga uppruna sinn að rekja til ólöglegra landnemabyggða á hernumdum svæðum Palestínu. Því er um að ræða afar mikilvægt mál. Þetta er mál sem snýst um afstöðu með mannréttindabaráttu, afstöðu með friði og réttindum borgara, afstöðu með siðferði og afstöðu gegn ólöglegu hernámi ísraelskra landnema á landsvæði Palestínu. Þeim ólöglegu byggðum hefur farið fjölgandi þrátt fyrir úrskurð Alþjóðadómstólsins í Haag, fjölda ályktana Sameinuðu þjóðanna og þrátt fyrir að þessar byggðir stríði gegn alþjóðlega viðurkenndum landamærum Palestínu og Ísraelsríkis. Skemmst er frá því að segja að þessar ólöglegu landnemabyggðir eru kjarninn í því af hverju ekki næst friður á milli landnema og Palestínubúa sem þurfa að sjá á eftir ræktarlöndum sínum og viðskiptatækifærum í hendur á Ísraelum sem selja svo vörurnar sem eru framleiddar á þessum ólöglegu svæðum á kostnað lífsgæða Palestínubúa. Við bætist að tekin hafa verið af Palestínumönnum þau landsvæði ófrjálsri hendi. Rétt er að árétta aftur það sem kemur fram í haldgóðri greinargerð sem fylgir þingsályktunartillögunni um að Ísland hefur aldrei, aldrei, herra forseti, viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta Ísraelsríkis, ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar sem hafa ekki samþykkt landnemabyggðirnar. Eigum við neytendur ekki rétt á því að vita hvort vörur sem eru merktar Ísrael komi í raun og veru ekki þaðan heldur frá hernumdum svæðum Palestínu þar sem brotið er á réttindum borgara alla daga? Ég er þess þenkjandi að þessi þingsályktunartillaga um upprunamerkingar á vörum frá ólöglegum landnemabyggðum Ísraela á landsvæðum Palestínu sé ekkert sérstaklega róttæk og eigi því fullkomlega rétt á sér, kannski í ljósi þess að á Þorláksmessu síðastliðinni gerðist sá merki atburður að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna samþykkti með 14 atkvæðum ályktun þar sem landnemabyggðir Ísraela á hernumdum svæðum Palestínu voru gagnrýndar harðlega. Tillagan var söguleg þar sem þetta var í fyrsta skipti sem Bandaríkin beittu ekki neitunarvaldi og þótti það tíðindum sæta enda hafa Bandaríkin beitt neitunarvaldi í öryggisráðinu iðulega í málefnum Ísraels. Þó að Ísland eigi ekki sæti í öryggisráðinu þá erum við aðildarríki og stofnaðilar að Sameinuðu þjóðunum eins og alþjóð veit og höfum rétt til að tjá okkur um ályktanir öryggisráðsins, en íslensk stjórnvöld hafa ekki gert það ef marka má fréttir á heimasíðu utanríkisráðuneytisins. Það væri því afar upplýsandi að heyra um afstöðu Íslands um niðurstöðu öryggisráðsins frá því á Þorláksmessu síðastliðinni og hvort hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, hafi tekið málið upp á fundi sínum með dr. Riyad al-Maliki, en þeir hittust á fundi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í fyrradag í Genf í Sviss. Auðvitað mætti leika sér hér í ræðustól Alþingis með það hvort þetta veki upp spurningar um hvort Ísland styðji ekki örugglega ályktun öryggisráðsins, verandi ríki sem viðurkenndi sjálfstæði Palestínu 15. desember 2011 í tíð ríkisstjórnar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar, en ég hef reyndar ekki neinar einustu áhyggjur af öðru en fullum stuðningi íslenskra stjórnvalda við ályktun öryggisráðsins. Þessi sögulega ályktun öryggisráðsins var að sjálfsögðu gagnrýnd harðlega af ísraelskum stjórnvöldum og sagði Benjamin Netanyahu, forsætisráðherra Ísraels, að ísraelsk stjórnvöld ætluðu sér ekki að fylgja ályktuninni að neinu marki, vísaði henni algerlega á bug og sagði við sama tækifæri hlakka til samstarfsins við Donald Trump, verðandi þá forseta Bandaríkjanna. Það er og. Aftur að þingsályktunartillögunni sem við ræðum hér. Hinn hluti hennar fjallar um þann góða bráðabirgðafríverslunarsamning sem tók gildi 1. júlí 1999 á milli Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, og Frelsissamtaka Palestínumanna, PLO, en líkt og segir í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni er tilgangurinn með þeim samningi að tryggja jafnvægi á milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsríkjanna í viðskiptum við löndin við sunnanvert Miðjarðarhaf. Því miður virðist sem samningurinn hafi ekki virkað sem skyldi og viðskipti EFTA við heimasvæði Palestínu eru því takmörkuð. Herra forseti. Ég ætla ekki að rekja þær skelfilegu hörmungar sem palestínska þjóðin hefur gengið í gegnum allt frá árinu 1948 með tilheyrandi manntjóni og áföllum fyrir hinn almenna palestínska borgara, heldur að hvetja íslensk stjórnvöld til þess að standa við stuðning sinn og viðurkenningu íslenskra stjórnvalda á sjálfstæði Palestínu og þá sögulegu ályktun Alþingis frá 29. nóvember, alþjóðlegum samstöðudegi með palestínsku þjóðinni, árið 2011, þegar hér var samþykkt mótatkvæðalaust að íslensk stjórnvöld myndu viðurkenna Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki innan landamæranna frá því fyrir sex daga stríðið árið 1967. Ég vil því hvetja stjórnvöld til þess að taka upp þessa þingsályktunartillögu, um að upprunamerkja vörur frá hernumdu svæðunum, sem er sjálfsagður hlutur, og gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að bráðabirgðafríverslunarsamningurinn taki gildi og sé raunverulegur palestínsku þjóðinni til heilla.
Herra forseti. Ég er einn meðflutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu og vil þakka flutningsmanni tillögunnar, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, kærlega fyrir frumkvæðið. Hv. þingmönnum sem komið hafa hér á undan mér hefur verið tíðrætt um ólöglegar landtökubyggðir. Langaði mig því að fara í smá útskýringu á því af hverju þessar landtökubyggðir teljast yfir höfuð ólöglegar og hvað það er sem alþjóðasamfélagið og sú sem hér stendur hefur svo mikið á móti landnemabyggðunum eða landtökubyggðunum, ef svo mætti að orði komast. Ísrael ber að fylgja Genfarsáttmálanum sem eru fjórir alþjóðasamningar. Innan þeirra kemur m.a. fram að hernemi ríki annað ríki megi það ekki flytja fólk sinnar eigin þjóðar eða ríkis yfir á hið hernumda svæði til þess að búa þar. Það er aðeins eitt af fjölmörgum ákvæðum Genfarsáttmálans sem Ísraelsríki brýtur á degi hverjum, misalvarlega þó, en á degi hverjum brýtur það alla vega einhvern hluta ákvæðanna gagnvart þeim sem í Palestínu búa. Landnemabyggðirnar fela þannig í sér brot af þeirri grundvallarreglu að þótt eitthverju ríki hafi tekist að hernema annað ríki megi það ekki innlima það í sitt eigið ríki. Að sjálfsögðu er álitið sem svo að ef þetta eina ríki flytur alla sína íbúa yfir í annað ríki sé verið að hernema það. Á hernumdum svæðum Palestínu búa tvær þjóðir. Þar búa landnemar og þeim ber að fylgja ísraelskum lögum. Þar búa Palestínumenn og þeir búa við herræði, herræði sem er einnig í beinni andstöðu við Genfarsáttmálann að því leytinu til að það ríki sem hernemur annað ríki má einungis setja hertilskipanir eins og eru notaðar í lagakerfinu sem gildir einungis um Palestínumenn. Það má einungis setja slíkar tilskipanir til þess að tryggja öryggi hernámsins. Þetta er allt afskaplega kaldhæðnislegt, virðulegi forseti. Árásarstríð eru bönnuð í heiminum í dag. Hins vegar höfum við svokölluð mannúðarlög til þess að setja okkur reglur um það hvernig við getum komið ógeðslega fram við fólk í stríði með ágætlega siðmenntuðum hætti, skulum við segja. Meðal þeirra eru þær reglur að ekki megi setja nein önnur lög en þau sem giltu í ríkinu fyrir hernámið nema til þess að tryggja það að hernámi, sem er í raun og veru ekki löglegt samkvæmt almennum reglum, verði samt sem áður viðhaldið. Einu lögin sem hið hernemandi ríki má setja eru til þess að vernda öryggi hernámsins. Ísraelsríki hefur að sjálfsögðu farið langt umfram þá heimild sína á öllum sviðum þegar kemur að hinum hernumdu svæðum Palestínu og setur reglur í raun um allt daglegt líf Palestínubúa með ófyrirsjáanlegum hertilskipunum sem Palestínubúum ber síðan að fylgja. Þeir hafa sjaldan fyrir því að þýða þessar tilskipanir sínar og rétta svo yfir Palestínubúum í herréttarhöldum ef þeir gerast brotlegir við lög sem þeir eru sjaldnast einu sinni látnir vita af. Þannig er ástandið á hernumdum svæðum Palestínu og hefur verið þannig svo áratugum skiptir. Það er alveg rétt sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir sagði í pontu hér rétt áðan; þetta er ekki mjög róttæk tillaga. En þetta er það sem við getum að lágmarki gert til að við getum alla vega forðast vörur sem koma frá hernumdum svæðum Palestínu, stað þar sem börnum er refsað fyrir að vera börn á hernumdum svæðum Palestínu. Þau eru handtekin í skjóli nætur af sérsveitum sem ráðast inn á heimili þeirra og nema þau á brott og pynda þau svo vikum skiptir. Það er gert með kerfisbundnum hætti af ísraelska hernum. Þau eru neydd til þess að ljúga upp á vini sína, að þeir hafi líka verið að henda steinum í ísraelska herinn. Réttað er yfir þessum börnum með herréttarhöldum. Börnin eru síðan tekin frá fjölskyldu sinni og geymd í fangelsi í þrjá til sex mánuði. Sakfellingatíðnin í slíkum málum er gríðarlega há, eða um 96 eða 98% allra tilfella. Ég ræði þetta sérstaklega af því að hið mikla misrétti sem á sér stað í Palestínu á hverjum degi er ein aðalástæðan fyrir því að ég valdi það nám ég fór í. Ég lagði stund á nám í mannúðarlögum og mannréttindalögum og skrifaði einmitt mastersritgerðina mína um stöðu barna á Vesturbakkanum sem eru handtekin og pynduð af ísraelska hernum á Vesturbakkanum. Þetta er bara eitt af örfáum dæmum af þeim voðaverkum og þeim stríðsglæpum og glæpum gegn mannkyninu sem ísraelski herinn fremur á hernumdum svæðum Palestínu dagsdaglega. Er þá ekki farið að ræða hernámið sjálft og að það hafi viðgengist svona lengi og að alþjóðasamfélagið hafi aðhafst eins lítið og raun ber vitni. Herra forseti. Þetta er mjög lítið skref en þó mjög mikilvægt til þess að auðvelda okkur alla vega að bera kennsl á þær vörur sem koma frá landstökubyggðum á hernumdum svæðum Palestínu, sem er ein versta birtingarmynd þessa óréttlætis en alls ekki sú eina, eins og ég hef farið ágætlega yfir. Vona ég að þetta verði bara eitt skref í átt að töluvert meira pönki þessa Alþingis gagnvart þessum viðurstyggilegu stríðsglæpum Ísraelsmanna. Ég vil þakka aftur fyrir að þessi þingsályktunartillaga sé lögð fram og vona að við getum öll sameinast um að gera fólki það kleift að styðja ekki ólöglegar landtökubyggðir Ísraelsmanna.
Virðulegi forseti. Allir þeir sem hafa einhvern tímann tjáð sig um gildi mannréttinda ættu að styðja þessa tillögu. Allir þeir sem styðja mannréttindi ættu að styðja þessa tillögu. Allir þeir sem hafa tjáð sig um og styðja að neytendur hafi frelsi til upplýsts vals ættu að styðja þessa tillögu. Allir þeir sem virða mannfólk ættu að styðja þessa tillögu. Ég styð þessa tillögu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðu um málið. Eins og ég sagði áðan í flutningsræðu vona ég, í ljósi þess að málið hefur á fyrri stigum hlotið þá umsögn í nefndum þingsins að rétt væri að afgreiða málið, þá vonast ég til að til þess komi nú. Við höfum tímann fyrir okkur og þinghaldið fram undan talsvert langt, þannig að ég vonast til þess að hv. utanríkismálanefnd setji það í forgang að koma málinu til umsagnar og taka það til umræðu. Eins og hér hefur komið fram snýst þetta um að gefa neytendum nægar upplýsingar þannig að þeir geti valið með sínum innkaupum og sinni neyslu hvort þeir kjósa að styðja mannréttindi með því að styðja ekki við vörur frá ólögmætum byggðum. Þannig að þetta er eins og hér hefur verið sagt ekkert sérstaklega róttæk aðgerð, en hún getur haft eigi að síður mikið að segja, ekki síst á alþjóðavettvangi þar sem sum ríki hafa verið að taka upp slíkar aðgerðir en önnur ekki. Þar getur okkar rödd skipt máli þó að við séum ekki mörg. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar að lokinni umræðu.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum, þ.e. afnám svokallaðrar rúmmálsreglu. Þetta hefur verið flutt tvisvar áður, á 144. og 145. löggjafarþingi, en kom ekki til afgreiðslu á þeim þingum. Efni frumvarpsins er það að fella úr 17. gr. laganna um tekjuskatt setningu sem er nánar afmörkuð í frumvarpinu og að laga aðrar málsgreinar samkvæmt því. En svokölluð rúmmálsregla snýst um skattlagningu og söluhagnað af fasteignum og er arfur frá gamalli tíð. Að meginreglu er söluhagnaður af fasteignum skattskyldur á söluári samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Sú undantekning kemur fram í 17. gr. laganna. Ef maður hefur átt íbúðarhúsnæði í full tvö ár er söluhagnaður af því skattfrjáls. Þetta skattfrelsi takmarkast af því að söluhagnaður af þeim hluta húsnæðis sem er umfram 600 rúmmetra hjá einstaklingum eða 1.200 rúmmetra hjá hjónum, er að fullu skattskyldur, en þó ekki af því íbúðarhúsnæði sem viðkomandi býr í. Söluhagnaður er mismunur á söluverði og stofnverði að teknu tilliti til fenginna fyrninga og áðurfengins söluhagnaðar. Stofnverð er kostnaðarverð eigna. Framangreind rúmmálsregla á rót sína að rekja til 4. töluliðar 3. gr. laga nr. 7/1972. Frumvarp það sem síðar varð að téðum lögum var á sínum tíma lagt fram með það fyrir augum að dreifa skattbyrðinni á réttlátari hátt en tíðkast hafði. Fyrir gildistöku rúmmálsreglunnar miðaðist skattfrelsið aðeins við eignarhaldstíma og jókst eftir því sem hann var lengri þar til fullu skattfrelsi var náð. Má gera ráð fyrir að rúmmálsreglunni hafi einkum verið ætlað að jafna stöðu þeirra eignaminni og þeirra sem meira áttu. Til þess ber að líta að á þessum tíma var svokallaður verðbreytingarstuðull þannig að það mátti framreikna verð eignar miðað við verðbreytingar, en sú verðleiðrétting var felld út fyrir nokkrum árum úr skattalögum. Það er mjög mismunandi hvernig skattlagningu söluhagnaðar íbúðarhúsnæðis eða afnotaréttar er háttað í okkar helstu samanburðarlöndum. Í Danmörku eru mörk skattlagningar miðuð við tiltekið flatarmál. Enga slíka reglu er að finna í norskri löggjöf heldur er aðeins miðað við tíma eignarhalds. Í sumum fylkjum Bandaríkjanna er frítekjumark á söluhagnaði af íbúðarhúsnæði. Enginn skattur er lagður á slíkan söluhagnað í Bretlandi. Má ætla að þessi mismunur á skattlagningu ráðist af aðstæðum á hverjum stað. Um langa hríð hefur bróðurpartur eignamyndunar landsmanna átt sér stað við kaup og eignarhald á íbúðarhúsnæði. Að starfsævi lokinni er algengt að menn minnki við sig og innleysi sparifé með sölu húseigna. Því fé sem er innleyst á þennan hátt er oft ætlað að standa undir rekstri heimilis viðkomandi þegar líður á ævikvöldið. Það er því ekki að undra að rúmmálsreglan hefur komið nokkuð illa niður á eldri borgurum sem eru sestir í helgan stein og njóta ekki lengur atvinnutekna. Með frumvarpinu er lagt til að framangreind rúmmálsregla verði felld brott úr lögum um tekjuskatt. Verði það samþykkt mun skattskylda söluhagnaðar af sölu íbúðarhúsnæðis aðeins ráðast af tíma eignarhalds, hvort það hafi varað í tvö ár eða skemur. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er í rauninni tilraun til að nálgast það að skattleggja eignabreytingar sem verða af tekjum, en þessi skattstofn verður ekki af tekjum heldur af verðbólgu og getur aldrei orðið réttlátur skattstofn. Það sem meira er að þessi ákvæði koma sjaldnast til álita við skattlagningu, kann að vera einu sinni á nokkurra ára fresti, þá í mjög óþægilegum og kjánalegum tilfellum. Þannig að hér er í rauninni verið að reyna að leita einhvers réttlætis svo menn skattleggi tekjur en ekki verðbólgu. Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum, um gengishagnað. Í frumvarpinu er lagt til að fella niður nánar tilgreinda liði í 8. gr. laganna. Þetta frumvarp var flutt á 144. og 145. löggjafarþingi, en kom ekki til umræðu. Það ákvæði sem hér er lagt til að falli brott kom í lög um tekjuskatt með lögum nr. 165/2010. Ákvæðið gengur þvert á hugmynd um tekjur þar sem tekjur eru eignaauki en ekki vegna leiðréttingar við aðlögun í verðmætamælingum. Gengismunur er því hvorki tekjur né gjöld. Eign sem er mæld í erlendum gjaldmiðli, í þessu tilfelli inneign á bankareikningi, verður ekki fyrir eignaauka eða kaupmáttarauka við að gengi íslenskrar krónu lækkar gagnvart þeirri mynt sem innstæðan er varðveitt í. Samkvæmt hugsun ákvæðisins eins og það var lögtekið árið 2010 ætti að færa til gjalda verðmætarýrnun íslenskra eigna vegna gengislækkunar krónunnar til að ná heildstæðri hugsun í ákvæðið. Til að útskýra þetta með dæmi þá er einn bandaríkjadalur virði eins bandaríkjadals að kaupmætti hvert svo sem gengi bandaríkjadals er gagnvart íslenskri krónu á hverjum tíma. Af framansögðu er ljóst að rétt er að fella hið tiltekna ákvæði út við útreikning og álagningu fjármagnstekjuskatts. Í þessari breytingu virðist menn ekki alveg hafa haft fullan skilning á tekjuhugtaki heldur gripið til þess ráðs að skattleggja allt sem tekur breytingum vegna verðbólgu. Gengisbreytingar íslensku krónunnar eru yfirleitt vegna afleiðinga verðbólgu. Hér er verið að reyna að leiðrétta mjög brenglaða hugsun sem var hér á sveimi árið 2010. Bæði þessi frumvörp sem ég hef mælt nú fyrir varða breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Ég legg til að frumvarp á þskj. 142, 85. mál, og frumvarp á þskj. 143, 86. mál, gangi bæði til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til tilhlýðilegrar umfjöllunar. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skipun starfshóps til að endurbæta löggjöf um vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra. Hér er um að ræða þingmál sem á í raun og veru rætur að rekja aftur í kjörtímabilið 2009–2013. En ástæðan fyrir því að ég þreytist ekki á að leggja málið fram og meira að segja stundum að mæla fyrir því, er að hér er um að ræða töluvert sterkan grundvöll sem er til, þ.e. skýrslu sem ber heitið Vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra, sem unnin var af sérstakri nefnd um lagalega stöðu þessa málaflokks sem skipuð var af þeirri sem hér stendur, þá í embætti umhverfis- og auðlindaráðherra. Skýrslan var í mínum huga fyrsti áfanginn í samningu frumvarps til nýrra laga um vernd, velferð og veiðar á villtum fuglum og spendýrum sem kæmi í stað eldri löggjafar um þessi málefni. Það hefur lengi verið rætt að sú núgildandi löggjöf sé að mörgu leyti úrelt og að full ástæða sé til að endurskoða hana. Til dæmis er það að nefna að núverandi villidýralög, eins og þau eru kölluð, villidýralögin, ná ekki til hvala og sela og að í þeim er megináhersla lögð á veiðar. En haldbær lög ættu auðvitað að ná til allra villtra spendýra, hvort sem þau lifa á láði eða legi og jafnframt þarf að stilla af og auka vægi verndarsjónarmiða í löggjöf sem þessari og tryggja það að þeim sé gert jafn hátt undir höfði og veiði- og nytjasjónarmiðunum. Það er í samræmi við strauma og stefnur í náttúruverndar- og umhverfislöggjöf almennt og er full ástæða til þess að uppfæra þennan málaflokk. Það er góður bragur á því að mínu mati að freista þess að jafnaði þegar við leggjum í nýja löggjöf á hverjum tíma að byggja hana á svona skýrslu, á einhvers konar grundvelli, en sá máti hefur ekki endilega verið hafður á varðandi laga- eða frumvarpssmíð hér á landi. Í löndunum í kringum okkur eru þetta stundum kallaðar grænbækur eða hvítbækur og er þá settur töluverður tími í að vinna slíkan grundvöll sem síðan er settur í umsagnaferli og á grundvelli þess samráðs er síðan ráðist í löggjöf. Nú vill svo til að mér barst þessi skýrsla mjög seint á kjörtímabilinu 2009–2013, þannig að mér þykir afar mikilvægt að þráðurinn sé tekinn upp. Og í ljósi þess að nú er komin enn ný ríkisstjórn tel ég rétt að freista þess að ná samstöðu hér í þinginu um að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp sem endurskoði þessa löggjöf byggða á þeim tillögum og ábendingum sem fram koma í umræddri skýrslu. Ég geri ráð fyrir því að tillagan fari til umfjöllunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og vænti þess, þar sem hér er fyrst og fremst um það að ræða að uppfæra þessa löggjöf til nútímans, að ekki verði um það stórkostleg pólitísk átök heldur fái tillagan góðan framgang og verði síðan samþykkt hér síðar á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég mun í það minnsta ekki valda hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur þeim vonbrigðum að upphefja hér stórpólitísk átök um þetta mál, enda er ég einn af flutningsmönnum þess og langaði bara rétt aðeins að koma hér upp og fagna því frumkvæði sem hv. flutningsmaður hefur sýnt á þessu sviði með því að flytja málið í það minnsta nokkrum sinnum og jafnframt að fagna baráttu hv. þingmanns fyrir því að fá það samþykkt. Samfélag eins og okkar, sem byggir að einhverju leyti á nýtingu náttúrunnar, á að gera það að sínu aðalsmerki að ganga vel um þá náttúru, og heildstæð löggjöf á því sviði á að vera eins nútímaleg og fullkomin og mögulegt er. Það kemur kannski ekki heldur á óvart að ég sé sammála hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur um að þetta verði ekki skilið í sundur, þ.e. annars vegar vernd og hins vegar veiðar, að horfa verði heildstætt á það. Í raun finnst mér þetta byggja á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, eins og reyndar svo margt þegar grannt er skoðað, um að þannig sé að málum staðið. Sjálfur þekki ég málaflokkinn aðallega út frá því að ég er einn þeirra sem stunda af og til veiðar á villtum fuglum og hef kappkostað frá því ég hóf það að gera það eins siðlega og mögulegt er við slíka athöfn. Um það á alltaf að vera sem best regluverk og sem nútímalegast. Ég fagna því að þetta mál sé komið fram. Ég hlakka til að fá það inn á borð okkar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og mun leggja mitt af mörkum til að það nái fram að ganga.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um jafnræði í skráningu foreldratengsla. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að setja reglugerð um framkvæmd laga um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962, þar sem tryggt verði að jafnræði ríki með foreldrum barna með tilliti til skráningar foreldratengsla í þjóðskrá og afnumin verði sú mismunun sem nú á sér stað gagnvart mæðrum í samkynja hjúskap eða sambúð.“ Í greinargerð með þessari þingsályktun segir m.a.: Mæðrum í samkynja hjúskap eða skráðri sambúð er gert að afhenda Þjóðskrá Íslands yfirlýsingu um að barn þeirra sé getið með tilstyrk tæknifrjóvgunar, ella verður sú kona ein skráð foreldri sem ól barnið. Þessi krafa er ekki gerð til gagnkynhneigðs fólks í hjúskap eða skráðri sambúð sem hefur notið atbeina tæknifrjóvgunar við barnsgetnað og verður þessi framkvæmd því til þess að fólki er mismunað á grundvelli kynferðis, kynhneigðar í raun. Þjóðskrá skýrir ákvörðun sína með því að ákvæði barnalaga, nr. 76/2003, krefjist þess að kona tilgreini föður barns síns. Lögin tryggja þannig rétt barns til vitneskju um uppruna sinn og á þeim grundvallar Þjóðskrá Íslands eftirfylgni sína við lög nr. 54/1962 hvað varðar kröfu um að mæður í samkynja hjúskap eða skráðri sambúð gefi yfirlýsingu um að barn þeirra sé getið með tilstyrk tæknifrjóvgunar. Samkvæmt hinni svokölluðu „pater est“-reglu er gengið út frá því sem vísu að eiginmaður eða sambúðarmaður konu sem elur barn sé faðir þess. Af augljósum náttúrulegum ástæðum er ekki hægt að ganga út frá þessu þegar tvær konur eru í hjónabandi eða sambúð og parinu fæðist barn. Án þess að ætlunin sé með þessu máli að rýra rétt einstaklinganna til að öðlast vitneskju um uppruna sinn sýnist það vera furðu mikill ósveigjanleiki að gera þá kröfu til samkynhneigðra kvenna einna að þær sanni aðild tæknifrjóvgunar að getnaði barnsins þegar málum er svo háttað að fjöldi gagnkynhneigðra einstaklinga í hjúskap eða sambúð nýtir sér einnig leið tæknifrjóvgunar til að geta börn en þarf ekki að standa þessi sömu skil á upplýsingum um uppruna erfðaefnis þeirra. Þar sem Þjóðskrá Íslands hefur, þrátt fyrir ábendingar, ekki sýnt neina tilburði til að breyta verklagi sínu þótt undan því hafi ítrekað verið kvartað og ekki verður fallist á þau sjónarmið sem haldið hefur verið fram af hennar hálfu að nauðsynlegt sé að breyta barnalögunum til þess að hverfa megi frá mismunun þá er hér með þessu þingmáli lagt til að dómsmálaráðherra taki málið í sínar hendur og láti útbúa reglugerð sem bindi enda á þá mismunun sem mæður í samkynja hjúskap eða sambúð þurfa nú að þola af hendi Þjóðskrár Íslands. Hér er um að ræða í raun og veru framkvæmd Þjóðskrár sem er algjör tímaskekkja og til skammar svo ekki sé fastar að orði kveðið og rétt að Alþingi hlutist til um það að leiðrétta þessa villu í raun og veru í framkvæmdinni og fela dómsmálaráherra að gera það sem gera þarf til þess að þetta megi bæta. Ég legg til, virðulegi forseti, að þingmál þetta fari til þénlegrar umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd og vænti þess auðvitað að þetta mál klárist, enda er hér um réttarbót að ræða og eins og ég segi leiðréttingu á tímaskekkju.
Virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur gleður hjarta mitt verulega. Ég tek undir með hv. þingmanni án þess að rétt sé að rýra rétt einstaklinga til að þekkja uppruna sinn þá er orðið tímabært að ríkið hætti að krefjast slíks upprunavottorðs eða upprunavottunar eingöngu með sumum börnum. Að kippa þessu í liðinn er einfaldlega liður í því ferli að gera hinsegin foreldra jafnsetta öðrum foreldrum. Það er ekki langt síðan þurfti að berjast fyrir viðurkenningu á því að hinsegin foreldrar teldust „alvöru“foreldrar. Ég ætla að leyfa mér að vísa í eigin reynslu frá því í byrjun þessarar aldar í þessu sambandi. Þegar ég fæddi tvíburadætur mínar var ég í staðfestri samvist með konu minni, eins konar hjónabandslíki samkynhneigðra á þeim tíma. Þrátt fyrir það taldist hún ekki vera sjálfkrafa annað foreldri stelpnanna okkar. Ég þurfti sem sagt náðarsamlegast að veita henni, konunni sem klippti á naflastrenginn á dætrum okkar, leyfi til þess að stjúpættleiða þær. Þessari stjúpættleiðingu fylgdu ítarleg viðtöl hjá Barnavernd og heimsóknir ítrekaðar fulltrúa Barnaverndar heim til okkar til þess að kanna hvort heimili konunnar sem var að ættleiða væri í lagi, sem var nokkuð sérstakt vegna þess að þetta var sama heimili og ég bjó á og dætur okkar tvær. Þetta var svolítið undarlegt, vandræðalegt, stundum fyndið, en á köflum óttalega nöturlegt. Við þökkuðum oft okkar sæla, ég og konan mín, fyrir að vera þó orðnar það gamlar og reyndar að við gátum staðist þetta án þess einfaldlega að finnast þessar móttökur nærri því óbærilegar. Ég ætla þó að taka fram svo það sé yfir allan vafa hafið að starfsmenn Barnaverndar voru ekkert nema elskulegheitin. Þar á bæ þurftu menn einfaldlega að takast á við þá staðreynd að þær systur höfðu fæðst annarri konunni af tveimur í staðfestri samvist og enginn faðir var nefndur til sögunnar. Barnaverndin hér í Reykjavík mun ekki á þeim tíma hafa þurft að kljást við svona lagað áður, enda voru lög sem heimiluðu stjúpættleiðingar barna fólks í staðfestri samvist aðeins ársgömul þegar þetta var. Þar vorum við í fararbroddi svo því sé til haga haldið, virðulegur forseti. Ísland var annað landið í heiminum á eftir Danmörku til að lögfesta þann rétt. Það er liðin tíð að önnur móðirin þurfi að gefa hinni leyfi til að stjúpættleiða börnin sín. Fimm árum eftir að dætur okkar fæddust, eða árið 2006, voru lögfestar reglur um foreldri barns tveggja kvenna sem getið er með tæknifrjóvgun. Í lögunum er þetta skýrt. Með leyfi forseta: „Kona sem samþykkt hefur að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni samkvæmt ákvæðum laga um tæknifrjóvgun telst foreldri barns sem þannig er getið. Sama á við um konur sem skráð hafa sambúð sína í þjóðskrá.“ Þrátt fyrir þessar, svo ég haldi nú söguskýringunni áfram, virðulegi forseti, þrátt fyrir þessar skýru reglur liðu enn fjögur ár þar til samkynhneigðir foreldrar gátu aflað sér fæðingarvottorðs frá þjóðskrá sem endurspeglaði lögbundið foreldri barnsins. Árið 2010 var sem sagt loksins hægt að fá fæðingarvottorð sem sýndi báðar mömmur sem foreldri án þess að tekið væri fram að faðir væri óþekktur. Gagnkynhneigð pör höfðu hins vegar getað fengið slík fæðingarvottorð án þess að jafnframt væri tekið fram að börn þeirra væru getin með gjafasæði. Þar var „pater est“-reglan látin ráða sem gerir ráð fyrir að karlinn sé faðir barna konu sinnar jafnvel þó það sé líffræðilega ómögulegt af einhverjum ástæðum. Eins og fram kemur í greinargerð með þessari ágætu tillögu til þingsályktunar er mæðrum í samkynja hjúskap eða skráðri sambúð enn gert að afhenda Þjóðskrá Íslands yfirlýsingu um að barn þeirra sé getið með tilstyrk tæknifrjóvgunar ella verður sú kona ein skráð foreldri sem ól barnið. Þessi krafa er ekki gerð til gagnkynhneigðs fólks í hjúskap eða skráðri sambúð sem hefur notið atbeina tæknifrjóvgunar við barnsgetnað eins og hér hefur komið fram. Þarna er einfaldlega verið að mismuna fólki á grundvelli kynferðis. Réttindi hinsegin fólks hafa ekki stokkið alsköpuð fram á einum degi. Það hafa komið stór stökk, en inn á milli mjakast hlutirnir vart áfram. Stundum hefur tíminn leitt í ljós að þar sem eitt sinn þótti ágæt regla þegar hún var sett reynist þegar fram líða stundir ýta undir mismunun. Þá er ekkert að gera nema kippa því í liðinn. Við þurfum að halda vöku okkar svo réttlætið nái fram að ganga en skapi ekki nýtt óréttlæti. Þessi tillaga til þingsályktunar tekur á máli sem er brýnt að laga, sem er svo auðvelt að laga og sjálfsagt að laga. Ég fagna henni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991, um ætlað samþykki. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Svandís Svavarsdóttir. Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á lögum um brottnám líffæra sem lýtur að ætluðu samþykki fyrir líffæragjöf þegar um er að ræða látinn einstakling. Lagt er til að 1. og 2. mgr. 2. gr. laganna orðist svo: „Nema má brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings hafi hinn látni verið sjálfráða og ekki lýst sig andvígan því og það er ekki af öðrum sökum talið brjóta í bága við vilja hans. Ekki má þó nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til að nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því.“ Með frumvarpi þessu er lögð til sú breyting á 2. gr. laganna að miðað verði við ætlað samþykki, þ.e. gert verði ráð fyrir að hinn látni hefði verið samþykkur brottnámi líffæris eða lífræns efnis að sér látnum nema tilefni sé til að ætla annað. Frumvarpinu til grundvallar liggur sú afstaða að eðlilegra sé að gera ráð fyrir því að fólk vilji koma náunga í neyð til hjálpar með því að gefa líffæri og lífræn efni að sér látnum heldur en ekki. Af þessum sökum sé eðlilegra að löggjöf endurspegli viðhorf um ætlað samþykki en ætlaða neitun vegna líffæragjafar. Með frumvarpinu er staðinn vörður um sjálfsákvörðunarrétt fólks um eigin líkama með því að gera óheimilt að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látinna einstaklinga hafi þeir lýst sig andstæða því eða brottnám af öðrum sökum er talið brjóta í bága við vilja þeirra. Embætti landlæknis hefur nú komið á fót gagnagrunni þar sem unnt er að skrá afstöðu til líffæragjafar og er tryggilegast að andstöðu sé komið á framfæri með þeim hætti. Einnig bæri þó að virða það lægi áreiðanlega fyrir að hinn látni hefði lýst andstöðu sinni með öðrum hætti, t.d. við nánasta vandamann. Þá ætti ekki að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings væri af öðrum sökum sérstakt tilefni til að ætla að það hefði verið á móti vilja hans, t.d. ef fyrir lægi að það væri andstætt trúarbrögðum sem hann aðhylltist. Hæstv. forseti. Forsenda frumvarpsins er að einstaklingar geti sjálfir tekið upplýsta afstöðu til gjafar líffæra eða lífræns efnis úr eigin líkama að sér látnum. Ekki er unnt að ætlast til þess af ósjálfráða einstaklingum. Brottnám líffæra eða lífrænna efna úr líkama þeirra að þeim látnum kynni því að vega að sjálfsákvörðunarrétti þeirra um eigin líkama. Því er lagt til að það verði óheimilt. Einnig er lagt til að óheimilt verði að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því. Gildir einu þótt hinn látni hafi lýst sig samþykkan því. Hæstv. forseti. Þetta mál á sér mjög langa sögu hér á þingi, en tillögur til þingsályktunar um svipað efni voru lagðar fram á 140. og 141. þingi og þær ekki afgreiddar. Á 143. löggjafarþingi var lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra þar sem lagt var til að miðað yrði við ætlað samþykki einstaklinga fyrir líffæragjöf. Í áliti velferðarnefndar um frumvarpið kom fram að hún teldi ekki tímabært að leggja til þá breytingu. Brýnt væri að leitað yrði leiða til að fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum. Reynsla annarra þjóða sýndi þó að ætlað samþykki eitt og sér hefði ekki tilætluð áhrif og gæti vegið að sjálfsákvörðunarrétti einstaklinga. Lagabreyting í átt að ætluðu samþykki gæti verið ein þeirra aðferða sem kæmu til greina en nauðsynlegt væri að allar leiðir að markmiðinu yrðu skoðaðar ítarlega. Í því skyni lagði nefndin til að frumvarpinu yrði vísað til nánari skoðunar hjá ríkisstjórninni. Sú tillaga var samþykkt. Sú sem hér stendur var síðan skipuð formaður starfshóps á vegum þáverandi heilbrigðisráðherra og hlutverk hópsins var að rýna alla þætti málsins betur. Hópurinn var þverfaglega skipaður, en í honum áttu sæti heilbrigðisstarfsfólk, tölvufræðingur og lögfræðingur, enda beindist rannsókn málsins að öllum hliðum líffæragjafa, hlutverki heilbrigðisstarfsfólks, löggjöf, miðlun upplýsinga, gagnagrunnum og fleiru eins og fyrr segir. Starfshópurinn starfaði um nokkurra mánaða skeið, átti m.a. fundi með sérfræðingum í líffæragjöf frá Sahlgrenska-sjúkrahúsinu í Svíþjóð, sótti fyrirlestra á læknadögum um líffæragjafir, rannsakaði löggjafir annarra ríkja á þessu sviði og alla umgjörð nágrannaríkja hvað upplýsingagjöf til almennings varðar. Að auki fundaði hópurinn með íslenskum sérfræðingum í líffæragjöf og fékk þar afar mikilvægar upplýsingar. Það var ýmislegt sem kom okkur á óvart í þessari vinnu, t.d. að í námi tilvonandi heilbrigðisstarfsmanna í íslenskum háskólum í dag er ekki boðið upp á sérstaka fræðslu sem tengist líffæragjöfum og enn vantar allt innra skipulag sem tengist líffæragjöfum, bæði innan sjúkrahúsa og á milli sjúkrahúsa. Á þessum tíma var vefur landlæknis heldur ekki tilbúinn fyrir skráningu líffæragjafa, en hann var opnaður á meðan á vinnunni stóð. Hafa nú nokkur þúsund Íslendingar skráð sig sem líffæragjafa sem er vel. Staðreyndin er þó sú að mikill meiri hluta Íslendinga hefur enn ekki skráð sig sem líffæragjafa. Fjölmiðlaumfjöllun um líffæragjafir á sér stað af og til og þá fjölgar skráningum samhliða þeirri umfjöllun, sem segir manni að skráning er háð því að umræðan sé til staðar. Því er ekki nóg að yfirvöld treysti eingöngu á tilviljanakennda umfjöllun fjölmiðla um líffæragjafir. Skráningin verður að vera stöðug og fræðsla til almennings verður að vera stöðug. Ég ítreka það að forsenda lagabreytingarinnar er að almenningur sé vel upplýstur og að fólk geti skráð sig ef það vill ekki gefa líffæri. Þannig má tryggja að ekki verði gengið á sjálfsákvörðunarrétt fólks. Norðmenn hafa náð góðum árangri á þessu sviði og starfrækja sérstaka skrifstofu sem hefur það verkefni að miðla upplýsingum til almennings og fjölmiðla um líffæragjafir. Við gætum útfært þá hugmynd til að mynda með því að hafa svipaða starfsemi staðsetta hjá landlækni. Hæstv. forseti. Málið hefur verið rannsakað og við höfum góðar fyrirmyndir að nýju kerfi hjá nágrannalöndum okkar. Þar er reynslan til staðar. Hana eigum við að nýta og laga að okkar aðstæðum. Svo ég haldi áfram að rekja feril málsins þá skilaði þáverandi heilbrigðisráðherra skýrslu á 144. löggjafarþingi um hvernig fjölga mætti líffæragjöfum frá látnum einstaklingum á Íslandi sem byggði á tillögum umrædds starfshóps. Í skýrslu ráðherra var lagt til að hafin yrði vinna við undirbúning á breytingum á gildandi löggjöf um líffæragjafir. Þó kom fram að til að fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum þyrfti frekari aðgerðir en ætlað samþykki eitt og sér. Lagt var til að embætti landlæknis yrði tryggt fjármagn til uppbyggingar aukinna verkefna á líffæragjafasviði, Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri yrði tryggt fjármagn til að bæta innra skipulag hvað varðar líffæragjafir, tryggt yrði að fræðsla um líffæragjafir yrði hluti af námsefni tilvonandi heilbrigðisstarfsmanna, tryggt yrði að heilbrigðisstarfsmenn fengju skipulagða og reglubundna þjálfun um líffæragjöf, tryggð yrði eftirfylgni og mælingar á árangri á einstökum þáttum og að 20. október yrði opinber dagur líffæragjafa hér á landi. Áætlað var að kostnaður við að ráðast í aðgerðirnar væri á bilinu 25–30 millj. kr. Ég verð að segja að það eru ekki miklir peningar í stóra samhenginu. Nýlega upplýsti velferðarráðuneytið að ekki hefði verið gripið til neinna aðgerða sem byggðust á niðurstöðu skýrslu heilbrigðisráðherra um hvernig fjölga mætti líffæragjöfum frá látnum einstaklingum á Íslandi síðan frumvarpið var síðast lagt fram. Mig grunar að það sé ekki vegna andstöðu við málið heldur einfaldlega að það hafi mætt afgangi í ráðuneytinu. Málið er flókið og viðamikið. Samhliða umræðu um það vakna margar siðferðilegar spurningar. Við höfum þurft þennan tíma til að melta málið, en ég tel að þjóðin sé tilbúin fyrir lagabreytingar nú enda sýna kannanir okkur það að Íslendingar séu almennt hlynntir umræddum lagabreytingum. Í bókinni Siðfræði lífs og dauða eftir Vilhjálm Árnason, prófessor í heimspeki, er fjallað um siðferðileg álitamál vegna líffæragjafa, svo sem um sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Eðli málsins samkvæmt er siðferðilega mun mikilvægara að vita fyrir víst um andstöðu manneskjunnar gegn brottnámi líffæris en um samþykki hennar fyrir því. Í siðuðu samfélagi er eðlilegra að gera ráð fyrir því að manneskjan vilji koma náunga sínum til hjálpar í neyð en að hún hafni því.“ Flutningsmenn eru sammála þessu viðhorfi, þ.e. að eðlilegra sé að gera ráð fyrir að fólk vilji koma öðrum til aðstoðar og gefa líffæri að sér látnu heldur en ekki. Af þessum sökum er eðlilegra að löggjöf endurspegli viðhorf um ætlað samþykki en ekki ætlaða neitun vegna líffæragjafa. Rannsóknir sýna að nær undantekningarlaust virða ættingjar ósk einstaklinga um líffæragjafir, þ.e. að líffæri er gefið ef hinn látni hefur viljað gefa líffæri eða hefur ekki sett sig upp á móti því svo vitað sé. Ætlað samþykki fyrir líffæragjöf mun því auðvelda ákvarðantöku einstaklinga. Gerð var rannsókn á brottnámi líffæra til ígræðslu frá látnum gjöfum á Íslandi á árunum 1992–2002 og vöktu niðurstöður hennar talsverða athygli. Mesta athygli vakti að samþykki fyrir líffæragjöf var einungis veitt í 60% tilvika þar sem óskað var eftir henni. Þannig neituðu ættingjar í 40% tilvika að gefið yrði líffæri úr látnum einstaklingi og tíðni neitunar jókst eftir því sem leið á tímabilið öfugt við það sem ætla mætti. Því er mikilvægt að auka umræðu og fræðslu um líffæragjafir. Af sömu ástæðu er afar þýðingarmikið að öll heiladauðatilfelli séu uppgötvuð í tæka tíð svo að ættingjar fái þann valkost að gefa líffæri þess látna. Á síðustu árum hafa Íslendingar helst verið í samstarfi við sjúkrahús í Svíþjóð og Danmörku varðandi líffæragjafir og ígræðslur. Slíkt samstarf er eðlilegt og nauðsynlegt sökum mannfæðar hér á landi. Líffæraígræðslur fyrir Íslendinga eru helst gerðar á Sahlgrenska-háskólasjúkrahúsinu í Gautaborg, en það er eitt fremsta sjúkrahús í Evrópu á þessu sviði. Þörf okkar Íslendinga fyrir líffæri til ígræðslu hefur aukist verulega á undanförnum árum. Skorturinn á líffærum er það mikill að við getum tæpast búist við að fá líffæri frá öðrum Norðurlandaþjóðum mikið umfram það sem við gefum. Því er rétt að stjórnvöld fari í margþætt átak svo sem með fræðslu og betri lagaumgjörð til að auka fjölda líffæragjafa. Í fyrri hluta ritstjórnargreinar 5. tölublaðs Læknablaðsins 2005, 91. árgangi, eftir Runólf Pálsson, lækni og dósent við læknadeild Háskóla Íslands, er fjallað um stöðu líffæragjafa á Íslandi frá því að þær voru heimilaðar hérlendis árið 1991 með tilkomu nýrra laga um skilgreiningu á heiladauða og brottnám líffæra. Þar er góð samantekt á þróun þessara mála á Íslandi sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Frá því fyrsta árangursríka líffæraígræðslan var framkvæmd í Boston í Bandaríkjunum árið 1954 hafa orðið undraverðar framfarir á sviði ígræðslulækninga. Líffæraígræðsla er nú kjörmeðferð við sjúkdómi á lokastigi í flestum lífsnauðsynlegum líffærum. Skortur á líffærum er stærsta vandamálið sem steðjar að ígræðslulækningum enda hefur algengi sjúkdóma sem leiða til bilunar líffæra eins og hjarta, lifrar, lungna og nýrna farið ört vaxandi í vestrænum samfélögum. Biðtími eftir líffærum er langur og árlega deyja í heiminum þúsundir sjúklinga á biðlista. Á sama tíma og eftirspurnin eftir líffærum til ígræðslu heldur áfram að aukast hefur fjöldi líffæragjafa víðast haldist svipaður. Líffæri til ígræðslu fást fyrst og fremst frá látnum einstaklingum, en einnig fást nýru í verulegum mæli frá lifandi gjöfum. Forsenda þess að unnt sé að nýta líffæri frá látnum gjöfum er að einstaklingur sé úrskurðaður látinn þegar heiladauði á sér stað þannig að hægt sé að fjarlægja líffærin áður en blóðrás stöðvast. Hér á landi voru sett lög um ákvörðun dauða og brottnám líffæra til ígræðslu árið 1991 þar sem skilgreint er að maður telst látinn þegar óafturkræf stöðvun hefur orðið á allri heilastarfsemi hans. Í lögunum er gert ráð fyrir ætlaðri neitun svo aflað verði samþykkis nánustu ættingja fyrir líffæragjöf ef ekki hefur áður legið fyrir ósk hins látna þar að lútandi. Þessi lagasetning gerði kleift að nema brott líffæri til ígræðslu hér á landi, en fram að því höfðum við eingöngu verið þiggjendur líffæra úr sameiginlegum líffærabanka norrænu ígræðslusamtakanna Scandiatransplant.“ Í greininni „Líffæragjafir á Íslandi 1992–2002“ í sama tölublaði Læknablaðsins eru eftirfarandi upplýsingar um líffæragjafir, með leyfi forseta: „Ekki koma fram í sjúkraskrám skýringar á því af hverju aðstandendur höfnuðu líffæragjöf enda hefur heilbrigðisstarfsfólk engin leyfi að spyrjast fyrir um slíkt. Í erlendum rannsóknum hefur verið bent á nokkra þætti sem kunna að hafa áhrif á afstöðu ættingja: 1. Skilningur á því að hvað er að vera heiladáinn er ekki til staðar. Annaðhvort eru útskýringar heilbrigðisstarfsfólks ekki nægilega skýrar eða aðstandendur skilja þær ekki til fulls vegna tilfinningalegs uppnáms við skyndilegt fráfall náins ættingja. Venjuleg skilmerki fyrir dauða eru enda ekki til staðar þegar öndun og blóðrás er viðhaldið með vélum. 2. Trú og menningarlegur bakgrunnur eru talin geta haft áhrif á afstöðu ættingja. Þess má þó geta að öll stærstu trúfélög heims líta líffæragjöf og líffæraígræðslur jákvæðum augum og líffæraígræðslur eru stundaðar um heim allan. Einnig er talið að menntun og fræðsla um líffæraígræðslur hafi mikilvæg áhrif á afstöðu hvers og eins og samfélagsins í heild. 3. Hvenær leitað er leyfis. Lögð er áhersla á að fara ekki fram á líffæragjöf samtímis því sem fregnir um andlát eru fluttar fjölskyldunni, heldur láta tíma líða á milli. Hins vegar velta aðstandendur stundum sjálfir upp spurningum um líffæragjöf, jafnvel áður en andlát hefur verið formlega tilkynnt, og þá er venja að svara af fullri hreinskilni.“ Ég ætla aðeins að staldra við þetta skref vegna þess að þetta var mikið rætt á fundum starfshópsins með læknum frá Sahlgrenska-sjúkrahúsinu og þeim sem við hittum hér á landi. Ef farið yrði í þessar breytingar þyrfti t.d. að þjálfa heilbrigðisstarfsfólk sérstaklega til að takast á við þessi verkefni og samræma verklag á milli sjúkrahúsa samhliða. Þarna erum við að tala um ákveðnar skipulagsbreytingar sem ættu ekki að fela nema mjög takmarkaðan kostnað í sér. Læknar voru sammála um það og lögðu mikla áherslu á að þetta skref, þ.e. hvernig heilbrigðisstarfsfólk nálgast aðstandendur í þessum aðstæðum, er eitt af aðalatriðunum í ferlinu. Eitt er þessi samfélagslega umræða, að fólk sé meðvitað, en hitt er akkúrat að starfsfólkið sem þarf að takast á við þessa hluti í vinnunni sé undirbúið. Heilbrigðisstarfsmaður sem er ekki undirbúinn fyrir slíkt, ég hugsa að honum líði ekki skár en aðstandendum sem eru í mjög erfiðri stöðu á sama tíma. Þetta er mikilvægt atriði, eins og ég segi, bæði hvað varðar menntun heilbrigðisstarfsfólks hér á landi, að þetta sé partur af þeirra menntun og fræðslu í háskólanáminu, og annað að þetta sé viðtekið verklag á öllum heilbrigðisstofnunum. Númer fjögur, svo ég haldi áfram, forseti: „4. Framkoma þess sem leitar leyfis. Það hefur sýnt sig að ættingjar samþykkja frekar líffæragjöf ef sá sem ber upp spurninguna hefur reynslu af slíkum samtölum.“ - Annars staðar á Norðurlöndunum er heilbrigðisstarfsfólk sent reglulega í svona leikarabúðir þar sem þetta er æft. Þau eru í hlutverkum allan daginn og æfa sig í að takast á við þetta verkefni. - „Aðstæður eru alltaf erfiðar við sviplegt fráfall, bæði fyrir ættingja og starfsfólk. Spurning um líffæragjöf eykur enn álagið á alla aðila. Mikilvægt er að sá sem leiðir slíkt samtal hafi verið þjálfaður til þess. 5. Vilji hins látna. Ef afstaða hins látna til líffæragjafar hefur verið þekkt fylgja ættingjar henni nánast undantekningarlaust. Því miður er hún yfirleitt ekki kunn sem gerir ættingjum erfitt fyrir að taka ákvörðun þar sem þeir þurfa að gera sér í hugarlund afstöðu hins látna. Í þessu sambandi má benda á að kannanir erlendis benda til að ættingjar sem hafa samþykkt líffæragjöf séu sáttari við ákvörðun sína en þeir sem hafna henni.“ Hæstv. forseti. Með frumvarpi þessu er hugað að breytingum á löggjöf um líffæragjafir, en mikilvægt er að samhliða og í framhaldi verði jafnframt hugað að framkvæmd annarra tillagna í skýrslu heilbrigðisráðherra. Að lokum langar mig til að upplýsa þingheim og aðra sem fylgjast með störfum þingsins um að líffæragjöf eins manns getur bjargað sjö lífum eða bætt lífsgæði sjö einstaklinga umtalsvert. Ég þakka gott hljóð og vona að málið fái sanngjarna umfjöllun í nefndinni og síðan í 2. umr. á þinginu. Ég vona að hægt verði að ljúka því sem fyrst og ganga út frá ætluðu samþykki til líffæragjafa landsmönnum öllum til heilla
Herra forseti. Ég vil þakka flutningsmanni þessa frumvarps fyrir framsöguna. Mig langaði að spyrja aðeins. Ég er almennt fylgjandi því að það sé ætlað samþykki frekar en ætluð neitun, en ég staldra svolítið við síðasta part 1. gr. frumvarpsins þar sem stendur, með leyfi forseta: „Ekki má þó nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til að nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því.“ Eins kemur fram á bls. 2 í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Einnig er lagt til að óheimilt verði að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því. Gildir einu þótt hinn látni hafi lýst sig samþykkan því.“ Nú spyr ég mig hvað varðar sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga hvort það skjóti ekki svolítið skökku við að nánustu vandamenn hins látna geti fengið að taka ákvarðanir fyrir hönd hans ef vilji hans liggur skýr fyrir fyrir andlátið. Hver eru rökin fyrir því að í raun og veru taka þetta vald af umræddum einstaklingi? Er einhver sérstök ástæða fyrir því að þetta er hérna inni?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur kærlega fyrir gott andsvar vegna þess að þessi spurning og vangavelta kemur mjög oft upp í umræðunni. Sú ákvörðun að setja frumvarpið fram með þessum hætti er tekin eftir ítarlega skoðun og samtöl við heilbrigðisstarfsfólk sem hefur með þá hluti að gera. Við sem að málinu stöndum sjáum ekki fyrir okkur að rétt sé að setja heilbrigðisstarfsfólk í þá aðstöðu að taka að sér að taka líffæri úr einstaklingi ef syrgjandi ættingjar eru alfarið á móti því. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan sýna rannsóknir okkur að það er í algjörum undantekningartilfellum sem ættingjar leggjast gegn því að líffæri séu tekin ef sá látni hefur lýst sig viljugan til þess að gefa líffæri. Þarna er akkúrat um eina af mörgum siðferðilega erfiðum spurningum að ræða, annars vegar að virða sjálfsákvörðunarrétt þess látna, en hins vegar að sýna aðstandendum hluttekningu á erfiðri stundu. Þarna þurfti maður hreinlega að velja. Við völdum að fara þessa leið þar sem okkur fannst hin leiðin ganga of langt. Eins og ég segi er það aðeins í undantekningartilfellum sem aðstandendur ganga gegn vilja þess látna, ef þeir vita afstöðu hins látna virða þeir hana í 99% tilfella samkvæmt upplýsingum mínum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta eru vissulega góð rök fyrir því að halda þessu inni og klárlega siðferðileg sjónarmið sem takast hér á um það hvernig best sé að haga því og haga viðkvæmu málum. Það er hughreystandi að heyra að oftast nær fylgi ættingjar sannfæringu hins látna ættingja. Þá langar mig að spyrja: Kæmi ekki til greina í meðförum málsins að afmarka einhvers konar tilvik, til að mynda ef við sjáum fyrir okkur einstakling sem þykist vita að ættingjar muni ganga gegn vilja hans? Gæti hann með einhverjum hætti tryggt að það gerðist ekki þannig að einu gilti hvað syrgjandi vandamenn hans vildu? Þessi einstaklingur gæti mögulega vitað fyrir fram að ættingjar væru á öndverðum meiði t.d. vegna trúarskoðana viðkomandi ættingja, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, þar sem einstaklingurinn sem um ræðir deilir þeim ekki með fjölskyldu sinni. Kæmi til greina að skoða eitthvað slíkt, að búa þannig um að einstaklingurinn sem um ræðir geti búið til einhvers konar yfirlýsingu þess efnis að nánasti fjölskyldumeðlimur hans eða ættingjar fái ekki að taka ákvörðun um þetta?
Hæstv. forseti. Þetta er áhugavert andsvar. Ég á ekki sæti í velferðarnefnd þannig að ég hef ekki hugmynd um það hvernig nefndin mun takast á við þetta mál. Þetta er góð ábending sem ég geri ráð fyrir að velferðarnefnd taki til skoðunar þegar hún tekur málið til umfjöllunar. Það eru kannski ekki margir sem gætu mögulega lent í þessari aðstöðu. Ég veit ekki hvernig væri best að afgreiða það lagalega séð, jafnvel með lögfestu skjali eða slíku sem viðkomandi myndi ræða, ekki bara við ættingja sína sem hann veit að eru með þessar trúarskoðanir heldur líka við nána vini og aðra sem standa honum nærri sem gætu þá komið því á framfæri ef þessi staða kæmi upp. Eins og ég var að tala um áðan er gagnagrunnur nauðsynlegur en hann dugar ekki einn og sér. Öll samfélagsleg umræða og samtal við eldhúsborðið, samtal við vini og fjölskyldu, einfaldar ferlið ef til kemur og verður til þess að skilningur eykst og fólk verður viljugra til þess að gefa líffæri, held ég. Maður fer að hugsa þetta út frá því hvað maður myndi sjálfur vilja gera. Myndi ég vilja þiggja líffæri? Myndi ég vilja að barnið mitt, eiginmaður eða vinir mínir fengju líffæri ef þeir myndu þurfa þess? Já, ég myndi vilja það. Ef maður getur hugsað sér að þiggja þá á maður að geta hugsað sér að gefa. Um leið og fólk fer að hugsa svona náum við að fjölga líffæragjöfum, en við þurfum líka að breyta lögunum.
Herra forseti. Ég fagna því mjög að fá tækifæri hér til þess að mæla fyrir þessari tillögu sem nú er flutt í annað sinn. Hún snýst um það að Alþingi að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að láta vinna stefnumörkun um aðgerðir sem miði að því að Ísland verði kolefnishlutlaust í síðasta lagi árið 2040. Í stefnumörkuninni um kolefnishlutlaust Ísland verði verkefnið afmarkað og helstu þáttum þess og verkefnasviðum lýst, svo sem samgöngum, orkubúskap, framleiðslustarfsemi, skipulagsmálum o.fl. Einnig verði gerð drög að aðgerðaáætlunum með áfangaskiptingu, endurskoðunar- og endurmatsákvæðum, skilgreiningum á ábyrgð á framkvæmd og ákvæðum um eftirfylgni. Þessi stefnumörkun verði kynnt umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis í síðasta lagi 1. maí 2017. Fullmótuð aðgerðaáætlun um kolefnishlutlaust Ísland verði borin undir Alþingi í formi þingsályktunartillögu eigi síðar en 1. október 2017. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mjög ítarlega yfir þá greinargerð sem fylgir þessu máli. Hún hefur áður verið flutt á þingi, en greinargerðin hefur þó verið endurskoðuð allnokkuð. Á grundvelli stefnumörkunar um kolefnishlutlaust Ísland myndum við vilja sjá fullbúna aðgerðaáætlun með þeirri afmörkun sem hér hefur verið lýst og er ekki vanþörf á í ljósi þess að frá því að þessi þingsályktunartillaga kom síðast fram hefur Ísland gerst aðili að Parísarsáttmálanum og tekist þar á hendur metnaðarfyllri markmið en við höfum áður séð í loftslagsmálum. Það skiptir máli að allar stofnanir samfélagsins vinni saman til að ná þeim markmiðum. Hvað eigum við við með kolefnishlutleysi? Það er skilgreint hér í greinargerð, en kolefnishlutleysi felur það í sér að jafn mikið magn koltvísýrings sé bundið með mótvægisaðgerðum og berst út í andrúmsloftið frá tilteknum athöfnum sem verður til þess að koltvísýringur myndast. Kolefnishlutleysi íslensks samfélags myndi fela það í sér að jafn mikið magn CO 2 yrði bundið og losnar út frá þeirri starfsemi sem hér er og þeim athöfnum sem við tökumst á hendur í daglegu lífi. Það þýðir að við þurfum að auka verulega bindingu koltvísýrings, en líka að draga verulega úr losun. Í fyrri hluta greinargerðar er hlaupið yfir þær aðgerðir sem þarf að ráðast í. Við leggjum mikla áherslu á að horfa á öll svið samfélagsins. Ég nefndi hér allar stofnanir ríkisins sem þurfa að flétta markmið um hlutleysi inn í áætlanir sínar og ákvarðanatöku. Samtök ólíkra atvinnugreina og verkalýðshreyfingin þurfa að taka þátt í aðgerðaáætluninni þannig að fyrirtæki á markaði geri sambærilegar áætlanir. Við þurfum að horfa á slíkar áætlanir fyrir allar atvinnugreinar, landbúnaðinn, sjávarútveg, ferðaþjónustuna og hvers kyns iðnað. Við þurfum að byggja upp innviði fyrir nýjar samgöngur og standa fyrir vitundarvakningu hjá almenningi um hvernig megi draga úr losun í hinu daglega lífi með minni neyslu og breyttum lífsstíl. Það skiptir máli að menntakerfið taki þátt í þessu verkefni með því að efla sjálfbærnimenntun á öllum skólastigum í takt við nýja aðalnámskrá. Það þarf að tryggja fjármagn til þróunarstarfs, menntun á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Það þarf að endurskoða fyrirkomulag grænna skatta, hækka kolefnisgjald, afnema undanþágur þannig að allt fyrirkomulag ríkisfjármála styðji við markmið um kolefnishlutleysi. Það þarf að taka upp grænt bókhald og tryggja að allar nýfjárfestingar styðji við loftslagsmarkmiðin. Skipa þarf loftslagsráð samkvæmt nýrri þingsályktun til að vera stjórnvöldum til ráðgjafar í loftslagsmálum. Styrkja þarf loftslagsmál og stefnumótun innan Stjórnarráðsins til að tryggja samhæfingu ráðuneyta og stofnana. Þetta er gríðarlega viðamikið verkefni. Eitt sem ég get nefnt til viðbótar sem ekki er talið upp í greinargerð eru auðvitað sveitarfélögin sem bæði reka sínar stofnanir og eru gríðarlegir áhrifavaldar um daglegt líf fólks og nærumhverfi okkar. Ég þarf ekki að rekja þróun loftslagsmála eða heimshlýnun. Við vitum öll í þessum sal hvernig sú staða er. Við vitum að málið er brýnt og aðkallandi og við vitum að Ísland þarf að gera miklu betur ef við ætlum að ná markmiðum um kolefnishlutleysi. Þar gildir, eins og ég sagði í upphafi míns máls, að draga úr losun og að binda kolefni. Ég get því miður, herra forseti, tíma míns vegna ekki haft þessa ræðu mikið lengri. En í greinargerðinni ættu flestöll sjónarmið að vera talin upp. Ég vona svo sannarlega að hv. samgöngunefnd, sem þessi tillaga gengur til að lokinni fyrri umr., taki málið til efnislegrar meðferðar. Ég vil nota tækifærið í lokin, herra forseti, til að fagna því hvað mér finnst áhugi meðal almennra hv. þingmann á loftslagsmálum vera að vaxa. Þetta er brýnasta verkefnið sem við sem löggjafarvald stöndum frammi fyrir. Þetta er brýnasta verkefni stjórnvalda, því að ef ekki tekst að sporna gegn loftslagsbreytingum verða öll önnur verkefni hjóm eitt. Ég legg til að þessi tillaga fari til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, með síðari breytingum, fánatími. Auk mín eru flutningsmenn frumvarpsins hv. þingmenn Elsa Lára Arnardóttir, Þórunn Egilsdóttir og Eygló Harðardóttir. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 7. gr. laganna til að rýmka þann tíma sem fáninn má vera við hún og auka þannig almenna notkun hans. Lagt er til að efnisákvæði um fánatíma færist í lög og reglugerð ráðherra lúti því einungis að fánadögum. Meginefni frumvarpsins er í 3. efnismgr. 1. gr. þar sem lagt er til að heimilt verði að hafa fánann við hún að nóttu til yfir bjartasta tímann hér á landi, 15. maí til 15. ágúst ár hvert. Þannig þyrfti ekki yfir sumarið að hafa áhyggjur af því að brjóta lögin heldur gæti fáninn verið við hún allan sólarhringinn. Einnig er lagt til að heimilt verði að hafa fánann við hún að nóttu til á öðrum tímum árs ef hann er flóðlýstur. Hafa ber í huga að umrædd lýsing raski ekki um of nánasta umhverfi, samanber ákvæði byggingarreglugerðar nr. 112/2012, um ljósmengun, einkum 1. mgr. í grein 10.4.2. Svo virðist sem íslenskar reglur um notkun fánans séu rýmri en annars staðar á Norðurlöndunum. Í Noregi má draga fánann að húni frá kl. 8 frá mars til október en kl. 9 frá nóvember til febrúar. Þá skal taka fánann niður við sólsetur en ekki seinna en kl. 21 ef sólin sest síðar en þá. Í Danmörku skal ekki draga fánann að húni fyrir kl. 8 og hann skal taka niður við sólsetur. Þá má hafa fánann dreginn að húni eftir sólsetur ef hann er upplýstur en tekið er fram í handbók um danska fánann að venjuleg götulýsing nægi t.d. ekki. Í Svíþjóð gildir svipaðar reglur og í Noregi, þ.e. að frá mars til október má flagga frá kl. 8 og frá nóvember til febrúar frá kl. 9 og skal taka fánann niður í síðasta lagi kl. 21 en hann má vera lengur við hún ef hann er upplýstur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir framsöguna. Ég get eiginlega ekki á mér setið að eiga örlítinn orðastað við hv. þingmann um þetta mál hafandi skrifað í námi mínu um þjóðerni og þjóðernistákn. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að virðing og helgi tákna verði ekki lögfest, það sé ekki hægt að koma því á með valdboði að ofan. Þess vegna er ég sjálfur þeirrar skoðunar, þrátt fyrir að hafa gegnt því embætti á minni ævi að draga fána að húni að morgni og gæta þess að draga hann aftur niður að kvöldi, að engar reglur eigi að gilda um hvenær fólk megi flagga þjóðfánanum finni fólk hjá sér þá þjóðerniskennd að vilja hylla það að tilheyra íslenskri þjóð, hvenær sem er sólarhringsins, hvenær sem er ársins, fólk eigi að mega gera það án þess að löggjafinn skipti sér af því. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort í vinnu við þetta frumvarp hafi komið upp sú hugmynd að það yrði hreinlega hverjum og einum í sjálfsvald sett hvernig hann og hvenær hann flaggaði fánanum, þrátt fyrir, eins og segir í greinargerðinni, að víða annars staðar á Norðurlöndum sé það á svipaðan máta og hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir afar áhugavert andsvar. Ég get svarað því til að í þessari vinnu hefur sú hugmynd ekki komið upp að rýmka reglurnar, ganga enn lengra og hafa engar reglur um þjóðfánann. Ég hef ekki átt sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en það er sú nefnd sem hefur haft þetta frumvarp til umfjöllunar þegar það hefur komist alla leið til nefndar. Það sem ég hef heyrt innan úr nefndinni er í raun að menn séu almennt mjög íhaldssamir og vilji helst engu breyta. Það að rýmka reglurnar á þann hátt að fáninn megi vera við hún allan sólarhringinn á bjartasta tíma ársins er stór biti fyrir mjög marga að kyngja. Ég held því að við ættum að byrja á litlu skrefunum og þetta er eitt þeirra. Markmið frumvarpsins er náttúrlega að fáninn sé sýnilegri. Ég sæi það fyrir mér miðað við þá hugmynd að fáninn megi vera við hún ef hann er upplýstur og þá líka í skammdeginu að fáninn okkar yrði víðar en hann er núna, til að mynda við stofnanir og hótel, hér er mikið af ferðamönnum. Ég held að þetta sé mjög róttæk hugmynd fyrir marga og því skulum við byrja þarna og sjá hvort þetta fær afgreiðslu í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur gott svar við andsvari mínu. Ég hefði kannski átt að taka það fram í upphafi máls míns áðan að ég styð alla rýmkun á þessum reglum, þannig að ég er sammála hv. þingmanni um að það sé allt til bóta. Persónulega finnst mér ýmislegt í reglunum um fánann orka hjákátlega, get ég eiginlegt leyft mér að segja hér, alls kyns reglur um hvernig eigi að fara með hann. Eftirlit með því að reglunum sé fylgt er náttúrlega ekki neitt, þannig að maður veltir því fyrir sér til hvers við erum þær. Hvað varðar þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslands og ríkisskjaldarmerkið velti ég fyrir mér því sem hv. þingmaður kom inn á varðandi flóðlýsingu. Hér segir að fáninn megi vera uppi á öðrum tímum ef hann er flóðlýstur. Ég ætla að taka fram að mér finnst þetta ekki vera það stórt mál að ég ætli að gera mikinn ágreining úr því, svo að það sé sagt, en velti því fyrir mér á léttum nótum, en þó kannski með alvarlegum undirtóni, hvort þetta gæti ekki einfaldlega skapað mismunun vegna aðstæðna fólks. Sé einhver það vel búinn að hann geti flóðlýst fánann í garði sínum getur hann flaggað honum allan sólarhringinn og hyllt Íslendingseðli sitt, en sá eða sú sem ekki hefur ráð á flóðlýsingu verður að láta sér nægja sólarljósið.
Hæstv. forseti. Sýnileg mismunun með lýsingu á þjóðfána er áhugaverður punktur. Það kom fram áðan að hugmyndin með flóðlýsingu gildir tæpast við venjuleg íbúðahverfi þar sem ljósmengun yrði náttúrlega of mikil af flóðlýsingunni. Ég sæi ekki fyrir mér íbúðahverfi í Grafarvoginum og svo væri einn ríkur náungi með flóðlýstan fána og héldi vöku fyrir nágrönnunum. Ég sæi þetta frekar fyrir mér í opnari rýmum, eins og ég sagði áðan, kannski við hótel eða í atvinnuhverfum frekar en íbúðahverfum. Ég tel því [[Gripið fram í.]]tiltölulega litlar líkur á því að þetta muni verða mjög sýnileg mismunun eftir efnahag fólks. En þetta er gott að hafa í huga. Nefndin getur tekið til athugunar að passa upp á það. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi reglurnar sem við fylgjum. Um þær gildir það sama og aðrar reglur ef þær eru of flóknar og of margar, og maður lærir þetta sem foreldri þegar maður er að ala upp börnin sín, það er betra að hafa fáar reglur og fara eftir þeim. Það þarf að hafa fáar reglur og fara eftir þeim ef maður ætlar að ná árangri. Það hlýtur að gilda það sama um fánann, það þarf að fækka reglunum, einfalda þær og fara eftir þeim svo að fólk taki raunverulega mark á þeim. Ég segi að við eigum samt að fara varlega og hugsa það vel þegar við breytum reglum um þjóðfánann. Við eigum að sýna fánanum virðingu á öllum tímum. Veðurfarið er náttúrlega mjög erfitt hér og fer illa með fána og við þurfum að hafa það í huga. En ég er spennt að sjá umsagnir sem berast nefndinni á næstu vikum.