Borist hefur bréf frá 6. þm. Norðvest., Guðjóni S. Brjánssyni, um að hann verði fjarverandi í opinberum erindum á næstunni. Þá hefur borist bréf frá starfandi formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Þórarinn Ingi Pétursson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðaust., hafi boðað forföll og muni því víkja af þingi sem varamaður fyrir Þórunni Egilsdóttur. Í dag, mánudaginn 6. maí, taka því sæti á Alþingi sem varamenn 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðvest., Arna Lára Jónsdóttir, og 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðaust., Hjálmar Bogi Hafliðason. Þau hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Forseti vill tilkynna að á fundi fjárlaganefndar fyrr í dag, þann 6. maí 2019, var Inga Sæland kjörin annar varaformaður nefndarinnar.
Forseti vill tilkynna þá breytingu á starfsáætlun sem forsætisnefnd hefur samþykkt um að þingfundardegi, miðvikudeginum 8. maí, verði breytt í nefndadag.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1281, um hagsmunagæslu í tengslum við útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, frá Njáli Trausta Friðbertssyni; frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1147, um kaupendur fullnustueigna Íbúðalánasjóðs, frá Þorsteini Sæmundssyni; og loks frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1034, um áskrift að dagblöðum, tímaritum og öðrum miðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni;á þskj. 1089, um nefndir, starfshópa, faghópa og ráð á vegum ráðuneytisins, frá Ingu Sæland; á þskj. 1002, um ábyrgð á vernd barna gegn einelti, frá Jóni Þór Ólafssyni; á þskj. 967, um tillögur að breyttu greiðslufyrirkomulagi á dvalar- og hjúkrunarheimilum, frá Unni Brá Konráðsdóttur; og loks fyrirspurn á þskj. 1289, um úrræði umboðsmanns skuldara, frá Ólafi Ísleifssyni.
Til svara eru: Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um tekjur fanga og tekjur Fangelsismálastofnunar af vinnu þeirra. Í svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn Álfheiðar Eymarsdóttur, hv. varaþingkonu Pírata, frá 148. löggjafarþingi, um vinnutíma, tekjur og framfærslu fanga er fjallað um meðaltekjur fanga í íslenskum fangelsum. Þar kemur fram að meðaltekjur fanga á mánuði vegna vinnu séu um 20.000 kr. á Litla-Hrauni og á Hólmsheiði en tæplega 50.000 á Sogni, Kvíabryggju og Akureyri. Samkvæmt reglugerð um þóknun fyrir vinnu og nám og dagpeninga til fanga eiga fangar rétt á launum fyrir störf sín, 415 kr. á klukkustund. Þeir fangar sem ekki fá vinnu fá hins vegar dagpeninga upp á 630 kr. á dag. Nú fyrir stuttu svaraði ráðherra annarri fyrirspurn frá áðurnefndum hv. varaþingmanni Pírata um það hverjar tekjur og gjöld Fangelsismálastofnunar væru vegna vinnu afplánunarfanga. Samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun er ekki hægt að sundurliða sérstaklega gjöld vegna vinnu afplánunarfanga. Margir þættir væru ekki skilgreindir sér. Þannig væru laun fanga hluti af heildarrekstrarkostnaði fangelsanna og væri ýmis afleiddur kostnaður hluti af heildarrekstrarkostnaði. Ekki hefur verið birtur ársreikningur fyrir Fangelsismálastofnun síðan árið 2016, en í fjárlögum ársins 2019 er gert ráð fyrir 132,6 millj. kr. rekstrartekjum fyrir Fangelsismálastofnun. Mér þykir augljóst, herra forseti, í ljósi þess um hve miklar tekjur er að ræða, að eitthvert yfirlit hljóti að vera til yfir það hvaða hluti tekna kemur til vegna vinnu fanga, jafnvel þótt ekkert yfirlit sé til yfir kostnaðinn vegna þess. Í stuttu máli vitum við hvorki hversu miklar tekjur Fangelsismálastofnun hefur af vinnu fanga né heldur hversu mikinn kostnað hún hefur vegna vinnu fanga. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það væri ekki eðlilegt að þessar upplýsingar lægju fyrir. Og í öðru lagi hvort ekki sé nauðsynlegt að tekjur fanga vegna vinnu þeirra séu í einhverju samræmi við þær tekjur sem Fangelsismálastofnun, og þar með íslenska ríkið, hefur af vinnu þeirra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er stutt síðan þetta svar kom hingað í þingið og ég spurðist sjálf fyrir um ýmislegt sem skarast kannski aðeins við það sem hv. þingmaður spyrst fyrir um hér. Eins og gengur byggir þetta svar á upplýsingum frá Fangelsismálastofnun. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni, eða ég tek það alla vega til mín að skoða það nánar hvort ekki sé hægt að gera betur í því efni og vera með a.m.k. með einhvers konar yfirlit þrátt fyrir að það sé ekki sundurgreint eins og sakir standa. Hv. þingmaður spyr hvers vegna ekki sé hægt að birta frekari upplýsingar og hvað þurfi til til þess að hægt sé að birta a.m.k. meiri upplýsingar en nú er gert. Ég segi það hér að ég skal fara strax í það að fá nánari svör við því af hverju það er ekki svo og hvað þurfi að gera til að hægt sé að bregðast við þessu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég vil fylgja aðeins betur eftir síðari spurningu minni sem varðar launin sem fangar fá. Ég spurði hvort hæstv. ráðherra þætti ekki eðlilegt eða nauðsynlegt að tekjur fanga vegna vinnu sinnar væru í einhverju samræmi við þær tekjur sem Fangelsismálastofnun og þar með íslenska ríkið hefur vegna vinnu þeirra. Ástæða þess að ég spyr er náttúrlega sú að reglugerðin segir fyrir um að fyrir öll störf fanga skuli greiða 415 kr. á klukkustund. Það er óháð frammistöðu og það er óháð þeim tekjum sem Fangelsismálastofnun hefur af þeirri vinnu. Ég velti fyrir mér - þegar fangar upplifa að þeir hafa föst laun óháð frammistöðu og óháð þeim tekjum sem þeir afla fangelsinu - hvers konar betrunarstefnu við rekum. Við segjum þeim að alveg sama hve vel þeir standi sig fái þeir laun undir vinnuskólalaunum unglinga fyrir það.
Herra forseti. Ég leyfi mér að beina því til hv. þingmanns og hvetja hana til þess að senda fyrirspurn. Ég myndi alla vega taka mjög vel í það ef mér bærist skrifleg fyrirspurn með þessum upplýsingum þar sem hægt væri að kafa dýpra í þær og líka taka aðeins utan um það í hvaða samhengi þetta allt saman er. Auðvitað skiptir máli ef við lítum til betrunar að sem flestir fangar hafi eitthvað við að vera, en hluti af því samhengi er hvað þeir fá fyrir slíkt og sömuleiðis hvað aðrir fá fyrir sambærileg verkefni og sambærilega vinnu. En til þess að geta svarað því svona á dýptina leyfi ég mér að hvetja hv. þingmann til að beina skriflegri fyrirspurn til mín.
Virðulegur forseti. Í fréttum í síðasta mánuði kemur fram að 1.000 manns eru enn á biðlista eftir bæklunaraðgerðum. Þegar fólk hefur verið á biðlista eftir bæklunaraðgerðum í þrjá mánuði á það að hringja viðvörunarbjöllum. Þegar fólk hefur verið á biðlista í sex mánuði eru hlutirnir farnir að vera slæmir. Þegar fólk hefur verið á biðlista í níu mánuði eru orðnar 90% líkur á því að viðkomandi muni aldrei fara í vinnu aftur. Ef fólk er á biðlista í heilt ár og gleypir þúsundir verkjataflna er það grafalvarlegt mál. Þá er verið að búa til lyfjafíkla. Ég er ekki að fara með neitt fleipur vegna þess að ég þekki það af eigin reynslu. Það er skelfilegt þegar maður er kominn í 20 töflur á dag og töflur við aukaverkunum af töflum. Það er eitthvað að kerfi sem gerir svona hluti. Við erum á sama tíma að reyna að endurhæfa og búa til samráðshópa um endurhæfingu öryrkja. En ríkið er að framleiða lyfjafíkla. Ríkið er að framleiða öryrkja, fullvinnandi fólk sem kvartar undan því að það fái ekki aðgerðir, liðskiptaaðgerðir, augnsteinaaðgerðir, alls konar aðgerðir, sem það er á biðlista eftir. Það er grafalvarlegt mál. Er fylgst með því hvernig lyfjagjöf er hjá þeim sem eru á biðlista í þrjá mánuði, sex mánuði, ár, tvö ár, þrjú ár? Er einhver forgangsröðun? Er verið að fylgjast með því hverjir eru í bráðri þörf fyrir aðgerðir? Hversu margir missa vinnu og detta út af vinnumarkaði vegna þess að þeir fá ekki í tíma þær aðgerðir sem þeir þurfa? Eru engar skrár um það? Er ekkert fylgst með því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Um síðustu áramót lauk þriggja ára verkefni sem hefur gengið undir heitinu Biðlistaátak. Ég óskaði eftir því við embætti landlæknis að gerð yrði úttekt á því hver sá árangur er sem hefur náðst á þeim þremur árum til að við getum brugðist við með réttum hætti, þ.e. greint hvar flöskuhálsarnir í kerfinu eru ef þeir eru einhvers staðar. Þó hefur náðst verulegur árangur, bæði að því er varðar mjaðmaskipti og hnéskipti. Fyrir átakið var verið að gera 480 mjaðmaskiptaaðgerðir á ári en á lokaári átaksins var sú tala komin upp í 750 aðgerðir. Hvað varðar hnéskipti vorum við að tala um ríflega 300 á ári sem fóru síðan upp í um 700 aðgerðir á ári. Árangurinn er því umtalsverður. Við setjum okkur það markmið að enginn þurfi að bíða lengur en í 90 daga. Við setjum okkur það markmið í fimm ára fjármálaáætlun. Áður en átakið hófst biðu 20% í þrjá mánuði eða skemur eftir nýrri mjöðm. Núna bíða 35% í þrjá mánuði eða skemur. Hvað varðar hné voru það 12% en eru núna 30%. Það er að nást verulegur árangur. Hins vegar er mikið áhyggjuefni hvað fjölgar mikið á biðlistunum. Það er augljóst að það verður að ná betur utan um biðlista í liðskiptum þannig að við höfum heildaryfirsýn yfir það hversu margir eru þar, hversu lengi þeir hafa þurft að bíða og hverjar ástæðurnar eru fyrir því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En hún svaraði ekki spurningunni: Er ekki verið að fylgjast með lyfjanotkun, ástandi, hvort fólk er vinnandi? Í viðkomandi grein segir ráðherra sjálfur að sjá þurfi til þess að þeir sem mesta þörf hafi fyrir aðgerð fari framar í röðina. Er ekkert verið að gera í þeim málum? Það er grafalvarlegt mál þegar fólk bíður svona lengi þó að hlutfallið sé komið úr 20% upp í 35% hjá þeim sem bíða í styttri tíma. En þjóðin er að eldast. Við erum að eldast. Erum við að elta skottið á sjálfum okkur? Það segir sig sjálft að við hljótum að þurfa að hafa það á hreinu að ríkið sjái til þess að ekki sé verið að vinna fólki tjón með því að dæla í það lyfjum, það sjái til þess að það fái þessar aðgerðir til að það geti haldið áfram að vinna. Það hlýtur að vera forgangsatriði.
Virðulegur forseti. Það eru auðvitað notaðar tilteknar aðferðir til að greina hverjir eru í mestri þörf og hverjir geta frekar beðið. Eitt af því sem horft er til er vinnufærni, að fólk geti sinnt sínu daglega lífi. Verkir skipta einnig mjög miklu máli. Af því að hv. þingmaður spyr hvort það sé virkilega ekkert verið að fylgjast með því þá er sannarlega verið að því. Það er m.a. það sem ég óskaði eftir að embætti landlæknis greindi í úttekt sinni á því hvaða árangri við höfum náð. Þegar ég fer yfir árangurinn er ég fyrst og fremst að tala um mælanlega hluti, sem eru tíminn sem beðið er, hversu margir eru að bíða o.s.frv. Þeir þættir sem hv. þingmaður talar um, sem er óásættanlegt ástand, að þurfa að vera með mjög alvarlega og mikla verki og á sterkum verkjalyfjum um margra mánaða skeið, eru meðal þess sem er skoðað. Ég vænti þess að fá úttekt frá embætti landlæknis um miðjan mánuðinn.
Hæstv. forseti. Í fréttum undanfarið hefur brottkast á fiski verið áberandi. Þar sést hve fullkominn tæknibúnaður til að fylgjast með er orðinn og er það vel. Það eru allir sammála um að brottkast á fiski eigi ekki að eiga sér stað en sá hængur er á að ekki er alltaf heimilt að landa fiski sem slæðist með í veiðarfærin. Þekkjandi margar útgerðir og marga sjómenn veit ég að enginn vill henda fiski í sjó sjái menn sér hag í því að landa fiskinum og heimildir til að landa honum eru fyrir hendi. Landssamband smábátaeigenda fór fram á það að grásleppuveiðimenn, sem hafa t.d. fengið þorsk í meðafla, fengju að taka upp netin tímabundið án þess að dagar grásleppuleyfisins teldu á meðan. Því var hafnað. VS-afli, sem oft er kallaður Hafróafli, er heimild til útgerða til að landa 5% af ársafla utan veiðiheimilda. 80% af aflatekjum myndu renna til ríkissjóðs og 20% til viðkomandi útgerðar. Ef heimildin yrði t.d. hækkuð í 10% myndi strax muna um helming á þessari heimild og þá yrði vandinn minni. Mig langar að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann hafi skoðað þetta mál og sé með einhverja lausn á því þannig að útgerðir sjái sér hag í því að koma með að landi allan afla sem kemur í veiðarfæri.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Já, ég hef orðið var við þessa umræðu og hún kemur reglulega upp. Ég vil fyrst af öllu minna á þá vinnu sem er í gangi en það er vinna sem snýr að því að endurskoða allt fiskveiðieftirlit í landinu. Á grundvelli þeirrar skýrslu sem Ríkisendurskoðun skilaði þinginu, í kjölfar beiðni hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, setti ég af stað ákveðið verkefni og fyrstu skref hafa verið stigin. Það er ekki auðvelt að eiga við þetta en lögin eru tiltölulega afdráttarlaus og meðan þeim er ekki breytt eða reglum verða menn einfaldlega að fylgja þeim fyrirmælum sem þar eru sett. Ég er alveg með á því að það er illgerlegt í sumum aðstæðum að fara nákvæmlega eftir bókstafnum. Ég þekki það sjálfur frá fyrri tíð. Þetta er verkefni sem við þurfum einhvern veginn að vinna saman að. Það er ekki auðvelt. Það er alveg útilokað að meta heildarumfang brottkastsins. Hv. þingmaður nefndi áðan grásleppuvertíðina. Alla tíð hefur legið það orð á að þar sé brottkast stundað og maður hefur heyrt nánast fáránlegar tölur í því efni. Brottkast á grásleppu er að flestra mati verulegt. Það kann vel að vera að við þurfum einhvern veginn að leita sérstakra leiða til þess að taka á þeim vandamálum. Í það minnsta eru þær sögur sem mér hafa borist til eyrna þess eðlis að í raun er ekki forsvaranlegt að láta það átölulaust.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar og árétta það sem ég nefndi í ræðunni áðan, hvort hægt væri að horfa til hækkunar á VS-aflaprósentunni. Mig langar líka í framhaldi af því að spyrja ráðherrann út í það sem ég lít á sem brottkast í mörgum tilfellum en það er meðafli á lúðu í veiðarfæri. Nú er það svo að á krókaveiðum, sérstaklega á línu og handfærum, ber að skera á tauminn þannig að öll lúða fari í sjóinn. Það má ekki koma með neitt að landi og meira að segja dauðu lúðunni er hent. Hafró segir að það mikið lifi af lúðu að stofnunin vilji að þetta verði svona áfram, en fiskifræði sjómannsins segir mér að töluvert meira drepist af lúðu en menn gera sér grein fyrir. Væri ekki rétt að leyfa að [[Forseti hringir.]]allur meðafli af lúðu kæmi í land þannig að við gætum séð yfirlit yfir það hver viðgangur lúðustofnsins er í raun?
Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir því að Hafrannsóknastofnun yrði innt álits á þeim reglum sem settar voru varðandi lúðuveiðarnar. Ég held að það hafi verið alveg óumdeilt og sé óumdeilt að full þörf var á því að setja þá reglu sem sett var. En ég heyri bæði frá sjómönnum og frá greininni í heild sinni að menn hafa ástæðu til að ætla að lúðustofninn sé að styrkjast verulega. Þess vegna óskaði ég eftir því að fá álit frá Hafrannsóknastofnun á því hvort ástæða væri til þess að breyta þeirri reglu sem sett var. Við höfum ekki tekið ákvörðun um að gera það. Hins vegar er alveg augljóst að tilhliðranir í þeim efnum verða til þess að koma með aukinn afla að landi. Við getum nefnt dæmi af breytingunni sem gerð var í strandveiðunum þar sem 60% meira af ufsa var landað af strandveiðinni árið 2018 en árið á undan þegar slakað var á þeim takmörkunum sem þarna voru settar á fyrri tíð. Það eru því dæmi um [[Forseti hringir.]]að við getum með tiltölulega litlum breytingum búið til jákvæðari afkomu.
Herra forseti. Á morgun eru átta vikur, 56 dagar, frá því að Mannréttindadómstóll Evrópu kvað upp sinn dóm í Landsréttarmálinu. Áður höfðu héraðsdómur, Landsréttur og Hæstiréttur fjallað um embættisfærslur Sigríðar Á. Andersen við skipan landsréttardómara og varð niðurstaðan ávallt sú að hún hefði brotið lög við þessa framkvæmd. Í hvert sinn sem dómur féll virtist þáverandi ráðherra vera ósammála niðurstöðunni og svo virðist sem henni hafi tekist að sannfæra samráðherra sína í ríkisstjórn og stjórnarþingmenn um að allir þrír dómstólarnir færu villir vega. Þetta hefur komið berlega í ljós enda hefur ríkisstjórnin að litlu leyti brugðist við því óvissuástandi sem ríkt hefur frá upphafi starfs Landsréttar í janúar 2018 og margítrekað hefur verið varað við hér og annars staðar. En gert er gert, við getum ekki hangið í því sem hefði átt að gera heldur verðum við að horfa á hvað ríkisstjórnin ætlar að gera núna. Dómstólasýslan, sem hvað gleggst þekkir málastöðu í Landsrétti, sendi strax í sömu viku og dómur Mannréttindadómstólsins féll frá sér ákall til stjórnvalda um að koma réttinum til aðstoðar. Fjórir dómarar við Landsrétt taka ekki þátt í dómarastörfum og mun sá fimmti bætast við í haust vegna námsleyfis. Er um að ræða þriðjung dómara við réttinn. Málafjöldinn fyrir dómstólnum minnkar ekki nema síður sé og þetta er per se brot á réttlátri málsmeðferð fyrir dómi, fyrir utan hvað þetta er alvarlegt fyrir þau viðkvæmu mál sem eru rekin fyrir dómstólnum. Herra forseti. Það er ekki hægt að bíða niðurstöðu yfirdeildar vegna málskots íslenska ríkisins sem enn er ekki farið út til Strassborgar. Hvort sem áfrýjun verður leyfð eða ekki er staðan ljós. Það verður að koma Landsrétti til aðstoðar. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Er ekki rétt að fara að sinna því ábyrgðarhlutverki sem þið hafið að hafa réttarkerfið á Íslandi starfhæft?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og ætla að byrja á því að halda því til haga að að mínu mati er dómskerfið starfhæft. Ég er ekki sammála því að dómskerfið á Íslandi sé ekki starfhæft. Hér er spurt: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Jú, dómurinn kom fyrir átta vikum. Þá tók við ferli sem fólst í því að greina dóminn, sem var það viðbragð sem þurfti að fara í, því að þrátt fyrir að við hefðum annars vegar getað unnið málið eða tapað því gátum við ekki vitað hvað stæði í dómnum. Það eru þrjár vikur síðan að óskað var eftir endurskoðun. Það kann að taka nokkrar vikur að fá svar við því. Hæstiréttur hefur sagt að dómararnir séu lögmætt skipaðir. Hæstiréttur hefur ekki tekið aðra afstöðu síðan þá. Hér er spurt: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera og hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að koma þeim til aðstoðar? Ég sagði þegar ég tók þá ákvörðun að við ættum að óska eftir endurskoðun að ég ætlaði ekki að grípa til annarra aðgerða fyrr en við fengjum úr því skorið hvort málið yrði tekið fyrir eða ekki. Mér finnst stundum í umræðunni eins og þetta sé ekkert mál eða lítið mál og sjálfsagt, að það liggi fyrir tillögur og við þurfum aðeins að velja hver þeirra sé skást til þess að laga stöðuna þannig að við séum þá komin með óumdeildan 15 manna Landsrétt. Ég hef hins vegar ekki séð neina tillögu sem lagar stöðuna sem við erum í. Það eru til tillögur og ýmsu hefur verið varpað fram. En það verður að hugsa í því samhengi, hvort sem það er ég eða einhver annar, að það sem dómsmálaráðherra gerir á hverjum tíma kunna að vera afskipti af dómskerfinu. Það er ekki eins og fyrir liggi lagabálkur sem við þurfum einfaldlega að lagfæra til þess að dæmt sé á annan hátt næst heldur kunna hvers konar afskipti ráðherra, þ.e. framkvæmdarvaldsins, af dómsvaldinu líka að hafa einhver áhrif. Þess vegna [[Forseti hringir.]]segi ég: Þessi dómarar eru lögmætt skipaðir og við erum einfaldlega að bíða eftir því að fá úr því skorið hvort fallist verður á beiðni okkar um endurskoðun.
Herra forseti. Réttarkerfið starfhæft? Bíllinn ekur á þremur hjólum. Mögulega kemst hann eitthvað áfram, en hann kemst ekki langt. Það er eins með Landsrétt, ef ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt fyrir Landsrétt og láta hann starfa á þremur hjólum í stað fjögurra vitum við öll hvað það þýðir. Það bitnar á þeim sem síst skyldi. Það eru þeir sem eiga sér ekki málsvara, eins og lítil börn, sem bíða niðurstöðu, eða þeir sem eru sakborningar eða brotaþolar í sakamálum. Það er því mjög óábyrgt að segja að dómstóll sem er á þremur hjólum í stað fjögurra sé starfhæfur. Það eru þrjár vikur síðan ríkisstjórninni datt í hug, fimm vikum eftir að dómur féll, að áfrýja. En beiðni um áfrýjun er ekki enn þá farin frá íslenskum stjórnvöldum. Enn er verið að vinna það bréf. Þannig að það er ekki rétt að það hafi farið út fyrir þremur vikum.
Ég sagði það ekki.
Nú? [[Gripið fram í: Jú.]]
Nei, ég sagði: Ákvörðunin var tekin fyrir þrem vikum.
Ákvörðunin var mögulega tekin fyrir þremur vikum. [[Forseti hringir.]]Lagabálkurinn er dómstólalög. Ég skal koma með þrjár tillögur til hæstv. ráðherra. Það er hægt að setja bráðabirgðaákvæði í dómstólalögin um að setja [[Forseti hringir.]]fjóra dómara við réttinn í stað skipaðra. Það er hægt að veita leyfi til þeirra sem nú eru verklausir. [[Forseti hringir.]]Svo er fjöldi annarra ákvæða sem ég get tilgreint í hliðarherbergi þegar ég hef nægan tíma.
Herra forseti. Ég er alveg klár í samtal við hv. þingmann og hv. þm. Ingu Sæland til að hjálpa mér við að leysa þetta mál. Það var tekin ákvörðun um að óska eftir endurskoðun og það tekur tíma að vinna slíkt erindi. Ég skammast mín ekki fyrir að taka þann tíma sem ég tel að þurfi að taka til að það sé almennilega gert. Ég á ekki erfitt með að vera gagnrýnd fyrir að vanda mig of mikið. Dómarar eru sjálfstæðir og hér er sagt að ég geti hjálpað þeim að fara í leyfi. Ég sendi ekki dómara í leyfi. Það er ekki þannig. Dómarar meta sjálfir hæfi sitt. Þeir hafa sagt: Að svo stöddu teljum við okkur ekki geta dæmt. Þeir hafa ekki farið í leyfi. Þeir hafa ekki hætt. Hæstiréttur segir að þeir séu lögmætt skipaðir. [[Gripið fram í.]]Það er ekki hægt að taka fólk úr embætti og Hæstiréttur segir að þeir séu lögmætt skipaðir. Ég kannast við allar þessar tillögur sem hv. þingmaður fór yfir. Ég hef aldrei gefið það út, og ekki ríkisstjórnin heldur, að ríkisstjórnin ætli ekkert að gera. Við tókum ákvörðun um, [[Forseti hringir.]]eða ég tók ákvörðun um, að óska eftir þessari endurskoðun. Það er næsta skref. Þegar við fáum úr því skorið hvort það verður gert eða ekki tökum við málið í framhaldinu.
Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur ekki farið leynt með pólitíska stefnu sína þegar kemur að einkaframtaki í heilbrigðiskerfinu. Það verður ekki túlkað á annan hátt en svo að beinlínis hafi verið skorin upp herör gegn hvers kyns einkaframkvæmd innan heilbrigðisgeirans á undanförnum mánuðum, og að því er virðist fyrst og fremst af einhverjum pólitískum kreddum. Heilbrigðiskerfið er okkar mikilvægasta kerfi, okkar kostnaðarsamasta kerfi og skiptir gríðarlega miklu máli að þar ráði skynsamleg nýting fjármuna og skilvirkni för öllum stundum. Þessi stefna ríkisstjórnarinnar hefur hins vegar beinlínis leitt til þess að aðgerðum á þeim sviðum sem helst er talað um hér, eins og liðskiptaaðgerðum og augnsteinaaðgerðum, hefur beinlínis fækkað [[Gripið fram í.]]á 12 mánaða tímabili. Samkvæmt gögnum landlæknis, þeim nýjustu sem hægt er að finna, hefur þeim fækkað um 20%. Þá hvet ég hæstv. heilbrigðisráðherra til að kynna sér þau gögn betur. Á sama tíma hafa biðlistar lengst um á annan tug prósenta í þessum sömu aðgerðum og á sama tíma horfum við upp á að við erum að verja stórauknu fjármagni til heilbrigðiskerfisins. Það hlýtur að vera svo að það sé þjónusta við sjúklinga sem skipti öllu þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, ekki hver veitir þá þjónustu, að sjúklingar geti treyst því að þeir geti fengið góða og tímanlega þjónustu í heilbrigðiskerfinu þegar þörf er á. Ég spyr hæstv. ráðherra, í ljósi þessara talna sem ráðherrann segist ekki kannast við en eru á heimasíðu landlæknis: Hvað hyggst hún gera?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Við erum sammála um það grundvallaratriði að það sé mikilvægt að tryggja aðgengi almennings að heilbrigðisþjónustu og gæta líka að ráðstöfun opinbers fjár. Frá árinu 2015 hefur fjöldi liðskiptaaðgerða aukist umtalsvert, fjöldi á biðlista hefur minnkað og biðtími hefur styst. Þannig er það. Hv. þingmaður veltir því síðan upp að það sé alveg sama, eins og hann orðar það, hver veiti þjónustuna, og þá á hann væntanlega við að það sé alveg sama hvort það séu opinberir aðilar eða einkaaðilar. Ég hef tekið eftir því að Viðreisn hefur tekið sér það hlutverk á Alþingi að vera sérstakir talsmenn einkaaðila í heilbrigðisþjónustu. Þá vil ég geta þess að í 40. gr. laga um Sjúkratryggingar Íslands segir, með leyfi forseta: „Við samningsgerð um heilbrigðisþjónustu skal þess gætt að raska ekki þeirri þjónustu sem veita ber samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu.“ Hvað þýðir þetta? Í greinargerð með þessu ákvæði sem var samþykkt hér og gert að lögum á árinu 2007 segir, með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir að samið sé við einkaaðila um veitingu þjónustu ef slíkt raskar hinu opinbera þjónustukerfi. Þannig er ekki unnt að tína út ábatasömustu þjónustuþættina ef það þýðir að opinber stofnun missi hæfni til að veita þjónustu á hagkvæman og öruggan hátt.“ Þetta er í lögskýringargögnum með gildandi lögum. Þess vegna er sérhver ákvörðun sem ráðherra tekur eða Sjúkratryggingar fyrir hans hönd um að kaupa heilbrigðisþjónustu út fyrir hið opinbera heilbrigðiskerfi mikill ábyrgðarhluti. Það verðum við að passa upp á þannig að það raski ekki þeirri þjónustu sem fyrir er. Þess vegna þurfum við greiningu og þess vegna bíð ég eftir skýrslu landlæknis um árangur af biðlistaátakinu.
Herra forseti. Samkvæmt gögnum landlæknis, ef tekinn er saman heildarfjöldi augasteinaskipta og liðskiptaaðgerða á árinu 2017 og síðan því nýjasta 12 mánaða tímabili sem til samanburðar er, sem telur frá 1. október 2017 til 30. september 2018, fækkaði slíkum aðgerðum samanlagt um 1.200, úr 6.200 í 5.000 á þeim tveimur tímabilum, svo að því sé til haga haldið. Það ber ekki vott um árangur í baráttunni við styttingu biðtíma eftir liðskiptaaðgerðum. Þvert á móti eru biðlistarnir á því tímabili að lengjast. Það þýðir ekkert að skýla sér á bak við það að við séum betri en við vorum 2015. Þörfin er líka miklu meiri. Hér verður eitthvað að gera, hæstv. ráðherra. Hér er ekki verið að tala um að vega að opinbera heilbrigðiskerfinu. Það er beinlínis stefna ríkisstjórnarinnar að færa þau sömu verkefni frá einkaaðilum til opinbera kerfisins sem virðist hins vegar ekki í stakk búið til að taka við þeim. Það verður að setja sjúklinga í forgrunn, hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Einu sinni var flokkur sem talaði um að mikilvægast væri að horfa til almannahagsmuna [[Gripið fram í.]]og minna á einkahagsmuni, en einhverra hluta vegna talar þessi sami flokkur hér ítrekað fyrir hagsmunum þeirra sem eru seljendur heilbrigðisþjónustu á einkamarkaði.
Við erum að tala fyrir hagsmunum sjúklinga.
Virðulegi forseti. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að þegar lög um Sjúkratryggingar Íslands voru sett var verið að gæta að þessum heildarhagsmunum. Hv. þingmanni til upprifjunar var Guðlaugur Þór Þórðarson þá heilbrigðisráðherra og aðstoðarmaður heilbrigðisráðherrans heitir Hanna Katrín Friðriksson. Þá var tekin sú ákvörðun að samþykkja lög þess efnis að ekki væri hægt og að það væri ólíðandi að tína út ábatasömustu þjónustuþættina til þess eins að hagnast á veiku og slösuðu fólki. Við þurfum að horfa til heildarinnar. Ég er í þessu embætti til að gæta að heildarhagsmunum og þar með talið að standa vörð um opinbert heilbrigðiskerfi.
Forseti. Á útmánuðum í fyrra, nánar tiltekið í febrúar, gerðist nokkuð sem ekki gerist of oft á hinu háa Alþingi en þá féllu öll greidd atkvæði á sama máta þegar hv. þingmenn samþykktu þingsályktunartillögu undirritaðs um að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls sem verði aðgengileg til lestrar á nettengdum búnaði og kanni möguleika þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um slík afnot stafrænnar endurgerðar ritverka. Í umræðu um málið notaði ég gjarnan líkingu við vef sem við þekkjum mörg, sem er tímarit.is, því að í sem skemmstu máli gengur þessi tillaga út á að kanna hagkvæmnina í því að stafvæða íslenskt prentmál bóka sem eru ekki lengur söluvara á markaði þannig að einfaldlega sé hægt að fletta upp í þeim á hinu alltumlykjandi interneti. Frú forseti. Ég reiði æðruleysið í þverpokum og hef því fullan skilning haft á því að hæstv. ráðherra hafi ekki enn skilað skýrslu til Alþingis um þau mál. En þar sem ég hef ávinning af því að tíðinda sé að vænta í skýrslugerðarmálum ákvað ég að nýta þetta tækifæri til að ræða aðeins við hæstv. ráðherra um hvort skýrslan eða greinargerðin sé tilbúin, hvað málinu líði. Er lagt til að við förum í þau mál? Gæti sú ályktun Alþingis, samþykkt með 50 samhljóða atkvæðum, orðið að veruleika og við séð stafræna endurgerð íslensks prentarfs?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta mál á dagskrá og fyrir að vera ötull talsmaður þess, enda er málið gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskan menningararf. Með stafvæðingunni yrði stafræn tækni nýtt til að stórauka aðgengi almennings að ritmáli á íslensku og stutt væri við markmið um að efla stöðu íslensks máls í stafrænum heimi. Nú þegar hefur talsvert verið unnið að endurgerð íslensks prentmáls og t.d. hefur Landsbókasafnið fært um 70% þeirra bóka sem gefnar voru út fyrir 1850, 1.700 bækur, þarna yfir. Hins vegar er ljóst, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, að við þurfum að gera talsvert betur í þessum málum. Virðulegi forseti. Ég mun gera munnlega grein fyrir skýrslunni innan tíðar en helstu niðurstöður hennar eru að miða skuli áætlun um stafvæðingu íslensks prentmáls, eða a.m.k. í einum áfanga, við bækur á íslensku, bæði frumsamdar og þýddar, sem skráðar eru í bókasafnskerfið Gegni. Fjöldi skráðra rita frá 1850–2015 er rúmlega 88.000 og miðað við ætlaðan meðalfjölda blaðsíðna bóka væri heildarfjöldi blaðsíðna á þessu tímabili rúmlega 9,3 milljónir. Virðulegi forseti. Skýrslan er á lokametrunum. Við erum komin með drög að niðurstöðum. Þetta er mikið þjóðþrifamál vegna þess að þetta tengist líka máltækniverkefninu, þ.e. að setja þetta allt í sama samhengi og auka aðgang. Mun ég í seinna svari mínu gera betur grein fyrir framvindu málsins.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir skýr og greinargóð svör og er spenntur fyrir því að hægt sé að fara að taka næstu skref í verkefninu. Ég vona að í ekki of rólegri dagskrá Alþingis á næstunni gefist tími til að ræða þá skýrslu frekar. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á er þetta býsna mikilvægt mál. Mér finnst það óvæntar upplýsingar eða konfektmolar að það séu 9,3 milljónir blaðsíðna af bókum frá 1850–2015. Ég vissi að við værum bókaþjóð. Það er athyglisvert að sjá hvað við höfum skrifað margar blaðsíður á því árabili. En eins og hæstv. ráðherra kom inn á er þetta gríðarlega mikilvægt og mun í raun og veru gera það að verkum að við getum flett upp í bókum hvar sem við erum, hvort sem við búum við hliðina á bókasafni eða úti í heimi eða í strjálbýlinu, og yrði þá til að efla framgang íslenskra bókmennta sem við styðjum öll.
Virðulegur forseti. Þetta mál er þannig vaxið að það skiptir verulegu máli fyrir okkur að við náum utan um það með þeim hætti sem fram kemur í drögum að niðurstöðum starfshópsins. Þar er til að mynda lagt til að hin stafræna endurgerð verði unnin á sex árum með þremur vinnustöðvum á tveimur stöðum á landinu. Miðað er við að áætlaðar greiðslur vegna afnota af höfundarétti aukist jafnt yfir vinnslutímann og gæti kostnaður verkefnisins orðið um 600 millj. kr. og árlegur rekstrarkostnaður síðan rúmlega 41 millj. kr. Ljóst er að þetta er fjárfesting en þetta er mjög góð fjárfesting vegna þess að ég tel að við getum nýtt hana í máltækniverkefninu í framtíðinni. Ég er svo sannarlega reiðubúin að skoða leiðir til að fjármagna verkefnið og hefja vinnu við það enda framfaramál fyrir íslenskan menningararf. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja málið á dagskrá og þinginu fyrir að samþykkja það samhljóða.
Forseti. Hér er lagt til að gjald fyrir tiltekna þjónustu verði hækkað um 100%, tvöfaldað. Þetta er gjald fyrir þjónustu sem almennt ætti að teljast jákvætt að fólk leiti eftir. Þetta er hins vegar einungis grunngjaldið því að þetta snýst ekki um að koma fyrst og fremst til móts við þann kostnað sem hlýst af því að fara yfir slíkar umsóknir, enda bætist það ofan á gjaldið. Reynist kostnaður embættisins við að fara yfir þessar beiðnir meiri leggst það ofan á gjaldið. Hér er því einfaldlega verið að búa til aðgangshindrun gagnvart því að leitað sé eftir þjónustu og enn eina hindrunina gagnvart fólki sem vill fjárfesta í samfélaginu, vill byggja eitthvað upp, gagnvart nýsköpun þar af leiðandi um leið og auðvitað fyrst og fremst gagnvart þeim sem hafa minna fjármagn til ráðstöfunar.
Herra forseti. Í 3. gr. frumvarpsins er um að ræða tvöföldun á grunngjaldi, eins og reifað hefur verið hér, sem mér fannst ekki koma nægilega sterkur rökstuðningur fyrir í nefndinni, sérstaklega þar sem allt gjaldið er í rauninni innheimt þegar málinu er lokið. Við getum alveg stutt meiri hluta ákvæðanna í frumvarpinu, en þessari grein munum við í þingflokki Pírata hafna.
Almenna reglan er að menn greiði fyrir þá þjónustu sem óskað er eftir. Hér er vissulega verið að hækka gjald í samræmi við launavísitölu enda er kostnaður ríkisskattstjóra fyrst og fremst launakostnaður. Um 60% af þeim beiðnum, því sem óskað hefur verið eftir, á undanförnum árum hafa ekki leitt til þess að menn hafi greitt meira. Í um 40% tilvika, ef ég man rétt, hafa menn þurft að greiða tímagjald, sem er u.þ.b. 7.500 kr., vegna þess að vinnan á bak við álitsgerðina er meiri. Það er skynsamlegt og sanngjarnt að við tryggjum að þeir sem biðja um bindandi álit standi undir þeim kostnaði sem fellur til hjá ríkisskattstjóra, annars þarf ríkisskattstjóri að greiða með og standa undir þeim kostnaði af því fé sem honum er ætlað til annarra [[Forseti hringir.]]verkefna. Þess vegna er rétt og skynsamlegt að menn taki ákvörðun um að hækka gjaldið með þeim hætti sem hér er lagt til.
Herra forseti. Í þessu máli er vissulega stigið gott skref fram á við með því að lækka kostnaðinn við rafrænar þinglýsingar. Aftur á móti er ástæða til að halda því til haga að lækkunin er ekki mjög veruleg. Það þekkja allir sem koma að rekstri gagnagrunnskerfa að krónutalan á bak við hverja færslu er nánast engin. Vonandi verður þetta mál tekið upp að nýju eftir að einhver reynsla kemst á það og gjaldið fært nær raunveruleikanum. Raunveruleikinn í þessu tilfelli er í raun og veru hér um bil núll, ef ekki hreinlega núll.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera örstutt grein fyrir tæknilegum breytingum sem þurfa að eiga sér stað svo þetta hangi allt saman rétt á spýtunni. Það stendur í breytingartillögu um lög um opinber innkaup að í stað „1. mgr.“ í 2. gr. komi: 2. mgr. Til að skýra það nánar var þetta vitlaust í frumvarpinu í upphafi. Það er ekki um neinn e-staflið að ræða í 1. mgr. heldur í 2. mgr. Það verður lagfært hér með. Í annan stað stendur að á eftir 4. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Á eftir orðinu „ógilt“ í a-lið 1. mgr. 66. gr. laganna kemur: eða óaðgengilegt. Þarna erum við að breyta fyrirsögn sem snýst ekki bara um ógild tilboð heldur líka óaðgengileg tilboð. Að lokum er það 13. gr. sem á að orðast svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Þó öðlast 10. og 11. gr. gildi 1. september 2019 og 8. gr. 1. janúar 2020. Þar erum við fyrst og fremst að breyta keðjuábyrgðinni, þ.e. gildistíma hennar. Við fjölluðum mikið um það í nefndinni og í umræðu um málið, þ.e. að það taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2020, og svo er þarna líka um fyrirkomulag innkaupa ríkisins í 10. og 11. gr. breyting á gildistöku.
Forseti. Hér er um að ræða mál sem er mjög lýsandi, því miður, fyrir það hvernig menn nálgast umhverfismálin allt of oft með því sem er ekki hægt að kalla annað en sýndarmennsku. Mikið hefur verið rætt um plast og þau vandamál sem því fylgja undanfarin ár, sérstaklega með tilliti til plastmengunar í höfum. Menn hafa leitað leiða til að bregðast við þessu en hér er ekki verið að líta á heildaráhrif vandamálsins eða hvernig lausnir séu raunverulega best til þess fallnar að draga úr vandanum. Ef við lítum eingöngu til plasts í hafi hefur verið sýnt fram á að líklega um 90%, jafnvel meira en það, af plasti sem er í hafinu komi úr aðeins tíu fljótum hvar af átta eru í Asíu og tvö í Afríku. Það er ekki mikið um að það plast sem við notum á Íslandi í umbúðir eða plastpokar úr verslunum fari út í haf. Ef sú væri raunin þyrfti að passa betur upp á að pokar væru ekki á foki og enduðu í hafinu. En fleira kemur til. Í Skotlandi var til skoðunar árið 2006 að samþykkja frumvarp í líkingu við það sem við ræðum hér. Skoska þingið ákvað hins vegar að taka tvö ár í að reyna að meta heildaráhrifin af löggjöfinni og hvort aðrar leiðir kynnu að vera betri. Niðurstaðan varð sú að það væri umhverfislega óæskilegt að banna plastpokana, enda hefðu til að mynda bréfpokar sem kæmu í staðinn þeim mun meiri áhrif á ýmsa þætti umhverfis. Sex árum seinna, árið 2012, var sams konar mál tekið til skoðunar hjá breska umhverfisráðuneytinu og farið í mjög yfirgripsmikla og ítarlega rannsókn á áhrifunum af lagasetningu sem þessari. Niðurstaðan þar var ekki síður áhugaverð og raunar enn skýrari hvað þetta varðar og leiddi til að mynda í ljós að bómullarburðarpokar, sem þá voru að ryðja sér til rúms og var mjög mælt með að menn notuðu í verslunarferðum sínum, hefðu 176-falt neikvæðari áhrif en plastpokarnir. Það þyrfti með öðrum orðum að nota slíka burðarpoka 176 sinnum í stað þess að nota 176 plastpoka. Þá er einungis gert ráð fyrir því að plastpokinn sé notaður einu sinni. En auðvitað hafa þeir yfirleitt framhaldslíf, þótt ekki sé annað en að verða sorppokar, og halda þá utan um hitt sorpið og koma vonandi í veg fyrir að það fjúki út um allt og endi úti í sjó. Það var sama til hvaða þátta var litið, hvort sem það voru áhrif á sjó, lífríki í sjó eða loftslagsmálin, áhrifin af öðrum lausnum, sérstaklega bómullarpokunum en einnig bréfpokum, maíspokum og öðrum lausnum, höfðu á heildina litið meiri neikvæð umhverfisleg áhrif. Því hljótum við að vilja líta til rannsókna í öðrum löndum þegar þær gefa til kynna að til séu betri leiðir en þær sem við erum að fara núna, þó að þær leiðir kunni ekki að falla jafn auðveldlega að þeim tíðaranda dagsins að geta sagt: Ja, við ætlum að banna plastpoka og þar með að leysa vanda heimsins. Það er nefnilega ekki svo einfalt og jafnvel getur það á endanum haft skaðlegar afleiðingar í för með sér, samanber það þegar allir voru hvattir til að keyra um á dísilbílum áður en að menn skoðuðu heildarmyndina og rannsóknir leiddu í ljós að þær ályktanir höfðu allar verið byggðar á röngum forsendum. Ég vil að lokum hvetja þingið til að nálgast umhverfismálin á heildstæðari hátt en menn gera, ekki bara út frá einhverjum frösum eða einföldum lausnum, sýnilegum lausnum, heldur leitast við að finna lausnir sem virka. Ekkert bendir til þess að ef menn vilja raunverulega horfa til vísinda, skoða heildarmyndina, muni lausn eins og sú sem hér er boðuð hafa jákvæð áhrif. Hún getur jafnvel haft neikvæð umhverfisleg áhrif.
Herra forseti. Það tíðkaðist hér áður fyrr að skamma Albaníu þegar menn voru í raun að skamma Kína. Mér datt það í hug þegar ég heyrði hv. þingmann tala hér á undan, því að auðvitað tekur þetta tiltekna frumvarp eitt og sér, sem er EES-innleiðing, ekki á plastvandamálum heimsins eða Íslands. Það gerir hins vegar 18 skrefa aðgerðaáætlun sem er í samráðsgáttinni. Það er heildræn nálgun á það hvernig við ætlum að vinna bug á of mikilli plastnotkun á Íslandi. Ég veit ekki hvort hv. þingmanni er kunnugt um þá aðgerðaáætlun. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var í þeim aðgerðahópi og ég kom þar nokkrum sinnum inn. Við minntust meira að segja á vinnu þessa hóps í þingræðu í fyrradag, held ég, eða á föstudaginn var, og þá aðgerðaáætlun sem liggur fyrir. Það má koma hér fram. Varðandi plastpoka og bréfpoka er það þannig að þeir bréfpokar sem notaðir eru í stað plastpoka koma yfirleitt úr skógum sem eru vottaðir á þann hátt að þeir eru endurnýjaðir í þeim takti sem tré úr þeim eru notuð. Ég hafna því að þeir burðarpokar séu verri en plast. Bómullarpokarnir margfrægu sem notaðir eru hér á Íslandi fyrst og fremst eru úr endurunninni bómull. Ég á svona poka og ég hef örugglega notað þá oftar en 200 sinnum þannig að hv. þingmaður getur verið alveg rólegur yfir því að við erum ekki hér að brúka þá bómullarpoka sem hann nefnir í þeim mæli að það komi á nokkurn hátt nálægt plastpokanotkuninni. Þetta er sem sagt lítið skref og EES-innleiðing í þá átt sem við ætlum öll að stefna að, að takmarka notkun plasts, og ég er ekki að segja að banna það algjörlega því að það er svo fráleitt en að takmarka þá notkun plasts sem við getum verið án. Hér notaði hv. þingmaður orðið frasar. Ég ætla að herma það upp á hann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir innleggið. Ég vil bara halda einu til haga hér. Framsögumaður nefndarálits, sem ég tel rétt að árétta að ég var ekki á þegar málið var afgreitt úr umhverfis- og samgöngunefnd, kom inn á að málið væri unnið á grundvelli innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/720 og að það væri í rauninni grundvöllur þess máls sem hér væri lagt fram. Ég vil fá að benda sérstaklega á eitt í ræðu hæstv. umhverfisráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, þegar málið var hér við 1. umr., að þá var eftirfarandi tiltekið sérstaklega, með leyfi forseta: „Hér er gengið lengra en tilskipunin kveður á um í ljósi þess að skyldan gildir um alla burðarpoka …“ Það er mikilvægt að við séum meðvituð um að tilskipun Evrópusambandsins gengur út á þunna plastpoka, þunnildin sem við þekkjum, sem eru raunverulega einnota, og hnútapoka sem eru í ávaxtahillum og þess háttar. En tilskipun Evrópusambandsins gengur ekki út á hina eiginlegu alvöruburðarpoka sem við þekkjum öll og flestir nota í ruslið heima hjá sér og þar fram eftir götunum. Bara svo því sé haldið til haga er hér gengið lengra en tilskipunin gerir ráð fyrir og ég er efins um að það sé skynsamlegt á þessum tímapunkti.
Herra forseti. Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni og auðvitað hefði ég átt að segja að þetta væri að stofni til EES-gerð sem gengi lengra. Hún gengur lengra. Og það er nákvæmlega í þágu umhverfismála. Það er algengt að EES-gerðir gangi lengra í einstökum atriðum. Alveg rétt, hér erum við að ganga lengra, en á jákvæðan máta. Ég tel alveg ljóst að við bönnum þessa poka eftir tiltekið árabil og við gerum líka annað til að koma til móts við verslunina hér heima, sem á töluverðar birgðir af þessum þunnu pokum. Við frestum gildistöku þessa banns til að koma til móts við verslunina hér sem á einhverjar birgðir af þeim. Ég tel að við höfum við innleiðinguna og við afgreiðslu þessa máls gætt þess að hugsa um umhverfið annars vegar og hins vegar tekið tillit til þessa tiltekna hagsmunamáls verslunar á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég vil nefna forystu í þessu mikilvæga máli, annars vegar Margréti Gauju Magnúsdóttur, sem lagði árið 2013 fram þingsályktunartillögu um að draga úr plastpokanotkun, tillögu sem var loks samþykkt 2015. Hins vegar vil ég nefna Margrete Auken, sem lóðsaði þá tilskipun sem hér er verið að samþykkja í gegnum Evrópuþingið og náði að breyta veikum tilmælum tillögutextans í þau skýru og bindandi markmið sem hér gilda fyrir aðildarríki. Þessi bolti fór að rúlla 2013. Það þurfti enga spádómsgáfu til að sjá hvert stefndi. Plastpokabann mun loks taka gildi 2021. Framtíðin okkar, aðgerðir strax! er hrópað á Austurvelli. Það má vera okkur umhugsunarefni að það taki átta ár að klára jafn einfalda aðgerð og að banna einnota plastpoka. Við þurfum að gera betur.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hlutans með frávísunartillögu um frumvarp til laga um styttingu vinnutíma. Með frumvarpinu er lagt til að vinnutími sem vinna ber á dagvinnutímabili á virkum dögum vikunnar verði styttur úr 40 dagvinnutímum í 35. Við meðferð málsins fékk nefndin kynningu á tilraunaverkefni Reykjavíkurborgar um styttingu vinnuvikunnar. Í umfjöllun Reykjavíkurborgar kom fram að með styttingu vinnuvikunnar hefði m.a. dregið úr andlegum og líkamlegum einkennum álags, starfsfólk fyndi fyrir aukinni starfsánægju og að skammtímaveikindi hefðu minnkað. Þá hafi ekki orðið breytingar á hreyfingum í málaskrám þeirra vinnustaða sem tóku þátt í verkefninu, sem bendir til þess að stytting vinnuvikunnar hafi ekki haft áhrif á afköst. Einnig kom fram við umfjöllun nefndarinnar að fleiri stofnanir og fyrirtæki hafi staðið að sams konar verkefnum um styttingu vinnuvikunnar með góðum árangri. Í umsögnum sem bárust nefndinni kom fram töluverður stuðningur við þær hugmyndir sem liggja að baki frumvarpinu. Í umsögn Öldu, félags um sjálfbærni og lýðræði, kemur fram að Íslendingar vinna lengri starfsævi en fólk í samanburðarríkjum og að umfang þeirrar vinnu sé meira en í öðrum ríkjum innan OECD. Á hinn bóginn er á það bent í umsögn Félags kvenna í atvinnulífinu að samkvæmt nýlegu mati Hagstofunnar á útreikningum vinnustunda sé fjöldi vinnustunda á Íslandi um 16–22% minni en áður var talið, auk þess sem framleiðni starfsmanna sé meiri. Því séu forsendur breyttar og ekki hægt að taka að öllu leyti undir efni greinargerðar frumvarpsins. Einnig var bent á að undanfarin ár hafi fyrirkomulag vinnu breyst töluvert og með tilkomu farsíma og fartölvu væru starfsmenn sítengdir vinnu sinni. Eðlilegt væri að endurskoða lög um 40 stunda vinnuviku og vinnumarkaðslöggjöfina að öðru leyti með tilliti til breyttra aðstæðna. Hins vegar kom fram það sjónarmið að við breytingu á lögunum væri mikilvægt að tryggja víðtækara samráð milli samtaka aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Nefndin styður meginmarkmið frumvarpsins um að auka framleiðni og lífsgæði launafólks á Íslandi og í því sambandi bendir nefndin á að tilraunaverkefni um styttingu vinnuvikunnar hafi almennt gengið mjög vel. Er því tímabært að stjórnvöld, í samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins, vinni að því að koma til móts við kröfur um breytt fyrirkomulag á vinnu. Þar sem svo víðtækt samráð hefur ekki verið haft getur nefndin ekki mælt með samþykkt frumvarpsins heldur beinir því til félags- og barnamálaráðherra að vinna markvisst að endurskoðun vinnumarkaðslöggjafarinnar með það að markmiði að auka möguleika fólks á því að koma á jafnvægi milli atvinnu- og fjölskyldulífs. Með því megi jafnframt sporna við vanlíðan og kvíða barna sem hefur farið vaxandi. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að málinu verði vísað til félags- og barnamálaráðherra sem skuli vinna það ítarlegar og í samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins. Undir þetta álit skrifar sú sem hér stendur ásamt Ólafi Þór Gunnarssyni, Ásmundi Friðrikssyni, Andrési Inga Jónssyni, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, Guðjóni S. Brjánssyni, Guðmundi Inga Kristinssyni, Höllu Signýju Kristjánsdóttur og Vilhjálmi Árnasyni. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir framsöguna í málinu. Eins og kom fram í máli hennar er ég með á nefndarálitinu, en ástæðan fyrir veru minni hér er sú að mér fannst ekki koma alveg nógu skýrt fram í máli hv. þingmanns að ástæðan fyrir því að um er að ræða frávísunartillögu með þessum hætti, þ.e. að fela félags- og barnamálaráðherra frekari vinnu, er sú að í sjálfu sér er ekki samstaða í hv. nefnd um þá aðferð sem rædd er í frumvarpinu. Þótt við styðjum vissulega nefndarálitið og styðjum þessa aðferð er það ekki. Síðan eru hin atriðin sem hv. þingmaður kom inn á, og er hárrétt, að afar mikilvægt er að fram fari víðtækt samráð við aðila vinnumarkaðarins og sennilegast er ráðuneyti félagsmála best til þess fallið að standa að slíku samráði og koma með heildstætt frumvarp. En ég minni á að nú eru kjarasamningar akkúrat í gangi. Þess vegna er það kannski ekki tímapunkturinn að þingið stígi fram með ákveðnum hætti og komi með nýja löggjöf, heldur miklu fremur að þingið lýsi vilja sínum með þeim hætti sem hér kemur fram en þó þannig að áður fari fram samráð við áðurgreinda aðila. Á þeim forsendum er ég og væntanlega aðrir þingmenn í nefndinni, með mismunandi afbrigðum, á álitinu og erum samþykk þessari afgreiðslu.
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið er ég einn af þeim sem standa að áliti velferðarnefndar í þessu máli. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í það, en mig langar bara að ræða hvað þetta mál er gott dæmi um það hvernig umræða sem byrjar á jaðri stjórnmálanna og er hugarfóstur hugsjóna fólks, sem kemur með hana inn á þennan vettvang, getur færst inn í miðjuna og er núna orðin hluti af meginstraumi stjórnmálaumræðunnar og það á frekar stuttum tíma. Ég fletti t.d. upp grein sem Sóley Tómasdóttir, borgarfulltrúi Vinstri grænna, skrifaði ásamt Magnúsi Má Guðmundssyni, sem var borgarfulltrúi Samfylkingarinnar á þeim tíma, og Helgu Jónsdóttur, sem var framkvæmdastjóri BSRB. Þetta er grein frá því í mars 2015, fyrir fjórum árum, þegar verið var að setja af stað tilraunaverkefni Reykjavíkurborgar sem hér hefur verið minnst á. Þeim punkti hafði vinna þessara borgarfulltrúa sérstaklega og þeirra sem sátu með þeim í borgarstjórn skilað á því á að giska ári sem liðið var frá því að fyrsta hugmyndin var sett fram á vettvangi borgarstjórnar. Við erum því að tala um fimm ára tímabil þar sem stytting vinnuvikunnar, sem leið til að koma á fjölskylduvænna samfélagi og tryggja aukinn jöfnuð og lífsgæði, fer frá því að vera jaðarhugmynd og í það að vera hugmynd sem er að fá hér nokkuð velviljaða afgreiðslu Alþingis. Þótt þetta heiti frávísunartillaga erum við að beina því til ríkisstjórnar að taka þetta samtal upp við verkalýðshreyfinguna sem er komin í þetta af fullum krafti. Ég er hér aðallega til að þakka þeim sem á undan okkur fóru og fagna því að við getum haldið þessu góða starfi áfram.
Virðulegi forseti. Mig langar örstutt að þakka fyrir söguupprifjunina og kannski minnast á að þetta frumvarp var fyrst lagt fram 16. október 2014, sem er nokkru áður en greinin vísar til. Það er því hægt að finna enn eldri tilvísun í þessa styttingu vinnuviku, svo ekki sé nefnd þessi 200 ára saga um baráttu fyrir styttingu vinnuviku sem við erum enn að vinna í.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara í einhvern meting við þingmanninn en af því að hann gumar sig af því að tillaga hafi verið lögð fram í október 2014 var það nokkrum mánuðum eftir að tillagan var lögð fram í borgarstjórn og tilraunaverkefnið fór að rúlla af stað. Við skulum bara leyfa þeim að eiga það kredit sem eiga það. Þó að þeir þingmenn sem hafa borið þetta upp innan veggja Alþingis eigi allt hrós skilið kom hugmyndin úr grasrót og hún var borin inn á sveitarstjórnarstigið fyrst. Við skulum bara vera ánægð með það.
Virðulegur forseti. Ég get rakið frekar stefnu Pírata í þessu, hvenær stefnan sem þingmálið er byggt á var samþykkt. Hún er enn eldri en látum það liggja á milli hluta. Í nefndaráliti er talað um umsögn Félags kvenna í atvinnulífinu þar sem ekki er alveg tekið undir forsendur greinargerðarinnar vegna nýrra talna frá Hagstofu sem þarf að skoða aðeins betur. Þrátt fyrir það eru einstök dæmi, t.d. í tilraunaverkefni Reykjavíkurborgar, í tilraunaverkefni Hugsmiðjunnar, sem er ekki einu sinni tilraunaverkefni lengur, sem sýna fram á aukna framleiðni með styttingu vinnuvikunnar, þannig að það eru í raun engar forsendur fyrir því að segja að greinargerðin sem slík sé brostin hvað það varðar. Þó að almennu tölurnar séu eitthvað breytilegar hjá Hagstofunni vitum við að þessar vinnumarkaðstölur eru tiltölulega ónákvæmar. Rannsóknirnar styðja hins vegar niðurstöður greinargerðarinnar mjög vel. Að öðru leyti erum við á Alþingi með umboð frá kjósendum. Vissulega vinnum við með umsagnir frá hagsmunaaðilum, Samtökum atvinnulífsins, vinnuveitendum, verkalýðsfélögunum o.s.frv. Ég túlka frumvarpið og legg það fram á þann hátt að um sé að ræða réttarbót um skilgreiningu á dagvinnutíma. Hvað gert er innan hans er síðan samningsatriði milli atvinnurekenda og vinnufólks en það er algjörlega okkar mál á Alþingi að taka afstöðu gagnvart þessari réttindabót. Það er okkar hlutverk þegar allt kemur til alls, óháð stærra samtalinu. Þótt það sé að sjálfsögðu gott að fá það fram getum við alveg tekið þá ákvörðun, hvernig sem hún lítur út án þess, upp á réttindi fólks því að þaðan fáum við umboð. Ég er alveg sammála því að afgreiðsla málsins er bara ágætlega fagleg. Fyrir mér persónulega, með mitt umboð og mína sannfæringu, duga þau rök sem komu fram í greinargerðinni til að samþykkja frumvarpið. En ég hef ekkert á móti því að stíga þetta styttra skref í áttina að fleiri gögnum, ég kvarta aldrei undan því. Þá tekur bara við eftirfylgni við ráðherra, að sjá til þess að hann sinni þessu hlutverki sínu sem allir þingflokkar beina að honum, og ég hlakka til þessa verks.
Virðulegi forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um vestnorrænt samstarf á sviði íþrótta barna og unglinga frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að efla samstarf Íslands, Færeyja og Grænlands á sviði íþrótta barna og unglinga. Með því fylgir svo eftirfarandi greinargerð: „Tillaga þessi er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 1/2018 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 5. september 2018 í Þórshöfn í Færeyjum. Það er mikilvægt fyrir æsku vestnorrænu landanna að hún kynnist á sviði íþrótta og menningar. Grundvöllur góðs árangurs á sviði íþrótta er öflugt barna- og unglingastarf íþróttafélaga og fjárfesting í innviðum á borð við knattspyrnu- og íþróttahallir. Vestnorrænu löndin hafa öll góða reynslu af barna- og unglingamótum í handbolta, fótbolta eða körfubolta. Á Íslandi eru haldin fjölmörg mót í þessum greinum fyrir yngri flokka drengja og stúlkna. Á veturna eru mót í körfubolta og handbolta víða um landið og eins í knattspyrnu á sumrin þar sem yfir 1.000 þátttakendur taka þátt og fjölmargir foreldrar og aðstoðarfólk fylgir liðum sínum hvert á land sem er. Mikill áhugi er fyrir þessum mótum á Íslandi og gildir þá einu hvort keppt er í stúlkna- eða drengjaflokkum. Í þeim tilgangi að tengja vestnorrænu þjóðirnar enn betur saman væri hægt að koma á kerfisbundnu íþróttasamstarfi, t.d. með því að bjóða ungu íþróttafólki frá Grænlandi og Færeyjum að taka þátt í þeim mótum sem haldin eru á Íslandi eða stofna til vestnorrænna íþróttamóta sem væru haldin til skiptis í löndunum þremur. Á þennan hátt væri hægt að efla tengsl landanna í gegnum ungu kynslóðina sem byggi að því alla tíð. Einnig gæti góður árangur Íslendinga á heimsvísu í hópíþróttum verið stökkpallur fyrir hinar vestnorrænu þjóðirnar. Með því að deila reynslu landanna af uppbyggingu innviða, þjálfunar og aðstöðu geta vestnorrænu löndin bætt árangur sinn á þessum vettvangi til framtíðar. Alþingi beinir þeim tilmælum því til ríkisstjórnarinnar að kanna til hlítar hvernig styrkja megi samstarf landanna á þessum vettvangi til hagsbóta fyrir æsku Vestur-Norðurlanda og stuðla að því að treysta samstarf landanna til framtíðar.“
Virðulegi forseti. Þetta er góð tillaga hjá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Það eru þó nokkur atriði í ekki mjög langri greinargerð sem ég staldra við og vil leggja inn við áframhaldandi vinnslu málsins í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Það þarf náttúrlega ekki að fjölyrða um gildi norræns samstarfs og gildi þess að tengja saman þjóðir í gegnum íþróttir og tómstundir, að skapa persónuleg tengsl á milli einstaklinga og síðast en ekki síst að deila reynslu, eins og hér kemur fram, að þjóðirnar deili reynslu hvað varðar uppbyggingu innviða, þjálfunar og aðstöðu til íþróttaiðkunar og tómstunda. Svona eiga menn að vinna hlutina, eins og maður segir. Þetta er mjög gott. En fyrsta atriðið sem ég staldra örlítið við er að í greinargerðinni eru einungis taldar upp þrjár íþróttagreinar. Ég átta mig á að það er aðeins verið að taka dæmi vegna þess að við erum reglulega með mörg stórmót í þeim greinum hér á landi og hinar þjóðirnar einnig. Að mínu mati má þó útvíkka það aðeins og ekki telja einungis upp þær greinar. Það eru náttúrlega fjölmargar aðrar greinar sem haldin eru stærri og minni mót í og væri hægt að opna sem vestnorræn mót eða bjóða sérstaklega vestnorrænum þátttakendum að vera með. Ég vildi benda á þetta í fyrsta lagi. Svo velti ég fyrir mér orðalaginu bæði í upphafi og í lokin. Ég er tiltölulega beinskeytt að eðlisfari en eins og hefðin kveður á um kemur fram í lokaorðum að Alþingi beini þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að kanna til hlítar hvernig styrkja megi samstarf. Í upphafi segir: Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að efla samstarf. Ég velti sérstaklega fyrir mér niðurlaginu, hvort rétt væri að orða þetta aðeins sterkara, ekki endilega „að kanna til hlítar“ heldur bara „að styrkja samstarf“, eins og segir í upphafi. Það mætti kannski bæta við að settur yrði af stað starfshópur til að undirbúa frekara samstarf á því sviði. Þetta er eitt af fjölmörgum góðum verkefnum sem hafa komið frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Það er yfirleitt á þann hátt sem ég nefndi áðan, að ákveðnum tilmælum er beint til ríkisstjórnarinnar. Svo er náttúrlega undir ríkisstjórninni komið hvenær og hvernig hlutirnir eru framkvæmdir. Ég vil minna þingmenn á að það er svolítið í okkar höndum að fylgja eftir slíkum verkefnum og gæta þess, ef áhugi fyrir hendi, að þau komist til framkvæmda. Það er verkefni okkar. Mig langar að segja að lokum að ég átti þess kost að fara í heimsókn á vegum þingsins til bæði Færeyja og Grænlands á síðasta ári. Það var í fyrsta skipti sem ég heimsótti þær þjóðir og stórkostlegt að koma til beggja landanna og átta sig á og finna hversu góð tengsl við höfum og hversu mikið þessir nágrannar okkar og góðu vinir horfa til okkar. Við erum svolítið stóri bróðirinn í því samstarfi og það er ábyrgðarhlutur hjá okkur að leiða það samstarf og deila reynslu okkar og þekkingu með þeim góðu vinum. Þeir horfa til okkar og við erum komin lengra á sumum sviðum, t.d. með uppbyggingu og þróun á íþrótta- og tómstundastarfi fyrir börn og unglinga. Við eigum að sjálfsögðu að deila þeirri reynslu og efla samstarfið. Ég mun því styðja þessa tillögu þegar hún kemur til atkvæða.
Virðulegi forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu um samstarf vestnorrænu landanna um tungumál í stafrænum heimi frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að stofna formlegan starfsvettvang vestnorrænu landanna um framtíð íslensku, færeysku og grænlensku. Fyrsta skrefið verði stofnun starfshóps með einum til tveimur fulltrúum frá hverju landanna sem hafi þekkingu á málfræði og máltækni. Hlutverk starfshópsins verði að semja skýrslu með yfirliti um stöðu og framtíðarhorfur tungumálanna þriggja ásamt yfirliti um þann máltæknibúnað (hugbúnað og gagnasöfn) sem til er fyrir hvert málanna og leggja fram tillögur að samstarfi um máltæknibúnað og önnur viðbrögð við stafrænu byltingunni. Eftirfarandi greinargerð fylgir: „Tillaga þessi er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2018 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 5. september 2018 í Þórshöfn í Færeyjum. Sú stafræna bylting sem nú stendur yfir hefur mikil áhrif á öll tungumál. Enskan hefur yfirburðastöðu í hinum stafræna heimi og því hefur verið haldið fram að meiri hluti opinberra tungumála Evrópuþjóða eigi í vök að verjast á þessu sviði og eigi jafnvel á hættu „stafrænan dauða“. Staða tungumála í hinum stafræna heimi er yfirleitt því verri sem færri tala þau og því má búast við að íslenska, færeyska og grænlenska standi höllum fæti hvað þetta varðar. Í könnun Evrópuverkefnisins META-NET árið 2012 kom í ljós að íslenskan stæði næstverst þeirra 30 tungumála sem könnunin tók til. Færeyska og grænlenska voru ekki meðal þeirra, en ljóst má vera að staða þeirra er enn verri. Vegna þess að tungumálin standa frammi fyrir svipaðri ógn frá enskunni er mikilvægt að kanna hvernig Ísland, Færeyjar og Grænland geti unnið saman á þessu sviði til að vernda og efla tungumál sín. Þótt málin séu öll örtungumál er staða þeirra vissulega nokkuð mismunandi. Íslenska og færeyska eru mjög skyld tungumál en grænlenska alls óskyld þeim, og færeyska og grænlenska hafa lengi verið í nánu sambýli við dönsku en íslenskan verið næsta einráð á Íslandi. Þrátt fyrir þetta er enginn vafi á því að löndin þrjú geta haft margvíslegt gagn af samstarfi á þessu sviði. Vestnorræna ráðið er augljós vettvangur til að gangast fyrir slíku samstarfi. Fyrsta skrefið í samvinnu landanna gæti verið stofnun starfshóps með einum til tveimur fulltrúum frá hverju þeirra. Þessir fulltrúar þyrftu að hafa þekkingu á málfræði og máltækni. Hlutverk starfshópsins væri að semja skýrslu sem innihéldi yfirlit um stöðu og framtíðarhorfur tungumálanna þriggja, hvers í sínu landi, yfirlit um þann máltæknibúnað (hugbúnað og gagnasöfn) sem til er fyrir hvert málanna, tillögur að samstarfi um máltæknibúnað og önnur viðbrögð við stafrænu byltingunni. Um fyrsta þáttinn má m.a. hafa hliðsjón af rannsóknarverkefninu „Greining á málfræðilegum afleiðingum stafræns málsambýlis“ sem nú stendur yfir á Íslandi, en því er m.a. ætlað að nýtast öðrum örtungumálum sem fyrirmynd. Um annan þáttinn má m.a. leita fyrirmynda í áðurnefndar skýrslur META-NET. Nýlega hefur verið samin metnaðarfull máltækniáætlun fyrir íslensku og hefur sjálfseignarstofnuninni Almannarómi verið falið að reka miðstöð máltækniáætlunar til að sjá um framkvæmd áætlunarinnar. Mikilvægt er að hafa hliðsjón af því starfi og kanna vel hvort og þá hvernig það gæti einnig nýst til stuðnings færeysku og grænlensku. Samstarfið gæti t.d. falist í því að nýta aðferðir sem verða þróaðar fyrir íslenska máltækni (t.d. við gerð hugbúnaðar eða uppbyggingu gagnasafna) einnig fyrir hin málin. Einnig má hugsa sér að löndin þrjú vinni saman að því að ná tengslum við alþjóðleg hugbúnaðarfyrirtæki í því skyni að koma tungumálum sínum inn í vörur þeirra. Ef tveir fulltrúar frá hverju landi væru í starfshópnum kæmi e.t.v. til greina að annar þeirra hefði þekkingu á málfræði og máltækni en hinn væri stjórnmála- eða embættismaður sem hefði pólitískt umboð. Þetta fer þó auðvitað eftir því hvernig hlutverk nefndarinnar yrði skilgreint.“
Herra forseti. Það þarf ekki að fjölyrða um gildi móðurmálsins, en ég ætla samt að gera það hér. Mér þykir þetta mjög góð tillaga frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Hún á fullan rétt á sér og er bráðnauðsynleg. Eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson fór ágætlega yfir eiga þessi örtungumál sem íslenskan tilheyrir undir högg að sækja í hinum rafræna heimi og maður finnur fyrir því sjálfur sem foreldri að börnin eru ansi ung jafnvel farin að tala saman á ensku og sletta mikið ensku í hversdagslegu tali. Fyrir ekki svo mörgum árum voru íslensk börn ekkert farin að tala ensku að neinu ráði og skildu hana illa alveg fram yfir tíu ára aldurinn og jafnvel lengur. Og fullorðið fólk náði jafnvel aldrei neinni færni í enskri tungu. En nú er enska orðin annað tungumál flestra á Íslandi og stefnir í að verða það ef við gerum ekki eitthvað róttækt, fyrsta tungumál jafnvel með þessu áframhaldi vegna þess að tækin okkar tala ensku að stórum hluta og allt þetta efni er í sjónvarpinu. Við erum t.d. með Netflix og þar er barnaefni ekki talsett. Börnin eru náttúrlega svampar og læra þetta eins og ekkert sé. Það er gott að kunna fleiri en eitt tungumál, tungumálaþekking er verðmæti, en ekki ef annað tungumál fer að taka yfir og tefja fyrir og rugla eðlilegan málþroska. Það eru fjölmargar rannsóknir sem liggja fyrir um málþroska. Það er óumdeilt að góður málþroski, góð undirstaða í móðurmálinu, lesskilningur, er ákveðið verkfæri til náms þannig að fólk nái að fóta sig ágætlega í samfélaginu til lengri tíma og öðlist ákveðna þekkingu. Annað er að móðurmálið og tungan okkar er hluti af menningararfi, bæði persónulegri og menningarlegri sjálfsmynd. Því er mikilvægt að hver þjóð hlúi að tungu sinni og rækti hana. Í greinargerð með málinu eru nefnd verkefni sem standa nú yfir. Í fyrsta lagi greiningar á málfræðilegum afleiðingum stafræns málsambýlis og hitt er máltækniverkefni á vegum Almannaróms, sem er sjálfseignarstofnun. Þar er verið að leita tæknilegra lausna, hvernig við getum fengið tækin til að tala íslensku og hvernig við getum talað íslensku við tækin, að þau skilji okkur og við þau. Þetta verkefni fór af stað á síðasta ári ef ég man rétt, þessi máltækniáætlun á vegum menntamálaráðherra þannig að hún er kannski ekki mjög langt komin en unnið hefur verið ötullega að því að leita upplýsinga og skoða hvað er í boði þannig að hægt sé að vinna áfram með það. Til gamans vil ég nefna að ég fann grein úr 12. árgangi tímaritsins Veru frá 1993 um jafnréttismál. Áður en ég held áfram með máltækni og móðurmálið langar mig til að segja í framhaldi af umræðu sem var hér áðan um 40 stunda vinnuviku: Nokkrir þingmenn tóku til máls um það og voru eilítið að metast um það hver hefði fundið upp á því fyrst, ef svo má segja. Það er skemmtilegt að segja frá lokaorðum þessarar greinar, herra forseti. Tilefnið er tillaga Kvennalistans, sem var felld í þinginu, um að auka íslenskukennslu fyrir innflytjendur. Svo er umfjöllun um það í þessari grein, mjög skemmtilegt 26 árum síðar að sjá þetta. Við erum enn með það viðfangsefni á borðinu hjá okkur. Hér er vinnuvikan líka nefnd. Mig langar að lesa það hér mér til ánægju, þó að ég hafi ekki ætlað mér að gera það. Ég sé að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, sem tók þátt í umræðunni áðan um 40 stunda vinnuviku, situr hér í hliðarsal. Hér segir, með leyfi forseta: „Vinnuþrælkaðir íslenskir foreldrar hafa ekki tíma til að tala við börnin sín á hinum miklu mótunarárum bernskunnar og hvað þá að deila með þeim bókmenntum. Þetta er félagslegt, pólitískt og viðhorfslegt vandamál. Ég vil bylta viðhorfum fólks til verðmæta. Ég vil setja styttingu vinnutímans í lög svo að fólk eigi rétt á meiri tíma með börnunum sínum.“ Það eru 26 ár frá því að þetta var ritað, sem er áhugavert. Í þessari grein um gildi tungumálsins - um það snýst málið sem um ræðir, þ.e. samvinnu Grænlendinga, Íslendinga og Færeyinga við að leita lausna í hinum stafræna heimi til að styrkja stöðu þessara þriggja tungumála - segir, með leyfi forseta: „Tungumálið er spegill sem bæði einstaklingar og þjóðir spegla sig í. Tungumálið setur mark sitt á hugsanir okkar og afstöðu.“ Áfram segir: „Saga þjóðar, atvinnuhættir hennar og landið sem hún byggir hjálpast að við að móta handa henni tungumál. Í því máli eru einmitt þau orð og einmitt sú málfræði sem þjóðin þarfnast. Að skipta um tungumál er eins og að skipta um persónuleika.“ Niðurstaðan er að góð undirstaða í móðurmáli skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Það er okkar verkfæri til frekara náms og þroska, mótar okkar persónulegu og menningarlegu sjálfsmynd og við eigum að leita allra leiða nú sem fyrr til að deila reynslu okkar og þekkingu af þeim verkefnum sem unnin eru hér á landi með nágrönnum okkar í Færeyjum og Grænlandi. Ég ítreka að þetta er gott mál og ég vona að það verði samþykkt og unnið áfram.
Virðulegur forseti. Ég má til með að stökkva hingað upp í örsnöggt andsvar við þingmanninn fyrst hún beindi orðum sínum sérstaklega að mér þegar hún las um afrek Kvennalistans hér á árum áður. Þingmaðurinn sannar þar í rauninni það sem ég er æ oftar að reka mig á í stjórnmálum, að það er eiginlega sama hversu góða hugmynd manni finnst maður hafa fengið, þegar maður fer að rannsaka hana kemur í ljós að þetta er hugmynd sem Kvennalistinn lagði fram fyrir 30 árum. Þetta á sérstaklega við um mál sem snerta fjölskylduna, sem snerta það að ná einhverju samræmi á milli vinnu og einkalífs, hvort sem við tölum um leikskólana, vinnuvikuna, fæðingarorlofið eða alla þá umgjörð sem við erum haganlega búin að sníða utan um fólk með ung börn. Þetta á allt rætur í Kvennalistanum og í víðara samhengi í kvennahreyfingunni sem hefur verið að tala fyrir þessum málum áratugum saman. Mér fannst því fara vel á því að lesa orð úr Veru fyrir 26 árum til að sýna okkur hvað þessi boðskapur á vel við enn í dag.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að koma hingað og undirstrika þetta vegna þess að þegar maður rýnir í söguna - og almennt eigum við náttúrlega að læra af henni og mættum gera meira af því - má sjá að í sögu Kvennalistans í þessu tilfelli og í þeim málum sem hann lagði áherslu á, eins og hv. þingmaður fór yfir, er áherslan lögð á fjölskylduna, líka í ljósi umræðunnar í dag, #metoo og kvenfrelsið. Við vorum í síðustu viku með þungunarrofsfrumvarp frá hæstv. heilbrigðisráðherra til umræðu, gamalt mál frá Kvennalistanum. Við erum með kynferðislegt ofbeldi og núna birtist það í fleiri myndum, stafrænt ofbeldi í dag og fleira sem var ekki til á þeim tíma þegar Kvennalistinn varð til. Ég er sammála hv. þingmanni um að Kvennalistinn hafi verið mjög framsækin stjórnmálahreyfing. Hann átti svo sannarlega rétt á sér og sýnir okkur og minnir okkur kannski á að jöfn skipting í þingsal - eða sem jöfnust, að kvenleg sjónarmið séu, og svo þessi karllægu - er alltaf besta blandan, að ákveðið jafnræði ríki. Af því að það er ákveðinn munur á kynjunum þótt ekki sé hægt að alhæfa það, en að ákveðið jafnvægi sé, að þingsalurinn endurspegli það að hálf þjóðin sé kvenkyns og hinn helmingurinn karlkyns og við þurfum að hafa á sem flestum stöðum jafnari skiptingu en nú er. Við erum að færast í rétta átt, en hlutfall kvenna er að minnka á Alþingi, hefur minnkað aðeins síðustu ár og það er ekki gott. [[Forseti hringir.]]Við vorum að ræða um tungumálið, en þetta var ágætisútúrdúr.
Virðulegi forseti. Ég mæli nú fyrir tillögu fyrir hönd Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Hún felur í sér að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að skipa ráðgjafarnefnd um afnám stjórnsýsluhindrana til að greiða fyrir frjálsri för einstaklinga og fyrirtækja innan Norðurlanda með því að efla og samræma starf stjórnsýslunnar og annarra aðila á þessu sviði. Ráðgjafarnefndin verði m.a. skipuð þeim þingmönnum Íslandsdeildar Norðurlandaráðs sem sitja í stjórnsýsluhindranahópi Norðurlandaráðs. Í greinargerð kemur fram að í norrænu samstarfi hefur um langt skeið verið lögð mikil áhersla á baráttuna gegn stjórnsýsluhindrunum. Á vegum norrænu ráðherranefndarinnar starfar svo svonefnt stjórnsýsluhindranaráð sem skipað er embættis- og stjórnmálamönnum frá norrænu ríkjunum fimm ásamt Færeyjum, Grænlandi og Álandseyjum, og á að greiða fyrir frjálsri för einstaklinga og fyrirtækja innan Norðurlanda. Norræna ráðherranefndin rekur einnig upplýsingaþjónustunnar Info Norden sem aðstoðar þá sem flytjast búferlum milli norrænu landanna, stunda nám eða starfa í öðru norrænu landi en heimalandinu. Info Norden safnar einnig saman upplýsingum um stjórnsýsluhindranir sem einstaklingar rekast á við þessar aðstæður. Norðurlandaráð hefur komið á fót stjórnsýsluhindranahópi sem skipaður er þingmönnum allra landa, flokkahópa og nefnda í Norðurlandaráði. Á Norðurlandaráðsþingi sem haldið var í Ósló 29. október til 1. nóvember sl. voru samþykkt tilmæli um afnám stjórnsýsluhindrana og nú les ég þau beint úr greinargerð, með leyfi forseta. „Norðurlandaráð beinir þeim tilmælum til ríkisstjórna Norðurlandanna að skoða hvernig skipulagi starfs að afnámi stjórnsýsluhindrana sé háttað í hverju landi fyrir sig, bæði hvað varðar upplýsingagjöf, greiningu stjórnvalda á hindrunum og vandamálum, miðlun upplýsinga til ráðuneyta og samræmingu á og lausn slíkra hindrana, bæði hindrana sem stjórnsýsluhindranaráðið greinir og sem stjórnvöld og ráðuneyti landanna greina. Við endurskoðun á starfi landanna að afnámi stjórnsýsluhindrana mætti læra margt af starfi finnsku ráðgjafarnefndarinnar.“ Herra forseti. Ráðgjafarnefnd Norræna félagsins í Finnlandi um stjórnsýsluhindranir sem vísað er til í tilmælunum gegnir mikilvægu hlutverki þar í landi í baráttunni gegn stjórnsýsluhindrunum. Ráðgjafarnefndin heldur utan um undirbúningsfundi sem haldnir eru í Finnlandi fyrir fundi í stjórnsýsluhindranaráði norrænu ráðherranefndarinnar. Nefndin kemur saman þrisvar til fjórum sinnum á ári. Ráðgjafarnefndin ræðir á breiðum grundvelli þær stjórnsýsluhindranir sem komið hafa upp innan stjórnsýslunnar og ráðuneyta og býr fulltrúa Finnlands undir fundi stjórnsýsluhindranaráðsins. Helstu verkefni nefndarinnar felast í að miðla upplýsingum, greina stjórnsýsluhindranir á frumstigi og skýra frá þeim. Í finnsku ráðgjafarnefndinni sitja m.a. þingmenn, fulltrúi Finnlands í stjórnsýsluhindranaráðinu, fulltrúar frá utanríkisráðuneytinu, vinnumála- og atvinnulífsráðuneytinu, félags- og heilbrigðisráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu, skattyfirvöldum, almannatryggingum, menntamálayfirvöldum, þjóðskrá og Halló Norðurlöndum. Íslandsdeild Norðurlandaráðs telur að með skipun ráðgjafarnefndar að finnskri fyrirmynd verði hægt að samhæfa betur starf þeirra innlendu aðila sem vinna að afnámi stjórnsýsluhindrana og styrkja stöðu fulltrúa Íslands í stjórnsýsluhindranaráði Norrænu ráðherranefndarinnar.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu frá Íslandsdeild Norðurlandaráðs þar sem afnám stjórnsýsluhindrana - og kannski ekki síst að koma í veg fyrir að stjórnsýsluhindranir verði til - er eitt það mikilvægasta í samvinnu landa og sérstaklega þá í norrænu samstarfi og innan Norðurlandaráðs. Með þessu máli teljum við okkur vera að reyna að tryggja að við verðum sem löggjafarþing miklu upplýstari um það hversu mikilvægt það er að stjórnsýsluhindranir séu ekki til staðar þannig að við höfum það miklu meira í huga við okkar löggjafarstarf. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég tel þessa þingsályktunartillögu því mjög mikilvæga. Hún felur forsætisráðherra að skipa ráðgjafarnefnd um afnám stjórnsýsluhindrana til að greiða fyrir frjálsri för einstaklinga og fyrirtækja innan Norðurlanda með því að efla og samræma starf stjórnsýslunnar og annarra aðila á þessu sviði. Við setjum sem sagt í fastar skorður það sem ég las upp hér, setjum í fastar skorður hvernig unnið verður gegn stjórnsýsluhindrunum, bæði að afnema þær sem til staðar eru og einnig að sjá til þess að nýjar verði ekki til. Stjórnsýsluhindranir er ekki mjög lýsandi orð og kannski ekki auðvelt að átta sig á því nákvæmlega um hvað verið er að ræða. Þær geta verið margvíslegar. Það sem hinn almenni borgari verður kannski helst var við eru allar aukahindranir, þegar hann hyggst flytja til annarra Norðurlanda til starfa eða í nám, við að afla sér vottorða, við að fylla út ýmis form og skrá fjölskyldusamsetningu - skattalegir þættir og réttindi viðkomandi, í öllu þessu geta verið vissar stjórnsýsluhindranir sem gera það erfiðara að fara til annarra landa til að starfa, mennta sig og annað slíkt. Sem dæmi má nefna þegar ákveðið flugfélag gerði alltaf kröfu um vegabréf þegar við fórum til Norðurlanda en tók ekki ökuskírteini gilt og annað slíkt, það var viss stjórnsýsluhindrun. Mikilvægar stjórnsýsluhindranir sem við erum að vinna með núna - sem hafa oft verið ræddar þegar við vinnum með stjórnsýsluhindranir í Norðurlandaráði - eru stjórnsýsluhindranir innan EES eða Evrópska efnahagssvæðisins, hvort við getum verið í samstarfi innan Norðurlandanna í því að gera kröfu á Evrópusambandið um að haga löggjöf sinni á þann hátt að dragi úr stjórnsýsluhindrunum innan Norðurlanda og innan Evrópska efnahagssvæðisins alls. Eitt slíkt mál sem við erum að vinna með núna, sem norrænu heilbrigðisráðherrarnir eru að reyna að finna lausn á saman, varðar rafræna fylgiseðla með lyfjum. Nú eru lögin þannig að fylgiseðlar á tungumáli heimaríkis þurfa að fylgja með í lyfjapakkningunum og út af strangara eftirlitskerfi með lyfjunum, hvernig má opna pakkann og annað slíkt, er þetta orðið dýrara og flóknara ferli sem hækkar lyfjakostnað á Íslandi. Við höfum óskað eftir því að til að geta átt greiðari viðskipti og hagkvæmari með lyf megum við afhenda fylgiseðilinn rafrænt með lyfjunum á því tungumáli sem viðskiptavinurinn óskar eftir. Í fjölmenningarsamfélagi - hér hækkar hlutfall innflytjenda og við erum alltaf að færast í átt til fjölmenningar - ætti það að fela í sér aukna þjónustu við íbúa landsins og allra Norðurlandanna, þar sem þetta yrði leyft. Þetta er ein af þeim stóru hindrunum sem við erum að vinna með, svo að ég taki dæmi. Annars varðar þetta oft fjölskylduskráningar, skattaleg samskipti á milli landa og viðskipti og annað slíkt. Ég tel gríðarlega mikilvægt að þetta mál nái fram að ganga þannig að íslensk stjórnsýsla verði ásamt Íslandsdeild Norðurlandaráðs og Alþingi meðvituð um að reyna að fækka þessum stjórnsýsluhindrunum eins og hægt er. Þannig hámörkum við gæði norrænnar samvinnu, ef okkur tekst það. Það verður þá líka til þess að við myndum síður nýjar stjórnsýsluhindranir, og helst alls ekki, þegar við vinnum að löggjöf hér á Alþingi. Ég fagna þessu máli og tel um mikið hagsmunamál að ræða fyrir íbúa allra Norðurlanda. Það er gott dæmi um það hve miklu máli alþjóðleg samvinna getur skipt og þá helst norræn samvinna sem er okkar helsta alþjóðlega samvinna.
Herra forseti. Sem einn af fulltrúum Alþingis í Íslandsdeild Norðurlandaráðs er ég meðflutningsmaður á þessari tillögu til þingsályktunar um ráðgjafarnefnd um afnám stjórnsýsluhindrana til að greiða fyrir frjálsri för innan Norðurlandanna. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir rakti efni tillögunnar og hv. þm. Vilhjálmur Árnason talaði líka um mikilvægi þessa máls og ýmsar stjórnsýsluhindranir. Rakti hann sérstaklega það sem snýr að rafrænu fylgiseðlunum sem ég tel og tek undir að sé afar brýnt hagsmunamál og ekki hvað síst fyrir okkur sem tilheyrum fámennri þjóð þar sem fáir tala tungumálið. Það er sérstaklega mikilvægt fyrir okkur að ekki þurfi að opna allar lyfjaumbúðir til að setja fylgiseðla þar inn. Ef vel er að því staðið verður þetta til þess að bæði lækka kostnað en einnig að auka öryggi sjúklinga sem geta þá fengið þær upplýsingar á móðurmáli sínu en ekki bara á íslensku. Meginástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs til að ræða um þessa þingsályktunartillögu er að mig langar að tæpa á líklega alstærstu stjórnsýsluhindruninni sem Norðurlandaráð stendur frammi fyrir. Hún verður til vegna þess að velferðarkerfi þjóðanna, þó að þau séu um margt lík, byggja öll á eigin löggjöf með eigin sérstöku reglum, sem hefur sérstaklega áhrif á lífeyrisþega. Hvað á ég við með því? Til að útskýra mál mitt aðeins frekar er tilgangurinn með afnámi stjórnsýsluhindrana að greiða fyrir frjálsri för einstaklinga og fyrirtækja innan Norðurlandanna með því að efla og samræma starf stjórnsýslunnar. Það gengur mjög vel á ýmsum sviðum. Þetta gengur alveg ágætlega þó að vissulega séu ákveðnir hnökrar á þegar kemur að réttindum, til að mynda launafólks. Við Íslendingar sem og aðrar Norðurlandaþjóðir hvetjum fólk til þess að fara til annarra Norðurlanda, setjast þar jafnvel að í lengri eða skemmri tíma, stunda nám og taka þátt á vinnumarkaði. Þetta gengur, held ég að megi alveg segja, í það stóra nokkuð vel og réttindi fylgja fólki. Ef það hins vegar gerist eitthvað meðan fólk er búsett erlendis, og þetta gildir í rauninni hvar sem er í heiminum, ef það verður fyrir alvarlegu slysi eða fær alvarlegan sjúkdóm og missir starfsgetu sína situr það uppi með að hafa skert réttindi innan almannatryggingakerfis heimalands síns vegna þess, líkt og ég kom inn á áðan, að kerfin, almannatryggingakerfin og velferðarkerfin á Norðurlöndunum, eru byggð upp með ólíkum hætti og með sérlöggjöf. Þetta er mál sem þarf bæði fjalla um í innanlandssamhengi og í alþjóðasamhengi. En mér finnst mjög mikilvægt að við fjöllum líka um það í hinu norræna samhengi vegna þess einmitt að Norðurlöndin stæra sig af því að vera með mjög samþætt kerfi í löndum sínum. Þess vegna er það svo grátlegt að ef til að mynda íslenskur námsmaður flytur til Danmerkur, 24 ára einstaklingur, og verður fyrir því óláni að verða fyrir bíl og hljóta mænuskaða eða greinast með illvígan taugasjúkdóm og missa í kjölfarið starfsgetuna á hann ekki rétt á örorkulífeyri í Danmörku vegna þess að þar er kerfið öðruvísi uppbyggt og t.d. enginn undir fertugu fær örorkulífeyri. Flytji sá einstaklingur aftur heim til Íslands á hann heldur ekki rétt á fullum örorkulífeyri hér vegna þess að það þarf að hafa náð ákveðnum búsetuárum á Íslandi til að hafa fullan rétt í kerfinu. Það er engin patentlausn til. Um þetta hefur verið fjallað í ýmsum hópum og m.a. í stjórnsýsluráði. Þetta er hreinlega eitt af þeim málum sem hafa verið óleysanleg hingað til. Ég ætla ekki að þykjast hafa töfralausnina á því hvernig málið verður leyst en mér finnst mjög mikilvægt að við séum með augun opin fyrir því að hið annars ágæta kerfi sem við höfum búið okkur til á Norðurlöndunum með samþættingu landanna hefur samt þennan stóra galla þegar kemur að öryggi, velferð og fjárhagslegri afkomu fólks. Þetta þarf að hafa í huga þegar verið er að breyta löggjöf innan landa og þegar verið er að skoða ýmis mál sem tengjast stjórnsýsluhindrunum almennt. Ég held því að þingsályktunartillagan hér, þó að hún leysi ekki þetta vandamál, sé mikilvægt innlegg í það, a.m.k. þannig að hægt sé að nota vettvang þeirrar ráðgjafarnefndar sem lagt er til að Alþingi feli forsætisráðherra að skipa og hún geti komið á dagskrá. Fyrsta skrefið í því að leysa einhver vandamál er yfirleitt að gera sér grein fyrir því að vandamálið sé til staðar til að byrja með. Ég vil að lokum segja að ég tel það til mikils gagns að ráðgjafarnefnd um afnám stjórnsýsluhindrana verði sett á laggirnar. Það er svo auðvitað undir þeim komið sem sitja í henni hvað verður úr starfinu. Stjórnsýsluhindranirnar eru sumar risavaxnar, eins og sú sem ég hef lýst, og aðrar eru eins og það sem lýtur að rafrænu fylgiseðlunum, ansi stórar en þó tæknilegt mál sem hægt er að leysa. Aðrar eru hlutir sem er hreinlega hægt að leysa með því að vera vakandi fyrir því sem er í gangi. Tiltekin lönd innan Norðurlandanna geta til að mynda leyst svolítið sín á milli með því að sýna liðleika. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt skref í rétta átt. Ég held að við öll sem höfum áhuga á norrænu samstarfi séum sammála um að við viljum að Norðurlöndin séu samþætt svæði og við viljum geta staðið undir því að við vera samþætt svæði. Þess vegna vona ég að þingsályktunartillagan verði samþykkt og að við getum haldið áfram að vinna gegn stjórnsýsluhindrunum á vettvangi Norðurlandanna.
Virðulegi forseti. Það er mér sönn ánægja að fá að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala. Það er gaman frá því að segja að í samræmi við 1. mgr. 26. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, hefur velferðarnefnd fjallaði um málefni utanspítalaþjónustu. Þar er átt við sjúkraflutninga en nú er komið nýtt orð yfir þetta, utanspítalaþjónusta eða bráðaþjónusta utan spítala, þar sem þjónustan hefur þróast og breyst í eðli sínu og eðlilegt að komi nýtt heiti. Samkvæmt heimild í þessari lagagrein sem ég nefndi í þingsköpum Alþingis tók velferðarnefnd þennan málaflokk upp að eigin frumkvæði og ákvað að kafa ofan í hann. Nefndin fékk á fund sinn fulltrúa frá velferðarráðuneytinu, Heilbrigðisstofnun Suðurlands, Slökkviliðinu á höfuðborgarsvæðinu, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna og Slysavarnafélaginu Landsbjörg til að fjalla um stöðuna í málaflokknum og fara svolítið yfir sviðið. Umfjöllun nefndarinnar um utanspítalaþjónustu hefur afmarkast við sjúkra- og neyðarflutninga og þá bráðaþjónustu sem veitt er þeim sem verða bráðveikir eða slasast alvarlega, þ.e. bráðaþjónustu utan spítala. Við þessa umfjöllun varð þessi þingsályktunartillaga til sem framhald af frumkvæðisvinnu nefndarinnar. Úr varð að nefndin ákvað sameiginlega, allir fulltrúar nefndarinnar, að leggja fram þingsályktunartillögu sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að móta heildstæða opinbera stefnu um rekstur og skipulag bráðaþjónustu utan spítala. Markmið stefnunnar verði að formfesta samstarf þeirra sem sinna þjónustunni, skilgreina með skýrari hætti ábyrgð og verkaskiptingu innan hennar og efla menntun, endurmenntun og starfsþjálfun þeirra sem starfa við sjúkra- og neyðarflutninga og veita bráðaþjónustu á vettvangi slysa eða í öðrum neyðartilvikum.“ Nefndin telur þessa tillögu ná utan um þær áskoranir og það sem betur má fara samkvæmt þeim sem best til þekkja í þessum málaflokki og komu fyrir nefndina. Vægi sjúkra- og neyðarflutninga innan heilbrigðiskerfisins hefur aukist töluvert undanfarin ár. Ýmsir þættir hafa valdið því að tíðni útkalla og þær kröfur sem gera þarf til þjónustunnar hafa aukist. Breytt aldurssamsetning þjóðarinnar, fjölgun ferðamanna, fækkun fæðingarstaða og lokanir skurðstofa á landsbyggðinni hafa átt stóran þátt í þeirri þróun. Samhliða breyttum aðstæðum hefur tækninni fleygt fram og möguleikar sjúkraflutningamanna og bráðatækna til þess að bjarga mannslífum eða koma í veg fyrir varanlegt tjón, svo sem örorku, vegna alvarlegra slysa eru meiri en áður hefur verið. Mikilvægt er að hafa í huga að rétt fyrstu viðbrögð og sú meðferð sem veitt er á milli slysstaðar og heilbrigðisstofnunar geta skipt sköpum um líf og heilsu manna. Öflug bráðaþjónusta utan spítala er því nauðsynlegur hlekkur í öflugu heilbrigðiskerfi. Vegna þessarar stöðu finnst hv. velferðarnefnd þurfa að leggja meiri áherslu innan kerfisins, ef við orðum það bara þannig, á þennan málaflokk, hann þurfi að fá meiri athygli, enda segir í 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, að allir landsmenn skuli eiga þess kost á að fá fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita. Undanfarin ár hafa farið fram athuganir á vegum stjórnvalda og sérfræðinga innan heilbrigðisþjónustunnar á því hvernig best sé að bregðast við auknu mikilvægi þjónustunnar í samræmi við framangreint markmið. Hins vegar hefur vantað yfirsýn og framtíðarstefnu í þjónustunni og verkaskipting og dreifing ábyrgðar innan málaflokksins hefur verið óljós. Draga má saman nokkur atriði sem eru til marks um hvernig verkefnum og ábyrgð er skipt á milli fagráðuneyta, sveitarfélaga og einkaaðila sem starfa á grundvelli þjónustusamnings við Sjúkratryggingar Íslands eða ráðuneytin. Í reglugerð um framkvæmd og skipulag sjúkraflutninga, nr. 262/2011, er fjallað um alla flutninga sjúkra og slasaðra utan sjúkrahúsa, hvort sem er í lofti, á láði og legi. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar fer yfirlæknir bráðaþjónustu utan sjúkrahúsa með læknisfræðilega forsjá sjúkraflutninga yfir landinu. Þá er í 5. gr. fjallað um fagráð sjúkraflutninga sem skal veita velferðarráðuneytinu, nú heilbrigðisráðuneytinu, ráðgjöf um öll fagleg málefni sem varða sjúkraflutninga. Að öðru leyti fjalla lög um heilbrigðisþjónustu eða reglugerðir settar á grundvelli laganna ekki um það með hvaða hætti sjúkraflutningum skuli háttað. Sjúkraflugvél er starfrækt á grundvelli þjónustusamnings við Sjúkratryggingar Íslands og Rauði krossinn hefur annast rekstur sjúkrabílaflotans á grundvelli samnings sem gerður var við velferðarráðuneytið. Sá samningur rann út um árslok 2015 og hefur ekki verið endurnýjaður. Ýmsir aðrir koma að sjúkraflutningum, þar á meðal Slökkviliðið á höfuðborgarsvæðinu, Slysavarnafélagið Landsbjörg og Landhelgisgæslan. Þessir aðilar hafa þróað með sér verkaskiptingu og samstarf sem full ástæða er til að formfesta enn frekar. Þær stofnanir sem koma með einum eða öðrum hætti að þjónustunni skiptast einnig á milli fagráðuneyta og sveitarfélaga. Til dæmis vinnur Mannvirkjastofnun, undir yfirstjórn félags- og barnamálaráðherra, að samræmingu brunavarna í landinu og leiðbeinir sveitarstjórnum um kröfur sem gerðar eru til eldvarnaeftirlits og slökkviliða, samanber 6. gr. laga um brunavarnir, nr. 75/2000. Sveitarfélögin sjá um starfsemi slökkviliðanna. Þá fer heilbrigðisráðuneytið með málefni sjúkraflutninga og dómsmálaráðherra er æðsti yfirmaður lögreglunnar í landinu, sem oft veitir nauðsynlega aðstoð við framkvæmd sjúkraflutninga og bráðaþjónustu. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ýmsar ábendingar um atriði í þjónustunni sem þarfnast endurskoðunar. Brýnt er að þessi atriði verði sérstaklega tekin til skoðunar þegar mörkuð verður heildstæð opinber stefna um rekstur og skipulag þjónustunnar. Meðal annars kom fram að starf yfirlæknis utanspítalaþjónustu væri 50% starf, en það dygði ekki til þess að sinna uppbyggingarstarfi og gæðaeftirliti í málaflokknum. Skilgreina þyrfti betur hlutverk fagráðs sjúkraflutninga og koma á fót miðstöð eða samstarfsvettvangi sérfræðinga í málaflokknum svo tryggt verði að samráðsvettvangur verði um skipulag þjónustunnar. Þá komu fram ýmsar tillögur að því hvernig megi bæta menntun sjúkraflutningamanna hér á landi líkt og nánar er rakið hér á eftir. Ég vil geta þess einnig varðandi mönnun á fagráðinu, sem er ráðherra til leiðbeiningar og ráðgjafar um framkvæmdina, að allir sem þar sitja eru starfsmenn eða starfa annaðhvort við háskólasjúkrahúsið eða miðstöð sjúkraflugs. Það endurspeglar því ekki þennan fjölbreytileika sem er í þjónustunni í hinum dreifðu byggðum, aðilar hennar hafa ekki beina aðkomu að þessu fagráði. Það er eitt af því sem þarf að passa upp á við þessa vinnu, að allt sviðið sé undir, að öll sjónarmið og allar áskoranir séu alltaf uppi á borðinu. Í tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er lögð áhersla á að skapa heildrænt kerfi sem tryggi samfellda þjónustu við notendur á réttu þjónustustigi hverju sinni. Meðal stefnumiða er að aðgengi að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga á landsbyggðinni verði jafnað með fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum. Ég tel líka að með slíku skipulagi væri hægt að nýta það heilbrigðisstarfsfólk sem starfar í sjúkraflutningum eða bráðaþjónustu utan spítala til að aðstoða við að manna fjarheilbrigðisstöðvarnar og ýmsa heilbrigðisþjónustu úti um landið. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er vísað til þess árangurs sem náðst hefur erlendis af svokölluðum þekkingarsetrum. Hugmyndir um slík þekkingarsetur komu einnig fram í umfjöllun nefndarinnar um utanspítalaþjónustu. Til þess að sú sérþekking sem verður til í þjónustunni nýtist sem best þarf að líta til þess hvernig best megi þjappa saman færni, kunnáttu og þekkingu með þeim hætti sem greinir í framangreindri tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Í því sambandi var, við umfjöllun nefndarinnar, bent á þann árangur sem náðst hefur með stofnun Þróunarmiðstöðvar heilsugæslunnar og Mennta- og þróunarseturs lögreglunnar sem hefur það lögbundna hlutverk að annast starfsnám nema í lögreglufræðum, hafa umsjón með símenntun lögreglumanna auk annarra verkefna er tengjast starfsemi lögreglunnar. Stofnun viðlíka miðstöðvar um bráðaþjónustu utan spítala mundi tryggja að vinnuferlar sjúkraflutningamanna, námskrá Sjúkraflutningaskólans, þjónustuviðmið, endurmenntun og gæðaeftirlit með þjónustunni væri samræmt. Myndi þannig skapast mun betri yfirsýn yfir þær úrbætur sem eru nauðsynlegar og hvernig best megi tryggja faglega menntun, endurmenntun og starfsþjálfun þeirra sem starfa við þjónustuna. Sams konar hugmyndir birtast að nokkru leyti í skýrslu um aukna aðkomu þyrlna að sjúkraflugi sem unnin var af starfshópi sem heilbrigðisráðherra skipaði 9. febrúar 2018. Í niðurstöðum skýrslunnar er lagt til að skipaður verði samráðshópur sem væri m.a. ætlað það hlutverk að samræma verklag í þeim tilgangi að stytta viðbragðstíma og tryggja rétt viðbragð, bæta og samræma skráningu allra viðbragðsaðila, skipuleggja menntun þeirra sem sinna þjónustunni og meta mögulega þörf fyrir enn frekari þjónustu. Mikilvægt er að við framkvæmd nýrrar heilbrigðisstefnu verði það haft í forgrunni að koma á fót viðlíka samstarfsvettvangi. Við mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala er nauðsynlegt að tryggja samráð allra þeirra fagráðuneyta sem koma með einhverjum hætti að sjúkra- og neyðarflutningum auk fagaðila sem veita þjónustuna. Leita þarf lausna við því hvernig best megi standa að uppbyggingu og endurnýjun sjúkrabílaflotans. Tryggja þarf fjármagn til innkaupa á nýjum sjúkrabílum og tækjabúnaði til þess að koma til móts við breyttar þarfir og aukið álag í þjónustunni svo tryggja megi að þeir sem annast bráðaþjónustu utan spítala geti sinnt henni sem best. Þá komu fram tillögur um hvernig megi bæta menntun sjúkraflutningamanna hér á landi. Kom fram að námskrá Sjúkraflutningaskólans væri komin til ára sinna og full ástæða væri til endurskoðunar hennar. Taka mætti til skoðunar hvort ástæða sé til að koma á bráðatæknanámi á háskólastigi hér á landi en þá menntun hefur hingað til þurft að sækja til útlanda. Einnig hefur verið bent á mikilvægi þess að endurmennta heilsugæslulækna á landsbyggðinni þar sem atvik kunna að vera fá en mikilvægi þess að læknar séu reiðubúnir að bregðast við ekki minna. Með því að fela miðstöð eða samráðshópi um bráðaþjónustu utan spítala að annast um slíka endurskoðun verður hægt að tryggja að þekking þeirra sem koma að þjónustunni nýtist til hins ýtrasta við slíka endurskoðun. Ég tel að ef við myndum njóta slíkrar miðstöðvar í dag eða samráðshóps sem færi yfir þetta, ef við hefðum þetta samræmda skipulag, væri mikið af þeim áskorunum og úrlausnarefnum sem við höfum ekki fundið lausn við enn þann daginn í dag ekki til staðar. Ég tel því að þessi tillaga leggi grunninn að því hvernig er hægt að byggja öfluga þjónustu þannig að við höfum allar upplýsingar til að taka réttar ákvarðanir hratt og örugglega í þessum mikilvæga málaflokki til að uppfylla kröfur laga um heilbrigðisþjónustu um að allir eigi rétt á bestu fáanlegu heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Ég tel um gríðarlega mikilvægt mál að ræða. Það væri hægt að ræða þennan málaflokk vel og lengi því að hann er fjölbreyttur og aðstæður misjafnar. Það er af mörgu að taka og margt sem á eftir að vinna, eins og hefur komið hér fram. Ég vil benda áhugasömum sem vilja fræðast meira um stöðuna í þessum málaflokki á nýtt hljóðvarp sem er hægt að nálgast á internetinu sem heitir Bráðavarpið. Þar er mjög ítarleg umfjöllun um þetta málefni og farið dýpra í það. Fólk áttar sig kannski ekki alltaf á stöðunni af því að við svona málaflokk starfar mikið hugsjónafólk. Það lætur hlutina ganga upp. Það er þjálfað í að leysa úr vandamálum. Þegar við hringjum í 112 þá mætir sjúkrabíllinn. Við búumst ekki við að það sé eitthvert vandamál, hann bara kemur alltaf og hann er snöggur og þau standa sig vel. Kannski er staðan ekki alltaf þannig. Þess vegna vil ég fagna enn og aftur þeirri samstöðu sem náðist í velferðarnefnd, þessari frumkvæðisvinnu sem velferðarnefnd fór í og fylgir henni nú eftir með þessu þingmáli. Ég vil vísa tillögunni beint til síðari umræðu og ég vænti þess að þingið taki vel á þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég tek undir lokaorð hv. þm. Vilhjálms Árnasonar um að fagna framkominni þingsályktunartillögu um mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala. Eftir að hafa rennt í gegnum málið sýnist mér að þessi þingsályktunartillaga sé í mjög góðu samræmi við þá heilbrigðisstefnu sem hæstv. heilbrigðisráðherra lagði fram og þingið samþykkti fyrir ekki svo löngu síðan. Ég hef lengi haft áhuga á þessum málaflokki, þ.e. utanspítalaþjónustu. Mér var kennt það fljótlega af góðum vinum að maður talar sem sagt um utanspítalaþjónustu, ekki sjúkraflutninga, það er allt of þröngt hugtak. Utanspítalaþjónusta nær yfir ansi marga hluti, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason fór yfir áðan, þannig að utanspítalaþjónusta er mjög mikilvægur þáttur og vaxandi í okkar heilbrigðisþjónustu. Eins og fram kemur í greinargerð er það m.a. vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar, fjölgunar ferðamanna, fækkunar fæðingarstaða og að skurðstofum hefur verið lokað vítt og breitt um landið, þannig að við erum með nokkuð stór svæði sem fólk þarf að fara talsvert langar vegalengdir til að fá heilbrigðisþjónustu. Við þurfum að mæta þessu breytta landslagi. Þingsályktunartillaga hv. velferðarnefndar er tilraun og liður í því að reyna að fylla upp í götin, skilgreina ábyrgðir, tengja aðila saman, bæta menntun þeirra sem að koma, sem er gríðarlega mikilvægt. Allt þetta, þ.e. þessi samræming og bætt menntun, er náttúrlega til þess að bæta fyrst og fremst öryggi almennings í landinu. Við höfum því miður séð fréttir um afar viðkvæmt ástand, myndi ég segja, t.d. á sjúkrabifreiðum sem notaðar eru í dag. Samningar um rekstur sjúkrabifreiða hafa verið lausir í nokkur ár, eins og nefnt er í greinargerðinni. Þetta má náttúrlega ekki gerast. Við verðum að tryggja fjármagn. Við erum sammála um að vilja hafa þessa þjónustu, að hún sé mikilvæg og sé mikilvægur hlekkur í heilbrigðisþjónustunni, eins og ég nefndi áðan, en þá verðum við að tryggja fjármagn til reksturs nauðsynlegra tækja og tryggja fjármagn til menntunar og endurmenntunar þeirra aðila sem veita þessa þjónustu. Ég hef kannski ekki miklu við þetta að bæta. Mér finnst greinargerðin með málinu mjög góð og nefndir eru þessir hlutir. Ég er sammála því sem fram kemur hér. Við erum með ákveðnar fyrirmyndir af þekkingarsetrum, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi einmitt áðan, sem gætu nýst fyrir sjúkraflutningafólk. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en við vorum áðan með umfjöllun um nokkur vestnorræn og norræn mál. Því langar mig að nefna í þessu samhengi - ég sé að hv. þm. Halldóra Mogensen, formaður velferðarnefndar, er hér í salnum - að nefndin hafi kannski til hliðsjónar við áframhaldandi vinnslu málsins skýrslu sem má nálgast á vef landlæknis. Þetta er norræn skýrsla og í fyrsta sinn sem slík skýrsla er unnin, sem er niðurstaða umfjöllunar samstarfshóps sem skipaður var um utanspítalaþjónustu með áherslu á sjúkraflutninga. Í skýrslunni er verið að skilgreina ferla og hugtök og lagðir eru til 13 sameiginlegir gæðavísar. Í þessum málum sem öðrum hef ég ofurtrú á samvinnu. Staðan annars staðar á Norðurlöndunum er nefnilega nákvæmlega sú sama og hjá okkur, þ.e. að alls staðar er aukið vægi á utanspítalaþjónustu. Við erum því ekki ein um þetta. Við eigum að vinna með nágrönnum okkar og leita í þekkingu þeirra og reynslu og vinna saman til að leita góðra lausna. Ég legg það því inn hjá hv. velferðarnefnd að hún skoði þessa ágætu skýrslu. Hún var birt á vef landlæknis 19. mars, að mig minnir, á þessu ári og gæti verið gagnleg. Ég þakka nefndinni kærlega fyrir að hafa lagt af stað í þessa vinnu og eins og ég sagði áðan er hún í góðu samræmi við samþykkta heilbrigðisstefnu og liður í því að gera heilbrigðisþjónustuna okkar enn betri og tryggja þar með öryggi íbúa á Íslandi.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu velferðarnefndar til þingsályktunar um mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala. Ég tel að á engan sé hallað að nefna í upphafi það frumkvæði sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefur, auðvitað auk annarra, haft í þessu máli og er full ástæða til að þakka það. Það er mikilvægt í breyttum heimi þar sem hlutirnir gerast hraðar og krafan eykst um að hlutirnir gerist hraðar og að allir hafi aðgang að þjónustu á sem fljótvirkastan og bestan hátt. Möguleikar okkar til að veita þjónustu eru sífellt að nálgast einhvers konar óendanleika. Þá er afskaplega mikilvægt að við höfum mótaða og skýra stefnu um hvernig við ætlum að standa að þessum málaflokki. Það er einnig rétt að taka fram hér í upphafi að auk þess sem hv. velferðarnefnd hefur verið að skoða þetta mál og vinna það er mér kunnugt um að samtöl hafi átt sér við heilbrigðisráðuneytið. Þetta mál hefur verið skoðað innan heilbrigðisráðuneytisins og er ég ekki grunlaus um að einhver samtöl hafi farið fram á milli sumra þeirra þingmanna sem flytja málið við starfsmenn ráðuneytisins og ráðherra til að liðka fyrir málinu og koma því áleiðis. Það er nefnilega afskaplega gaman að sjá það, og það er kannski að hluta til ástæða þess að ég kveð mér hljóðs, að þingið geti með þessum hætti komið af stað frumkvæðisvinnu, rætt mál í þaula í sínum ranni, en jafnframt kallað framkvæmdarvaldið til liðs við sig. Síðan myndi þingið beina með þessum hætti verkefnum til framkvæmdarvaldsins. Það er líka gaman að sjá að það er algjör samstaða í nefndinni um þetta verklag og hefur nefndin verið sérlega lausnamiðuð við að lenda þessu máli undir forystu formanns hennar. Það er ástæða til að nefna það sérstaklega. Ég geri ráð fyrir að þegar ráðuneytið fer í þá vinnu sem nefnd er í tillögugreininni verði kallaðir til þeir hagsmunaaðilar sem að málinu koma. Við vitum að á Íslandi hafa sjúkraflutningar verið með tiltölulega fjölbreytilegum hætti á undanförnum áratugum, allt frá því að vera beinlínis reknir af tiltekinni heilbrigðisstofnun fyrir tiltekin svæði yfir í það að vera í algjörri sjálfboðavinnu, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn á áðan, og manni liggur við að segja: og allar aðferðir þar á milli. En einmitt í flútti við heilbrigðisstefnuna, sem við munum væntanlega afgreiða á þessu þingi, er mikilvægt að þingið sýni það frumkvæði að segja: Já, við erum til í að samþykkja þessa heilbrigðisstefnu, en henni verður að fylgja að ráðuneytið fari fljótt og vel í þá vinnu að ganga frá þessum þáttum. Ef þeir hv. þingmenn sem ekki eru í velferðarnefnd lesa heilbrigðisstefnuna grannt og eru ekki búnir að sjá drög að nefndaráliti sjá þeir að þetta tvennt hangir algjörlega saman, að heilbrigðisstefnan getur illa staðið án þess að við séum búin að hnýta þennan enda eða a.m.k. ýta þessari vinnu af stað. Það er líka mikilvægt, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn á, að tengja það saman við þessa grunnsetningu í lögum um heilbrigðisþjónustu: Allir landsmenn eiga rétt á bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á o.s.frv. Ég vona, herra forseti, að ég fari rétt með þennan texta, ég á náttúrlega að kunna hann utan að, en það kann að vera að þarna hnikist til eitt orð eða tvö. En við sem íbúar þessa lands, og þar með talið við sem löggjafi, verðum að trúa því að þessar setningar í lögunum hafi einhverja meiningu. Við vitum alveg og höfum heyrt að það er ekki alveg þannig í dag. Við vitum til að mynda um ferðakostnað og aðra erfiðleika sem íbúar í dreifðari byggðum eiga í varðandi að sækja sér þjónustu. Þá er oft og tíðum alls ekkert um það að ræða að við séum með algjörlega sambærilega þjónustumöguleika alls staðar. En ef við getum tryggt að flutningarnir séu í einhverjum farvegi með einhverjum þeim hætti og við trúum því að það gangi vel upp getum við kannski stigið enn eitt skrefið í að tryggja það. Menntun sjúkraflutningamanna er sífellt að batna. Þó að það sé ekki enn þá orðið þannig hér á Íslandi, alla vega ekki að öllu leyti, að menntun sjúkraflutningamanna flokkist sem háskólamenntun er það orðið víða úti í heimi þannig að þetta er menntun sem menn sækja sér á háskólastigi, enda er þjónustan oft og tíðum mjög flókin. Hún getur verið sérstaklega flókin og ábyrgðarmikil í stóru landi eins og okkar þar sem byggðir eru dreifðar og þarf stundum að flytja fólk um langan veg, oft með lífið í lúkunum. Þá skiptir gríðarlega miklu máli að vera vel undirbúinn. Ég treysti því að heilbrigðisráðuneytið muni sérstaklega taka þann þátt inn í mótun þessarar heildstæðu stefnu því að það hlýtur að fylgja. Og jafn fallega sem það kann að hljóma að það séu „bara áhugamenn“ á sumum stöðum sem sjá um þessa þætti verðum við líka með einhverjum hætti að tryggja að þessir aðilar hafi aðgang að þeim menntunartækifærum sem eru nauðsynleg til að geta sinnt þessu ábyrgðarmikla starfi. Það er ekki hægt að nefna sjúkraflutninga á Íslandi öðruvísi en að nefna mikilvægt hlutverk Rauða krossins í þeim efnum. Ég held að full ástæða sé til að nefna það og þakka. Ég held að það sé óhætt að segja að Rauði krossinn hafi í gegnum tíðina verið burðarás, a.m.k. í uppbyggingu sjúkraflutninga víða á landinu. En núna erum við í miklu meira mæli en áður að skoða öðruvísi sjúkraflutninga en bara í bifreiðum á milli einhverra tveggja staða sem fært er að fara á í bíl. Við erum náttúrlega líka að tala um flugvélar og þyrlur og jafnvel skip og báta í þessu sambandi. Allt þetta þarf að koma til. Ég fagna því sérstaklega að við skulum vera komin á þennan stað og vona að þetta mál fái farsæla afgreiðslu í höndum þingsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga, sem Þingvallanefnd leggur fram, um breytingu á lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum, sem eru frá 2004, og snýst frumvarpið um samninga við þjónustuaðila. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Hanna Katrín Friðriksson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Páll Magnússon og Karl Gauti Hjaltason, sem sagt Þingvallanefnd eins og hún leggur sig. Þetta frumvarp er í þremur greinum og 1. gr. hljóðar svo: „Á eftir 5. gr. laganna kemur ný grein, 5. gr. a, svohljóðandi: Óheimilt er að reka atvinnutengda starfsemi í þjóðgarðinum án samnings um slíka starfsemi við Þingvallanefnd. Í slíkum samningum skal setja þau skilyrði fyrir starfseminni sem talin er þörf á, m.a. vegna verndarmarkmiða þjóðgarðsins. Þingvallanefnd skal móta atvinnustefnu vegna reksturs innan þjóðgarðsins, þar með talið móta skilyrði fyrir því að aðilar megi stunda atvinnu innan þjóðgarðsins, m.a. með tilliti til verndarmarkmiða þjóðgarðsins, og samninga þar um. Þingvallanefnd er heimilt að setja reglugerð þar sem mælt er nánar fyrir um skilyrði fyrir rekstri, málsmeðferð og gerð samninga samkvæmt ákvæði þessu sem ráðherra staðfestir. Ákvæði þetta gengur framar ákvæðum laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta.“ 2. gr. er stutt og laggóð: „Við 2. málslið 1. mgr. 7. gr. laganna bætist: og taka gjöld vegna samninga skv. 5. gr. a sem skulu standa undir kostnaði við veitingu leyfa, umsjón og eftirlit vegna hinnar leyfisskyldu starfsemi.“ 3. gr. er hefðbundin: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að grípa ofan í greinargerð. Hér segir: „Á síðastliðnum árum hefur ásókn fólks í þjóðgarðinn á Þingvöllum vaxið í samræmi við fjölgun ferðamanna til Íslands en þjóðgarðurinn er einn fjölsóttasti ferðamannastaður landsins. Einkum er bent á að samhliða þessari fjölgun gesta hefur færst í aukana að gestir þjóðgarðsins sæki í að njóta afþreyingar innan þjóðgarðsins. Til þess að geta fullnægt verndarmarkmiðum þjóðgarðsins þykir flutningsmönnum nauðsynlegt að mæla fyrir um að atvinnurekstur geti einvörðungu farið fram innan þjóðgarðsins á Þingvöllum á grundvelli samnings við Þingvallanefnd. Með þeim hætti geta þjóðgarðsyfirvöld stuðlað að því að atvinnurekstur innan þjóðgarðsins sé á hverjum tíma samrýmanlegur verndarmarkmiðum hans.“ Enn fremur segir um meginefni frumvarpsins: „Með frumvarpinu er lagt til að óheimilt verði að reka atvinnutengda starfsemi innan staðarmarka þjóðgarðsins á Þingvöllum án samnings um slíka starfsemi við Þingvallanefnd. Einnig er lögð til gjaldtökuheimild vegna gerðar slíkra samninga, umsjón með þeim og eftirliti. Um er ræða nýmæli en sambærilegt fyrirkomulag er að finna í gildandi lögum um Vatnajökulsþjóðgarð, nr. 60/2007, með síðari breytingum. Reynslan hefur sýnt að áhugi rekstraraðila til að nýta auðlindir þjóðgarðsins hefur aukist gífurlega með auknum fjölda ferðamanna síðustu ár. Með hliðsjón af verndarmarkmiðum þjóðgarðsins kann að vera nauðsynlegt að setja rekstraraðilum skilyrði og mögulega takmarka þann fjölda aðila sem fær að nýta gæðin hverju sinni þar sem svæðið ber ekki ótakmarkaðan fjölda ferðamanna og átroðningur rýrir verndargildi svæðisins.“ Um einstakar greinar frumvarpsins er nokkurt mál í frumvarpsskjalinu og þar segir um 1. gr., með leyfi forseta: „Í greininni er lagt til að óheimilt verði að reka starfsemi í þjóðgarðinum án samnings um slíka starfsemi við Þingvallanefnd. Með hliðsjón af verndarmarkmiðum þjóðgarðsins kann að vera nauðsynlegt að takmarka þann fjölda aðila sem fá aðstöðu innan tiltekinna svæða þjóðgarðsins“ - það er sem sagt verið að tala um takmörkuð gæði - „og velja á milli aðila sem óska eftir slíku.“ - Það er hægt að gera með útboði eða á annan hátt. - „Almenn sjónarmið sem gilda við úthlutun takmarkaðra gæða koma þar til skoðunar, svo sem um opinbera auglýsingu, þannig að áhugasömum aðilum sé kunnugt um að úthlutun standi fyrir dyrum. Þá verða að liggja fyrir þau sjónarmið sem hafa vægi við ákvörðunartöku um úthlutun, m.a. með tilliti til verndarmarkmiða þjóðgarðsins, og gæta þarf þess að ákvörðun sé tekin á málefnalegum grundvelli. Gert er ráð fyrir að gerð verði nánari grein fyrir málsmeðferð í reglugerð.“ Svo langar mig að koma aðeins að öðru atriði: „Í 3. mgr. nýrrar 5. gr. a er lagt til að mælt verði fyrir um að ákvæði laga um þjóðgarðinn á Þingvöllum gangi framar ákvæðum laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, þar sem lítill hluti þjóðgarðsins er innan þjóðlendu.“ Ég kannaði hversu stór sá hluti er og það er um 37% sem eru innan þjóðlendu, við getum sagt nyrsti hluti þjóðgarðsins. Þess vegna kemur svo áfram um einstakar greinar frumvarpsins: „Það þurfi því ekki að fá leyfi sveitarstjórna vegna nýtingar lands og landsréttinda innan þjóðgarðsins heldur er fullnægjandi að fá til þess leyfi Þingvallanefndar.“ Enn fremur um 2. gr.: „Í greininni er lögð til viðbót við 1. mgr. 7. gr. um gjaldtöku. Gjald það sem gert er ráð fyrir í hinum nýja málslið er nauðsynlegt til að mæta kostnaði við gerð samninga sem gert er ráð fyrir í nýrri 5. gr. a og tengdum kostnaðarliðum. Gert er ráð fyrir að nánar verði mælt fyrir um gjaldtökuna í reglugerð. “ Það er kannski óþarfi að fjölyrða um mikilvægi atvinnustefnu. Það er svo augljóst að með auknu álagi, stórauknu álagi í raun og veru, á þjóðgarðinn á Þingvöllum er mjög mikilvægt að slík atvinnustefna verði til. Ekki þarf að fjölyrða um reglur, skriflega samninga, gegnsæi og verndarstefnuna o.fl. sem liggur til grundvallar þessari ósk um að geta mótað atvinnustefnu og starfað eftir henni. Álitið er að gott sé að hafa sem mest samræmi milli þjóðgarðanna þriggja um atvinnustefnu en hún verður aldrei samhljóða í öllum þjóðgörðunum, enda er eitt og annað sem er ólíkt með þeim, bæði stærð og fjölbreytileiki og nánd við byggð og annað slíkt. Það er því eðlilegt að það sé einhver munur þótt grunnstefin séu þau sömu hjá öllum þremur þjóðgörðunum. Atvinnustefna þjóðgarðsins á Þingvöllum er í vinnslu en þetta frumvarp er einmitt forsenda þess að Þingvallanefnd og starfsfólks þjóðgarðsins hafi í raun heimild til að leggja hana fram og afgreiða. Þar með vona ég að frumvarpið lendi eins og vera ber hjá hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til afgreiðslu og óska þess að sjá afgreiðslu þess áður en þinghlé verður í byrjun sumars. Herra forseti. Ég hef lokið málinu.
Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði í þessu frumvarpi sem mér finnast vera athyglisverð, að Þingvallanefnd geri samninga, Þingvallanefnd setji og móti atvinnustefnu og Þingvallanefnd setji reglugerð. Þar sem þetta er þingmannanefnd sinnir hún óvenjulega stjórnsýslulegu hlutverki. Ég held að það sé réttara, eins og var talað um í ræðu hv. flutningsmanns, þegar kemur að samræmingarhlutverkinu, að við færum meira í það og gerðum þetta að framkvæmdarvaldsmáli í staðinn fyrir að blanda einhverri þingmannanefnd inn í málið sem stunda á eftirlit. Mér þætti athyglisvert ef þingnefnd, t.d. umhverfis- og samgöngunefnd, myndi kalla Þingvallanefnd inn til skrafs vegna eftirlitshlutverks síns. Þá þurfa þó nokkrir nefndarmenn umhverfis- og samgöngunefndar að skipta um sæti og mæta sem gestir. Það stangast dálítið á við eftirlitshlutverk þingsins þegar það sinnir eftirliti með framkvæmdarsýslulegum atriðum, eins og kemur fram í frumvarpinu. Væri ekki réttara skref, ef fara á í einhverja samræmingu, að afnema Þingvallanefnd og setja hana í hendur ráðherra til þess að hún sé á meira viðeigandi stað, samræmingarlega séð?
Herra forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn, ef við orðum það svo. Þingvallanefnd er nú þeim merkilegu eigindum gædd að skipta sér af öllu sem viðkemur þjóðgarðinum á Þingvöllum. Og af hverju er það? Vegna þess að það er fyrirskipað í lögum. Lögin eru upprunalega frá 1928 þegar engir þjóðgarðar voru til á Íslandi. Þannig bjuggu menn um þetta svæði og það hefur síðan haldist í öll þessi ár, með breytingum á lögum um þjóðgarðinn, eins og síðast 2004 og svo núna. Við höfum þessa sérstöðu og okkur ber skylda til þess að ákvarða t.d. hvort kaupa eigi sumarbústaði eða ekki, við skulum segja einhvern sumarbústað sem ekki er lengur í notkun og er innan þjóðgarðsins og fleira. Ég hef rætt um þetta áður úr ræðustól. Það sem gerist og við styðjum mörg hver, held ég, jafnvel flest, alla vega í Þingvallanefnd og jafnvel öll, að það verða breytingar með nýjum lögum um Þjóðgarðastofnun þar sem verið er að taka allmörg verkefni frá Þingvallanefnd og setja undir svipað fyrirkomulag og í öðrum þjóðgörðum. Þá myndi þetta t.d. vera eitt af því. En ekki hefur verið áhugi á því að afnema þessi tengsl með öllu, leggja Þingvallanefnd niður eða eitthvað slíkt, sem er auðvitað pólitísk spurning. Sumir í Þingvallanefnd myndu svara því: Jú, það er allt í lagi. Aðrir myndu segja: Nei, alls ekki. Við viljum að þessi tengsl séu út af eðli Þingvalla og stöðu í samfélaginu o.s.frv. Ég get alveg tekið undir margt af því sem hv. þingmaður sagði. En meðan lögin eru þarna og þjóðgarðalög ekki til er þetta svona.
Virðulegur forseti. Þetta eru einmitt rökin sem framkvæmdarvaldið notar og á að nota, að svona séu lögin sem við förum eftir. Við erum löggjafarvaldið hérna þannig að þegar þessi spurning kemur upp er það að sjálfsögðu líka okkar að svara því. Þess vegna er líka dálítill árekstur þarna á milli að þingið sé þá að setja lög um nefnd sem það sinnir sjálft, þegar rétta hlutverkið væri að setja lög fyrir framkvæmdarvaldið sem það færi eftir og við sæjum síðan um eftirlitið með því að farið sé að lögum. Það verður óhjákvæmilega skrýtið að spyrja þingmenn hvort þeir fari eftir lögum sem þingmenn, en ekki sem framkvæmdarvald, þegar Þingvallanefnd setur samt reglugerðir, mótar atvinnustefnu og gerir ýmislegt sem ráðuneytið ætti í rauninni að gera eða einhver stofnun ætti síðan að sinna. Ég kaupi ekki alveg rökin að þetta séu bara lögin því að hérna setjum við lögin. Hefðin er vissulega gömul fyrir því að hafa einhverja Þingvallanefnd og eitthvað því um líkt. Það er ýmislegt sem við höfum verið að breyta, að því er ég vona til betri eða nútímalegri vegar, og af hverju ekki að breyta þessu líka? Ég tel það vera mjög augljóst að þarna er, eins og í nokkrum öðrum nefndum, Framkvæmdasjóður aldraðra er annað dæmi, þar sem þingmenn eiga ekkert að vera að vasast í einhvers konar framkvæmdarvaldsákvörðunum, að vera í rauninni framkvæmdarvaldið á sama tíma og þeir eru þingmenn með eftirlit með því framkvæmdarvaldi.
Herra forseti. Framkvæmdarvaldsrök eða ekki, ég kippi mér ekki upp við það. Alþingi setti þessi lög og Alþingi hefur löggjafarvaldið og Alþingi breytir þá þessum lögum. Þetta er ekkert flókin formúla. Þetta hefur verið svona í nærri 90 ár. Og af hverju? Menn staldra við sérstöðu Þingvalla og svo getum við deilt um hvort þessi tengsl Alþingis eigi að vera á einhvern máta, að Alþingi hafi neitunarvald í stefnumótun t.d. Þingvallanefndar eða eitthvað slíkt, ef hún er til, eða þjóðgarðsstjórnarinnar ef hún er til. Við getum bara talað um það. Ég ætla ekki að gera það hér. Þetta verður ekki leiðrétt nema með tilstyrk Alþingis, t.d. þeim lögum sem ég er að tala um varðandi Þjóðgarðastofnun. Og persónulega færi ég ekki á límingunni þó að þessi tiltekni eini staður á landinu væri með einhverja sérstöðu og eftirlitshlutverk Alþingis með sjálfu sér væri að einhverju leyti þar til staðar. Ég er ekki svo mikill prinsippmaður og ég get ekki séð eina einustu undantekningu frá því nokkurs staðar í samfélaginu. Eins og ég segi er sennilega pólitískur ágreiningur um hvort Þingvallanefnd eigi að vera til, hvaða hlutverk hún eigi að hafa, hvort Þjóðgarðastofnun og lögin væntanlegu sem koma fram eru rétt eða röng, góð eða gölluð. Ég veit ekki um það. Meðan þetta er svona tel ég alveg hárrétt að samþykkja þetta frumvarp og leyfa þessu að ganga fram. Okkur vantar þessa atvinnustefnu og hún verður ekki búin til öðruvísi en með þessu frumvarpi og með vinnu Þingvallanefndar og starfsfólki þjóðgarðsins.
Herra forseti. Umsagnir sem sendar voru síðast til Alþingis um svipað frumvarp og við ræðum nú voru allar neikvæðar, ef ég man rétt, nema umsagnirnar frá versluninni í landinu. Ég er ekki fylgjandi þessu frumvarpi frekar en öðrum svipuðum sem hér hafa verið rædd reglulega síðastliðinn áratug og jafnvel lengur. Ég hef lýst þeirri afstöðu minni áður héðan úr þessum ræðustól og fyrir henni eru eftirfarandi rök: Í fyrsta lagi. Áfengi er ekki eins og hver önnur matvara og þarf varla að rökstyðja það frekar. Skaðsemi áfengis er vel þekkt og þótt ekki sé nema bara vegna þess á aðeins að selja áfengi í sérverslunum. Í öðru lagi. Aukið aðgengi að áfengi eykur neyslu. Það hafa rannsóknir sýnt. Nú gætu þeir sem eru ósammála mér um frumvarpið sagt að aukningin sé ekki svo mikil. Þá er því til að svara að hvert prósentustig sem bætist við í aukinni neyslu áfengis vegur enn þyngra og veldur enn meiri skaða en prósentustigið þar fyrir neðan. Þarna geta t.d. legið mörkin á milli hóflegrar neyslu og of mikillar neyslu. Í þriðja lagi. Aukin neysla áfengis veldur heilsuskaða. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin metur það svo að áfengisneysla sé meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu. Kostnaður vegna neyslu áfengis kemur fram í samfélaginu, í heilbrigðiskerfinu, löggæslu og dómskerfinu, tryggingakerfinu og í atvinnulífinu. Ef hv. þingmönnum er alvara með því að styðja frumvarpið þurfa þeir líka að segja hvaðan eigi að taka peningana til að mæta þeim kostnaði. Í fjórða lagi. Aukin neysla eykur vanlíðan afkomenda og aðstandenda þess sem neytir áfengis í óhófi. Ef stjórnvöld taka ákvarðanir sem leiða til aukinnar neyslu áfengis mun vanlíðan, t.d. barna og ungmenna þessa lands, aukast. Það er meðal þeirra aukaverkana sem frumvarpið hefði í för með sér, yrði það að lögum. Í fimmta lagi. Ef áfengi er í sérverslunum sem eingöngu selja áfengi er það sérstök ákvörðun að ganga inn í áfengisverslunina og kaupa áfengi en ekki hugdetta, svona um leið og gengið er fram hjá áfengisrekkanum í matvörubúðinni eða sérversluninni með matvöruna. Forvarnastarf Íslendinga í áfengismálum hefur vakið alþjóðlega athygli. Það starf byggir m.a. á því hvernig við höfum takmarkað aðgang - og þannig vil ég hafa það áfram hér á landi. Hver er hin mikla þörf fyrir að gera það sem frumvarpið boðar? Gunnar Alexander Ólafsson heilsuhagfræðingur skrifaði góða grein sem birtist í Fréttablaðinu fyrir nokkrum árum og er enn í góðu gildi. Þar segir hann m.a., með leyfi forseta: „Áfengi er ekki eins og hver önnur vara. Að neyta áfengis er ekki það sama og neyta gosdrykkjar eða mjólkur. Áfengi er vímugjafi og á að mínu mati ekkert erindi inn í stórmarkaði, heldur ætti vegna eðlis og skaðsemi þess að hindra sem mest aðgengi að áfengi. Helstu þættir áfengisvarnastefnu opinberra aðila eru og hafa verið öflugar forvarnir, hár áfengiskaupaaldur, háir áfengisskattar og takmarkað aðgengi að áfengi. Áfengisforvarnir hafa í gegnum tíðina verið mjög öflugar, bæði af hálfu opinberra aðila og félagasamtaka eins og SÁÁ, íþróttahreyfingarinnar og góðtemplarareglunnar. Áfengiskaupaaldur hefur verið hærri á Íslandi miðað við önnur lönd sem við berum okkur saman við. Það eru helst Svíþjóð og Finnland sem hafa sömu aldurstakmörk og Ísland. Áfengissala hefur verið undir stjórn ríkisins síðan áfengisbannið var afnumið að hluta árið 1922.“ Gunnar Alexander heldur áfram, með leyfi forseta: „Ef einni stoð af þeim fjórum sem áfengisstefna stjórnvalda byggist á yrði breytt mun afleiðingin verða meiri áfengisneysla. Sú aukning mun leiða til fleiri félagslegra vandamála, meiri ölvunaraksturs, fleiri heimilisofbeldismála, fleiri skilnaða, fleiri áfengistengdra dauðsfalla, fleiri tapaðra vinnustunda vegna áfengisneyslu og stofnanir samfélagsins […] munu þurfa að eyða meiri tilkostnaði […] í að glíma við afleiðingarnar. Í nýlegri sænskri rannsókn var rannsakað hvaða áhrif það myndi hafa að leyfa sölu áfengis í matvöruverslun. Ölvunarakstur myndi aukast, árásum, dauðsföllum og veikindadögum myndi fjölga og ef tölurnar yrðu heimfærðar fyrir Ísland myndi tilfellum ölvunaraksturs fjölga um 230 á ári, árásum um 700 á ári og dauðsföllum vegna meiri áfengisnotkunar um 70 á ári. Veikindadögum myndi fjölga um 390 þúsund. […] Er ástæða til að breyta um stefnu? Nei.“ Og hér lýkur tilvitnun í Gunnar Alexander Ólafsson heilsuhagfræðing. Forseti. Embætti landlæknis hefur birt samantekt um rannsóknarskýrslur um áfengismál. Rannsóknirnar eru víðtækar og niðurstöðurnar samhljóma. Nú ætla ég að vitna í nokkrar þeirra. Þær eru mjög margar og ég hvet hv. þingmenn til að skoða þær allar. Árið 2012 voru skoðuð áhrif einkavæðingar áfengissölu á óhóflega neyslu áfengis og skaða af völdum þess. Niðurstaðan er sú að sterkar vísbendingar benda til þess að áfengissala og óhófleg neysla áfengis aukist í kjölfar einkavæðingar á sölu áfengis. Ríkisrekstur á sölu áfengis stuðlar að minni skaðsemi en ef salan er gefin frjáls. Stýring stjórnvalda á áfengissölu í verslunum er ein árangursríkasta leiðin til að minnka óhóflega neyslu og fækka dauðsföllum og skaðsemi af völdum áfengis. Árið 2010 var gerð rannsókn á mögulegum afleiðingum þess að leggja niður einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis í Svíþjóð og taka upp frjálsa verslun. Tvö tilfelli voru tekin fyrir. Í fyrsta lagi að skipta út einkaleyfi ríkisins fyrir aðrar einkareknar verslanir með áfengissöluleyfi og í öðru lagi að leyfa áfengissölu í matvöruverslunum. Fyrra tilfellið er talið skila 17% aukningu í áfengisneyslu sem myndi auka tilfelli dauðsfalla um 770, líkamsárása um 8.500 og veikindadögum myndi fjölga um 4,5 milljónir á ári - og þetta er Svíþjóð. Seinna tilfellið er talið skila 37,4% aukningu í áfengisneyslu sem myndi auka dauðsföll um 2.000, líkamsárásir um 20.000 og veikindadögum myndi fjölga um 11,1 milljón á ári. Nefna má einnig rannsókn frá 2011 um aukna áfengisneyslu í kjölfar einkavæðingar og er samantekt á 17 rannsóknum. Niðurstaðan gaf til kynna að 44% aukning verði á sölu áfengis á mann við einkavæðingu. Ein af þeim rannsóknum sem hægt er að skoða á vef embættis landlæknis er bandarísk rannsókn frá árinu 2013 um tengsl áfengisneyslu og hagvaxtar í Bandaríkjunum. Niðurstaðan er sú að aukning á áfengisneyslu er tengd við minni hagvöxt og minnkun á áfengisneyslu tengd við aukinn hagvöxt. Hækkun á áfengisskatti eykur hagvöxt. Svo virðist vera að þeir sem tala hæst um aðhald í ríkisrekstri og mikilvægi aukins hagvaxtar vilji líka endilega áfengi í matvörubúðir eða sérverslanir með matvöru, þó að allar virtar rannsóknir sýni að það hefur einmitt aukinn kostnað ríkisins í för með sér og minni hagvöxt. Mér finnst þetta vera skringilegar mótsagnir. Efling heilbrigðiskerfisins er forgangsmál, ekki aukið aðgengi að áfengi sem mun auka kostnað við heilbrigðiskerfið sem við höfum verið í basli með að fjármagna. Lára G. Sigurðardóttur, læknir og doktor í lýðheilsuvísindum, skrifar á baksíðu Fréttablaðsins þann 11. mars síðastliðinn pistil undir yfirskriftinni Ölþingi. Þetta skrifaði Lára, með leyfi forseta: „„Það er þá satt sem þú hefur bent á – maður drekkur meira áfengi þegar það er svona auðvelt að kaupa það,“ sagði maðurinn minn um daginn. Við höfum nú dvalið í Kaliforníu þar sem áfengi er selt víða í verslunum. Mér varð hugsað til þessara orða nú þegar áfengisfrumvarpið er til umræðu í ellefta sinn á Ölþingi okkar Íslendinga. Rökstuðningur flutningsmanna frumvarpsins um að einkavæða áfengissölu og að leyfa áfengisauglýsingar er alls ekki með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi. Hér eru nokkur af þeim atriðum sem Ölþingismenn nefndu: íslenskir bjórframleiðendur þurfa að græða meira; aðgengi er svo mikið að við getum alveg eins aukið það meira; fyrst sumir brjóta áfengislögin þá skulum við bara afnema þau; leggjum áherslu á áfengisforvarnir næstu fimm árin því áfengisvandinn mun aukast með frumvarpinu; „áfengismenningin“ þarf að komast á hærra plan; svo skulum við ekki hafa vit fyrir öðrum, og síðast en ekki síst; þá mun fræðsla til almennings leysa öll vandamál. Ef frumvarpsmenn hefðu lesið sér til þá vissu þeir að fræðsla dugar skammt í áfengisforvörnum og að það eru einmitt aðgerðir stjórnvalda eins og að takmarka aðgengi og sýnileika sem skila mestum árangri. Er þetta ekki komið gott eða þurfum við að setja áfengisfrumvarpsbann á Ölþingi? Sjálf get ég þulið upp neikvæðar afleiðingar áfengisneyslu en samt drekk ég meira en skynsemin segir mér. Ég skammast mín fyrir að segja það en svona getur maður verið ófullkominn. Ég leyfi mér samt að segja þetta því ég veit að ég er ekki ein um að fara ekki alltaf eftir því sem ég veit að er mér fyrir bestu.“ Tilvitnun í Láru G. Sigurðardóttur lýkur og ég vil taka undir öll hennar orð. Forseti. Verið er að leggja til aukið aðgengi að áfengi hér á landi sem allar rannsóknir sýna - allar - að mun aðeins leiða til aukinnar neyslu. Aukin neysla þýðir aukið álag á heilbrigðiskerfið, og ekki bara á heilbrigðiskerfið heldur líka á löggæsluna. Frumvarpið hefur ekki verið metið út frá hag barna eins og við hér höfum þó undirgengist að gera með því að skrifa undir og lögfesta barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það mun einnig hafa áhrif á kynbundið ofbeldi. Ég vil líka nefna rannsóknir þar sem fjallað er um hvernig draga megi úr lífsstílssjúkdómum, þar á meðal að lækka tíðni krabbameina. Eitt af því er að hefta aðgengi að áfengi vegna þess að áfengi veldur krabbameini ef neyslan er of mikil, alveg frá koki niður í endaþarm. Allar rannsóknir segja að það sem helst hefur áhrif á neyslu áfengis er aðgengi - og verðið á áfengi einnig. Ég vil í lokin, forseti, hvetja hv. þingmenn að líta til rannsókna þegar þeir gera upp hug sinn varðandi afgreiðslu frumvarpsins, læra af reynslu annarra og auka ekki vanda svo sem löggæslu og heilbrigðiskerfisins og samfélagsvanda með því að samþykkja frumvarpið, sem ég leyfi mér að segja að er ekki það sem þjóðin er að biðja um. Ég kannast ekki við að nokkur sé að kalla eftir þessu frumvarpi, nema þá kannski flutningsmenn og fulltrúar verslunarinnar í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aldeilis prýðilega ræðu. Hún fór mjög vel yfir ýmsar rannsóknir sem gerðar hafa verið á því hvernig aukið aðgengi eykur áfengisdrykkju. Við Íslendingar þurfum ekki einungis að treysta á rannsóknir annars staðar frá vegna þess að við höfum þegar gert tilraun sjálf, fyrir nokkuð löngu, þegar við lögleiddum áfengan bjór árið 1989. Margir meðmælendur frumvarpa sem hafa dunið yfir hafa spurt, m.a. þann sem hér stendur, hvort menn vilji skrúfa tímann til baka og banna bjórinn o.s.frv. Það gerum við náttúrlega ekki. En við þurfum hins vegar að læra af því - og ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um það - sem við höfum þegar gert. Árið 1988 var neysla á hreinum vínanda á mann á Íslandi um það bil 4,7 lítrar, hún var 7 lítrar árið 2012. Hún er komin á níunda lítrann núna. Ég geri ráð fyrir því að aukningin frá 2012 hafi farið ofan í ferðamenn að einhverjum hluta. Mig langaði aðeins til að fara yfir það með hv. þingmanni hvort hún sé mér sammála um að við þurfum í sjálfu sér ekki að leita yfir pollinn til að finna okkur dæmi um að aukið aðgengi eykur áfengisdrykkju vegna þess að við höfum þau dæmi hér heima. Það hefur komið fram hjá landlækni að mesta söluaukningin á því tímabili sem liðið er sé ekki í gegnum verslanir ÁTVR heldur í gegnum veitingastaði sem hefur náttúrlega snarfjölgað á Íslandi. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að við þurfum í sjálfu sér - þótt þessar rannsóknir sem hún vitnaði til séu prýðilegar - nokkuð að fara út fyrir landsteinana til að finna okkur dæmi. Við höfum dæmi hér heima.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get tekið undir með hv. þingmanni. Við sjáum bara í kringum okkur og við vitum það sem rannsóknir segja okkur, bæði íslenskar og erlendar, að aukið aðgengi eykur neyslu. Þannig er það. Og með því frumvarpi sem við ræðum hér er lagt til aðgengi sé aukið. Ef Alþingi ætlar að samþykkja slíkt frumvarp fylgir ansi margt með í þeim pakka. Það eru slæmar aukaverkanir sem myndu fylgja frumvarpinu. Aðgengi að áfengi er mjög gott á Íslandi. Enginn kvartar undan því að erfitt sé að komast yfir áfengi á Íslandi. Og áfengisvandinn er stór sem við þurfum að glíma við. Það er engin ástæða til að bæta við hann. En mér finnst ágætt að vitna í síðu landlæknis sem dregur vel fram einstakar rannsóknir og margar rannsóknir af svipuðum toga sem dregnar hafa verið saman og draga það fram hér í þessari umræðu að hver einasta þeirra, hver ein og einasta niðurstaða, er á þann veg að aukið aðgengi eykur neyslu. Helsta forvörnin er takmarkað aðgengi, háir skattar og hátt verð á áfengi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta svar. Ef ég man rétt sá ég í sænskri rannsókn að það sé mjög líklegt að verði raunin sú að við förum að selja áfengi annaðhvort í stórmörkuðum eða eins og nú á að fara að gefa okkur í teskeiðum í sérverslunum, sem yrðu þá væntanlega deildir í stórmörkuðum, eða hvernig það væri nú, muni neysla hreins vínanda á mann á ári fara úr þessum rúmu 8 lítrum, eins og hún er núna, upp í um 11. Þá værum við komin á par með Dönum, Þjóðverjum, Bretum sem deyja að meðaltali tveimur til þremur árum yngri en Íslendingar. Nú er talað mikið um að fara eigi í forvarnaátak og ég veit ekki hvað en mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi séð einhvers staðar í tillögum þeirra ágætu flutningsmanna sem flytja frumvarpið hvernig þeir hyggist bregðast við stórfjölgun krabbameinstilfella, stórfjölgun í hjarta- og æðasjúkdómum og stórfjölgun í skorpulifur sem nú er farin að sjást á Íslandi. Hún er nánast í fyrsta skipti mælanleg frá því að rannsóknir hófust ef ég hef ekki rangt fyrir mér. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi séð það einhvers staðar í greinargerðinni sem þarna er sett fram að menn ætli sér að nota eitthvert verulegt fjármagn til að mæta þeim aukna heilbrigðisvanda sem við vitum að mun fylgja. Mig langar einnig til að spyrja hv. þingmann, af því að það hefur glitt í það í umræðunni að menn vilji að auki afnema auglýsingabann á áfengi, hvort hún hefur gert sér grein fyrir því hvaða afleiðingar það myndi hafa, ef nokkrar.
Herra forseti. Ég hlustaði á flutningsmann þessa frumvarps mæla fyrir því og hann lagði sérstaka áherslu á að sjónarhornið væri viðskiptalegs eðlis, ekki lýðheilsulegs. Viðskiptafrelsið skipti þarna mestu máli. Það hefur ekki verið metið hvað það muni kosta ríkissjóð verði frumvarpið að lögum. Það hefur heldur ekki verið metið, eins og ég gat um í ræðu minni, hvaða afleiðingar það hefði fyrir börnin í landinu. Þó hlýtur sú nefnd sem vinnur með frumvarpið að þurfa að taka það hvort tveggja fyrir, hvað frumvarpið muni kosta ríkissjóð og hvaða áhrif það muni hafa á börnin í landinu. Við þurfum að gera hvort tveggja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún kom inn á margt og einmitt þetta með áhrif skatta á sölu á áfengi og hvað það er sem skiptir máli. Við erum búin að ræða þessi mál nokkuð oft hér í þingsal. Mér finnst líka áhugavert þegar talað er um þau þjóðfélagslegu skilaboð sem verið er að senda. Í mínum huga er það ákveðin normalísering þegar við förum að auglýsa áfengi, þegar við höfum aukið framboð í búðum og fólk fer að fara með börnin sín, þegar það verður normalt en ekki undantekning, ef maður getur orðað það sem svo. Eins og hefur komið fram hefur landlæknir sagt að það verði ekki aftur snúið ef við förum þennan veg. Við sjáum einmitt áhrifin á hinum Norðurlöndunum þar sem þau eru gríðarleg og erfitt að snúa til baka þrátt fyrir það. Mér finnst líka áhugavert þegar rætt er um heilsufarslegar afleiðingar af áfengisnotkun. Það kom fram hjá SÁÁ, held ég, einhvern tímann að þessi 85% sem teljast ekki vera alkóhólistar mæta samt kannski ekki í vinnuna á mánudögum vegna timburmanna eða eitthvað slíkt. Það er auðvitað kostnaður sem fyrirtæki verða fyrir og kom fram í ritgerð Ara Matthíassonar að hann taldi kostnaðinn vera um 50 milljarðar. En ég ætlaði eiginlega að ræða allt annað. Mig langaði til þess að velta upp með þingmanninum þeim áhyggjum sem ég hef haft vegna þess að í hinum dreifðu byggðum þar sem er kannski ein matvöruverslun erum við með ungt fólk við afgreiðslu, það er bara staðan sem við stöndum frammi fyrir, og hefur jafnvel ekki aldur til að selja áfengi. Það er kannski einn fullorðinn á vakt og jafnvel baka til eða eitthvað slíkt. Þá er það félagaþrýstingurinn. Ég hef haft miklar áhyggjur af því að félagaþrýstingur gæti orðið til þess að þau stæðust ekki að afgreiða áfengi til vina sinna.
Herra forseti. Ég get séð fyrir mér mörg vandamál við framkvæmdina á þessu öllu saman. Ég vona satt að segja að við þurfum ekki að hugsa til þeirra vegna þess að frumvarpið verði ekki samþykkt. Eitt af því sem hv. þingmaður nefnir hér eru Norðurlöndin. Ég er í Norðurlandaráði og á þar í samskiptum við norræna þingmenn. Þegar þetta ber á góma, þ.e. að við séum hér að ræða slag í slag þessa hugmynd að auka aðgengi að áfengi, segja norrænu þingmennirnir: Ekki gera það, ekki gera þetta. Það er svo erfitt að snúa til baka. Svíar reyndu að snúa til baka og gerðu það að hluta til. Þess vegna hafa þeir svona góðar mælingar, fyrir og eftir og á milli. Þeirra tölur eru hreinlega mælingar á því sem gerðist við þessar breytingar hjá þeim. Norrænir þingmenn segja: Ef þið teljið aðgengi vera nægilegt fyrir skuluð þið ekki gera þetta. Ég er ekki hlynnt áfengisbanni en ég vil halda því í sérverslunum. Ég vil halda því þannig að það sé sérstök ákvörðun að fara út úr matvörubúðinni og inn í áfengisverslunina, ætli fólk að kaupa sér áfengi. En alls ekki að auka aðgengi meira en það er. Það er nóg samt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég var einmitt að rifja upp grein sem er úr bókinni The Health of Populations: Beyond Medicine eftir Jack James, sem er sálfræðingur. Það var viðtal við hann í kringum það þegar þetta mál var lagt fram á sínum tíma þar sem er spurt um ábyrgð og hvort hún sé á herðum okkar allra. Hann talar þar um að það sé ábyrgð sveitarfélaga, borga, bæjarstjórna, ríkisstjórna, það eigi allir að skipta sér af þessu. Hann fer einmitt yfir reykingarnar og hvaða áhrif það hafði þegar annars vegar var verið að banna og hins vegar að gera undantekningar. Hann minnist á tóbaksfyrirtækin sem fengu sínu framgengt í Danmörku. Þar undir voru þessi blessuðu einstaklingsfrelsisrök. En öðruvísi var það í Svíþjóð, þar var þveröfug stefna tekin. Hann fer aðeins inn á heilsu borgaranna og segir að dauðsföll vegna lungnasjúkdóma séu helmingi fleiri í Danmörku en í Svíþjóð og að danskar konur séu í mestri hættu á að látast úr lungnakrabbameini í Vestur-Evrópu. Þetta eru svipaðar þjóðir hvað líffræðilega þætti varðar þannig að hann vildi meina að tóbakið væri eini munurinn. Hann telur að við eigum alls ekki að breyta þessum lögum og vísar til Bretlands, eins og við höfum gert hér, þar sem fjöldi tilvika um skorpulifur hefur fjórfaldast síðan þetta var gert heimilt. Hann fer töluvert vel ofan í þetta. Mér finnst þetta áhugaverð nálgun hjá honum og svo mörgum öðrum þar sem hefur verið sýnt fram á hið sama. Það er áhugavert að þetta sé einmitt rætt innan Norðurlandaráðs af því að þar er fólkið allt af norrænum uppruna. En af því að við höfum verið að ræða hér þungt og erfitt mál, þungunarrof, langar mig að nefna dæmi sem kölluð hafa verið jaðardæmi og hafa verið uppi á borðum, t.d. að kona megi jafnvel ekki fara í þungunarrof, [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir ástandið, ef það eru komnar 22 vikur. Þetta er meðal þeirra raka sem hafa komið fram hjá mjög [[Forseti hringir.]]mörgum um samlegðaráhrif allra þessara þátta sem við höfum rætt.
Herra forseti. Það er ljóst og við vitum það öll að heimilisofbeldi fylgir oft óhóflegri áfengisneyslu. Um leið og við aukum aðgengi erum við að opna þær dyr að auka líka heimilisofbeldið á Íslandi. Þó að aukningin sé bara 1% eða 2% getur það samt orðið til þess að ýta fólki yfir línuna þar sem hófdrykkja er öðrum megin og óhóf hinum megin. Það er heimilisofbeldi, það er kynbundið ofbeldi og ég þarf ekki að telja þetta allt upp, við þekkjum alveg þessar slæmu aukaverkanir. Þær eru til staðar í dag. Við skulum ekki auka á þær með því að auka aðgengi, gera áfengið sýnilegra með auglýsingafrelsi o.s.frv. Metum frumvarpið út frá lýðheilsusjónarmiðum, út frá hag barna, heilbrigðiskerfisins, löggæslunnar og samfélagsins yfir höfuð en ekki út frá þessu þrönga sjónarhorni sem flutningsmenn eru með, sem er þetta viðskiptalega, út frá viðskiptafrelsi. Það er of margt í húfi. Það eru of margar slæmar aukaverkanir sem við viljum ekki takast á við.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um fjölmiðla, með síðari breytingum, þ.e. smásölu áfengis. Eins og segir í greinargerð fjallar frumvarpið í meginatriðum um að einokunarfyrirkomulag ríkisins með löglega neysluvöru hamli eðlilegri og heilbrigðri samkeppni og skerði atvinnufrelsi fólks og löngu tímabært að breyting verði á því fyrirkomulagi sem um ræðir. Auka þurfi bæði aðgengi að áfengi og aðgengi framleiðenda að markaðnum þar sem við séum orðið með matarmenningu hér sem vín sé órjúfanlegur hluti af auk þess sem innlend framleiðsla áfengis sé töluverð og að festa sig í sessi. Framsögumenn frumvarpsins segja að aukið aðgengi að áfengi kalli á aukinn vanda þeirra sem geti ekki stillt neyslu sinni í hóf og sé hún skaðleg þeim einstaklingi sem haldinn sé þeirri fíkn sem áfengi geti skapað. Því verði ákveðið áfengisgjald lagt á sem verði síðan sett í forvarnir. Einnig er talað um að heimila auglýsingar á áfengi innan ákveðinna marka. Eftir lestur á frumvarpinu finnst mér nokkrar andstæður kallast á, bæði er talað um markaðinn og að aðgengi verði auðveldað en að sama skapi eigum við passa okkur og vinna að forvörnum til að minnka neyslu á áfengi. Þetta frumvarp er ekki nýtt af nálinni. Það hefur verið lagt fram nokkrum sinnum áður í svipaðri mynd. Mér hefur alltaf fundist vera nokkrar þversagnir í þeim rökum sem hafa verið færð fyrir málinu. Ég man eftir þeim rökum fyrir nokkrum árum að þetta myndi efla litlar verslanir á landsbyggðinni, jafnvel í litlum þorpum þar sem verslanirnar væru að lognast út af. Til andstöðu við það spyr ég: Hvert er þá aðgengi þeirra sem búa í hinum dreifðu byggðum að áfengi? Nú höfum við verslanir í hverjum landshluta og flestum stærri byggðarlögum þar sem við getum keypt áfengi innan ákveðins opnunartíma og valið úr nokkrum tegundum. Ég get ekki séð að aðgengi landsbyggðarmanna sem búa í dreifðari byggðum verði aukið. Ég tel að ÁTVR standi sig ágætlega í því að hafa ákveðið úrval sem fólk getur leitað í. Ég held að aðgengi að áfengi verði frekar minna í hinum dreifðari byggðum ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Það er reyndar ekki lagt til í frumvarpinu að ÁTVR verði gert að hætta smásölu á áfengi. Það kallar engu að síður á að starfsemi ÁTVR verði tekin til endurskoðunar í kjölfar lögfestingar frumvarpsins. Maður myndi því ætla að hlutverk þess minnkaði með því. Ef við snúum okkur að forvarnavinklinum fjöllum við í velferðarnefnd um mörg stór og mikil mál. Nánast undantekningarlaust höfum við fengið margar góðar umsagnir um málin. Við erum t.d. að fjalla um heilbrigðisstefnuna núna og snúa umsagnirnar að því að við þurfum að efla forvarnir og lýðheilsu. Ef við horfum á önnur mál kemur alltaf upp að framtíðarstef í heilbrigðisstefnu og heilbrigðismálum séu forvarnir og lýðheilsa. Þess vegna finnst mér þetta frumvarp hálfmjóróma inni í þeirri umræðu. Ég get ekki séð að við séum að taka mikilvægt skref í forvarnamálum þótt við leggjum eitthvert ákveðið gjald á áfengi sem á að fara beint í forvarnir. Eins og ég sagði hefur málið verið lagt fram áður á þingi og borist um það ýmsar umsagnir. Mig langar að vitna í mjög góðar umsagnir. Það er t.d. bent á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar skal það sem er barni fyrir bestu ávallt hafa forgang við ráðstafanir sem varða börn. Þetta þýðir að við allar samfélagslegar ákvarðanir sem teknar eru og varða líf barna verður að hafa sjónarmið um það sem barni er fyrir bestu í forgrunni. Líkt og kom fram í ræðu á undan erum við að tala um aukið aðgengi. Ég held að við séum að tala um að þegar þetta verður gefið frjálst inn í verslanir aukist samkeppni sem leiði til þess að áfengisverð lækki. Við erum að tala um að við viljum hafa forvarnir fyrir börn, við skulum segja frá fermingu, frá 14 ára aldri til tvítugs. Það hefur verið talin forvörn að börn hafi ekki aðgang að áfengi og hefur verð á áfengi m.a. hamlað því, börn hafa ekki mikil fjárráð. Ef við opnum frekar á það, sem ég held að sé hugsun flutningsmanna frumvarpsins, aukum aðgengi og lækkum verð, erum við að tala um viðkvæman hóp. Annar viðkvæmur hópur er fíklar sem hafa ánetjast áfengi. Þeir eru oft ekki á vinnumarkaði og hafa ekki mikil fjárráð. Þetta eykur á vanda þeirra. Í umsögn Barnaverndarstofu frá 2017 segir að hvað varði smásölu á áfengi telji Barnaverndarstofa ástæðu til að árétta sérstaklega fyrri umsagnir sínar um frumvörp sem varði sama efni, með leyfi forseta: „Leggst Barnaverndarstofa eindregið gegn því að smásala áfengis verði gefin frjáls þar sem slíkt skapar aukna hættu á að börn geti nálgast áfengi en rannsóknir hafa sýnt að aukið aðgengi á áfengi leiðir til aukinnar neyslu.“ Mér þótti mjög áhugaverð önnur umsögn sem send var inn. Það var misserisverkefni frá Háskólanum á Bifröst þar sem nemendur tóku að sér að kanna hugsanleg samfélagsleg áhrif frumvarpsins sem þá var fyrir hendi, frá 2014, um frjálsa sölu áfengis. Nemendurnir tóku nokkur atriði fyrir og var niðurstaða þeirra skýr. Með leyfi forseta langar mig að vitna til hennar. Þar segir t.d.: „Ætla má að hagur þeirra verslana sem myndu selja áfengi vænkist verði frumvarpið að lögum og þá helst í formi aukinnar veltu. Flestar verslanir hafa nægt verslunarrými auk þess sem starfsmannakostnaður þyrfti ekki að aukast mikið þó umræddri vöru yrði bætt við vöruúrval verslana.“ Hérna erum við væntanlega að tala um stórar verslanir á höfuðborgarsvæðinu. Við getum alveg séð fyrir okkur að verslanir myndu hoppa strax á þetta og auka aðgengi og jafnvel yrðu stórar verslanir opnar allan sólarhringinn. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á félagaþrýsting. Við sjáum þegar við komum inn í stórar verslunarkeðjur í Reykjavík að það eru ungir krakkar að afgreiða. Við ætlum ekki að lækka áfengiskaupaaldurinn í frumvarpinu en augljóst það yrði ákveðinn félagaþrýstingur í því efni. Þetta gæti orðið svolítið erfitt. Ég vitna aftur í niðurstöður í misserisverkefninu: „Flestar rannsóknir benda til þess að bein tengsl séu á milli aukinnar áfengisneyslu og lýðheilsuvanda og félagslegs vanda.“ - Allt ber að sama brunni. - „Aukin tíðni sjúkdóma og veikindadaga frá vinnu sem er afleiðing af notkun áfengis heyra til lýðheilsuvanda. Aukið ofbeldi, ölvunarakstur og afbrot eru dæmi um þann félagslega vanda sem fylgir aukinni áfengisneyslu.“ Ég held að þótt við leggjum á ákveðinn skatt sem á að renna til forvarna í þeim málum taki það ekki utan um þann vanda sem myndi aukast í samfélaginu og þann kostnað sem samfélagið yrði af, ef til þess kæmi. Þá vitna ég enn í misserisverkefnið: „Aukin áfengisnotkun almennings hefur í för með sér mikinn kostnað fyrir samfélagið og sýnt er að áhrifavirði af áfengisneyslu er um 50 milljarðar á ári og hækkar sá kostnaður um 10–20 milljarða þegar einnig er tekið tillit til ótímabærra dauðsfalla. Rekja má 48% af banaslysum í umferðinni á árunum 2004–2008 til ölvunar- eða vímuefnaneyslu og þar af eru 28% beintengd áfengisneyslu.“ Hér er verið að vitna í rannsókn sem var gerð í þeim efnum. Talað er um að viðbrögð neytenda við verðbreytingum á áfengi séu svipuð á milli landa, verðhækkun minnki sölu og dragi úr neyslu og nái áhrif verðhækkana til lengri tíma frekar en skemmri, sem sé mikilvægt með tilliti til lýðheilsu. Með frumvarpinu aukum við aðgengi, aukum samkeppni, lækkum verð og munum því þurfa að horfast í augu við stærri vanda. Að lokum segir í verkefninu: „Mælanlegum árangri hefur verið náð í forvörnum gegn áfengi á Íslandi og má þakka góðu forvarnastarfi að áfengisneysla Íslendinga er lægri en í öðrum Evrópulöndum. Þegar borin er saman áfengisneysla á Íslandi og á hinum Norðurlöndunum má sjá að hún er lægst hér á landi sé neysla unglinga tekin með í dæmið. Þær forvarnir sem gefa bestu raun og hagkvæmustu leiðirnar til að minnka skaða af áfengi felast í háu verðlagi, stýringu á aðgengi, auglýsingabanni, háu aldurstakmarki og styttri opnunartíma. “ Ef þetta verður niðurstaðan erum við frekar að auka á vandann. Ég held að við yrðum þá komin í hring og þyrftum að takast á við það. Ég tel mikilvægt að þetta frumvarp fari ekki í gegn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur ræðuna. Hún kemur inn á mörg atriði sem skipta verulegu máli og er mikilvægt að hafa í huga. Eitt af því sem hún nefndi lítillega - en þó kannski ekki nægilega mikið fyrir minn smekk og þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann aðeins út í það - er þetta með drykkju ungmenna, kannski sérstaklega í ljósi þess árangurs sem hefur náðst á Íslandi í að draga úr drykkju barna og ungmenna. Þó að ég sé ekkert rosalega gamall man ég þá tíð þegar það var helsta fréttaefni í alheimsfjölmiðlunum hvað íslenskir unglingar væru ofboðslega duglegir að neyta áfengis og skandalísera á götum og torgum vegna þess. Ég man að þegar ég fór sem skiptinemi til Bandaríkjanna árið 1981 var ég einmitt spurður sérstaklega út í þetta. Þetta var það sem fólkið í Miðvesturríkjum Bandaríkjanna mundi sérstaklega eftir um Ísland á þeim tíma. Auðvitað var það dálítið móðgandi. Það sem mig langar að fá hv. þingmann til að ræða aðeins við mig er: Telur þingmaðurinn að við gætum aftur færst frá þessum árangri, komist aftur í þá stöðu? Eða telur þingmaðurinn að slík straumhvörf hafi orðið í íslensku samfélagi síðan þetta var að svona staða gæti aldrei komið upp og þess vegna væri bara allt í lagi að fara þessa leið?
Virðulegi forseti. Ég held að við séum að fara nokkur ár aftur í tímann hvað varðar forvarnir í þessum málum. Við höfum unnið ötullega að forvörnum og getum alveg séð að það sætti svo sem ekkert endilega miklum tíðindum fyrir 30 árum að jafnvel 10. bekkjar ferðalag hefði einkennst af svona smádrykkju. Það þótti ekki frétt á milli byggðarlaga þótt út brytist einhver ölvun í því sambandi. En nú held ég að það þætti tíðindum sæta. Ég man eftir krökkum sem fóru í 10. bekkjar ferðalag til Danmerkur og þeim þótti með ólíkindum að sjá að unglingar á þeirra aldri væru með bjór í hönd og það þætti bara eðlilegt. Jafnvel í fermingarveislum í Danmörku eru fermingarbörn með bjór og þykir það stundum svona hluti af veisluföngunum að bjórflöskur séu merktar fermingarbarninu sérstaklega. En það er menningarmunur og við höfum horft á þá menningu breytast á síðustu áratugum. Ég get ekki ímyndað mér annað en að aukið aðgengi ungmenna yrði til þess að við færum nokkur skref aftur í þessum málum, enda held ég að það sé bara með hvaða vöru sem er. Það er ekkert endilega áfengi fremur en annað. Ef við aukum aðgengi aukum við neyslu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar í síðara andsvari að koma aðeins inn á það sem hún nefndi í ræðu sinni með landsbyggðina og þennan landsbyggðarvinkil sem menn hafa stundum reynt að taka, ekki bara á þetta mál heldur mörg önnur mál. Mér fannst athyglisvert að heyra hv. þingmann tala til að mynda um að auðvitað myndi frumvarp eins og þetta ekki breyta neinu um stöðu þeirra sem eru í hinum dreifðari byggðum. Það fer enginn að setja upp áfengisverslun t.d. í Örlygshöfn eða jafnvel á enn minni stöðum. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Finnst henni jafnvel líklegt að aðgengi á minni stöðum kynni að versna? Og þá kannski sérstaklega hvort þingmanninum þyki líklegt [[Forseti hringir.]]að vöruúrval yrði það sama ef sú leið yrði farin sem hér er rædd.
Virðulegi forseti. Ég held að það verði úr, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, að vöruúrval á minni stöðunum muni minnka. Það er bara eins og með aðrar vörur, við höfum minna aðgengi að þeim til að mynda á Ísafirði. En þar eru margar góðar verslanir sem halda uppi menningunni. Í áfengisversluninni þar er gott vöruúrval en í öðrum verslunum er náttúrlega takmarkað vöruúrval vegna þess að markaðurinn er minni. Ég get ekki ímyndað mér að það verði neitt öðruvísi í þessum efnum frekar en t.d. í gallabuxum eða ostaúrvalinu í Samkaupum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þá ágætu ræðu sem hún hélt hér áðan. Hún kom víða við og fór yfir margt sem segir í þessu frumvarpi og greinargerð o.s.frv. Ég hnaut um eina setningu sem hv. þingmaður sagði, um að við sæjum fram á aukið úrval og lægra verð. En þegar heildsöluendinn í áfengisdreifingu á Íslandi var gefinn frjáls fyrir nokkrum árum hækkaði það áfengisverð eitt og sér, ef ég man rétt, um 10–12%. Við höfum sagt að það sé ákjósanlegt að áfengisverð hækki en í því tilfelli vorum við að tala um að hækkunin fór ekki í ríkissjóð, hún fór í vasa heildsala. Við erum að tala um að verð hækki, því að verð mun alveg klárlega hækka verði þetta frumvarp að lögum, sem gæti verið ágætt, en á sama hátt mun sú hækkun ekki fara í ríkissjóð, hún mun fara til matvörudreifingarverslana á Íslandi. Mig langaði því til að spyrja hv. þingmann hvort hún vildi taka undir það sem hér er sagt um aukið úrval og lægra verð, hvort hún sé sammála þessu og hvort henni þyki líklegt að þetta muni ganga fram, ef frumvarpið verður að lögum, að við fáum einmitt þá niðurstöðu.
Virðulegi forseti. Ég held að markmiðið með þessu frumvarpi hjá flutningsmönnum sé að auka aðgengi og auka samkeppni. Þá telja flutningsmenn að það muni lækka verð. Ef samkeppnin verður meiri verður meiri samkeppni á milli verslana um að ná í viðskiptavinina þannig að ég get ímyndað mér að það sé markmiðið. Ég held að það geti alveg orðið raunin. Þó að lögð verði á aukin gjöld eins og talað er um í frumvarpinu held ég að það geti orðið. Sá mismunur sem hefur komið til ríkisins fer þá til verslana, það er kannski ekki aðalatriðið, en ég held að lækkun á verði sem gæti orðið - ég er hrædd um það - yrði til þess að auka aðgengi þeirra hópa sem hátt vöruverð hefur haldið frá, viðkvæmra hópa í samfélaginu. Ég get svo sem ekki alveg fullyrt um það en ég byggi það á hugmyndafræði hagfræðinnar að þetta verði niðurstaðan. Ég talaði aðallega um aukið aðgengi og lægra verð. Úrvalið myndi kannski aukast í einhverjum stórum verslunum í Reykjavík en ekki á landsbyggðinni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Af því að hún minntist á landsbyggðina, og hún þekkir náttúrlega til þar, langar mig að spyrja hvort hún telji líklegt að einkaaðili myndi setja upp áfengisútsölu, t.d. á Patreksfirði, Þingeyri eða í Bolungarvík, þar sem 100 tegundir af áfengi yrðu á boðstólunum líkt og ÁTVR hefur nú að lágmarki. Ég spyr hvort hún telji líklegt að breyting eins og sú sem hér er lögð til yrði til þess að auka úrvalið í hinum dreifðu byggðum og bæta þjónustuna við þá sem búa austan Elliðaáa og fyrir ofan Kollafjörð.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr um vöruúrval og aðgengi úti á landsbyggðinni. ÁTVR hefur útibú á Hólmavík sem og á Ísafirði, Patreksfirði og jafnvel á fleiri stöðum á Vestfjörðum, ég man það ekki, en í Búðardal er ágætisúrval. Úrvalið er kannski mest á Ísafirði þar sem markaðurinn er stærstur. Ég get ekki séð að verslunin á Patreksfirði yrði með það vöruúrval sem í boði er í útibúi ÁTVR þar. Ég get ekki séð að menn myndu leggja sig fram um það. Maður getur líka farið inn í ÁTVR á Ísafirði og pantað áfengi sem ekki er í boði þar en er til hjá ÁTVR í Reykjavík.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ræddi félagaþrýstinginn sem kemur kannski einmitt til út af landsbyggðinni og fáum verslunum. Við erum með ungt fólk í vinnu og mig langar í beinu framhaldi að taka það sem var verið að ræða aðeins áfram. ÁTVR er ekki rekin með hagnaðarsjónarmið að leiðarljósi og þrátt fyrir að hún skili okkur töluverðum fjármunum í kassann er það ekki markmið ÁTVR. Ég hef áhyggjur af því að þessi hvati verði aftengdur núna ef frumvarpið nær fram að ganga, ef við ætlum að fara með þetta út í hina almennu matvöruverslun af því að við erum auðvitað með stóra markaðsráðandi aðila einmitt í þeim verslunargeira. Við höfum líka alveg heyrt því fleygt að keðjurnar hafi nú þegar tryggt sér ákveðnar sortir til sölu. Þetta frumvarp er að mínu mati fyrst og síðast unnið á forsendum verslunarinnar. Ég er mjög mótfallin þessari nálgun eins og ég held svo sem að landið og miðin viti, svo margar ræður sem ég hef haldið um málið. Það er líka eitt af því sem maður sér alveg fyrir sér að það er öðruvísi að fara inn í matvöruverslun, hvort sem fólk er veikt fyrir eða ekki. Og þetta með aukninguna, 25% afsláttur af þessum bjór, gosbjórnum í dag eða eitthvað, það er svo margt sem verslunin gerir. Af hverju ætti hún að haga sér eitthvað öðruvísi? Ég spyr þingmanninn hvort hún sé ekki sammála mér í því að engin ástæða er til að ætla að verslunin hagi sér eitthvað öðruvísi með þessa vöru þegar kemur að því að reyna að selja sem allra mest. Það er alla vega mín tilfinning.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og þakka fyrir andsvarið. Ég held að félagaþrýstingurinn og hagnaðarsjónarmiðið muni ráða. Mammon ræður ríkjum í þessu sjónarmiði sem öðrum og ekkert óeðlilegt við það að verslanir reyni að auka hag sinn. Þetta er bara fyrirtækjarekstur eins og hver annar. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli að við stýrum þessu svolítið. Það er kannski það sem flutningsmenn eru að hugsa, að við séum alltaf með forræðishyggju í fyrirrúmi, að ekki megi ganga of langt í því og að þeir séu svolítið að girða fyrir hana í þessu frumvarpi. Ég held að hún eigi nákvæmlega við í vissum efnum, eins og kannski þessu. Ég held að við þurfum að fara mjög varlega og það skiptir miklu máli að við séum svolítið leiðandi og að við opnum ekki óþarflega mikið. Ég held að aðgengi sé nægjanlegt þó að það sé takmarkað. Við getum farið í ÁTVR, við getum farið inn á veitingahús, hvort sem það er með matvöru eða annað, og keypt okkur áfengi með mat eða inni á bar. Ég held að aðgengið sé nægjanlegt eins og það er núna og sé ekki hamlandi. Ég man alveg þá tíma þegar áfengi var pantað með póstinum. Þá pantaði fólk kannski aðeins meira en það hélt að það drykki og það átti að duga næstu helgi líka en svo þegar það var komið með póstinum var það oft klárað.
Herra forseti. Það er einmitt málið. Þegar áfengið er til er auðveldara af því að taka. Það er bara svo margt í þessu líka, svo ég haldi áfram með það sem ég var að tala um áðan, þ.e. stóru markaðsaðilarnir sem eru ráðandi í þessum keðjum og skammta út í verslanirnar. Við sem búum í hinum dreifðu byggðum þekkjum það að ekki fæst einu sinni það sama í jafnvel sömu keðjunni milli 15 mínútna akstursstaða. Litli aðilinn verður kannski að kaupa af þeim stóru. Það er lögmálið sem ræður áfram. Mér finnst mörg skilaboð í þessu; þetta með auglýsingarnar, þetta með að hugsa um afleiðingarnar, hugsa það gagnvart yngra fólkinu. Það voru 1.100 auglýsingakærur til foreldrasamtakanna. Við erum eftirlitsþátturinn, við þurfum að bæta enn frekar úr honum. Hér er t.d. ekki verðmetið það sem snýr að þeim þætti. Það er mjög margt sem maður veltir upp og maður spyr líka alltaf: Af hverju að breyta því sem hefur virkað vel?
Virðulegur forseti. Takk fyrir andsvarið, hv. þingmaður. Ég held að við eigum bara að hafa það leiðarljós sem við höfum haft í vinnu okkar í mörgum málum, sérstaklega í velferðarnefnd, það eru forvarnir og lýðheilsa. Ef við tökum upp þau gleraugu og horfum á frumvarpið held ég að við ættum að hafna því. Við þurfum að hugsa þetta aðeins lengra. Í upphafi skal endinn skoða og ég held að mjög mikilvægt sé að við gerum það við afgreiðslu málsins.
Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að mér þykir leitt að sérstakir áhugamenn um aukna áfengissölu sem hafa flutt fram þetta frumvarp skuli ekki vera hér og taka þátt í umræðunni með okkur. Mér þykir það vont. Í fyrri ræðu minni í 1. umr. ræddi ég mest um lýðheilsuleg áhrif af frumvarpi eins og þessu, en í þessari ræðu minni ætla ég frekar að tala um markaðsendann. Samt vil ég byrja á að segja að það er eiginlega ein efnisgrein í greinargerðinni með frumvarpinu sem ég er sammála. Á bls. 6 segir nefnilega, með leyfi hæstv. forseta: „Óhófleg neysla áfengis er skaðleg. Hún er skaðleg þeim einstaklingi sem haldinn er slíkri vímuefnafíkn og böl fyrir fjölskyldu hans og vandamenn. Samfélagið verður jafnframt fyrir ýmsum kostnaði vegna óhóflegrar og ólögmætrar neyslu áfengis.“ Þetta get ég tekið heils hugar undir. Reyndar segir í næstu setningu á eftir: „Árangursríkasta leiðin til að draga úr misnotkun áfengis er með forvarnastarfi, fræðslu og meðferðarúrræðum.“ Þarna er ég líka sammála. Og ég get sagt það með sanni að ef allar aðrar greinar en þær greinar sem varða það að hækka framlög til lýðheilsumála út af áfengi, þ.e. forvarnamála og lýðheilsumála, yrðu þurrkaðar út myndi ég samþykkja þetta frumvarp umsvifalaust. Þeir ágætu hv. flutningsmenn sem ekki eru hér staddir setja líka eftirfarandi inn í greinargerðina þar sem talað er um áfengismenningu, áfengisneyslu og það allt saman: „Þá hefur aðgengi að áfengi á undanförnum árum og áratugum stóraukist og útsölustöðum ríkisins með áfengi hefur fjölgað.“ Þetta er rétt, en að hluta, vegna þess að úti um land voru pósthús dreifingarstöðvar fyrir áfengi. Nú er búið að loka pósthúsum mjög víða um land, en það eru til áfengisverslanir. Hér á höfuðborgarsvæðinu hefur fjöldi áfengisverslana nær ekki aukist undanfarin 10–20 ár, ef ég fer ekki rangt með. Það var búið að loka einni þeirra, hún var opnuð aftur, þannig að nettóáhrifin voru kannski núll. En málið er að flutningsmenn þessa frumvarps og helstu áhugamenn um það vilja halda áfengi til haga, þ.e. verslunarkeðjunnar Haga. Það sést vel á því að þarþarþarsíðast þegar þetta mál var lagt fram komu fram þrjár jákvæðar umsagnir. Þær voru frá Viðskiptaráði, frá kaupmannasamtökunum sem ég held að heiti núna Samtök atvinnulífsins og frá verslunarkeðjunni Högum. Það voru þrjár jákvæðar umsagnir af um 50. Og hvað hefur líka gerst? Menn halda að með því að setja áfengi í þetta sinn inn í sérverslanir en ekki stórmarkaði séu þeir í sjálfu sér ekki að efla stórmarkaðina. Það er náttúrlega firra vegna þess að nú þegar hefur verslunarkeðjan Hagar, í gegnum dótturfyrirtæki sitt Aðföng, umboð fyrir nokkra tugi léttvína sem er að finna í sölu hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Það sem menn eru að hugsa með þessu frumvarpi er náttúrlega að byggja undir kaupmenn í landinu. Og menn eiga ekki að vera að fela sig í því efni. Þeir eiga bara að koma rétt fram og segja: Það er þetta sem við stefnum að. Menn myndu gera vel í því að koma heiðarlega fram að þessu leyti. Nú er tími minn að verða búinn og ég verð líklega að bíða þangað til í næstu umræðu, þ.e. 2. umr., til að komast að aftur. Ég vil þó segja aftur: Eini tilgangurinn með frumvarpinu er að auka veg verslunar í landinu. Ég orðaði það þannig í fyrri ræðu minni og ég ætla að taka það upp aftur hér, að menn geti gert sér böl annarra að féþúfu, því að það er það sem er verið að tala um í þessu frumvarpi. Neyslan mun aukast upp í 11 lítra á mann af hreinum vínanda á ári ef þetta verður að lögum. Það mun hafa ófyrirséðar afleiðingar í för með sér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir ræðuna. Eins og hann nefndi sjálfur náði hann ekki að koma inn á allt sem hann vildi tala um í ræðu sinni þannig að ég ætla að spyrja hann út í atriði sem hann nefndi í fyrra andsvari. Ég vona að hann virði það við mig að ég er ekki beinlínis að vitna í ræðuna vegna þess að ég held að það sé mikilvægt að menn átti sig á þeim atriðum sem þingmaðurinn nefndi réttilega hér áðan, þ.e. reynsluna af því þegar við leyfðum bjórinn. Eins og margir aðrir hv. þingmenn hef ég í gegnum tíðina drukkið bjór og það er ekkert um það að ræða lengur að við bökkum í tíma. En mig langar aðeins að heyra þingmanninn ræða það aðeins nánar af því að hann hefur nefnt tölur í því sambandi, um það hve mikið er líklegt að neyslan aukist ef frumvarpið verður að lögum. Mig langar að heyra hvort hann hafi meira fyrir sér í því en gáfulegt gisk, eins og krakkarnir myndu segja, því að þetta er býsna mikilvægt. Það er býsna mikilvægt að þingmenn átti sig á því hverjar mögulegar afleiðingar af lagasetningu eins og þessari gætu orðið og um leið hvaða áhrif slíkt kynni að hafa á lýðheilsu og almenna heilsu í landinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Mér er mjög ljúft að fara yfir það hvernig þær tölur sem ég hef sett fram hafa borist til mín. Sænsk heilbrigðisyfirvöld bjuggu til líkan um það hvað myndi gerast ef þau færu aftur í tilraun, eins og gert hafði verið áður, og færu að selja áfengi í matvöruverslunum og/eða í sérverslunum utan áfengiseinokunarsölu. Aukningin á neyslu sem fylgdi samkvæmt líkaninu harmónerar ágætlega við reynsluna sem við höfum, þ.e. neysluaukningarreynsluna frá því að bjórinn var leyfður 1989. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að við snúum tímanum ekki við. Við förum ekki að banna bjór eftir að hafa verið að neyta hans í 30 ár. Það gerum við ekki. En við eigum að læra af reynslunni. Við höfum þessa reynslu, við vitum hvað hefur gerst frá 1988 og fram á þennan dag. Við getum sagt okkur sjálf að ef við stígum þetta skref í viðbót förum við í þá vegferð sem ég nefndi áðan, þá förum við í 11 lítra af hreinum vínanda á ári á mann, sem er það sama og Danir, Bretar og Þjóðverjar eru að nota. Ég minntist á það í fyrri ræðu minni í þessari umferð að ég las í fyrra grein í Politiken í Danmörku þar sem sagði að 1/5 íbúa Kaupmannahafnar fúnkeraði ekki, með leyfi forseta, „á hverjum degi út af áfengisneyslu“. Þar vorum við ekki að tala um það sem við köllum í daglegu tali ofdrykkjumenn, enda eru þetta 200.000 manns af þessari milljón sem býr í Kaupmannahöfn, sem fúnkera ekki í samfélaginu á hverjum degi út af áfengisneyslu.
Herra forseti. Ég skal reyna að vera knappur í stílnum. Mig langaði í seinna andsvari aðeins að ræða þennan lýðheilsuvinkil sem hv. þingmaður kom inn á. Þingmaðurinn talaði um tvær greinar í frumvarpinu þar sem talað er um að auka framlög til lýðheilsusjóðs, ef ég man rétt. Mig langar að spyrja þingmanninn: Væri þá ekki nær að velviljaðir þingmenn kæmu sér saman um að flytja slíkt mál? Það yrði ekki stórkostlega stórt þingmál að til að mynda auka framlög til lýðheilsusjóðs vegna þess að ef það yrði gert myndi væntanlega verð á áfengi hækka lítillega í samræmi við það. Og þar með nást þau markmið sem a.m.k. ég og hv. þingmaður erum sammála um að séu eftirsóknarverð í neyslu áfengis á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég lýsi mig algjörlega sammála hv. þingmanni hvað þetta varðar. Satt að segja finnst mér eiginlega þversögn í því að ætla að auka tekjur af áfengissölu með því að dreifingaraðilar verði fleiri. Ég vitna aftur til þarsíðustu framlagningar þessa máls þar sem fram kom hjá Viðskiptaráði Íslands að það ætlaði sko ekki að skila áfengisgjaldi tvisvar í mánuði eins og ÁTVR gerir. Það ætlaði að gera bara eins og með virðisaukaskattinn, að skila gjaldi á tveggja mánaða fresti. Bara það myndi setja svolitla beyglu í fjárflæði ríkisins þannig að ég segi: Við skulum endilega leggja lýðheilsugjald á áfengi, láta ÁTVR innheimta það, alveg eins og það innheimtir áfengisgjaldið, og skila því tvisvar í mánuði, eins og áfengisgjaldinu. Við værum þá bara í fínum málum með forvarnir og slíkt. Ekki veitir af vegna þess að það hefur þegar orðið mikil aukning á áfengisneyslu í landinu.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi að það væri skortur og vöntun á einhverjum stuðningsmönnum þessa máls í umræðuna. Nú er ég svo sem ekki, ja, satt að segja veit ég ekki hvaða afstöðu ég hef til málsins, ég held að ég sé almennt frekar jákvæður fyrir því. En ástæðan fyrir því að ég hef látið mig vanta í umræðuna hingað til er aðallega sú að nú er umræða búin að vera í gangi í a.m.k. 30 ár. Umræður um þetta byrjuðu um árið 2000, nei, 1996, eitthvað þar um bil, þannig að ég held að á þessum tímapunkti séu allir vinklar búnir að margkoma fram og mér hefur ekki fundist vera mikið gagn af því að eyða tíma þingsins í að koma með mitt sértæka álit á þessu. Þetta er mál sem kemur aftur og aftur fram vegna þess að fólk vill fá að takast aðeins á um þetta og þetta er auðvitað málefni sem skiptir miklu máli einhvers staðar úti í samfélaginu. En þetta kemur einhvern veginn niður á það ár eftir ár að þetta er tækifæri fyrir hv. þingmenn að sýna hvar þeir standa í pólitík, hvort þeir séu íhaldssamir eða frjálslyndir eða hvað og hvar nákvæmlega þeir vilja vera. Það er bara hið besta mál. En er ekki hægt að gera það kannski með einhverjum skilvirkari hætti, kannski með því að hleypa málinu bara í atkvæðagreiðslu? Mig grunar það, án þess að ég viti það, að málið yrði fellt ef það færi í atkvæðagreiðslu núna. En það tengist því ekki endilega að málið sé slæmt, heldur bara að við sjáum það svolítið á samsetningu þingsins í ýmsum öðrum málum að þetta er kannski ekki hátt metið hjá hv. þingmönnum. Ég vildi koma hingað og útskýra aðeins af hverju ég hef látið mig vanta, vegna þess að þetta er satt að segja orðið pínu leiðinlegt, þ.e. þessi umræða. Ég held að við getum nýtt tíma okkar betur.
Hæstv. forseti. Ég fagna þátttöku hv. þm. Smára McCarthys í umræðunni. Hann segir að allir vinklar séu komnir fram. Jú, rétt er það. Það hefur líka margkomið fram að meiri hluti þjóðarinnar er á móti þessu máli og sambærilegum málum. Samt kemur það upp hér aftur og aftur eins og uppvakningur. Það er náttúrlega út af því að svo sterkir kraftar búa að baki, það er verslunarauðvaldið sem er hér að baki. En ég hef haft það fyrir sið í þingmennsku minni eins og ég hef frekast getað að standa með þjóðinni. Ég ætla að standa með þjóðinni í þessu máli líka vegna þess að hún er að meiri hluta til samkvæmt skoðanakönnunum, ítrekuðum, á móti því að áfengi verði selt í sérverslunum eða í stórmörkuðum utan ÁTVR. Ég tek undir það sjónarmið og ég hef útskýrt það bæði af lýðheilsuástæðum og markaðsástæðum. Síðan get ég líka bætt því við að við erum að vísa vandamálunum sem fylgja aukinni áfengisneyslu, sem mun fylgja samþykki þessa frumvarps, inn í framtíðina. Við erum að leggja það á börnin okkar og barnabörnin, í fyrsta lagi að þau eigi erfiðara um vik að neita sér um áfengi af því að það verður meira framboð af því og í öðru lagi erum við að leggja á þeirra herðar byrðarnar af þeim heilbrigðisvandamálum sem verða til í framtíðinni með samþykkt frumvarpsins. Á þeim 30 árum sem liðin eru frá bjórsamþykktinni höfum við fengið veikindi sem við höfðum ekki áður. Skorpulifur var varla til hérna, brisbólga hefur stóraukist, 20 sortir af krabbameini frá koki niður í endaþarm. Það er þetta sem við erum að glíma við núna og munum glíma enn frekar við ef við samþykkjum frumvarpið.
Herra forseti. Ég held að óhætt sé að segja að allir þingmenn vinni að því sem þeir telja vera hag þjóðarinnar hverju sinni og standi með þjóðinni. Það er þannig. Þegar afnám áfengisbannsins var sett í þjóðaratkvæðagreiðslu 1933 voru 57,7% samþykk og 42,3% andvíg. Það munaði kannski ekki miklu þá. En í það skipti komst á sá skilningur hjá ráðamönnum þjóðarinnar á þeim tíma að kannski væri allt í lagi að treysta almenningi. Mér finnst afskaplega fín hugmynd að treysta almenningi. Við höfum ekki talað mikið um bann á súkkulaði, en þó vita allir að óhófleg neysla á súkkulaði er ekki endilega góð. Í þessu eins og öðru hallast ég svolítið í frjálslyndu áttina … [[Súkkulaði er ekki vímugjafi.]]ja, það er hægt að prófa að borða of mikið af súkkulaði og sjá til. En það er ástæða til að treysta almenningi. Í öllu falli held ég að [[Forseti hringir.]]við ættum að prófa að treysta sjálfum okkur fyrir því að hleypa málinu í atkvæðagreiðslu.
Hæstv. forseti. Ég er glaður yfir því að hv. þingmaður nefnir hér til sögunnar 1933 vegna þess að það var ekkert traust á þjóðinni sem vakti fyrir ráðamönnum þess tíma að taka upp áfengissölu á Íslandi aftur, þeir vildu selja saltfisk. Það var bara svo einfalt. Það voru hreinlega markaðslegar ástæður sem ollu því að menn vildu opna fyrir púrtvín til að byrja með til að geta selt saltfisk til Spánar og Portúgals. Þá voru engin lýðheilsusjónarmið eða eitthvert traust á þjóðinni sem olli því, alls ekki. En jú, jú, auðvitað að treysta þjóðinni, mikil ósköp, en samt sem áður, ég hef sagt það fyrr og segi það enn - það kann vel að vera að ég sé íhaldssamur. Ég er á móti asbestnotkun. Ég vil að menn spenni bílbelti, ég er á því að það eigi að gera. Ég vil að börn séu í barnabílstól. Ég vil hafa vit fyrir fólki, ég viðurkenni það bara strax. Og eftir alla þá reynslu og eftir allt það sem búið er að segja okkur í umsögnum er ekki hægt að samþykkja þetta mál. Af því að hv. þingmaður minntist á súkkulaði veit ég ekki um neinn sem hefur orðið ofbeldisfullur [[Forseti hringir.]]af að borða súkkulaði og ég veit ekki um neinn sem hefur keyrt bíl áberandi verr eftir að [[Forseti hringir.]]hafa borðað súkkulaði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég ætlaði einmitt að segja við vin minn og félaga, hv. þm. Smára McCarthy: Það eru mörg málin sem eru leiðinleg. Manni finnist þau ekki öll skemmtileg, hvort sem þau koma fyrir aftur og aftur eða eru að koma upp í fyrsta skipti. Það er bara eins og það er. Það er mjög varhugavert að líkja þessu við eitthvað annað eins og hér var gert. Þetta er í rauninni engu líkt. Þegar ég las í fyrsta skipti þegar við vorum að fjalla um þessi mál hversu mikill skaðvaldur áfengi er, að það sé miklu meiri skaðvaldur en t.d. heróín, kom það mér mjög á óvart miðað við þá umfjöllun sem hefur átt sér stað um slík vímuefni. En öll eru þau hættuleg ef þeirra er neytt í óhófi. Mig langaði aðeins að halda áfram með lýðheilsuvinkilinn. Það er auðvitað ákveðin breyting í þessu frumvarpi miðað við fyrri frumvörp. Kannski mætti leggja til að málinu yrði vísað frá nema hvað við myndum játast 20. gr., öllu öðru yrði bara hent. Þar er talað um að lýðheilsusjóður skuli leggja sérstaka áherslu á rannsóknir á áfengisneyslu, sem forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna á komandi árum. Ég held að það sé af hinu góða, burt séð frá þessu frumvarpi. Það væri það eina sem ég gæti a.m.k. samþykkt í því af því að við tókum út, eins og hv. þingmenn muna, markaðar tekjur þó að svo hafi verið sett inn breyting í þá veru að sambærilegar fjárhæðir ættu að renna þarna inn. Það er þetta með að meta vilja þjóðarinnar og finna út hver hann er. Hv. þingmaður kom inn á að ítrekað hefur komið fram í mörgum könnunum í gegnum tíðina að það er ekki vilji fyrir því. En svo er siðferðilegi þátturinn, þetta einstaklingsfrelsi. Eru það mannréttindi að vera frjáls undan afskiptum ríkisins gagnvart sölu á áfengi? Erum við að skerða eitthvað óeðlilega neikvæða frelsið eða frjálsræðið? Kannski hv. þingmaður velti því aðeins upp með mér.
Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í þessari umræðu, af hálfu þeirra fáu meðmælenda sem hafa komið í umræðuna, að við sem erum á móti þessu séum þetta fólk sem vill ekki leyfa öðru fólki að gera neitt. Ég vil hins vegar segja að ég hef fyrir því orð góðra manna sem hafa gengið þann veg að misnota áfengi verulega illa að menn sem þannig eru staddir nái sér alltaf í áfengi, alveg sama hvað. Ég kann alls ekki neitt að fara með áfengi en við erum með opnar verslanir í nánast öllum þéttbýliskjörnum á Íslandi, í mislangan tíma. Mestur er tíminn líklega tíu tímar á dag, ef ég man rétt, nema á laugardögum, þá eru þeir kannski átta, ekki á sunnudögum. Það eru þúsundir veitingastaða þar sem við getum gengið að áfengi frá líklega kl. 11 á morgnana og fram til kl. 3 á nóttunni ef við viljum, allan ársins hring, nota bene, alla daga vikunnar og jafnvel á jólunum. Það er kannski rétt yfir jólanóttina sem er ekki aðgengi að áfengi. Ef það dugar ekki veit ég ekki hvað menn vilja gera. Er það kannski bara 24/7? Vilja menn selja áfengi í þeim búðum sem þegar eru opnar hér, með tilheyrandi kostnaði, 24 tíma á dag allan ársins hring? Er það nægilegt framboð? Ég vil ekki tala illa um Morfís-keppnina en mér finnst þetta einhvern veginn svoleiðis rök. Það eru ekki haldbær rök að halda þessu fram. Ef þetta er forræðishyggja skal ég bara gangast við því, glaður og stoltur.
Herra forseti. Það er nefnilega það sem ég tók eftir í máli hv. þingmanns sem var hér á undan mér í andsvörum við hv. þingmann, að þetta væri orðið svolítið leiðinlegt. En svo er þetta með að skilgreina okkur sem þingmenn. Íhaldssöm? Ég veit það ekki. Erum við skynsöm? Það má a.m.k. með sanni segja, eins og hv. þingmaður nefndi hér í sinni ræðu um hverjir það voru sem sendu inn jákvæðar umsagnir, að þær umsagnir voru eingöngu studdar verslunarlegum rökum. Það var ekki gerð tilraun til þess að reyna að draga úr öllum þeim neikvæðu áhrifum sem læknavísindin hafa bent á. Mér finnst það svolítið mikilvægt. Við fáum engin rök sem segja að læknavísindin, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin eða allir þessir læknar hafi bara rangt fyrir sér. Það er enginn sem hefur sagt það. Verslunarþættinum er bara haldið til haga. Þess vegna hef ég sagt að ég skil ekki alveg af hverju það er verið að reyna að breyta fyrirkomulagi sem hefur reynst okkur ótrúlega vel.
Hæstv. forseti. Vestur í Ameríku segja menn gjarnan: Ef það er í lagi, ekki laga það. Í skýrslum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur gefið út eru ríki Evrópu hvött til að fara að dæmi Íslands, Noregs, Svíþjóðar og Finnlands og selja áfengi einungis í einokunar- eða einkaréttarverslunum ríkisins. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir: Það eru engir aðrir sem hafa náð viðlíka árangri í því að draga úr því böli sem áfengið vissulega hefur í för með sér. Úr því að talað er um málið sé leiðinlegt, ef það er leiðinlegt að reyna að varna því að krabbamein stóraukist hérna, að hjartasjúkdómar stóraukist hérna, að skorpulifur margfaldist, skal ég bara vera leiðinlegur áfram.
Herra forseti. Vísan verður sjálfsagt aldrei of oft kveðin þegar maður brennur heitt fyrir einhverjum málum. Ég vitnaði áðan í bók sem heitir The Health of Populations: Beyond Medicine sem dr. Jack James, prófessor og sálfræðingur, skrifaði fyrir ekki svo löngu síðan. Þar fjallar hann almennt um heilbrigðisþjónustu og hvaða kostnað heilbrigðisþjónustan ber af ýmsum þáttum og hvort hægt sé og gagnlegt að líta á málin frá ýmsum sjónarhornum. Hann tekur sem dæmi slys og hvað orsakar þau og segir, með leyfi forseta: „Við þurfum að skoða þá þætti sem orsaka slysin. Það er augljóst að það er aðeins örlítill hluti slysa sem rekja má til lífeðlisfræðilegra þátta. Næstum öll slys verða vegna hegðunar eins og hraðaksturs, ölvunaraksturs, farsímanotkunar, að nota ekki bílbeltið, þreytu og svo mætti lengi telja.“ Hann segir að það sé auðvelt að hafa áhrif á þessa þætti með löggjöf. Mér fannst áhugavert að lesa þetta. Ég vitnaði í andsvari mínu áðan til þess sem hann segir um samanburð á Svíþjóð og í Danmörku. Hann horfir auðvitað á fjármunina sem við veitum í þessi kerfi og talar líka um lífsstílssjúkdóma og ýmislegt fleira. Hann veltir því upp hvort við berum öll ábyrgðina og eins og ég sagði áðan er hún kannski á herðum fleiri eins og t.d. sveitarfélaga, bæjarstjórna og ríkisstjórna. Hann tekur dæmi um reykingar. Við getum auðvitað tekið ákvörðun um að hætta að reykja en svo erum við í samfélagi sem hefur tekið ákvarðanir sem byggðar eru á því hvað er að gerast í kringum okkur. Ef ákveðin hegðun er algeng er líklegra en ella að við hegðum okkur með sambærilegum hætti. Ég tók dæmi um tóbaksnotkun af því að við höfum náð gríðarlega góðum árangri í að minnka hana. Hvernig gerðum við það? Við byrjuðum á því að banna tóbaksnotkun mjög víða. Við bönnuðum hana. Það er nú talað um að boð og bönn verði til þess að starfsemin færist neðan jarðar eða eitthvað slíkt, hún færist til, en það hefur ekki gerst. Það hefur dregið úr reykingum. Tóbak má ekki sjást lengur. Tóbaksfyrirtækin börðust hart gegn þessum bönnum, eins og ég sagði áðan, t.d. í Danmörku og fengu sínu framgengt þar en í Svíþjóð fór það algjörlega á hinn veginn eins og hjá okkur. Mismunurinn hefur sýnt sig í því að dauðsföll vegna lungnasjúkdóma eru helmingi fleiri í Danmörku en í Svíþjóð. Það er talið að það megi rekja fyrst og fremst til þessara breytinga. Þegar prófessorinn er spurður hvort við eigum að selja áfengi í matvöruverslunum tekur hann undir með okkur sem erum því ósammála og segir: „Ef fólk vill taka upplýsta ákvörðun um málið sem er byggð á niðurstöðum rannsókna er þetta einfalt mál. Aukið aðgengi að áfengi þýðir einfaldlega fleiri sjúklinga með t.d. skorpulifur og meira heimilisofbeldi.“ Hann nefnir að tíðni skorpulifrar hafi fjórfaldast í Bretlandi síðan meira frelsi var gefið þar í áfengissölu. Þetta er í rauninni sama sjónarmið og ég viðraði með tóbakið. Þetta er auðvitað, eins og við vitum, allt á forsendum verslunarinnar enda hvernig getum við mælt gegn þessum vísindalegu niðurstöðum? Í lögunum er það svo, eins og hér hefur margítrekað komið fram og var sagt rétt á undan í andsvari, að við höfum allt það aðgengi sem við þurfum á að halda. Það sem við eigum kannski að horfa frekar til er að við höfum tækifæri til að sýna frumkvæði á heimsvísu með því að hafa gott aðgengi að áfengi sem er háð ákveðnum og sanngjörnum takmörkunum sem felast í því fyrirkomulagi sem við höfum núna. Það er þekkt, og það verður ekkert öðruvísi hjá okkur, að ef við slökum á þessum skilyrðum er heilsufarið líklegra til að verða verra sem og félagsleg staða og fjárhagsleg. Það gildir líka fyrir alla, líka þá sem drekka ekki áfengi. Við megum ekki gleyma þeim sem eru í kringum þá sem neyta áfengis í óhófi. Besta leiðin til að bæta heilsuna er að hafa áhrif á hegðun fólks og það sparar líka peninga í heilbrigðiskerfinu þegar fram í sækir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu. Ég er í sjálfu sér á svipuðum slóðum og hv. þingmaður vegna þess að við höfum öndvegisheilbrigðiskerfi á Íslandi og við höfum náð gríðarlegum árangri í áfengismeðferð. Samt bíða 600 manns eftir áfengismeðferð núna að staðaldri. Ætlum við að bæta í þann fjölda? Núna ætlum við að eyða ógrynni fjár í að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús. Það er reyndar á röngum stað, en látum það liggja á milli hluta. Ætlum við sem sagt að auka á vanda þess sjúkrahúss og annarra með því að auðvelda aðgengi að áfengi? Af því að hv. þingmaður minntist á tóbak og hvernig við höfum breytt tóbakssölu undanfarin ár má nefna að við erum nýbúin að gera tilraun hér á Alþingi sem ég á von á að komi okkur í koll, þ.e. að opna fyrir meiri sölu á veipi. Við eigum alveg eftir að sjá hvaða afleiðingar sú tilhliðrun hefur í för með sér. Það kann vel að vera að þeir sem verða á þingi eftir 20 ár muni skamma okkur og bölva í sand og ösku fyrir að hafa gert það. Þess vegna segi ég, og það hefur svo sem einnig komið fram hjá hv. þingmanni, að það sé ekki verjandi að leggja á þessar auknu byrðar, sem við teljum okkur vita um og höfum sæmilega vissu um að fylgja muni aukinni áfengisneyslu, á heilbrigðisstofnanir okkar. Ég vil spyrja hv. þingmann að lokum hvort hún sé mér sammála um að það eigum við ekki að gera, þ.e. að henda fjárhagslegum byrðum inn í framtíðina á hjúkrunarstofnanir okkar og heilbrigðisstofnanir. Einnig þætti mér fróðlegt að heyra hvað hv. þingmaður hefur að segja um kenningar mínar um hvort við höfum stigið rangt skref með því að leyfa veip.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hafði líka miklar efasemdir um rafsígaretturnar og hef þær enn. Þess vegna var ég ánægð með þá breytingu sem gerð var, sem mikil átök voru um, eins og við munum, um stærð hylkja, og almáttugur minn hvað það nú heitir allt saman sem ég kann ekki að nefna. Á móti kemur að margur telur að þetta hjálpi, á meðan við sjáum svo líka, því miður, allt of margt ungt fólk nota þetta sem aldrei hefur reykt. Það er akkúrat það sem við eigum eftir að sjá í framtíðinni, hvert lögleiðingin á rafsígarettunum leiðir okkur. Þær voru komnar hingað en engin umgjörð var utan um þær þó að búið væri að flytja mikið magn af þeim til landsins. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir varðandi byrðarnar inn í framtíðina. Við erum sammála um að það er engin söluvara sem veldur jafn víðtækum skaða og áfengið. Ef við föllum frá því fyrirkomulagi sem við höfum núna og færum áfengissölu yfir til einkaaðila þýðir það bara að það er einn sem hirðir gróðann á meðan annar ber þennan samfélagslega kostnað. Það er bara það sem við stöndum frammi fyrir. Það er ekkert öðruvísi. Það erum alltaf við skattgreiðendur sem þurfum að takast á við þær neikvæðu afleiðingar sem verða af óhóflegri neyslu áfengis, þær lenda óhjákvæmilega á félagsþjónustu sveitarfélaga, í heilbrigðiskerfinu o.s.frv. ÁTVR skilar okkur hagnaði. Þó að það sé ekki markmið ÁTVR að skila hagnaði er það þó þannig að hagnaðurinn rennur til ríkisins, sem er þá hægt að nýta í þessa þjónustu, fyrir afleiðingarnar sem við þurfum að takast á við.
Hæstv. forseti. Það er einmitt þetta sem ég er búinn að vera að velta svolítið fyrir mér. Misnotkun áfengis er ekki einkamál þess sem misnotar áfengi. Hann eða hún varpar stórum skugga yfir allt umhverfi sitt, í allar áttir. Það er líka það sem við þurfum að hafa í huga að mínu mati. Við erum ekki bara að eltast við þá sem eru veikir fyrir áfengi eða vilja meira frjálsræði, heldur erum við líka að hugsa um fjölskylduna sem einingu. Það er reyndar eitt sem mig langar að spyrja hv. þingmann um vegna þess að í greinargerðinni með frumvarpinu er talað töluvert um bætta vínmenningu, að menn séu bara að sötra rauðvín með góðri steik. Að vísu er mörgum þeirra sama hvort steikin er ættuð einhvers staðar úr umhverfi sem við viljum ekki endilega borða afurðir úr, en menn skola henni niður með góðu rauðvíni. Samt sem áður er það þannig, eða manni virðist það, að flestir veitingastaðir höfuðstaðarins og ýmissa þéttbýlisstaða eru gjarnan fullir öll virk kvöld, en þó virðist ekki draga úr helgarfylliríinu. Það virðist enn lifa vondu lífi. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé kannski sammála mér varðandi þessa meintu vínmenningu og þessa meintu, bættu meðferð áfengis sem búið er að tala mikið um, sérstaklega í kjölfar bjórsins, þó að við vitum að heimilisofbeldi hafi margfaldast, þó að við vitum að það sé enn verið að lemja mann og annan í miðbænum um helgar. Telur þingmaðurinn að mýtan um bætta vínmenningu eigi við rök að styðjast?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Það er akkúrat þetta persónufrelsi sem er sífellt verið að tala um og einstaklingsfrelsi og allt það, hvenær, hvernig og hvar megi neyta áfengis án þess að taka tillit til þeirra sem í kringum mann eru. Ég er á sömu línu og hv. þingmaður. Þeir sem fara vel með áfengi eru ekkert sérstaklega að velta því fyrir sér hvort þeir fari vel með áfengi eða ekki. Þeir sem eru á jaðrinum velta því hins vegar mjög mikið fyrir sér og afgreiða það í kolli sínum þannig að þeir kássist ekki upp á einn eða neinn. En þetta á ekki bara við um þann sem neytir áfengisins. Þetta á auðvitað líka við um þá sem í kringum hann eru. Ég ítreka aftur að mér finnst mjög mikilvægt að við veltum þessu fyrir okkur út frá því sjónarhorni. Þetta snýst ekki bara um frelsi þess sem vill nota áfengi, heldur líka um frelsi þeirra sem í kringum viðkomandi eru. Það er ekki síður mikilvægt, og þá er ég ekki bara að tala um börn. Ég er líka að tala um fjölskyldur eða aðra þá sem í kringum mann eru. Við þekkjum alveg dæmi um fólk sem neytir áfengis í óhófi en mætir í vinnuna, er önugt og ekki alveg með sjálfu sér. Svo eru líka þeir sem flokkast ekki undir að vera alkóhólistar en eru samt með mánudagstimburmenn. Það kostar samfélagið gríðarlega peninga, fyrirtækin og heilbrigðisþjónustuna að einhverju leyti líka.
Virðulegur forseti. Þetta er ágæt en gamalkunnug umræða hér í salnum. Eins og fram hefur komið hafa sambærileg mál verið lögð nokkrum sinnum fram áður. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi áðan að áfengisumræða út frá mismunandi hliðum á sér áratugagamla sögu þess fyrir utan. Nú erum við að fjalla um frjálsa sölu á áfengi í sérstökum smávöruverslunum. Mig langar til að spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur hvort og þá hvað hún telji vera nýtt í þessu máli eins og það er lagt fram núna og hvort það sé þá til einhverra bóta frá því sem áður var. Ég veit að hv. þingmaður þekkir áður fram komin mál sem hlutu mjög ítarlega umræðu í þingsal á sínum tíma. Sum mál eru þess eðlis að þau þurfa tíma til að þroskast í Alþingi og það er þó til bóta. Markmið lagasetningar á að vera almannaheill fyrst og fremst og greiða kannski úr ákveðnum óvissuþáttum hvað varðar lagasetningu og slíkt. Nú erum við með ágætiskerfi varðandi áfengissölu að flestra mati og við erum með ágætisaðgengi, við erum með ágæta þjónustu. Er eitthvað í þessu máli eins og það er lagt fram núna sem yrði til þess að aðgengi yrði betra, að þjónustan við íbúa, þá á ég við um allt land, myndi batna og að mögulega myndi verð á vörunni lækka til neytenda? Og ef við horfum bara á neytendasjónarmiðin, eru einhverjir kostir við málið eins og það er lagt fram núna að mati þingmannsins?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eina sem ég sé jákvætt í þessu frumvarpi frá því síðast er 20. gr. þar sem kveðið er á um að lýðheilsusjóður skuli leggja sérstaka áherslu á rannsóknir á áfengisneyslu sem og forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna. Annað finnst mér ekki vera gott í þessu máli, að það er á allan hátt verið að reyna að útvíkka eitthvað. Það er verið að gera tilraun til að heimila auglýsingar en þó með einhverjum takmörkunum og það er lengra frá því en við höfum verið að gera. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson spurði líka áðan um kúltúrinn, að drekka með mat og eitthvað slíkt, mýtuna um það, og hv. þingmaður spyr mig núna um lækkað verð eða aukið úrval og eitthvað slíkt. Eins og komið hefur fram á það alls ekki við um allt landið. Ég held að það liggi alveg fyrir að það er ekki svoleiðis, heldur yrði það hugsanlega þannig að sumar verslanir á stórhöfuðborgarsvæðinu eða stórmarkaðir þar sem þeir eru gætu boðið einhverja tiltekna vöru á lægra verði á einhverjum tilboðum. En almennt held ég að vöruverð myndi hækka. Það þekkjum við úti á landi í þeirri breytingu sem hefur átt sér stað í verslun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Niðurstaða þingmannsins er því sú að þjónusta við íbúa á landsbyggðinni muni að öllum líkindum versna og verð mögulega hækka. Nú hefur verið farið með rökum í umræðunni yfir afleiðingar af auknu aðgengi. Rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi og aukinn sýnileiki áfengis í verslunum muni leiða til aukinnar neyslu. Auðvitað getum við ekki stjórnað neyslu hvers og eins. Það verður hver að ákveða hvort hann drekki rauðvín eða svona vín eða hitt vínið og hversu mikið hverju sinni. Engu að síður sýna rannsóknir fram á að aukið aðgengi og aukinn sýnileiki leiðir til aukinnar neyslu. Við vitum einnig að aukin neysla áfengis veldur heilsutjóni, slysatíðni eykst og sjúkdómar aukast, fyrir utan oft alls kyns félagslega slæmar afleiðingar sem aukin áfengisneysla og neysla í óhófi veldur. Þetta virðist allt bera að sama brunni. Kostirnir við að breyta kerfinu eru sárafáir, ef einhverjir. Ókostirnir eru óteljandi og grafalvarlegir, aukinn kostnaður fyrir samfélagið í heilbrigðisþjónustu, löggæslu og öðru, í áfengismeðferðum og hvað þetta allt heitir. Augljóslega græðir verslunin á þessu og mögulega þeir sem hanna og selja auglýsingar og annað. Mig langar því til að spyrja þingmanninn: Er hún sammála mér um þetta? Glittir í einhverja kosti við að breyta núverandi kerfi og hverjir eru þeir?
Herra forseti. Nú er tíminn að renna frá okkur þennan þingdaginn og þetta mál er vissulega ekki að klárast. En ég tek undir með þingmanninum, það er ekkert í frumvarpinu sem bætir ástandið frá því sem það er í dag. Þess vegna stöndum við kannski hér ár eftir ár, þing eftir þing, og tölum okkur hás um þetta. Ég vona svo sannarlega enn og aftur að málið fái ekki framgang.