Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið liggur fyrir beiðni um skýrslu um áhrif af verkfalli sjómanna. Útsvarstekjur sveitarfélaga dragast saman, flutningsrekstur finnur fyrir miklum þrengingum í verkefnastöðu, minni fiskvinnslur án útgerðar eru hráefnislausar. Fiskvinnslufólk er sett á atvinnuleysisbætur vegna hráefnisskorts og ferskur fiskútflutningur er í lágmarki. Langtímasamningar útgerðarinnar eru að einhverju leyti í húfi en í aflamarkskerfinu eins og það er uppsett í dag er í raun enginn hvati fyrir útgerðina til að semja þrátt fyrir allt ofangreint. Útgerðarmenn geta gengið að því vísu að þegar verkfalli lýkur er kvótinn eftir. Í raun snýst þetta bara um það að sækja meira magn á styttri tíma. SFS rýfur svo fjölmiðlabann og samhliða krefur Guðmundur í Brimi stjórnvöld um aðgerðir hið snarasta með greinaskrifum sínum. Ég hef því hugmynd sem ég varpa fram í ljósi stöðunnar. Ég legg til að veiðar á bátum undir 12 metrum og 15 tonnum verði gefnar frjálsar fram að lokum verkfalls. Ef raunverulegar áhyggjur stjórnvalda og þingheims eru þær að minni fyrirtæki og stoðgreinar liggi að veði í deilunni getum við með þessum hætti liðkað til, fært landsbyggðinni örlitla björg í bú. Jafnframt held ég að samninganefnd útgerðarinnar semji á mettíma, eða eins löngum tíma og tekur að boða og setja fund. Með þeirri aðferð stígum við ekki á samningsrétt aðila deilunnar. Þarna höfum við lausn á hnútnum sem færir ekki útgerðarmönnum uppfylltar kröfur þeirra á silfurfati. Ef fiskvinnslurnar fá hráefni er síður hægt að beita starfsfólki fiskvinnslustöðvanna sem vopni gegn sjómönnum.
Forseti. Ég verð að segja að mér finnst ótrúlega furðulegt að búið sé að skipa eða til standi að skipa starfshóp frá hæstv. fjármálaráðherra um hvernig má taka á svartri atvinnustarfsemi með því að banna reiðufé. Er virkilega ekkert betra að gera hjá hæstv. fjármálaráðherra en að reyna að finna leiðir sem skerða verulega persónufrelsi og friðhelgi einkalífs og alveg ljóst að munu ekki taka á þeim málum er koma að skattaskjólum? En þar í raun og veru flæða mestu peningar út úr landinu í samfélaginu. Þar erum við að tala um verulega háar fjárhæðir. Væri ekki nær að hæstv. fjármálaráðherra myndi einbeita sér að því að reyna að hala eitthvað af þeim peningum til landsins? Mig langar líka að nefna eitt í ljósi þeirra umræðna sem hafa átt sér stað hér undanfarið þegar reynt hefur verið að spyrja hæstv. forsætisráðherra, fyrrverandi fjármálaráðherra, um skýrsluna um skattaskjólin sem var geymd fram yfir kosningar. Mig langar í ljósi þess að benda þingmönnum á grein, ef þeir hafa ekki nú þegar lesið hana, eftir fyrrverandi skattstjóra, Indriða Þorláksson, um af hverju skattaskjól eru til og hvernig þau eru notuð. Þessi grein var birt í Stundinni nýverið og er mjög gagnleg til yfirlestrar, sérstaklega fyrir þá þingmenn sem í alvörunni vilja taka á þessum málum og væri mjög gagnlegt t.d. að ræða um við núverandi forsætisráðherra. Því að þrátt fyrir allt var nafnið hans í Panama-skjölunum. Þrátt fyrir allt var hæstv. þáverandi fjármálaráðherra með reikning í skattaskjóli hvort sem hann vissi af því eða ekki.
Hæstv. forseti. Líkt og þorrinn kemur alltaf með sín þorrablót, mikla gleði og spenning en óhjákvæmilega timburmenn í kjölfarið í sumum tilfellum, þá rennur hið svokallaða áfengisfrumvarp út frá Sjálfstæðismönnum með reglubundnum hætti. Enn er það komið fram. Hæstv. forseti. Ég ætlaði svo sem ekkert að næra þetta mál með mikilli athygli en get þó ekki orða bundist. Það er yfirlýst stefna núverandi ríkisstjórnar að setja heilbrigðismálin í forgang. Það er vel. En það skýtur verulega skökku við að hér ætli menn að leggja fram þetta mál sem, eins og rannsóknir sýna, mun skaða þjóðina bæði heilsufarslega og fjárhagslega. Þurfum við ekki að taka mark á sérfræðingum og fræðimönnum þegar kemur að áfengi og meðferð þess? Hverjir munu græða á þessu? Hverjum er það hagfellt að hafa aukið aðgengi að áfengi? Það munu fáir græða á því ef af verður. Viðvörunarbjöllur klingja. Landlæknir varar við og bendir á ýmsar rannsóknir máli sínu til stuðnings. En hér eru menn bara hressir og finnst upplagt að ganga á móti t.d. tillögu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem felur m.a. í sér bann á auglýsingum og takmörkuðu aðgengi að áfengi til að varna ofneyslu þess. Við höfum ágætt fyrirkomulag sem aðrar þjóðir horfa til sem fyrirmyndar. Ég sé ekki ástæðu til að koma á breytingum sem lýðheilsurannsóknir benda til að auki neyslu í öllum hópum samfélagsins og muni hafa skaðleg áhrif á heilsufar þjóðarinnar. Í ljósi þess að það kostar sitt og í ljósi þess að flutningsmenn hafa talað fyrir ráðdeildarsemi og góðri nýtingu fjármuna ríkisins skil ég ekki þetta framtak sem aukið gæti kostnað þjóðarinnar um 35 milljarða, samkvæmt því sem fram kom í fréttum í gær. Hæstv. forseti. Mér sýnist ekki veita af því að heilbrigðisáætlun okkar Framsóknarmanna komist til framkvæmda.
Frú forseti. Það er ekki hægt annað en að skála fyrir Sjálfstæðisflokknum með svona lélega tillögu. Í nýútkominni skýrslu um orkuöryggi í landinu sem unnin var af erlendum sérfræðingum fyrir Orkustofnun, Landsvirkjun og Landsnet kemur ýmislegt áhugavert fram sem bæði lýsir núverandi ástandi í orkuöryggi og flutningskerfinu í raforku. Þarna er ýmis hugmyndafræði sem mér hugnast ekki en annað er eftirtektarvert. Það kemur fram að dreifikerfið er ekki gott. Það er vitað fyrir að mikil uppsöfnuð þörf er á endurnýjun og styrkingu á raforkuflutningskerfinu og brýnt að auka flutningsgetu þess víða. Í skýrslunni kemur fram að ráðast þyrfti í stefnumótun varðandi raforkuuppbyggingu til langs tíma hvað varðar vöxt í framleiðslu og flutningi og sölu. Með vaxandi eftirspurn þurfi að framleiða meira rafmagn. Vísað er til lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Þess má geta að í dag fer vel yfir 80% af orkusölu til stóriðjunotenda með langtímasamningum. Orkuframleiðsla er mest á Suðurlandi en eingöngu um 4% hennar eru nýtt þar. Skýrsluhöfundar benda á að engin orkustefna sé í landinu og leggja til að mótuð sé opinber stefna um hvort auka eigi framleiðslu og hvernig orkuvinnsla eigi að vera í forgangi. Ég tek undir það að mikilvægt er að skýr eigendastefna ríkisins á Landsvirkjun liggi fyrir, um hvernig þeir orkukostir sem eru í nýtingarflokki rammaáætlunar skuli nýttir og að aðgengi almennings og lítilla og meðalstórra fyrirtækja á orku sé tryggt. Hingað til hefur stóriðjan fengið langtímasamninga um orkukaup á lágu verði á kostnað almennings og annarra kaupenda. Skýrsluhöfundar vilja reyndar að ríkisvaldið ákveði virkjunarkost og bjóði út, líkt og er þekkt í Evrópu og Bandaríkjunum, og nýti markaðslausnir. Ég tel það mjög hættulega [[Forseti hringir.]]hugmyndafræði sem við eigum að leggjast alfarið gegn á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég er hér í dag til að ræða málefni sem snertir barnafólk á landsbyggðinni. Á síðastliðnum árum og áratugum hefur fæðingarþjónusta á landsbyggðinni verið skert gríðarlega mikið og er í dag aðeins hægt að fæða börn á örfáum stofnunum á landinu. Þessum skerðingum hefur ekki verið fylgt eftir hvað varðar stuðning við foreldra sem þurfa að sækja fæðingarþjónustu langa leið og þurfa jafnvel að halda tvö heimili á meðan beðið er eftir fæðingu, sem geta verið nokkrir dagar og allt upp í nokkra mánuði. Hv. þm. Framsóknarflokksins, Silja Dögg Gunnarsdóttir, hefur lagt fram frumvarp sem snýr að því að lögum verði breytt svo að þeir foreldrar sem búa fjarri fæðingarstað og þurfa að bíða fæðingar fjarri heimili fái þann tíma sem viðbót við fæðingarorlof. Þetta frumvarp er mikilvægur hluti í að bæta úr þessu vandamáli en það þarf að huga að fleiri þáttum. Röskun á heimilislífi, kostnaður við að halda tvö heimili, barnapössun, vinnutap - þetta eru aðeins nokkur atriði sem þarf að huga að. Í dag er enginn styrkur í boði fyrir fólk í þessum aðstæðum nema hægt er að fá greiddan ferðakostnað frá heimili að fæðingardeild og til baka. Ástæðan sem er gefin er sú að fólk velur sjálft að búa á stað fjarri fæðingardeild og því er þetta á þeirra kostnað. Það er að mínu mati ekkert jafnrétti í því. Einn kostur í stöðunni væri að hafa sérstaka verðskrá fyrir fólk í þessari stöðu á sjúkrahóteli en í dag þarf barnsfaðir að greiða 6 þús. kr. á sólarhring á meðan móðir, sjúklingurinn, greiðir tæpar 1.500 kr. á sólarhring. Þarna þarf líka að huga að jafnrétti. Ég vil biðla til þingsins að hafa þetta í huga og koma þessum málum í góðan farveg. Það er alveg nógu mikið álag að koma nýju lífi í þennan heim án þess að fjárhagsáhyggjur og fleira bætist þar ofan á.
Frú forseti. Mig langar að gera samgöngumál að umtalsefni hér og þá sérstaklega þau sem snúa að flugsamgöngum. Það hefur komið fram í þeim hluta þingmálaskrár sem snýr að ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar, að lagt verði fram frumvarp til laga um Flugþróunarsjóð sem ætlað er að styðja við reglulegt millilandaflug til Akureyrar og Egilsstaða. Mér líst vel á þetta frumvarp. Það sem er hins vegar hvergi minnst á í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar og ekki heldur í þeim hluta þingmálaskrárinnar sem snýr að samgönguráðuneytinu er innanlandsflugið. Í fréttum í gær, svo ég snúi mér aftur að millilandafluginu, var sagt frá því að meðalverð á flugi frá Keflavík er 41.230 kr. Þegar ég fer heim til höfuðborgar hins bjarta norðurs, eins og Steindór Steindórsson frá Hlöðum kallaði Akureyri í riti sínu, kostar það að jafnaði 45–50 þús kr. Ef fjölskylda mín byggi í Stokkhólmi myndi það kosta mig 26 þús. kr. að fara þangað um helgar. Það væri ansi magnað ef fjölskyldan mín byggi í Stokkhólmi. Stokkhólmur er merkileg borg. Ég held að það væri magnað ef ráðherra samgöngumála myndi velta fyrir sér hvernig hann gæti farið að því að styrkja innanlandsflug svo að ég og aðrir [[Forseti hringir.]]þurfum ekki að borga tvöfalt Stokkhólmsfargjald norður til Akureyrar.
Hæstv. forseti. Ég kem hér til að eiga samtal við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um margumrætt áfengisfrumvarp. Frá því að frumvarpið var lagt fram hefur m.a. landlæknir stigið fram og sagt, með leyfi forseta: „Mitt álit og álit embættisins er alfarið á móti. Við leggjumst gegn þessari tillögu og það er í sjálfu sér sorglegt að hún skuli vera komin fram enn og aftur.“ Einnig segir hann að eðlilegt sé að þeir sem vinna að því að stuðla að bættri heilsu landsmanna leggist á móti þessu frumvarpi. Allar rannsóknir sem liggja fyrir bendi til að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu. Hann tekur jafnframt fram að hann sé sérstaklega að tala um viðkvæma hópa líkt og ungt fólk og þá sem þola ekki áfengi og þar af leiðandi aukið tjón fyrir heilsu fólks og aukinn kostnað fyrir þjóðfélagið. Þegar við skoðum síðan umsagnir um umrætt mál frá fyrri kjörtímabilum þá varar fjöldi fagaðila úr heilbrigðis- og félagsvísindum við samþykkt frumvarpsins en þeir sem mæla með því koma úr verslun og þjónustu. Virðulegur forseti. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar segir meðal annars: „Mótuð verður heilbrigðisstefna sem samhæfir og treystir heilbrigðisþjónustuna, bætir lýðheilsu og stuðlar að heilbrigði landsmanna.“ Þar segir jafnframt: „Við stefnumótun og áætlanagerð stjórnvalda verði gætt að áhrifum á heilsu og líðan íbúa. Dregið skal til framtíðar úr beinum og óbeinum kostnaði fyrir samfélagið allt með því að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu.“ En nú spyr ég: Hvernig geta þessir ólíku þættir farið saman, þ.e. að bæta lýðheilsu en auka um leið aðgengi að áfengi? Þar sem ég veit að bæði ég og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson höfum báðar áhuga á aukinni lýðheilsu og heilbrigði landsmanna, spyr ég hana: Ætlar hún að samþykkja umrætt frumvarp eða er hún sammála okkur sem erum á móti og hlustum á orð fagfólks í heilbrigðis- og félagsvísindum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur sessunaut fyrir fyrirspurnina. Ég viðurkenni hreinskilnislega að í þessum málum togast mjög sterkt á í mér tvö sjónarmið. Gárungarnir gætu jafnvel sagt að ég væri ósammála sjálfri mér í þessum málum. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að ríkið eigi ekki að standa í smásölurekstri og almennt er ég líka þeirrar skoðunar að fólk eigi sjálft að fá að bera ábyrgð á eigin skoðunum, ákvörðunum og gerðum. En þegar kemur að þessu tiltekna máli koma önnur mjög sterk samfélagsleg sjónarmið inn í myndina og það eru lýðheilsuáhrifin. Ég er einfaldlega, eins og hv. þingmaður nefndi, mjög höll undir þau sjónarmið. Við erum fyrst og fremst að mínu mati að tala um aðgengi hér, aðgangsstýringuna sem er ein af þremur atriðum sem talað er um í forvörnum í þessum málum. Hin eru skattarnir og síðan fræðslan. Það er í þessu tiltekna frumvarpi, eins og ég skil það, á engan hátt verið að leggja til breytingar þar nema síður sé, þ.e. það eru lagðar til breytingar í átt að aukinni fræðslu. Það er þegar í dag greiður aðgangur að áfengi og sú þróun hefur verið undanfarið undir forystu núverandi rekstraraðila sem er ríkið. Útsölustöðum hefur fjölgað, opnunartími lengst, það er auglýst og víða settar reglur þannig að það er einfaldlega ekki mikill aðskilnaður áfengis og annarrar vöru. Það þarf ekkert að fara út fyrir Reykjavík til að upplifa það. Þróunin í frjálsræðisátt er hafin þó að vissulega séu skorður settar. Til að svara spurningunni tel ég að uppfylla mætti lýðheilsumarkmiðin með áframhaldandi takmörkun á sölutíma og afmörkun á sölusvæði án þess að ríkið stundi áfram einokunarsölu. Slík breyting væri nokkuð sem ég gæti skoðað með jákvæðum huga en ekki frumvarpið eins og það lítur út óbreytt í dag.
Frú forseti. Ég vil minnast þess að í dag hefði Gylfi Þ. Gíslason fyrrverandi formaður Alþýðuflokksins orðið 100 ára hefði hann lifað. Hann fæddist þann 7. febrúar 1917 en lést 18. ágúst árið 2004 tæplega 88 ára gamall. Maðurinn er félagsvera og sá magnaði hæfileiki að geta unnið saman milli og þvert á kynslóðir hefur skapað honum þá stöðu sem hann er í í dag. Flest okkar leggja hins vegar örlítið af mörkum og svo hverfum við á braut og gleymumst mjög fljótt. Svo eru aðrir sem rísa upp úr mannhafinu og leggja samfélaginu lið og gera það fallegra og bjartara. Gylfi var einn af þeim mönnum. Gylfi hafði mjög mikil áhrif á flest það sem hann fjallaði um og allt það fólk sem hann hitti. Hann varð snemma baráttumaður fyrir jöfnuði og félagslegum umbótum og sagði að ástæðan fyrir því væri að honum hefði runnið til rifja félagslegt óréttlæti og ómöguleiki fólks á krepputímanum. Gylfi var þó líka mjög meðvitaður um að maðurinn lifir ekki á brauði einu saman og við þurfum líka listir og menningu. Hann var líka sjálfur ágætispíanóleikari og tónskáld. Gylfi var mikilsvirtur skólamaður, fræðimaður, þingmaður í 36 ár og ráðherra í 15 ár og sem slíkur beitti hann sér fyrir frjálsum viðskiptum, opnari samskiptum við umheiminn og síðar baráttu fyrir inngöngu Íslands í EFTA. Á sviði menntamála hafði hann síðan mikil áhrif til eflingar allra skólastiga og beitti sér fyrir lögum um tónlistarskóla. Sá gríðarlegi kraftur og gæði sem eru í íslensku tónlistarlífi í dag er eflaust Gylfa mikið að þakka. Fyrir hönd Jafnaðarmannaflokks Íslands, Samfylkingarinnar, þá þakka ég forsjóninni fyrir að Gylfa hafi verið falið það merkilega verkefni að gera lífið fallegra, betra og innihaldsríkara.
Frú forseti. Ég ætla að ræða stuttlega mikilvægt mál sem er tengt vökva, reyndar ekki áfengi sem betur fer. Þetta er stórt skref í orkumálum sem ég ætla rétt að fá að minnast á, hið íslenska djúpborunarverkefni. Þetta er önnur eða þriðja holan sem er boruð og hún hefur heppnast og er orðin nærri fimm kílómetra djúp, 4.626 metrar er sagt. Og hitastigið niðri er yfir 430 stig og þrýstingurinn yfir 200 loftþyngdir eða bör eins og við segjum. Þetta er það sem við köllum yfirkrítískt ástand. Nú taka við rannsóknir og prófanir í tvö til þrjú ár. Það er full ástæða til þess að fyllast bjartsýni yfir því að þarna séu veruleg tíðindi í orkumálum Íslendinga. Hvað er þarna niðri? Vökvinn, eða hvað á að kalla þetta, er eins konar gas. Vatnið sem þarna er niðri á fimm kílómetra dýpi eða svo er eins konar gas og orkuinnihald þess er miklu hærra heldur en við eigum að venjast úr því sem kemur upp úr borholum. Það er því hægt að fá fimm til tíu sinnum meira afl úr hverri borholu heldur en þeim sem við höfum átt að venjast hingað til, sem þýðir að raforkuver er ekki með 30 borholur heldur fimm eða tíu. Þetta hefur líka mjög sterka alþjóðlega skírskotun vegna þess að það eru önnur svæði í heiminum, háhitasvæði, sem þetta á enn fremur við. Við erum að leggja til alþjóðlegra orkumála töluvert stórt skref og loftslagsmála sömuleiðis. Áhrif á orkustefnuna hér innan lands geta orðið töluverð ef þetta er allt saman árangursríkt, hefur áhrif á rammaáætlun, raskar hlutfalli vatnsvirkjana og jarðvarmavirkjana og eins hefur það mjög mikil áhrif á orkunýtinguna sjálfa. Ég ætla að hvetja þingheim til að fylgjast vel með og hyggja að þessari þróun og leyfi mér með þessum fáeinum orðum að flytja hugsanlega orkubyltingu inn á Alþingi. Þakka ykkur fyrir.
Virðulegur forseti. Fyrir nokkrum dögum fékk ég sent örvæntingarfullt ákall um aðstoð. Með leyfi forseta vil ég deila því ákalli: „Þegar kerfið bregst manni algjörlega og maður er skilinn eftir hjálparlaus er eina vopnið stundum að segja frá óréttlætinu. Einhvern veginn hjálpar það líka sálinni. Ég sæki dóttur mína í skólann á eftir. Loksins! Að ég fái bara að hitta barnið mitt fjóra daga á móti tíu dögum móðurinnar er svo viðbjóðslega óréttlátt og forneskjulegt að það er þyngra en tárum taki. Dóttir mín er 150% meira hjá móður sinni en mér. Þetta óréttlæti var úrskurðað fyrir þremur árum og svo aftur fyrir einu ári. Þessi skammarlega litla umgengni er ekki eitthvað sem venst heldur verður þetta verra og sárara með hverri vikunni sem líður. Öll börnin koma til okkar á mánudögum, nema eitt. Og fjarvera hennar verður áþreifanlegri með hverri vikunni, mánuðinum og árinu sem líður. Tíminn flýgur nefnilega hjá á meðan ég missi að mestu af æskuárunum hennar. Um daginn missti hún fyrstu tönnina sína hér hjá okkur, í stutta helgarstoppinu sem umgengnin segir til um, og ég fann hvað ég gladdist, trúlega óeðlilega mikið, yfir því að fá að deila þessu mómenti með henni. Það eru nefnilega svo fá slík móment sem við fáum saman. Þessu meingallaða kerfi verður að breyta. Hvernig stendur á því að skilnaðarbörn fá bara ekki að njóta samvista beggja foreldra jafnt? Hvað er hægt að gera andspænis svona óréttlæti? Einhverjar hugmyndir að foreldrajafnrétti?“ Ég vil því vekja sérstaka athygli á málefnaskrá ríkisstjórnarinnar sem er svar við þessu ákalli og mörgum öðrum. Þar segir með leyfi forseta: „Kappkostað verði að þjónusta við börn og unglinga og fjölskyldur þeirra sé ætíð sem best og að íslenskt samfélag sé barnvænt. Samfélagið styðji ólíkar fjölskyldugerðir og hvetji til þess að foreldrar sem ekki búa saman ali upp börn sín í sátt. [[Forseti hringir.]]Réttur barna sé tryggður til að vera skráð í skiptri búsetu á tveimur lögheimilum og aðstaða umgengnisforeldra og lögheimilisforeldra jöfnuð.“
Frú forseti. Í gær átti sér stað sérstök umræða sem var um margt mjög góð og hefði í rauninni átt að fá mun meiri athygli fjölmiðla vegna þess að þar var málefni undir sem skiptir alla verulegu máli, þ.e. fjármál ríkisins og hvernig þeim er dreift. Þegar ég hlustaði á umræðuna og velti fyrir mér hvernig ætti að bregðast við í gær þá hefðu fjölmiðlar, þó ekki hefði verið nema fyrir þær sakir hvað sagt var af hálfu ráðherrans, átt að taka eftir. Ég ætla að fá að vitna, með leyfi forseta, í orð hæstv. ráðherra sem var að loka umræðunni, en þau voru svona: „Mér finnst áhugavert hverjir það eru sem sýna mestan áhuga á þessum umræðum, það erum við hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson og hinar hagsýnu húsmæður sem eru í stórum hópum hér inni.“ Ég velti fyrir mér hvort þetta er í nafni og anda ríkisstjórnar sem kennir sig við jafnrétti og meira að segja hefur á að skipa jafnréttisráðherra, sem tók sér sérstaklega þann titil af því það átti að skipa svo stóran sess. Mér finnst óeðlilegt að ríkisstjórnin umberi slíka orðanotkun og tali til hóps þingkvenna með þessum hætti. Ég spyr ykkur, kæru þingkonur meiri hlutans: Finnst ykkur þetta í lagi? Ég vænti þess auðvitað að þið ræðið þetta í ykkar hópi eða veltið því fyrir ykkur: Haldið þið að þessi umræða hefði átt sér stað og þessi orð eða sambærileg fallið ef karlar hefðu verið hér í meiri hluta að taka þátt í umræðunum eða hlusta? Haldið þið það? Ekki ég. Ég held ekki. Orðanotkun skiptir máli. Samhengi og vettvangur skiptir líka máli. Það getur ekki verið í lagi, og mér finnst þetta ekki viðeigandi, að ráðherra í ríkisstjórn sem kennir sig við jafnrétti tali svona til kvenna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég er að velta fyrir mér fréttamati fjölmiðla sem oft er svolítið bjagað í mínum huga. Í þætti í ríkissjónvarpinu á sunnudaginn var fjallað um brennivínsfrumvarpið í 17 mínútur en verkfall sjómanna í tvær eða þrjár. Það fannst mér einkennilegt miðað við mikilvægi málsins, atvinnugreinar sem veltir yfir 300 milljörðum á ári og heldur lífinu í landsbyggðinni. Það fékk þrjár mínútur á móti brennivíninu. Það segir svolítið um matið. Ég hef mjög miklar áhyggjur af verkfalli sjómanna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sjómenn, útgerðarmenn og stjórnvöld leggi núna spilin á borðið og ljúki þessari deilu sem fyrst. Hún hefur þegar tekið allt of mikinn toll, ekki bara hjá samfélaginu í heild heldur líka hjá fiskverkunarfólkinu, þjónustuaðilunum og öllum þeim sem vinna við og að sjávarútvegi. Þess vegna er mikilvægt að við hér inni höldum áfram að leggja ábyrgð á þá sem bera ábyrgð á þessum samningum og höldum frið um málið að öðru leyti en ég hef heyrt af fésbókarsíðu sem Píratar opnuðu þar sem farið er með miklum ófriði í þessu máli. Mér finnst óeðlilegt [[Gripið fram í.]]að við stöndum [[Gripið fram í.]]þannig að málum. Ég heyrði líka [[Gripið fram í.]]í útvarpinu í morgun hv. þm. Smára McCarthy sem er Vestmannaeyingur eins og ég segja að eina leiðin til að setja lög á deiluna væri að taka sérstaklega til greina hagsmuni annars aðilans. Það er líka mjög slæmt ef við í þessu húsi sendum þau skilaboð að við skipum okkur í lið í þessari deilu. Ég held að það sé mikilvægast fyrir okkur að við stöndum vörð [[Forseti hringir.]]um frið og að deilan verði leyst sem fyrst.
Virðulegi forseti. Að undanförnu hafa borist fréttir af því að verið sé að bjóða allt að því 95% lán til kaupa á fasteignum. Ég vil fá að koma hér og lýsa yfir áhyggjum af þeirri þróun. Það kom fram í máli hagfræðings ASÍ í gær að í þeim lánum felst umtalsverð áhætta. Það þarf mjög lítið til að kaupandi lendi í vandræðum. Það hefur oft verið þannig og það verið rökstutt að erfitt sé fyrir ungt fólk að kaupa sér húsnæði. Tölur sýna hins vegar að í dag eru nýir kaupendur 20–25%, um fjórðungur til fimmtungur, af þeim kaupsamningum sem verið er að gera. Vandinn sem við erum að fást við snýr ekki að eftirspurn, hún er næg, heldur að framboði á húsnæði. Ég vil því minna þá sem hafa í hyggju að bjóða upp á þess háttar lánveitingar að þann 20. október sl. samþykkti Alþingi ný lög um fasteignalán. Þau taka gildi 1. apríl 2017. Þar er m.a. fjallað um slíkar lánveitingar þannig að það er ekki aðeins verið að eyrnamerkja þær sem eru með veði í fasteign heldur líka lán sem eru veitt í þeim tilgangi að kaupa eða viðhalda eignarrétti á fasteign. Þar er Fjármálaeftirlitinu, að fenginni tillögu frá fjármálastöðugleikaráðinu, sem ég vona svo sannarlega að Fjármálaeftirlitið hafi fengið, ætlað að setja reglur um hámark veðsetningarhlutfalls, sem getur verið 60–90%, og líka reglur um takmörkun í hlutfalli við tekjur neytanda, þess sem tekur lánið, annars vegar varðandi heildarfjárhæð og hins vegar greiðslubyrðina. Þessi ákvæði eru nokkuð sem Seðlabankinn hafði kallað eftir sem hluta af þeim þjóðhagsvarúðartækjum sem þyrftu að vera til að tryggja hér efnahagslegan stöðugleika. Það er ekki verið að veita lán af einskærri góðmennsku, við verðum að hafa það í huga, og það hefur svo sannarlega sýnt sig að lán er ekki sama og lukka.
Forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnum í gær var forsætisráðherra spurður af hverju hann hefði ekki skilað skýrslu um aflandsfélög til almennings fyrir kosningar. Svörin voru vægast sagt léleg. Forsætisráðherra sagði að skýrslunni hefði verið skilað til Alþingis. Skýrslan kom að lokum til Alþingis, já - að lokum. Hvenær er að lokum orðið of seint, virðulegi forseti? Er það ekki orðið of seint þegar kosningar eru búnar? Er það ekki orðið of seint þegar allir vita að skýrslan er tilbúin en samt er ekki búið að gefa hana út? Mér líður eins og ég sé í teygjanlega hlutanum á strax þegar ég er að tala um þetta mál. Óþolandi. Skýrslan var tilbúin til birtingar fyrir kosningar, um það er ekkert deilt. Skýrslan innihélt upplýsingar fyrir málefnalega umræðu samkvæmt orðum forsætisráðherra í viðtali við RÚV. Upplýsingar sem skýrslan inniheldur varða almannahag og ráðherra ber að hafa frumkvæði - frumkvæði - að birtingu slíkra gagna. Ráðherra misbeitti valdi sínu og neitaði kjósendum um aðgengi að upplýsingum til að taka upplýsta ákvörðun við ráðstöfun atkvæðis síns í nýliðnum kosningum. Kjósendur fengu ekki að taka afstöðu. Kjósendur voru sviptir rétti sínum til upplýstrar ákvarðanatöku. Það er tilefni til vantrausts. Þess vegna er svo mikilvægt að ráðherra svari fyrir þennan feluleik sinn. Gæti ráðherra í fullri hreinskilni sagt að hann myndi ekki krefjast nákvæmlega þess sama ef hann væri í þeirri stöðu sem ég er í núna? Myndi hann ekki sjálfur krefjast þess að fólk færi að skila lyklinum? Í því skyni að efla traust á stjórnsýslunni hefur ríkisstjórnin samþykkt siðareglur ráðherra. Er nóg að samþykkja slíkar siðareglur og ætlast til þess að traust eflist eins og hendi væri veifað? Traust eflist ef fólk axlar ábyrgð og mistök hafa afleiðingar. Hvað gerist annars næst? Verða engar afleiðingar næst? Verða aldrei neinar afleiðingar af því að fela upplýsingar sem varða almannahag? Af hverju ættu að verða afleiðingar seinna ef það eru ekki afleiðingar núna? Þetta er málið sem þingið þarf að taka afstöðu til og hver og einn þingmaður þarf að spyrja sjálfan sig: Mun svona hegðun ráðherra gagnvart Alþingi aldrei hafa afleiðingar? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Heilsugæslan hefur átt undir högg að sækja um allt land undanfarin ár, þessi vanmetna en mikilvægasta grunnstoð heilbrigðisþjónustunnar. Hugtakið heilsugæsla nær nefnilega ekki aðeins yfir almennar lækningar, hjúkrun, heilsuvernd, forvarnir, bráða- og slysamóttöku og aðra þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er á vegum heilsugæslustöðva, eitt mikilvægasta verkefni heilsugæslu er samþættingin, að veita heildstæða samfellda þjónustu við einstaklinga og fjölskyldur, vinna heilsuverndarstarf, allt það sem unnið er án innlagnar á heilbrigðisstofnun. Þverfagleg teymisvinna fagfólks er þannig víða liður í umbótastarfi undir merkjum lýðheilsu og þótt sverfi að í fjárhag stofnana er þetta áhersluatriði. Við þekkjum öll umræðuna og þá þróun sem átt hefur sér stað og magnaðist til muna við efnahagshrunið þegar fjöldi lækna hvarf til vinnu í útlöndum. Það ásamt lítilli nýliðun í aldurhniginni sérfræðingastétt heimilislækna hefur valdið því að heilsugæslunni hefur víða og lengi verið sinnt í skötulíki. Það á jafnt við um höfuðborgarsvæði sem landsbyggð. Samkvæmt upplýsingum frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins hefur nú sem betur fer rofað nokkuð til og horfur hvað varðar endurreisn heilsugæslunnar eru vænlegri en áður. Að minnsta kosti tvær nýjar heilsugæslustöðvar taka brátt til starfa í Reykjavík samkvæmt nýju módeli, reknar af einkaaðilum á grundvelli útboðs. Þetta á að vera svar við langvarandi manneklu og áhugaleysi fyrir stöðum lækna í opinberu vinnuumhverfi og viðleitni til að laða að öflugt fagfólk til starfa. Aðalbreytingarnar felast í gjörbreyttu fyrirkomulagi við fjármögnun þar sem umbuna skal fyrir skilvirka og góða þjónustu samkvæmt mati. Markmiðið er að færa inn í rekstur heilsugæslunnar faglega og fjárhagslega hvata sem að þessu stuðli og hagkvæmari rekstur. Í náinni framtíð eiga allar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu að starfa samkvæmt þessu sama módeli ef marka má yfirlýsingar fyrrverandi ráðherra. Sömu forsendur verða lagðar til grundvallar óháð rekstrarformi þannig að allir sitji við sama borð, hvort sem reksturinn er opinber eða á hendi einkaaðila. Það er ástæða til að spyrja ráðherra hvernig þeirri vinnu líður og hvenær þetta verði að veruleika. Hugmyndin mun vera sú að sambærilegt fjármögnunarkerfi verði innleitt á landsvísu þegar frá líður. Það verður spennandi að sjá útfærslu ráðherra að þessu leyti við aðstæður í dreifbýli. Ástandið á landsbyggðinni er því miður alvarlegt. Þar mun ekki sjá til sólar að óbreyttu og sérstakt átak þarf til uppbyggingar að nýju. Læknaskortur er viðvarandi og hringinn í kringum landið er verið að bjarga þjónustunni meira og minna með skammtímalausnum. Þar sem áður var stöðug og góð heilsugæsla er læknisþjónusta nú látin í té af verktökum á dagprísum. Þeir læknar eru svo horfnir á braut, eiga ekki rætur í samfélögunum, samfella verður lítil og íbúar una þessu ekki vel. Heilsugæsla á landsbyggðinni er gríðarlega mikilvæg íbúunum en er nú svipur hjá sjón. Góð heilsugæsla skiptir sköpum fyrir margar fjölskyldur og getur ráðið eftir atvikum úrslitum um búsetuval. Því er hins vegar ekki saman að jafna heilbrigðisþjónustu í þéttbýli og dreifbýli þar sem langt er í bjargir, ferðalög umtalsverð og móttaka sjúklinga kannski ekki jafn fyrirferðarmikil og í þéttbýli þar sem krafan er hröð afgreiðsla sem flestra á sem skemmstum tíma. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að öflug heilbrigðisþjónusta sé forgangsatriði. Það er ein setning um heilsugæsluna í því plaggi. Í ljósi forgangsins leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðherra jafnframt til hvaða ráða hann hyggist grípa til að efla stöðugleika heilsugæslunnar á landsbyggðinni, þjónusta sem er því miður víða í molum, fjárhagslega svelt og hefur ekki fengið leiðréttingar í samræmi við verðlag? Má landsbyggðin búa sig undir óbreytt viðmót heilbrigðisyfirvalda? Verður þjónustan á Hólmavík eða á Vopnafirði boðin út? Metur hæstv. ráðherra þessi svæði fýsilega markaðsvöru? Þarf ekki eitthvað meira til?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þessa sérstöku umræðu um hinn mikilvæga málaflokk, heilsugæsluna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að biðja um umræðuna og fyrir góða ræðu. Heilsugæslan hér á landi er fyrsti viðkomustaðurinn þegar einstaklingar leita til heilbrigðisþjónustunnar. Í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar er lögð sérstök áhersla á að styrkja það hlutverk. Sú áhersla er liður í því að tryggja aðgengi að öruggri og góðri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag, búsetu og þjóðfélagsstöðu. Góð heilsugæsluþjónusta felst ekki síst í því að þar sé aðgengi að þjónustu ýmissa heilbrigðisstarfsmanna. Fyrir utan þjónustu lækna og hjúkrunarfræðinga má nefna sálfræðinga, sjúkraþjálfara, næringarfræðinga og lyfjafræðinga. Með því að auka þverfaglega nálgun í heilsugæslunni má bæði bæta þjónustuna og gera hana skilvirkari. Ánægjulegt er að sjá heilsugæslustöðvar leggja í ríkari mæli áherslu á teymisvinnu, eins og hv. þingmaður minntist á, t.d. hjá Heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu. Það er til samræmis við þróun heilbrigðisþjónustu annarra landa sem við kjósum að bera okkur saman við. Ávinningurinn af heildrænni og þverfaglegri nálgun felst m.a. í því að meiri áhersla verður á forvarnir og fyrirbyggjandi meðferð sem eykur lífsgæði einstaklingsins og er um leið hagkvæmara fyrir heilbrigðiskerfið. Það á t.d. við um stoðkerfisvanda og geðheilbrigðisþjónustu. Unnið er að því að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu í heilsugæslunni. Nú er í gangi sérstakt átak til að fjölga stöðugildum sálfræðinga í heilsugæslu og er það í takt við áherslu ríkisstjórnarinnar þar sem einnig er litið sérstaklega til aukins stuðnings við börn foreldra með geðrænan vanda. Í því samhengi er líka ánægjulegt að sjá möguleika fjarheilbrigðisþjónustu á ýmsum sviðum, eins og í dreifbýlinu, en þessi þróun hefur einnig orðið á heilsugæslu í þéttbýli eins og dæmi eru um í öðrum löndum. Staða heilsugæslunnar hefur verið nokkuð í umræðunni undanfarin ár og hefur verið þverpólitísk sátt um að hana þurfi að styrkja. Reynslan af fjármögnunarkerfi Heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu gefur vísbendingar um að þjónustan sé að batna og fleiri njóti þjónustu stöðvanna á dagtíma. Hér hefur verið rætt um þróun heilsugæslunnar við einstaklingana og samfélagið. Í ræðu sinni velti hv. þingmaður aðeins fyrir sér rekstrarfyrirkomulagi heilsugæslustöðva. Varðandi heilsugæsluna er um að ræða tvær megináskoranir. Í fyrsta lagi er það eðli þjónustunnar og hvernig hún þróast, t.d. með teymisvinnunni. Í annan stað er um að ræða breytingar á skipulagi og fjármögnun, þ.e. hvernig við stýrum aðgengi að þjónustunni í gegnum dreifingu fjármagns og skipulagi þjónustunnar. Gerðar hafa verið breytingar á fjármögnunarlíkani Heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu sem tóku gildi 1. janúar síðastliðinn þannig að það fer að styttast í mánaðarlanga reynslu af því verkefni. Einnig hefur skipulag þjónustunnar breyst í dreifbýlinu með tilkomu heilbrigðisstofnana um landið. Þar held ég að séu miklir möguleikar í að styrkja möguleika heilsugæsluhluta þeirrar vinnu. Breytingarnar á höfuðborgarsvæðinu snúast um breytingar á fjármögnunarfyrirkomulagi þar sem greiðslur til viðkomandi stöðva miðast við fjölda og samsetningu sjúklinga. Tilgangur þessara breytinga er að auka gæði og skilvirkni í þjónustu heilsugæslustöðva höfuðborgarsvæðisins með það að markmiði að grunnheilbrigðisþjónusta sé í meira mæli veitt á heilsugæslustöðvum. Hið nýja líkan og kröfulýsingin sem líkaninu fylgir nær til allra heilsugæslustöðva á svæðinu. Verkefnið er unnið í nánu samstarfi við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Sjúkratryggingar Íslands og embætti landlæknis. Ítarlegir kynningarfundir hafa verið haldnir fyrir forsvarsmenn einstaka heilsugæslustöðva. Undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins heyra 15 stöðvar. Auk þeirra munu einkareknar stöðvar í Lágmúla og Salahverfi tilheyra hinu nýja fjármögnunarkerfi og við þær bætast síðan tvær nýjar einkareknar stöðvar í byrjun apríl, önnur á Bíldshöfða og hin í Urðarhvarfi. Það eru mjög sterkar vísbendingar um að heilsugæslustöðvarnar hafi á undanförnum mánuðum verið að aðlaga sig breyttum fjármögnunarforsendum. Skráningar hafa aukist og fjöldi koma á stöðvar sömuleiðis, svo eitthvað sé nefnt. Þá hafa gagnaupplýsingar um allt sem viðkemur daglegum rekstri heilsugæslustöðva aukist til muna, sem er mjög mikilvægt til þess að sé hægt að auka gæði og skilvirkni í þjónustu enn frekar þegar horft er til lengri tíma. Aðgengi er aukið og sjúklingur velur hvar hann skráir sig á heilsugæslustöð. Með nýju kerfi er haldið betur utan um mikilvægar upplýsingar um þjónustuna og í kerfinu er innbyggður hvati til að veita góða og alhliða þjónustu. Ekki eru áform uppi um samninga við fleiri heilsugæslustöðvar að svo stöddu. En þegar til langs tíma er litið er ætlunin að nýta nýja fjármögnunarkerfið fyrir heilsugæslustöðvar jafnvel um landið þar sem miðað verði við forsendur á hverjum stað. Allt snýst það um að bæta aðgengi að öruggri heilsugæslu, því að eins og flestir vita er það óásættanlega stór hluti íbúanna sem hefur ekki haft nógu gott aðgengi að þjónustu heilsugæslu. Mikilvægt er að efla heilbrigði einstaklinga og samfélagi um leið og brugðist er við brýnum viðfangsefnum sem snúa að sjúkdómum. Aðalatriðið er að tryggja gæði [[Forseti hringir.]]þjónustunnar, jafnt aðgengi og jafnræði varðandi kostnað.
Frú forseti. Efling heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar í heilbrigðiskerfinu er tvímælalaust mikilvægasta verkefni sem að henni snýr. Í orði kveðnu er samstaða um þetta grundvallarfyrirkomulag en við getum velt því fyrir okkur hversu vel þess sér stað á borði. Er það svo og hefur það verið svo að menn hafi í reynd gert það sem til þarf til að gera heilsugæslunni kleift að vera þessi fyrsti viðkomustaður? Það snýst um fjármuni. Það snýst um mönnun. Það snýst um heilsugæslu, heimilislækna, hjúkrunarfræðinga o.s.frv. Það snýst um að sálfræðiþjónusta sé í alvöru í boði á heilsugæslustöðvum. Það snýst um að heilsugæslustöðvar séu sá breiði samþætti vettvangur fyrir alhliðaþjónustu sem þær eiga að vera. Þar þarf allt að vera til staðar; sálfræðiþjónustan, ungbarna- og mæðraeftirlitið, fræðsla, forvarnir. Samþætting heilsugæslunnar við félagsþjónustu á vegum sveitarfélaganna hefur augljósa kosti. Reynslan hefur sýnt að þar sem það módel hefur verið keyrt, eins og t.d. á Akureyri þar sem sveitarfélagið annaðist um rekstur heilsugæslustöðvarinnar á grundvelli samnings og sem tilraunaverkefni, hefur það gefið gríðarlega góða raun. Það er augljóst að þá er best að hinir opinberu aðilar, ríki og sveitarfélög, vinni þar saman að verkefnunum. Það er óendanlega dapurlegt og vitlaust ef umræða um heilsugæslustigið fer öll að snúast um tilburði til einkavæðingar eða útvistunar því að það er ekki lausnin heldur hin, að efla heilsugæsluna sem slíka og að ná fram því hagræði, þeirri bættu þjónustu og þeirri skilvirku vinnslu vandamála í heilbrigðiskerfinu sem í gegnum það er hægt að ná. Því miður eru slíkir útvistunar- og einkavæðingartilburðir enn á ferðinni og hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra hefur vissa arfleifð í þeim efnum, þó að hann gerði vissulega margt vel og undanskildi [[Forseti hringir.]]arðgreiðslur í þeim efnum. Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að fara að heilbrigðislögum og gera allt sem í hans valdi stendur til að gera heilsugæsluna að því sem hún á að vera samkvæmt lögum: [[Forseti hringir.]]Öflugur fyrsti viðkomustaður í heilbrigðiskerfinu.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir mikilvæga umræðu um þetta mikilvæga málefni og hv. þingmanni fyrir að hefja hana. Það er rétt sem hefur komið fram að heilsugæslan er einn mikilvægasti hlekkurinn í keðjunni þegar kemur að heilbrigðiskerfinu. Því öflugri sem heilsugæslan er, þeim mun betur er heilbrigðiskerfið í stakk búið í heild sinni til að takast á við hlutverk sitt, auk þess sem það er hagkvæmara, það hefur sýnt sig. Þess vegna er mjög mikilvægt að við eigum hér málefnalega umræðu um hvað skiptir mestu máli í því. Það hlýtur að vera réttur sjúklinganna eða þeirra sjúkratryggðu og þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda og hvernig þeir upplifi það, að þeir fái greitt aðgengi að þjónustunni á sem bestan og hagkvæmastan hátt fyrir þá sjálfa sem og fyrir ríkissjóð. Það á að vera grunnurinn, ekki einhverjar pólitískar forsendur. Við sjáum að þær miklu breytingar sem hafa verið gerðar undanfarið til að styrkja heilsugæsluna eru strax farnar að virka. Þar sýnir sig að það er ekki bara fjármagnið sem skiptir máli. Þetta snýst ekki aðeins um hversu mikið fjármagn er sett í þetta, sem er þó vissulega stór þáttur, heldur eru það stundum kerfisbreytingarnar sem skipta máli. Þær kerfisbreytingar sem hafa verið í gangi að undanförnu hafa strax orðið til þess að heilbrigðisstarfsfólk er farið að koma heim og þeim er farið að fjölga sem vilja vinna í þessu, sem er jákvætt. Það er eitt af því sem þarf að gera. Skráningum hefur fjölgað og biðin eftir heilsugæslunni minnkað. Ég held að við eigum að taka þessu með opnum huga, reyna að drífa það af sem fyrst að koma því út um landið. Ég kalla eftir því t.d. á Suðurnesjum þar sem hefur lengi verið mannekla og löng bið eftir heilsugæslu. Ég held að við ættum að taka þetta nýja módel upp þar sem allra fyrst til þess að fara að færa okkur út á landsbyggðina, til að styrkja heilsugæsluna þar sem er ekki síður mikilvægt þegar önnur sjúkrahúsþjónusta hefur dregist saman þar.
Forseti. Það er líka þannig á höfuðborgarsvæðinu að mjög margir hafa ekki sinn heimilislækni. Mér finnst mjög mikilvægt að allir sem hér búa hafi aðgengi að sínum heimilislækni, sér í lagi fjölskyldur með börn og sér í lagi eldri borgarar. Sjúkdómasaga í fjölskyldum og það að hafa alltaf sama aðilann skiptir mjög miklu máli upp á að fá rétta greiningu sem fyrst. Það hlýtur að vera sparnaður á stóra excel-skjalinu. Á dreifbýlisstöðunum þar sem fáir búa skilst mér að ekki sé nægilegt öryggi fyrir alla til að fá rétta þjónustu strax. Það eru meira að segja brotalamir í sjúkraflutningum. Ég heyrði ekki á orðum hæstv. heilbrigðisráðherra neina áætlun sem er hægt að rekja eða fylgjast með og því óska ég eftir skýrari aðgerðaáætlun frá hæstv. ráðherra þegar hann kemur hér undir lok umræðunnar með svör sín. Mig langaði af því að ég var að lesa heilbrigðisstefnu Bjartrar framtíðar að skora á hæstv. ráðherra að framfylgja stefnu eigin flokks um að tryggja að allir landsmenn hafi aðgang að upplýsingum um þjónustu sem er í boði, bæði á vettvangi heilsugæslu og sjúkrahúsa sem og á vegum annarra fagaðila. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt og vil hvetja hæstv. ráðherra til dáða þar að lútandi. Síðan langaði mig að spyrja hvort og hvernig áætlun gengur varðandi fjarheilbrigði, hvort það sé einhver áætlun um að auka það, og hvernig gangi að hlífa ættingjum við að verða burðarás í velferðarþjónustunni. Einnig vil ég spyrja hvernig á að efla sjálfstæði einstaklinganna, því að við höfum heyrt allt of mikið af sögum um fólk sem hefur lent í mjög erfiðum aðstæður vegna þess að það eru engin úrræði í boði.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að fara fram á þessa umræðu um stöðu heilsugæslunnar í landinu. Það er augljóst að það þarf að styrkja heilsugæsluna en hér langar mig sérstaklega að beina sjónum okkar að stöðu heilsugæslunnar á landsbyggðinni og þá einkum í Suðurkjördæmi. Staðan er sú að það er bæði uppsöfnuð þörf á aukinni þjónustu við þá sem eru búsettir í hinum dreifðari byggðum en auk þess hefur álag aukist gríðarlega vegna aukins fjölda ferðamanna sem leggur leið sína um sveitir kjördæmisins. Í því samhengi má benda á að í heimasveit minni, austur í Mýrdal, sóttu jafn margir ferðamenn okkur heim í janúar 2017 og sóttu okkur heim í júní 2012. Dimmasti vetrarmánuður ársins er orðinn sambærilegur hásumarmánuðum fyrir aðeins örfáum árum síðan og þá þótti okkur nóg að gera. Þingmenn geta síðan reynt að gera sér í hugarlund hvernig þetta er á sumrin. Þetta er gerbreytt staða frá því sem áður var. Við sem sitjum við stjórnvölinn þurfum að taka mið af því í áherslum okkar og störfum. Álag á heilbrigðisstarfsfólk á heilbrigðisstofnunum á Suðurlandi er gríðarlegt og stóraukið frá því sem áður var. Það heilbrigðisstarfsfólk sem er fyrir er ekki einungis að þjónusta heimamennina heldur þjónustar það líka ferðamennina. Þetta fólk vinnur þrekvirki. En stjórnvöld þurfa að bæta í og við þurfum að létta undir með heilbrigðisstarfsfólkinu okkar. Þetta er í forgangi hjá stjórnvöldum og því ber að fagna. Ég mun fyrir mitt leyti fylgja því fast eftir.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég vil einnig vekja athygli á forgangsmáli okkar Framsóknarmanna en það er heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Markmið þeirrar tillögu er að Alþingi álykti að fela hæstv. heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Heilbrigðisáætlunin verði unnin í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum. Við gerð heilbrigðisáætlunar verður m.a. tekið tillit til landfræðilegra þátta og samgangna, fjarlægða á milli byggðarlaga, til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða, svo við nefnum dæmi. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri sé í því að efla heilbrigðisstofnanir víða um landið. Virðulegur forseti. Hér liggur allt heilbrigðiskerfið undir. Við Framsóknarmenn viljum sjá áætlun um hvernig eigi að efla heilsugæsluna á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu, hvernig við ætlum að nýta auð hjúkrunarrými á landsbyggðinni, hvernig við ætlum að blása til sóknar og ákveða í hvaða átt við ætlum að stefna. Að auki ætla ég að ræða tilvísunarkerfið sem við erum við það að koma á fót. Ég verð að segja, hæstv. heilbrigðisráðherra, að ég hef talsverðar áhyggjur af stöðu mála. Í þeirri umræðu er eiginlega alltaf eingöngu talað um að efla heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu, hvort heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu sé tilbúin eða ekki. Í umræðunni finnst mér of lítið fara fyrir heilsugæslustöðvum á landsbyggðinni og spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hafi kannað stöðuna á heilsugæslustöðum þar, hvort eigi að efla þær og hvernig, og hvernig eigi að láta þær standa til samræmis við heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Mikilvægt er að svara þessum spurningum sem fyrst og upplýsa um hvaða leið, m.a. fjármögnunarleið, eigi að fara því að staðan er víða alvarleg. Við erum að keyra áfram á verktöku sem kemur misjafnlega vel við fólk. Við Framsóknarmenn [[Forseti hringir.]]leggjum aðaláherslu á heilbrigðismálin og höfum lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis. Við viljum jafnframt skoða ívilnandi byggðaáætlun til að tryggja betur mönnun í kerfinu. Ég spyr að lokum hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hyggist skoða það í samráði við hæstv. byggðamálaráðherra hvort við getum nýtt ívilnandi byggðaaðgerðir [[Forseti hringir.]]til þess að vinna að mönnun í heilbrigðiskerfinu.
Frú forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason sagði að hér ætti ekki að ræða heilbrigðismálin út frá pólitískum forsendum. Það ætla ég nú að gera vegna þess að ég tel að það skipti afar miklu máli. Það hefur komið fram í skoðanakönnunum að 80% þjóðarinnar telja að heilbrigðisþjónustan eigi að vera í opinberum höndum en í dag geta þó einstakir ráðherrar sveigt frá þessu, hægt og rólega, jafnvel án þess að það fattist. Þannig sagði fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra í síðustu ríkisstjórn í þingræðu 10. maí sl., með leyfi forseta: „Í fjárlögum er heimild til þess að fjölga heilsugæslustöðvum. Rekstrarfyrirkomulagið er ekki löggjafarmál, greiðslufyrirkomulag í heilbrigðisþjónustunni er ekki löggjafarmál, kröfulýsing og skilgreining á þeim kröfum sem gerðar eru faglega um rekstur heilsugæslustöðva er ekki löggjafarmál. Þetta eru allt saman verkefni sem löggjöfin hefur vistað í stjórnsýslunni.“ Nákvæmlega þess vegna endurflutti Samfylkingin mál sem tryggir að ráðherrar geta ekki gert grundvallarbreytingar á kerfinu án aðkomu Alþingis. Með öðrum orðum þurfi að liggja fyrir ályktun Alþingis frá ráðherra eða þingmönnum í formi þingsályktunartillögunnar um hvort ráðherra sé heimilt að ganga til samninga um rekstur heilsugæslu- og heilbrigðisstofnana. Í því felst að ráðherrar og þingmenn leggi þetta fyrir á Alþingi og þar sé umræðan tekin. Þannig verði markaður skýr rammi utan um það umboð sem ráðherra hefur til samningsgerðar hverju sinni. Í tilefni af því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, vegna þess að ég tel þetta mikilvægt mál, hvort hann telji það fyrirkomulag sem við erum núna með heppilegt og að við eigum að halda því áfram eða hvort hann sé sammála Samfylkingunni og frumvarpinu sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir flutti um það að formið þurfi að vera bundnara.
Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp á öðrum nótum, á persónulegan nótum, til að tala um þær framfarir sem ég hef upplifað í þjónustu heilsugæslunnar þegar kemur að þeirri heilsugæslu sem ég hef haft samskipti við og átt í þverfaglegu samstarfi við í Efra-Breiðholti þar sem þjóðfélagið hefur breyst mikið. Það hefur krafist öðruvísi samstarfs og öðruvísi þjónustu við íbúa. Ég hef átt í samstarfi við heilsugæsluna í Efra-Breiðholti sem tekið hefur mjög mikinn þátt í því forvarnastarfi sem við höfum þurft að sinna, t.d. með innleiðingu tannverndarverkefnis þar sem við fórum fram með fræðslu og rannsókn, tannburstun og eftirfylgni í samstarfi við heilsugæsluna. Við fórum þá leið með heilsugæslunni að búa til samstarfs- og leyfisyfirlýsingu svo ég gæti talað við hjúkrunarfræðing og lækni um þá skjólstæðinga sem voru hjá mér í skólanum og fengu þjónustu þar. Tökum sem dæmi, ef barn slasast á leikskólanum hjá mér hef ég leyfi frá foreldrum og heilsugæslunni til þess að hringja fyrst í heilsugæsluna og búa heilsugæsluna undir komu barnsins. Foreldrar þess koma svo þangað frekar en á slysstaðinn. Heilsugæslan hefur veitt mér upplýsingar og fræðslu hvað varðar öryggis- og heilsuvernd sem ég veiti í starfi mínu í skólanum gagnvart starfsmönnum og börnum. Ég hef svo aðstoðað heilsugæsluna, þegar t.d. tvítyngd börn koma í þroskaskoðun, vegna þekkingar minnar á málþroska tvítyngdra barna, sem heilsugæslan býr ekki yfir. Þessi samtöl og hið þverfaglega starf, sem er heildræn nálgun í heilsuvernd og hluti af þjónustustöðvum með mæðravernd og skólagæslu, hefur aukist. Ég er mjög þakklát fyrir það og bind miklar væntingar við sálfræðinga og komu þeirra í heilsugæsluna og jafnframt þau áhrif sem það mun hafa á forvarnir og hvernig það mun bæta nærsamfélagið.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir umræðuna því að umræða um heilbrigðiskerfið og heilsugæsluna er að mínu viti gríðarlega þörf. Mér finnst mikilvægt að byrja á því sem útgangspunkti að leggja áherslu á að heilbrigðiskerfið eigi að þjóna öllum óháð efnahag, aðstæðum og búsetu. Ég fagna því að mér heyrðist hæstv. ráðherra einnig leggja áherslu á það. Það þarf að styrkja heilsugæsluna bæði á höfuðborgarsvæðinu en líka úti um allt land þannig að fólk geti sótt sér grunnþjónustu sem næst heimabyggð. Það heyrist mér við vera nokkuð sammála um. Jafnframt heyrist mér við vera sammála um að efla og auka þurfi þverfaglega nálgun í heilsugæslunni. Það er gott. Ég fagna því ef það eru útgangspunktar sem við getum verið sammála um. Það sem eftir stendur, og er auðvitað hin hliðin á peningnum, er fjármögnunin. Hæstv. ráðherra lýsti ágætlega í ræðu sinni hvernig fjármögnuninni er háttað núna. Ég saknaði þess að ekkert væri fjallað um hvernig fjármagna ætti aukna þjónustu, vegna þess að ég held að við séum sammála um að það er þörf fyrir aukna þjónustu. Það skiptir grundvallarmáli ef við ætlum að geta uppfyllt það grunnskilyrði sem er að heilbrigðiskerfið á að þjóna öllum óháð efnahag, aðstæðum [[Forseti hringir.]]og búsetu. Það verður ekki í sundur slitið.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér heilsugæsluna og vil ég þakka málshefjanda hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir tækifæri til að ræða hér þennan mikilvæga hluta af heilbrigðisþjónustu landsins. Heilsugæslan á alla jafna að vera fyrsti viðkomustaður sjúklinga þar sem veitt er almenn lækning, hjúkrun, heilsuvernd, forvarnir og bráða- og slysamóttaka. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á síðustu misserum til að styrkja heilsugæsluna á landinu. Rekstrargrunnur heilsugæslunnar hefur verið styrktur. Sálfræðiþjónusta á heilsugæslunni hefur verið aukin og þarf að auka enn frekar. Hreyfiseðlar hafa verið innleiddir og framlög til heimahjúkrunar hafa verið aukin. Nú um áramótin var innleitt nýtt greiðslulíkan að sænskri fyrirmynd á höfuðborgarsvæðinu. Allt það er til bóta og til þess fallið að bæta þjónustuna þar sem sjúklingurinn sjálfur og þarfir hans eru sett í fyrsta sæti. Það er það sem skiptir öllu máli. Í mínum huga miklu meira máli en hártoganir um rekstrarfyrirkomulagið; sjúklingurinn sjálfur í fyrsta sætið. Þrátt fyrir þetta ganga nú undirskriftalistar í mínum heimabæ, Mosfellsbæ, þar sem íbúar mótmæla þjónustuskerðingu sem felst í því að sólarhringsvaktþjónusta hefur lagst af frá og með 1. febrúar sl., en læknar við stöðina hafa sinnt þeirri þjónustu undanfarna áratugi. Rök stjórnenda Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins eru þau að verið sé að samræma þjónustuna á svæðinu öllu. Þá muni Mosfellingum, eins og öðrum höfuðborgarbúum, standa til boða að nýta þjónustu Læknavaktarinnar á Smáratorgi utan dagvinnutíma og fram til miðnættis, en eftir það er þjónustan sem í boði er fyrir höfuðborgarsvæðið símaþjónusta hjúkrunarfræðinga og bráðamóttaka LSH. Ég hef fullan skilning á því óöryggi sem gripið hefur um sig meðal íbúa sveitarfélagsins sem óttast þessa þjónustuskerðingu. Mér er spurn: Hefur farið fram heildstætt mat á því hvort þetta fyrirkomulag sé hagkvæmasta og besta leiðin til að veita íbúum höfuðborgarsvæðisins þjónustu allan sólarhringinn? Eða kann að vera að með þessu sé verið að spara á einum stað en flytja kostnaðinn yfir á aðra, í þessu tilfelli Landspítalann?
Forseti. Ég velti fyrir mér hvort þessi umræða sé ekki bara óþörf. Ég leyfi mér að vitna í stefnuræðu forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Sterkar vísbendingar eru um að niðurskurður eftir hrun hafi kallað fram hughrif hjá stórum hluta þjóðarinnar um að samfélagssáttmáli um tryggt aðgengi að heilbrigðisþjónustu hafi brostið.“ Sem sagt, þetta voru bara eintóm hughrif. Nei, auðvitað ekki. Það er ekki eðlilegt að ég hafi í frammi flimt og flíruskap um jafn alvarlegt mál og heilsugæsla er í þessu landi. Ég ólst upp við það að heilsugæsla væri í raun fyrst og fremst læknamóttaka. Það hefur orðið sú breyting á að smám saman hafa menn tekið upp þann háttinn að hafa þar samstarf ýmissa faghópa úr heilbrigðisþjónustu, hjúkrunarfræðinga og fleiri. Það sem mér finnst hins vegar vanta víða er að sjúkraþjálfarar komi meira inn í það samstarf, sálfræðingar, næringarfræðingar og læknar. Þetta snýst um jafnt aðgengi hvar sem er á landi. En aðgengi snýst ekki bara um biðtíma eftir viðtalstíma heldur líka um fjarlægðir og kostnað. Ég kom inn á háar upphæðir sem fólk þarf að greiða fyrir innanlandsflug í framhaldi af því. Langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]hvort hann sjái fyrir sér að hægt verði að greiða niður í meiri mæli en nú þegar er gert þann [[Forseti hringir.]]mikla kostnað sem fólk þarf að leggja út til að sækja sér heilsugæslu af landsbyggðinni?
Virðulegi forseti. Mig langar að nota tækifærið og ræða aðeins þetta nýja fjármögnunarkerfi sem tekið hefur verið í gagnið á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Í mínum huga er það mjög jákvætt. Eitt af því sem ég tel vera lykilatriði er að þetta kerfi nær yfir allar stöðvar innan svæðisins óháð rekstrarformi, sem er töluverð jákvæð breyting frá því sem áður var. Það einfaldar allan samanburð. Þetta einfaldar gæðaeftirlit, einfaldar kostnaðareftirlit og er einfaldlega réttlætismál. Til viðbótar í þessum breytingum er gert ráð fyrir að það sé sérstaklega greitt fyrir þjónustu á borð við skólahjúkrun, túlkaþjónustu, sem alla jafna hefur verið á hendi opinberu stöðvanna hver sem breytingin verður, og síðan er stefnt að því að greiða enn frekar fyrir sálfræðiþjónustuna en kynnt hefur verið. Er það í samræmi við stjórnarsáttmála. Fjármögnunarlíkanið byggir annars vegar á kostnaðarvísitölu sem ræðst af fjölda einstaklinga sem eru skráðir á stöðina, kyni og aldri. Stöðvar með hlutfallslega fleiri einstaklinga yfir 65 ára aldri og hlutfallslega fleiri ungabörn fá einfaldlega meira greitt en þær stöðvar sem eru með hlutfallslega léttari sjúklinga sem er fólk á miðjum aldri. Svo er það þarfavísitalan sem endurspeglar líka áætlað umfang þjónustunnar með tilliti til sjúkdómabyrði ákveðinna skráðra einstaklinga. Þar er líka horft til félagslegra aðstæðna, en vitað er og rannsóknir sýna að tengsl eru þar á milli, þ.e. tíðni heimsókna á stöðvar og félagslegra aðstæðna. Síðan hefur þessi breyting, þær jákvæðu breytingar á fjármögnunarkerfinu í för með sér að fólk getur einfaldlega valið hvar það skráir sig. Í kerfinu er innbyggður hvati til þess að veita góða þjónustu og hafa hana alhliða. Spurning mín til hæstv. heilbrigðisráðherra er: Hefur það verið skoðað eða er ætlunin að skoða hvort hægt er að útvíkka þetta kerfi yfir á heilsugæslustöðvar, heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, og taka þá inn í kerfið fleiri þætti sem eru þá sérhannaðir [[Forseti hringir.]]eða lúta sérstaklega að aðstæðum á landsbyggðinni? Þá meina ég t.d. fjarlægð frá heilsugæslustöðvunum og annað slíkt. Slíkur hvati gæti að mínu mati [[Forseti hringir.]]verið ein leiðin til þess að laða að starfsfólk, lækna, á þessa staði, en eins og við vitum er mönnunarvandinn verulegur víða.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að hefja máls á þessari umræðu. Hún er þörf og ég heyri að við erum mörg hver mjög sammála, og flestöll heyrist mér, sem gefur manni góðar vonir um að eitthvað gott leiði af þessari annars ágætu umræðu. Ég er viss um að hæstv. ráðherra tekur hana til sín og fær smá nesti í starfi sínu. Þegar maður er búinn að hlusta á svona marga og er síðastur á lista er svo margt sem maður vill segja en tíminn stuttur. Mig langar aðeins að koma aftur að fjármögnunarkerfinu og því verkefni sem fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra setti af stað varðandi uppbyggingu heilbrigðisþjónustu, heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu. Ég fagna því að sjálfsögðu en hef eins og fleiri áhyggjur af landsbyggðinni. Ég heyrði að hæstv. ráðherra nefndi áðan að hann hefði í hyggju að taka jafnvel upp svipað kerfi víðar á landinu. Ég spyr þá hæstv. ráðherra: Hvenær gæti það orðið? Hvaða tímaramma erum við að tala um? Mér finnst fólk á landsbyggðinni ekki geta beðið í fimm, tíu eða fimmtán ár eftir umbótum á heilsugæslunni á sínu svæði. Mig langar eins og fleiri, hv. þm. Jóna Sólveig Elínardóttir og Elsa Lára Arnardóttir nefndu það, að koma að því hve aðstæður eru ólíkar milli landsvæða. Þá má t.d. nefna mikinn ferðamannastraum á Suðurlandinu sem eykur álagið verulega á heilsugæslunni. Heilbrigðisáætlun okkar Framsóknarmanna fjallar m.a. um þetta, að tekið sé tillit til ólíkra þátta á landinu. Mig langar að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um þetta að segja. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á mjög mikilvægan punkt, að þegar er verið að spara á einum stað er mögulega verið að færa kostnað [[Forseti hringir.]]yfir á aðra staði. Ég hef ekki meiri tíma. Það er af mörgu að taka og ég hlakka til að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur að segja um þetta.
Frú forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég þakka ráðherra fyrir þátttöku í þessari umræðu og öðrum hv. þingmönnum fyrir þeirra hlut. Það þarf ekkert að árétta það hversu nálæg og hjartfólgin þessi umræða er öllum landsmönnum, heilbrigðismálin. Það er mikilvægt að þessi samfélagsþjónusta standi traustum fótum og að við leyfum okkur ekki lausung í uppbyggingu og skipulagi. En nú er í gangi tilraunastofa um einkavæðingu. Fjórar heilsugæslustöðvar hafa fengið ákjósanlegan samning og ég skildi hæstv. heilbrigðisráðherra þannig að það lægi ekkert á að halda áfram að koma opinberum heilbrigðisstofnunum inn í þetta sama greiðslukerfi. Misskildi ég eitthvað? Heilsugæslan er ein grunnstoðin í siðmenntuðu samfélagi og heilsuvernd er stórt og mikið hugtak eins og við þekkjum. Við erum auðvitað æ meira að hverfa frá því að aðgreina félagslega og heilsufarslega þjónustu því að svo mjög eru þessir þættir samanfléttaðir. Nær er að tala um velferðarþjónustu þar sem við höfum markmið um heilsueflingu og lýðheilsu sem rauðan þráð, þau atriði sem við getum haft svo mikil áhrif á sjálf með eigin háttum í daglegu lífi. Aðstæður eru misjafnar í landinu. Það er hvort sem við erum að fjalla um stærstu þéttbýlisstaðina eða dreifbýli. Ef hugur fylgir máli, að við viljum leita eftir jafnrétti þegnanna óháð búsetu, þá þurfum við að leggja talsvert í sölurnar, líka hvað þennan þátt snertir. Og fyrr en varir erum við farin að tala um byggðamál og byggðastefnu. Það er auðvitað einn angi málsins. Mig langar til þess að biðja hæstv. ráðherra að skýra örlítið betur mál sitt, tala skýrar til landsbyggðarinnar. Hvernig hyggst hann byggja upp, reisa við að nýju, brotna heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni? Íbúar og stjórnendur í heilbrigðisþjónustu bíða eftirvæntingarfullir [[Forseti hringir.]]eftir úrbótum, ekki síst eftir að hafa lesið stefnuyfirlýsingu ráðherra og stefnuræðu forsætisráðherra.
Frú forseti. Ég þakka aftur kærlega fyrir þessa umræðu og fyrir góðar ræður hv. þingmanna. Mig langar að koma inn á örfáa punkta í lokin, eins og ég get á tveimur mínútum. Mörgum hefur orðið tíðrætt um nýtt greiðslufyrirkomulag sem er verið að taka í gagnið á höfuðborgarsvæðinu. Það greiðslufyrirkomulag gengur jafnt fyrir opinberar stöðvar heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og þær stöðvar sem eru einkareknar, en ég vil minna á að þær stöðvar eru reknar af heilbrigðisstarfsmönnunum sem þar starfa sjálfir. Það er spurt hvenær eigi og hvort eigi að yfirfæra þetta greiðslufyrirkomulag yfir á heilsugæsluna á landsbyggðinni. Ég held að það sé kannski fullsnemmt að fullyrða um nákvæmlega klukkan hvað eða hvenær það eigi að gerast. Við erum enn þá að upplifa og skoða árangurinn af þessari breytingu, en reyndar virðast fyrstu merki vera mjög jákvæð. Það er mikilvægt að viðurkenna líka að raunveruleikinn á landsbyggðinni er víða talsvert annar en á höfuðborgarsvæðinu, vegna fjarlægða, vegna mannfæðar eru aðrar áskoranir. Það er ekki víst að sömu svör gildi þar og á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna vil ég sérstaklega benda á þróun í fjarheilbrigðisþjónustu sem er svo sannarlega í gangi og ég tel að eigi eftir að breyta að einhverju leyti eðli þjónustunnar. Það þýðir þá líka að með sterkari heilbrigðisstofnunum, sem eru nú teknar til starfa í öllum landsfjórðungum, er meiri möguleiki á að veita meiri þjónustu, deila mannskap o.s.frv. Ég sé að tími minn er búinn. Í lokin vil ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Það er augljóst að ég og a.m.k. drjúgur hópur þingmanna hérna eigum margt eftir órætt [[Forseti hringir.]]í sambandi við heilsugæsluna.
Virðulegi forseti. Mig langar til að minnast aðeins á fundarliðinn störf þingsins. Þess vegna var ég að reyna að komast að hérna áðan þegar störf þingsins voru. Það virkar þannig að klukkan átta þarf að senda tölvupóst til að panta tíma í störfum þingsins. Hjá mörgum okkar er það sá tími þar sem við erum með krakka skríðandi yfir hausinn á okkur og erum að reyna að koma þeim í skólann. Það er mjög flókið að ná þessu öllu saman akkúrat á þeim tíma. Það er líka mjög mikið misvægi ef maður stillir það þannig að pósturinn sendist sjálfkrafa, þá er þetta bara orðið eins og að kasta teningi. Ég vildi beina því til forseta og forsætisnefndar að endurskoða það hvernig við fáum úthlutað tíma í störfum þingsins í samvinnu við alla þingmenn.
Frú forseti. Ég vil vekja athygli á því að ekki liggur fyrir dagskrá þingfundar á morgun. Ekki liggur fyrir dagskrá þingfundar út vikuna. Þetta gerir það að verkum að í rauninni er ómögulegt að undirbúa sig fram í tímann. Stundum er mikið að gera, stundum er lítið að gera, stundum er mögulegt undirbúa sig aðeins fram í næstu viku. Það væri rosalega jákvætt að hafa aðgang að dagskránni. Maður heyrir stundum út undan sér um hin og þessi mál sem á að taka fyrir og ef maður er heppinn berast fréttir úr forsætisnefnd eða af fundum þingflokksformanna. Ég óska eftir því við forseta að gerð verði tilraun til að undirbúa vikuna og birta fram í tímann. Maður hefur auðvitað skilning á því að það er ekki alltaf mögulegt, það er oft eitthvert kraðak í gangi, en það hlýtur að vera hægt að jafnaði. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir með félögum mínum sem hafa rætt áður um nauðsyn þess að hafa sanngjarnara og betra skipulag á þingstörfum. Ég geri mér grein fyrir því að hefðin hefur verið sú að maður fær að vita dagskrá morgundagsins kannski á miðnætti kvöldið áður. En ég hef mikla trú á núverandi forseta og skora á forseta og forsætisnefnd að finna leið til þess að næsta vika liggi alltaf fyrir á föstudögum, öll dagskráin, líka sérstakar umræður og utandagskrárumræður. Ég er alveg sannfærð um að allir þingmenn vilja vera vel undirbúnir. Það er mjög óþægilegt að hafa engan tíma til að undirbúa sig, því að við erum mjög oft á nefndarfundum á morgnana. Það myndi bæta ásýnd Alþingis töluvert ef við fengjum að vita hver dagskráin verður nokkrum dögum áður.
Frú forseti. Fyrst aðrir og reyndari hv. þingmenn hafa komið hingað upp til þess að nefna þetta mál ætla ég að leyfa mér að gera það líka. Satt að segja var ég hræddur um að þetta væri bara ósköp eðlilegt. Ég var búinn að velta fyrir mér hvort það gæti verið. Mér finnst þetta ekki snúast endilega fyrst og fremst um virðingarleysi gagnvart okkur þingmönnum og að við getum ekki og þurfum að undirbúa okkur fyrir mál á mjög stuttum tíma, þetta er auðvitað fyrst og fremst virðingarleysi gagnvart þjóðinni, að þingmönnum sé ekki gefinn kostur á því að undirbúa mál og vinna að því. Við ættum að koma þessu í betra horf.
Frú forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tjáð sig um störf þingsins. Það er eiginlega með hreinum ólíkindum að það þurfi nánast að toga mál út úr ríkisstjórninni eftir þá löngu tangarfæðingu sem þurfti til að koma henni á koppinn. Ég hefði haldið að menn væru aðeins tilbúnari í verkið en þau svona tínast inn, eitt og eitt stjórnarmálið. Á meðan dinglum við hérna og mætum í þingsal þá og þegar málin eru tilbúin til umræðu. Ég tek sérstaklega undir með hv. þm. Loga Einarssyni sem segir að það klagi ekkert upp á okkur að vinna við erfiðar aðstæður heldur sé þetta bara spurning um lýðræðið, að umræðan hér byggi á því að við getum sett okkur vel inn í mál, verið undirbúin, mætt til þings og verið lýðræðinu til sóma.
Frú forseti. Það er alveg óhætt að taka undir það að það er svolítið sérkennilegt að koma inn á þennan stað, sem ég vil nú ekki kannski kalla vinnustað, en engu að síður erum við að starfa hérna saman. Maður áttar sig á því að eðli þingstarfa er dálítið annað en að starfa í fyrirtæki þar sem stjórn fer með stjórn fyrirtækisins og menn vita nokkurn veginn hvað þeir eiga að gera. En ég vil taka undir það að það væri voða gott ef hægt væri að straumlínulaga þetta örlítið. En ég hef verið utan þings lengi og kannast einhvern veginn við umræðuna. Hún virðist vera alveg nákvæmlega sú sama á hverju einasta þingi, sama hverjir eru á þingi og sama hverjir stjórna þinginu, þannig að kannski er þetta bara ekki hægt. En eigum við samt ekki að reyna einu sinni enn? [[Hlátur í þingsal]].
Frú forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem kallað hafa eftir betra skipulagi. Betra skipulag mun leggjast með okkur í undirbúningi og væntanlega þá betri umræðum og betri ákvarðanatökum. En mig langar sérstaklega að tala um liðinn störf þingsins, hvernig við skráum okkur inn á þann lið. Ég get sagt frá því að við sátum þrjú í þingflokki Samfylkingarinnar í þingflokksherberginu. Við vorum komin þangað 10 mínútur fyrir átta því að við áttum að fara á annan fund klukkan átta en vildum gjarnan skrá Loga Einarsson, formann Samfylkingarinnar, inn svo hann gæti talað um að Gylfi Þ. Gíslason hefði orðið 100 ára í dag ef hann hefði lifað. Við biðum eftir laginu sem kemur á undan átta-fréttunum í Ríkisútvarpinu. En í morgun var lagið of seint. [[Hlátur í þingsal]]En við áttuðum okkur á því og ýttum á „send“ og hann var númer níu í röðinni. Klukkan var bara rétt nokkrar sekúndur yfir átta. Þetta er eiginlega bara brandari, frú forseti.
Forseti hefur móttekið skilaboð þingmanna og vill koma því á framfæri að forseti hefur óskað eftir tilnefningum í þingskapanefnd frá öllum þingflokkum þar sem farið verður yfir með hvaða hætti við viljum mögulega íhuga breytingar á þingsköpum. Ég hef þá reynslu af þingstörfunum að það sé töluverð íhaldssemi varðandi slíkar breytingar en geri mér þó vonir um, miðað við umræðuna hér, að nokkrir nýir þingmenn og jafnframt nokkrir eldri þingmenn hafi mikinn hug á og vilja til þess að breyta hlutum til hins betra. Draumurinn er auðvitað sá að þetta sé fjölskylduvænn vinnustaður þar sem allir geti mætt undirbúnir til leiks. Ég vona að við getum öll sameinast um það. Til þess hugsanlega að ljúka þessu tekur til máls um fundarstjórn forseta hv. 3. þm. Reykv. n., Birgitta Jónsdóttir.
Forseti. Það gleður mig mjög að heyra hve fylginn hv. þingmaður er sér eftir að hafa tekið við þessu mikilsverða starfi í þágu allra þingmanna. Ég vil líka benda á að það er alveg nauðsynlegt að við lögum ýmislegt í þingsköpum án þess þó að það þurfi að verða heildarbreytingar á þingsköpum varðandi lausnir til að taka á málþófi. Það hefur mjög oft komið í veg fyrir að við höfum náð að gera mikilvægar breytingar, litlar breytingar sem þó skipta miklu, það er allt undir. Ég skora á þingmenn sem og forseta Alþingis að fara í það að laga litlu hlutina. Ég er sannfærð um að forseti mun fá góðan liðsauka frá öllum flokkum sem eiga þingmenn á Alþingi.
Frú forseti. Ég ætlaði bara að vekja athygli á orðum hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur sem kom því á framfæri hversu samviskusamur og duglegur þingflokkur Samfylkingarinnar er. [[Hlátur í þingsal.]]Við mættum sem sagt öll þegar klukkuna vantaði tíu mínútur í átta til að skrá einn í störf þingsins. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum. Markmið frumvarpsins er að lögfesta reglur um eftirlit með fjármálasamsteypum til að tryggja betur trúverðugleika og stöðugleika fjármálamarkaðar. Eftirlit með fjármálasamsteypum felst aðallega í eftirliti með fjárhagsstöðu þeirra. Ákvæði frumvarpsins eru viðbót við ákvæði laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og laga nr. 100/2016, um vátryggingastarfsemi, og er ætlað að ná yfir áhættu sem hlýst af viðamiklum og flóknum samsteypum og stuðla að skilvirku eftirliti með þeim. Fjármálasamsteypa er samstæða þar sem eftirlitsskyldur aðili fer fyrir samstæðunni eða a.m.k. eitt af dótturfélögunum í samstæðunni er eftirlitsskyldur aðili. Þá þarf a.m.k. einn aðili að starfa á fjármálasviði og a.m.k. einn á vátryggingarsviði og samanlögð umsvif aðila á hvoru sviði um sig þurfa að teljast mikilvæg. Fjármálasamsteypur eru ekki starfandi hér á landi eins og er en það getur breyst og því er mikilvægt að til séu lögfestar reglur um viðbótareftirlit með þeim. Fjármálasamsteypur geta verið kerfislega mikilvægar og því til bóta að um þær sé markaður skýr rammi. Frumvarpið byggir á tilskipun 2002/87/EB, um viðbótareftirlit með lánastofnunum, vátryggingafélögum og fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu sem eru hluti af samsteypu fjármálafyrirtækja, og tilskipun 2011/89/ESB sem breytti fyrri tilskipun. Viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum felst í því að eftirlit er haft með gjaldþoli fjármálasamsteypunnar ásamt eftirliti með samþjöppun áhættu og viðskiptum innan samstæðunnar. Tryggja þarf að eftirlitið nái til allra félaga í fjármálasamsteypunni, óháð því hvar félögin hafa höfuðstöðvar. Í frumvarpinu eru því lagðar til reglur sem samræma eftirlit og ferli hjá þeim eftirlitsstjórnvöldum í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins sem hafa eftirlit með félögum í samsteypunni ásamt því að settur er rammi um upplýsingaskipti milli eftirlitsstjórnvaldanna. Einnig eru ákveðin úrræði til að fá upplýsingarnar ef eitthvert eftirlitsstjórnvaldanna bregst ekki við beiðni um að afhenda þær. Uppbygging frumvarpsins er á þá leið að í fyrsta lagi er skilgreining á því hvenær um fjármálasamsteypu er að ræða, í öðru lagi eru almenn ákvæði um eftirlit með fjármálasamsteypum og hvaða aðilar falli undir eftirlit frumvarpsins. Í þriðja lagi eru ákvæði um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum. Þau ákvæði eiga við þegar samsteypa starfar í fleiri en einu ríki og snúa að samstarfi eftirlitsstjórnvalda í ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í fjórða lagi eru ákvæði um samskipti við ríki sem ekki eru aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er samið af starfshópi sem skipaður var fulltrúum frá ráðuneytinu, Fjármálaeftirlitinu og Samtökum fjármálafyrirtækja og hafa því helstu hagsmunaaðilar komið að frumvarpsgerðinni. Helstu áhrif frumvarpsins, verði það að lögum, eru að styrkja innviði fjármálakerfisins þar sem auknar kröfur verða gerðar til eftirlits með fjármálasamsteypum. Frumvarpið er til þess fallið að skapa traust á fjármálamarkaði og mun gera hann reiðubúinn ef fjármálasamsteypa hefur starfsemi á Íslandi. Önnur áhrif frumvarpsins eru að reglur um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum hér á landi verða samræmdar reglum aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins og öll samvinna og eftirlit á svæðinu verður því einfaldari og hagkvæmari. Ég tel mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga til að styrkja eftirlit á fjármálamarkaði hér á landi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Það er ágætt að auka eftirlit með fjármálastarfsemi og ekki síst samsteypum af þessu tagi. En þó veiti ég því athygli að frumvarpið er nánast í heild sinni nú þegar að finna í reglum Fjármálaeftirlitsins. Um 55% frumvarpsins er orðrétt í reglunum og þegar númer töluliða og einstakar orðalagsbreytingar eru undanskilin fer það vel upp í 90%. Helstu viðbætur sýndust mér vera frekar ómerkilegar. Það gæti verið að ég hafi misst af einhverju þar. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða árangri er ætlað að ná með að lögfesta þetta, fyrir utan það að ná að vinna á innleiðingarhalanum gagnvart EES samningnum? Það er í sjálfu sér ágætt markmið að stytta þann hala, en það vekur samt spurningar um hvort þetta sé forgangsmál hjá hv. fjármála- og efnahagsráðherra. Því spyr ég: Liggur á þessu? Hvað veldur þessari forgangsröðun? Er eitthvað annað sem hefði frekar átt að koma fyrr í ferlinu eða er það bara þannig að þetta var nú þegar til í ráðuneytinu og þar eru kannski teknar ákvarðanir fram hjá hæstv. ráðherra? Ég spyr þessara spurninga til þess að reyna að átta mig á ferlinu því að þetta er eitt af mörgum málum sem koma fram núna þar sem um mjög tæknileg atriði er að ræða, sem er að mörgu leyti gott, en hugsanlega væri hægt að skilja ferlið aðeins betur.
Virðulegi forseti. Því er til að svara að þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni. Ég get að vísu ekki staðfest prósentutölurnar nákvæmlega en þetta eru að stofni til reglur sem Fjármálaeftirlitið hafði sett sér. Þetta eru hins vegar reglur sem fjármálaeftirlitið á að framfylgja og var talið eðlilegt að styrkja grunn þeirra reglna þannig að þær væru settar af Alþingi og lögfestar en ekki þannig að stjórnvaldið setti reglur sem það ætti að framfylgja sjálft. Það eru mjög mörg mál sem við þurfum að innleiða. Þau koma í ýmissi röð. Ég get sannfært hv. þingmann um að ekki hefur verið framið valdarán í fjármálaráðuneytinu. Þar eru margir ágætir starfsmenn sem leggja gott til. En við munum leggja fram mál í samræmi við þingmálalista ríkisstjórnarinnar og vonandi ljúka því í vor eins og þegar hefur verið kynnt fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gott svar. Það er ágætt að nýta tækifærið til að spyrjast fyrir um innleiðingarhallann. Hversu langt erum við á eftir í því að innleiða tilskipanir miðað við það sem við ættum að vera? Ég hef ekki séð neina sérstaka tölu í því efni. Eru einhverjar frekari reglur hjá Fjármálaeftirlitinu eða öðrum stofnunum sem væri þess virði að taka til umræðu hér á þingi í ljósi þessa.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að játa að ég er ekki klár á því hvaða reglur það gætu verið. Ég verð bara að viðurkenna vanþekkingu mína á því. En ég hygg að það séu um átján mál sem við eigum eftir að lögfesta til þess að uppvinna innleiðingarhallann. Þar af eru tvö sem heyra undir fjármála- og efnahagsráðuneytið og þau eru bæði á málaskrá ríkisstjórnarinnar í vor. Ég vonast því til að við ljúkum því sem að okkur snýr fyrir vorið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsögu hans í þessu máli. Eins og kom fram í máli hans er um að ræða frumvarp þar sem er verið að, getum við sagt, betrumbæta regluverk sem þegar hefur verið innleitt, m.a. í gegnum reglur Fjármálaeftirlitsins. Efnislega eru þannig ekki miklar breytingar á ferð. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um þá stóru mynd sem þetta er hluti af, þ.e. þá miklu innleiðingu á ýmsum reglugerðum sem tengjast eftirliti með fjármálamarkaðnum. Hæstv. ráðherra kom á fund efnahagsnefndar í gær og fór þar yfir þingmálalistann. Þar kom fram að verulegur hluti þingmálalista hæstv. ráðherra er einmitt innleiðingar á slíkum reglugerðum og lúta að töluvert aukinni áherslu innan Evrópusambandsins á eftirlit með þessum geira. Tekist var á um það í þinginu á síðasta þingi að of langt væri gengið í framsali valdheimilda til alþjóðlegra eftirlitsstofnana þegar samþykkt var þingsályktun sem miðaði að því að framselja valdheimildir inn í svokallaða tveggja stoða lausn þar sem sambærilegt fjármálaeftirlitskerfi verður byggt upp EFTA-megin og ákveðið hefur verið að byggja upp Evrópusambandsmegin. Um þetta voru ekki allir á eitt sáttir. Því langar mig að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra, sem einnig er leiðtogi eins af stjórnarflokkunum, leiðtogi nýs flokks á Alþingi, hver afstaða hans sé til þessa máls í stjórnarskrá Íslands. Telur hann í ljósi þessa mikla samstarfs sem hann er nú að kynnast í embætti sínu sem fjármála- og efnahagsráðherra að þörf sé á slíku ákvæði um framsal valdheimilda inni í stjórnarskrá eða telur hann stjórnarskrárákvæði gildandi stjórnarskrár fullnægt með því fyrirkomulagi sem er í dag?
Virðulegi forseti. Því er til að svara að ég er þeirrar skoðunar að við séum á ystu nöf stjórnarskrárinnar hvað varðar framsal valds. Ég hygg að ráðlegt væri að samþykkja breytingarákvæði á stjórnarskránni sem heimilaði takmarkað framsal valds til yfirþjóðlegra stofnana til þess að við værum örugg í þessu samhengi. Varðandi þau frumvörp sem væntanleg eru um eftirlit með fjármálakerfinu hygg ég að þau séu afar mikilvæg. Ég held að einn af lærdómunum sem við getum dregið af hruninu sé að þá var eftirliti áfátt á mörgum sviðum, ekki aðeins hér á landi heldur um víða veröld. Þau frumvörp sem nú eru að koma inn til okkar á færibandi að segja má eru liður í því að reyna að bæta það verklag sem verið hefur og reyna að koma í veg fyrir að þau ósköp endurtaki sig sem urðu hér þegar fjármálakerfið hrundi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég skil hann sem svo að þegar hann segir að við séum á ystu nöf stjórnarskrárinnar telji hann að málum væri betur fyrir komið ef slíkt ákvæði um takmarkað framsal væri fyrir hendi í stjórnarskránni. Það er áhugavert að vita hvort hann hyggist beita sér fyrir því í þeirri vinnu sem er boðuð af hálfu ríkisstjórnarinnar hvað varðar stjórnarskrána. Enn fremur langar mig til að nefna að það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að viðbrögðin við hruninu og kreppunni voru auðvitað þau að stórauka eftirlit með fjármálamarkaðnum. Við höfum séð óteljandi tilskipanir koma inn þar sem er verið að skapa stífari ramma, setja auknar reglur og auka eftirlit. En það eru líka óteljandi gagnrýnisraddir sem benda á að meðan menningin og umhverfið breytist ekki innan fjármálafyrirtækjanna þjóni eftirlitið kannski takmörkuðum tilgangi. Telur hæstv. ráðherra að viðbrögð [[Forseti hringir.]]Evrópusambandsins og evrópska efnahagssvæðisins þjóni tilgangi sínum eða hefur hann áhyggjur af því að það kunni allt að leita aftur í sama farið?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu því að þetta er sérstakt áhugamál mitt. Ég hef lesið mikið um viðbrögð við hruninu, viðbrögð fjármálastofnana erlendis, skýringar sem menn hafa leitað á því hvers vegna svo fór sem fór. Ég held að það sem fólst í spurningunni hafi verið að þetta væri siðferðislegur vandi, það hafi orðið hér siðrof í bankakerfinu. Ég hygg að það sé rétt. Það þarf að vinna að því á fleiri stöðum en bara með nýrri löggjöf. Varðandi spurningu hv. þingmanns um stjórnarskrárákvæði tel ég að samstaða sé milli ríkisstjórnarflokkanna um að ákvæði af því tagi ætti að vera hluti af breytingum á stjórnarskránni sem fyrirhugaðar eru á kjörtímabilinu.
Herra forseti. Ég fagna því ef þetta frumvarp ber vitni um áherslur nýskipaðs fjármálaráðherra um viðbótareftirlit með fjármálakerfinu þó að ekki sé um miklar efnisbreytingar að ræða frá lögum um fjármálaeftirlit. En hér er gert ráð fyrir auknum skyldum og verkefnum á vegum Fjármálaeftirlitsins á borð við að framkvæma reglulega álagspróf á stöðu fjármálasamsteypu, samstarf við eftirlitsstjórnvöld annarra aðildarríkja að samningum um ESB og ríkja sem eru aðilar að stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyjar, og ótal fleiri verkefni sem væntanlega munu auka álag á starfsfólk Fjármálaeftirlitsins. Þá langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um hvernig skuli fjármagna þessi auknu verkefni sem Fjármálaeftirlitinu er ætlað að sinna samkvæmt frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Það er kannski ekki við því að búast að það verði mjög mikill viðbótarkostnaður í upphafi af þessu frumvarpi vegna þess að eftir því sem við komumst næst falla engin íslensk fyrirtæki undir þetta núna. En eins og ég benti á í framsöguræðu minni getur það auðvitað breyst. Það hafa verið uppi aðstæður hér á landi þar sem fyrirtæki hafa fallið undir eftirlit af þessu tagi. Hér erum við að reyna að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann. En ég vænti þess að til skemmri tíma verði ekki af þessu viðbótarkostnaður.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svar hans þó rýrt hafi verið og fagna því að yfirlýst markmið sé að byrgja brunninn áður en barnið fellur í hann eins og hann orðaði það. Er það þá rétt skilið hjá mér að ekki sé búið að útfæra neinar tillögur um það í þessu frumvarpi? Það kemur þá kannski frekar til kasta nefndarinnar að fjalla um það ef ekki er búið að útfæra í frumvarpinu einhvers konar tillögur vegna þess kostnaðar sem mun væntanlega verða til þegar á reynir. Í starfshópnum sem samdi þetta frumvarp var m.a. fulltrúi frá Samtökum fjármálafyrirtækja. Ég velti fyrir mér hvort þau samtök hafi ekkert haft um það að segja þegar kemur að kostnaði við þessi auknu verkefni Fjármálaeftirlitsins.
Virðulegi forseti. Ég sagði vissulega að ég byggist við að kostnaðurinn yrði lítill vegna þess að það falla engin fyrirtæki undir þetta núna. En það má benda á að auðvitað er almenn heimild til gjaldtöku af eftirlitsskyldum aðilum og þeirri heimild hefur verið beitt af Alþingi þegar kostnaður við rekstur Fjármálaeftirlitsins hefur aukist, nú síðast í desember sl. við afgreiðslu bandorms frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég reikna með að það verði gert með svipuðum hætti áfram ef viðbótarkostnaður fellur til.
Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að ræða varðandi þetta frumvarp. Eins og ég sagði áðan þykir mér alltaf ágætt að auka eftirlit með fjármálastarfsemi enda getur farið mjög illa ef slíku eftirliti er ábótavant. En mig langar fyrst og fremst að spyrja að tvennu og velta tvennu fyrir mér. Annars vegar er það að í frumvarpinu er viðauki sem kemur á milli lagaákvæðanna sem verða að skyldu, og greinargerðarinnar. Ég hef aldrei séð það fyrirkomulag áður í frumvarpi og er forvitinn að vita hvaða gildi það hefur, hvort það teljist sem hluti laganna eða hvort það teljist sem einhvers konar reglugerð í einhverjum óvenjulegum búningi. Er þetta hluti greinargerðar og því eingöngu lögskýringargagn, eða er þetta eitthvað allt annað? Ég geri mér ekki fyllilega grein fyrir því. Það kann svo sem að vera að þetta hafi verið til staðar áður í öðrum frumvörpum og jafnvel lögum, en ég hef aldrei séð þetta. En hitt, sem skiptir kannski meira máli, er að undantekningarnar í frumvarpinu eru alveg ótalmargar, sérstaklega í 6. og 20. gr. Þær leyfa meðal annars Fjármálaeftirlitinu að undanþiggja samsteypur þessu viðbótareftirliti ef þær eru með meginstarfsemi sína í ríki sem er utan aðildarríkis, þá utan Evrópusambandsins eða Evrópska efnahagssvæðisins, þar sem ætla má að löggjöf hindri aðgang að nauðsynlegum upplýsingum. Mér finnst það ganga gegn því sem hæstv. ráðherra fullyrti áðan um að það gildi óháð því hvar samsteypan er með starfsemi. Það þýðir beinlínis að ef ég myndi stofna samsteypu af þessu tagi, sem ætti alla jafnan að falla undir þessi lög þar sem hún væri með þess háttar starfsemi, í landi á borð við Vanúatú, Bresku Jómfrúreyjarnar, Belís eða eitthvað svoleiðis, og setti svo í kjölfarið upp einhverja starfsstöð á Íslandi, þá væri ég í raun með því einu búinn að sniðganga þær kröfur sem gerðar eru í frumvarpinu, hreinlega með því að vera með starfsemi í landi þar sem er ekki hægt að nálgast upplýsingar um fyrirtækið og gæti því ógnað efnahagsstöðugleika landsins án þess að þetta viðbótareftirlit kæmi nokkurn tíma til sögunnar. Mér finnst það svolítið sérstök leið til að semja lög. Það er ekki eins og fólk hafi aldrei stofnað fyrirtæki á aflandssvæðum til að komast hjá regluverki. Það hafa meira að segja nokkrir hv. þingmenn gert, og svei þeim fyrir það. Hvernig væri að í stað þess að búa til undantekningar sem auðvelt er að sveigja hjá, og vera alltaf með einhverja undanþáguleiki fyrir einhver sértilfelli sem ekki ættu að vera til og þurfa ekki að vera til, að hreinlega leyfa ekki starfsemi sem fellur af einhverjum ástæðum ekki undir það eftirlit, hvort sem við köllum það eftirlit eða viðbótareftirlit, sem við gerum kröfu um að íslensk fyrirtæki falli undir? Mér finnst það rosalega skrýtið að svo sé ekki. Það segir líka í greinargerð með frumvarpinu að ákvæði um upplýsingaskyldu auki gagnsæi. En ég sé ekkert í frumvarpinu sem bendir sérstaklega til þess að það auki gagnsæi með einhverjum sérstökum hætti. Alla vega ekki gagnvart almenningi. Það væri einmitt gott að draga lærdóm af hruninu og bæta verklagið með því að hafa töluvert meira gagnsæi fyrir almenning innbyggt í fjármálakerfið, en slíkt gagnsæi hefur náttúrlega líka í för með sér að fjölmiðlar og akademían hafa greiðari aðgang að upplýsingum og þar með getu til þess að kanna hvort allt sé með felldu. Við vitum alveg að það sem verið er að gera með þessu frumvarpi er af hinu góða. En það er einhvern veginn ekki alveg ljóst að frumvarpið nái markmiðum sínum ef gagnsæisviðbótin er engin. Og að auki er í raun afskaplega auðvelt að sneiða hjá öllu regluverkinu sem frumvarpið felur í sér, bara með því einu að búa til fyrirtækjasamstæðu og einhvers konar keðju í gegnum akkúrat þau aflandssvæði sem eru aftur og aftur til umræðu hér á þingi. Ég legg því til að ef frumvarpið á að ná fram að ganga að það geri það með töluverðum breytingum, þá sérstaklega með því að taka á gagnsæisleysinu sem felst í aðallega 20. gr. en einnig 6. gr. og raunar nokkrum öðrum greinum í frumvarpinu. Í 29. gr. frumvarpsins segir: „Fjármálaeftirlitið getur í sérstökum tilvikum ákveðið að sannprófa upplýsingar um aðila sem er hluti af fjármálasamsteypu og staðsettur í öðru aðildarríki …,“ og svo framvegis. Mér finnst þetta orðasamband, „í sérstökum tilvikum“, til þess fallið að búa til rosalega mikið túlkunarsvigrúm sem kannski er ekki þörf á. Það væri alveg hægt að sleppa þessum tveimur orðum og segja að Fjármálaeftirlitið geti „ef ástæða þykir til“ sannprófað upplýsingar. Yfirleitt þarf maður ekki að sannprófa upplýsingar nema einhver grunur leiki á því að einhver sé að svindla, segja ósatt, plata. Það getur verið annaðhvort með ráðum gert eða ekki, en þetta orðasamband, í sérstökum tilvikum, gæti verið notað til að segja að ekki sé næg ástæða til að sannreyna upplýsingar. Í rauninni eru nokkrir vankantar á frumvarpinu sem er samt gert af góðum ásetningi og hefur auðvitað verið útfært í ýmsum Evrópusambands- og EES-löndum. En mér þykir bráðnauðsynlegt að laga þá fjölmörgu ágalla sem á því eru.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta frumvarp til laga sé góðra gjalda vert. En ég verð samt að segja að vegna þess að það eru nú engar fjármálasamsteypur á Íslandi vil ég samt mælast til þess að ráðherrann hugi að því að það eru alls kyns þenslumerki á okkar eigin markaði. Nú er aftur farið að veita 95% lán þannig að ég hvet ráðherrann til þess að passa sig á því að vera ekki of upptekinn af því að innleiða tilskipanir og reglur og annað slíkt, sem við þurfum vissulega að gera, en huga líka að okkar innlenda kvika markaði þar sem hlutirnir gerast oft mjög hratt. Við þurfum að hafa alveg sérstakt eftirlit með honum. Ég vildi leggja það til málanna hér. Það er annað sem mig langar að spyrja ráðherrann út í og vekur athygli mína. Það er að þegar verið er að meta áhrifin af frumvarpinu er sagt að frumvarpið geti haft áhrif til sveiflujöfnunar fyrir hagkerfið þar sem heimildir Fjármálaeftirlitsins til eftirlits með fjármálasamsteypum séu auknar og þannig sé hægt að bregðast við þenslu eða samdráttarmerkjum í hagkerfinu í gegnum fjármálamarkaðinn. Ég velti fyrir mér: Er Fjármálaeftirlitið komið með ákveðnar heimildir? Eru fjármálaeftirlit erlendis jafnvel komin með heimildir til þess að bregðast við þenslu eða samdráttarmerkjum á fjármálamörkuðum annars staðar? Hver getur komið þarna inn í? Eru það einstök fjármálaeftirlit eða er það kannski sameiginlega fjármálaeftirlitið sem kemur þar inn í? Ég sé það ekki alveg þegar ég les frumvarpið, það kann að hafa farið fram hjá mér, en ég hjó eftir þessu. Eins og við vitum er heilmikið sem við þurfum að innleiða og margt mjög gott sem kemur í gegnum EES-samninginn. En ég hvet hins vegar ráðherrann eindregið til þess að fylgjast mjög vel með því sem er að gerast á okkar eigin fjármálamarkaði, sérstaklega í ljósi hinna nýju upplýsinga sem við höfum fengið um aukna þenslu á fasteignamarkaði og hvað er að gerast varðandi það, verið er að lána ríflega til íbúðakaupa. Við þekkjum það öll frá því þegar slík lán voru veitt á sínum tíma að þegar lánveitingar aukast og peningamagn í umferð eykst, fer verðið mjög hratt upp. Ég held að það sé ekki það sem við þurfum akkúrat á að halda núna á fasteignamarkaði.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á ákvæðum til bráðabirgða í nýjum lögum um dómstóla. Um er að ræða þrenns konar breytingar sem varða umboð nefndar um hæfni dómara, tilfærslu á dagsetningum vegna vinnu nefndarinnar sem og um aðsetur Landsréttar. Eins og kunnugt er samþykkti Alþingi á síðasta ári tvö lagafrumvörp sem leggja grunninn að nýrri dómstólaskipan á Íslandi. Annars vegar er um að ræða ný heildarlög um dómstóla og hins vegar lög um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Þá samþykkti Alþingi í haust lög um breytingar á ýmsum lögum sem nauðsynlegar voru til að aðlaga löggjöf að nýju dómskerfi. Á grundvelli þessara laga er nú unnið að innleiðingu á nýrri dómstólaskipan á Íslandi og skal samkvæmt lögum nýr dómstóll, Landsréttur, taka til starfa 1. janúar 2018. Við þá vinnu sem hafin er við undirbúning á stofnun Landsréttar hefur komið í ljós að gera þarf lagabreytingar svo innleiðingarferlið gangi hnökralaust fyrir sig. Þá má búast við því að eftir því sem verkinu vindi fram geti komið til frekari aðlögunar og tæknilegra breytinga á löggjöf. Mun ég þá víkja nánar að efni þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu sem hér er til umræðu. Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu var við gerð nýrra laga um dómstóla lagt til grundvallar að þegar skipað yrði í fyrsta sinn í embætti dómara við Landsrétt fengi nefnd sem fjallar um hæfni umsækjenda um embætti dómara, nefnd sem starfar á grundvelli 4. gr. a gildandi laga um dómstóla, nr. 15/1998, og reglna um nefndina, það hlutverk að taka til meðferðar umsóknir um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn. Yrði meðferð umsókna á sama hátt og almennt gildir um meðferð umsókna í dag um embætti hæstaréttardómara og héraðsdómara. Þetta er í samræmi við það sem kveðið er á um í hinum nýju lögum um dómstóla sem taka gildi um næstu áramót. Við nánari skoðun hefur komið í ljós að í 4. gr. a gildandi laga um dómstóla er umboð nefndarinnar takmarkað við umsækjendur um embætti héraðsdómara og hæstaréttardómara. Það þykir því rétt að kveða skýrt á um í bráðabirgðaákvæði við hin nýju dómstólalög að nefndin hafi það hlutverk að fjalla um umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn. Þá er lagt til að sami háttur verði hafður á meðferð umsókna og er í gildandi lögum þannig að ráðherra sé óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefndin hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Á sama hátt og nú gildir getur ráðherra þó vikið frá því að skipa þann sem nefndin telur hæfastan ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra þar um. En eins og kveðið er á um í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða IV skal ráðherra leggja hverja og eina skipun dómara fyrir Alþingi til samþykktar. Verður gert ráð fyrir því að það verði gert í vor. Hér er því eingöngu verið að styrkja stoð undir þá framkvæmd sem gert var ráð fyrir að yrði við meðferð umsókna um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn þegar unnið var að nýjum dómstólalögum. Virðulegur forseti. Þessi vettvangur er jafn góður og annar til að nefna það í þessu samhengi að þetta fyrirkomulag við val á dómurum er ekki hafið yfir gagnrýni, það hefur þvert á móti einmitt verið gagnrýnt. Þá er ég að vísa til þess verklags sem er bundið í lögum og reglum nefndar um val á dómurum sem lýtur að því að velja þann sem nefndin telur hæfastan og leggja fyrir dómara. Ég hef sjálf viðrað gagnrýni mína á þetta fyrirkomulag frá því að það var sett í lög árið 2010. Það kom vel til greina á þessu stigi málsins að breyta fyrirkomulaginu þannig að það yrði eins og áður gilti á ábyrgð ráðherra að velja dómara að undangenginni umsögn valnefndar. Það blasir auðvitað við að með því fyrirkomulagi sem nú er viðhaft er um verulegt framsal ráðherravalds að ræða þar sem ráðherra er í raun bundinn við ákvörðun nefndar um það a.m.k. sem lýtur að þeim sem nefndin telur hæfasta. Framsal valds er fyrir hendi þrátt fyrir að ábyrgð á skipan dómara sé eftir sem áður hjá ráðherra. Ég taldi hins vegar að yfirlögðu ráði rétt að hafa fyrirkomulagið eins og það hefur verið undanfarin ár við skipun dómara við Landsrétt að þessu sinni enda er um viðamikla skipun að ræða. Skipaðir verða 15 dómarar í einu og ólíkt öðrum skipunum verða þær bornar undir Alþingi til staðfestingar. Ég vildi bara nota tækifærið við þessa umræðu að nefna það að ég hef fullan hug á því að leggja drög að breytingum á þessu fyrirkomulagi á næstu misserum, þ.e. verklagi hæfnisnefndar um dómaraembætti. Virðulegur forseti. Rétt þótti að bíða með að auglýsa hin nýju embætti landsréttardómara þar til framangreindar lagabreytingar hefðu verið lagðar fyrir Alþingi sem við erum að gera hér í dag. Í því ljósi er lagt til að gerðar verði breytingar á tímasetningum í bráðabirgðaákvæðum við lögin svo betri tími gefist til að ljúka skipunarferlinu. Samkvæmt frumvarpinu skal ferlinu lokið eigi síðar en 1. júlí 2017 í stað 1. júní 2017 eins og lögin gera ráð fyrir. Miðað er við að nefndin skili ráðherra mati sínu á umsækjendum í byrjun maí, þá ætti þeirri sem hér stendur að gefast tími til að taka ákvörðun um að gera tillögu um dómara til Alþingis og Alþingi þá að sama skapi að gefast tími til að fara yfir tillögur ráðherra og taka ákvörðun um þær fyrir lok þings í vor sem gert er ráð fyrir að verði í lok maí. Að því loknu yrði svo í júní gengið endanlega frá skipun hvers dómara. Það er óbreytt að dómarar skuli skipaðir frá 1. janúar 2018 að undanskildum forseta réttarins en lagt er til að dómarar verði búnir að kjósa sér forseta og varaforseta fyrir 20. júlí nk. í stað þess að forseti réttarins verði skipaður frá 1. júlí 2017. Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að endurtaka þessa setningu svo fari ekki á milli mála. Í stað þess að forseti réttarins verði skipaður frá 1. júlí 2017 er lagt til að hann verði skipaður frá 1. ágúst 2017. Það þarf jafnframt að seinka skipun í stjórn dómstólasýslunnar þar sem forseti Landsréttar mun eiga sæti í stjórninni. Stjórn dómstólasýslunnar verður þá skipuð frá 1. ágúst nk. í stað 1. júlí. Í hinum nýju lögum um dómstóla er kveðið á um að aðsetur Landsréttar skuli vera í Reykjavík á sama hátt og kveðið er á um að aðsetur Hæstaréttar Íslands skuli vera í Reykjavík. Unnið hefur verið að því að finna hentugt húsnæði fyrir Landsrétt. Þar hefur bæði verið horft til framtíðarhúsnæðis og húsnæðis til bráðabirgða ef ekki vill betur. Fyrirhugað er að byggja nýtt húsnæði fyrir réttinn í Reykjavík og hefur nú um nokkurt skeið einkum verið horft til hins svokallaða Stjórnarráðsreitar í miðborg Reykjavíkur og hafinn er undirbúningur að því að búa réttinum nýtt framtíðarhúsnæði. Ljóst er hins vegar að það mun taka nokkur ár að byggja slíkt hús. Þá hefur reynst erfitt að finna hentugt húsnæði fyrir réttinn í Reykjavík. Það húsnæði sem hentar best þörfum réttarins, eftir mikla leit, er að Vesturvör 2 í Kópavogi. Þar sem kveðið er á um í lögum að Landsréttur skuli hafa aðsetur í Reykjavík er nauðsynlegt að gera þá breytingu sem hér er lögð til um að rétturinn megi tímabundið í fimm ár hafa aðsetur utan Reykjavíkur. Þá er ráðgert að að þeim tíma liðnum verði nýtt framtíðarhúsnæði fyrir réttinn tilbúið. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarps þessa. Breytingin á dómstólaskipaninni sem gildi tekur um næstu áramót er mikil réttarbót ef ekki ein sú stærsta sem við höfum gert á réttarkerfi okkar. Hefur þessi réttarbót verið unnin í mikilli sátt allra sem að því verki hafa komið, þar á meðal hér á Alþingi. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru í raun tæknilegs eðlis. Þess vegna vonast ég til þess að Alþingi afgreiði málið eins fljótt og unnt er svo innleiðingin tefjist ekki frekar og Landsréttur geti tekið hnökralaust til starfa 1. janúar 2018. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Hér er verið að fjalla um hæfisreglur og skipan dómara í hinn nýja Landsrétt. Af því tilefni langar mig til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort ekki sé ástæða til að setja sérstök ákvæði um skipan dómara sem feli í sér að auk almennra hæfisskilyrða skuli sérstaklega horft til sjónarmiða um jafnrétti kynjanna. Tilgangurinn væri auðvitað að vinna markvisst að því að jafna kynjahlutföll meðal dómara. Hér er nýr dómstóll í fæðingu, 15 dómarar sem koma þar til starfa. Manni sýnist að hér sé einstakt tækifæri til að ná jöfnuði þegar þessi nýi dómstóll verður settur á laggirnar.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað ákaflega mikilvægt að skipan hins nýja dómstóls takist vel til með hliðsjón af alls kyns sjónarmiðum. Það er mjög mikilvægt að til starfa þar veljist fólk með ólíkan bakgrunn úr heimi lögfræðinnar, ekki bara núverandi embættisdómarar eða menn sem hafa sinnt dómstörfum heldur líka alls kyns öðrum lögfræðistörfum, lögmenn úr fræðasamfélaginu, sýslunnar menn og þar fram eftir götunum. Þetta eru allt sjónarmið sem hæfisnefndin eða valnefnd um hæfni dómara lítur til alla jafna og alveg örugglega er litið líka þar til ólíks bakgrunns eins og kynjasjónarmiða. Ég er ekki talsmaður þess að menn bindi það í lög að velja eigi einstakling eftir kyni fremur en hæfni. Ég hef fulla trú á því að konur jafnt sem karlar uppfylli öll þau hæfisskilyrði sem eðlilegt er að leggja til grundvallar við skipan dómara.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég efast ekkert um það frekar en hæstv. ráðherra að konur eru algjörlega jafn hæfar til þess að gegna dómstörfum og karlarnir. Einhverra hluta vegna er það nú þannig að þrátt fyrir það hallar mjög á konur í dómarastétt og svo sem á fleiri sviðum þrátt fyrir að þær séu jafn hæfar. Síðan erum við auðvitað með lög í landinu um jafnrétti og að taka eigi tillit til kynjasjónarmiða. En áhöld eru um hvort dómstólarnir og stjórnsýsla dómstólanna telji sig bundna af þeim lögum. Hver er skoðun ráðherrans á því?
Virðulegur forseti. Ég vil líka árétta að uppi hafa verið sjónarmið, nánast óskir um að bundið verði í lög að við skipun hæstaréttardómara verði sérstaklega litið til hinna og þessara starfsstétta. Ég hef ekki verið talsmaður þess að það sé gert, t.d. að binda það í lög að tiltekið margir eigi að vera með reynslu af lögmannsstörfum eða úr stjórnsýslunni og þar fram eftir götunum. Að sama skapi tel ég ekki til velfarnaðar fallið almennt að hugsa skipun í jafn mikilvæg embætti og dómarastörf eru með þeim hætti sem fyrirspyrjandi er að kalla eftir að mögulega sé gert, ef ég skil hann rétt, að litið sé sérstaklega til kynjasjónarmiða. Mér finnst þessi umræða ekki heldur vera jafnréttisumræðunni til framdráttar, ef ég má segja það. Spurt er um hvort jafnréttislögin gildi um [[Forseti hringir.]]dómstólana. Ég myndi hallast að því að lög sem almennt gilda í landinu gildi auðvitað um öll svið samfélagsins, þar með talið dómstóla.
Virðulegi forseti. Ég vil spyrja ráðherra út í þá hjáleið sem lagt er til að búin verði til fyrir ráðherra og fari í gegnum þingið til að skipa dómara. Af því að mannanna verk eru ekki hafin yfir gagnrýni, eins og ráðherrann benti svo réttilega á, langar mig að rifja upp að þegar málið var upphaflega til umræðu fyrir ári lögðu þingmenn fjögurra flokka fram breytingartillögu þess efnis að aukinn meiri hluta, tvo þriðju, þyrfti til að fara slíka hjáleið í gegnum þingið. Ég vænti þess nú ekki að ráðherrann láti það byrgja sér sýn að vera hluti af ríkisstjórn með minnsta mögulega meiri hluta þannig að einfaldur örlítill meiri hluti mundi duga ráðherranum til að koma sínum dómurum í gegnum þingið. Mig langar því að spyrja ráðherra frá sjónarhóli réttlætisins en ekki sinnar stöðu sem ráðherra í þessari þrjátíu og tveggja þingmanna ríkisstjórn, hvort henni þætti ekki athugandi að auka þann þingstyrk sem þyrfti til að fara hér í gegn með dómaraefni?
Virðulegur forseti. Já, það er kannski rétt að kalla þetta einhvers konar hjáleið sem að þessu sinni er viðhöfð í þetta einstaka skipti við skipan í fyrsta sinn við Landsrétt, þ.e. að mál um skipan 15 dómara sé lagt fyrir Alþingi, af því það er alla jafna ekki gert. Ég sé ekki ástæðu til annars en að um þessa staðfestingu gildi sömu reglur og gildi almennt um það þegar Alþingi staðfestir tilnefningar Alþingis í ýmsar nefndir eða kýs menn í nefndir. Þá er það bara með einföldum meiri hluta. Þannig er nú bara lýðræðið. Naumur meiri hluti er bara meiri hluti, þannig er lýðræðið. Þar fyrir utan á ég ekki von á að uppi verði fótur og fit í sölum Alþingis vegna skipan dómara við Landsrétt, enda teldi ég það ákaflega óheppilegt ef menn ætluðu að afgreiða þetta mál með pólitískum gleraugum og líta á þessa dómara sem dómara viðkomandi ráðherra í það og það skiptið. Það er auðvitað ekki þannig. Um alla umsækjendur fjallar nefnd sem í eiga sæti einstaklingar sem hafa verið valdir af ýmsum aðilum til að fjalla um hvort menn séu hæfir eða ekki hæfir. Það er ákaflega varhugavert svo ekki sé meira sagt, tel ég, ef menn ætla strax í upphafi að líta á þetta sem einhvers konar stjórnarmeirihlutamál. Mér fyndist það miður ef svo yrði.
Herra forseti. Ég efa það ekki að í þessari nefnd eins og mörgum öðrum á vegum hins opinbera sé hið hæfasta og mætasta fólk. Sama má t.d. segja um Hæstarétt sem þennan veturinn hefur eingöngu kallað til karla sem varadómendur, og það í ljósi þess að á síðasta ári beindu Sameinuðu þjóðirnar þeim tilmælum til Íslands að fjölga konum í Hæstarétti. Ég spyr því, af því að ráðherrann hefur lýst því að hún sé þvert gegn kynjakvótum, hvort hún myndi beita sér sérstaklega gegn þessum kynjakvóta sem virðist svo rækilega vera við lýði í Hæstarétti. Ég hef áhyggjur af því að það myndi smitast yfir á þetta nýja dómstig ef ekki væri stigið fast til jarðar.
Virðulegur forseti. Já, það er alveg rétt, ég leggst almennt gegn kynjakvótum. Ég ætla ekki að tjá mig um það, hef ekki fylgst með því, en ég trúi því ef hv. þingmaður nefnir það að þessir örfáu varadómarar sem voru skipaðir hafi allir verið karlar. Nú veit ég ekki um hversu marga er að ræða í þessu tilviki, en ég hef engar áhyggjur af öðru en að konum fjölgi í dómarastétt. Það hefur sýnt sig við héraðsdómstólana. Það segir sig bara sjálft að þegar í lagadeildum eru orðin helmingaskipti núna milli kynjanna þá gerist þetta með eðlilegum hætti. Ég tel enga þörf á að grípa inn í með einhverjum sértækum aðgerðum að þessu leyti.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að tala á sömu nótum og kollegar mínir hér, hv. þingmenn, og ræða aðeins um kynjajafnrétti, sérstaklega hvað varðar valnefnd í skipan þessara dómstóla. Eins og ráðherra er kannski meðvituð um hafa stjórnvöld dómstólsins hunsað skýr ákvæði jafnréttislaga um skipan fulltrúa í valnefnd dómara allt frá árinu 2009 og hafa af þeim sökum borið við sjálfstæði dómsvalds, þ.e. þeim þykir þeir ekki þurfa að fylgja svo sannarlega settum lögum í landinu, sem eru jafnréttislög sem fela í sér að skipa eigi, ja ekki beinlínis jafnt en alla vega að leitast við að skipa það kynið sem hallar á frekar ef um tvo jafn hæfa einstaklinga er að ræða. Þetta er eitthvað sem valnefndir í dómstólaráði hafa hunsað og borið við sjálfstæði dómsvalds. Kom ekki til greina hjá hæstv. ráðherra að skoða við gerð þessa frumvarps að tryggja að það séu líka jöfn hlutverk karla og kvenna í þessum valnefndum, því að við sjáum það bara á skipan í Hæstarétt að karlar velja karla í dómarastól? Svo hef ég aðra spurningu sem víkur beint að ræðu hæstv. ráðherra rétt áðan þar sem hún vék að því að hún hafi fyrirhugaðar breytingar á verklagi dómaranefndar við val á dómurum. Hvers konar breytingar er hæstv. ráðherra að vísa í? Og er ætlun hennar að koma þeim í gegn fyrir skipan 15 dómara í Landsrétt? Stendur þá ekki til að bæta fjölbreytni í nefndinni? Hvaða reglur eru það nákvæmlega sem hæstv. ráðherra er að vísa í? Er það reglugerð 620/2010 [[Forseti hringir.]]eða eru það lög um dómstóla sjálfa?
Virðulegi forseti. Það er þannig í dag að valnefnd um hæfi eða nefnd sem falið er að meta hæfi umsækjenda um dómaraembætti er í dag skipuð þremur karlmönnum og tveimur konum, nefnd sem var skipuð reyndar fyrir mína tíð. Stundum er það þannig að í fimm manna nefnd getur verið erfitt að hafa jöfn hlutföll kynja. Þannig að ég hef ekki orðið vör við að þetta vandamál sé til staðar. Ég er heldur ekki sammála þeirri fullyrðingu sem hér er sett fram að karlar velji alltaf karla. Það liggur fyrir að nokkrar konur hafa setið í Hæstarétti og ég árétta enn og aftur stöður dómara við héraðsdómstólana. Hvað seinni spurninguna varðar um áætlun eða hugmyndir mínar um að breyta lögum um verklag þessarar nefndar þá lýtur það að 4. gr. a gildandi laga um dómstóla sem kveður á um að nefndin eigi að leggja fyrir ráðherra lista yfir umsækjendur þar sem umsækjendum er raðað þannig að einhverjir eru hæfastir og aðrir ekki. Lögin kveða á um að ráðherra sé bundinn af þessu vali um það hverjir eru hæfastir og verði að skipa dómara sem nefndin hefur valið hæfastan. Það hefur verið þannig undanfarið, ekki alltaf, en undanfarið hefur það verið þannig að ráðherra er veitt ákaflega lítið svigrúm, þ.e. ef verið er að skipa í eina stöðu dómara þá hefur kannski einn, mögulega tveir, verið metnir hæfastir. Svigrúm ráðherra er því lítið, þar af leiðandi er svigrúm ráðherra minna til að koma á móts við sjónarmið [[Forseti hringir.]]sem hér hafa verið reifuð, t.d. um jafnrétti kynjanna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Mig langar að spyrja aðeins um fjölbreytni að öðru leyti í skipan nefndarinnar. Ég vil forvitnast um hvort ráðherra þyki við hæfi að skoða hvort það gæti verið gagnlegt að dómnefnd sé skipuð fleira fólki en lögfræðingum til að tryggja betri fjölbreytileika og betra traust og skilning gagnvart dómstólum í þjóðfélaginu, að það séu einstaklingar sem hafa fjölbreyttari menntun en lögfræðingamenntun. Eins og við vitum virðist vera svona ákveðið lögfræðingablæti í nefndum og ráðum á vegum Alþingis sem og stjórnsýslunnar. Ég spyr: Væri ekki ráð að leita í fjölbreyttari hóp einstaklinga til að skipa í þau mikilvægu embætti?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað þannig að nefndinni er falið svolítið viðurhlutamikið hlutverk að fara yfir fræðilegan bakgrunn umsækjenda, það er nú aðallega það sem skiptir mestu máli. Ég er ekki að segja að það geti ekki komið til álita og geti ekki verið gagnlegt fyrir nefnd sem þessa að hafa fleiri en löglærða um borð, en ég bendi þá á að nefndin er m.a. skipuð af fulltrúum frá Alþingi eða einstaklingum sem Alþingi velur í nefndina. Það er þá sjálfsagt að Alþingi skoði það. Þetta er sjónarmið sem Alþingi getur mjög auðveldlega haft uppi við sitt val. En fleiri skipa í nefndina. Það er Hæstiréttur og það er Lögmannafélagið og ekki er óeðlilegt að þeir aðilar líti í sinn rann eftir einstaklingum í nefndina. Ég hvet hv. þingmann til þess að hafa uppi þetta sjónarmið þegar kemur til kasta Alþingis í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Ég þakka um margt gagnlegar umræður um það frumvarp sem liggur fyrir okkur. Mig langar að ræða nokkur atriði sem mér finnst mikilvæg í því samhengi. Ég vil byrja á að vísa í fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar um að efla traust á grunnstoðum samfélagsins, þar á meðal á dómstólum, og í raun og veru ræða frumvarpið í því ljósi. Í mínum huga er mjög mikilvægt að hafa þrennt í huga þegar kemur að því að efla traust almennings gagnvart dómstólum. Hér erum við að tala um heilan nýjan dómstól. Það skiptir máli hvernig að honum er staðið og hvernig hann er skipaður og að allrar sanngirni sé gætt við það. Ég vil nota þetta tækifæri til að minna hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn á að val á dómurum á að endurspegla fjölbreytileika samfélagsins í allri sinni mynd. Ásýnd réttarvörslukerfisins á að vera hlutlaus, réttsýn og sanngjörn, gæta þarf þess að óeðlileg sjónarmið ráði ekki för við skipan dómara og að mat á hæfni dómara sé ekki unnið eftir geðþótta, sérstaklega nokkurra karllögfræðinga í lokuðum kompum. Í því samhengi vil ég fá að vísa í umsögn Áslaugar Björgvinsdóttur, fyrrverandi héraðsdómara, um þingmál 615, frumvarp til laga um dómstóla, þar á meðal yfirlit yfir helstu athugasemdir hennar á fundi með allsherjar- og menntamálanefnd þann 19. apríl 2016 þar sem hún hafði ýmislegt athyglisvert að segja um fyrirhugaðar breytingar á dómstólalögum og fyrirhugað fyrirkomulag á skipan Landsréttar og vali í hann. Í umsögn Áslaugar kemur fram, með leyfi forseta: „Stjórnendur dómstólanna hafa hundsað skýr ákvæði jafnréttislaga við skipan fulltrúa í valnefnd dómara frá árinu 2009 og báru við sjálfstæði dómsvalds.“ Hún segir að konur vanti í Hæstarétt en eins og hv. þingmaður benti á áðan höfum við tilmæli frá Sameinuðu þjóðunum frá 7. mars til stjórnvalda um tafarlausa fjölgun kvenna í Hæstarétt. Enn fremur segir hún: „Ekki er tryggt að valnefnd dómara vinni faglega en undanfarin ár hafa niðurstöður hennar og síbreytilegar áherslur við mat á hæfni umsækjenda sætt gagnrýni og jafnvel þótt hafa á sér geðþóttayfirbragð. Ljóst má vera að stærsti hluti 15 dómara við Landsrétt mun koma úr röðum héraðsdómara. Héraðsdómstólarnir eru langt í frá í stakk búnir til að missa alla færustu dómarana á einu bretti.“ Og loks, svo ég víki aftur að jafnréttinu: „Ekki er tryggt að jafnréttislög gildi við skipan í allar nefndir og ráð dómsvaldsins. Áfram verður í boði geðþóttavald dómstjóra við úthlutun mála til dóma. Hvorki er tryggt að stjórnsýslulög gildi við stjórnsýslu dómstóla né raunhæft eftirlit með stjórnendum dómstólanna og ábyrgð stjórnenda þeirra. Ítrekuðum athugasemdum umboðsmanns Alþingis allt frá árinu 2003 er ekki svarað með frumvarpinu.“ Með hliðsjón af síðustu athugasemdinni langar mig að ræða það sem mér finnst líka mjög mikilvægt að muni eiga sér stað og það er að stjórnsýsla dómstólanna falli undir stjórnsýslulög og upplýsingalög, rétt eins og önnur stjórnvöld og aðrar stjórnvaldsákvarðanir. Hér finn ég mig knúna til að endurtaka mig og biðja um að þeim báknum á Íslandi sem taka stjórnvaldsákvarðanir sé gert að fylgja stjórnsýslulögum og upplýsingalögum, en það á ekki við um stjórnsýsludómstóla á Íslandi í dag. Mér þykir lag við heildarendurskoðun á þessum málaflokki og við sköpun heils nýs dómstigs að við höfum í huga að mjög mikilvægt er hvað varðar réttarvernd þeirra einstaklinga sem taka þátt í dómskerfinu og einnig réttarstöðu almennings gagnvart þessum mikilvæga hluta ríkisvaldsins að upplýsingalög og stjórnsýslulög gildi. Því vil ég beina því til hæstv. ráðherra að íhuga hvort mætti ekki bæta því inn, rétt eins og gerðist við meðferð máls um kjararáð, að stjórnsýslu dómstólanna sé gert að fylgja stjórnsýslulögum og upplýsingalögum. Fleira hef ég ekki um málið að segja.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður er ég aftur í sömu sporum og þegar við ræddum stjórnsýsluna í kringum kjararáð fyrir jól. Ég tek heils hugar undir hugmyndir hennar um að fella Landsrétt undir stjórnsýslu- og upplýsingalög og auðvitað ættu jafnréttislög að gilda þar eins og annars staðar í landinu. Hæstv. ráðherra vék að því í einu af andsvörum sínum að Alþingi væri ekkert alltaf barnanna best í að fara eftir jafnréttislögum og það er alveg rétt og er alls ekki til sóma. Við eigum alveg eins og aðrir í þessu landi að fylgja lögum, sérstaklega lögum sem varða jafn mikilvæga grunngerð samfélagsins og jöfn staða karla og kvenna. Ég vil því taka undir með þingmanninum og þakka henni líka fyrir að vekja athygli á umsögn Áslaugar Björgvinsdóttur héraðsdómara þegar málið var til upphaflegrar umfjöllunar því þar kemur margt fram sem væri til bóta við þessa skipun mála. Mig langar rétt að spyrja þingmanninn, því að við erum alltaf að spá í hæfið, það gerðist líka í kjararáðsmálinu, hver er hæfastur og hver skilgreinir það, og eins og varðandi kjararáð eru það voðalega oft karlkyns lögfræðingar sem halda um flesta spotta í þessum málum, hvort hún sjái einhverja leið til að vinna betur úr þeim málum þannig að þetta svið samfélagsins eins og önnur væri meira í takt við samfélagið í heild.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég sæi fyrir mér að við myndum a.m.k. gera ríkari kröfur til þess að valnefndir fyrir dómarasæti yrðu skipaðar fólki með fjölbreyttari reynslu en einfaldlega lögfræðigráðu úr HÍ eða HR eða öðrum háskólum sem veita lögfræðigráður. Það þarf frekari þekkingu til og sérstaklega ef við erum með fimm manna hóp þá hlýtur að vera hægt að bæta inn einum eða tveimur sem eru ekki með lögfræðigráðu á kantinum einfaldlega vegna þess að við þurfum líka fólk sem hefur víðtæka reynslu úr samfélaginu, við þurfum líka fólk sem endurspeglar þann fjölbreytileika sem við höfum í samfélaginu. Verandi lögfræðingur sjálf ætla ég ekki að hallmæla þeirri stétt frekar en annarri. En ég lít ekki svo á að hún sé ein fær um að taka mikilsverðar ákvarðanir sem þessar og í raun og veru tel ég það óæskilegt fyrir lýðræðið í landinu og réttarvernd borgaranna að þeir sem allar ákvarðanir fá að taka í þessu landi séu aðallega lögfræðingar úr Háskóla Íslands, hvað sem um þá ágætu stétt má annars segja. Það mætti a.m.k., eins og ég lagði til með kjararáð, setja einhvers konar skilyrði um hverjir væru skipaðir í svona mikilvæg ráð og nefndir og þær myndu endurspegla fjölbreytileika samfélagsins, þar á meðal eiga jafnréttissjónarmið auðvitað fullkomlega rétt á sér. Eins og við vitum gilda jafnréttislög í landinu. Þau fela í sér að við eigum að endurspegla það betur að konur eru u.þ.b. helmingur íbúa á þessu landi. Þetta er bara eitt af mörgum sjónarmiðum sem mætti líta til. Ég þakka andsvarið.
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn vék í ræðu sinni að því að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er talað um að efla skuli traust á dómstólum. Þetta er eitt af því sem ég get tekið heils hugar undir úr stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar þótt ekki sé allt mér að skapi í henni. Þetta hefur verið viðvarandi vandamál síðustu ár og frá hruni. Það varð ekki bara efnahagshrun heldur varð líka hrun á trausti á ýmsum stofnunum samfélagsins. Við á Alþingi njótum trausts sem er svona í kringum pilsnerprósentuna, dómstólarnir eru með eitthvað aðeins meira. Mig langar aðeins að heyra frá þingmanninum þar sem hún er lögfræðimenntuð, ólíkt mér, og það væri þá kannski upptaktur að vinnu okkar innan allsherjar- og menntamálanefndar þegar málið kemur til kasta hennar, hvort hún sjái einhvern flöt á því að stilla þessu máli eitthvað öðruvísi upp þannig að það sinni þessu markmiði ríkisstjórnarinnar, að efla traust á dómstólum, betur en ella.
Virðulegi forseti. Ég sé ýmsar leiðir færar, m.a. með því að auka fjármagn til dómstólanna til þess að þeir geti sinnt símenntun, endurmenntun, farið á námskeið erlendis, skoðað hvernig dómvarsla er þar o.s.frv. Ég sé einnig fyrir mér að við förum að tillögum GRECO-nefndar gegn spillingu um hvernig megi bæta dómshætti okkar. Ég sé fyrir mér að skýrara ákvæði verði sett um hvernig dómurum er gert að rökstyðja dóma sína af því að mín reynsla er sú að mér hefur þótt allt of oft og allt of mikið skorta upp á raunverulegan og skiljanlegan rökstuðning hjá dómstólum á Íslandi. Hvað varðar nákvæmlega þau lög sem eru til umræðu hér þá held ég að sé mjög mikilvægt að við endurskoðum samsetningu þeirra aðila sem fá að tilnefna í valnefnd um dómara einfaldlega til þess að koma í veg fyrir klíkuskap og vinavæðingu á þessum mikilvægu embættum í samfélagi okkar. Það hefur líka verið mikilvægur þáttur í að efla traust. Það er ekki verið að segja að þeir aðilar sem skipa í þessar valnefndir eða þeir aðilar sem sitja í henni séu á einhvern hátt spilltir eða vilji ekki vel. En réttarríkið felur líka svo mikið í sér ásýndina og hvernig það horfir við fólki sem horfir á það utan frá og hver skilningur þeirra er í raun og veru og merking út frá því. Eins og staðan er núna þá er frekar þröngur hópur sem hefur það hlutverk að skipa dómara. Það er frekar þröngur hópur sem ræður því hvernig dómstólunum er stjórnað. Ef okkur er alvara með að auka traust almennings á dómstólum þá þurfum við að taka til gagngerrar endurskoðunar hvernig við skipum dómara og hverjir það eru sem fá að sinna þessu mikilvæga hlutverki og hvaða sjónarmið það eru sem við tökum til greina þegar við skipum í þessi mikilvægu embætti.
Hæstv. forseti. Ég gleðst yfir því að nú sé að koma til framkvæmda sú mikla réttarbót sem felst í Landsréttinum, áfrýjunardómstól þar sem allir eiga kost á alvöruendurskoðun sem verið hafa að reka mál. Það er hins vegar eitt atriði sem truflar mig aðeins í frumvarpinu, ekki það að ég eigi svefnlausar nætur yfir því, en þó nefni ég það að það stjórnvald sem dómnefndin er og hefur síðasta orðið, endanlegt vald yfir því hverjir eru skipaðir dómarar. Valdið sem ráðherrann á að hafa samkvæmt stjórnarskrá er tekið af honum í lögunum, það er svo sem ekkert nýtt, það var í lögunum, og er fært fólki sem hefur ekkert umboð til þess. Og það sem verra er, ráðherrann hefur ekkert um það að segja hverjir skipa nefndina heldur er öðrum falið sem eru alveg jafn umboðslausir að ákveða hverjir sitja í nefndinni. Það vill svo til að ég sat sjálfur í þessari nefnd algjörlega umboðslaus og hafði það verk með höndum að ráða því, auðvitað með nokkrum öðrum, hverjir yrðu dómarar í þessu landi. Ég tel það ekki skynsamlegt, ekkert frekar en allar aðrar nefndir sem ég hef gagnrýnt hér á Alþingi í umræðum önnur mál þar sem búið er að færa vald til umboðslausra nefnda, stjórnvald, endanlegt vald á sviði stjórnsýslunnar, sem ráðherrann getur auðvitað ekki borið ábyrgð á ef hann hefur ekkert um það að segja, ekki einu sinni hverjir eru í þessum nefndum. Ákvæði stjórnarskrárinnar um að ráðherra beri ábyrgð á öllum stjórnarathöfnum er því orðið markleysa í mínum huga. Það getur ekki gengið upp með þessum hætti. Ég verð hins vegar var við það í umræðum um þetta mál - ég heyrði auðvitað að ráðherra var með þetta allt á hreinu og nefndi þetta, en síðan fara hér ýmsir þingmenn að grauta öllu saman, eins og stundum gerist, og segja það sem virðist vera skoðun sumra, að hér eigi þessi nefnd og þá ráðherra líka að fara að jafnréttislögum og skipa jafn marga dómara af hvoru kyni. Í lögunum eins og þau eru er gert ráð fyrir því, hvort sem okkur líkar þessi nefnd eða ekki, að í hvert sinn sé skipaður sá hæfasti af umsækjendum. Það er pósitíft ákvæði. Það þýðir ekki að vísa í jafnréttislög um að það verði að vera jafn margar konur og karlar dómarar. Þá þurfum við að breyta ákvæðinu um það að sá hæfasti að mati hæfnisnefndar skuli hljóta embættið. Það verður ekki hvort tveggja gert þó að við getum kannski verið sammála um það almennt að konur og karlar séu alveg jafn hæf. Um það snýst málið ekki. Það snýst um þá umsækjendur sem um er að ræða. Í dómstörfum í héraði er u.þ.b. jafnt hlutfall af körlum og konum. En þegar kemur að Hæstarétti eru fleiri karlar dómarar. Ég er nú ekki gamall maður, en það voru nú ekki margar konur útskrifaðar með lögfræðipróf þegar ég var í skólanum. Ef við gerðum ráð fyrir því að þeir sem hafi mesta reynsluna og uppfylli þau skilyrði sem sett eru í lögunum - það eru sett ýmis skilyrði í lögum um matið - séu hugsanlega enn þá fleiri karlar sem uppfylla þau að mestu leyti. Það kann að vera skýringin á því að það eru nú fleiri karlar í augnablikinu í Hæstarétti en konur, það væri nú eðlilegt að draga þá ályktun, frekar en þá að einhverjir karlar séu á móti konum og vilji ekki fá þær í Hæstarétt. Af hverju ættu þeir að vilja fá þær í héraðsdóm? Sú umræða er í mínum huga galin og hefur ekkert með jafnrétti að gera. Þar er bara verið að rugla umræðuna. Vandamálið með skipun þessarar nefndar er að löggjöfin var gölluð. Þess vegna getur það gerst með þeim hætti að það halli á annað kynið. Í lögunum á sínum tíma var þessu fólki úti í bæ falið að skipa eina manneskju, m.a. Hæstarétti, Lögmannafélaginu, Alþingi og Dómarafélaginu frekar en Dómstólaráði, ég man ekki einu sinni hvort það var. Þá getur þessi eina manneskja ekki verið af báðum kynjum. Þá getur það auðvitað gerst. En þetta var bara pósitíft ákvæði í lögum og þannig verður það. Menn eiga þá bara að breyta lögunum en þusa um þetta. Svo var líka umræða um að það væri mikilvægt, m.a. til að efla traust almennings á dómstólum, að einhverjir aðrir en lögfræðingar myndu nú meta hæfni dómaranna. Hvurslags rugl er það nú? Það er eins og að biðja mig um að meta hæfni heilaskurðlækna. Það verða auðvitað einhverjir sem hafa vit á að meta hæfnina að vera í slíkri nefnd. Að vísu hefur Alþingi alltaf kosið einhvern sem ekki er lögfræðingur, það hefur alltaf verið og það var alltaf einn sem ekki var lögfræðingur þegar ég var í nefndinni. Hvaða þýðingu haldið þið að sá hafi haft í matinu í raun? Auðvitað enga, það segir sig sjálft, þó að ágætis manneskja hafi verið og gat gert margt gott og lagt margt til málanna, ég segi það ekki. En í raun snýst þetta um mat. Það sem ég hef hins vegar fundið að þessari nefnd og fann að líka þegar ég sat í henni sjálfur er að nefndin fer í hárfínt mat sem menn geta auðvitað túlkað sem geðþóttamat. Ég er þeirrar skoðunar að þegar ekki er mikill munur á milli manna sé valið ráðherrans. Þá er meiri möguleiki til að horfa til annarra sjónarmiða, hvort sem það er kynjasjónarmið eða bakgrunnssjónarmið o.s.frv. En nefndin gerði nefnilega ekki mikið af því, ekki alla vega á mínum árum, sem mér fannst aðfinnsluvert. Auðvitað er stundum heilmikill munur á milli umsækjenda, ekki af því að annar er vitlausari en hinn, það getur verið munur á reynslu, hvað menn hafa lagt til málanna, hvað menn hafa skrifað mikið o.s.frv. um lögfræðileg málefni. En stundum er enginn áberandi munur. Hann getur kannski fundist, annar er kannski örlítið hæfari en hinn. En vandamálið í kringum þetta er að allt svigrúm er tekið af ráðherranum og sagt: Þessi er hæfastur. Þegar mér hefur kannski sjálfum fundist þrír af þessum sjö ósköp svipaðir er einn kannski tekinn fram yfir. Það er það sem ég vil ekki sjá, þ.e. að ráðherra væri ekki bundinn af þessu. Ég hefði helst viljað sjá annað í frumvarpinu. Ráðherra ber pólitíska ábyrgð. Mér finnst mjög eðlilegt að það sé nefnd sem meti og fari yfir og dragi saman þessi atriði, en ef ráðherra fer með mjög grófum hætti gegn mati nefndarinnar og munurinn er mikill þá tekur hann pólitíska áhættu. En hann ber þó einhverja ábyrgð. Þeir í nefndinni geta bara gert hvað sem er og bera enga ábyrgð. Ég tel því mikilvægt að breyta þessu, hvort sem við gerum það núna eða ekki. Ég get alveg fallist á að við erum í svolítilli tímaþröng með þetta mál. Það þyrfti kannski að skoða betur hvernig ætti að hafa það, að klára það núna með þessum hætti eins og það er og hefur verið hvað þetta varðar, enda fer frumvarpið fyrir þingið núna. En í framtíðinni vil ég sjá það þannig að umboðslaust fólk í nefnd af þessu tagi hafi ekki valdið sjálft heldur sé valdið ráðherrans, en auðvitað er svona nefnd ráðherra mikið til aðstoðar við mat hans. Ég vil sjá breytingu á þessu þegar fram í sækir, ef ég ekki bara beinlínis með breytingartillögu um það núna í meðferð málsins, sem gæti gerst. En af því að þetta mál er svolítið öðruvísi vaxið en önnur, verið er að skipa hér 15 manns í einu, hef ég minni áhyggjur af þessu núna. En til framtíðar litið teldi ég mikilvægt að það yrði endurskoðað og því breytt og jafnvel ýmsu fleira kringum það hvað haft er til viðmiðunar, vegna þess að þarna eru tiltekin ýmis atriði, reynsla af stjórnsýslu, hvað menn hafa skrifað o.s.frv., ekki endilega hvort mikið er af viti í því sem menn hafa skrifað eða hvað menn hafa staðið sig vel í starfinu, heldur hafa menn safnað í eitthvert púkk, hafa kannski verið víða af því að þeir hafa hvergi getað unnið almennilega, þá fer það að „tikka“ í svona mati. Ég er ekki hrifinn af því. Ég held að það ætti að endurskoða það líka. Ég tel að svona nefnd sé fyrst og fremst ráðherra til aðstoðar til þess að auðvelda honum matið og þannig eigi það að vera því að ráðherrann einn ber ábyrgðina á þessu á endanum. Við gætum alveg haft það þannig í framtíðinni að almennt komi samþykki þingsins fyrir hvert dómaraefni, jafnvel að dómaraefnin komi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og geri grein fyrir sjónarmiðum sínum og áherslum o.s.frv. Ég er ekkert búinn að hugsa það, en það er hugsanlegur möguleiki. Aðalatriðið er að þetta vald sé ekki alfarið á hendi umboðslauss fólks úti í bæ, eins og ég kalla það. Ég skildi orð ráðherra þannig að þetta yrði nú eitthvað skoðað betur þegar þessu er lokið hér varðandi Landsyfirréttinn. Ég treysti því.
Virðulegi forseti. Ég heyri gamla sögu og nýja á hv. þingmanni. Mér heyrist að það sé bara tímaspursmál hvenær konum fjölgi í Hæstarétti og við konurnar bíðum bara stilltar eftir að vaxa úr grasi og hljóta náð fyrir augum valnefndarinnar. [[Gripið fram í.]]Nei, nei, það erum við sem erum stilltar, Brynjar, ekki lögfræðingarnir í valnefndinni sem við erum að tala um að breyta. Hv. þingmaður vísaði í að við værum hér að hringla öllu í einhvern einn graut þegar við værum að ræða um jöfn kynjahlutföll dómara. Ég vil vísa í mína eigin ræðu þar sem ég var að vísa í jöfn kynjahlutföll valnefndar sem er einmitt til umræðu akkúrat núna. Það þarf engum lögum að breyta að mínu viti til að það sé í gildi. En hins vegar hefur borið við að þetta hefur ekki verið virt, þ.e. ákvæði jafnréttislaga sem eru fyrir hendi og ég leyfði mér að fletta upp og vísa í, með leyfi forseta: „Þátttaka í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Við skipun í nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga skal þess gætt að hlutfall kynjanna sé sem jafnast og ekki minna en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða. Þetta gildir einnig um stjórnir opinberra hlutafélaga og fyrirtækja sem ríki eða sveitarfélag er aðaleigandi að.“ Svo heldur þetta áfram og er útlistað ágætlega í jafnréttislögum. Það sem ég var að vísa til eru fyrirhugaðar breytingar á valnefnd sem mun skipa þessa dómara. Ég spyr: Fyrst verið er að breyta lögum um valnefnd, af hverju ekki að tryggja að jafnréttislögin eigi vissulega við þessa nefnd eins og aðrar nefndir hins opinbera? Þykir hv. þingmanni ekki mikilvægt í réttarríki að dómstólar, þ.e. dómarar, endurspegli fjölbreytileika mannlífsins, að það sé eitthvað hugað að kynjasjónarmiðum og jafnvel frekari sjónarmiðum fjölbreytileika þegar kemur að skipun dómara?
Hæstv. forseti. Jú, ég tel auðvitað fjölbreytileika mikilvægan, ekki bara um kynin heldur um bakgrunninn, hvar menn hafa verið áður. Það er margs að gæta í því. Hins vegar af því að hv. þingmaður las úr lögunum, þá eru ákvæðin um nefndina þannig að hver þessara aðila tilnefnir einn. Eins og ég sagði í ræðunni áðan, þessi eini er af öðru hvoru kyninu. Þetta er auðvitað sérákvæði um hvernig skuli skipa þessa nefnd. Af hverju þessu er ekki breytt núna á hv. þingmaður auðvitað að spyrja hæstv. ráðherra um, ég get ekki svarað því af hverju er ekki verið að breyta því. Eðlilegra væri bara að ráðherra tilnefndi í nefndina, og þá fer hann auðvitað að lögum og tilnefnir jafnt eftir kynjum eftir því sem hægt er. En af því þetta er gert með þessum hætti kann það að gerast að þá halli á annað hvort kynið. Ef Lögmannafélagið ákveður núna að hafa konu og svo kemur Hæstiréttur með tvær konur eða eina konu og einn karl, svo kemur Dómarafélagið með eina konu og Alþingi með eina konu. Þá er komið 4:1 konum í vil. En það þarf að breyta þessu tilnefningar- og skipunarferli til að laga þetta. Það þýðir ekkert að lesa upp úr lögunum. Hæstiréttur hefur sjálfur sagt, útskýrt þetta, hvers vegna þetta getur orðið með þessum hætti og telur sig ekki bundinn þeim ákvæðum jafnréttislaga sem þingmaðurinn minntist á.
Virðulegi forseti. Það gildir náttúrlega með skipan í þessa nefnd og ráð eins og margar aðrar nefndir og ráð að í þau er skipað af mörgum mismunandi aðilum. En þar sem lögin ná bæði yfir ríki og sveitarfélög hefur verið lesið út úr þessum lögum að það megi ætlast til þess að þeir aðilar hafi samráð sín á milli til að tryggja að lögunum sé framfylgt.
Allt samráð er bannað í landinu, þú veist það.
Við erum að hafa samráð akkúrat hér, hv. þingmaður, þannig að það hlýtur að vera einhvers konar samráð leyfilegt í landinu. Að því er ég skil best róterar seta í þessum nefndum á ársbasís þannig að það hlýtur nú að vera hægt að sjá fyrir með einhverjum fyrirvara hvernig jafnréttissjónarmiðum yrði háttað í framtíðinni. Ég sé enga ástæðu til annars en tryggja að svo verði og ekki sé alltaf verið að skýla sér á bak við einhvers konar sjálfstæði dómstóla til að virða lögin í landinu, sem eru að gæta skuli að jöfnum hlut kvenna og karla. Þegar talað er um fjölbreytni. Ég vil bara vísa í það að það hefur ekki með að gera vinnusögu, heldur meira svona hvers konar manneskja þú ert, atriði sem þú ræður ekki við sjálf.
Hæstv. forseti. Það er þannig í þessari nefnd núna, vil bara taka það fram strax, að þar eru þrjár konur og tveir karlar. Þessi umræða er því einhvern veginn mjög sérstök. Ég tel rétt til að tryggja þetta, að það sé jafnt kynjahlutfall og farið eftir lögunum um jafnan rétt og stöðu kynjanna, að það sé þá annað fyrirkomulag við skipan þessarar nefndar. Það er langeðlilegast. Það er kannski bara eina leiðin til að glíma við þetta. Vandamálið sem við stöndum oft frammi fyrir í svona málum er auðvitað það og sem menn telja mikilvægast, þegar um umsækjendur er að ræða í svona störf þar sem er farið með mikilvægt vald, er hæfnin og það atriði jafnvel tekið fram yfir öll sjónarmið um bakgrunn eða kynin. [[Forseti hringir.]]Það er höfuðatriði. Þess vegna segi ég: Förum ekki endilega í svona hárfínt mat til þess að eiga meiri möguleika á fjölbreytileikanum, hvort sem varðar kyn eða bakgrunn.
Herra forseti. Hér kemur hv. þm. Brynjar Níelsson upp í ræðustól og flytur okkur enn eina af sínum innblásnu og háttstemmdu ræðum eins og hans er von og vísa og nú er það ræðan til varnar feðraveldinu í dómskerfinu þar sem hann hunsar öll viðmið um kynjasjónarmið við skipun valnefndar sem fjallar um hæfni dómaraefna við nýtt dómstig. Mig langar að fá skoðun og raunverulega sýn hv. þm. Brynjars Níelssonar á því hvernig leysa beri djúpstæðan halla á konur í dóms- og réttarkerfinu ef ekki á að styðjast við jafnréttislög í landinu til viðmiðunar í valnefndinni. Ég bíð mjög spennt eftir því að fá að heyra um sýn hans á því.
Hæstv. forseti. Vandamálið við þessa ræðu er að það er röng fullyrðing í henni til að byrja með. Það er ekki djúpstæður halli í dómskerfinu og réttarkerfinu. Ég nefni lögreglustjóra, ákæruvald og héraðsdómstóla, þar er orðið talsvert mikið jafnræði, sums staðar held ég að halli á karla ef út í það er farið. Það er ekki djúpstæður halli. Eina vandamálið sem við glímum við enn þá er Hæstiréttur. Kannski er staðan sú að lögin eru þannig gerð og það eru auðvitað gerðar kröfur um mikla reynslu. Þeir sem hafa kannski slíka reynslu eru nú allir komnir á sextugsaldurinn og jafnvel allt að sextugu. Í þeim hópi lögfræðinga eru miklu færri konur. Ég held að það sé eini vandinn. Þessi vandi mun leiðréttast sennilega á næstu tíu árum eða jafnvel skemur. Þetta óþol í kringum þetta er sama óþolið og ég heyrði á sínum tíma þegar fyrsta konan varð dómari í Hæstarétti einhvern tímann, sautján hundruð og súrkál. [[Gripið fram í.]]Hún var 52 ára. Og menn sögðu: Loksins kona, loksins kona. Alveg búið að níðast á konum árum saman. En hún var fjórða konan sem fékk lagapróf í landinu. Sú fyrsta af þeim varð nú ráðherra og borgarstjóri. Önnur var þingmaður. Þriðja dómari. Svo þessi fjórða. En alltaf sama umræðan, alltaf verið að berja á konum í þessari stétt. Það hefur aldrei verið barið á konum í þessari stétt. Þetta hefur ekkert með feðraveldið að gera. Ég er meira að segja kvæntur dómara. Bæði dómari í vinnunni og heima hjá sér. Þetta er nú allt feðraveldið.
Herra forseti. Mér þykir leitt ef hv. Brynjar Níelsson telur sig vera fórnarlamb aðstæðna eða kerfisins í heild sinni. En ég saknaði þess að hann kæmi ekki með lausnamiðaða ræðu um það hvernig sýn hans er á það hvernig uppræta megi þennan kynjahalla í dómskerfinu. Ef hann telur að kynjahallann sé eingöngu að finna í Hæstarétti, hverjar eru þá hugmyndir hans um að leysa þann kynjahalla? Eigum við þá bara að bíða í áratugi eftir því að þetta leysist af sjálfu sér? Hv. þm. Brynjar Níelsson sagði áðan að ábyrgðin á skipun valnefndar ætti eingöngu að vera á höndum dómsmálaráðherra eins og hv. þingmaður sagði í andsvari sínu við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Hvernig getum við þá borið von um breytingar ef skipun valnefndar á eingöngu að vera á höndum dómsmálaráðherra sem lýsir því yfir í ræðustól að hún telji það ekki [[Forseti hringir.]]vera til velfarnaðar að fylgja kynjasjónarmiðum við val á fólki í valnefndina?
Hæstv. forseti. Ég er auðvitað alveg sammála hæstv. ráðherra um að það eigi ekki að ráða einhver önnur sjónarmið þegar við erum með í lögum að okkur beri að velja þann hæfasta. Þá getum við ekki tekið einhver önnur sjónarmið, þá bara gilda þau. Svo getum við deilt um það hver er hinn hæfasti. En hv. þingmaður spurði hvernig við upprætum kynjahallann. Ég held að við höfum upprætt hann að mestu leyti og það gerist af sjálfu sér á mjög skömmum tíma að öðru leyti.
Við höfum beðið í tíu ár.
Nei, ég var einmitt að segja það áðan að konum í þessari stétt hefur vegnað mjög vel. Þetta fer bara eftir því hvað þær eru margar. Ég get ekki að því gert að konur voru ekki í laganámi fyrr en um 1980. Það var bara ekki þannig [[Er ekki tækifæri til að setja ný lög?]]Nei, ég segi: Horfum fyrst og fremst á hæfnina vegna þess að þetta er svo mikilvægt vald. Konur eru ekkert lakari og þetta kemur af sjálfu sér þegar reynslan er orðin jafn mikil og fjöldi þeirra er orðinn jafn mikill og karla með þessa miklu reynslu. Þá gerist það af sjálfu sér. Það þýðir ekkert að arga yfir því að það sé ekki nógu jafnt af kynjum einhvers staðar þegar [[Forseti hringir.]]karlar eru miklu fleiri eins og hefur verið undanfarin ár eða áratugi. [[Forseti hringir.]]En það er að breytast.
Árhundruð.
Virðulegur forseti. Hv. þingmanni er tíðrætt um að hæfni eigi að ráða skipan mála og má alveg taka undir það. En ekki má loka augunum fyrir því að þessi hæfni er ekki hlutlaus gjöf náttúrunnar. Eins og dæmið sem ég nefndi áðan um að hæstaréttardómarar hefðu eingöngu kallað til karla sem varadómara þennan veturinn. Þetta er reynsla sem telur inn í hæfni þegar kemur að skipan í dómaraembætti. Þetta viðheldur skekkju í kerfinu ef ekkert er að gert. Ég vona að við þurfum ekki að bíða þess að hv. þm. Brynjar Níelsson og félagar hans úr lagadeildinni sem voru samtíða honum hrökkvi upp af með að sjá þetta lagfært, vona að þetta gangi hraðar. Annað sem þingmaðurinn kom inn á var að tilnefningaraðilar hefðu ekki getað annað en tilnefnt eins og þeir gerðu af því að þeir áttu bara að tilnefna einn í nefndina, karl eða konu. Nú vill svo til að löggjafinn getur verið svolítið klókur. Þess vegna stendur í lögum nr. 50/2016 um Landsrétt í 11. gr., með leyfi forseta: „Tilnefningaraðilar skulu tilnefna bæði karl og konu, …“ Ráðherra skuli síðan taka tillit til jafnréttislaga og velja endanlega í nefndina. Þess vegna langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann átti sig á því hvers vegna vísað sé til laga um dómstóla nr. 15/1998 í þessu frumvarpi, hvers vegna verið sé að teygja sig yfir í önnur lög [[Forseti hringir.]]í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar?
Hæstv. forseti. Það má ekki spyrja mig svona erfiðra spurninga hér. Ég var bara að tala um hvernig þetta var þegar ég var í nefndinni, og var gagnrýninn. Það er þá búið að leiðrétta þetta í lögunum núna 2016 væntanlega með þessa skipan. En það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni og ég hef gagnrýnt það sjálfur að láta slík atriði ráða hafi einhver verið varadómari hér eða þar í einhverja mánuði eða eitthvað slíkt, það segir mér ekki mikið um hæfni manns þó að hann hafi verið hist og her. Hvað með t.d. lögmann sem hefur verið lögmaður alla sína tíð með miklum glæsileik og miklum gæðum? Þá tikkar hann ekki inn í boxið einhvers staðar. Slíkt hæfnismat fyrir mér er ekki neitt hæfnismat, ég tek alveg undir það. Þess vegna hef ég verið gagnrýninn á þessa nefnd. Það er full ástæða til að gagnrýna hana. Stundum finnst manni nefndin svona láta tikka í boxið þegar hentar og stundum ekki og lætur misjafna hluti ráða. Verður þetta ekki gegnsætt? Virkar eins og geðþóttaákvörðun þó að hún þurfi ekki að vera það. Það er af því að menn bara meta þetta svona. En þetta opnar auðvitað fyrir mikla gagnrýni. Ég hef svo sem ekki fylgst með því hvernig þeir hafa tekið þessa varadómara inn, mér hefur sýnst að það hafi aðallega verið dómstjórarnir sem eru kosnir af dómurum í hverjum dómstól. En auðvitað finnst mér að það eigi í sjálfu sér ekki að tikka í slíku mati síðar. Ég get alveg tekið undir þá gagnrýni hvað það varðar. En ég legg áherslu á að við tryggjum bæði gæði dómaraefnanna og fjölbreytileika eins og því verður við komið, að hæfnismatinu undanskildu.
Virðulegur forseti. Ég bið hv. þingmann forláts á að hafa spurt hann erfiðrar spurningar. En það gleður mig dálítið að sjá að honum þyki þetta undarleg ráðstöfun að vísa í 20 ára gömul lög frekar en þau lög sem hér eru til umfjöllunar. Ég reikna því með að það verði tekið til athugunar í nefndinni hvort ekki væri nær að valnefnd um dómara í Landsrétt sé sú sem er talað um í lögum um Landsrétt. Örstutt vegna þess að þingmaðurinn vék að því að það væri rugl að í nefndina skipaðist fólk sem ekki væri lögfræðimenntað. Þá langar mig að spyrja þingmanninn hvort honum þyki jafn mikið rugl að ráðherra sem tekur ákvörðunina sé ekki löglærður og hvort honum þyki jafnframt, ef ráðherrann kemur með þessi mál til samþykktar Alþingis, að við sem hér sitjum og erum ekki löglærð ættum að sitja hjá við þær afgreiðslur eða hvort okkur sé náðarsamlega [[Forseti hringir.]]leyfilegt að hafa skoðun á því hverjir skipa þennan dómstól?
Hæstv. forseti. Okkur er falin, þingmönnum og ráðherrum, ábyrgð á þessum málaflokkum. En þegar við erum að fara í mat á hæfni er mjög mikilvægt fyrir okkur, sem þurfum að taka ákvörðun á endanum, að menn hafi farið í gegnum umsækjendur sem geta metið þá. Við höfum verið svo gæfusöm að við höfum oftast haft lögfræðing sem dómsmálaráðherra og við erum með það núna, meira að segja mjög góðan lögfræðing, en ég held að það sé auðvitað ekki skilyrði. Ég er heldur ekki að segja að það megi ekki einhver ólöglærður vera í nefndinni. En á endanum er það þannig, af því að við tölum um mikilvægt vald þarna hjá dómurum, að við höfum í nefndinni, a.m.k. í meiri hluta hennar, [[Forseti hringir.]]aðila sem geta metið mun á milli manna, af því að við erum að meta mun [[Forseti hringir.]]á milli manna. Það er það mikilvæga í því.