Forseta hefur borist erindi frá þingflokki Pírata um mannaskipti í nefnd þingsins, samanber 16. gr. þingskapa: Ásta Guðrún Helgadóttir tekur sæti Birgittu Jónsdóttur sem varamaður í allsherjar- og menntamálanefnd. Þessi breyting skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Borist hafa tvö bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 620, um umsóknir Albana um hæli og dvalarleyfi, og fyrirspurn á þskj. 490, um námskeið og þjálfun lögreglumanna erlendis, báðar frá Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur.
Herra forseti. Gera má ráð fyrir að rúmlega 6.100 börn á aldrinum eins til fimmtán ára líði efnislegan skort hér á landi. Þar af líða tæplega 1.600 börn verulegan skort. Þetta kemur fram í ítarlegri skýrslu, þessari sem ég held hér á, sem UNICEF á Íslandi lét gera og kynnti í morgun og finna má einnig á vef samtakanna. Mælingar sem snúa að skorti á meðal barna eru einungis til frá árinu 2009 annars vegar og 2014 hins vegar, en þær sýna aukinn skort sem er verulegt áhyggjuefni. Staðfest er að börn tekjulágra og atvinnulausra eða þeirra sem eru í 50% starfi eða minna eru líklegri en önnur börn til að líða skort. Þótt ekki sé hægt að alhæfa um þróun á skorti meðal barna og margar af þeim upplýsingum sem koma fram í skýrslunni komi ekkert sérstaklega á óvart eru niðurstöðurnar engu að síður óásættanlegar. Að hlutfall barna sem búa við efnislegan skort skuli hafa rúmlega tvöfaldast á tímabilinu, farið úr 4% í 9%, er ekki hægt að líta fram hjá og við sem samfélag verðum að bregðast við. Það vakna margar spurningar við lestur þessarar skýrslu sem rýna þarf og leita svara við. Börn foreldra undir 30 ára eða ungra foreldra með eitt barn, eru líklegri til að líða skort og hlutfallið eykst og við þurfum að fá svör við því hvers vegna það er hjá þessum hópi umfram aðra. Hvers vegna er meiri skortur hjá drengjum en stúlkum t.d. þegar kemur að félagslífi? Er drengjum hættara við félagslegri einangrun? Það er mikilvægt að fylgjast með þróun þessara mála þannig að hægt sé að bregðast við bæði með almennum og sértækum hætti. Þess vegna er afar mikilvægt að gera svona rannsóknir reglulega. Skortur barna af ýmsu tagi hefur áhrif til framtíðar hvort sem um er að ræða félagslegan skort, fæði og klæði eða hvað annað. Velferð barna í dag hefur áhrif á framtíð þeirra og þátttöku síðar meira á vinnumarkaði og almennt í samfélaginu. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af þessum niðurstöðum því að engin börn á Íslandi eiga að líða skort. Öll börn eiga að hafa sömu tækifæri til lífs og þroska eins og stjórnarskrá og barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna kveða á um. Sá mælikvarði sem UNICEF leggur fram um skort meðal barna og nýtir til þess áreiðanlegustu [[Forseti hringir.]]tölfræðigögn sem völ er á gerir öllum aðilum sem láta sig velferð barna varða kleift að leita leiða og lausna í baráttu fyrir réttlátu samfélagi öllum börnum á Íslandi til heilla.
Virðulegi forseti. Rússlandsmarkaður hefur um áratugaskeið verið einn mikilvægasti markaður fyrir fiskafurðir og matvælaframleiðslu okkar Íslendinga, en nú erum við sjálfkrafa að kasta þeim verðmæta markaði fyrir róða. Ég hef frá upphafi mótmælt þeirri afstöðu ríkisstjórnar Íslands að vera í slagtogi með Evrópusambandinu og fleiri þjóðum í refsiaðgerðum gegn Rússlandi. Þær staðföstu þjóðir sem við fylgjum eins og skugginn hafa ekki lagt mikið undir í viðskiptaþvingunum sínum gagnvart Rússlandi og heildaráhrif aðgerðanna varla mælanlegar í þeirra efnahag, en við leggjum verðmætan markað matvælaframleiðslu þjóðarinnar undir og milljarða laun fiskvinnslufólksins og sjómanna tapast. Þess vegna er annar mikilvægasti markaður okkar fyrir frystar loðnuafurðir lokaður í upphafi loðnuvertíðar. Er ekki nægjanlegt að sjómenn og útgerðin og þjóðarbúið búi við óútreiknanlega náttúru sem í senn eykur og skerðir tekjumöguleika þeirra eftir duttlungum sem enginn ræður við? Það kemur mér á óvart að vinstri blokkin í þinginu standi heil og óskipt að því að sjómenn og fiskverkafólk tapi 2.500 milljónum í töpuðum launatekjum vegna samflots við Evrópusambandið í viðskiptabanni sem engum árangri skilar. Virðulegi forseti. Umræðan er stundum einkennileg. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hefur ekki úr háum söðli að detta í þessari umræðu frekar en áður. Ummæli hennar í kvöldfréttum sjónvarpsins 11. janúar síðastliðinn þar sem fjallað var um viðskiptabannið segir meira um þingmanninn en þá þingmenn sem hún atar auri og lygum með því, en því miður [[Gripið fram í.]]eru slík vinnubrögð daglegt brauð hjá hv. þm. [[Gripið fram í.]]Birgittu Jónsdóttur. [[Gripið fram í: Þetta er nú einum of.]]Með leyfi forseta vitna ég í orð þingmannsins: „Ég verð að segja að það er nú þannig að margir af þeim þingmönnum sem hafa tekið undir með málflutningi sjávarútvegsfyrirtækjanna hafa þegið gríðarlega háar fjárhæðir frá þessum sömu fyrirtækjum í sínum prófkjörum þannig að ég verð nú bara að setja svolítinn fyrirvara við þetta allt saman. Ég tel málflutning og rök þau sem hafa komið fram frá utanríkisráðherra vera skynsamleg.“ Svona ummæli eru auðvitað ekki svaraverð en segja allt um hver staða [[Forseti hringir.]]Pírata er og hvar hv. þm. Birgitta Jónsdóttir er [[Forseti hringir.]]stödd í þessari umræðu. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Í lok árs 2014 seldi Landsbankinn hlut í Borgun fyrir luktum dyrum og án þess að samkeppni væri um þann eignarhlut. Kaupverðið vakti undrun og sérstaklega þegar í ljós kom síðar að hraustleg arðgreiðsla kom úr fyrirtækinu á árinu 2015. Nú berast fréttir af því að hagnaður muni verða sem milljörðum skiptir vegna yfirtöku Visa International á Evrópuhluta Visa. Það verður því að segjast eins og er að kaupin á hlutnum í Borgun hljóta að teljast kaup aldarinnar í íslensku viðskiptalífi og við hljótum að spyrja þeirra spurninga hvað réði verðmati Landsbankans nú þegar þessar upplýsingar koma upp á borðið og við hljótum að krefjast alvörurannsóknar á því með hvaða hætti var staðið að þessari sölu. Fjármálaeftirlitið þarf að láta þetta til sín taka og ef á þarf að halda stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis og nýta þau úrræði sem Alþingi hefur til þess að fá allar staðreyndir upp á borðið í máli sem þessu. Þetta er ekki síst mikilvægt nú þegar fyrir liggur að ríkið þarf að selja ríkisbanka og þeir flokkar sem nú sitja í ríkisstjórn hafa skelfilega sögu af því að koma slíkum eignum í hendur aðila á markaði. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Nú liggur fyrir þinginu frumvarp um að fela eignarhaldsfélagi Seðlabankans sölu á um 60 milljarða eignum og í því er gert ráð fyrir bæði að stjórn félagsins njóti ábyrgðarleysis í gerðum sínum og að einstakir starfsmenn geti tekið ákvarðanir um sölu eigna allt að einum milljarði. Ég hlýt að spyrja, virðulegi forseti: Er ekki ástæða til þess að Alþingi láti þetta mál nú til sín taka af alvöru, marki alvöruleikreglur að þessu leyti og [[Forseti hringir.]]krefji Landsbankann um reikningsskil þeirra fáránlegu ákvarðana sem teknar voru við sölu Borgunar í leyni árið 2014?
Hæstv. forseti. Hér í upphafi þingsins kem ég upp til að ræða störf þingsins. Mig langar að segja að ég tel að í upphafi þings sé okkur hv. þingmönnum öllum hollt að líta í eigin barm og skoða hvað við getum gert betur í störfum okkar. Þetta segi ég af því að á síðustu vikum og dögum haustþings var erfiður vinnuandi og hlutirnir gengu verulega hægt vegna þess að hægt er að nota málþóf sem tæki til að reyna að koma málum sínum á framfæri og til að reyna að mótmæla öðrum þáttum. Ég vil segja að ég tel mjög mikilvægt að sú nefnd sem nú er að störfum í þinginu, þingskapanefnd, fundi og reyni að finna lausn á þessum málum og komi fram með ramma sem væri til þess að auka virðingu þingsins og okkar sem hér störfum með betra vinnulagi. Það er afar brýnt að sú nefnd skili af sér niðurstöðum sem allra fyrst. Í ræðu minni langar mig jafnframt til að hrósa hv. velferðarnefnd þingsins en þar er mikið álag þessa dagana þar sem stór og viðamikil velferðarmál eru til vinnslu er varða húsnæðismál. Þar eru fjögur húsnæðismál til umræðu. Nefndin hefur fyrir upphaf þings verið með aukafundi með lengdum fundartíma og mig langaði að nýta þetta tækifæri, því að þetta er mikið álag, til að þakka hv. þingmönnum sem eiga sæti í þeirri nefnd fyrir það verk. Ég vona að við höldum áfram þeirri góðu samvinnu sem er í nefndinni um málin og reynum eftir fremsta megni að klára þau eins hratt og vel og hægt er.
Hæstv. forseti. Kannanir sýna að fólk ber almennt ekki traust til Alþingis. Ef það er vilji þingmanna að auka traust almennings til Alþingis þá verðum við að greina hvar vandinn liggur og vera heiðarleg gagnvart sjálfum okkur í þeim efnum. Stalla mín, hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir, hefur verið óþreytandi að koma upp í þessa pontu og tala fyrir breyttum og bættum vinnubrögðum. Ég er oft sammála henni. Hæstv. forseti Einar K. Guðfinnsson hefur einnig talað fyrir bættum vinnubrögðum og auðvitað fleiri þingmenn hér. Ég vona að raunverulegur vilji sé að baki orðum okkar og að þau hafi áhrif. Okkur varð lítið úr verki fyrir áramót, að hluta til vegna þess að málin komu seint inn frá ríkisstjórn en einnig vegna þess að þau sem rötuðu inn í sal Alþingis voru flestöll tekin í málþóf. Örfá þingmannamál komust á dagskrá þingsins fyrir áramót þar sem umræðan um þau strandaði á einu umdeildu máli, áfengisfrumvarpinu. Ég er til dæmis ekki hlynnt því frumvarpi en ég mun samt ekki standa að því að tefja að það komist til atkvæðagreiðslu. Tilgangur umræðunnar í þingsalnum er að menn skiptist á skoðunum og dragi fram ólík sjónarmið. Síðan fara mál til nefnda þar sem umsagnir eru yfirfarnar og málin greind nánar. Til að bæta ásýnd þingsins sæi ég fyrir mér litla breytingu, t.d. að þingflokkar legðu aukna áherslu á að ná samkomulagi sín á milli um fjölda þingmanna sem taka þátt í umræðu hverju sinni. Þannig væri hægt að áætla þann tíma betur sem fer í umræðurnar og skipuleggja störf þingsins betur. Að auki þarf að afgreiða ákveðnar breytingar í þingskapanefnd, eins og komið hefur fram. Við getum ekki haldið áfram að haga okkur eins og við gerum. Frekjukalla- og frekjukellingapólitík á ekki heima í þingsal. Ábyrgðin er okkar.
Virðulegi forseti. Sú ákvörðun að styðja áframhaldandi viðskiptaþvinganir vestrænna ríkja gagnvart Rússlandi er afar þýðingarmikil fyrir Ísland. Auðvitað grípur Ísland til aðgerða með öðrum ríkjum þegar framin eru svo alvarleg brot á alþjóðalögum og -sáttmálum sem innlimun Krímskaga og hernaðurinn í Úkraínu eru. Við getum að sjálfsögðu ekki talað tveimur tungum hvað varðar virðingu okkar fyrir alþjóðalögum sem smáríki þar sem við byggjum afkomu okkar að miklum hluta á fiskveiðum og eigum því allt undir því að alþjóðalög og -sáttmálar séu virtir. Það er alveg ljóst að Rússar fylgjast vel með framgangi mála og umræðunni hér á landi um þau mál. Þeir vilja að sjálfsögðu mikið til þess vinna að geta rekið fleyg í samstöðu vesturveldanna í þessu máli. Það má ekki gerast með nokkru móti. Það hefur verið kjarni utanríkisstefnu Íslands í áratugi að eiga samvinnu og samleið með vestrænum lýðræðisríkjum, enda hefur það margoft sýnt sig að þar er hagsmunum okkar best borgið og þar erum við í hópi þjóða sem við getum borið okkur saman við þegar kemur að mikilvægum lýðræðislegum gildum. Hvernig getum við ætlast til þess ef við segjum skilið nú við bandamenn okkar í aðgerðum þeirra gegn einhverjum alvarlegustu atburðum í utanríkismálum í Evrópu um áraraðir að þeir komi okkur til hjálpar þegar ráðist er á okkur? Hvað er rétt að gera og hvar liggja mikilvægustu hagsmunir okkar? Svarið er augljóst í mínum huga. Við verðum að sjálfsögðu að taka hagsmuni sem varða öryggi lands og þjóðar fram yfir viðskiptahagsmuni þótt það sé grábölvað að missa tekjur á Rússlandsmarkaði. Mig langar að lokum að segja að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa sýnt og sannað að þau hafa mikla burði og þekkingu til að finna nýja markaði fyrir þær vörur sem áður voru seldar í Rússlandi og ég vil hrósa þeim fyrir dugnað, fyrir að reyna að laga sig að breyttum aðstæðum.
Herra forseti. Það hefur verið minnst á skýrslu UNICEF um kjör barna á Íslandi og ég vil koma inn á efnahagslegan skort barna hér á landi. Það má gera ráð fyrir því að rúmlega 6.100 börn líði efnahagslegan skort á Íslandi, það voru um 9,1% árið 2014 af íslenskum börnum frá 1 árs til 15 ára. Þetta hlutfall hefur tvöfaldast á síðastliðnum fimm árum. Þetta er auðvitað grafalvarlegt og okkur til umhugsunar sem getum haft áhrif á breytingar í þeim efnum. Helstu orsakirnar eru meðal annars húsnæðisskortur, búsetuform foreldra skiptir máli, staða barna í leiguhúsnæði er miklu verri og það skiptir líka máli hvernig staða foreldra er á vinnumarkaði. Foreldrar sem eru atvinnulausir hafa miklu minni burði til þess að framfleyta börnum sínum og börn við þessar aðstæður einangrast, þau hafa ekki sama aðgengi að tómstundum, eru jafnvel vannærð og hafa lítinn félagslegan stuðning. Skortur í æsku getur haft mikil áhrif til framtíðar fyrir þessi sömu börn. Þess vegna segi ég: Við sem störfum á Alþingi getum haft mikil áhrif á það hvernig skattstefnan er hverju sinni sem snýr að jöfnuði, hvernig húsnæðisstefnan er hverju sinni. Það hefur ekki enn tekist að koma á fót húsnæðisstefnu sem mætir þessum hópum, fátækum foreldrum, það er búið að vera að tala um það frá því að þessi ríkisstjórn komst til valda. Svo er það launapólitíkin, láglaunafólk og líka hvernig búið er að öryrkjum, öryrkjum með börn, staða þeirra barna er mjög erfið og ekki tókst að bæta kjör öryrkja og aldraðra fyrir jólin. Það er því verk að vinna og við getum ekki liðið [[Forseti hringir.]]að börn á Íslandi, í þessu ríka samfélagi, búi við efnahagslegan skort.
Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að óska okkur öllum gleðilegs árs og fagna því að þing skuli vera komið saman á ný. Þá vil ég nota tíma minn í dag til að vekja athygli á fundi sem atvinnu- og byggðamálaráðherra og Byggðastofnun buðu þingmönnum til í gær. Tilefni fundarins var að nú er að hefjast vinna við gerð nýrrar byggðaáætlunar. Sú vinna byggir á lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir frá 30. júní 2015. Með tilkomu þeirra laga verður sú breyting helst að gildistími byggðaáætlunar er nú sjö ár í stað fjögurra og einnig að hún nær líka til höfuðborgarsvæðisins. Með setningu þessara laga var verið að lögfesta vinnulag sem menn hafa verið að þróa og vinna áfram um nokkurt skeið. Í raun má rekja forsögu þessa allt til þjóðfundarins sem haldinn var í Laugardalshöll 2009 og sambærilegra funda í öllum landshlutum árið 2010. Með tilkomu sóknaráætlana hafa aukin völd og ábyrgð á útdeilingu fjármagns á sviði byggða- og samfélagsþróunar verið flutt til þeirra sem nær standa verkefnum og þekkja best til aðstæðna. Til að gera langa sögu stutta er staðan sú að nú hafa þrír farvegir verið sameinaðir í einn, þ.e. framlög til sóknaráætlana, vaxtarsamninga og menningarsamninga, og við erum með heildarlög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Þessu formi sem nú er búið að lögfesta er ætlað að bæta verklag við gerð stefnumótunar og áætlanagerðar á sviði byggðamála. Ólíkt því sem tíðkast í nágrannalöndum okkar voru byggðamál áður eingöngu á hendi ríkisins og höfuðborgin stóð utan byggðamála. Það að líta á landið sem eina heild og öll byggðarlög sem mikilvægan hlekk í öflugu samfélagi okkar tel ég grunn að farsæld. Byggðaáætlun er á ábyrgð okkar allra og mikilvægt að sem flestir komi að gerð hennar. Ég fagna því að nú skuli áætlanir ná til lengri tíma. Það veitir meiri kjölfestu og er ekki háð dægursveiflu stjórnmálanna, heldur gefur okkur tækifæri til að móta stefnu til framtíðar svo hér megi áfram dafna byggð um allt land sem byggir á jafnrétti til búsetu. [[Forseti hringir.]]Munum að setja upp gleraugu byggðasjónarmiði í allri okkar vinnu og höldum áfram að ræða byggðamál því að þessi málaflokkur snertir okkur öll.
Hæstv. forseti. Mig langar til að eiga orðastað við hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson. Kveikjan er viðtal við hv. þingmann í Viðskiptablaðinu í haust, 17. september, þar sem yfirskriftin er: Ekki réttlætismál að jafna tekjur. Þar segir hv. þingmaður að það sé einkaskoðun hans þar sem Píratar hafa ekki beina afstöðu til málsins. Hann segir sjálfur að það að jafna tekjur sé ekki réttlætismarkmið í sjálfu sér. Nú langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort þetta sé eitthvað sem hann hyggist færa inn í stefnu Pírata, t.d. fyrir næstu kosningar, að það sé ekki réttlætismál að jafna tekjur. Síðan er hér önnur lína sem ég staldraði við. Nú vitna ég beint í þingmanninn, þ.e. ef Viðskiptablaðið hefur rétt eftir honum, með leyfi forseta: „Mér finnst líka mikilvægt að enginn sé fátækur, það er ekki staðan í dag. Fullt af fólki er fátækt, sérstaklega öryrkjar, ellilífeyrisþegar og svo framvegis. Og auðvitað bara plain aumingjar, ég vil ekkert að þeir séu fátækir heldur.“ Ég geri ráð fyrir að þessi skoðun hans byggist á einhverri ákveðinni greiningu og nú langar mig að spyrja þingmanninn: Hversu stór er þessi síðastnefndi hópur? Fer hann stækkandi? Er hann kynbundinn? Eru fleiri konur en karlar þarna? Er hann svæðabundinn? Eru fleiri í þessum hópi á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landsbyggðinni? Þá hlýt ég líka að spyrja hvort hv. þingmaður hyggist beita sér fyrir því innan píratahópsins að eitthvað verði sérstaklega gert fyrir þennan hóp og þá hvað ef Píratar hafa ekki stefnu í þessu máli heldur. Mig langar því til að hv. þingmaður svari fyrir mig og þjóðina þeim tveim spurningum sem ég lagði hérna fyrir hann.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að eyða tíma mínum í að ræða tiltekið orðalag. Það sem kemur fram í viðtalinu er að ég er á móti fátækt yfir heildina, óháð því hvort við köllum fólk aumingja eða eitthvað annað. Ég er einfaldlega á móti fátækt. Viðskiptablaðinu þykir fyrirsögnin auðvitað afskaplega áhugaverð vegna þess að það er væntanlega heldur hægri sinnað blað, en það sem ég útskýrði hins vegar í viðtalinu, að mínu mati með fullnægjandi hætti, er að ég tel það fyrst og fremst hagfræðilegt mál að jafna tekjur, hagfræðilegt mál að fólk sé í meginatriðum jafnt, að það sé jöfnuður í samfélaginu. Ég er jafnaðarmaður. Ég er það ekki á þeim forsendum að mér finnist það endilega vera réttlætisspurning. Það er hagfræðispurning líka. Fátækt kostar. Hún kostar mjög mikið, ekki bara fólkið sem er fátækt heldur samfélagið í heild með minni þátttöku fólks í hagkerfinu. Að sama skapi er ég á móti því að öryrkjar eða aldraðir eða nokkur hópur sé fátækur, hvað svo sem við köllum hvern og hversu stórir sem hóparnir eru. Ég er á móti því. Stefna Pírata er til. Það er áhugavert að hv. þingmaður spyrji hvort við höfum ekki heldur stefnu í þessum málaflokki. Við höfum stefnu. Hún er með þeim eldri, hún er með þeim fyrstu sem við samþykktum. Hana má finna á vefsíðunni x.piratar.is þar sem maður getur flett upp velferðar- og félagsmálum. Ég verð að stikla á stóru vegna tímaskorts, en meðal þess sem kemur þar fram er að við viljum lögfesta lágmarksframfærsluviðmið. Þetta er með eldri stefnum Pírata. Allir eiga rétt á mannsæmandi tekjum í auðugu landi. Standa þarf vörð um atvinnufrelsið og að allir einstaklingar geti nýtt sér þá þekkingu sem viðkomandi býr yfir sér til atvinnuvegs. Tryggja þarf að bætur séu ekki skertar kjósi einstaklingurinn að nýta sér möguleika til atvinnu eða önnur tækifæri. Einfalda þarf framfærslukerfið. Á lokasekúndunum ætla ég að nefna að Píratar vinna eftir grunnstefnunni sem er líka á vefsíðunni piratar.is þar sem kemur fram að Píratar beita sér fyrir eflingu og verndun borgararéttinda. Efling og verndun borgararéttinda þýðir auðvitað í samhengi við aldraða og öryrkja að þeir þurfa að njóta góðrar réttarverndar sem þeir gera ekki í dag vegna þess að almannatryggingakerfið er of flókið sem þýðir að fólk sem er beitt misréttarkerfinu á mjög erfitt með að leita réttar síns, bæði [[Forseti hringir.]]efnahagslega og líka bara vegna þess að ferlið er allt mjög flókið. Þetta vona ég að við getum lagað sem fyrst. Ég bíð óþreyjufullur eftir niðurstöðum nefndar sem er að störfum núna um þau mál.
Hæstv. forseti. Fiskveiðikerfinu núverandi, núverandi kvótakerfi, var komið á 1983 og tók gildi 1984, um það leyti er sá er hér stendur hóf sína trillumennsku, fyrir rúmum 30 árum. Um tíu árum seinna var þorskur kvótasettur á smábáta og seinna ýsa, steinbítur og aðrar tegundir. Neikvæð umræða í þjóðfélaginu um kvótakerfið og það að kvótinn sé að færast á fáar hendur kemur illa við litlar og meðalstórar og oftast skuldsettar útgerðir. Ein meginástæða þess að útgerðin er að færast á fáar hendur er að mínu mati þessi neikvæða umræða. Menn selja þeim stóru og hugsa sér að komast frá þessu áður en kerfið verður tekið af, en þeir stóru vita að áfram verður veiddur og verkaður fiskur. Þeir hafa tækin, tólin og þekkinguna. Ef aflaheimildir verða boðnar upp af ríkinu sem sumir hafa lagt til mun stórútgerðin bjóða hæst. Þegar auðlindagjaldið var sett á í tíð síðustu ríkisstjórnar kom það harðast niður á litlum og meðalstórum útgerðum og stefndu margar í gjaldþrot þess vegna. Stórútgerðin hafði bolmagn í þessar aðgerðir þótt vissulega tæki það í. Það er mín skoðun að kvótakerfið hafi reynst bæði stórum og smáum vel, og eins þjóðarbúinu í heild. Ef menn gætu séð inn í framtíðina í stað endalausrar óvissu vegna títtnefndrar neikvæðrar umræðu og [[Gripið fram í.]]gert áætlanir um fyrirtæki sín yrði reksturinn mun heilbrigðari vegna minni óvissu og nýliðun yrði þá álitlegur kostur fyrir unga útgerðarmenn, og konur að sjálfsögðu. Sjálfbærar fiskveiðar okkar Íslendinga þar sem Hafró gefur út stofnstærðarmat sitt á fiskstofnum eftir undanfarnar rannsóknir og síðan veiðiráðgjöf til stjórnvalda sem farið hefur verið eftir [[Forseti hringir.]]í meginatriðum síðustu árin eru heilbrigðisvottorð um þá umgengni við fiskveiðar sem umheimurinn sættir sig við.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni skýrslu sem kom fram í dag og sýnir að hlutfall íslenskra barna sem búa við skort hefur tvöfaldast. Mig langar að freista þess á þessum stutta tíma að setja upplýsingarnar í samhengi. Við erum að tala um tvöföldun á hlutfalli íslenskra barna sem búa við skort á tímabilinu 2009–2014. Þetta gerist ekki einangrað, þetta gerist í samhengi við ákvarðanir og vilja stjórnvalda á hverjum tíma, m.a. þær ákvarðanir að lækka barnabætur, lækka vaxtabætur, hækka matarskatt og hækka ekki örorkubætur til jafns við aðra á vinnumarkaði. Allt þetta hefur áhrif á daglegt líf og kjör barna og allt þetta eykur skort í lífi íslenskra barna. Það er algjörlega óásættanlegt annað en að stjórnvöld skjóti nú á sérstökum fundi þar sem afurðin verður ekki minni en sú að þar verði lögð fyrir raunveruleg áætlun um útrýmingu fátæktar barna á Íslandi. Við eigum ekki að líða það að börn líði skort. Það er ekki sannfærandi þegar hæstv. forsætisráðherra eða hæstv. fjármálaráðherra berja sér á brjóst í áramótaávörpum og í áramótaþáttum og tala um að allt gangi betur á Íslandi þegar börnum sem líður illa hefur fjölgað svo um munar.
Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er gekk aftakaveður tvisvar yfir Austurland í lok síðasta árs, annars vegar óhemju úrkoma samfara miklum leysingum þann 28. desember og hins vegar hvassviðri samfara óvenjulágum loftþrýstingi og hárri sjávarstöðu þann 30. desember. Í bæði skiptin varð verulegt tjón á mannvirkjum og mikið rof á landi. Tjón varð á fasteignum, lausafé, samgöngumannvirkjum og vatns- og fráveitum vegna vatnsflóða og skriðufalla þann 28. desember víða um Austurland, m.a. tugmilljóna króna tjón á vegum. Þann 30. desember varð einnig tjón á fasteignum, lausafé, t.d. bílum og vélum, fráveitum, vegum, flugvöllum og hafnarmannvirkjum, vegna sjávarflóða og foks, einkum á svæðinu frá Djúpavogi á Eskifjörð. Í þessu veðri urðum við vitni að forsjálni, dugnaði og hugrekki björgunarsveita og fjölda annarra sem forðuðu því að tjónið yrði meira en raun varð á. Margir unnu í kapp við veður og vatn til að bjarga verðmætum og á nokkrum stöðum komu síðan íbúar saman eftir veðrið og hreinsuðu umhverfið. Allt þetta fólk á miklar þakkir skildar. Þá vil ég líka vekja athygli á því að forsætisráðherra kallaði strax saman viðbragðshóp ráðuneyta vegna ástandsins á Austurlandi sem hefur haft það hlutverk að afla upplýsinga til að fá yfirýn yfir það tjón sem varð. Sveitarfélögin, Viðlagatrygging, Minjastofnun og fleiri hafa unnið að öflun upplýsinga um tjónið á síðustu vikum og komið þeim áfram til ráðuneytisins. Á næstu dögum ættu því að liggja fyrir heildarupplýsingar um tjónið og að hversu miklu leyti þeir sem urðu fyrir því eiga rétt á bótum. Þá verður farið sérstaklega yfir það tjón sem fellur utan hefðbundinna trygginga og metið hvort og að hvaða marki verði hugsanlega hægt að bæta það.
Virðulegur forseti. Frétt, ekki ný af nálinni, um lyfjanotkun Íslendinga vakti athygli mína; hún var rædd í Speglinum og er á vef Ríkisútvarpsins. Þar segir að Íslendingar eigi Norðurlandamet í inntöku svefnlyfja, verkjalyfja, þunglyndislyfja og kvíðastillandi lyfja og heimsmet í notkun örvandi lyfsins metýlfenídats, sem er meðal annars gefið við ADHD. Það virðist vera, miðað við umræðuna, að ekki liggi fyrir hvernig á því stendur að við erum á þessum stað. Það sem gæti verið jákvætt er að við séum að veita góða heilbrigðisþjónustu, allir hafi aðgang að henni, við séum að greina alla sem þurfa á þessum lyfjum að halda. Það væri þá gott. En þetta geta líka verið vísbendingar um að verið sé að ofgreina vanda og í tilfelli þar sem talað er um svefnlyf, þunglyndislyf, kvíðastillandi lyf að við séum að búa til samfélag sem fólk ræður ekki við. Ég hef áhyggjur hvað varðar svefnlyfin, ég hef líka séð greinar um mikla notkun svefnlyfja á öldrunarheimilum. Svefnlyf eru ekki langtímaúrræði og er ekki hægt að nýta sem slík. Þetta veldur mér áhyggjum. Talað var við hæstv. heilbrigðisráðherra í þessari frétt og mér finnst viðbrögð hans ágæt, það á að skoða þetta nánar. Eftirlit hjá landlæknisembættinu hefur verið bætt, ég held að það sé gott. Ég kalla þá eftir því að gengið sé í málið. Það getur ekki verið eðlilegt að við eigum Norðurlandamet í þessari lyfjanotkun. Ég held líka, þegar við tölum um ýmis önnur lyf, blóðþrýstingslyf og annað slíkt, að við séum mjög [[Forseti hringir.]]ofarlega á listum. Ég held að við þurfum að skoða þetta miklu betur og velta því fyrir okkur hvað sé til ráða.
Herra forseti. Oxfam hefur um árabil gefið út skýrslu sem sýnir efnahagslega misskiptingu í heiminum. Á mánudaginn var voru sagðar fréttir úr síðustu skýrslu þeirra sem sýnir að misskiptingin í heiminum eykst enn og að bilið á milli þeirra ríkustu og þeirra fátækustu eykst mjög hratt. Svo virðist sem hagstjórn ríkja heims snúist um að gera þá ríkustu enn ríkari en ekki má gæta að almannahag. Þetta eru mjög alvarlegar fréttir. Þetta gerist á sama tíma og hagfræðingar OECD og fleiri, þar á meðal nóbelsverðlaunahafi í hagfræði, hafa ítrekað bent á að aukinn jöfnuður bæti hag og heilsu allra, að þau ríki þar sem jöfnuður er mestur séu best í heimi og að þar beiti stjórnvöld skattkerfi til að ná jöfnuði. Hagfræðingarnir ráðleggja ríkjum heims að gera slíkt hið sama. En hvað gera íslensk stjórnvöld í þessum efnum? Sinna þau þessu kalli? Nei, þvert á móti hefur ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, sem fengið hefur með réttu viðurnefnið ríkisstjórn ríka fólksins, dregið úr jöfnunarhlutverki skattkerfisins. Það hefur hún gert með því að fækka skattþrepum, hækka matarskatt og halda öldruðum og öryrkjum á lægri greiðslum en lágmarkslaunum. Hún hefur niðurgreitt húsnæðislán hjá þeim ríkustu, afnumið auðlegðarskatt með öllu og lækkað veiðigjöld á sama tíma. Á meðan á þessu stendur eru barnabætur skertar við 200 þús. kr. mánaðarlaun. Fleiri skattkerfisbreytingar eru boðaðar og þær eru allar fyrir ríka fólkið. Hæstv. forsætisráðherra talar ítrekað um að jöfnuður hafi aukist hér á landi og lætur að því liggja að það hafi gerst í tíð ríkisstjórnar hans. Engar mælingar eru til sem styðja þær fullyrðingar, hvorki íslenskar né erlendar. Af orðum hæstv. forsætisráðherra mætti ráða að honum fyndist jöfnuður mikilvægur og að ríkisstjórn hans ynni einmitt að auknum jöfnuði í samfélaginu. Það er augljóslega rangt og það að halda slíku fram eru hreinar blekkingar [[Forseti hringir.]]af hálfu hæstv. forsætisráðherra.
Forseti. Ég vil fá að bera af mér sakir. Það sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson gerði að umtalsefni er viðtal sem var tekið við mig þar sem ég bendi á að hagsmunir kunni að ráða för þegar kemur að því að tala máli útgerðarinnar. Maður þarf ekki að leita langt, ekki lengra aftur en til 26.1.2013, í rekstrarreikning um hverjir fjármagna prófkjör þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Maður bítur ekki í höndina sem fæðir mann. Ég bendi fólki á að hægt er að finna þetta með einfaldri leit og að þar er efstur á blaði hv. þm. Ásmundur Friðriksson með gríðarlega mikil fjárframlög frá útgerðinni.
Virðulegi forseti. Það stakk mig eins og fleiri hér í salnum áðan að heyra orðbragð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar þegar hann sakaði hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um að fara með lygar. Í sömu andrá og farið hafði fram umræða frá öðrum hv. þingmönnum um að bæta hér vinnubrögð og framgöngu þingmanna í umræðu í þingsal kom hv. þingmaður hingað upp og viðhafði þetta orðbragð í garð hv. þingmanns. Eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir rakti hér hafa upplýsingar komið fram og eru ekki nýjar af nálinni um stóra og mikla styrki útgerðarfyrirtækja til þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Þær upplýsingar eru ekkert nýjar. Þær liggja fyrir og eru staðreyndir. Sannleikanum er hver sárreiðastur, kann kannski einhver að hugsa og það kom mér í hug þegar ég heyrði ummæli hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar. Það er auðvitað lágmark þegar menn koma [[Forseti hringir.]]og saka aðra þingmenn um lygar að þeir rökstyðji slík [[Forseti hringir.]]ummæli og hafi fót fyrir sínu máli. Það virtist ekki vera í þessu tilviki.
Virðulegi forseti. Það er í hæsta máta óeðlilegt að vegið sé að manni á þann hátt að maður sé handbendi útgerðarinnar í landinu eða annarra aðila. Það hef ég aldrei verið. Ég hef ekki alltaf talað máli útgerðarinnar úr þessum stól en ég tala máli þjóðarinnar þegar ég tala um þá hagsmuni sem við eigum í þessu sambandi. Það er engin launung hvaða stuðning ég fékk fyrir síðasta prófkjör. Það liggja frammi hjá Ríkisendurskoðun allar upplýsingar um það. Ég held að ég hafi fengið 100 þús. kr. frá einu útgerðarfyrirtæki. Ég hef aldrei talað málefnum þess eða neins annars. [[Gripið fram í.]]Ég man reyndar ekki upplýsingarnar vegna þess að ég er svo sem ekkert að velta þessu fyrir mér, en það er alveg sama hverjir studdu mig, það hefur enginn bankað í bakið á mér eða ég bitið í hönd einhvers. Þetta er skammarlegt. Það er til háborinnar skammar, að það skuli vera ráðist svona að þingmönnum og talað í þannig tón að verið sé að svíkja þjóðina með því að beita [[Forseti hringir.]]afli sínu fyrir einhverja sérstaka aðila. Það er skammarleg [[Forseti hringir.]]umræða, skammarlegt af ykkur - skammist ykkar.
Forseti. Í fyrsta lagi nafngreindi ég ekki nokkurn mann. Mér finnst merkilegt að hv. þingmaður skuli taka þetta til sín. Ég fór og fletti upp og hafði flett upp og skoðað það sem allir vita, að gríðarlega miklir fjármunir hafa komið frá útgerðarfélögunum og runnið til Sjálfstæðisflokksins og þingmanna hans í prófkjörum. Ég er nú með hérna þessi gögn frá Ríkisendurskoðun. Það er alveg ljóst að það eru fleiri en eitt og fleiri en tvö útgerðarfélög sem hafa stutt hv. þingmann. Ég var ekkert að beina þessari gagnrýni minni sérstaklega að hv. þingmanni enda nafngreindi ég engan. Þingmenn þola kannski ekki að heyra það en það er klárlega þannig að ef maður er styrktur af fyrirtækjum mun það alltaf hafa einhver áhrif á dómgreind manns. Þess vegna hef ég verið alfarið á móti því að flokkar og þingmenn þiggi fjárstuðning frá fyrirtækjum. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Kvótakerfið og fjárframlög til stjórnmálaflokka eru nokkuð sem ekki er bara eðlilegt að ræða heldur eigum við að ræða það. Það er fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt, sérstaklega í ljósi þess - ég vænti þess að þær tölur sem ég er að horfa á núna séu staðreyndir, það eru fjárframlög frá sjávarútveginum til stjórnmálaflokka. Þetta eru varla fréttir, ef mönnum þykir þetta hneyksli er væntanlega ástæða til að skoða það eitthvað frekar. Hins vegar kem ég hingað til að ræða aðeins hugtakið lygar. Ég er sjálfur ekki brigðulli en svo að mér þykir vænna um sannleikann en kurteisi og kippi mér ekkert endilega upp við það að menn noti ljót orð í sjálfu sér. Þegar maður vill hins vegar leiðrétta eitthvað hjá einhverjum öðrum finnst mér almennt ekki gott að gefa sér að viðkomandi sé vísvitandi að segja ósatt eða vísvitandi bera á torg röng gögn. Ef gögnin eru röng, ef eitthvað er sagt sem er rangt, sem við gerum öll af og til, er sjálfsagt að leiðrétta það. Hins vegar er óþarfi að kalla það lygar, einfaldlega vegna þess að það eru ekki lygar þótt það sé jafnvel hugsanlega rangt sem ég hef engar forsendur til að telja. Við þurfum ekki að tala svona hvert við annað. Að því sögðu segi ég að ég er ekkert viðkvæmur fyrir dónaskap almennt eins og alþjóð kannski veit. Mér finnst þó að við eigum að gefa hvert öðru smátækifæri til að tjá okkur án þess að fara út í svona orðanotkun.
Virðulegi forseti. Ég er aftur á móti mjög viðkvæmur fyrir því að sannleikurinn sé hafður að leiðarljósi. Ég er viðkvæmur fyrir því og vil hafa það sem sannara reynist. Þannig hef ég alltaf starfað. Ég held að þú getir ekki hafa átt við neinn annan þingmann en mig þegar þú ræddir þessi mál vegna þess að ég er eini þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem hefur talað um þessi mál, um viðskiptabann á Rússa, úr þessum stól eftir því sem ég veit best. Ég hef gert það oftar en einu sinni [[Gripið fram í.]]og oftar en tvisvar. Ég er eini þingmaðurinn sem hefur barist fyrir því að við snerum af þessari braut með þetta viðskiptabann. Það hefur ekkert með einstakar útgerðir að gera. Það eru bara hugsjónir mínar fyrir mörkuðum Íslands sem áunnist höfðu í Rússlandi á sínum tíma fyrst og fremst sem ég átti meðal annars þátt í að afla. Ég þekki þá vinnu sem þar var að baki, þá miklu erfiðleika sem var farið í gegnum til að ná þessum mörkuðum og hversu miklir sigrar unnust. Mér finnst grátlegt að við og ríkisstjórnin og þið takið þátt í því [[Forseti hringir.]]að skemma það mikla starf.
Virðulegi forseti. Ég styð náttúrulega hvers kyns aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, á því skal ekki vera nein leynd. Hins vegar ætla ég að halda því til haga að sú fljótfærni þings og nefndar um að breyta fjárhæðum úr evrum í krónur á eftir að koma í bakið á þinginu. Ég ætla að halda þeim fyrirvara mínum en ég mun greiða atkvæði með frumvarpinu að öðru leyti. Ég vil að þetta verði munað. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa atkvæðaskýringu lengri.
Herra forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni þann brýna vanda sem hjúkrunarheimili standa frammi fyrir um þessar mundir. Okkur hafa borist fréttir af því að þar sé víða mjög erfitt ástand. Við höfum líka fengið fregnir af því frá fundi, sem stjórnendur hjúkrunarheimila héldu þann 15. janúar, að stjórnendur þeirra áætli að það vanti allt að 2 milljarða kr. til viðbótar í málaflokkinn á þessu ári. Vitnað er m.a. til skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2013 þar sem fram kom að vantaði milljarð í rekstur heimilanna. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt eru hjúkrunarheimilin á ábyrgð ríkisins þó að ýmist sveitarfélög eða sjálfseignarstofnanir eða aðrir aðilar reki þau. Þarna er augljóst að aðilar hafa ekki náð saman um það hvað sé eðlileg fjárhæð daggjalda fyrir hvern heimilismann sem dugi til að reka þessa mikilvægu þjónustu. Fram kom í fréttum að þann 15. janúar hefði verið samþykkt ályktun þar sem óskað var eftir fundi með ráðherrum til að útbúa markvissa áætlun til að leysa vanda hjúkrunarheimilanna. Hæstv. heilbrigðisráðherra sem er hér til svara hefur lýst sig reiðubúinn til fundar. Mér finnst mikilvægt að við tökum þetta mál til umræðu á þingi því að það er alveg ljóst að eitthvað þarf að gera. Það þarf að fá nokkuð skýr svör um það frá hæstv. ráðherra. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort einhverjar áætlanir séu um það að hækka daggjöld ríkisins fyrir hvern heimilismann. Fjárveitingar til heimilanna miðast við daggjöldin. Ef ekki eru fyrirætlanir um það þurfa auðvitað að koma mjög skýrar leiðbeiningar frá stjórnvöldum um hvaða þjónustu eigi að skerða. Við vitum að það er mjög margbreytileg þjónusta sem er boðið upp á á hjúkrunarheimilum, læknisþjónusta, hjúkrun, sjúkraþjálfun, svo mætti lengi telja. Eðlilega spyrja þeir aðilar sem reka þessi heimili í umboði ríkisins: Hvaða þjónustu á þá að skerða? Þarf ekki að ræða saman um það? Ég hjó líka eftir því að minnst var á að ræða þyrfti hvort auka ætti greiðsluþátttöku heimilismanna. Það hefur komið hér fram í svari frá hæstv. ráðherra, um greiðsluþátttöku íbúa öldrunarheimila, við fyrirspurn á 144. löggjafarþingi að það hefði verið stofnaður sérstakur vinnuhópur í tengslum við flutning öldrunarmála til sveitarfélaga til að skoða greiðsluþátttöku þar. Þá lá ekki fyrir niðurstaða úr því. Ég átta mig á að þetta er ekki allt á borði hæstv. heilbrigðisráðherra heldur skarast á við málaflokk hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. En þetta er eigi að síður stórpólitísk spurning þegar við horfum til framtíðar um það hvernig við ætlum að haga fjárveitingum til hjúkrunarheimila. Mig langar því líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti eitthvað upplýst okkur um það hvort einhverjar hugmyndir eru á borðinu um að hækka greiðsluþátttöku sjúklinga í þessum rekstri. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um stöðu mála hvað varðar lífeyrisskuldbindingar hjúkrunarheimila. Hér var gert ákveðið samkomulag á sínum tíma um að ríkið tæki yfir lífeyrisskuldbindingar 11 hjúkrunarheimila. Það hefur komið fram, m.a. í yfirlýsingu frá félagsfundi samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, að þessu uppgjöri er ekki lokið. Ég átta mig líka á því að þarna skarast verkefni hæstv. heilbrigðisráðherra á við verkefni hæstv. fjármálaráðherra en bið þó ráðherrann að upplýsa okkur um hvort eigi eftir að standa við þetta samkomulag. Það er líka mikilvægt að átta sig á því hvort það standi til að aflétta lífeyrisskuldbindingum af fleiri hjúkrunarheimilum. Við erum með talsvert fleiri hjúkrunarheimili undir en þau 11 sem ég nefndi. Hjúkrunarheimilin eru um það bil 45 eftir því sem mér skilst. Tími minn hér í dag er naumur til að fara yfir þessa stöðu. Ég átta mig á að það eru mörg önnur brýn mál á sviði heilbrigðismála. Okkur hefur orðið tíðrætt um Landspítalann og heilsugæsluna. Hjúkrunarheimilin hafa auðvitað gríðarlega mikilvægu hlutverki að gegna, ekki síst þegar ég horfi til þess að á höfuðborgarsvæðinu sjáum við þá þróun að heimilismenn á hjúkrunarheimilum eru oft orðnir mjög veikir þegar þeir loksins fá pláss á hjúkrunarheimili. Þeir þurfa á mikilli þjónustu að halda. Það á örugglega við víðar um land. Það er ljóst að þessi þjónusta er kostnaðarsöm. Ég held að við þurfum að fá mjög skýra mynd af því hvort hæstv. ráðherra telur þá mynd sem hefur verið dregin upp sannferðuga, að það vanti 2 milljarða kr. inn í reksturinn á þessu ári, hvort við höfum einhverjar fyrirætlanir um að hækka daggjöldin frá ríkinu og hvernig mál standa í raun og veru í samtali ríkisins við þá sem hafa [[Forseti hringir.]]tekið að sér að annast rekstur þessara mikilvægu heimila fyrir velferðarþjónustuna í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa umræðu, sem er mjög mikilvæg. Ég ætla að reyna að svara þeim spurningum sem hún beindi til mín í undirbúningi þessa erindis. Ég vil í fyrsta lagi taka fram að á árinu 2014, um mitt ár, gerðu ríkið, fjármála- og efnahagsráðuneytið, og 11 hjúkrunarheimili, eins og hér kom fram, samkomulag um uppgjör lífeyrisskuldbindinga. Það var til að koma til móts við erfiða stöðu hjúkrunarheimila. Þarna var um að ræða afléttingu lífeyrisskuldbindinga að andvirði 6 milljarða kr. Því til viðbótar kom síðan framlag á árinu 2014 upp á 700–800 milljónir, ef ég man rétt, til jafnlaunaátaks, eins og það var kallað þá, þannig að verulegur bati kom þar inn að hluta til. Hins vegar eru lífeyrisskuldbindingar við sveitarfélögin, vegna rekstrar hjúkrunarheimila, óuppgerðar. Ég innti fjármála- og efnahagsráðuneytið eftir því síðast í dag og fékk þau svör að ekki hefði unnist tími til að meta stöðu þeirra lífeyrisskuldbindinga sem falla þar undir. Varðandi aðra spurninguna, um áform ráðherra, og um það hvernig hægt er að bregðast við nýlegum yfirlýsingum Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, vil ég undirstrika að sjálfseignarstofnanir í eigu einkaaðila eru hluti af Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu og sambland þeirra og sveitarfélaga er í þessum ágætu samtökum. Heilbrigðismálin og rekstur heilbrigðiskerfa eru með stærstu og viðamestu verkefnum hins opinbera á Vesturlöndum og ýmsir þættir valda stöðugum þrýstingi á útgjaldaaukningu þar og það leiðir að sjálfsögðu til stöðugrar glímu um fjármuni. Ég vil leyfa mér að fullyrða að stjórnvöld hafi á síðustu árum unnið að því að styrkja umræddan málaflokk. Á síðasta kjörtímabili var unnið við svokallaða leiguleið, endurbyggingu 11 hjúkrunarheimila. Á þessu ári var ég að tilkynna um áform um byggingu þriggja hjúkrunarheimila. Daggjaldagrunnurinn hefur verið styrktur. Auknir fjármunir hafa verið veittir til smærri hjúkrunarheimila o.s.frv. Til viðbótar þessu vil ég leggja áherslu á að það eru inni auknar fjárheimildir til styrktar heilsugæslunni, heimahjúkrun þar, fjölgun námsstaða lækna í heilsugæslu, fjölgun sálfræðinga í heilsugæslunni o.s.frv. En að sjálfsögðu, og ég skal vera fyrstur manna til að viðurkenna það, eiga sum hjúkrunarheimilanna í rekstrarerfiðleikum og það er full ástæða, eins og ég hef lýst yfir opinberlega í kjölfar þessarar yfirlýsingar, til að fara yfir þá stöðu með forsvarsmönnum þessara heimila. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að aðstæður þessara heimila eru mjög mismunandi og sömuleiðis ríkisins, að sjálfsögðu, til að mæta þessum vanda. Skiljanlega eru skiptar skoðanir um það hvaða leiðir eigi að fara, en allt er til skoðunar í þeim efnum. Ég vil nefna sérstaklega að það sem setur okkur þak í samningaviðræðum við heimilin eru fjárveitingar sem ákveðnar eru af Alþingi. Ég óskaði eftir því við Ríkisendurskoðun á árinu 2014 að stofnunin gerði sérstaka úttekt á afkomu heimilanna og óskaði enn fremur eftir tillögum frá stofnuninni um það hvernig við getum bætt þessi samskipti. Ég fékk þá greinargerð. Við höfum að hluta brugðist við henni með fjárhagslegum aðgerðum. Í öðru lagi vil ég nefna að ég fékk fjórar tillögur frá Ríkisendurskoðun um það sem hún taldi þurfa að bæta; gera þjónustusamninga við rekstraraðila allra hjúkrunarheimila, bæta upplýsingagjöf og aðgengi, tryggja að framkvæmd, færni og heilsumat sé samræmt og í fjórða lagi að ábyrgð á málefnum hjúkrunarheimila færist til sveitarfélaga. Þjónustusamningar eru í vinnslu. Frá árinu 2009 var því frestað, með bráðabirgðaákvæði í lögum, að taka upp samningsgerð við rekstraraðila hjúkrunarheimila. Við afnámum það bráðabirgðaákvæði og frá og með árinu 2015 er skylda að vinna að samningum. Að því er unnið. Þeir hafa ekki tekist. Við erum að vinna í því að bæta upplýsingagjöfina og höfum sömuleiðis hafist handa við að endurskoða færni- og heilsumatið. Ég vil allt að einu, því að tíminn flýgur frá manni í svona stuttum umræðum, nefna að ég vænti þess og vona að sú umræða sem hér verður hafin leggi okkur lið við það sem við eigum fram undan í viðræðum við rekstraraðila hjúkrunarheimilanna. Það er að mörgu að hyggja. En ég vil undirstrika það enn og aftur að við þurfum [[Forseti hringir.]]að ná samningi við rekstraraðilana um innihald þeirrar þjónustu sem þeim er ætlað að veita á grundvelli þeirra daggjalda sem þeim eru áskilin.
Hæstv. forseti. Ég er hissa á að við höfum ekki fengið skýrari svör frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég er mjög hissa þegar hann reynir að afsala sér ábyrgð á ástandi hjúkrunarheimila með því að vísa í fjárveitingavald Alþingis. Það er hans sem ráðherra málaflokksins að koma með tillögur að fjárveitingum í samræmi við þörf. Það er hann sem ber ábyrgð á þessum málaflokki og á að koma með tillögur um fjárþörfina. Þær komu ekki. En hvað kom inn í þingið? Á allra síðustu metrunum kom frumvarp um breytingar á lögum um sjúkratryggingar til að hægt væri að semja við hjúkrunarheimilin um svokölluð dvalarrými líka. Hraðinn á málinu var svo mikill að hvorki Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu né Sambandi íslenskra sveitarfélaga gafst rými til þess að senda inn umsagnir um málið. Þeim gafst varla tími til að lesa frumvarpið áður en þau þurftu að koma á fund velferðarnefndar. Þar komu fram, í því litla sem þau gátu tjáð sig, áhyggjur þeirra af fjárhagsstöðunni. Það var langt liðið á fjárlagaumræðuna og meiri hlutinn tók ekki við sér að neinu leyti í því. VG greiddi atkvæði gegn þessu frumvarpi og við í Samfylkingunni sátum einmitt hjá af því að okkur gafst ekki ráðrúm til að kynna okkur málið, enda umsagnaraðilar mættir á hlaupum með frumvarpið hálflesið í höndunum. Það er ráðherrans að tryggja upplýsingaflæði um fjárþörf inn í málaflokkinn. Aðstæðurnar á hjúkrunarheimilum nú er ekki hægt að skrifa eingöngu á lífeyrisskuldbindingarnar. Þetta er víðtækari vandi sem þarf að bregðast við með auknum fjárheimildum strax á þessu ári.
Virðulegi forseti. Þegar við horfum á samfélag horfum við ekki bara á styrkleika þess heldur ekki síður hvernig samfélagið kemur fram við þá sem standa á veikari grunni. Þá erum við oft að hugsa um börn, þá sem búa við fötlun eða örorku og aldraða. Það er engin spurning að það er á ábyrgð opinberra aðila og í þessu tilviki ríkisins að halda utan um þjónustuna sem er veitt á hjúkrunarheimilum. Ríkisendurskoðun hefur síðustu ár ítrekað bent á og rekið á eftir að gerðir yrðu þjónustusamningar við rekstraraðila hjúkrunarheimilanna. Þó að ríkið beri ábyrgð á málaflokknum er hann að miklu leyti í höndum sjálfseignarstofnana og sveitarfélaga. Eins og málshefjandi benti á hafa þessar sjálfseignarstofnanir núna, og sveitarfélögin reyndar árum saman, talað fyrir frekar daufum eyrum um að ríkið standi ekki undir kostnaðinum við þessi hjúkrunarheimili. Það er náttúrlega á ábyrgð ríkisins. Ég fagna því að heyra hæstv. ráðherra tala um að átak sé í gangi við að gera þjónustusamninga, en þeir hafa ekki náðst. Ég þekki það sjálfur frá því fyrir nokkrum árum þegar ég starfaði á sveitarstjórnarstiginu í höfuðborginni að það var afskaplega erfitt að ná samningum um fjármuni til þessarar starfsemi. Í höfuðborginni fylgdust menn með því að milljónatugir - samtals var þetta á nokkurra ára tímabili komið vel á annað hundrað milljóna sem borgin hafði í raun og veru greitt með þjónustunni [[Forseti hringir.]]vegna þess að ríkið hafði ekki getað staðið við samninga eða ekki viljað gera það.
Hæstv. forseti. Með leyfi forseta ætla ég að byrja á að lesa minnisblaðið sem bæjarstjórn og fulltrúar Akraness lögðu til vegna fjárlagavinnu Alþingis fyrir árið 2016, en þar segir: „Bæjaryfirvöld á Akranesi leggja áherslu á að Höfði, hjúkrunar- og dvalarheimili á Akranesi, sitji við sama borð og þau hjúkrunarheimili sem eru rekin sem sjálfseignarstofnanir hvað varðar lífeyrisskuldbindingar …“ Lífeyrisskuldbindingar Höfða eru gríðarlega háar og þungar fyrir rekstur stofnunarinnar og jafnframt fyrir kaupstaðinn. Höfði er samt ekki eina stofnunin sem á í þessum vanda, en þetta á almennt við um þær stofnanir sem falla undir Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef um málið. Í ályktun sem fyrrgreind samtök sendu frá sér í kjölfar neyðarfundar sem haldinn var síðastliðinn föstudag segir að viðræður vegna þessara lífeyrisskuldbindinga séu vart hafnar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann viti hvenær sé fyrirhugað að þessar viðræður verði. Afar nauðsynlegt er að viðræðurnar verði sem fyrst og sameiginleg lausn náist í þessu gríðarlega mikilvæga og stóra máli. Í ályktun sem samtökin sendu frá sér segir jafnframt að ríkið hafi neitað undanfarin ár - ekki eingöngu örfá ár aftur í tímann heldur lengra aftur samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef - að greiða hjúkrunar- og öldrunarstofnunum húsaleigu og það hafi komið niður á fjárhag þeirra. Auk þessa kemur fram að rangar forsendur hafi verið notaðar til fjölda ára við útreikning verðlags og launabóta sem valdi því að daggjöld hafi ekki hækkað í réttu hlutfalli milli ára. Þetta hefur aukið á rekstrarvanda. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef sitja ákveðnar stofnanir ekki við sama borð og sjálfseignarstofnanir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé raunin. Ef svo er, hvers vegna? Mikilvægt er að hæstv. heilbrigðisráðherra ásamt hæstv. forsætis- og fjármálaráðherra fundi sem allra fyrst með stjórn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu til að fara yfir stöðu mála, útbúa markvissa áætlun og leysa rekstrarvanda hjúkrunarheimila til [[Forseti hringir.]]framtíðar. Ég treysti hæstv. ráðherrum Framsóknar og Sjálfstæðisflokks fullkomlega til að leiða málið til lykta svo að farsæl lausn náist.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Það er nú einu sinni þannig í réttindabaráttu aldraðra fyrir því að búa við þannig kjör að þeir fái mat, umönnun o.fl. að þeir geta ekki hótað miklu til þess að fá kjör sín leiðrétt. Það eina sem þeir geta kannski hótað er að verða gamlir. Mér finnst hreinlega ömurlegt að horfa upp á daglegar fréttir um að fólk fái ekki mat, það fái ekki almennilega umönnun og það fái ekki inni á hjúkrunarheimilum. Þetta er ekkert nýtt vandamál en það virðist alltaf verða umfangsmeira og umfangsmeira. Það er einfaldlega út af því að við búum við kerfislægan vanda. Ég upplifði að afi minn heitinn beið gríðarlega lengi eftir að fá að komast inn á elliheimili, sem hann komst aldrei inn á. Það er dálítið langt síðan. Hann bjó í pínulitlu herbergi hjá Hjálpræðishernum. Hann dó á geðveikrahæli út af því að vonleysið var orðið svo mikið. Ég átti líka ömmu sem var á Grund og aðbúnaðurinn og aðstæður þar fyrir gamalt fólk eru hreint út sagt ömurlegar. Ég velti fyrir mér hvort það sé rétt að kerfið sem heldur utan um þá sem lögðu grunninn að samfélagi okkar sé einkarekið. Mér sýnist, ef ég skoða samfélögin í kringum okkur, það fyrirkomulag hafa orðið til þess að allt of margir falla á milli, allt of margir bíða og búa við hrikalegan skort, hvort sem hann er félagslegur, tengdur umönnun eða öðru. Mér finnst [[Forseti hringir.]]ósæmandi þessari þjóð að koma þannig fram við fólkið sem lagði grunninn að samfélaginu og lagði svo mikið á sig til að við [[Forseti hringir.]]byggjum við það sem við búum við í dag. Við horfum fram hjá því. Það er kominn tími til að gera eitthvað strax, ráðherra.
Frú forseti. Rekstrarvandi hjúkrunarheimila eða daggjaldastofnana sem sinna öldruðum er vissulega ekki nýr af nálinni, en ég held að það sé að birtast okkur núna að þessi vandi er orðinn að útbreiddum bráðavanda þannig að ekki verður lengur við það búið. Þann þunga upplifir maður í umræðum um þessi mál. Það vekur auðvitað athygli og dregur athyglina að misgenginu í afkomu ríkis og sveitarfélaga að sveitarfélögin sitja uppi með hallann. Ríkið stærir sig af því að vera gert upp með afgangi núna og lækkar tekjur sínar hægri vinstri, en sveitarfélögin búa við miklar þrengingar og sitja á sama tíma í stórum stíl uppi með það að borga hallann af rekstri málaflokks sem er á ábyrgð ríkisins. Það er ekki nema von að það sé þungt í sveitarstjórnarmönnum sem búa við þetta ár frá ári, svo maður tali nú ekki um sjálfseignarstofnanirnar sem eru í enn verri stöðu að því leyti að þær hafa enga aðra tekjustofna til að sækja í til að brúa bilið. Það þarf auðvitað líka að hafa í huga framtíðarþörfina og hvernig við mætum henni. Þetta er vissulega risavaxinn málaflokkur. Það er alveg ljóst að við þurfum líka að byggja hjúkrunarheimili á komandi árum. Ónefndur jafnaldri minn sem ég hitti á götu upplýsti mig um að við værum stærsti árgangur Íslandssögunnar. Ég hafði ekki áttað mig á því. Ég veit að vísu að 55-módelið er mjög gott módel, en að við værum stærsti árangur Íslandssögunnar vissi ég ekki og hef þennan mann fyrir því. Hið rétta er að mjög stórir árgangar eru núna að færast nær þeim aldri að þurfa á þjónustu af þessu tagi að halda. Það verður ekki undan því vikist að mæta því. Við ætlum okkur á grundvelli þeirrar stefnu sem nú er að leysa þetta með því að menn fái fyrst og fremst eins mikla aðstoð heim og hægt er. Vonandi verður húsnæði á komandi árum og áratugum á Íslandi þannig að það bjóði upp á slíkt og ekki verði veittur of mikill afsláttur af byggingarreglugerðum hvað það varðar. Við leysum vandann að hluta til með hvíldarinnlögnum og dagvistun, en svo þurfum við hjúkrunarheimili. Eini þátturinn sem er kannski [[Forseti hringir.]]á útleið úr þessu eru þá dvalarheimili í hinum gamla stíl. [[Forseti hringir.]]Gott og vel, en hinu þurfum við að mæta. Ég held að það sé mikil óvissa uppi í þessum málaflokki akkúrat þessa mánuðina [[Forseti hringir.]]sem við tölum, samanber þær upplýsingar sem velferðarnefnd fékk um hvernig horfir í samningaumleitunum sjúkratryggingastofnunar við rekstraraðila.
Hæstv. forseti. Heilbrigðismálin eru einn stærsti málaflokkurinn sem við ræðum í þinginu og ein stærsta spurningin í síðustu kosningum var um málefni hjúkrunarheimilanna, a.m.k. aðalumræðuefni okkar í Suðurkjördæmi. Það er vegna þess að við eigum öll einhvern sem er annaðhvort að bíða eftir að komast inn á hjúkrunarheimili eða þarf á þjónustunni að halda. Það var alveg ljóst þegar ég tók sæti á þingi á síðasta kjörtímabili að það var ekki til heildstætt plan um hvert ætti að stefna. Það var ljóst að það vantaði fleiri rými en það var engin áætlun í gangi um hvað ætti að gera hvar og hver þörfin væri og hvaða þjónustu þessi heimili ættu að veita. Enginn sem situr fyrir flokk sem var í síðustu ríkisstjórn eða núverandi ríkisstjórn á að vera eitthvað hissa yfir þeim verkefnum sem blasa nú við. Við þekkjum þetta. Það er gott að þessi umræða fer fram hér í dag til að reyna að nálgast hvernig við ætlum að leysa málið. Það sem við verðum að gera er áætlun um það hvernig við ætlum að byggja upp þessa þjónustu. Hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson er að vinna að slíkri áætlun. Það er gott. Það var kallað eftir því á síðasta kjörtímabili að slíkt væri gert en ekki var farið í það. Það er gott að það starf er byrjað. Ég vonast til að við getum öll staðið saman að því að framfylgja slíkri áætlun þegar hún liggur fyrir. Varðandi daggjaldavandann sem hefur komið fram í umræðunni er alveg ljóst að hann er heldur ekki nýr. Ég var sveitarstjóri í Rangárþingi eystra áður en ég tók sæti hér á þingi og við rákum hjúkrunarheimili og borguðum alltaf hallann fyrir ríkið. Þetta er því ekki nýtt verkefni, en það er samt stórt. Ég vonast til þess að þær viðræður sem ráðherra og fleiri standa í núna varðandi þessi mál beri árangur. En vegna þess sem hér kom fram í ræðu síðasta ræðumanns varðandi dvalarheimili - dvalarheimili sem slík eru kannski á útleið, ég held að slík hrein dvalarheimili séu á útleið, en við megum ekki leggja af öll dvalarrými vegna þess að það er reynsla okkar Rangæinga, t.d. í eldgosunum, [[Forseti hringir.]]að það sé gríðarlega mikilvægt að eiga slík rými fyrir fullorðna einstaklinga sem verða í rauninni að [[Forseti hringir.]]flytja að heiman í slíku ástandi og treysta sér ekki til að vera lengur heima en verða að fá þjónustu.
Frú forseti. Ríkið er alls ekki að standa sig í hjúkrunarheimilismálum og er ekki einu sinni að standa við lögbundnar skyldur sínar. Þetta ástand, fjárvöntunin í þessum geira, hefur farið hraðvaxandi undanfarin ár. Þetta er ekki ásættanlegt, sérstaklega ekki á tímum þegar til eru peningar því að góðærið er komið aftur. Ríkið hefur ekki enn gert þjónustusamning við hjúkrunarheimilin þrátt fyrir sína lögbundnu skyldu og fjárhagsstaða hjúkrunarheimilanna er víða svo slæm að því hefur nú verið lýst sem neyðarástandi. Það hefur ekki gerst áður. Nú er talið að fjárvöntunin sé allt að 2 milljarðar árlega sem sárlega vantar í málaflokkinn. Þetta er óásættanlegt. Hagur landsins er að batna. Það er afgangur af ríkisfjárlögum sem nemur milljörðum. Við þær aðstæður er auðvitað siðferðisleg krafa að fjármunir séu nýttir til að tryggja sjálfsagða grunnþjónustu í velferðarkerfinu á borð við umönnun elstu þegna landsins á þeirra ævikvöldi. Það mál þolir enga bið. Þau svör hæstv. heilbrigðisráðherra að undanförnu, að málið verði leyst með tíð og tíma eða eftir hentugleika, eru einfaldlega óásættanleg og ekki gott innlegg í þessa umræðu, hvað þá að reyna að varpa ábyrgðinni af herðum ríkisvaldsins eða ríkisstjórnarinnar yfir á Alþingi því að það vita allir hér hvernig valdsmörk liggja milli þingsins og ríkisstjórnarinnar. Núna bíður gamalt fólk hundruðum saman og árum saman eftir hjúkrunarrýmum um allt land, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu þar sem spítalarnir streða við að útskrifa farlama fólk sem á ekki í nein önnur hús að venda. Þetta er gríðarlega stór vandi sem er líka bráðavandi og verður að leysast. [[Forseti hringir.]]Það er ekki nóg að leysa hann á höfuðborgarsvæðinu, það þarf auðvitað að byggja upp hjúkrunarheimili um allt land. [[Forseti hringir.]]Það eru mannréttindi að fólk geti fengið að eldast í heimabyggð og njóta samvista við ástvini og fjölskyldur. Þetta er hægt, virðulegi forseti. Það er góðæri núna og á góðæristímum er óásættanlegt að landsmenn [[Forseti hringir.]]búi við neyðarástand í þessum málaflokki.
Heyr, heyr!
Virðulegur forseti. Þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur og verður mikilvægari. Núna er hlutfall aldraðra af mannfjölda um 11% samkvæmt spám Hagstofunnar sem ná til ársins 2060. Því er spáð að hlutfall aldraðra þá verði um 23%. Það þýðir að ef ég næ níræðisaldri, ef guð og gæfa lofar, þá verð ég meðal 100 þús. aldraðra sem búa á Íslandi. Það segir magnaða sögu. Það verður eftir rétt rúmlega 40 ár. Það er gríðarlega aðkallandi að hugsa hvernig við ætlum að bregðast við. Það verða 100 þús. manns sem þurfa þjónustu. Ég geri ráð fyrir og veit að hæstv. ráðherra gerir sér grein fyrir því að það hvernig við stöndum að þessari þjónustu er ein mesta aðkallandi áætlanagerð samtímans. Það að vinna ekki vel að uppbyggingu hjúkrunarrýma - ég vil setja heimahjúkrun líka undir þetta því að ég held að það sé nú mjög skynsamlegt og besta leiðin að vinna heimahjúkrun samhliða og vinna ekki síður á öflugan hátt að uppbyggingu hennar - ef við gerum það ekki, ef við vinnum ekki og stöndum ekki vel að rekstri hjúkrunarheimila og heimahjúkrunar þá verður kostnaðurinn við þjónustu við þennan stóra hóp gríðarlegur. Hæstv. ráðherra veit auðvitað að það er mjög dýrt að þessi hópur liggi á spítala og það gerir hann núna. Þannig að það að spara of mikið í rekstri hjúkrunarrýma og í heimahjúkrun þýðir auðvitað að verið er að spara aurinn og kasta krónunni. Mér finnst líka skína í gegn í þessari umræðu að það er orðinn mjög aðkallandi vandi sá „díalóg“ milli ríkis og sveitarfélaga sem felst aðallega í því að ríkið veltir [[Forseti hringir.]]kostnaði við nauðsynlega þjónustu yfir á herðar sveitarfélaganna. Það er greinilega of freistandi fyrir ríkið að gera það. [[Forseti hringir.]]Ég held að lausnin á því hljóti að vera að tryggja tekjugrundvöll sveitarfélaganna og færa þeim verkefni í auknum mæli.
Hæstv. forseti. Það er svo sannarlega mikið áhyggjuefni hversu rekstrarstaða hjúkrunarheimila víða um land er slæm. Mörg sveitarfélög hafa styrkt reksturinn með umtalsverðum fjárhæðum á ári hverju til að tryggja þjónustu við íbúa en til lengri tíma eru slíkar álögur á sveitarfélög, sem mörg hver ráða illa við útgjöld umfram lögbundin verkefni, algerlega óásættanlegar. Við verðum að greina vandann, leita lausna og innleiða þær hið fyrsta, því að tíminn vinnur alls ekki með okkur í þessu máli. Af þessari umræðu má heyra að við deilum þessum áhyggjum, enda er þetta mál ekki pólitískt heldur spurning um sanngirni, sanngirni gagnvart íbúum hjúkrunarheimila og sanngirni gagnvart sveitarfélögunum. Fram hefur komið í viðtölum við hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson að hann tekur rekstrarvanda hjúkrunarheimila mjög alvarlega og er allur af vilja gerður til að finna viðeigandi lausnir til lengri tíma. Hann bendir jafnframt á að forgangsröðun stjórnvalda sé að efla heimaþjónustu og það er hið besta mál. Í ályktun félagsfundar Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu frá 15. janúar síðastliðnum kemur meðal annars fram, með leyfi forseta: „Til viðbótar þeim vanda sem hlýst af fjárskorti til reglubundins rekstrar, eru önnur vandamál sem taka þarf á sérstaklega. Ríkið hefur hingað til hafnað því að greiða hjúkrunarheimilum og öldrunarstofnunum húsaleigu. Hefur það valdið því að ýmist hefur húsnæði legið undir skemmdum og er orðið úrelt, eða að heimilin sjálf hafa fjármagnað endurbætur en fá engar greiðslur til að standa undir þeim kostnaði. Sú aðstaða er ótæk og endar bara með ónýtum húsakosti og/eða greiðsluþroti.“ Að lokum vil ég undirstrika inntak þessa örstutta erindis míns sem er að okkur ráðamönnum ber skylda til að leysa rekstrarvanda hjúkrunarheimila og tryggja rekstrargrundvöll þeirra til framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég var kominn með sterkan grun sem mér þykir síðan hv. 4. þm. Suðurk., Unnur Brá Konráðsdóttir, hafa staðfest í ágætri og fróðlegri ræðu um þetta mál. Sú tilfinning og sá grunur er að það vanti hreinlega langtímaáætlun, að það sé engin langtímaáætlun þar sem við sjáum fyrir okkur hvernig við ætlum að haga málaflokknum til framtíðar. Við fyrstu sýn, ef maður lítur á málefnið og veit ekkert um það og hefur ekki fylgst með umræðunni, lítur þetta út eins og eitthvað sem ætti að vera löngu búið að koma á hreint á Íslandi og búið að laga, að það væri varanleg lausn á þessu til staðar. En auðvitað kemur þetta fólki ekki á óvart sem hefur heyrt af þessu vandamáli aftur og aftur. Mér finnst þetta hins vegar mjög úr takti við það hversu þróuðu samfélagi við búum í árið 2016. Að því sögðu er ljóst að öldruðum mun fjölga mikið með tímanum og langtímaáætlun þarf að gera ráð fyrir því. Það eru fleiri þjóðir en við sem þurfa að velta fyrir sér því vandamáli og því legg ég til að við reynum að hugsa aðeins út fyrir kassann og skoða aðrar frumlegar hugmyndir sem aðrar þjóðir eru að velta fyrir sér vegna sama vanda, því að hann einskorðast ekki við Ísland. Það verður að segjast eins og er að það er orðið heldur þreytt að heyra af einu vandamáli, sem á ekki aðeins við þennan málaflokk, og það er að ríkið fjármagni ekki það sem það ætlast til að sveitarfélög og stofnanir inni af hendi. Það finnst mér annað vandamál sem maður hefði haldið að væri komið á hreint, að búið bæri að finna út úr því hvernig ætti að haga slíkum málum. Þetta er einn vinkill á þessu sem þarf að laga, en það er líka mikilvægt að til lengri tíma sé hugsað um þennan málaflokk í áratugum í það minnsta vegna eðlis málaflokksins og sér í lagi vandans sem er fyrirsjáanlegur á næstu árum og áratugum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum þessa umræðu og hæstv. ráðherra svörin. Ég þykist greina það af umræðunni að það er ríkur pólitískur vilji þvert á alla flokka til að bæta úr þeirri stöðu sem upp er komin. Þar megum við samt ekki rugla saman langtímastefnu - sem vissulega er mikilvægt að gera og þarf að byggjast upp á ólíkum þáttum heimahjúkrunar, hvíldarinnlagna og svo rekstri hefðbundinna hjúkrunarheimila og ég er viss um að þar þarf eðlileg stefnumótun að fara fram um það hvernig við sjáum vægi þessara þátta fyrir okkur í framtíðinni - og síðan verkefnunum sem eru brýn. Þar vitna ég til lífeyrisskuldbindinganna. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra hvað varðar lífeyrisskuldbindingar þeirra hjúkrunarheimila sem eru rekin af sveitarfélögum að það hefur ekki verið ráðist í það verkefni. Þar brýni ég ríkisstjórnina og hæstv. fjármálaráðherra, samstarfsmann hæstv. heilbrigðisráðherra, að ráðast í það verkefni. Það er líka mikilvægt að hjúkrunarheimili sitji við sama borð óháð því hver rekstraraðilinn er þegar við horfum á þennan þátt, sem hefur auðvitað áhrif á rekstur þessara heimila. Bráðaverkefnið er að leysa úr fjárframlögunum til heimilanna, daggjöldunum á hvern heimilismann sem þarf að nást samkomulag um. Hæstv. ráðherra sagði áðan að ræða þyrfti inntak þjónustunnar sem við veitum. Ég legg á það mjög mikla áherslu að ég vil að minnsta kosti ekki sjá þá þjónustu skerta. En það þarf að liggja fyrir ef ætlunin er að skerða þjónustuna, ég skil þá sem reka þessi heimili og vilja fá skýr svör, hvaða þjónustu eigi þá að skerða. Ég átta mig á því að verkefnið er umfangsmikið. Það er kostnaðarsamt. Ég held að eitt af því sem við Íslendingar þurfum að horfast í augu við eins og aðrar þjóðir, miðað við lýðfræðilega þróun, sé að þessi liður á eftir að kosta okkur meira í framtíðinni. Ég legg á það áherslu og spyr hæstv. ráðherra að lokum hvenær við megum eiga von á því [[Forseti hringir.]]að sjá eitthvað á borðinu um það hvenær samkomulag getur náðst um þessi mál, þannig að [[Forseti hringir.]]hjúkrunarheimilin og ekki síst heimilisfólk þeirra þurfi ekki að búa við þessa óvissu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur átt sér stað. Hún er að vísu mjög misjöfn að gæðum. Sumir koma upp með palladóma og yfirlýsingar sem greiða í raun ekkert úr þeirri stöðu sem við er að glíma og reyna að koma einhverju fram sem á sér kannski ekki stoð. Það skilar okkur ekki nokkrum sköpuðum hlut. Ég fagna því hvernig hv. málshefjandi nálgast umræðuna. Það er þó lausnamiðað þar inni. Það er ekkert í þessari stöðu sem leysir úr henni sisvona og það strax. Ég ætla að minna á að það eru rétt rúmir 30 dagar frá því að Alþingi Íslendinga afgreiddi fjárlög ársins við 3. umr. og það var engin tillaga þar inni við lokaafgreiðslu fjárlaga um aukna fjármuni til þessa málaflokks. Svo kemur þetta upp. Höfuðvandinn í þessu er sá að það vantar stefnumörkun til lengri tíma. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni áðan, okkur skortir lengri tíma sýn. Að henni er unnið. Þingflokkar fá fljótlega boð, ef þeir hafa ekki þegar fengið það, um að koma að þeirri vinnu sem nú er í gangi á vegum ráðuneytis míns við langtímastefnumörkun. Ég óska eftir því að þingflokkar taki fullan þátt í þeirri vinnu. Varðandi bráðavandann og það að rekstraraðilar sitji við sama borð er vandamálið, viðfangsefnið, jafn fjölbreytt og rekstraraðilarnir eru margir. Rekstraraðilar hjúkrunarheimila eru 43–44. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar voru 13 hjúkrunarheimilanna rekin með afgangi árið 2014. Ég veit að sumir rekstraraðilar hafa ágæta stöðu, þ.e. þeim gengur ágætlega að vinna úr því sem þeir fá, meðan aðrir eru í bullandi vandræðum, en þeir sem eru í vandræðum eru jafnvel að yfirborga starfsfólk á milli heimila. Það er ekkert einfalt að takast á við þetta. Við þurfum betra módel sem við fáum ekki öðruvísi en með greinargóðum þjónustusamningum við rekstraraðila. Að þeim er unnið og fyrr en við sjáum einhverja [[Forseti hringir.]]útkomu á þeim held ég ekki að við munum nálgast neinn samningsflöt. Varðandi stóra málið sem hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]nefndi, lífeyrisskuldbindingar við rekstraraðila þar sem sveitarfélögin eiga í hlut, er sjálfsagt mál að ýta áfram á fjármála- og efnahagsráðuneytið [[Forseti hringir.]]að ljúka vinnu við það samkomulag sem gert var við sveitarfélögin þar að lútandi.
Frú forseti. Þá er enn tekið til við að ræða þetta mál, sem almennt gengur undir vinnuheitinu brennivín í búðir. Þetta mikla forgangsmál, sérstaklega þingmanna Sjálfstæðisflokksins, sem er svo mikið forgangsmál að það er nánast látið ryðja öllu öðru hér til hliðar og önnur þingmannamál komast dögum, vikum og mánuðum saman ekki að. Ég hef velt svolítið fyrir mér hver staðan er orðin í þessum efnum í Sjálfstæðisflokknum. Ég dreg þá ályktun miðað við mína pólitísku analýtísku hæfileika að í reynd hafi svokölluð stuttbuxnadeild eða stuttbuxnakynslóð Sjálfstæðisflokksins endanlega yfirtekið flokkinn. Ég velti stundum fyrir mér: Eru engir sjálfstæðismenn eftir sem láta það stundum eftir sér að hafa aðra sýn á hlutina en bara þessa þröngu, blindu nýfrjálshyggjumarkaðsvæðingarsýn? Hvar er húmaníski armur Sjálfstæðisflokksins sem á árum áður gaf þeim flokki breidd? Þá voru öflugir talsmenn innan raða sjálfstæðismanna sem stóðu vörð um velferðarsamfélagið, stóðu vörð um ýmis gildi þess, þó að þeir væru borgaralega sinnaðir. Svo maður tali nú ekki um: Hvar er Árni Helgason, blessuð sé minning hans, Sjálfstæðisflokksins í dag? Eru þeir engir til lengur í Sjálfstæðisflokknum sem ýta kreddunum stundum til hliðar og taka raunsæisafstöðu þar sem húmanísk viðhorf, samfélagsleg, félagsleg viðhorf, hafa vægi á móti markaðskreddunum? Mér finnst fullgilt að bera upp þessa spurningu í ljósi þess hvílíkt ofboðslegt forgangsmál margra þingmanna Sjálfstæðisflokksins þetta greinilega er og að engar raddir skuli heyrast úr þeim ranni aðrar. Auðvitað veit ég betur. Ég veit að þau viðhorf eru ekki algild í Sjálfstæðisflokknum að þetta sé gáfulegur leiðangur. Ég hitti sjálfstæðismenn á götu sem hvetja mig og aðra slíka áfram í því að reyna að koma í veg fyrir að þetta mál verði að lögum. Berjast gegn því. Þeir taka enn þá hina húmanísku samfélagslegu sýn á hlutina og vilja hafa hana í öndvegi en ekki kreddurnar. Að einu leyti vil ég hrósa þessu frumvarpi. Höfundar þess viðurkenna í reynd og fallast á að afleiðingar af lögfestingu þess muni verða aukin áfengisneysla og aukin áfengisvandamál. Þeir gera það meðal annars með því að leggja til að hlutdeild lýðheilsusjóðs í áfengisgjaldi hækki úr 1% í 5% og munar nú um minna. Beinlínis til að hægt sé að fara í stórefldar lýðheilsuaðgerðir til að sporna gegn því að afleiðingar frumvarpsins nái af fullum þunga fram að ganga. Það er virðingarvert svo langt sem það nær. En það þarf auðvitað ekki að breyta smásölufyrirkomulagi áfengis til að hækka framlög í lýðheilsusjóð. Ég hefði gjarnan viljað, virðulegi forseti, að sjálfstætt frumvarp mitt um að gera bara það, væri haft hérna á dagskrá með þessu máli þó að það sé með nokkru lægra þingskjalsnúmeri og þó ekki því það er á þingskjali 62. Ef til þess er pólitískur vilji að efla lýðheilsustarf í landinu með auknum fjárveitingum skulum við gera það og vera ekki að blanda þessu ákaflega umdeilda máli um fyrirkomulag áfengissölu inn í það efni. Það er oft sagt að reynslan sé ólygnust dómara. Ég held að það eigi við hér. Staðreyndin er sú að öll Norðurlöndin fjögur sem hafa byggt á sambærilegu fyrirkomulagi og Ísland hafa staðið vörð um það fyrirkomulag þvert á flokka í mörgum tilvikum og varið það í samningum við alþjóðastofnanir og samtök og jafnvel staðið í málaferlum fyrir Evrópudómstólnum til að verja áfengiseinkasölu ríkjanna. Má þar nefna til dæmis glímu Svía við að verja sitt fyrirkomulag. Þegar Norðurlöndin fjögur sem ekki áttu þá aðild að Evrópusambandinu eða EES-svæðinu sömdu um þau mál og í framhaldinu fóru tvö þeirra alla leið og sömdu um aðild að Evrópusambandinu, þá settu þau öll þann fyrirvara að ekki yrði hróflað við fyrirkomulagi þeirra hvað varðar áfengiseinkasölu ríkisins. Sá fyrirvari er í samningunum. Hann er útfærður þar og var tekinn gildur vegna þess að þetta væri liður í heilbrigðisstefnu og lýðheilsustefnu þessara Norðurlanda. Þannig er litið á málið. Hér er auðvitað reynt að færa það í þann búning að þetta sé bara einfalt verslunarmál, þetta sé eins og hver önnur vara. En þannig hafa menn aldrei nálgast það í þeim löndum og fylkjum til dæmis þar sem þetta er hluti af heilbrigðis- og lýðheilsustefnu viðkomandi landa eða svæða. Reynslan er sú að þessi vandamál hafa verið hvað minnst á Norðurlöndunum og öðrum þeim svæðum sem viðhafa þetta fyrirkomulag. Það sýna tölulegar staðreyndir. Eða halda menn að þeir alþjóðlegu rannsóknaraðilar, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og aðrir slíkir, sem hvetja önnur lönd til að fylgja fordæmi Norðurlanda fari með tómt fleipur? Nei, menn byggja þar á staðreyndum, mælingum og rannsóknum sem sýna að aðhaldssöm stefna af þessu tagi þar sem ríkið heldur utan um söluna á þessum viðkvæma varningi og nær að hrinda með þeim hætti í framkvæmd stefnu sinni um hvernig þessu skuli fyrir komið skilar árangri, bestri niðurstöðu. Þetta er vel þekkt. Gæti nú ekki verið að við þyrftum ekkert út fyrir Norðurlöndin til að sjá þennan samanburð? Hvaða Norðurlönd, sjálfstæð lönd og sjálfstjórnarsvæði, búa við mestan vanda í þessum efnum? Það eru Danmörk og Grænland, sem eru með það fyrirkomulag sem hv. flutningsmenn frumvarpsins vilja fara í. En annars staðar á Norðurlöndunum er ástandið betra. Neyslan er minni og betra utanumhald um hluti eins og þá að fólk undir aldri nái ekki að kaupa sér áfenga drykki o.s.frv. Reynslan, ef hún fengi að ráða, ætti að duga mönnum ein og sér til þess að hverfa frá stuðningi við frumvarpið. Ef þeir velta fyrir sér í hvaða forgangsröð þeir vilja láta hlutina leggjast þegar þeir taka afstöðu til mála og veltu fyrir sér samfélaginu, velferð barna og unglinga, þeim þúsundum fjölskyldna sem eiga um sárt að binda vegna áfengismála, ætti það líka að duga til að menn styddu ekki þetta mál. En auðvitað ef blind hugmyndafræði eða það að þjóna einhverjum öðrum hagsmunum hefur yfirhöndina geta menn sjálfsagt komist að þessari niðurstöðu. En flutningsmenn ættu að minnsta kosti að vita að þetta er ákaflega umdeilt. Þetta væri samþykkt, ef það einhvern tíma verður, gegn ráðum og afstöðu allra faglegra umsagnaraðila. Eða er það nokkur misskilningur að landlæknisembættið og Lýðheilsustöð, heilbrigðisstéttirnar eins og þær leggja sig, öll samtök sem koma að ungmennastarfi og félagsstarfi í landinu, hvetji Alþingi til að gera þetta ekki? Ég veit ekki betur en að það sé yfir línuna þannig að faglegir umsagnaraðilar á sviði heilbrigðismála, félagsmála og samfélagsmála skori á Alþingi að gera þetta ekki. Menn mega vera býsna „tapper“, býsna öruggir um sjálfa sig ef þeir ýta slíku algerlega til hliðar og gefa því ekkert vægi. Það er almennt ekki talið að það styrki málstað að hafa alla faglega umsagnaraðila eins og þeir leggja sig á móti sér varðandi breytingu af þessu tagi. Enda eru rökin mjög sterk, hvort sem þau eru sótt í brunn reynslunnar eða einfaldlega í þau efnislegu rök sem hafa verið lögð til grundvallar þessu fyrirkomulagi, að þetta sé hluti af hinni aðhaldssömu stefnu á þessu sviði, tengist lýðheilsu og heilbrigðismarkmiðum viðkomandi ríkja, þar á meðal opinberri stefnu Íslands að því leyti þar sem aldeilis er ekki mælt með því að fara þessa leið. Það er eiginlega það kostulega, að sú heilbrigðis- og lýðheilsustefna sem meira að segja núverandi ríkisstjórn hefur staðfest mælir gegn þessu, hvetur til að þetta sé ekki gert. Síðan eru ýmiss önnur afleidd rök sem auðvitað er ástæða til að fara yfir eftir því sem tíminn leyfir. Það má spyrja: Er þetta til bóta fyrir verslunina í landinu? Ýmsar ótrúlegar fullyrðingar eru í greinargerð frumvarpsins, lítt rökstuddar, eins og þær að þetta verði verslun á landsbyggðinni og landsbyggðinni almennt til blessunar. Ég læt ekki segja mér þær draugasögur í björtu. Þetta yrði verulegt áfall að mörgu leyti fyrir landsbyggðina sem fengi þá allan flutningskostnað vörunnar á sig í staðinn fyrir að honum er jafnað út innan núverandi kerfis og varan á sama verði um allt land. Hverjir mundu borga það aðrir en þeir sem keyptu vöruna á endanum í hinum dreifðu byggðum landsins? Hver er líkleg þróun af því ef þetta verður gert? Hún er sú að stóru verslunarkeðjurnar munu leggja þennan markað undir sig. Það er algerlega ljóst að þær ætla sér að sjálfsögðu að ná þessari sölu að uppistöðu til inn til sín. Þær ætla sér ekki bara smásöluálagninguna heldur líka heildsöluálagninguna. Þær munu brjóta niður heildsalana, kaupa þá upp eða þjarma að þeim þangað til þeir gefast upp, ná umboðunum fyrir söluhæstu tegundirnar og leggja þennan markað undir sig. Þá skulu menn ekki gleyma einu, að sá er stóri munurinn á að ríkið hafi þessa verslun með höndum og því að hún verði í höndum einkaaðila, að hagnaðarþátturinn kemur þá til sögunnar, ágóðinn af því að selja þessa vöru og helst selja sem mest af henni. Hann er aftengdur með því fyrirkomulagi sem við höfum í dag. Það eru nefnilega ekki bara aðgengisrök, lýðheilsu- og heilbrigðisrök og þau sjónarmið að með þessu sé hægt að halda betur utan um að aldursmörk séu virt sem þarna eru á ferðinni. Auðvitað er það líka þáttur að með þessu er verslunin í höndum aðila sem hefur það ekki að markmiði að græða á því sem slíku að selja sem mest, fá sem mesta álagningu út úr dæminu. Það kemur allt til sögunnar þegar þetta er komið í hendur einkaaðila sem reka starfsemi sína í hagnaðarskyni. Það er barnalegt að horfa fram hjá þeim þætti málsins. Ég hef spurt marga sem eru vel að sér í verslun um þessi mál, þá sem hafa sinnt markaðsmálum hjá ÁTVR, ég hef talað við heildsala og umboðsmenn, Samkeppniseftirlitið og fleiri aðila, menn mótmæla því ekki að þetta yrði líklegasta þróunin. Smærri verslunaraðilarnir sem margir eru á móti þessu þvert á fullyrðingar flutningsmanna um að þetta verði allri verslun til góða, benda á þennan þátt: Það mun ekki styrkja okkur í samkeppni við stóru risana ef þeir verða í aðalatriðum búnir að leggja þennan markað undir sig. Við munum ekki hafa bolmagn til að flytja sjálfir inn þessa vöru, ná góðum umboðum og fjármagna lagerana. Hvað eigum við þá að gera? Við munum neyðast til að bjóða viðskiptavinum okkar samt þessa þjónustu til að vera samkeppnisfærir. Nú, við verðum að kaupa þetta af stóru keðjunum. Þannig greina þeir þetta. Við í efnahags- og viðskiptanefnd fengum marga slíka inn á fund okkar því að við könnuðum dálítið þennan þátt málsins, hinn viðskiptalega samkeppnisþátt, og ég vísa þar í álit, að vísu ekki meiri hluta en stærsta minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem fylgdi frá okkur því að efnahags- og viðskiptanefnd fékk náðarsamlegast að segja álit sitt á málinu sem hún á samkvæmt verkaskiptingu og lögum innan Stjórnarráðsins að fá til sín, en af einhverjum ástæðum var málinu vísað í allsherjarnefnd, ekki í efnahags- og viðskiptanefnd sem hefur fjallað áður um breytingar á lögum um ÁTVR, og ekki þá í velferðarnefnd sem gæti tekið við málinu á þeim forsendum að þetta væri heilbrigðis- og lýðheilsumál. Nei, allsherjarnefnd skal það vera af ástæðum sem við öll þekkjum hérna inni. Það var talið líklegast af aðstandendum málsins að þar fengi það mest brautargengi. Séð frá verslunarsjónarhóli og samkeppnissjónarhóli af ýmsum toga má vefengja og mótmæla mjög mörgu af því með sterkum rökum sem hér er haldið fram í greinargerð með frumvarpinu. Það er til dæmis athyglisvert að lesa á bls. 9 í greinargerðinni þar sem vitnað er í McKinsey-skýrsluna um að verslunin á Íslandi sé svo óhagkvæm og það sé svo mikið húsnæði, þar með eru það orðin rök að henda lýðheilsu- og heilbrigðissjónarmiðum til hliðar til að auka aðeins hagkvæmnina og bæta nýtingu húsnæðis. Ætli væri ekki nær að reyna að vinna að því með öðrum leiðum en þeim? Á þá að fórna þeim sjónarmiðum á því altari að með því geti verslunin nýtt betur einhverja fermetra? Hvað með opnunartímann? Hvað með allan þann haug af stórmörkuðum sem er opinn allan sólarhringinn? Kostar það ekki neitt? Ætli það séu ekki aðrir þættir sem aðallega valdi því að ekki væri mikil framlegð í verslun á Íslandi. Það er alveg sama hvar borið er niður að mínu mati, virðulegi forseti, ég finn bara alls engin góð efnisleg rök fyrir því að hverfa frá því fyrirkomulagi sem við höfum viðhaft, enda er engin sérstök óánægja með það. Þegar það er mælt á meðal almennings er ÁTVR eitt af vinsælli fyrirtækjum landsins og skorar hvað hæst í ánægjuvoginni. Af því að það veitir góða þjónustu, er ábyrgt fyrirtæki, umgengst sitt vandasama hlutverk af mikilli ábyrgð og hvetur til ábyrgðar í öllu sínu starfi, ástundar ekki auglýsingamennsku, sem er eitt mál enn sem við ættum þá að ræða. Hvernig ætli gangi að halda hið takmarkaða og illa haldna bann við áfengisauglýsingum ef þetta verður orðið að veruleika? Ekki mun það batna, svo mikið er víst, [[Forseti hringir.]]því að ÁTVR stendur fyrir algerlega gagnstæð sjónarmið og hvetur í kynningarstarfi sínu og starfi öllu til ábyrgðar í þessum efnum enda er það það sem það fyrirtæki á að gera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er ánægjulegt fyrir mig að hann flytji aftur sömu ræðuna og hann gerði þegar ég var fjögurra ára, eða 1987, og bjórbannið var hér til umræðu. Það er gott fyrir okkur að geta heyrt þetta. Mig langar að byrja á að benda honum á hvar ég sé velferðarvinkilinn í þessu máli, sem mér finnst vera algerlega augljós. Þegar við erum að tala um forgangsröðun í ríkisrekstri, bæði á tíma og kröftum ríkisins, hvar það eigi að einbeita sér í að gera vel, held ég að það sé betra í því að reka velferðarkerfi en smásölu. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað hefur ræst í dómsdagsspám hans frá því að hann var að ræða bjórbannið? Hvernig er staða áfengismenningar í dag? Hvað hefur ræst úr þeim tölum? Og er hann á móti auknu aðgengi eða með auknu aðgengi á landsbyggðinni? Ég átta mig ekki heldur á því.
Herra forseti. Þetta var fyrsti flutningsmaður málsins. Hans veigamiklu röksemdir hér fyrir málinu sínu voru hvað? Jú, það væri nú gaman að hlusta á mig flytja sömu ræðuna og ég hefði flutt þegar hann var fjögurra ára, þegar ég greiddi atkvæði gegn því að leyfa áfengan bjór. Og svo vildi hann bara fara aftur í það mál. Var þetta fyrsti flutningsmaður málsins? Var hann að færa fram kraftmikil og sannfærandi málefnaleg og efnisleg rök fyrir því að hann hefði á réttu að standa? Nei, hann var að reyna að flytja umræðuna yfir í það að hér stæði afturhaldsdurgur sem hefði greitt atkvæði gegn bjórnum. Já, ég gerði það. Ég hélt því að vísu aldrei fram að allt færi á hvolf, allir yrðu veltandi fullir úti um allt, eins og núverandi ritari Sjálfstæðisflokksins leggur mér í munn í viðtali og hv. þingmaður gerði að hluta til líka. Ég færði málefnaleg rök fyrir því af hverju ég komst að þeirri niðurstöðu, sem ég var ekkert mjög eindreginn í. Ég gerði það meðal annars vegna þess að menn innleiddu bjórinn algerlega sofandi gagnvart því að það hefði afleiðingar. Ég barðist fyrir því að forvarnastarf yrði að minnsta kosti stóreflt á móti. Það var ekki samþykkt. Og hver varð niðurstaðan? Niðurstaðan varð sú að áfengisneysla [[Forseti hringir.]]jókst. Hún gerði það. Og byrjunaraldur drykkju færðist niður. Hann gerði það. Og það voru ekkert sérstaklega góð ár sem fóru í hönd. Það leitaði svo vissulega jafnvægis. En þegar upp er staðið er áfengisneysla í dag mun meiri en hún var þá mælt í vínanda per mann á ári.
Virðulegi forseti. Ég kom hingað upp til að veita andsvar en ekki til að færa rök fyrir þessu máli. Ég hef flutt framsögu málsins og mun kannski halda aðra ræðu í þessari umræðu þar sem ég færi mín rök fyrir málinu. Mig langar að ítreka seinni spurningu mína, hvort þingmaðurinn hafi meiri áhyggjur af að aðgengið skerðist eða aukist við að frumvarpið nái fram að ganga og hverjar neikvæðu afleiðingarnar af því að áfengisneysla hafi aukist, frá því að bjórinn var leyfður, eru. Ég vil að vísu bæta því við að mestu sveiflurnar hvað varðar aukningu virðast fylgja hagsveiflum í samfélaginu. En hver eru stærstu neikvæðu áhrifin af aukinni áfengisneyslu? Er það slæmt ef einhver sem drekkur eina flösku á mánuði færi allt í einu að drekka tvær? Er það farið að snúa samfélaginu á hvolf?
Herra forseti. Er virkilega verið að ræða þetta á þeim nótum að þetta snúist um það að menn drekki eina flösku af víni á mánuði og að það skapi ekki mikið vandamál að það fari upp í tvær? Við erum ekki að ræða þau mál. Við erum hér að tala um heildarmyndina og við erum að tala um þá sem ekki höndla það auðveldlega að umgangast þessa vöru. Það eru þeirra hagsmunir, þeirra fjölskyldna og þeirra barna, sem eiga að vera í öndvegi þegar við leggjum mat á málið. Já, sjálfstæðismenn, ungliðar, reyna að nota það sem rök hvað það hafi verið hallærislegt að einhverjir hafi ekki stutt áfengan bjór. En hver er veruleikinn? Frá því að bjórinn var leyfður árið 1989 hefur vínneysla á mann farið úr 4,3 lítrum í 7,5 lítra. Rannsóknir sýna að einkavæðing eykur söluna enn meira. Hverjar geta afleiðingarnar orðið? Til dæmis stóraukin tíðni skorpulifrar, til dæmis aukin sjálfsvíg, til dæmis slys í umferðinni, til dæmis varanleg örorka, til dæmis ómældar mannlegar hörmungar, þúsundir sundraðra fjölskyldna vegna þeirra vandamála sem tengjast ofneyslu áfengis. Það er þetta sem við skulum ræða, hv. þingmaður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Á vef landlæknisembættisins er búið að taka saman mjög margar rannsóknir um einmitt þetta mál sem við ræðum hér. Allar sýna þær sama hlutinn; ef draga á úr áfengisneyslu þá skiptir aðgengið miklu máli og einnig verð á áfengi. Þar er auðvitað farið yfir bæði heilsufarsvandamál og samfélagsvandamál sem fylgja aukinni neyslu. Þeir sem skrifa þetta frumvarp og bera það uppi tala um hvort tveggja, bæði aðgengið og verðið og telja að ekki hafi verið sýnt fram á varanlegt orsakasamhengi á milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu og telja að vegna þess að álögur hins opinbera séu svo miklar ýti það fólki út í að brugga eða kaupa landa eða eitthvað slíkt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann deili ekki þeim áhyggjum með mér að þeir sem bera þetta frumvarp uppi hafi ekki kynnt sér þessar rannsóknir landlæknisembættisins [[Forseti hringir.]]sem eru a.m.k. 30 ára sumar hverjar?
Herra forseti. Já, vill maður ekki bara trúa því að ástæðan sé sú, þegar menn fjalla ekki einu sinni um þennan þátt, ýta honum bara til hliðar, að þeir hafi hreinlega ekki kynnt sér hann? Ég á svo erfitt með að sjá hvernig menn gætu verið jafn brattir í stuðningi sínum við málið ef þeir hefðu einfaldlega kynnt sér þetta. Það þarf ekki nema bara landlækni og gögn frá honum til. Við getum tekið norrænar rannsóknir og norræna stefnumótun á þessu sviði. Við getum tekið Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, t.d. svæðisskrifstofu hennar í Kaupmannahöfn sem hefur mikið gefið út um þessi efni o.s.frv. Listinn er ansi langur og hann er ansi dapurlegur ef við lesum í gegnum hann um allar þær afleiðingar sem ofdrykkja áfengis hefur í för með sér og t.d. dagdrykkja, ef hún vex við svona aðstæður. Það einfaldlega vex fjöldi fólks með áfengissýki, langvarandi heilsuvandamál, skorpulifur, heilarýrnun, tauga- og vöðvaskemmdir, langvinn geðræn vandamál, áfengistengd krabbamein, það verða fleiri veikindadagar frá vinnu, fjöldi sundraðra fjölskyldna og vanræktra barna eykst, ofbeldi eykst og drykkja við akstur. Allt þetta er þarna. Þetta eru tölulegar dapurlegar staðreyndir [[Forseti hringir.]]sem rannsóknir sýna mjög vel að við þyrftum að búa okkur undir að mundu vaxa nokkurn veginn [[Forseti hringir.]]í réttu hlutfalli við aukna áfengisnotkun. Það er sá veruleiki sem við stöndum frammi fyrir.
Herra forseti. Hv. þingmaður benti í upphafi ræðu sinnar á að frumvarpið virðist vera sérstakt forgangsmál Sjálfstæðisflokksins og þegar þingið var sett í september og umræða var um stefnuræðuna þá nefndu báðir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, formaður Sjálfstæðisflokksins og einnig hv. þm. Sigríður Andersen, þetta mál sérstaklega sem sérstakt forgangs- og frelsismál. Þó er algjörlega ljóst að ef áfengisneysla eykst eins og mun gerast ef frumvarpið verður að lögum þá mun kostnaður ríkisins hækka og auk þess hafa rannsóknir sýnt að aukin áfengisneysla dregur úr hagvexti. Mér finnst þetta fara svo illa saman, þessi mikla áhersla sjálfstæðismanna á frumvarpið og þegar horft er á afleiðingarnar á ríkisfjármálin. Formaður Sjálfstæðisflokksins er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Hvað vill hv. þingmaður segja um þetta?
Herra forseti. Ábyrgur fjármálaráðherra sem ekki væri bara heftur af einhverjum hugsjónalegum ástæðum mundi að sjálfsögðu ekki styðja svo glatt eitthvað sem yki áfengisneyslu og áfengisvandamál með þeim skelfilegu útgjöldum og þjóðfélagslegu sóun sem það hefur í för með sér, það liggur náttúrlega ljóst fyrir. Það er ekkert annað hægt en að komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé alveg sérstakt hugðarefni Sjálfstæðisflokksins eða ákveðinna afla þar sem virðast hafa náð undirtökunum eins og hér var nefnt, meira að segja er því gert svo hátt undir höfði að geta sérstaklega um það í stefnuumræðum að þetta mál sé nú komið á dagskrá. Það bregst aldrei að þegar þetta mál á í hlut þá er gert sérstakt áhlaup, úthlaup, í fjölmiðlana. Þetta verður að sérstöku gæluumfjöllunarefni í fjölmiðlum og það er verið að telja hausa og það bregst yfirleitt ekki heldur að það er reynt að gera alla sem andmæla málinu einhvern veginn hallærislega. Það er ekki reynt að mæta þeim með rökum, enda eru þau svo fátækleg fyrir málinu. Þá er brugðið á hitt að reyna að gjaldfella málflutning manna með því að segja að þeir séu gamaldags, hallærislegir, þeir hafi jafnvel verið á móti bjór, ég veit ekki hvað og hvað. Mér finnst bara vanta svart/hvíta sjónvarpið, að við hefðum viljað hafa það áfram. [[Forseti hringir.]]Það eru svona dapurlegar röksemdir sem færa mér heim sanninn um það að menn hafi ekki margar aðrar og efnislega sterkari máli sínu til stuðnings. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er reynt að koma þessu svona áfram.
Virðulegur forseti. Ég er stuðningsmaður málsins og ég er ekki í Sjálfstæðisflokknum og ekki í stuttbuxum. Mér finnst heldur ekkert sérstaklega spennandi að ræða það hvort þetta sé eitthvert sérstakt forgangsmál eða eitthvað slíkt, það er fullt af málum sem koma fyrir þingið og þetta er bara eitt af því sem hefur síendurtekið verið rætt í þinginu og fjölmargir hafa áhuga á þessu, þar á meðal ég. Það er ekkert sérstakt forgangsmál í mínum huga endilega að samþykkja þetta, þetta er ekki ástæðan fyrir því að ég er í pólitík, en mér finnst málið hins vegar mjög áhugavert og ég styð það. Eitt og annað í málflutningi hv. þingmanns vekur athygli mína. Það er eitt sem mig langar að spyrja út í. Er það í hans huga algjör forsenda fyrir takmörkun á aðgengi - ég held að það sé vissulega mjög mikilvægt að takmarka aðgengi að áfengi með einhverjum hætti - að ríkið reki verslanirnar? Mér sýnist það ekki vera þannig skrifað í þennan málaflokk. Það er eiginlega lagt að jöfnu t.d. í mjög viðamikilli skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar [[Forseti hringir.]]hvort ríkið reki verslanirnar eða ríkið setji lagaumgjörðina um það hvernig verslanirnar skuli reknar. Er [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður sammála því að þetta sé í rauninni jafn gilt?
Herra forseti. Ég get að sjálfsögðu verið sammála hv. þingmanni um að það er ekkert aðalatriði málsins sem ég vék að í framhjáhlaupi og gerði ekki að aðalatriði míns máls, að þetta væri undarlega mikið forgangsmál sérstaklega þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Það er bara veruleiki sem birtist okkur. Auðvitað er það hið efnislega inntak málsins sem er aðalatriði þess og frjóast að ræða það. Ég vil rökræður um það á þeim nótum. Um það eigum við að skiptast á skoðunum. Ég vil heyra svör aðstandenda málsins við málflutningi okkar þegar við vitnum í landlækni, vitnum í alþjóðlegar skýrslur o.s.frv. Geta menn takmarkað aðgengið og stýrt því með öðrum hætti en þeim að þetta sé ríkiseinkasala? Já, auðvitað er hægt með lögum að ákveða ýmislegt í fyrirkomulagi verslunar með þennan varning, en það er mín niðurstaða að langtraustasta umgjörðin utan um það sé sú sem við og þrjú hinna Norðurlandanna höfum viðhaft og höfum varið og staðinn hefur verið vörður um í öllum þessum fjórum Norðurlandanna með þeim árangri að það er talið til eftirbreytni af þeim [[Forseti hringir.]]sem veita ráðgjöf á þessu sviði. Ég tel það traustasta fyrirkomulagið þótt auðvitað mætti ná einhverjum árangri með ákvæðum í lögum sem heftu og takmörkuðu [[Forseti hringir.]]möguleika þeirra sem versluðu með þetta annars.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta veikur hlekkur í málflutningi hv. þingmanns vegna þess að við höfum einfaldlega fyrir framan okkur mjög góð dæmi um það hvernig það hefur algjörlega farið saman að setja lagaumgjörð um verslun á ýmsum viðsjárverðum vörum og náð lýðheilsumarkmiðum og að vera með viðskiptafrelsi. Lyf er dæmi um eitt. Lyf eru seld í verslunum sem eru reknar af einkaaðilum en með lagaumgjörð og reglum ríkisins og ýmsar kvaðir sem fylgja þeim sem höndla með slíka vöru. Tóbak er annað mjög gott dæmi. Það er ekki ríkissala á tóbaki, tóbak er selt úti í búð, en ríkisvaldið, löggjafarvaldið, hefur sett stigvaxandi harðar reglur og lög um það hvernig megi selja tóbak. Nú má það ekki sjást í búðunum. Tóbaksneysla hefur farið hríðminnkandi. Af hverju sér hv. [[Forseti hringir.]]þingmaður það ekki fyrir sér að hið sama sé hægt að stunda með áfengi, það fari vel saman frelsi í því að höndla með vöruna og [[Forseti hringir.]]selja hana og að ná lýðheilsusjónarmiðum og þeim takmörkunum sem okkur sýnist?
Herra forseti. Ég tel mjög mikið umhugsunarefni að nota frelsishugtakið í þessu máli. Frelsi hverra og til hvers? Frelsi einkarekinnar verslunar til þess að fá að græða á því að selja áfengi? Er það frelsi mönnum svona hjartfólgið? Snýst þetta virkilega um það? Þetta frumvarp er engin málamiðlun, hv. þingmaður. Það fer alla leið. Það eru engar sérstakar takmarkanir sem hægt er að segja að nái máli í þeim efnum þegar gert er ráð fyrir því að áfengi geti farið inn í matvörubúðir og rauðvínsrekkarnir geti verið við hliðina á kjötborðinu o.s.frv., sterkt áfengi þar með talið. Ef við værum að ræða á þeim nótum að við værum sammála um það hvernig við vildum takmarka aðgengi að áfengi og vildum gera það svona og svona og værum að ræða síðan fyrirkomulag út frá því, þá værum við nær því að vera að tala sama tungumál, en það erum við ekki í dag af því ég les í frumvarpið að það er grundvallarágreiningur um hvort það að takmarka aðgang að áfengi skipti máli eða ekki.
Hæstv. forseti. Það er vont að hafa bara eina mínútu, ég ætla að tala hratt. Fyrst að efnahagslegum áhrifum. Ég las það í ræðu hv. þingmanns að hann hefði nokkrar áhyggjur af því að örfáar stórar verslunarkeðjur mundu gína yfir þessum markaði. Mig langar að spyrja hvort hann sé sammála mér í því að vörudreifing sem þessi í matvöruverslunum muni leiða til hækkunar á almennu matvöruverði þar sem það er dagljóst að ráða þarf eldra fólk til starfa o.s.frv. Þetta er númer eitt. Önnur spurning er til hans sem gamals fjármálaráðherra. Það hefur komið fram, í umsögn verslunarfyrirtækja til nefndarinnar, að það sé ekki á færi verslunarinnar að skila áfengisgjaldi nema á tveggja mánaða fresti sem ÁTVR verður að gera tvisvar í mánuði. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem gamlan fjármálaráðherra hvort þetta muni ekki allnokkru í sjóðsstreymi hjá ríkinu þar sem við erum þarna að tala um 500 til 800 milljónir hálfsmánaðarlega, sem yrðu á átta vikna fresti ef þetta nær fram að ganga.
Herra forseti. Já, þetta er mín spá. Þetta er mín tilfinning fyrir því, og byggð á samtölum við marga aðila og heimsóknum í efnahags- og viðskiptanefnd í fyrra, að líklegasta afleiðingin af því að menn gleptust til að samþykkja þetta frumvarp yrði sú að stórmarkaðirnir mundu sölsa þetta undir sig; þeir mundu ná umboðunum, þeir mundu útrýma heildsölum eða umboðsaðilunum að mestu leyti, kaupa þá upp eða ýta þeim út af markaðnum og næðu öllum tökum á þessu. Og þá færist þessi verslun inn í hvað? Inn í hið klassíska fákeppnisumhverfi á Íslandi. Í samkeppnislegu tilliti er því ekki hægt að sjá fyrir sér að þetta yrði til bóta. Hvort það hefði beinlínis áhrif á vöruverðið? Að einhverju leyti gæti þetta orðið til þess að húsnæðið nýttist betur, en á móti kæmu auknar mannaráðningar o.s.frv., ef menn ætluðu að standa almennilega undir því að tryggja að unglingar væru ekki að selja öðrum unglingum áfengi. Auðvitað þarf ekkert að fara í grafgötur um að innheimta ríkisins á skatttekjum og öðru slíku er öruggust með því að ríkið sé með verslanirnar í sínum höndum. Ætli virðisaukaskatturinn og áfengisgjaldið og annað því um líkt skili sér ekki beinustu leiðina þannig? [[Forseti hringir.]]Það þarf enginn að efast um að áhættan liggur á hina hliðina ef þessu er sleppt frá ríkinu.
Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi kynnt sér erindi sem hefur verið sent til ESA varðandi það að áhrif frumvarpsins, ef samþykkt verður, geti farið í blóra við 11. gr. EES-samningsins þar sem ríkið sé að afhenda sölu, sem er vissulega skilyrt í EES-samningnum, einkaaðilum sem eru með 92–95% af markaðnum? Það kom fram í máli hv. þingmanns að frá því bjórinn var leyfður hefur áfengisneysla á mann aukist gríðarlega. Það er svo merkilegt að hún hefur aukist mest í sölu á veitingastöðum sem virðist færa okkur heim sanninn um að aukið framboð og meiri tiltjöldun auki söluna. Þar sem hv. þingmaður er verseraður í norrænu samstarfi langar mig að spyrja hann hvaða áhrif hann telji að 11 lítra neysla af hreinum vínanda á mann á Íslandi á ári muni hafa, því að það er víst sambærilegt við það sem Danir eiga við að glíma núna.
Herra forseti. Þetta hefur aðeins komið upp í sambandi við EES-réttinn og mögulega árekstra þar. Það er ljóst að við getum haft þetta fyrirkomulag á. Við höfum undanþágu til þess og við höfum nokkurn veginn fengið frið með það þó að ýmislegt hafi nú gengið á. En um leið og ríkið væri að afhenda einkasölu sína yfir á einkamarkaðinn hljóta að geta komið upp ýmis sjónarmið um hvernig það væri þá gert; það lítur alla vega ekkert sérstaklega vel út ef það fer nánast beint í hendurnar á örfáum fákeppnisrisum. Aðrir aðilar gætu hugsanlega kært á grundvelli EES-réttarins. Það eru minni verslanir ýmsar sem ekki eiga að fá að selja áfengi samkvæmt þessu frumvarpi. Er það ekki brot á jafnræði? Ef þetta er komið út á einkamarkaðinn verða þá ekki allir að sitja þar við sama borð? Ég er ekkert frá því að við ættum eftir að sjá ýmis kærumál yrði farið út í þetta á annað borð. Ég nefndi sérstaklega Danmörku og Grænland í hinum norræna samanburði mínum. Það blasir við og stendur upp úr að þar eru vandamálin langmest og þar er það fyrirkomulag áfengissölu við lýði sem aðstandendur þessa frumvarps vilja koma hér á.
Herra forseti. Ég hef verið spurð af fjölmiðlamönnum, eins og ég held næstum því allir hv. þingmenn, hvernig mér lítist á þetta frumvarp og hvort ég sé fylgjandi því að leyfa sölu áfengis í matvöruverslunum. Ég hef svarað því til að ég sé ekki fylgjandi því. Fyrir þeirri afstöðu eru eftirfarandi meginrök. Í fyrsta lagi. Áfengi er ekki eins og hver önnur matvara og þarf varla að rökstyðja það frekar. Skaðsemi áfengis er vel þekkt og þó að það sé ekki nema bara vegna þess á aðeins að selja áfengi í sérverslunum. Í öðru lagi. Aukið aðgengi að áfengi eykur neyslu. Það hafa rannsóknir sýnt. Nú gætu flutningsmenn sagt að aukningin sé ekki svo mikil og þá er því til að svara að hvert prósentustig sem bætist við í aukinni neyslu áfengis vegur enn þyngra og veldur meiri skaða en prósentustigið þar fyrir neðan þegar það bætist við. Þarna geta til dæmis legið mörkin á milli hóflegrar neyslu og of mikillar neyslu. Í þriðja lagi. Aukin neysla áfengis veldur heilsuskaða. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin metur það svo að áfengisneysla sé meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu. Kostnaður vegna neyslu áfengis kemur fram í samfélaginu og í því sambandi hefur verið bent á aukinn kostnað í heilbrigðiskerfinu, löggæslu og dómskerfinu, tryggingakerfinu og í atvinnulífinu. Ef stjórnvöldum er alvara með því að styðja frumvarpið þurfa þau líka að segja hvaðan á að taka peningana til að mæta þeim kostnaði. Í fjórða lagi. Aukin neysla eykur vanlíðan afkomenda og aðstandenda þess sem neytir áfengis í óhófi. Ef stjórnvöld taka ákvarðanir sem leiða til aukinnar neyslu áfengis mun vanlíðan til dæmis barna og ungmenna þessa lands aukast. Það er meðal þeirra aukaverkana sem frumvarpið hefði í för með sér verði það að lögum. Í fimmta lagi. Ef áfengi er í sérverslunum er það sérstök ákvörðun að ganga inn í áfengisverslunina og kaupa áfengi en ekki hugdetta svona um leið og gengið er fram hjá áfengisrekkanum í matvörubúðinni. Forvarnastarf Íslendinga í áfengismálum hefur vakið alþjóðlega athygli. Það starf byggir meðal annars á því hvernig við höfum takmarkað aðgang og þannig vil ég hafa það áfram hér á landi. Ég vil eins og fleiri hv. þingmenn hafa gert spyrja hvers vegna þetta mál er eitt af forgangsmálum sjálfstæðismanna, mál sem tekið er fram fyrir önnur þingmannamál. Hver er hin mikla þörf fyrir að framkvæma það sem frumvarpið boðar? Það er í raun umdeilt. Það er ekki aðeins umdeilt hér í þingsalnum heldur í öllu samfélaginu. Herra forseti. 17. september síðastliðinn skrifaði Gunnar Alexander Ólafsson heilsuhagfræðingur grein sem má finna á visir.is. Hann segir, með leyfi forseta: „Áfengi er ekki eins og hver önnur vara. Að neyta áfengis er ekki það sama og neyta gosdrykkjar eða mjólkur. Áfengi er vímugjafi og á að mínu mati ekkert erindi inn í stórmarkaði, heldur ætti vegna eðlis og skaðsemi þess að hindra sem mest aðgengi að áfengi. Helstu þættir áfengisvarnastefnu opinberra aðila eru og hafa verið öflugar forvarnir, hár áfengiskaupaaldur, háir áfengisskattar og takmarkað aðgengi að áfengi. Áfengisforvarnir hafa í gegnum tíðina verið mjög öflugar, bæði af hálfu opinberra aðila og félagasamtaka eins og SÁÁ, íþróttahreyfingarinnar og góðtemplarareglunnar. Áfengiskaupaaldur hefur verið hærri á Íslandi miðað við önnur lönd sem við berum okkur saman við. Það eru helst Svíþjóð og Finnland sem hafa sömu aldurstakmörk og Ísland. Áfengissala hefur verið undir stjórn ríkisins síðan áfengisbannið var afnumið að hluta árið 1922. Í dag rekur Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins 48 vínbúðir um allt land, sem tryggir nægilegt aðgengi að áfengi. Ef einni stoð af þeim fjórum sem áfengisstefna stjórnvalda byggist á yrði breytt mun afleiðingin verða meiri áfengisneysla. Sú aukning mun leiða til fleiri félagslegra vandamála, meiri ölvunaraksturs, fleiri heimilisofbeldismála, fleiri skilnaða, fleiri áfengistengdra dauðsfalla, fleiri tapaðra vinnustunda vegna áfengisneyslu og stofnanir samfélagsins (félagsþjónusta, heilbrigðiskerfið, lögregla o.s.frv.) munu þurfa að eyða meiri tilkostnaði (mannskap og fé) í að glíma við afleiðingarnar. Í nýlegri sænskri rannsókn var rannsakað hvaða áhrif það mundi hafa að leyfa sölu áfengis í matvöruverslun. Ölvunarakstur mundi aukast, árásum, dauðsföllum og veikindadögum mundi fjölga og ef tölurnar yrðu heimfærðar fyrir Ísland mundi tilfellum ölvunaraksturs fjölga um 230 á ári, árásum um 700 á ári og dauðsföllum vegna meiri áfengisnotkunar um 70 á ári. Veikindadögum mundi fjölga um 390 þúsund.“ Gunnar Alexander heldur áfram og spyr: „Er ástæða til að breyta um stefnu? Nei.“ - Og ég er honum sammála. - „Við eigum að viðhalda sama fyrirkomulagi um sölu á áfengi eins og er í dag. Ég veit ekki annað en að Íslendingar séu sáttir með þá stefnu sem hefur ríkt í áfengismálum og því tel ég að við eigum að halda í okkar íhaldssömu stefnu í áfengismálum. Hún hefur reynst ágætlega og sem dæmi um árangur má benda á niðurstöður rannsókna um vímuefnanotkun unglinga í efstu bekkjum grunnskóla á Íslandi 1997–2013. Sú könnun sýndi að árið 1997 höfðu um 50% allra nemenda í 10. bekk neytt áfengis einu sinni eða oftar síðustu 30 daga. Þetta hlutfall var komið í 11% árið 2013.“ Þarna var ég, herra forseti, að vitna í grein sem Gunnar Alexander Ólafsson heilsuhagfræðingur skrifaði síðasta haust. Embætti landlæknis hefur birt samantekt um rannsóknarskýrslur um áfengismál. Til að gefa upplýsingar um hversu víðtækar þær rannsóknir eru og hversu niðurstöður eru í rauninni samhljóma langar mig til að nefna nokkrar þeirra. Árið 2009 var gerð könnun á vímuefnaneyslu íslenskra unglinga í alþjóðlegum samanburði áranna 1995–2007. Niðurstaðan ef aðeins er horft á áfengishlutann er sú að íslensk ungmenni á aldrinum 15–16 ára neyta hvað minnst áfengis miðað við önnur ungmenni í Evrópu, bæði þegar horft er til heildarneyslu yfir eitt ár og neyslu síðustu 30 daga. Noregur, Svíþjóð og Finnland raða sér öll neðarlega yfir lönd þar sem drykkja ungmenna er lítil. Í Danmörku er ungmennadrykkjan með því hæsta sem gerist í Evrópu, en þar er áfengi einmitt selt í matvöruverslunum. Í evrópskri rannsókn frá árinu 2010 um samantekt á kostnaðarþáttum sem tengjast áfengisneyslu er niðurstaðan sú að kostnaðarliðir sem tengjast áfengisneyslu, m.a. heilbrigðisþjónusta, félagsleg umönnun, afbrot, ölvunarakstur og vinnutap, hækka allir. Ég ætla að nefna aðra rannsókn frá 2009 um tengsl áfengisdrykkju og skaða af völdum þess við aukið eða takmarkað aðgengi. Niðurstaðan er sú að jákvæð tengsl eru milli fjölda verslana og aukinnar áfengisneyslu sem og skaðsemi, m.a. sjúkdómar, meiðsli, glæpir og ofbeldi. Stýring á aðgengi áfengis getur verið gott stjórntæki til að minnka ofneyslu áfengis og neikvæðra afleiðinga þess. Árið 2012 voru skoðuð áhrif einkavæðingar áfengissölu á óhóflega neyslu áfengis og skaða af völdum þess. Niðurstaðan er sú að sterkar vísbendingar benda til þess að áfengissala og óhófleg neysla áfengis aukist í kjölfar einkavæðingar á sölu áfengis. Ríkisrekstur á sölu áfengis stuðlar að minni skaðsemi en ef salan er gefin frjáls. Stýring stjórnvalda á áfengissölu í verslunum er ein árangursríkasta leiðin til að minnka óhóflega neyslu og koma í veg fyrir dauðsföll og skaðsemi af völdum áfengis. Árið 2010 var gerð rannsókn á mögulegum afleiðingum þess að leggja niður einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis í Svíþjóð og taka upp frjálsa verslun. Tvö tilfelli voru tekin fyrir. Í fyrsta lagi að skipta út einkaleyfi ríkisins fyrir aðrar einkareknar verslanir með áfengissöluleyfi og í öðru lagi að leyfa áfengissölu í matvöruverslunum. Fyrra tilfellið er talið skila 17% aukningu í áfengisneyslu sem mundi auka tilfellum dauðsfalla um 770, líkamsárása um 8.500 og veikindadögum mundi fjölga um 4,5 millj. á ári. Seinna tilfellið er talið skila 37,4% aukningu í áfengisneyslu sem mundi auka tilfellum dauðsfalla um 2.000, líkamsárása um 20.000 og veikindadögum mundi fjölga um 11,1 millj. á ári. Hér er rannsókn frá 2011 um aukna áfengisneyslu í kjölfar einkavæðingar og er samantekt á 17 rannsóknum. Niðurstaðan gaf til kynna að 44% aukning verði á sölu áfengis á mann við einkavæðingu. Samantekt úr níu rannsóknum gaf til kynna að 2,2% minnkun verði á sölu áfengis á stöðum með ríkisreknar áfengisverslanir. Síðan er sænsk rannsókn frá árinu 2013, Áfengi og samfélagið, áhersla á ungmenni. Niðurstaðan er sú að þrátt fyrir að vísbendingar um að áfengisdrykkja ungmenna í Svíþjóð hafi dregist saman á síðustu árum er hlutfallið enn þá hátt, sem og skaðsemin af völdum þess. Vísbendingar eru um að áfengisdauði, umferðarslys af völdum áfengis og ofbeldi hafi farið vaxandi. Og mikilvægt að viðhalda einkaleyfi ríkisins á áfengissölu, ströngum lögum varðandi ölvunarakstur og háum skatti á áfengi. Áfengisneysla í OECD-ríkjunum hefur verið rannsökuð og hér er rannsókn frá árinu 2013. Þar er niðurstaðan að Ísland, Noregur og Svíþjóð skipa sér í hóp þeirra Evrópulanda í OECD sem drekka minnst af áfengi eða í kringum sjö lítra á einstakling árið 2010 en meðaltal OECD-landanna er á milli níu og tíu lítrar á einstakling. Tíminn flýgur. Ég hafði hugsað mér að vitna í enn fleiri rannsóknir en ég vil benda hv. þingmönnum á að skoða þessar rannsóknir allar saman og velta fyrir sér samhljómi þeirra og hvað við á Íslandi getum lært hvað það varðar og hvort í raun sé ástæða til að breyta stefnu okkar sem hefur verið vitnað til sem fyrirmynd annarra landa sem glíma við það vandamál að íbúarnir og landarnir drekka of mikið. Herra forseti. Bent hefur verið á að Sjálfstæðisflokkurinn leggi mikla áherslu á þetta mál sem forgangsmál. Þeir sem ræddu stefnuræðuna í haust í byrjun þings, báðir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, nefndu málið sérstaklega sem forgangs- og frelsismál. Mér finnst það mjög athyglisvert. Ein af þeim rannsóknum sem hægt er að skoða á vef embættis landlæknis er bandarísk rannsókn frá árinu 2013, um tengsl áfengisneyslu og hagvaxtar í Bandaríkjunum. Skoðuð voru þar gögn frá 1971–2007. Niðurstaðan er sú að aukning á áfengisneyslu er tengd við minni hagvöxt og minnkun á áfengisneyslu tengd við aukinn hagvöxt og hækkun á áfengisskatti eykur hagvöxt. Mér finnst þetta merkileg rannsókn og ég vil helst hvetja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að skoða hana vel. Svo virðist vera að þeir sem tala hæst um aðhald í ríkisrekstri og mikilvægi aukins hagvaxtar vilji líka endilega áfengi í matvörubúðir þó að allar virtar rannsóknir sýni að það hefur einmitt aukinn kostnað ríkisins í för með sér og minni hagvöxt. Mér finnst þetta skringilegar mótsagnir. Ég hef ekki enn fengið skýringar á þeim mótsögnum og ég hef ekki enn fengið það frá flutningsmönnum, sem ég vona að ég heyri frá á eftir, hvar á að finna peningana til að mæta kostnaði sem frumvarpinu fylgir verði það að lögum.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á fjölda rannsókna sem styðja allar að við eigum ekki að taka það skref að fara með áfengi í verslanir. Í dag kom út skýrsla frá UNICEF um efnahagslegan skort barna á Íslandi. Mig langar aðeins út frá hagsmunum barna að spyrja hv. þingmann út í hvernig honum þyki frumvarpið samræmast barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem við erum að tala um að hagsmunir barna séu alltaf hafðir í fyrirrúmi varðandi allar ákvarðanatökur. Við deilum held ég ekkert um það að aukið aðgengi að áfengi eykur neysluna. Þau börn sem eiga foreldra sem eru veikir fyrir áfengi og eru veikasti hópurinn sem við höfum mörg hver áhyggjur af ef áfengi verður komið inn í almennar matvöruverslanir, þar sem hvert og eitt okkar þarf að versla sína matvöru og kemst ekkert hjá því, munu kvíða fyrir því að fara reglulega inn í slíkar matvöruverslanir með foreldri sem er veikt fyrir áfengi og hafa áfengi fyrir augunum. Þetta gæti haft miklar afleiðingar fyrir vanlíðan barna almennt, svo mikið og aukið aðgengi sem mundi fylgja því að afnema einkarétt ríkisins og færa áfengi inn í almennar matvöruverslanir, eins og er verið að boða hér. Mig langaði að heyra aðeins viðhorf hv. þingmanns gagnvart þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og fyrir að minna okkur á að með því að gangast undir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna höfum við líka samþykkt að taka allar ákvarðanir og meta þær út frá þörfum og hag barna. Það er augljóst að aukin áfengisneysla mun ekki bæta hag barna sem búa á heimili þar sem er of mikil neysla fyrir. Eins og ég sagði áðan hafa menn haldið því fram í þessum þingsal að með því að færa áfengið í matvöruverslanir muni neyslan ekki aukast svo mikið, hún muni bara aukast um 1–2% sem er minni háttar aukning að þeirra áliti. En hvert prósent sem bætist við þá neyslu sem fyrir er er miklu afdrifaríkara en fyrri prósent. Það skilur jafnvel á milli hófdrykkju og ofdrykkju. Ég þarf ekkert að fara yfir það hér, við vitum það, að vanlíðan barna sem alast upp hjá foreldrum sem neyta áfengis í óhófi er mikil. Ég var á þessari kynningu í dag á skýrslu UNICEF um efnislegan skort barna. Það er ýmislegt í þeirri skýrslu sem við þurfum að taka betur til athugunar og sameinast um að bæta. Ofan á efnislegan skort ættum við ekki að taka ákvörðun um að auka vanlíðan barna og unglinga vegna aukinnar drykkju aðstandenda.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Menn tala stíft fyrir slíku frelsi sem er helsi annarra að koma áfenginu út í allar verslanir og segja það hluta af því að þetta sé frjálst samfélag og það sé ekki einokun á þessari vöru, sem ég tel ekki vera neina almenna neysluvöru heldur vöru sem þurfi að meðhöndla sem slíka þó að hún sé leyfð. Þetta er auðvitað ekki venjuleg dagleg neysluvara. Mér finnst oft minnimáttarkennd ríkja hjá okkur Íslendingum að segja að þetta sé svona í útlöndum og þær þjóðir lifi þetta af og það sé allt í fína lagi þar. Getum við Íslendingar, með allar þessar fyrirliggjandi rannsóknir um afleiðingar aukins aðgengis að áfengi, ekki bara rekið okkar sjálfstæðu stefnu varðandi áfengismál og hvernig við búum um það, sem reynslan hefur sýnt að hefur komið mjög vel út varðandi [[Forseti hringir.]]minni neyslu og hefur dregið úr neyslu ungmenna undanfarin ár? Getum við ekki haldið [[Forseti hringir.]]okkur við okkar sjálfstæðu stefnu og haft þetta eins og verið hefur?
Herra forseti. Það er auðvitað ekki þannig að alls staðar í útlöndum sé áfengi í matvörubúðum og þess vegna höfum við einmitt samanburðinn á milli landa. Við höfum meira að segja rannsóknir sem sýna breytingar á áfengisneyslu í Svíþjóð þegar Svíar breyttu stefnu sinni í ríkisrekstur frá einkarekstri. Rannsóknir sýna okkur að skrefið sem við ættum alls ekki að stíga í þessu máli er að auka aðgengi. Ef við erum ekki algjörlega ófær um að læra af reynslu annarra þá eigum við auðvitað að taka tillit til þess. Þurfum við að reyna það á okkar eigin kroppi hver samfélagslegur og heilsufarslegur kostnaður yrði af því að setja áfengi í matvörubúðir? Við vitum að það mun valda kostnaði, bæði líkamlegum og andlegum.
Hæstv. forseti. Maður heyrir mjög oft þessa setningu og fullyrðingu: Og rannsóknir sýna að aukið aðgengi eykur verslun. Þá er vísað í rannsóknir frá útlöndum sem eru framkvæmdar af fólki sem er að berjast gegn áfengisneyslu, í staðinn fyrir að horfa bara á veruleikann hér heima. Hér hefur aðgengið aukist gífurlega á síðustu 25 árum, ekki bara í verslunum ÁTVR heldur á öllum þessum veitingastöðum sem eru á hverju horni. Alls konar staðir eru komnir með vínveitingaleyfi, gífurleg aukning hefur orðið á aðgengi. Engu að síður dregur úr neyslu ungmenna og yngra fólks. Þetta er bara statistík, þetta er bara veruleiki. En nei, þá kjósa menn að vísa í rannsóknir úti í heimi sem ég veit ekki einu sinni hvernig eru framkvæmdar og sjálfsagt mjög valkvætt hvernig það er gert. Sama ræðan var hér þegar bjórinn kom, það mundi allt fara til andskotans í heilsufari þjóðarinnar, fyrir 25 árum eða hvað það var. Heilsufar þjóðarinnar hefur ekkert versnað síðan bjórinn kom. Ég get ekki einu sinni séð að áfengisneysla hafi yfir höfuð aukist ef tekið er tillit til fjölgunar þjóðarinnar á þessum tíma og þess að hér komi á aðra milljón ferðamanna. Ef allt er tekið til hefur neyslan sennilega ekkert aukist þrátt fyrir allt þetta. En það er samt hamrað á því að rannsóknir í útlöndum, hjá fólki sem berst gegn áfengisneyslu, sýni þetta og hitt og það er orðinn heilagi sannleikurinn. Horfum bara á íslenskan veruleika. Hver er hann? Hver varð hann með bjórkomunni? Neyslan miklu eðlilegri. Sennilega miklu hóflegri. Neysla ungmenna að minnka. Ég veit alveg að margir eiga við vandamál að stríða. Stærsta vandamál þjóðarinnar er ekki neysla vímuefna, heldur er það neysla á óhollum mat og offita. Engum dettur í hug að fara að setja sælgæti, [[Forseti hringir.]]gos, snakk, í sérverslanir. Menn eru bara fastir í einhverju ótrúlegu afturhaldi sem greinilega er vonlaust að komast út úr.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann á móti hvort hann hafi kynnt sér rannsóknirnar fjölmörgu sem landlæknir bendir á, og hvort hann viti hverjir rannsakendur eru þar. Þetta eru bæði rannsóknir sem eru bandarískar og kanadískar, vestan hafs og austan og alls konar samanburðarrannsóknir gerðar af virtum fræðimönnum, ekki alltaf af stofnunum sem hafa einhvern sérstakan hag af því að fá niðurstöður sem sýna að aukið aðgengi að áfengi hafi skaðleg áhrif og að það skipti máli að það sé kostnaðarsamt að kaupa sér áfengi. Forvarnir hafa virkað hér heima. En forvörnin er líka fólgin í því að aðgengið er ekki gott fyrir ungmenni. Það er ekki aðgengi fyrir ungmenni. En drykkja hefur aukist. Hún hefur aukist um leið og aðgengið hefur batnað hér á landi. Hún jókst líka við tilkomu bjórsins og breyttist. Um þetta eru líka til rannsóknir. Veruleikinn hér á landi hefur nefnilega verið skoðaður. Og við erum í varnarbaráttu með því að segja að við viljum ekki aukið aðgengi. Við óttumst það og teljum okkur nánast viss um það, af því við getum stutt það með rannsóknum, bæði innlendum og erlendum, að sá árangur sem við höfum náð í forvarnastarfi hjá ungu fólki gæti farið forgörðum.
Hæstv. forseti. Ég get upplýst hv. þm. Oddnýju Harðardóttur um að ég hef ekki kynnt mér í þaula þessar rannsóknir. Mér finnst miklu eðlilegra að horfa á veruleikann sem blasir við mér. Það er miklu betri rannsókn. Það er veruleiki að hér, þrátt fyrir gífurlega fjölgun vínveitingastaða, útsölustaða, hefur dregið úr áfengisneyslu ungs fólks. Meira þarf ég ekki. Ég þarf ekki einhverja ameríska könnun. Ég bara horfi á þetta. Svona er þetta. Þetta er kannski ekkert prinsippmál hjá mér, ég er nú heiðurshollvinur númer eitt hjá ÁTVR. Þetta er ekki stórmál fyrir mig, en þetta er samt ákveðið prinsipp og þetta er venjuleg vara. Hv. þingmaður sagði að þetta væri ekki eins og hver önnur vara. Vara sem er almennt notuð í landinu er almenn neysluvara, er vara eins og hver önnur vara. Við eigum ekki alltaf að miða við þá sem ekki ráða við vöruna.
Frú forseti. Ég get ekki fallist á það að áfengi sé venjuleg vara því að áfengi hefur ekki bara áhrif á líkamann beint heldur líka á hug og hegðun fólks. Varðandi rannsóknir á drykkju ungmenna, sem hefur verið rannsökuð í tætlur, á Íslandi, á öðrum Norðurlöndum og út um allt, vegna þess að áfengisdrykkja ungmenna er ákveðið vandamál, þá höfum við náð árangri hér á landi. Það hefur líka náðst ágætur árangur í Svíþjóð og Finnlandi, en Danmörk er í miklum vandræðum. Það er líka eina landið af þessum löndum sem selur áfengi í matvörubúðum og rannsóknir sýna að þarna eru ákveðin tengsl á milli. Við eigum að læra af rannsóknum. Hver og einn getur horft á sinn raunveruleika. Við erum mörg hér inni börn alkóhólista. [[Forseti hringir.]]Við vitum hvernig þetta virkar allt saman. Við vitum að aukið aðgengi mun hafa kostnað í för með sér og auka vanlíðan.
Virðulegur forseti. Ég ætla einmitt að spyrja hv. þingmann út í þennan samanburð við Danmörk. Mér finnst í umræðunni verið að einfalda þetta flókna mál fullmikið. Það eru fjölmargir faktorar að mínu viti, ég býst við að það sé líka af hálfu hv. þingmanns, sem ráða því hvernig áfengismenningin er í hverju landi og hvað mikið er drukkið. Ég hef heyrt áður hér í umræðunni að það er borið saman við Danmörku og sagt: Sjáið þið ungmennadrykkjuna í Danmörku, hún er rosalega mikil, enda er áfengi þar leyft í matvöruverslunum. Hv. þingmaður og fleiri þingmenn sem hafa notað þennan samanburð geta þess ekki, kannski er það vísvitandi, ég veit það ekki, að sá meginmunur er á Íslandi og Danmörku þegar kemur að áfengissölu að áfengiskaupaaldurinn er 16 ár í Danmörku en 20 ár hér. Miðað við þær rannsóknir sem ég hef lesið og þær skýrslur sem ég hef lesið er aldurstakmarkið mun áhrifaríkari þáttur til minnkunar á neyslu áfengis, ég tala nú ekki um þegar kemur að drykkju ungmenna, en nokkurn tímann rekstrarformið á verslun með vínið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hún þeirrar skoðunar að þessi munur á áfengissölu í Danmörku og Íslandi eigi ekki erindi inn í þennan samanburð og sé jafnvel veigameiri þáttur en nokkurn tímann það hver selur vínið?
Frú forseti. Ég hef lesið nokkrar rannsóknirnar um þetta mál. Ég hef hvergi rekist á að þetta sé veigameiri þáttur, þ.e. hvort ríkið sé með sérleyfið eða hvort um einkasölu sé að ræða. Hins vegar eru til margar rannsóknir á skólabörnum, þau elst 15 ára sem svara spurningum og þar kemur fram að vandinn á Norðurlöndunum er mestur í Danmörku. Í stórri skólarannsókn sem nær til fleiri Evrópulanda en Norðurlandanna kemur þetta líka fram. Aldurinn skiptir örugglega máli, en ég hef hvergi séð það og get ekki leyft mér að fullyrða það því að ekkert í þeim rannsóknum sem ég hef lesið styður það að aldurinn skipti máli, þ.e. ef ungmenni mega kaupa áfengi 16 ára gömul þá hef ég hvergi séð að það skipti mjög miklu máli fyrir drykkju 14 og 15 ára. Það má hins vegar vera þó að ég geti ekki stutt þá skoðun eða þá athugasemd hv. þingmanns með þeim rannsóknum sem ég hef lesið.
Virðulegur forseti. Ég var í sjálfu sér ekki að biðja hv. þingmann að vega það og meta hvor væri veigameiri þáttur í hennar huga, aldurstakmarkið eða reksturinn. En í mínum huga, ég beiti bara mínu hyggjuviti í því, finnst mér það blasa við að það hlýtur að vera áhrifamikill faktor í áfengisstefnu hvers lands hvert aldurstakmarkið er. Ef við berum saman ungmennadrykkju, eins og hér er síendurtekið gert í umræðunni, milli Íslands og Danmerkur og þess ekki getið að aldurstakmarkið í Danmörku er 16 ár en 20 ár hér, þá finnst mér það ekki málefnalegt. Mér finnst það ekki sanngjarnt. Mér finnst það umræðunni ekki til framdráttar. Það getur vel verið að í matvörubúðum sé einhver faktorinn líka, en þá vil ég segja eins og hv. þm. Brynjar Níelsson að það er dálítið merkilegt að horfa upp á íslenska dæmið í því samhengi, vegna þess að eins og hv. þingmaður rakti í ræðu sinni áðan þá hefur aðgengi aukist mjög mikið að áfengi á Íslandi, svo mikið að hv. þingmaður notaði orðalagið „það er orðið nægilegt aðgengi“. Það hefur gerst á undanförnum árum. Samt hefur unglingadrykkja farið niður. [[Forseti hringir.]] Mig langar að spyrja: Hvernig má það vera? Bendir það ekki til þess að það séu margir aðrir faktorar sem ráða [[Forseti hringir.]]því hvernig áfengismenningin er heldur en bara aðgengið?
Frú forseti. Við Íslendingar höfum montað okkur svolítið af því að hafa náð unglingadrykkjunni niður á undanförnum árum og forvarnastefnan okkar hafi virkað og litið hefur verið til okkar. Ég vil ekki offra þeim árangri. Alls ekki. Hins vegar er það bara þannig og það er alveg sama hvernig við snúum þessu til eða frá, að aukið aðgengi og verð á áfengi hefur langmest áhrif á áfengisdrykkju. Það eru fleiri, fleiri þúsundir kannana, samantekta, bæði vestan hafs og austan, sem sýna þetta. Það er aðgengi og verð. Það sem við erum að tala um er að auka aðgengið umtalsvert og við gerum það en hv. flutningsmenn frumvarpsins gera það án þess [[Forseti hringir.]]að benda á hvar eigi að taka peningana fyrir þeim kostnaði sem frumvarpið mun valda verði það að lögum.
Virðulegi forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps, tók ákvörðun um að vera það, en eins og ég sagði nú hér fyrr í dag er langt í frá að ég líti svo á að þetta sé sérstakt forgangsmál. Ég missi í sjálfu sér ekkert svefn yfir því þótt fyrirkomulagi í áfengissölu verði ekki breytt í náinni framtíð. Eins og hér hefur komið fram í umræðunni er aðgengi að áfengi að mörgu leyti nægjanlegt. Ég er ekki í pólitík út af þessu máli eða eitthvað slíkt. En ég hef verið að fylgjast með umræðunni um þetta mál vegna þess að mér finnst þetta áhugavert og í þessu máli finnst mér endurspeglast ákveðinn munur á nálgun á viss grunnhugtök í pólitík, eins og til dæmis frelsi og ábyrgð. Undirliggjandi eru einhver átök um það hvernig við sjáum fyrir okkur heilbrigt samfélag og hvernig við eigum að stuðla að heilbrigðu samfélagi. Mér finnst það áhugavert. Ég ætlaði í sjálfu sér ekkert að flytja ræðu við 1. umr. um þetta mál en ég hef verið að hlusta á mjög marga andstæðinga málsins sem hafa talað gegn þessu og ég get eiginlega ekki orða bundist lengur. Mér finnst eins og verið sé að reyna að mála upp þá mynd að ef maður er stuðningsmaður málsins sé maður orðinn málsvari krabbameins í koki og hálsi og svampbriss heyrði ég í dag, lifrarskemmda, maður er orðinn málsvari ölvunaraksturs, heimilisofbeldis og aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð; málsvari þess að komið verði illa fram við börn og þau hafi það verra og þar fram eftir götunum. Þetta magnast alltaf. Það er sífellt fleira tiltekið í þessu þannig að ég sé mig nú tilknúinn til að koma hér upp og útskýra hvað mér gengur til með að styðja þetta mál. Það er einkum þrennt. Það eru grundvallaratriði. Mér finnst heilbrigt samfélag til langs tíma á einhvern sjálfbæran hátt vera frjálst samfélag. Mér finnst að í heilbrigðu samfélagi fari saman frelsi og ábyrgð. Ég nota stundum dæmið af því hvernig Íslendingar umgangast veðrið og náttúruna í þessu sambandi. Við erum frjáls til að ferðast á Íslandi en við Íslendingar vitum hins vegar, af langvarandi umgengni við náttúruna og ferðafrelsi, að okkur ber að klæða okkur vel þegar við förum út í vont veður, okkur ber að búa okkur vel. Það er engin forræðishyggja, engin reglugerð í sjálfu sér eða löggjafarvald sem kemur í staðinn fyrir þessa ábyrgð sem verður til í frjálsu samfélagi. Þetta er ákveðin grunnnálgun en ég geri mér algerlega grein fyrir því að samfélagið getur ekki verið haftalaust. Ég vil nota ýmsa hvata til að reyna að stuðla að lýðheilsu. Ég vil nota lagasetningarvaldið og reglugerðarvaldið til að stuðla að því líka. En þetta er ákveðin grunnnálgun. Og ég held að við höfum verið að horfa upp á þetta hvað varðar áfengisneyslu og neyslu á öðrum vímugjöfum, mjög heilsuspillandi, eins og tóbaki. Það hefur verið aukið frelsi, aukið aðgengi. Hér úti á Austurvelli er hægt að fara á tíu til fimmtán staði, ég veit það ekki, og kaupa sér áfengi eftir tvær mínútur, eftir því hvað maður er lengi að labba þangað. Þetta var ekkert svona. Þetta hefur allt aukist. Ég held samt að mér sé alveg óhætt að fullyrða að áfengismenningin hafi batnað. Og þrátt fyrir að stór skref hafi verið stigin eins og til dæmis að leyfa bjór, leyfa sölu á áfengum bjór. Áfengisneysla á mann hefur vissulega aukist. En áfengismenningin - ég held að flestir taki undir það - hefur batnað. Þannig að það er ýmislegt í þessu og dæmin eru fyrir framan okkur. Sala á tóbaki er frjáls. Hún var ekki frjáls. Sala á lyfjum er frjáls. Hún var ekki frjáls. Samt held ég að samfélagið sé mun betra en áður fyrr, að minnsta kosti þegar kemur að umgengni við tóbak. Neysla á tóbaki minnkar ár frá ári þrátt fyrir að salan sé frjáls. En lagasetningarvaldið er hér, hér setjum við umgjörðina. Það er ekkert verið að tala um að breyta því. Mér finnst þetta skref sem mundi gera að verkum að fólk gæti valið sér að kaupa áfengi í matvöruverslunum eða öðrum verslunum en einungis ríkisreknum verslunum, mundi auka ábyrgð, bæta áfengismenningu og vera í takti við önnur skref sem við höfum stigið, mjög hófsöm skref í átt að auknu frelsi sem hafa einmitt aukið ábyrgð og bætt áfengismenningu. Það er mikið talað hér um rannsóknir og skýrslur. Ég hef lesið minn skerf. Eitt af því sem vekur athygli mína er að Íslendingar skora frekar hátt þegar kemur að misnotkun áfengis, tarnadrykkju. Það er ýmislegt sem bendir til að sérverslun, hvort sem hún er ríkisrekin eða ekki, með áfengi, stuðli að tarnadrykkju. Maður getur náttúrlega notað hyggjuvit til að halda því fram. Ef maður þarf alltaf að fara á sérstakan stað til að kaupa vínið er líklegt að maður kaupi mikið vín og fari þangað vegna þess að maður ætli sér að fara á eða stuðla að fylliríi. Kaupi þess vegna mikið. Hins vegar er bent á í sömu skýrslum, til dæmis á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar, að í samfélögum þar sem áfengi er mikið drukkið með mat sé áfengismenningin betri. Þar er tarnadrykkja minni, misnotkun áfengis minni. Ég spyr þá: Ef við viljum fara þá leiðina með þetta samfélag, sem er orðið nokkuð vanara áfengisneyslu, að við viljum frekar stuðla að því að áfengi sé minna misnotað og þess meira neytt með mat, er þá ekki skynsamlegt að selja það með mat? Selja það á þeim stöðum? Tengja það því? Mundum við kannski ekki sjá að þegar áfengi er verslað þannig, í svoleiðis búðum, minnki þessi stórinnkaup á áfengi, minnki þessi krafa samfélagsins að vera alltaf að kaupa mikið áfengi í einu og hella í sig? Þetta er ekki úr lausu lofti gripið. Ég er að vísa í ýmsar rannsóknir sem benda til þess að við séum að misnota áfengi. Það getur vel verið að það sé fyrirkomulagið á sölunni sem stuðlar að því. Ég vil að ríkið einbeiti sér að grunnþjónustu. Ég vil hafa öflugt og skilvirkt ríkisvald þegar kemur að grunnþjónustu og uppbyggingu innviða og því að setja leikreglurnar fyrir samfélagið. Ég lít ekki svo á að rekstur áfengisverslunar sé grunnþjónusta, eitthvað sem ríkisvaldið eigi að gera. Mér finnst það í raun óheilbrigt og vont fyrirkomulag að sami aðilinn sjái um lagasetningu varðandi umgjörð áfengisverslunar og -neyslu - hann stuðli að alls konar lýðheilsuverkefnum til að sporna við áfengisneyslu, og annist eftirlit með áfengissölu - og selji svo líka áfengi. Ég held að það sé skynsamlegra að sala áfengis sé á annarra herðum og ríkisvaldið einbeiti sér að eftirlitshlutverkinu, að því að setja sölunni skynsamlegar skorður og ná lýðheilsumarkmiðum varðandi áfengisneyslu, setja skynsamlega áfengisstefnu. Þetta er heldur ekki úr lausu lofti gripið hjá mér, ég byggi þetta einfaldlega á því hvernig við nálgumst ýmislegt annað sem er varhugavert í samfélagi okkar. Svona nálgumst við sölu á lyfjum. Við setjum reglurnar hér og lögin, svo eru það einkaaðilar sem sjá um verslunina. Svona er líka fyrirkomulagið varðandi skotvopn, sprengiefni, tóbak. Hér setjum við reglurnar, svo annast aðrir söluna og haft er eftirlit með því að farið sé eftir því. Eitt vekur athygli mína við lestur mjög viðamikillar skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um stöðu áfengismála í löndum heims. Ég held að það sé nú nánast tæmandi samantekt á því hvernig áfengisstefnan er í löndum heims, þessi skýrsla frá 2014. Þar eru raktir ýmsir faktorar sem skipta máli í því hvernig áfengismenningin er og hver áfengisneyslan er, hvort hún er heilbrigð, þessi áfengismenning, eða ekki. Það vekur mikla athygli mína að algerlega er lagt að jöfnu í þessari skýrslu hvort fyrirkomulag sölunnar sé þannig að ríkið beinlínis annist hana í verslunum eða hvort ríkið eða hið opinbera gefur út leyfi og setji skilyrði og takmarkanir. Þetta er algerlega lagt að jöfnu. Þetta vekur athygli mína í ljósi þessarar umræðu. Hvað erum við að tala um hér? Hér á bara að stíga það skref að ríkið hætti að annast söluna og einkaaðilar annist hana - en með opinberu leyfi og opinberum skilyrðum. Mér sýnist að af sjónarhóli Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar séum við að gera mjög lítið og hreyfa við mjög áhrifalitlum faktor þegar kemur að því hvort við hróflum eitthvað við áfengismenningunni til hins verra. Aðrir faktorar eru hins vegar nefndir þarna sem eru mjög áhrifamiklir. Til dæmis það hvort áfengi verði selt á bensínstöðvum. Það er eitt sem er nefnt þarna. Það stendur ekki til hér þó að það sé reyndar komið þangað í samfélaginu eins og er, án þess að nokkur hafi sett um það reglur. Það er talað um takmörkun á aldri. Við komum aðeins inn á það í andsvari áðan, í samræðu við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Það skiptir mjög miklu máli hvert aldurstakmarkið er. Í Danmörku er það 16 ár. Þar er unglingadrykkja mjög mikil. Hér er 20 ár. Það er ekki verið að tala um að breyta því. Það verður áfram 20 ár. Hvað áfengi kostar skiptir mjög miklu líka. Í sumum löndum eru ekki lögð á nein áfengisgjöld og áfengið er bara hræódýrt. Augljóslega er það stór faktor sem hefur áhrif á það hvernig áfengi er drukkið í þeim löndum. Hér eru mikil áfengisgjöld og enginn að tala um það hér að minnka þau. Ég held að það sé samkomulag um að það er veigamikill faktor í að minnka áfengisneyslu. Mér finnst andstæðingar frumvarpsins stundum tala eins og verið sé að stíga hér alveg rosalegt skref. Ég veit ekki hvernig ræðurnar væru öðruvísi ef við værum bara að tala um að leyfa áfengi í samfélagi sem hefði bannað það hingað til. Mér finnst ræðurnar vera þannig. Það er eins og verið sé að stíga skref sem muni stuðla að áfengisneyslu á Íslandi í fyrsta sinn. Þetta er ekki það. Hér er bara verið að koma á frelsi í versluninni, byggt á því grundvallarsjónarmiði sem ég hef verið að lýsa stuðningi við, að ríkið eigi ekki að annast verslun, að það séu aðrir aðilar þarna úti sem hafa metnað til þess og þekkingu á því að annast verslunina. Ég sagðist byggja stuðning minn á þremur grundvallaratriðum. Ég held að ég hafi nefnt þau öll. Ég styð samfélag frelsis og ábyrgðar. Ég held að við séum að stíga þau skref í þessu frumvarpi. Ég vil að ríkið einbeiti sér að grunnþjónustunni og sé ekki í verslunarrekstri, það sé annarra að gera það. Og ég vil bæta áfengismenninguna. Ég held að þetta skref mundi gera það. Síðan er talað um að þetta skref mundi hafa vond áhrif á verslun með áfengi. Ég stóð fyrir því að efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta þingi gaf út meirihlutaálit þar sem svolítið var fjallað um þessi sjónarmið. Það eru vissulega, held ég, markaðsbrestir í smásölu á Íslandi. Það er tilhneiging til þess að stórir aðilar taki yfir sölu á vörum. En ég spyr á móti: Af hverju á okkur að vera eitthvað sérstaklega annt um áfengi í þessu? Ef við höfum áhyggjur af markaðsbresti í smásölu, ættum við ekki að hafa meiri áhyggjur af nauðsynlegri vörum en áfengi? Til dæmis mat? Af hverju viljum við þá ekki ríkisverslun með mat ef þetta eru áhyggjurnar? Væri ekki heilbrigðari nálgun að reyna frekar að berja í þá bresti sem við sjáum mögulega í samkeppnisumhverfinu á Íslandi? Reyna að koma á skynsamlegu umhverfi í þeim efnum? Eru það á einhvern hátt rökrétt viðbrögð, við því að hugsanlega séu markaðsbrestir í íslenskri smásölu, að áfengi fái einhverja sérstaka meðhöndlun og sé í einhverri sérstakri opinberri verslunarkeðju svo að stuðla megi að því, í þessu gallaða umhverfi, að áfengissalan sé að minnsta kosti æðisleg? Ég skil ekki alveg þessar röksemdir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Ég er ekki sammála honum um grunnsjónarmiðin og ekki heldur um ýmsar fullyrðingar hans til dæmis varðandi tóbakið sem hann segir vera núna aðgengilegra en áður var. Ég man nú bara að fyrir 20, 30 árum þegar ég kom inn á vettvang verkalýðshreyfingarinnar var reykt á hverjum einasta fundi, í hverri einustu opinberu skrifstofu var reykt. Nú er búið að takmarka það mjög. Í verslunum þar sem tóbak er til sölu er það falið. Þess er gætt að börnin komist ekki að því. Sölumátinn breyttist hins vegar. Álagningin á tóbak stórjókst fyrir neytandann. En látum það liggja á milli hluta. Hv. þingmaður segir að öfgar hafi verið í þessari umræðu. Menn geri því skóna að talsmenn frumvarpsins séu málsvarar lifrarbólgu og krabbameins í hálsi o.s.frv. Á hinn veginn get ég bætt því við að okkur er gert upp að vera málsvarar fortíðarsjónarmiða o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Grunnhugsunin sem við erum að tefla á byggir hins vegar á skýrslum sem fram hafa komið frá [[Forseti hringir.]]heilbrigðisyfirvöldum, frá grasrótarsamtökum sem öll eru að biðja okkur um að hafna [[Forseti hringir.]]frumvarpinu. Telur þingmaður Bjartrar framtíðar virkilega að ekki eigi að hlusta á þá aðila?
Virðulegi forseti. Auðvitað á að hlusta á þá aðila. Ég geri það sem þingmaður Bjartrar framtíðar og vona að þingmenn annarra flokka geri það líka. Okkur er líka uppálagt hér að hafa okkar skoðanir og byggja málflutning okkar á eigin sannfæringu. Margt af því sem ég les, eins og sagði í upphafi ræðu minnar, og er í málflutningi þeirra sem eru á móti frumvarpinu hefur orðið mér tilefni til þess að flytja þá ræðu við málið. Mér finnst margt vera svolítið undarlegt frá mínum bæjardyrum séð. Liður í því að hlusta er þá líka að eiga samtal við það fólk sem hefur gefið álit sitt á frumvarpinu. Tóbakið. Hv. þingmaður hefur kannski aðeins misskilið mig þegar ég nefndi það. Ég nefndi dæmi um tóbak vegna þess að þar er og var komið á frelsi í sölu á tóbaki en samt var aðgengi takmarkað með ýmsum aðferðum sem við höfum fundið upp hér og annars staðar í löggjöf og reglugerðum. Sama er auðvitað með áfengi. [[Forseti hringir.]]Þó að áfengissala verði gefin frjáls eru eftir sem áður fjölmargar leiðir til að takmarka aðgengi að því. [[Forseti hringir.]]Ég er að reyna að slá svolítið á áhyggjur þeirra sem eru á móti frumvarpinu í þessum efnum.
Hæstv. forseti. Framkvæmdastjóri Haga sagði líka þegar hann opnaði sig núna fyrir nokkrum dögum eða klukkustundum að hann væri fylgjandi takmörkunum. Þeir biðu eftir að ríkið setti takmarkanir. Þær takmarkanir munu vera í þágu stóru verslunarkeðjanna sem allar óska eftir því að frumvarpið nái fram að ganga. Allir umsagnaraðilar um frumvarpið eru því andvígir, nema hagsmunaaðilar í verslun. Það er staðreyndin í málinu. Þegar æskulýðssamtök, forvarnaaðilar, íþróttahreyfingin, ungmennasamtök, félög lækna, heilbrigðisstétta, landlæknisembættið, biðja okkur um að hafna frumvarpinu, eigum við virkilega ekki að hlusta á þá aðila? Ef það er rétt sem hv. þingmaður sagði að hann hefði ekki farið út í stjórnmál út af þessu frumvarpi og þetta væri ekki stórmál í hans huga, en ef þetta er vilji þessara aðila, eigum við ekki að taka tillit til þess og fara að þeim vilja? Sýna fólkinu þá virðingu?
Virðulegi forseti. Með ágætum vilja gæti ég túlkað þetta andsvar þannig að ég eigi bara einfaldlega að þegja um þetta mál.
Nei.
Ekki hafa skoðun á því, [[Nei.]]vegna þess að það séu svo margir aðilar á móti þessu. Ég hef hlustað af athygli á röksemdirnar gegn þessu og það er eitt og annað sem hefur vakið athygli mína, eins og til dæmis að menn beri saman við Danmörku, eins og hér hefur ítrekað verið gert, og geti þess ekki að aldurstakmarkið þar er 16 ár, 20 hér, og að það kunni til dæmis að vera veigamikill munur. Menn geta þess ekki að alls konar greiningaraðilar í þessum efnum leggja alveg að jöfnu leyfisskyldan rekstur og hins vegar rekstur á vegum ríkisins. Það er það sem við erum að ræða hér. Á ríkið að reka þessar verslanir eða eiga einkaaðilar að gera það? Eins og ég kom inn á í ræðu minni eru ýmsar vísbendingar um að það séu markaðsbrestir í verslun og þjónustu á Íslandi. Ég held að við þurfum að fara í aðgerðir til að laga það og auka samkeppni. Rökrétta viðbragðið sé ekki það að taka [[Forseti hringir.]]áfengi sérstökum tökum og hafa í einhverjum ríkisverslunum. Lögum frekar umhverfið. Mér sýnist reyndar margt benda til þess að einmitt í áfenginu séu litlir aðilar að gera góða hluti eins og til dæmis í bruggi á bjór.
Hæstv. forseti. Hinn ágæti hv. þingmaður sem hér lauk ræðu sinni, sem ég þakka fyrir, kveinkaði sér nokkuð undan því að hann væri ásakaður um að vilja auka ýmsa sjúkdóma. Ég held að þingmaðurinn þurfi nú ekki að kveinka sér undan þessu. Hitt er svo annað mál - hafi hann lesið allar umsagnir sem borist hafa um þetta mál, frá landlækni, WHO, Barnaheillum, hjúkrunarfræðingafélaginu, læknafélaginu, þá vara öll þessi félög við þessu. Þó að ég sé mikið fyrir að taka sjálfstæðar ákvarðanir hlusta ég yfirleitt á fagfólk. Ég rífst ekki við múrara um það hvernig hann vill múra vegg því að hann hefur meiri þekkingu á málinu en ég. Þess vegna rífst ég ekki um áhrif áfengisdrykkju við Læknafélag Íslands, hjúkrunarfræðingafélagið, sálfræðingafélagið, við Barnaheill - ég rífst ekki við þetta fólk, ég beygi mig fyrir rökum. Það er næsta víst að ef við samþykkjum þetta frumvarp mun neysla áfengis vaxa hér með ótilgreindum afleiðingum.
Virðulegur forseti. Enn og aftur: Mín sjónarmið eru bara innlegg í umræðuna. Það hvílir ekki sú kvöð á mér sem þingmanni að vera sammála öllum umsögnum um þetta frumvarp. Ég hef lýst því yfir að ég set til dæmis spurningarmerki við það að í þessu efni sé þetta tiltekna frelsi, sem er verið að freista þess að koma á fót hér, alger andstæða við lýðheilsu. Ég hef nefnt hér dæmi um alls konar varhugaverð efni sem verslunarfrelsi ríkir um en samt höfum við náð lýðheilsumarkmiðum. Ég er líka að segja að ég get ekki fallist á þá grunnforsendu að það sé nauðsynlegt, til að hindra aðgengi að áfengi, að ríkið annist verslunina. Mér finnst þetta órökstutt. Það er ekki deilt um að aukið aðgengi geti aukið neyslu þó reyndar séu dæmi um, meðal tiltekinna hópa Íslendinga, eins og t.d. ungmenna, að aukið aðgengi hefur ekki aukið neyslu. Ég er ekki reiðubúinn að fallast á að bara þetta frumvarp [[Forseti hringir.]]auki aðgengi. Það er svo fjölmargt annað sem við getum gert til að takmarka aðgengi engu að síður þó að við samþykkjum þetta.
Hæstv. forseti. Í sjálfu sér svaraði hv. þingmaður sjálfur spurningunni um það hvað aukið aðgengi gerir. Hann vitnaði til þess að á tíu stöðum hér handan við völlinn væri hægt að kaupa áfengi hvenær sem væri. Það er einmitt mergurinn málsins. Aukningin sem orðið hefur síðan 1989 er ekki í verslunum ÁTVR nema að litlu leyti, hún er á veitingastöðunum. Hún er þar sem aðgengið hefur verið aukið. Þar er aukningin. Síðan talaði hv. þingmaður um að við Íslendingar kæmum og gerðum stórinnkaup á áfengi fyrir helgar því við ætluðum að detta hræðilega í það. Þetta væri nú ekki svo í menningarlöndum hér í kringum okkur. Ég var staddur í danskri verslun á föstudaginn var. Þar voru stútungar á aldur við mig að kaupa skammtinn sinn fyrir helgina. Það voru svona tveir til fjórir kassar af öli. Þeir hefðu nú getað komið þarna á mínútu hverri og keypt sér eina og eina flösku ef þeim hefði dottið það í hug. Þvílíkt er nú frelsið. En stórkaupin voru nú svona. Og af því að hv. þingmaður sagði: Það er eins og við séum að stíga rosalegt skref. Já, við erum að því. Við erum að stíga skref sem mun auka hér áfengisneyslu á hreinum vínanda á mann úr sjö lítrum í ellefu. Það er rosalegt skref.
Virðulegur forseti. Þetta er auðvitað ekki svona einfalt. Sömu röksemd var beitt, þó að það fari kannski í taugarnar á einhverjum að maður noti það dæmi, þegar ákveðið var að leyfa sölu á áfengum bjór. Vitaskuld mundi það að leyfa sölu á áfengum bjór auka áfengisneyslu. Það gerði það. En það verður að spyrja á móti: Bætti það áfengismenninguna? Það er annað hugtak sem kemur inn í þetta. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi gert það, já. Ég horfi á samfélag þar sem áfengisneysla hefur vissulega aukist [[Gripið fram í.]]og frelsi hefur aukist í sölu á áfengi, sem lýsir sér meðal annars í því að það er hægt að fá hér áfengi víðast hvar á hvaða tíma sólarhrings sem er á Íslandi. Það er nú eiginlega erfitt að ímynda sér meira aðgengi. Á sama tíma - og ég fullyrði þetta, ég hef staðið frammi fyrir heilum fundi hjá ÁTVR og fullyrt þetta og séð marga kinka kolli - hefur áfengismenningin á Íslandi batnað til muna samfara því að við höfum aukið frelsi. Ég held að það sé bara rétt leið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún var flutt af sannfæringarkrafti um mál sem þingmaðurinn hefur greinilega, ólíkt þeim sem hér stendur, mjög sterkar skoðanir á, einkanlega á því sem lýtur að frelsinu. Ég vil spyrja þingmanninn, af því að ég get verið sammála honum um að verslunarfrelsi sé mikilvægt, hvort það skjóti þá ekki skökku við að í frumvarpinu séu settar skorður við því hverjir megi versla með þessa vöru. Þannig eru til dæmis undanskildir söluturnar. Ég spyr þess vegna hv. þingmann að ef verið er að gefa þetta frjálst á annað borð, þá eigi sala á vörunni að vera frjáls, hvort sem það eru bifreiðaverkstæði eða barnafataverslanir eða blómabúðir. Eru einhverjar sérstakar takmarkanir á því verslunarfrelsi sem ætti að innleiða með þessa vöru? Má þá ekki selja hana 24 tíma á sólarhring sjö daga vikunnar af þeim sem það vilja þar sem þeir vilja? Kirkjum eða félagsheimilum eða hvað það nú kann að vera?
Virðulegur forseti. Ég held raunar að aðgengi hái ekki áfengisneyslu á Íslandi. Ég held að allir þeir sem vilja ná sér í áfengi geti náð sér í áfengi. Þess vegna finnst mér, eins og ég rakti í ræðu minni, skrefið sem á að stíga með frumvarpinu ekkert sérstaklega stórt. Ég get stutt það. Ég sagði líka í ræðunni að ég geti skilið margar hömlur. Til dæmis eru góð sjónarmið fyrir því í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að ekki sé skynsamlegt að selja áfengi á bensínstöðvum. Mér finnst það vera svolítið gott sjónarmið. Ég get tekið undir það. Mér finnst skynsamlegt að vera með aldurstakmark á sölu áfengis í matvöruverslunum. Mér finnst mörg sjónarmið mæla með því að selja áfengi með mat eins og ég rakti í ræðunni. Margt bendir til að heilbrigð áfengisneysla sé sú áfengisneysla sem er með mat. Af hverju þá ekki að selja vín með mat? En hins vegar [[Forseti hringir.]]er fróðlegt að velta fyrir sér hvernig raunverulega róttækt frumvarp um breytingar á áfengislöggjöf [[Forseti hringir.]]og menningu Íslendinga mundi líta út. Það eru náttúrlega fjölmargir þættir sem þyrfti að hreyfa við til að það yrði mjög róttækt. Þetta er ekki róttækt frumvarp að mínu viti.
Virðulegur forseti. Mér finnst athyglisvert að hv. þingmaður er ekki hlynntur verslunarfrelsi með þessa vöru. Hann telur sem sagt skynsamlegt að setja hömlur. Spurningin er þá um hvers konar hömlur. Þingmanninum til upplýsingar þá er áfengi selt á bensínstöðvum. Næst þegar hann fer upp í Borgarfjörð, sem ég veit að er honum kær, getur hann stoppað á bensínstöð Olís í Borgarnesi og þar er selt áfengi. Það er veruleikinn sem við okkur blasir núna. Þá er kannski önnur spurning, af því að hann talar um áfanga eða þróun. Nú hafa nágrannar okkar, Norðmenn og Finnar, tekið það skref að hafa millisterkan bjór í búðum en ekki brennda drykki eða sterkara áfengi. Væri það einhvers konar meðalhófsskref sem þingmaðurinn teldi koma til álita til að þróa höndlun með þessa vöru áfram eða taka varfærnari skref fyrst hann telur að sjónarmiðum um heilbrigðismál þurfi að taka mið af?
Virðulegur forseti. Það var nú rauður þráður í málflutningi mínum. Ég sagði að það væri ekki forsenda þess að geta haft afskipti af sölu áfengis og því hvernig áfengi er selt að verslanirnar séu ríkisreknar. Það var rauði þráðurinn og grundvallaratriði í málflutningi mínum. Allt sem hv. þingmaður er að spyrja um rímar ágætlega við þann málflutning. Ég er einmitt að segja að við erum ekkert að spila frá okkur þeim möguleika að takmarka sölu á áfengi með margs konar hætti þó að verslanirnar séu ekki ríkisreknar. Mér finnst það veigamikið skref í átt að viðskiptafrelsi, já, að leyfa öðrum en ríkinu að selja áfengi á Íslandi. Afnema ríkiseinkasölu. Ríkiseinokun á áfengi. Mér finnst við alveg fyllilega komin á þann stað og mér finnst það skynsamlegt og rökrétt næsta skref miðað við allt annað.
Frú forseti. Ég get að sjálfsögðu tekið undir það með hv. þingmanni að einstakir þingmenn geta haft persónubundnar og málefnalegar ástæður fyrir sínum stuðningi eða eftir atvikum andstöðu við málið og virðingarvert að það komi þá fram. Hitt uppleggið fannst mér ekki gott, að fara að tala eins og að við sem vörum við frumvarpinu og drögum fram það sem eru nokkuð vel staðfestar og rökstuddar óumflýjanlegar afleiðingar af aukinni áfengisneyslu og nefnum það og vísum í rannsóknir, hvort sem það er aukin skorpulifur, aukið heimilisofbeldi, aukin áfengisakstur eða eitthvað því um líkt, séum við að segja að aðstandendur frumvarpsins vilji það. Það hef ég engan heyrt segja. En á hinn bóginn getur hv. þingmaður og aðrir aðstandendur málsins ekki ætlast til að við sleppum því af tillitssemi við flutningsmennina eða stuðningsmennina að nefna þessa hluti eins og þeir eru. Svo langt er ekki hægt að ætlast til að ganga. [[Forseti hringir.]]Vegna þess að það liggur fyrir þannig að hafið er yfir rök hverjar afleiðingarnar verða af aukinni áfengisneyslu. Þar þarf ekki bara að vísa til Íslands, það er alþjóðlega viðurkennt að því fylgja aukin vandamál.
Virðulegur forseti. Það vekur mér ólund og óþol í þessari umræðu að mér finnst myndin sem dregin er upp af andstæðingum frumvarpsins of einföld. Ég bendi til dæmis á, eins og ég hef bent ítrekað á í ræðum hér í dag, að margir faktorar hafa áhrif á það hver áfengisneyslan er í lítrum talið og eins hvernig áfengismenningin er. Hvort áfengi sé misnotað. Ég hef nefnt dæmi um bjórinn, bjórinn jók áfengisneyslu en ég held og margar rannsóknir styðja það, til dæmis eins og minni drykkja ungmenna, sem benda til þess að áfengismenningin hafi batnað og aukið frelsi í þessum efnum hafi bætt menninguna. Ég er að segja þetta. Mér finnst þess vegna ekki rétt að fullyrða að það skref sem á að stíga í frumvarpinu muni [[Forseti hringir.]]alveg augljóslega valda öllum þessum vandamálum sem er verið að taka upp, eins og það séu ekki margir aðrir og að mínu viti veigameiri faktorar sem mundu stuðla að þessum vandamálum en þetta.
Frú forseti. Ég er ekki að tala gegn flutningsmönnum eða stuðningsmönnum málsins. Ég er að tala gegn málinu með rökum. Það verða þeir sem eru andstæðrar skoðunar að þola. Varðandi notkun frelsishugtaksins sem hv. þingmaður var með og mikið er talað um frelsi og verslunarfrelsi eða hvað það nú er. Hverjir eru þeir sem eru sviptir frelsi þegar kemur að umræðum um áfengismál? Það eru þeir sem eru róðrarþrælar á galeiðu áfengissýkinnar. Þeir eru hinir einu ófrjálsu menn í þessu sambandi. Þeir, fjölskyldur þeirra, aðstandendur, foreldrar, börn, makar o.s.frv. Það er ekki síst frelsi þeirra, að allt sem við getum gert til að draga úr því böli og þeim vandamálum, sem mér finnst að eigi að ráða. Líkurnar falla allar á þá hlið. Fagstéttir og sérfræðingar vara við því að þetta muni leiða til aukinnar neyslu og aukinna vandamála. Hver á þá að njóta vafans? Ekki er hægt að deila um það hvert líkurnar falla. Það væri málefnalegra að deila um hversu [[Forseti hringir.]]stórt útslagið verður, hversu mikil áhrif er þetta líklegt til að hafa. Ekki í hvaða átt það fer.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta muni hafa einhver áhrif. Ég færði rök fyrir því að ég teldi líkur á að þetta mundi hafa þau áhrif að áfengismenningin mundi batna, við mundum hætta að misnota áfengi. Mér sýnist íslensk áfengismenning vera einmitt þannig að við seljum áfengi í sérstökum búðum og alltaf þegar á að halda upp á eitthvað eða gera eitthvað er farið í þá búð og keypt umtalsvert magn svo að allir geti dottið í það. Þetta hefur verið áfengismenningin á Íslandi. Fólk kaupir áfengi í Fríhöfninni til að fara með heim til sín og hamstra þar á meðan áfengi með mat er miklu skynsamlegri neysla. Af hverju skyldi áfengismenningin ekki breytast til batnaðar? Og enn og aftur: Er ég þegar ég held fram rökum þessu máli til stuðnings á einhvern hátt að horfa fram hjá áfengissýki og því böli sem áfengi veldur mjög mörgum? Ég held því hins vegar fram að frelsi sé ekki andstæða lýðheilsu. Ég held að hægt sé að hafa frjálst og ábyrgt [[Forseti hringir.]]samfélag og stunda lýðheilsu. Ég held raunar að þetta fari saman. Það kemur fátt í staðinn fyrir ábyrgð einstaklinga á eigin gjörðum og eigin lífi, líka í umgengni við áfengi. Ég held að íslenskt samfélag sé alveg komið á þann stað að við getum stigið það skref án mikilla hörmunga.
Frú forseti. Ég fór yfir helstu rök þess að ég leggst gegn þessu frumvarpi í fyrri ræðu minni. Mér finnst ástæða til að draga fram í síðari ræðu minni stóru málin, stóru línurnar getum við sagt. Mér finnst það mikilvægt þegar við erum að meta mál á borð við þetta, sem flutningsmenn telja að snúist um að auka verslunar- og viðskiptafrelsi í landinu. Sumir stuðningsmanna þessa frumvarps telja að þetta auki líka einstaklingsfrelsi. Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni að ég tel ekki að staða mála eins og hún er í dag á fyrirkomulagi áfengissölu skerði á nokkurn hátt einstaklingsfrelsi þeirra sem hér búa, enda höfum við ekki beinlínis orðið vör við mikinn þrýsting frá almenningi um að breyta því fyrirkomulagi. Ég vitnaði til ágætra greina Róberts H. Haraldssonar heimspekings sem hefur skrifað talsvert um þetta mál og bent á að það sé töluverð einföldum að tala um frelsi verslunarinnar sem eitt og hið sama og frelsi almennings eða frelsi einstaklingsins. Þetta finnst mér mikilvæg rök í þessari umræðu. Mér finnast líka mikilvæg rök í umræðunni að því er gjarnan haldið fram að fyrirkomulag þessara mála hér á landi sé gamaldags en eigi að síður erum við með fjöldamörg dæmi, bæði frá öðrum ríkjum á Norðurlöndunum sem við berum okkur gjarnan saman við og frá fylkjum í Bandaríkjunum og Kanada, þar sem nákvæmlega sama fyrirkomulag er við lýði og þykir ekkert gamaldags. Ég notaði tækifærið um daginn og spurði ráðherra í norsku ríkisstjórninni sem nú situr, hægri stjórn, hvort hann hefði orðið var við það að talsverð umræða væri um þetta mál í Noregi, hvort menn teldu fyrirkomulagið gamaldags, hvort þörf væri á að breyta því. Hann sagði: Það er ekki nokkur maður að biðja um það. Þarna erum við að horfa á fylki ýmist vestan hafs eða ríki þar sem ekki nokkur maður beitir þeim rökum, enda eru það náttúrlega gömul ræðulistarrök að kalla málflutning andstæðinganna gamaldags án þess að færa nein sérstök rök fyrir því. En stóra málið í þessu er auðvitað lýðheilsumál. Það er nú svo að víða þar sem fyrirkomulagið er allt annað en hér, þar sem áfengi er flokkað með matvöru sem dagleg neysluvara, ræða menn hvernig takmarka megi aðgengi að áfengi vegna þess að óteljandi rannsóknir, sem margir hv. þingmenn hafa farið yfir í máli sínu í þessari umræðu, sýna okkur að aðgengi er einn af stóru þáttunum þegar kemur að því að reyna að takmarka neyslu á áfengi. Við sjáum það alveg að þróun áfengisneyslu hér á landi hefur aukist talsvert. Fyrir liggja gögn til dæmis á heimasíðu landlæknisembættisins um það hvernig sú neysla hefur aukist. Af því menn vitna gjarnan í bjórinn hér og að hann hafi ekki haft áhrif á magn neyslu þá jókst neyslumagnið af sjálfsögðu eftir því sem tegundum fjölgaði og þurfti engum að koma á óvart, hvað svo sem manni fannst eða finnst um það mál sérstaklega. Það að fjölga útsölustöðum á áfengi mun líka auka neyslu. Við getum ekki litið fram hjá því. Á Bretlandseyjum, þar sem ekki var sama fyrirkomulag og hér, var farið í þá breytingu að fjölga útsölustöðum á áfengi. Þar hefur núna verið sett á laggirnar þverpólitísk þingmannanefnd þar sem unnið er að tillögum um hvernig megi fara út úr þeirri miklu neysluaukningu sem hefur orðið. Þar eru menn að ræða áfengismálin og aðgengi því tengt. Í Frakklandi, höfuðlandi vínmenningar í heiminum, eða það er a.m.k. mat þeirrar sem hér stendur, er farið að ræða um hvernig megi takmarka aðgengi að áfengi, ekki síst vegna þess mikla kostnaðar sem hefur orðið í heilbrigðiskerfinu vegna sjúkdóma á borð við skorpulifur og annað slíkt sem beintengja má við áfengisneyslu. Þar horfa menn ekki eingöngu til félagslegra vandamála eða þeirra vandamála sem beinlínis spretta af alkóhólisma heldur heilbrigðisvandamála, annarra heilbrigðisvandamála. Ég verð að segja að þegar ég hitti starfsbræður mína og starfssystur í evrópsku samstarfi, í norrænu samstarfi, þá kemur það þeim á óvart að við á Íslandi séum í raun og veru að ræða að breyta þessu fyrirkomulagi, að auka aðgengi að áfengi þvert á allar ráðleggingar lýðheilsuyfirvalda, og það dugir náttúrlega að líta bara á þær umsagnir sem voru lagðar fram síðast þegar þetta frumvarp var til umræðu, þvert á ráð [[Forseti hringir.]]fræðimanna og þeirra sem gjörst til þekkja. Það kemur fólki á óvart. Það kemur mér eiginlega líka á óvart, frú forseti, að við séum að ræða þetta mál enn einn ganginn á Alþingi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður segir að það komi henni í raun á óvart að við skulum vera að ræða þetta mál hér. Ég get tekið undir það með henni. Hv. þingmaður talaði um rannsóknir og hvað aðrar þjóðir með virta vínmenningu, ef svo má að orði komast, væru að hugsa í þessu samhengi. Flutningsmenn þessa frumvarps telja, a.m.k. sumir, að einmitt þessi góða vínmenning sé svo eftirsóknarverð og muni fylgja auknu aðgengi. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún hafi ekki áhyggjur af því, nái þetta frumvarp fram að ganga, að það sé byggt á - nú ætla ég ekki að segja vanþekkingu heldur frekar að flutningsmenn hafi ekki kynnt sér nægilega vel alþjóðlegar rannsóknir í þessu máli. Í útlöndum, eins og hv. þingmaður benti á, er þessu háttað með margvíslegum hætti. Þess vegna höfum við aðgang að rannsóknum sem gefa okkur færi á að bera alla þessa hluti saman. En flutningsmenn vilja lítið ræða þær rannsóknir og gera lítið úr þeim. Mér finnst mikilvægt að við reynum að læra af reynslu annarra og förum ekki út í slíkar breytingar, tökum áhættuna og gerum hluti sem auka líkur á vanda hér heima. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún hafi ekki áhyggjur af þessu eins og ég.
Frú forseti. Auðvitað hef ég áhyggjur af þessu. Við vorum hér fyrr í dag að ræða stöðu og fjárhagsvanda hjúkrunarheimila. Þá stóð það upp úr hverjum hv. þingmanninum á fætur öðrum að við þyrftum að hafa langtímaáætlun því að ljóst væri að kostnaður við þennan þátt heilbrigðisþjónustunnar ætti eftir að aukast með fjölgun aldraðra, sem við fögnum auðvitað. Alls staðar í Evrópu eru lýðfræðilegar ástæður fyrir því að kostnaður við heilbrigðisþjónustuna er að aukast. Á sama tíma hafa menn orðið æ meðvitaðri um nauðsyn þess að reka öfluga lýðheilsustefnu, ekki bara til þess að draga úr kostnaði, þó að það sé gott og gilt markmið, heldur líka af því það er gott og gilt markmið í sjálfu sér að efla lýðheilsu. Núverandi hæstv. ríkisstjórn setti á laggirnar sérstaka ráðherranefnd um lýðheilsumál. Þeir sem þekkja til í þessum málaflokki vita að lýðheilsa snýst um að reka opinbera stefnu sem tekur mið af lýðheilsusjónarmiðum á öllum sviðum. Lýðheilsa snýst ekki bara um að reka áróður fyrir heilsusamlegra líferni. Stuðningsmenn þessarar tillögu vísa gjarnan til þess að forvarnir séu nægjanlegt tæki til þess að draga úr áfengisneyslu. Að vissu leyti eru forvarnir mjög mikilvægar en það verður ekki litið fram hjá öllum þeim rannsóknum sem hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu, sem sýna að aðgengi er samt mikilvægasti einstaki þátturinn í því að hafa áhrif á áfengisneyslu. Ég nefndi áðan heilbrigðisáhrif af ofneyslu áfengis á borð við skorpulifur. Við getum nefnt margháttaðar afleiðingar fyrir heilbrigði fólks af of mikilli áfengisneyslu. Við vitum að þetta frumvarp, verði það samþykkt, mun auka áfengisneyslu. Við sjáum í raun og veru ekki alveg hvert fólk stefnir [[Forseti hringir.]]til þess að mæta því og hvort það sé yfir höfuð æskileg þróun.
Frú forseti. Hv. þingmaður bendir einmitt á að aukið aðgengi mun auka neysluna. Við leyfum okkur að fullyrða það vegna þess að margar rannsóknir sýna það. Hins vegar stendur þessi setning á bls. 12 í skýringu með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið sýnt fram á það að varanlegt orsakasamhengi sé milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu.“ Þetta er hreinlega í skýringum. Þegar flutningsmenn meta hér áhrif á neyslu draga þeir í efa eitthvert varanlegt orsakasamhengi þó að við getum vísað í rannsóknir sem eru bæði gamlar og nýjar hvað það varðar. Það er talað um forvarnastefnu og við höfum náð góðum árangri í forvörnum þegar kemur að unglingadrykkju. Hins vegar séu þau lönd þar sem áfengi er selt í matvörubúðum að þar hafi ríkin ekki náð eins góðum árangri. Ég vil því spyrja hv. þingmann, sem er fyrrverandi menntamálaráðherra og þekkir væntanlega þessar rannsóknir, hvort hún hafi ekki áhyggjur af því, verði þetta frumvarp að lögum, að taka áhættuna af því að offra þeim árangri sem við höfum náð á Íslandi og litið hefur verið til þegar kemur að minni unglingadrykkju. Það er ekki bara í Danmörku, það er í fleiri löndum þar sem þetta vandamál er þegar áfengi er selt í búðum.
Frú forseti. Sá árangur sem náðist á sínum tíma í því að draga úr unglingadrykkju er auðvitað mjög mikið fagnaðarefni og var í raun og veru árangur af samstilltu átaki foreldrasamfélagsins, skólasamfélagsins og stjórnvalda í því að breyta eðlilegum viðmiðum fyrir hegðun unglinga. Það er frábær árangur, en það gilda dálítið önnur lögmál um það þegar um er að ræða málefni barna þar sem samfélagið getur haft ótal stjórntæki í því hvernig það kemur að uppeldi barna - það er samfélagslegt verkefni að einhverju leyti, ekki einkamál foreldra - og síðan þegar um er að ræða lýðheilsumál fullorðins fólks. Það er það fyrsta sem ég vil segja. Ég tel að þessu sé ekki hægt að jafna saman að öllu leyti. Við gætum ímyndað okkur ef við þingmenn værum settir í það, t.d. á okkar vinnustað, að hlusta skyldubundið á forvarnir eins og börn í grunnskólum gera reglubundið - mér er til efs að ég mundi sjá fulla mætingu þingmanna á slíkum forvarnafyrirlestrum ef við færum út í þá taktík. Ég hjó eftir því að einn flutningsmanna þessa frumvarps, hv. þm. Brynjar Níelsson, sagði í orðaskiptum við hv. þingmann áðan að hann vildi ekkert endilega taka of mikið mark á rannsóknum, hann vildi bara meta veruleikann eins og hann sæi hann. Rannsóknir eru einmitt það sem við þingmenn þurfum að horfa til. Hv. þingmaður kom vel að því í svari sínu við hv. þingmann að við gætum ekki tekið ákvarðanir í þessu máli út frá okkar veruleika. Ég hef mína sögu að segja í því eins og örugglega allir aðrir hv. þingmenn þegar kemur að reynslu af neyslu og neyslu annarra og hvernig hún hefur haft áhrif á tilveru okkar. Við verðum líka að skoða gögnin og rannsóknirnar. Þegar sagt er að ekki hafi verið sýnt fram á varanlegt orsakasamband þá segi ég bara: Skilgreinið fyrir mér varanlegt. Við erum að tala um rannsóknir mörg ár og áratugi aftur í tímann. Ég get ekki sagt að þetta hafi verið svona frá Kristsburði ef það er það sem átt er við með varanlegt, en [[Forseti hringir.]]ég held að þarna séu menn að leggja mjög mikla merkingu í það orð.
Forseti. Ég vil að það komi fram fyrst af öllu að mér finnst nauðsynlegt að þetta mál fái sína þinglegu meðferð eins og öll önnur þingmannamál, en það vill svo til að ekki fá öll önnur þingmannamál sína þinglegu meðferð. Ég vil því skora á forseta að ef þetta mál fær þinglega meðferð eins og lítur út fyrir, eigi hið sama við um mál annarra þingmanna, ekki bara þetta mál sem hefur tekið upp óheyrilega mikinn tíma á þinginu. Ég ætla því ekki að hafa mjög langa ræðu þó svo að ég sé að tjá mig um málið í fyrsta skipti núna á þessu þingi. Píratar leggja mikla áherslu á að taka upplýstar ákvarðanir og í ljósi þess finnst mér vert að lesa minnisblað læknis til alþingismanna sem kom til okkar í gær eftir Svan Sigurbjörnsson, lækni og sérfræðing í lyflækningum og klínískri eiturefnafræði. Ég ætla að vinda mér í það að lesa þetta minnisblað, með leyfi forseta: „Á að breyta áfengislöggjöfinni? Pólitísk ákvörðun. Minnisblað læknis til alþingismanna vegna frumvarps um rýmkun laga um verslun með áfengi. Í vel ígrundaðri pólitískri ákvörðun koma einkum þrír þættir inni í ákvörðunarferlið: Hver er þekkingarþátturinn? Hvernig á að meta viljaþáttinn (vilji þjóðarinnar)? Hvaða siðferðilegu meginlögmál koma til álita þegar málið er ígrundað? Þekkingarþátturinn er eftirfarandi samkvæmt fjölmörgum rannsóknum: Aukið framboð á áfengi þýðir aukin neysla áfengis í heildina. Eftir að bjórinn var leyfður 1989 og barir opnuðu víða í kjölfarið ásamt aukinni neyslu léttvíns fór neysla áfengis úr 4,3 lítrum á íbúa árið 1980 í 7,5 lítra á íbúa árið 2007. Rannsóknir sýna að einkavæðing sölunnar eykur enn á neysluna. Það þýðir að dagdrykkja mun aukast sem eykur fjölda fólks með áfengissýki (alkóhólisma) og fjölda áfengissjúkra með langvinn heilsufarsvandamál eins og: Skorpulifur, leiðir oft til dauða. Þarfnast lifrarígræðslu. Sást sjaldan á árum bjórbannsins (fyrir 1989) sem var einstakt í heiminum. Tíðni hefur aukist úr 9,9 í 41,7 tilvik árlega (á 300 þús. manns) frá síðari hluta 10. áratugarins til ársins 2007. Heilarýrnun, skert vitræn geta og minni. Tauga- og vöðvaskemmdir, föll, brot, örorka. Langvinn geðræn vandamál. Áfengistengd krabbamein (í munni, koki, vélinda, barka, lifur, ristli, brjóstum og brisi). Brisbólgur (bæði bráðar og langvinnar. Áfengi algengasta orsökin). Eykur fjölda veikindadaga frá vinnu og fjölda fólks á örorku, fjölda brotinna fjölskyldna og vanrækslu barna, fjölda þeirra sem leiðast út í önnur fíkniefni, fjölda þeirra sem leggjast inn á bráðamóttöku LSH vegna bráðrar áfengiseitrunar, fjölda tilvika þar sem áfengi er þáttur í sjálfsvígstilraunum? (með í um 50% tilvika), fjölda óhappa og slysa (öðrum en vegna aksturs). Eignaskemmdir. Aukinn fjöldi tilvika drykkju við akstur. Aukinn fjöldi bílslysa vegna áfengis. Fötlun og dauði. Eignaskemmdir. Fleiri áfengisfíklar falli í bindindi og eigi styttri pásur en ella? Aukið ofbeldi í þjóðfélaginu. Heimilisofbeldi, sérstaklega hið kynbundna og andlegt ofbeldi. Tilhæfulausar árásir á vegfarendur (mikið vandamál í miðbæ Reykjavíkur þar sem vínveitingastaðir eru flestir). Kynferðisofbeldi. Aukin útbreiðsla kynsjúkdóma, sérstaklega meðal ungs fólks. Fósturskemmdir (e. fetal alcohol syndrome) og aukinn fjöldi snemmfæðinga. Samlegðaráhrif alls að ofan leiða til stóraukins kostnaðar fyrir ríkið (heilbrigðiskerfið) og aukins álags á bráðaþjónustu, legudeildir, löggæslu og félagslega kerfið. Aukin unglingadrykkja? Einkageirinn myndi líklega auglýsa meira og fegra áfengisneysluna. Líklega ósérhæfðari og lélegri þjónusta í heildina við sölu áfengis. Góð fræðslustarfsemi og forvarnastarf ÁTVR legðist af. Mögulega minna vöruúrval af öðrum vörum í 24-búðum með takmarkaðan vörufjölda. Betra aðgengi að áfengi á höfuðborgarsvæðinu og stærstu bæjum en ekki endilega á landsbyggðinni þar sem litlar búðir myndu ekki bera sig. Einkaaðilar fengju hinn mikla gróða af áfengissölunni í stað þess að ríkið noti hann í heilbrigðiskerfið. Hækkun prósentu í forvarnir dygði skammt. Alls kyns áhrif á verslun og viðskipti, sjá greinargerð með frumvarpi.“ Þá erum við komin að viljaþættinum. „Hvernig á að meta vilja þjóðarinnar? Fyrst að finna hver hann er. Líta á skoðanakannanir. Hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um málið sem væri ráðgefandi fyrir Alþingi. Halda vel undirbúna þjóðfundi, t.d. samkvæmt módeli Fiskins (nokkurra daga þing). Meta hvað eigi að gera við viljann. Það er ekki víst að hann endurspegli upplýsta ákvörðun, sérstaklega ef umræða fyrir ráðgefandi þjóðaratkvæði væri lítil og illa undirbúin, eða ef um óformlega könnun væri að ræða án rökræðu á undan. Ef þekkingarhlutinn leiðir í ljós að veruleg verðmæti kynnu að skaðast við rýmkun áfengislaganna er ekki víst að vilji meiri hluta í nafni aukins sjálfræðis ætti að gilda. Hins vegar ætti þjóð að hafa frelsi til að velja fyrir sig þó að hún leggi sig í hættu. Mikilvægt að rökræðuferli fái að njóta sín fyrir atkvæðagreiðslu, annars er erfitt að sættast við almannavilja sem leggur í heilsufarslega hættu til að auka frjálsræði þeirra sem drekka áfengi og verslunarfrelsi kaupmanna.“ Að lokum er það siðferðilegi þátturinn, meginlögmálin. „Einstaklingsfrelsi. Eru það mannréttindi að vera frjáls undan afskiptum ríkisins gagnvart sölu á áfengi? Er ríkið að skerða óeðlilega neikvæða frelsið (frjálsræðið)? Verslunarfrelsi. Meira frelsi til að versla áfengi, en mögulega skert vöruúrval annarra vara í litlum búðum (það selt sem selst best). Verndun barna - hvað segir það börnum um eðli áfengis að það sé í öllum matvörubúðum? Verndun áfengissjúkra. Með því að hafa ákveðið aðhald og þrengja neikvæða frelsið (í núverandi mynd) eykst jákvæða frelsið, þ.e. vald þeirra yfir eigin gjörðum og farsæld. Þjóðfélagsleg skilaboð um áfengi til allra - aukið framboð normalíserar áfengisnotkun. Hvað ákveður þú kæri alþingismaður? Niðurstaða mín er skýr: Áfengislögin á ekki að rýmka. Óþægindi sumra vegna skerts verslunarfrelsis í núverandi fyrirkomulagi eru ásættanleg miðað við þau umfangsmiklu neikvæðu áhrif sem aukin áfengisneysla hefði í för með sér í kjölfar aukins framboðs. Skerðing á þessu ytra/neikvæða frelsi veitir fullt af fólki meira innra/jákvætt frelsi yfir lífi sínu og heilsu. Áfengi er ekki matvara og meðalhóf þess er vandratað. Ríkið hefur mikil tækifæri til að hafa áhrif á heilsu þjóðarinnar. Við þurfum ekki að kalla yfir okkur frekari heilsufarsvandamál með auknu verslunarfrelsi sem er ekki aðkallandi breyting. Neysla og sala áfengis kallar á gott jafnvægi frelsis og varúðar sem er nú til staðar og er óvarlegt að raska.“ Undir þetta ritar Svanur Sigurbjörnsson. Hef ég þá lokið lestri á minnisblaði hans sem mér finnst athyglisvert og ég brýni fyrir þingmönnum að þeir kynni sér mjög vel þær umsagnir sem komu um málið til allsherjarnefndar. Mér finnst sláandi að þær umsagnir sem koma frá þeim sem þekkja mjög vel til þessa málaflokks er varðar heilsu, hvort sem hún er andleg eða líkamleg, eru allar á einn veg. Ég verð að segja að ég hef séð þann mikla skaða sem áfengissýki eða alkóhólismi getur valdið fjölskyldum. Það er eiginlega ekki hægt að setja það í tölfræði. Það sem börn og makar ganga oft í gegnum er svo skelfilegt og niðurbrotið er svo rosalegt að það tekur kannski heila mannsævi að vinna úr þeim skaða. Ég get ekki lagt kalt mat á það hvort það verði mikil aukning í áfengisneyslu eða ekki, fyrr en það er reynt, en ég verð að segja að þær upplýsingar sem liggja fyrir um hvernig þessir hlutir þróast í öðrum löndum hljóta að vera okkur mikið umhugsunarefni. Þá vil ég líka segja að ég hef búið víða um heim og m.a. í Danmörku sem við miðum okkur við. Ég hef nú oft kallað Dani eða þeirra samfélag eins og það sé marinerað í áfengi af því að áfengiskúltúrinn þar er svo gegnumgangandi. Nú hef ég ekki búið í Kaupmannahöfn, en ég bjó á nokkrum stöðum úti á landi. Þar var kúltúrinn sá að það var alltaf náð í bjórkassa, alveg sama hvort það var lítil eða stór verslun, að fá sér bjór og Gammel Dansk var samofið hversdagslífinu. Ég verð að segja að fólk verður harla óþægilegt þegar það er búið að drekka marga Tuborg þótt áfengishlutfallið í þeim sé ekki hátt. Ég hef líka tekið eftir því og tók eftir því úti í Danmörku og víðar að þar sem áfengi er í matvöruverslunum eins og þar, og náttúrlega alls staðar, það er mjög gott aðgengi í Danmörku að áfengi, að vöruúrvalið var ömurlegt, alveg gjörsamlega ömurlegt. Við verðum að horfast í augu við að aðgengi að áfengi er nú þegar mjög gott á Íslandi. Það eru miklar takmarkanir í þessu frumvarpi varðandi opnunartíma og ég sé ekki að það breyti miklu ef það verður að lögum. Ég hefði viljað, ef veita á heimild til að selja áfengi í matvöruverslunum, að það yrði ekki á kostnað ÁTVR, einfaldlega af því að ÁTVR er alltaf að efla þjónustu sína á landsbyggðinni. Það hefur gerst þannig að þegar er verið að sameina eða samþætta sveitarfélög fer mikið af grunnþjónustunni úr smæstu byggðunum yfir í einn kjarna. Maður þarf ekki að fara lengra en bara yfir heiðina til þess að sjá það í verki, t.d. hvað gerðist þegar Stokkseyri og Eyrarbakki sameinuðust Selfossi. Mér finnst þetta mál vera þess eðlis að mörgu leyti að það sé vanhugsað og geldur þess svolítið að vera unnið þannig að það er ekki hugsað til langs tíma. Ég mun því ekki styðja málið nema hv. þingmaður sem lagði það fram byrji bara sjálfur að drekka. En að öllu gamni slepptu held ég að ég sjái ekkert því til fyrirstöðu að málið verði leitt til lykta í atkvæðagreiðslu hér á Alþingi. Mér finnst mjög óvíst að málið klárist alla leið, en hinn lýðræðislegi vilji á Alþingi þarf að koma fram. Mér finnst það mikilvægt. Ég get ekki verið ósamkvæm sjálfri mér og þó svo að ég sé ekki hlynnt einhverju máli vil ég ekki standa í vegi fyrir því að það fái sína efnislegu og endanlegu meðferð í þingsal. Að því sögðu fer ég fram á, ef sú verður raunin með þetta mál, að önnur mál með sambærilegri vigt og þetta, því það mun hafa gríðarlega mikil samfélagsleg áhrif, fái eðlilega meðferð á þinginu. Mér finnst við ekki geta klárað málið fyrr en við fáum vilyrði fyrir því frá forseta þingsins að svo verði raunin fyrir þingmenn allra flokka.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í dag höfum við talað um verslunar- og samkeppnissjónarmið þegar kemur að þessu frumvarpi. Nokkuð hefur verið talað um unglingadrykkju og áhrif aukinnar neyslu á heilsufar og vínmenningu, en í þeim ræðum sem ég hef hlustað á hefur lítið verið rætt um áhrif á heimilisofbeldi og kynbundið ofbeldi og hvað mun gerast innan veggja. Við vitum að heimilisofbeldi þrífst innan veggja heimilanna og við vitum að það er oftar en ekki áfengi sem er með í för, ofneysla þess. Ég vil biðja hv. þingmann um að velta því upp með mér hvort það sé ekki mótsögn að þessu leyti, að vísu höfum við talað um mótsögn á fleiri stöðum, en að þessu leyti vegna þess að við höfum oft þverpólitískt í þessum þingsal talað um vandamál sem tengjast heimilisofbeldi. Við höfum viljað útrýma kynbundnu ofbeldi, við höfum talað um löggæsluna, hún hafi ekki tíma til þess að sinna þessum málum og það þurfi að breyta því og efla hana til að grípa fyrr inn í þegar til dæmis börn eru á heimili og þau hafa orðið vitni að því að mæður þeirra eru beittar ofbeldi og varanlegur skaði sem af því hlýst. Telur hv. þingmaður ekki að við þurfum að draga þau sjónarmið skarpar inn í þessa umræðu?
Forseti. Algjörlega. Mér finnst mjög mikilvægt að í þessari umræðu sé líka fjallað um áfengi og hvað áfengi er. Áfengi er eiturlyf. Það er í flokki með amfetamíni þegar kemur að styrkleika og áhrifum. Því vil ég að þingmenn velti því fyrir sér hvort þeir væru tilbúnir til þess að hafa amfetamín til sölu í apótekum til dæmis. Af hverju má ekki selja hasskökur og alsælu undir ágætu eftirliti með gæðakröfum o.s.frv.? Ég sé ekki neinn rosalega mikinn mun þarna á, nema þann að áfengi er samfélagslega samþykkt sem eiturlyf. Í öðrum löndum er til dæmis kannabis samþykkt sem samfélagslega eiturlyfið. Mér finnst gleymast að þau áhrif sem áfengi hefur á marga brjótast oft út í því að fólk missir stjórn á sér, hvort sem það er í orði eða með hnefanum. Ég þekki mjög vel til þessa. Ég var mjög lengi í samtökum fyrir aðstandendur alkóhólista og fékk þann heiður að halda utan um nýliðafundi og það sem ég varð vitni að út af áfengi, ég mun aldrei gleyma þeim sögum. Ég mun aldrei geta lifað með því að stuðla að slíku ofbeldi sem það fólk sem ég fékk að leiðbeina fór í gegnum. Það hafði gríðarlega djúpstæð áhrif til langtíma á þessa aðila.
Frú forseti. Það er hangir nefnilega svo margt á spýtunni þegar kemur að þessu frumvarpi. Mér finnst vera rætt um það af of mikilli léttúð. Það eru heilsufarsvandamál, eins og hv. þingmaður fór rækilega yfir í ræðu sinni, síðan eru samfélagsvandamál og skaðlega áhrif á börn, andlega heilsu þeirra, af neyslu foreldra þeirra og heimilismeðlima. Hv. þingmaður talaði um mikilvægi þess að frumvarpið fengi þinglega meðferð og benti á að stjórnvöld gætu athugað hug almennings hvað þetta varðar. Mín tilfinning er sú að almenningur kalli ekki eftir þessari breytingu. Ég held að almenningur sé yfir höfuð þokkalega ánægður með aðgengi að áfengi. Við vitum hver vandamálin eru og allar rannsóknir skjóta stoðum undir það að vandamálin munu aukast verði frumvarpið að lögum. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því hv. þingmaður nefndi leiðbeinandi þjóðaratkvæðagreiðslur, hvort hún telji ekki nægilega vísbendingu þær kannanir sem gerðar hafa verið undanfarið og sýna að almenningur kallar ekki á þessa breytingu um vilja almennings.
Forseti. Ég vil árétta að umræðan um þjóðaratkvæðagreiðslurnar í ræðu minni var beinn upplestur úr minnisblaði læknisins ágæta. Ég tel persónulega ekki þörf á þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál því að það hefur ítrekað komið fram hver vilji þjóðarinnar er í marktækum skoðanakönnunum. Ég held að alltaf þegar maður er með einhver málefni sem brenna á þjóðinni þá kemur það mjög skýrt fram og ég er sammála þingmanninum, ég hef ekki skynjað mikla kröfu um þessa auknu þjónustu. Ég hjó eftir því í andsvari hjá einum hv. þingmanni áðan um þessi mál að hann benti á að ef við værum með áhyggjur af heilsufari ættum við að líta til mataræðis og offitu. Málið er ég hef ekki hitt neinn sem hefur misst stjórn á skapi sínu á þann veg að hann skaði annað fólk reglubundið af því að hann borðar hamborgara. Aftur á móti er áfengi þess eðlis að fólk, sér í lagi það sem á við alkóhólisma að stríða, missir oft stjórn á sér. Það er mjög falið. Það er bara þannig. Þetta er mjög dulinn sjúkdómur og oft til margra ára þar sem fjölskyldan þjáist mjög. Það er allt gert til að fela ástandið á heimilinu. Það þekkja allir sem hafa eitthvað unnið með þennan sjúkdóm. Þetta er ekki einungis um réttinn til að hafa aðgengi að áfengi. Þetta er líka til dæmis um rétt barna og maka til að búa við einhvers konar öryggi. Ég hef áhyggjur af því að [[Forseti hringir.]]fólk sem er á fallbraut falli fyrr og við munum ekki geta staðið undir því sem er í vændum af því að heilbrigðiskerfið okkar er í molum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Bæði var þarft að vitna í hið ágæta bréf sem læknirinn, Svanur Sigurbjörnsson, sendi okkur, og ekki síður fannst mér áhrifaríkt sumt sem hv. þingmaður sagði frá eigin brjósti um kynni sín af því böli sem áfenginu tengist. Mig langaði að halda áfram umræðunni um frelsið sem hér hefur borið á góma og hv. þingmaður fjallaði dálítið um og er reyndar líka vitnað til í bréfinu; frelsi hverra og hvað eigi að ráða. Ég verð á köflum meira og meira hugsi yfir notkun frelsishugtaksins í þessari umræðu og menn fjalla orðið stundum um frelsið og að eitthvað sé frjálst eins og ótrúlegustu hlutir hafi sjálfstæðan vilja. Menn segja: Frjáls - að opnunartími verslana sé frjáls. Bíddu, hefur verslunin sjálfstæðan vilja í þeim efnum? Vill verslunin vera opin allan sólarhringinn? Nei, það er ekki þannig. Það er eigandi verslunarinnar, sá sem rekur verslunina, sem nýtur góðs af því frelsi. Þá finnst mér við komin nær kjarna málsins hér. Í hverra þágu er þá þessi frelsisvæðing, þetta frjálsræði, sem menn eru að tala um? Heftir það eitthvað almannafrelsi á Íslandi að viðhafa það fyrirkomulag í sambandi við smásölu á áfengi sem við gerum? Nei, ég held nú ekki. Það er auðvitað fyrst og fremst einn aðili þessa máls sem er sannarlega sviptur frelsi, það eru þeir sem áfengissýkin rænir frelsinu og aðstandendur þeirra. Ef við viljum nálgast þetta mál út frá því að tryggja einhverjum frelsi sem sannarlega hafa það ekki í dag í sambandi við áfengi þá eru það þeir sem lúta í lægra haldi fyrir því og fíkninni í það og aðstandendur þeirra og börn og makar. Það eitt dygði mér til þess að vera algerlega á móti öllu sem ég hefði [[Forseti hringir.]]sannfæringu fyrir að mundi heldur vera til hins verra í þeim efnum. Ég þyrfti nú ekki flóknari rök, en þau eru auðvitað ótal mörg fleiri.
Forseti. Þetta er ágætur punktur. Auðvitað er það fyrst og fremst eitt fyrirtæki sem mun njóta hagsældar af frumvarpinu. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því. Mér finnst við ekki geta breytt samfélaginu, þetta mun hafa mikil áhrif alveg sama hvað fólk segir. Við getum ekki haft hagsmuni eins fyrirtækis að leiðarljósi þegar verið er að samþykkja lög á Alþingi. Ég verð að segja það og ítreka að mín reynsla af því að vinna með aðstandendum og hafandi verið aðstandandi sjálf er þess eðlis að mér finnst vafinn vera of mikill til að ég geti stutt þetta. Það hefur enginn komið með sannfærandi rök fyrir því að hlutirnir verði öðruvísi á Íslandi en í öðrum löndum. Af hverju í ósköpunum? Við höfum ömurlegan áfengiskúltúr hérna Íslandi. Hann er ömurlegur. Hann hefur aðeins lagast og að einhverju leyti út af því að hægt er að kaupa bjór. En áfengisneysla hefur aukist. Þeir sem verða vondir með víni verða ekki betri við það að aðgengið sé betra. Það er staðreynd málsins. Þeir sem verða vondir með víni verða ekki betri með auknu aðgengi að áfengi allan sólarhringinn, fyrir utan það að ég hef áhyggjur af normalíseringunni á því. Persónulega er ég pínulítið öfgakennd vegna þess að ég hef aldrei áfengi í kringum börnin mín. Það er bara ekki í boði að normalísera það út af því ég hef séð skaðsemi þess.
Frú forseti. Varðandi þetta síðasta er ég alveg sammála hv. þingmanni um; komið er inn á þetta í bréfinu rá lækninum. Þetta er þáttur sem menn horfa kannski fram hjá. Auðvitað er erfitt að mæla hann. Þetta er orðið inni á því huglæga sviði sem er pínulítið snúið að takast á við með rannsóknum og öðru slíku. En viðhorfin í þessum efnum hafa sannarlega áhrif. Eitt af því sem leiddi þann sem hér stendur til að greiða atkvæði gegn því að leyfa áfengan bjór var það að í mínum huga var engin leið að horfa fram hjá því að það mundi hafa áhrif á viðhorfið, það mundi upp að vissu marki normalísera áfengisneyslu. Rökin fyrir því voru einmitt þau að þetta væri svo veik tegund áfengis, væri tiltölulega skaðlítil og skipti því litlu. Ýmsir urðu til þess að benda á að þetta væri áfengi á því formi sem menn mundu kannski umgangast öðruvísi en sterka drykki, hafa í ísskápnum o.s.frv., og það hefði áhrif á viðhorf barna og ungmenna, og allt held ég að það hafi nú gengið eftir. Síðan leitar það einhvers jafnvægis. Menn segja að þetta hafi bætt áfengismenninguna. Já, að einhverju leyti, að því marki sem neyslan á þessu áfengi varð ekki hrein viðbót við það sem fyrir var, sem hún varð auðvitað ekki að öllu leyti, en að hluta til þó. Jafnvel þó við værum sammála um það, og það var ég á sínum tíma og vissi að fyrr eða síðar kæmi áfengur bjór, þá skipti máli hvernig það væri innleitt. Það skiptir líka miklu máli að hafa tæki í höndum eins og ÁTVR er að mínu mati. Ég spyr hv. þingmann til dæmis út í það lúmska í þessum efnum, eins og tilraunum áfengisframleiðenda og áfengissala til að merkja vöru, útbúa hana, setja hana á þannig form að það höfði sérstaklega til ungra neytenda. ÁTVR hefur staðið í lappirnar gegn því, reynt að komast undan því og varist því af hörku að þurfa að taka í sölu í búðum sínum áfengt gel eða hvað það nú er sem mönnum dettur í hug að framleiða, áfengar [[Forseti hringir.]]eftirlíkingar af ávaxtasöfum eða gosdrykkjum og annað í þeim dúr. Við þurfum að hafa allt þetta meira í þessari umræðu.
Forseti. Mig langar líka að vita það. Nú er til dæmis verið að lögleiða kannabis víða um heim. Hvernig þætti þeim sem leggja frumvarpið fram að það væri sérstök deild í matvöruverslun þar sem menn gætu keypt ólíkar tegundir af marijúana, í geli og kökum og pípum og í lausu og allt þetta? Þetta er ekki neitt öðruvísi nema að einhverju leyti er það þannig að þeir sem reykja gras beita ekki eins miklu ofbeldi og þeir sem drekka áfengi, ef maður lítur á tölfræðina. Mér finnst þetta mál vera þess eðlis að verið sé að hygla hagsmunum stórra aðila. Í þessu máli er ekki verið að huga að heildarhagsmunum þjóðarinnar, það er bara þannig. Þjóðin er ekki að kalla eftir þessu. Við þurfum hreinlega að rannsaka þessa hluti betur. Við þurfum að fara dýpra í að rannsaka neikvæð áhrif af drykkju inni á heimilum til dæmis. Það hafa komið rannsóknir sem eru mjög alvarlegar. Við erum ekki að tala um mat, við erum að tala um fíkniefni, vanabindandi fíkniefni fyrir marga sem þjást af sjúkdómi sem er kallaður alkóhólismi. Mér finnst að við þurfum að taka þetta mál af mikilli alvöru. Ég skora á frummælanda málsins að gera það með virkilega opnum hug. Því að ég er sannfærð um að sá ágæti hv. þingmaður hafi séð ýmislegt í sínum störfum sem líði honum ekki úr minni.
Frú forseti. Hér hafa að mörgu leyti verið áhugaverðar umræður um þetta mál í dag en þær mættu að mínu mati verða miklu meiri og sérstaklega hefði ég áhuga á því að heyra fleiri stuðningsmenn eða flutningsmenn þessa máls gera tilraun til að rökstyðja ágæti þess efnislega. Enn betra væri auðvitað ef við sæjum flutningsmenn taka málefnalega á til dæmis gagnrýnum sjónarmiðum eins og þeim sem gerð var grein fyrir áðan í ræðu og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir las upp bréf frá Svani Sigurbjörnssyni lækni og sérfræðingi í lyflækningum og klínískri eiturefnafræði. Ég verð að segja alveg eins og er að ég vildi gjarnan heyra einhverja aðstandendur þessa máls fara yfir þetta lið fyrir lið og reyna að svara. Er það virkilega ekki þannig að við verðum að gera eitthvað með það, sem margir hafa nú orðið til þess að nefna á undan mér, þegar við stöndum frammi fyrir máli af þessu tagi með gríðarlega samfélagslega vandasama vinkla, félagslega og mannlega, og við fáum til okkar ákall og eindregna afstöðu eiginlega allra fagstétta sem málinu tengjast? Yfir línuna er það þannig að félagsfræðingar, heilbrigðisstarfsfólk, þeir sem eru í félagsstarfi í þróttastarfi, forvarnastarfi og öðru slíku, skora á Alþingi að gera þetta ekki og færa fram mjög sterk rök. Sérfræðistofnanir okkar sem hafa lögum samkvæmt það hlutverk meðal annars að gefa okkur ráð, veita okkur ráðgjöf á þessu sviði, móta stefnu, annast um hluti eins og lýðheilsu og heilbrigði, við vitum hvar þær standa o.s.frv. Það hefur verið tilhneigingin til að reyna að skipta þessu svolítið upp í tvær andstæður. Ég ætla engum að gera upp skoðanir í þeim efnum, en oft vill það nú vera að það sé reynt að afgreiða það að mæla varnaðarorð í þessu sambandi sem einhvers konar gamaldags afstöðu. En þá spyr ég á móti: Hvað er svona nýmóðins við það að ýta röksemdum lýðheilsu og heilbrigðis til hliðar? Hvað er svona nýmóðins við það að láta ekki hafa of mikil áhrif á sig allt það böl sem fylgir ofneyslu áfengis? Er það nýmóðins? Ég hefði haldið að þetta væri akkúrat öfugt. Ég hélt almennt að lýðheilsusjónarmið og skilningur á mikilvægi heilbrigðs lífernis og heilbrigðs fjölskyldulífs væri einmitt nýmóðins og okkur hefði miðað eitthvað áfram veginn í þeim efnum að gera þeim sjónarmiðum hærra undir höfði en ekki lægra. Ég stend hér alla vega mjög stoltur yfir sannfæringu minni í þessu máli og tel það vera fullkomlega nýmóðins viðhorf og ætla engan að biðja afsökunar á því. Ég hrekk skammt undan þótt reynt sé að gera eitthvað annað og setja einhverja gamaldags klisju eða merkimiða á þá afstöðu. Ég vil aðeins nefna að hér voru nefnd sem rök, að vísu af hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni sem kannski er farinn, af hverju við gætum ekki tekið okkur til fyrirmyndar það fyrirkomulag sem er í lyfsölu, það gæfist ágætlega, ríkið þyrfti ekkert að versla með lyf. En er það góður samanburður að taka áfengi og meðhöndla það eins og hverja aðra vöru og setja það út í hvaða almennar verslanir í landinu? Við gerum það ekki með lyfin. Aldeilis ekki. Það finnst mér vera stóri misskilningurinn. Lyfin eru háð ströngu eftirliti. Þú þarft sérstakt lyfsöluleyfi og það er fagfólk með sérþekkingu á málaflokknum sem ber ábyrgð á því að allt sé samkvæmt lögum og reglum, enda er það alvörumál að ávísa og afgreiða lyf. Til þess þarf lækna með lækningaleyfi, til að gefa út lyfseðilsskyld lyf, og fagfólk til að afgreiða þau. Við erum ekkert að tala um það hér. Frumvarpið gengur ekki út á það. Ég tel þann samanburð algjörlega úti á túni. Síðan hefði ég til dæmis viljað að hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra hefðu komið hérna og rætt við okkur um það sem fram undan er til að mynda í heilbrigðismálum þjóðarinnar. Við vitum öll að sá málaflokkur er mjög lestaður. Við vitum að kostnaður mun aukast á komandi árum. Og við vitum að aukin áfengisneysla er óhemjulega dýr og bætist þá við sem viðbótarkrefjandi viðfangsefni, fyrir þegar mjög lestað heilbrigðiskerfi. Ég leyfi mér að spyrja: Höfum við ekki eitthvað annað sem er nærtækara okkur en að taka áhættuna af því að með misráðnum breytingum af þessu tagi þyngjum við enn róðurinn hvað varðar það að takast á við lýðheilsu og heilbrigðisvandamál komandi ára og áratuga? [[Forseti hringir.]]Mér finnst ekki hægt að slíta það úr samhengi við stöðu þeirra mála almennt. Þetta er það sem leiddar eru mjög sterkar líkur [[Forseti hringir.]]að að muni gerast; aukin neysla, aukin vandamál, aukinn kostnaður. Og verða þá ekki menn að svara því hvernig þeir ætla [[Forseti hringir.]]að takast á við það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir góða ræðu eins og hans er von og vísa. Hann fór einmitt yfir muninn á lyfsölu og umgjörð um hana og áfengissölu í matvöruverslunum. Í greinargerð með frumvarpinu segir að í stjórnmálaumræðunni sé almennt ekki talið að hið opinbera eigi að standa fyrir verslunarrekstri, það kunni þó að eiga við ef það er á sviðum sem einkaaðilar sjái sér ekki hag í. Það eigi alls ekki við um áfengissölu, það sé nú aldeilis þannig að einkaaðilar sjái sér hag í henni. Við vitum það. Það er mikill áhugi á þessu hjá sumum þeirra sem reka matvöruverslun. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Snýst þetta í hans huga um að ríkið eigi að reka þetta af því hann sem vinstri sinnaður stjórnmálamaður hafi trú á ríkisrekstri? Eða eru einhverjar aðrar ástæður að baki þess að hann telur að áfengissölu sé best fyrir komið í einokunarsölu ríkisins?
Frú forseti. Ég staldra við ýmsar fullyrðingar og ýmsa svona frasa í greinargerð frumvarpsins og þetta er ein setningin. Það er bara almælt, sannindi sem ekki þarf að tala um, að það sé almennt viðhorf að ríkið eigi ekki að standa í verslunarrekstri. Þar með þarf ekkert að hafa fyrir því að rökstyðja það frekar, það er bara almennt viðhorf. Já, já, út af fyrir sig eru ekki margir talsmenn þess, held ég, sérstaklega að ríkið standi fyrir almennum verslunarrekstri. Mér finnst ekkert að því heldur ef því væri að skipta. Til dæmis gæti það vel verið býsna góð lausn í vandamálum verslunar á landsbyggðinni að ríkið kæmi einfaldlega að því að tryggja verslun í fjölmörgum byggðarlögum þar sem hún á mjög undir högg að sækja. Hvers vegna ættu íbúarnir að þurfa að standa í samskotum í miklum erfiðleikum, jafnvel í byggðarlögum í miklum vanda, til að tryggja það eitt að þeir hafi verslun? Það mætti vel hugsa sér að gera það á félagslegum grunni eða með þátttöku ríkisins. En ég er ekki hugsjónamaður í þeim efnum að ég telji að ríkið eigi almennt að fara inn í verslunarrekstur. Ég ætla þó heldur ekki að skrifa sofandi upp á þá nálgun sem mér finnst liggja hér dálítið nálægt að hlutverk ríkisins í samfélaginu eigi ekki að vera neitt annað en það sem enginn annar vill sinna. Það er auðvitað draumaland, draumaframtíð fyrirheitna land kapítalismans, að einkaaðilar fái að annast allt sem hægt er að gera sér að féþúfu, en ríkið sitji eftir með hitt, eins lítið ríki og mögulegt er. Þá vilja menn auðvitað færa út landamærin, fara inn í rekstur velferðarþjónustunnar og jafnvel inn í viðkvæm svið eins og þessi sem menn hafa einfaldlega gengið frá tilteknu skipulagi um á allt öðrum forsendum en þeim að þetta snúist um hvort ríkið eða einkaaðilar eigi að vera með verslun sem slíka. Þetta er heilbrigðisstefna. Þetta er lýðheilsustefna. Ástæðan fyrir því að ég vil verja núverandi fyrirkomulag er að það er langtraustasta umgjörðin [[Forseti hringir.]]um það að mínu mati að framfylgja hinni aðhaldssömu áfengisstefnu og það eina sem við virkilega getum treyst á af því við höfum það í okkar höndum [[Forseti hringir.]]og það er víglína sem mun falla með því að fara með þetta út í verslanirnar og þá missum við tökin á [[Forseti hringir.]]þróun sem getur síðan áfram gengið miklu, miklu lengra. Takmarkanirnar tínast út ein af annarri o.s.frv.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og er hjartanlega sammála honum. Það er ekki þannig að ríkið eigi að sinna því sem aðrir vilja ekki gera. Ríkið hefur mikilvægu hlutverki að gegna í því meðal annars að vernda hagsmuni almennings. Einokun á áfengissölu á sér langa sögu á Íslandi sem og annars staðar á Norðurlöndunum. Óvíst er hvaða fyrirkomulag væri í dag en ég held að ef áfengið væri að koma til í dag þá væri þetta hugbreytandi efni varla löglegt, að minnsta kosti ekki miðað við núgildandi fíkniefnastefnu í landinu. En það er auðvitað verið að vernda heilbrigði og vernda börn. Það eru ýmsir þættir sem einokunin hefur áhrif á með hindruðu aðgengi. Ég spyr þingmanninn: Hvaða afleiðingar hefði það fyrir samfélagið að heimila þetta, ekki bara [[Forseti hringir.]]samfélagslegu afleiðingarnar, heldur hvaða fjárhagslegu hagsmunir eru í húfi?
Já, frú forseti, ég er sammála. Það er mjög nærtækt að nálgast umræðu um hlutverk ríkisins í þessum efnum á þann hátt sem hv. þingmaður gerði, ég get tekið undir það. Ríkið hefur afar mikilvægu hlutverki að gegna að stuðla að jákvæðum þáttum í samfélaginu og mannlífi sem við erum sammála um að við viljum, eins og heilbrigði og hollum lifnaðarháttum, eins og almennri hamingju eftir því sem við getum borið vonir til að með réttum hvötum og réttum stuðningi, réttri umgjörð um hlutina hjá okkur í samfélaginu, þá líði fólki almennt vel og sé hamingjusamt. Líta sérstaklega eftir hópum, t.d. börnum, sem eru berskjaldaðir fyrir hættum. Og erum við ekki að gera það úti um allt? Erum við ekki að reyna það með alls konar aðgerðum, löggjöf og reglum? Ég lít á þetta algerlega í sömu andrá, að við séum meðal annars að hugsa um börn, fjölskyldurnar. Varðandi áhrifin á tekjur er auðvitað augljóst mál að því marki sem við erum [[Forseti hringir.]]sammála um að leyfa sölu þessarar vöru líka sammála um að hún eigi að vera dýr, það eigi ekki að vera ódýrt að ná sér í þennan vímugjafa. Þá er einfaldast [[Forseti hringir.]]að reyna að dreifa honum með skilvirkum hætti af einum aðila og tryggja að allar tekjurnar eða sem allra mest af þeim endi þá í vasa ríkisins sem situr uppi með kostnaðinn af vandamálunum.
Virðulegi forseti. Ég ætlast ekki til þess að ég og hv. þingmaður verðum sammála um þetta frumvarp við þessa umræðu og það er gott og blessað í sjálfu sér. Hins vegar þykir mér áhugavert og mjög skemmtilegt frumvarp sem hv. þingmaður hefur lagt fram sem er 62. mál, en það inniheldur eina af breytingartillögunum sem koma fram í frumvarpinu sjálfu og varðar hlutfall áfengisgjalds sem rennur til lýðheilsusjóðs. Þetta er sá hluti af frumvarpinu sem stuðningsmenn þess hafa oft bent á og sagt að með þessu sé vissulega verið að koma til móts við lýðheilsuvinkilinn. Það sem ég átta mig ekki alveg á, og vona að hv. þingmaður geti sagt mér frá sýn sinni á það, er hvers vegna allt áfengisgjaldið er ekki notað í lýðheilsusjóð sjálfan eða einhvers konar sambærileg verkefni eða hvað eina, af hverju áfengisgjaldið er ekki notað til þess að greiða fyrir þau samfélagslegu vandamál sem koma af áfengisneyslu, sem eru ýmis og vissulega dýr, ekki bara í peningum. Ástæðan fyrir að ég spyr að þessu er að hérna er oft komið með þá röksemdafærslu sem mér er persónulega mjög illa við að afleiðingar áfengisneyslu kosti samfélagið svo mikið í peningum, það kosti meira að viðhalda heilbrigðiskerfinu í kjölfarið. Mér finnst það alltaf mjög vond rök fyrir því að stjórna hegðun almennings í landinu almennt, mér finnst það vond rök, tenging milli tilhneigingar yfirvalda til að stjórna samfélaginu annars vegar og hins vegar samneyslunnar. Ég vil hugsa um þetta aðskilið. Það sem ég velti fyrir mér: Ef áfengisgjaldið er hugsað til þess að greiða fyrir skaðann af neyslu áfengis, hvers vegna fer ekki allt gjaldið til þess?
Frú forseti. Ég er sammála því að kostnaðarröksemdirnar eru ekki góðar að öllu leyti, ég nota þær ekki mikið. Fyrir mér er hinn mannlegi þáttur málsins miklu, miklu stærri. Það eru örlög þeirra barna og fjölskyldna sem búa við áfengisvandamál og eru þolendur þess að mönnum verður fótaskortur á svellinu í umgengni við þennan vímugjafa í stórum stíl og því fylgja stórkostleg vandamál. Liður í baráttunni við það er að hafa þessa vöru ekki svo ódýra að það sé ekkert mál að kaupa hana í stóru magni. Þrátt fyrir ýmsa skavanka á því að hafa áfengi mjög dýrt vegna þess að þá má segja að þeir sem eru tekjulágir eigi býsna erfitt í þeim efnum borið saman við hina, og það er alveg rétt að þetta er dýr vara, þá hafa menn samt komist að þeirri niðurstöðu. Almennt er mælt með því að hafa þessa vöru mjög dýra og það er gert með því að ríkið leggi gjald á varninginn. Vissulega er það þá svo að til ríkisins renna tekjur sem það hefur til þess m.a. að glíma við afleiðingar af áfengisneyslu og sérstaklega ofnotkun áfengis. Það er í reynd þannig að þótt til lýðheilsusjónarmiða sé bara eyrnamerkt 1% af áfengisgjaldinu, þá eru þeir 10–12 milljarðar eða hvað það nú er sem áfengisgjaldið skilar ef ég man rétt, auðvitað bara dropi í hafið þegar við horfum til kostnaðarins sem ríkið ber beint í gegnum heilbrigðiskerfið, löggæsluna og fleiri þætti, að ógleymdum samfélagskostnaði. Þessar tekjur eru þó þarna þótt þær séu ekki beint eyrnamerktar þessu. Þjóðhagslega er ofnotkun áfengis eitt dýrasta vandamál hvers samfélags vegna þess að vinnutapið, slysin, frátafir frá vinnu, veikindi og ýmislegt annað sem kemur kannski ekki beint inn á borð ríkisins fyrr en síðar meir, [[Forseti hringir.]]veldur ómældum skaða annars staðar í samfélaginu svo sem eins og í atvinnulífinu.
Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt að áfengi veldur kostnaði, ekki bara í formi peninga heldur einnig í formi heilsu og í mörgum tilfellum hamingju og lífi. Samt vefst þetta enn þá fyrir mér. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann að spurningu sem hljómar kannski hálfróttæk eða undarleg, en mér finnst allt í lagi að við spyrjum okkur að því hvort okkur þyki í raun og veru siðlegt að ríkið hagnist á vímuefnasölu. Ef ég sel vímuefni þá væri siðferðileg spurning innifalin í því. Ef ríkið ætlar að sinna þessari þjónustu þá finnst mér ekki að ríkið eigi að vera stikkfrí frá þeirri spurningu. Af hverju er það siðlegra þegar ríkið sinnir þjónustunni? Mér finnst það í raun bara vera siðlegt á þeim forsendum að ríkið sé þá að berjast við þetta tiltekna vandamál. Annars sé ég ekki siðferðilega réttlætingu fyrir því. Þess vegna átta ég mig ekki á því hvers vegna þetta gjald fer ekki í einhvers konar verkefni tengd afleiðingum af áfengisneyslu.
Frú forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður ræðir þetta af yfirvegun og skilningi og þar á meðal út frá því að við verðum að ræða um áfengisvandamálin í ljósi þess að við vitum að þau valda líka gríðarlegu óefnislegu tjóni, þótt við séum kannski hér að horfa sérstaklega á það sem menn vita um hið beina tjón sem ríkið situr uppi með. Áhugaverð spurning, er það siðlegt að ríkið hagnist á því að selja vímuefni? Fyrir það fyrsta er áfengi vímuefni sem hefur lengi verið löglegt, það er náttúrlega ákveðinn grundvallarmunur á. Menn hafa ákveðið að leyfa sölu þessa efnis en með miklum takmörkunum og hluti af þeim takmörkunum hefur verið að ríkið annaðist um söluna. Við getum líka bætt við spurningunni: Er það siðlegt eða væri það ekki enn þá ósiðlegra að einkaaðilar högnuðust á því að selja vímuefni? Er þá ekki af tvennu illu skárra að það sé ríkið sem er þó svona nærri [[Forseti hringir.]]málinu og situr uppi með vandamálið? Ég held að niðurstaðan af þeirri spurningu hljóti að verða í fyrsta lagi sú að úr því að áfengi er löglegt á annað borð [[Forseti hringir.]]og úr því að einhver þarf að annast um söluna á því þá sé skást að ríkið geri það sjálft og taki til sín [[Forseti hringir.]]ávinninginn af því eftir því sem hann er einhver og noti hann í að mæta afleiðingunum.
Virðulegi forseti. Mig langar að ítreka spurningu mína til hv. þingmanns frá því hann flutti fyrri ræðu sína, hvort hann hafi meiri áhyggjur af því að aðgengi að vörunni skerðist, aðgengi og úrval af áfengi og vöruverð hækki úti á landsbyggðinni, eða öfugt. Og hvort hann hafi í því samhengi kynnt sér talnagrunn landlæknisembættisins sem sýnir nýjustu tölur varðandi áfengisneyslu þjóðarinnar og hvað virðist hafa mestu áhrif þar á. Mér þykir þetta skipta miklu máli. Það er ýmist talað um að aðgengi og þjónusta um landsbyggðina muni skerðast, en í hinu orðinu er verið að gagnrýna frumvarpið fyrir að auka aðgengi að þessari vöru sem mun þá auka neysluna. Ég viðurkenni það, hæstv. forseti, að ég átta mig ekki alveg á því hvorum megin áhyggjurnar liggja hjá þeim sem eru með þennan málflutning varðandi lýðheilsuna.
Frú forseti. Ég skal reyna að svara hv. þingmanni og ég ætla að reyna að svara algjörlega málefnalega og ríghalda mér í púltið til að missa mig ekki í annað vegna þess að mér finnst stutt í það þegar svona er spurt. Það er ósköp einfaldlega þannig að víða út um landið er ýmist ein eða engin verslun á viðkomandi svæði. ÁTVR hefur undanfarin ár byggt á stefnu sem það hefur mótað um að tryggja mönnum aðgengi að þessari vöru með tilteknum lágmarksfjarlægðarmörkum og hefur sett upp litlar afgreiðslur sem eru opnar í einn til tvo tíma á dag á mjög litlum stöðum til að ná að uppfylla þessi markmið sín. Það hefur ekki verið gert í því skyni að auka almennt aðgengi að áfengi, það hefur verið gert í því skyni að menn væru nær því að sitja við sama borð. Og í ljósi þessa, og þegar maður horfir yfir stöðuna eins og hún hefur að þessu leyti verið að breytast undanfarin ár, þá efast ég mjög um að aðgengi muni batna að þessari vöru svo neinu nemi á landsbyggðinni nema á örfáum stærstu stöðunum þar sem eru margar verslanir og jafnvel versna á mörgum stöðum, litlum stöðum, í þeim skilningi að það verði miklu minna úrval og miklu lélegri þjónusta. Við erum að tala um allt annan veruleika hér á stóra þéttbýlissvæðinu. Hér eru hundruð verslana sem munu hefja sölu á áfengum drykkjum. Fjöldi þeirra mun margfaldast, tugfaldast, augljóslega t.d. hér á þessu svæði. Þar erum við að tala um stóraukið aðgengi sem mun örugglega leiða til aukinnar neyslu. Það eru kannski veigamestu rökin að þegar við erum að tala um aðgengi þá erum við að tala um það svæði landsins, þau stóru þéttbýlissvæði og fyrst og fremst hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem við mundum búa við allt annan veruleika í þessum aðgengismálum ef þetta frumvarp næði fram að ganga.
Virðulegi forseti. Ég held að ekki sé hægt að auka aðgengi að áfengi mikið meira hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem áfengisverslanir eða vínbúðir eru færðar nær stofnbrautum og gerðar sýnilegar í stærstu verslunarkjörnum landsins og vínveitingastöðum fjölgar. En við erum sammála um það að við höfum áhyggjur af þeirri þjónustu sem er veitt út um landið. Ég hef þó meiri áhyggjur af þessari almennu verslun sem selur nauðsynjavöru. Hv. þingmaður hefur farið yfir það hvað það getur verið erfitt að reka slíka verslun til að veita landsbyggðinni þjónustu. Getur það ekki verið lyftistöng? Getur þingmaðurinn ekki séð það fyrir sér sem lyftistöng fyrir verslun með almenna vöru úti á landi að fá löglega neysluvöru aukalega inn í rekstur sinn til þess að auka hagkvæmni og auka þannig möguleika á verslun um landið? Og hver er sanngirnin í því að aðeins 30 sveitarfélögum úti um landið sé útveguð vínverslun en ekki öllum 70?
Frú forseti. Ég held að upptalning á fjölda sveitarfélaga segi nú ekki mikið í þessum efnum, það vantar ekkert sérstaklega upp á aðgengi íbúa Tjörneshrepps, þeirra 70 sem búa þar, að áfengi þó ekki sé verslun í þeirra sveitarfélagi. Það er stutt á Húsavík. Það þarf að horfa á það hvernig þetta er í veruleikanum á hinum einstöku stöðum. Jú, ég get alveg viðurkennt það. Í einstöku tilvikum, þar sem lítil verslun er að þrauka í byggðarlagi, þar sem ekki er í boði þjónusta frá ÁTVR, þá gæti það hugsanlega eitthvað styrkt grundvöll þeirrar verslunar að selja líka áfengi sem menn sækja annars í nálægt byggðarlag. En þó er það þannig að þegar þetta er rætt við forsvarsmenn margra minni verslana á landsbyggðinni þá vilja þeir ekki þetta fyrirkomulag. Margar af þekktustu kaupmannaverslunum á landsbyggðinni, nokkrir fulltrúar þeirra, komu nú fyrir efnahags- og viðskiptanefnd til að ræða þennan þátt sérstaklega, þeir voru grjótharðir á móti málinu. Þeir telja fyrirkomulagið [[Forseti hringir.]]eins og það er í dag gott, og ekki endilega víst að það yrði þeim til framdráttar að þurfa að fara að selja áfengi í sínum búðum, ef það væri komið út í búðir almennt, til þess að veita sínum kúnnum þá þjónustu. Þeir hafa meiri áhuga á því að vera kaupmennirnir [[Forseti hringir.]]á horninu með þær vörur sem þeir eru að versla með í dag heldur en að fara út í að liggja með lager af brennivíni.
Frú forseti. Ég kem hingað upp í mína aðra ræðu í þessu máli því að ég er, eins og fram kom í fyrri ræðu, mjög mikið á móti því að þetta frumvarp verði að lögum. Ég er fylgjandi því að Ísland reki áfram skaðaminnkandi stefnu í áfengismálum. Það er fullkomlega ljóst að leiðirnar til þess að draga úr skaða áfengis fyrir samfélög eru að takmarka aðgengi og í gegnum verðlagningu. Við höfum notað báðar þessar leiðir á Íslandi með góðum árangri. Þegar talað er um að Íslendingar drekki mikið þó að við séum með einkasölu ríkisins á áfengi þá er það bara ekki rétt. Í nýlegri skýrslu OECD um áfengisstefnu OECD-ríkjanna og vandann sem ríki glíma við tengdan áfengisneyslu kemur í ljós að Ísland er í 33. sæti yfir áfengisneyslu á mann, langt fyrir neðan meðaltal OECD. Auðvitað kemur það til af þeirri stefnu sem við rekum hér hvað þetta varðar. Ég skil ekki af hverju við viljum gera breytingar sem er vitað mál að munu hafa skaðleg áhrif á samfélagið og valda fjölþættum heilbrigðisvanda. Áfengi veldur mörgum tegundum krabbameina frá munnholi, niður meltingarveginn og niður í endaþarm og hefur ýmis önnur áhrif á fólk þó að það fái ekki krabbamein. Það býr við ýmsan heilsubrest tengdan lifur og nýrum og slíku. Mikil áfengisneysla foreldra og forráðamanna hefur mjög neikvæð áhrif á börn og svo mætti lengi telja um skaðleg áhrif áfengis. Svo er það auðvitað þannig að áfengi er ekkert alltaf skaðlegt. Flest okkar hafa ánægju af áfengisdrykkju. Það er kannski líka þess vegna sem við eigum erfiðara með að viðurkenna vandann sem fylgir áfengisdrykkju. Það eru allir sammála um að tóbak er hættulegt og slæmt. Það er enginn þolinmæði með því að fólk taki upp sígarettu í boðum og öðru, en þegar kemur að áfengi þá höfum við miklu hærri þröskuld, miklu meiri „tolerans“, svo ég sletti, með áfengisdrykkju. Vitund okkar um að það beri að sýna tillitssemi og reyna að draga úr henni hefur að vísu aukist og við höfum staðið vörð um áfengisstefnu okkar. Fjöldi Íslendinga hefur leitað sér aðstoðar vegna áfengissýki, alkóhólisma, og endurheimt líf sitt eftir að hafa lent í miklum ógöngum út af áfengisneyslu sem hafa haft fjölþætt áhrif á fjölskyldulíf, börn, atvinnu o.fl. Þúsundir Íslendinga hafa losnað út úr viðjum þess sjúkdóms sem áfengissýki er. Það er líka virðing við það fólk að það geti bara farið áfram í matvörubúðina án þess að þurfa að horfa á áfengi sem eykur líkurnar á að það falli í freistni. Það er eðlilegt í samfélagi að við tökum tillit hvert til annars. Það er ekki mikil fórn sem við færum að þurfa að gera okkur smáaukaferð til þess að kaupa rauðvínsflösku eða vodkaflösku, en það skiptir rosalegu máli fyrir umtalsverðan hóp fólks að vínið sé ekki í matvörubúðum. Frú forseti. Ég mun standa vörð um einokun ríkisins á áfengissölu og vona að þetta frumvarp verði aldrei að lögum.
Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að árangurinn eða mælingar á því fyrirkomulagi sem við höfum viðhaft í þessum efnum benda sterklega í þá átt að það fyrirkomulag hafi gefist vel. Þeir sem vilja breyta því ættu náttúrlega að þurfa að hafa verulega fyrir því að rökstyðja það þá og segja öðrum hvers vegna ætti að gera það, hvaða vandamál á að leysa, hvað á að bæta með því að hverfa frá þessu fyrirkomulagi. Þær röksemdir að það verði aðeins auðveldara fyrir þá sem vilja ná sér í áfengi með matnum eða eitthvað því um líkt eru nú ekki sterkar þegar horft er til dæmis til þess að það er engin sérstök óánægja með fyrirkomulagið sem er í dag á meðal almennings. Það skorar mjög hátt á mælikvarða að þjónustan sé ágæt og þetta sé tiltölulega þægilegt. Er þá ekki nær að taka tillit til hinna sem eiga í erfiðleikum og um sárt að binda, aðstandenda þeirra, fjölskyldna, barna o.s.frv.? Er til of mikils mælst að þeir sem eru þá svo heppnir að geta umgengist áfengi án teljandi vandamála og farsældar og með farsælum hætti búi þá við þetta fyrirkomulag í þágu þeirra markmiða sem við teljum okkur vera ná fram með því? Ég vil þó segja aðeins um stöðu umræðunnar um áfengi versus til dæmis tóbak að það hefur þó náðst viss árangur og ég held að eftir svona 15, 20 ár mundi engum detta í hug að flytja svona frumvarp. Af hverju segi ég það? Jú, vegna þess að þrátt fyrir allt hefur umræðan um þessi vandamál komist meira upp á yfirborðið. Þetta er ekki alveg sama felumálið og tabúið og það var. Menn læðast ekki til útlanda lengur til að fara í áfengismeðferð. Búið er að útrýma áfengi úr fermingarveislum, ekki satt? Drykkja á vinnustöðum líðst ekki með sama hætti og hún gerði kannski á köflum áður. Ég tel því að við höfum að sumu leyti alveg verið á réttri leið með það að umræðan um þetta sé að þroskast, [[Forseti hringir.]]hún er á eftir tóbakinu, ég er sammála um það, en ég mundi spá því að eftir 15, 20 ár værum við komin það langt í þessum efnum að engum mundi detta í hug [[Forseti hringir.]]að leggja fram svona frumvarp.
Forseti. Ég er hjartanlega sammála því. Sumir segja í þessari umræðu: Það mun auðvitað koma að því að áfengi verði tekið úr einokun ríkisins. Ég er ósammála því, því að ég held að viðhorfin til áfengisneyslu séu mjög að breytast. Ég held að mikilsvert sé að halda í þetta fyrirkomulag í stað þess að standa svo hér eftir 10, 20 ár og horfa til þess að það hafi verið skammsýni að gera þessar breytingar. Í greinargerð með frumvarpinu segir á bls. 12 um áhrif á neyslu að aukið aðgengi muni eflaust auka áfengisneyslan tímabundið með breyttri menningu, en líklegt verði þó að telja að jafnvægi náist og neyslan dragist saman eða jafnist út að nýju. Ekki hefur verið sýnt fram á það að varanlegt orsakasamhengi sé milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu. Bara það að lesa til dæmis þennan texta væri, ef þetta væri ekki svona alvarlegt mál, hlægilegt, því að ekki þarf að fara djúpt inn á vef Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar eða tala um skýrsluna sem kom út á síðasta ári frá OECD til að lesa nákvæmlega um mjög skýrt orsakasamhengi. Aðgengi er stýrandi þáttur fyrir neyslu áfengis í hverju samfélagi. Það er mjög truflandi að Sjálfstæðisflokkurinn sem er hér með 19 þingmenn skuli gera frumvarp sem þetta, með greinargerð sem er jafn illa rökstudd og uppbyggð, að burðarfrumvarpi, þingmannamáli á Alþingi Íslendinga. Þetta er forgangsþingmannamál Sjálfstæðisflokksins þar sem dylgjur [[Forseti hringir.]]eru aðaluppistaðan í greinargerðinni.
Frú forseti. Ég hef áður vitnað í þessa setningu og tel hana vera eina af þeim sem er ákaflega illa undirbyggð eða rökstudd í frumvarpinu, reyndar ekki gerð tilraun til þess eiginlega, þessu er bara haldið fram þvert á allar þær rannsóknir og staðreyndir sem menn hafa vitnað til. Ég held að ákafi manna í því að knýja þetta mál áfram hér og nú sé kannski sprottinn að einhverju leyti af því að innst inni átti aðstandendur málsins sig á því að þeir séu smátt og smátt að tapa umræðunni. Hún er að breytast og viðhorf almennings er að breytast. Stuðningur við þetta hefur minnkað ef ég veit rétt, til dæmis í mælingum í skoðanakönnunum, hann er á niðurleið og heilbrigð skynsemi almennings hefur í meira og meira mæli gert fólk fráhverft þessu. Ég tel mig finna þetta í samtölum við fólk. Ég held að orsakasamhengið sé reyndar aðeins flóknara en bara aðgengisþátturinn einn, þ.e. aðgengið og viðhorfin, normalíseringin sem það endurspeglar, það að hafa aðgengið takmarkað og mjög stýrt og undirstrika með því hvers eðlis þessi vara er. Það er hluti af því að reyna að byggja upp rétta hugarfarið og réttu viðhorfin í umgengninni við það. Ég held að árangur okkar í tóbaksmálunum eigi til dæmis sinn þátt í þessu. Það eru merkingarnar og það hvar tóbakið er haft sem smátt og smátt færir fleiri og fleiri yfir á það borð að átta sig á og skilja og virða hvers eðlis sú vara er. Umræðan er þung einmitt víða í löndum þar sem maður hefði seint trúað að hún ætti eftir að fara akkúrat í gagnstæða átt við þetta frumvarp. Tökum bara Frakkland, þar sem vínmenningin er nú inngróin í matarmenninguna og lífshættina. Þar er þung umræða um að Frakkar verði að fara að taka í taumana og fara í aðgerðir til að ná tökum á ástandinu. Sama má segja um Bretland þar sem menn viðurkenna almennt að Bretar hafi gert mikil mistök í áfengismálum sínum á síðustu 10, 25 árum.
Frú forseti. Já, ég held að það sé sannarlega svo. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin fjallar töluvert um áfengismál eða áfengisstefnu enda er áfengisneysla, og þá er ég auðvitað að tala um óhóflega áfengisneyslu, eitt af stærstu heilsufarsvandamálum samtímans. Það er ekki eitthvað sem ég, miðaldra kona, stend hér og er svona að óa og æja yfir af einhverjum tepruskap. Það er bara alvarlegt mál. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin nefnir sérstaklega, og allir þeir sem um þessi mál fjalla af ábyrgð, aðgengi og verðlagningu. Svo er ég algjörlega sammála því að auðvitað skipta viðhorfin máli. Nú er það svo og það má alveg segja að aðgengi að áfengi hefur aukist heldur betur á Íslandi. Við erum með miklu fleiri veitingastaði og bari og fleiri útsölustaði hjá ÁTVR, en á sama tíma hafa viðhorf líka verið að breytast. En samt er bent á það í skýrslu OECD að áfengisneysla á Íslandi sé að aukast. Hún er bara svo miklu, miklu minni en í mjög mörgum öðrum samanburðarlöndum. Það á auðvitað að vera markmið okkar að dregið verði úr áfengisneyslu en hún ekki aukin. Ég finn það líka hjá ungu fólki í dag að það byrjar síðar að drekka og það hefur önnur viðhorf til áfengis þó að það hafi eins og kynslóðirnar á undan áhuga á áfengi og smakki það flestir um síðir þó að sá aldur sé að færast upp.