Forseti vill geta þess að gott samkomulag hefur orðið um að hefja þingfund í dag kl. 13.30, fyrr en venjulega, og er gert ráð fyrir að dagskrá fundarins verði tæmd vel fyrir kl. 15. Fundahaldi er þannig háttað til að sýna samstöðu með konum á kvennafrídaginn og til að auðvelda kjörnum fulltrúum og starfsmönnum Alþingis að leggja niður störf kl. 14.55 til að undirstrika kröfur um kjarajafnrétti á vinnumarkaði og öryggi á vinnustöðum.
Herra forseti. Mig langar á kvennafrídegi að fara inn á verklagsreglur sem verið er að semja innan Pírataflokksins sem tengjast því að gera vinnustaðinn þannig að öllum finnist þeir velkomnir, að þeir séu ekki óvelkomnir á vinnustaðnum vegna eineltis, áreitis, þar á meðal kynferðislegs áreitis, kynbundinnar áreitni og ofbeldis. Þetta sprettur allt upp úr #metoo, að flokkar fara að semja sér verklagsreglur. Nú veit ég að Vinstri græn komu nýlega, í síðustu viku held ég, fram með sín drög um verklagsreglur, um bann við kynferðislegri áreitni og annarri ólögmætri hegðun. Við Píratar eru búnir að vera vinna þetta í skjali frá því í janúar. Skjalinu var ég að deila á Pírataspjallinu á Facebook fyrir þá sem hafa áhuga á að kíkja á það. Það er opið. Það geta allir sett inn athugasemdir. Við erum búnir að leita til ýmissa í samfélaginu. Ég fór sjálfur á námskeið hjá Kjartani Bjarna Björgvinssyni dómara sem haldið hefur námskeið í Háskóla Íslands fjórum sinnum. Námskeiðið heitir #metoo og lögin. Það er svo margt sem maður hefur lært um hvað maður þarf að gera ef maður ætlar að skapa umhverfi þangað sem fólki finnst ekki fjandsamlegt að koma á grundvelli kyns eða kynhneigðar. Ef við gerum það ekki erum við ekki að skapa jafnræði á grundvelli stjórnmálanna. Stjórnmálin eiga sér að svo miklu leyti stað í stjórnmálaflokkunum og ég tala nú ekki um að ef maður ætlar að komast til áhrifa þarf að gera það í gegnum flokkana. Leiðin sem við fórum við að gera verklagsreglurnar - ég gerði þetta í þinginu þegar við vorum að vinna þetta í forsætisnefnd og kallaði m.a. eftir að gerð yrði löggilt þýðing á verklagsreglum Sameinuðu þjóðanna. Svo höfum við tekið það og unnið skjalið áfram og unnið við að heimfæra það upp á íslenskan raunveruleika, heimfæra það upp á stjórnmálaflokkinn en ekki þjóðréttarleg samtök eins og Sameinuðu þjóðirnar eru. Við erum alveg á lokametrunum og getum líklega klárað fyrstu drög sem við munum síðan deila og leyfa fólki að hafa aðgang að, þ.e. kalla sérstaklega eftir umsögnum um nú næsta mánudag. Allir sem hafa áhuga geta farið inn á Pírataspjallið á Facebook, fundið skjalið [[Forseti hringir.]]og komið með athugasemdir sem við munum að sjálfsögðu taka tillit til.
Hæstv. forseti. Góðu konur. Til hamingju með daginn. 24. október 1975 var stórmerkilegur dagur, dagurinn þar sem konur tóku sér frí og streymdu út á götu til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags síns. Ég var ekki fædd þá en ég fæ alltaf gæsahúð af stolti þegar ég sé myndir af þessum atburði, áþreifanlegri samstöðu réttindabaráttunnar. Mig langar að tala aðeins um réttindabaráttu almennt. Réttindabaráttur eru sjálfsagðar og mjög mikilvægar samfélögum sem vilja vera góð samfélög. En það er ekki þar með sagt að það skipti engu máli hvernig haldið er á réttindabaráttu. Undanfarið hef ég fylgst með orðræðu núverandi verkalýðsforystu vegna komandi kjarasamninga og orðið hreint út sagt hálfhvumsa við. Þar eru boðaðar byltingar með blótsyrðum sem ekki er hægt að hafa eftir í pontu Alþingis og fólki brigslað um sálarleysi og annarlegar hvatir ef það leyfir sér að viðra önnur sjónarmið en þar eru boðuð. En það verður að mega ræða alla vinkla í samhengi þessa mikilvæga máls. Það verður til að mynda að mega ræða það sem kemur fram í Fréttablaðinu í dag, að launakostnaður skráðra félaga hefur almennt vaxið hraðar en tekjur og rekstrarhagnaður félaganna. Það verður að mega ræða að aðstoðarseðlabankastjóri og fyrrverandi aðalhagfræðingur Alþýðusambands Íslands segir það lögmál að raunlaun geti ekki til lengdar hækkað meira en framleiðniaukning. Þessi sjónarmið verða að mega heyrast því að þau skipta máli í samhengi hlutanna svo skrefin sem stigin verða næstu mánuði leiði okkur ekki í ógöngur. Það verður því að vera lágmarksvirðing fyrir því í umræðunni að þótt tekist sé á um leiðirnar erum við sammála um markmiðin, að gera eins vel og hægt er fyrir okkur öll. Upphrópanir um illsku og annarlegar hvatir eru bæði vondar og óþarfi og halda ekki á lofti mikilvægi réttindabaráttu.
Herra forseti. Ingibjörg H. Bjarnason var fyrst kvenna kjörin á þing. Það var árið 1922. Hún sagði, eftir að hún lauk sínu starfi hér, með leyfi forseta: „Fyrstu konurnar, brautryðjendurnir, verða auðvitað fyrir ýmsu hnjaski, aðeins vegna þess að þær eru konur - en slíkt má ekki setja fyrir sig. Þegar konum fjölgar á Alþingi Íslendinga hverfur það, að ráðist sé á þær sérstaklega af því að þær eru konur.“ Ingibjörg hafði skýra sýn á framtíðina og hún gerði sér grein fyrir því að lykillinn að jafnrétti, jafnrétti kynjanna og jafnrétti í þjóðfélaginu almennt, var menntun. Hún hafnaði því að lögð væri áhersla á að mennta konur til að sinna heimilinu. Hún lagði áherslu á það að konum stæði til boða menntun sem gæfi þeim möguleika á að taka að fullu þátt í vinnumarkaðnum. Það eru konur eins og Ingibjörg H. Bjarnason, brautryðjendur og eldhugar, sem hafa lagt grunninn að því hversu langt við höfum náð í jafnréttismálum og hafa lagt grunninn að því að framtíð minna dætra og möguleikar þeirra eru meiri og allt aðrir en ömmur þeirra höfðu. Fyrir það ber að þakka og ég hygg að við eigum hér í þessum þingsal að halda oftar og betur á lofti þeim sem ruddu brautina til jafnréttis. Að öðrum ólöstuðum hygg ég að Ingibjörg H. Bjarnason eigi sinn sess og við eigum að minnast þeirra starfa og þeirra hugsjóna sem hún hafði. Lykillinn að öllu jafnrétti, kynjajafnrétti sem og öðru, er menntun.
Herra forseti. Til hamingju með daginn. Í nefndarstörfum nýlega var stjórnarfrumvarp kynnt fyrir nefndarmönnum. Þar kom fram að frumvarpið var í raun ekki tilbúið og búist var við því að nefndin myndi klára vinnslu málsins. Ástæðan fyrir því að Alþingi var boðið upp á ófullgert frumvarp var sögð sú að kústurinn væri hátt á lofti að skila frumvörpum inn til þingsins á réttum tíma, þó að það væri áður en þau væru tilbúin. Ég forðast að nefna hvaða frumvarp þetta er, hvaða ráðuneyti þetta er eða nefna annað sem myndi auðkenna hvaðan útskýringin kom því að ég kann að meta heiðarleikann sem nefndin fékk um stöðu frumvarpsins. Nákvæmlega þannig á stjórnsýslan einmitt að virka, fullkominn heiðarleiki embættismanna án þess að detta í vörn fyrir sjálfa sig eða ráðherra. Ég gæti skammast út í léleg vinnubrögð eða annað á þeim nótum en mig langar frekar að einblína á heiðarleikann í þessu máli. Hann hjálpar nefnilega til að laga það sem vantar upp á og í þessu máli er það svo sem ekkert rosalega mikið. Ef svona heiðarleiki væri algengari held ég að margt færi betur hér á Alþingi. Þess vegna langar mig ekki til að skammast út í þetta mál heldur hrósa. Ég vil fleiri svona mál. Jafnvel þótt þau séu ekki fullunnin vil ég fá að heyra það. Það er miklu betra en að reynt sé að fela mögulega galla. Það er miklu betra en að þurfa alltaf að laga allt eftir á. Þótt fyrstu viðbrögð manns við svona skilaboðum séu forundran vekur svona heiðarleiki með manni traust, traust á að þó að vinnubrögðin séu ámælisverð sé a.m.k. ekki verið að fela neitt. Það er kannski merkilegt út af fyrir sig að þurfa að þakka fyrir heiðarleika. Mig langaði bara sérstaklega að þakka fyrir þennan heiðarleika. Það er nefnilega erfitt að viðurkenna það sem er viljandi illa gert. Ég vona að ekki þurfi að viðurkenna svona vinnubrögð aftur en ég vonast til þess að ef það þarf verði það gert. Nú hef ég alla vega ástæðu til að vonast eftir slíkum heiðarleika. Mig langar bara að beina þökkum til þeirra sem kynntu frumvarpið. Takk kærlega fyrir.
Herra forseti. Kæru þingkonur, til hamingju með daginn. Kennitöluflakk er meinsemd í okkar þjóðfélagi. Flestar þjóðir í kringum okkur hafa brugðist við slíkri háttsemi m.a. með því að slá varnagla við því að helstu eigendur og stjórnendur geti í skjóli takmarkaðrar ábyrgðar orðið uppvísir að því að keyra fyrirtæki sín ítrekað í þrot. Það er meginregla félagaréttar í tilviki einkahlutafélaga og hlutafélaga að enginn félagsmanna beri persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins. Að baki reglunni búa sanngirnisrök og að einstaklingur á að hafa tækifæri til að hefja atvinnurekstur án þess að bera persónulega ábyrgð á skuldbindingum sem af því leiðir. Undanfarin ár hafa margir yfirfært rekstur í hlutafélagaform sem m.a. má þakka tilkomu einkahlutafélaga, skattalegu hagræði svo og tískustraumum. Skiptar skoðanir eru uppi um ágæti þessarar þróunar en til að byrja með var talið að hún leiddi til aukinnar verðmætasköpunar. Ég hef þó nokkrar efasemdir um það. Nefna mætti í því sambandi áhyggjur mínar af því að ráðandi eigendur og stjórnendur fyrirtækja misnoti aðstöðu sína, innan félaganna eða haldi áfram þátttöku í atvinnulífinu skömmu eftir gjaldþrot þeirra eins og ekkert hafi í skorist, t.d. með þeirri aðferð að flytja eignir hins gjaldþrota félags yfir í nýtt félag en skilja skuldirnar eftir. Herra forseti. Þess eru dæmi að sami einstaklingur stofni fjölda, jafnvel tugi fyrirtækja og reki í þrot. Sannarlega geta gjaldþrot fyrirtækja átt sér eðlilegar skýringar og þegar svo ber undir verðskulda stjórnendur og eigendur þeirra að ný tækifæri gefist til rekstrar. Yfirvöld verða að hafa heimildir fyrir því að geta synjað félagi skráningu eða afskráð það, ef viðskiptasaga stjórnenda þess eða helstu eigendur gefa tilefni til slíks. Eðlilegt væri að við skipti á þrotabúum félaga verði skiptastjóra óheimilt að ráðstafa eignum og réttindum búsins, varanlega til stjórnenda og helstu eigenda eða aðila þeim tengdum við þær aðstæður sem hér að framan greinir.
Virðulegur forseti. Ég vil ræða fyrirmyndir. Í gær var ein af fyrirmyndunum mínum, sterk og hugrökk kona, við það að gefast upp á jafnréttisbaráttunni. Hún vissi samt að það væri tímabundið því að í dag er baráttudagur aftur. Það er kvennaverkfall. Þessi vinkona mín tók, eins og svo margar aðrar, þátt í „Beauty tips“-byltingunni 2015. Svo tók hún þátt í #höfumhátt árið 2017 og #metoo. Í öllum þessum byltingum hafa konur opnað sig um sín viðkvæmustu mál, staðið berskjaldaðar og sýnt ótrúlegan kjark. Þetta hafa þær gert aftur og aftur og aftur. En um leið og þær misstíga sig, eins og t.d. að gerast orðljótar í garð þeirra sem verja kvalara þeirra, geta þær lent í hakkavél samfélagsumræðunnar. Um það höfum við séð skýrt dæmi á síðustu dögum. Er nema von að hver baráttukonan á fætur annarri gefist upp á baráttunni? Viðfangsefni stjórnmálanna eru oft stór og flókin en þau eru okkar að leysa. Nýlega ræddum við samgönguáætlun. Þar ætlum við að verja 604 milljörðum til að tryggja öryggi á götum úti næstu 15 árin. Með heildarendurskoðun umferðarlaga sagði ráðherra eitt af markmiðunum vera að útrýma banaslysum. Og til stendur að verja 7 milljörðum í aðgerðir í loftslagsmálum næstu fimm árin til að tryggja öruggt umhverfi fyrir komandi kynslóðir. Mikilvæg verkefni mega kosta pening og þau mega vera flókin. Við skulum nýta kvennaverkfallið til að líta í eigin barm og spyrja okkur hvort hér á þingi hafi verið brugðist nógu vel við þessu síendurtekna ákalli kvenna. Höfum við sem samfélag horfst í augu við meinin og gripið til aðgerða? Ég er hræddur um að svarið sé nei. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Eftir síðustu kosningar erum við of margir, karlarnir á þingi. Til að bæta upp fyrir það getum við tekið okkur þessar konur til fyrirmyndar. Við getum sýnt kjark og breytt samfélaginu.
Hæstv. forseti. Þessi dagur er merkilegur í sögu kvenna á Íslandi og allra þeirra sem hafa barist fyrir jafnrétti kynjanna. 24. október 1975 er mér minnisstæður. Hann markaði upphaf hjá mörgum konum, upphaf jafnréttis, sjálfstæðis og þess að þora að stíga nauðsynleg skref í átt til þess að hlustað væri betur á rödd kvenna. Fjörutíu og þrjú ár eru síðan einstakar konur tjáðu í fyrsta sinn skoðanir sínar á eigin stöðu og óskuðu breytinga. Það var stórt skref á þeim tíma fyrir þær sem einstaklinga. Við skulum ekki gleyma því. Þann 24. október 1985 héldum við konur í Þingeyjarsýslum mikla hátíð allan þann dag og fram á kvöld í félagsheimili Húsavíkur til að minnast 10 ára afmælis kvennafrídagsins. Það var mjög fjölmennt og gríðarlega mikil stemning. Ræður voru haldnar og réttindi kvenna voru krufin. Við tókum yfir Víkurblaðið og það var eingöngu helgað konum. Við fundum áþreifanlega fyrir samhug og systrakærleik og þetta varð reyndar upphaf að fleiru sem teygir sig til samkomu þar í dag. Barátta fyrir réttindum íslenskra kvenna á sér miklu lengri sögu og við erum þakklát þeim frumkvöðlum sem ruddu veginn fyrir fjöldann sem kom á eftir. Margt hefur áunnist á þessum tíma og sumt svo sjálfsagt að enginn man eða veit að það hafi verið á annan veg. Hins vegar er staðan líka sú að í dag erum við að glíma við ótrúleg viðhorf til kvenna og hvað sé leyfilegt í samskiptum milli kynjanna. Hlutgerving kvenna er víðar og lúmskari en við gerum okkur grein fyrir. Sífellt koma upp mál þar að lútandi og það er algerlega óásættanlegt. Gagnvart þeim viðhorfum hafa konur skorið upp herör um allan heim. Ég tel að það sé afar mikilvægt að í uppeldi barna okkar sé lögð áhersla á jafnrétti, virðingu [[Forseti hringir.]]og jafnvægi í milli og í samskiptum kynjanna. Til hamingju með daginn öll.
Herra forseti. Kona, þú ert móðir jörð sem börn jarðar hafa sogið úr allan sinn lífskraft svo að þú átt ekkert eftir að gefa nema blítt klapp á kinn. - Þannig hefur mér stundum liðið og eflaust mörgum öðrum konum í gegnum tíðina sem hafa verið í hlutverki alltumlykjandi móður, eiginkonu, í umönnunar- og þjónustustörfum, úti á vinnumarkaði, í félagsstörfum, í stjórnmálum og haldið í alla þræði svo að allt geti gengið sem áfallalausast fyrir sig. Í dag á kvennafrídaginn sýna konur samtakamátt og ganga út af vinnustöðum sínum fyrr en ella og láta rödd sína heyrast, mótmæla kynbundnu ofbeldi, kynferðislegu ofbeldi, áreiti á vinnustöðum, kynbundnum launamun, lágum launum umönnunarstétta, mismunun á vinnumarkaði, ófjölskylduvænu vinnuumhverfi og mótmæla líka kúgun og hernaði gegn fátækum konum og fjölskyldum þeirra í stríðshrjáðum heimi. Konur á Íslandi hafa verið í forystu á síðustu áratugum í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna og hefur sú barátta skilað miklum árangri. En betur má ef duga skal. Karlar og konur þurfa saman að breyta samfélaginu þannig að bæði kynin geti notið sín á jafnréttisgrundvelli. Breytum ekki konum, breytum samfélaginu.
Virðulegi forseti. Alþingi er ekki venjulegur vinnustaður. Alþingi er löggjafarþing. Hér eiga kjörnir fulltrúar að endurspegla þverskurð þjóðarinnar. Þrátt fyrir það er ég ánægð með að þinghaldi verði hætt í dag þegar konur um allt land ganga út af vinnustöðum sínum kl. 14.55 til að taka sér kvennafrí til að sýna fram á þá dapurlegu staðreynd að meðalatvinnutekjur kvenna eru 26% lægri en meðalatvinnutekjur karla. Með því að hætta þinghaldi í dag sýnum við fram á að Alþingi Íslendinga starfar ekki án kvenna. Þrátt fyrir það eru núna árið 2018 einungis 38% íslenskra þingmanna konur og fækkaði um tæp 10% í síðustu kosningum, frá þingkosningunum 2016 þegar flestar konur náðu kjöri í alþingiskosningum nokkru sinni. Það bakslag sem varð í fjölda þingkvenna fyrir ári varð okkur femínistum áfall, en sorgleg áminning um að baráttan fyrir jöfnum rétti kvenna og karla stendur stöðugt yfir. Að vera þingmaður og þingkona eru forréttindi. Þrátt fyrir það hefur kynjamisrétti, kynferðisleg áreitni og kynbundið ofbeldi fengið að þrífast á vettvangi stjórnmálanna líkt og á öðrum sviðum samfélagsins. Það sýndi #metoo-byltingin okkur. Samkvæmt niðurstöðum glænýrrar könnunar Evrópuráðsþingsins er kynjamisrétti, kynferðisleg áreitni og kynferðislegt ofbeldi landlægt í evrópskum þjóðþingum gagnvart þingkonum og starfskonum þjóðþinga. 25% þingkvenna í rannsókninni greindu frá því að þær hefðu orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. 47% þingkvenna höfðu sætt hótunum um líflát, nauðgun eða barsmíðar og 68% þeirra kváðust hafa sætt kynferðislegum athugasemdum tengdum útliti sínu og kyni. Já, þó að þjóðþing séu engir venjulegir vinnustaðir þrífst kvenfyrirlitning og kynbundið ofbeldi í íslenskum stjórnmálum líkt og reynslusögur íslenskra kvenna, sem hafa viljað hasla sér völl á vettvangi stjórnmála, báru með sér í tengslum við #metoo-hreyfinguna sem fór af stað fyrir ári. Samt erum við íslenskar stjórnmálakonur í forréttindastöðu, með góðar tekjur, rödd sem við getum nýtt okkur og óviðjafnanlegan vettvang sem hér er til að hafa áhrif og breyta lögum og reglum samfélagsins. [[Forseti hringir.]] Hvað þá með allar þær konur sem eru með brot af tekjum okkar en hafa engan aðgang að valdakerfinu eða nein áhrif, eru alls ekki öruggar á vinnustöðum sínum eða heimilum? [[Forseti hringir.]]Hvernig er veruleiki þessara kvenna? Eru þær í hópi þeirra sem hampa Íslandi sem jafnréttisparadís hvert sem þær koma? Nei. Þær eru ekki öruggar á heimilum sínum. Ég legg til að við hættum svona tali [[Forseti hringir.]]og upprætum þann helsjúka valdakúltúr sem ójafnrétti kynjanna er. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég man eftir því á kvennafrídaginn 24. október 1975, þegar við mamma mín tókum strætó úr Breiðholtinu niður í bæ, til að taka þátt í byltingunni. Mamma, kennari til margra ára, útskýrði fyrir mér að með þessari samstöðu væru konur að leggja brautina fyrir okkur sem yngri værum. Það er rétt. Ég hef alla mína ævi notið stuðnings af baráttu mömmu minnar og hennar kynslóðar. Síðar meir kom til stuðningur af baráttu minnar kynslóðar. Núna eru það allar flottu fyrirmyndirnar úr hópi þeirra sem yngri eru. Þetta er alveg eins og það á að vera. Mjög margt hefur áunnist í jafnréttislandinu Íslandi. Íslensk þjóð stendur þrátt fyrir allt framarlega í málefnum sem varða jafnrétti kynjanna og litið er á aðgerðir okkar og árangur sem fordæmisgefandi. Það eru fjölmörg dæmi um að við höfum reynst góð fyrirmynd og hvatt aðra til góðra verka. Það er líka margt óunnið. Mörg mál eru óleyst eins og hér hefur komið fram, enn margir slagir sem við eigum eftir að taka og enn fleiri sem við eigum eftir að vinna. Síðast en ekki síst þurfum við að vanda okkur og huga vel að því að þeim árangri sem náðst hefur hér á landi sé náð til frambúðar. Við berum ábyrgðina á því að halda áfram, að byggja á vinnu, fórnum og sigrum þeirra sem hófu þessa baráttu, sem sættu sig ekki við stöðuna, sem létu ekki segja sér að hún væri náttúrulögmál, sem trúðu því alltaf að hægt væri að breyta og þannig yrði samfélagið okkar betra fyrir alla. Dætur mínar þekkja söguna af bæjarferð minni og mömmu, ömmu þeirra, fyrir 43 árum. Þær eiga svo sínar minningar frá þessum degi undanfarinn einn og hálfan áratug eða svo. Vonandi halda þær hefðinni áfram. Og vonandi verður dagskrá þessa mikla baráttudags í framtíðinni fyrst og fremst helguð gleði, þakklæti og stolti yfir því sem áunnist hefur. Vonandi verða skuggar ofbeldis, mismununar og þöggunar horfnir að fullu. Á því berum við líka ábyrgð. -Til hamingju með daginn.
Herra forseti. Ég er svo lánsöm að eiga tvö börn og það stelpu og strák sem eru tvíburar. Þegar dóttir mín var fjögurra ára byrjaði hún að kvarta yfir bókum sem við lásum á kvöldin. Þar heyrðust setningar á borð við: Af hverju eru það bara strákar sem renna sér hratt og klifra hátt? Af hverju eru stelpur aldrei sterkastar og af hverju fær Píla í Hvolpasveitinni aldrei að vinna verkefnin? Þessar spurningar komu beint frá hjartanu. Sonur minn tók ekki eftir þessum hlutum í fyrstu en þökk sé systur hans fór hann að spá í það sama og var alveg hneykslaður. Í einlægni sinni og sakleysi sjá börnin nefnilega oft hluti í kringum sig sem við fullorðna fólkið höfum lært að leiða hjá okkur en auðvitað megum við ekki loka augunum fyrir raunveruleikanum í kringum okkur. Þó að staða kvenréttinda sé góð á Íslandi erum við hvergi nærri því að ná jafnrétti og jöfnum kjörum. Má það m.a. sjá á ósanngjarnri stöðu kvennastétta. Staðreyndin er enn sú að kvennastörf eru minna metin enn þann dag í dag. Konur vinna auk þess 70% ólaunaðra starfa og eru líklegri til að vera lengur heima en karlar í fæðingarorlofi, sem skýrist að miklu leyti af gjá milli fæðingarorlofs og leikskóla. Þó að það verkefni sé á könnu sveitarfélaganna tel ég mikilvægt að ríkið stígi með enn meiri þunga og veiti aukið fjármagn til að hægt sé að leysa málið og bæta þannig kjör kvenna og þjóðarinnar allrar. Í lagi dagsins segir, með leyfi forseta: „Og seinna börnin segja: Sko mömmu. Hún hreinsaði til. Já, seinna börnin segja: Þetta er einmitt sú veröld sem ég vil.“ Virðulegi þingheimur. Munum að það er í okkar höndum, valdið til að breyta þessu. Ég þori og get og vil.
Herra forseti. Mannréttindabarátta nútímans er ekki síst kvennabarátta. Margt hefur áunnist en margt er óunnið. Við megum aldrei sofna á verðinum og við megum aldrei sætta okkur við kynbundinn launamun, kynbundinn tröppugang í atvinnulífinu og kynbundið ofbeldi. Við megum aldrei sætta okkur við málamiðlanir þegar kemur að grundvallarmannréttindum. Við þurfum að samþætta kynjasjónarmið inn í alla ákvarðanatöku hins opinbera en einnig hjá einkaaðilum. 90% þeirra sem eiga peninga og stjórna peningum á Íslandi eru karlar. 75% þeirra sem eru í stjórnum íslenskra fyrirtækja eru karlar og 80% framkvæmdastjóra landsins eru karlar. Þessu þarf að breyta. Við megum hins vegar aldrei ætlast til þess að þessi mál leysist af sjálfu sér eða þau leysist einfaldlega með tímanum. Herra forseti. Það er ekki nóg að Vigdís varð forseti. Við þurfum stöðugar aðgerðir. Við þurfum kynjakvóta, jafnlaunavottun, öfluga umræðu og lagabreytingar og við þurfum peninga í málin og í málaflokkana. Við þurfum að endurmeta frá grunni mat samfélagsins á störfum kvenna þegar kemur að launum, hvort sem það er innan kennarastéttarinnar, velferðarkerfisins eða einfaldlega hjá lágtekjuhópum kvenna. Við þurfum stórátak gegn ofbeldi. Eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar á þinginu núna er einmitt að tryggja að þolendur í heimilis- og kynferðisofbeldismálum fái gjafsókn frá ríkinu. Við þurfum stöðugar forvarnir og fræðslu, við þurfum að bæta fæðingarorlofið, ekki síst hjá þeim konum sem eru í námi eða utan atvinnu og við þurfum að stytta vinnuvikuna. Herra forseti. Ljúkum þessari baráttu með algjörum sigri og fullu jafnrétti í orði sem og á borði.
Virðulegi forseti. Ávana- og fíknivandinn hefur tekið á sig ýmsar myndir en þó aldrei eins skelfilegar og nú. Árið 2015 létust 15 einstaklingar af völdum fíknisjúkdóma en það sem af er þessu ári eru þeir orðnir tæplega 40. Það er sárara en tárum taki þegar maður hugsar til þess að árið 2018 deyja fleiri af völdum fíknisjúkdóma á aldursbilinu 18–40 ára en úr öllum öðrum sjúkdómum á Íslandi samanlagt það ár. Það eru 600 fíklar sem biðja um hjálp og eru á biðlista á Vogi. Það er dauðans alvara að koma ekki til móts við þetta fólk. Það er á ákveðnum tímapunkti sem fíkillinn stígur út fyrir rammann og fær tilfinningu fyrir því að hann vilji hjálp og vilji komast í meðferð. En þá er hann látinn bíða. Hann er sjúklingur, hann er veikur og þessi vilji hans á þessum tímapunkti fjarar út. Hann getur verið dáinn, loksins þegar röðin kemur að honum. Það kostar okkur 200 millj. kr., virðulegi forseti, að eyða biðlistum á Vogi. Í stað þess að taka sex einstaklinga inn daglega getum við tekið átta. Við erum að tala um 200 millj. kr. Það er allt í lagi að skipta upp ráðuneytum, það kostar bara 70 milljónir. Það er allt í lagi að setja 500 milljónir í bókaútgefendur af því að við viljum verja íslenska tungu og ekki mæli ég því í mót. En hvernig væri að fara að setja fólkið okkar í fyrsta sæti? Hvernig væri að fara að forgangsraða fjármunum í þágu fólksins í landinu og í þágu þeirra sem eiga um sárt að binda? Ég segi bara: Það biður enginn um að lenda í þeirri gildru að þurfa að glíma við fíknisjúkdóm en að hið opinbera skuli vera búið að kasta af sér allri ábyrgð og skuli loka svona gjörsamlega augunum fyrir því hversu alvarlegt ástandið er er sárara en tárum taki. [[Forseti hringir.]] Ég segi: Kæru konur, kæru landsmenn og við öll, til hamingju með daginn í dag.
Hæstv. forseti. 24. október 1975 var dagur sem markaði nýtt upphaf. Í minni minningu er hann kannski helst minnisstæður fyrir það að níu barna móðir úr Kópavoginum tók sér ferð niður á Lækjartorg til að standa með kynsystrum sínum þar af því að hún trúði að það væri eitthvað mikið að gerast, eitthvað nýtt í gangi, réttindabaráttan væri loksins komin á skrið. Síðan hefur okkur miðað takk bærilega. Við höfum gengið í gegnum erfiða umræðu oft á tíðum, um það hvernig konur hafa verið kúgaðar og beittar misrétti, orðið fyrir bæði kynbundnu ofbeldi og hótunum, kynferðislegu ofbeldi o.s.frv. Við höfum tekið á því m.a. hér á þinginu með því að hafa sérstaka rakarastofuráðstefnu þar sem við reyndum að fara ofan í málin og brjóta þau til mergjar og íhuga það saman hvernig við gætum komist áleiðis í þessari sömu baráttu. En í miðri þessari umræðu um hversu langt okkur hefur skilað á þessari leið get ég ekki neitað því að undanfarnar vikur hefur mér hnykkt við vegna þess að tvær hugrakkar konur sögðu frá ofbeldi á sínum vinnustað, annars vegar persónulegu og hins vegar ofbeldi sem viðgengst í stofnanamenningunni þar sem önnur vann. Báðar þessar konur voru látnar gjalda fyrir þetta með því að missa vinnuna. Ofbeldismennirnir? Jú, annar fékk gullið handtak og fór með starfslokasamning í burtu. En konurnar tvær sitja enn eftir með það að vera án vinnu. Það sem er dapurlegast í þessu máli er að bæði fyrirtækin sem um ræðir eru opinber fyrirtæki [[Forseti hringir.]], ef við getum orðað það þannig. Það hlýtur að vera áminning til okkar hér, sem höfum kannski smááhrif á það hvernig opinber fyrirtæki eru rekin, [[Forseti hringir.]]að við tökum mál þessara kvenna upp þannig að þær fái réttlæti.
Hæstv. forseti. Nú þegar 43 ár eru liðin frá fyrsta kvennafrídeginum lítum við yfir farinn veg og sjáum að margt hefur áunnist. Leikskólar eru almennir og fæðingarorlof er við lýði. Páll Pétursson, fyrrverandi ráðherra, barðist fyrir því ásamt fleira góðu fólki að breyta fæðingarorlofi. Árið 2000 var því réttur feðra og mæðra jafnaður og þar með réttur barna. Þessi áfangi var og er ákaflega mikilvægur en nauðsynlegt er að gera betur. Í landinu ríkja jafnréttislög og krafan um jöfn laun þykir sjálfsögð. Segja má að lagarammi utan um jafnréttismál sé nokkuð góður og umgjörðin töluvert traust. En það er ekki nóg að Alþingi setji lög. Sveitarfélög, einstaklingar og fyrirtæki verða að leggja sitt af mörkum. Jafnréttismálin hafa alltaf verið okkur Framsóknarmönnum hugleikin og höfum við átt þátt í mörgum framfarasporum sem stigin hafa verið. Jafnréttisáætlanir flokksins leggja áherslu á jafna þátttöku karla og kvenna í starfi flokksins og innan flokksins er öflug kvennahreyfing sem hefur verið ötul við að hvetja konur til að stíga fram og láta til sín taka. Rannveig Þorsteinsdóttir var kosin á þing fyrir Framsóknarflokkinn árið 1949, fyrst kvenna. Baráttumál hennar voru öðru fremur réttarstaða kvenna, skattamál og húsnæðismál. Hún var óþreytandi við að hvetja konur til starfa í félags- og þjóðmálum. Sem einstaklingur þótti hún kappsöm og skelegg og sannarlega var hún langt á undan sinni samtíð. Hæstv. forseti. Yfirskrift dagsins er: Breytum ekki konum, breytum samfélaginu. Þökkum fyrir einstaklinga eins og Rannveigu, Bríeti, Ingibjörgu og Gústu á Refsstað og alla sem rutt hafa brautina. Þrátt fyrir allt er launamunur kynjanna staðreynd, staðreynd sem við megum ekki sætta okkur við því að öll hljótum við að bera þá ósk í brjósti að synir okkar og dætur standi jafnfætis.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka hér til umræðu í þingsal stöðu iðnmenntunar og annarrar starfs-, verk-, og tæknimenntunar. Ég held að fæstir átti sig á hversu alvarleg staðan er. Hér er ekki um neinn framtíðarvanda að ræða heldur raunverulegan vanda sem við búum við í dag og bitnar á þeim sem síst skyldi. Að mínu mati þarf að bregðast almennilega við. Of lengi og of oft hefur verið rætt um stöðu þessara námsgreina en það verður að segjast eins og er að það hafa iðulega verið orðin tóm. Það þykir fínt að nefna þetta í kosningabaráttu og allir virðast oft og tíðum sammála um að eitthvað þurfi að gera en að bæta raunverulega iðn- og tæknimenntun hefur því miður orðið að frasa sem ekki hefur verið fylgt eftir með verkum. Ísland á mikið undir því að menntakerfið sé framúrskarandi og þessi umræða hefur of oft verið tekin án þess að raunverulegar breytingar hafi orðið. Menntun og mannauður er grundvallarforsenda góðra lífskjara. Þrátt fyrir að það gangi vel á ýmsum sviðum eru áskoranirnar í menntakerfinu stórar, mikilvægar og alvarlegar. Skortur á iðnmenntuðu fólki er gríðarlegur. Hátt í 80% meðlima í Samtökum iðnaðarins vantar iðnaðarmenn svo dæmi sé tekið. Eftirspurn eftir starfsmönnum með grunn í iðn- og verkgreinum hefur aukist með hverju ári og á sama tíma og iðnaður skapar fjórðung landsframleiðslunnar skrá aðeins 16% nýnema sig í iðn og verknám á meðan 70% skrá sig í bóknám til stúdentsprófs. Þrátt fyrir aukna þörf rata of fáir nýnemar á verk- eða starfsnámsbrautir þótt hlutfallið hafi hækkað milli ára. Atvinnulífið þróast hratt og sú þróun mun halda áfram. Menntakerfið og áherslur þess mega ekki sitja eftir. Þrátt fyrir stafræna byltingu og frekari byltingu í störfum í framtíðinni verður áfram mikil þörf fyrir iðn- og tæknimenntað fólk. Störfin munu sum hver breytast en alltaf verður þörf fyrir færni, þekkingu og aðra þætti en hefðbundið bókvit. Iðnaðarmaðurinn verður ekki leystur frá störfum með vélmennum en hann mun þurfa að breytast í takt við tímann. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra þeirrar einföldu spurningar hvort hún sé raunverulega tilbúin að gera starfs-, iðn-, tækni- og verkmenntun jafn hátt undir höfði og stúdentsprófi. Iðnnámið verður að sama skapi að þróast í takt við tímann. Frá sjónarhóli nemandans er hann í dag líklegri að velja bóknám fram yfir iðnnám vegna kerfislægrar mismununar á brautunum, vegna óvissu um samning til reynslu og vera því í óvissu um útskrift frá skólanum. Á Íslandi verður það einfaldlega að vera vænlegur kostur að fara í þetta nám og að nemendur hafi að sama skapi fleiri vegi færa að loknu námi en nú er. Virðulegur forseti. Kerfislægi vandinn er víða. Það er óásættanlegt að einstaklingar sem skrá sig í nám séu ekki með vissu fyrir því að útskrifast þótt þeir leggi hart að sér. Það veltur á möguleika þeirra á samningstíma utan skólans, í 56 vikur. Það er algjör grunnforsenda að nemendur sem hefja nám viti að þeir eigi möguleika á útskrift frá sama skóla. Þetta óöryggi er ólíðandi og veldur að sjálfsögðu minni aðsókn í námið. Stærsta verkefnið er að fjölga nemum í grunnnámi þessara greina. Einnig þarf að huga að því að þeir sem velja þessa leið eigi möguleika á aukinni menntun og þeim séu ekki settar of þröngar skorður. Að fjölga háskólamenntuðum með annan bakgrunn eins og iðn- og tæknimenntun mun reynast dýrmætt fyrir samfélagið í heild sinni. Ég hef lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um opinbera háskóla og lögum um háskóla, með það markmið að skýrt verði kveðið á um það í lögum að iðn-, verk-, og starfsnámi verði gert jafn hátt undir höfði og bóknámi. Með því er verið að opna dyr nemenda úr iðnnámi að háskólanámi. Það eru of mörg dæmi þess að aðilar sem hafa lokið iðnnámi en vilja auka við sína menntun komist ekki að í háskólanám. Það mætti taka dæmi um iðnaðarmann sem rekur sitt eigið fyrirtæki og vill bæta þekkingu sína á viðskiptum eða reikningshaldi eða aðila sem er orðinn meistari í sinni iðngrein, hefur lokið iðnnámi, samningstíma, sveinsprófi meistaraskóla og fengið meistararéttindi. Þeir eru samt samkvæmt kerfinu ekki til þess bærir að mennta sig frekar þar sem þeir hafa ekki lokið stúdentsprófi. Í grunnskólanum er okkur einnig vandi á höndum. Þar er list- og verkgreinum alls ekki nægilega vel sinnt þrátt fyrir nokkuð skýrt og bætt lagaákvæði um lágmarksviðmið. Við munum ekki kenna þessar greinar á bókina, ekki frekar en við getum kennt krökkunum að synda með bókinni. Grunnskólarnir standa sig margir hverjir svo illa að t.d. virða 80% grunnskóla í Reykjavík ekki þessi viðmið í 5.–7. bekk. Hvernig eigum við að auka áhuga á einhverju sem börn þekkja einfaldlega ekki? [[Forseti hringir.]]Að efla iðn-, verk-, og starfsnám í þágu öflugra og fjölbreyttara samfélags sem á þess kost að takast á við nýjar áskoranir, að taka stór skref til að breyta áherslum kerfisins og gera iðnnámi [[Forseti hringir.]]jafn hátt undir höfði og bóknámi, bæði í löggjöf og í raunverulegri framkvæmd er mikilvægt skref til [[Forseti hringir.]]aukinna framfara og hagsældar. Atvinnulífið þróast hratt og menntakerfið má ekki sitja eftir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að efna til þessarar sérstöku umræðu. Framgangur verk-, iðn- og starfsnáms er eitt af mínum forgangsmálum sem menntamálaráðherra. Í stjórnarsáttmálanum hefur líklega aldrei áður verið fjallað jafn mikið um menntun. Hv. þingmaður veit mætavel að þar nefndum við sérstaklega að það eigi að efla iðn-, verk- og starfsnám í þágu fjölbreyttara og öflugra samfélags og auka tækniþekkingu sem mun gera íslenskt samfélag samkeppnishæfara á alþjóðavísu. Markmiðið er skýrt: Við ætlum að fjölga nemendum í iðn-, verk- og starfsnámi og styrkja alla umgjörð í kringum námið. Hér mun ég nefna sjö atriði sem þegar er búið að hrinda í framkvæmd. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir 224 millj. kr. hækkun til framhaldsskólastigsins og er sérstök áhersla lögð á það í útreikningum að bæta stöðu skóla sem eru með starfs-, iðn- og verknám. Við erum þegar búin að hrinda því í framkvæmd. Í öðru lagi hafa framlög verið tryggð til að efla kennsluinnviði fyrir verk- og starfsnám. Þannig var nýlega tekin í notkun aðstaða fyrir nemendur í málmiðngreinum og vélstjórnarnámi við Verkmenntaskóla Austurlands. Við munum einnig setja fjármuni í að bæta verknámsaðstöðu í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti og Borgarholtsskóla. Í þriðja lagi viljum við að nemendur í öllum landshlutum hafi aðgengi að fjölbreyttu starfsnámi, ekki síður en bóknámi, sem uppfyllir kröfur næsta skólastigs og atvinnulífs. Í því samhengi afnámum við efnisgjöld í framhaldsskólum sem gerðu það áður að verkum að nemendur þessara greina þurftu að greiða hærri námsgjöld. Þetta var framlag upp á 300 millj. kr. Í fjórða lagi höfum við lagt áherslu á að einfalda og efla stjórnskipulag iðn- og starfsnáms. Starfshópur á vegum ráðuneytisins hefur það hlutverk að gera tillögur að einfaldara stjórnskipulagi starfsnáms þannig að umhverfi starfsmenntunar sé sveigjanlegra og haldið sé betur utan um það. Í fimmta lagi vil ég nefna gerð og innleiðingu rafrænnar ferilbókar en markmið þessa verkefnis er að efla gæði starfsþjálfunar með því að mynda samskiptavettvang nemenda, vinnustaða, skóla og annarra sem koma að starfsnámi um skilgreinda hæfniþætti þess starfs sem nemandinn lærir til. Um leið verður hlutverk skóla og vinnustaða varðandi vinnustaðanám skýrara. Í sjötta lagi erum við að endurskoða og efla starfsemi vinnustaðanámssjóðs. Stjórnvöld hafa undanfarin ár greitt 1,1 milljarð kr. til fyrirtækja sem annast kennslu iðn- og starfsnema á vinnustað. Hér er um viðamikla starfsemi að ræða sem hefur skilað nemendum og fyrirtækjum ágóða í auknum mannauði. Í gangi er úttekt á vinnustaðanámssjóði með það að markmiði að gera gott betra. Í sjöunda lagi hefur ráðuneytið stutt við ýmis fjölbreytt verkefni sem öll miða að því að fjölga nemendum í starfsnámi. Þar má nefna kynningar- og átaksverkefni eins og GERT, Boxið, Verkiðn, kvennastarf.is, Microbit og Evrópukeppni verk- og iðnnema. Til gamans má geta þess að Ásbjörn Eðvaldsson hlaut silfurverðlaun í þeirri keppni og það er mikið fagnaðarefni hversu mikill metnaður er lagður í það um allt kerfið til að efla þessar greinar. Það er augljóslega verkefni okkar að fjölga nemendum í iðn-, verk- og starfsnámi og styrkja alla umgjörð í kringum námið. Þetta kallar að sjálfsögðu á virkt samstarf atvinnulífsins og menntakerfisins. Því fagna ég því frumkvæði sem Samtök iðnaðarins hafa sýnt með því að móta metnaðarfulla menntastefnu sem miðar að því að efla þessar greinar. Við erum að sjálfsögðu mjög ánægð með að menn séu að taka þetta frumkvæði og fylgjum því eftir. Það eru vísbendingar um að aðgerðir okkar séu þegar farnar að skila árangri. Nemendum sem innritast á verk- og starfsnámsbrautir framhaldsskólanna hefur fjölgað umtalsvert og í sumum greinum um 33%. Í öðrum verkgreinum, til að mynda í Tækniskólanum, hefur umsóknum um nám í pípulögnum fjölgað um 59% milli ára og í málmiðngreinum fjölgaði um 61%. Þetta er mjög ánægjuleg þróun og ég held að þingheimur geti allur glaðst yfir því að við erum að sjá hér raunverulegar aðgerðir, raunverulegan árangur. Það er hugur í fólki og ég finn það í heimsóknum mínum í skóla að það er mikill meðbyr með þessum aðgerðum og forgangsröðun stjórnvalda í þágu uppbyggingar verk-, iðn- og starfsnáms.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, fyrir að vekja athygli á þessum vanda. Hlutfall þeirra sem stunda starfsnám í framhaldsskólum er, eins og hv. þingmaður nefnir, með öllu óásættanlegt og hefur svo verið um árabil. Það gengur mjög hægt að hnika þessu hlutfalli þrátt fyrir reglulegar heitstrengingar ráðamanna um annað. Og sambærilegar tölur í nágrannalöndum okkar eru með allt öðrum hætti. Við tölum oft um það hversu einkennilega rík áhersla sé lögð á bóknám hér á Íslandi og við viðrum líka áhyggjur af því hversu erfitt margir nemendur eigi með að finna sig í þessu bóknámi öllu, hversu mikið þeim leiðist og hversu fjarlægt þetta bóknám er veruleika þeirra og áhugamálum og hvernig þessi ungdómsár, sem eiga að vera svo skemmtileg og full af daglegum nýjum uppgötvunum og tíðindum, einkennast allt of oft af doða og leiða. Fólk sem notar saman heilann og hendurnar, sem einkennir einmitt manninn sérstaklega og er svo fallegt við manninn, virðist ekki nota njóta sömu virðingar og fólk sem notar bara heilann og stundum er eins og mestrar virðingar njóti fólk sem notar hvorugt. Ráðherra boðar ýmsar leiðir til þess að efla fjölbreytni í námskostum fyrir ungt fólk hér á landi. Við vonum að sjálfsögðu að sú viðleitni leiði til árangurs. En mig langar þó að nefna að eitt þarf að koma hér til sem er ekki á færi stjórnvalda og það er hugarfarsbreyting meðal landsmanna í garð iðnmenntunar. Hana þarf að hefja til vegs og virðingar í huga þjóðarinnar, ekki sem neyðarúrræði fyrir þau sem ekki geta lært, eins og það er kallað, heldur einmitt sem góðan kost fyrir þau sem geta lært, en kannski ekki lært utan að af bók.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka umræðuna sem sett er á dagskrá í dag. Hún er mjög mikilvæg. Fyrst langar mig að vekja athygli á því að í menntastefnu Samtaka iðnaðarins er stefnt að því að 20% grunnskólanema velji starfsmenntun árið 2025 og heil 30% árið 20–30. Þetta er stórt markmið en nauðsynlegt. Til þess að auka veg list-, tækni- og verkgreina, sem við getum sett undir hatt iðngreina í grunnskólum, vil ég sérstaklega nefna þetta atriði þar sem ég tel að við eigum að gera ráð fyrir iðnnámi strax á fyrstu dögum skólagöngu. Þá á ég einnig við leikskólastigið sem hið fyrsta skólastig. Í stefnu okkar í Miðflokknum er kveðið á um að leggja eigi áherslu á iðnmenntun með sérstökum eyrnamerktum fjármunum í samvinnu við atvinnulífið og er vel hægt að hugsa sér að þessir fjármunir og samvinna nýtist á öllum skólastigum. Við verðum að hugsa um iðnnám sem alvörunám. Við verðum að taka valgreinar sem faggreinar á unglingastigi alvarlega og sem iðngreinar í stærra samhengi. Það er þekkt að framboð valfaga er byggt á því hvaða leiðbeinendur fást til starfa hverju sinni. Því þarf að breyta. Og af því að við erum hér á þessum degi vil ég minnast á að við verðum með öllum tiltækum ráðum að fá fleiri stráka, karla, til að sækja nám í hefðbundnum kvennafögum og svo fleiri stelpur, konur, til að sækja nám í hefðbundnum karlafögum sem iðnnámið oft er.
Herra forseti. Ég ætla fyrst að minnast dagsins. Megi hann verða okkur öllum hvatning. Að málinu. Við ættum að eiga nægan fjölda iðnaðarmanna hér á landi þrátt fyrir brottflutning undanfarin ár og er öllum ljóst að aðdráttarafl iðnnáms hefur ekki verið nægt. Ástæður þess eru margar. Ég ætla ekki að greina þær en ég ætla að telja upp eitt og annað sem ég tel vera meðal þess sem þarf til að auka aðsókn. Í fyrsta lagi er það hófleg námslengd. Það er fjölbreytni í skólun, ég er ekki að tala um skólum, heldur skólun, þar sem er t.d. enginn kynjamunur. Það er faglegt samræmt námsefni og þjálfun undir handleiðslu fullburða iðnmeistara. Það er traust fagþekking sem næst með náminu, samfella í þekkingu innan greina. Það er löggilding iðnar, réttindanám og aukin menntun möguleg. Það er spennandi nýsköpun. Það er eftirlit með fagmennsku að menn geti átt von á því sem í þetta fara í gegnum félög, stofnanir eða jafnvel einhvers konar handverks- eða iðnstofnun. Þá er spurningin: Hvernig hefur tekist til? Ég hef fylgst með frá því að einkavæðing iðnnáms hófst í kringum 2008. Þar kemur fram ákveðinn undirtónn, sem við getum kallað svo, um styttingu námsins, takmarkaðri þjálfun á vinnustöðum undir ónógri handleiðslu þeirra sem kallast iðnmentorar, hvað sem það nú er, og síðan eru á borðinu hugmyndir um fráfall frá löggildingu mikilvægra starfa. Við getum horft til annarra landa sem farið hafa þessa leið og skoðað reynslu, skoðað og kannað hvað hefur komið fyrir fagþekkinguna og hvernig ónóg mönnun hefur komið fram, því að í raun og veru er reynslan af íslenskum iðnaðarmönnum í gegnum tíðina góð. Ég ætla að hvetja þingmenn til þess að skoða skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsmenntun á framhaldsskólastigi, skipulag og menntun [[Forseti hringir.]]og hvetja ráðherra til að ríghalda í eitt orð í gegnum allan ferilinn, og það er fagþekking.
Virðulegur forseti. Í þessum málum þurfum við að horfa til fortíðar sem og framtíðar. Á síðasta þingi horfði Alþingi einmitt til framtíðar þegar það samþykkti þingsályktunartillögu um aðgengi að stafrænum smiðjum sem er verkmennt í rauninni í framtíðartækninni, framtíð fjórðu iðnbyltingarinnar. Þar gekk Alþingi meira að segja mun lengra en ég sem flutningsmaður þorði að vona til að byrja með þar sem ég gerði fyrst bara ráð fyrir því aðgengi á framhaldsskólastigi en Alþingi víkkaði það út til grunnskólastigsins líka og að sjálfsögðu til allra annarra eins og grunnhugmyndafræðin um stafrænar smiðjur gengur út á. Lítil skref voru þar gerð að mjög stórum og ég hlakka mjög til að sjá framtíð þessarar þingsályktunar birtast í næstu fjármálaáætlun. En það þarf einnig að horfa til fortíðar. Aðrar þjóðir hafa farið í gegnum svipaðar aðstæður og við erum að gera núna. Þar má t.d. líta til Finna sem tóku fyrir 40 árum upp menntastefnu um að gera sem best þeir gátu. Finnar stofnuðu tvær skólalínur, ef má segja svona almennt séð, þar sem er hefðbundið bóknám en svo til hliðar við það og alveg jafn hátt sett er skólastig um verkmennt eða „applied science“ til að útskýra í víðara samhengi hvað þeir gerðu í Finnlandi. Þar hefur margt mjög merkilegt verið gert á undanförnum áratugum. Vissulega rekast þeir á ákveðnar hindranir sem við lærum væntanlega af og gerum kannski betur ef við förum í svipaða átt, en ég tel tvímælalaust að við þurfum að læra af því sem Finnar settu sér fyrir 40 árum, hvaða reynslu og hvaða lærdóm þeir hafa dregið af þeirri vegferð og yfirfæra það á Ísland.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur fyrir umræðuna og um leið óska konum innilega til hamingju með daginn. Síðan ætla ég að snúa mér að drengjum í iðnnámi. Staðan er þannig að drengir hafa átt mjög erfitt í grunnskólanámi og í sjálfu sér hefur ekki neitt betra tekið við í iðnnáminu. Ég á sex drengi og ég veit hvað liggur best fyrir þeim. Það er eitt sem er alveg gegnumgangandi og það er tölvunám. En í dag ferðu ekki eingöngu í tölvunám í skóla. Iðnskóli ætti að vera þannig upp settur að hægt væri að velja t.d. forritunarbraut og eingöngu læra hana eða kerfisstjórnun, en þú kemst ekkert upp með það. Þegar ég var í iðnskóla, fór í nám í tréiðn, var ég látinn læra dönsku af bók um iðnað í Danmörku fyrir háskólamenntaða Dani. Kennarinn sem átti að kenna dönsku bókina þekkti ekki annað hvert orð því að þau voru svo tæknileg. Þetta var tilgangslausasta nám sem ég hef nokkru sinni komist í, að reyna að læra þessa dönsku, og hafði ekkert með smíðina að gera sem ég var að læra. Þess vegna segi ég að við verðum að hugsa til framtíðar. Við erum að fá vélmenni. Ef einhver ungur drengur vill verða sérfræðingur í vélmennum, af hverju má hann þá ekki læra það? Af hverju erum við að troða ofan í hann einhverju öðru? Við þurfum að fara að einfalda hlutina og gera það þannig að allir geti valið sitt og fundið það sem þeim er hugleikið, í hverju þeir eru bestir, en ekki alltaf setja alla í sama kassann og segja að allir þurfi að læra það sama til þess að komast á réttan áfangastað.
Herra forseti. Umræðuefnið er a.m.k. 100 ára gamalt á Íslandi og með leyfi forseta langar mig að vitna í ritið Iðnskóli í eina öld þar sem er fjallað um skólaárið 1904 sem var fyrsta starfsár þess ágæta skóla: „Helmingur allrar kennslu var þó teiknikennsla en þrátt fyrir áhuga skólastjórnenda á að auka kennslu í tæknigreinum varð ekkert af því vegna áhugaleysis meðal meistara og skilningsleysis yfirvalda.“ Síðar segir: „Draumsýnin um teknískan skóla að danskri fyrirmynd eins og Jón Þorláksson vildi hafa hann varð ekki að veruleika.“ Í sama riti segir einnig um árið 1909, með leyfi forseta: „Fjöldi iðngreina sem nemar luku sveinsprófi í takmarkaðist þó ekki af skólanum heldur af möguleikum iðnmeistara til að taka lærlinga.“ Eitthvað hljómar þetta kunnuglega. Loks vil ég fá að vitna í rit Menntamálastofnunar um árið 1918, Kennslubók. Þar segir: „Verklegt eða starfstengt nám stóð til boða í iðnskólum, sjómannaskóla, bændaskólum, verslunarskóla og kennaraskóla. Þá voru húsmæðraskólar á nokkrum stöðum. Þau fáu ungmenni sem áttu kost á að ganga menntaveginn fóru í Menntaskólann í Reykjavík og voru þar í sex ár.“ Þeir sem voru í hinum skólunum, að mati Menntamálastofnunar á þessari öld, gengu ekki menntaveginn. Bara þeir sem fóru í MR gengu menntaveginn. Ætli viðhorfið hafi breyst mikið? Verklegt nám er sett skör lægra en annað nám. Nemendur bera sjálfir ábyrgð á því að verða sér úti um verulegan hluta námsins með því að útvega sér samning hjá meistara. Það þarf að stokka þetta kerfi allt saman upp með róttækum hætti. Nemendur verða að vera þess fullvissir að geta hafið nám og lokið því á tilsettum tíma. Meistarakerfið [[Forseti hringir.]]í núverandi mynd er gengið sér til húðar. Það þarf að bjóða upp á þrepaskipt nám. Það þarf að bjóða upp á þverfaglegt nám og það þarf að endurskoða frá grunni kerfi löggiltra iðngreina. Ef við gerum ekkert af þessu [[Forseti hringir.]]munum við sennilega að 100 árum liðnum eða arftakar okkar flytja sömu ræðurnar um sömu vandamálin [[Forseti hringir.]]og bjóða fram sömu lausnirnar og ekkert gerist.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, og hæstv. menntamálaráðherra fyrir þessa þörfu umræðu. Það er vissulega boðið upp á iðnnám á Íslandi í dag. Hér á höfuðborgarsvæðinu er það fyrirferðarmest og svo á Akureyri, en minna er um það úti um landsbyggðina. Vandinn sem við er að glíma er m.a. viðhorf til iðnnáms og hinn mikli kostnaður sem iðn- og verknám hefur í för með sér í skólakerfinu. Það er því ekki eðlilegur og almennur kostur í námsframboði allra framhaldsskóla, sem er bagalegt. Viðhorf til iðn- og verknáms hefur ekki verið jákvætt um árabil og því þarf að breyta. Allt of margir nemendur horfa frekar til þess að taka stúdentspróf og fara í bóklegt háskólanám. Bóklegt langskólanám hentar ekki eða heillar alla þá sem velja þá leið, einstaklingum með myndræna hugsun og hæfileika til að skapa með höndum og huga, sem við þyrftum svo sannarlega á að halda í ýmsum iðn- og verkgreinum. Námsframboð þess skóla sem nemendur eiga kost á í heimabyggð ræður stundum för. Því er nauðsynlegt að allir framhaldsskólar geti boðið upp á möguleika í iðnnámi. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að skólakerfið og atvinnulífið vinni saman að því að renna styrkari stoðum undir iðn- og verkmenntun á Íslandi til að gera það eftirsóknarvert, áhugavert og góðan kost. Einu sinni var boðið upp á iðnnám í flestum þáverandi gagnfræðaskólinn landsins, eins og komið var inn á áðan, og þá í samvinnu við iðnaðarmenn og meistara á hverjum stað. Slíkt fyrirkomulag, eða í einhverju slíku formi, í takt við okkar samfélagsgerð og nútímann, gæti verið lyftistöng fyrir námið og aukið áhuga ungs fólks ef aðgengi væri að því í heimabyggð, a.m.k. á fornámsstigi. Það gæti líka verið styrkur fyrir atvinnulíf einstakra staða og staðfestu þeirra [[Forseti hringir.]]að hafa tök á iðngrein sem er góð fjárfesting og eykur möguleika á fjölbreyttum starfsferli, hvort sem um er að ræða rafvirkjun, hárgreiðslu, pípulögn eða hvað annað sem hugurinn girnist.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, fyrir að koma þessu mikilvæga máli á dagskrá. Eins og fram hefur komið ræðum við oft fjálglega um mikilvægi iðnnáms og annars slíks og flest þekkjum við á eigin skinni þegar okkur vantar sárlega iðnaðarmann. Það er gott að heyra framsögu ráðherra um að hér leggi ráðherrann áherslu á verk-, iðn-, starfs- og tækninám og fylgi því svo eftir með ýmsum og fjölbreyttum aðgerðum þar sem komið er að málinu úr ýmsum áttum. Mig langar aðeins til að minnast á að Framsóknarflokkurinn hefur lagt fram metnaðarfulla menntastefnu. Komið er inn á þróun fagháskóla. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Með þessu opnast nýjar leiðir fyrir fólk með iðnmenntun að bæta við ofan á hana menntun á háskólastigi. Þessi þróun styður við eflingu iðnnáms í framhaldsskólum þar sem hún opnar möguleika fyrir þá sem kjósa iðnnám. Um leið mætir þessi leið þörf atvinnulífsins fyrir sífellt betur menntað og sérhæft starfsfólk og nýjar námsleiðir þarf því að þróa í takt við þarfir atvinnulífsins.“ Háskólanám er auðvitað ekki fyrir alla og það er vel. En það er mikilvægt að þar lokist engar dyr fyrir þá sem sækja iðn- og verknám. Mig langar til að vita hver staðan á þessu máli er, hvort unnið er að því máli. Líkt og hæstv. forseti hef ég komið í Verkmenntaskóla Austurlands í Neskaupstað og tekið þátt í tæknideginum sem þar er haldinn árlega. Þar hef ég verið með ungmennum og séð hvernig hugmyndir ljúkast upp fyrir þeim og sýn á eitthvað sem þeir vissu hreinlega ekki að væri til. Þess vegna eru kynningar og áherslu á þær, að við höldum opnum leiðum fyrir ungmennin okkar á milli skólastiganna, mjög mikilvægar en þær eru ekki einfaldar. Það er dýrt í framkvæmd. Það kostar fyrirhöfn, tíma og peninga að viðhalda því en ég held að þetta gæti verið einn þátturinn í því að opna leiðina á milli til að opna augu fólks fyrir öllum möguleikunum sem í boði eru.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Iðnnám á Íslandi á undir högg að sækja og þykir óæðra bóknámi. Þetta kemur fram í könnun Félagsvísindastofnunar sem gerð var árið 2005. Þar kom fram að eingöngu 6% framhaldsskólanema fæddir 1975 höfðu lokið iðnnámi, á móti 50% sem lokið höfðu bóklegu stúdentsnámi. Var þetta afturför frá fyrri skýrslu sömu stofnunar. Á 35. þingi Iðnnemasambands Íslands var staða iðnmenntunar í framhaldsskólakerfinu sérstaklega í brennidepli. 35. þing Iðnnemasambandsins var haldið í nóvembermánuði 1977, eða 13 árum áður en hv. málshefjandi fæddist. Setningin „auka þarf áherslu á nám í iðn-, verk-, og tæknigreinum“ hefur staðið í stjórnarsáttmálum ríkisstjórna eins langt aftur og ég held að elstu menn muni og ekkert breytist, enn er landlæg skekkja hvað varðar iðnnámið. Ég held svei mér þá að við stöndum í stað ef við förum ekki bara aftur á bak, hvað varðar iðnnámið. Við virðumst vera föst í einhverju allsherjarsamræmdu ríkisnámi sem boðað er frá einni allsherjarríkisstofnun. Allir skulu settir í sama farið, hvort sem það hentar eða ekki. Bóklegt stúdentspróf virðist vera það sem ríkinu er þóknanlegt og þar erum við einhvern veginn föst. Ég held að við þurfum að byrja fyrr. Ég held að við þurfum að byrja löngu áður en framhaldsskólanámið hefst. Ég held að við þurfum að auka verulega á kynningu á iðnnámi í grunnskólum og jafnvel leikskólum, hvar börnin okkar dvelja fyrstu 15–16 ár ævinnar. Þar virðumst við vera föst í einhverri einni leið, inni í einhverju einu boxi. Vil ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að horfa þangað í leit að breytingum og framförum.
Hæstv. forseti. Íslenskt mál er ríkt af orðum sem segja margt í svona stuttu máli. Það eru tvö orð sem mér eru ofarlega í huga í dag. Það eru orðin verksvit og hugvit. Að auki höfum við líka bókvit og var því lengi haldið fram að það yrði ekki í askana látið. Það er engu líkara en að við höfum eytt allri 20. öldinni í að afsanna að bókvitið yrði ekki askana látið. Þess vegna höfum við nánast þröngvað fólki til þess að ganga mjög svipaðan veg í menntamálum. Þess vegna fagna ég þessari umræðu og þakka málshefjanda. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem kom fram í máli hennar um það sem verið er að gera. Ég held að á meðan við höfum talað um þessi mál, pólitíkusarnir, ár eftir ár, á sömu forsendum, sé fólk að hrynja út úr skólakerfinu, margt sér til óbætanlegs tjóns, vegna þess að það hefur ekki fengið nám við hæfi. Því hefur ekki verið kynnt nám við hæfi. Ég er sammála þeim sem segja: Það þarf að byrja að kynna fyrr fyrir ungu fólki þá möguleika sem felast í iðnnámi. Það þarf að styðja við góðar tilraunir, eins og t.d. hafa verið gerðar í Árbænum þar sem er samvinnuverkefni á milli Árbæjarskóla og Hellisheiðarvirkjunar. Við þurfum að kynna ungmennum hvað það er virkilega gefandi, líka tekjulega, að vera iðnaðarmaður. Vegna þess að mörg undanfarin ár höfum við séð að ævitekjur iðnaðarmanns eru að öðru jöfnu hærri en ævitekjur langskólagengins manns. Það er þó ekki aðalatriðið í málinu þó að það sé stórt atriði. Aðalatriðið er að fólk fái að næra hæfileika sína, að það fái að næra verksvit sitt. Það fái að næra hugvit sitt og þróa. Vegna þess að það er líka grunnurinn að því að þetta þjóðfélag rísi almennilega upp á lappirnar og verði sjálfbært í handverki. Ég held að við gætum litið til nágrannalanda, mér dettur í hug bæði Danmörk og Þýskaland, þar sem við sjáum hvernig farið hefur verið allt öðruvísi að handverksnámi í áratugi og jafnvel hundruð, en við höfum gert. Við eigum að taka okkur það til fyrirmyndar, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, fyrir umræðu um mjög svo mikilvægt málefni. Ég ræddi þetta mál reyndar í síðustu viku og þá fjallaði ég einkum um mikilvægi þess að bæta ímynd iðnnáms og að nauðsynlegt sé að breyta viðhorfum samfélagsins til þess. Ég vil ítreka það og minna á að við þurfum ekki enn eitt tímabundna átakið. Við þurfum að láta verkin tala. Ég vil taka fram að ég hef kennt í 15 ár við verkmenntaskóla. Almenningur þarf að vera upplýstur um að hinir ýmsu möguleikar eru til staðar hvað varðar framhaldsmenntun fyrir iðnmenntað fólk, en við þurfum líka að brjóta múra í menntakerfinu varðandi aðgengi iðnmenntaðra að framhaldsnámi. Af hverju þarf sveinn í húsasmíði sem ætlar að læra byggingatæknifræði að bæta við sig stúdentsprófi til að komast inn? En stúdentinn sem ekkert nám eða starfsreynslu hefur að baki í bygginga- og mannvirkjagreinum hefur gildan aðgang með sínu stúdentsprófi? Af hverju þykir okkur svo sjálfsagt að segja að sveinninn þurfi auðvitað að bæta við sig hinum ýmsu fögum á sama tíma og það hvarflar ekki að okkur að segja að stúdentinn þurfi að bæta við sig þekkingu í faginu? Það er eiginlega galið þegar okkur bráðvantar iðn- og tæknimenntað fólk. Ein besta leiðin til að efla iðnmenntun er, eins og komið hefur fram, að hefja vegferðina á fyrri skólastigum. Nemendur velja sér námsleiðir í framhaldsskóla þegar þeir eru enn í grunnskóla. Ef við viljum efla iðn- og tækninám þurfum við að auka áherslu á þær greinar í grunnskólum. Því miður er raunin oftar en ekki sú að fjöldi kennslustunda í greinunum er undir lágmarki samkvæmt viðmiðunarstundaskrám grunnskólanna. Hvers vegna ætti nemandi að kjósa sér nám í grunndeild rafiðna eða málm- og véltæknigreina ef hann veit lítið sem ekkert um hvað það snýst, hefur í raun aldrei fengið tækifæri til að átta sig á því hvort það höfðar til hans? Að lokum vil ég benda ykkur á frábært samstarfsverkefni Verkmenntaskóla Austurlands og Fjarðabyggðar þar sem 9. bekkingar úr allri Fjarðabyggð fá [[Forseti hringir.]]vikukynningu í öllum iðngreinum sem kenndar eru í verknámsskólunum.
Virðulegi forseti. Aðeins meira til fortíðar og framtíðar. Fyrir tveimur áratugum settu Hollendingar sér stefnu um helmingi meiri mat fyrir helmingi minna af auðlindum. Frá árinu 2000 hefur vatnsnotkun í landbúnaði minnkað um 90%. Skordýraeitri hefur verið nær útrýmt í gróðurhúsum og sýklalyfjanotkun minnkuð um 60%. Holland er annað stærsta fæðuútflutningslandið á eftir Bandaríkjunum þrátt fyrir að vera 270 sinnum minna en Bandaríkin. Þetta litla land, Holland, er annað stærsta fæðuútflutningsland heimsins af því að þeir tóku þá stefnu fyrir 20 árum síðan. Ástæðan þar var áhersla og stuðningur stjórnvalda við menntun í landbúnaði sem og stefna í þeirri verkgrein. Árangurinn lætur ekki á sér standa, eins og sést augljóslega. Þetta er í fortíðinni en er eitthvað sem við getum lært af. En framtíðin er þarna líka, hún er í þingsályktunartillögu sem liggur fyrir þinginu, og það er kjötrækt, svo að ég nefni hana við öll tækifæri. Þetta er gömul tækni sem er að ná ákveðinni fótfestu og því fyrr sem við náum þeirri fótfestu, þeim mun betra er það fyrir svo marga hluti, fyrir sýklalyfjanotkun, fyrir umhverfið, fyrir loftslagsmálin. Sú tækni býður upp á alveg óþrjótandi möguleika á að fæða mannkynið ef út í það er farið. Hún snýst ekki um að rækta dýr til fæðu heldur að rækta bara kjötið. Það þarf ekki allan kjúklinginn fyrir kjúklingalærið, aðeins eina frumu. Þetta eru hugmyndir um það hvernig Alþingi þarf að horfa til framtíðar varðandi ákveðna verkmennt, ákveðna hugmynd, eins og Finnarnir gerðu, eða „applied science“ svo að ég [[Forseti hringir.]]reyni að vera nákvæmur því að hægt er að misskilja hvað þau orð þýða nákvæmlega þegar þýtt er úr einu tungumáli yfir á annað.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda og ráðherra fyrir að ræða þetta mjög svo brýna málefni og gefa okkur þannig tækifæri til að taka þátt í að ræða hvernig við getum eflt iðnnám. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er að finna áform um að efla iðn-, verk- og starfsnám í þágu öflugra samfélags og til að takast á við þær samfélagsbreytingar sem fram undan eru á vinnumarkaði. Hvernig má efla iðnnám? Einfalda þarf skipulag náms og auka og styrkja aðgengi ungmenna að verk- og starfsnámi og gera það eftirsóknarverðara. Það þarf að vera auðvelt að ganga þessa braut. Ég get líka tekið undir orð hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar um að iðnmeistarakerfið hafi gengið sér til húðar og þurfi að endurskoða. Þá þarf aðgengi að iðnnámi að vera jafnt og gott alls staðar á landinu og því þarf að styrkja skóla um allt land. Þar er einmitt erfitt um vik þar sem dýrara er að bjóða upp á iðnnám, t.d. vegna húsnæðis, kennslu og tækjakosts og skólastjórnendur hafa kannski ekki sama hvata til að bjóða fram slíkt nám. Það er alveg rétt sem málshefjandi, hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, nefndi í ræðu sinni að krakkarnir verða að þekkja til hlutanna til að geta síðar meir valið að nema iðnir. Þeir verða að þekkja og kannast við möguleikana. Þetta er kannski hluti af brottfallinu. Og þetta er kannski möguleikinn til að koma í veg fyrir brottfallið, að benda þeim krökkum sem finna sig ekki í skólunum á þessa leið og opna leiðina og auðvelda hana. Þarf ekki líka að bjóða krökkunum að græja meira og gera meira með efni í grunnskólunum? Í þessum málefnum spilar margt inn í. Bóknámið er sú leið sem langflesta dreymir um að fara, jafnvel þótt hæfileikarnir liggi allt annars staðar. Það þarf að gera iðnnáminu jafn hátt undir höfði og bóknáminu.
Herra forseti. Margar 17. júní ræður hafa verið haldnar til að efla iðn- og starfsnám. Ég vil leyfa mér að fullyrða að sama hvar borið er niður, sama hvaða flokkur á í hlut, vilja allir gera það. Þegar Katrín Jakobsdóttir var menntamálaráðherra efldi hún m.a. Vinnustaðanámssjóðinn og fór af stað með náms- og starfsráðgjöfina. Illugi Gunnarsson efldi enn frekar tengsl skóla og atvinnulífs og mér sýnist hæstv. ráðherra vera mjög stórhuga og á ágætri leið. Margt gott hefur verið sagt hér að mínu mati en ég vil forgangsraða þremur atriðum: Fjármagn fylgi hverju sinni. Við vitum að kerfið styður ekkert endilega ráðherra líka hverju sinni í því hvernig á að úthluta fjármagni. Það þarf að tryggja að þegar t.d. er sótt um í pípulögnum - þar fjölgar umsóknum - sé ekki verið að hafna umsóknum af því að fjármagn fylgi ekki með inn í skólana. Þetta þarf að tryggja. Það þarf að endurskipuleggja starfsgreinaráðin. Það er kominn tími til. Að mínu mati eru þau allt of íhaldssöm og það er mikill misskilningur ef menn telja að þau styðji við þær nauðsynlegu breytingar sem við þurfum að fara í með iðn- og starfsnám. Það þarf að stokka upp, þetta er vel meint og það er gríðarlega mikilvægt. Stúdentsprófið. Að mínu mati þurfum við að hugsa um það sem mér fannst hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir koma inn á, það sem ég hef m.a. líka bent á, að við eigum að hugsa um hvort allir eigi ekki einfaldlega að fá hvítar kollur, hvort allir fái ekki einfaldlega stúdentspróf. Ég er með stúdentspróf af náttúrufræðibraut. Svo gætu menn verið með stúdentspróf af pípulagningabraut, húsameistarabraut eða rafvirkjabraut. Ég held að þetta sé hluti af því að breyta viðhorfum. Mér finnst fagnaðarefni að sitja í þingsalnum og heyra hvern þingmanninn á fætur öðrum tala hér um það hvernig við eigum að efla iðnnám. Við eigum að gera allt til að styðja stjórnvöld, styðja menntamálaráðherra til að gera þetta, styðja skólana og styðja atvinnulífið. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að opna kerfið. Við þurfum að gera kröfur, en við þurfum að opna kerfið því að það er hægt að gera betur og við eigum að nýta þá samstöðu sem við verðum hér vitni að í dag til að efla iðnnám.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Það var virkilega skemmtilegt að hlusta á þau góðu sjónarmið sem hér komu fram. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þá yfirsýn sem hún gaf okkur. Ég veit og heyri að viljinn til bætingar er mikill og þannig er það í öllu kerfinu. Það er mikill metnaður til að gera breytingar. En auðvitað hefur staðan verið svipuð um árabil, eins og komið hefur fram, eða kannski örlítið betri undanfarið, en það er ekki nóg. Kerfislæg vandamál eru eitt, en svo er ímyndarvandi annað. Það er það sem við verðum líka að skoða og má ekki gleyma í öllum breytingunum á kerfinu að það eru róttækar aðgerðir sem breyta ímyndarvandanum af því að það einkennist oftast af þekkingarleysi. Þar er mögulega rót vandans. Starfsráðgjöf er langt frá því að vera fullnægjandi. Börn geta nefnt fjóra til sex möguleika varðandi nám sem þau geta farið í sem ekki er bóknám. Hvað eru margir möguleikar í boði? Það eru 100 leiðir að velja að loknu grunnskólanámi í iðn-, tækni- og verkgreinum. Krakkar geta nefnt fjóra til sex. Þekkingin á möguleikunum er ekki til staðar. Það virðist vera að það þyki óæðra að fara í verknám, það heyrist líka hjá foreldrum, hjá fólki í samfélaginu. Við getum tekið sem dæmi frændsystkini sem héldu saman útskriftarveislu, annað var að útskrifast sem rafvirki og hitt var að útskrifast sem stúdent úr bóknámi. Þrisvar í útskriftarveislunni fékk sá að heyra sem útskrifaðist sem rafvirki: Jæja, hvenær ætlar þú svo klára stúdentsprófið? Svona er viðhorfið. Það er ímyndarvandi sem við þurfum að laga af því þar liggur að mestu rót vandans. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til allra góðra verka. Hún getur treyst á mikinn stuðning héðan og mér sýnist reyndar hvaðanæva að úr þinginu. Við ættum oftar að ræða menntamál í þessum sal.
Virðulegi forseti. Það verður að segjast eins og er að þetta er alveg sérstaklega góð umræða. Innlegg hv. þingmanna eru virkilega góð og ég ætla að fara yfir nokkur þeirra. Ég tek undir að það er auðvitað mjög brýnt að gera iðnnámi jafn hátt undir höfði og þá erum við að tala um það hvernig við ætlum að formgera það. Ég get upplýst hv. þingmann um að við erum að vinna leiðir að því í ráðuneytinu hvernig við getum gert það. Eitt af því sem við sjáum þegar við skoðum og berum saman landshluta og berum saman ríki er að til að mynda í Fjarðabyggð innritast um 33% þeirra sem ljúka grunnskólastiginu í iðngreinar. Það er svolítið merkilegt. Þegar við skoðum óformlega hvað þar er gert öðruvísi ætla ég að nefna nokkra þætti sem hafa komið fram. Í fyrsta lagi er mikið og náið samstarf grunnskólans og framhaldsskólans og viðkomandi grunnskóli reynir að tryggja sem mest val og að uppfylla skylduna. Það nefni ég númer eitt. Í öðru lagi er mjög gott samstarf á milli framhaldsskólastigsins og atvinnulífsins. Atvinnulífið tekur virkan þátt í og styrkir verulega við þær iðngreinar eða verk- eða starfsnám sem um er að ræða í verkmenntaskólanum eða framhaldsskólanum. Í þriðja lagi sér grunnskólastigið um að kynna mjög vel fyrir foreldrum hvað er í boði og grunnskólinn fer jafnvel sjálfur út um allt til að kynna og efla þekkingu á iðngreinum. Í fjórða lagi er kynnt mjög vel fyrir foreldrum hvaða valmöguleikar eru í boði í framhaldinu. Ef allt þetta fer saman er hægt að ná, líka innan lands, mjög góðum árangri. Eitt af því sem ég er að reyna að gera sem ráðherra er að taka þessa góðu reynslu, til að mynda eins og í Fjarðabyggð - þetta er líka annars staðar [[Forseti hringir.]]en ég nefni hana sérstaklega - og hrinda því í framkvæmd á landsvísu.
Forseta finnst við hæfi, nú þegar klukkuna vantar rétt rúmlega fimm mínútur í þrjú, að ítreka árnaðaróskir og taka undir óskir til kvenna í tilefni dagsins og senda þeim baráttukveðjur héðan af forsetastóli.