Það er forseta ánægja að geta þess að í dag var undirritaður samningur við ÞG verktaka um þriðja áfanga byggingar fimm hæða skrifstofuhúss á Alþingisreit. Undir samninginn rituðu forseti Alþingis og Ragna Árnadóttir skrifstofustjóri fyrir hönd Alþingis og fyrir hönd verktaka Þorvaldur Gissurarson, forstjóri ÞG verktaka. Sjálfar byggingarframkvæmdirnar, þ.e. uppsteypa hússins, hefjast innan skamms og verklok eru áætluð á fyrri helmingi ársins 2023. Það er ástæða til að óska öllum viðkomandi til hamingju með daginn og ekki síst þeim alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis sem koma til með að njóta í framhaldinu þeirrar stórbættu aðstöðu sem húsið mun bera með sér.
Virðulegur forseti. Á síðustu árum eða öllu heldur áratugum hefur höfuðborgarsvæðið verið skilið eftir í uppbyggingu samgöngumannvirkja. Á tíu ára tímabili fóru aðeins 17% af nýframkvæmdafé Vegagerðarinnar til höfuðborgarsvæðisins þar sem um 70% íbúa búa. Góðu fréttirnar eru þær að við höfum á þessu kjörtímabili tryggt breytingar á þessari þróun með samkomulagi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um að á næstu 15 árum verði ráðist í einar umfangsmestu samgönguframkvæmdir sögunnar, sem flýtir úrbótum á þessu svæði. Hér er um að ræða fjármagn bæði til stofnvegaframkvæmda með mislægum gatnamótum og stokkum, hjólreiðastíga og borgarlínu, gríðarlega mikilvægt mál sem við eigum að fagna. Og hvað svo sem Miðflokkurinn eða Staksteinar Moggans segja þá er hér um raunhæfa og góða lausn að ræða sem er farin af stað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Sveitarfélögin þurfa að standa við sitt en meira þarf til. Við þurfum nefnilega bæði borgarlínu og Sundabraut. Sundabraut er einn dýrasti raunhæfi framkvæmdamöguleikinn sem til skoðunar er í vegakerfinu á Íslandi. Þrátt fyrir mikla aukningu í framlögum til nýframkvæmda á síðustu árum er ljóst að ef Sundabrautin ætti að fjármagnast með þeim hætti þyrfti annaðhvort að auka umtalsvert opinber framlög til nýframkvæmda umfram það sem við höfum þegar gert eða minnka mjög á öðrum stöðum. Hvorug þessara leiða er raunhæf eða æskileg. Þess vegna hyggst ég leggja fram þingsályktunartillögu, ásamt fleiri þingmönnum, þar sem hæstv. samgönguráðherra verði falið að bjóða út hönnun, fjármögnun, framkvæmd og rekstur Sundabrautar í einkaframkvæmd. Þannig fengju einkaaðilar tækifæri til að glíma við það sem hið opinbera hefur verið með til umræðu í 50 ár. Sjáum hvort einkaframtakið treystir sér til að framkvæma verkefni frá A til Ö án fjármagns frá ríkinu en fái í staðinn heimild til að rukka veggjöld.
Hæstv. forseti. Fuglar eru bæði fallegir og skemmtilegir og gaman er að fylgjast með þeim í náttúrunni. En aukið fæðuframboð veldur fjölgun í stofnum. Síðustu ár hefur álft og gæs fjölgað gríðarlega. Fuglarnir vita sínu viti. Þeir sækja í hlaðborð af góðu grasi og korni sem er í boði bænda en hlaðborðið er reyndar ekki þeim ætlað. Á vissum svæðum hafa álft og gæs hreinlega gleypt í sig alla uppskeruna. Þær eru gjörsamlega lausar við allar áhyggjur af beitarstýringu og lúta eðlilega engum reglum mannanna. Hæstv. forseti. Ágangur álfta og gæsa veldur bændum miklu fjárhagslegu tjóni. Bændur hafa reynt að verjast ágangi fugla með ýmsum hætti, bæði með sjónrænum og hljóðrænum aðferðum. Þær duga þó skammt þar sem fuglinn er fljótur að venjast fælunum og kemur fljótt aftur í tún og akra. Með vörnunum er aðeins verið að hrekja fuglana tímabundið af ákveðnum svæðum en þeir leita þá gjarnan til næsta bónda. Slík tilfærsla á vandamálinu er ekki skynsamleg lausn til lengdar og er því nauðsynlegt að bregðast við. Þess vegna hefur sú sem hér stendur ásamt fleirum lagt fram þingsályktunartillögu. Þar er lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra útbúi tillögu til tímabundinna og skilyrtra veiða á álft og gæs utan hefðbundins veiðitíma. Ef ekki verður brugðist við ákalli bænda, um verkfæri til að verja ræktarlönd, má jafnvel búast við að kornrækt leggist af á ákveðnum svæðum. Það fellur engan veginn að hugmyndum um matvælalandið Ísland. Hér er ekki lögð fram tillaga um að heimila veiðar úti um allt land alla daga heldur einskorðast tillagan við tjónveiðar á afmörkuðu tímabili þegar sýnt er fram á þungar búsifjar. Hér er um að ræða undanþágu til veiða á þeim svæðum þar sem þörf er talin á aðgerðum vegna ágangs og fugla á tún og akra. Samhliða þessu verður einnig gerð áætlun um að tryggja vernd stofnanna. Nýting og vernd þurfa alltaf að vera í jafnvægi.
Herra forseti. Þriðjungur hinsegin ungmenna upplifir óöryggi í skólanum sínum í íslenska skólakerfinu. Það sýna niðurstöður könnunar Samtakanna '78. Þetta er óásættanlegt. Þetta er óásættanlegt gagnvart þessum ungmennum og þetta er óásættanlegt gagnvart samfélaginu okkar í heild. Það eru hinsegin ungmenni í öllum skólum og þau eru alls konar, rétt eins og önnur ungmenni. Þau eiga hins vegar sameiginlegt að falla út fyrir það sem telst normið eða viðmiðið hvað varðar kynhneigð, kyntjáningu, kyneinkenni og/eða kynvitund. En hvað varðar hvert þau stefna í lífinu, hvað þau vilja fá út úr náminu sínu, hvað þau vilja starfa við að námi loknum, þá eru þau jafn mikið alls konar og öll önnur ungmenni og þau eiga rétt á sömu tækifærum, sömu aðstæðum til náms og sömu möguleikum á því að upplifa öryggi í skólanum sínum. Það hlýtur að vera samfélagsverkefni okkar allra að tryggja að svo verði. Það er ljóst að starfsfólk skólanna gegnir lykilhlutverki þegar kemur að því að tryggja öruggt námsumhverfi fyrir alla nemendur. Meðal þess sem kom fram í þessari könnun hátt og skýrt er að hinsegin ungmenni eru að biðja um námsefni og fræðslu sem ýtir undir sýnileika hinsegin fólks og hinseginleikans sem ýtir undir þeirra eigin sýnileika. Til að svo megi verða þarf fræðslu fyrir kennara og það þarf endurskoðun á námsefni. Það er nefnilega ekki nóg að kennaranemar, sem hafa áhuga á kynjafræði og margbreytileika okkar mannfólksins, læri og skilji hvernig á að fást við þann sama mannbreytileika í nemendahópnum sínum. Stærðfræðikennarar þurfa kunna þetta, íþróttakennarar þurfa að kunna þetta, jarðfræðikennarar þurfa að kunna þetta. Allir kennarar þurfa að kunna þetta fyrir alla nemendur og fyrir samfélagið.
Virðulegi forseti. Litlausar, grænar hugmyndir sofa æðislega. Eitthvað á þessa leið minnir mig að hafi hljómað setning sem var, þegar ég var að læra um eðli tungumála í mínu ungdæmi, höfð til marks um málfræðilega tæka setningu sem væri hins vegar merkingarlega ótæk, væri della. Mér varð hugsað til þessarar setningar í morgun þegar ég heyrði ágætt viðtal á Rás 1 í Ríkisútvarpinu við Þórð Magnússon, stjórnarformann Eyris og margreyndan fjárfesti, þar sem hann lagði áherslu á að nú væri lag að fjárfesta í grænni atvinnustarfsemi, grænum lausnum, grænni nýsköpun. Græni liturinn var allsráðandi í þessu viðtali og fór vel á því. Þarna voru grænar hugmyndir. Grasið er grænt en kolin eru svört. Kálið er grænt en verksmiðjureykurinn er grár. Jörðin, þessi blái hnöttur, gefur okkur gjafir í öllum hugsanlegum litum en olían, hún er svört. Um allan heim á sér stað vitundarvakning, meira að segja hjá helstu fyrirmynd íslenskra íhaldsmanna, enskum íhaldsmönnum. Nú hafa þeir meira að segja kynnt framsækna áætlun um að útrýma bensín- og dísilbílum. Tími rányrkju og svartrar atvinnustarfsemi er liðinn en samt er það enn svo að litlausar grænar hugmyndir sofa æðislega. Við þurfum að vekja þær og fylla af lit. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram mótaðar og raunhæfar hugmyndir um þetta og það er hluti af ábyrgu leiðinni okkar. Við leggjum fram þingsályktunartillögu um græna atvinnubyltingu þar sem m.a. er gert ráð fyrir grænum fjárfestingarsjóði með 5 milljarða í hlutafé. Litríkar grænar hugmyndir vaka æðislega.
Virðulegi forseti. Í gær lagði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra tillögu fyrir Alþingi um menntastefnu fyrir árin 2020–2030. Það er frábært skref. Stefnan er metnaðarfull og leiðarljós hennar eru þrautseigja, hugrekki, þekking og hamingja. Ég tel afskaplega mikilvægt að stefnan fái ítarlega og markvissa umfjöllun á Alþingi, en einnig að hún verði afgreidd hratt og vel þannig að hún fari að skila árangri sem fyrst. Við þurfum skýra menntastefnu á hverjum tíma. Menntakerfið allt, frá leikskóla og upp í háskóla og um alla vegi og slóða símenntunarinnar, þarf að hafa sameiginleg markmið og allir þurfa að vita hvert er stefnt. Það næst svo miklu betri árangur þegar allir róa í sömu átt. Ég fagna því sérstaklega að texti menntastefnunnar er stuttur og hnitmiðaðar. Knappur texti er merki um vel ígrundaða og skýra stefnu. Það er líka góð tilbreyting fyrir skólafólk að fá hnitmiðaðan texta til að vinna eftir á máli sem allir skilja. Vinna samkvæmt menntastefnu snýst nefnilega um öflugt samstarf menntakerfisins og samfélagsins alls og því þarf stefnan að vera öllum aðgengileg og skiljanleg. Þá er sérstaklega mikilvægt að innleiðing er hluti af stefnunni. Gert er ráð fyrir tíma og vinnu fyrir innleiðingu stefnunnar. Áætlað er að innleiðingu menntastefnunnar verði skipt í þrjú tímabil og í upphafi hvers tímabils verði lögð fram innleiðingaráætlun ásamt aðgerðum og árangursmælikvörðum. Ég vil líka nota þetta tækifæri og vekja athygli á tengslum menntastefnunnar við vinnu að umbótum í málefnum barna sem fram fer á vegum félags- og barnamálaráðherra. Áhersla menntastefnu um snemmbæran stuðning sem lið í jöfnum tækifærum fyrir alla og áhersla á ábyrgð og samhæfingu þjónustukerfa til að tryggja gæði er einmitt í fullu samræmi og beinum tengslum við vinnu að umbótum í málefnum barna.
Virðulegur forseti. Um 800 heimili hafa sótt um matarúthlutun núna í nóvember. Þetta eru um 2.000 manns sem fá matarúthlutun frá Fjölskylduhjálp Íslands, eða nærri því 800 fjölskyldur. Þar, eins og hjá öðrum hjálparsamtökum, er þörfin fyrir aðstoð mikil og fer vaxandi. Þið sem eruð í ríkisstjórn, Sjálfstæðismenn, Framsóknarfólk og Vinstri græn; er ekki kominn tími hjá ykkur nú þegar að hysja upp um ykkur samviskuna, gera eitthvað í þessum málum strax? Þið sem eruð í ríkisstjórn, takið nú höfuðið upp úr keðjuverkandi skerðingarpyttinum og sjáið til þess að allir fái að njóta jólabónuss síns í ár. Keðjuverkandi skerðingar á jólabónusum eru alveg fáránlegar. Það er verið að skerða keðjuverkandi jólabónusinn, sem er smánartala upp á um 30.000 kr. eftir skatt. En það fá ekki allir að njóta. Nei, það er notað, lífeyrissjóðir, allt til að skerða þennan smánarbónus. Síðan eru settar á þessa hungurlús keðjuverkandi skerðingar, eins og ég hef bent á, og þannig er bónusnum náð til baka að fullu. Hvar er siðferðið? Hvar er jafnræðið? Við þingmenn fáum fjórum sinnum meira eftir skatt og engar skerðingar. Þessi hópur fær engar bætur út af Covid. Þetta er hópurinn sem situr eftir og líka með skertan jólabónus Er ekki kominn tími til þess að þið sem völdin hafið sjáið til þess, frá og með þessum jólum, að jólabónusinn verði skatta- og skerðingarlaus?
Virðulegi forseti. Umræðan um hópsmit á Landakoti ætti að beinast að átaki í bættum öldrunarlækningum, þjónustu við aldraða og hruma og í að koma að lausnum á svokölluðum fráflæðisvanda Landspítalans. Það er mikilvægt að við drögum lærdóm af því sem fór úrskeiðis á Landakoti en látum af leit að sökudólgum, sem er almennt góð regla. Heilbrigðisstarfsfólk sem unnið hefur daga og nætur, vikur og mánuði til að tryggja sem best öryggi okkar allra á skilið að engar leiðir verði útilokaðar til að bregðast við sem fyrst með lausnum á svokölluðum fráflæðisvanda Landspítalans. Virðulegur forseti. Afleiðingar hópsmitsins fyrir sjúklinga, aðstandendur og heilbrigðisstarfsfólk eru skelfilegar. Þeim mörgu sem eiga um sárt að binda votta ég hjartans samúð. Það er afar mikilvægt að leysa úr bráðum vanda Landspítalans og skoða allar tiltækar lausnir sem nú eru í boði. Vífilsstaðir eru ekki framtíðarlausn fyrir þá starfsemi sem þar er til bráðabirgða. Sérfræðingar og reynt heilbrigðisstarfsfólk hefur bent á þær lausnir sem hægt er að grípa til með ótrúlega skömmum fyrirvara. Það má engan tíma missa. Þegar hjúkrunarheimili eða fyrirtæki á heilbrigðissviði treysta sér til og geta brugðist við með lausnum sem geta leyst bráðavanda til lengri og skemmri tíma verða að koma viðbrögð við því. Við verðum að bregðast við af kjarki og áræði og taka ákvörðun um bestu leiðirnar fyrir sjúklingana og kerfið í heild, að besta lausnin verði valin. Öryggi sjúklinga og starfsfólks er undir því komið að fljótt verði brugðist við. Virkja ætti strax þá þekkingu og reynslu sem býr í vel menntuðu heilbrigðisstarfsfólki með reynslu af störfum á hjúkrunarheimilum og sem hefur til umráða húsnæði, rekstur, starfsfólk, tæki og aðbúnað sem stenst þær kröfur sem við gerum til slíks rekstrar.
Herra forseti. Covid-þreytan virðist alltumlykjandi í samfélaginu. Veiran lifir enn ágætu lífi og nú, þegar smitum fækkar, höfum við samt lært af biturri reynslu að fagna ekki of snemma. Við höfum reynt það áður að lifa sem næst eðlilegu lífi en þurfa svo að bakka aftur í það ástand sem við erum í núna. Covid-þreytan birtist í spurningum almennings en einnig kjörinna fulltrúa um hvort ekki sé hægt að opna landamæri eða loka þeim, leyfa veirunni bara að hafa sinn gang, loka skólum eða opna þá og síðast en ekki síst að koma í veg fyrir smit til viðkvæmra hópa. Sorgin mætir aðstandendum þeirra sem fallið hafa frá vegna veirunnar og þar vakna eðlilega fjölmargar spurningar. Ég votta aðstandendum innilega samúð. Heilbrigðiskerfið og starfsmenn þess hafa á undanförnum mánuðum verið undir nærri ómennsku álagi. Deildum hefur verið umturnað. Breyta þurfti bráðadeild í Covid-göngudeild yfir nótt. Loka þurfti fyrir heimsóknir og taka upp fjarlækningar í ríkara mæli. Starfsfólk hefur þurft að skerða mjög persónufrelsi sitt utan vinnu og leggja sig í beina hættu á vinnustað við umönnun Covid-sýktra einstaklinga. Skinnið í lófunum tætist upp undan ofnotkun handspritts og andlitið er þrútið vegna andlitsgríma og búninga klukkustundum saman á vinnutímanum. Þetta, ofan á ófullnægjandi aðbúnað sjúklinga og heilbrigðisstarfsfólks á vinnustöðum, er ekki náttúrulögmál. Veiran sjálf er algert skaðræði og er í eðli sínu eins og náttúruhamfarir en ófullnægjandi aðbúnaður og aðstæður til umönnunar eru pólitísk ákvörðun. Það er þar sem ábyrgðin liggur, hjá stjórnvöldum sem taka ákvörðun um vanfjármögnun okkar grunnkerfis í heilbrigðisþjónustunni.
Virðulegi forseti. Það ánægjulega er að gerast að við erum að fá fréttir af bóluefni, tvær mikilvægar fréttir af stórum fyrirtækjum, sem okkar færustu sérfræðingar fagna mjög, sem verða mjög líklega komin í virkni á næsta ári. Þannig að við sjáum að þessi veirutími er tímabundinn, eins og m.a. við í Viðreisn höfum verið að halda fram. Við höfum þess vegna lagt mjög mikla áherslu á að á þessum tíma tökum við stór skref og það strax og reynum að slá raunverulega skjaldborg utan um þau fyrirtæki sem þurfa að vera á lífi, sem þurfa að vera þátttakendur og eru nauðsynlegir þátttakendur fyrir okkur í þeirri viðspyrnu sem við munum þurfa og förum í þegar vorið kemur. Við höfum lagt áherslu á fyrirsjáanleika og heyrum í ríkara mæli að einyrkjar, lítil fyrirtæki, meðalstór fyrirtæki, segja það og benda á það að aðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem eru margar hverjar mjög mikilvægar, eins og hlutabótaleiðin, hjálpa ekki sem skyldi. Og það eru alltaf sömu aðilarnir sem falla á milli skips og bryggju. Blásið hefur verið til hvers blaðamannafundarins á fætur öðrum þar sem sagt hefur verið að verið sé að setja milljarða hér og milljarða þar. En síðan kemur í ljós að aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru mun minni en boðað var. Langstærsti þátturinn er í hlutabótaleiðina, sem er góð leið, og síðan atvinnuleysisbætur. Það sem ég óttast er að allt það sem boðað hefur verið skili sér ekki í þau verkefni og þau fyrirtæki eða til þeirra aðila sem við þurfum á að halda að hafa lifandi, hafa í fullri virkni þegar við förum inn í uppsveifluna. Þess vegna legg ég ríka áherslu á það enn og aftur að ríkisstjórnin taki stór skref strax, eyði þessari óvissu og veiti fólki, ekki síst einyrkjum og litlum fyrirtækjum, miklu meiri fyrirsjáanleika en gert hefur verið.
Forseti. Jákvæðar fréttir af Alþingi rata ekki alltaf í fjölmiðla. Í dag er hægt að flytja jákvæðar fréttir af Alþingi. Eins og fram kom í upphafsorðum forseta í upphafi þessa fundar var skrifað undir samning í morgun um að hafist yrði handa við að steypa upp skrifstofuhúsnæði Alþingis sem hefur verið í undirbúningi nú um dálítinn tíma. Á þessum undirbúningstíma hefur verið kappkostað, og ég veit að það verður áfram, að halda við upphaflega kostnaðaráætlun og gera húsið vel úr garði en á eins hagkvæman hátt og hægt er. Þetta hús mun náttúrlega breyta starfsemi Alþingis gríðarlega, sérstaklega fyrir starfsfólk þingsins, nefndasviðið, fyrir þá sem eiga erindi við Alþingi, þ.e. koma til fundar við þingnefndir o.s.frv., auk þess sem þingmenn og þingflokkar fá bætta skrifstofuaðstöðu. En stærsta atriðið og það jákvæðasta er að þessi framkvæmd mun, þegar hún verður tekin í notkun, spara Alþingi 200 millj. kr. á ári sem hafa verið greiddar í leigukostnað undanfarin ár undir þá aðstöðu sem nú verður í þessu nýja húsi og starfsemi Alþingis þar með öll samtengd. Ég tek undir árnaðaróskir forseta þingsins til þeirra sem munu vinna í þessu húsi eftir 30 mánuði og síðar. Ég þykist vita það að þetta nýja hús verður Alþingi til mikilla heilla og sérstaklega þeim sem þurfa hér að vinna daglega.
Forseti. Þjóðarskútan er stopp. Meiri hluti áhafnarinnar er ósamstíga og stefnir hvor í sína áttina. Því er skútan stopp úti á miðjum sjó. Niðurstaðan er að sjálfsögðu að við stöndum öll í stað með allt of marga hluti. Ólgan á stjórnarheimilinu hefur aukist undanfarið vegna ákvörðunar um að leyfa sóttvarnayfirvöldum að stýra ferðinni. Hefur einn stjórnarliði, hv. þm. Brynjar Níelsson, tekið mjög djúpt í árinni og sagt að hans eigin ríkisstjórn sé að beita þjóðina alræði. Í kvöldfréttum í gær sagði hæstv. heilbrigðisráðherra að það sjáist í ljósið við endann á göngunum og kallaði eftir auknu úthaldi nú þegar farið væri að glitta í bóluefni. Þar viðurkenndi hæstv. ráðherra í raun eitt. Hún viðurkenndi í fyrsta sinn að núverandi staða í samkomutakmörkunum og landamæratakmörkunum verði í raun status quo fram að því að þjóðin verður bólusett. Staðan er sú að margir hafa misst lífsviðurværi sitt og margir bíða á milli vonar og ótta. Covid mun skilja eftir sig sviðna jörð. Því er alveg klárt mál að jafnvel þó að styttist í annan endann á Covid-göngunum skín ekkert sérstaklega bjart ljós við enda þeirra fyrir mjög marga. Þetta mætti ríkisstjórnin hafa hugfast. Nú væri skynsamlegt að stjórnin kæmi sér saman um stefnu og nálgun, kæmi skútunni á kúrs og eyddi orkunni í að hjálpa þeim sem eiga á hættu að falla frá borði. Forseti. Ég legg til að meiri hlutinn finni rifrildismálum sínum farveg, leysi úr þeim og setji fram vandaðar sviðsmyndir út frá heildarsamhengi samfélagsins, sem hún starfar tímabundið í umboði fyrir, í stað þess að láta alla þjóðina mara í hálfu kafi með sér eins og staðan er nú.
Herra forseti. Ég ætla að ræða aðeins innlenda grænmetisframleiðslu. Tilefnið er upplýsingar í ársskýrslu Matvælastofnunar fyrir árið 2019, en þar greindi stofnunin frá skoðun á varnarefnum í innfluttu grænmeti og ávöxtum. Það voru að mörgu leyti sláandi niðurstöður sem þarna komu fram. Það fundust leifar af ýmiss konar varnarefnum, sem gætu þá verið skordýraeitur eða illgresiseyðir, sveppalyf eða önnur stýriefni í allt að 5% tilvika þegar ávextir voru rannsakaðir, og síðan í 10% sýna af spínati frá Bandaríkjunum. Hvaða ávextir voru þetta eða grænmeti? Þetta voru t.d. spínat, kiwi, appelsínur. Klementínur komu verulega á óvart. Meira að segja fundust leifar þessara efna í lífrænt ræktuðu grænmeti frá Evrópu og einnig kom fram að það fundust engin slík efni í innlendu grænmeti. Mikilvægasta skýringin á því er auðvitað hreinleiki íslenska vatnsins. Í þessu sambandi ber að nefna að það er nauðsynlegt að vernda neytendur. Einn þáttur í því er auðvitað merkingar, að það séu greinilegar merkingar á vörum eins og grænmeti, það komi fram þar og þær séu auðsjáanlegar. Í þessu ástandi hafa grænmetisframleiðendur hér á landi og aðrir innlendir framleiðendur á því sviði tekið vel í áskoranir stjórnvalda og okkar um að auka framleiðslu á þessum vörum og stórauka framleiðsluna. Nýlegar fregnir um næga raforku í landinu leiða líka hugann að því að ríkið þarf að taka til hendinni og lækka raforkuverð til þessara framleiðenda, til að þeir geti spýtt í og framleitt þessar hollu vörur, eins og kemur svo berlega fram að þær eru í skýrslu Matvælastofnunar.
Herra forseti. Ég vildi aðeins í þessari umræðu koma inn á það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi hér áðan sem varðar mikilvæga stöðu einyrkja og smárra fyrirtækja í því ástandi sem við búum við núna. Ég held að það sé ekki sanngjarnt að segja að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi ekki miðast við þessa aðila með sama hætti og stærri aðila. Það hefur verið reynt varðandi þær aðgerðir sem þegar hafa komið til framkvæmda að sníða skilyrði og fyrirkomulag þannig að það gæti nýst smærri fyrirtækjum með sama hætti og stærri. En hugsanlega skortir eitthvað upp á að upplýsingum um möguleika í þeim efnum hafi verið komið skilmerkilega á framfæri gagnvart þeim aðilum sem í hlut eiga. Það segir sig sjálft að staða þeirra sem eru í einstaklingsrekstri eða litlum fjölskyldurekstri til að afla sér upplýsinga, leita sér ráðgjafar um þá möguleika sem í boði eru, er kannski ekki sú sama og hjá stærri fyrirtækjunum sem hafa sérfræðinga á sínum snærum sem geta gengið í þessi verkefni. Ég er alveg sannfærður um að hægt er að bæta töluvert úr því upplýsingastreymi gagnvart þessum aðilum með það að markmiði að þeir geti nýtt sér þann rétt sem þeir eiga samkvæmt þeim úrræðum sem þegar hefur verið gripið til. Hitt er svo annað mál að þetta er líka atriði sem er til skoðunar í sambandi við aðgerðir sem eru í undirbúningi eða eru í vinnslu. Ég get sagt það að þeirri skoðun hefur verið komið skýrt á framfæri við ríkisstjórn eða ráðamenn að þetta sé atriði [[Forseti hringir.]]sem þurfi að hafa í huga, enda er það rétt, sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði, að það er gríðarlega mikilvægt að þessir aðilar séu verndaðir fyrir högginu með sama hætti og þeir sem stærri eru.
Herra forseti. Fréttir um meðferð þeirra sem dvöldu á vistheimilinu Arnarholti í kringum 1970 og fyrr hafa vakið óhug í samfélaginu. Lýsingar sem hafa komið fram eru sláandi og fram hefur komið ákall um að farið verði ofan í kjölinn á málinu og raunar á málum um aðbúnað og meðferð annarra sambærilegra heimila. Þær upplýsingar sem varða Arnarholt hafa verið opinberaðar og það góða frumkvæði sem Steinunn Finnbogadóttir, heitin, borgarfulltrúi hafði á þeim tíma. Málið kom til umræðu á fundi velferðarnefndar í morgun og þar lagði ég fram eftirfarandi tillögu: Velferðarnefnd beini því til hæstv. forsætisráðherra að láta fara fram rannsókn á aðbúnaði, þjónustu og meðferð fullorðins fólks með fatlanir, þroskahamlanir og geðraskanir sem bjó eða dvaldi á stofnunum og hjá meðferðaraðilum á Íslandi. Fréttir af aðbúnaði á Arnarholti og erindi Þroskahjálpar og Geðhjálpar, sem nefndinni hafa borist, og opinber umræða í kjölfarið hafa vakið margar spurningar. Nefndin telur mikilvægt að málinu sé strax komið í þann farveg að hægt verði að skoða til hlítar. Nefndin telur að forsætisráðuneytið sé best til þess fallið að hafa þá yfirsýn sem þarf í svo viðamiklu máli auk þess sem þar er nú þegar reynsla og þekking á sambærilegum málum. Afgreiðslu tillögunnar var frestað til næsta fundar og nefndin kann vissulega að komast að einhverri annarri lendingu eða sameiginlegri niðurstöðu, og væri það óskandi. Forsætisráðuneytið hafði umsjón með skýrslum og athugunum á Breiðavíkurheimilinu, Kópavogshæli, Heyrnleysingjaskólanum og fleiri stofnunum á árunum 2007–2016 og hefur fylgt þeim eftir. Reykjavíkurborg hefur þegar hafið skoðun á málinu og ljóst að það mun þurfa samvinnu borgarinnar og forsætisráðuneytisins í málinu ef af verður. Málið snertir málasvið a.m.k. þriggja ráðuneyta og því er mikilvægt, að mínu mati, að forsætisráðuneytið, sem hefur samræmingarhlutverk, fari með málið. Ég tel afar mikilvægt að málinu verði sem fyrst komið í farveg þannig að óvissu sé eytt og skoðun á málinu hafin og það lendi ekki í pólitískum skotgröfum. Verkefnið er stórt og ekki ólíklegt að þegar umfang þess verður ljóst þurfi að leita eftir stuðningi [[Forseti hringir.]]þingsins með fjárframlögum og jafnvel heimildir til skoðunar á gögnum. Ég treysti því að þegar þar að kemur muni þingið greiða götu slíkra mála.
Virðulegur forseti. Í dag langar mig að beina athyglinni að málefnum barna og ungmenna á Covid-tímum. Það er mikilvægt að gefa því gaum hvernig þau vinna úr gjörbreyttum og óvæntum aðstæðum og leita leiða til að draga úr áhrifum og afleiðingum af skertu frelsi og jafnvel einangrun. Vanlíðan þeirra og einmanaleiki vex, segir fagfólk sem vinnur með börnum og unglingum. Á þessu sviði vinna skólarnir gott og vandað starf við erfiðar aðstæður á meðan skipulagt tómstunda- og íþróttastarf hefur verið bannað eða í skötulíki. Þegar svona er í pottinn búið finna aðstandendur barna og unglinga vel hvað virk þátttaka í íþróttastarfi skiptir miklu máli fyrir velferð þeirra og líðan, hversu uppbyggjandi íþróttastarf er, góð forvörn og mikilvæg þjálfun í félagslegri færni. Íþróttastarf og hreyfing hefur mikið að segja fyrir heilsuna og jafnvel enn frekar á tímum sem þessum. Einn hluti af því sem sjaldan er komið inn á er aðgangur að íþróttahúsum um landið allt, en þau eru alltaf mjög ásetin. Aðstaða fyrir íþróttastarf innan húss er þó mjög mismunandi. Á Suðvesturhorninu hafa sveitarfélög af myndarskap komið upp nokkrum fjölnota húsum og á örfáum stöðum þess utan, oft nefnd knattspyrnuhús, en nýtast auðvitað miklu meira en bara til sparkíþrótta. Það er hagsmunamál fyrir þéttbýlisstaði og minni sveitarfélög úti um landið að hafa aðgang að slíkum húsum. Alhliða íþrótta- og tómstundaiðja fyrir börn og ungmenni er oft einn þeirra þátta sem skiptir máli þegar fjölskyldur taka ákvörðun um búsetu. Að þessu þurfa stjórnvöld að huga þegar rætt er um markmiðin um jöfn búsetuskilyrði í landinu, að styðja við bakið á sveitarfélögum til að koma upp góðri íþróttaaðstöðu um land allt til líkamlegrar og andlegrar heilsubótar fyrir alla aldurshópa.
Herra forseti. Stjórnvöld hafa sett sér ýmis markmið, þar á meðal að auka við landbúnað og ylrækt og annað slíkt hér í landinu. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir tækifærið til að ræða þessi mikilvægu viðfangsefni. Stjórnvöld hafa sett sér framsækna matvælastefnu sem byggir á því að lækka vistspor og auka matvælaöryggi og nýta auðlindir landsins, sem eru jú vatn og loft og orka og jarðvegur, og þetta er að auki mikilvæg byggðastefna. Samtímis hefur það gerst í heiminum að matarþörf eykst hratt, bæði vegna mannfjölgunar og vegna loftslagsbreytinga. Þar með kviknar að sjálfsögðu, bæði vegna innlendra og erlendra þarfa, sú grunnhugmynd að efla mjög ræktun á Íslandi og stórefla um leið ræktun matvæla til útflutnings. Þetta er eins konar ný tegund stóriðju, metnaðarfullt en raunhæft skref sem tekið er í nokkrum áföngum. Ræktunarmöguleikar hér á landi eru býsna fjölbreyttir. Það er sem sagt hin hefðbundna útiræktun, það er ylrækt í jafnvel stórum byggingum, eins konar fiskeldi, seiðaeldi, og það nýjasta, þörungar. Lykillinn að þessu er a.m.k. tvenns konar. Það er jarðvarminn, sem kemur víða við sögu og við höfum - ég vil ekki segja nóg af en alla vega mikið af. Þá á ég við stórræktun, eins og tómata og annað slíkt til útflutnings. Ég á við þörunga, svipað eins og Vaxa er að gera og Bláa lónið, þ.e. að rækta þörunga sem henta bæði til matvæla, neyslu, til fóðurs og til framleiðslu á ýmiss konar hliðarefnum. Ég á við fiskeldi, bæði innlendar og erlendar tegundir í einingum sem eru 1.000 tonn á ári, eða allt upp í 5.000 tonn á ári, og seiðaeldi, sem er ákaflega mikilvægt. Þarna kemur jarðhitinn svo sannarlega við sögu. Ég nefni að flutningar á sjó og lofti skilyrða þessa framleiðslu. Hún er háð þessum atriðum og nú er verið að bæta við hafnir, eins og Þorlákshöfn og víðar, sem myndi henta mjög vel í þessu skyni. Síðan er slík framleiðsla háð bæði orkuöryggi, þ.e. að dreifikerfið sé í góðu lagi, flutnings- og dreifikerfið, orkuframboðið sé alltaf í takt við þörfina, og síðast en ekki síst að orkuverð sé hóflegt. En lykillinn, og það er sá seinni sem ég vildi gjarnan nefna, er menntun og nýsköpun. Nú hafa sömu stjórnvöld sett fram metnaðarfulla nýsköpunarstefnu. Það er mikilvægt að minna á að þessi ríkisstjórn hefur verið dugleg við að setja fram grunnstefnur sem vantað hefur á Íslandi í marga áratugi. Nýsköpunarstefnan er framsækin og er búið að tryggja þar ákveðna sjóði, Matvælasjóð svokallaðan, Loftslagssjóð verð ég að nefna, og Tækniþróunarsjóð sem kemur líka þarna við sögu. Þannig að nýtt fjármagn hefur komið inn í nýsköpun á þessu sviði. Fyrirhugaðar eru skipulagsbreytingar á nýsköpunarstarfi á Íslandi sem leiða vonandi til góðra afreka í þessum efnum, en megináherslan í þessu öllu saman er jú menntunin sjálf. Það þarf að vera til kerfi á Íslandi sem tryggir að almenn menntun í landbúnaði og sérmenntun í landbúnaði sé fyrir hendi, sem hún er vissulega, en líka sérgreinar, eins og ylrækt. Nú er þannig um þetta búið að ylrækt hefur verið framhaldsmenntun á framhaldsskólastigi, eða við getum öllu heldur kallað það fagmenntun. Það er mjög mikilvægt að það verði áfram þannig, en líka að viðbótarmenntun sé möguleg. Ég legg þrjár spurningar fyrir hæstv. ráðherra. Ég spyr: Hvernig má undirbúa að laða fram stórátak í þessum efnum með samvinnu ríkis, sveitarfélaga, bænda og fyrirtækja á næstu árum? Getur framleiðsla matvara til útflutnings, með þeim hætti sem ég hef lýst, orðið hluti af sókninni á erlenda matvörumarkaði á komandi árum? Hvernig má efla nýjar greinar á borð við þörungarækt og nýtingu þörunga á ströndum landsins?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á málefnum nýsköpunar í ylrækt og framleiðslu ferskra matvara til útflutnings með þessari umræðu hér. Ég tek heils hugar undir það að við eigum mjög góða möguleika í framleiðslu matvara hér á landi, sérstaklega ef hugvit, nýsköpun og sjálfbær nýting auðlinda er höfð að leiðarljósi. Aukin verðmætasköpun í matvælaframleiðslu með nýtingu á grænni orku er eitt af stóru tækifærunum sem blasa við okkur Íslendingum. Með endurnýjanlegri orku, hreinu vatni og faglegu starfsumhverfi erum við í góðri stöðu og umfram aðrar þjóðir til að rækta og framleiða hágæðamatvæli á heimsvísu. Þannig drögum við ekki aðeins úr þörf á innflutningi á matvælum heldur opnast sömuleiðis tækifæri fyrir útflutning á hágæðavöru á erlenda markaði. Hlutverk stjórnvalda er hér að skapa skilyrði og farveg til þess að starfsemi af slíku tagi nái að byggjast upp og koma til móts við þær hugmyndir og þann kraft sem býr vissulega í frumkvöðlum um allt land á þessu sviði. Sjálfbær nýting orkuauðlinda, fjölnýting auðlindastrauma og minni orkusóun eru hluti af lykilmarkmiðum og leiðarljósum orkustefnu fyrir Ísland til ársins 2050, sem við kynntum ekki fyrir löngu síðan. Við erum að vinna aðgerðaáætlun til að fylgja henni eftir og þar verður m.a. lögð áhersla á stuðning við fjölnýtingu auðlindastrauma frá virkjunum, t.d. með uppbyggingu grænna iðngarða í kringum jarðvarmavirkjanir. Fyrirtæki hafa verið að koma fram á sviði fjölnýtingar jarðvarma, svo sem Orkídea á Suðurlandi og Eimur á Norðausturlandi. Verkefni Orkídeu er nýtt samstarfsverkefni um nýsköpun á Suðurlandi í samstarfi Landsvirkjunar, Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga, Landbúnaðarháskóla Íslands og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Verkefnið snýst um uppbyggingu orkutengdra tækifæra við matvælaframleiðslu og líftækni, sjálfbæra nýtingu auðlinda og undirbúning svæðanna til að taka á móti orkutengdri nýsköpun. Það er auðvitað þetta samstarf, eins og hv. þingmaður kom inn á, sem skiptir svo ofboðslega miklu máli, að menn stilli saman strengi og taki ákvörðun saman um að komast á einhvern ákveðinn stað. Eitt meginmarkmið samstarfsins er að auka verðmætasköpun í matvælaframleiðslu í landinu og gera framleiðsluna umhverfisvænni með nýtingu á grænni orku og þannig auka tækifæri fyrir íslenska matvælaframleiðendur til að vera samkeppnishæfir á alþjóðamarkaði. Þá er dæmi eins og á Hellisheiði þar sem ræktaðir eru örþörungar á vegum fyrirtækisins Algaennovation Iceland. Þar er um að ræða samstarfsverkefni með jarðhitagarði Orku náttúrunnar í Ölfusi þar sem fyrirtækið nýtir rafmagn, heitt vatn og kalt og koltvísýring beint frá jarðvarmavirkjuninni á Hellisheiði. Svo er það fiskeldisfyrirtækið Stolt Sea Farm sem er við hliðina á Reykjanesvirkjun og nýtir affallsvatn frá virkjuninni í eldi á hitabeltisfisktegund til útflutnings. Það eru mikil tækifæri sem liggja í ylrækt og nýtingu jarðvarma til matvælaframleiðslu. Það hafa verið stigin mikilvæg skref í uppbyggingu hátæknigróðurhúsa hér á landi. Dæmi um slíkt gróðurhús er að finna hjá fyrirtækinu Vaxa sem ræktar matjurtir á mörgum hæðum með led-ljósi, eins og hv. þingmaður kom inn á, nýting á landrými, orku og vatni er þannig hámörkuð. Það er mjög merkilegt að koma þangað inn og sjá hvernig er hægt að nýta tæknina með þeim hætti sem þar er gert. Með ræktun á mörgum hæðum minnkar þörf á landsvæði sem aftur eykur möguleika á staðsetningu nálægt mörkuðum. Svo erum við með Tækniþróunarsjóð sem hefur styrkt ýmis nýsköpunarverkefni á sviði matvælaframleiðslu og gróðurhúsatækni og þar er dæmi um þróun á led-lýsingum í gróðurhúsum. Eins og hv. þingmaður kom inn á varðandi Matvælasjóð þá skiptir hann miklu máli og stofnun hans og framlög hans sem hafa verið aukin frá því sem áður var til málaflokksins. Hlutverk hans er skýrt og í takt við það sem hv. þingmaður er hér að spyrja um og leggja áherslu á að fjalla um; að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla úr landbúnaðar- og sjávarafurðum, það eru þessi sömu áhersluatriði. Sjóðnum er líka heimilt að styðja við vöruþróun og markaðssókn á erlendum mörkuðum sem skiptir máli fyrir okkur og við þurfum að bæta okkur enn frekar í. Við höfum auðvitað stóraukin framlög í Tækniþróunarsjóð og það er gert ráð fyrir stórauknum framlögum í sjóðinn í frumvarpi til fjárlaga næsta árs. Svo skiptir máli hið almenna umhverfi varðandi endurgreiðslur til fyrirtækja vegna rannsókna og þróunar þar sem við höfum líka aukið við. Þegar hugað er að möguleikum á matvælaframleiðslu til útflutnings er ljóst að hagkvæmir flutningar til og frá landinu skipta auðvitað sköpum um samkeppnishæfni. Flutningskostnaður héðan hefur verið hærri en flutningskostnaður helstu keppinauta en við getum mögulega bætt stöðu okkar þar í framtíðinni með hagkvæmari flutningum, bæði á sjó og í lofti, þannig að tækifærin eru til staðar ef við berum gæfu til að halda vel á málum. Í grunninn eru helstu atriðin sem skipta máli, að mínu viti, skilvirkar leikreglur, skýr stefnumörkun eins og hv. þingmaður kom inn á. Við höfum bætt þar verulega úr, [[Forseti hringir.]]þessar stefnur tala allar saman. Við erum búin að taka ákvörðun um að við ætlum að fara þangað. Það er bara spurning um hversu hratt við getum gert það og með hvaða aðgerðum. Svo er það samkeppnishæft umhverfi, [[Forseti hringir.]]viðhorf samfélagsins, viðhorf atvinnulífsins og ákvörðun, sem ég lít svo á að við höfum þegar tekið.
Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu alveg sérstaklega. Ég lít þannig á að stærstu tækifæri okkar nú sem þjóðar, bæði í bráð og lengd, séu einmitt að nýta þá möguleika sem við eigum í jarðhita og vatni til að auka hér matvælaframleiðslu, fyrst og fremst til að brauðfæða okkur sjálf, en einnig til þess að flytja út, vegna þess að okkur mun á næstu misserum skorta mjög gjaldeyri til að reisa landið við eftir Covid. Ég tel að þetta sé fljótlegasta leiðin til að gera það, þ.e. að koma á stóraukinni gróðurhúsarækt og stórauknu landeldi. Það er ágætt að vekja stjórnvöld með þeim hætti sem hv. flutningsmaður gerir með þessari umræðu vegna þess að í sjálfu sér geta stjórnvöld strax lagt drjúga hönd á plóg við að koma þessu á. Það er í fyrsta lagi að verðleggja rafmagn til gróðurhúsaræktar á sama hátt og til annarrar stóriðju. Það er mjög einföld ákvörðun og fljótlegt að taka hana. Í öðru lagi getur ríkisstjórnin stuðlað að því að þeir aðilar sem nú hafa uppi áform um stórt landeldi, eins og t.d. við Þorlákshöfn, geti ráðist í það, eins og viðrað hefur verið að tilvonandi iðnaðarver á Reykjanesi verði laxeldi. Það er líka bara ákvörðunartaka. En fyrst og fremst þurfa stjórnvöld nú að kappkosta að eftirlitsaðilar sem gefa út leyfi fyrir þessar framkvæmdir og fyrir svona vinnslu séu ekki að eyða tíma sínum í að elta uppi einyrkja sem eru t.d. að rækta nokkrar bleikjur í tjörn, heldur einhendi sér í að stytta þann tíma sem þessi stórvirki á landi, t.d. í eldi, þurfa til þess að þau áform komist á laggirnar sem allra fyrst.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að koma þessu mikilvæga umræðuefni á dagskrá. Þetta er málefni sem við í Samfylkingunni höfum verið dugleg að halda á lofti hér í þingsal og fögnum við því hverju tækifæri sem við fáum til að ræða það. Við þurfum að horfa á kerfið heildrænt og við þurfum meiri samvinnu þekkingargeirans og framleiðenda. Við höfum dæmi um mjög góða reynslu af slíkri samvinnu í sjávarútvegi. Við höfum allt sem þarf til öflugrar framleiðslu ræktaðra afurða, næga orku, nægan hita, og við höfum þekkingu. Við gætum ræktað mun meira en við gerum í dag og við gætum ræktað mun fjölbreyttari afurðir. Með því að skala framleiðsluna upp og gera hana fjölbreyttari gætum við að miklu leyti staðið undir eigin þörf og jafnvel, ef við horfum björtum augum til framtíðar, framleitt vörur til útflutnings. En það eru fleiri þættir sem við þurfum að skoða í því samhengi, t.d. að búa til merkingu fyrir vöru framleidda á Íslandi sem tengir íslenska matvöru við gæði og sjálfbærni. Þannig myndum við auðvelda íslenskum neytendum að átta sig á hvaða matvara í verslunum er íslensk, og sömuleiðis að markaðssetja íslenska matvöru erlendis. Við þurfum einnig að líta til raforkukostnaðarins, þ.e. dreifikostnaðar raforku, og jafna hann að fullu milli þéttbýlis og dreifbýlis. Í kerfinu í dag er beinlínis hvati til gróðurhúsauppbyggingar og sömuleiðis fiskeldis á landi til stærri byggða þar sem flutningskostnaðurinn er lægri. Það ætti frekar að vera hvati í kerfinu til hins gagnstæða. Herra forseti. Ég gæti haft mun fleiri orð um stöðuna, en svo ég taki þetta saman í lokin þá þurfum við að styðja með markvissari hætti við garðyrkju, grænmetisframleiðslu og nýsköpun í matvælaframleiðslu. Þangað vill Samfylkingin í það minnsta stefna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu, sem snýst í raun um sjálfbæra nýtingu íslenskra auðlinda; hreint vatn, jarðhita, hreinan jarðveg og endurnýjanlega orku til að framleiða matvæli. Væri ekki skynsamlegt að byrja á því að stjórnvöld og framleiðendur setji sér sameiginlegt markmið um að innlend framleiðsla uppfylli tiltekið hlutfall af innlendri neyslu matvæla og vinni síðan saman að því að ná því markmiði eftir ólíkum leiðum? Að framleiðendur sinni nýsköpun og vöruþróun? Að stjórnvöld tryggi aðgang að raforku, menntun, rannsóknum og hvetjandi nýsköpunarumhverfi, auk aðgengilegs og skýrs starfsumhverfis, aðgangi að raforku á sanngjörnu verði og ákvörðun í eitt skipti fyrir öll um eitt og sama verð um land allt fyrir dreifingu raforku? Menntun þarf að tryggja með öflugu starfs- og háskólanámi beintengdu matvælaframleiðslu, en líka á fjölbreyttum öðrum sviðum. Það er margítrekað í þingsal að nýsköpun þarf að tengjast háskólanámi og rannsóknum. Það á jafnt við um framleiðslu á ferskum matvælum eins og á öðrum sviðum. Þó að við margföldum matvælaframleiðslu hér á landi verður hún alltaf smá í sniðum á heimsvísu og því mikilvægt að samhliða rannsóknum og nýsköpun í matvælaframleiðslu í fyrirtækjum og háskólum á Íslandi verði tengsl við ólíka háskóla um allan heim ræktuð og þróuð áfram gegnum samstarfsnet háskóla á Íslandi. Undanfarið höfum við rekið okkur á ýmsar hindranir sem eru kannski óvæntar að einhverju leyti, eins og að tryggja þarf betri þekkingu á alþjóðlegri tollflokkun ferskrar matvöru, bæði í inn- og útflutningi. Það er svo löngu þekkt að bæta þarf tækni [[Forseti hringir.]]við pökkun og flutning vöru innan lands svo hún fari fersk á markað. Að lokum mun ég aldrei bakka með það að kolefnisfótspor matvöru er alltaf minnst ef neyslan fer fram sem næst framleiðslustað.
Forseti. Sjálfbærni er lykilorð framtíðarinnar. Án sjálfbærni göngum við á auðlindir jarðar og tækifæri komandi kynslóða. Við verðum u.þ.b. tvöfalt fleiri á þessari jörðu eftir 30 ár en við vorum fyrir 30 árum síðan. Fólk sem fæddist árið 1990 mun búa í helmingi fjölmennari heimi þegar það fer á eftirlaun. Við sjáum nú þegar afleiðingarnar af þessari fólksfjölgun. Á undanförnum 30 árum hafa skógar á stærð við þrettánfalt flatarmál Íslands horfið af yfirborði jarðar. Helmingur þess svæðis fer í nýtt ræktarland og námuvinnslu. Þau landsvæði sem breytt hefur verið úr ósnortinni náttúru í nýtingarsvæði í þágu mannkynsins eru mörg hver einstök og breytingarnar óafturkræfar. Þess vegna er sjálfbærni mikilvægari núna en nokkurn tímann áður og verður mikilvægari eftir því sem mannfólkinu fjölgar á þessari jörð. Hvert okkar mun hafa helmingi minna pláss fyrir fæðuöflun, fyrir ósnortna náttúru, fyrir samfélag manna eftir 30 ár, en við höfðum fyrir 30 árum síðan. Þess vegna verðum við að skipuleggja mjög vel það pláss sem við notum til þess að passa upp á að við göngum ekki á sjálfbærni okkar og náttúrunnar. Í þeirri skipulagningu getur ylrækt verið hluti af þeirri lausn sem við getum boðið upp á á Íslandi. Ef við setjum á okkur framtíðargleraugun sjáum við enn fleiri tækifæri í ylrækt á komandi árum. Þingmál Pírata um kjötrækt fjallar um tækniframfarir sem nýtast ekki eingöngu í ræktun á kjöti heldur geta einnig verið nýttar í framleiðslu á alls konar frumum. Möguleg gagnsemi þessarar tækni í fóðrun dýra er allrar athugunar verð. Nú þegar fiskeldi tekur fram úr fiskveiðum [[Forseti hringir.]]þarf að huga að fóðrun allra fiskanna. Fóður, sem áður var hluti af lífríki heimshafanna, kemur nú frá landi. Árið 2016 voru 75% af öllu fóðri fyrir laxa í Noregi ræktað á landi; [[Forseti hringir.]]hveiti, maís og baunir fyrir laxa. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég vildi að ég gæti haft lengra mál um þetta, bæði um ylrækt yfir höfuð og kjötræktarmál okkar Pírata. En þetta er góð umræða og ég fagna henni.
Herra forseti. Það ber að þakka þessa ágætu umræðu um stórt mál. Það er að við getum nýtt auðlindir okkar sem best. Það er að við getum virkjað hugvitið til að standa okkur betur í því að nýta auðlindirnar. Hér erum við fyrst og fremst að tala um jarðrækt, ylrækt og fiskeldi. Það er auðvitað frumskilyrði að aðstæður og umbúnaður sé með þeim hætti að auðvelt sé að starfa á þessum vettvangi og ná framförum. Þar er mikilvægt, sérstaklega þegar við horfum til landbúnaðarins, að við breytum svolítið um kúrs og endurskoðum þau stuðningskerfi sem þar eru og gerum þau straumlínulagaðri í þá veru að bændur geti sjálfir ákveðið hvað þeir gera, í stað þess að byggja á að mörgu leyti úreltu stuðningskerfi. En það er auðvitað margt sem hafa þarf í huga þegar þessi mál eru skoðuð. Hér er verið að tala um útflutning og það er mjög mikilvægt. En það eru ýmis ljón á veginum þar þó að ekki sé annað en samgöngurnar eða möguleikarnir á því að geta flutt út í stórum stíl afurðir úr ylrækt. Það er hægt en það er erfitt vegna þess að skipasamgöngur hér eru einfaldlega of stopular til að hægt sé að koma ferskum afurðum á markað með fullnægjandi hætti.
Virðulegur forseti. Allt frá stofnun Flokks fólksins hefur það verið stefna okkar að efla íslenska garðyrkju. Íslenskur efnahagur byggir í dag að miklu leyti á eggjunum þremur, þ.e. sjávarútvegi, stóriðju og ferðaþjónustu. Ef við eflum garðyrkju á Íslandi gæti það hugsanlega orðið fjórða eggið. Núverandi fyrirkomulag á niðurgreiðslu á raforku til garðyrkjubænda hentar illa. Þegar potturinn er bara ákveðið stór minnkar hvati garðyrkjubænda til að auka framleiðsluna. Um leið og framleiðslan eykst hækkar raforkuverðið og framleiðslan minnkar. Slíkt kerfi kemur í veg fyrir að garðyrkjubændur sjái hag sinn í því að auka framleiðslu. Við eigum að tryggja garðyrkjubændum orkuna frítt eða a.m.k. á mun lægra verði en gengur og gerist í öðrum löndum. Auk þess þurfum við að styrkja garðyrkjubændur sem vilja auka framleiðsluna og fólk sem vill hefja garðyrkju með því að koma á niðurgreiðslukerfi greiðslukostnaðar við slíkar framkvæmdir, t.d. með niðurgreiðslu á kostnaði við lagningu heimtauga. Garðyrkja á Íslandi eykst auk þess sem efnahagurinn batnar að tvennu leyti; eftir því sem við framleiðum meira af grænmeti innan lands þá minnkar þörfin fyrir innflutt grænmeti og ef við aukum grænmetisframleiðslu þá opnar það möguleika á útflutningi. Við státum okkur af því að vera með grænustu orkuna og hreinasta vatnið. Af hverju nýtum við ekki það forskot okkur til fulls og búum líka til besta grænmetið? Já, það á eftir að kosta aðeins meira, en niðurgreiðsla á orku er fjárfesting sem skila mun margföldum ábata; fjölgun starfa, auknu framboði á fersku grænmeti, auknum útflutningstekjum og minna kolefnisspori. Í seinni ræðu minni mun ég tala um fiskeldið.
Virðulegur forseti. Við ræddum í gær nýjan búvörusamning varðandi garðyrkjuna. Sá samningur gengur út á það að efla garðyrkjuna og framleiðslu um fjórðung á næstu árum. En ég tel að hægt sé að gera betur í framleiðslu á grænmeti. Aðalflöskuhálsinn er hár raforkukostnaður. Hann er vissulega hár víða um landsbyggðina og við þurfum að jafna dreifingarkostnaðinn til fulls. Síminn og Bónus eru t.d. með sömu verðskrá um allt land. Þetta getum við líka gert varðandi innviði eins og rafmagnið. Við eigum að stefna að því fyrst og fremst að gera hlutfall innlendrar garðyrkju stærra og hafa kolefnissporið lágt. Erlendis setja menn alls kyns plöntu- og skordýraeitur yfir plönturnar. Það eru mikil sóknarfæri fyrir frumkvöðla að framleiða framandi grænmeti og ávexti og frábært dæmi um slíkt er ræktun á wasabi á Egilsstöðum. Það mætti styðja miklu betur við slíka nýsköpun því að hugmyndirnar eru til staðar sem og frumkvæðið. Varðandi fiskeldið þá á það vissulega framtíð fyrir sér á Íslandi, bæði til sjós og lands. Það er staðreynd að eftirspurn um allan heim eftir próteini úr fiski verður ekki mætt nema fiskeldið vaxi og dafni. Það eru ýmis tækifæri eins og t.d. að nýta úrgang úr landeldisstöðvum, áburðarframleiðslu og ammóníaksframleiðslu. Þar sem landrými er til staðar eru tækifærin mikil til að skapa almenn verkamannastörf, sem vantar sárlega. Það er ekki nóg að skapa bara störf í hugbúnaði, eins og okkur er tamt að tala um, með slíkri hátækni. Það þarf líka fjölbreytt störf í matvælaframleiðslu, sérstaklega á þeim tímum þar sem atvinnuleysi er jafn mikið og nú um stundir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir góða umræðu og ráðherra fyrir svörin sem þegar hafa birst. Það er mikill stuðningur við ylrækt í landinu og það kemur reglulega fram í þinginu. Í gær var flutt nefndarálit atvinnuveganefndar um breytingartillögu á búvörulögum, nr. 99/1993, vegna starfsskilyrða framleiðenda garðyrkjuafurða. Þar er stigið gott skref til stuðnings við greinina, en við eigum að stíga fastar til jarðar og byggja ylræktina frekar upp með öflugum stuðningi þar sem virðisauki endurnýtanlegra auðlinda landsins er nýttur til að auka framleiðslu ylræktar, og fjölga störfum í greininni sem nú þegar er á við fjölmennustu vinnustaði landsins eða um 700 manns. Í umræðum um samdóma nefndarálit atvinnuveganefndar í gær kom fram mikill vilji þingmanna til að bæta enn frekar stöðu ylræktar í landinu og auka fyrirsjáanleika. Það á líka við um landeldi. Virðulegur forseti. Fyrirsjáanleiki í rekstrarskilyrðum bænda sem tengjast búvörusamningum og niðurgreiðslu á raforku og flutningskostnaði raforku er einn mikilvægasti þátturinn í afkomumöguleikum bænda til að auka framleiðslu sína og til að markmið um 25% aukningu á framleiðslu ylræktar verði að veruleika, eins og gert er ráð fyrir í nýjum samningi landbúnaðarráðherra við garðyrkjubændur, sem leiddi af sér breytingu á búvörulögum. Í hálaunalandi eins og Íslandi eru samkeppnisskilyrði garðyrkjunnar erfið, en í landinu er framleidd orka sem getur bætt samkeppnisstöðu garðyrkjunnar með því að virðisauki af auðlindinni verði nýttur til að efla innlenda framleiðslu í samkeppni við innlendar niðurgreiddrar afurðir annarra landa auk heilnæms vatns og umhverfis á Íslandi sem er auðvitað í grænni endurnýjanlegri orku. Virðulegur forseti. Vinna þarf markvisst að stuðningi við nýliðun í garðyrkju, m.a. með fjárfestingarstuðningi. Ég velti fyrir mér hvort skoða mætti þær leiðir sem þingið hefur samþykkt í húsnæðismálunum, fyrstu kaupenda hlutdeildarlánin. Það er klárlega skoðunar virði að styðja við bakið á nýliðun og nýsköpun ferskra afurða.
Herra forseti. Það er auðvitað öllum ljóst að unnt er að auka mjög framleiðslu matvara með ylrækt og jarðrækt hér á landi, sem og auðvitað landeldi á fiski. Við getum þetta þrátt fyrir þá staðreynd að við búum á norðurhjara með stuttu sumri, alla jafna svölu veðri og lítilli sólarbirtu stóran hluta ársins. Það er vegna þess að kostirnir gera meira en að vega upp gallana. Við höfum nægt land, hreint loft og hreint vatn, en einnig víða nægt heitt vatn úr jörðu og loks höfum við beislað fallvötnin til raforkuframleiðslu. Þar höfum við selt megnið af raforkunni til stóriðjuvera. Í upphafi var þetta auðvitað hugsað til niðurgreiðslu á stofnkostnaði við uppbyggingu virkjana og dreifingarkerfisins. Herra forseti. Við getum þetta. Víða eru aðilar með stórar hugmyndir eins og t.d. í Ölfusinu, Helguvík og víðar. Allt sem þarf er að skapa framleiðendum viðunandi aðstæður, og er ég að tala um verðlag á raforku sem er, eftir því sem garðyrkjubændur segja, langstærsta hindrunin til stækkunar og aukningar framleiðslunnar. Sem dæmi er verðið á kílóvattstund hérlendis til þeirra sem rækta grænmeti undir gleri, hærra en í Hollandi. Er það ekkert öfugsnúið, herra forseti? Nei, það dugir ekki að tala sig hásan í þessum efnum. Starfsskilyrði í garðyrkju skána ekkert við. Það sem þarf er lækkun á orkuverði til þessarar framleiðslu, þessarar hollu framleiðslu, þessarar grænu framleiðslu.
Herra forseti. Aukin grænmetisframleiðsla er dauðafæri fyrir Ísland. Þetta tækifæri er einstakt. Það nýtir kosti Íslands á sjálfbæran hátt, er atvinnuskapandi, mætir breyttri neysluhegðun og er umhverfisvænt á tímum loftslagsbreytinga. En til að hægt sé að nýta þetta tækifæri þurfa stjórnvöld að koma að uppbyggingunni með auknum opinberum stuðningi. Lækka ætti verð á rafmagni, flutningskostnaði og öðrum kostnaði. Umfangsmikil grænmetisframleiðsla hér á landi ætti að vera hluti af vel hugsuðu fjárfestingarátaki í stað þess að vera smátt hliðarverkefni sem fær að fljóta með þegar ráðherrarnir muna eftir því. Herra forseti. Við eigum að setja okkur háleit markmið. Við eigum að hafa það markmið að fjórfalda grænmetisframleiðslu hér á landi á næstu árum í stað þess að auka hana aðeins um fjórðung, eins og vilji stjórnvalda stendur til. Nú er lag. Um fjórðung allrar losunar gróðurhúsalofttegunda má rekja til matvælaframleiðslu og landnýtingar tengt henni. Af losun vegna matvælaframleiðslu eru um 60% vegna dýraafurða. Væru kýr sérstök þjóð væru þær í þriðja sæti yfir mestu framleiðendur gróðurhúsalofttegunda á eftir Kína og Bandaríkjunum. Búvörusamningar framtíðarinnar eiga því að snúast meira um hið græna en ekki bara hið ferfætta. Við þurfum að hjálpa bændum að breyta framleiðslu sinni í þessa átt. Við eigum að styðja fleiri nýja bændur sem starfa í grænum framleiðsluheimi. Það getur kostað peninga að búa til peninga. Það getur kostað fé að hugsa stórt en það borgar sig ef það er skynsamlegt. Þess vegna er fjórföldun grænmetisframleiðslu hér á landi skynsamleg hugmynd [[Forseti hringir.]]og ég varpa henni aftur fram hér. Við þurfum að vaxa upp úr þessari kreppu sem við erum í og sá vöxtur á að vera grænn [[Forseti hringir.]]og vænn og ekki er verra ef við getum borðað hann.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu og þörfu umræðu sem er okkur öllum mikilvæg. Víða um land er öflugt fiskeldi og hefur jafnvel verið lengi. Það blasir við að það er vaxandi atvinnugrein og sterk stoð í mörgum byggðum landsins. Verðmætasköpunin er óumdeild, en því miður er það svo að stór hluti af íslenskum eldisfiski er fluttur óunninn til annarra landa. Því til staðfestingar má nefna að samkvæmt stefnu ASÍ, sem kölluð er Rétta leiðin, er talið að þjóðarbúið verði af milljörðum árlega vegna útflutnings á óunnum fiski. Þarna liggja klárlega tækifæri því að það er okkur öllum morgunljóst að hérlendis er mikil þekking á vinnslu þessara afurða. Bæði er þekkingin gömul og ný. Við erum í öllum færum til að gera góða hluti og í raun er magnað að sjá hvað grænmetisbændur eru að gera í snjöllum útfærslum á nýtingu lands, vatns og ljóss. Oft hef ég átt samtöl við hæstv. ráðherra um raforkukostnað og impra rétt á því hér, svona til að hafa sagt það, herra forseti. Það er skylda okkar að nýta allar þær auðlindir sem við erum svo lánsöm að hafa aðgang að. Það eru sannarlega forréttindi að hafa greiðan aðgang að heilnæmum og hollum matvælum. Þeim gæðum eigum við að deila með öðrum. Þótt við séum smá í heildarmyndinni þá búum við í gjöfulu landi sem við höfum til tímabundinna afnota. Það er stjórnvalda að styrkja innviðina svo atvinnulífið dafni sem best. Það er gott að heyra hæstv. ráðherra tala skýrt um stefnuna í þessum málum. Við erum með góð áform og við þurfum að fylgja þeim eftir. Þess vegna langar mig af þessu tilefni að nefna hugmynd um að móta stefnu um stórátak til að efla fullvinnslu óunninna sjávarafurða [[Forseti hringir.]]og matvæla og útflutning á þeim. Bjóðum erlendum ríkjum upp á alvöru íslenskt, heilnæmt matarhlaðborð.
Virðulegi forseti. Ylrækt er nú þegar mjög mikilvægur hluti af matvælaframleiðslu á Íslandi, af matvælaöryggi okkar, en það eru einnig mörg ný spennandi verkefni komin af stað eða í bígerð, t.d. í Hárækt eða ræktun á fjarlægum plöntum eins og wasabi og lárperu. Við verðum að taka sjálfbærni alvarlega strax í dag og huga vel að skipulagi á því svæði sem við höfum til umráða. Vandamálið er hnattrænt og við verðum að sinna okkar hluta. Forseti. Í fyrri ræðu minni kom ég inn á þingmál okkar Pírata um kjötrækt. Nú held ég áfram þar sem frá var horfið. Tæknin til að rækta kjöt notar 99% minna landrými en þarf til að rækta dýr og á meðan tæknin skilar okkur kannski ekki fullbúnum steikum þá gæti hún verið vel nothæf til að búa til dýrafóður á meðan tæknin er fullkomnuð fyrir mannlegar væntingar. Það verður gríðarleg áskorun hjá okkur á næstu áratugum að rækta matvæli án þess að ganga á auðlindir jarðarinnar og tækifæri næstu kynslóða. Ylrækt er þar mikilvægur hluti af lausninni. Þar eru margar áskoranir sem við þurfum að glíma við, t.d. í kostnaði við ræktun ýmissa algengra tegunda. Ættum við t.d. að rækta kaffi á Íslandi? Það mun líklega aldrei borga sig miðað við núverandi aðstæður vegna þess að þar sem kaffi er ræktað þá hjálpar náttúran svo mikið að framleiðslan kostar nánast ekki neitt. Fórnarkostnaðurinn er hins vegar ósnortin náttúra og þær óafturkræfu breytingar sem við gerum til þess að geta fengið ódýrt kaffi. Er það kostnaður sem enginn á að borga? Enginn vill dýrt kaffi en samt borgar fólk 500 kr. fyrir bolla á kaffihúsum. Þar með er ekki verið að borga fyrir notkun á ósnortinni náttúru.
Herra forseti. Okkur blandast ekki hugur um að það eru mörg tækifæri í þessum greinum sem við erum að ræða hér. Það sýna líka dæmin að margir eru stórhuga á þessu sviði og hafa náð miklum árangri og við þekkjum mörg dæmi um það. Bara til að nefna tvö dæmi hvort úr sínum geiranum þá vil ég nefna fyrirtækið Stofnfisk sem er að flytja út frjóvguð laxahrogn, út um allan heim, og var að tilkynna nú fyrir nokkrum dögum um einn stærsta slíkan samning sem það hefur gert við bandaríska fiskeldisstöð, stóran samning til fimm ára. Ég get líka nefnt fyrirtæki á borð við Friðheima og stórhuga eigendur þess sem eru að nýta tækifærin. En það sem ég vildi leggja til málanna í seinni ræðu minni er að á þessum sviðum, eins og öllum öðrum, þurfum við að gæta þess að starfsumhverfið sé gott. Mér dettur í hug, af því að það er hæstv. nýsköpunar- og iðnaðarráðherra sem er hér til svara, að það væri forvitnilegt að láta gera úttekt á vegum OECD á starfsskilyrðum og samkeppni og samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar og fiskeldis. Ég er viss um að það væri afar fróðlegt að sjá hvað kæmi út úr slíkri könnun. Ég held að hér eins og svo víða annars staðar skipti máli að menn og fyrirtæki og konur fái að njóta sín og fái sem best svigrúm til þess að geta skapað það sem hjartanu er næst. Ég held að þetta sé mjög mikilvægur þáttur í því að okkur takist að byggja upp alvöruatvinnugreinar sem geta skapað verðmæti, vinnu og störf hér innan lands en ekki síður ef við ætlum að ná árangri í útflutningi.
Virðulegur forseti. Það er oft talað um nýsköpun en sú umræða vill verða loðin. Það sem vantar er að bent sé á tiltekin atriði. Varðandi fiskeldið þá gætum við Íslendingar lagt áherslu á frekari tækniþróun eldis í lokuðum kerjum á landi en líka í sjó. Þar yrði hægt að hreinsa allan úrgang úr frárennsli og í laxeldinu yrði hægt að losna við laxalús en hún getur orðið mikið vandamál sem stundum þarf að nota eitur til að vinna bug á. Ísland gæti stundað eigið fiskeldi með því að nota einvörðungu innlend fóðurefni, svo sem fiskimjöl og lýsi. Þannig yrði hægt að útiloka notkun sojamjöls sem er framleitt í Suður-Ameríku þar sem verið er að brenna niður regnskóga til að rækta sojabaunir. Í þeirri ræktun er einnig notaður illgresiseyðir sem getur skilað eiturefnum í fóðrið. Ef Ísland gæti byggt upp laxeldi í lokuðum kerjum þar sem fóður væri einvörðungu framleitt úr innlendu hráefni, sem aflað væri á fiskimiðunum í kringum landið, þá gætum við náð sérstöðu á mörkuðum með hreina afurð, umhverfisvænum íslenskum laxi eða bleikju, allt framleitt úr íslensku hráefni. Afurð sem væri framleidd með sjálfbærum hætti. Þarna yrði á ferðinni alvöru nýsköpun á sviði framleiðslu á ferskum matvælum til útflutnings. Við eigum að velja þessa leið í fiskeldinu en ekki ala norskan lax á norsku fóðri með norskum aðferðum og norskum búnaði og að hluta með norskum starfsmönnum. Slíkt er ekki nýsköpun. Það er nýlendustefna og mun aldrei geta unnið okkur inn neina sérstöðu á mörkuðum. Þar verðum við bara í samkeppni við Noreg, Færeyjar og Síle um að selja norskan eldislax.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa gagnlegu umræðu og minna á það að umræður á Alþingi eins og um þetta mál sýna að það er ótrúlegur samhljómur um þessi mál þótt menn hafi eitt og annað að gagnrýna. Mig langar að benda á svona í gegnum umræðuna þessa auðlindagarðshugmynd, þ.e. að gjörnýta jarðhitann og allt sem frá honum kemur á stærri virkjunarstöðvum. Það er mjög mikilvægt og eins að sveitarfélögin komi inn, eins og Orkídea, þetta fyrirbæri sem er til á Suðurlandi, samvinnufyrirbæri sveitarfélaga, Landsvirkjunar og fleiri aðila. Það er mikilvægt að þessi hluti framkvæmdarvaldsins sé að spila með. Mig langar líka að nefna nauðsyn þess að orkuframboð sé nægt og auðveldar tengingar og að það taki ekki langan tíma að fá 1 eða 2 eða 3 MW í tiltölulega stór fyrirtæki sem eru í burðarliðnum. Svo eru það skipasamgöngur. Það er jú þannig að það eru komin tvö ekjuskip sem nota Þorlákshöfn sem á að endurbæta mjög, fyrirhugaðar eru endurbætur á Njarðvíkurhöfn og á öðrum miðlægum höfnum hér á landi sem allar auðvelda skipaflutninga frá landinu. Það er verið að taka á því. Mig langar einnig að minnast á aukinn stuðning við nýsköpun og ylrækt og annað slíkt í landinu. Það virðist sem sumir þingmenn hafi ekki hlustað á okkur hæstv. ráðherra hér en við vorum að telja upp ótal atriði sem sýna fram á að það er verið að styrkja umhverfið og bæta það. En hvað sem öllu þessu líður eru næg verkefni fram undan, hvort sem er handa þessari ríkisstjórn eða þeirri næstu, að raungera það sem við erum að tala um hér í salnum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu þar sem margt áhugavert kom fram. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu þá lít ég svo á að við höfum þegar tekið ákvörðun um að sækja fram á þessu sviði. Þar erum við, þangað ætlum við og við erum að taka ákvarðanir og fara í aðgerðir til að ná því. Líti menn á stefnumörkun okkar má sjá það. Líti menn á aukinn stuðning má sjá það. Skoði menn nýsköpunarstefnu og orkustefnu má sjá það. Matvælastefna er á lokametrunum. Stefnumörkun Íslandsstofu talar sömuleiðis inn í þetta og tækifærin út á við, þessi hringrás auðlinda og auðlindagarðarnir, eru algjört lykilatriði. Það í bland við hugvitið og fjármagnið og markaðssetningu gerir okkur kleift að sækja fram. Við þurfum skýrar reglur og við þurfum einfaldari reglur. Við þurfum að vera viss um að við séum ekki hamlandi þáttur heldur tryggja að farvegurinn sé greiður og samkeppni sé til staðar. Við eigum að byggja á styrkleikum okkar sem eru t.d. orkan, hreint vatn, heitt vatn, hugvit, stuttar boðleiðir o.s.frv. Hlutverk okkar hér er að mínu mati að tryggja að við séum að byggja og efla umhverfið þannig að það sé öflugt umhverfi fyrir einstaklinga til að sækja fram. Hér var komið töluvert inn á flutnings- og dreifikostnað raforku varðandi grænmetisbændur. Ég vildi bara nefna að við niðurgreiðum tæplega 90% af flutnings- og dreifikostnaði í þá veru, þannig að það sé sagt. Mér fannst í málflutningi einstakra þingmanna eins og þar væri ekki mikið gert en það er nú aldeilis ekki svo. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það væri áhugavert að fara í OECD-vinnu að þessu leyti. Þar væri líka áhugavert að sjá samanburðinn við önnur lönd, við hvað við erum að keppa. Við vitum að allt er þetta mjög niðurgreitt og stýrt. Það sem við erum að ræða hér er kannski tækifæri til að gera hlutina með aðeins öðrum hætti og að mínu mati skiptir mestu máli að umhverfið sé skýrt, skilvirkt, leikreglur skýrar, af því það er með þeim metnaði og hugviti sem við náum raunverulegum árangri.
Virðulegur forseti. Ég lagði fram fyrir allnokkru fyrirspurn í sex liðum til munnlegs svars, eða í byrjun október. Talsvert vatn hefur runnið til sjávar síðan en flest er enn óljóst um það málefni sem spurt er um. Nýsköpunarmiðstöð Íslands var sett á fót árið 2007 með sameiningu Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins. Stofnunin er með aðstöðu á nokkrum stöðum landsins og þar hefur starfsfólk m.a. haft með höndum þau verkefni að þefa uppi sprota og frumkvöðla til að styðja þá og styrkja fyrstu skrefin og leiðbeina. Ráðherra kynnti það í febrúar að þessi stofnun yrði lögð niður og að ætlunin væri að færa verkefni Nýsköpunarmiðstöðvar undir annað rekstrarform. Og hvað skyldi það nú þýða? Ég spyr virðulegan ráðherra: Telur ráðherra það ásættanlegt, eðli málsins samkvæmt og verkefnanna vegna, þessa mikilvæga vísindastarfs, að Nýsköpunarmiðstöð falli út og að hægt sé að framkvæma þetta af aðilum á markaði, eins og hún hefur orðað það? Þetta er umhugsunarefni. Í dag er 18. nóvember. Frumvarp varðandi þetta mikilvæga mál og þessar breytingar er enn ekki komið fram. Það hefur ekki verið mælt fyrir því. Það hefur ekki fengið nefndarumfjöllun eða nokkra umræðu hér í þinginu. Það veit enginn hvernig það lítur út. Er það virkilega ásetningur ráðherra að þessi lög verði að veruleika fyrir áramót? Ríflega 80 manns starfa hjá Nýsköpunarmiðstöð. Munu þeir aðilar allir missa störf sín um áramótin? Kemur til greina í huga ráðherra að fresta a.m.k. þessari ákvörðun í ljósi þessara aðstæðna? Og telur ráðherra virkilega grundvöll fyrir því að hægt verði að hrinda þessu í framkvæmd á tilsettum tíma? Það eru nokkrar aðrar spurningar sem ég bið hæstv. ráðherra um að svara og m.a. hvernig ráðherra sjái fyrir sér skipulag nýsköpunarmála og frumkvöðlastarfs í kjölfar þess að Nýsköpunarmiðstöðin verður ekki lengur til staðar. En áður en ég lýk þessu spurningaflóði vil ég þó óska þeim sem hljóta Nýsköpunarverðlaun Íslands, sem veitt eru í dag, til hamingju en nýsköpunarverðlaunin verða væntanlega veitt í síðasta sinn á þessum degi, a.m.k. í núverandi mynd, þar sem Nýsköpunarmiðstöð er ætlað að hverfa á braut.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og óska Controlant til hamingju með sín verðlaun, ég geri ráð fyrir því að nýsköpunarverðlaun hvers árs fyrir sig haldi áfram þrátt fyrir þessar breytingar. Varðandi það hvernig ég sé fyrir mér skipulag nýsköpunarmála og frumkvöðlastarfs, í kjölfar þess að Nýsköpunarmiðstöð Íslands verður lögð niður um áramót, vil ég fyrst nefna að markmið breytinganna á nýsköpunarumhverfinu er að efla stuðning við nýsköpun í landinu með einföldu verklagi, skýrri ábyrgð og sterkum tengslum við háskólasamfélag, atvinnulíf og hagaðila. Sérstök áhersla er á eflingu nýsköpunar á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni og rannsóknir og fræðslu í byggingariðnaði. Verkefnum verður forgangsraðað, dregið úr yfirbyggingu og sveigjanleiki aukinn þannig að opinbert fé nýtist sem best. Þetta verður m.a. gert með stofnun svokallaðs tækniseturs í samstarfi við háskólasamfélagið, stofnun verkefnasjóðs um nýsköpun á landsbyggðinni, mótun umgjarðar um stafrænar smiðjur, flutningi fjölmargra verkefna Rannsóknarstofu byggingariðnaðarins til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, stofnun samkeppnissjóðs byggingarrannsókna, áherslu á faggiltar prófanir á byggingarvörum og áherslu á aukna samþættingu og einföldun í opinberri þjónustu við atvinnulífið. Varðandi stefnu mína um upplýsinga- og leiðbeiningarþjónustu handa frumkvöðlum og fyrirtækjum í ljósi yfirlýsinga um mikilvægi málaflokksins, sérstaklega að því er snertir landsbyggðina, vil ég taka fram að áfram verður lögð áhersla á upplýsinga- og leiðbeiningarþjónustu við frumkvöðla og fyrirtæki á sviði nýsköpunar. Opinberri þjónustu við frumkvöðla og sprotafyrirtæki verður forgangsraðað og stuðningur efldur þar sem hans er mest þörf. Sérstök áhersla verður á að efla þjónustu og stuðning við frumkvöðla og sprota af landsbyggðinni í gegnum verkefnasjóð með frumkvöðlaþjálfun og með auknum framlögum í stafrænar smiðjur. Einnig er aukin áhersla á stuðning við frumkvöðla og sprota á sviði hátækni, raungreina, verkfræði og skyldra greina. Áframhaldandi áhersla verður á nýsköpunar- og frumkvöðlamennt í íslensku skólakerfi og stuðning við umsóknir í erlenda sjóði. Þessar aðgerðir eru viðbót við annan stuðning stjórnvalda sem felst m.a. í auknum framlögum í Tækniþróunarsjóð og Nýsköpunarsjóð námsmanna auk annarra aðgerða sem kynntar eru í fjármálaáætlun. Aðrar aðgerðir fyrir frumkvöðla, svo sem þá sem nú glíma við atvinnuleysi, m.a. vegna afleiðinga Covid-19 faraldursins, eru sömuleiðis til skoðunar. Hv. þingmaður spyr hvernig tryggt verði að umgjörð nýsköpunar og frumkvöðlastarfs verði jafn traust og í þeim löndum sem Íslendingar bera sig helst saman við eftir áformaðar breytingar. Því er til að svara að nýsköpun í öllum birtingarmyndum er ein af megináherslum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sem einnig má sjá í fjármálaáætlun og nýsköpunarstefnu stjórnvalda. Í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi eru framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina hækkuð um tæpa 10 milljarða kr. á ári eða um meira en 60%. Samtals er því verið að bæta 40 milljörðum kr. í málaflokkinn á fimm ára tímabili fjármálaáætlunar, samanborið við óbreytt framlög á fjárlögum yfirstandandi árs. Stór hluti rennur til rannsóknar- og þróunarverkefna hjá fyrirtækjum í gegnum endurgreiðslukerfið. Stór hluti rennur til frumkvöðla og sprotafyrirtækja í gegnum samkeppnissjóði og hluti mun renna til Kríu, hvatasjóðs vísifjárfestinga sem mun auka fjármögnunarmöguleika sprotafyrirtækja. Þessar aðgerðir og áherslur í þágu nýsköpunar verða ekki fyrir áhrifum af því að Nýsköpunarmiðstöð Íslands hættir starfsemi í þeirri mynd sem hún er í í dag. Ég tel að með aukinni forgangsröðun og skarpari fókus muni umgjörð nýsköpunar og frumkvöðlastarfs verða betri en áður var. Varðandi það hvernig þeim fjármunum sem áður runnu til NMÍ verður varið verður um helmingi þeirra veitt í áframhaldandi verkefni í nýsköpun og þjónustu við atvinnulífið. Því sem eftir stendur, rúmlega 300 millj. kr. á ársgrundvelli, verður skilað í ríkissjóð og ég mun ekki finna ný verkefni til að eyða þeim fjármunum. Þingmaðurinn spyr hvort allir starfsmenn NMÍ muni missa störf sín. Svo er ekki, sem betur fer. Um 70 manns starfa hjá stofnuninni í dag. Helmingur þeirra fær störf í tengslum við þau verkefni sem haldið verður áfram með annars staðar. 13 starfsmenn hafa hætt frá áramótum vegna annarra starfa. 6–8 manns verða hættir hjá stofnuninni um áramót vegna aldurs og fara á biðlaun og um 20 manns munu að óbreyttu fá uppsagnarbréf eða biðlaunasamninga. Þetta er þó með þeim fyrirvara að við erum á lokametrunum að ganga frá þessum þáttum. Svo spyr þingmaðurinn hvenær von sé á tillögum tveggja ráðuneyta um tilfærslu verkefna sem áður tilheyrðu Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, svo sem umfangsmikilla rannsókna á mygluvanda í íslenskum byggingum. Því er til að svara að ég vona að frumvarpi um opinberan stuðning við nýsköpun verði dreift á morgun. Ég undirritaði plöggin í gær sem fara svo til forseta þannig að ég vona að því verði dreift hér á þinginu á morgun og mögulega í síðasta lagi á föstudag. Þar er því lýst mjög skilmerkilega, bæði í lagatexta og greinargerð, hvernig staðið verður að rannsóknum, prófunum og fræðslu í byggingariðnaði, en þessi áform eru unnin í samráði við félagsmálaráðuneytið. Lögin öðlast að óbreyttu þegar gildi en koma til framkvæmda 1. maí. Það tekur tíma að fara í uppgjör og annað slíkt [[Forseti hringir.]]en ég vonast til þess að þetta verði nægur tími fyrir þingið til að fjalla um málið. Enda er búið að vinna mjög mikla vinnu sem er skýrt mjög vel í frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það sem ég ætlaði að spyrja um í lok ræðu sinnar og boðaði að fram kæmu upplýsingar sem myndu svara þessu betur á morgun, minnir mig að hún hafi sagt. En ég vil leggja áherslu á mikilvægi þessara hluta hvað varðar áframhaldið, að tryggðar verði áframhaldandi rannsóknir á myglu og byggingarefni eftir að Nýsköpunarmiðstöð verður lögð niður. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún hyggst gera þetta, og hvernig verður tryggt að fagþekking og fjármagn fylgi þessum málaflokki. Finnst hæstv. ráðherra það nógu tryggt fyrirkomulag að einkaaðili sjái sér hag af því? Eins vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað kemur til með að verða um þá þekkingu sem er til staðar hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands í þessum málaflokki?
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Guðjóni Brjánssyni, fyrir þessar mikilvægu spurningar. Þetta eru spurningar sem margir hafa beðið eftir svörum við. Ég varð reyndar fyrir svolitlum vonbrigðum með svar hæstv. ráðherra, hafði ekki á tilfinningunni að komin væri útfærðari mynd af stöðu mála í framhaldinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé skýrt betur í frumvarpinu hvernig nýsköpun á landsbyggðinni verður háttað. Hjá hverjum munu þessir starfsmenn sem verða áfram starfa, verða þeir hjá ráðuneytinu eða verða þeir hjá einhverjum öðrum? Ég hef líka, herra forseti, verulegar áhyggjur af því að þetta er mál sem ráðherra boðaði í þingmálaskrá að kæmi fram í október, nú er nóvember að ljúka og þetta mál kemur vonandi inn í þingið á morgun, eins og hæstv. ráðherra boðar. Gerir hæstv. ráðherra virkilega ráð fyrir að þetta stórt mál verði klárað fyrir jól? Ég verð að viðurkenna að miðað við þann fjölda umsagna sem kom fram í [[Forseti hringir.]]samráðsgátt þá megum við eiga von á því að [[Forseti hringir.]]mikið verði um gestakomur og mikil umræða verði um þetta mál, sem á það líka skilið að fá almennilega umræðu.
Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir talsverðum efasemdum um þá ætlun ráðherra að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður. Það sem ég hef svolítið áhyggjur af er það sem starfsmenn Nýsköpunarmiðstöðvar hafa sjálfir verið að benda á, að þessi ákvörðun muni einfaldlega draga úr stuðningi gagnvart nýsköpun og frumkvöðlum. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra sé ekki tilbúinn að hlusta aðeins betur á þá starfsmenn sem starfað hafa í þessum geira og innan miðstöðvarinnar og athuga hvort ekki sé hægt að ná betur saman. Ég veit að starfsmenn hafa átt fundi með ráðherranum og það hlýtur að skila sér að einhverju leyti. Og ég vona að ráðherra hlusti á einhver rök. Mig langar líka að brýna hæstv. ráðherra til mikilvægra verka vegna þess að við sjáum það í fjárlögum ríkisstjórnar ráðherrans að aukningin í nýsköpunarmál á þessum tímum er einungis 0,3% af landsframleiðslu. 0,3% af landsframleiðslu er aukningin sem rennur til nýsköpunarmála á tímum Covid. [[Forseti hringir.]]Önnur tala: Ef við tökum heildina, heildarfjárhæðina sem fer í nýsköpunarmál, er það [[Forseti hringir.]]undir 1% af landsframleiðslu. Í hvaða heimi telur ráðherrann að það dugi til að mæta dýpstu kreppu Íslands í 100 ár?
Forseti biður þingmenn að gæta að ræðutíma en í svona stuttum ræðum er hver sekúnda dýrmæt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, og árétta þetta einmitt gagnvart landsbyggðinni. Fulltrúar Nýsköpunarmiðstöðvar eru mikilvægir fyrir landsbyggðarfólk, fólk í dreifbýlinu, því að þeir hafa þekkingu og ráðgjöf sem fólk þarf annars að sækja um langan veg með ærnum kostnaði. Þetta eru dálítið kaldar kveðjur til fólks í hinum dreifðu byggðum sem vinnur líka í mikilvægri frumkvöðla- og sprotastarfsemi. Síðan langar mig að vísa til orða hæstv. ráðherra þar sem hún segir að eitt af leiðarljósum nýsköpunarstefnu fyrir Ísland sé að nýta fjármuni til rannsókna og frumkvöðlastarfs umfram umsýslu og yfirbyggingu. Er það skoðun hæstv. ráðherra að þetta sé of fyrirferðarmikill þáttur í starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar? Og er ekki nauðsynlegt að gera ráð fyrir þessum þætti í öllu starfi af þessu tagi? Það er áhyggjuefni að svona vísinda- og þekkingarstofnun, sem byggir að miklu leyti á samfelldu starfi yfir lengri tíma, skuli fara yfir til markaðarins, eins og er rauði þráðurinn. Hvaða þættir eiga að fara yfir á markaðinn? Getur hæstv. ráðherra bent á eitthvað? Það kostar rúmlega 700 millj. kr. að starfrækja Nýsköpunarmiðstöð samkvæmt fjárlögum, úr ríkissjóði. Ráðgert er að tæplega helmingur þess fjármagns verði notaður til að fylgja eftir þeim verkefnum og stofnununum sem framhald verður á. Hvert fer restin? Hvert fer það sem út af stendur?
Herra forseti. Svo ég svari fyrst varðandi sjálfstæði og óhæði, bæði í rannsóknum og prófunum, þá verður settur á fót óháður samkeppnissjóður um byggingar- og mannvirkjarannsóknir. Áhyggjur af hagsmunaárekstrum þar að lútandi eiga ekki við rök að styðjast, enda eru óháðir samkeppnissjóðir alþekkt leið til að styðja við rannsóknir á öllum sviðum. Auk þess að leggja áherslu á rannsóknir í byggingariðnaði erum við að stuðla að því að prófanir á byggingarvörum verði gerðar af faggiltum aðilum í samræmi við alþjóðlegar gæðakröfur. Mér finnst það skipta mjög miklu máli að þetta komi skýrt fram. Í þeim tilfellum sem verkfræðistofur tækju að sér prófanir á byggingarvörum, og yrðu mögulega svonefndir tilkynntir aðilar af hálfu stjórnvalda, er gerð krafa um faggildingu samkvæmt lögum um byggingarvörur. Eitt skilyrði þess að prófunarstofa geti öðlast faggildingu á tilteknu sviði er að prófunarstofan sé hlutlaus, óháð hagsmunaaðilum og sjálfstæð. Að öðrum kosti getur hún misst faggildingu sína. Faggilding er að mínu viti langbesta leiðin til að tryggja að þessar kröfur séu uppfylltar. Hér er komið inn á það að ekki sé verið að setja nóg í nýsköpun af hálfu stjórnvalda. Ég er því hjartanlega ósammála. Eins og ég kom inn á í mínu fyrra svari þá eru framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi hækkuð um tæpa 10 milljarða kr. milli ára eða um meira en 60%. Samtals er því verið að bæta 40 milljörðum kr. í málaflokkinn á fimm ára tímabili fjármálaáætlunar, samanborið við óbreytt framlög á fjárlögum yfirstandandi árs. Ég vil bæta því við, sem ég og hv. þingmaður erum örugglega hjartanlega ósammála um, að að mínu viti er mælikvarði á það hversu öflugt nýsköpunarumhverfi við erum með, hversu hratt við getum sótt fram og hversu miklu betri við getum orðið, ekki mældur í því hvað ríkið setur mikla peninga í þennan málaflokk, og ég hef alltaf verið ofboðslega skýr með það. Varðandi þá spurningu hvað verði um afganginn af þeim helmingi sem fer í áframhaldandi verkefni, en rúmar 300 milljónir eru ekki nýttar, þá ætla ég að skila því í ríkissjóð.
Herra forseti. Þegar Kvennalistinn kom fyrst til Alþingis vakti það nokkra athygli þegar fulltrúar hans tóku upp á því að kalla sig þingkonur. Þetta var ekki óumdeilt. Sagan segir að ónefndur þingkarl hafi mildilega bent þeim á að konur væru líka menn. Við því á hv. þingkona Guðrún Agnarsdóttir að hafa brugðist með því að benda út um gluggann hér sunnan til á húsinu og sagt, með leyfi forseta: „Sjáið t.d. mennina tvo sem standa þarna á Tjarnarbakkanum. Annar er ófrískur og best gæti ég trúað að hinn væri á túr.“ Hefðbundin málnotkun hér á þingi, svokallað ómarkað karlkyn, getur nefnilega verið svo fjarri því að gefa öllu fólki þá tilfinningu að það sé hluti af samtalinu og í málnotkun getur verið innbyggt kynjamisrétti. Með lögum skal land byggja snýst ekki bara um þau fyrirmæli sem birtast í lögunum, heldur líka það samfélag sem lögin móta, m.a. með málfarinu sem í þeim er notað. Þessi umræða er hvorki ný af nálinni né einskorðast hún við Ísland. Áhugaverð tilraun í þessa átt birtist hjá stjórnlagaráði sem hóf jafnræðisákvæði sitt á orðunum: „Öll erum við jöfn fyrir lögum.“ Þarna eru það ekki „þeir allir“ sem eru jafnir fyrir lögum, heldur „við öll“ vegna þess að við öll sköpum saman samfélagið og við erum alls konar. Alþjóðastofnanir á borð við Sameinuðu þjóðirnar og Evrópusambandið hafa fyrir löngu sett skýran ramma utan um málnotkun hjá sér, m.a. til að hún mismuni ekki kynjunum. Það fylgir því sennilega að vera samsuða fólks með ólíkan bakgrunn að þurfa að hafa þessi mál á hreinu. Þjóðþingin í kringum okkur virðast hins vegar ekki hafa sett sér slíkar reglur. Innan flestra ríkja gildir hins vegar opinber málstefna, sem nær þá m.a. til starfa þingsins og stjórnsýslunnar. Þannig hefur norska málnefndin sett fram leiðbeiningar um málfar sem stuðlar að jafnvægi á milli kynjanna og í Svíþjóð ber samkvæmt málstefnu að vinna gegn málnotkun sem viðheldur kynjahlutverkum og gerir konur ósýnilegar. Á svipuðum tíma og Kvennalistakonur settust hér á þing var norsku þingsköpunum breytt þannig að í stað þess að tala um „formann“ og „nestformann“ voru tekin upp orðin „leder“ og „nestleder“, þ.e. horfið frá kynbundnum orðmyndum. Núna í vor, á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, ákvað svo norska ríkisstjórnin að embætti og starfsheiti hins opinbera yrðu kynhlutlaus. Allir mennirnir og herrarnir þurfa núna að fara að heita eitthvað allt annað. Örstutt, samandregið: Það getur verið þrautin þyngri að breyta hefðum, en þetta eru kannski bara lítil atriði sem þarf að athuga. Í fyrsta lagi að beita frekar hvorugkyni í stað ómarkaðs karlkyns, í öðru lagi að endurhugsa notkun á fornöfnum, að segja öll frekar en allir, þau frekar en þeir [[Forseti hringir.]]og í þriðja lagi að uppfæra orðaforðann, eins og þegar starfsheiti vísar til kyns. Sú fyrirspurn sem hér liggur fyrir er [[Forseti hringir.]]hvort ráðherra telji tilefni til þess að setja þessa vinnu af stað af alvöru í Stjórnarráði og á löggjafarsamkomunni.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem varðar kannski fyrst og fremst hina formlegu málnotkun sem gæti heyrt undir málstefnu Stjórnarráðsins. Raunar er núgildandi málstefna Stjórnarráðsins frá árinu 2012 og er því tvímælalaust kominn tími á endurskoðun hennar. Það er í raun og veru rétti vettvangurinn til að taka þessa mikilvægu umræðu um kynjanotkun tungumálsins. Síðan erum við með það sem heitir íslensk málstefna, sem heyrir undir Íslenska málnefnd, sem heyrir undir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þar sem rætt er um hina almennu málnotkun. Þó þarf þetta tvennt alltaf að einhverju leyti að fara saman. Það er áhugavert að ræða þetta í ljósi þess að umræðan er þörf og ég minni á frumvarp mitt um kynrænt sjálfræði, sem varð að lögum hér, þar sem heimiluð er kynhlutlaus skráning, og sömuleiðis þau lagafrumvörp sem ég hef mælt fyrir á þessu þingi, en þar er einmitt leitast við að hafa lagatextann eins kynhlutlausan sem mögulegt er, þ.e. annars vegar frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og hins vegar frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um kynrænt sjálfræði. Ég ætla ekki að fara að telja upp allar þær breytingar sem þar birtast en þar er verið að gera atlögu að því að innleiða að einhverju leyti kynhlutlausara málsnið, eins og ég fór raunar yfir í framsöguræðu minni. Ég gæti hins vegar nefnt tiltekin dæmi þar sem m.a. er talað um fólk fremur en menn, af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega það orð, en þar er verið að nota hvorugkyn en ekki karlkynsorð. Það er hins vegar erfitt að bera íslenska tungu alveg saman við önnur tungumál án þess að hafa það í huga að málfræðileg kyn í íslensku eru þrjú en þau eru til að mynda tvö í dönsku, og í norsku sem ég held að hv. þingmaður hafi vitnað til. Þar eru tvö málfræðileg kyn. Þau eru þrjú í íslenskri tungu þannig að það hefur áhrif á það hvernig við ræðum þessi mál, að við erum með málfræðilegt karlkyn og málfræðilegt kvenkyn fyrir utan hið málfræðilega hvorugkyn. Og þá stöndum við frammi fyrir því sem hæstv. forseti nefndi hér áðan þegar hann sagði „hæstvirt forsætisráðherra“, til að mynda, þegar rætt er um ráðherra, og síðan eru kvenkyns ráðherrar jafnvel ávarpaðir með fornafninu hann, sem er málfræðilega rétt en líffræðilega ekki mjög nákvæmt, það blasir við af orðanna hljóðan. Ég nefndi það í upphafi míns máls að þetta er umræða sem ég held að ætti heima á vettvangi málnefndar Stjórnarráðsins, sem er auðvitað málnefnd Stjórnarráðsins, en þyrfti þar af leiðandi líka að eiga samtal við Alþingi, ef við veltum því fyrir okkur í hvaða farveg þetta mál ætti að fara. Eðli máls samkvæmt hefur til að mynda heimild til hlutlausrar skráningar kyns í lögum um kynrænt sjálfræði í för með sér að í laga- og reglugerðarákvæðum, sem fela í sér kyngreiningu, þ.e. karl eða konu, verður líka að gera ráð fyrir þeim sem kjósa að hafa að hlutlausa skráningu kyns. Ég hef þegar hvatt einstakra ráðherra til að endurskoða tilteknar reglugerðir og reglur sem komnar eru til ára sinna með tilliti til þess að tryggja megi að fólk búi við jafna aðstöðu óháð kyni. Það sem þyrfti að ræða í þessari umræðu er annars vegar að gera íslenskt lagamál og annan opinberan texta kynhlutlausan. Þá er hægt að nota aðferðir, eins og ég nefndi hér áðan, að setja orðið fólk í staðinn fyrir menn o.s.frv., eða að bæta við sérákvæðum um einstaklinga sem breytt hafa kynskráningu sinni. Síðan er það umræðan um að ganga skrefinu lengra og gera þá breytingar á íslenskri tungu og taka upp nýtt persónufornafn fyrir þá einstaklinga sem kjósa að hafa hlutlausa kynskráningu. Þá erum við kannski fremur komin inn á verksvið málnefndar og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. En þetta er þróun sem er í gangi. Ég nefni hér til að mynda mannanafnafrumvarp sem er hér í þinginu frá hæstv. dómsmálaráðherra þar sem lagt er til að eftirnafn fólks geti endað á bur, auk hins hefðbundna son og dóttir. Þetta er tillaga sem kom upphaflega fram í nýyrðasamkeppni frá Samtökunum 78 árið 2015. [[Forseti hringir.]]Við miðlun á hlutlausu kyni hjá þjóðskrá, í samvinnu við Samtökin 78, var náð niðurstöðu um að heiti á nýju kyni í þjóðskrá verði kynsegin/annað. [[Forseti hringir.]]Þetta er talið ná eins góðri sátt og hægt er [[Forseti hringir.]]innan hinsegin samfélagsins svo að sem flestir einstaklingar geti samsamað sig því.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Hún vildi ekki nefna allt of mörg dæmi, en mig langar að nefna eitt úr lögum um vandaða starfshætti í vísindum, sem ég held að hæstv. ráðherra hafi lagt fram. Þar segir í 3. gr.: „Þau sem sinna rannsóknum skulu sýna aðgát.“ Þetta finnst mér vera elegant dæmi um hvernig hægt er með lágmarksbreytingum að gera orðfæri þannig að það nái til okkar allra. Hér nefndi ráðherrann þær breytingar sem felast í lögum um kynrænt sjálfræði. Ég held einmitt að þær séu hluti af ástæðunni fyrir því að við þurfum að ræða þetta hér og nú vegna þess að þær eru hluti af því hvernig jafnréttisumræðan er að breytast, að við erum á ákveðnum vendipunkti. Það verður að segjast eins og er að breytingarnar sem koma nú í frumvörpum frá ólíkum ráðuneytum til að bregðast við veruleikanum þar sem lög um kynrænt sjálfræði eru til staðar, eru í mesta lagi lágmarksbreytingar. Við erum t.d. með breytingar á barnalögum þar sem orðunum móður og föður eru oftast breytt í foreldra, bara tekið á skýrustu nafnorðadæmunum, eða sett er inn sérákvæði fyrir fólk með hlutlausa skráningu kyns. Við þurfum að ganga miklu lengra. Við þurfum að taka málsniðið eins og það leggur sig og þá búum við einmitt við þann lúxus sem hæstv. ráðherra kom inn á, að í íslenskunni höfum við þriðja kyn, við höfum hvorugkynið, og við erum komin með fornafn sem hægt væri að nota þar. Við getum notað hán, kynhlutlausa fornafnið. Það er hægt að grípa til þess, ekki bara gagnvart einstaklingum með hlutlausa [[Forseti hringir.]]skráningu kyns, heldur líka þegar líkamlegt [[Forseti hringir.]]eða félagslegt kyn er ekki þekkt eða er málinu óviðkomandi. Þannig er það í flestum lögunum okkar [[Forseti hringir.]]að kyn á ekki að skipta máli. Þess vegna eigum við að geta orðað hlutina opnar.
Herra forseti. Eins og ég fór yfir í aðeins of löngu máli hér áðan þá er íslensk tunga mál Stjórnarráðs Íslands, samanber 8. gr. laga nr. 61/2011, sem var mælt fyrir á Alþingi þegar ég gegndi embætti mennta- og menningarmálaráðherra, um stöðu íslenskrar tungu og táknmáls. Þar er kveðið á um að tungumálið sem notað er í starfsemi Stjórnarráðsins eða á vegum þess sé íslenska og að það skuli vera vandað, einfalt og skýrt. Málstefnu Stjórnarráðsins er ætlað að tryggja það í raun og veru að þessi ákvæði og markmið laganna nái fram að ganga, að farið sé að málstefnunni, og hún sé endurskoðuð reglulega og það sé gert samráði við Íslenska málnefnd annars vegar og svo málnefnd um íslenskt táknmál. Eins og ég kom að hér áðan þá er núgildandi málstefna að verða átta ára gömul. Orðið hafa mjög hraðar breytingar, bæði á lagaumhverfinu hvað varðar kynin, og sömuleiðis á viðhorfum í samfélaginu. Þannig að það er ljóst að það þarf að uppfæra og endurskoða þessa stefnu í samráði við Íslenska málnefnd. Þetta er verkefni sem tekið verður til skoðunar á þeim vettvangi. Ég ítreka það hins vegar sem ég sagði áðan, að það er mikilvægt að eiga samtal við Alþingi um slíkar breytingar og kynna sér þróunina sem átt hefur sér stað í löndunum í kringum okkur. Hv. þingmaður nefndi að íslenskan hefði þrjú kyn, sem eru auðvitað karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn, málfræðilega, á meðan flest Norðurlandamálin eru með það sem kallað er samkyn og svo hvorugkyn, sem er reyndar áhugavert út frá kynjasjónarmiði, að þar eru ekki karlkyn og kvenkyn heldur einmitt samkyn og svo hvorugkyn. En þarna erum við komin út í málfræðilegar vangaveltur sem kalla á töluvert lengri ræðutíma. En þetta er nokkuð sem þarf að taka til skoðunar á þessum vettvangi. En ég legg áherslu á að það sé líka gert í samtali við Alþingi.
Herra forseti. Þetta er ekki fyrsta umræðan sem við þingmenn eigum hér í salnum við hæstv. heilbrigðisráðherra um stöðu biðlista í heilbrigðiskerfinu og ég geri ekki ráð fyrir að hún verði sú síðasta. Það knappa form sem hér er í boði býður ekki upp á að farið sé ofan í málin af einhverri dýpt. Sú vinna á sér stað á öðrum vettvangi, hjá heilbrigðisráðuneyti, undirstofnunum og velferðarnefnd Alþingis, ef svo ber undir, og einmitt þess vegna eru spurningar mínar einfaldar. Það liggur fyrir að sérfræðilæknar hafa verið án samninga við heilbrigðisyfirvöld í tvö og hálft ár og ráðherra hefur ítrekað stigið fram og lýst því yfir að verið sé að semja og verið sé að vinna í samningum, en lítið þokast áfram. Á sama tíma heyrist frá læknunum að þeir hafi ítrekað kallað eftir því að fá að vita hvaða þjónustu ríkið vilji kaupa og að fátt hafi verið um svör. Það finnst mér miður og mig langar að nota tækifærið hér og hvetja hæstv. ráðherra til dáða. Þegar farið er á heimasíðu landlæknis má sjá lista yfir fjölda fólks sem bíður eftir völdum aðgerðum á borð við augnsteinaaðgerðir, gerviliðaaðgerðir á mjöðm og hné, skurðaðgerðir á maga vegna offitu, gallsteinaaðgerðir, valdar aðgerðir á grindarholslíffærum kvenna eða vegna brottnáms legs, svo ég telji nú upp þær aðgerðir þar sem biðlistarnir eru lengstir samkvæmt listanum. Það vill oft brenna við að við tölum um þessar valkvæðu mjaðma- og hnjáliðaaðgerðir eins og þær séu upphaf og endir alls, en þetta eru ansi margar tegundir aðgerða. Þessar aðgerðir eru framkvæmdar á Landspítala og eftir atvikum öðrum heilbrigðisstofnunum landsins og margar hverjar líka hjá einkaaðilum. Þar er hins vegar staðan sú, eins og við vitum, að oft þurfa þeir sem þangað leita að greiða fullt verð vegna skorts á samningi við heilbrigðisyfirvöld. Sú staða er afleiðing af pólitískri stefnu ríkisstjórnarinnar og við höfum oft rætt hana. Í ljósi þess álags sem er á heilbrigðiskerfinu núna langar mig að spyrja hvort ráðherra telji koma til greina að Sjúkratryggingar Íslands semji við sjálfstætt starfandi lækna um að vinna niður biðlista fyrir mikilvægar aðgerðir á þessum lista í ljósi þess álags sem nú er þó svo að endanlegir samningar séu ekki í höfn. Ég ítreka að mér þykir það miður, en þetta er fókusinn akkúrat núna. Alma Möller landlæknir hefur sagt að kórónuveirufaraldurinn hafi m.a. dregið fram veikleika kerfisins. Ég vil árétta það, og það er ekki bara álit mitt, það er álit landlæknis og allra þeirra sem til þekkja, að faraldurinn hefur sýnt styrkleika kerfisins, en hann hefur dregið fram þann veikleika kerfisins sem felst í litlu kerfi og mönnunarvandamálum sem leiða til þess að brestir koma í kerfið og eðli málsins vegna er verið að ýta í þá átt að fjölgað hefur á biðlistum. Þannig að ég spyr: Er í skoðun aðkoma sjálfstætt starfandi einingar utan ríkisrekna kerfisins til að koma til móts við þarfir sjúklinga og bæta afkastagetu [[Forseti hringir.]]og draga úr biðlistavanda akkúrat núna? Og til vara langar mig að spyrja: [[Forseti hringir.]]Ef svarið er jákvætt, þar sem nú stendur yfir vinna við fjárlög næsta árs, sendir ráðherra þau skilaboð [[Forseti hringir.]]inn í þá vinnu að bæta í til að takast á við þennan hluta þeirra áskorana sem kerfið stendur frammi fyrir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að beina til mín þessari munnlegu fyrirspurn. Þingmaðurinn spyr: Telur ráðherra koma til greina að Sjúkratryggingar Íslands semji við sjálfstætt starfandi lækna til að vinna niður biðlista fyrir mikilvægar aðgerðir á borð við liðskiptaaðgerðir? Þá er rétt að taka sérstaklega fram hér að valaðgerðir eru margvíslegar, bæði að umfangi og alvarleika. Þær eru framkvæmdar á ýmsum aðgerðastöðum, bæði á opinberum heilbrigðisstofnunum og hjá sjálfstætt starfandi læknum á einkareknum skurðstofum. Valkvæðum aðgerðum er forgangsraðað eftir bráðleika. Landspítali gegnir lykilhlutverki í baráttu okkar við Covid-19 og þar er mikill kraftur settur í að tryggja það viðbragð sem nauðsynlegt er til að veita öllum sem þangað leita og veikst hafa af Covid örugga, bráða og góða heilbrigðisþjónustu. Þar er því valkvæðum aðgerðum forgangsraðað eftir eðli veikinda þeirra sjúklinga sem talið er að megi ekki bíða og að auki er metið frá degi til dags hvort mögulegt sé að framkvæma aðrar valkvæðar skurðaðgerðir sem skilgreindar hafa verið sem biðlistaaðgerðir og er vísað til hér. Sú staða sem uppi hefur verið hefur óneitanlega haft áhrif á fjölda þeirra aðgerða sem unnt er að framkvæma, en samkvæmt lögum nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu, er heilbrigðisstofnunum sem ríkið rekur heimilt, með leyfi ráðherra, að fela öðrum heilbrigðisstofnunum og heilbrigðisstarfsmönnum að sinna ákveðnum þáttum þeirrar heilbrigðisþjónustu sem þeim ber að veita. Engin ósk hefur komið til ráðherra frá opinberum heilbrigðisstofnunum sem framkvæma liðskiptaaðgerðir eða aðrar mikilvægar aðgerðir að fá slíka heimild til að fela öðrum heilbrigðisstofnunum að sinna þessari þjónustu og hefur ekki verið tekin sérstök ákvörðun um að fela Sjúkratryggingum að semja beint við sjálfstætt starfandi lækna um gerð liðskiptaaðgerða. En ég legg áherslu á að mögulega þarf að skoða hvaða bjargir eru til innan lands til að tryggja sem besta þjónustu. Hv. þingmaður spyr líka: Til hvaða ráðstafana hefur ráðherra gripið til að bregðast við töfum á aðgerðum vegna ferðatakmarkana og vegna þess álags á heilbrigðiskerfið sem fylgt hefur heimsfaraldri? Mitt svar er á þá lund að ýmsir þættir geta haft áhrif á afkastagetu sjúkrahúsa og þar með bið eftir skurðaðgerðum. Aðgengi að legurýmum er ein af forsendum aðgerða. Mikilvægt er því að nýting þeirra sé rétt. Til að stuðla að því þarf fjölþætta þjónustu utan sjúkrahúsa sem mætir þeim þörfum fólks sem ekki þarf endilega sjúkrahússinnlögn til. Á það hef ég lagt áherslu sem heilbrigðisráðherra til að tryggja sem best aðgengi þeirra að þjónustu sem þurfa að komast í aðgerð eða að leggjast inn á sjúkrahús af öðrum ástæðum. Sú þjónusta sem ég hef því m.a. lagt áherslu á að efla um land allt er þjónusta heilsugæslunnar, aukin heimahjúkrun, fjölgun hjúkrunarrýma, aukin endurhæfing og aukin geðheilbrigðisþjónusta. Lögð var fram ný heilbrigðisstefna til að vísa veginn til ársins 2030, sett fram ný framkvæmdaáætlun um uppbyggingu hjúkrunarrýma og fjöldi nýrra hjúkrunarrýma hefur verið tekinn í notkun, síðast núna í byrjun mars þegar 99 ný hjúkrunarrými voru tekin í notkun á Sléttuvegi. Heimahjúkrun hefur verið stórefld og sérstakt fjármagn verið veitt þar til að efla nýtingu velferðartækni í þjónustunni. Öll þessi þjónusta stuðlar að betra aðgengi að legurýmum sjúkrahúsa sem aftur hefur áhrif á svigrúm til að framkvæma aðgerðir. Ég dreg þetta fram hér, virðulegur forseti, vegna þess að þetta er keðja. Síðast en ekki síst vil ég nefna þá áherslu sem ég hef lagt á mikilvægi mannafla í heilbrigðisþjónustunni því að þjónustan verður ekki veitt nema rétt þekking og réttur fjöldi heilbrigðisstarfsmanna sé til staðar. Það er því að mörgu að hyggja til að tryggja sem best að þjónustan sé veitt á réttum stað og á réttum tíma. Með samstilltu átaki í upphafi þriðju bylgju Covid, eða þeirri bylgju sem samfélagið og heilbrigðisþjónustan er núna að glíma við, hefur stjórnendum fjölmargra stofnana tekist með samstilltu átaki að létta verulega á útskriftarvanda Landspítala með því að fjölga útskriftum sjúklinga, hvort heldur er á heilbrigðisstofnanir í nágrannasveitarfélögum, hjúkrunarheimili eða með því að auka verulega þá heimahjúkrun sem í boði er fyrir þá sem geta farið aftur á eigið heimili eftir að sjúkrahúsdvöl lýkur. Þetta þýðir að losað er um innan sjúkrahússins sem tryggir betri þjónustu þar. Ég bind vonir við að nú þegar álag á heilbrigðiskerfið vegna Covid-19 fer minnkandi, eins og við sjáum núna þegar Landspítalinn er kominn af neyðarstigi, verði hægt að fjölga mjög þeim valkvæðu aðgerðum sem þurft hefur að fresta á liðnum vikum og vinna myndarlega á þeim biðlistum sem fyrir liggja.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa ágætu umræðu. Þetta er kunnugleg umræða og við fjöllum gjarnan um málefni þeirra sem þurfa á liðskiptaaðgerðum að halda og hvar eigi að framkvæma þær. Mín skoðun er sú að þar séu nokkrir valkostir uppi, en við eigum að skoða vel hagkvæmni þess fjárhagslega og auðvitað faglega, ekki síst fjárhagslegu þættina, og þar er kostnaðargreining, kostnaðarmat og verðlagning á þessari þjónustu lykilatriði. En þar skortir töluvert upp á. Mig langar að beina spurningum til hæstv. ráðherra. Fyrirhugað er að framkvæma fleiri aðgerðir á Akranesi. Að þeirri aðstöðu fenginni, hversu margar aðgerðir telur ráðherra að sú stofnun, og opinbera heilbrigðiskerfið samanlagt, geti annað á ári hverju hvað varðar liðskipti? Og annað [[Forseti hringir.]]í lokin, virðulegur forseti: Telur ráðherra, í ljósi þarfagreininga, [[Forseti hringir.]]að opinbera heilbrigðiskerfið muni hafa burði til að [[Forseti hringir.]]svara árlegri þörf á aðgerðum af þessu tagi í náinni framtíð, [[Forseti hringir.]]með þeirri eflingu sem fyrirhuguð er?
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé góð umræða hér. Mér er persónulega alveg sama hvort þjónusta er veitt hjá opinberum aðilum eða sjálfstætt starfandi. Grunnurinn okkar þegar kemur að heilbrigðiskerfinu á í fyrsta lagi auðvitað alltaf að snúast um heilsu einstaklinganna, sjúklinganna, og í öðru lagi gæði þeirrar þjónustu sem við bjóðum upp á og í þriðja lagi um hagkvæmnina. Ég tel að við náum því best fram með blönduðu kerfi. Við erum að sjálfsögðu með blandað kerfi og blandað kerfi er í rauninni í öllum löndum sem við berum okkur saman við. Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka það að í hvert skipti sem við tölum um heilbrigðiskerfið okkar og heilbrigðisþjónustuna okkar á útgangspunkturinn alltaf að vera gæði þjónustunnar fyrir einstaklinginn. Ef einkaaðilar geta komið og aðstoðað [[Forseti hringir.]]okkur við að veita þjónustuna hraðar og betur, með hagkvæmum hætti, [[Forseti hringir.]]þá eigum við að sjálfsögðu að horfa til þess.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu að ég lít ekki á krísuástand eins og nú er sem tímapunktinn til að taka ákvarðanir um stefnumarkandi breytingar í heilbrigðiskerfinu. Miklu fremur eigum við að komast í gegnum krísuna, læra af henni og taka síðan ákvarðanir þegar krísan er yfirstaðin. Ég vil líka benda á það, virðulegi forseti, að þó að það sé mikilvægt að semja við sérfræðinga, auðvitað er það mikilvægt, þá má ekki gleyma því að það að taka ákvarðanir núna, í stöðunni eins og hún er núna, um fleiri valkvæðar aðgerðir úti í bæ, getur mögulega aukið á það álag sem þegar er í opinbera heilbrigðiskerfinu. Þess vegna verður að fara mjög varlega í öll þau skref sem eru tekin. Staðan núna krefst þess að við fókuserum á krísuna, lærum af henni, og eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson hefur nefnt væri í kjölfarið skynsamlegt að skoða [[Forseti hringir.]]hvað við getum við lært af þessu og með hvaða hætti við getum gert kerfið okkar betra.
Herra forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra og líka innlegg þeirra þingmanna sem tekið hafa til máls. Það er alveg ljóst að umræðan stendur okkur öllum töluvert nærri. Mig langaði að bakka svolítið vegna orða hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar. Ég get heilt yfir verið sammála því að krísuástand sé ekki endilega ástæða til að taka svona stefnumarkandi ákvarðanir. En okkur greinir á um hvort verið sé að gera það vegna þess að við erum með blandað kerfi, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir bendir á, þannig að ég tel það eiginlega akkúrat vera stefnumarkandi ákvörðun að leita ekki til þeirra einkaaðila sem geta og hafa boðist til að aðstoða við að létta á biðlistum. Ég myndi vilja sjá það til lengri tíma, en ég er að tala hér um akkúrat í því fári sem við búum við núna. Og varðandi það að það geti aukið álag á kerfinu þá hef ég skoðað tölur frá því að sú orðræða kom upp og ég get ekki séð neitt sem rennir stoðum undir það að raunveruleg ástæða sé til að hafa áhyggjur af því. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir innleggið, það var að mörgu leyti upplýsandi. Við munum halda þessu áfram, en ég hjó sérstaklega eftir því sem hæstv. ráðherra talaði um, að samkvæmt lögum gætu heilbrigðisstofnanir, ef þeim sýndist svo, ef þær réðu ekki við verkið, ef svo má segja, leitað út fyrir og falið öðrum til þess bærum aðilum að framkvæma aðgerðir. Ég túlka þetta sem svo að það væru þá sérfræðingar utan ríkisrekna kerfisins í þessu tilfelli, en að engin ósk hefði borist frá þeim um slíka heimild. Ég undra mig verulega á því ef staðan er sú að þeir séu með þann bolta. Mig langar að biðja ráðherra um að útskýra það betur fyrir mér. Ég hefði haldið að útgangspunkturinn væri hjá hæstv. ráðherra og að gögnin sem þar lægju til grundvallar væru einfaldlega títtnefndir biðlistar og einstaklingar á þeim.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og tek undir það með hv. þingmanni að þetta er örugglega ekki í síðasta skipti sem við ræðum þetta. Ég held að þetta sé fullt tilefni til sérstakrar umræðu frekar en að gera þetta svona á hlaupum seinni part dags. Ég treysti því að hv. þingmaður eða einhver annar taki þann bolta því að við þurfum að ræða þessi mál. Varðandi þá grundvallarstaðreynd að aðgerðir úti í bæ hafi áhrif á álagið á Landspítalann þá er það bara veruleikinn og það er ástæðan fyrir því að við erum að fara í tímabundið bann á valkvæðum aðgerðum, eins og við gerum núna í Covid. Þarna er ákveðin þekking sem liggur til grundvallar vegna þess að ef frávik koma upp eða vandamál við slíkar aðgerðir úti í bæ er það Landspítalinn sem grípur inn í eins og alltaf. Ég er sammála hv. þm. Ólafi Þór Jónssyni um að krísuástand er ekki góður tími til að taka stefnumarkandi ákvarðanir. Ég er líka mjög áfram um að við þurfum alltaf að hafa heildarsýnina undir þegar ákvarðanir eru teknar. Þess vegna er ég ekki sammála því hvernig hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir setur málið fram, að þetta sé bara spurning um hvað einstaklingurinn fær, eins og hún segir í anda síns flokks. Þetta snýst um það að það sé samhengi í kerfinu öllu. Þetta er allt saman keðja og hver ákvörðun hefur áhrif á kerfið í heild. Af því að spurt var sérstaklega um fjölda aðgerða á Akranesi eru nú gerðar 200 aðgerðir á ári á Akranesi, en þegar liðskiptasetrið er komið, sem gert er ráð fyrir að verði komið í fullan gang í febrúar 2022, mun sú tala hækka um 100. Þá verðum við farin að tala um 300 aðgerðir á Akranesi. [[Forseti hringir.]]Það mun breyta stöðunni umtalsvert. En ég ítreka, virðulegur forseti, að við þurfum betri tíma til að ræða þetta.
Forseti. Mig langar að ræða við mennta- og menningarmálaráðherra um varnir barna gegn ofbeldi í skólastarfi, þar með talið einelti. Mig langar að byrja á því að þakka mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að hafa stigið strax fram með fordæmi. Hún talar um að hún vilji gera þetta núna, fara af stað með fleiri verkefni. Á kosningaári hugsar maður oft: Já, það er nú bara þannig að það er einhvern veginn verið að reyna að spila einhverja pólitík. En nei, mennta- og menningarmálaráðherra hefur stigið skref á þessu kjörtímabili, bæði með því að stofna eineltisráð undir Mennta- og menningarmálastofnun til að auka upplýsingagjöf til skólasamfélagsins og til foreldra og til barna sem lenda í einelti, og líka með lögum um samskiptaráðgjafa í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Ég treysti því mennta- og menningarmálaráðherra í þessum málaflokki. Ég treysti henni til þess að vilja gera virkilega vel þegar kemur að því að vernda börn gegn ofbeldi og einelti í skólastarfi. Mig langar að spyrja almennt lausnamiðaðra spurninga og þær eru þrjár: Hvaða úrræði eru í boði til að tryggja að börn hljóti þá vernd gegn ofbeldi í skólastarfi sem þau eiga rétt á samkvæmt lögum? Hvaða úrræði hafa virkað best? Ég spyr þessara spurninga vegna þess að ég hef lengi látið mig þessi mál varða og hef verið að aðstoða foreldra í því að skilja hvernig kerfið virkar. Hvernig er ábyrgðarkeðjan? Hvernig geta foreldrar barna sem lenda í einelti fengið lausn í þeim málum, fengið eineltið stöðvað? Og það er bara mismunandi hvernig þetta er. Móðir drengs, sem lenti í einelti í skóla í borginni, benti á þetta, það komst í sjónvarpsfréttirnar og málið var leyst af skólayfirvöldum. Það var stigið inn í og óskað eftir hjálp. Spurt var um hvað myndi virka og málið var leyst. Svo er ég að aðstoða aðra fjölskyldu núna þar sem málið er komið á það stig að leita þurfti alla leið inn í eineltisráð af því að skólayfirvöld voru ekki tilbúin að stíga inn. Þarna erum við að tala um barn sem orðið hefur fyrir líkamlegu ofbeldi aftur og aftur í tvö ár, um dreng, sem er sjö ára í dag, sem verður fyrir líkamlegu ofbeldi sem skólayfirvöld viðurkenna, en það er ekkert gert í því, það er ekki stöðvað. Fyrsta spurningin er þessi: Hvað hefur virkað? Og svo: Hvaða vernd gegn ofbeldi í skólastarfi eiga börn rétt á? Ef réttindavernd þeirra er framfylgt, eins og lögin segja, og lögin eru góð, framfylgdin er það sem virðist vanta upp á, hvað getur langur tími liðið frá því að ofbeldi gegn barni í skólastarfi uppgötvast þar til tekst að stöðva það? Eitt vil ég fá frá ráðherra: Hvaða skref hyggst ráðherra stíga næst til þess að uppfylla það sem á vantar, sem er þessi virka fræðsla og innkoma þegar skólayfirvöld vita ekki hvað þau eiga að gera, þegar foreldrar vita ekki hvað þau eiga að gera, þegar börn vita ekki hvað þau eiga að gera?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrirspurnina. Þetta er alveg gríðarlega mikilvægt mál. Eitt af því sem skiptir börn og ungt fólk mestu máli er að þeim líði vel í skólanum. Ég var að kynna nýja menntastefnu í þingsályktunartillögu hér í gærkvöldi og ein af grunnstoðunum þar er að við setjum vellíðan í öndvegi. Við nefnum þar nokkra þætti. Við nefnum forvarnir, við nefnum geðrækt og heilsueflingu. Hvað virkar best? er spurt. Það sem virkar best eru forvarnir. Það virkar best að skólasamfélagið, foreldrar og allir taki höndum saman um að búa til jákvæðan skólabrag. Þar sem það hefur verið gert, og ég hef kynnt mér þessi mál nokkuð vel eins og hv. þingmaður, hefur það virkað, þannig að fólk þurfi ekki að enda með mál sitt hjá fagráði eineltismála sem er hjá Menntamálastofnun, það er í raun endastöðin. Við viljum fara í mun meiri forvarnir og við erum að búa til áætlun sem miðar að því. Það tekur nokkur ár að hrinda því í framkvæmd vegna þess að verkefnið er mjög umfangsmikið og það þarf að fara inn í hvern einasta skóla. Þetta þarf að vera gert á landsvísu þannig að sami aðgangur sé að þessu forvarnastarfi, og eins og ég segi þá höfum við mesta trú á því. Eins og hv. þingmaður nefndi fórum við í ákveðna vinnu, og löggjöf var samþykkt á Alþingi um samskiptaráðgjafa í íþrótta- og æskulýðsmálum varðandi kynbundið ofbeldi. Við fórum í þá vinnu með íþrótta- og æskulýðshreyfingunni, og það var að þeirra frumkvæði. Grasrótin hafði samband og við hlustuðum. Þar er fulltrúi sem á að ráðleggja þeim sem eru fórnarlömb í svona málum, hvernig hægt er að koma inn í þau, hann er þriðji aðilinn sem er hlutlaus. Samskiptaráðgjafinn hóf störf - þegar maður stendur hér í pontu þá finnst mér eins og það hafi verið í gær en ég held að það hafi verið um síðustu áramót, og reynslan af því virðist vera býsna góð. Það eru forvarnir. En svo þarf að mínu mati að vera ákveðið millistykki til að fást við tilfelli sem eru mjög aðkallandi. Það sem hefur verið að gerast hjá fagráðinu er að þau geta komið inn í málin, að sjálfsögðu með mjög formlegum hætti, og þau taka tillit til allrar stjórnsýslu, því að þetta eru oft ofboðslega viðkvæm mál. En það sem við þurfum að bæta er að setja jafnvel inn fulltrúa að þessari fyrirmynd, samskipta- og æskulýðsfulltrúa, að þar sé aðili sem getur komið inn í mjög erfið mál með tiltölulega stuttum fyrirvara. Við höfum ákveðna reynslu af frábæru framtaki sem heitir Erindi. Þau sinntu þessu hlutverki og einn af sérfræðingunum þar starfar nú í fagráði eineltismála. Við þurfum eiginlega að blanda þessu saman. Það eru í fyrsta lagi forvarnir, mjög umfangsmiklar, miklu meiri en verið hefur, og það þarf að taka þetta reglubundið. Eineltismál hafa þróast. Þegar við vorum ung voru ekki til öll þessi snjalltæki og sumt af því sem er að gerast í eineltismálum er eitthvað sem foreldrar þurfa að kynnast í gegnum börnin sín og hafa ekki einu sinni fræðslu eða hugmynd um hvað er að gerast. Ég er í samtali við Menntamálastofnun um að auka þetta viðbragð. Ég held að það sé mjög brýnt og ég heyri að það er reynsla Menntamálastofnunar. Ég myndi segja að við séum að tala um þríþætta nálgun. Við þurfum að fjárfesta betur í forvörnum og ég hef verið í samtali við nokkra fagaðila um áætlun sem yrði jafnvel þriggja ára áætlun, mjög metnaðarfull, sem tæki mið af íslenskum aðstæðum. Við þurfum að koma hraðar og öruggar að þessum málum og svo hefur fagráðið auðvitað verið að sinna því sem það getur sinnt.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu en mig langar aðeins að nota tækifærið og nefna hér að nýleg könnun sýnir að þriðjungur hinsegin ungmenna upplifir óöryggi í skólanum sínum, hefur upplifað andlegt og jafnvel líkamlegt ofbeldi og finnur fyrir sinnuleysi. Og það er líka mjög skýrt að þau upplifa að leiðin til úrbóta sé að hinsegin ungmenni fái námsefni og fræðslu fyrir sig, það sé námsefni og fræðsla sem ýti undir hinseiginleikann, margbreytileikann og sýnileika þessara ungmenna, þeirra líf og þeirra viðfangsefni. Það er ekki nóg að kennarar sem hafa áhuga á þessu viðfangsefni, annaðhvort vegna þess hvað þeir kenna eða af því að þeir tengjast hinseginleikanum, séu til þess bærir að veita þessum ungmennum það sem þau þurfa í íslensku skólakerfi. Það þurfa allir kennarar að geta þetta. Íþróttakennarar þurfa að kunna þetta, stærðfræðikennarar, jarðvísindakennarar, allir kennarar, ef hinsegin ungmennin okkar eiga að fá það út úr íslensku skólakerfi sem við viljum að öll ungmenni fái. Mig langaði til að leggja þetta inn í umræðuna, þetta er ekki góð staða.
Forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra kærlega fyrir svörin og það frumkvæði sem hún hefur sýnt í þessum málaflokki, og næstu skref. Ég held að þetta sé nákvæmlega atriðið sem vantar. Það sem við heyrum frá UNICEF, sem á að fylgjast með og aðstoða við að það sé raunverulega uppfyllt sem segir í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna, sem eru lög á Íslandi, er að það vantar eftirfylgnina, það vantar það sem hæstv. menntamálaráðherra er að tala um. Það vantar nákvæmlega það að tryggt sé að því sé raunverulega framfylgt sem er í lögum. Ég er búinn að fara í gegnum öll lög um réttindi barna, þau eru rosalega flott á Íslandi. Ég sé að mennta- og menningarmálaráðherra er með puttann á púlsinum. Það vantar fræðsluna, og ekki bara til foreldra heldur líka til skólayfirvalda. Á opnum fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fór umboðsmaður Alþingis yfir það að hann væri að taka sér leyfi til að taka saman fræðsluefni fyrir stjórnsýsluna í landinu, hvernig framfylgja eigi stjórnsýslulögum. Hans hlutverk er að tryggja réttaröryggi borgaranna gagnvart stjórnsýslunni. Hann segir: Það eru allir af vilja gerðir en það vantar fræðsluna. Við þurfum að nálgast málið þannig, eins og menntamálaráðherra segir, að til staðar sé sérfræðingur sem geti stigið strax inn og aðstoðað. Forvarnir þurfa að vera til staðar, sem er heildstæða fræðslan, að fræða skólayfirvöld, að fræða foreldra, að fræða börnin um hvernig hlutirnir eigi að vera, og svo þarf sérfræðingur að geta stigið inn og aðstoðað ef skólayfirvöld segja: Við erum ekki alveg viss á þessu, geturðu komið og aðstoðað? Ef foreldrar segja: Hvað á ég að gera? Getur þú komið og aðstoðað? Þessi aðili þarf að vera til staðar til að aðstoða eftir fyrirmynd þeirra laga sem ráðherra fékk samþykkt. [[Forseti hringir.]]Ég er eiginlega að tala um snemmtæka íhlutun, ef gripið er fyrr inn í svona mál verður það miklu árangursríkara og miklu ódýrara. Það græða allir á því, það er forsendan.
Virðulegur forseti. Rætt hefur verið um fræðslu í þessari umræðu, og það er alveg klárt, og við erum algjörlega sammála um það, að það þarf að auka hana og það þarf að uppfæra hana vegna þess að hlutirnir hafa breyst á síðustu fimm til sex árum. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson nefndi hinsegin börn og ungmenni í máli sínu, að þeim líði ekki nógu vel, og tölurnar eru sláandi. Ég talaði fyrir menntastefnunni í gær. Þar leggjum við áherslu á fjölbreytileika. Við leggjum áherslu á vellíðan, að hver og einn geti verið í skólakerfinu á sínum eigin forsendum. Það er sérstakt ákvæði um fjölbreytileika og fjölmenningu og snemmbæran stuðning, sem skiptir öllu máli. Þeim menntakerfum sem fjárfesta mjög snemma í forvörnum, varðandi vellíðan, eineltismál og fræðslu, að allir átti sig á því hver staðan er og hvernig við eigum að koma fram hvert við annað, vegnar bara betur. Ég hef tekið það saman í mennta- og menningarmálaráðuneytinu hvert fjármunirnir fara. Ef við berum okkur saman við finnska kerfið fara þar miklu meiri fjármunir á fyrstu skólastigin, sex, sjö, átta ára, en fara svo minnkandi. En hjá okkur eykst fjárúthlutunin með hækkandi aldri og verður þá kostnaðarsamari og það verður erfiðara að grípa inn í þessi viðkvæmu mál. Ég hef því lengi lagt gríðarlega áherslu á þessi fyrstu skólastig, leik- og grunnskóla, vegna þess að ég er algerlega sannfærð um að ef við náum vel utan um kennaramenntun og allt sem henni tengist, hvað varðar öll þessi mál, á því stigi þá líði öllum betur og þá getum við komið í veg fyrir þessi mál miklu fyrr.
Herra forseti. Síðustu mánuðirnir hafa sannarlega minnt okkur á mikilvægi brunavarna. Frá því í maí hafa sex einstaklingar hér á landi látist af völdum eldsvoða, en svo mörg mannslát af þeim völdum höfum við ekki séð á einu ári í a.m.k. 40 ár. Þessi sorglegu atvik hafa eðlilega vakið upp umfangsmikla umræðu um brunavarnir í íbúðarhúsnæði en einnig um húsakost og aðbúnað erlends verkafólks sem starfar hér á landi, auk þeirrar ábyrgðar leigusala að tryggja gæði og öryggi húsnæðis. Þessa umræðu tel ég vera af hinu góða og vona að hún leiði til áþreifanlegra umbóta á þessum sviðum. Það er jú lífsnauðsynlegt að fólk sem býr í þessu ríka landi eigi kost á að búa í öruggu og viðunandi húsnæði sem fullnægir öllum kröfum samfélagsins, hvort sem það dvelur hér til skemmri eða lengri tíma. Það eru sjálfsögð mannréttindi að eiga öruggt skjól. Því vakti það mig til umhugsunar þegar ég las frétt síðsumars um að kona sem býr í ósamþykktri þakíbúð í miðbæ Reykjavíkur hafi lent í erfiðleikum við að ráðast í úrbætur á brunavörnum á íbúð sinni vegna neitunar eins nágranna síns. Hún hafði einmitt ákveðið að taka brunavarnir í íbúð sinni fastari tökum í kjölfar brunans á Bræðraborgarstíg. Það er vissulega eðlileg meginregla að sumar breytingar í fjöleignarhúsum séu háðar samþykki meiri hluta eða jafnvel allra eigenda. Eitt af grunnstefjunum í lögum um fjöleignarhús er einmitt að íbúðareiganda beri að taka eðlilegt og sanngjarnt tillit til annarra eigenda. Hins vegar er bagalegt að nágranninn geti alfarið komið í veg fyrir að eðlilegar úrbætur í þágu brunavarna eigi sér stað, úrbætur sem geta jafnvel afstýrt stórslysum eða því að fólk lokist inni. Tillitssemin þarf að ganga í báðar áttir. Aðrir íbúðareigendur þurfa þannig að taka tillit til þeirra miklu hagsmuna sem hver og einn íbúðareigandi hefur af öruggum brunavörnum. Ég velti því upp hvort ekki þurfi að gera bragarbót á þessu til að gera fólki auðveldara að tryggja að það búi við fullnægjandi brunavarnir, að það sé ekki undir einum nágranna eða eiganda komið hvort farið sé í slíkar framkvæmdir. Rétt gæti verið að ráðast í lagabreytingar í tengslum við það hvernig ákvarðanir eru teknar í húsfélögum um þessi mál. Jafnvel þyrfti að skoða stjórnsýsluna í sambandi við slíkar breytingar á húsnæði. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist leggja til breytingar á lögum um fjöleignarhús með það að markmiði að auðvelda eigendum einstakra íbúða að ráðast í framkvæmdir í þágu brunavarna sem yfirvöld hafa þegar samþykkt. Ef svo er, megum við vænta frumvarps þar að lútandi? Hvaða breytingar sér ráðherrann fyrir sér?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka málefni brunavarna upp hér í sölum Alþingis og segja að ég deili áhyggjum hv. þingmanns og líka hryggð yfir þeim fjölda dauðsfalla sem verið hafa af völdum bruna síðastliðið ár, bæði á Bræðraborgarstíg og vegna fleiri bruna sem átt hafa sér stað, til að mynda nú nýlega í uppsveitum Borgarfjarðar. Ég deili líka skoðun hv. þingmanns á mikilvægi þess að efla brunavarnir hér á landi. Þegar málaflokkurinn fluttist yfir til félagsmálaráðuneytisins og við stofnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar var eitt af því sem horft var sérstaklega til það hvernig hægt væri að efla brunavarnir. Ein af lykiltillögunum hvað það snertir var að hefja þá sókn á því að setja upp sérstakt brunavarnasvið innan Húsnæðis- og Mannvirkjastofnunar, sem þýðir að eitt fjögurra sviða stofnunarinnar, og þar af leiðandi um 25% af starfsemi hennar, ætti að leggja áherslu á brunavarnir á næstu árum. Það ætti m.a. að snúa að slökkviliðum, útbúnaði slökkviliða, forvörnum og fyrirbyggjandi aðgerðum og eins mögulegum breytingum á lagaumhverfi. Hluti af þessum aðgerðum er þegar farinn í gang. Til að mynda er að hefjast sérstakt eldvarnaátak núna á næstunni sem miðar að því að aðstoða fólk og fjölskyldur við brunavarnir og veita þjónustu sem ekki hefur verið veitt áður. Það verður kynnt á næstunni. Líkt og hv. þingmaður nefndi var bruninn á Bræðraborgarstíg sláandi. Í kjölfarið kom upp umræða um brunavarnir, ábyrgð leigusala og aðstæður erlendra verkamanna, allt í sama málinu. Í framhaldi af því hefst það, sem er eðlilegur farvegur, að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fer með rannsókn á brunanum. Hún vinnur að rannsókn sem er á lokametrunum, að því er ég best veit. Samhliða hefur verið óskað eftir því að stofnunin, í samvinnu við ráðuneytið, leggi jafnframt mat á til hvaða aðgerða annarra við gætum gripið, lagaaðgerða, breytinga á lögum og öðru, til að efla brunavarnir og koma í veg fyrir atburði eins og urðu þarna. Getum við gert lagabreytingar? Getum við ráðist í breytingar sem snerta með einhverjum hætti öll þessi svið sem hv. þingmaður nefnir? Þar eru m.a. til skoðunar fjöleignarhúsalög, húsaleigulög og fleiri lög sem tengjast með einum eða öðrum hætti brunavörnum og húsnæði fólks og eftir atvikum vinnumarkaðslöggjöf. Þó hafa þetta nú meira verið húsaleigulög, fjöleignarhúsalög, aðstæður og byggingarreglugerðir og fleira. Ég fékk fregnir af því bara í síðustu viku að rannsóknin væri á lokametrunum og að tillögur yrðu kynntar fyrir ráðherra á allra næstu dögum þannig að hægt væri að meta til hvaða aðgerða væri hægt að grípa til hratt. Ég get ekki tekið afstöðu nákvæmlega til þeirrar tillögu sem hv. þingmaður rakti hér og þess dæmis sem að baki býr, ég sá reyndar ekki fréttina sem hv. þingmaður vísar til, en ég mun koma þessu strax til þeirra sem vinna að þessari úttekt. Við eigum ekki bara að geta rannsakað brunann og orsök hans heldur líka velt því fyrir okkur hratt hvaða breytingar þurfi að ráðast í og við getum ráðist í til að bæta úr og draga úr líkum á því að svona geti gerst aftur í íslensku samfélagi. Ég hef því kannski ekki beint svar fyrir hv. þingmann um hvort og hvernig og hvaða lagabreytingar ég sjái fyrir mér að ráðist verði í, einkum og sér í lagi vegna þess að við ákváðum samhliða þessu að setja ákveðna vinnu af stað, sem ég vonast til að ljúki núna vel fyrir jól þannig að við getum sett meiri kraft í þetta strax á nýju ári.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Það er ágætis umfjöllun í dag um Bræðraborgarstígsmálið. Þar kemur fram að eldvörnum hafi verið verulega ábótavant, eins og við höfum heyrt. Það voru engar svalir, það var ein flóttaleið af rishæðinni, stigi sem stóð í ljósum logum, slökkvitæki höfðu ekki verið tekin út lengi o.s.frv. Það er auðvitað margt undir í því eina dæmi. En það sem mér finnst vera útgangspunkturinn er þegar einhver getur hreinlega stöðvað það að maður búi sér til líflínu, að maður búi sér til neyðarútgang. Við heimilum að fólk sé með skráð lögheimili jafnvel þó að íbúð sé ósamþykkt. Þar held ég að löggjafinn sé ekki alveg að tala við sjálfan sig, að heimila það, en um leið segja svo einhver önnur lög að eiginlega sé hægt að meina fólki að hafa slíkan neyðarútgang. Það er gott að heyra að vinna hafi farið í gang og einhverra hugmynda eða tillagna sé að vænta. Við megum ekki draga þetta of lengi. Eldvarnaátak hefst gjarnan á þessum árstíma þegar jólin eru fram undan og aldrei eins mikil hætta á að eitthvað af þessum toga gerist. Það er því miður árstíminn. Mér finnst það bara ömurlega staðreynd að við skulum hafa misst svona margt fólk á þessu ári í eldsvoða, fleiri en í yfir 40 ár. Það hlýtur að ýta við okkur og ég vona að ráðherra verði með eitthvað fyrir okkur til að moða úr eftir áramótin, það þykir mér vera ábyrg vinna og afstaða í ljósi aðstæðna.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Bruninn á Bræðraborgarstíg var þess eðlis að hann snerti á svo mörgum flötum sem tengjast þessu með einum eða öðrum hætti og við vildum leyfa því að ganga í gegn, fá tillögur þaðan og vinna samhliða þeirri rannsókn tillögur að því hvað betur mætti fara og hvaða lagabreytingar við sæjum fyrir okkur. Það dæmi sem hv. þingmaður rekur hér er auðvitað, eins og fréttin birtist, að einhverju leyti sláandi. Við höfum gjarnan talað um að við séum öll sóttvarnir. Við erum líka öll brunavarnir og löggjöfin á ekki að koma í veg fyrir að við getum sinnt því hlutverki okkar að vera öll brunavarnir. Það held ég að þurfi að vera leiðarljósið. Ég held að það þurfi ekki alltaf svakalegar fjárinnspýtingar til að gera breytingar heldur eru einfaldar lagabreytingar einfaldlega vel til þess fallnar. Þessi fyrirspurn hreyfir við málum og hún fer inn í þessa vinnu. Ég mun koma þeim umræðum, sem hér hafa farið fram, beint inn í þá vinnu sem er í gangi. Það munu koma aðgerðir og vonandi skilar þetta sér inn í vinnu að þeim aðgerðum sem boðaðar eru. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir að taka málið hér upp. Ég var að rifja það upp og held að þetta sé í fyrsta sinn sem ég tek þátt í umræðum um brunavarnir á Alþingi, jafn skrýtið og það nú er. Miðað við hvað við tökum mörg mál til umfjöllunar í þessum sal minnist ég þess ekki [[Forseti hringir.]]að hafa fyrr tekið þátt í umræðu um brunavarnir. [[Forseti hringir.]]Það er líka vel og ég óska hv. þingmanni til hamingju með það.
Herra forseti. Þó að það komi ekki til af góðu þá hafa undanfarnir mánuðir sýnt okkur að aðlögunarhæfni íslensks samfélags eru lítil takmörk sett. Hver einasti vinnustaður landsins hefur umturnað öllu sínu starfi á síðustu mánuðum og atriðum eins og fjarvinnu starfsfólks, sem mörgum þótti vera fjarlægur draumur, hefur einfaldlega verið hrint í framkvæmd til að tryggja samfellu í rekstri stofnana og fyrirtækja um allt land. Þetta tengist þeirri fyrirspurn sem hér liggur fyrir og er í raun tvíþætt: Annars vegar spyr ég hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra út í loftslagsstefnu ríkisins og sveitarfélaga í samræmi við 5. gr. c laga um loftslagsmál, hversu margar stofnanir ríkisins, fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins, og sveitarfélög hafi sett sér slíka stefnu og hvernig eigi að reka á eftir þeim sem ekki hafa gert það. Seinni hluti fyrirspurnarinnar snýr síðan að því sem við höfum kannski opnað augun meira fyrir í kjölfarið á Covid, þeim möguleika að auka hlut fjarvinnu og gera hana að hluta af starfi, t.d. í stjórnum, ráðum og nefndum á vegum hins opinbera, og að stór hluti þeirrar vinnu fari fram á fjarfundum. Það myndi draga úr ónauðsynlegum ferðalögum, t.d. nefndafólks, á milli landshluta. Þetta myndi gera fólki um allt land hægara um vik að taka þátt í starfi á vegum hins opinbera. Ef við horfum bara á höfuðborgarsvæðið, þar sem stærsti hluti landsmanna býr og starfar, þá væri hægt, með því að flétta inn í loftslagsstefnu opinberra aðila einhvern áskilnað um að hluti starfsmanna myndi vinna hluta mánaðar í fjarvinnu heiman frá sér, að ná fram jákvæðum loftslagsáhrifum auk þess sem breytingarnar ætti að gera þannig úr garði að þær væru jafnframt bara til þæginda og hægðarauka fyrir starfsfólkið. Mig langar að spyrja ráðherrann út í þetta, hvort verið sé að beina því til opinberra stofnana að flétta reynslu síðustu mánaða inn í þá stefnu sem á að vera að vinna hvort eð er. Það kemur reyndar ekki fram í skriflegum hluta fyrirspurnarinnar en mig langar að spyrja líka út í [[Forseti hringir.]]utanlandsferðir af því það er eitthvað sem hlýtur að þurfa að endurskoða á næstunni [[Forseti hringir.]]þegar kemur í ljós að stór hluti af alþjóðastarfinu sem hefur kallað á ferðir milli landa [[Forseti hringir.]]getur gengið nokkurn veginn sinn vanagang þó að fólk geti ekki alltaf hist í sama rými.
Forseti minnir hv. þingmann á knöpp tímamörk, það eru þrjár mínútur.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa góðu fyrirspurn og það er bæði gaman og gott að eiga umræðu um þennan þátt loftslagsmálanna því að það skiptir gríðarlega miklu máli að opinberar stofnanir og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins, jafnt sem sveitarfélög, sýni gott fordæmi í loftslagsmálum. Umhverfisstofnun hefur lögum samkvæmt eftirlit með ríkisstofnunum, fyrirtækjum í meirihlutaeigu ríkisins og sveitarfélögum um að þau setji sér loftslagsstefnu og stofnunin hefur birt leiðbeiningar um hvernig það skuli gert á heimasíðu sinni. Síðastliðið sumar setti Umhverfisstofnun á laggirnar rýnihóp sem samanstóð af sex ríkisstofnunum og fyrirtækjum í meirihlutaeigu ríkisins með það að markmiði að aðstoða aðila við verkefnið og fá endurgjöf á leiðbeiningarnar. Allir þessir aðilar hafa nú sett sér loftslagsstefnu eða eru mjög langt á veg komnir. Einhverjir fleiri eru komnar á lokametrana en nákvæmur fjöldi liggur ekki fyrir. Umhverfisstofnun hefur hvatt ríkisaðila til að hefjast strax handa við að móta sér loftslagsstefnu og setja sér markmið og aðgerðaáætlun til að fylgja stefnunni eftir. Tekin hefur verið ákvörðun um að hver stofnun samþykki og innleiði stefnu sína eigi síðar en í árslok 2021 og upplýsingar um þær stofnanir verði birtar á vefnum. Unnið er að uppsetningu slíks vefsvæðis. Hvernig er verið að ýta á eftir þessum málum? Ég vil byrja á því að minna á það að loftslagsstefna Stjórnarráðsins var samþykkt í ríkisstjórn 9. apríl 2019, en með henni setti Stjórnarráðið sér það markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, ná kolefnishlutleysi og prófa nýjar leiðir í rekstri sem minnka kolefnisspor. Forsætisráðuneytinu var upphaflega falin framfylgd stefnunnar innan Stjórnarráðsins en ábyrgð á framfylgdinni hefur nú verið færð til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Hér eru gefin kannski ákveðin skilaboð um það hvernig hægt sé að nálgast svona stefnumótun. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur farið þess formlega á leit við öll ráðuneyti að þau minni stofnanir á skyldu þeirra til að setja sér loftslagsstefnu og hvetji þær til að innleiða Græn skref í ríkisrekstri. Það sama verður gert í fjárveitingarbréfum til stofnana ríkisins, þar sem farið er yfir áherslur í ríkisrekstri á árinu 2021. Samkvæmt aðgerðaáætlun loftslagsstefnu Stjórnarráðsins eiga allir ríkisaðilar að hafa lokið innleiðingu grænu skrefanna fyrir 1. júní 2021. Unnið hefur verið að því að sameina skylduna um gerð loftslagsstefnu við grænu skrefin svo að þeir aðilar sem innleiða verkefnið séu á sama tíma að vinna að gerð loftslagsstefnu. Þarna eru mikil samlegðaráhrif. Hvað sveitarfélögin varðar þá hlaut Samband íslenskra sveitarfélaga styrk frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu á grundvelli aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum síðastliðið sumar í því skyni að þróa verkfærakistu fyrir sveitarfélögin til að auðvelda þeim vinnuna við gerð loftslagsstefnu. Verkfærakistan er heimasíða sem mun innihalda leiðbeiningar um gerð loftslagsstefnu, aðgerðabanka sem sveitarfélög geta sótt innblástur í, losunarreikni og annað fræðsluefni um loftslagsmál. Áætlað er að verkefninu ljúki í maí 2021. Umhverfisstofnun vinnur náið með Sambandinu að verkefninu og á sæti í stýrihóp þess. Aðeins að þeim spurningum hvort til álita komi að beina til stofnana ríkisins að gefa fólki aukinn kost á fjarvinnu. Þá vil ég segja að með aukinni tækni, uppbyggingu fjarfundabúnaðar og þjálfun og kennslu á slíkan búnað þá aukast auðvitað tækifærin til að auka hagkvæmni, skilvirkni og gæði í opinberum rekstri. Ég tel líka að aukin stafræn þróun muni skapa tækifæri til sveigjanlegri staðsetningu starfa og verkefna. Má nefna að Microsoft-samningur ríkisins auðveldaði t.d. fjarvinnu starfsmanna og öll samskipti í samkomutakmörkunum sem var lykilatriði í því að viðhalda þjónustu og starfsemi hins opinbera. Kjara- og mannauðssýsla ríkisins vinnur nú að leiðbeiningum til ríkisstofnana um fjarvinnu starfsmanna, sem munu veita skýrari leiðsögn og forsendur fyrir fjarvinnu og þeim sveigjanleika sem henni getur fylgt en ljóst er að loftslagsstefnan og umbætur í starfsemi hins opinbera fara mjög vel saman. Ég vil nefna líka að loftslagsstefna Stjórnarráðsins miðar að því að draga úr losun og sýnir og snýr það m.a. að fækkun flugferða, sem hv. þingmaður kom hér inn á, með áherslu á fjarfundi og breytt vinnulag. Það eru tvær aðgerðir í gangi til að ná því markmiði. Annars vegar að koma upp góðum fjarfundabúnaði og tryggja að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í notkun hans og hins vegar að ráðuneytin setji markmið um aukið hlutfall fjarfunda m.a. með breyttu verklagi um ferðáætlanir. Loftslagsstefnan er ekki með sérstaka aðgerð varðandi fjarvinnu starfsfólks en viðverustefna Stjórnarráðsins skapar aftur á móti sveigjanleika til að starfsfólk geti unnið verkefni sín að heiman. Ég sé hins vegar tækifæri í því að uppfæra loftslagsstefnuna þannig að hún liðki frekar fyrir fjarvinnu starfsfólks. Þetta á ekki að vera mjög flókið og væri sennilega hægt að koma m.a. inn í samgöngusamninga. Þannig að ég tek undir með hv. þingmanni að hér eru mikil tækifæri [[Forseti hringir.]]sem ég held að við getum gert enn þá betur en við höfum verið að gera.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Mig langar aðeins að stelast til að ræða hér mál sem tengist loftslagsmálum ekki beint en er samt ákveðin birtingarmynd. Í dag upplifum við einn af þessum ofboðslega fallegu vetrarstilludögum. Það er kalt, það er bjart, það er logn. Það er ofboðslega fallegt veður og gott að vera úti. Frostið bítur í kinnarnar og við verðum öll dálítið glaðari. En þá er grár dagur í Reykjavík vegna svifryks af völdum bílaumferðar. Börnin á leikskólanum Álftaborg í Safamýri þurftu t.d. að vera meira og minna inni í dag frekar en að leika úti í þessu frábæra veðri. Einu ráðin sem borgin hefur er að hvetja fólk til að stilla notkun einkabílsins í hóf til að draga úr svifryksmengun. En þrátt fyrir það, og þrátt fyrir að við séum í miðjum heimsfaraldri, sem kyrrsetur stóran hluta íbúanna, fer svifryk yfir heilsuverndarmörk. Mig langar að spyrja ráðherra hvort ekki kæmi til athugunar að útbúa einhvers konar kerfi, ekki ósvipað því að flétta fjarvinnuelementið inn í loftslagsstefnu opinberra aðila, þar sem ríkið tengir gráu dagana hér á höfuðborgarsvæðinu beint við stofnanir, þannig að þegar stefni í óefni þá vinni einfaldlega ákveðinn hluti opinberra starfsmanna í fjarvinnu. Þá kyrrsetjum við í raun einhvern hluta bílaflotans hér á höfuðborgarsvæðinu til þess að við þurfum ekki að kyrrsetja börnin sem eiga rétt á því að leika úti í heilnæmu lofti.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kemur hér inn á atriði sem er mjög mikilvægt og hefur með loftgæði að gera, sem er í raun viðfangsefni sem afskaplega margar borgir úti um allan heim eru að glíma við og tengist beint loftslagsmálunum. Þegar tekist er á við loftslagsmál er það einmitt líka oft gert með tilliti til loftgæða. Það er unnið eftir loftgæðaáætlun sem umhverfis- og auðlindaráðuneytið setti fyrir nokkrum árum. Þar hafa sveitarfélögin í raun mjög stórt hlutverk, eins og hv. þingmaður kom inn á. Ef ég man þetta rétt þá eru einhverjar heimildir í lögum fyrir sveitarfélögin til að grípa til aðgerða, til að reyna að tryggja að hluti af íbúum sé heima fyrir þegar um svona ástand er að ræða. En hér er ég spurður hvað mér finnist um að útbúa kerfi sem gæti fléttað þetta tvennt saman, þ.e. að hluti af stefnu um loftslagsmál hjá stofnunum gæti verið tengdur við svona gráa daga. Ég hef alveg heyrt vitlausari hugmynd en það og það er eitthvað sem mætti alveg skoða. Þannig gengi hið opinbera enn og aftur á undan með góðu fordæmi. Mig langar aðeins að koma inn á það sem við vorum að ræða hér áðan varðandi stefnumótun opinberra aðila. Ég held að á heildina litið sé það verkefni, sem við stóðum að í sameiningu í fyrra að setja í lög, í mjög góðum farvegi. Það er búið að keyra þetta í prufufasa þannig að leiðbeiningar séu raunhæfar og praktískar og ýti undir metnað. Ég bind miklar vonir við að við munum ná árangri með skjótum hætti og hið opinbera sýni þannig þetta nauðsynlega fordæmi líkt og Stjórnarráðið gerði með útgáfu loftslagsstefnu strax árið 2019.
Hæstv. forseti. 20. júní 2019 var samþykkt hér tillaga til þingsályktunar um skilgreiningu auðlinda sem sá sem hér stendur var 1. flutningsmaður að. Þingsályktunartillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að fá sérfræðinga á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar til að semja frumvarp til laga sem skilgreini hvað flokkast til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands eru. Frumvarpið verði lagt fram á 150. löggjafarþingi.“ Það er akkúrat það þing sem hér stendur yfir. Spurningar mínar til ráðherrans eru svohljóðandi: Hver er staðan við vinnu að gerð frumvarpsins til laga sem skilgreinir hvað flokkast undir auðlindir, eins og ég var að lesa upp? Hvenær hyggst ráðherra leggja frumvarpið fyrir Alþingi? Svo kom mér önnur spurning til hugar bara þegar ég var að ganga hér til ræðustóls: Er ráðherrann sammála því sem tillagan segir til um, svona í hjarta sínu? Hugtakið auðlind er víðfeðmt og nær til margra þátta samfélagsins. Talið er að allir þættir náttúrunnar, jörðin, lífríkið, vatn, sólarljós og loft geti talist til náttúruauðlinda. Auðlindir geta verið skilgreindar sem þjóðareign, svo sem fiskstofnar. Afskipti ríkisins ná samt til margra annarra auðlinda en þeirra sem beinlínis eru taldar þjóðareign. Samfélagið sjálft hefur tekið á sig að stuðla að verndun mikilvægra þátta umhverfisins, svo sem hreinleika andrúmsloftsins, og sett reglur um nýtingu dýrastofna og annarra þátta lífríkisins. Segja má að náttúruauðlindir geti verið beinn þáttur í neyslu, t.d. útivistarsvæði og veiðisvæði fyrir villt dýr. Þær auðlindir sem ekki teljast vera náttúruauðlindir eðli málsins samkvæmt eru t.d. mannauður, þekkingarkerfi, gagnagrunnar og önnur hliðstæð verkefni sem menn hafa skapað. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu er farið ítarlega í saumana á þessu og þar er komið líka inn á hugsanlega gjaldtöku náttúruauðlinda hér á landi. Það á nú reyndar við um fiskveiðiauðlindina en fæstar aðrar auðlindir eru með gjaldtöku. Mun ég koma betur inn á það í seinni ræðu minni í þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu fyrirspurn. Íslenskt samfélag byggir velsæld sína að verulegu leyti á náttúruauðlindum og nýtingu þeirra. Mikilvægi þeirra hvort sem um er að ræða sérstæða náttúru í samhengi ferðaþjónustu, lífríki sjávar fyrir sjávarútveg, hreint drykkjarvatn til neyslu eða jarðhita til húshitunar, er auðvitað ótvírætt. Náttúruauðlindir landsins eru fjölbreytilegar að gerð og íslenskt efnahagslíf, sem byggir að stórum hluta á nýtingu þeirra, á mikið undir að slík nýting sé sjálfbær. Miklu skiptir að góð þekking sé á stöðu náttúruauðlinda og eðli á hverjum tíma og að skipulega sé unnið að tryggja sjálfbæra nýtingu þeirra. Um náttúruauðlindir landsins er þegar fjallað í margs konar löggjöf, auk þess sem margar stofnanir ríkisins bera ábyrgð á ólíkum þáttum sem lúta að rannsóknum, vöktun og stjórnsýslu náttúruauðlinda. Alþjóðlega hefur orðið mikil þróun í aðferðafræði við samræmda samantekt upplýsinga um stöðu náttúruauðlinda þjóða á undanförnum árum og hefur m.a. verið gefin út leiðbeinandi aðferðafræði á vegum Sameinuðu þjóðanna og stofnana eins og OECD og Alþjóðabankans. Með því að halda saman samræmdum upplýsingum um stöðu náttúruauðlinda er stuðlað að ábyrgri og betur upplýstri ákvarðanatöku. Þannig hefur orðið til aðferðafræði sem kallast náttúruauðlindabókhald en hún felur í sér skipulagða skráningu á náttúruauðlindum sem viðkomandi ríki býr yfir á hverjum tíma. Það sem telst náttúruauðlind á einum tíma getur þróast og breyst, m.a. með framförum í tækni og þekkingu. Hvað hefur verið gert til þess að vinna að framfylgd þessarar þingsályktunar? Við í ráðuneytinu höfum unnið að leiðbeinandi tillögum um hvernig megi skilgreina náttúruauðlindir landsins og flokka á skipulagðan hátt, m.a. með hliðsjón af fyrirliggjandi vinnu frá fyrri árum, svo sem auðlindastefnunefndar frá árinu 2000. Þá höfum við einnig horft til alþjóðlegra fyrirmynda um hvernig megi skilgreina náttúruauðlindir landsins. Þessi vinna snýst um að gera tillögur að aðferðafræði og samræmdu yfirliti yfir þær náttúruauðlindir sem landið býr yfir og hvernig þær þróast. Með þeirri vinnu getur jafnframt orðið til undirlag fyrir frekari vinnu við mögulega uppsetningu náttúruauðlindabókhalds í landinu, teljist það fýsilegt. Jafnframt hefur verið unnið að gerð yfirlits yfir þau viðmið hérlendis sem lúta að viðmiðum um sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og hvernig sjálfbær auðlindanýting er sett fram í stefnumótun, lögum og reglum. Aukinn og bættur skilningur á stöðu og eðli náttúruauðlindar styður við forsendur og samræmingu við ýmis pólitísk viðfangsefni sem lúta að náttúruauðlindanýtingu, svo sem úthlutun réttinda, samninga um nýtingu, gjaldtöku og skatta. Svo ég dragi þetta saman þá hefur sú vinna sem unnið hefur verið að í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu snúist um eftirfarandi atriði sem hafa verið greind og tekin saman og lúta að skipulagi á utanumhaldi um náttúruauðlindir: 1. Rammi um skilgreiningar á náttúruauðlindum landsins, eðli þeirra og stöðu. 2. Tillögur að flokkun náttúruauðlinda landsins. 3. Lög og reglur sem um náttúruauðlindir gilda ásamt greiningu á fyrirliggjandi löggjöf. 4. Sjálfbærni nýtingar náttúruauðlinda, þar með talið viðmið um hana og greining á því hvernig slíku er komið fyrir í viðkomandi löggjöf. 5. Skoðun á því hvort henti að komið verði upp náttúruauðlindabókhaldi. Slíkt gæti orðið þáttur í hagtölugerð og þjóðhagsreikningum líkt og víða er unnið að í heiminum og leitt af Sameinuðu þjóðunum. Vinna okkar í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu hefur hins vegar ekki enn komist á þann stað að fjalla um sérstaklega um lagasetningu, enda nauðsynlegt að vinna undirbúningsvinnu sem lýtur að skilgreiningu auðlinda og draga fram hverjar þær séu. Það verður síðan nauðsynlegur grunnur til að byggja áframhaldandi ákvarðanatöku. Það væri sjálfsagt að kynna þessa vinnu sem nú liggur fyrir í ráðuneytinu fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis, óski hún þess. Það að setja sérstaka löggjöf um skilgreiningu auðlinda þarf hins vegar að skoða vel að mínu mati í samhengi við aðra fyrirliggjandi löggjöf og að því er unnið. Undirbúningur að breytingum á löggjöf fylgir jú ákveðnum ferlum og ég tel koma til greina að setja fram grænbók með tillögum sem byggja á niðurstöðum okkar vinnu sem kynna mætti í samráðsgátt stjórnvalda. Einnig kæmi til greina að flytja þinginu skýrslu um þessa vinnu sem fram hefur farið í ráðuneytinu. Í framhaldinu og á þeim grunni verði síðan tekin ákvörðun um hvaða breytingar henti að leggja til, annaðhvort á fyrirliggjandi löggjöf eða með nýrri löggjöf.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hans og þau svör sem hann bar hér á borð. Ég vona að hann sé kominn með frumvarp sem talað er um í þingsályktunartillögunni sem samþykkt var í þinginu í fyrrasumar. Ráðherrann talaði um sjálfbærni. Í því sambandi hlýtur að vera vænlegra til árangurs ef hægt er að finna út gjald sem hægt er að greiða af viðkomandi náttúruauðlind þegar það hefur fengið þá vinnu sem þarf til að svo verði. Eins minntist ráðherrann á náttúruauðlindabókhald, sem er ansi fallegt orð og væri mjög skilmerkilegt að fá slíkt bókhald skráð. Mig langar í þessu sambandi að minnast á aðra tillögu sem er á dagskrá, vonandi mjög fljótlega, og beinist til hæstv. fjármálaráðherra. Hún er í raun og veru framlenging á þessu þar sem Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem skili í fyrsta lagi tillögu um hvort innheimta eigi afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá hvaða auðlinda, í annan stað leggi hann fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds sem gæti gengið fyrir allar auðlindir og gerði grein fyrir kostum og göllum þeirra aðferða og taki saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku af auðlindanýtingu er háttað í nágrannaríkjum sem við berum okkur saman við. Að þessu loknu vil ég þakka fyrir þann tíma sem settur hefur verið í þetta mál.
Hæstv. forseti. Það sem við erum að ræða hér og er tilefni fyrirspurnarinnar er náttúrlega mjög áhugavert og mikilvægt viðfangsefni. Það má kannski benda á að auðvitað er hægur vandi að vinna skilgreiningar á náttúruauðlindum landsins þó svo að ekki sé sett um það sérstök löggjöf. Það er kannski sú vinna sem við höfum hafið, að byrja á að skilgreina hverjar þær eru, t.d. það sem ég nefndi áðan um náttúruauðlindabókhald, sem gæti verið mjög áhugavert. Ég heyri að við hv. þingmaður erum sammála um að skynsamlegt gæti verið að skoða það betur. Hagstofa Íslands safnar nú þegar ákveðnu talnaefni og birtir um atvinnuvegi sem byggja á náttúruauðlindum, svo sem um ýmis umhverfismál, þannig að þar eru líka upplýsingar sem þarf að skoða. En ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu og ég myndi gjarnan vilja nota tækifærið til að ræða þetta við hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Jafnvel væri gaman að heyra í hv. þingmanni síðar um hvernig honum lítist á að setja fram grænbók með tillögum um þetta mál eða jafnvel skýrslu til þingsins. Ég óska eftir því að við tökum samtal um það á einhverjum tímapunkti.
Hæstv. forseti. Málefni Íbúðalánasjóðs, sem nú heitir ÍL-sjóður, hafa nýlega færst undir yfirráð hæstv. fjármálaráðherra og því beinist þessi fyrirspurn að honum. Fyrirspurnin varðar verstu kjör allra fasteignaveðlána sem til eru í boði ríkisins. Hópur fólks sem tekið hefur þessi ólánslán er í raun fangar í húsum sínum, getur ekki selt húsin eða húseignirnar með þessi lán áhvílandi. Og þá er bara tvennt til: Sitja áfram í húsinu eða borga lánið upp og greiða það mjög dýru verði að fá að greiða lánið upp. Þetta er í hæsta máta ósanngjarnt, herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort þessi lánveiting á sínum tíma hafi staðist jafnræðisreglu vegna þess að þarna er um afmarkaðan hóp fólks að ræða sem býr við þessi ósköp. Því hef ég spurt hæstv. ráðherra hversu mörg virk lán Íbúðalánasjóðs, nú ÍL-sjóðs, beri uppgreiðslugjald, á hvaða tímabili slík lán hafi verið í boði, hversu há þau lán séu sem enn eru í gildi, og hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir skilmálabreytingu þannig að það verði hagstæðara fyrir skuldara framangreindra lána að greiða þau upp. Herra forseti. Þetta er sanngirnismál. Ég ætla að tilgreina hér eitt dæmi af manni nokkrum sem ég þekki sem tekið hafði lán árið 2010, eitthvað slíkt, og 12 milljónirnar sem hann tók að láni voru orðnar 20, eins og vill gerast með verðtryggð lán. Gáum að því að þessi lán eru ekki bara verðtryggð, þau bera 5,1% vexti. Í þessu tilfelli voru þessar 12 milljónir orðnar að 20, þessi ágæti maður vildi minnka við sig og hann neyddist til að flytja úr húsinu. Hann þurfti að borga 3 milljónir til að losna við þetta lán sem var orðið að 20 milljónum. Þetta er svo hróplega ósanngjarnt, herra forseti, að ég höfða til þess hvort hæstv. ráðherra vilji ekki beita sér fyrir skilmálabreytingu. Sá afmarkaði hópur fólks sem er í þessari ömurlegu stöðu getur ekki nýtt sér þau lán sem nú bjóðast. Þau voru, þegar ég síðast sá, þau hagstæðustu, komin með kannski um eða undir 1% vexti auk verðtryggingar. En til að komast í slíka vexti þarf að borga þetta ofurgjald, þetta uppgreiðslugjald. Þess vegna vil ég endilega heyra í ráðherra, hvort hann vilji eða hyggist breyta þessu - ég veit að skuldari getur breytt skilmálum á lánum - eða hyggist beita sér fyrir þessari breytingu. Ég vil fá mjög skýr svör um það.
Virðulegi forseti. Þetta er dapurlegt mál á marga vegu sem hv. þingmaður tekur hér upp. Þegar hv. þingmaður lýsir lánunum sem ósanngjörnum þá verð ég að segja að þau eru það í dag, en þau voru það ekki á þeim tíma sem þau voru tekin. Það sem ég myndi segja að lýsi kannski best þessum lánaflokki, þessum tegundum lána, er að þetta var algjörlega misheppnuð húsnæðislánaaðgerð á sínum tíma. Við verðum að muna hvernig þetta var. Þetta var þannig að menn trúðu því að með því að Íbúðalánasjóður gæfi sjálfur út óuppgreiðanleg lán gæti hann notið hagstæðari vaxtakjara en ef hann gæfi út uppgreiðanleg lán. Þessi hagstæðari kjör voru kjörin sem lántakendur hjá sjóðnum áttu að fá að njóta, eins og hér er verið að rifja upp. Þessi lán voru veitt á þeim hagstæðustu kjörum sem stóðu til boða á markaðnum á þessum tíma. Við skulum sömuleiðis muna að við erum að tala um Íbúðalánasjóð sem nýtur í reynd eins konar bakábyrgðar ríkissjóðs og tekur bara fyrsta veðrétt gildan í fasteignum, bara fyrsta veðrétt. Í millitíðinni hefur það hins vegar gerst að komnir eru aðrir miklu hagstæðari lánakostir en þessi lán. Þetta hefðu menn auðvitað átt að sjá fyrir þegar þeir voru að smíða þessi lánaúrræði, að fólk myndi mögulega í framtíðinni vilja komast út úr þessu. Það gerðu menn ekki, þeir sáu það ekki fyrir. Þess vegna er þessi vandi kominn upp. Áður en tími minn er úti ætla ég að fara beint inn í þessar sértæku spurningar. Spurt er hversu mörg lánin séu hjá ÍL-sjóði, sem við höfum núna stofnað, sem tók við þessum neytendalánum Íbúðalánasjóðs. Virk lán með uppgreiðsluákvæði voru 4.489 í júní. Þessi lán voru veitt á árunum 2005–2013. Samanlagt uppgreiðsluvirði án uppgreiðslugjalda eru rúmir 58,3 milljarðar. Miðað er við lok júní á þessu ári. 58,3 milljarðar er samanlagt uppgreiðsluvirði í lok júní. Spurt er hvort ég muni beita mér fyrir skilmálabreytingu þannig að það verði hagstæðara fyrir skuldara að greiða lánin upp og njóta betri kjara annars staðar. Ég verð að segja að ógjaldfallin uppgreiðslugjöld eru rúmir 3,8 milljarðar. En heildarfjárhæð þess sem þegar hefur verið innheimt, t.d. í því dæmi sem hv. þingmaður rakti hér í ræðustól, úr einstökum viðskiptum, þ.e. heildarfjárhæð þegar innheimtra uppgreiðslugjalda, er 4,5 milljarðar. Ef við færum út í það að fella niður uppgreiðsluákvæðið rísa ýmis álitamál. Hvaða fordæmisgildi myndi það hafa, t.d. vegna þeirra sem nú þegar hafa losað sig undan þessu með því að greiða upp gjaldið? Ef við gæfum okkur að það myndi falla líka á ríkissjóð værum við að tala um 8 milljarða aðgerð. Ég hef ekki verið með þetta til sérstakrar skoðunar. Ég vek bara aftur athygli á því að þeir lántakendur sem völdu þennan lánakost völdu á þeim tíma hagstæðustu lánskjörin sem í boði voru. Ef maður horfir til vaxtakjaranna sérstaklega þá má segja að þetta uppgreiðsluákvæði hafi verið miklu meira íþyngjandi en menn sáu fyrir á þeim tíma. Ég verð að lokum að vekja athygli á því sem ég rakti í upphafi að Íbúðalánasjóður hefur engin úrræði til að snúa sér að þeim sem hann skuldar, [[Forseti hringir.]]sem eru fyrst og fremst lífeyrissjóðirnir, og þeir eru ekki tilbúnir til að leyfa Íbúðalánasjóði að snúa sér við og greiða upp lánin án neins konar refsingar fyrir það.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég er ekkert sérlega ánægður með það en auðvitað skil ég það sem ráðherra var að fara yfir, að þetta hefði á sínum tíma verið hagstætt og allt það. Það er alveg prýðilega gerð grein fyrir því af hálfu ráðherra að menn gerðu þarna mistök með því að bjóða þessi lán með uppgreiðslugjaldi. Nú lít ég þannig á að eitt af hlutverkum stjórnmálamanna sé að leiðrétta mistök sem gerð hafa verið, ég tala nú ekki um þegar þau leggjast með þessum þunga á afmarkaðan hóp fólks sem í góðri trú tók lánin á sínum tíma. Þarna á undan voru lánaflokkar hjá Íbúðalánasjóði án uppgreiðslugjalds með föstum 5% vöxtum. Í ljósi sögunnar, þegar menn geta horft til baka, eru það náttúrlega líka algjörir fantavextir. Ég hafði auðvitað gert mér grein fyrir því fyrir fram að það myndi kosta ríkissjóð ærið fé að leiðrétta þetta. Málið er hins vegar það að við erum núna í stórhættu með að fólk kunni að missa eignir sínar aftur eins og gerðist í kjölfar hrunsins. Það er byrjað að vinda ofan af því hverjir það voru sem högnuðust á því að fólk missti íbúðir sínar eða húseignir eftir hrun. Ég get ekki hugsað þá hugsun til enda að við ætlum að endurtaka þann leik, herra forseti, að fólk flæmist úr eignum sínum, m.a. eignum sem eru eins og þessar þar sem fólk er nánast múrað inni, til þess að einhverjir aðrir geti komið og hirt brauðmolana og hagnast á ógæfu þeirra sem missa fasteignir sínar. Þess vegna biðla ég til ráðherra að hann taki það til efnislegrar athugunar og virkilega djúprar skoðunar að skilmálabreyta þessum lánum þó að það muni kosta ríkissjóð 8 milljarða.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það er í raun og veru alveg ótrúleg staða að opinber lánastofnun okkar, Íbúðalánasjóður á sínum tíma sem veitir bara lán gegn fyrsta veðrétti, er með ríkið á bak við sig í raun og veru, skuli hafa gefið út lán sem fólk núna keppist um að vilja losna við til þess að geta komist út á hinn frjálsa markað og fá þar boðleg kjör. Af þessu hljótum við að draga mikinn lærdóm. Stærstu mistökin í þessu máli eru í mínum huga þau að Íbúðalánasjóður skyldi gefa út óuppgreiðanleg bréf, að hann skyldi þurfa að ganga svo langt gagnvart lífeyrissjóðunum í raun og veru, af því að þeir eru aðalmótaðili Íbúðalánasjóðs í þessu öllu saman, að bjóða óuppgreiðanleg skuldabréf og þessi föstu kjör í þetta langan tíma. Allt var þetta gert í þágu viðskiptavina Íbúðalánasjóðs í þeirri trú að þetta myndi skila þeim bestu mögulegu fjármögnun og vissulega var það rétt til skamms tíma á meðan lánin voru veitt og í því vaxtaumhverfi sem þá var. En kannski trúðu menn því ekki að þeir dagar rynnu upp í framtíðinni sem við sjáum núna, að vextir myndu lækka hressilega. Við eigum þessa umræðu einmitt þegar nýtt met er sett í vaxtalækkunum Seðlabankans. Aldrei hafa vextir Seðlabankans verið lægri en einmitt þegar þessi umræða á sér stað, 0,75%.