Virðulegi forseti. Mig langar að tala um það jákvæða sem er að gerast á Suðurnesjum. Suðurnesin hafa styrkt stöðu sína með tilkomu Suðurnesjabæjar. Þar þarf þingið að koma til og aðstoða við að efla höfnina til að fiskiskip geti athafnað sig þar. Skuldaviðmið Reykjanesbæjar er komið niður fyrir 140%. Það er mikið gleðiefni fyrir okkur öll og ekki síst auðvitað íbúa þess sveitarfélags sem liðið hafa fyrir miklar skuldir á undanförnum árum, en þeir hafa líka búið að góðum innviðum á móti. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að uppbygging Isavia á Keflavíkurflugvelli haldi áfram, að þrátt fyrir þau áföll sem hafa orðið í fluginu verði henni haldið áfram. Staðan var orðin fluginu til trafala og þó að núna um stundarsakir sé rýmra í flugstöðinni mun fljótlega þrengjast þar um og traffíkin aukast. Uppbyggingin er gríðarlega mikilvæg. Það er líka mikilvæg uppbygging fram undan hjá Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar, Kadeco, í svokölluðum flugvallarbæ eða Airport City. Þar eru skipulagsmálin og annað slíkt sem þarf að vinna í samráði við sveitarfélögin mjög mikilvægt mál. Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar er og getur orðið gríðarlega mikilvægur samnefnari fyrir sveitarfélögin í uppbyggingunni í kringum flugvallarsvæðið. Það er líka mjög mikilvægt fyrir svæðið að makrílfrumvarpið fái farsæla afgreiðslu og þeir smábátar sem hafa haldið uppi atvinnu á Suðurnesjum á sumrin fái kvóta. Það hafa u.þ.b. 200 manns búið að því að geta unnið makríl á sumrin á Suðurnesjum og það skiptir gríðarlega miklu máli. Vallarvinir sögðu upp fleiri hundruð manns. Þeir buðu flestum til baka í hlutastörf og það hefur tekist vonum framar. Ég var að vona að við sæjum það líka hjá Fríhöfninni, þrátt fyrir bakslag í seglin, þegar hún sagði upp 20 manns. [[Forseti hringir.]]Þau höfðu ekki þor til að halda úti [[Forseti hringir.]]starfsemi með fullt af fólki sem hafði unnið við mikið álag mjög lengi. En þegar svigrúm myndast hefðu þau þurft meira þor.
Herra forseti. Benedikt Jóhannesson, fyrrverandi fjármálaráðherra og formaður Viðreisnar, er öflugur samfélagsrýnir. Hann skrifaði grein í Morgunblaðið í dag sem mér finnst eiga erindi hingað. Benedikt bendir á að ein áhrifamesta tækni stjórnmálamanna sé að benda á óvin og skapa ótta. Óvinurinn geti verið raunverulegur maður, þjóð, sjúkdómur eða jafnvel hugmynd eða hlutur. Hér koma upp í hugann milliríkjasamningar og alþjóðaviðskipti, útlenskt fólk og alls konar fólk, sjálfsákvörðunarréttur kvenna og orkupakkar. Það er alls ekki nauðsynlegt þegar þeirri aðferðafræði er beitt að hætta skapist eða rökstuddar ástæður séu til að gera ráð fyrir að svo verði, einfaldlega að það geti verið eða geti orðið. Flestir eru skynsamir en gefa sér ekki tíma til að kynna sér öll mál ofan í kjölinn og þess vegna er auðvelt að ýta undir tortryggni og já - jafnvel hræðslu. Kannski í tilefni dagsins: Hér á eftir munum við ekki ræða lög sem leiða til þess að einn daginn syndi útlendingur upp að suðurströnd Íslands í kafarabúningi með rafmagnssnúru og fái að stinga í samband með uppáskrifaða heimild frá Evrópusambandinu. Benedikt nefnir í grein sinni dæmi um stjórnmálamenn og hópa sem hafa náð árangri við að beita slíkri tækni. Þeir eru vissulega fleiri og flestir eiga það sammerkt að fá falleinkunn í dómi sögunnar. Það er gott og blessað. Það væri mun betra ef sú falleinkunn yrði gefinn strax og við þurfum að finna leiðir til þess með hagsmuni íslensks samfélags í huga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Nýlega hefur verið mér hugleikið hugtakið frelsi sem þykir flókið og dularfullt hugtak í íslenskri orðræðu að jafnaði af minni reynslu. Sitt sýnist hverjum um hvað það sé o.s.frv. en oftast heyrir maður þó í samtölum sínum við Íslendinga talað um að Íslendingar séu svo frjálslyndir, þetta sé svo frjáls þjóð. Ég mótmæli því, virðulegi forseti. Íslendingar eru upp til hópa ekkert frjálslyndir. Ísland er ekkert frjálslynt land. Við erum með tvö atriði sem við getum státað okkur af, reyndar aðeins minna og minna þessa dagana, þurfum að gefa í aftur, og það er jafnrétti og réttindi samkynhneigðra. Þar stöndum við vel eða höfum gert, þurfum aðeins að spýta í lófana aftur þar. Við erum að tapa samkeppninni. Eiginlaga alls staðar annars staðar er frelsi einhvers konar fúkyrði, einhvers konar vá. Um leið og maður fer að tala um tjáningarfrelsi er það fyrsta sem gerist í samtalinu að viðkomandi byrjar að lista upp allar þær mikilvægu ástæður fyrir því hvers vegna þarf að passa að takmarka þetta og þetta og þá má kannski byrja að tala um hvað frelsi sé. En ef við ætlum að vera frjálslynd þjóð, ef við ætlum að vera frjálslynt fólk, þá verðum við að tileinka okkur það hugarfar að frelsið sé grunngildi sem krefjist ekki undirliggjandi réttlætingar, á sama hátt og lífið eða hamingja, eitthvað sem við aðhyllumst frá hjartanu, alveg í grunninn. Við þurfum ekki að réttlæta neitt sérstaklega. Eins og með allt annað í lífinu þá getur vissulega þurft að setja takmarkanir, en það á ekki að vera það fyrsta sem við reynum að gera. Það á ekki að vera það fyrsta sem okkur dettur í hug. Við eigum að vilja frelsið, við eigum að fækka takmörkununum. Mér finnst þetta sérstaklega áberandi í umræðu um tjáningarfrelsi. Ég minni á að það er bannað að flytja þjóðsönginn í annarri en upprunalegri mynd, svona af því bara. Það fór í taugarnar á einhverjum forsætisráðherra einhvern tímann. Þannig eru Íslendingar. Frjálslyndir, aldeilis ekki, virðulegi forseti. Við ættum að breyta því. Það breytist fyrst hér.
Herra forseti. Ég lagði þingsályktunartillögu fyrir þingið í gær ásamt þingmönnum úr Samfylkingu og Pírötum um að kanna viðhorf fólks í Þýskalandi, Bandaríkjunum, Kanada, Frakklandi og Bretlandi um áframhaldandi veiðar okkar Íslendinga á hval. Í þingsályktunartillögunni felst að skoða eigi hvaða áhrif hvalveiðar kunni að hafa á sölu annarra afurða frá Íslandi. Hvaða áhrif hefur það á okkar verðmætu sjávarafurðir eða til að mynda komu ferðamanna hingað til Íslands? Það er sjálfsagt og eðlilegt að skoða þessa mikilvægu markaði eftir þá algerlega óskiljanlegu ákvörðun sjávarútvegsráðherra að hefja veiðar á langreyði á ný. Við erum eina landið í heiminum sem heimilað hefur veiðar á langreyði að nýju og það er algerlega óskiljanlegt. Ég vil leyfa mér að vitna í góðan leiðara Fréttablaðsins fyrir ekki svo löngu þar sem segir: „Furðu sætir að jafn umdeild ákvörðun sé byggð á jafn veikum grunni og raun ber vitni þegar orðspor Íslands í útlöndum er undir. Ísland hefur skotist upp á stjörnuhimininn á síðustu árum, ekki síst fyrir tilstilli samfélagsmiðla. Fyrir vikið eigum við verðmætt vörumerki - merki sem þarf að umgangast af varúð á tímum sem ein færsla frá áhrifamiklum aðila á samfélagsmiðlum getur stofnað umfangsmiklum viðskiptahagsmunum í hættu á augabragði.“ Þetta er skrifað í kjölfarið þess að Lewis Hamilton, ökuþórinn knái, birti færslu varðandi hvalveiðar. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þetta mál er umdeilt og á helst að þagga það niður. Við finnum varðandi þau mál sem eru erfið innan ríkisstjórnarinnar að helst á að ýta þeim hægt og rólega til hliðar. Ég vil engu að síður hvetja atvinnuvegaráðuneytið til að fara í þessa könnun. Ég veit að ég fæ ekki þessa þingsályktunartillögu á dagskrá en ráðuneytið getur sjálft hafið að eigin frumkvæði að því kanna þetta viðhorf og skoða það þannig að við getum kortlagt nákvæmlega hvaða hagsmunir eru í húfi, því að það eru ríkir hagsmunir í húfi. Bæði varðandi dýravernd og eins varðandi markaðslega hagsmuni okkar Íslendinga í útlöndum.
Herra forseti. Það er margt sem við getum gert til að bregðast við loftslagsbreytingum. Í því samhengi má m.a. minna á að í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar segir að svartolíu skuli fasa út og í stjórnarsáttmála er stefnt að banni við notkun svartolíu í efnahagslögsögu Íslands. Í næstu viku verður haldinn fundur Marine Environment Protection Committee í London en mikilvægt er að fulltrúar okkar þar fylgi stefnu Íslands fast eftir, einkum í ljósi þess að magn koltvíoxíðs í lofti fór í fyrsta sinn frá upphafi mælinga yfir 415 milljónarhluti. Herra forseti. Annars langaði mig að nýta þetta tækifæri til að vekja athygli á verkefni Umhverfisstofnunar, Græn skref ríkisstofnana, sem svo skemmtilega vill til að Alþingi er aðili að. Tilgangur verkefnisins er að efla vistvænan rekstur ríkisins og minnka umhverfisáhrif. Framkvæmd verkefnisins er einföld og eiga allar stofnanir ríkisins að geta tekið þátt. Þar er haldið grænt bókhald þar sem safnað er tölulegum upplýsingum um innkaup stofnunarinnar. Með markvissri færslu slíks bókhalds geta stofnanir gert sér betur grein fyrir keyptu magni og eðli innkaupa og sett sér þannig mælanleg markmið um að draga úr notkun og minnka kolefnisfótspor sitt. Á heimasíðu verkefnisins eru ýmsar skemmtilegar upplýsingar, til að mynda árið 2017 var það Alþingi sem notaði mest magn af heitu vatni á stöðugildi en ótrúlegt en satt var Alþingi aðeins í þriðja sæti yfir notkun á pappír sama ár. Herra forseti. Þetta er fyrirmyndarverkefni þó að ég myndi vilja sjá það ganga enn lengra og setja nákvæmari upplýsingar um kolefnislosun af keyptri vöru og þjónustu sem og að setja verð á kolefni þannig að forstöðumenn stofnana geti áttað sig á raunverulegum kostnaði við losunina. Því miður eru aðeins 66 ríkisstofnanir af rúmlega 160 þátttakendur í verkefninu og vil ég hvetja forstöðumenn þeirrar ríkisstofnanna sem ekki eru þátttakendur í því að bæta úr því sem fyrst og gera það af fullum krafti. Við þurfum öll að leggja okkar af mörkum til að minnka losun og minnka sóun.
Hæstv. forseti. Mig langar til að koma aðeins inn á flugmál, eins og reyndar oft áður. Ég stóð hér í ræðustól og ræddi þessi mál fyrst 26. apríl fyrir rúmu ári síðan og gerði þá að ræðuefni stefnu í flugmálum sem sárlega hefur skort á hjá ríkisstjórn Íslands. Þetta er ein stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar. Fyrir svörum var hæstv. sveitarstjórnar- og samgönguráðherra. Svörin voru þau að allt of lítið hefði verið gert allt of lengi og að nú yrði ekki setið hjá. Samt hefur ekkert verið gert. Ég ítrekaði þessa fyrirspurn 9. október síðastliðinn í tengslum við umræðu um samgönguáætlun og allt á sömu leið. Samgönguáætlun hefur ekki litið dagsins ljós og eftir því sem ég kemst næst í umhverfis- og samgöngunefnd hefur umræðu um hana verði frestað, alla vega fram á haust. Þar er komið inn á að öruggir og traustir innviðir séu inntak áætlunarinnar. Þá er þess skemmst að minnast að a.m.k. í þremur tilfellum á síðustu 24 mánuðum hefur legið við neyðartilfellum á Íslandi vegna ástands á varaflugvöllum hér innan lands. Ekki er búið að taka í notkun hæfisbundna leiðsögu, „Performance based navigation“, upp á enska tungu, með leyfi forseta. EGNOS-leiðréttingarstöðvum hefur ekki verið komið fyrir á Grænlandi. Samgöngustofa er vanfjármögnuð og illa stödd til að taka á þessum málum þrátt fyrir að þar sé afburðahæft fólk sem bæði er tilbúið og viljugt til að vinna vinnuna. Fólkið getur hreinlega ekki unnið þessa vinnu nema fjármagn komi til og stefna frá stjórnvöldum. Það vantar stefnu og leiðtoga í þessu máli og ég auglýsi hér með eftir því.
Herra forseti. Ég vil við þetta tækifæri bregðast örlítið við ummælum í ræðu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur áðan þar sem vikið var að hvalveiðum Íslendinga. Mér finnst rétt að við höldum því til haga í umræðunni að ákvarðanir íslenskra stjórnvalda um að heimila veiðar eru byggðar á traustum vísindalegum grunni. Þær tegundir sem heimilað er að veiða úr eru ekki með neinum hætti í nokkurri hættu. Það er líka ljóst að Ísland hefur jafnan haldið til haga þjóðréttarlegum rétti sínum til að nýta þessa auðlind með sama hætti og aðrar auðlindir í landi og í lögsögu landsins. Ég held að mikilvægt sé að halda því til haga. Það eina sem ég get tekið undir í ræðu hv. þingmanns er að við þurfum að sjálfsögðu að meta stöðu landsins á mörkuðum, viðskiptahagsmuni og annað þess háttar. Þar getum við horft til strauma og stefna í nágrannalöndunum eða okkar helstu viðskiptalöndum. Við þurfum líka að líta til reynslunnar. Ég verð að segja eftir að hafa verið í þessum sal í alllangan tíma, bráðum 16 ár, hef ég með reglulegu millibili heyrt heimsendaspár um viðskiptahagsmuni Íslendinga, bæði hvað varðar útflutning og ferðaþjónustu vegna ákvarðana sem við höfum verið að taka á sviði hvalveiða. Ég hef ekki séð nein merki um að hvalveiðar hafi haft þau áhrif eða að þær heimsendaspár sem margoft hafa verið settar fram við okkur þingmenn af ýmsu tilefni og í tengslum við hvalveiðar hafi komið fram eða átt við rök að styðjast.
Herra forseti. Við vorum að fá nýja hagspá og hún er verri en hagspáin sem fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar byggir á. Það þarf að gera breytingar. Áætlunin kemur aftur inn í þingið til síðari umr. og samþykktar og fyrir þann tíma þarf ríkisstjórnin að vera búin að setja fram breytingartillögur sínar. Fjármálaáætluninni eins og hún var þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra mælti fyrir henni er með góðum afgangi af ríkissjóði í samræmi við fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þegar hv. stjórnarþingmenn og jafnvel einstakir hæstv. ráðherrar hafa tjáð sig um viðbrögð við niðursveiflunni hér í þingsal og í fjölmiðlum nefna þeir gjarnan afganginn, hann sé nú ríflegur eða rétt um 30 milljarðar og það megi alltaf að ganga á hann. En málið er ekki svona einfalt, forseti. Fjármálastefna ríkisstjórnar er lögð fram aðeins einu sinni á hverju kjörtímabili og gildir í fimm ár eða þar til ný ríkisstjórn setur fram nýja stefnu. Fjármálastefnan er eitt mikilvægasta þingskjal kjörtímabilsins. Í henni felst skuldbinding um hvernig haga eigi tekju- og útgjaldastefnu stjórnvalda og ströng skilyrði eru fyrir endurskoðun hennar. Hana má aðeins endurskoða ef grundvallarforsendur hennar bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Ríkisstjórnin brýtur því lög ef hún ætlar að ganga á afganginn við þær aðstæður sem nú eru uppi. Hún þarf annaðhvort að breyta lögunum áður en hún ákveður að ganga á afganginn eða bregðast við á tekju- og útgjaldahlið ríkisfjármála. Annaðhvort þarf að skera niður eða hækka skatta. Ég skora á hv. stjórnarþingmenn að leggja frekar til auðlindagjöld og auðlindaskatta en að láta þau bera niðursveifluna sem helst þurfa á þjónustu og stuðningi ríkisins að halda, t.d. sjúklinga, aldraða eða barnafjölskyldur.
Virðulegi forseti. Mál sem þingflokkar leggja fram eru mjög mörg. Núna bíða 116 mál 1. umr. frá öllum flokkum á þingi. Einnig bíða 98 mál afgreiðslu úr nefnd. Þau er sum endurtekið efni. Það eru bæði mál sem bíða 1. umr. sem voru nánast tilbúin á síðasta þingi til afgreiðslu úr nefnd, þurfti kannski örfáa fundi í viðbót til að fá einn eða tvo gesti. En þingið kláraðist og klippti á þingmálahalann. Mál sem þurfa örlítið í viðbót til að klára komast ekki einu sinni í 1. umr. á þessu þingi því að mál sem voru lögð fram í upphafi þings, þingmannamál, hafa ekki öll komist að í umræðum á þingi. Það er ekki búið að klára þau mál sem voru lögð fram í september, í upphafi þings. Það er ekki búið að klára mál sem voru lögð fram við þingsetningarfund. Það eru mörg mál sem bíða þess núna að komast úr nefnd. Það eru tilbúin nefndarálit. Það eina sem nefndin þarf að gera er að greiða atkvæði, já eða nei svo sem, alla vega að klára málið. Hefur nefndin lokið afgreiðslu sinni? er spurningin. Það má ekki svara henni. Þetta er afbrigði af þessu þingmálahalasamningsstöðurugli sem á nákvæmlega ekkert skylt við málefnalega meðferð og faglega meðferð á málum heldur allt skylt við einhvers konar stjórnmálalega taktík og tog um það hver fái einhver verðlaun fyrir að afkasta miklu - eða réttara sagt litlu í þessu tilviki. Því eins og maður hefur heyrt, svona meðal íhaldsmanna inni á þingi, er markmið þeirra að gera sem minnst og við gerum það með því að gera ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir innlegg hans því að hann er í rauninni á nákvæmlega sama stað og ég er akkúrat núna. Ég ætlaði einmitt að nota störf þingsins til að tala um störfin. Þannig er mál með vexti að okkur þingmönnum var gefið svigrúm til að koma með nýtt mál inn í þingið í gær, framsögu, þ.e. svokallað þingmannamál. Það sem verra var að við fengum ekki að ráða sjálf t.d. hvaða mál við myndum velja vegna þess að það varð að vera hafið yfir allan vafa um að það myndi ekki skapa óþarfa umræður eða of langar umræður, til að reyna að flýta fyrir störfunum í þinginu. Staðreyndin er sú að Flokkur fólksins er með þingsályktunartillögu um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 93/2017 um breytingu á IV. viðauka, sem sagt við EES-samninginn, svokallaða þriðja orkupakkann. Okkar sannfæring er sú að þetta mál sé þannig vaxið að það eigi erindi við þjóðina, hvort sem þriðji orkupakkinn einn og sér gerir einhverjar stórkostlegar breytingar frá því sem áður var, það er svo aukaatriði, heldur er aðalatriðið hvaða skref við erum að taka. Á hvaða vegferð erum við, hvernig er hið heildstæða mat og af hverju í veröldinni skyldi þjóðin ekki mega eiga síðasta orðið um slíkt? Ég segi að samkvæmt 4. gr. laga um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna þá skal þessi þjóðaratkvæðagreiðsla fara fram í fyrsta lagi þremur mánuðum og í síðasta lagi einu ári eftir að svona þingsályktunartillaga hefur komið fyrir þingið. Virðulegi forseti. Ég stend á því fastar en fótunum að þetta eigi erindi til þjóðarinnar. Þetta er risavaxið mál um framtíð okkar. Við ræðum það í dag og sitt sýnist hverjum. En samt sem áður [[Forseti hringir.]]er alltaf gaman ef við fáum að hafa skoðanir okkar án þess að á þær sé ráðist eins og ég veit ekki hvað. Þannig að ég bið okkur öll [[Forseti hringir.]]að bera virðingu hvert fyrir öðru í umræðunum á eftir.
Herra forseti. Innan skamms verður gengið til kosninga til Evrópuþingsins. Þær kosningar skipta okkur Íslendinga miklu máli, enda er Evrópusambandið okkar nánasti samstarfsaðili og mótar að stórum hluta íslenskt samfélag vegna EES-samningsins. Popúlismi setur mark sitt á stjórnmál í Evrópu og þar með kosningarnar til Evrópuþingsins. Nægir þar að minna á einn holdgerving popúlismans, Nigel Farage í Bretlandi, fylkingu Matteo Salvini á Ítalíu og Fimm stjörnu hreyfingu Luigi Di Maio. Popúlisminn hefur líka fundið sér bólstað í íslenskri pólitík og fundið sér andstæðing og ógn sem steðjar að í formi þriðja orkupakkans, innflutningi matvæla, EES-samningnum, innflytjendum og flóttafólki. Auðvitað er allt þetta að undirlagi illra afla sem hafa miðstöð sína í höfuðstöðvum Evrópusambandsins í Brussel. Öll slík þróun er hættuleg og vinnur gegn almannahagsmunum og bráðnauðsynlegri alþjóðasamvinnu sem hefur það að markmiði að varðveita frið og mannréttindi á grundvelli samvinnu þvert á landamæri og takast á við verkefni sem þjóðríkin ein og sér ráða ekki við. Það er verkefni frjálslyndrar afla innan Evrópu og líka hér á landi að spyrna við fótum og taka höndum saman um að koma í veg fyrir að popúlistarnir nái undirtökunum. Ég finn mig knúinn til að fjalla um þetta einmitt í dag vegna þess að á eftir ræðum við þriðja orkupakkann sem dregur með skýrum hætti fram hvernig popúlistar vinna og svífast einskis í málflutningi sínum og láta sig rök og staðreyndir í léttu rúmi liggja. Það eiga þeir sér sameiginlegt, sama hvort það er í Evrópu, Bandaríkjunum eða Íslandi.
Herra forseti. Í ár fagnar Evrópuráðið 70 ára afmæli sínu og þar með mannréttindasáttmáli Evrópu líka. Þetta er stór áfangi og mikilvægur. Það mætti segja að mannréttindavernd í Evrópu sé að nálgast mannsaldur. Ég held að það sé auðvelt að fara að taka verndinni sem þessi sáttmáli býður okkur sem gefnum hlut þegar svo langt er liðið frá því að hann var samþykktur. Mannréttindadómstóll Evrópu var settur á fót nokkrum árum eftir samþykkt samningsins og hefur staðið vörð um mannréttindi okkar í álfunni allar götur síðan - og sífellt stækkandi hóps. En nú eru blikur á lofti í Evrópuráðinu. Miklar deilur hafa staðið í Evrópuráðsþinginu um áframhaldandi aðild Rússa að Evrópuráðinu. Þeir hafa ekki borgað meðlimagjöldin sín til Evrópuráðsins nú í hartnær tvö ár og er svo komið að lög Evrópuráðsins segja fyrir um að borgi þeir ekki nú beri að vísa þeim á dyr. Þetta eru gríðarlega alvarlegar fréttir fyrir alla borgara í Rússlandi sem reiða sig á vernd Mannréttindadómstólsins og Evrópuráðsins og allra þeirra mikilvægu nefnda sem Evrópuráðið hefur upp á að bjóða til verndar mannréttindum, lýðræði og réttarríki í álfunni allri. Fram undan eru margir mikilvægir fundir á vettvangi Evrópuráðsins. Þar af er einn sem hefst á föstudaginn, ráðherraráðsfundur Evrópuráðsins. Þar mun utanríkisráðherra okkar vera fulltrúi okkar. Ég vil hvetja hann til þess að standa áfram vörð um Evrópuráðið. Ég vil hvetja hann til þess að heita meira fjármagni til Evrópuráðsins til að vega upp á móti þeim [[Forseti hringir.]]missi sem brottför Rússa hefur í för með sér. Og ég vil hvetja hann til þess að tala ekki gegn Mannréttindadómstóli Evrópu eins og sumir kollegar hans í ríkisstjórn hafa gert.
Virðulegur forseti. Ég vil gera að umtalsefni í dag vegalagningu um Gufudalssveit, svokallaðan Teigsskóg, eins og við þekkjum það flest úr umræðunni. Þann 22. janúar sl. samþykkti sveitarstjórn Reykhólahrepps að farin skyldi hin svokallaða ÞH-leið með nýjan veg um Gufudalssveit. Við þekkjum öll umræðuna um þetta mál. Þetta hefur verið ótrúleg sorgarsaga og hallar í tvo áratugi sem sú sorgarsaga hefur gengið. Nú er svo komið að sveitarfélagið hefur tekið af skarið og lagt fram þessa tillögu og samþykkt og nú er verið að vinna í aðalskipulagsbreytingu og auglýsingu hennar. Ég vil vekja athygli á því að þann 11. apríl sl. var dreift hér á Alþingi frumvarpi til laga um framkvæmdaleyfi vegna uppbyggingar á Vestfjarðavegi. Það tókst svona hálfklúðurslega til hjá fyrsta flutningsmanni málsins, hv. þm. Haraldi Benediktssyni, 1. þm. Norðvest., að láta vita af framlagningu þessa máls því að margoft hafði verið rætt um það í þingmannahópi kjördæmisins. Látum það liggja á milli hluta. Það sem er athyglisvert og ég tel ástæðu til að beina því til forseta, en sá sem nú situr á forsetastóli er einn af flutningsmönnum frumvarpsins, er að á frumvarpinu eru 19 þingmenn. Þar af eru 12 frá Sjálfstæðisflokki og sjö frá öðrum flokkum. Sjálfur var ég staddur erlendis þegar kallað var eftir meðmælendum og var of seinn til að melda mig. En ég hef leyfi til þess að tilkynna það hér að allir þingmenn Miðflokksins munu styðja mál sem þetta. Ég gef mér að þeir tveir ráðherrar sem eru jafnframt þingmenn Norðvesturkjördæmis muni styðja málið og jafnframt tveir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins sem ekki eru flutningsmenn. Þarna er kominn 31 þingmaður og vantar þá bara einn upp á að ná tryggum meiri hluta fyrir málinu [[Forseti hringir.]]sem myndi loksins höggva á þennan hnút sem hefur varað allt of lengi, íbúum Vestfjarða og öllum þeim sem þangað vilja fara til mikilla trafala. Vil ég því skora á hæstv. forseta að horfa til þess að þetta mál, frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi vegna uppbyggingar [[Forseti hringir.]]á Vestfjarðavegi, verði tekið á dagskrá.
Virðulegur forseti. Á hverjum morgni hlaupa börn spennt af stað í grunnskóla landsins til að mennta sig fyrir framtíðina. Við útskrift úr grunnskóla hafa þau eytt um 65% ævi sinnar í að undirbúa sig fyrir áskoranir framtíðarinnar. Það er alla vega það sem við ætlum menntakerfinu að gera, en er það raunin? Síðastliðinn áratug hefur heimurinn umturnast vegna hinna ýmsu tækniframfara sem ekki sér fyrir endann á. Þær breytingar hafa áhrif á það hvernig við högum lífi okkar. Ein mest áberandi birtingarmynd þeirra framfara er snjallsímarnir sem flestir eru orðnir órjúfanlegur þáttur í daglegu lífi. Breytingar hafa ekki bara breytt lífi okkar því að varla er til sá iðnaður sem ekki hefur breyst af tækninnar völdum. Nú er talað um að við séum gengin af stað í fimmtu iðnbyltinguna þar sem algríma og gervigreind ráða ríkjum. Með leyfi forseta: „Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir 2019–2023 er lögð áhersla á að námsefni þurfi að standast samanburð við það sem best gerist á öðrum tungumálum og vera þannig úr garði gert að það veki áhuga á íslenskum veruleika og íslenskri tungu.“ Herra forseti. Menntun er undirstaða samkeppnishæfni Íslands á alþjóðavísu og því mikilvægt að við breytum þessu landslagi, byggjum upp stefnu og framtíðarsýn fyrir menntakerfið, sem tryggir að kynslóðir sem koma á eftir okkur fái bestu mögulegu menntun sem völ er á, framtíðarsýn sem endurspeglar breytingar fjórðu og fimmtu iðnbyltingarinnar. Aðeins með þeim hætti getum við sagt að við séum að undirbúa börnin okkar fyrir framtíðina. Tökum höndum saman, stígum þetta framfaraskref og sköpum menntatækni framtíðarinnar, börnunum okkar og öllum til góða.
Herra forseti. Í samgöngum innihalda orkuskiptin meira en raforku á hlaðanlega rafgeyma, þau snúast líka um innlent eldsneyti. Rafvélar sem ganga fyrir vetni, brunavélar sem nota metan, metanól eða lífdísil. Ég ætla að nota tækifærið og vekja athygli á 43 blaðsíðna skýrslu frá orkumálaráðherra sem fjallar nákvæmlega um innlenda eldsneytisframleiðslu, vegna þess að það er mjög mikilvægt að við tökum líka tillit til hennar því að hún leiðir til minni innflutnings á jarðefnaeldsneyti og minni losun kolefnisgasa við bruna í vélum. Herra forseti. Ég ætla að minnast á annað, loftslagsbreytingar. Þær kalla á aðlögun samfélaga og alls konar mótvægisaðgerðir sem svör við afleiðingum hennar. Ég tel að ríkisvaldið, sveitarfélög, helstu sérfræðistofnanir framkvæmda og eftirlits, Siglingastofnun, Samgöngustofa, Vegagerðin, Mannvirkjastofnun, Almannavarnir og þekkingar- og hagsmunasamtök eigi að mynda þverfaglegan samráðshóp með aðstöðu og starfsfólki. Hann ynni náið með nýja loftslagsráðinu og sérfræðistofnunum þess, sem er t.d. Veðurstofan. Hlutverk hópsins væri að safna upplýsingum um leiðir til aðlögunar og mótvægis, hafa yfirsýn og aðhald með verkefnum og fræða sem flesta um stöðu og leiðir í aðlögun að loftslagsbreytingum. Slíkur hópur eða ráð er vænni kostur að mínu mati en að fela loftslagsráði þetta hlutverk einu saman, ásamt öllu öðru sem að starfsemi þess lýtur. Sem sé annars vegar að hafa öflugan hóp sem vinnur gegn loftslagsbreytingum, stýrir því starfi, og svo aftur annan hóp sem stýrir aðlögun að loftslagsbreytingum. Auðvitað vinna þeir náið saman, en verkefnin eru býsna ólík. Þá koma ólíkir aðilar að þeim, sérstaklega á sviði framkvæmda, hvort það er hjá sveitarfélögum eða ríki, og ég nefndi þarna nokkrar stofnanir því til sönnunar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta velferðarnefndar um heilbrigðisstefnu sem skal gilda til ársins 2030. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið og fengið á sinn fund marga gesti og fjöldi umsagna barst sem hefur verið fjallað um. Leiðarljós heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er að almenningur á Íslandi búi við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu. Stefnan er yfirgripsmikil og er henni ætlað að marka framtíðarsýn heilbrigðiskerfisins í heild. Því er stiklað á stóru í efni stefnunnar en gert er ráð fyrir að henni verði hrint í framkvæmd með aðgerðaáætlunum til fimm ára í senn sem verði lagðar árlega fram af heilbrigðisráðherra. Nefndin fjallaði um málið á alls 12 fundum og fékk til sín fjölda gesta. Við umfjöllun nefndarinnar með hagsmunaaðilum og sérfræðingum innan heilbrigðiskerfisins kom fram almenn ánægja með að fram væri komin tillaga að heilbrigðisstefnu þótt ágreiningur væri um hvert innihald hennar ætti að vera. Þær athugasemdir sem fram komu lutu fyrst og fremst að því að tilteknum þáttum heilbrigðisþjónustunnar hefði ekki verið gert nægilega hátt undir höfði. Ber þar helst að nefna að litla umfjöllun væri að finna í stefnunni um þjónustu við aldraða og starfsemi dvalar- og hjúkrunarheimila sem og um forvarnir og lýðheilsu. Þá kom einnig fram það sjónarmið að skortur kynni að vera á umfjöllun um hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri sem kennslu- og rannsóknarsjúkrahúss og hver aðkoma heilsugæslunnar og annarra heilbrigðisstofnana en háskólasjúkrahúss væri að menntun heilbrigðisstarfsmanna. Meiri hlutinn tekur að nokkru leyti undir þær athugasemdir sem fram komu og lúta að framangreindum atriðum. Meiri hlutinn telur þó nauðsynlegt að setja framangreinda umfjöllun í samhengi við það hvernig stefnan er afmörkuð. Í þingsályktunartillögunni er fjallað um framtíðarsýn heilbrigðiskerfisins til ársins 2030 og þá stefnu sem verður mörkuð í átt að þeirri sýn. Að mati meiri hlutans má segja að stefnan marki ramma utan um þær aðgerðir sem ráðist verði í til ársins 2030 án þess að þær aðgerðir séu sérstaklega tilgreindar. Vísar meiri hlutinn í því tilliti til þess að heilbrigðisráðherra verði, samkvæmt stefnunni, falið það verkefni að leggja fram aðgerðaáætlanir til fimm ára í senn, sem verði endurskoðaðar árlega og teknar til umræðu á Alþingi. Ekki er vikið ítarlega að aðgerðaáætlunum í stefnunni að öðru leyti en þó má nefna að í 3. kafla greinargerðarinnar segir að ekki sé búist við að stefnan ein og sér, án aðgerðaáætlunar, leiði til aukins kostnaðar eða hafi önnur áhrif á hagsmunaaðila utan heilbrigðiskerfisins, jafnrétti kynjanna, umhverfi og sjálfbæra þróun. Telur meiri hlutinn þá framsetningu eðlilega að fjallað sé að takmörkuðu leyti um úrbætur á einstaka sviðum heilbrigðisþjónustu heldur verði útgangspunktur stefnunnar uppbygging og skipulag kerfisins í heild sinni. Með tilliti til þess hvernig stefnan er sett fram telur meiri hlutinn því ekki ástæðu til þess að bæta inn í hana sérstakri umfjöllun um málefni aldraðra, forvarnir og endurhæfingu en leggur áherslu á og beinir því til heilbrigðisráðuneytisins að taka skýrari afstöðu en nú liggur fyrir við stefnumörkun um þessa málaflokka í aðgerðaáætlun. Virðulegi forseti. Þá um forvarnir. Við umfjöllun nefndarinnar bentu ýmsir á að skortur væri á sjónarmiðum um forvarnir og lýðheilsu sem ættu að vera undirstaðan í allri heilbrigðisþjónustu. Um það vorum við sammála. Að mati meiri hlutans er áhersla á lýðheilsu og forvarnir hornsteinn í góðu heilbrigðiskerfi. Meiri hlutinn tekur fram að í a-lið 2. mgr. tillögunnar kemur fram að íslensk heilbrigðisþjónusta verði á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf með áherslu á heilsueflingu og forvarnir verði hluti af allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæslunnar. Að mati meiri hlutans verður sú framsetning ekki skilin með öðrum hætti en að áhersla á lýðheilsu sé gegnumgangandi í allri stefnunni, þótt ekki sé vísað til hennar með beinum hætti. Þá kemur einnig fram í 5. tölulið 4. kafla um virka notendur að stefnumið málaflokksins verði m.a. að allir hafi aðgang að hagnýtum og gagnreyndum heilbrigðisupplýsingum sem auðveldi þeim að stunda heilbrigðan lífsstíl og halda heilsu. Meiri hlutinn leggur sérstaka áherslu á að í aðgerðaáætlun um framkvæmd heilbrigðisstefnunnar verði lögð rík áhersla á lýðheilsu með áherslu á forvarnir og endurhæfingu fyrir alla aldurshópa svo draga megi úr tíðni og alvarleika lífsstílssjúkdóma og bæta lífsgæði. Þá er komið að kafla um rétta þjónusta á réttum stað. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að þrjú atriði hefðu fallið úr lokaútgáfu þingsályktunartillögunnar sem áttu að vera í 2. kafla um rétta þjónustu á réttum stað. Um þessi atriði er nánar fjallað í skýrslu um stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu til ársins 2030 sem lögð var fram sem fylgiskjal með tillögunni. Um er að ræða eftirfarandi stefnumið til ársins 2030: 1. Hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri sem kennslusjúkrahúss og veitanda annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu fyrir tilgreindar heilbrigðisstofnanir hafi verið skilgreint og styrkt. 2. Landspítali hafi skipulagt samstarf við háskólasjúkrahús annars staðar á Norðurlöndunum um hátækniþjónustu sem ekki er unnt að veita hér á landi. 3. Sjúkrarúm á sjúkrahúsum nýtast þeim sjúklingum sem þurfa á meðferð á þessu þjónustustigi að halda og unnt er að útskrifa þá án tafa að meðferð lokinni. Meiri hlutinn telur þessi þrjú atriði til bóta fyrir stefnuna í heild sinni. Þá bendir meiri hlutinn á að ýmis atriði í umsögn Sjúkrahússins á Akureyri lúta að skorti á umfjöllun um stefnu til framtíðar fyrir sjúkrahúsið en ráðin yrði nokkur bót á því með þessari viðbót. Einnig er á það bent að fjallað er um þessi atriði í greinargerð þingsályktunartillögunnar þar sem gerð er ítarlegri grein fyrir þeim. Leggur meiri hlutinn til að þessum þremur atriðum verði bætt inn í stefnuna, en þó með örlítið breyttri framsetningu að því er varðar samstarf við háskólasjúkrahús annars staðar á Norðurlöndum. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að þetta atriði ætti ekki að fela í sér efnislega breytingu á því fyrirkomulagi sem nú er að Sjúkratryggingar Íslands annist gerð samninga um kaup á heilbrigðisþjónustu frá erlendum háskólasjúkrahúsum. Öllu heldur sé verið að skerpa á því að sú þjónusta verði veitt í skipulögðu ferli Landspítala og viðkomandi stofnana erlendis. Landspítali skipuleggi hið faglega samstarf en Sjúkratryggingar annist samningagerðina. Meiri hlutinn leggur því til að fram komi að Sjúkratryggingar og Landspítali hafi skipulagt samstarfið til að tryggja hvort tveggja aðkomu sérfræðinga í heilbrigðisþjónustu og þeirra sérfræðinga sem munu greiða fyrir hana. Að auki er í sama kafla fjallað um aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Þótt greina megi það markmið kaflans að komið verði í veg fyrir tæknilegar aðgangshindranir í heilbrigðiskerfinu skortir á ítarlegri umfjöllun um þetta atriði í greinargerð. Í 7. tölulið 2. kafla kemur fram það stefnumið að aðgengi að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga á landsbyggðinni verði jafnað með fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að tæknilegar aðgangshindranir verði takmarkaðar eftir fremsta megni. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að víða um landið er fólk sem þarf að fara langar vegalengdir til að sækja nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Ekki er nóg að líta eingöngu til ferðakostnaðar heldur þarf að hafa í huga að sjúklingur þarf oft að taka sér frí frá vinnu í lengri tíma auk þess sem aðstandendur viðkomandi þurfa oft að standa straum af eigin ferðakostnaði. Einnig þarf að tryggja að tæknileg útfærsla á fjarheilbrigðisþjónustu skapi ekki óþarfa kerfislægar hindranir og að landsmönnum sé ekki mismunað í aðgengi sínu að þeirri þjónustu. Beinir meiri hlutinn því til heilbrigðisráðuneytisins að kanna hvort ekki sé nauðsyn að skilgreina fjarheilbrigðisþjónustu nánar í lögum um heilbrigðisþjónustu svo að tryggt verði að þjónustan verði lögbundinn réttur allra sem þurfa á henni að halda. Þá hefur nefndin einnig haft til umfjöllunar málefni bráðaþjónustu utan spítala en þingsályktunartillaga um mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala, sem nefndin lagði fram, var samþykkt á Alþingi 7. maí sl. Samkvæmt upplýsingum heilbrigðisráðuneytisins verður við framkvæmd heilbrigðisstefnunnar lögð áhersla á aðgerðaáætlun um utanspítalaþjónustu. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að heildstæð stefna verði mótuð um þjónustuna þar sem aðgengi allra landsmanna verði tryggt og áréttar mikilvægi þeirrar þingsályktunar. Í því sambandi undirstrikar meiri hlutinn mikilvægi þess að endurnýja sjúkrabílaflotann, efla menntun, endurmenntun og starfsþjálfun þeirra sem starfa við sjúkra- og neyðarflutninga og að skilgreina með skýrum hætti ábyrgð og verkaskiptingu innan þjónustunnar. Þá komum við að stigskiptingu heilbrigðiskerfisins. Í 2. tölulið 2. kafla þingsályktunartillögunnar kemur fram að heilbrigðisþjónustan verði skilgreind sem fyrsta stigs heilbrigðisþjónusta, þ.e. heilsugæslan, annars stigs þjónusta, sem er sérfræðiþjónusta utan háskólasjúkrahúss, og þriðja stigið sem er háskólasjúkrahús. Við umfjöllun nefndarinnar var töluvert fjallað um framangreinda stigskiptingu. Þótt það komi ekki með skýrum hætti fram í þingsályktunartillögunni sjálfri er nánar rakið í greinargerðinni að með stigskiptingunni verði skerpt á því hvert almenningi beri að leita innan heilbrigðiskerfisins. Stigskiptingin eins og hún er orðuð í þingsályktunartillögunni er sett fram þannig að sú þjónusta sem veitt er á tilteknum stöðum falli undir tiltekið stig og verður almenningi beint í þann farveg að heilsugæslan sé fyrsti viðkomustaður, sem veitandi fyrsta stigs þjónustu, en sjúklingum verði svo vísað áfram til annars eða þriðja stigs þjónustu eftir þörfum. Ekki er sérstaklega skilgreint hvenær þjónusta er annars stigs og hvenær hún er þriðja stigs. Ætla má að það byggist á mati á því hversu tæknilega flókin þjónustan er. Stigskiptingunni er ekki ætlað að takmarka þá þjónustu sem hægt er að veita á ákveðnum stöðum í kringum landið. Öllu heldur er gert ráð fyrir því að tækniframfarir sem einfalda áður flókna þjónustu þriðja stigs þjónustu geti valdið því að hún verði að annars stigs þjónustu. Þegar litið er til stigskiptingar heilbrigðiskerfisins með þessum hætti er nauðsynlegt að mati meiri hlutans að hafa í huga að heilbrigðisþjónusta er keðja samhangandi þjónustuþátta og skilin á milli þeirra þurfa ekki að vera svo skörp að einstaklingur sé bara á einum stað inni í kerfinu í einu. Þannig er mikilvægt að einstaklingur sem þarf á þriðja stigs heilbrigðisþjónustu að halda geti einnig, með einföldum hætti, samhliða sótt sér fyrsta eða annars stigs heilbrigðisþjónustu gerist þess þörf. Meiri hlutinn getur þó ekki tekið undir framangreinda nálgun fyrirvaralaust og bendir í því sambandi á nokkur atriði sem eru óljós í framsetningu þingsályktunartillögunnar. Framsetningin er með þeim hætti að ekki er fjallað um aðrar heilbrigðisstofnanir en heilsugæsluna, sem veitir fyrsta stigs þjónustu, og háskólasjúkrahúsið, sem veitir þriðja stigs þjónustu. Meiri hlutinn fellst á þá framsetningu að annars stigs þjónusta sé veitt af sérfræðingum utan háskólasjúkrahúss enda getur sú þjónusta verið veitt á einkareknum stofum, á heilbrigðisstofnunum víðs vegar um landið og á Landspítalanum, sem kemur þá að þjónustunni sem umdæmissjúkrahús en ekki háskólasjúkrahús. Þrátt fyrir það hefði að mati meiri hlutans mátt kveða skýrar á um það hvert hlutverk umdæmissjúkrahúsanna sé innan stigskiptingarinnar, með tilliti til þriðja stigs þjónustu, sérstaklega þar sem stefnan gerir ráð fyrir því að Sjúkrahúsið á Akureyri verði að einhverju marki veitandi þriðja stigs þjónustu, enda gerir stefnan ráð fyrir því að hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri sem veitanda annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu fyrir tilteknar heilbrigðisstofnanir verði skilgreint og styrkt. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá heilbrigðisráðuneytinu þar sem gerð yrði nánari grein fyrir því hvernig fyrirséð væri að stigskiptingunni yrði háttað að því er varðar framangreint atriði. Í minnisblaðinu er m.a. fjallað um það hvernig stefnan væri hugsuð með tilliti til heimilda umdæmissjúkrahúsanna og Sjúkrahússins á Akureyri til að veita þriðja stigs þjónustu. Þar segir að fagleg rök, öryggi sjúklinga og hagkvæmnissjónarmið lúti að því að þriðja stigs heilbrigðisþjónusta sé veitt á Landspítala eða í nánu samstarfi við hann. Þá segir jafnframt að ekki sé gert ráð fyrir að þriðja stigs þjónusta verði veitt á öðrum heilbrigðisstofnunum. Þó sé gert ráð fyrir því að tiltekna þjónustu eins og lyfjagjöf við krabbameini eða eftirfylgd með langvinnum sjúkdómum með blóðprufum sé hægt að veita á heilbrigðisstofnunum í heimabyggð en þá í samráði við Landspítala eða Sjúkrahúsið á Akureyri. Þannig er gert ráð fyrir að þriðja stigs þjónusta verði veitt á Sjúkrahúsinu á Akureyri, en þá eingöngu í samvinnu við Landspítalann. Að mati meiri hlutans kallast framangreind stefnumið á, enda fær Sjúkrahúsið á Akureyri ekki skilgreint hlutverk sem þriðja stigs þjónustuveitandi. Annars vegar virðist skýrt af 2. tölulið 2. kafla að það sé hlutverk háskólasjúkrahúss en ekki annarra að veita þriðja stigs þjónustu. Hins vegar er gert ráð fyrir því að hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri sem veitanda þeirrar þjónustu verði skilgreint og styrkt. Meiri hlutinn telur því eðlilegra að fram komi að þriðja stigs þjónusta skuli veitt á, eða í nánu samstarfi við, háskólasjúkrahús. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að annars stigs þjónusta verði þrátt fyrir framangreint að miklu leyti einnig veitt á Landspítala. Við mótun stefnu um það hvaða annars stigs þjónusta verði veitt á Landspítala þarf að mati meiri hlutans að huga að nokkrum atriðum. Þegar annars stigs þjónusta er í auknum mæli veitt á Landspítalanum er hætt við því að ýmis nauðsynleg þjónusta sem á að vera hægt að sækja í heimabyggð, á umdæmissjúkrahúsum eða til sjálfstætt starfandi sérfræðinga verði eingöngu aðgengileg á Landspítalanum. Nauðsynlegt er að tryggja að heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og sérfræðingar sem þar starfa hafi burði til að veita sem fjölbreyttasta annars stigs þjónustu svo íbúar á landsbyggðinni þurfi ekki alltaf að fara langar vegalengdir til að sækja sér slíka þjónustu. Þá þarf að huga að því að Landspítali er ekki í öllum tilfellum sá staður þar sem best er að þjónustan þróist. Mikilvægt er að heilbrigðisþjónusta þróist á sem flestum stöðum svo að bæta megi þjónustu við hinn sjúkratryggða, bæta aðgengi, auka framþróun og gæði á sem hagkvæmastan hátt. Meiri hlutinn beinir því til heilbrigðisráðuneytisins að við framkvæmd áætlunarinnar verði hagsmunir hins sjúkratryggða settir í forgang. Nefndin fjallaði einnig um það hvar sú heilbrigðisþjónusta sem veitt er á hjúkrunarheimilum, í hjúkrunar- og dvalarrýmum stofnana og í dagdvöl falli inn í framangreinda stigskiptingu heilbrigðiskerfisins. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að erfitt kynni að vera að skilgreina þá þjónustu undir sérstakt stig þar sem notendur þjónustunnar kunni að hafa þörf fyrir þjónustu á öllum stigum. Þó má líta til þess að sú þjónusta sem almennt er veitt á viðkomandi stofnunum telst til almennrar heilbrigðisþjónustu í skilningi laga um heilbrigðisþjónustu. Því verði að mati meiri hlutans að telja eðlilegt að stefnan verði skilin með þeim hætti að þjónusta og hjúkrun á hjúkrunarheimilum, í hjúkrunar- og dvalarrýmum stofnana og í dagdvöl sé fyrst og fremst fyrsta stigs þjónusta, þótt notendur þeirrar þjónustu eigi jafnan rétt á við aðra til annars og þriðja stigs þjónustu. Meiri hlutinn telur framangreind sjónarmið ekki gefa tilefni til breytingar umfram þær sem raktar voru hér að framan, þótt kveða hefði mátt skýrar á um þau í greinargerð. Virðulegi forseti. Þá er komið að skilvirkum þjónustukaupum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að ekki verði einungis höfð hliðsjón af hagkvæmni í kaupum á heilbrigðisþjónustu heldur verði öryggi neytenda jafnframt í forgrunni. Er því lagt til að tekið verði fram í inngangsmálslið 5. kafla að ekki skuli einungis stuðlað að hagkvæmum kaupum á þjónustu, heldur einnig öruggum. Sú breyting er í samræmi við það markmið sem fram kemur í 4. tölulið 5. kafla. Í 3. tölulið sama kafla segir að ef forgangsröðun er nauðsynleg verði sjúklingar með mesta þörf og verst lífskjör settir í forgang. Við umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram það sjónarmið að forgangsröðun á grundvelli lífskjara, sem ekki tengist þörf sjúklinga fyrir heilbrigðisþjónustu, væri ekki í samræmi við önnur markmið heilbrigðisstefnunnar og 1. mgr. 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu um jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Meiri hlutinn leggur því til að orðin „og verst lífskjör“ falli brott. Breytingartillagan er lögð fram í samráði við heilbrigðisráðuneytið. Þá leggur meiri hlutinn til nokkrar tæknilegar breytingar sem hafa ekki efnislega þýðingu og þarfnast ekki skýringa. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Guðmundur Ingi Kristinsson skrifar undir álit þetta með fyrirvara. Halldóra Mogensen var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Eftirfarandi þingmenn skrifa undir nefndarálitið: Halldóra Mogensen formaður, sú sem hér stendur, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Arna Lára Jónsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Vilhjálmur Árnason. Ég hef farið hér í stórum dráttum yfir nefndarálitið eða ekki í stórum dráttum, ég las það allt. Það er yfirgripsmikið en ég tel að við höfum farið nokkuð vel yfir málið. Það hefur svo sem komið fram að þessi stefna er svona - við töluðum stundum um að hún væri í 30.000 fetum, þetta væri regnhlífarstefna þar sem aðgerðaáætlun myndi skilgreina verkefni heilbrigðisþjónustunnar enn frekar, sem kæmi þá fram á hverju ári frá ráðherra. Við teljum það mikilvægt. Þess vegna ákváðum við að fara ekki sérstaklega í vissa þætti, en við töldum að við snertum á ýmsum málefnum sem komið hafa fram í umsögnum og þá sérstaklega hlutverki Sjúkrahússins á Akureyri sem við vildum náttúrlega undirstrika og er mikilvægt og vonandi að það hafi komist í gegn. Margar umsagnir bárust og tíðar gestakomur voru í sambandi við málið og ég vona að þetta hafi skilað sér til bættrar stefnu sem hægt verði að vinna að. Þó að þetta plagg sé til tíu ára sem við ætlum að fara eftir þá verði það vonandi svolítið lifandi þannig að við getum þá alltaf endurnýjað stefnuna og bætt hana þegar eitthvað nýtt kemur fram. Við töldum okkur vera að styrkja það, svo ég nefni aðeins landsbyggðina, að skýrt væri að allir hefðu jafnan aðgang að þjónustu og við myndum passa okkur á því, t.d. með styrktri fjarheilbrigðisþjónustu og bráðaþjónustu, að hana þyrfti að styrkja. Það er ýmis heilbrigðisþjónusta víða um land sem er að falla niður, eins og fæðingarhjálp og önnur aðstoð, þannig að það þarf að vera tryggt að sjúklingarnir komist á milli staða. Í fjarheilbrigðisþjónustu lögðum við áherslu á að aðgengi að slíkri þjónustu yrði ekki hindrað með einhverri sérstakri aðgangsstýringu og þar yrði liðkað til því að misjafnt er hvað fólk hefur mikinn aðgang að slíkri tækni, auk þess sem heilsugæslan, sem má finna í öllum héruðum og nær öllum sveitarfélögum, sé fyrsta stigs þjónusta sem allir séu velkomnir á á öllum stigum málsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt, enda er í markmiðum tillögunnar um heilbrigðisstefnu talað um rétta þjónusta á réttum stað og fólkið í forgrunni. Ég held ég tali ekki meira um þetta í bili en vona að tillagan verði samþykkt.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir minnihlutaáliti um tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Að mati minni hlutans er nauðsynlegt að nýta krafta einkaaðila til að framkvæma aðgerðir með hagkvæmum hætti og verðaðhaldi á sama hátt og gert er í útboðum með kostnaðargreiningu á markmiðssetningu. Einkarekstur í heilbrigðiskerfinu er í raun opinber enda fer hann fram á grundvelli samninga við Sjúkratryggingar Íslands og staða heilbrigðismála er þannig að allt of mikil áhersla er lögð á Landspítala sem eina hátæknispítalann á Íslandi. Spítalinn er allt of þungur í rekstri og mikið ógagnsæi í fjárlögum með tilliti til fjárveitinga til hans. Það er því óæskilegt að Landspítalinn verði fjármagnaður með DRG-greiðslum, enda myndi það skekkja allverulega aðstöðu annarra heilbrigðisstofnana. Minni hlutinn bendir á að í þingsályktunartillögunni er ekkert fjallað um endurhæfingu, öldrunarþjónustu, utanspítalaþjónustu, lýðheilsu, forvarnir, dvalar- og hjúkrunarheimili og geðheilbrigðismál. Einnig skortir í stefnuna umfjöllun um nýsköpun, framþróun, tækniframfarir og mat á gæðum og árangri. Þá kom við umfjöllun nefndarinnar fram það sjónarmið að skortur væri á umfjöllun um hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri sem háskólasjúkrahúss. Sjúkrahúsið á Akureyri hefur einmitt unnið metnaðarfulla stefnu um skipulag og eflingu vísindastarfs og mun að öllum líkindum hafa burði til að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til háskólasjúkrahúsa. Minni hlutinn getur ekki fallist á stefnu þar sem gert er ráð fyrir að Landspítalinn verði eina háskólasjúkrahús landsins. Að auki tekur minni hlutinn undir það sem fram kemur í umsögn Landssambands eldri borgara, að bregðast verði við gífurlegri fjölgun eldri borgara sem fyrirséð er að verði næstu árin. Samræma þarf heimaþjónustu og heimahjúkrun. Er eðlilegt að stjórn þeirra mála sé undir einni yfirstjórn en ekki á vegum sveitarfélaga annars vegar og ríkisins hins vegar. Marka þarf sjálfstæða stefnu um hvernig byggja eigi upp dvalar- og hjúkrunarheimili til að mæta þjónustuþörf á næstu árum. Þá þarf að efla hlutverk virkra notenda og hagsmunasamtaka sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Þar má nefna Krabbameinsfélag Íslands, SÁÁ, Hrafnistu, NLFÍ, Virk, Hugarafl og fleiri mætti telja. Tryggja þarf virkara samráð við þau félög og fylgja eftir því samráði með raunverulegum aðgerðum. Minni hlutinn leggur til að skýra skuli nánar ábyrgð heilbrigðisstarfsmanna og skýrt verði tekið fram að stjórnendur skuli búa yfir staðgóðri þekkingu og reynslu á sviði heilbrigðismála. Mikilvægt er að hlutverk og ábyrgðarsvið sjúkrahúsanna séu vel skilgreind svo traustur grundvöllur skapist undir samhæfingu þjónustu. Er lögð fram breytingartillaga þess efnis að skýrar verði kveðið á um að þær kröfur sem gerðar verða til stjórnenda heilbrigðisstofnana. Minni hlutinn tekur undir það sem fram kemur í umsögn frá Félagi íslenskra heimilislækna um að ábyrgðarsvið heilbrigðisstofnanir landsins gagnvart landsmönnum verði vel skilgreint og með því tryggt að ljóst sé hvar, hvenær og hvaða þjónustu eigi að veita. Minni hlutinn leggur til að þessi atriði verði bætt við í 10. tölulið 1. kafla stefnunnar. Minni hlutinn leggur ríka áherslu á að allir landsmenn eigi rétt á sínum heimilislækni. Til að tryggja að heilsugæslan geti starfað í landinu öllu þarf að fjölga heimilislæknum til muna og einnig þarf að fjölga öðru starfsfólki heilsugæslunnar. Ef heilsugæslan á sannarlega að vera fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðiskerfinu þarf að taka á mönnunarvanda hennar og bregðast við aukinni eftirspurn eftir læknum með breiðan þekkingargrunn, t.d. í þjónustu við aldraða og fatlaða og til að styrkja ýmis verkefni félagsmálaþjónustunnar. Fjarheilbrigðisþjónusta getur ekki leyst af hina mannlegu nánd sem nauðsynlega þarf að vera fyrir hendi. Menntun heimilislækna nýtist á mörgum sviðum þjóðfélagsins. Svo heilbrigðiskerfið geti staðist samanburð við önnur ríki þurfa að heimilislæknar að vera um þriðjungur allra lækna og er lögð til breytingartillaga um að það verði eitt af stefnuviðmiðum nýrrar heilbrigðisstefnu. Er því lögð til sú viðbót að fram komi í stefnunni að grunnmönnun heilsugæslunnar um allt land verði tryggð. Minni hlutinn leggur til að byggingarframkvæmdir við Landspítala við Hringbraut verði endurskoðaðar og byggingarframkvæmdum við Sjúkrahúsið á Akureyri verði lokið með góðri aðstöðu til að veita hátækniþjónustu. Einnig verði staða umdæmissjúkrahúsanna styrkt með aukinni áherslu á sérfræðiþjónustu. Þá eru lagðar til orðalagsbreytingar til að tryggja að Sjúkrahúsið á Akureyri geti náð fram því markmiði sínu að verða háskólasjúkrahús. Sjúklingar í forgrunni og starfsfólk til framfara. Minni hlutinn leggur til að heiti 3. kafla verði breytt til að leggja áherslu á að sjúklingar heilbrigðisstofnana verði í forgrunni í heilbrigðisþjónustu. Einnig skal hafa í huga að ekki er hægt að hugsa stigskipta heilbrigðisþjónustu þannig að sjúklingar fari frá einu stigi til annars, heldur verður að líta til þess að oft þurfa sjúklingar á öllum stigum heilbrigðisþjónustunnar að halda samtímis. Tryggja þarf skýra stefnu varðandi launasetningu starfa innan heilbrigðiskerfisins alls þannig að greidd verði sambærileg laun fyrir sambærileg störf þar sem horft er til menntunar, ábyrgðar og frammistöðu. Aðeins þannig verður raunverulega lögð ríkari áhersla á laun og önnur starfskjör heilbrigðisstarfsmanna Skilvirk þjónustukaup. Minni hlutinn leggur til nokkrar breytingar á 5. kafla þingsályktunartillögunnar. Lagt er til að í 2. tölulið komi fram að kaup á heilbrigðisþjónustu miðist við þarfir íbúanna á hverju landsvæði fyrir sig. Þá er lagt til að forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu skuli miðast við hvort tveggja, læknisfræðilega þörf fyrir heilbrigðisþjónustu og félagslega þörf og að aukið tillit verði tekið til þeirra staðreyndar að heilsugæslan á landsbyggðinni er ekki einkarekin. Fjármagna þarf heilsugæsluna með tilliti til þess og tryggja að fjármögnunarkerfið byggist á opinberum gæðastöðlum. Hugsað til framtíðar. Minni hlutinn leggur til breytingu á 4. tölulið, 7. kafla til áréttingar á því að hlutverk heilbrigðisvísindasjóðs verði að veita styrki til heilbrigðisvísinda á öllum stigum heilbrigðisþjónustu. Þannig er mörkuð sú afstaða heilbrigðisvísindasjóður eigi að gagnast heilbrigðisþjónustunni á öllum þeim stigum sem hún er veitt og aðkomu heilsugæslunnar og umdæmissjúkrahúsanna að vísindarannsóknum jafnframt styrkt. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir ræðuna og vil þakka henni fyrir samstarfið í hv. velferðarnefnd við vinnu heilbrigðisstefnunnar. Ég held að það sé engum leyndarmálum uppljóstrað að þingmaðurinn hafi lagt þar margt gott til og haft áhrif á margt í stefnunni. Ég er hins vegar ekki alveg sammála öllu því sem kemur fram í minnihlutaáliti þingmannsins, sem vonlegt er, ég skrifa undir meirihlutaálitið. Mig langar kannski sérstaklega í fyrra andsvari að spyrja hv. þingmann út í þetta með Sjúkrahúsið á Akureyri. Fyrir nefndinni kom fram að venjulega væri gert ráð fyrir því, alla vega í stóru löndunum sem svo eru stundum kölluð, að sjúklingargrunnurinn sem þyrfti að vera á bak við háskólasjúkrahús hlypi á milljónum manna. Það væri nú tæplega einn staður á Íslandi, hvað þá meir, sem stæði undir þeim fjöldamælingum. Mig langar að spyrja: Er það ekki í raun þannig að væntingar manna til að Sjúkrahúsið á Akureyri verði skilgreint sem háskólasjúkrahús sérstaklega, ósk um að það verði miklu fleiri á Stór-Akureyrarsvæðinu? Af því að staðan eins og hún er í dag er í rauninni þannig að hvorki búa nægilega margir þar né heldur eru starfræktar nægilega margar sérgreinar þar til að spítalinn geti almennilega flokkast sem háskólasjúkrahús.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir og þakka sömuleiðis gott samstarf. Það er gott að geta gert gagn, líka við meirihlutaálit. Þegar við ræðum Sjúkrahúsið á Akureyri og þær áætlanir sem þar eru uppi - vissulega er það mun minna en Landspítalinn sem staðsettur er hér sunnan heiða. En á sama tíma vil ég halda fast í það að einu sinni vorum við duglegri að flytja sjúklinga norður í land, en í dag flytjum við þá alla til Reykjavíkur. Ég er með fyrirspurn sem ég hef lagt fram til skriflegs svars um hvaða kostnaður er þar að baki, hvað það kostar að flytja alla sem þurfa á þjónustu að halda til Reykjavíkur. Það er þrátt fyrir allt mun auðveldara að færa starfsfólk til. Ég þekki dæmi þess á Akureyri að þangað koma til að mynda krabbameinslæknar til að þjónusta okkur þar og það er nú þannig að þeim þykir gott að koma norður. Ég er alveg sannfærð um að ef við hugsum aðeins nokkur ár til baka þá var það bara ágætisdreifing eins og var. Hvað það var sem gerðist veit ég ekki. En ég vil halda því fram að sú þróun sem er núna, og við erum að setja stefnu mörg ár fram í tímann, að ef við ætlum í alvörunni að halda því fram að ætla alltaf að senda alla til Reykjavíkur þá langar mig til að hugsa það aðeins upp á nýtt og athuga hvort við séum á réttri leið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Bara svo það sé sagt efast náttúrlega enginn um hug hv. þingmanns til Sjúkrahússins á Akureyri. Það þarf enginn hér inni heldur að efast um góðan hug minn til þeirrar sömu stofnunar. En hins vegar er það sú staðreynd að færri eru á upptökusvæðinu en kannski dugar til að standa undir háskólasjúkrahúsi, alla vega að mínu mati. Það sem mig langar hins vegar að ræða við hv. þingmann í seinna andsvari er áherslan sem þingmaðurinn leggur á í 3. kafla í áliti sínu, um forystu til árangurs, þ.e. um ábyrgð heilbrigðisstarfsmanna. Hún veltir því upp hvort þurfi að skilgreina hana nánar. Ég get að mörgu leyti tekið undir þessa hugmynd með hv. þingmanni að það sé alla vega einnar messu virði að taka einn snúning á því máli. En ég velti fyrir mér: Er ekki eðlilegra að sá snúningur væri þá tekinn í lögum um heilbrigðisstarfsmenn, að það væri þá skoðað gaumgæfilega, annaðhvort af ráðuneytinu eða þá hreinlega af einhverjum áhugasömum þingmönnum, hvort ekki mætti hnykkja betur á og skýra betur í lögum um heilbrigðisstarfsmenn hvar ábyrgðin á að liggja, því að við höfum alveg heyrt vangaveltur um það sem stundum er kallað samhangandi ábyrgð, eða á erlendu máli „kollektíf“ ábyrgð, forseti, sé kannski ekki nægilega heppileg þegar sjúklingar reyna að sækja rétt [[Forseti hringir.]]sinn með tilliti til þjónustu og kannski [[Forseti hringir.]]þess sem gæti hafa misfarist í þjónustu.
Hæstv. forseti. Ég er nokkuð sammála hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni. Það er þessi ábyrgðarhluti sem er mjög mikilvægur og það sem mætti, ég vil ekki segja laga, það þarf kannski að hnykkja betur á því. Nú erum við að tala um þennan hatt yfir ákveðinni stefnu. Þar undir fellur ábyrgð starfsfólks. Það sem ég er aðallega að tala um er að gera þurfi skýran greinarmun á því hvort um er að ræða stjórnendur eða hvort um er að ræða starfsfólk. Við höfum heyrt sögur af því að starfsfólk vilji ekki ráða sig til starfa á vissar stofnanir af því að það er ekki nægilega skýrt, eins og það er í dag, hvernig farið verði með mál komi eitthvað upp á. Það er því mjög mikilvægt, og kannski er það leiðin, að skýra þetta betur í þeim lögum sem hv. þingmaður nefndi. En í mínum huga þarf þetta að vera skýrt aðgreint að stjórnendur hljóta að þurfa að bera ábyrgð á þeirri stofnun sem þeir stjórna. Starfsfólkið gerir sitt, en stjórnendur verða að hafa þessa aðalábyrgð.
Síðastur til að veita andsvar er Óli Björn Kárason, hv. 10. þm. Suðvesturkjördæmis. ... Bergþór Ólason, afsakið.
Virðulegur forseti. Ég og hv. þm. Óli Björn Kárason erum svo oft sammála að þetta er alveg hið eðlilegasta mismæli. En ef ég fer sjálfur að kalla mig Óla Björn Kárason máttu leiðrétta mig. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir ræðuna. Inngangsorðin vekja strax athygli mína þar sem, með leyfi forseta, segir í minnihlutaálitinu: „Að mati minni hlutans er nauðsynlegt að nýta krafta einkaaðila til að framkvæma aðgerðir með hagkvæmum hætti og verðaðhaldi á sama hátt og gert er í útboðum með kostnaðargreiningum og markmiðssetningu.“ Ég held að þetta sé skynsamleg nálgun hjá þingmanninum og langar að spyrja hv. þingmann hvort mat hennar sé að of mikill fókus sé á að öllu sé stýrt inn á Landspítalann í því formi sem við þekkjum í dag. Þetta er auðvitað umræða sem hefur verið töluvert mikil í þingsal undanfarna mánuði og misseri. Ég vil nýta þetta tækifæri til að spyrja hv. þingmann hvort upplifun hennar sem nefndarmanns í velferðarnefnd sé að þarna sé fókusinn áfram settur og enn skýrar á þá þróun sem við þekkjum svo vel í tengslum við umræður um liðskiptaaðgerðir, svo dæmi sé tekið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir. Það er gott að koma þessu rétt frá sér. Það er rétt að í inngangsorðunum fjalla ég um einkaaðila, einkarekstur á grunni útboða, eins og við gerum bara í annarri starfsemi þar sem við þurfum að gæta að hverri krónu. Ég lít þannig á það að ef við ætlum að setja allt saman inn á það sem ég vil oft kalla ofhlaðinn Landspítala erum við í raun ekki að hugsa af nógu mikilli hagkvæmni um þessa hluti. Biðlistar eru eitt og biðlistar á biðlista eru annað. Ég er aðallega að hugsa um þá fjármuni sem við erum í rauninni að sóa með því að setja sjúklinga inn í dýrasta úrræði landsins. Mér finnst það vera merkilegt í sjálfu sér að það sé stefnan að halda því áfram. Við erum með á hliðarlínunni Klíníkina sem hefur verið í umræðunni vegna liðskiptaaðgerða og við þekkjum umræðuna um að læknar fari með sjúklingum sínum til útlanda til að gera ákveðnar aðgerðir. Við þekkjum umræðuna um Krabbameinsfélagið sem allt í einu sér ekki um eftirfylgni krabbameinssjúklinga. Og það má segja að Landspítalinn bað nú ekki einu sinni um það, heldur var það heilbrigðisráðuneytið sem sagði að svona ætti þetta að vera. Við getum líka nefnt sjúklinga með geðraskanir og fíknisjúkdóma. Þessir sjúklingar hefðu betur verið settir innan SÁÁ. Þannig að af mörgu er að taka. Við erum að kasta fjármunum. Við erum að glata fjármunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er tvennt sem ég fyrir mitt leyti get sagt. Ég hefði gjarnan viljað haft rýmri tíma til að undirbúa þessa umræðu hér í dag, en það er eins og stundum vill verða, naumt skammtaður tíminn. En mér finnst skína í gegn í þessu fyrra svari þingmannsins að annars vegar sé fókusinn enn skerptur í þá veru sem við höfum stundum kallað marxíska stefnu í heilbrigðismálum. Og hins vegar sé upplifun þingmannsins að menn - kannski áfram og af sama meiði - reyni ekki að lágmarka þá sóun sem kann að verða í kerfinu. En það er eitt atriði til viðbótar sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í. Nú er ég augljóslega ekki í velferðarnefnd, en ég held að fyrir þá sem horfa á og hlusta gæti verið æskilegt að fá aðeins betri útlistingu á því sem ég held að sé hárrétt ábending í nefndarálitinu, það er, með leyfi forseta, þar sem segir í niðurlagi 1. mgr.: „Því er það óæskilegt að Landspítali verði fjármagnaður með DRG-greiðslum (Diagnosis Related Groups eins og það er kallað á ensku), enda mundi það skekkja allverulega aðstöðu annarra heilbrigðisstofnana.“ Þarna er væntanlega verið að horfa sérstaklega til heilbrigðisstofnana úti á landi. Mig langar að biðja hv. þingmann að fara aðeins dýpra í þetta, því að þetta er atriði sem auðvitað þarf að skoða sérstaklega því að aðstaðan víða á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni er með þeim hætti að ekki verður við unað.
Hæstv. forseti. Þetta er nefnilega nokkuð merkilegt. Við getum sagt að þessar DRG-greiðslur, sem kallast á ensku, með leyfi forseta, „Diagnosis Related Groups“, séu ákveðið líkan, ákveðin aðferðafræði, sem farið er eftir og er í sjálfu sér ágætistæki. Ég vil nú kannski ekki segja að þetta sé ekki nógu gott tæki, en það sem mun gerast ef við innleiðum þetta á Landspítala er að þá mun Landspítali geta tikkað í öll boxin sem mun segja okkur að þeir þurfi meira fjármagn til að geta staðið undir því - af því að þeir tikkuðu í öll boxin. Það þýðir að þetta er dýrasta plássið. Það er svokallaður fráflæðisvandi. Meðan við höfum fólk inni á spítalanum liggjandi sem við mundum gjarnan vilja sjá á öðrum stað, mun tikkast, vegna þess, í öll boxin. Þannig að Landspítali mun segja: Við þurfum meira fjármagn vegna þess að við erum með svo marga. En ef við mundum hugsa þetta aðeins öðruvísi, taka Landspítala út fyrir sviga í þessum DRG-greiðslum og segja að það séu aðrar heilbrigðisstofnanir sem eigi að njóta þessa kerfis, mundum við kannski bara hugsa þetta bara allt upp á nýtt. Þess vegna legg ég áherslu á að það sé skekkja gagnvart öðrum heilbrigðisstofnunum, af því að Landspítalinn hefur nú þegar á að skipa öllum fagstéttum sem okkur dettur í hug og þær kosta allar peninga. Þannig að þetta er einhvern veginn alls ekki nógu gott eins og þetta er hugsað.
Herra forseti. Við ræðum hér við síðari umr. tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Ég held að það sé full ástæða til að þakka hv. framsögumanni nefndarinnar hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir vinnu hennar við þetta mál og raunar nefndinni allri fyrir þá vinnu sem snýr að því. Öfugt við það sem menn kunna að halda er það þannig í þessu máli að nefndin hefur í raun unnið nokkuð samhent og allir nefndarmenn hafa lagt gott eitt til í þeirri vinnu sem unnin hefur verið. Komið hefur fram við umræðuna að nefndin fékk fjölmargar umsagnir og marga gesti. Margar af þessum umsögnum og athugasemdum, sérstaklega frá fagfélögum og við skulum segja beinum hagsmunaaðilum, sneru að því að ekki væri nægilega ítarlega fjallað um þeirra eigin hlut í stefnunni. Það væri til að mynda ekki nógu ítarlega talað um hjúkrunarheimilin, það væri ekki nógu ítarlega talað um sérfræðiþjónustu o.s.frv. Þá er litið fram hjá þeirri grundvallarhugsun sem er í heilbrigðisstefnunni að hún er eins og séð úr 30.000 fetum, eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir komst svo ágætlega að orði hér áðan. Horft er yfir sviðið með mjög breiðri linsu og stefnunni er ætlað að duga til langs tíma og margra ára. Heilbrigðiskerfið okkar er stöðugt að breytast. Orðið hafa miklar breytingar bara á undanförnum fáeinum árum, á árunum á mínum fyrra starfsvettvangi urðu t.d. alveg gríðarlegar breytingar. Þar sem ég hef verið á vettvangi, eins og raunar fleiri nefndarmenn í hv. velferðarnefnd, þá sé ég að það væri að mörgu leyti óskynsamlegt að njörva niður hvern einasta þátt vegna þess að með því væri hætt við að við værum að útsetja stefnuna fyrir að verða annaðhvort ankannaleg eða hreinlega úrelt á allt of stuttum tíma. Því er þessi leið farin. Stefnan má sem sagt ekki vera of þröng ef hún á að duga út allt tímabilið. Málefni aldraðra, forvarnir og endurhæfing eru áberandi þráður í athugasemdum margra og raunar einnig í athugasemdum og umræðum nefndarinnar. Nefndin er sammála um að þarna þurfi að taka sérstaklega vel á. Og þó að segja megi að í því geti falist öldrunarfordómar að sumu leyti að ætla að taka aldraðra sérstaklega út fyrir sviga í sjálfri stefnunni og fjalla sérstaklega um heilbrigðisþjónustu þeirra eða heilbrigðisstefnuna gagnvart þeim, að ímynda sér að eldra fólk þurfi að einhverju leyti einhverja aðra heilbrigðisþjónustu en þeir sem yngri eru, þá er það engu að síður svo að það eru sérstakar þarfir hjá þessum hópum. Hjá eldra fólki fléttast oft saman þörfin fyrir heilbrigðisþjónustu og þörfin fyrir félagslega þjónustu. Þörfin fyrir stuðning við búsetu o.s.frv. Nefndin tekur því undir þetta. Og raunar hefur heilbrigðisráðuneytið þegar tekið undir þetta í yfirlýsingum sínum undanfarnar vikur og mánuði. Þegar er farin af stað vinna í ráðuneytinu við að huga sérstaklega að stefnu í málefnum aldraðra. Ráðherra er þegar búin að óska eftir sérfræðiáliti og greinargerðum um stöðu heilabilaðra o.s.frv. Hvort sem það er að einhverju leyti umræðu innan nefndarinnar að þakka eða í rauninni bara verið að fylgja þeim anda sem m.a. kemur fram í greinargerð stefnunnar skal ég ekki segja. Alla vega er þegar verið að vinna á þessum vettvangi. Nefndin fjallaði mjög mikið í máli sínu um mikilvægi þess að allir landsmenn hefðu jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu. Það kom raunar fram í andsvörum hér áðan og í ræðu hv. framsögumanns að ekki megi líta fram hjá því atriði og gleyma því. Þess vegna er fjallað sérstaklega um þætti eins og fjarheilbrigðisþjónustu, þó að það sé hárrétt sem fram kemur í áliti minni hluta nefndarinnar að auðvitað kemur fjarheilbrigðisþjónusta aldrei í staðinn fyrir hefðbundna heilbrigðisþjónustu. En hún getur sannarlega hjálpað til. Það treysti ég mér til að segja þar sem ég er einn af þeim heilbrigðisstarfsmönnum sem unnið hafa við slíka þjónustu. Ég veit um kosti svona þjónustumódels, ef svo má að orði komast, en ég veit líka, og geri mér fulla grein fyrir því, að á því geta verið augljósir gallar. Þegar er farin í gang vinna við einn af mikilvægu þáttunum í sambandi við að tryggja öllum landsmönnum aðgengi að heilbrigðisþjónustu, þ.e. samþykkt þingsins um sjúkraflutninga. Var það ekki bara í síðustu viku, herra forseti? Ég held að ég muni það rétt. Ráðuneytið er því þegar farið af stað í þeirri vinnu. Varðandi þá þætti sem menn hafa talað um, stigskiptingu þjónustunnar í fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu, þá er ég einn af þeim sem bent hafa á ákveðna togstreitu sem er á milli laga um heilbrigðisþjónustu þar sem þjónustan er skilgreind með tilteknum hætti sem grunnþjónusta og sem sérfræðiþjónusta o.s.frv., slíkar stigskiptingar. Það er í mínum huga í sjálfu sér ekki stórkostlegt vandamál. Þarna á milli er ákveðinn blæbrigðamunur sem mikilvægt er að við áttum okkur á. Það er líka mikilvægt að ráðuneytið átti sig á því, sem ég efast svo sem ekki um og það kom raunar fram á fundum nefndarinnar með fulltrúum ráðuneytisins. Þar er fyrsta stigs þjónusta, þ.e. heilsugæslan, eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið hér inn á, langmikilvægasti þátturinn að mínu viti. Það er ekki bara það að efla heilsugæsluna sem apparat heldur líka að fjölga starfsfólki þar innan og auka menntun þess. Það verkefni er í fullum gangi. Það er gaman að segja frá því að fyrir tveimur árum voru á Íslandi eitthvað í kringum 35 ungir læknar í námi í heimilislækningum, en næsta haust verður sú tala komin yfir 60. Þetta ásamt öðru sýnir í verki þá áherslu sem nú er í gangi til að reyna að efla heilsugæsluna í landinu. Það er vel. Auðvitað er heilsugæslan miklu meira en bara heilsugæslulæknar. Hún er allt það samfélag sem er í kringum hana og allt hitt starfsfólkið líka. Þar skipta máli þættir eins og sálfræðiþjónusta, hjúkrunarþjónusta, heimahjúkrun, félagsráðgjöf, sjúkraþjálfun, hreyfiseðlar o.s.frv. En allir þessir þættir hafa einmitt verið til umræðu í ráðuneytinu og innan heilbrigðiskerfisins yfirleitt undanfarin misseri. Sem betur fer virðist það vera að raungerast núna, alla vega þessi misserin, að við setjum í alvöru meiri fjármuni og meiri orku í að efla heilsugæsluna. Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar er til að mynda eitt dæmi um það. Mig langar svona í blálokin að nefna eins og eitt atriði í viðbót. Það er það hvernig við nýtum fjármuni í heilbrigðiskerfinu. Á Íslandi erum við með blandað heilbrigðiskerfi. Við erum búin að vera með slíkt heilbrigðiskerfi síðan 1909, a.m.k. síðan Læknafélag Reykjavíkur var stofnað, ég held að ég fari rétt með það ártal. Heilbrigðiskerfi á Íslandi hefur alla tíð verið blandað. Það er blanda af einkarekstri og opinberum rekstri. Þessi misserin og undanfarin fjölmörg ár hefur verið ágætissamstaða um það í samfélaginu að heilbrigðisþjónustan eigi að vera fjármögnuð af ríkinu. Um það er alla vega ekki mikill ágreiningur og ekki mikið deilt. Það hefur hins vegar verið nokkur togstreita undanfarin misseri um áhersluna á einkarekstur á móti opinberum rekstri, hvort jafnvægið hafi skekkst á milli einkarekstrar og opinbers rekstrar. Staðreyndir málsins eru þær að undanfarin misseri hefur aukningin í heilbrigðisþjónustu og í kostnaði við heilbrigðiskerfið verið töluvert mikil á einkavængnum og að því leyti eru áherslur núverandi heilbrigðisráðherra eðlilegar að mínu mati. Verið er að reyna að bæta opinbera og ríkisrekna hluta kerfisins án þess þó að láta það koma sérstaklega niður á hinum hlutanum. Skiptingin í dag er um það bil einn fjórði á móti þremur fjórðu. Ég geri frekar ráð fyrir því að þokkaleg samstaða sé um að við ætlum að vera áfram á þeim nótum. Það er enginn að tala um að ríkið taki yfir rekstur allra hjúkrunarheimilanna. Það er enginn að tala um að ríkið taki yfir rekstur allrar sjúkraþjálfunar í landinu o.s.frv. Og það er enginn að tala um að ríkið taki yfir rekstur allra einkastofa lækna eða annarra heilbrigðisstarfsmanna úti í bæ. Það er ekki svo. Þessi rekstur er hins vegar, eins og annað heilbrigðisrekstur á Íslandi, undirorpinn samningum við Sjúkratryggingar Íslands. Eins og a.m.k. nefndarmönnum í hv. velferðarnefnd er kunnugt um þá höfum við ítrekað í vetur fengið bæði ráðuneytið og Sjúkratryggingar á fund til okkar til að ræða þau mál. Ég tel að þau séu í ágætisfarvegi þó að auðvitað sé alltaf auðvelt að segja að við vildum að hlutirnir gengju hraðar fyrir sig. En það eru alltaf tveir aðilar sem koma að öllum slíkum samningum og ég treysti því aðilar muni ná að landa samningum áður en langt um líður. Herra forseti. Ég læt þessi orð duga og hlakka til að fá tækifæri til að greiða atkvæði með þessari stefnu þegar hún kemur til atkvæða í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Þegar við ræðum svo mikilvæga stefnumörkun í svo mikilvægum málaflokki er mikilvægast, þegar svona stefna er unnin, að leitað sé til sérfræðinga. Nú vill svo vel til að hv. þingmaður er læknisfræðimenntaður og gott að eiga orðastað við hann um þetta. Nú hefur sú stefna sem hér er lögð fram fengið nokkuð harkalega gagnrýni hjá formanni Læknafélags Reykjavíkur og reyndar einnig formanni Læknafélags Íslands. Gagnrýni hefur borist úr fleiri áttum. Geðhjálp hefur gagnrýnt samráðsleysi. Einnig gætir gagnrýni í umsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Ef ég vitna aðeins í formann Læknafélags Reykjavíkur - hann skrifar pistil í Læknablaðinu sem hann kallar Heilbrigðisstefna í öngstræti. Hann gagnrýnir þessa stefnu heilbrigðisráðherra og stjórnvalda harðlega og segir að veikleiki stefnunnar sé fyrst og fremst í því hversu mikið vanti umfjöllun um hin ýmsu heilbrigðismál. Það er töluvert alvarleg gagnrýni. Hann tekur þarna fjölda dæma, þar á meðal segir hann að ekkert sé fjallað um öldrunarþjónustu, hjúkrunarheimili og geðheilbrigðismál. Jafnframt vanti að mestu umfjöllun um vaxandi og mikilvægan hluta heilbrigðiskerfisins sem sé heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa. Hann tiltekur fleira. Hann segir að lokum stefnuna vera ónothæfa því að alla heildarsýn vanti. Þetta er býsna hörð gagnrýni, herra forseti, og gott væri að heyra viðbrögð frá hv. þingmanni hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni andsvarið. Það er rétt hjá þingmanninum að nokkur gagnrýni hefur komið fram, bæði frá formanni þessa tiltekna félags innan Læknafélags Íslands en einnig bárust umsagnir frá öðrum sérgreinafélögum innan Læknafélagsins, til að mynda frá Félagi íslenskra heimilislækna. Gagnrýnin þar, að mínu viti, gekk að mestu leyti út á það að stefnan væri ekki skrifuð út í nægjanlega miklum smáatriðum. Þegar maður les í gegnum gagnrýni þessara aðila fjallar hún fyrst og fremst um það. Einn af töluliðunum í heilbrigðisstefnunni, 8. liðurinn, heitir Stefnan í framkvæmd. Hún orðast svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til að hrinda heilbrigðisstefnu til ársins 2030 í framkvæmd verði gerðar áætlanir um aðgerðir til fimm ára í senn. Slíkar áætlanir verði uppfærðar árlega meðan heilbrigðisstefnan er í gildi. Heilbrigðisráðherra skuli árlega leggja fram aðgerðaáætlanir heilbrigðisstefnunnar til umræðu á Alþingi.“ Eins og ég gat um í ræðu minni er ráðherra þegar byrjaður að vinna slíkar áætlanir og leggja þær fram. Þingið hefur þegar vísað einni slíkri áætlanagerð sérstaklega til ráðherra og ráðherra hefur tekið fram í hverju þessir þættir séu sérstaklega fólgnir. Ég get því ekki tekið undir gagnrýnina þó að ég skilji í sjálfu sér þær áhyggjur sem þessir aðilar hafa. Ég held að óhætt sé að fullyrða að heilbrigðisstefnan nær með sínum breiðu strokum ágætlega undir þá þætti sem þessir aðilar hafa verið að gagnrýna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það sem er afar mikilvægt í svona stefnumótunarvinnu er samráðið. Í umsögn Geðhjálpar kemur fram að ekki hafi verið óskað sérstaklega eftir aðkomu frá þeim við mótun stefnunnar. Mér þykir það ámælisvert og það eru fleiri dæmi þessa. Í umsögn Geðhjálpar segir t.d.: „Raunar er eftirtektarvert að hvergi skuli vera minnst á knýjandi þörf fyrir umbætur í geðheilbrigðisþjónustu.“ Þetta hefur nú verið rætt hér oftar en einu sinni og er ákaflega mikilvægur málaflokkur. Ég held að við verðum að taka ábendingum af þessu tagi alvarlega. Hér er jú verið að móta stefnu til framtíðar og þarna er gríðarlega mikilvægur málaflokkur undanskilinn sem ég tel ámælisvert. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega að stefnan hafi heildaryfirsýn en ekki sé farið út í smáatriði. Ég verð að segja, hv. þingmaður, að mér finnst geðheilbrigðismálin ekki vera einhver smáatriði. Þetta finnst mér vera ámælisvert og ekki gott að leggja fram stefnu sem hefur það ekki fram að færa. Í lokin vildi ég aðeins fá að nýta tækifærið og spyrja hv. þingmann út í gagnrýni frá landlækni. Þar segir: „Ekki er nóg að efla sérfræðiþjónustu á landsbyggðinni með fjarheilbrigðisþjónustu og sjúkraflutningum. Það ætti að jafna með staðbundinni þjónustu sérfræðinga …“ Ég er hjartanlega sammála þessu vegna þess að við erum að horfa svo langt fram í tímann. Gott væri að fá álit hv. þingmanns á þessu, hvernig hann sæi það fyrir sér að við myndum reyna að auka viðveru sérfræðinga á landsbyggðinni.
Herra forseti. Þarna tókst hv. þingmanni að koma býsna mörgum spurningum fyrir í knöppu máli. Auðvitað áttar þingmaðurinn sig á því að ég get ekki svarað þeim öllum ítarlega. Bara svo að það sé sagt er ég auðvitað sammála þingmanninum um að geðheilbrigðismál séu ekki neitt smámál. Enda er nú unnið eftir sérstakri geðheilbrigðisáætlun og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur einmitt lagt sérstaka áherslu á geðheilbrigðismál í starfi sínu. Ég nefndi nokkur atriði þar um í ræðu minni áðan. Við fjöllum ekki heldur sérstaklega um hjartasjúkdóma. Við fjöllum ekki sérstaklega um lungnasjúkdóma o.s.frv. Þannig að það er í raun ekki neinn tiltekinn sjúkdómaflokkur tekinn út fyrir sviga. Hvað varðar athugasemdir landlæknis um fjarheilbrigðisþjónustu o.fl. þá nefndi ég það einmitt, og við í meiri hlutanum tökum það einmitt sérstaklega fram í áliti okkar, að mjög mikilvægt sé að tryggja þjónustu út á land og að hún verði ekki eingöngu leyst með fjarheilbrigðisþjónustu. Það hefur algerlega verið tekið fram. Hins vegar er hún mikilvægur þáttur eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, og kannski sérstaklega hvað varðar eftirfylgni. Ég er viss um að hv. þingmanni er kunnugt um að í gangi eru nokkur verkefni þar sem verið er að nota fjarheilbrigðisþjónustu, meira að segja til að skoða sjúklinga, þ.e. heilbrigðisstarfsmaður á vettvangi skoðar sjúkling og þiggur síðan ráðleggingar frá sérfræðingi eða öðrum heilbrigðisstarfsmanni annars staðar á landinu. Þetta er algerlega virka. Ég er sammála þingmanninum um að auðvitað er þetta ekki upphaf og endir alls en þetta getur skipt miklu máli. Hvað varðar samráðið þá sátu allir við sama borð í því. Menn höfðu tækifæri til að koma á heilbrigðisþing og leggja þær fram sín sjónarmið. Menn höfðu tækifæri til að leggja inn umsagnir á samráðsgáttina. Þannig að ég held að ekki sé hægt að taka eitthvert eitt tiltekið félag út fyrir sviga og segja: Þessi fékk ekki að koma að samráði frekar en annar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Það kemur nokkuð á óvart hversu þunnur þrettándinn er þegar kemur að umfjöllun um heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni í þessari tillögu til þingsályktunar. Öllum sem hér á Alþingi starfa ætti að vera kunn umræðan sem stöðugt er uppi um mikinn aðstöðumun, bæði hvað varðar aðgang að heilbrigðisþjónustu og síðan kostnað sem hlýst af því að sækja heilbrigðisþjónustu af fjarsvæðunum, sérstaklega þriðja stigs þjónustuna sem er náttúrlega eingöngu veitt á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og að takmörkuðu leyti á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Framsögumaður meirihlutaálitsins, hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, kom inn á í framsöguræðu sinni að það hefði verið reynt að horfa á heilbrigðismálin úr lofti, 30.000 fetum eins og það var orðað. Ég held að það skipti ekki öllu máli þegar kemur að heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, sérstaklega á þeim svæðum sem eru ekki í námunda við Reykjavík annars vegar og Akureyri hins vegar. Þá skiptir svo sem ekki öllu máli úr hvaða hæð horft á það. Staðan er snúin og kostnaður við að nýta sér þjónustu, kostnaður aðstandenda og þar fram eftir götunum er með allt öðrum hætti en er á þeim svæðum sem nær eru þessum tveimur sjúkrastofnunum sem veita þriðja stigs þjónustuna. Mér þykir mjög miður að sjá hversu létt er skautað fram hjá þessu atriði. Mig langaði til að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað þetta atriði varðar.
Herra forseti. Ég get kannski ekki tekið undir það með þingmanninum að skautað sé sérstaklega léttilega fram hjá þarna, hvorki í stefnunni sjálfri né nefndarálitinu. Ég deili hins vegar þeim áhyggjum með hv. þingmanni að staða heilbrigðisþjónustu úti á landi er allt önnur en á höfuðborgarsvæðinu. Það er afar mikilvægt verkefni að finna leiðir til að bregðast við og tryggja að menn hafi aðgang að þjónustu þegar þeir þurfa á henni að halda. Ég tel að einn af þeim þáttum sem þar geta skipt máli sé að skilgreina þjónustuna, skilgreina þjónustustigin. Efling heilsugæslunnar sem í nútímaheilbrigðisþjónustu verður alltaf sterkari og sterkari, sérstaklega fyrir dreifðar byggðir, skiptir þar höfuðmáli. Þar eru einmitt heilbrigðisyfirvöld núna á, við skulum segja, mjög glæsilegri vegferð að gera ansi marga hluti til að reyna að efla þá þjónustu. Ég nefndi í ræðu minni sálfræðiþjónustu í heimilislækningum. Ég nefndi Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar og ég nefndi þann aukna fjölda sem er núna að sækja sér menntun í heimilislækningum. Auðvitað er alltaf hægt að halda áfram að gera betur. Ég hef þá trú að hæstv. heilbrigðisráðherra meini það sem hún hefur ítrekað sagt, að þessi þjónustuþáttur sé einn sá mikilvægasti í kerfinu, sérstaklega með tilliti til landsbyggðarinnar, og þess vegna er áherslan í stefnunni þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég reiknaði frekar með því að hann kæmi hér upp og segði að vissulega hefði mátt leggja meiri áherslu á sjónarmið sem sneru að landsbyggðinni. Ég reyndi í miklum flýti að fletta í gegnum annars vegar tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 og nefndarálitið. Ég verð að segja að þetta er ansi þunnur þrettándi, sjónarmiðin sem þarna eru sett fram varðandi landsbyggðina. Í þingsályktunartillögunni sjálfri á bls. 2, í 2. kafla, Rétt þjónusta á réttum stað, segir í lið 7, með leyfi forseta: „Aðgengi að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga á landsbyggðinni verði jafnað með fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum.“ Það hefur komið fram í umræðunni að þetta kemur auðvitað ekki nándar nærri í staðinn fyrir þá þriðja stigs þjónustu sem menn þurfa raunverulega sækja á þessa tvo staði þar sem hún er veitt, fyrst og fremst annan þeirra. Annað atriði sem snýr að landsbyggðinni er í 6. lið undir 4. kafla, Virkir notendur, þar sem segir: „Landsmenn hafi tæknilega möguleika á heimilum sínum til þess að komast í samband við heilbrigðisþjónustu óháð búsetu.“ Það er framsýnt markmið að tryggja það að allir geti hringt á sjúkrahús en ég sé í sjálfu sér ekki miklu meiri hag hinna dreifðu byggða af þessu markmiði. Ég held að þarna sé staðan eins og hún er í dag. Í fyrstu málsgrein greinargerðarinnar segir að meginmarkmið íslenskrar heilbrigðislöggjafar sé að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem tök eru á að veita á hverjum tíma til að vernda andlega, líkamlega og félagslega heilsu fólks. Þetta er ágætismarkmið en það er ekkert að mér sýnist, alla vega er skautað létt fram hjá því í þessari þingsályktunartillögu og meirihlutaálitinu, um það hvernig á að tryggja hinum dreifðu byggðum þessa aðstöðu.
Herra forseti. Ég kom inn á það í ræðu minni áðan og raunar einnig hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir í framsögu sinni að nefndin fjallaði einmitt um þetta og tekur það raunar sérstaklega fram á bls. 3 í nefndarálitinu, ætli það sé ekki í þriðju málsgrein þar sem er fjallað sérstaklega um þessa þætti. Auðvitað eru þar nefndir þættir eins og sjúkraflutningar og fjarheilbrigðisþjónusta. Það er einnig tekið fram að þættir eins og fjarlægðir og kostnaður sem þessir íbúar kunna að búa við skipti máli og ráðuneytið verði að huga sérstaklega að því. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan og við 1. umr., ef ég man rétt, þá munum við ekki setja upp fullkomna heilbrigðisþjónustu alls staðar á landinu. Við erum hreinlega ekki nægilega stórt eða fjölmennt samfélag til þess. Við verðum fyrst og fremst með þriðja stigs þjónustu á tveimur stöðum, á Akureyri og Reykjavík. Sú þjónusta sem við erum með í fámennari byggðum verður að vera þannig úr garði að hún dugi til að greina vandamálin, til að átta sig á í hverju þau eru fólgin og velja framhaldið fyrir viðkomandi sjúklinga. Þannig verður sú þjónusta. Við verðum fyrst og síðast með fyrsta stigs þjónustu í hinum dreifðari byggðum, þar með talið á sumum af minni sjúkrahúsunum úti á landi. Við verðum ekki með mikið af annars stigs þjónustu þar og sennilega mjög sjaldan þriðja stigs þjónustu þó að auðvitað séu til undantekningar eins og til að mynda núna á sjúkrahúsinu á Neskaupstað þar sem er verið að stunda blóðskilun hjá sjúklingum en þá í samvinnu við Landspítalann. Litlir spítalar úti á landi ráða ekki við slík verkefni einir.
Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 síðara sinni. Þetta er mikilvægur áfangi sem eðlilegt er að fagna. Við höfum hlýtt á nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar þar sem ég hef ritað nafn mitt á og sömuleiðis hlýtt á nefndarálit minni hluta velferðarnefndar, hvort tveggja dýrmætt innlegg í umræðuna um mikilvægt málefni sem við eigum eftir að fjalla um seint og snemma á næstu misserum. Lengi hefur þess verið beðið að þjóðin setti sér skýra stefnu í þessum mikilvæga málaflokki og væntingar því talsverðar þegar hæstv. ráðherra lét það verða eitt af sínum fyrstu verkum að ákveða að nú yrði kúrsinn settur, það væri brýnast af öllu, ekki væri ráðlegt að halda áfram stefnulaust og ómarkvisst veginn endalausa og út í óvissuna. Á alvarleika stefnuleysis var bent, sem oft og iðulega hefur verið gert og síðast í skýrslu McKinseys fyrir nokkrum misserum í tengslum við verkefni á Landspítala og heilbrigðisþjónustu sem tengist beinlínis honum. Sömuleiðis hefur ríkisendurskoðandi fjallað um heilbrigðisþjónustuna og einmitt undirstrikað að samningar, t.d. við rekstraraðila heilbrigðisþjónustu, m.a. einkareknar stofur, hafi í mörgum tilvikum verið byggðir á veikum forsendum. Eftirfylgni og árangursmat hafi verið í skötulíki. Það er samdóma álit og hæstv. ráðherra hefur gert sér fulla grein fyrir því að skilgreina þurfi helstu stoðir og áherslur áður en lengra er haldið og fellst á þau sjónarmið sem komu fram í skýrslu McKinseys að óráðlegt væri að fara að bæta við og stórauka umfangið í heilbrigðisþjónustunni án þess að við hefðum fulla yfirsýn yfir það hvert við ætluðum okkur að stefna í kerfinu, hverjir ættu að vera helstu gerendur í heilbrigðisþjónustunni, hvar við ætluðum að bjóða þjónustu og hverjir væru vel til þess fallnir, hvernig við vildum byggja upp þjónustuna og hverjar forsendurnar ættu að vera. Þegar þetta væri orðið gegnsætt og við skilgreint þetta vel og kostnaðarmetið hina einstöku þætti - sem ég tel afar brýnt og er eitt af höfuðmeinum okkar hvað við vitum lítið um hvað einstakir þættir þjónustunnar kosta, þessi dýrmæti þáttur í samfélaginu sem heilbrigðisþjónustan er því að við höfum afar litlar upplýsingar um hvað hlutirnir kosta. Það kann að hljóma ótrúlega í þessu tæknivædda samfélagi þar sem við getum sett verðmiða á nánast allt stórt og smátt. Vegvísir eða uppdráttur af því hvernig kerfið lítur út er mergurinn málsins. Áður hefur margoft komið fram að þjóðin, almenningur, kallar eftir bættri þjónustu, almennri þjónustu á forsendum þjóðarinnar, að við starfrækjum sameiginlega þennan grunnþátt í samfélaginu fyrst og fremst. Þegar við höfum gert upp hug okkar hvernig þessu verður best fyrir komið, hvað hlutirnir kosta og aukið gegnsæi, þá getum við fjallað um hverjir séu best fallnir til að veita þjónustuna. Í þessum málaflokki hefur verið beðið eftir stefnumörkun með nokkurri eftirvæntingu. Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið hefur þessi þingsályktunartillaga um heilbrigðisstefnu fengið vandaða umfjöllun í velferðarnefnd. Tæplega 40 umsagnir bárust um tillöguna, fjöldi gesta kom á fund nefndarinnar og samráð var haft við framkvæmdarvaldið, hæstv. ráðherra, um ýmis atriði sem skýrð hafa verið. Við yfirferð tillögunnar verð ég að viðurkenna að upplifunin var svo sem ekki stórkostleg og auðvelt hefur verið að halda aðdáun á þessu plaggi í skefjum. En öll umræða er af hinu góða og ekkert sem sett er niður í tillöguna er af því tagi að ástæða sé til að agnúast út í eða gera um það verulegan ágreining. Í tillögunni er að finna viljayfirlýsingu í ýmsum atriðum, jafnvel atriðum sem skilja má sem hvatningu, jafnvel spá um hvernig við horfum til framtíðar. Það er auðvitað mikilvægt. Það er mikilvægt líka að við sköpum sátt til lengri tíma um uppbygginguna, uppbyggingu kerfisins og útlínur. En ég hef þó ekki fulla sannfæringu fyrir því að sú stefna sem hér liggur frammi rammi nægilega sterklega inn þá sýn sem við þurfum að hafa í málaflokknum, ég tala ekki um framkvæmdina sem öllu skiptir. Virðulegur forseti. Í þingsályktunartillögunni segir að framtíðarsýn fyrir heilbrigðisþjónustuna skuli verða eftirfarandi: 1. Íslensk heilbrigðisþjónusta verði á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf með áherslu á heilsueflingu og forvarnir verði hluti af allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæslunnar. 2. Árangur innan heilbrigðisþjónustunnar verði metinn með því að mæla gæði hennar, öryggi, hversu aðgengileg hún er og hvað hún kostar. Þetta er mikilvægt. En ég verð þó að gera þá játningu að það fer jafnan um mig vottur af hrolli þegar þessi litla þjóð ætlar að fara að setja einhver heimsmet eða gera eitthvað á heimsmælikvarða. Ég held að það sé brýnt að við förum með löndum í því sambandi. Bitur reynsla á fyrri hluta þessarar aldar og óraunhæfir draumar ættu að vera okkur nægur skóli í því efni. En við eigum að hafa heilbrigðan metnað til að gera vel, að öryggisnet eigi að vera þéttriðið, að heilbrigðisþjónusta, forvarnir, heilsuefling og endurhæfing séu fyrirferðarmikil og að enginn þurfi að hverfa frá vegna þess að fólk hafi ekki næg efni. Virðulegur forseti. Tillagan byggir á sjö sundurliðuðum grunnstoðum heilbrigðisþjónustunnar sem fjallað er um með nokkuð almennum orðum í tillögunni. Kannski er það klókt og eðlilegt, en væntingar ýmissa hafa ef til vill verið meiri, að ríkari afstaða verði tekin til ýmissa þátta sem hafa verið á reiki og að við markeruðum kannski einhver spor inn í framtíðina sem við þurfum að fara að horfast í augu við. Það sem helst má finna að, að mínu áliti, eru þau atriði sem lítið eða ekki er drepið á í þessari stefnu. Fyrst koma auðvitað í hugann, af því að málið er mér hugleikið, þau atriði sem lúta að öldruðum og hvernig horft er til þjónustu við þá hópa sem höllum fæti standa til lengri og skemmri tíma í samfélaginu. Ekki er að sjá verulega stefnubreytingu eða nýsköpun hvað varðar hjúkrun og umönnun aldraðra eða stöðu aldraðra almennt í samfélaginu og þeirrar kröfu að aldraðir búi við sömu lífsgæði og aðrir aldurshópar. Hér hefur verið bent á að ekki sé hægt að fjalla um allt stórt og smátt í víðtækri stefnu sem á að vera hjálmur utan um margflókin verkefni, en rétt er að benda á að lýðfræðileg sýn okkar varðandi framtíðina er að myndin gjörbreytist hvað varðar þennan aldurshóp sem mun margfaldast á næstu áratugum. Við verðum að fara að líta til breytinga hvað það varðar. Ekki er ýkja mikið fjallað um annað atriði, þ.e. endurhæfingarþjónustu, þann mikilvæga þátt sem tengist í mörgum tilvikum þjónustu við aldraða, sem miðar að aukinni og órofinni þátttöku í samfélaginu án þess að þurfa stofnanavistun til lengri tíma, stofnanavistun sem ljóst er að samfélagið verður að takast á við með nýjum hætti. Sú stofnanaárátta sem hér hefur verið við lýði síðustu áratugi er nú senn að niðurlotum komin og við verðum að leggja höfuðáherslu á að breyta þeirri hugsun sem lýtur að búsetuvalkostum fyrir aldrað fólk. Nefnd hefur verið geðheilbrigðisþjónusta, að lítið sé fjallað um hana í þingsályktunartillögunni. En rétt er að benda á, eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi, að í gildi er geðheilbrigðisstefna eða geðheilbrigðisáætlun í landinu og henni er framfylgt og ráðherra hefur verið að styrkja þjónustuna á því sviði eftir föngum að undanförnu. Vel kann að vera að ekki þyki við hæfi að ofangreind atriði séu sett niður í almenna heilbrigðisstefnu. Því er mikilvægt að aðgerðaáætlun liggi fyrir og það hið fyrsta. Ég þykist vita að ráðherra eða ráðuneytið er þegar farið að leggja grunn að ýmsum þáttum hennar og það er brýnt, en gert er ráð fyrir að slík áætlun liggi fyrir á fimm ára fresti. Virðulegur forseti. Fjalla mætti um þetta efni ítarlegar. Eins og hv. þm. Bergþór Ólason hefur nefnt er lítið fjallað um heilbrigðisþjónustuna á landsbyggðinni eða hlut landsbyggðarinnar í heilbrigðisþjónustunni, heilsugæsluna á landsbyggðinni. Nú fer að styttast í að fólkið á landsbyggðinni missi þolinmæðina. Það er lítið að gerast varðandi umbætur í heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Það þarf að fara í þarfagreiningu og fleiri mikilvæg atriði. Tæpt er á því í tillögunni að fjarlækningar geti verið mikilvægur hlekkur eða mikilvægur liður í því að viðhalda og styrkja þjónustuna í dreifðum byggðum landsins. En við hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson erum sammála um að fjarlækningar eða fjarheilbrigðisþjónusta er gríðarlega mikilvæg stoð, viðbótarstoð fyrir íbúana á landsbyggðinni og ekki síst fyrir fagfólk sem þar starfar, því að ýmsir möguleikar opnast í tengslum við það. Virðulegur forseti. Það er auðvitað ekki annað hægt en að fagna framkominni tillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Samfélagið þarf á því að halda af efnislegum ástæðum og auðvitað fjárhagslegum, að skapa traustan ramma utan um heilbrigðisþjónustuna í landinu öllu til lengri tíma. En þar á kylfa ekki að ráða kasti. Þar eiga ekki einstakar stofnanir eða fyrirtæki að olnboga sig áfram eða aðstæður á hverjum stað að ráða niðurstöðu. Ég styð vitaskuld þessa tillögu sem nefndarmaður í velferðarnefnd, en var því miður fjarverandi þegar nefndarálitið kom til lokaafgreiðslu. Ég fagna því að við fjöllum um þetta mikilvæga mál í dag, þakka velferðarnefndarmönnum og samferðamönnum mínum þar fyrir ágætt samstarf við vinnsluna og vona að okkur farnist vel með þá aðgerðaáætlun sem í kjölfarið fylgir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir ræðuna. Mig langar í byrjun að hrósa þingmanninum sérstaklega fyrir það hversu hreinskilinn og opinskár hann var hvað það varðar að benda á þau atriði sem vantar í þessa heilbrigðisstefnu. Þau eru nefnilega alveg ótrúlega mörg. Þetta er þunnur þrettándi. Ég verð að viðurkenna að það kom mér dálítið á óvart að heyra ræðu hv. þingmanns. Ég held hann hafi rammað þetta ágætlega inn. Nú þekkjum við mörg til hans fyrri starfa sem framkvæmdastjóra heilbrigðisstofnunar úti á landi, þannig að hann þekkir þetta prýðisvel og maður skynjaði það í ræðu þingmannsins að hann skautaði létt yfir sjónarmið hinna dreifðu byggða, hina margvíslegu þætti sem hreinlega vantar þar inn, geðheilbrigðisþjónustu svo að dæmi sé tekið og margt annað eins og þingmaðurinn kom inn á. Mig langar til að forvitnast um það. Nú er hv. þingmaður nefndarmaður í velferðarnefnd og þó hann hafi ekki verið á fundinum þar sem málið var tekið út - það skiptir svo sem ekki öllu máli - fylgist hann væntanlega með allri umfjöllun. Er það rétt skilið hjá mér að því hafi verið hafnað að taka þessi sjónarmið sem þingmaðurinn nefndi inn í meirihlutaálitið á þeim forsendum að ekki ætti að fara í smáatriðum í heilbrigðisstefnu? Það er þá bara ágætt að það liggi fyrir ef heilbrigðisráðherra álítur þau atriði sem hv. þingmaður taldi hér upp vera smáatriði sem eigi ekki heima í heilbrigðisstefnu stjórnvalda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Eins og ég nefndi í ræðustúfi mínum hefur heilbrigðisstefnunnar verið beðið lengi. Við höfðum væntingar um að mörkuð yrðu spor og kúrsinn settur skýrt og greinilega. Þetta yrði vegvísir, eins og landakort, og út frá þessu gætum við ákvarðað hvernig við byggðum kerfið upp og á hvaða stigi hvaða þjónusta yrði veitt. Það hefur tekist að nokkru leyti en þetta er mjög almennt orðuð stefna. Eins og ég nefndi er hún hjálmur yfir mjög margflókinn málaflokk og það er matsatriði hve mikið eigi að taka inn í þessa stefnu. Ég get ekki tekið undir að því hafi verið tekið með fáleik að setja fleiri þætti inn í stefnuna sem lúta að heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Það kemur hér fram að jafna eigi aðgengi að þjónustu í heilsugæslunni. Það á við um landsbyggðina jafnt sem aðra staði. Við á landsbyggðinni höfum ekki orðið vör við þetta enn þá. Starfsfólk á landsbyggðinni býr við jafn þröngan kost í þessu efni og verið hefur og það skynjar ekki enn þær breytingar sem boðaðar eru. En vonandi fáum við að sjá það í framkvæmdaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni svarið. Ég hef ákveðinn skilning á þeim sjónarmiðum sem komu fram í svari þingmannsins þar sem hann segir að heilbrigðisstefnu hafi verið beðið lengi. Auðvitað hafa einstaklingar eins og hann, sem hafa starfað innan þessa geira og stýrt stofnun, skilning á því hvers lags ófremdarástand það hefur verið að slík stefna hafi ekki verið til staðar. Á sama tíma hafa einstaklingar sem hafa ágæta þekkingu á málasviðinu væntingar um að þetta sé gert almennilega, ekki sé bara verið að henda fram heilbrigðisstefnu til að geta hakað í það box að til sé heilbrigðisstefna. Þá held ég að það væri betra verklag að gera hlutina almennilega og ítarlega og reyna að koma málinu þannig fram að þeir sem gerst þekkja til séu þó ekki væri nema sæmilega sáttir. Ég held að öllum hljóti að þykja undarlegt að heyra þessa upptalningu hv. þingmanns - auðvitað ber að virða honum það til vorkunnar að vera stjórnarandstöðufulltrúi í nefndinni þannig að maður hefur skilning á því að hann stýri ekki meirihlutaálitinu frá A til Ö, en hann er þó á því eða fulltrúi hans á þeim fundi sem málið var tekið út á. Ég leyfi mér að tala um algjöra þögn eða þar um bil um hagsmuni landsbyggðarinnar í þessari stefnu og spyr hv. þingmann: Sér hann fyrir sér að það verði allt saman leyst í einhverri aðgerðaáætlun? Eða sér hann fyrir sér að lögð verði fram breytingartillaga við þingsályktunartillöguna í meðförum fram að lúkningu málsins?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni hið síðara andsvar. Hér liggur fyrir tillaga að heilbrigðisstefnu fyrir allt landið, ekki bara fyrir landsbyggðina, ekki bara fyrir Reykjavík, ekki bara fyrir Akureyri, ekki bara fyrir Landspítalann og ekki bara fyrir Sjúkrahúsið á Akureyri þó að þessir þættir fái dálitla umfjöllun í þessari tillögu. Það kemur skýrt fram í þessari tillögu til heilbrigðisstefnu að heilsugæslan er grunnþáttur í allri heilbrigðisþjónustu landsmanna. Heilsugæslan er mikilvægasta heilbrigðisþjónustan og hún verður, samkvæmt þessari tillögu, byggð upp um allt land. Menn hafa hafið uppbygginguna hér í Reykjavík, en okkur finnst ganga seint að koma umbótum fram utan Reykjavíkur og koma þessari hugmyndafræði sem menn stefna að, t.d. varðandi nýtt rekstrarform, til framkvæmda út um landið. Ég hef tilhneigingu til þess, þó að landsbyggðarmaður sé, að forðast að stilla landinu upp annars vegar í Reykjavík og svo landsbyggðina, þó að þarna sé mikill munur á. Rauði þráðurinn hér er kannski að landsbyggðin njóti stuðnings frá háskólasjúkrahúsinu, Landspítalanum, sem er höfuðstofnun landsmanna. En ég hef ekki tilfinningu fyrir því hvort menn muni gera alvarlegar breytingar á þessari stefnu í því ljósi sem nefnt er.
Virðulegi forseti. Við fjöllum um mikilvægt mál sem er heilbrigðisstefna til ársins 2030. Það hefur verið nefnt þegar við ræðum heilbrigðisþjónustuna að mikilvægt sé að hafa stefnu og að allir sem koma að því stóra viðfangsefni sem heilbrigðiskerfið og heilbrigðismálin eru rói í sömu átt. Það er gríðarlega mikilvægt. Þá er líka mikilvægt að unnið sé í þágu þeirra sjúkratryggðu, þágu notenda þjónustunnar. Það á að vera aðalatriðið í svona stefnu hvaða þjónusta það er sem við ætlum að tryggja borgaranum, af hvaða gæðum hún á að vera, eftir hvaða mælikvörðum við förum og hvernig við forgangsröðum þeirri þjónustu. Það er stefnan. Svo kemur að þeim framkvæmdaáætlunum sem er talað um hér, varðandi það hvernig við fylgjum þeirri stefnu sem best hverju sinni. Það er því kannski eðlilegt að ekki sé farið mjög djúpt í einstakrar einingar innan heilbrigðiskerfisins, af því að það getur verið breytilegt eftir hverjum tíma hvernig við nýtum einingarnar, hvar við veitum þjónustuna og hvernig til þess að ná markmiðum stefnunnar. Stefnuna er auðvelt að taka undir. Við viljum að allur almenningur á Íslandi búi við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu þar sem aðgengi allra landsmanna er tryggt. Það er grunnurinn sem við hljótum öll að vilja. Við viljum hafa þjónustuna á heimsmælikvarða. Við vorum algjörlega sammála um það í nefndinni, og ég held að við séum það öll, að stóra verkefnið er að stuðla að lýðheilsustarfi og heilsueflingu með forvörnum. Það verðum að gera. Við viljum veita þjónustuna á fyrsta stigi, vera með forvarnir og taka á heilsufrávikum strax í upphafi, helst koma í veg fyrir þau, þannig að um leið og þau byrja skuli taka á þeim. Við skulum takmarka þörfina á þriðja stigs þjónustu eins mikið og hægt er. Ég held að þetta sé algjörlega grunnurinn og til þess þurfum við að hafa allar tiltækar upplýsingar um hvernig okkur tekst til. Það þurfa að vera mælikvarðar til að mæla gæði og öryggi þjónustunnar sem við veitum, hversu aðgengileg hún er og hvað hún kostar. Við þurfum það allt saman til að ná markmiðum stefnunnar. Þá sjáum við hvernig framkvæmdaáætlanir virka. Þannig horfi ég á heilbrigðisstefnunu, hvernig við náum markmiðum hennar. Ég átta mig alveg á því að það er erfitt að vera með stóran og fjölbreyttan málaflokk án þess að flakka á milli: Bíddu, hvort er ég að tala um eitthvað sem á að vera í framkvæmdaáætluninni eða um eitthvað sem á að vera í stefnunni? Þess vegna vildi ég byrja á að segja að mikilvægt er að við hugsum hvaða þjónustu við ætlum að tryggja almenningi. Það er stefnan okkar. Svo þurfum við að finna bestu leiðir til að uppfylla markmiðin og hafa einhverja mælikvarða til að mæla hvort við séum að ná þeim. Það er líka mikilvægt að nýta stefnuna til að hjálpa okkur að forgangsraða innan heilbrigðiskerfisins. Á hvað viljum við leggja áherslu? Hvar viljum forgangsraða fjármununum? Hvar teljum við best að ná markmiðum okkar? Ég held að leggja þurfi enn ríkari áherslu á forvarnir og lýðheilsu. Það er gríðarlega mikilvægt. Þannig getum við tryggt að sem flestir á Íslandi búi við góða heilsu. Ef við náum að efla þann þátt höfum við miklu meira svigrúm og miklu meiri fjármuni til að veita þeim sem þurfa meiri heilbrigðisþjónustu, ef við komum í veg fyrir að sem flestir færist upp stigann í annars og þriðja stigs þjónustu. Þess vegna er ekki farið djúpt í einstaka þætti stefnunnar. Þeir voru samt sem áður ræddir mikið í nefndinni og við fengum mikið af athugasemdum og ábendingum, sem var mjög gott. Það var svolítil umræða um hvar og hvernig þjónusta væri veitt, sem heitir hér Rétt þjónusta á réttum stað. Þar tel ég mikilvægt til að ná markmiðum um örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu um allt land, það eiga allir rétt á bestu fáanlegu heilbrigðisþjónustu, að hafa svigrúm í því hvað þjónustan er veitt, hún sé ekki öll á einum stað heldur sé fólki leyft að þróa og finna út úr því hvar henni sé best fyrir komið. Komið er skýrt inn á þetta, bæði í fyrsta og annars stigs þjónustu. Auðvitað viljum við hafa heilsugæsluna sem öflugasta um allt land og hún er úti um allt land og hún er vel dreifð. Þess vegna er mikilvægt að heilsugæslan sé öflug og fjölþætt, að þjónustan sem er veitt þar sé sem fjölbreyttust, þjónusta sem allir eiga augljóst aðgengi að í dag. Þannig er það líka með annars stigs þjónustuna, sem við komum inn á í álitinu, hún er veitt víða og það þarf að passa. Við þurfum að ræða mikið hvað Landspítalinn – háskólasjúkrahús á að veita mikið af annars stigs þjónustu, af því að það getur verið hagkvæmara og öruggara og betri þjónusta við borgarana um allt landið ef hún er veitt af sjálfstæðum sérfræðingum eða innan einstakra heilbrigðisstofnana úti um land. Þetta þekkjum við á mörgum stöðum annars staðar á Norðurlöndum, að sérfræðingarnir fara út og nota heilbrigðisumdæmisstofnanirnar til að veita vissa annars stigs þjónustu. Þannig dreifist þetta og þeir ná að þróa sig áfram, frekar en að þjónustuna sé öll á einum stað, þá verður kannski minni framþróun og minni fjölbreytni. Við þurfum að huga vel að því. Það er annað sem við fjöllum um og það er að mikilvægt sé að við stefnum að því að tæknin fái að koma í fjarheilbrigðisþjónustunni og öllu því og að hún sé aðgengileg. Það er eitt það af því sem er stefnan hjá mér, að allir hafi aðgengi, hvort sem það er að tæknilega hlutanum eða fýsíska hlutunum, þannig að hvar sem fólk býr á landinu hafi það raunverulegt aðgengi að þjónustu. Annaðhvort veitir heilsugæslan eða umdæmissjúkrahúsið fólki þjónustuna eða þeir sérfræðingar sem starfa um allt land. Það á líka við ef þjónustan er veitt rafrænt í gegnum fjarheilbrigðisþjónustu, fólk þarf að hafa aðgengi henni algjörlega óháð búsetu, þannig gætu höfuðborgarbúar mögulega nýtt hana t.d. Það mega ekki vera tæknilegar hindranir sem koma í veg fyrir að ný tækni og framþróun nái fram. Ef það er eitthvað lagalegt verða stjórnvöld að taka vel á því. Sjúkraflutningar eru einnig nefndir í álitinu. Eins og kom fram fyrr í dag samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu um stefnu um bráðaþjónustu utan spítala. Þróunin virðist alltaf fara í hringi. Við höfum heyrt sögur af læknum fyrri alda sem fóru alltaf í vitjanir. Læknarnir fengu fólk ekki mikið til sín á spítalann heldur fóru til fólksins og hjúkruðu því. Það er kannski það sem er að gerast núna með aukinni sérhæfingu og samþjöppun og aukinni þróun í heilbrigðiskerfinu. Sjúkraflutningarnir eru að breytast í það að veita þjónustu á vettvangi. Í vissum tilfellum er hægt að veita mjög góða heilbrigðisþjónustu fyrr en ella, þótt náttúrlega þurfi alltaf að flytja viðkomandi á sjúkrahús. En þjónustan er veitt strax á vettvangi og er mikilvægt að slík þjónusta fái að dafna og henni sé veitt athygli og hún byggð upp. Svo er annað varðandi aðgengið sem ég tel vera stóran part af þessari stefnu, sem við þurfum að hafa í huga. Það er ekki bara ferðakostnaður sjúklingsins eða þjónustuþegans heldur aðstandenda. Viðkomandi missir kannski úr vinnu eða þarf að búa einhvern staðar um tíma og hafa aðstandendur sér við hlið. Það kerfi þarf að hugsa í heild sinni til að tryggja raunverulegt aðgengi. Það hlýtur að vera hluti af framkvæmdaáætluninni að hafa það í huga. Ég er búinn að fara yfir helstu atriðin sem ég ætlaði að ræða og leggja áherslu á. Við erum með stefnu og snúa ákveðnir þættir að því að aðgengi sé tryggt, að hægt sé að tryggja framþróun og gæði þjónustunnar og að hún sé veitt á sem hagkvæmastan hátt um allt land. Það þarf að vera skýrt leiðarljós fyrir þær framkvæmdaáætlanir sem munu koma í framtíðinni. Ég treysti því að nú leggist allir á árarnar og rói í sömu átt, í þá átt að búa hér til besta heilbrigðiskerfi í heimi, sem má segja að stefnan stefni að.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um sjúkraflutninga vegna þess að ég veit að hann er sérstakur áhugamaður um sjúkraflutninga, sem er gott og vel. Það segir hér í umsögn embættis landlæknis við heilbrigðisstefnu að kveða mætti fastar að orði um uppbyggingu sjúkraflutninga. Það verður að segjast eins og er að það er afskaplega rýrt framlag í þessari stefnu um sjúkraflutninga. Sjúkraflutningar eru jú heilbrigðisþjónusta og heilbrigðisyfirvöld eiga að stýra því hvernig þeim er háttað, hvort sem það er á landi, á legi eða í lofti. Það má geta þess að fagráð sjúkraflutninga gaf út árið 2017 mjög vandaða skýrslu þar sem lagt er til að þyrlur verði notaðar til að sinna sjúkraflutningum hér á landi og verði fastur hluti af sjúkraflutningaviðbragði til viðbótar við sjúkrabíla og sjúkraflugvélar. Eins og við þekkjum þá skerðir löng fjarvera sjúkrabíls eða læknis úr heimabyggð þar sem aðeins einn sjúkrabíll er til staðar möguleikana á að bregðast við frekari uppákomum á meðan. Svo skiptir tíminn að sjálfsögðu öllu máli í þessu starfi, þ.e. viðbragðstíminn. Nú er hv. þingmaður í velferðarnefnd og er á þessu nefndaráliti. Mig langar að spyrja hann að því hvort hann sakni þess ekki að það skuli ekki vera fjallað meira um sjúkraflutninga, [[Forseti hringir.]]sérstaklega með þyrlum sem hv. þingmaður hefur talað fyrir, m.a. hvað Suðurlandið varðar og Vesturland.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og áhuga hans á bráðaþjónustu utan spítala eða sjúkraflutningum. Ég get tekið undir það að ég vil að sem oftast sé minnst á sjúkraflutninga alls staðar. Það má kannski lesa það í þessu áliti frá hv. velferðarnefnd. Það er ekki komið inn á alla þá þætti innan heilbrigðiskerfisins sem hægt er að fjalla um. Heilbrigðiskerfið er stórt og veitir fjölbreytta þjónustu en bráðaþjónusta utan spítala fær töluvert pláss í nefndarálitinu. Þá vil ég nefna það sem ég kom inn á í ræðu minni áðan. Hér erum við með stefnuna. Stefnan er að tryggja aðgengi og sem besta þjónustu um allt land. Það er stefnan. Við þurfum að gera allt til þess að hægt sé að veita örugga þjónustu á sem hagkvæmastan hátt um allt land o.s.frv. Það er stefnan. Svo kemur framkvæmdaáætlunin. Þá kemur náttúrlega strax í ljós að þyrla er akkúrat málið. Það er þyrla sem mun vera númer eitt í framkvæmdaáætluninni. Ef hún er rétt unnin er ég sannfærður um að hún verður þar efst á blaði til þess að tryggja að þjónustan sé sem aðgengilegust, öruggust, hagkvæmust og sem best. Ég hef fulla trú á því. Ég tel að svona sérlausnir til þess að ná markmiðunum eigi ekki heima inni í stefnunni. Þær eiga heima í framkvæmdaáætluninni. En út af áhuga okkar á þessu málefni í velferðarnefnd þá lögðum við fram þingsályktunartillögu til að knýja á um að þessi framkvæmdaáætlun í bráðaþjónustu utan spítala verði framkvæmd og hún hefur verið samþykkt frá Alþingi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil þakka honum fyrir að hann hefur bæði í ræðu og riti fjallað um mikilvægi þess að fara í það tilraunaverkefni að sjúkraflutningar verði með þyrlum á Suðurlandi. Ég held að þetta sé mjög brýnt verkefni. Þetta er eitt fjölmennasta svæði landsins þegar kemur að ferðamönnum. Þarna hafa því miður orðið tíð slys þar sem viðbragðstíminn skiptir öllu máli. Ég er ekki sammála hv. þingmanni með að þetta eigi ekki að vera inni í heilbrigðisstefnu. Við horfum til framtíðar, hvernig við viljum sjá fyrir okkur heilbrigðisþjónustu í framtíðinni. Það er einmitt það sem við höfum rætt varðandi þyrlurnar. Við viljum að sú þjónusta verði veitt í framtíðinni. Þess vegna held ég að það hefði verið mikilvægt að minnast einmitt á sjúkraþyrlu í þessari stefnu og ég sakna þess. Það er annað að lokum sem mig langaði að nefna við hv. þingmann. Við höfum unnið saman að því málefni, ég og hv. þingmaður, og talað fyrir því að heilbrigðisþjónusta á Suðurnesjum verði bætt vegna fólksfjölgunar sem er fordæmalaus. Hefði ekki verið æskilegt í þessari stefnu að það hefði verið minnst á fólksfjölgun almennt, þ.e. að stefnan í heilbrigðismálum taki svolítið mið af fólksfjölgun á ákveðnum svæðum? Það er mjög brýnt. Við horfum fram á fordæmalausa fólksfjölgun eins og á Suðurnesjum. Er ekki eðlilegt að í stefnunni sé talað um að bregðast verði við hratt og vel ef sýnt er fram á óvenju mikla fólksfjölgun á ákveðnum svæðum?
Virðulegur forseti. Ég get alla vega sagt að ef það hefði getað gengið upp að nefna einstakar aðgerðir í þessu áliti hefði ég tekið því fagnandi, eins og með þyrluna, ég tel að það yrði eitt mesta framfaraskrefið í heilbrigðiskerfinu. En það er bara svo margt sem við getum gert betur í heilbrigðiskerfinu, margar framkvæmdir, að það er eiginlega ekki réttlætanlegt að fara að nefna eina. Þess vegna fórum við þá leið að hafa sérþingsályktunartillögu um málefni þyrlunnar og utanspítalaþjónustu í velferðarnefndinni. Ég þakka Alþingi fyrir að klára það mál hratt og örugglega og hef mikla trú á því. Það er rétt að við hefðum hugsanlega getað talað um íbúaþróun, bæði hvað varðar veikar byggðir og byggðir í vexti, að það þyrfti að tryggja að heilbrigðiskerfið væri fljótt að bregðast við í slíkum tilfellum. Það má alveg velta því upp hvernig við setjum það í stefnu að við séum með heilbrigðiskerfi sem bregst hratt við breyttum aðstæðum í hvora áttina sem það er. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt. Nefndin bregst samt að hluta til við því sem hv. þingmaður kemur inn á með því að koma eftirfarandi að í álitinu: „Nauðsynlegt er að tryggja að heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og sérfræðingar sem þar starfa hafi burði til að veita sem fjölbreyttasta annars stigs þjónustu svo íbúar á landsbyggðinni þurfi ekki alltaf að fara langar vegalengdir til að sækja sér slíka þjónustu. Þá þarf að huga að því að Landspítali er ekki í öllum tilfellum sá staður þar sem best er að þjónustan þróist.“ Við erum að reyna að fara inn á það að það þarf að gera allt til þess að landsbyggðarsjúkrahúsin styrkist sem mest eins og á Suðurnesjum. Þar á að vera hægt að veita mikla þjónustu sem gerir þann spítala stærri og sterkari til að bregðast betur við sveiflum á svæðinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni kærlega fyrir ræðuna. Komið hefur fram í umræðunum hér fyrr í dag hjá nefndarmönnum, sem ég held að einir hafi haldið ræður hingað til, að lögð hefði verið sú lína, að því er virðist, að sleppa mörgu, fara ekki inn í „díteila“ í hlutum og þar fram eftir götunum. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að tilfinning mín er sú að plaggið sé hálfgert þunnildi eins og það liggur fyrir núna. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp eina málsgrein í þingsályktunartillögunni sem er nr. 8 í 4. lið, þar sem stendur, með leyfi forseta: „Veitendur heilbrigðisþjónustu hafi skilning á þörfum og markmiðum þeirra einstaklinga sem til þeirra leita og einbeiti sér að því að veita þjónustu sem mæti þessum þörfum og markmiðum.“ Þetta er náttúrlega bara froða, ekkert annað. Það þarf ekkert að setja þetta í þingsályktun. Þetta er bara það sem fólk gerir dagsdaglega í störfum sínum og samskiptum. En látum það nú vera. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um, til viðbótar við það að gagnrýna að ekki hafi verið tekið með ákveðnari hætti á ýmsum efnisatriðum, er að í plagginu í heild sinni sé ég mjög lítið minnst á samstarf við einkaaðila. Það eina sem ég finn er 1. liður í 5. kafla, um skilvirk þjónustukaup, þar sem segir, með leyfi forseta: „Sjúkratryggingar Íslands annist alla samningagerð um kaup á heilbrigðisþjónustu fyrir hönd ríkisins, hvort sem um er að ræða þjónustu opinberra aðila eða einkaaðila.“ Víðar hef ég ekki fundið þetta. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki eins vel lesinn í meirihlutaálitinu og ég er í þingsályktunartillögunni. En þetta er mikið deilumál, eins og við þekkjum, umræða um liðskiptaaðgerðir sem framkvæmdar eru í Svíþjóð fyrir þrefaldan þann kostnað sem kostar að framkvæma þær hér heima og þar fram eftir götunum. [[Forseti hringir.]]Mér þykir því mjög snautlegt ef algjörlega er skautað fram hjá samtali við einkageirann og samskipti við hann í heilbrigðisstefnu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að við fjölluðum nú ekki um hvern einasta lið tillögunnar. En varðandi fyrri spurninguna þá verður að fjalla um allan liðinn í heildarsamhengi. Hv. þingmaður las hann ekki upp. Þar er fjallað um þau gögn sem þurfa að vera til staðar og þau úrræði sem þurfa að vera svo almenningur geti tekið þátt og geti borið ábyrgð á sjálfum sér við að viðhalda heilsu sinni. Hvað er það sem er óheilsusamlegt? Hvaða upplýsingar og rannsóknir og þróun vitum við um? Þeir sem veita heilbrigðisþjónustu þurfa að vera virkir í að miðla þessum upplýsingum og vera meðvitaðir um hvaða úrræði eru í boði í forvörnum og lýðheilsu svo almenningur geti borið svolitla ábyrgð á sjálfum sér og hjálpað okkur við að efla heilsu þjóðarinnar þannig að við þurfum ekki að skaffa það allt sjálf. Allt í þeim mælikvarða sem við tölum hér um miðar að því að veita upplýsingar á sem hagkvæmastan hátt, á sem öruggastan hátt og tryggja framþróun. Mikið er talað um það í nefndaráliti meiri hlutans hvernig hægt sé að veita þessa þjónustu og kemur meira að segja fram að annars stigs þjónusta sé veitt í sífellt meira mæli af hálfu einkaaðila og sjálfstæðra sérfræðinga. Við komum sérstaklega inn á það að þessi þjónusta á ekki bara að byggjast upp á Landspítalanum. Það er mikilvægt að hún fái að þróast úti á sjúkrahúsunum, hjá sjálfstæðum sérfræðingum og félagasamtökum, þriðju aðilum og öðrum, bara þeim sem hafa hugmyndir og kraft. Þeir eiga að veita þetta. Þá hlýtur framkvæmdaáætlun að taka mið af því að veita hana þar sem er, eftir stefnunni, öruggast, hagkvæmast og með besta aðgenginu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir svarið. Kannski til að fylgja þessu aðeins eftir: Við horfum á hvernig samskipti einkaaðila og sjálfstætt starfandi sérfræðinga hafa verið - Klíníkin, hægt er að taka ótalmörg dæmi - milli þessara þessa hóps annars vegar og heilbrigðisráðherra og ráðuneytisins hins vegar undanfarna mánuði og misseri, sem sagt undir stjórn núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísar Svavarsdóttur. Hvernig metur hv. þm. Vilhjálmur Árnason það? Metur hann það sem svo að það sé raunverulegur áhugi hjá núverandi heilbrigðisráðherra að nýta kosti einkarekstrar þar sem það á við? Komið hefur verið inn á það í umræðunni fyrr í dag að mjög erfitt sé að sækja upplýsingar um kostnaðargreiningu, sem sagt um raunkostnað, á Landspítala og svo sem víðast hvar í kerfinu. Er það raunhæft að mati þingmanns að við munum sækja þá þjónustu þar sem hún er veitt á sem hæfilegustu verði miðað við afrakstur? Eða er þetta draumsýn til einhverrar framtíðar? Því að það er ekkert að mínu mati í umhverfinu eins og það blasir við okkur núna sem gefur til kynna að það sé raunveruleg ætlan þess ráðherra að leita hagkvæmustu leiðanna, ef það gæti kallað á að semja við einkaaðila.
Virðulegur forseti. Já, ég hef fulla trú á að hæstv. heilbrigðisráðherra og þeir heilbrigðisráðherrar sem munu koma í framtíðinni muni ekki hika við að taka ákvarðanir um að semja við þriðja aðila, félagasamtök og aðra einkaaðila við rekstur, nái þessi stefna fram að ganga. Hvað er hluti af þessari stefnu og hvað er það sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur nefnt? Við þurfum að vita hvaða þjónustu við veitum og hvaða gæði við fáum. Hvernig er þetta? Það er skortur á því í dag, bæði innan Landspítalans og annars staðar, að fá að vita hvaða þjónustu við kaupum raunverulega og hvaða eftirfylgni er. Fáum við þá þjónustu? Eru gæðakröfur uppfylltar? Þegar við höfum hér stefnu sem segir að við skulum veita þjónustuna þar sem gæðin eru mest, á sem öruggastan hátt, á sem hagkvæmastan hátt, ef það liggur fyrir hljótum við að kaupa hana þar, óháð rekstrarformi. Það er það sem þessi stefna gengur út á. Stefnan á ekki að stýra neinu úr einu rekstrarformi yfir í annað, alls ekki. Þessi stefna segir: Heyrðu, við skulum stefna að því að hafa upplýsingar um hagkvæmni þjónustunnar, gæði þjónustunnar og öryggi hennar. Það mun stýra því hvar við kaupum þá þjónustu hjá hinu opinbera.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 93/2017, um breytingu á IV. viðauka um orku við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað mikið um málið og fengið til sín fjölda gesta. Meðal gesta voru Jóhanna Bryndís Bjarnadóttir, Bergþór Magnússon, Borgar Þór Einarsson, Helga Hauksdóttir og Alexandra Björk Adebyi frá utanríkisráðuneytinu, Ingvi Már Pálsson og Erla Sigríður Gestsdóttir frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, Skúli Magnússon, Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst, Kristín Haraldsdóttir, Davíð Þór Björgvinsson, Ólafur Jóhannes Einarsson, Birgir Tjörvi Pétursson, Eyjólfur Ármannsson, Davíð Þorláksson, Halldór Benjamín Þorbergsson og Pétur Reimarsson frá Samtökum atvinnulífsins, Halldór Hallgrímsson Grönvold, Páll Gunnar Pálsson og Birgir Óli Einarsson frá Samkeppniseftirlitinu, Magnús Júlíusson frá Íslenskri orkumiðlun, Valdimar Össurarson frá Valorku, Carl Baudenbacher, Frosti Sigurjónsson, Haraldur Ólafsson, Ingibjörg Sverrisdóttir, Birgir Steingrímsson, Bjarni Jónsson, Elínóra Sigurðardóttir, Erlendur Borgþórsson, öll frá Samtökunum Orkan okkar, Guðjón Axel Guðjónsson og Guðmundur Ingi Ásmundsson frá Landsneti, Hörður Árnason og Jón Ingimarsson frá Landsvirkjun, Sigurður Hannesson og Lárus Ólafsson frá Samtökum iðnaðarins, Konráð S. Guðjónsson og Gunnar Dofri Ólafsson frá Viðskiptaráði Íslands, Almar Þór Þorgeirsson, Sigurbjörg Sigþórsdóttir og Davíð Þór Vilhjálmsson frá Landssambandi bakarameistara, Vilhjálmur Birgisson, Drífa Snædal og Kristján Þórður Snæbjarnarson frá Alþýðusambandi Íslands, Ólafur Stephensen frá Félagi atvinnurekenda og Hilmar Gunnlaugsson. Varla er hægt að segja annað en að við höfum fengið ýmsar skoðanir um málið og fjölbreyttar frá öllum sjónarhólum, bæði frá fræðimönnum og samtökum, og við urðum við öllum þeim gestabeiðnum sem komu á þeim tveimur vikum sem við ræddum málið í utanríkismálanefnd. Nefndinni barst líka fjöldi umsagna um málið sem má fara yfir í nefndaráliti meiri hlutans. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun frá sameiginlegu EES-nefndinni og að fella inn í samninginn eftirfarandi gerðir sem saman mynda hinn svokallaða þriðja orkupakka. Gerðirnar eru átta: 1. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 713/2009 frá 13. júlí 2009 um að koma á fót Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði. 2. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 714/2009 frá sama áðurnefnda degi um skilyrði fyrir aðgangi að neti fyrir raforkuviðskipti yfir landamæri og um niðurfellingu á reglugerð. 3. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 715/2009 frá sama tíma um skilyrði fyrir aðgangi að flutningskerfum fyrir jarðgas og um niðurfellingu á reglugerð. 4. Reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 543/2013 frá 14. júní 2013 um afhendingu og birtingu gagna á raforkumörkuðum. 5.–6. Tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins nr. 72/2009 og 73/2009 um sameiginlegar reglur um innri markaðinn fyrir raforku og fyrir jarðgas. 7. Ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar um breytingu á 3. kafla um reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 715/2009 um skilyrði fyrir aðgangi að flutningskerfum fyrir jarðgas. 8. Ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar frá 24. ágúst 2012 um breytingu á reglugerð um skilyrði fyrir aðgangi að flutningskerfum fyrir jarðgas. Framsetning tillögunnar telst að mati meiri hlutans í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er rakið mjög ítarlega það viðamikla samráð sem hefur verið haft við þingnefndir Alþingis vegna þriðja orkupakkans og óþarft er að tvítaka. Nefndin hefur leitast við að fá fram sem víðtækust sjónarmið eins og gestalisti sem ég byrjaði að lesa upp ber vott um. Sendi sendinefndin í því skyni út 132 umsagnarbeiðnir. Ljóst var frá upphafi að talsverður áhugi væri á þessu máli sem lýsir sér ekki síst í því að 51 umsögn barst nefndinni, jafnt frá fræðimönnum, félagasamtökum sem einstaklingum. Nefndin vildi tryggja að almenningur hefði sem greiðastan aðgang að upplýsingum um málið og tók í því skyni ákvörðun um að allar gestakomur til nefndarinnar yrðu opnar fjölmiðlum, að undanskildum gestakomum ráðuneytanna í samræmi við lög um þingsköp. Þetta fyrirkomulag hefur gengið vonum framar og stuðlað að góðri og upplýstri umræðu, enda gagnaðist umræðan í nefndinni vel við afgreiðslu málsins. Efni þriðja orkupakkans er efnislegt framhald af fyrsta og öðrum orkupakkanum sem innleiddir voru á Íslandi með raforkulögum, nr. 65/2003, og með síðari breytingum á sömu lögum. Þriðji orkupakkinn samanstendur af gerðum sem varða innri markaðinn fyrir raforku og jarðgas. Helstu nýmæli sem felast í honum eru krafa um eigendaaðskilnað flutningsfyrirtækja, ítarlegri ákvæði um sjálfstæði raforkueftirlits og auknar kröfur um neytendavernd og upplýsingagjöf. Þá er komið á fót Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði sem falið er samræmingarhlutverk milli raforkueftirlitsaðila. Rétt er að minna á að ACER, samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði, var komið á fót 2010 og hefur verið starfandi að fullu síðan 2011, enda eru gerðir orkupakkans frá 2009. Meiri hlutinn ítrekar að þegar raforkueftirlit, sem verið hefur á hendi Orkustofnunar, verður gert sjálfstætt breytist ekki staða Orkustofnunar í stjórnvaldskerfinu umfram tilurð hinnar nýju einingar. Stofnunin gegnir, eftir sem áður, mörgum öðrum mikilvægum hlutverkum samkvæmt landslögum. Eftirlitinu er m.a. ætlað að fylgjast með því að samkeppni milli dreifingaraðila til almennings og fyrirtækja, annarra en orkufreks iðnaðar, sé virk og sanngjörn og flutningur neytenda milli dreifingaraðila ávallt greiður, að starfsemi fyrirtækjanna sé gegnsæ og réttur neytenda ávallt hafður í fyrirrúmi. Eftirlitið á hendi þessarar sjálfstæðu einingar takmarkast við innri markað á Íslandi, enda er engin raforkutenging milli Íslands og annarra hluta Evrópu. Með fyrsta og öðrum orkupakkanum voru stigin markverð skref til að innleiða samkeppnisumhverfi í framleiðslu og sölu á rafmagni með hagsmuni neytenda að leiðarljósi. Lykilatriði í þeirri viðleitni eru reglur um jafnræði aðila til aðgangs að flutnings- og dreifikerfum og réttur neytenda til að velja af hvaða framleiðanda þeir kaupa rafmagn, ásamt fleiri atriðum sem ætlað er að stuðla að frjálsri samkeppni í þágu neytenda. Í þessu sambandi má rifja upp orð Tómasar Inga Olrichs á Alþingi 4. maí árið 2000, þegar til umfjöllunar var aflétting stjórnskipulegs fyrirvara við innleiðingu fyrsta orkupakkans, en hann sagði, með leyfi forseta: „[Ekki er] loku fyrir það skotið að hér geti orðið raunhæf samkeppni um framleiðslu og sölu á raforku. En hér hlýtur að gilda það sama og í Evrópu, að til þess að slík samkeppni komist á er afar mikilvægt að menn hafi jafnan aðgang að flutningakerfunum. Yfirleitt er í þessum reglum um samkeppni á orkumarkaði gengið mjög tryggilega frá því að fyrirtækin sem annast framleiðslu og sölu á orku geti ekki einokað flutningakerfin. Ég get vel fallist á að hér er um mikilvægt mál að ræða. Ég er hins vegar ekki sammála því að þarna sé um hættulegt mál að ræða. Þetta er hluti af því samkeppnislandslagi sem verið er að leiða okkur inn í síðan við gengum í hið Evrópska efnahagssvæði sem hefur í stórum dráttum orðið okkur til góðs.“ Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði í nóvember 2011 úttekt á því fyrir iðnaðarráðuneytið hvernig til hefði tekist með aðskilnað samkeppnis- og sérleyfisstarfsemi. Niðurstaðan var eftirfarandi, með leyfi forseta: „Líklegt verður þó að þykja að breytingar í átt að samkeppnisumgjörð á raforkumarkaði hafi leitt til lægra raforkuverðs en ella. Þar af leiðandi verður að telja að breytingin hafi leitt til þjóðhagslega hagkvæmara raforkukerfis.“ Í samningaviðræðum EFTA-ríkjanna innan EES og Evrópusambandsins beitti Ísland sér fyrir vissum undanþágum og aðlögunum vegna aðstæðna hér á landi. Í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er gerð grein fyrir þeim undanþágum og aðlögunum sem Ísland fékk. Þannig er Ísland undanþegið gerðum er varða jarðgas, auk þess sem mikilvæg undanþága fékkst frá ákvæðum um sundurgreiningu flutningskerfa frá öðrum rekstri á raforkumarkaði, samanber 9. gr. tilskipunar 2009/72. Þá er jafnframt ákvæði þess efnis að geti íslensk stjórnvöld sýnt fram á að vandkvæði séu til staðar fyrir rekstur raforkukerfa er þeim heimilt að sækja um undanþágur frá ákvæðum sem varða aðskilnað dreififyrirtækja, aðgengi að flutnings- og dreifikerfum, markaðsopnun og gagnkvæmni. Loks er samið um tveggja stoða aðlögun vegna valdheimilda ACER í tengslum við ágreining eftirlitsaðila um orkuflutning yfir landamæri. Tveggja stoða lausnin felur í sér að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) mun fara með þær valdheimildir gagnvart EFTA-ríkjunum innan Evrópska efnahagssvæðisins. ESA tekur því ákvarðanir sem snúa að EFTA-ríkjunum og byggir ákvörðun sína á drögum frá ACER. Ákvörðunarvald ESA er sjálfstætt og komi til ágreinings á milli þessara tveggja stofnana skal vísa honum til úrlausnar í sameiginlegu EES-nefndinni. Slík lausn fellur því fyllilega að tveggja stoða kerfinu. Varðandi það hvort þriðji orkupakki þessi sé í samræmi við stjórnarskrá eru flestir fræðimenn sammála um að upptaka og innleiðing þriðja orkupakkans án nokkurra fyrirvara samræmist íslenskum stjórnskipunarlögum. Í álitsgerð Skúla Magnússonar sem fylgir þingsályktunartillögunni komst hann að þeirri niðurstöðu að það framsal valdheimilda sem fælist í innleiðingu þriðja orkupakkans fullnægði því skilyrði að vera vel skilgreint og á afmörkuðu sviði. Þá væri eðli og umfang heimildanna ekki frábrugðið því sem áður hefði verið talið samrýmast stjórnarskránni og raunar mætti einnig færa fyrir því rök að framsalið gengi í öllum atriðum skemmra, bæði að því er varðar umfang og eðli ákvarðana, en t.d. framsal heimilda vegna evrópsks fjármálaeftirlits. Þetta staðfesti hann enn frekar fyrir nefndinni sem gestur. Niðurstaða Skúla er í samræmi við álitsgerð Davíðs Þórs Björgvinssonar sem einnig fylgir þingsályktunartillögunni. Þar kom fram að valdheimildir ESA og ACER gengju skemmra en þær valdheimildir sem ESA hefur á grundvelli ESB-reglna um fjármálaeftirlit. Líta yrði til þess að valdheimildirnar beindust að ríkinu eða stofnunum þess en ekki einstaklingum eða lögaðilum. Valdheimildirnar væru því sambærilegar valdheimildum Mannréttindadómstóls Evrópu og í fullu samræmi við fullveldisfyrirvara íslensku stjórnarskrárinnar. Þá léki ekki vafi á að heimildirnar teldust vel afmarkaðar í skilningi framsalsreglunnar sem mótuð hefði verið í framkvæmd á Íslandi. Jafnvel þótt Ísland tengdist síðar sameiginlegu raforkukerfi ESB með sæstreng myndi það engu breyta um að framsal valdheimilda væri innan þess svigrúms sem löggjafinn hefur. Í álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts kom fram að á meðan Ísland væri ekki tengt sameiginlegum raforkumarkaði Evrópusambandsins væri stjórnskipulegum álitaefnum ekki fyrir að fara. Álitsgerðin fjallaði því einkum um 8. gr. reglugerðar nr. 713/2009 sem felur í sér ákvörðunarvald ESA í samræmi við aðlögunartexta ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar og varðar grunnvirki yfir landamæri. Í niðurstöðu sinni töldu þeir vafa undirorpið hvort valdframsalið gengi lengra en rúmaðist innan ákvæða stjórnarskrárinnar. En þá var lögð til sú lausn að þriðji orkupakkinn yrði innleiddur í íslenskan rétt með lagalegum fyrirvara um að ákvæði hans um grunnvirki yfir landamæri öðlaðist ekki gildi. Grunnforsendan væri sú að ákvörðun um að koma á fót slíkum grunnvirkjum væri alfarið á forræði Íslands. Tæki Ísland ákvörðun um að leggja grunnvirki yfir landamæri yrðu ákvæði þriðja orkupakkans um grunnvirki yfir landamæri tekin að nýju til skoðunar með tilliti til þess hvort þau samrýmdust stjórnarskránni. Þetta áréttuðu þeir sérstaklega, að enginn lögfræðilegur vafi væri á því að sú leið sem þeir lögðu til og hér er farin og lögð er til grundvallar væri í samræmi við stjórnarskrá og að sú staðreynd skipti mestu máli. Í ljósi þessa og til þess að taka af allan vafa er í þingsályktunartillögunni vísað til þess að reglugerð nr. 713/2009, sem kemur á fót ACER, verði innleidd með lagalegum fyrirvara. Fyrirvarinn er unninn að fyrirmynd þeirrar lausnar sem Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst lögðu til í álitsgerð sinni og snýr að því að grunnvirki sem gera mögulegt að flytja raforku milli Íslands og orkumarkaðar Evrópusambandsins verði ekki reist eða áætluð nema að undangenginni endurskoðun á lagagrundvelli reglugerðarinnar og ákvæði hennar sem varða tengingar yfir landamæri komi ekki til framkvæmda fyrr en að þeirri endurskoðun lokinni. Fari slík endurskoðun fram er það Alþingis að meta hvort innleiðingin samræmist stjórnarskránni. Þessu til viðbótar áréttar meiri hlutinn að raforka til sölu erlendis og uppbygging innviða vegna sölunnar er háð lagabreytingum hér á landi sem og öllum innlendum kvöðum og áætlunum sem að slíkum framkvæmdum snúa, jafnt á landi sem á hafsbotni. Varðandi almenna umræðu sem farið hefur fram í samfélaginu um þriðja orkupakkann, sem hefur verið ræddur mikið, hefur ákveðins misskilnings gætt sem við teljum nauðsynlegt að leiðrétta. Settar hafa verið fram fullyrðingar um að þriðji orkupakkinn feli í sér að íslensk stjórnvöld verði skylduð til að leggja sæstreng eða samþykkja að aðrir leggi hann. Nefndin fór ítarlega yfir þetta og margspurði fræðimenn sem komu fyrir nefndina. Samdóma álit þeirra er að í orkupakkanum felist ekki neins konar skylda íslenska ríkisins að koma á, eða leyfa, samtengingu íslensks raforkumarkaðar við önnur ríki Evrópska efnahagssvæðisins. Til þess að taka af öll tvímæli hefur ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagt fram frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum og þingsályktunartillögu um breytingu á þingsályktun nr. 26/148 þar sem kveðið er á um að ekki verði ráðist í tengingu raforkukerfis landsins við raforkukerfi annars lands um sæstreng nema að undangengnu samþykki Alþingis. Meiri hlutinn vill jafnframt að skýrt komi fram að viðskipti með orku eru partur af EES-samningnum - ótrúlegt en satt - og hafa verið frá gildistöku hans, samanber IV. viðauka EES-samningsins. EES-samningurinn tekur aftur á móti ekki til nýtingar náttúruauðlinda sem EFTA-ríkin innan EES hafa full yfirráð yfir. Þá hefur borið á umræðu um að með þriðja orkupakkanum sé komið á fót samkeppni á íslenskum raforkumarkaði. Meiri hlutinn vísar til þess að samkeppni á raforkumarkaði er þegar fyrir hendi á Íslandi sem leitt hefur af sér framþróun og verðlækkun á raforku eins og fyrr sagði. Meiri hluti utanríkismálanefndar áréttar einnig að sameiginlegur raforkumarkaður Evrópu snýst um samkeppnissölu og -kaup á raforku og hvatningu til þess að auka hlutfall endurnýjanlegrar orku. Hann snýst ekki um kvaðir á hendur fullvalda ríkjum að hlíta miðlægum ákvörðunum um orkumagn til sölu yfir landamæri eða kvaðir um fyrir fram miðlægt ákveðna getu flutningslína. Hvorki ríki Evrópusambandsins né EES/EFTA-ríkin missa full yfirráð yfir slíkri auðlindanýtingu með samþykkt þriðja orkupakkans. Margt af því sem rætt hefur verið í tengslum við þriðja orkupakkann og fram hefur komið í umsögnum um þingsályktunartillöguna mun nýtast vel við vinnu við gerð langtímaorkustefnu sem unnið er að á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Orkustefnan snertir m.a. á þáttum er varða forræði Íslands yfir nýtingu og stjórnun orkuauðlinda landsins, sjálfsákvörðunarrétt varðandi mögulegar tengingar við önnur raforkukerfi, hvernig stuðla megi að virkri samkeppni í raforkusölu, enn frekari eflingu neytendaverndar í orkumálum, orkuöryggi, samspil orkumála og loftslagsmála og stöðu Íslands innan regluverks Evrópusambandsins þegar kemur að orkumálum. Fulltrúar allra þingflokka eiga sæti í starfshópi um mótun orkustefnu og hefur sú vinna staðið yfir í eitt ár. Er ráðgert að heildstæð orkustefna muni líta dagsins ljós í byrjun árs 2020 og mun hún varða leiðina til næstu ára að því er varðar eigendastefnu Landsvirkjunar. Orkustefnan verður jafnframt stefnumarkandi plagg fyrir þá eigendastefnu. Það er nauðsynlegt og mikilvægt að mati meiri hlutans að ekki verði neinar tafir við vinnu við gerð orkustefnunnar og helst ætti að hraða þeirri vinnu, ef hægt er, í takt við breytingar í loftslagsmálum og nauðsyn þess að marka skýra stefnu um svo mikilvæg mál sem orkumálin eru og við fögnum að hafi fengið meiri umræðu í samfélaginu en mikið af þeirri umræðu sem hefur verið vegna þriðja orkupakkans á kannski meira heima þar. Þá er og mikilvægt að stjórnvöld marki skýra eigenda- og arðgreiðslustefnu gagnvart orkuvinnslufyrirtækjum í eigu ríkisins. Þriðji orkupakkinn hefur leitt til umræðu um nauðsyn þess að í stjórnarskránni sé sérstakt auðlindaákvæði. Þrátt fyrir að ekkert í þriðja orkupakkanum sé þess eðlis að það auki þörfina á slíku ákvæði er umræðan eigi að síður mikilvæg, enda hefur lengi staðið til að festa sérstakt ákvæði í stjórnarskrá um náttúruauðlindir. Áratugir eru síðan fyrst komu fram hugmyndir um að lýsa tilteknar náttúruauðlindir þjóðareign. Á þessu kjörtímabili hafa formenn stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi hist reglulega til að ræða stjórnarskrármál. Á fundi þeirra 10. maí sl. var ákveðið að afgreiða frumvarp um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins til samráðs við almenning í samráðsgátt stjórnvalda. Í nefndarálitinu er farið yfir hvað felist í því frumvarpi, enda er mikilvægt að slík umræða sé tekin þrátt fyrir að hún eigi ekki beint við vegna þriðja orkupakkans eða aukin þörf sé á henni vegna þriðja orkupakkans. Mikilvægi EES-samningsins bar mikið á góma í þessari umræðu, eðlilega, enda hefur umræðan um þriðja orkupakkann orðið til þess að beina kastljósinu að mikilvægi samningsins. Umsagnaraðilum og gestum nefndarinnar hefur raunar orðið tíðrætt um mikilvægi EES-samningsins og fjölmargir séð sig knúna til þess að undirstrika nauðsyn þess að hlúð sé að samstarfinu og að því verði ekki stefnt í voða. Frá upphafi EES-samstarfsins hafa EFTA-ríkin innan EES aldrei beitt neitunarvaldi varðandi upptöku gerða í EES-samninginn. Þá hefur það heldur aldrei gerst að ríki neiti að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í ljósi þessara fordæmalausu aðstæðna óskaði utanríkisráðuneytið eftir álitsgerð frá Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, og einnig frá Alþjóða- og Evrópuréttarstofnun Háskólans í Reykjavík á því hvaða afleiðingar það gæti haft samþykki Ísland ekki upptöku þriðja orkupakkans. Álitin lýsa sambærilegri sviðsmynd sem felur í sér mikla lagalega og pólitíska óvissu um framtíð EES-samningsins ákveði Ísland að aflétta ekki stjórnskipulegum fyrirvara við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um þriðja orkupakkann. Carl Baudenbacher rakti í álitsgerð sinni að hafni Ísland þriðja orkupakkanum geti það stefnt aðild að EES-samningnum í tvísýnu. Líklegt er að Evrópusambandið myndi líta á málið sem fordæmisgefandi og beita sér í samræmi við það. Litið yrði til þess að Ísland hreyfði hvorki andmælum við því að þriðji orkupakkinn félli undir gildissvið EES-samningsins né þegar EES-ráðið komst að þeirri niðurstöðu í nóvember 2014 að hraða þyrfti upptöku þriðja orkupakkans í EES-samninginn. Þá hefði Ísland þegar fengið tækifæri til að hafa áhrif á þriðja orkupakkann sem hefði skilað sér í vissum undanþágum og aðlögunum. Ísland beitti sér ekki heldur gegn samþykkt ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um þriðja orkupakkann heldur lét sér nægja að setja sérstakan stjórnskipulegan fyrirvara við hana. Þá hefði Ísland þegar innleitt fyrsta og annan orkupakkann. Baudenbacher taldi jafnframt ólíklegt að Ísland fengi undanþágu frá þriðja orkupakkanum ef málið færi aftur til sameiginlegu EES-nefndarinnar. Ísland væri bundið af hollustuskyldu gagnvart Noregi og Liechtenstein og taka yrði tillit til lögmætra hagsmuna þeirra við innleiðinguna. Ísland gæti ekki upp á sitt eindæmi breytt um stefnu nema að baki því lægju veigamikil rök. Synjun Íslands fæli í sér að þriðji orkupakkinn myndi ekki öðlast gildi gagnvart Noregi og Liechtenstein. Tæki Ísland eftir sem áður slíka ákvörðun væri ekki útilokað að Noregur myndi íhuga gerð tvíhliða samkomulags við Evrópusambandið í ljósi þeirra hagsmuna sem í húfi eru. Slík þróun gæti haft í för með sér alvarlegar afleiðingar fyrir EES-samninginn. Heimildin um að hafna upptöku gerða í EES-samninginn er vissulega fyrir hendi, hún er skýr, en samdóma álit meiri hlutans í nefndinni sem og Baudenbachers er að þriðji orkupakkinn væri ekki mál af því tagi sem réttlætti að gripið yrði til slíkra neyðarráðstafana. Í álitsgerð Alþjóða- og Evrópuréttarstofnunar Háskólans í Reykjavík var einnig áréttað að EES-samningurinn byggðist á samstarfsvilja samningsaðila og að allir aðilar öxluðu þá ábyrgð að viðhalda góðri framkvæmd hans. Aflétti Ísland ekki fyrirvaranum hefði það því bein áhrif á Noreg og Liechtenstein þar sem löggjöfin tæki ekki gildi gagnvart þeim, eins og fyrr sagði. Þetta hefði í för með sér að þeim hluta IV. viðauka EES-samningsins sem löggjöfin hefur bein áhrif á, samanber 2. mgr. 102. gr. EES-samningsins, yrði frestað til bráðabirgða, nema sameiginlega EES-nefndin ákvæði annað. Þetta gæti skapað óvissu fyrir neytendur og fyrirtæki hér á landi og verulega réttaróvissu í Noregi sem er virkur þátttakandi á innri markaðnum fyrir bæði raforku og gas. Það er mikilvægt að líta til þess að beiting 5. mgr. 102. gr. á eingöngu að vera tímabundin ráðstöfun þar til samningsaðilar hafa náð samkomulagi. Í tilfelli þriðja orkupakkans hefði slíkt samkomulag þegar náðst í kjölfar viðamikils undirbúnings og samningaviðræðna EFTA-ríkjanna innan EES og Evrópusambandsins sem leiddu m.a. til þessara aðlagana og undanþágna sem Ísland fékk og ég hef nú þegar farið yfir. Stofnunin taldi því vandséð hvert samningsmarkmið íslenska ríkisins ætti að vera í frekari aðlögun löggjafarinnar, enda hefur enginn nefnt hvert það ætti að vera. Þá bæri að líta til þess að Evrópusambandið hefði aldrei veitt aðlögun frá heilum viðauka sem hefur verið hluti EES-samningsins frá undirritun hans. Tæki Ísland ákvörðun um að aflétta ekki stjórnskipulega fyrirvaranum hefði slíkt í för með sér mikla lagalega og pólitíska óvissu sem sett gæti framkvæmd EES-samningsins í uppnám. Álitsgerðirnar tvær, frá Baudenbacher og Alþjóða- og Evrópuréttarstofnun Háskólans í Reykjavík, varpa ljósi á hversu mikilvægt er að hagsmunum og sérstöðu Íslands sé haldið á lofti frá upphafi þess ferlis sem lýtur að upptöku gerða í EES-samninginn. Mikilvægt er að samningsmarkmið Íslands séu skýr frá byrjun því að erfitt getur reynst að breyta um stefnu þegar komið er að leiðarlokum. Þá ber einnig að halda því til haga að samningaviðræður Íslands skiluðu árangri, ekki síst hvað varðar eigendaaðskilnað flutningsfyrirtækja. Meiri hlutinn vill því brýna fyrir bæði íslenskum stjórnvöldum og hagsmunaaðilum að vera virk í hagsmunagæslu Íslands. Hin mikla umræða og þekking sem skapast hefur á orkustefnu Evrópusambandsins er gott veganesti inn í samningaviðræður vegna fjórða orkupakkans sem nú er í mótun hjá sambandinu. Sjónarmið Íslands þurfa að heyrast strax í upphafi. Í því samhengi fagnar meiri hlutinn nýlegri fjölgun sérfræðinga ráðuneyta í sendiráði Íslands í Brussel. Alþingi hefur jafnframt lagt sitt af mörkum með nýjum reglum sem voru samþykktar um þinglega meðferð EES-mála og tóku gildi í september sl. um að setja í forgang eftirlit með ESB-gerðum á fyrri stigum. Þá eru að lokum yfirráð yfir auðlindum. Þriðji orkupakkinn hefur, eins og áður segir, engin áhrif á yfirráð Íslands yfir náttúruauðlindum sínum. Þessi skilningur var áréttaður í sameiginlegri yfirlýsingu Guðlaugs Þórs Þórðarsonar utanríkisráðherra og Miguels Arias Canete, framkvæmdastjóra orkumála í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, frá 20. mars sl. Í yfirlýsingunni kom fram að gildandi ákvæði þriðja orkupakka Evrópusambandsins hefðu engin áhrif á fullveldi ríkisstjórnar Íslands yfir orkuauðlindum Íslands og að ákvörðunarvald um raforkustrengi milli Íslands og innri raforkumarkaðar Evrópusambandsins lægi alfarið hjá íslenskum stjórnvöldum. Yrði sæstrengur lagður í framtíðinni hefði ESA ákvörðunarvald um málefni sem ná yfir landamæri en ekki ACER líkt og samþykkt hefði verið í aðlögunartexta sameiginlegu EES-nefndarinnar sem endurspeglar sjálfstæði stofnana EFTA undir tveggja stoða kerfi EES-samningsins. EFTA-ríkin þrjú innan EES, Ísland, Noregur og Liechtenstein, lögðu fram sameiginlega yfirlýsingu í sameiginlegu EES-nefndinni 8. maí sl. þar sem sérstaða Íslands hvað varðar innri raforkumarkað Evrópusambandsins var enn frekar áréttuð. Í yfirlýsingunni kemur fram að ákvæði þriðja orkupakkans hafi engin áhrif á full yfirráð EFTA-ríkjanna innan EES yfir orkuauðlindum sínum, ráðstöfun þeirra og hagnýtingu. Ákvarðanir um samtengingu raforkukerfa þeirra og orkukerfis innri markaðar Evrópusambandsins væru ávallt á forræði þeirra. Kæmi til lagningar sæstrengs í framtíðinni væri það fyrirkomulag að ESA úrskurðaði um ágreiningsmál varðandi Ísland en ekki ACER í fyllsta samræmi við tveggja stoða kerfið. Framangreindar yfirlýsingar hafa bæði pólitískt og þjóðréttarlegt gildi. Í tilkynningu Íslands til EFTA-skrifstofunnar um afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara verður vísað sérstaklega bæði til yfirlýsingar framkvæmdastjóra orkumála í framkvæmdastjórn ESB og utanríkisráðherra frá 20. mars sl. og til sameiginlegrar yfirlýsingar EFTA-ríkjanna innan EES sem gefin var í sameiginlegu EES-nefndinni 8. maí sl. Þar með er enn frekar skjalfestur sá sameiginlegi skilningur allra aðila að Ísland hafi eftir sem áður full yfirráð yfir orkuauðlindum sínum. Ég þakka nefndinni kærlega fyrir vel unnin störf, að sitja langa fundi með fjölda gesta, [[Þrotlausa fundarsetu.]]þrotlausa fundarsetu, eins og hv. þm. Inga Sæland nefnir héðan úr sal. Ég þakka fyrir þá góðu vinnu sem fór fram. Það er engin ástæða til annars en að meiri hlutinn leggi til að tillagan verði samþykkt. Undir álitið rita Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, formanni utanríkismálanefndar, fyrir vasklega framsögu og skýra. Það er ýmislegt sem mig langaði til að bera undir hv. þingmann og þá sérstaklega þar sem ég sat nú þessa fundi og með þessum lögspekingum. Það er t.d. verið að tala um lagalega fyrirvara. Davíð Þór Björgvinsson kom til okkar og eins og hv. þingmaður nefndi áðan sagði hann að hann teldi ekki um neitt framsal að ræða og hann teldi að við værum ekki að ganga á svig við stjórnarskrá eða eitt eða neitt. Hann sagði þó engu að síður, þegar kom að þessum lagalega fyrirvara, að hann væri nú meira til heimabrúks - óbreytt orð hans - í raun ekkert mark á takandi. Ég spyr hv. þingmann: Hvað átti Davíð Þór Björgvinsson við? Og gátum við ekki trúað því? Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst komu líka til okkar og skiluðu álitsgerð sinni. Þar virðist vera meira um lagalega óvissu og þeir komu með tvær tillögur til að nálgast viðfangsefnið. Fyrri tillagan var sú sem þeir töldu þá lögfræðilega réttu, og sögðu það líka á fundi utanríkismálanefndar, en hún fól í sér að við myndum bera þetta upp fyrir sameiginlegu EES-nefndina. Sú tillaga var hins vegar ekki valin heldur hugmyndin að þessum svokallaða stjórnskipulega fyrirvara sem Davíð Þór Björgvinsson gerði nú ekki rosalega mikið úr. Þetta er eitthvað sem ég er að velta fyrir mér svona í byrjun, þetta tvennt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel því öðruvísi farið þegar vísað er í Davíð Þór Björgvinsson, hvað hann gerði úr lagalega fyrirvaranum - hann taldi hann einfaldlega ekki þurfa. Flestir fræðimenn hafa reyndar komist að þeirri niðurstöðu að hann sé óþarfur. En út af þeim spurningum og álitamálum sem komu upp var farið í dýpri skoðun og það er einn fræðimaður eða tveir með eina álitsgerð sem lýsa yfir þessum áhyggjum og því förum við þá leið sem þar kemur fram með þennan lagalega fyrirvara. Og hvaða gildi hefur sá lagalegi fyrirvari? Jú, hann hefur ekki einungis fengið samþykki frá orkumálastjóra ESB um sameiginlegan skilning heldur einnig núna EFTA-ríkjunum sem árétta stöðu okkar sérstaklega. Og Bjarni Már Magnússon dósent segir t.d. að þetta hafi mikið þjóðréttarlegt gildi, þessar yfirlýsingar, og sé talsvert bindandi. Ég held að hér sé brugðist við með algerlega réttum hætti af því að ekki er hægt annað en að horfa á minnihlutaálitið sem liggur fyrir, sem byggist á nákvæmlega sömu orðræðu og var í fyrri umr. um málið og nákvæmlega því að vísað sé í að Stefán Már Stefánsson hafi ákveðna skoðun á því hvað gildi fyrir stjórnarskránni. Hann hefur haft þær skoðanir uppi áður og sömu vangaveltur í kringum fjármálreglugerðirnar. En sú leið er farin og það er aðalatriðið. Sú leið sem er farin hér er líka að hans mati í samræmi við stjórnarskrá, eins og allra annarra fræðimanna sem komu fyrir nefndina. Ég held að það hafi bersýnilega komið í ljós síðustu daga og vikur í vinnunni í nefndinni að hin leiðin sem hv. þingmaður vildi kannski frekar fara feli í sér enn meiri óvissu. Hún varðar EES-samninginn okkar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og ég skil hana þá gefur hv. þingmaður lítið fyrir tillögu Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts, sem þeir töldu lagalega öruggustu leiðina. Í annan stað langar mig að nefna hinn ágæta mann sem við fengum í heimsókn, Carl Baudenbacher, sem ég átta mig eiginlega ekki alveg á. Hann sagði einfaldlega við okkur að Evrópusambandið tæki engum vettlingatökum á aðildarríkjum, hvort sem þau væru lítil eða ekki, sem undirgengjust ekki þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem þau hafa gert með samningum sínum. Ég spyr: Hvað gæti mögulega gerst? Hvað fáum við sérstaklega út úr því að undirgangast allar þessar orkustefnur hér? Eru íslenskir neytendur í einhverjum vanda á sínum orkumarkaði?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir að ég gefi lítið fyrir að fara hina leiðina. Ég gef lítið fyrir hana því að það er ekkert í þriðja orkupakkanum sem gefur tilefni til þess. Til að nýta þann öryggisventil í EES-samningnum, að fara í þá óvissuferð, þurfa algerir hagsmunir Íslands að liggja fyrir, að þess sé þörf. Þess vegna tel ég algerlega fráleitt að ætla í það vegna þriðja orkupakkans. Hv. þingmaður hefur setið með mér í nefndinni og fengið svör við öllum þeim spurningum sem hafa vaknað og ég held að þau hafi verið ansi skýr. Varðandi seinna atriðið: Felst eitthvað í þriðja orkupakkann fyrir neytendur? Eru ekki bara allir í frekar góðum gír hér? Jú, t.d. vegna fyrsta og annars orkupakkans. Vegna þeirra neytendastefnu sem kemur þar fram, að hægt sé að skipta um orkusala. Þú getur t.d. lækkað orkukostnað einnar fjölskyldu um 30.000 á ári og ég veit að það skiptir fullt af fjölskyldum máli. Samkeppni á orkumarkaði skiptir fjölskyldur á Íslandi verulegu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni meirihlutaálitsins, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, fyrir ræðu sína. Ég er einn af þeim sem hafa miklar efasemdir um hina svokölluðu fyrirvaraleið á meðan útfærslan á þeim er til heimabrúks eins og sumir hafa lýst. Við afgreiðslu málsins í Noregi voru settir ákveðnir fyrirvarar og mig langaði til að spyrja hv. þingmann hver afdrif þeirra hafi verið og hversu mikið hald menn telji í dag hafa verið í þeim fyrirvörum. Hv. þingmaður talaði síðan um - og mig langar að spyrja hvort það séu í hennar orð eða hvort hún sé þar að vísa í orð Bjarna Más Magnússonar, dósents við Háskólann í Reykjavík - að sameiginlegar yfirlýsingar og fyrirvarar væru talsvert bindandi. Auðvitað má vera að þetta sé mismæli. En ef þetta er ekki mismæli langar mig að vita hvort þetta eru orð hv. þingmanns eða gests fyrir nefndinni, Bjarna Más Magnússonar, geri ég þá ráð fyrir, þegar sagt var að yfirlýsingar sem þessar væru talsvert bindandi. Aðalspurningin snýr þó að fyrirvörunum og þeim fyrirvörum sem gerðir voru í Noregi, hver afdrif þeirra hafi orðið og hvort þeir hafi haldið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Fyrst varðandi Noreg og þá fyrirvara sem gerðir voru þar. Það er ekkert sem bendir til þess að þeir hafi ekki haldið. Ekki neitt. Það er alveg skýrt þegar maður kynnir sér málið vel frá stjórnvöldum þar í landi. Varðandi það sem ég vitnaði í Bjarna Má þá var það ekki alveg nákvæmt. Hann segir: Þetta eru mikilvægar pólitískar yfirlýsingar. Því teljum við þessa fyrirvara gilda og það þarf kannski gera greinarmun líka á þjóðarétti og landsrétti. Hann segir og fleiri að þetta sé bæði pólitískt bindandi og þjóðréttarlega bindandi. Það er það sem skiptir máli í þessum fyrirvörum. Í rauninni eru þessir fyrirvarar staðfesting á því að við séum eyja. Mér finnst að það ætti svo sem ekki að koma nokkrum manni sérstaklega á óvart. Eftir að hafa fengið það staðfest bæði frá Evrópusambandinu og EFTA-ríkjunum, eftir að við áréttum það sérstaklega og vísum til þess þegar við afléttum stjórnskipulegum fyrirvara, þá erum við enn frekar að skjalfesta þann sameiginlega skilning. Sameiginlegi skilningurinn er frekar einfaldur. Við erum eyja og við erum ekki tengd raforkumarkaði Evrópusambandsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það mun örugglega gleðja marga Norðmenn að heyra af því að þeir fyrirvarar sem þar voru gerðir hafa allir haldið. Það má eflaust vera að það komi fram við umræðuna hér síðar hvernig þau mál standa en látum þar við sitja. Þingmaðurinn fór yfir það að allir hefðu í rauninni meira og minna í allri meðferð málsins fallist á þá fyrirvara og þau sjónarmið sem við höfum sett fram. Þá hlýtur maður enn frekar að spyrja hvað sé því til fyrirstöðu að senda málið tímabundið, einn snöggan rúnt, til sameiginlegu EES-nefndarinnar og óska eftir því í mesta lítillæti að fyrirvararnir komi inn úr þeirri átt. Ég veit að það myndi róa marga sem horfa til málsins núna. Miðað við viðtökurnar sem framsögumaður meirihlutaálitsins lýsir þá trúi ég ekki öðru [[Forseti hringir.]]en að viðtökurnar í sameiginlegu EES-nefndinni verði góðar. Hví skyldi sá eini hópur leggjast þver gegn öllum þessum góðu og haldtraustu sjónarmiðum okkar?
Virðulegi forseti. Fyrirvarar Noregs voru einhliða. Það eru þeir alls ekki hér. Við höfum fengið staðfestingu frá þeim frá ESB og EFTA. Það breytir því samt ekki að þrátt fyrir að þeir hafi aðeins verið einhliða hafa þeir ekki skapað nein vandræði og engin athugasemd gerð við þá. Ég held að það sé hræðsluáróður að halda öðru fram um þessa fyrirvara. Varðandi hitt atriðið sem þingmaðurinn nefnir þá höfum við fengið frá sameiginlegu EES-nefndinni og EFTA-ríkjunum staðfestingu á þessari yfirlýsingu okkar. Ég held að það sé í fullu samræmi við þær vangaveltur sem hafa komið upp. Staðfestingin er ekki aðeins komin frá Evrópusambandinu sjálfu heldur einnig EFTA-ríkjunum í sameiginlegu EES-nefndinni og ég myndi telja það nægja.
Herra forseti. Ég þakka hv. formanni utanríkismálanefndar ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég furða mig eilítið á þeim asa sem mér þykir gæta við meðferð þessa máls. Það er ljóst að megintillaga þeirra Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar er sú að í krafti ákvæða í EES- sáttmálanum sjálfum verði leitað eftir sáttameðferð á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í bréfi til utanríkisráðherra hafa þeir ítrekað þá tillögu sína. Það liggur því ekki fyrir neitt lögfræðilegt álit til að mynda um þá leið sem varð ofan á, hina leiðina, sem ég leyfi mér að kalla svo. Það er ekkert lögfræðilegt álit um hana, hún hefur ekki verið prófuð eða greind. Okkur var sagt á fundi í utanríkismálanefnd af mjög virtum lögmanni að þetta væri til heimabrúks, eins og hefur verið rakið. Spurningin er þessi: Af hverju ekki að fjalla nánar og ítarlegar um mál sem hefur svo mikla þýðingu? Eins og segir til að mynda á blaðsíðu 40 í áliti þeirra Friðriks Árna og Stefáns Más getur það valdframsal sem um er að ræða ekki talist minni háttar. Þeir líkja því, að vísu með nokkurri einföldun, við að ESA væri falið vald til að ákvarða leyfilegan hámarksafla á sviði sjávarútvegs. Hér hafa þeir hringt viðvörunarbjöllum sem geta ekki farið fram hjá nokkrum manni. Hvað liggur á? Af hverju er þetta mál ekki rannsakað nánar og aflað lögfræðilegra álita af því tagi sem ég nefndi?
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni er tíðrætt um þann asa sem er á meðferð málsins. Ég veit ekki betur en að þetta mál hafi verið til umræðu í þinginu síðan 2010. Þá var ég ekki einu sinni byrjuð að hugleiða það að fara á þing. Málið hefur fengið gríðarlega mikla umræðu, bæði hér og í samfélaginu síðustu vikur, vissulega. Þess vegna tóku hæstv. ráðherrar því alvarlega að skoða málið vel, að ígrunda það vel, fá allar álitsgerðirnar fram. Og nefndin ekki síður, eins og sjá má af öllum þeim fjölda gesta sem við fengum og ég las upp áðan. Það er mjög erfitt að halda því fram að einhver asi sé á málinu. Hér erum við að ræða málið í síðari umræðu. Hv. þingmaður, sem var í nefndinni síðastliðinn föstudag, vissi vel að úttekt málsins lægi fyrir og ekki komu sérstakrar vangaveltur eða athugasemdir við það. Varðandi það þá leið sem Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Hirst leggja einnig til og er ekki farin hér, enda ekki talin þörf á því vegna þriðja orkupakkans, þá velta þeir upp ákveðnum spurningum í álitsgerð sinni um það hvað gerist. Þeir geta ekki svarað því og segja að það sé óvissuþáttur í hinni leiðinni. Það var þess vegna sem við fengum fram álitsgerðir frá bæði Carl Baudenbacher og Alþjóða- og Evrópuréttarstofnun Háskólans í Reykjavík til að svara því hvað gerist, hver óvissuþátturinn sé, til að meta það. Nefndin tók það til umfjöllunar og mat hvort það væri raunverulega leið sem við vildum fara vegna þessa máls. Niðurstaðan er að við viljum það ekki. Þess vegna er hin leiðin farin, sem þeir tiltaka að standist einnig stjórnarskrá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hinni eiginlegu spurningu var í raun og sanni ekki svarað. Af hverju er þeirra gagna sem ég nefndi ekki aflað? Sú leið sem hefur orðið fyrir valinu er algerlega óprófuð. Það liggja ekki fyrir neinar lögfræðilegar álitsgerðir um hana. Hins vegar er það frekar ódýrt, leyfi ég mér að segja, að varpa því upp að óvissa fylgi þeirri meginleið sem þeir lögðu til Þeir segja sjálfir að henni fylgi engin lagaleg óvissa. Því er alls ekki hægt að halda fram með neinum rétti að þeirri leið sem hér er ætlunin að fylgja fylgi ekki óvissa. Það er alveg morgunljóst að henni fylgir mikil lagaleg óvissa, enda er þetta ferð inn á ókortlagt svæði. Sú leið styðst ekki við neinar heimildir eða reglur í EES-samstarfinu. Eitt í viðbót sem hefur ekki verið kannað er [[Forseti hringir.]]hvaða líkur eru á því að í friðsamlegu samstarfi ríkja myndi Evrópusambandið kjósa það [[Forseti hringir.]]að beita okkur refsiaðgerðum eða hefndaraðgerðum fyrir það eitt að leita eftir sáttameðferð á grundvelli [[Forseti hringir.]]ákvæða í samningnum sjálfum.
Virðulegi forseti. Það er samt svo að þeir gestir og sérfræðingar og fræðimenn sem komu fyrir nefndina, Skúli Magnússon, Davíð Þór Friðriksson, Ólafur Jóhannes Einarsson, Birgir Tjörvi Pétursson, Kristín Haraldsdóttir, telja allir að það þurfi ekki einu sinni fyrirvara. Hér erum við að mæta ákveðnu sjónarmiði sem birtist í einni greinargerð sem var skrifuð og gerum lagalegan fyrirvara, fáum hann staðfestan hjá ESB, hjá EFTA-ríkjunum í EES-nefndinni. Ég myndi segja að við værum ekki aðeins með belti og axlabönd heldur líka hengd einhvers staðar upp. Við erum að bregðast við því sem kemur einungis fram í einni álitsgerð. Allar hinar álitsgerðarinnar telja fyrirvarana óþarfa. Þeir lögfræðingar komu fyrir nefndina, sem og hinir lögfræðingarnir sem höfðu við þetta athugasemdir, og skýrðu frá því. Ég veit ekki betur en svo að enginn asi hafi verið á nefndinni í allri sinni góðu vinnu né við vinnslu nefndarálitsins hér. Allir gestir sem óskað var eftir á fyrstu tveimur vikunum, þar sem meðferð málsins var boðuð, voru teknir fyrir nefndina og svörin eru afgerandi og skýr.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir minnihlutaáliti áliti utanríkismálanefndar, en áður en að því kemur langar mig að segja nokkur orð um stóru myndina, heildarmyndina sem við þurfum að ræða hérna. Svona nefndarálit getur eðli máls samkvæmt stundum verið svolítið tæknilegt á köflum, þótt það sé það ekki að öllu leyti. En fyrir vikið held ég að það sé ágætt að byrja á því að setja þetta mál í samhengi og nefna það stuttlega hvað við erum raunverulega að ræða hérna. Út á hvað gengur þriðji orkupakki Evrópusambandsins? Ef við lítum fram hjá vangaveltum stjórnarliða um kosti einhliða fyrirvara og vangaveltum um hvort það að einhver maður í Brussel skuli hafa viðurkennt að Ísland sé eyja þýði að við þurfum ekkert að hafa neinar áhyggjur af því sem við erum að samþykkja hér. Út á hvað gengur þetta í rauninni? Þetta gengur út á að tengja saman raforkumarkað Evrópu og stuðla að því með sérstakri stofnun, sérstökum valdheimildum og eftirliti. Þetta gengur líka út á m.a. að brjóta upp fyrirtæki sem þykja of ráðandi á sínu svæði. Þetta gengur hins vegar fyrst og fremst út á að Íslendingar afsali sér valdi að því marki að það leikur a.m.k. verulegur vafi á því að það standist stjórnarskrá lýðveldisins. Það ætti að fá menn til að staldra aðeins við fremur en að henda saman einhverjum heimatilbúnum fyrirvörum, viljayfirlýsingu Alþingis um hvernig það vilji að hlutirnir séu, og vitna í einhvern kommissar í Brussel sem viðurkennir að Ísland sé eyja. Þess vegna getum við innleitt þetta allt saman en munum ekki þurfa að fylgja því sem við erum að innleiða. Þessi málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar og stuðningsflokka hennar ætti að vera til þess fallinn að valda okkur áhyggjum og verða til þess að við skoðum þetta mál ofan í kjölinn. Og það hafa margir gert í samfélaginu. Þetta mál hefur valdið mörgum áhyggjum og fólk hefur tekið upp á því hjá sjálfu sér að berjast fyrir því að stjórnmálamenn, Alþingi, ríkisstjórn, geri þetta almennilega. En þá er brugðist við með því að keyra málið í gegn, pakka málinu inn - pakkanum sjálfum - í heimatilbúna fyrirvara og segja að við getum innleitt þetta allt saman án þess að þurfa að hafa áhyggjur af því að við þurfum ekkert að fylgja því sem við erum að innleiða. Hver geta þá áhrifin af þessu orðið? Ég mun rekja það nánar hér á eftir og e.t.v. í fleiri ræðum, en þau geta valdið íslensku samfélagi verulegum skaða. Þau geta skert samkeppnishæfni okkar, bæði út frá umhverfissjónarmiðum og efnahagslegum sjónarmiðum. Þau geta orðið til þess að iðnaður flytjist frá Íslandi enda samkeppnisforskot landsins farið. Slíkar breytingar væru til þess fallnar að bitna sérstaklega á landsbyggðinni og atvinnuvegum Íslands, hringinn í kringum landið. En þá að minnihlutaálitinu, virðulegur forseti. Minni hluti utanríkismálanefndar telur að ekki hafi verið sýnt fram á að innleiðing þriðja orkupakka Evrópusambandsins standist stjórnarskrá og lýsir verulegum áhyggjum af því valdframsali sem í innleiðingu hans felst og áhrifum á framtíðarskipan orkumála á Íslandi. Þá hefst kaflinn um þróun orkumála í ESB. Samræmdur orkumarkaður Evrópu er ekki nýr af nálinni. Í kringum 1990 hófst talsverð umræða um að samræma þyrfti raforkumál sambandsins þar sem m.a. var horft til eignarhalds og orkugjafa. Árið 1996 komu fram reglugerðir sem miðuðu að því að vinna gegn einokun nokkurra stórra aðila á orkumarkaði sem framleiddu og fluttu orkuna. Stuðla átti að frjálsri samkeppni á orkumarkaði og segja má að þarna sé orka raunverulega skilgreind fyrst sem markaðsvara. Þar með kom fram inntak fyrstu raforkutilskipunarinnar. Þróun orkumarkaðarins hélt síðan áfram og önnur raforkutilskipunin var innleidd í íslenskan rétt. ESB hefur ekki látið staðar numið heldur snýr þriðji orkupakkinn að hertu valdi ESB á orkumarkaðnum. Segja má að hugtakið „orkupakki“ hafi ekki orðið til fyrr en í tengslum við þriðja orkupakkann. Þegar fyrsti og annar orkupakki voru innleiddir var talað um fyrstu og aðra raforkutilskipunina, enda samanstóð innleiðingin af einni raforkutilskipun í hvort skiptið og einni jarðgastilskipun sem Ísland fékk undanþágu frá. Hugmyndafræði ESB hefur aftur á móti þróast og markmiðið um einn samtengdan innri raforkumarkað er nú skýrt. Að mati sambandsins dugir því ekki að setja einungis raforkutilskipanir heldur þarf að setja reglugerðir sem hafa bein lagaáhrif í aðildarríkjum ESB. Reglugerðir eru bindandi í heild sinni og eru teknar upp í landsrétt sem slíkar. Tilskipanir eru aftur á móti bindandi að því er markmið þeirra varðar og hverju ríki er í sjálfsvald sett á hvern hátt og með hvaða leiðum þeim markmiðum er náð. Sú þróun að þriðji orkupakki samanstandi mestmegnis af reglugerðum segir því sitt. Reglugerð EB nr. 713/2009 fjallar um Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði, ACER. Reglugerð nr. 714/2009 fjallar síðan um samtengingu milli landa ESB, og þar með EFTA-ríkjanna innan EES, og að hún verði tekin upp í EES-samninginn. Reglugerðirnar mæla fyrir um að ACER hafi yfirþjóðlegt vald yfir Íslandi. Nú ítreka ég það sem ég nefndi áðan um muninn á reglugerðum og tilskipunum, að reglugerðir eru bindandi í heild sinni. Sú tveggja stoða lausn sem fjallað er um í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 93/2017 felur í sér að ákvarðanir séu teknar af Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, á grundvelli draga sem unnin eru af ACER. Augljóst má heita að þetta fyrirkomulag feli í raun í sér að hið raunverulega ákvörðunarvald sé eftir sem áður hjá ACER. Þetta yfirþjóðlega vald tekur nánar til ákvarðana sem teknar eru samkvæmt 7., 8. og 9. gr. reglugerðar EB nr. 713/2013. Þau markmið sem lýst er í þriðja orkupakka ESB og áform sem boðuð hafa verið, t.d. í orkupakka fjögur, eru liður í því forgangsverkefni ESB að tengja saman raforkukerfi Evrópulanda, auka aðgang að endurnýjanlegri orku og koma stjórn þeirra mála í auknum mæli undir forræði Evrópusambandsins og stofnana þess, einkum ACER. Ljóst er að innan sambandsins er mikil pólitísk áhersla lögð á þetta verkefni og að ryðja burt því sem sambandið lítur á sem hindranir í þeim efnum, hvort sem þær eru tæknilegs eðlis, viðskiptalegs eða pólitísks. Nauðsynlegt er að skoða orkupakkann og áhrif hans í því ljósi og líta til fyrri fordæma sem sýna að þegar þjóðarhagsmunir stangast á við heildarhagsmuni Evrópusambandsins hefur hið fyrrnefnda jafnan þurft að víkja. Þá að markaðsvæðingu orku. Eitt af því sem ekki hefur fengið næga athygli er markaðsvæðing orkunnar. Allt frá tíunda áratug síðustu aldar hefur Evrópusambandið unnið að því að auka samkeppni í vinnslu, sölu og dreifingu orku sem sambandið skilgreinir líkt og hverja aðra vöru. Sambandinu hefur gengið erfiðlega að láta þennan markað vinna eins og væntingar stóðu til. Því hefur Evrópusambandið smám saman breytt lögum og reglum sínum til þess að ná tökum á orkumarkaðnum. Þriðji orkupakkinn er liður í einmitt þeirri vegferð. Á sama tíma og Evrópusambandið vinnur hart að því að tryggja að varan orka lúti sömu lögmálum og hver önnur vara er eðlilegt að spyrja hvort rétt hafi verið að málum staðið eða hvort við séum á óheillabraut. Spyrja má hvort við séum e.t.v. komin á þann stað að viðurkenna það hafi verið mistök að innleiða orkutilskipanir Evrópusambandsins og taka þannig þátt í að gera orkuna að hverri annarri verslunarvöru. Alþýðusamband Íslands vísar í umsögn sinni til þess að ekki sé hægt að slíta umræðuna um þriðja orkupakkann frá því hvaða grunnstoðir eigi að vera í samfélagslegri eigu og undanskildar markaðslögmálum. Raforka sé grunnþjónusta sem ekki eigi að vera háð markaðsforsendum hverju sinni enda hafi markaðsvæðing grunnstoða yfirleitt ekki bætt þjónustu, lækkað verð né bætt stöðu starfsfólks. Þá skrifar Ögmundur Jónasson í umsögn sinni um þingsályktunartillöguna: „Þau okkar sem andvíg voru þessari þróun“ - þ.e. markaðsvæðingunni - „lögðumst gegn samþykkt fyrsta og annars orkupakka og þykir mér ekki síður rökrétt að leggjast gegn samþykkt þessa pakka svo og þeirra sem fylgja í kjölfarið. Smám saman missum við sem samfélag forræðið yfir orkunni, auðlindum og vinnslu, og mun gangverk markaðarins stýra för, enda talað fyrir málinu á þann veg af hálfu ráðherra og á vef Stjórnarráðsins.“ Þá að kaflanum um hvers vegna þetta er andstætt íslenskum hagsmunum þó að það sé að sjálfsögðu ekki full upptalning. Að mati minni hlutans er ljóst að markmið þriðja orkupakkans samrýmast ekki hagsmunum Íslands. Á það bæði við um tengingu raforkukerfa Evrópulanda á forsendum ESB, þar sem sambandið leggur m.a. línurnar um verð orkunnar og heimildir til að skipta upp raforkufyrirtækjum. Á Íslandi er framleidd umhverfisvæn, endurnýjanleg orka sem seld er á umtalsvert lægra verði en í Evrópu. Hér á landi er orkan að mestu framleidd af einu fyrirtæki sem er í almannaeigu. Sjónarmið um að brjóta þurfi upp stór fyrirtæki í orkuframleiðslu og auka með því samkeppni eiga því ekki við hér og snúast raunar upp í andhverfu sína með tilliti til markmiða um neytendavernd. Orkuauðlindin er ein mikilvægasta, jafnvel almikilvægasta, auðlind Íslands. Íslensk heimili og fyrirtæki njóta góðs af því að næg hrein orka sé í boði á lægra verði en annars staðar í Evrópu. Orkan veitir þjóðinni auk þess mikilvægt forskot hvað varðar fjárfestingu og uppbyggingu atvinnulífs hér á landi. Það forskot felst annars vegar í því hversu umhverfisvæn orkuvinnslan er en einnig í því að hægt sé að bjóða orku á hagstæðu verði. Með innleiðingu þriðja orkupakkans er vegið að þessu samkeppnisforskoti og það í raun eyðilagt með fullri innleiðingu og tengingu við sameiginlega raforkumarkaðinn verði það á forsendum Evrópusambandsins. Ekki verður lengur hægt að halda því fram að fyrirtæki á Íslandi nýti alfarið hreina orku, enda munu þau þá kaupa orkuna úr samevrópskum orkupotti þar sem öllu ægir saman, kjarnorku, kola-, olíu- og gasbruna og öðrum framleiðsluaðferðum. Undirbúningur þessa er þegar hafinn með sölu svokallaðra „aflátsbréfa“ þar sem mengandi orkuframleiðendur í Evrópu kaupa upprunavottorð af íslenskum framleiðendum. Með tengingu landsins við orkumarkað Evrópu, eins og nú er unnið að innan Landsvirkjunar, og er það á forsendum ESB, væri slík upprunavottun orðin raunveruleg en ekki aðeins málamyndagjörningur. Þá munu vakna spurningar um hvers vegna sé ástæða til að starfrækja orkufrekan iðnað á Íslandi fremur en á meginlandi Evrópu þar sem framleiðslan færi fram nær markaðnum. Slíkt dregur úr aðdráttarafli landsins sem fjárfestingarkosts og eykur líkurnar á að til að mynda álver færðu starfsemi sína nær álkaupendum í Þýskalandi, svo dæmi sé tekið. Einnig væru auknar líkur á að framleiðslan flyttist til landa á borð við Kína þar sem framleiðslukostnaður er minni en mengunar- og loftslagsáhrif margfalt meiri. Geti íslenskir orkuframleiðendur ekki lengur selt orku á hagstæðari kjörum en bjóðast annars staðar í Evrópu er efnahagslegi hvatinn af því að stunda framleiðslu hér á landi farinn. Hér bætist við flutningskostnaður en orkukostnaður verður þá sá sami og í Evrópu. Ætla má að þetta mundi bitna sérstaklega illa á landsbyggðinni og setja störf þúsunda Íslendinga og fjárhag heilu byggðarlaganna í verulega hættu. Það ætti ekki aðeins við um stóriðju heldur einnig landbúnað, sjávarútveg og aðrar greinar sem njóta góðs af því að geta keypt orku á betri kjörum en bjóðast á meginlandi Evrópu. Í þessu samhengi má benda á yfirlýsingar Harðar Arnarsonar, forstjóra Landsvirkjunar, um að það að innleiða ekki þriðja orkupakkann myndi veikja samningsstöðu fyrirtækisins gagnvart álframleiðendum. Ekki er hægt að túlka þessi orð öðruvísi en svo að forstjórinn líti á tengingu landsins við evrópska raforkukerfið með sæstreng sem eðlilega afleiðingu orkupakkans og að af því muni leiða hærra orkuverð. Þá að samspili ACER og ESA. ACER hefur m.a. það hlutverk að sjá til þess að aðildarlöndin fari eftir skyldum sínum í samræmi við ákvæði þriðja orkupakkans. Þá aðstoðar ACER eftirlitsaðila á orkumarkaði við beitingu valdheimilda innan ESB og samhæfir aðgerðir þeirra ef þörf er á. Þau rök að ekki sé um óeðlilegt valdframsal að ræða þar sem ESA muni hafa milligöngu um beitingu þess valds sem ACER hefur gagnvart ríkjum ESB eru léttvæg, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, enda liggur fyrir að hlutverk ESA verði fyrst og fremst að framfylgja tilmælum frá ACER. ESA mun hafa heimild til að koma ábendingum til ACER en í slíku tilviki má ætla að þær ábendingar snúi fyrst og fremst að því að ríkin sem stofnunin hefur eftirlit með framfylgi ekki markmiðum þriðja orkupakkans. Svo ég umorði þetta, virðulegur forseti: Þetta viðbótarhlutverk ESA sneri þá að því helst að benda ACER á það ef menn væru ekki að framfylgja markmiðum þriðja orkupakkans fremur en að taka upp hanskann fyrir þau ríki. Af þessu má ljóst vera að aðkoma ESA er í besta falli til málamynda. Í versta falli er hún til þess að auka sérstaklega þrýstinginn á aðildarlönd stofnunarinnar um að framfylgja stefnu ACER og Evrópusambandsins. Enda hefur nú komið í ljós að ESA hefur ítrekað beitt sér fyrir túlkun ESB á áhrifum EES-samningsins fremur en fyrir afstöðu aðildarríkja ESA. Veik staða ESA gagnvart ACER gerir að verkum að í verulegum efnum er gengið fram hjá tveggja stoða kerfinu, eins og rækilega er dregið fram í lögfræðiálitum sem liggja fyrir í málinu. Felst í þessu framsal valds til stofnunar sem Íslendingar eiga ekki aðild að nema sem áheyrnarfulltrúar. Þeir sem styðja þingsályktunartillöguna hafa ítrekað sagt að reglugerð nr. 714/2009 um samtengingu landa hafi ekki raunhæfa þýðingu á meðan ekki er kominn sæstrengur til Íslands og að ákvarðanavald ACER samkvæmt reglugerð nr. 713/2009 snúi að mestu að ákvörðunum sem leiði af þeirri stöðu sem myndast þegar komin er tenging milli landa, þ.e. sæstrengur. Það sem fylgjendur málsins loka hins vegar augunum fyrir er að með því að innleiða þessar tvær reglugerðir er verið að innleiða hugmyndafræðina, markmiðin og verkfærin sem lúta að einum sameiginlegum og samtengdum orkumarkaði á EES-svæðinu. Markaðurinn er þegar samtengdur í miklum meiri hluta EES-ríkja. Í þessari nálgun felst því ótrúleg værukærð og kæruleysi. Ástæða er til að hafa verulegar áhyggjur af þeirri stefnu íslenskra stjórnvalda að ætla sér ekki að svara þeim grundvallarspurningum sem vakna núna fyrir upptöku og innleiðingu heldur fresta þeim þangað til hentar, einhvern tíma seinna. Álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts fjallar sérstaklega um mikilvægi þess að tekin sé afstaða til álitamála áður en stjórnskipulegum fyrirvara er aflétt við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Engu er hægt að breyta eftir það. Næst um hlutverk Íslands í raforkukerfi Evrópu. Tilgangur þriðja orkupakkans er m.a. sá að stuðla að verkefnum sem skilgreind eru sem forgangsverkefni við tengingu raforkukerfis álfunnar, á ensku: Projects of Common Interest eða PCI. Tenging við Ísland, IceLink er það verkefni kallað, er eitt þessara verkefna. Utanríkisráðherra hefur haldið því fram að búið sé að taka Ísland af þessum lista en sú virðist ekki vera raunin samkvæmt upplýsingum frá Evrópusambandinu og ACER. Um slík verkefni gilda sérstakar reglur sem fela m.a. í sér að stjórnvöldum sé skylt að tilkynna ACER tafarlaust um áhuga fjárfesta á að ráðast í slík verkefni og halda stofnuninni upplýstri svo að hún geti fylgst með því að verkefnin mæti ekki hindrunum. Áhugavert er að skoða dæmið um tengingu Kýpur við evrópska raforkukerfið með sæstreng en það var unnið undir handleiðslu ACER sem sá um að fylgja framkvæmdinni eftir og veita henni brautargengi. Virðulegur forseti. Næst sný ég mér að stjórnarskrármálum og álitaefnum sem þeim tengjast. Það er verulegum vafa undirorpið að innleiðing þriðja orkupakka Evrópusambandsins sé í samræmi við stjórnarskrána. Í álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts um stjórnskipuleg álitamál vegna þriðja orkupakkans, sem jafnframt er fylgiskjal með þingsályktunartillögunni, er varað við margvíslegum stjórnskipulegum álitaefnum sem felast í upptöku og innleiðingu þriðja orkupakkans. Í þingsályktunartillögunni er lítið gert úr þessum álitaefnum í ljósi þess að grunnvirkjum yfir landamæri, t.d. sæstreng, hafi ekki verið komið upp hér á landi. Ástæðulaust sé því að velta því upp hvort valdframsal til ACER og ESA standist stjórnarskrána. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að þegar stjórnskipulegum fyrirvara er aflétt við þriðja orkupakkann á það jafnframt við um reglugerð EB nr. 713/2009 sem felur í sér reglur um starfsemi og valdheimildir ACER. Í kjölfar afléttingarinnar bakar Ísland sér þjóðréttarlega skuldbindingu til að innleiða reglugerðina í landsrétt. Íslandi ber því skylda til að taka reglugerðina upp í íslenskan rétt. Annað væri brot gegn skuldbindingum Íslands sem orðið gæti til þess að ESA höfðaði samningsbrotamál á hendur Íslandi. Einmitt þess vegna er nauðsynlegt að taka afstöðu til þess nú hvort þriðji orkupakkinn standist stjórnarskrána, og það áður en Alþingi ákveður hvort aflétta eigi stjórnskipulegum fyrirvara við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Þá verður ekki aftur snúið. Álitsgerðin fjallar mestmegnis um 8. gr. áðurnefndrar reglugerðar EB nr. 713/2009 sem felur ACER vald til að taka vissar ákvarðanir sem varða flutningskerfi sem flytja raforku milli ríkja sem mynda sameiginlegan raforkumarkað ESB. Verði 8. gr. reglugerðarinnar tekin upp í EES-samninginn og innleidd í íslenskan rétt í óbreyttri mynd mun ákvæðið fela í sér framsal framkvæmdarvalds til ESA sem annars væri á hendi íslenskra stjórnvalda. Ég ætla að endurtaka þessa setningu, virðulegur forseti: Verði 8. gr. reglugerðarinnar tekin upp í EES-samninginn og innleidd í íslenskan rétt í óbreyttri mynd mun ákvæðið fela í sér framsal framkvæmdarvalds til ESA sem annars væri á hendi íslenskra stjórnvalda. ESA verður þar með falið vald til að taka ákvarðanir sem binda íslensk stjórnvöld að landsrétti. Þessar ákvarðanir snúa að nýtingu takmarkaðrar auðlindar sem felst í raforkuflutningsgetu um grunnvirki yfir landamæri. Í niðurlagi álitsgerðarinnar er eftirfarandi skýrt tekið fram, með leyfi forseta: „Ekki eru fordæmi fyrir slíku valdframsali til alþjóðlegra stofnana á grundvelli EES-samningsins.“ Ég held að það sé þess vert að lesa þessa setningu aftur, með leyfi forseta: „Ekki eru fordæmi fyrir slíku valdframsali til alþjóðlegra stofnana á grundvelli EES-samningsins.“ Hér er með öðrum orðum um fordæmalaust valdframsal að ræða. Stefán Már og Friðrik Árni láta ekki þar við sitja heldur telja þeir vafa leika á því hvort valdframsalið gangi lengra en rúmist innan ákvæða stjórnarskrárinnar. Á þetta sérstaklega við um þá staðreynd að drög að ákvörðunum ESA á grundvelli reglugerðar EB nr. 713/2009 eru í grunninn samin af ACER og áhrif ACER á efni ákvarðana ESA hljóta því að vera veruleg. Þá ber innlendum eftirlitsyfirvöldum lagaskylda til að fara að og framkvæma ákvarðanir ESA. Orkustofnun væri því skylt að framfylgja ákvörðun ESA að landsrétti gagnvart þeim sem í hlut eiga, t.d. innlendum raforkufyrirtækjum og notendum raforkukerfisins. Raunverulegt efni og réttaráhrif ákvarðana ESA varða því einnig hagsmuni einstaklinga og lögaðila, ólíkt því sem fram kemur í áliti meiri hlutans. Þá sæta ákvarðanir ESA ekki endurskoðun íslenskra dómstóla heldur EFTA-dómstólsins og telja Stefán Már og Friðrik Árni því að gera verði strangar kröfur til þess að valdframsalið standist stjórnarskrána. Í því samhengi er löng hefð fyrir því að litið sé til þess hvort framsalið sé vel afmarkað og skilgreint, að það varði ekki réttarstöðu einstaklinga og lögaðila. Þegar hafa verið reifuð þau sjónarmið Stefáns Más og Friðriks Árna að framsalið varði réttarstöðu einstaklinga og lögaðila. Í álitsgerðinni kemur fram að torvelt sé að líta svo á að framsalið sé vel afmarkað og skilgreint. Valdheimildir ESA eru þvert á móti óljósar og ekki verður séð að afmörkun og skilgreining valdframsalsins uppfylli þær ríku kröfur sem gera verður til valdframsals af þessum toga. Það að um fordæmalaust valdframsal sé að ræða ætti eitt og sér að vera nægt tilefni til að stíga varlega til jarðar. Þegar fræðimenn setja á sama tíma varnagla við að framsalið standist stjórnarskrána er nauðsynlegt að spyrna við fótum og skoða málið ofan í kjölinn. Í íslensku stjórnarskránni er ekki að finna sérstaka heimild til að framselja ríkisvald til alþjóðlegra stofnana svo meta þarf hvert vafatilfelli fyrir sig. Þegar fyrir hendi er valkostur sem byggður er á lausn á vettvangi pólitísks samtals ber okkur að taka þann kost. Innan EFTA sitja Ísland, Noregur og Liechtenstein jöfn þegar kemur að samstarfinu á grundvelli EES-samningsins. Við eigum ekki að veigra okkur við að taka málið aftur upp á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar sem einmitt er ætlað að miðla málum og komast að ásættanlegri niðurstöðu fyrir alla. Við hvað erum við hrædd í því máli? Og þá að því sem töluvert hefur verið rætt, m.a. í áliti meiri hluta og í umræðu hér undanfarna daga, áhrifum á EES-samninginn. Því hefur verið haldið fram að íslenskum stjórnvöldum sé ekki óhætt að nýta þær heimildir sem EES-samningurinn veitir okkur til að vísa málinu til sameiginlegu EES-nefndarinnar og fara fram á lögformlegar undanþágur á þeim vettvangi. Slík viðhorf eru til þess fallin að vekja verulegar áhyggjur af því hvernig íslensk stjórnvöld nálgast þennan samning. Sú staðreynd að Ísland hafi að mati ESB staðið sig vel við innleiðingu EES-reglugerða, og einkum fyrri orkupakka, hefur nú verið notuð sem rök fyrir því að undanþágur vegna þriðja orkupakkans séu óþarfar. Virðulegur forseti. Ég sé að nú er tíminn sem ég hef til ráðstöfunar í þessari ræðu að klárast og ég er hvergi nærri búinn að klára að flytja nefndarálitið. Ég ætla því að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta minnihlutaálit, þó að ég telji lítið nýtt í því frá fyrri umræðu þar sem nefndin hefur auðvitað farið yfir margt. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvar í orkupakka þrjú sé að finna afsal á forræði yfir orkuauðlindinni. Síðan langar mig að spyrja hvar í orkupakka þrjú sé sagt að einhver hafi rétt til þess að brjóta upp stór fyrirtæki eins og Landsvirkjun. Og síðan, fyrst ég hef örlítið lengri tíma, varðandi tveggja stoða kerfið. Hv. þingmaður stóð að því að samþykkja fjármálareglugerðirnar. Þar er lengra gengið samkvæmt mörgum fræðimönnum. Hv. þingmaður samþykkti þær. Er hann orðinn afhuga þeim eða afhuga öllu framsali eða bara svona stundum?
Virðulegur forseti. Það er nú auðvelt að byrja á því að svara síðustu spurningunni. Ég er að sjálfsögðu mótfallinn öllu valdframsali til erlendra stofnana sem rúmast ekki innan stjórnarskrár Íslands, svo það sé á hreinu. Og þó að hv. þingmaður komi fram með þau rök, sem við höfum því miður heyrt allt of oft áður í þessari umræðu, að vegna þess að menn kunni að hafa klúðrað málum einhvern tímann áður og gefið eftir of mikið vald sé ekki ástæða til að standa vörð um stjórnarskrána núna, eru það líklega lökustu rökin sem hafa verið færð fram fyrir samþykkt þessa þriðja orkupakka. Hvað varðar fyrri spurningar um það hvar í orkupakkanum og þeim reglugerðum sem um ræðir sé að finna valdheimildir mun ég rekja það sérstaklega í næstu eða þarnæstu ræðu minni, fara yfir þessar reglugerðir lið fyrir lið. Ég hvet hv. þingmann til að fylgjast með því, því að þetta er allt saman mjög skýrt. Markmiðin eru skýr og reglurnar eru skýrar og því best að leita beint í orkupakkann sjálfan.
Virðulegur forseti. Takk fyrir þetta. Hv. þingmaður leggur mér orð í munn með því að segja að við höfum ekki áhyggjur af valdframsali í heild sinni. Öll sú vinna sem hér er lögð fram er á grundvelli þeirrar spurningar. Þess vegna fengum við til okkar svo marga fræðimenn til þess að lýsa því og koma með svar við því álitaefni. Og það er ansi skýrt, langflestir fræðimenn komast að sömu niðurstöðu um að meira að segja fyrirvarinn sé óþarfur og einn kemur með þá tillögu sem hér er lögð til. En af því að þingmaðurinn svaraði því ekki hvar þetta væri að finna er það auðvitað alveg ljóst að Ísland hefur áfram fullt forræði yfir orkuauðlindinni og þriðji orkupakkinn varðar ekki yfirráðarétt yfir orkuauðlindum á Íslandi. Okkur hv. þingmanni er jafn annt um stjórnarskrána hvað varðar valdframsal. Hv. þingmaður velur sér sjónarmið Stefáns Más upp úr álitsgerð. En það sem Stefán Már segir einnig er að það sé enginn lögfræðilegur vafi á því að [[Forseti hringir.]]sú leið sem er farin hér sé í samræmi við stjórnarskrá. Ætlar hann að líta fram hjá þeirri staðreynd?
Virðulegur forseti. Ég hef aldrei haldið því fram að með þriðja orkupakkanum værum við að afsala okkur eignarrétti á auðlindum. Þetta snýst um það vald sem Evrópusambandið, og sérstaklega ACER, fá yfir því hvernig haldið skuli utan um þau mál. Það er auðvitað mjög áhugavert að á sama tíma og stjórnarflokkarnir halda því fram að það hafi í rauninni engin áhrif á meðan ekki er búið að tengja landið að þá skulum við leggja fram frumvarp um að breyta Orkustofnun til að hún geti orðið svokallaður landsreglari fyrir ACER. Svo er afskaplega sérkennilegt að menn skuli leitast við að afsaka það að fara út í jafn áhættusamar aðgerðir og hér eru boðaðar með því að halda því fram að einhverjir menn hafi sagt að þetta kynni allt saman að sleppa. Lítum á raunveruleikann. Berum þetta t.d. saman við afleiðingarnar af … [[… Stefán Má.]]Já, það er sérstaklega spurt um Stefán Má og ég skal svara því. Stefán Már varar … [[Forseti hringir.]]Ég mun leitast við að klára að svara þessum spurningum í næstu ræðu minni.
Herra forseti. Í síðasta andsvari sagði hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson að það væru vissulega léleg rök fyrir málinu að einhver hafi gert eitthvað vitlaust einhvern tíma. En það verður ekki undan því vikist að ræða það aðeins. Því að ef hv. þingmaður hefði riðið inn í þinghúsið á hvítum hesti og hefði aldrei komið að málinu, væri margt skiljanlegra. En í ljósi þess að hann notar bæði hugtökin „ótrúleg værukærð“ og „kæruleysi“ um meiri hlutann í málinu hlýt ég að spyrja hv. þingmann fyrst hann er komin á þessa skoðun núna, hvort það hafi þá verið ótrúleg værukærð og kæruleysi í forsætisráðherratíð hans þegar við vorum einmitt í færum til þess að semja um málin.
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi hvíta hestinn þá hef ég kannað þetta, en dýrahald mun vera ólöglegt eða óheimilt í Alþingishúsinu. En hugsanlega getur hann mætt mér einhvern tímann hérna úti á Austurvelli. Varðandi spurninguna um forsætisráðherratíð mína, sem virðist vera byggð á einni af hinum fráleitu samsæriskenningum, sem ég held nú reyndar í þessu tilviki að Björn Bjarnason hafi sett af stað, er það auðvitað lýsandi að hv. þingmaður og aðrir sem tefla fram slíkri rökleysu skuli ekki hafa sterkari rök fyrir máli sínu. Þetta mál hefur aldrei verið á mínu borði. Þetta mál kom meira að segja fyrst inn í sameiginlegu EES-nefndina 2017. Og þá hefði að sjálfsögðu verið rétt að grípa inn. En þótt það hafi ekki verið gert þá og þótt það hafi ekki verið gert 2013 eða 2003 eða 1999 geta það samt ekki talist rök fyrir því að gera þessi stórkostlegu mistök nú. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég get alveg fallist á að það réttlæti það ekkert og það er öllum frjálst að skipta um skoðun. Batnandi fólki er best að lifa. En ég bið þá hv. þingmann að koma hingað aftur upp í þennan ræðustól og fullyrða að málið hafi aldrei verið á borðum ríkisstjórnar hans á árunum 2013–2016. Það er líka margt í greinargerðinni, þar sem hann talar um mögulegar afleiðingar sæstrengs. Hér er búið að girða fyrir það og það er alveg klárt og allir sammála því að hér verður aldrei lagður sæstrengur nema Alþingi komi að málum. Hv. þingmaður hlýtur þá alla vega að gangast við því að þó að hann hafi viðrað áhyggjur af því að sæstrengur gæti hugsanlega leitt til hás raforkuverðs og það þyrfti að passa það, þá vildi hann engu að síður setja á dagskrá og skoða alvarlega þann félagslega og efnahagslega ávinning sem falist gæti í slíkri framkvæmd. Hér er hv. þingmaður einfaldlega af tækifærismennsku að nota málið til að slá sér upp á því sem hann var algjörlega ósammála sjálfum sér um fyrir nokkrum árum.
Virðulegi forseti. Ég vek athygli forseta á því að hv. þingmaður nefndi ekki dæmi um að ég hefði verið ósammála sjálfum mér, enda getur hann ekki gert það. Hann fór hins vegar aftur í handbók Björns Bjarnasonar og nefndi fund minn með David Cameron um sæstreng. Aftur segi ég: Það segir sína sögu um málefnarýrð þegar meira að segja formaður Samfylkingarinnar þarf að lesa upp úr handbók frá Birni Bjarnasyni um það hvernig Sjálfstæðisflokkurinn geti best varist því að innleiða hér mál sem flokkurinn sjálfur er á móti og hefur ályktað gegn. En jæja, hv. þingmaður er búinn að lofa að hjálpa ríkisstjórninni við að koma þessu máli í gegn og þá er kannski ekki svo langsótt að hann þiggi leiðsögn frá Sjálfstæðisflokknum í þeim efnum. En hvað varðar sæstrenginn ætti hv. þingmaður að kynna sér það mál áður en hann talar eins og hann gerði vegna þess að áður en ákveðið var að skoða þetta og eftir tók ég skýrt fram opinberlega að þetta væri gert ekki hvað síst til að leiða það í ljós að það hentaði ekki að leggja sæstreng.
Virðulegur forseti. Ég tók eftir því í nefndaráliti hv. þingmanns að hann passar mjög vel að fullyrða hvergi í nefndarálitinu sjálfu að innleiðing þessa orkupakka leiði af sér sæstreng. Hann nefnir það að einhver annar meti það sem svo, einhver annar hljóti að komast að þeirri niðurstöðu. Það er reyndar ekki sami skilningur og ég legg í það sem hv. þingmaður fjallar um í nefndarálitinu. Burt séð frá því langar mig að stinga upp á einu við hv. þingmann og fá skoðun hans á því. Akkúrat núna í dag er ekkert stjórnarskrárlega flókið við það að leggja sæstreng. Alþingi þyrfti að samþykkja einhver lög, það þyrfti að setja einhverjar reglur, geri ég ráð fyrir. Reyndar er líka sagt að regluverkið sé þegar til. En alla vega er það ekkert stjórnarskrárleg vafamál núna við að leggja sæstreng. Í þessu máli er hið meinta stjórnarskrárlega vafamál fært til þess tíma þegar og ef sæstrengur yrði lagður. Myndi það ekki gera það erfiðara að leggja sæstreng í kjölfar samþykktar þessa máls frekar en einfaldara, þar sem það er núna ekki stjórnarskrárleg vafi, enginn slíkur? En eftir þriðja orkupakkann í lögum á Íslandi er allt í einu lagning sæstrengs orðin spurning um stjórnarskrárlegan vafa. Þann sama og hv. þingmaður fjallar um. Er ekki svo?
Virðulegi forseti. Þetta var ágætisfyrirspurn vegna þess að hún dró fram það sem ég hef reyndar reynt að benda á sjálfur, að ef eitthvert hald væri í fyrirvörunum og að við teldum að þær ráðstafanir sem ríkisstjórnin er að grípa til yrðu raunverulega til þess að draga úr líkunum á sæstrengur yrði lagður, skyldi maður þá ekki ætla að helstu talsmenn slíkrar framkvæmdar væru mótfallnir því að orkupakkinn yrði innleiddur með þessum hætti? En sú er ekki raunin. Þeir eru þvert á móti mjög áfram um það og berjast fyrir því, m.a. með hjálp almannatengslafulltrúa, að þetta mál komist í gegn. Og hvers vegna skyldi það nú vera? Vegna þess að þeir vita sem er, og þeir vita það sem við allir þingmenn ættum að gera okkur grein fyrir, að þetta er allt liður í sama gangverkinu, liður í því að undirbúa markaðinn fyrir þessa opnun og geta selt íslenska raforku á miklu hærra verði en nú er raunin.
Virðulegi forseti. Ég reyni að venja mig á að draga ekki ályktanir alfarið út frá því hvaðan hlutirnir koma, hver skrifar það sem ég les, heldur því sem ég les. Það sem stendur í orkupakkanum stendur í honum óháð því hver skrifaði það. Meira að segja óháð því hvers vegna það er skrifað. Þar bara stendur það sem þar stendur. Í 8. gr. reglugerðar 713/2009 er ekkert sem getur mögulega haft neitt að segja á Íslandi fyrr en sæstrengur kemur vegna þess að hún varðar bara sæstreng. Það er það eina sem hún varðar. Það er ekkert í þessari grein sem kemur neinum við á Íslandi nema það sé sæstrengur. Það er eins og að setja einhver lög um að ekki megi mála eitthvert hús sem ekki er til. Hins vegar er fyrirvarinn til þess að fresta virkni 8. gr. þar til lagður yrði sæstrengur. Þá er það orðið stjórnarskrárlegi vafinn sem hv. þingmaður talar um. Með öðrum orðum: Lagning sæstrengs ætti að vera erfiðari eftir að þessi orkupakki hefur verið innleiddur, en ekki auðveldari. Það skiptir máli vegna þess að svo stór og veigamikill hluti af rökstuðningi hv. þingmanns í málinu veltur greinilega á því að það sé gefið að lagður verði sæstrengur, [[Forseti hringir.]]hækkun verðsins og allt það.
Virðulegur forseti. Í rauninni er ég sammála hv. þingmanni um megnið af því sem hann sagði. Ég er einfaldlega að benda á hversu fráleitt það er að vera að innleiða regluverk sem menn ætla að reyna á sama tíma að koma í veg fyrir að öðlist gildi. Hvers vegna? Hvers vegna er þá farið í þetta allt saman?
Til að þóknast þér.
Til hvers er ríkisstjórnin að reyna að þvinga í gegn þriðja orkupakkann ef þetta skiptir í rauninni engu máli? [[Gripið fram í: Neytendavernd.]]- Hver sagði neytendavernd? Það er einmitt eitt af því kostulegasta í þessu öllu, en ég kem inn á það í síðari ræðu minni. Við hljótum hins vegar öll að gera okkur grein fyrir því, þingmenn, að þetta er liður af hálfu Evrópusambandsins í að ná þeim markmiðum sem lýst er með orkupakkanum. Við höfum séð hvað Evrópusambandið er tilbúið til að ganga langt til að ná markmiðum sínum, jafnvel þegar við höfum talið okkur hafa einhverja fyrirvara. Bíður ekki hér mál um að heimila innflutning á hráu kjöti og [[Forseti hringir.]]ófrosnu og ógerilsneyddum matvælum? Sem er niðurstaða sem fyrrnefndur Stefán Már Stefánsson sagði að væri röng. En það er stefna Evrópusambandsins.
Herra forseti. Það er kannski viðbúið að við stöldrum dálítið við sæstreng. Í nefndaráliti minni hlutans er fjallað aðeins um að tilgangur þriðja orkupakkans sé að stuðla að verkefnum sem skilgreind eru sem forgangsverkefni við tengingu raforkukerfa álfunnar, tengingu við Ísland, þ.e. IceLink. Við erum ekki á þessum lista nema vegna þess að við höfðum frumkvæði að því. Það voru Landsvirkjun og Landsnet sem óskuðu eftir því að fá að vera á þessum lista. Og viti menn, í janúar 2015 samþykkti ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar beiðni þessara fyrirtækja um að sækja um að fá að vera á þessum lista. Þetta var gert með samþykkt minnisblaðs frá þáverandi hæstv. iðnaðarráðherra og var samþykkt í ríkisstjórninni, en þó með þeim fyrirvara að í því fælist engin frekari skuldbinding af hálfu Íslands að óska eftir skráningu á þennan lista, sem hv. framsögumaður gerir [[Forseti hringir.]]nú tortryggilegan. Þannig að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefur komið með beinum og skýrum hætti að sæstreng.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Hér spurðu tveir þingmenn mig spurninga. Ég veit ekki hvorum þeirra ég á að svara. Annars vegar er það þingmaðurinn sem tók fram að það hefði engin áhrif að vera á þessum lista, enda hefði það komið skýrt fram að í því fælist engin skuldbinding, og hins vegar þingmaðurinn sem reyndi að nota þetta sem ástæðu til að halda því fram að ég hafi komið beint að lagningu sæstrengs. Þetta er auðvitað mjög kostuleg framsetning, eins og svo margt í þessu máli. Ég vil þó hrósa hv. þingmanni fyrir að nefna að það hafi verið iðnaðarráðherra - hann gleymdi reyndar geta hvers flokks - nefnilega Sjálfstæðisflokksins sem kom að þessu verkefni. Vegna þess að ég taldi að Sjálfstæðisflokkurinn væri farinn að gleyma algerlega þátttöku sinni í fyrri ríkisstjórnum, eins og hann sakaði nú Samfylkinguna oft um að vera minnislausa. En hvað varðar þetta IceLink-verkefni hef ég alltaf verið þeirrar skoðunar, virðulegur forseti, að það sé rétt að ræða hlutina, að skoða þá, [[Forseti hringir.]]en alls ekki að gera neinar skuldbindingar hvað þetta varðaði. Og það sem við erum að gera hér, þetta er einmitt skuldbinding.
Herra forseti. Við Sjálfstæðismenn gleymum ekki þátttöku okkar í ríkisstjórn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Við gerðum margt alveg sérstaklega vel og erum hreykin af því. En þegar það er gert tortryggilegt í nefndaráliti að við skulum vera á lista IceLink er samt allt í lagi að kannast við að það var með samþykkt ríkisstjórnar hv. þingmanns, undir forsæti hans, sem það var ákveðið. Og annað í viðbót: Sama ár er eitt stærsta skref stigið í þá átt að innleiða þriðja orkupakkann í íslenskan rétt þegar samþykkt var að frumkvæði ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að innleiða kerfisáætlun í íslensk lög áður en sameiginlega EES-nefndin hafði innleitt orkutilskipunina. Það er eitt stærsta skrefið sem við höfum tekið hér á Íslandi við [[Forseti hringir.]]að innleiða þriðja orkupakkann í íslensk lög. Og það var ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem gerði það.
Virðulegur forseti. Nú er þetta orðið helst til langsótt hjá hv. þingmanni þegar hann er farinn að tína til hluti sem eru málinu - ég segi ekki ótengdir, en hafa samt ekkert með þá innleiðingu sem hér er verið að ræða að gera. Enda, eins og ég gat um áðan, kom málið fyrst inn í sameiginlegu EES-nefndina árið 2017. En ég get hins vegar ekki annað, í ljósi þessarar nálgunar hv. þingmanns, en dregið það fram eina ferðina enn hversu aumur málflutningur þetta er, ef hann þarf að byggjast á því að reyna að leita að einhverjum atburðum í fortíðinni til að réttlæta það sem menn eru að gera núna. Og þá skal ég bara lýsa þessu yfir, virðulegur forseti: Hafi ég einhvern tímann ekki gert eitthvað sem ég hefði getað gert til að koma í veg fyrir að ríkisstjórnin gæti komið með þennan þriðja orkupakka núna biðst ég afsökunar á því.
Herra forseti. Síðustu andsvör fóru að töluverðu leyti í að ræða minnisleysi ýmissa stjórnmálamanna og jafnvel flokka. Það er þetta með minnisleysið sem framsögumaður minnihlutaálitsins nefnir. Það geta verið margar ástæður fyrir því og sumar ræður maður bara hreinlega ekki við. Annað mál og kannski öllu verra er eitthvað sem heitir valkvætt minni. Það er þegar fólk dregur upp staðreyndir bara eftir því sem hentar og gleymir öðru af því að jafnvel þó svo að þetta mál hafi komið fyrir sameiginlegu EES-nefndina árið 2017 var búið að vera að vinna að ýmsum lausnum, undanþágum, tveggja stoða lausn, í tíma ríkisstjórnarinnar. Mig minnir að þáverandi hæstv. forsætisráðherra hafi beinlínis beitt sér fyrir því að tillaga hv. þingkonu, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, um að taka raforkuflutning til annarra landa út úr tilskipun, úr reglugerð, hafi verið fjarlægð.
Þetta er ekki rétt.
Það væri auðvitað hægt að halda mjög langa ræðu um meðferð þessa máls. Hún hefur fengið umfjöllun í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum og hefur vakið áhuga þjóðarinnar, sem er gott. En það hafa líka ýmis stór orð fallið í umræðunni og málið hefur á einhvern hátt haft sundrandi áhrif á samfélagið. Þingmenn eru hins vegar í þeirri forréttindastöðu að vinna beinlínis við það að liggja yfir málum og kynna sér þau. Við höfum aðgang af álitum færustu sérfræðinga í hverju tilfelli, auk þess sem þeir og aðrir sem sýnt hafa málinu sérstakan áhuga, mæta gjarnan á fundi til okkar. Okkur ber því skylda að mæta á þessa fundi og kynna okkur sjónarmið þessa fólks. Ábyrgð okkar þegar um er að ræða flókin og umdeild mál er síðan að halda fram staðreyndum eftir því sem við best getum og eyða staðleysum. Það sem er kannski sérstakt við þetta mál er að einna mest hefur verið rætt um hluti sem eru alls ekki í innleiðingarpakkanum. Áberandi er að jafnvel hafa stjórnmálamenn haldið slíkum hlutum á lofti og þannig meðvitað eða ómeðvitað kynt undir óöryggi og hræðslu. Það er alls ekki léttvægur hlutur, herra forseti. Það er auðvitað ekkert nýtt að flokkar skipi sér í fylkingar og takist á um mál en kannski er það sérstakt við þetta mál að þeir sem eru fylgjandi og andstæðir eru, að mér virðist, sammála um grundvallaratriðin, jafnvel þó að innleiðingin snúist ekkert um þau. En við skulum samt fara aðeins yfir þau. Í fyrsta lagi virðast allir hér sem tjá sig vera sammála því að það sé grundvallaratriði að auðlindir okkar séu í þjóðareign. Númer tvö, að vernda eigi íslenskar orkuauðlindir sem og aðrar auðlindir. Í þriðja lagi, að ágóðinn renni til þjóðarinnar í sem mestum mæli. Í fjórða lagi, að auðlindir eigi að nýta á sjálfbæran hátt þar sem jafnvægi er milli efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra stoða. Loks segja flestir sem tjá sig að eðlilegt sé að þau fáu, stóru fyrirtæki í opinberri eigu sem nýta orkuauðlindirnar að langmestu leyti, verði það áfram. Þessi samhljómur er í sjálfu sér fagnaðarefni og ekki síst fyrir okkur í Samfylkingunni sem höfum haldið þessu fram frá því að flokkurinn var stofnaður. Það leiðir hugann að því að það er nauðsynlegt að tryggja, þannig að hafið sé yfir allan vafa, hver á auðlindirnar. Þess vegna verðum við að setja okkur auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Ég býst raunar við því að flestir, stærstur hluti almennings sem nú hefur áhyggjur af þessari innleiðingu, mundi líða töluvert betur ef stjórnmálin mundu ráða við það verkefni. Við gætum raunar líka sparað okkar helstu stjórnskipunarfræðingum ótal vinnustundir og mörg spor á nefndasvið Alþingis ef við settum okkur líka framsalsákvæði sem útlistaði mjög skýrt með hvaða hætti Alþingi væri heimilt að taka þátt í fjölþjóðlegu samstarfi. Hvers vegna það er að þeir sem nú ákafast tala gegn innleiðingu þriðja orkupakkans af sem mestu kappi og halda jafnvel uppi ástæðulausum hræðsluáróðri, segja að við séum að afsala okkur yfirráðum, hafa líka verið helstu andstæðingar þess að við breytum stjórnarskránni, er mér svolítil ráðgáta. Ég skil þá spurningu bara eftir hér í salnum. Við skulum vona að það séu að verða vatnaskil í þeirri umræðu og að það verði þá tekið undir með sjónarmiðum okkar sem höfum sagt að það sé mikilvægt að íslensk orkufyrirtæki eins og Landsvirkjun séu ávallt í opinberri eigu og að þjóðarhagsmunir skuli alltaf vera hafðir að leiðarljósi þegar kemur að auðlindum okkar. Höldum utan um það sem við erum þrátt fyrir allt sammála um og fylgjum því eftir inn í framtíðina. Þetta eru nefnilega allt mjög mikilvægir hlutir. Ég geri á engan hátt, ekki eina mínútu, lítið úr áhyggjum almennings. Það er full ástæða til að nálgast þessa umræðu af virðingu við það fólk sem hefur slíkar áhyggjur. Það gerum við auðvitað best með því að halda staðreyndum málsins til haga og leiðrétta rangfærslur ef við rekumst á þær. Þriðji orkupakkinn hefur nefnilega ekkert með þau grundvallaratriði að gera sem ég var að telja upp áðan. Annars væri ég á móti innleiðingu. Margir af færustu stjórnskipunarfræðingar landsins hafa líka gefið álit sitt og allir hafa komist að þeirri niðurstöðu að yfirráðum okkar á auðlindum stafi engin hætta af innleiðingu þessa þriðja orkupakka og að hann sé í fullu samræmi við stjórnarskrá. Sumir, þar á meðal Skúli Magnússon, Davíð Þór Björgvinsson, Kristín Haraldsdóttir og fleiri, segja líka að það hefði verið alveg óhætt án allra fyrirvara. Ég er sammála því í sjálfu sér. Ég tel hins vegar, sökum þess hversu mikill órói er í umræðunni, hversu miklar áhyggjur fólk hefur af málinu, að það sé út af fyrir sig gott að það verði afgerandi niðurstaða í atkvæðagreiðslu um þetta mál og því er ég á þessu meirihlutaáliti. En ég ætlast auðvitað líka til þess að þingmenn stjórnarinnar, sem bera þetta mál uppi, styðji það allir en noti ekki þingmenn stjórnarandstöðunnar sem skálkaskjól til að búa stjórnarflokkunum til flóttaleið. Það er nokkuð sem ég treysti og trúi á. Sumt af því sem hér er til umræðu mun ekki hafa nokkur áhrif á Ísland enda erum við ekki beintengd evrópskum raforkumarkaði með fýsískum hætti, eins og margoft hefur verið bent á. Annað sem um er að ræða hér og er að mínu mati til bóta, lýtur að kröfu um eigendaaðskilnað flutningsfyrirtækja, ítarlegri ákvæðum um sjálfstæði raforkueftirlits og auknum kröfum um neytendavernd og upplýsingagjöf. Stigið er lengra en í síðustu pökkum í upplýsingagjöf og neytendavernd og ég held að allir hljóti að vera sammála um það sé til bóta. Þá erum við komin að samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði sem falið er samræmingarhlutverk milli raforkueftirlitsaðila. Það er nánar útlistað í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar. Ísland beitti sér á sínum tíma fyrir undanþágum og aðlögun vegna aðstæðna hér á landi. Við beittum okkur ekki fyrir undanþágum á öðru sviði og til þess hlýtur alltaf að verða litið ef við höfnuðum og sendum þetta aftur til sameiginlegu EES-nefndarinnar á hvaða tíma við tókum upplýsta ákvörðun um að gera athugasemdir og til hvaða hluta við litum ekki. Í ákvörðun þessarar sameiginlegu nefndar er gerð grein fyrir slíkum undanþágum og aðlögunum. Þær snerta m.a. jarðgas, en einnig fékkst undanþága frá sundurgreiningu flutningskerfa frá öðrum rekstri á raforkumarkaði. Þá er einnig heimilt að sækja um undanþágu frá ákvæðum sem varða aðskilnað dreififyrirtækja, aðgengi flutnings- og dreifikerfa, markaðsopnun og gagnkvæmni, ef íslensk stjórnvöld geta sýnt fram á að vandkvæði séu bundin því fyrir raforkukerfi landsins að taka það upp. Síðast en ekki síst, sem er kannski það mikilvægasta, var samið um tveggja stoða lausn. Það er lausn sem ég held að við séum öll sammála um að skapi okkur öryggi og ákjósanlega stöðu og er í rauninni betri en ef við værum í tvíhliða samningum, geri ég ráð fyrir. Sumir af þeim sem nú telja að sækja hefði átt um frekari undanþágur og neita að innleiða gerðirnar, sátu sem ráðherrar á þeim tíma sem verið var að undirbúa allt þetta, hefðu á þeim tíma átt að gera það ef þeir töldu á annað borð að okkur stafaði einhver ógn og hætta af þessu. Það finnst mér líka skipta talsverðu máli fyrir trúverðugleika málflutningsins sem við heyrðum hér áðan. Ég er sannfærður um að það var ekki af hirðuleysi og andvaraleysi sem það var gert, heldur fullkomlega meðvitað, enda vitna þingtíðindi og fréttir um að þetta gerðu menn og konur í góðri trú og sannfæringu. Í mínum huga snýst sú andstaða sem hér er fyrst og fremst um pólitík, að skapa sér pólitíska stöðu og jafnvel að grafa undan fjölþjóðasamstarfi, m.a. EES-samningnum. Mér fyndist miklu heiðarlegra að segja það bara hreint út því að ég óttast ekki umræðu um þann samning. Vissulega hefur hann breyst og við þurfum að vera öflug og jafnvel öflugri í hagsmunagæslu. Samningurinn er líka 25 ára gamall og það væri frekar ógnvekjandi í þeim síkvika heimi sem við lifum í ef hann hefði ekkert breyst. Að við værum að vinna enn eftir samningi sem miðaði við veröld eins og hún var þá. Því að staðreyndin er auðvitað sú að mikið af þeirri vitneskju sem við höfum, margar af þeim ógnum sem við stöndum frammi fyrir og mörg þau mál sem nú eru á dagskrá, voru einfaldlega ekki til staðar þegar samningurinn var samþykktur á sínum tíma. En engu að síður, allt fram á þennan dag, með breytingu Evrópu, með breytingum á heiminum og breytingu samningsins, þá er hann samt sem áður eitt stærsta heillaskref sem þessi þjóð hefur tekið. Þá ætti ekki að þurfa að fjölyrða um að hann breytti Íslandi úr 300 þúsund manna markaði í 500 milljóna manna markað. Samningurinn hefur búið til vöxt, störf, varið réttindi og hagsmuni, aukið öryggi okkar, verndað umhverfi og gerir okkur kleift að fjárfesta í framtíðinni. Með þessum samningi fengum við Íslendingar frelsi til að nema, til að ferðast, búa og læra hvar sem er í Evrópu. Líf okkar hefur einfaldlega auðgast mjög með þessum samningi. Sjóndeildarhringurinn hefur stækkað og samfélagsgerð Íslands hefur styrkst. Hin frjálsa för hefur líka leitt til mikils sveigjanleika á vinnumarkaði og við þurfum ekkert annað en að sjá tölur sem tengjast hagvexti Íslands á síðustu árum til að átta okkur á því hversu mikinn þátt þessi frjálsa för verkafólks hingað á t.d. í hagvexti landsins. Núna stöndum við frammi fyrir risaáskorunum; fátækt, styrjöldum, loftslagsógnum og vitum að það er engin leið að ráðast gegn þeim nema með aukinni alþjóðlegri samvinnu. Við erum að halda inn í fjórðu iðnbyltinguna sem hlýðir engum landamærum, þar sem framleiddar eru vörur sem lúta allt öðrum lögmálum en einhver fýsískur hlutur og eru stafrænar. Þá hljótum við að berja í borðið ef okkur finnst vera minnsta vísbending um að hér sé verið að mylja undan möguleikum okkar á því að vaxa, dafna og taka þátt í umheiminum. Við ættum því frekar, herra forseti, að ræða aðeins meira um það sem sameinar okkur en það sem sundrar okkur. Við eigum ekki að leyfa pólitískum öflum að nota hræðsluáróður til að slá ryki í augu fólks. Við eigum að sporna gegn málflutningi sem byggir á afbökun, valkvæðum sannleika, hálfsannleik og jafnvel á köflum ósannindum sem ala á ótta og fordómum, annaðhvort til að slá tímabundnar pólitískar keilur eða til að grafa undan þessum mikilvæga og dýrmæta samningi. Því hefur meira að segja verið fleygt hér í umræðunni að Evrópusambandið sé með þessum þriðja orkupakka að ásælast völd, of mikil völd hér á Íslandi, jafnvel yfirráð yfir auðlindum okkar. Slíkur málflutningur er beinlínis hættulegur því að þó að Ísland sé eyland þá er Ísland ekkert eyland og við munum aldrei geta fótað okkur í framtíðarheimi sem byggir ekki á miklu meiri alþjóðlegri samvinnu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Herra forseti. Ég ætla að ljúka þessu hér núna. Ég sé til hvort ég kem í aðra ræðu. En ég brýni fyrir þingmönnum: Vegna þessarar einstöku stöðu okkar, að við erum beinlínis í vel borgaðri vinnu við að setja okkur inn í mál, þá eigum við að gera það, halda sannleikanum á lofti og eyða hálfsannleik og rangfærslum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans ræðu. Ég geri mér grein fyrir að þegar maður á orðastað við hv. þingmann er maður er að tala við formann í norrænum jafnaðarmannaflokki. Slíkir flokkar hafa að mörgu leyti verið ákaflega farsælir í sögunni og rækt sín stjórnmálastörf af mikilli trúmennsku og miklum árangri. Ég velti fyrir mér hver skilningur hv. þingmanns er á hlutverki stjórnarandstöðu í lýðræðisríki. Ég lít þannig á að stjórnarandstaðan styðji ríkisstjórn á hverjum tíma til góðra verka en hún hlýtur jafnframt að veita stjórnvöldum aðhald. Þess vegna velti ég fyrir mér því gagnrýnisleysi sem mér þykir vera áberandi í máli hv. þingmanns þar sem hann eyðir öllu sínu púðri í að gagnrýna aðra stjórnarandstæðinga sem rækja sitt hlutverk, sitt lýðræðislega hlutverk að sýna aðhald. Þess vegna spyr ég hann: Hvernig stendur á þessu? [[Forseti hringir.]]Er það bara vegna þess að hv. þingmaður lítur svo á að hér sé verið að stíga skref inn í Evrópusambandið [[Forseti hringir.]]að hann gengur fram með þeim hætti sem raun ber vitni?
Herra forseti. Ég lít nú reyndar þannig á að ég hafi fyrst og fremst skyldum að gegna gagnvart þjóðinni og því sem ég tel að sé gott fyrir hana. Hlutverk mitt sem bardagahundur gagnvart stjórn á hverjum tíma verður bara að koma í annað sæti. Hér hef ég farið yfir að við erum að ræða mjög mikilvægt mál sem lýtur ekki síst að því að verja okkar stöðu í dýrmætasta samningi sem þjóðin hefur gert. Við þau skilyrði held ég að forverar mínir, norrænir jafnaðarmannaformenn, þótt þeir hafi margir kannski ruslað til sín fleiri atkvæðum en ég, hefðu gert nákvæmlega það sama.
Herra forseti. Ég furða mig á gagnrýnisleysi hv. þingmanns og leiðtoga íslenskra jafnaðarmanna. Það stendur í álitsgerð Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar að það valdframsal sem um er að ræða geti ekki talist minni háttar. Þeir segja, með leyfi forseta: „Þessu má, með einhverri einföldun, líkja við að ESA væri falið vald til að ákveða leyfilegan hámarksafla ríkja á sviði sjávarútvegs.“ Er hægt að hringja viðvörunarbjöllum hærra en þeir gera hér? Þeir segja síðan, með leyfi forseta: „Af framangreindum ástæðum, og þar sem umrætt valdframsal til ESA lýtur að nýtingu og ráðstöfun orkuauðlinda, verður valdheimildum ESA […] ekki jafnað til áþekkra valdheimilda sem ESA hefur fengið eftir gildistöku EES-samningsins svo sem á grundvelli reglna um fjármálamarkaði, flugöryggi og losunarheimildir.“ Ég spyr: Hvað er það sem skýrir þetta algjöra gagnrýnisleysi hv. þingmanns og leiðtoga jafnaðarmanna á þá gjörð sem hér er áformuð af hálfu stjórnvalda? [[Forseti hringir.]]Ég hlakka til að heyra hans svar við því.
Herra forseti. Fyrst er ágætt að nefna það að norskir jafnaðarmenn greiddu fyrir þessu máli í gegnum norska þingið. Þegar kemur að gagnrýnisleysi þá spyr ég: Hvað útskýrir gagnrýnisleysi Miðflokksins á orð formannsins? Hefði ekki verið nær, hv. þingmaður, þegar viðvörunarbjöllur hringja, að mæta á nefndarfundi og kynna sér málflutning þeirra sem komu þar? [[Gripið fram í.]]Ég nefni, hv. þingmaður, að bæði Skúli Magnússon og Davíð Þór Björgvinsson eyddu þessum áhyggjum og sögðu að valdframsalið væri ef eitthvað væri minna en í innleiðingu á fjármálaeftirliti, sem mig minnir nú að einhverjir núverandi Miðflokksmenn hafi tekið þátt í að samþykkja hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðu hans og yfirferð og sömuleiðis gott samstarf í nefndinni. Það var ánægjulegt að sjá þegar nefndin lauk störfum sínum að fulltrúar allra flokka á Alþingi voru sammála um niðurstöðu málsins, utan þess að einn flokkur, Miðflokkurinn, skilaði séráliti. Þetta var afrek. Við fórum vel yfir málið og ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það. Við erum sammála um fleira, það er fleira sem sameinar okkur en sundrar sem betur fer. Hv. þingmaður nefndi stjórnarskrána, að Landsvirkjun yrði áfram í opinberri eigu og að EES-samningurinn væri mikilvægur. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Var eitthvað sem kom fram á fundum nefndarinnar sem gaf til kynna að íslenska ríkið yrði skaðabótaskylt á grundvelli fjórfrelsisins ef einhverjum aðila yrði einhvern tíma neitað um að leggja sæstreng þrátt fyrir alla þá fyrirvara sem hafa verið lagðir fram með þessu máli?
Herra forseti. Fyrst ætla ég að segja: Já, við erum sammála um mörg grundvallaratriði, flest ef ekki öll hér í þessum sal og kannski hefur það einmitt kristallast í umræðunni að við getum farið að vinda okkur í breytingar á auðlindaákvæði í stjórnarskrá, framsalsákvæðinu og fleiru sem skýrir öll þessi mál og svo getum við tryggt okkar yfirráð yfir auðlindunum með afgerandi hætti. Nei, hv. þingmaður, þvert á móti. Það kom auðvitað fjöldi fræðimanna sem fjölluðu einmitt um og svöruðu aftur og aftur þessari sömu spurningu og sögðu að þetta væru fráleitar vangaveltur. Það væri svo margt, kerfisáætlun, skipulagslög og ýmislegt sem kæmi hreinlega í veg fyrir að hægt væri að taka af okkur þann rétt að ákvarða um innviði. Þannig að nei, ég held að fáum spurningum hafi skýrar og oftar verið svarað en þeirri.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður höfum greinilega sameiginlegan skilning á því sem fram kom á nefndarfundum hvað þetta varðar. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann um þá leið sem Miðflokkurinn hefur lagt til að farin verði, þ.e. höfnun og að málið verði tekið upp í sameiginlegu nefndinni. Við fengum góða gesti fyrir nefndina til að ræða þetta sérstaklega þar sem Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst skildu þessa spurningu svolítið eftir ósvaraðri í rauninni og í höndum nefndarinnar. Þetta ræddum við í nefndinni, fengum leiðbeiningar og upplýsingar. Telur þingmaðurinn það vera góða og rétta leið á grunni þess sem samstarfið okkar í EES byggir á? Telur þingmaðurinn að þannig yrði hagsmunum Íslendinga betur borgið eða telur hann að sú leið gæti skaðað hagsmuni Íslendinga?
Herra forseti. Já, það er rétt að fram kom hjá fræðifólki að hér væri um ákveðinn neyðarventil að ræða og þá yrði að virkja hann þegar hann skipti þannig máli. Það var vissulega viðurkennt að það er lagalega fær leið að fara með málið svona. Hins vegar lögðu þeir líka mat á hvernig lagalega yrði litið á það. Þá var náttúrlega sagt að horfa yrði til fjölmargra hluta, ekki síst til tímalínunnar í málinu og með hvaða hætti við brugðumst við á þeim tíma sem var eiginlega ætlast til að við kæmum með þessar ábendingar og hvenær ekki. Fjölmörg önnur atriði voru dregin upp sem gerðu að verkum að ég sannfærðist um að háskalegt væri að fara þessa leið. Þar fyrir utan komu fleiri en einn og fleiri en tveir inn á það að þetta mál er aldrei bara lagalegt, það er líka pólitískt og mun hafa afleiðingar sem slíkt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var nú hálfmakalaus á köflum. Hér sveif hann um uppfullur af því að hann væri að verja hagsmuni þjóðarinnar og fólksins í landinu en við hin sem höfum efasemdir um þetta mál, við erum bara í pólitík og í því að grafa undan EES-samningnum. Þetta er auðvitað ekki boðlegt hjá hæstv. formanni Samfylkingarinnar. Mig langar til þess að spyrja formann Samfylkingarinnar hvort hann hafi haft einhverjar efasemdir um málið áður en meirihlutaálitið var útbúið, málið eins og það lá fyrir þegar það kom frá ráðherra. Voru einhverjar efasemdir um það í huga hv. þingmanns og nefndarmanns í utanríkismálanefnd og hverjar voru þær þá?
Herra forseti. Það er ekki eins og þessi tilskipun hafi fallið beint á borðið hjá manni án aðdraganda. Það hefur verið unnið að þessu máli í fjölda ára, fyrirvarar skoðaðir, hvaða undanþágur á eftir að sækja um og annað slíkt. Þegar málið kemur fyrst inn þá skoðum við það, eins og öll önnur mál, með gagnrýnum hætti. Fljótlega áttuðum við okkur á því að þetta mál væri að mörgu leyti gott mál. Það felst í því ýmislegt sem horfir til bóta, svo sem neytendavernd og upplýsingarvernd og annað. Fyrsta verið er að spyrja mig um líðan mína síðustu vikur og mánuði þá jókst sannfæring mín við hvern fund sem ég sótti, þar sem við fengum inn til okkar sérfræðinga, og fullvissa fyrir því að við værum að stíga framfaraskref. Ég vildi óska þess að allir hefðu mætt á fundina.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þá kemur að hinu atriðinu sem mig langaði að koma inn á gagnvart hv. þm. Loga Einarssyni. Í ræðu sinni fjallaði hann um það að samfélagið og umhverfið allt þróist með árunum. Þetta mál þróaðist, það var skoðað á hinum ýmsu tímapunktum en samt virðist vera algjörlega bannað að líta til annarrar áttar en þeirrar sem var mörkuð í upphafi. Hv. þm. Logi Einarsson segir að samfélagið og allir hlutir hafi þróast og samningurinn er 25 ára, hann er nú samt ekki eldri en það. Hann taldi upp ýmsa hluti sem hefðu breyst er sneru að honum í ræðu sinni áðan. Hvers vegna hefur þingmaðurinn svona miklar efasemdir um að mögulega sé sú staða uppi að einhverjir hafi skipt um skoðun á leiðinni? Er ég þá ekkert sérstaklega að tala um ráðherra í ríkisstjórn á tímabilinu 2013–2016 heldur eru það bara býsna margir. Maður sér t.d. núna að þingmenn Framsóknarflokksins hafa meira og minna allir skipt um skoðun á málinu. Þetta er því víðtækt en það fer í báðar áttir.
Herra forseti. Ég hef ekkert á móti því og sé ekkert athugavert við að fólk skipti um skoðun. Mér finnst það meðal bestu kosta hvers einstaklings að geta litið í eigin barm og skipt um skoðun. En viðkomandi þarf þá að líta í eigin barm og skipta um skoðun en ekki fullyrða að sagan hafi verið allt öðruvísi en hún var. Eitt af því fyrsta sem fólk gerir, þegar það kemst að því að það sagði eitthvað, gerði eitthvað eða hugsaði eitthvað sem það hefði ekki viljað gera, er að gangast við því. Ég bara skil ekki að formaður Miðflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, leyfi sér að koma hingað upp og fullyrða að hlutir sem gerðust fyrir nokkrum árum hafi aldrei gerst. Það er það sem ég er að gagnrýna en ekki að menn skipti um skoðun. Menn hafa skipt um skoðun. Það er flott. Það geri ég mörgum sinnum á dag.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði ég ekki að koma í andsvar við hv. þm. Loga Má Einarsson en ég sat niðri í þingflokksherbergi og hlustaði á hans góðu ræðu, sem ég þakka honum kærlega fyrir. Það sem fékk mig til að koma hingað upp var þegar hann undir lok ræðunnar byrjaði að gusa út úr sér að þeir sem ekki væru á einu máli um hvað nákvæmlega er um að ræða við innleiðingu þriðja orkupakkans væru ýmist með hræðsluáróður - hvað á ég að segja? Þeir væru jafnvel með hættulegt orðfæri eða að reyna að slá pólitískar keilur. Ég spyr hv. þingmann: Finnst honum boðlegt í alvörunni að segja svona hluti þegar við erum að tala um tjáningarfrelsi, skoðanaskipti og reyna að bera virðingu hvert fyrir öðru í þessum ágæta sal?
Herra forseti. Ég skil bara ómögulega hvernig það getur vegið að tjáningarfrelsi annarra þingmanna þó að ég tali fyrir munn flokks míns og eftir sannfæringu minni og haldi því fram að sumt af því sem borið hefur verið á borð sé rangindi, hálfsannleikur. Ég hef ekki borið neinn sérstakan þingmann fyrir því en ég hef sagt að þetta hefur tíðkast. Tjáningarfrelsið felst svo í því að það koma aðrir þingmenn úr öðrum flokkum og fullyrða svo ýmislegt um mig og Samfylkinguna og andstæð öfl. Það er bara ekkert að því. Ég býst við að ágætur hv. þm. Inga Sæland, sem er nú með orðhvatari þingmönnum, sé ekki algjörlega saklaus af því að hafa fellt sleggjudóma yfir mér og öðrum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Tjáningarfrelsið? Þegar ég tala um tjáningarfrelsið er ég að meina að um leið og maður tjáir sig og hefur aðra skoðun finnst mér óviðeigandi að verið sé að tala um hræðsluáróður og alls konar svona. Það er eiginlega það sem ég meina. En svona til að kíkja pínulítið á viðfangsefnið talaði hv. þingmaður um tveggja stoða kerfi. Þannig að mig langar til að biðja hv. þingmann að segja mér t.d. undir hvað ACER stofnunin fellur í Evrópurétti.
Herra forseti. Ef hv. þingmaður hefur hlustað á ræðu mína talaði ég einmitt um skyldur og ábyrgð þingmanna sem eru á svimandi háum launum við að kynna sér mál og bera þess vegna ábyrgð á því að halda ekki, alla vega ekki vísvitandi, fram rangindum. Hvað varðar tveggja stoða lausnina nægir það mér í rauninni - ég get ekki sagt það á 30 sekúndum - að færustu stjórnskipunarsérfræðingar okkar hafa sagt að hún sé fullnægjandi. Nú er ég þannig gerður að ef ég ákveð að keyra austur á land treysti ég bílaframleiðandanum og sest við stýrið og keyri en ég fer ekki ofan í vélarhúddið. Þeir eru búnir að fara yfir þetta með okkur og hafa lýst því að þetta fullnægi þeim kröfum sem við þurfum að gera til tveggja stoða lausna. Sumir af þeim, Skúli Magnússon og Davíð Þór Björgvinsson, hafa meira að segja sagt að þetta gangi skemur en við innleiðingu á tilskipun um fjármálaeftirlit.
ACER fellur beint undir þriðju stoð Evrópusambandsins.
[[Forseti hringir.]] Ja, [[Beinustu leið þangað.]]gestir okkar hafi bara alls ekki verið sammála þér um það, hv. þm. Inga Sæland.
Herra forseti. Samþykkt eða innleiðing þriðja orkupakkans snýst hvorki um yfirráð yfir orkulindum eða auðlindum landsins né árás á fullveldi Íslands. Þetta eru mínar fullyrðingar og fyrir þeim hef ég fært ýmis rök. Andstaðan byggir málflutning sinn á fullyrðingum sem ég tel ýmist röklitlar eða rakalausar um valdheimildir ACER-stofnunarinnar sem ekki standast, um orkumarkmið Evrópu sem ekki standast, um frjálst flæði vöru sem ekki standast og um hættuleg tap á fullveldi Íslands sem ekki standast. Ég ætla að eyða tíma mínum í að fjalla aðeins um þessi atriði og byrja á þessari ACER-stofnun, sem okkur er sagt að muni þróast í alhliða valdastofnun í orkumálum, eins konar orkustofnun Evrópu - hún muni gera það og hún muni þvinga fram sæstreng til Íslands. Og rökin eru oftast orðuð þannig að eitt og annað geti gerst. Já, já, gott og vel. Hún hefði þá lagaheimildir, svo sem til að gefa út rannsóknarleyfi vegna virkjana, jafnvel framleiðsluáætlanir innlendra aðila, yfirfara innlenda kerfisáætlun raforkuflutnings með endanlegum úrskurði um magnsölu til annarra landa og t.d. sölu yfir í sæstreng þá og fleira skylt. Fyrir mér eru þetta vangaveltur, spekúlasjónir. En hvert er þá valdsvið ACER í raun, þessarar samhæfingarstofnunar innlendra eftirlitsaðila? ACER hefur, samkvæmt reglugerð, eftirlit með raforkusölu milli landa með virkri samkeppni á gegnsæjum neytendamarkaði innan lands í EB eða ESB-löndunum og milli þeirra. Þá langar mig að benda á að í öllum tilvikum er um sölu- og neytendamarkað að ræða með hefðbundnum viðskiptum. Þetta eru samningar, tvíhliða eða fleirhliða. Þetta eru útboð eða uppboð. Þetta er gert samkvæmt gildandi lögum hvers lands, ekki einhverju sameiginlegu regluverki Evrópusambandsins og ekki með valdboðum ACER. Ég spyr: Stendur eitthvað annað í reglugerðinni? Vilja hv. andstæðingar þá ekki koma og sýna okkur fram á að það standi eitthvað annað í reglugerðinni en ég hef hér sett fram í grófum dráttum? Svo skal þetta skýrt frekar. Hlutverk ACER helgast af því m.a. að komi til óleystra deilna milli viðskiptaaðila, frjálsra viðskiptaaðila, svo sem fyrirtækja eða fyrirtækja og ESB-ríkis eða tveggja ríkja - því að við vitum jú að í mörgum ríkjum eru orkufyrirtæki og flutningskerfi í ríkiseigu - þá skiptir ACER sér af því, reynir málamiðlun, fellir úrskurð gerist þess þörf. Það er vissulega á endanum einhvers konar yfirþjóðleg niðurstaða. Þetta er skelfilegt orð, yfirþjóðlegt. Hugsið ykkur. Við erum meira að segja aðilar að slíku, fjölmörgum deilum þar sem vísað er til alþjóðlegra stofnana í ljósi alþjóðlegra reglna eða samninga. Við lútum yfirþjóðlegum niðurstöðum, deilur um samkeppnisreglur, deilur um fjármálaeftirlit, deilur um mannréttindamál, deilur um einhvers konar matvælaeftirlit o.fl. Í hvert sinn sem við tökum upp eða fullgildum einhvers konar innleiðingu eða samninga í krafti fullveldis sem leyfa slíkt þá erum við að afsala okkur hluta ríkisvaldsins en ekki hluta fullveldisins nema um verulegt afsal ríkisvalds sé að ræða. Og um það er reyndar deilt í tilviki þriðja orkupakkans, þó þannig að mikill meiri hluti sérfræðinga er að baki því mati að afsal ríkisvaldsins í þessu tilviki sé ásættanlegt og teljist ekki brot á stjórnarskrá. Menn leyfa sér hins vegar að velja sér sérfræðinga eftir því sem hentar. Það eru tveir sérfræðingar sem eru mjög virtir og hafa mestar efasemdir. Allir aðrir hafa ekki þessar efasemdir og ganga lengra og segja: Við þurfum enga fyrirvara. Sá sem hefur vélað um þetta í 25 ár, Davíð Þór Björgvinsson, er jafn virtur og Stefán Már Stefánsson. Hann segir það. Svo bara velja menn sér þetta eftir hentugleikum. Svoleiðis vísindamennsku stunda ég ekki. Ég er leikmaður í lögfræði. Ég halla mér frekar að meiri hlutanum en þeim sem lengst gengur, einfaldlega vegna þess að hann gæti haft dálítið rangt fyrir sér. Hann er ekki hæstiréttur í þessum málum. Sérstakur fyrirvari að auki, sem er viðurkenndur t.d. af sameiginlegu EES-nefndinni, eykur á öryggið að þessu sinni og hann er einmitt settur á vegna álits þeirra tveggja sérfræðinga sem lengst ganga. Það finnst mér ágætisstjórnsýsla. En hvað svo með EES-ríkin og þriðja orkupakkann? Hafi þriðji orkupakkinn gildi í þeim ríkjum þá fer ESA með þetta ACER-vald sem ég var að útlista en byggt á drögum frá ACER. Svo að ég árétti það þá skiptir öllu máli að verið er að ræða mál sem varða viðskipti byggð á þeim orkuflutningi sem í gildi er hverju sinni en ekki úrskurði um deilumál þar sem einn aðili neitar að selja meiri orku en er á lausu og neitar að bæta við flutningskerfi sitt yfir landamæri. Því það er það sem andstæðingarnir segja að ACER muni gera, hún muni fá þetta vald, en þeir hafa ekkert fyrir sér í því. Auðvitað er undantekning sem felst í því að ef viðkomandi aðili beinlínis uppfyllir ekki eða brýtur frágenginn frjálsan samning þá kemur ACER til skjalanna. Til þess er þessi stofnun rétt eins og aðrir eftirlitsaðilar með brotnum samningum. Um þvingunaraðgerðir ACER gagnvart þeim sem stunda orkuframleiðslu í samræmi við lög og reglur fullvalda ríkja eða selja raforku úr landi hef ég ekki fundið dæmi. Ég skora þá á andstæðingana að koma með dæmi. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson reyndi það, benti á Kýpur, en hann sagði ekki rétt frá. Kýpur framleiðir orku með jarðefnaeldsneyti, sólar- og vindorku og eyjan mun tengjast Grikklandi, Krít og Ísrael með sæstreng í framtíðinni. Í gögnum sem ég hef farið í gegnum þá gat ég ekki fundið valdboð, aðeins sameiginleg markmið Kýpur og ESB um vaxandi hluta endurnýjanlegrar orku í landinu í samningum á milli þessara tveggja aðila. Ég fann orð um samninga, orð um sjálfstæðar ákvarðanir Kýpverja eftir því sem best verður séð, þannig að þvert ofan í orð Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar var ACER ekki einhvers konar eftirrekstraraðili og úrskurðaraðili um framleiðslu til þessa strengs eða hvaðeina, heldur sá aðili sem mun koma að viðskiptum með raforku í gegnum þennan sæstreng þegar þar að kemur. Aðeins þá um hinn svokallaða sameiginlega orkumarkað okkar. Það er hamrað á því að til sé að verða þetta umrædda orkubandalag Evrópu, stundum orðað einhvern veginn öðruvísi, en það er þessi miðstýrði og ákvarðandi aðili sem tekur ákvarðanir þvert á landamæri og þvert á full yfirráð landa yfir orkuauðlindum. Svona orðfæri getur heppnast vegna þess að verið er að tengja þetta innri orkumarkaði í Evrópu. Hann er til, en það er ekki neitt orkubandalag. Það er markaður sem gengur út á það, eins og ég er búinn að útskýra, að viðskipti frá einu landi við annað, eða milli fleiri landa, gangi fyrir sig á hefðbundnum, ég kalla það kapítalísku ef menn vilja, markaðsforsendum, ekki á neinu valdboði. Menn sjá fyrir sér stofnun eða starfsemi miðlægrar stofnunar þar sem fullvalda ríkjum verði fyrirskipað að framleiða tiltekið orkumagn með tilteknum aðferðum og enn fremur jafnvel sameiginlega verðmyndun og loks fyrirskipanir um að selja ákveðið magn raforku úr landi samkvæmt einhvers konar sovéskri áætlun. Þetta er framtíðarmyndin sem andstæðingar þriðja orkupakkans veifa framan í alþjóð, jafn líkleg og hún er. Allt á þetta að vera byggt á því að stjórnvöld lúti miðstýringu Evrópuþingsins og ráðamanna í Brussel. Ég tel þessa sviðsmynd eintóman tilbúning. Og það má kannski segja sem svo að einhvern tímann í fjarlægri framtíð, eftir náttúruhamfarir eða stríð eða hvaðeina, að eitthvað svona gæti komið til. En í þeim gögnum sem ég hef fundið um orkustefnu Evrópu er þetta ekki að finna. Ég vil taka það fram, líkt og verkalýðshreyfingin, alþýða manna víða um heim og félagsleg öfl hafa haldið fast fram, að grunnnetin eiga að vera í opinberri eigu og þau eru það hér á landi og þau eru það víða annars staðar. Ég hef ekki séð neina sérstaka breytingu á því, a.m.k. ekki á Íslandi, hvað annað sem kann að vera í öðrum löndum. Og hver er þá þessi umræddi innri markaður ESB með nánari orðum? Hann byggir á tvenns konar markmiðum, samvinnu um þá mögulegu raforkusölu sem ríki geta eða vilja stunda yfir landamæri á forsendum opins markaðar, þessa kapítalíska sem ég sagði, hefðbundinn markaður, og á aukinni hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa í heildarorkuframleiðslu álfunnar og á forsendum samninga sams konar markaður. Þetta eru sem sagt annars vegar viðskipti með það sem er til aflögu fyrir aðra og í þágu loftslagsmarkmiða allrar álfunnar og ég get ekki verið á móti því sem sósíalisti. Það er ekkert í þriðja orkupakkanum sem ber vott um einhvers konar miðstýrt orkubandalag, svo að ég endurtaki það einu sinni enn. En það má hins vegar vel vera að ESB semji í náinni framtíð við ríki um sjálfstæða áætlun þeirra hvers um sig um orkuskipti í framleiðslu- og dreifingargeiranum, eins og ég ámálgaði varðandi Kýpur, og þá um eftirlit með því að sá samningur haldi. Það er engin goðgá. Það væri væntanlega í þágu andófsins gegn hlýnun jarðar og ekki sjálfkrafa af hinu illa, enda væru yfirráð ríkja yfir eigin auðlindum í landi óskert. Verði þriðji orkupakkinn innleiddur hér og í hinum EES-ríkjunum verður Noregur hluti af innri markaðnum hvað eðlilegt eftirlit með frjálsum viðskiptum varðar og hann er enda löngu þræltengdur við meginlandið yfir sjó, en Ísland verður það ekki, verður ekki hluti af innri markaðnum, nema sæstrengur sé samþykktur og lagður. Það er rangt að líta svo á að með innleiðingu þriðja orkupakkans án sæstrengs sé Ísland orðið aðili að innri markaðnum vegna þess að innri markaðurinn byggir á samtengingu landa. Menn hljóta að skilja íslensku. Aðeins um frjálst flæði vöru. Noregur hefur ekki glatað yfirráðum yfir neinum orkulindum áður en hann gerðist aðili að þriðja orkupakkanum, við reiknum með að hann verði það. Það hefur enginn fyrirskipað Norðmönnum að selja svo og svo mörg megavött til Evrópu. Það byggir á frjálsum samningum við bæði Statnett og Statkraft, aðra aðila og norska ríkið. Þannig verður það áfram. Það finnast ekki heldur önnur dæmi um að EES-ríki eða ESB-ríki hafi misst ákvörðunarvald yfir því hve mikil raforka er framleidd innan lands, hvar og með hvaða hætti. Dæmi? Komið með þau. Og ekki heldur um að ACER eða aðrir aðilar innan ESB hlutist til um að tengingu sé þröngvað upp á lönd innan eða utan ESB. - Svíar selja Finnum rafmagn um sæstreng. Finniði einhverjar þvingunaraðgerðir í þeim viðskiptum? Það er fráleit rökleysa rétt eins og að einkaaðili eða norska Statkraft geti krafist raflínu til Svíþjóðar af því að þar bíði kaupandi. Þetta er okkur sagt. Hv. þm. Inga Sæland hefur spurt hvern einasta aðila að þessu á fundum utanríkismálanefndar með gestum og alltaf fengið þau svör að frjálst flæði vöru þýði ekki þetta. Það gildi allt annað þar um, því að frjálst flæði vöru sé auðvitað ekki alfrjálst. Og af hverju ekki? Það verður ávallt að líta til lagaumhverfisins fyrir viðkomandi vörusölu eða vöruframleiðslu, eðli framleiðslunnar. Er þetta raforka eða er þetta tyggjó? Og í sumum tilvikum líka laga um dreifingu eða flutning vörunnar að landamærum. Það er hægt að flytja tyggjó í vörubíl, en þú flytur raforku í gegnum mjög flókið kerfi. Um raforkuver eru í gildi viðeigandi lög í hverju landi. Það er orkustefna, framleiðsluáætlanir, þær eru yfirleitt opinberar og bundnar umhverfismati, opinberum leyfum einhverrar orkustofnunar, sveitarfélaga, ríkisstofnunar, jafnvel þings. Það eru kerfisáætlanir flutnings, lagningaleyfi lína um einkalönd og þjóðlendur. Hvað sæstrenginn varðar þá bætast við leyfi til lagna um landgrunn og efnahagslögsögu. Það eru kostulegar staðhæfingar að halda því fram að EES-samningurinn, með sínu fjórfrelsi og ákvæði um full yfirráð yfir auðlindum, opni á einhvers konar skyldur sem neyða tengingu raflína við önnur Evrópuríki upp á EES-ríkin af því að raforka er vara. Sú vara lýtur einfaldlega ekki þeim skilyrðum sem við vitum að eru til í sumum tilvikum. Opnað er fyrir frjálst flæði vöru milli landanna sem búa í fjórfrelsinu, með samningum og markaðslausnum, og það eru opinber yfirvöld sem liðka fyrir viðskiptunum með fríverslunarsamningi eða annars konar samningum. En það er engin framkvæmdaskylda um einhvers konar afarsamninga eða fyrirskipanir að utan um að byggja eigi flugvöll, byggja stórskipahöfn eða taka á móti rafstreng eða leggja hann. Það er tilhæfulaust með öllu. Ég ætla ekki að nota sterkari orð. Þannig að allar pælingar um að frjálst flæði vöru gildi um raforku eins og hvað annað og það neyði okkur til að leggja sæstreng, af því að ACER segir það eða Brussel segir það, eru rangar. Þegar verst lætur, og það skulu vera mín lokaorð, þá er málflutningur sumra andstæðinga þriðja orkupakkans rangur, en þá tek ég fram að þeir eru jafn margir og þeir eru misjafnir. Ég tek líka fram að ég deili áhyggjum fólks almennt séð um full yfirráð yfir auðlindum Íslands, deili áhyggjum um að við glötum ekki meiru af ríkisvaldi eða meiru af fullveldi Íslands, ef við orðum það svo, en við getum mögulega þolað í nafni alþjóðlegrar samvinnu. En þegar verst lætur þá lít ég svo á að málflutningurinn sé alvarleg aðför að staðreyndum um orkumál á Íslandi, afflutningur. Ég lít svo á að viðkomandi aðilar, alls ekki allir en sumir, breiði út mjög ruglandi upplýsingar um meðferð ríkisvalds og fullveldis. Það er mjög alvarlegt. Ég lít svo á að þetta sé tilraun til að skapa ruglingslegt andrúmsloft í kringum EES-samninginn. Þess vegna er rétt að halda fast í þær röksemdir sem nefndarálit meiri hlutans byggir á og hægt er að lesa í því plaggi. Að lokum, herra forseti. Við vinnum hér til nokkurra ára í senn og við höfum nánast innleitt þessa þrjá orkupakka með samþykkt þess sem hér er ræddur og svo bíða fleiri. Við höfum fengið smáádrátt um hvað sá fjórði mun innihalda, sem lýtur að sparnaði, umhverfismálum og öðru slíku. Kannski eygjum við eitthvað sem okkur er andsnúið sem gæti þýtt einhver minni yfirráð yfir orkuauðlindum, skulum við segja, en þá eru menn væntanlega á varðbergi á sínum stað í Brussel. Við gerum þá fyrirvara og sækjum um undanþágur í tæka tíð og þurfum ekki að standa hér og deila um það hvort einhver hafi sofnað á vaktinni eða verið grænn í framan og saklaus o.s.frv. Ég mælist til þess að hv. þingheimur samþykki innleiðingu þessara tveggja þingsályktunartillagna og samþykki þau tvö frumvörp sem um er að ræða.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir mjög góða og upplýsandi ræðu. Hann hefur einnig skrifað nokkrar greinar um málið sem hafa átt sinn þátt í því að koma réttum upplýsingum á framfæri. Eins og þingmaðurinn nefndi þá er það hlutverk okkar þingmanna að rannsaka mál og koma réttum upplýsingum á framfæri og taka ákvarðanir á grundvelli þeirra. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem á sæti í utanríkismálanefnd ásamt þeirri sem hér stendur, hvort hann telji yfirferð nefndarinnar ekki hafa verið fullnægjandi og hvort þar standi eitthvað út af sem hann telji að nefndarmenn hefðu e.t.v. átt að kalla eftir áður en nefndin ákvað að taka málið út. Ég held að ég hafi náð ágætlega utan um þær upplýsingar sem þingmaðurinn lagði fram varðandi valdheimildir ACER og starfsemi þeirrar stofnunar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Er eitthvað - svona til að ná þessu skýrt fram - í orkupakka þrjú sem felur í sér afsal á yfirráðum yfir orkuauðlindum? Er eitthvað þar sem gerir þá kröfu á ríki að flytja tiltekið magn af orku til annars ríkis eða virkja eitthvað ákveðið mikið? Að síðustu - já, ég á nokkrar sekúndur eftir - langar mig einnig til að spyrja hv. þingmann: Kemur eitthvað fram í orkupakka þrjú sem gefur til kynna að einhverjir í Brussel muni ákveða hvernig orka verður verðlögð hér á landi í framtíðinni? Ég ætla að láta gott heita og spyrja frekari spurninga í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda. Ef yfirferð nefnda verður mjög löng - ég tek sem dæmi síðustu samgönguáætlun sem mér fannst ganga úr hófi fram, þ.e. of margir gestir o.s.frv. - verðum við að nota tímann til að skoða mótrök og meðrök og þetta eru töluvert miklar endurtekningar. Í því ljósi þá tel ég að nefndin hafi komist ágætlega frá hlutverki sínu. Hvað afsöl snertir, afsal á einhverju, þá vorum við auðvitað að afsala okkur því að hafa eingöngu innlendar reglur um raforkueftirlit. Við vorum að taka við alþjóðlegum reglum um raforkueftirlit. Þegar menn segja að það sé ekkert í þessum pakka, þá er það rangt. Það er þetta í þessum pakka. Við erum að breyta aðeins reglum um það hvernig eftirliti er háttað. Bæði þarf að aðskilja ákveðinn hluta frá stofnun sem hefur fullt af öðrum hlutverkum og haga reglum eftir þessum evrópska staðli, skulum við segja. Það snýst þá líka um neytendaverndina, það er verið að víkka hana út, gera fólki auðveldara að skipta um orkufyrirtæki, heimadreififyrirtæki o.s.frv. Það er það sem þetta gengur út á. Að ásælast orku? Nei, ég get ekki fundið neitt í því að svo sé, að í Brussel sé verið að ásælast orku. Auðvitað hafa Evrópulöndin hug á því að hafa sem mest af endurnýjanlegri orku, en það mun aldrei gerast í okkar tilviki nema með okkar samþykki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir gott svar. Ég missti líklega af svarinu við spurningu minni varðandi verðmyndunina, verðlagninguna, hvort þingmaðurinn telji að eitthvað í orkupakka þrjú gefi til kynna að slík ákvörðun verði tekin í Brussel að raforkuverð muni hækka gríðarlega eins og sumir hafa haldið fram. Mig langar einnig til að spyrja hv. þingmann um fyrirvarana sem lagðir hafa verið fram með málinu, þ.e. frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra sem og yfirlýsing orkumálaráðherra Evrópusambandsins frá 20. mars og utanríkisráðherra Íslands og einnig bréfið frá EFTA-þjóðunum sem eiga aðild að EES-samningnum frá 8. maí sl.: Er þingmaðurinn sammála mér, og ekki bara mér heldur einnig sérfræðingum sem nefndin hefur leitað álits hjá, um að þessir fyrirvarar standist gagnvart lögum, hafi þjóðréttarlegt gildi til lengri framtíðar? Mig langar í fyrsta lagi til að heyra skoðun þingmannsins á því hvort sú leið sem þingmenn Miðflokksins hafa talað fyrir, þ.e. að Alþingi hafni innleiðingu á þessu stigi máls, sé nauðsynleg í ljósi hagsmuna Íslendinga. Í öðru lagi: Telur þingmaðurinn þá leið vera færa í ljósi þess að við viljum halda áfram samstarfi við EFTA-þjóðirnar, það liggur alla vega ekkert annað fyrir hvað það snertir, og vera áfram aðilar að EES-samningnum?
Herra forseti. Aftur: Þökk fyrir spurningarnar og ekki fækkaði þeim. Með verðlagið - það er á engan máta hægt að sjá að eftirlitsstofnunin ACER eða eitthvert miðlægt vald í Brussel geti vélað um raforkuverð á Íslandi. Það eru þau fyrirtæki sem hér eru sem það gera. Ég held að það væri líka þannig að til framtíðar gengi það ekki upp með ólík lönd í Evrópu, ef svo væri. Ekki er hægt að hugsa sér einhvers konar sameiginlega verðmyndun í löndum, aðstæður eru svo ólíkar. Um þessa fyrirvara: Ég verð að treysta á sérfræðinga. Ég er ekki nægilega lögfróður, og allra síst í stjórnskipunar- og alþjóðarétti, til að gera annað en að segja: Já, ég treysti þessum fyrirvörum, það eru nægilega margir sem segja mér að þetta gangi upp, hvort sem er fyrirvarinn sem orkumálaráðherrann kom með eða bréfið sem vísað er til frá 8. maí - og ég má ekki gleyma fyrirvara þingsins sjálfs, þ.e. við höfum enn þá lýðræðislegt þjóðþing og getum ákveðið eitt og annað. Það að vísa þessu aftur til sameiginlegu EES-nefndarinnar, eins og Miðflokkurinn leggur til - þá var ég líka að vísa til sérfræðinga og ekki síst Baudenbachers, sem ég held að tali af töluverðri reynslu og við verðum að líta á sem jafngildan bestu sérfræðingum í þessu. Og hvort þetta hafi verið nauðsynleg leið, eða hvort þetta eigi að vera nauðsynleg leið? Ég tel svo ekki vera. Það eru aðrir lögspekingar sem ganga langtum lengra í hina áttina og segja að það sé fullkomlega óþarft að vera með fyrirvara og fullkomlega óþarft að hafa nokkrar áhyggjur af framvindunni áfram. Það eru míns svör.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ræðu hans. Það er auðvitað margt í þessu stóra máli sem menn hafa áhyggjur af og mér þótti ágætt að hv. þingmaður kom inn á það að hann væri ekki sammála þeirri skilgreiningu að það væri ekkert að í málinu, eins og haldið hefur verið fram af ýmsum stuðningsmönnum þess. En af því að augljóst er af ræðu þingmannsins að hann er búinn að setja sig vel inn í málið þá langar mig að inna hann eftir því hvernig það horfi við honum hver megináhrifin af samþykkt þessa orkupakka, ef við tölum bara um öll málin sem einn pakka, verði frá samþykkt málsins fram að lagningu sæstrengs, komi hún til, á núverandi stöðu? Þá er ég t.d. að hugsa um hvort hv. þingmaður telji einhver áhrif verða hvað varðar mögulega kröfu um uppskiptingu fyrirtækja. Eins og við þekkjum er Landsvirkjun afgerandi stærsti orkuframleiðandi landsins. Er eitthvað þarna að mati þingmannsins sem opnar á slíka nálgun hvaðan sem það kynni að koma? Hver yrðu megináhrifin frá samþykkt til lagningar sæstrengs? Þetta er sá hluti tímalínunnar sem mjög lítið hefur verið rætt um og í ljósi þess hversu vel hv. þingmaður hefur sett sig inn í málið væri áhugavert að heyra þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Megináhrifin af orkupakkanum fram að sæstreng - nú vitum við ekki hvort sæstrengur verði á dagskrá eftir þrjú ár eða 30, en gott og vel. Það sem mun gerast er að Orkustofnun verður að búa sér til horn þar sem starfsmenn starfa, sem hafa með eftirlit með raforkuviðskiptum á Íslandi að gera og fyrst og fremst í lágspennta dreifikerfinu, neytendamarkaðnum. Þetta eftirlit mun ganga út á að reyna að halda uppi virkri samkeppni, gagnrýna það sem er gagnrýnisvert í því öllu saman. Þeir hafa eftirlit með réttindum neytenda og öðru slíku. Þeir ráða ekki verði. Það eftirlit getur ekki hlutast til um framleiðsluáætlanir, kerfisáætlanir Landsnets, rammaáætlun okkar í orkumálum eða neitt slíkt. Annað mun ekki gerast hér. Það ku kosta í upphafi um 47 millj. kr. að fara út í þessa breytingu og meðan hér er ekkert annað á ferðinni - nú veit ég ekki með fjórða og fimmta orkupakkann, það getur vel verið að það komi eitthvað til kasta þessarar skrifstofu. Ég get ekki svarað því. Uppskipti fyrirtækja, Landsnets, Landsvirkjunar, þeir einu sem geta stuðlað að þeim uppskiptum erum við sjálf, þingið og þær hugmyndir sem eru hér pólitískar innan lands. Landsnet er í eigu nokkurra opinberra fyrirtækja. Verið er að tala um að sameina þann eignarhatt allan undir ríkið. Landsvirkjun er líka í eigu nokkurra fyrirtækja eins og þingmenn vita og ekki stendur til að breyta [[Forseti hringir.]]því neitt. Ég sé því engar breytingar í kortunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir svarið. Það væri áhugavert að heyra hvort hv. þingmaður telji - ef ég skildi svar hans rétt er það fyrst og fremst neytendaverndin sem hann horfir til að breytist með einhverjum hætti við innleiðingu orkupakkans, frá innleiðingu til lagningar sæstrengs. Áhugavert væri að heyra hvort hann telji neytendaverndina vera sjálfstætt vandamál eins og markaðurinn liggur í dag. En síðan langaði mig til að bæta við spurningu. Undir þessu regluverki sem við köllum þriðja orkupakkann, að ef sú staða kæmi upp að einkaaðili, einkafjárfestir - það nefnilega mikið talað um að við verðum ekki þvinguð, þá í skilningnum, við ríkið, Alþingi, ríkissjóður, menn nota mismunandi hugtök, til að leggja sæstreng - bankaði upp á hjá okkur, vildi fullfjármagna sæstreng og óskaði engrar aðkomu hins opinbera að því og vildi mögulega stinga því í samband við einhverjar vindmyllur sem hann ætti sjálfur í einhverju úthorninu. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að slík dæmisaga, ef svo má segja, spilist? Hvað uppáleggur regluverkið okkur? Hvernig myndi niðurstaða svona máls fara, eins og honum sýnist pakkinn líta út?
Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir spurningarnar aftur. Þetta er meira en neytendavernd. Þetta er raunverulega eftirlit með rekstri eða framkomu öllu heldur dreifiaðilanna. Ég bendi bara á að ég hef heyrt að menn hafi skipt um dreifiaðila. Það er virk samkeppni. Hafi menn skipt um dreifiaðila hafa þeir getað sparað allt upp í 2.500 kr. á mánuði. Þannig að það er samkeppni en eflaust má bæta hana. Hitt er svo annað mál með einkafjárfesta, og til að firra misskilningi, að þegar við tölum um að leggja sæstreng eða þvinga okkur til þess, mun íslenska ríkið aldrei leggja þann sæstreng, það kostar 800 milljarða eða eitthvað í þeim dúr. Það verður alltaf, að mínu mati, einhver utanaðkomandi sem kemur, hvort það er Atlantic Super Connection sem hefur ekki náð neinum árangri eða IceLink, sem er breska ríkið, þá er það alltaf þannig að þetta kemur til okkar. Ég fór nokkuð vel í gegnum það að við þurfum að taka ótal ákvarðanir um skipulagsmál, mat á umhverfisáhrifum og alls konar leyfi varðandi það að hafa yfir höfuð næga raforku. Það þarf 500–1.000 megavött í svona strengi. Ég sé ekki fyrir mér að einhverjir einkaaðilar verði með það hér á takteinum. En þó svo væri þyrfti Alþingi þá að samþykkja það, hvort sem það væru lagabreytingar eða heimildir, til að strengurinn sem kæmi þá á vegum þessa aðila upp að strönd Íslands og fengi að tengjast. Það er því útilokað að hér verði lagður sæstrengur út af einhverjum sem vill selja vöru úr landi án margfaldrar aðkomu íslenska ríkisins. Það verður aldrei hægt að neyða íslenska ríkið til að taka þær ákvarðanir.
Hæstv. forseti. Umræðan um þriðja orkupakkann hefur dregið athygli þjóðarinnar að stefnumörkun í orkumálum, eignarhaldi auðlinda sem og utanríkismálum. Sú umræða hefur verið holl og skiptir máli til framtíðar. Við þurfum að tryggja að orkan verði í eigu almennings. Við þurfum að breyta lögum um vatnsréttindi og eignarhald á jörðum til að tryggja innlent eignarhald. Við ættum einnig þótt fyrr hefði verið að beita okkur fyrir því að aðeins verði um einn taxta að ræða fyrir dreifingu raforku. Allt sem nefnt hefur verið er íslensk pólitík. Þessar ákvarðanir eru í höndum íslenskra stjórnmálaflokka, ekki í höndum Evrópusambandsins. Það er líka í okkar höndum hvort við ætlum að halda áfram EFTA-samstarfinu. Það er í okkar höndum hvort við viljum leggja sæstreng. Það er í okkar höndum hvort við viljum vera áfram aðilar að samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Herra forseti. Það er tími til kominn að íslenskir stjórnmálaflokkar stígi fram og geri grein fyrir hvar þeir standa í þessum málum. Það er alveg á hreinu hvar Framsóknarflokkurinn stendur. Við viljum tryggja eignarhald almennings á orkufyrirtækjum, að Landsvirkjun verði áfram í opinberri eigu og tryggja innlent eignarhald á jörðum og vatnsréttindum. Við viljum að eitt og sama verð sé á dreifingu raforku fyrir alla. Við viljum styrkja þennan sameiginlega grunn og eignarhald, til að mynda sjáum við fyrir okkur að sameina Landsnet og Rarik. Við teljum að orkuauðlindin sé ein af mikilvægustu forsendum velmegunar í landinu og því þarf að tryggja að allar ákvarðanir í orkumálum verði í höndum Íslendinga. Framsóknarflokkurinn telur tengingu við raforkukerfi Evrópu með sæstreng ekki þjóna hagsmunum landsmanna. Umræðan um orkupakka þrjú í þjóðfélaginu hefur verið lífleg. Talsvert hefur borið á rangfærslum um hvert sé raunverulegt innihald pakkans. Sumir hafa haldið því fram að innleiðum við þriðja orkupakkann væri Alþingi að samþykkja eftirfarandi: 1. Að afsala okkur yfirráðum yfir auðlindum okkar með því að færa ACER, eftirlitsstofnun Evrópu, valdheimildir. 2. Að orkupakkinn skyldi okkur til að leggja sæstreng, virkja og flytja orku til erlendra ríkja. 3. Með því að neita að leggja sæstreng myndi íslenska ríkið verða skaðabótaskylt á grundvelli fjórfrelsis EES-samningsins þar sem orka er skilgreind sem vara samkvæmt honum og því væri bann við lagningu sæstrengs brot á viðskiptafrelsi Evrópska efnahagssvæðisins. 4. Þá halda sumir því fram að innleiðing á orkupakka þrjú feli í sér einkavæðingu orkufyrirtækja. Hæstv. forseti. Um þetta vil ég segja að það er eðlilegt að fólk velti slíku fyrir sér enda um mikla hagsmuni að ræða. Það er gott að svo margir hafi áhuga á málinu því að þá náum við að kalla fram margar hliðar og rannsaka málið út frá þeim. Því fór hv. utanríkismálanefnd vandlega yfir þessar fullyrðingar, fékk til sín fjölda gesta og umsagnir sérfræðinga og annarra sem höfðu eitthvað til málanna að leggja. Yfirferð nefndarinnar er vandlega skjalfest í nefndarálitinu, sem að mínu mati er mjög gott og ítarlegt. Þar er gerð grein fyrir niðurstöðu meiri hlutans sem er sú að ofangreindar fullyrðingar standist ekki skoðun. Það er ekki verið að brjóta gegn stjórnarskrá og um það er enginn lagalegur ágreiningur. Með orkupakkanum er ekki verið að taka ákvörðun um það hvort leggja eigi sæstreng eða á annan hátt framselja valdheimildir íslenskra yfirvalda til slíkrar ákvarðanatöku. Það er ekki verið að taka ákvörðun um framsal valds til ACER. Það er ekki verið að taka ákvörðun um að aðrir en íslensk stjórnvöld hafi forræði um nýtingu orkuauðlinda. Það er ekki verið að taka ákvörðun um að íslensk stjórnvöld þurfi að selja auðlindir sínar eða missi forræði á slíkum eignum sínum. Það er ekki verið að taka ákvörðun um að íslensk stjórnvöld þurfi að selja eða einkavæða raforkufyrirtæki í sinni eigu. Ríkið er ekki skaðabótaskylt á grundvelli fjórfrelsisins ef það neitar að leggja sæstreng. Herra forseti. Annar punktur sem mikið hefur verið ræddur í tengslum við málið er hvers vegna við séum að samþykkja orkupakkann þar sem við erum ótengd evrópskum raforkumarkaði, hann skipti okkur engu máli. Við ættum auðvitað að hafna honum á þeim forsendum og senda málið til baka til sameiginlegu EES-nefndarinnar, það sé hin rétta leið, eins og sumir vilja kalla það. Þá er rétt að spyrja: Myndi höfnun á pakkanum þjóna hagsmunum Íslendinga betur en að samþykkja hann með framlögðum fyrirvörum? Er höfnun raunverulegur valkostur í ljósi samstarfs okkar í EFTA og gagnvart EES-samningnum? Ísland gekk í EFTA árið 1970 og Ísland varð aðili að Evrópska efnahagssvæðinu árið 1994, fyrir 25 árum síðan. Að flestra mati voru þessar ákvarðanir framfaraskref. Þegar við samþykktum EES-samninginn var skoðað vandlega hvort upptaka samningsins bryti gegn stjórnarskrá okkar. Svo var ekki. Það kom í ljós við vinnslu málsins að 102. gr., þar sem kveðið er á um að ríkið geti hafnað tilskipunum, er fyrst og fremst öryggisventill. Yfir þetta er farið mjög vandlega í nefndaráliti meiri hlutans. Greinin er tæki í samningsferlinu í nefndinni fyrir ríki til að skapa sér ákveðna samningsstöðu innan nefndarinnar. Það er ástæða fyrir því að engin fordæmi eru fyrir því í 25 ára sögu samningsins að ríki hafni tilskipunum eftir að ríki hafa lokið vinnu í sameiginlegu nefndinni og komið sér saman um niðurstöðu. Að gera slíkt væri misbeiting á réttindum okkar innan EFTA. Herra forseti. Í meirihlutaáliti hv. utanríkismálanefndar er vandlega farið yfir þessa þætti eins og fyrr segir. Nefndin fékk m.a. á sinn fund títtnefndan Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins. Hann útskýrði m.a. að innan sameiginlegu EES-nefndarinnar hvílir sú ábyrgð á fulltrúum að leggja sig fram við að viðhalda góðri framkvæmd samningsins. Þessi regla er kölluð favor contractus upp á latínu og skiptir mjög miklu máli. Herra Baudenbacher talaði um að höfnun myndi án efa skaða hagsmuni íslenska ríkisins verulega og rökstuddi það mjög ítarlega. EFTA-ríkin verði að tala einni röddu gagnvart EES. Ísland er bundið hollustuskyldu gagnvart samstarfsríkjum sínum. Samstarf okkar byggist á gagnkvæmu trausti og náinni samvinnu þjóða og því gera bæði Liechtenstein og Noregur ráð fyrir því að við séum heil í okkar samstarfi og að við afléttum hinum stjórnskipulega fyrirvara í orkupakka þrjú sem þau hafa þegar gert. Þannig að svarið er, herra forseti: Ástæða þess að við kjósum að innleiða reglur um orkumarkað með fyrirvörum er að við erum aðilar að innri markaði Evrópu og höfum verið það í 25 ár. Sameiginlega EES-nefndin er sá vettvangur þar sem þjóðir geta aðlagað regluverkið aðstæðum í heimalandinu, fengið undanþágur og annað slíkt. Þjóðþing hafa ítrekaða aðkomu að því ferli eins og gerðist í okkar tilfelli og er einmitt rakið í nefndarálitinu þegar vinnan stóð við að innleiða orkupakka þrjú. Í starfi sameiginlegu nefndarinnar liggur sveigjanleikinn en ekki í því að hafna reglum þegar aðlögun hefur átt sér stað. Hvenær og hvers vegna hófst þessi vegferð Íslendinga með innleiðingu á reglum um evrópskan orkumarkað? Hún hófst árið 2003 þegar við innleiddum orkupakka eitt. Með þeirri innleiðingu hófst í raun markaðsvæðing raforkukerfisins. Afleiðing þeirrar vegferðar var m.a. aukin samkeppni á markaði, aukin neytendavernd og lægra orkuverð til heimila, svo eitthvað sé nefnt. Nokkrum árum síðar, árið 2009 var orkupakki tvö innleiddur og hann er nú í gildi. Í svari hæstv. utanríkisráðherra við fyrirspurn frá hv. þm. Óla Birni Kárasyni á þskj. 1315 á yfirstandandi löggjafarþingi kemur m.a. fram hvers vegna þessi ákvörðun var tekin og margt reyndar fleira varðandi alla orkupakkana þrjá og fjögur og fimm. Í svarinu er bent á ákvæði 2. mgr. 194. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins, sem við erum reyndar ekki aðilar að en er grunnurinn að EES-samningnum að hluta til, þar sem fram kemur að ráðstafanir samkvæmt málsgreininni séu með fyrirvara um rétt aðildarríkis til að ákvarða með hvaða skilyrðum orkulindir þess eru nýttar, hvaða orkugjafa það velur og almenna tilhögun orkuafhendingar. Stefán Már Stefánsson, sem kom fyrir hv. utanríkismálanefnd og skilaði áliti, ítrekaði gildi 194. gr. sáttmálans og benti á að þar sem Ísland væri ekki í Evrópusambandinu mætti ætla að reglur Evrópusambandsins gengu ekki lengra hvað okkur varðar sem erum ekki aðilar að Evrópusambandinu. Herra forseti. Rétt er að undirstrika að með innleiðingu orkupakka þrjú fellur orkupakki tvö úr gildi. En hvað er í pakkanum? Þar eru gerðir varðandi jarðgas en Ísland fékk undanþágu frá þeim. Það er krafa um eigendaaðskilnað flutningsfyrirtækja. Ísland fékk undanþágu. Það eru ítarlegri ákvæði um sjálfstæði raforkueftirlits, nýmæli, m.a. um sjálfstæði frá aðilum á markaði og stjórnvöldum. Hnykkt er á þeim sterka neytendarétti sem einkennir alla orkupakkana og felst m.a. í skýrum rétti neytenda til að velja sér orkusala að vild, skipta hratt og auðveldlega um orkusala sem og að fá ítarlegar upplýsingar um orkunotkun og verðlagningu. Fyrir okkur Íslendinga er meginbreytingin frá orkupakka tvö í þrjú sú að Orkustofnun fær auknar heimildir til eftirlits á raforkumarkaði. Það liggur ljóst fyrir að Orkustofnun er íslenskt stjórnvald og verður það áfram, ekki afgreiðslustofnun eða útibú ACER. Yfir þetta höfum við farið mjög vandlega í hv. utanríkismálanefnd. Þetta er alveg skýrt. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fór vandlega yfir þetta í sinni ræðu. Hér á landi starfa nokkur orkufyrirtækja á samkeppnismarkaði og um starfsemi þeirra gilda samkeppnislög eins og áður segir. Svo er ágætt að undirstrika það að hér á landi erum við einnig með raforkulög sem skipta máli í samhengi hlutanna. Ég tel að við getum verið sammála um að styrking Orkustofnunar sé hið besta mál. Í þessu samhengi er rétt að nefna þær áhyggjur sem margir hafa haft varðandi þann fyrirvara sem Ísland setur gagnvart tilskipun 713/2009 sem snýr að ACER. Í fyrsta lagi var sleginn sá varnagli að leggja fram frumvarp sem kveður á um að ekki verði lagður sæstrengur án samþykkis Alþingis og endurskoðun á lagagrundvelli reglugerðarinnar. Í öðru lagi, til að skerpa á sérstöðu Íslands sem eyju með ótengt raforkukerfi við meginland Evrópu, sendu Miguel Arias Canete, orkumálaráðherra Evrópu, og Guðlaugur Þór Þórðarson, utanríkisráðherra Íslands, frá sér sameiginlega yfirlýsingu, dagsetta 20. mars á þessu ári. Í yfirlýsingunni kemur fram að gildandi ákvæði þriðja orkupakka ESB hafi engin áhrif á fullveldi ríkisstjórnar Íslands yfir orkuauðlindum Íslands og að ákvörðunarvald um raforkustrengi milli Íslands og innri raforkumarkaðar ESB liggi alfarið hjá íslenskum stjórnvöldum. Yrði sæstrengur lagður í framtíðinni hefði ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, ákvörðunarvald um málefni sem ná yfir landamæri en ekki ACER líkt og samþykkt hefði verið í aðlögunartexta sameiginlegu EES-nefndarinnar, sem endurspeglar sjálfstæði stofnana EFTA undir tveggja stoða kerfi EES-samningsins. Í þriðja lagi varðandi fyrirvarana þá lögðu EFTA-ríkin sem eiga aðild að EES-samningnum, ríkin þrjú, Ísland, Noregur og Liechtenstein, fram sameiginlega yfirlýsingu í sameiginlegu EES-nefndinni, 8. maí sl., þar sem sérstaða Íslands hvað varðar innri raforkumarkaði ESB er enn frekar áréttuð. Í yfirlýsingunni kemur fram að ákvæði þriðja orkupakkans hafi engin áhrif á full yfirráð ríkjanna yfir orkuauðlindum sínum, ráðstöfun þeirra og hagnýtingu. Ákvarðanir um samtengingu raforkukerfa þeirra og orkukerfi innri markaðar ESB væri ávallt á forræði þeirra. Komi til lagningar sæstrengs í framtíðinni sé fyrirkomulagið þannig að ESA úrskurði um ágreiningsmál varðandi Ísland en ekki ACER. Það er í fyllsta samræmi við tveggja stoða kerfi EES-samningsins. Þetta eru lykilskjöl í málinu, herra forseti. Með þessum yfirlýsingum og frumvarpi um sæstreng frá hæstv. iðnaðarráðherra er tryggt að fyrirvarar Alþingis halda til framtíðar. Þeir hafa óumdeilanlega lagalegt gildi, þjóðréttarlegt gildi, og því er afar mikilvægt við afgreiðslu málsins að árétta að þeir séu forsenda afgreiðslu málsins. Nefnt hefur verið að fyrirvarar muni ekki halda þrátt fyrir allt og sumir byggja þá skoðun sína á hráakjötsmálinu svokallaða. Þessi tvö mál er ekki sambærileg. Í kjötmálinu komust dómstólar að þeirri niðurstöðu að Ísland hefði ekki innleitt samningsskuldbindingar sínar samkvæmt ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar með réttum hætti. Innleiðing á Íslandi var gerð þannig að frumvarp til laga vegna innleiðingar var lagt fram á Alþingi nokkrum sinnum. Þegar það var loks samþykkt eftir nokkrar tilraunir var það í nokkuð breyttri mynd frá því sem upphaflega var lagt til, til að innleiða umræddar gerðir. Þarna voru gerð mistök af hálfu Alþingis. Þetta var ekki rétt gert. Nú erum við að tala um allt aðra hluti. Niðurstaða mín er sú að við höfum búið þannig um hnútana í þessu máli að fyrirvarar muni örugglega halda. Við erum í raun ekki bara komin með belti og axlabönd eins og við í Framsóknarflokknum höfum lagt mikla áherslu á frá upphafi, heldur erum við komin með, ja, hvað skal segja, álímdan hártopp, smekkbuxur og nýja skó. Herra forseti. Það er ekki verið að færa aukið vald yfir orkumálum Íslands til Evrópu. Ekkert slíkt felst í þriðja orkupakkanum og málið snýst því ekki um það. Sérstaða Íslands með einangrað raforkukerfi er áréttuð með lagalegum fyrirvara í þingsályktunartillögunni sjálfri og í sameiginlegri tilkynningu utanríkisráðherra Íslands og framkvæmdastjóra orkumála hjá framkvæmdastjórn ESB, ásamt bréfi, dags. 8. maí sl., frá EFTA-ríkjunum sem ég hef áður fjallað um. Við höfum hlustað á gagnrýnisraddir. Þær athugasemdir hafa hjálpað til við að bæta málið. Fram undan er vinna við orkupakka fjögur og fimm. Við þurfum að vera vel vakandi við þá vinnu og gæta hagsmuna okkar í hvívetna. Einnig er mikilvægt að tryggja að eignarhald orkufyrirtækja verði áfram hjá hinu opinbera, opinberum fyrirtækjum. Við þurfum að ljúka við orkustefnu sem er á teikniborðinu og gerð eigendastefnu fyrir Landsvirkjun og Landsnet sem og að uppfæra stjórnarskrá okkar og þá á ég við auðlindaákvæðið og heimildir um valdframsal. Að mínu mati myndi það styrkja málið verulega ef sett yrði inn ákvæði í frumvarp um sæstreng er varða þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vil þakka formanni nefndarinnar fyrir afar gott utanumhald í störfum nefndarinnar, gott skipulag, góða upplýsingagjöf til nefndarmanna og nefndarmönnum utanríkismálanefndar fyrir samstarfið. Ég tel, varðandi þær efasemdir sem sum okkar kunna að hafa haft í upphafi við vinnslu málsins, að við höfum fengið gott pláss til að fara yfir þær og fá svör við þeim spurningum sem á okkur brunnu, þannig að ég get ekki annað en hrósað formanni nefndarinnar og nefndarmönnum fyrir mjög gott samstarf og ítarlega yfirferð. Að lokum vil ég gera orð formanns Framsóknarflokksins, Sigurðar Inga Jóhannssonar, sem hann ritar í grein í Kjarnanum í dag að mínum þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Það er mikilvægt þegar kemur að auðlindum Íslands að tryggja full yfirráð þjóðarinnar yfir þeim. Það er mikilvægt að við hugsum um hagsmuni heildarinnar - í bráð og lengd. Það er einnig mikilvægt að við tökum ákvarðanir um hagsmuni þjóðarinnar á réttum forsendum. Að við göngum ekki inn í stjórnmál reiðinnar, stjórnmál óttans, og gerum þau að okkar lögheimili og varnarþingi.“
Hæstv. forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir yfirferð hennar. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns að ekki væri um ákvæði um valdframsal að ræða. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvernig hún túlki þá álitsgerð sem skrifuð er af Stefáni Má Stefánssyni og Friðriki Árna Friðrikssyni Hirst og ég vitna til, með leyfi forseta: „Verði 8. gr. reglugerðar nr. 713/2009 tekin upp í EES-samninginn og innleidd í íslenskan rétt í óbreyttri mynd mun reglugerðarákvæðið fela í sér framsal framkvæmdarvalds til ESA sem ella væri á hendi íslenskra stjórnvalda. […] Ekki eru fordæmi fyrir slíku valdframsali til alþjóðlegra stofnana á grundvelli EES-samningsins.“ Nú er ég ekki lögfróður, en ég tek orð þeirra fyrir þessu og ég get ekki að því gert að ég staldra við. Mér finnst skrýtið að stór hópur fræðimanna og þeirra sem eru lesnir í lögum geri slíka fyrirvara, sem telja að verið sé að framselja vald, telja að verulegur vafi leiki á því hvort verið sé að brjóta stjórnarskrána og af hverju við tökum þá þessa leið. Af hverju veljum við þessa leið? Mér þætti vænt um að fá svör við því hvernig hv. þingmaður lítur á það og hvort það sé önnur leið sem gæti verið betur til fallin. Ég held að það sé svolítið bratt að fullyrða að allir þeir sem eru á öndverðri skoðun við fylgjendur orkupakkans [[Forseti hringir.]]séu hreinlega bara úti í móa og séu ólæsir á þennan texta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Þorvaldssyni kærlega fyrir mjög gott andsvar. Það er gott að fá tækifæri til að draga þetta enn betur fram en ég gerði kannski í ræðu minni áðan. Hér vitnaði þingmaðurinn í setningar úr álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts, sem er ein af þeim álitsgerðum sem hv. utanríkismálanefnd hafði til umfjöllunar á fundum sínum um málið. Ég virði það við hv. þingmann að hann situr hér sem varamaður og hefur kannski ekki fengið tækifæri til að fylgjast nægilega vel með umræðunni í fyrstu umferð málsins. En þar komu þessar efasemdir einmitt fram og þess vegna ræddi nefndin þær sérstaklega, akkúrat þetta. Er eitthvað þarna á ferðinni sem gefur okkur tilefni til að ætla að við séum að framselja vald? Það var niðurstaða nefndarinnar eftir að hafa hitt þá menn sem rituðu álitsgerðina og eftir að hafa hitt fleiri aðila sem höfðu sérþekkingu á þessu sviði, að um valdframsal væri ekki að ræða. Ég vitna hér í bréf sem Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst sendu til hæstv. utanríkisráðherra, dagsett 10. apríl sl., þar sem skilaboðin voru svolítið misvísandi hvað þetta varðaði. En þar segja þeir í bréfinu, með leyfi forseta: „Enginn lögfræðilegur vafi er á því að sú leið sem við lögðum til og lögð er til grundvallar í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra er í samræmi við stjórnarskrá. Að okkar mati skiptir sú staðreynd mestu.“ [[Forseti hringir.]] Ég mun fara yfir þessa aðra leið í seinna svari.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta tilvitnaða bréf var skrifað eftir að þeir félagar skrifa þessa álitsgerð og var þá fylgiskjal með téðri þingsályktunartillögu. Eins og ég las það er kannski verið að vísa til þess að með þessari leið er raunverulega verið að fresta stjórnskipulegum vanda. Í bili er ekki verið að, fyrirgefið íslenskuna, klæmast á stjórnarskránni, en það kemur að því að við þurfum að taka afstöðu. Nú eru samningar þannig að þá skal halda og við viljum ekki vera uppvís að öðru, Íslendingar. Við erum hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Að setja einhliða fyrirvara við slíkan samning þegar önnur leið er í boði og er hreinlega innbyggð í samninginn þegar upp koma álitaefni eins og það sem við stöndum frammi fyrir hér, sem er að gera út um þessi álitaefni innan sameiginlegu EES-nefndarinnar, þá verð ég að viðurkenna að ég skil ekki af hverju sú leið er ekki farin. Mér þætti vænt um að fá afstöðu þingmannsins til þess af hverju hún telur að sú leið sé lakari þar sem hún er innbyggð í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Í því samhengi langar mig að minnast á að þegar talað er um að vera með belti og axlabönd í þessum fyrirvörum, þá númer eitt: Af hverju eru fyrirvararnir settir? Það hlýtur að vera vegna þess að það er eitthvað sem við erum ekki alveg tilbúin að taka inn eða eitthvað sem við viljum ekki alveg fá með öllu. Til þess eru fyrirvararnir gerðir. Og af hverju er það svo? Hvað er það þarna, sérstaklega í reglugerðum 713 og 714 [[Forseti hringir.]]sem hræðir?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum enn og aftur fyrir góðar spurningar. Ég fór, held ég, ágætlega yfir þessa svokölluðu aðra leið í ræðu minni áðan og einnig er farið yfir það í nefndaráliti meiri hlutans hvað slík leið myndi þýða og fela í sér. Eins og ég sagði er þetta eitthvað sem lögfræðingarnir Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst skildu eftir fyrir nefndina að rannsaka. Þeir nefna að til sé önnur leið en hún sé vissulega ekki gallalaus, þannig að nefndin, samviskusamlega, fékk til sín aðila, bæði Carl Baudenbacher, títtnefndan, sem og sérfræðinga frá Háskóla Reykjavíkur til að upplýsa okkur um einmitt þetta, hvort þetta væri fær leið og hvaða afleiðingar hún myndi þá hugsanlega hafa. Ég vil samt sem áður ítreka að flestir þeir sem komu með sín álit varðandi stjórnarskrárspurninguna voru á þeirri skoðun að við þyrftum alls enga fyrirvara til að gæta öryggis og vera alveg pottþétt. Þá var samt sem áður ákveðið að setja þann fyrirvara sem nefndur hefur verið, þ.e. sérstakt frumvarp um sæstreng. Bréfið sem ég las upp úr áðan er ekki viðbót við álitsgerð Stefáns Más og Friðriks, heldur er það árétting á álitsgerðinni sem fyrir lá þar sem menn náðu, sumir hverjir, að mistúlka, slíta hana úr samhengi og grauta öllu saman og tengja nöfn þeirra sérfræðinga við það. Því töldu þeir mikilvægt að árétta [[Forseti hringir.]]álit sitt þannig að menn skildu hvað þeir ættu við.
Herra forseti. Ég las á Twitter áðan að það væri eitthvað ljóðrænt við það að Alþingi ræddi þriðja orkupakka ESB á sama tíma og þjóðin væri límd fyrir framan sjónvarpið til að horfa á Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Okkar fólki gekk vel. Svo er bara að bíða og sjá hver úrslitin verða síðar í kvöld. En áfram Ísland. Ég vil byrja á því að þakka utanríkismálanefnd og því góða fólki sem þar er fyrir samvinnuna, óháð því hvaða skoðanir við höfum á málinu. Það var gaman að vinna að þessu máli. Fara þurfti yfir ákveðnar spurningar, ekki spurning. Við eigum að taka alvarlega þær áhyggjur sem settar hafa verið fram í málinu. Áhyggjur sem byggt hafa á rökum og málefnalegri nálgun. En það þurfti náttúrlega líka að fara yfir annað sem var kannski ekki eins málefnalegt. Ég vil sérstaklega þakka formanni nefndarinnar fyrir mjög gott starf og ég hef sagt það einhvers staðar á samfélagsmiðlum að á þeim árum sem ég hef verið á þingi, sem eru víst orðnir einhverjir áratugir, er þetta með því allra besta í vinnu nefndar. Bæði formaðurinn og allt nefndarfólkið á heiður skilinn fyrir að hafa unnið mjög af einurð og einlægni í þessu máli. Það var allt opið og margítrekað varðandi gestakomur og álit. Á endanum þurfti nefndin síðan að segja stopp og fara yfir gagnagrunna, sem var gert. Að mínu mati var snert á öllum þeim álitaefnum, öllum þeim athugasemdum sem nefndinni bárust og hafa verið reifaðar síðan víða í samfélaginu. Það veitir okkur meira öryggi, meiri vissu, meiri festu um að við eigum að vera ákveðin í því mikilvæga skrefi sem við tökum með því að innleiða þriðja orkupakkann og undirstrikar mikilvægi okkar helsta alþjóðasamnings, sem EES-samningurinn er, sem hefur verið ótrúlega farsæll fyrir íslenska þjóð. Það var margítrekað í máli atvinnulífsins hversu gríðarlega mikil áhrif samningurinn hefði haft á atvinnulíf okkar, líka á tækifæri unga fólksins til þess að mennta sig, fara í rannsóknir, vita að það gæti farið víða í háskóla. Það er mikilvægt fyrir lítil fyrirtæki, meðalstór fyrirtæki að vita að heimurinn er ekki eingöngu hér heima heldur stærri og að það eru gagnvegir. Þannig að það er ekki hægt að ýkja áhrif EES á íslenskt atvinnulíf því að umhverfið er að verða alþjóðlegra, við verðum að hafa það hugfast, sama hvað hver segir. Það er að verða alþjóðlegra með hverju árinu sem líður og þá verðum við að vera í stakk búin til þess að taka af fullum krafti þátt í því. Þetta er liður í því og það er mikilvægt, þó að ég vilji segja það strax varðandi efasemdir um stjórnarskrána, að búið er að hrekja það í hverri ræðunni á fætur annarri, og búið er að hrekja það af gestum, að þessi leið fer ekki gegn stjórnarskránni. En þetta er heldur ekki samningur sem við eigum að nota bara af því að það hentar pólitíkinni, og nota sem tæki til að grafa undan okkar mikilvæga EES-samningi, því að það er ekkert grín að gera það. Það er fúlasta alvara. Við viljum auðvitað að standa vörð um hagsmuni okkar þegar við þurfum raunverulega á því að halda. Þá er varasamt að vera þá búinn að kalla „úlfur, úlfur“ sí og æ. Allar áhyggjur af því að við séum að fara í eitthvert valdframsal, að við förum gegn stjórnarskránni, hafa verið hraktar. Mér finnst mikilvægt að við séum að tala fyrir því að innleiða þennan þriðja orkupakka sem hefur margvísleg áhrif, jákvæð áhrif og hefur líka haft í gegnum fyrsta og annan orkupakkann jákvæð áhrif inn í samfélag okkar, fyrirtækjamenningu okkar, í sambandi við það að fá betra verð til neytenda og heimila í landinu og markvissari orkuöflun og -miðlun. Þetta er líka mikilvægt. Ég tel það fagnaðarefni að það eru flokkar, stjórnmálafólk sem þorir að stíga fram og láta ekki bara yfir sig ganga rangfærslur, jafnvel afbökun á staðreyndum, láta ekki hentisemi ráða í málflutningi sínum. Ég er ekki að segja að það séu allir þannig. Ég er alls ekki að segja það, en það hefur borið við, á meðan aðrir hafa komið fram með ákveðnar athugasemdir sem vert er að staldra við og fara yfir. Það gerði hv. utanríkismálanefnd. Ég er svo fegin að sjá að við ætlum ekki að leyfa því að gerast hér sem gerðist í Bretlandi í tengslum við Brexit þar sem allir, eða langflestir sem komu að þeim kosningum viðurkenndu að þeir fóru ekki alveg rétt með staðreyndir. Það þurfti aðeins að hliðra til staðreyndum til að fá þessa niðurstöðu. Það hafa bæði heimildarmyndir og fleira dregið fram. Það er afbökun á lýðræðinu, það er ógnun við lýðræðið þegar hagsmunasamtök, jafnvel stjórnmálaflokkar eru byrjaðir að vinna á þessum forsendum. Þannig að ég er fegin því að það er alla vega verið að spyrna við ákveðinni Bannon-væðingu Íslands. Við ætlum ekki að láta hana ganga yfir okkur átölulaust. Það er að hluta til fagnaðarefni að við getum beitt okkur í gegnum þriðja orkupakkanum og fengið fólk til okkar á fundi og farið yfir þessar athugasemdir. Út á hvað gengur þriðji orkupakkinn? Nokkrir hafa farið yfir það í dag. Ég vil líka undirstrika að fram kom á fundum nefndarinnar að þær gagnrýnisraddir sem heyrst hafa núna á síðari stigum eru nýjar. Starfsfólk hins opinbera, sem verið hefur að vinna í þriðja orkupakkanum alveg frá upphafi, sagði á fundi nefndarinnar að þessar raddir hefðu ekki komið fram á fyrri stigum og að ekki hefði verið gerður fyrirvari eða komið með athugasemdir. En við gerðum það ekki á fyrri stigum óháð því hvað ríkisstjórn var við völd. Þær hafa bæði verið vinstri og hægri, allir flokkar. Það er ekkert verið að áfellast einn eða neinn, miklu frekar er verið að segja að íslenska utanríkisþjónustan hafi staðið vaktina ásamt hagsmunasamtökum sem haft var samráð við, hvort sem það var þá ASÍ eða Samtök atvinnulífsins. Þau koma ekki fram með þær athugasemdir sem koma fram núna. Við Íslendingar náðum fram fyrirvörum í gegnum ferlið, m.a. varðandi það að eigendauppskipting á dreififyrirtækjum ætti ekki við um Ísland. Það er risamál fyrir okkur. Það er líka risamál fyrir okkur að við náum í gegnum þriðja orkupakkann meiri árangri við að sinna hagsmunagæslu okkar en í fyrri innleiðingar, t.d. á persónuverndartilskipuninni eða Fjármálaeftirlitinu, af því að við fáum fulltrúa við borðið þegar kemur að alþjóðastofnuninni í tengslum við ACER, þó að við höfum ekki atkvæðisrétt. En við erum með tillögurétt og málfrelsi. Það er meira en við höfum náð í gegn með innleiðingum á þeim gjörðum sem við erum þegar búin að samþykkja. Það er gríðarlega mikið atriði. Mér finnst leiðinlegt að heyra fólk tala niður þó þann árangur sem íslenskir stjórnmálamenn hafa náð þvert á flokka. Við höfum verið að vinna nokkuð samhent í því að passa upp á það gullegg sem EES-samningurinn er. Þess vegna er það ábyrgðarhluti þegar menn og konur koma fram og slengja einhverju fram og hlusta síðan ekki á svörin. En því er haldið fram aftur og aftur í þeirri von og út frá þeirri reynslu að utan að smám saman nái rangfærslurnar í gegn. Þess vegna vil ég undirstrika að ég er glöð að sjá flokka í stjórn og stjórnarandstöðu ná saman um að segja stopp við bullinu. Ég heyrði það á ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að við í stjórnarandstöðunni værum stuðningsflokkar ríkisstjórnarinnar. Ég er að reyna að nálgast pólitíkina pínulítið öðruvísi en ég gerði áður. Það hefur verið svolítil lenska í íslenskri pólitík að sumir hafa það viðmið að ef maður er í stjórnarandstöðu þá er maður á móti, sama hvað gerist. Reyndar mætti ríkisstjórnin aðeins taka tillit til stjórnarandstöðunnar og koma til móts við hana. Ég gagnrýni ríkisstjórnina í dag fyrir að hún hefur ekki í neinu komið til móts við okkur í stjórnarandstöðunni, hún hefur frekar sleppt því að taka undir ýmis mál sem við höfum lagt fram. En gott og vel. Ég bind vonir við að það breytist. Það nóg eftir af kjörtímabilinu og við getum hægt og rólega náð að vinna gegn þessum vinnubrögðum. Það skiptir mig ekki máli hvaðan gott kemur. Við í Viðreisn erum að reyna að vinna þannig að við tökum málefnalega á hlutum. Bara síðast í gær vorum við að samþykkja risamál fyrir kvenfrelsi, fyrir réttindabaráttu í landinu, óháð því að málið kæmi frá ríkisstjórninni. Það sama er með orkupakkann. Það er risahagsmunamál. Af hverju segi ég risahagsmunamál? Fyrst við tölum um Brexit - af því að okkar er ábyrgðin, að vera ekki að spila með hagsmuni og framtíð ungs fólks. Unga fólkið kallar á opnun - ekki lokun heldur opnun. Að við séum í alþjóðasamstarfi stolt, með reisn yfir okkur af því að við getum miðlað svo mörgu. Þekking okkar á ákveðnum sviðum er gríðarlega mikil. Ég horfi á fræðimenn okkar Íslendinga í gegnum tíðina, t.d. vísindamenn á sviði jarðfræði. Við getum miðlað svo mörgu, úr jarðfræði, orkumálum, menningu, svo ég tali nú ekki um sjávarútveginn. Þannig að við eigum ekki að skammast okkar í alþjóðasamstarfi heldur koma af fullri reisn inn í það af því að við getum miðlað af svo mörgu. Við finnum að við sem höfum verið, hvort sem það er í EFTA- eða EES-nefndinni, eða NATO, verið ráðherrar, finnum að það er hlustað á okkur á þeim sviðum sem við beitum okkur í. Það skiptir máli. Ég get gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki komið fyrr fram með þriðja orkupakkann af því að hún var svolítið að bögglast með það, kannski ekki síst vegna innanflokksátaka tiltekinna flokka. Ég vil frekar gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki komið fyrr fram með orkupakkann, að hafa gefið þeim röddum rými sem haldið hafa uppi rangfærslum. Og þær hafa fóðrast svolítið á því á þeim tíma meðan ríkisstjórnarflokkarnir þurftu að leysa úr málum innan sinna raða. En gott og vel, þetta mál er komið fram. Það er komið hingað til málefnalegrar umræðu eftir mjög ítarlega vinnu allra flokka, sem er mikilvægt. Þess vegna segi ég að við skulum ekki vera að spila með framtíð ungs fólks. Ég er komin hingað líka til að segja: Út á hvað gengur þriðji orkupakkinn? Hann gengur ekki út á það að lagðar verði á okkur þær skyldur að leggja sæstreng. Það er allt í okkar höndum. Og það er hvimleitt þar sem farið er yfir það aftur og aftur á fundum nefndarinnar að áfram sé ýjað að því að það sé samt ekki í okkar höndum. Ábyrgð stjórnmálamanna, forystufólks í stjórnmálum, er mikil, að koma hingað upp í þennan stól og segja að hlutirnir séu öðruvísi en þeir eru í rauninni. Það eru engar skyldur lagðar á okkur Íslendinga að leggja sæstreng. Það vald er í okkar höndum. Við getum tekið umræðuna síðar. Það er rétt sem ríkisstjórnin gerir, að hnykkja enn frekar á réttindum okkar hér á þingi, að það þurfi aðkomu þingsins með frumvörpum, nýsköpunar- og atvinnuvegaráðherra, ef gera á breytingar. Það er rétt skref, skynsamlegt skref. Þetta er allt í okkar höndum. Þriðji orkupakkinn hefur enga merkingu varðandi einkavæðingu á eignarhaldi, markaðsvæðingu. Nú er alið á þeim ótta að við ætlum að fara að selja Landsvirkjun, fyrirtæki í eigu þjóðarinnar. Það er ekki á stefnuskrá míns flokks og ég efast um að það sé meiri hluti fyrir því hér á þingi, bara alls ekki. Þess þá heldur var erfitt að hlusta á gesti í nefndinni, bæði utanríkismálanefnd og núna í morgun í atvinnuveganefnd. Ég á því láni að fagna að sitja í báðum nefndum og fá orkupakkann margfalt í æð. Mér finnst vont að heyra þegar gestir koma og segja: Nei, það þarf ekkert endilega mikið gegnsæi varðandi orkumálin. Við þurfum ekki þessa samkeppnisreglur. Við þurfum ekki að festa betur eftirlitið gagnvart ríkisstofnunum sem stjórna orkumarkaðinum, að við gerum kröfur um gegnsæi. Við gerum kröfur um það að íslenska þjóðin, sem er eigandi Landsvirkjunar, fái rétt verð fyrir orkuna. Það kom fram á fundi í nefndinni að við ættum ekkert að vera að hafa þetta allt of gegnsætt. Ég undirstrika: Landsvirkjun á að vera í eigu þjóðarinnar og þjóðin á kröfu og setur fram kröfu um að við fáum sem best verð fyrir orkuna. Þegar við horfum aftur í söguna, til að mynda þegar við fórum af stað 1968 við að byggja upp álverið í Straumsvík sjáum við að það hefur haft gríðarleg áhrif, jákvæð áhrif inn í íslenskt samfélag. Við byggðum upp þekkingu, við byggðum upp innviði og við löðuðum að okkur fyrirtæki til að styrkja orkuöflun og raforkuöryggi allra landsmanna. Það var þá. Síðan erum við búin að þróast. Við erum búin að skapa sterkari grunnstoðir undir íslenskt samfélag, með sjávarútvegi, með ferðaþjónustu og ýmsu öðru. Krafan í dag, ekki síst frá ungu fólki, er að við niðurgreiðum ekki neitt í gegnum eitthvert pukur, að við minnkum ekki gegnsæi og setja málin bara í hendur á stjórnmálamönnum, allt eftir því hvernig vindar blása, hvað kjördæmið segir o.s.frv. Það er ekki verið að biðja um það lengur. Ég er ekki að tala niður þær ákvarðanatökur í gegnum tíðina, ég skil hvernig það var þá. En í dag er þetta ekki boðlegt. Við viljum fá rétt verð og gott verð fyrir orkuna okkar. Þess vegna var mikilvægt að finna að Landsvirkjun fær mikinn stuðning í gegnum fyrsta og annan orkupakkann í þá veru að vera með sterkari samningsstöðu gagnvart stórfyrirtækjum. Þess vegna fannst mér miður að finna það að bæði verkalýðshreyfingin og Orkan okkar eru ekki sammála þeim sjónarmiðum að skerpa eftirlitið gagnvart stórfyrirtækjum. Þetta eru nákvæmlega sömu sjónarmið, af því að áðan var talað um það af flutningsmanni minni hluta að ESB væri að auka völdin - ESB er að skerpa reglur. Innri markaðurinn skiptir öllu fyrir ESB, að þeir hagsmunir, það sem innri markaðnum býður upp á, skili sér í vasa neytenda. Það er algjört lykilatriði og það er eitthvað verulega bogið og brogað við þau sjónarmið, þá tortryggni gagnvart því að aðhald gagnvart ekki síst stórfyrirtækjum sé hættulegt samfélaginu. Þetta eru nákvæmlega sömu sjónarmið og þegar stórfyrirtækin, stóru símafyrirtækin, mótmæltu því hástöfum á sínum tíma að ESB setti fram skýrar reglur, ekki síst í þágu neytenda, um að símafyrirtæki gætu ekki komið hér valsandi og látið neytendur standa uppi með himinháa símreikninga ef þeir leyfðu sér að fara yfir landamæri. Við þekkjum það, muna að slökkva á öllu, passa að við séum ekki tekin í bólinu af erlendu símafyrirtækjunum. Þetta reyndi ESB að koma skikki á. Það er það nákvæmlega sama með raforkuna. Við, íslenska þjóðin viljum fá rétt verð fyrir þá auðlind, orkuna. Mér finnst það miður að menn í dag, á 21. öldinni, árið 2019, skuli halda á lofti svona sjónarmiðum. Nú vil ég segja: Orkupakkinn þýðir ekki að skyldur séu lagðar á að leggja sæstreng. Hann hefur enga þýðingu varðandi uppskiptingu og einkavæðingu eða eignarhald í íslenskum fyrirtækjum. Hann hefur engin áhrif á forræði okkar Íslendinga yfir orkuauðlindunum. Þriðji orkupakkinn fjallar ekkert um það. Við skulum bara hafa það á hreinu. Þeir sem ýja að því skulu gera betur grein fyrir máli sínu. Orkupakkinn er, eins og fram kom í málum í máli Landsvirkjunar, í máli Samtaka fyrirtækja í atvinnulífinu, Samkeppniseftirlitsins, í rauninni að hnykkja enn frekar á því sem var í fyrsta og öðrum orkupakkanum: Um samkeppnismál, um neytendavernd, um að eigendaaðskilnaður flutningsfyrirtækja væri til staðar, en þar Ísland fékk undanþágu, og ýta undir sjálfstæði raforkueftirlits. Við skulum heldur ekki gleyma því að það eru mikil tengsl milli þriðja orkupakkans og umhverfisstefnu ESB. Umhverfisstefna ESB leggur mjög ríka áherslu á endurnýjanlega orku. Við þurfum að sameinast með Evrópu og berjast fyrir því að við tökum rétt skref þegar kemur að umhverfis- og loftslagsmálum. Hluti af því er að taka þátt í þriðja orkupakkanum. Það er hægt að fara yfir svo margt í þessu. Það sem meginmáli skiptir er að utanríkismálanefnd er búin að fara gaumgæfilega yfir alla þætti, allar þær athugasemdir sem settar hafa verið fram. Ég virði þær, ég undirstrika það. Það er engin hætta sem felst í því fyrir íslenskt samfélag að innleiða þriðja orkupakkann. Miklu heldur felst hætta í því að rugga bátnum, eins og menn hafa verið að reyna að gera á umliðnum vikum. Við eigum að innleiða þriðja orkupakkann í þágu neytendaverndar, í þágu gegnsæis og þess að við verðum fullir þátttakendur í þeim mikilvæga samningi sem EES-samningurinn er.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir mjög svo kröftuga ræðu og yfirgripsmikla. Ég tek undir með þingmanninum að það er svo margt í þessu máli að við gætum talað um það endalaust. Ég vil byrja á því að taka undir með þingmanninum, vegna þess að það er stórt atriði í þessari umfjöllun allri saman, um stöðu Landsvirkjunar og framtíð hennar. Ég var ánægð að heyra að þingmaðurinn vill að Landsvirkjun verði áfram í eigu þjóðarinnar og ég er sammála því að það eru fáir, ef einhverjir, í þessum sal á annarri skoðun, að ég tel. Það eru að sjálfsögðu hagsmunir okkar allra að Landsvirkjun fái sem best verð fyrir orkuna. Þingmaðurinn fór ágætlega yfir það hvað væri í pakkanum og hvað ekki og í pakkanum væru alls ekki einhverjar fyrirætlanir um einkavæðingu orkufyrirtækja og það er alls enginn vafi um stjórnarskrána í orkupakka þrjú. Þá langar mig til að spyrja þingmanninn um verðhækkun á rafmagni. Sumir vilja halda því fram að með innleiðingu á orkupakka þrjú verði umtalsverð verðhækkun á rafmagni, Brussel fái vald yfir rafmagnstöxtum á Íslandi. Er eitthvað í orkupakka þrjú að mati þingmannsins sem gefur það til kynna? Ég tek einnig undir með þingmanninum varðandi rangar upplýsingar. Þær eru hættulegar og eru ógn við lýðræðið. Því er það skylda okkar þingmanna, allra, sama í hvaða flokki við erum, að halda á lofti réttum upplýsingum og kynna okkur málin til hlítar og taka ákvörðun út frá réttum forsendum.
Herra forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Við fórum einmitt yfir þetta í nefndinni. Það var akkúrat ekkert sem kom fram annað en það að raforkuverð hefur lækkað, sérstaklega þar sem samkeppni hefur verið og var innleidd í gegnum fyrsta og annan pakkann. Það kom m.a. fram í morgun á fundi atvinnuveganefndar þar sem Orkustofnun var og dró þetta sérstaklega fram. Þess vegna skiptir þetta Orkustofnun og okkur neytendur máli og fyrirtækin sem eru smám saman að átta sig á að það er hægt að fá hagstæðara verð í gegnum dreifingu og flutning á orku. Þau verða að vita það að Orkustofnun fái þessar skýru heimildir, m.a. í gegnum orkupakkann sem er verið að innleiða, til að veita einokunarfyrirtækjum sem eru í okkar eigu aðhald þannig að þau veiti upplýsingar, þannig að ríkisrekin fyrirtæki geti ekki veitt einu fyrirtæki, dreififyrirtæki, þetta verð og hinu fyrirtækinu annað verð. Það skiptir mjög miklu máli. Það á enginn að vera hræddur við gagnsæi. Varðandi fullveldið þá hef ég margítrekað sagt að hvert það skref sem við höfum tekið í gegnum alþjóðasamninga og bandalög, hvort sem það er NATO, EFTA eða í gegnum EES-samninginn, hefur styrkt okkar fullveldi. Það hefur styrkt það af því að við ákváðum að beita fullveldi okkar í þá veru að efla innviðina, gera okkur sterkari út á við og inn á við. Sagan hefur sýnt að það var rétt skref að taka að vera þátttakendur í öllu því samstarfi sem ég hef m.a. verið að benda á. Þess vegna er svo hættulegt ef á að fara að rugga því og við veikjum hugsanlega stöðu okkar innan EES-samstarfsins. Við megum ekki gera það, við höfum ekkert við það að gera, það er alger óþarfi, sérstaklega í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir gott svar. Aðeins meira um Landsvirkjun. Ég og hv. þingmaður höfum setið saman á fundum utanríkismálanefndar og á einn af þeim fundum komu einmitt fulltrúar Landsvirkjunar og Landsnets. Þar spurði einn nefndarmaður, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, Landsvirkjun þeirrar spurningar hvort það væru einhverjir aðilar sem hefðu hagsmuni af því að orkupakka þrjú yrði hafnað. Þetta var opinn fundur og því er rétt að ræða þetta kannski enn frekar hér. Forstjóri Landsvirkjun svaraði því til að já, það væru hagsmunir ákveðinna stóriðjufyrirtækja að hafna orkupakka þrjú. Hann rakti þetta aðeins frekar á fundinum og sagði fundarmönnum að samningsstaða Landsvirkjunar hefði styrkst verulega hin síðari ár með orkupökkunum öllum m.a., sem og umræðunni um sæstreng sem reyndar hófst 1961 eða 1962 ef ég man rétt. Það styrkir stöðu Landsvirkjunar með þeim afleiðingum að fyrirtækið hefur fengið aukinn arð af orkunni sem þjónar náttúrlega hagsmunum okkar allra, sem er gott. Ég myndi vilja heyra aðeins meira frá þingmanninum varðandi þennan vinkil á málið, um orkuna sem við öll eigum og hvort það sé í raun undirliggjandi í þessari umræðu [[Forseti hringir.]]að einhver hagsmunaöfl hafi séð sér hag af því að halda á lofti röngum upplýsingum. Maður veltir því fyrir sér.
Herra forseti. Já, það eru auðvitað réttmætar vangaveltur. Það er líka rétt að draga fram að það skiptir máli að fyrirtæki í okkar eigu, Landsvirkjun og önnur fyrirtæki í opinberri eigu, nái farsælum samningum við stórnotendur. Það skiptir gríðarlega miklu máli. En það má ekki vera eins og það var, og það kom augljóslega fram hjá Landsvirkjun, að hafa ekki bestu fáanleg tæki til að ná fram góðum samningum og að Landsvirkjun, fyrirtæki okkar, sé sett í verri stöðu. Breytingin frá 2003 sem var leidd í lög með fyrsta orkupakkann og setti Landsvirkjun undir lög um ríkisstyrki gerði það m.a. að verkum að allir samningar sem Landsvirkjun gerir, sérstaklega við stórnotendur, fara í rannsókn hjá ESA, eftirlitsstofnuninni. Það er því þrýst á það líka utan frá að fyrirtækið Landsvirkjun starfi á samkeppnisforsendum. En áður fyrr var það þannig, það kom fram líka, að leitað var til stjórnmálamanna og reynt að skapa þrýsting þar í gegn eins og ég gat um áðan. Það getur vel verið að það hafi verið réttmætt þá, en við erum ekki þannig í stjórnmálum lengur. Það var ekkert gagnsæi þegar þrýstingurinn kom í gegnum stjórnmál og menn vildu hafa þetta frekar leynt. Þess vegna er ég algjörlega miður mín yfir því að heyra þennan málflutning, að menn efist um að auknar kröfur um gagnsæi nýtist íslensku þjóðinni. Að sjálfsögðu hjálpar það íslensku þjóðinni. Hluti af orkupakka eitt, tvö og þrjú, sem m.a. Framsóknarflokkurinn á mikinn heiður af, mjög mikil framsýni af hálfu Valgerðar Sverrisdóttur og fleiri, var að þeir tryggja okkur betra verð. Við fáum meiri arð í ríkiskassann. Ég hefði haldið að það væri fagnaðarefni en ekki eitthvað sem við ættum að gera tortryggilegt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir ræðu hennar. Mér hefur þótt þær margar betri hjá henni, svo ég sé alveg heiðarlegur með það og kannski sérstaklega vegna þess hvaða tónn var gegnumgangandi í gegnum ræðuna. Það var af miklu meira að taka en ég punktaði hjá mér af handahófi; að hér svifi yfir vötnum bannonismi, andstæðingarnir hlustuðu ekki á svör, stopp við bullinu, menn ættu ekki að vera að spila með hagsmuni og framtíð ungs fólks. Ég veit það ekki. Er þetta ekki dálítið … [[Ég er alveg brjáluð núna.]]Alveg brjáluð, sko. Síðan var haldið áfram og varað við því að við mættum ekki kalla úlfur, úlfur. Þá er væntanlega verið að vísa í heimild okkar til að vísa málinu til sameiginlegu EES-nefndarinnar, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Og þá kemur spurningin: Má ég skilja það svo að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir telji sanngjarnt að nálgast það sem svo að við sem höfum efasemdir um málið og innleiðingu þess séum að hrópa úlfur, úlfur með því að vilja vísa því til sameiginlegu EES-nefndarinnar, eitthvað sem hefur aldrei verið gert? Það er ekki eins og þetta sé misnotuð heimild. Mér vitanlega hefur þetta aldrei verið gert. Það vilja auðvitað ýmsir nota það sem sjálfstæð rök í málinu að af því að það hafi ekki verið gert þá megi ekki gera það. En við erum ekki sammála því frekar en svo margir aðrir. Ég vil bara gera athugasemd við þetta og vil eiginlega byrja á að spyrja hv. þingmann hvort ég hafi skilið hana rétt. Er hún virkilega að líkja þessu við söguna úlfur, úlfur sem við þekkjum öll, þ.e. það sjónarmið okkar í Miðflokknum að vilja vísa málinu til sameiginlegu EES-nefndarinnar?
Herra forseti. Við Íslendingar, þegar við vísum máli og ef við vísum máli, sem hefur aldrei verið gert, þá vil ég að það verði gert í máli sem raunverulega skiptir okkur miklu, er ógn við eitthvað sem við getum talað um; raforkuöryggi, sjálfstæði landsins o.s.frv. Það er ekki svo í þessu máli. Carl Baudenbacher fór ágætlega yfir það á fundi sem var í utanríkismálanefnd, reyndar mættu ekki allir flokkar. Þar fór hann ágætlega yfir það að þetta er ekki þannig mál að við eigum að vísa því til sameiginlegu EES-nefndarinnar. Mér finnst frekar leiðinlegt að hafa hlustað á það, ekki reyndar í máli hv. þingmanns, en ég hef skynjað það í viðtölum og á nefndarfundum að það er allt að því verið að gera lítið úr því sem Baudenbacher segir, hann sé bara orðinn pólitískur sérfræðingur. Þetta er maðurinn sem ég hefði haldið að ekki síst Miðflokkurinn myndi virða, sem samdi dómsorðið í Icesave. Þetta er maður sem menn ættu að bera einhverja virðingu fyrir á þeim bænum. Mér finnst það hvimleitt að þegar hann kemur og bendir á hið augljósa að þetta er ekki málið til að fara þá leið, þó að þetta sé tæk leið þá eru allir aðrir nema Stefán Már og Friðrik sem segja: Hin leiðin er skynsamlegri. Hin leiðin er rétt. En engar fara gegn stjórnarskránni. Það er líka hvimleitt, og ekki bara með Baudenbacher, að reynt var að finna að því hvernig hann setti mál sitt fram. Mér finnst líka leitt að hafa hlustað á það tvisvar hér fyrr í dag að verið var að hnýta í Björn Bjarnason. Ég og hann erum ekkert endilega á sömu pólitísku skoðunum, ekki varðandi Evrópusambandið, en hann er einn allra færasti sérfræðingur sem við Íslendingar eigum og fyrrverandi stjórnmálamaður sem þekkir utanríkismálin, öryggis- og varnarmálin. En af því að hann kemur með óþægilega skoðun í þessu máli þá er allt í einu verið að tala niður til hans. Berum virðingu [[Forseti hringir.]]fyrir því fólki sem hefur þekkingu og reynslu og verðmæt sjónarmið fram að færa í þessu mikilvæga máli. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er eflaust þannig að við séum að einhverju marki að hlusta hvort á sínar ræðurnar, því að það sem hv. þingmaður fór í gegnum lýsti því svo ágætlega hvernig það berst mér til eyrna hvernig stuðningsmenn þessa máls tala til þeirra sem hafa efasemdir. Ég ætla ekki, svo forseti skammi mig ekki, að segja að við séum allir taldir fífl, vitleysingar og óalandi og óferjandi, en því fer ansi nærri. Við afgreiddum mál í gær þar sem tekist var býsna hart á, menn og konur, sem þingmenn virtust telja forsvaranlegt að færa dálítið línuna hvað það varðar að setja fram skoðanir sínar og skoðanir á andstæðingum. Það sama á við í þessu máli í dag, alla vega af því sem ég hef hlustað á hingað til, tautið úti í sal og hlátrasköllin og blammeringarnar eru þeirrar gerðar að mér líst ekkert sérstaklega vel á framhaldið, en þar hallast alveg örugglega ekki á stuðningsmenn. En það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann í seinna andsvari mínu er hvaða áhrif, að hennar mati, það hafi helst af samþykkt þriðja orkupakkans, frá samþykkt til lagningar sæstrengs? Eru það bara eftirlits- og neytendamálin? Eða er eitthvað annað sem hv. þingmaður sér fyrir sér að breytist á grundvelli innleiðingar pakkans frá þeim tímapunkti, frá samþykkt til lagningar sæstrengs? Því að við höfum auðvitað langmest verið að tala um í rauninni tímapunktinn frá lagningu sæstrengs og áfram.
Herra forseti. Það breytir ekki neinu, ekki frekar en það breytti árið 1961 þegar menn byrjuðu að ræða lagningu sæstrengs. Við höfum þetta allt í okkar höndum. Það er ekkert í þriðja orkupakkanum sem segir að við þurfum að fara að hegða okkur eitthvað öðruvísi. Þetta er bara sjálfstæð íslensk ákvörðun. Ég ætla rétt að vona að við berum gæfu til þess, þegar þar að kemur, að fara í kalt hagsmunamat um hvernig hagsmunum okkar er best borgið.
… sæstrengs. Hvað gerist í framhaldinu? Eru einhver önnur áform?
Nei, það er náttúrlega fyrst og fremst neytendaverndin, það er eftirlitið, raforkuöryggið og það eru samkeppnissjónarmið. Það er verið að hnykkja á þeim. Þetta eru stór mál. En eins og ég gat um áðan var strax byrjað að ræða og innleiða þetta í fyrsta og öðrum orkupakka. Af reynslunni erum við að sjá að samkeppnishlutinn er að skila lægra verði, samkeppni sem var innleidd á sínum tíma í gegnum framleiðsluna, en á flutnings- og dreifileiðunum er ekki nægileg samkeppni. Það er verið að reyna að ýta við henni enn frekar af því að við sjáum þessa sprota myndast og við megum ekki setja eitthvert pottlok ofan á þá samkeppni, sem er sem betur fer byrjuð að þróast á íslenskum markaði. En hv. þingmaður kom líka inn á það að ekki mætti í rauninni mótmæla þessum rangfærslum. Ég undirstrika það, ég vona að ég sé ekki að móðga neinn, en ég er bara svo fegin að með þessu máli er fólk, stjórnmálafólk, byrjað að rísa upp og segja: Nei, hingað og ekki lengra. Förum yfir þetta kerfisbundið, staðreyndabundið, staðreyndamiðað. Á þeim forsendum er verið að stoppa bullið. Ég hvet líka alla stjórnmálamenn til að hugsa um hverjir fóðri rangfærslur. Það getur vel verið að fólki hérna inni komi ekkert við hverjir auglýsa í blöðum og á hvaða forsendum. En hvaða skilaboðum er verið að miðla út? Hvaða tónn er sleginn? Þar liggur svo mikil ábyrgð hjá öllu [[Forseti hringir.]]stjórnmálafólki. Þá ábyrgð verðum við að taka alvarlega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það hefur verið mikil umræða um þriðja orkupakkann í samfélaginu, á þinginu, í utanríkismálanefnd og úti um allt. Þetta hefur verið svolítið ríkjandi í umræðunni og sem betur fer hefur komið fjöldinn allur af álitum, umsögnum, viðhorfum og gestum til okkar í nefndinni sem allt hefur komið að miklu gagni. Ég verð reyndar að hrósa formanni utanríkismálanefndar fyrir að hafa tekið þá ákvörðun að opna fundina í þessari umræðu vegna þess að það, held ég, hjálpaði líka umræðunni úti í samfélaginu. Þetta var til fyrirmyndar og ég mundi leggja til að þetta yrði gert að venju, að fundir væru að jafnaði opnir.
Heyr, heyr.
En að efni málsins. Þriðji orkupakkinn snýst fyrst og fremst um að bæta úr vanköntum á samkeppni og eftirliti, bæta neytendavernd og afhendingaröryggi raforku. Þetta er hér um bil allt og sumt. Ástæðan fyrir því að þetta var þróað á sínum tíma var að Evrópusambandið fer alltaf, í kjölfar innleiðingar á löggjöf, í rannsókn á áhrifum af lagasetningunni og rannsóknin sýndi að áhrifin af fyrsta og öðrum orkupakka höfðu ekki skilað nógu mikilli neytendavernd. Það voru enn þá stórir aðilar á evrópskum raforkumarkaði sem voru lítið að keppa sín á milli. Þeir fóru þá í að búa til þriðja orkupakkann, ekki til þess að reyna að hafa orkuauðlindir af Íslendingum heldur miklu frekar til að hlúa að sínum innri markaði og þrengja að einokunaraðilum á meginlandi Evrópu, þessum stóru aðilum. Með því voru sett markmið um að tryggja afhendingaröryggi, að auðvelda neytendum að flytja milli söluaðila, sem við getum í dag - það eru átta fyrirtæki í framleiðslu á raforku á Íslandi og við getum valið á milli þeirra - en líka að lækka verð til neytenda og takmarka lárétta samþættingu. Það eru allt mjög góð markmið. Hvort markmiðunum sé endilega náð að fullu með þriðja orkupakka á eftir að koma betur í ljós en þau gögn sem við þó höfum benda til þess. Gögn frá meginlandi Evrópu lofa góðu. Þrátt fyrir að auðvitað megi líklega gera enn betur. En ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að svara einstökum rangfærslum sem hafa komið fram í umræðunni, enda er búið að hrekja þær margsinnis og þær verða hraktar aftur komi þær aftur fram í þessari umræðu, sem þær hafa reyndar gert nokkrum sinnum. Enn fremur rakti ég gagnrýnina sem kom fram í ræðu minni í fyrri umræðu um þetta mál og ég vísa bara í hana. En samt er ástæða til að undirstrika enn einu sinni að þetta mál gengur ekki á nokkurn hátt gegn stjórnarskránni. Það er samdóma álit allra sérfræðinga sem hafa farið í þetta mál. Þess má líka geta að við meðferð þessa máls fór ég mjög vandlega yfir rök andstæðinganna í málinu, ein í einu, mjög vandlega, og bar þau rök saman við staðreyndir málsins með hliðsjón af bæði texta tilskipana og reglugerða og áliti sérfræðinga. Þetta gerði ég bæði vegna þess að það er hlutverk okkar þingmanna að hlusta á öll rök en ekki síður vegna þess að þótt ég hafi frekar verið á því að þetta væri hið besta mál í upphafi fannst mér eðlilegt og gott að við létum gagnrýnina njóta vafans - þangað til að vafinn er uppurinn. Og hann er uppurinn. Herra forseti. Það er búið að greiða úr öllum vafaefnum um þetta mál með góðri vinnslu. Ég ætla að nota hluta af tíma mínum til að ræða frekar um EES-samstarfið og ferlið, vegna þess að í gegnum ýmis samtöl sem ég átti við fólk úti í samfélaginu, einkum andstæðinga þriðja orkupakkans, hefur komið betur og betur í ljós að hluti andstöðunnar byggist á tortryggni gagnvart Evrópusambandinu, tortryggni gagnvart EES-samningnum, tortryggni gagnvart íslenskum stjórnvöldum, sérstaklega kannski einstökum ráðherrum ríkisstjórnarinnar, og tortryggni gagnvart Alþingi, sem ég held að Alþingi hafi því miður áunnið sér að einhverju leyti. Það er erfitt að eiga uppbyggilegar pólitískar umræður þegar allt er gegnsýrt af tortryggni. En eins og ég segi er hluti af tortryggninni vissulega réttlætanlegur. Ég tók líka eftir því að þegar ég útskýri fyrir fólki með hvaða hætti ótal aðilar fá langan tíma til að stilla upp hagsmunum, og reyna að koma til móts hver við annan í umræðunni, slappaði fólk svolítið af. Byrjum á grunninum: Hvernig verður EES-mál til? Í fyrsta lagi er pakki ekkert annað en safn af EES-gerðum, tilskipunum og reglugerðum. Þær geta verið ein eða fleiri. Það sem gerist er að yfirleitt taka ráð Evrópusambandsins, sem eru þjóðhöfðingjar allra Evrópuríkja, ákvörðun um að það eigi að vinna einhver mál og vísa því til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sem er í raun ákveðin útnefnd stoðdeild, sem þróar tillögu að löggjöf og vísar henni til Evrópuþingsins sem vinnur málið og gerir einhverjar breytingar á málinu, reynir að bæta það. Í gegnum allt þetta ferli koma alls konar hagsmunaaðilar að málinu. Ef Evrópuþingið hafnar málinu er það bara búið. En ef Evrópuþingið samþykkir málið fer það aftur til ráðs Evrópusambandsins, þ.e. allra þjóðhöfðingja landanna, forsætisráðherra eða forseta eftir atvikum, sem ýmist hafna málinu, og þá er það bara búið, eða samþykkja málið, og þá er því vísað til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sem annast framkvæmdina. Þetta ferli er mjög mikilvægt en þetta er bara byrjunin vegna þess að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins þarf síðan, í þeim tilfellum þar sem málið á erindi við EES-samninginn, að leggja til að málið verði tekið upp í EES-samninginn. Þá fer það til sameiginlegu EES-nefndarinnar sem hefur viðræður um upptöku og það er mikið ferli á bak við það. Stundum leiðir það ferli af sér ýmiss konar aðlaganir þar sem Ísland eða Noregur eða Liechtenstein segir: Við getum ekki gert þetta með þessu móti. Við óskum eftir því að þetta verði aðlagað, að tekið verði tillit til okkar séraðstæðna. Eftir að búið er að ræða aðlaganir að einhverju leyti fer það mál í gegnum sameiginlegu EES-nefndina, það fer til ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnin kemur með tillögu hingað inn þar sem beðið er um að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara. Það er að vísu ekki alltaf nauðsyn á því að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara en það er oft gert - og alltaf ef það er nokkur minnsti stjórnskipulegur vafi, ef nokkur minnsti vafi leikur á því að Alþingi geti haft eitthvað út á málið að setja; og þetta er gert á grundvelli 5. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Síðan kemur inn þingsályktunartillaga - tillaga, nota bene. Þetta er tillaga sem þingið ákveður að samþykkja eða hafna. Þingið vinnur það mál og samþykkir eða hafnar því máli og sömuleiðis einhverjar útfærslur í gegnum frumvörp. Þeim verður einmitt hafnað eða þær samþykktar. Það sem upp úr stendur er að í 25 ára sögu EES-samningsins hefur aldrei komið til þess að þingsályktunartillögu um afléttingu á stjórnskipulegum fyrirvara hafi verið hafnað. Þetta er mjög mikilvægur punktur vegna þess að það þýðir að 5. mgr. 102. gr. EES-samningsins, eins og ég ræddi við hv. þm. Ingu Sæland í fyrri umr. málsins, er óskrifað blað, við vitum ekki nákvæmlega með hvaða hætti það mun raungerast ef við færum þá leið. En allt þetta sem ég var að segja er auðvitað ákveðin einföldun, ekki síst að því leyti sem svona samantekt felur svolítið þann gríðarlega fjölda einstaklinga, sérfræðinga, hagsmunaaðila, kjörinna fulltrúa í öllum Evrópuríkjum, öllum EES-löndum og aðra sem koma að hverju einasta skrefi í svona málum og það hvernig þetta ferli tekur mörg ár. Þetta felur líka hversu ótrúlega mörg tækifæri eru fyrir Ísland til að koma inn í og koma á framfæri sínum eigin athugasemdum við ferlið, sem er gert í gegnum sendiráð okkar í Brussel, sem er gert í gegnum sameiginlegu EES-nefndina og er gert hér á Alþingi. Nú gæti einhver spurt: Af hverju er ég að reifa þetta ferli í staðinn fyrir að ræða um þriðja orkupakkann? Svarið er í raun einfalt: Þriðji orkupakkinn var í öllum efnisatriðum útdræddur í utanríkismálanefnd og niðurstaða meiri hluta nefndarinnar er í takti við raunveruleikann. Það er þannig. Við munum auðvitað ræða meira um efnisatriðin í síðari umræðu en mér finnst nóg hafa komið fram og það er ástæðan fyrir því að ég studdi álit meiri hlutans. Þar var öllum mótrökunum hnekkt en jafnframt voru færð góð rök fyrir pakkanum á hans eigin forsendum. Því miður hafa umræður um þriðja orkupakkann í síðari umræðu ekki að öllu leyti byggt á staðreyndum. Við höfum því miður heyrt margar rangfærslur, einkum frá Miðflokknum. Við höfum heyrt formann Miðflokksins komast í mótsögn við sjálfan sig og tala um að markaðsvæðing eigi að eiga sér stað en á sama tíma eigi að koma kommúnísk yfirstjórn yfir útdeilingu á raforku á einhverju föstu verði. Markaðsvæðing og kommúnísk útdeiling á raforkuauðlindum eru ekki möguleg samtímis. Í raunveruleikanum verður Miðflokkurinn að fara að ákveða sig hvort heldur er. Það er ekki hægt að velja bæði. Það er ástæða til að taka fram í þessu samhengi að til er ákveðin gerð óformlegrar rökvillu sem er gjarnan kölluð að eitra brunninn. Hún felst í því að leggja fram óviðkomandi upplýsingar um málefni í ákveðnu samhengi, oft rangar, í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að upplýst umræða geti átt sér stað. Því miður hefur brunnurinn verið ansi mikið eitraður í þessu máli og það er gríðarlega erfitt að koma réttum upplýsingum að. Við sjáum röksemdafærslur frá ýmsum sem eru bara ekki í takti við raunveruleikann og sem tekur ekki einu sinni mikinn tíma að hnekkja. En það sem er verra er að við sjáum oft röksemdafærslur sem eru í grunninn algjörlega réttar. Ég ætla að taka eitt dæmi sem er tekið úr röksemdafærslum á vefsíðu Orkunnar okkar. Fyrst röksemdafærsla þeirra er, með leyfi forseta: „Ódýr og örugg raforka er undirstaða góðra lífskjara í landinu Því er afar mikilvægt að allar ákvarðanir sem teknar eru í raforkumálum Íslands þjóni hagsmunum fólksins í landinu og komandi kynslóða.“ Það er ekkert rangt við þessa fullyrðingu. Ekkert. En hér eru heldur engin rök gegn þriðja orkupakkanum, ekki nein. Það sem er verið að gera hér er að gefa í skyn að þriðji orkupakkinn leiði af sér verðhækkanir án þess að færð séu fyrir því rök. Einnig er umræðunni stillt upp þannig að það er þeirra sem eru fylgjandi pakkanum að færa rök fyrir því hvers vegna verð muni ekki hækka. Reyndar er því tiltekna atriði auðsvarað. Við getum horft til nágrannalandanna. Við getum horft til landa eins og Noregs en því er haldið fram að þar hafi verð hækkað mikið við tilkomu sæstrengs. En ef maður skoðar meðalverðið á mörkuðum - og vissulega segi ég mörkuðum - undanfarin ár, viti menn, hefur það lækkað að meðaltali. Raforkuverðið hefur lækkað. En þegar umræður hafa yfirgefið hugarheim staðreyndanna þá verðum við auðvitað að spyrja okkur og skoða hvað búi að baki. Hvort er tilfellið að hv. þingmenn segi hluti sem þeir vita að eru ósannir eða að þeir trúi virkilega þessum ósannindum, þrátt fyrir að þau hafi margsinnis verið hrakin? Og hvort ætli sé verra? Ég ætla ekki að reyna að svara þessu, þetta er kannski fullheimspekileg spurning fyrir þriðjudagskvöld. En eini hugsanlegi í tilgangurinn sem ég sé, með því að fara þá leið að hunsa rök, að hunsa staðreyndir sem eru sannanlegar, sem eru réttar, að hunsa réttu rökin, m.a. með því að mæta ekki á fundi og láta eins og það sé einhvern veginn fullkomlega eðlilegt að taka ekki þátt í þeirri umræðu - eini tilgangurinn sem ég fæ séð með því er að ala á þeirri tortryggni sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar. Þess vegna hreinlega rakti ég ferlið, þ.e. ferli þess hvernig mál frá Evrópusambandinu verður að EES-gerð og verður að íslenskum lögum. Ég rakti það í þeirri von að betri skilningur á því hvernig við Íslendingar tryggjum hagsmuni okkar gagnvart EES og á grundvelli EES-samningsins geti orðið til þess að reyna að færa tortryggnina burt frá Evrópska efnahagssvæðinu, þeim góða samningi sem hefur í raun margfaldað lífskjör okkar hér á Íslandi, sem á ekki þá tortryggni skilið - og færa tortryggnina þá kannski yfir til þeirra sem halda á lofti staðleysum, þar sem tortryggnin ætti helst heima. Ég ætla ekki að fara dýpra ofan í þessi mál hér og nú vegna þess að ég geri ráð fyrir því að við munum, alla vega í kvöld og jafnvel eitthvað á morgun, ræða fram og til baka hin ýmsu atriði. En ég ætla að reyna samt, í þeim tilfellum þar sem fólk hefur einhverjar raunverulegar athugasemdir fram að færa, að hlusta á þær, taka mark á þeim og reyna að svara þeim ef þær eru rangar, sem þær hafa verið í öllum tilfellum fram að þessu. Ef ég heyrði ein mótrök gegn þriðja orkupakkanum sem héldu vatni væri það stórkostlega áhugavert.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir góða ræðu. Við erum greinilega sammála um hversu skaðlegar rangar upplýsingar geta verið, ekki bara fyrir traust á Alþingi heldur einnig hreinlega fyrir hagsmuni þjóðarinnar og hvert við stefnum til lengri tíma. Í því samhengi var ég einmitt að ljúka við að lesa minnihlutaálit utanríkismálanefndar sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson mælti fyrir fyrr í dag. Ég held að ég hafi sjaldan eða aldrei lesið álit sem hefur að geyma jafn margar og alvarlegar rangfærslur. Mér þykir þetta ekki boðlegt og það er ekki gott að formaður Miðflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sé ekki hér í salnum að fylgjast með umræðunni, hann er e.t.v. að gera það einhvers staðar annars staðar, til þess að svara frekar fyrir þetta. Þetta er ekki boðlegt, hv. þm. Smári McCarthy. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann hafi lesið þetta minnihlutaálit. Við skulum ræða það EES-samningurinn? Ég er sammála þingmanninum, hann er mikilvægur. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann sé ekki sammála mér varðandi þær upplýsingar sem við fengum í hv. utanríkismálanefnd um að höfnun á þessu stigi máls væri ekki í samræmi við þau vinnubrögð og það samkomulag sem gildir um starfsemi og samstarf, bæði EFTA-ríkjanna og ríkja sem eiga aðild að EES-samningnum. Svo myndi ég vilja í næsta andsvari ræða frekar við þingmanninn um ferlið og þau fylgiskjöl sem við höfum fengið í tengslum við þriðja orkupakkann um ferli málsins og aðkomu Alþingis að málinu á þeim níu árum sem það hefur verið til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég hef lesið minnihlutaálitið frá utanríkismálanefnd, þ.e. frá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Ég get tekið undir að ég fann ekki neinar staðreyndir í því. Ég er reyndar kominn langt á leið með að lesa það í annað skiptið og reyni að merkja við beinar rangfærslur. En vandinn við orðalagið í nefndarálitinu er að það er svo mikið verið að gefa hluti í skyni án þess að segja þá. Þetta er algerlega í takt við það orðfæri sem hefur því miður verið notað mikið í þessu máli, að einhvern veginn búa til þá ímynd að eitthvað sé að án þess raunverulega að segja nákvæmlega hvað það er, sem gefur fólki tækifæri til að hreyfa markstangirnar alltaf til ef einhver mótrök koma. Og mótrökin hafa komið í miklum mæli. Það sem hv. þingmaður sagði varðandi EES-samninginn er rétt. Við erum á svolítið viðsjárverðum tímum. Við sjáum mikla og vaxandi andstöðu í heiminum við alþjóðlega samvinnu. Þegar slík andstaða hefur birst hefur hún yfirleitt birst í allt öðru formi en beinni andstöðu fyrst. Hvort það sé markmið Miðflokksins eða ekki veit ég ekki. Ég hef bara ekki fengið nógu skýr skilaboð um það og vonandi get ég fengið þau skilaboð hér í kvöld. En mér þætti best ef svo væri ekki. En ef það er tilfellið verðum við að ná að losa okkur frá einhverri gerviumræðu um málefni sem er í öllum grundvallaratriðum gott og fara svo yfir í það að ræða raunverulega [[Forseti hringir.]]um EES-samninginn og hans mörgu kosti.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir svörin. Það er akkúrat þetta: Í álitinu er svo víða eitthvað gefið í skyn. Ég vitna í blaðsíðu tvö í áliti minni hlutans þar sem segir, með leyfi forseta: „… dreifingu orku sem sambandið skilgreinir líkt og hverja aðra vöru.“ Og svo ég haldi áfram: „… og taka þannig þátt í að gera orkuna að hverri annarri verslunarvöru.“ Þetta er rosalega furðulegt, sérstaklega í ljósi þess að EES-samningurinn byggist á fjórfrelsinu og orka, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef séð, hefur verið skilgreind sem vara alla tíð í þeim samningi. Að tala um orku sem hverja aðra vöru og tala í sérstökum kafla um markaðsvæðingu orkunnar? Það hefur verið rætt ítrekað í þingsal að sú þróun átti sér stað fyrir mörgum árum síðan. Svo er ítrekað, mörgum, mörgum sinnum, haldið fram að innleiðing á orkupakka þrjú sé brot á stjórnarskrá. [[Forseti hringir.]]Við í hv. utanríkismálanefnd höfum rannsakað það [[Forseti hringir.]]og komið hefur fram að svo er ekki. Það er enginn ágreiningur þar um.
Herra forseti. Þetta er hárrétt hjá hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur. Það er merkilegt að þegar verið er að segja að þetta samræmist ekki stjórnarskrá hefur aldrei verið vísað í nákvæmlega hverju í stjórnarskránni það samræmist ekki. Er það 2. gr.? Er það 21. gr.? Það er ekki hægt að sjá. Mér sýnist einmitt á 21. gr. að Alþingi megi taka svona ákvarðanir, að það sé okkur fullkomlega heimilt. 2. gr. kemur eiginlega ekki einu sinni sögu. Ef það er raunverulegt stjórnarskrárlegt vafaatriði, útskýrið það þá á lögfræðilegum grundvelli. Það er algjört grundvallaratriði. Og svo varðandi spurninguna um orku. Er þetta vara? Ja, 24. gr. EES-samningsins segir að það sé sérstaklega fjallað um orku í IV. viðauka. Sú grein hefur ekkert breyst síðan 1994, jafnvel. En [[Forseti hringir.]]þar að auki vitum við að fólk hefur borgað fyrir rafmagn frá því að rafmagn var fyrst leitt í hús. [[Forseti hringir.]]Það hefur alltaf verið vara frá því að við fórum að geta nýtt það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir mjög svo yfirgripsmikla ræðu þar sem hann fór vítt og breitt yfir sviðið og kom inn á það sem maður getur kallað regluverk og hvernig hlutirnir virka. Við erum að tala um neytendavernd og samkeppni og afhendingu raforku, að þetta gangi ekki gegn stjórnarskránni, það sé sem sagt allt öruggt. Rökin þarna - ég vil öllu heldur segja skoðanir, mér finnst hv. þingmaður rugla þessu svolítið saman: Hvað eru rök og hvað eru skoðanir? Ef við erum að ræða rök erum við oft sammála þar sem rök eru byggð á vísindalegum grunni. Skoðanir eru aftur mismunandi og þar erum við ósammála og mér fannst hann vera að færa þær fram í máli sínu. Spurning mín er: Ef EFTA-dómstóllinn dæmir að Ísland hafi ekki innleitt allt það regluverk sem hér var farið yfir áðan - ef það hefur ekki verið innleitt rétt - hvað þá? Hefur hv. þingmaður vissu fyrir því að dómstóllinn muni komast að annarri niðurstöðu? Erum við ekki á þessum tímapunkti viss um að okkur ber að setja málið á þann stað að við viljum vera viss um að við séum að gera rétt?
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki alveg klár á því hvernig er best að svara þessari spurningu vegna þess að spurningin sjálf var helst til loðin. Ókei. Ef upp kemur einhvers konar dómsmál sem fer fyrir EFTA-dómstólinn mun dómstóllinn dæma í málinu og við munum verða margs vísari, eins og alltaf þegar EFTA-dómstóllinn dæmir. Ég get í raun ekki sagt neitt meira án þess að fá eitthvert tiltekið dæmi um eitthvað sem gæti farið úrskeiðis, vegna þess að það er hægt að útfæra lög rangt á svo fjölmarga vegu, eins og við höfum því miður oft séð á Alþingi. En varðandi rök: Við verðum svolítið að tala um hvað rök eru og hvað staðreyndir eru. Staðreynd er eitthvað sem á sér stoð í raunveruleikanum, sem byggist á öðru en tilfinningum og viðhorfi. Í tilfelli lagalegrar umræðu er ekki hægt að tala um vísindaleg rök vegna þess að lög eru ekki vísindagrein, lög eru ákveðin félagsfræði, ákveðið samkomulag sem fólk gerir sín á milli - en lögin standa á blaði. Við erum með þessar tilskipanir og reglugerðir skrifaðar á blað. Mestan part er þetta skrifað á skiljanlegu mæltu máli. Þar er þetta ekki spurning um hvað okkur finnst heldur hreinlega hvað stendur á blaðinu. Vissulega þarf maður oft að lesa blaðið í gegn nokkrum sinnum til að átta sig á öllu samhenginu og vissulega eru til einstaklingar, svokallaðir lögfræðingar, sem hafa sérstaka menntun í því að lesa í gegnum texta sem á það til að vera tyrfinn. En í grundvallaratriðum er það ekki skoðun einhvers hvað stendur í þessum tilskipunum. En það er skoðun þegar einhver, þrátt fyrir það sem stendur í tilskipununum, þrátt fyrir það sem stendur í lagatextanum, [[Forseti hringir.]]heldur einhverju fram sem er í bullandi mótsögn við það sem stendur skrifað.
Hæstv. forseti. Það er einmitt kjarni máls, það eru rökin og það eru skoðanir okkar, t.d. á lagalegum álitaefnum, sem gefa okkur þá að við séum með mismunandi skoðanir byggðar á rökum. Það er svo auðvelt að túlka texta og við getum valið að taka út úr texta það sem hentar okkur hverju sinni. Þannig myndum við okkur skoðun á málinu. Það sem ég var að velta fyrir mér var t.d. að franska ríkið hefur orðið uppvíst að því að semja bak við tjöldin við ESB um uppskiptingu vatnsaflsorkuvera. Er það eitthvað sem við gætum lent í? Að við séum bara ekki með allt uppi á borðum? Ég er ekki að velta fyrir mér hvort við séum fullkomlega viljandi með einhverja tortryggni heldur er ég bara að velta upp þeirri spurningu hvort allt sé eins og við viljum að það sé - rétt.
Nú vill svo til að hv. þingmaður vísar í tiltekið mál sem kom upp í Frakklandi og varð að ákveðnu fári þar. En fárið var byggt á misskilningi. Misskilningurinn er að einu orði var sleppt, mjög mikilvægu orði, vegna þess að fólk velur sér stundum upplýsingar til að forðast að horfast í augu við staðreyndir.
Punktur minn, punktur minn.
Þetta tiltekna orð var orðið „concession“, með leyfi forseta, sem er í raun ekkert annað en kostur. Málið fjallaði raunverulega um það að Evrópusambandið vildi, í ljósi laga sem höfðu verið innleidd í Frakklandi nokkrum árum áður, að rekstri 120 vatnsaflsvirkjana, sem að meðaltali voru 75 ára gamlar, sem var gert útboð um samkvæmt þessum frönsku lögum á tíu ára fresti - að það útboð ætti að vera opið. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert óeðlilegt í ljósi þess að lögin sögðu að það ætti að vera opið. Það að gera þetta tortryggilegt er - mig langar ekki til að kalla það óheiðarlegt - pínulítið óheiðarlegt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðu hans og svörin í andsvörum. Mér finnst ágætt að taka umræðuna á þessum heimspekilega grunni. Hvað er verið að segja? Hvað eru rök? Hvað er álit? Er þetta vel ígrundað allt saman? Er óttinn á rökum reistur eða kannski ekki? Hv. þingmaður er búinn að fullyrða hér að það sé ekkert að óttast, búið sé að svara öllum efasemdum sem fram hafa komið og búið að hrekja í raun og veru allar spurningar sem bundnar eru við ótta. En mig langar enn á ný til að spyrja: Af hverju eru fyrirvararnir enn þá inni í meirihlutanefndarálitinu eftir að nefndin er búin að fá gesti til sín þar sem búið er að hrekja rökin? Enn eru inni fyrirvarar. Önnur þeirra leiða sem tveir af okkar virtustu sérfræðingum hafa lagt til er að vera með fyrirvara. Hin er sú að fara til sameiginlegu EES-nefndarinnar. Nú hefur sú leið verið valin af meiri hluta nefndarinnar að setja fyrirvara. En af hverju eru þeir settir ef þeir eru óþarfir og meiri hluti nefndarinnar er þess fullviss að þeir séu óþarfir? Mig langar til að fá svolítið skýra afstöðu til þess. Er það ekki kannski ein rótin að því að fólk treystir ekki alveg því sem verið er að leggja fram? Jafnvel meiri hluti nefndarinnar er með fyrirvara á því sem statt og stöðugt er sagt í pontu að þurfi enga fyrirvara við. Nefndarálitið sem er lesið upp hér í dag er skrifað eftir að gestakomum lýkur til nefndarinnar og allir eru orðnir vissir, allir eru orðnir sannfærðir sem málsmetandi eru í málinu, að því að mér skilst. Í dag stendur þá eftir: Af hverju eru fyrirvararnir settir? Af hverju standa þeir enn í nefndarálitinu?
Herra forseti. Nú veit ég að hv. þingmaður er flugmaður og ég veit að hann hugsar vel um tækin sín og fer yfir allt þrátt fyrir að flugvirkjar hafi farið vel yfir hlutina fyrir hvert flug. Það er gagnlegt að fara í gegnum tékklista og staðfesta að allt sé með felldu. Það gerir maður ekki vegna þess að maður vantreystir einhverjum heldur vegna þess að það er stundum gott að vera þeim mun öruggari. Sumir eru hræddir við þetta, það er alveg rétt, það er hræðsla í samfélaginu við þetta mál. Og ef, eins og kom fram í meðferð utanríkismálanefndar, það kostar okkur í rauninni ekki neitt að hafa þessa aukafyrirvara, að vera aðeins vissari, þá er bara fínt að við gerum það. Það veldur okkur ekki neinum skaða að setja aukafyrirvara, þvert á móti er þetta til þess að hjálpa fólki sem hefur enn þá áhyggjur til að komast aðeins nær því að hafa engar áhyggjur. Það er búið að vísa margoft í þetta tiltekna álit þessara manna. En af hverju er ekki horft að sama skapi á álit allra hinna sem sögðu að það þyrfti ekki þessa fyrirvara? Það er mjög eðlilegt að taka íhaldssama nálgun þegar við útfærum svona hluti, að við förum í gegnum okkar forflugstékklista. En þegar það er búið að segja margsinnis og fullt af sérfræðingum búnir að segja að það sé ekki nauðsynlegt, þá er kannski allt í lagi að hafa þessa aukafyrirvara bara til þess að einhverjir séu sáttir, jafnvel þó að við séum fullkomlega örugg og sátt við að hafa þá ekki. Stundum og sérstaklega í máli eins og þessu eru tilfinningarnar búnir að taka svolítið yfir og fólk er pínu hrætt og við viljum kannski ekki að leggja af stað í þetta tiltekna flug án þess að allir séu pollrólegir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þannig að fyrirvararnir eru inni til að róa fólk en það er engin sérstök ástæða fyrir þeim. Já, ég hef starfað sem flugmaður og flugstjóri í á þriðja áratug og við notum tékklista vegna þess að við treystum ekki hlutum. Við förum yfir hluti vegna þess að við vitum að það sem hefur aldrei gerst áður getur gerst. Lögmál Murphys. Þingmaðurinn kemur inn á það að þetta brjóti ekki stjórnarskrána og það verði ekki skaði. En það er sérstaklega tekið fram í álitsgerð títtnefndra fræðimanna að engin heimild er til að taka í lög ákvæði sem fá ekki staðist íslenska stjórnarskrá þó svo að þannig standi á að ekki reyni á umrædd lagaákvæði í svipinn, þ.e. ekki núna, en það verði að gera ráð fyrir því að á þau muni reyna seinna meir. Þess vegna, samkvæmt utanríkisráðherra alla vega, eru þessir fyrirvarar settir inn. Það er verið að reyna að byrgja brunninn [[Forseti hringir.]]áður en barnið dettur ofan í hann. Ég verð að segja að mér finnst það skrýtið [[Forseti hringir.]]ef það er algjör vissa fyrir því, eins og margsinnis hefur komið fram hér, að það reyni ekki á þetta og [[Forseti hringir.]]það sé búið að fullvissa alla um það í meiri hluta nefndarinnar að það þurfi ekki, þá séu samt settir fyrirvarar inn vegna þess að það fer [[Forseti hringir.]]í bága við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið að gera einhliða fyrirvara við samninginn.
Enn áréttar forseti við hv. þingmenn að þeir virði tímamörk.
Herra forseti. Það er margt sem mig langar að segja við þessu. Kannski fyrsta atriðið. Í alþjóðasamskiptum eru samningar mikilvægir, en í lok dags er það sem skiptir máli hvað löndin gera. Það er ekki hægt að snúa upp á höndina á landi í raunveruleikanum nema upp að ákveðnu marki. Ef land gerir einhliða fyrirvara þá er það einhliða fyrirvari sem síðan verður að takast á um á pólitísku stigi milli ríkja. Þannig að þetta má. Þetta er fullkomlega eðlilegt. Það er líka þannig að hér á Alþingi lifum við svolítið við það að alls konar átök eiga sér stað, kannski innan þingflokka, það eru kannski einhverjir flokkar sem gætu ekki unað sáttir við þetta öðruvísi en að íhaldssamari fyrirvarar væru settir. En það skiptir engu máli. Þeir valda okkur ekki neinum skaða. [[Forseti hringir.]]Þvert á móti held ég að þeir tryggi okkur það að ef það [[Forseti hringir.]]verður umræða einhvern sæstreng þá höfum við stjórnskipulegan [[Forseti hringir.]]varnagla sem er gagnlegur.
Herra forseti. Í þessu máli liggja fyrir mjög vandaðar lögfræðilegar álitsgerðir, hver annarri betri, leyfi ég mér að segja. Sérstakt vægi í því sambandi hefur álitsgerð þeirra Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar vegna þess að í því áliti er teflt fram tveimur leiðum og umræðan hverfist, a.m.k. á stundum, allmikið um valið á milli þeirra leiða. Hafandi kynnt mér vel þetta álit verður ekki betur séð en að aðaltillaga þeirra í málinu sé sú að taka það upp á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar á grundvelli 102. gr. EES-samningsins en á síðari stigum hafi komið til önnur leið og sú leið hafi orðið ofan á af hálfu utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar. Ég geri ráð fyrir því að um þetta sé naumast deilt. Í áliti þeirra má kannski greina á milli, þó að skilin séu kannski ekki alltaf glögg, þess sem kalla má stjórnskipulegan þátt og þess sem mætti kalla afleiðingar valdframsals. Þannig stendur á að allt frá því að EES-samningurinn var innleiddur, fyrir 25 árum eða svo, risu upp miklar deilur, leyfi ég mér að segja, a.m.k. miklar umræður, um það hvort samningurinn stæðist stjórnarskrá. Þá varð til lögfræðiálit fjögurra lögspekinga og á grundvelli þess var það metið svo að unnt væri að samþykkja EES-aðildina að óbreyttri stjórnarskrá. Á grundvelli þess álits sem þar var lagt fram hefur þróast eins konar lögfræðileg kenning sem virðist hafa mótast, ekki síst í skrifum prófessoranna Bjargar Thorarensen og Davíðs Þórs Björgvinssonar. Það sýnist vera orðin til eins konar venjuhelguð regla sem ítarleg grein er gerð fyrir í riti Davíðs Þórs Björgvinssonar um EES-rétt. Ég bendi sérstaklega á það hvernig hann dregur saman þá mælikvarða sem lagðir eru til grundvallar við mat af þessu tagi. Þetta er á bls. 479 í hans bók, ég þykist muna það rétt. Þetta atriði er tekið ítarlega fyrir hjá flestum þeirra sem skilað hafa lögfræðilegum álitsgerðum hér. Eins og stundum gerist í lögfræði og fleiri greinum eru ekki allir fyllilega samdóma og út af fyrir sig er ekkert við það að athuga, það er eðlilegt. En ég tel að á þeim vettvangi sem við erum hér stödd, á Alþingi, þá beri að stíga til jarðar af gát og varfærni. Þess vegna er líka eðlilegt að lagt sé við hlustir, sérstaklega þegar þeir sem vilja sýna mestu varfærni og aðgát tala. Á grundvelli þeirrar formúlu sem ég var að lýsa áðan tala höfundarnir tveir, á bls. 35 í álitsgerð sinni, um verulegan vafa - það er greinilega ekki nóg í þeirra huga að segja vafi, þeir segja verulegur vafi. Ég ætla að lesa þá setningu. Á undan eru þeir að fjalla um þessa mælikvarða, síðast er einn mælikvarði sem er sá hvort valdframsalið sé vel afmarkað og skilgreint. Þeir segja á bls. 35, með leyfi forseta: „Með vísan til framanritaðs er það niðurstaða höfunda álitsgerðarinnar að verulegur vafi leiki á því hvort framsal ákvörðunarvalds til ESA samkvæmt 8. gr. reglugerðar nr. 713/2009, eins og ráðgert er að taka hana upp í EES-samninginn samkvæmt ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 5. maí 2017, rúmist innan ákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944.“ Þetta er ósköp einfaldlega sú staða sem við stöndum frammi fyrir í þessu máli. Þessir fræðimenn tala um verulegan vafa þegar kemur að stjórnskipuninni. Ég vil líka leyfa mér að víkja að því sem ég kallaði áðan afleiðingar valdframsals. Með leyfi forseta, vil ég aftur vitna til þessarar ágætu álitsgerðar þar sem fjallað er um ákvarðanir ESA, efni og réttaráhrif slíkra ákvarðana: „… slíkar ákvarðanir ESA geta haft veruleg áhrif á mikilvæga hagsmuni einstaklinga og lögaðila hér á landi, þ.m.t. raforkufyrirtæki og einstaka notendur raforkukerfisins. Einnig geta ákvarðanir ESA haft áhrif á veigamikla þjóðfélagslega hagsmuni, þ.e. nýtingu á orkuauðlindum þjóðarinnar. Með öðrum orðum myndu efni og réttaráhrif slíkra ákvarðana ESA í raun beinast að þeim einstaklingum sem eiga í hlut.“ Í sömu álitsgerð segja höfundar á bls. 48, með leyfi forseta: „Jafnvel þó að lagt væri til grundvallar að ákvarðanir ESA beindust einungis að innlendum eftirlitsstjórnvöldum (t.d. Orkustofnun), þá verður engu að síður að hafa í huga að ákvörðunarvald hinnar erlendu stofnunar skv. reglugerð nr. 713/2009 tekur a.m.k. óbeint til skipulags og ráðstöfunar á mikilvægri orkuauðlind þjóðarinnar“ - og síðustu þrjú orðin skáletra höfundar, „mikilvægri orkuauðlind þjóðarinnar“. Áfram halda þeir, með leyfi forseta: „Slíkt valdframsal getur ekki talist minni háttar í skilningi viðmiðana sem líta ber til við mat á stjórnskipulegu lögmæti valdframsals til alþjóðlegra stofnana á sviði EES-samningsins. Þessu má, með einhverri einföldun, líkja við að ESA væri falið vald til að ákveða leyfilegan hámarksafla ríkja á sviði sjávarútvegs.“ Herra forseti. Er hægt að hringja viðvörunarbjöllum hærra en gert er með þessum orðum þegar farið er að tala um hið heilaga gral okkar Íslendinga, sjávarútveginn? Í framhaldinu segir, með leyfi forseta: „Af framangreindum ástæðum, og þar sem umrætt valdframsal til ESA lýtur að nýtingu“ - þetta eru orð höfunda - „og ráðstöfun orkuauðlinda, verður valdheimildum ESA skv. reglugerð nr. 713/2009 ekki jafnað til áþekkra valdheimilda sem ESA hefur fengið eftir gildistöku EES-samningsins, svo sem á grundvelli reglna um fjármálamarkaði, flugöryggi og losunarheimildir.“ Það er skiljanlegt, herra forseti, að þarna sé kosið að gera greinarmun, til að mynda ef við værum að fjalla um fjármálamarkaði þar sem teknar eru ákvarðanir sem geta lotið að einstökum fjármálastofnunum. Hér er verið að tala um ákvarðanir sem snúa að, eins og þeir orða það sjálfir og skáletra, „mikilvægri orkuauðlind þjóðarinnar“. Ég undirstrika að þetta eru orð höfundanna Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar. Í álitsgerð þeirra er kafli nr. 6.3, sem ber yfirskriftina „Svigrúm löggjafans til að túlka stjórnarskrána“. Þar segir að löggjafinn hafi visst svigrúm við túlkun á stjórnarskránni. Með leyfi forseta, segir orðrétt: „Þó er ljóst að svigrúm löggjafans í þessum efnum er ekki án takmarkana. Hlýtur meginreglan þvert á móti að vera sú, að mati höfunda, að þar sem stjórnarskrárgjafinn hefur ekki veitt löggjafanum beina heimild til valdframsals til alþjóðlegra stofnana, af þeim toga sem hér um ræðir, þá hljóti svigrúmi löggjafans í þessum efnum almennt að vera þröngur stakkur sniðinn. Löggjafinn ætti því að stíga varlega til jarðar í þessum efnum.“ Svo mörg voru þau orð. Þannig stendur á að tillaga þeirra sem ég leyfi mér að álykta að sé megintillaga þeirra - auðvitað getur menn greint á um það eftir því hvernig þeir lesa álitið. Þeir hafa sent frá sér bréf til utanríkisráðuneytisins þar sem þeir fjalla um þessar leiðir og um þá leið sem varð ofan á - sú leið sem á að einkennast af lagalegum fyrirvara eins og það er kallað. Ég leyfi mér að nota þetta tækifæri og spyrja: Hefur einhver hér séð þennan lagalega fyrirvara eða á að fara að samþykkja þetta mál án þess að sá lagalegi fyrirvari liggi fyrir? Um þá leið segja þeir, með leyfi forseta: „Þeir ágallar sem við teljum vera á þessari leið lúta eingöngu að því hvort upptaka og innleiðing gerðarinnar með þessum hætti verði tilefni til athugunar af hálfu ESA, þ.e. hvort innleiðing gerðarinnar standist þjóðréttarlegar skuldbindingar samkvæmt EES samningnum. Þrátt fyrir að við teljum að þessi leið sé ekki hafin yfir allan lögfræðilegan vafa að þessu leyti þá teljum við mjög ósennilegt að ESA muni gera athugasemdir við þessa leið.“ Þeir rekja ástæður fyrir því en þeir nota tækifærið í bréfi til utanríkisráðuneytisins að ítreka það sem ég vil kalla þeirra aðaltillögu af því að mér virðist það vera þeirra aðaltillaga. Þeir segja, með leyfi forseta: „Í áliti okkar lögðum við einnig til aðra leið, að Alþingi hafnaði innleiðingu gerðanna og að málið yrði tekið upp að nýju í sameiginlegu EES nefndinni með það fyrir augum að Ísland fengi undanþágu. Þessi leið hefur þann kost lögfræðilega umfram þá leið sem valin var að í henni felast ekki þeir lögfræðilegu óvissuþættir sem að ofan er lýst.“ Með leyfi forseta, ætla ég sömuleiðis að vitna í viðtal við annan höfundanna, Friðrik Árna Friðriksson Hirst, sem birtist á vefsíðu Morgunblaðsins, mbl.is, 10. apríl sl. Þar er haft eftir Friðrik Árna: „Færa má rök fyrir því að meiri lagaleg óvissa felist í þeirri leið sem ríkisstjórnin hyggst fara varðandi innleiðingu á þriðja orkupakka Evrópusambandsins en því ef Alþingi hafnaði því að samþykkja orkupakkann með því að aflétta ekki stjórnskipulegum fyrirvara vegna hans.“ Haft er eftir honum í þessu viðtali: „Eins væri mögulegt að einstaklingar eða lögaðilar höfðuðu skaðabótamál gegn íslenska ríkinu ef þeir teldu að íslensk landslög tryggðu þeim ekki þann rétt sem þeir ættu að njóta samkvæmt EES-samningnum.“ Ég ætla að vitna enn frekar í þetta viðtal þar sem þeir fjalla um þá pólitísku yfirlýsingu sem liggur fyrir í málinu, sameiginleg yfirlýsing utanríkisráðherra og háttsetts embættismanns hjá Evrópusambandinu. Um þetta segir Friðrik Árni, með leyfi forseta: „Þetta er alla vega ekki jafngilt því ef undanþága væri tekin upp í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Pólitíska yfirlýsingin er ekki lagalega skuldbindandi en kynni þó að hafa þýðingu á einhvern hátt eins og að það yrði þá hugsanlega litið til hennar ef á myndi reyna.“ Að lokum vil ég leyfa mér að vitna í þetta viðtal, með leyfi forseta: „Spurður hvort einhver fordæmi séu fyrir því að fara þá leið sem ríkisstjórnin hyggst fara segist Friðrik ekki þekkja nein dæmi þess í svipinn.“ Í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar eru raktar þessar tvær yfirlýsingar sem liggja fyrir í málinu, fyrrgreind sameiginleg yfirlýsing utanríkisráðherra og embættismannsins í Evrópusambandinu og síðan yfirlýsing sem er sameiginleg af hálfu EFTA-ríkjanna þriggja, Íslands, Noregs og Liechtensteins, sem lögð var fram í sameiginlegu EES-nefndinni 8. maí sl. Ályktun hv. utanríkismálanefndar stendur þarna í álitinu: „Þar með er skjalfestur sá sameiginlegi skilningur allra aðila að Ísland hafi eftir sem áður full yfirráð yfir orkuauðlindum sínum.“ Þá leyfi ég mér að spyrja: Úr því að þessi sameiginlegi skilningur liggur fyrir, hvað stöðvar menn þá í því að taka málið upp í sameiginlegu EES-nefndinni í samræmi við aðaltillögu höfundanna Friðriks Árna og Stefáns Más og leita eftir sáttameðferð á grundvelli ákvæða í samningnum sjálfum? Ég verð að viðurkenna að ég staldraði við eitt orð með öðrum í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar, en það er orðið neyðarráðstöfun. Ég átta mig ekki á því hvernig hægt er að kalla það neyðarráðstöfun að virkja ákvæði sem er í samningnum sjálfum. Ég ætla að leyfa mér að vekja athygli á skýringum í frumvarpinu frá því fyrir 25 árum. Það eru skýringar í greinargerð með frumvarpinu um lögfestingu EES-samningsins. Þar er tekið fram að umfang frestunar, í framhaldi af því að leitað væri eftir undanþágu í sameiginlegu EES-nefndinni, færi eftir samkomulagi samningsaðila og tekið fram að hún geti aðeins náð til þeirra gerða, þ.e. reglugerða, tilskipana o.s.frv., sem eru í viðaukum við EES-samninginn en ekki til meginmáls og bókana samningsins. Herra forseti. Í þessu ljósi er vandséð og vandskilið af hverju menn virðast vera að gera því skóna, sumir hverjir a.m.k., að það hefði sérstakar afleiðingar og leiddi til vanda gagnvart Evrópusambandinu ef við myndum dirfast að virkja ákvæði í þessum samningi, sem er á milli [[Forseti hringir.]]vinveittra ríkja sem hafa ákveðið að hafa með sér friðsamlegt og gott samstarf.
Virðulegi forseti. Það eru til nokkrar kenningar um hvernig eigi að halda rökræður og hvernig maður eigi að mynda sér skoðanir. Ein er sú að maður eigi að velja skoðun og fylgja þeirri skoðun, alveg sama hvað, sama hvað tautar og raular, maður eigi bara að nota þau rök og þær staðreyndir sem henta þeirri tilteknu skoðun og aldrei skipta um skoðun. Aldrei. Síðan er til önnur leið, sem ég aðhyllist persónulega. Hún er sú að skipta um skoðun þegar maður fær staðreyndir sem eru andstæðar fyrri þekkingu. Þegar hv. þingmaður talaði um álit Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar um þriðja orkupakkann hugsaði ég með mér: Ja, það getur eiginlega ekki verið að hv. þingmaður hafi lesið umsögn þeirra sömu manna frá 10. apríl sl. sem fylgir málinu sem var lagt fram, vegna þess að þá myndi hann ekki segja þessa hluti. En mér til mikilla vonbrigða fór hv. þingmaður að vitna beint upp úr nákvæmlega því skjali, nema að hann valdi út akkúrat það sem var ekki í algjörri og beinni mótsögn við það sem hv. þingmaður hafði komist að niðurstöðu um áður. Ég ætla að lesa upp úr nefndarálitinu, virðulegi forseti, eftir að hafa ítrekað að þetta er umsögn Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar til utanríkisráðherra um málið sem við erum að ræða. Og ég vitna beint, með leyfi forseta: „Enginn lögfræðilegur vafi er á því að sú leið sem við lögðum til og lögð er til grundvallar í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra er í samræmi við stjórnarskrá.“ Á ég að lesa þetta aftur, virðulegi forseti? Eða aftur og aftur: Það er enginn lögfræðilegur vafi, ekki smá, ekki oggupoggupínupons. Ekkert. Enginn. Er það þá komið á hreint? Getum við þá haldið áfram með næsta punkt sem er líka talað um þar en hv. þingmaður nefndi ekki, sem varðar gallana? [[Forseti hringir.]]Það kemur fram líka að þessi leið, hin leiðin, [[Forseti hringir.]]er ekki heldur gagnslaus á fyrrnefndu … [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður skautaði fram hjá því. Ég spyr: Af hverju?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef það svolítið á tilfinningunni, þegar þetta mál er hér á dagskrá, að maður hafi óvart rataði inn í einhvers konar trúarsamkomu og maður sé, af því að maður er ekki alveg sannfærður eins og hinir, vafagemlingur og í slæmum félagsskap með hinum sem líkt er komið fyrir. Ég verð náttúrlega að una því og sætta mig við að hv. þingmaður sætti sig ekki við og sé ekki ánægður með málflutning minn hér. Ég valdi þá leið að halda mig í ræðu minni sem mest við það álit sem ég útskýrði að ég áliti að hefði sérstakt vægi í málinu og ég geri reyndar meira en það því að ég las upp úr bréfi þeirra ágætu höfunda til utanríkisráðuneytisins. Ég las meira að segja þá setningu sem hv. þingmaður virtist hafa saknað mest. Ég gerði það, herra forseti. Ég er ekki viss um að ég hafi fengið beina spurningu, en ég er ánægður með að hafa fengið svona gullvægt tækifæri til að ræða með hvaða hætti ég nálgaðist þetta viðfangsefni.
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmaður valdi þá leið sem hann fór. Ég sat í salnum og hlýddi á ræðu hv. þingmanns. Ég var að gagnrýna þetta vegna þess að mér leiðist að vera eitthvað að kýta við hv. þingmenn um hegðun þeirra. Mér finnst einhvern veginn ekki góður bragur á því. En ég verð að segja að mér finnst þetta óheiðarlegt, bara mjög óheiðarlegt. Mér finnst það ekki verjandi. Ég hugsa með mér, hv. þingmaður lætur eins og skoðanir Friðriks Árna Friðrikssonar og Stefáns Más Stefánssonar séu aðrar en þær eru. Er það sanngjarnt gagnvart þeim? Mér finnst það ekki. Mér finnst að fólk eigi að njóta sannmælis. Og mér finnst það ekki málefnalegt og ekki heiðarlegt og ekki rétt að flytja hér mál þeirra eins og þeir séu á annarri skoðun en þeir hafa svo skilmerkilega tjáð. Ég ætla að ítreka, virðulegur forseti, með leyfi: „Enginn lögfræðilegur vafi er á því að sú leið sem við lögðum til og lögð er til grundvallar í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra er í samræmi við stjórnarskrá.“ Ég skal endurtaka það eins oft og hv. þingmaður þarf til að það komist á hreint að þetta mál er ekki í bága við stjórnarskrá. Við vitum það nú. Það er bara á hreinu. [[Forseti hringir.]] En það er ekki trúarleg sannfæring. [[Forseti hringir.]]Auðvitað hitnar í manni blóðið, okkur sem trúum á heiðarleikann, þegar maður upplifir vinnubrögð af þessu tagi. Þetta er ekki sæmandi.
Herra forseti. Það er alltaf ánægjulegt þegar maður á orðastað við handhafa sannleikans og þá er kannski ekkert mjög margt að tala um. Staðreyndin er sú að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að samþykkja þetta mál öðruvísi en að gerðum þessum lagalega fyrirvara. Það er það sem skýrir, geri ég ráð fyrir, ummæli þeirra ágætu höfunda eins og þau birtast í bréfinu tilvitnaða til utanríkisráðuneytisins. Staðan er þessi: Menn sjá þetta ekki allir sömu augum. Fyrir mér er það ekkert vandamál. Ég hef engan ágreining við það að fólk sé ekki sammála mér að öllu leyti, en þegar menn eru svo vissir í sinni sök sem raun ber vitni að það virðist valda þeim sálarangist að aðrir hafi önnur sjónarmið þá er kannski ekki mikið sem hægt er að gera í því.
Virðulegi forseti. Ég gæti farið yfir mjög margt og þarf kannski að fá fleiri tækifæri til að spyrja aðeins út í þetta nefndarálit sem hv. þingmaður styður frá minni hluta utanríkismálanefndar. Fyrst langar mig að spyrja aftur þeirrar spurningar sem ég spurði hv. framsögumann nefndarálitsins hér fyrr í dag, hvar það er í þriðja orkupakkanum sem ESB, eins og stendur í álitinu, með leyfi forseta: „leggur línurnar um verð orkunnar og heimildir til að skipta upp raforkufyrirtækjum.“ Hvar stendur þetta í þriðja orkupakkanum? Síðan langar mig örlítið að fara inn á sömu slóðir og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Hv. þingmaður vitnað í það bréf sem Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst sendu til að árétta skoðun sín þar sem niðurstaðan er að sú leið sem farin er sé í samræmi við stjórnarskrá. Samt byggist allt nefndarálit minni hluta utanríkismálanefndar á þeirri röksemdafærslu Stefán Más, en þeir komast samt að annarri niðurstöðu en Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst. Hér eru rök Stefáns Más Stefánssonar notuð til að sýna fram á að hann hafi rangt fyrir sér og leiða að annarri niðurstöðu en þeir komast að. Það finnst mér mjög áhugaverður snúningur, verð ég að segja. Ég spyr tveggja spurninga: Annars vegar um niðurstöðu Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts, að þetta sé í samræmi við stjórnarskrá - hvernig fá þeir þá niðurstöðu með sínum röksemdum en hv. þingmenn Miðflokksins ekki? [[Forseti hringir.]]Og hins vegar: Hvar í þriðja orkupakkanum er talað um heimild til að skipta upp raforkufyrirtækjum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar fyrir andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég hefði kannski átt von á því að hv. þingmaður myndi víkja orðum að því sem ég varpaði fram í ræðu minni - fyrst í ljósi þeirra yfirlýsinga sem liggja fyrir í málinu, þ.e. annars vegar hinnar sameiginlegu yfirlýsingar hæstv. utanríkisráðherra, og eftir því sem best verður séð mjög háttsetts embættismanns á vettvangi Evrópusambandsins, og hins vegar sameiginlegrar yfirlýsingar af hálfu EFTA-ríkjanna, sem er gefin á vettvangi hinnar sameiginlegu nefndar fyrir skemmstu. Í ljósi þessarar miklu samstöðu og þessa mikla og góða skilnings á sérstöðu Íslands, af hverju er ekki valið að fara þá leið sem manni virðist að þeir mæli helst með, þeir ágætu höfundar, Friðrik Árni Friðriksson Hirst og Stefán Már Stefánsson? Ég vil leyfa mér að ítreka það, herra forseti, að engin lögfræðileg greining hefur farið fram á þjóðréttarlegu gildi lagalega fyrirvarans. Það liggur engin lögfræðileg álitsgerð fyrir um það. Hún liggur ekki fyrir. Það er alveg sama þó að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson geifli sig og hristi höfuðið í þingsal [[… er að reyna að hlusta eftir svarinu sem …]]- slík lögfræðileg álitsgerð liggur ekki fyrir. Það er ósköp einfalt, hún liggur ekki fyrir. Og sú leið sem ríkisstjórnin ákvað að fara styðst ekki við nein ákvæði í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það gerir hins vegar aðalleiðin sem Friðrik Árni og Stefán Már lögðu til. Það kom reyndar fram á fundi í utanríkismálanefnd að mjög ólíklegt yrði að telja að hald reyndist í hinum lagalega fyrirvara ef á reyndi og notaði [[Forseti hringir.]]sá ágæti gestur sem þá var, mjög mikils metinn lögfræðingur, orðið „heimabrúk“, „ætlaður til heimabrúks“.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður svarar hvorugri spurningunni minni og svo er að sjá að hann sé aðeins á hlaupum undan þessu. Hann beinir spurningu til mín, en það er reyndar ég sem er í andsvari við hv. þingmann. Ég svaraði þeirri spurningu fyrr í dag í umræðunni þegar hann bar hana upp í andsvari við mig. Ég get alveg ítrekað það svar mitt. En mig langar þó að segja hér að það er ekki þannig, og það er rangt eins og svo margt í áliti minni hluta utanríkismálanefndar, að orkupakkinn feli eitthvað í sér um það að geta skipt upp raforkufyrirtækjum. Það að halda fram svona mörgum staðreyndum sem eru kolrangar í einu minnihlutaáliti er áhugavert. Það var þess vegna sem ég kem í andsvarið hér og spyr þig hvar þið finnið þessar staðreyndir sem eru algjörlega rangar. [[Forseti hringir.]] Mig langar því að beina þeirri spurningu aftur til hv. þingmanns þar sem ég hef nú þegar svarað þeim [[Forseti hringir.]]spurningum sem hann ætlaði að vísa til mín í þessu andsvari sínu.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að ávarpa aðra hv. þingmenn í samræmi við þingskapareglur.
Virðulegi forseti. Í ræðu minni hélt ég mig mjög eindregið að meginstefnu til við það lögfræðilega álit sem liggur hér fyrir sem ég tel, og hef skýrt það, að hafi sérstakt vægi í þessu máli. Ég vitnaði m.a. til þess á tveimur stöðum þar sem höfundar ræða hvernig ákvarðanir ESA geta haft áhrif á veigamikla þjóðfélagslegu hagsmuni, þ.e. nýtingu á orkuauðlindum þjóðarinnar annars vegar, þetta er á bls. 39. Hins vegar vísaði ég til þess, og þetta er svar mitt við spurningu hv. þingmanns og formanns hv. utanríkismálanefndar, sem segir á bls. 40, þar sem ákvörðunarvald hinnar erlendu stofnunar tekur a.m.k. óbeint til skipulags [[Forseti hringir.]]og ráðstöfunar á mikilvægri orkuauðlind þjóðarinnar - og síðustu þrjú orðin eru undirstrikuð eða skáletruð.
Hæstv. forseti. Tvennt kemur í hugann þegar hlustað er á ræðu hv. þm. Ólafs Ísleifssonar. Annars vegar það atriði, sem raunar hefur verið komið inn á hér fyrr í andsvörum, að þrátt fyrir að hv. þingmaður vitni mikið til tiltekins lögfræðiálits virðist hann komast að annarri niðurstöðu um lausn mála en höfundar þess álits. Það vekur líka raunar athygli að hann skuli ekki telja ástæðu til að víkja að álitum annarra fræðimanna sem um þetta hafa fjallað og hljóta einnig að hafa töluvert gildi í þessari umræðu. Þá er ég náttúrlega einkum að hugsa um Davíð Þór Björgvinsson og Skúla Magnússon, sem skiluðu afar vönduðum álitum. Þau hljóta líka að koma til skoðunar þegar við leggjum mat á þau álitamál sem hér eru uppi og eru vel rökstudd og með skýrri niðurstöðu, svo ekki sé nú minnst á önnur og eldri lögfræðiálit sem kannski væri líka ástæða til að fjalla um í þessari umræðu meira en gert hefur verið. En ég vildi kannski koma með eina beina spurningu til hv. þingmanns. Hún er hvort hann sé ósammála mér og þeim lögfræðilegu fræðimönnum sem um þetta mál hafa fjallað, að það framsal sem gert er ráð fyrir í þriðja orkupakkanum felist eingöngu í því [[Forseti hringir.]]að Eftirlitsstofnun EFTA geti gripið inn í ef eftirlitsstjórnvöld í mismunandi aðildarríkjum eru ósammála um einhverja niðurstöðu [[Forseti hringir.]]sem varðar tengingar milli ríkja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir andsvarið. Ég vitnaði reyndar, kannski með óbeinum hætti, til álita þeirra ágætu fræðimanna sem hann nefndi, Davíðs Þórs Björgvinssonar og Skúla Magnússonar. Reyndar vitnaði ég í mjög merkilegt fræðirit eftir Davíð Þór Björgvinsson um Evrópurétt og EES-samninginn. Það mætti kannski að gera meira af því að vitna í þessa ágætu fræðimenn. Það mætti kannski líka vitna í greinar eftir þessa ágætu fræðimenn í merku afmælisriti sem heitir Fullveldi í 99 ár og er greinasafn sem var gefið út til að heiðra Davíð Þór Björgvinsson í tilefni af 60 ára afmæli hans í fyrra eða hittiðfyrra. Það er áhugavert sem Davíð Þór fjallar um í þessu riti. Hann talar um þessa hluti í samhenginu, svo maður sletti latínu, með leyfi forseta, de jure og de facto. Það er svo að sjá að þær lögfræðilegu niðurstöður sem liggja fyrir, sérstaklega af hálfu Davíðs og kannski líka Skúla, séu mjög eindregið í kategoríunni de jure. En álitsgerð tvímenninganna sem mest er vitnað til gengur svolítið lengra í þeim skilningi að hún fer út í meiri greiningu á afleiðingum og áhrifum þessara gerða og þá sérstaklega reglugerðar 713. [[Forseti hringir.]]Þarna er ákveðinn munur sem er kannski ástæða til að vekja athygli á.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt að gefa hv. þingmanni aftur tækifæri til að koma inn á þá spurningu sem ég nefndi. Við lestur greinargerðanna getur maður ekki dregið aðra ályktun en þá að til afskipta ESA geti einvörðungu komið í þeim tilvikum þegar eftirlitsstjórnvöld í mismunandi ríkjum, þá á Íslandi og í einhverju öðru aðildarríki Evrópska efnahagssvæðisins, koma sér ekki saman um niðurstöðu varðandi viðskiptaskilmála sem varða tengingar milli mismunandi ríkja. Ég spyr að þessu að gefnu tilefni. Þarna er um að ræða, má segja, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson lýsti í fyrri umr. um málið, eitthvað sem jafna má til gerðardóms í ágreiningsmálum tveggja aðila sem standa á sitt hvorum enda kapalsins eða línunnar. En ég er að velta fyrir mér hvort [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður sé ósammála þessum lögfræðilegu fræðimönnum um að þarna liggi hugsanlegt framsal [[Forseti hringir.]]til ESA en ekki annars staðar, ekki á öðrum sviðum sem varða orkunýtingu [[Forseti hringir.]]eða orkustefnu eða ákvarðanir á sviði orkumála.
Herra forseti. Ég skal ekki taka neitt fast til orða í þessu sambandi. Ég vil bara árétta það og ítreka að orðin sem eru notuð af hálfu tvímenninganna eru eftirfarandi, sem ég leyfi mér að vísa hérna til: Þeir tala um að ákvarðanir ESA geti haft áhrif á það - það kannski skiptir máli. Haft áhrif á ... Hvar er ég? Já, geta haft áhrif á „veigamikla þjóðfélagslega hagsmuni“, þ.e. nýtingu á orkuauðlindum. Sömuleiðis segja þeir að ákvarðanir samkvæmt þessari reglugerð, 713, tækju a.m.k. óbeint til „skipulags og ráðstöfunar á mikilvægri orkuauðlind þjóðarinnar.“ Svo vil ég bara leyfa mér að segja að mér finnst það svolítið óþægilegt hvernig manni sýnist að þetta tveggja stoða fyrirkomulag sé sniðgengið í þessu máli öllu saman, í ljósi þess að, [[Forseti hringir.]]svo maður orði það nú bara sem svo, fyrst ég er búinn að missa frá mér tímann, að ESA sé eins og hver önnur skúffa í ACER í þessu móverki eins og það er sett upp.
Virðulegi forseti. Fólk getur haft ákveðið forskot í málflutningi sínum þegar það er með mjög einfaldan málstað, jafnvel þegar sá málstaður byggir á staðreyndavillum og rökvillum. Forskot umfram þá sem þurfa að halda sig við staðreyndir og rök vegna þess að staðreyndir og rök, sér í lagi í EES-málum, geta verið frekar leiðinleg og ekki alveg á hinu dæmigerða mannamáli sem hægt er að tjá auðveldlega í upphrópunum og snjöllum línum sem eru auðskiljanlegar á tilfinningalegum nótum á Facebook eða í fjölmiðlum. Það þýðir að þegar ofboðslega mikið af rangfærslum ratar hratt út, í upphrópunum, getur verið erfitt að leiðrétta þær, sérstaklega með staðreyndum, því að hljómurinn í staðreyndunum er eitthvað á borð við: „713/2009/EB“ eða „tveggja stoða kerfi“ eða annað því um líkt, eitthvað sem fólk fer strax af geispa yfir. Það er ákveðið vandamál við þetta mál, vegna þess að þetta er jú EES-mál og er í tæknilegri kantinum, sem þýðir að mikið af rangfærslum hafa fengið að vera of mikið á sveimi í umræðunni rosalega lengi. Það hefur reynst erfitt að kveða þær niður. Mig langar þó líka að segja: Ég skynja í allri umræðu tortryggni gagnvart stjórnvöldum til þess að fara með auðlindir Íslands. Og ég skil þá tortryggni vegna þess að ég deili henni. Ég er sammála. Ég treysti ekki yfirvöldum. Ég treysti ekki Alþingi til að taka skynsamlegar ákvarðanir. Ég treysti ekki yfirvöldum til að taka réttar ákvarðanir. Ég treysti ekki valdi, ég treysti ekki yfirvaldi, ég treysti ekki löggunni, ég treysti ekki dómurum einu sinni, ég treysti ekki fólki til að fara með vald. Menn gerast ekki mikið tortryggnari en ég. En það þýðir ekki að maður geti sjálfkrafa sópað öllu af borðinu sem þangað kemur. Maður þarf samt að lesa upplýsingarnar sem maður þarf til að draga ályktanir, þarf samt að hlusta á rökin og hugsa um þau. En þegar hlutirnir er settir fram í upphrópunum, eins og að útlendingar ætli að taka auðlindirnar okkar, og það orðað á ýmsan veg, mjög gaumgæfilegan og snyrtilegan veg til þess að segja það ekki nákvæmlega tæknilega séð en samt gefa það rosalega mikið í skyn, þá er auðvelt að skilja það í hjartanu og þá þarf ekkert að hugsa um það og þarf ekki að lesa um það. Þannig lifir áfram ofboðslega mikið af vitleysu sem er drifin áfram af annars rökréttri tortryggni. Ég held að það sé best þegar farið er efnislega í málið að byrja á því að lýsa því hvernig þessi eftirlitsstofnun ESB á að virka, ACER/ESA. En það held ég að hefði mátt koma fram strax í umræðunni til þess að fólk væri meðvitað um hvað við erum að tala um. Það er búið að lýsa þessu á svo margan mismunandi hátt í samhengi við auðlindir og þess háttar. Við hefðum í raun átt að byrja á að útskýra hvernig þetta er sett upp í hinum rómuðu greinum, 7.–9. gr. í reglugerð 713/2009. Og það er svona: Orkustofnun Íslands, íslenska stofnunin á Íslandi, Orkustofnun, á að setja reglur um tengingar milli landa - ef þær tengingar væru til. Þær eru náttúrlega ekki til og þá þarf augljóslega ekki að setja reglur um þær. Alveg eins og það þarf ekki að mála hús sem eru ekki til. Það er í alvörunni svo einfalt. Orkustofnun á að setja reglur. Svo ef það er tengipunktur við annað ríki þarf sú orkustofnun, íslenska orkustofnunin, á Íslandi, að koma sér saman um reglur við aðra orkustofnun í hinu landinu, segjum Skotlandi eða Bretlandi. Ef það næst er allt í góðu og þá eru reglur þeirrar orkustofnana við lýði og ESA og ACER koma málinu aldrei nokkurn tímann við. Ef það er ágreiningur á milli þeirra og hann endist í sex mánuði geta þær stofnanir í fyrsta lagi farið fram á frest, sem þær fá til að finna út úr því hvernig þær geti náð saman. Ef það næst ekki grípur ACER-stofnunin inn í í ESB-löndum og ákveður eitthvað í samræmi við markmið bandalagsins, sem eru gegnsæi, neytendavernd og samkeppniseftirlit, sem eru ekki annarlegir hvatar. Það er ekki eins og ACER myndi ákveða: Þá tökum við alla peningana. Eða: Þá ætlum við að taka allar auðlindirnar. Þetta er ekki þannig. ACER sinnir ákveðnu hlutverki, lögbundnu hlutverki sem er skilgreint í reglugerðinni. Hún á að setja reglur og hún á að skikka fólk til að fara eftir reglunum og halda uppi samkeppniseftirliti, neytendavernd og gagnsæi. Það er heili punkturinn með þessu öllu saman. Það er auðvitað það sem stofnunin gerir, en það er ekki eins og það sé einhver ægileg ógn við Íslendinga. Er það málið? Er krafan sú að Orkustofnun eigi að setja reglur sem eru einhvern veginn þvert á þau góðu gildi? Er það svo ægilegur sjálfstæðismissir Íslands að erlend stofnun segi: Nei, það er ekki gott, þið megið það ekki þegar þið eruð að díla við aðra þjóð? Í öðru lagi: Er ekki eðlilegt að það sé alþjóðleg stofnun sem sjái um ágreining milli tveggja þjóða? Það er það sem við erum að tala um. Það er alltaf látið í umræðunni eins og ACER eða ESA myndu vera hérna á landinu að vasast í íslenskum málum. Til hvers? Af hverju? Það samrýmist ekki á neinn hátt hlutverki stofnunarinnar samkvæmt reglugerðinni. Það er Orkustofnun á Íslandi sem sér um þetta allt saman. Og það er ekki bara svo að Orkustofnun megi setja reglurnar, samkvæmt 8. gr., hún á að setja reglurnar. Hún er beinlínis skyldug til þess. Þetta er sem sé valdframsalið. Þetta er hið ægilega valdframsal sem tveir virtir fræðimenn hafa komist að niðurstöðu um að sé ekki vel skilgreint og skýrt afmarkað eða á afmörkuðu sviði, nokkuð sem ég er sjálfur ósammála eftir að hafa kynnt mér málið. En gott og vel, við ætlum að reyna að gera þetta eins öruggt og mögulegt er vegna þess að við viljum ekki brjóta stjórnarskrána okkar, sem okkur þykir öllum vænt um, þótt sum okkar langi reyndar mikið til að breyta ýmsu í henni. Fyrir utan það eru síðan kæruleiðir og það er mikið gert í reglugerðinni úr sjálfstæði þeirrar kærunefndar. Farið er yfir hvernig slíkt skuli unnið. En yfir í stjórnarskrána. Það hefur mikið verið talað um hinn meinta stjórnarskrárlega vafa. Þá hefur mikið verið vísað í álit frá Friðriki Árna Friðrikssyni Hirst og Stefáni Má Stefánssyni. Það er álitið sem er aðallega talað um hérna. Álitið er um orkupakkann áður en þetta mál varð til. Þetta þingmál var ekki til þegar þeir sömdu álit sitt. Þeir skrifuðu álitið fyrst, síðan varð málið til og svo gáfu þeir álit sitt á málinu, á þeirri tilteknu þingsályktunartillögu sem við ræðum í dag. Ég ætla að endurtaka það sem ég fór yfir í andsvörum við hv. þm. Ólaf Ísleifsson áðan. Það segir í áliti þeirra, með leyfi, virðulegi forseti: „Enginn lögfræðilegur vafi er á því að sú leið sem við lögðum til og lögð er til grundvallar í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra er í samræmi við stjórnarskrá.“ Það er enginn vafi. Samt koma menn hingað og tönnlast á því að það sé einhver ægilegur vafi sem gert er mikið úr og alltaf með því að vitna í úrelt gögn, sem varða ekki þetta mál heldur orkupakkann áður en málið varð til. Mér finnst það ekki heiðarlegt og ég fór aðeins yfir það áðan, mér finnst það reyndar óþolandi vinnubrögð ef út í það er farið. Varðandi valdframsalið sem ég lýsti fæ ég ekki betur séð en að það sé frekar vel skilgreint og á afmörkuðu sviði, samanber 7.–9. gr. reglugerðarinnar. Það er skýrt tekið fram hvaða ákvarðanir þetta séu. Þetta eru ákvarðanir sem tilheyra landseftirlitsaðilum, Orkustofnun á Íslandi. Sökum tímans verð ég eiginlega að drífa mig yfir í næsta atriði, sem er spurningin með sæstrenginn. Ég tek eftir því í arfavondu nefndaráliti hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að rökstuðningurinn er eiginlega byggður á því að með því að samþykkja þriðja orkupakkann sé kominn sæstrengur. Mikið af rökstuðningnum er rökréttur ef miðað er við að hingað sé kominn sæstrengur. En það er ekki það sem við erum að tala um. Þetta mál snýst ekki um að leggja sæstreng. Það snýst um regluverk, sem snýst vissulega um orkumál en kemur aðeins við sæstreng þegar hann er til. Hann er ekki til. Þar af leiðandi gilda ákvæðin ekki um þann sæstreng, vegna þess að hann er ekki til. Þetta er fyrirvarinn. Þetta er augljóst. Mér finnst það svo augljóst að ég tel fyrirvarann ekki þurfa. En það er gott og vel ef lögfræðingar benda okkur á að til sé einföld og ókeypis leið til að hafa þetta aðeins öruggara - flott, gerum það þá, en það þarf ekkert meira. Þetta er fínt. Mér finnst að hv. þingmenn Miðflokksins ættu að taka undir að það sé gott, varla vilja þeir missa fyrirvarana, aðra leiðina sem er lögð til í hinu margumtalaða áliti. En ég ætla líka að leggja fram ákveðna tillögu eða kenningu. Ég held ekki að þetta mál, verði það samþykkt, muni auka líkurnar á því að lagður verði sæstrengur, heldur þvert á móti. Ég held að þegar þriðji orkupakkinn verður innleiddur á Íslandi muni það torvelda lagningu sæstrengs. Ástæðan er þessi: Í dag er hægt að leggja sæstreng, mér er sagt að regluverkið sé þegar til, það þarf bara einhver að vilja gera það. Það kemur í ljós að enginn hefur nægilega mikinn vilja til þess að virkilega fara út í það og leggja það til af einhverri alvöru. Það eru ýmsar hugmyndir uppi og einhver sem vill að einhver annar geri það, að einhver annar taki áhættuna. Einhverjir aðilar tala saman um það, sem hefur verið í gangi mjög lengi, og það er allt í lagi því að það er jú hérna sem það verður ákveðið hvort lagður verður sæstrengur eða ekki - og meðan ég man þá er ég á móti því að leggja sæstreng. Ég vil ekki leggja sæstreng, ég myndi greiða atkvæði gegn því, að svo stöddu alla vega. Sjáum til hvað 20 ár af loftslagsbreytingum hafa að segja um það. En þegar orkupakkinn verður samþykktur - eða bökkum aðeins. Í þessu máli er fyrirvari vegna stjórnarskrárlegra vafamála. Gott og vel. Það er allt í góðu að þingmenn hafi þann vafa og deili þeim vafa með hinum ágætu fræðimönnum, enda hafa virtir fræðimenn bent á hann. Sá vafi er farinn í burtu með þessu máli út af þeim fyrirvara sem var settur við það. Það er óumdeilt meðal fræðimannanna sjálfra, þótt hv. þingmenn Miðflokksins virðist ekki geta né vilja horfast í augu við þá staðreynd, þá borðleggjandi, bláköldu staðreynd. En ef það kemur tillaga um að leggja sæstreng virkjast þau ákvæði. Þá virkjast ákvæði 7.–9. gr. Þá verður það stjórnarskrárleg spurning. Það er erfiðara, virðulegur forseti, ekki auðveldara. Og ekki nóg með það. Þegar þetta hefur verið innleitt er þegar komin sú kvöð á Orkustofnun að samræma reglur sínar við orkustofnunina í hinu landinu, væntanlega fyrir fram. Hver ætlar að fara að leggja sæstreng án þess að vita fyrir fram hverjar reglurnar verða um aðgang og því um líkt? Enginn. Auðvitað vill fólk fá þetta á hreint fyrir fram. Það er hluti af ferlinu. Það að þurfa að finna út úr því fyrst, ef einhver með réttu ráði ætlar að byggja þennan meinta sæstreng, þýðir í fyrsta lagi að það er erfiðara, virðulegur forseti. Í öðru lagi er það komið þegar sæstrengur er lagður. Þá verður enginn ágreiningur og þá fer það aldrei til ESA. Ég held að ef við innleiðum þriðja orkupakkann í dag munum við aldrei heyra múkk frá ESA um þetta mál, aldrei nokkurn tímann, jafnvel þótt við legðum sæstreng, vegna þess að ég held að með því að hafa hann innleiddan fyrir fram verði regluverkið alltaf hluti af því að leggja sæstrenginn. Þessar samningaviðræður milli Orkustofnunar og væntanlega orkustofnunar Bretlands, geri ég ráð fyrir, verða að vera hluti af því að byggja sæstreng. Til hvers ættum við að fara til ESA? Af hverju myndum við byggja stærsta og flóknasta og dýrasta sæstreng mannkynssögunnar og svo bara gleyma að pæla í því hvort Bretarnir séu sammála okkur um „beisik“ hluti eins og aðgang? Að vilja frekar fara með það í eitthvert dómsúrskurðarbrölt hjá alþjóðlegum stofnunum er fráleit pæling. Hver myndi skrifa samning og segja svo: Heyrðu, förum beint til dómara, höfum vafaatriði í samningnum okkar og förum svo bara til dómara og látum þá finna út úr þeim. Það er fráleitt, virðulegi forseti. Það myndi enginn gera. Þess vegna held ég í fyrsta lagi að þetta torveldi lagningu sæstrengs. Ef það verður lagður sæstrengur held ég að ESA og ACER muni aldrei koma nálægt því. Í þriðja lagi ætla ég að leggja til að ef það verður lagður sæstrengur, sem ég er á móti, sé betra að hafa þetta regluverk en ekki, vegna þess að það er meira gegnsæi, meira samkeppniseftirlit og betri neytendavernd. Í sambandi við sæstreng er alveg eðlilegt og málefnalegt að líta til kostnaðar neytenda. Mér er eins og mörgum öðrum annt um að rafmagn sé í ódýrari kantinum á Íslandi. Það er reyndar ekki það ódýrasta í Evrópu, það er ódýrara í einhverjum löndum Evrópu, smá dýrara sums staðar, aðeins dýrara annars staðar og miklu dýrara á enn öðrum stöðum. Það rímar í fyrsta lagi ekki mjög vel við kenningar um að ESB handstýri því verði, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði ranglega frá í viðtali nýlega, enda er það ekki þannig sem ESB virkar. Það er þannig sem kommúnisminn virkar. ESB er ekki kommúnistaríki, ef það er ekki á hreinu. Meira um það síðar. Mér finnst líklegt að kostnaður neytenda hækki nokkuð mikið, alla vega eitthvað, með því að leggja sæstreng til Evrópu af þeirri ástæðu að meiri eftirspurn eftir orkunni kæmi þaðan. Ekkert mál, meiri eftirspurn hækkar verðið, ekki flókin pæling í sjálfu sér. En hérna er ekki lagt til að leggja sæstreng, hér er lagt til að samþykkja orkupakka. Það er þekkt hvaða kostnaður fylgir því og hann hljóðar upp á 49 millj. kr. kostnað fyrir ríkissjóð 2019 og síðan 47 milljónir í tekjur 2020, kemur út meira og minna á sléttu í ríkisfjármálaskilningi. Ógurlegri upphæðir eru þetta nú ekki. Við tölum sjaldan um lægri upphæðir en þetta þegar við erum að tala um fjárlög, mjög sjaldan. Sú hugmynd að rafmagnskostnaður muni aukast eitthvað út af þessu finnst mér því mjög ótrúverðug. Ég hygg að það yrði hreinlega erfitt að reikna þann kostnað af þeirri einföldu ástæðu að kostnaðurinn á hverja fjölskyldu væri svo lítill, bara sveiflur í rafmagnsnotkun á hverju heimili hljóta að fara langt umfram þá kostnaðaraukningu, ég held að enginn finni fyrir henni. Þetta er ekki stór upphæð. En það er líka ein af þeim rangfærslum sem hafa fengið að dynja á samfélaginu, að ESB muni einfaldlega ákveða verðið. Þetta er úr lausu lofti gripið. Það er svolítið erfitt að sannfæra fólk um að það sé ekki draugur inni í einhverjum skáp, erfitt að sannfæra barn um að það sé ekki ósýnilegt skrímsli undir rúmi. En þá á maður að athuga það, þá opnar maður skápinn eða lítur undir rúmið og ef maður opnar skápinn eða lítur undir rúmið í þessu tilfelli sér maður að það er einfaldlega ekkert í þessu sem gefur til kynna á neinn hátt að ESB færi að ákveða verðið sameiginlega fyrir alla Evrópu, sem er, eins og hv. þm. Smári McCarthy benti á áðan, í mótsögn við það að markaðsvæða þetta. Annaðhvort er verið að markaðsvæða þetta eða taka upp kommúnisma. Það er ekki hægt að gera hvort tveggja á sama tíma. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson þarf í sínu ágæta - reyndar mjög lélega - nefndaráliti að fara að ákveða sig hvort það er. Það getur ekki verið hvort tveggja. Í því er innri mótsögn. Það er rétt að verið er að markaðsvæða og hugmyndin með markaðsvæðingu er svo að auka samkeppni þannig að neytendur hafi meira val í fullkomnu hagkerfi - sem er ekki til - en samkvæmt tærri kapítalískri kenningu yrði verðið jafnt ef allir hefðu jafn mikið aðgengi og eftirspurnin væri dreifð sem og framleiðslan - á endanum, í fullkomnum heimi. En þannig er raunveruleikinn ekki og þess vegna er ekki sama orkuverð í öllum löndum Evrópusambandsins, vegna þess að það er mislangt í orkuna. Það eru misjafnlega sterkar og góðar línur, þær eru mismargar, það er mismikil eftirspurn á misjöfnum tímum. Þetta hefur áhrif á verðið, eðlilega. Svo hefur einnig verið talað um einkavæðingu ríkisfyrirtækja og að skipta þeim upp, sem enginn kannast við og enginn getur rökstutt eða bent neitt á um, sem einkennir svolítið málflutning einnar hliðar í málinu. En ekki nóg með það. Það er ekki aðeins það að öll rökin sem ég hef heyrt gegn málinu séu ofboðslega slæm og byggð algerlega á sandi heldur finnst mér eftir að hafa skoðað málið það vera efnislega gott. Þetta er engin bylting. Það er verið að bæta samkeppniseftirlit, bæta sjálfstæði eftirlitsins hjá Orkustofnun, sem er engin bylting og ekki neitt svakalega stórt mál. En allt í lagi, mér finnst það betra en ekkert. Mér finnst góð hugmynd að hafa alþjóðlega stofnun til að útkljá ágreining milli tveggja þjóðríkja. Í grunninn finnst mér það praktískt. Mér finnst það ekki framsal á valdi, sér í lagi ekki þegar það er vel skilgreint og á afmörkuð sviði eins og þetta er að mínu mati. Ég ætlaði að fara yfir rangfærslurnar í minnihlutaáliti hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar en mér endist ekki tími til þess. En þegar ég las það í fyrra skiptið taldi ég að hann hefði áhyggjur af stjórnarskrárlegum vafa, sem er enginn. Við skulum vera sammála um það núna og hætta að rífast um þetta. Það er staðreynd. Það er sem sagt rangt að það sé stjórnarskrárlegur vafi, hann er enginn. Í öðru lagi að ACER væri með yfirþjóðlegt vald. Ég hef farið yfir það. Þetta er líka rangt, nema í mjög þröngum skilningi sem stenst stjórnarskrá algerlega og hvað þá með þessum fyrirvara. Svo gagnrýnir hann að orkan verði gerð að hverri annarri verslunarvöru. Þetta er grýlutal. Af hverju er orka ekki vara? Hvað er að því að orka sé vara? Matur er vara, mjólk og vatn eru vörur. Það þýðir ekki að vondir útlendingar ætli að taka það af einhverjum. Við munum hafa samkeppniseftirlit, gagnsæi og það sem þarf til að markaðurinn virki eins og markaðir eiga að virka. Það er það sem þetta mál snýst um. Það er gott. Þannig á það að vera. Það er allt í lagi að ríkið taki þátt í einhverju slíku, sér í lagi til að tryggja að allir hafi ofan í sig og á, eins og við viljum auðvitað öll. Einnig stendur að ESB ákveði verðið á orku, ég er búinn að fara yfir það, og að það verði tengsl við ESB á forsendum ESB. Þetta hefur valdið mér heilabrotum alla tíð síðan. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér: Hvað þýðir það að fara í eitthvert viðskiptalegt samband eða [[Forseti hringir.]]tengjast einhverju landi án þess að gera það á forsendum beggja aðila? Hvað væri það að tengjast Evrópu með jarðstreng [[Forseti hringir.]]bara á íslenskum forsendum? Ég skil ekki einu sinni hvað er átt við. Kannski er ég vitlaus. Ég læt andsvarendum það eftir að koma fyrir mig vitinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Nú er ég búinn að hlusta á Helga Hrafn Gunnarsson annars vegar og hv. þm. Smára McCarthy þar á undan fara nokkrum sinnum yfir það að menn verði bara að velja hvort þeir ætli að nálgast málið út frá því að þarna sé um að ræða kommúnisma eða markaðsvæðingu. Þetta fari ekki saman, það sé bara einhver útópía að þetta tvennt fari saman. Ég er svo sem í meginatriðum sammála því en það er einfaldlega þannig að til er þjóð sem við þekkjum ágætlega sem er með 1,4 milljarða íbúa, Kína, sem er akkúrat að reyna þetta daginn út og daginn inn þannig að þetta eru ekki fjarlægara en það. Bara ábending. Það sem mig langaði að spyrja þingmanninn út í í fyrra andsvari mínu er hvort hann þekki einhver dæmi þess að Evrópusambandið eða stofnanir þess hafi reynt að brjóta upp stórfyrirtæki í orkumálum, hvort það sé svo fjarlægt að um slíkt þekkist engin dæmi eða hvort þingmaðurinn, sem tjáir sig af furðu mikilli trú og vissu, eigin sannfæringu, svo ég orði það varlega, þekki einhver dæmi þess að Evrópusambandið eða stofnanir þess hafi reynt að brjóta upp stórfyrirtæki í orkumálum innan Evrópu.
Virðulegi forseti. Mér skilst nú að það hafi beinlínis verið eitt af markmiðunum þegar fyrsti orkupakkinn var settur á. Það voru stórir aðilar á markaðnum sem Evrópusambandið vildi brjóta upp til þess að auka samkeppni. Ég veit ekki hvaða aðilar þetta voru. Ég fór ekkert að skoða þetta mikið nánar vegna þess að það er ekkert í þessum þriðja orkupakka sem varðar þetta mál. Það kemur málinu bara ekkert við. Þetta er hluti af þeirri sögu að brjóta upp einokunarsamstæður eins og er gott að gera. Er það ekki? Ég spyr hv. þingmann: Er það ekki? Ef við erum með risavaxin orkufyrirtæki í Evrópu og fákeppni og viljum fá samkeppni er þá ekki gott að brjóta þau upp? Ég skil þá spurningu eftir handa hv. þingmanni. Það er alla vega ekkert í þessum orkupakka sem varðar okkur á Íslandi í þeim efnum. Mér skilst á umræðunni um annan orkupakkann að það komi þeim orkupakka meira við en að við höfum fengið undanþágu í því. Sömuleiðis er það orkupakki sem þegar hefur verið innleiddur. Þriðji orkupakkinn er ekki annar orkupakkinn og annar orkupakkinn fer ekkert þótt við höfnum þeim þriðja. Þetta er skástu svörin sem ég get gefið hv. þingmanni um þetta atriði.
Herra forseti. Bara svo því sé haldið til haga og kannski mest fyrir sjálfan mig þá þarf ég að skoða þessi orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar um að orkupakki tvö fari ekki neitt þó að orkupakki þrjú verði ekki samþykktur í samhengi við orð hv. formanns utanríkismálanefndar sem hann lét falla í viðtali um helgina. En það er sennilega rétt að ég reyni ekki að setja það í samhengi hérna heldur geri það hugsanlega betur í ræðu á morgun. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur komið hingað upp alloft, leyfi ég mér að segja. Hann las upp úr bréfi lögmannanna Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts að enginn lögfræðilegur vafi væri á því að nálgunin stæðist stjórnarskrá. Ég er nú ekki með þetta álit hjá mér, ég gæti græjað það án mikilla vandræða. En er það ekki rétt munað hjá mér að þarna hafi lögmennirnir verið að horfa til þeirrar lausnar sem þeir, með eigin orðalagi, segja að sé hluti af því að fresta álitaefninu? Þá er það auðvitað fullkominn útúrsnúningur, þar sem hv. þingmanni verður tíðrætt um vinnubrögð og heiðarleika, að bera það hér á borð úr þessari pontu að það sé sérstakt hald í því þegar lögmennirnir eru í raun að segja: Með þessu er Alþingi að fresta vandamálinu. Ætli sé ekki best að orða spurninguna þannig hvort þingmaðurinn geri athugasemdir við þá nálgun að þetta sé frestun á vandamálinu, sem ég held að sé raunverulega það sem lögmennirnir segja þarna.
Virðulegi forseti. Ég er með álitið eða bréfið fyrir framan mig og skal lesa næsta tölulið eftir þeim lið sem hv. þingmaður var að spyrja út í. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þeir ágallar sem við teljum vera á þessari leið lúta eingöngu að því hvort upptaka og innleiðing gerðarinnar með þessum hætti verði tilefni til athugunar af hálfu ESA, þ.e. hvort innleiðing gerðarinnar standist þjóðréttarlegar skuldbindingar samkvæmt EES samningnum.“ Síðan er í 3. tölulið farið yfir ástæður þess hvers vegna þeir telja það mjög ólíklegt, mjög sannfærandi rök. Þetta er það sem þeir segja þannig að svarið er nei út frá þessu tiltekna áliti. Þeir nefna þetta ekki í þessu áliti, alla vega ekki svo ég hafi tekið eftir. En hins vegar er það minn skilningur að það sé vissulega verið að fresta spurningunni þar til það verður ákveðið að leggja sæstreng, sem liggur ekki fyrir. Það er engin tillaga um að leggja sæstreng. Erum við að fresta því? Já, sjálfsagt, þangað til það er gert. Þá þarf að taka þessi ákvæði upp. Þannig skildi ég fyrri umsögn þeirra og þannig skil ég sjálfur eðli þessara fyrirvara, að þessi ákvæði taki gildi ef við kjósum einhvern tímann að leggja sæstreng. Ég fór í frekar löngu máli yfir þetta í ræðu minni. Það er ekki eins og ég hafi sleppt þessu. Gagnrýni mín á hv. þm. Ólaf Ísleifsson áðan snerist um það að hann kaus að sleppa því sem var í beinni mótsögn við það sem hann sjálfur sagði að þessir menn væru að segja. Það finnst mér óeðlilegt. Ég fór í ræðu minni yfir það að vegna þess að verið er að fresta þessu þar til að ákveðið yrði að leggja sæstreng tel ég málið torvelda lagningu sæstrengs. Það er öfugt við það að sleppa því að segja það. Ég sagði það í þó nokkuð löngu máli. En svarið liggur fyrir, strangt til tekið, í áliti lögmannanna tveggja góðu sem við höfum rætt svo mikið. Mikið vildi ég óska þess, virðulegi forseti, að þeir fengju að tjá sig aðeins á þessu þingi um það hvernig þeim finnst að hafi verið farið með orð sín. Ég held að það væri fróðlegt en reyndar ekki þinginu til sóma.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skelegga framsögu. Mig langar til að koma aðeins inn á það sem hann var að ræða hér, að það sé enginn vafi á að þessi innleiðing, þ.e. þingsályktunartillagan eins og hún er skrifuð, standist stjórnarskrá. Hann vísar þar í títtnefnt álit þeirra Friðriks og Stefáns. Mig langaði til að árétta að sá vafi er enginn - að því gefnu að þessi títtnefnda reglugerð, 713/2009, einkum þær þrjár greinar sem við erum margbúin að tyggja á hér, verði ekki innleidd í íslenskan rétt. Ef hins vegar orkupakkinn yrði innleiddur eins og hann stendur, gengi það í berhögg við stjórnarskrána, eða alla vega léki á því mikill vafi. En mig langar til að spyrja hv. þingmann um þessa fyrirvara, hvort hann þekki til einhverra fordæma þar sem EES-ríki hefur sett fyrirvara við innleiðingu gerðar á þennan hátt og þar sem þeir fyrirvarar hafa haldið. Ég held að það sé mikilvægt að það komi fram hvort þessi framkvæmd, þ.e. að innleiða pakkann en setja lagalega fyrirvara, sé þekkt fyrirkomulag og hvort það haldi lagalega þegar á reynir. Ég held að það sé mjög mikilvægt, sérstaklega í ljósi umræðunnar og til að vekja traust fólks á því að hér sé ekki verið að fara gegn því sem búið er að boða.
Virðulegur forseti. Ég treysti mér ekki alveg til að svara nákvæmum, sögulegum spurningum um fyrirvara í EES-málum í fortíðinni. Ég þekki bara ekki nógu vel lögfræðina á bak við einhver eldri mál. Ég skoðaði aðeins hið svokallaða hráakjötsmál, sem reyndar var annaðhvort rangt mál eða kemur þessu ekkert við, en það hefur stundum verið nefnt í þessari umræðu. En það er það eina sem ég skoðaði. Það var bara of eðlisólíkt til þess að ég gæti dregið einhvern lærdóm af því sem væri við hæfi hérna. Þannig að svarið er í sjálfu sér nei, ég þekki þetta bara ekki nógu vel. En hins vegar veit ég til hvers þessir fyrirvarar eru. Þeir eru gagnvart íslenskum rétti. Þessar greinar, 7.–9. í reglugerð 713/2009, hafa í eðli sínu ekkert gildi án sæstrengs, vegna þess að þær varða bara sæstreng og varða bara reglur um sæstreng. Eins og ég hef sagt áður í öðrum ræðum er þetta svolítið eins og að karpa um hvort það eigi að mála hús blátt eða bleikt sem er ekki til. Það er enginn sæstrengur og það er enginn að leggja til að verði lagður sæstrengur. Þá geta þessi ákvæði ekki komið til álita, eins og kemur reyndar fram hjá þessum sömu lögfræðingum, í d-lið 3. töluliðar, með leyfi forseta: „Valdheimildir ACER (ESA) ná ekki til ákvarðana um hvort sæstrengur verður lagður. Þær valdheimildir gilda einungis þegar slík tenging er til staðar. Því mun ekki reyna á þessi ákvæði nema Alþingi ákveði að tengja Ísland við raforkumarkað ESB með sæstreng og því getur enginn byggt rétt sinn á þessum ákvæðum.“ Þannig að ákvæðin skipta einfaldlega engu máli í praxís fyrr en það er kominn sæstrengur sem þessi ákvæði geta fjallað um. Hitt er síðan fræðileg og lögfræðileg spurning hvort það skipti samt ekki máli fyrir íslenskan rétt, bara fyrir okkur sjálf, að þetta mál uppfylli ákvæði stjórnarskrárinnar og til þess er fyrirvarinn. Í raun og veru þurfum við sjálf einungis að trúa á þennan fyrirvara. Hann er í raun og veru fyrir okkur vegna þess að ákvæðin skipta ekki máli þar til er kominn sæstrengur. Ef hann verður aldrei, [[Forseti hringir.]]taka þau aldrei gildi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við erum farnir að ræða þennan mögulega sæstreng sem ekki er til og verið er að karpa um. Myndlíkingin sem notuð var: Að karpa um hús sem þyrfti mála en húsið væri ekki til. Það er nú svo að þessir títtnefndu fræðimenn hafa farið yfir það mjög ítarlega að jafnvel þó svo að sæstrengurinn sé ekki til, eða að þessi grunnvirki yfir landamæri séu ekki til í svipinn, verði að taka tillit til hans við innleiðingu þessarar gerðar. Og af því hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, og reyndar flokksbróður hans, hv. þm. Smára McCarthy, hefur orðið tíðrætt um að það sé mikilvægt að halda staðreyndum til haga, ala ekki á ótta og eiga ekki í umræðum sem séu til þess fallnar að búa til eitthvað sem ekki er, þá staðnæmist ég við þetta: Ef hættan er engin, ef búið er að eyða öllum vafa, af hverju fyrirvararnir? Af hverju hefur meiri hluti nefndarinnar ekki fullt sjálfstraust til þess að innleiða orkupakkann? Með öllum þeim kostum sem hér hafa komið fram og engum ókostum ætti það að vera óhætt. Er það kannski svo að meiri hluti þingmanna treysti þessu ekki alveg og halli sér í megindráttum að áliti Stefáns Más og Friðriks Árna Hirst, vegna þess að það er álitið sem stuðst er við í þingsályktunartillögunni og talað um að sé gert til að hafa belti og axlabönd? Belti og axlabönd á hverju? Það er eðlilegt að fólk spyrji sig hvort fyrirvararnir [[Forseti hringir.]]haldi, vegna þess að það eru ekki fordæmi. Þau hafa ekki verið nefnd í mín eyru hér og hef ég spurt allnokkra þingmenn hvort þeir þekki dæmi [[Forseti hringir.]]þess að þau séu til
Virðulegi forseti. Ég er búinn að heyra þessa spurningu svolítið oft núna. Ég átta mig hreinlega ekki alveg á því hvaðan hún kemur. Henni hlýtur að fylgja sú tillaga að þeir ættu ekki að vera. Mér væri persónulega alveg sama þótt þeir væru ekki vegna þess að ég tel þá óþarfa, en hins vegar mundi ég vilja hafa þá með af þeirri einföldu ástæðu að mér er annt um að öðrum líði ekki illa með ákvarðanir sínar með tilliti til stjórnarskrár. Ég ber virðingu fyrir því. Mér finnst það fullkomlega eðlileg spurning hvort eitthvert mál stangist á við stjórnarskrá eða ekki, sér í lagi EES-málin. Ég vildi að ég hefði meiri tíma til að fara meira yfir í framsalsákvæði í stjórnarskrá sem við þurfum og allt það. Það er stór umræða og ég ber virðingu fyrir henni. Það dugar mér til að hafa svona fyrirvara inni, einfaldlega fyrir hv. þingmann og aðra efasemdarmenn. Það var alveg ljóst þegar málið var til umræðu áður en þingmálið kom fram, þegar þriðji orkupakkinn sjálfur var til umræðu í samfélaginu, að mjög margir þingmenn, eða alla vega nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sér í lagi, lýstu bara opinberlega yfir að þeir mundu ekki styðja hann. Ég geri ráð fyrir því að það hafi haft eitthvað að segja með að þær áhyggjur voru teknar alvarlega og settur inn þessi fyrirvari, í samráði við þessa góðu lögfræðinga sem við höfum verið að tala um. Það róaði áhyggjur þeirra. Mér finnst það gott. Mér finnst miklu betra að við séum að samþykkja mál sem flestum líður vel með gagnvart stjórnarskrá, samanber eiðstaf okkar. Ég kann ekki alveg að útskýra þetta betur. Ef þetta svar dugar ekki hef ég því miður ekki fleiri. Þetta er ástæðan fyrir því að ég mundi styðja þessa fyrirvara. Mín persónulega skoðun er að þeir séu óþarfi. En það er bara fínt að hafa þá inni. Það kostar ekki neitt. Af hverju ekki að hafa þá? Þá erum við bara öruggari. Það er bara flott.
Virðulegur forseti. Búið er að ræða þetta mál hér fram og til baka í dag og takast fylkingarnar mjög á. Spurt hefur verið: Höfum við í Miðflokknum áhyggjur af málinu? Já, það höfum við svo sannarlega. Teljum við í Miðflokknum ástæðu til að fara aðra leið? Já, við teljum það vera. Höfum við lagt til hver hún ætti að vera? Já, það höfum við gert. Er sú leið fær samkvæmt EES-samningnum? Já, hún er fær. Hafa sérfræðingar ráðlagt okkur að fara þá leið? Já, þeir hafa gert það. Svarið við öllum þessum spurningum er já. Hér hafa stuðningsmenn málsins komið upp í löngum bunum og brigslað okkur um alls konar hræðsluáróður, óheiðarleika og ég veit ekki hvað. Auðvitað dusta menn þetta af sér, en ég vona bara að við færum umræðuna til málefnalegri vegar þar sem minni persónulegar hnýtingar verða en verið hafa hér í dag. Svo sem úr báðum áttum. Stóra myndin í málinu er að flestir hér inni, held ég, eða allir, hafa á einhverjum tímapunkti upplifað að þeim líði illa með málið. Mér heyrðist hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson tala á þeim nótum að honum liðið þannig í upphafi málsins. [[Gripið fram í.]]- Akkúrat. Þá held ég að ég leyfi mér að trúa því að allir hér inni hafi á einhverjum tímapunkti haft efasemdir um málið. Eins og málið hefur þróast síðan hafa viðræður verið á milli stjórnarflokkanna, komið hafa meldingar frá ráðherrum. Hæstv. utanríkisráðherra sagði í viðtali fyrir ekki löngu síðan að hann sæi fyrir sér að fresta málinu fram á haust, á sama tíma og hæstv. iðnaðarráðherra taldi að málið ætti að koma fram núna á vorþingi. Það veldur því, get ég sagt fyrir mig, að mér líður alveg sérstaklega illa með málið, því að það var eins og það gerðist bara yfir nótt að allir bitu á agnið og kyngdu. Allir efasemdamennirnir í stjórnarflokkunum. Það var eins og allir snerust sama daginn. Hópur traustra manna í Sjálfstæðisflokknum, sumir af okkar albestu mönnum, virtist kyngja röksemdum ráðherranna. Þeir tóku upp á því að skrifa allir sömu greinina og var hún birt hvern sinn daginn frá hverjum og einum þeirra. Svipurinn á hv. þm. Brynjari Níelssyni bendir nú til þess að hann hafi ekki skrifað sömu grein. Þá rifjast upp fyrir mér að ég man ekki eftir að þessi grein frá honum, allir hinir gerðu skrifuðu hana.
Á Facebook.
- Það gæti verið á Facebook, sennilega. Ég held að þarna hafi menn verið að búa sér til einhvers lags fjarvistarsönnun til að hengja hatt sinn á síðar.
Ert þú með ræðu frá Sigmundi?
Já, já, það er ágætt. En varðandi feril málsins. Þarna eru settir saman þeir fyrirvarar sem stuðningsmenn málsins virðast telja nægjanlega til að þeim sé ekki um megn að samþykkja málið. Síðan þróast mál með þeim hætti að í nefndinni - nú er ég auðvitað ekki nefndarmaður í utanríkismálanefnd en þær upplýsingar sem ég fékk þaðan voru að fundum hafi verið stýrt með festu og röggsemi. Hv. formaður verður bara lesa í hvað ég er að segja með þeim orðum. Ég held að það sé óumdeilt að ekki var heimilað að kalla til þá gesti sem nefndarmenn vildu sjá koma fyrir nefndina. Auðvitað vakna upp spurningar í svona ferli þar sem kemur mikill fjöldi gesta og setur fram sjónarmið. Í máli jafn stóru þessu, þó að margir segi að það sé ekkert í því, þykir mér verklag nefndarinnar því miður ekki hafa ýtt undir að okkur efasemdarmönnum líði vel með málið. [[Gripið fram í: Þið hefðuð þá bara átt að mæta.]]Já, það eru margir sem hefðu betur mætt víðar. Og sumir Sjálfstæðismenn mæta ekki alltaf á réttum tíma. Látum það liggja á milli hluta. Mikill hluti umræðunnar hefur gengið út á að reyna að núlla út sjónarmið sérstaklega þingmanna Miðflokksins á þeim forsendum að þeim þeir hafi ekki mætt til tiltekins fundar eða að þeir hafi verið í ríkisstjórn á tilteknu tímabili með Sjálfstæðismönnum og þar fram eftir götunum. Ég held að okkur væri hollt að nálgast málið eins og það liggur fyrir og það eru miklar efasemdir um að það sé eitthvert vit í þessari innleiðingu. Ræður stuðningsmanna innleiðingarinnar hér í dag hafa því miður flestar verið á svo persónulegum nótum á löngum köflum að það eru litlar líkur til þess að við séum eitthvað að nálgast það að róa þá sem efasemdir hafa. Því er haldið fram að búið sé að koma til móts við öll efasemdasjónarmið. Sé það raunin þá eru þessir fyrirvarar auðvitað einhver sýndarmennska. Ef búið er að koma til móts við öll efasemdasjónarmið - öll, eins og haldið er fram, er mér alveg fyrirmunað að skilja af hverju menn vilja nálgast málið með þeim hætti að þarna séu settir fram einhliða fyrirvarar, leyfi ég mér að segja. Það er vissulega búið að ræða þessa fyrirvara við ýmsa vini okkar erlendis. En hvers vegna má ekki senda málið til sameiginlegu EES-nefndarinnar, eins og ferlið er í raun tilbúið fyrir? Er það ekki óumdeilt að slíkt ferli er til staðar? Ég held það. Ég sé alla vega hv. þm. Birgi Ármannsson ekki hrista hausinn eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Bæði Stefán Már Stefánsson, Friðrik Á. Friðriksson Hirst og Carl Baudenbacher hafa allir tilgreint þessa leið sem færa. Allir. [[Gripið fram í.]]- Nú er það ekki? [[Gripið fram í.]]Ég veit ekki betur en að svo sé. Við fáum það á hreint hér við umræðu þessa máls. Gagnvart okkur efasemdarmönnum lítur málið töluvert mikið út núna eins og annað mál sem við ræddum á fundi í gær sem sneri að þungunarrofi eða fóstureyðingu, lítur út gagnvart efasemdamönnum í því máli. Ekki ætla ég var að blanda þessum málum saman. Það er algjör óþarfi að fara í andsvör út af því. Það er upplifunin að þurfa að klára þetta með eins konar „blitz-áhlaupi“. Það þurfi að koma þessu í gegn sem allra hraðast. Það er hluti af því að málið er tekið úr nefnd með þeim hætti sem raunin varð. Ég á mjög bágt með að trúa því, því að það nógur þingtími eftir. Það eru þrjár vikur eftir af skipulögðum þingfundum. Það hefði ekki verið nein áhætta í því fólgin að gefa málinu einn til tvo daga til viðbótar í nefnd, bara engin. Einhverra hluta vegna völdu menn þá leið að heimila það ekki. Ég verð að segja fyrir mig til viðbótar við þetta að ég er, eins og ýmsir vita hér inni, mikill efasemdamaður um mögulegt ágæti þess að okkar góða þjóð gerist aðili að Evrópusambandinu.
… ESB-sinni.
Mér finnast línurnar vera álíka. [[Gripið fram í.]]Ég er svona álíka mikill ESB-sinni og ég er Liverpool-aðdáandi.
Sömuleiðis.
Línurnar stjórnarandstöðumegin liggja svo áberandi skýrt þannig að ESB-aðildarsinnarnir eru „on board“, fylgja málinu, en við sem erum hinum megin hryggjar höfum efasemdir um það. Við höfum jafnframt efasemdir um þetta mál. Því einu og sér fylgir ákveðin ónotatilfinning að þessir ágætu flokkar sem vilja fara í þá vegferð, hafa allan tímann viljað innleiða allt saman fyrirvaralaust upp á tíu og punkt og plikt. Því er haldið fram að þeir sem hafa efasemdir um þriðja orkupakkann séu að grafa undan EES-samningnum. Það er í sjálfu sér ekki loku fyrir það skotið að þeir sem hæst láta í þeim efnum séu, a.m.k. að mínu mati, helst líklegir til þess að vera að gera einmitt það, að setja EES-samninginn í hættu. Hvers vegna segi ég það? Verði það raunin að eitthvað af áhyggjum okkar í Miðflokknum raungerist þá fyrst höfum við sett þrýsting á EES-samninginn. Það sem komið hefur fram í óteljandi ræðum í dag um að þetta séu einhver samantekin ráð aðila sem vilja að grafa undan EES-samningnum held ég að sé bara misskilningur. Alla vega er ég ekki þeim hópi. Það getur vel verið að einhverjir hafi það sem hluta af rökum sínum, en svo er ekki yfir línuna. Ég er þeirrar skoðunar að raungerist eitthvað af áhyggjum okkar í Miðflokknum hvað þetta mál varðar verði fyrst þrýstingur á þennan samning. Þá verða menn bara að standa frammi fyrir því. Mikið hefur verið komið inn á þau sjónarmið í dag sem koma fram í álitsgerð lögmannanna, Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Á. Friðrikssonar Hirsts í álitsgerð þeirra. Í rauninni má segja að stuðningsmenn málsins hengi sig mjög á það bréf sem þeir sendu utanríkisráðherra að aflokinni fyrri umr. um málið þann 10. apríl 2019. Það er svo sem eðlilegt að stuðningsmenn málsins vilji velja málsgreinar út úr þeim texta, sem er ekki langur, ein A4 síða. En lögmennirnir staðfesta einmitt að þarna sé verið að fresta hinum lögformlega vanda. Hann sé í rauninni færður til þess tíma þegar sæstrengur verður lagður.
Ef.
- Þegar og ef sæstrengur verður lagður. Það slær mig svolítið eins og þegar samninganefnd Íslands forðum var búin að semja um sjö ára greiðsluskjól í fyrsta Icesave-samningnum. Nálgunin er einhvern veginn þannig að við förum yfir þá brú þegar við komum að henni. Lögmennirnir segja í 4. lið þessa minnisblaðs sem skilað var inn, með leyfi forseta: „Í áliti okkar lögðum við einnig til aðra leið, að Alþingi hafnaði innleiðingu gerðanna og að málið yrði tekið upp að nýju í sameiginlegu EES nefndinni með það fyrir augum að Ísland fengi undanþágu. Þessi leið hefur þann kost lögfræðilega umfram þá leið sem valin var að í henni felast ekki þeir lögfræðilegu óvissuþættir sem að ofan er lýst.“ Ég hef ekki lengur tölu á hversu oft hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur lesið upp 1. mgr. þessa minnisblaðs. Það byrjar, með leyfi forseta, á eftirfarandi: „Enginn lögfræðilegur vafi er á því að sú leið sem við lögðum til og lögð er til grundvallar í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra er í samræmi við stjómarskrá.“ [[Gripið fram í.]] - Við erum bara að tala um hlutina eins og þeir eru, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég vona að þú virðir alla vega mér það til vorkunnar að ég er að tala í fyrsta skipti og ég veit ekki til þess að ég hafi reynt að gera neinum upp skoðanir eða leggja mönnum orð í munn. Þá verð ég að segja til baka, eftir ávirðingar þínar í ræðum hér fyrir stuttu síðan, að þær voru býsna sérvaldar setningarnar sem þú tók sjálfur út úr þessu sama minnisblaði. [[Forseti hringir.]]
Ekki skal ávarpa þingmann í 2. persónu.
Afsakið. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég þakka forseta fyrir ábendinguna. Það er einhvern veginn þannig í þessu máli að áhyggjurnar felast í þessari mögulegu framtíðarlagningu sæstrengs. Þar liggur skurðpunkturinn. Hið raunverulega áhyggjuefni. Það eru ekki mjög mörg ár síðan við sátum uppi með ríkisstjórn í fjögur ár, 2009–2013, þar sem annar forystumaður ríkisstjórnarinnar sagði daginn fyrir kosningar: Nei, nei, nei. Og síðan efnislega: Við munum ekki koma ríkisstjórn sem sækir um aðild að Evrópusambandinu. Þremur vikum síðar var það raunin að við vorum komin í það ferli. Þannig að það sem vekur áhyggjur hjá a.m.k. mér er að þetta geti gerst mjög hratt. Við sjáum bara að ríkisstjórn sem myndast með þeim hætti að áhugi meiri hluta er fyrir þessari nálgun, getur keyrt svona breytingu mjög hratt í gegn. Þess vegna finnst mér bara kostur að við klárum þetta debatt núna með þessari innleiðingu en frestum því ekki inn í einhvern ótilgreindan tíma í framtíðinni sem mögulega er hægt að velja út frá því hvernig vindar blása tímabundið í Stjórnarráðinu eftir nokkur ár. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri núna en ég vona að þessi umræða þróist og verði málefnaleg til loka. Ég brýni okkur öll til að fara varlega í þessu máli. Ég held að sú leið sem við Miðflokksmenn leggjum til, að vísa málinu til sameiginlegu EES-nefndarinnar, sé prýðileg lausn á þeirri tortryggni sem uppi er í málinu. Það væri alla vega einnar messu virði að byrja þar.
Herra forseti. Ég þakka þingmanni ræðuna. Hann ræddi þarna um hina leiðina. Aðra leið sem væri fær samkvæmt samningi. Ég myndi nú telja að hún væri leyfileg samkvæmt samningi. Það er annað mál hvort hún sé fær eða ekki. Hann lagði þar til málanna að það væri sérfræðingur sem segði já. En þetta er bara eitt álit tveggja sérfræðinga sem hann vísar til, ekki álit fimm til sex annarra lögmanna sem segja eitthvað annað. Þar á meðal er Baudenbacher - þar sem reyndar enginn fulltrúi Miðflokks var á fundi. Hann taldi hana líka leyfilega en ófæra. Svo ég spyr sem sagt: Hvers vegna velur þingmaðurinn eingöngu þetta álit tveggja sérfræðinga sem þarna um véla til að styðja mál sitt? Hvernig rökstyður hann það sem hann hélt fram, að Baudenbacher hafi sagt að þetta væri fær leið? Því að hann gerði það ekki. [[Forseti hringir.]] Og í síðasta lagi: Telur hv. þingmaður að Norðmenn hafi opnað fyrir að ACER hafi valdheimildir til ráðstöfunar orkulinda í Noregi samkvæmt þriðja orkupakkanum, eins og hér er sagt að gildi fyrir Ísland?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir spurninguna. Fyrst varðandi Carl Baudenbacher. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki vel vopnum búinn, ég er ekki með gögnin hans, og verð eiginlega að lofa hv. þingmanni að koma upp í aðra ræðu og ég skal bara fara yfir þau. Varðandi hina innlendu lögmenn er það svo sem bara þannig að skýrsla og greinargerð þeirra Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts hefur verið alltumlykjandi í þessari umræðu og án nokkurs vafa sú skýrsla og sú vinna sem mest hefur verið horft til hvað mögulega fyrirvara og efasemdir um hina stjórnskipulegu stöðu varðar. [[Forseti hringir.]] Ég kem nú kannski í seinna andsvari inn á fleiri innlendar umsagnir.
Herra forseti. Takk fyrir það. „Alltumlykjandi“, þetta tiltekna álit? Ja, eðlilega. Þetta hentar Miðflokknum. Hin álitin, hv. þingmaður, henta ykkur ekki. Þess vegna vitnið þið ekki til þeirra. Þetta er það sem hefur komið fram hér í umræðunni, að þessi valkvæðu álit eru bara það sem hentar málflutningnum. Þau eru tekin og hinum stungið undir stól, nokkurn veginn. Því það eru nógir aðrir sem segja að þetta sé ekki fær leið og þar á meðal þessi fyrrum forseti EFTA-dómstólsins. Hvað Noreg varðar spyr ég um þetta vegna þess að það kemur fram í áliti þessara tveggja sérfræðinga líka að ACER hafi valdheimildir til að skipta sér af orkuframleiðslu á Íslandi. Ég spyr hvort hv. þingmaður haldi virkilega að Noregur hafi raunverulega afsalað sér þessum rétti til ACER - Noregur, með alla sína þekkingu á þessum málum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er auðvitað strax til að byrja með rétt að hafa í huga að það er nokkur eðlismunur á orkumarkaði í Noregi annars vegar og á Íslandi hins vegar. Einfaldlega bara út frá landafræði. Við erum ein og einangruð úti í Atlantshafi samanborið við það að Noregur hefur selt orku yfir landamæri um töluvert langan tíma. Fyrst vil ég segja að við getum ekki tekið ákvarðanir út frá áhyggjum manna í Noregi. Ég held að þá fyrst værum við í vandræðum ef við ætluðum okkur að reyna að nálgast mál þannig vegna þess að í Noregi eru mjög skiptar skoðanir um þetta. Ef spurningin var hvort ég teldi Norðmenn hafa afsalað sér réttindum til auðlinda sinna held ég að sú spurning, nákvæmlega þannig orðuð, sé ekki það sem áhyggjur mínar byggja akkúrat á. [[Forseti hringir.]]Það er í rauninni stjórn orkumálanna sem áhyggjurnar byggjast á, ekki auðlindirnar sjálfar.
Hæstv. forseti. Ég upplifði ekki mikinn sannfæringarkraft í ræðu hv. þingmanns. Ég var svolítill efasemdarmaður á sínum tíma og sagði við menn: Hér þarf að tryggja ýmis atriði, að við höfum yfirráðin yfir auðlindunum, við ráðum hvort það sé lagður sæstrengur og við ráðum hvernig fyrirtækin eru hér. Ég hef ekki fengið almennileg rök fyrir því að eitthvað í samningnum eða orkupakkanum, í regluverkinu, hnekki þessu. Þá spyr ég: Er þingmaðurinn að halda því fram að þó að ekki séu nein bein ákvæði um þetta í reglugerðinni eða tilskipuninni þá sé það einfaldlega túlkun manna, með því að skoða samninginn í heild, orkupakkann í heild, að þeir geti stjórnað þessu engu að síður? Að vegna þess að við erum á innri markaði þurfi að vera slíkt fyrirkomulag? [[Forseti hringir.]]Eru menn að reyna að segja það? Ég gæti skilið þau rök en það er ekkert í þessum pakka með beinum hætti sem ætti að valda okkur þeim áhyggjum.
Virðulegur forseti. Ég verð að lofa bót og betrun á morgun hvað það varðar að flytja ræðu mína af mikilli tilfinningu og einurð. Hv. þm. Brynjar Níelsson verður að bíða spenntur til morguns eftir því. Ætli hann hafi ekki, eins og oft áður, aðeins hjálpað manni með ákveðinn hluta málsins sem ég get sagt að mér tókst ekki vel að færa í orð áðan. Auðvitað er hluti af áhyggjunum sá að maður hefur fylgst með þróun Evrópusambandsins og stofnana þess um langa hríð. Þróunin er öll til miðstýringar og þess að vera með fingurna í sífellt fleiri atriðum sem mér persónulega þykir Evrópusambandið eiga að halda sig frá. Það er hluti af áhyggjunum sem ég hef í þessu máli. Að Evrópusambandið eða stofnanir þess [[Forseti hringir.]]muni færa sig upp á skaftið, hvort sem það verður á grundvelli þessa þriðja pakka eða fjórða og fimmta pakkans þegar þeir koma á færibandinu.
Hæstv. forseti. Þá held ég að við séum komin að kjarna málsins af því að ég var aðeins að reyna að hjálpa upp á að það gæti kannski verið einhver tilfinning bak við þetta. Erum við þá ekki að ræða um EES-samninginn í heild? Eru menn þá ekki raunverulega segja: Þessi samningur er kannski til lengri tíma litið ekki mikið hagsmunamál fyrir okkur? Væri ekki eðlilegra að taka þá umræðu? Í orkupakkanum sjálfum sé ég ekki það sem menn eru að tala um, þær áhyggjur sem menn hafa. Mér finnst mjög langsótt að hægt sé að sjá það. Áhyggjur manna snúa væntanlega að því að til lengri tíma litið, miðað við þróun Evrópusambandsins og þessa samstarfs, muni menn segja: Ef þið ætlið að vera með þá verðið þið bara að vera almennilega með. Það er væntanlega þær áhyggjur sem þið hafið, hv. Miðflokksþingmenn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Honum er hvenær sem er velkomið að heilsa upp á okkur í Hlaðbúð og fara yfir þessi mál. Það sem við leggjum til er einmitt að við nýtum okkur þau ákvæði EES-samningsins sem við teljum fær í þessu máli. Ég er í sjálfu sér ekki á þeim stað persónulega að þetta sé ástæða til að taka upp EES-samninginn í heild sinni. Verði það einhvern tímann raunin þá endar það væntanlega með því að Ísland gerir tvíhliða samninga með einum eða öðrum hætti eins og við erum að gera mörgum sinnum á ári. Ég held að ef okkur auðnast að fara þá leið sem þegar er skrifuð inn í samninginn [[Forseti hringir.]]muni það hugsanlega verða til þess að verja samninginn til lengri tíma en þessi salami-leið, sem oft hefur verið talað um, er auðvitað lýjandi.
Virðulegi forseti. Ég vil bara halda því til haga að ég geri ekki þá kröfu til neins að hann lesi allt skjalið sem hann vitnar í. Það er allt í lagi að tína eitthvað til úr einhverjum skjölum, það er bara gott og blessað, og þannig að það henti málsstað manns. En það er ekki heiðarlegt þegar taktískt er sleppt úr hlutum sem eru í beinni mótsögn við það sem maður sjálfur er að segja. Ég hef ekki gert neitt slíkt. Ég var að benda á það í fari hv. þm. Ólafs Ísleifssonar hérna áðan og vona að það sé þá bara komið á hreint. Mig langaði að spyrja hv. þingmann spurningar. Hann hefur áhyggjur af því að lagning sæstrengs gæti gerst mjög hratt í ljósi þess að flokkar hafa sagt hluti sem síðan reynast ekki réttir þegar komið er á þing. Ég deili nefnilega þeim áhyggjum hv. þingmanns. Eins og ég sagði áðan er ég á móti sæstreng, tel hann ekki samræmast íslenskum hagsmunum. Ég sé hins vegar ekki hvað það er við þriðja orkupakkann sem myndi auðvelda lagningu slíks sæstrengs. Ég sé ekki hvað það er við þriðja orkupakkann sem ríkisstjórnin myndi sjá fyrir sér að myndi auðvelda henni að leggja slíkt til. [[Forseti hringir.]]Hún gæti lagt það fram í dag að leggja sæstreng. Þarf ekki þriðja orkupakkann til þess, að mér vitandi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Hvað er það í þriðja orkupakkanum sem auðveldar ríkisstjórninni að leggja sæstreng?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Eins og hv. þingmaður segir væri ekkert því til fyrirstöðu að lagður yrði sæstrengur og tekin ákvörðun um það á morgun, skildi ég orð þingmannsins rétt. Það værum við væntanlega að selja orku inn á Evrópumarkað á þeim forsendum sem hugsanlega - nú er ég ekki með ígrundaða svarið við þessu en ég mundi halda að Rússar væru að gera þetta á svipuðum nótum, verandi utan Evrópusamstarfsins en seljandi mikið magn af orku, gasi og olíu inn á þann markað. Þannig að staða okkar væri þá í rauninni stjórnskipulega sambærileg hvað þetta varðar. Við hefðum meira frelsi hvað innanlandsmál varðar. Við værum ekki komin undir þennan svokallaða ACER-eftirlitshatt og sú staða væri held ég að mörgu leyti, án þess að ég sé tilbúinn með ígrundað svar, mér hugnanlegri en að vera skyndilega tengdur inn í þetta kerfi þegar ákvörðun verður tekin einhvern tímann á síðari stigum.
Virðulegur forseti. Ég get bara alveg upplýst hv. þingmann um það að alla vega samkvæmt mínum skilningi á þessu máli, og ég er búinn að skoða það frekar vel, er ekkert í því sem aðstoðar ríkisstjórnina við að leggja sæstreng ef hún vill. Þvert á móti, eins og ég fór yfir í andsvari við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson fyrr í dag, teldi ég að samþykkt þriðja orkupakkans myndi gera henni erfiðara fyrir. Vegna þess að þá kemur væntanlega upp aftur þessi stjórnarskrárlega spurning við lagningu sæstrengs, en einungis ef við samþykkjum þriðja orkupakkann. Hann er skilyrði fyrir því að sú stjórnarskrárlega spurning komi aftur upp. Annars verður hún aldrei í samhengi við lagningu sæstrengs og þar af leiðandi ekki til trafala. Hitt er síðan annað sem ég tel mikilvægt, ef við höfum áhyggjur af því að ACER eða ESA fari að vasast í okkar málum, að ef þriðji orkupakkinn er innleiddur áður en sæstrengur er lagður eru þessar orkustofnanir væntanlega búnar að samræma reglur sínar áður en það kemur til sæstrengsins og þar af leiðandi aldrei þörf á neinum afskiptum ESA og aldrei nein þörf á afskiptum ACER. [[Forseti hringir.]]Það væri bara frá upphafi samþykkt hjá báðum orkustofnunum, samanber 8. gr. Ég get svo sem bara endurtekið spurninguna: Hvað er það við þriðja orkupakkann sem vekur áhyggjur hv. þingmanns í sambandi við sæstreng? Hvað er slæmt orkupakkanum í sambandi við sæstreng?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mjög stutt: Það sem er slæmt tel ég vera að þegar sæstreng verður stungið í samband eftir X ár verðum við samstundis undir þessu regluverki sem er „monitorað“ af ACER. Það er í rauninni svarið við þeirri spurningu af hverju ég hafi efasemdir um innleiðingu þriðja orkupakkans með þeim hætti sem verið er að gera.
Virðulegi forseti. Ég þarf að koma upp og leiðrétta þau orð sem hv. þingmaður hafði uppi um verklag og störf nefndarinnar. Hann er nú fyrsti þingmaðurinn sem kemur hingað upp og ræðir þetta sérstaklega en er samt ekki einn af þeim þingmönnum Miðflokksins sem mættu á þá fundi sem voru haldnir um þriðja orkupakkann. [[Gripið fram í.]]Þeir voru margir og spönnuðu sex ef ekki sjö fundi, með öllum þeim gestum sem við kölluðum fyrir, fjölmörgum, og við eyddum öllum þeim tíma nefndarinnar í umfjöllunina, lengdum fundi og settum á aukafundi til þess einmitt að geta rætt málið betur og svarað öllum þeim beiðnum um gestakomur sem komu á þeim tíma. Svo kom engin gagnrýni frá hv. þingmönnum Miðflokksins á að taka málið út eða klára með þeim hætti sem boðað var í síðustu viku. Það er afar sérstakt að koma hér síðan upp og ræða þetta slæma verklag nefndarinnar. Þeim sem sátu þá fundi er alveg ljóst hvað á þeim fór fram. [[Forseti hringir.]]Þeir gestir voru teknir fyrir nefndina sem var beðið um á þeim tímapunkti. Það er mikill samhljómur meðal allra annarra nefndarmanna og annarra meðlima stjórnarandstöðunnar um að svo hafi verið.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvar hv. þingmanns og formanns utanríkismálanefndar, Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur. Það var nú engin sérstök spurning í þessu, [[Gripið fram í.]]er það ekki rétt skilið hjá mér? En ég tek þessa athugasemd bara til mín. Það breytir því ekki - nú reyni ég að orða þetta mjög varlega - að skynjun mín á fréttum af fundum nefndarinnar og lúkningu málsins er að einhverju marki á skjön við lýsingu hv. formanns hér rétt áðan. En ég dreg það ekki í efa, eins og ég orðaði það áðan, að hún hafi stýrt nefndinni af röggsemi í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir það. Síðan beinir hv. þingmaður í ræðu sinni máli sínu að því að röksemdir þeirra sem vilja samþykkja málið beinist eingöngu að því að einhver hafi ekki mætt á fundi eða einhver hafi gert eitthvað í málinu áður. Það er auðvitað líka mikill útúrsnúningur og algjört aukaatriði í þessu máli og kemur því sjálfu ekki við eins og kemur glögglega í ljós þegar lesið er meirihlutaálit utanríkismálanefndar. Fyrir því eru ýmsar röksemdir. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í minnihlutaálit utanríkismálanefndar. Ég hef spurt að því tvisvar í dag hvar það kemur fram í þriðja orkupakkanum, eitthvað sem segir að það eigi að skipta upp stórum orkufyrirtækjum eins og Landsvirkjun, eins og haldið er fram algerlega eins og staðreynd í áliti minni hluta utanríkismálanefndar. Ég hef ekki fundið það enn þá í þriðja orkupakkanum.
Virðulegur forseti. Fyrst vil ég segja að ég held að það sé ekki ósanngjarnt að þingmaður Miðflokksins nefni svona undir lok umræðunnar í dag að honum hafi þótt æðioft komið inn á það hvernig fundur undir lok síðustu viku var mannaður. Það hefur verið býsna oft nefnt af stuðningsmönnum málsins, bara svo það sé sagt. [[Gripið fram í.]] Til að svara spurningunni þá er það reyndar þannig að framsögumaður minnihlutaálitsins, eins og kom fram fyrr í dag, er ekki búinn að fara yfir álitið og þessi hluti er partur af því sem ekki er komið fram. Ég verð að fá að bíða til morguns með það. Ég skal fara yfir þessar röksemdir í annarri ræðu minni. Ég spurði hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson að þessu áðan efnislega. Ég held að við nálgumst svar við þessu á morgun.