Borist hafa átta bréf frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum; á þskj. 260, um nefnd um framtíð Reykjavíkurflugvallar, frá Þorgerði K. Gunnarsdóttur; á þskj. 337, um kostnað við Landeyjahöfn og Vestmannaeyjaferju, frá Birni Leví Gunnarssyni; á þskj. 392, um endurmenntun ökumanna farþega- og vöruflutningabifreiða, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur; á þskj. 435, um fjárframlög til samgöngumála, frá Bryndísi Haraldsdóttur; á þskj. 495, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni; á þskj. 469, um jarðgöng milli Siglufjarðar og Fljóta, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur; á þskj. 471, um eiturefnaflutninga um Sandskeið og Hellisheiði, frá Ólafi Ísleifssyni; og á þskj. 472, um eiturefnaflutninga um íbúðahverfi, frá Ólafi Ísleifssyni. Borist hafa þrjú bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum; á þskj. 237, um innflutning á hráum og ógerilsneyddum matvælum, frá Bjarna Jónssyni; á þskj. 384, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni; og á þskj. 424,um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni. Þá hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 484, um störf þingmanna á vegum framkvæmdarvaldsins, frá Birni Leví Gunnarssyni. Loks hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 509, um lánafyrirgreiðslu fjármálastofnana, frá Njáli Trausta Friðbertssyni.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera hér örstutt að umtalsefni EES-samninginn og þá staðreynd að í dag liggur hér fyrir á málaskránni hjá okkur beiðni um skýrslu um kosti og galla þessa samnings. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Íslendingar velti fyrir sér framhaldinu á EES-samningnum, ekki síst í ljósi þeirra breytinga sem eru augljóslega að verða. Þegar Bretar fara úr Evrópusambandinu, þegar einn okkar helsti markaðsaðili, ef ég má orða það þannig, helsti viðskiptavinur innan þessa samnings hverfur á braut hljótum við að þurfa að taka þennan samning til endurskoðunar, í það minnsta velta fyrir okkur hver framtíð hans verður. Auðvitað eru margir aðrir hlutar í EES-samningnum eða tengdir honum sem eru ekki beint tengdir viðskiptum. Á sama tíma erum við í utanríkismálanefnd að fara að fjalla í fyrramálið um framhald á þessum svokallaða þriðja orkupakka, þ.e. orkutilskipuninni frá Evrópusambandinu, þar sem gera má ráð fyrir að verði töluverðar umræður um framtíð þeirra mála. Fram hefur komið á undanförnum árum að efasemdir sumra okkar mest metnu lærdómsmanna í lögum um að við getum haldið áfram að innleiða hér tilskipanir blint af því að við séum búin að afsala svo og svo miklu af fullveldi landsins, þannig að við hljótum að leggja áherslu á að staðan sé metin, þ.e. að farið sé að meta kosti og galla þessa samnings og hugsanlega að meta hver ávinningur okkar af honum er til framtíðar. Ég hef sjálfur sem alþingismaður frá 2009 fjallað um þennan samning og einnig að sjálfsögðu borið ábyrgð sem ráðherra á ýmsum tilskipunum sem innleiddar hafa verið. Það breytir ekki þeirri skoðun minni að við hljótum að þurfa að meta stöðuna, ekki síst í ljósi þess að Bretar, ein okkar helsta viðskiptaþjóð, eru að hverfa út úr Evrópusambandinu. Þess vegna hlýtur þessi samningur að taka breytingum.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér vinnufyrirkomulag fram undan við umfjöllun um ríkisfjármálaáætlun. Hæstv. forseti hefur þegar kynnt þingflokksformönnum og þingflokkum það fyrirkomulag sem fyrirhugað er á þingumræðunni hér í fyrstu atrennu. Þannig mun hæstv. fjármálaráðherra mæla fyrir málinu á morgun, miðvikudag, og verður því síðan, ef allt gengur eftir, vísað til hv. fjárlaganefndar föstudag til umfjöllunar. Á mánudag fær fjárlaganefnd svo hefðbundinn fund með fjárlaga- og efnahagsráðuneyti og heildarkynningu á málinu, ekki ósvipaða þeirri sem fulltrúar allra flokka fengu síðastliðinn þriðjudag. Jafn viðamikið mál og þetta er í raun á borði allra fastanefnda þingsins og við taka kynningar ráðuneyta á málasviðum sem snúa að fastanefndum. Eins og áður er mikilvægt að við skipuleggjum starfið vel í þessu máli og að við eigum góða samvinnu á milli nefnda í þeim tilgangi að nýta tímann vel, þ.e. til tímasparnaðar, en ekkert síður til að styrkja þá hugmyndafræði að stefnur málefnasviða rími við fjárhagsáætlanir og fjármögnun. Því hefur það fyrirkomulag verið rætt að hver fagnefnd fyrir sig og fjárlaganefnd muni í sameiningu kynna sér þann fagþátt og þau málefnasvið sem tilheyra hverri nefnd og geti þannig í sameiningu farið yfir stefnu á fjármögnun á hverju málefnasviði með hlutaðeigandi ráðherra og ráðuneyti sem ábyrgðina bera á hverju sviði fyrir sig. Í næstu viku eru fyrirhugaðir þrír nefndadagar og ættum við með góðu skipulagi að geta nýtt þá daga til þess jafnvel að klára þennan þátt umfjöllunar ef vel gengur. Nefndaritarar eru nú að leggja og útfæra drög að slíku skipulagi fyrir næstu viku og vona ég og vænti þess að formenn nefnda geti í samráði við sína nefndarmenn sæst á þetta skipulag.
Forseti. Ég legg til að við þingmenn förum að horfast í augu við þann harmleik og þann skaða sem bannstefnan í vímuefnamálum hefur leitt af sér. Er ekki orðið tímabært að hætta að koma fram við fólk sem á við fíkniefnavanda að stríða sem glæpamenn? Andstæða fíknar er ekki edrúmennska heldur getan til að mynda tengsl. Fíkn er ekki afleiðing ánægjulegra áhrifa vímuefna á notandann heldur vangetu notandans til að mynda heilbrigð tengsl við fólkið í kringum sig og sjálft sig. Með öðrum orðum: Fíkn er ekki vímuefnavandamál í sjálfu sér heldur félagslegt vandamál. Með því að skilgreina og í raun skilja fíknivanda sem félagslegt vandamál og heilbrigðismál hlífum við m.a. börnum okkar fyrir þeim fordómum sem verða til vegna vanda þeirra. Fordómar eru oftast ómeðvitaðir og seytla inn í hugsunarhátt fólks og lita alla framkomu og viðbrögð við aðstæðum þessa viðkvæma hóps fólks í samfélaginu. En ekki bara það heldur litar það upplifun einstaklingsins á sjálfum sér. Fólk í fíknivanda upplifir sig oft utangátta, sem byrði á fjölskyldu sinni og samfélaginu og aftengir sig þar af leiðandi í síauknum mæli frá ástvinum sínum sem eykur á vandann. Þetta er vítahringur sem okkur ber að stoppa. Að hjálpa fólki að þróa heilbrigð mannleg tengsl sem hluta af bata og lækningu þess er ekki auðvelt verkefni. Það krefst tíma, fyrirhafnar, fjármagns og stuðningskerfis sem er grundvallað á trausti og samkennd. Sú nálgun að ætla að reyna að fjarlægja óæskileg vímuefni úr samfélaginu mun ekki binda enda á fíknivandamálið vegna þess að hún forðast dýpra vandamálið í samfélaginu. Það er til önnur leið. Við getum byggt upp kerfi sem er hannað til að hjálpa fíklum að mynda heilbrigð tengsl við umheiminn og þannig hjálpað þeim að segja skilið við fíkn sína. Kæri þingheimur. Ég legg til að við sameinumst um að tækla fíknivandann með samkennd og samúð en ekki fordómum og refsingu.
Virðulegi forseti. Ég vil sannarlega byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa frábæru tölu sína. Það er alveg satt, ég gæti ekki verið meira sammála. Við eigum að afglæpavæða fíknina og hjálpa frekar fíklunum okkar heldur en að refsa þeim fyrir að vera með þennan ömurlega sjúkdóm sem fíknivandinn er. Ég ætla að tala um annað. Á þessari stundu stendur hópur fólks fyrir utan velferðarráðuneytið í þöglum mótmælum vegna þess að það á að leggja niður Hugarafl. Hugarafl eru samtök til að hjálpa fólki sem hefur átt við geðrænan vanda að stríða. Ég hef ekki betur getað séð í gegnum tíðina en að geðvandi á Íslandi hafi verið fótum troðinn og lítilsvirtur af þeim ráðamönnum sem hefðu hvað helst átt að taka utan um málið og hjálpa fólki sem þarf á hjálpinni að halda. Í fimmtán ár hefur Hugarafl átt í góðri samvinnu við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins en nú á að loka öllum dyrum og 800 einstaklingar sem hafa notið þessarar þjónustu vita ekkert hvað um þá verður. Þessi þjónusta hefur hins vegar reynst vel. Er það svo, virðulegi forseti, að ef eitthvað reynist vel þá þurfi samt að búa til eitthvað nýtt? Það þurfi að leggja það niður og gera það einhvern veginn öðruvísi? Er það til þess að skapa óöryggi þeirra sem hafa þurft á þjónustunni að halda? Ég get ekki skilið tilganginn með því að taka það sem vel er gert og koma því þannig fyrir að menn vita ekkert hvað í rauninni kemur út úr því í lokin. Þannig að ég segi bara: Sveiattan að vera að leggja niður það sem fólkið þarf á að halda. Við eigum frekar að efla það og styrkja. Geðheilbrigðismálin ættu sannarlega að vera langtum framar í forgangsröðuninni en raun ber vitni á þessu háa Alþingi.
Virðulegi forseti. Mjög oft hefur verið rætt hér í sölum Alþingis um stöðu löggjafarvaldsins og hún talin veik, sérstaklega gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég nýtti mér jómfrúrræðu mína á þinginu til að ræða þetta mikilvæga mál undir liðnum um ný vinnubrögð á Alþingi og ætla enn að minnast á það hér. Flest erum við sammála um að allt of lítið er unnið hér á Alþingi við að laga smíðina sjálfa, hér á sjálfu löggjafarþingi þjóðarinnar. Þannig koma allt of fá mál beint frá nefndum þingsins, þá er ég að meina að mál sem útbúin eru í eða af nefndunum sjálfum, og held ég að flestir þingmenn séu á því að þar mætti verulega bæta í. Þingmannamál eða frumvörp frá einstökum þingmönnum eða hópum þeirra eru oft einu málin sem samin eru af kjörnum fulltrúum þjóðarinnar. Öll önnur mál koma úr ráðuneytunum og stofnunum framkvæmdarvaldsins. Ég er ekki að gera lítið úr ýmsum lagfæringum sem þingið gerir á frumvörpunum sem auðvitað er heilmikil og góð vinna. Ég er einungis að benda á að til að efla þingið er ein helsta leiðin að auka verulega við lagasmíðar hér innan veggja löggjafarsamkundunnar. Hvað er til ráða? Ráða fleira fólk? Já. Það kostar. Hvers vegna færum við ekki helminginn af því fólki sem vinnur í ráðuneytunum við lagasmíð hingað undir Alþingi? Það kostar ekki neitt. Í ráðuneytunum vinna um 700 manns. Ef við gerum ráð fyrir að 10–15% þess fólks vinni við lagasmíðina, sem mér finnst ekki ósennilegt, er unnt að flytja 40 sérfræðinga undir Alþingi fyrir ekkert fjármagn. Bara færsla í bókhaldinu og húsnæði má jafnframt færa til milli þessara stofnana. Þetta má gera á einum til tveimur árum á einfaldan hátt. Einfalt? [[Gripið fram í.]]Kannski of einfalt. En eru einföldu lausnirnar ekki oft bestu lausnirnar? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna frumvarps um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, um strandveiðar, frá atvinnuveganefnd sem mælt verður fyrir síðar í dag. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi strandveiða. Horfið verði frá því að skipta heildarafla til strandveiða á svæðin fjögur, A, B, C og D, og í stað þess verði sameiginlegur pottur fyrir öll svæði við veiðar stöðvaðar samtímis á öllum svæðum fari veiðimagn umfram viðmiðun. Mánaðarlegar takmarkanir eru þannig að hver bátur hefur heimild til að nýta 12 daga af þeim sem ákveðnir eru til veiðanna frá mánudegi til fimmtudags utan þeirra daga sem almennt teljast frídagar. Hugsunin með þessu er að tryggja meira öryggi í útgerð og minnka þær ólympísku veiðar að menn rói í vondum veðrum heldur hafi þeir sína 12 daga. Ef frumvarpið verður að lögum er það hugsað til tilraunar í sumar og verður endurskoðað eftir það. Viðbrögð við frumvarpinu eru misjöfn á öllum svæðum, nema svæði A. Frá hinum svæðunum hafa komið mótmæli. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna hér í ályktun frá Landssambandi smábátaeigenda, en þar er sagt: „Það er afar jákvætt fyrir framþróun strandveiða að hægt verði að velja daga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að veiðidagar til strandveiða árið 2018 verði 48, skipt jafnt á strandveiðimánuðina maí, júní, júlí, ágúst. Stjórn LS mótmælir þó ákvæði frumvarpsins um heimild Fiskistofu til að stöðva veiðar stefni heildarafli í að fara umfram heildaraflaviðmiðun. Aðstæður á hinum 4 veiðisvæðum strandveiða eru mjög mismunandi hvað fiskigengd snertir.“ Mig langar að taka það fram í [[Forseti hringir.]]lokin að t.d. á stað eins og Norðurfirði á Ströndum [[Forseti hringir.]]myndi bátum fækka mikið verði þetta [[Forseti hringir.]]frumvarp að lögum óbreytt. Er það miður þar sem strandveiðar eru m.a. hugsaðar sem [[Forseti hringir.]]byggðafestukerfi.
Virðulegi forseti. Mig langar að lesa fyrir þingheim grein 6.3 úr siðareglum ráðherra, með leyfi forseta: „Ráðherra leynir ekki upplýsingum sem varða almannahag nema lög bjóði eða almannahagsmunir krefjist þess að öðru leyti. Ráðherra ber að hafa frumkvæði að birtingu slíkra upplýsinga sé hún í almannaþágu.“ Í kjölfarið vil ég vekja athygli á svari sem ég fékk frá fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn minni um birtingu gagna þar sem ég spurði: „Hvenær fór fram mat á því hvort efni skýrslu um eignir Íslendinga á aflandssvæðum varðaði almannahag, sem bæri þá að birta samkvæmt siðareglum ráðherra?“ Svarið var, með leyfi forseta: „Skýrsla um eignir Íslendinga á aflandssvæðum var unnin að frumkvæði Bjarna Benediktssonar, fjármála- og efnahagsráðherra. Birting hennar var því algerlega án utanaðkomandi kvaða eða mats á því hvort þær ættu við samkvæmt siðareglum.“ Með öðrum orðum er verið að segja að ef ráðherra á frumkvæði að einhverju þurfi hann ekki að fara eftir siðareglum. Ég get eiginlega ekki lagt nógu mikla áherslu á það hversu fáránlegt þetta svar er, að slíkt mat ætti ekki við hvort sem upplýsingar sem ráðherra hafði undir höndum vörðuðu almannahag eða ekki. Það skiptir ekki máli hvort ráðherra kallar eftir upplýsingum að eigin frumkvæði eða hvort Alþingi kallar eftir upplýsingunum. Ef þær varða almannahag á að sjálfsögðu að birta þær eins og segir í siðareglum ráðherra, að frumkvæði ráðherra, eins fljótt og hægt er. Þetta tel ég mjög alvarlegt mál. Siðareglur ráðherra eru ekki léttvægar. Það er búið að reyna að koma þeim í gegn og í gagnið í mjög langan tíma og þær eru mjög góðar miðað við það sem ég hef lesið og þær athugasemdir sem hafa verið gerðar við þær. [[Forseti hringir.]]En það á að fara eftir þeim, það er ekki nóg að hafa þær, það þarf að fara eftir þeim. Þetta svar finnst mér svo mikil hneisa og vanvirðing gagnvart siðareglunum að ég skil ekki hvað fjármála- og efnahagsráðherra er að gera í þessu sæti almennt alla daga.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að vitna í orð formanns Öryrkjabandalagsins, Þuríðar Hörpu Sigurðardóttur, sem sagði í viðtali í gær, með leyfi forseta: „Það virðist vanta skilning á því að ekki er hægt að skilja þennan þjóðfélagshóp eftir. Við erum látin bíða eina ferðina enn - í góðærinu.“ Formaður Öryrkjabandalagsins bjóst, líkt og við í stjórnarandstöðunni, við því að í hinni nýframlögðu fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sem er áætlun til fimm ára, yrði með skýrum hætti tekið á því megna óréttlæti sem króna á móti krónu skerðingin er. Allir flokkar hafa fjallað um þetta kerfisbundna ofbeldi sem beinist gegn einum þjóðfélagshópi. Meira að segja má finna um þetta fjallað í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins, hvort sem þið trúið því eða ekki. Einn tiltekinn hópur má ekki fara út og afla einnar einustu krónu án þess að það skerði þann lága lífeyri sem honum er skammtaður. Ég leyfi mér að fullyrða að ekki nokkur einasti hv. þingmaður myndi láta bjóða sér viðlíka framkomu. Öll erum við sammála um mikilvægi virkni fyrir þennan sama þjóðfélagshóp en stjórnvöld virðast ekki fyrir nokkurn mun geta leiðrétt þessa refsingu sem hún hefur lagt á öryrkja. Í fjármálaáætlun er sagt að stefnt sé að afnámi krónu á móti krónu skerðingu. En þegar aðgerðir og tímasetningar þeirra eru rýndar sjást þess hvergi merki að ætlunin sé að fara í þetta á næstu fimm árum. Því vil ég leyfa mér að vitna í hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta, sem sagði réttilega á þingi sl. haust: „Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti.“ Hún hefur nú valdið og hvet ég hana til að láta efndir fylgja orðum.
Virðulegur forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra stendur í stórræðum um þessar mundir. Í gær stóð hún í þessum ræðustól og lét á sér skilja að samningatregða ríkisvaldsins við ljósmæður væri vegna þess að þær eru í sérstöku stéttarfélagi, sem raunar er 100 ára um þessar mundir. Á öðrum vettvangi stendur hæstv. ráðherra ásamt öðrum að því að segja upp samningum við Hugarafl, samtök sem náð hafa eftirtektarverðum árangri í því að hjálpa fólki sem á við geðræn vandamál að stríða, hjálpa því í sínu bataferli með öðrum aðferðum en lyfjagjöfum og hefðbundnu sambandi læknis og sjúklinga. Ekki verður betur séð en að átt hafi sér stað nokkur sinnaskipti hjá hæstv. ráðherra í málefnum Hugarafls, en á síðasta kjörtímabili spurði hún þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra út í fyrirhugaðar lækkanir á framlögum til samtakanna sem hún var augljóslega ósátt við og hafði þau orð þá að samtökin hefðu, með leyfi forseta, „markað sér mikla sérstöðu á Íslandi.“ Þessi mikla sérstaða skal nú rofin. Nú sjá samtökin Hugarafl fram á að 15 ára samstarfi þeirra við heilsugæsluna verði rift og þegar beðið er um skýringar verður fátt um svör. Aðstandendur Hugarafls sjá þetta sem stofnanavæðingu og kerfisvæðingu á starfsemi sem hingað til hefur verið rekin á jafningjagrundvelli. Átta hundruð manns missa þar með þá þjónustu sem þeir hafa notið og vita ekki hvað við tekur. Þetta er fólk sem telur sig vera á batavegi í því umhverfi sem Hugarafl hefur búið því. Eins og Grétar Björnsson sem veiktist ungur á geði sagði í Morgunútvarpi Rásar 1 í morgun, með leyfi forseta: „Það sem er í húfi [[Forseti hringir.]]er mitt öryggisnet.“
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða kjör og starfsumhverfi ljósmæðra, starfsstéttar sem er eina kvennastéttin í landinu sem þjónustar eingöngu konur, en líka börn og fjölskyldur á þeirra persónulegustu og viðkvæmustu stundum. Það er hryggilegt að horfa upp á þrautagöngu ljósmæðra undanfarin ár þegar kemur að kjarasamningaviðræðum við ríkið. Í þessari lotu nú hafa þær beðið eftir kjarasamningum í hálft ár. Síðasti samningafundur fyrir tæpri viku endaði með hvelli. Í dag sendi Félag ljósmæðra frá sér yfirlýsingu þar sem þær segja m.a., með leyfi forseta: „Það blasir við öllum sem það vilja sjá að fullkomlega óeðlilegt er að ljósmæður lækki í launum við það að bæta við sig tveggja ára ströngu háskólanámi ofan á hjúkrunarfræðinám. Próf í hjúkrunarfræði er meðal inntökuskilyrða í greinina, en ákveði hjúkrunarfræðingur að bæta við sig prófi í ljósmóðurfræði gæti viðkomandi þurft að taka á sig launalækkun í starfi ljósmóður.“ Það virðist því vera þannig, herra forseti, að konum í kvennastétt sé refsað af hálfu hins opinbera fyrir að bæta við sig námi. Hversu langt er seilst í því að spara ríkinu krónu með því að láta kvennastétt enn eitt skiptið taka á sig skellinn. Ljósmæður uppskera ekki laun í samræmi við erfiði sitt. Ljósmæður eru orðnar langeygar eftir viðurkenningu á sínum mikilvægu störfum, enda ekki að furða því að einungis eru tæp tvö ár síðan þær fóru í 10 vikna verkfall. Þær unnu þó vinnuna sína í því verkfalli en var neitað um greidd laun fyrir þá vinnu. Í staðinn fyrir að fara í verkfall núna hafa ljósmæður boðað uppsagnir og eru þær nú orðnar um 30. Virðulegi forseti. Ég trúi því varla að við séum í enn eitt skiptið að horfa upp á aðför að kvennastétt í heilbrigðiskerfinu. Ég trúi því varla að við séum að sjá í enn eitt skiptið skýrasta form kerfislægs kynjamisréttis í samfélagi okkar, samfélagi sem ber sér stöðugt á brjóst fyrir að vera meistarasamfélag þegar kemur að jafnrétti kynjanna. Það er brýnt að fjármálaráðherra, sem ber ábyrgð á kjaraviðræðum við ljósmæður fyrir hönd íslenska ríkisins, gangi til samninga við ljósmæður hið fyrsta og að heilbrigðisráðherra, sem hefur borið hag kvennastétta fyrir brjósti, [[Forseti hringir.]]stuðli að lausn mála þannig að ljósmæður gangi sáttar frá samningaborðinu. Þær eiga það sannarlega skilið frá okkur öllum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mig langar að gera að umtalsefni það sem gerðist á mánudagsmorgun fyrir rúmri viku þegar sex farþegaþotur Icelandair þurftu að lenda á Akureyrarflugvelli og Egilsstaðaflugvelli, gátu ekki lent í Keflavík, og benda á að fyrir 30 árum, þegar núverandi flugkerfi Icelandair hóf starfsemi, árið 1989, voru þetta sjö þotur. Árið 2010 voru þær orðnar 16 til og frá landinu, í fyrra voru þær 47, 57 á þessu ári og það má reikna með að á næsta ári verði þær orðnar 70. Flugflotinn hefur tífaldast á þessu 30 ára tímabili. Á sama tíma hafa innviðir varaflugvalla ekki byggst upp og þetta er hinn efnahagslegi grundvöllur samfélags okkar sem hefur byggst upp hér á undanförnum árum, hann tengist þessari starfsemi, en á sama tíma hefur starfsemin á jörðu niðri, innviðirnir, ekki byggst upp. Formaður Félags íslenskra atvinnuflugmanna lét hafa eftir sér, eftir það sem gerðist á mánudag í síðustu viku, að háskalegt ástand hefði skapast. Því hef ég lagt það til í fjölmiðlum að íslensk samgönguyfirvöld og íslenskir flugrekstraraðilar taki sig til í að koma upp dráttarbílum á varaflugvöllunum þannig að hægt sé að raða vélum þéttar upp. Það yrði fyrsta vers í þessu máli og það er það minnsta sem hægt er að gera. Með nýjum tækjum kostar þetta 20–30 milljónir á hvorum velli en með þessum hætti er hægt að raða fjórum, fimm farþegaþotum til viðbótar við það sem komið er. Það sem er nefnilega að breytast er að kerfið er að verða svo stórt að á morgnana og í kringum þessa tengitíma koma 20–25 þotur á sömu mínútunum inn í Keflavík, en við höfum algjörlega gleymt að byggja upp innviðina [[Forseti hringir.]]á bak við varaflugvellina og tryggja heildarkerfi í flugrekstrinum.
Herra forseti. Miðflokkurinn hefur verið óþreytandi í því að benda á hversu illa ríkisstjórnin hefur staðið sig í hagsmunagæslu ríkissjóðs í Arion banka málinu og enn berast fréttir af málefnum Arion banka. Nýjasta fréttin er sú að nú vilja vogunarsjóðirnir endurskoða forkaupsrétt ríkisins við opið útboð. Vogunarsjóðirnir hafa nú þegar náð sínu fyrsta stóra markmiði sem var að koma ríkinu út úr hluthafahópnum. Það tókst og því eru komnar forsendur fyrir næsta markmið. Næsta markmið er að breyta samstæðunni til að hámarka ábata vogunarsjóðanna. Í því felst að þeir munu greiða sem lægsta fjárhæð til ríkisins, þeir munu fara í aðgerðir sem miða allar að því að greiðsla til ríkisins verði sem lægst. Í frétt á Vísi frá 4. apríl sl. kynna vogunarsjóðirnir sitt næsta markmið. Það gera þeir með því að segja að forkaupsréttur ríkisins valdi óvissu með skráningu á bankanum og því verði að afnema forkaupsréttinn. Þetta er mjög klókt, værum við vogunarsjóðir. Að fá forkaupsréttinn felldan niður er lokamarkmiðið í því að fá ríkissjóð alveg út úr myndinni. Hér hafa þeir fundið efnislega ástæðu til að endurskoða greiðslur til ríkisins og geta því komið fram með tillögu við ríkið sem þeir segja að sjálfsögðu að verði mjög sanngjörn. Forkaupsréttur ríkisins er réttur sem hefur verðmæti og á að tryggja stöðu ríkisins, þar með talið hvaða aðilar koma í eigendahópinn og verða eigendur viðskiptabanka. Það er eðli forkaupsréttar. Herra forseti. Nú ætla ég að koma með tillögu fyrir þessa duglausu ríkisstjórn. Hún er sú að nú ætti ríkið að biðja Kaupþing um að gera tillögu um hvaða greiðslu þeir vilja greiða til ríkisins fyrir að fá að falla frá forkaupsréttinum, svo verði önnur skilyrði óbreytt. Það versta sem gæti gerst fyrir plan vogunarsjóðanna er ef ríkissjóður ætti forkaupsrétt og myndi hóta að beita honum. Það þýddi að það yrði að greiða markaðsverð fyrir hlutina.
Virðulegi forseti. Það hefur ansi margt verið sagt í dag sem mig langar að taka undir en sérstaklega langar mig að taka undir hvert orð í prýðilegri ræðu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. En yfir í allt annað. Ef talað er um gegnsæja stjórnsýslu skilja eiginlega allir hvað átt er við. Ef hins vegar er talað um opinn hugbúnað þá skilja fæstir hvað átt er við. Mig langar til að gera enn eina tilraunina, sem tölvunörd, til að reyna að útskýra það fyrirbæri. Í raun og veru er hægt að kalla opinn hugbúnað gegnsæjan hugbúnað. Hugbúnaður er eitthvað sem við notum öll, alla vega langflest, í okkar daglega lífi og yfirvöld nota ofboðslega mikið. Þessi hugbúnaður fer meira og minna með allar upplýsingar í kerfinu. Mikið af þessum hugbúnaði, ef ekki meiri hluti hans, er lokað. Það þýðir að enginn getur séð hvernig hann virkar nema framleiðendurnir sjálfir. Opinn hugbúnaður er gegnsæismál. Því er oft teflt fram sem spurningu um kostnað að það sé hægt að spara á því. Í fyrsta lagi er það ekki endilega tilfellið. Í öðru lagi er það aukaatriði. Aðalatriðið er að þegar við mótum okkur stefnu í hugbúnaði og meðhöndlun upplýsinga hjá ríkinu eigum við sjálfkrafa að spyrja: Er hugbúnaðurinn opinn? Alltaf þegar ríkið ætlar að kaupa sér hugbúnað eða framleiða hann eða kaupa einhverja sérlausn á það að spyrja: Verður hugbúnaðurinn opinn? Það er mikilvæg spurning af sömu ástæðu að það er mikilvægt að fjölmiðlar geti sent fyrirspurnir til yfirvalda og fengið svör. Það er jafn mikilvægt, sama lógíkin er í gangi. Spurningin er: Getum við vitað hvernig hugbúnaður virkar? Ef hann er lokaður getum við það ekki. Ef hann er opinn getum við það. Mig langar að nefna þetta vegna þess að ég rakst á það í fjármálaáætlun að fyrirhuguð eru kaup á hugbúnaði til umsýslu útlendingamála sem er eitt og sér gott að mínu mati. En það minnti mig á það að allt of oft sé ég að gegnsæi í hugbúnaðarmálum, og ég ítreka að hugbúnaður sér um allar upplýsingar, er einu og sér ekki tekið sem sjálfstæðu gildi. Mér finnst það miður. Ég hef hafið [[Forseti hringir.]]samningu á þingsályktunartillögu til að reyna að ráða bót á því og mun bjóða öllum þingmönnum að vera með á henni.
Virðulegi forseti. Um páskana dvaldi ég á Austurlandi, eins og ég hef reyndar gert meiri hluta ævinnar, en fór þá eins og stundum áður að velta fyrir mér þeim lífsgæðum sem felast í búsetu á landsbyggðinni, hvort sem er á minni þéttbýlisstöðum eða í strjálbýli. Ég ætla ekki að tíunda þau hér en bendi samt á endalausa útivistarmöguleika og tækifæri til þátttöku í mjög fjölbreyttu félagsstarfi. Á sama tíma vakti athygli mína umfjöllun um að íbúum í sveitum landsins færi nú fjölgandi. Það er raunar staðreynd að íbúum í strjálbýli fer fjölgandi í fyrsta skipti í 150 ár. Þetta kom fram í viðtali við Þórodd Bjarnason, prófessor í félagsfræði við Háskólann á Akureyri. Þar byggir hann á íbúatölum Hagstofunnar og greiningu Byggðastofnunar. Fólki í strjálbýli, einkum nærri þéttbýli, hefur fjölgað á síðustu árum og raunar mest í strjálbýli við höfuðborgarsvæðið þar sem íbúafjöldi hefur nær tvöfaldast á sjö árum. Ástæður þessa hafa ekki verið greindar sérstaklega en leiða má líkur að því að tæknibreytingar og aukin ferðaþjónusta sé í lykilhlutverki við að skapa möguleika fyrir fjölbreytt störf fyrir fólk með mismunandi bakgrunn. Hér hefur okkur oft orðið tíðrætt um fjórða kafla iðnbyltingarinnar; hún skyldi þó ekki leiða til þess að fólki í dreifbýli fjölgi aftur öfugt við fyrsta hluta iðnbyltingarinnar? Í framtíðinni verður því spurningin kannski ekki: Hvar hef ég starf? heldur: Hvar vil ég búa og búa mér til starf? Af þessum tölum og af umræðum sem ég hef átt síðustu daga tel ég líklegt að fleiri vilji búa í strjálbýlinu en nú eiga kost á. Stjórnvöld þurfa að taka mið af þessu í stefnumótun um uppbyggingu opinberrar þjónustu og innviða. Það er hluti af samkeppnishæfni landsins [[Forseti hringir.]]til framtíðar að fólk hafi val um að setjast að í borg, minna þéttbýli eða strjálbýli.
Virðulegi forseti. Sú sem hér stendur er fulltrúi flokks sem lætur sig kjör kvennastétta miklu varða og ég veit að það á við um marga þá sem sitja í þessum sal. Við vorum nokkur úr þingflokki Viðreisnar og annarra flokka sem lögðum fram þingsályktunartillögu um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta innan opinbera geirans, enda er slíkt átak lykilatriði til að hægt sé að manna þá sókn sem hefur verið boðuð af stjórnvöldum í mennta- og velferðarmálum. Framganga hæstv. heilbrigðisráðherra í þessum ræðustól hér í gær er hins vegar vísbending um að við ættum kannski að bretta upp ermarnar og fara að spila vörn vegna þess að þar lét hæstv. ráðherra þau orð falla, eftir að hafa ávítað þann hv. þingmann sem léði þessu máls, fyrir það að viðra yfir höfuð áhyggjur af þeirri stöðu mála sem kjaradeila ljósmæðra er komin í, að málið væri í hnút vegna vals ljósmæðra á kjarafélagi. Það er rétt að rifja upp að ljósmæður tilheyra Ljósmæðrafélagi Íslands sem er, eins og kom fram í ræðustól áðan, aldargamalt félag, nokkrum áratugum eldra en þær forkröfur sem nú eru uppi, að ljósmæður skuli einnig vera hjúkrunarfræðimenntaðar. Ég veit ekki og mér stendur reyndar slétt á sama um það hvort þessi orð féllu vegna þess að hæstv. ráðherra hefur einhverja drauma um eitt ríkisrekið stéttarfélag eða hvort hún er hreinlega komin upp að vegg í málinu, en ég hvet hana til að fara aftur í sóknina í þessu máli vegna þess að ljósmæður eiga það inni hjá okkur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég er komin hingað til að ræða aðeins um dagskrárstjórn á þinginu. Kl. 19 í gærkvöldi, eftir að þingfundi lauk, fengum við upplýsingar um það hvaða 21 atriði yrði á dagskrá dagsins í dag. Á þeim tímapunkti var þingmönnum sem sagt gert að hefja undirbúning fyrir daginn enda sátu þingmenn nefndafundi í morgun, þurftu að vera undirbúnir fyrir þá fundi, sitja þá og hlýða á þá gesti sem þangað voru mættir til að upplýsa þingmenn um þau verkefni sem þeir þurfa að inna af hendi. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé til marks um góð og vönduð vinnubrögð. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur segir að óvenjulegar aðstæður kalli á breytt vinnubrögð, opnari stjórnsýslu, gagnsæi og virðingu gagnvart verkefnum og að það sé vilji flokkanna sem nú taki þátt í samstarfi um ríkisstjórn og eflingu Alþingis að nálgast verkefnin með nýjum hætti í þágu alls almennings í landinu, [[Forseti hringir.]]ekki síst með því að styrkja Alþingi með markvissum hætti og [[Forseti hringir.]]auka áhrif þess. Ég velti fyrir mér [[Forseti hringir.]]hvernig við þingmenn eigum að sinna okkar vinnu þegar svona er búið um hnútana.
Herra forseti. Ég vil taka undir þær athugasemdir hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Ég hef lengi gert athugasemd við vinnulag í þessum þingsal. Það sem er kaldhæðnislegt við þetta er að núverandi forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, hefur ekki síst beitt sér fyrir þessu þegar hann sat hinum megin við borðið, þ.e. breyttu vinnulagi hvað þetta varðar. Ég man þá tíð þegar núverandi forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, kallaði þáverandi forseta Alþingis færibandastjóra. Ég ætla núverandi forseta ekki þann titil núna, en hann hlýtur að sjá að það gengur ekki að hrúga 18 stjórnarfrumvörpum á einn dag. Við höfum kallað eftir stjórnarfrumvörpum í allan vetur og það er hagsmunamál bæði stjórnarliða og stjórnarandstæðinga að fá málin fyrr svo við getum unnið þau betur. Nú eru einungis 14 þingfundadagar fram að hléi vegna kosninga og þess vegna gengur þetta vinnulag ekki lengur. Ég held að forseti þingsins verði að fara að líta á sig sem forseta [[Forseti hringir.]]þingsins en ekki forseta framkvæmdarvaldsins.
Virðulegi forseti. Meðan ég fagna því að loksins eru komin öll þessi stjórnarþingmál sem við erum búin að vera að bíða eftir eða alla vega hluti af þeim, þingmálaskráin var aðeins lengri, verð ég að gera athugasemd við það að þeim sé öllum hrúgað á okkur með svona stuttum fyrirvara. Á sama hátt og það gengur ekki að málin komi seint fram gengur ekki að hrúga þeim síðan á okkur á sama tíma. Það er jafn slæmt. Þetta kemur á þeim tíma þar sem við erum að fara yfir fjármálaáætlunina sem kom fram með um það bil viku fyrirvara fyrir 1. umr. En það eru villur í henni og það þarf að prenta hana upp aftur og okkur er ekki sagt hvaða villur er verið að laga þannig að við eigum í dálitlum vandræðum. Á ég að lesa fjármálaáætlunina eða ekki? Nú erum við að undirbúa okkur fyrir eitt stærsta mál ríkisstjórnarinnar samkvæmt hæstv. forsætisráðherra og fáum þá þessa fötu í hausinn með 20 málum eða eitthvað svoleiðis sem við eigum líka að fara að undirbúa okkur fyrir og fjalla um og taka þátt í. Þetta tvennt passar bara ekki saman. Forseti verður að huga að því [[Forseti hringir.]]að vinna okkar á að vera fagleg, á að vera vönduð. Þetta passar ekki alveg inn í þá mynd.
Forseti. Ég tek undir gagnrýni kollega minna sem hafa komið hingað upp, þetta er óásættanlegt. Ekki er hægt að ætlast til þess að við getum sett okkur inn í öll þessi mál með svona stuttum fyrirvara. Það er óþolandi að þurfa að vinna í umhverfi þar sem við fáum ekki að vita hvað til stendur að fjalla um fyrr en kvöldið áður. Þetta snýr ekki bara að þingmönnum og okkar vinnu, heldur líka almenningi, fólki í þjóðfélaginu sem vill geta fylgst með og haft áhrif og komið inn í umræðuna. Þetta þarf að liggja fyrir með meiri fyrirvara svo að þessum málum sé ekki dembt inn öllum á sama tíma. Ég kalla eftir því að þetta verði endurskoðað upp á framtíðina að gera, að við reynum að færa okkur frá þessu. Ég veit að þetta hefur orðið einhvers konar venja, einhver hefð í þinginu að vinna svona. Stundum er ekkert að gera og stundum er allt of mikið að gera. En það hlýtur að vera hægt að breyta þessu. Við hljótum að geta dreift álaginu betur yfir tímabilið.
Virðulegur forseti. Ég þarf aðeins að tala um það sem nýliði á þingi þessa vikuna að ég hef í fullri alvöru spurt samflokksfólk mitt hvort þetta sé eitthvert grín. Ég kom inn á mánudaginn og þá lá fyrir ein dagskrá. Í dag lá fyrir einhver allt önnur dagskrá. Svo fékk ég lista af málum fyrir daginn í dag, lista yfir 21 mál sem á að ræða hérna í dag. Ég skil þetta ekki. Þetta var líka svona þegar ég kom hingað í janúar. Það virðist ekki vera hægt að skipuleggja Alþingi eins og ætti að teljast frekar eðlilegt fyrir þessa stofnun. Þið ættuð kannski að fá ykkur verkefnisstjóra eða eitthvað, ég veit það ekki. Skipulagsstjóra?
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en lýst yfir mikilli hamingju með þessa dagskrá. Það er bara fullt af málum allt í einu komið inn í þingið og ljóst að einhvers staðar hafa menn nú rankað við sér að stutt væri eftir af þinginu. Það eru um 14 þingdagar eftir. Má þá gera ráð fyrir að þetta séu öll málin sem munu bætast við? Það er alla vega ekki mikill tími til að mæla fyrir eða ná fleiri málum í gegnum þingið, þannig að við hljótum að vera komin nokkurn veginn með myndina af því hvað ríkisstjórnin ætlar að gera fyrir vorið, sem er nú ekki stórkostlegt. Við sjáum það að sjálfsögðu. Fjármálaáætlun kom seint. Þingmál komu almennt seint frá ríkisstjórninni. Þar af leiðandi erum við í þessari stöðu núna. Við erum með fulla dagskrá. Við erum með 18 eða 21 mál á dagskrá fundarins í dag. Við vitum að við munum vinna fram eftir kvöldum þessa vikuna. Í næstu viku er búið að fjölga nefndadögum, þannig að tíminn líður býsna hratt frá okkur. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort hægt sé að fá það upplýst, svo menn geti skipulagt sig fram í tímann, frá hæstv. forseta eða forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar hvort búast megi við öðrum 18 málum [[Forseti hringir.]]tveimur dögum áður en við förum í kosningahlé?
Herra forseti. Um leið og það er fagnaðarefni að ríkisstjórnin hafi vaknað af dvalanum vekur það spurningar um hvernig menn ætlist til að þingið vinni af vandvirkni þegar 18 málum er hrúgað inn á sama degi. Er 1. umr. um þingmál bara til skrauts? Ætlast menn virkilega til þess að þingið rúlli í gegnum öll þessi mál sem mörg eru mjög mikilvæg, grundvallarmál sem snúa t.d. að fjármálakerfi landsins, stimpli 1. umr. ólesna, klári hana og svo getum við þá reynt - reyndar er ekki mikill tími til stefnu - að vanda til verka í 2. umr.? Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð og það verður að gera verulegar athugasemdir við vinnubrögð forseta þingsins, að bjóða upp á þann farsa í dagskrárgerð að þingmenn fái hér nokkrar klukkustundir að kvöldi til að undirbúa sig fyrir umræðu um jafn mörg mál og hér er teflt fram. Ég tek undir með öðrum, ég er ánægður með að sjá að ríkisstjórnin er vöknuð. Hún hefði hins vegar mátt gera það miklu fyrr.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gefnu tilefni að byrja á að hrósa hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir sína viðleitni til að auka fyrirsjáanleika í þeirri nefnd. Það er viðleitni sem vantar oft hér á bæ. Það virðist ákveðið mynstur að því meiri reynslu sem fólk hefur hér, því minna vandamál finnst því þetta vera. Ástæðan er auðvitað sú að þegar fólk er orðið mjög reynslumikið hér á þingi getur það farið að gefa sér eitthvað, fær einhverja tilfinningu fyrir því hvernig málin eru að þróast. Það bara dugar ekki til. Þetta á að vera, eins og við segjum í mínum bransa, aulahelt. Það á að vera hægt að sjá þetta bara á vefnum svolítið inn í framtíðina, alla vega í hvaða röð við erum að fara að taka mál, í það minnsta. Ekki bara kl. sjö kvöldið áður. Mig langar hins vegar líka að hrósa virðulegum forseta fyrir sína viðleitni til að hitta mig og annan hv. þingmann stjórnarmeirihlutans til að reyna að finna út úr því hvernig hægt sé að auka fyrirsjáanleikann. En mig langar að halda því til haga að þetta er ekkert mál. Það er ekkert mál, ef það eru einhverjar meginreglur að búa einfaldlega til lista. Það er ekkert mál að leysa þetta. Þetta er vandamál sem ef maður útskýrir það fyrir fólki utan Alþingis [[Forseti hringir.]]fólk trúir ekki. Það trúir þessu ekki og skilur ekki fyrr en það er komið hingað inn. [[Forseti hringir.]]Og hversu oft er það sem varamenn koma hingað inn og það fyrsta sem þeir gera er að kvarta undan nákvæmlega þessu? [[Forseti hringir.]]Er það ekki svolítið skrýtið? Er það ekki mjög skrýtið?
Herra forseti. Ég er að eðlisfari bjartsýnn maður og held jafnvel að ég geti stundum verið hjálpsamur. Ég vil gjarnan leggja ríkisstjórninni lið í þeim vanda sem blasir við. Hún hefur lagt fram þingmálaskrá sem er allþykk bók. Síðan er farið að sneyðast um þingtímann, þingfundadaga. Ég held að nú væri ráð að ríkisstjórnin settist niður með mér og fleirum og tæki til við að forgangsraða málum sínum. Við getum sorterað út 15–20 mál og sameinast um að reyna að vinna þau almennilega og koma þeim í gegn, eftir atvikum með breytingum. Ég held að það sé algjörlega borin von að ætlast til þess að það verði nokkur bragur eða mynd á þingstörfum eða frumvörpunum ef það er enn staðföst skoðun og ætlan ríkisstjórnarinnar að leggja fram öll sín mál og ætlast til að þau verði afgreidd. [[Forseti hringir.]]Ég held að það væri mjög gott fyrir okkur öll - ég veit að við viljum öll að þingið afgreiði góð og nauðsynleg lagafrumvörp - að við hjálpuðumst að við að sortera. Ég er til.
Virðulegur forseti. Ég kvarta ekki undan kvöldfundum eða næturfundum, um helgar eða á virkum dögum. Ég kvarta ekkert undan því að mæta í vinnuna. Það sem ég kvarta hins vegar undan er það að fá að vita kl. 19 hvernig morgundagurinn verður. Er þetta gert til þess að hv. þingmenn, hvort sem er í stjórn eða stjórnarandstöðu, geti ekki kynnt sér málin með fullnægjandi hætti? Eru þetta vönduð vinnubrögð, herra forseti? Var það óljóst um hádegi í gær hvaða mál yrðu rædd hér í dag? Hvað með fjölmiðla sem eru fjórða valdið? Hvernig eiga þeir að geta fundið það á sér, líkt og við, hvaða mál verða rædd hér í dag? Á heimasíðu þingsins er enn gert ráð fyrir nefndadögum fimmtudag og föstudag í þessari viku. Enn er gert ráð fyrir því að þingfundadagar séu í næstu viku. Það er ekki búið að uppfæra heimasíðuna og í gær stóð að utanríkisráðherra ætlaði að fara að ræða skýrslu sína. Þetta er það sem var á heimasíðunni [[Forseti hringir.]]þegar við skoðuðum hana rétt áður en við fórum heim í gærkvöldi. Mér finnst þetta ekki boðlegt, herra forseti.
Herra forseti. Ég sakna þess að stjórnarliðar taki ekki frekari þátt í þessari gagnrýni. Eins og ég sagði áðan er um að ræða hagsmunamál alls þingheims. Það eru ekki síst stjórnarþingmenn og formenn fastanefnda sem þurfa að koma stjórnarfrumvörpum í gegnum þingið. Yfirleitt eru ráðherrarnir stikkfrí eftir 1. umr. Þess vegna skil ég ekki af hverju stjórnarþingmenn og formenn fastanefnda koma ekki og taka undir þessa gagnrýni, að málum á ekki að hrúga upp með þeim hætti sem hér er verið að gera. Ég hef verið formaður fastanefndar. Ég sætti mig ekkert við það á þeim tíma að fá málin svona seint frá mínum ráðherra. Þess vegna vil ég brýna þá þingmenn sem eru formenn fastanefnda til að standa í lappirnar gagnvart sínum ráðherrum. Ég veit að þetta eru samherjar ykkar, en fyrr má nú vera. Alþingi er ekki stimpilstofnun framkvæmdarvaldsins. Ef við ætlum að komast upp úr þeim hjólförum verðum við einhvern tíma að breyta þessu. Og nú er lag að standa við þau stóru orð sem margir ráðherrar og núverandi forseti hafa svo sannarlega haft uppi hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Ég tek undir orð fyrri þingmanna í ræðustól um að þetta renni stoðum undir það að Alþingi sé sú stimpilstofnun sem hún er nefnd hérna. Þegar við fáum í hausinn svona mörg mál í einu ber þetta þá ásýnd að við séum bara hérna til að afgreiða málin út úr 1. umr. Eins og áður hefur verið bent á gerir það ráðherrana einmitt dálítið stikkfrí, þeir koma í 1. umr. til að kynna málin, til að svara jafnvel fyrirspurnum sem koma í svörum þar á eftir, en þegar málið er búið í 1. umr. er einhvern veginn nefndin og þingið búið að taka við. Þá eru ráðherrarnir farnir. Ég vek t.d. athygli á 12. málinu hérna, dómstólum, þ.e. Endurupptökudómi. Þetta er mál sem ég held að þurfi þó nokkuð mikla umræðu með tilliti til landsréttarmálsins sem var hérna í lok síðasta kjörtímabils. Það er ekki nokkuð sem við erum að fara að hleypa neitt rosalega auðveldlega í gegnum þingið [[Forseti hringir.]]út af þeim vandamálum sem við lentum í varðandi Landsrétt, að það komi upp nýtt dómstig, Endurupptökudómur, og við förum ekki mjög nákvæmlega yfir það frumvarp. Þá er 1. umr. líka gríðarlega mikilvæg.
Virðulegi forseti. Ég sá dagskrána fyrir daginn í dag í gær. Þá var ég að undirbúa mig undir nefndafund í allsherjar- og menntamálanefnd í morgun. Eftir þann fund fór ég strax og tók eitt mál sem fangaði athygli mína, mál nr. 11, skaðabótalög. Það er mál upp á 14 blaðsíður. Bara þetta eina mál er alveg nóg, annað hef ég ekki getað skoðað. Af hinum 19 málunum hef ég ekkert getað skoðað. Ég er ekki enn búinn að skoða það sem mig langar að ræða um sem greip mig strax, þ.e. skaðabótalögin. Ég skil ekki svona vinnubrögð. Ég held að svona vinnubrögð hljóti að vera til þess fallin að maður geti ekki kynnt sér hlutina almennilega. Hvernig á maður þá að greiða atkvæði um málin ef maður hefur ekki hugmynd um hvað þau snúast?
Virðulegi forseti. Það er gömul saga og ný að þegar menn vilja breyta einhverju viðvarandi ástandi tekur það töluvert langan tíma. Það þarf meira til en einbeittan vilja, jafnvel alls hópsins sem vill breyta hlutunum, það þarf að ganga í breytingarnar. Þrátt fyrir það sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna - hér eru eingöngu stjórnarandstöðuþingmenn að ræða málin - veit ég að þetta brennur á okkur öllum. Það brennur á okkur öllum að þetta er það mál sem þarf að kippa í liðinn til að efla hag, vægi og virðingu Alþingis. Þetta er ekkert sérstaklega flókið, það getur verið ákveðið úrlausnarefni og stundum eru ákveðnar ástæður sem liggja að baki því að dagskrá kemur seint fram, en þessu er hægt að breyta og þetta er hægt að laga. Það er eitt sem víst er, við eflum ekki virðingu og veg þingsins ef við lögum þetta ekki. Við verðum að geta unnið vinnuna okkar. Þetta snýst ekki bara um okkur, þetta snýst um almenning, vegna þess að það er almenningur sem situr uppi með þau lög sem eru samþykkt hér eða hafnað.
Hæstv. forseti. Ég tek svo sannarlega undir það að hingað inn mega mál koma fyrr, það er gömul saga og ný. Ég hef hvatt ríkisstjórnir fram til þessa til að sýna það vinnulag og geri það líka núna. Rétt þarf þó að vera rétt. Fyrir helgi fengu þingflokksformenn upplýsingar um það í grófum dráttum hvernig dagskrá þessarar viku ætti að vera. Við fengum upplýsingar um það hvaða mál frá hvaða ráðherrum yrðu á dagskrá. Þingflokksformönnum var í lófa lagið að óska eftir upplýsingum um það hvaða mál það væru og málin eru á dagskrá í dag, sýnist mér, eftir númeraröð eins langt og það nær og eins mikið og hægt er fara eftir því. Við skulum halda því til haga. Strax að loknum fundi forsætisnefndar komu upplýsingar á vefinn um breytta dagskrá. Það lá fyrir um leið og þeim fundi var lokið. Við skulum tala um hlutina eins og þeir eru en auðvitað getum við alltaf bætt okkur og það eigum við að gera.
Virðulegi forseti. Það má alveg til sanns vegar færa að það sé til bóta ef fyrir liggur með einhverjum fyrirvara hvaða tilteknu þingmál koma til 1. umr. í þinginu í þeirri viku sem er fram undan. En mér finnst menn ganga býsna langt í því að gagnrýna þá dagskrá sem liggur fyrir núna. Það liggur í augum uppi að ef dagurinn nýtist ekki til að ljúka umræðu um öll þessi mál þá bara bíða þau þar til nýr dagur rennur upp og við getum komið þeim á dagskrá síðar. Hér er um að ræða 1. umr. um mál að uppistöðu til, mál sem hafa verið á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, mál sem hafa beðið eftir framlagningu, þess að geta komist á dagskrá. Þau hafa legið hér frammi í hliðarherbergi fyrir þingmenn að kynna sér. Menn tala síðan um að það eigi að fara að útkljá mál [[Forseti hringir.]]í 1. umr. Málum þarf auðvitað að koma til nefnda þar sem vinnan fer fram.
Virðulegur forseti. Það má vissulega taka undir að það er nauðsynlegt að forgangsraða málum, sérstaklega við þær aðstæður sem nú hafa skapast í þinginu. Auðvitað á þetta rætur að rekja til þess hvernig þingveturinn hefur verið frá því síðastliðið haust. Það skapar erfiðleika í ráðuneytunum við að leggja fram mál. Það gefur augaleið. Mér finnst hv. þm. Þorsteinn Víglundsson fljótur að gleyma. Hann var hér við sömu aðstæður í fyrra og ég man eftir að ég sat þá með honum í ríkisstjórn og hafði sérstaklega orð á því við hann að við þyrftum að vanda okkur við að vera ekki að dæla inn málum, ráðherrarnir, á síðustu metrunum. Þannig vann ég en ekki allir. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir og fleiri hafa orð á að það sé enginn tími til að kynna sér málin. Ja, það var ekki mikið álag á þingmönnum í síðustu viku. Málin hafa legið hér inni í að minnsta kosti tíu daga fyrir þingmenn að kynna sér. Það er nú þannig að við setjum okkur ekki djúpt inn í öll mál heldur fyrst og fremst þau mál sem við erum að fjalla um í þeim nefndum [[Forseti hringir.]]sem heyra undir okkur, sem við eigum sæti í. Ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið um að það þarf að efla virðingu og veg þingsins en þessi umræða er ekki þáttur í því.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir að vekja athygli á að það voru þingmenn Viðreisnar í ríkisstjórninni síðustu sem komu með mál hingað inn í þingið, annað en aðrir. Gott og vel. En það sem ég vil hins vegar draga fram, burt séð frá því hverjir eru í ríkisstjórn hverju sinni, er að við verðum að horfa á þessa dagskrá. Hún er ekki þinginu öllu til sóma. Ég vil beina því sérstaklega til hæstv. forseta, ekki síst vegna þess að nú er klukkan hálfþrjú. Gefum okkur það að þingfundur verði til klukkan tólf og það eru 18 mál á dagskrá. Ef hver flokkur talar í öllum málum höfum við að meðaltali tæpar fjórar mínútur fyrir hvert mál. Við erum að tala um dómstólalög, við erum að tala um fiskeldi, við erum að tala um skaðabótalögin, fjármálafyrirtæki. Er verið að verja málfrelsið hér, okkar þingmanna, með þessu? Ég tel svo ekki vera. Ég tel mjög mikilvægt, ekki síst vegna þess að ríkisstjórnarsáttmálinn er bara, hvað, ekki fimm mánaða gamall, að við förum nú að virða það sem þar stendur og reyna að ýta undir betri vinnubrögð á þingi. [[Forseti hringir.]]Þetta ber ekki vott um að vinnubrögðin á þinginu séu að batna og [[Forseti hringir.]]ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að taka þessar vinsamlegu [[Forseti hringir.]]ábendingar okkar hérna í stjórnarandstöðunni og fara að lesa þetta yfir.
Herra forseti. Ég ætlaði svo sem ekki að fara að munnhöggvast við hv. þm. Jón Gunnarsson um afköst síðustu ríkisstjórnar. En þó að sú ríkisstjórn hafi haft sex vikum skemmri tíma á sama þingvetri kom hún umtalsvert meiru til leiðar á þeim stutta tíma en þessi ríkisstjórn hefur gert. Það er raunar alveg sérstakt afrek hversu dáðalítil þessi ríkisstjórn hefur verið til verka. Þetta snýr að því að við sýnum þinginu tilhlýðilega virðingu. Mörg af þeim málum sem ríkisstjórnin er að flytja eru endurflutt mál frá síðasta þingi. Þau hafa meira og minna legið tilbúin í ráðuneytunum í allan vetur, frá síðasta vetri. [[Gripið fram í: Fullkynnt?]]- Ja, þau hafa ekki komist til umræðu. En það hefði verið hægur vandi að henda þeim hingað inn í þingið í janúar og febrúar. Meðan þingið kvartaði sífellt undan því að hafa ekkert að gera. En nei, beðið er með það fram að páskum og svo er öllu hrúgað inn og svo á að afgreiða málin á einhverjum dögum sem eru teljandi á fingrum annarrar handar, liggur við, sem við höfum úr að moða fram að sveitarstjórnarkosningum. [[Forseti hringir.]]Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð. Þetta er ekkert skipulag. Það er það sem við erum að gera athugasemd við hér.
Virðulegi forseti. Það gerist alltaf þegar þetta er rætt að lítið er gert úr umkvörtunum. Það er alltaf látið eins og þær séu bara eitthvert bull. Fólk getur alveg haft misjafnar skoðanir á því hvernig hlutirnir eigi að vera. Það er náttúrlega bara eðlilegt og gott. Hins vegar er þetta alltaf sama línan frá meiri hlutanum. Ég segi alltaf vegna þess að það er alltaf sama línan. Hún er sú að það sé í raun ekkert mál að finna út úr þessu, þetta sé nú allt tiltölulega fyrirsjáanlegt. Hvers vegna er þá ekki hægt að setja það fyrr upp í svona lista? Bara raða á listann, einhvers konar forgangsröðun? Af hverju þarf að segja það á þingflokksformannafundi og þingflokksformaður síðan að koma því til sinna þingmanna? Af hverju þarf þessi einfaldi hlutur alltaf að vera svona ofboðslega flókinn í þessari tilteknu stofnun? Þetta er hvergi annars staðar vandamál. Þetta á ekkert að vera vandamál. Við eigum ekkert að þurfa að vera að rífast um þetta.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum, stuðningsmönnum stjórnarinnar og hæstv. ráðherra fyrir að taka hér til máls og taka undir með okkur um að þetta sé nú ekki alveg í besta farvegi. Það er auðvitað best að byrja á að sammælast um að þetta sé ekki nógu gott. Það hryggir mig örlítið að menn fara í þann farveg að þetta hafi nú oft verið svona áður og þetta sé ekkert verra en í fyrra. Þið voruð nú ekkert betri, er sagt, og menn fara að rifja upp hvað var sagt þá og þá. Munurinn er sá að þessi ríkisstjórn lagði í stjórnarsáttmála sínum lykkju á leið sína til að taka samstarfið við Alþingi inn í stjórnarsáttmálann með sérstökum hætti. Til stóð að bæta vinnubrögðin og samstarfið við Alþingi. [[Forseti hringir.]]Í stað þess að taka undir og játa að þetta sé ekki nógu gott, en samt nógu gott fyrir okkur, ætti þessi ríkisstjórn einmitt að brjóta odd af oflæti sínu, taka mark á eigin stjórnarsáttmála og breyta vinnubrögðunum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum þegar kemur að umræðu um það að mál eiga að koma fyrr fram. Frá því að ég byrjaði á þingi hef ég oft staðið hér og rætt þessi mál af því að því miður virðumst við endurtaka okkur hvað þetta varðar, sama hverjir sitja á valdastólum. Ég hef brýnt mína ráðherra mjög til þess að leggja málin fyrr fram. Ég hef líka sagt að mér hafi fundist málaskráin of löng miðað við stutt þing og fólk ætla sér of mikið. Þótt við viljum breyta hér er það samt þannig að við erum með stórt kerfi á bak við okkur sem breytist því miður allt of hægt og okkur gengur illa að eiga við. Bara til að halda því til haga sagði forseti þingsins á fundi með þingflokksformönnum að hann gerði ekki endilega ráð fyrir að málin sem yrðu sett á dagskrá dagsins í dag kláruðust. Af því tilefni lagði hann til að á mánudaginn yrði langur þingfundur þar sem þau mál sem út af stæðu kæmu á dagskrána. Það breytir því þó ekki [[Forseti hringir.]]að við eigum að hafa betri tíma til að búa okkur undir málin en verið hefur. Þetta var uppleggið og ég tek undir það líka að auðvitað gætum við verið duglegri að spyrja. Eru eitt mál, þrjú mál, fimm mál eða hversu mörg mál eru frá hverjum ráðherra? [[Háreysti á þingpöllum.]]
Forseti biður um þögn.
Virðulegur forseti. Þetta setur málin óneitanlega í ákveðið samhengi og einhvern veginn væri ég alveg til í að taka frekari umræðu um þetta málefni sem var kallað ofan af svölunum, en við skulum halda okkur við dagskrána. Mig langaði eiginlega bara fyrir mitt leyti að klykkja út um þetta mál í tengslum við það sem hv. þingmaður og þingflokksformaður Framsóknar, Þórunn Egilsdóttir, talaði um áðan, að þetta hefði verið til umræðu á þingflokksformannafundi með forseta. Það er rétt að vissu leyti, það sem við erum að tala um hérna er að við erum að kalla eftir því að við þurfum ekki að leggja í púsl og eiginlega orðaleiki til að átta okkur á því hvað er á dagskrá. Ég legg bara til hér og mun gera það líka á næsta þingflokksformannafundi að þar verði málin sett á dagskrá þess hóps og forseti fari í það með þingflokksformönnum á mánudagsfundunum að leggja línurnar fyrir vikuna. Ef við getum við það ekki getum við ekki ætlast til að þingmennirnir geri það sjálfir, er það nokkuð?
Virðulegi forseti. Bara stutt um þetta, ég fagna því að þessi beiðni um skýrslu er komin fram og mun styðja hana. Ég veit ekki hvort ég á að kalla það ósamræmi eða bara eins og gengur og gerist að menn leggja mismunandi skilning í orð en mig langaði til að vekja athygli á því hvernig ég skil það og óska þess að sá skilningur fari áfram. Skýrslubeiðnin sjálf felur í sér að þess sé óskað að Alþingi feli utanríkisráðherra að flytja skýrslu um kosti og galla aðildar Íslands að EES-samningi og áhrif hans á íslenskt samfélag. Ekki er nánar útlistað hver á að vinna þessa vinnu. Síðan er vísað í norsku fyrirmyndina. Á vegum norska utanríkisráðuneytisins var skipaður starfshópur valinkunnra sérfræðinga. Ég stend bara hér og nota mínar sekúndur auðmjúklega til að fara þess á leit við utanríkisráðherra, sem ekki situr hér en heyrir vonandi eða fréttir af beiðninni, að hæstv. ráðherra og ráðuneytið feli slíkum hópi valinkunnra sérfræðinga að framkvæma þessa skýrslu [[Forseti hringir.]]ef vel á að vera. Það er mjög mikilvægt að við fáum faglegt, hlutlaust mat á þessari stöðu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að styðja þessa skýrslubeiðni. Mér var boðið að vera með á henni en ég þáði það ekki, með fullri virðingu, en greiði hiklaust atkvæði með henni og hlakka til að lesa skýrsluna. Mig langar bara að nefna fyrir þingheim til umhugsunar að ég sat einhvern tíma í þingsal á þarsíðasta kjörtímabili og við vorum að greiða atkvæði um frumvarp sem mér þótti mjög fallegt. Þá hugsaði ég með mér: Það er óhugsandi að við hefðum gert þetta að eigin frumkvæði. Mig langar til að þingmenn hafi í huga að hluti af því að vera í EES er að við fáum á færibandi haug af góðri löggjöf sem er búið að vinna vel, rökræða af mörgum þjóðum frá mörgum sjónarhornum. Hluti af því að vera í EES er að vera með lagaumhverfi sem kemur frá Evrópu. Mér finnst það vera hluti af kostunum við að vera í EES. Þessu er oft lýst sem galla en ég vil kalla það kost og mig langaði til að halda því til haga.
Herra forseti. Ég tek undir orð annarra þingmanna. Ég fagna þessari skýrslubeiðni mjög. Ég hef um langt árabil verið mjög áhyggjufullur yfir þeirri umræðu sem hefur verið um Evrópska efnahagssvæðið og samninginn þar að lútandi, ekki síst úr þessum sal hér. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að fá slíka úttekt, eins og Norðmenn gerðu sjálfir. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæði veitti íslensku atvinnulífi aðgang að 500 milljóna manna markaði sem heimamarkaður væri í stað þess 300.000 manna markaðar sem við störfum á í dag. Það hefur sennilega enginn alþjóðasamningur af hálfu Íslands verið gerður sem hefur skipt meira máli fyrir íslenskt atvinnulíf en samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Hið sama á við um íslensk heimili. Það má ekki gleyma því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið veitti okkur, íbúum þessa lands, réttinn til að starfa, búa, ferðast og læra á þessum sama 500 milljóna manna markaði. Ég er ekki í nokkrum vafa um að niðurstaða vandaðrar skýrslu sem þessarar verði [[Forseti hringir.]]á sama veg og var hjá Norðmönnum þar sem yfirgnæfandi jákvæð áhrif voru af samningum. Eins og aðrir þingmenn hvet ég til að hér verði vandað til verks, ekki kastað til höndunum heldur að við leggjum metnað í þessa skýrslugerð.
Herra forseti. Mat á EES-samningnum er mikilvægt verkefni. Þess vegna styð ég í sjálfu sér efni þessarar skýrslubeiðni. Hins vegar verður að taka fram, af því að í greinargerð er sérstaklega vísað til vinnu Norðmanna um svipað eða sama efni, að sú vinna var falin sérfræðinganefnd og hún hafði tvö ár til verksins. 12 eða 13 sérfræðingar voru í nefndinni. Hún hélt fjölmarga opna fundi um Noreg. Hún skoðaði líka kosti og galla aðildar að Evrópusambandinu. Þessi nefnd hér - það er ekki nefnd einu sinni, það er utanríkisráðherra og honum er í sjálfsvald sett hvernig hann gerir þetta - fær tíu vikur. Ég bið ykkur að hugsa um hversu vönduð úttekt það verður, sérstaklega ef menn vonast eftir sambærilegri skýrslu og Norðmenn gerðu [[Forseti hringir.]]sem var allt annars eðlis en hér er lagt upp með.
Herra forseti. Eins og aðrir þingmenn tek ég undir mikilvægi þess að þessi skýrsla verði gerð um kosti og galla EES-samningsins, þessa mikilvægasta alþjóðasamnings sem við Íslendingar höfum undirgengist. Það er líka brýnt að vandað verði til verka. Ég dreg hins vegar fram að ég tel engu að síður mikilvægt, eins og ég hef áður bent á, að forsætisráðherra skipi þverpólitíska nefnd líkt og gert var á sínum tíma, bæði í aðdraganda EFTA þegar nefndin var sett undir forystu Gylfa Þ. Gíslasonar um kosti og galla og möguleika Íslands í alþjóðasamhengi. Það sama var gert fyrir rúmum tíu árum þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks setti á laggirnar nefnd undir forystu Björns Bjarnasonar. Sú nefnd skilaði prýðilegri niðurstöðu sem varð mikilvægur grundvöllur til frekari umræðu um hvert Ísland vill halda á sviði alþjóðamála. Ég tel núna tímapunktinn vera til þess að forsætisráðherra kalli til forystumenn allra stjórnmálaflokka, ræði [[Forseti hringir.]]grundvöll til þess að skipa slíka nefnd sem kortleggi möguleika Íslands í ljósi alþjóðamála eins og þau eru að þróast núna. Við eigum að fara í þetta saman, ég held að það myndi m.a. auka veg og vegsemd Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég er þátttakandi í þessari skýrslubeiðni og fagnaði því að hafa verið boðið að taka þátt í að biðja um skýrsluna. Mér þótti ástæða til að kveðja mér hljóðs því að mér finnst sumir hv. þingmenn túlka það þannig að maður væri með einhverjum hætti á móti þessu samstarfi. Svo er alls ekki. Ég er alveg handviss um að þessi samningur hefur verið lífæð fyrir íslenskt atvinnulíf og skipt okkur alveg gríðarlega miklu máli. Ég held að skýrslubeiðni sem þessi sé bara gott fóður inn í þá umræðu sem við þurfum að eiga um gildi þessa samnings, sérstaklega í ljósi þess að Bretar eru að ganga út úr Evrópusambandinu. Hvort tíu vikur dugi til að ná fram þeim upplýsingum sem við þurfum verður að koma í ljós en ég held að þetta sé kannski bara upphafið að þessari umræðu. Við þurfum stöðugt að vera í því að meta hagsmuni Íslands og hvernig þeim er best borgið. Ég hef trú á því að það sé innan þessa samkomulags, en við þurfum líka að leggja mat á það.
Virðulegi forseti. Á næsta ári er aldarfjórðungur síðan skrifað var undir þennan samning um Evrópska efnahagssvæðið, þ.e. síðan Ísland gekk inn í þetta bandalag allt saman. Hvað hefur gerst síðan? Margt hefur gerst síðan og nú er mjög stór hluti að gerast, þ.e. Bretar eru væntanlega að fara út úr Evrópusambandinu. Við sem höfum verið inni í þeirri hringiðu að ræða við forsvarsmenn Evrópusambandsins og aðra höfum komist að því að þar hefur líka margt breyst frá því að samningurinn var gerður. Pólitíska þekkingin á því hvernig menn ætluðu að leysa málin pólitískt varðandi þennan samning er ekki til lengur. Þetta er komið í excel-skjöl, komið í eitthvert ferli þar sem ekki er hægt að taka tillit til sérhagsmuna sem hægt var í upphafi þessa samnings og var gert. Það er því ekki að ástæðulausu sem ég segi hér að það er full ástæða til að fara af nákvæmni ofan í þennan samning, stöðu hans og það hvernig hagsmunum Íslands er best fyrirkomið á komandi áratugum. Það kann vel að vera að það sé inni í þessum samningi, mögulega breyttum samningi, í ljósi þess að Bretar eru að fara út úr Evrópusambandinu. En við eigum [[Forseti hringir.]]ekki að vera hrædd við að skoða þetta og það kann vel að vera að það þurfi að gefa þessu mun lengri tíma en gert er ráð fyrir hér.
Herra forseti. Mér finnst alveg sjálfsagt að skoða kosti og galla alþjóðasamninga, þar á meðal EES-samningsins. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt að við förum ekki að færa umræðuna á þær slóðir hvort við eigum að vera aðili að EES-samstarfinu eða ekki. Ég held að hin aðkallandi spurning sé miklu meira hvort við eigum að ganga alla leið og fara í Evrópusambandið. Þá kalla ég eftir frekari aðkomu stjórnmálaflokkanna. Ég var formaður Evrópunefndar á sínum tíma, fyrir tíu árum, ásamt þáverandi þingmanni Illuga Gunnarssyni og þá fengu allir stjórnmálaflokkarnir sæti í þeirri nefnd. Fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda og annarra aðila fóru yfir þá aðkallandi spurningu sem við höfum ekki enn leitt til lykta. Þess vegna hvet ég stjórnvöld til að skoða þetta mál með opnari huga því að það er hvorki tilviljun né heimska að 28 Evrópuþjóðir hafa kosið að starfa innan Evrópusambandsins og 19 þeirra hafa tekið upp evruna. Í mínum huga er fullkomlega ljóst að það er eitt stærsta og brýnasta hagsmunamál íslenskra heimila og fyrirtækja [[Forseti hringir.]]að við göngum í Evrópusambandið og búum við þann stöðugleika sem það samband býður upp á og þann gjaldmiðil sem því fylgir. [[Gripið fram í: Nei, nei.]] [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, um endurbótaáætlun, tímanleg inngrip, eftirlit á samstæðugrunni, eftirlitsheimildir o.fl. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki sem miða að því að innleiða í íslenskan rétt hluta af tilskipun 2014/59/ESB, um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, eða BRRD-tilskipuninni svokölluðu. Einnig eru lagðar til breytingar á sömu lögum sem byggja á efni tilskipunar 2013/36/ESB, um stofnun og starfsemi fjármálafyrirtækja og varfærniseftirlit með þeim, og efni reglugerðar ESB nr. 575/2013, um varfærniskröfur vegna starfsemi lánastofnana og fjárfestingarfyrirtækja, en þar er um að ræða hið svokallaða CRD IV og CRR-regluverk. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að taka upp í íslenskan rétt CRD IV og CRR-regluverkið. Það innleiðir Basel III staðalinn í Evrópurétt. Fjöldi breytinga hefur verið gerður á lögum um fjármálafyrirtæki undanfarin ár sem grundvallast á regluverkinu. Meginhluti þeirra breytinga sem lagðar eru til með frumvarpi þessu, og byggja á CRD IV/CRR-regluverkinu, tengjast samspili við BRRD-tilskipunina vegna ákvæða um samstæður fjármálafyrirtækja. Sú tilskipun kveður á um viðbrögð og aðgerðir til að takast á við erfiðleika eða áföll í rekstri fjármálafyrirtækja. Þá kveður tilskipunin á um hvernig lágmarka megi neikvæðar afleiðingar rekstrarerfiðleika eða fjármálaáfalla ef til þeirra kemur. Tilskipunin leggur þannig bæði ákveðnar skyldur á fjármálafyrirtæki til að undirbúa viðbrögð við rekstrarerfiðleikum og veitir stjórnvöldum heimildir til inngripa í rekstur fyrirtækjanna lendi þau í erfiðleikum. Ef inngripsheimildum er beitt mælir tilskipunin fyrir um aðgerðir og úrræði sem stjórnvöld geta gripið til í þeim tilgangi að greiða úr rekstrarerfiðleikum fjármálafyrirtækja. Markmið BRRD-tilskipunarinnar er að vernda fjármálastöðugleika, tryggja áframhaldandi rekstur kerfislega mikilvægrar starfsemi fyrirtækja, draga úr líkum á að ráðstafa þurfi fé úr ríkissjóði vegna tjóns sem fjármálafyrirtæki geta valdið með rekstrarerfiðleikum sínum og loks að vernda bæði tryggðar innstæður og fjármuni viðskiptamanna fjármálafyrirtækis. Helstu breytingar sem frumvarpið mælir fyrir um eru eftirfarandi: 1. Lánastofnunum, stærri verðbréfafyrirtækjum og samstæðum fyrirtækjanna verður gert að útbúa og uppfæra endurbótaáætlun. Áætlunin skal fjalla um viðbrögð fyrirtækjanna við rekstrarerfiðleikum, þar með talið þær aðgerðir sem hægt er að grípa til, verklag sem fyrirtæki skal viðhafa, sviðsmyndir og vísa sem aðstoða fyrirtæki við að gera sér grein fyrir því hvenær og til hvaða aðgerða þurfi að grípa. Endurbótaáætlun skal afhent Fjármálaeftirlitinu sem leggur mat á það hvort áætlunin sé fullnægjandi. Fyrirtæki skal sjálft virkja endurbótaáætlun sína komi upp rekstrarerfiðleikar en Fjármálaeftirlitið getur einnig krafið fyrirtæki um að hrinda tilteknum aðgerðum áætlunarinnar í framkvæmd ef rekstrarerfiðleikar eru til staðar. 2. Lagðar eru til nýjar valdheimildir Fjármálaeftirlitsins, svonefnd tímanleg inngrip, sem hægt verður að beita þegar lánastofnun eða verðbréfafyrirtæki brýtur gegn lögum um fjármálafyrirtæki eða ef fjárhagsstaða fyrirtækisins er þannig að hún teljist versnandi. Beiti Fjármálaeftirlitið tímanlegum inngripum gagnvart fjármálafyrirtæki getur það valið úr fjölmörgum aðgerðum sem hafa þann tilgang að rétta af fjárhagslega stöðu fyrirtækisins. Beita skal tímanlegum inngripum áður en í óefni er komið hjá fjármálafyrirtæki og skulu inngripin því hafa annan tilgang en að vera undanfari þess að fyrirtæki sé leyst upp, t.d. með slitameðferð eða samruna þess við annað fyrirtæki. 3. Frumvarpið felur í sér nýjar heimildir fjármálafyrirtækja til að gera samning um fjárstuðning innan samstæðunnar. Um er að ræða heimild en ekki skyldu sem félög innan samstæðu, eitt eða fleiri, geta nýtt sér í þeim tilgangi að aðstoða félög innan samstæðu sem lenda í rekstrarerfiðleikum. Ákveði félög að gera slíkan samning er samningurinn háður ýmsum takmörkunum sem settar eru í öryggisskyni líkt og fyrirframsamþykki hluthafa, ákvörðun stjórnar fyrirtækis og staðfesting Fjármálaeftirlitsins. 4. Lagðar eru til nánari reglur um eftirlit á samstæðugrunni en frumvarpið miðar að því að styrkja eftirlit og eftirlitsheimildir með samstæðu fjármálafyrirtækis, m.a. með eignarhaldsfélögum sem teljast móðurfélög fjármálafyrirtækja og tengdum aðilum. Frumvarpið mælir einnig fyrir um heimild Fjármálaeftirlitsins til að eiga í víðtæku samstarfi við aðra eftirlitsaðila vegna eftirlits á samstæðugrunni. Eftirlit á samstæðugrunni er mikilvægur þáttur í fjármálaeftirliti en á grundvelli slíks eftirlits er ekki einungis horft til starfsemi einstaks fjármálafyrirtækis heldur einnig tengdra félaga, eigna þeirra og skulda og áhrifa þeirra á fjármálafyrirtækið. 5. Frumvarpið mælir fyrir um fleiri breytingar, t.d. heimild til að setja reglugerð varðandi stórar áhættuskuldbindingar, frekari kröfur á innri eftirlitseiningu fjármálafyrirtækis, tilkynningu stjórnar eða framkvæmdastjóra vegna brots á varfærniskröfum, frekari reglur varðandi varfærniskröfur á samstæðugrunni, kröfur um að tilteknum fjármálafyrirtækjum beri að halda skrá yfir fjárhagslega samninga og hafa þá til reiðu ef eftir því er kallað og breytingu á reglugerðarheimild til að tryggja lagastoð fyrir seinni breytingum sem gerðar hafa verið á svonefndri CRR-reglugerð eftir að hún tók gildi. Virðulegi forseti. Frumvarpið mælir fyrir um fjölda breytinga sem miða m.a. að því að auka áhættumeðvitund í starfsemi fjármálafyrirtækja þannig að þau verði betur í stakk búin til að takast á við erfiðleika í rekstri. Ég tel rétt að minnast á það hér að BRRD-tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn hinn 9. febrúar sl. og að í Noregi hefur þegar verið lagt fram lagafrumvarp sem innleiðir tilskipunina en í Liechtenstein er innleiðingunni lokið. Þá hafa öll aðildarríki Evrópusambandsins nú þegar innleitt regluverkið. Æskilegt er að það dragist ekki að hefja innleiðingu tilskipunarinnar hér á landi og í frumvarpi þessu er lagt til að fyrri áfangi innleiðingar fari fram fyrir sumarið en áformað er að ljúka innleiðingunni að fullu með framlagningu annars lagafrumvarps sem fram kemur næsta vetur. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Herra forseti. Hér er um gríðarlega mikilvægt mál að ræða. Hér er að mörgu leyti verið að reka smiðshöggið á endurskipulagningu fjármálakerfis á Íslandi og raunar í Evrópu allri þar sem hér er lagður grunnurinn að viðbragðsáætlun ef upp koma viðlíka aðstæður og gerðist haustið 2008. Sagan hefur nú ekki tilhneigingu til að endurtaka sig nákvæmlega eins í næsta sinn og vafalítið verður næsta áskorun í efnahagslífinu, hvort sem er hér eða annars staðar í álfunni, af öðrum toga en þá var. Engu að síður er gríðarlega mikilvægt að hér sé dreginn lærdómur af. Það sem ég hefði helst hug á að heyra um frá hæstv. fjármálaráðherra í fyrra andsvari varðar það að við höfum haft mjög ríka tilhneigingu til að gullhúða svolítið innleiðingar þegar kemur að gerðum Evrópska efnahagssvæðisins og leggja jafnvel mun ríkari kröfur á innlend fyrirtæki en gengið er út frá í hinum evrópsku gerðum. Þess vegna hefði ég áhuga á að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hér sé um að ræða það sem kalla mætti hreina innleiðingu á þessum gerðum, þ.e. að hér sé unnið algerlega út frá texta hinna evrópsku gerða, eða hvort einhverjum viðbótarkröfum eða -kvöðum hafi verið komið inn sem myndu þá leggjast á innlent fjármálakerfi.
Virðulegi forseti. Það er ávallt ákveðið svigrúm varðandi útfærsluna á innleiðingu til staðar fyrir þjóðríkin. En hérna er fyrst og fremst verið að innleiða og ekki verið að bæta við mörgum efnisatriðum í innleiðingunni, svo ég svari því nú hvað það snertir. En það er sjálfsagt að nefndin fari aðeins yfir hvernig viðkomandi tilskipanir eru orðaðar og hvaða leiðir aðrir hafa farið í þessum efnum. Það sem mér finnst standa upp úr þegar við skoðum þessi mál eftir á - nú eru bráðum liðin tíu ár frá hruninu - er að sú leið sem við Íslendingar völdum haustið 2008 með neyðarlögunum, með því að gefa í fyrsta lagi innstæðueigendum forgang að eignum, og síðan með því að gera síðar samninga við kröfuhafana um eignayfirfærslu yfir í nýtt fjármálakerfi, er að þetta eru í raun og veru brautryðjandi ákvarðanir fyrir allt sem kom á eftir. Við sjáum þetta nýja evrópska regluverk byggt upp með svipaðri hugsun, þ.e. þegar fjármálafyrirtæki lenda í verulegum kröggum er slíkum forgangi til að dreifa í regluverkinu í dag fyrir innstæðurnar. Varðandi hitt, samningana við gömlu búin, sem voru mjög flókin úrlausnarefni fyrir okkur og urðu tilefni langrar umræðu í þinginu á sínum tíma - þar hefur Evrópusambandið gengið miklu lengra og staðfestir einfaldlega rétt þjóðríkjanna til að fara með krumlurnar inn í gamla búið og slíta þaðan út eignir eftir þörfum til að koma á fót eða halda lífi í kerfislega mikilvægum fyrirtækjum. Það er meira að segja gengið svo langt að segja: Það [[Forseti hringir.]]verður ekki allt metið á einhverju markaðsvirði í bóluhagkerfi heldur er réttur til að taka eignirnar á hrakvirði með ákveðnum leiðréttingum eftir á. Það er stórmerkileg þróun og hefur mikla sögulega tengingu við það sem gerðist hér 2008.
Herra forseti. Ég get tekið heils hugar undir orð hæstv. fjármálaráðherra. Í sjálfu sér er það töluvert mikið afrek, þegar horft er til baka, hvernig til tókst við þau fordæmalausu inngrip í bankakerfið sem grípa þufti til hér haustið 2008. Þegar horft er til þess skamma tíma sem var til undirbúnings og framkvæmda á þeim aðgerðum þá held ég að við getum horft gríðarlega stolt yfir farinn veg og sagt: Þetta tókst ótrúlega vel miðað við gríðarlega erfiðar aðstæður. Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að það er að mörgu leyti ánægjulegt að sjá að hér er kannski verið að festa í sessi sambærilegt regluverk til frambúðar - og ekki aðeins hér heldur á Evrópumarkaðnum öllum - sem á að virka með þeim hætti sem nauðsynlegt er, þ.e. að það sé eigendum þessara mikilvægu fjármálafyrirtækja til aðvörunar um að gæta að sér í rekstri sínum, að það verði þá sá hópur eigenda og mögulega kröfuhafa sem helst líði fyrir ef óvarlega er farið í fjármálakerfinu að nýju. Í seinni spurningu hefði ég viljað spyrja hæstv. ráðherra út í annað atriði. Nú er að störfum nefnd um hvítbók fjármálakerfisins í takt við stefnu þessarar ríkisstjórnar. Við höfum unnið gríðarlega mikið starf í að endurskipuleggja fjármálakerfið hér heima fyrir nú þegar. Við höfum verið að innleiða töluvert mikið magn evrópskra reglugerða. Hér er önnur af tveimur lykilreglugerðum sem verið er að innleiða nú á næstu vikum eða mánuðum til að ljúka þeirri endurskipulagningarvinnu. Með það í huga að ósk innlenda fjármálakerfisins hefur fyrst og fremst verið sú að fá að starfa við sambærileg skilyrði og keppinautar þessara fyrirtækja annars staðar í álfunni spyr ég: Stendur fyrir dyrum að ganga mikið lengra í þessari hvítbókarvinnu en þegar er verið að ganga, þ.e. á að fara að setja íslenskum [[Forseti hringir.]]fjármálafyrirtækjum séríslensk starfsskilyrði? Eða munum við fyrst og fremst ganga út frá því að tryggja þeim sambærilegt samkeppnis- og rekstrarumhverfi og tíðkast annars staðar í álfunni?
Virðulegi forseti. Ef ég leyfi mér að lesa í orð hv. þingmanns ætla ég að lýsa mig sammála því að við þurfum að tryggja að samkeppnisumhverfið sé sambærilegt þegar kemur að regluverkinu. Það sem helst stendur upp úr í augnablikinu í því efni er bankaskatturinn sem við segjum í fjármálaáætluninni að til standi að lækka á áætlunartímabilinu, en hann þykir mjög óvanalegur og er þarna tæp 0,5% og leggst á alla skuldahliðina umfram 50 milljarða. Ég held að við séum ekki með neitt einstakt dæmi sem gerir samkeppnisstöðuna með lögum og reglum erfiðari en akkúrat sá skattur. Að öðru leyti eru ekki í tengslum við hvítbókarvinnuna uppi hugmyndir um að ganga lengra eins og ég legg þetta upp fyrir mitt leyti. Við leggjum inn í vinnuna niðurstöðu annarrar nefndar sem fjallaði sérstaklega um viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi. Ég held að við getum alveg unnið með niðurstöðu í því efni sem myndi ekki hindra mjög samkeppnislega stöðu íslenskra fjármálafyrirtækja sem markast í dag að langmestu leyti af stærð efnahagsins og lánakjörum. Mig langar til að nota þetta síðara andsvar hér til þess að segja að ég óttast það aðeins að við höfum eftir hrunið beint sjónum okkar of rækilega að fjármálafyrirtækjunum. Við erum enn tíu árum síðar að herða reglur og þrengja með auknum eiginfjárkröfum, nýlegum, og nú endurbótaáætlunum og viðbragðsáætlunum og öllum þessum innri eftirlitskerfum og öðru sem fylgir. Við erum enn með í gildi skatta. En í millitíðinni er fjármálaumhverfið allt að breytast. Það skjóta upp kollinum ný fyrirbæri og bankar eins og við þekktum 2008 verða að öllum líkindum bara ekki til árið 2028.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja okkur þessa ræðu og þetta frumvarp. Það eru nokkur atriði sem maður veltir fyrir sér og frumvarpið er reyndar nokkuð stórt í sniðum þannig að eflaust vakna fleiri spurningar í seinni umræðum um það. Hæstv. ráðherra sagði að menn væru, kannski eðlilega, að velta fyrir sér þeim kröfum sem eru gerðar á fjármálafyrirtæki á Íslandi. Ég held að við séum svo sem ekki á þeim stað, og ég er ekki viss um að ráðherra hafi endilega verið að meina það, að við eigum að slaka á endilega á þeim kröfum. Við höfum brennt okkur mjög harkalega á þessu fjármálakerfi, því er ekkert óeðlilegt að menn geri ákveðnar kröfur til þess. Mig langar hins vegar að velta upp við hæstv. ráðherra hvort af þessu nýja regluverki, þessum nýju lögum, hljótist einhver aukinn kostnaður, hvort kostnaður muni fylgja þessari innleiðingu sem leggst mögulega á fjármálafyrirtækin sjálf og jafnvel eftirlitsstofnanir líka, þ.e. Fjármálaeftirlitið, og hverjar líkurnar séu á því að þessum kostnaði verði velt út á neytendur, hvort við séum að horfa á það enn einu sinni að þau gjöld sem fjármálastofnanir innheimta af viðskiptavinum sínum muni hækka í kjölfarið og þá hvort búið sé að leggja mat á það hver kostnaðarhækkunin verður af frumvarpinu. Ég held í sjálfu sér að þetta sé til bóta. Það verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að það var hreint afrek sem unnið var með neyðarlögunum árið 2008. Sú lagagjörð gerði það í rauninni að verkum að við erum á þeim stað í dag að geta sagt að við höfum skotist fram úr flestum öðrum ríkjum varðandi uppbyggingu og endurreisn samfélagsins. En það er hins vegar sorglegt að einn flokkur sem þá sat á Alþingi, þ.e. Vinstri græn, hafi ekki getað tekið þátt í því að tryggja þau lög sem gerðu það að verkum að endurreisnin gat hafist.
Virðulegi forseti. Ég er kannski ekki með mjög nákvæmt svar við þessari spurningu um kostnaðinn, en það leiðir af eðli máls að þegar það vaxa kvaðir að lögum fyrir fyrirtæki til þess að gera áætlanir eins og þær sem hér er verið að fjalla um og eiga í samskiptum við eftirlitsaðila, þá mun það kosta eitthvert starfslið til að sinna slíku. Hvort það er til viðbótar íþyngjandi við það regluverk sem við búum við í dag er erfitt að segja til um. En starfsemi fjármálafyrirtækja er á sama tíma að breytast alveg gríðarlega. Sjáum bara þessa ótrúlegu fækkun útibúa sem hefur átt sér stað sem hefur aftur leitt til þess að starfsfólki fækkar hjá fjármálafyrirtækjum. Ég held að það megi gera ráð fyrir því að starfsfólki stærstu fjármálafyrirtækjanna á komandi árum muni fækka til viðbótar, það gæti gerst upp á um 10%, jafnvel meira. Um það verða stjórnendur fyrirtækjanna að tjá sig. En það er það sem ég les í þá þróun sem er að eiga sér stað á þessum markaði. Síðan eru sum svið að taka meira til sín. Mér skilst að tölvuþjónustan í stórum fjármálafyrirtækjum í dag standi kannski að baki 20% allra starfa í fyrirtækjunum, forritunarvinna og annað þess háttar. Það er því ekki gott að svara því endanlega hvort þeir sem verða ábyrgir fyrir samskiptum við eftirlitsaðila muni verða íþyngjandi þegar litið er á stóru myndina. Kannski sparast á sama tíma vegna tæknibreytinga störf í öðrum deildum. Ég held að það sé margt sem bendi til þess að fyrirtækin ættu í framtíðinni að geta verið hagkvæmari einingar og þannig dregið úr álögum á viðskiptamenn sína.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið. Ég held að það sé nú engar líkur á því að fjármálafyrirtækin fari að draga úr þeim gjöldum, í það minnsta sjálfviljug, sem þau geta innheimt af viðskiptamönnum sínum. Ég hef alla vega ekki orðið var við vilja til þess. Það kann vel að vera að í framtíðinni sjáum við það. Jafnvel þó að hagkvæmni muni aukast þá held ég að freistingin til þess að taka eins mikið af gjöldum og aukagjöldum og hægt er verði til staðar. Því hljótum við að spyrja okkur og kannski er rétt að spyrja ráðherra að því hvort það sé ástæða til þess að fara í gegnum þær heimildir fjármálafyrirtækja sem þau hafa til þess að rukka viðskiptavini sína um hin og þessi gjöld, þetta er orðinn mikill frumskógur gjalda sem er hægt að innheimta. Að frumvarpinu sjálfu, þá velti ég því aðeins fyrir mér hvort frumvarpið sem slíkt sé fyrst og fremst til þess ætlað að skýra - og ég viðurkenni það alveg við hæstv. ráðherra að ég hef ekki náð að lesa þetta algjörlega í gegn - þær valdheimildir sem ríkið hefur og þá eftirlitsstofnanir þess eða hvort líka sé verið, kannski á sama tíma, að tryggja og auka það öryggi sem einstaklingar, almenningur þarf að búa við þegar fjármálakerfið, ef við orðum það þannig, er jafn stórt, jafn ráðandi og ríkjandi og það er á Íslandi. Ég velti því fyrir mér hvort og þá með hvaða hætti frumvarpið nái að einhverju leyti til lífeyrissjóðanna sem eru einhverjir stærstu leikendur á íslenskum fjármálamarkaði í dag þegar kemur að því að lána, kaupa, selja hlutabréf o.s.frv. Ég hef ekki náð að fara í gegnum það hvort það nær til þeirra fyrirtækja.
Virðulegi forseti. Þetta er fyrst og fremst frumvarp sem hefur áhrif á fjármálafyrirtæki sem eru rekin með starfsleyfi sem slík og þar af leiðandi ekki á lífeyrissjóðina. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það er ástæða til þess að hafa áhyggjur af því að aukinni skilvirkni sé skilað í betri viðskiptakjörum, en það er hins vegar erfitt að halda öðru fram en að t.d. bankaskatturinn sem við höfum verið með hér undanfarin ár sé annað en íþyngjandi og hann sé til bjögunar á samkeppnisskilyrðum á markaði. Það er ekkert annað svar til við þeirri stöðu sem hv. þingmaður vék að hér en að gera það sem stjórnvöld geta gert til þess að efla samkeppni á þessum markaði. Hún er fyrst og fremst auðvitað innan lands, við íslensk heimili, en á fyrirtækjamarkaðnum er samkeppni líka að utan og þar vantar töluvert mikið upp á að íslensk fjármálafyrirtæki séu með hagkvæmni stærðarinnar til þess að keppa um stærstu bitana á íslenska viðskiptabankamarkaðnum. Um önnur atriði verð ég bara að vísa til frumvarpsins og þeirrar vinnu sem er fram undan. Ég óska eftir sem bestu samstarfi við nefndina. Ég nefndi það í framsöguræðu minni að þetta væri fyrri hluti innleiðingar af þessari tilskipun og síðari hlutinn kæmi í haust og við vonumst til þess að við séum að styrkja umgjörð með starfsemi íslenskra fjármálafyrirtækja. En ég ítreka það sem ég hef hér látið koma fram að við þurfum að gæta okkar á því að missa ekki sjónar á þeirri þróun sem er að gerast á þessu sviðinu almennt. Það eru fjölmargir nýir leikendur að koma fram á sviðið sem eru að leysa af hólmi fjármálafyrirtækin sem eiga undir þessa löggjöf að heyra þegar kemur að fjármögnun ólíkra verkefna.
Herra forseti. Eins og fram kom í umræðum um fundarstjórn fyrr í dag höfum við ekki haft mjög langan tíma til að kynna okkur málefnin sem hér eru á dagskrá í dag. En mig langar aðeins að velta upp punktum sem hæstv. fjármálaráðherra kom inn á í andsvari áðan, að við stöldrum aðeins við og veltum fyrir okkur því regluverki sem við höfum skapað fyrir fjármálamarkaðinn á undanförnum árum. Í því andrúmslofti sem hér var, sérstaklega á fyrstu árunum eftir hrun, þar sem öll megináhersla stjórnvalda var eðlilega á að bregðast við þessu gríðarlega áfalli, reyna að tryggja með öllum tiltækum ráðum að eitthvað slíkt gæti ekki hent aftur, er samt veruleg hætta á að við missum sjónar á tilgangi hlutanna; af hverju við erum að þessu, til hvers erum við að veita fjármálakerfinu svona mikla athygli og sterkt eftirlit. En það sem skiptir miklu meira máli: Til hvers er þetta fjármálakerfi? Það er það sem ég óttast að við höfum misst sjónar á í dag og hæstv. ráðherra kom einmitt inn á. Á sama tíma og við höfum verið upptekin við að herða allar reglur sem um kerfið gilda, sérstaklega um viðskiptabankana, herða eiginfjárkröfur þessara sömu viðskiptabanka til að koma í veg fyrir að þeir fari á hausinn aftur, herða eftirlitið með þeim og auka valdheimildir eftirlitsaðila, tryggja að Fjármálaeftirlitið verði nú í stakk búið til þess að fyrirbyggja að önnur eins atburðarás og haustið 2008 geti farið af stað aftur, leitar á mann sú hugsun: Erum við búin að vera að grafa jafnt og þétt undan samkeppnishæfni þessa sama fjármálakerfis þannig að sú þjónusta sem því er í raun ætlað að veita sé farin að leita eitthvert allt annað? Þá horfum við til þess að það er verulega breytt frá því sem hér var fyrir rúmum áratug að innlendir bankar gátu þjónustað stærstu fyrirtæki landsins um lánsfé. Þeir eru lítt eða ekki samkeppnisfærir til slíks í dag, hafa ekki þann aðgang að erlendu lánsfjármagni sem til þarf, þó að það fari vissulega batnandi, og eru einfaldlega kostnaðarlega séð ekki samkeppnisfærir við erlenda banka. Þar staldrar maður fyrst við þessar gríðarlega ríku eiginfjárkröfur sem við gerum, langt umfram það sem viðgengst í samkeppnislöndum okkar, þar sem við rekum viðskiptabankakerfið með á þriðja tug prósenta í eiginfjárhlutfall, á meðan flestir evrópskir bankar, að ég hygg, séu enn rétt við eða jafnvel undir 10% eiginfjárhlutfalli. Það gefur augaleið að við slíkar kringumstæður lækkum við ekki vaxtakostnað íslenskra heimila eða fyrirtækja. Þetta leggst auðvitað með gríðarlegum þunga á bæði atvinnulíf og heimili. Ég ætla ekki að gera lítið úr mikilvægi þess að girða fyrir að atburðirnir frá haustinu 2008 geti endurtekið sig því að það var auðvitað gríðarlegur skellur, kostnaður fyrir atvinnulíf og heimili. En það má heldur ekki gleymast að fjármálakerfið er hér til að þjóna okkur, íbúum landsins, um lánsfé og tryggja að fyrirtæki geti starfað bæði hér heima og erlendis á samkeppnishæfum forsendum á við það sem gengur og gerist hjá fyrirtækjum annars staðar í Evrópu eða heiminum. En ekkert síður að íslensk heimili hafi aðgang að lánsfjármagni á einhverjum sambærilegum kostnaði og gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Auðvitað hefur myntin töluvert þar að segja en það hefur líka mikið með það að gera hver endanlegur fjármagnskostnaður heimila og fyrirtækja er hversu kostnaðarsamt eða hagkvæmt fjármálakerfið okkar er. Hér held ég að pendúllinn sé kominn dálítið hraustlega í hina áttina. Við þurfum að fara að horfa til þess hvernig við getum í senn tryggt traust og öruggt eftirlitskerfi með fjármálakerfinu okkar til þess að tryggja að almenningur, fyrirtæki, heimili, geti treyst innstæðum sínum innan fjármálakerfisins, treyst því að það sé þarna til að þjónusta, en ekkert síður að við getum treyst því að fjármálakerfið okkar sé samkeppnisfært við keppinauta sína á erlendri grundu og aðra keppinauta sína hér innan lands. Við megum heldur ekki gleyma því að á sama tíma og við höfum verið að leggja auknar byrðar á viðskiptabankana okkar eru t.d. húsnæðislánin að færast meira beint til lífeyrissjóðanna, sem geta þá boðið heimilunum talsvert hagstæðari kjör en viðskiptabankarnir. Ég fagna þeirri samkeppni, vil alls ekki reisa henni neinar skorður. En ég hef áhyggjur af að bankarnir geti ekki lengur keppt við þessi kjör. Það þarf að vera okkur umhugsunarefni þegar við erum að halda áfram að vinna með og móta eftirlitsumhverfi fjármálastofnana að við séum ekki bara að ýta fjármálakerfinu eitthvert annað, sem er kannski það sem er að gerast. Ég hef áhyggjur af og held að sé alveg ástæða til að fara að staldra við og spyrja sig: Hver verða gæði útlánasafna hins íslenska bankakerfis ef við erum alltaf að ýta bestu bitunum eitthvert annað? Ef það eru erlendir bankar sem lána stærstu fyrirtækjunum, jafnvel skuldabréfaútboð sem við getum sagt að þau næststærstu nota til að fjármagna sig hér innan lands eða ýmiss konar fjárfestingarsjóðir sem sprottið hafa upp. Hér er talað um vöxt skuggabankakerfis. Ég vil ekki kalla þetta skuggabankakerfi, þetta er bara önnur gerð fjármálastofnana en viðskiptabankar. En það er alveg ljóst að þessir aðilar eru að taka til sín sífellt stærri sneið af fjármálakerfinu. Eftir stendur, og ég myndi hafa áhyggjur af því, talsvert lakari gæði útlánasafna íslensku bankanna sem standa til tryggingar þessum sömu innstæðum sem við erum alltaf að reyna að verja. Við megum ekki missa sjónar á þessum grundvallaratriðum. Á endanum er það það sem við erum að reyna að tryggja, að koma í veg fyrir að einhver kostnaður vegna mögulegs falls fjármálastofnunar velti yfir á skattgreiðendur eða ríkið og að sparifjáreigendur geti treyst því að innstæður þeirra séu öruggar í bankakerfinu. Ef við horfum á að bestu fyrirtækjalánin eru farin annað, stærstu lán heimilanna líka farin annað, þ.e. íbúðalánin, sem eru traustustu lánveitingar fjármálakerfisins í heild meðan hér þrífst byggð, eins og maður segir, eru þetta sennilega þau lán sem hvað minnst útlánatap er af heilt yfir hjá öllum fjármálastofnunum. Við þurfum að huga að þeim þáttum. Við megum ekki þrengja svo að fjármálakerfinu að við séum hreinlega að þvinga lánveitingarnar í eitthvert annað form, út fyrir ramma þess eftirlitskerfis sem við erum að reyna að smíða. Þess vegna held ég að samhliða því sem við erum að ræða hér um mjög mikilvæga innleiðingu á mjög mikilvægri gerð og það er gríðarlega mikilvægt að fjármálakerfið búi við sambærileg eftirlits- og rekstrarskilyrði og keppinautar þess annars staðar í Evrópu, þurfum við að gæta sérstaklega að því að við séum heldur ekki að ganga að óþörfu eitthvað lengra en verið er að gera okkur með þessari innleiðingu, að við séum ekki enn og aftur að þrengja frekar að starfsumhverfi íslenskra fjármálastofnana og séum að horfa á heildarmyndina, heildaráhrifin sem þetta kann að hafa, ekki bara á hina eftirlitsskyldu starfsemi heldur líka hvert við erum mögulega að þrýsta útlánastarfseminni annað ef því er að skipta. Ég minni í því samhengi t.d. á þá umræðu sem við áttum í gær í þinginu um starfsemi smálánafyrirtækja þar sem má vel velta fyrir sér hvort við höfum með því að gera harðari kröfur varðandi yfirdráttarlán heimila ýtt fátækasta, verst setta enda heimilanna, út í allt aðra og miklu verri lántöku en yfirdrættirnir voru nokkurn tíma á sínum tíma. Þess vegna hvet ég eindregið til þess að bæði í nefndarvinnunni í tengslum við innleiðingu á þessari gerð verði það skoðað mjög vandlega en eins í þeirri hvítbókarvinnu sem hafin er á vegum ríkisstjórnarinnar að við skoðum þetta mjög vandlega. Ég held að það sé orðið tímabært að við tökum til gagngerrar endurskoðunar nálgun okkar á fjármálakerfið, hvernig við viljum hátta eftirlits- og regluverkinu í kringum það. Ekki bara gagnvart starfsemi hinna eftirlitsskyldu aðila heldur líka annarra aðila hins svonefnda skuggabankakerfis sem hefur verið að spretta upp samhliða. Það held ég líka að sé í ljósi þess að umræðan um fjármálakerfið hefur, kannski eðlilega í ljósi atburða, verið töluvert neikvæð. Það er ákveðin hætta á að jafn mikil meðvirkni verði í þróun mála í þessa áttina og var á sínum tíma þegar viðskiptabanka- eða fjármálaæðið var sem mest á okkur hér á fyrsta áratug þessarar aldar, uppgangurinn ævintýralegur og allir glöddust, en eftirlitinu var ekki sinnt. Nú kann að vera komin upp sú staða að við séum allt of dugleg í eftirlitinu en alls ekki nægilega dugleg í að huga að starfsskilyrðum þessara fjármálastofnana og við verðum að gæta að okkur í þeim efnum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hlusta á fjármálakerfið sjálft í þessum efnum og segja: Tryggjum þeim sambærileg rekstrarskilyrði, sambærilegt samkeppnisumhverfi, og þeir bankar og fjármálastofnanir búa við sem þessar sömu stofnanir þurfa að keppa við. Við eigum að horfa til þátta eins og eiginfjáraukans, eins og umfangs og hlutverks Fjármálaeftirlitsins og hvort tímabært sé orðið að sameina þætti eins og fjármálaeftirlit og eftirlitsþátt Seðlabankans hvað fjármálakerfið varðar, allt til að tryggja sem best í senn eftirlitskerfi en um leið ýtrustu hagkvæmni sem minnstan kostnað ber, af því að þessi kostnaður endar hjá okkur, á heimilunum, hjá atvinnulífinu. Þess vegna fagna ég líka þegar þessi ríkisstjórn áformar að endurskoða bankaskattinn. Hann er klárlega orðinn barn síns tíma, var hækkaður á sínum tíma til þess að hvetja til lúkningar á skiptum slitabúanna. Nú er þeirri vinnu lokið mjög farsællega. Það er orðið tímabært að tryggja að við séum ekki að skattleggja fjármálakerfið meira en viðgengst í nágrannalöndum okkar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín mikið lengri að þessu sinni. Ég hvet nefndina eindregið til að skoða mjög vandlega hvað varðar þessa tilskipun að við séum að innleiða þetta ekki með neinum stífari kvöðum en kveðið er á um í reglugerðinni sjálfri, um leið og ég ítreka fyrri orð mín að auðvitað er þetta eftirlit og þær heimildir sem hér er verið að veita gríðarlega mikilvægt fyrir langtímaheilbrigði fjármálakerfisins. En það er líka mikilvægt að við vöndum okkur í því efni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í henni var farið, eins og oft þegar rætt er um þessi mál, svolítið yfir það sem gerðist hérna árið 2008 og hvað á maður að segja, þennan fjármálapeningabankaheim almennt. Ég fór að velta einu fyrir mér við að hlýða á ágæta ræðu hv. þingmanns, þ.e. í sambandi við það hvenær bankar eða fjármálastofnanir eru orðnar of stórar til að falla, eins og það er kallað. Nú setjum við hömlur og reglur um þær stofnanir vegna þess að málin hafa þróast þannig að ríkið verður að passa að þessi tilteknu einkafyrirtæki - sem eru almennt einkafyrirtæki þótt ríkið eigi reyndar þó nokkuð í bönkum, þá eru þetta almennt einkafyrirtæki - ríkið þarf að passa sérstaklega að þessi einkafyrirtæki fari alls ekki á hausinn vegna þess að það er svo hræðilegt fyrir samfélagið. Það finnst mér brjóta svo mikið í bága við þessa grundvallarhugmynd í kapítalismanum að fyrirtæki eigi að geta farið á hausinn. Þegar einhver stendur sig ekki í samkeppninni, einhver stendur sig ekki að einhverju leyti, þá eiga þau fyrirtæki að fara á hausinn og þau sem standa sig eiga að lifa af. Þetta er kenningin eins og ég skil hana. Þegar við ræðum fjármálakerfið finnst mér ákveðin grunnatriði sem eiga að leyfa kapítalismanum að ganga upp til lengdar vera svolítið brotin, a.m.k. sveigð. Þetta veldur mér þó nokkuð miklum heilabrotum. Þetta er eiginlega kannski stærsta ástæðan fyrir því að ég kalla mig ekki kapítalista í daglegu tali, þótt mér finnist ýmislegt alveg rökrétt í kenningunni, það er bara vegna þess að þegar kenningin er mátuð við raunveruleikann, þá koma fram svona hlutir eins og það að ríkið þurfi að passa sérstaklega að þeir bankar falli ekki. Ég veit að í ræðu hv. þingmanns var ekki farið út í þetta í meginatriðum, en snemma í ræðunni sagði þingmaðurinn eitthvað sem varð til þess að ég fór að velta þessu fyrir mér. Ég hef mikinn áhuga á að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þessa hluti, að stofnanir séu of stórar til að falla.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé alltaf mjög hættulegt, og það er í sjálfu sér alveg sama á hvaða markaði það er, að við lítum á okkar fyrirtæki sem of stór til að falla, að þau megi ekki fara á hausinn eða það kalli beinlínis á að ríki hlaupi undir bagga og bjargi fyrirtækinu með einhverjum hætti. Eins og ég skil megininntak þessarar reglugerðar, og eins og viðbrögð okkar við fjármálahruninu á sínum tíma voru, ætti það í sjálfu sér að vera skýr lærdómur eða skýr skilaboð til kröfuhafa og eigenda fjármálastofnana, að koma þurfi til inngripa af því tagi, þá sé það á þeirra kostnað fyrst, þ.e. að eignarhlutur eigenda hverfi klárlega og kröfuhafar kunni að búa við verulega skerta stöðu ef grípa þarf til svo mikilla aðgerða. En það var alveg klárt að viðhorfið til bankakerfisins, ekki bara hér á landi heldur í heiminum öllum, var það að stofnanir sem væru svo stórar myndu aldrei fá að fara á hausinn. Stjórnvöld í viðkomandi löndum myndu alltaf hlaupa undir bagga og bjarga málum. Það veit aldrei á gott. Það er bara mjög hollt og heilbrigt að fyrirtæki, eigendur þeirra og kröfuhafar, þurfi á endanum að bera ábyrgð á því hvernig til tekst í rekstrinum. Ég held reyndar þessu tengt að kannski sé orðið tímabært líka í hinu hefðbundna viðskiptabankalíkani að taka innstæðutryggingu til endurskoðunar. Ég held að þetta sé orðin tímaskekkja í sparnaði í heiminum almennt miðað við þau fjölbreyttu sparnaðarform sem eru til, að verið sé að bjóða upp á ríkistryggða innstæðutryggingu af þessu tagi. Við erum með ríkistryggt sparnaðarform sem heitir ríkisskuldabréf. Við ættum kannski bara að láta þar við sitja, að bankar þurfi bara að keppa um fjármagn á nákvæmlega sömu forsendum og aðrir þurfa að gera án þess að ríki eða [[Forseti hringir.]]einhvers konar innstæðutryggingakerfi komi til sögunnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það sem hv. þingmaður talaði um, þ.e. það viðhorf sem var hérna úti um allt, að ríkið myndi ekki leyfa bönkunum að falla, hefur stundum verið kallað, fyrirgefið enskuna, virðulegi forseti, „corporate socialism“ eða fyrirtækjasósíalismi. Var hugmyndin sú að sósíalismi væri fyrir bankastofnanir en kapítalismi fyrir alla hina. Hversu mikið er til í því ætla ég að leyfa öðrum að meta. Það sem ég er hins vegar að velta fyrir mér núna, vegna þess að hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni og fór svolítið mikið út í það að hætt sé við því að við förum einmitt of langt í hina áttina, að núna kinka allir kolli þegar einhver stingur upp á að auka hömlur á fjármálastarfsemi vegna reynslunnar árið 2008. Ég viðurkenni fúslega að vera í þeim hópi. Ég er afskaplega mikið til í það að hafa hömlur á bönkunum og fjármálastofnunum vegna þess að ég held að það séu hreinlega grundvallargallar í því hvernig þetta kerfi virkar allt saman og við þurfum, því miður, það sem sumir kalla forræðishyggju en er í rauninni bara öryggisnet. Ástæðan fyrir því að þessum reglum er beitt er vegna þess að þetta varðar almenning. Þetta er ekki einkamálefni eigenda bankanna. Það er heili punkturinn. Þess vegna erum við að ræða þetta til að byrja með. Núna þegar við erum farin að setja þessar hömlur, og eins og ég segi, fólk kinkar bara kolli við hugmyndina, þá velti ég fyrir mér hvernig það passar inn í módel þar sem menn eiga að geta stofnað fyrirtæki, og það á að geta farið á hausinn. Þetta er hin hliðin af því að í staðinn fyrir að bjarga bönkunum þá er passað núna að þeir falli aldrei. Sama spurningin vaknar hjá mér í sambandi við það hvernig samkeppnismódelið sem kapítalískt kerfi á að virka ef við erum búin að passa að þessi tiltekni hluti af fyrirtækjum landsins og heimsins sé svo vel varinn reglum og lögum og forræðishyggju, ef menn vilja kallað það það, að hann geti ekki fallið. Er þetta ekki svolítið á skjön við hugmyndina um hvernig fyrirtækjamarkaður á að virka?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur andsvarið. Þetta eru mjög áhugaverðar vangaveltur. Auðvitað þurfum við að velta því fyrir okkur þegar við tölum um kerfislægar mikilvægar stofnanir og að setja þurfi sérstaka regluumgjörð um þær eða gera sérstaklega miklar kröfur til þeirra. Á endanum; hver er tilgangur þeirra? Hvaða þjónustuhlutverki gegna þær stofnanir við samfélagið? Þetta er ákveðinn milliliður í miðlun fjármagns í hagkerfinu frá eigendum fjármagns til þeirra sem þurfa á því að halda. En við þurfum líka að átta okkur á því að fjármálamarkaður hefur gerbreyst frá því þessi hugmyndafræði var kannski ríkjandi þegar menn voru að forðast bankaáhlaup eftir kreppuna miklu snemma á síðustu öld. Sparnaðarform okkar og möguleikar til þess er miklu fjölbreyttara og meira aðgengi almennings er að verðbréfasjóðum, ríkisskuldabréfum, öðru sparnaðarformi en innlánum, er stóraukið. Maður spyr: Ef við erum að setja allt þetta regluverk um fjármála- eða sérstaklega viðskiptabanka fyrst og fremst til þess að tryggja einmitt innstæðuverndina og að þetta regluverk og þær kröfur sem við gerum verði á endanum svo kostnaðarsamar að stór hluti viðskiptavina bankanna leitar annað, þeir séu einfaldlega ósamkeppnisfærir, ekki samanburðarhæfir um kjör, til hvers er þá verndin? Til hvers er leikurinn gerður ef við erum í raun og veru búin að ýta þessu sama fjármagni á einhverja aðra staði í fjármálakerfinu og eftir stendur bankastofnun með innstæðurnar en talsvert lakara eignasafn þeim til tryggingar? Þá held ég að við þurfum kannski að staldra við og fara að spyrja okkur grundvallarspurninganna aftur: Er þetta forsvaranleg vernd? Eru þessar [[Forseti hringir.]]stofnanir þess eðlis að þær megi ekki fara á hausinn? Ættum við kannski að huga að laga- og regluumgjörð með einhverjum öðrum hætti en við erum að gera í dag?
Forseti vill minna þingmenn á að þó að þingmálið sé íslenska þá er heimilt að bera upp eitthvert annað tungumál svo framarlega sem það er jafnframt þýtt og forseti beðinn um leyfi. Þetta er meginreglan. Sumir vilja gleyma þessu. Sumir forsetar gleyma því jafnvel sjálfir og eru að skamma menn fyrir það. En þetta er leyfilegt samkvæmt lögum um þingsköp svo framarlega sem menn þýða orðin á íslensku.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta og gjöld. Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á skattalögum af ólíkum toga. Þar má nefna skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa, flýtingu á álagningu opinberra gjalda, reglur um ívilnanir til lækkunar á tekjuskattsstofni, orðalag í ákvæðum tekjuskattslaga um tekjur manns af útleigu íbúðarhúsnæðis, rafræn samskipti og birtingu álagningar og að lokum skuldajöfnun vegna vangoldinna skatta og gjalda. Ég ætla hér að fjalla um einstök efnisatriði frumvarpsins nokkuð ítarlega. Það er þá fyrst skattfrádráttur vegna hlutabréfakaupa: Hér ber fyrst að nefna breytingartilllögur er varða skattafslátt vegna hlutabréfakaupa í formi frádráttar frá tekjuskattsstofni, í því skyni að hvetja einstaklinga til að kaupa hlutabréf sem sparnaðarform og þar með til frekari nýtingar á þessari skattalegu ívilnun. Hvatinn felst í því að þeim skilyrðum sem einstaklingar og félög þurfa að uppfylla verður fækkað og þau einfölduð. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að einstaklingur og félagið sem hann hyggst fjárfesta í vegna hlutafjáraukningar þurfi ekki lengur að uppfylla þau skilyrði sem varða annars vegar tengsl einstaklingsins við félagið og hins vegar þau skilyrði sem varða félagið sjálft og starfsemi þess í fyrirframákveðinn tíma eftir að hlutafjáraukning félagsins hefur átt sér stað. Það að einstaklingur og félagið þurfi samkvæmt núgildandi lögum að halda áfram að uppfylla skilyrðin í fyrirframákveðinn tíma eftir að hlutafjáraukning félagsins hefur átt sér stað er talið draga úr hvata til að nýta sér frádráttinn. Einnig er lagt til að það skilyrði falli brott að einstaklingur sem hyggst nýta sér skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa megi ekki vera starfsmaður félagsins sem hann hyggst fjárfesta í. Tillaga þessi ætti að hafa í för með sér bæði jákvæð áhrif á hlutafjáraukningu félags og að gera frádráttarferlið skilvirkara. Í öðru lagi er talað um breytingu á álagningardegi einstaklinga og lögaðila. Þar er lagt til að álagningardegi einstaklinga og lögaðila verði flýtt um einn mánuð. Álagning einstaklinga verður þannig birt um mánaðamótin maí – júní og álagning lögaðila um mánaðamótin september – október á þessu ári. Einnig er lagt til að kærufrestur álagningar, sem nú er tveir mánuðir, verði lengdur í þrjá mánuði. Á undanförnum árum hefur álagning á einstaklinga farið fram í lok júlí ár hvert og álagning á lögaðila í lok október. Öll úrvinnsla á skattframtölum er nú orðin sjálfvirk og heyrir handvirk afgreiðsla til undantekninga. Að auki er heppilegra, vegna allra samantekta á þjóðhagsstærðum, og eins með tilliti til þarfa skattgreiðenda, að álagning opinberra gjalda liggi fyrir sem fyrst. Í fyrra var fyrsta skrefið tekið þegar álagning einstaklinga var færð fram um einn mánuð, þ.e. til mánaðamótanna júní – júlí, en í frumvarpinu er lagt til að nýtt skref verði stigið með frekari flýtingu álagningar einstaklinga fram til loka maí og flýtingu lögaðila fram um einn mánuð, sem sagt til loka september. Í þriðja lagi er fjallað um heimild til lækkunar á tekjuskattstofni. Þetta er ívilnun. Í frumvarpinu er lögð til minni háttar breyting á ákvæði tekjuskattslaga sem heimilar ríkisskattstjóra við tilteknar aðstæður að lækka tekjuskatts- og útsvarsstofn einstaklinga, þ.e. svokallaðar ívilnanir. Eftir að embætti skattstjóra voru sameinuð undir stjórn ríkisskattstjóra í ársbyrjun 2010 er í lögum um tekjuskatt að finna heimild fyrir ráðherra til að setja reglugerð um nánari skilyrði fyrir slíkum ívilnunum. Fram til þessa hefur ríkisskattstjóri sett reglur um skilyrði fyrir umræddum ívilnunum og viðmiðunarreglur um ívilnanir með eins nákvæmum hætti og unnt er á grundvelli laganna. Í frumvarpinu er því lagt til að sú heimild verði felld brott en í þess stað kveðið á um að ríkisskattstjóri skuli í upphafi hvers árs, að fenginni staðfestingu ráðherra, gefa út reglur um nánari skilyrði fyrir veitingu ívilnana samkvæmt ákvæði laganna. Þá er komið að útleigu íbúðarhúsnæðis. Með lögum nr. 59/2017 voru gerðar breytingar á lögum um tekjuskatt þar sem skýr greinarmunur var gerður á skattalegri meðferð leigutekna af íbúðarhúsnæði eftir því hvort um var að ræða útleigu sem féll undir húsaleigulög, heimagistingu samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og aðra útleigu á íbúðarhúsnæði í atvinnuskyni eða sjálfstæða starfsemi. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 59/2017 var upphaflega vísað til útleigu til varanlegrar búsetu leigutaka en við meðferð frumvarpsins á Alþingi komu fram ábendingar um að vísa fremur til útleigu íbúðarhúsnæðis sem félli undir húsaleigulög. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar taldi þá afmörkun skýrari og var ákvæðum frumvarpsins breytt í þá veru. Í ljós hefur komið að láðst hefur að gera sambærilega breytingu á einu ákvæði tekjuskattslaga þar sem enn er vísað til eldra orðfæris. Lagt er til að úr því verði bætt svo að samræmis gæti í orðalagi en tillagan felur að þessu leyti til ekki í sér neina efnisbreytingu. Vegna þessa felst ekki í þessari tillögu nein efnisbreyting. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að víkja hér að rafrænum samskiptum og rafrænni birtingu álagningar. Í frumvarpinu er að finna tillögu um rafræn samskipti skattyfirvalda við einstaklinga og fyrirtæki og birtingu álagningar á opinberum gjöldum. Eins og flestir vita hafa rafræn skil á skattframtölum verið tekin upp í áföngum undanfarin ár með mjög góðum árangri. Í fyrstu var lögfest heimild til handa ríkisskattstjóra að ákveða að lögaðilar og einstaklingar í atvinnurekstri skyldu skila skattframtölum í tölvutæki formi. Einstaklingar utan atvinnurekstrar komu inn síðar. Nú er lagt til að framangreind ákvæði verði sameinuð og samræmd. Þá þykir einnig ástæða til að heimila með skýrum hætti að niðurstöður álagningar megi almennt tilkynna framteljendum rafrænt. Nánast allir framteljendur eiga í rafrænum samskiptum við skattyfirvöld og afla sér nauðsynlegra upplýsinga með rafrænum hætti á vef ríkisskattstjóra eða á þjónustusíðu sinni. Útsending álagningarseðla á pappír er því á skjön við þessa þróun, enda stækkar sá hópur frá ári til árs sem afþakkar bréflega móttöku álagningarseðils og þykir því ástæða til að heimila með skýrum hætti að niðurstöður álagningar megi almennt tilkynna framteljendum rafrænt. Með auknum rafrænum samskiptum eru umhverfisvernd, hagræðing í rekstri og skilvirk samskipti við einstaklinga og fyrirtæki höfð að leiðarljósi, auk þess sem verið er að bregðast við auknum kröfum upplýsingasamfélagsins um rafræn samskipti á sem flestum sviðum. Ég ætla næst að víkja að skuldajöfnun. Hér eru lagðar til breytingar á ákvæðum skuldajöfnunar á inneign skattaðila upp í skuld hans vegna ógreiddra opinberra gjalda. Samkvæmt ákvæðum skattalaga er skylt að skuldajafna kröfum á móti inneignum óháð tímamörkum, til að mynda í virðisaukaskatti. Samkvæmt ákvæðum gjaldþrotalaga er það gert að skilyrði fyrir skuldajöfnun að krafa þrotabús á hendur lánardrottni hafi orðið til fyrir frestdag sem er sá dagur er héraðsdómara berst beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti. Skattalög og gjaldþrotalög stangast því á hvað þetta varðar eins og sjá má af hæstaréttardómi nr. 329/2016. Dómarinn taldi gjaldþrotalögin innihalda sérákvæði sem gengju framar ákvæðum skattalaga að þessu leyti og þar sem kröfur vegna inneignar í virðisaukaskatti urðu allar til eftir frestdag, í því tiltekna máli, var fallist á kröfur þrotabúsins um riftun á greiðslum sem fóru fram með skuldajöfnun tollstjóra á inneignum í virðisaukaskatti upp í skuld vegna ógreiddra opinberra gjalda. Staðgreiðsla launagreiðanda og virðisaukaskattur ásamt fleiri gjöldum eru svonefndir vörsluskattar og eiga aðeins að vera tímabundið í vörslu fyrirtækjanna og eru aldrei eign neins annars en ríkissjóðs. Því er lagt til að við lög um tekjuskatt, virðisaukaskatt, staðgreiðslu opinberra gjalda og staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur verði bætt ákvæði sem kveður á um að skuldajöfnun skuli fara fram vegna inneigna á tímabilum fyrir uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti þrátt fyrir ákvæði gjaldþrotaskiptalaga. Skuldajöfnun mun því fara fram hvort sem krafa hefur orðið til fyrir eða eftir frestdag samkvæmt gjaldþrotalögum enda óeðlilegt að skuldajöfnunarheimild sé háð því hvenær aðili kýs að skila inn skýrslum eða hvenær inneign myndast. Virðulegi forseti. Ekki er gert ráð fyrir því að þær lagabreytingar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi muni hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs. Samanlagt, verði frumvarpið að lögum, eru þetta óteljandi áhrif. Núverandi úrræði - ég hefði nú kannski átt að orða þetta aðeins öðruvísi. Þetta eru ekki teljandi áhrif en þau eru ekki óteljandi mörg, þau eru bara einfaldlega ekki teljandi. Verði þetta frumvarp óbreytt að lögum munum við ekki sjá mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs. Núverandi úrræði til lækkunar tekjuskattsstofns vegna hlutabréfakaupa, sem komu inn í lög fyrir fáum árum, hafa haft mun minni áhrif á tekjur ríkissjóðs en gert hafði verið ráð fyrir. Við álagningu ársins 2017 og tekjur ársins 2016 voru 30 einstaklingar sem lækkuðu tekjuskattsstofn sinn samanlagt um einungis 18 milljónir fyrir tilstilli úrræðisins. Það er erfitt að segja til um hve margir einstaklingar muni koma til með að nýta sér úrræðið eftir að skilyrðum sem þarf að uppfylla hefur verið fækkað en með hliðsjón af álagningu ársins 2017 metur fjármála- og efnahagsráðuneytið það svo að vænta megi þess að mögulega muni 200 einstaklingar nýta sér skattafsláttinn sem felst í frádrætti frá tekjuskattsstofni. Það þýðir að tekjutap myndi geta numið um 28 milljónum og fyrir sveitarfélögin einungis 12 milljónum. Þá er gert ráð fyrir því að þær breytingartillögur sem snúa að skuldajöfnun vegna vangoldinna skatta og gjalda muni koma í veg fyrir hugsanlegt tekjutap ríkissjóðs vegna riftana skuldajöfnunar í kjölfar dóms Hæstaréttar nr. 329/2016. Aðrar breytingar frumvarpsins eru taldar hafa óveruleg áhrif eða engin áhrif á afkomu ríkissjóðs. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, með síðari breytingum. Frumvarpið er efnislega samhljóða frumvörpum sem mælt var fyrir á 145. og 146. löggjafarþingi. Frá gildistöku laga nr. 12/1999 hefur Lífeyrissjóður bænda starfað með því markmiði og skipulagi sem greinir í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum, sérlögum um sjóðinn og samþykktum fyrir hann. Í núgildandi lögum um sjóðinn er kveðið á um heimild til handa ríkissjóði til að greiða mótframlag sjóðfélaga í Lífeyrissjóði bænda. Allt frá stofnun sjóðsins árið 1970 greiddi ríkissjóður að hluta eða í heild framlag á móti iðgjaldi sjóðfélaga en framlagið var ákveðið í fjárlögum hvers árs og reiknað á grundvelli afurðaverðs samkvæmt búvörusamningi. Í kjölfar hrunsins voru framlög úr ríkissjóði til lífeyrissjóðsins felld brott í áföngum og frá upphafi árs 2013 hefur iðgjaldið til lífeyrissjóðsins verið greitt af sjóðfélögum að fullu líkt og almennt gildir um þá sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi. Í ljósi þessara breyttu forsendna þykir ekki ástæða til að sérlög gildi um sjóðinn. Því er lagt til að sjóðurinn starfi eingöngu á grundvelli laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, og samþykkta fyrir hann, líkt og flestir lífeyrissjóðir gera. Brottfall laganna mun ekki raska réttindum neinna þeirra hópa sem notið hafa réttinda úr sjóðnum þar sem afnám laganna kemur ekki í veg fyrir að þau réttindi séu tryggð í samþykktum sjóðsins og á þeim almenna grunni sem lög nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, kveða á um. Í frumvarpinu er lagt til að lög um Lífeyrissjóð bænda falli úr gildi 1. júlí 2018 og að núverandi stjórn sjóðsins hafi frumkvæði að því að aðlaga samþykktir sjóðsins að ákvæðum laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum og leggi þær þannig breyttar fyrir fjármála- og efnahagsráðherra til samþykktar eigi síðar en í maí 2018. Þannig er gert ráð fyrir að staðfestar samþykktir fyrir sjóðinn liggi fyrir um leið og lögin falla úr gildi þann 1. júlí 2018 og að ný stjórn taki við á grundvelli staðfestra samþykkta fyrir sjóðinn. Það liggur í hlutarins eðli að í hlut nefndarinnar kemur m.a. að meta hvort þessar dagsetningar geta staðið óbreyttar eða hvort taka verður tillit til þess að málið kemur á dagskrá nú fyrst eftir páska. Mögulega þarf að hreyfa eitthvað við þessum dagsetningum ef á annað borð myndast meiri hluti fyrir því að afgreiða málið hér. Það verður bara að koma til skoðunar. Síðan er lagt til að kveðið verði á um að ríkissjóður ábyrgist útgjöld vegna lífeyrisgreiðslna sjóðfélaga sem eru fæddir 1914 eða fyrr eða útgjöld vegna lífeyrisgreiðslna til maka þeirra. Hér er sem sagt lagt til að ríkissjóður ábyrgist útgjöld vegna þessara hópa. Um er að ræða áunnin réttindi sjóðfélaga eða maka sem ríkissjóður ábyrgist nú þegar en útgjöld ríkissjóðs vegna umræddrar ábyrgðar námu 9,9 milljónum á síðasta ári miðað við 12,7 milljónir árið 2016. Að því sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra gat þess réttilega að það er verið að endurflytja þetta í þriðja sinn, held ég að sé rétt munað hjá mér, og það kom m.a. til umfjöllunar í þinginu í fyrra. Maður staldrar við, þetta virkar einfalt mál, nokkuð sem við eigum að geta farið í gegn með í þinginu, en í fyrra komu umsagnir sem m.a. bentu á réttindi kvenna. Lífeyrissjóður bænda var stofnaður 1974 en konur fengu ekki aðild að sjóðnum fyrr en 1984, þar með makar bænda sem eru þá mjög háðir þessum greiðslum. Ég ætlaði að vita hvort tekið hefði verið tillit til þessara athugasemda og hvort þær hefðu kannski verið ástæðan fyrir því að málið var ekki afgreitt á síðasta þingi. Spurning mín til hæstv. ráðherra er: Hefur réttinda þessara kvenna, því að oftast eru þeir makar sem þarna um ræðir konur, verið gætt við yfirferð og samningu á þessu frumvarpi?
Virðulegi forseti. Við þinglega meðferð málsins hefur á fyrri stigum komið fram lögfræðiálit sem svarar þeim áhyggjum sem snúa að makalífeyri. Samkvæmt því sem fram kemur í frumvarpinu sjálfu, að viðbættu því lögfræðiáliti sem ég er hér að vísa til, skerðast ekki réttindi þeirra sem þarna eiga í hlut við þá breytingu sem hér verður. Ég vék að því í framsögu minni að við leggjum til að ekki gildi sérlög um sjóðinn. Hins vegar er hægt að kveða á um þau réttindi sem menn vilja að gildi fyrir sjóðfélaga eða maka þeirra í samþykktum sjóðsins, það myndi þá kannski frekar reyna á það þar, en þetta er vissulega atriði sem hefur orðið til þess að þingnefndin hefur verið hikandi við að afgreiða málið fram til þessa. Kannski hafa menn lent í tímaþröng en eins og málið horfir við mér eru engar efnislegar athugasemdir komnar fram sem ættu að stöðva afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir greinargott svar sem ég tel mikilvægt innlegg í vinnu nefndarinnar. Ég tel brýnt að hún fari yfir nákvæmlega þessa þætti. Ég geri í sjálfu sér ekki athugasemd við svar við hæstv. ráðherra því að ég skil málið sjálf með þessum hætti eftir að hafa lesið yfir gögn málsins. Ég verð þó að viðurkenna að menn hafa haft samband við mig með áhyggjur af þessu. Ég tel mikilvægt að nefndin fái svigrúm til að skoða þetta og segja þá alveg skýrt hver vilji löggjafans er. Mér sýnist hann blasa við, m.a. í svari hæstv. fjármálaráðherra.
Ég þakka fyrir þetta og tek undir með hv. þingmanni. Ég held að það sé algjörlega óumflýjanlegt að tekin verði mjög skýr afstaða á þinginu til þeirrar ábendingar sem hefur komið fram um þennan tiltekna makalífeyrisrétt. Ég treysti því að einu sinni enn verði farið yfir það í nefnd og eftir atvikum hnykkt á því ef þörf krefur á viðeigandi stöðum, í nefndaráliti, mögulega eftir samtal við forsvarsmenn sjóðsins, ég skal ekki segja til um það, en niðurstaða okkar er sú að ekki þurfi að gera frekari breytingar á lagafrumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég hef þá tilgátu að þetta mál sé undir álögum, það var 666. mál á 145. þingi, þess vegna gangi svo illa að koma því í gegn. Að öllu gamni slepptu ætla ég að spyrja út í það sama og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spurði út í áðan. Ég hef fylgst með þessari lagadeilu Lífeyrissjóðs bænda og fjármálaráðuneytisins í umsögnum til þingsins, ég hef ekki séð nefndarálit reyndar koma út við fyrri framlagningar og málsmeðferðir sem hafa útkljáð málið, en rökstuðningur fjármálaráðuneytisins er vissulega til staðar og í sjálfu sér skýr. Hins vegar velti ég fyrir mér hvort ekki megi koma til móts við áhyggjur Lífeyrissjóðs bænda með því að setja einfaldlega tímabundið ákvæði, t.d. í lög um lífeyrissjóði eða eitthvað því um líkt, að ekki sé einhvern veginn hægt að koma til móts við þetta. Þótt maður taki kannski einhverja afstöðu gagnvart þessari lagalegu deilu þá þarf hún ekki endilega að vera til staðar. Ég hef líka pínulitlar raunverulegar áhyggjur af þessu vegna þess að það kom fram í umsögn á sínum tíma að Lífeyrissjóður bænda myndi ekki treysta sér til að setja þetta í samþykkt án lagastoðar. Óháð því hvort það sé lagatæknilega rétt eða ekki þá er það samt eitthvað sem ég óttast að gerist. Þá getur fjármálaráðuneytið svo sem bent á Lífeyrissjóð bænda og sagt að þeir hafi rangt fyrir sér. Gott og vel. Þá hefur það samt gerst. Ég held að hægt sé að komast hjá því, eða ég velti því upp, velti því fyrir mér og eins og ég segi, ég hef ekki séð nefndarálit um þetta mál. En ég velti fyrir mér hvort ekki sé hægt að koma til móts við þessar áhyggjur jafnvel þótt lagatæknin hjá Lífeyrissjóði bænda sé metin röng af fjármálaráðuneytinu.
Virðulegi forseti. Ég hef svo sem engar athugasemdir við það að menn skoði slíkar leiðir. Aðalatriðið er að við teljum ekki þörf fyrir sérlög fyrir Lífeyrissjóð bænda lengur og teljum að samþykktir sjóðsins sem myndu síðan grundvallast á almennu löggjöfinni um lífeyrissjóði ættu að vera fullnægjandi umhverfi fyrir starfsemina. Ef upp koma álitamál eins og þau sem hér hafa verið rakin er sjálfsagt að þau verði skoðuð og allar leiðir rannsakaðar til þess að leiða í jörð allan ágreining um það efni. Ég vænti þess að nefndin muni einu sinni enn taka það til skoðunar eins og hefur gerst í fyrri umferðum með þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég hef sjálfur engan áhuga á að sérlög séu um Lífeyrissjóð bænda. Ég geri engar athugasemdir við það að lögin verði felld brott. Mér finnst stundum fólk velja sér röngu ástæðuna til að berjast fyrir með kannski óþarfa töfum og óþarfa ágreiningi. En nú vill svo skemmtilega til að ég er svo heppinn, ég er í þeirri forréttindastöðu að vera í efnahags- og viðskiptanefnd sem fær málið til umræðu. Ég hlakka til að takast á við það og koma hugmyndum að um einhverja málamiðlun til að hægt verði að leysa úr þessari undarlegu deilu. Ég ætlast svo sem ekki til svars af hálfu hæstv. ráðherra nema hann svo óski.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir öðru máli sem varðar lífeyrissjóðakerfið. Hér er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar til tvenns konar breytingar á lögum um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Er þar fyrst að nefna tillögu um að felld verði brott ýmis ákvæði í lögum um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda sem eru efnislega samhljóða ákvæðum laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, svokallaðra lífeyrissjóðalaga, en Söfnunarsjóðurinn starfar að meginstefnu til á sama hátt og aðrir lífeyrissjóðir. Breytingar á lífeyrissjóðalögunum krefjast í einhverjum tilvikum jafnframt breytinga á lögum sjóðsins á meðan aðrir lífeyrissjóðir, sem starfa á grundvelli lífeyrissjóðalaganna og samþykkta sinna, þurfa einungis að gera breytingar á samþykktum vegna slíkra lagabreytinga. Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda starfar á grundvelli laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, laga um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda, nr. 155/1998, og samþykkta fyrir sjóðinn. Með lögum nr. 155/1998 er Söfnunarsjóðnum ekki ætlað annað hlutverk en öðrum lífeyrissjóðum utan þess að honum er ætlað að vera lífeyrissjóður þeirra launþega/einstaklinga sem ekki eiga kjarasamningsbundna aðild að öðrum sjóðum, samanber 6. gr. lífeyrissjóðalaganna. Þá hefur sjóðurinn jafnframt hlutverki að gegna samkvæmt 47. gr. lífeyrisjóðalaganna þegar lífeyrissjóður uppfyllir ekki lengur skilyrði laganna um starfsleyfi lífeyrissjóða og umsjónaraðili hefur verið skipaður yfir sjóðnum. Ekki þykir nauðsynlegt að í sérlögum um sjóðinn sé að finna ákvæði sem eru efnislega samhljóða ákvæðum lífeyrissjóðalaganna. Í samræmi við það er lagt til að nokkur ákvæði í lögum um sjóðinn verði felld brott enda felast í þeim sömu réttindi og skyldur og kveðið er á um í lífeyrissjóðalögunum. Í öðru lagi er lagt til að varamönnum í stjórn sjóðsins verði fækkað úr sjö í tvo. Reynslan sýnir að ekki er ástæða til að viðhalda núverandi fjölda varamanna. Því þykir rétt að leggja til að skipuðum varamönnum í stjórn sjóðsins verði fækkað. Í gildistökuákvæði er gert ráð fyrir að 1. gr. frumvarpsins, sem felur í sér fækkun varamanna, taki gildi þegar skipunartíma núverandi stjórnar er lokið, þ.e. árið 2020. Aðrar breytingar geta þegar tekið gildi. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 1/1997, með síðari breytingum. Hinn 1. janúar 2018 tóku gildi lög nr. 116/2016 sem breyttu lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og fleiri lögum. Með breytingunum er einstaklingum gefinn kostur á að taka hálfan ellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, frá 65 ára aldri, að því tilskildu að allir skyldubundnir atvinnutengdir lífeyrissjóðir, sem einstaklingur á réttindi í, hafi heimilað sjóðfélögum töku á hálfum lífeyri. Eigi þessi heimild að gilda fyrir sjóðfélaga í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins þarf að breyta lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem þetta frumvarp fjallar um. Í frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar á lögum um LSR. Er þar fyrst að nefna það skilyrði fyrir töku hálfs ellilífeyris úr B-deild sjóðsins að sjóðfélagi minnki starfshlutfall sitt í hálft starf ef hann er í starfi sem veitir aðild að B-deild sjóðsins eða hefði veitt rétt til aðildar að sjóðnum fyrir stofnun A-deildar LSR 1. janúar 1997. Með hálfu starfi er átt við að starfshlutfall sjóðfélaga í B-deild LSR við töku á hálfum lífeyri getur hvorki numið hærra né lægra hlutfalli en 50% til að hann haldi aðild sinni að B-deild sjóðsins. Sjóðfélaga er þó heimilt að minnka starfshlutfall sitt í lægra starfshlutfall en hálft starf en við það tapast réttur til aðildar að B-deild sjóðsins. B-deild LSR var lokað fyrir nýjum launagreiðendum og sjóðfélögum í árslok 1996 með lögum nr. 141/1996, en með þeim voru gerðar breytingar á lífeyrissjóðakerfi ríkisstarfsmanna. B-deildin er ekki nema að litlu leyti fjármögnuð með iðgjöldum og ávöxtun þeirra en að stærstum hluta með samtímagreiðslum frá launagreiðendum og ríkissjóði, samanber 32. og 33. gr. laga nr. 1/1997. Lífeyriskerfi B-deildar felur því einungis að litlu leyti í sér sjóðsöfnun og byggist fjármögnunin aðallega á gegnumstreymi. Ef veitt yrði heimild til töku hálfs ellilífeyris úr sjóðnum án nokkurra skilyrða hefði það að líkindum í för með sér að allflestir virkir sjóðfélagar myndu nýta sér þann kost við 65 ára aldur. Það myndi auka skuldbindingar sjóðsins um allt að 10 milljarða kr. Í ljósi þess að B-deild LSR er eftirlaunasjóður þar sem starfslok eru skilyrði fyrir töku ellilífeyris úr sjóðnum verður að telja eðlilegt að binda heimild til töku hálfs ellilífeyris úr B-deild því skilyrði að sjóðfélagi minnki starfshlutfall sitt í hálft starf. Sjóðfélagar sem greiða í A-deild LSR og eiga svokölluð geymd réttindi í B-deild þurfa einnig að hafa látið af starfi til að eiga rétt á töku lífeyris úr B-deild ef starfið hefði veitt rétt til aðildar að sjóðnum fyrir stofnun A-deildar sjóðsins. Er því gert ráð fyrir að skilyrði um lækkun starfshlutfalls eigi einnig við um þá. Í öðru lagi er lagt til að hlutfall viðbótarréttinda við makalífeyri taki mið af starfshlutfalli hins látna sjóðfélaga þegar taka á hálfum lífeyri hófst en taki ekki mið af starfshlutfalli við andlát hans. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um málefni aldraðra og lögum um sjúkratryggingar. Frumvarpinu er ætlað að jafna aðgang þeirra sem þurfa á dvöl í dvalarrými eða dagdvöl að halda þannig að allir þeir sem þurfa slíka þjónustu geti notið hennar óháð aldri. Samkvæmt gildandi ákvæðum eru úrræðin dagdvöl og dvalarrými einungis ætluð öldruðum. Með frumvarpinu er ætlunin að það sama gildi um dvöl í dvalarrými og í dagdvöl, þ.e. að dvöl grundvallist á faglegu heilsufarsmati, óháð aldri. Um langa hríð hafa komið upp tilvik þar sem óskað hefur verið eftir undanþágum til dvalar í dvalarrýmum og í dagdvöl þrátt fyrir að viðkomandi sé yngri en 67 ára. Lagastoð fyrir slíkum undanþágum hefur vantað. Með þeirri breytingu á löggjöfinni sem lögð er til verður heimilt að veita undanþágu frá aldursskilyrði varðandi dvalarrými og dagdvöl, en í frumvarpinu er lagt til að 24. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, verði breytt þannig að skýrt verði að sjúkratrygging nái til þjónustu sem veitt er í hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum og dagdvöl sem samið hefur verið um samkvæmt IV. kafla laganna. Breytingin er til þess fallin að skjóta lagastoð undir núverandi framkvæmd varðandi dvalarrými og dagdvöl. Í frumvarpinu er einnig að finna reglugerðarheimild sem ætlunin er að setja í lög um málefni aldraðra til handa ráðherra til að kveða nánar á um fyrirkomulag faglegs teymis og skilyrði mats á þörf fyrir dvöl í dagdvöl. Þá er gert ráð fyrir breytingu á lögum um málefni aldraðra þannig að í stað þess að hámark kostnaðarþátttöku fyrir dagdvöl einstaklings miðist við óskertan grunnlífeyri einstaklings verði miðað við 18% af fullum ellilífeyri samkvæmt 23. gr. laga um almannatryggingar. Svokallaður grunnlífeyrir ellilífeyrisþega var afnuminn frá 1. janúar 2017 með lögum nr. 116/2016, um breytingar á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, þegar bótaflokkar ellilífeyrisþega voru sameinaðir. Fjárhæð hins nýja ellilífeyris er mun hærri en fjárhæð eldri grunnlífeyris og því þykir nauðsynlegt að breyta ákvæðinu þannig að miðað verði við ákveðið hlutfall af fullri fjárhæð hins nýja ellilífeyris sem samsvarar fyrri fjárhæð grunnlífeyris ellilífeyrisþega að teknu tilliti til þeirra hækkana sem orðið hafa á bótum almannatrygginga. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að því verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og framlagningu á þessu frumvarpi. Mig langaði til að nota tækifærið til að ræða hér þá staðreynd að yngri einstaklingar dvelja inni á hjúkrunarrýmum og misræmi kann að koma upp í þjónustu því að þjónustuþarfirnar geta verið mjög misjafnar þegar um er að ræða yngri einstaklinga. Ég vildi vekja máls á því að þeir kunna annars vegar að kosta meira í umönnun eða þurfa öðruvísi þjónustu sem kostar meira, ef ráðherra hefði tök á að koma inn á það þótt það tengist kannski ekki beint þessu frumvarpi. Nú hafa sum hjúkrunarheimili fengið aukið fjármagn og þróað sérstaklega þjónustu fyrir yngri einstaklinga og geta boðið upp á sérhæfðari þjónustu eins og til að mynda Skógarbær í Breiðholti. Ég vil gjarnan fá sýn ráðherra á þá þætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ábendingu. Eins og fram kemur í hennar máli þá er þetta kannski ekki þáttur sem varðar akkúrat efni frumvarpsins en er sannarlega umfjöllunarefni. Ég hef átt fundi í velferðarráðuneytinu sem lúta einmitt að mismunandi samsetningu íbúa á hjúkrunarheimilum og þar með getur maður sagt mismunandi kostnað við þá þjónustu sem þar er veitt. Þetta er eitt af því sem er horft til. Ég held að það séu engar ýkjur að við séum mjög meðvituð um þennan þátt í velferðarráðuneytinu við úrlausn slíkra álitamála, en hér er í raun og veru fyrst og fremst um að ræða þá réttarbót að við getum ekki mismunað fólki eftir aldri inn í þetta tiltekna heilbrigðisúrræði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og tek undir það að auðvitað er mikilvægt að mismuna fólki ekki eftir aldri. Ég átta mig á því að það eru margir þættir sem koma til skoðunar þegar verið er að velja kosti fyrir einstaklinga. Eitt af því er að fólk geti dvalið í heimabyggð og í kringum sitt nánasta fólk. Þá er þetta oft besta leiðin. En ég vildi bara vekja athygli á þeirri stöðu sem uppi er og kannski mikilvægi þess að við horfum líka til sérhæfðra úrræða fyrir yngra fólk. Ég átta mig á því að við munum aldrei geta gert það um land allt, en kannski á höfuðborgarsvæðinu kunna að vera kostir í því fólgnir að geta boðið upp á slíkt úrræði.
Forseti. Ég þakka enn fyrir þessar ábendingar. Þetta er einn af þeim þáttum sem við þurfum að vera með undir þegar við erum að reyna að ná yfirsýn yfir þau þjónustuúrræði sem þegar eru fyrir hendi og síðan að skoða bæði hvernig breytt aldurssamsetning og breytt afstaða til heilbrigðis- og félagsþjónustu kallar eftir nýjum og breyttum úrræðum og öðruvísi samsetningu þeirra. Þetta er einn af þeim þáttum sem þar þarf að vera undir. Ég vænti þess að í stefnumótun í heilbrigðismálum séu þessir þættir til umfjöllunar og þakka hv. þingmanni fyrir þá ábendingu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Það er í anda þess sem sá er hér stendur hefur áður talað fyrir, þ.e. að taka út úr sér gengin aldurstakmörk í alls konar þjónustuveitingum og er það vel. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra um heimildarákvæðið í 3. gr. frumvarpsins um reglugerðarsetningu vegna faglegs matsteymis um skilyrði fyrir dagdvöl. Getur hæstv. ráðherra upplýst um það hvort slík vinna sé farin af stað í ráðuneytinu við þessa reglugerðarsamningu? Ef svo er, verður hv. velferðarnefnd ekki örugglega upplýst um þá vinnu þegar þar að kemur?
Virðulegi forseti. Vinna er hafin í ráðuneytinu við að skoða þennan þátt og ég lít svo á að hv. þingmaður, sem er varaformaður velferðarnefndar, sé hér með að óska eftir því að nefndin verði upplýst um þá vinnu eftir því sem henni vindur fram. Þeirri ósk er hér með komið á framfæri við ráðuneyti velferðarmála.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Spurningin kemur ekki að tilefnislausu, frekar en annað úr þessum ræðustól. Það getur stundum þurft að grípa til úrræða eins og þessara með tiltölulega stuttum fyrirvara og þá vil ég brýna ráðuneytið í að hafa í huga að slíkt matsferli má ekki vera of íþyngjandi eða umsvifamikið en þarf engu að síður að vera faglegt, eins og þarna er tekið fram. Ég leyfi mér að brýna hæstv. ráðherra í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir erindið. Ég tek undir með hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, þetta hefur svo sem verið rætt í töluverðan tíma og er ansi brýnt að leiðrétta þau mál að það sé aldur fyrst og fremst sem skipti máli í því hvaða úrræði fólk fær. Mig langar hins vegar til þess að spyrja í ljósi stöðunnar, af því að líkur eru á að kostnaður kunni að aukast við þetta, eðlilega, það fjölgar: Hefur verið reiknað út hver mögulegur kostnaðarauki verður? Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að fari um þann fjölda aldraðra yfir 65 ára aldri sem nú þegar er á biðlistum eftir úrræðum? Mun þetta lengja þann biðlista? Eru peningar eyrnamerktir í þetta þarfa verkefni?
Virðulegi forseti. Ekki er gert ráð fyrir því að af þessari breytingu á fyrirkomulagi hljótist verulegur kostnaðarauki. Það er nokkuð sem verður að koma í ljós. En hins vegar er það rétt sem hv. þingmaður bendir á að það kann að verða þannig að eðli máls samkvæmt muni þrengjast um aðra sem bíða eftir hjúkrunarrýmum o.s.frv. En samhliða gerum við ráð fyrir verulegri fjölgun hjúkrunarrýma í fjármálaáætluninni núna, sem betur fer eins og fram hefur komið í framlagðri fjármálaáætlun. Mér reiknast til að við séum í áætluninni að fjölga um 300 frá því sem áður var, þ.e. gert var ráð fyrir 250 nýjum rýmum á fimm ára tímabili, en þar bætum við við 300, þannig að rýmin verða 550 á fimm ára tímabili. Væntanlega verður eftirspurninni þá svarað hraðar en er í dag, enda er það markmiðið með því átaki.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gott að vita að verið sé að vinna þetta í samfellu af því að mikil stefnumótun hefur átt sér stað lengi í málefnum aldraðra og hefur skort á að hún hafi skilað sér inn í langtímaáætlun. Það er því gott ef þetta fer saman núna. Við vitum öll að geðheilsa og andleg vellíðan fólks, ekki síst aldraðra, spilar oft inn í líkamlega heilsu og ástand þannig að það skiptir líka máli þar. Þar hefur óneitanlega verið ákveðið áhyggjuefni sú gagnrýni sem heyrst hefur frá Hugaraflsteyminu góða, sem er nú heimilisgestur hjá flestu fólki í gegnum fjölmiðla þessa dagana. Fram kemur á heimasíðu velferðarráðuneytisins að nú er ákveðin sókn í gangi, þannig mögulega er einhverjum spurningum svarað þar ef að er gáð. Mig langar til að velta því upp hvort hæstv. ráðherra hafi einhverja sýn á hversu mikið átak í þessum málum, langþráð og skýr sýn, þurfi til að draga úr [[Forseti hringir.]]þörf á þessum rýmum, hvernig aukin geðheilbrigðisþjónusta og þörf þessa hóps fyrir rými spila saman.
Virðulegur forseti. Það er synd að hafa bara nokkrar sekúndur til þess að bregðast við þessu. Samkvæmt geðheilbrigðisáætlun Alþingis frá árinu 2016 er gert ráð fyrir að geðheilsuteymum sé komið á um allt land. Þar með séu þau í raun hluti af fyrsta stigs þjónustu eða fyrstu snertingu í gegnum heilsugæsluna. Þar með erum við að styrkja framlínuna og líka gagnvart öldruðum. Við höfum verið að ræða það við heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu að líklega, og það raunar hefur komið fram hjá þeim, þurfi heilsugæslan að geta haft meira frumkvæði í því að teygja sig til aldraðra til þess að kanna þjónustuþörfina áður en hún gýs upp með látum, ef svo má að orði komast. Um leið og við erum að teygja okkur meira til þeirra sem eru heima erum við að auka möguleikana á því að fólk geti að eigin ósk verið heima lengur, því að við sjáum í sífellt ríkari mæli að þörfin fyrir þjónustu er mjög einstaklingsbundin og við leysum ekki þjónustuþörfina bara með því að byggja hjúkrunarrými.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir flutninginn á þessu máli. Þingmálið sem slíkt er að mörgu leyti réttlætismál, þ.e. að þeir sem hafa ekki náð 67 ára aldri geti notið þeirrar þjónustu. Mig langar hins vegar að fylgja eftir spurningu hv. þingmanns sem talaði á undan mér um geðheilbrigðismál. Það er ekki bara unga fólkið, þótt slæmt sé, sem glímir við geðheilbrigðisvandamál, það eru líka hinir eldri. Hefur ráðherra eitthvað látið meta hvaða áhrif það kann að hafa á dagdvöl og eitthvað slíkt, þ.e. ef þeim fjölgar mjög sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda, ekki síst þegar ljóst er að ráðherrann er nú búinn að skella dyrunum á Hugarafl og er að boða breytingar sem ekki hafa tekið gildi? Við hljótum að spyrja hvort ráðherrann hafi yfirleitt einhverja yfirsýn yfir það hvort þeim muni fjölga mögulega sem eru eldri og eldri borgurum sem þurfa á aðstoð að halda þegar dyrunum að Hugarafli verður lokað? Eins og ég hef skilið ráðherrann er gert ráð fyrir geðheilbrigðisteymum um land allt [[Forseti hringir.]]en þau eru ekki tekin til starfa ef ég veit rétt.
Virðulegi forseti. Jú, reyndar eru sum geðheilsuteymi þegar komin á laggirnar, bæði í austurborginni og á Austurlandi, næst í röðinni eru vesturteymi á höfuðborgarsvæðinu. Hv. þingmanni til upplýsingar er Hugarafl félagasamtök, en ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé að ræða um Geðheilsu – eftirfylgd sem er geðheilsuteymi sem hefur verið í gangi í Reykjavík. Það úrræði verður lagt niður samhliða því sem öllum þeim sem þar njóta þjónustu verða boðin önnur úrræði á vegum Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um aldraða og geðheilbrigðismál er það að mínu mati málaflokkur sem hefur verið allt of lítið í umræðunni. Ég tel að við þurfum að beina sjónum okkar sérstaklega að honum, ekki síst að því er varðar lyfjamálin. Við höfum séð þar mjög háar tölur sem varða t.d. bæði kvíðalyf og svefnlyf í hópi aldraðra. Ég held að það sé eitt af því sem þarf að taka til í okkar annars ágæta heilbrigðiskerfi.
Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því en þakka samt ráðherra fyrir að reyna að uppfræða mig um að Hugarafl sé félagasamtök, mikilvæg félagasamtök sem ráðherra og ríkisstjórnin hafa lítið viljað með hafa fram að þessu, alveg eins og ráðherra skellti hurðinni á hjúkrunarfræðinga fyrir skömmu. Í frumvarpinu kemur fram að samráð hafi verið haft við Tryggingastofnun. Ég velti fyrir mér hvort eitthvert samráð hafi verið haft við Samband íslenskra sveitarfélaga varðandi þessi lög og þetta mál því að óneitanlega koma sveitarfélögin víða að þessum málaflokki. Því hljótum við að spyrja hvort eitthvert samráð hafi verið þar viðhaft.
Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd sendi málið til umsagnar og þar með fái Samband íslenskra sveitarfélaga aðkomu að því. Það er mín afstaða, rétt eins og hv. þingmanns sem kom fram í fyrra andsvari, að hér sé fyrst og fremst um að ræða réttlætismál sem er ívilnandi og til bóta fyrir íbúa í þessu landi. Hér er mál sem með góðum vilja ætti að vera eitt af þeim sem þingmenn þvert á flokka ættu að geta sammælst um að ljúka í þinginu sem réttarbót fyrir Íslendinga.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir flutninginn á þessu frumvarpi. Við getum verið sammála um það að þetta sé réttlætismál eins og kom fram í stuttu andsvari mínu áðan og svari ráðherra. Þetta er réttlætismál vegna þess að það er þörfin en kannski ekki aldurinn sem akkúrat skiptir máli þegar fólk þarf að nota þessa þjónustu. Það breytir því hins vegar ekki að þjónusta sem þessi kostar fjármuni. Ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt þá er ekki gert ráð fyrir einni krónu, ekki neinum einustu fjármunum aukalega inn í þetta verkefni eða í þá þjónustu sem þarna er veitt. Við hljótum því að spyrja ráðherrann um það í ljósi þess að fram kom að ekki hefur verið eytt einu símtali á Samband íslenskra sveitarfélaga varðandi þetta frumvarp. Í það minnsta svaraði ráðherrann því ekki að samráð hefði verið haft við sveitarfélögin heldur vísaði til þess að nefndin ætti að hafa samráð með því að tala við sveitarfélögin. Sums staðar úti á landi, ég verð að viðurkenna að ég kann ekki alveg hvernig þetta er í Reykjavík, eru sveitarfélögin aðilar að dagþjónustunni og því sem við getum kallað dagvistun eða að eldri borgarar fái einhvers konar aðstoð og þjónustu að degi til en þurfi ekki að leggjast inn á stofnanir. Ráðherrann skilar algjörlega auðu þegar kemur að þessu. Við höfum ekki hugmynd um það hér á þessum stað í þessu máli öllu saman hvort af þessu hlýst einhver kostnaðarauki. Það er hins vegar alveg augljóst að biðlistarnir eftir þjónustuúrræðinu sem þarna er boðið upp á munu lengjast vegna þess að um leið og menn fara í það að bæta réttlætið með því að hleypa fleirum að þá óska að sjálfsögðu fleiri eftir þjónustunni. Til þess að geta brugðist við biðlistum þá hljótum við að þurfa að setja meiri fjármuni í verkefnið. Þeir koma greinilega ekki frá ríkisvaldinu. Ef það á að bregðast við aukinni eftirspurn sem augljóslega verður til staðar þá hljóta sveitarfélögin að eiga að leggja út fyrir því miðað við það hvernig þetta mál er sett fram. Því hljótum við að hafa uppi spurningar og vangaveltur um hvort það sé eðlilegt að ríkið komi enn og aftur fram með mál sem getur vissulega talist réttlætismál, en varpar einfaldlega ábyrgðinni eitthvað út í samfélagið eða á þær stofnanir sem veita þessa þjónustu eða á sveitarfélögin sem taka þátt í henni. Er það eðlilegt? Er það sanngjarnt? Nei, að sjálfsögðu ekki. Það er akkúrat þetta sem er svo oft búið að tala um hér í sölum Alþingis og við alþingismenn að geti ekki verið rétt. Ég vonast hins vegar að sjálfsögðu til þess að verði kostnaðarauki af þessu þá muni ríkisvaldið bregðast við og koma með aukna fjármuni inn í þjónustuúrræðið sem hér er um að ræða. Það getur ekki verið eðlilegt að einhver annar í rauninni borgi þetta eða þá að þær stofnanir sem veita þessa þjónustu í dag taki það einfaldlega af takmörkuðum fjármunum sínum á hverjum tíma. Ég get alveg séð fyrir mér að það þurfi jafnvel að fara í einhverjar fjárfestingar til að bregðast við. Sums staðar er ljóst að það rými sem er veitt til þjónustu er orðið frekar þröngt og lítið, þannig að við hljótum að þurfa að bregðast við þar líka. Enn og aftur komum við að þeim lið sem heitir það að hlutirnir kosta eitthvað. Það er mjög fallegt og gott að ná saman um það að auka réttlætið, en við hljótum að þurfa að svara líka þeirri spurningu hvernig við náum réttlætinu fram. Eitt er að leggja fram svona þingmál sem lítur fallega út, annað ef ekki er hægt að bregðast við því með góðum hætti.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni áhuga á þessu máli og vangaveltur hans um kostnaðinn. Það kemur fram raunar í greinargerðinni með málinu að samkvæmt okkar mati á ekki að vera neinn kostnaðarauki af frumvarpinu vegna þess að að ekki er verið að fjölga rýmum í þetta tiltekna úrræði, ekki er lagt upp með það. Hins vegar erum við að fjölga hjúkrunarrýmum. Það er annað mál. Það varðar ekki þetta þingmál sérstaklega. Því er fundinn staður í nýrri fjármálaáætlun. Ég vona að hv. þingmaður geti tekið undir það með mér að það er löngu tímabært að fjölga hér hjúkrunarrýmum. Ég vona jafnframt að þingmaðurinn sé mér sammála um að þau rými sem hér er verið að ræða um eigi að vera opin fólki óháð aldri. Það er þá fyrst og fremst byggt á faglegu mati á stöðu hvers og eins. Ég held að við ættum að geta verið sammála um það án þess að vera að fara í einhverja útúrsnúninga um þetta tiltekna mál, af því að ég held að það sé ekki af þeirri stærðargráðu að hv. þingmaður þurfi að reiða mjög hátt til höggs í því.
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á hvert hæstv. ráðherra er að fara, vegna þess að hér er hún með frumvarp sem lækkar aldur á ákveðnum hópi þegna landsins sem þurfa að sækja ákveðna þjónustu. Verið er að lækka viðmiðunaraldurinn hjá þeim sem mega sækja þjónustuna, úr 67 árum, og í rauninni metið hverjir þurfa að fá þessa þjónustu. Þar af leiðandi hljóta fleiri að eiga rétt á þjónustunni, fleiri sem sækjast eftir þjónustu. Ef ekki á að fjölga rýmunum eða fjölga bæta úr umfangi þeirrar starfsemi sem er til staðar í dag, þ.e. fleiri geti sótt sér starfsemina eða sótt sér þjónustuna - ef maður er með 20 pláss t.d. í dagrýmum á einhverju heimili, einhverri heilbrigðisstofnun úti á landi eða í Reykjavík, 20 pláss í dag, og það eru 22 sem vilja koma, tveir eru á biðlista, svo bætir maður allt í einu við 20, þá eru 22 komnir á biðlistann í staðinn fyrir að vera tveir á biðlista, á bara að hafa þá áfram á biðlistanum eða á að auka þjónustuna til að fleiri komist að? Um það er verið að spyrja. Ríkisvaldið og ráðherra ætlar greinilega ekki að koma með aukna fjármuni inn í þjónustuna. Ég er ekki að tala um hjúkrunarrými, ég er að tala um það sem stendur í frumvarpinu; dagdvöl, dagvistun eða hvað við köllum það. Um það snýst málið. Ráðherra þarf ekki að vera með útúrsnúninga hér og tala um hjúkrunarrými í því tilviki, bara svara spurningunni: Eiga að fylgja fjármunir þannig að unnt sé að fjölga þeim rýmum eða plássum eða hvað við köllum það, fyrir þá sem munu bætast á biðlistann?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvert hv. þingmaður ætlar að leiða þessa umræðu, en ég vonast til þess að hv. velferðarnefnd fari yfir málið og lesi þau gögn sem því fylgja og þar með talið greinargerðina þar sem ágætlega er farið yfir þessi mál.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að hvetja hæstv. forseta til þess að hvetja hæstv. ráðherra til þess að svara þeim spurningum sem til ráðherrans er beint. Ráðherra kemur hér upp í andsvar og gefur því undir fótinn að undirritaður eða sá er hér stendur skilji ekki um hvað málið snýst, að vera að blanda hjúkrunarrýmum inn í þetta. Spurningin er einfaldlega sú: Ef maður ætlar að fjölga í þeim hópi sem sótt getur um einhverja þjónustu, þjónustan er aukin, lengist þá ekki biðlistinn? Væntanlega. Þá hljótum við að spyrja okkur: Er enginn metnaður hjá ríkisvaldinu, hjá heilbrigðisráðherra, til þess að setja aukna fjármuni í þá þjónustu til að biðlistinn lengist ekki? Svarið er nei, það er alveg ljóst. Svarið er nei. Ekki eiga að koma neinir fjármunir þangað. Það á eingöngu að stækka hópinn sem getur fengið þjónustuna, en það á ekki að reyna að fjölga þeim sem geta komist inn og fengið hana.
Virðulegi forseti. Mig langar að halda aðeins þessari umræðu áfram sem hv. þingmaður kemur með af því að hann talar um, og nú tala ég um reynslu hv. þingmanns líka sem hæstv. ráðherra þó að í öðru fagráðuneyti hafi verið, að það sé ástæða til að hafa af því ákveðnar áhyggjur að verið sé að leggja fram lagafrumvarp sem mun fela í sér ákveðinn kostnaðarauka, alveg sama hvernig sá kostnaður fellur til. Hann fellur ekki til beint, en á þann hátt að fleiri verða um þjónustuna. Ergo: Þá þarf að bæta í þjónustuna til þess að geta veitt hana þannig að þeir sem eftir sitja verði ekki verr staddir en fyrr, þ.e. þeir sem eldri eru en 67 ára í dag. Er það reynsla hv. þingmanns að þegar farin er þessi leið, að leggja til breytingar án þess að það liggi nákvæmlega fyrir eins og hægt er hver kostnaðaraukinn verður og hvernig þetta er fjármagnað, að sveitarfélögin muni sitja uppi með þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Ég var líka sveitarstjórnarmaður til nokkuð margra ára og þekki þetta frá þeirri hlið þar sem sveitarfélagið sem ég bjó í, og ég bý reyndar enn þá, og var í sveitarstjórn sem rak þá þjónustu sem um er rætt í samstarfi við heilbrigðisstofnunina á staðnum. Ég veit þar af leiðandi að það er mikil eftirspurn eftir þessu. Auðvitað er það þannig að þegar viðskiptavinahópurinn er stækkaður þá eykst eftirspurnin eftir úrræðinu um það sem því munar. Þetta er gallinn, einn af mörgum göllum við það sem við gerum hér á Alþingi og kannski sér í lagi þegar ráðherrar koma fram með mál eins og þetta, sem í sjálfu sér er gott mál, það er gott mál að breyta þessum lögum í þá veru sem hér er um að ræða, að það fylgir engin lausn með hvernig eigi að hleypa öllu þessu fólki inn í þetta úrræði sem er svo nauðsynlegt. Auðvitað munu einhverjir sem þurfa nauðsynlega á því að halda komast fram fyrir hina af því að það er búið að breyta aldrinum. Við vitum alveg hvernig það er, en það er ekkert verið að fjölga úrræðunum, þannig að í raun er ekki verið að leysa eftirspurnarvandann sem er til staðar og verður til staðar. Það finnst mér vont. Auðvitað eykst þrýstingurinn á sveitarfélögin eða þá sem reka þessa þjónustu, heilbrigðisstofnanir í samráði við eða samstarfi við sveitarfélögin. Þrýstingurinn á það að komast inn eykst þegar biðlistinn lengist, að sjálfsögðu. Munu sveitarfélögin geta sett aukna fjármuni í þetta? Munu þau hugsanlega þurfa að hækka gjöldin til að koma fleirum að eða slíkt? Það er eitthvað sem við getum ekki svarað hér og augljóslega ætlar ráðherrann ekki að svara því.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég tek undir það sem hefur komið fram hér og ítreka eiginlega það sem ég sagði áðan að þetta er gott mál, en það þarf bara að gera það þannig úr garði að það komi ekki niður á einhverjum öðrum. Ég held að við getum öll verið nokkuð sammála um það að þeir sem eldri eru en 67 ára og eru nú þegar á biðlista eiga erindi inn á slík heimili og í slíka þjónustu. Það leysir ekki neinn vanda að lengja þann tíma enn frekar fyrir þá sem eru þegar á þessum lista. Ég held og vona að hv. þingmaður sé mér sammála, hann situr reyndar ekki í velferðarnefnd, að nefndin taki þetta vel til athugunar og láti það annars vegar fara saman að þeim kostnaði sem til fellur sé mætt í rauntíma eins og hægt er og hins vegar að nefndin fái fulltrúa sveitarfélaga á sinn fund til að komast að raun um hvernig best verði haldið áfram með málið.
Virðulegi forseti. Það er augljóst að nefndarinnar bíður töluvert starf að fara yfir þetta frumvarp, þótt lítið sé í sjálfu sér. Innihaldið er eins og komið hefur fram ágætt. Það er verið að lækka þennan aldur og stækka kúnnahópinn. Það er hins vegar mikilvægt að fá fram svör við spurningum varðandi kostnaðinn og þann þrýsting sem kann að verða, varðandi það hver á að borga og hvort í þessu felst að sveitarfélögin eða þeir sem reka þessi úrræði muni bregðast við auknum þrýstingi með því að fjölga úrræðum, setja meiri fjármuni í þetta. Að sjálfsögðu hljótum við, í samræmi við umræðu um annað mál, fjármálaáætlun, að koma inn á þetta þar og hvort ekki sé rétt að gera ráð fyrir einhverjum fjármunum frá ríkisvaldinu í því ágæta plaggi. Eða ekki ágæta plaggi, því frekar slappa plaggi. Eins og svo oft er, ég vil koma því að enn einu sinni, þá er þetta ágætismál en það er hins vegar ekki tekið alla leið. Það er ekki rætt við alla þá sem þurfa að koma að málinu, því er bara vísað á nefndina. Ég hefði haldið að það hefði verið betra fyrir hæstv. ráðherra og ráðuneytið sem vann þetta mál að hafa átt víðtækt samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og þá aðallega þá sem reka þessi úrræði. Hér hefur verið sagt í þessum sal af heilbrigðisráðherrum oft á tíðum að þeir ætli að verja og bæta heilbrigðiskerfið o.s.frv., en það eru falleg orð. Svo þurfa menn vitanlega að standa við stóru orðin.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Frumvarpinu er ætlað að stuðla að takmörkun á umferð á fölsuðum og ólöglegum lyfjum á evrópskum markaði og stuðla að auknu öryggi sjúklinga. Frumvarpið innleiðir og veitir lagastoð fyrir tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/62/ESB frá 8. júní 2011 um breytingu á tilskipun 2001/83/EB um Bandalagsreglur um lyf sem ætluð eru mönnum í þeim tilgangi að koma í veg fyrir ólöglega innkomu falsaðra lyfja í löglega aðfangakeðju og innleiðingu á framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar 699/2014/ESB frá 24. júní 2014. Framkvæmdarreglugerðin varðar hönnun á sameiginlegu kennimerki til að sanngreina aðila sem bjóða almenningi lyf í fjarsölu og um tækni- og raftæknilegar kröfur og dulkóðunarkröfur varðandi sannprófun á ósvikni kennimerkisins. Það er rétt að gera þingheimi grein fyrir því á þessum tímapunkti að hér er um svokallað hreint innleiðingarfrumvarp að ræða, þ.e. öll ákvæðin í frumvarpinu snúa að innleiðingu EES-reglna í íslenskan rétt. Hér er ekki um að ræða neinar viðbætur sem stafa af séríslenskum ákvæðum ef svo má að orði komast. Tilskipun 2011/62/ESB var sett vegna vaxandi ógnar af lyfjum sem eru fölsuð að því er varðar auðkenni þeirra, sögu eða uppruna. Í þeim tilvikum uppfylla innihaldsefni lyfjanna, þar með talin virk efni, ekki kröfur um gæði, eru fölsuð eða í röngum skömmtum. Fölsuðum lyfjum fylgir alvarleg lýðheilsuógn. Heilsu og jafnvel lífi sjúklinga er stefnt í hættu með því að selja þeim lyf sem uppfylla ekki innihaldslýsingar og framleiðslustaðla. Dæmi eru um að fölsuð lyf hafi bókstaflega innihaldið eiturefni og ekkert virkt lyfjaefni. Jafnframt hefur borið á eftirlíkingum af lífsnauðsynlegum lyfjum á markaði. Það að framleiða og selja ólögleg lyf er glæpsamlegt athæfi og engu minni glæpur en sala fíkniefna. Umrædd tilskipun Evrópusambandsins var sett til að sporna við því að fölsuð lyf kæmust í umferð en innleiðing á ákvæðum hennar mun t.d. hafa í för með sér að heimildir til umpökkunar og endurmerkingar lyfja verða þrengdar. Athygli er vakin á því að hér á landi eru engin dæmi um að fölsuð lyf hafi komist í umferð eftir hefðbundnum löglegum leiðum. Eins og áður segir eru lyfjafalsanir vaxandi vandamál sem taka þarf á af fullum krafti og er innleiðing tilskipunarinnar liður í því að berjast gegn þeirri ógn. Því er mikilvægt að ströngum gæðakröfum varðandi innflutning og dreifingu lyfja verði fylgt. Með frumvarpinu er í fyrsta sinn innleidd skilgreining á hugtakinu fölsuð lyf og í frumvarpinu er vitneskja um fölsuð lyf gerð tilkynningarskyld til Lyfjastofnunar. Þá er opnað á starfsemi svokallaðra lyfjamiðlara, þ.e. einstaklinga sem miðla lyfjum með sjálfstæðum kaupum og sölu fyrir hönd annars lögaðila eða einstaklings. Þá eru jafnframt sett ákvæði sem ná utan um alla aðila í aðfangakeðju lyfja, m.a. eru sett takmörk á heimildir lyfsala til að kaupa lyf utan aðfangakeðjunnar, þ.e. aðilar sem sjá um innflutning, útflutning og framleiðslu virkra efna eru skráningarskyldir hjá Lyfjastofnun. Með frumvarpinu er lagt til að heimila með ákveðnum skilyrðum netverslun með lyf undir eftirliti Lyfjastofnunar. Ólögleg netverslun með lyf hefur aukist um allan heim og hefur verið vinsæl dreifingarleið fyrir fölsuð lyf. Rannsóknir á lyfjum sem seld eru á netinu hafa sýnt að virkt innihaldsefni er allt frá því að vera ekkert yfir í það að vera allt annað en tilgreint er á umbúðum. Þá er talið að líkur séu á að meira en helmingur þeirra lyfja sem boðin eru á netinu sé falsaður. Með hliðsjón af því er mikilvægt að sala lyfja í gegnum netið sé skilyrt og auðkennd með öruggum hætti fyrir sjúklinga. Beri netverslun sameiginlega kennimerkið eiga neytendur að geta treyst því að þeir sem að vefnum standa starfi samkvæmt lögum. Með frumvarpinu eru auknar eftirlitsskyldur lagðar á Lyfjastofnun, en lyfjaeftirlitsgjald verður lagt á lyfjamiðlara til að mæta þeim kostnaði. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins en þær snúa allar að innleiðingu EES-reglna í landsrétt. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsöguna. Við Íslendingar höfum verið íhaldssöm í lyfsölu miðað við flesta nágranna okkar í Evrópu. Ég fagna þessari breytingu sem kemur, eins og mikið af okkar vönduðustu löggjöf, beint frá Evrópusambandinu. Það er tvennt sem ég vildi spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra að. Með þessari breytingu er opnað á lyfsölu í gegnum netið. Það er ansi byltingarkennt fyrir Íslendinga og okkar íhaldssömu lyfsölu. Sér hæstv. heilbrigðisráðherra þá fyrir sér aukið frjálslyndi í lyfsölu almennt, svo sem í almennum verslunum, bæði ólyfseðilsskyld og lyfseðilsskyld lyf? Í annan stað vildi ég spyrja um lyfjamiðlara. Ég las skilgreininguna í greinargerðinni og í frumvarpinu sjálfu. Ég er ekki enn þá alveg klár á því hvað lyfjamiðlari er. Hann virðist ekki vera heildsali, ekki innflytjandi, ekki framleiðandi og ekki smásali. Ég vil bara fá svar við því hvert hlutverk og ábyrgð lyfjamiðlara er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir jákvæðar undirtektir við málinu almennt. Hv. þingmaður spyr um lyfjamiðlara. Ég get ekki skýrt það betur en það sem segir um það í frumvarpinu og vænti þess að ef nefndin telur það ekki nægilega skýrt þurfi að kalla eftir því að hafa það með enn þá skýrari hætti. En að því er varðar spurninguna um aukið frjálslyndi og að lyfsala fari fram á fleiri stöðum en gert er ráð fyrir núna með því að opna fyrir lyfsölu á netinu er því til að svara að hér eru ekki lagðar til neinar slíkar breytingar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þetta eru tímamót. Verið er að tala um breytingar á lyfjalögum í þá átt sem hér ræðir um. Það er alveg ljóst að að sama skapi þarf að vanda vel til verka. Ég þekki fáa málaflokka sem eru flóknari og meira torf en þessi tilteknu lög. - Ég sé fólk kinka hér kolli unnvörpum. Mig langar til þess í fyrri umferð að spyrja um eitt. Fram kemur í greinargerðinni að „ákvæði tilskipunarinnar munu hafa í för með sér að þrengdar verða heimildir til umpökkunar og endurmerkingar lyfja, …“ Það hefur verið töluvert tíðkað hér á landi, m.a. vegna smæðar markaðarins og ekki síður vegna þeirrar kröfu að allar merkingar séu á íslenskri tungu. Þetta setur miklar skorður og tilraunir hafa verið gerðar til þess að fara fram hjá þessu eða fá einhverjar undanþágur með tilvísan til dæmis í Möltu, sem er vissulega enskt málsvæði en lítill markaður. Ég velti fyrir mér að gott væri að fá aðeins nánari skýringu á hvað nákvæmlega er verið að þrengja. Er það eitthvað sem er mögulegt að hafi áhrif á framboð eða áhuga erlendra lyfjaframleiðenda og lyfsala á að koma með lyf á markað hér? Vegna þess að sannarlega þarf oft að toga það með töngum, þetta er ekki mjög gróðavænlegt þó okkur þyki lyfin dýr, sannarlega, hér er lítill markaður, ef hugmyndin er mögulega sú að verið sé að opna fyrir það að við föllum frá íslenskum texta og það dragi úr þörf á að endurmerkja. Mér þætti gott að heyra í fyrstu umferð um hvað nákvæmlega verið er að tala.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, og kannski geta þess almennt, vegna þess að hv. þingmaður nefnir þennan ágæta málaflokk lyfjamála, að nú stendur fyrir dyrum heildarendurskoðun á lyfjalögum og þar þurfum við að vera með alla þessa þætti undir. Á vettvangi Norðurlanda höfum við Íslendingar haldið mjög stíft fram mikilvægi þess að hægt sé að prenta út upplýsingar á hverjum stað fyrir sig. Það er alveg gríðarlega mikilvægt í þessu samhengi öllu saman upp á það að gera að upplýsingar séu aðgengilegar. Það er kannski stærsta skrefið í því að þessi þáttur heilbrigðisþjónustunnar færist nær nútímanum, þ.e. að upplýsingar séu aðgengilegar á þeim stað þar sem viðkomandi er staddur og geti í raun og veru kallað eftir því en þurfi ekki að ná í upplýsingarnar inn í pakkningarnar á hverjum stað á hverjum tíma. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Almennt um þá þætti sem hv. þingmaður spyr um sem lúta að umpökkuninni og þessum breytingum þá er í farvatninu önnur reglugerð sem fylgir þessari eftir þar sem tekið er meira á þeim þætti. Ég vonast til að það sjáist í þinginu fyrr en síðar. En varðandi þessa tilteknu innleiðingu þá erum við komin í skömm gagnvart Evrópska efnahagssvæðinu og þurfum í raun og veru að koma þessu í kring hið fyrsta og erum neydd til þess, ef svo má að orði komast, að gera það. En ég tel að þetta sé réttarbót þannig að við eigum að klára þessa breytingu.
Frú forseti. Ég þakka andsvar hæstv. ráðherra og skil það eiginlega sem svo að þetta ákvæði sé ekki alveg ljóst en verði skýrt í frumvarpi sem á eftir kemur. Þá er það bara svoleiðis. En þetta skiptir máli og ég segi það vegna þess að þetta er eilífðarbarátta um að við uppfyllum sem markaðssvæði þessar stífustu reglur vegna þessa viðkvæma markaðar og falsana, en að sama skapi að þetta sé ekki það íþyngjandi að hér verði bara ekki fýsilegur markaður fyrir sölu eða viðskipti með lyf. Það skiptir miklu máli. Ég mun bíða spennt eftir næstu umferð. Mig langar eiginlega að hnykkja út með þessu, það er svolítið sem kollegi minn kom hérna inn á áðan, og spyrja hvort lausasölulyf séu einhvers staðar í farvatninu, aukið frelsi á markaði. Nú er netverslunin komin, en er einhvers staðar verið að íhuga að slaka á klónni varðandi lausasölulyf?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi lausasölulyfin þá hefur slíkt mál ekki verið á minni þingmálaskrá og ég sé ekki ástæðu til þess í sjálfu sér. Hvað varðar sölu og dreifingu á lyfjum þá er það eitt af því sem tekið er til skoðunar í heildarendurskoðun lyfjalaga. En vegna þess að ég var kannski aðeins óljós í fyrra svari mínu við andsvari hv. þingmanns þá er það svo að þeir þættir sem hv. þingmaður spurði um koma ekki í nýju frumvarpi heldur í reglugerð sem kemur á grundvelli þeirra laga sem hér verða sett verði þetta frumvarp að lögum.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í heimild til netverslunar. Lyfjamarkaður er ekki bara hér á landi heldur er hann í það minnsta samevrópskt fyrirbrigði ef ekki alþjóðlegt. Við höfum sett svo stífar kröfur um meðhöndlun og sölu lyfja að sennilega eru fáir markaðir með jafn miklar samkeppnishindranir vegna opinbera regluverksins og þessi, sér í lagi fyrir jafn lítinn markað og hér er um að ræða. Þess vegna er það vissulega fagnaðarefni að við séum hér að horfa upp á leyfisveitingu til netverslunar með lyf, sem gæti verið verulegt framfaraskref. Ég velti fyrir mér og langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í hvaða áhrif það hafi. Veitir það heimildir til millilandaverslunar með lyf í gegnum vefverslun? Ég spyr einfaldlega vegna þeirrar vanþekkingar sem ég hef á málaflokknum. Ég átta mig bara ekki á því hvort þetta veiti heimildir fyrir það. Við vitum auðvitað og það er fagnaðarefni að hér sé tekið á þeim vanda sem ólögleg netverslun með lyf er þar sem verið er að selja lyfleysur eða jafnvel eitthvað gríðarlega skaðlegt sem er allt annað en það er sagt vera. En það væri áhugavert ef þetta opnaði á einhverjar heimildir og aukna samkeppni til hagsbóta fyrir neytendur. Ég hefði í fyrri spurningu viljað spyrja hæstv. ráðherra út í það: Er þetta opnun á innflutning á lyfjum í gegnum þessa heimild?
Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns að hér á landi eru tiltölulega stífar kröfur hvað varðar lyfsölu, en um leið erum við partur af Evrópska efnahagssvæðinu þar sem gilda náttúrlega ákveðnar grunnreglur um frjálsa för vöru. Þær reglur gilda hér að því er varðar þessa tegund vöru, þó með þeim takmörkunum sem eðlilegar eru í ljósi þess hvaða vöru er um að ræða, þ.e. það eru ekki hvaða lyf sem er á hvaða svæði sem er o.s.frv., heldur þarf að hafa skoðanir á því. Þar er öryggi neytenda, þeirra sem á lyfjunum þurfa að halda, haft í fyrirrúmi. Það eru þeir hagsmunir sem eru númer eitt hjá heilbrigðisyfirvöldum á hverjum stað, að gæta að þeim hagsmunum, þó að því gefnu að við séum að tryggja að þessar grundvallarreglur séu í heiðri hafðar sem snúast um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið.
Frú forseti. Þakka hæstv. ráðherra svarið. Í stuttu máli: Þýðir þetta þá að hverju því netfyrirtæki sem uppfyllir kröfur þessarar gerðar, hvar innan Evrópska efnahagssvæðisins sem það starfar, hafi það fengið þá vottun eða það merki sem Evrópusambandið hefur þá skráð sem vörumerki fyrir netverslun af þessu tagi, sé heimilt að markaðssetja og selja hingað lyf? Í öðru lagi: Hvað þýðir það í greiðsluþátttöku hins opinbera varðandi kaup á slíkum lyfjum séu þau keypt í gegnum slíkar vefsíður? Eiga þá viðskiptavinirnir rétt á því að fá með einhverjum hætti endurgreitt frá hinu opinbera?
Virðulegi forseti. Hvað varðar þessa spurningu verð ég að viðurkenna að ég hef ekki endanlegt svar við henni, en ég hefði haldið að svo væri. En hins vegar eru hér ákveðnar reglugerðarheimildir þar sem þetta verður allt saman útfært betur og skýrar. Mér finnast þó spurningar hv. þingmanns bera það með sér að þó að hann opni hér samtalið við mig með þeim formerkjum að hann hafi enga þekkingu á þessum geira sé hann hins vegar það vel að sér varðandi kaup og sölu á ýmsum varningi að hann geti haft ýmislegt fram að færa í þessari umræðu eins og í mörgum öðrum. En ég myndi halda að svarið við spurningu hv. þingmanns væri játandi, þó með þeim fyrirvara að ég er ekki fullviss um það. En reglugerðarheimildin mun að öllum líkindum a.m.k. skerpa á því sem hér er á ferðinni.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum. Um er að ræða breytingu á ákvæðum laganna er varða uppfærslu á margfeldisstuðlum í 6. gr. laganna, breytingu á vísitölutengingu fjárhæða sem leiða m.a. af sér breytingu á ákvæðum um lágmarks- og hámarkslaun og breytingu á frádráttarreglum vegna greiðslna frá lífeyrissjóði. Með breytingunum er leitast við að helstu viðmiðanir í lögunum verði uppfærðar með það að markmiði að tryggja fullar bætur fyrir líkamstjón. Skaðabótalögin eru að stofni til frá árinu 1993. Árið 1999 voru gerðar viðamiklar breytingar á ákvæðum laganna og síðan þá hafa eingöngu minni háttar breytingar verið gerðar. Í nokkurn tíma hefur verið umræða um að brýn nauðsyn sé að endurskoða ákvæði laganna og uppfæra staðla og viðmið laganna þar sem langur tími er liðinn frá því að þau voru sett og forsendur þessara viðmiða eru vissulega breyttar. Þannig byggja margfeldisstuðlar í 6. gr. laganna á tilteknum forsendum sem hafa breyst frá því að stuðullinn var reiknaður út þegar breytingin var gerð á lögunum árið 1999. Lágmarks- og hámarkslaun sem mælt er fyrir um í 3. og 4. mgr. 7. gr. laganna hafa ekki hækkað í samræmi við launaþróun, þá hafa breytingar orðið á forsendum reglna um frádrátt vegna greiðslna frá lífeyrissjóði, samanber 2. mgr. 2. gr. og 4. mgr. 5. gr. laganna, með aukinni hlutdeild vinnuveitenda í lágmarksiðgjaldi. Eins og áður sagði er með þeim breytingum sem hér eru lagðar til brugðist við breyttum forsendum framangreindra viðmiða og þau löguð að þeim aðstæðum sem ríkja í dag með það að markmiði að tryggja fullar bætur fyrir líkamstjón. Skýrt hefur komið fram, m.a. við vinnu við þetta frumvarp, að ráðast þarf í frekari endurskoðun á lögunum. Þá hefur sérstaklega verið bent á að skoða þurfi hvernig staðið er að gerð örorkumats en sú framkvæmd þykir bæði óþarflega flókin og dýr og því er nauðsynlegt að ráðast fljótlega í endurskoðun á fleiri ákvæðum skaðabótalaganna að mínu mati og þá sérstaklega fyrirkomulagi við gerð örorkumats. Hins vegar þótti rétt að skipta þessu verki upp og taka fyrst til endurskoðunar þau atriði sem þetta frumvarp fjallar um. Það helgast af því að það er mjög brýnt að uppfæra þær viðmiðanir sem lagt er til að gert sé í þessu frumvarpi og almennt var samhljómur um að þessar uppfærslur væru óhjákvæmilegar og að ráðast þyrfti í þær án tafar. Það er miklu viðameira verk að endurskoða önnur ákvæði laganna, eins og um gerð örorkumats. Því þótti rétt að leggja strax fram þær breytingar sem hér eru lagðar til. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað ítarlega um áhrif frumvarpsins, bæði á tjónþola og þá sem bótaskyldir eru og greiða bætur. Við vinnslu frumvarpsins var Vigfús Ásgeirsson tryggingasérfræðingur fenginn til að reikna út þau áhrif. Kostnaðargreining hans fylgir sem fylgiskjal með frumvarpinu. Það er ljóst að breytingin á margfeldisstuðlum laganna mun leiða af sér hækkun bóta og þar með hækkun á greiðslum frá vátryggingafélögum og öllum þeim öðrum sem greiða skaðabætur. Þá felur breytingin á fjárhæðum lágmarks- og hámarkslauna í sér að þessar fjárhæðir hækka og taka framvegis mið af launaþróun á vinnumarkaði. Breytingarnar munu jafnframt leiða til hækkunar bótafjárhæða hjá ákveðnum hópi tjónþola og þar með til aukinna greiðslna af hálfu vátryggingafélaga og annarra bótaskyldra aðila. Breytingar á frádráttarreglum vegna greiðslna frá lífeyrissjóði munu auka frádrátt frá bótum fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku sem mun leiða til lækkunar bóta og þar með lækkunar á greiðslum frá vátryggingafélögum. Áhrif einstakra breytinga frumvarpsins ganga að nokkru leyti hvor í sína áttina, þ.e. leiða ýmist til hækkunar eða lækkunar á bótum. Þó er ljóst að heildaráhrif frumvarpsins munu fela í sér hækkun á bótum og þannig hærri greiðslur af hálfu vátryggingafélaga og annarra sem greiða út bætur. Nánari grein er gerð fyrir þessu í frumvarpinu sem ég vísa einnig til að öðru leyti. Virðulegur forseti. Ég hef þá gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps en það er ljóst að í því er ekki um að ræða heildarendurskoðun á ákvæðum skaðabótalaga. Ég er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að endurskoða fleiri ákvæði laganna, sérstaklega það hvernig staðið er að gerð örorkumats. Þær breytingar sem hér eru lagðar til tel ég hins vegar afar brýnar. Ég legg því til, virðulegur forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Við erum að tala um frumvarp um breytingu á skaðabótalögum og ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með breytingar á þeim því að það er löngu tímabært. Ég veit ekki hvort það er tilviljun en það hafa orðið tvær veigamiklar breytingar á skaðabótalögunum, önnur var gerð 1993 og hin 1999 og ég lendi í umferðarslysi 1993 og 1999, þannig að ég hef kynnst þessum málaflokki frá allt annarri hlið en flestir. Það er ýmislegt sem þarf að skoða hérna. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra, það þarf að endurskoða þennan málaflokk frá grunni, aðallega þann hluta er varðar rétt tjónþola til þess að ná rétti sínum fyrir dómstólum. Vegna eigin reynslu þá veit ég að það er eiginlega vonlaust dæmi. Eftir að maður hefur lent í umferðarslysi og er óvirkur í nokkur ár er það ávísun, því miður, á fátækt. Það segir okkur að þessar bætur eru nú ekki stórfenglegar og þá þarf viðkomandi tjónþoli að gera treyst því að dómskerfið sjái til þess að hann fái gjafsókn. Þrautagangan við að fá gjafsókn var slík að ég hefði aldrei getað trúað að hún væri eins mikil og hún var í mínu máli vegna þess að það tók nokkur ár að fá gjafsókn, út af fáránlegum hlutum sem eiga ekki að koma gjafsóknarmáli við. Þess vegna hef ég oft velt fyrir mér í bótamálum því sem gleymist alltaf að ræða og það eru bótasjóðirnir, svokölluð tryggingarskuld. Siðaðar þjóðir gera upp þessa tryggingarskuld yfirleitt á fimm eða tíu ára fresti. Á Íslandi er hún aldrei gerð upp. Við vitum afleiðingarnar af því. Í einu tilfelli fór svona tryggingarskuld á flakk, fór til lágskattaeyja og endaði sem lúxusíbúð og að lokum sem veð í sundlauginni á Álftanesi. Það segir okkur að þessa peninga - sem hafa verið kallaðir fé án hirðis vegna þess að þeir virðast eiginlega vera bara leikpeningar tryggingafélaganna - þarf að gera upp reglulega og nota það uppgjör til þess að bæta stöðu þeirra tjónþola sem þurfa virkilega á að halda t.d. gjafsóknum og öðru, til að tryggja það að þeir hafi einhvern smá möguleika til að berjast við tryggingafélögin. Tryggingafélögin hafa ótakmarkaða peninga og fjölda lögfræðinga til þess að takast á við tjónþolana. Það höfum við tjónþolar ekki. Ráðherra nefndi örorkumatið og það er eiginlega eitt það furðulegasta við þessi mál. Ég er eiginlega sammála því að það þarf að setja einhver bönd á þetta. Öll þau örörkumöt sem ég hef farið í - ég hef aldrei farið á sama staðinn í mat, þau hafa verið hingað og þangað um allan bæ þar sem maður þarf að afklæðast og í sumum tilfellum var maður að afklæðast fyrir opnum gluggum. Svona aðstæður á ekki að bjóða neinum upp á. Ég lét mig hafa það en ég spyr mig hvernig ég hefði brugðist við ef þetta hefði verið mál dóttur minnar eða eiginkonu eða einhverra sem hefðu þurft að standa í sambærilegu mati. Það er ýmislegt hérna sem þarf að taka til endurskoðunar og líka það að þessar upphæðir sem eru undir eru virkilega lágar. Það er alveg sama hvernig á það er litið vegna þess að í flestum tilfellum tekst tryggingafélögunum að semja vegna þess að fólk er komið í þá aðstöðu að það á ekki annarra kosta völ til að lifa af en að semja um einhverjar lágmarksbætur frá tryggingafélaginu. Ég hef verið að reyna að kynna mér hvernig þetta er og í flestum tilfellum virðist mér vera að fólk sé að fá kannski einn fjórða eða einn fimmta af því sem það ætti að fá með réttu. Tryggingafélögin vilja auðvitað helst ekki borga neitt og þau benda á það að þau vilji helst ekki borga neitt undir 15% mati á miska og fjárhagslegri örorku sem er auðvitað kolrangt vegna þess að það að missa heilsuna er grafalvarlegt mál og á ekki annað að vera ef maður er tryggður, ég tala nú ekki um það þegar fólk er tryggt, eiginlega tvítryggt, þegar maður er tryggður ökumannstryggingu og er í 100% rétti en færð samt ekki bæturnar og þarft samt að berjast. Maður hlýtur að spyrja sig hvernig þetta er hægt. Eins og í mínu tilfelli, ég er búinn að vera að berjast núna í málinu frá 1999, í nær því 18 ár, og það er núna í Hæstarétti. Ég er búinn að fá 400 þús. kr. útborgaðar sem 5% miska. Það eru nú öll ósköpin og bíllinn gjörónýtur og ég í stóraðgerð. Hvernig var þetta hægt? Jú, þetta var hægt með því að ljúga upp sýkingum og einhverju sem átti hvergi þarna heima og þá þurfti ég að sanna sakleysi mitt gagnvart því sem var hrein og klár lygi. Ég þurfti að sanna sakleysi mitt til að fá gjafsókn sem síðan vatt upp á sig. Loksins þegar ég fæ gjafsóknina og loksins þegar ég er búinn að koma málinu á þann rekspöl sem það er og búinn að fá mat og allt saman á mínu tjóni, nei, þá kemur það undarlegasta frá Héraðsdómi Reykjavíkur: Málið er fyrnt. Hvernig geta mál fyrnst þegar maður hefur ekkert í höndunum til þess að gera kröfu vegna þess að maður fær ekki gjafsókn til þess að geta gert kröfuna til þess að fá matið? Það eru svona gildrur sem tryggingafélögin beita. Ég hvet ráðherra til þess að sjá til þess að endurskoða skaðabótalögin frá grunni. Þau eru gömul og það er löngu tímabært að endurskoða þau. Það þarf líka að endurskoða þetta frá mannúðarsjónarmiði vegna þess að fyrir flesta sem lenda í slæmum slysum er það nóg, miklu meira en nóg að berjast við það að ná heilsu aftur og þurfa ekki að standa í því að berjast við fjársterk tryggingafélög sem geta í krafti sinna peninga og fjölda lögfræðinga gert liggur við það sem þeim sýnist. Þess vegna er það númer eitt, tvö og þrjú, ég ítreka það. Ég spyr ráðherra hvort að hún sé ekki sammála mér í því að við verðum að tryggja það að fólk sem lendir upp á kant við tryggingafélögin og er að berjast fyrir því að fá bætur eftir slys sem það sannarlega hefur orðið fyrir, hafi tryggingu fyrir því í lögum að það fái gjafsókn og það geti varið sig. Mér finnst líka sjálfsagt að inni í þeirri gjafsókn séu skýr skilaboð um það að ef málið vinnst þá beri tryggingafélaginu að borga þá gjafsókn til baka þannig að ríkið verði ekki fyrir neinu tjóni. Ef eitthvað út af ber þá getum við líka notað bótasjóðina til að sjá til þess að þeir dekki allan kostnað. Ég bendi á að þar af leiðandi geta tryggingafélögin minnkað innkomu sína í bótasjóðina. Þau hóta nú þegar við þessa litlu breytingu sem ráðherra er að gera að það þurfi að hækka iðgjöldin um, skilst mér, 20–30 þús. kr. Ég segi bara: Ókei, lækkið innkomuna í bótasjóðinn. Gerið upp bótasjóðinn. Notum þessa peninga því að þeir eru þarna inni í þessum sjóðum á kennitölu viðkomandi tjónþola. Annað í þessu er líka leyndin, að það skuli vera hægt að setja stórar upphæðir á kennitölu tjónþola og hann á enga möguleika á að vita hversu há upphæðin er eða hvað verður um hana. Þar af leiðandi, út af þeirri leynd, geta tryggingafélögin sett inn í tjóni segjum 200 milljónir í bótasjóðinn en borgað út 20. Hvað verður þá um hinar 180 milljónirnar sem verða eftir inni? Jú, það verður fé án hirðis, þar af leiðandi verða það peningar sem verða svona keppikefli til að nota til þess að græða á. Ég er ánægður yfir því að það sé verið breyta þessum lögum og styð ráðherra fullkomlega í því að halda áfram breytingum og ég vona heitt og innilega að hún sé sammála mér í því að við tökum skaðabótalögin í heild sinni til endurskoðunar eins fljótt og hægt er.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um dómstóla, lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Með frumvarpinu er lagt til að settur verði á fót nýr dómstóll, svokallaður Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar. Með slíkri skipan yrðu tekin af öll tvímæli um að dómsvaldið væri einvörðungu á hendi dómenda í samræmi við fyrirmæli 2. gr. stjórnarskrárinnar og jafnframt að úrlausnir slíks sérdómstóls um hvort hróflað skuli við endanlegum dómum Hæstaréttar, Landsréttar eða héraðsdóms væru endanlegar og kæmu ekki til endurskoðunar dómstóla á grundvelli 60. gr. stjórnarskrárinnar. Á núverandi skipan, sem komið var á fót með lögum nr. 15/2013, er sá ágalli að endurupptökunefnd, sem tilheyrir framkvæmdarvaldinu í skilningi íslenskra laga, er fengið vald til að leysa úr því hvort skilyrði séu til þess að endurupptaka mál sem dómstólar hafa leyst endanlega úr og hrófla þannig við úrlausn handhafa dómsvaldsins. Það má færa fyrir því rök að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við þrígreiningu ríkisvaldsins sem mælt er fyrir um í 2. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir að forseti Íslands og önnur stjórnarvöld fari með framkvæmdarvaldið og dómendur með dómsvaldið. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar eiga dómstólar úrskurðarvald um lögmæti stjórnvaldsákvarðana og á grundvelli þess stjórnarskrárákvæðis hefur Hæstiréttur vísað frá máli, sem endurupptökunefnd hafði ákveðið að endurupptaka, vegna þess að ekki hafi verið að lögum skilyrði til þess að verða við beiðni þess efnis. Vísa ég þá í dóm Hæstaréttar frá 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015. Enn fremur hefur Héraðsdómur Reykjavíkur með úrskurði sínum frá 25. janúar 2017 komist að alveg afdráttarlausri niðurstöðu um að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Í því ljósi legg ég til að settur verði á stofn nýr sérdómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar sem verður þá um leið lögð niður. Lagt er til með frumvarpinu að Endurupptökudómur verði að meiri hluta skipaður embættisdómurum sem komi frá hverju hinna þriggja dómstiga. Með því vinnst tvennt. Í fyrsta lagi væri tryggt að meiri hluti dómenda kæmi úr röðum handhafa dómsvaldsins og njóti þar með verndar 61. gr. stjórnarskrárinnar þannig að þeim verði almennt ekki vikið úr embætti nema með dómi. Í annan stað yrði slegið föstu með þessari skipan að um væri að ræða dómstól í skilningi stjórnarskrárinnar á sama hátt og Félagsdóm og Landsdóm. Samhliða er lagt til að einn af fjórum dómendum hins nýja dómstóls verði skipaður að undangenginni auglýsingu og komi úr röðum annarra en dómara, fyrrverandi dómara eða starfsfólks dómstóla. Það er í samræmi við annað aðalmarkmiðið með breytingunni sem gerð var þegar endurupptökunefnd var komið á fót, að aðrir en dómarar komi að ákvörðun um endurupptöku dómsmála. Þá er lagt til að dómendur taki þátt í meðferð hvers máls og að sá dómandi sem tilnefndur er af því dómstigi sem dæmdi það mál sem óskað er endurupptöku á verði ekki einn þeirra. Þannig verði dómur hverju sinni skipaður tveimur dómendum úr hópi embættisdómara auk þess dómanda sem skipaður er að undangenginni auglýsingu. Með því er annars vegar tryggt að aðrir en einungis embættisdómarar taki þátt í meðferð hvers máls og hins vegar að dómandi taki ekki þátt afgreiðslu á beiðni um endurupptöku á dómi uppkveðnum af samdómara eða samdómurum hans. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að skilyrði til endurupptöku einkamála verði rýmkuð frá því sem nú er. Samkvæmt gildandi lögum þurfa þrjú skilyrði sem nefnd eru í 191. gr. laga um meðferð einkamála öll að vera uppfyllt til þess að mál fáist endurupptekið. Tvö þessara skilyrða eru sérstaks eðlis þar sem leiða verður sterkar líkur að því annars vegar að málsatvik hafi ekki verið leidd réttilega í ljós þegar málið var til meðferðar og aðilanum sem fer fram á endurupptöku verði ekki um það kennt, og hins vegar að ný gögn muni verða til breyttrar niðurstöðu í mikilvægum atriðum. Þriðja skilyrðið, sem einnig verður að vera til staðar, er almennara þar sem þar er vísað til þess að önnur atvik mæli með því að leyfi verði veitt, þar á meðal að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Lagt er til að nægilegt sé að öðru hvoru sérstöku skilyrðanna sé fullnægt til að mál fáist endurupptekið, enda séu þá hin almennu skilyrði jafnframt fyrir hendi, þ.e. að atvik mæli með því að leyfi til endurupptöku verði veitt og að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Þá eru lagðar til breytingar á skilyrðunum með skýrleika að leiðarljósi. Þannig muni skilyrði a-liðar taka til þeirra tilvika þegar sterkar líkur eru að því leiddar með nýjum gögnum eða upplýsingum að málsatvik hafi ekki verið réttilega leidd í ljós þegar málið var til meðferðar og aðilanum verði ekki um það kennt. Skilyrði b-liðar muni aftur á móti taka til annarra tilvika en þeirra sem varða málsatvik. Samkvæmt því nægir að fram hafi komið ný gögn eða upplýsingar, um annað en málsatvik, og sterkar líkur hafi verið leiddar að því að þau muni breyta fyrri niðurstöðu dómsmálsins í mikilvægum atriðum. Með nýjum gögnum eða upplýsingum í þessum skilningi er átt við öll þau gögn eða upplýsingar sem leitt gætu til breyttrar niðurstöðu málsins í mikilvægum atriðum, þar á meðal úrlausnir alþjóðlegra dómstóla á borð við Mannréttindadómstól Evrópu og EFTA-dómstólinn. Þá er að lokum lagt til að Endurupptökudómur hafi aðsetur hjá dómstólasýslunni. Að sama skapi eru lagðar til umtalsverðar breytingar er varða meðferð endurupptökumála. Þær taka mið af því að um er að ræða dómstól en ekki stjórnsýslunefnd og er ekki ástæða til að rekja þær hér ítarlega, en ég vísa að lokum til greinargerðarinnar um málið almennt. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst eitthvað pínulítið súrrealískt við það að fara hér upp í ræðu við hæstv. dómsmálaráðherra um skipan dómstóls eftir það sem á undan er gengið. Ég veit ekki alveg hversu mikið mig langar til að heyra af endurtekningum á þeim rökstuðningi sem ráðherrann hefur lagt fram áður í sambandi við hátterni sitt og vinnubrögð í kringum skipan Landsréttar. En mér finnst mikilvægt, til þess að gera ekki sömu mistökin aftur, að fólk læri eitthvað af því sem það gerir áður. Fyrsta skrefið í því er yfirleitt að viðurkenna að eitthvað hafi farið úrskeiðis, að maður hafi gert eitthvað rangt. Það hefur að mínu viti skort algerlega hjá sitjandi hæstv. dómsmálaráðherra sem hefur bæði unað dómi Hæstaréttar en samt verið ósammála - samt sammála en samt ósammála, allur sá fráleiti málflutningur. En ég verð að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé eitthvað í reynslunni af skipan Landsréttar, málsmeðferðinni hér inni, málsmeðferðinni hjá Hæstarétti, sem hæstv. dómsmálaráðherra hafi lært af og muni nýta sér í framtíðinni, t.d. þegar kemur að skipan þessa nýja dómstigs. Því að þótt hlutverk ráðherra sé ekki endilega það ríkt samkvæmt þessum lögum, eins og ég skil þau á þessu stigi, er það þó eitthvað. Ég segi bara eins og er, eins og ég hef sagt áður og greitt atkvæði samkvæmt, að ég treysti þessum sitjandi dómsmálaráðherra ekki á nokkurn einasta hátt til þess að setja dómsstig eða skipa dómara. Það er enginn ráðherra sem ég get ímyndað mér sem ég treysti minna. Ég segi það bara. Það sem gæti kannski aðeins slegið á það, ef hæstv. ráðherra yfir höfuð kærir sig um það, sem ég reyndar efast um, þá mundi það hugga mig eilítið að vita [[Forseti hringir.]]að eitthvað hefði lærst við skipan Landsréttar og eftirmála þess sem gæti nýst hæstv. ráðherra til að standa sig betur í þessum málum.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort það mundi gagnast hv. þingmanni að slá örlítið af yfirlætinu og hrokanum sem kom fram í andsvari hans um þetta mál. Það hefði kannski verið vænlegra til árangursríks samtals að óska eftir umræðum um eitthvert tiltekið atriði sem hv. þingmanni hugnast ekki en hv. þingmaður hefur greinilega ekki nokkuð við frumvarpið sem slíkt efnislega að athuga. Almennt má þó segja í þessum efnum, því að hér er verið að fjalla um skipan dómara, og ég held að það sé ágætt að líta til þess að í þessu frumvarpi er einmitt gerð sú krafa við skipan fjórða einstaklingsins sem á að skipa þennan dómstól að sú staða sé auglýst en viðkomandi ekki handvalinn eða tilnefndur af einhverjum þáttum ríkisvaldsins, að öllum gefist kostur á að sækja um þá stöðu og ganga í gegnum einhvers konar hæfnismat, reyndar í þessu tilviki þá umfjöllun hæfnisnefndar sem kveðið er á um í lögum um dómstóla. Það er ágætt að hafa það í huga í stóra samhenginu þegar menn fjalla um skipan dómara. Að öðru leyti vil ég kannski spyrja hv. þingmann að því líka hvort hann telji mögulega að almennir þingmenn megi eitthvað læra af því þingmannamáli sem varð hér að lögum árið 2013 og leiddi til stofnunar endurupptökunefndar sem Hæstiréttur og fleiri dómstólar hafa nú komist að niðurstöðu um að hafi verið í andstöðu við stjórnarskrá.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra gróf undan trausti og trúverðugleika nýs dómstigs. Og það leiðir til þess að ég segi tæpitungulaust að ég treysti ekki ráðherra sem hagar sér þannig. Það ætti að vera augljóst. Það má alveg vera hrokafullt ef hæstv. ráðherra sefur eitthvað betur um nætur við að kalla það hrokafullt. Satt er það. Það er það sem stendur eftir. Ég get alveg sagt að það er eitt sem ég hef efnislega að athuga við frumvarpið og er í 2. gr., að dómendur endurupptökudóms eru skipaðir af ráðherra sem ákveður hvor þeirra sem tilnefndir eru af hverjum tilnefningaraðila verði aðalmaður og hvor varamaður. Eina ástæðan fyrir því að ég hef eitthvað við þetta athuga er sú að miðað við vinnubrögðin sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur sýnt, og sér í lagi viðbrögðin við eftirmálunum, gerir að verkum að ég vil helst ekki að hæstv. dómsmálaráðherra komi þar nokkurs staðar nálægt hver verði dómari yfir höfuð. Hæstv. ráðherra má alveg finnast það hrokafullt ef það er eitthvað betra fyrir hana. Það má alveg standa þannig mín vegna. Mér er bara alveg slétt sama. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur unnið sér inn fyrir þeirri orðræðu sem hún situr undir. Því eftir það sem á undan er gengið er hvorki iðrun né neitt sem bendir til þess að hæstv. ráðherra myndi gera neitt öðruvísi ef hún stæði aftur í sömu stöðu og í sömu sporum, fengi sömu viðvaranir frá sama fólkinu og seinast. Og það er það sem hræðir mig. Ég stend ekki hér og tala svona við hvaða ráðherra sem er. Allir ráðherrar gera mistök, allir þingmenn gera mistök, öll gerum við mistök. Það er eitt og sér eðlilegt og allt í lagi. En við verðum að geta horfst í augu við þau og lært af þeim. Það er grunnkrafa á hendur þeim sem fer með jafn viðkvæmt vald og að setja dómara. Ég tók eftir því, í svari hæstv. dómsmálaráðherra, að hún svaraði ekki spurningunni. Mig langar því að spyrja aðeins nánar. Ef hæstv. dómsmálaráðherra stæði aftur í þeim sporum sem [[Forseti hringir.]]hún stóð í í byrjun júnímánaðar og lok maí á seinasta ári, mundi hæstv. ráðherra gera hið sama?
Virðulegi forseti. Í þessum ræðustól eins og alls staðar annars staðar fljúga menn eins og þeir eru fiðraðir. Þegar talið berst að undangreftri undan dómstólum landsins held ég að hv. þingmaður sé meðal þeirra sem mættu íhuga hvort ræðumennska hans um þetta mál geti átt hlut að máli. Hv. þingmaður hefur ekki efnislegar athugasemdir við þetta frumvarp. Það kann vel vera að hann hafi þær ekki, hafi ekki kynnt sér það eða vilji ekki hafa skoðun á því. Ég hvet hann hins vegar til að kynna sér þetta frumvarp. Það eru margar leiðir færar þegar kemur að því að skipa dómara í þennan dómstól eins og aðra. Ég vek þó athygli á því, ef menn hafa ekki áttað sig á því, að þetta er auðvitað ekki eiginlegur dómstóll í þeim skilningi að hann kveði upp efnislega dóma heldur er þetta dómstóll sem falið er að kveða upp úr um það hvort það séu málefnaleg og lögbundin sjónarmið sem geti leitt til þess að dómur sé tekinn upp, en kveður alls ekki upp neitt um niðurstöðuna við slíka endurupptöku. Að því leyti er þessi dómstóll öðruvísi en aðrir dómstólar. En allt að einu er við skipan dómara hægt að fara margar leiðir. Hér er lögð til ein leið, það gætu verið margar aðrar leiðir sem kæmu til greina. Hún gæti til dæmis komið til greina sú leið að þessir dómstólar, hvert einasta dómstig, tilnefni ekki tvo fulltrúa eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu heldur verði einfaldlega dregið úr nöfnum sitjandi dómara til að sitja í Endurupptökudómi. En þetta eru allt ágæt álitaefni sem ég held að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætti að [[Forseti hringir.]]taka til umfjöllunar og skoðunar. Ég tek öllum ábendingum um það sem betur mætti fara í þessu frumvarpi, hafi menn einhverjar tillögur í þeim efnum, fagnandi.
Virðulegi forseti. Ég fagna því vissulega að það eigi að setja á fót sérdómstól sem skeri úr um hvort heimila skuli endurupptöku dómsmála. Í frumvarpinu er talað um að einn af þeim dómurum sem þar sitja eigi að skipa úr röðum Hæstaréttar, annan úr Landsrétti og þann þriðja úr hópi héraðsdómstóla. Gert er ráð fyrir að tilnefnd séu bæði karl og kona úr þessum röðum en, með leyfi forseta, „heimilt er að víkja frá því þegar hlutlægar ástæður leiða til þess að það er ekki mögulegt. Skal tilnefningaraðili þá skýra ástæður þess.“ Ég vil nýta tækifærið og benda á þann kynjahalla sem ríkir í íslenska dómskerfinu. Í Hæstarétti sitja ein kona og sjö karlar. Af þeim 35 dómurum sem eru skipaðir í héraði eru 14 konur. Vissulega er jafnara hlutfall í Landsrétti en sú skipan var ekki óumdeild. Því má velta upp hvort til Endurupptökudómstóls muni koma mörg kynferðisofbeldismál þar sem sönnunarfærsla í þeim málum reynist oft örðug. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort þessi dómstóll sé enn ein viðbótin í það karlaveldi og sérhagsmunagæslu sem ríkir innan dómstólakerfisins á Íslandi. Dómarar eiga að vera hlutlausir í störfum sínum en það þarf að taka kerfið í heild til endurskoðunar. Því miður er staða kvenna innan dómskerfisins á Íslandi ekki björt, sama með hvaða augum litið er, hvort heldur það er fyrir konur sem eru að útskrifast úr laganámi og hyggja á starfsframa innan dómskerfisins eða þá brotaþola sem munu æskja endurupptöku mála sinna er lúta að kynferðisofbeldi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hætta mér í ræðu þótt hæstv. dómsmálaráðherra myndi kannski gjarnan vilja að ég talaði um eitthvað allt annað eða væri að gera eitthvað sem hæstv. dómsmálaráðherra fyndist frekar að ég ætti að vera að gera. Ég ætla að láta það eiga sig. Frekar að fara aðeins yfir grundvallaratriðin sem við hljótum að velta fyrir okkur þegar hæstv. dómsmálaráðherra leggur fram mál um dómstóla. Nú veit ég að fólk gleymir hlutum sem gerast í pólitík. Það er alveg eðlilegt. Fólk hefur fleira við líf sitt að gera en að velta sér endalaust upp úr því sem hefur gerst í pólitíkinni. En það sem kallað er Landsréttarmálið má einfaldlega ekki gleymast. Lexían af því máli er hvernig íslensk stjórnmál líta út í grunninn. Hvernig það er í grundvallaratriðum einkennandi fyrir stjórnarfarið á Íslandi, og ég ætla bara að segja sér í lagi fyrir stjórnarhætti Sjálfstæðisflokksins; ábyrgðarleysi, algert ábyrgðarleysi. Ekki bara smá ábyrgðarleysi heldur algert. Við hæstv. dómsmálaráðherra töluðum um þetta einhvern tíma í útvarpsviðtali. Í því útvarpsviðtali vildi hæstv. dómsmálaráðherra meina að ábyrgð ráðherrans fælist í því að mæta í viðtöl og bjóða sig fram í kosningum. Það segir í raun og veru alla söguna að mínu mati. Að það sé bara skoðun sem dómsmálaráðherra í lýðveldinu Íslandi geti haft og sagt það upphátt fyrir framan alþjóð. Og heill stjórnarflokkur kinkar kolli, finnst það í lagi, bara eðlilegt, enda hefur sá flokkur hagað sér þannig, alla vega eins lengi og ég man eftir mér, þ.e. eftir stjórnmálum yfir höfuð, sem er reyndar ekkert mikið skemmra. Hvað varðar þetta mál efnislega, sem ég hef ekki skoðað alveg í gegn en eitthvað af því, þá líst mér ágætlega á það sem þar stendur. Ég hefði ekkert svakalegar áhyggjur af þessu ef ekki væri fyrir þá staðreynd að hérna í pólitíkinni lærum við ekki. Við breytum ekki hlutum sem greinilega virka ekki, eða virka þannig að Alþingi greiðir atkvæði, klofið í herðar niður, með 31 atkvæði gegn 30, um nýtt dómstig í bullandi ágreiningi, meðfram viðvörunarorðum innan úr ráðuneytinu, úr nefndum Alþingis, og síðan staðfest af héraðsdómi og Hæstarétti í lokin. Og svarið er: Hæstv. dómsmálaráðherra mætir í viðtal og býður sig fram aftur. Þetta er sem sé ábyrgðin. Þegar svona hegðun í stjórnmálum er borin fram eins og hún sé á einhvern hátt í lagi eða boðleg þá tortryggir maður svona mál. Þetta er ekki mjög stórt mál, ekki viðamikið frumvarp. Maður er ekki lengi að renna í gegnum það, efnislega. En þetta er samt Endurupptökudómur. Þetta er einhvers konar dómsvald. Þá skiptir máli að fólk vandi sig, að fólk hlusti á viðvörunarorð, alla vega einhvern tímann, og svo getur fólk alveg verið ósammála. Það er allt í góðu. Það eina sem þurfti seinast var, hvað? Að bíða. Það var meira að segja borin fram lausn á þessu. Það langaði engan til að fara að skipa Landsrétt, engan í stjórnarandstöðunni, í bullandi ágreiningi. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson stóð hér, sællar minningar, og útskýrði hvað þurfti. Það þurfti bara tíma. Sem síðan hefur komið í ljós að hefði alveg dugað, einfaldlega tíma til að hæstv. ráðherra gæti farið eftir lögum eins og búið var að benda á að ráðherra ætti að gera. Því var hafnað. Af hverju? Af hverju mátti þetta ekki vera í lagi? Af hverju gat hæstv. ráðherra ekki tekið sér þann mánuð til að gera þetta rétt? Og þá hefðum við samþykkt nýtt dómstig með öllum greiddum atkvæðum. Væntanlega öllum viðstöddum, geri ég ráð fyrir. Af hverju mátti það ekki? Vegna þess að það þurfti ekki. Það þarf ekki á Íslandi. Það er óþarfi á Íslandi. Það er allt í lagi á Íslandi að meiri hlutinn trukki hlutunum í gegn, skipi nýtt dómstig í bullandi ágreiningi, meðvitaður um viðvörunarorðin sem voru látin falla þar áður. Nú veit ég að hæstv. ráðherra finnst kannski ekki nógu gott að ég sé ekki að tala efnislega um málið sem hún vill tala um, heldur meira um umgjörðina í kringum það hvernig við högum lagasetningu og dómstigum, dómskerfinu okkar. En hæstv. ráðherra verður bara að sitja undir því og því miður hv. þingmenn einnig, og þeir sem kæra sig um að hlusta. En þetta er grundvallaratriði. Ef við getum ekki sýnt fram á að yfirvöldum sé treystandi til að setja nýtt dómstig eigum við að vera hrædd. Þá þurfum við að tortryggja svona lög, svona frumvörp, jafnvel þótt þau séu góð, jafnvel þótt þau hljómi ágætlega. Við neyðumst til þess. Því að hinn kosturinn er þessi að við segjum bara ókei, að ég segi við hæstv. dómsmálaráðherra: Ókei, ég skal bara lesa þetta og vera ekki að minnast á þetta Landsréttarmál aftur, sem ég veit að hæstv. ráðherra finnst ekki einu sinni óþægilegt, sýnir ekki einu sinni þá lágmarksvirðingu að finnast það í það minnsta pínulítið óþægilegt. Að Alþingi hefði bara hlustað á þessi viðvörunarorð og hunsað þau líka og greitt atkvæði með vilja hæstv. dómsmálaráðherra. Það hefði getað verið þannig. Það hefði verið hæstv. dómsmálaráðherra og Sjálfstæðisflokknum sérlega að skapi, vænti ég. Nema kannski ekki. Ég held að þeim sé bara sama. En það gengur ekki. Mönnum á ekki að vera sama um það hvort yfirvöldum sé yfir höfuð treystandi til að skipa dómara eða að það líti þannig út, því að það er til gömul speki; ekki er nóg að réttlætinu sé fullnægt, það þarf að sjást að því sé fullnægt. Það er alveg eins með pólitíkina. Ástæðan fyrir því að fólki finnst pólitík vera svona mikið drullusvað, fyrirgefið orðbragðið, virðulegi forseti, er sú að fólk sér ekki ábyrgðina. Það er auðvelt að sjá ekki ábyrgð þegar hún er ekki til staðar. Hún verður sjaldan jafn blöskrunarlega og óþægilega og pínlega og hörmulega og sorglega augljós og í fyrrnefndu Landsréttarmáli. Þá velti ég fyrir mér hvernig ábyrgur þingmaður ætti að nálgast þetta mál miðað við það sem á undan er gengið, miðað við hegðun hæstv. dómsmálaráðherra í Landsréttarmálinu. Ég held að best sé að tortryggja þetta við hvert einasta skref. Reyna að finna glufur, finna eitthvað sem hæstv. dómsmálaráðherra gæti misnotað til að skipa einhvern sem hæstv. dómsmálaráðherra finnst frekar að eigi að vera dómari heldur en eftir einhverju ferli sem annars er búið að samþykkja. Ókei, það er ágætishvati til að lesa þetta betur en ella, leggja meiri tíma í þetta. En gott væri að þurfa ekki að nálgast mál eins og þessi með þeirri svakalegu, algeru tortryggni sem a.m.k. ég sýni gagnvart hæstv. dómsmálaráðherra eftir það sem á undan er gengið. Því að hvert einasta skref, hvert einasta tækifæri, notaði hæstv. dómsmálaráðherra til að taka rangar ákvarðanir. Og sér ekki eftir neinu af því. Ég spurði hér í tvígang áðan, í seinna skiptið mjög skýrt að því er ég taldi, í andsvari við ræðu hæstv. dómsmálaráðherra, jú, það komu tvær mínútur af orðum, vissulega, en ekki kom svar við spurningunni sem var hvort hæstv. dómsmálaráðherra myndi gera eitthvað öðruvísi ef hún stæði frammi fyrir sömu aðstæðum og voru hér í lok maí 2017. Hvað á góður þingmaður að hugsa? Hvað er rökrétt að hugsa? Ja, kannski myndi hún gera þetta eitthvað öðruvísi. Kannski. Kannski myndi hún nota þetta tækifæri til að gera eitthvað rétt. En ég efast um það. Ég held ekki að það sé rökrétt. Ég held að það væri órökrétt. Ég held að það sé miklu rökréttara að draga þá ályktun að hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekkert lært af þessu, myndi gera nákvæmlega það sama í sömu aðstæðum og muni beita sér ranglega og brjóta lög þrátt fyrir varnaðarorð - og vera bara alveg sama. Vera bara ósammála Hæstarétti. Það sem er náttúrlega verst af öllu er ekki í sjálfu sér það. Dómsmálaráðherrar koma og fara. En það er að þetta þyki í lagi. Það er það sem fer í taugarnar á mér. Að fólki finnist þetta yfir höfuð í lagi. Mér finnst það ekki í lagi og þekki mjög marga sem finnst þetta ekki í lagi. En það er þó alveg þó nokkur hópur fólks sem finnst þetta í lagi og ekki vera neitt mál, bara eitthvert svona stjórnarandstöðutuð, leið til að sóa tíma. En ekki til að tala um skipan nýs dómstigs hvers trausti er grafið undan, því að ráðherra þurfti að fá að gera það sem hann vildi. Og meiri hlutinn þurfti að fá að gera það sem hann vildi, þá sem ávallt. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég vona að einn daginn líti kynslóð framtíðarinnar aftur til þessa tíma og hugsi með sér: Fyrirgef þeim, því þau höfðu ekki hugmynd um hvað þau voru að gera.
Frú forseti. Það er eiginlega synd að hæstv. ráðherra sé ekki í salnum þar sem ég ætlaði að fá að eiga smáorðastað við hana um tiltekin atriði. Er vitað hvort ráðherra er í húsi? Ég held að ég hafi séð hana frammi. Ég get svo sem hafið þessa ræðu sem verður ekki löng. Ég vil byrja á að taka það fram að ég held að það sé mjög þarft mál að skipa í dómstól af þessu tagi til að sinna þeim verkefnum sem kveðið er á um í frumvarpinu. Ég verð að viðurkenna að mér hefur ekki gefist tóm til að fara rækilega yfir það en ég reikna með að það sé vandað. Ég treysti því. Það sem mig langaði til að ræða sérstaklega í framhaldi af allri þeirri umræðu sem varð um skipan dómara í Landsrétt er aðferðin við skipan dómaranna - ég sé að ráðherra er komin og þakka henni kærlega fyrir því að mig langaði til að - ég fæ bara að endurtaka: Ég fagna þessu frumvarpi og held að það sé ákaflega mikilvægt en ég er að velta fyrir mér ákvæðinu um skipan dómaranna. Ef ég skil þetta rétt eru þarna þrír tilteknir dómstólar sem tilnefna aðila til að taka sæti í dómnum og hafa það karl og konu. Síðan er gert ráð fyrir að staða fjórða dómarans sé auglýst og dómnefnd fari yfir umsóknir og velji. Ef ég skil þetta rétt munu koma á borð hæstv. dómsmálaráðherra átta tilnefningar, þar með þeir sem sóttu um, og ef svona ákvæði gengur upp verða væntanlega fjórir karlar og fjórar konur komin á borð hæstv. dómsmálaráðherra. Þá velti ég fyrir mér fyrst tilnefningaraðilum er gert að tilnefna karl og konu og gera í sjálfu sér ekki upp á milli þeirra - að vísu eru undantekningar frá því ef það er greinilega mikill munur á hæfi, ef ég skil það líka rétt - í ljósi umræðu, eins og ég sagði um fyrri skipanir í dómstóla, hvort það komi til álita að þessu sinni að breyta þessu ákvæði einhvern veginn með þeim hætti að dómsmálaráðherra skuli taka tillit til kynjasjónarmiða þegar hann skipar í dóminn. Að þessu sinni ætti það að vera útlátalítið vegna þess að þá eru fjórir karlar og fjórar konur hæf að mati tilnefningaraðila, og þá dómnefndar, til að taka sæti í dómnum. Mönnum ætti að vera í lófa lagið að ganga þannig til verks að dómsmálaráðherra væri gert skylt eða í það minnsta væru mjög sterk tilmæli í lögunum að hann gæti kynjasjónarmiða þegar hann velur úr þessum hópi. Erindi mitt við hæstv. dómsmálaráðherra þegar ég er að velta þessu fyrir mér er eiginlega hvort þarna væri hægt að finna lausn sem fæli það í sér að við erum í senn að tala um að þarna er fólk sem tvímælalaust er hæft, bæði að mati dómstólanna sem tilnefna og dómnefndar sem skilar áliti til ráðherra, hvort það sé íþyngjandi fyrir dómsmálaráðherra - ég veit ekki hvaða önnur sjónarmið hann ætti að hafa við það að setja saman dóminn. Þetta er eiginlega erindi mitt á þessu stigi máls um þennan nýja dómstól sem ég ítreka að ég tel að sé nauðsynlegur. Ég held að það væri mjög gott ef við gætum nálgast skipan dómaranna með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ég nefni hér. Ég held að það yrði til þess að betri sátt ríkti um skipan dómsins og gerð laganna. Það væri vel þegið ef hæstv. ráðherra gæti hugsað sér að bregðast við en ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Ég vil nefna nokkur atriði varðandi framsögu ráðherra og efni frumvarpsins. Ráðherra nefndi að vandamálið við endurupptökunefndina, sem er verið að leysa með þessu, er tengt stjórnarskránni. Afleiðing þess er sú að þessi dómstóll tilheyrir dómsvaldinu, eins og sagt er í greinargerð. Nú sagði hæstv. ráðherra eitthvað á þá leið í framsögunni að þessi dómstóll skyldi ekki skila neinum niðurstöðum líkt og önnur dómstig. Vissulega er það þannig í lögunum að endurupptökudómur kveður upp úrskurð. Það liggur í hlutarins eðli, miðað við að þessi dómstóll tilheyrir dómsvaldinu og niðurstöður hans eru dómsúrskurður, að hann lýtur þeim lögmálum sem aðrir dómstólar gera einnig, málsmeðferðarlega séð. Það er þó örugglega eitthvert tæknimál sem hægt er að fara nánar út í en ég er ekki einn af þessum löglærðu hérna, ekki úr lögfræðingaflokki. Ég geri einnig smáathugasemdir varðandi skipun dómaranna. Nú er sagt í frumvarpinu að fjórir séu skipaðir dómarar. En lagt er til að einungis þrír dómarar taki þátt í meðferð hvers máls og að sá dómandi sem tilnefndur er af því dómstigi sem dæmdi það mál sem óskað er endurupptöku á verði ekki einn þeirra. Nú er það svo að hvert mál getur hafa farið alla leiðina í gegnum dómstigin alveg upp í Hæstarétt. Það er Hæstiréttur sem kveður upp lokadóm sem gæti í raun verið sá sami og Hæstiréttur og Landsréttur kváðu upp. Þó að hæstaréttardómarinn sé ekki í þeim endurupptökudómstól eru þar dómarar frá Hæstarétti og héraðsdómi, dómstigum sem komu að því máli á einhverju stigi þess; komust jafnvel að sömu niðurstöðu, hún var kannski staðfest alla leið. Ef koma á í veg fyrir einhvers konar árekstra við samdómendur á því dómstigi sem málið endaði á er það samt enn til staðar þar sem málið hlaut jafnvel meðferð í héraði og Landsrétti eða bara í héraði og Landsrétti en ekki Hæstarétti, hvernig sem það er. Ég tek ágætlega í þær hugmyndir að eðlilegt væri að draga um þetta, hverjir sitja þarna í hvert skipti. Það getur verið lausn á því. En vandamálið er samt til staðar, þ.e. dómarar koma óhjákvæmilega til með að sitja í þessum Endurupptökudómi þar sem málið hefur hlotið meðferð á dómstigi þeirra meðal samdómara. Það er gott að hafa það til hliðsjónar og spurning hvort hægt væri að hafa þessa dómara sem auglýst er eftir í meiri hluta; að það væri kannski bara einn af þeim dómurum sem eru skipaðir og tveir sem auglýst hefur verið eftir í hvert skipti; einhver þannig skipting í staðinn. Að lokum: Ég er í fjárlaganefnd og kíki alltaf á mat á áhrifum. Ekki er gert ráð fyrir að það séu nein fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð af því að þetta kemur í staðinn fyrir endurupptökunefndina. En í greinargerð um það, með leyfi forseta, stendur: „Í því sambandi er sérstaklega bent á að áfram er gert ráð fyrir að þrír aðilar taki þátt í meðferð hvers máls fyrir sig og fái dómendur einungis greitt fyrir þau mál sem þeir taka sæti í, og þá samkvæmt tímagjaldi sem ákveðið er af kjararáði.“ Kemur kjararáð inn í þetta líka? Við erum með Landsrétt sem hangir yfir þessu eins og draugur og svo bætist kjararáð við líka. Miðað við nýlegar ákvarðanir hjá kjararáði, t.d. um laun þingmanna, efast ég um að tímagjaldið verði það sama og það er núna. Ég veit ekki hvernig greitt er fyrir þetta núna en ætla að leyfa mér að giska á að tímagjald sem kjararáð ákveður verði hærra, af einhverjum orsökum. Það er bara byggt á reynslunni hvað þessi mál varðar og landsréttardraugurinn sem slíkur er einnig byggður á reynslunni í meðferð þessara mála. Það er ástæðan fyrir því að ég nefni það hérna. Ég er ekki viss um að þessi staðhæfing, um að þetta hafi engin fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð, sé sönn. Að lokum hef ég almenna athugasemd um lagafrumvörp af þessari stærð þar sem mjög margar af breytingum frumvarpanna eru á þessa leið: Í stað orðsins „jaríjaríjarí“ kemur orðið „jaríjaríjarí“. Það er þó nokkuð mikið af slíkum breytingarákvæðum sem gera að verkum að maður glatar samhenginu. Maður þarf að fara í upprunalegu lögin og skipta út handvirkt: Hvernig fæ ég heildartextann núna? Hvernig lítur hann út? Er ég að missa af einhverju samhengi sem ég hefði ef heildartextinn birtist einfaldlega í lagafrumvarpinu? Nú erum við með þingsályktun, sem var samþykkt á þingi, um tölvutæk gögn, tölvutæk lög í rauninni; lagatexta, sem mundi hjálpa okkur mikið til að sjá heildarlögin eins og þau líta út ef þau væru samþykkt miðað við lagatextann eins og hann lítur út núna. Þetta blandast inn í þær kvartanir sem við höfum, alla vega ég, varðandi þau þingmál sem eru að detta inn, þau eru mörg hver ansi stór og nokkur einmitt á þennan hátt. Þetta kemur aðeins í veg fyrir að maður geti sett sig inn í málið á hraðan og einfaldan hátt. Maður þarf að fara í rosalega mikla handavinnu, tímafreka handavinnu, við að púsla út úr lagabreytingunum hver áhrifin á lögin verði að lokum. Síðan þarf maður að vera viss um að það sé rétt gert því að það er ekkert sjálfsagt í því. Sumar breytingarnar eru ansi flóknar, fara í einhverja liði og setningar o.s.frv., 3. mgr. „jaríjaríjarí“ og 2. liður og ég veit ekki hvað. Maður týnist stundum mjög auðveldlega þegar þetta er orðið flókið ef maður er ekki sjóaður í að lesa hvernig lög eru uppbyggð. Ég myndi vilja hvetja forseta í þessu tilviki til að spýta aðeins í lófana varðandi þessa þingsályktun um tölvutækan lagatexta sem við höfum til að koma þessu í gagnið. Það myndi spara okkur þingmönnum ansi mikla vinnu við að reyna að ná samhenginu í þeim lögum sem verið er að leggja fram. Það er nefnilega nægilega mikil vinna að lesa sig í gegnum öll lögin sem koma, hvað þá að bæta því við að þurfa að púsla þeim saman. Þetta er eins og leikskóladót; maður fær ósamansett púsl og þarf að skoða það en getur ekki skoðað eitt og eitt púsl og áttað sig á samhenginu. Ég tel nauðsynlegt að við förum að hætta þessu, sérstaklega í lögum sem eru svona fyrirferðarmikil og með svona margar einstakar breytingar fram og til baka. Þegar það eru ein til tvær greinar þar sem skipt er út einni setningu er þetta ekkert flókið, en þegar það er orðið svona viðamikið minni ég einfaldlega á þessa þingsályktun og hvet forseta til að láta eitthvað verða úr henni.
Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls, verið málefnalegir og viljað ræða efni þessa frumvarps sem full ástæða er til að ræða í þessum þingsal en einnig í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það er meginregla og algert grundvallaratriði í réttarríkinu að dómur sé endanleg niðurstaða í ágreiningsmáli. Það er meginregla sem gott er að hafa í huga, þannig að dómur bindi algeran endi á þá þrætu sem er verið að leysa úr. Það kunna hins vegar að vera uppi slík tilvik, koma upp síðar, að það þyki svo augljóst að mál hafi með einhverjum hætti ekki verið borið réttilega undir dómstólinn, þ.e. öllu heldur að forsendur fyrir þeim dómi hafi ekki verið allskostar réttar og ekki sé hægt að kenna aðilum máls um. Það er þá líka einn þáttur í réttarríkinu að menn eigi þess kost að fá kveðið upp úr um hvort forsendur séu fyrir því að taka upp dóm. Eins og ég nefndi í framsögu minni hefur þessu verið þannig háttað frá árinu 2013 að stjórnsýslunefnd, hluta af framkvæmdarvaldinu, er falið að kveða upp úr um þetta. Það var í kjölfar samþykktar Alþingis á þingmannafrumvarpi sem var lagt fyrir árið 2013 sem kvað á um þetta. Það var ekki bara þannig að þar með væri það tekið úr höndum Hæstaréttar, sem fram að þeim tíma hafði haft það hlutverk að veita umsögn um endurupptökubeiðnir - 2013 var þessari stjórnsýslunefnd komið á laggirnar. Alþingi samþykkti einnig, ekki í nokkrum einasta ágreiningi - eða þeir sem samþykktu það þingmannamál, sem voru reyndar ekki allir þingmenn, þvert á móti - en þingið samþykki þá að kæmist þessi stjórnsýslunefnd að þeirri niðurstöðu að forsendur væru til að endurupptaka dóm þá félli hinn nefndi dómur þá þegar úr gildi. Þetta gerði Alþingi og það hvarflaði að nokkrum þingmönnum að leggja fyrir Alþingi að samþykkja það og Alþingi samþykkti með þeim þingmeirihluta sem þá var við lýði. Að sjálfsögðu komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að þarna væri gróflega vegið að stjórnarskrárvörðum rétti einstaklinganna og brotið gegn stjórnarskrá og sjálfstæði dómstólanna með þessum hætti. Það var nú ekki um að ræða að það yrði. Nú viðurkenna menn, og ég vona að það sé óumdeilt hér, að sú breyting sem hér er lögð til færi þessi mál í miklu betra form, alveg örugglega miklu betra form en var með nefndri stjórnsýslunefnd sem var sett á laggirnar 2013 en líka í miklu betra form en það sem hafði þekkst fyrir þann tíma. Ég vil árétta að þegar ég á við að þessi endurupptökudómstóll kveði ekki upp efnislega niðurstöðu í máli þá er ég að vísa til þess að hann tekur eingöngu afstöðu til þess hvort tilefni sé til að endurupptaka málið. Það kann síðan að vera að málið verði endurupptekið í kjölfarið og nákvæmlega eins dómur falli. Eða allt öðruvísi dómur. Það er algerlega á forræði dómstólsins sjálfs, viðeigandi dómstóls sem tekur þá upp þann dóm, en endurupptökudómstóllinn kveður ekki upp efnislega dóma heldur kveður upp úr um hvort dómur skuli endurupptekinn. Þetta er kannski svona lagatæknilegt atriði. Þó þannig að mér fannst rétt að árétta að þetta er ekki dómstóll í þeirri eiginlegu merkingu að hann leggi efnislegt mat á ágreiningsefni. Menn hafa einnig velt því fyrir sér hvernig eigi að skipa dómara í þennan dómstól. Ég fagna því mjög að menn hafi áhuga á að velta því raunverulega fyrir sér hvernig dómari er valinn í þennan dómstól, jafnvel þótt, að því sögðu, að þetta sé ekki þess háttar dómstóll sem kveður upp efnislega niðurstöðu í málum. Hér er farin sú leið að fela öllum dómstólunum þremur að tilnefna einhvern úr sínum hópi. Svo yrði auglýst eftir fjórða manninum. Ég held að margar leiðir séu færar í þessu. Ég hef nefnt að það geti verið málefnalegt að fela þessum dómstigum að draga hreinlega úr nöfnum; að allir dómarar við tiltekinn dómstól, segjum samt með tiltekna reynslu að baki, t.d. dómarar við héraðsdóm sem hafa verið dómarar fimm ár, séu settir í pott sem dregið er úr og þannig sé róterað svo að menn sitji þarna, eins og reyndar er kveðið á um hér, ekki of lengi. Þannig sé þessu skipt út. Þetta er ein leiðin. Það er líka hægt að fara þá leið að hafa ekki einstakling þarna sem er utan við dómstólana heldur fjölga bara dómurum úr öðru dómstiginu til að kveða upp endurupptökudóma. Ég nefni þetta nú bara. Ég held að það væri gagnlegt ef nefndin myndi fjalla um þetta sérstaklega. Hvað kynjasjónarmiðin varðar er hér sérstaklega tekið fram að tilnefningaraðilar þurfi að tilnefna bæði konu og karl. Því var velt hér upp í ræðu eins hv. þingmanns hvort tilefni væri til að kveða líka á um að ráðherrann skyldi vera bundinn við að skipa jafnt í. Ég sé ekki ástæðu til að tiltaka það sérstaklega í lögunum. Eins og ég hef áður nefnt í umræðum við skipan dómara tel ég að ráðherrar séu bundnir af kynjasjónarmiðum í þessum efnum, svo sem lögum um jafna stöðu og réttindi karla og kvenna bjóða. Sá ráðherra sem hér stendur hefur lagt sig í líma við að skipa jafnt hlutfall karla og kvenna í m.a. hinn nýja dómstól, Landsrétt, þrátt fyrir mikil ramakvein frá einstökum þingmönnum. Það geta líka verið þannig aðstæður og ég vek athygli á því að það er ekki víst að allir dómstólarnir hafi tök á að tilnefna bæði konu og karl þótt það til framtíðar líti út fyrir að það verði alla jafna. Þetta vildi ég segja um þetta. Ég vil síðan að lokum nefna að ég get tekið undir það sem kom fram í máli eins hv. þingmanns að það kann að vera snúið að lesa út úr þessum frumvörpum. Ekkert þessu fremur en öðrum, það er almennt svona. Ég hef óskað eftir því í dómsmálaráðuneytinu að þegar það undirbúi frumvarp sé ávallt undirbúinn svokallaður texti á ritvinnsluskjali sem sýnir breytingarnar, gildandi lagatexta með innfelldum breytingartillögum. Það mun ekki standa á dómsmálaráðuneytinu að senda slíkt skjal til viðeigandi nefndar sem hefur málið til umfjöllunar. Ég hvet hv. þingmenn til að nýta sér það. Svo bendi ég á að hv. þingmenn sjálfir hafa starfsmenn, allir stjórnmálaflokkarnir, til þess að inna svona vinnu af hendi en ég hef ekki orðið vör við annað en að starfsmenn þingsins séu reiðubúnir til að aðstoða þingmenn við alla þessa vinnu og hefur ekki þurft að biðja oft um slíkt í nefndum, að svoleiðis skjöl séu útbúin. Ég tel hins vegar ekki að tvíverknaður eigi að vera í gangi. Ef þetta er til í ráðuneytunum, ég tala þá bara fyrir dómsmálaráðuneytið, mun ég leggja mig fram um að koma þessum texta á framfæri við þingið.
Virðulegi forseti. Það er margt hægt að gera athugasemdir við hérna. Ég ætla að byrja á hringavitleysunni í þessu. Nú er það svo í frumvarpinu að það er passað upp á að dómari sé ekki úr því dómstigi sem málið endaði á. En getur þetta ekki farið hina leiðina, þegar endurupptökudómur hefur kveðið á um að taka megi upp mál að nýju sé viðkomandi dómari sem var í endurupptökudómstólnum dómari í málinu þegar það er tekið upp á nýtt? Einnig vil ég ítreka athugasemdir mínar um að lögin séu í fullu samhengi og með fullum texta. Það gagnast þingmönnum lítið fyrir 1. umr. ef nefndin fær bara skjalið. Þetta ætti að vera hluti af öllu ferlinu. Að lokum vildi ég bera það alla vega af mér það sem dómsmálaráðherra bryddaði upp á varðandi kynjasjónarmiðin í Landsréttarmálinu. Það var ekki endilega það sem var verið að setja út á heldur skortur á rökstuðningi fyrir því að breytingar voru gerðar. Kynjasjónarmið voru ekki vandamál þar. Þau voru ekki einu sinni notuð sem rök dómsmálaráðherra eftir því sem ég best man.
Virðulegi forseti. Það á ekki að koma til þess að dómarar verði vanhæfir í þessum málum, hvorki dómarar við endurupptökudómstólinn né við þann dómstól sem mál verður hugsanlega endurupptekið. Það er kveðið á um það í frumvarpinu og gert ráð fyrir því að dómendur séu skipaðir af ráðherra sem ákveður hvor þeirra verði aðalmaður og hvor varamaður. Dómstóllinn verður skipaður fjórum aðalmönnum og fjórum varamönnum. Það eru auðvitað bara hefðbundnar vanhæfisreglur sem eiga að koma til skoðunar við afgreiðslu hvers máls.
Virðulegur forseti. Ég þarf að ítreka spurninguna aðeins því hún snýst um það þegar endurupptökudómstóllinn hefur klárað málið og það er tekið upp á nýtt í dómskerfinu; í héraðsdómi, Landsrétti eða hvar sem það er. Hvort þar sé þá dómari sem var í endurupptökudómstólnum og kvað á um að það væru málefnalegar ástæður fyrir því að taka málið upp á nýtt og fær síðan málið inn til sín aftur sem dómari, t.d. hæstaréttardómari. Þeir eru nú ansi margir sem koma þar að. Bara það að hann sé í endurupptökudómstólnum gerir það ansi líklegt að viðkomandi sé líka einn af dómurunum sem tekur við málinu þegar það kemur aftur inn í dómskerfið.
Virðulegur forseti. Ég held að það geti ekki verið um það að ræða að dómari í endurupptökudómstól muni á síðari stigum dæma í máli t.d. héraðsdóms sem er endurupptekinn, í t.d. Landsrétti síðar. Ég held að málum verði þannig fyrir komið við úthlutun mála, því að málum er úthlutað. Það er ekki fyrir fram ákveðið áður en mál koma til dómstóls, heldur er málum úthlutað af dómstjórum hvers dómstóls. Ég held að það hljóti að verða tekið mið af hæfisreglum hvað það varðar eða aðkomu dómara á fyrri stigum, eins og jafnan er gert við úthlutun mála.
Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði í ræðu sinni að hún hefði viljað láta kynjasjónarmiðin ráða við mikið harmakvein hér á Alþingi. Mig langar bara að spyrja hæstv. ráðherra að því: Hver var það hér sem var á móti því að líta til kynjasjónarmiða?
Virðulegur dómari. Ég nefndi það bara að ég hefði við skipan í Landsrétt skipað jafn margar konur og karla. Ég nefndi það líka að sú skipan í Landsrétt, skipan þess ráðherra sem hér stendur, varð undir miklu ramakveini margra þingmanna.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Er það sanngjarnt og sannleikanum samkvæmt að segja að enginn hér inni hafi mótmælt því að líta til kynjasjónarmiða?
Virðulegur forseti. Nú átta ég mig ekki á því hvað hv. þingmaður er að fara. Ég veit ekki hvað fór fram í hugum hv. þingmanna við skipan í Landsrétt síðasta sumar, en ég veit það þó og það er nú skjalfest að menn drógu mjög lappirnar, margir þingmenn, vildu fresta málinu og sáu sér ekki fært að afgreiða tillögu ráðherrans um sjö konur og átta karla við Landsrétt.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að víkja orðum að mínum athugasemdum eða spurningum. Við getum náttúrlega ekki treyst því að dómsmálaráðherrar framtíðarinnar verði jafn afdráttarlausir jafnréttissinnar og núverandi hæstv. dómsmálaráðherra. Eins og þetta kerfi gerir ráð fyrir, að þessir dómarar í þennan endurupptökurétt eða dómstól verði skipaðir, er engin spurning um hæfi þeirra, þeir eru allir hæfir til þess að vera dómarar á sínu dómstigi. Þess vegna eru þeir valdir. Þess vegna hlýt ég að ítreka spurningu mína: Er það ekki útgjaldalítið að hnykkja á því í þessum lögum einmitt vegna forsögunnar og einmitt vegna þess að við viljum jafna kynjahlutföll í dómstólunum? Ef sú staða verður uppi að þeir aðilar sem tilnefna geti ekki tilnefnt jafnt hlutfall karla og kvenna er það orðinn ómöguleiki fyrir ráðherrann að hafa jafnt kynjahlutfall. Þá gerir hann eins vel og hann getur með þau sjónarmið í huga. Væri það ekki útgjaldalítið þar sem þetta snýst ekki um hæfi? Af hverju ætti hæstv. dómsmálaráðherra ekki að geta unað því að hafa reglu sem segir: Gæta skal að því að hlutfall dómara í þessum dómstóli sé jafnt eða sem jafnast? Væri það ekki útgjaldalítið og væri það ekki bara góður endahnútur á umræðu um þetta mál og stimplar hæstv. dómsmálaráðherra inn sem sannan jafnréttissinna?
Virðulegur forseti. Ég hef nefnt að ég telji að ráðherra sé alla jafna bundinn af lögum um jafna stöðu og rétt kvenna og karla, við allar ákvarðanir, m.a. skipanir í ráð og nefndir. Ég vil hins vegar líka benda á að hér er gert ráð fyrir að skipunartími dómenda sé sex ár en þó þannig að annað hvert ár renni út skipunartími eins þeirra þriggja sem koma úr röðum embættisdómara. Það er því nokkur velta á dómurum í þessum dómstól. Jafnvel þótt tilnefndir séu jafn hæfir dómarar - allir eru þeir auðvitað hæfir, sitjandi embættisdómarar, annaðhvort væri það nú - þá kunna að vera uppi þannig aðstæður, og nú er ég bara að velta fyrir mér einhverjum aðstæðum sem kunna að koma upp, að í dóminn hafi valist dómarar sem hafa kannski sérþekkingu á tilteknu réttarsviði umfram annað réttarsvið. Og svo kann jafnvel að koma upp eitthvert réttarsvið sem við þekkjum ekki í dag sem brýnt væri að hafa í dómstól sem þessum. Það kunna því að koma upp einhver slík sjónarmið þar sem rétt væri - jafnvel þótt það væru þrjár konur í dómstólnum gætu verið einhver rök fyrir því að skipa fjórðu konuna næstu sex árin, þar sem vitað er að ein konan úr hópi hinna þriggja hverfur úr dómstólnum kannski eftir eitt ár eða svo. Aðstæðurnar eru þannig það er ekki alveg hægt að útskýra þær í eitt skipti fyrir öll. Ég tel að löggjöf í dag eigi að tryggja þau sjónarmið sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af.
Frú forseti. Mér er nú eiginlega óskiljanlegt af hverju hæstv. dómsmálaráðherra er svona treg í taumi. Auðvitað geta verið uppi alls konar ástæður. Það getur auðvitað líka verið þannig að nýtt réttarsvið komi þar sem væri mjög æskilegt að hafa dómara sem kynni einhver skil á því. Það vill bara þannig til að það er enginn slíkur dómari til í landinu. Hvorki karl né kona. Og hvað ætla menn að gera þá? Þannig að mér finnst þetta satt að segja talsverður fyrirsláttur hjá hæstv. dómsmálaráðherra. Ég held að sagan segi okkur það ótvírætt þrátt fyrir allt, þrátt fyrir jafnréttislög og þrátt fyrir skýra skyldu að hallað hefur á konur. Það er nú hin einfalda staðreynd. Ég veit ekki alveg hvernig verður með rétt dómara í dómstól sem hefði sagt: Ja, ég hefði nú átt að vera í hópi þeirra sem tilnefndur var af þessum tiltekna dómstól og hæstv. ráðherra hefði átt á skipa mig. Hver eru réttarúrræði dómaraefnanna til þess að skjóta þá málum sínum til jafnréttisnefndar eða dómstóla eftir atvikum? Er ekki ágætt bara að hafa þetta skýrt og skorinort?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður er hissa hvað þessi ráðherra sem hér stendur er treg í taumi. Því er til að svara að ráðherrann er ekkert áfjáð um að láta teyma sig eitt eða neitt, það útskýrir það nú. En ég hvet allsherjar- og menntamálanefnd til þess að ræða þetta almennt. Ég er þeirrar skoðunar að þessi sjónarmið eigi ekki heima í hverjum einasta lagatexta sem hér er settur og varðar einstaklinga. Ég bendi líka á að kynjunum fer sífjölgandi nú til dags. Ég velti því fyrir mér hvort í fjögurra manna dómstól þurfi kannski að vera eitthvert svigrúm fyrir fleiri kyn en tvö.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á almennum hegningarlögum. Tilgangur frumvarpsins er að tryggja að íslensk refsilöggjöf sé annars vegar í samræmi við samning um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum sem gerður var á vettvangi Efnahags- og framfarastofnunarinnar árið 1997 og hins vegar samning Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn spillingu frá árinu 2003. Með frumvarpinu eru lagðar til þrenns konar breytingar á almennum hegningarlögum. Í fyrsta lagi er lagt til að hámarksrefsing fyrir brot gegn 109. gr. laganna, þ.e. að bera mútur á innlendan eða erlendan opinberan starfsmann, verði þyngd úr fjögurra ára fangelsi í fimm ára fangelsi. Með þeirri breytingu verður minni munur á refsiramma slíkra brota annars vegar og brota gegn 128. gr. laganna hins vegar, en þar er fjallað um mútuþægni innlendra eða erlendra opinberra starfsmanna. Hámarksrefsing fyrir brot gegn því ákvæði er núna sex ára fangelsi. Ekki þykir hins vegar aftur á móti rétt að leggja til að hámarksrefsing vegna þessara brota sé sú sama. Þegar litið er til ríkra trúnaðarskyldna opinberra starfsmanna og þeirra almannahagsmuna sem þeim hefur verið falið að standa vörð um verður ekki litið öðruvísi á en svo að þegar aðili í þeirri aðstöðu krefst eða tekur við mútum fremji hann alvarlegra brot en sá sem þær býður. Það er mikilvægt að refsirammi ákvarðana endurspegli mismunandi eðli brotanna að þessu leyti. Í öðru lagi er lögð til breyting á 264. gr. a almennra hegningarlaga en þar er í 1. málsgrein fjallað um mútuboð til stjórnanda eða starfsmanns fyrirtækis í atvinnurekstri, þar á meðal fyrirtækja að hluta eða í heild í opinberri eigu. Í 2. málsgrein ákvæðisins er fjallað um mútuþægni stjórnanda eða starfsmanns slíks fyrirtækis. Lagt er til að ákvæðinu verði breytt þannig að það nái ekki einungis til innlendra fyrirtækja heldur einnig til erlendra. Ekki þykir aftur á móti rétt eða nauðsynlegt að tengja hugtakið opinber starfsmaður sérstaklega við ákvæðið, enda nær það til stjórnenda eða starfsmanna fyrirtækisins að hluta eða heild í opinberri eigu, óháð því hvort hann hafi formlega stöðu sem opinber starfsmaður eða ekki. Í þriðja lagi er lagt til að hámarksrefsing fyrir brot gegn 264. gr. a, bæði að því er varðar boð um mútur og kröfu um eða viðtöku þeirra, verði sá sami og gildir um opinbera starfsmenn. Hámarksrefsing samkvæmt 264. gr. a er nú þriggja ára fangelsi en lagt er til að hún verði hækkuð í fimm ár fyrir mútuboð og sex ár fyrir mútuþægni. Með því er komið til móts við tilmæli OECD um að þyngja refsingar fyrir mútubrot og samræmi verður á milli refsinga vegna brota í almennum atvinnurekstri og í opinbera geiranum. Rökin fyrir þessu eru að brot gegn 264. gr. a almennra hegningarlaga getur fyllilega jafnast á við brot gegn 109. gr. og 128. gr. að alvarleika, enda geta fyrirtæki sem starfa á markaði, þar með talið þau sem að hluta eða öllu er í eigu opinberra aðila, haft veruleg ítök og jafnvel verið ráðandi í einstökum atvinnugreinum. Brot af þessari tegund eru þannig til þess fallin að stríða gegn heilbrigðu viðskiptalífi og almannaheill. Þá er mikilvægt að styrkja enn frekar ákvæði íslenskra laga um erlend mútubrot. Þau brot eru eðli málsins samkvæmt framin þvert á landamæri, geta verið umfangsmikil og vega m.a. að heilindum í alþjóðlegu viðskiptalífi. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á innheimtulögum, nr. 95/2008. Frumvarpið felur í sér nokkrar breytingar á innheimtulögum. Tilurð þeirra breytinga sem lagðar eru til er annars vegar álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 8302/2014 og hins vegar eru lagðar til nokkrar breytingar sem rétt er að gera með tilliti til reynslu af framkvæmd laganna. Í fyrrnefndu áliti sínu komst umboðsmaður Alþingis að þeirri niðurstöðu að meinbugir væru á innheimtulögum í skilningi 11. gr. laga um umboðsmann Alþingis og tilkynnti þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra um þá niðurstöðu sína. Umboðsmaður taldi þannig að ekki væri nægilega skýrt hvaða eftirlitsaðili færi með eftirlit með innheimtufélagi í eigu lögmanna eða lögmannsstofa. Eftirlitsaðilar á grundvelli laganna eru tveir, Fjármálaeftirlitið fer með eftirlit með leyfisskyldum aðilum og Lögmannafélag Íslands fer með eftirlit með innheimtu lögmanna. Með frumvarpinu er brugðist við ábendingum umboðsmanns með því að tiltaka það með skýrari hætti en verið hafði að Lögmannafélag Ísland fari með eftirlit með innheimtustarfsemi félaga í eigu lögmanna og/eða lögmannsstofa. Mikilvægt er með tilliti til réttaröryggis og neytendaverndar að eftirlitsheimildir og skyldur eftirlitsaðila séu skýrar og ekki leiki vafi á því undir hvaða eftirlitsaðila einstakir aðilar sem stunda starfsemi sem fellur undir innheimtulög heyra. Um nánari reifun á áliti umboðsmanns vísast til greinargerðar frumvarpsins og umrædds álits umboðsmanns. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru að gild starfsábyrgðartrygging verði leyfisskilyrði. Svo hefur ekki verið, en hins vegar hefur verið almenn skylda á leyfisskyldum aðilum að hafa gilda starfsábyrgðartryggingu á meðan á starfsemi stendur og í ákveðinn tíma að henni lokinni. Með því að gera gilda starfsábyrgðartryggingu að leyfisskilyrði er aukin vernd kröfuhafa og neytanda. Í 3. gr. frumvarpsins er lögð til viðbót við 10. gr. laganna þar sem áréttað er að innheimtuaðili sé ekki eigandi innstæðu á vörslufjárreikningi og innstæðan sé ekki hæft andlag aðfarargerða hjá honum og standi utan skuldaraðar við skipti á búi hans. Sambærilega reglu er almennt að finna í öðrum lögum þar sem fjallað er um vörslufjárreikninga og því verður að telja að það hafi verið ákveðin yfirsjón á þeim tíma sem innheimtulög voru sett að ákvæði þess efnis væri ekki í lögunum. Að lokum er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að fella innheimtuleyfi aðila niður að uppfylltum skilyrðum sem tilgreind eru í ákvæðinu. Við vinnslu frumvarpsins var það metið hvort leggja ætti til frekari breytingar á lögunum og drög þess efnis yfirfarin í ráðuneytinu. Í ljósi þess að ekki hafa mörg erindi borist ráðuneytinu vegna laganna var ekki talið tilefni til að leggja til viðameiri breytingar. Að svo stöddu var því ákveðið að leggja til þær afmörkuðu breytingar sem felast í frumvarpinu og eru að meginstefnu til vegna ábendinga umboðsmanns Alþingis sem rétt er að bregðast við með skýrum hætti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um Ferðamálastofu. Verði frumvarpið að lögum er gert ráð fyrir að núgildandi lög um skipan ferðamála, nr. 73/2005, falli brott. Frumvarpið felur sem sagt í sér nýja löggjöf um Ferðamálastofu, ferðamálaráð og hluta leyfisveitinga í ferðaþjónustu. Því er ætlað að standa sjálfstætt en til hliðar við frumvarp við pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun sem ég mun mæla einnig fyrir á eftir. Helstu breytingar frá gildandi lögum um skipan ferðamála snúa á stjórnsýslu málaflokksins, breytingum á hlutverki og markmiðum Ferðamálastofu, skyldu ferðaþjónustuaðila til að setja sér öryggisáætlun, dagsektarheimild til handa Ferðamálastofu og flutningi ákvæða yfir í lög um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Hlutverk Ferðamálastofu er afmarkað frekar sem er í samræmi við niðurstöðu Ríkisendurskoðunar í skýrslu um stjórnsýslu ferðamála frá október 2017. Fyrsti kafli frumvarpsins fjallar um stjórnsýslu ferðamála og sérstakt ákvæði afmarkar stjórnsýslulega stöðu Ferðamálastofu sem ferðamálastofnunar sem starfar í umboði ráðherra. Sérstakt ákvæði fjallar jafnframt um megintilgang stofnunarinnar sem er að fylgjast með og stuðla að þróun ferðaþjónustunnar sem mikilvægrar og sjálfbærrar grunnstoðar í íslensku samfélagi. Í þeirri þróun er nauðsynlegt að taka tillit til þolmarka íslenskrar náttúru og samfélags, ásamt því að efla samræmingu, greiningar og rannsóknir í ferðaþjónustunni. Þá eru verkefni Ferðamálastofu betur skilgreind í níu liðum þar sem sérstaklega er afmarkað hlutverk stofnunarinnar hvað varðar yfirsýn, túlkun og greiningu á þörf fyrir rannsóknir á sviði ferðaþjónustu. Ný verkefni á Ferðamálastofu tengjast enn fremur öryggisáætlunum og umsjón með starfi nýs ferðamálaráðs. Þá er hlutverki ferðamálaráðs breytt verulega frá því sem nú er, það eflt og ásýnd þess breytt. Fulltrúar í ferðamálaráði verða níu talsins. Í ráðinu munu sitja fulltrúar þeirra lykilráðuneyta sem tengjast ferðaþjónustunni og skulu þeir hafa tengsl við málefnasvið viðkomandi ráðuneytis og gæta þess að sú samhæfing sem næst með setu í ráðinu skili sér áfram í hlutaðeigandi ráðuneyti. Aðrir fulltrúar verða frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum ferðaþjónustunnar. Hlutverk ráðsins verður enn fremur skilgreint á nýjan hátt þótt því verði áfram ætlað að vera ráðgefandi fyrir ferðamálaráðherra. Ráðið skal þannig vera ráðherra til ráðgjafar um áætlanagerð og langtímastefnumótun í ferðamálum ásamt því að hafa og veita ákveðna yfirsýn yfir ferðaþjónustuna, framtíðarþróun og samspil greinarinnar og samspil stjórnvalda. Þá mun ráðið geta starfrækt fagráð á sviði markaðsmála ferðaþjónustunnar, samgöngumála og umhverfismála svo dæmi séu tekin. Gert er ráð fyrir að nýtt ferðamálaráð taki til starfa 1. janúar 2020. Ástæðan fyrir því er sú að við erum með starfandi Stjórnstöð ferðamála en gert er ráð fyrir því nú að hún lifi til október 2020. Það er ástæðan fyrir því að dagsetningin hér er önnur og seinni en gildistaka laganna, sem er 1. júlí 2018, þ.e. svo að það sé ákveðin samfella í þeirri breytingu og þetta tali saman, það sé ekki verið að bæta við. Í frumvarpinu eru gerðar breytingar á hugtökum, skilgreiningum og leyfum í ferðaþjónustu en breytingarnar koma til m.a. vegna innleiðingar á tilskipunum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun nr. 2015/2302/ESB, samanber frumvarp til laga með sama heiti sem ég mun mæla fyrir á eftir þessari framsögu. Þeir aðilar sem hingað til hafa haft ferðaskrifstofuleyfi og þar með leyfi til að selja pakkaferðir munu fá útgefið nýtt skipuleggjendaleyfi við gildistöku laganna. Þeir sem hingað til hafa haft ferðaskipuleggjandaleyfi munu þurfa að meta sitt framboð af ferðum með tilliti til þess hvort þær ferðir falli undir gildissvið laga um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Þeir munu annaðhvort falla undir það að vera ferðasali dagsferða ef ferðirnar fela ekki í sér pakkaferð eða samtengda ferðatilhögun eða falla undir að vera skipuleggjandi sem selur m.a. pakkaferðir. Í dag er enn fremur gerð krafa um að bókunarþjónustur og upplýsingamiðstöðvar skrái starfsemi sína hjá Ferðamálastofu. Í frumvarpinu er fallið frá kröfu um skráningu á þessari starfsemi þar sem flestar bókunarþjónustur munu eftir breytinguna falla undir hugtakið smásali pakkaferða eða ferðasali dagsferða og þurfa að afla sér leyfis fyrir þeirri starfsemi. Afnumin er síðan krafa um skráningu á upplýsingamiðstöð. Árið 2014 skilaði stýrihópur Ferðamálastofu skýrslu um einföldun starfsumhverfis og regluverks í ferðaþjónustunni. Í skýrslunni var m.a. lagt til að lögfestar yrðu sérstakar öryggiskröfur sem gilda ættu um ferðaþjónustufyrirtæki sem skipuleggja og bjóða til sölu skipulagðar ferðir hér á landi. Í skýrslunni kemur fram að haghafar hafa bent á mikilvægi þess að öryggismál ferðaþjónustuaðila séu í lagi og þeir sem starfi í greininni hafi viðeigandi þekkingu og þjálfun. Um þetta hef ég oft átt samtöl við greinina. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði sú skylda ferðaþjónustuaðila sem bjóða upp á skipulagðar ferðir að útbúa öryggisáætlun. Öryggisáætlun skal vera með ákveðnum hætti og innihalda m.a. viðbragðsáætlun, áhættumat og atvikaskýrslu. Ferðamálastofu er ætlað að hafa eftirlit með því að ferðaþjónustuaðilar geri öryggisáætlanir og uppfæri þær reglulega en ábyrgðin er fyrirtækjanna. Í skýrslu um einföldun starfsumhverfis og regluverks í ferðaþjónustu er einnig lagt til að Ferðamálastofa fái auknar heimildir til að bregðast við brotum gegn lögum um skipan ferðamála. Samkvæmt núgildandi lögum hefur Ferðamálastofa ekki heimildir til að beita íþyngjandi úrræðum á stjórnsýslustigi, líkt og dagsektum eða stjórnvaldssektum en hér er lagt til að Ferðamálastofu verði veittar heimildir til að leggja á dagsektir. Með dagsektum verður Ferðamálastofu þannig kleift að þvinga aðila til að fara að ákvæðum laganna, t.d. varðandi leyfisskyldu, gerð öryggisáætlana og fleira. Aðrar breytingar sem lögin fela í sér er flutningur ákvæða V. kafla núgildandi laga um skipan ferðamála, um tryggingarskyldu vegna alferða, yfir í lög um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun og nokkrar breytingar eru gerðar til skýringa á skilyrðum leyfisveitinga. Hæstv. forseti. Frumvarpinu sem ég hef hér mælt fyrir er ætlað að afmarka betur hlutverk Ferðamálastofu, auka við hlutverk stofnunarinnar hvað varðar rannsóknir í ferðaþjónustu og öryggismál ferðaþjónustunnar, ásamt því að aðlaga löggjöfina að breyttum veruleika vegna innleiðingar á tilskipun um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Eins og fram kemur í skýrslu um þolmörk ferðamennsku sem ég hef nýverið lagt fram þarf að gera umbætur á rannsóknarumhverfi ferðamála hér á landi og við því er brugðist í frumvarpinu með því að fela Ferðamálastofu að greina þörf fyrir rannsóknir sem m.a. nýtast við stefnumótun stjórnvalda í samvinnu við atvinnugreinina og rannsóknarstofnanir á sviði ferðaþjónustu. Sömuleiðis hafa stjórnvöld brugðist við, t.d. í fyrra þegar ráðuneytið fékk ákveðið svigrúm í ferðamálunum þá hef ég lagt upp með það að forgangsraða þeim fjármunum að hluta í að efla rannsóknir í greininni sem er mjög mikilvægt. Í frumvarpinu er jafnframt brugðist við skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýslu ferðamála frá október 2017 þar sem kom fram að endurskoða þyrfti lög um skipan ferðamála og marka skýrari stefnu í málaflokknum. Auk þess sem ég hef þegar skýrt frá um afmörkun hlutverks Ferðamálastofu vil ég nefna að vinna við stefnumótun er nú yfirstandandi í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu auk þess sem unnið er að verkefnum sem undirbyggja hana á vegum Stjórnstöðvar ferðamála. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og til umfjöllunar hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Með frumvarpinu er tilskipun Evrópusambandsins sama efnis innleidd í íslenska löggjöf. Tilskipunin tekur gildi nú í sumar og er í frumvarpinu lagt til að lögin taki gildi á sama tíma. Með frumvarpi þessu er lögð til ný heildarlöggjöf um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun sem kemur í stað eldri laga um alferðir, nr. 80/1994. Með þeim lögum var eldri tilskipun um ferðapakka frá árinu 1990 innleidd í íslenskan rétt, en töluverðar breytingar hafa orðið á ferðamarkaði og viðskiptaháttum almennt frá þeim tíma sem kallað hefur í nokkurn tíma á uppfærslu og endurskoðun á þeim efnisreglum sem eldri tilskipunin fól í sér. Þessi endurskoðun á vettvangi Evrópusambandsins skilaði nýrri tilskipun sem samþykkt var árið 2015 og mun taka gildi nú í sumar, líkt og áður sagði. Nýja tilskipunin er um margt ítarlegri en sú eldri og gildissvið hennar er rýmra. Upplýsingaskylda seljanda er aukin nokkuð í takt við aðrar nýlegar tilskipanir á sviði neytendaréttar. Reglur um réttindi ferðamanna, t.d. þegar einhverju er ábótavant við framkvæmd pakkaferðar eða þegar verðbreytingar verða, eru settar fram með mun ítarlegri hætti en gert var í eldri tilskipun. Þó er ekki um miklar efnisbreytingar að ræða og munu helstu meginreglur um réttindi ferðamanna sem gilt hafa samkvæmt eldri lögum vera áfram í gildi. Vegna rýmri skilgreiningar á pakkaferðum munu fleiri ferðir falla undir gildissvið laganna en verið hefur samkvæmt eldri lögum. Það er því viðbúið að seljendur sem selt hafa ferðir sem hingað til hafa fallið utan gildissviðs eldri laga munu þurfa að aðlaga sig að efnisreglum þessara laga þar sem ferðirnar munu falla þar undir. Af því leiðir að þeir seljendur munu verða tryggingar- og leyfisskyldir, líkt og ég kem að hér síðar. Þetta mun óhjákvæmilega hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir þessa tilteknu seljendur. En á móti kemur að það mun hafa aukna neytendavernd í för með sér að fleiri njóti þeirra réttinda sem lögin kveða á um. Nýja tilskipunin og frumvarpið munu hafa nokkur áhrif á innlenda aðila í ferðaþjónustu. Skipa má ferðaþjónustuaðilum sem frumvarpið snertir nokkurn veginn í tvo hópa. Annars vegar þá sem selja ferðir frá Íslandi til erlendra áfangastaða og hins vegar þá sem selja ferðir innan lands til erlendra ferðamanna sem hingað koma. Gera má ráð fyrir að rýmra gildissvið laganna muni hafa þau áhrif að fleiri aðilar sem selja ferðir innan lands muni falla undir reglur laganna og þurfi því að uppfylla ítarlegri upplýsingaskyldu en áður og verða jafnframt tryggingar- og leyfisskyldir. Sala pakkaferða hefur um langa hríð verið tryggingarskyld og jafnframt leyfisskyld. Svo verður áfram. Lagt er upp með í frumvarpinu að fyrirkomulagi á tryggingarskyldu vegna sölu á pakkaferðum verði óbreytt. Rétt er að árétta að aðeins sala á pakkaferðum er tryggingarskyld og ber seljendum að aðskilja í bókhaldi sínu veltu vegna sölu á pakkaferðum annars vegar og sölu á annars konar þjónustu hins vegar því að það er aðeins sala á pakkaferðum sem myndar tryggingarskylda veltu. Unnið hefur verið að því undanfarið í ráðuneytinu að leita leiða til að koma til móts við minni ferðaþjónustuaðila sem selja ferðir innan lands en aðferð við útreikning á fjárhæð tryggingar sem seljendur þurfa að reiða fram árlega getur reynst þessum minni aðilum erfiður. Jafnframt má gera ráð fyrir að þeim fjölgi vegna rýmra gildissviðs laganna. Í þeirri vinnu sem hefur verið í gangi í ráðuneytinu hefur verið horft til þess að taka inn í mat á fjárhæð tryggingar m.a. hversu langar ferðir eru seldar, hversu lengi seljandi heldur á fyrirframgreiðslum frá viðskiptavinum sínum, hver áfangastaður ferðar er með tilliti til kostnaðar við mögulegan heimflutning ferðamanna og annarra tengdra atriða. Tilskipunin veitir töluvert svigrúm við útfærslu tryggingarskyldunnar og er það mjög breytilegt hvaða leiðir eru farnar í þeim efnum. Ljóst er þó að velta af sölu pakkaferða mun alltaf vera stór þáttur í þeirri jöfnu sem leiðir til tryggingarfjárhæðarinnar. Þessari vinnu er ekki lokið í ráðuneytinu en hún mun halda áfram og vonandi verður hægt að kynna breytingar fyrir haghöfum á næstu misserum. Frumvarpið var samið með aðstoð starfshóps sem í voru fulltrúar frá Ferðamálastofu og Neytendastofu auk ráðuneytisins. Við vinnslu frumvarpsins var haft að leiðarljósi að íþyngja ekki atvinnulífinu umfram það sem nauðsynlegt væri til að tilskipunin yrði innleidd með fullnægjandi hætti. Jafnframt var horft til þess að reglur laganna yrðu skýrar og ábyrgðarskipting væri skýr og réttindi ferðamanna sett fram með skýrum hætti. Með þau sjónarmið í huga var svigrúm til innleiðingar tilskipunarinnar metið á þann hátt að heimildir til að leggja auknar kröfur og ábyrgð á seljendur umfram efni tilskipunarinnar voru ekki nýttar. Er hér um hreina innleiðingu að ræða, svo það sé sömuleiðis sagt. Eins og ég nefndi í framsöguræðu minni um frumvarp til laga um Ferðamálastofu er nauðsynlegt að breyta hugtakanotkun einnig í þeim lögum sem ætlað er að taka við af núgildandi lögum um skipan ferðamála vegna breyttrar hugtakanotkunar í nýju tilskipuninni. Þeir aðilar sem hafa hingað til haft ferðaskrifstofuleyfi og þar með leyfi til að selja pakkaferðir munu fá útgefið nýtt skipuleggjendaleyfi við gildistöku þeirra laga. Þeir sem hingað til hafa haft ferðaskipuleggjendaleyfi munu þurfa að meta framboð sitt af ferðum með tilliti til þess hvort þær ferðir falli undir gildissvið þessara laga. Þeir munu annaðhvort falla undir að vera ferðasali dagsferða ef ferðirnar fela ekki í sér pakkaferð eða samtengda ferðatilhögun eða falla undir að vera skipuleggjandi sem selur m.a. pakkaferðir. Hæstv. forseti. Frumvarpinu sem ég hef hér mælt fyrir er ætlað að auka neytendavernd á sviði ferðamála, efla samkeppni og skýra þær reglur sem gilda um þær ferðir sem falla undir gildissvið þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og til umfjöllunar hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 616, sem er mál nr. 433. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Fiskræktarsjóð, nr. 72/2008. Fiskræktarsjóður er sjálfstæður sjóður í eigu ríkisins og á forræði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem hefur það hlutverk að veita lán eða styrki til verkefna sem þjóna þeim markmiðum að efla fiskrækt, bæta veiðiaðstöðu, styðja við rannsóknir í ám og vötnum og auka verðmæti veiði úr þeim. Fiskræktarsjóður var stofnaður árið 1970 með lögum nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði. Um sjóðinn gilda nú lög nr. 72/2008 eins og áður sagði, sem tóku gildi 1. janúar 2009. Sjóðurinn lýtur fimm manna stjórn sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipar til fjögurra ára í senn. Tveir nefndarmanna skulu skipaðir samkvæmt tilnefningu Landssambands veiðifélaga, einn samkvæmt tilnefningu Landssambands stangaveiðifélaga og einn samkvæmt tilnefningu Landssambands fiskeldisstöðva. Ráðherra skipar formann án tilnefningar. Varamenn skal skipa með sama hætti. Verkefni stjórnar Fiskræktarsjóðs eru m.a. að skila ársreikningum og reglulegu yfirliti um starfsemi sjóðsins til ráðherra, taka ákvarðanir um ávöxtun eigin fjár, og í þriðja lagi að taka ákvarðanir um úthlutanir og útgjöld. Fyrir störf stjórnar Fiskræktarsjóðs eru greidd laun sem ákvörðuð eru af þóknunarnefnd samkvæmt tímaskýrslu sem formaður sendir ráðuneytinu í lok hvers árs. Allur kostnaður af starfsemi Fiskræktarsjóðs greiðist af fjármunum sjóðsins. Ráðstöfunarfé Fiskræktarsjóðs er í fyrsta lagi innheimt gjald af veiðitekjum, í öðru lagi arður af eigin fé, í þriðja lagi fjárveiting úr ríkissjóði og í fjórða lagi aðrar tekjur, samanber 4. gr. laganna. Einnig skulu veiðiréttarhafar greiða til Fiskræktarsjóðs 2% gjald af hreinum tekjum af veiði í ám og vötnum á hverju almanaksári. Fiskistofa annast álagningu og innheimtu gjaldsins, samanber 6. gr. laganna. Á aðalfundi Landssambands veiðifélaga árið 2016 var samþykkt ályktun um Fiskræktarsjóð og þar kemur m.a. fram að aðalfundur Landssambands veiðifélaga feli stjórn þess að vinna að því að fá lögum um Fiskræktarsjóð breytt á þann veg að felld verði niður álagning árgjalda á veiðifélög sem renni til sjóðsins. Áfram verði haldið að úthluta fé úr sjóðnum með óbreyttum áherslum á meðan núverandi fé hans endist. Um rökstuðning fyrir framangreindri tillögu um breytingar á lögum nr. 72/2008, um Fiskræktarsjóð, vísaði Landssamband veiðifélaga til þess að ýmsum stærri framkvæmdum sem Fiskræktarsjóði hafi verið ætlað að kosta sé nú lokið og því hafi sjóðurinn ekki eins mikla þörf fyrir fjármagn en einnig eigi sjóðurinn uppsafnað fé frá fyrri árum. Með bréfi, dags. 6. september 2017, skilaði starfshópur sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafði skipað um málið tillögum sínum til ráðherra. Þar er lagt til að álagning árgjalds á veiðifélög verði felld niður en haldið verði áfram að úthluta styrkjum í takt við það sem verið hefur síðustu árin þar til sjóðurinn tæmist. Einnig er þar gerð tillaga um að ákvæði laganna um hámark eigin fjár sjóðsins falli niður. Sömuleiðis gerð tillaga um að fækkað verði fulltrúum í stjórn sjóðsins um einn, þ.e. fulltrúa Landssambands fiskeldisstöðva. Eftir yrðu fjórir í stjórninni og lagt til að atkvæði formanns vigti þyngra þegar atkvæði falli jafnt í stjórninni. Þá er þar gerð tillaga um að ákvæði laganna um viðurlög falli niður. Helstu rökin fyrir tillögunum eru að eitt helsta hlutverk Fiskræktarsjóðs hefur verið að styðja við uppbyggingu fiskvega til að opna búsvæði ofan hindrana í straumvötnum fyrir hrygningu, seiðauppeldi og veiði á laxfiskum. Þörfin fyrir slíkt var mikil þegar lögin voru sett, en nú er nauðsynlegri uppbyggingu að mestu lokið. Einnig styrkti sjóðurinn byggingu seiðaeldisstöðva fyrir villta stofna en í dag er engin þörf á slíkum styrkveitingum. Með vísan til framangreinds er lagt til í frumvarpi þessu að lögfestar verði breytingar á lögum nr. 72/2008, um Fiskræktarsjóð, sem starfshópurinn lagði til. Meðal annars er þar lagt til að í 2. gr. laganna verði í stað fimm manna stjórnar gert ráð fyrir fjögurra manna stjórn og að eftirtalin ákvæði falli brott: Liður a í 4. gr. um ráðstöfunarfé sjóðsins, ákvæði 5. gr. um gjald af veiðitekjum, ákvæði 6. gr. um álagningu og innheimtu gjalds af veiðitekjum, 1. og 3. töluliður 7. gr. laganna sem fjalla um lágmarksfjárhæð eigin fjár og loks 10. gr. um viðurlög. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um frumvarpið og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 655, máli 456. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á ábúðarlögum, nr. 80/2004. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Tilefni þessa frumvarps er ábending umboðsmanns Alþingis til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Í erindi umboðsmannsins var bent á skamman kærufrest samkvæmt 44. gr. laganna. Þótti umboðsmanni rétt að vekja athygli ráðuneytisins á þessu máli þar sem kærufrestur samkvæmt ákvæðum laganna byrjar að jafnaði að líða áður en aðila hefur verið tilkynnt um ákvörðun. Í kjölfarið var málið skoðað í ráðuneytinu og var niðurstaða þess sú að lagabreytingarnar væru þarfar. Helsta ástæða þess að breyta þarf lögunum er einkum sú að kveða þarf skýrt á um að kærufrestur hefjist þegar málsaðilum hefur verið birt niðurstaða úttektar. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á 42. og 44. gr. ábúðarlaga. Annars vegar er lagt til að kveðið verði skýrt á um að aðila verði tilkynnt svo fljótt sem auðið er um niðurstöðu úttektar. Hins vegar er lagt til að frestur til að krefjast yfirmats vegna úttektar byrji ekki að líða fyrr en málsaðila hefur verið birt niðurstaða úttektarinnar. Í gildandi lögum er miðað við 15 daga frest frá dagsetningu úttektar en í frumvarpinu er miðað sé við 15 daga frest frá því að málsaðila hefur verið birt niðurstaða úttektar. Það verklag sem lagt er til með frumvarpinu, að kærufrestur hefjist þegar málsaðilum hefur verið birt niðurstaða úttektar, tryggir vandaðri stjórnsýslu en núverandi ástand gerir. Er því hér um nauðsynlegar breytingar að ræða að mínu mati. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa stutta og litla frumvarps, en vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því, en þar er ítarlegar fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 656, sem er mál nr. 457. Hér er um að ræða breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Frumvarp þetta er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í samráði við umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Með frumvarpinu eru lagðar til tilteknar breytingar á lögum nr. 71/2008, um fiskeldi, lögum nr. 60/2006, um varnir gegn fisksjúkdómum og lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Með samþykkt þessa frumvarps er hrint í framkvæmd stefnu ríkisstjórnarinnar sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu hennar, en þar segir, með leyfi forseta: „Fiskeldi er vaxandi atvinnugrein sem felur í sér tækifæri til atvinnuuppbyggingar en þarf að byggja upp með ýtrustu varúð í samræmi við ráðgjöf vísindamanna þannig að líffræðilegri fjölbreytni verði ekki ógnað. Samhliða vexti greinarinnar þarf að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og eðlilega vöktun áhrifa á lífríkið. Eftir því sem fiskeldinu vex fiskur um hrygg þarf að ræða framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku vegna leyfisveitinga.“ Frumvarpið byggist að stærstum hluta á tillögum starfshóps um stefnumótun í fiskeldi sem fram koma í skýrslu starfshópsins til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá því í ágúst á árinu 2017. Jafnframt er nokkrum ákvæðum laga um fiskeldi breytt eða þau felld brott í samræmi við ákvæði um lögbundna endurskoðun laganna. Markmið þessarar lagasetningar er að styrkja lagaumgjörð fiskeldis þannig að íslensku fiskeldi séu sköpuð bestu möguleg skilyrði til uppbyggingar og fiskeldi verði þannig sterk og öflug atvinnugrein jafnframt því að stuðla að ábyrgu fiskeldi, þar sem sjálfbær þróun og vernd lífríkisins er höfð að leiðarljósi á grundvelli vísinda og rannsókna. Mikilvægt er við umræðu um þetta mál að átta sig á núverandi stöðu fiskeldis hér á landi. Í skýrslu fyrrnefnds starfshóps er m.a. vísað til aðgangs að ferskvatni og borholusjó sem dæmi um þá styrkleika sem greinin býr yfir, auk ósnortinnar og óspilltrar náttúru. Þá væru hér engar hömlur á erlenda fjárfestingu og strangar kröfur væru gerðar til rekstraraðila. Sem dæmi um veikleika fiskeldis hér á landi nefnir starfshópurinn skort á rannsóknum í íslensku fiskeldi, veika innviði, tímafrekt leyfisveitingaferli og fjarlægð frá helstu mörkuðum. Það er von mín að með þessari lagasetningu verði náð meiri sátt um uppbyggingu fiskeldisins þannig að það geti vaxið eðlilega í sátt við helstu hagsmunaaðila og ekki síst að ímynd íslensks fiskeldis verði umhverfisvæn sem aftur skapi sérstöðu íslenskra fiskeldisafurða á markaði. Það er stefna stjórnvalda að gæta ýtrustu varúðar við uppbyggingu fiskeldis og byggja ákvarðanir sínar um framþróun fiskeldis á ráðgjöf vísindamanna. Það er nauðsynlegt fyrsta skref við framkvæmd þessarar stefnu að lögfesta áhættumat erfðablöndunar og endurskoðun þess. Frumvarpið gerir þannig ráð fyrir að Hafrannsóknastofnun gefi út áhættumat erfðablöndunar sem verði lagt til grundvallar leyfilegu magni af frjóum eldislaxi í sjókvíum á hverjum tíma. Matvælastofnun verði síðan skylt að breyta ákvæðum rekstrarleyfa í samræmi við útgefið áhættumat Hafrannsóknastofnunar. Mikilvægt er að koma megi í veg fyrir möguleg skaðleg áhrif erfðablöndunar eldisfisks við villta laxastofna og því nauðsynlegt að rekstrarleyfi endurspegli leyfilegt magn frjórra laxa í eldi þar sem hætta er á erfðablöndun. Jafnframt er lagt til í frumvarpinu að áhættumatið verði endurskoðað reglulega af Hafrannsóknastofnun þannig að byggt verði á nýjustu niðurstöðum rannsókna og vöktunar á mögulegri erfðablöndun eldislaxa við villta stofna. Vegna þessarar áherslu stjórnvalda á rannsóknir og vöktun lífríkisins gerir frumvarpið einnig ráð fyrir sérstakri heimild Hafrannsóknastofnunar til að stunda tímabundnar rannsóknir á fiskeldi í fiskveiðilandhelgi Íslands, stofnunin ein eða í samstarfi við aðrar. Slík heimild á að auðvelda og greiða fyrir nauðsynlegum rannsóknum vegna fiskeldis og þá sérstaklega eldistilraunum vegna sjókvíaeldis. Vegna niðurstaðna áhættumats erfðablöndunar getur komið til þess að gefin verði út rekstrarleyfi fyrir ófrjóan eldisfisk í umtalsverðu magni. Í frumvarpinu endurspeglast sá vilji stjórnvalda að rekstrarleyfishafi nýti heimildir sínar til eldis á ófrjóum eldisfiski. Þannig er gert ráð fyrir að eldi á ófrjóum eldisfiski verði undanþegið árgjaldi í Umhverfissjóð sjókvíaeldis og hér er um tímabundna undanþágu að ræða sem gildir og ætlað er að gilda til ársloka ársins 2025. Markmið ákvæðisins er að hvetja til eldis ófrjórra laxa. Jafnframt er í frumvarpinu sérstakt ákvæði sem felur í sér að heimildir til eldis á ófrjóum laxi falli niður eftir tilteknum reglum ef þær eru ekki nýttar. Falli slík framleiðsluheimild niður er gert ráð fyrir úthlutun hennar að nýju til áhugasamra eldisaðila í samræmi við nýjar leyfisveitingareglur. Stjórnvöld leggja sérstaka áherslu á rannsóknir og eldi ófrjórra laxa sem geti komið í stað eldis með frjóum eldisstofni. Sama á við um eldi með lokuðum eldisbúnaði í sjó í stað hefðbundinna sjókvía. Ég hef þannig ákveðið að láta fara fram úttekt á hagkvæmni þess að nota ófrjóan lax og lokaðan eldisbúnað í eldi hérlendis. Það er von mín að með slíkri úttekt verði hægt að nota þessar eldisaðferðir í meira mæli í framtíðinni og þá um leið draga smám saman úr notkun á frjóum eldisfiski í sjókvíum. Ég geri ráð fyrir að þessari úttekt verði lokið fyrir 1. desember árið 2019 með tillögu um mögulegar aðgerðir í þessa veru. Núverandi lagaumhverfi vegna leyfisveitinga býður upp á kapphlaup umsækjenda um eldissvæði þar sem fiskeldisfyrirtæki velja sér svæði. Þetta kapphlaup getur leitt af sér ágreining milli umsækjenda varðandi afmörkun eldissvæða og ósamræmi við aðra nýtingu í viðkomandi fjörðum. Jafnframt er ekki tryggt að heildarnýting svæðanna sé sem hagkvæmust. Í ljósi þessa eru lagðar til breytingar á núverandi fyrirkomulagi leyfisveitinga. Þannig er lagt til að eldissvæðum verði skipt upp snemma í leyfisveitingaferlinu eftir ítarlegt umsagnarferli. Hafrannsóknastofnun mun þannig skipta upp þeim hafsvæðum sem eftir er að burðarþolsmeta í hentug eldissvæði með hagkvæmasta nýtingu í huga. Frumvarpið gerir síðan ráð fyrir að þessum eldissvæðum verði úthlutað með opinberri auglýsingu og á grundvelli hagstæðasta tilboðs. Lagt er til að við mat á hagstæðasta tilboði komi m.a. til skoðunar reynsla af fiskeldisstarfsemi, samfélagsleg ábyrgð, fjárhagslegur styrkur og mælikvarðar sem mæla hvernig tilboðsgjafi hefur stundað sinn rekstur og upplýsingar um það hvernig tilboðsgjafi hyggst starfa, m.a. út frá umhverfissjónarmiðum. Gert er ráð fyrir að tilboðsgjafi greiði tiltekið verð fyrir þessi leyfi og þau verði ótímabundin. Til samanburðar eru núverandi rekstrarleyfi gefin út til tíu ára í senn, en rekstrarleyfishafi greiðir ekkert fyrir slíkt leyfi samkvæmt núgildandi löggjöf. Þá má geta þess að í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu er nú unnið að frumvarpi til laga um auðlindagjald í fiskeldi, en byggt er á tillögu starfshóps um stefnumótun í fiskeldi við útfærslu gjaldsins. Í frumvarpinu er lagt til að tekið verði upp í lög nr. 71/2008, um fiskeldi, sérstakt ákvæði sem fjallar um innra eftirlit fiskeldisstöðva. Þannig eru kröfur um innra eftirlit gerðar skýrari. Með nýju almennu lagaákvæði um innra eftirlit er Matvælastofnun heimilað að draga úr tíðni eftirlitsheimsókna hjá rekstrarleyfishöfum. Með þessu ákvæði er kominn vísir að áhættumiðuðu eftirliti með fiskeldi sem þýðir að fiskeldisfyrirtæki sem hafa sinn rekstur í lagi og starfa í samræmi við kröfur laga og stjórnvaldsfyrirmæla fá færri eftirlitsheimsóknir en þau sem ekki uppfylla kröfurnar. Að auki verður heimilað að leggja á rekstrarleyfishafa stjórnvaldssektir ef brotið er gegn ákvæði um innra eftirlit, sannprófun þess og framkvæmd úrbóta. Vegna mikilvægis eftirlits með laxalús gerir frumvarpið ráð fyrir að innra eftirlit með sjókvíaeldi feli í sér vöktun á viðkomu laxalúsar í eldinu. Niðurstöður vöktunar skulu sendar Matvælastofnun sem metur hvort og þá hvaða aðgerða er þörf vegna laxalúsar í viðkomandi fiskeldi. Niðurstöður vöktunarinnar skal jafnframt birta opinberlega. Einnig er lagt til að sett verði skýr reglugerðarheimild í lög nr. 60/2006, um varnir gegn fisksjúkdómum, um vöktun og aðgerðir vegna laxalúsar. Þannig verður hægt að kveða á um skyldu rekstraraðila til að telja laxalús við tilteknar aðstæður og bregðast við fjölgun lúsarinnar ef upp koma aðstæður sem kalla á slík viðbrögð, en mikilvægt er að stjórnvöld bregðist hratt við ef þörf er á sérstökum aðgerðum vegna þessarar óværu. Frumvarpið gerir ráð fyrir að upplýsingagjöf fiskeldisfyrirtækja til stjórnvalda verði umfangsmeiri og tíðari en nú er. Rökin fyrir auknum kröfum um upplýsingar eru þau að stjórnvöld þurfa að fylgjast með framleiðslumagni, þróun á nýtingu leyfa og hámarki leyfilegrar framleiðslu á tilteknu svæði vegna eftirlits og ekki síst stefnumótunar greinarinnar. Gert er ráð fyrir að stjórnvöld fái heimild til að birta opinberlega tilteknar upplýsingar úr rekstri fyrirtækja og niðurstöður eftirlits, m.a. með rafrænum hætti. Jafnframt verður stjórnvöldum heimilt að birta opinberlega ákvarðanir um þvingunaraðgerðir og viðurlög. Markmiðið með þessu öllu saman er að auka gegnsæi í starfsemi fiskeldisfyrirtækjanna og með þessum lagabreytingum er verið að veita almenningi upplýsingar um það hvernig einstök fyrirtæki uppfylla kröfur laga og stjórnvaldsfyrirmæla. Birting upplýsinga úr eftirliti og möguleg viðurlög veita þannig fyrirtækjum aðhald og eykur varnaðaráhrif löggjafarinnar. Í frumvarpinu er það nýmæli að Matvælastofnun skal auglýsa tillögu sína að rekstrarleyfi til fiskeldisfyrirtækja. Matvælastofnun hefur hingað til ekki auglýst tillögu að rekstrarleyfi, en núverandi fyrirkomulag við útgáfu leyfisins hefur verið gagnrýnt. Telja verður rétt að gefa almenningi, frjálsum félagasamtökum og þeim sem hafa hagsmuna að gæta, beint eða óbeint, tækifæri til athugasemda eða ábendinga varðandi útgáfu leyfisins og skilmála þess. Matvælastofnun getur þannig tekið afstöðu til þeirra athugasemda og ábendinga áður en hún gefur rekstrarleyfið út. Jafnframt er það áréttað að stofnunin skuli auglýsa útgáfu rekstrarleyfis. Þetta fyrirkomulag er í samræmi við gildandi ákvæði laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Gert ráð fyrir að Matvælastofnun fái heimild til að leggja stjórnvaldssektir á fiskeldisfyrirtæki sem brjóta gegn tilteknum ákvæðum laga um fiskeldi. Gildandi stjórnsýsluviðurlögum í lögum um fiskeldi verður einungis beitt vegna ítrekaðra og mjög alvarlegra brota á lögum, og þjóna því illa tilgangi sínum. Með tilkomu ákvæðis um stjórnvaldssektir er mögulegt að haga sektum í samræmi við fjárhagslegan ávinning brotsins og þannig beita úrræðum sem hafa veruleg varnaðaráhrif gagnvart þeim aðilum sem ber að fara að lögum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að starfsemi fiskeldisstöðva verði eins og áður háð starfsleyfi sem Umhverfisstofnun gefur út og hefur eftirlit með. Í tillögum starfshóps um stefnumótun í fiskeldi var gert ráð fyrir tilkynningarskyldu til Umhverfisstofnunar ef Umhverfisstofnun myndi hætta útgáfu starfsleyfa. Þessi breyting frá tillögum starfshópsins var gerð að höfðu samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra. Það er von mín að þrátt fyrir þetta frávik frá tillögum starfshópsins og þeirri sátt sem þar var gerð verði samstaða um efni þessa frumvarps. Ég vil í því sambandi ítreka að eitt meginmarkmið með þessari lagasetningu er að náð verði meiri sátt um uppbyggingu fiskeldisins milli helstu hagsmunaaðila þannig að fiskeldið geti vaxið eðlilega. Virðulegi forseti. Ég hef einungis tíundað nokkur af helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þess, en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni frumvarpsins. Það er trú mín að verði frumvarpið að lögum muni áhrif stjórnvalda á framtíðaruppbyggingu fiskeldis aukast. Það mun leiða til þess að við getum tekið markvissari ákvarðanir um framtíðaruppbyggingu fiskeldis hér á landi og þannig verði meiri skilningur og meiri sátt um uppbyggingu greinarinnar undir ströngum kröfum umhverfisins. Áhrifin verða líka þau að gerðar verða auknar kröfur gagnvart rekstrarleyfishöfum með takmörkunum á eldi frjórra laxa og með auknu og skilvirkara eftirliti. Með auknu gegnsæi í rekstri fiskeldisfyrirtækja og skýrum viðurlögum geri ég einnig ráð fyrir auknum varnaðaráhrifum þessarar löggjafar. Ég sagði í upphafi máls míns að markmið þessarar lagasetningar væri að styrkja lagaumgjörð fiskeldis þannig að íslensku fiskeldi verði sköpuð bestu skilyrði til uppbyggingar þannig að það verði sterk og öflug atvinnugrein hér á landi. Ef slík uppbygging fiskeldis gengur eftir má gera ráð fyrir jákvæðum áhrifum á byggðarlög. Hér er að sjálfsögðu helst horft til fjölgunar starfa, en með auknum umsvifum fiskeldisins munu tekjur sveitarfélaga og ríkisins af fiskeldinu einnig aukast. Samhliða uppbyggingu fiskeldis munu kröfur um innviðauppbyggingu og þjónustu í viðkomandi sveitarfélögum aukast. Þannig má gera ráð fyrir auknum útgjöldum ef efla þarf samfélagsþjónustu við íbúa og bæta samgöngur. Í því sambandi er rétt að ítreka að í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu er unnið að frumvarpi til laga um auðlindagjald í fiskeldi. Þar verður lagt til að rekstrarleyfishafar sem stunda fiskeldi í sjókvíum greiði auðlindagjald. Ekki er gert ráð fyrir að fiskeldi sem stundað er á landi greiði slíkt gjald. Þannig er byggt á því að auðlindagjald verði lagt á öll eldisfyrirtæki sem nýta sameiginlega auðlind til starfseminnar. Gengið er út frá því að stærstur hluti auðlindagjaldsins renni til uppbyggingar innviða á þeim svæðum sem nýtast við uppbyggingu fiskeldisins. Hér er horft til uppbyggingar samfélagslegrar þjónustu og samgangna á svæðum sem hafa aðkomu að eldi í sjókvíum. Jafnframt hefur verið horft til þess að hluta auðlindagjalds verði ráðstafað sem framlagi til Umhverfissjóðs sjókvíaeldis, m.a. til þess að efla vöktun og rannsóknir í fiskeldi. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra framkomið frumvarp sem fær vonandi góða og gagnlega umfjöllun og afgreiðslu hér. Hér er komið frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Grunnur undir leyfi og öðru slíku er áhættumatið sem skiptir miklu máli að sé opið og í stöðugri þróun. Fiskeldisfyrirtækin eru tilbúin að vinna með vísindamönnum að ásættanlegum lausnum enda verða þau alltaf að vera á vaktinni. Því er mikilvægt að Hafrannsóknastofnun vinni út frá því að uppfæra áhættumatið um leið og fyrirtækin telja sig hafa betri lausnir. Í aflaráðgjöf í botnfiski kemur Hafrannsóknastofnun með ráðgjöf til ráðherrans sem kallar eftir umsögnum og gefur svo út endanlega ákvörðun sjálfur en hér virðist vera gert ráð fyrir að Hafrannsóknastofnun hafi síðasta orðið. Það er æskilegt að áhættumatið sé ekki lokað inni í ósveigjanlegu kerfi. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort ekki verði tryggt að hægt verði að hafa svipað ferli í þessu eins og t.d. í aflaráðgjöfinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg rétt að hér er verið að gera grundvallarbreytingu, ef svo mætti að orði komast, á starfsemi fiskeldisfyrirtækja og því sem snýr að eldi í íslenskum sjó. Það er verið að lögleiða ákveðið tæki, áhættumatið, til að reyna að tryggja að villtir laxastofnar og eldisfiskur blandist ekki úr hófi við þetta mat sem Hafrannsóknastofnun er ætlað að vinna. Eins og með stofnstærðarmatið í botnfiski eða uppsjávarfiski byggjum við sömuleiðis á vísindalegri ráðgjöf og rannsóknum. Það skal alveg viðurkennt að við erum ekki komin ýkja langt á sviði fiskeldisins. Það kann vel að vera að meðan við erum að þreifa okkur áfram í þessum nýja veruleika þurfum við að vinna það með einhverjum öðrum hætti, örari endurskoðun o.s.frv. Það eru vissulega heimildir fyrir því að ráðherra taki fram fyrir hendurnar á vísindastarfinu, en slík ákvörðun ráðherra þarf þá að vera allrækilega rökstudd og byggja á einhverjum öðrum vísindalegum niðurstöðum eða rannsóknum en hafa komið fram í þeirri vinnu sem í þessu tilfelli Hafrannsóknastofnuninni væri ætlað að sinna. Ég hef satt að segja ekki nokkra ástæðu til að ætla annað en að Hafrannsóknastofnunin, eins og fleiri stofnanir hins opinbera, geri nokkuð annað en að vinna á grundvelli bestu fáanlegrar þekkingar hverju sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég get alveg verið sammála honum í því að við þurfum að fara með mestu varúð í þessum efnum og við getum verið sammála um að vísindin og regluverkin eru mikilvæg. Vöxtur og viðgangur eldisins má alls ekki vera á kostnað náttúrunnar eða villta laxastofnsins. Við eigum að bera virðingu fyrir okkar helstu vísindamönnum en hræðsla hefur verið um að það lokist inni í einhverju ósveigjanlegu kerfi. Við þurfum bara að vera vakandi yfir því og ég ætla bara að undirstrika það.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé full ástæða til að vera á varðbergi gagnvart þessu, ekki síst þegar við erum, eins og ég nefndi í mínu fyrra andsvari, að þreifa okkur inn í nýjan veruleika. Meðal annars af þeim ástæðum hef ég ákveðið að efna til fundar í Bolungarvík á þriðjudagskvöldið kemur með Hafrannsóknastofnun. Ég óskaði eftir því við stofnunina að hún færi út á svæðið til að kynna áherslurnar varðandi sérstaklega áhættumatið og vinnu sína í þessum efnum. Ég hef orðið var við það í mínu starfi að það ber töluvert mikið á misskilningi og raunar vanþekkingu á því út á hvað þetta tæki gengur. Ég held að í þeirri stöðu sé langbest að efna til fundar með viðkomandi sérfræðingum og stofnuninni úti á akrinum og efna þar til samtals við fólk og fyrirtæki sem hafa eðlilega og skiljanlega mikinn áhuga á því og með stuðningi að byggja upp atvinnustarfsemi á sínu heimasvæði.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér er verið að leggja fram og mæla fyrir frumvarpi um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi sem hafa það m.a. að markmiði að tryggja að atvinnugreinin byggist upp og þróist í sátt við umhverfið. Enda hefur það sýnt sig að það er mikilvægt að auka traust og sátt í kringum þessa uppbyggingu til þess að tryggja sjálfbærni. Það er tvennt sem mig langar að spyrja um í þessu sambandi. Annars vegar verða rekstrarleyfi nú ótímabundin og ég vildi kannski fá frekari skýringar hjá ráðherranum á ótímabundnum leyfunum og svo leyfunum sem eru til 16 ára og hvaða skilyrði fyrirtækin þurfi að uppfylla til þess að halda leyfunum. Getur fyrirtæki sem ekki fullnýtir leyfi haldið rekstrarleyfi eða haldið ákveðnu svæði og annað í því sambandi? Hins vegar vil ég spyrja hvort í frumvarpinu felist einhver breyting á tilhögun eftirlits. Eitt af því sem hefur valdið töluverðri tortryggni er að eftirlitsmenn eru oft á tíðum staðsettir fjarri fyrirtækjunum sem stunda þessa starfsemi og þá er ekki um að ræða, hvað eigum við að segja, ekki endilega daglega umferð en a.m.k. ekki um þetta næreftirlit að ræða sem skiptir oft miklu máli, bara það að vera vakandi fyrir ákveðnum ummerkjum í umhverfinu án þess að það sé verið að gera sérstakar heimsóknir sem kannski kosta hundruð kílómetra í akstri.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina. Fyrst varðandi rekstrarleyfin og rökin fyrir því að lengja í tímanum eða gera þetta ótímabundið. Það hangir saman við það sem boðað er í frumvarpinu, að nú verði farið að taka gjald fyrir þau leyfi sem menn sækjast eftir að fá til að nýta og ala upp fisk í íslenskum sjó eða vatni. Fram til þessa hefur tíminn verið knappur, annars vegar tíu ár í starfsleyfum ef ég man rétt og hins vegar 16 ár í rekstrarleyfum. Ætlunin er núna að samræma þetta og hefja síðan gjaldtöku. Við vitum ekki hversu lengi fyrirtækið vill byggja sig upp eða vera lengi að störfum en gjaldtakan mun taka mið af því að þarna eru gefin út ótímabundin leyfi. Við erum að hefja undirbúning að smíði á því frumvarpi og getum vonandi komið fram með það í haust. Spurt var um hvort fyrirtækin yrðu að fullnýta leyfin. Það eru forsendur fyrir útgáfu leyfanna sem ganga út frá því að ef þau nýta ekki leyfin til fulls verða heimildir teknar og boðnar öðrum til nýtingar. Hugsunin í þessu er ekki sú að menn geti setið á leyfi eins lengi og þeim dettur í hug eins og fyrirkomulagið er í dag. Eftirlitið höfum við verið að styrkja. Ég kem kannski að því í mínu síðara andsvari. Það er full þörf á því að styrkja eftirlitið. Það er verið að skipta því upp núna í frumvarpinu á milli Umhverfisstofnunar og Matvælastofnunar. Umhverfisþættinum sem Matvælastofnun hafði áður eftirlit með er miklu betur fyrir komið hjá Umhverfisstofnun, að sú stofnun hafi eftirlit með þeim þætti máls. Hvort okkur auðnast að koma þessu betur út á svæðin [[Forseti hringir.]]verður tíminn að leiða í ljós. Það er hins vegar alger forsenda í þessu frumvarpi að eftirlitskerfi með þessari atvinnustarfsemi verði styrkt til muna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að styrkja eigi eftirlitið. Ég held að það sé mjög mikilvægur þáttur í að byggja upp traust og sátt. Það skiptir máli að bæði Umhverfisstofnun og Matvælastofnun komi að því. Síðan hafa einnig komið fram hugmyndir um hvort önnur hvor þessara stofnana eða báðar gætu samið við heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna á viðkomandi svæði um að sinna ákveðnum þáttum í eftirlitinu sem þarf kannski jafnvel að sinna oftar en hægt er að sinna um langan veg. Auðvitað er annar möguleiki að eftirlitsmenn búi á nærsvæðum fiskeldisins.
Virðulegi forseti. Varðandi eftirlitsþáttinn er helst að segja að það kemur alveg til greina að einfalda það og styrkja á heimasvæði ef sá möguleiki er fyrir hendi. Ég bendi hins vegar á varðandi þá þætti sem settir hafa verið upp um fiskeldið að þar er mjög sérhæft eftirlit á sumum sviðum sem kann að vera illframkvæmanlegt að útvista eins og sagt er frá viðkomandi stofnunum. En ekki skal ég loka á þetta, alls ekki. Það er langur vegur frá. Ég er fylgjandi því að styrkja heilbrigðiseftirlitið sem mest á nærsvæði. Ef ég man rétt er þetta atriði rætt að hluta til í frumvarpi um Matvælastofnun þar sem við opnum á samstarf hennar og heilbrigðisnefnda sveitarfélaga. Það tel ég raunar að þurfi að taka til mjög alvarlegrar umræðu með það að markmiði að sameina þetta eftirlit sem [[Forseti hringir.]]er sameiginlegt Matvælastofnun og heilbrigðisnefndum viðkomandi sveitarfélaga. Það er bráðnauðsynlegt að fara að gera gangskör í að taka það í nefið eins og sagt er.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp og fyrir hans tölu í þessu máli. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þróun laxeldis undanfarin ár og eiginlega áratugi. Ég hef átt þess kost að heimsækja laxeldisstöðvar fyrir vestan og það er gríðarlega gaman að sjá hvað tækninni hefur fleygt mikið fram og hvað þetta eflir mikið byggðir á Vestfjörðum sem hafa í mörg ár átt undir högg að sækja hvað atvinnu og afkomu varðar. Í þessu frumvarpi er, eins og komið hefur fram, breyting á ýmsum lögum. Ég hef verið að reyna að ná utan um það um hvað það snýst. Það kom fram eins og með áhættumat og úrgang frá búrum sem kallaður er áseta. Ég átta mig ekki alveg á hvernig þær reglur eru. Heyrst hefur að því sé ekki alveg framfylgt á þeim stöðum þar sem fiskeldið hefur verið, hvernig umgengnin um svæðin er. Allt þarf þetta að vera, eins og kom fram í ræðu ráðherrans, í sátt við bæði umhverfið og það sem málið snýst um. Eins kom ráðherrann inn á auðlindagjald og mig langar að spyrja hann hvernig það er þá hugsað, í hvernig formi það væri tekið. Er það eitthvað svipað og í sjávarútvegsauðlindinni? Eins kom hann inn á laxalús og ég spyr: Er komin einhver [[Forseti hringir.]]aðferð til að halda henni niðri?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég kann ekki aðferðir til að halda í laxalúsina. Þetta er lítið kvikindi og vandmeðfarið en fjölgar sér mjög hratt. Það er hins vegar augljóst að alls staðar þar sem laxeldið er sett af stað í sjókvíum sprettur þessi óværa upp og skapar vandkvæði og hana ber að umgangast með fyllstu varúð. Norðmenn hafa lent í mjög miklum vandræðum með hana. Það er örugglega hægt að þreifa sig áfram í átt til lausnar á því. Þar er t.d. mjög mikil þróun í lokuðum eldiskerjum. Ég kann ekki skil á því öllu, þar frá er langur vegur. Ég nefndi auðlindagjaldið. Já, í tillögum sáttanefndar er þetta reifað sem hugmynd. Það gæti verið 15 kr. á kíló af laxi sem miðað við 67.000 tonna framleiðslu myndi skila á ári um 1 milljarði í gjald. Það eru þær hugmyndir sem voru uppi í þessari umræðu og verða ákveðinn útgangspunktur til að vinna með. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, því fylgja barnasjúkdómar þegar verið er að taka svona stór stökk fram á við í að byggja upp ákveðna atvinnugrein. Bæði eru menn óþolinmóðir eftir að þetta sé afgreitt og ganga þá misjafnlega um, það er mikil eftirspurn, sérstaklega fyrir vestan og austan, eftir að þessari atvinnuuppbyggingu verði hraðað sem mest. Þetta eru allt saman fyllilega skiljanleg sjónarmið en ég ítreka engu að síður þá stefnumörkun sem kemur fram í þessu frumvarpi, að umgengnin við hina villtu stofna okkar verði sett í öndvegi þegar við grípum til aðgerða gagnvart uppbyggingu þessa atvinnuvegar. Ég tel að þetta tvennt [[Forseti hringir.]]geti farið mjög vel saman.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar. Ég spurði um laxalúsina vegna þess að á fund atvinnuveganefndar komu um daginn gestir sem voru með nýjar gerðir af kvíum þar sem sjó er dælt að og mynduð hringrás í kvíunum þannig að lúsin nær ekki að þrífast. Ég var því með svolítið kvikindislega spurningu. Eins gleður mig að heyra þetta með auðlindagjaldið og að hugmyndin sé að það renni til innviða á heimasvæðinu, a.m.k. að hluta til. Svo var spurning um erfðablöndun og þessar tilraunir, sem gladdi mig líka að heyra, með ófrjóan lax. Ég hef oft velt fyrir mér af hverju sú tilraunastarfsemi sé ekki löngu komin af stað. Sú umræða hefur ekki farið mikið fram. Það gleður mig að heyra að [[Forseti hringir.]]ráðherra hyggst beita sér fyrir því. Vonandi gengur það vel því að auðvitað má ekki hætta á að villtur lax blandist eldislaxi.
Varðandi geldlaxinn er ástæðan fyrir að hann er ekki kominn lengra sú að tilraunir með hann hafa gengið fremur illa hjá Norðmönnum. Við höfum ekki gert tilraunir með þetta sjálf en það er einboðið að fylgjast vendilega með og taka stöðu í því ef færi gefast. Ég hef ákveðið að ýta undir það, það eru full færi til þess, og nýta þá Umhverfissjóð sjókvíaeldis í þeim tilgangi að styðja rannsóknir í þessa veru ásamt því að styðja þætti sem geta snúið að lokuðum eldiskerfum sem m.a. koma í veg fyrir það lúsafár sem allir vilja losna við. Það er margt að gerast í þessu. Framþróunin er hröð og það er full ástæða til bjartsýni í mínum huga fyrir því að hvort tveggja geti gengið saman, bæði atvinnuuppbyggingin og vernd hins lífræna fjölbreytileika. Þetta hvort tveggja á alveg að geta gengið saman ef við [[Forseti hringir.]]vöndum okkur og tökum hæg og örugg skref.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, strandveiðar. Málið flytur atvinnuveganefnd. Ég ætla að fara aðeins yfir frumvarpið en það hljóðar svo: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðist svo: Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 6. gr. a skal ráðherra til 31. ágúst 2018 takmarka strandveiðar við 12 veiðidaga fyrir hvert skip, innan hvers mánaðar, mánuðina maí, júní, júlí og ágúst. Fiskistofa getur með auglýsingu í Stjórnartíðindum stöðvað strandveiðar þegar sýnt er að heildarafli strandveiðibáta fari umfram það magn, sem ráðstafað er til strandveiða samkvæmt reglugerð nr. 607/2017 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2017/2018. Heimilt er hverju strandveiðiskipi að landa ufsa sem VS-afla, og telst sá afli ekki til hámarksafla skv. 5. tölul. 5. mgr. 6. gr. a. 2. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi og gilda til og með 31. ágúst 2018. Greinargerðin við þetta frumvarp er svohljóðandi: Frumvarp þetta er lagt fram af atvinnuveganefnd með stuðningi áheyrnarfulltrúa í nefndinni. Strandveiðar hafa verið stundaðar frá því í júní 2009. Veiðarnar hafa gengið vel og reynst heilladrjúg nýbreytni innan stjórnkerfis fiskveiða. Frá árinu 2010 hafa að meðaltali 674 bátar stundað strandveiðar ár hvert. Í frumvarpi þessu er lagt til að útgerðum strandveiðibáta verði veitt heimild til að veiða í 12 daga í hverjum strandveiðimánuði. Afli strandveiðibáta er í flestum tilfellum seldur á fiskmarkað. Á síðari árum hefur afli og aflameðferð verið til mikillar fyrirmyndar sem marka má af því að afli strandveiðibáta hefur komið í veg fyrir skort á ferskum fiski til útflutnings á þeim tíma sem þær eru stundaðar og minna er um úthald stærri skipa og báta vegna sumarleyfa. Fiskur strandveiðibáta hefur reynst góður og hefur því reynst verðmæt útflutningsvara. Þá hafa strandveiðarnar falið í sér möguleika til fiskveiða í atvinnuskyni án þess að greiða þurfi aflahlutdeildarhöfum gjald fyrir veiðiheimildir. Þannig hafa strandveiðar verið mikilvægur þáttur í því að koma til móts við sjónarmið þeirra sem telja að breytinga sé þörf á fiskveiðistjórnarkerfinu í þá veru að tryggja almenningi ríkari hlutdeild í veiðum. Breytingin sem hér er lögð til felur einnig í sér aðgerð til að auka öryggi sjómanna á strandveiðibátum. Sá ágalli hefur verið á gildandi fyrirkomulagi að veiðarnar hafa verið það sem kallað er „ólympískar“ sem birtist í því að sjómenn hafa keppst um að ná þeim afla sem heimilt er á sem skemmstum tíma og áður en aflaheimildin yrði upp urin. Þetta hefur leitt til þess að stundum hafa menn róið á minni bátum þótt ekki viðraði til þess og fylgir því að sjálfsögðu mikil slysahætta. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til ætti að draga mjög úr hvata til „ólympískrar“ sóknar og þar með slysahættu. Gjald vegna strandveiða er hærra en aðrir útgerðarflokkar greiða. Veiðarnar eru skilgreindar sem sérveiðar og greiðir hver aðili því árlega fyrir veiðileyfi. Samhliða því gjaldi eru greiddar 50 þús. kr. sem úthlutað er til hafna landsins í réttu hlutfalli við landaðan afla. Miðað við 15,7 tonna þorskafla, sem var meðalafli hvers báts á síðasta ári, eru þessi gjöld um fjórðungi hærri en hjá bátum með aflamark. Dæmið lítur þannig út, og svo er vísað í dæmi hér að neðan. Auk fyrrnefndra gjalda bætast við fjölmörg önnur gjöld, t.d. veiðigjald, sambærileg við þau sem greidd eru vegna veiða annarra báta. Má þar nefna aflagjald, sölugjald fyrir afla, ísgjald, karaleigu, sorpgjald, löndunarkranagjald, umsýslugjald fiskmarkaða og skoðunargjöld báta, björgunarbáta og lyfjakistu, svo dæmi séu tekin og þykir mörgum nóg um. Markmið frumvarpsins er að bæta umhverfi strandveiða og hverfa frá innbyggðum þætti þess sem skapar aukna áhættu til veiða. Horfið verði frá því að loka svæðum í hverjum mánuði þegar ætluðu veiðimagni er náð. Uppsafnaðri spennu eins og myndast í hverjum mánuði yrði eytt. Sem dæmi má nefna að í ágúst 2016 var aðeins heimilt að stunda veiðar í örfáa daga á hverju veiðisvæði, og er hér vísað í mynd og grafík þar að lútandi. Frá árinu 2011 hefur þorskafli í strandveiðum ekki fylgt aukningu heildarafla. Alls vantar 9.247 tonn þar upp á, og er þar vísað í töflu þar að lútandi. Með frumvarpinu er lagt til að í stað þessa fyrirkomulags sem verið hefur verði heimilt að stunda veiðar í 12 daga í hverjum mánuði. Áfram verði óheimilt að stunda veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga til róðra ásamt tilteknum „rauðum“ dögum eins og nú gildir um strandveiðar. Frumvarpið felur í sér breytingu hvað varðar val um daga og hvað varðar veiðar á ufsa. Sú breyting sem felst í frumvarpinu á aðeins við um strandveiðitímabilið sem hefst 2. maí næstkomandi. Ekki þykir rétt að hafa 12 daga val ótímabundið þar sem óvissa er um hversu mikið strandveiðibátar veiða með þessu breytta fyrirkomulagi. Með tilvísun í framangreint er breytingin sanngjörn, bæði hvað það varðar að strandveiðar hafa setið eftir í aflaaukningu frá árinu 2011 og tilkostnaði við veiðarnar. Þá er breytingunni einnig ætlað að gera veiðarnar eftirsóknarverðari og auka áhuga yngri kynslóðarinnar, karla og kvenna, á að stunda sjómennsku með því að hefja útgerð. Breytingin er sérstaklega valin nú með tilliti til þess að óveruleg hætta er á að nýtingarstefna í þorski, sem stjórnvöld hafa sett og framfylgt er með aflareglu, gangi ekki eftir. Þannig hljóðar þetta frumvarp. Við höfum fengið inn til atvinnuveganefndar margar umsagnir og margar góðar ábendingar. Sýnist sitt hverjum eins og gengur. Landsamband smábátaeigenda hefur mælt með þessu frumvarpi og hafa mörg félög lýst mikilli ánægju með það. Önnur félög hafa vissulega lýst því yfir að þau óttist að ekki verði tryggður nægur afli til að halda út allt sumarið, að aflinn sem ætlaður er til strandveiða dugi ekki í 12 daga í ágúst fyrir alla báta. Ég skil vel það sjónarmið. En hjá þeim félögum sem hafa haft miklar áhyggjur af því kemur líka fram að menn eru sáttir við ef tryggt yrði í sumar í þeirri tilraun sem gerð verður, að allir bátar fái 12 daga þessa fjóra mánuði. Þá munu menn styðja þessa tilraun. Mér finnst mikilvægt að það komi fram og vinnan fram undan er þá sú að sjá til þess að við tryggjum afla til að mæta þessum 12 dögum fyrir alla báta. Ég vísa til svars sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá því fyrr í vetur við spurningu frá hv. varaþingmanni Bjarna Jónssyni þar sem hann spurði hve mikið magn þyrfti til strandveiða til þess að mæta 16 dögum í mánuði. Miðað við það svar sem kom þar hefði þurft fyrir 12 daga í mánuði, miðað við fjölda báta síðasta sumar, 10.270 tonn. Nú göngum við út frá því að hafa að lágmarki 11.200 tonn í þessum sameiginlega potti svo það ætti nú að vera borð fyrir báru. En ég legg mikla áherslu á að strandveiðar verði stundaðar áfram. Þetta er tíunda sumarið sem strandveiðar verða stundaðar og komin er góð reynsla á þær. Það hefur sýnt sig að strandveiðar hafa átt mikinn þátt í að styrkja stöðu hinna minni sjávarbyggða, skapa atvinnu og gott hráefni á þeim tíma sem ekki er til hráefni, jafnvel á fiskmörkuðum, fyrir vinnslur í landi. Fiskvinnslurnar hafa verið mjög ánægðar með að fá strandveiðiaflann þegar kvótabátar hafa verið búnir með sinn kvóta. Nú er kominn tími til að horfa til reynslunnar og skoða hvað betur megi fara. Þess vegna finnst mér mikilvægt að við alþingismenn og stjórnvöld höfum kjark til að gera þessa tilraun í sumar og tryggja öllum 12 daga í hverjum mánuði sama hvar er á landinu og taka svo stöðuna í haust og kanna hvernig við viljum sjá öruggt, sveigjanlegt og gott strandveiðifyrirkomulag til framtíðar. Ég efast ekki um að það er vilji til þess hér, alveg burt séð frá flokkapólitík, að þessi grein fái að þróast og dafna. Hún er kjarninn í þessum litlu sjávarbyggðum og þarf að stunda meðfram öðru. Auðvitað eru sjónarmið uppi um að gefa strandveiðar alveg frjálsar. Ég myndi persónulega algerlega styðja það ef hægt væri að ná samkomulagi um það á þingi. En við tökum skrefin eitt og eitt og náum samstöðu, eins og varðandi þetta mál núna, þverpólitískt, til að gera þessa tilraun, horfum til þeirra umsagna sem koma um málið og styrkjum það enn frekar. En við þurfum að bregðast hratt við ef við ætlum að ná að gera þessa tilraun í sumar. Það minnkar í stundaglasinu. Strandveiðarnar hefjast 2. maí. Það er ekki langur tími til stefnu. Ég hvet þingheim til að standa með þessari góðu tilraun. Þessu frumvarpi fylgir mikill velvilji gagnvart strandveiðum. Öryggismálin eru það sem rekið hefur mig áfram í að tala fyrir þessu, að tryggja mönnum sveigjanleika og fasta daga í hverjum mánuði. Við getum ekki horft upp á að menn séu í ólympískum veiðum til að reyna að ná því markmiði á fyrstu dögum hvers mánaðar sem eru til skiptanna. Auðvitað eru mismunandi bátar og stærðarflokkar á strandveiðum. Minni bátarnir eru ekki samkeppnishæfir við þá stærri og öflugri sem fara á strandveiðar eftir að þeir hafa klárað aflamark sitt í apríl. Við þurfum að horfa til þess. Strandveiðarnar voru í upphafi hugsaðar til þess að efla smábátaútgerð í landinu, nýliðun, og halda þeirri grein við. Rætur okkar sem fiskveiðiþjóðar eru í þessari grein. Þá skiptir ekki máli í mínum huga þó að þar séu einhverjir læknar og lögfræðingar í bland. Ég held að það hafi allir gott af því að kynnast lífinu í sjávarþorpunum og fara á sjóinn. Það er bara mannbætandi. Ekki gefst öllum kostur á að máta sig við sjómannsstörfin í dag en þetta er ein leið til þess að gera það. En öryggismálin skipta gífurlegu máli, sveigjanleikinn, að geta haft möguleika á að velja góðviðrisdaga til að fara lengra út og sækja betra og verðmeira hráefni. Ég ætla ekki að hafa þetta mál lengra í 1. umr. Við eigum eftir að fjalla um þetta í atvinnuveganefnd og þurfum að hafa hraðann á ef okkur á að takast að klára þetta tímanlega. Við förum vel yfir allar umsagnir og vinnum þetta mál saman sem heild í atvinnuveganefnd.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu breyting á lögum um stjórn fiskveiða, um strandveiðar. Ég tel mikilvægt á hverjum tíma að horfa á hvort möguleikar séu á að bæta löggjöfina, en eftir að hafa kynnt mér lítillega þær umsagnir sem borist hafa um frumvarpið hef ég verulegar efasemdir um að við séum á réttri leið. Áhyggjur margra frá smæstu byggðarlögunum og brothættu byggðunum, sem hafa treyst á þessa starfsemi síðustu tíu árin, lúta að því að útgerðir muni færast á milli svæða þannig að möguleikar ákveðinna landshluta, Norður- og Austurlands sér í lagi, til sömu hlutdeildar í heildaraflanum muni minnka frá því sem verið hefur. Ég vil því hvetja hv. atvinnuveganefnd til að fara mjög vel yfir málið og eftir að hafa farið yfir greinargerðina með frumvarpinu sakna ég þess að sjá eitthvert yfirlit yfir daga á sjó eftir svæðum eða afla eftir mánuðum milli svæða svo hægt sé að meta betur áhrifin, hvernig þau gætu komið mismunandi fram. Ég vil spyrja framsögumann málsins hvort slíkt hafi komið fram fyrir nefndinni, hvort hún hafi farið yfir þannig upplýsingar nú þegar. Ef ekki að skora ég á nefndina að kalla eftir slíku.
Herra forseti. Já, ég skil alveg þessar vangaveltur. En ég hef þó ekki áhyggjur af því að litlu sjávarplássin, hvar sem er á landinu, fyrir norðan eða austan, vestan eða sunnan, muni fara halloka út úr þessu miðað við hvernig kerfið hefur verið. Til er tafla yfir fjölda róðra í hverjum mánuði, magn og annað, frá upphafi, sem við þurfum að kynna við 2. umr. og munum fjalla um í atvinnuveganefnd. Veruleikinn er sá að þó að fleiri dagar hafi verið í mánuði í einhverjum landshlutum eða í þessum svæðisbundnu hólfum þýðir það ekki endilega að menn hafi náð fullfermi í hverjum róðri, þeim 770 óslægðu kílóum sem má veiða, heldur hafa menn róið með tilheyrandi kostnaði og náð litlu, farið margar veiðiferðir en ekki endilega náð verðmæti eftir því. Með þessu fyrirkomulagi hér sitja allir við sama borð, hafa 12 daga, velja bestu dagana, hafa meiri möguleika á að ná fullfermi og fá hærra verð. Ég óttast því ekki að bátar víðs vegar um landið sitji eftir; þó að þeir hafi haft möguleika á að róa fleiri daga innan mánaðar hefur það ekki endilega skilað sér í meiri verðmætum. Þeir sem eru heimilisfastir á viðkomandi stað - það verður að skrá sig þar sem maður er heimilisfastur - færu ekki að fara landshluta á milli með tilheyrandi kostnaði, þeir þyrftu m.a. útvega sér húsnæði með miklum kostnaði. Þeir myndu sjá hag sinn í að róa áfram frá sinni heimabyggð. Í þessu kerfi hafa alltaf verið um 50 bátar sem flakka í kringum landið. Það breytist ekki neitt. En menn munu sjá hag sinn í því [[Forseti hringir.]]að róa frá sinni heimabyggð og hafa 12 daga í mánuði til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. En áhyggjur sveitarstjórnarmanna í þessum brothættu byggðum eru þær að bátar og fólk sem þeim fylgir muni flytja sig á milli landshluta. Hluti af þeim hópi sem stundar strandveiðar heldur jafnvel heimili á tveimur stöðum á landinu, eins og mjög margir gera reyndar í dag, eru með sumarheimili á einum stað en vetrarheimili á öðrum. Það er ekkert flókið að færa það á milli landshluta í sjálfu sér. Að þessu snúa helstu áhyggjurnar sem ég hef heyrt. Hins vegar er það að fiskigengd er mismunandi á milli landsvæða eða hafsvæða. Í ákveðnum mánuðum aflast betur fyrir vestan og öðrum fyrir austan. 12 dagar í einum mánuði [[Forseti hringir.]]geta komið misjafnlega út.
Ég held að þetta séu óþarfaáhyggjur en ég skil alveg að sveitarstjórnir hafi sumar hverjar einhverjar áhyggjur af þessu. Það er ekkert sem segir að menn geti ekki róið áfram frá sínu svæði með því að hafa þessa 12 daga. Í nýlegri könnun í skýrslu frá Háskólanum á Akureyri kemur fram að yfir 75% þeirra sem stunda strandveiðar í þessu úrtaki vilja fasta daga og væru ánægðir með að fá fasta daga. Þá er ekki endilega verið að tala um, eins og menn hafa lagt upp með, ýtrustu kröfu um alla daga mánaðarins eða 16 virka daga. Heilt yfir er meiri hluti fyrir því að vilja þessa föstu daga. Þeir eru þá jafn góðir og slæmir eftir landshlutum. Fyrir norðan veiðist betur í ágúst, þá veiðist ekki eins vel fyrir vestan, svo fiskeríið jafnast út ef við tryggjum öllum 12 daga, líka í ágúst. Ég geng út frá því að við ætlum að gera það. Við að gera þessa tilraun er verið er að bæta hátt í 2 þús. tonnum í pottinn, sem munar um. Þetta er tilraun sem gerð verður í sumar. Við tökum svo stöðuna í framhaldinu strandveiðum til góða.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir flutning á þessu frumvarpi. Ég er í atvinnuveganefnd og þar með á frumvarpinu. Ég gerði það að stærstum hluta vegna þess að við erum að taka skref í átt til meira öryggis eins og fram kom í framsögunni og líka það að þetta er tilraun til eins árs eða bara sumarsins fram undan með það að markmiði að endurskoða þetta í haust. Strandveiðar eru núna að fara inn í tíunda árið. Þegar þær voru settar á á sínum tíma var ég mjög skeptískur á þær en þær eru búnar að sanna sig sem kerfi sem er eins og ég hef stundum sagt gluggi fyrir þessa ungu til að koma inn og þá gömlu til að fara út og allt þar á milli. Innan strandveiðiflotans eru menn af öllum gerðum, lögfræðingar, kennarar og ég veit ekki hvað, þannig að þetta hefur gengið mjög vel og það er þjóðarsátt um þetta kerfi. Ég man þá tíð með önnur skakkerfi eða dagakerfi að þau sigldu inn í kvóta, a.m.k. þrjú þeirra. Það er það sem menn þurfa að passa sig á, að þetta kerfi fái að vera í friði sem strandveiðikerfi. Ég held að við séum öll sammála um það. Mig langar aðeins að drepa á nokkur atriði. Þarna er talað um að ufsa megi landa sem VS-afla að einhverjum hluta. Nú er ufsinn svo vannýttur að ég myndi telja allt í lagi að 10% af ufsa færu beint til útgerðar, það kæmi ekki illa við [[Forseti hringir.]]nokkurn mann. Aðrar spurningar ætla ég að koma með í síðara andsvari.
Herra forseti. Heilt yfir hef ég séð í þeim umsögnum sem ég hef lesið að menn væru sáttir við þessa tilraun ef 12 dagarnir væru tryggðir öllum bátum út þetta sumar í hverjum mánuði fyrir sig. Við eigum að róa að því sameiginlega. Ég er alveg inni á þessu með ufsann, hann hefur ekki náðst undanfarin ár. Verð á ufsa er mjög lágt, ég held 50–60 kr. kílóið sem menn hafa tekið í þorskígildum í þeim afla sem má taka inn á hverjum róðrardegi. Nú er boðið upp á að það verði utan þess afla en sem VS-afli. Þá verður ekki mikið til skiptanna, 12 kr. eða svo fyrir menn sem taka hann sem VS-afla, svo maður skilur alveg óánægju manna með að þurfa að koma með ufsann í land sem VS-afla og fá sáralítið fyrir hann. Það er samt skárra en að hann sé tekinn af því magni sem menn mega koma með í hverjum róðri. Ég myndi vilja láta skoða þetta með vannýttan ufsa þegar sá kvóti sem mátt hefur taka undanfarin fiskveiðiár hefur ekki verið tekinn, að það verði horft til þess varðandi nýtinguna á ufsa. Ég held að við þurfum að skoða það í atvinnuveganefnd með ufsann sem meðafla. Ég get auðvitað ekki lofað neinu um það en ég er mjög velviljuð því að skoða hvernig hann verður meðhöndlaður í þessu öllu.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. 20% af aflaverðmæti þessa VS-afla sem við köllum Hafró-afla fara til útgerða og 80% til ríkisins. Það er ekki eftir miklu að slægjast fyrir menn að landa honum. Oft er það þannig að þegar þessir kallar eru á sjó eru þeir komnir með 200 kíló af ufsa og svo fá þeir skot af þorski og láta þá kannski ufsann laggó. Það er ekki gott að vita af því. Mig langar aðeins að koma inn á brothættu byggðirnar og nefna í því sambandi Norðurfjörð. Þar er dálítið sérstök aðstaða og reyndar líka annars staðar. Þar eru mest aðkomubátar. Ég hef fengið tölvupósta þaðan um áhyggjur sveitarstjórnarmanna yfir því hvernig [[Forseti hringir.]]sá staður muni fara út úr þessari breytingu. Þau halda að flestir þeir bátar muni yfirgefa svæðið og fara þá jafnvel á A-svæði eða eitthvað slíkt. Hefur þingmaðurinn skoðað það sérstaklega?
Herra forseti. Já, ég hef lesið áhyggjur sveitarstjórnar Árneshrepps í þessu máli og virði þau sjónarmið en ég held að við þurfum að fara af nákvæmni ofan í það hve mikið magn og hversu margir róðrardagar hafa verið hjá þeim bátum sem hafa stundað þar útróðra á strandveiðum til að skoða það. Eins og ég hef skilið það á B-svæði yfir höfuð, þetta tilheyrir B-svæði, hafa þeir að jafnaði verið með næstfæsta daga undanfarin ár á því svæði. Ég myndi ætla að það væri álíka vestan megin Húnaflóans. Það er gott að gera út frá Norðurfirði. Það ætti ekkert að hamla þeim sem hafa farið þangað og haft góða aðstöðu að gera út áfram með fasta 12 daga og velja bestu dagana til að ná í besta hráefnið og hæsta verðið. [[Forseti hringir.]]Ég hef ekki áhyggjur af því svæði en vildi gjarnan að það væru tíu leyfi fyrir trillur fastar við Árneshrepp, þann góða stað.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi sem viðleitni til að laga strandveiðarnar. Það kemur frá atvinnuveganefnd, sem er líka fagnaðarefni, að nefndir þingsins komi í auknum mæli og mæli fyrir málum. Ég fagna því sérstaklega. En ég hef nokkrar spurningar og efasemdir að sjálfsögðu. Ég óska þess að nefndin fari vel yfir málið og hlusti á umsagnir og vil benda á nokkur atriði. Veðurlag er misjafnt eftir landshlutum og árstímum. Eins og í Vestmannaeyjum, þar er nú sjaldan hægt að fara út á trillu. Það gerir oft mjög þungt í sjóinn og þar eru fáir bátar. Veiðar eru mismunandi eftir svæðum. Afli ufsa er líka mismunandi eftir svæðum og árstímum. Ég velti fyrir mér í fyrsta lagi einu: Væri ekki réttara að sjómenn fengju að veiða ufsa og þetta yrði reiknað þeim meira til tekna en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi? Að í stað þess að þeir fái einungis 20% í sinn hlut af ufsaaflanum komi þeir og vinni fiskinn, komi með hann í land næstum algerlega frítt fyrir ríkissjóð? Ég held að nefndin verði að skoða þetta sérstaklega. Ég geri mér grein fyrir að þetta frumvarp er einungis til bráðabirgða en velti öðru fyrir mér. Ég sé ekki betur en að þetta verði ólympískt, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir. Ég held að í júlí, ágúst þegar heildaraflanum verði náð, verði þetta ólympískt. Og hvert fara menn þá? Þeir fara auðvitað á þau svæði þar sem veiðin er mest.
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um ufsann. Ég tel að við gætum alveg skoðað það að mæta þeim sjónarmiðum þar sem ufsinn hefur ekki verið að nást, sá kvóti sem hefur verið undanfarin ár. Það er mjög uppsafnað þar. Ég hef mikinn skilning á því að í þessari tilraun mætti koma með ufsann fyrir utan þetta magn sem má veiða í hverjum róðri. Við megum ekki taka áhættuna á að menn láti ufsann frekar fara fyrir borð í stað þess að koma með hann í land fyrir litlar 12 kr. sem varla svarar kostnaði. Það er áhættan sem verið er að taka. Ég væri tilbúin að skoða það að minnsta kosti í þessari tilraun í sumar hvernig það myndi koma út. En enn og aftur: Það sem ég les í gegnum allar þessar umsagnir er að sumir eru mjög ánægðir og hafa beðið eftir að hafa þennan sveigjanleika og tryggingu fyrir föstum dögum en aðrir óttast að dagarnir dugi ekki fyrir ágúst. Eins og hv. þingmaður segir, það er mismunandi fiskgengd eftir svæðum, við þekkjum það alveg, og við verðum að tryggja 12 daga líka þegar góð fiskigengd er og vel aflast í ágúst á þeim svæðum. Annað væri óréttlátt. Ég mun gera hvað ég get til þess að sýna fram á að það verði tryggt alla mánuði, 12 dagar á hvern bát. Annars er vissulega hætta á að áfram verði ólympískur andi í gangi. Við erum ekki að kalla eftir því. Við köllum eftir öryggi og sveigjanleika í þessu kerfi. Þá þurfum við í þessari tilraun til þess að meta strandveiðar til framtíðar að hafa fast land undir fótum með því að tryggja öllum 12 daga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir þessi ágætu svör. Hún gefur vilyrði fyrir því að þetta verði skoðað, sérstaklega með ufsann, og líka með þessa mánuði, að þetta verði þá innan hvers mánaðar. Ég er virkilega ánægður að heyra það því að ég óttast að á þeim stöðum þar sem mikill afli er eins og t.d. á svæði A og B og jafnvel C verði aflinn kláraður þegar líður á sumarið og þá verði lokað í lok júlí og jafnvel ágúst á önnur svæði, og öll svæði. Það verður til þess að menn vilja byrja á því svæði þar sem mest von er um mestan afla, að sjálfsögðu. Maður myndi gera það sjálfur. Ég þakka kærlega fyrir þessi svör sem voru ansi góð og vil benda á svar hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við fyrirspurn Bjarna Jónssonar sem gefur góða heildarmynd af þessum strandveiðum. [[Forseti hringir.]]Mjög fróðlegt aflestrar.
Herra forseti. Já, það sem stendur upp úr er að öllum verði tryggðir 12 dagar. Það er kjarninn í þessu. Ef öllum eru tryggðir 12 dagar dregur úr þeim áhyggjum að sjómenn á Þórshöfn, Djúpavík, Höfn í Hornafirði og Reykjavík, hvar sem er, fari að gerast flökkumenn vítt og breitt um landið. Þá eru menn bara rólegir á þeim stað þar sem þeir hafa gert út og eiga sitt heimili, hafa 12 daga til þess að vinna með og fara á sjóinn þegar viðrar vel og sækja gott hráefni. Við erum ekki að kalla yfir okkur einhvern ólympískan anda því að þessi tilraun á að ganga út á að hann sé úr sögunni. Við höfum þá fast land undir fótum með það, menn vita að hverju þeir ganga. Þess vegna mun ég eins og ég hef sagt róa að því öllum árum að tryggja það því að annars verður þessi tilraun ekki [[Forseti hringir.]]sú tilraun sem ég vildi sjá.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða eins og hér hefur komið fram, tillögu frá atvinnuveganefnd um strandveiðar. Þetta er annað árið sem við förum af stað með þessa tilraun, ég og hæstv. formaður atvinnuveganefndar Lilja Rafney Magnúsdóttur fórum af stað með svona tilraun fyrir ári síðan sem því miður gekk ekki eftir. Það er eins og málin vindi upp á sig þegar er farið af stað. Við höfum fyrst og fremst í þessu máli haft að leiðarljósi öryggisatriði sjómanna. Það hafa orðið ömurleg slys við þessar veiðar. Við viljum koma í veg fyrir að þau gerist aftur. Þess vegna var þessi leið fundin, sem á að vera ágætisleið, að tryggja strandveiðibátum og sjómönnum 12 daga í mánuði þá fjóra mánuði sem veiðar standa yfir. Það var það sem við lögðum af stað með. Ég held að það sé mikilvægt og það hefur komið fram hjá formanni nefndarinnar og greinilega er mikill vilji hér í þingsalnum fyrir því að það verði tryggt. Við höfum líka fengið fjölmargar umsagnir, frá Landssambandi smábátaeigenda, félögum smábátaeigenda víða um landið, einstaklingum og fleiri aðilum, þar sem koma fram miklar áhyggjur og efasemdir. Auðvitað er ýmislegt í þessu eins og gerist og gengur, eðlilega. Við í atvinnuveganefnd munum fara mjög vel yfir þessi mál. Við viljum vanda okkur við þetta verkefni. Við ætlum að hafa að leiðarljósi að bæta öryggi sjómanna. Það er leiðarljósið í þessu máli. Allt annað sem hefur komið fram í umræðunni, varðandi meðaflann og það, eru líka ágætismál sem við þurfum að ræða og munum örugglega halda áfram að ræða því að þetta er tilraun sem gerð er eingöngu fyrir sumarið í sumar. Ég held að við öll verðum að leggja töluvert á okkur og töluvert af mörkum til að þessi tilraun heppnist vel. Ég held að það sé aðalatriðið. Það er líka alveg ljóst að það verða ekki alveg allir ánægðir með hvernig þetta lítur út. Það eru ekki allir ánægðir með 12 daga. Ekki eru allir ánægðir með að fá ekki að veiða um helgar. Við höfum öll okkar skoðanir á því. Við þurfum að fara líka yfir það. Hugmyndin í upphafi er sú að reyna að koma þessum öryggissjónarmiðum fram án þess að vera að kollvarpa öllum hlutum sem snúa að þessu kerfi. Það er mjög viðkvæmt að vera að hræra í þessu og breyta. Við viljum komast hjá því. Við viljum taka eitt skref í einu til þess að auka öryggi sjómanna við strandveiðar. Það hefur komið fram hérna. Við sem þekkjum vel til við sjávarsíðuna vitum að afli smábáta og gæði hans hafa aukist verulega á umliðnum árum. Það er alveg frábært. Og það er auðvitað frábært þegar þessir dugmiklu sjómenn koma að landi akkúrat á þeim tíma þegar vantar afla til vinnslu, til útflutnings á ferskum fiskafurðum frá Íslandi að þá hefur þetta kerfi virkilega komið sterkt inn. Við viljum halda áfram að setja sterkari stoðir undir kerfið, auka öryggið, tryggja að í öllum landshlutum verði 12 dagar í hverjum mánuði. Það er verkefni nefndarinnar að ljúka því sem fyrst. Eins og kom fram í máli hæstv. formanns nefndarinnar höfum við skamman tíma til stefnu. Veiðarnar byrja 2. maí. Þá ætlum við að vera búin að fá botn í þetta mál. Við erum að tala um 12 bestu dagana fyrir besta fiskinn í sjónum og fyrir markaðinn. Meðaflann þurfum við að ræða líka. Ég tek þær ábendingar sem hér hafa komið fram mjög alvarlega. Við höfum líka rætt það áður í nefndinni undir þessum lið þegar við erum að tala um smábátakerfið að það er orðið stórt og hefur stækkað mjög mikið á undanförnum árum. Við höfum gert vel við þá, þeir eru líka að standa sig. Við skulum halda áfram á þeirri braut sem við erum, halda áfram að tryggja öryggi sjómanna á sjó.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. formanni atvinnuveganefndar Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir framsöguna og þessar áhugaverðu umræður sem hafa þegar átt sér stað. Ég fagna því að heyra að nefndarmenn vilji vanda til vinnunnar í framhaldinu í nefndinni vegna þess að mér fannst ekki vel að þessu staðið í upphafi. Frumvarpið kom inn í nefndina fimm mínútum fyrir fund og var afgreitt út úr nefnd á sama fundi nánast án umræðna. Ég rétt náði að bóka mótmæli sem nýgræðingur á þingi sem var ekki alveg viss um hvernig ég átti að haga mér. Um leið og ég sá hvernig í pottinn var búið gat ég ekki sætt mig við þetta frumvarp. Tilgangurinn með frumvarpinu er þríþættur samkvæmt greinargerð. Í fyrsta lagi á að auka veiðiheimildir smábátasjómanna með því að tryggja hverjum strandveiðibát 12 veiðidaga í hverjum mánuði sem veitt er, þ.e. frá maí til ágústloka. Númer tvö: Frumvarpið á að tryggja frekar öryggi sjómanna, þ.e. við ætlum að koma í veg fyrir kapphlaup í sjósókn í byrjun hvers mánaðar í þeim tilgangi að ná sem mestum afla áður en úthlutað aflamagn veiðist upp úr sjó. Og númer þrjú: Frumvarpið á að gera strandveiðar eftirsóknarverðar og auka nýliðun, sér í lagi meðal yngra fólks. Þetta eru göfug markmið. Ég geri mér grein fyrir að ásetningurinn er góður. En þetta frumvarp uppfyllir ekkert af þessu. Ég verð að mótmæla því óbreyttu og er ekki ein um það miðað við athugasemdir sem hafa borist. Það er áfram gert ráð fyrir heildaraflamagni sem ráðherra ráðstafar til strandveiða. Í frumvarpinu er afdráttarlaust ákvæði um að Fiskistofa geti stöðvað strandveiðarnar þegar sýnt er að heildarafli strandveiðibáta fari umfram hámarksmagn. Hámarksmagn ákvarðar ráðherra í reglugerð og útfærir strandveiðarnar sjálfar jafnvel enn frekar með annarri reglugerð. Þetta þýðir með öðrum orðum að það eru engir 12 dagar tryggir fyrir neinn bát í neinum mánuði. Það er alls ekki víst að allir sjómenn geti nýtt sína 12 daga í hverjum mánuði. Þetta er háð reglugerð. Þetta er háð aflamarki sem er sett ofan á þetta málamynda sóknarmark. Með áframhaldandi úthlutun hámarkskvóta fyrir strandveiðar getum við ekki tryggt auknar veiðiheimildir með þessu frumvarpi. Það er algerlega upp á náð og miskunn reglugerðarvalds ráðherra. Þannig eru hvorki auknar veiðiheimildir tryggðar né 12 daga veiðar í hverjum mánuði í þessu frumvarpi. Og þetta er ekki í þágu sjómanna. En þetta versnar enn meira því þetta vindur allt upp á sig. Á sama máta er komið í veg fyrir aukið öryggi við strandveiðar. Þessar stífu aflatakmarkanir valda því að kapphlaupið til að tryggja sér hámarkshlutdeild í afla heldur áfram. Hættan á því að smábátar hætti sér út á miðin í nánast hvaða veðri sem er til að missa ekki af veiðum er alls ekki úr sögunni. Þvert á móti. Sjómenn á svæðum B, C og D sem veiða meira síðsumars en sjómenn á svæði A verða í meiri hættu en áður, einfaldlega til að fá einhverja aflahlutdeild áður en kvótinn klárast. Ég mótmæli því efni þessa frumvarps. Við verðum að breyta því. Það er ekkert því til fyrirstöðu að taka þessar aflatakmarkanir út og taka út heimild Fiskistofu til að stöðva veiðarnar. Leyfum hverjum báti að eiga 12 örugga veiðidaga í hverjum mánuði. Gerum þá tilraun í sumar og metum svo árangurinn í haust. Veiðigeta strandveiðiflotans er ekki slík að þorskstofninn við Íslandsstrendur hrynji við þá tilraun. Enda er strandveiðum ofstjórnað hvort eð er. Það er heildaraflastýring. Nú er komin sóknarstýring ofan á hana. Það eru reglur um hvaða daga megi róa, reglur um hversu langur róðurinn má vera, reglur um hámarksafla í hverjum róðri. Það vantar bara reglur um hvernig báturinn má vera á litinn. [[Gripið fram í: Er það ekki?]]Blár. Þegar hæstv. sjávarútvegsráðherra var spurður um áhrif þess að leyfa strandveiðibátum að veiða fjóra daga í viku í fjóra mánuði var svarið skýrt: Heildarafli hefði orðið um 13.700 tonn ef við miðum við að fjöldi báta hefði verið sá sami og 2017. Fjórum dögum í hverri viku má líkja saman við 16 daga í mánuði. Hér erum við að tala um einungis 12 daga í mánuði. Miðað við svör hæstv. sjávarútvegsráðherra yrði þetta svona 10.500 tonn. Ef við bætum við afla úr línuívilnun og úthlutum honum til strandveiða erum við komin með grundvöll fyrir 12 daga kerfi, sóknarmarki án aflahámarks, án stöðvunar veiða af hálfu Fiskistofu, í tilraunaskyni í sumar. Við vitum öll að töluverður hluti línuívilnunar, alveg eins og ufsakvótans, hefur bara ekkert verið nýttur undanfarin ár. Þetta ætti því ekki að koma að sök. Sjómenn á öllum svæðum yrðu sáttir, ekki bara sjómenn á svæði A. Þá getum við talað um aukið frelsi og aukið magn afla í strandveiðum. Þá getum við talað um öryggi sjómanna. Þá getum við talað um nýliðun. En með óbreyttu frumvarpi getum við það ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. ræðumanni fyrir ræðuna. Gott að heyra að hún er velviljuð gagnvart strandveiðum. Ég hef verið á þingi frá 2009 og hef verið með strandveiðum frá upphafi. Vinstri græn komu strandveiðum á, fyrst Steingrímur J. Sigfússon sem sjávarútvegsráðherra og síðar Jón Bjarnason. Þetta mál hlaut þegar á leið mikinn velvilja í landinu. Ekki voru allir jafn hrifnir af þessu fyrst en ég hef átt marga góða bandamenn á þingi sem vilja styrkja og efla strandveiðar. Þess vegna var mikið átak að ná öllu saman innan atvinnuveganefndar. Það var búið að vinna grunnvinnu áður en það gerðist svo það datt ekki alveg niður úr skýjunum á þeim fundi sem hv. þingmaður vísar til. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson vísar til þess að þessi tilraun var líka gerð í fyrra. Þá stóðum við hv. þm. Ásmundur Friðriksson fyrir henni. Það náðist ekki í gegn þá en dropinn holar steininn. Við sem erum að berjast fyrir öryggi og eflingu strandveiða í landinu vitum að við gleypum ekki fílinn í einum bita. Ég sé annmarka á þessu máli sem sýnir að þarna undir liggur ákveðin málamiðlun. En eins og ég hef lýst í máli mínu er fullur skilningur og vilji til þess að þessi tilraun verði marktæk með því að tryggja afla í öllum landshlutum, tryggja öllum bátum sem skrá sig til strandveiða 12 daga í mánuði hvar sem er á landinu. Þetta verður einn pottur og allir eiga að hafa sama rétt. Við erum að bæta þarna við hátt í 2.000 tonnum [[Forseti hringir.]]frá því í fyrra.
Herra forseti. Takk fyrir þetta andsvar. Áður en frumvarpið kom inn í nefndina var það kynnt sem hreint 12 daga sóknarmark, 12 dagar í hverjum mánuði á hvern bát. Ég er ekki sú eina sem hef bent á annmarka á frumvarpinu, athugasemdir hafa komið héðan og þaðan. Það er ekki bara Norðurfjörður, það er líka Bakkafjörður og það er í raun og veru bara svæði A sem er ánægt með þetta. Þar hefjast veiðar fyrst en þeir myndu samt vilja byrja í apríl. Loforð um aukið aflamagn er enn bara í orði en þessi 12 daga regla með aflahámarki verður til þess að á svæði A eiga þeir eftir að moka upp gríðarlegum hluta af þessari aflahlutdeild ef allir á svæði A fá 12 daga í maí og júní. Þar hafa verið fæstir dagarnir, flestir bátarnir og mesta veiðin. Það verður mjög lítið eftir í júlí og ágúst. Sjómennirnir á svæði B að einhverju leyti en aðallega C og D myndu vilja veiða fram í september. Þeir byrja ekkert almennilega að veiða fyrr en seinna á vorin. Það er þetta sem verður að laga. Þess vegna er þetta [[Forseti hringir.]]aflamark ofan á sóknarmark er ósanngjarnt.
Herra forseti. Þessi umræða skilar því að við erum, held ég, öll sammála um að við ætlum að tryggja þessari tilraun í sumar það magn sem þarf til að tryggja 12 daga alls staðar. Þá verður ekkert kapphlaup á milli landsvæða. Það er mismunandi fiskigengd á milli landsvæða, við þekkjum það. Ef allur þessi litli bátafloti ætlar að fara að hringsóla í kringum allt landið eftir því hvar fiskigengd er gef ég ekki mikið fyrir öryggi sjómanna. Menn vilja róa frá sínu heimasvæði númer eitt, tvö og þrjú. Ef þeir vita að þeim eru tryggðir 12 dagar í hverjum mánuði er þetta mismunandi fiskigengd eftir landsvæðum. Við þekkjum það öll sem þekkjum eitthvað til sjómennsku. Það er lélegra á A-svæði þegar líður á sumar. Júní og júlí er ágætur tími á A-svæði og ágúst er góður á Norður- og Austurlandi. Við þekkjum þetta allt. Ég held að við ætlum öll að stefna að því hérna að tryggja þessu máli það aflamagn sem þarf til. Í svari ráðherra kom fram að miðað við síðasta sumar, fjölda báta og það magn sem var til ráðstöfunar þá hefði þurft 10.270 tonn til að tryggja 12 daga. Nú erum við að tala um 11.200 tonn og þar er auðvitað borð fyrir báru. Ég skil fullkomlega ótta manna við að það gæti ýtt undir ólympískar veiðar. Þess vegna treysti ég því að við, hvar í flokki sem við erum, tryggjum að þessi tilraun gangi ekki út á eitthvert ólympískt kapphlaup og óvissu um ágúst heldur tryggjum við að afli verði tryggður fyrir 12 daga alls [[Forseti hringir.]]staðar á landinu fyrir alla báta.
Herra forseti. Ég held að við séum öll sammála um að við viljum tryggja þessa 12 daga í hverjum mánuði fyrir hvern bát á hvaða svæði sem er. Það sem ég og fleiri erum að segja er að á meðan það er eitthvert aflahámark ést það upp mjög fljótt á svæði A. Þar hafa að meðaltali verið sex til átta dagar í maí og júní. Þeir fara upp í 12. Þeir fá 12 pottþétta daga án þess að það sé neitt stopp.
Veður og annað telur nú.
Ef ég mætti bara klára.
Jú, gjörðu svo vel.
Þá er búið að veiða ansi mikið af kvótanum. Ef stöðvunarheimild Fiskistofu og aflamarkið verður ekki tekið af flyst megnið af smábátunum á svæði A. Það kostar 300.000 kall að flytja trillu á Norðurfjörð. Það er ekki mikið ef það þýðir að maður getur séð fyrir fjölskyldu sinni með þessum strandveiðum. 700 fjölskyldur um allt land reiða sig á þessar veiðar. Við megum ekki fara að gera grundvallarmistök með því að hringla í kerfinu. Íslenska sjávarútvegskerfið er kerfi ófyrirsjáanlegra afleiðinga af einhverjum breytingum sem einhverjum datt í hug að gera. Já, já, komumst að þverfaglegu samþykki - en komumst þá að réttu niðurstöðunni fyrir alla.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Eymarsdóttur fyrir hennar innblásnu ræðu og margt merkilegt sem þingmaðurinn talaði um. Ég verð nú að segja að það þykir býsna gott á lítilli trillu að ná 12 dögum í mánuði. Ég á ekki von á því að allir bátar á svæði A rói 12 daga í maí, júní, júlí, hvern mánuð. En það getur vel verið að það verði. Það eru vísir menn eins og hjá Landssambandi smábátaeigenda búnir að leggjast yfir þessar tölur og fullyrða nánast að þessi pottur sem er í boði muni duga til að veiðar séu út ágúst. Ég er á því að gera þessa tilraun. Talandi um öryggi sjómanna er ég ekki alveg þar, hafandi verið sjómaður í 30 ár. Ábyrgð skipstjórans er alltaf númer eitt. Að kenna einhverju kerfi um slys úti á sjó finnst mér ekki alveg rökrétt. Það er alltaf á ábyrgð skipstjórans sem tekur ákvörðun um sjóferðina. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni um þetta ákvæði að Fiskistofa geti stöðvað veiðar ef stefnir í að aflanum verði náð, ég set svolítið spurningarmerki við það. Við munum ræða það í nefndinni. En mér finnst að það sé rétt að gera þessa tilraun.
Herra forseti. Ég vil þakka umræðu hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar og hlakka til að vinna þetta í atvinnuveganefnd áfram. Ég tel mikla þörf á því. Ég var ánægð með að sjá allar þessar athugasemdir. En fyrst bæði formaður atvinnuveganefndar og hv. þingmaður nú í sínu andsvari vitna til athugasemda frá Landssambandi smábátaeigenda og túlka þær sem stuðning við frumvarpið held ég að þeir ættu að lesa umsögnina aðeins betur. Hér segir, með leyfi forseta, að það sé „ófrávíkjanleg krafa LS að verði frumvarpið að lögum sé engum vafa undirorpið að þeir sem hafa hug á að stunda strandveiðar 2018 geti verið fullvissir um að ekki komi til stöðvunar veiða“. Og síðar segir: „Stjórn LS mótmælir þó ákvæði frumvarpsins um heimild Fiskistofu til að stöðva veiðar …“ Þeir ítreka enn fremur að það sé mjög nauðsynlegt að tryggja þessa 12 veiðidaga. Maður tryggir þá ekki með því að hafa aflahámark. Það er alveg sama hvaða algebru maður notar til að reikna það reikningsdæmi, það er ekki hægt.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Ég er nú ekki alveg viss um að hv. þingmaður hafi reiknað þetta út, að þetta dugi ekki, gefandi sér samt sem áður að það verði róið alla dagana. Ég vil trúa því sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður atvinnuveganefndar sagði hér ítrekað áðan, að þetta væri tryggt. Hún hlýtur að hafa eitthvað fyrir sér í því. Ég er samþykkur því að gera þessa tilraun og sjá hvað kemur út úr henni. Ég óttast ekki að þetta verði alger bylting og kerfið sé í uppnámi. Ég er búinn að skoða það þannig. Ég hef mínar efasemdir en óttast ekki að kerfið sé í uppnámi. Við getum skoðað þetta betur í nefndinni eftir þessa umræðu og vonandi gert einhverjar breytingar eins og ég kom inn á áðan með ufsann og fleira og kannski þessa kröfu Landssambands smábátaeiganda. En landssambandið lýsir samt sem áður yfir ánægju sinni með frumvarpið þó að það lýsi líka yfir áhyggjum. Ég túlka það á þann hátt, eins og ég hugsa það. Ég hef því ekki þessar stóru áhyggjur sem hv. þingmaður hefur.
Herra forseti. Já, ég vil líka gera þessa tilraun. Ég held að það vilji allir gera þessa tilraun. Ég efast ekki um góðan ásetning. En ég held að það sé kannski ekki nægjanlegur skilningur á þeim áhrifum og afleiðingum sem þetta heildaraflamagn hefur. Og upplýsingarnar sem hv. þingmaður spurði um áðan varðandi dagafjölda á svæði í strandveiðum, ég er með þær. Fæstu dagarnir, flestu stoppin, hafa verið á svæði A af því að það er stærst. Þess vegna, ef þeir fá svona miklu fleiri daga trygga og veiða þá í upphafi tímabilsins, fer bara miklu stærri hluti af aflanum. Smábátasjómenn á svæðum B, C og D hafa flestir getað fullnýtt sína daga, þar er minni afli, eiginlega aldrei stopp og þeir hafa getað fullnýtt dagana. Sérstaklega á svæði D. Ef þetta verður með hámarki þannig að fræðilega séð er hægt að stoppa í júlí, sjá þeir þetta sem tilfærslu á dögum sem þeir hafa nú þegar til svæðis A. Þeir eru þess vegna mjög óánægðir. Þeir sjá þetta sem skerðingu á sínum hlut til að fara annað. Þeir, alla vega nokkrir, hafa sagt við mig að þeir vilji þá miklu frekar að þessi viðbótar 2.000 tonn fari bara á A-svæðið. [[Forseti hringir.]]Það sé hreinlegra. Þeir fái að veiða bara sína daga í friði á B, C og D. [[Forseti hringir.]] En ég vil gera þessa tilraun. Ég vil hreint sóknarmark. Þetta er bara ekki það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 38/2010, um Íslandsstofu, með síðari breytingum, á þskj. 702. Ég ákvað á síðasta ári að láta vinna frumvarp til laga um breytingu á lögunum um Íslandsstofu. Frumvarpið liggur nú fyrir, en það var unnið af starfshópi sem skipaður var af aðstoðarmönnum utanríkisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, og framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins. Þótt þunginn í frumvarpssmíðinni hafi átt sér stað undanfarið ár er aðdragandinn að gerð þess lengri. Frumvarpið byggir á skýrslu starfshóps sem skilaði utanríkisráðherra skýrslunni Áfram Ísland árið 2015. Hlutverk starfshópsins var að skoða heildstætt fyrirkomulag markaðssetningar á Íslandi og íslenskum vörum og þjónustu erlendis til að leggja mat á hvort unnt væri að efla enn frekar sókn í markaðsstarfi. Starfshópurinn lagði fram ýmsar tillögur í þessa veru sem lutu m.a. að því að skýra stjórnsýslulega stöðu Íslandsstofu og að mörkun langtímastefnu í markaðs- og kynningarstarfi á erlendum mörkuðum í samvinnu atvinnulífs og stjórnvalda. Í framhaldi af skýrslunni voru mótaðar tillögur um nánari útfærslu á niðurstöðu með skýrslu starfshópsins. Frumvarpið byggir á þeirri vinnu. Frumvarpið var skrifað í samvinnu þeirra ráðuneyta sem það snertir og áður voru nefnd, sem og í samvinnu við Samtök atvinnulífsins. Meginmarkmið með frumvarpinu er í fyrsta lagi að efla samstarf atvinnulífs og stjórnvalda við markaðsstarf á erlendum mörkuðum, auka samþættingu og samstarf þeirra aðila sem að því koma, í öðru lagi að nýta fjármuni með markvissari hætti og í þriðja lagi að skýra stjórnsýslulega stöðu Íslandsstofu með því að marka henni stöðu sjálfseignarstofnunar. Markmiðið með lagabreytingunni er því þríþætt: Í fyrsta lagi er það markmið breytinganna að efla langtímastefnumótun um markaðssókn með stofnun útflutnings- og markaðsráðs. Er það afstaða mín að aðkoma atvinnulífs að stefnumótun er varðar utanríkisviðskipti og um framkvæmd stuðnings og þjónustu gegnum Íslandsstofu, sendiskrifstofur og aðra samstarfsaðila, sé forsenda árangurs. Ég sé fyrir mér miklar breytingar á útflutningi Íslands á næstu árum og áratugum. Þungamiðja viðskipta er að færast austur á bóginn og nokkuð ljóst að samgöngur lengra í þá átt munu batna áður en langt um líður. Við þurfum að búa okkur undir þetta og jafnframt að hlúa að samkeppnishæfni okkar á nærmörkuðum. Í öðru lagi kveður frumvarpið á um að gerðir verði þjónustusamningur milli ríkisins og Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, sem tryggir að ríkum viðskiptahagsmunum Íslands verði þjónað sem skyldi. Utanríkisráðuneytinu ber lögum samkvæmt m.a. að gæta hagsmuna Íslands á sviði utanríkisviðskipta og þar með markaðssóknar og menningarmála. Með þjónustusamningi við Íslandsstofu verður henni falið að taka að sér hluta þessarar starfsemi. Utanríkisþjónustan er þegar byrjuð að endurskoða starfsemina að þessu leyti. Við erum að færa til starfsemi frá hefðbundnum mörkuðum á nýja markaði, unnið er að þekkingaruppbyggingu. Okkar fólk hefur sett viðskiptagleraugun á nefið. Við erum byrjuð að fjölga viðskiptafulltrúum á lykilmörkuðum og samstilla þjónustu markaðsteyma okkar í Asíu, Evrópu og Norður-Ameríku. Í þriðja lagi er það markmið frumvarpsins að eyða óvissu um stjórnsýslulega stöðu Íslandsstofu. Með því að Íslandsstofa verði sjálfseignarstofnun verður rekstur hennar á einkaréttarlegum grunni og atvinnulífinu verður falin enn ríkari ábyrgð en áður við að tryggja réttaráherslu í þjónustu og stuðningi við sókn fyrirtækja á markaði. Ég vil undirstrika að Íslandsstofa var stofnuð til að vera samstarfsvettvangur atvinnulífsins og hins opinbera. Það verður hún áfram. Um það ríkir full samstaða. Sú staða endurspeglast m.a. í því að meiri hluti stjórnar verður áfram skipaður af Samtökum atvinnulífsins. Mikilvægt er að atvinnulífið leggi sitt af mörkum, því að til einskis er að opna dyr ef enginn vill eða getur gengið inn um þær dyr. Meginatriði frumvarpsins eru rakin í 3. kafla greinargerðar með frumvarpinu á þskj. 702. Þau eru: 1. Lagt er til að sett verði á fót útflutnings- og markaðsráð sem gegni lykilhlutverki varðandi mótun langtímastefnu og eftirfylgni hennar. 2. Ríkari áhersla verði lögð á að vinna út frá markaðri langtímastefnu í útflutnings- og markaðsmálum sem unnin verði í breiðri samvinnu atvinnulífs, stjórnvalda og eftir atvikum sveitarfélaga. 3. Staða Íslandsstofu sem þungamiðja í samstarfi atvinnulífs og stjórnvalda í markaðsstarfi á erlendri grundu er ítrekuð, m.a. með því að mæla fyrir um skýrt hlutverk hennar í mótun langtímastefnu og framkvæmd hennar. 4. Mælt er fyrir um auknar skyldur stjórnar Íslandsstofu, m.a. að því er varðar framkvæmd mótaðrar langtímastefnu. 5. Lagt er til að rekstrarformi Íslandsstofu verði breytt til að skýrt sé að Íslandsstofa sé rekin sem sjálfseignarstofnun á einkaréttarlegum grunni í samstarfi atvinnulífs og stjórnvalda. 6. Kveðið verði með skýrum hætti á um að beita skuli mælanlegum markmiðum og mælikvörðum í markmiðssetningu og áætlanagerð sem stjórn Íslandsstofu fylgist með og bregst við eftir atvikum. Í 1. gr. frumvarpsins er ákvæði um breytt rekstrarform Íslandsstofu og lagt til að Íslandsstofa verði sjálfseignarstofnun með sjálfstæðri fjárhagsábyrgð og hún starfi samkvæmt sérstakri skipulagsskrá. Miðar þessi tillaga að því að skýra stjórnsýslulega stöðu Íslandsstofu. Á árunum 2010 og 2011 komust umboðsmaður Alþingis og úrskurðarnefnd um upplýsingamál að þeirri niðurstöðu í áliti og úrskurði að Íslandsstofa sé samkvæmt gildandi lögum um hana stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga og upplýsingalaga. Fyrir þann tíma hafði Ríkisendurskoðun látið í ljós þá skoðun sína að brýnt væri að skýra stöðu Íslandsstofu innan stjórnkerfisins betur. Með frumvarpinu er lagt til að Íslandsstofa verði sjálfseignarstofnun og flokkist sem einkaaðili. Henni er ætlað að vera samstarfsverkefni atvinnulífsins og stjórnvalda til að efla ímynd og orðspor Íslands, styrkja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs á erlendum mörkuðum og laða ferðamenn og fjárfestingu til landsins, eins og segir í 1. gr. laganna um Íslandsstofu. Starfsemi hennar á því meira skylt við starfsemi einkaaðila heldur en opinbers stjórnvalds eða stofnunar. Íslandsstofa hefur hingað til verið rekin á slíkum einkaréttarlegum grunni og sama er að segja um Útflutningsráð, forvera hennar. Sú óvissa sem var á stöðu hennar hefur verið bagaleg og því brýnt að skera úr um hana. Það er því tillaga frumvarpsins að rekstrarformi Íslandsstofu verði breytt og hún gerð að sjálfseignarstofnun. Tekið skal fram að lög nr. 33/1999, um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur, munu ekki eiga við um Íslandsstofu, sjálfseignarstofnun, verði frumvarpið að lögum þar sem hún er stofnuð með sérlögum sem ganga framar almennum lögum. Af þessu leiðir að sú breyting er lögð til með frumvarpinu að heiti laganna verði lög um Íslandsstofu, sjálfseignarstofnun, eins og kemur fram í 9. gr. frumvarpsins. Lagt er til að stofnaðili hennar verði fjármála- og efnahagsráðherra og Samtök atvinnulífsins. Þá er í ákvæðinu mælt fyrir um að tiltekin lög nái ekki til starfsemi Íslandsstofu, en ég kem nánar að því síðar í framsögu minni. Að lokum er í 1. gr. ítarlega rakið hvert hlutverk Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, er. Með frumvarpinu fylgja tvö skjöl, annars vegar drög að skipulagsskrá Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, og hins vegar drög að þjónustusamningi ríkisins við Íslandsstofu. Þessi skjöl þarfnast auðvitað frekari vinnu, en mér þótti mikilvægt að þau fylgdu með frumvarpinu til kynningar og til að sýna heildarmyndina. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að starfa skuli útflutnings- og markaðsráð er hafi það hlutverk að marka, samþykkja og fylgjast með framkvæmd langtímastefnu stjórnvalda og atvinnulífs fyrir markaðssetningu og útflutning. Það getur skipað starfshópa úr sínum röðum til að fjalla um afmörkuð verkefni. Íslandsstofa skal vera ráðinu til ráðgjafar. Ráðið kemur því til með að hafa veigamiklu hlutverki að gegna gagnvart stefnumótun um markaðssókn Íslands á erlendum mörkuðum. Ráðið yrði skipað 29 fulltrúum til fjögurra ára í senn og jafnmörgum varamönnum. Tíu fulltrúar verði skipaðir án tilnefningar, en Samtök atvinnulífsins skipi aðra tíu. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipi þrjá og ferðamálaráðherra og menntamálaráðherra skipi sömuleiðis þrjá hvor. Auk þessara 29 fulltrúa eigi utanríkisráðherra sæti í ráðinu og hann verði jafnframt formaður þess. Þá eigi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamálaráðherra og menntamálaráðherra einnig sæti í ráðinu, auk fulltrúa þingflokka utan ríkisstjórnar á hverjum tíma. Með frumvarpinu er lagt til að stjórn Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, verði skipuð fimm fulltrúum til þriggja ára í senn. Utanríkisráðherra skipar tvo og Samtök atvinnulífsins þrjá. Stjórnin ber ábyrgð á undirbúningi að tillögu um langtímastefnumótun. Hún ákveður einnig hvernig henni verði hrundið í framkvæmd og leggur mat á framkvæmd hennar. Þá samþykkir stjórn Íslandsstofu starfs- og fjárhagsáætlun Íslandsstofu árlega og hefur eftirlit með framkvæmd hennar. Stjórnin ræður framkvæmdastjóra Íslandsstofu og ákveður starfskjör hans. Hún ákveður einnig skipulag á starfsemi Íslandsstofu og boðar til aðalfundar hennar. Í frumvarpinu er lagt til að stjórn Íslandsstofu skuli vinna tillögu að langtímastefnu stjórnvalda og atvinnulífs fyrir útflutning sem ætlað er að stuðla að auknum útflutningstekjum og hagvexti. Langtímastefna verður gerð til fimm ára í senn. Stjórn Íslandsstofu leggur tillöguna fyrir útflutnings- og markaðsráð til umfjöllunar og samþykktar. Þá segir í frumvarpinu að langtímastefnan hafi það markmið að mæla heildstætt fyrir um meginmarkmið þess markaðsstarfs sem Íslandsstofa sinnir á erlendum mörkuðum. Stefnan skuli m.a. innihalda markmið og áherslur fyrir einstök markaðssvæði og atvinnugreinar og fela í sér mælanleg árangursmarkmið. Í ákvæði 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins kemur fram að ákvæði stjórnsýslulaga, upplýsingalaga, samkeppnislaga og laga um opinber innkaup gildi ekki um starfsemi Íslandsstofu. Þá kemur fram í 5. gr. frumvarpsins að ákvæði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins gildi ekki um starfsfólk Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar. Þessi tillaga frumvarpsins leiðir af þeirri stöðu Íslandsstofu að hún verði samkvæmt frumvarpinu sjálfseignarstofnun sem rekin er á einkaréttarlegum grunni, en henni sé ekki ætlað að vera stofnun og stjórnsýsluaðili. Stjórnsýslulög og upplýsingalög geta því ekki gilt um sjálfseignarstofnunina Íslandsstofu, enda er gildissvið þeirra bundið við opinbera aðila og stjórnsýslu þeirra. Sama er að segja um gildissvið starfsmannalaga sem er lagt til að nái heldur ekki til starfsmanna Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar. Rétt þykir einkum í ljósi athugasemda frá umboðsmanni Alþingis, sem áður er getið, að taka af öll tvímæli í þessum efnum í lagatextanum sjálfum. Þannig er ekki um það að ræða að Íslandsstofa sé sérstaklega undanþegin framangreindum lögum, heldur leiði það af breytingu Íslandsstofu í sjálfseignarstofnun. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Þá er lagt til í frumvarpinu að starfsemi Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, falli ekki undir ákvæði laga um opinber innkaup. Nánari skýringar og rök að baki þessari tillögu eru í greinargerð með frumvarpinu. En í stuttu máli eru þau þessi: Starfsemi Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, á meira skylt við einkaréttarlegan rekstur og starfsemi fyrirtækja heldur en starfsemi opinberra aðila sem hafa það hlutverk að þjóna almannahagsmunum. Verkefni Íslandsstofu verða og hafa verið í gegnum tíðina þáttur í framkvæmd utanríkisstefnu og þar með hagsmunagæslu á alþjóðavettvangi. Þau eru ekki þjónusta við almenning og einstaklinga í sama skilningi og verkefni og hlutverk opinberrar stofnunar eru, þótt vissulega stuðli verkefnin að þjóðarhag og velsæld hér á landi. Þótt segja megi að þetta liggi klárt fyrir þykir rétt að taka af skarið um þetta í frumvarpinu. Það er jafnframt tillaga í frumvarpinu að samkeppnislög gildi ekki um starfsemi Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar. Byggir þessi tillaga á gildissviði samkeppnislaganna eins og því er lýst í 2. og 3. gr. laganna og er nánar yfir það farið í greinargerð með frumvarpinu. Sama má segja um þessa tillögu og þá fyrrnefndu að þótt vissulega leiði þetta af túlkun og skýringum á viðkomandi lögum þykir engu að síður rétt að taka af skarið um þetta í frumvarpinu. Í 6. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um nokkrar breytingar á 5. gr. Íslandsstofulaga um tekjur Íslandsstofu. Lagt er til að 1. töluliður falli brott og breytingar verði gerðar á orðalagi 2. og 5. töluliða. Þá er lagt til að þrjár nýjar málsgreinar bætist við ákvæði 5. gr. Markmið þessarar breytingar er að tryggja að fjármögnun Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, verði óbreytt frá því sem verið hefur, þ.e. með innheimtu markaðsgjalds. Markaðsgjaldið renni í ríkissjóð, en að Íslandsstofa fái samsvarandi fjárhæð með fjárveitingu á grundvelli fjárheimildar í fjárlögum. Það er með öðrum orðum horfið frá því að tekjur Íslandsstofu verði grundvallaðar á markaðstekjustofni eins og verið hefur, en í stað þess fá bein framlög úr ríkissjóði í samræmi við ákvörðun Alþingis og lög um opinber fjármál. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að það framlag taki mið af áætluðum tekjum af markaðsgjaldi á viðkomandi fjárlagaári. Jafnframt er áréttað að tekjur Íslandsstofu skuli aldrei vera lægri en sem nemur markaðsgjaldinu. Verði mismunur á áætluðum tekjum markaðsgjaldsins og rauntekjum á gjaldinu er gert ráð fyrir að leiðrétting verði gerð á því í fjárveitingum árið eftir. Rétt er að taka fram að ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Markaðsgjald, 0,05%, verður lagt á gjaldstofn til greiðslu tryggingagjalds samkvæmt lögum um tryggingagjald og innheimt í samræmi við ákvæði þeirra laga. Í ákvæði 6. gr. frumvarpsins er svo lagt til að ríkið og Íslandsstofa, sjálfseignarstofnun, geri með sér þjónustusamning um ráðstöfun fjárveitinga af fjárlögum sem ætlað er til markaðsstarfs á erlendum mörkuðum og falli undir verksvið Íslandsstofu samkvæmt lögunum. Drög að slíkum þjónustusamningi fylgja með frumvarpinu eins og ég nefndi áðan. Með þjónustusamningum verður safnað undir einn hatt ráðstöfun fjármuna til markaðsstarfs sem hingað til hefur verið gert með nokkrum samningum. Þannig er hægt að nýta fjármagnið sem til ráðstöfunar er og auka gegnsæi í ráðstöfun þess, sem var einmitt eitt af markmiðunum með starfi starfshópsins sem ritaði skýrsluna Áfram Ísland. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að lögin taki gildi 1. júlí næstkomandi. Í bráðabirgðaákvæði 8. gr. frumvarpsins eru ýmis ákvæði sem lúta að tímabili fram að gildistöku, verði frumvarpið að lögum, m.a. að núverandi stjórn Íslandsstofu starfi til bráðabirgða fram að stofnfundi sjálfseignarstofnunar sem gert er ráð fyrir að verði 1. júlí næstkomandi. Þá er einnig tekið fram að eignir og skuldbindingar Íslandsstofu renni til hinnar nýju sjálfseignarstofnunar sem taki við réttindum hennar og skyldum. Þá verður Íslandsstofu einnig heimilt að taka við eignum sem henni kunni að hafa verið lagðar til og samræmist hlutverki hennar. Kveðið er á um að stjórn Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, taki á stofnfundi ákvörðun um starfsemi og skipulag stofnunarinnar með skipulagsskrá og leggi fram fyrstu tillögu að langtímastefnumótun sem gildi til ársloka 2023. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hæstv. utanríkismálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á þessu frumvarpi. Ég hyggst taka hér til máls með stutta ræðu á eftir, en langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra út í fjármögnun á Íslandsstofu. Það sem er aðeins að trufla mig í þessu öllu saman er að svo virðist sem ekki hafi tekist, að mínum dómi, að skýra fjármögnun stofnunarinnar með nógu skýrum hætti, þ.e. að áfram er gert ráð fyrir því að fjármunir til reksturs komi frá markaðsgjaldi, utanríkisráðuneyti, atvinnuvegaráðuneyti og menningar- og menntamálaráðuneyti, ef ég man þetta rétt. Ég velti því upp og spyr ráðherra hvort ekki hafi verið hægt að komast hjá því að fara í þennan flókna þjónustusamning - sem er nú reyndar ekkert auðvelt að nálgast, ég þurfti að afrita hlekkinn aftan á þessu til að finna þetta á netinu - með því einfaldlega að færa þessa fjármuni. Í þjónustusamningnum eru taldir upp fjárlagaliðir sem eiga að renna til Íslandsstofu. Hefði ekki verið einfaldara að færa hreinlega þessi verkefni og þessa fjármuni til utanríkisráðuneytisins þannig að ekki væri um þennan tví- eða þríverknað að ræða, eða hvað við köllum það, að ekki væri þetta flókna samband. Það hefði alveg mátt koma sérfræðiáliti eða hagsmunum og því sem skiptir máli í þessum ráðuneytum fyrir með einhverjum öðrum hætti. Þeir eiga reyndar sæti í útflutnings- og markaðsráðinu þessir aðilar. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði mátt einfalda þetta. Að öðru leyti ætla ég að koma inn á þetta í ræðu minni síðar í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það má örugglega velta ýmsu fyrir sér í því. Eins og kom fram í ræðu minni er hér um að ræða nokkuð mikla vinnu sem byggist á samráði á milli aðila. Þetta var unnið af hópi og byggt á skýrslu sem ég nefndi og ég tel að hv. þingmaður hafi fengið í sínar hendur og látið gera árið 2015. Hv. utanríkismálanefnd hefði þurft að fara yfir einstaka þætti málsins, en það er ánægjulegt að náðst skuli hafa góð samstaða af hálfu þeirra aðila sem þarna sátu fyrir hönd ráðuneytanna og Samtaka atvinnulífsins og líka aðra þá aðila sem við getum sagt að séu hagsmunahópar atvinnulífs. Þannig er þessi niðurstaða tilkomin. Um einstaka þætti og fjárlagaliði; ég ætla kannski ekki að fara nákvæmlega með það að öðru leyti en því að ég er ánægður með þá breiðu samstöðu sem hefur náðst um það hvernig fara skuli með málið. Það er líka grundvallaratriði til þess að við getum náð árangri. Því eins og hv. þingmaður þekkir mætavel þá náum við ekki árangri í markaðssókn á erlendum mörkuðum nema með góðri samvinnu atvinnulífsins og opinberra aðila.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið og vil taka það fram að ég er ákaflega ánægður með þetta frumvarp. Ég held að frumvarpið sé mjög gott og mikil vinna að baki því klárlega. Það er algjörlega ljóst að það er mjög mikilvægt að ná betur utan um þessa hluti. Það er gott að samstaða er um málið, ekki síst við atvinnulífið. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að kannast aðeins við vandamálið. Ég held að það sé nefnilega þannig að ráðuneyti, sama hvað þau heita, vilja ekki láta frá sér verkefni eða fjármuni vegna þess að það eru í því ákveðin verðmæti, ákveðin völd. Þar held ég að hundurinn liggi grafinn. Því miður hefðum við getað náð enn betra og einfaldara systemi ef við hefðum einfaldlega fært þessi verkefni undir utanríkisráðuneytið þar sem mér finnst þau eigi heima. Það á ekki að vera með markaðsstarf eða markaðsþjónustu í einhverjum feluleik í öðrum ráðuneytum. Mér finnst þetta í raun bara galið. Ég skil hins vegar vel stöðu ráðherra. Það þurfti að ná um þetta einhvers konar samkomulagi, það er alveg ljóst. Við verðum hins vegar einhvern tímann að losna út úr því mynstri að ef ráðuneytið fær einu sinni verkefni eða peninga þá hangir það á því eins og hundur á roði.
Virðulegi forseti. Ég er ánægður að heyra að hv. þingmaður er ánægður með frumvarpið enda þekkir hann þessi mál mjög vel af sínum fyrri störfum. Ég held að við séum alveg sammála, ég og hv. þingmaður, hvað það varðar að þeir aðilar sem að málinu koma þurfi að vinna saman. Ég held að grunnurinn að þeirri samvinnu byggist á trausti. Mín upplifun hefur alla vega verið sú. Hv. þingmaður notaði mjög hreina íslensku um það hvað stundum gerist þegar menn eru að vinna hver í sínu horni og eru ekki tilbúnir til að leggja saman með öðrum vegna þess að þeir hafa áhyggjur af því að málaflokkur þeirra eða það sem þeir brenna fyrir verði einhvern veginn útundan. Nú höfum við náð saman með þessum hætti. Ef gengur eins og lagt er upp með munu þær áhyggjur vonandi heyra sögunni til hjá viðkomandi aðilum. Við höfum öll sameiginlegra hagsmuna að gæta, alveg sama hvar menn standa þegar kemur að útflutningi Íslendinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Íslandsstofu. Ég er sammála því að þar er margt gott og mikilvægt er að vinna markvisst að markaðssetningu Íslands. Ég hef hins vegar kannski ekki mjög mikla þekkingu á þessu máli sem slíku, en það eru ákveðnar bjöllur eða viðvörunarljós sem blikka. Í gær fór fram sérstök umræða um dreifingu ferðamanna um landið. Þar kom ítrekað fram í máli ferðamála-, iðnaðar- og atvinnuvegaráðherra að markaðsstofur landshlutanna gætu ekki án Íslandsstofu verið og Íslandsstofa engan veginn án þeirra verið. Eftir að hafa lesið frumvarpið, sem við ræðum, sé ég ekki að það sé neinn skýr farvegur og í rauninni bara frekar langsótt að finna farveg fyrir samstarf þessara aðila þannig að það geti orðið markvisst. Fyrr í dag var mælt fyrir frumvarpi til laga um Ferðamálastofu þar sem innlend markaðssetning er í rauninni að hverfa út úr hlutverki Ferðamálastofu og færast til Íslandsstofu og markaðsstofanna. Það er eitthvað í púsluspilinu sem fellur ekki þarna saman, hvorki út frá þeirri umræðu sem fór fram í gær né heldur umræðu sem fór fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrr á þessu þingi og sneri einmitt að þessum sömu málum. Það vantar þarna heildarsýn. Spurningin er: Hvaða úrræði sér hæstv. ráðherra til þess að koma á einhverjum leiðum þarna á milli?
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að dreifing ferðamanna um landið er mjög mikilvæg. Þegar við tölum um útflutning á Íslandi þá er það náttúrlega líka nátengt landsbyggðinni. Við höfum svo sem litið á útflutning meira eins og við værum að flytja út hefðbundna vöru, fisk og iðnaðarvöru, en stærsti útflutningurinn okkar er í rauninni að flytja ferðamenn inn til landsins. Við höfum séð þá gríðarlegu byltingu þegar kemur að landsbyggðinni hvað þjónustuframboðið hefur aukist sem hefur nýst bæði ferðamönnum og líka þeim sem þar búa og svo auðvitað okkur sem erum ferðamenn í okkar eigin landi. Stóra hugmyndin á bak við þetta er að við séum að vinna saman, því að við eigum öll hagsmuna að gæta. Órjúfanlegur hluti í því er að dreifa ferðamönnum á fleiri staði en bara suðvesturhornið. Það er algjörlega órjúfanlegur hluti. En ég held að erfitt sé að skrifa slíkt inn í lagatexta, enda gengur þetta mikið út á það að við séum með þjónustusamninga, að gera ákveðin verkefni þar sem árangurinn er mælanlegur, þ.e. við séum ekki að fara í verkefni, setja mikla peninga og segja bara þegar spurt er: Það gekk alveg ljómandi. Við þurfum að vita það að ef við förum í verkefni, sem við örugglega gerum, að ýta þarf undir það að ferðamenn fari víðs vegar um landið. Þá þurfum við líka að mæla hverju það hefur skilað. Ef það gengur vel höldum við áfram, ef gengur ekki nógu vel þurfum við að nýta aðrar aðferðir. Stóra hugmyndin á bak við þetta er, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór ágætlega yfir það enda þekkir hann það frá sínum fyrri störfum, að við náum núna saman um það að allir séu að vinna saman. Við erum komin með vettvanginn þar sem allir geta unnið saman. Ég skil mætavel sjónarmið hv. þingmanns þegar kemur að dreifingu ferðamanna um landið. Það er bara eitt af þeim málum sem Íslandsstofa í samvinnu við aðra aðila þarf að vinna að.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og er sérstaklega ánægð að heyra að það sé ætlað hlutverk Íslandsstofu að taka þátt í að kynna landshlutana þannig að ferðamenn dreifist um landið, því að það er auðvitað einn liður í því að viðhalda eftirspurn eftir landinu og finna enn fleiri markhópa til að sækja landið heim. En ég velti líka aðeins fyrir mér fjármögnuninni, eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson gerði sem talaði hér á undan. Það sem ég stoppaði við var í rauninni að markaðsgjald sé hluti af tryggingagjaldsstofni. Ég hef bara ekki þekkingu á því hvað markaðsgjald er. Er það innifalið í tryggingagjaldinu eða er það sérstaklega innheimt af sama stofni? Eru það þá allir launagreiðendur sem taka þátt í þeim kostnaði?
Virðulegi forseti. Þetta svokallaða markaðsgjald á sér nokkuð langa sögu og hún er tilgreind í greinargerðinni og er svolítið merkileg. Ég ætla ekki að rekja hana alla núna, bæði man ég hana ekki alveg, skal bara viðurkenna það þó að ég hafi lesið hana og kynnt mér hana ágætlega, þá ætla ég ekki að fara í hana núna, fyrir utan það að of stuttur tími er til þess. En þetta er í rauninni og alla jafna er þetta talinn partur af tryggingagjaldinu. Þessi gjaldstofn byrjaði þótt hann væri ekki útbreiddur þegar við gengum í EFTA, ef ég man rétt, á sínum tíma til þess að hjálpa til við að selja aðallega vörur þá, en síðan þjónustu líka í tilkomu þess að við vorum að fá aukna samkeppni hér innan lands. Þannig er tekjustofninn til kominn og góð samstaða hefur verið milli aðila atvinnulífsins og stjórnvalda að fara þá leið til að fjármagna þessa starfsemi.
Frú forseti. Mig langar til þess að forvitnast hjá hæstv. utanríkisráðherra um þetta mál sem er að mörgu leyti athyglisvert og sjálfsagt rétt og skylt að reyna að færa þessi mál í betra horf. Ég velti fyrir mér ástæðunni fyrir því að það er valið að búa til sjálfseignarstofnun. Sjálfseignarstofnanir eru svolítið skrýtin fyrirbæri. Stundum tala menn um fé án hirðis þegar svona stofnanir fara að lifa sjálfstæðu lífi. Ég skil ástæðurnar fyrir því að menn vilja ekki hafa þetta fyrir ríkisstofnun, ekki hafa þetta fyrir stjórnsýslustofnun, ég skil það og þær ástæður sem liggja þar að baki, en það eru aðrar leiðir færir. Það er t.d. hægt að hafa þetta í formi opinbers hlutafélags. Það er líka hægt að hafa þetta í formi einkahlutafélags sem er ekki rekið í hagnaðarskyni. Um það eru alls konar dæmi. Til dæmis er Tækniskólinn rekinn af hlutafélagi sem ekki er rekið í hagnaðarskyni og vissulega gerir það rekstrarfélag þjónustusamning við ríkið um skólahaldið. Ég velti fyrir mér af hverju þessi leið er farin, hvort hinar leiðirnar hafi ekki verið skoðaðar. Ég held að að mörgu leyti væri heppilegra að fara slíkar leiðir. Síðan er annað hérna sem ég vildi tæpa á, það er að menn eru að undanskilja sjálfseignarstofnunina tilteknum lögum, m.a. samkeppnislögum. Ein ástæðan fyrir því er sögð sú að starfsemi stofnunarinnar sé eingöngu ætlað að hafa áhrif erlendis. Það má vel vera að markaðsstarfið sé erlendis, en áhrifin verða öll hér innan lands vegna þess að tilgangurinn með þessu öllu saman er væntanlega að færa verkefni inn til landsins. Þannig að ég átta mig [[Forseti hringir.]]nú ekki alveg á þessari röksemdafærslu. Svo kannski í síðasta lagi það sem snýr [[Forseti hringir.]]að - nú hringir forseti bjöllunni ótt og títt, ég er að hugsa um að stoppa hér, en fæ kannski að bæta við í seinna andsvari.
Forseti þakkar hv. þingmanni fyrir að stoppa og virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Ég held að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að þetta verði, eins og hv. þingmaður nefndi, stofnun sem er eins og fé án hirðis. Það er alveg skýrt hvar þessi stofnun liggur í stjórnkerfinu samkvæmt forsetaúrskurði, en hins vegar hefur hún þá sérstöðu að þetta er samstarf á milli atvinnulífsins og hins opinbera. Það má alveg færa rök fyrir því og það er eitt af þeim verkefnum sem við leysum ekki hér að menn ættu í stærra samhenginu að hafa betri ramma þegar kemur að slíku samstarfi á milli atvinnulífsins og hins opinbera. Þar ættum við að líta til annarra landa um það hvernig því sé best fyrir komið. Hins vegar liggur alveg fyrir að hugmyndin var alltaf sú að þessi stofnun yrði byggð á einkaréttarlegum grunni. Það var aldrei hugmyndin að þetta yrði ríkisstofnun. Ef menn komast að þeirri niðurstöðu þá leiðir hitt af sér að þau lög sem hér eru tilgreind eiga ekki við viðkomandi stofnun. Það var farið mjög vel yfir þetta mál í þessum hópi. Ástæðan fyrir því að þetta hefur tekið þó þennan tíma sem það hefur gert er vegna þess að menn skoðuðu allar leiðir sem menn töldu færar innan þess ramma sem við þurfum og eigum að starfa eftir og niðurstaðan er þessi sjálfseignarstofnun. Hún gengur fyrst og fremst út á það að við erum að ná saman um heildarsýn um Ísland sem við ætlum að kynna á erlendum vettvangi sem allir þeir sem eru í útflutningi eiga að njóta góðs af með einum eða öðrum hætti. Ég veit ekki til þess að nein af þeim löndum sem við berum okkur saman við hafi slíkt innan ríkisstofnunar. Þau lög sem þarna eru tilgreind má færa full rök fyrir að eigi alls ekki við um stofnanir sem sinna slíkri starfsemi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið þó mér fyndist það kannski vera svolítið óljóst. Ég treysti því að þeir sem hafa unnið að þessu frumvarp hafi skoðað t.d. þá leið að fara með þetta í gegnum einkahlutafélag sem væri rekið án hagnaðar. Síðan ef ráðherra gæti aðeins hjálpað mér að átta mig á því hvort verkefni Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, eru eingöngu þau sem henni verða falin með þjónustusamningi. Eða eru einhver önnur verkefni sem stofnunin eða sjálfseignarstofnunin á að vinna sem eru utan þessa þjónustusamnings? Þá getur maður spurt sig: Hefur stofnunin frjálsar hendur um hvað hún gerir utan þjónustusamningsins, eða er verið að reyna búa þannig um hnúta að starfsemin sé eingöngu sú sem felst í þjónustusamningnum? Ég tek eftir því að í lagatextanum sjálfum er talað um að gera þjónustusamning til fimm ára. Það stendur ekki fimm ára í senn. [[Forseti hringir.]]Getur sú staða komið upp að það verði ekki gerður samningur eftir fimm ár við Íslandsstofu, sjálfseignarstofnun? Eða er þetta lapsus í lagaákvæðinu þannig að alltaf eigi að vera þjónustusamningur [[Forseti hringir.]]við ríkið meðan sjálfseignarstofnunin starfar yfirhöfuð?
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi óþarfa áhyggjur. Stóra málið er að menn hafa kallað eftir því að við sem þjóð og það þýðir líka atvinnulífið og opinberir aðilar sameinumst um það hvernig við ætlum að kynna Ísland og hvað við ætlum að leggja áherslu á og það sé breið sátt um það. Mér finnst t.d. augljóst að við ættum að leggja áherslu á sjálfbærni, náttúru, gæði og ýmislegt annað, en það er eitthvað sem er mjög mikilvægt að breið sátt sé um og sé það sem við kynnum út á við. Síðan erum við með tækið Íslandsstofu sem er samstarfsvettvangur opinberra aðila og einkaaðila. Til þess að við náum sem bestum árangri þá er skynsamlegt að það sé eins skýrt og getur orðið í hvaða verkefni við förum, á hvaða svæði fyrir sig, það séu mælanleg markmið með þeirri starfsemi og við getum þá metið hvernig til tekst í hverju tilfelli fyrir sig. Ef það gengur vel þá framlengjum við og höldum áfram, ef gengur ekki nógu vel og við náum ekki tilætluðum árangri þá skiptum við [[Forseti hringir.]]um kúrs. Ég get ekki lengur á þessari mínútu farið nákvæmlega í þetta sem ég reyndi að fara yfir í framsöguræðu minni, en ég þarf kannski að fara betur yfir þetta á eftir þannig að öllum verði þetta ljóst.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa framsöguræðu hæstv. ráðherra og umræðurnar í andmælunum. Þetta er mjög áhugavert mál og ég vil byrja á að fagna því að verið sé að setja í ákveðnar skorður og efla og setja metnað í samstarf atvinnulífsins og hins opinbera í þessu máli. Ég sit ekki í utanríkismálanefnd. En það eru nokkur atriði sem vekja hjá mér spurningar og vangaveltur. Ég vonast til að orð mín rati annaðhvort til hv. formanns utanríkismálanefndar, sem situr hér í salnum, eða hæstv. ráðherra. Það er kannski fyrst þetta sem varðar breytingu á stjórninni eins og þegar hefur komið fram. Það er verið að hverfa frá því að vera með sjö manna stjórn, þar sem ráðherra skipar meiri hluta, í fimm manna stjórn, þar sem Samtök atvinnulífsins eru með meiri hluta. Það er vissulega verið að skipa þetta útflutnings- og markaðsráð þar sem ráðherrar hafa meirihlutaskipanir. En það er ekki bara það. Þegar maður horfir á þetta og hugsar um hlutverk fagráðuneyta og síðan utanríkisráðuneytis, sem er til aðstoðar faglegum aðilum varðandi þessi viðskipti, þá erum við að fara frá því að í stjórninni séu fulltrúar fagráðuneytanna. Það eru bara fulltrúar utanríkisráðuneytisins þar, það er verið að snúa þessu við. Ég hefði áhuga á að fram færi umræða um hvers vegna málunum væri þannig háttað, af hverju þessi breyting er. Það er annað sem vakti athygli mína. Það er umræðan um að við þessa breytingu sé starfsemi Íslandsstofu undanskilin samkeppnislögum. Samkvæmt því sem ég best veit myndu reglur EES um ríkisaðstoð alltaf eiga við. Starfsemin yrði eftir sem áður að standast kröfur um að opinber ívilnun eða fjárframlög raski ekki samkeppni innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þessar breytingar á rekstrarformi yfir í einkarekstrarlegt eðli leiða þetta af sér enda er þá ekki lengur um lögbundið hlutverk opinberrar stofnunar að ræða. Hverju erum við þá að ná fram með þessu? Við erum jú að tala hér um utanríkisviðskipti. Stærsta málið, sem ég myndi vilja drepa á hér og er að velta fyrir mér, lýtur að þessu, að það er verið að falla frá því að Ríkisendurskoðun annist árlega endurskoðun reikninga stofunnar við þessa breytingu yfir í sjálfseignarstofnun. En stofnunin er samt sem áður fjármögnuð af ríkinu. Árið 2009 þegar frumvarp til laga um Íslandsstofu, sem varð síðan að þeim lögum sem nú gilda, var til umfjöllunar hér á þingi birti Ríkisendurskoðun skýrslu um útflutningsaðstoð og landkynningu þar sem kom fram að brýnt væri að staða Íslandsstofu innan stjórnkerfisins væri skýrð betur, ekki síst í ljósi þess að Íslandsstofa mun bera ábyrgð á að ráðstafa umtalsverðu opinberu fjármagni. Mig vantar nánari útskýringu. Með því að gera stofuna að sjálfseignarstofnun er verið að undanskilja hana stjórnsýslulögum og þar með ábyrgð en hún fær samt sem áður þessar opinberu tekjur áfram. Það er verið að búa til sjálfseignarstofnun. Óvíst er hvort þingið geti hlutast til um breytingar á skipulagi hennar lengur ef stjórn stofunnar er ekki samþykk þeim, og við erum að tala um að meiri hluta stjórnar eða Samtök atvinnulífsins; stofnunin er með sjálfstæðan fjárhag en þiggur sitt rekstrarfé frá hinu opinbera og lög sem ætlað er að hafa eftirlit með meðferð opinbers fjár gilda ekki um stofnunina. Ég átta mig ekki alveg á því hvar við getum gripið inn í, við sem erum að gæta þess hvernig farið er með fjármunina. Og það er ástæða fyrir því að ég kem ekki upp í stutt andsvör af því að ég þurfti meiri tíma. En mig langar eiginlega bara til að kalla eftir því að fjallað verði um þetta, þetta verði tekið áfram og skýrt betur. Því þetta er viðkvæmt mál. Við erum öll, held ég, á einu máli um að við viljum veg þessarar starfsemi sem mestan og gætum hér allra sameiginlegra hagsmuna. Það þarf að vera hafið yfir allan vafa að það er það sem verið er að gera með þessu, að það séu engin göt inni á milli. Okkar ábyrgð er slík.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu þar sem hún fer yfir þessa hluti. Það er mjög eðlilegt að spyrja þessara spurninga og annarra sem við málið koma. Varðandi stjórnarfyrirkomulagið þá eru menn að byggja á þeirri reynslu sem hefur verið af Íslandsstofu núna. Hv. þingmaður vísaði til aðila sem ættu að koma að þessu. Um það má segja: Þess vegna er útflutnings- og markaðsráðið byggt upp með þessum hætti, þannig að allir fulltrúar, auk þeirra fagráðuneyta sem þar eru, eigi fulltrúa sína í þessu. Þetta eru 29 manns. Það er verið að líta til fordæma, vísað er sérstaklega til Vísindaráðs í greinargerðinni. Það er fyrirkomulag sem eftir því sem ég best veit hefur gengið vel. Það er hugsunin að þessir aðilar verði allir að koma að borðinu ef ná á sátt um það hvernig við kynnum Ísland á erlendri grundu. Það er alls ekki markmiðið með þessu að erfitt verði að fylgjast með því hvernig farið er með opinbert fé. Í það minnsta er þarna um að ræða samstarf atvinnulífsins og opinberra aðila. Þó að menn líti á markaðsgjaldið með þeim hætti sem túlkunin hefur verið og samstaða hefur verið um, að það sé ákveðið gjald sem sátt sé um milli atvinnulífsins og ríkisins að innheimta til að fjármagna þetta, þá breytir það því ekki að við ætlum ekkert að gefa neinn afslátt á að hafa eftirlit með því að vel sé farið með fé. Hv. þingmaður spyr af hverju Ríkisendurskoðun sé ekki falið að sjá um þetta. Ég ætla að vera hreinskilinn með það að ég er bara ekki alveg viss um af hverju það er. Það er búið að fara í gegnum ýmsa þætti þarna. Ég treysti því að farið sé yfir þessa þætti í hv. utanríkismálanefnd og það skoðað.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma upp og leggja orð í belg til að skýra málin. Hann lauk máli sínu á því að vísa málinu til utanríkismálanefndar, að hún skýri ákveðið mál. Ég er sammála því og þakka þá brýningu. Spurning mín í upphafi hvað varðar útflutnings- og markaðsráðið, þar sem þessi fagráðuneyti eru með fulltrúa, versus stjórnina snýst um hlutverk. Það er stjórnin sem ber ábyrgð á undirbúningi tillögu að langtímastefnumótun stjórnvalda og atvinnulífs fyrir útflutning sem er ætlað að stuðla að auknum útflutningstekjum, hagvexti og slíku, meðan ráðið er meira í því stærra batteríi að samþykkja og fylgjast með framkvæmd. Það er spurning af hverju það er þar inni sem fagráðuneytin eru með sína fulltrúa en ekki stjórnin og af hverju hlutföll stjórnarinnar liggja eins og þau liggja. En hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir þetta. Ég er þá alla vega búin að vekja máls á þeim atriðum sem mér þóttu athyglisverð við fyrstu sýn. Ég segi eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hér áðan, að ég var of sein að átta mig á því að hlekkur á þessa þjónustusamninga og annað væri í frumvarpinu. Ég fæ kannski að taka snúning á því seinna þegar málið kemur til 2. umr.
Virðulegi forseti. Svo að ég fari yfir, því að ég held að það sé mikilvægt að allir séu á sama stað, heildarmyndina í þessu. Menn eru ekki að reyna að finna upp hjólið. Menn eru að líta til þeirra þjóða þar sem verið er að gera þetta prýðisvel. Þetta snýst um að hafa þennan vettvang, þetta tæki, þar sem aðilar sem verða að vinna saman við að ná árangri geta unnið saman. Það er skilvirkara að hafa fimm manna stjórn en mjög mikilvægt að allir þeir aðilar sem þurfa að koma að þessu komi að þessu máli. Þarna eru 29. Ég fékk gagnrýni í kynningu á þessu: Hvernig geturðu haft 29, er það ekki gríðarlega mikið? Ég get ekki séð að það geti verið minna. Ef við skoðum fulltrúa ráðuneytanna, mennta- og menningarmálaráðuneytisins, dugir ekkert minna en þrír þar. Það er svo margt undir þar, svo eitt dæmi sé tekið. Ekki það að tæki eitt og sér er ekki nóg. Það verður síðan að virka. Ég held að við séum komin með tæki sem ætti að geta orðið til þess að allir aðilar sem þurfa að vinna saman geti unnið saman. Ég held að það sé mjög gott að vinna þetta eftir samningum og sérstökum verkefnum. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þau séu eins mælanleg og mögulegt er. Ég hef svo oft séð menn setja mikla fjármuni í allt milli himins og jarðar, sérstaklega þegar að þessum málum kemur. Svo þegar spurt er um árangurinn er sagt að það hafi bara gengið mjög vel. En það var aldrei í upphafi lagt upp með að reyna að mæla hvaða áhrif það hefði. Það er grunnhugmyndin á bak við þetta allt saman. Við erum að vinna í þinginu með þeim hætti að við komum fram með frumvörp sem fara til nefndar, menn fá umsagnir og skoða einstaka þætti. Það er bara eitthvað sem ég treysti hv. utanríkismálanefnd og þinginu til að gera. Ef eitthvað má betur fara förum við bara yfir það. En mér finnst mjög mikilvægt að menn átti sig á því að bak við þetta liggur gríðarlega mikil vinna margra aðila sem þurfa að vinna saman og hafa náð sátt um þessa hluti. Við þurfum að taka það með í reikninginn þegar við ræðum þessi mál.
Forseti. Ég þakka aftur hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir málin. Ég er algerlega sammála honum í því að fátt sé mikilvægara, þegar um er að ræða útdeilingu á opinberu fé sem ætlað er til ákveðinna verkefna, en að settir séu mælikvarðar á aðgerðir og hægt sé að meta árangurinn. Það er engin spurning. Ég styð hann fyllilega í þeirri viðleitni. Hins vegar er það eiginlega lokapunkturinn í þessu að þetta eru gríðarlegir fjármunir. Ég held að ég fari rétt með ef litið er til ársreiknings Íslandsstofu 2016 að veltan eða tekjurnar séu 1,2 milljarðar; það skiptist á einhvern hátt niður. Það er verið að breyta hér rekstrarformi sem gerir að verkum að lög, sem ætlað er að hafa eftirlit með meðferð opinbers fjár, gilda ekki lengur. Stjórnin er skipuð fimm mönnum og meiri hlutinn er úr atvinnulífinu en ekki pólitískt skipaður. Það er spurning um að við séum ekki að gleyma því að við berum ábyrgð á þessu, að við förum vel og vandlega yfir þá hluti. Ég lýk þessu með því að taka undir með hæstv. ráðherra sem treystir því að utanríkismálanefnd fari vel yfir málið. Ég hlakka til framhalds þessa máls.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom að hér í andsvörum við hæstv. ráðherra þá er ég ánægður með að þetta mál sé komið fyrir þingið. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra og kemur fram í greinargerð þá á málið sér nokkurn aðdraganda og var töluvert í vinnslu í ráðuneytinu meðan ég sat þar. Mig langar að nefna að það er mjög mikilvægt þegar við erum að fjalla um málefni eins og þetta þar sem saman kemur ríkisvaldið og einkageirinn að það sé hlustað vel eftir áherslum einkageirans, ekki síst. Það var vitanlega gert. Vil ég nota tækifærið hér og þakka Magnúsi Bjarnasyni sem fór í þetta verkefni fyrir mig á sínum tíma fyrir hans vinnu þótt nokkuð sé um liðið. Það er nú einu sinni þannig að ekki næst að klára allt á tíma ráðherrans sem situr þannig að ég er mjög ánægður með að málið skuli rata hér inn og sé í stóru myndinni eins og lagt var upp með. Ég ætla hins vegar að velta upp tveimur, þremur hlutum. Í fyrsta lagi er ég aðeins að velta fyrir mér, við munum ræða það að sjálfsögðu nánar í utanríkismálanefnd, 2. gr. frumvarpsins og svo 4. gr. Í 2. gr. er talað um útflutnings- og markaðsráðið, í 4. gr. er talað um stjórn Íslandsstofu. Í 2. gr. um útflutnings- og markaðsráð segir, með leyfi forseta: „Hlutverk ráðsins er að marka, samþykkja og fylgjast með framkvæmd á langtímastefnumótun stjórnvalda og atvinnulífs fyrir markaðssetningu og útflutning.“ Í 4. gr. stendur, með leyfi forseta: „Stjórn Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, skal vinna tillögu að langtímastefnu stjórnvalda og atvinnulífs fyrir útflutning …“ Eflaust eru ekkert árekstrar á milli þessarar hugtakanotkunar, við þurfum hins vegar að skýra þetta þannig að það sé alveg ljóst við hvað er átt í hvorri lagagrein, þannig að útflutnings- og markaðsráðið og stjórnin skilji hvor sitt hlutverk með réttum hætti. Það segir í 2. gr., með leyfi forseta: „Ráðið skal taka til umfjöllunar tillögur að verkefnum …“ Ég velti fyrir mér hvort þessar tillögur að verkefnum séu tillögur sem koma frá stjórn eða bara utan úr bæ sem eru, eins og hér kemur fram, unnar í samvinnu atvinnulífs og stjórnvalda. Þetta er eitthvað sem við einfaldlega skýrum í nefndinni. Ég ætla að koma aftur inn á fjármagnið. Ég ætla nú að leyfa mér að fara hér með tölur sem ég er ekkert viss um að séu réttar hjá mér, það verður bara að hafa það. Einhvern tímann var ég að skoða þessa hluti fyrir löngu síðan, þá minnir mig að Malta hafi haft u.þ.b. 50 manns í því að selja fjárfestum Möltu, þ.e. gera það sama og fjárfestingarsvið Íslandsstofu er að gera í dag, ég held að þeir séu þrír eða fjórir starfsmenn á því sviði hjá Íslandsstofu. Maður veltir fyrir sér hvort við séum að horfa nógu langt fram í tímann. Ég hefði gjarnan viljað sjá að í þessum nýju lögum væri tekið fastar á fjármögnuninni með einhverjum hætti, en ég er ekki kominn með lausnina hér. Ég held að það þurfi miklu meiri fjármuni inn í Íslandsstofu til þess að undirbúa framtíðina, undirbúa hvar við erum eftir tíu eða tuttugu ár. Við þurfum að horfa svo langt fram í tímann þegar við erum að markaðssetja eða reyna að fá fjárfesta og efla atvinnulífið á Íslandi. Við getum ekki verið að hlaupa frá degi til dags og slökkva elda. Við höfum séð Íslandsstofu koma með beiðni inn til fjárlaganefndar um 50 milljónir og hitt og þetta. Við þurfum bara að tryggja að það séu nægir fjármunir í þau verkefni sem þarna eru og bíða okkar. Ég ítreka því það sem ég sagði áðan að í fyrsta lagi hefði ég haldið, kannski er auðvelt að segja það úr þessum stól, að við hefðum átt að ganga alla leið með að tryggja þá fjármuni sem eru í öðrum ráðuneytum beint til utanríkisráðuneytisins og beint inn í Íslandsstofu eða sjálfseignarstofnun og þessi verkefni, vera ekkert með þessa samninga sem milliliði. Í öðru lagi held ég að það þurfi að fara með atvinnulífinu saman í það að sækja aukna fjármuni til atvinnulífsins og einnig ríkisins til þess að fjármunir sem Íslandsstofa hefur verði stórauknir. Síðan í þriðja lagi held ég að sé mikilvægt að skýra eitt atriði, ég ætla að leyfa mér að túlka það hér. Hér stendur í 6. gr. að markaðsgjald, 0,05%, skuli lagt á gjaldstofn. Ég fletti því upp í lögum nr. 113/1990, um tryggingagjald, og til að taka af allan vafa þá skil ég þetta þannig að þó svo að við förum í það að lækka tryggingagjaldið þá breytist þessi gjaldstofn ekki, þ.e. þetta 0,05% gjald sem Íslandsstofa fær af þessum gjaldstofni breytist ekkert þótt við lækkum tryggingagjaldið því gjaldstofninn er alltaf sá sami. Hins vegar lækkar tryggingagjaldsprósentan vonandi einhvern tímann ef þessi ríkisstjórn tekur sig saman í andlitinu, hún lækkar væntanlega, en áfram verður gjaldstofn til staðar fyrir Íslandsstofu. Virðulegi forseti. Ég held að það sé í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta. Þetta fer að sjálfsögðu til umfjöllunar í utanríkismálanefnd. Þar þurfum við að taka til skoðunar fjármögnunina að því er mér finnst. Við þurfum að sjálfsögðu að hlusta eftir öðrum athugasemdum sem hér hafa komið fram. Í heildina litið tel ég að þetta frumvarp sé gott. Það er mjög mikilvægt að skýra stöðu Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, eins og lagt er upp með þetta hér. Ég held að það sé reyndar prýðisfyrirkomulag. Við þurfum að skýra þetta. Við þurfum að gera stofnunina þannig að hún geti sótt fram af miklum krafti, bæði hvernig hún er byggð upp og eins varðandi fjármuni og annað.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir hans ræðu og yfirferð enda hefur hann reynslu úr þessu ráðuneyti sem vert er að taka eftir og hlusta á og hefur komið að þessum málum áður. Ég er sammála því að það er margt mjög gott í þessu frumvarpi. Það er verið að taka margt áfram varðandi markaðssetningu Íslands, en ég kem að því í minni ræðu hér á eftir hvað það er nákvæmlega sem ég hef ákveðnar efasemdir um. Mín fyrsta spurning sem beinist að hv. þingmanni snýst um það að við erum alltaf að reyna að læra af reynslunni. Ég verð að segja að við fyrstu yfirsýn og yfirlestur á frumvarpinu þá finnst mér ábyrgðarhlutverkið ekki vera nægilega skilgreint. Það er innheimt gjald og það er sagt alveg skýrt í frumvarpinu að það er ekkert sem mun falla á ríkissjóð, engar fjárhagslegar skuldbindingar, útgjöld, vinnuframlag, stjórnsýslukostnaður, eftirlitsskylda, rannsóknir eða önnur útgjöld leiða af samþykkt frumvarpsins. Gott og vel. Engu að síður erum við að fara í það að samþykkja hugsanlega þessa rammalöggjöf. Ég velti því fyrir mér: Af hverju er ekki bara atvinnulífið sjálft með þetta? Gjaldið kemur þaðan. Af hverju er ríkisvaldið að blanda sér inn í þetta með þessum hætti? Það má hugsa sér að ríkið sé í rauninni einhvern veginn innheimtustofnun fyrir atvinnulífið til þess að koma þessari stofnun af stað. Er ekki betra að hafa þetta alveg skýrt, markaðsgjaldið fari þá til einhvers verkefnis eða stofnunar sem atvinnulífið algjörlega sér um, eða að þetta verði opinber stofnun með því eftirliti sem því fylgir með Ríkisendurskoðun? Þetta er alveg eins og með Fæðingarorlofssjóð, sem er fjármagnaður með tryggingagjaldi fyrirtækjanna. Auðvitað lýtur sá sjóður eftirliti hins opinbera. Ég held að það verði að vera skýrt hvert ábyrgðarhlutverkið er um leið og ég segi að það er mikilvægt að við reynum að ramma inn markaðssetningu Íslands mun ákveðnar en verið hefur. Það er tími til kominn að við förum á næsta stig. En spurning mín til hv. þingmanns er: Er ábyrgðarhlutverkið nægilega skýrt í samræmi [[Forseti hringir.]]við fjármögnunarhlutverk Íslandsstofu?
Virðulegi forseti. Ég ætla nú bara af hreinskilni að segja að ég hef ekki velt því svo mjög fyrir mér hvort þetta sé nógu skýrt í lögum þegar kemur að því ábyrgðarhlutverki sem þingmaðurinn er að tala um. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við förum yfir það. Ég held hins vegar að verkefnið verði alltaf samstarfsverkefni atvinnulífsins og ríkisins. Eitt dæmið eru allar þær - allar, þær er svo sem ekkert of margar, sendiskrifstofur sem Ísland er með víða um heim sem gegna ákveðnu hlutverki þegar kemur að markaðssetningu Íslands, liðka fyrir fyrirtækjum og samningum o.s.frv. Auðvitað er hægt að nálgast það með öðrum hætti en hér er lagt upp með. Ég held hins vegar að þetta sé farvegur sem hugnast atvinnulífinu ágætlega, eins og ég hef skilið alla vega, að þessi sameiginlega ábyrgð sé til staðar þó svo að atvinnulífið miðað við þetta frumvarp, það má kannski orða það þannig, beri meiri ábyrgð en ríkið sé horft til stjórnarsamsetningarinnar þar sem eru þrír á móti tveimur. Það er hins vegar rétt að fjármunir eru töluvert miklir sem koma frá atvinnulífinu inn í þennan pakka allan saman. Þeir koma reyndar ekki bara í gegnum markaðsgjaldið í rauninni, því auðvitað er ef svo má segja, þetta er kannski langsótt, ákveðinn hluti sem kemur frá ráðuneytunum sem kemur fyrst frá atvinnulífinu. En mín hugsun er sú í þessu að við þurfum að stórauka fjármuni til Íslandsstofu í þessa markaðssókn til lengri tíma. Ef við ætlum að geta horft fram á við, ef við ætlum að ná takmarkinu sem þarna er lagt upp með, að tvöfalda eða þrefalda útflutningsverðmætið 2030, eitthvað slíkt, þá þurfum við að spýta mjög vel í til þess að ná því. Er þetta nógu skýrt? Er ábyrgðin nógu skýr? Ég þori ekki alveg að svara því núna.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Við erum örugglega öll í þessum sama vagni að reyna að auka útflutningstekjur okkar og markaðssetja okkar vörur, hvort sem er á sviði menningar, sjávarútvegs, landbúnaðar, hvað sem er. En það þarf að samhæfa og stilla strengina mun betur. Ég ætla að horfa á þetta frumvarp sem viðleitni alla vega í þá veru. Það er mikilvægt og það er um leið fagnaðarefni að atvinnulífið sem slíkt vill axla þá ábyrgð. Það sem ég er einfaldlega að segja er að við sem erum í utanríkismálanefnd og fáum væntanlega þetta frumvarp þangað hljótum að spyrja ríkisendurskoðanda, eftirlitsstofnanir með fjármálum ríkisins, mjög gaumgæfilega um hvort þetta sé rétta fyrirkomulagið. Um leið megum við ekki missa þessa dýnamík sem felst í því að atvinnulífið kemur með ábyrgum hætti þarna inn. Ég held að þetta sé eitthvað sem verði að skýra um leið og það eru ýmsar vangaveltur sem koma upp sem ég kem að í ræðu minni á eftir eins og í 2. gr. varðandi útflutnings- og markaðsráð. Hversu víðtækt er það vald? Samkvæmt greininni sjálfri virðist valdið vera mjög mikið, en þar segir: „Hlutverk ráðsins er að marka, samþykkja og fylgjast með framkvæmd á langtímastefnumótun stjórnvalda og atvinnulífs fyrir markaðssetningu og útflutning.“ Erum við að meina að ráðið hafi þá yfirumsjón með verkefnum eins og Iceland Naturally og Pure Iceland, ýmsum verkefnum sem hafa verið unnin í því ráðuneyti sem hv. þingmaður var líka í á undan mér á sínum tíma, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu? Hversu víðtækt er vald ráðsins í þeim efnum? Þá skiptir máli að vita hvað hefur verið unnið í samhæfingu ráðuneyta, að ráðuneytin hafi öll verið saman í þessu. Ég veit að það var leitað til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins á sínum tíma og minn aðstoðarmaður kom m.a. að þessu. En það skiptir máli að ráðuneytið allt leggist á sveifarnar með það að þetta virki raunverulega af því að við vitum vel að þegar upp er staðið þá verður alltaf togstreita [[Forseti hringir.]]á milli ráðuneyta. Mun þetta frumvarp koma í veg fyrir eða ýta [[Forseti hringir.]]undir frekara samstarf á milli ráðuneyta að mati þingmannsins?
Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja að þetta frumvarp kemur ekki í veg fyrir togstreitu milli ráðuneyta, það held ég að sé alveg ljóst. Ég held hins vegar að ef aurahliðin hefði verið svolítið skýrari þá hefði það kannski minnkað togstreituna. En auðvitað er markmiðið með frumvarpinu að einfalda og reyna að sameina þessa sýn alla sem er svo mikilvæg. Það er sú viðleitni sem ég er ánægður með, að það sé verið að reyna að ná utan um þessa hluti. Við erum búin að vera kannski of lengi að skjóta úr okkar byssum í allar áttir. Það er svo mikilvægt að skilaboðin séu þau sömu, skilaboðin séu einföld og nákvæm þegar við erum í raun að markaðssetja og selja okkar stóra land, sem við búum reyndar ekki mörg á. Okkur hefur gengið ágætlega að sumu leyti. Það tókst ágætlega verkefnið og er svo sem enn í gangi Inspired by Iceland, þar sem menn voru að einbeita sér að því að einfalda skilaboðin. En þegar kemur að því að selja vörur, eða flytja út fisk eða kjöt eða fá túrista til Íslands, eitthvað slíkt, selja tónlist eða bækur, þá verðum við að geta samræmt alla þá vinnu, samræmt skilaboðin sem við erum að senda. Ég held að þetta sé til bóta þegar kemur að því. Varðandi útflutnings- og markaðsráðið held ég að það sé mikilvægt að það sé eitthvert ráðgefandi ráð eða ráð sem hafi skoðanir á hlutunum og marki stefnu sem margir hagsmunaaðilar koma að, en það kann að vera að það þurfi að skýra hlutverk ráðsins eitthvað betur, ég ætla ekki að segja það. En það er mjög mikilvægt samt að við förum ekki að búa til eitthvert batterí sem fúnkerar ekki. Ég held að viðleitnin hjá hæstv. ráðherra með frumvarpinu sé að koma í veg fyrir að svo sé. Í það minnsta væri þá verr af stað farið en heima setið ef það yrði niðurstaðan. Það er mjög mikilvægt að það sem við fáum út úr þessu sé einfalt og gott, þetta verði framsækin sjálfseignarstofnun sem við getum bakkað upp með stolti.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu, hún hefur verið mjög áhugaverð og ég held að hún hafi sömuleiðis verið sérstaklega gagnleg. Frumvarpið lætur kannski ekki mikið yfir sér en geymir mörg atriði sem mikilvægt er að velta upp. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom í ræðu sinni inn á sitt fyrra líf sem hæstv. utanríkisráðherra og aðkomu sína að undirbúningi þessa máls. Mig langaði því að tæpa aðeins á því sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á áðan í umræðu við hæstv. utanríkisráðherra Guðlaug Þór Þórðarson sem er aðkoma landshlutanna, aðkoma markaðsstofanna. Þegar maður les frumvarpið er talað um, ef ég man rétt, að þær geti mögulega verið í fagráðum eða eitthvað slíkt. En ég myndi telja að markaðsstofurnar og hlutverk þeirra í markaðssetningu landsins og markaðssetningu landshlutanna sérstaklega sé gríðarlega mikilvægt. Ég heyri það í samtali við forsvarsmenn þeirra að þau hafa nokkrar áhyggjur af því að aðkoma þeirra að starfi Íslandsstofu sé ekki tryggð. Ég er svolítið forvitin að heyra hvort hv. þingmaður kannist við þá umræðu í vinnunni sem fór fram áður í starfshópnum, við undirbúning þessa frumvarps, og þá hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að aðkoma landshlutanna gæti mögulega verið að starfsemi Íslandsstofu. Það verður væntanlega aðeins flóknara þegar þetta er komið í það form sem lagt er til hér.
Virðulegi forseti. Í þeim undirbúningi sem átti sér stað á árunum 2013 til 2015, 2016 var ekki sérstaklega verið að horfa til landshlutanna sem slíkra. Ég kannast hins vegar vel við umræðuna frá markaðsskrifstofunum og utan af landi varðandi þá vinnu sem farið hefur fram innan Íslandsstofu. Auðvitað er það þannig að mönnum finnst aldrei of mikið gert og kannski hefði mátt gera betur og slíkt. Eins vænt og mér þykir um allt sem er úti á landi sé ég ekki alveg hvernig á að innvikla alla sem eiga einhvers konar hagsmuna að gæta inn í þær breytingar sem hér er um að ræða. Ég tel hins vegar alveg sjálfsagt mál að þeir fulltrúar sem sitja í þessu nýja útflutnings- og markaðsráði hljóti að vera vel tengdir. Tökum fulltrúa ráðuneytanna sem dæmi, ferðamálaráðherra verður með fulltrúa þarna, það ágæta fólk hlýtur vitanlega að vera vel tengt inn í landshlutana. Gleymum því ekki að ekki er verið að breyta lögum um Íslandsstofu með þessu frumvarpi, það er bara verið að bæta þau. Þar er alveg skýrt að þessi nýja sjálfseignarstofnun mun hafa ákveðnar skyldur gagnvart öllum Íslendingum, öllu landinu. Það er þá okkar að fylgja því eftir að menn slaki ekkert á þar. Ég minni líka enn og aftur á að Íslandsstofa er samstarfsverkefni atvinnulífs og ríkisins. Vitanlega eru alls konar flækjur í því. En ég held að þetta sé samt sú leið sem er best til þess fallin að ná sem bestum árangri.
Forseti. Ég þakka greinargott svar hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við séum svolítið vakandi fyrir þessari aðkomu landshlutanna, þ.e. hvort sem það er með formlegum hætti í gegnum einhvers konar fagráð eða annað slíkt og líka að það sé raunverulega settur þrýstingur á Íslandsstofu að sinna landshlutunum öðrum en suðvesturhorninu. Það hefur því miður viljað brenna við. Nú er staðan þannig að búið er að taka út sérstakt framlag sem hefur verið til markaðsstofanna til markaðssetningar erlendis, sem þýðir að nú er þeim bent á að leita til Íslandsstofu. Íslandsstofa segir bara: Hey, þetta er ekki á okkar borði, við erum ekki með fjármagn til að vinna þetta. Þá eru markaðsstofurnar því miður ítrekað að lenda í þessum limbói á milli ráðuneyta eða stofnana eins og í þessu tilfelli. Við hljótum að þurfa að horfa til þess í starfi Íslandsstofu og í öðru frumvarpi sem var til umræðu hér fyrr í dag, um Ferðamálastofu, að gleyma ekki því mikilvæga hlutverki sem stofnanir sveitarfélaganna og landshlutanna hafa að gegna í markaðssetningu Íslands. Við erum með mörg mjög skemmtileg dæmi um verkefni þar sem samstarf hefur verið á milli Íslandsstofu og landshlutanna, t.d. Ask Guðmundur verkefnið, sem eflaust margir muna eftir o.fl. Ég vil nýta þetta tækifæri og segja að ég vona að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, og ég spyr hann að því hvort hann taki ekki undir það með mér að mikilvægt sé að þessi áhersla á landið allt komi í gegn og það sé horft víðar en bara á suðvesturhornið sem, eins og kom fram í skýrslu ferðamálaráðherra, er komið að þolmörkum. Við hljótum líka að þurfa að dreifa þeim um landið.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Í 2. gr. þessa ágæta frumvarps segir, og ég gerði það reyndar að umræðuefni hér áðan, með leyfi forseta: „Ráðið skal taka til umfjöllunar tillögur að verkefnum sem unnin eru í samvinnu atvinnulífs og stjórnvalda og tryggja að slík verkefni falli að markaðri langtímastefnu.“ Það má líta svo á að þetta sé leið fyrir aðila að koma tillögu þarna inn. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að það þarf vitanlega að tryggja fjármuni. Það er það sem ég hef kannski verið að segja hérna, það eru allt of litlir fjármunir í þessu púkki öllu saman. Ég tók hér upp með mér í andsvarið tillögu til þingsályktunar um stefnumótun í byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Það er áhugavert fyrir okkur að fara í gegnum það plagg í ljósi umræðunnar hér og orða hv. þingmanns; að fara í gegnum þessa áætlun og velta því fyrir okkur hvort ekki sé mikilvægt að taka á þessum áhyggjum þingmannsins í stefnumótun um byggðaáætlun og tryggja þar hver sé framkvæmdaraðili að fjármögnun og eftirfylgni og að markmið um markaðsskrifstofuna nái fram að ganga.
Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að fá tækifæri til að ræða þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um Íslandsstofu, með síðari breytingum. Það er ákveðin grundvallarbreyting sem felst í frumvarpinu. Það er verið að breyta ríkisstofnun í sjálfseignarstofnun. Ekki eru allir rosalega hrifnir af því að maður sé með einhverja kerskni hér í ræðustól miðað við þau orð sem hafa fallið af hálfu forsætisráðherra í gær en ég verð þó að segja að ég vil óska hæstv. utanríkisráðherra til hamingju með þessa fyrstu tilraun til einkavæðingar á vakt Vinstri grænna í forsætisráðherrastóli. Síðan er það okkar hér í þinginu, m.a. í utanríkismálanefnd, að skoða hvað í þessu felst. Erum við í fyrsta lagi að ná því sem við viljum ná, aukinni markaðssetningu íslenskra afurða, útflutningsvara okkar, hverju nafni sem þær nefnast, hvort sem er í formi vöru, þjónustu, menningar, lista o.s.frv.? Erum við að ná því markmiði fram með þessu frumvarpi? Erum við, í öðru lagi, að láta allar hendur á dekk til að við gerum þetta af sem mestum krafti? Síðast en ekki síst: Erum við þá líka að uppfylla það sem við þurfum að fara í gegnum, að þetta sé gegnsætt og að notkun á fjármunum sem fara í gegnum ríkissjóð sé ábyrg. Í andsvari við hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson nefndi ég að þetta virðist algerlega fjármagnað, að mér sýnist, miðað við það sem segir í frumvarpinu, af hálfu atvinnulífsins. Ekkert á að falla inn í verkefnið af hálfu ríkisins, sýnist mér, nema ráðherra leiðrétti það síðar. Ég velti því þá fyrir mér af hverju við erum að fara þessa leið í átt að sjálfseignarstofnun. Ég vil skilja það þannig að atvinnulífið leggi mikla áherslu á að fá hið opinbera með sér í þennan leiðangur. Ég held að það sé vel. En gegnsæið, er það þá nægilega mikið til staðar? Af hverju þá ekki að hafa þetta einkaréttarlegt fyrirtæki, hafa þetta algerlega á forsendum atvinnulífsins, að það sjái einfaldlega um þessar leiðir sjálft og kalli til hið opinbera eftir þörfum? Við höfum brennt okkur á því í gegnum tíðina að þegar þessi mál eru ekki nægilega skilgreind í bókhaldi ríkisins, eftirlitshlutverk opinberra stofnana, hafa til dæmis umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun komið með mjög skýrar ábendingar. Það er vitnað í það í þessu. Annaðhvort er farið fram á að hlutverk stofnunarinnar, Íslandsstofu, verði alveg skýrt sem opinberrar stofnunar eða þá sem einkaréttarstofnunar. Hér er farin leið sjálfseignarstofnunar. Þetta eru einfaldlega vangaveltur af minni hálfu sem ég vil setja fram í þessu samhengi. Við verðum að vanda til verka. Við munum fara mjög gaumgæfilega yfir þessa þætti í utanríkismálanefnd. Ég vil ekki sjá þetta sem stofnun þar sem er verið að reyna að losa þetta undan ríkinu eingöngu til þess að búa til silkihúfustofnun fyrir utanríkisráðherra eða atvinnulífið. Ég vil sjá þetta alvörustofnun, hvort sem hún er opinber eða sjálfseignarstofnun, sem raunverulega samhæfir það sem kemur fram í inngangi greinargerðarinnar, að skoða heildstætt fyrirkomulag markaðssetningar á Íslandi og íslenskum vörum og þjónustu erlendis. Mér finnst skorta svolítið á þetta raunverulega samtal. Við viðurkennum öll sem höfum verið í ráðuneytum að það er alltaf togstreita á milli þeirra. Það segir til dæmis hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson sem hefur mikla reynslu úr ráðuneytum. Það er ekki verið að koma í veg fyrir það með þessu. Mér finnst það svolítið miður. Ég er hrædd um að flestir fletir í þessu hafi ekki verið klukkaðir. Það munu enn verða verkefni innan fagráðuneytanna, sem betur fer, sem verða á þeirra forræði. En er búið að samþætta þau nægilega mikið inn í þetta þannig að við séum að nýta alla krafta svo að markaðssetningin verði sem best í þágu Íslands? Það er hlutur sem við þurfum að fara yfir með atvinnuvegaráðuneyti, kalla það til okkar og spyrja að því. Ég man líka á síðasta ári, þegar þetta mál kom upp, að mikil andstaða var innan fjármálaráðuneytisins og að hluta til innan atvinnuvegaráðuneytisins á fimmtu hæðinni. Ekki á sjöttu, í sjávarútvegsráðuneytinu þar sem undirrituð sat, heldur á fimmtu. Þetta er hlutur sem við þurfum aðeins að fletta upp í ráðuneytunum með. Af hverju er þessi andstaða? Af hverju var þetta í raun stoppað af hálfu fjármálaráðuneytisins? Er búið að taka tillit til þeirra athugasemda sem komu þar fram? Um leið og við segjum að við viljum gera þetta vel þýðir það ekki að stoppa eigi málið en við komum þá með þær breytingar sem verða til að styðja miklu frekar tilgang þessa frumvarps. Ég held til að mynda að það þurfi að útskýra mjög vel hvað útflutnings- og markaðsráðið þýðir. Það er verið að vísa til Vísinda- og tækniráðs í því samhengi. Vísinda- og tækniráð, og þeir fjármunir sem þar eru undir, er að stærstum hluta fjármagnað af ríkinu. Það eru svolítið mismunandi aðstæður. En það er verið að reyna þar. Vísinda- og tækniráð hefur gefist mjög vel. Eitt af því besta, finnst mér, sem hefur verið að gerast frá 2000 eða 2001, þegar lögin um Vísinda- og tækniráð voru samþykkt, er hvernig þau hafa þróast; stöðnuðu aðeins um tíma en síðan hafa skref verið stigin fram á við af því að allir sitja við borðið. Ég trúi því að það sé tilgangur þessa frumvarps að fá allar raddir að borðinu. Það þýðir um leið að fagráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneytið, atvinnuvegaráðuneytið, hugsanlega umhverfisráðuneytið líka, séu þá undirseld með sína markaðssetningu alla gagnvart ráðinu. Verður útflutnings- og markaðsráðið yfirráð, yfirskjöldur, fyrir fagráðuneyti sem þeim ber skylda til að leita til? Þá væri forvitnilegt að fá að heyra hvernig ráðherra sjálfur sér þetta. Við hljótum að gera allt til að þessi nálgun verði sem heildstæðust og að við reynum að nýta kraftana sem felast í því að atvinnulífið vill koma jafn markvisst að þessu og raun ber vitni og það hefur metnað til. Ég velti líka fyrir mér ákveðnum málum sem hafa komið upp í gegnum tíðina varðandi stór og mikilvæg vörumerki sem Ísland á. Hver er það fyrir Íslands hönd sem mun taka til varnar fyrir okkur? Eigum við að nefna skyrið? Við misstum það út úr höndunum því að enginn taldi að skyrið yrði vinsælt. Síðan eru það erlend fyrirtæki í dag, Arla og fleiri, og líka Siggi's skyr úti í Bandaríkjunum, sem hafa náð að tileinka sér það vörumerki sem ég rek beint til Íslands. Við misstum það úr höndunum. Nú stöndum við til dæmis frammi fyrir Icelandic. Hvernig er sú sýn, hver á að móta hana, hver á að tryggja sér þau vörumerki fyrir Íslands hönd? Mun ráðið móta ákveðna stefnu, ákveðna sýn, í þá veru? Það eru gríðarlegir hagsmunir sem hér eru undir. Það mætti telja til fleiri vörumerki sem skipta okkur sem Íslendinga mjög miklu máli. Þetta er eitt og annað. Ég stikla á hinu og þessu, fer fram og til baka, ég viðurkenni það fúslega, herra forseti. En ég held að það verði áhugavert að fara yfir þetta með þeim aðilum sem hafa komið að því að semja þetta frumvarp um leið og ég sé fram á að við munum kalla til eftirlitsstofnanir ríkisins og fá ákveðna leiðsögn hjá þeim um það hvernig best er að gera þetta; fá þau frekar í lið með okkur til að leiðbeina okkur í þá veru að frá Alþingi komi sterkasta frumvarpið sem við getum útbúið til að styðja við atvinnulífið, markaðssetningu o.fl. Það væri líka áhugavert að vita, af því að ég gat um það áðan, að þetta er fyrsta tilraun til einkavæðingar á vakt Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, hvort samhljómur sé í ríkisstjórninni um þetta mál og hvort athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu Vinstri grænna, hvort fyrirvarar séu um þetta mál af hálfu þeirra varðandi þetta mál sem, ef vel verður að staðið, getur orðið gríðarlega mikilvægt batterí fyrir okkur. Ég vil forða því að þetta verði einhver silkihúfustofnun, ég vil miklu frekar sjá felast í þessu ákveðna dýnamík. Dýnamíkin kemur oftar en ekki í gegnum atvinnulífið frekar en hið opinbera.
Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Mér hefur fundist hún málefnaleg og góð. Svo að þær athugasemdir sem komu fram hjá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um Ríkisendurskoðun séu kláraðar er eðlilegt að geta þess, það hefur eitthvað lent milli skips og bryggju, að hugmynd okkar er sú að Ríkisendurskoðun taki út og endurskoði þessa stofnun. Ég vonast til að hv. nefnd geri slíka breytingu. Einnig kom fram hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni spurning um hvort markaðsgjaldið myndi lækka, eða tryggingagjaldið. Svarið er einfaldlega nei. Það tengist ekki. Það á ekki að vera, svo að því sé haldið til haga. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir veltir því upp af hverju ríkið komi að þessu. Það er samdóma álit allra sem að þessu máli koma að mikilvægt sé að opinberir aðilar og atvinnulífið vinni saman að þessu. Kannski hefur einn vandinn verið sá að menn eru ekki alltaf að gera það. Bæði eru opinberir aðilar ekki að senda sömu skilaboðin og sömuleiðis hefur ekki alltaf náðst samstaða. Kannski næst aldrei fullkomin samstaða um það en í stóru myndinni í það minnsta er mjög mikilvægt að allir þessir aðilar sem vinna að því að kynna landið sem fjárfestingarkost og auka útflutningstekjur vinni saman. Þess vegna er þetta til komið, þetta á að vera vettvangur til að vinna að því. Mér þykir vænt um þegar hv. þingmaður segir að ég standi að einkavæðingu. Það fer sæluhrollur um mig þegar ég heyri það. En ég get nú ekki alveg hreykt mér af því, einfaldlega vegna þess að það stóð aldrei til að þetta yrði ríkisstofnun. Athugasemdir komu seinna, frá umboðsmanni Alþingis, um að það ætti að skýra stjórnsýslulega stöðu stofnunarinnar, en það lá aldrei fyrir og var aldrei meiningin með stofnun Íslandsstofu að hún yrði ríkisstofnun, enda hafa starfsmennirnir aldrei verið ríkisstarfsmenn svo að dæmi sé tekið. Það þurfti að klára það verk að skýra það. Það er gert með þessu frumvarpi. Hv. þingmaður veltir því upp hvernig það sé varðandi vörumerkið Icelandic. Það er nokkuð sem utanríkisþjónustan hefur unnið að og mun auðvitað gera áfram. En það gerðist í dag að það vörumerki var afhent af Framtakssjóði. Það var síðasta verk Framtakssjóðs að afhenda það til stjórnvalda með það að markmiði að hægt væri að nýta það í markaðssetningu. Það var afskaplega gleðilegt og ánægjulegt. Hugsunin er sú að það verði hýst í Íslandsstofu, sjálfseignarstofnun. Gert er ráð fyrir að ráðstafa fjármunum á fjárlögum hvers árs, sem koma á endanum til ráðstöfunar Íslandsstofu, alls um 1 milljarði kr., frá fleiri ráðuneytum. Eins og komið hefur fram er gert ráð fyrir að gerður verði þjónustusamningur milli ríkisins og Íslandsstofu, sjálfseignarstofnunar, sem nái yfir alla þessa fjárlagaliði og þau ráðuneyti sem í hlut eiga séu aðilar að samningnum. Með því yrði í fyrsta sinn safnað saman undir einn hatt ráðstöfun fjármuna sem hingað til hefur verið gerð með nokkrum aðskildum samningum. Með þessu næst eitt af þeim markmiðum sem sett voru með starfi starfshópsins, að nýta betur það fjármagn sem er til ráðstöfunar og auka gegnsæi í ráðstöfun þess. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á athugasemdum við einstaka greinar frumvarpsins á bls. 13. Mér finnst þar vera tekinn saman ágætistexti um uppbygginguna og hugsunina á bak við útflutnings- og markaðsráð sem er einn af kjörnunum í þessu frumvarpi. Með leyfi forseta, myndi ég vilja fá að lesa hér aðeins upp úr því: „Engin samræmd langtímastefna er í markaðsmálum á erlendri grundu. Ímynd Íslands er ekki mótuð í samstarfi innan lands með markaðsstarf að leiðarljósi. Þessu er ætlunin að breyta þannig að til verði stefna þar sem flestar, ef ekki allar, útflutningsgreinar geti fundið samhljóm í þeirri ímynd sem Ísland hefur á erlendum mörkuðum. Þar þarf að huga sérstaklega að samspili einkaframtaks og hins opinbera og hvernig megi best nýta sameiginlega krafta til markvissrar markaðssetningar og samhæfingar. Skapa þarf sterkan samhljóm, einhvers konar „nation branding“ í allri grunnkynningu og kynningarefni. Ímynd og orðspor verður að byggjast á sérstöðu Íslands sem hægt er að tengja við allar helstu útflutningsgreinarnar og stefnu um beinar nýjar erlendar fjárfestingar. Skilaboðin þurfa jafnframt að svara væntingum neytenda og eftirspurn á markaði. Markmiðið með stofnun útflutnings- og markaðsráðs er að styrkja stefnumótun til langs tíma í markaðsstarfi Íslands á erlendri grundu. Sterkari tengingar skapast með þessu milli stjórnvalda annars vegar og útflutningsgreina hins vegar. Pólitísk ábyrgð er gerð ákveðnari. Að sama skapi næst fram breiðari aðkoma að þessari stefnumótun sem eykur líkurnar á því að hin endanlega stefna taki tillit til sem flestra hagsmuna. Ráð af þessu tagi skapar einnig tækifæri til þess að eiga breitt samráð um markaðsmál í víðum skilningi, mótun stefnu í ímyndarmálum Íslands o.s.frv.“ Eins og hv. þingmaður vísaði í áðan og ég ræddi í upphafi míns máls er fyrirmyndin að miklu leyti sótt til Vísinda- og tækniráðs. Seinna segir, virðulegi forseti: „Lagt er til að ráðið sé skipað til fjögurra ára í senn. Er það lagt til með hliðsjón af skýrslu starfshópsins sem lagði áherslu á að sú stefna sem væri mótuð til langs tíma væri þess eðlis að hún þyrfti ekki að sæta sérstakri endurskoðun við upphaf hvers kjörtímabils. Sérstaklega er tekið fram að útflutnings- og markaðsráði sé heimilt að setja á afmörkuð verkefni sem starfi þá á milli funda í ráðinu sjálfu. Þetta gefur til dæmis færi á því að fjalla um sérstök mál einstakra atvinnugreina eða afmarkaðra markaðssvæða. Sjá má fyrir að ráðið hafi starfandi sérstakan hóp um ferðaþjónustu, markaðssetningu í Asíu o.s.frv. Með þessu er leitast við að halda sérstökum verkefnum innan ákveðins ramma að því er varðar stjórnun en einnig faglega þar sem starfi hópa af þessu tagi væri mörkuð stefna í þeirri langtímastefnu sem unnið er eftir.“ Ég held að það sé skynsamlegt að leggja þessa hluti upp með þessum hætti. Þrátt fyrir að ráðið sé stórt, þ.e. 29 einstaklingar, held ég að það sé nauðsynlegt til að breið samstaða náist. Allir þeir aðilar sem eiga hlut að máli verða einfaldlega að koma að þessu borði. Ég get ekki heyrt annað en að alla vega þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað séu jákvæðir út í þessa breytingu. Það er mjög ánægjulegt. Mikil vinna hefur verið lögð í að reyna að ná breiðri samstöðu um frumvarpið. Það er að sjálfsögðu samstaða um frumvarpið í ríkisstjórn, annars væri það ekki lagt fram, en sömuleiðis á milli þessara hagsmunaaðila. Ástæðan fyrir því að tekið hefur langan tíma að undirbyggja þetta, því að það hefur tekið langan tíma, er, myndi ég segja, að stærstum hluta sú að það eru ýmis tæknileg úrlausnarefni sem hefur þurft að vinna úr til að hægt sé að leggja frumvarpið fram. Það er nú bara þannig að menn eru meðal annars að koma til móts við þær athugasemdir sem hafa komið fram hjá opinberum eftirlitsstofnunum og ná þeim markmiðum sem lagt er upp með í frumvarpinu. Það er ekki bara verið að ræða um að ná pólitískri samstöðu heldur ekki síður að finna út úr hinum ýmsu tæknilegu verkefnum sem menn hafa þurft að vinna til að ná tilsettum markmiðum.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa samantekt. Í greinargerð með frumvarpinu segir að almenn lög um sjálfseignarstofnanir muni ekki gilda um Íslandsstofu heldur muni þessi lög gilda um hana því að þau séu sérlög. Sérlög ganga framar almennum lögum eins og við þekkjum. Hver er munurinn? Hvað felst nákvæmlega í þessu? Felst í þessu aukið aðhald gagnvart Íslandsstofu? Aukið gegnsæi um ákvarðanir? Nú er Íslandsstofa undanskilin stjórnsýslulögum og því eftirliti sem í þeim felst. Hver er munurinn á því að Íslandsstofa er þá undanskilin almennum lögum um sjálfseignarstofnanir og eingöngu háð þessu frumvarpi sem verður hugsanlega að lögum. Það er kannski fyrri spurningin. Síðan vil ég einfaldlega benda á það sem umboðsmaður sagði í niðurstöðu í áliti sínu þegar hann fór yfir stöðu Íslandsstofu og þar á undan Útflutningsráðs. Þá segir hann að í raun sé um opinbert stjórnvald að ræða eftir allri myndinni. Hann kemst að þeirri niðurstöðu að um opinbert stjórnvald sé að ræða. Til þess væru þessir tveir kostir, að gera Íslandsstofu með formlegum hætti að opinberri stofnun með réttindum og skyldum og hins vegar að kveða skýrt á um í lögum að þetta sé rekstur í samstarfi stjórnvalda og atvinnulífs. Það er sú leið sem hér hefur verið farin. Það er þess vegna sem mér finnst gaman að nefna að það er sú leið sem utanríkisráðherra valdi og fékk til liðs við sig Vinstri græna.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður vísar til komu fram athugasemdir frá umboðsmanni sem taldi að skýra þyrfti hlutverk stofnunarinnar og stöðu. Það var aldrei hugsunin að þetta yrði ríkisstofnun. Það var aldrei lagt af stað með það og engin samstaða er við aðila atvinnulífsins um að svo verði. Hún átti aldrei að starfa sem ríkisstofnun. Þegar þessi staða kemur upp þarf þess vegna að bregðast við því. Þá er niðurstaðan sú að hún verði sjálfseignarstofnun. Þar af leiðandi eiga þessi lög sem þarna eru tilgreind ekki við. Til að taka af öll tvímæli er það skrifað inn í frumvarpið svo að við lendum ekki í sömu stöðu og við lentum í þegar athugasemdir komu frá umboðsmanni Alþingis. Ég heyri að það gætir ákveðinnar kerskni og kannski stríðni hjá hv. þingmanni, ekki gagnvart þeim sem hér stendur heldur samstarfsflokknum. Ég ætla svo sem ekki að leggja mikið á mig til að stoppa það. En það breytir hins vegar engu um þá staðreynd málsins að þetta átti aldrei að vera ríkisstofnun. Ég get alla vega ekki barið mér á brjóst og sagt að hér hafi ég tekið ríkisstofnun og einkavætt hana því að aldrei var lagt upp með það. Ef þessar athugasemdir hefðu ekki komið frá umboðsmanni Alþingis hefðu menn væntanlega ekki farið eitthvað sérstaklega í að árétta að þetta væri sjálfseignarstofnun og að þau lög sem eiga við um stjórnsýslustofnanir og ríkisstofnanir eigi ekki við.
Herra forseti. Ég ætla að bíða með frekari stríðni þar til málið kemur til nefndar og kannski til síðari umræðu. Mér fannst hæstv. ráðherra ekki svara alveg muninum á almennum lögum um sjálfseignarstofnun og þessum sérlögum. Í hverju felst munurinn á því að Íslandsstofa og hennar gildissvið fari eingöngu eftir þessum lögum á móti því að hún falli undir almenn lög um sjálfseignarstofnun? Það væri ágætt ef ráðherra færi yfir það. Ég verð reyndar að viðurkenna að þetta er svo dásamlegur dagur. Ég veit að hæstv. ráðherra deilir því með mér. Það er svo erfitt að vera með einhver skot á þessum tíma þessa dásamlega dags sem ráðherra veit alveg hvað felur í sér. Ég vil hins vegar óska honum velfarnaðar í hans samtölum, ekki síst við hans aðstoðarmann, og ég hvet hann til að ræða úrslit þessa dags lengi og vel við hann um leið og við munum að sjálfsögðu af fyllstu alvöru fara yfir þetta mikilvæga mál. Ég fagna því að við fáum tækifæri til að ræða þetta. Það skiptir miklu máli fyrir hagsmuni Íslands að við samhæfum krafta atvinnulífsins og hins opinbera og að útkoman verði þannig að við öll getum tekið undir að Ísland spili ávallt til úrslita, alveg eins og stórkostlegt lið mun gera þegar þar að kemur í Kiev í lok maímánaðar.
Virðulegi forseti. Ég tek undir flest af því sem hv. þingmaður ræddi hér. Úrslit dagsins eru afskaplega góð. En allar aðdróttanir hv. þingmanns um að þetta valdi spennu milli mín og aðstoðarmanns míns eru [[Hlátrasköll í þingsal.]]kannski ekki alveg úr lausu lofti gripnar. En við höfum nú átt erfiðari stundir, ég og aðstoðarmaður minn, þegar kemur að þeim þætti sem hv. þingmaður nefndi og fór alveg ágætlega yfir, sem er líka afskaplega mikilvægt í tengslum við frumvarp um Íslandsstofu, sjálfseignarstofnun. En ég og aðstoðarmaður minn höfum komist í gegnum erfiðari úrslit en þessi og munum örugglega halda því áfram. Ég verð að viðurkenna að ég man ekkert hvað hv. þingmaður var að spyrja um því ég fór … [[Sjálfseignarstofnanir, almenn lög um sjálfseignarstofnanir, sérlög.]]- Mig dreymir sama draum og hv. þingmann þegar kemur að þeirri íþróttakeppni sem hún var að vísa til. Til að gera langa sögu stutta, þegar kemur að sjálfseignarstofnunum, skal sú saga sögð eins og hún er og ég fór aðeins yfir áðan; að við mættum, þegar kemur að samstarfi einkaaðila og opinberra aðila, hafa skýrari og betri lagaramma, betri umgjörð. Það verður ekki leyst hér. Niðurstaðan úr þessari vinnu er tilkomin vegna þess að eftir mikla yfirlegu milli ráðuneyta og atvinnulífsins er þetta sú lausn sem menn fundu sem væri best og gæti náð þeim markmiðum sem við getum kallað - virðulegur forseti verður að fyrirgefa þó að ég sletti - svona „public private partnership“. Það verður bara að segjast eins og er að það form er ekki nógu skýrt í okkar umhverfi. Það er alveg sérstakt markmið að taka á því. Þess vegna er þessi niðurstaða komin. Það var skoðað, held ég, flest ef ekki allt sem hægt var að skoða í tengslum við það. Þetta er það sem við teljum vera bestu niðurstöðuna hvað það varðar.