Virðulegi forseti. Við erum hér í 2. umr. að fjalla um fæðingarorlofsfrumvarp félagsmálaráðherra sem hefur verið í vinnslu í velferðarnefnd og langar mig til að þakka nefndarmönnum fyrir þá vinnu sem hefur farið fram þar og þær umræður. Við höfum fengið til okkar fjölda gesta, farið yfir margar umsagnir og margar skoðanir hafa verið viðraðar, og hér er komin niðurstaða. Ég fagna því sérstaklega og við getum fagnað því af einlægni að 12 mánaða fæðingarorlof sé að nást núna um áramótin, jöfn skipting milli foreldra og rétturinn skiptist þannig að sjálfstæður réttur hvors foreldris um sig er sex mánuðir en hvort foreldri getur framselt sex vikur af sjálfstæðum rétti sínum til hins foreldrisins. Í upphaflegu frumvarpi er bara gert ráð fyrir mánuði en hér er hálfum mánuði bætt við þann sjálfsagða rétt að framselja. Það er staðreynd að það hefur verið svolítil togstreita að ná þessari lendingu en hún er viðunandi svo að ég gat skrifað undir. Ég tel það mikilvægt að í breytingartillögum meiri hlutans sé að finna endurskoðunarákvæði og að innan tveggja ára frá gildistöku laga þessara skuli horft til þess hvernig hefur tekist að uppfylla markmið laganna sem er að jafna rétt foreldra á vinnumarkaði. Það er líka svo mikilvægt að við náum þeim jafnréttissjónarmiðum. Þess vegna er gott að hafa þessi endurskoðunarákvæði inni til að geta svo farið yfir þetta því að það er eins og við viljum ekki trúa því núna hversu miklu máli þetta skiptir. Frelsið er yndislegt, ég geri það sem ég vil, er sagt og ég er alveg sannfærð um og ætla bara treysta því að fólk á barneignaraldri nái að skipta þessum sex vikum þannig að skiptingin verði jöfn hvað þetta varðar. Eitt ár í lífi barns er mikilvægt og fyrsta árið er langmikilvægast. Það er því stórt skref fyrir börn og foreldra að ná þessu marki. Meginmarkmiðið er að ryðja úr vegi eldri viðhorfum, að faðirinn beri meginábyrgð á efnahag heimilisins með tekjuöflun sinni. Niðurstöður rannsókna á íslenska fæðingarorlofskerfinu benda m.a. til að feðrakvótinn svokallaði, eða sá fæðingarorlofsréttur sem einungis feður geta nýtt, sé rétt stefna til að ná fram markmiðum laganna um fæðingar- og foreldraorlof um að tryggja réttindi barna til samvista við báða foreldra og gera foreldrum þannig kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Þess vegna kemur mér mikið á óvart breytingartillaga frá Miðflokknum sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir flutti. Hún var formaður aðgerðahóps stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti kynjanna fyrir nokkrum árum sem skilaði skýrslu og ágætri vinnu. Þar á meðal er lyft undir það að réttur karla eða feðra eða hins foreldrisins til foreldraorlofs og fæðingarorlofs verði tryggður. Eitthvað hefur því gerst á þessum árum. En mig langar líka til að lyfta hér upp og tala um nokkuð sem hefur kannski bara komið fram í máli framsögumanns, þ.e. sérstakan styrk vegna skerts aðgengis að fæðingarþjónustu. Það finnst mér alveg gríðarlega mikilvægt. Þetta eru aukin réttindi til kvenna á landsbyggðinni. Í 43. gr. kemur fram að sé barnshafandi foreldri nauðsynlegt að mati sérfræðilæknis að dvelja fjarri heimili sínu í tengslum við nauðsynlega þjónustu vegna fæðingar barns sé heimilt að greiða foreldrunum sérstaklega styrk í allt að 14 daga fyrir áætlaðan fæðingardag barns, enda dvelji foreldrið fjarri heimili sínu þá daga. Hér erum við í meiri hlutanum að breyta þessu til að það verði 14 dagar fyrir áætlaðan fæðingardag. Eins og við vitum öll getur fæðingin verið svolítið færanleg. Móðirin er yfirleitt komin á fæðingarstað tveimur dögum fyrir áætlaðan fæðingardag og síðan getur fæðingin kannski dregist um allt að hálfan mánuð. Þá er móðirin farin að taka af fæðingarorlofi sínu eftir áætlaðan fæðingardag. Við ætlum að breyta því þannig að miðað verði við áætlaðan fæðingardag. Það er einungis hægt að fæða á örfáum stöðum á landinu. Þá er staðreynd að það eru verulegar vegalengdir í nauðsynlega fæðingarþjónustu, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum. Því er ekki hyggilegt að kona bíði heima fram á síðustu stundu með að koma sér á fæðingarstað, sérstaklega að vetri til. Já, það er ekki bara María mey sem þurfti að fara á milli byggðarlaga til að fæða barn heldur eru margar landsbyggðarkonur í þeim sporum á Íslandi. Og ekki bara konur sem eru fjarri fæðingarhjálp því að ef um áhættufæðingu er að ræða verða þær að færa sig nær öruggari fæðingarþjónustu. Þetta gæti því átt við konur á flestum stöðum á landinu, barnshafandi foreldra sem er gert að dvelja nærri fæðingarþjónustu frá og með 38. viku meðgöngu. Þá gæti viðkomandi verið gert að fara fyrr af stað af heimili sínu ef fyrir hendi eru aðstæður sem kalla á t.d. áhættumeðgöngu. Þá er ekki óalgengt að meðganga geti varað allt að 42 vikum, eins og ég talaði um áður, og því er heimild hér til að greiða barnshafandi foreldrum sérstakan styrk vegna þeirra daga sem meðgangan varir fram yfir áætlaðan fæðingardag, til viðbótar við nefnda 14 daga. Þá leggur meiri hlutinn til þá breytingu að heimilt verði að veita sérstakan styrk allt að 28 daga fyrir áætlaðan fæðingardag sé um fjölburameðgöngu að ræða með vísan til meðgöngulengdar með tvíbura sem er 36 vikur á Íslandi og er almennt stefnt að fæðingu í kringum 36.–38. viku ef meðganga gengur vel. Þetta er réttlætismál sem hefur lengi verið á dagskrá og ekki komist endanlega á. Ýmsar sögur hafa verið af konum sem hafa þurft að dvelja fjarri heimili. Ég man eftir því að fyrir tveimur, þremur árum voru vestur á Ísafirði tvær tvíburamæður og voru settar, held ég, bara rétt fyrir jólin. Svo þurftu þær náttúrlega að vera nokkra daga eftir fæðingu hér í borginni. Þetta þýðir að konur dveljast fjarri fjölskyldum sínum um þennan tíma. Virðulegi forseti. Svo að ég komi nú aftur að meginmarkmiði frumvarpsins er það náttúrlega tvíþætt, annars vegar að tryggja barni samvistir við foreldra sína í 12 mánuði, og allir eru sammála um það, svo hins vegar að jafna rétt foreldra til töku á fæðingarorlofi. Við eigum auðvelt með að sjá fyrir okkur yndislegar samverustundir foreldra og barna þar sem þeir draga að sér ilm af hvítvoðungnum og styrkja tilfinningatengsl sem lifa út ævina. Við viljum börnum okkar það besta. Börn af báðum kynjum og tilgreindum eiga að hafa sama rétt í þessu samfélagi og líka á vinnumarkaði. Við erum líka að hugsa um framtíð þess barns sem er að koma í heiminn. Hvernig ætlum við að móta þau réttindi þegar barnið er komið til fullorðinsára, komið á vinnumarkað og fer að fæða börn? Við erum að hugsa fram í tímann, ekki bara til dagsins í dag og hvað þá heldur aftur til þess tíma þegar konur og karlar höfðu ekkert fæðingarorlof. Fæðingarorlofsréttur er mikilvægur inn í jafnréttisbaráttu á vinnumarkaði. Meðan jafnri skiptingu er ekki náð náum við ekki launajafnrétti milli kynjanna. Við skulum líka tala um jafnrétti í lífeyrismálum en þar á jafnrétti til fæðingarorlofs stóran þátt. Þegar barátta fyrir fæðingarorlofi hófst voru þessir þættir hafðir að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Þetta er stór áfangi og stórt jafnréttismál. Í sameiginlegri umsögn m.a. prófessors í félagsráðgjöf og prófessors í félagsfræði við Háskóla Íslands um frumvarpið kemur m.a. fram að lenging á rétti foreldra til fæðingarorlofs, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, sé tímamótaáfangi til hagsbóta fyrir fjölskyldur og í þágu hagsmuna barna og foreldrajafnréttis. Með jafnri skiptingu fæðingarorlofs komumst við skrefi nær jafnrétti kynja á vinnumarkaði, bæði hvað varðar laun og lífeyrisréttindi. Við eigum ekkert að gefa eftir í þeirri baráttu, áfram heldur hún. Við erum með jafnan rétt núna þótt það séu þessar framseljanlegu sex vikur. Eftir tvö ár getum við farið yfir stöðuna, hvernig þetta hefur komið út. Ég er alveg sannfærð um að þetta er að verða meira norm eins og hefur gerst í þessi 20 ár síðan feðraorlofið kom til sögunnar. Feður taka meiri þátt í bæði uppeldi barna sinna og heimilisstörfum. Þannig náum við markmiðinu, þetta tikkar inn, kannski ekki allt í einu en við erum að sjá gríðarlega breytingu. Mér finnst ekkert langt síðan ég var að eiga mína krakka en þessi breyting sem hefur tikkað inn með feðraorlofinu er gríðarleg og skiptir ótrúlega miklu máli. En ég get líka tekið það fram að í fullkomnum heimi myndi ég alveg vilja sjá tólf, núll. Ég veit ekki hvort ég get haldið því fram að ég eigi eftir að sjá það en þangað til skulum við jafna réttinn.
Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur út í þá ákvörðun stjórnarliða í velferðarnefnd að tryggja ekki rétt barna og foreldra þegar hitt foreldrið sætir nálgunarbanni gagnvart foreldri. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hluta, með leyfi forseta: „Vakin er athygli á að nálgunarbann leiðir ekki eitt og sér til tilfærslu á rétti til fæðingarorlofs heldur er forsenda tilfærslu að nálgunarbannið geri því foreldri sem banninu sætir í raun ókleift að nýta þann rétt sem það á til töku fæðingarorlofs innan 24 mánaða frá fæðingu barns …“ Þá segir hér líka: „Miðað við að foreldrið sem sætir banninu eigi rétt á sex mánaða fæðingarorlofi getur þar af leiðandi ekki komið til tilfærslu samkvæmt ákvæðinu nema nálgunarbann sé í gildi síðustu sex mánuði þess tíma, þ.e. þegar liðnir eru á bilinu 18–24 mánuðir frá fæðingu barns …“ Ég vil spyrja hv. þingmann út í þetta, hvernig hún sér fyrir sér að foreldri sem hefur mátt sæta grófu ofbeldi, mögulega ítrekuðu, og hótunum, þannig að ákæruvald og dómstólar hafa fallist á beiðni um nálgunarbann sem er verulega íþyngjandi aðgerð, eigi að tryggja rétt barns síns til fæðingarorlofs og tryggja einhverja samfellu í umgengni og umönnun barnsins í frumbernsku barnsins. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að vernda þetta litla barn og það foreldri sem hefur mátt sæta grófu ofbeldi?
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gerast neinn sérfræðingur í þessum málum en við í meiri hlutanum og framsögumaður málsins höfum haft samband við lögfræðinga, bæði á nefndasviði, í ráðuneytinu og fleiri, og teljum að við séum með þessari nálgun okkar eiginlega að fara á sama stað og hv. þingmaður vill fara í þeim málum. Mér skilst að niðurstaðan sé sú sama. Ég ætla ekki að gerast sérfræðingur og fara í togstreitu með það en þetta er það sem mér skilst, að sú breyting sem við erum með gefi sömu niðurstöðu, þótt orðalagið sé kannski eitthvað öðruvísi, að ef foreldri er gert að sæta nálgunarbanni gagnvart barni eða gagnvart hinu foreldrinu þá sé barnið verndað. Ef móðirin er beitt ofbeldi, skulum við segja, og er með barnið þegar þessum sex mánuðum lýkur þá getur hún sótt um áframhaldandi forræði yfir barninu. Það er hægt að sækja þann rétt til dómstóla að staðfesta að það foreldri sem beitir ofbeldi muni sæta nálgunarbanni gagnvart barninu. Þetta er alla vega sú niðurstaða sem ég tel að hafi fengist. Ég skal ekki gerast sérfræðingur í þessu máli en þeir sérfræðingar sem ég hlusta á halda að þetta sé sama niðurstaða og hv. þingmaður er að tala um.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ber fulla virðingu fyrir því að við getum ekki öll verið sérfræðingar í öllum málum en ég get fullyrt að það er alls ekki verið að gera það sama með tillögu meiri hluta í þessu máli og með þeirri tillögu sem ég ber fram fyrir þingið sem veitir foreldri sem verður fyrir ofbeldi, svo miklu ofbeldi að nálgunarbanni er beitt, rétt til töku hinna sex mánaðanna skilyrðislaust. Sú tillaga sem kemur frá meiri hlutanum er að foreldri sem beitt hefur verið ofbeldi á fyrstu sex mánuðunum tæmir sinn rétt og þarf svo að bíða til átjánda mánaðar og kanna þá hvort það verði virkt nálgunarbann sett á hitt foreldrið gagnvart þessu foreldri til að eiga möguleika á að sækja þennan rétt. Þá er rétt að benda á það að sú vörn sem stjórnarmeirihlutinn í velferðarnefnd telur sig hafa í þessu máli á bara við um forsjárlausa foreldra en foreldrar sem eignast barn þegar þau eru í hjúskap eða í skráðri sambúð fara sameiginlega með forsjá barns, þannig að sú vörn sem meiri hlutinn telur sig hafa til að verja það foreldri og það barn og veita þeim þennan 12 mánaða fæðingarorlofsrétt, sem við fögnum öll hér í dag, sem þessir einstaklingar hafa ekki, vörnin er ekki til staðar af hálfu meiri hlutans. Þarna er verið að skerða rétt ungbarns sem býr við heimilisofbeldi og foreldris sem býr við gróft ofbeldi, það gróft að sett er á nálgunarbann, til töku 12 mánaða fæðingarorlofs.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að lesa þá breytingu sem við erum að leggja til og þá túlkun sem við höfum fengið á henni. 3. mgr. 9. gr. verður svona ef breytingartillaga meiri hlutans verður samþykkt: „Ef foreldri er gert að sæta nálgunarbanni gagnvart barni sínu, gagnvart hinu foreldrinu og/eða brottvísun af heimili og er af þeim völdum ófært um að annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðunum eftir fæðingu þess færist sá réttur til fæðingarorlofs sem stofnast hefur til skv. 1. mgr. 8. gr. og foreldri hefur ekki þegar nýtt sér yfir til hins foreldrisins. Hið sama gildir þegar foreldri er ófært um að annast barn sitt af sömu ástæðum á fyrstu 24 mánuðunum eftir að barn kemur inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Á þetta við hvort sem foreldrar fara sameiginlega með forsjá barnsins eða ekki. Lögreglustjóri eða dómstólar skulu staðfesta að foreldri muni sæta nálgunarbanni gagnvart barni sínu, gagnvart hinu foreldrinu og/eða brottvísun af heimili á fyrrgreindu tímabili. Við tilfærsluna verður réttur þess foreldris sem sætir nálgunarbanni og/eða brottvísun af heimili að þeim réttindum sem hitt foreldrið hefur áunnið sér samkvæmt lögum þessum.“ Þetta er álit þeirra lögfræðinga sem við höfum leitað til og þá erum við að komast að sömu niðurstöðu, tel ég vera, því að í breytingartillögu hv. þingmanns - ég næ ekki að fara yfir það en þetta ætti að vera samhljóða henni.
Herra forseti. Lög um fæðingarorlof eru sennilega einhver bestu lög sem Ísland á, ekki vegna þess að þau séu tipp topp og í fullkomnu lagi. Augljóslega eru þau það ekki, við þurfum að endurskoða þau í heild sinni í dag eftir að þau hafa staðið af sér síðustu 20 ár. Nei, þetta eru einhver bestu lög sem við eigum vegna þess sem þau gera. Þau gera fjölskyldum kleift að vera betri fjölskyldur, þau gera foreldrum kleift að vera betri foreldrar og þau gera samfélagið betra. Þess vegna hlýtur það að teljast Íslandsmet í aulagangi að meiri hluti velferðarnefndar nái annað árið í röð að tefla þessu máli í tvísýnu hér í sal. Við stóðum á þessum nákvæmlega sama stað einn dag fyrir þinglok fyrir síðustu jól, þessum nákvæmlega sama stað þar sem meiri hlutinn var með allt niður um sig, þar sem við vorum líka að reyna að lengja fæðingarorlof og tryggja sem jafnasta skiptingu á milli foreldra. Maður hefði vonað að meiri hlutinn væri reynslunni ríkari eftir klúðrið fyrir ári og kæmi þá vel undirbúinn til leiks og skilaði af sér góðu verki, og tímanlega. En nei, það var togstreita á milli stjórnarflokkanna, segir hér einn fulltrúi meiri hlutans, það var togstreita á milli stjórnarflokkanna sem er ástæða þess að við erum hér daginn fyrir jólafrí að ræða í fyrsta sinn breytingartillögu meiri hluta velferðarnefndar. Og aftur, alveg eins og í fyrra, treystir meiri hlutinn sér ekki til að standa með niðurstöðu ráðherra, niðurstöðu sem er ekki fengin eitthvað út í loftið. Nei, það er niðurstaða ráðherra sem byggir á faglegri vinnu. Við eigum ekki alltaf að venjast því að fá inn frumvörp sem eru unnin jafn vel og þetta frumvarp, sem eru grunduð á jafn mikilli vinnu, jafn fjölþættu samráði og jafn mikilli aðkomu sérfræðinga af öllu tagi. Ég ætla að fara aðeins yfir helstu atriði forsögunnar, bara svo að einhver nefni þau. Hér hefur verið minnt á að það var fyrir 20 árum sem feður fengu sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Það var ofboðslega stórt og gott skref. Það var ofboðslega mikilvægt að íslenskir feður færu að geta tekið þrjá mánuði af sjálfstæðu fæðingarorlofi. Mæður gátu tekið þrjá mánuði sjálfstætt og svo voru þrír til skiptanna. Þeir hafa alltaf allir farið til mæðra vegna þess að við búum í samfélagi þar sem kynjakerfið mótar okkur þannig að mæður eigi að vera meira með börnum sínum og feður minna. Þannig verður það bara. Þessi frábæru lög eru hluti af því að breyta samfélagi sem öldum saman hefur alið karla og konur upp í ákveðnum kynjahlutverkum, hefur alið upp í okkur ákveðið kynjakerfi. Það er þess vegna sem þessi lög þurfa að vera beitt þegar kemur að jafnrétti. Þannig byggja þau upp betra samfélag fyrir börnin og börn þeirra. En gott og vel. Árið 2000 fengu feður sitt sjálfstæða orlof og strax þá var farið að tala um að lengja fæðingarorlofið. Þetta er ekkert ný umræða. Það skref var stigið árið 2012 þegar ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur lagði fram frumvarp um að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði og þá með þeirri skiptingu að hvort foreldri um sig fengi fjóra mánuði sjálfstætt og svo væru fjórir mánuðir til skiptanna. Hvað gerist þá hér inni á þingi? Þá er lagst vel og vandlega yfir málið, það er talað við sérfræðingana og það er hlustað á þá. Hugsið ykkur, það er hlustað á sérfræðingana. Hlustið á þetta, velferðarnefndarfólk: Það var hlustað á sérfræðingana. Og eftir að hafa hlustað á sérfræðingana komst meiri hluti velferðarnefndar, gott ef ekki bara öll nefndin, að þeirri niðurstöðu að skiptingin þyrfti að vera þrengri, að sjálfstæði rétturinn þyrfti að vera meiri hjá hvoru foreldri um sig. Tillaga nefndarinnar var að fimm mánuðir færu til hvors foreldris og tveir mánuðir væru til skiptanna. Þannig mætti betur tryggja börnum samvistir við báða foreldra og stuðla að auknu jafnrétti. Þetta er sú skipting sem hver sérfræðiúttektin á fætur annarri hefur sýnt að sé sú besta. Þetta var samþykkt undir lok árs 2012. Svo gerast þau ótíðindi að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson verður hæstv. forsætisráðherra og hans fyrsta verk nánast er að falla frá lengingu fæðingarorlofs. Þó hafði sú ríkisstjórn rænu á því að halda verkefninu gangandi. Þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttir, skipaði nefnd um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum og nefndin vann skýrslu sem kom út 2016. Hver var niðurstaðan? Niðurstaðan var að fæðingarorlof skyldi lengt í áföngum úr níu mánuðum í 12 mánuði og tillagan að skiptingu var fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna en jafnframt var lagt til að rétturinn yrði sem jafnastur. Í rauninni var talað í áttina að því að við værum með jafnvel minna til skiptanna vegna þess að þannig tryggðum við sterkari fjölskyldur og betra samfélag. Þeirri ríkisstjórn entist ekki aldur til að hrinda þessum tillögum í framkvæmd en í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er síðan kveðið á um lengingu fæðingarorlofsins. Svo gerðist það í mars á síðasta ári, 2019, að Ásmundur Einar Daðason, hæstv. félags- og barnamálaráðherra, tilkynnti að hann hygðist leggja til lengingu í tveimur skrefum, fyrst upp í tíu mánuði og síðan upp í 12 mánuði, og að samhliða færi heildarendurskoðun laganna í gang. Þá var skipuð önnur nefnd, vegna þess að þetta mál byggir ekki á lofti. Það byggir á rannsóknum og aðkomu sérfræðinga og samráði. Nefndin byggði á vinnu fyrri nefndar og fundaði með ýmsum sérfræðingum. Í árslok 2019, fyrir rétt rúmu ári, kom fram frumvarp sem útfærði þessa tveggja skrefa lengingu fæðingarorlofs þar sem fyrst yrðu fjórir mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna og síðan yrðu fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna. En þá vandaðist málið vegna þess að þegar til þingsins kom þá var, eins og hv. þingkona Halla Signý Kristjánsdóttir kallaði þetta, togstreita á milli stjórnarflokkanna í velferðarnefnd, togstreita. Það endaði með því að við settum held ég Íslandsmet í vitleysisgangi á síðustu dögum þings fyrir síðustu jól þar sem kom hver breytingartillagan á fætur annarri sem allar orðuðu með ólíkum hætti að fletja ætti út skiptinguna þannig að þetta yrði of stór biti til skiptanna til að virka sem jafnréttistæki. Á endanum var þessu vísað í einhvern sáttafarveg, einhverja bráðabirgðaútfærslu en ráðherra kæmi með endanlega skiptingu til þingsins núna í haust. Það er frumvarpið sem við ræðum í dag. Það kom í samráðsgáttina núna í haust og kom aðeins breytt til þingsins vegna þess að hlustað var á það sem kom fram í samráðinu varðandi t.d. rétt einstæðra foreldra og þann tíma sem hægt væri að taka orlofið af. Ráðherra lagði upphaflega til að sá rammi yrði þrengdur niður í 18 mánuði en hlustaði og lengdi hann upp í 24 mánuði aftur. Þessi stutta yfirferð sýnir að það er leitun að frumvörpum sem hafa verið jafn vandlega unnin í íslenskri stjórnsýslu. Þess vegna er svo skrýtið að meiri hluti velferðarnefndar kúvendi málinu enn einu sinni. Frumvarpið, eins og ráðherra leggur það fram, skiptingu mánaðanna eins og ráðherra leggur hana upp, byggir ekki á skoðunum eða tilfinningu heldur á víðtæku samráði meðal fulltrúa launafólks, atvinnulífs, stjórnvalda og á rannsóknum helstu sérfræðinga í málefnum barna og fjölskyldna og jafnréttis og ýmsum öðrum sérsviðum. Ef við viljum að opinber stefnumótun byggi á bestu gögnum og rannsóknum þá viljum við að frumvörp séu unnin eins og hæstv. félags- og barnamálaráðherra vann þetta frumvarp, þá viljum við að velferðarnefnd hlusti á sérfræðingana sem komu að málinu, á sérfræðingana sem hafa hagsmuni heildarinnar og barnanna að leiðarljósi. Þetta var bara örstutt um forsöguna. Í umræðu um málið hefur mér þótt örla á ákveðinni tortryggni úr ýmsum áttum í garð þeirra aðila sem komu að þessari vinnu. Ég er alveg sammála því að orðið vinnumarkaðsúrræði sé ekkert endilega það fallegasta í íslenskri tungu en þaðan sprettur fæðingarorlof. Fæðingarorlof sprettur, eins og svo ótal mörg réttindi almennings á Íslandi, úr baráttu vinnandi fólks fyrir auknum réttindum. Vinnumarkaðsúrræði er kannski ekki fallegasta orðið en við eigum dæmi um ýmis fyrirbæri sem eru vinnumarkaðsúrræði sem við gætum ekki hugsað okkur að vera án, eins og t.d. veikindaréttinn eða veikindarétt vegna barna, orlof, starfsendurhæfingu, fæðingarorlof. Þetta er allt saman eitthvað sem sprettur upp úr baráttu verkalýðshreyfingarinnar sem jú vissulega stundar hagsmunabaráttu en stundar þá hagsmunabaráttu fyrir allan almenning. Sú barátta beinist gegn öðrum aðilum vinnumarkaðarins, og kallast nú oft bara samningaviðræður, og þeir aðilar eru sammála verkalýðshreyfingunni um að skipting mánaða í fæðingarorlofi sé best farið eins og ráðherra leggur hana til, eins og meiri hluti velferðarnefndar ákveður að víkja frá á einhverri tilfinningu. Oft er það þannig að þegar við fáum til þingsins mál sem byggja á samkomulagi aðila vinnumarkaðarins er viðkvæðið að þingið megi sem minnst hreyfa við þeim. Þannig man ég t.d. að það var þegar við vorum að ræða styttingu vinnuvikunnar í velferðarnefnd fyrir tveimur árum. Þá var lagt til að breyta lögum um 40 stunda vinnuviku til að ná fram styttingu vinnuvikunnar sem verkalýðshreyfingin er að feta sig í áttina að. En ég man ekki betur en að fulltrúar sama meiri hluta og standa að álitinu í þessu frumvarpi hafi á þeim tímapunkti sagt: Nei, við getum ekki breytt þessum lögum á þennan hátt og sagt aðilum vinnumarkaðarins hvernig þeir eigi að haga sínum málum heldur getum við breytt þeim þegar ljóst er orðið að þeir séu komnir á þann stað að vera til í að stytta vinnuvikuna. En allt í einu þegar kemur að fæðingarorlofinu þá er þetta út í veður og vind, þá má ráðskast með samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins. Mig langar aðeins að grípa hér niður í eina eða tvær setningar í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, með leyfi forseta: „Þá var vakin athygli á því að samkvæmt rannsóknum hafi umönnunarþátttaka feðra margvísleg jákvæð áhrif á líf barna til lengri tíma, m.a. á hegðun, andlega líðan og félagslega stöðu barna, þar sem hegðunarvandamálum drengja fækkar og sjálfstraust stúlkna eykst.“ - Frábærar afleiðingar af frábæru fæðingarorlofskerfi. Svo er haldið áfram, með leyfi forseta: „Að mati meiri hlutans er sjálfstæður réttur til töku fæðingarorlofs og jöfn skipting milli foreldra best til þess fallin að ná fram markmiði laganna […] og muni auk þess nýtast sem öflugt vinnumarkaðsúrræði sem muni stuðla að bættri stöðu kynja á vinnumarkaði, jafna launakjör og hafa jákvæð áhrif á þróun í átt að auknu jafnræði í samfélaginu.“ Frábærar afleiðingar af frábæru fæðingarorlofskerfi. Og hvernig tryggjum við þetta best? Ég hefði haldið að við gerðum það með skýrum lagaramma. Nei, meiri hlutinn bindur vonir við að foreldrar muni nýta sinn sjálfstæða sex mánaða rétt til fæðingarorlofs þó að engar tölur styðji það og allar rannsóknir sýni hið gagnstæða. Allar rannsóknir sýna að sú skerta skipting sem meiri hluti velferðarnefndar leggur til muni einfaldlega leiða til þess að mæður muni almennt taka sjö og hálfan mánuð en feður fjóra og hálfan. Þarna munar tveimur þriðju. Meiri hlutinn bindur vonir við að þetta muni skila markmiðum laganna, bindur vonir við að þessi lausreifaða nálgun komi ekki niður á andlegri líðan og félagslegri stöðu barna, stöðu kynja á vinnumarkaði eða þróun í átt að auknu jafnræði. Er það svona sem við setjum lög um þróun samfélagsins? Er það svona sem við stýrum öflugasta jafnréttistæki samfélagsins, bara upp á von og óvon, þegar við vitum hvað tölurnar segja okkur? Nei, ég er nefnilega minnugur þess sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í þessum sal fyrir tæpum mánuði þegar mælt var fyrir þessu máli. Ég ætla bara að umorða það, ég ætla ekki að fara beint með þetta en hv. þingmaður hvatti okkur til að setja okkur ekki á þann háa hest gagnvart stöðu jafnréttismála á Íslandi að hún væri bara orðin svo góð að við þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur, að við gætum slakað á. Vegna þess að fyrr en varir, án þess að nokkurn óri fyrir því, getur allt í einu komið hratt bakslag í jafnréttismálin ef við tryggjum jafnréttistækin ekki með skýrum ákvæðum í lögum. Nú hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon meiri þingreynslu en sá sem hér stendur en ég er þessu svo hjartanlega sammála. Á meðan fullu jafnrétti kynjanna er ekki náð hér á landi þá er glannaskapur að taka skref aftur á bak, í átt frá jafnréttistækinu sem ráðherrann lagði til hér, þá er glannaskapur að ætla bara að vona að þetta reddist. Það er nefnilega ekki þannig sem þetta þing á að afgreiða dýrmætasta verkfærið sem fjölskyldur eiga og það öflugasta sem þetta samfélag á í þágu jafnréttis. Þá dugar nefnilega ekki von heldur þarf bara að ganga í verkin hreint og klárt.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér enn eitt mikilvægt skref í jafnréttismálum, fæðingarorlof, lengingu fæðingarorlofs. Þetta á sér langa sögu, langa vegferð. Það var fyrst í kringum 1980 sem var lögfest þriggja mánaða fæðingarorlof og 1986 fór það í sex mánuði. Sjálfstæður réttur giftra feðra til að taka fæðingarorlof kom 1998 og síðan hafa réttindi feðra aukist, sem betur fer. Lögin árið 2000 gjörbreyttu aðstæðum í þessari löggjöf og með tilkomu feðraorlofs var þá fyrst fyrir alvöru farið að hafa jafnrétti kynjanna að leiðarljósi og rétt föður og barns til samvista til að auðvelda foreldrum að tvinna saman vinnu og fjölskylduábyrgð. Við höfum náð alveg ótrúlegum árangri í þessum málum á undanförnum árum og sem Sjálfstæðismaður get ég litið stoltur yfir farinn veg og þátttöku míns flokks í þeim málum. Það var því í raun hálfhjákátlegt í ljósi þess að hlusta hér á hv. þingmann og formann Viðreisnar, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, gera að gera lítið úr þátttöku Sjálfstæðisflokksins í jafnréttismálum í gegnum tíðina. Hjá Alþjóðaefnahagsráði er gefin út skýrsla sem kom út síðast í desember 2019 og þá í 14. sinn. Skýrslan hefur enska heitið „Global gender gap report“. Þar er metin frammistaða 153 ríkja á sviði kynjajafnréttismála á fjórum meginsviðum; stjórnmála, menntunar, atvinnu og heilbrigðis. Ísland er sem fyrr í forystu meðal þjóða, í fyrsta sæti með 87,7 stig. Næstu lönd sem á eftir okkur koma eru Noregur, Finnland og Svíþjóð. Með öðrum orðum er samkvæmt niðurstöðu úttektar þessara alþjóðlegu samtaka í 153 löndum Ísland fánaberi meðal þjóða. Það er sá árangur sem við höfum náð í jafnréttismálum á mjög breiðum grunni. Það að halda því svo fram í ræðustóli Alþingis að Sjálfstæðisflokkurinn eigi engan þátt í því, eins virkur og hann hefur verið við stjórn landsins á undanförnum mörgum árum, er auðvitað ekkert annað en óhróður þaðan sem síst skyldi koma, frá hv. þingmanni sem í 14 ár sat á þingi fyrir þennan flokk og gegndi þar trúnaðarstöðu og var treyst til æðstu metorða. Þetta tel ég tilefni til að fara yfir. Hér er enn eitt mikilvægt skref stigið á vegferð sem í sjálfu sér lýkur aldrei. Þetta skref mun marka enn ein tímamótin, vera enn einn minnisvarðinn á þessari löngu vegferð sem hefur staðið undanfarin ár og mun standa áfram. Hér eru reifuð ýmis skref til að ganga lengra og ég held að við getum öll verið sammála um að það gæti verið æskilegt. Þetta fer svo sem allt eftir aðstæðum líka hverju sinni. Við myndum vilja geta gert svo miklu betur í mörgum málaflokkum en við erum að stíga mikilvægt skref. Þau skref sem talað er um að við þurfum að stíga á næstu árum eru svo sem greiðslumarkið, þ.e. þakið á greiðslunum, það þurfi að hækka. Þegar það var hærra um tíma leiddi það til þess að feður tóku meiri þátt í fæðingarorlofi þannig að þetta hlýtur að vera eitthvað sem við þurfum að skoða. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir endurskoðun innan tiltölulega skamms tíma til þess að meta áhrifin og þá uppfæra og reyna að ná enn betri árangri. Við þurfum líka að huga að lækkandi fæðingartíðni í landinu. Við verðum að horfa til þess að kerfið geti verið hvetjandi til að örva barneignir. Það er staðreynd að við þurfum að horfa til þess að það verði til, eins og einhverjir hafa kallað það, einhvers konar þriggja barna módel, hvatinn verði til þess að fjölgunin sé eðlileg. Að mínu mati, virðulegur forseti, er frelsi lykill að auknu jafnrétti. Foreldrar eiga að hafa þetta frelsi og að mínu mati birtist ákveðin forræðishyggja í þeim málflutningi þar sem við þurfum að skylda fólk til að haga málum sínum með ákveðnum hætti, þar með þá í einhverjum tilfellum jafnvel að draga úr möguleikum fjölskyldna til að nýta að fullu þann tíma sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi, enda er það svo að frá almenningi og fullt af fagaðilum hafa komið ábendingar um það og gagnrýni á þetta frumvarp og ábendingar um að þetta frelsi eigi að vera til staðar. Nýleg skoðanakönnun sem Gallup framkvæmdi fyrir Geðvernd sýnir til að mynda að tveir þriðju hlutar hjónafólks kjósa að hafa meira frelsi, tveir þriðju, þetta er yfirgnæfandi. Við höfum sömu athugasemdir frá landlæknisembættinu, Ljósmæðrafélaginu, Barnaheill, þannig að þó að það sé verið að vitna í sérfræðinga, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór hér yfir áðan, og er í sjálfu sér ágætt innlegg, við eigum auðvitað að hlusta á sérfræðinga en það er ekki allt óumdeilt sem þaðan kemur og það getur í sjálfu sér enginn hallmælt því eða mótmælt því að það séu sérfræðingar sem eru innan borðs hjá landlæknisembættinu, Ljósmæðrafélaginu og Barnaheill í þessum málaflokki, svo eitthvað sé nefnt. En sérfræðingana getur líka greint á og þá er það okkar að vega og meta. Þegar upp er staðið eru það kannski foreldrarnir sjálfir sem eru bestu sérfræðingarnir og mestu sérfræðingarnir í eigin málum, geta best metið sjálfir hvað hentar í hverju tilfelli, þó að ég taki algjörlega undir það, eins og ég kom inn á áðan, að við þurfum að huga að því í fullri alvöru að það séu til staðar hvatar í kerfinu til að feður nýti sér rétt sinn til fæðingarorlofs. Það togast aðeins á í þessu líka réttur barnsins til að þessir 12 mánuðir séu fullnýttir af foreldrunum. Menn hafa verið uppteknir af því hér, einhverjir, að það sé ágreiningur hjá meirihlutaflokkum þingsins um útfærslu í þessu máli. Já, það er alveg hægt að segja það. Það hefur ekkert farið leynt. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefur fyrir hönd okkar margra Sjálfstæðismanna haldið þeim skoðunum á lofti sem við aðhyllumst mörg í þessu, þ.e. aukið frelsi foreldranna til að ákveða sjálfir hvernig þeir skipta þessum rétti innan fjölskyldunnar. Það kemur því ekki neinum á óvart í sjálfu sér. En markmið okkar er það sama. Við erum öll með sama markmið í þessu máli og það er mikilvægast. Það er mikilvægast að við skulum vera að ná því fram að við erum að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði. Það er skrefið. Það er árangur þar sem við getum öll sameinast um. Og enn og aftur er Sjálfstæðisflokkurinn stoltur af því að vera virkur þátttakandi í þeirri vinnu í jafnréttismálum, einhverju stærsta skrefi sem stigið hefur verið í jafnréttismálum sennilega. Ég hugsa að það megi segja að af öllum þeim málum sem snúa að jafnrétti sé fæðingarorlofið hvað gildishlaðnast í því. Við þurfum því að láta þingið í raun gera það upp hvernig niðurstaðan verður í þessu, mánuður til eða frá eða eitthvað slíkt. Við höfum rætt um ákveðna málamiðlun í okkar röðum sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefur borið fram. Það er ákveðin málamiðlun sem náðist síðan í nefndinni. Störfin hér eru auðvitað málamiðlanir oft og tíðum og svo tökum við þetta til afgreiðslu. Eftir stendur að fæðingarorlofið verður 12 mánuðir. Það er aðalatriðið. Við þurfum að halda vöku okkar, virðulegi forseti, í þessum málaflokki til þess að halda áfram að vera fánaberar meðal þjóða í jafnréttismálum. Það er alveg hægt að taka undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan um að einhver skref geti leitt til þess að við færumst aftur á bak. Það viljum við ekki. Við viljum vera áfram fánaberar í forystu meðal þjóða og til þess þurfum við að vera á tánum. Ég tel að endurskoðunarákvæðið sem er í þessum lögum sé mikilvægur steinn í þeirri vegferð, varða í þeirri vegferð. Ég ætla svo að lokum í þessari stuttu yfirferð minni að vitna aðeins í ræðu hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur sem talaði hér áðan og sló svolítið annan tón í þessu gagnvart flokknum mínum, ég tók því þannig, þegar hún fór yfir það hvað réði því að við erum í forystu meðal þjóða í jafnréttismálum og það væri framsækin lagasetning. Við hefðum búið til samfélag þar sem jafnrétti ríkir og löggjafinn gæti þegar kemur að þessum málaflokki klappað fyrir sjálfum sér. Löggjafinn getur klappar fyrir sjálfum sér og það held ég að við getum gert á morgun þegar við erum búin að samþykkja þetta mál. Ég held að við getum klappað fyrir þinginu og höldum síðan áfram á vegferðinni.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér um stórt og mikilvægt mál, fæðingar- og foreldraorlof. Það hefur verið mjög ánægjulegt og gaman að ræða þetta mál og vinna með það í velferðarnefnd og í þinginu, raunar alveg síðan fyrir ári þegar sú vegferð hófst að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði, sem allir eru sammála um að sé mikið framfaraskref. Það eru mörg önnur framfaraskref í þessu máli og miklar réttarbætur. Því hefur verið ánægjulegt að taka á því að auka rétt þeirra sem búa lengra frá fæðingarstað og takast á við ýmis mál varðandi það þegar foreldri er eitt með barnið. En umræðan hefur snúist mest um skiptinguna, hvernig skipta eigi mánuðunum á milli foreldra. Mikið er fjallað um fagfólk, faghópa, undirbúning frumvarpsins og rannsóknir, en í þeirri umræðu er einhvern veginn alltaf ákveðið að láta þær rannsóknir bara fjalla um skiptinguna eins og hún sé stóri þátturinn í málinu. Ég tel að við öll sem komum að þessu máli séum sammála um að viljum jafnrétti í fjölskyldunni. Við viljum aukið jafnrétti og við viljum gera það sem við getum til að stuðla að því. Enginn sem kom fyrir nefndina talaði gegn því, sama fyrir hvaða skiptingu hann talaði, að sameiginleg ábyrgð foreldra, umsjá foreldra með barni og samvistir barns við báða foreldra í frumbernsku hafi mikil áhrif og jákvæð áhrif og skipti börnin miklu máli. Um það var ekki deilt heldur var í öllum þessum rannsóknum sagt að jöfn skipting væri mikilvæg til að ná þessum árangri. Samt kappkosta allir hér að tala um þann góða árangur sem við höfum þegar náð og hvernig fæðingarorlofið hefur aukið jafnrétti og breytt þessu síðustu 20 árin. Ég hef viljað benda á að á þeim tíma sem þessi mikli árangur hefur náðst hefur skiptingin verið, ef við förum í leikkerfafræðina, þrír, þrír, þrír, sem sagt þrír mánuðir fyrir hvort foreldri og þrír sem foreldrar skipta á milli sín. Það hefur ýmislegt annað gerst á þessu ferðalagi og margt annað hefur breyst, t.d. á vinnumarkaði, í samfélaginu og svo mætti lengi telja. En það hefur sýnt sig að sveiflurnar fara langmest eftir því hvort þak sé á hámarksgreiðslunum og hverjar lágmarksgreiðslurnar eru. Það hefur strax áhrif, bæði á það hvernig foreldrar nýta mánuðina sína og hvort annað foreldrið tekur alla sameiginlegu mánuðina eða ekki. Á meðan ekkert þak var nýtti mikill meiri hluti feðra sameiginlega réttinn en um leið og þak var sett og hámarksgreiðslur urðu frekar lágar húrraði það alveg niður í, ég man ekki alveg tölurnar en það var alla vega niður í 70%. Svo hefur þetta verið að rísa aftur eftir því sem þakið hefur hækkað. Ef við ætlum raunverulega að ná þeim árangri að foreldrar skipti með sér ábyrgðinni þarf að hækka þakið, eins og Sjálfstæðisflokkurinn talar oft fyrir. Miðað við þetta skilar það bestum árangri. Það þarf að finna þennan milliveg, hækka þakið og reyna svo að fjölga mánuðunum. Núna höfum við stigið það góða skref að fjölga mánuðunum og þakið hefur verið hækkað jafnt og þétt, en það þarf að gera meira. Það hversu hátt lágmarkið er hefur líka áhrif og meiri á það hvernig konur nýta orlofið, eins og kom fram í nefndinni. Við erum sammála um rannsóknirnar, við erum sammála um markmiðin og mér heyrist allir hafa verið sammála um þann árangur sem náðst hefur hingað til. Ég held að við þurfum að vera heiðarleg með að fleiri atriði en skiptingin skipta máli við að ná þeim markmiðum sem allir eru sammála um að ná. Staðreyndirnar segja okkur líka fleira, þ.e. að 75% mæðra sem ganga með barn og eignast það kjósa að dreifa rétti sínum til að lengja hann, taka þann rétt sem þær hafa til fæðingarorlofs og dreifa honum yfir fleiri mánuði til að hafa lengri tíma með barninu sínu heima. Þær kjósa það og það eigum við að virða. Það á alls ekki að fordæma það. Þetta er bara val þeirra og þær hafa rétt á því. Því minni rétt sem þær hafa, færri mánuði, þýðir náttúrlega að á 12 mánuðum, sem er algengasta tímabilið, eru þær á hálfum launum, en eftir því sem mánuðunum fjölgar minnkar launaskerðingin sem þær verða fyrir í fæðingarorlofinu. Launamunur kynjanna á vinnumarkaði, eins og hann er í dag, er einmitt hvað helst skýrður með fæðingarorlofstöku. Við þurfum líka að skoða þetta út frá jafnréttisvinklinum. Svo er staðan sú að foreldrar sem ganga ekki með barnið eru núna að nýta yfir 90% af rétti sínum að meðaltali. Í ljós kemur að þeir sem búa ekki með börnunum fullnýta rétt sinn, taka meira orlof, það sýna tölurnar. Þar sem foreldrar eru í sambúð eru meiri líkur á að réttur foreldris sem gekk ekki með barnið sé ekki fullnýttur og þar tapist mánuðir. Það fyrirkomulag að foreldrar búi saman og ali saman upp barn sitt er á yfir 50% heimila. Samkvæmt þessum niðurstöðum eru þá mun meiri líkur á því að barnið fái ekki alla 12 mánuðina, að þeir fari forgörðum. Það finnst mér alveg gríðarlega mikilvægt að hugsa um. Ólíklegra er að börn foreldra sem búa saman fái alla umönnunina. Þarna komum við aftur að tekjunum og hvernig heimilið er samsett og aðstæður misjafnar. Þetta eru svo misjafnar aðstæður og því er svo mikilvægt að hafa svigrúm fyrir fjölskyldu sem er komin með þá ábyrgð að ala upp barn, að henni sé treyst til að sýna þá ábyrgð að skipta orlofinu rétt, eins og hentar barninu best. Ef foreldrar eignast fleiri en eitt barn getur verið misjafnt á milli barna hvort foreldrið tekur lengra fæðingarorlofi í það og það skipti. Það fer bara allt eftir aðstæðum hverju sinni. Ég held að ástæðan fyrir þessu sé í flestum tilfellum fjárhagsleg. Til að foreldrar geti nýtt allan réttinn, þau sem eru á meðaltekjum eða lágum launum, þarf tekjuhærra foreldrið að vera á aðeins 80% launum í allt að fjóra og hálfan mánuð, eins og það er núna. Það getur skapað togstreitu, áhyggjur og annað slíkt á heimilinu. Það þarf að taka það allt saman inn í heildarmyndina. Það er því gríðarlega mikilvægt fyrir hagsmuni barnsins og fyrir fjölskyldurnar að hafa svigrúm og sveigjanleika til að geta aðlagast sem best aðstæðum hverju sinni. Þá kem ég aftur inn á að foreldrar þurfa frelsi til að standa undir þeirri ábyrgð. Það verður ekki gert nema þeim sé treyst til þess. Þeir sem fá traust sýna ábyrgð. Þetta er skýr vilji unga fólksins. Við höfum oft talað um það í þessum sal, og stjórnmálamenn hafa almennt talað mikið um það, alla vega á tyllidögum, hve mikilvægt sé að hlusta á unga fólkið, á komandi kynslóðir, á fólkið sem er á vettvangi. Þetta fólk hefur sent inn umsagnir. Það komu um 253 umsagnir úr samráðsgátt stjórnvalda, mikið til frá einstaklingum sem eru að eignast börn eða hafa eignast börn og nýta sér fæðingarorlofið. Þetta er unga fólkið. Nú er nýkomin könnun frá Geðverndarfélagi Íslands, hún var birt núna í desember, sem sýnir að 63% vilja hafa aukinn sveigjanleika, telja það mikilvægt. Við megum ekki hafa sjónarmið komandi kynslóðar, þeirrar kynslóðar sem er að eignast börn, bara til spari. Við eigum að hlusta á hana núna eins og alltaf. Við þurfum líka að taka mið af því og geta sagt að hér hafi orðið kynslóðaskipti. Það eru breyttir tímar. Ég er ekki að segja að fullur sigur sé unninn, ég hef aldrei sagt það, en það eru samt komin önnur gildi. Skoðanir hafa breyst og við verðum að sýna ungu fólki traust og hlusta á vilja þess. Það er bara alveg gríðarlega mikilvægt. Það er mikilvægt að treysta unga fólkinu til að taka ákvarðanir. Það þarf ekki alltaf lög, lög, lög. Jafnréttisbaráttan hefur náð ýmsu fram og það eru oft menningarbreytingar og annað slíkt, ég er ekki að segja að það sé útilokað. Þess vegna hef ég ekki talað fyrir tólf, núll möguleikanum, sem væri náttúrlega besta staðan ef við værum komin þangað að við gætum haft það þannig. Því hef ég talað fyrir fjórir, fjórir, fjórir skiptingunni. Hún er af sama meiði og sú regla sem gilt hefur hér að mestu frá árinu 2000, þ.e. þrír, þrír, þrír. Við höfum náð árangri þar og því tala ég fyrir þessu. En ég fagna því þó að eftir þá umræðu fengum við fullt af gestum, m.a. landlæknisembættið, sem tók undir fjórir, fjórir, fjórir tillöguna, Ljósmæðrafélag Íslands, sem benti á að hægt væri að skoða að hafa jafna skiptingu, sex, sex, og leyfa framsal á tveimur mánuðum, Geðverndarfélag Íslands, sem talaði mikið fyrir þessu, og fleiri. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu í hv. velferðarnefnd að fara bil beggja og hafa það þá sex vikur í staðinn fyrir fjórar, eins og frumvarpið leggur til. Það hefðu verið átta vikur samkvæmt sex, sex, tveir, framseljanlegu leiðinni, eða fjórir, fjórir, fjórir. Þetta er skref fram á við. Ég skrifaði einmitt undir nefndarálitið með fyrirvara út af skiptingunni, eins og ég hef farið yfir hér. Fyrirvari minn er út af henni. Ég tel líka mikilvægt að í breytingartillögum meiri hluta velferðarnefndar er bráðabirgðaákvæði um að fylgjast eigi mjög grannt með þróuninni og endurskoða, eða alla vega fylgjast með, hvernig þetta hefur gengið innan næstu tveggja ára þannig að þá sé hægt að bregðast við ef þetta þróast ekki í rétta átt. Þá gefst okkur líka tækifæri til að ræða þessi mál áfram og þá er hægt að tala áfram fyrir auknu frelsi í þessum málum, eins og ég mun gera á meðan ég er hér á Alþingi. Ég mun tala fyrir auknu frelsi í þessum málum, tala fyrir auknu trausti til ungs fólks, tala fyrir valfrelsi fjölskyldunnar og tala fyrir hagsmunum barnsins. Það er bara gríðarlega mikilvægt að barnið fái sem besta umönnun í sem bestu umhverfi og að hagur fjölskyldunnar sé tryggður á fyrstu mánuðum barnsins og upp úr. Við megum heldur ekki tala eins og þetta sé eina lausnin. Við þurfum að vera vakandi á fleiri stöðum. Þetta er vinnumarkaðsúrræði, ég tek alveg undir það, en það þýðir ekki að ekki megi horfa á hagsmuni barnsins og hafa þá ríkari en jafnrétti á vinnumarkaði. Ég er samt ekki að halda því fram að hægt sé að velja á milli heldur að þetta fari saman. Miðað við aðstæður í dag er hægt að ná jafnrétti fram þó að það sé svigrúm fyrir fjölskylduna. Það er aðallega vinnumarkaðurinn sem talar fyrir þessu og ég vil þá líka sjá hann sýna frumkvæði og ábyrgð á fleiri stöðum, tryggja að báðir foreldrar séu hvattir til að nýta rétt sinn til fæðingarorlofs og að þeir séu aðstoðaðir við það, að engir fordómar séu gagnvart því. Þetta þarf líka að fylgja börnunum eftir fæðingarorlofið og þá þarf fjölskyldustefna fyrirtækja, bæði opinberra og hjá einkageiranum, að vera góð. Tengslamyndun er ekki bara í byrjun, en hún er mikilvæg þá og gefur tóninn. Við þurfum að vinna í þessu á öllum stigum. Foreldrajafnrétti þarf líka að vera á fleiri sviðum eins og er oft komið inn á. Við þurfum að tryggja það, bara eins og í forræðismálum og umgengnismálum og fleiri málum. Það þarf víða að takast á í þessu. Við megum ekki halda að þetta sé eina málið eða tala þannig um það eins og mér finnst hafa verið. Fæðingarorlofið hefur vissulega mikil áhrif en þetta er ekki eina tækið okkar og mánuðirnir eru ekki heldur eina tækið, heldur eru efnahagslegu þættirnir mjög mikilvægir líka. Mér finnst svolítið miður hvernig umræðan og rannsóknirnar og orð fagfólksins hafa verið heimfærð á þessa mánuði. Ég er ekki á því. Ég segi að lokum að við eigum sýna traust og gefa ungu fjölskyldufólki frelsi. Það mun þá endurgjalda okkur með góðri ábyrgð og betra fjölskyldulífi þar sem æska þessa lands mun gróa, vaxa vel úr grasi og skapa hér góða velferð.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir umfjöllun sína og tek undir það að fjárhæðir og traust og frelsi skiptir máli en vernd gegn ofbeldi skiptir líka máli. Það skiptir öllu máli af því að barn sem elst upp við ofbeldi getur orðið fyrir varanlegum skaða á þroska og heila. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvers vegna hann telur ekki nauðsynlegt ef barn býr hjá foreldri sem hefur mátt sæta það miklu ofbeldi að nálgunarbanni er beitt, lögregla tekur ákvörðun eða ákæruvald tekur ákvörðun um að beita nálgunarbanni og leitar úrskurðar dómstóla, að það sé sjálfkrafa tilfærsla á hinum sex mánuðum fæðingarorlofs svo að barnið geti búið við öruggt umhverfi á fyrstu 12 mánuðum æviskeiðs. Ég minni hv. þingmann, sem er löglærður, á „pater est“-reglu barnalaga sem er þess eðlis að ef fólk sem er í hjúskap eða sambúð eignast barn þá fer það saman með forsjá þannig að ákvæði 8. mgr. 9. gr. koma engan veginn til aðstoðar þegar um er að ræða fólk sem fer saman með forsjá. Við þurfum að huga að börnum og vernda þau gegn ofbeldi.
Virðulegur forseti. Mikið var fjallað um þetta í hv. velferðarnefnd og mikið er fjallað um það í nefndaráliti meiri hlutans. Það eru gerðar breytingar varðandi þessa millifærslu þegar um nálgunarbann er að ræða. Ég tel því að við höfum brugðist við þessum áhyggjum. Ég vil þó segja að þótt hafi gengið á með ofbeldissambandi foreldra þá er ekki þar með sagt að barnið hafi ekki rétt til þess að mynda tengsl við það foreldri sem sætir nálgunarbanninu. Það þarf ekki að vera að barnið sé í hættu eða eigi á hættu að verða fyrir ofbeldi þar. Hér erum við með fagaðila og barnaverndarkerfið og lögreglu, þar sem ég starfaði líka og tók þátt í svoleiðis atriðum, til að tryggja samvistir beggja foreldra við barn, undir vissum kringumstæðum undir eftirliti eða með milligöngu fagaðila og annað slíkt. Öll umræða í þessu máli, um skiptingu og annað, hefur snúist um tengsl og rétt barnsins til að mynda tengsl við báða foreldra og hljóta umönnun beggja foreldra. Ég held að það sé sem betur fer í fáum tilfellum sem reynir á þetta og ég held að við eigum ekki að alhæfa að það sé útilokað í öllum tilfellum að foreldri sem sætir nálgunarbanni geti hugsað um barnið.
Herra forseti. Hér er ekki um að ræða það að slíta tengsl eða tálma eða neitt slíkt. Við erum að ræða um rétt til töku fæðingarorlofs í sex mánuði með barni eftir að hafa beitt hitt foreldri barnsins svo grófu ofbeldi og hótunum að nálgunarbann er eina leiðin til að vernda foreldri og barn. Mig langar aðeins að setja upp þetta dæmi þar sem við erum að tala um barn á fyrstu sex mánuðum æviskeiðsins þar sem þetta á sér mögulega stað. Þetta snýst um hvort það barn fær að njóta áframhaldandi fæðingarorlofs eða þarf að fara í einhverja gæslu eftir sex mánuði vegna þess að hitt foreldrið er með nálgunarbann. Eins og hv. þingmaður svaraði þessu rétt áðan var eins og hann teldi að barnavernd gæti tryggt slíka umönnun hjá foreldri undir eftirliti þannig að það geti sinnt meginumönnunarhlutverki í sex mánaða fæðingarorlof með barni sínu. Það er engin stofnun á Íslandi sem getur sinnt slíku eftirlitshlutverki. Þegar verið er að byggja upp umgengni og samband milli foreldris og barns eftir ofbeldi eða þegar þarf að hafa eftirlit með umgengni er þetta kannski umgengni á hálfs mánaðar fresti í tvo klukkutíma, ekki á hverjum degi í átta klukkutíma og svo að hitt foreldrið geti sótt vinnu. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé einhver misskilningur á ferð og það er alveg sama hve oft [[Forseti hringir.]]er komið hingað upp og vísað í einhver lagaákvæði sem eiga að vera þarna, ekkert af því tryggir þetta barn og rétt þess.
Virðulegi forseti. Það er nú þannig að foreldrar hafa 24 mánuði til að nýta sinn sex mánaða rétt, það þarf ekki endilega að taka hann út á fyrstu sex mánuðum í lífi barnsins. Við verðum að setja þetta í rétt samhengi, þetta er 24 mánaða tímabil. Það er algerlega skýrt í lögunum að ef foreldri sætir nálgunarbanni gagnvart barninu þá færist rétturinn yfir til hins foreldrisins og ef foreldri er ófært um að annast barnið vegna nálgunarbanns gangvart hinu foreldrinu þá færist rétturinn líka yfir samkvæmt breytingartillögu meiri hlutans. Þannig að þó að viðkomandi hafi fengið á sig nálgunarbann vegna ofbeldis gegn hinu foreldrinu þá er ekki útilokað að barnið geti verið í umsjón viðkomandi án þess að vera í hættu og þá er þetta bara mjög sterkur réttur. En ef barnið og velferð þess er í einhverri hættu þá munu þau lagaákvæði sem eru bæði í meirihlutaálitinu og breytingartillögu meiri hlutans og þegar í frumvarpinu tryggja það. Mér finnst þetta skipta miklu máli. Þetta er 24 mánaða viðmið og það stendur alveg skýrt að ef það fer gegn hagsmunum barnsins að vera í sex mánaða umönnun þess foreldris sem sætir nálgunarbanni á þessu 24 mánaða tímabili er hægt að fella réttinn niður.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér stórt mál og ég ætla að leyfa mér að segja það að ég held að þetta sé stærra mál og mikilvægara mál en margan grunar vegna þess að þetta er svo mikið mál til framtíðar. Þetta snýst um framtíðina okkar, börnin okkar og þetta snýst líka um það hvernig við viljum sjá samfélagið byggjast upp. Ég er ekki bara að vísa í jafnréttismál í þessu þótt jafnréttisvinkillinn sé gríðarlega stór. Ég er líka að vísa í það mikilvæga mál að við höldum hér uppi fæðingartíðni. Það er nefnilega áhyggjuefni hvað fæðingartíðni hefur farið minnkandi á síðustu árum. Þó að við séum enn þá ung þjóð miðað við margar af samanburðarþjóðum okkar víða í Evrópu þá er þetta áhyggjuefni. Við ætlum nefnilega að verða gömul og við ætlum að fá að njóta þess velferðarsamfélags sem Ísland hefur upp á að bjóða en til þess þarf vinnandi hendur þegar við verðum ellilífeyrisþegar. Það er sú hætta sem við stöndum frammi fyrir og þess vegna er svo mikilvægt að við byggjum upp samfélag sem ýtir undir það að á sama tíma og ungt fólk gerir kröfu til þess að geta sinnt námi sínu, geta sinnt starfi sínu, náð framgangi í starfi, sinnt félagslífi og öðru þess háttar, öllu því sem lífið hefur upp á að bjóða, þá þarf fólk líka að hafa tækifæri til þess að fjölga sér og byggja upp fjölskyldur. Mig langar aðeins í þessu sambandi að vísa í áhugaverða umsögn um frumvarpið sem kom frá Ásdísi A. Arnalds og fleirum. Þar segir m.a. varðandi fæðingatíðnina, með leyfi forseta: „Nýleg rannsókn þar sem borin er saman fæðingartíðni á Íslandi, í Noregi og Svíþjóð sýndi að í öllum þremur löndunum var líklegra að fólk eignaðist annað barn ef faðir hafði tekið fæðingarorlof. Sömuleiðis sýndi rannsókn Ara K. Jónssonar að tilkoma laga um fæðingar- og foreldraorlof árið 2000 varð til að stöðva þá hnignun sem hafði verið í fæðingartíðni fram að setningu laganna og líkurnar á að fólk eignaðist sitt annað og þriðja barn jukust. Á hinn bóginn dró verulega úr fæðingartíðni á ný í kjölfar bankahruns, eftir að þak á greiðslur í fæðingarorlofi lækkaði og það dró úr fæðingarorlofstöku feðra.“ Þess vegna m.a. er svo mikilvægt að báðir foreldrar taki fæðingarorlof. Það er líka mikilvægt að við hækkum þakið. Við þurfum án efa líka að hækka gólfið en þá þurfum við einnig að huga að því hvernig Fæðingarorlofssjóður er fjármagnaður. En ég kem kannski að því síðar. Jafnréttismál eru ekkert gæluverkefni. Þau eru beinhart efnahagsmál og þess vegna er svo mikilvægt að við séum með sjálfstæðan rétt feðra til töku fæðingarorlofs. Það hefur nefnilega sýnt sig að sá sjálfstæði réttur til feðra sem okkur tókst að skapa hér með fæðingarorlofslögunum frá árinu 2000 er það sem hafði mest áhrif á jafnrétti kynja. Auðvitað er þetta sambland af fullt af þáttum en þetta er stóri þátturinn. Þetta hafði ekki bara, og það er samt risastórt, áhrif þegar kemur að því að ung kona kemur út á vinnumarkaðinn og er að sækjast eftir starfi. Það hafði vissulega áhrif þar, að atvinnurekandinn horfði ekki á konu og segði: Jæja, þú er kannski að fara í fæðingarorlof. Ég ræð frekar þennan unga karlmann því að það eru minni líkur á því hann fari í fæðingarorlof. Þetta jafnaði þá stöðu en þetta hefur líka áhrif til lengri tíma litið. Feðurnir ná að bindast börnunum betri böndum og þar af leiðandi sinna þeir þeim líka í framtíðinni. Þannig jafnast munur kynjanna á heimilunum. Það skiptir svo miklu máli. Í grunninn er þetta eiginlega orðið, og ég held að það sé stóra atriðið hér, og á að vera baráttumál fyrir feður. Það er ástæða fyrir því að ljósmæður hérna innvikla feður meira og meira inn í fæðingarferlið sem slíkt. Eitt af því mikilvægasta er t.d. að feður fái barnið á brjóst sér, þ.e. skinn við skinn aðferðin, því að tengslamyndun alveg á fyrstu mínútunum skiptir máli og þeim mun mikilvægara einmitt að karlmenn fái tækifæri til að sinna börnunum í fæðingarorlofi. Ég ætla líka að benda á að ég held að það sé þannig, og ég hef sjálf farið þá leið, að við mæður verðum bara stundum allt of frekar á þessi börn og gefum karlmanninum eða feðrunum allt of lítil tækifæri til að vera þátttakendur í ferlinu. Ég held að það sé algerlega rannsakað í þaula mikilvægi þess að karlmenn fái að taka raunverulegan þátt í uppeldi barnanna frá fyrstu tíð. Þar skiptir fæðingarorlofið aftur mjög miklu máli. Ég ætla að fá aftur að koma inn í þessa áhugaverðu umsögn frá Ásdísi A. Arnalds og fleirum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Þá kom fram í nýlegri skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar að íslensk ungmenni, af báðum kynjum, mátu samskipti sín við feður jákvæðari en börn frá öllum samanburðarlöndunum, 41 talsins. Rannsóknin náði til fyrstu árganganna sem nutu góðs af auknum rétti feðra til töku fæðingarorlofs og hafa rannsakendur leitt að því líkur að þessi árangur sé afleiðing af auknum möguleikum feðra til að annast um börn sín í kjölfar þess að þeir öðluðust sjálfstæðan rétt til töku orlofs. Nýlegar samanburðarrannsóknir á samskiptum foreldra og barna á Norðurlöndunum benda einnig til þess að tengsl séu milli lengdar fæðingarorlofs feðra og gæða tengslamyndunar þeirra við börn sín.“ Aftur: Þetta er ekki bara spurning um fyrstu mánuðina heldur um alla framtíð. Mér finnst líka áhugavert í þessari sömu umsögn, svo ég fái aftur að vísa í hana, þegar er verið að tala um skilnaðartíðni. Auðvitað er það ekki þannig að fæðingarorlofslögin hafi verið sett með það að markmiði en það er samt sem áður þannig að með tilkomu sjálfstæðs rétts feðra til fæðingarorlofs dró úr skilnaðartíðni á Íslandi. Mér finnst það líka mjög áhugaverð niðurstaða. Þessi sjálfstæði réttur feðra skiptir svo miklu máli út frá menningu á vinnustöðum og þá ætla ég að segja það sem ég hef ekki sagt í þessari ræðu hér en ég sagði það við 1. umr., að ég styddi frumvarpið eins og það leit út þá, þ.e. með skiptingunni sex, sex. Mér fannst líka ástæða til þess að hafa þennan eina mánuð framseljanlegan því að aðstæður geta verið misjafnar. En ég bætti því líka við í þeirri ræðu að það kynni að vera mikilvægt að gera einhverjar breytingar á því til að koma til móts við ólík sjónarmið. Við sjáum það á umsögnunum. Við erum með ofboðslega góðar og flottar umsagnir, m.a. sem ég hef verið að vísa í hér, frá helstu sérfræðingum okkar uppi í háskóla í jafnréttismálum, félagsráðgjöf o.fl. sem mæla með jafnri skiptingu. En við fengum líka mjög mikið af umsóknum sem fara í hina áttina og segja að það þurfi að auka frelsi foreldra því að aðstæður séu misjafnar. Ég ætla því að þakka hv. velferðarnefnd fyrir nefndarálitið og breytingartillögur sínar og held að þeim hafi tekist alveg ofboðslega vel til. Og vegna þess að í ræðum áður hefur verið rifjuð upp forsaga fæðingarorlofsins og hvað við erum búin að tala mikið í langan tíma og hversu mikilvægt er þess vegna að stíga þetta skref núna langar mig að segja að við höfum lengi talað um þetta sem fimm, fimm, tveir. Ég held að það sé svo miklu betri leið að tala um sex, sex, og nú erum við búin að bæta einu sex-inu við, sem er mjög flott í þessu sambandi sérstaklega. Ég held að það sé svo mikilvægt að þetta séu réttindi hvers einstaklings um sig og þau geti svo samið með einhverjum hætti um að færa hann yfir. Ég held að það skipti miklu meira máli vegna þess að við höfum séð það að feður hafa hingað til tekið sinn sjálfstæða rétt en almennt ekki úr þessum svokallaða potti. Það er sú menning sem hefur einhvern veginn skapast. Það er horft á konuna: Já, þú tekur að sjálfsögðu þinn sjálfstæða rétt og sameiginlega réttinn. Á meðan karlmaðurinn er litinn hornauga ætli hann sér að taka meira en sjálfstæðan rétt sinn. Það er auðvitað menning og ég er ekki að segja að við breytum henni bara með einni löggjöf en löggjöfin hefur gríðarlega mikil áhrif. Þess vegna held ég að við séum að stíga ofboðslega farsælt skref hér með þessar sex vikur, mér finnst það ákveðin nýsköpun og mér finnst það góð lending. Það er meira sem þarf að gera í þessum málaflokki og þá verðum við að horfa til sveitarfélaganna. Sveitarfélögin verða að hafa burði til þess að bjóða upp á afbragðs dagþjónustu og leikskólaþjónustu frá því að fæðingarorlofi sleppir. Ég ætla líka að leyfa mér að kasta því fram að sveitarfélögin megi koma með aðrar lausnir. Sjálf er ég mjög hlynnt ungbarnaleikskólum. Ég held að öll börn ættu að fara í leikskóla vegna þess að það er fyrsta skólastigið, það er bara spurning á hvaða aldri það nám á að hefjast. En það eru aðrar lausnir sem hægt er að nota. Dagforeldrar eru ein lausn en það eru líka ákveðnar greiðslur til heimilishjálpar og annað sem geta nýst í þeim efnum. En stóra málið er auðvitað það að foreldrar þurfa hafa burði til að eignast börn og sinna vinnu sinni eins og þeir kjósa og þá skiptir auðvitað þessi þjónusta sveitarfélaganna með daggæslu og svo leikskólana gríðarlega miklu máli. Að lokum ætla ég að segja þetta: Næsta skref ætti auðvitað að vera að hækka tekjuþakið og fæðingarstyrkinn. Ég held að það sé brýnt. Ég fagna því stóra og mikilvæga skrefi sem við erum að stíga hér og vil líka brýna okkur áfram í því að horfa til þess að hækka þakið. En á sama tíma, eins og ég sagði áðan, verðum við að horfa á fjármögnun sjóðsins. Og á þeim tíma sem við erum núna, þar sem við erum að lækka tryggingagjaldið og þeim er að fjölga sem eru á atvinnuleysisskrá, þá þurfum við að huga að framtíð Fæðingarorlofssjóð og fjármögnun hans til lengri tíma. En það væri enn stærra skref áfram í jafnréttisbaráttunni að hækka þetta þak.
Virðulegi forseti. Það er svolítið gaman að hlusta á umræðuna í dag af því að ég held að við áttum okkur öll á því að málið er í stóru myndinni, eins og það var lagt upp með í byrjun, framfaraskref. Í rauninni var á sínum tíma samþykkt lenging á fæðingarorlofinu upp í 12 mánuði. Hún var síðan dregin til baka en í fyrra var hún samþykkt aftur og byrjað að lengja fæðingarorlofið í áföngum og nú erum við að fullklára það. Það eru um 20 ár síðan ég stóð einmitt hér og tók þátt í umræðu um löggjöf sem var tímamótalöggjöf, löggjöf sem aðrar þjóðir litu til okkar með, þegar við breyttum fæðingarorlofsmálunum og innleiddum níu mánaða fæðingarorlof sem skiptir gríðarlega miklu máli fyrir barnið, líka tengsl foreldra við barn en ekki síst út jafnréttismálum. Það var eins og við þekkjum skiptingin þrír, þrír, þrír og ekki millifæranlegir þeir þrír mánuðir sem hvoru foreldri var úthlutað. Auðvitað er margt búið að gerast síðan þá, sem betur fer, og ekki síst vegna þess að það mál átti stóran þátt í því að fórum fram á við í jafnréttismálum, en ekki síður hitt að það voru ýmsar aðrar ákvarðanir sem við tókum umdeildar, m.a. innan flokka sem eru núna í ríkisstjórn. Við erum að tala um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja, ég viðurkenni það fúslega að ég var mjög skeptísk á það. Ég var ekki hlynnt því og taldi að fyrirtækin yrðu að hafa frelsi til að ákveða það sjálf, þau myndu gera þetta ef þau fengju hvata. En það gerðist ekki neitt fyrr en aðhaldið kom frá löggjafanum. Fyrst þegar aðhaldið var veitt á sínum tíma með kynjakvótann var sagt: Þið hafið tvö ár til að bregðast við. Þau tvö ár nýttu fyrirtækin því miður ekki nægilega vel og því fór sem fór að það var lögfest að setja á kynjakvóta í fyrirtækjum. Um daginn átti sér svo stað athyglisverð umræða um frumvarp sem ýtir í rauninni á það að fyrirtæki fullfylgi lögum varðandi kynjakvóta í fyrirtækjum sem eru með 50 manns eða fleiri. Þá kom aftur í ljós þessi ágreiningur á milli flokka og milli þeirra sem eru íhaldsflokkar að mínu mati. Það var ljóst að bæði Sjálfstæðisflokkurinn en ekki síður Miðflokkurinn voru eindregið á móti því að fyrirtæki með 50 og fleiri væru í rauninni þvinguð með löggjöf til þess að fullnægja kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja. Ég segi þetta til að bregða upp ákveðinni mynd sem við höfum af því hvernig flokkar eru og það er ekkert að því. Í því felst ekki ómálefnaleg gagnrýni. Flokkar hafa mismunandi hugmyndafræði og það hvernig fólk nálgast þetta mikilvæga mál sem er að ná jafnrétti á landinu. Við höfum ólíka sýn hvað það varðar og auðvitað breytist hún líka frá tíma til tíma. Við sjáum að þegar þetta mikilvæga mál var samþykkt árið 2000 var draumurinn að ná 12 mánuðum og það er það sem við erum að ræða í dag, 20 árum síðar. Í dag hef ég þá skoðun að miðað við aðstæður, m.a. hjá foreldrum, hjá sveitarfélögum, hver staðan er þar vítt og breitt um landið, sé ástæða til að við setjum markið aðeins hærra og ræðum fullum fetum um 18 mánaða fæðingarorlof þar sem skiptingin gæti verið níu, níu á milli foreldra. Það er ákveðin framtíðarmúsík en það er gaman að leyfa sér að geta þessa í hvert skipti sem við tökum skref í jafn mikilvægu máli og þetta er. Árið 2000 var þetta ekki síst gert með samkomulagi við vinnumarkaðinn. Vinnumarkaðurinn lagði mjög ríka áherslu á þetta. Málið sem við erum að tala um núna er ekki beint afsprengi þess samtals við vinnumarkaðinn eins og það var gert á sínum tíma, en það er hins vegar alveg skýrt hver sjónarmið vinnumarkaðarins eru. Tökum sem dæmi sjónarmið BHM, BSRB, Samtaka atvinnulífsins. Þau hafa lagt ríka áherslu á það hvernig skiptingin á að vera. Skiptingin hefur nefnilega þýðingu fyrir jafnréttismál, fyrir stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Það er rétt sem hér hefur verið haldið fram, m.a. af hálfu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, að það er fleira en skiptingin sem hefur þýðingu fyrir það hvernig við náum fram jafnrétti. Ég tek undir það. Hækkun á þakinu er gríðarlega mikilvæg samhliða því hvernig við skiptum. En skiptingin sjálf hefur þýðingu. Vel að merkja leggjum við í Viðreisn fram breytingartillögu af því að við erum komin í, ég ætla ekki að segja öngstræti, en við erum með tillögu frá meiri hlutanum sem er málamiðlunartillaga, vond málamiðlunartillaga að mínu mati. Hún er afturför. Hún er ákveðið bakslag miðað við það hvernig var lagt upp með málið. En af því að málum er svona háttað er óhjákvæmilegt að leggja fram tillögu um hækkun á þakinu samhliða þessu. Það er enn þá þannig, ég heyri það eftir að hafa hlustað á allar ræðurnar í dag, að verið er að nota frelsið, það dásamlega hugtak sem hefur verið svo fjarri stjórnarflokkunum allt kjörtímabilið, til að reyna að réttlæta það að niðurstaðan verði sú að konan muni á endanum taka fleiri mánuði í fæðingarorlofi. Þar sem er lítið jafnrétti, og ég veit ekki hversu oft við höfum sagt það, er lítið frelsi. Ef það er ekki jafnrétti er ekkert frelsi. Þá er ekki hægt að segja að fólk hafi val um eitt eða neitt. Þá er ekki hægt að draga þetta fallega orð valfrelsi inn í slíka umræðu, ef við erum ekki með jafnrétti. Hluti af skyldu okkar og ábyrgð sem löggjafa, þegar við erum að fara í breytingar á jafn mikilvægri löggjöf eins og þessi er, er einmitt að hugsa út frá því hver séu markmiðin með frumvarpinu. Meginmarkmiðin eru vissulega barnið, að tryggja barninu tengsl við foreldrana, að báðir foreldrarnir tengist barninu á þeim dýrmæta tíma. En markmiðið er ekki síður jafnrétti. Jafnrétti var svolítið rauði þráðurinn í þeirri umræðu sem við áttum hér fyrir 20 árum. Fólk skildi það af hverju við þurftum að fara í þessa vegferð, sem er ekkert búin. Við verðum nefnilega að hafa úthald til að klára jafnréttismálin. Við verðum að hafa úthald því að við erum ekki búin að klára þetta. Öll viðmið, allar tölur sýna fram á að það er enn þá kynbundinn launamunur á vinnumarkaði. Staða kvenna er enn þá veikari á vinnumarkaði en karla. Við þurfum að laga það. Við erum ekki búin og þá megum við ekki vængstýfa svona ótrúlega dýrmætt tæki eins og lög um fæðingarorlof eru. Ég vil leyfa mér að vitna í Pétur heitinn Blöndal sem sagði á sínum tíma í mjög góðri ræðu sinni, með leyfi forseta: „Til þess að hæfileikar hvers einstaklings nýtist þjóðfélaginu til fulls verður að ríkja fullt jafnrétti til starfa þannig að hæfasti einstaklingurinn verði ætíð ráðinn. Svo er ekki í dag. Misrétti á milli fólks birtist í misrétti milli karla og kvenna sem er hrópandi og það verður að laga með öllum tiltækum ráðum.“ Þetta er svo augljóst sem hann sagði, eins og það er átakanlega augljóst að svona rödd er ekki lengur að finna innan Sjálfstæðisflokksins, svo að ég segi það alveg hreint út eftir að hafa hlýtt á ræður þingmanna. Þetta er nákvæmlega nálgunin sem var á sínum tíma og var lykillinn að því að farið var út í þessa framsýnu löggjöf. Gott og vel, við eigum að nota 20 árin og meta hvort ástæða sé til að breyta. Eru gögn til til þess að við getum sagt: Já, við ætlum að fara í ákveðinn snúning á þessu með tilliti til þess að minnka óframseljanlegan rétt feðra? Eru einhvers staðar viðmið sem við höfum? Norðmenn litu til okkar á sínum tíma og fóru einmitt í viðmið eins og við vorum með, með óframseljanlegan rétt feðra. Eins og ýmsir sérfræðingar hafa bent á, og má sjá til að mynda í mjög góðri grein Ingólfs V. Gíslasonar, Sigrúnar Júlíusdóttur og Guðnýjar Bjarkar Eydal í Morgunblaðinu, sýnir nýlegt dæmi í Noregi glögglega áhrifin af skrefum sem Norðmenn tóku í krafti og í ljósi valfrelsis. Árið 2014 sögðu þeir: Já, við ætlum að stytta þennan óframseljanlegan rétt feðra um fjórar vikur. Það dró strax úr töku feðra. Í ljósi þeirrar reynslu ákváðu Norðmenn að endurreisa réttinn til fyrra horfs og frá árinu 2018 hefur hann verið 15–19 vikur eins og hann var áður. Og hvað gerðist í Noregi? Jú, feður tóku aftur aukið orlof. Ekki er lengri tími en síðan í fyrra að við lengdum fæðingarorlofið í fjóra, fjóra, tvo. En hvað gerðu feður? Þeir juku töku sína á fæðingarorlofi úr þremur mánuðum í fjóra. Þeir gerðu það. Og við tryggðum barninu rétt sinn til að vera í tengslum við báða foreldra. Nýtum reynsluna, nýtum líka reynslu þeirra þjóða sem við viljum alla jafna bera okkur saman við, í því skyni að hætta ekki og slaka ekki á í baráttunni í jafnréttismálum um leið og við hlúum að því hvernig við hugum að barninu og því umhverfi sem við búum fjölskyldum á þessum dýrmæta tíma í lífi allra fjölskyldna. Það er óhjákvæmilegt að nefna þetta með valfrelsið og þær ábendingar sem komu í samráðsgáttinni. Það er rétt að mjög margar ábendingar komu um að svokallað svigrúm ætti að vera meira. Þetta eru nákvæmlega sömu raddirnar og við þurftum að takast á við fyrir 20 árum. Þau sjónarmið komu líka fram þá. En ef okkur er alvara í því að klára þessa leið okkar í átt að auknu jafnrétti, stuðla að auknu jafnrétti, nota öll tæki og tól til þess og vera óhrædd við það, þora að koma hingað inn í þingsalinn og tala fyrir því sem við teljum rétt, sem er að stuðla að jafnrétti á vinnumarkaði, stuðla að jöfnum rétti kynja hvar sem við erum í samfélaginu, þá nýtum við tækifærið hér innan dyra til að gera það. Ég vil leyfa mér að vitna í manneskju sem er víðsýn, framsýn, frelsisins einstaklingur, hefur barist fyrir frelsinu alls staðar þar sem hún hefur komið og það er Ásdís Halla Bragdóttir. Hún skrifaði á Facebook-síðu sína um daginn, með leyfi forseta: „Á Alþingi er nú tekist á um fæðingarorlof og hvernig eigi að skipta því á milli foreldra. Stóra spurningin er: Á helmingur þess að vera bundinn föður? Það var ekki fyrr en með lengingu fæðingarorlofs árið 2000 að karlar fengu sjálfstæðan rétt til töku fæðingarorlofs. Staðreyndin er sú að í 50 ár var fæðingarorlof með lögum bundið við konur. Með þeirri miðstýringu festi ríkið í sessi þau kynjahlutverk að konum væri ætlað að vera heima hjá ungum börnum en karlar ættu að vera á vinnumarkaði. Nú á sem betur fer að lengja fæðingarorlof á nýjan leik. Ýmsir íhaldssamari þingmenn“ - og vel að merkja er það ekki ég sem er að segja þetta, það er Ásdís Halla Bragadóttir sem skrifar þetta - „telja að foreldrar eigi að hafa fullkomið val um hvernig fæðingarorlofinu er skipt og að ekki eigi að binda hluta þess við feður. Ég styð valfrelsi einstaklingsins og skil þau sjónarmið en svo rík hefð er fyrir því frá fornu fari að einungis mæður taki fæðingarorlof að allar líkur eru á að sú hefð haldi áfram nema hluti orlofsins sé bundinn við feður. Það er jafnframt eina leiðin til að vinnumarkaðurinn „sleppi hendinni“ af körlum og hleypi þeim inn á heimilin til að annast nýfædd börn sín. Rannsóknir sýna að tengsl barna við feður sína hafa styrkst verulega eftir að hluti fæðingarorlofs var bundinn við þá. Breyting á því yrði stórt skref aftur á bak.“ Ég tek undir þetta. Þetta draga aðilar vinnumarkaðarins fram, það koma mjög skýr skilaboð þaðan. Ég vil líka taka undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði fyrr í dag þegar við afgreiddum önnur mál sem tengjast mikilvægum skrefum í jafnréttismálum: Jafnréttismál eru ekki gæluverkefni. Það var að vissu leyti virðingarvert þegar forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna tók til sín jafnréttismálin í forsætisráðuneytið til að undirstrika mikilvægi jafnréttismála. Við vitum alveg hvað hefur átt sér stað hér á göngum þingsins, hvaða þrýstingur hefur verið settur af hálfu Sjálfstæðisflokksins á að ekki sé hægt samþykkja upplegg félagsmálaráðherra, sem kemur úr Framsóknarflokknum. Og vel að merkja hefur Framsóknarflokkurinn staðið vaktina í jafnréttismálum, í þessu máli eins og hann gerði fyrir 20 árum. Það hlýtur að vera erfitt fyrir hæstv. félagsmálaráðherra að þurfa að kyngja þessari breytingu, af því að þetta er breyting. Einhverjir segja: Þetta eru ekki nema tvær vikur. En þetta er prinsippbreyting. Við erum að gera það sama og Norðmenn gerðu sem hafði neikvæð áhrif á töku feðra á fæðingarorlofi. Þess vegna segi ég: Þetta er neikvæð breyting. Þetta er bakslag. Þetta er afturför. Mér finnst þetta ekki framsýni og mér finnst sárt, af því að ég veit að Vinstri græn og Framsókn eru með hjartað í þessum málum, að sjá þau þurfa að lúffa fyrir þriðja samstarfsflokknum. Þannig er málum háttað hér í dag. Það er margt annað mjög mikilvægt í þessu máli. Verið er að taka á mikilvægum réttindum einstæðra foreldra, foreldra sem eru búsettir á landsbyggðinni o.s.frv. Það er svo margt annað gott í þessu. En stóra prinsippmálið er skiptingin, sem er búið að vera að krukka í vegna óánægju Sjálfstæðisflokksins, og mér finnst miður að hún hafi orðið fórnarkostnaður í þeim hrossakaupum sem hafa átt sér stað á göngum þingsins undanfarna daga. Ég hélt ekki að Vinstri græn myndu gefa eftir í þessu máli og ekki heldur Framsókn eftir allar sterku ræðurnar, innihaldsríku ræðurnar, innihaldsríku greinarnar. Ég finn að það er ákveðinn sársauka í þessu og ég deili þeim sársauka með því ágæta fólki sem skipar þessa flokka. Ákall mitt til þingmanna í stjórnarliðinu er að samþykkja ekki þessa breytingartillögu, láta reyna á það hvort meiri hluti sé fyrir því að halda uppleggi a.m.k. félagsmálaráðherra eins og það var í upphafi. Ég held að það væri þess virði að láta reyna á hvort hægt væri að ná meiri hluta fyrir þeirri tillögu hans. Málamiðlun er orð yfir eitthvað sem er stundum ágætt en er oftar en ekki til þess að breiða yfir eitthvað sem fólki líður illa með. Þá ættu menn og konur bara að segja það, að þetta hafi verið málamiðlun við öfl sem hafa hingað til ekki haft það að leiðarljósi og ekki haft það í stafni að tala fyrir jafnrétti þegar færi gefst. Með þessu [[Forseti hringir.]]er ég ekki að tala niður einn eða neinn flokk. Mér finnst bara sárt að sjá framvindu þessa máls, þessa annars góða máls sem ég í heildina styð, en ég get ekki stutt þá breytingartillögu sem meiri hluti þingsins leggur til og þar með stjórnarflokkarnir. Ég mun segja nei við henni en já við málinu í heild.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisyfirferð yfir þennan málaflokk sem skiptir gríðarlega miklu máli, ekki síst yfir söguna um þau skref sem stigin hafa verið. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er gríðarlega mikilvægt að huga að því að aldrei verði farið til baka í þessum málum heldur alltaf horft fram á veg. Ég hjó eftir að hv. þingmaður staldraði ekki lengi við skrefið sem var stigið til baka árið 2013 þegar 12 mánaða fæðingarorlofi var hent út og farið aftur í gamla kerfið. En þar sem ég veit að hv. þingmaður kom að þeirri ákvörðun langar mig að spyrja hv. þingmann hvaða áhrif hún upplifði af þeirri ákvörðun á þessi mál, hvort það bakslag hefði haft einhver áhrif sem sú ríkisstjórn sem hv. þingmaður sat í [[2013?]]2013 - er það rangt hjá mér? Var það ekki ríkisstjórn 2013–2016? [[Gripið fram í: Nei.]]Heyrðu, þá bið ég forláts. En hv. þingmaður var í stjórnmálum. Ég er í raun og veru að fiska eftir bakslaginu sem varð, óháð því hver tók ákvörðunina, af því að við þurfum öll að vera, og ég er sammála hv. þingmanni, á tánum með það. Ég bið forláts á rangfærslunni. Það var óvart.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Um leið finnst mér, ég veit ekki hvort rétt sé að segja ánægjulegt en mér finnst gott að finna fyrir ástríðunni sem þingmaðurinn hefur greinilega fyrir málinu. Staða hans er örugglega ekki auðveld í þessu. Það er aldrei auðvelt að vera í meiri hluta. Ég geri mér alveg grein fyrir því. Ríkisstjórnin stóð á sínum tíma frammi fyrir þessari ákvörðun. Ég var ósammála henni en ég geri mér líka grein fyrir að ástæðurnar hafa eflaust verið efnahagslegar. En ég segi líka, og hef oft notað það, að alltaf sé rétti tíminn til að hugsa um að lækka skatta, þó að sumum finnist aldrei rétti tíminn til að lækka skatta, þá er alltaf rétti tíminn til að hugsa um jafnrétti. Á svona tímum eins og við upplifum núna og líka í efnahagskrísu - við erum náttúrlega vonandi bara tímabundið í krísu og þó að hún sé risastór bindum við vonir við að við náum okkur fljótt upp úr henni og viðspyrnan verði sterk og mikil - þá má ekki líta á jafnréttismálin sem eitthvert aukamál. Við verðum að passa prinsippin. Það er kannski ákall mitt til alls þingheims, að gefa ekki eftir í jafnréttismálum af því að sagan dæmir það ekki vel. Sagan dæmir ekki vel ákvörðunina 2013 um að taka til baka 12 mánaða fæðingarorlof. Það var ekki skynsamleg ákvörðun, sem er augljóst, ég held að ég þurfi ekki að útskýra af hverju það var ekki skynsamleg ákvörðun. En gott og vel, ég ætla ekki að vera algerlega í þeim neikvæða gír en ég vara fólk við, því að í heildina er málið gott en það er að taka á sig verri mynd en við hefðum þurft að fara í.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála og deili þeirri skoðun að huga þarf vel að þessum skrefum og einmitt því að það verði ekki bakslag. En ég ætlaði akkúrat í seinna andsvari mínu að koma inn á það sem hv. þingmaður endaði á, þ.e. að í heildina væri málið gott, og kannski draga það fram og biðja hv. þingmann - af því að nú erum við að horfa í baksýnisspegilinn, sem mér leiðist reyndar ekki og þá ekki vegna þess að ég sé einhver afdankaður íhaldskurfur heldur vegna þess að ég er sagnfræðingur - að horfa aðeins líka til framtíðarinnar og til þeirra skrefa sem þó er verið að stíga núna, einmitt í mánaðafjöldanum. Ég spyr hvort hv. þingmaður deili ekki þeirri gleði með mér og fleirum að við séum þó að stíga þau skref að komast áfram á þann stað sem við vorum á árið 2013, að við séum þó komin á þann stað, óháð því hvernig sex vikunum verður á endanum skipt, að hvort foreldri um sig fái aukinn rétt og hvort það sé ekki fagnaðarefni, alveg óháð því hvernig sú skipting verður.
Virðulegi forseti. Jú, það er fagnaðarefni að við séum að stíga 12 mánaða skrefið, en ég vil líka að áhyggjur mínar af útfærslunni séu skráðar héðan úr pontu og fari inn í þingtíðindi. Útfærslan skiptir máli upp á stöðu kvenna á vinnumarkaði. Við þekkjum það mætavel og það hefur margoft verið tekið sem dæmi að þegar vinnuveitandi stendur frammi fyrir því að ráða þrítugan karl eða þrítuga konu og hefur fjárfest mikið í starfsfólki þá er vitað mál - og þetta dæmi tók Pétur Blöndal heitinn fyrir og við vitum það sem höfum staðið í rekstri að það er raunhæft - að þá velur vinnuveitandinn karlinn af því að það er ólíklegra að hann fari í fæðingarorlof en konan. Staða kvenna verður að styrkjast á vinnumarkaði og þess vegna skiptir útfærslan miklu máli. Og ég lýsi enn og aftur yfir vonbrigðum með þessa málamiðlun. Já, ég gæti sagt að ábyrgð Vinstri grænna væri mikil en ég finn líka til með þeim af því að þau eru í forystu fyrir ríkisstjórn og þurfa að halda ríkisstjórninni saman. Ég geri mér grein fyrir öllu þessu. En þess þá heldur finnst mér ábyrgð hinna stjórnarflokkanna vera mikil að taka þátt í þessu. Það hefur gerst áður að stjórnarandstaðan hefur liðkað til og hjálpað ríkisstjórnarflokkunum við að koma málum í gegn, eins og t.d. kvenfrelsismálinu í tengslum við þungunarrof þar sem hluti Sjálfstæðisflokksins var á móti því máli. Þá kom náttúrlega stjórnarandstaðan og hjálpaði ríkisstjórnarflokkunum. Ég vildi láta reyna á það í þessu máli líka af því að ég veit að innst inni vilja Framsóknarfólk og Vinstri græn ekki þessa leið. Hún er ekki fyrsti valkostur þeirra. [[Forseti hringir.]]Þau hafa verið þvinguð þangað. Mér finnst miður að það sé að verða niðurstaðan [[Forseti hringir.]]í annars ágætu máli. Ég vil draga það fram. Það er framfaraskref að sjá fram á að fæðingarorlofið sé að lengjast í 12 mánuði [[Forseti hringir.]]en útfærslan er ekki góð.
Herra forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í henni kærlega fyrir þátttökuna, málefnalega þátttöku og að öllum stofni til góðar ræður. Eftir að hafa setið hér í rúma fimm klukkutíma og hlustað á hverja einustu ræðu hef ég alla vega sannfærst um að verið er að stíga mikið framfaraskref. Við erum að lengja fæðingarorlofið úr tíu mánuðum í 12. Við skulum ekki gleyma því, hv. þingmenn, að það skiptir gríðarlega miklu máli. Eðli málsins samkvæmt og kannski einmitt vegna þess að staðan er þannig á árinu 2020 að stór hluti og stærsti hluti þingheims er farinn að átta sig á því að jafnrétti skiptir gríðarlega miklu máli og þess vegna tala menn um hvað skiptingin skipti miklu. Þess vegna skiptir máli að við skilgreinum sex mánuði sem réttindi hvers og eins foreldris. Þess vegna skiptir svo miklu að við erum líka að lengja þann rétt sem menn geta ekki verið að skipta út. Hvort tveggja skiptir gríðarlegu miklu máli. Mönnum hefur orðið tíðrætt bæði um þakið og gólfið. Mönnum hefur orðið tíðrætt um umönnunarbilið sem við vitum að er enn þá til staðar. Í mínum huga er lausnin á þessum þremur, hvað eigum við að segja, vandamálum næstu skref sem við eigum að huga að í sambandi við að bæta fæðingarorlofslöggjöfina á Íslandi. Þar kemur bráðabirgðaákvæðið líka að góðum notum því að lögin verða endurskoðuð eftir tvö ár, þegar búið er að keyra þessa löggjöf í eitt tímabil réttinda, þ.e. 24 mánuði. Það er gleðilegt að þingheimur skuli stórt séð vera samtaka í málinu og tilbúinn til að taka þetta mikilvæga framfaraskref í þágu jafnréttis á Íslandi.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Það eru tímamót að við séum að taka til lokaafgreiðslu í þinginu og ræða við 2. umr. þetta mikilvæga framfaramál fyrir jafnrétti á Íslandi. Þetta er jafnframt mikið framfaramál í réttindum barna á Íslandi. Það er ánægjulegt að við umræðu, umsagnir og annað í hv. velferðarnefnd kom í raun fram mjög mikil, breið og góð samstaða um öll grundvallaratriði málsins, þ.e. við 12 mánaða fæðingarorlof og grundvallaratriði um jafnan rétt foreldra til fæðingarorlofs. Það er mikilvægt að nefna þetta hér í upphafi. Nefndin hefur jafnframt fjallað um ýmsar aðrar réttarbætur sem koma fram í nefndarálitinu og ég mun reifa hér á eftir. Fyrir nefndina komu fjölmargir gestir og ég ætla ekki að lesa allan þann fjölda upp en þeirra er samviskusamlega getið í nefndarálitinu. Jafnframt bárust umsagnir frá álíka mörgum aðilum og komu fyrir nefndina. Ekki má heldur gleyma því að fyrir framlagningu málsins á Alþingi höfðu borist fjölmargar umsagnir um málið í samráðsgátt íslenskra stjórnvalda. Málið hefur því fengið ágætan tíma og ágæta umfjöllun í samfélaginu. Það má kannski sérstaklega nefna það einnig að fyrir rúmu ári síðan, held ég að mér sé óhætt að segja, fjallaði hv. velferðarnefnd einmitt um þetta sama mál þegar ákveðið var með bráðabirgðaákvæði að lengja fæðingarorlofið á þessu ári í tíu mánuði og fæðingarorlofið á næsta ári með bráðabirgðaákvæði í 12 mánuði. Síðan er gengið frá heildarlögunum hér. Eins og þingmönnum er kunnugt er lagt til í frumvarpinu að samþykkt verði ný lög um fæðingar- og foreldraorlof sem leysa þá af hólmi 20 ára gömul lög. Lagt er til að réttindi fæðingar- og foreldraorlofs lengist í 12 mánuði og skiptist jafnt milli foreldra með einum framseljanlegum mánuði þeirra á milli. Því er fagnað sérstaklega að nú sé stigið þetta tímabæra skref í að lengja fæðingarorlofið. Það sem ég held að sé óhætt að segja að hafi tekið hvað mestan tíma í umræðu hv. velferðarnefndar voru atriði er sneru að skiptingu orlofsins. Þar komu fram fjölmörg sjónarmið og sýndist sitt hverjum. Ég held að engar ýkjur séu að segja að innan þings og úti í samfélaginu hafi sjónarmiðin um skiptingu legið alls staðar frá því að vera enginn áskilnaður um skiptingu milli foreldra yfir í það að vera niðurnjörvað í sex mánuði á hvort foreldri með engum skiptum. Frumvarpið gerði hins vegar ráð fyrir, eins og hefur verið nefnt, og gerir ráð fyrir að skiptingin sé einn mánuður á milli foreldra. Í meðförum nefndarinnar komu einnig fram ýmis sjónarmið um þetta, bæði um aukin sveigjanleika en einnig um að ekki væri gengið nægilega langt í því að hafa skilin skörp og allt þar á milli. Niðurstaða meiri hlutans er sú að fara í skiptingarþættinum bil beggja, þ.e. að auka lítið eitt í þann tíma sem heimilt er að framselja á milli tveggja foreldra, úr fjórum vikum í sex vikur, en fara þó ekki alla þá leið að heimila heila tvo mánuði og alls ekki þá leið að hafa algjört frjálsræði í skiptingunni. Mikilvægt er að hér komi fram að frammi fyrir nefndinni komu einmitt fram sjónarmið um að taka beggja foreldra á fæðingarorlofi skipti gríðarlega miklu máli með tilliti til þess hvernig börnum farnast þegar kemur fram í lífið. Það var sérstaklega athyglisvert að fá m.a. upplýsingar um það inn í nefndina að umönnunarþátttaka feðra hefði margvísleg jákvæð áhrif á líf barna, m.a. á hegðun og andlega líðan, þar með talið að hegðunarvandamálum drengja fækkaði við aukna þátttöku feðra og sjálfstraust stúlkna ykist við þá sömu þátttöku. Þetta er mjög mikilvægt og þess vegna ítrekar meiri hlutinn að hann væntir þess að þegar nýju lögin taka gildi reyni foreldrar eftir megni að taka réttinn eins jafnt út og kostur er, og við vonum að það raungerist, til að hjálpa okkur að ná þeim markmiðum sem þarna koma fram. Með lengingu fæðingarorlofsins er hins vegar ekki allur björninn unninn, ef svo mætti að orði komast. Þegar fæðingarorlofi lýkur tekur við tímabil sem sumir hafa nefnt umönnunarbilið eða umönnunargjána eftir atvikum, þ.e. tíminn sem líður frá því að fæðingarorlofi lýkur og þangað til barni er tryggt leikskólapláss. Fáein sveitarfélög á Íslandi hafa þegar náð þeim árangri að geta tekið við börnunum að loknu fæðingarorlofi en við eigum langt í land sem þjóð og sem samfélag að ná því að fullu. Það er áfram samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga að loka þessu bili. Nefndin leggur áherslu á að þegar verði hafið samtal á milli ríkis og sveitarfélaga um þetta efni. Í 9. gr. frumvarpsins og síðan einnig í 30. gr., sem fjallar um framsal á fæðingarstyrkjum eða réttinn til fæðingarstyrks, er fjallað um þær heimildir sem eru til framsals utan framsalsheimildarinnar sem er getið um í 1. mgr. 8. gr. Um þetta mál fór fram mikil umræða innan nefndarinnar og þá sérstaklega kannski um þann þátt sem snýr að nálgunarbanni. Þessi þáttur er mjög mikilvægur og nefndin ræddi töluvert. Ég held að ég fari yfir þennan þátt með því að lesa hreinlega þennan kafla nefndarálitsins enda er hann mikilvægur: „Í 9. gr. frumvarpsins hvað varðar fæðingarorlof og 30. gr. hvað varðar fæðingarstyrk eru talin upp þau tilvik sem geta leitt til lengingar, framsals eða tilfærslu á sjálfstæðum rétti foreldris til fæðingarorlofs/fæðingarstyrks, umfram þann mánuð sem gert er ráð fyrir að foreldri geti framselt til hins foreldrisins samkvæmt 8. gr., 26. gr. eða 27. gr. frumvarpsins. Að mati meiri hlutans er um að ræða mikilvæga réttarbót fyrir einstæða foreldra þar sem þau tilvik þar sem annað foreldrið getur fengið allan fæðingarorlofsréttinn eru útvíkkuð frá gildandi lögum. Réttur barns til að njóta allt að 12 mánaða fæðingarorlofs, þegar einungis annað foreldrið getur nýtt rétt sinn til töku fæðingarorlofs, er þannig tryggður. Eitt þessara tilvika er að finna í 3. mgr. ákvæðisins og lýtur að því þegar foreldri er gert að sæta nálgunarbanni gagnvart barni sínu og/eða brottvísun af heimili og er af þeim völdum ófært um að annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðunum eftir fæðingu þess eða eftir að barn kemur inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Færist þá réttur þess foreldris utan þess réttar sem það hefur þegar nýtt sér yfir til hins foreldrisins. Á þetta við hvort sem foreldrar fara með sameiginlega forsjá eða ekki og skulu lögreglustjóri eða dómstólar staðfesta að foreldri muni sæta nálgunarbanni gagnvart barni sínu og/eða brottvísun af heimili á fyrrgreindu tímabili. Nefndin ræddi töluvert hvort rétt væri að leyfa jafnframt tilfærslu réttar til fæðingarorlofs/fæðingarstyrks ef foreldri sætir nálgunarbanni gagnvart hinu foreldrinu, en ekki gagnvart barninu. Í barnaverndarlögum er m.a. gert ráð fyrir því að sé barni háski búinn af háttsemi eða framferði manns svo sem vegna ofbeldis, ógnana eða hótana eða annars athæfis geti barnaverndarnefnd krafist þess fyrir dómi að viðkomandi verði bannað að koma á tiltekinn stað eða svæði, heimsækja eða setja sig með öðrum hætti í samband við barn. Enn fremur getur barnaverndarnefnd krafist þess fyrir dómi að manni verði bönnuð dvöl á heimili ef nefndin telur það nauðsynlegt vegna hagsmuna barns. Í minnisblaði sem ráðuneytið sendi nefndinni vegna þessa var vísað til þess að málsgreinar 9. gr. frumvarpsins ættu það sameiginlegt að til staðar væri ákveðinn ómöguleiki á samvistum barns við foreldri vegna nánar tilgreindra ástæðna. Ávallt væru einhverjar aðstæður sem gerðu það að verkum að barn gæti ekki notið samvista við báða foreldra og þættu þessar tilteknu undanþágur 9. gr. því ekki ganga gegn markmiðum frumvarpsins um að tryggja barni samvistir við báða foreldra. Það hefði verið niðurstaða starfshópsins sem vann að samningu frumvarpsins að í ljósi framangreinds markmiðs væri ekki rétt að 3. mgr. 9. gr. tæki til tilvika þegar aðstæður væru með þeim hætti að samskipti foreldris við barn sitt teldust vera í lagi þrátt fyrir að foreldrið sætti nálgunarbanni gagnvart hinu foreldrinu. Foreldri gæti í ákveðnum tilvikum verið í góðum tengslum og samskiptum við barn sitt þrátt fyrir að sæta nálgunarbanni gagnvart hinu foreldrinu. Það hafi því verið mat starfshópsins að gengið væri gegn markmiðum laganna um að tryggja barni samvistir við báða foreldra ef málsgreinin yrði með þeim hætti að nægjanlegt væri að nálgunarbann gagnvart hinu foreldrinu væri til staðar. Því bæri að miða eingöngu við tilvik þar sem um væri að ræða nálgunarbann gagnvart barni. Meiri hlutinn bendir á að réttur til fæðingarorlofs vegna fæðingar barns fellur niður er barnið nær 24 mánaða aldri skv. 2. mgr. 8. gr. Eigi foreldrar að sjá um uppeldi barns undir tveggja ára aldri í sameiningu og báðir að taka fæðingarorlof innan þeirra tímamarka er vandséð að mati meiri hlutans að unnt sé að virða nálgunarbann sem foreldri sætir gagnvart hinu foreldrinu á þeim tíma. Telja má að foreldri væri ómögulegt að afhenda ómálga barn sitt til hins foreldrisins án þess að koma á framfæri upplýsingum um þarfir þess á hverjum tíma og samskipti foreldra því óhjákvæmileg, hvort sem þau eru skrifleg, munnleg eða fyrir milligöngu fulltrúa barnaverndar eða ættingja, sem geti þar með falið í sér brot gegn nálgunarbanni. Í lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili, nr. 85/2011, er fjallað um skilyrði fyrir beitingu úrræðanna. Meiri hlutinn áréttar að nálgunarbann er afar íþyngjandi úrræði sem ekki er beitt nema í ýtrustu neyð og ef sýnt þykir að önnur og vægari úrræði dugi ekki til. Ósætti eða ágreiningur milli foreldra getur þannig ekki eitt og sér leitt til þess að nálgunarbanni sé beitt. Þá getur sá sem nálgunarbann beinist gegn ávallt krafist þess að lögreglustjóri beri ákvörðunina undir dóm. Með hliðsjón af framangreindu telur meiri hlutinn vandkvæðum háð að barn sé í reglulegri umgengni hjá báðum foreldrum þegar annað sætir nálgunarbanni gagnvart hinu. Þar af leiðandi telur meiri hlutinn sömu rök geta átt við í þessum tilvikum og þegar nálgunarbann beinist að barninu sjálfu. Í ljósi þess leggur meiri hlutinn til að ákvæði 3. mgr. 9. gr. gildi einnig í tilvikum þar sem nálgunarbann foreldris beinist gegn hinu foreldrinu. Leggur meiri hlutinn til sambærilega breytingu á 3. mgr. 30. gr. Vakin er athygli á að nálgunarbann leiðir ekki eitt og sér til tilfærslu á rétti til fæðingarorlofs heldur er forsenda tilfærslu að nálgunarbannið geri því foreldri sem banninu sætir í raun ókleift að nýta þann rétt sem það á til töku fæðingarorlofs innan 24 mánaða frá fæðingu barns, töku þess í varanlegt fóstur eða því að barn kemur inn á heimili við frumættleiðingu. Miðað við að foreldrið sem sætir banninu eigi rétt á sex mánaða fæðingarorlofi getur þar af leiðandi ekki komið til tilfærslu samkvæmt ákvæðinu nema nálgunarbann sé í gildi síðustu sex mánuði þess tíma, þ.e. þegar liðnir eru á bilinu 18–24 mánuðir frá fæðingu barns […] Hafi foreldri nýtt tvo mánuði af rétti sínum til töku fæðingarorlofs og framselt hinu foreldrinu einn mánuð leiðir nálgunarbann sem foreldrið sætir þannig ekki til tilfærslu fæðingarorlofs samkvæmt ákvæðinu nema að því marki sem nálgunarbannið gildir innan síðustu þriggja mánaða þess 24 mánaða tímabils sem heimild til töku fæðingarorlofs nær til. Skammvinnt nálgunarbann sem ákvarðað er snemma á því 24 mánaða tímabili nægir enda ekki til að uppfylla það skilyrði ákvæðisins að foreldri verði af þeim völdum ófært um að annast barn sitt á tímabilinu. Sé foreldri sem ekki hefur ráðstafað rétti sínum til töku fæðingarorlofs t.d. úrskurðað í eins mánaðar nálgunarbann þegar barn þess er þriggja mánaða gamalt getur foreldrið enn þá nýtt allan fæðingarorlofsrétt sinn innan 24 mánaða tímabilsins eftir að nálgunarbanni lýkur. Með þeirri breytingu sem meiri hlutinn leggur til er litið svo á að brottvísun af heimili eða nálgunarbann, hvort sem það beinist að barni eða hinu foreldrinu, valdi því að foreldri sem úrskurður um slíkt beinist að teljist vera ófært um að annast barn sitt í skilningi ákvæðisins á gildistíma úrskurðarins. Áskilnaður ákvæðisins um að foreldri skuli af þeim völdum vera ófært um að annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðum eftir fæðingu þess lýtur þannig eingöngu að þeim tímamörkum sem undir eru en ekki að mati á því hvort foreldri teljist fært eða ófært um að annast barn þrátt fyrir nálgunarbann eða brottvísun af heimili. Þá bendir meiri hlutinn á að 8. mgr. 9. gr. tekur til þeirra tilvika þar sem fyrirséð er að forsjárlaust foreldri muni ekki annast barn sitt á þeim 24 mánuðum sem réttur til töku fæðingarorlofs nær til þar sem foreldrið hafi ekki umgengni við barnið á grundvelli niðurstöðu lögmælts stjórnvalds, eða þegar fyrir liggur niðurstaða um að umgengni forsjárlausa foreldrisins við barnið skuli vera verulega takmörkuð, svo sem undir eftirliti. Er Vinnumálastofnun þá heimilt að færa ónýttan rétt forsjárlausa foreldrisins til fæðingarorlofs til forsjárforeldrisins. Sambærilegt ákvæði um fæðingarstyrk er í 8. mgr. 30. gr. frumvarpsins. Að mati meiri hlutans er með þessu móti nægjanlega tryggt að orlofsrétturinn færist á milli foreldra nógu snemma til að ekki þurfi að koma til óæskilegs rofs á samfelldu fæðingarorlofi í þeim tilvikum þar sem aðstæður eru með þeim hætti að tilfærslan sé nauðsynleg.“ Við umfjöllun nefndarinnar komu fram hugmyndir um svokallað meðgönguorlof, þ.e. orlof eins og tíðkast í einhverjum löndum í kringum okkur þar sem barnshafandi foreldrinu er gert kleift að fara í orlof einum mánuði fyrr, þ.e. fyrir fæðingu sem telst þá ekki sem eiginlegt fæðingarorlof heldur meðgönguorlof og verður ekki til styttingar á fæðingarorlofinu. Eins og ég sagði kom þetta fram fyrir nefndinni. Meiri hlutinn telur hins vegar að þær heimildir sem þegar eru fyrir hendi í lögum og í 17. gr. frumvarpsins til lengingar fæðingarorlofs sé barnshafandi foreldri nauðsynlegt af heilsufarsástæðum sem tengjast meðgöngunni að fá leyfi frá störfum eða að hætta þátttöku á vinnumarkaði þá sé hægt að fá vottorð sérfræðilæknis þar um. Orlofið getur á grundvelli þessa ákvæðis lengst um allt að tvo mánuði ef mig misminnir ekki illa. Það voru nokkrar vangaveltur fyrir nefndinni um hvort vottorð sérfræðilæknis þýddi að einungis fæðingar- og kvensjúkdómalæknar gætu skrifað upp á slík vottorð. Auðvitað er það ekki þannig heldur getur sérfræðingur í heimilislækningum alveg eins gert það eins og á við víða úti á landi. Það kom jafnframt fram á fundum nefndarinnar að konur á vinnumarkaði hafa auðvitað kjarasamningsbundin rétt til veikindaleyfis eins og aðrir og telji læknir viðkomandi konu að það sé heilsu hennar fyrir bestu að hætta að vinna áður en meðgöngu lýkur geti hún fengið vottorð þess efnis. Í næsta kafla álitsins er fjallað um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og viðmiðunartímabil við útreikninga á greiðslum. Umræðan um greiðslur úr sjóðnum er ekki ný af nálinni, hefur nokkuð verið rædd og var töluvert rædd í nefndinni, þ.e. annars vegar það sem hefur verið kallað gólfið í fæðingarorlofsfrumvarpinu og hins vegar það sem hefur verið kallað þakið. Gólfið er þá t.d. þær greiðslur sem einstaklingur á vinnumarkaði á lágmarkslaunum getur lægst farið niður í. Til að mynda getur einstaklingur sem hefur 350.000 kr. í mánaðarlaun hæst fengið 280.000 kr. út úr sjóðnum á mánuði. Rætt var um þetta í nefndinni og komu fram upplýsingar um að þeir tveir hópar sem í dag væru kannski líklegastir til að fyrirgera að einhverjum hluta rétti sínum til fæðingarorlofs væru annars vegar tekjuhæstu hóparnir og hins vegar tekjulægstu hóparnir. Þetta var nokkuð rætt. Auðvitað eru þetta atriði sem skipta miklu máli. Meiri hlutinn telur að næstu skref eigi að vera þau að huga að því hvort gólfið þurfi ekki að hækka, þ.e. eftir að við erum búin að auka í 12 mánuði og síðan að meta hvort þakið eigi að hækka líka. Bráðabirgðaákvæði sem við leggjum til í breytingartillögu á einmitt að líta m.a. til þessara þátta, þ.e. hvort bregðast þurfi við þessum lögum með þeim hætti að breyta þeim eftir tvö ár leiði niðurstaðan í ljós að annaðhvort hafi gerst, að foreldrar taki einhverra hluta vegna ekki 12 mánaða fæðingarorlof í heild og börnin fái þá ekki að njóta þessara samvista með foreldrum sínum eða hins vegar að mikil skekkja verði í því hversu mikið annað kynið tekur fæðingarorlof umfram hitt. Þetta eru mjög mikilvægir þættir vegna þess að fæðingarorlofslögin eru, eins og við þekkjum og alla vega að mínu mati, í aðra röndina a.m.k. og kannski að miklu leyti, mikið jafnréttistæki. Passa þarf vel upp á þessa þætti. Í 43. gr. kemur fram að sé barnshafandi foreldri nauðsynlegt að mati sérfræðilæknis að dvelja fjarri heimili sínu í tengslum við nauðsynlega þjónustu vegna fæðingar barns sé heimilt að greiða foreldrinu sérstakan styrk í allt að 14 daga fyrir áætlaðan fæðingardag barns enda dvelji foreldri fjarri heimili sínu þá daga. Um þetta var mikið fjallað eins og kemur fram í álitinu. Það kom í ljós í umsögnum að þetta heimildarákvæði væri ekki nægilega vítt og að auka þyrfti rétt fæðandi foreldris umfram það sem þarna stendur. Nefndin leysir það í rauninni á tvennan hátt, annars vegar með því að þessi 14 daga réttur fyrir fæðingu er tryggður en jafnframt er tekið fram í breytingartillögunum að rétturinn gildi síðan fram að þeim tíma þegar barnið fæðist. Þannig er tryggt að fæðandi foreldri, sem þarf t.d. að fara af sunnanverðum Vestfjörðum á fæðingarstað fjarri heimili sínu en fæðir ekki nákvæmlega á tilsettum degi, getur treyst því að stuðningurinn varir þangað til barnið fæðist og þá tekur fæðingarorlofið við hjá þeim einstaklingi. Fyrir fjölburafæðingar þurfti einnig að auka við þessi réttindi. Eins og þingmönnum er vafalítið kunnugt þá er það algengara en ekki að fjölburameðgöngum ljúki fyrir 40. viku og oftast í kringum 37. til 38. viku. Þess vegna þarf að flytja þennan rétt framar hjá foreldrum sem ganga með fjölbura. Þessi vottorð þarf að gefa út eftir mat sérfræðilæknis en líka er tekið fram að þurfi lengra vottorð séu heimildir til veikindavottorða og lengingar fæðingarorlofs að auki áskilin eins og kemur fram í 17. gr. Dálítið var rætt um foreldraorlof í nefndinni og eins og þingmönnum er kunnugt er líka verið að bæta í foreldraorlofið og lengja það um úr þremur mánuðum í fjóra. Hins vegar kom fram á fundum nefndarinnar að við vitum í rauninni ekki mikið um það hversu mikið foreldraorlofið hefur verið notað vegna þess að það hefur hreinlega ekki mikið verið skráð og hefur jafnvel ekkert verið skráð hjá opinberum aðilum. Með samþykkt frumvarpsins verður áskilnaður um að Vinnumálastofnun skuli einnig skrá töku foreldraorlofs. Þá verður hægt að meta hvort það nýtist sem það tæki sem því er ætlað samkvæmt lögunum, að gefa foreldrum kost á að vera meira með börnum sínum. Ég sé fyrir mér að foreldraorlofið geti til að mynda nýst foreldrum sem hafa tök á að taka sér frí hluta af sumri þegar börnin eru kannski hvað yngst. Það er hægt að nýta foreldraorlofið til átta ára aldurs. Sá galli er náttúrlega á foreldraorlofinu, eins og þingmenn þekkja, að það er ekki launað. Þetta er réttur til ólaunaðs orlofs. Og í rauninni má segja að það gæti þá verið næsta skref að fara að huga að því hvort ekki sé ástæða til að a.m.k. skoða hvort ekki mætti hafa foreldraorlofið launað að einhverju leyti. Aðrar breytingartillögur en þær sem ég hef hér rakið eru fyrst og fremst fallnar til þess að auka skýrleika, til að mynda á gildistöku laganna og þess háttar, og síðan eru breytingar sem eru tæknilegs eðlis sem er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Með vísan til þessa alls leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru fram á sérstöku þingskjali. Undir meirihlutaálitið skrifa hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason, með fyrirvara. Ég vil í lok ræðu minnar þakka velferðarnefnd fyrir vinnuna við þetta mál og í rauninni öllum umsagnaraðilum, bæði þeim sem sendu umsagnir til þingsins og einnig inn á samráðsgáttina. Það er mikilvægt í svona mikilvægu máli eins og þessu að samfélagið allt fái að koma að því eins og hægt er. Ég tel að það hafi heppnast ágætlega og að sú lending sem við náum í málinu sé ágætlega ásættanleg. Ég hef þessi orð ekki fleiri, herra forseti, en fagna því að málið sé komið til afgreiðslu hér í þinginu og hlakka til umræðunnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni kærlega fyrir yfirferðina á nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar. Ég vil aðeins drepa niður í nefndarálitinu, en þar segir, með leyfi forseta: „Vakin er athygli á að nálgunarbann leiðir ekki eitt og sér til tilfærslu á rétti til fæðingarorlofs heldur er forsenda tilfærslu að nálgunarbannið geri því foreldri sem banninu sætir í raun ókleift að nýta þann rétt sem það á til töku fæðingarorlofs innan 24 mánaða frá fæðingu barns …“ Svo segir, með leyfi forseta: „Miðað við að foreldrið sem sætir banninu eigi rétt á sex mánaða fæðingarorlofi getur þar af leiðandi ekki komið til tilfærslu samkvæmt ákvæðinu nema nálgunarbann sé í gildi síðustu sex mánuði þess tíma, þ.e. þegar liðnir eru á bilinu 18–24 mánuðir frá fæðingu barns …“ Vegna þessa vil ég spyrja hv. þingmann út í hvernig hann sjái þetta fyrir sér. Segjum sem svo að foreldri sæti nálgunarbanni eftir árás á hitt foreldrið þegar barnið er fjögurra mánaða. Nálgunarbann er sett í sex mánuði, staðfest af dómi og svo er það framlengt um sex mánuði. Barnið hefur þá ekki hitt foreldri sitt frá því um fjögurra mánaða aldur og er nú orðið 16 mánaða. Telur hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson líklegt að það sé því barni fyrir bestu, sem ekki hefur hitt foreldri sitt frá fjögurra mánaða aldri, að vera í mikilli umönnun og fæðingarorlofi í sex mánuði með því foreldri sem beitti hitt foreldrið svo miklu ofbeldi að það sætti nálgunarbanni í 12 mánuði?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur andsvarið. Eins og ég gat um í framsögu minni og þingmanninum er kunnugt um þá var þetta töluvert rætt í hv. velferðarnefnd. Þingmaðurinn spyr sérstaklega út í hvort það geti verið barni fyrir bestu, við þær aðstæður þar sem verið hefur ofbeldissamband milli foreldra, að umgangast ofbeldisforeldrið í þessu tilviki. Ég held að svo sé alveg örugglega ekki en ég tel jafnframt að 8. mgr. 9. gr. sé til þess fallin að ná utan um slík tilvik, þ.e. að tryggja að framsalið á fæðingarorlofinu til forsjárforeldrisins sé tryggt og þar með sé ekki neinn réttur eftir hjá þessu sama foreldri þegar að þessu kemur, til að mynda við 16. mánuð. Ég hef bæði í samtölum við lögfræðinga og ráðuneytið fengið vissu fyrir því að það sé hugsunin á bak við þessa síðustu málsgrein 9. gr., að grípa þessi tilvik til að tryggja að barnið fái samfellt fæðingarorlof með foreldrum sínum á grundvelli þessara laga.
Herra forseti. Ég fæ þetta ekki til að ganga upp, því miður. Það kemur skýrt fram í nefndarálitinu að það sé eingöngu hægt að horfa til síðustu sex mánaðanna hvort það sé virkt nálgunarbann í gangi á þeim tíma, á þessum síðustu sex mánuðum, vegna þess að það á að kanna hvort það verði nálgunarbann á þeim tíma. Þess vegna muni ekki koma til þessa fyrr en alveg í lokin. Og hvernig hv. þingmaður rökstyður að það verði samfleytt fæðingarorlof þegar annað foreldrið, sem sætir svo grófu ofbeldi af hálfu hins foreldrisins að nálgunarbanni er beitt og mögulega staðfest af dómstólum, á að haga sínum málum þegar fæðingarorlofinu lýkur við sex mánaða aldurs barnsins. Þá fer barnið í ungbarnaleikskóla við sex mánaða aldur af því það barn er ekki verndað af löggjafanum á Íslandi gegn svona vitleysu. Þarna er barn sem hefur þolað að annað foreldrið hefur verið beitt grófu ofbeldi þannig að hitt foreldrið er dæmt í nálgunarbann. Barnið skal sent í pössun utan heimilis en foreldrið sem mátti þola ofbeldið skal svo 12 mánuðum síðar fara aftur af vinnumarkaði til að ljúka sínum sex mánuðum ef svo heppilega vill til að fólk telji að það sé heppilegt þá, vegna þess að hitt foreldrið er mögulega ekki enn þá í standi til þess að sinna barninu. Þetta er slík vitleysa að ég er algjörlega rasandi yfir þessu.
Heyr, heyr.
Herra forseti. Síðasta málsgrein 9. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Ef fyrirséð er að forsjárlaust foreldri“ - eins og t.d. foreldrið sem hv. þingmaður var að vísa til hér áðan - „muni ekki annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðunum eftir fæðingu þess eða á fyrstu 24 mánuðunum eftir að barn kemur inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur þar sem foreldrið hefur ekki umgengni við barnið á grundvelli niðurstöðu lögmælts stjórnvalds eða dómstóla, er Vinnumálastofnun heimilt að færa rétt forsjárlausa foreldrisins til fæðingarorlofs, sem stofnast hefur til skv. 1. mgr. 8. gr., og foreldrið hefur ekki þegar nýtt sér, yfir til forsjárforeldrisins, enda sæki forsjárforeldrið um tilfærsluna til Vinnumálastofnunar.“ Jafnframt segir: „Hið sama á við liggi fyrir niðurstaða lögmælts stjórnvalds eða dómstóla um að umgengni forsjárlausa foreldrisins skuli vera verulega takmörkuð,“ til að mynda niðurstaða barnaverndarnefndar eða annarra lögmætra yfirvalda. Ég tel að þessi málsgrein, 9. gr. sé, ef eitthvað er, betur til þess fallin að ná utan um þessi börn. Samkvæmt þeirri málsgrein er ekki krafist dómsúrskurðar um nálgunarbann heldur dugar til að foreldrið sem ekki hefur forsjá sé ekki metið hæft af lögmæltum stjórnvöldum til að sinna hlutverki sínu. Þá verður restin af fæðingarorlofi þess framseld. Eins og við getum um í nefndarálitinu er það mat meiri hlutans að það verði gert á þeim tíma að þessi börn þurfi ekki að sæta óhóflegu rofi á fæðingarorlofi, eins og það er orðað í nefndarálitinu.
Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál sem við erum að ræða hér 20 árum eftir að ég stóð í þessum stól og greiddi atkvæði með langþráðu fæðingarorlofi en þá ræddi ég einmitt að það væri draumurinn að fara með það upp í 12 mánuði eða jafnvel lengur. Ég er þeirrar skoðunar í dag að nú sé veruleikinn annar, að við þurfum að ganga lengra, bara út af fjölskyldumálum og aðstæðum, út af vinnumarkaði o.fl, en það er önnur saga. Stóra málið er, og ég tek undir það sem forsætisráðherra sagði áðan, að jafnréttismál eru ekki gæluverkefni. Það er ekki hægt að gera annað en að taka undir þau orð forsætisráðherra. Ég verð hins vegar að segja að þessi tillaga um breytingu á skiptingu þar sem millifærslan er í rauninni aukin verður ávallt á kostnað frelsis konunnar. Ég tel þessa breytingu vera afturför. Mér finnst það einkennast af því að það hafi átt sér stað hér hrossakaup til að koma til móts við sjónarmið sem eru alkunna og alþekkt innan Sjálfstæðisflokksins og Miðflokksins. Það kemur ekkert á óvart að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki úthald í jafnréttismálum en þessi tillaga kemur mér verulega á óvart, að hún skuli koma frá Framsóknarflokknum sem stóð m.a. að því að setja fram framsýnu löggjöf sem við búum við í dag, en ekki síður af hálfu VG sem hefur forsætisráðherra sem kennir sig líka við jafnréttismál. Þannig að ég vil spyrja hv. þingmann og flutningsmann þessarar tillögu hér: Hver er skoðun hans á jöfnum rétti á vinnumarkaði? Hver er skoðun hans á því hvaða áhrif þetta getur haft á stöðu kvenna [[Forseti hringir.]]á vinnumarkaði og ekki síður hvaða áhrif þetta mun hafa á kynbundinn launamun á vinnumarkaði, og hann er til staðar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur andsvarið og spurningarnar. Þingmaðurinn spyr hver mín afstaða sé til skiptingarinnar og hvaða áhrif ég telji að þetta hafi á jafnan rétt og stöðu kvenna á vinnumarkaði. Ég held að við verðum að horfa til þess sem er ákveðið í þessum lögum sem var ekki ákveðið í fyrri lögum, þ.e. að núna er lagalega skilgreindur réttur til sex mánaða hjá báðum foreldrum. Það er breyting frá fyrri lögum og ég bind vonir við það a.m.k. að þetta muni skipta máli. Það var þannig í fyrri lögum að karlmenn tóku nákvæmlega lögbundna réttinn sinn en sá hluti fæðingarorlofsins sem var skilinn eftir óskiptur lenti nær allur hjá konum. Hér er stigið skref í þá átt að auka við þann rétt sem er, eigum við að segja geirnegldur annars vegar og síðan skilgreindur hins vegar. Ég held að þetta muni skipta máli fyrir jafnrétti í landinu. Ég held að þetta muni hafa, alla vega til lengri tíma litið, áhrif á launamun kynjanna í jákvæða átt, þ.e. að hann minnki og helst hverfi. En til að taka af allan vafa um að við komumst á þann áfangastað sem ég og hv. þingmaður sannarlega viljum komast á þá er sett inn þetta bráðabirgðaákvæði til þess einmitt að horfa sérstaklega eftir þessum þáttum, horfa til þess hvort það takist [[Forseti hringir.]]með lagaáskilnaði eða lagalegum rétti til sex mánaða að hvetja nægilega mikið [[Forseti hringir.]]til að taka lengra fæðingarorlof fremur heldur en að þurfa að geirnegla það niður í að það verði að taka sex mánaða fæðingarorlof.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég átta mig ekki alveg á því hvort ég sé að hlusta á stefnubreytingu Vinstri grænna í jafnréttismálum. Það væri gott að fá það á hreint. Það er staðreynd að ríkisstjórnarflokkarnir, með stuðningi Miðflokksins, eru að leggja hér fram tillögu og við vitum alveg hvernig þetta verður. Við vitum það af reynslunni að það eru mennirnir sem taka þrjá mánuði og konurnar sex mánuði. Í stað þess að við ræðum hér það sem hefði verið draumaskiptingin, sex, sex, þá erum við að ræða tillögu frá VG m.a. um það að konur verði heima sjö og hálfan mánuð og karlar fjóra og hálfan mánuð. Það er staðreynd. Af hverju litum við ekki til reynslu Norðmanna sem breyttu m.a. árið 2014 og styttu óframseljanlegan rétt feðra um fjórar vikur í því skyni að koma til móts við frelsi? Ég vil minna fólk á, mér finnst sérstaklega þurfa að minna Vinstri græna á það, að frelsi er ekki þar sem er ójafnrétti. Frelsi næst eingöngu þar sem er jafnrétti. Hvað gerðu Norðmenn? Reynsla þeirra var vond. Það dró úr töku feðra og í ljósi þeirrar reynslu ákváðu þeir að endurreisa réttinn, út af vondri reynslu, vondum áhrifum á jafnréttismálin. Þess vegna spyr ég ítrekað: Af hverju eru Vinstri græn að láta hafa sig út í það að breyta þessu? Eins og ég sagði kemur úthaldsleysi Sjálfstæðisflokksins í jafnréttismálum ekki á óvart. En þessi kúvending, ég þarf að fá betri útskýringu á því af hverju Vinstri græn eru að fara þessa leið. Eina útskýringin í mínum huga er einfaldlega að þrýstingur af hálfu Sjálfstæðisflokksins og annarra íhaldsafla hér hafi verið það mikill að ekki hafi annað verið hægt en að verða við því eða þá að láta ríkisstjórnina hanga saman það sem eftir lifir kjörtímabils. [[Forseti hringir.]]Eða þá einfaldlega að Vinstri græn eru búin að ákveða að kúvenda stefnu sinni í jafnréttismálum. Það er bara þetta, kúvending VG í jafnréttismálum [[Forseti hringir.]]eða að það þurfti að friðþægja íhaldsöfl á þingi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hún spyr hvort hér sé meiri háttar stefnubreyting á ferðinni hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Svo er ekki. Hvernig hv. þingmaður blandar Miðflokknum inn í þetta dæmi skil ég ekki alveg. Miðflokkurinn er með sérnefndarálit þar sem þeir leggja til skiptinguna núll, tólf. Ég átta mig ekki alveg á því í hvaða samhengi það er nefnt, en látum það liggja á milli hluta. Ég get ekki séð að það að breyta 52 vikna orlofi, að hreyfa til tvær vikur í 52 vikna orlofi þar sem lögbundið er sex mánaða orlof fyrir bæði kynin, að breyta framsalinu um tvær vikur sé einhver kúvending á stefnu. Það er það alls ekki. Það er hins vegar rétt að minna hv. þingmann á það að í meðförum málsins, bæði í samráðsgátt og fyrir þingnefndinni, komu fram mjög mismunandi sjónarmið um hvað væri rétta skiptingin, eins og ég nefndi áðan, allt frá engri og upp í absolút sex mánuði á hvort. Það má segja að það að hreyfa til tvær vikur í skiptingunni sé fyrst og fremst leið nefndarinnar til að nálgast mismunandi sjónarmið sem eru ekki bara í þinginu heldur jafnframt í samfélaginu. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta um frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Með álitinu fylgir breytingartillaga sem kemur til afgreiðslu á morgun. Með frumvarpinu er lagt til að fæðingarorlof verði lengt í 12 mánuði og réttur til fæðingarstyrks sömuleiðis. 1. minni hluti fagnar þeirri breytingu enda mikilvægt fyrir barn að fá að njóta umönnunar foreldra sinna sem lengstan tíma í frumbernsku. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að þar sem 20 ár séu liðin frá því að núverandi lög um fæðingarorlof tóku gildi sé rétt að laga fæðingarorlofskerfið að þeirri miklu þróun sem hefur orðið í samfélaginu, þar á meðal í jafnréttismálum og stöðu kynjanna á vinnumarkaði. 1. minni hluti bendir á að þótt fæðingar- og foreldraorlof sé vissulega vinnumarkaðsúrræði togast það í sumum tilfellum á við sjónarmið foreldra um hvað sé þeim og barni þeirra fyrir bestu hverju sinni. Samkvæmt 8. gr. frumvarpsins er hvort foreldri um sig skikkað til að taka sex mánuði með þeirri undanþágu að heimilt er að framselja einn mánuð til hins foreldrisins og er það sagt til að koma til móts við mismunandi aðstæður fjölskyldna. Það er erfitt að sjá hvernig þetta gagnast jafnrétti og sérstaklega hvernig þetta gagnast stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Aðstæður foreldra eru mismunandi og hvað gerist ef annað foreldrið hefur ekki tök á að taka sína sex mánuði? Falla þeir þá niður? Fær barnið þá aðeins að njóta samvista við annað foreldrið? Foreldrar vilja vera með börnum sínum en að mati 1. minni hluta mun tilhögunin samkvæmt 8. gr. ekki gera annað en að skapa sektarkennd og jafnvel skömm hjá því foreldri sem einhverra hluta vegna getur ekki nýtt sér þann hluta fæðingarorlofsins sem því er ætlað. Í því efni má t.d. benda á að foreldrar geta búið hvor í sínum landshlutanum og þá er eins og frumvarpið miði að því að foreldri eða foreldrar eignist aðeins eitt barn, alls ekki annað barn eða það þriðja á lífsleiðinni. Það getur nefnilega verið að það henti foreldrum á einhverjum tímapunkti að skipta með sér orlofinu en með annað barn henti best að annað foreldrið taki allt orlofið og með því þriðja verði skiptingin enn önnur. Aðstæður fjölskyldna eru með öðrum orðum mismunandi og brýnt að það sé svigrúm í löggjöfinni til að mæta því. Ekki verður hjá því litið að í meiri hluta umsagna sem bárust um drög að frumvarpinu í samráðsgátt stjórnvalda komu fram ábendingar um mikilvægi þess að foreldrar hefðu meira svigrúm til að ákveða sjálfir hvernig skiptingu fæðingarorlofsins sín á milli væri háttað. Rúmlega 250 umsagnir bárust, þar á meðal töluverður fjöldi umsagna frá konum. Í umsögn Geðverndarfélags Íslands kom fram að með frumvarpinu væri gengið lengra í ósveigjanleika og þvingunarúrræðum en í gildandi lögum, auk þess sem ekki hefði verið haft samráð við fagfólk um þarfir ungra barna og fjölskyldna við gerð frumvarpsins. Í umsögn embættis landlæknis sagði að mikilvægt væri að fæðingarorlof væri ekki einungis skilgreint sem réttur foreldra á vinnumarkaði heldur einnig réttur barna til samvista við foreldra á fyrstu mánuðum lífsins. Lengri tími barns í umönnun foreldra sinna á fyrstu mánuðum ævinnar styddi við heilbrigð tilfinningatengsl foreldra og barna og væri mikilvægt lýðheilsu- og geðheilbrigðismál sem varðaði rétt barna til heilbrigðs upphafs í lífinu. Tryggja þyrfti að öll börn sætu við sama borð hvað varðar tækifæri til að verja fyrsta æviárinu í umsjá foreldra, óháð hjúskaparstöðu og forsjá. Í því tilviki þar sem annað foreldrið gæti ekki eða vildi ekki taka fæðingarorlof ætti barn eiga sama rétt og önnur börn til 12 mánaða orlofs. Þá var bent á að aðrar Norðurlandaþjóðir hefðu mun meiri sveigjanleika í sinni fæðingar- og foreldraorlofslöggjöf en það sem lagt væri til í fyrirliggjandi frumvarpi. Að mati 1. minni hluta er mikilvægt að stjórnvöld geri allt sem í þeirra valdi stendur til þess að foreldrar geti nýtt það fæðingar- og foreldraorlof sem þeim býðst. Með hliðsjón af framansögðu telur 1. minni hluti rétt að foreldrum verði frjálst að ráðstafa 12 mánaða fæðingarorlofi eða fæðingarstyrk eins og hentar best miðað við aðstæður fjölskyldunnar á 24 mánaða tímabili og leggur til breytingartillögu þess efnis. Þá leggur 1. minni hluti til að 9. gr. frumvarpsins um lengingu, framsal eða tilfærslu á rétti foreldra til fæðingarorlofs falli brott, enda verður hún óþörf með þeirri breytingu sem lögð er til við 8. gr. Sama á við að breyttu breytanda um 30. gr. frumvarpsins. Af framansögðu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem liggja hér frammi til kynningar og við tökum til atkvæða á morgun.
Herra forseti. 2. minni hluti velferðarnefndar fagnar heils hugar því framfaraskrefi sem nú er tekið með því að lögfesta að nýju rétt á 12 mánaða fæðingarorlofi með hverju barni. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs lögfesti nefnilega 12 mánaða fæðingarorlof með lögum nr. 143/2012, en ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem tók við völdum eftir kosningar 2013 afnam þá lengingu á fyrstu mánuðum valdatíma síns. Loksins núna, sjö árum síðar, er þessi mikla réttarbót að verða að lögum á ný. Að sjálfsögðu fögnum við því. Annar minni hluti styður lengingu fæðingarorlofsins en skorar á stjórnvöld að hefja strax vinnu við frekari lengingu þess. Vert er að benda á að í nágrannaríki okkar, Svíþjóð, er fæðingarorlofið 16 mánuðir og 13 mánuðir í Danmörku en á báðum stöðum er rík hefð og reynsla fyrir ungbarnaleikskólum. Rannsóknir sýna að umönnun í frumbernsku hefur mikil áhrif á geðheilbrigði manneskjunnar til framtíðar. Því skiptir það öllu máli að vel sé að málum staðið við umönnun og aðstæður barna á fyrstu árum lífs þeirra. Það er samfélagslega mikilvægt en einnig efnahagslega mikilvægt. Hvort tveggja þarf að hafa í huga þegar réttur til fæðingarorlofs er rýmkaður og fjárhagsleg áhrif þess metin. Mikil og góð uppbygging hefur verið á fyrsta skólastiginu, leikskólastiginu, hér á landi en það bil sem foreldrar ungra barna þurfa að brúa milli fæðingarorlofs og leikskólagöngu barna er því miður mikið flækjustig fyrir barnafólk og bitnar á þeim sem síst skyldi, börnunum sjálfum. 2. minni hluti skorar því einnig á stjórnvöld að hraða vinnu við það átak að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla, ekki bara ræða það í kringum kosningar en gera svo lítið. Annar minni hluti styður þær réttarbætur sem fram koma í frumvarpinu og tryggja foreldrum barna þar sem einungis er fyrir að fara umönnun annars foreldris rétt til fæðingarorlofs í allt að 12 mánuði. Mikil umræða varð í nefndinni um tilfærslur réttar til töku fæðingarorlofs þegar foreldri sætir nálgunarbanni gagnvart hinu foreldrinu. Í 3. mgr. 9. gr. frumvarpsins kemur fram að slík tilfærsla geti orðið í þeim tilvikum þegar nálgunarbann foreldris beinist gegn barni eða þegar foreldri sætir brottvísun af heimili og aðeins í þeim tilvikum þegar slík ákvörðun verður til þess að viðkomandi foreldri sé ófært að annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðum ævi þess. Annar minni hluti vekur athygli á að nálgunarbanni er eingöngu beitt í undantekningartilvikum samkvæmt lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili, nr. 85/2011. Í 4. gr. laganna kemur fram að heimilt sé að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða ef hætta er á að viðkomandi brjóti á þann hátt gegn brotaþola. Jafnframt áréttar 2. minni hluti að telji sakborningur aðstæður ekki vera í samræmi við framangreind skilyrði skal bera ákvörðun um nálgunarbann undir dómstóla til staðfestingar. Því er ljóst að nálgunarbanni er ekki beitt nema í mjög alvarlegum málum og kom það ítrekað fram fyrir nefndinni. 2. minni hluti áréttar að við slíkar aðstæður, þegar nálgunarbann er eina úrræði til verndar foreldri og barni, verði löggjafinn að hafa í huga aðstæður barns brotaþola og brotaþola sjálfs og veita þeim fullnægjandi vernd fyrir ofbeldinu. Annar minni hluti lýsir undrun á því skilningsleysi meiri hluta og stjórnvalda á þeim aðstæðum sem brotaþolar eru í við svo alvarlega atburði sem leiða til nálgunarbanns. Meiri hlutinn hefur lagt til smávægilega breytingu á ákvæðum um tilfærslu réttar til fæðingarorlofs í framangreindum tilvikum en ekki er gengið alla leið til að vernda brotaþola og barn eins og 2. minni hluti telur algjörlega nauðsynlegt. 2. minni hluti telur rök um að aðstæður geti verið með þeim hætti, þrátt fyrir að vera svo alvarlegar að nálgunarbanni sé beitt, að samskipti foreldra við barn sitt í frumbernsku geti talist vera í lagi, ekki standast skoðun. Í minnisblaði sem nefndinni barst frá ráðuneytinu er vísað til þess að starfshópur um gerð frumvarps telji að foreldri sem sætir nálgunarbanni gagnvart hinu foreldrinu geti verið í góðum tengslum og samskiptum við barn sitt þrátt fyrir verknað sinn sem leiddi til þess að nálgunarbanni var beitt. Því telji starfshópurinn að það gangi gegn markmiðum laganna að ákvæði 3. mgr. 9. gr. gildi um nálgunarbann gegn hinu foreldrinu líkt og um nálgunarbann gegn barni. Annar minni hluti áréttar að hér er verið að fjalla um rétt til fæðingarorlofs með barni á fyrstu tveimur aldursárum barnsins. 2. minni hluti lýsir ánægju með breytingartillögu minni hlutans um að nálgunarbann gegn foreldri bætist við ákvæði 3. mgr. 9. gr. enda vandséð að unnt sé að virða nálgunarbann sem foreldri sætir gagnvart hinu foreldrinu á sama tíma og foreldrar þurfa að eiga í nauðsynlegum samskiptum vegna skipta á umönnun ungbarns sín á milli. Tekur 2. minni hluti heils hugar undir það sjónarmið enda vandséð hvernig slík samskipti eiga að vera barni fyrir bestu eða mögulega eiga sér stað. Hins vegar lýsir 2. minni hluti undrun yfir því að þegar slíkar aðstæður séu uppi sé ekki vilji hjá meiri hlutanum til að takmarka frekar rétt þess foreldris sem sætir nálgunarbanni til töku fæðingarorlofs með barni. Meiri hlutinn féllst á að foreldri sem sætir nálgunarbanni geti ekki á sama tíma sinnt töku fæðingarorlofs með tilheyrandi umönnun barns en meiri hlutinn telur þó ekki hægt að takmarka töku þess foreldris á fæðingarorlofi eftir að nálgunarbanninu lýkur. Þessu mótmælir 2. minni hluti harðlega. Annar minni hluti ítrekar að nálgunarbanni er ekki beitt af léttúð. Þannig eru ákvæði laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili skýr og afmarkandi er varðar alvarleika brots og ítrekunarhættu. Að auki skal nálgunarbanni afmarkaður ákveðinn tími og það ekki framlengt nema með nýrri ákvörðun um að frumskilyrði samkvæmt 4. gr. laganna séu enn fyrir hendi. Séu engin samskipti milli foreldra á tímabili nálgunarbanns í frumbernsku barnsins er ólíklegt að ríkulegt samband hafi myndast á milli foreldris sem sætir nálgunarbanni og barns eftir að nálgunarbann rennur út. Þannig er ólíklegt að hafi nálgunarbann átt sér stað á fyrstu sex mánuðum í lífi barnsins sé samband barnsins og foreldris sem sætir nálgunarbanni að loknu sex mánaða fæðingarorlofi hins foreldrisins svo náið og ríkulegt að foreldrið sé fært um að gegna meginumönnunarhlutverki gagnvart hinu unga ómálga barni næstu sex mánuði. Að auki er sú útfærsla meiri hlutans ótæk að foreldri sem sætt hefur ofbeldi og barn þess njóti einungis réttar til töku sex mánaða í einu en þurfa svo að bíða lokamánaða fæðingarorlofsréttar eftir könnun á aðstæðum þess foreldris sem sætti nálgunarbanni í þeim tilvikum sem ekki er unnt að beita 8. mgr. 9. gr. frumvarpsins til að fá fæðingarorlofsréttinn tilfærðan. Þá er barnið orðið 18 mánaða og hefur verið í einhvers konar daggæslu frá lokum fæðingarorlofsréttar við sex mánaða aldur. Annar minni hluti vekur athygli þingheims á því að samkvæmt innlendum og erlendum rannsóknum sæta 20% kvenna ofbeldi á meðgöngu, 20%. Ein af hverjum fimm konum sæta ofbeldi á meðgöngu. Einnig sýna rannsóknir að ofbeldi í nánum samböndum hefst oft á fyrstu mánuðum eftir fæðingu barns. Því er nauðsynlegt að löggjafinn sé meðvitaður um þessa viðkvæmu stöðu foreldra og barna við setningu laga um fæðingarorlof. Þegar svo alvarlegir atburðir eiga sér stað í lífi nýbakaðra foreldra og barna að nálgunarbanni er beitt telur 2. minni hluti það eiga að vera fortakslausa aðgerð að réttur til töku fæðingarorlofs færist frá því foreldri sem sætir nálgunarbanni yfir til hins foreldrisins svo ekki verði röskun á umönnun barns í fæðingarorlofi. Séu hins vegar uppi slíkar aðstæður að foreldri sem sætt hefur nálgunarbanni hefur hvort tveggja látið af hegðun sinni, ofbeldishegðun sinni, og byggt upp samband við hitt foreldrið og barnið að loknu nálgunarbanni svo að traust hefur skapast þannig að foreldrar geti annast barn sitt telur annar minni hluti að foreldri sem öðlast hefur heildarrétt til töku fæðingarorlofs verði heimilað að framselja réttinn til baka að eigin frumkvæði. 2. minni hluti telur að eingöngu á þennan hátt og engan annan geti löggjafinn verndað foreldri og barn og tryggt rétt þeirra til töku 12 mánaða fæðingarorlofs. Nú ætla ég að víkja aðeins út frá nefndarálitinu til þess að ræða það sem átti sér stað áðan í andsvörum við hv. framsögumann málsins, Ólaf Þór Gunnarsson. Í nefndaráliti meiri hlutans og í máli Ólafs Þórs Gunnarssonar kom fram að 8. mgr. 9. gr. ætti við í þeim tilvikum þegar ekki væri fyrirséð að foreldri myndi taka fæðingarorlof. Ég vil benda hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni á að ef ofbeldi hefur átt sér stað milli aðila sem annaðhvort eru í hjúskap eða í skráðri sambúð þegar barn fæðist þá fara foreldrar saman með forsjá barnsins. Það gerist sjálfkrafa á Íslandi samkvæmt barnalögunum. Þetta þýðir að umrætt ákvæði sem meiri hlutinn skýlir sér á bak við gildir ekki vegna þess að ofbeldisforeldrið fer með forsjá ásamt því foreldri sem hefur mátt sæta ofbeldi. Þessu verður meiri hlutinn að átta sig á þegar þau taka ákvörðun eins og þá að vernda ekki foreldri sem hefur sætt svo miklu ofbeldi, foreldri ungs barns í frumbernsku, að þau telja rétt að skerða möguleika þess foreldris til að fá alla 12 mánuðina með barninu sínu. Í 8. mgr. 9. gr. er fjallað um rétt forsjárforeldris og barns til töku 12 mánaða fæðingarorlofs ef fyrirséð er að forsjárlaust foreldri muni ekki annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðum eftir fæðingu þess eða á fyrstu 24 mánuðum eftir að barn kemur inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Í frumvarpinu er fjallað um að slíkur réttur geti að beiðni forsjárforeldris færst yfir þegar forsjárlaust foreldri hefur ekki umgengni við barnið á grundvelli niðurstöðu lögmælts stjórnvalds eða dómstóla. 2. minni hluti vekur athygli þingheims á því að úrskurður eða dómur um umgengni forsjárlauss foreldris við barn sitt liggur sjaldnast fyrir innan sex mánaða frá fæðingu barns ef ágreiningur um umgengni ríkir milli foreldra. Slíkt ferli tekur umtalsvert lengri tíma innan stjórnkerfis og dómstóla og því telur 2. minni hluti að hér sé enn og aftur á ferð skortur á skilningi meiri hluta og stjórnvalda sem skiluðu þessu frumvarpi inn, hæstv. félags- og barnamálaráðherra, á því hvernig kerfið virkar þegar um slík mál er að ræða. Þar sem í ákvæðinu er reglugerðarheimild til handa ráðherra um nánari útfærslu á framkvæmd þessara laga þá hvetur 2. minni hluti ráðherra til að kynna sér vel framkvæmd mála í stjórnkerfinu svo að Vinnumálastofnun fái fullnægjandi stjórntæki til að bregðast við þegar barn nýtur einungis umönnunar og samskipta við annað foreldrið. Hér þurfa stjórnvöld að tryggja möguleika barna á fullu fæðingarorlofi með foreldri eða foreldrum en ekki búa svo um að barn sem eingöngu hefur eitt foreldri, annað foreldrið, sem getur annast það njóti skertra samvista við foreldri vegna kerfisgalla. Annar minni hluti telur brýnt að hækka fjárhæð fæðingarstyrks frá því sem nú er. Fæðingarstyrkur til foreldris utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfshlutfalli er einungis 83.233 kr. á mánuði og foreldris í fullu námi einungis 190.747 kr. 2. minni hluti telur hættu á að slíkar fjárhæðir leiði til þess að börn í frumbernsku búi við fátækt og telur mikilvægt að fjárhæðir hækki þannig að fæðingarstyrkur til foreldris utan vinnumarkaðar verði aldrei lægri en 100.000 kr. á mánuði og fæðingarstyrkur til foreldris í fullu námi aldrei lægri en 205.000 kr. á mánuði. Höfum við í Samfylkingunni lagt til breytingar á fjárlögum til að mæta þessari hækkun sem er að fjárhæð samtals um 70 milljónir á hverju ári en getur skipt umtalsverðu máli fyrir þessa foreldra á þetta lágri framfærslu. Annar minni hluti telur nauðsynlegt að gera breytingar á ákvæði 23. gr. frumvarpsins er varðar útreikning á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði. Telur 2. minni hluti mikilvægt að koma til móts við tekjulægstu hópa landsins og leggur því til breytingar þess efnis að ekki sé miðað við 80% tekjuhlutfall af meðaltali heildarlauna nái slík heildarlaun ekki lágmarkslaunum í landinu, sem verða 351.000 frá og með 1. janúar 2021 samkvæmt gildandi kjarasamningum. Fyrir nefndinni kom fram að tveir hópar fólks skæru sig úr þegar kemur að nýtingu fæðingarorlofsréttar, þ.e. tekjuhæsti hópurinn en einnig sá tekjulægsti sem getur ekki framfleytt fjölskyldu sinni á 80% af meðaltali heildarlauna sinna. Telur 2. minni hluti að með því að heimila hækkun á prósentuhlutfalli í allra lægstu tekjuhópunum sé leitað leiða til að koma í veg fyrir að sá hópur sleppi nýtingu fæðingarorlofsréttar síns vegna tekjufalls í fæðingarorlofi. Því leggur 2. minni hluti til breytingu í þá veru að mánaðarleg greiðsla úr Fæðingarorlofssjóði skuli nema sömu fjárhæð og mánaðarleg heildarlaun foreldris, enda séu þau 351.000 kr. eða lægri. Séu mánaðarlega heildarlaun á bilinu 351.000–438.750 skuli mánaðarleg greiðsla úr Fæðingarorlofssjóði nema 351.000 kr. Ákvæði 1.–3. mgr. 23. gr. um að mánaðarleg greiðsla úr Fæðingarorlofssjóði skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna kemur þannig eingöngu til framkvæmda í þeim tilvikum þar sem heildarlaun foreldris eru hærri en 438.750 kr. Að þessu sögðu langar mig að hvetja þá fáu stjórnarliða sem eru hér í þingsal og eru mögulega hlusta og hafa mögulega kynnt sér þau gögn og þær breytingartillögur sem hér eru til að íhuga hvort það geti mögulega gerst að þeir samþykki í eitt einasta skipti breytingartillögu frá stjórnarandstöðunni í svona mikilvægu máli. Það að vernda börn og foreldri gegn ofbeldi og tryggja rétt þeirra kostar ekki peninga. Það kostar mannúð og manngæsku og hugrekki í pólitísku lífi að þora að stíga út og styðja í eitt skipti breytingartillögu frá stjórnarandstöðunni.
Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof, frá 3. minni hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um frumvarp félags- og barnamálaráðherra um fæðingar- og foreldraorlof. Með samþykkt frumvarpsins munu taka gildi ný heildarlög um fæðingar- og foreldraorlof, og falla á sama tíma úr gildi fyrri lög um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000. Um umfangsmikið frumvarp er að ræða, enda er fæðingarorlofskerfið eitt hið öflugasta og mikilvægasta af samfélagslegu kerfunum þegar kemur að því að tryggja velferð barna og fjölskyldna. Frumvarpið felur í sér fjölmargar breytingar og framfarir miðað við gildandi lög. Ég tek fram að 3. minni hluti fagnar lengingunni sem frumvarpið ber með sér, lengingu þess tíma sem foreldrar fá til að njóta með nýfæddu barni sínu. Þessi lenging er því löngu tímabær og sú sem hér stendur fagnar því. Þó eru á frumvarpinu nokkrir ágallar sem 3. minni hluti telur geta orðið til þess að frumvarpið nái ekki markmiðum sínum. Sérstaklega hefur 3. minni hluti áhyggjur af því að við vinnslu frumvarpsins hafi ekki með nægilega markvissum hætti verið unnið að því að tryggja réttindi og velferð barna. Í samstarfshópi félags- og barnamálaráðherra, sem skipaður var til að vinna að heildarendurskoðun laganna, sátu þannig fulltrúar stéttarfélaga og aðila á vinnumarkaði en engir sem höfðu það hlutverk að tryggja hagsmuni og velferð barna. Í ljósi aðildar Íslands að barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og 3. gr. sáttmálans sem kveður á um að það sem barni er fyrir bestu skuli alltaf vera til grundvallar þegar teknar eru ákvarðanir um hag barna verður að teljast áhyggjuefni að félags- og barnamálaráðherra hafi ekki skipað í nefndina aðila til að tryggja betur hagsmuni barna við gerð frumvarpsins. Málefni vinnumarkaðarins og jafnréttis eru ótvírætt mikilvæg en þegar um svo viðamikla endurskoðun er að ræða er nauðsynlegt að huga betur að því hvernig réttur barna sé tryggður. Raunar getur það ekki talist ásættanlegt að svo umfangsmikil og mikilvæg vinna fari fram án þess að fulltrúar barna eigi sæti við borðið. Ég átta mig illa á því hvers vegna það var ekki gert við upphaf og á frumstigi þessarar heildarendurskoðunar laganna. Þegar rætt er um fæðingarorlof á umræðan það einkum til að grundvallast á og snúast um í hverju réttur foreldranna felist, þ.e. réttur foreldra til fæðingarorlofs. Sjaldnar er talað um rétt barnsins til samvista við foreldra sína. Með vísan til barnasáttmálans ætti það að vera sjálfstæður réttur barnsins að njóta samvista við báða foreldra sína. Þarfir barnsins hvað varðar umönnun á fyrstu mánuðum lífs verða þannig að vega þyngra en þarfir vinnumarkaðarins. Frumvarpið grundvallast á þeirri hugsun að jafnrétti verði náð með því að kveða á um tiltölulega háan lágmarks- og hámarksrétt foreldra til orlofs. Ekki virðist þó hafa farið fram könnun á því hvort sú aðferð sé best til þess fallin að ná því markmiði eða hvort aðrar leiðir til árangurs gætu verið áhrifaríkari, t.d. með því að leiðrétta það sem kalla mætti efnahagslegan þátt frumvarpsins, þ.e. að draga úr fjárhagslegum skerðingum og draga þannig úr fjárhagslegum hindrunum sem felast í tekjutapi þeirra sem hyggjast fara í orlof. Hugsunin við endurskoðunina byggist þannig á þeirri trú að með því að hafa ósveigjanlegri reglur um tímalengd orlofs hvors foreldris þá verði stigið skref nær jafnri töku fæðingarorlofs. 3. minni hluti er ekki sannfærður um að frumvarpið nái þeim árangri, sérstaklega í ljósi þeirra takmörkuðu breytinga sem gerðar eru á reglum um greiðslur til foreldra í fæðingar- og foreldraorlofi. Þar má sérstaklega nefna ákvæði um fæðingarstyrk, þ.e. lágmarksgreiðslur til foreldra í orlofi, ákvæði um hámark greiðslna sem og hlutfall þeirra af tekjum. Samkvæmt gildandi lögum hafa foreldrar hvort um sig sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að fjóra mánuði vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Sá réttur er ekki framseljanlegur. Að auki eiga foreldrar sameiginlega rétt á tveimur mánuðum til viðbótar sem annað foreldrið getur tekið í heild eða foreldrar skipt með sér. Þessi skipting var leidd í lög með lögum nr. 149/2019, þegar fæðingarorlof var lengt úr níu mánuðum í tíu. Við sjáum að það er tiltölulega stutt síðan sú breyting fór fram og ég vona að stutt verði í næstu breytingu. Fyrir þá breytingu var skipting með þeim hætti að hvort foreldri um sig átti rétt á þriggja mánaða orlofi, en þremur mánuðum mátti skipta á milli foreldra eða annað foreldrið taka í heild. Með frumvarpi þessu er heildartímabil fæðingarorlofsins lengt í tólf mánuði og því ber að fagna. Varðandi skiptingu er lagt til að foreldri eigi sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að sex mánuði hvort um sig, en að einn mánuður verði framseljanlegur til hins foreldrisins. Þannig er minnsti mögulegi sjálfstæði réttur foreldris fimm mánuðir en mesti mögulegi réttur þess sjö mánuðir. Umsagnaraðilar hafa bent á að jafnari skipting réttar til fæðingarorlofs geti stuðlað að bættri stöðu kvenna og auknu kynjajafnrétti hér á landi. Þá verði með því einnig tryggt að barn njóti samvista með báðum foreldrum sínum á fyrstu mánuðum lífs. 3. minni hluti tekur undir mikilvægi þessa og styður breytingar í þá veru. Í umræðum um rétt foreldra til fæðingarorlofs og skiptingu þess milli foreldra verður þó að hafa í huga mikilvægi þess að réttur barnsins sé hafður í forgrunni við ákvarðanatöku og gangi þar jafnvel framar rétti foreldranna. Allar ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda sem varða börn skulu byggðar á því sem er börnum fyrir bestu. Þá grunnreglu er að finna í áðurnefndri 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem Ísland hefur lögfest. Þegar rætt er um það sem í frumvarpi þessu er nefnt „réttur foreldra“ verður því raunar að horfa á hann með augum barnsins, þ.e. réttur barnsins til að eiga tíma með foreldrum sínum í fæðingarorlofi á fyrstu mánuðum og árum lífsins. Þegar stigin eru skref að auknu jafnrétti má það því ekki koma niður á högum barnsins sem foreldrarnir fara í orlof vegna. Það fyrirkomulag sem lagt er til í frumvarpinu varðandi skiptingu fæðingarorlofsréttar getur vissulega stuðlað að auknum samverutíma í vissum kringumstæðum og jafnvel í flestum. Þannig verður skipting jafnari þegar báðir foreldrar nýta sjálfstæðan rétt sinn til fulls. Með því að minnka sameiginlegan rétt foreldra og auka sjálfstæðan rétt má þannig stýra foreldrum í átt að jafnari skiptingu fæðingarorlofs. Ákvörðun um slíka stýringu verður þó ekki tekin nema að vel ígrunduðu máli og þannig að hún styrki jafnframt rétt barnsins. Í ákvörðun um aukna stýringu og minni sveigjanleika felst skerðing á sjálfsákvörðunarrétti fjölskyldna og verður slík ákvörðun aðeins talin réttmæt ef vissa er um að skerðingin sé nauðsynleg til að ná fram markmiðum um bættan hag barnsins. Þriðji minni hluti telur mikilvægt að standa vörð um og styrkja sjálfstæðan rétt hvors foreldris fyrir sig til fæðingarorlofs. En á sama tíma er mikilvægt að taka tillit til þeirra fjölmörgu einstaklinga sem sjá sér ekki fært að nýta sinn sjálfstæða rétt. Staðreyndin er sú að aðstæður fólks eru mjög mismunandi og alls ekki víst að öll börn muni njóta þeirra tólf mánaða sem lagt er upp með að verði venjan í fæðingarorlofi. Það fyrirkomulag sem lagt er til að tekið verði upp í frumvarpinu er því í sjálfu sér ósveigjanlegt og tekur ekki tillit til aðstæðna allra fjölskyldna. Hægt er að gera sér í hugarlund fjölmörg dæmi í því fyrirkomulagi sem frumvarpið leggur til þar sem barnið muni njóta minna en tólf mánaða orlofs, jafnvel einungis sjö. Þar má sem dæmi nefna einstætt foreldri þar sem hitt foreldrið hefur takmarkaðan áhuga á að taka þátt í uppeldi barnsins án þess þó að ákvæði 9. gr. eigi við. Eins má nefna tekjulágar fjölskyldur þar sem fólk hefur takmarkaða möguleika til að vera á tekjum sem samsvara 80% launa til lengri tíma, eða þar sem annað foreldri hefur af einhverri ástæðu ekki unnið sér inn nægan rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði, einnig fjölskyldur þar sem annað foreldri er með lágar tekjur en hitt með tekjur sem eru umfram þak greiðslna úr sjóðnum, slíkt tekjufall gæti reynst fjölskyldunni of mikið. Vinnuaðstæður annars foreldrisins gætu þýtt að það telur sér ekki fært að nýta orlofsrétt sinn, til viðbótar við öll þau foreldri sem kunna að vera í réttindalausu umhverfi vegna takmarkaðra tækifæra sinna. Ekki verða teljandi talin þau dæmi þar sem foreldri sjá sér ekki fært að fullnýta 12 mánuði vegna þess ósveigjanleika sem finna má í frumvarpinu. En ljóst er að þrátt fyrir markmið um aukið jafnrétti getur þessi ósveigjanleiki komið niður á hag barna. Það sem meira er, líkur eru á að halla muni á þau börn sem búa við ótryggar félagslegar aðstæður, með einstæðu foreldri, eða á tekjulágum heimilum. 3. minni hluti telur því ekki standa nægilega góð rök til þess að hið nýja fyrirkomulag verði lögfest á þann hátt sem lagt er til. Leggur 3. minni hluti því fram breytingartillögu þess efnis að skipting fæðingarorlofsins verði hlutfallslega sú sama og var í lögum um fæðingar- og foreldraorlof fyrir gildistöku breytingalaga, nr. 149/2019, þ.e. að sameiginlegur tími sem foreldrar geta skipt sín á milli verði jafn langur og sá tími sem hvort foreldri hefur fyrir sig, en að heildartímabil fæðingarorlofsins verði 12 mánuðir eins og lagt er til í frumvarpinu. Þannig verði réttur hvors foreldris um sig fjórir mánuðir, en sameiginlegur réttur fjórir mánuðir. Því má segja að þessi breytingartillaga leggi til hið margumrædda fjórir, fjórir, fjórir fyrirkomulag. Þeir foreldrar sem eru utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfshlutfalli eiga ekki rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. eiga þeir þó rétt á fæðingarstyrk. Fjárhæð fæðingarstyrks samkvæmt 38. gr. er skilgreind að lágmarki 83.233 kr., en til foreldris í fullu námi aldrei lægri en 190.747 kr. Ef markmiðið er að tryggja foreldrum möguleika á að njóta réttar til fæðingarorlofs hlýtur að vera nauðsynlegt að tryggja að fjárhæð styrksins sé þannig að öllum sé kleift að lifa af henni, ellegar neyðist foreldri til að afla sér tekna með öðrum hætti og þá jafnvel sleppa töku fæðingarorlofss, sem eins og áður segir kemur niður á barninu. Tekjur undir 100.000 kr. á mánuði duga ekki fyrir nauðsynjum, hvað þá fyrir barnafjölskyldu með ungbarn. Leggur 3. minni hluti því til að hækka lágmark fæðingarstyrks þannig að hann endurspegli lágmarkslaun samkvæmt almennum kjarasamningum. Í 23. gr. er fjallað um mánaðarlegar greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði til starfsmanns. Samkvæmt greininni nema þær 80% af meðaltali heildarlauna og/eða reiknaðs endurgjalds starfsmanns eða þess sem er sjálfstætt starfandi. Þegar einstaklingar verða fyrir 20% tekjuskerðingu hefur það áhrif á getu þeirra til þess að vera í fæðingarorlofi. Á þetta sérstaklega við þegar um fjölskyldur er að ræða þar sem lítið er um afgangsráðstöfunarfé. Ef tekjur fjölskyldunnar eru með þeim hætti að þær dugi bara rétt svo fyrir kostnaði segir það sig sjálft að það kann að hafa verulega hamlandi áhrif á getu viðkomandi til að fara í fæðingarorlof til lengri tíma. Sést þetta best af þeirri staðreynd að nýting á réttinum til fæðingarorlofs er hvað minnst hjá þeim hópum sem eru með lægstar tekjurnar, - á það verður að horfa, virðulegi forseti, - og á það bæði við um mæður og feður. Að sama skapi getur slík skerðing haft neikvæð áhrif á markmið um jafnrétti kynjanna, sérstaklega þar sem með þessu er búinn til hvati fyrir einstaklinga af því kyni sem alla jafna hafa hærri laun til að taka minna fæðingarorlof. Kynbundinn launamunur er í dag um 10% og konur því líklegri til að taka lengra fæðingarorlof þegar það leiðir til minni tekjuskerðingar en karlar. 3. minni hluti leggur áherslu á nauðsyn þess að vinna að markmiðinu um jafnrétti kynjanna og að stuðla að því að taka fæðingarorlofs sé með hvað jöfnustum hætti. Leggur 3. minni hluti því til að hlutfall greiðslna samkvæmt 23. gr. verði hækkað úr 80% í 100%. Það er þetta sem hefur komið fram í umræðunni í kvöld og kallast hið svokallaða gólf. Það er nauðsynlegt að hækka gólfið til þess að draga úr því að fólk missi þennan lága mismun sem er á launum þess undir venjulegum kringumstæðum og svo 80%. Þetta eru efnahagshvatar sem vantar gersamlega í umrætt frumvarp. Nauðsynlegt er einnig að víkja að hámarki greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði samkvæmt 24. gr. en samkvæmt þeirri grein er hámarkið 600.000 kr. Þess skal getið að meðallaun ársins 2019 voru samkvæmt útreikningum Hagstofu Íslands 754 þús. kr. Það er því ljóst að laun foreldris í fæðingarorlofi byrja að skerðast um leið og það nær meðallaunum, og miklu fyrr ef viðmiðunarhlutfall samkvæmt 23. gr. er hækkað úr 80%. Ef markmiðið er að tryggja að börn njóti samvista við foreldra sína á fyrstu mánuðum lífs er ljóst að rýmka verður skilyrði greiðslna þannig að mögulegar tekjur í fæðingarorlofi endurspegli í það minnsta meðallaun. Neikvæðir efnahagslegir hvatar geta dregið verulega úr líkum á að tekjuhærri foreldrar taki fæðingarorlof. Leggur 3. minni hluti því til að hámark greiðslna úr sjóðnum verði hækkað til samræmis við meðallaun. Með þessu er einnig hægt að koma sérstaklega til móts við fjölskyldur þar sem annar aðilinn er tekjulægri og hinn tekjuhærri og hægt að auka líkurnar á jafnari töku orlofs í slíkum tilfellum. Með framangreindum tillögum má fjarlægja flesta efnahagslega hvata fyrir einstaklinga af einu kyni til að taka fæðingarorlof umfram annað, sem á jú víst að vera markmið laganna. Virðulegi forseti. Það er að koma að lokum þessa nefndarálits með breytingartillögu frá 3. minna hluta. Ég ætla fara hér inn á mæðraorlofið. Við endurskoðun laganna og vinnu starfshóps sem bar ábyrgð á gerð frumvarpsins virðist lítið hafa verið litið til læknisfræðilegra þátta meðgöngu. Það er ekki hægt að horfa fram hjá læknisfræðilegum þáttum meðgöngu og muni kynjanna þar á. Síðasti mánuður meðgöngu er í langflestum tilfellum erfiður líkamlega á einn eða annan hátt. Þannig hafa umsagnaraðilar bent á mikilvægi þess að í lögum um fæðingarorlof sé ákvæði um mæðraorlof. Í mæðraorlofi felst réttur kvenna til að fara í orlof frá 36. viku meðgöngu án þess að sá tími dragist frá réttindum eftir fæðingu, enda myndi sá tími dragast frá þeim tíma sem foreldri hefði með barninu og hefði þá áhrif á það. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. hefur foreldri rétt til að hefja töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag en sá tími telst hluti fæðingarorlofsins. Það verður að teljast óheppilegt fyrirkomulag þar sem þannig er gengið á samverutíma barns - eins og ég kom inn á hér rétt áðan - með foreldrum þegar orlofstaka hefst fyrir fæðingu barns. Sambærilegt ákvæði er að finna í gildandi lögum um fæðingarorlof og er framkvæmdin raunar miklu oftar sú að konur fái veikindavottorð vegna þeirra fjölmörgu fylgikvilla sem fylgt geta jafnvel eðlilegri meðgöngu og fari þannig í veikindaleyfi að læknisráði fremur en að skerða eigin orlofsrétt. Í gestakomum hjá okkur í velferðarnefnd kom fæðingarlæknir aðeins inn á þetta, að þarna væri á ákveðinn hátt verið að veikindavæða meðgöngu. Þarna eru neikvæð hugrenningatengsl á milli, að kona sem er ekki í áhættumeðgöngu, á von á heilbrigðu barni, er heilbrigð sjálf en er með þá kvilla, sem við vitum nú flestar sem höfum eignast börn, sem fylgja óhjákvæmilega hversu eðlileg sem meðgangan og heilbrigð hún er, því að meðganga getur verið gríðarlegt álag á líkama og oft á sál. Eins og umsagnaraðilar hafa bent á er það mikilvægt fyrir heilsu barnshafandi kvenna og barnanna sem þær bera að þær geti farið í orlof við 36 vikur ef þær telja sig hafa þörf á því án þess að skerða samvistartíma barns og foreldris eftir fæðingu. Það kom eins fram hjá umræddum fæðingarlækni að á Norðurlöndunum og öðrum löndum víðast hvar er ekki einu sinni ætlast til að kona vinni eftir 36. viku meðgöngu. Fólki dettur bara ekki í hug að krefja konuna um það vegna þessara læknisfræðilegu þátta meðgöngu sem aftur á móti eru þó ekki veikindi. Þannig fengju þær næga hvíld fyrir fæðinguna og gætu sinnt umönnun barnsins eftir fæðingu. Sumar mæður, sérstaklega þær sem eru í störfum sem fela í sér líkamlega áreynslu, geta haft mikla þörf fyrir snemmbúið orlof en í frumvarpinu eru engin úrræði fyrir þær. Ekki er víst að allar þeirra eigi auðvelt með að taka veikindaleyfi og því mun öruggara að kveða skýrt á um rétt þeirra til orlofs frá og með 36. viku meðgöngu í lögum. Þær sem teldu sig ekki hafa þörf fyrir slíkt gætu auðvitað unnið áfram eins lengi og þær vildu. Mörg nágrannalanda Íslands hafa þegar tekið upp mæðraorlof og bjóða mæðrum upp á slíkt úrræði. Réttast væri að Ísland gerði slíkt hið sama, mæðrum og börnum þeirra til hagsbóta. Og kem ég nú aðeins inn á það í þeim efnum. Sú sem hér stendur hefur eignast fjögur börn. Ég á fjögur börn og undir lok meðgöngu hef ég verið í þeim aðstæðum að vera krafin um að vinna til jafns við aðra sem eru ekki á lokaspretti meðgöngu. Þetta er pressa. Það er ákveðin pressa sem myndast, sem kemur inn á jafnrétti vegna þess að maður vill auðvitað vera til staðar og vinna jafn vel og geta staðið jafn lengi og hinir, staðið jafn lengi á fótum eða gengið jafn langt og það fer auðvitað eftir því í hvernig vinnu viðkomandi er, en maður getur það hreinlega ekki líkamlega og það verður oft áberandi á vinnustað eða í námi. Þetta er óþægileg staða sem konur eru settar í. Þess vegna er svo rökrétt skref að taka mæðraorlof. Það veldur vonbrigðum að þetta sé ekki hluti frumvarps hæstv. ríkisstjórnar. Ég ætla að fara yfir lokaorðin. Markmiðið um jafnrétti er mikilvægt en því verður að ná með aðgerðum sem tryggja á sama tíma hámarkssamvistartíma barns og foreldris á fyrstu mánuðum ævi barns. Ósveigjanleg kerfi sem byggjast á nákvæmri stýringu eru ólíkleg til að henta þörfum allra og eru því ólíkleg til að ná settu markmiði, nema að einhverju takmörkuðu leyti. Réttara er að fjarlægja reglur sem leiða til tekjuskerðinga - aftur, kröftuga efnahagslega hvata með þessu sem raunverulega mæta markmiðunum, við vitum að það myndi stórlega hjálpa markmiðunum - og tryggja að fjölskyldur séu jafn vel settar fjárhagslega, óháð fæðingarorlofstöku. Þannig væri besta lausnin sú að veita foreldrum fullt frelsi til að ráðstafa fæðingarorlofsrétti sín á milli samhliða því sem ráðstafanir yrðu gerðar til að tryggja að foreldri geti nýtt fæðingarorlof án þess að það bitni á fjárhag þess. Ekki er unnt að styðja fullt frelsi ráðstöfunar án þess að hið síðarnefnda sé tryggt enda fæli það í sér mögulega afturför frá núverandi fyrirkomulagi. Þriðji minni hluti er ekki tilbúinn til þess að taka þá áhættu í raun og veru. Þarna er aukið við tímann, sem er gott, sem er frábært og tímabært skref og við fögnum því. Aukið er við tímann í fæðingar- og foreldraorlofi en ekki er aukið við þá mikilvægu hluti sem eru efnahagslegu þættirnir. Eins þarf að standa vörð um rétt mæðra til að fara í orlof fyrir fæðingu án þess að það skerði samvistartíma barns og móður eftir fæðingu. Með þeim hætti má ná markmiðinu um jafnrétti, tryggja samverutíma barns og foreldra og á sama tíma gæta þess að fjölskyldur falli ekki utan kerfisins og að allar fjölskyldur fái notið sömu réttinda. Í framhaldinu væri réttast að grannt yrði fylgst með framvindu mála og árangur þeirra breytinga sem gerðar yrðu við efnahagslegu þættina mældur. Það myndi stuðla að því markmiði að auka mætti sveigjanleika enn frekar í framtíðinni ef í ljós kæmi að þeir hvatar einir og sér dygðu til að jafna rétt kvenna og karla á vinnumarkaði. Þar með lýkur yfirferð nefndarálitsins með breytingartillögu 3. minni hluta. Við fögnum þessari lengingu og það er gott mál, en það vantar að horft sé til þessara efnahagslegu hvata. Og það vantaði fulltrúa barna að borðinu við heildarendurskoðun laganna. Í fullkominni veröld myndum við kalla eftir algjörum sveigjanleika, eins og kemur fram í nefndarálitinu hér, fullkomnum sveigjanleika fyrir foreldra til að geta tekið þessa ákvörðun innan veggja heimilisins en ekki yfirstýrt af ríkisvaldinu um hvenær, hversu lengi og hver tekur orlof til þess að verja tíma sínum með nýfæddu barni. En við búum ekki í fullkominni í veröld, því miður, enn sem komið er. Við erum ekki í vakúmi og því telur 3. minni hluti nauðsynlegt að hafa áfram það fyrirkomulag, sem báðir foreldrar hafa ávísað á sig í ákveðinn langan tíma og hafa svo meiri sveigjanleika. Vissulega er í frumvarpinu sveigjanleiki en við teljum hann ekki nægan og fjórir, fjórir, fjórir myndi mæta markmiðunum betur. Ég hvet hæstv. félags- og barnamálaráðherra til dáða í þessum efnum áfram og það er tími eftir til að gera fleiri breytingar á þessu mikilvæga máli samfélagsins. Ég mun halda áfram að leggja mitt af mörkum innan hv. velferðarnefndar til að ná þeim markmiðum sem við viljum sjá sem samfélag í þessum efnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur fyrir ágæta ræðu og innlegg í umræðuna. Mig langar sérstaklega að spyrja þingmanninn út í síðasta kafla ræðunnar um það sem hún kallaði mæðraorlof, en hefur stundum líka verið kallað meðgönguorlof, ég geri ráð fyrir að þar séum við að tala um sama hlutinn. Það er rétt hjá þingmanninum að meðganga er í eðli sínu ekki veikindi. Hins vegar er afar vel þekkt, a.m.k. á Íslandi, að verðandi mæður fái veikindavottorð, hvort sem það er kallað af heilsufarsástæðum, tiltölulega lítt skilgreindum, eða þá vegna einhverra tiltekinna veikinda. Þetta gerist oftast á síðustu á síðustu vikum og mánuðum fyrir fæðingu. Ég velti fyrir mér: Er þingmaðurinn hugsa út í að það meðgönguorlof sem hún nefnir, segjum t.d. að það byrjaði í 36. viku, eitthvað þess háttar, væri þá á sambærilegum forsendum og fæðingarorlofið sem hæfist síðan eftir fæðingu og þá með þeim skerðingum og öðru sem þar væri? Eða hugsar þingmaðurinn sér að þetta meðgönguorlof væri með sömu réttindum og sömu launum og veikindaréttur er í dag?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið. Já, hvaða skerðingar kæmu til? Það sem ég persónulega myndi vilja sjá væri að það yrðu engar skerðingar. Þetta væri ekki eins og veikindaorlof, svo við tökum þetta úr sambandi við veikindi. Það væri frekar tengt fæðingarorlofinu sjálfu. En eins og kemur fram í breytingartillögunni þá myndum við 3. minni hluta vilja að það yrðu engar skerðingar, sérstaklega ekki í gólfinu hvað þetta varðar. Þannig að nei, í fullkominni veröld væri þetta raunverulega einn mánuður í viðbót, en hann væri þá fyrir þann sem gengur með barnið og fæðir og út frá þessum læknisfræðilegu forsendum. Hv. þingmaður talaði um vottorð. Ég held að við vitum að flestar konur sem fara til læknis, hvort sem er til heimilislæknis eða annars sérfræðings, biðji um vottorð á þessum tíma meðgöngu. Í langflestum tilfellum fá þær það örugglega skrifað út. Þess vegna finnst manni það rosaleg tímaskekkja í tíðarandanum að hafa þá vottorðið yfirleitt tengt. Jafnvel þótt það sé ekkert mál að fá vottorð, til hvers þá að þurfa það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanninum svarið. Á vinnumarkaði í dag er rétturinn til veikindaorlofs eða veikindarétturinn þannig að það eru ekki neinar skerðingar í því. Sá eða sú sem tekur sér veikindaleyfi fær öll launin sín. Það er ekki nein 20% skerðing á því þannig að, alla vega miðað við það fyrirkomulag sem er á fæðingarorlofinu og ef ég skil breytingartillögu þingmannsins rétt, er væntanlega verið að hugsa að þetta sé með sambærilegu fyrirkomulagi og fæðingarorlofið og þá væntanlega líka með sömu skerðingum og fæðingarorlofið, þó að það sé kannski ekki beint tekið fram í tillögunni. En hvað um það, ég met það þannig, alla vega í þeirri stöðu, að það sé a.m.k. efnahagslega hagkvæmara fyrir fjölskyldu viðkomandi eða viðkomandi verðandi foreldri að fá 100% laun á þessum tíma í gegnum veikindadaga en að fá minna af laununum sínum eins og það væri ef þetta væri ígildi fæðingarorlofs sem við mundum kalla meðgönguorlof. Á hinn bóginn deili ég þeim skoðunum með þingmanninum að við erum ekki komin á fullkominn stað í jafnrétti. Þess vegna þykir mér það að hnika til um tvær vikur í framsalsréttinum alveg kappnóg. Ég held að áhyggjur þingmannsins og fleiri af jafnréttisvinkilinum séu alveg réttmætar og þess vegna sé skynsamlegra að fara fetið í að auka framsalið frekar en að bakka um heilan mánuð.
Virðulegi forseti. Núna skil ég betur fyrri spurningu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar og ætla þá að bregðast ítarlega við henni. Já, vissulega, ef það væri skerðing með sama fyrirkomulagi og í fæðingarorlofinu væri aftur kominn hvati til þess að taka veikindaorlof frekar en það. Og það væri náttúrlega neikvæð niðurstaða. Þá ætti það að vera orlof eins og veikindaréttur og með sömu skilyrðum, þ.e. að fyrirkomulagið hallaði sem minnst á fjárhagslega innkomu heimilisins. Það væri náttúrlega draumastaða að konur gætu fengið hvíldarmeðgönguorlof en samt verið með þau réttindi sem veikindaréttur veitir. Hv. þingmaður kom aðeins inn á framsalið í seinna svari. Já, já, ég skil það sjónarmið. Ég vil líka nota tækifærið aðeins til að koma inn á samræðurnar sem verið hafa um þetta mál. Flestir eru sammála um hvað er gott í því. Kynjajafnrétti er gott, sveigjanleiki er góður og ég held það skilji allir rök hvers annars í þessu máli þegar á botninn er hvolft. En það eru hins vegar mjög ólíkar nálganir að markmiðunum, ólíkir útgangspunktar til að komast að þeim markmiðum. Útgangspunkturinn hjá 3. minni hluta er fyrst og fremst barnið, svo vinnumarkaðurinn. Við þurfum auðvitað alltaf að horfa á heildarmyndina. En ef það þarf að velja útgangspunkt þá viljum við að það sé barnið og það er það sem breytingartillaga okkar snýst um.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég var reyndar á svipuðum slóðum og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson varðandi þetta með að hefja töku fæðingarorlofs fyrr og hvort ekki væri réttara að það væri eins og það er í dag, þ.e. sem veikindaréttur. Ég er nefnilega svolítið hugsi yfir þessu en ég skil pælinguna ef svo má að orði komast. Ég sé t.d. að Ljósmæðrafélagið hefur talað fyrir því að konur eigi rétt á orlofi frá 36. eða 37. viku eða eitthvað þess háttar án þess að það skerði sjálft fæðingarorlofið. Ég sjálf hefði persónulega óttast að það eitt og sér gæti haft áhrif á jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Ég veit alla vega að mér leið þannig á sínum tíma að ég væri hraust og gæti unnið alla meðgönguna. Ég vildi einhvern veginn ekki sýna fram á að ég þyrfti að hverfa frá fyrr en fæðingarorlofið tæki gildi. Ég held að við þurfum aðeins að hugsa þessar vangaveltur betur. Ef aðstæður eru þannig að konan á erfitt með að sinna vinnu sinni þá er vinnuveitanda auðvitað skylt að koma til móts við hana eins og kostur er með því að breyta háttum á vinnustað og annað. Nú hygg ég að margar konur fái skrifaðan veikindarétt á síðustu vikunum en það er oft hlutaréttur líka. Oft er það þannig að konur minnka við sig vinnu. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður hafi skoðað það eða hvort fyrir nefndinni hafi legið eitthvert hlutfall kvenna, hvort þær tölur liggi fyrir yfir höfuð en ég held að áhugavert væri að skoða það áður en við færum að lögfesta hér einhverja breytingu í þeim efnum. Ég óttast að það gæti haft einhver áhrif. Kannski er ég svona forpokuð miðaldra kona en ég upplifi alla vega að það sé samkeppni um framgang á vinnumarkaði. Allt svona getur haft mjög mikil áhrif á það. Það hefur bara [[Forseti hringir.]]gríðarleg áhrif á menninguna á vinnustaðnum og þess vegna óttast ég þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Ég skil hvað hv. þingmaður á við og þá erum við jafnvel kannski bara komin aftur í ákveðið, með leyfi forseta, „catch 22“, í ákveðna „lúppu“. Við værum að reyna að leysa eitthvað þar sem hallaði á konur á vinnumarkaði en með úrlausninni myndi aftur halla á konur á vinnumarkaðnum. Þannig að oft er þetta svolítið flókið mál og í mörg horn að líta. Ég skil hvað hv. þingmaður á við í þeim efnum og ég hef eiginlega ekki alveg svörin við því. Ég held að því miður sé bara ekkert okkar algjörlega með þau enn sem komið er. En svo að ég fari aðeins út fyrir efnið jafnvel, en samt ekki, er ég búin að hugsa um að þetta snýr að konum á barneignaraldri, konum á vinnumarkaðnum sem hafa þann líffræðilega möguleika að fjölga mannkyni. Við ákveðinn aldur dregur yfirleitt úr barneignum hjá konum. Karlar eru í barneign til 105 ára aldurs. Ég velti fyrir mér að ef við erum raunverulega enn þá að sjá halla á konur í kringum ákveðinn aldur í ráðningarsamningum en ekki á karla af sömu ástæðu, þó að þeir séu nú þegar að taka feðraorlof og foreldraorlof og eigi stundum veik börn líka sem þarf að taka frí vegna, þá fer maður kannski að halda að vandamálið sé bara miklu stærra, meira og alvarlegra en maður hélt fyrir. En ég tek undir þessa upplifun, ég tengi við þessa upplifun hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um það að vilja standa sig 100%, geta það jafnvel [[Forseti hringir.]]og vilja ekki láta neinn bilbug á sér finna. Við þurfum greinilega öll sem samfélag að vinna að þessu. Þetta er stórt mál.
Virðulegur forseti. Það er einmitt á þeim forsendum sem ég hallast að því að fyrirkomulag eins og það er í dag sé betra. Ég myndi alla vega mæla með því að við skoðuðum það frá fleiri hliðum áður en við færum þá leið að vera með einhvers konar orlof á síðustu mánuðum meðgöngu. Hv. þingmaður kom inn á að við skildum örugglega sjónarmið hvor annarrar í þessu þegar við erum að ræða um eitthvað sem ég ætla að leyfa mér að kalla lúxusvandamál, hvernig við skiptum þeirri frábæru framför sem 12 mánuðir í fæðingarorlof eru. Hv. þingmaður talar fyrir svokallaðri fjórir, fjórir, fjórir leið og ég get alveg skilið orðræðuna sem lýtur að því að við eigum að auka frelsi fjölskyldunnar. Ég skil það mjög vel. Mér þykir samt sú orðræða oft og tíðum hafa farið út í það að konan eigi að eiga rétt á meiru vegna þess að hún gengur jú með og fæðir barnið. Ég átti samtal við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur í 1. umr. og fékk á mig andsvar frá henni sem var svolítið í þá átt að við myndum aldrei jafna þessa stöðu, það verði alltaf þannig að konan sé ófrísk, gangi með og fæði og einhvern veginn væru það rök fyrir því að konan ætti rétt á stærri hluta fæðingarorlofsins. Ég verð að segja að þessu sjónarmiði er ég ekki sammála þegar við erum komin með alla vega sex mánuðina. Ég skil það og það er auðvitað þannig að sú sem fæðir barn á að vera frá alla vega fyrstu tvær vikurnar. Fyrstu tvær vikurnar, jafnvel upp í mánuð, er bara viðurkenndur sængurlegutími. En ég á svolítið erfitt með að sætta mig við að umræðan sé farin að snúast um að móðirin eigi að eiga meiri rétt. Þá velti ég fyrir mér: Hvað erum við þá að segja við feður í dag? Eru þeir ekki fullfærir um að sinna barni frá, segjum sex mánaða aldri? Reyndar alveg frá fæðingu en það er þetta með brjóstin og brjóstamjólkina sem skilur okkur einna helst að í þeim efnum. En kannski ef hv. þingmaður vildi aðeins koma inn á hvort við erum bara að tala um [[Forseti hringir.]]frelsi fjölskyldunnar eða um aukinn rétt kvenna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bregðast við. Þá kemur aftur að því, sem ég kom inn á í fyrra svari mínu við andsvari, að það er nálgunin sem er ólík. Upphafspunktur umræðunnar er ólíkur hjá mér og hv. þingmanni og hv. þingmönnum. Það er horft út frá vinnumarkaðsmálum kvenna og út frá stöðu þeirra á vinnumarkaði. Við erum öll alveg hjartanlega sammála um að það er rosalega mikilvægt að laga og leiðrétta alla þá hluti sem leiða til þess að það hallar á konurnar. Það er gjörsamlega fáránlegt að árið 2020 skuli staðan vera sú að við þurfum að eyða öllu þessu karpi í þessa hluti þegar staða kynjanna á vinnumarkaði á auðvitað bara að vera jöfn. Öll kyn hafa jafn mikið fram að færa og að koma með til borðsins. Þá erum við komin aftur að inngangspunktinum. Við í 3. minni hluta viljum nálgast þetta út frá barninu, út frá þörfum þess og að ef þarf að velja fái hagsmunir barnsins að njóta vafans í ríkara mæli en hagsmunir foreldris og hvað þá vinnumarkaðarins, þó að ég geri mér grein fyrir að þetta er allt samtengt. Ef við tökum dæmi um barn þar sem bara móðirin eða bara faðirinn hefur tækifæri á því að taka fæðingarorlof en hitt foreldrið hefur það ekki þá er staðreyndin sú að barnið fengi skertan tíma með foreldri og það væru einhverjir efnahagslegir hvatar sem yllu því. Við erum að tala um að þarna fengi barnið í upphafi lífsins [[Forseti hringir.]]minni tíma með foreldri sínu út af því að við værum að reyna að leiðrétta stóru myndina, sem líka þarf að leiðrétta. Þarna er eiginlega bara [[Forseti hringir.]]pólitískur grunnur. Svo er þetta með að brúa bilið. [[Forseti hringir.]]Það þarf að brúa bilið líka, það þarf að lengja þennan tíma. Það er ekki búið.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu 4. minni hluta velferðarnefndar. Aðalbreytingin felst annars vegar í því að í stað fjárhæðarinnar 137.632 kr. í 3. mgr. 24. gr. komi 190.747 kr. og hins vegar að í stað fjárhæðarinnar 83.233 kr. í 1. mgr. 38. gr. komi: 190.747 kr. 83.233 kr. í fæðingarorlof er fáránlega lág tala. Ég gerði það að gamni mínu að fara inn á vef Vinnumálastofnunar. Ég fann þar reiknivél og sló inn ákveðnar forsendur. Þar kom mér ekkert á óvart, og þó, jú, að mörgu leyti. Það sem kom út úr þeirri leit var þessi niðurstaða: 80.341 kr. Ég rak augun í nokkuð í horninu hægra megin á síðunni. Ég hugsaði með mér: Tölvukerfi Vinnumálastofnunar er svo fullkomið að það er með gervigreind, af því að þar stóð „hjálp“ í hægra horni síðunnar. Ég er ekkert hissa þótt þar standi hjálp, þegar einhverjir eru að fara að fæða og eru með 80.371 kr. á mánuði í fæðingarorlofi, svo ég ákvað að ýta á hjálp og vita hvort það kæmi ekki upp einhver möguleiki á því að hækka upphæðina. Nei, það eina sem kom upp var hversu stóran hluta af skattkortinu viðkomandi vildi nota. Þar fór sú von um að þarna væri hreinn og beinn misskilningur á ferð, það væri ekki möguleiki að hafa svona lága upphæð. Þeir mörgu gestir sem komu fyrir nefndina í sambandi við þetta mál voru sammála um að þar þyrfti ýmissa breytinga við. En það sem sló mig var ákall frá ákveðnum hópi um að hækka hámarkstöluna, 600.000 kr. Þessar tölur eru auðvitað stórfurðulegar, eins og 137.000 kr. og 83.000 kr. Það er eiginlega merkilegt fyrirbæri að á sama tíma erum við að tala um 80% af þeim launum sem viðkomandi er með. Sumir vildu fara með 600.000 kr. upp í 800.000–900.000 kr. og þeir voru svo ánægðir með það og sögðu: Já, hækkum þetta helst þannig að það nái meðallaunum, sem eru rétt undir 780.000, að nálgast 800.000 kr. En að hækka lágmarkið? Nei, þeir höfðu engar áhyggjur af því. En ég hef miklar áhyggjur af því vegna þess að ég segi fyrir mitt leyti að það að fæða barn og sjá um það og gera allt sem þarf að gera með 80.000 kr. á mánuði og engar aðrar tekjur tel ég alveg útilokað. Því miður. Þá hef ég áhyggjur af því að þessi gífurlega lága upphæð valdi því að viðkomandi standi hreinlega frammi fyrir því að velja um að fæða barnið eða ekki. Valið verður um það. Getur viðkomandi séð um barnið, fætt það, eða verður hún að gefa það? Verður hún að stöðva þungunina og fara í þungunarrof? Slíkum spurningum á enginn að þurfa að svara. Við eigum að sjá til þess, og okkur ber eiginlega skylda til að sjá til þess, að þær konur sem vilja fæða börn geti það án nokkurra fjárhagslegra áhyggja. Og það sem hvetur okkur mun meira til að sjá til þess að þetta sé með þeim hætti er sú staðreynd að fæðingartíðni á Íslandi hefur hríðlækkað, hún hefur aldrei verið lægri. Við verðum að átta okkur á því að árið 2009 var meðaltalið 2,2 börn á hverja konu. Í dag er það 1,7 börn þannig að við sjáum hvert stefnir. Fæðingartíðni var með því hæsta hér á landi en hefur fallið frá 2009, þegar hún var um 2,2 börn á hverja konu, í 1,7 börn að meðaltali 2019, segir í skýrslu. Þar kemur einnig fram að í Svíþjóð er meðalfæðingartíðni 1,76 börn og í Danmörku 1,72. Síðan er það staðreynd að núna eru það innflytjendur sem halda uppi endurnýjun á fólki á Norðurlöndum. Við verðum líka að átta okkur á því ef við förum yfir í ESB-meðaltalið að tíðnin þar er 1,5, sem er mjög lág tala. Það segir okkur að mannfjölgunin stendur ekki undir sér þannig að okkur fækkar. Á sama tíma erum við að setja upp þröskulda, þannig að þeir sem vilja og eru í þeirri aðstöðu að fara að fæða barn lenda á ákveðnum þröskuldum. Það var annað sem sló mig þegar ég heyrði rökin fyrir skiptingu á mánuðum í fæðingarorlofi. Fyrst sá maður skiptingu mánaða í sex og sex, og svo einn og einn sem gæti komið inn með ákveðnum skilyrðum. En eins og við vitum núna er komið í ljós, eins og segir í nefndaráliti meiri hlutans, að talað er um skiptingu milli foreldra í sex mánuði og sex mánuði, en síðan er hægt að skipta með sér einum mánuði og svo hálfum mánuði. Þannig að í sjálfu sér er hlutfallið þar orðið sjö og hálfur, fjórir og hálfur, eitthvað svoleiðis, í mesta lagi. Ég myndi aldrei láta það stöðva samþykki mitt á þessu frumvarpi. En það sem sló mig kannski mest var það sem ákveðinn einstaklingur sagði mér um ungt par sem ætlaði að eignast barn. Þau ætluðu ekki að skrá sig til sama heimilis, þau ætluðu að skrá sig hvort á sínum staðnum. Tilgangurinn með því var að stúlkan, sem var að fara að fæða barnið, fengi alla 12 mánuðina. Hvers vegna? Jú, af fjárhagslegum ástæðum. Það ætti að hringja einhverjum viðvörunarbjöllum þegar maður heyrir svona. Þá erum við að gera eitthvað rangt. Ég segi bara: Þó að ekki væri nema eitt par í þessari aðstöðu þá værum við ekki að gera hlutina rétt. Ég man nefnilega í þessu samhengi að gerð var könnun á svikum í almannatryggingakerfinu á sínum tíma. Þá kom það upp að aðalsvikin lágu í því að fólk skráði sig hvort á sitt heimilið eða úr sambúð til að fá barnabætur og alls konar bætur til að reyna að bjarga sér. Þetta var eftir hrun. Ég kallaði þetta sjálfsbjargarviðleitni, þetta væri bara til að reyna að lifa af. Fjölskyldan var bara að reyna að bjarga sér. Í svoleiðis aðstæðum á enginn að þurfa að vera og allra síst þeir sem eru að fara að stofna heimili og eignast börn. Fyrst og fremst verðum við og eigum að treysta foreldrunum. Við eigum að treysta þeim fyrir því hvernig þeir vilja hafa hlutina. Í hinum fullkomna heimi myndi ég segja að það væri eðlilegt að konan ætti níu mánuði og síðan ætti karlinn fullan rétt á þremur til fjórum mánuðum. Ég segi það bara af því að konan er með barn á brjósti. Við karlmennirnir getum það ekki. Það er alveg útilokað. Þar af leiðandi getur komið upp sú staða að eftir sex mánuði, jafnvel eftir sjö og hálfan mánuð, sem verður í þessu frumvarpi, ef það fer í gegn - það er þá alla vega skárra en það sem maður hefur heyrt, að sumir vilja hreinlega festa sex og sex mánuði. Aðgerðir til að þvinga feður í fæðingarorlof held ég að séu dauðadæmdar frá upphafi. Það væri miklu nær að hafa hvatningu og það væri miklu nær að vera ekki með t.d. 80% af launum heldur vera með 100% laun. Síðan er það talan sem er í dag 80.000 kr. og fer upp í 83.000 kr. Ef við færðum þá tölu upp í 190.000 kr. - þarna munar jú rétt um 100.000 kr., en þetta er ekki stór hópur - myndum við tryggja að þessi hópur fengi þá alla vega rétt um 80%, held ég að ég geti sagt, af lægstu lífeyrisgreiðslum í kerfinu. Það er ekkert rosalega há upphæð. Ég myndi segja að það væri frábært fyrsta skref. Það kostar kannski einhverjar 200–400 milljónir. Það væri þá til þess að tryggja að sá sem er að fara að fæða barn treysti sér alla vega til þess og væri í mun betri aðstöðu fjárhagslega en ef hann væri með 80.000, eða þær 83.000 kr. sem þetta er uppfært í í frumvarpinu, sem er auðvitað allt of lágt, það segir sig sjálft. Það er með ólíkindum að við skulum vera með svona lágar tölur. Þegar ég sá þessar tölur þá hálfskammaðist ég mín fyrir að þær væru komnar í opinber plögg. Við erum með 350.000 kr. lágmarkslaun. Í sjónvarpinu í kvöld var talað við móður með tvö börn og hún er með 320.000 kr. á mánuði. Og þegar hún er búin að borga leigu þá eru um 100.000 kr. eftir. Og þegar hún er búin að borga alla reikninga þá þakkar hún fyrir að eiga fyrir mat fyrir fjölskylduna fyrstu viku mánaðarins. Það sýnir okkur að tölurnar sem við erum með hérna standast ekki. Við getum ekki og megum ekki refsa ungri konu eða foreldrum sem eru að fara að eignast börn vegna þess að þau hafa einhverra hluta vegna hætt í námi, lent á atvinnuleysisbótum og eru dottin út úr því og komin á félagsbætur. Þau eru í þeirri fjárhagslegu stöðu að þau fá þessar 83.000 kr. Við megum ekki hafa þetta svona og við eigum ekki að gera það, vegna þess að við verðum að sjá til þess að þeir sem eru í þeim hugleiðingum að eignast barn og ætla að fara að stofna heimili séu algjörlega með það á tæru að þeir muni ekki þurfa að taka einhverjar skyndiákvarðanir út frá því hver fjárhagsstaða þeirra er. Maður gerir sér grein fyrir því að í fæðingarorlofi getur verið um mjög háar upphæðir að ræða en í þessu tilfelli eru þetta peningar sem skila sér. Þetta eru peningar sem við eigum að sjá til að allir fái þannig að þeir geti verið fjárhagslega öruggir vegna þess að þetta eru peningar sem skila sér margfalt til baka. Mér finnst einhvern veginn eins og við séum að verðleggja börn í þessu samhengi. Við erum að verðleggja börn þeirra sem eru fátækir. Þeir þurfa að hugsa: Bíddu, á ég að eignast barnið? Hef ég efni á því? Hvað á ég að gera? Og svo eru það hinir sem eru kannski á vinnumarkaði, eru með góð laun, þeir þurfa ekkert að pæla í þessu. Það er himinn og haf þarna á milli, sem á ekki að vera svo erfitt að brúa vegna þess að við erum ekki að tala um rosalegar upphæðir ef við tökum bara fjárlög ríkisins í heild sinni. Við erum núna t.d. að spreða milljörðum í Covid-björgunaraðgerðir, en við segjum í þessu frumvarpi um börnin að við höfum ekki efni á því að fara með 80.000 kr. upp í 190.000 kr., sem ætti helst að vera frá 80.000 kr. upp í 350.000, sem eru lágmarkslaun. Í sjálfu sér ætti enginn að þurfa að fara í fæðingarorlof og hafa minna en 350.000 kr. Það er ekki há upphæð, það er upphæð sem margborgar sig, bæði fyrir barnið og foreldra. Þá erum við nokkurn veginn komin á þann stað að viðkomandi þarf ekki að taka þá skelfilegu ákvörðun að eignast ekki barnið vegna þess að hann hefur ekki fjárhagslega burði til þess. En að öðru leyti er frumvarpið flott. Verið er að lengja fæðingarorlofið í heilt ár. Það er flott. Komið hefur fram að hægt væri að skipta mánuðunum í fjóra, fjóra og fjóra. Ég var alveg sáttur við það í upphafi. Það var það fyrsta sem mér datt í hug, fjórir, fjórir, fjórir. En ég myndi ekki láta það koma í veg fyrir að ég greiddi atkvæði með frumvarpinu. Skiptingin er ekki það sem angrar mig, ekki eins mikið og sú fjárhagslega staða sem er lýst í þessu frumvarpi, vegna þess að með því að færa þetta úr 80.000 kr. í 190.000 kr. erum við kannski að tala um 200–400 milljónir kr. Og ef við ætlum að fara með þetta upp í 350.000 kr. lágmark erum við kannski tala um 1,5–2 milljarða kr. Setjum það í samhengi við það sem ég sagði í upphafi, minnkandi fæðingartíðni og að við höfum þá alla vega einhvern hvata. Við eigum að hafa meiri hvata til þess að fólk eignist börn frekar en að hafa hvatann í hina áttina, að það geri það ekki vegna þess að fjárhagsleg staða þess valdi því.
Herra forseti. Við ræðum hér markmið laga um fæðingar- og foreldraorlof. Ég ætla að fókusera á það meginefni frumvarpsins sem lenging fæðingarorlofsins er og sérstaklega á skiptingu þess milli foreldra, þennan hluta sem varð undir í pólitísku hanaati, pólitískum hanaslag stjórnarflokkanna síðustu daga. Þetta fína frumvarp er afurð vinnu sem hófst í september 2019 en þá skipaði félags- og barnamálaráðherra samstarfshóp til heildarendurskoðunar laga um fæðingar- og foreldraorlof. Í þeim hópi áttu sæti fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, félagsmálaráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Samtökum atvinnulífsins og Vinnumálastofnun. Hlutverk hópsins var að endurskoða lög um fæðingar- og foreldraorlof í heild sinni og vinna að frumvarpi að nýrri heildarlöggjöf í tilefni þess að í ár eru 20 ár liðin frá gildistöku laganna. Mér þykir mikilvægt að halda því til haga. Saga okkar í fæðingarorlofsmálum síðustu tvo áratugi er saga framfara. Vissulega hafa oft verið stigin lítil skref en þau hafa öll verið í rétta átt. Fyrir lögin sem voru sett árið 2000 og skutu Íslandi ekki bara til nútímans heldur inn í framtíðina tóku einungis mæður sitt fæðingarorlof, sem undir lokin var orðið sex mánuðir, og reyndar ekki allar mæður, það var ekki einu sinni svo gott. Árið 2001 urðum við konan mín mæður þegar ég fæddi tvíburadætur okkar. Ég var á þeim tíma í námi og hin móðirin átti engan rétt. Það var framsýni og velvild vinnuveitanda hennar, Styrmis Gunnarssonar, þáverandi ritstjóra Morgunblaðsins, sem gerði að verkum að konan mín, móðir nýfæddra tvíbura, átti þess kost að vera heima með börnunum okkar fyrstu mánuðina. Færum okkur nær nútímanum, nær betri tíð. Þau skref sem hafa verið stigin síðustu ár í átt að jöfnun fæðingarorlofs á milli foreldra sýna svart á hvítu að feður hafa nýtt sjálfstæðan rétt sinn, misjafnlega mikið að vísu, en lítið sem ekkert af þeim tíma sem foreldrar geta skipt á milli sín. Tölfræðin talar einfaldlega sínu máli. Í ágúst 2018 stóð orlofið í sjálfstæðum rétti í þremur mánuðum og síðan voru þrír mánuðir „frjálsir“ og nú geri ég gæsalappir vegna þess að, eins og ég kem að síðar, þetta er ekkert frelsi við ákveðnar aðstæður. Þá var staðan nefnilega sú að af þeim tæplega 1600 feðrum sem nýttu a.m.k. eitthvað af þriggja mánaða sjálfstæðum rétti sínum voru ekki nema 137 sem nýttu eitthvað af sameiginlegum rétti. Ef tölur frá Fæðingarorlofssjóði eru rýndar áfram sýna þær að það ár tóku karlar orlof í 81 dag og konur að meðaltali í 183 daga. Þar munaði 100 dögum. Konur nýttu sameiginlegu mánuðina ekki bara í upphafi heldur er staðan þannig núna. Þetta eru staðreyndir málsins. Herra forseti. Rétt er að halda því til haga að 12 mánaða fæðingarorlof var samþykkt hér á þingi fyrir ári og gengið frá því í tveimur skrefum, fyrst með aukningu í tíu mánuði sem tók gildi í byrjun þessa árs og svo taka 12 mánuðirnir gildi í byrjun næsta árs. Það er fagnaðarefni. Það sem út af stóð fyrir ári var skiptingin þar sem sjálfstæður réttur foreldra til orlofs er fimm mánuðir, svokölluð fimm, tveir, fimm skipting, sem raungerist samkvæmt reynslu sem fimm mánuðir og sjö mánuðir. Sú skipting stóð í íhaldssamari hluta þingsins og í íhaldssama hluta stjórnarmeirihlutans. Nú stöndum við aftur hér, aftur að ræða það að bakka frá upphaflegum tillögum. Aftur hefur íhaldsarmur ríkisstjórnarinnar sýnt styrk sinn, aftur stoppar skiptingin fimm, tveir, fimm sem raungerist samkvæmt öllum tölulegum upplýsingum sem fimm og sjö, aftur stoppar það mál hjá hinum íhaldssama armi. Í breytingartillögum meiri hlutans er það kallað málamiðlun að fara úr þessari skiptingu til baka yfir í 4,5 og 7,5 eða hvort við köllum það - og nú er ég alveg rugluð í þessari talnaleikfimi - að bakka úr því að einn mánuður sé svokallaður valfrjáls mánuður yfir í að það séu sex vikur. Þetta er málamiðlunin af því að einhvern tímann á tímabilinu var því hótað að hér ætluðu íhaldsöflin algjörlega að taka yfir og fara yfir í fjóra, fjóra, fjóra, þ.e. að minnka sjálfstæðan rétt niður í fjóra mánuði. Þetta er málamiðlun og við skulum hafa það á hreinu að þetta er ekki málamiðlun þingsins endilega, þetta er málamiðlun innan ríkisstjórnarflokkanna. Það er meiri hluti ríkisstjórnarinnar sem talar um málamiðlun meðal ríkisstjórnarflokkanna á meðan við hin sitjum og horfum á í forundran. Reynslan sýnir okkur síðan að það er tekjuhærra foreldrið sem mun í rúmlega 90% tilfella ekki nýta sameiginlega réttinn. Það er verulega miður og mér þykir leitt að jafnréttissinnaðir flokkar á borð við VG og Framsókn hafi ekki staðið fast á sínu. Mér þykir leitt að tal um valfrelsi í orði hafi orðið ofan á, á kostnað valfrelsis á borði, raunverulegs valfrelsis, og að sýndarmennskan hafi unnið. Hið raunverulega valfrelsi varð hér undir, það valfrelsi sem næst með raunverulegu jafnrétti. Þau íhaldssömu sjónarmið sem eru að vinna áfangasigur, ef að líkum lætur, fela í sér tálsýnina um að það þurfi bara að hafa skiptingu fæðingarorlofsins frjálsa til að hér ríki frelsi, að fullkomið val foreldra um það hvernig fæðingarorlofinu er skipt hljóti að þýða fullkomið frelsi. Eins og við sjáum þegar við rýnum í staðreyndir þá er það tálsýn. Það er tómt mál að tala um valfrelsi og raunverulegan sveigjanleika þegar jafnrétti er ekki náð. Það er tómt mál að tala um raunverulegt frelsi hér þegar leikreglurnar eru þannig að þær fela í sér skekkju. Faðir sem er litinn hornauga í vinnu þegar hann sýnir áhuga á að fara í fæðingarorlof sem hann þarf ekki að fara í hefur ekki raunverulegt val. Versta arfleifð hinnar 50 ára gömlu hefðar okkar er þó þegar orðræða íhaldsaflanna fer yfir í þann þvætting að börnum sé í frumbernsku betur borgið með mæðrum sínum en feðrum. Rannsóknir sýna svo að ekki verður um villst að börnum vegnar best og hagsmunir þeirra eru best tryggðir þegar báðir foreldrar taka jafnan og virkan þátt í uppeldi þeirra frá frumbernsku. Okkur ber jú að gera það sem er börnunum fyrir bestu. Staðreyndin er sú að í 50 ár var fæðingarorlof með lögum bundið við konur og með þeirri miðstýringu festu stjórnvöld í sessi þau kynjahlutverk að konum væri ætlað að vera heima hjá ungum börnum en karlar ættu að vera á vinnumarkaði. Við vitum betur núna og við viljum annað núna en það kostar átak að vinda ofan af hálfrar aldar innrætingu. Valfrelsi er tálsýn á meðan samfélagslegur þrýstingur er mikill og byggist á sögulegri miðstýringu ríkisins. Ég ætla að lesa úr umsögn Samtaka atvinnulífsins sem styðja sjálfstæðan rétt foreldra, hvors um sig, til fæðingarorlofs í allt að sex mánuði og styðja að foreldri verði heimilt að framselja einn mánuð af sjálfstæðum rétti sínum til hins foreldrisins, styðja frumvarpið eins og það er lagt fram án málamiðlunarbreytingartillögu meiri hlutans, með leyfi forseta: „Slík tilhögun er best til þess fallin að ná markmiði laganna sem er að tryggja barni samvistir við báða foreldra og gera foreldrum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf.“ - Og enn fremur: „Þannig stuðlar jöfn skipting fæðingarorlofs foreldra að jafnrétti á íslenskum vinnumarkaði.“ - Mig langar að endurtaka þetta, herra forseti: „Þannig stuðlar jöfn skipting fæðingarorlofs foreldra að jafnrétti á íslenskum vinnumarkaði.“ Herra forseti. Fjölmargir þeirra sem sendu inn umsagnir við málið og mættu á fund velferðarnefndar bentu á að nauðsynlegt væri að hækka greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði, m.a. til að ná því markmiði að báðir foreldrar nýttu sér rétt sinn til fæðingarorlofs og að réttur barnsins til að eyða tíma með báðum foreldrum væri uppfylltur. Ástæðan er einföld, kynbundinn launamunur er enn þá staðreynd, því miður. Það er skiljanlegt að tekjuhærra foreldrið, sem er mun oftar faðirinn þegar foreldrar eru gagnkynhneigðir, taki síður valfrjálsan hluta fæðingarorlofsins. Það er alþekkt staðreynd að fjárhagur heimila vegur þungt í allri ákvarðanatöku, þar á meðal þessari. Háar greiðslur auka líkur á því að tekjuhærra foreldrið nýti sér sjálfstæðan rétt sinn að fullu og taki jafnframt hluta af sameiginlega réttinum. Í ljósi staðreynda um kynbundinn launamun myndu hærri fæðingarorlofsgreiðslur líklega hvetja fleiri feður til að taka lengra fæðingarorlof sem myndi stuðla að jafnari stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði og inni á heimilum og tryggja betur rétt barna til að njóta samvista við báða foreldra. Hærri greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði bæta upp gallana við báðar leiðir sem bent hefur verið á. Sé sameiginlegi rétturinn styttri tryggir það minna tekjutap fyrir foreldra í fæðingarorlofi og sé sjálfstæði rétturinn lengri stuðlar það að því að báðir foreldrar hafi tök á að nýta sér réttinn til jafns. Ég styð raunverulegt valfrelsi á sem flestum sviðum. Þess vegna hef ég, ásamt félögum mínum í Viðreisn, lagt fram breytingartillögu sem, ef samþykkt verður, er mikilvægt og sterkt spor í þá átt að stuðla að raunverulegu jafnrétti og raunverulegu valfrelsi foreldra varðandi töku fæðingarorlofs. Tillagan er einföld. Hún felur í sér að hámarksfjárhæð greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði verði hækkuð úr 600.000 kr. í 800.000 kr. á mánuði. Þar er miðað við meðaltal heildarlauna fullvinnandi karla sem er rúmlega 150.000 kr. hærra en meðaltal launa fullvinnandi kvenna. Sú hækkun mun bæta stöðu allra nýbakaðra foreldra og tryggja börnum aukna umgengni við báða foreldra. Því til viðbótar hef ég lagt fram tillögu um að lágmarksfjárhæð greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði verði hækkuð úr ríflega 83.000 kr. í tæplega 125.000 kr. Þannig tryggjum við börnum betri farborða út í lífið enda er raunverulega engin stoð fyrir jafn lágri lágmarksfjárhæð og hæstv. félags- og barnamálaráðherra leggur til í frumvarpi sínu. Kostnaðaraukinn við þessar breytingar yrði rétt rúmlega 1,2 milljarðar kr., reiknað út frá fjölda fæddra barna síðustu ár. Nánar tiltekið er áætlaður kostnaðarauki 1,2 milljarðar ef hámarksgreiðslur yrðu hækkaðar úr 600.000 í 800.000. Sú áætlun tekur mið af raungögnum fyrri ára varðandi launadreifingu, fjölda daga sem foreldrar taka og skiptingu orlofsins milli þeirra. Ef lágmarksgreiðslur eða fæðingarstyrkur foreldra utan vinnumarkaðar og þeirra sem eru í lægra en 25% starfshlutfalli yrði hækkaður úr 83.000 kr. í 124.850 væri áætlaður kostnaðarauki um 106 millj. kr. Sú áætlun tekur mið af fjölda foreldra sem fengu fæðingarstyrk vegna barna fæddra árið 2018. Þetta eru vissulega töluverðar fjárhæðir þótt það verði að segjast eins og er, svo að ég leyfi mér nú aðeins að fara út í aðra sálma, að eftir þau fjölmörgu mál sem hér hafa verið lögð fram undanfarið til að bæta stöðu fólks í tengslum við kórónuveirufaraldurinn eru milljarðarnir orðnir ansi margir sem við fjöllum um. En hér erum við að hugsa til lengri tíma. Þetta mál tengist ekki kórónuveirufaraldrinum. Við erum að hugsa þetta til lengri tíma. Í því tilliti eru þetta ekki þær fjárhæðir sem allt veltur á, ekki slíkar fjárhæðir að ekki sé hægt að verja þeim í að bæta úr þessari stöðu. Þetta er mikilvægt skref, nauðsynlegt reyndar, í þá átt að tryggja raunverulegt valfrelsi, ekki sýndarfrelsið sem íhaldsöflin kalla eftir heldur raunverulegt valfrelsi. Þetta er rétt skref í þá átt að búa til þær aðstæður að réttur foreldra til að sinna barni sínu sé jafn, að réttur barns til að njóta samvista við báða foreldra sé tryggður. Þetta er rétt skref í þá átt að tryggja að einstaklingsrétturinn sé virtur, að enginn, ekki vinnuveitandi, ekki fjárhagsáhyggjur, ekki gamall úreltur kúltúr, ekkert af þessu, taki af einstaklingi, hvers kyns sem hann er, réttinn til að nýta dýrmætan fæðingarorlofstíma með barni sínu. Herra forseti. Við í Viðreisn styðjum þetta mál í heild sinni. Við höfnum hins vegar breytingartillögu þeirri sem meiri hlutinn hefur lagt hér fram á lokaskrefunum. Það er skref aftur á bak í jafnréttisbaráttunni. Það skiptir í því samhengi ekki öllu hvort skrefið er stórt eða lítið. Það sem skiptir máli er að þetta er skref í ranga átt. Þetta er skref til baka, þetta er bakslag. Þetta bakslag verður hins vegar sýnu minna, þynnist jafnvel vonandi út, verði tillaga Viðreisnar um hækkun hámarksgreiðslna og lágmarksgreiðslna samþykkt. Ég vona að framsýn jafnréttisöfl á þingi, sama hvar í flokki þau standa, tryggi að svo verði.
Herra forseti. Mig langar til að koma inn á nokkur atriði sem við í Miðflokknum leggjum áherslu á í tengslum við þetta frumvarp og síðan um leið að gagnrýna að nokkru marki þau sjónarmið sem koma fram í nefndaráliti meiri hluta og breytingartillögu hans, eða kannski sérstaklega það sem vantar að mínu mati í breytingartillögur meiri hluta hv. velferðarnefndar. Það er auðvitað svolítið skrýtin staða að finna börn í miðju vinnumarkaðsúrræði, eins og uppleggið er hvað þetta mál varðar. Það má vissulega færa rök fyrir því að fæðingarorlofið sé fært til 12 mánaða úr tíu og við í Miðflokknum styðjum það en sú mikla forræðishyggja sem skín í gegn hvað það varðar að binda hlutfall orlofsins hvoru foreldri fyrir sig er eitthvað sem okkur í Miðflokknum hugnast ekki. Við teljum að frelsið ætti að vera til staðar fyrir foreldra til að skipta fæðingarorlofinu að fullu sín á milli. Þegar öllu er á botninn hvolft verður sá réttur sem skapast með fæðingu barns auðvitað að grundvallast á hagsmunum þess. Við höfum ýmsar aðrar leiðir til að vinna að vinnumarkaðsúrræðum ef vilji er til þess en við í Miðflokknum teljum að hagsmunir barnsins eigi að vera í fyrsta, öðru og þriðja sæti þegar kemur að því að ákvarða með hvaða hætti þessar reglur eru formaðar. Í þeim efnum teljum við skynsamlegast að foreldrum sé treyst til að ráðstafa þessum 12 mánuðum eins og þeir telja best fyrir fjölskylduna, fyrir barnið og þroska þess og velsæld. Mig langar að byrja stuttlega á breytingartillögu sem fulltrúi okkar í Miðflokknum í velferðarnefnd, hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, var með við þetta frumvarp um fæðingar- og foreldraorlof þess efnis að foreldrum verði tryggður sameiginlegur réttur til 12 mánaða fæðingarorlofs sem þeir geti skipt með sér á 24 mánaða tímabili. Breytingartillagan sem við leggjum fram hefur það að markmiði að hún henti barninu sem best. Af því að þessu hefur verið líkt við leikkerfi í fótbolta og talað um fjóra, fjóra, fjóra eða sex, sex eða fimm, fimm, tveir þá leggjum við til tólf, núll, sem sagt að allir 12 mánuðirnir verði til frjálsrar ráðstöfunar milli foreldra. Annað sem við leggjum til og teljum skipta gríðarlega miklu máli er að tímalengd orlofsins verði 24 mánuðir en ekki 18 eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Ástæðan er sú að aðstæður eru auðvitað mismunandi á hverju heimili. Við þekkjum öll umræðuna um vandamál þegar kemur að dagvistun barna. Við í Miðflokknum teljum einfaldlega ekki skynsamlegt að þrengja þennan kost svo mikið hvað tímarammann varðar að þessa 12 mánuði þurfi að nýta að fullu á 18 mánaða tímabili. Við teljum skynsamlegt að horft sé til 24 mánaða tímabils og við leggjum það til í breytingartillögunni. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir gagnrýnir það jafnframt í nefndaráliti sínu að frumvarpið gangi út frá því að skikka hvort foreldri fyrir sig til að taka sex mánuði innan þessa knappa tímaramma en hvoru foreldri sé leyft að framselja einn mánuð. Nú kemur fram í breytingartillögum meiri hlutans að teygja eigi þennan eina mánuð upp í sex vikur. Þetta hljómar allt eins og hálfgerð hrossakaup eða friðþæging eða vopnahlé, eða hvað við köllum það, milli ríkisstjórnarflokkanna sem greinilega sjá þessa hluti með ólíkum augum. Í því samhengi langar mig til að grípa örsnöggt niður í aldeilis frábæra grein sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í velferðarnefnd, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, skrifaði á vísi.is í gær þar sem segir, með leyfi forseta: „Frelsi fylgir ábyrgð en þú getur ekki sýnt ábyrgð nema fá traust. Lýðræðisleg þátttaka ungs fólks og komandi kynslóða er oft nefnd á tyllidögum. Með þeim tillögum sem liggja fyrir Alþingi er ekki hlustað á vilja ungs fólks sem mun búa við þessa löggjöf, þeim er ekki treyst og þau eru ekki virt fyrir að hafa önnur gildi í garð fjölskyldu og jafnréttis en eldri kynslóðir sem tala fyrir þessu frumvarpi og vilja hafa vit fyrir þeim sem yngri eru.“ Ég vil bara þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir þennan frábæra texta í grein hans um málið. Þar kemur hv. þingmaður jafnframt inn á umræðu um skiptingu fæðingarorlofsins í núverandi kerfi. Þar sem níu mánuðir eru til ráðstöfunar er það kallað þrír, þrír, þrír þar sem þrír mánuðir eru bundnir hvoru foreldri og þrír mánuðir eru til ráðstöfunar. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason kallar tillöguna fjórir, fjórir, fjórir sem væri þá í rauninni bara einn mánuður á hvert þessara forma samkvæmt 12 mánaða kerfinu sem tekur vonandi við um áramótin. Það væri kallað fjórir, fjórir, fjórir, þ.e. fjórir mánuðir á hvort foreldri og fjórir mánuðir til frjálsrar ráðstöfunar. En segja má að tillagan, eins og hún liggur fyrir frá hæstv. ráðherra, sé tíu, tveir. Það virðist hafa orðið sátt um það hjá hv. meiri hluta velferðarnefndar að útfæra þetta á endanum sem níu, þrír, sem væri þá væntanlega fjórir og hálfur, fjórir og hálfur, þrír. Við í Miðflokknum erum bara á móti því að þvæla málið með þessum hætti. Við viljum að þetta sé einfalt og gegnsætt og að hagsmunir barnsins séu í algerum forgangi. Þess vegna leggjum við til að farið verði í tólf, núll, ef svo má segja, að allir 12 mánuðirnir verði til frjálsrar ráðstöfunar. Rétt er að nefna að í umsögnum, m.a. frá landlæknisembættinu, Barnaheill, Ljósmæðrafélagi Íslands, Geðverndarfélagi Íslands og frá ótal mörgum ungum verðandi foreldrum, hefur verið talað skýrt fyrir auknum sveigjanleika. Ég held að við ættum að hlusta á þessi sjónarmið og draga úr forsjárhyggjunni sem hér er alltumlykjandi. Þegar rýnt er í gögnin kemur í ljós að lágmarks- og hámarksgreiðslur skipta í rauninni miklu meira máli en þessi skipting um það hvernig foreldrar nýta rétt sinn til fæðingarorlofs. Það sjáum við á þeim mánuðum sem eru til frjálsrar úthlutunar undir núverandi kerfi. Ég held að við ættum að einbeita okkur að þessum þáttum ef markmiðið er að ná fram vinnumarkaðslegum sjónarmiðum. Ég ítreka bara að við ættum að draga úr þeirri forsjárhyggju sem skín í gegn í því að skilyrða svona hátt hlutfall réttinda hvoru foreldri fyrir sig. Í umsögn landlæknisembættisins er sérstaklega bent á að aðrar Norðurlandaþjóðir hafi mun meiri sveigjanleika í sínum fæðingar- og foreldraorlofslögum en það sem boðað er í þessu frumvarpi. Aftur finnum við okkur á sama stað og með svo mörg önnur mál undanfarin misseri, þar af eitt umdeilt sem við munum ræða í lokaumræðu á morgun, að það er eins og við séum í einhverju kapphlaupi við að láta forræðishyggjuna ráða sem mestu og stýra þeim mikla fjölda sem tekur að sér foreldrahlutverkið og vex inn í það á hverju ári. Þetta er það sem ég vildi segja um frumvörpin tvö hvað stóru myndina varðar. Mig langar til að fagna sérstaklega einu atriði sem er lagað í þessu frumvarpi. Það er sú réttarbót sem á sér stað fyrir einstæða foreldra, eins og segir í nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Að mati meiri hlutans er um að ræða mikilvæga réttarbót fyrir einstæða foreldra þar sem þau tilvik þar sem annað foreldrið getur fengið allan fæðingarorlofsréttinn eru útvíkkuð frá gildandi lögum. Réttur barns til að njóta allt að 12 mánaða fæðingarorlofs, þegar einungis annað foreldrið getur nýtt rétt sinn til töku fæðingarorlofs, er þannig tryggður.“ Ég vil fagna þessu sérstaklega og bara halda því til haga að þarna er verið að færa núverandi regluverk til betra horfs hvað þetta varðar. Ég vil aðeins koma aftur inn á það sem snýr að framsalsheimild foreldra, eins og segir í nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Til þess að mæta sjónarmiðum um aukinn sveigjanleika á töku orlofs og ráðstöfun foreldra sín á milli leggur meiri hlutinn hins vegar til að foreldri verði heimilt að framselja allt að sex vikur af sjálfstæðum rétti sínum til hins foreldrisins.“ Þarna er beinlínis á ferðinni afturför frá því sem nú er hvað svigrúm til ráðstöfunar varðar. Þrátt fyrir að heildarfjöldi mánaða sem til ráðstöfunar eru fari úr tíu í 12 er heildarfjöldinn sem er til ráðstöfunar á milli foreldra í frjálsu vali - nú er ég að tala hlutfallslega - áfram þrír mánuðir. Ef svo illa fer að breytingartillaga okkar í Miðflokknum verður felld á morgun, þar sem við leggjum til fullt frelsi, væri algjört lágmark að fara í fjórir, fjórir, fjórir kerfi þar sem fjórir mánuðir væru bundnir hvoru foreldri og fjórir mánuðir til frjálsrar ráðstöfunar. Þess vegna vil ég lýsa yfir miklum vonbrigðum mínum með að ekki liggi fyrir breytingartillaga eins og hafði verið ýjað að og ég sá fyrir mér að geta glaður stutt ef svo illa færi að tillaga okkar í Miðflokknum, sem gengur lengra, yrði felld á morgun. En svo virðist ekki vera og þetta er nú svona eins og stundum vill verða þegar semja þarf frá hægri til vinstri yfir miðjuna. Þá verður það óttalegur moðreykur oft og tíðum. Það virðist hafa orðið raunin í þessu tilviki. Mig langar að endingu að ítreka sjónarmið okkar um að hagsmunir barnsins eigi alltaf að vera í algjörum forgangi í máli sem þessu. Við í Miðflokknum munum leggja fram breytingartillögu á morgun sem gengur út á það að foreldrar hafi fullan rétt til að ráðstafa 12 mánuðunum sín á milli eftir því sem hentar hverri fjölskyldu. Jafnframt munum við leggja til að tímaramminn sem fæðingarorlofi er ráðstafað innan verði 24 mánuðir en ekki 18 mánuðir eins og gengið er út frá í frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Ég læt þetta duga í bili.
Virðulegi forseti. Ég hegg eftir einu í máli hv. þm. Bergþórs Ólasonar, hann fullyrðir að réttur til fæðingarstyrks og fæðingarorlofs sé til 18 mánaða aldurs í frumvarpinu og að Miðflokkurinn leggi til að hann nái til 24 mánaða aldurs. Nú held ég að hv. þingmaður þurfi að lesa þetta aðeins aftur því að í tillögum undirbúningshópsins voru lagðir til 18 mánuðir en í frumvarpinu var því breytt í 24 mánuði. Mig langar bara til að spyrja hv. þingmann hvort þetta sé ekki bara misskilningur eða hvort hann þurfi að lesa þetta eitthvað betur.
Virðulegur forseti. Það má vera og ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég þarf að skoða þetta sérstaklega en ég sé að í breytingartillögu okkar hér við 1. mgr. 26. og 27. gr. segir, með leyfi forseta: „Réttur til fæðingarstyrks vegna fæðingar barns stofnast við fæðingu barnsins og fellur niður þegar barnið nær 24 mánaða aldri.“ Það má vera að þarna hafi ég mislesið og verið að horfa til tillögunnar eins og hún var í skýrslu undirbúningshópsins þannig að það má vel vera að hvað 24 mánaða rammann og hin almennu réttindi varðar sé þarna á ferðinni misskilningur hjá mér. En það mun ég skoða sérstaklega. En eins og ég segi, 24 mánaða tillagan er hérna varðandi 26. og 27. gr. hjá okkur en ég mun skoða þetta sérstaklega og þakka þakka hv. þingmanni fyrir þessa ábendingu en bara ítreka að meginatriðið í sjónarmiðum okkar er auðvitað það að að 12 mánuðirnir verði að fullu til skipta eftir vilja foreldra.
Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu í kvöld, og að mér sýnist fram á nótt, er í senn grundvallarlöggjöf um stuðning við foreldra og grundvallarlöggjöf um jafnrétti kynjanna. Það frumvarp sem kom upphaflega fram frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra var einmitt í þessum anda, löngu tímabær lenging orlofs í 12 mánuði, sem er jákvætt og þarft skref. Frumvarpið speglaði um leið framsækna jafnréttispólitík. En síðan þá hefur margt gerst og átakalínurnar hafa orðið skýrar og ég verð að viðurkenna að það eru mér vonbrigði að hafa fylgst með og hlustað á talið inni í þessum sal og á göngum þingsins og að aðeins 20 árum eftir að tímamótalöggjöf um fæðingarorlof var samþykkt séum við í alvörunni að rökræða jafn mikil grundvallarmál og það hvort tryggja eigi foreldrum sjálfstæðan rétt eða ekki, að heyra þær raddir hér inni að engin þörf sé á því, að hér sé fólk sem trúir því að framseljanlegt fæðingarorlof merki það sama og frelsi. Það er mikill misskilningur og virðir algerlega að vettugi það grundvallaratriði að kynin búa við ólíkan veruleika, ólíkar kröfur og ólíkar aðstæður og auðvitað eru flokkar á þingi sem trúa því að þannig sé veruleikinn. Ég verð að segja að það er fróðlegt að sama dag og hæstv. forsætisráðherra fagnaði nýjum jafnréttislögum þá séum við hérna inni í þessum barningi um þetta mál, þ.e. hvað varðar skiptingu fæðingarorlofs. Skiptingin er algjört grundvallaratriði fyrir jafnrétti kynjanna og stöðu kynjanna á vinnumarkaði, stöðu kynjanna inni á heimilunum, stöðu kynjanna sem foreldra. Ég vil nefna að staða ungra kvenna á vinnumarkaði er sú sem hún er á Íslandi í dag vegna þess að hér á landi hafa verið markvissar aðgerðir, markviss lagasetning, til að stuðla að jafnrétti og staða ungra karlmanna er á Íslandi sú sem hún er vegna löggjafar eins og þessarar. Sú var tíðin að feður voru einfaldlega ekki inni í myndinni varðandi eiginlegt hlutverk sem foreldrar inni á heimilum, sem hefur síðan haft áhrif á réttarstöðu þeirra, t.d. í forsjármálum, og allt helst þetta í hendur. Ég lít svo á að jafnréttislöggjöfin sem samþykkt var hér í dag væri orðin tóm ef við samþykktum tillögur á borð við þær að 12 mánaða fæðingarorlof yrði reyndin án þess að við tryggðum foreldrum sjálfstæðan rétt í þeim efnum. Ég styð þetta mál. Ég var hrifnari af því í upphaflegri mynd en ég er núna og er á móti þeim breytingum sem þar eru lagðar til. Ísland trónir efst á lista Alþjóðaefnahagsráðsins yfir kynjajafnrétti. Það höfum við gert í rúman áratug og af því getum við og eigum að vera stolt. En þessi staða getur auðvitað leitt til þess, og mér sýnist að hún leiði til þess, að hér trúa því einhverjir að við séum komin í höfn hvað varðar kynjajafnrétti og þetta erum við að heyra, eins og ég segi, hér í kvöld í umræðunni en ekki aðeins frá hefðbundnum röddum heldur frá fulltrúum ótrúlegustu flokka. Í því sambandi held ég að við ættum að staldra við og spyrja einfaldlega: Hver er staða jafnréttis kynjanna á Íslandi? Því að þrátt fyrir góðan árangur í kynjajafnrétti vitum við öll að við erum þjóð sem hefur haft konu sem forseta einu sinni, konu sem forsætisráðherra tvisvar í allri okkar sögu og enn hefur heldur aldrei gerst að hlutfall kynjanna sé jafnt á þingi. Kannski er það tilviljun. Kynjahlutfall í dómstólum og Hæstarétti hefur alltaf verið konum í óhag og þess vegna skiptir nýleg skipun tveggja kvenna í Hæstarétt miklu. Kynbundinn launamunur er og hefur verið vandamál á Íslandi rétt eins og annars staðar í heiminum. Forstjórar í fyrirtækjum eru í miklum meiri hluta karlmenn þótt við séum með lög um kynjakvóta í stjórnum. Konur hafa samt ekki komist á toppinn. Staðan á Íslandi í jafnréttismálum er vissulega mjög góð og góð í samanburði við önnur ríki. En þegar við rýnum sviðið, t.d. hvað varðar stöðu kvenna á vinnumarkaði og um launamun þá blasir við að kynjajafnrétti hefur ekki náðst. Þess vegna skiptir svo miklu máli að halda fast í það að veita báðum foreldrum sjálfstæðan rétt til töku fæðingarorlofs. Vissulega erum við ansi nálægt því í þessu frumvarpi og það er í sjálfu sér og vitaskuld gleðilegt. Ég hefði viljað sjá okkur ganga lengra þar. Því má nefnilega ekki gleyma að hinn góði árangur Íslands í jafnréttismálum náðist ekki bara fram með tímanum. Tíminn hefur ekki leitt okkur hingað, ekki biðin heldur, við náðum þeim góða árangri með baráttu og þar held ég að löggjafinn geti klappað fyrir sjálfum sér með því að viðurkenna það að hluti af þeim góða árangri sem Ísland státar af stafar af framsækinni lagasetningu. Við eigum framsækin fæðingarorlofslög, framsækin lög um jafnlaunavottun, lög um kynjakvóta í stjórnum. Við erum meðvituð um þýðingu þess að dagvistun sé aðgengileg. Allt þetta regluverk hefur sama tilgang og markmið: Að búa til samfélag þar sem jafnrétti ríkir. Í því ljósi ættum við að horfa á frumvarp um fæðingarorlof sem Alþingi hefur nú til meðferðar, þessa löggjöf sem lengir fæðingarorlof foreldra og tryggir báðum foreldrum sjálfstæðan rétt til orlofs í þeim tilvikum þar sem tveir foreldrar eru til staðar. Nú eru 20 ár frá því að gildandi lög um fæðingar- og foreldraorlof voru sett og með þeirri lagasetningu var feðrum í fyrsta sinn tryggður þriggja mánaða sjálfstæður réttur til fæðingarorlofs. Lögin voru þýðingarmikil réttarbót fyrir karlmenn og fólu í sér viðurkenningu á mikilvægu hlutverki þeirra sem hafði vantað af hálfu löggjafans. Það eru 20 ár síðan og ég fór að rýna það hvernig textinn leit út á sínum tíma. Þó að 20 ár séu í sjálfu sér ekki langur tími þá er áhugavert að sjá og rifja upp að fyrir 20 árum síðan náði þessi löggjöf ekki til foreldra sem eru af sama kyni. Tvær mæður áttu ekki sameiginlegt fæðingarorlof og það er, verð ég að viðurkenna, ótrúleg tilhugsun í dag að svo hafi verið. Öll Norðurlöndin hafa fært foreldrum 12 mánaða fæðingarorlof og þessi breyting er þess vegna bæði tímabær og mjög jákvæð. Ísland hefur rekið lestina að þessu leyti. Í Svíþjóð er fæðingarorlof reyndar 15 eða 16 mánuðir, ég man nú ekki hvort það er og í mínum huga ætti það að vera markmiðið til lengri tíma litið, að þeir foreldrar sem það vilja gæti fengið lengra fæðingarorlof en 12 mánuði. Í því felst stuðningur við barnafólk og heilbrigð fjölskyldupólitík að mínu mati. En það er framtíðarmúsík og ekki tímabær umræða og ekki raunhæf út frá efnahagslegum aðstæðum okkar núna. Núna skiptir hins vegar miklu máli að tekjuhámarkið verði hækkað því að ég trúi því, og það styðja nú gögn, að ef fjölskyldur fengju betri stuðning myndu flestir foreldrar vilja fullnýta sér það fæðingarorlof sem þeim býðst. Hámarksgreiðsla fæðingarorlofs núna er 65% af meðalheildarlaunum karlkyns sérfræðinga með háskólamenntun en 80% af meðalheildarlaunum kvenna í sama flokki. Það er mikilvægt að hækka tekjuhámarkið þannig að fjölskyldur verði ekki fyrir miklu tekjufalli við það að nýta þennan rétt. Hvatinn er vitaskuld í þá áttina að kona taki meira út frá þeim veruleika að meðalheildarlaun karla eru oft hærri en kvenna. Getur kannski verið að þeir og þau sem tala fyrir því að fæðingarorlofið eigi að vera framseljanlegt að fullu séu þessarar skoðunar, einfaldlega vegna þess að það kostar fjölskyldur minna að tekjulægra foreldrið taki lengra fæðingarorlof, að það kosti minna en að það foreldri taki orlof sem er tekjuhærra? Til þess að löggjöfin nái fram markmiði sínu þarf tekjumarkið að verða hærra þannig að fjölskyldur sjái sér fært að taka fullt fæðingarorlof. Það er vitaskuld líka í þágu barna að foreldrar láti ekki hluta fæðingarorlofsins niður falla. Þess vegna finnst mér eðlilegt markmið að styðja betur við foreldra, betur við barnafólk, með því að hækka tekjuhámarkið en það myndi um leið styðja við jafnréttismarkmið frumvarpsins að tekjumarkið sé hærra. Að því leyti er frumvarpið í mínum huga vonbrigði. Viðreisn talar fyrir því og leggur fram tillögu í þá veruna að hækka tekjuhámarkið til að frumvarpið nái betur fram markmiðum sínum um betri stuðning við foreldra meðan á orlofi stendur og stuðla að því að foreldrar taki þannig fullt orlof og koma í veg fyrir eða draga úr tekjufalli - vitaskuld verður að vera á þessu eitthvert þak en það er slæmt að við séum komin á þann stað að hámarkið er einfaldlega of lágt - og tryggja þannig að feður jafnt sem mæður taki orlof og þess vegna viljum við sjá hámarkið fara úr 600.000 kr. í 800.000 kr. og sömuleiðis að fæðingarstyrkur verði hækkaður eins og breytingartillagan gerir nánar ráð fyrir. Forsenda fæðingarorlofslaganna var nefnilega, og er enn þá, að réttur til launa í fæðingarorlofi er einstaklingsbundinn réttur. Þá er nálgunin líka sú að barn sem á tvo foreldra á rétt til að njóta samvista við þá báða á fyrstu mánuðum lífsins. Rannsóknir sýna líka fram á það að það er í þágu barnsins að svo sé. Jafn réttur er þess vegna til þess fallinn að tryggja annars vegar réttindi barnsins og hins vegar réttindi foreldranna til töku orlofs. En ég myndi í því sambandi, af því að hér er ég alltaf að tala um báða foreldra, líka koma inn á það að mér finnst mjög jákvætt, og raunar algjört grundvallaratriði, að sjá að í frumvarpinu sé komið til móts við þá foreldra sem standa einir, oftast nær mæður vitaskuld á þessum tímapunkti, að foreldri geti við tilteknar aðstæður þá fengið 12 mánaða fæðingarorlof. Það finnst mér gríðarlega mikilvægt og jákvætt að sjá og þessu hljótum við öll að fagna því það er auðvitað algerlega óboðleg staða að foreldrar sem standa einir, oftast nær mæður, séu í þeirri stöðu að njóta lakari kjara að þessu leyti. Ég er mjög ánægð með þessa breytingu og hún hefur gríðarmikla þýðingu, raunverulega þýðingu. Ég nefndi að forsenda fæðingarorlofslaganna hafi á sínum tíma verið og sé áfram að rétturinn til greiðslna sé einstaklingsbundinn réttur og hugmyndafræðin þar sé sú að barn eigi rétt í þeim tilvikum þar sem foreldrarnir eru tveir til að njóta samvista við báða á fyrstu mánuðum lífsins. Þetta er réttur barns sem og foreldra en þessi einstaklingsbundni réttur styður ekki bara við fjölskylduna, barn og foreldra sem einingu, því að þetta atriði er síðast en ekki síst algjört grundvallaratriði fyrir það sem ég nefndi hér í upphafi, að þetta er, samhliða því að vera fjölskyldulöggjöf, jafnréttislöggjöf. Þetta atriði er grundvallaratriði fyrir jafnrétti kynjanna, jafnrétti á vinnumarkaði, jafnrétti inni á heimilum og það að við ætlum að ala börnin okkar upp við eðlilegt jafnrétti strax á fyrstu mánuðum lífs og áfram og að við gerum ráð fyrir því að mæður jafnt sem feður hverfi um tíma af vinnumarkaði vegna fæðingarorlofs, að launþegar geri ráð fyrir því, að atvinnurekendur geri ráð fyrir því, það sé eðlileg dýnamík að gert sé ráð fyrir því að konur jafnt sem karlar á barneignaraldri hverfi frá störfum um stundarsakir vegna þess að þau ætli að notfæra sér lög um fæðingarorlof. Þegar lög um fæðingarorlof voru sett fyrir 20 árum var litið til Íslands fyrir framsækna löggjöf og af því getum við verið stolt og af því er ég mjög stolt. Þar var verið að ramma inn ákveðna pólitík sem aðrar þjóðir litu síðan til. Mér finnst mikilvægt að hafa það í huga í umfjölluninni núna um þetta frumvarp og að við horfum til þess, þegar við erum að fjalla um þetta frumvarp, að við erum að horfa á breiða mynd um umgjörð í kringum fjölskylduna og breiða mynd um jafnrétti í samfélaginu og að við séum minnug þess að árangur Íslands í jafnréttismálum náðist með markvissum aðgerðum og lagasetningu um það að stuðla að, tryggja og verja jafnrétti. Að 20 árum liðnum er staða Íslands í jafnréttismálum einfaldlega alls ekki þannig að það sé rétt eða tímabært að afnema sjálfstæðan rétt foreldra til fæðingarorlofs, alls ekki. Það myndi líklega framkalla þau neikvæðu áhrif að feður taki þetta orlof, og fái að taka það, í minna mæli. Það myndi veikja hlut mæðra á atvinnumarkaði, það myndi að öllum líkindum auka kynbundinn launamun - það færi gegn öllum rannsóknum ef það yrði ekki niðurstaðan - og það myndi skerða rétt barna til samvista við báða foreldra á fyrstu mánuðum ævinnar. Þetta eru stef sem við þekkjum frá fyrri tíð og þangað ættum við ekki að vilja fara. Ég hefði þess í stað haldið að eftir 20 ára farsæla reynslu af löggjöfinni ættum við núna að þora að stíga skrefið til fulls, færa hvoru foreldri um sig jafnan rétt. Það eru mér, verð ég að viðurkenna, vonbrigði að svo sé ekki. Það eru um leið vonbrigði að ekki standi til að hækka tekjuhámarkið frekar. Þetta tvennt, lenging orlofs og hærra tekjumark, þarf að fara saman til að löggjöfin verði foreldrum farsæl, til að löggjöfin verndi hagsmuni barna og til þess að ná fram grundvallarmarkmiðum um jafnrétti kynjanna. Að því sögðu þá fagna ég því hér að nú sé verið að lengja orlofið í 12 mánuði og í samhengi hlutanna er hægt að fagna því að við séum ekki að horfa fram á það stóra og alvarlega bakslag sem sumar hugmyndir hefðu leitt til, samtalið um fjóra, fjóra, fjóra. Ég hefði viljað sjá útfærsluna þannig að við hefðum stigið skrefið til fulls en mun styðja þetta mál.