Borist hafa bréf frá Guðjóni S. Brjánssyni, Ara Trausta Guðmundssyni, Líneik Önnu Sævarsdóttur, Bergþóri Ólasyni og Birni Leví Gunnarssyni um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 17. september, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðvest., Arna Lára Jónsdóttir, 1. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Suðurk., Heiða Guðný Ásgeirsdóttir, 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðaust., Hjálmar Bogi Hafliðason, en 1. varamaður hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Miðflokksins í Norðvest., Maríanna Eva Ragnarsdóttir, og 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., Olga Margrét Cilia. Þau hafa öll tekið sæti á Alþingi áður, að undanskilinni Heiðu Guðnýju Ásgeirsdóttur, og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Heiðu Guðnýjar Ásgeirsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki tekið áður sæti á Alþingi, eins og fram kom, og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Heiða Guðný Ásgeirsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseti vill vekja athygli á því að dagskrárliðurinn óundirbúinn fyrirspurnatími getur, á grundvelli samkomulags, staðið lengur á mánudögum en þingsköp gera ráð fyrir þannig að allt að sex fyrirspurnir komist að. Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og utanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um lyfjaöryggi. Að undanförnu hefur nokkuð borið á því að algeng og lífsnauðsynleg lyf hafa ekki fengist í apótekum og þess eru dæmi að sjúklingar hafi lent í vandræðum út af því. Hér er vel að merkja ekki um að ræða lyf sem hægt er að misnota heldur lyf sem hjartasjúklingar þurfa á að halda, gigtarsjúklingar, fólk með psoriasis og fólk með skjaldkirtilssjúkdóma. Seloken, metoprolol, pranolol, digoxin, isoptin, furadantin, betnovat, florinef, levaxin, þetta eru allt dæmi um nöfn á lyfjum sem illa er hirt um að séu ávallt til. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þau óþægindi sem þessi skortur veldur sjúklingum og sálarangist sem bætist við aðra sjúkdóma. Mig langar í þessu sambandi að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi haft veður af þessu vandamáli, hvort þess sé að vænta að tekið verði á því. Er hugsanlega hægt að herða kröfur sem gerðar eru til lyfjainnflytjenda og lyfsala almennt? Mætti hugsa sér að heimildir til lyfsölu verði með einhverju móti tengdar við að heildsalinn sinni ávallt skyldum sínum við sjúklinga og í framhaldinu að hægt sé að missa þetta leyfi komi það ítrekað fyrir að heildsali sinni ekki grundvallarskyldum sínum við notendur heilbrigðisþjónustunnar og sjái ekki til þess að lyf sem læknar ávísa séu ávallt til, að lífsnauðsynleg lyf séu ávallt á markaðnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég verð að segja að sjálf var ég býsna hissa þegar ég áttaði mig á því hvað þetta er algengt vandamál á Íslandi. Maður stendur einhvern veginn í þeirri trú að við þurfum ekki að búa við lyfjaskort þegar um er að ræða algeng og mikilvæg lyf. Það vill svo til að það er væntanlegt nýtt frumvarp sem er heildarendurskoðun á lyfjalögum þar sem við tökum sérstaklega á þessu atriði í þeim anda sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. að það sé skýrari áskilnaður gagnvart heildsalanum um að skila þessum lyfjum inn á markaðinn. Ég hef haft veður af þessu, já, eins og hv. þingmaður spyr. Það sem meira er er að ég hef óskað eftir því við skrifstofu gæða og forvarna að þetta mál verði sérstaklega tekið fyrir á næsta samráðsfundi með Lyfjastofnun þar sem verði farið yfir það hverju sætir en kannski fyrst og fremst hvað er til ráða. Þegar við erum að tala um lyf að jafnaði höfum við tilhneigingu til að tala fyrst og fremst um ný lyf og dýr lyf. En því miður er það algengara en maður kannski áttar sig á fyrir fram að það er skortur á lyfjum sem eru bæði miklu ódýrari og er komin töluverð reynsla á og eru óínáanleg, ófáanleg. Ég vil bara ítreka þakkir mínar til þingmannsins fyrir að vekja máls á þessu og brýna mig til dáða í þessu efni. Ég hef þegar óskað eftir að þetta mál verði á dagskrá næsta samráðsfundar með Lyfjastofnun.
Ég þakka hæstv. ráðherra svör. Í lyfjalögum eru ákvæði um leyfi til innflutnings þar sem kemur fram að slíkt leyfi sé bundið því að sölunni veiti forstöðu lyfjafræðingur sem hafi starfsleyfi hér á landi og sé búinn húsnæði, tækjum og starfsliði, og fullnægi kröfum um geymslu og meðferð lyfja. Sum sé, hann þarf að hafa bréf upp á þetta, hann þarf að hafa próf og lager, en það eru ekki nein ákvæði um það að hann þurfi að sinna þessum grundvallarskyldum sínum við notendur heilbrigðisþjónustunnar. Þetta er kannski angi af stærra vandamáli sem er það að ávallt virðist gert ráð fyrir því að notendur heilbrigðisþjónustu séu fyrst og fremst að nota heilbrigðisþjónustuna í því skyni að misnota hana og að notendur heilbrigðisþjónustunnar séu misnotendur heilbrigðisþjónustu og þurfi einhvern veginn að sanna að þeir séu það ekki. Ég vænti úrbóta og bind vonir við þær.
Virðulegur forseti. Kjarninn í lyfjastefnu okkar er í rauninni tvíþættur, annars vegar að tryggja aðgengi að lyfjum og hins vegar að stemma stigu við ofnotkun. Þetta getur verið, eins og gefur að skilja, vandrataður vegur og rétt sem hv. þingmaður nefnir, að við verðum að gæta þess að megininntakið snúist ekki um það að stemma stigu við ofnotkun og missa þá sjónar á mikilvægi þess að þessi brýni þáttur heilbrigðisþjónustunnar sé aðgengilegur og sé í samræmi við það sem best gerist í heiminum. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands er að gera úttekt á smásölumarkaðnum, hvernig hann hefur verið að þróast undanfarin ár, hvort hann er í samræmi við markmið laganna og hvernig við viljum sjá smásölu á lyfjum þróast því að þar fer náttúrlega fram hluti af heilbrigðisþjónustunni samkvæmt öllum venjulegum skilgreiningum og mikilvægt að þar séu faglegar kröfur í hávegum hafðar rétt eins og annars staðar í heilbrigðisþjónustunni.
Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra er nýbúinn að leggja fram fjárlagafrumvarp svo það er honum eflaust í fersku minni hversu erfitt getur reynst að mæta þörfum heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi. Ég gef mér að hæstv. ráðherra sé sammála mér um það að við megum gera ráð fyrir því að kostnaður við heilbrigðisþjónustu muni bara aukast jafnt og þétt og þar af leiðandi verði það sífellt mikilvægara að skattgreiðendur, almenningur, fái sem mest fyrir það fjármagn sem er til ráðstöfunar í þennan málaflokk. Því spyr ég hæstv. ráðherra, manninn sem heldur utan um ríkiskassann fyrir hönd almennings: Hver er skoðun hans á því að það sé stöðugt að aukast að því er virðist eða sé a.m.k. viðvarandi ástand að sjúklingar leiti til útlanda í aðgerðir sem eru einar og sér að mér skilst oft og tíðum þrefalt dýrari en sams konar aðgerðir ef þær væru framkvæmdar á Íslandi? Svo bætist auðvitað við þetta ferðakostnaður, dvalarkostnaður og öll þau óþægindi sem af því leiðir að þurfa að leita sér lækninga í útlöndum þótt hún bjóðist hér heima. Ef hæstv. fjármálaráðherra telur þetta óskynsamlega nýtingu á almannafé, mun hann þá beita sér fyrir því að breyting verði á? Og að menn nýti í meira mæli þá þjónustu sem er til staðar á Íslandi og nái þá vonandi til landsins fleiri læknum, því að sögn sérfræðilækna eru líklega tugir vel menntaðra íslenskra lækna í útlöndum sem treysta sér ekki til að koma heim og starfa í því umhverfi sem hér er boðið upp á, enda því skyldu þeir gera það? Sjúklingarnir eru sendir til þeirra, fremur en að þeir komi til Íslands til að taka þátt í heilbrigðiskerfinu hér.
Virðulegi forseti. Í þessari fyrirspurn er kannski komið inn á nokkra mjög stóra og mikilvæga fleti í heilbrigðismálum í landinu. Í fyrsta lagi mikilvægi þess að við nýtum þá fjármuni sem allra best sem fara inn í heilbrigðiskerfið og þar held ég að við séum, ekki bara ég og hv. þingmaður heldur allir sem eru hér inni samankomnir, mjög sammála. Komið er inn á biðlista. Hvers vegna myndast biðlistar? Hvers vegna stöndum við frammi fyrir því að þurfa í sumum tilvikum að samþykkja að sjúklingar ferðist yfir landamæri til þess að fá þjónustu? Það er ekki nægjanlegt að segja bara sem svo að það sé óheppilegt að við sitjum uppi með kostnaðinn heldur þurfum við að kafa dýpra og fara ofan í rætur vandans. Þegar menn spyrja hvort ég styðji það að við nýtum kosti einkaframtaksins í heilbrigðiskerfinu eins og við höfum gert fram til þessa held ég að engum komi á óvart að ég tel eðlilegt að einkaframtak þrífist í heilbrigðiskerfinu eins og við sjáum nú þegar svo víða, t.d. frjáls félagasamtök, eins og SÁÁ eða hreinlega öll tannlæknastéttin í landinu sem er rekin fyrst og fremst á einkagrundvelli. Ég held að það sé alveg ótvírætt að við getum tryggt þetta. Ég held hins vegar að mikilvægt sé að kafa dýpra en skoða svona einstaka þætti. Þar á að vera kjarnaatriði að öllum landsmönnum sé tryggð örugg gæðaþjónusta, öll grunnþjónusta, að við notum heilbrigðiskerfið í landinu til þess að jafna kjörin hvað þetta snertir og að enginn eigi að þurfa að hafa áhyggjur af því hvort hann leitar á þennan staðinn eða hinn þegar kemur að því að fá góða þjónustu, fá réttu lyfin. Ég held að þörf sé á að stokka kerfið okkar [[Forseti hringir.]]að hluta til upp að nýju, það sé orðið aðeins of stagbætt og of mikill bútasaumur og það sé þörf fyrir heildstæða nálgun.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra svaraði á mjög almennum nótum um heildstæða nálgun. En mun ráðherrann beita sér? Í júní á þessu ári voru 214 manns á biðlista eftir mjaðmaaðgerðum, sem höfðu beðið lengur en í þrjá mánuði og áttu þar af leiðandi rétt á að leita eftir þeirri þjónustu erlendis. 472 voru á biðlistum eftir hnéaðgerðum og áttu fyrir vikið rétt á að leita til útlanda eftir þjónustunni. Mun hæstv. fjármálaráðherra beita sér fyrir því að fólk eigi í auknum mæli kost á því að fara í slíkar aðgerðir hér á landi? Það er ekki að ástæðulausu sem ég spyr, hæstv. ráðherra, því að við erum nýbúin að sjá birtast frumvarp þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem virðist beinlínis vera sett til höfuðs þessari starfsemi, þar sem talað er um menn megi ekki hafa ábata af því - kannski ekki laun? Ég veit það ekki - af því að lina þjáningar fólks á Íslandi. Það vantar bara að bætt yrði við „ef menn gera það í Svíþjóð er það í lagi“. Mun hæstv. fjármálaráðherra beita sér fyrir því að fleira fólk fái bót meina sinna, [[Forseti hringir.]]fái lausn á vanda sínum hér á landi?
Virðulegi forseti. Já, ég held að það sé til einfalt svar við þessari spurningu. Ég mun beita mér fyrir því. Við öll í ríkisstjórninni munum beita okkur fyrir því. Heilbrigðisráðherrann er að beita sér fyrir því að stytta biðlista, að tryggja betri heilbrigðisþjónustu. Við erum að auka fjármögnun kerfisins en það er hins vegar mín skoðun, svo ég reyni að þrengja svarið aðeins, að við þurfum að hafa betri stjórn á kaupum á heilbrigðisþjónustu í landinu, bæði hjá hinu opinbera, þ.e. opinbert reknum heilbrigðisstofnunum, en líka hjá einkaaðilum. Ég held að það eigi að vera okkur til umhugsunar þegar við erum að hugsa um einkaframtakið í heilbrigðisþjónustu að við erum á ákveðnum sviðum að kaupa margfalt meira af tiltekinni þjónustu, tökum sem dæmi hálskirtlatökum, en þekkist annars staðar. Það er einhver bjögun þar. Á sama tíma er ég sannfærður um að við munum ekki ná árangri í að stytta biðlista og tryggja hámarksgæði þjónustunnar og þar með talið nýtingu fjármagnsins nema við finnum rétta jafnvægið í samspili grunnheilbrigðisþjónustu hjá hinu opinbera [[Forseti hringir.]]og síðan hlutverki einkageirans til hliðar við það. Við munum öll beita okkur fyrir því að þetta þokist í rétta átt.
Herra forseti. Mig langar að beina spurningu til hæstv. húsnæðismálaráðherra, en húsnæðismál eru eitt af þeim málasviðum samkvæmt forsetaúrskurði sem eru á ábyrgð félags- og jafnréttismálaráðherra. Það var gerð könnun innan VR, stærsta verkalýðsfélags landsins, um hvað það er sem félagsmenn vilja setja á oddinn, setja í forgang í kjaraviðræðum þess verkalýðsfélags á komandi kjaravetri. Það hefur oft verið talað um að stjórnvöld geti komið að málinu og hæstv. ráðherra hefur nefnt það og nefndi það í stefnuræðu sem er gott. Það kemur líka fram í stjórnarsáttmálanum sem allir stjórnarflokkarnir hafa samþykkt. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir samstilltu átaki með aðilum vinnumarkaðarins til að tryggja að kjarasamningar skili launafólki og samfélaginu raunverulegum ávinningi.“ Raunverulegur ávinningur er kominn í ljós, þ.e. hvað myndi vera raunverulegur ávinningur fyrir þetta stærsta verkalýðsfélag landsins, VR. Í könnuninni kemur fram að ein krafan er um umbætur í húsnæðismálum sem miðast við að ná niður húsnæðiskostnaði. Nú höfum við séð hvað ríkisstjórnin er að leggja til í sínu fjárlagafrumvarpi og formaður VR, eftir að það kom út, var ekki ánægður með það sem hann sá þar og sagði, með leyfi forseta: „Ef þetta er einhver niðurstaða held ég að stjórnvöld geri sér grein fyrir að það stefnir í gríðarlega hörð átök. Okkar félagsmenn munu aldrei samþykkja þetta.“ Hann talar svo um að það sé að koma fram þeirra stefnuskjal og nú er það komið fram með stuðningi eða aðkomu 3.600 félagsmanna á lýðræðislega virkan hátt innan félagsins. Þar er þetta, að ná niður húsnæðiskostnaði. Mig langar að spyrja hæstv. húsnæðismálaráðherra hvað það er sem hann sér fram á að hann geti gert - og samkvæmt stjórnarsáttmálanum ætlar ríkisstjórnin að beita sér fyrir samstilltu átaki með aðilum vinnumarkaðarins - til þess að ná niður húsnæðiskostnaði m.a., fyrst að það er ein krafan sem er komin fram [[Forseti hringir.]]frá þessu stærsta verkalýðsfélagi landsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir þessa fyrirspurn og tek undir það með honum sem fyrirspyrjanda og líka með formanni VR að ég held að húsnæðismálin verði fyrirferðarmesti málaflokkurinn í komandi kjarasamningaviðræðum og í stjórnmálum almennt vegna þess að við sjáum að það þarf róttækari nálgun á þann málaflokk en verið hefur. Ég vil bæta því við að ríkisstjórnin er að stíga skref í fjárlagafrumvarpi næsta árs með 800 millj. kr. aukningu á milli ára í almennar íbúðir. Hins vegar þarf róttækari breytingar. Ríkisstjórnin er að undirbúa aðgerðir til þess bæði að efla stjórnsýsluna og slagkraftinn í málaflokknum. Ég á von á því að það komi fram á næstunni. Það er líka í undirbúningi og hefur verið mjög gott samtal og samstarf við verkalýðshreyfinguna, bæði við VR, ASÍ og aðra þá aðila sem þarna koma að borði, um að móta hvaða atriði það eru sem við í sameiningu þurfum að ræða á næstu vikum og mánuðum varðandi húsnæðismálin og sérstaklega leigumarkaðinn. Hvernig getum við raunverulega aukið uppbyggingu á óhagnaðardrifnum leigufélögum sem raunverulega eru óhagnaðardrifin líkt og þekkist víða á Norðurlöndunum? Hvernig getum við farið í það að auka lóðaframboð í Reykjavík, á höfuðborgarsvæðinu og í nágrannasveitarfélögum við höfuðborgarsvæðið? Hvernig getum við auðveldað fjármögnun þessara leigufélaga sem raunverulega eru óhagnaðardrifin og með aðkomu stéttarfélaga og annarra? Það eru allt saman atriði sem við erum núna að hefja samtal um við verkalýðshreyfinguna. Það er fullur pólitískur vilji til þess að fara af heilindum inn í það samtal. Ég á von á því á næstu dögum muni verða teknar einhverjar ákvarðanir um með hvaða hætti því samtali verður háttað. Ég hlakka mjög til þess samstarfs vegna þess að ég veit að þetta er gríðarlega mikilvægt mál og þykist vita að hv. þingmaður sé sammála því.
Herra forseti. Gott að heyra mjög jákvæðan tón hjá hæstv. húsnæðismálaráðherra hvað þetta varðar. Eins og við vitum þá er þetta tal um að kaupmáttur hafi aukist og laun hafi hækkað þannig að fleiri krónur hafi ratað í vasa flestra landsmanna og þessar krónur gefi meira en þessi kaupmáttur, sem við getum alveg séð í tölum frá Hagstofunni, hann er allur horfinn hjá tekjulægsta fólkinu sem er á leigumarkaði. Eins og kemur fram í tölum frá Hagstofunni frá 2011 hefur húsnæði, vísitala íbúða- og leiguverðs á höfuðborgarsvæðinu, farið upp um 100%. Leigan hefur hækkað um 100% frá 2011. Þá er allur kaupmátturinn farinn og miklu meira en það. Það er þetta sem brennur á svo ofboðslega mörgum. Þegar verið er að tala um að það sé svo mikið góðæri og hlutirnir gangi svo rosalega vel, þetta fólk er ekki að finna það, það finnur bara fyrir minni kaupmætti, meiri vinnu og erfiðara er að hafa það. Ég er því alveg sammála ráðherra, þetta verður eitt af stóru málunum á þessum kjaravetri og gott að heyra að ráðherra tekur vel í að fara í það. Eitt stutt í restina, hvað myndi þetta geta lækkað leiguverð, þær tillögur sem ráðherra hefur?
Virðulegi forseti. Ég held að þegar Alþingi samþykkti á sínum tíma lög um almennar íbúðir og við stigum þar mjög merkilegt skref með stofnframlögum til almennra íbúða, þar sem sveitarfélög, stéttarfélög og aðrir koma að, þá held ég að í framhaldi af því hafi hugarfar almennt breyst í þessum málum. Núna held ég að menn séu miklu jákvæðari fyrir því að fara í aðgerðir til þess að efla óhagnaðardrifin leigufélög. Ég endurtek að það þurfi ekki einungis að vera stéttarfélög sem koma að því, það geta verið sveitarfélög og aðrir aðilar. Ég held að mjög óábyrgt væri á þessu stigi að segja nákvæmlega hvað samtal við verkalýðshreyfinguna myndi í þessum efnum þýða fyrir lægri húsnæðiskostnað. Það verður bara að koma í ljós. En ég ítreka að hægt er að gera það með margvíslegum hætti, með hagkvæmum fjármögnunarleiðum, ræða það, og með stofnframlögum. Það er líka gríðarlega mikilvægt að sveitarfélögin komi af krafti inn í þetta með auknu lóðaframboði. Þar horfi ég m.a. til Reykjavíkurborgar og hvet hv. þingmann til að láta þrýsta á að Reykjavíkurborg komi af krafti inn í þetta. En við eigum líka að horfa á sveitarfélögin umhverfis höfuðborgina [[Forseti hringir.]]vegna þess að höfuðborgarsvæðið er að stækka og þetta svæði á allt að vera undir í þessu efni.
Herra forseti. Stundum er talað um að heilbrigðiskerfið hér á landi sé það besta í heimi. Allir eiga að geta notið og fengið nauðsynlega læknishjálp án tillits til efnahags. Hér ætla ég að taka til umfjöllunar greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga í tannréttingum þeirra sem fæðast með klofinn góm eða vör og beini fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra. Það á auðvitað ekki að fara eftir efnahagslegri stöðu foreldra hvernig tekið er á fæðingargöllum barna sem fæðast hér á landi. Því virðist þannig háttað að Sjúkratryggingar greiða ekki allar slíkar nauðsynlegar aðgerðir sem ætlað er að koma í veg fyrir alvarlega skekkju í kjálka af völdum þessa galla þegar barnið eldist. Foreldrar með börn sem fæðast með klofinn góm og klofna vör ganga sjálfkrafa inn í þessar tannréttingar og Sjúkratryggingar greiða 95% af kostnaðinum sem hlýst vegna tannréttingum af völdum þessa fæðingargalla. Hinn hópurinn, börnin sem eru bara með klofinn góm fá hana hins vegar ekki greidda að neinu leyti af Sjúkratryggingum og þurfa foreldrarnir að greiða hana alfarið úr eigin vasa ef þau kjósa að leitast við að koma í veg fyrir að skekkju í gómi, krossbit, undirbit eða yfirbit eða skúffu, sem eru algengir fylgifiskar þessa galla. Þá er það orðin spurning um efnahag foreldranna hvernig líðan og heilsu barnsins vindur fram. Sumir hafa einfaldlega ekki efni á þessum tannréttingum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að rétta hlut þessa hóps? Foreldrar sem eiga skarðað barn kjósa fyrir börn sín í öllum tilvikum að fara út í þá snemmtæku íhlutun sem tannréttingar eru.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Mér hefur verið ljóst í allnokkra mánuði að þarna hefur verið ágreiningur milli þeirra fjölskyldna sem um ræðir og Sjúkratrygginga Íslands í því hvað á að greiða og jafnframt sýnist mér þetta snúast um að það sé álitamál hvernig reglugerðin er túlkuð. Það er ekki fullnægjandi við þessar kringumstæður. Það sem ég hef gert eftir umfjöllunina núna í morgun og um helgina er að óska eftir því að þessi mál verði skoðuð í ráðuneytinu með það að markmiði að gera breytingu á reglugerð til þess að skýra þessa stöðu og jafna stöðu þessara barna sem eru með skarð í vör og/eða gómi. Minn vilji stendur til þess að leiðrétta þessa mismunun sem hv. þingmaður vekur hér máls á. Þetta er óeðlilegt fyrirkomulag, ég er sammála þingmanninum um það og þeim foreldrum sem hafa farið fremst í flokki í að ræða þessi mál. Þetta þarf að laga og við þurfum að finna út úr því, vonandi gengur það hratt og vel en ég hef óskað sérstaklega eftir því í ráðuneytinu að farið verði í þá vinnu að undirbúa mögulega breytingu á reglugerð í því skyni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hennar og ég er ánægður að heyra að hún tekur jákvætt og vel undir þessa spurningu mína. Mjög ánægður að heyra það. Svo virðist vera sem lögin sem þessi reglugerð frá 2013 er byggð á hafi ekkert breyst síðustu ár. En reglugerðinni var breytt 2013 sem veldur því að þessi hópur fellur þarna á milli stafs og hurðar. Þess vegna spyr ég líka: Af hverju var þessari reglugerð breytt sem kom svona illa við þennan hóp foreldra og barna? Þetta er ekki stór hópur. Tölfræðin segir að eitt slíkt barn fæðist á ári hérlendis, þess vegna er þetta kannski ekki sá þrýstihópur sem hefur getað þrýst á leiðréttingu á þessari ósanngirni sem hún sannarlega virðist vera. Foreldrar barna með þennan fæðingargalla sem hafa ekki efni á þessum aðgerðum þurfa því að sitja og horfa upp á vanda barnsins síns vaxa ár frá ári með tilheyrandi sálarkreppu barnsins og foreldranna, sem [[Forseti hringir.]]endar svo á einn veg að viðkomandi þarf á fullorðinsárum að fara í dýra sársaukafulla og erfiða aðgerð sem ríkið greiðir fyrir. Ég held ég hafi nú ekki fengið allan þann tíma sem ég átti að fá, herra forseti.
Það heldur forseti. Ein mínúta er bara nákvæmlega ein mínúta að lengd.
Virðulegi forseti. Ég þekki ekki sögu breytinganna á þessari reglugerð sem hv. þingmaður spyr um en mér er það bæði ljúft og skylt að greina honum frá því með öðrum hætti, annaðhvort með tölvupósti eða öðruvísi, ef hann óskar sérstaklega eftir því að fá upplýsingar um sögu þessara breytinga og forsendur fyrir þeirri ákvörðun á hverjum tíma. En ég held að aðalmálið sé það og hef ekki fundið neinn andmæla því í raun og veru, hvorki í pólitíkinni né annars staðar, að þarna er einfaldlega um að ræða stöðu sem ég held að hafi hvorki verið markmið löggjafans á neinum tímapunkti eða ég tala nú ekki um þess sem hefur undirritað reglugerðina á einhverjum öðrum punkti, að setja þessa foreldra og þessi börn í svona ójafna stöðu. Ég vil því enn þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja þessarar spurningar og gefa mér tækifæri til þess að lýsa þessum vilja mínum skýrt hér í ræðustól Alþingis.
Virðulegur forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Þar sem mér þótti lítið til svara hæstv. fjármálaráðherra koma fær hann tækifæri til að svara aðeins skýrar núna. Ýmsir hafa áhyggjur af þeirri leið sem við erum á í heilbrigðiskerfinu. Stjórnvöld hafa skrúfað fyrir nýja samninga við sérfræðinga þrátt fyrir að nokkrir tugir sérfræðilækna hafi horfið af samningi og að mikill skortur sé á heilbrigðisþjónustu sem þeir hafa sinnt mjög víða, svo mikill að við þurfum að senda sjúklinga úr landi með ærnum tilkostnaði vegna einhverrar pólitískrar kreddu um að við viljum ekki semja við jafnvel sömu lækna og sinna þessum aðgerðum erlendis með kostnaðarþátttöku Sjúkratrygginga. Við treystum okkur ekki til að semja við þá hina sömu um kostnaðarþátttöku hér heima fyrir með ærnum kostnaði fyrir stjórnvöld. Það er ekki aðeins sá sem hér stendur eða hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sem hafa þessar áhyggjur. Þrír samflokksmenn hæstv. ráðherra skrifuðu ágæta grein í Morgunblaðið um helgina. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra þeirrar einföldu spurningar: Deilir hann þeim áhyggjum sem samflokksmenn hans lýsa í þeirri ágætu grein? Í öðru lagi, þar sem hæstv. ráðherra er einmitt fjármálaráðherra: Telur ráðherra það vera skynsamlega nýtingu á opinberu fé þegar við sendum sjúklinga erlendis í aðgerðir sem hægt er að sinna hér á landi með mun minni tilkostnaði og þar af leiðandi væntanlega sinna mun fleiri aðgerðum og ganga hraðar á biðlista en ella? Er það skynsamleg nýting opinbers fjár? Er þessi sama nýting opinbers fjár í samræmi við siðareglur þær sem ríkisstjórnin hefur sett sér, einmitt um að ráðherrar sýni ráðdeild við meðferð fjármuna hins opinbera? Það er kannski einfalt að svara síðustu spurningunni.
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að segja það einu sinni enn hérna, ég hef sagt það margoft áður í fjölmiðlum og annars staðar, að það er auðvitað ekki góð ráðstöfun á opinberu fé þegar við sitjum uppi með kostnað vegna aðgerða sem hægt væri að gera hér heima fyrir þær sakir einar að sjúklingar hafa rétt til þess að fara til útlanda og við fáum þrefaldan reikning. Væntanlega eru allir sammála um þetta, en það dugar bara ekki að svara þessari spurningu. Það þarf aðeins að fara dýpra. Við erum með tæpan 1 milljarð í fjárlögunum núna fyrir næsta ár til að stytta biðlista. Það er grunnvandinn. Ég held að það væri ágætt að menn byrjuðu á að spyrja sig: Af hverju eru að myndast biðlistar? Hvert getur hlutverk einkarekinna heilbrigðisstofnana í landinu verið til að hjálpa til við að koma í veg fyrir að þeir myndist? Hvernig getum við fengið hámarksnýtingu fyrir það fé sem er úr að spila í heilbrigðismálum almennt? Ríkið þarf að geta stýrt nýtingu fjármuna, bæði þegar það kemur að kaupum á heilbrigðisþjónustu af opinberum stofnunum, og þar er ég t.d. að vísa til Landspítalans, og af öðrum. Við þurfum að geta skilgreint það vel til hvers við ætlumst af Landspítalanum þegar við tryggjum honum fjárveitingar og það sama á að gilda annars staðar í heilbrigðiskerfinu hjá öðrum stofnunum, sama hvar þær eru á þessu einkarekna litrófi, frjáls félagasamtök, einkareknar stofur í eigu lækna, heilbrigðisstofnanir eða heilsugæslurekstur eða hvað það er. Ég er þeirrar skoðunar að við séum, eins og ég sagði áðan, með aðeins of stagbætt kerfi og það sé þörf fyrir heildarstefnumótun. Ég fagna því að ráðherrann vinni að henni núna, það skiptir máli að það takist góð samstaða um heildarstefnumörkunina. Ég vil að lokum koma því að hér að það er í gildi samningur við sérfræðilækna, honum hefur ekki verið sagt upp og það er fullur vilji hjá [[Forseti hringir.]]ráðherranum, sem hún gæti svo vel svarað fyrir hér, til að ná að nýju samningum [[Forseti hringir.]]en ég tek hins vegar undir að það er mikilvægt að það fari að gerast.
Forseti. Ég þekki það nú reyndar frá fyrri störfum að til að ná samningum þarf að hefja samningaviðræður, sem mér skilst að hafi nú ekki hafist enn þá þrátt fyrir að aðeins þrír mánuðir séu þar til að þessir samningar renna út. Þannig að ég hef vissulega áhyggjur af því hversu seint er farið af stað og hversu mikla óvissu ríkisstjórnin skapar með því að neita að hefja samningaviðræður við sérfræðilækna þegar aðeins þrír mánuðir eru til stefnu. Það verður ekki undan því vikist að segja og það er alveg augljóst að það er stefnuleysi í þessum efnum, það er ekki hægt að nota önnur orð um stefnu ríkisstjórnarinnar. Hér er einhvern veginn allt stopp, allt í frosti þar til ríkisstjórnin hefur mótað sér stefnu í málaflokknum. Ekki eru gerðir samningar við sérfræðilækna, ekki er bætt við nýjum sérfræðilæknum á gildandi samninga. Í ljósi þess að þetta er með ærnum tilkostnaði á endanum fyrir ríkissjóð sem leiðir til þess að við sendum sjúklinga í mun dýrari aðgerðir erlendis, og það sem er auðvitað dýrast er að sjúklingar fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa, hlýt ég að spyrja: Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir breytingu á þessari stefnu ríkisstjórnarinnar eða mun hann láta greinaskrif samflokksmanna sinna duga?
Virðulegi forseti. Hér er verið að spyrja mig um svið sem heyrir undir annan ráðherra. Ég skal svara því fyrir mitt leyti. Auðvitað þarf að ná samningum. Ég tel að það verði gert. Ég er sammála því að þar til nýir samningar hafa fengist er ákveðin óvissa sem er óþægileg. Ég heyri eins og við öll að þeir sem þar eiga í hlut myndu vilja eyða þeirri óvissu sem fyrst. Ég held að það eigi einfaldlega við um okkur öll, líka heilbrigðisráðherrann og -ráðuneytið. Það er langæskilegast að fá niðurstöðu sem fyrst. Ég er líka þeirrar skoðunar að við eigum að hafa umhverfi hér heima sem laðar heim til Íslands alla þá lækna sem vilja gjarnan búa hér og byggja framtíð fyrir sínar fjölskyldur, að það sé aðlaðandi umhverfi á Íslandi í einu og öllu. Það er viðvarandi verkefni að hlúa að heilbrigðiskerfinu. Markmiðið á að vera tekið út frá sjónarmiðum sjúklinganna og hvernig við tryggjum sem besta [[Forseti hringir.]]heilbrigðisþjónustu, jafnan aðgang fyrir Íslendinga í nýrri heilbrigðisstefnu til framtíðar.
Herra forseti. Ég vil leyfa mér að beina fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um stefnumótun í heilbrigðisþjónustu landsins. Vilji landsmanna til heilbrigðismála hefur verið kannaður ítrekað, fyrir kosningar síðast og þarsíðast og virðist vera alveg skýrt að landsmenn vilji umfram allt fá trausta og góða opinbera heilbrigðisþjónustu. Geri ég ráð fyrir að sá vilji hafi ekkert minnkað og heyrir maður a.m.k. ákall landsmanna um nauðsynlega þjónustu í hverri viku, og raunar nánast daglega þessi misserin. Við í Samfylkingunni fögnum innilega þeirri vinnu sem nú er sögð í gangi í heilbrigðisráðuneytinu þar sem verið er að útbúa heildstæða heilbrigðisstefnu fyrir Ísland, sem ég tel vera löngu tímabært að fara í. En ég hef hins vegar nokkrar áhyggjur af því að á meðan á þeirri stefnumótunarvinnu stendur falli niður nauðsynleg þjónusta. Hér er um að ræða þjónustu þeirra frjálsu félagasamtaka sem sinnt hafa ýmsum störfum er varðar líknarþjónustu, þjónusta er varðar geðheilbrigðismál, meðferðarþjónusta fyrir fíkla og áfengissjúklinga, þjónusta við heilabilaða, sjúkraflutningar og fleira. Við erum að tala um Hugarafl og Karitas, Rauða krossinn, Krýsuvík og fleira og fleira sem virðist ýmist vera búið að loka, að fara að loka - a.m.k. eru engir samningar. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í þá vinnu sem er í gangi í ráðuneytinu varðandi stefnumótun í heilbrigðismálum: Hvenær má vænta einhverra tíðinda? Mun það gerast á þessu ári, hæstv. ráðherra? Mun það gerast á næsta ári? Mun það gerast á þessu kjörtímabili? Ég held að við öll, landsmenn, þurfum eiginlega að vita eitthvað um tímarammann á því verki.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum áhuga á heilbrigðisstefnu. Ég ræddi þetta við nokkra þingmenn hér á föstudaginn undir umræðu um minn kafla í fjárlagafrumvarpinu, en hv. þingmaður var ekki í húsi þá. Þá kom það fram að tímalínan liggur þannig í þessum efnum að verið er að vinna að heilbrigðisstefnu í ráðuneytinu. Það verður haldinn fundur með stofnunum ráðuneytisins núna 2. og 3. október um þessi mál og 2. nóvember verður opið heilbrigðisþing þar sem verður fjallað um drögin að heilbrigðisstefnunni sem þá munu liggja fyrir. Eins og glöggir lesendur þingmálaskrár ríkisstjórnarinnar hafa væntanlega rekið augu í er líka gert ráð fyrir þingsályktunartillögu til Alþingis á vorþingi með heilbrigðisstefnu sem væntanlega verður þá til afgreiðslu Alþingis. Ég vænti þess að þar verði þverpólitísk aðkoma skýr, því ég tel að það séu miklu fleiri sameiginlegir tónar í afstöðunni til heilbrigðisstefnu heldur en við látum stundum. Hv. þingmaður spyr um og telur hérna upp nokkurn lista af þjónustu sem hún hefur áhyggjur af á meðan verið er að vinna að heilbrigðisstefnu. Ég vil segja henni það og fullvissa hana og þingheim allan um að það er engin þjónusta sem fellur niður öðruvísi en annað taki sannanlega við. Það er ekki svo, hvorki það sem hv. þingmaður nefnir sem lýtur að líknarþjónustu, rekstri sjúkrabíla né annað. Breytingar hafa orðið í ýmsum þessum efnum, en það er alls staðar þannig að meðan á millibilsástandinu stendur þá er það tryggt að þjónustan sé ekki skert. Ég vil nefna til að mynda ákvörðun SÁÁ, einhliða ákvörðun SÁÁ, um að segja sig frá þjónustu við unga notendur áfengis og fíkniefna [[Forseti hringir.]]undir 18 ára aldri, en SÁÁ hefur að minni beiðni sinnt þjónustunni síðan SÁÁ tók þessa ákvörðun, vegna þess að það er ekki boðlegt [[Forseti hringir.]]að það sé engin þjónusta fyrir þennan hóp í boði meðan [[Forseti hringir.]]hugað er að öðrum lausnum.
Herra forseti. Ég þakka vinsamlegar kveðjur til þingmannsins varðandi veruna hér á föstudaginn þegar verið var að ræða fjárlagafrumvarpið og get upplýst það að þingmaðurinn stóð hér í ströngu frá níu að morgni og nánast fram undir miðnætti, þannig að þingmaðurinn var vissulega í húsi allan daginn og hlustaði gaumgæfilega. Ég þakka fyrir svarið. Varðandi það að ekki falli niður nein þjónusta þá er ég ekki viss um að þeir notendur þjónustu sem núna standa í ströngu í fjölmiðlum t.d. og birtast á hverjum degi, nema þetta séu allt falsfréttir, og þeir sem kalla eftir nauðsynlegri þjónustu séu sammála hæstv. heilbrigðisráðherra um að það sé alltaf tryggt að þjónustan sé veitt þegar hitt og þetta fellur niður. Við þingmenn fengum auðvitað daglega póst frá Hugarafli vegna þjónustu við geðfatlaða. Það er búið að loka eða er verið að fara að loka göngudeild SÁÁ á Akureyri. Auðvitað getur þetta fólk [[Forseti hringir.]]bara komið sér eitthvert annað á landið til að sækja þessa þjónustu eða til útlanda en maður veltir þessu fyrir sér. [[Forseti hringir.]]En að auki kannski í lokin um þingsályktunartillöguna sem kemur í vor: [[Forseti hringir.]]Hefur heilbrigðisráðherra engar áhyggjur af því að hún komist ekki í gegnum [[Forseti hringir.]]ríkisstjórn og stjórnarflokka?
Virðulegi forseti. Fyrst um það sem hv. þingmaður nefndi síðast: Nei, ég hef ekki áhyggjur af því að heilbrigðisstefnan komist ekki í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna eða í gegnum ríkisstjórn. Í þessari stefnu er fjallað um mönnunarmál, gæðamál, kaup á heilbrigðisþjónustu, sem okkur hefur ítrekað verið bent á að þurfi að taka á með skýrari hætti en við höfum gert. Fjallað er um jöfnuð og ýmislegt annað sem ég tel að allur þingheimur sé sammála um að þurfi að innsigla í sameiginlegri stefnu. Mín afstaða er sú að heilbrigðisstefna eigi að vera partur af samfélagssáttmálanum. Við eigum ekki að togast á um hana í þeim anda sem stundum hefur borið við. Það er ekki verið að loka göngudeild SÁÁ á Akureyri þó að hv. þingmaður segi það. Nefnt hefur verið að það gæti staðið til. Ég hef verið með þau mál til skoðunar. Og af því að hv. þingmaður nefnir hér Hugarafl; Geðheilsa – eftirfylgd sá um geðheilbrigðisteymið [[Forseti hringir.]]fyrir tiltekinn hóp af fólki. Mér hefur verið tjáð og ég fullvissuð um að sá hópur njóti og muni njóta þjónustu nýrra geðheilbrigðisteyma Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins.
Herra forseti. Það er alkunna að ekki hefur tekist að tryggja að allir landsmenn sitji við sama borð þegar kemur að aðgangi að raforku. Þannig búa Vestfirðir við óásættanlegt orkuóöryggi auk þess sem flutningi á raforku til Eyjafjarðarsvæðisins er verulega ábótavant. Þetta ástand hefur verið viðvarandi um nokkurt skeið. Það er augljóst að gera þarf bragarbót á ef sá samfélagssáttmáli á að standa sem hér hefur ríkt, að við viljum halda úti byggð um land allt og að byggðirnar geti þrifist og dafnað á sjálfbæran og umhverfisvænan hátt. Það er ljóst af stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að vilji er til að gera betur og talað er um að flutnings- og dreifikerfi raforku verði að mæta betur þörfum atvinnulífs og almennings alls staðar á landinu. Hér er nefnilega um mikla misskiptingu raforkugæða að ræða eftir landsvæðum. Í ágúst síðastliðnum bilaði aflspennir í rafstöðinni í Hveragerði með þeim afleiðingum að rafmagnslaust var í bænum, eins og margir muna eflaust. Við það tækifæri sagði Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Samtaka iðnaðarins og jafnframt markaðsstjóri Kjöríss, sem er eitt stærsta fyrirtækið í Hveragerði, að þetta væri nær einstakt tilvik þar á bæ, en að margir félagsmanna hennar hjá Samtökum iðnaðarins úti á landi, t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu og Vestfjörðum, byggju við nánast viðvarandi rafmangsskort og skerðingar og gætu ekki stækkað fyrirtæki sín eða aukið reksturinn vegna skorts á rafmagni. Svo ég haldi áfram á sömu nótum er í skýrslu Samtaka iðnaðarins um innviði frá haustinu 2017 jafnframt sagt um málið að dreifikerfið í þéttbýli sé í góðu ástandi, en í dreifbýlinu þurfi að byggja kerfið upp frekar til að hægt sé að afhenda þriggja fasa rafmagn alls staðar sem er grundvöllur þess að meðalstór og stærri fyrirtæki geti þrifist. Staðan er sem sagt sú að það eru verulegar takmarkanir í flutningskerfi raforku hér á landi og á vissum stöðum getur kerfið ekki annað auknum flutningi og því er ekki hægt að verða við óskum notenda um aukna notkun. Auk þess getur þurft að skerða núverandi notendur á álagstíma á sumum landsvæðum. Það eru dæmi um að þetta ástand, þessar takmarkanir, hafi komið í veg fyrir atvinnuþróun þar sem fyrirtæki annars í góðum lofandi rekstri geta ekki stækkað og þróast vegna skorts á raforku. Þótt eðlilega sé lögð áhersla á áhrif þessarar stöðu á fyrirtæki og atvinnulíf á þessum svæðum þá finna heimilin þarna líka fyrir þessu, fyrir rafmagnsleysi almennt og spennuflökti sem skemmir raftæki og þess háttar. Herra forseti. Aðgerðaáætlun um loftslagsmál var kynnt fyrr í þessum mánuði. Meðal mikilvægra aðgerða sem þar voru kynntar má nefna aukna hlutdeild endurnýjanlegs eldsneytis í skipum og síðan rafvæðingu hafna. Þetta eru mikilvæg skref í að ná þessum settu markmiðum, en það er jafnframt ljóst að það verður áskorun að ná þeim á þeim landsvæðum sem hér um ræðir miðað við núverandi raforkuframboð. Því spyr ég hæstv. ráðherra í fyrsta lagi: Á fundi ríkisstjórnar þann 19. janúar síðastliðinn var samþykkt tillaga hæstv. ráðherra um að skipaður yrði starfshópur til að vinna að langtíma orkustefnu í samræmi við stjórnarsáttmála sem er gott og vel. Spurningin er: Hvaða áætlun aðra en þessa langtímaáætlun styðst ríkisstjórnin við til að jafna aðgang landsvæða á borð við Vestfirði og Eyjafjörð að raforku? Hvenær geta íbúar þessara svæða búist við úrlausn mála? Í öðru lagi spyr ég: Á svæðum þar sem afhendingaröryggi rafmagns er lítið er umfang dísilknúins rafmagns meira en á öðrum svæðum. Er það ásættanlegt að mati ráðherra að í landi sem býr yfir jafn hreinni orku og Ísland gerir séu fyrirtæki sem eru tilneydd til að keyra á svokallaðri óhreinni orku ef þau vilja á annað borð starfa, byggja upp starfsemi sína á Vestfjörðum eða við Eyjafjörð? Í þriðja lagi, herra forseti, langar mig hér í lokin að beina sjónum að Hvalárvirkjun. Hugmyndir um virkjun Hvalár í Ófeigsfirði á Ströndum eru orðnar nær 100 ára gamlar. En í ljósi þess hita sem verið hefur í umræðunni síðustu vikur, síðustu mánuði, er mikilvægt í tengslum við umræðuna um raforkumál á Vestfjörðum að fá svör frá hæstv. ráðherra við því hvort hún telji Hvalárvirkjun ákjósanlegustu leiðina til að auka afhendingaröryggi rafmagns á Vestfjörðum. Ef svo er, mun ríkisstjórnin beita sér fyrir því að sú leið verði farin? Er samstaða innan ríkisstjórnarinnar um þá vegferð sem segja má að löggjöfin hafi sett málið í með því að setja virkjunina í rammaáætlun eða nýtingarflokk þegar rammaáætlun var samþykkt árið 2013?
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir þessari umræðu um orkuöryggi. Það er mikilvægt að við ræðum það í þingsal. Ég fagna því sérstaklega og mun svara þeim þremur spurningum sem þingmaðurinn leggur fram. Varðandi fyrstu spurninguna er það rétt að ekki sitja allir landsmenn við sama borð þegar kemur að afhendingaröryggi raforku. Það er áhyggjuefni og eitt af mörgu sem við þurfum að bæta úr. Það hefur auðvitað ekki gengið sem skyldi í mjög mörg ár og m.a. þess vegna er það í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að finna sérstakar áherslur í þá veru. Ég fagna þeim og við vinnum eftir þeim. Gott dæmi um þetta - eða vont dæmi um þetta, mætti kannski segja - eru Vestfirðir og Eyjafjörður, eins og hv. þingmaður bendir á. Á vorþingi var afgreidd á Alþingi þingsályktunartillaga sem ég lagði fram um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þar er að finna skýrar áherslur og markmið af hálfu stjórnvalda sem ber að taka mið af við uppbyggingu flutningskerfisins í gegnum kerfisáætlun Landsnets. Í því þingskjali eru Vestfirðir og Eyjafjörður sérstaklega nefnd sem svæði sem þarf að forgangsraða þegar kemur að úrbótum á afhendingaröryggi. Ég verð að segja að það mál fékk góða meðferð og umræðu í þinginu. Ég vil jafnframt leyfa mér að segja að það kom mér nánast á óvart og var gott að finna þann samhljóm að við erum öll sammála um að bæta þarf úr. Ályktunin var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum og skilaði nefndin einu áliti. Mér finnst það sýna að við erum hérna á réttri leið. Við sjáum þess síðan strax stað að þessar áherslur hafa þegar ratað í forgangsröðun Landsnets á framkvæmdum í flutningskerfinu. Má þar nefna Kröflulínu 3 og Hólasandslínu sem tengja Eyjafjarðarsvæðið við Fljótsdalsvirkjun. Við Kröflulínu 3 er áætlaður framkvæmdatími 2019–2020 og við Hólasandslínu 2020–2021. Þær framkvæmdir munu stórbæta afhendingaröryggi raforku á Eyjafjarðarsvæðinu. Þessar tvær framkvæmdir eru samtals upp á 14 milljarða króna og eru menn vongóðir um að báðar verði kláraðar á kjörtímabilinu. Hið sama má segja um framkvæmdir á Vestfjörðum. Þar hefur Landsnet forgangsraðað framkvæmdum með vísan til áherslna í áðurnefndri þingsályktun. Við sjáum því strax að það virkar. Aðkoma lýðræðislega kjörinna fulltrúa að þingsályktuninni skilar sér síðan í forgangsröðun Landsnets. Má þar nefna að sæstreng yfir Arnarfjörð verður væntanlega flýtt vegna þingsályktunarinnar. Fleira mætti nefna eins og hringtengingu á Snæfellsnesi og tvöföldun tengingar í Neskaupstað. Það er því ánægjulegt að sjá að stefna stjórnvalda, eins og hún kemur fram í þingsályktuninni sem samþykkt var í vor, mun koma til framkvæmda í gegnum forgangsröðun Landsnets. Þess vegna segi ég aftur að við séum á réttri leið. Að því er varðar spurningu tvö er svarið við henni einfaldlega og augljóslega að ég tel það ekki ásættanlegt að í landi sem býr yfir jafn hreinni orku og Ísland séu fyrirtæki í vissum landshlutum tilneydd til að keyra á óhreinni orku. Eins og fram kom hér að framan höfum við reynt að bregðast við með því að leggja fram skýrar áherslur þar sem Landsnet tekur mið af við uppbyggingu flutningskerfisins. Í þingsályktuninni er að finna sérstaka áherslu að því er varðar notkun dísilolíu til fiskimjölsbræðslna. Sem dæmi um að sú áhersla er þegar komin til framkvæmda kynnti Landsnet nýlega að flýtt yrði endurbótum á spennuhækkun á raflínu til Þórshafnar með það fyrir augum að fiskimjölsbræðslan þar geti keyrt á raforku í stað dísilolíu. Um það þarf ekki að hafa mörg orð að öll þjóðhagsleg og umhverfisleg rök styðja það markmið. Að þessu munum við vinna áfram út kjörtímabilið. Þetta er t.d. eitt af þeim grundvallaratriðum í vinnu við gerð langtímaorkustefnu sem hafin er, en það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það tekur tíma að vinna hana og koma henni til framkvæmda. Loks er spurt um hvort Hvalárvirkjun sé besta leiðin til að auka afhendingaröryggi á rafmagns á Vestfjörðum og hvort ríkisstjórnin ætli að beita sér fyrir því að sú leið verði farin. Hvalárvirkjun myndi bæta afhendingaröryggi rafmagns á Vestfjörðum að því leyti að með tilkomu hennar yrðu Vestfirðir væntanlega óháðir bilunum á stórum hluta vesturlínu sem verið hefur mjög bilanagjörn. Vesturlína er sem kunnugt eina raforkuæðin inn til Vestfjarða og liggur frá Hrútafirði að Mjólkárvirkjun, um 160 km leið. Hversu mikið afhendingaröryggi myndi aukast við þetta veltur á því hvar tengingin við vesturlínu yrði staðsett, hvort það yrði vestarlega eða austarlega og þar með hversu stórum hluta vesturlínu Vestfirðir yrðu óháðir. Hvað varðar aðkomu ríkisstjórnarinnar þá er það ekki ríkisstjórnarinnar að ákveða í hvaða virkjunarframkvæmdir ráðist er. Um slíkar ákvarðanir gilda lögbundnir ferlar þar sem rammaáætlun gegnir lykilhlutverki. Alþingi varðar veginn í þessum efnum og síðan taka við viðeigandi leyfisveitingaferlar, skipulagsmál og þess háttar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á því mikilvæga máli sem raforkuöryggi á Íslandi er. Flestum hér inni er ljóst að flutningskerfið er mikið lestað og er afhendingaröryggi víða á landinu stefnt í hættu af þeim sökum. Mikið álag veldur enn frekari hættu á truflunum á raforkuflutningum, auk þess sem sveiflurnar geta og hafa valdið talsverðu tjóni hjá notendum. Þess utan er staðan þannig á ákveðnum svæðum að línurnar eru ekki hringtengdar, eins og t.d. er á Vestfjörðum, eins og málshefjandi bendir réttilega á. Hið sama er upp á teningnum á Suðurnesjum þar sem Suðurnesjalína 1 er eina tenging Reykjanesskagans við meginflutningskerfi Landsnets og hafa bilanir á henni valdið straumleysi. Slíkt er augljóslega ekki í lagi, m.a. með tilliti til þess að stærsti alþjóðaflugvöllur landsins er staðsettur þar. Svipuð staða er uppi á Snæfellsnesi. Að sama skapi er algjörlega óásættanleg sú staða sem uppi er hvað varðar flutningskerfi raforku á Vestfjörðum, ekki síst þar sem ljóst er að svæðið er ekki sjálfbært með raforku. Staðan er í rauninni sú að 70% af þeirri orku sem nýtt er á Vestfjörðum um vetrartímann eru flutt inn frá öðrum svæðum landsins og yfir 50% yfir sumartímann. Það er auðvitað ekki í lagi. Flutningskerfi raforku er má segja algjört grundvallarkerfi fyrir okkur öll, hvort sem er í leik eða í starfi þurfum við á rafmagni að halda. Við þurfum að bregðast við orkuskiptum í samgöngum og aukinni rafmagnsnotkun heimila, veitna og fyrirtækja. Það er óásættanlegt að á árinu 2018 búi fyrirtæki og svæði við algjört óöryggi hvað varðar flutning á raforku og þann mikla kostnað sem því veldur. Við hljótum að vænta þess og krefjast að aukinn kraftur og hraði verði settur í uppbyggingu flutnings og dreifikerfa landsins og forgangsraða fjármagni þar sem staðan er verst. Við verðum jafnframt að setjast yfir hvort ekki séu til raunhæfar leiðir til að flýta fyrir línulagningu. Það hlýtur að teljast nokkuð sérstakt að frá því að Landsnet var stofnað fyrir 13 árum hafi það ekki náð að leggja eina einustu raflínu til að tryggja afhendingaröryggi, ef frá eru taldir línusendar er tengjast Búðarhálsvirkjun og Þeistareykjavirkjun sem hafa ekkert með raforkuöryggi að gera. Það hlýtur að vera óásættanleg staða fyrir Íslendinga að þrátt fyrir að umframorka sé til í landinu sé ekki hægt að tryggja raforku. [[Forseti hringir.]]Á Akureyri er til að mynda ekki hægt að byggja upp iðnað þar sem ekki er hægt að nálgast öruggt rafmagn, eins og hv. málshefjandi vakti athygli á. Ástandið er svo alvarlegt á Akureyri að þar eru fyrirtæki sem hafa komið upp olíukötlum til rafmagnsframleiðslu og á Vestfjörðum er staðan sú að Landsnet sjálft [[Forseti hringir.]]hefur sett upp stórar dísilvélar sem keyrðar eru reglulega til að tryggja raforku á þeim svæðum. [[Forseti hringir.]] Þetta hlýtur að vera umhugsunarverð staða á sama tíma og ríkisstjórnin hefur lagt fram metnaðarfull áform í loftslagsmálum. [[Forseti hringir.]]Raforkuóöryggi þessara svæða veikir samkeppnisstöðu þeirra og getur valdið því að fyrirtæki hugsi sig tvisvar um áður en þau staðsetja sig á þessum svæðum.
Forseti áminnir þingmenn góðfúslega um að virða ræðutíma.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, fyrir að hefja þetta mál til vegs og virðingar og þakka ráðherranum fyrir hans innlegg. Þetta er mál sem ég hef töluvert rætt og brennur svolítið á mínu skinni. Það hefur verið eitt af megináhersluatriðum í stefnu Miðflokksins að allir landsmenn hringinn í kringum landið sitji við sama borð þegar kemur að innviðaþjónustu. Þar eru raforkumálin að sjálfsögðu eitt af þeim stóru málum, sérstaklega afhendingaröryggi raforku. Það er mjög sérstakt að í okkar fallega og hreina landi sem er ríkt af auðlindum með grænni orku, auk bestu tæknikunnáttu og reynslu þeirra sem í greininni starfa, skuli afhendingaröryggi raforku ekki vera meira en raun ber vitni. Ég lærði og vann í rafvirkjun á sínum tíma og þekki málið vel frá þeirri hlið. Ég man eftir því í raflagnavinnunni að kaplar og vírar máttu ekki sjást en viðskiptavinurinn fór fram á að rofinn eða tengillinn skilaði samt sem áður því sem lagt var til. Þetta rifjast upp þegar hinir ýmsu hópar tala um sjónmengun, umhverfisáhrif og ósnortna náttúru. Það skal tekið fram að ég er umhverfis- og náttúruunnandi. Þegar talað er um umhverfisleg áhrif aðgerða finnst mér ætíð vanta umræðuna um samfélagsleg áhrif. Að mínu áliti er það ein af ástæðum þess að afhendingaröryggi er ekki á betri stað en raun ber vitni. Hvar á landinu sem við búum þurfum við alltaf að sjá og verða vör við rafmagnslínur. Það þarf að hraða og tryggja flutning raforku um landið, það er eitt af skilyrðum þess að búseta og atvinnulíf geti þróast með sem eðlilegustum hætti í öllum landshlutum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það tækifæri að geta rætt hér enn einu sinni raforkumál. Það er þarft að við ræðum það nánast daglega. Hæstv. ráðherra kom inn á stefnu stjórnvalda og mig langar aðeins að höggva í þann knérunn af því að hér er spurt margra ágætra spurninga sem tengjast mörgu sem stjórnvöld eru að gera og hyggjast gera. Einhverjum þessara spurninga er svarað í stjórnarsáttmálanum sjálfum þar sem segir, með leyfi forseta: „Forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar verður að nýta með sem hagkvæmustum hætti þá orku sem þegar hefur verið virkjuð. Í þeim tilgangi þarf að treysta betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Skoðað verði að hve miklu leyti má nýta jarðstrengi í þessar tengingar með hagkvæmum hætti. Ekki verður ráðist í línulagnir yfir hálendið.“ Hér er komið inn á marga þá þætti sem fyrirspyrjandi kemur inn á í sinni fyrirspurn og hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það í sínu máli einnig að í hv. atvinnuveganefnd náðist mikill samhljómur um það að kveða enn fastar að orði. Lykilsvæðin voru þar skilgreind, það var sérstaklega tekið fram og gerð breytingartillaga um að bæta við að Eyjafjarðarsvæði, Vestfirðir og Suðurnes skyldu sett í forgang. Mikil áhersla var lögð á að það yrði akkúrat hugað að raforkumálum á þessum svæðum sem fyrirspyrjandi kom sérstaklega inn á í sinni fyrirspurn. Eins og kemur fram í þeim orðum sem ég vitnaði til í stjórnarsáttmálanum er það betri nýting á þeirri orku sem þegar hefur verið virkjuð sem er í forgangi hjá þessari ríkisstjórn. Það má horfa á Vestfirði sérstaklega hvað það varðar. Spurt er hvernig best sé að tryggja orkuöryggi þar. Þar má nefna sérstaklega það að setja valda kafla af línu í jörð og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir hvað Landsnet væri með á prjónunum þar sem verstu veðrin eru. Ég nefni Dýrafjarðargöng, sæstreng undir Arnarfjörð og fleira. [[Forseti hringir.]]Við þurfum sem sagt að nýta betur og dreifa betur þeirri orku sem þegar hefur verið virkjuð.
Frú forseti. Orkuöryggi Íslands er áhugavert umræðuefni og margt gott hefur verið sagt um það nú þegar. En þetta snýst í mínum huga kannski fyrst og fremst um að ná jafnvægi í bókhaldinu. Orkumagn Íslands er takmarkað, það er ákveðin orkunýting, það er hlutfall af framboðinu og það þarf að ná jafnvægi. Þetta snýst um tvennt; að tryggja að nægt magn orku sé til staðar núna og að tryggja að nægt magn orku verði til staðar í framtíðinni. Ég velti því fyrir mér um daginn hvernig húskynding fór fram áður fyrr. Það var ekki til allt of mikið af trjám og kol voru ekki flutt inn nema í litlu magni þannig að þá var auðvitað gengið á móbirgðir þegar hvalspik og annað var ekki í boði. Ástandið er sem betur fer betra í dag en við erum þó enn alfarið háð innflutningi á olíutegundum eins og bensíni og dísil á bíla og auðvitað varaaflgjafa, yfir í avgas og avtur á flugvélar og svartolíu á þau skip sem brenna enn þá svoleiðis. Svo eru staðir eins og Grímsey þar sem aflið kemur enn þá alfarið frá jarðefnaeldsneyti. Þetta kemur til viðbótar raforkudreifikerfi sem er að flestu leyti gott og tryggir að mestu leyti það magn orku sem við þurfum en það mætti vera betra til framtíðar eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Til að ná jafnvægi í bókhaldinu þarf að gera nokkra hluti. Fyrst þurfum við að draga úr notkun með skilvirkari vélum, skilvirkari aðferðum á borð við betri einangrun húsa og slíku, skilvirkari lífsháttum eins og aukinni notkun almenningssamgangna og svo hitt, að auka sjálfbærni okkar með því að nýta betur innlenda endurnýjanlega orkugjafa. Þetta tvennt er auðvitað ekkert sláandi og ég ætla að fara betur yfir möguleika okkar í seinni ræðu minni, en við þurfum almennt að halda því áfram sem við höfum verið að tala um síðustu áratugi og gera það betur og reyna jafnvel að gefa svolítið í. Í augnablikinu höfum við ekki það orkuöryggi sem við þurfum [[Forseti hringir.]]og það gæti orðið að vandamáli hvenær sem er.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, fyrir að vekja athygli á þessum mikilvæga málaflokki. Áreiðanleiki raforku í kerfi Landsnets er minnstur á Vestfjörðum. Í innleggi Landsnets í skýrslu starfshópsins til ráðherra frá árinu 2012 segir eftirfarandi um afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum: „Landsnet mun áfram vinna að greiningu kosta til bættrar raforkuafhendingar á Vestfjörðum.“ Síðan eru liðin mörg ár. Þó að kannski sé unnið að einhverjum hugmyndum hefur ekkert mikið gerst annað. En miklar umræður hafa verið um hvort Hvalárvirkjun sé lausnin til að bæta afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum. Virkjun Hvalár ein og sér kemur ekki til með að auka raforkuöryggið heldur veltur á því hvernig hún verður tengd, eins og fram hefur komið hér. Það skiptir því miklu máli að jafnhliða þessum virkjunarkosti sé unnið áfram að þeim málefnum, þ.e. tengingum og flutningsleiðum. Tengipunktur í Ísafjarðardjúpi og þaðan inn í Mjólkárlínu er forsenda fyrir því að virkjunin hjálpi til með raforkuöryggi. Eins og nú er er flutningsleiðin bara Vesturlínan sem liggur um fjallvegi á einu erfiðasta svæði landsins veðurfarslega. Auk þess eru virkjunarmöguleikar í Ísafjarðardjúpi sem myndu tryggja öryggið og möguleika líka á hringtengingu. En nýr tengipunktur er ekki kominn inn á framkvæmdaáætlun Landsnets og því er óvissan enn þá fyrir hendi. Atvinnuþróun á Vestfjörðum og líka á Eyjafjarðarsvæðinu líður fyrir hversu ótrygg raforkan er í raun og veru á þessum svæðum. Það gerir landsvæðin ekki eins samkeppnishæf hvað varðar uppbyggingu bæði í atvinnu og búsetu. Á árinu 2015 var samfélagslegur kostnaður vegna ótryggrar [[Forseti hringir.]]raforku á Vestfjörðum metinn á rúmlega hálfan milljarð. Ég kem að öðru í næstu ræðu.
Frú forseti. Hv. málshefjandi víkur að afhendingaröryggi og getur sérstaklega um Hvalárvirkjun í sínu uppleggi fyrir þessa umræðu. Þetta gefur tilefni til að ræða stuttlega hvaða ávinningur kann að vera af umræddri virkjun þegar kemur að afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum sem auðvitað allir eru sammála um að þurfi að tryggja. Ítarlega er fjallað um þetta efni í grein Snorra Baldurssonar, fyrrverandi formanns Landverndar, í Kjarnanum 15. september 2016, en greinina nefnir höfundur „Hvalárvirkjun á Ströndum: Ríkisstyrkur til einkaaðila“. Niðurstaða höfundar er að Hvalárvirkjun og tenging hennar við Geiradal, hvort sem farið er beina leið eða um tengivirki á Nauteyri við Ísafjarðardjúp, muni aðeins leysa 5–10% af þeim rafmagnstruflunum sem kvartað er yfir. Er sú niðurstaða fengin á grundvelli skýrslu Landsnets frá árinu 2009 sem ber yfirskriftina Bætt afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum. Höfundur spyr einnig hvort eitthvað sé unnið fyrir Vestfirðinga með tengingu frá Hvalá að Geiradal um Nauteyri við Ísafjarðardjúp. Niðurstaða höfundar með vísan til áður tilvitnaðrar skýrslu er að Hvalárvirkjun og tenging hennar við Geiradal, hvort sem farið er beina leið eða um tengivirki á Nauteyri við Ísafjarðardjúp, muni aðeins leysa um 5–10% af þeim rafmagnstruflunum sem kvartað er yfir. Hvalárvirkjun er m.a. réttlætt með því að hún auki afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum. Sú fullyrðing virðist ekki standast. Til hvers er þá verið að fórna ósnortnum víðernum hálendis á Vestfjörðum, dýrmætum náttúrugersemum sem okkur hefur tímabundið verið trúað fyrir og gætu reynst drjúg auðlind í ferðaþjónustunni?
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að efna til þessarar umræðu. Það er vel við hæfi að fyrsta sérstaka umræða þessa vetrar snúi að landsbyggðinni. Það er brýnna en nokkru sinni fyrr að við þurfum að byggja upp innviðina, á öllu landinu að sjálfsögðu, en líka að þora að forgangsraða. Þora að forgangsraða á þau svæði sem þurfa raunverulega á auknu öryggi að halda, t.d. auknu afhendingaröryggi á sviði raforku. Ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir hreinskilin svör. Ég veit að ráðherra hefur metnað til þess að byggja upp og gera enn betur, en ég leyni því þó ekki, sérstaklega eftir að hafa hlustað á aðra hv. þingmenn í stjórnarliðinu, að mér finnst ég greina örlítið misvægi, jafnvel ósætti um hvaða leið á að fara hvað þetta mál varðar. Það er kannski ekki undrunarefni að nú á þessum síðustu dögum erum við að verða vitni að því að þingmenn eru í óðaönn að hlaupa frá stjórnarsáttmálanum. En engu að síður er þetta mál það mikilvægt að ég tel brýnt að stjórnvöld sýni á spilin og tali skýrt. Mér finnst ráðherra vera að vinna að því eins og hún best getur. Það er snúið þegar ríkisstjórnin er ekki samhent í þessu máli og við þurfum á samheldni að halda til þess að byggja upp innviðina. Byggja upp afhendingaröryggi og geta talað um forgangsröðunina á þá staði eins og á Vestfirði, á Akureyri, við erum líka að tala um Suðurnesin. Þetta gengur ekki óbreytt ef við ætlum að halda áfram að byggja upp öflugt og fjölbreytt atvinnulíf, hvort sem það er á sviði ferðaþjónustu, nýsköpunar o.s.frv., við þurfum að gera það. Þess vegna þurfum við stjórnmálamenn að gefa fólki á þessum svæðum skýr svör. Ég gæti líka nefnt Teigsskóg, þó í allt öðru samhengi. Það er algjörlega óboðlegt að það mál sé búið að vera hér í þinginu jafn lengi og ég. Og það er mjög langur tími. Þetta er algjörlega óboðlegt. Við verðum að búa til þannig kerfi, þannig reglur að fólkið í landinu, hvar sem það býr, fái skýr svör fyrir framtíð sína, fyrir framtíð okkar.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að hefja sérstaka umræðu um mikilvægi orkuöryggis þjóðarinnar. Við áttum langa umræðu hér sl. vetur um þessi mál, tókum fjögurra tíma umræðu um þessi mál í febrúar eða mars, um flutningskerfi sem snýr nákvæmlega að þeim hlutum sem við ræðum hér. Það er mjög ánægjulegt að sjá hvaða skref hafa verið tekin á undanförnum misserum í þessum málum. Fyrst var lögð fram þingsályktunartillaga sem sneri að ákveðnum hlutum í raforkumálum og strengjum og öðru árið 2015, og svo núna um flutningskerfi raforku árið 2018. Töluverður stórhugur er á næstu árum í framkvæmdum sem snúa að þessu máli og við sjáum að á Norður- og Austurlandi eru áætlaðar miklar framkvæmdir sem gerðar verða alveg á næstu árum með Hólasandslínu 3, Kröflulínu 3 og svo varðandi Blöndulínu. Þar er af ýmsu að taka. Aðgengi að raforku í nægilegu magni með góðu afhendingaröryggi er undirstaða nútímasamfélags. Skortur á aðgengi að raforku hefur bitnað illa á hluta landsmanna, þá sérstaklega á ákveðnum landsvæðum á Norðurlandi, einkum í Eyjafirði, á Suðurnesjum og Vestfjörðum. Þessi staða hefur hamlað atvinnuuppbyggingu og gert íbúum og fyrirtækjum erfitt fyrir í rekstri sínum, þeim til kostnaðarauka og hefur haft hamlandi áhrif á starfsemi þeirra. Í því samhengi hefur í Eyjafirði verið talað um áratug glataðra tækifæra. Á svæðinu hafa íbúar og fyrirtæki búið við takmarkað afhendingaröryggi og gæði orkunnar hafa ekki verið fullnægjandi með tilheyrandi flökti og óáreiðanleika. Á síðustu tveimur árum hafa verið settar upp fjölmargar dísilrafstöðvar í Eyjafirði og hefur kostnaðurinn við þær farið yfir 100 milljónir, bara til að auka raforkuöryggi. Staðan er fullkomlega óviðunandi. Síðasta vetur vann Lota ehf. skýrslu fyrir Atvinnuþróunarfélag Eyjafjarðar um hvernig helst mætti bæta þá stöðu sem upp væri komin í Eyjafirði. Niðurstaða skýrsluhöfunda var að heppilegast væri að reisa varaaflsstöð á Dalvík. Kostnaðaráætlun var 500–1.000 milljónir, bara til að auka raforkuöryggi í Eyjafirði. Það er mjög stuttur tími sem maður fær hér til að tala um mikilvægt mál, ég fæ bara að tala í tvær mínútur í þetta skipti [[Forseti hringir.]]um þessi mál. En eins og síðasta vetur hvet ég þingheim til að taka virkilega á þessu máli. Þetta er eitt af allra stærstu málunum.
Forseti. Ágætu þingmenn. Við erum auðvitað lítið land og eigum að njóta sameiginlegra auðlinda okkar. Fyrir mig sem íbúa á Vestfjörðum þá skiptir raforkuöryggi gríðarlega miklu máli. Við þurfum að fá línurnar vestur og við þurfum að fá þessa hringtengingu. Hvaðan orkan kemur er ekki endilega stærsta málið, við þurfum bara að fá þessar línur. Varðandi tengipunkt í Ísafjarðardjúpi eins og hér hefur verið nefndur, þá snýst hann ekki bara um að tengja Hvalá, þótt Hvalá sé stærsta virkjunin. Það eru þarna aðrar virkjanir, Austurgilsvirkjun og Skúfnavatnavirkjun sem eru minni virkjanir sem vitað er að myndu líka fara inn á þetta tengivirki. En við erum auðvitað enn að bíða eftir ákvörðun um staðsetningu þessa tengipunktar. Það var 1. september árið 2016 sem þáverandi ráðherra, Ragnheiður Elín Árnadóttir, boðaði að ákvörðunar væri að vænta í næstu viku. Þessi næsta vika er kannski ekki enn komin. Ef ég man rétt og ráðherra kannski leiðréttir mig þá stendur það í kerfisáætlun að þetta sé verkefni í vinnslu, það sé ekki enn þá komin ákvörðun. Hún leiðréttir mig ef ég fer ekki alveg rétt með, þetta er eftir minni. Þessi tengipunktur skiptir gríðarlega miklu máli. Þar er ég algjörlega ósammála hv. þingmanni sem talaði hér áðan um að hann skipti ekki máli, hann gerir það. Það skapar alveg gríðarleg tækifæri fyrir vestfirskt atvinnulíf að fá hringtengingu og þennan tengipunkt. Það er nefnilega algjör frumforsenda nútímasamfélags að flutningskerfi raforku virki. Í rauninni má segja að það séu algjör grundvallarmannréttindi að hafa aðgang að raforku. Ef við getum ekki flutt orkuna á milli svæða er raunveruleikinn sá að við getum neyðst til að velja óhagstæðari raforkukosti, óhagstæðari virkjanir, einfaldlega vegna þess að flutningskerfið virkar ekki eins og það á að gera. Sú staða sem við erum í er auðvitað afleit, að berjast fyrir grænum áherslum með annarri hendinni og neyða menn svo til að framleiða rafmagn með olíukötlum með hinni hendinni eins og við gerum t.d. á Vestfjörðum.
Hæstv. forseti. Ég hvet fundarmenn og þá sem um málið fjalla að blanda ekki saman lagningu háspennulína og orkuöryggi að öllu leyti. Við verðum að ræða háspennulínu yfir hálendið og taka tillit til umsagnaraðila eins og Landsnets. Þegar þingsályktunin var unnin síðasta vetur var ekki einrómur um þá umsögn. Auðvitað eigum við að leggja rafmagn í jörð sé þess kostur. Við verðum líka að tryggja þriggja fasa rafmagn sem víðast. Það að hafa ekki aðgang að þriggja fasa rafmagni getur staðið í vegi fyrir eðlilegri uppbyggingu og nýsköpun í dreifbýli. Með öflugri orkudreifingu má stuðla að umhverfisvænni atvinnu, verðmætasköpun um allt land og draga úr olíubrennslu. Varaaflsstöðvar yrðu óþarfar. Veit ráðherra hver munurinn er á eins fasa og þriggja fasa rafmagni? Orkunýting er betri með þriggja fasa rafmagni og þriggja fasa mótorar nýta rafmagnið betur. Þeir eru minni um sig og ódýrari í innkaupum. Það má segja að þriggja fasa rafmagn sé umhverfisvænna. Miðflokkurinn vill að ríkið setji eigandastefnu fyrir Landsvirkjun. Líta þarf á arð af orkuauðlindinni í samhengi við þau verðmæti sem iðnaður skapar. Það er ekki sjálfgefið að hámörkun arðs af orkuauðlindinni einni og sér hámarki þjóðarhag. Af því að ég hef nokkrar sekúndur langar mig líka að lokum að taka aðeins undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði áðan um það sem maður finnur að er í gangi innan ríkisstjórnarflokkanna, það virðast ekki vera [[Forseti hringir.]]alveg samstilltar raddir í þessum málum.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talaði hér um að hún hefði verið lengi á þingi og það heyrðist vel á máli hennar. Hún er lagin við að hræra upp í hlutum og reyna að reka fleyga ef það hentar og ágætt að heyra það líka hjá nýrri þingmönnum eins og hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér. Mér finnst þetta mál of mikilvægt til þess að við séum að fara með það niður á það plan og minni enn og aftur á þá góðu samstöðu sem náðist í hv. atvinnuveganefnd þar sem báðir hv. þingmenn sitja og tóku þátt í þeirri vinnu. Þar var algjör samhljómur um áherslurnar sem skyldu lagðar í stefnu um uppbyggingu flutningskerfis raforku og það var mjög ánægjulegt að eiga þátt í þeirri samvinnu við þá hv. þingmenn sem hér töluðu á undan mér og aðra sem skrifuðu svo undir nefndarálitið, því að nefndarálitið var aðeins eitt. Við vorum öll sammála um þetta. Það er ánægjulegt að við getum náð saman um hvernig eigi að byggja upp flutningskerfið og hvernig við eigum að taka á þeim stóru vandamálum sem vissulega eru víða í kerfinu og sérstaklega á þeim svæðum sem eru hér undir í fyrirspurn hv. frummælanda. Það eru fyrirhugaðar miklar framkvæmdir á kjörtímabilinu, háð því að vel gangi með ýmislegt. Eins og einhver hv. þingmaður kom hér inn á þá hefur það nú oft gerst að línulagnir hafa dregist. Ef vel gengur gætu þetta verið um 30 milljarðar en þetta eru mjög stórar framkvæmdir þannig að bara t.d. Kröflulína 3 og Hólasandslína 3 eru 14 milljarða kr. framkvæmdir. Þetta eru stórar tölur sem eru undir. Í lokin langar mig, virðulegi forseti, af því að hér var spurt sérstaklega út í dísilrafstöðvar, að koma inn á mikilvægi þess að við eflum Orkusjóð, sem ég held að sé mjög nauðsynlegt að gera, sem styrkir sérstaklega verkefni til að fara út í hreinni og umhverfsivænni orku þar sem þess er kostur.
Frú forseti. Við þurfum auðvitað að byrja á að tryggja orkuafhendingaröryggi núna og það felur í sér að laga tengingar í Eyjafirði. Ég skil ekki af hverju þær geta ekki bara farið í svipað far og verið samsíða þeim línum sem fyrir eru. Við þurfum að laga Reykjanesið, það er sama sagan þar. Svo þarf líka að hætta með þessar bábiljur um að Hvalárvirkjun sé einhvers konar forsenda hringtengingar eða orkuöryggis á Vestfjörðum. Hringtenging er forsenda hringtengingar á Vestfjörðum, það er það sem skapa mun orkuöryggið. Hvalárvirkjun getur í rauninni [[Gripið fram í: Aukaatriði.]]- verið aukaatriði, já. Svo þurfum við að tala um framtíðina. Þar er fullt af verkefnum. Rafbílavæðingu er mikið búið að ræða. Byrjað er að rafvæða strætóflotann. Það þarf að bæta net almenningssamgangna þannig að fólk hafi aðra möguleika en að fara um eitt síns liðs í 2,5 tonna trukkum. Svo þarf líka að einbeita sér að því að bæta og auka innlenda framleiðslu á metani vegna þess að ekki byggja allir valkostir á því að geta verið með rafhlöður. Þá er ég að hugsa um skip og annað álíka. Við þurfum að nýta vindorku betur, við þurfum að nýta sjávarfallaorku. Við þurfum líka að fara að huga að geymsluaðferðum fyrir afgangsorku og umframframleiðslugetu til nýtingar síðar. Það þarf að skoða skilvirknikröfur til iðnaðarferla, það þarf að skoða skilvirknikröfur til skipa í sjávarútvegi eða leggja áherslu á rafvæðingu eða metanvæðingu fiskiflotans eftir því sem því verður við komið. Þar eru ákveðnir flækjuþættir þar sem rafhlöður eru oft afskaplega viðkvæmar fyrir vatni. Svo mætti líka hugsa um þetta sem nýsköpunartækifæri. Það væri áhugavert að fá stuðning við ýmiss konar tækniþróun til að draga úr þörfinni á jarðefnaeldsneyti [[Forseti hringir.]]og hugsa stórt. Það væri gaman að sjá einhvers konar öfluga frumkvöðla framleiða jafnvel rafmagnsflugvélar eða rafmagnsskip hér á landi og jafnvel fara að selja úr landi. Við getum gert alla þessa hluti en við þurfum bretta upp ermarnar.
Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er með metnaðarfulla aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og eitt af stærstu verkefnum í þeim málum er að minnka gróðurhúsalofttegundir með orkuskiptum í samgöngum með sérstakri áherslu á rafvæðingu í vegasamgöngum. Í aðgerðaáætluninni í loftslagsmálum stendur, með leyfi forseta: „Verulega verður aukið við fjárfestingar og innviði vegna rafvæðingar í samgöngum en áætlað er að verja 1,5 milljörðum kr. á næstu fimm árum til uppbyggingar innviða fyrir rafbíla, rafvæðingar hafna og fleiri nauðsynlegra aðgerða í orkuskiptum hér á landi.“ Forsenda fyrir þessu er raforkuöryggi um land allt og næg orka. Það skiptir máli að innviðir verði byggðir upp um landið allt til að auka hvata sem treysta áætlunina og tryggja að hún nái fram. Það rímar frekar illa við metnaðarfulla stefnu þegar talað er um uppbyggingu á varaaflsstöðvum á Vestfjörðum og t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu sem knúnar eru með dísilolíu. Á að tengja skip við olíuframleitt rafmagn eða hlaða bíla með rafhleðslu frá dísilorkuverum? Við verðum að standa okkur betur í þessum efnum. Virðulegi forseti. Það er ljóst að ekki sitja allir landsmenn við sama borð þegar kemur að aðgengi að tryggu rafmagni. Það þarf virkilega að setja í forgang öruggt flutningsnet til þessara staða. Í fyrsta lagi þarf að fullnýta þá raforku sem framleidd er í landinu og það verður gert ekki síst með öruggu flutningsneti og á Vestfjörðum þarf að nýta virkjanir sem fyrirhugaðar eru í fjórðungnum. Þá skipta tengipunktar máli og flutningsnet. En nú stendur yfir vinna við orkustefnu fyrir landið. Það liggur í augum uppi að aðgerðaáætlun ríkisstjórnar í loftslagsmálum verður að ríma við orkustefnuna þannig að ef það næst samhljómur í þessum stefnum er það leið til að bæta raforkuöryggi um allt land.
Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Þegar ég var að alast upp þótti ekki tiltökumál þó að rafmagnið færi af. Það gerðist oft í kringum jólin og á aðfangadag að maður hugsaði hvenær rafmagnið skyldi fara af. Hvað náum við langt með steikina áður en það slær út? Svo leið þetta hjá og heyrði sögunni til þangað til ég flutti til Vestmannaeyja 1998, þá tók þessi veruleiki aftur við. Það þótti ekkert tiltökumál þó að rafmagnið færi af. Það var eðlilegur þáttur í tilverunni að það slægi út af og til. Þetta varð til þess að endingartími heimilistækja varð afskaplega bágur á þessum stað á landinu. Ég held að ég hafi á þessum 16 árum farið í alla vega eina hringferð, jafnvel tvær, með öll heimilistækin sem ég þurfti að endurnýja. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt mál. Ég vil tala um sérstakt áhugamál, þ.e. að horfa til allra átta og benda t.d. á vindorkuna, sem er ónýtt auðlind hér á landi, og sjávarfallaorku, sem er það einnig, og hvetja hæstv. ráðherra til að útbúa lagaramma varðandi þessa orkunýtingu sem ég er viss um að muni aukast í næstu framtíð. Ég vil nota tíma minn rétt áður en ég klára til að benda á mikilvægi þriggja fasa rafmagns út í sveitir landsins. Það er ekki boðlegt að notendur rafmagns sem vilja fara út í einhverja örlítið stærri framleiðslu en hefðbundinn búskap hafi ekki aðgang að þriggja fasa rafmagni nema fyrir stórfé. Það verður auðvitað að setja stefnu í þessu [[Forseti hringir.]]máli þannig að allir landsmenn geti notið þess og stundað einhvern iðnað.
Frú forseti. Ég ætla að þakka kærlega bæði hæstv. ráðherra fyrir hennar innlegg í samtalið og þeim fjölmörgu þingmönnum sem hafa lagt orð í belg. Það var mjög áhugavert að sjá hvað menn eru samstiga í því að þetta sé óásættanleg staða og það þurfi að finna lausnir. Það hafa margar hugmyndir komið hér fram og það er ákveðinn tónn í þeim en þær eiga það svolítið sammerkt að vera stórhuga og menn eru kannski svolítið að tala inn í lengri framtíð en mér finnst við geta leyft okkur þegar við erum að kljást akkúrat við þetta mál sem er raforkuöryggið á Vestfjörðum annars vegar og í Eyjafjarðarsveit hins vegar. Þetta snýst einfaldlega um að jafna tækifæri fólks til að byggja upp líf og atvinnu á þessum stöðum og við stöndum ekki undir nafni sem samfélag sem ætlar sér að hafa jöfn lífsskilyrði um land allt ef þetta er ekki í lagi. Þetta er nútímamál. Þetta er ekkert sem við leysum inn í framtíðina þótt ég átti mig alveg á því að það sé mjög mikilvægt að menn hugsi til lengri tíma líka. Það eru kannski tveir meginstraumar í umræðunni, annars vegar sá straumur sem hefur verið í umræðunni hérna og svo er það Hvalárvirkjunin sem tengist þessu óumdeilanlega. Ég verð eiginlega að segja að á meðan það er ekki óumdeilt að Hvalárvirkjun ein og sér tryggi raforkuöryggi á Vestfjörðum og á sama tíma valdi ekki óafturbættum skaða á náttúrunni, þá þurfum við að stíga hægt til jarðar þar. En það þýðir ekki að við séum stikkfrí eða stjórnvöld í þessum málum þar til að einhverja aðrar leiðir, framsæknari, nást. Mig langar eiginlega að ljúka umræðunni hérna á því að brýna hæstv. ráðherra, af því hæstv. ráðherra talaði um það áðan að það væru lögbundnir ferlar í tengslum við rammaáætlun og slíkt en á sama tíma þá búum við við það að nánast allar raflínur sem Landsnet hefur ætlað að byggja í meginflutningskerfinu hafa mætt andstöðu og farið í tafir. Það er raunveruleikinn sem við búum við. Ég veit, ráðherra, að þetta er stórt verkefni, ég átta mig algjörlega á því, en mig langar bara að brýna hæstv. ráðherra til að líta á málið bæði frá skammtíma- og langtímahagsmunum, þ.e. að finna leiðir í samstöðu við samráðherra og þingheim til [[Forseti hringir.]]að leysa þennan brýna vanda að jafna búsetuskilyrði út um allt land hvað þetta varðar og á sama tíma að vinna áfram að því, eins og ég veit að [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra er að gera með ríkisstjórninni, að mála upp stóru myndina; hvernig við getum tryggt það [[Forseti hringir.]]að við verðum einfaldlega best í heimi þegar kemur að umhverfisvænu rafmagni fyrir þjóðina.
Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég veit ekki hvort ég heyrði rétt, að hv. þm. Sigurður Páll Jónsson spurði hvort hæstv. ráðherra þekkti muninn á einfasa- og þriggjafasarafmagni. Ef það var spurningin er svarið: Já, að sjálfsögðu veit ég muninn á eins fasa og þriggja fasa rafmagni, enda hef ég verið ráðherra í tæp tvö ár og starfað með nokkra hatta á þingi í hálfan áratug. Fyrst varðandi samfélagssáttmálann sem hv. þingmaður kom inn á í fyrri ræðu er það kannski það sem mér finnst sitja eftir og ég vona að við séum einhvern veginn svolítið flest sammála um, og ég held að fleiri og fleiri verði sammála í orði, að við getum ekki talað um raunverulegt frelsi til búsetu á meðan grunninnviðir eru með svo mismunandi hætti um landið að það eru einfaldlega ekki sömu tækifærin. Fólk fær góða hugmynd, ætlar að stofna fyrirtæki og það kallar á einhverja innviði sem við öll segjum að allir eigi að hafa en ef það eru svæði sem hafa þá ekki er erfiðara fyrir það fólk að festa rætur þar, á sama tíma og við segjum að við viljum að allir hafi raunverulegt frelsi til búsetu. Af því að hér var auðvitað rætt sérstaklega um Eyjafjörð og Vestfirði er staðan á Vestfjörðum óásættanleg. Það er þannig og það er auðvitað þess vegna sem við erum að vinna þessa vinnu. Það er rétt sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kemur inn á, þetta er stórt verkefni og ég er sammála um að það þurfi að horfa til lengri tíma en líka skemmri. Við getum ekki bara markað langtímasýn vegna þess að staðan er núna og fólk býr þarna núna. Oft togast þetta síðan á, en við þurfum einhvern veginn að reyna að finna eitthvert jafnvægi í því. Mér finnst umræðan hafa breyst undanfarið kannski eina og hálfa árið. Varðandi stjórnarsáttmálann er enginn að hlaupa frá honum. Hann er skýr hvað varðar það að treysta flutningskerfi raforku og ég fagna því að allir hafi kvittað upp á þann stjórnarsáttmála og að við vinnum eftir honum. Varðandi tengipunktinn er það ekki ákvörðun ráðherra. Varðandi þriggja fasa rafmagnið er ég sammála, það er mikilvægt og þess vegna skipaði ég hóp [[Forseti hringir.]]í fyrra undir forystu hv. þm. Haralds Benediktssonar til að reyna að finna út úr því hvort við getum einhvern veginn stokkað upp þessa áætlun eða gert þetta með einhverjum öðrum hætti vegna þess að það er ekki ásættanlegt að segja við fólk að það fái þrífösun rafmagns árið 2034 eða 2036. Áætlanir Rariks núna segja að það kosti 10 milljarða. Það eru heilmiklir fjármunir og þess vegna þurfum við að vera óhrædd við að skoða það einhvern veginn öðruvísi.
Frú forseti. Ég mæli fyrir þingmáli sem að mínu mati myndi setja Ísland á verðugan stall þegar kemur að réttindamálum fatlaðra. Með lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verður Ísland eitt af fáum ríkjum heims sem hafa gert slíkt, ef ekki það eina. Þingsályktunartillagan lýtur að því að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Frumvarp sem feli í sér lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að honum verði lagt fram á Alþingi með það að markmiði að samningurinn verði lögfestur eigi síðar en 13. desember 2019. Ísland undirritaði þennan fyrsta stóra mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, ef svo má að orði komast, sem gerður hefur verið á þessari öld, árið 2007. Ísland fullgilti samninginn 2016. Með fullgildingunni skuldbatt Ísland sig til að tryggja fötluðu fólki þau réttindi sem samningurinn mælir fyrir um en sú skuldbinding er aðeins samkvæmt þjóðarétti. Hins vegar þarf í íslenskri lagatúlkun að lögfesta alþjóðlega samninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif hér á landi. Þess vegna skiptir miklu máli að átta sig á muninum á lögfestingu og fullgildingu. Samkvæmt íslenskri réttarskipan er ekki hægt að beita samningnum með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum, eins og hægt er að gera með almenn lög, nema samningurinn hafi verið lögfestur. Hafi samningurinn einungis verið fullgiltur, eins og hefur verið gert, en íslensk lög stangast á við einhver ákvæði samningsins víkja ákvæði samningsins. Ísland aðhylltist svokallaða tvíeðliskenningu. Hér þarf að lögfesta alþjóðasamninga ef þeir eiga að hafa gildi eins og almenn lög. Að sjálfsögðu hafa mannréttindasáttmálar og samningar sem Ísland hefur fullgilt áhrif á hvernig við túlkum lög o.s.frv. Flutningsmenn þessarar tillögu, sem koma úr öllum flokkum hér á þingi, hafa talið nauðsynlegt að gengið sé skrefinu lengra og að við beinlínis lögfestum samninginn. Við höfum einungis gert þetta í örfá skipti, við höfum lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, við höfum lögfest mannréttindasáttmála Evrópu og við höfum lögfest EES-samninginn. Að sjálfsögðu erum við aðilar að fjölmörgum öðrum mannréttindasamningum og alþjóðasáttmálum en að okkar mati sem leggjum þetta mál fram er nauðsynlegt að ganga lengra og beinlínis lögfesta þennan samning. Frú forseti. Hér mun ég aðeins fara nánar inn í efni þingmálsins. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti ályktun 13. desember 2006 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn er sem sagt alþjóðasamningur sem felur í sér skyldur aðildarríkja til þess að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks. Segja má að fatlað fólk sé fjölmennasti minnihlutahópur heims og hefur verið áætlað að um 650–800 milljónir manna séu með einhvers konar fötlun. Fatlað fólk er að sjálfsögðu mjög fjölbreytilegur og margbreytilegur hópur fólks. Það er mikilvægt að hafa það í huga þegar unnið er að réttindamálum fatlaðs fólks. Þá er mjög mikilvægt og auðvitað skylt, samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna, að tryggja mjög víðtækt og virkt samráð við fatlað fólk og samtök sem vinna að réttinda- og hagsmunamálum þess. Þetta þarf að verða algjörlega tryggt í orði og á borði. Markmið samningsins eru að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, jafnframt því að efla og vinna að virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess. Mikilvægustu skilaboð samningsins eru að fatlaðir einstaklingar eigi fullan rétt á öllum viðurkenndum mannréttindum til jafns við aðra og að þeir eigi að fá að njóta sjálfstæðs lífs og einstaklingsfrelsis á við aðra. Til að svo megi verða er í samningnum lögð sérstök áhersla á tækifæri fatlaðs fólks til fullrar þátttöku á öllum sviðum mannlífs og samfélags og spjótum er beint að venjum og siðum, staðlaðri ímynd, fordómum, skaðlegri framkvæmd, einangrun og útilokun sem tengist fötluðu fólki. Svona mætti lengi telja. Að okkar mati er þessi samningur mjög öflugt tæki í baráttunni fyrir fullum mannréttindum fatlaðs fólks. Mikilvægasta verkefnið er þó enn og verður áfram að tryggja öllu fötluðu fólki í verki öll þau réttindi sem mælt er fyrir um í samningnum. Þá ítreka ég enn og aftur að það er skylt og mikilvægt að tryggja samstarf og samráð við fatlað fólk og réttinda- og hagsmunasamtök þess, við persónulega talsmenn þess, sérfræðinga í málaflokknum o.s.frv. svo að hægt sé að gera markvissar og viðeigandi breytingar og ráðstafanir í allri stefnumótun og áætlanagerð, reglusetningu og framkvæmd. Í upphafi máls míns gat ég aðeins um að fullgildingin er ekki nægjanleg. Auðvitað er það fagnaðarefni að Ísland fullgilti samninginn en fullgildingin er ekki nóg. Nú mun ég fara aðeins nánar í það. Íslensk stjórnvöld undirrituðu samninginn án fyrirvara 30. mars 2007, fyrir rúmum 11 árum, ásamt valkvæðum viðauka við hann. Níu árum seinna, 20. september 2016, fyrir um tveimur árum, var samningurinn loksins fullgiltur fyrir Íslands hönd í samræmi við ályktun Alþingis nr. 61/145, en fullgilding á mannréttindasamningi í framkvæmd hefur m.a. stuðst við 21. gr. stjórnarskrárinnar og þarf að leita samþykkis Alþingis fyrir slíku. Fullgilding samnings, eins og ég gat um áðan, er mjög mikilvægur áfangi í að tryggja fötluðu fólki mannréttindi og tækifæri sem flestu ófötluðu fólki þykja sjálfsögð. Með fullgildingu á samningnum skuldbinda íslensk stjórnvöld sig til að tryggja fötluðu fólki öll þau lágmarksréttindi sem samningurinn mælir fyrir um, auk þess að gera þær breytingar á íslenskri löggjöf, reglum, stjórnsýsluframkvæmd og þjónustu sem nauðsynlegar eru til að tryggja að ákvæði samningsins verði uppfyllt. Þótt íslensk stjórnvöld séu með fullgildingu skuldbundin til að tryggja fötluðu fólki þau réttindi sem samningurinn mælir fyrir um er sú skuldbinding - ég ítreka þetta - aðeins samkvæmt þjóðarétti. Vegna tvíeðliskenningarinnar svokölluðu, sem lögð er til grundvallar í lagatúlkun á Íslandi og í Bretlandi, Ástralíu og öðrum Norðurlöndum, þarf að lögfesta alþjóðasamninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif hér á landi. Því er samkvæmt íslenskri réttarskipan ekki hægt að beita samningnum með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum, eins og hægt er að gera með almenn lög, nema hann hafi verið lögfestur. Ég ítreka að auðvitað taka dómstólar mið af alþjóðasamningum og ekki síst mannréttindasamningum við túlkun sinna úrlausnarefna. En samkvæmt íslenskri stjórnskipun fær þjóðréttarsamningur ekki lagagildi nema löggjafarvaldið grípi til sérstakra aðgerða til viðbótar við fullgildinguna, þ.e. veiti samningnum lagagildi, og það er það sem við leggjum hér til, að samningurinn fái lagagildi. Hafi samningur einungis verið fullgiltur en íslensk lög stangast á við hann víkja ákvæði samningsins. Afleiðing vegna beins áreksturs laga og skuldbindinga samkvæmt fjölþjóðlegum samningi kann hins vegar að vera sú að íslenska ríkið hafi brotið gegn þeirri þjóðréttarlegu skyldu sem stofnast við fullgildingu samningsins. Getur þá íslenska ríkið hlotið aðfinnslur og ábendingar frá fjölþjóðlegum eftirlitsaðilum sem mælt er fyrir um í slíkum samningum að skuli hafa eftirlit með því hvernig aðildarríki uppfylla þá. Frú forseti. Íslenskur doktorsnemi í lögfræði við Harvard-háskóla, Kári Hólmar Ragnarsson, sagði nýlega í Úlfljóti, tímariti laganema við Háskóla Íslands, að nýjustu dómar Hæstaréttar bentu til þess að dómstóllinn væri gríðarlega tregur til þess að fjalla um félagsleg réttindi og að staða þeirra fyrir íslenskum dómstólum væri veik og vernd þeirra hefði hrakað á allra síðustu árum. Í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í grein sinni rekur Kári Hólmar að Hæstiréttur hafi aðeins einu sinni fallist á málsástæðu á grundvelli þessa stjórnarskrárákvæðis, en það var í hinum svonefnda öryrkjabandalagsdómi árið 2000. Þá komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að lög frá Alþingi, sem fólu í sér skerðingu örorkubóta vegna tekna maka, brytu í bága við umrætt ákvæði stjórnarskrárinnar. Kári segir að í kjölfar dómsins hafi verið höfð uppi stór orð um að túlkun dómstóla á ákvæðum varðandi félagsleg réttindi gæti leitt af sér stórvægilegar breytingar á stjórnarskránni. Sá spádómur hafi hins vegar ekki ræst. Frú forseti. Þrátt fyrir þau jákvæðu áhrif sem fullgilding samningsins hefur haft í för með sér telja flutningsmenn þessarar tillögu nauðsynlegt, eins og ég gat um áðan, að ganga skrefinu lengra. Þess vegna erum við hér að álykta að lögfesting samningsins eigi sér stað eigi síðar en 13. desember 2019 en þá verða einmitt 13 ár liðin frá því að hann var samþykktur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Samhliða lögfestingunni skal aðlögun íslenskra laga að ákvæðum samningsins einnig hafa verið lokið þá. Þó nokkrir þingmenn hafa beitt sér fyrir auknu vægi samningsins sem og aðlögun íslenskra laga að samningnum. Nú síðast lagði hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fram þingsályktunartillögu um að fela forseta Alþingis að skipa sérnefnd þingmanna sem hefði það hlutverk að hefja heildarendurskoðun lögræðislaga og að auk heildarendurskoðunar á lögunum yrði sérstaklega litið til ákvæða þessa samnings, samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Mikilvægt er að það umrædda þingmál nái fram að ganga. Einnig ber að geta þess að þingsályktunartillaga um fullgildingu samningsins var lögð fram árið 2016 undir forystu Kristjáns L. Möllers, en meðflutningsmenn voru úr mörgum stjórnmálaflokkum. Velferðarnefnd, undir forystu Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur formanns og Páls Vals Björnssonar framsögumanns, afgreiddi síðan málið um fullgildinguna með skýrslu samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis. Loks ber að geta þess að félags- og jafnréttismálaráðherra hefur lagt fram stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2017–2021. Þar kom m.a. fram að kynna bæri mun betur samninginn um réttindi fatlaðs fólks ásamt fjölmörgum aðgerðum í þágu fatlaðra. Samkvæmt þessari áætlun ber að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í alla lagaumgjörð og framkvæmd en eftir stendur - ég vek athygli á því - sjálf lögfestingin sem, eins og ég hef getið um, hefur mikla efnislega þýðingu varðandi beitingu samningsákvæðanna. Við erum því mjög vongóð um að hér náist þverpólitísk samstaða um að stíga það skref sem þingsályktunartillagan fjallar um. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálinn, var einmitt lögfestur árið 2013, en fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu, sá sem hér stendur, lagði fram þingsályktunartillögu um að lögfesta bæri barnasáttmálann og var hún samþykkt á Alþingi árið 2009. Var þetta mitt síðasta þingmál áður en ég yfirgaf þingið á þeim tíma. Flutningsmenn þessarar tillögu sem hér er til umræðu vekja sérstaklega athygli á því að í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er það gert að kröfu að til sé sjálfstæð innlend eftirlitsstofnun, samanber 33. gr. samningsins. Drög að frumvarpi til laga um sjálfstæða mannréttindastofnun hafa verið birt á vef dómsmálaráðuneytisins en slík mannréttindastofnun þarf að uppfylla kröfur sem gerðar eru til slíkra stofnana í svokölluðum Parísarviðmiðum sem samþykkt voru á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1993. Við leggjum mikla áherslu á mikilvægi þess að hér verði sett á fót slík sjálfstæð mannréttindastofnun sem tekur til fleiri hópa en fatlaðs fólks en hafi það hlutverk að efla og vernda mannréttindi hér á landi samkvæmt stjórnarskrá, lögum, alþjóðasamningum og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum. Þá vil ég leggja sérstaka áherslu á að hinn svokallaði valkvæði viðauki við samninginn verði einnig fullgiltur hér á landi en í honum er fjallað um kæruleið til eftirlitsnefndar fyrir einstaklinga og hópa sem hafa fullreynt leiðir innan lands. Nú þegar hafa 92 ríki fullgilt þennan valkvæða viðauka en í september 2016, fyrir u.þ.b. tveimur árum, ályktaði einmitt Alþingi að valkvæði viðaukinn við samninginn yrði einnig fullgiltur fyrir árslok 2017. Það hefur hins vegar ekki verið gert þannig að við þurfum að stíga það skref samhliða þessu að mínu mati. Það hefur vakið sérstaka athygli að þýðingar á þessum samningi hafa verið ónákvæmar og við nefnum það í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu að við þurfum að kippa því í lag. Auðvitað þarf þýðing á svona alþjóðasamningi að vera í lagi þannig að við ítrekum að bætt verði úr þeim annmörkum sem m.a. velferðarnefnd þess tíma, sem fjallaði um fullgildinguna, benti sérstaklega á að þyrfti að gera. Sömuleiðis komu þar talsverðar athugasemdir þegar samningurinn var fullgiltur sem ég hvet hv. þingnefnd sem fær málið til skoðunar að skoða. Að lokum legg ég mikla áherslu á að unnið verði að lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að samningnum í góðu og virku samráði við fatlað fólk, hagsmunahópa þess, sveitarfélög og fræðasamfélagið. Það skiptir miklu máli að þetta sé unnið í góðri samvinnu við þann hóp. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru Ágúst Ólafur Ágústsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, [[Forseti hringir.]]Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir, Inga Sæland, Jón Steindór Valdimarsson, Logi Einarsson, Njörður Sigurðsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Sara Elísa Þórðardóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Að lokum legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni umræðu hér.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu sína í þessu máli. Ég tel að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sé einhver mikilvægasti mannréttindasáttmáli sem við höfum séð á síðari árum. Hann skiptir alveg rosalega miklu máli, ekki bara fyrir fatlað fólk heldur fyrir samfélagið allt. Hann gerir samfélagið að mínu mati betra fyrir alla, þ.e. ef honum er fylgt eftir. Í aðdraganda þess að samningurinn var fyrst samþykktur af Alþingi og svo meðan var verið að vinna að og krefjast þess að hann yrði innleiddur sat ég þó nokkra fundi þar sem rætt var um hvora leiðina ætti að fara, fullgilda hann eða lögfesta. Það voru í raun ýmis rök fyrir báðum leiðum. Sumir sögðu einmitt að það ætti að gera þetta að lögum, það væri best að það væri þannig strax, en aðrir töldu að breyta ætti lögum til samræmis við samninginn. Ég tel að nefndin þurfi að fá aftur á sinn fund sérfræðinga og fara mjög vel yfir það því að mér finnst hvort tveggja í raun koma til greina. Ég er, myndi ég segja, frekar jákvæð fyrir því að lögfestingarleiðin sé skoðuð. Ég vil taka fram að ég styð það eindregið að valkvæði viðaukinn verði líka fullgiltur eins og er búið að samþykkja að eigi að gera á Alþingi. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þýðingarnar, vegna þess að það eru fjórar mismunandi þýðingar í gangi, hvort ekki sé mikilvægt að byrja á því að klára þau mál þannig að við séum þá alla vega með þann texta sem á að lögfesta í gildi ef við ákveðum að [[Forseti hringir.]]fara þá leið. Ég spyr hvort þingmaðurinn taki undir það með mér að þar verðum við að hafa fræðasamfélagið með okkur til þess að orðalagið sé skothelt, hvort sem hér verður áfram um innleiðingu eða lögfestingu að ræða.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir sitt innlegg hér. Ég skynja orð hennar þannig að hún styðji þetta mál og kemur í sjálfu sér ekki á óvart. Ég bind enn miklar vonir við að hér myndist þverpólitísk samstaða um að við stígum þetta skref. Varðandi þýðingarnar - jú, að sjálfsögðu, ég tek undir það. Við þurfum að einhenda okkur í þetta strax. Það var bent á þetta fyrir a.m.k. tveimur árum af hálfu velferðarnefndar þess tíma. Það var sagt í umsögnum sem bárust nefndinni á þeim tíma að þýðing samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á íslenska tungu væri afar illa unnin og þar með óásættanleg. Nefndin á þeim tíma brýndi ráðuneytið að fara yfir þýðinguna. Þá kannski varpa ég boltanum til velferðarráðuneytisins: Af hverju hefur þýðingin ekki verið löguð? Þá geri ég það bara hér með úr þessum ræðustól. Auðvitað þarf þessi þýðing að vera í lagi. Ég get ekki ímyndað mér að það taki langan tíma en að sjálfsögðu þarf þetta að vera í lagi, sérstaklega ef við erum að fara að gera þetta að lögum, tala ekki um það. Þeirri áskorun er svo sannarlega komið á framfæri. Ég held að það sé líka góður punktur, sem hv. þingmaður talar hér um, að þetta sé ekki bara jákvætt skref fyrir fatlaða. Þetta er jákvætt skref fyrir samfélagið. Þetta er ákveðinn vitnisburður um hvernig við viljum standa að okkar samfélagi. Síðast þegar ég gáði voru 19.000 öryrkjar hér á landi og fötlun er eitthvað sem allir geta lent í, hvort sem þeir fæðast í þær aðstæður eða lenda í slysi eða hvernig sem það orsakast. Ég vil bara sjá Ísland á fremsta bekk hvað þetta varðar. Með þessu skrefi værum við fyrsta land í heiminum sem myndi lögfesta þennan samning eftir því sem ég best veit. Ég lét Alþingi tékka á því. Ég vil það alveg eins og við ákváðum að lögfesta barnasáttmálann. Þegar ég lagði það fram á sínum tíma fékk ég alls konar kerfiskallaleg rök: Nei, við eigum ekki að lögfesta alþjóðasamninga. Nei, hin Norðurlöndin hafa ekki getað gert þetta og þá getum við ekki gert þetta. Jú, við getum bara víst gert þetta. Við getum tekið pólitíska ákvörðun um að hér sé þetta skref stigið, um að samningur um réttindi fatlaðs fólks sé lögfestur. [[Forseti hringir.]]Ég vil endilega brýna fyrir nefndinni að láta ekki kerfisrökin vinna og segja að þetta sé of flókið eða tíðkist ekki í öðrum ríkjum. Stígum skrefið til fulls og verum fremst hvað varðar réttindi fatlaðra í þessu sambandi.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um að við eigum ekki að láta kerfiskalla ráða því hvaða leið við förum í málum sem þessum, en vil jafnframt taka það fram að ég er ekki nógu vel að mér í hinum dýpri lagatæknilegu atriðum, sem hv. þingmaður fór reyndar ágætlega yfir í sinni ræðu, til þess að geta alveg gefið upp hvað mér finnist vera rétta leiðin til að fara. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þingnefnd fari yfir rökin með og á móti. Líkt og vísað var til áðan var barnasáttmálinn lögfestur og mér finnst sjálfsagt mál að horfa til þess hvernig að því var staðið og skoða einmitt sérstaklega rökin fyrir því af hverju það var gert og vita hvort þau gildi líka um þetta mál. Það getur bara alveg verið að það gildi. Aðeins aftur að þýðingunum. Þegar samningurinn var fullgiltur fór það í gegnum hæstv. utanríkisráðherra og utanríkismálanefnd. Þaðan kom í raun textinn sem var prentaður sem fylgiskjal með þingsályktunartillögunni nema það er í raun velferðarnefnd sem hefur miklu meiri og dýpri sérþekkingu á málinu. Ég held að það hafi verið hjá Þýðingamiðstöðinni sem gerðar voru ákveðnar breytingar frá þeim texta sem hafði áður verið unninn í ákveðnu samráði milli fræðafólks, fatlaðs fólks og stjórnvalda þannig að hér held ég að eitthvert samtal þurfi að eiga sér stað. Svo velti ég því líka upp að hv. þingmaður vísaði málinu til hv. velferðarnefndar - ég verð að viðurkenna að hér spyr sú sem ekki veit: Er það nefndin sem á að fá þetta mál eða ætti þetta mögulega að vera á hendi hæstv. dómsmálaráðherra? Ég held að hér þurfi kannski bara að fá leiðbeiningar [[Forseti hringir.]]um það hver sé rétta leiðin í gegnum flækjur þingsins til að finna nefndina sem á að vinna málið. Ég hlakka bara til þess að sú vinna fari í gang.
Frú forseti. Fyrst þetta síðasta, ég fékk ráðleggingu frá þinginu, frá sérfræðingi Alþingis, um að ég ætti að mælast til að þetta færi til velferðarnefndar. Ég hugsaði með mér hvort þetta ætti að fara til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég man þegar spurningin var um lögfestingu barnasáttmálans, þá fór það til allsherjarnefndar þess tíma. Ég fékk þá ráðleggingu að málið ætti að fara til velferðarnefndar. Helstu málaflokkar sem lúta að réttindamálum fatlaðra heyra undir þá nefnd en fyrir mér skiptir ekki öllu til hvaða nefndar þetta mál fer. Ég fékk þessar ráðleggingar frá sérfræðingi þingsins. Aðalatriðið er að málið fari í gegn, að málið sé unnið vel, að sjálfsögðu. Ég er bjartsýnn á að við getum gert það. Ég tek undir varðandi þýðingarnar. Við skulum láta utanríkisráðuneytið sjá um EES-þýðingarnar sínar. Um að gera, sérfræðiþekkingin liggur í velferðarráðuneytinu - þannig að, já, ég myndi þá kalla eftir því að velferðarráðuneytið eða sérfræðingar þess ráðuneytis komi að þýðingu þessa samnings. Ég bara furða mig á því að ekki sé búið að lagfæra þýðinguna í ljósi þess að athugasemdin sem kom frá velferðarnefnd er tveggja ára gömul. Kannski er einhver vinna hafin hvað þetta varðar. Varðandi kerfiskallarökin hef ég brennt mig svo oft á þeim í þessum sal. Maður heyrir oft þau kerfiskallarök að ekki sé hægt að stíga einhver skref. Ég heyrði þetta í þrjú ár, ég held að ég hafi lagt það fram þrjú ár í röð að hér ætti barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna að vera lögfestur. Ég fékk alltaf þessi kerfiskallarök í hausinn. Sömuleiðis barðist ég í mörg ár fyrir því að kynferðisafbrot gegn börnum yrðu gerð ófyrnanleg. Þá fékk ég alltaf þessi kerfiskallarök í hausinn: Nei, þetta tíðkast ekki. Þetta tíðkast ekki í Danmörku og við getum ekki verið öðruvísi en Danmörk o.s.frv. Svo bara náði ég fram þessum pólitíska vilja og Ísland varð fyrsta land í heiminum sem gerði alvarleg kynferðisafbrot gegn börnum ófyrnanleg. Hér í þessum sal getum við tekið refsipólitískar ákvarðanir, hér í þessum sal getum við tekið pólitískar ákvarðanir sem lúta að auknum mannréttindum og það er það sem ég er að kalla eftir að kollegar mínir í þessum sal geri, að við tökum bara þessa pólitísku ákvörðun að lögfesta þennan lykilsamning sem lýtur að réttindamálum fatlaðs fólks í okkar samfélagi.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, fyrsta flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu, kærlega fyrir frábæra framsöguræðu. Það er hægt að taka undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður sagði. Ég ætla að staldra aðeins við þetta síðasta, varðandi kerfið. Við erum búin að fara með mál hér í gegnum þingið en eigum líka börn sem eru með alls konar þarfir og við lifum alls konar lífi. Það er alveg merkilegt hvað við erum stundum lunkin við að byggja upp kerfi sem hafa innbyggðar hindranir, sjálfkrafa hindranir sem við viljum ekkert endilega, eða hringtorg innan kerfanna. Það er hægt að taka mjög ólík svið, t.d. það sem við ræddum áðan um afhendingaröryggi á raforku og fleiri mál, uppbyggingu vega. Það er eins og kerfið hindri framgang góðra mála. Við erum margoft búin að sýna það einmitt að við getum farið aðrar leiðir, við Íslendingar, ef við þorum að segja: Nei, vissulega hafa aðrar þjóðir ekki farið nákvæmlega þessa leið en við ætlum að gera það af því að við teljum það rétt. Við teljum það vera í þágu þeirra sem málið fjallar um og í þessu tilviki erum við að tala um málefni fatlaðra. Fatlaðir eru ekkert alltaf allir sjálfkrafa með talsmenn, hvort sem það er innan fjölskyldunnar eða hjá hagsmunasamtökum sem þeir geta leitað til, af því að fatlaðir eru mjög mismunandi. Þeir reiða sig oftar en ekki á að umhverfið sé þannig byggt upp að við tökum utan um þá og tökum undir ef þeir þurfa á hjálp að halda. Það er gott að hv. þingmaður fór yfir í fyrsta lagi undirritunina á sínum tíma, 2007, síðan var fullgildingin að mig minnir 2016, og núna lögfestingin. Það var ótrúlega mikilvægt skref sem við tókum að fullgilda samninginn en við viljum ekki standa frammi fyrir því ef einhver mál koma upp í samfélaginu sem tengjast einmitt þessum hópi sem þarf okkar aðstoð að málinu verði þannig fyrir komið að sagt verði: Nei, því miður, það er ekki búið að lögfesta samninginn. Þingið er ekki búið að klára þetta. Við megum ekki standa eftir með það hér að hafa ekki farið með málið alla leið. Ég fagna því sérstaklega að sjá fólk úr öllum flokkum hér á þingi að mér sýnist. Við eigum að nýta þá samstöðu og þann skýra vilja úr öllum flokkum til að koma þessu máli í gegn. Það þarf ekki að taka svo mikinn tíma, við þekkjum öll þetta mál, það hefur verið áður til umræðu þannig að ég bind vonir við að við eigum að geta verið búin að afgreiða málið úr nefnd og inn í þing fyrir jól. Við í Viðreisn og ég sem einn af flutningsmönnum þessa máls munum að sjálfsögðu beita okkur fyrir því. Um leið og þetta er gríðarlega mikilvægt mál eins og ég gat um áðan, og það getur vel verið að það verði til þess að réttur fatlaðra verði enn ríkari og enn tryggari en hann er í dag, þá er freistandi að benda líka á það að við verðum að halda áfram að hugsa um hvað er hægt að gera betur. Ég horfi hér á marga þingmenn sem eru miklir baráttumenn fyrir öryrkja, fatlað fólk og ýmsa fleiri hópa í samfélaginu. Við eigum að hvetja okkur öll saman áfram á jákvæðum nótum. Auðvitað er hægt að gagnrýna ríkisstjórnina, það er hægt að gagnrýna stjórnvöld á hverjum einasta tíma, en ég vil leyfa mér að fullyrða að í hverri einustu ríkisstjórn sem setið hefur hér á umliðnum árum hefur alltaf verið ríkur vilji til að gera aðeins betur. Það hefur þurft að taka sársaukafullar ákvarðanir um að forgangsraða, m.a. fjármunum, og mönnum finnst ekki alltaf nóg að gert. Það er aldrei nóg að gert þegar kemur að fötluðum. Það er bara þannig, við þurfum að þora að segja það. Að eiga fatlað barn í dag er auðvitað miklu betra en það var fyrir tíu árum, hvað þá 20 og hvað þá 30 árum þegar manneskja eins og ég, sem er orðin mjög gömul, fer í gegnum skólakerfi sem er þannig að við hittum aldrei fötluð börn. Þau voru bara í sérskóla. Við fengum ekki að kynnast fjölbreytninni, lífsgæðunum sem fylgja því að kynnast fólki með ólík viðhorf og ólíkar skoðanir, ólíkar þarfir og mismunandi tækifæri í lífinu. Það er þess vegna sem er m.a. mikilvægt að við höfum það hugfast sem stendur svo skýrt m.a. í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni að tryggja alltaf fötluðu fólki jafna stöðu á við aðra. Það er einmitt tilgangur þessa samnings Sameinuðu þjóðanna, jafnréttissamningsins, það þarf að tryggja fötluðu fólki jafna stöðu á við aðra. Þessi staða er ekki sjálfgefin, hún var allt önnur eins og ég gat um fyrir 10, 20 árum, hvað þá 30 eða 40 árum. Við verðum að halda áfram að gera betur og ég vil hvetja okkur öll hér inni til að nýta kraftana, þessa samstöðu í þágu þeirra sem við elskum og viljum gera enn betur við. Það er auðvitað ótrúlega freistandi að nefna frekara nám eða atvinnu, af því að slíkt mál er nýkomið upp, og það liggur mjög á fólki sem er með börn sem eru að útskrifast úr framhaldsskóla, af starfsbraut í framhaldsskóla, og er að fara út í lífið. Það eru ekki nema örfáir sem hafa komist inn í diplómanámið uppi í Háskóla Íslands sem var komið á á sínum tíma. Og hvað er hægt að gera? Það hættulegasta sem við gerum er ef við segjum bara: Ja, nú er þetta búið og síðan er það í raun háð velvild einstaklinga hvert er farið eftir starfsnám og eftir framhaldsskóla. Við þurfum líka að stuðla að aukinni vitundarvakningu, m.a. úti í atvinnulífinu, en það væri líka gott ef t.d. stjórnvöld og ráðuneyti tækju þar frumkvæði - ég hef sjálf reynslu af því, ég reyndi að opna ráðuneytin, bæði upp á starfsdaga, upp á að taka nema í starfsþjálfun - og fengju fólk inn til sín, alla vega í tímabundna vinnu, það væri hægt að auka sveigjanleika ríkisins til að fá fólk til sín tímabundið í hugsanlega eitt ár, tvö eða þrjú ár með mismunandi starfsgetu. Það er hægt með ákveðnu skipulagi innan Stjórnarráðsins. Ég held að það myndi bæta líka stjórnsýsluna og vinnuumhverfið. En þetta er hluti af því sem við þurfum að huga að og ég fagna því að hæstv. menntamálaráðherra sé farin af stað með vinnu sem fer yfir þetta. Ég vona að sú vinna taki skamman tíma því að þessi hópur, þessir unglingar, 18 ára, 20 ára og eldri, þurfa á svörum að halda. Svarið er ekki að vera heima og eingöngu í tölvuleikjum. Svarið er að allir eiga að fá tækifæri til að vera þátttakendur í íslensku samfélagi á eigin forsendum. Þannig samfélag held ég að við séum öll sammála um að byggja upp. Ég vil enn og aftur þakka hv. fyrsta flutningsmanni fyrir þetta mál. Það minnir okkur á það sem við getum gert hér inni, þetta minnir okkur á það að þora að taka pólitískar ákvarðanir óháð því hvað aðrar þjóðir eru að gera. Við eigum að fara lengra, taka þennan extra kílómetra umfram aðra ef við þurfum á því að halda til að jafna stöðu fatlaðra í samfélaginu. Að því sögðu hvet ég þá sem eru í þeirri nefnd sem málið fer til að afgreiða það fljótt og vel og í samstöðu því að samstaðan er til staðar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni og fyrsta flutningsmanni kærlega fyrir. Að mínu viti eru mikilvægustu skilaboð samningsins þau að fatlaðir einstaklingar eigi fullan rétt núna ef við samþykkjum þetta, á viðurkenndum mannréttindum til jafns við aðra og þeir eigi að njóta sjálfstæðs lífs og einstaklingsfrelsis eins og allir aðrir. Til að svo megi verða er í samningnum lögð sérstök áhersla á tækifæri fatlaðs fólks. Það er afar mikilvægt atriði á öllum sviðum mannlífs og samfélags og spjótum beint að venjum, siðum, staðlaðri ímynd, fordómum, skaðlegri framkvæmd, einangrun eins og kom hér fram hjá síðasta ræðumanni, og útilokun sem oft tengist fötluðu fólki. Ef við bökkum aðeins þá var lögð fram þingsályktunartillaga um fullgildingu samningsins 2016 og hún var samþykkt. Með því voru stjórnvöld skuldbundin til að tryggja fötluðu fólki réttindi sem samningurinn mælir fyrir um en sú skuldbinding er jú aðeins samkvæmt þjóðarrétti eins og fyrsti flutningsmaður kom inn á hér fyrr. Því er samkvæmt íslenskri réttarskipan ekki hægt að beita samningnum með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum eins og hægt er að gera með almenn lög nema hann hafi verið lögfestur. Þess vegna stöndum við hér í dag með þessa þingsályktunartillögu, enda er hún afar mikilvæg. Það sem mér finnst einnig mikilvægt er sú félagslega sýn sem birtist hvað skýrast í samningnum. Með öðrum orðum, þessi samningur fjallar um mannréttindi einstaklinga. Það ætti ekki að vera neitt vandamál að lögfesta hann enda viljum við væntanlega öll koma upp velferðarsamfélagi þar sem gert er ráð fyrir öllum og þar sem við tökum utan um alla. Okkur barst póstur í morgun frá Landssamtökunum Þroskahjálp og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa litla klausu en þó mikilvæga sem kemur fram í honum: „Með því að lögfesta samninginn verður mannréttindum fatlaðs fólks veitt aukin vernd og réttaröryggið eykst. Fatlaður einstaklingur getur þá borið ákvæði samningsins fyrir sig sem ótvíræða réttarreglu fyrir dómi eða stjórnvöldum. Lögfesting mun vekja jafnt almenning og þá sem fjalla um málefni fatlaðs fólks fyrir dómstólum, í stjórnsýslu og við undirbúning að lagasetningu, til frekari vitundar um mannréttindi fatlaðs fólks og þá virðingu sem verður að ætlast til að þeim sé sýnd í réttarríki. Lögfesting samningsins um fatlað fólk mun og auka, á alþjóðavettvangi, traust á virðingu íslenska ríkisins fyrir mannréttindum.“ Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, en ég þakka þessa ágætu umræðu og ég vil þakka fyrsta flutningsmanni kærlega fyrir þessa þingsályktunartillögu og ég vona að hún fái brautargengi.
Virðulegi forseti. Mér er sómi að því að standa hér í dag og fá að taka þátt í umræðu um þennan ómetanlega samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég vil sérstaklega þakka frummælanda og tillöguflytjanda, Ágústi Ólafi Ágústssyni. Í raun og veru getum við sagt að það er hafsjór á milli þess að hafa fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og að taka það stóra skref sem við erum að óska eftir hér í dag um að löggilda samninginn. Við munum það upp úr 1950 þegar við fullgiltum mannréttindasáttmála Evrópu að þá var talið nóg að gera slíkt og talið að það væri nú kannski engin ástæða til að ætla að Ísland myndi ekki fylgja honum skýrt og skilmerkilega. En hvað kom á daginn? Mannréttindasáttmálinn var síðan löggiltur árið 1993 og það gerbreytti allri réttarstöðu Íslendinga miðað við það sem hafði verið undir einungis fullgildingu mannréttindasáttmálans. Ég er náttúrlega fötluð, varanlegur lögblindur 75% öryrki. Líf mitt, sem dæmi, hefði verið svolítið mikið öðruvísi hefði mér auðnast sú gifta að hafa löggiltan samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þegar ég var að ganga út í lífið, í því sem laut að námi, aðgengi og tilliti til þarfa, t.d. mín sem barns og unglings, það er sennilega hafsjór þar á milli. Þeir ágætu ræðumenn sem hafa talað hér á undan hafa farið djúpt í samninginn, í markmiðin og allt það sem hann hefur að bjóða, en mig langar meira til að segja frá því hvernig hlutirnir hafa þó verið stigvaxandi að ganga í þá átt að koma til móts við fatlað fólk þó að við séum bara að byrja vegferðina. Ég leitaði t.d. fyrir mér á námsferlinum, reyndi að fara í skóla, fara í framhaldsskóla, fara í háskóla. En það voru engin úrræði. Það var enginn löggiltur samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í rauninni voru úrræðin af skornum skammti vegna þess að það var engin skylda til að vera með nein úrræði. Það var góður vilji en ekkert fjármagn, ekkert til að styðja við það. Við höfum séð í skólakerfinu, menntakerfinu, sérstaklega á framhalds- og háskólastigi, hvernig duglegir fatlaðir einstaklingar hafa þurft frá að hverfa vegna þess að þeim var ekki búinn sá grunnur sem þeir þurftu á að halda til að geta lært. En við sjáum að þróunin hefur verið öll í þessa átt. Maður vill í rauninni ekki trúa því að ástæðan fyrir því að samningurinn hefur ekki verið löggiltur eru sennilega peningar. Það kostar að útbúa aðgengi fyrir fatlað fólk. Það kostar að rétta að okkur þá aðstoð sem við þurfum á að halda þegar við erum ekki fullfær um allt á við 100% heilbrigðan einstakling. En hvað kostar það í stóra samhenginu þegar upp er staðið? Er kannski búið að vera að spara aurinn og kasta krónunni? Það er mannauður í fötluðu fólki. Við erum mannauður. Það sem löggilding þessa samnings um réttindi fatlaðs fólks mun í raun gera er að gefa okkur meiri kost á að taka fullan þátt í samfélaginu og að nýta það sem við fengum þó í vöggugjöf. Eins og ég hef oft sagt er nóg böl að vera jafnvel fangi eigin líkama og vera fatlaður og finna fyrir vanmætti þó svo að samfélagið sé ekki líka að þjappa því enn þá betur inn í kollinn á okkur að svona sé staðan og því miður verði henni ekki breytt. En núna stöndum við hér og við getum breytt þessu, við viljum breyta. Það er þverpólitísk samstaða um það. Það var ólýsanlegt þegar hv. þingmaður og flutningsmaður las í upphafi ræðu sinnar alla þá sem eru meðflutningsmenn á þessari þingsályktunartillögu. Það var gleðiefni og í raun fékk ég svipaða tilfinningu, virðulegi forseti, og þegar við vorum að ganga inn í og löggilda NPA-þjónustuna, ómetanlega notendastýrða persónulega aðstoð fyrir mjög fatlað fólk. Þar má reyndar gera mun betur en þegar hefur verið gert, en ég ætla ekki að fara út í það. Hins vegar segi ég: Það sem við erum að horfa upp á núna með því að lögfesta þennan samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk er að reyna af fremsta megni að gera fötluðum kleift að taka að minnsta kosti þátt í samfélaginu á sínum forsendum eins og þeir mögulega geta. Við sem hér erum eigum skilyrðislaust og ber skylda til þess að draga fram allt það besta og leggja okkur fram um að koma til móts við þarfir þeirra sem minna mega sín. Ef okkur auðnast sú gifta að þessi löggilding verði að veruleika, sem ég sannarlega vona, eigum við eftir að uppskera ótrúlegar breytingar í samfélaginu og fá aukinn mannauð, mannauð sem hefur legið í felum einhvers staðar og við höfum ekki einu sinni ímyndað okkur að væri til, hvort sem lýtur að tónlist, vísindum, tækni, lögum, hverju sem er. Fatlað fólk getur gert alla skapaða hluti ef því er einungis búinn grundvöllur til þess. Þá er ég að tala um almennt.
Forseti. Mig langaði að koma hingað upp til að fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá og hljóti forgang strax á þingvetrinum. Á Íslandi hefur undanfarin ár verið unnið ötult starf við að tryggja betur réttindi fatlaðs fólks en þar hefur verið mikið verk að vinna. Nú fyrr á árinu stigum við stórt skref í því þar sem sett voru ný lög um réttindi fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir auk þess sem lög um félagsþjónustu sveitarfélaga voru endurskoðuð og samningur um réttindi fatlaðs fólks innleiddur að hluta. Lögfesting samningsins í heild væri skref sem myndi talsvert betur tryggja réttindi þeirra sem hann á að vernda. Það er stór munur á því að íslenska ríkið skrifi undir samning og viðurkenni tilteknar skuldbindingar sínar og að samningurinn sé lögfestur og hafi þannig bein réttaráhrif á borgarana. Það er skref sem við höfum tekið með veigamikla mannréttindasamninga sem Ísland er aðili að og sem dæmi má nefna mannréttindasáttmála Evrópu og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég sé enga ástæðu fyrir því að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks skuli ekki lögfestur líka hér á landi. Ég vil þakka Samfylkingunni fyrir að leggja þetta þingmál fram og lýsi yfir eindregnum stuðningi við framgang málsins og vona að það hljóti skjóta og góða meðferð í nefndum þingsins.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem ég styð heils hugar og tel að við eigum að ganga í fararbroddi í þessu máli. Ísland getur verið í fararbroddi í svo mörgu eins og við höfum sýnt. Ég ætla bara að koma örstutt inn á þetta. Ég var hér þegar við vorum að lögfesta samninginn um barnasáttmálann. En af því að ég hef verið niðri í þingflokksherbergi að hlusta á umræðuna langar mig að nefna það að ég fékk upplýsingar sem mér fannst ekki samræmast því sem hv. framsögumaður sagði hér áðan. Mér skilst sem sagt að lögfestingin sé ekki á forræði velferðarráðuneytisins þar sem mannréttindasamningar og ábyrgð þeirra heyra samkvæmt forsetaúrskurði undir dómsmálaráðherra og þar með talinn þessi samningur. Það er hins vegar starfandi stýrihópur hjá Stjórnarráðinu sem er að fjalla um mannréttindamál. Þar er verið að greina kosti og galla þess að fullgilda m.a. valkvæða bókun við þennan samning ásamt tveimur öðrum samningum. Ég held að það gæti verið skynsamlegt að beina því til dómsmálaráðherra í þessari umræðu, burt séð frá þessu máli og hvernig það svo fer í vinnslu til nefndarinnar, að stýrihópurinn skoði þetta mál líka þannig að ekki þurfi að bíða eftir því að nefndin ljúki störfum með þetta mál. Við vitum að það getur tekið drjúgan tíma eins og oft áður, jafnvel þó að þingmenn séu sammála um það. Það sitja fulltrúar allra ráðuneyta í þessum stýrihópi því að mannréttindamálin snerta jú öll ráðuneyti með einhverjum hætti eins og við þekkjum. Þessi samningur var fullgiltur í september 2016. Við erum ekki búin að innleiða hann að öllu leyti enn þá. Á sínum tíma þegar við lögfestum barnasáttmálann var horft til þess að breyta lögum sem samræmdust ekki barnasáttmálanum áður en hann var lögfestur. Þessi samningur er náttúrlega risavaxið mál og það væri kannski skynsamlegt að hann væri rýndur með hugsanlegar lagabreytingar í huga sem gætu talist nauðsynlegar áður en við lögfestum hann. Burt séð frá því hvernig málið fer inn í nefndinni ættum við, og ég kannski geri það hér með, að skora á stýrihóp Stjórnarráðsins að taka þetta að sér og byrja að vinna í þessu nú þegar því að ég tel mjög mikilvægt að við náum að ganga fram með þetta sem allra fyrst.
Frú forseti. Ég ætla bara að koma hér í lok umræðunnar og þakka kærlega fyrir þær undirtektir sem þetta mál fær. Ég vil vekja sérstaka athygli á nokkrum ummælum þingmanna. Hv. þm. Inga Sæland bendir réttilega á þann mannauð sem liggur í samfélagi fatlaðra einstaklinga. Það þarf að taka tillit til hans og hann er gríðarlegur. Að sama skapi vil ég taka undir þann málflutning hv. þm. Ingu Sæland að auðvitað skiptir máli að þessi hópur sem aðrir þurfi að hafa tækifæri til að lifa mannsæmandi lífi. Þá vil ég einnig taka undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sem benti á að það hafa að sjálfsögðu átt sér stað ýmiss konar framfarir í réttindamálum fatlaðra en betur má ef duga skal. Hún bendir sérstaklega á að hér þurfi að innleiða sveigjanlegt vinnuframboð fyrir fatlaða og aukið námsframboð, ekki kannski síst aukið framboð framhaldsmenntunar fyrir fatlaða einstaklinga sem kjósa að fara þá leið. Ég fagna sérstaklega stuðningi formanns velferðarnefndar, Halldóru Mogensen, sem tekur undir að vinna þurfi málið hratt og vel. Að sama skapi þakka ég fyrir orð hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, sem er einn af stuðningsaðilum þessa máls. Aðeins að lokum. Ég átta mig alveg á því hvað hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir er að tala hér um og ég er ekki að beina þessum orðum til hennar, ég trúi því að hún styðji þetta mál og flestir ef ekki allir þingmenn Vinstri grænna, en við skulum passa okkur aðeins því að þið sjáið að við erum strax svolítið dottin í kerfiskarlinn. Við vitum ekki alveg í hvaða nefnd þetta á að fara, ég legg til að þetta fari í velferðarnefnd. Tökum bara þá ákvörðun. Það er hægt að deila um það. Hér er lögð fram tillaga um að málið eigi að fara til sérstaks stýrihóps sem er fyrir utan þingið. Auðvitað ætla ég ekki að skipta mér af því hvað stýrihópar skoða og auðvitað ætla ég ekki að stýra því til hvaða hópa velferðarnefnd Alþingis leitar, en í guðanna bænum, við skulum ekki drepa málinu á dreif, setja þetta í enn eina nefndina eða festa þetta í einhverjum stýrihópi. Ég er ekki að gera lítið úr þeirri vinnu sem er á vettvangi stýrihópsins en ég þekki kerfið og kerfinu mun finnast þetta eitthvað flókið. Ég er bara að segja að við sem stöndum hér höfum löggjafarvaldið, við höfum valdið til að álykta eins og hér er lagt til og ég hvet og brýni þingmenn, tökum þetta skref. Ég veit að það er hægt að þvæla þetta mál í stýrihópum, í nefndum, og embættismenn í mörgum ráðuneytum munu gefa haft skoðun á þessu. Gott og vel, við hlustum auðvitað á sérfræðinga, ég er ekki að gera lítið úr því. Við þurfum að vanda okkur, þetta er stórt mál, en við skulum ekki missa þetta mál til kerfiskarlanna ef svo má segja því að við höfðum hérna orð á kerfiskarlahugsuninni. Með fullri virðingu fyrir kerfiskörlum, þeir eru alveg nauðsynlegir. Við skulum taka þessa pólitísku ákvörðun um að lögfesta þennan samning, eftir að sjálfsögðu vandaða vinnu velferðarnefndar og að sjálfsögðu getur velferðarnefnd Alþingis leitað til hvaða stýrihóps sem er, það getur alveg verið nauðsynlegt, en við skulum ekki missa þetta mál frá okkur og svo hverfur þetta inn í kerfishítina ef svo má segja. Við höfum séð það gerast ansi oft að einhverjir starfshópar eiga að skoða ýmislegt og lítið verður úr málum og ég veit að þingmenn vilja það ekki, þeir vilja sjá afgreiðslu þessa máls. Ég ítreka það að ég er ekki að biðja um einhverja flýtimeðferð, ég vil bara að þetta mál fái ákveðinn forgang hjá þingnefndinni og það fái þá meðferð sem ég held að við öll styðjum og að skrefið til fulls verði tekið að þessu sinni. Að lokum langar mig að nefna sérstaklega texta sem barst til þingmanna í morgun frá Þroskahjálp, það var nú búið að nefna það hér áðan, en ég ætlaði bara að gera þessi orð í ályktun Þroskahjálpar að mínum lokaorðum. Hér segir, með leyfi forseta: „Með því að lögfesta samninginn verður mannréttindum fatlaðs fólks veitt aukin vernd og réttaröryggið eykst. Fatlaður einstaklingur getur þá borið ákvæði samningsins fyrir sig sem ótvíræða réttarreglu fyrir dómi eða stjórnvöldum. Lögfesting mun vekja jafnt almenning og þá sem fjalla um málefni fatlaðs fólks fyrir dómstólum, í stjórnsýslu og við undirbúning að lagasetningu, til frekari vitundar um mannréttindi fatlaðs fólks og þá virðingu sem verður að ætlast til að þeim sé sýnd í réttarríki. Lögfesting samningsins um fatlað fólk mun og auka, á alþjóðavettvangi, traust á virðingu íslenska ríkisins fyrir mannréttindum fatlaðs fólks.“ Ég held að þessi litli „passus“ segi allt sem segja þarf hér í lokin.
Frú forseti. Ég verð bara að koma hingað upp því mér fannst gæta aðeins misskilnings. Ég styð málið að sjálfsögðu heils hugar eins og kom fram hjá okkur í samtali í morgun á opinberum vettvangi, mér og hv. þingmanni. Ég er ekki að tala um að þetta fari inn í einhverja kerfishít og týnist. Ég var bara að velta fyrir mér þessu sem gerðist í kringum barnasáttmálann. Þegar við lögfestum hann voru mörg önnur lög sem þurfti að breyta. Það á klárlega við um þetta mál líka. Það er það sem ég er að reyna að segja. Getum við flýtt þessu? Ég er eiginlega svolítið að segja það. Nefndin tekur þetta til sín og vinnur það. Hún gerir það. Og kallar alla til og allt það. En það væri bara hið besta mál að stýrihópurinn tæki þetta mál upp hjá sér líka, burt séð frá afgreiðslunni hér í þinginu. Og jafnvel getur nefndin sem fær þetta hreinlega óskað eftir því að samhliða verði það gert, byrjað á því að fara yfir það hvort einhvers staðar þurfi breytingar á lögum að eiga sér stað til þess að við getum gert þetta hratt og vel. Það er það sem ég átti við, svo að sá misskilningur sé leiðréttur.
Frú forseti. Ég átta mig alveg á því í hverju þingmaðurinn var að brýna okkur. Ég tek alveg undir það og ég fagna því að hv. þingmaður styðji málið. En aftur: Ég bara óttast það að ef við gefum þau skilaboð úr þessum ræðustól að þetta eigi bara að fara í þennan stýrihóp muni hugsanlega lítið sem ekkert gerast. Ég vil fá þetta mál í þinglega meðferð en að sjálfsögðu er ég ekki að mæla gegn því að stýrihópurinn skoði þetta, sérstaklega ef hann flýtir fyrir. Ég vek sérstaka athygli á því að í þingsályktunartillögunni erum við að álykta um að ríkisstjórnin, ekki einn ráðherra heldur ríkisstjórnin, undirbúi lögfestingu þessa samnings og þetta snertir mörg ráðuneyti, ég átta mig á því. Þetta heyrir ekki bara undir dómsmálaráðherra, ekki bara undir félagsmálaráðherra, þetta heyrir undir nokkur ráðuneyti, því að við erum ekki bara að álykta að þessi samningur verði lögfestur heldur að aðlögun annarra íslenskra laga að samningnum verði lokið. Við sjáum að við erum strax farin að velta fyrir okkur hver eigi að þýða samninginn, utanríkisráðuneytið eða velferðarráðuneytið. Við erum að velta fyrir okkur hvaða nefnd eigi að fá þetta. Auðvitað er flækjustig þarna en ef vilji er fyrir hendi þurfa hlutirnir ekkert að vera mjög flóknir. En ég fagna sérstaklega stuðningi hv. þingmanns við efni málsins. Það er það sem máli skiptir.
Virðulegur forseti. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að rangt hafi verið að leggja fram tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum hinn 28. september 2010, samanber þingsályktun nr. 30/138. Viðkomandi ráðherrar verðskuldi afsökunarbeiðni vegna þessa.“ Sú tillaga sem ég flyt hér er flutt af hópi þingmanna úr þremur flokkum. Flutningsmenn benda í greinargerð á nokkur grundvallaratriði. Í fyrsta lagi að niðurstaða Landsdóms sýni að ekki var tilefni til ákæru. Í öðru lagi að ekki hafi verið gætt samræmis við það hvernig lögum um ráðherraábyrgð, almenn hegningarlög eftir atvikum og þar með lögum um Landsdóm, hefur verið beitt, þ.e. að orðið hafi ýmis tilvik í stjórnmálasögunni þar sem ákvarðanir og aðgerðir, eða aðgerðaleysi, stjórnmálamanna kunni að hafa stefnt hagsmunum landsins í hættu án þess að menn hafi þá séð tilefni til að bregðast við því með ákæru. Í þriðja lagi gera flutningsmenn athugasemd við hvernig atkvæðagreiðsla um málshöfðunina fór fram. Hún bar merki þess að annað af tvennu hefði gerst, að annaðhvort hefði átt sér stað alveg ótrúleg tilviljun sem hafi þá ráðið því hver var ákærður og hverjir ekki, eða það sem virðist eiginlega blasa við, að ákveðnir þingmenn hafi skipt með sér verkum í atkvæðagreiðslunni á þann hátt að það tryggði að aðeins einn ráðherra, Geir H. Haarde fyrrverandi forsætisráðherra, yrði ákærður en aðrir ekki þrátt fyrir að fjallað hafi verið um ráðherrana alla í tillögu sérstakrar þingmannanefndar sem lagði til ákæru á hendur ráðherrunum. Í fjórða lagi benda flutningsmenn á að lýðræðislegu stjórnarfari landsins standi ógn af því ef reynt er að fá starfandi eða fyrrverandi stjórnmálamenn dæmda í fangelsi vegna pólitískra aðgerða eða eftir atvikum aðgerðaleysis án þess að uppi hafi verið ásetningur um brot eða ásetningur um að valda tjóni. Við þekkjum það, virðulegur forseti, að ýmsar stjórnmálastefnur og aðferðir í stjórnmálum geta verið til þess fallnar að valda samfélögum talsverðu tjóni. En ágreining um slíkt á að leiða til lykta í kosningum en ekki fyrir dómstólum. Mér finnst rétt að taka fram að ég var aldeilis ekki stuðningsmaður þeirrar ríkisstjórnar sem þeir ráðherrar sem hér um ræðir áttu sæti í. Öðru nær. Þessi ríkisstjórn var starfandi þegar ég hóf þátttöku í stjórnmálum og má eiginlega segja að þátttaka mín í stjórnmálum hafi byrjað sem afleiðing af andstöðu við þá leið sem sú stjórn fór í við að fást við mjög umfangsmikil úrlausnarefni sem samfélagið stóð þá frammi fyrir. Því fer fjarri að ég hafi verið sammála pólitíkinni, stefnunni, sem var rekin í tíð þeirrar stjórnar. Hins vegar fannst mér það í senn fráleitt og í raun óhugnanlegt að þegar sú ríkisstjórn var farin frá og tækifæri var til að ráðast í stefnubreytingu skyldu menn ráðast í að reyna að fá ráðherra þessarar stjórnar dæmda í fangelsi fyrir með hvaða hætti þeir nálguðust þessi stóru viðfangsefni á sínum tíma. Menn gátu eins og ég verið algerlega ósammála ráðherrunum og ríkisstjórninni um hvernig hún stóð að málum en það að ætla að bregðast við því með því að reyna að setja þetta fólk í fangelsi leiddi til þess að hér á Íslandi fóru fram pólitísk réttarhöld yfir einum fyrrverandi ráðherra, fyrrverandi forsætisráðherra landsins. Eins og menn eflaust muna flestir var naumur meiri hluti þingmanna fyrir því, naumur meiri hluti samþykkti að ákæra fyrrverandi forsætisráðherra fyrir sex atriði. Tveimur þessara atriða var strax vísað frá af Landsdómi, ekki einu sinni tekin fyrir, ekki talin þess bær. Ráðherrann var sýknaður í þremur af eftirstandandi fjórum ákæruatriðum en meiri hluti dómara, þó ekki dómararnir allir, taldi rétt að dæma Geir H. Haarde fyrir léttvægustu og óljósustu sakargiftirnar, að hafa ekki bókað í fundargerðir ríkisstjórnar umræðu um þær efnahagslegu hamfarir sem þá riðu yfir heiminn og voru í fréttum á hverjum einasta degi. En af því að ráðherrann hafði ekki látið bóka það sérstaklega að ríkisstjórnin hefði rætt þetta umtalaðasta mál þess samtíma var hann dæmdur fyrir það. Þó taldi dómurinn brotið ekki veigameira en svo að ábyrgðin var að refsingin yrði engin og auk þess, og það er sérstaklega áhugavert og setur nú hlutina svolítið í samhengi, að ríkið skyldi greiða málskostnaðinn. Svoleiðis að niðurstaðan sýndi svo ekki varð um villst að málatilbúnaður þingnefndarinnar sem lagði til ákæru og afstaða meiri hluta þingsins í máli Geirs H. Haarde átti engan rétt á sér. Það er svo fráleitt að halda því fram að með dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í málum sem varða meðferðina hjá Landsdómi felist einhver réttlæting á málsmeðferð Alþingis í þessu máli. Að Landsdómur hafi ekki verið talinn brotlegur við mannréttindalög í því hvernig hann hélt á þessu máli breytir í engu því að það var óforsvaranlegt af hálfu Alþingis að halda á málum eins og þingið gerði, eða meiri hluti þess, og kæra fyrrverandi forsætisráðherra fyrir þá stjórnmálastefnu eða það hvernig hann hélt á málum fyrir nú áratug síðan. Virðulegur forseti. Það hefur líka oft og tíðum verið villandi umræða um Landsdóm og lög um Landsdóm. Jafnvel hefur verið leitast við að stilla þessu máli þannig upp að þingmannanefndin sem lagði til ákæru og þingmennirnir sem samþykktu hana hafi neyðst til þess vegna þess að við höfum setið uppi með úrelt lög um Landsdóm. Það er alveg fráleitur málatilbúnaður. Ég tala nú ekki um þegar því er svo bætt við að annar fyrrverandi forsætisráðherra, sú sem var forsætisráðherra á þeim tíma þegar ákært var í málinu, Jóhanna Sigurðardóttir, hafi lagt fram þingsályktunartillögu um endurskoðun laga um Landsdóm þegar árið 2001. Maður heyrir jafnvel gefið í skyn að bara ef þessi tillaga Jóhönnu Sigurðardóttur hefði verið samþykkt hefði mátt komast hjá þessu öllu saman. Staðreynd málsins er hins vegar sú að Geir H. Haarde var ekki ákærður fyrir brot á lögum um Landsdóm. Hann var ákærður fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð og á almennum hegningarlögum. Ef menn hefðu verið búnir að leggja Landsdóm niður hefði það í engu breytt þessari ákæru, málið hefði einfaldlega verið rekið fyrir almennum dómstólum. Og hvað með tillögu Jóhönnu Sigurðardóttur frá 2001? Var hún til þess fallin að draga úr hættunni á pólitískum réttarhöldum? Það er öðru nær. Tillagan snerist nefnilega um að fyrirkomulag þess að ákæra ráðherra væri of þung í vöfum. Það þyrfti að einfalda skipan mála. Með öðrum orðum: Það var of flókið, of erfitt, að efna til pólitískra réttarhalda á Íslandi að mati Jóhönnu Sigurðardóttur árið 2001. Hún lagði til að skoðað yrði hvort ástæða væri til að leggja niður Landsdóm og reka málin fyrir almennum dómstólum. Það fylgdi sögunni. Þó var sérstaklega tekið fram að ef sú yrði raunin ætti Alþingi áfram að fara með málshöfðunarréttinn. Og einnig að skoða mætti breytingu á réttarfarslögum svo Alþingi gæti tilnefnt sérstaka meðdómendur þegar það höfðaði mál gegn ráðherrum. Það er náttúrlega algerlega brjálæðislegt að leggja til að þingið geti ákært ráðherra og skipað sína eigin dómara. Að ákærandinn geti valið dómara til þess að dæma yfir þeim sem ákærður er. En þetta er ekki búið, virðulegi forseti. Þetta á eftir að versna því að í þessum tillögum kom líka fram að tilefni gæti verið til þess að veita minni hluta þingmanna, tilteknu hlutfalli, málshöfðunarrétt gegn ráðherrum. Með öðrum orðum: Menn gætu hefnt þess fyrir dómstólum sem hallaðist á Alþingi. Minni hluti þingmanna gæti ákveðið að ákæra ráðherra og skipað dómara til að dæma hann. Þetta var tillaga Jóhönnu Sigurðardóttur um endurskoðun laga um Landsdóm og hefði augljóslega ekki verið til þess fallin að draga úr hættunni á pólitískum réttarhöldum, þvert á móti hefði hún gert þau margfalt líklegri. Niðurstaða mannréttindadómstólsins annars vegar og allt tal um hugsanlega og að öllum líkindum tímabæra endurskoðun laga um Landsdóm breytir þar af leiðandi engu um að efnt var til pólitískra réttarhalda á Íslandi. Það er mikilvægt að takast á við þá staðreynd og nota það tækifæri sem nú gefst til að leiða það mál til lykta, sýna afstöðu Alþingis til þess. Ég hef áður gert nokkrar tilraunir til að bregðast við þessu máli, bæði áður en tillaga um málshöfðun var samþykkt á sínum tíma og svo nokkrum sinnum eftir að það var orðinn hlutur. Ég læt vera að rekja það hér, hef gert það annars staðar, en vildi bara nefna það til þess að ítreka að þetta er ekki bara að koma til fyrst núna tíu árum eftir að málið hófst, ef svo má segja, heldur er þetta afleiðing og framhald af löngu ferli. En það er mjög mikilvægt að Alþingi noti tækifærið sem nú gefst til að ákveða að það sé rangt að efna til pólitískra réttarhalda og að þessi 1088 ára gamla stofnun tali skýrt í því efni. Þegar efnt var til réttarhaldanna, þegar ráðherrann var ákærður og reynt að ákæra fleiri, var mikið rætt um mikilvægi uppgjörs. Við hljótum þó að vera þeirrar skoðunar að nú sé mikilvægt að gera upp þetta Landsdómsmál. Á sínum tíma má segja að ýmsir þeirra sem gengu hart fram í þessu hafi vitnað óbeint í Robespierre, einn af leiðtogum frönsku byltingarinnar, sem sagði: „Þótt ákvörðun um ákærur geti ef til vill ekki talist prinsipp í sjálfu sér er hún afleiðing af prinsippinu um lýðræði og því sem þarf að gerast til að vernda samfélagið.“ Við heyrðum svipaðan málflutning vegna Landsdómsmálsins. Þegar kom að því að dæma franska kónginn á sínum tíma, árið 1792 held ég að það hafi verið, sagði Robespierre: „Það er með mikilli hryggð sem ég lýsi hinum óumflýjanlega sannleika að Lúðvík þarf að deyja svo að landið geti lifað.“ Ég held að við höfum heyrt svipaða hluti fyrir ekki svo löngu hér á Íslandi þó að ekki hafi verið um dauðarefsingu að ræða í því tilviki, sem betur fer. En öfgar og fráhvarf frá grundvallarprinsippum réttarríkisins eru alltaf réttlætt út frá almannahag. Þá vitna ég í annan mann, mann sem skrifaði um frönsku byltinguna og spáði því hvernig hún myndi þróast, írska heimspekinginn Edmund Burke, sem sagði: „Það er algeng alhæfingarvilla að ímynda sér að þeir sem kvarta hæst yfir hagsmunum almennings séu þeir sem bera hagsmuni hans helst fyrir brjósti.“ Besta leiðin til að verja hagsmuni heildarinnar er að verja rétt hvers og eins, óháð því hverjir þeir eru. Með þessari tillögu fær Alþingi tækifæri til að staðfesta að það prinsipp verði í hávegum haft og hafna pólitískum réttarhöldum á Íslandi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvort þessi tillaga sé góð nýting á tíma okkar. En gott og vel, við getum svo sem tekið þetta að okkur og farið með þetta sem einhvers konar heimspekilegt umræðuefni. Fyrst hv. 1. flutningsmaður vísaði í Frakkann Robespierre þá vísa ég í annan Frakka, Dominique de Villepin, sem sagði einhvern tímann að ásakanir væru gagnslausar. Í grunninn felast í þessari tillögu og andstöðu minni við hana tvenns konar mismunandi hugmyndir um það hvernig réttlætið virkar í réttarríki. Annars vegar er sú hugmynd, sem er grundvöllur réttarríkisins að ég tel, að ef upp kemur grunur um glæpsamlegt eða ólöglegt athæfi, og ákæruvaldið telur meiri líkur en minni á því að sekt verði sönnuð, sé eðlilegt að málið fari fyrir dómstóla. Í þessu felst grundvallarreglan um sakleysi uns sekt er sönnuð og hún er gríðarlega mikilvægur hornsteinn réttarríkisins. Að ákæra er að skaðlausu, það er enginn dómur fólginn í því og fólk á auðvitað að virða það. Það er dómur dómstólsins sem er dómur og ekkert annað. Gagnstæða hugmyndin birtist í þessari tillögu, að mínu mati, og tillagan kemur meira að segja til þingsins undirrituð af menntuðum lögfræðingum sem ég á svolítið erfitt með að skilja. Þeir eiga jú að vita betur en aðrir hvernig réttarríkið virkar. Það er sú hugmynd að í ákærunni sjálfri felist dómur og að sekt þurfi ekki að sanna heldur sé dómstóllinn í raun bara fyrsta stig refsingar. Þessi hugmynd er fráleit, ekki bara vegna þess að ef hún er sönn í tilfelli Geirs H. Haarde verðum við annaðhvort að játa á okkur tvískipt kerfi réttlætis, þar sem valdhafar fá annars konar meðferð en aðrir, eða þá að við verðum að afnema þá meginreglu að fólk sé saklaust uns sekt er sönnuð. Ég er til í hvorugan þeirra valkosta, mér finnst þeir báðir slæmir. Höfum í huga að Landsdómur sýknaði Geir H. Haarde af öllum ákæruliðum nema einum, þ.e. hin formlega afsökunarbeiðni, þ.e. sýknan, sönnun á sakleysi. Höfum einnig í huga að Landsdómur sakfelldi Geir H. Haarde í einum lið, sekt var sönnuð en reyndar með afar hóflegri refsingu, eins og var rakið. Nú spyr ég: Ætla Miðflokkurinn og þeirra pólitísku samherjar virkilega að fara að standa fyrir því að óska eftir því að Alþingi biðji mann sem var fundinn sekur um mjög lítilvægan glæp en glæp engu að síður - glæpur er kannski ekki rétta orðið, afsakið, tæknimennirnir geta kannski leiðrétt mig, en alla vega lögbrot - afsökunar? Ef það er tilfellið langar mig að vita hvort þessi hópur hyggist biðja fleiri seka menn afsökunar og þá á hverju og á hvaða forsendum. Hvar eru línurnar dregnar? Hvenær telst lögbrot nógu smávægilegt til þess að þeir sem eru fundnir sekir um það fái afsökunarbeiðni uppákvittaða af sjálfu Alþingi? Jafnvel mætti spyrja: Ef ekki á að nota það úrræði sem Landsdómur er þegar svona tilfelli koma upp og þegar slíkur grunur vaknar hvaða varnagla á þá að slá gagnvart misnotkun valds eða öðrum brotum á ráðherraábyrgð? Kannski ekki neina? Það hefur þvert á móti lengi vantað að ábyrgð fylgi valdi á Íslandi, að þingmenn sem verða uppvísir að því að misnota vald sitt eða hagnast persónulega á því að misnota reglur, axli ábyrgð á því; að ráðherrar sem verða uppvísir að skattundanskotum eða annars konar lögbrotum segi af sér og sæti jafnvel eðlilegri rannsókn. Ég segi þetta ekki út af persónulegum kala gagnvart einum eða neinum hér eða annars staðar, heldur segi ég þetta þvert á móti vegna þess að mér finnst algjört grundvallaratriði í lýðræðissamfélagi að hegðun og atferli kjörinna fulltrúa sé hafið yfir allan vafa. Þegar vafi kemur upp og til ákæru kemur verða menn einfaldlega dæmdir eða ekki eða þeir verða einfaldlega dæmdir sekir eða saklausir. Fyrir liggur að Geir H. Haarde var dæmdur í einum lið og sýknaður í öðrum. Svo að því sé haldið til haga hefur Mannréttindadómstóll Evrópu lagt blessun sína yfir það hvernig þetta fór allt saman fram. Þetta er því ekki vandamál sem þarf raunverulega að leysa. Það tvöfalda réttlæti að stjórnmálamenn og aðrir valdhafar og jafnvel bara vel tengdir aðilar í samfélaginu eða auðmenn, eða hverjir það eru, fái alltaf vægari meðferð en allir aðrir, þegar réttlætismál koma upp, er skammarlegt fyrir samfélagið. Ef eitthvað er þá ættu það að vera þeir sem biðja almenning beinlínis um að veita sér aukið vald umfram aðra sem ættu að þurfa að þola hörðustu rýnina. Þingmenn og ráðherrar sem verða uppvísir að brotum í þágu sjálfs sín eða þágu vandamanna sinna eiga að bera meiri ábyrgð en aðrir og ráðherrar sem brjóta gegn lögum um ráðherraábyrgð eiga að sjálfsögðu ekki að fá afsökunarbeiðni fyrir það að bent sé á það og eðlilegu ferli fylgt. Ég hef engar efasemdir um að Geir H. Haarde sé hinn vænsti maður og sömuleiðis Björgvin G. Sigurðsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Árni Mathiesen sem öll lágu undir sambærilegum ávítum á þeim tíma. Þegar grunur vaknar þá er eðlilegt að fylgja eðlilegu ferli og þarf ekki að biðjast afsökunar á því ferli. Ef biðjast ætti afsökunar á einhverju þá væri það kannski frekar að hafa ekki leyft hinum ráðherrunum sem fengu þessar ávítur á sig að standa það af sér fyrir dómi frekar en að hafa óvissuna hangandi yfir sér til frambúðar. Þetta mál er fráleitt og ég satt að segja skil illa hverju flutningsmenn málsins eru að reyna að ná fram með þessari tillögu. Það er engu líkara en verið sé að ýfa upp gömul sár og höfum í huga að það er næstum áratugur liðinn. Það er verið að ýfa upp gömul sár kannski af einhverjum flautaþyrilgangi sem er slæm nýting á tíma okkar hér. Ég ætla því ekki að sóa meiri tíma í frekari umræðu um þetta mál ótilneyddur.
Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef verulegar áhyggjur af hugmyndum hv. þingmanns um réttarríkið. Þetta mál snýst um það hvernig Alþingi fór með vald sitt. Ekki hvort Geir H. Haarde hafi verið sakfelldur fyrir stöðumælasekt eða eitthvert formbrot heldur hvernig Alþingi fór með vald sitt. Að hafa ákæruvald er mikilvægt. Vandamálið sem við glímum við hér er, og þegar við skoðum dóm Landsdóms þá sjáum við og það er svo augljóst fyrir okkur öllum, að þarna réð allt annað en að fara vel með vald sitt. Þarna fór fram pólitískt uppgjör. Spurningin er bara sú: Finnst þingmönnum ekki ástæða til þess, ef við höfum nú farið illa með vald okkar á þinginu, að við biðjumst afsökunar á því? Hvað er að því? Að við biðjumst bara afsökunar á að hafa farið illa með vald okkar? Í mínum huga, og ég skrifaði um það þá þegar á þeim tíma þegar ég starfaði sem lögmaður, þegar ég horfði á þessa ákæru, varð mér um og ó. Og ekki starfaði ég í Sjálfstæðisflokknum þá. Ég hafði verulegar áhyggjur af því, hv. þingmaður, hvernig Alþingi ætlaði að fara með vald sitt. Og ég hugsaði einmitt til byltingarinnar í Frakklandi og ég hugsaði um þá hugmyndafræði sem tók hér við völdum 2009 og þar sem tekið er við völdum annars staðar, þá byrjar alltaf sama uppgjörið. Taka pólitísku andstæðingana frá með einum eða öðrum hætti og breyta stjórnarskránni. Það er alltaf það sama. Þetta er hættuleg þróun. Ég vil spyrja hv. þingmann: Ef það er þannig að þingmanninum finnst þessi meðferð í lagi eins og hún var, þá segir hann það bara, en ef honum finnst hún ekki hafa verið góð og illa farið með valdið, hvort honum finnist þá ekki rétt að menn biðjist afsökunar á því.
Frú forseti. Þetta eru ágætispunktar hjá hv. þingmanni. Ég hef verið mikill talsmaður þess að menn sem fara illa með vald sitt viðurkenni það, þeir biðjist afsökunar. En í þessu tiltekna tilfelli fékk Mannréttindadómstóll Evrópu þetta mál til sín og mat það á grundvelli mannréttindalaga, mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, nei, Evrópusambandsins … [[Gripið fram í.]]Nei, Evrópu, þetta er Evrópuráð, nú er ég að rugla alls konar hlutum saman. En það var farið yfir þetta og komist að þeirri niðurstöðu að þetta væri allt saman í samræmi við góðar venjur. Hvort einstakir þingmenn á þeim tíma hafi farið illa með vald sitt þegar þeir greiddu atkvæði með þessari tillögu er þeirra hausverkur og þeirra að meta. En ég get ekki litið svo á að Alþingi sjálft hafi farið illa með vald sitt í þessu tilfelli þar sem það var uppi rökstuddur grunur sem reyndist réttur í einum ákærulið, að vísu mjög lítilvægum en reyndist engu að síður réttur varðandi það að ekki hefði verið fylgt öllum lögum með fullnægjandi hætti. Auðvitað eiga menn að bera ábyrgð á því þegar þeir fara illa með vald sitt. Mikið væri ég til í það ef það væri miklu algengara fyrirbæri í íslenskri pólitík. En það breytir því ekki að þetta var gert með lögmætum hætti. Mannréttindadómstóll Evrópu komst að þeirri niðurstöðu að þetta hefði verið gert með réttmætum hætti og það á ekki að þurfa að fjölyrða um það meir. Það getur verið að við getum verið ósammála um þetta en það sem ég er kannski fyrst og fremst að fara fram á er að ef einhverjir tilteknir aðilar sem voru þingmenn á þeim tíma upplifa að þeir hafi farið illa með vald sitt eiga auðvitað þeir að biðjast afsökunar. En Alþingi á ekki að sóa tíma sínum í þetta þar sem þetta var allt saman rétt gert.
Hæstv. forseti. Mannréttindadómstóll Evrópu er ekki að taka afstöðu efnislega um þetta mál. Hann er einfaldlega að segja: Þetta fyrirkomulag er ekki brot á sáttmálanum. Það breytir því ekki að það eigi að skoða það hvernig menn fóru með vald sitt. Ef ríkissaksóknari fer illa með vald sitt, tilefnislausar ákærur og eitthvað slíkt, þá fettir Evrópudómstóllinn ekkert fingur út í það. Formið er allt í lagi, skipulagið er allt í lagi. En efnislega og þegar maður skoðar málið, hv. þingmaður, getur enginn sagt annað en að þessi ákæra, og allir hennar liðir nema þessi eini formliður, var auðvitað pólitískt uppgjör. Ef menn sjá það ekki eru þeir algerlega blindir í mínum huga. En menn geta verið sáttir við það og talið eðlilegt að fara í eitthvert slíkt uppgjör. Ég tel það ekki eðlilegt. Þeir sem fara með ákæruvald eiga ekki að fara í pólitískt uppgjör. Það er mitt mat. Og ef Alþingi hefur gert það þá á það að biðjast afsökunar á því. Ekki einn og einn þingmaður. Annað eins kemur nú úr þessu þingi í þingsályktunartillögum í gegnum tíðina. Við getum ekki bara sagt: Þetta var bara þannig ástand, svo sérstakt ástand. Við getum reynt að réttlæta þessa vitleysu með því að við vorum í uppnámi og áfalli. Gerum það þá bara. En ég verð að segja eins og er að þetta voru pólitísk réttarhöld. Það blasir við. Það hefur ekkert með Mannréttindadómstól Evrópu að gera. Við eigum að passa það, og það er kannski tilgangurinn með þessu öllu saman, að við förum ekki aftur í eitthvert svona uppgjör af þessu tagi meðan lögin eru enn þá til staðar, [[Forseti hringir.]]förum ekki aftur í svona uppgjör þegar þannig árar og við verðum fyrir slíkum áföllum.
Frú forseti. Það er svo sem rétt hjá hv. þingmanni að það kemur ýmislegt farsakennt út úr þessum sal. Eigum við að biðjast afsökunar á því í hvert einasta skipti sem einhver vond þingsályktunartillaga er samþykkt, einhver vond lög sett í gang, jafnvel lög sem valda fólki áþján úti í samfélaginu? Eða ætti kannski hver og einn þingmaður að bera aðeins meiri ábyrgð á því hvernig hann starfar og vera aðeins meðvitaðri um afleiðingarnar af gjörðum hans? Var þetta pólitískt uppgjör? Ég veit það ekki. Ég var ekki í pólitík á þeim tíma. Meira að segja stjórnmálaflokkurinn sem ég starfa með var ekki til. Ég fylgdist auðvitað með þessu en það er ekki það sem ég er að benda á. Það sem ég er að gagnrýna er að það að ákæra, það að hafa efasemdir um réttmæti, sé gert tortryggilegt. Það felst í þessari tillögu. Ég er ekki á því að það eigi að fara í pólitískar nornaveiðar. Það er ekki góð hugmynd. Og auðvitað verður fólk að bera ábyrgð á því. En þegar verkfærið er notað, verkfæri sem eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er fullkomlega fínt að forminu til, þá er sem betur fer þetta dásamlega fyrirbæri sem heitir dómstóll á bak við sem tekur lokaákvörðun um hvort rétt hafi verið farið með vald. Ef venjulegur saksóknari eða ríkissaksóknari fer illa með vald sitt, ákveður að ákæra einhvern í pólitískum eða persónulegum tilgangi og fer illa með vald sitt, þá er þó dómstóll til staðar til þess að taka lokaákvörðun. Sem betur fer. Það væri vont ef ákæruvald og dómsvald væri spyrt saman. En í þessu tilfelli tók Alþingi þessa ákvörðun, kannski í pólitískum tilgangi, kannski ekki, en dómstóllinn vann sitt verk fullkomlega og skilaði fínni niðurstöðu. Við eigum bara að fagna því, ekki að vera núna næstum því tíu árum síðar að reyna að ýfa þetta upp.
Hæstv. forseti. Það er kominn tími til að mál sem þetta fái umræðu og vonandi afgreiðslu á Alþingi. Ég var á þingi þegar þessi óskapnaður gekk yfir og það kenndi manni ýmislegt, ekki eingöngu um það hvernig Alþingi getur starfað heldur líka hversu sérkennilegt mannlegt eðli getur verið. Ég leyfi mér að orða það þannig. Hér í þessum sal fóru fram pólitísk réttarhöld. Hér voru ákveðnir einstaklingar teknir út fyrir sviga og sagt að þeir bæru ábyrgð á einhverjum hlut sem þeir gátu ekki komið í veg fyrir eða borið ábyrgð á í rauninni eins og margoft hefur komið fram og verið sýnt fram á. Hér var reiknað út hvernig atkvæðagreiðslan átti að fara. Hér frammi voru menn dregnir inn í herbergi, það var hringt, menn voru teknir afsíðis til að tryggja að atkvæði féllu svona og svona. Þetta voru pólitísk réttarhöld, niðurstaðan var útreiknuð enda hefur kannski komið í ljós að eftir á eru ekkert allir rosalega brattir með hvernig þetta var. Mig minnir einmitt að hv. fyrrverandi þingmaður Ögmundur Jónasson hafi sagt frá því hvers konar vitleysa hafi verið hér í gangi. Hér var Alþingi sett í þá stöðu að einhverjir stjórnmálamenn vildu fara í pólitískt uppgjör. Þeir sögðu: Nú er tækifærið, klekkjum á þessum andskotum. Afsakið orðbragðið, virðulegi forseti. Þetta voru pólitísk réttarhöld og ekkert annað. Það var sorglegt, ég ætla ekki að lýsa því hvað það var ömurlegt að vera hérna og verða vitni að þessu. Maður sá líka og heyrði hvernig þingmenn töluðu, að nú væri tækifærið til að sýna þeim í eitt skipti fyrir öll að svona gengi ekki, að þessir aðilar gætu ekki farið með völdin eins og ekkert væri o.s.frv. Ég var að lesa frásagnir frá þessum tíma fyrir þessa ræðu, það sem þingmenn höfðu sagt í samtölum við fréttamenn og aðra um hvernig þeim liði. Ég get alveg vottað að manni leið einhvern veginn eftir þessa atkvæðagreiðslu eins og eitthvað hefði hreinlega dáið. Það var búið að niðurlægja Alþingi með þessu, með pólitískum réttarhöldum sem áttu aldrei að eiga sér stað. Þetta var algjörlega sorglegt. Svo koma menn hér eins og þingmaður Pírata og fara að tala um að tímanum sé illa varið. Þeir ættu að fara frekar yfir það sem Píratar eru að gera í þinginu og reyna að nýta tímann betur. Hér var, ég ætla bara að segja það, farið í pólitísk réttarhöld yfir fólki sem átti það ekki skilið - og það má ekki ræða það hér. Árið 2011 reyndi formaður Sjálfstæðisflokksins að koma vitinu fyrir þingmenn hér, vildi leggja fram tillögu um að draga þessa ákvörðun til baka. Hún var reyndar lögð fram en það var komið í veg fyrir að hún fengi afgreiðslu, mikið til af sama fólkinu og stóð að ákærunni. Virðulegur forseti. Það er kominn tími til að Alþingi biðji sérstaklega fyrrverandi forsætisráðherra afsökunar á þessu og líka þá aðra sem voru sérstaklega ákærðir í þessum ákærum. Gleymum því ekki að Alþingi var ákæruvaldið. Meiri hluti þess samþykkti að ákæra og þá geta menn ekki sagt að þetta hafi bara verið einhver niðurstaða á þingi. Svo átti landsdómur að fjalla um málið og komast að sekt eða sakleysi. Þingmenn tóku þá afstöðu, byggða á pólitískri hugsun, ekki á rökum, að það ætti að ákæra þetta fólk og sér í lagi þennan einstakling, fyrrverandi forsætisráðherra. Ég tók til máls um þetta mál þá. Mér er jafn mikið niðri fyrir núna og mér var þá, fyrir tæpum áratug. Ég ætla ekki að segja að ég hafi vitað það en það var a.m.k. mín skoðun að þetta myndi elta Alþingi í fjölmörg ár, það væri búið að setja Alþingi niður með þessu, ekki vegna þess að þetta byggði á því að menn hefðu komist að einhverri málefnalegri niðurstöðu, nei, þetta var tækifæri sem menn nýttu sér. Það er það sem er sorglegast í þessu. Þarna átti að gera upp. Nú er tækifæri til þess aðeins að rétta hlutinn. Hann verður aldrei að fullu réttur, það vitum við. Hver var niðurstaða landsdóms? Jú, jú, fyrrverandi forsætisráðherra var skammaður fyrir að halda ekki nógu marga fundi. Manni fannst þetta pínulítið grín, ég verð að segja alveg eins og er, eftir allan þennan málatilbúnað. Eftir allt sem var búið að gerast og setja Alþingi niður með þessu var það niðurstaðan. Alveg stórfurðulegt. Ég held reyndar að það ætti að gera annað. Ég held að Alþingi ætti að sjá sóma sinn í því að þakka Geir Hilmari Haarde fyrir að leiða Ísland í gegnum þennan tíma, 2008–2009. Hver leiddi hér og beitti sér fyrir neyðarlögunum? Var það ekki fyrrverandi forsætisráðherra, Geir Hilmar Haarde? Hafa menn þakkað það sérstaklega? Er ekki rétt að taka þetta ógeðslega grjót hérna úti og setja mynd af manninum þar í staðinn? Það er alveg stórfurðulegt hvernig menn hafa hagað sér í þessu máli öllu saman. Virðulegi forseti. Ég vona að þetta mál fái snögga og góða afgreiðslu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að hér verði ekki reynt að gera það sama og 2011 þegar komið var í veg fyrir að þáverandi formaður - já, hann er það reyndar enn þá - Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, núverandi fjármálaráðherra, sem reyndar hefur leitt suma af þessum fuglum til valda aftur, að ekki verði aftur komið í veg fyrir að Alþingi geri hreint fyrir sínum dyrum varðandi þetta mál. Það er kominn tími til að gera það. Ég vona, virðulegi forseti, að það sé hægt að loka þessum kafla um þetta mál með þessum hætti. Því miður mun þessi framkvæmd og það pólitíska sjónarspil sem hér fór fram, þetta ærumorð á þessum manni sérstaklega, hanga yfir Alþingi um ókomna tíð.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa nein orð um þá atburðarás sem málið fjallar um sem var hérna fyrir tíu árum. Ég var ekki starfandi í stjórnmálum og bjó ekki einu sinni á Íslandi á þeim tíma. Hins vegar hjó ég pínulítið eftir því í þessari áhugaverðu umræðu að það er ofboðslega mikil áhersla á það hvað gerist hérna inni og ekki út frá samfélaginu, út frá almenningi, hlutdeild hans og því hvernig almenningur upplifði þetta allt saman. En ég ætla að færa mig yfir í annað mál. Þegar kollegi minn í Pírötum sagði upphaflega að þetta væri sóun á tíma Alþingis var ég sammála. Eftir að hafa hlýtt á umræðuna er ég hins vegar eiginlega komin á þá skoðun að hún sé mjög nauðsynleg, eins og ég segi ekkert endilega nákvæmlega hver gerði hverjum hvað fyrir tíu árum heldur hvernig við viljum hafa þessa hluti inni á Alþingi. Hvernig viljum við hafa formið? Þessi umræða hefur opnað augu mín mjög mikið. Hv. þm. Brynjar Níelsson kom með annan vinkil sem ég var ekki búin að sjá fyrr en hann benti á hann, t.d. það hvernig Alþingi fer með ákæruvald sitt. Það er allt annað en raunverulega frá því hver niðurstaðan varð í þessu einstaka máli. Hv. þm. Brynjar Níelsson talaði mikið um uppgjör í ræðu sinni. Þá langar mig að spyrja: Er samt ekki ástæða til að hafa einhvers konar uppgjör, ekki pólitískt en einhvers konar uppgjör með reglulegu millibili? Eins spyr ég: Er þetta mál ekki raunverulega líka uppgjör sem er verið að flytja hérna í dag? Ég ætla að ljúka þessu með því að segja að það er mjög áhugavert, skemmtilegt og gott að koma upp núna vegna þess í lok vikunnar, minnir mig, leggur hæstv. forsætisráðherra fram traustsskýrsluna merkilegu og áhugaverðu. Í samhengi þess er mjög gott að þessi umræða hafi opnað málið. Við sem störfum á Alþingi Íslendinga þurfum að spyrja okkur: Hvernig viljum við hafa þetta?
Hæstv. forseti. Ég kem upp til þess að veita andsvar vegna þess að spurningu var eiginlega beint til mín. Þegar þjóð verður fyrir áfalli og hörmungum af þessu tagi þarf að fara yfir allt hvað gerðist, af hverju, hvort við getum lært eitthvað o.s.frv. Það var gert. Það fór fram ítarleg rannsókn og skoðun og ýmsar tillögur til úrbóta voru lagðar fram. Sú vinna fór strax af stað í þessari stóru skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Einhverra hluta vegna dugði ekki einhverjum að fara yfir þetta og skoða þetta. Það þurfti að refsa einhverjum, það var eins og menn væru ekki sáttir fyrr, í staðinn fyrir að segja: Heyrðu, bíddu, menn gerðu sitt besta við einhverjar aðstæður en svo fór sem fór. Síðan voru þessir ákærðu ekki vitlausari en svo að þeir undirbjuggu löggjöf sem gjörsamlega reisti þessa þjóð á mettíma. Neyðarlögin voru grundvallaratriði. Ótrúlegur árangur náðist þar sem menn voru löngu búnir að undirbúa sig fyrir hrunið, undirbúa þetta fyrir hrunið, gerðu alveg ótrúlega vel - og fengu svo ákæru í hausinn. Það finnst mér fyrir neðan allar hellur. Þetta blasti bara svona við mér. Ég lít ekki á afsökun Alþingis hér og nú sem eitthvert uppgjör við einhverja þingmenn þá. Ég segi bara: Alþingi ber ábyrgð á þessu. Þetta var sneypuför fyrir landsdóm, sneypuför, það liggur fyrir. Biðjum viðkomandi velvirðingar á því. Það er bara það sem mér finnst eðlilegt. Hvort formið er síðan með þessum eða öðrum hætti geta menn deilt um.
Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni góð svör. Ég skil betur hvað hann átti við áðan. Hins vegar velti ég fyrir mér hvort það sé eðlilegt að Alþingi árið 2018 biðjist afsökunar á atburðarás sem fór fram áratug fyrr og kannski einmitt sér í lagi vegna þess að hún er svona pólitísk. Það er verið að tala um að þetta hafi verið pólitísk aðför að einhverjum. Er eðlilegt að Alþingi sé sett í þessa stöðu í ljósi þess að þingmenn hafa engan aðgang að almennilegum upplýsingum til að geta myndað sér upplýsta skoðun á því hvort þetta hafi verið pólitísk aðför eða ekki? Er það fordæmi sem við viljum setja? Það er það sem ég vil enda á að segja.
Hæstv. forseti. Það er allt í lagi að velta þeirri spurningu fyrir sér hvort þetta sé rétta aðferðin, hvort við eigum að gera svona. Mér finnst ekkert óeðlileg umræða um hvernig við getum gert þetta. Það sem ég segi bara er að þessi mikla ákæra í mörgum alvarlegum liðum, þar sem alls staðar var sýknað, segir manni að þetta hafi a.m.k. verið misheppnuð för. Af því að ég hef unnið svo lengi í þessu kerfi hefur mér verið afskaplega umhugað um að menn sem fara með vald, ekki síst ákæruvald, fari vel með það, vandi sig og verði nokkuð vissir um að einhver árangur náist. Þarna horfi ég á gamlan ákæranda sem ég fullyrði að fór mjög vel með ákæruvald sitt, hv. þm. Karl Gauta Hjaltason. Þetta skiptir máli. Þetta skiptir mig máli vegna þess að við getum ekki alltaf bara sagt: Ef þetta er vitlaust leiðrétta dómstólarnir það. Bara það að fá ákæru er afskaplega þungbært og felur í sér löng málaferli. Dómstóll götunnar tekur oft við. Þótt maður sé sýknaður af dómi er önnur niðurstaða hjá dómstóli götunnar. Ákæruvald er svo mikilvægt vald að menn geta ekki ákært af neinni léttúð, ekki pólitík eða neinu slíku. Það er það sem ég er að reyna að koma að. Þess vegna er ég aðili að þessari þingsályktunartillögu. Það má vel vera að hægt hefði verið að gera hlutina einhvern veginn öðruvísi. Við getum alveg tekið debatt um það. En ég myndi aldrei vilja fara að réttlæta það og segja að þetta væri bara búið og gert, þetta væri bara eitthvert gamalt uppgjör og spyrja hvort það væri ekki óþarfi. Við biðjumst afsökunar og velvirðingar á því að við gerum einhverja vitleysu þó að hún sé gömul.
Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir þessi svör. Ég ætla að leggjast yfir þetta og melta það aðeins fyrir mig.
Frú forseti. Ég tel þetta mál hafa skírskotun langt út fyrir það landsdómsmál sem er tilefni þessarar tillögu. Í mínum huga vegur þyngst í þessu máli að standa vörð um að Ísland sé réttarríki án þess að nokkur afsláttur sé gefinn í því efni. Réttarríkið og lýðræðislegt stjórnarfyrirkomulag eru hyrningarsteinar íslensks samfélags. Fagnaðarefni er að fá tækifæri til að undirstrika mikilvægi réttarríkisins og mætti hafa stór orð um hverju menn standa frammi fyrir þegar þess nýtur ekki við. Menn þekkja hvernig fer fyrir mannréttindum og siðmenningu í alræðisríkjum þar sem réttarríkið er eins og hver önnur framandi hugsun. Í réttarríki eiga pólitísk sjónarmið ekkert erindi á vettvang ákæruvalds og alþingismenn eiga ekki að hafa áhrif á hverjir sæta ákæru. Pólitísk uppgjör eiga að fara fram á vettvangi stjórnmála en ekki dómstóla. Þessi þingsályktunartillaga felur í sér áréttingu á að Ísland sé réttarríki og kröfu um að reglur réttarríkisins séu virtar. Þess vegna styð ég þessa tillögu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrsta flutningsmanni þessa máls fyrir koma með það inn í þingið með þessum hætti og gefa okkur öðrum tækifæri á að vera meðflutningsmenn að þessu þarfa máli. Ég segi eins og sumir þeir sem tekið hafa til máls í dag að ekki sat ég hér þegar þetta fór fram. Ég var starfandi í fjölmiðlum og horfði á þetta utan frá og inn, og leið satt best að segja önn fyrir að horfa upp á það sem fór fram á Alþingi á þessum tíma. Það er ekki svo, eins og kom fram hjá hv. þm. Smára McCarthy hérna áðan, að tíma þingsins sé illa varið í að ræða þetta. Hér er um algjört grundvallaratriði að ræða í störfum þingsins. Það mætti meira að segja leiða að því nokkuð sterk rök að tíma þingsins væri sjaldan betur varið en að ræða einmitt þetta mál. Þetta er nefnilega, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson komst að orði áðan, spurningin um að misfara með vald, ekki með venjulegt vald heldur ákæruvald. Það er ekki eins og um hafi verið að ræða einhvers konar venjulega saksókn eða ákæru af hálfu saksóknara í þessu máli. Það var um það að ræða að Alþingi tók pólitíska ákvörðun um að ákæra tiltekna einstaklinga. Það er svo alveg sérstakur kapítuli hvernig atkvæðagreiðslan fór og var athyglisvert að heyra frá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, sem var hér vitni að þessum atburðum öllum eða þessum ódæmum öllum, eins og ég vil kalla það, hvernig menn skipulögðu atkvæðagreiðsluna sem endaði svo með þessum forkastanlega hætti. Ég held að það sé engin tilviljun að þeir eru nú ekki fjölmennir í þingsalnum úr þeim flokki sem smánarlegast gekk fram í atkvæðagreiðslunni. Nei, þessum tíma er ekki illa varið, þessu síðdegi hér til þess að ræða þetta. Ég gladdist svo að heyra hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur segja, ef ég skildi hana rétt, að hún hefði skipt um skoðun. Hún hefði fyrst verið sammála samflokksmanni sínum hv. þm. Smára McCarthy um að þetta væri illa farið með tímann en hún hafi síðan komist að raun um að tilefni væri til að ræða þetta. Það þarf svo sem ekki að setja á langa ræðu um þetta. Ég vildi þó bara segja það í lokin að mér liði satt best að segja töluvert betur sem alþingismanni í þessum sal ef ég fengi tækifæri til þess að biðjast afsökunar á þeirri ósvinnu sem Alþingi vann hér fyrir tæpum áratug. Verið er að tala um Alþingi hér sem stofnun, það er ekki tala um Alþingi endilega í samhengi við þá einstaklinga sem sátu hér þá. Þess vegna er nú t.d. ríkisvaldið að biðjast afsökunar á ýmsum hlutum sem unnir voru hér fyrir áratugum varðandi dvalarheimili, upptökuheimili og annað það sem unnið var í skjóli ríkisins á sínum tíma. Ríkið telur sér nú ekki bara skylt að biðjast afsökunar á því heldur einnig að bæta það með einhverjum hætti. Og ég endurtek að sjálfum liði mér betur ef Alþingi bætti fyrir þessa ósvinnu með því að biðjast afsökunar á þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu eða hlýddu á hana. Ég vil þó nefna sérstaklega að mér brá nú svolítið í brún við að hlýða á ræðu hv. þm. Smára McCarthys vegna þess að með ræðu sinni fannst mér þingmaðurinn sýna að það væri svo sannarlega þörf á þessari umræðu. Þar sem mér fannst eiginlega óhugnanlegt í málflutningi hv. þingmanns voru skilaboðin um það að það væri ekkert stórmál þó að menn væru ákærðir, menn ættu jafnvel bara að vera glaðir yfir að vera ákærðir til að fá tækifæri til að sanna sakleysi sitt. Ástæðan fyrir því að mér þótti þetta óhugnanlegt er sú, fyrir utan það hversu fráleitt þetta er, að þetta er nákvæmlega það sama og menn fengu að heyra í Austur-Þýskalandi á sínum tíma og í Sovétríkjunum. Menn ættu nú bara að gleðjast yfir ákæru, þá fengju þeir tækifæri til að sanna að þeir væru saklausir menn. Að nefna það svo í samhengi við þetta mál hér á Íslandi finnst mér til marks um að ekki veiti af því að Alþingi árétti að hér á landi komi pólitísk réttarhöld ekki til greina og að menn ráðist ekki í ákærur bara til þess að gefa þeim tækifæri til þess að sanna sakleysi sitt. Meira segja er látið fylgja sögunni að þeir ráðherrar sem ekki voru ákærðir hefðu eiginlega bara verið óheppnir að fá ekki tækifæri til að sanna sakleysi sitt. Og svo þetta að það sé svo langt um liðið, það séu komin tíu ár - ég efast um að að mati fórnarlambsins, þess sem var ákærður, að mati Geirs H. Haardes, séu liðin tíu ár frá því að þetta mál kláraðist, ef það er í hans huga búið yfir höfuð. Þetta er nefnilega mál sem hefur aldrei verið klárað og er þar af leiðandi óuppgert, fyrst við tölum um uppgjör. En með því að þingið álykti að það hafi verið rangt að standa að þessum ákærum, eða tilraunum til ákæru, getum við á vissan hátt klárað þetta mál, þó að eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi hverfi það auðvitað ekki alveg fyrir vikið. Ég bendi hv. þingmönnum á það, ef einhverjum þykir óviðeigandi að þeir sjálfir, eða upplifa það sem svo að þeir sjálfir persónulega séu að biðjast afsökunar með því að samþykkja þessa tillögu, að orðalag tillögunnar veitir talsvert svigrúm. Þar segir að „viðkomandi ráðherrar verðskuldi afsökunarbeiðni“. Menn geta svo bara metið það út frá sjálfum sér hvaðan þeir verðskuldi þá afsökunarbeiðni. En með samþykkt þessarar tillögu væri þó þingið að klára málið á vissan hátt fyrir sitt leyti, sýna að þetta væru að mati Alþingis mistök, mistök sem þessi stofnun sem slík eða meiri hluti þingmanna og þar af leiðandi þessi stofnun hefði gert á sínum tíma og mistök sem menn ætli aldrei, aldrei að endurtaka.
Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um undirritun og fullgildingu valfrjálsrar bókunar við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Tillagan var áður lögð fram á 147. löggjafarþingi og á 148. löggjafarþingi og er nú endurflutt að mestu óbreytt. Alþjóðasamningur um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem ég mun hér eftir kalla „samninginn“ til að auðvelda aðeins mál mitt, var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 16. desember 1966, undirritaður fyrir Íslands hönd 30. desember 1968 og fullgiltur 22. ágúst 1979. Í inngangsorðum samningsins segir að þau ríki sem séu aðilar að samningnum hafi í huga að viðurkenning á meðfæddri göfgi mannsins og jöfnum óaðskiljanlegum réttindum allra manna sé grundvöllur frelsis, réttlætis og friðar í heiminum. Í inngangsorðum samningsins viðurkenna aðildarríki hans að sú hugsjón að menn séu frjálsir, óttalausir og þurfi ekki að líða skort rætist því aðeins að sköpuð verði skilyrði til þess að allir geti notið efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda, jafnt sem borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda. Með fullgildingu samningsins á Íslandi var ákveðnum efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum mannréttindum veitt vernd sem þau höfðu ekki notið áður. Fullgilding samningsins fól þannig í sér stórt skref í sögu mannréttindaverndar hérlendis. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. desember 2008 var samþykkt valfrjáls bókun við samninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem fól í sér stofnun kærunefndar sem starfar samkvæmt samningnum og hefur úrskurðarvald gagnvart samningsaðilum um brot gegn ákvæðum samningsins. Vinna við þessa bókun hefur staðið yfir síðan á 10. áratug síðustu aldar en eftir að hún var samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hófst undirritun 24. september 2009. Síðan þá hafa 49 ríki gerst aðilar að samningnum. Kæruleiðin sem kveðið er á um í bókuninni hefur verið virk síðan 2013 og hafa nú fyrstu úrskurðir fallið. Árið 1979 fullgilti Ísland tvo alþjóðasamninga Sameinuðu þjóðanna. Þar var annars vegar um að ræða alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hins vegar um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Samhliða fullgildingu alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi var fullgilt valfrjáls bókun við samninginn sem kom á fót kærunefnd og nefnist hún mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna. Nefndin starfar þó aðeins samkvæmt alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og tekur þannig aðeins á úrlausnarefnum er varða fyrstu kynslóðar mannréttindi. Með fullgildingu valfrjálsrar bókunar við samninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi yrði komið á fót sambærilegri kærunefnd fyrir brot gegn þeim samningi og myndu efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi þannig hljóta aukna vernd sambærilega þeirri sem gilt hefur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi síðan 1979. Á árunum 2016–2017 fór fram allsherjarúttekt mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála á Íslandi. Í skýrslunni var farið yfir það hvernig íslensk stjórnvöld hafa fylgt eftir tilmælum fyrri úttektar Sameinuðu þjóðanna og greint frá því til hvaða aðgerða hefur verið gripið til að bæta stöðu mannréttindamála á Íslandi. Í úttektinni var bent á að Ísland hefur fullgilt allar valfrjálsar bókanir við þá mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem það er aðili að, nema bókanir við samning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, samning gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og þriðju bókun við barnasáttmálann. Í allsherjarúttektinni voru íslensk stjórnvöld hvött til að fullgilda valfrjálsa bókun við samninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Ekki var tekin sérstök afstaða til þess í skýrslu stjórnvalda um allsherjarúttekt Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttinda sem gefin var út 1. ágúst 2016 hvort stjórnvöld stefndu að undirritun og fullgildingu bókunarinnar. Ljóst er að á undanförnum árum og áratugum hefur vægi efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda aukist mjög. Með undirritun og fullgildingu valfrjálsrar bókunar við samninginn mætti stuðla að aukinni vernd þessara réttinda. Þannig yrði komið á sambærilegri kæruleið fyrir þau réttindi sem varin eru í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Það er orðið langt síðan Ísland varð aðili að þessum samningi og staðfesti mikilvægi réttindanna sem hann verndar, bæði með breytingum á lögum og stjórnarskrá en einnig fyrir dómstólum. Með því að undirrita og fullgilda valfrjálsa bókun við samninginn verður kærunefnd sem starfar samkvæmt samningnum kleift að taka við erindum frá einstaklingum á Íslandi. Með því að stíga þetta skref má auka vernd þessara mikilvægu réttinda og er því lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að undirrita fyrir Íslands hönd og fullgilda valfrjálsu bókunina við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, Inga Sæland, Jónína Björk Óskarsdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir breytingu á 14. gr. laganna þannig að við 1. mgr. bætast þrír nýir málsliðir, svohljóðandi: „Heimild til verðtryggingar láns með veði í íbúðarhúsnæði er bundin því skilyrði að við útreikning verðbóta séu felld brott áhrif breytinga á óbeinum sköttum og húsnæðisliðar vísitölu neysluverðs og að ákvæðisvextir nemi eigi hærri hlutfallstölu en 2% á ári. Hagstofa Íslands skal gefa út mánaðarlega vísitölu þar sem óbeinir skattar og húsnæðisliður hafa verið felld brott. Heimilt er að verðtryggt jafngreiðslulán með veði í íbúðarhúsnæði hafi allt að 25 ára lánstíma.“ Frú forseti. Markmið með þessu frumvarpi og með þeim breytingum sem hér eru lagðar til á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, er að leitast við að jafna stöðu samningsaðila um verðtryggð lán til kaupa á íbúðarhúsnæði og tryggja fjölskyldum sanngjarnari lánakjör til fjármögnunar á sínum heimilum en til þessa hafa boðist. Nú er það svo að helst vildi maður sjá á bak þessu fyrirkomulagi verðtryggingar sem verið hefur hér við lýði allt of lengi, en ég geri mér grein fyrir stöðunni hér á Alþingi þar sem augljóslega er ekki meirihlutavilji fyrir afnámi þess fyrirkomulags og er þess vegna leitað eftir því að gera það bærilegra fyrir þá sem eru veikari í samningssambandinu, þ.e. einstaklingar og heimili. Engum þarf að blandast hugur um, frú forseti, að samningsaðilar í lánaviðskiptum vegna húsnæðiskaupa hafa ójafna stöðu, ekki síst vegna ólíkra fjárhagslegra burða þar sem aflsmunur á milli aðila er verulegur en ekki síður þegar kemur að þekkingu á fjárhagslegum efnum. Verðtryggt lán er ekki einfalt í eðli sínu. Bankar og lánastofnanir hafa mun meiri þekkingu á fjármálamarkaði og þeim þáttum sem geta haft áhrif á þróun verðlags og kaupgjalds og þar með á greiðslubyrði lána en allur almenningur. Gengisfall krónunnar og verðbólguhrinan á eftir í efnahagshruninu 2008 er flestum í fersku minni sem og áhrifin sem þessir atburðir höfðu á verðtryggð lán heimilanna með geigvænlegum afleiðingum fyrir heimili landsmanna og hag fjölskyldna. Það eru þess vegna full efni til að stíga markverð skref til að jafna hinn mikla aðstöðumun sem ríkt hefur milli aðila slíkra lánasamninga. Þessu frumvarpi er ætlað að gegna hlutverki í þessu skyni. Efnisatriði frumvarpsins eru í meginatriðum fjögur. Ég mun taka þau hér fyrir eitt af öðru. Í fyrsta lagi að verðtrygging feli í sér úrræði til að mæta áhrifum almennra verðlagsbreytinga sem rót eiga að rekja til verðfalls krónunnar þegar svo ber undir. Menn skyldu átta sig á að slíkar verðlagsbreytingar eru allt annars eðlis en verðbreytingar sem stafa af sértækum aðgerðum stjórnvalda sem hafa í för með sér breytingu á vöruverði. Hinar sértæku aðgerðir sem þannig eru til að mynda ákveðnar á vettvangi stjórnvalda falla ekki undir hina almennu skilgreiningu á verðbólgu sem felur náttúrlega í sér verðfall á peningum og þess vegna almennar verðhækkanir. Það sem helst á við hér eru ákvarðanir stjórnvalda sem snúa að tekjuöflun ríkissjóðs, það eru áhrif af breytingum á óbeinum sköttum og sértækar álögur á einstaka vöruflokka eins og eldsneyti, áfengi og tóbak. Frú forseti. Það eru engin efni til að lántakar verðtryggðra lána bæti lánveitendum upp skattahækkanir sem gerðar eru með það að markmiði að standa undir verkefnum í almannaþágu og eðli málsins samkvæmt eiga að leggjast jafnt á alla eftir því hvernig þeir haga innkaupum sínum. Sama á einnig við um skattaálögur sem ætlað er ná tilteknum markmiðum í þjóðfélagsmálum, t.d. með álögum á tiltekna flokka matvæla með heilbrigði og hollustu að markmiði og á eldsneyti til að rækja markmið vegna alþjóðlegra skuldbindinga í loftslagsmálum með svonefndu kolefnisgjaldi. Engin efni eru til þess að álögur af þessu tagi séu lagðar aukalega á lántakendur verðtryggðra íbúðalána með því að hækka höfuðstól þessara lána og þyngja greiðslubyrði þeirra, og það eru heldur engin efni til að fjármálastofnanir eignist fyrir atbeina stjórnvalda, sem eru að rækja einhver markmið í þjóðfélagsmálum, fjármagna einhverjar aðgerðir með hækkunum á óbeinum sköttum eða með sérstökum sköttum sem er ætlað að hafa áhrif á neyslumynstur fólks, nýjar kröfur á heimilin og að þær hafi í því sambandi eins og staðreyndin er allt afl réttarkerfisins að baki sér þegar kemur að innheimtu. Í öðru lagi hefur komið fram, frú forseti, að svonefndur húsnæðisliður vísitölu neysluverðs, sem ekki styðst við neitt samræmt alþjóðlegt viðmið, hafi á liðnum árum haft í för með sér mun meiri hækkanir á höfuðstól og greiðslum af verðtryggðum lánum en almennar verðhækkanir í landinu hafa gert. Þannig hefur fjármála- og efnahagsráðherra upplýst í svari við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur, að á fimm ára tímabili, 2012–2017 hafi verðbætur á íbúðalán vegna almennra verðlagshækkana numið 15 milljörðum kr. en á sama tíma hafi lagst 118 milljarðar kr. ofan á verðtryggð íbúðalán vegna áhrifa húsnæðisliðar vísitölunnar. Ég ítreka þessa tölu, frú forseti. Almennar verðhækkanir leiddu af sér 15 milljarða hækkun á íbúðalánum, en húsnæðisliður vísitölunnar 118 milljarða. Hlutur húsnæðisverðsins í verðbótunum er 88,7%, svo því sé haldið til haga. Það má fullyrða að samsvarandi eignatilfærsla frá lántakendum til fjármálastofnana yrði hvergi þoluð eða liðin í nágrannalöndum Íslendinga. Munur á vísitölu neysluverðs með og án húsnæðisliðar var hlutfallslega minnstur árið 2013 en mestur 2017 þegar verðbætur miðað við vísitölu neysluverðs án húsnæðis voru verulega neikvæðar, enda hefur verið verðhjöðnun á Íslandi frá miðju ári 2016 ef húsnæðisliður vísitölunnar er undanskilinn. Í þeirri verðhjöðnun sem hér hefur staðið yfir síðustu ár þá hafa greiðendur af verðtryggðum lánum ekki notið þeirrar verðlagsþróunar heldur hefur húsnæðisliðurinn orðið til þess að þeir hafa þurft að axla ofurbyrðar, leyfi ég mér að orða það. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson og fleiri hv. alþingismenn lögðu fram á 148. löggjafarþingi tillögu um brottfall húsnæðisliðar vísitölunnar við útreikning á verðtryggðum lánum, en hún náði ekki fram að ganga. Þó ber að geta þess að samþykkt var þingsályktun nr. 17/148 um skipan starfshóps sem hafi það hlutverk að meta forsendur verðtryggingar, þar á meðal hvað varðar samsetningu vísitölunnar. Með þessu frumvarpi sem hér er mælt fyrir er kveðið á um að vegna þeirra þátta sem hér hafa verið taldir, óbeinna skatta og húsnæðisliðar vísitölunnar, verði Hagstofu Íslands falið að birta vísitölu neysluverðs þar sem áhrif þeirra hafa verið felld brott. Skal þá nota þá vísitölu við útreikning greiðslna af verðtryggðum íbúðalánum. Í þriðja lagi, frú forseti, er í frumvarpinu kveðið á um að þegar íbúðalán er í formi verðtryggðs jafngreiðsluláns þess sem á erlendum málum og að sínu leyti á íslensku eru kölluð annúítet, megi lánstíminn ekki vera lengri en 25 ár. Sams konar tillaga var gerð með stjórnarfrumvarpi á 145. löggjafarþingi 2015–2016, sbr. 817. mál, þskj. 1537. Það frumvarp var samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu í samvinnu við forsætisráðuneyti og tók mið af þeim sjónarmiðum sem komu fram í skýrslu sérfræðingahóps um afnám verðtryggingar af neytendalánum frá janúar 2014. Með frumvarpinu var lagt til að almennt yrði óheimilt að veita neytendum verðtryggð jafngreiðslulán til lengri tíma en 25 ára, með undanþágum fyrir ungt fólk, lántaka með lægri tekjur og lántaka með lágt veðsetningarhlutfall. Rökin fyrir þeim breytingum sem lagðar voru til í frumvarpinu felast fyrst og fremst í þeim ókostum verðtryggðra jafngreiðslulána til langs tíma að verðbótum er velt á höfuðstól lánsins og greiðslum þeirra frestað. Með þessu verður eignamyndun hægari en ella og líkur á neikvæðu eigin fé lántaka aukast. Lán sem fela ekki í sér afborgun af höfuðstól, svo sem lán þar sem aðeins vextir eru greiddir, eða lán með neikvæðri höfuðstólsafborgun sem svo eru kölluð, þykja almennt óæskileg með tilliti til hagsmuna neytenda. Fram kemur í greinargerð með umræddu stjórnarfrumvarpi að fullyrða megi að neytendur séu ekki nægilega meðvitaðir um þá áhættu sem verðtryggð jafngreiðslulán bera með sér. Svo haldið sé áfram með vísan til umrædds stjórnarfrumvarps um að takmarka lánstíma á verðtryggðum jafngreiðslulánum við 25 ár segir að á undanförnum áratugum hafi rutt sér til rúms verðtryggð jafngreiðslulán til 40 ára, svokölluð Íslandslán. Þessi nafngift hefur mér alltaf fundist eilítið sérkennileg. Það á betur við það orðalag sem var notað um þetta þegar þessi skýrsla var helst til umræðu hér um árið, að þetta er eitraður kokteill, jafngreiðslulán til 40 ára, vegna þess að a.m.k. fyrstu 20 árin af lánstímanum greiðist ekkert niður af höfuðstól lánsins. Það er víst síst ofmælt að slíkur kokteill sé eitraður og þann kaleik beri að taka frá venjulegu fólki. Í greinargerð með því stjórnarfrumvarpi sem hér er vitnað til segir að þessi lán, sem þar eru kölluð Íslandslán, 40 ára jafngreiðslulán, séu langalgengustu íbúðalán til íslenskra heimila. Enn fremur segir þar að greiðslubyrði af þessum lánum sé lægri en á öðrum lánsformum en þar sem verðbætur leggist við höfuðstól hækki höfuðstóll lánsins stóran hluta lánstímans og því meira sem verðbólga er meiri. Eðli þessara lána geri að verkum að þrátt fyrir að allar afborganir séu greiddar fyrstu tvo áratugi lánstímans hækki höfuðstóllinn engu að síður ef verðlag hækkar. Ég leyfi mér að taka undir þau sjónarmið sem hér hafa verið rakin og greinir í umræddu stjórnarfrumvarpi. Í því stjórnarfrumvarpi sem hér er vísað til segir að ákvæði frumvarpsins samræmist stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og alþjóðlegum skuldbindingum á borð við mannréttindasáttmála Evrópu. Segir þar að sú takmörkun á samningsfrelsi sem frumvarpið hefur að geyma sé hluti af viðleitni til að stuðla að bættri umgjörð fasteignalána og draga úr vægi verðtryggingar á fasteignalánamarkaði. Felst nú í þessum orðum athyglisverð viðurkenning á því að eðli verðtryggingar á fasteignalánamarkaði sé með þeim hætti að frá sjónarmiði bættrar umgjörðar fasteignalána séu efni til þess að draga úr þessu vægi. Í frumvarpinu sem hér er vísað til segir enn fremur að unnið hafi verið að ýmsum þeim mótvægisaðgerðum sem sérfræðingahópurinn lagði til og þyki aðstæður vera fyrir hendi í hagkerfinu til að fara að tillögum hans og stemma þannig stigu við verðtryggðum langtímajafngreiðslulánum. Ég tel óhætt að taka upp þessa tillögu í þessu frumvarpi, herra forseti, því ekki verður séð að þær aðstæður séu nú svo breyttar í hagkerfinu frá því sem var fyrir örfáum árum að sömu sjónarmið eigi ekki við eins og hér voru rakin rétt í þessu. Í fjórða lagi, herra forseti, kveður það frumvarp sem hér er lagt fram, og er ætlað að jafna hina mjög svo ójöfnu stöðu sem ríkir á milli lántakenda og neytenda þegar kemur að fjármögnun íbúðalána, á um það að vextir af verðtryggðum íbúðalánum megi ekki fara yfir 2% á ári. Vextir á verðtryggðum samningum - og þetta ber að athugast mjög gaumgæfilega, herra forseti - hafa til þessa verið ákveðnir við markaðsskilyrði sem sýnast oftlega frekar einkennast af fákeppni en samkeppni. Þá einkennir þessar ákvarðanir um vexti í slíkum samningum að þær styðjast ekki við viðhlítandi erlendan samanburð, enda sams konar skuldbindingar ekki að finna í nágrannalöndum Íslendinga. Samandregið hafa ákvarðanir um þessa vexti á þessum lánaskuldbindingum, þ.e. fjármögnun á íbúðalánum heimilanna, ekki aðhald af samkeppni á fjármálamarkaði og þær hafa ekki aðhald af erlendri viðmiðun. Hún er einfaldlega ekki fyrir hendi. Það má geta þess að öðru máli gegnir um vexti af óverðtryggðum skuldbindingum sem bera má saman hér á landi við það sem gengur og gerist í nágrannalöndunum þó að kannski megi bæta við að samkeppnin á þeim markaði mætti eflaust vera meiri. Þá er þess að geta að vextir á verðtryggðum skuldbindingum leggjast á höfuðstól með hlaupandi krónuverðmæti, herra forseti, þ.e. þeir leggjast á höfuðstól sem er ekki fastur, hann er sífellt að breytast, hann er reyndar sífellt að hækka. Þessi aðstaða sker sig frá venjubundnum lánaskuldbindingum þar sem höfuðstóll er föst stærð allan lánstímann að frátöldum afborgunum. Svo vikið sé að skiptingu áhættu á milli samningsaðila þegar ræðir um verðtryggt lán, þá er hún með þeim hætti að lántaki axlar alla ábyrgð á verðhækkunum á samningstímabilinu, alla ábyrgð á verðhækkunum af hvaða toga sem þær kunna að vera spunnar eða sprottnar. Í þessu felst trygging sem telja má hafa í sér umtalsvert hagræði fyrir lánveitenda enda leggur lántaki eignir sínar og aflahæfi undir til að standa undir þessari skuldbindingu sinni sem annars er óþekkt í nágrannalöndunum þegar kemur að íbúðalánum til einstaklinga. Skuldbinding lántaka hrekkur svo langt í þessu tilliti að hún felur einnig í sér sérstakar aukagreiðslur umfram verðbreytingar, aukagreiðslur sem stafa af kerfisbundinni mæliskekkju, sem kallað hefur verið vísitölubjagi. Í fræðunum er vandinn við hættu á ofmati í verðbólgumælingum vel þekktur. Í kennslubókum í hagfræði er lögð áhersla á nánar tilgreindar ólíkar ástæður þess að vísitala neysluverðs ofmeti almennar verðlagshækkanir. Ef miðað er við að verðtryggðar skuldir heimila nemi um 1.700 milljörðum kr. þá þýðir slíkur vísitölubjagi á bilinu 0,3% upp í ef til vill 1,5%, eins og niðurstöður fræðimanna gefa til kynna, að vísitala neysluverðs felur í sér árlegt ofmat, bara af þessum tæknilegu ástæðum, á bilinu frá 5 milljörðum kr. upp í 25 milljarða kr. Verður að líta á slíkar fjárhæðir sem eignatilfærslur milli aðila, rétt eins og tilfærslurnar vegna húsnæðisliðarins sem áður er getið, auk tilfærslna vegna þess að lántakendum er ætlað að bæta lánveitendum upp skattahækkanir. Þá er á það að líta að lántakar verðtryggðra lána bera alla áhættu af hversu mikil skekkjan kann að reynast. Loks ber að geta þess að verðtryggð lán með veði í íbúðarhúsnæði hljóta að teljast meðal öruggustu eigna í sérhverju eignasafni ef skuldabréf með ábyrgð opinberra aðila eru undanskilin. Viðtekin viðmið um áhættu og ávöxtun ættu að leiða til þess að slík lán beri lægri vexti en almennt gerist í ljósi hinnar miklu tryggingar sem lánveitandi nýtur um verðgildi höfuðstóls á mælikvarða verðlagsþróunar og öryggis sem hann sömuleiðis nýtur um endurheimt höfuðstóls í ljósi þess að lán eru yfirleitt ekki veitt nema fyrir hluta af verðmæti íbúðarhúsnæðis við upphaf lánstíma. Hafa lánveitendur þar borð fyrir báru og vörn gegn verðlækkun húsnæðis sem sett hefur verið að veði fyrir lánveitingunni. Auk veðs í íbúðarhúsnæði leggur lántakandi eins og áður er getið aflahæfi sitt að veði dugi húsnæðisveð ekki og munu þess fjölmörg dæmi að reynt hafi á þessa tryggingu með því að lántaki hafi mátt greiða af láni eftir að hafa þurft að yfirgefa íbúðarhúsnæði sitt. Trygging lánveitenda sem nær svo langt sem hér hefur verið rakið, og er þó ekki allt talið, hlýtur að bera vexti til samræmis sem liggja undir því sem almennt gerist og þar sem slíkar tryggingar eru ekki fyrir hendi. Herra forseti. Reynslan hér á landi virðist ekki gefa til kynna að framangreind atriði hafi vegið þungt við ákvörðun um vexti verðtryggðra lána eða að sjónarmið um meðalhóf hafi alltaf verið sérstaklega höfð í heiðri. Eru af þessum ástæðum full efni til að binda vexti af slíkum lánum með veð í íbúðarhúsnæði við hámark sem hér er lagt til að verði 2% á ári. Styðst sú tala, herra forseti, við algengar viðmiðanir um framleiðniaukningu og hagvöxt þegar litið er til langs tíma. Nú eru liðin nær 40 ár frá því að verðtrygging varð almenn í lánaviðskiptum einstaklinga hér á landi. Hún kom til þegar glíman við verðbólguna var sem hörðust og þegar landslag peninga- og lánamála var með allt öðrum hætti en síðar hefur orðið. Skipulegur markaður fyrir skuldabréf hafði vart slitið barnsskónum, hlutabréfamarkaður heyrði framtíðinni til, fjármálaviðskipti við útlönd voru takmörkuð og viðskipti milli landa með verðbréf óþekkt. Fjármálastofnanir af því tagi sem nú þekkjast sem bjóða fjölbreytta þjónustu við ávöxtun fjár og miðlun voru ekki komnar til sögunnar. Þrautaráð við þessar aðstæður þar sem ekki voru forsendur á mörkuðum eða fjármálastofnunum fyrir beitingu hefðbundinna peningalegra aðgerða gegn verðbólgu var að binda hagstærðir við vísitölur. Má telja að slík aðferð feli frekast í sér verkfræðilega nálgun af vélrænu tagi. En þá er á það að líta, herra forseti, að efnahagslífið er síkvikt og breytilegt og er gætt lífrænni eiginleikum en trissur og tannhjól verkfræðinga þar sem allt er í föstum skorðum. Þegar allt aðrar forsendur hafa skapast eins og nú hefur gerst um beitingu peningalegra aðgerða og þess vegna aðgerða á sviði ríkisfjármála til að takast á við viðfangsefni eins og verðbólgu og önnur slík hlýtur neyðarúrræði á borð við verðtryggingu sem hvergi hefur þrifist í okkar heimshluta að víkja. Herra forseti. Hér er lagt til að staða aðila í samningum af því tagi sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni verði jöfnuð eilítið. Vitaskuld mætti hugsa sér að ganga mun lengra í þessu. Hér er leitast við að leggja fram tillögu sem vonir standa til að gæti notið víðtækara stuðnings heldur en afnám verðtryggingar að fullu myndi njóta hér í þingsölum. Ég leyfi mér að lokum að leggja til að máli þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Almenningur á Íslandi hefur árum saman verið í fjötrum verðtryggingar og hárra vaxta á húsnæðislánum. Verðtrygging var sett fyrir 40 árum eins og kom hér fram, þá voru efnahagsaðstæður á Íslandi allt aðrar. Verðbólga var um 60% og óstöðugleiki mikill. Í dag búum við við allt aðrar aðstæður. Verðbólgan er 2,5% og stöðugleiki ríkir í efnahagslífinu. Engu að síður búum við enn við verðtryggingu. Það þarf ekki að fara lengra en til Færeyja til þess að fá mannsæmandi lánakjör á fasteignamarkaði. Úr þessum stól hefur margsinnis verið rætt um mikilvægi þess að minnka vægi verðtryggingar á íslenskum fjármálamarkaði. Stjórnmálaflokkar lofa reglulega og þá einkum í aðdraganda kosninga að afnema verðtrygginguna. Ekkert gerist eins og við þekkjum og ég er reyndar þeirrar skoðunar að stjórnmálamenn skorti skörungsskap til þess að afnema verðtrygginguna. Þetta frumvarp, þar sem ég er meðflutningsmaður, er mikilvæg og skynsamleg leið til þess að draga úr vægi verðtryggingar. Í greinargerð með frumvarpinu á bls. 4 er athyglisverð umfjöllun um ofmat vísitölu neysluverðs, þ.e. það er almennt viðurkennt að vísitala neysluverðs ofmetur almennar verðlagshækkanir. Þetta ofmat getur verið árlega á bilinu 5–25 milljarðar kr., miðað við að verðtryggðar skuldir heimilanna nemi um 1.700 milljörðum eins og fram kemur í greinargerðinni. Þessa skekkju, þetta ofmat, þurfa lántakendur, heimilin í landinu að bera. Þarna er verið að auka skuldir heimilanna um háar upphæðir með mjög vafasömum hætti. Hvaða réttlæti er það að lántakendur þurfa að borga fyrir skekkju í mælingum? Hvers vegna er ekki tekið tillit til þessarar skekkju af hálfu lánveitenda? Hér er um hreina og klára eignatilfærslu að ræða og sumir myndu nú bara kalla þetta á góðri íslensku þjófnað. Flestar rannsóknir sem gerðar hafa verið á heildarskekkju í vísitölumælingum benda til þess að hún sé jákvæð og vísitölumælingar ofmeti því verðbólgu. Þetta er alvarlegt mál fyrir almenning á Íslandi sem býr í fjötrum verðtryggingar. Ég tel að skekkjur í vísitölumælingum hafi ekki fengið nægilega verðskuldaða athygli hér á landi. Brýn þörf er á frekari rannsóknum á viðfangsefninu, enda kemur það flestum við. Mikilvægt er að gera ítarlega úttekt á skekkju í vísitölu neysluverðs á Íslandi og fá mat á heildarupphæðir sem þar um ræðir. Slík rannsókn mun treysta nákvæmar mælingar vísitölunnar sem er heimilunum mjög mikilvægt. Mikilvægt er að vel sé staðið að rannsókn á heildarskekkju í vísitölumælingum svo að niðurstöður séu áreiðanlegar og hlutlausar þannig að þær verði almennt viðurkenndar. Það verður að taka tillit til áhrifa skekkjunnar þannig að það dragi úr eignatilfærslu vegna hennar. Herra forseti. Öldungadeild bandaríska þingsins hefur látið rannsaka hlutverk vísitölu neysluverðs í velferðarkerfi ríkisins og til að veita ábendingar um hvað betur mætti fara. Niðurstaðan var sú að skekkja í vísitölumælingum væri líklega meiri nú en áður vegna aukins fjölda nýjunga, örari tækniþróunar og aukinnar eftirspurnar eftir þjónustu og gæðum sem geri mælingar flóknari. Nýjungarnar voru áður teknar inn í vísitöluna með mun meiri töf en gengur og gerist í dag. Oft voru vörur komnar í almenna notkun á meiri hluta heimila áður en þær urðu hluti af grunni vísitölu neysluverðs. Það er mikill veikleiki vísitölunnar að hún tekur ekki tillit til þeirrar staðreyndar að neytendur hafa tilhneigingu til þess að versla minna af vörum sem hafa hækkað hlutfallslega í verði og meira af vörum sem eru orðnar hlutfallslega ódýrari. Flestar rannsóknir í Bandaríkjum hafa sýnt að heildarskekkja í vísitölumælingum bendi til þess að hún sé jákvæð og vísitölurnar ofmeti því verðbólgu eins og áður segir. Með tímanum breytist neyslumynstur heimilanna. Grunnurinn sem mælir vísitöluna hættir að endurspegla neyslusamsetningu þeirra. Vogirnar sem mæla þennan grunn þarf því reglulega að aðlaga að breyttri neyslusamsetningu. Við fáum afskaplega litlar fréttir af því hversu reglulega þetta er uppfært. Það eru gerðar svokallaðar úrtakskannanir á vöruflokkum. Verðupplýsingum er safnað reglulega á meðan við vitum lítið um það hvenær vogirnar eru metnar. Þegar við kaupum t.d. eldsneyti þá er það fullkominn tölvubúnaður sem mælir magnið sem við kaupum og dælum á bifreiðina. Þessi búnaður er mjög reglulega yfirfarinn af Löggildingarstofu. Við treystum því að við fáum það magn á bílinn sem við borgum fyrir. Olíufélögin vilja að sjálfsögðu ekki að við fáum meira en við borgum fyrir, enda gerist það aldrei, það er vel passað upp á það. En þegar búnaður sem mælir vísitöluna mælir hana of háa, sem rannsóknir hafa sýnt að hann gerir iðulega, þarf almenningur að borga í formi hækkunar á lánum. Í þessu felst hróplegt óréttlæti. Herra forseti. Fasteignalán eru tryggustu lán sem hægt er að veita. Veð í fasteign eru almennt talin bestu veðin. Eins og segir í greinargerðinni með frumvarpinu þá ættu viðtekin viðmið um áhættu og ávöxtun að leiða til þess að slík lán beri lægri vexti en almennt gerist í ljósi hinnar miklu tryggingar sem lánveitandi nýtur um verðgildi höfuðstóls og öryggis um endurheimt höfuðstóls. Ég vil taka heils hugar undir þetta. Því miður er ekkert tillit tekið til þessara miklu trygginga sem lánveitandi fasteignaláns býr við. Háir vextir á verðtryggðum lánum bera þess glöggt vitni. Þetta er klassískt dæmi um þann mikla aðstöðumun sem ríkir á Íslandi milli lántaka annars vegar og lánveitenda hins vegar. Herra forseti. Þetta frumvarp er mikilvægt fyrir heimilin í landinu. Það er vel unnið. Því fylgir ítarleg greinargerð sem ber vott um þekkingu og skynsemi þess sem hana hefur unnið, fyrsta flutningsmanns, hv. þm. Ólafs Ísleifssonar. Ég fagna þessu frumvarpi og ég tek undir það sem hér kom fram. Ég vona að það muni njóta víðtæks stuðnings í þinginu og verði að lögum, almenningi til heilla.
Hæstv. forseti. Fyrst af öllu vil ég þakka 1. flutningsmanni, hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, fyrir hans ágætu ræðu hér áðan sem var bæði fróðleg og glögg og greinargóð eins og hans var von og vísa. Glöggskyggni Ólafs kemur líka vel fram, eins og hv. þingmaður sagði hér á undan, í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu. Nú í vor lögðum við Miðflokksmenn fram frumvarp sem miðaði að því að húsnæðisliður yrði tekinn út úr vísitöluútreikningi. Það frumvarp var fellt hér í nafnakalli af stjórnarflokkunum. Samfylking og Píratar sátu hjá. Það hvarf síðan til ríkisstjórnarinnar og situr þar í einhverju svartholi. Ég hef ekki mikla trú á því að það hljóti nokkra afgreiðslu þar þrátt fyrir orð hæstv. fjármálaráðherra í fjárlagaumræðunni um að hann vildi hafa hér lága vexti. Ég fagna því þessu frumvarpi og þess vegna stend ég að því. Árið 2013, þegar ég var á allt öðrum stað í pólitík, vorum við einmitt í baráttu fyrir þessu máli, þ.e. að afnema hér verðtryggingu. Hluta þess hóps hefur brostið kjark. Þeir hafa farið annað og reyndar selt þessa hugmynd sína fyrir þægilega stóla eins og þá sem eru á bak við mig. En við Miðflokksmenn höfum haldið baráttunni áfram ótrauðir. - Ég vildi óska þess, herra forseti, að þeir sem fylgjast með þessari útsendingu gætu séð áhugann sem endurspeglast í þingsalnum hér í dag. Hér er enginn Framsóknarmaður. Hér er enginn Samfylkingarmaður. Hér er enginn Pírati. Hér er enginn Sjálfstæðismaður nema auðvitað hæstv. forseti, það munar um hann. En enginn af fulltrúum þessara flokka tekur þátt í umræðunni. Jú, hér birtist hv. þm. Jón Þór Ólafsson og brosir mjög. Ég vona að það sé merki þess að hann vilji taka þátt í umræðunni sem er væntanlega ein af þeim merkilegri sem fram fer á þessu þingi. Það þarf náttúrlega ekki að geta þess að fulltrúar fjölmiðla eru hér víðsfjarri þó að þetta mál skipti 100 þús. heimili í landinu mjög miklu máli. Ég man að árið 2013, þegar aktív barátta mín fyrir þessu máli hófst, orðaði ég það þannig í kosningabaráttu - og hér kemur Framsóknarmaður í salinn og veri hann velkominn - að ekki væri hægt fyrir okkur að bjóða einni kynslóð Íslendinga í viðbót, fólki sem kannski væri búið að mennta sig þrítugt, verðtryggt lán til 40 ára. Þeir mundu líklega borga upphæðina fjórum sinnum - mánaðarupphæðin mundi líklega þrefaldast á þessum tíma - og að þessu loknu gætu menn farið á eftirlaun. [[Gripið fram í.]]Þessi framtíðarsýn er ekki það sem ungt fólk á Íslandi vill. Það er talið að við eigum 20 þús. manns erlendis, Íslendinga, sem annaðhvort eru í námi, hafa lokið námi, eða treysta sér alla vega ekki til að flytjast hingað til Íslands. Á Norðurlöndum, þar sem stærsti hópurinn er, bjóðast mönnum kjör á húsnæðislánum allt niður í 1,75%. Af því að því hefur stundum verið haldið fram úr þessum ræðustól og annars staðar að við getum ekki haft jafn samkeppnisfæra vexti og Norðurlöndin hafa út af íslensku krónunni þá langar mig til að geta þess að á síðustu tveimur til þremur misserum hefur norska krónan rýrnað um 20–25% þó að hún sé aðeins að hjarna við aftur af því að olíuverð hefur hækkað. Þar búa menn samt við það að hafa 1,75–2,5% vexti á húsnæðislánum. Og verðtrygging? Nei, hún er ekki þar. Þetta mál, mjög vel unnið, veitir manni þá von að einhverjir muni finna hjá sér döngun til þess að fá áhuga eða láta hann í ljós því að þetta er eitt stærsta hagsmunamál sem við eigum, Íslendingar, sérstaklega þeir sem eru að reisa sér húsnæði yfir höfuðið. Ef þetta frumvarp verður samþykkt mun það líka gera Ísland samkeppnisfærara hvað það varðar að hér vilji fólk búa og lifa af því það fær tækifæri til að gera það með líkum hætti og þar sem það býr nú á Norðurlöndunum til dæmis. Síðast þegar ég athugaði var neysluvísitalan eða 12 mánaða verðbólga mæld u.þ.b. 2,8%, aðeins á uppleið, án húsnæðisliðar mínus 0,1%. Munurinn þarna á milli á ársgrundvelli - ætli það muni ekki heimilin í landinu einum 50 milljörðum. Á þeim fimm árum sem eru liðin frá því að sá sem hér stendur byrjaði að tjá sig um þessi mál og reyna að berjast fyrir því að þetta yrði lagfært með einhverjum hætti - ætli það séu ekki einir 200 milljarðar, það sem heimilin í landinu hafa greitt lánastofnunum umfram það sem annars hefði verið. Það kæmi mér ekki á óvart. Sú hugmynd sem hér kemur fram og sú tillaga sem hér kemur fram, um að festa verðtryggða vexti í 2%, er mjög skynsamleg að mínu mati. Hún veitir mönnum ákveðinn stöðugleika og frumvarpið er í sjálfu sér mjög gott skref í þá átt að afnema verðtryggingu með öllu af neytendalánum. Þess vegna eigum við náttúrlega - hér kemur Vinstri grænn þingmaður í gættina en þorir ekki inn - að sammælast um að vinna bug á þeirri óværu sem verðtrygging er. Eins og ég segi, þetta frumvarp hér er mjög gott innlegg í það. Ég eiginlega trúi því ekki fyrr en ég tek á því að aðrir þingmenn, þó að þeir þori ekki að taka þátt í umræðunni, geti það ekki eða treysti sér ekki til þess, sjái ekki skynsemina í því, þegar þetta frumvarp kemur til nefndar, og öðlist þá kjark til að taka á málinu með einhverjum hætti, vegna þess að unga fólkið okkar og heimilin í landinu eiga það inni hjá okkur. Við erum núna á vetri þar sem samningar eru lausir. Ferskasti armur verkalýðshreyfingarinnar, við getum kannski kallað hann það, í landinu hefur talað um að lægri vextir séu innlegg í kjaraviðræðurnar sem standa fyrir dyrum. Auðvitað eru lægri vextir innlegg inn í þær viðræður. Bæði er það að lægri vextir gera fyrirtækjunum kleift að borga betri laun og lægri vextir, og þar með lægri afborganir af lánum, t.d. til húsnæðiskaupa, gætu haft í för með sér að kröfugerð verkalýðsfélaganna taki mið af því og verði hugsanlega hógværari fyrir vikið. Í sjálfu sér, sem fulltrúi flokks sem hefur skynsemi og skynsamleg rök á oddinum, skil ég ekki af hverju menn taka ekki á þessum hlutum. Ekki er nema vika eða tíu dagar síðan Seðlabankinn hélt áfram óbreyttum stýrivöxtum þegar við erum að koma niður úr toppi hagsveiflu. Rök peningamálastefnunefndar eru nákvæmlega jafn óskiljanleg og þau hafa alltaf verið, af því það skiptir engu máli hvað gerist fyrir utan Seðlabankann. Það skiptir ekki máli hvort hagvöxtur er rísandi eða hnígandi. Það skiptir ekki máli hvort svokallaðar verðbólguvæntingar eru háar eða lágar, sem Seðlabankinn stýrir út af fyrir sig sjálfur að sumu leyti; það skiptir engu máli hvað umhverfið segir. Seðlabankamenn eru bara í búblu eins og fólk sem er með bælt ónæmiskerfi. Það kemst enginn að þeim og þeir vita ekki hvað gerist fyrir utan þessa búblu, ekki nokkurn skapaðan hlut virðist vera. Það var einmitt það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér um daginn í fjárlagaumræðunni. Hann sagði: Við höfum ekki alltaf öll þau tól sem við ættum og þyrftum að hafa þegar við tökum ákvarðanir. Ég sagði við hann: Þetta bara blasir við þegar maður les yfir ályktanir Seðlabankans um leið og hann kynnir óbreytta stýrivexti. Þar eru menn ekki með nokkrar einustu hagstærðir á hreinu, virðist vera. Meinið nær víða. Þessi hugsun, um að hér verði að vera óbreytt verðtrygging, er inngróin í allt kerfið alveg upp í Seðlabanka Íslands. Þar eru menn náttúrlega með belti og axlabönd og almenningur borgar og þeim er alveg sama. Það er mjög athyglisvert sem hér hefur verið rætt, og kemur fram í greinargerðinni á bls. 4, að verðbólgumælingar séu yfirleitt ofmetnar. Fyrir nokkrum árum var umræða hér á milli einhverra hv. þingmanna um að við hér á Íslandi mundum láta gera sérstaka könnun á verðbólgumælingu á Íslandi, hvað hún væri nákvæm og hvort hún hefði, eins og t.d. hefur komið upp í Ameríku og kom fram í ræðum áðan, verið ofmetin. Munurinn er bara sá að vestur í Ameríku, þó að verðbólgan sé ofmetin í mælingum, eru menn ekki að glingra í því að hækka vexti eða halda vöxtum mjög háum, alls ekki. Á Íslandi, eina landinu fyrir utan eitt í Suður-Ameríku og eitt við Miðjarðarhafsbotn ef ég man rétt, kemur þetta aftur á móti strax fram. Þetta kemur bara í næstu tilkynningu bankans, hækkun á afborgun strax, lánið hækkar strax. Þetta mál hér er mjög gott skref í þá átt að við fáum hér réttlátara kerfi. Það er rétt, sem menn hafa sagt hér í ræðum á undan, að það gengur náttúrlega ekki að lánveitandinn sé alltaf stikkfrí. Í sjálfu sér er samband lánveitenda og lántakenda á Íslandi nokkurs konar ofbeldissamband. Bankakerfið hefur öll tök á þeim sem skuldar sitt fasteignalán, öll tök, og getur með einu pennastriki ráðið örlögum manna til góðs eða ills. Þetta er algjörlega óþolandi staða til þess að vera í. Ég vona því að þeir þingmenn annarra flokka sem hér sitja, og taka kannski ekki þátt í umræðunni en hlýða á þessa umræðu, finni einhvers staðar í sálarfylgsnum sínum kjark til að koma með í þá vegferð sem hér er boðuð og taka á þessari ár með okkur; taka á með 100 þús. heimilum í landinu og taka á með alþýðu þessa lands sem bankakerfið níðist á á hverjum einasta degi og taka á með þeim ungmennum sem nú eru að undirbyggja sig fyrir lífið fram undan og geta ekki hugsað sér að setjast að á Íslandi út af því hvernig kerfið er. Við höfum ekki efni á því, Íslendingar, að þetta unga fólk komi ekki hingað heim og taki á með okkur í því að byggja hér upp framtíðarþjóðfélag. Við höfum ekki efni á því. Við getum ekki eitt eða tvö ár í viðbót lamið hausnum við steininn og neitað að taka á þessum hlutum eins og fólk. Við getum það ekki. Ef bankakerfið á Íslandi ræður ekki við þetta og stjórnendur þess þurfum við einfaldlega að bylta því kerfi þannig að það ráði við þetta og ráða til þess kerfis fólk sem ræður við þetta verkefni af því að ekki verður undan því vikist. Við getum ekki horft upp á það núna mörg ár í viðbót að missa úr landi vel menntað ungt fólk sem getur ekki hugsað sér að setjast hér að og verða eins og einhver útvörður í norðrinu, láglaunasvæði þar sem fólk sem hefur góða menntun og góða framtíðarmöguleika kærir sig ekki um og getur ekki hugsað sér að setjast að. Við höfum ekki efni á því. Þetta mál er kannski skref í þá átt að við getum styrkt þetta þjóðfélag til vaxtar og við getum unnið það mesta sem við getum úr þeim miklu auðæfum sem hér er að finna og að við getum skapað mannauðnum - sem eru mestu verðmætin sem við eigum - þau skilyrði að hann geti hugsað sér að setjast hér að. Þá væri vel farið ef menn finna hjá sér kjark til að styðja þetta mál. Þetta mál er mjög gott, herra forseti. Ég styð það heils hugar.
Herra forseti. Ég held að það sé alveg óhætt að slá því föstu að ég og flutningsmenn þessa frumvarps erum sammála um að vaxtastig hér á landi sé allt of hátt. Vonandi erum við öll tilbúin til þess að grípa til þeirra ráðstafana sem til þarf til þess að ná vaxtastiginu niður. Það væri líka mjög óskandi að við værum ekki með það umhverfi hér sem gerir að verkum að við erum svona múlbundin verðtryggingu eins og við erum. Að því sögðu þá held ég að við séum ekki mjög sammála um margt sem í þessu stendur. Þegar ég horfi yfir þetta mál velti ég því fyrir mér sem mér hefur fundist því miður einkenna þessa umræðu allt of lengi, að það er aldrei horft á rót vandans. Af hverju er vaxtastigið hátt? Lægri vextir á hinum Norðurlöndunum, húsnæðisvextir, og sú staðreynd að þar er verðtryggingu ekki að finna er ekki vegna þess að það sé bannað með lögum. Það er ekki vegna þess að þing þessara landa hafi verið svo skynsöm að setja vöxtum hámark í lögum eins og hér er lagt til að sé gert heldur vegna þess að þessi sömu lönd hafa fyrir löngu tekið á hagstjórnarvandanum sem þau glímdu við, svipuðum þeim og við höfum glímt við. Þau hafa lært af fyrri mistökum og bætt úr og tryggt það að vaxtastig sem í eina tíð var þar mjög hátt, líka á húsnæðislánum til almennings, er orðið á pari við það sem gengur og gerist á meginlandi Evrópu, svo dæmi sé tekið. Þetta var ekki leyst með lagasetningu. Við höfum reynt áður að leysa vaxtamál með lagasetningu. Við höfum sett vöxtum hámark með lagasetningu, það fór ekkert sérstaklega vel. Menn fundu einfaldlega aðrar leiðir. Það sem algjörlega láist að nefna, finnst mér, í greinargerð þessa frumvarps er að velta fyrir sér hverjar afleiðingarnar yrðu af því að setja vöxtum hámark með lögum. Mun það lækka vexti? Nei, það mun ekki lækka vexti. Hér er t.d. sett hámark á verðtryggða vexti, gott og vel. Þýðir það þá ekki, í umhverfi hás vaxtastigs, að óverðtryggð lán verða væntanlega áfram með mjög háa vexti? Háa vaxtastigið verður áfram grunnvandamál. Við erum með óverðtryggða vexti í dag á húsnæðislánum en þeir eru bara mjög háir og fólk velur frekar verðtryggðu vextina en óverðtryggðu í frjálsu markaðsvali í frjálsu umhverfi. Neytendur eru ekki skikkaðir til að taka verðtryggð lán, þeir geta tekið óverðtryggð lán til húsnæðiskaupa til jafn langs tíma og verið er að bjóða upp á í verðtryggðu umhverfi en það er einfaldlega hagkvæmara að taka verðtryggðu lánin og þess vegna velur fólk verðtryggð lán og hefur valið þau í auknum mæli á undanförnum árum. Hvort sem það er síðan skynsamlegt til lengri tíma eða ekki er ómögulegt að segja. Við vitum ekki aldrei, ekki frekar en fyrri daginn hver verðbólga verður hér þegar fram í sækir og auðvitað hefur það komið fólki mjög illa í koll með þessi verðtryggðu lán þegar verðbólga gýs upp eins og hún gerir gjarnan hér með reglulegu millibili. Enn og aftur: Hvar liggur rót vandans? Hún liggur í hagstjórninni. Hún liggur í því að við missum alltaf tökin á efnahagslífinu hjá okkur með reglulegu millibili. Gengið fellur, verðbólga rýkur upp, verðtryggð lán með og óverðtryggðu vextirnir fara upp líka. Ég óttast það að hér sé enn og aftur verið, ef mætti nota þá myndlíkingu, að ávísa magnýl á krabbamein. Þetta leysir ekki vandann. Þetta leysir ekki hátt vaxtastig á Íslandi, þetta mun einfaldlega beina fjármagni til húsnæðislána almennings í annan farveg en hann er í dag, annan farveg en fólk hefur kosið að fara með lánin sín í. Það verður væntanlega þvingað í óverðtryggð lán í staðinn, áfram á háum vöxtum, af því að við höfum ekki tekið á grunnvandanum. Af hverju er vaxtastigið svona hátt? Það er hagstjórnin, óstöðug mynt, þessi grunnvandamál sem við erum alltaf að glíma við sem nágrannar okkar tóku á með góðum árangri og hefur skilað þeim lágu vaxtastigi. Ég verð að segja eins og er, eins meinilla og mér er við verðtryggingu, eins meinilla og mér er við þetta háa vaxtastig sem er hérna og eins hjartanlega sammála og ég er mörgu því sem hér hefur komið fram um að við getum ekki til lengdar boðið ungu fólki upp á þetta háa vaxtastig og þennan óstöðugleika og við verðum að taka á vandanum, þá er hér ár eftir ár, áratug eftir áratug, boðið upp á einhverjar gervilausnir á vandanum. Málinu er drepið á dreif með einhverjum tillögum um að banna verðtryggingu, setja vöxtum hámark, prófa eitthvað annað með boðum og bönnum sem aldrei hefur virkað fyrir okkur. Eini árangurinn sem þetta hefur haft er að stór hluti fólks trúir því að það sé einhver lausn að setja lög á verðtryggingu en ekki ráðast að rót vandans, spurningunni um af hverju vextir eru svona háir. Ég er engu bættari með húsnæðislánið mitt, ef það er bannað að hafa það verðtryggt, ef ég þarf að borga af því svimandi háa óverðtryggða vexti. Ég er reyndar sennilega verr staddur til lengri tíma litið því að eðli verðtryggða jafngreiðslulánsins hefur jú verið hingað til að það dreifir greiðslubyrðinni af þessu gríðarlega háa vaxtastigi. Kannski sæjum við líka það sem við sáum gerast á húsnæðismarkaði á árum áður, að húsnæðisverð hækkaði af því að á húsnæðinu hvíldi hagstætt lán sem var kannski búið að banna með einhverjum hætti síðar eða hvað það var. Þá fór það að hafa áhrif á fasteignaverð hvort það væru góð lán á fasteigninni eða slæm lán á fasteigninni. Boð og bönn eru ekki lausn í þessu samhengi. Ég vildi óska að flutningsmenn þessa frumvarps kæmu með okkur í þá vegferð að ráðast að rót vandans, að rót þessa háa vaxtastigs sem við glímum við, sem er enn og aftur hagstjórnin, hagstjórnin, hagstjórnin og kannski þessi örmynt sem við fljótum einhvern veginn á í öllum þessum ólgusjó. Nágrannaríkjum okkar tókst að leysa þetta, hvert með sínum hætti, og það skapaði þeim sambærileg vaxtakjör og á meginlandi Evrópu. Við getum sagt að flest hafi þau valið að hafna sjálfstæðri peningastefnu, hvort sem horft er til Finna sem tóku upp evru, Dana sem festu gengi dönsku krónunnar við evru eða Svía sem fylgja í raun evru, getum við sagt, í sinni peningastjórn. Öll hafa þessi lönd náð mjög hagstæðu vaxtastigi. Þetta frumvarp er hins vegar ekki lausnin og ég held því miður að skaðsemi svona hugsunar geti orðið meiri en sá góði ásetningur sem ég veit að fylgir þessu, þ.e. ef við erum að fara að þvinga fólk yfir í t.d. óverðtryggð lán á háum vöxtum af því að við erum búin að setja eitthvert hámark á verðtryggða vexti. Það er nefnilega eðli máls á frjálsum markaði að það er ekki hægt að þvinga fjármagnseigendur til þess að lána fé í einhver tiltekin lánaform. Í því frjálsa markaðshagkerfi sem við búum í þá megum ekki gleyma því að á hinni hliðinni standa oft t.d. lífeyrissjóðirnir, okkar eigin sparnaður, sem veita þessi lán. Þeim er sjálfsvald sett hvort þeir lána yfir höfuð inn á fasteignamarkaðinn eða hvort þeir kjósa að bjóða eingöngu upp á óverðtryggð lán af því að það er búið að setja vaxtaþak á verðtryggðu lánin eða með hvaða hætti þetta leitar einhvers jafnvægis. Allar þær tilraunir sem við höfum prófað áður í þessum efnum hafa sýnt okkur að þegar við reynum með boðum og bönnum að taka á vandamáli sem er í grunninn hátt vaxtastig í landinu þá bara virkar það ekki og býr oft til meiri vandamál en það vandamál sem við erum að reyna að leysa var fyrir. Það hefur oft á tíðum, ef við horfum til fortíðar, búið til einhvers konar svartan markað með fjármagn. Það þrýstir fjármagni út í einhverja aðra farvegi eða menn fara í eitthvert skítamix, afsakið, herra forseti, til þess að komast fram hjá bannákvæðum laganna. Við verðum að horfast í augu við að grunnvandinn er alltaf sá sami. Við erum með hátt vaxtastig í þessu landi. Það er það sem við þurfum að leysa, við þurfum ekki boð og bönn um það hvaða lán megi bera hvaða vexti.
Hæstv. forseti. Ég hlusta alltaf með athygli þegar hv. þm. Þorsteinn Víglundsson ræðir þessi mál. Hann ræðir þau af þekkingu og með tiltölulega opnum huga, nema það að hann er fastur í viðjum evrunnar. Þess vegna skautaði hann fram hjá Noregi hér áðan þegar hann taldi upp Norðurlöndin. Hann gleymdi Noregi, sem rekur sjálfstæða peningamálastefnu. Ég veit að Norðmenn eru 15 sinnum fleiri en við, þeir eiga svolítið af olíu. En við eigum líka fullt af auðlindum sem við getum notað okkur til hagsbóta, þannig að ég held að það sé út af fyrir sig engin afsökun að gera ekki neitt bara út af því að boð og bönn, eins og hv. þingmaður sagði, hefðu ekki virkað hér áður. Hann talaði um frjálst kerfi en fjármálakerfið á Íslandi er fákeppniskerfi. Það er ekkert frelsi ríkjandi þar. Það er enginn samkeppni ríkjandi þar. Það er ekki nokkur einasti bankamaður sem bankar á dyrnar hjá manni og segir: Heyrðu, þú ert þokkalega settur maður á virðulegum aldri, búinn að borga svolítið niður, þú færð betri vexti. Ekki nokkur kjaftur. Ekki séns. Ég spyr því hv. þingmann hvort hann telji að Norðmenn hafi farið villir vegar með því að halda í sína mynt. Þeir eru samt með þetta 1,75–2,5% vexti á fasteignalánum. Það skiptir engu máli hvort norska krónan hefur lækkað um 20–25%, eins og hún hefur gert á undanförnum misserum, eða hvort hún hækkar. Ég er hins vegar alveg sammála hv. þingmanni um að auðvitað er það hagstjórnin hér sem skiptir virkilega miklu máli og mestu máli. Menn hafa eiginlega aldrei haft kjark til þess að ganga inn í það mál af fullu afli. Hvernig á að gera það? Við getum kannski ekkert orðið sammála um það við nafnarnir, en ekki er þar með sagt að á einhverjum tímapunkti þurfi ekki að stíga inn. Mér finnst þetta skref í þá átt og ég spyr hv. þingmann hvers vegna honum þyki þetta [[Forseti hringir.]]svona ómögulegt. Hér er þó alla vega gerð tilraun til þess að stíga inn í þetta kerfi sem er búið að vera hér eins og hundur að elta skottið á sjálfum sér í 40 ár.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni og nafna mínum andsvarið. Það er alveg rétt, Norðmenn eru með sjálfstæða peningastefnu og sína sjálfstæðu mynt. Vaxtastigið þar er reyndar heldur hærra en hjá nágrönnum þeirra, hvort heldur sem litið er til Danmerkur, Svíþjóðar eða Finnlands, þegar við horfum alla vega á langtímavextina. Sá vaxtamunur hefur verið að aukast á ný eftir mjög góðan árangur Norðmanna; fyrir þremur til fjórum árum var vaxtamunur milli þessara landa lítill sem enginn en hann hefur aukist Norðmönnum í óhag á undanförnum misserum. Það er einhver kostnaður sem greinilega fylgir þessum sveiflukennda gjaldmiðli, sem er sveiflukenndur í þeirra tilviki eins og okkar. Það er rétt, hér er fákeppni á fjármálamarkaði. Það væri þó óskandi að fleiri væru um hituna í þessu. Það er þó ágætt að hafa í huga að það eru kannski tveir áratugir síðan Íbúðalánasjóður var allsráðandi og eiginlega eini lánveitandinn á þessum markaði. Svo komu bankarnir inn á hann, svo lífeyrissjóðirnir, þannig að það hefur fjölgað verulega aðilum sem eru að veita húsnæðislán og langtímavextirnir hafa lækkað. Ekki er mjög langt síðan raunvextir voru hér í kringum 6%. Ég hygg að þegar ég var að skoða mín fyrstu íbúðakaup hafi þeir verið á því bili, 6–6,5% raunvextir, af fasteignalánum en eru núna 3% og jafnvel minna en það, sem er auðvitað mikil breyting frá því sem var, þó í alþjóðlegu samhengi séu þeir samt mjög háir. Ein meginástæða þess að hér er lítil samkeppni á fjármálamarkaði er sú að enginn af skandinavísku bönkunum hefur viljað starfa hér út af of litlu myntsvæði, það er stærsta ástæðan. Það er ein ástæða þess að ég hef viljað skoða evruna. Hv. þingmaður segir mig fastan í viðjum hennar, en ég tel hana einfaldlega bara skynsamlega lausn, hún mundi m.a. opna [[Forseti hringir.]]fjármálamarkaðinn. Fleira get ég nefnt hér til sögunnar. Ég skal koma betur að því í seinna andsvari.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar sem var glöggt og gott eins og hans er von og vísa. Mig langar aðeins til að fara aftur ofan í þetta sem ég talaði um, fákeppni á bankamarkaði og hvernig bankar á Íslandi haga sér yfirleitt. Þetta er reyndar mál sem ég á eftir að taka upp af meiri þunga á næstu vikum en ekki bara hér í þessu stutta andsvari. Svo er mál með vexti að íslenska þjóðin á 98,3% í banka sem heitir Landsbanki Íslands og er núna hlutafélag. Þessi banki er, þegar bankastarfsemi er að breytast í það að menn séu bara í heimabankanum sínum að mestum parti, að byggja höfuðstöðvar á dýrustu lóð Íslands. Hvers vegna? Það er algjörlega hulið. Jú, þarna á að vera einhver bakvinnsla. Herra forseti. Bakvinnsla banka gæti verið á Raufarhöfn þar sem fasteignaverð er mjög lágt, svo að ég nefni dæmi. Gæti verið á Patreksfirði, hvar sem er. Hún þarf ekki að vera hér í hjarta Reykjavíkur. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Þykir honum líklegt að við náum árangri í því að lækka vexti á Íslandi meðan fjármálastofnanir fara fram með þessum hætti? Þykir hv. þingmanni líklegt að við náum árangri í því að lækka vexti? Ég tek reyndar aðeins ofan fyrir lífeyrissjóðunum því það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður sagði, að þeir hafa lækkað vexti á verðtryggðum húsnæðislánum verulega. Engu að síður eru þessir ágætu sjóðir með ávöxtunarkröfu sem er langt umfram það sem menn þekkja annars staðar. Hvers vegna? Hugsanlega vegna þess að þeir eru 25 eða 27, gætu verið þrír eða fjórir. Rekstrarkostnaðurinn er í kringum 7 til 10 milljarðar á ári, ef ég man rétt. Það mætti líklega skera niður um helming með sameiningum o.s.frv. Á meðan fjármálakerfin á Íslandi eru svona þá spyr ég hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því að hluti af vandanum [[Forseti hringir.]]liggi kannski í því að fjármálakerfið er of stórt og óskilvirkt.
Forseti. Svo að ég gleymi því ekki þá er kannski tvennt sem ég hefði viljað nefna í fyrra andsvari: Fyrir það fyrsta er ekki allt ómögulegt í þessu. En það er rétt að húsnæðisliðurinn okkar er rangt reiknaður. Við höfum ágæta niðurstöðu peningastefnunefndar frá því í vor um það að við sjáum ekki fordæmi fyrir slíkum reikningsaðferðum í öðrum ríkjum og það eigum við að leiðrétta. Þetta er alveg út í hött enda sætir það furðu að við séum að hækka allan húsnæðishöfuðstól landsmanna á því að ein fasteign skipti um hendur eins og þetta er reiknað upp í dag. Ég fagna því og það þarf að laga. Ég get líka sagt það með sanni að ef ég teldi þessa lausn virka þá væri ég meðal flutningsmanna á þessari tillögu; ég veit að ásetningurinn er góður. Það er ekki það sem ég er að gagnrýna. Ég bara hef sannfæringu fyrir því að þetta sé ekki lausnin. Fákeppni á markaðnum er auðvitað áhyggjuefni. Kostnaðarstig bankakerfisins er áhyggjuefni. Að hluta til er það vandamál að við erum með óvenjuháa skattlagningu á fjármálakerfi sem við þurfum að laga. Varðandi byggingu höfuðstöðva Landsbankans vekur það furðu mína eins og margra annarra að verið sé að byggja svo dýra byggingu á jafn dýrum stað hjá fyrirtæki í ríkiseigu. Því verður handhafi hlutabréfsins að svara, hverju það sætir. En það er alveg ljóst að ef við værum á myntsvæði sem aðrar fjármálastofnanir vildu starfa á - þetta er það sem maður heyrir ítrekað frá bönkum að þeir forðast áhættuna af því að starfa á jafn litlu myntsvæði og íslenska krónan er - værum við sennilega partur af samnorrænum bankamarkaði eins og hann er annars staðar á Norðurlöndunum og mundum njóta góðs af því í mun meiri hagkvæmni fjármálakerfisins en raun ber vitni.
Herra forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa lagt hér orð í belg og tekið þátt í umræðunni og þeim sem hafa á hana hlýtt lengur eða skemur. Verðtryggingin hefur staðið allt of lengi hér á Íslandi. 40 ár á næsta ári. Hún hefur staðið allt of lengi án þess að við henni hafi verið hróflað eða hún fengið nokkurt aðhald. Afleiðingarnar hafa heldur ekki látið á sér standa. Við sjáum meðferðina á heimilum landsmanna. Við sjáum að sínu leyti líka meðferðina á atvinnufyrirtækjum landsmanna sem nota lánsform af þessu tagi. Menn sjá fjölskyldur reknar út af heimilum sínum þúsundum saman, menn sjá þá einstaklinga sem í hlut eiga, feður, mæður og börn, tugþúsundum saman, hrakta út af heimilum sínum vegna þessa fyrirkomulags. Hér eru fjögur einföld atriði tekin upp til að veita þessu fyrirkomulagi aðhald sem er einhvers konar lágmark. Þau eru þessi: Að óbeinir skattar reiknist ekki inn í vísitöluna, hver og einn greiði bara sína skatta, þeir sem hafa tekið lán til að fjármagna húsnæðiskaup borgi ekki skatta fyrir einhverja aðra; að þessi húsnæðisliður sé ekki eins og þetta gráðuga skrímsli sem hann er og sogi til sín ár eftir ár tugmilljarða á tugmilljarða ofan frá heimilum og atvinnufyrirtækjum landsmanna; í þriðja lagi er endurflutt tillaga sem var stjórnarfrumvarp fyrir nokkrum árum um að þessi eitraði kokteill sem svo hefur verið kallaður, þessi annúítets-lán eða jafngreiðslulán til 40 ára, verði tekin frá mönnum og lánstími þessara lána bundinn við 25 ár. Og loks að setja þak á vextina í ljósi þess að þessir svokölluðu vextir á verðtryggðum lánum eru ákveðnir við fákeppnisskilyrði, ákveðnir án þess að það sé nokkur viðmiðun erlendis frá. Það er ekkert aðhald með þessum ákvörðunum, ekki aðhald samkeppni, ekki aðhald þess sem felst í að geta bent á erlendar viðmiðanir. En þá þykir það sjálfsagt, m.a. af hálfu síðasta ræðumanns hér, hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, að ekki komi til greina að setja neinar hömlur á þetta, þetta eigi bara að vera svona áfram. Hvílíkt úrræðaleysi, herra forseti, hvílíkt kjarkleysi, að ég ekki segi meira. Mér ofbýður fullkomlega þessi málflutningur. Hefur hv. þingmaður ekki tekið eftir því að Íslendingar hafa náð tökum á verðbólgu? Slíkum tökum að hér hefur verið verðhjöðnun undanfarin ár. Af hverju eru vextirnir enn þá svona háir? Það er af manngerðum ástæðum. Það er náttúrlega stífnin og óbilgirnin í þessari svokölluðu peningastefnunefnd í Seðlabankanum. Og það eru manngerð innflæðishöft sem svo eru kölluð sem standa í vegi fyrir því að hér geti erlendir aðilar fjárfest á íslenskum skuldabréfamarkaði og myndi hafa þau áhrif að vextir myndu snarlækka ef slakað væri á þessum höftum. Hv. þingmaður lætur eins og hann viti ekkert um þetta. Þetta er náttúrlega fráleitur málflutningur sem er ekki boðlegur gagnvart hagsmunamáli heimila og atvinnufyrirtækja landsins. Þetta frumvarp er borið fram af tveimur þingflokkum, öllum þingmönnum Flokks fólksins og öllum þingmönnum Miðflokksins, og þakka ég öllum meðflutningsmönnum. En þess er að geta að aðrir stjórnmálaflokkar sem eiga sæti hér á Alþingi hafa ekki sýnt sérstaka einbeitni gagnvart verðtryggingunni. Herra forseti. Það er ekki kostur að skýla sér hér á bak við einhverja háa vexti, á bak við það að hér sé reynt að grípa á þessum vanda, þó að það þurfi lagasetningu til, hvað varðar eitt atriði sem eru þessir vextir, vextir á fjármálalegri skuldbindingu sem hefur einkenni eins og fjármálalegar skuldbindingar af flóknustu gerð, svokallaðar afleiður. Fyrir þessu virðist hv. þingmaður sem tók hér þátt í umræðunni, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, algerlega ónæmur. Ég er helst á því að hann hafi ekki lesið vel þann rökstuðning sem fylgir í greinargerð með þeim tillögum sem hér eru fluttar. Herra forseti. Ég leyfi mér að segja að þó að ég hafi ekki vænst neins annars af hv. þingmanni en að hann sýndi fram á úrræðaleysi sitt og kjarkleysi í þessu máli leyfi ég mér samt sem áður að vona að þetta mál fái stuðning hér á Alþingi í þágu heimila þessa lands og í þágu foreldra og barna sem hafa þurft að þola að vera rekin út af heimilum sínum tugþúsundum saman. Þetta gengur ekki lengur. Það verður að taka á þessu og þetta frumvarp er bara eitt skref í þá átt. Menn munu sjá fleiri frumvörp hér þegar líður á þingveturinn.