Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2018. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum í samræmi við forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir næsta ár. Í frumvarpinu er einnig að finna nokkrar tillögur að breytingum sem talið er nauðsynlegt að samþykktar verði fyrir áramót. Efnisatriði frumvarpsins eru af margvíslegum toga og hafa áhrif bæði á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um þau atriði sem mestu máli skipta, en sú yfirferð er ekki endilega í þeirri röð sem er að finna í frumvarpinu sjálfu. Fyrst fjármagnstekjuskattur. Lagt er til að fjármagnstekjuskattur hækki um tvö prósentustig, eða úr 20% í 22%. Markmið þessarar hækkunar er að gera tekjuskattskerfið réttlátara óháð uppruna tekna með því að draga úr þeim mun sem er í dag á skattlagningu fjármagnstekna annars vegar og launatekna hins vegar án þess þó að fjármagnstekjur verði skattlagðar umfram launatekjur, lífeyri og almennar tekjur. Jafnframt er stefnt að endurskoðun á skattstofni fjármagnstekjuskatts, þar á meðal verðbótaþætti vaxtatekna. En í dag eru vaxtatekjur undir 125.000 kr. á ári undanþegnar fjármagnstekjuskatti. Það ber að hafa það í huga. Þá er vert að nefna að við þessa breytingu verður samanlagður skattur á hagnað lögaðila með takmarkaða ábyrgð og úthlutaðan arð til eigenda 37,6% samanborið við 36% í gildandi lögum. Við það ætti að draga úr þeirri tilhneigingu að stofna einkahlutafélag kringum eigin rekstur í skattalegum tilgangi sem birtist í formi tilfærslna á launatekjum yfir í rekstrarhagnað og arðgreiðslur. Tekjuáhrif hækkunarinnar eru áætluð 1,6 milljarðar kr. á árinu 2018 en fara svo vaxandi og verða 2,6 milljarðar kr. á árinu 2019. Skýringin er sú að fjármagnstekjuskattur af vöxtum og arði er innheimtur í staðgreiðslu en álagning á aðrar fjármagnstekjur eins og söluhagnað og leigutekjur á sér stað í júní 2019 við álagningu opinberra gjalda á einstaklinga. Þannig að þegar ég segi að tekjurnar fari vaxandi þá er skatturinn í raun og veru kominn að fullu til gildi, verði hann samþykktur um áramótin, en tekjurnar fara vaxandi ef við horfum bara á fjárlagaárin og rekstur hvers árs fyrir sig þá skila þær sér ekki í því samhengi fyrr en með eftiráálagningu af þeim sökum sem ég rakti að það er ekki hægt að innheimta í staðgreiðslu allar tekjur af þessum skatti. Samkvæmt greiningu ráðuneytisins á fjármagnstekjum einstaklinga eftir tekjutíundum munu áhrif hækkunarinnar aðallega lenda á þeim sem hæstar hafa tekjurnar, eða tíundu tekjutíund, og því leiða til ákveðinnar tekjujöfnunar og meira jafnræðis í tekjuskattskerfinu. Þá er komið að hækkun kolefnisgjalds. Í frumvarpinu er lögð til 50% hækkun kolefnisgjalds sem fyrsta skref í væntanlegri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, en reiknað er með að skrefunum muni fjölga þegar aðgerðaáætlunin verður komin til framkvæmda. Jafnframt er stefnt að því að fækka undanþágum frá gjaldtöku í formi kolefnisgjalds. Meginmarkmið væntanlegrar aðgerðaáætlunar er að hvetja bæði heimili og fyrirtæki til að draga úr losun með orkuskiptum eða bættri orkunýtingu. Reiknað er með að þessi hækkun auki tekjur ríkissjóðs um 2 milljarða kr. á árinu 2018, en lagt er til að hún taki gildi í ársbyrjun 2018. Breytingin kemur til með að hækka útsöluverð á bensíni um 1,8% og dísil um 2%. Þá eru áhrif á vísitölu neysluverðs metin um 0,03% til hækkunar. Í þriðja lagi er hér verðlagsuppfærsla krónutöluskatta og gjalda. Þess má minnast að fyrir nokkrum árum síðan gerði þáverandi ríkisstjórn samkomulag við vinnumarkaðinn um að krónutölugjöld skyldu ekki hækka á því kjörtímabili umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans. Það hefur gerst á undanförnum árum að þessir skattar hafi ekki tekið breytingum milli ára, en komi langvarandi slík tímabil upp þá er ljóst að þeir skattstofnar eru að rýrna að verðgildi. Hér er farin hin hefðbundna leið sem er að láta þessa skatta fylgja verðlagi. Þess vegna er í frumvarpinu að finna tillögu um 2% hækkun á hinum svokölluðu krónutölusköttum og gjöldum í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins. Þar er miðað við áætlaða tólf mánaða breytingu á vísitölu neysluverðs yfir árið 2017. Hér er um að ræða almennt og sérstakt bensíngjald, olíugjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald, gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra, sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins og gjald af áfengi og tóbaki. Gert er ráð fyrir að þessi hækkun skili ríkissjóði samanlagt 1,3 milljörðum kr. á ári að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Áhrifin á vísitölu neysluverðs eru áætluð 0,04%. Það væri hægt að nálgast þetta á hinn veginn og segja að láti Alþingi undir höfuð leggjast að láta skattstofninn fylgja verðlagi þá væri falin í því skattalækkun. En hérna er það tiltekið að það skili til viðbótar 1,3 milljörðum að tryggja að þessir skattstofnar fylgi verðlagi. Ég ætla næst að fara hér yfir gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjald. Eins og rakið var er lögð til 2% hækkun á gjaldið í Framkvæmdasjóð aldraðra í samræmi við verðlagsforsendur. Samkvæmt því verður gjaldið 11.175 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda árið 2018 vegna tekna 2017. Áætlað er að hækkunin skili ríkissjóði um 50 millj. kr. viðbótartekjum á ári. Sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins fari úr 16.800 kr. í 17.100 kr. í takt við verðlagsbreytingar. Áætlaðar viðbótartekjur eru um 85 millj. kr. Barnabætur og vaxtabætur. Tillögu um 8,5% hækkun á viðmiðunarfjárhæð barnabóta og 7,4% hækkun á tekjuviðmiðunarmörkum er að finna í frumvarpinu. Þær koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2018. Það þýðir að heildarútgjöld vegna barnabóta verða 10% hærri á næsta ári borið saman við yfirstandandi ár. Þannig er gert ráð fyrir að barnabætur í heild verði 10,5 milljarðar kr. á árinu 2018 eða svipað og gert er ráð fyrir í fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Áætluð útkoma á þessu ári, á yfirstandandi ári, eru 9,5–9,6 milljarðar. Þá verða útreikningsreglur vaxtabóta framlengdar óbreyttar frá þessu ári yfir á það næsta. Á grundvelli þeirra forsendna er áætlað að útgjöld vegna vaxtabóta nemi 4 milljörðum kr. á árinu 2018 samanborið við 4,5 milljarða í ár. Virðisaukaskattsívilnun vegna rafmagns-, vetnis- og tengitvinnbifreiða er hér næst. Í ákvæði til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt er kveðið á um heimild til að fella niður virðisaukaskatt eða telja til undanþeginnar veltu fjárhæð að ákveðnu hámarki við innflutning og skattskylda sölu rafmagns-, vetnis- eða tengitvinnbifreiða að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Upphaflega var ákvæðinu aðeins ætlað að gilda út árið 2013. Frá því ári hefur gildistíminn verið framlengdur um eitt ár í senn. Þessi stutti gildistími hefur sætt gagnrýni m.a. vegna þeirrar óvissu sem hann skapar. Tillaga frumvarpsins er því sú að ívilnunin gildi í þrjú ár og falli þannig niður í lok árs 2020. Samlegðar gætir milli rafmagnsbifreiða og tengitvinnbifreiða sem báðar ganga fyrir rafmagni sem varðveitt er á rafgeymi og þykir rétt að miða við að ívilnanirnar falli úr gildi í kjölfar þess að 10.000 rafmagnsbifreiðar annars vegar og 10.000 tengitvinnbifreiðar hins vegar hafi verið skráðar á ökutækjaskrá. Það myndi nema samtals um 8,8% bifreiðaflotans í lok árs 2016. Áframhaldandi fjölgun tengitvinnbifreiða ætti að styðja við þá uppbyggingu hleðsluinnviða sem þegar er hafin. Í samræmi við þetta er lagt til að ívilnun vegna kaupa á vetnisbifreið falli úr gildi í kjölfar þess að 10.000 slíkar bifreiðar hafa verið skráðar. Þrátt fyrir að framangreindum fjölda bifreiða verði ekki náð í árslok 2020 mun ívilnunin þá falla niður og um skattlagningu þeirra fara eftir öðrum ákvæðum virðisaukaskattslaga þar eftir nema Alþingi ákveði annað þegar þar að kemur eins og átt hefur við undanfarin ár. Ég held að þingmenn og allir reyndar geri sér vel grein fyrir því að við erum á ákveðnum tímamótum í þessum efnum. Það eru að verða mjög miklar breytingar í framleiðslu á bifreiðum og nýjar vélar, ný tækni að ryðja sér rúms. Þessar ívilnanir hafa verið til þess hugsaðar að hvetja til innflutnings og breytinga í þessum efnum, en það kemur að því að við þurfum að taka ákvörðun um það hvenær nýtt kerfi tekur við. Hér erum við stödd í ákveðnu millibilsástandi, en það er með rökum sem gagnrýnt hefur verið að umhverfið hafi einungis verið ákveðið fyrir eitt ár í senn undanfarin ár. Þess vegna held ég að sé mjög til bóta að taka hér ákvörðun um að framlengja þessar ívilnanir í þrjú ár. En við munum áfram vinna við að meta þessi gjaldakerfi sem eru nokkuð flókin. Þar er mikilvægt að huga að samspili eldsneytisgjaldanna og síðan þessara innflutningsgjalda vegna bifreiða. Þessi breyting sem ég hef verið að rekja er talin lækka tekjur ríkissjóðs um 2 milljarða kr. á árinu 2018 borið saman við það að ívilnun hefði fallið niður. En tekjurnar lækka ekki ef við berum okkur saman við árið 2017 vegna þess að við erum í raun og veru bara að framlengja sömu ívilnun. Ef við lítum þannig á að núgildandi lög hefðu runnið sitt skeið um áramót þá er með þessari ákvörðun verið að ákveða um að lækka tekjurnar um 2 milljarða á næsta ári. Það er ágætt að hafa það í huga að það er umfang þessarar ívilnunar og hún myndi vaxa á árunum fram undan. Næst ætla ég að fara yfir vörugjöld af fólksbifreiðum sem ætlaðar eru til útleigu hjá ökutækjaleigum. Árið 2015 samþykkti Alþingi að fallið yrði frá vörugjaldsívilnun gagnvart innflutningi bílaleigubíla frá og með árinu 2018. Þetta var samþykkt 2015. Ástæðan var margþætt þar á meðal þær röksemdir að fyrirkomulagið drægi úr virkni hvata til minni koltvísýringslosunar og hefði óæskileg áhrif á eftirsölumarkað fólksbifreiða. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að við gerum þetta í tveimur skrefum þannig að hámark ívilnunarinnar verði lækkað úr 500.000 kr. í 250.000 kr. um næstu áramót, síðan alfarið felld niður í lok næsta árs. Verði þessi tillaga samþykkt má ætla að hún leiði til 1,5 milljarða kr. lækkunar á tekjum ríkissjóðs að öðru óbreyttu. Ég ætla næst að víkja að afnámi áfengiskaupafríðinda. Á grundvelli heimildar í lögum um gjald af áfengi og tóbaki hafa m.a. nokkrar af æðstu stofnunum ríkisins verið undanþegnar greiðslu á áfengisgjaldi vegna áfengiskaupa. Slík áfengiskaupafríðindi fela í sér ívilnun sem mætti jafna til fjárstyrks úr ríkissjóði eða skattstyrks. Forstöðumönnum umræddra stofnana hefur þegar verið tilkynnt um að þessi heimild verði afnumin og er tillaga frumvarpsins í samræmi við þá tilkynningu. En þess má geta hér að það var tekið sérstaklega saman hversu mikil heildareftirgjöf áfengisgjalda til allra þeirra stofnana, þar með talið ráðuneyta sem hefðu notið niðurfellingarinnar, væri. Niðurstaðan var sú að þetta væri um 10,5 milljónir á ári. Það þykir eðlilegt að fella þessi fríðindi einfaldlega niður, það falli bara undir almennar aðrar fjárheimildir viðkomandi stofnana að greiða fyrir áfengi eins og allir aðrir í þessu landi gera. Þá er næst komið að gjaldskrá vegna kostnaðar við rekstur Fjármálaeftirlitsins. Lagðar eru til breytingar á gjaldhlutföllum eftirlitsgjalds samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Breytingarnar endurspegla álagt eftirlitsgjald að fjárhæð 2,3 milljörðum kr. Gert er ráð fyrir að heildargjöld Fjármálaeftirlitsins verði 2,4 milljarðar kr., en aðrar tekjur 56,4 millj. kr. Verði tilskipun um endurreisn og skilameðferð fjármála- og verðbréfafyrirtækja innleidd í íslensk lög á komandi mánuðum mun sérstakt eftirlitsgjald vegna þess nema 50 millj. kr. Þannig er gert ráð fyrir að heildargjöld stofnunarinnar verði 17,2 millj. kr. umfram samtölu tekna. Fyrirhugað er að mæta þessum halla með lækkun á eigin fé stofnunarinnar sem verði 116 millj. kr. í árslok 2018, eða sem nemur um 4,9% af áætluðu eftirlitsgjaldi næsta árs, samanber heimild í lögum um ráðstöfun rekstrarafgangs og rekstrartaps. Gert er ráð fyrir að breytingarnar sem taka mið af rekstraráætlun Fjármálaeftirlitsins hafi ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Þá er það greiðsla kostnaðar vegna reksturs umboðsmanns skuldara. Lagt er til að gjald sem standa á straum af kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara verði 0,00888%, sem er lækkun frá þessu ári. Í lögum um gjaldtökuna er kveðið á um að tekið skuli tillit til rekstrarafgangs eða rekstrartaps af starfsemi umboðsmanns skuldara við ákvörðun á fjárhæð gjalds fyrir næsta almanaksár. Innheimtar tekjur af gjaldinu eru áætlaðar 277 millj. kr. á árinu 2018 en hafa verið um 360 millj. kr. á þessu ári. Þá er það sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Með breytingu á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum árið 2016 var sú breyting m.a. gerð á ellilífeyriskerfi almannatrygginga að öll sértæk frítekjumörk vegna einstakra tegundatekna voru afnumin. Var þess í stað lögfest eitt almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði og gildir það um allar tekjur ellilífeyrisþega óháð tegund þeirra. Eftir samþykkt laganna hefur komið fram gagnrýni á þessa breytingu að því er atvinnutekjur varðar og hafa komið fram kröfur af hálfu hagsmunasamtaka aldraðra og fleiri aðila um að tekið verði upp að nýju sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna eldri borgara sem komi til viðbótar við almenna frítekjumarkið. Óumdeilt er að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar og þar með talið lægstar lífeyristekjurnar. Því er lagt til að ellilífeyrisþegar skuli hafa 100.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna í mánuði en gildir einnig um greiðslu heimilisuppbótar sem greiðist þeim ellilífeyrisþegum sem halda einir heimili. Það er áætlað að þessi breyting kunni að auka greiðslur úr ríkissjóði um u.þ.b. 1,1 milljarð kr. á ári. Mig langar að segja örstutt um þessa breytingu að ekki verður horft fram hjá því að hún tekur eðli málsins samkvæmt fyrst og fremst og eingöngu til þeirra sem á annað borð hafa getu til þess að sækja sér atvinnutekjur. En það er að sjálfsögðu alls ekki þannig um alla þá sem hafa úr litlu að spila um hver mánaðamót en teljast til hóps ellilífeyrisþega að þeir hafi aðstæður eða getu yfir höfuð til þess að fara út á vinnumarkaðinn. Það á ekki að koma í veg fyrir það að þeir sem þó hafa þá getu hafi þann rétt að bæta kjör sín með atvinnuþátttöku. Ég nefni þetta engu að síður vegna þess að við höfum fjármuni af skornum skammti. Þegar við tökum ákvörðun um ráðstöfun þeirra þá þarf að forgangsraða. Hér er þessum rúma 1 milljarði kr. forgangsraðað til þess hóps sem hefur getuna til þess að sækja sér atvinnutekjur. Af þeim milljarði fer ekkert til hinna sem ekki hafa líkamlega getu, andlegan styrk eða yfir höfuð aðstæður til þess að sækja sér bætt lífskjör með atvinnutekjum. Sá hópur hefur hins vegar eins og allir sem heyra undir almannatryggingakerfið notið góðs af þeirri breytingu sem hér var vísað til. Um það leyfi ég mér að vísa til svars sem barst til Alþingis vegna fyrirspurnar frá hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrr á þessu ári, þar sem leitt er fram hversu miklu breytingar á almannatryggingakerfinu sem nýlega hafa verið gerðar hafa skilað öllum tekjutíundum. Áfram heldur vinnan við að bæta kerfið, gera það sanngjarnt og réttlátt. Ég hef tekið eftir því í þessari umræðu að oft hefur verið vísað til eldra frítekjumarks vegna atvinnutekna. Ég tel að það sé ekki sanngjarn eða eðlilegur samanburður vegna þess að það kerfi var einfaldlega allt öðruvísi samansett og margir hlutar bótanna sem ekki komu inn í bótagrunninn sem er að baki þessu frítekjumarki. Það er ekki hægt að taka einstaka þætti úr gamla kerfinu og bera saman við nýja kerfið og segja: Gamla frítekjumarkið var um 108.000 kr. sem er hærra heldur en þetta frítekjumark. Það var einfaldlega frítekjumark fyrir allt annars konar kerfi. Þessu vildi ég halda til haga. En það er enginn vafi að allir þeir sem fá bætur úr almannatryggingakerfinu, ellilífeyrisþegar og aðrir, eru betur komnir eftir breytingarnar og enn betur eftir þessa breytingu, verði hún að lögum, en átti við í eldra kerfi. Ég ætla næst að víkja að rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttöku heimilismanna. Það eru tvö ákvæði til bráðabirgða í lögum um málefni aldraðra sem hér er lagt til að verði framlengd. Verði frumvarpið að lögum munu útgjöld ríkissjóðs aukast um 200 millj. kr. Við erum líka með ákvæði í þessu frumvarpi um samspil örorkugreiðslna almannatrygginga og lífeyrissjóða. Þar er sömuleiðis verið að framlengja ákvæði til bráðabirgða til að sporna gegn því að þessar víxlhækkanir hefjist á næsta ári. Það hefði að óbreyttu skert kjör þeirra sem hér eiga undir. Við hefðum án þessarar framlengingar lækkað greiðslur um 1 milljarð, en það er komið í veg fyrir það með framlengingu ákvæðisins. Starfsendurhæfingarsjóður er sömuleiðis hér á dagskrá. Atvinnurekendur og þeir sem stunda sjálfstæða starfsemi, lífeyrissjóðir og ríkið, standa straum af rekstri starfsendurhæfingarsjóða með því að greiða 0,13% af stofni lífeyrisiðgjalda samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Enn fremur gera lögin ráð fyrir að framlag ríkisins sé hluti af gjaldstofni tryggingagjalds samkvæmt lögum um tryggingagjald. Fyrir liggur að VIRK Starfsendurhæfingarsjóður, sem er eini starfandi starfsendurhæfingarsjóðurinn, hefur ekki þörf fyrir svo mikið fjármagn til rekstrarins og hafði því verið gert samkomulag milli ríkis og aðila vinnumarkaðar um að atvinnurekendur og þeir sem stunda sjálfstæða starfsemi ásamt lífeyrissjóðum greiði sem nemur 0,10% í stað 0,13% af gjaldstofninum fyrir árin 2016 og 2017. Það er lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða við lög um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða og lögum um tryggingagjald sem kveður á um að starfsendurhæfingarsjóðir fái ekki tekjur af almannatryggingagjaldi á árinu 2018. Sambærilegt ákvæði hefur verið í gildi fyrir árin 2013, 2014, 2015, 2016 og 2017. Eftir sem áður er áfram gert ráð fyrir óbreyttri fjármögnun frá atvinnurekendum og lífeyrissjóðum, eða þessum 0,10%. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því að samkomulagi milli fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og jafnréttismálaráðherra annars vegar og VIRK Starfsendurhæfingarsjóðs hins vegar verði breytt til samræmis og að á árinu 2018 leggi ríkissjóður til framlag á fjárlögum. Þá er komið að framlagi til þjóðkirkjunnar og Kristnisjóðs. Það er lagt til að skuldbinding ríkissjóðs á árinu 2018 gagnvart þjóðkirkjunni samkvæmt sérstöku samkomulagi ríkis og kirkju muni hækka um 37,1 millj. kr. frá fjárlögum yfirstandandi árs. Það er jafnframt gert ráð fyrir að framlag ríkissjóðs til Kristnisjóðs hækki um 1,7 millj. kr. á næsta ári. Varðandi sóknargjöld er gert ráð fyrir að föst krónutala hækki úr 920 kr. á mánuði í 931 kr. fyrir árið 2018. Lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga breytist að öllu jöfnu í samræmi við áætlaða breytingu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga 16 ára og eldri sem og fjölgun einstaklinga. Nú er hins vegar, eins og í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár, með breytingu á lögum um sóknargjöld gert ráð fyrir að fastsetja fjárhæð sóknargjalda. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir samtals 3.256 millj. kr. framlagi til þeirra liða sem sóknargjald reiknast á að teknu tilliti til almennra aðhaldskrafna í forsendum frumvarpsins og nemur heildarhækkun sóknargjaldsins frá fjárlögum 2017 því tæplega 42 millj. kr. Næst er komið að gjaldskyldri losun gróðurhúsalofttegunda. Það er gert ráð fyrir að fjárhæð losunargjalds vegna hvers tonns gjaldskyldrar losunar verði lækkað úr 968 kr. í 627 til samræmis við breytingar á meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu, en það er það sem ræður þessu ár frá ári. þetta mun hafa óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Næst er það gjaldskrá Útlendingastofnunar. Það eru lagðar til breytingar hér samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs en gjaldið hefur verið óbreytt frá árinu 2009. Mikilvægt þykir að breyta núverandi gjaldskrá í samræmi við þróun á vísitölu neysluverðs frá árinu 2009 til júlí 2017, auk þess sem hún er ekki í samræmi við ný lög um útlendinga sem tóku gildi í byrjun árs 2017. Lög um útlendinga fólu í sér heildarendurskoðun á eldri löggjöf um útlendinga. Við þá endurskoðun féllu ýmis ákvæði eldri laga brott eða þeim var breytt. Er því svo komið að í lögum um aukatekjur ríkissjóðs er nú að finna gjaldtökuheimildir fyrir leyfum sem ekki eru lengur til eða heitum þeirra hefur verið breytt. Í samræmi við ný lög um útlendinga þykir því rétt að fella brott þau ákvæði í aukatekjulögum sem ekki eiga lengur við ásamt tilvísun til þeirra og jafnframt aðlaga þau ákvæði sem þörf er á með tilliti til nýrra heita á útgefnum leyfum. Breytingin hefur ekki áhrif á tekjur ríkissjóðs. Næst vil ég nefna hér að lagðar eru til breytingar á tekjuskattslögum í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að frávísun fjármála- og efnahagsráðuneytisins á kæru á þeim grundvelli að tekjuskattslög víki til hliðar almennri kæruheimild stjórnsýslulaga væri ekki í samræmi við lög. Í þessu ljósi er í frumvarpinu lagt til að úrskurði ríkisskattstjóra megi skjóta til yfirskattanefndar eftir ákvæðum laga um yfirskattanefnd. Þá er komið að skilum á ríki-fyrir-ríki skýrslu eins og það heitir, milliverðlagning. Í tekjuskattslögum er að finna ákvæði um skyldu móðurfélags í heildarsamstæðu sem er með heimilisfesti í fleiri ríkjum til að skila svokallaðri ríki-fyrir-ríki skýrslu til ríkisskattstjóra með upplýsingum um tekjur og skatta í þeim ríkjum þar sem félög innan heildarsamstæðunnar eiga heimilisfesti. Þessar upplýsingar eru grundvöllur að mati á milliverðlagningu innan samstæðunnar. Núgildandi ákvæði felur í sér að skil eigi að vera fyrir lok hvers almanaksárs að loknu reikningsári, en í viðmiðunarreglum OECD segir að miða skuli við að skil eigi sér stað eigi síðar en tólf mánuðum frá lokum reikningsárs. Hér er með breytingum á ákvæðinu verið að koma til móts við ábendingar varðandi þetta misræmi. Framlenging, er hér næst hjá mér, á tímafresti starfshóps sem ætlað var að móta tillögur um heimildir tollyfirvalda til vinnslu persónuupplýsinga. Ég hygg að hér hafi Alþingi komið að breytingu á lögunum og farið fram á þessa tillögugerð. Það er lagt til að starfshópnum sem var ætlað að móta þessar tillögur verði veittur viðbótarfrestur eða til loka árs 2018. Þá ætti innleiðingu persónuverndargerða ESB að vera lokið. Svo er hér sólarlagsákvæði laga um fjarskiptasjóð að finna í frumvarpinu og sólarlagsákvæðið gildi samkvæmt breytingartillögunni út árið 2022. Ég hef hér rakið tillögur frumvarpsins. Þær eru margvíslegar og hafa mismikil áhrif á tekju- og gjaldahliðina. Sama má segja um áhrif þeirra á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Áætlað er að tillögur frumvarpsins um skattkerfisbreytingar muni auka tekjur ríkissjóðs um nálægt 1,5 milljörðum kr. á árinu 2018. Hækkun fjármagnstekjuskatts mun hafa áhrif á ráðstöfunartekjur heimilanna til lækkunar. Sama má segja um kolefnisgjald sem reikna má með að hækki verð á eldsneyti og vísitölu neysluverðs um 0,03%. Þá eru áhrif af hækkun krónutölugjalda metin á 0,04% á vísitölu neysluverðs. Samanlögð áhrif af skattatillögum frumvarpsins á ráðstöfunartekjur gæti því verið nálægt 0,1%. Sé hins vegar horft til þeirra tillagna frumvarpsins sem hafa áhrif á gjaldahliðina ber helst að nefna þær þrjár sem hafa bein áhrif á [[Forseti hringir.]]bótagreiðslur til heimila, sérstök hækkun á frítekjumarki atvinnutekna hjá öldruðum, hækkun barnabóta og lækkun vaxtabóta. Samanlögð áhrif þeirra á ráðstöfunartekjur eru 1,5 milljarðar kr. til hækkunar. Þá vil ég að lokum [[Forseti hringir.]]vekja athygli á því hvernig gjaldahliðin hækkar minna en ráð var fyrir gert [[Forseti hringir.]]í ríkisfjármálaáætluninni sem samþykkt [[Forseti hringir.]]hér að vori. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni umræðunni [[Forseti hringir.]]vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í fjármagnstekjuskattinn. Nú hafa fjármagnstekjur aukist mjög mikið á undanförnum árum og aukist meira en launatekjur. Sem dæmi á árunum 2012–2016 hafa fjármagnstekjur aukist um 58% en launatekjur á sama tíma aðeins um 24% og vísbendingar um að aukningin sé enn meiri á árinu 2017. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þessi litla breyting á fjármagnstekjuskattinum komi í veg fyrir það að þeir sem eru ríkastir, þeir sem eru með mesta fjármagnstekjuskattinn, muni nýta sér skattahagræði sem felst í því að borga ekki launaskattinn af eins háum tekjum heldur taka út arðinn. Mun skattahagræðið ekki enn þá vera mjög mikið fyrir þá allra ríkustu þar sem munurinn á efra tekjuskattsþrepinu og þessari hækkun er 8,64 prósentustig, [[Forseti hringir.]]en breytingin er aðeins 0,66 prósentustigum hærra en lægra tekjuskattsþrepið?
Virðulegi forseti. Ég tel að ef eitthvað er séum við að draga úr hvatanum til þess að reyna að skjóta sér undan einum skatti og koma sér inn í annan. Mér sýnist á öllu að fyrir lang, lang, langflesta sé munurinn slíkur að það væri ekki þess virði að reyna að beina tekjunum í gegnum einkahlutafélag svo dæmi væri tekið. Síðan er líka á það að líta að stór hluti fjármagnstekna fellur ekki þannig til að menn hafi í raun og veru val um það að taka slíkar tekjur út með einhverjum hætti sem launatekjur. Vaxandi tekjur ríkissjóðs af fjármagnstekjuskattinum eru til vitnis um að efnahagskerfið er að taka við sér, það eru að verða meiri umsvif. Þess vegna er það einmitt að við þær aðstæður sem eru uppi núna skiptir miklu að ríkissjóður sé að skila góðum afgangi eins og við erum að gera ráð fyrir bæði í fjárlagafrumvarpinu og fjármálastefnunni [[Forseti hringir.]]vegna þess að skattstofnar eins og þessi eru fljótir að hverfa ef uppgangurinn [[Forseti hringir.]]stöðvast og það kólnar eitthvað [[Forseti hringir.]]á mörkuðunum.
Herra forseti. Útsvar er ekki greitt af fjármagnstekjum. Við sem höfum verið í sveitarstjórnum höfum horft upp á það hvernig menn nýta sér skattahagræðið með því að flýja yfir í fjármagnstekjurnar og arðinn og borga sér lægri laun út úr félögunum. Það þarf að styrkja tekjustofn sveitarfélaganna. Væri ekki gott ráð að láta útsvar ganga líka yfir fjármagnstekjur, líka til þess að auka réttlæti og sanngirni? Því að sveitarfélögin þurfa auðvitað að sjá börnum þeirra sem greiða sér mikinn arð og miklar fjármagnstekjur fyrir leikskólaplássum og skóla o.s.frv. Þetta skapar leiðindi í þorpunum úti um land þar sem menn vita og þekkja þessa hluti. Væri ekki betra í þessari stöðu að útsvar yrði greitt af fjármagnstekjum þannig að menn séu ekki, þeir sem allra ríkastir eru, að nýta sér sambandið á milli [[Forseti hringir.]]tekjuskatts og fjármagnstekjuskatts sér til hagræðis og borga þá minna til samfélagsins en græða meira sjálfir?
Virðulegi forseti. Þetta er dálítið snúin umræða, sérstaklega ef maður ætlar að reyna að afgreiða hana á tveimur mínútum
Einni.
eða einni mínútu eins og ég hef hér úr að spila. Það er víst þannig að við höfum nú þegar dregið verulega úr hvatanum til að stofna hlutafélag um einhver störf. Ég hef farið aðeins yfir það hér í dag. Við höfum m.a. verið að velta fyrir okkur hvort við ættum að gera þeim sem eru að sýsla með eigið fé heima hjá sér skylt að reikna sér eitthvað hærra endurgjald en gert hefur verið ráð fyrir. Það verður áfram til skoðunar hvort hægt sé að beita þeirri aðferð til þess að ná þessu fram. Sú skylda er nú þegar til staðar. Reiknaða endurgjaldið verður aldrei lagt á þá sem eru að sýsla með eigið fé nema þeir séu raunverulega að gera það, t.d. ef þeir hafa falið einhverjum þriðja manni að gera það, þá er ekki hægt að gera þeim það að reikna á sig endurgjald vegna starfa sem ekki fóru fram. Ég er sem sagt þeirrar skoðunar að við höfum með þessari hækkun fjármagnstekjuskattsins og þeim breytingum sem við höfum gert á undanförnum árum [[Forseti hringir.]]dregið svo mjög úr hvatanum til þess að fara þarna á milli, úr tekjuskattskerfinu yfir í einkahlutafélagaskattumhverfið, að það eigi ekki að þurfa hafa miklar áhyggjur af þessu. [[Forseti hringir.]]En umræðan um deilingu tekjustofna með sveitarfélögunum er síðan annað mál.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í framlengingar á bráðabirgðaákvæðum. Það eru hérna tvær sem ég hef tekið eftir. Önnur varðar víxlverkanir, sem hæstv. ráðherra fór stuttlega yfir, í sambandi við greiðslur til öryrkja. Hin varðar frítekjumark öryrkja sem er áfram tímabundið. Ég veit að þetta veldur fólki miklum áhyggjum á hverju einasta ári. Það vill fá að vita fyrir víst hvort þetta verði áfram. Það er verulegur munur á aðstæðum fólks eftir því hvort þetta heldur áfram eða ekki. Ég spyr því bara þeirrar einföldu spurningar: Hvers vegna er þetta ekki gert varanlegt? Hvað er það sem þarf að gerast til þess að þessi óvissa verði ekki fyrir hendi fyrir þennan hóp sem nýtir þessi kerfi og þarf á þessum réttindum að halda?
Virðulegi forseti. Ég held að ég viti það rétt að þessi bráðabirgðaákvæði voru leidd í lög sem tímabundið úrræði til að bæta kjör þessara hópa á sínum tíma. Það var kannski við þrengri aðstæður í ríkisbúskapnum en við búum við í dag. Svo höfum við mögulega fallið í það far að taka alltaf ákvörðun til eins árs í senn varðandi framlenginguna. En það eru fleiri undirliggjandi þættir, t.d. varðandi þessa víxlverkun, sem þarf að taka til skoðunar. Ég ætla bara að leyfa mér að taka undir það með hv. þingmanni að það er slæmt að við séum í lok hvers árs að framlengja ár eftir ár, eins og ég hef rakið, einstaka bráðabirgðaákvæði. Það á við um þetta eins og önnur úrræði sem við erum að framlengja með þessu frumvarpi. Ég mun taka það til sérstakrar skoðunar hvort ekki sé hægt að komast út úr þessari, hvað eigum við að segja, áráttuhegðun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka það til skoðunar. Mér þykir það mjög brýnt. Fyrst svo er hendi ég mér í aðra spurningu sem varðar frítekjumark ellilífeyris vegna atvinnutekna. Lagt er til 100 þús. kr. frítekjumark vegna atvinnutekna. Kostnaðurinn við þetta er 1,1 milljarður sem í samhengi við fjárlög og vissulega í samhengi við málaflokkinn er ekki há upphæð. Önnur hugmynd er sú að afnema einfaldlega skerðingarnar vegna atvinnutekna alfarið og samkvæmt svari frá ráðuneytinu, sem barst minnir mig í sumar eða vor, eða hvenær sem það var, er kostnaðurinn við það einungis 2,4–2,5 milljarðar, einhvers staðar þar á milli. Þá er ekki gert ráð fyrir tekjunum sem koma til baka í formi tekjuskatts eða atvinnuþátttöku þeirra eldri borgara sem geta tekið þátt og vilja taka þátt í atvinnulífinu. Með hliðsjón af því að munurinn fyrir ríkissjóð er svo lítill, myndi það ekki borga sig, hreinlega til að einfalda kerfið? Ég veit að hæstv. ráðherra kann að meta einföld kerfi. Sömuleiðis sá sem hér stendur. Sér í lagi í almenna tryggingakerfinu. Það myndi einfalda kerfið. Það mundi auka frelsi eldri [[Forseti hringir.]]borgara. Og það kostar einfaldlega ekki það mikið að mínu mati að það borgi sig ekki að gera það.
Virðulegi forseti. Ja, spurningin sem við stöndum frammi fyrir er þessi: Þegar okkur líður eins og við höfum ekki nægilegt fé til að styðja við þá sem hafa minnst, geta ekki unnið, hafa ekki náð að byggja sér upp lífeyri - þegar okkur líður stanslaust eins og við vildum gjarnan hafa úr meiru að spila til að koma til stuðnings við þá - erum við þá sátt við það að forstjórinn, sem áfram rekur sitt eigið fyrirtæki og hefur sínar 900 þús. kr. á mánuði, 75 ára gamall, í heildsölunni sinni, þiggi bætur frá almannatryggingum? Erum við sátt við það? Um það snýst þessi spurning. Að afnema með öllu frítekjumark vegna atvinnutekna væri ákvörðun um að halda forstjóranum áfram inni á almannabótakerfinu. Þrátt fyrir að hann væri með 900 þús. kr. á mánuði. Ég er ekki sáttur við það. Ég held að við verðum að nálgast þetta út frá því að peningarnir séu af skornum skammti og að við verðum að reyna að stýra þeim sem best við getum til þeirra sem eru í mestri þörf.
Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson talar hér um að ríkið muni auka greiðslur sínar um 1,1 milljarð við það að hækka frítekjumark á launatekjur eldri borgara í 100 þúsund krónur. Ég sagði í gær að ég væri ekki rosalega öflug í reikningi, en af hverju í veröldinni þarf ríkissjóður að greiða 1,1 milljarð aukalega í tekjur sem eldri borgarar afla sér? Það felst ekki í því, hæstv. fjármálaráðherra, að ríkið auki greiðslur heldur verður ríkið af þeim okursköttum sem það hirti af eldri borgurum sem unnu umfram það 25 þúsund króna frítekjumark á launagreiðslur sem þeir voru með heimild til að vinna sér inn samkvæmt síðustu og núgildandi lögum. Hvað er sanngjarnt og hvað er réttlátt, eins og hæstv. fjármálaráðherra ýjaði að áðan? Hvað er gamalt og hvað er nýtt? Staðreyndin er sú að það eru krónurnar sem skipta hér máli. Hvort sem það er gamalt kerfi eða nýtt kerfi skiptir máli [[Forseti hringir.]]hvort fólk hefur í rauninni í sig og á og peninga á milli handanna til þess að framfleyta sér.
Forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það er mjög flókið verkefni að reikna nákvæmlega út tekju- eða gjaldaáhrifin af breytingu eins og þeirri er varðar frítekjumarkið. Það er alls konar mannleg hegðun sem kann að breytast við það að hafa frítekjumarkið of lágt eða mögulega hafa það of hátt. En samkvæmt þeim forsendum sem við höfum gefið okkur er gert ráð fyrir að með því að stækka hóp þeirra sem eiga rétt á greiðslum úr almannatryggingum - og við stækkum hópinn með því að segja: það eru ekki bara þeir sem eru með allt að 25 þúsund krónum í atvinnutekjur heldur allt að 100 þúsund krónum, með því stækkar mengi þeirra sem geta sótt bætur í almannatryggingar eða eiga rétt á greiðslum þaðan - þá er niðurstaðan sú að það muni fara um það bil 1 milljarð umfram það sem ella færi til greiðslu bóta úr almannatryggingum. Það er niðurstaðan. Síðan er eflaust rétt hjá hv. þingmanni að það eru [[Forseti hringir.]]ekki nákvæmnisvísindi að reikna það þannig.
Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra. Við skulum ekki gleyma því að þegar er verið að vísa til þess, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur gert, að það skipti máli að ekki hafi allir möguleika á því að nýta sér þessar rausnarlegu 100 þúsund krónur sem verið er að veita hér í frítekjumark á launatekjur, þá er staðreyndin sú að sá sem ekki getur nýtt sér það vegna þess að hann er ekki bær til þess, vegna heilsu eða annars, á einfaldlega að hafa þá möguleika á því frá hendi ríkisstjórnarinnar og þeirra sem eiga að ala önn fyrir okkur þegnunum og borgurunum hér í landinu, að þeim sé gert kleift að lifa af því sem þeim er skammtað. Þess vegna mælir sú kona sem hér stendur með 300 þúsund króna lágmarksframfærslu án þess að af því séu teknir skattar. Og með hagræðingu inn í skattkerfið og öllum þeim útreikningum og fínheitum sem hér eru í boði með öllum þeim sérfræðingum sem hér eru að starfa ætti það að vera leikandi létt að gera það og koma því til skila.
Virðulegi forseti. Ég held reyndar að það sé ekki leikandi létt. En við skulum vinna áfram að því að hér verði til nægilega mikil verðmæti svo við getum gert enn betur í almannatryggingakerfinu. Mín ábending varðandi þá breytingu sérstaklega var þessi: Við erum með takmarkað fé og erum að taka ákvörðun með þessari breytingu um að það sé sá hópur sem getur sótt sér atvinnutekjur sem njóti góðs af henni. Ég leyfi mér bara um leið að vekja athygli á því að þá munu þeir fjármunir ekki nýtast þeim hópi eldri borgara, segjum, sem borga háa leigu, eiga erfitt með að ná endum saman og eiga enga möguleika á að fara út á vinnumarkað. Það er ekki [[Gripið fram í.]]til neins að klappa þeim á bakið sem eru í þeirri stöðu og segja: Nú höfum við unnið gott verk, nú geturðu farið út að vinna og bætt kjör þín. Við megum ekki gleyma þeim hópi. Ég held að það sé bara hollt [[Forseti hringir.]]að hafa það ávallt í huga þegar maður deilir út fjármunum, og það er endalaust skortslögmál sem er við lýði, að átta sig á hvað maður er ekki að gera um leið og maður gerir það sem vel er gert. Og þessi breyting er góð.
Hæstv. forseti. Það vill þannig til að af þessum 4.500 eldri borgurum sem eru færir um að vinna og geta það eru hugsanlega 10% 75 ára forstjórar sem hafa 900 þús. kr. á mánuði. Ég tel ekki að hin 90% eigi að gjalda fyrir það að til séu menn sem hafa slíkar tekjur. Ég tel að frítekjumarkið eins og það er núna, af atvinnutekjum, sé tómt rugl. Það á að afnema það, það á ekki að refsa fólki fyrir að geta unnið sér inn einhverjar krónur. Mjög nýlega kom til dæmis fram hugmynd um að eldri borgarar taki þátt í vinnu á barnaheimilum, sem er mjög vel. Hvaða eldri borgari fer úr inniskónum fyrir 100 þús. kr.? Bara í alvöru? Og borgar af því 40% í tekjuskatt, hæstv. fjármálaráðherra? Hvers vegna er þetta frítekjumark ekki einfaldlega afnumið? Hitt sem mig langar til að geta um er að um það bil 20% af þessari 10% hækkun fjármagnstekjuskatts, sem nú kemur til, lenda á [[Forseti hringir.]]öldruðum. Hvað hyggst hæstv. fjármálaráðherra gera til þess að koma til móts við þann hóp?
Virðulegi forseti. Það eru auðvitað engin rök í þessu máli að segja að það sé svo lítill hópur sem hafi það mjög gott að það sé bara alveg eins gott að afnema þakið með öllu. Það eru þá frekar rök fyrir því að setja mörkin aðeins ofar. Það eru alls ekki rök fyrir því að afnema með öllu frítekjumark vegna atvinnutekna að það sé tiltölulega lítill hópur sem hafi það svo gott. Ég kemst aldrei fram hjá þeirri staðreynd að á meðan manni finnst að það þurfi meira til þeirra sem hafa minnst á maður ekki að sjá eftir einni einustu krónu úr bótakerfunum til þeirra sem hafa það bara fínt. Ekki einni einustu krónu. Ég ætla ekki að setja eina einustu krónu úr bótakerfum ríkisins til þess sem hefur það gott á meðan við getum ekki sinnt þeim nægilega vel sem eru að berjast í bökkum. Það á aldrei að gera það. Og ég verð að segja það sömuleiðis hér, að nota þetta orðalag, að verið sé að hafa af fólki einhver réttindi í bótakerfinu, af fólki sem býr við góðar atvinnutekjur og hefur bara fína framfærslu - það er búið að snúa öllu á hvolf með þessari nálgun. Við erum með almannatryggingakerfi [[Forseti hringir.]]til þess að styðja við þá sem höllum fæti standa. Þetta er ekki réttindakerfi allra Íslendinga til að bæta framfærslu sína á efri árum. Þetta er bótakerfi til þess að styðja við þá sem veikast standa í samfélaginu.
Forseti verður að minna hæstv. fjármálaráðherra á að það er fleira af skornum skammti en peningar, líka tími.
Hæstv. forseti. Ég er öldungis ósammála hæstv. fjármálaráðherra um að það eigi að bitna á 90% þeirra sem vinna að einhver 10% hafi það rosalega gott. Hitt er svo annað mál að ég fagna þeim áhuga sem kemur fram í máli hæstv. fjármálaráðherra á því að bæta kjör þeirra sem bágast standa. Það mun ekki standa á Miðflokknum að hjálpa honum á þeirri vegferð. Ég vil minna á að á nýlegri ráðstefnu Félags eldri borgara kom fram að tekjudreifingin þar er með öðrum hætti en ég hafði ímyndað mér. Tíundirnar í þessum hópi, sem telur alls 44 þús. manns eða þar um bil, eru um það bil jafn fjölmennar, þ.e. sú lægsta sem er á dagpeningum, og sú hæsta, sem eru 75 ára forstjórar, félagar hæstv. fjármálaráðherra; þetta eru um það bil jafn fjölmennir hópar. Þess vegna er alveg örugglega hægt að vinna að markvissum breytingum fyrir þá sem lakast standa. Ég til dæmis mun taka því mjög fagnandi [[Forseti hringir.]]ef hér verður gert eitthvað í auknum húsnæðisbótum fyrir eldri borgara sem búa í leiguhúsnæði.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður á við þegar hann fjallar um tekjutíundirnar. Þeim er einfaldlega stillt þannig upp að það eru jafnmargir í hverri tekjutíund. Þannig búum við til tekjutíundirnar þegar við förum að reyna að bera þær saman. Það er hins vegar alveg hárrétt að það eru alls ekki allir eldri borgarar sem búa við kröpp kjör. Við eigum ekki að tala til þess hóps Íslendinga sem kominn er á efri ár eins og þeir þurfi allir á miklum stuðningi að halda. Það er hins vegar hópur, það er hópurinn sem hefur ekki náð að nýta starfsævina til að byggja sér upp góð lífeyrisréttindi, sem við erum alltaf að tala um, eða hefur mögulega gert það en lent í einhverjum öðrum áföllum á lífsleiðinni. Við eigum að beina sjónum okkar og kröftum að þeim hópi sérstaklega. Ég fagna að öðru leyti áherslum hv. þingmanns sem styðja við þá viðleitni mína að koma helst þeim hópi til hjálpar. En ég minni á að hv. þingmaður var hér að stýra hópi sem skilaði af sér frumvarpi þar sem við vorum með ekkert frítekjumark [[Forseti hringir.]]á neinar tekjur, núll. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Á árunum fyrir hrun fór ójöfnuður á Íslandi mjög hratt vaxandi, hraðar en á öðrum Vesturlöndum og varð meiri. Þegar hrunið skall á fóru fjármagnstekjur niður en ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur beitti auk þess þeim jöfnunartækjum sem stjórnvöld búa yfir, beitti auk þess skattkerfinu og bótakerfinu til að auka jöfnuð, þrátt fyrir að staðan hafi verið afskaplega erfið á þeim tíma, bæði fyrir ríkissjóð og alla landsmenn. Ójöfnuður er að aukast á Íslandi í dag þótt ekki sé eins mikill kraftur og eins mikill hraði og var á árunum fyrir hrun. Við hljótum því að spyrja okkur hvort leiðir séu opnar til þess að endurtaka leikinn frá því fyrir hrun sem leiddi til ofsagróða og mikillar eignasöfnunar á stuttum tíma. Eru varnir stjórnvalda og eftirlitsstofnana nógu öflugar til að koma í veg fyrir sömu þróun og þá? Þeirra spurninga þurfum við að spyrja okkur í þessum þingsal og bregðast við á réttan hátt. Það eru skýrar vísbendingar um að við stefnum í sömu átt og á bóluárunum fyrir hrun, ef við horfum t.d. á eignamyndun sem er á fárra höndum og hækkun á fjármagnstekjuskatti. En stjórnvöld búa yfir stýritækjum. Það er bæði hægt með þeim að milda og magna ójöfnuðinn í skiptingu tekna og eigna í samfélaginu. Hvernig skyldi ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætla að beita þeim stýritækjum? Það er um það sem frumvarpið sem við ræðum nú fjallar. Er stefnan sú að auka jöfnunaráhrif skatta og bótakerfisins að einhverju marki sem skiptir máli, sem dregur úr þróun ójöfnuðar og eykur jöfnuð í samfélaginu? Því miður er svarið við því nei, þótt augljós sé þörfin fyrir auknar tekjur til að bæta innviði og bæta og styrkja velferðarkerfið og líka augljóst að bregðast þarf við ójöfnuði. Í þessu frumvarpi er talað um og lagt til að fjármagnstekjuskattur sé hækkaður um 2 prósentustig. Í mínum huga er þetta meira táknrænt heldur en breyting á skattkerfi sem slær á þann hraða á aukningu fjármagnstekna sem við horfum á. Frá árunum 2012–2016 hafa fjármagnstekjur aukist um 58%. Við höfum fengið upplýsingar um að milli áranna 2016 og 2017 sé enn meiri aukning og enn meiri hraði í aukningu fjármagnstekna. Á sama tíma, eða frá árinu 2012–2016, hafa launatekjur aukist um 24%, þannig að munurinn er að verða meiri. En hvað þýðir þetta? Meðan fjármagnstekjuskatturinn var aðeins 10%, eins og fyrir hrun, fjölgaði einkahlutafélögunum óskaplega mikið og menn fóru að nota skattahagræði sem var á milli launaskattskerfisins og fjármagnstekjuskattskerfisins. Enn nýta menn sér slíkt. Við hljótum því að spyrja hvort þessi breyting verði til að slá á það. Ég get ekki séð að það verði fyrir þá allra ríkustu því að breytingin er hækkun frá neðra þrepi tekjuskattskerfisins, sem er 36,94%. Breyting hefur þau áhrif að hækkunin er 0,66 prósentustigum hærri en neðra þrepið. Hins vegar er það 8,64 prósentustigum lægra en efra skattþrepið. Það er því augljóslega er enn þá mikil hagræðing fyrir þá sem mestar fjármagnstekjurnar hafa að flytja sig ekki yfir í tekjuskattskerfið. Vandinn við þetta er ekki síst sá að útsvar er ekki greitt af fjármagnstekjum. Ég var bæjarstjóri á bóluárunum þegar fjármagnstekjurnar voru sem hæstar í litlum bæ á Suðurnesjum þar sem allir þekkja alla. Það var ekki bara það að við sem vorum að reka bæinn sæjum á eftir tekjunum sem fór aðeins í ríkissjóð en ekki í sveitarsjóðinn, heldur skapaði þetta skítamóral, leyfi ég mér að segja, í þorpinu því að þeir sem nýttu sér þetta skattahagræði og nýttu sér þá möguleika sem boðið var upp á í kerfinu til að borga minna til nærsamfélagsins, minna til skólanna og leikskólanna o.s.frv., notuðu samt sem áður þjónustuna. Það er réttlætismál að skoða þetta. Ef ekki er vilji til þess að útsvar sé greitt af fjármagnstekjum þá ætti hækkunin að vera mun meiri. Hækkunin ætti a.m.k. að fara upp í 25% en ekki einungis í 22% til þess að hafa einhver raunveruleg áhrif, eða þá að skatturinn ætti að vera þrepaskiptur og þá mætti vera hærra frítekjumark neðan frá t.d., til þess að reyna að auka réttlætið. Þessi 2 prósentustiga hækkun á fjármagnstekjuskatti er frá mínum bæjardyrum séð meira táknræn, til þess að segja að eitthvað sé verið að gera þegar kemur að ríkasta fólkinu í landinu. En hún mun ekki hafa raunveruleg áhrif á þá sem mestar fjármagnstekjurnar hafa. Í ræðu minni í gær talaði ég um barnabætur og vaxtabætur. Ég þarf ekki að endurtaka að það urðu mér mikil vonbrigði að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur skyldi ekki nýta þau öflugu jöfnunartæki sem möguleiki er á, sem eru barnabætur og vaxtabætur. Varðandi barnabæturnar er gert ráð fyrir nákvæmlega sömu tölu og var í frumvarpi ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar. Það er engin breyting þar á. Hins vegar voru viðmiðunartölur og skerðingar svo grimmar að ekki gengu allir milljarðarnir út. Eftir stóð í ríkissjóði rúmum milljarði minna en það sem Alþingi hafði samþykkt að fara ætti til barnafjölskyldna í landinu. Það eina sem gert er, það eina sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur gerir, er að breyta viðmiðum þannig að barnabætur byrja ekki að skerðast við 225.000 kr. eins og þær gera núna heldur byrja þær að skerðast við 242.000 kr. Þær byrja að skerðast löngu áður en fólk er komið með lágmarkslaun. Slíkt kerfi ýtir undir fátækt frekar en hitt. Það er mjög mikilvægt að við tökum þetta til endurskoðunar í meðförum þingsins. Það þarf ekki að leggjast í neinar greiningar því að til eru bæði skýrslur og greiningar sem við getum nýtt okkur. Þetta er ekki flókið. Við höfum efni á því að gera betur við barnafjölskyldurnar í landinu. Það er ekki nóg með að við höfum efni á því heldur þurfum við að gera það vegna þess að okkur er að fækka, þ.e. eldra fólki er að fjölga. Það er jákvætt og gott en það verður til þess að það eru færri sem standa undir lífeyrisgreiðslum þegar líður á öldina. Það er því mikilvægt að ýta undir það að fólk eignist börn og að barnabætur séu þannig að það muni um þær. Sama er að segja um vaxtabætur. Það á ekki að breyta viðmiðunum. Sömu viðmið fyrir vaxtabætur hafa verið síðan 2010 þegar vaxtabætur voru þrisvar sinnum hærri en þær eru í dag. Í áætlun sem sett er fram er gert ráð fyrir að þær muni enn minnka. Það bitnar líka á kjörum ungra fjölskyldna í landinu. Ég ætla að nefna tvennt í lokin. Það eru annars vegar skattstyrkir til fyrirtækja og fólks í landinu. Skattstyrkir eru hæstir til ferðaþjónustu, ef frá eru teknir skattstyrkir til fjölskyldumála. Skattstyrkir til fjölskyldumála eru um 33 milljarðar eða svo vegna lægra virðisaukaskattsþreps á matvæli o.s.frv. En skattstyrkir til ferðaþjónustunnar í landinu, til stærstu atvinnugreinarinnar sem vaxið hefur með ógnarhraða, eru 26.558 millj. kr. Það fær engin atvinnugrein slíka skattstyrki, þó að við gerum það reyndar fyrir sjávarútveginn með mjög lágum veiðigjöldum og stóriðjuna með mjög lágum orkusköttum. Við ætlum enn með því frumvarpi sem hér er lagt fram að halda okkur við ívilnanir til bílaleigna í landinu. Frá árinu 2012 hafa stjórnvöld verið að reyna að loka fyrir þann afslátt á vörugjöldum sem bílaleigur fá. Við vorum búin að samþykkja í þessum sal að það væri mál að linnti og þessi atvinnugrein þyrfti ekki skattstyrk. Hún gæti vel dafnað án þess að ríkið kæmi þar til með aðstoð. Bílaleigufyrirtækin hljóta að vera búin að taka það til greina í verðlagningu sinni og áætlunum að þessi ívilnun átti að falla niður núna um áramótin. Af hverju er verið að breyta því nokkrum dögum fyrir áramót? Hvað er þetta? Við þurfum að fara mjög vandlega yfir það í nefndinni sem fjallar um þetta hvaða rök eru fyrir því að halda enn inni skattstyrk fyrir bílaleigur í landinu. Er það atvinnugreinin sem verst stendur? Af hverju eyðum við 1,5 milljörðum í þetta á árinu 2018 þegar við getum ekki hækkað barnabætur eða vaxtabætur eða gert betur við þá sem þurfa sannarlega á aðstoð að halda í landinu? Mér finnst þetta vera forgangsröðun hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sem mér líkar ekki og auðvelt er að breyta. Virðulegur forseti. Það er eitt og annað sem mætti ræða í þessu frumvarpi sem tími gefst ekki til. Auk þess hefur ekki gefist mikill tími til undirbúnings fyrir umræðuna þannig að hún mun örugglega verða engri og með fleiri og betri upplýsingum þegar frumvarpið kemur til 2. umr.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tekjuforsendur fjárlaga. Eins og endranær ræðum við þær breytingar sem gera á á skattkerfinu hvert ár. Það eru sennilega fá ríki jafn dugleg að breyta skattkerfi sínu jafn ört og mikið og við, og sennilega er fátt á Íslandi sem breytist örar en skattkerfið, nema kannski veðrið. Við tölum í grunngildum fjármálastefnu um að það sé festa í ríkisfjármálum. Það þarf líka að vera festa í skattkerfinu. Það þarf að vera fyrirsjáanleiki og hægt að gera áætlanir til lengri tíma litið. Það má alveg segja um þessa ríkisstjórn, eins og raunar þá síðustu og flestar þær sem á undan hafa komið, að vilji okkar til að breyta skattkerfi með engum fyrirvara sé allt of mikill. Við höfum engan fyrirsjáanleika eða langtímasýn á skattkerfið. Við erum tilbúin að henda fram breytingum korteri fyrir áramót ef það hentar stefnu í ríkisfjármálum þá stundina. Það er verulegur löstur í ríkisfjármálum hjá okkur og nokkuð sem við verðum að leggja af. Það er dálítið skemmtilegt að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, tala fyrir réttlátara fjármagnstekjuskattkerfi með því að hækka hann. Það er vissulega nýr tónn frá Sjálfstæðisflokknum. Auðvitað hefur maður lúmskt gaman af að hlusta á þann boðskap. Það er líka dálítið gaman að horfa á ríkisstjórn Vinstri grænna, og þar með talið aðra Vinstri græna, styðja það að kolefnisgjaldið sé hækkað mun minna en efni stóðu til, í þá hægri sinnuðustu ríkisstjórn allra tíma, að sagt var, ekki hvað síst af hálfu þingmanna Vinstri grænna sem voru ekki par hrifnir af stefnu þeirrar ríkisstjórnar. Hún hefur þó ekki mikið breyst með komu þeirra inn í ríkisstjórn, að séð verði. Horfum aðeins á fjármagnstekjuskattinn. Mér þykir áhugavert og ágætt að halda til haga þegar við ræðum hækkun hans, að í fyrsta lagi þegar fjármagnstekjuskattur var settur á á sínum tíma var lág skattprósenta fjármagnstekna rökstudd með óstöðugu efnahagsumhverfi og óstöðugum fjármagnstekjum. Að við værum að skattleggja nafnvexti í hárri sögulegri verðbólgu á Íslandi. Það hefur gjarnan gleymst í umræðunni að það á enn við. Þó svo að við höfum upplifað meiri stöðugleika og lægri verðbólgu á undanförnum árum er það fyrst og fremst af því að við erum á jákvæðri hlið þessa sama óstöðugleika, við sjáum mikla gengisstyrkingu á undanförnum árum sem hefur haldið verðbólgu niðri. Innlendi verðbólguþrýstingurinn er alveg jafn mikill og endranær. Við höfum enn þá ekki leyst þessa umræðu um hvernig við ætlum að reikna þennan gjaldstofn upp. Mér þykir ekkert sérstaklega góður bragur á því af hálfu nýrrar ríkisstjórnar að byrja á því að hækka skattinn en boða um leið að endurskoða eigi gjaldstofninn. Það færi miklu betur á því að hvort tveggja yrði þá gert í einu. Því að það hefur veruleg áhrif á heildaráhrif þessarar breytingar hver gjaldstofninn er. Að hræra í skattprósentunni í ár, gjaldstofninum á næsta ári, með mjög óljósum skilaboðum um hvað eigi að gera - ég held að það færi einfaldlega miklu betur á að ljúka þá málinu í heild sinni á næsta ári. Sama má velta fyrir sér í umræðunni um kolefnisgjaldið. Nú má spyrja: Er þetta ekki bara enn ein skattahækkunartillagan að hætti vinstri manna? Nei. Hér erum við fyrir það fyrsta að reyna að leggja á skatta til þess að skapa hvata til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Við vitum að handan við hornið bíður okkar mögulega verulega fjárhagslega íþyngjandi gjaldtaka þegar við þurfum að kaupa losunarkvóta svo telur jafnvel vel á annað hundrað milljarða króna, ef ekki meira, miðað við þær áætlanir sem undirritaður hefur séð, til þess að mæta hallanum á því sem við höfum lofað að gera ef við náum ekki þeim markmiðum sem við höfum lofað. Þá finnst mér umræðan um það hvort við erum að hækka skatta um 2 eða 4 milljarða á ári til að reyna að koma í veg fyrir þennan kostnað fyrir ríkissjóð innan rétts rúms áratugar ekki mjög stórvægileg. Ég held að það sé miklu skynsamlegra fyrir okkur að reyna að búa í haginn tímanlega. Við vitum að orkuskipti í samgöngum, minnkun kolefnislosunar frá samgöngum, er eitt stærsta tækifæri okkar til þess að standast þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist og höfum ítrekað, ánægjulega, í yfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar, gengið jafnvel enn fastar fram í þeim skuldbindingum og markmiðum sem við ætlum að uppfylla. Þess vegna þykir mér áhugavert að sjá að Vinstri græn styðja á sama tíma að helminga hækkun kolefnisgjalds frá fyrri áætlunum. Í því samhengi hefur verið nefnt að þetta sé mikill skattur á landsbyggðina. Ég hef ekki séð neinar tölur sem sýna með óyggjandi hætti að akstur á landsbyggð sé endilega meiri en akstur í þéttbýli. Þar er vissulega lengra á milli staða en daglegur akstur er ef til vill mun styttri á móti. Ég held að þeir sem aka mest búi sennilega í kragabyggðum höfuðborgarsvæðisins og sæki vinnu daglega til höfuðborgarsvæðisins, ef við horfum til Reykjaness, Selfoss, Akraness. Það væri þá nær að horfa á áhrifin þar. En þegar upp er staðið og miðað við þann kostnað sem reiknaður var, kostnaðaráhrif á heimilishald, held ég að þetta séu ekki risavaxnar tölur á ári þegar horft er á hagsmunina hinum megin, þ.e. hversu mikill kostnaður getur fallið á okkur sem samfélag ef við náum ekki að uppfylla skilyrðin. Þess vegna veldur þessi breyting vonbrigðum. Það eru líka vonbrigði að sjá að hætt sé við jöfnun á gjaldtöku á dísil og bensín. Tölur sýna okkur að það er meiri kolefnislosun frá dísilbifreiðum en bensínbifreiðum. Það er engin ástæða til að vera með minni skattheimtu. Það má jafna í ýmsar áttir. Það má líka miðla gjöldum þannig að í því felist ekki skattahækkun, ef það er vandamálið í þessu. En hér er einfaldlega hætt við að jafna stöðu þessara tveggja eldsneytisgjafa. Þegar kemur að fyrirsjáanleikanum má líka spyrja sig varðandi þá skyndilegu ákvörðun núna að framlengja ívilnun fyrir bílaleigur. Hér var frétt fyrir tveimur, þremur vikum síðan um að verið væri að leigja sérstök skip til að flytja bílaleigubíla til landsins áður en undanþágan félli úr gildi. Ég geri ráð fyrir að þeir bílar séu jafn mikið á leiðinni til landsins - ef þeir eru ekki komnir - og fyrr. Það er sennilega til lítils gagns fyrir greinina að gera það með svona skömmum fyrirvara. Það er löngu búið að gera þar ráðstafanir til að mæta þessari skuldbindingu. Mér þykir afskaplega lítið í rökstuðninginn lagt ef horft er til þess að umhverfi ferðaþjónustunnar er miklu öflugra og sterkara en það var þegar ákvörðun um afnám þessarar undanþágu var tekin. Þess vegna skil ég ekki hvers vegna verið er núna, korter í áramót, að slá þessu á frest. Það væri reyndar ágætt þegar við tölum um festu og fyrirsjáanleika í tekjuforsendum fjárlaga að við létum af þeim ósið líka að framlengja einhver bráðabirgðaákvæði um eitt ár í senn. Það er aldrei neitt gert í að vinna í endurskoðun, ef við horfum t.d. á vaxtabæturnar. Það er löngu tímabært að endurskoða það fyrirkomulag. Við rúllum hins vegar einhverju bráðabirgðafyrirkomulagi ár eftir ár og aldrei er nein vinna kláruð um hvernig framtíðarfyrirkomulagið eigi að vera. Það væri þá nær lagi að framlengja það bara til þriggja ára í senn og setja um leið fram einhverja tímasetta áætlun um hvernig eigi að leysa það til lengri tíma litið. Mig langar aðeins að koma að umræðunni um frítekjumark á atvinnutekjur aldraðra. Ég tek fram að það er mjög ánægjulegt að sjá að verið er að hækka frítekjumark á atvinnutekjur aldraðra. Það er í samræmi við stefnu síðustu ríkisstjórnar sömuleiðis. Ég tek hins vegar alveg undir þá umræðu þegar betur er að gáð að það er full ástæða til að einfaldlega afnema skerðingar vegna atvinnutekna. Ég hef engar sérstakar áhyggjur af 75 ára auðuga forstjóranum í Garðabæ. Hann er alveg örugglega ekki með neinar greiðslur frá almannatryggingum því að forsenda lífeyrisgreiðslna frá almannatryggingum er að viðkomandi hafi hafið lífeyristöku frá sínum lífeyrissjóði. Ég ætla að forstjóri í Garðabæ með 900 þúsund krónur á mánuði, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi - ég held að þeir séu nú flestir allnokkru hærri - hafi bara alveg ágætislífeyrisrétt frá sínum lífeyrissjóði og að þær skerðingar sem þar eru muni klárlega tæma rétt hans til greiðslna frá almannatryggingum. Þessi tekjuhæsti hópur er ekki með greiðslur frá almannatryggingum, einfaldlega vegna þessa þannig að ég hef ekki stórar áhyggjur af því. Hins vegar er alveg ljóst að það er verulegur hvati til atvinnuþátttöku aldraðra, hvati sem við viljum ýta undir. Við viljum ýta undir atvinnuþátttöku og skapa tækifæri fyrir atvinnuþátttöku aldraðra. Hvort það kostar okkur þá 1,5 milljarða að fara í 100 þúsund króna frítekjumark eða 2,5 milljarða að afnema það bara að fullu þá aðhyllist ég frekar einfaldara kerfið, að afnema það að fullu og segja: Fínt, það á vissulega að leyfa fólki að vinna og njóta þess sem það kýs. Við skulum líka átta okkur á að það er mjög takmarkaður hópur, tiltölulega lágt hlutfall eldri borgara sem er með atvinnutekjur. Það er í tiltölulega skamman tíma. Atvinnuþátttöku eldri borgara sleppir eiginlega alveg þegar 73–74 ára aldri er náð, ef ég man rétt. Þetta er fyrst og fremst fólk, oft með mjög bágborin lífeyrisréttindi, sem er að reyna að drýgja tekjur sínar á fyrstu árum lífeyristökunnar. Það er ekkert athugavert við það. Það eru tveir þættir sem ég hefði aðeins vilja nefna. Í bandorminum er verið að styrkja tekjur Fjármálaeftirlitsins eina ferðina enn, ef svo mætti segja. Á sama tíma er verið að lækka tekjur umboðsmanns skuldara, sem er eðlilegt, umfang þess embættis hefur minnkað verulega frá hruni, sem betur fer. Það er ánægjuleg þróun. Ég hef hins vegar áhyggjur af umfangi eða hálfgerðu stjórnleysi á umfangi Fjármálaeftirlitsins. Ég kalla eftir skoðunum ríkisstjórnarinnar á eldri hugmyndum í anda aukinnar skilvirkni í ríkisrekstrinum um að skoða sameiningu Fjármálaeftirlits og Seðlabanka að nýju. Þegar við horfum til þess hvernig við getum nýtt fjármagnið betur held ég að það sé eitthvað sem við verðum að skoða. Annar þáttur sem hér er farið yfir eru tekjubreytingar varðandi framlag í framkvæmdasjóð aldraðra, sem er hefðbundin verðlagsuppfærsla. En það er hins vegar sorglegt að sjá að ekki er tekið á vanda þessa sama framkvæmdasjóðs að í tíð ríkisstjórnarinnar 2009–2013 var töluverðum rekstrarkostnaði velt á þennan sama sjóð, sem kemur í raun og veru í veg fyrir að hann geti sinnt hlutverki sínu um uppbyggingu hjúkrunarheimila. Ég vona að horft verði til þess í umræðum um fjárlagahliðina hvernig við getum endurreist sjóðinn sem hefur orðið afskaplega takmarkaða getu til uppbyggingar. En ég vona alla vega svo sannarlega að við til lengri tíma litið, í anda þeirra grunngilda sem við setjum okkur í ríkisfjármálastefnunni, í lögum um opinber fjármál, náum einmitt meiri festu í þetta skattkerfi okkar og hugsum það til lengri tíma og kynnum þá breytingar á því með lengri fyrirvara en við höfum vanið okkur á hingað til þannig að það séu þó alla vega eitt ár eða tvö í fyrirvara á þeim breytingum en ekki bara til þess að stoppa í fjárlagagat hvers árs. Ég held að það væri veruleg bragarbót á rekstri hins opinbera ef okkur tækist að koma því svo fyrir. Alveg óháð því hver stefna flokka er varðandi skattstigið sjálft held ég að við þurfum að temja okkur miklu betri vinnubrögð þegar kemur að því að breyta því og hvað þá þegar við erum að hræra í einstökum sköttum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ljómandi fína ræðu. Ég var nú bara sammála honum í öllum meginatriðum sem hann fór yfir, eftir því sem ég fæ best skilið. Ég hlakka til að vinna með hv. þingmanni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti frætt mig og áheyrendur eitthvað meira um þennan fjármagnstekjuskatt, sér í lagi þær breytingar sem hafa verið viðraðar um að fjármagnstekjuskattur sé tekinn af raunávöxtun en ekki nafnávöxtun, þ.e. þeirri ávöxtun sem kemur af raunvöxtum annars vegar og nafnvöxtum hins vegar, munurinn verandi sá að ef skattstofn fjármagnstekjuskatts er nafnávöxtunin - er ég að fara rétt með orð? ég vona það - þá er hætt við því að ef verðbólgan fer mjög hátt getur ávöxtunin orðið neikvæð. Þegar maður leggur fyrir inn á verðtryggðan reikning er punkturinn sá að innstæðan haldi verðgildi sínu. Þannig að þegar nafnvextir eru notaðir sem viðmið dregur það svolítið úr heila tilganginum með því að leggja inn á verðtryggðan reikning. Það er það sem mér finnst skrýtið við núgildandi fyrirkomulag. Þess vegna er ég ekki alveg búinn að gera upp hug minn gagnvart þessu atriði. Hins vegar skilst mér að það væri einsdæmi hér ef við ætluðum að fara að reikna út fjármagnstekjuskatt út frá raunávöxtun. Sömuleiðis myndi það hafa, að manni sýnist í fljótu bragði án þess að ég hafi reiknað það út, að fara úr 20% í 22% afskaplega lítið að segja með hliðsjón af slíkri breytingu. Ég hefði gagn af því og að ég held umræðan ef hv. þingmaður færi aðeins yfir hvar hann stendur í þessu máli og hvers vegna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt að það er einsdæmi að skattleggja raunávöxtun, svo ég viti til alla vega. En við erum nú svo einstök, sérstaklega þegar kemur að óstöðugleika og verðbólgu, og við hér á landi erum eitt af fáum hagkerfum sem einblínir kannski jafn mikið á einhvers konar raunstærðir, raunvexti. En auðvitað búum við almennt við mjög hátt vaxtastig út af þessum óstöðugleika. Það er erfitt að geta sér til um umfangið. Ef við tækjum mjög grófa áætlun og segðum: Langtímameðaltal verðbólgu, ef við horfum 20–30 ár aftur í tímann, er á bilinu 4–5%. Ef við horfum á okkar stærstu fjárfesta og dreifðustu fjárfesta, sem eru lífeyrissjóðirnir, er langtímaraunávöxtun þeirra á bilinu 4–5% líka. Við getum alveg séð að ef við færum að skattleggja raunávöxtun í fjármagnstekjum væri ekkert óeðlilegt að ætla að vægi verðbólgunnar í þessu væri á bilinu 30–50% af skattstofninum. Þetta myndi hafa veruleg áhrif á tekjuöflun þessa skatts. Ef slík breyting gengi eftir er alveg ljóst að 22% skattur í stað 20% myndi hafa afskaplega lítið að segja á móti tekjutapi ríkissjóðs í hina áttina. Hins vegar er ágætt að hafa í huga þegar við horfum á þetta að það eru líka aðrir þættir sem kæmu vel til greina í slíkri breytingu, það væri t.d. að leyfa heimilunum frádrátt á vaxtagjöldum sínum á móti vaxtatekjum. Það væri kannski miklu sanngjarnara. Við sjáum að sá möguleiki er auðvitað fyrir hendi, t.d. innan lögaðila: Þar leggurðu saman fjármagnstekjur þínar og fjármagnsgjöld og greiðir skattinn nettó.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Þetta er minn skilningur líka, að ef þessi breyting yrði gerð myndi þessi tveggja prósentustiga hækkun á fjármagnstekjuskatti ekki í raun hafa neitt að segja. Þá fer ég að velta fyrir mér undir slíkum kringumstæðum hvað væri þá eðlilegur fjármagnstekjuskattur. Er hann 25%, er hann 30%? Ég er viss um að við eigum eftir að skoða þetta allt saman mjög vel í nefnd, þegar og ef þessi breyting kemur til. En ástæðan fyrir því að ég er að tala um hana er sú að hún var boðuð samhliða þeim hugmyndum að hækka skattinn úr 20% í 22%. Þess vegna finnst mér einsýnt að fyrirhugað er að gera einhverjar breytingar. Þá er ágætt að við séum viðbúin þeirri umræðu þegar við erum að ræða það sem virðist vera hækkun en gæti reynst vera lækkun með hliðsjón af þeim breytingum sem eru boðaðar á sama tíma. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir um hvernig Íslendingar hugsa um verðlag. Það hlýtur að vera nálægt því að vera einstakt. Það er þannig hérna að þeir aðilar á markaðnum sem hafa áhrif á verðlag, helmingur þeirra lítur ekki á það sem hækkun að hækka verð til samræmis við vísitölu neysluverðs, lítur bara ekkert á það sem hækkun. Maður man náttúrlega eftir því þegar strætó hækkaði verðið á sínum tíma, sem hann gerir auðvitað reglulega, að þá verður allt vitlaust og alltaf sagt það sama: Við erum ekki að hækka, við erum bara að setja þetta í samræmi við verðlagið. Það er einmitt þess vegna sem maður verður kannski að gefa þessari hugmynd smáséns vegna þess að hagkerfið okkar einkennist svo mikið af þessum hugsunarhætti. Og ekki bara hjá okkur sem erum að setja í lög þess háttar verðtryggingu, heldur bara í hugsunarhættinum í hagkerfinu sjálfu. Hann er svo ofboðslega mikið þarna. Þetta hlýtur að hafa mikil áhrif á hvernig fólk hagar sínum fjárfestingum og sparnaði, sem dæmi. Hvað varðar það sem hv. þingmaður sagði um lögaðila. Ég hef persónulega alltaf meiri áhyggjur af því að ef hugmyndir eins og þær sem hv. þingmaður nefndi væru innleiddar bitnaði það á einstaklingunum því að þeir eru einfaldlega ekki jafn mikið að pæla í fjármálum sínum. Mér finnst betra ef kerfin eru þannig að útreikningarnir séu einfaldlega gerðir af bankanum eða tilheyrandi skattyfirvöldum eða hvernig sem er. Borgarinn geti þá litið yfir það hvernig skattlagningu sé hagað frekar en að hann hafi frumkvæðishlutverk [[Forseti hringir.]]í því að nýta sér einhverja skattalega kosti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið enn og aftur. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir. Við erum með ansi sérstakan hugsunarhátt þegar kemur að þessum verðlagsuppfærslum, verðbótum, að líta ekki á þær sem hækkanir. Það gerist meðal annars í ríkisrekstrinum. Það þykir alveg sjálfsagt að verðbæta alla gjaldstofna ríkissjóðs á hverju ári. Það eru afskaplega fá fyrirtæki sem starfa t.d. í einhverri virkri samkeppni sem geta leyft sér slíkan hugsunarhátt. Það er ekki borin nein virðing fyrir einhverri verðlagsuppfærslu. Hækkun er hækkun. Þannig á auðvitað hugsunarhátturinn að vera. Hitt er í raun og veru þessi verðbólgusýki sem hrjáir samfélagið, að greina einhvern veginn á milli hækkana eftir því hvort þær eru verðlagsuppfærsla eða bara vegna nauðsynlegs kostnaðar, til að bæta fyrir óumflýjanlegar kostnaðarhækkanir í rekstri. Það væri mjög hollt ef við létum af þessum ósið og svo sem líka í ríkisrekstrinum. En þegar kemur aftur að fjármagnstekjuhugsuninni: Ég held að það væri mjög áhugavert að skoða, því að lág skattprósenta á sínum tíma var einmitt rökstudd með frádráttarleysi og skattlagningu á nafnvexti en ekki raunvexti, og í háu verðbólgustigi skiptir þetta verulega miklu máli. Það er jafnvel verið að skattleggja þig þegar fé þitt er að rýrna í hárri verðbólgu. Það sér hver maður að ekki er mikil sanngirni í því. Fyrir einstaklinginn gæti verið mjög áhugavert að skoða einmitt heimildir til frádráttar, t.d. vegna húsnæðisskulda eða einhvers slíks þankagangs. Það getur skipt verulega miklu máli fyrir meðaltekjufólk með tiltölulega litlar fjármagnstekjur en oftar en ekki talsvert hærri skuldir en eignir. Það væri mun sanngjarnara skattlagningarkerfi í mínum huga en núverandi fyrirkomulag.
Hæstv. forseti. Það eru einkum þeir þættir í þessu frumvarpi sem snúa að öldruðum sem mig langar að fara aðeins yfir. Hæstv. fjármálaráðherra rifjaði það upp áðan að ég hefði stýrt nefnd um breytingu á almannatryggingalögunum þar sem niðurstaða nefndarinnar hefði verið sú að setja inn skerðingar á launatekjur. Það er alveg rétt munað hjá hæstv. ráðherra að ég stýrði þeirri nefnd. Þannig er að Winston Churchill sagði einu sinni að það væru aðeins heimskingjarnir sem skiptu ekki um skoðun og í krafti þess hef ég leyft mér að skipta um skoðun á þessu máli. Ég tel að í öldruðum búi auðlegð sem við eigum ekki að láta þjóðfélagið fara á mis við, fyrir utan það að við eigum að örva þau í hópi aldraðra sem treysta sér til, geta og vilja vinna. Við eigum að skapa þeim þau skilyrði að þau geti það. Það er æskilegt á mjög margan hátt. Það er æskilegt vegna þess að lífsfylling þessa fólks verður meiri. Það er æskilegt vegna þess að þegar menn láta af störfum fyrir aldurs sakir fylgir því oft í framhaldinu félagsleg einangrun sem við komum í veg fyrir að með því að „leyfa“ fólki að vinna, að gera því það kleift lengur heldur en ella. Við þurfum reyndar að taka þetta skref aðeins lengra vegna þess að við þurfum að hækka leyfilegan starfsaldur opinberra starfsmanna úr 70 í 73 ár. Ef við gerum það ekki er það marklaust sem stendur í almannatryggingalögunum, að lífeyristaka geti hafist á aldursárunum 65 upp í áttrætt. Ef mönnum er hreinlega bannað að vinna sjötugum þá eiga þeir náttúrlega ekki annan kost en láta af störfum. Einmitt þar, þ.e. í opinbera geiranum, erum við að reka fólk út, ef ég get orðað það þannig, sem býr yfir gríðarlegri þekkingu og reynslu. Ég vil nefna sem dæmi háskólakennara, sérfræðinga sem vinna á ýmsum stofnunum og í ráðuneytum. Það er sóun á hæfileikum að reka þetta fólk heim sjötugt ef það á annað borð vill halda áfram að vinna. En það er náttúrlega lykilsetningin í þessu: Þeir sem vilja. Atvinnuþátttaka eldra fólks fjarar mikið út eftir 73 ára aldur. Það eru því ekki nema um 4.500–5.000 aldraðir sem eru á vinnumarkaði af þeim 44.000 sem sá hópur telur. Einmitt þess vegna eigum við að örva, vegna þess að eflaust eru fleiri í hópnum sem gætu hugsað sér að vinna lengur ef þeir hefðu tækifæri til. Þess vegna eigum við að gera þeim það kleift með því að sjá til þess að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Það er næsta víst að við 2. umr. um þetta frumvarp mun koma fram tillaga þess efnis af hálfu Miðflokksins í samræmi við kosningastefnuskrá flokksins. Ég vil líka ítreka það sem kom fram í andsvari mínu áðan varðandi 10% hækkun á fjármagnstekjuskatti sem hér er boðuð; u.þ.b. fimmtungur af þeim skattgreiðslum sem til koma þar eru vegna fjármagnstekna aldraðra, þ.e. aldraðir standa undir 20% af þeirri hækkun sem ríkið fær. Eins og ég sagði í ræðu í gær er það þannig að þessi greiðsla aldraðra á fjármagnstekjuskatti núllar út frítekjumarkshækkunina sem er boðuð hér, þ.e. einn hópur aldraðra sem nýtur fjármagnstekna greiðir fyrir hærra frítekjumark annarra. Þetta eru ekki útgjöld af hálfu ríkissjóðs eða eitthvert dramatískt inngrip í það að laga til fyrir fólk sem vill vinna og þarf að vinna, það eru aðrir sem standa undir þeirri greiðslu, þannig að því sé haldið til haga. Það vantar inn í þetta hvað menn ætla að gera varðandi fjármagnstekjuskattinn, þ.e. þann hluta hans sem lendir hjá öldruðum. Ætla menn að hafa þar eitthvert hámark eða lágmark? Oft er um að ræða ævisparnað. Þetta er ekki ofsagróði af hlutabréfum eða spiliríi á markaðnum. Þetta er vegna þess að fólk er búið að safna sér upp á heilli starfsævi lágmarkssparnaði sem svo verður skattlagður 10% meira ef þetta heldur áfram óbreytt. Ég treysti á það að í samræmi við loðið orðalag stjórnarsáttmálans muni menn taka þau mál til athugunar og gera eitthvað til að bæta úr. Mig langar líka að taka fram að ég var öldungis sammála fyrri ræðumanni, nafna mínum Víglundssyni, hv. þingmanni, um það sem á að framlengja nú um bílaleigubíla, ívilnun. Ég tel að löngu tímabært sé að afnema hana. Ég vil benda á eitt: Allar bílasölur á Íslandi eru sneisafullar af notuðum bílum. Mikið af þeim bílum sem þar eru eru einmitt bílaleigubílar sem bílaleigurnar eru búnar að eiga í tilsettan tíma, sem er reyndar mjög stuttur, og geta þess vegna gusað þeim bílum inn á markaðinn. Nota bene hafa þeir bílar ekki verið ódýrar framsettir en bílar sem Jón og Gunna eru að selja. Bílaleigur hafa því greinilega haft mikinn hag af þessu undanfarin ár. Það er vel, en ég held að nú sé kominn tími, fyrir þó nokkru síðan, til þess að menn standi einfaldlega á eigin fótum og sparaður sé sá milljarður, eða hvað þetta er sem hér er inni, ef ég man rétt. Það er líka annað sem ég kom ekki að í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra áðan og ég vona að hann heyri orð mín hvar sem hann er. Það sem er ekki síður brýnt fyrir utan að leggja fram frumvarp um tekjur ríkissjóðs er að innheimta þessar tekjur. Það væri út af fyrir sig efni í sérstaka umræðu hvað menn ætla að gera til að bæta skattinnheimtu. Það er einfalt að benda á það að 1% bætt innheimta, þá er ég að tala um þegar álögð gjöld, eru 5 milljarðar kr. Hvert prósentustig sem við bætum skattinnheimtu eru 5 milljarðar. Það er ærið fé. Í stað þess að leggja á ný gjöld eða hækka núverandi gjöld, er þá ekki tilvalið að innheimta þau gjöld sem þegar eru álögð? Ég man þá tíð að á fyrsta ári mínu á þinginu, fyrir einhverjum árum, talaði ég sérstaklega um svarta atvinnustarfsemi í ferðamannageiranum. Það er loksins núna, góðu heilli, fjórum, fimm árum seinna, sem menn eru að gera gangskör að því að fá t.d. gistingu Airbnb skráða þannig að hún greiði virðisaukaskatt og menn greiði tekjuskatt af þeim tekjum sem þar koma til. Það er fyrst núna. Það þýðir að menn eru búnir að leika lausum hala, það er hægt að segja það, í fjögur, fimm ár. Síðasta tala sem ég heyrði, það getur verið að hún hafi batnað, var 13%, 13% af starfseminni eru skráð. Þarna er víða hægt að bæta um betur og innheimta þau gjöld sem sannanlega hafa verið álögð. Síðan er annað sem er líka efni í aðra sérstaka umræðu. Mig minnir að menn hafi talað um að 22 milljarðar væru settir núna í heilbrigðiskerfið, að sögn. Menn eru um leið, eins og allt lítur út, bæði fjárlagafrumvarp og annað, með því að nýta ekki forkaupsréttinn að Arion banka, að afsala sér verulegum tekjum sem gætu runnið í ríkissjóð. Ég er ekki endilega að tala um að slíkar tekjur ætti að nota beint í rekstur ríkisins heldur til þess að lækka skuldir, vegna þess að það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu um skuldalækkun ríkissjóðs á síðasta ári að hún lækkar vaxtagreiðslur um, ef ég man rétt, 8 eða 9 milljarða á þessu ári. Ef menn myndu vilja hag ríkissjóðs vel ættu þeir að hafa kjark og þor til þess að nýta forkaupsrétt ríkisins á Arion banka og líka þeim hluta sem þegar er búið að láta lausan við erlenda vogunarsjóði. Ég held að þarna sé verk að vinna. Það á eftir að koma í ljós á næstu vikum hvort ríkisstjórnarmeirihlutinn hefur þann kjark og þá sýn að þora að standa uppi í hárinu á erlendu valdi. Margar persónur og leikendur í þeim hópi hafa reyndar sýnt að þannig sé ekki, svo að sporin hræða, en ég vona samt að menn finni hjá sér döngun og kraft til þess að gera þetta, vegna þess að það skiptir meginmáli. Þetta er líklega eitt stærsta mál sem við eigum við núna. Ég ítreka það að vilji menn bæta hag ríkissjóðs og vilji menn bæta hag þjóðarinnar þá munu menn taka á þessu máli. Það er algjörlega klárt að Miðflokkurinn mun halda málinu til streitu í þinginu eins lengi og þarf til að berja mönnum kjark í brjóst til að vinna að því. Það mun koma fram tillaga um það að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Það er ekki fyrir stjórnmálamenn að ákveða það hvort einhver sem er aldraður og getur unnið og vill vinna eigi að fá 100 þús. eða eitthvað annað. Menn borga af því skatt og það kemur stjórnmálamönnum ekki við hvort menn geta unnið sér inn meira eða minna. Ég hélt reyndar að ég myndi ekki lifa þann dag að fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins myndi sneiða að forstjórum í Garðabæ með 900 þús. á mánuði. Ég hélt að þeir menn væru uppspretta kosningasjóðs þessa flokks. [[Hlátur í þingsal.]]Það er ekki að vita nema einhver hafi farið í fýlu í morgun og þá gæti minnkað í sparibauknum í Valhöll. Ég gladdist yfir þeim vilja fjármálaráðherra í morgun að reyna að gera eitthvað fyrir þá sem lakast standa. Það er löngu liðin tíð að við getum sett aldraða, ég tala nú ekki um aldraða og öryrkja, inn í eitthvert eitt mengi. Það er ekki hægt vegna þess að aðstæður þessara hópa eru svo mismunandi að það þarf að beita sértækum aðgerðum fyrir hvern hóp. Þó að við skiljum eftir þessa 75 ára gömlu forstjóra í Garðabænum eru þarna hópar sem þarf að kanna sérstaklega aðstæður hjá, eins og hjá öldruðum sem búa í leiguhúsnæði sem er dýrt, þeir sem búa í skuldsettu eigin húsnæði, þeir sem búa við háan lyfjakostnað - þetta eru hóparnir sem við þurfum að horfa sérstaklega eftir og gera eitthvað fyrir. Ef það er svo að eitthvað af því fólki sé fært um og hefur áhuga á og vilja til þess að vinna sér inn einhverjar aukakrónur til að létta sér lífið er það ekki hlutverk stjórnmálamanna að koma í veg fyrir það eða setja hömlur á það, nema síður sé. Við eigum að örva. Til þess erum við. - Að öðru leyti þakka ég fyrir.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar kemur að ellilífeyri og öllu því sem hann sagði um það, ég er alveg sammála honum um það og ég er nú sammála hv. þingmanni um margt. Eitt af því sem hefur vakið furðu mína alveg frá kosningabaráttunni er þessi hugmynd um að ríkið nýti forkaupsrétt til að kaupa Arion banka og hv. þingmaður segist ætla að berjast mikið fyrir því máli. Mig langar að veita honum tækifæri til þess að gera það. Ég átta mig ekki á því í fyrsta lagi hvers vegna það ætti að þurfa einhvern sérstakan kjark af hálfu ríkisins til þess að fara í aðgerð sem væri efnahagslega skynsamleg. Ef aðgerðin er skynsamleg og ef það er hægt að sýna fram á að það sé skynsamlegt að ríkið nýti þennan forkaupsrétt þá finnst mér það ekki spurning um neinn kjark, það er bara spurning um hvort það sé rétt ákvörðun eða röng út frá hagsmunum ríkissjóðs og almennings. Ég er svolítið efins um þetta mál en viðurkenni fúslega að ég hef ekki kynnt mér það eitthvað sérstaklega. Ég hef bara heyrt af því í kosningabaráttunni og heyrt frambjóðendur Miðflokksins tala um þetta af og til. Ég sá einhverjar glærur á sínum tíma. Hvers vegna er hv. þingmaður og Miðflokkurinn svona viss um að það borgi sig fyrir ríkið að nýta forkaupsrétt til að kaupa Arion banka? Hvaðan kemur sú vissa að það sé endilega eitthvað sem muni skila ríkissjóði tekjum, hvort sem þær tekjur fara síðan í það að greiða niður skuldir eða hvað annað? Það er það sem ég átta mig ekki alveg á. Mér finnst þetta vera fjármálaleg ákvörðun sem mér finnst að jafnaði óheppilegt að ríkið sé að standa í vegna þess að við sem þingmenn greiðum ekki í ríkissjóð úr eigin vasa, við finnum ekki á sjálfum okkur þegar við tökum einhverja fjárhagslega áhættu. Þess vegna finnst mér ekki að við eigum að taka mikla fjárhagslega áhættu, við þingmenn eða stjórnmálamenn almennt, sér í lagi þegar talað er um að til þess þurfi kjark. Það slekkur svolítið á áhuga mínum þegar talað er um að þurfi kjark til þess að ríkið fari í einhverjar fjárhagslegar aðgerðir. [[Forseti hringir.]]Ég bið hv. þingmann að útskýra þetta stefnumál betur og þakka fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni innilega fyrir þetta andsvar. Mér er það mjög ljúft að útskýra hvað átt er við með kjarki. Það er oft þannig í stjórnmálum að mörgum okkar þykja margar ákvarðanir eins og maður segir sjálfsagðar, eðlilegar, skynsamlegar, en þegar á hólminn er komið þá þora menn ekki endilega að framkvæma þær. Það sem ég á við með kjark er að við horfum t.d. á það hvernig margir misstu fótanna hér þegar Icesave-baráttan stóð sem hæst. Þá bognuðu menn gegn erlendu valdi og ætluðu margir hverjir ekki að þora í þann slag. Sem betur fer var því afstýrt af fólki sem hafði kjark og sýn. Hvers vegna eigum við að taka þennan banka yfir? Jú, hann er stútfullur af eigin fé sem Miðflokkurinn vill að ríkissjóður Íslands hafi með að segja hvernig er varið. Það er næsta víst að bankinn er líka verðmætari en verðmat hans í dag gerir endilega ráð fyrir. Ég hélt ég myndi ekki gera þetta, en ég gæti bent hv. þingmanni á ágæta yfirferð um daginn hjá Sigrúnu Davíðsdóttur útvarpskonu þar sem hún fór yfir það að eitt það fyrsta sem menn myndu gera, þ.e. þeir aðilar sem komast yfir þennan banka, væri að búta hann upp og selja út úr honum hluti með hagnaði, eins og t.d. Valitor, kortafyrirtækið Valitor. Ég segi hiklaust: Ef einhverjir eiga að hagnast á því að búta banka eins og Arion banka niður og selja hann með hagnaði þá er það íslenska þjóðin og íslenskir skattgreiðendur og íslenska ríkið en ekki erlendir vogunarsjóðir. Þess vegna leggur Miðflokkurinn svona mikla áherslu á þetta mál og mun gera áfram. En til þess þarf kjark, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og er alveg boðinn og búinn til þess að kynna mér þetta mál betur, sér í lagi þar sem ég er nú dottinn í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég er enn ósannfærður, ef ég segi alveg eins og er, vegna þess að þetta hljómar enn þá eins og eitthvert mat sem hafi verið gert á tiltekinni fjárfestingu og ríkið eigi að fara í fjárfestingu til þess að fjármagna sig. Vandinn við það að mínu mati er í fyrsta lagi sá að fjárfestingar á borð við þessar eru alltaf áhætta. Þegar við á þingi tökum ákvarðanir, hvort sem það er fyrir þjóðina eða fyrir ríkissjóð, hvernig sem við orðum það, þá erum við í raun og veru farin að taka að okkur hlutverk sem ég hreinlega treysti ekki stjórnmálamönnum fyrir, hvorki mér né öðrum, vegna þess að mér finnst það óeðlilegt hlutverk ríkissjóðs. Það er ekki vegna þess að mig skorti kjark, fyrir utan það að ég sé ekki enn þá hvers vegna hér þurfi kjark. Ég átta mig á því hvaða kjark þurfti eftir hrun, ég átta mig alveg á því með Icesave-deiluna og allt það. Það var mikið til spurning um kjark og dómgreind og heppni og ýmislegt fleira, en ég sé það ekki hér. Hér sé ég aðeins eina spurningu: Er þetta skynsamleg ákvörðun eða ekki? Með hliðsjón af því að þetta er í eðli sínu áhættufjárfesting þá er ég mjög efins um hana. Ef hægt er að sýna fram á að þetta sé svo borðleggjandi frábær díll þá velti ég fyrir mér hvort við séum þá ekki að segja að í raun og veru ættu allir sem hafa færi á því að kaupa hlut í þessum banka. Erum við þá ekki að segja það? Ég velti fyrir mér hvort það sé umræðuefni sem við eigum að vera með hér í pontu. Það er bara hlutverk ríkisins sem mér finnst erfitt við þetta. Að því sögðu þá er alltaf „en“ og „nema“. Ég er ekki í sjálfu sér á móti því að ríkið eigi einn banka út af samkeppnisaðstæðum sem eru hér á landi fyrst og fremst. Það er ekkert heilagt í þessu að mínu mati. En eins og ég segi ég er enn þá ósannfærður en hlakka til að ræða þetta betur í framtíðinni við hv. þingmann.
Hæstv. forseti. Enn á ný þakka ég hv. þingmanni. Það er kannski ekki hægt að koma fyrir í tveggja mínútna andsvari fullkominni lýsingu á því hvernig þetta mál er vaxið. Ég myndi benda hv. þingmanni á kosningastefnuskrá Miðflokksins sem er á heimasíðu flokksins þar sem endurskipulagning bankakerfisins, ekki bara Arion banka, er sett fram á mjög ljósan og skýran hátt. Yfirtaka ríkisins á Arion banka er útlátalaus af hálfu ríkisins vegna þess að Arion banki er hluti af stöðugleikasamningunum, sem margir þeir einstaklingar sem nú eru í Miðflokknum stóðu fyrir á sínum tíma að gerður yrði þannig að andvirði sölu Arion banka lendir hjá ríkinu. Spurningin er að hámarka þann hagnað sem ríkið getur haft með því að eignast þennan banka tímabundið og selja hann síðan. Fyrir þessu er gerð mjög góð grein eins og ég segi í kosningastefnuskrá flokksins og á heimasíðu hans og ekki bara því heldur hvernig allt fjármálakerfið skuli endurskipulagt. Það er næsta víst að þetta er, eins og við höfum sagt, stærsta tækifæri sem þjóðin stendur frammi fyrir núna. Með því að eignast Arion banka tímabundið og skipta honum upp er ekki verið að stuðla að því eða stefna að því að ríkið sé þátttakandi í áhættufjárfestingu til einhvers tíma. Alls ekki. Svo ég nefni dæmi þá er það líka hluti af þessari skýringu að taka Íslandsbanka með sama hætti og selja hann síðan erlendum banka til þess að tryggja hér samkeppni á bankamarkaði. Ég segi aftur við hv. þingmann, af því að ég heyri að hann hefur áhuga á þessu máli og ég fagna því, að ég myndi ráðleggja honum að skoða þetta á heimasíðu flokksins. Ég hlakka til og þykist vita að við eigum bandamann [[Forseti hringir.]]í hv. þingmanni þegar að þessu kemur. Ég veit að hann er kjarkmaður.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðurnar hingað til. Það hefur verið afskaplega gaman og gagnlegt að hlusta á hv. þingmenn Þorstein Sæmundsson, Þorstein Víglundsson, Oddnýju G. Harðardóttur og hæstv. fjármálaráðherra í óvenjulega málefnalegum umræðum um svokallaðan bandorm. Þetta hefur glatt mig mjög. Mikið hefur verið rætt um almannatryggingakerfið. Það er mjög eðlilegt vegna þess að það er eitt af því sem skiptir hvað mestu máli í hinum svokallaða bandormi að þessu sinni. Ýmislegt mætti líka segja um fjármagnstekjuskattinn og fyrirætlaðar breytingar á honum sem eru, að sögn hæstv. fjármálaráðherra, ætlaðar til að jafna út skatthlutfallið á fjármagnstekjum versus launatekjum. Ég er afar efins um að sú verði raunin vegna þess að stærðfræðin virkar hreinlega ekki þannig, talan þyrfti að vera ögn hærri. Mig langar þó fyrst og fremst að skipta svolítið um gír og fjalla um umhverfishliðina á þessu. Það er yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar og flestra flokka á þinginu að reyna að vernda umhverfið með einum eða öðrum hætti. Markmiðið er kannski ekki síst að reyna að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Þegar ég skoða fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar með þessu frumvarpi verður mér hugsað til orða breska ljóðskáldsins Paul Kingsnorth sem spurði hvenær það hefði breyst að markmiðið með umhverfisvernd væri að vernda umhverfið í stað þess að vernda bara lífsgæði og lífsstíl manna. Nú horfum við fram á það að 10.000 bílar með rafmagni og 10.000 tengiltvinnbílar fái þessa virðisaukaskattsívilnun sem hefur verið til staðar. Rökin fyrir því eru fyrst og fremst þau að það vanti að byggja upp innviði og að forsendur skapist til að reka innviðina þegar heildarmagn bíla sem nýta þá sé komið yfir 5%. Þessi rök get ég alveg fullkomlega keypt og samþykkt og allt það. Vandinn er líka annar. Rafbílar og tengiltvinnbílar eru enn sem komið er mun dýrari en aðrir bílar og þá kannski ekki síst bensínbílar sem eru mjög mengandi. Koltvísýringslosun vegna samgangna hefur aukist töluvert mikið á undanförnum árum; var 17,8% árið 1990, samanborið við 22,7% árið 2007 og hefur hækkað enn meira síðan. Heildarmagn koltvísýringslosunar hefur jafnframt hækkað töluvert mikið á þessum tíma. Við horfum fram á mjög alvarlega stöðu. Það þarf ekkert að rekja það enn einu sinni hér hversu alvarlegar afleiðingar það getur haft ef við förum yfir þennan vendipunkt þar sem mjög snöggar loftslagsbreytingar munu eiga sér stað; ekki er einu sinni ljóst hvort við höfum í raun farið yfir þann punkt nú þegar en áhrifin séu ekki fullkomlega komin í ljós. Ég álít að það sé í fyrsta lagi alveg ótrúlega gott að ríkisstjórnin leggi það til að framlengja þetta til ársins 2020. Það var það sem Píratar fóru fram á í umræðunni um þetta í fyrra og var þá ekki orðið við því, en nú er það gert. Það skapar ákveðna vissu hjá innflytjendum bifreiða, sem nýta þessa endurnýjanlegu orkugjafa, og viðskiptavinum, sem hyggjast skipta út alla vega yfir þetta tímabil. Það náðist líka góð breyting í efnahags- og viðskiptanefnd í fyrra, að minni tillögu, þegar M3-flokki bifreiða var bætt inn í þetta sem gerir að verkum að strætisvagnar og hópferðabifreiðar af ákveðinni stærð komast inn í þennan virðisaukaskattsafslátt; það hefur áhrif varðandi strætó og vonandi fyrirtæki sem eru í rekstri ferðamannabifreiða, túristabifreiða svokallaðra. Engu að síður stingur þessi tala, 10.000 bifreiðar, mig svolítið mikið vegna þess að í þessu felst ákveðið metnaðarleysi gagnvart því heildræna markmiði að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Innviðirnir skipta miklu máli. Við þurfum að byggja þá upp og komast yfir þennan punkt, einhvers staðar í kringum 5%. En þá er ekki nema hálfur sigurinn unninn. Það er nefnilega svo að 8,8% bifreiða draga væntanlega ekki úr nema upp á 8,8% og í raun töluvert minna þar sem tengiltvinnbílar skila líka frá sér koltvísýringi af þessari heild sem hefur farið vaxandi ár frá ári í langan tíma. Þessi tala er náttúrlega valin af handahófi. Þetta er falleg stór og rúnnuð tala, en velja hefði mátt aðra tölu. Kannski hefði mátt miða við 10% allra bifreiða, kannski mætti miða við 12% eða 25 þús. bíla eða kannski mætti velja bara einhverja allt aðra tölu. Talan kemur, að því ég best veit, úr orkuskiptaáætlun sem var samþykkt í vor. Ég kvartaði yfir því á þeim tíma að hún væri svolítið metnaðarlaus. Ég geri það enn og aftur. Það er metnaðarleysi að binda okkur við 10 þús. bifreiðar af hverri tegund. Við ættum frekar að opna á þetta, segja: Það skiptir ekki máli hvort um er að ræða rafmagns- eða tengiltvinnbifreiðar, heildarmagnið ætti að vera töluvert meira. Kannski mættum við miða við 30 eða 40 þús. bifreiðar. Þá erum við komin yfir 25% mörkin með þessari breytingu. Þá erum við farin að höggva virkilega vel í þessa heildrænu breytingu. Á þeim tíma sem þetta stendur yfir, til 2020, koma rafmagnsbifreiðar vonandi til með að lækka meira í verði. Kannski er stærsti áhrifaþátturinn þar aðgengi að litíni á heimsvísu og reyndar öðrum efnum, svo sem indíni og öðru sem er nauðsynlegt við framleiðslu rafhlaðna. Ég vona líka að við sjáum miklar framfarir í efnafræði rafhlöðugerðar á næstu árum. Ýmislegt bendir til þess að plastrafhlöður og fleira geti komið í stað litínrafhlaðna og þar af leiðandi dragi úr þörf okkar fyrir efni sem er ekki til í óendanlegum mæli í heiminum. Litínaðgengi kemur til með að verða stór kostnaðarþáttur sem og hreinlega framleiðslugeta, en hún er öll að koma til. Ég vil helst kvarta yfir því að við gætum verið töluvert metnaðarfyllri í þessu. Ég mundi vilja leggja það til að þessi tala yrði tekin til endurskoðunar og jafnvel hækkuð töluvert mikið í meðförum nefndarinnar. Ef ekki kemur breytingartillaga frá efnahags- og viðskiptanefnd þá hefði ég gaman af því að leggja fram slíka breytingartillögu sjálfur og mundi óska eftir stuðningi hv. þingmanna við slíka tillögu. Að öðru sem er samt nátengt. Það er þessi breytingartillaga um að við breytum kostnaði á kolefnislosunarrétti úr 968 kr. í litlar 627 kr. Rökin sem eru færð fyrir því eru þau að þarna sé verið að fylgja miðgildi markaðsverðs í Evrópu. Það eru kannski ágætisrök að einhverju leyti vegna þess að þá erum við í raun að bjóða vöru inn á markað á verði sem er líklegt að varan seljist á. Ef um eðlilegan markað væri að ræða, þar sem töluvert framboð væri en kannski minni eftirspurn, þá væri þetta mjög lógískt. En það er ekki tilfellið. Við erum að tala um losunarréttindi á koltvísýringi sem mjög takmarkað framboð er af. Þetta er þar af leiðandi seljendamarkaður. Íslenska ríkið sem seljandi hefur þá töluvert meira svigrúm til þess að ráða verðinu. Það gefur auga leið að hugsunin með þessum koltvísýringslosunarrétti, þegar þetta kom upp á sínum tíma í samhengi við Kyoto-sáttmálann og síðari ætlanir um að minnka koltvísýringslosun, var að skapa efnahagslega hvata fyrir fyrirtæki til þess að losa ekki koltvísýring. Markmiðið var ekki að afla ríkissjóði tekna. Það er hliðarafurð sem við að vísu njótum góðs af. En markmiðið er að reyna að letja fyrirtæki til að losa koltvísýring. Ég spyr: Er ekki lógískt að halda verðinu háu vegna þess að þetta er seljendamarkaður? Við munum ná að selja þessar heimildir vegna þess að eftirspurnin er hreinlega svo mikil. En það er af hinu góða ef hægt er, með því að hafa verðið aðeins hærra en miðgildi verðs á Evrópumarkaði, að letja fyrirtækin í því að losa koltvísýring; með því að láta það sneiða meira í hag þeirra að stunda þá losun sem þau gera og skapa um leið efnahagslegan grundvöll til að þau leggi meira fé í mengunarvarnir sem komi í veg fyrir losun á koltvísýringi og öðrum gróðurhúsalofttegundum eða hreinlega bindi þær við framleiðslustað. Ef eitthvað er þá ættum við að vera að hækka þessa tölu, ekki lækka hana. Það er alla vega mitt litla álit á þessu. Ég ætla ekki að sinni að fara nánar út í önnur atriði sem koma fram í þessu frumvarpi. Það er auðvitað margt sem á eftir að koma í ljós í meðförum þingnefnda í framhaldinu og kannski ekki síst hvað varðar almannatryggingarnar og vonandi fjármagnstekjuskattinn. En að þessum umhverfispistli loknum ætla ég bara að segja gott í bili.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Tilefni þess er að lagagrundvöll skortir til að útlendingar geti fengið leyfi til dvalar til að stunda hér iðnnám, líkt og heimilt var samkvæmt eldri lögum um útlendinga. Það hefur leitt til þess, eins og menn þekkja úr fréttum, að iðnnemum sem þegar höfðu fengið dvalarleyfi á gildistíma eldri laga og óskuðu eftir endurnýjun á grundvelli núgildandi laga hefur verið synjað um áframhaldandi dvalarleyfi. Frumvarpið felur í sér breytingu til fyrra horfs þannig að unnt verði að veita dvalarleyfi vegna iðnnáms. Virðulegur forseti. Með frumvarpi því er ég mæli fyrir í dag er lagt til að ákvæði 15. töluliðar 3. gr. laga um útlendinga, sem er orðskýring náms, verði felld brott þar sem hún hefur valdið óskýrleika við túlkun laganna. Er orðskýringin til að mynda ekki í samræmi við túlkun orðsins náms í einstökum greinum laganna. Í stað orðskýringarinnar er lagt til að skilgreiningu á námi vegna dvalarleyfis á grundvelli náms verði bætt við 1. mgr. 65. gr. laganna. Þá er jafnframt lögð til undanþága frá áðurnefndri skilgreiningu þess efnis að heimilt verði að veita iðnnemum dvalarleyfi á grundvelli náms hér á landi. Ákvæði eldri laga um útlendinga um dvalarleyfi vegna náms tók einnig til dvalar á grundvelli iðnnáms. Það er ekki svo í núgildandi lögum um útlendinga. Í lögskýringargögnum, þar með talið í greinargerð og umræðum á Alþingi um frumvarp það er varð að lögum nr. 80/2016, er ekki að finna skýra vísbendingu um ákvörðun löggjafans að fella iðnnema sérstaklega úr skilgreiningu laganna á námi. Eftir skoðun mína á málinu þegar ágalli þessi kom upp í haust og samræðum mínum við nokkra þá sem sátu í hinni þverpólitísku nefnd sem lagði drög að nýjum útlendingalögum varð ég engu nær um ástæður þess að iðnnámið féll þarna út þannig að með frumvarpi þessu er lagt til að horfið verði til baka til þeirrar reglu sem gilti í tíð eldri laga. Virðulegur forseti. Ég hef þá gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins, það er ekki langt, frumvarpið sjálft, og legg til að því verði að lokinni umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Mér finnst eins og við hæstv. ráðherra höfum staðið í þessum sporum áður. Í vor mælti ráðherrann fyrir frumvarpi um leiðréttingu á prentvillu í lögunum þar sem hafði slegið saman hugtökunum sambúð og hjúskapur þannig að einstaklingar urðu fyrir áhrifum af því. Nú erum við aftur að leiðrétta lögin. Mig langar að velta því upp með ráðherranum hvort þessar síendurteknu leiðréttingar og lagfæringar á lögum sem eru ekki einu sinni orðin eins árs kalli á einhver sérstök viðbrögð, hvort ráðuneytið þurfi að setjast niður og rýna lögin til að sjá hvort geti mögulega verið fleiri ágallar á þeim, áþekkir þessum tveimur sem ég hef nefnt. Þessar tvær leiðréttingar sem ég hef verið að nefna koma til út af fréttum, af því að einstaklingar eru að lenda í vandræðum vegna villu í lögunum. Mér þætti betri bragur á því ef löggjafinn og framkvæmdarvaldið myndu finna þessa ágalla áður en til þess kæmi þannig að einstaklingar þurfi ekki að reka mál sín í fjölmiðlum til þess að ná eyrum okkar, heldur værum við bara að laga hlutina fyrir fram. Er þetta eitthvað sem ætti heima í höndum ráðuneytisstarfsmanna sem gætu rýnt lagatextann með þetta fyrir augum? Ég myndi vilja heyra í ráðherranum með það.
Virðulegur forseti. Þessi lög eru reyndar orðið nokkuð eldri en eins árs. Þau voru samþykkt hér á Alþingi fyrir mína tíð í embætti dómsmálaráðherra eftir vinnu þverpólitískrar nefndar. Það lá hins vegar fyrir þegar þingið samþykkti lögin að um mikinn lagabálk væri að ræða. Það voru gerðar töluverðar breytingar á uppsetningu þeirra og lögin sjálf bera þess kannski að einhverju leyti merki að það hafi margir komið að samningu lagabálksins. Það getur verið óheppilegt þegar menn hafa ekki heildarsýn yfir þetta. Það lá nú alveg fyrir sumarið 2016. Menn gerðu sér grein fyrir því að það þyrfti að koma til einhverrar endurskoðunar í ljósi reynslunnar og framkvæmdar á lögunum. Það er óheppilegt. Það er auðvitað líka óheppilegt - menn þurfa svo sem ekki að leita til fjölmiðla með þessi mál. Svo við tökum sem dæmi það mál sem er hér til umræðu þá var það t.d. aldrei borið undir ráðuneytið, menn fengu ekki upplýsingar í ráðuneytinu um þennan ágalla heldur voru bara fluttar af þessu fréttir. Það er svo sem allt í lagi líka. Ég greip strax til aðgerða og svaraði því strax að það væri einboðið að breyta þessu. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir. Við höfum staðið hérna áður til þess að leiðrétta prentvillur og annað. Eins og ég segi, það er óhjákvæmilegt að endurskoða lagabálkinn. Ég bendi t.d. á það sem kom reyndar á óvart að Samtök iðnaðarins höfðu ekki gert athugasemd við það að iðnnámið hafði fallið þarna milli skips og bryggju, þannig að það voru mörg augu sem rýndu þetta og misstu af þessari misfellu. Það liggur líka fyrir að það þarf að koma til frekari breytinga og skýringa á einstökum ákvæðum laganna. Ég hef til að mynda í hyggju að leggja fram frumvarp strax í janúar þar að lútandi með nokkrum tilteknum lagatæknilegum breytingum. Eins og ég nefndi við þingið í haust og endurtek það hér þá mun ég boða aftur til þverpólitísks samráðsvettvangs þeirra flokka sem sitja á þingi sem falið verður að rýna áfram þennan mikla lagabálk.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Ég vona að við getum í framhaldinu farið að vinna þessi lög til enn betra horfs, sérstaklega varðandi atriði þar sem er skörun á milli útlendingamála og annarra málaflokka. Hér erum við að tala um menntamál í samhengi við útlendingalögin. Annað dæmi sem við leiðréttum var það sem snerti skiptinema undir lok þings í vor þar sem allsherjar- og menntamálanefnd flutti frumvarp vegna þess að einhverra hluta vegna höfðu skiptinemar á framhaldsskólastigi fallið á milli skips og bryggju, það hafði bara verið gert ráð fyrir skiptinemum á háskólastigi. Eins og ráðherrann segir þá voru mörg augu sem rýndu þetta á sínum tíma og misstu af þessu. Ég velti því fyrir mér hvort við þurfum eitthvað markvissara, skýrara ferli sem verði sett í gang samhliða þeirri endurskoðun sem er fram undan þannig að það verði skipulögð rýni á lagabálkinum til þess að finna atriði þar sem gætu verið svona lapsusar.
Virðulegur forseti. Dæmið sem hv. þingmaður nefnir og varðar skiptinemana er kannski svolítið af svipuðum meiði og þau mistök sem hafa orðið hér við að fella niður iðnnámið. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það, en það lítur út fyrir að menn hafi kannski svolítið mikið verið að einbeita sér að háskólastiginu og misst sjónar á iðnmenntun og öðru. Það er auðvitað ekki gott. Mönnum er svolítið gjarnt að gera þetta. Þetta á að vera brýn áminning til þeirra sem taka að sér endurskoðun eða samningu laga að tapa sér ekki í eigin hugarheimi eða eigin aðstæðum og líta á málið frá aðeins öðru sjónarhorni líka. Ég held að það sé mikilvægt að kalla saman þennan samráðshóp og mun gera það fljótlega. Ég tel hins vegar, svo ég haldi nú væntingum í hófi, að það sé kannski aldrei hægt að rýna þannig að menn sjái allt sem upp kann að koma. Það er auðvitað sjálfsagt [[Forseti hringir.]]að reyna að fara yfir það sem mönnum þykir þurfa leiðréttingar við.
Herra forseti. Ég verð að segja að ég fagna þessu frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra enda er algerlega ótækt að iðnnám hafi fallið með þessum klaufalega hætti úr lögum um útlendinga. En ég verð að sama skapi að taka undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar þess efnis að það vekur furðu að á ekki lengri tíma en tæpum 12 mánuðum sé búið að gera fjórar breytingar á lögum um útlendinga og sú fimmta í bígerð og endurskoðun. Og síðan á þverpólitísk nefnd að leggjast yfir þennan lagabálk. Það ber þess merki að það hafi verið svolítill hraði í vinnunni þegar svo mikið þarf að laga eftir á. Ég verð líka að lýsa yfir furðu á því að dómsmálaráðherra telji eðlilegt að það sé á ábyrgð félagasamtaka úti í bæ að vakta löggjafann. Það eru 63 þingmenn sem og heilt ráðuneyti sem fara með það verk, þessi löggjafarsamkoma sem á að sjá um að allt fari vel fram. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé tilefni til að gera frekari breytingar á frumvarpinu, þ.e. að þarna sé einnig gert ráð fyrir að þeir sem eru á námsmannaleyfi geti fengið hér ótímabundið dvalarleyfi. Svo er ekki í dag. Ótímabundið dvalarleyfi er í ákveðnum flokkum en það hefur verið undanskilið harkalega þarna, sem og að þeir sem eru hér í námi, sem ekki eru í doktorsnámi, og eignast börn þurfi ekki að senda börnin sín frá sér á meðan þeir klára nám sitt.
Virðulegur forseti. Ég kannast nú ekki við að hafa vísað til frjálsra félagasamtaka um vöktun á þessari löggjöf eða annarri. Það er sjálfsagt að borgararnir komi ábendingum sínum á framfæri þegar þeir telja löggjöf ekki vera í samræmi við hagsmuni borgaranna. Það hvílir engin skylda á mönnum að gera það. Skyldan er að sjálfsögðu á löggjafanum að gera það. Þessi löggjöf var samin af nefnd sem skipuð var fulltrúum úr öllum flokkum. Menn geta kannski velt því fyrir sér hvort eðlilegt eða heppilegt sé að slíkri nefnd sé falið það viðamikla verkefni að semja nýja löggjöf frá grunni með þessum hætti, hvort vinnubrögðin í slíkum nefndum séu heppileg til þess að menn fái nógu mikla yfirsýn yfir málaflokkinn og mikilvæg lagatæknileg atriði sem huga þarf að. Ég get ekki áréttað það nægilega oft að það þarf að vanda til samningar lagafrumvarpa. Stundum getur það tekið tíma. Í þessum sal hefur stundum verið mikil óþreyja eftir lagafrumvörpum og lagabreytingum. Menn hafa ekki getað unnt öðrum þess að fá nægilegan tíma til þess að liggja yfir málum. Það verða menn að hafa í huga. Menn geta ekki hangið endalaust yfir málum. Það þarf að afgreiða þau á einhverjum tímapunkti. Þá þurfa menn auðvitað að átta sig á því að það er ósanngjarnt annað en gera ráð fyrir því að lög taki breytingum ef upp koma einhver eða orðalag er óskýrt og annað. Ég tek sem dæmi málið varðandi iðnnemana, það er eina málið sem komið hefur upp frá því að þessi lög tóku gildi. Það verður að hafa það í huga í samhengi við raunveruleikann að það er ekki mál sem ber oft upp í lagaframkvæmd.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svar hæstv. dómsmálaráðherra, sem þó svaraði hvorugri spurningu minni. Sér hún fyrir sér að orðið geti breyting á þessu sama ákvæði fyrst við erum að krukka í þetta einstaka ákvæði útlendingalaganna, að það geti orðið slík breyting á þessu ákvæði? Ég vil heyra afstöðu hennar til þess að þeir námsmenn sem hér dvelja sem eignast börn t.d. á þessu tímabili eða vilja koma með börn sín hingað geti fengið leyfi til þess, vegna þess að í lögum um útlendinga fá námsmenn ekki að halda börnum sínum hér á landi eignist þeir barn meðan á námi stendur, sem og sú staða að námsmenn geta ekki fengið ótímabundið dvalarleyfi. Alveg sama þótt þeir hafi verið hér í námi árum og jafnvel áratugum saman þá verða þeir, vesgú, að fara úr landi þegar þeir ljúka námi endanlega. Sér dómsmálaráðherra fyrir sér [[Forseti hringir.]]að breyta því?
Varðandi seinni spurninguna er það alveg skýrt og hefur verið í lögum, að dvalarleyfi á grundvelli náms getur ekki verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Það er atriði sem væri heppilegt að ræða í áðurnefndum samráðshópi eða vettvangi á hinum pólitíska vettvangi sem ég mun boða til fljótlega, hvort menn telji ástæðu til að skoða það og breyta því. Seinni spurningin lýtur að börnum námsmanna. Það liggur fyrir að fjölskyldusameiningar eru líka undanskildar, þ.e. ef börn eru stödd í útlöndum. Hins verð ég að viðurkenna að ég þekki ekki hvernig fer með námsmenn sem eignast börn hér. Mér þykir harla ótrúlegt að nýfæddum börnum námsmanna sé vísað úr landi og að þau fái ekki dvalarleyfi. Ef það er svo er auðvitað sjálfsagt að skoða það.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem komið hefur fram hér. Ég fagna þeirri breytingartillögu sem komin er fram og við styðjum hana. Mig langar aðeins að árétta hugmynd af því að við erum að tala um dvalarleyfi barna námsmanna. Í núgildandi lögum eru þær hömlur að undantekningar kveða aðeins á um námsmenn sem stunda framhaldsnám á háskólastigi. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á virðast lögin svolítið sniðin að þeim hópi. Við tölum mikið um það að við erum að hefja iðnnám og slíkt til vegs og virðingar. Svo er líka staðreynd að sú breyting hefur orðið á mannlegu samfélagi að fólk er farið að fara í nám á öllum aldri, jafnvel grunnnám, þar af leiðandi fólk með börn. Ein af ástæðunum fyrir því að við erum sífellt að krukka í þennan flókna lagabálk er að verið er að telja upp ítrekað hverjir eiga réttindi og undanskilja einhverja sem ekki eiga réttindi. Er ekki bara ástæða til að skoða það í eitt skipti fyrir öll að dvalarleyfi fólks vegna náms veiti jafnframt börnum þeirra námsmanna undantekningarlaust dvalarleyfi á meðan? Er einhver ástæða til að tilgreina þar að eitthvert nám sé merkilegra en annað og fólk fái þá að stunda það nám með börnin sín nálægt sér? Mig langaði til að athuga hvort hæstv. ráðherra gæti ekki tekið undir að það væri upplagt að nota tækifærið núna og taka þessar undantekningar út. Við erum að tala um tímabundið atvinnuleyfi hvort sem er. Þetta er þá bara dvalarleyfi erlendra ríkisborgara sem stunda hér nám. Eigi þeir börn þá megi þeir bara vera með börnin sín hér á meðan.
Virðulegur forseti. Þarna vísar hv. þingmaður til þess að um er að ræða tímabundið dvalarleyfi vegna náms. Það skiptir auðvitað máli hvað varðar þá spurningu sem hún velti fram, hvort eðlilegt sé að fólk fái um leið dvalarleyfi fyrir börn sín á meðan á námsdvöl stendur. Í sjálfu sér sé ég því ekkert til fyrirstöðu. Það kann að vera í einhverjum tilvikum þegar sérstakar aðstæður leiða til þess að það sé heimilað að ung börn fái dvalarleyfi ásamt foreldrum sínum sem eru hér í námi. Það er eitthvert svigrúm hjá stjórnvöldum til þess að skoða þau mál. Ég get tekið undir það hv. þingmanni að það er full ástæða til þess að skoða þá hlið á málinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka undirtektirnar og er ánægð með þær. Mig langar þá að nota seinna tækifæri mitt hér í ræðustól til að lýsa því yfir að ég mun alla vega eiga frumkvæðið að því að við getum haldið áfram með þetta mál og/eða stutt við frumkvæði hæstv. ráðherra. En rétt í lokin vil ég árétta að við erum að tala hér um flókinn lagabálk. Eins og menn muna hafa ýmis mál komið upp á síðustu vikum, mánuðum og árum sem varða einhver mistök; það falla niður mál og lagaleg túlkun fer ekki alltaf saman við viljann o.s.frv. Ein ástæðan er líklegast sú að verið er að flækja lögin. Tilgreint er nákvæmlega hverjir falla undir þau og hverjir ekki. Ég mælist til þess að þegar hægt er, eins og í þessu tilfelli, þar sem erfitt er að átta sig á því af hverju þurfti að vera með einhverjar undantekningar, af hverju skilyrðið gat ekki bara verið undantekningarlaust, að við skoðum það nánar og höldum flækjustiginu í svo miklu lágmarki sem hægt er.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, löggjöfin á auðvitað að vera eins einföld og frekast er unnt og gagnsæ að sama skapi þannig að það þurfi ekki að vera flókið að átta sig á réttarstöðunni. Við Íslendingar höfum verið að öðlast mikla reynslu í þessum málum. Það er ekki svo langt síðan að Ísland varð vinsæll áfangastaður fyrir ferðamenn. Nú er Ísland líka að verða það fyrir námsmenn. Það er ánægjulegt. Við eigum auðvitað að fagna því og reyna að liðka til fyrir komu manna sem vilja koma hingað til lengri eða skemmri dvalar í þeim tilgangi.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að nýta þetta tækifæri til að tala eilítið um verklag. Lagfæringin á því frumvarpi sem verið er að fjalla um hér snýst greinilega um vandamál við heildarendurskoðun laga en ákveðin atriði í eldri lögum leyfðu t.d. nemendum að stunda nám í framhaldsskóla og vera með dvalarleyfi. Þetta atriði sem gömlu lögin leyfðu dettur út í nýju lögunum án útskýringa. Alla jafna, í þeim verkefnum sem ég hef unnið í á öðrum vettvangi, er til listi af þeim eiginleikum og atriðum sem eiga að nást fram með þeirri lausn, í þessu tilviki lögum, sem verið er að vinna að; listi sem nær yfir öll atriðin; að maður geti skrifað lagagrein, eða ákveðið einhvern eiginleika í forriti og svoleiðis, og um leið tryggt að þau atriði sem eru hluti af þeim eiginleikum sem lausnin eða lögin eiga að ná til séu uppfyllt. Það er augljós galli í þessu ferli að slíkur listi yfir þá eiginleika sem lögin eiga að búa yfir hefur greinilega ekki verið til. Annars hefði það verið mjög augljóst að ekki hefði verið merkt við þann reit að framhaldsskólanemi gæti fengið dvalarleyfi þegar verið var að fylla inn í nýju lögin. Þetta er enn eitt dæmi um svona mistök þegar mál eru unnin á harðahlaupunum í lok þingsetningar eða því um líkt. Án þess að hafa slíkan tékklista yfir það hvaða eiginleikum lögin eiga að búa yfir, eða hvaða eða lausnum á að skila, þá lendum við í mistökum og endurtökum þau aftur og aftur. Ég nefni lögin sem við þurftum að lagfæra afturvirkt varðandi almannatryggingar, sem kostaði 2,5 milljarða á mánuði. Fleiri slíkar lagfæringar höfum við þurft að gera áður. Þetta sýnir mér að það er eitthvað að verklaginu, sérstaklega við uppfærslu við heildarendurskoðun á lögum, sem við þurfum í alvöru að taka til skoðunar. Til er fullt af aðferðum og tólum sem hjálpa til við þetta og eiga við t.d. í hugbúnaðargerð sem hægt væri að taka inn í lagasetningu. Í því tilviki vil ég minna á að samkvæmt þingsályktun sem Alþingi hefur samþykkt eiga þingskjöl nú að vera á rafrænu formi þannig að tölva geti lesið sig í gegnum lögin. Þá geturðu spurt tölvuna: Hver er 1. mgr., 2. málsliður, töluliður o.s.frv.? Þú færð nákvæmlega þá grein eða þann texta sem þar á við. Það hefur ekki enn orðið. En ef búið væri að uppfylla þá þingsályktun værum við komin mun nær skipulegu verklagskerfi í kringum endurskoðun á lögum eða uppfærslu á lögum. Ég beini því til ríkisstjórnarinnar að klára þessa þingsályktun og að huga vel að þeim verkferlum sem snúa að því að laga eða uppfæra lög nú á næstunni þannig að við þurfum ekki að lenda í þessu aftur. Til eru góðar lausnir við þessu á öðrum sviðum sem við þyrftum að taka til greina. Nýtum þá þekkingu sem er til og komum í veg fyrir mistök af þessu tagi í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla og fleiri lögum. Tilefni þess er að 1. janúar nk. taka gildi grundvallarbreytingar á íslensku réttarfari með því að Landsréttur tekur til starfa eins og kunnugt er. Það er því nauðsynlegt að bregðast við breyttum aðstæðum síðan Alþingi samþykkti þann 26. maí 2016 tvö lagafrumvörp er komu á fót millidómstigi hér á landi, auk þess sem rétt er að skerpa á nokkrum atriðum er varða tæknilegar útfærslur á réttarfarslöggjöf. Ég mun nú víkja að helstu atriðum sem snúa að efni og áherslum frumvarpsins, en þeim má að meginstefnu skipta í fernt. Í fyrsta lagi er lögð til með frumvarpi þessu tímabundin heimild, frá 1. janúar 2018 til 1. júlí 2019 til þess að setja dómara við Hæstarétt Íslands ef dómari er forfallaður eða hefur verið veitt leyfi frá störfum. Jafnframt er gert ráð fyrir að á sama tímabili verði heimilað að setja svonefnda varadómara við réttinn til þess að taka sæti í einstökum málum. Með nýjum dómstólalögum sem taka gildi þann 1. janúar 2018 var ákveðið að fækka dómurum við Hæstarétt úr tíu í sjö á þann hátt að ekki verður skipað í þau embætti sem þar losna þangað til tilskilinni fækkun verður náð. Við þær breytingar var lagt til grundvallar að það tæki nokkurn tíma að ná umræddri fækkun og hún yrði ekki komin að fullu til framkvæmda fyrr en eftir að breytt starfsemi Hæstaréttar væri komin í fastar skorður, þar á meðal að fækkun mála sem hann fær til meðferðar hefði átt sér stað. Tveir hæstaréttardómarar létu hins vegar af störfum á haustmánuðum 2017, nú í haust, og er því ljóst að dómarar við réttinn verða einungis átta hinn 1. janúar nk. Þar af má gera ráð fyrir að einn dómari verði að jafnaði í námsleyfi eins og heimild stendur til samkvæmt úrskurði kjararáðs frá desember 2015. Af þeim sökum er lögð til tímabundin heimild til að setja dómara og varadómara við Hæstarétt svo að unnt verði innan hæfilegra tímamarka að ljúka þeim einkamálum sem áfrýjað hefur verið til réttarins fyrir 1. janúar nk. Í öðru lagi er lögð til sérstök tímabundin heimild fyrir ráðherra til að veita dómara við Landsrétt leyfi ef sérstakar ástæður standa til þess, en þó ekki lengur en til þriggja mánaða. Eins og áður er getið tekur Landsréttur til starfa þann 1. janúar og tekur skipun dómara við réttinn gildi við það tímamark. Við gildistöku þeirra laga verður jafnframt sú breyting á að leyfisveitingar dómara, sem fram til þessa hafa verið á hendi ráðherra, verða eftirleiðis í umsjón og á ábyrgð dómstólasýslunnar en sú stofnun mun þó eðli málsins samkvæmt einungis fara með þær valdheimildir frá gildistöku laganna, þ.e. frá 1. janúar nk. En nú háttar svo til að einn þeirra sem hlotið hefur skipun sem dómari við Landsrétt hefur síðastliðna mánuði verið settur ríkissaksóknari í svonefndum Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Núna er orðið ljóst að meðferð þessara mála verður ekki lokið þann 1. janúar nk. þegar Landsréttur tekur til starfa og skipunartími umrædds dómara tekur gildi. Af augljósum ástæðum þykir ekki rétt að sami einstaklingur gegni embættum landsréttardómara og setts ríkissaksóknara samhliða, en aftur á móti standa allar hagkvæmnisástæður til þess að hann ljúki störfum sem settur ríkissaksóknari fremur en að til starfans verður settur nýr einstaklingur enda er um afar umfangsmikil mál að ræða og sérstök. Í því ljósi er lagt til að lögfest verði sérstök heimild til handa ráðherra til að veita skipuðum dómara við Landsrétt leyfi, ef sérstakar ástæður standa til þess, til allt að þriggja mánaða óski dómari slíks leyfis fyrir 1. janúar 2018. Heimildin er eðli málsins samkvæmt tímabundin þar sem gert er ráð fyrir að meðferð málanna ljúki í Hæstarétti snemma árs 2018. Rétt er að árétta að í frumvarpinu er jafnframt tekið fram að ekki verði settur dómari í stað landsréttardómara sem fær leyfi á grundvelli þessarar heimildar. Er það nú með vísan til þess að málaálag Landsréttar verður ekki þvílíkt fyrstu þrjá mánuði ársins. Í þriðja lagi er lögð til breyting á fyrirkomulagi öflunar málflutningsréttinda fyrir Hæstarétti hvað varðar þá lögmenn sem hafa flutt að minnsta kosti eitt prófmál fyrir réttinum þann 1. janúar nk. Þegar löggjöf sú sem kemur á fót millidómstigi hér á landi var samþykkt árið 2016 var ráðgert að öll mál, bæði sakamál og einkamál, sem áfrýjað hefði verið til Hæstaréttar þann 1. janúar 2018, myndu færast til Landsréttar þegar hann tæki til starfa. Frá því fyrirkomulagi var aftur á móti fallið síðar og ákveðið að öllum einkamálum sem áfrýjað er til Hæstaréttar áður en Landsréttur tekur til starfa verði lokið í Hæstarétti. Nú er áætlað að þessi mál verði um 260 talsins - þau gætu orðið fleiri - og er ljóst að nokkur hluti þeirra mun uppfylla skilyrði prófmáls samkvæmt gildandi löggjöf. Þykir í því ljósi eðlilegt að gefa lögmönnum sem hafa flutt a.m.k. eitt prófmál fyrir Hæstarétti þann 1. janúar 2018 kost á að ljúka öflun málflutningsréttinda fyrir því dómstigi samkvæmt eldri reglum kjósi þeir það. Þá er í fjórða lagi að finna í frumvarpinu ákvæði er skerpa á atriðum er varða kærur og áfrýjanir einkamála og ákvæði er stuðla að hagkvæmni réttarins, þ.e. Hæstaréttar. Hér er fyrst og fremst um að ræða tæknilegar útfærslur á réttarfarslöggjöf sem ekki er ástæða til þess að víkja að í smáatriðum. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Eðli málsins samkvæmt hef ég óskað eftir því að utanríkisráðherra verði jafnframt hér í salnum undir þessum lið þar sem hann hefur verið settur ráðherra hvað varðar skipun dómara í héraðsdóm. Óska ég eftir að hann verði beðinn um að koma í salinn. Ég var búin að óska eftir því.
Forseti getur upplýst að hæstv. ráðherra hefur verið gert orð og hann kemur hér að vörmu spori.
Er þá ekki rétt að þingmaðurinn taki hlé á máli sínu?
Óskar þingmaður þess að gera hlé á máli sínu þangað til ráðherra kemur í salinn?
Já, takk.
Það er fúslega veitt.
Virðulegur forseti. Það er eitt og annað sem mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í varðandi þetta frumvarp til laga og kannski fyrst lýsa yfir áhyggjum mínum yfir hversu seint er verið að vinna þetta allt. Dómstólar landsins eru auðvitað hluti af þeim grunnstoðum sem við borgararnir verðum að geta treyst að þar sé faglega unnið. Þá verð ég að segja að það er afar óheppilegt, svo ekki sé sterkar að orðið komist, að verið sé að reka tvöfalt kerfi varðandi áfrýjanir á Íslandi í réttarkerfinu, þ.e. að ódæmd sakamál sem áfrýjað er til Hæstaréttar verði hjá Landsrétti en ódæmd einkamál sem áfrýjað hefur verið til Hæstaréttar verði hjá Hæstarétti. Bent hefur verið á það og hægt er að sjá þetta í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu að þetta er auðvitað hluti af öllum þeim vinnubrögðum sem tengjast þessu. Við vissum fyrir löngu að Landsréttur tæki til starfa 1. janúar næstkomandi en einhverra hluta vegna virðist þetta allt vera gert meira og minna með einhverjum handarbakavinnubrögðum, hvort tveggja er varðar áfrýjun máls sem og regluverkið allt. Nú þarf að gefa einum settum dómara leyfi vegna annarra starfa og þar fram eftir götunum. Ég velti fyrir mér hvort það séu fleiri atriði sem við verðum einhvern veginn að reyna að laga til í vegna þess að ekki hefur verið betur unnið að þessum málum.
Virðulegur forseti. Mér þykir hv. þingmaður taka ansi djúpt í árinni að telja vinnubrögð við stofnun Landsréttar handarbakavinnubrögð. Það hefur verið ákaflega vel að öllum undirbúningi staðið af hálfu margra dómara sem að hafa komið, bæði í Hæstarétti og héraðsdómstólum, auk sérfræðinga, t.d. ráðuneytisins. Ég get ekki sagt annað en að það hafi verið ákaflega vel staðið að því og þrekvirki í rauninni að rétturinn geti tekið til starfa núna 1. janúar eins og áformað var frá upphafi. Það er auðvitað ekkert óheppilegt og kannski ekki rétt að orða það þannig að hér ríki tvöfalt kerfi við að öll sakamál sem verður áfrýjað eftir áramót fari beint í Landsrétt. Eða að öllum óloknum sakamálum, segi ég, sem eru í Hæstarétti, þau verði flutt í Landsrétt en einkamálunum lokið, ef má kalla það lager af einkamálum um áramótin, í Hæstarétti. Sviðsmyndirnar hefðu getað verið tvær aðrar. Annars vegar sú sem var upphaflega áætluð, að öll mál myndu flytjast yfir á Landsrétt um áramótin, öll einkamál og sakamál sem er ólokið. Það hefði auðvitað leitt til þess að Landsréttur hefði byrjað með gríðarlegan málaþunga en hefði vissulega verið mjög heppilegt fyrir störf Hæstaréttar. Hin sviðsmyndin hefði getað verið að engin mál hefðu flust yfir um áramótin og það hefði þýtt að Landsréttur hefði byrjað með algerlega tómt borð og haft mjög lítið vinnuálag fyrsta hálfa árið. Hvorugt fannst mér koma til greina. Þannig að þarna var farin millileið í mikilli sátt og samstöðu við báða réttina.
Herra forseti. Það er nú einu sinni svo að Landsréttur er millidómstig. Ég velti fyrir mér hvernig framhaldinu verður svo háttað. Hvernig verður með þau mál sem dæmd verða í Landsrétti og mögulega eiga þess kost að fara áfram til Hæstaréttar, og hins vegar þau mál sem áfrýjað verður eftir 1. janúar, einkamál sem einnig eiga þess kost að fara áfram til Hæstaréttar, þ.e. fá leyfi til að fara alla leið þangað? Þarna er komið ákveðið ójafnvægi milli aðila sem eru að reka mál fyrir íslenskum dómstólum. Þess vegna var hæstv. dómsmálaráðherra spurð út í þetta atriði. Það er önnur spurning sem kviknar hjá þingmanninum við lestur greinargerðar með frumvarpinu, þ.e. að settur verði dómari tímabundið fyrir dómara í leyfi í Hæstarétti. Vegna ítrekaðra tilvika þar sem hæstv. dómsmálaráðherra er vanhæf til að skipa eða setja dómara er spurt: Hver mun þá taka að sér að setja þann dómara sem talað er um að verði settur í stað þeirra sem eru í leyfi í Hæstarétti?
Virðulegur forseti. Nú held ég að hv. þingmaður hafi eitthvað misskilið inntak þessa frumvarps. Hér er fjallað um heimild til þess að setja tímabundið dómara við Hæstarétt til að unnt sé á sem skemmstum tíma að ljúka þeim einkamálum sem enn verður ólokið eftir næstu áramót í Hæstarétti. Sá ráðherra sem hér stendur er ekki vanhæf til að setja þá dómara að tillögu Hæstaréttar. Ég átta mig ekki alveg á í hvað hv. þingmaður er að vísa. Svona er þetta. Þetta varðar setningu hæstaréttardómara í forföllum eða vegna námsleyfa. Svo er það reyndar þannig að dómstólasýslan, svo því sé haldið til haga, tekur auðvitað til starfa um næstu áramót sem falið er það hlutverk til að mynda að veita leyfi hæstaréttardómara. Hingað til hefur það verið á hendi ráðherra.
Herra forseti. Ég óska þess í fyrsta lagi að spyrja hæstv. ráðherra, í tilefni þessarar lagasetningar, hvort Landsréttur, sem taka á til starfa 1. janúar 2018, sé fullfjármagnaður. Ég spyr að sjálfsögðu í því samhengi að við ræðum hér fjárlögin á sama tíma. Mér skilst að það vanti 100 milljónir upp á. Mig langar að athuga hvort ráðherra geti tekið undir þá fullyrðingu mína að það vanti 100 milljónir upp á fjármögnun Landsréttar. Þar að auki hefur mér skilist að upplýsingakerfi réttarvörslukerfisins sé lykilatriði í því að koma Landsrétti vel af stað. Mig langar að spyrja hvort til standi að koma því í loftið einhvern tíma á næsta ári eða hvort það verði bara einhvern tíma seinna. Að lokum, svo að ég haldi mig við þrjár spurningar í fyrra andsvari, langar mig að spyrja varðandi dómstólasýsluna, sem taka á við 1. janúar, hvers vegna stefnumótun stofnunarinnar liggur ekki fyrir, samanber aðgerð II á blaðsíðu 188 í fjárlagafrumvarpinu. Spurningarnar eru þrjár. Er Landsréttur fullfjármagnaður? Mun upplýsingakerfið verða tilbúið á næsta ári svo að það megi nýtast sem best á þessu nýja dómstigi? Hvers vegna liggur stefnumótun dómstólasýslunnar ekki fyrir?
Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir því að dómstólasýslan, sem nýverið réði framkvæmdarstjóra, muni móta sér einhverja stefnu og að vinna við það sé hafin. Hlutverk dómstólasýslunnar er skýrt og lögum samkvæmt og það er nú töluverð stefnumótun sem felst í því. Landsréttur er fyrir löngu fjármagnaður. Kveðið er á um það í lögum um Landsrétt, um fjármagn til hans. Fjármagn hefur verið veitt til undirbúnings Landsréttar á þessu ári til að mynda og að nokkru leyti á árinu þar áður. Landsréttur, eins og annar rekstur allra dómstóla, er að sjálfsögðu fjármagnaður í fjárlögum og gert ráð fyrir því, enda ein grundvallarstoð réttarríkisins. Það kemur ekki annað til en að starfsemi dómstólanna sé fjármögnuð. Hvað upplýsingakerfin varðar: Hv. þingmaður hefur áður spurt mig að þessu. Það er gott að menn hafi áhuga á upplýsingakerfi dómstólanna. Það hefur verið mjög til umræðu hér. Ég hef nefnt það sem sérstakt áhugamál mitt að flýta rafrænni stjórnsýslu í kringum dómstólana alla. Það gefst tækifæri til þess núna með tilkomu nýs millidómstigs sem verður nýjustu tækjum og tólum búið. Í því sambandi hefur nokkur endurnýjun orðið og veruleg endurnýjun verður að eiga sér stað hjá héraðsdómstólunum á tölvubúnaði og öðru. Ég geri ráð fyrir að öll þessi tæki verði tilbúin þegar Landsréttur tekur til starfa núna um áramótin og að heilmikil vinna muni fara fram á næsta ári og á næstu árum hjá dómstólunum er lýtur að upplýsingatækni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Svo að ég snúi mér aðeins að öðru: Hæstv. ráðherra átti í orðaskiptum við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur rétt í þessu og hafnaði því að handarbakavinnubrögð hefðu verið viðhöfð við setningu Landsréttar. Mig langaði aðeins að rifja upp fyrir hæstv. ráðherra þau fjölmörgu bráðabirgðalög sem við höfum þurft að samþykkja á þessu þingi vegna þess að ekki hefur verið hugað nógu vel að lagasetningu í kringum Landsrétt, m.a. einfaldlega til að tryggja að valnefnd um hæfni dómara geti valið dómaraefni í Landsrétt. Það var til dæmis ekki fyrirséð í lögum um Landsrétt. Við höfum þurft að standa í svokölluðum reddingum vegna þessara laga. Ég vildi í því ljósi spyrja hvort ráðherra sjái fyrir sér að það verði fleiri bráðabirgðalög sem við munum þurfa að taka í gegnum þetta þing til þess að koma þessum Landsrétti af stað. Þá langar mig að spyrja hvort utanumhaldi um hvernig þessum skipunum ráðherra á hæstaréttardómurum sem fara í leyfi verði háttað, hvort ráðherra geti skipað aðra en þá sem Hæstiréttur leggur til eða hvort hendur ráðherra séu algerlega bundnar tillögu Hæstaréttar; og hvar þetta verði birt þar til dómstólasýslan tekur við. Takk.
Virðulegur forseti. Menn eru gjarnir á það hér í þessum þingsal að snúa svolítið út úr lagabreytingum sem lagðar eru fyrir þingið á þann veg að finna þeim allt til foráttu og telja þær bera þess merki að mikil handvömm hafi orðið. Í einhverjum tilvikum er það auðvitað þannig. Það geta hafa orðið mjög mikil mistök við lagasetningu, það gerist af og til við ýmsa lagasetningu. En það er ekki þannig að þegar menn eru að setja á stofn nýjan dómstól, heilt nýtt dómstig, í fyrsta sinn á Íslandi, þ.e. nýjan dómstól til hliðar við þá tvo sem hér starfa, að óeðlilegt sé að menn þurfi aðeins að skerpa á reglum í kringum það og liðka til fyrir framkvæmd í þeim efnum. Að kalla það verulega handvömm og að hér hafi farið fram reddingar - í raun er talað niður til þingsins eins og það sé verið að redda hlutum. Hér er löggjafi sem er ætlað að setja reglur og menn gera það í þessum sal af yfirvegun og að athuguðu máli. Það er ekki, finnst mér, mönnum bjóðandi að tala um það sem einhverjar reddingar. Hvað Landsrétt varðar að öðru leyti þá tekur hann til starfa núna 1. janúar, hann mun gera það. Það þarf engar frekari lagabreytingar til þess að hann taki til starfa. Ég ætla ekkert að fullyrða um það til framtíðar hvort ekki þurfi mögulega að breyta reglum einhvern tíma um dómstólana. Ég hef til að mynda haft áform um að leggja fram frumvarp til laga um hagsmunaskráningu dómara. Það hefur ekki verið kveðið á um það í lögum um dómstóla, aldrei nokkurn tíma. Ég tel tíma til kominn að gera það og hefði gert það á haustþingi ef ekki hefði verið út af svolitlu. Það þarf endalaust að taka til hendinni og meta löggjöf í ljósi reynslunnar, þróunar í samfélaginu og annars. Það á við um Landsrétt í heild. Það á líka við um skipun [[Forseti hringir.]]dómara og setningu til framtíðar.
Herra forseti. Ég býð hæstv. utanríkismálaráðherra og settan dómsmálaráðherra í ákveðnum málum velkominn í salinn og þakka honum fyrir að hafa orðið við kalli mínu um að vera viðstaddur og hlýða á spurningu mína. Það var tillaga um það í októberbyrjun að hæstv. utanríkisráðherra færi með mál er varða skipun í embætti héraðsdómara, sem er óneitanlega nauðsynlegt vegna Landsréttar sem tekur til starfa 1. janúar. Nú er það svo að fjölmargir héraðsdómarar hafa verið skipaðir dómarar við Landsrétt. Því þurfti að auglýsa lausar stöður í þeim héraðsdómum þar sem þeir tilteknu dómarar störfuðu áður og starfa núna. Því miður, og kannski í framhaldi af þeirri umræðu sem var áðan um allt er viðkemur þessum ágæta Landsrétti, er þetta svolítið gert á síðustu stundu. Við erum hér 16. desember, jólin á næsta leyti, að horfa á það að 1. janúar tekur til starfa Landsréttur með 15 nýjum dómurum. 1. janúar á að vera búið að skipa nýja héraðsdómara, fjölda þeirra. Einhverra hluta vegna var ekki farið í það að auglýsa þau störf í júní þegar þetta var ljóst heldur voru þau auglýst fyrst í september. Í byrjun október kom í ljós að hæstv. dómsmálaráðherra er vanhæf til þess að hafa með þessa skipun héraðsdómara að gera [[Ég lýsti mig vanhæfa.]]og var þá hæstv. utanríkisráðherra fenginn í það verkefni. Það var í byrjun október. 16. desember er enn þá ekkert að frétta. Ég vil því spyrja ráðherra, hæstv. utanríkisráðherra og þann ráðherra sem fer með þessa skipun héraðsdómara, hvernig fari með dómstólana okkar þar sem álagið er nú þegar umtalsvert. Hvernig fer með þá 1. janúar ef ekki verður hægt að skipa þann fjölda dómara, ég held að þeir séu 12, sem vantar við héraðsdóm?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er um margt óvenjulegt að ég sé hér að ræða þessi mál. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni er ég settur dómsmálaráðherra í þessu einstaka máli af ástæðum sem hv. þingmaður nefndi. Eftir því sem ég best veit er um að ræða átta dómara sem á að setja. Núna er málið í efnislegri umfjöllun hjá þeirri nefnd sem fer með þetta. Hv. þingmaður verður að virða það að ég vil sem minnst um málið tala þangað til ég er búinn að fá umsögn nefndarinnar og get tekið afstöðu til hennar. Auðvitað verður allt gert til að sjá til þess að þetta valdi sem minnstri röskun á starfsemi dómstólanna. En á þessu stigi er voða lítið um málið að segja og um það sem að mér snýr því að málið er í efnislegri umfjöllun í nefndinni. Ég hef ekki fengið neina umsögn eða álit. Ég efa hins vegar ekki að dómstólar landsins muni starfa áfram, eins og hingað til. Ég held að engar ástæður séu á þessu stigi til að vera með miklar svartsýnisspár. En eins og ég segi, málið er í þessum farvegi og ég vil sem minnst um það tala, af augljósum ástæðum, meðan það er í efnislegri umfjöllun.
Herra forseti. Það er ekki svo að þess væri óskað að hæstv. utanríkisráðherra kæmi fram og lýsti afstöðu sinni til einstakra umsækjenda. Það er einfaldlega verið að horfa á vinnubrögð við ákvörðun um Landsrétt, vinnubrögð við skipun dómara í Landsrétt, vinnubrögð við skipun dómara í framhaldinu við héraðsdómstólana á Íslandi, vegna þess að það er alveg ljóst að álagið á héraðsdómstóla nú þegar er umtalsvert. Ég verð að lýsa furðu minni og miklum áhyggjum yfir þeim vinnubrögðum sem eru augljós við þetta allt saman þegar ég sem nýr þingmaður í ræðustóli þarf að upplýsa settan dómsmálaráðherra í þessu máli um að andmælaréttur umsækjenda við niðurstöðu hæfisnefndar sé til 20. desember næstkomandi og frá 20. desember til 30. desember eigi að fara fram vinna við að ákveða hverjir verði skipaðir dómarar við héraðsdómstóla á Íslandi. Inn í þennan tíma koma bæði frídagar sökum helga sem og jól. Því spyr ég aftur: Er ásættanlegt að settur dómsmálaráðherra viti ekki hvort héraðsdómstólar á Íslandi tæmast um áramót eða hvort þeirri vinnu verði lokið? Þarna undir eru fjölmörg mál þar sem málsaðilar og lögmenn hafa ekki hugmynd um hvaða dómari tekur við málunum um áramót. Þannig er staðan. Þetta er í boði dómsmálaráðherra og setts dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég verð að vera hreinskilinn með það að ég átta mig ekki á hvað er verið að skamma mig fyrir. Hv. þingmaður biður um að settur dómsmálaráðherra í ákveðnu máli komi til umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla og fleiri lögum. Hún fer síðan að segja mér að ég viti ekki hvernig staðan er í þeirri nefnd sem ég vísaði til og vildi ekki ræða efnislega. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hvert hv. þingmaður er að fara. Þegar hv. þingmaður segir að héraðsdómstóllinn muni tæmast í byrjun janúar þá veit ég ekki hvað hún hefur fyrir sér í því. Það er verið að setja átta dómara af 42. Ég veit ekki alveg hvert þessi umræða er að fara eða hvert hún á að leiða. Ég varð við beiðni hv. þingmanns, sem er eftir því sem ég best veit harla óvenjuleg, að kalla til settan ráðherra í einstökum málum í umræðum um frumvarp um breytingu á lögum um dómstóla og fleiri lögum í þessu tilfelli. Ég frábið mér að vera húðskammaður fyrir að vita ekki hver staðan er í þeirri nefnd sem ég vísaði til og stend við það að ég vil ekki ræða efnislega þau mál fyrr en nefndin hefur lokið störfum. Héraðsdómstólarnir tæmast ekki 1. janúar, jafnvel þótt ekki verði búið að skipa þessa átta dómara. Hv. þingmaður þekkir það mjög vel. Ég veit ekki alveg hvert þessi umræða á að leiða en það er sjálfsagt að koma þegar maður er kallaður til og reyna að veita sem bestar upplýsingar, en hv. þingmaður veit mætavel að ekki hæfir að ræða málið meðan það er í efnislegri umfjöllun hjá viðkomandi nefnd.
Herra forseti. Ég átta mig á því að settur dómsmálaráðherra vegna þessa máls áttar sig engan veginn á þeirri stöðu sem er uppi. Staðan er einfaldlega sú að sjö héraðsdómarar við héraðsdómstóla landsins voru skipaðir dómarar við Landsrétt. Það er ástæðan fyrir því að héraðsdómstólarnir eru að tæmast nú um áramótin. Þá er það einnig staðan að einhverjir dómarar eru að hætta störfum sökum aldurs og annars og þess vegna er slík staða uppi á Íslandi í dag, í íslensku réttarkerfi, að héraðsdómstólarnir verða því miður afskaplega fáliðaðir um áramót. Það er ekki á ábyrgð þingmannsins sem hér stendur að Sjálfstæðisflokkurinn skuli því miður vera þannig mannaður að hæstv. dómsmálaráðherra er vanhæf til þess að setja héraðsdómara. Það er algerlega vegna hennar eigin vinnubragða að svo er komið. Það er ekki hægt að skamma þingmanninn fyrir það. Sá sem er settur dómsmálaráðherra í þessu verkefni verður auðvitað að þekkja það verkefni sem honum er falið og vita eitthvað um það sem þar er á seyði, vita eitthvað um það hvernig ástandið er og, svo maður taki svolítið frakkt til orða, verður keyra málið áfram. Annars verður sú staða uppi um áramótin sem er öllum kunn sem starfa í dómstólunum, bæði lögmönnum og aðilum og dómurum, að enginn veit hvernig þetta verður um áramót. Það veit enginn hver fer áfram með málið. Dómarar eru að skiptast á, einhverjir eru hættir, einhverjir svara ekki tölvupóstum því að þeir eru að fara annað. Þetta er staðan og hún er algerlega óásættanleg. Og hún er í boði hæstv. dómsmálaráðherra og setts dómsmálaráðherra í þessu máli.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um mannvirki, nr. 160/2010, með síðari breytingum. Frumvarpið var unnið í samvinnu við Mannvirkjastofnun og Samband íslenskra sveitarfélaga og hefur farið í gegnum opið samráðsferli. Í frumvarpinu er lagt til að Mannvirkjastofnun og byggingarfulltrúar fái rýmri frest en kveðið er á um í gildandi lögum til að afla sér nauðsynlegrar faggildingar til að geta farið yfir hönnunargögn og annast úttektir í samræmi við ákvæði laga um mannvirki. Við vinnslu frumvarps til laga um breytinga á mannvirkjalögum kom fram eindreginn vilji Sambands íslenskra sveitarfélaga og Félags byggingarfulltrúa um að embættum byggingarfulltrúa yrði veittur rýmri frestur til þess að afla sér faggildingar til að fara yfir framangreind hönnunargögn og annast úttektir. Ástæða þess er sú að undirbúningur embætta byggingarfulltrúa við að afla sér faggildingar er of skammt á veg kominn, en samkvæmt bráðabirgðaákvæði mannvirkjalaga rennur frestur til að afla faggildingar út núna um næstu áramót. Ráðuneytinu er jafnframt kunnugt um að ekki eru enn fyrirtæki á markaði sem hafa aflað sér faggildingar til þess að annast þessi verkefni. Því er ljóst að verði ekki brugðist við með framlengingu tímafrests má gera ráð fyrir að skortur verði á lögbærum aðilum til að annast verkefni sem krefjast faggildingar frá og með 1. janúar 2018. Í frumvarpinu er lagt til að frestur byggingarfulltrúa og Mannvirkjastofnunar verði framlengdur til 1. janúar 2019 til að afla sér faggildingar til að yfirfara séruppdrætti og annast úttektir, og til 1. janúar 2020 til að afla sér faggildingar til að yfirfara aðaluppdrætti. Lagt er til að kröfu um faggildingu verði áfangaskipt með þessu móti þannig að viðkomandi aðilar hljóti lengri frest til að afla sér faggildingar vegna aðaluppdrátta. Gera má ráð fyrir að smærri embætti byggingarfulltrúa muni í einhverjum tilfellum nýta þjónustu faggiltra skoðunarstofa til að annast yfirferð á séruppdráttum, en afla sér frekar faggildingar vegna aðaluppdrátta og úttekta. Þannig geta aðilar aflað sér faggildingar vegna þessara verkefna í áföngum. Hæstv. forseti. Ég hef nú hér rakið meginefni frumvarpsins. Mikilvægt er að koma í veg fyrir fyrirséða óvissutengda útgáfu leyfa til mannvirkjagerðar þar sem sú staða getur komið upp að engir bærir aðilar verði til staðar til þess að annast þessi mikilvægu verkefni í mannvirkjagerð verði frumvarpið ekki að lögum. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 49/1997, með síðari breytingum. Frumvarpið var unnið í samvinnu við Veðurstofu Íslands og hefur farið í gegnum opið samráðsferli. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að ráðstafa fé úr ofanflóðasjóði til að taka þátt í greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða næstu fimm árin. Það er óþarfi að fjölyrða um það að við Íslendingar búum við náttúruvá sem getur valdið miklum skaða fyrir samfélagið vegna manntjóns, tjóns á innviðum samfélagsins og eignatjóns. Á síðustu áratugum hefur verið hugað meira að hættu vegna náttúruvár og var stofnun Viðlagasjóðs og ofanflóðasjóðs verulegt framfaraskref í þeim efnum. Bent hefur verið á mikilvægi þess að bregðast verði við allri náttúruvá með sama hætti og gert hefur verið varðandi ofanflóðin, er þess vegna lagt til í frumvarpinu að vinnu við hættumat fyrir eldgos sem nú hefur staðið yfir í tæp sex ár verði fram haldið næstu fimm árin. Einnig er lagt til að vinnu við hættumat vegna vatnsflóða og sjávarflóða sem nú hefur staðið yfir í tæp þrjú ár verði sömuleiðis fram haldið. Mikilvægi hættumats fyrir eldgos kom glögglega í ljós í umbrotunum í Bárðarbungu og Holuhrauni. Kostnaður vegna þessa atburða varð verulegur, m.a. vegna þess að ekki liggja fyrir nægilegar upplýsingar um áhættu samfélagsins vegna hugsanlegra jökulhlaupa, gass og öskudreifingar. Unnið er að skilgreiningu áhættuviðmiða og ljúka þarf þeirri vinnu þannig að viðbrögð samfélagsins verði markviss, bæði við eldgosum og til að fyrirbyggja að tjónnæmi aukist, þ.e. viðkvæmni umhverfis og samfélags við náttúruhamförum. Íslenskt samfélag verður að geta brugðist rétt við eldgosavá sem og annarri náttúruvá. Hættumat er nauðsynleg forsenda þess að allir viðbragðsaðilar geti unnið skipulega og markvisst þegar náttúruhamfarir eru í gangi og lágmarka þannig kostnað samfélagsins. Við sjáum merki þess að nú þegar hefur vinna við eldgosahættumat síðustu ára skilað sér. Í nýliðnum atburðum í Öræfajökli hafa sviðsmyndir svokallaðar fyrir mismunandi jökulhlaup m.a. gert það að verkum að nú er auðveldara að átta sig strax á því hvaða afleiðingar eldgos í Öræfajökli geta haft. Þetta auðveldar ákvarðanatöku viðbragðsaðila til muna. Einnig liggja fyrir niðurstöður á hermun á dreifingu ösku og öskufalls frá Öræfajökli sem hafa gagnast sömuleiðis. Þess má geta að almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hefur bent á að framangreind vinna við hættumat eldgosa hafi skipt sköpum við gerð viðbragðsáætlana vegna nýliðinna atburða í Öræfajökli. Í frumvarpinu er lagt til að hættumatsvinnu fyrir vatnsflóð og sjávarflóð verði framhaldið næstu fimm árin. Hættumatið er unnið samkvæmt hættumatsramma Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar og Sameinuðu þjóðanna. Sá rammi hefur reynst einkar vel við vinnu hættumats vegna ofanflóða hér á landi eins og hann hefur gert reyndar víða um heim. Fyrir þremur árum var ofanflóðasjóði heimilað með lögum að styrkja hættumatsgerð vegna vatnsflóða. Með þessu var tekið stórt skref fram á við, en nauðsynlegt er að veita áfram fjármuni til gerðar heildræns hættumats vegna vatnsflóða sem nýtist m.a. við ákvarðanatöku við landnotkun og skipulag. Mjög mikilvægt er að fyrir liggi upplýsingar um flóð og flóðahættu þegar sveitarfélög taka ákvarðanir um landnotkun og uppbyggingu varnarvirkja, með það að markmiði að draga úr tjónnæmi samfélagsins til skemmri og lengri tíma, einnig til þess að viðbragðsáætlanir séu til staðar þegar vara þarf við flóðahættu og fylgjast með framgangi flóða. Eins og áður sagði er brýnt að unnið verði hættumat vegna allrar náttúruvár og eru sjávarflóð þar ekki undanskilin. Fjölmörg dæmi eru um minni eða meiri tjónaflóð víða við strendur landsins og hefur Vegagerðin gert áætlun um sjóvarnir og metið nauðsyn framkvæmda vegna þeirra í samræmi við lög nr. 28/1997, um sjóvarnir. Nauðsynlegt er að veita fjármuni til gerðar heildræns hættumats vegna sjávarflóða sem nýtist m.a. við ákvarðanatöku um landnotkun, skipulag og uppbyggingu varnarvirkja. Mikilvægt er að fyrir liggi upplýsingar um sjávarflóð og sjávarflóðahættu þegar sveitarfélög taka ákvarðanir um landnotkun og aftur með það að markmiði að draga úr tjónnæmi samfélagsins. Eins og gildir fyrir aðra náttúruvá er heildrænt hættumat forsenda viðbragðsáætlana sem nauðsynlegt er að séu til staðar þegar vara þarf við áhættusömum flóðum og fylgjast með framgangi þeirra. Hæstv. forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Afar brýnt er að halda áfram vinnu við gerð hættumats vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða á Íslandi til að gera samfélaginu betur kleift að takast á við slíka náttúruvá og koma í veg fyrir að tjónnæmi þess aukist líkt og ég hef rakið hér að framan. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Forseti. Ég þakka fyrir þetta og hlakka til að takast á við verkefnið í umhverfis- og samgöngunefnd sem áheyrnarfulltrúi. En þar sem ég er líka fulltrúi í fjárlaganefnd hef ég alltaf vakið athygli á þeim lið frumvarps þar sem metin eru áhrif frumvarpsins á ríkissjóð. Þar er sérstaklega talað um að frumvarpið hafi ekki fjárhagslegáhrif á ríkissjóð. Samt er talað um að kostnaður muni hljótast af því fyrir ofanflóðasjóð og að það verði að bæta ofanflóðasjóði það upp í fjárlögum. Þarna er misræmi sem ég átta mig ekki alveg á. Þess fyrir utan held ég að þetta sé bara mjög gott verkefni og nauðsynlegt. Ég klóra mér pínulítið í hausnum yfir því af hverju þetta telst ekki vera kostnaður fyrir ríkissjóð þó að hann komi í gegnum ofanflóðasjóð.
Hæstv. forseti og hv. þingmaður. Þeir fjármunir sem renna til framkvæmda á vegum ofanflóðasjóðs koma í rauninni af eigin fé sjóðsins, sem er reyndar allmikið. Þess vegna er þessu svona fyrir komið. Varðandi það sem snýr að þessum rannsóknum verður að taka af því fé sem sjóðnum er úthlutað samkvæmt ákvörðun Alþingis hverju sinni. Þess vegna er þetta nú orðað með þessum hætti. Í rauninni myndu um 100 millj. kr. fara í rannsóknirnar og dragast þær frá þeirri fjárheimild sem Alþingi ákveður að nota megi af fé sjóðsins hverju sinni. Ég vona að það svari spurningu hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fjölyrða mikið um eldgos, sem mér eru ansi hugleikin, en ég ætla ekki að ræða þau hér, heldur ætla ég í mesta bróðerni að ræða við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um hamfarasjóð til að skýra betur bakgrunn þess frumvarps sem nú liggur fyrir. Þegar árið 2012 var farið að ræða stofnun nýs sjóðs sem myndi sameina ýmis hlutverk og verða þar með um leið, ef aukið fjármagn fengist, öflugri bakhjarl í þessum málum. Samin var skýrsla. Hún var lögð fram í janúar 2016 um svokallaðan hamfarasjóð og ákvað ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar 16. febrúar 2016 að hefja þá vinnu. Settur var á fót starfshópur. Ég ræddi þessi mál við þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra Björt Ólafsdóttur héðan úr ræðustól. Hlutverk hamfarasjóðs átti þá að vera svipað og við ræðum hér. Þetta áttu að vera forvarnir, sem samanstanda náttúrlega af rannsóknum að hluta til, af uppsetningu vöktunarkerfis og reksturs o.s.frv., og uppsetningu brottflutnings- og viðbragðsáætlana. Samhæfa átti verkefni vegna náttúruvár. Ef til kæmi átti þessi sjóður einnig að geta greitt hluta tiltekins kostnaðar ríkissjóðs ef til mikilla hamfara kæmi. Fjármögnun átti að vera frá ofanflóðasjóði úr A-deild Bjargráðasjóðs. Það var jafnvel verið að tala um hluta viðlagatryggingar líka o.s.frv. þannig að þetta var orðinn gildur sjóður. Meðalkostnaður ríkisins við hamfarir undanfarinna ára hafa verið tæplega 500 milljónir á ári, sem sýnir umfangið á þessu verkefni. Frumvarpið samkvæmt þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra átti að vera tilbúið núna í árslok. Það hefur ekki gerst. Þess vegna lít ég svo á að þessi redding sé komin og auðvitað er mjög jákvætt skref að tryggja að fjármagn fáist í þessi mikilvægu verkefni. En það væri gott að fá skýringu á því hvers vegna þetta hefur farið svona og hvað hefur orðið um þennan ágæta hamfarasjóð, ef hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra gæti svarað því núna eða þá seinna. Ég þarf ekki að nefna það hér að þingnefndir munu auðvitað meðhöndla þetta frumvarp með ákaflega jákvæðum hætti. Það er meira þannig að við viljum fá að vita eitthvað um örlög hamfarasjóðs.
Hæstv. forseti. og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson. Það er allt rétt sem hér hefur komið fram. Þetta mál hefur verið í bígerð alllengi. Ég held að ég vindi mér beint í að reyna að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður bar fram til ráðherrans. Frumvarpið hefur verið alllengi í vinnslu í ráðuneytinu. Það strandar að einhverju leyti á því hvort þarna megi marka tekjustofna inn í sérstakan sjóð. Það er verið að ræða það í kerfinu. Það er nú ástæðan fyrir þessu. En ef niðurstaða kemst í það mál tel ég að ekki ætti að taka langan tíma að koma þessu á. Ég held að ég geti ekki svarað þessu miklu betur en svona.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, sem felur í sér breytingar á þeim ákvæðum laganna er varða fasteignasjóð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Markmið frumvarpsins er að fasteignasjóði verði falið varanlegt hlutverk við jöfnun á aðstöðu sveitarfélaga við uppbyggingu á fasteignum sem nýta á í þjónustu við fatlað fólk með miklar og sértækar stuðningsþarfir. Verði þannig komið til móts við brýna þörf fyrir stuðning við uppbygging sveitarfélaganna á þessu sviði. Fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga var komið á fót í tengslum við yfirfærslu á málefnum fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga 1. janúar 2011. Sjóðurinn tók þá yfir fasteignir í eigu ríkisins sem nýttar höfðu verið í þjónustu við fatlað fólk og hefur hlutverk hans verið að tryggja sem jafnasta aðstöðu sveitarfélaga með því að leigja eða selja þeim fasteignirnar til slíkra afnota. Jafnframt tók sjóðurinn yfir eignir, réttindi og skyldur Framkvæmdasjóðs fatlaðra sem lagður var niður við þetta tilefni. Við yfirfærslu málefna fatlaðs fólks tók fasteignasjóður þannig við samtals 76 fasteignum sem metnar voru á um 3,5 milljarða kr. samkvæmt fasteignamati. Þessar fasteignir hafa nú nær allar verið seldar, flestar til sveitarfélaganna. Einungis ein fasteign er nú eftir í fasteignasjóðnum og er gert ráð fyrir að hún verði seld innan skamms. Tekjur fasteignasjóðs af skuldabréfum í hans eigu námu um 130 millj. kr. á árinu 2016. Þá hefur hann á hverju ári fengið framlag af tekjum jöfnunarsjóðs vegna málefna fatlaðs fólks sem samsvarað hafa því árlega framlagi sem ríkissjóður lagði til Framkvæmdasjóðs fatlaðra á sínum tíma, eða um 400 millj. kr. á ári. Sjóðnum eru því tryggðar reglulegar tekjur til uppbyggingar í málaflokknum. Þá hafa nokkrir fjármunir safnast fyrir í sjóðnum sem komið hafa til vegna sölu og leigu fasteigna. Þó að upphaflegu verkefni fasteignasjóðsins sé nú nær lokið er enn rík þörf á að jafna aðstöðu sveitarfélaga við uppbyggingu fasteigna sem nýta á í þjónustu við fatlað fólk, m.a. út frá þeirri verkaskiptingu sem er á milli þjónustukerfis í málefnum fatlaðs fólks og hins almenna húsnæðiskerfis á þessu sviði. Er í frumvarpinu lagt til að fasteignasjóðnum verði áfram falið það hlutverk að sinna slíkri jöfnun þótt í breyttri mynd sé, og til þess verkefnis verði nýttar tekjur fasteignasjóðs og þeir fjármunir sem safnast hafa í hann. Efni frumvarpsins er í samræmi við viljayfirlýsingu sem samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra undirritaði ásamt félags- og jafnréttismálaráðherra og forsvarsmönnum Sambands íslenskra sveitarfélaga í júlí sl. Eru aðilar sammála um að verði frumvarpið að lögum muni það hafa mjög jákvæð áhrif á uppbyggingu sveitarfélaga á húsnæðisúrræðum til þjónustu við fatlað fólk. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir það að við skulum ræða þessi þrjú mál hér saman. Ég held að það sé skynsamlegt, bæði í ljósi eðlis þessara þriggja mála og líka í ljósi stöðunnar í þinginu og þess knappa tímaramma sem við höfum. Ég hafði hugsað mér að fara mjög lauslega yfir efni þessara mála enda hafa þau áður verið til umfjöllunar í þinginu, en kannski frekar að fara yfir hvernig við getum séð fyrir okkur að þessi mál geti unnist í framhaldinu. Það er auðvitað svo að þessi þrjú mál tengjast. Við erum í fyrsta lagi með frumvarp um breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks og lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum vegna framlengingar bráðabirgðaákvæðis um notendastýrða persónulega aðstoð. Þannig er að þetta er bundið í bráðabirgðaákvæði í dag og það rennur út nú um áramótin. Þetta frumvarp verðum við sem þing að klára fyrir áramót. Þeir 55 samningar sem í gildi eru núna eru gerðir á grundvelli þessa bráðabirgðaákvæðis með lögum um málefni fatlaðs fólks og rennur gildistími þeirra út um áramótin. Því er nauðsynlegt að tryggja að bráðabirgðaákvæðin haldi gildi sínu þar til ný heildarlög taka gildi sem meðal annars lögfesti ákvæði um rétt til NPA. Í frumvarpinu er líka gert ráð fyrir að þessum samningum verði fjölgað í 80 á árinu 2018. Það er sú fjölgun sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu sem við ræddum í gær. Virðulegi forseti. Ég ætla kannski ekki að fara neitt dýpra ofan í þetta mál nema bara að undirstrika mikilvægi þess að það verði klárað fyrir áramót. Bráðabirgðaákvæðið gerir ráð fyrir að þessi þjónusta framlengist út árið 2018 en ég legg líka áherslu á að það er mjög brýnt að þingið geti tekið hin tvö málin sem við erum með til afgreiðslu og að hv. velferðarnefnd reyni að vinna þau hratt og vel. Hann hefur verið mjög bagalegur sá pólitíski óstöðugleiki sem verið hefur, kosningar með stuttum fyrirvara og annað, mjög slæmt fyrir þessi tvö mál. Þeir sem voru á þingi á síðasta kjörtímabili, á því stutta kjörtímabili, vita að við lok þess þings var undirrituð yfirlýsing um hvaða feril málið ætti að fara í. Undir þá yfirlýsingu rituðu fulltrúar allra flokka. Þar var getið um nokkur atriði sem ráðuneytið átti að vinna að þar til þing kæmi saman að nýju. Algerlega er skýrt kveðið á um það í þessu samkomulagi, sem var undirritað 27. september 2017, að menn sammæltust um að þessi tvö frumvörp, stærri málin, yrðu lögð fram sem frumvörp strax og þing kæmi saman að nýju eftir kosningar, annaðhvort sem stjórnarfrumvörp eða flutt af þingnefnd eða þingmönnum þeirra flokka sem að málinu standa. Undir þetta rituðu allir flokkar. Mér fannst mjög brýnt að þessi mál kæmu fram hér í þinginu strax á fyrstu dögum þess. Það er eitt og annað í þessum málum sem er þess eðlis að það þarf að skoða það. Sumt af því hefur skýrst í vinnslu ráðuneytisins. Fyrsta verk mitt var að kalla saman í ráðuneytið fulltrúa allra flokka, líkt og kveðið var á um í þessari yfirlýsingu, sem undirrituð var 26. september, til að fara yfir stöðu málsins. Það gerði ég strax á þriðja degi í ráðuneytinu. Sá fundur gekk ágætlega en ljóst var að skoðanir voru skiptar um hvaða málsmeðferð þessi mál ættu að fá hér í þinginu. Mér fannst niðurstaða þess fundar vera sú að það væri gríðarlega mikilvægt að þessi mál kæmu fram strax og færu hér til umræðu, færu í hv. velferðarnefnd og bráðabirgðaákvæðin yrðu samþykkt, þau lög, en það yrði mat nefndarinnar hvað hægt væri að gera í hinum tveimur málunum. Ég fór yfir hver staðan er á þeirri vinnu, til að mynda reglugerðarsmíði og öðru, handbók og reglugerðum og öðru sem ráðuneytið átti að vinna frá kosningum. Staðan er sú að það eru sex reglugerðir sem liggja fyrir í drögum í ráðuneytinu. Þær eru um þjónustu- og búsetuúrræði fyrir börn með miklar þroska- og geðraskanir, um notendastýrða persónulega aðstoð, um biðlista, forgangsröðun og úrræði á biðtíma, um starfsleyfi til félagasamtaka, sjálfseignarstofnana og annarra einkaaðila sem veita þjónustu við fatlað fólk, um starfsemi og aðbúnað á skammtímadvalarstöðum og um eftirlit og eftirfylgni vegna þjónustu við fatlað fólk með stuðningsþarfir. Ég hef lagt mikla áherslu á það í ráðuneytinu að settur sé kraftur í þessa vinnu, að þessi mál vinnist sem hraðast. Dagana 13.–18. desember verða fyrstu samráðsfundirnir um þessi reglugerðardrög haldnir. Í annarri til þriðju viku nýs árs er gert ráð fyrir að næstu fundir verði haldnir þar sem búið verði að vinna úr þeim athugasemdum sem lagðar voru fyrir fund hvers samráðshóps. Ég held að það sé mjög skynsamlegt að velferðarnefnd fái mjög góða og ítarlega kynningu á þessum reglugerðum, á stöðu handbókarvinnunnar sem líka hefur verið í gangi. Ég veit að það liggur fyrir, klárist þessi umræða í dag og verði þessum málum vísað til hv. velferðarnefndar, að ráðherra, ásamt því starfsfólki í ráðuneytunum sem hefur verið að vinna að þessum málum, komi á fund velferðarnefndar á mánudaginn. Ég legg líka áherslu á að samhliða því sem þessi tvö stærri mál verða unnin áfram verði því samráði viðhaldið sem kveðið var á um í þessari yfirlýsingu. Þetta var aðeins yfirlit yfir stöðu málsins, vinnsluna og annað. Ég hef þegar rætt þetta við formann og varaformann velferðarnefndar og vænti góðs samstarfs við þá hv. þingmenn við vinnslu málsins. Ég ætla samt aðeins að leyfa mér að fara yfir þessi tvö mál. Í fyrsta lagi er það frumvarpið sem er ætlað að leysa af hólmi núgildandi lög um málefni fatlaðs fólks sem eru frá árinu 1992. Eins og fram hefur komið var það frumvarp lagt fram á 146. og 147. þingi en varð ekki útrætt og er því lagt hér fram að nýju. Meginmarkmið breytinganna í þeim er að innleiða ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í íslenska löggjöf. Samhliða frumvarpinu er frumvarpið sem ég geri grein fyrir hér á eftir, um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Bæði þessi frumvörp byggja á vinnu starfshóps sem skipaður var af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra og hafði það hlutverk að endurskoða lög um málefni fatlaðs fólks og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þeim tillögum var skilað í október 2016. Ég ætla að fara yfir nokkur helstu efnisatriði þessa frumvarps en þó hleyp ég yfir það svo að ekki gefst tími til að fara mjög djúpt í það. Í frumvarpinu er lagt til að heiti laganna verði: Lög um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, og þau komi í stað gildandi laga um málefni fatlaðs fólks. Ástæða þessarar nafngiftar er sú að undirstrika að hér er um þjónustulög að ræða og hins vegar að þeim er ætlað að mæta einstaklingum sem eru með þjónustuþarfir, svo að þeim verði mætt með almennum hætti. Er því lagt til að um almenna þjónustu við fatlað fólk gildi ákvæði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga en samhliða frumvarpi þessu er lagt fram frumvarp til laga um breytingu á ákvæðum þeirra laga, eins og áður hefur fram komið. Er þannig almennri stoðþjónustu gert hærra undir höfði og lagt til að mörkin liggi u.þ.b. við 10–15 klst. þjónustuþörf á viku. Í markmiðsákvæði frumvarpsins og skilgreiningum er gengið út frá ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þá er í frumvarpinu tekið á gráu svæði sem myndast hefur milli laga um málefni fatlaðs fólks og laga um málefni aldraðra þar sem einstaklingur sem orðinn er 67 ára getur átt rétt samkvæmt báðum lögum. Stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra hafa verið endurskoðaðar og styrktar í frumvarpinu, m.a. þannig að ráðherra getur nú skorið úr um ágreining um hvort reglur sveitarfélags eigi sér fullnægjandi lagastoð. Þá er kveðið á um að ráðherra skuli veita einkaaðilum starfsleyfi sem hafi það markmið að veita fötluðu fólki þjónustu. Í frumvarpinu er kveðið á um að fatlað fólk skuli eiga rétt á fjölbreyttri þjónustu sem komi til móts við tilteknar þarfir þess. Þar er meðal annars að finna nýmæli um notendasamninga og notendastýrða persónulega aðstoð, eða NPA, auk ákvæða um einstaklingsbundnar þjónustuáætlanir og þjónustuteymi. Ákvæði um NPA er unnið á grundvelli tillagna frá verkefnisstjórn um notendastýrða persónulega aðstoð sem starfaði frá árinu 2011 til loka árs 2016. Í frumvarpinu er að finna nokkur nýmæli um þjónustu við fötluð börn og fjölskyldur þeirra sem lúta annars vegar að frístundaþjónustu við fatlaða nemendur og hins vegar að úrræðum fyrir börn með miklar samþættar geð- og þroskaraskanir. Ákvæði um atvinnumál eru færð til samræmis við viljayfirlýsingu ríkis og sveitarfélaga um framtíðarskipan atvinnumála fatlaðs fólks, dags. 28. september 2015, sem byggist á þeirri stefnu að um atvinnumál fatlaðs fólks skuli fara eins og um atvinnumál almennt. Þá er kveðið á um að starfrækja skuli samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks og lagt til að lögfest verði skylda ráðherra til að leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Ákvæði um málsmeðferð hafa einnig verið endurskoðuð. Þetta eru helstu atriði í þessu máli. Síðan er það hitt málið sem við ræðum hér samhliða. Það er frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga sem eru frá árinu 1991 með breytingum síðan. Þessi mál voru líka lögð fram á 146. og 147. þingi en urðu, eins og áður sagði, ekki útrædd og eru því lögð fram hér að nýju. Meginmarkmið breytinganna hér er að innleiða ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í íslenska löggjöf. Samhliða frumvarpi þessu er lagt fram frumvarp um nýja heildarlöggjöf um þjónustu við fatlað fólk. Aðrar breytingar snúa að nauðsynlegum breytingum laganna vegna þróunar á sviði annarra laga. Frumvarpið byggir á vinnu starfshóps sem skipaður var árið 2014 og hafði það hlutverk að endurskoða lög um málefni fatlaðs fólks og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Sá hópur skilaði, eins og áður sagði, tillögum í október 2016. Helstu breytingar á ákvæðum laganna eru að skipulag og stjórn og hlutverk félagsmálanefndar er fært til samræmis við endurskoðuð sveitarstjórnarlög frá árinu 2011. Það er líka hnykkt á eftirlitshlutverki ráðherra, m.a. með því að fela honum að úrskurða í ágreiningsmálum sem lúta að því hvort reglur sveitarfélagsins eigi sér fullnægjandi lagastoð. Breytingarnar lúta einnig að því að skýra feril ágreiningsmála og málskots innan stjórnkerfisins. Í öðru lagi er í frumvarpinu að finna ákvæði um samráð við notendur þjónustunnar og sérstök notendaráð fyrir einstaka hópa en það er í fyrsta sinn sem kveðið er á um slíkt í lögunum. Í því felst mikil valdefling fyrir notendur þar sem þeir fá að hafa áhrif á þá stefnu sem sveitarfélögin hafa en einnig tækifæri sveitarfélaganna til að laga þjónustu betur að þörfum þeirra sem nota hana. Í þriðja lagi er fjallað um samninga við einkaaðila og starfsleyfisveitingar til einkaaðila sem hyggjast veita þjónustu sem fjallað er um í lögunum. Eru ákvæðin færð til samræmis við ákvæði sem lögð eru til í frumvarpi til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, sem lagt er fram samhliða þessu frumvarpi og ég fór yfir hér áðan. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar á þeim ákvæðum laganna sem fjalla um félagslega heimaþjónustu á þann hátt að þjónustan verði ekki bundin við heimili heldur nái til þjónustu við athafnir daglegs lífs og til að rjúfa félagslega einangrun. Þjónusta þessi er fyrir alla sem hafa viðvarandi eða tímabundnar stuðningsþarfir, en gengið er út frá því að þegar þjónustuþarfir verði meiri en sem nemur 10–15 tímum á viku taki við sértækari þjónusta, m.a. á grundvelli frumvarps þess sem lagt er fram samhliða þessu, um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Þá skal einstaklingur eiga möguleika á að gera notendasamninga sem fela í sér að notandinn hefur stjórn á því hvernig og hvenær hann fær þjónustu. Var í þessu horft til hugmyndafræðinnar um sjálfstætt líf, samanber 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og fyrirkomulag notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Í fimmta lagi eru ákvæði um akstursþjónustu, sem verið hafa í lögum um málefni fatlaðs fólks, skýrð og flutt í lög um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem um almenna þjónustu er að ræða fyrir fatlað fólk, óháð því hversu miklar aðrar þjónustuþarfir eru. Að lokum er ákvæðum um húsnæðismál breytt til samræmis við frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál sem ætlunin er að leggja fram aftur. Frumvarpið var lagt fram á Alþingi á 145. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Er þar lagt til að kveðið verði með almennum hætti á um skyldur sveitarfélaga í húsnæðismálum í lögum um húsnæðismál, en í lögum um félagsþjónustu verði fjallað um úthlutun á félagslegum íbúðum. Virðulegur forseti. Þetta eru meginatriði þessara tveggja mála. Það er stiklað á stóru þegar farið er í gegnum þetta. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að öll sú vinna sem fram undan er sé unnin í sem bestri sátt við velferðarnefnd. Ég vil líka segja að margt af því sem komið hefur fram um þetta mál er þess eðlis, eða gagnrýnisraddir eru þess eðlis, að það er löggjafans að svara ákveðnum spurningum, eins og varðandi kostnaðarhlutdeild og fleira. Þetta byggir á gríðarlega löngu samráðsferli milli mjög margra aðila. Það hefur verið mat velferðarráðuneytisins, og þeirra sem hafa komið að þessari vinnu þar, að gríðarlega erfitt sé að ætla að raska ákveðnum hlutum öðruvísi en að þessu samráði sé öllu raskað; eða að þeirri vinnu sem var þar að baki væri að einhverju leyti raskað. Þetta var mat forvera míns sem var í ráðuneytinu og hefur komið fram í minnisblöðum og öðru sem hefur komið hingað til þingsins. Ég deili þeirri skoðun eftir að vera búinn að fara yfir vinnslu málsins og þau atriði sem koma fram í yfirlýsingu sem undirrituð var hér við þinglok. Þess vegna koma þessi mál ekki mjög mikið breytt inn til þingsins. Ég fann líka, þegar ég fundaði með fulltrúum allra flokka, að talsvert margir þingmenn voru á þeirri skoðun að þessi lög væru þess eðlis að þingið yrði að svara ákveðnum spurningum og svo yrðum við bara að klára þetta mál. Það liggur líka ljóst fyrir að svona umfangsmiklar og stórar breytingar kalla á lifandi samráð á næstu árum. Þar verða ráðuneytið, notendur þjónustunnar og aðrir, Alþingi, að vera opnir fyrir því að það muni örugglega koma upp mál sem þessu tengjast, og líklega mál sem engum dettur í hug að muni koma upp við vinnslu málanna. Þá verðum við sem löggjafarþing og framkvæmdarvald að vera tilbúin til að bregðast skjótt við og vera opin fyrir því að þetta geti orðið. Það eru mál sem mér finnst persónulega að við hefðum þurft að skoða og ég hef átt samtöl við nokkra þingmenn um það. Það snýr meðal annars að þeirri hættu að menn fari að veita þjónustu í hagnaðarskyni. Því finnst mér að menn þurfi að velta fyrir sér. Ég segi það algerlega skýrt hér að það má aldrei verða hugsunin þarna á bak við. Ég skoðaði það á þessum knappa tíma hvort hægt væri að gera einhverjar ráðstafanir eða breytingar en það er eins með það - allt lýtur þetta að löngu samráðsferli þar sem menn hafa verið að miðla málum og komist að sameiginlegri niðurstöðu - að allar slíkar breytingar kalla á talsvert langt samráðsferli á nýjan leik. Ef við hugsum tímarammann fram undan: Eins og ég sagði áðan legg ég til að þessum málum verði vísað til hv. velferðarnefndar. Ég legg áherslu á að við verðum að klára bráðabirgðaákvæðið. Ekki mun standa á því að velferðarráðuneytið, og þeir sem hafa verið að vinna í málum þar, komi að og aðstoði eins og hægt er til að afgreiða þessi mál hratt og vel. Við megum ekki lenda í því aftur að við náum ekki að klára þessi mál og lendum í því í árslok á næsta ári að þurfa að framlengja bráðabirgðaákvæðið. Þetta er ákall til þeirra þingmanna sem sitja í velferðarnefnd og til þingheims alls að við förum í þessa vinnu, að menn fari vel ofan í þetta mál og reyni að vinna það eins hratt og mögulegt er. Sá sem hér stendur eða starfsmenn ráðuneytisins eru tilbúnir til að koma að og aðstoða með hvaða hætti sem er á hvaða stigum sem er. Ég legg mikla áherslu á að sú vinna sem snýr að reglugerðum og handbókum og öðru sé unnin hratt og vel á fyrstu vikum og mánuðum nýs árs þannig að hugsanlega verði hægt að lögfesta bæði þessi mál snemma á nýju ári. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessum málum verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar. Takk fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég kem hér fyrst og fremst upp til að hnykkja á nokkrum atriðum. Hér er gríðarlega mikilvægt mál á ferðinni. Mikilvægi löggjafarinnar er mjög mikið fyrir nokkuð stóran hóp þjónustuþega. Við erum að leggja af stað í lagasetningu á grundvallarlöggjöf til langs tíma. Ég held að þess vegna sé rétt afar mikilvægt að velferðarnefnd vandi sig, taki sér þann tíma sem hún þarf en dragi ekki lappirnar. Ég var á þingi þegar löggjöfin um málefni fatlaðs fólks var sett á sínum tíma. Þá náðist um það þverpólitísk samstaða í þinginu. Allir þingmenn velferðarnefndar á þeim tíma voru með á málinu og á álitinu. Mig langar fyrst og fremst að inna ráðherrann eftir því hvort hann telji það sé ekki afar mikilvægt. Þó að þetta sé sannarlega pólitískt mál þá er hér ekki um mál að ræða sem við ættum að flokka sem flokkspólitískt. Þetta er réttindamál og því er afar mikilvægt að samstaðan um það sé góð. Ég fagna því sem fram kom í máli ráðherrans að fjölga eigi samningunum og að samhliða þessu verði hnýttir þeir endar í félagsþjónustulögunum sem skipta máli með tilliti til [[Forseti hringir.]]samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er alveg rétt að hér er um lagasetningu um grundvallarlöggjöf að ræða. Enginn ráðherra eða einn þingmaður getur sagt öðrum þingmanni hvernig hann á að greiða atkvæði eða haga störfum sínum í þingsal. En ég legg á það ríka áherslu að ef mögulegt er að ná um þetta þverpólitískri samstöðu er það mjög mikilvægt. En ég geri mér líka grein fyrir að auðvitað geta verið skiptar skoðanir um einstök atriði. Það er undir hverjum og einum þingmanni komið hvaða lyktir málið fær á Alþingi. En sú nálgun sem ég hef á þetta mál og ég undirstrikaði með því að byrja á að kalla fulltrúa allra flokka til mín á fund var að mér finnst að við eigum að geta nálgast þetta á þverpólitískan hátt. Ég finn það líka og er þakklátur fyrir það að við skulum vera að mæla fyrir þessum tveimur stærri málum núna, ásamt bráðabirgðaákvæðinu. Það er ekkert sjálfgefið. Það hefði auðvitað verið sjálfgefið að klára bráðabirgðaákvæðið, en að hin tvö málin skuli vera rædd hér og þessi þrjú mál saman finnst mér undirstrika þann hug sem þarna býr að baki. Ég hef sagt að við vinnu reglugerðanna, við vinnu handbókarinnar, hyggst ég áfram hafa þverpólitíska nálgun. Ég sagði það á fundi með fulltrúum allra flokka að ég væri tilbúinn að skipa formlega þverpólitískan hóp, líkt og samkomulag þingmanna við þinglok fjallaði um, en að við gætum líka haft það óformlegt. Ég undirstrika að öll sú vinna sem fram fer í ráðuneytinu á að mínu viti að vera þannig að fulltrúar allra flokka hafi aðgang að henni. Það er þess vegna sem er mikilvægt að [[Forseti hringir.]]velferðarnefnd fái yfirlit yfir það strax á mánudaginn.
Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem mig langar að nefna örstutt, sem komu raunar bæði fram í máli ráðherra. Það er í fyrsta lagi að ég vil taka undir það sjónarmið sem ráðherrann nefndi í sambandi við hagnaðardrifna þjónustu, eins og ég held að hann hafi kallað það. Ég held að það sé mikilvægt að við stígum afar varlega til jarðar í byrjun. Að við búum þannig um hnútana að það geti ekki verið drifkrafturinn í þjónustuveitingu. Samhliða því tel ég afar mikilvægt að í löggjöfinni sé hugað vel að þeim málum sem snúa að réttindum starfsfólks og, eðli málsins samkvæmt, réttindum þeirra þjónustuþega og ekki síst fjölskyldna þjónustuþega.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Aðeins varðandi hagnaðardrifnu sjónarmiðin: Maður skyldi ætla að ekki sé hætta á því vegna þess að sveitarfélögin ættu að leita hagkvæmustu leiða hvað það snertir. En ég vil bara ítreka, svo það sé sagt hér, að mér finnst að ef löggjafarvaldið getur ekki gripið inn í og gert þarna einhverjar breytingar, sem kann að vera erfitt miðað við stöðu málsins, þurfum við að fylgjast vel með þessu á fyrstu árunum og vera þá tilbúin til að grípa inn í. Allt sem við segjum í þessari umræðu skoðast sem lögskýringargögn í því efni. Ég bara segi eins og er: Þetta er eitthvað sem við þurfum að vakta. Varðandi málefni sem snúa að réttindum starfsfólks og stöðu fjölskyldna og annað, það er eitt af því sem komið er inn á í reglugerðunum og okkur gefst því miður ekki tíma til að ræða hér í dag. En það þarf auðvitað að kynna fyrir hv. velferðarnefnd við vinnslu málsins.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina og spyr hvort hann samþykki þá túlkun mína á ræðu hans að það sé hans skýri vilji að þetta mál verði afgreitt, að við sjáum málefnum er tengjast NPA-þjónustunni komið í ákveðinn farveg og úrræðin fari að virka, að við séum ekki enn og aftur að tefja málið með einhverjum lagatæknilegum rökum sem eru oft á tíðum að mínu mati í raun ekki til staðar. Því hvað blasir við hér? Það sem blasir við er að við erum í raun að ræða sama efnið og sama frumvarpið og var stoppað á sínum tíma. Hvað segir það manni? Jú, það segir mér, því miður, og þá var hæstv. ráðherra ekki kominn hingað inn á þing, að það var stjórnarandstaða með Vinstri græna og Framsókn í broddi fylkingar sem einfaldlega stoppaði málið á þeirri forsendu að það þyrfti að skoða það betur, laga það o.s.frv. Síðan er þetta meira og minna komið óbreytt fram hérna. Auðvitað átti alltaf að vinna þetta og klára þetta. Þess vegna ítreka ég: Þetta er stjórnarandstaða sem ég vil ekki bjóða upp á. Ég vil ekki hafa það þannig að góðum málum megi ekki koma í gegn því hugsanlega sé einhver flokkur sem geti sagt: Já, ég barðist fyrir því. Mér finnst gott ef þetta mál klárast á vakt þessarar ríkisstjórnar. Þetta er mál sem þarf að klárast. Þess vegna finnst mér skipta gríðarlega miklu máli að fá fram skýran vilja ráðherra til þess að óska eftir því að velferðarnefnd klári málið í þágu þeirra sem kalla eftir þjónustu í tengslum við NPA.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir. Jú, ég get sagt algerlega skýrt að auðvitað er mjög mikilvægt að þessi mál klárist. Ég held hins vegar að miðað við þann stutta tíma sem er fram að áramótum sé ekki nauðsynlegt að þessi tvö stærri mál klárist fyrir áramót. Við þurfum að klára bráðabirgðaákvæðið fyrir áramót. Hin tvö málin kann að vera skynsamlegt að fara yfir í janúar. Það hafa verið gerðar smávægilegar breytingar á málunum, ekki stórar. Fara yfir það í janúar en að þau séu kláruð snemma á nýju ári. Ég held líka, svo allrar sanngirni sé gætt, að talsvert mikið hafi gerst við vinnslu reglugerðanna á þeim tíma sem málin hafa verið að vinnast. Vegna margra þeirra gagnrýnisradda sem komu fram á málið hefur sitthvað síðan skýrst betur við reglugerðarsmíðina. Það hefði auðvitað gerst líka þótt málin hefðu verið kláruð á sínum tíma. En engu að síður finnst mér það mjög ábyrgt í stórum málaflokki eins og þessum vegna þess að það kvikna mjög margar spurningar í tengslum við þetta mál. Þannig að það er ekkert óeðlilegt, þó að ég hafi ekki verið á þingi á þessum tíma, að margir þingmenn hafi viljað sjá betur heildarrammann með reglugerðunum samhliða. Það er þess vegna sem ég legg svo mikla áherslu á það núna í framhaldinu að opna vinnuna við reglugerðarsmíðina samhliða því sem frumvarpið klárast. Þá fá menn betur að sjá heildarmyndina. En ég ítreka líka að þetta mál, eins og ég sagði áðan, er þess eðlis að það verða mjög mörg atriði sem munu þarfnast endurskoðunar í lögunum og kannski ekki hvað síst í reglugerðunum þegar þetta fer síðan að virka. Ég ítreka líka að það er mikilvægt að við reynum að vinna þetta í eins breiðri og þverpólitískri sátt og mögulegt er. Það er vilji þess sem hér stendur að gera það með þeim hætti. Ég heyri að það er líka þannig hjá hv. þingmanni og það er mjög vel.
Herra forseti. Hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra gat réttilega um það í ræðu sinni að lifandi samráð og samvinna er mikilvæg. Við tökum undir það. Við viljum leggja okkar af mörkum hvað það varðar. Það má hins vegar ekki vera eitthvert pottlok eða bremsa á það að á endanum þarf að taka ákvörðun og hafa kjark til þess. Fyrr í dag ræddum við útlendingamálin. Þetta er alltaf einhver bútasaumur hjá okkur. Þá verður Alþingi að vera fljótt að bregðast við. Það sem gengur ekki lengur, og þess vegna vil ég hvetja ekki síst Sjálfstæðisflokkinn til þess að halda stjórnarflokkunum við efnið í þessu máli, því það var Sjálfstæðisflokkurinn sem barðist líka fyrir því að klára NPA fyrr á árinu en er kominn núna í ríkisstjórn með flokkum sem töfðu málið, að halda fólki við efnið. Það skiptir gríðarlega miklu máli. En um leið vil ég þakka nýjum félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir að setja hér fram skýran vilja sinn í þá veru að þetta mál komist í gegn því það er fólk sem bíður eftir þessari þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir og ítreka að jafnvel þótt þessi tvö mál klárist ekki núna að með bráðabirgðaákvæðinu og með því að útvíkka það eins og kom fram í ræðu minni veldur það ekki töfum gagnvart þeim sem hefðu átt að fá þjónustu á árinu 2018. Ég vil líka segja að það er mikilvægt að klára þessi mál og legg aftur áherslu á það við hv. velferðarnefnd að það er mikilvægt að reyna að vinna þetta hratt og vel. Þess vegna er svo mikilvægt að við höfum náð að mæla fyrir þessum málum núna þannig að þau geti farið til nefndarinnar, hún geti formlega byrjað að vinna málið í janúar áður en þing kemur saman. Ég held að það undirstriki vilja núverandi ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna til þess að vinna þetta mál hratt og vel. Og það undirstrikar líka vilja núverandi ríkisstjórnar til þess að hleypa öllum flokkum að borðinu vegna þess að þetta er ekki flokkspólitískt mál eins og hefur komið fram í þessari umræðu.
Forseti. Mig langar til að þakka hæstv. ráðherra fyrir ítarlega og góða yfirferð og fyrir að sýna vilja sinn svo skýrt í málinu, sem er ekkert endilega sjálfsagt í þessu húsi. Mig langar samt að koma einu á framfæri og spyrja hæstv. ráðherra. Það er jákvætt að verið sé að fjölga NPA-samningum úr 55 í 80 í bráðabirgðaákvæðinu sem verið er að framlengja. Það væri áhugavert að vita hvaðan sú tala, 80, kemur, því að samkvæmt skýrslu verkefnisstjórnarinnar um samstarfsverkefnið NPA, sem var skipuð af ráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, ÖBÍ og fleirum, er þörf á 136 samningum fyrir næsta ár. 80 samningar er aðeins um 59% af því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaðan kemur þessi tala? Af hverju 80 samningar?
Virðulegi forseti. Til þess að vera algerlega heiðarlegur fór endurskoðun á þessum tölum ekki fram við ríkisstjórnarskiptin núna. Við höfum haldið okkur við það sem fyrri ríkisstjórn lagði upp með. Þetta stýrist af tveimur þáttum og samspili þeirra. Annars vegar eru það þær fjárveitingar sem áætlaðar eru á árinu 2018 sem áætlað er að hækki í framhaldinu og hins vegar er að einhverju leyti tekið inn í umræðuna samráð við sveitarfélög og það sem hefur komið fram hjá þeim um það sem þau telja sig ráða við í þessu skrefi, en það verður aukið jafnt og þétt á næstu árum. Þetta er svar mitt við þessu. Ég segi það algerlega af hreinskilni að þetta er ekki eitthvað sem hefur sérstaklega verið tekið til endurskoðunar á þessum fyrstu tveimur vikum ríkisstjórnarinnar eða eitthvað sem ég hef farið nákvæmlega ofan í. Þetta er forsagan af því hvernig þessi tala er til komin.
Forseti. Ég þakka svörin. Þetta hljómar eins og það sé bara einhver krónutala sett í málefnaflokkinn og svo ráðist magn samninga af þeirri upphæð. Mig langar að benda á að það samræmist engan veginn almennum ábendingum nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þar er talað á þann veg að fjárhagsáætlanir skuli ekki vera notaðar til að takmarka réttindi fólks. Það er mjög skýrt. En það virðist vera að gerast hérna. Mig langar að ítreka að ég hef talað gegn þessum kvóta á samninga. Það verða til einhvers konar hungurleikar. Ég veit að margt fólk hefur áhyggjur af því að fá ekki samning. Mér finnst að það eigi að setja aðeins meira fé í þetta, þetta eru ekki stórar upphæðir, og passa upp á að allir fái samning sem þurfa.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það eigi ekki að vera fjármagnið sem stýrir þessu. En ég undirstrika mikilvægi þess að við klárum heildarlöggjöfina, sem eru stóru málin tvö og allar reglugerðirnar, áður en við setjum aukið fjármagn inn. Það er auðvitað, svo að maður sletti, hálfgert bix, að vera að framlengja bráðabirgðaákvæðið og auka þar inn. Það er gert vegna þess að við sem framkvæmdarvald og löggjafarvald, það bera allir ábyrgð á þessu, verðum að klára heildarlöggjöfina. Þá kemur fjármagnið inn þar. Það er vilji þess sem hér stendur að við getum eflt þessa þjónustu eins hratt og mögulegt er. En þá verðum við líka að hraða löggjöfinni. Hún er grunnurinn undir þetta allt saman.
Forseti. Ég ætla að hafa þetta stutt núna í 1. umr. Ég ætla ekki að fara að endurtaka alla þá gagnrýni sem ég hef þegar komið með á þessi tvö stóru frumvörp í þegar við ræddum þau síðast, þ.e. þetta frumvarp um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og frumvarpið um félagsþjónustu sveitarfélaga, enda hafa ekki orðið neitt rosalega miklar breytingar síðan við tókum þessa umræðu síðast. Það er að hægt að fletta upp gömlum ræðum á alþingisvefnum fyrir þá sem hafa áhuga á að heyra þá gagnrýni. Það voru 53 umsagnir sendar inn á 146. þingi þegar frumvörpin komu fyrst til umfjöllunar þingsins. Kom margvísleg gagnrýni þar fram og margar af þeim gagnrýnisröddum hefur ekki enn þá verið komið til móts við. Mögulega er það ástæðan fyrir því að við erum stödd hér nú og tökum þetta fyrir aftur. Það er ljóst að nefndin mun þurfa að hafa tíma til þess að kafa vel í þessi mál en það er gert ráð fyrir að þau taki gildi um mitt ár 2018. Það virðist vera almenn sátt um að þessi tvö stóru frumvörp, þ.e. frumvarpið um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir sem og frumvarpið um félagsþjónustu sveitarfélaga, fái góðan tíma í nefndinni til að gefa sem flestum tækifæri til að senda inn umsagnir og fyrir nefndina til að bregðast við gagnrýni og tryggja eins vel og hægt er að þessar breytingar séu til góðs fyrir sem flesta. Það er markmiðið sem við viljum öll ná og það er líka gott að hafa í huga að það er náttúrlega nýtt fólk að koma inn í nefndina sem þekkir ekki sögu málsins jafn vel. Til þess að gefa okkur þennan nauðsynlega tíma til að vinna þessi mál hefur hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra lagt samhliða fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks sem felur í sér framlengingu bráðabirgðaákvæðis þar sem kveðið er á um réttinn til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar sem verður náttúrlega afgreiddur fyrir áramót og mun taka gildi 1. janúar. Eins og ég tók fram í andsvörum við hæstv. ráðherra áðan þá myndi ég vilja sjá sett meira fjármagn í þennan málaflokk núna til þess að passa upp á það að allir þeir sem þurfa á þessum samningum að halda geti fengið þá. Það var eitthvað sem ég gagnrýndi líka við frumvarpið í heild að innleiðingin gerðist ekki nógu fljótt. Það tekur nokkur ár til að fjölga þessum samningum. Ég hef áhyggjur af því að það verði aðilar sem þurfa á þessari þjónustu að halda sem fái ekki aðgang að henni. Þetta er það sem mig langaði til þess að segja og líka að það er vilji minn sem formaður velferðarnefndar að þetta mál verði afgreitt sem fljótast, en vel. Við verðum að gera það vel. Það má ekki flýta því of mikið. Við verðum bara að gera þetta fljótt en hægt, hvernig sem það meikar sens, og passa upp á að þetta hafi ekki neikvæðar afleiðingar fyrir neinn í samfélaginu. Það skiptir gífurlega miklu máli.
Virðulegur forseti. Mig langaði aðeins að ræða við hv. formann velferðarnefndar um það sem hún gerði að umtalsefni í ræðu sinni, sem er ferill málsins. Ég fagna því að þessi mál séu komin fram aftur og hlakka til að takast á við þau. Þau sjónarmið sem við þurfum að hafa í huga við vinnuna eru að margir bíða eftir að óvissunni um það hvernig lögin munu líta út verði eytt, þannig að fólk geti séð og verið örugg með það hvernig framtíðarmálum þess verður háttað þegar kemur að þjónustu þeirra og réttindum. Þá vil ég benda á það varðandi NPA að tilraunaverkefni hefur verið í gangi í sex ár. Undirbúningur að þeim lögum sem liggja fyrir hér hefur verið unnin í fullu samráði í þrjú ár. Það sem er hér er sem sagt málamiðlun. Hv. formaður nefndarinnar nefndi að ekki væri búið að svara öllum þeim athugasemdum sem hefðu komið fram. Ég vil benda á það sama og hæstv. ráðherra benti á í ræðu sinni, það að gera miklar breytingar hefur mikil áhrif á annað. Þetta frumvarp er viss málamiðlun. Ég held að mjög mikilvægt sé að hafa í huga að þau atriði sem gerðar eru miklar athugasemdir við eru atriði sem er svarað í reglugerðunum og í handbókinni. Það er mjög erfitt að klára reglugerðina, handbókina, fyrr en lögin hafa verið samþykkt. Ég tel afar brýnt að við vinnum mjög hratt að því að afgreiða þessi lög svo að reglugerðarvinnan geti klárast. Við höfum þá tíma í vor til að bregðast við ef eitthvað kemur upp á í löggjöfinni áður en lögin eiga að taka gildi. Ég vil fá sjónarmið hv. formanns í þessu.
Forseti. Eins og ég hef sagt eigum við að sjálfsögðu að klára þetta mál. Ég skil alveg að þegar verið er að vinna svona mál skuli vissri málamiðlun komið á og það verða aldrei allir sem fá allt sem þeir vilja. Öryrkjabandalag Íslands kom með mjög ítarlega umsögn um málið þar sem vinnubrögð voru gagnrýnd og skortur á mati á áhrifum frumvarpsins o.fl., sem er allt í lagi að skoða. Það þarf að passa upp á að allt sé eins og það á að vera og aðallega að þetta hafi ekki nein neikvæð áhrif á hópa. Maður er náttúrlega dálítið var um sig þegar maður hefur orðið vitni að stórum leiðréttingum eins og voru gerðar fyrr á árinu þegar mistök sem urðu við lagagerð, af því að það var verið að flýta sér, voru leiðrétt afturvirkt. Það er eitthvað sem mér skilst að sé dálítið íslenskt fyrirbæri. Það þekkist alla vega ekki í nágrannalöndum okkar að gert sé jafn mikið af mistökum í lagagerðum og á þessu þingi. Það er áhyggjuefni. Auðvitað viljum við klára þetta, en við viljum gera það vel. Við viljum passa að við gerum þetta vel.
Virðulegur forseti. Það er einmitt það sem ég er að reyna að ræða, þegar við förum að reyna að svara mörgum þeirra spurninga sem eru uppi, til að mynda um vinnusamband þess sem nýtur þjónustunnar og þess sem þjónustar viðkomandi, þetta með hagnaðarskynið, kostnaðarþátttökuna, val á samningum og ýmislegt. Þetta er svo stór lagabálkur sem tekur á svo mörgu að ég held að við þurfum að sætta okkur við það að ná aldrei að svara öllum þessum spurningum í meðförum þingsins. Þess vegna tel ég mjög brýnt með lög sem hafa verið svona lengi í undirbúningi, hafa komið fyrir þingið áður og fengið umsagnir og samráð, að við reynum að flýta vinnu þeirra eins mikið og við mögulega treystum okkur til, svo að þegar gildistakan á að vera um mitt ár 2018 séu lögin búin að vera í ákveðinni vinnu og við höfum haft tíma sem þing til að bregðast við þeim vandamálum sem komu upp í þeirri vinnu. Ég held að mikilvægt sé að klára lögin sem fyrst þannig að við getum brugðist við áður en þau eiga að taka gildi.
Ég held ég geti tekið heils hugar undir með hv. þingmanni. Ég er alveg sammála þessari greiningu. Ég er ekki mikið fyrir að tala nema ég hafi eitthvað að segja svo að ég segi þetta gott.
Herra forseti. Við fjöllum hér um mikilvæg mál sem lúta að þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, oft nefnd NPA, og samhliða frumvarp til laga um breytingar á lögum, nr. 40/1991, um félagsþjónustu sveitarfélaga, með síðari breytingum. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var undirritaður fyrir Íslands hönd árið 2007, eins og fram hefur komið, og var fullgiltur í september 2016. Með áðurnefndu frumvarpi um breytingar á félagsþjónustu sveitarfélaga er m.a. stefnt að því að innleiða ákveðin ákvæði samningsins í íslenska löggjöf og er það liður í fullgildingarferli Íslands. Þessar breytingar á lögum um félagsþjónustu lúta m.a. að skipulagi, stjórnun og hlutverki félagsmálanefnda, samráði við notendur þjónustunnar, sem er merkilegt, og síðan samningum við einkaaðila, starfsleyfisveitingum og fleira. Síðan er ákvæði um breytingar á hlutverki hinnar svokölluðu félagslegu heimaþjónustu, sem menn vilja fremur fara að nefna sem stuðningsþjónustu. Það er heimaþjónusta sem við þekkjum í þeirri mynd. Menn vilja fara að horfa á þessi mál í breiðara samhengi en aðeins að veita fólki aðstoð við heimilishald, þrif og hugsanlega matargerð, að það taki meira mið af aðstoð við að athafna sig í daglegum verkefnum bæði utan heimilisins og innan. Það er merkilegt. Það er liður í því að gera fötluðu fólki og eldra fólki kleift að búa lengur heima, eins og við klifum á sýknt og heilagt og höfum gert í tvo eða þrjá áratugi, að búa fólki möguleika til þess að búa sem lengst heima. Síðast en ekki síst er í frumvarpinu hnykkt á eftirlitshlutverki ráðherra, að sveitarfélögin standi við reglugerðir og að ákvarðanir sveitarfélaga styðjist við lagaákvæði. Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að samningur var undirritaður 2007. Mál hafa hnikast áfram, hægt en þó markvisst, og liggja nú fyrir þessi tvö frumvörp, vonandi í nokkurn veginn endanlegri mynd. Oft er haft á orði að þessi frumvörp séu niðurstaða mikilla málamiðlana og að menn hafi náð landi í því efni. Haft hefur verið víðtækt samráð, bæði við fagfólk og auðvitað þjónustuþegana, hagsmunahópa, og búin út sú niðurstaða sem nú liggur fyrir. Við sjáum vonandi fyrir endann á málinu. Nokkur veigamikil atriði bíða þó enn umræðu í velferðarnefnd. Ég held að ekki megi gera lítið úr því. Ég verð að segja að fyrri jafnréttis- og félagsmálaráðherra Þorsteinn Víglundsson sýndi þessu máli gríðarlega mikinn áhuga. Hann barðist raunar til síðasta blóðdropa í starfi sínu fyrir því að koma því áfram. Ég upplifði það þannig að ekki hefði verið pólitískur ágreiningur um málið. En það var mat nefndarinnar að málið væri bara ekki fullklárað. Það vantaði að mati nefndarinnar töluvert mikið inn í að ábyrgt væri að afgreiða það úr nefndinni. Það voru ákvæði eins og t.d. flutningur samninga á milli sveitarfélaga, að reglugerð væri klár varðandi það. Síðan er mikilvægt atriði sem við þurfum að ræða til fullnustu, þ.e. réttur barna til að njóta NPA. Að mínu áliti var því ekki nægilega skýrt svarað. Síðan er hið mikla hagsmunaatriði varðandi börn með miklar þroska- og geðraskanir sem er áhyggjuefni sveitarfélaganna. Það eru auðvitað blendnar tilfinningar að standa hér í dag þegar þessi frumvörp eru lögð fram samhliða. Það eru nokkur vonbrigði með væntingar þjónustuþeganna í huga að málið skuli ekki þegar vera komið í höfn, en þó er auðvitað ánægjulegt að við sjáum nú fyrir endann á því. Það er ekki pólitískur ágreiningur um málið, eins og margoft hefur komið fram. Samkvæmt þeim upplýsingum sem komið hafa fram hjá hæstv. ráðherra í dag er unnið að reglugerðarsmíð af keppi og vonandi liggja þær fyrir fljótlega. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, ekki síst með tilliti til sveitarfélaganna. Við þekkjum öll hina pólitísku dramatík í landinu. Hún hefur líka tafið verkefnið. En við trúum því að við nálgumst niðurstöðuna með hraði. Fjöldi einstaklinga bíður þess að lögin verði að veruleika og við þingmenn verðum að gyrða okkur í brók. Og þrátt fyrir að það séu harla erfiðir tímar fram undan, miklar matarhátíðir, vona ég að það takist nú vel. Herra forseti. Það er von þess sem hér stendur að frumvarpinu verði vísað þegar til nefndar og að langþráður draumur fatlaðs fólks um sjálfsögð mannréttindi verði að veruleika á nýju ári sem skammt er undan, á árinu 2018.
Forseti. Við ræðum þrjú mál sem snerta réttindi fatlaðs fólks. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. félags- og jafnréttisráðherra fyrir þessa leið, sem og þinginu fyrir að samþykkja hana, að við séum að ræða þessi þrjú mál saman. Ég held að það greiði fyrir umræðunni því að málin eru öll samtengd. Ég held að við munum þá þokast lengra og hraðar í umræðunni í dag. Eðlilega er áherslan í umræðunni mjög mikið á NPA eða notendastýrða persónulega aðstoð. Það er hins vegar rosalega mikilvægt að við missum ekki sjónar af því að stóru frumvörpin tvö sem liggja undir snúa, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra sem og annarra hv. þingmanna sem hafa tekið til máls, að miklu fleiri atriðum sem lúta að þjónustu og réttindum fatlaðs fólks í miklu víðara samhengi og koma m.a. inn á innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þó svo að umræðan hér snúist mjög mikið um NPA er þetta miklu stærra mál sem er undir. Ég held að það sé ein af þeim ástæðum sem liggja að baki því hversu seint hefur tekist að klára þau mál. Það er vegna þess að hv. velferðarnefnd hefur ekki aðeins verið að fjalla um það sem snýr að NPA heldur svo miklu fleira á sama tíma. Það verður stundum eins og hálfgert olnbogabarn í umræðunni en þannig má það alls ekki vera því að eins mikilvæg þjónusta og NPA er fyrir þá sem hana fá þá held ég að við eigum ansi langt í land með það að allt fatlað fólk verði undir NPA, þótt í draumaríki framtíðarinnar verði það kannski þannig. Auðvitað þurfum við að hugsa um hag alls fatlaðs fólks þegar við ræðum þetta. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talaði í andsvari áðan eins og stjórnarandstaðan á síðasta þingi, og þá kannski helst við í Vinstri grænum, hefði stoppað málin og komið í veg fyrir að þau væru kláruð. Það er algjörlega fráleitt að halda slíku fram. Málið hefur sem betur fer hingað til verið í þó nokkuð góðri þverpólitískri sátt þótt ólík sjónarmið hafi verið uppi, sem er alveg eðlilegt þegar margir ólíkir flokkar koma að málum. En við höfum notið þeirrar gæfu að vera samstiga í því að vilja vinna málin vel og að vilja vinna þau saman. Líkt og kom fram í ræðu hv. þm. Guðjóns Brjánssonar áðan var það einfaldlega svo að velferðarnefnd náði ekki að botna vinnuna. Það er leiðinlegt. Það hefði verið langbest ef við hefðum getað klárað vinnuna. Það var bara ekki þannig. Stundum þróast hlutirnir þannig að maður fær ekki alveg það sem maður vill. Stóra málið sem er eftir er að botna umræðuna um kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Ég held að það sé alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra sagði áðan að við verðum að taka ákvörðun þar og skera á hnútinn, en það verður að klára umræðuna til þess að komast á þann stað. Eitt af því sem hefur mikið verið rætt er að það eru ýmis atriði í þessum frumvörpum sem á að leysa með reglugerð. Það er kannski ekkert óeðlilegt, en það veldur því alltaf að það eru spurningar um hvernig þetta muni þá verða. Það gerir málin flóknari. Þess vegna held ég að það sé alveg einstaklega góð tillaga hjá hæstv. ráðherra að bjóða það fram að sýna hv. velferðarnefnd inn í þessa vinnu við reglugerðirnar og handbókina. Ég er viss um að það mun verða til þess að þoka málinu áfram því að það mun svara svo mörgum spurningum um það hvernig þetta verður endanlega botnað, þótt ekki sé hægt að klára reglugerðarvinnuna fyrr en frumvarpið hefur verið klárað á þingi. Ég held að þetta vinnulag muni flýta fyrir og verða málinu mjög hjálplegt. Það gleður mig að heyra að hv. þingmaður og nýr formaður hv. velferðarnefndar, Halldóra Mogensen, leggur áherslu á að vinna málin vel en vinna þau hratt. Ég held að rosalega mikilvægt sé að velferðarnefnd geri nákvæmlega það. Við vorum hér áðan að ræða útlendingalög, sem hafa margoft komi hingað og við þurft að gera á þeim breytingar. Það hefur verið gagnrýnt. Ég held hins vegar að það sé alveg rétt að þegar verið er að samþykkja nýja og stóra lagabálka verði aldrei óumflýjanlegt að gera það, en þingið hlýtur að vilja búa svo um hnútana að ef það er vitað að eitthvað stendur út af þá sé það klárað en ekki bara sagt: Já, svo lögum við þetta seinna þegar við verðum farin að reka okkur á vankantana. Þegar liggur alveg fyrir að það er eitthvað sem er ekki alveg klárt hljótum við að klára það fyrst. Að því sögðu vona ég að þetta muni ekki taka óskaplega langan tíma og held að það væri best ef hægt væri að klára málin þannig að þessi lög gætu tekið gildi um mitt ár 2018. Það væri best, en ég veit ekki hvort það er hægt. En ég vildi koma þeim sjónarmiðum á framfæri. Það stendur svo sannarlega ekki á okkur í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði að klára þetta mál og hefur aldrei gert það. Ég vona og treysti því að bráðabirgðaákvæðið verði samþykkt fyrir áramót til þess að þeir sem eru nú þegar komnir með samninga haldi áfram með þá sem og að samningunum verði fjölgað, eins og plön hafa gert ráð fyrir. Ég vil um leið óska hv. velferðarnefnd velfarnaðar í vinnu sinni við að klára málin. Ég held að hún hafi í rauninni allt í höndunum til þess að sú vinna geti gengið hratt og örugglega fyrir sig.
Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að þakka fyrir þá umræðu sem hefur verið hér um þessi stóru og mikilvægu mál og þann samhljóm sem hefur verið meðal þeirra sem hafa tekið til máls um mikilvægi þess að vinna þessi mál og klára þau. Þessi samhljómur er alveg í takt við það sem hefur verið í ræðustól undanfarin ár og samt erum við hér. Það sem mig langar til að árétta og ná fram, og vil beina máli mínu til hv. þingmanns, er hvort við séum ekki komin á þann tímapunkt núna að klára málið og taka kannski einhvern séns á því að þetta verði ekki algjörlega fullkomið og það verði þá lagað eftir á. Ég heyri það sem hv. þingmaður talar um og vísar til breytinga á útlendingalögunum, að það hafi þurft að koma til baka o.s.frv. En þær breytingar sem voru gerðar gögnuðust þó þeim sem þeim voru ætlað. Á einhverjum tímapunkti er kannski kominn tími til að segja: Klárum þetta. Ég hjó eftir því líka sem hv. þingmaður sagði að eitt af því sem hefði tafið málið er að það heyrði þarna fleiri undir en NPA og velferðarnefndin hefði þurft að horfa á stærri pakka. Ein leiðin er þá kannski sú að brjóta þessi mál upp og klára þetta mál. Ég velti fyrir mér og spyr: Frekar en að sjá fram á að sú sátt og samlyndi sem þetta mál er unnið í haldi bara áfram að felast í því að menn vandi sig rosalega mikið og ræði og taki sig saman um að ljúka málinu án þess að skilja eftir nokkurn vafa um að einhvers staðar hafi orðið mistök, er ekki betra að við skerum þetta niður ef það er það sem þarf til að klára málið og ekki bara vona að við náum að klára fyrir mitt ár, heldur ganga í málið og klára það?
Herra forseti. Jú, að sjálfsögðu eigum við að ganga í málið og klára það, en það er auðvitað samt þannig að málið er aldrei búið fyrr en það er búið og sú þingnefnd sem hefur málið til umfjöllunar treystir sér til þess að afgreiða málið og þannig klára það. Það er þangað sem við verðum að komast eða þangað sem við ætlum að komast. Ég treysti mér ekki til að segja hvort hv. velferðarnefnd þarf marga fundi til þess að komast á þann stað, ég ætla ekki að hafa neina skoðun á því, ætla ekki að fara að segja hv. velferðarnefnd fyrir verkum í því, en það þarf að botna málið og við sem hér erum inni þurfum svo að lokum að hafa þann pólitíska kjark en líka þá pólitísku sannfæringu að nú sé þetta bara komið og nú klárum við þetta. Ég held að við séum komin mjög nálægt þeim punkti. Ég er mjög bjartsýn á að þetta sé bara nánast komið. Eins og ég sagði þá eru atriði sem þarf að klára. Við þurfum að passa það í allri löggjöf að allt sem við gerum sé í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en í málefnum sem snúa sérstaklega að fötluðu fólki þá myndi ég segja að það væri algjört lykilatriði. En líkt og hv. þm. Halldóra Mogensen benti á kunna að vera einhver áhöld um hvernig eigi að túlka mál. Þannig að þetta þurfum við að passa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, hefði þó gjarnan viljað, það kemur kannski í seinna svari, fá hennar skoðun á því hvort það væri kannski ástæða til að brjóta málið upp ef staðreyndin er sú að þetta er það flókið og stórt að velferðarnefnd nái ekki utan um það eins og ég skildi hv. þingmann áðan. Hún tók fram að nefndin væri ekki bara að fjalla um það sem sneri að NPA heldur væri fleira undir, enda stór og mikill málaflokkur, og það væri að tefja málið. Þá er stundum betra að borða fílinn í smærri bitum. Það gagnast þeim sem eiga hagsmuna að gæta. Svo langar mig aðeins að spyrja af því að nú hefur hv. þingmaður tvisvar talað um að það séu uppi ólík sjónarmið í málinu sem þurfi að sætta en samt sé um málið þverpólitísk sátt: Eru þá þessi ólíku sjónarmið einhvers annars eðlis? Ég er í alvöru að reyna að ná utan um það hvernig við getum staðið hérna ár eftir ár og rætt um þverpólitíska sátt í máli sem næst ekki að klára.
Herra forseti. Ég er ekki viss um að það væri málaflokknum til góðs að brjóta þetta upp. Þetta eru tvö frumvörp nú þegar. Ég er ekki viss um að það myndi vera málinu til góðs að taka NPA út fyrir sviga því þetta er partur af ákveðinni heild þegar kemur að ólíkri þjónustu við fatlað fólk. Það er svo kannski hv. velferðarnefndar að skera úr um það, en ég held að það sé ekki aðalatriðið heldur verði að gera sér grein fyrir að það er um stór mál að ræða. Hvað varðar hina þverpólitísku sátt og hin ólíku sjónarmið þá held ég að þar sé um stigsmun að ræða. En hin þverpólitíska sátt hefur snúist um það að við ætlum ekki að koma þessu í ágreining heldur einmitt að leysa þetta í nefndinni þannig að við getum afgreitt það þaðan út í þverpólitískri sátt. Þess vegna eigi nefndin að vinna málið þar saman og komast að samkomulagi um það hvernig sé hægt að lenda málinu. Við förum ekki að taka það hingað inn í þingsalinn til þess að útkljá í atkvæðagreiðslu einhver deilumál. Það held ég að væri málinu alls ekki til góða. Það er það sem ég er að tala um þegar ég segi að það séu einhverjir núansar, fínni blæbrigði, að nefndin finni út úr því og taki utan um það og klári málið frá sér í sátt. Það held ég að væri málinu öllu og sérstaklega fötluðu fólki til mestra heilla.
Virðulegi forseti. Ég ætla líka að þakka fyrir umræðuna sem er mjög mikilvæg. Ég ætla að nota tækifærið, þar sem ég sit ekki í hv. velferðarnefnd, til að fagna þessu máli og koma sjónarmiðum mínum á framfæri. Ég tek samt undir að það er ankannalegt að standa hérna enn og aftur og fagna þessu frábæra mannréttindamáli þegar okkur hefur ekki enn þá tekist að koma því almennilega í gegn. Ég tek því alveg undir þau sjónarmið sem hér hafa verið nefnd hvað það varðar. Ég á sem sagt ekki sæti í hv. velferðarnefnd en var varamaður þar á síðasta kjörtímabili. Ég sat einmitt fundina þegar við vorum að fjalla um þetta mál undir lok síðasta kjörtímabils og skrifuðum undir samkomulagið, sem ég held að hafi verið mjög mikilvægt, þar sem allir flokkarnir sameinuðust um að ráðast í þetta verkefni strax við upphaf þessa þings. Þess vegna er mjög mikilvægt að þetta bráðabirgðafrumvarp fari strax í gegn. Ég veit nú ekki hvort sanngjarnt sé að halda því fram í ræðustóli Alþingis að einhverjir ákveðnir flokkar hafi tafið málið. Ég held nefnilega að það hafi verið almenn skoðun í velferðarnefnd að það vantaði ákveðna þætti upp á að klára málið og var þá hv. velferðarnefnd ekki síst að ræða framvinduna sjálfa, þ.e. reglugerðina og handbækurnar sem verið var að vinna í ráðuneytinu, og sem við sem sátum þá í nefndinni vildum gjarnan sjá inn í þá vinnu. Hér ræðum við um einstaklingsmiðaða þjónustu, en framkvæmdin er alltaf rosalega krefjandi fyrir stjórnsýsluna, jafn mikilvægt og það er engu að síður út frá jafnréttissjónarmiðum og þess háttar. Sem manneskja sem þekkir vel til sveitarstjórnarstigsins hef ég haft svolitlar áhyggjur af framkvæmdinni. Það kann svo vel að vera að við í þessum sal dettum kannski ofan í of mikil smáatriði. Ég tek undir það að nú erum við komin á þann stað að öll sjónarmið hafa örugglega komið fram. Það er búið að reyna að sætta þau í þessu frumvarpi, en þegar frumvörpin verða send aftur til umsagnar munu sömu sjónarmiðin koma aftur fram. Það er ekkert víst að hægt sé að ná utan um það allt með betri hætti en hér hefur verið gert. Mig langar því að hvetja hv. velferðarnefnd áfram í störfum sínum og held að hér sé um þannig mál að ræða að það sé mikilvægara að klára það fyrr en síðar og sætta sig við að við kunnum að þurfa að gera breytingar. Ég held að sé líka gríðarlega mikilvægt fyrir sveitarfélögin, sem munu vera framkvæmdaraðilinn í þessari þjónustu, að það liggi skýrt fyrir sem fyrst hvernig þessu verður háttað og að þau fái sem fyrst að sjá handbækurnar og reglugerðirnar sem verið er að vinna í ráðuneytinu. Í mínum huga, og ég held örugglega okkar allra, fjallar þetta fyrst og fremst um hagsmuni notendanna. Það er það sem við þurfum að horfa til númer eitt, tvö og þrjú. Mig langaði að tæpa á tveimur atriðum sem ég hef haft dálitlar áhyggjur af og nefndi í ræðu minni á þarsíðasta þingi þegar þetta mál kom til umræðu, ég beini því til þeirra sem sitja í hv. velferðarnefnd; annars vegar varðandi frístundaþjónustu fyrir fatlaða nemendur og mikilvægi þess að sveitarfélögin séu látin vinna saman að þessu máli. Það kann að vera auðveldara fyrir sveitarfélögin að veita þjónustu fyrir börn með miklar stuðningsþarfir inni í skólunum, en þá er félagslegi þátturinn alltaf erfiðari. Það kann að vera skynsamlegra að horfa til stærri úrræða þar sem sveitarfélögin vinna saman. Svo hitt, sem varðar skyldur sveitarfélaga til að veita þeim stuðningsþjónustu sem búa á heimilum og þurfa aðstoð vegna skertrar getu, þá er undanþegið ákvæði þar sem fram kemur að sveitarfélögin þurfi ekki að veita þá stuðningsþjónustu inni á stofnunum. Þá er vísað sérstaklega á sjúkrahús og öldrunarstofnanir í ljósi þess að þegar við breytum lögum um hjúkrunarheimili eru þeir sem búa núna á hjúkrunarheimilum ekki endilega eldri borgarar. Það getur verið jafnvel ungt fólk sem þarf á mjög mikilli stuðningsaðstoð að halda, en það fólk þarf mögulega á meiri félagslegri aðstoð að halda en viðkomandi hjúkrunarheimili getur veitt. Mér finnst eins og þessir einstaklingar, sem eru betur fer mjög fáir, lendi stundum á milli í þessum kerfum. Ég varpa því inn í velferðarnefnd að þau hafi það í huga hvort hægt sé með einhverjum hætti að taka utan um það. Það kann að vera að það sé ekki hægt í löggjöfinni sem slíkri en sé kannski frekar efni í reglugerð. Ég átta mig ekki fyllilega á því. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar en hvet hv. velferðarnefnd til dáða í þessu verkefni.