Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokks um að Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir verði fjarverandi á næstunni. Einnig hafa borist bréf frá Andrési Ingi Jónssyni, Njáli Trausta Friðbertssyni og Tómasi A. Tómassyni um að þeir geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðvest., Friðrik Már Sigurðsson, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. n., Lenya Rún Taha Karim, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðaust., Berglind Harpa Svavarsdóttir, og 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Reykv. n., Kolbrún Baldursdóttir. Lenya Rún Taha Karim og Kolbrún Baldursdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.
Kjörbréf Friðriks Más Sigurðssonar og Berglindar Hörpu Svavarsdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt en þau hafa ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Friðrik Már Sigurðsson og Berglind Harpa Svavarsdóttir hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseta hefur borist erindi frá þingflokki Framsóknarflokksins um mannaskipti í nefndum, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Þórarinn Ingi Pétursson taki sæti sem aðalmaður í fjárlaganefnd í stað Ingibjargar Isaksen en einnig að Ingibjörg Isaksen taki sæti sem aðalmaður í umhverfis- og samgöngunefnd í stað Líneikar Önnu Sævarsdóttur. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 337, um viðurkenningu sjúkdómsgreininga yfir landamæri, frá Andrési Ingi Jónssyni. Þá hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 360, um kostnað ríkissjóðs við skimanir vegna Covid-19, og á þskj. 362, um minnisblöð sóttvarnalæknis og ákvarðanir ráðherra, báðar frá Bergþóri Ólasyni. Einnig hafa borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 383, um aflaheimildir, frá Ingu Sæland, á þskj. 387, um línuívilnanir, á þskj. 388, um ráðstöfun á aflaheimildum til frístundaveiða, og á þskj. 372, um ráðstöfun Fiskistofu á aflaheimildum, allar frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Að lokum hefur borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 512, um loftslagsáhrif botnvörpuveiða, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Maður er auðvitað hálffeiminn andspænis þessu fjölmenni hérna en ég ætla samt að manna sig upp í að spyrja hæstv. ráðherra út í efnahagsmál. Það eru teikn á lofti um að heimilin þurfi að hafa áhyggjur. Það eru hækkandi vextir og verðbólguspáin er slæm. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni og fleiri stjórnarandstöðuflokkar kallað eftir sértækum aðgerðum sem tryggja að endurræsing hagkerfisins bitni ekki á viðkvæmum hópum og höfum lagt fram tillögu hér á Alþingi um mótvægisaðgerðir þar sem hugað er að þessu. Í kjölfar þess rauk viðskiptaráðherra í fjölmiðla og lýsti yfir að ríkisstjórnin sé búin að greina ástandið og sé meðvituð um stöðu einstakra hópa. Hún hefur verið nokkuð yfirlýsingaglöð allan febrúar og beinlínis lagt til beinharðar aðgerðir, nefnt einkum þrennt; að ríkisstjórnin skattleggi ofurhagnað einstakra greina, svo sem sjávarútvegs, að bankar nýti ofurhagnað til að niðurgreiða vexti af íbúðalánum, ellegar muni ríkisstjórnin leggja á bankaskatt, og að ríkisstjórnin muni beita vaxtabótakerfinu af meiri þunga. Sumar af þessum hugmyndum höfum við í Samfylkingunni talað fyrir, m.a. að arðbærustu fyrirtækin í sjávarútvegi borgi meira til samfélagsins og að nýta eigi vaxtabótakerfið betur heldur en gert hefur verið. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefur hins vegar algerlega andmælt þessu og er ósammála viðskiptaráðherra í öllum meginatriðum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra um þrennt: Hafa tillögur viðskiptaráðherra verið ræddar í ríkisstjórn? Ef svo er, hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til þeirra? Og í þriðja lagi, af því að rökræðan hefur algerlega átt sér stað á milli Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins: Hver er afstaða flokks forsætisráðherra til þessara tillagna viðskiptaráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég verð að segja að það gleður mig ofboðslega að sjá þingsalinn skipaðan eins og hann er í dag. Það vekur mér vonir um að við séum loksins komin á þennan stað, að endurheimta eðlilegt líf. En til að bregðast við fyrirspurn hv. þingmanns get ég í fyrsta lagi sagt það hér að ég held að staða efnahagsmála endurspegli að aðgerðir stjórnvalda vegna áhrifa faraldursins báru árangur. Við höfum endurheimt þau störf sem töpuðust í faraldrinum. Hv. þingmaður man vel þegar við ræddum stöðuna, bæði í fyrra og hittiðfyrra, að þá voru ýmsir sem óttuðust að við værum að fara að glíma við langvinnt atvinnuleysi af völdum faraldursins. Þær áhyggjur hafa ekki gengið eftir vegna þess að við höfum beitt ríkissjóði af fullum þunga til að koma til móts við almenning í landinu og atvinnulífið í landinu. Nú eru vextir á sama stað og þeir voru fyrir faraldur og endurspegla að einhverju leyti aukin umsvif í hagkerfinu alveg eins og vaxtalækkunin endurspeglaði að hagkerfið var að dragast saman vegna faraldursins. Þannig virka stýrivextir seðlabanka. Það sem við er að glíma er að mínu viti tvennt: Það er annars vegar sú staða að verðbólga er alls staðar á uppleið og það hefur bein áhrif á lífskjör fólks. Hins vegar er það húsnæðismarkaðurinn sem ég held að verði eitt okkar stærsta viðfangsefni á næstu mánuðum og misserum. Ég hef af þeim sökum skipað framhaldsátakshóp í húsnæðismálum sem er ætlað að taka sérstaklega á framboði á húsnæðismarkaði. Til að ég svari fyrirspurn til ráðherra um tillögur viðskiptaráðherra þá hafa þær ekki verið ræddar í ríkisstjórn. Ég vil hins vegar segja það almennt um mína afstöðu að mér finnst það vera okkar hlutverk að koma til móts við þau sem standa [[Forseti hringir.]]höllustum fæti og þar vil ég sérstaklega horfa á þau sem eru á leigumarkaði [[Forseti hringir.]]sem almennt er tekjulægsta fólkið. Verðbólgan fer jafnvel að hafa raunveruleg áhrif á möguleika þess fólks á að ná endum saman. Ég kem nánar að þessu í síðara svari.
Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma.
Forseti Já, ég hlýt að kalla eftir skýrara svari. Það er gríðarlega mikilvægt þegar hitna fer og stórir hópar munu lenda í vandræðum að ríkisstjórnin sé algerlega samstiga í málinu. Það er algerlega skýrt á umræðu síðustu daga að Framsóknarflokkurinn vill fara allt aðra leið en Sjálfstæðisflokkurinn. Þá kemur svolítið að spurningunni: Hvar stendur VG í þessu? Hæstv. forsætisráðherra sagði vissulega áðan stöðuna sýna að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hefðu heppnast. Má skilja hæstv. forsætisráðherra þannig að henni finnist hlutirnir vera í góðu lagi og það þurfi ekkert að grípa til þessara sérstöku aðgerða. Varðandi húsnæðismálin þá verður hæstv. forsætisráðherra auðvitað að gangast við því að það að ríkisstjórnin hafi ekki ráðist með nógu kröftugum aðgerðum, sértækum aðgerðum, í að styðja við heimili landsins heldur látið bankakerfinu dálítið eftir að dreifa peningunum er ein af ástæðum þess að húsnæðisverð fór upp úr þakinu á stærstu krepputímum sem við munum eftir. [[Gripið fram í: Milljón fyrir fermetrann.]]
Herra forseti. Ég hlýt að gera athugasemd við það þegar hv. þingmaður talar um að bankakerfinu hafi verið látið það eftir að dreifa peningum. Er hv. þingmaður að vísa í þá stöðu að vextir lækkuðu? Og er hv. þingmaður andsnúinn þeirri ákvörðun, sem auðvitað er ekki tekin af ríkisstjórn heldur af Seðlabanka, að lækka hér vexti í takti við umsvif í efnahagskerfinu? Það væri bara mjög áhugavert að fá skýrt fram hvað Samfylkingunni finnst um það því að þeirra málflutning má skilja þannig [[Gripið fram í.]]að þau hafi lagst gegn vaxtalækkunum. Hv. þingmaður spyr mig: Er þá allt í lagi? Ég er að segja að viðfangsefnin eru önnur nú en þegar helsta viðfangsefni stjórnvalda var að halda hér uppi atvinnustigi og ég held að flestir í þessum sal hafi verið sammála um þau viðbrögð. Núna blasir hins vegar við verðbólga. Við því þarf að bregðast. Þess vegna horfi ég sérstaklega til húsnæðismálanna sem er það sem stjórnvöld geta einna helst gert til að bregðast við verðbólgunni. Þar verður ekkert horft fram hjá því að þar er skortur á framboði. Þriðjungur þeirra nýju íbúða sem voru byggðar í fyrra og hittiðfyrra kom til vegna aðgerða stjórnvalda. Kannski þarf einfaldlega að gera betur í því [[Forseti hringir.]]og byggja enn stærri hluta með aðgerðum stjórnvalda. [[Forseti hringir.]]Ég vísa þá í almenna íbúðakerfið og ég vísa þá í hlutdeildarlánakerfið. Síðan þurfum við að horfa á afkomu þeirra sem lakast standa og [[Forseti hringir.]]það eru m.a. þau sem eru á leigumarkaði og unga fólkið.
Ég vísa þá í tillögu Samfylkingarinnar um …
Forseti. Lýðræðið þrífst á opinni samfélagsumræðu og frjáls fjölmiðlun er hornsteinn þeirrar umræðu. Almenningur hefði aldrei komist á snoðir um Samherjamálið, Klaustursmálið, uppreisn æru málið, Panama-skjölin, Borgunarmálið og fleiri mikilvæg mál ef ekki hefði verið fyrir vinnu blaðamanna við að upplýsa almenning. Nú virðist sem svo að lögreglustjóri umdæmisins þar sem Samherji á höfuðstöðvar hafi tekið það upp hjá sjálfri sér að beita fráleitri lagatúlkun á ákvæði hegningarlaga, sem breytt var til að vernda kynferðislega friðhelgi, til að skilgreina blaðamenn sem sakborninga í máli sem varðar meint brot á friðhelgi einkalífs. Höfum í huga að þetta eru blaðamenn sem upplýstu um óvægnar og ósvífnar aðferðir Samherja við að njósna, sitja um og þagga niður í blaðamönnum við vinnu sína við Samherjamálið. Þetta eru blaðamennirnir sem upplýstu okkur um að Samherji væri að leggja á ráðin um að koma í veg fyrir að lykilvitni gæti komið fyrir dóm í Namibíu. Hæstv. forsætisráðherra sagði raunar, ef mig misminnir ekki, að svona geri menn einfaldlega ekki, í kjölfar þessarar umfjöllunar sem nú virðist eiga að kæfa. Ég spyr því forsætisráðherra hvaða augum hún líti á það að lögreglan ákveði að yfirheyra blaðamenn vegna umfjöllunar þeirra um einn stærsta aðila í íslenskum sjávarútvegi, þann sama og sætir rannsókn vegna alvarlegrar spillingar og mútubrota, bæði hér á landi og erlendis. Hvaða augum lítur hæstv. forsætisráðherra á það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fyrst vil ég segja að hv. þingmaður þarf ekkert að efast um heilindi mín í því að styðja við fjölmiðla. Sjálf lagði ég fram frumvarp 2011 sem varð að fjölmiðlalögum þar sem undirstrikuð var vernd heimildarmanna og styrkt réttarstaða blaðamanna. Árið 2019 samþykkti þingið tillögu mína um endurskoðuð upplýsingalög sem styrkti sömuleiðis stöðu fjölmiðla. 2020 samþykkti þingið tillögu mína um vernd uppljóstrara sem enn og aftur styður við hlutverk fjölmiðla í lýðræðislegu samfélagi. Ég lít svo á að enginn þurfi að velkjast í vafa um mína afstöðu til mikilvægis fjölmiðla í lýðræðissamfélagi. Ég hef lagt á það áherslu að löggjöf á borð við þá sem ég hef hér talið upp verði ávallt að túlka með hliðsjón af stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum og með tilheyrandi dómaframkvæmd að leiðarljósi. Ef við horfum til dómaframkvæmdarinnar þá endurspeglar hún það að skjaldborg hefur iðulega verið slegin um faglega blaðamennsku í almannaþágu. Ég vil segja það um þetta tiltekna mál að lögreglan hefur gefið mjög lítið upp um tilefni rannsóknar annað en að um sé að ræða meint brot á friðhelgi einkalífs og því er ógjörningur að vita nákvæmlega hvaða lagaákvæði eigi við. Því er erfitt fyrir mig sem ráðherra að tjá mig um einstök atriði þessa máls meðan það er til rannsóknar. Ég vil þó segja að mér var auðvitað brugðið yfir fréttum af því að fjórir blaðamenn hefðu verið kallaðir til yfirheyrslu með réttarstöðu sakborninga í tengslum við fréttaflutning sem þau stóðu fyrir. Við treystum því að sjálfsögðu að lögreglan sé meðvituð um mikilvægi fjölmiðla sem ég hef hér rætt og hv. þingmaður hefur rætt og að málefni stórfyrirtækja sem eru til rannsóknar og framgöngu þeirra í tengslum við hana eru mál sem eiga brýnt erindi við almenning. Það held ég að eigi algjörlega að liggja ljóst fyrir. Ég treysti því líka að lögreglan sé mjög meðvituð um það að allar rannsóknaraðgerðir sem beinast gegn fjölmiðlum geta haft fælingaráhrif [[Forseti hringir.]]og því eigi ekki að fara af stað nema ríkt tilefni sé til og meðalhófs sé gætt.
Forseti. Ég þakka þessi svör. Í ljósi þess að ráðherra hefur farið yfir allt sem hún hefur gert fyrir fjölmiðla þá hefur samt, allt frá árinu 2018 til dagsins í dag, stöðugildum á fjölmiðlum fækkað um vel rúmlega helming. Þetta er sá tími sem hæstv. ráðherra hefur setið á stóli forsætisráðherra. Þetta er gríðarlegur atgervisflótti úr stétt sem hefur það hlutverk að upplýsa almenning og veita valdhöfum aðhald og er í raun mikið áhyggjuefni út af fyrir sig. Þetta segir okkur að það er ekki búið að gera nóg. Ekki nóg með það heldur hefur formaður Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra farið mikinn í að ýta undir upplýsingaóreiðu um lagalega stöðu blaðamanna og þá sérstöku vernd sem störf þeirra njóta. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hefur hún engar áhyggjur af því að yfirlýsingar hæstv. fjármálaráðherra verði til þess að grafa enn frekar undan fjölmiðlafrelsi á Íslandi? [[Forseti hringir.]]Er hæstv. forsætisráðherra sátt við orðræðu hæstv. fjármálaráðherra um þessi mál? Hvaða afleiðingar hefur þetta fyrir frjálsa fjölmiðla? [[Forseti hringir.]]Hvaða kælingaráhrif hefur þetta á getu fjölmiðla til að tjá sig?
Herra forseti. Út af því sem hv. þingmaður nefndi um rekstrarstöðu fjölmiðla þá var ég auðvitað fyrst og fremst að ræða réttarstöðu fjölmiðla í mínu fyrra svari. Ég held að það sé óumdeilt að þau mál sem ég nefndi, og ég hef haft frumkvæði að hér í þinginu, eru öll til þess fallin að bæta réttarstöðu blaðamanna og réttarstöðu fjölmiðla. Það breytir því ekki að rekstrarstaða margra fjölmiðla er mjög þung og það frumvarp sem hér var samþykkt á síðasta kjörtímabili, sem miðaði að opinberum styrkjum til einkarekinna fjölmiðla, var auðvitað tilraun til að koma til móts við stöðu þeirra. En það má hins vegar deila um hverjar eru bestu leiðirnar í þeim efnum því að hér erum við ekki einungis með innlendan fjölmiðlamarkað, sem fjölmiðlarnir eru starfandi á, heldur sömuleiðis samkeppni við erlendan markað. Og af því að hv. þingmaður er með svo margar spurningar þá vil ég kannski fyrst og fremst segja: Við verðum að treysta því að réttarkerfið og lögreglan starfi samkvæmt þeim lögum og reglum sem hafa verið sett. [[Forseti hringir.]]Þar eru ákveðin og skýr sjónarmið sem hafa verið fest í lög, eins og um vernd heimildarmanna. Það þekki ég mætavel og ég treysti því að þau mál fari eftir lögum og reglum.
Virðulegi forseti. Ég geri mér vel grein fyrir því að það er ekki vilji hjá þessari ríkisstjórn að fara þá leið í sjávarútveginum sem við í Viðreisn teljum að skili mestu fyrir þjóðina. Hún er skýrust, hún er gegnsæ, hún er réttlát og það er markaðsleiðin, að okkar mati leið sem um 80% þjóðarinnar vilja líka fara. Ráðherra hefur hins vegar verið alveg skýr í þessum efnum í þessum sal fyrr á þessum þingvetri og það er ljóst að það er ekki sú vegferð sem hún vill fara. En það hefur vissulega, virðulegi forseti, dregið til nokkurra tíðinda því að hér eru að melda sig inn flokkar innan ríkisstjórnar sem lýsa því yfir að þeir séu tilbúnir til þess að hækka veiðigjöld í núverandi umhverfi, hækka veiðigjöld á sjávarútveginn. Varaformaður Framsóknarflokksins fullyrti að þingflokkur Framsóknar væri sammála henni um að hægt væri að hækka veiðigjöldin og það ætti að gera. Þess vegna liggur beinast við að spyrja hæstv. matvælaráðherra hvort hún hyggist ekki nýta þetta mikilvæga tækifæri sem er nú að koma upp í hendurnar á okkur og um leið þá þennan skýra meiri hluta hér á þingi því að það er meiri hluti á þingi til þess að hreyfa við þessu og hækka m.a. veiðigjöldin meðan við búum við það umhverfi sem nú er. Mun ráðherra leggja fram tillögur um hækkun á veiðigjöldum? Ætlar hún að láta reyna á þennan meiri hluta sem er í þinginu? Og ef svo er, hvenær má þá búast við þessum tillögum til hækkunar á veiðigjöldum frá hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er sannarlega þannig að það hversu mikið fjármagn rennur í sameiginlega sjóði frá sjávarútveginum er eitt af því sem hefur verið til umfjöllunar um langt árabil og m.a. að því er varðar uppbyggingu veiðigjaldanna á hverjum tíma. Það er jafnframt ljóst að sá þáttur umbúnaðar sjávarútvegskerfisins er einn af þeim sem er til skoðunar þegar við förum í þá vinnu sem fram undan er. En ég lýsti því yfir hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrir nokkru síðan að ég hefði sett mér það að birta hér verkáætlun um nefnd um sjávarútvegsmál sem talað er um í stjórnarsáttmála. Þessi vinna gengur vel og mitt plan er að fara með minnisblað í ríkisstjórn nú í vikulokin til að fara yfir stöðuna og setja þá verkáætlun í samráðsgátt stjórnvalda svo að almenningur geti átt aðkomu strax á fyrstu stigum. Ég held að það sé afar mikilvægt. Þarna erum við í raun og veru með allt undir og þá erum við bæði að tala um þau sjónarmið sem lúta að atvinnu og sértækum byggðaaðgerðum og hér hafa verið rædd strandveiðimál o.s.frv. Líka þau mál sem lúta að samþjöppun aflaheimilda, milliverðlagningu og fleiri þáttum af því tagi, en ekki síður þeim málum sem hv. þingmaður nefnir hér sem eru þau sjónarmið sem lúta að því með hvaða hætti og hversu mikið sjávarútvegurinn leggur til í sameiginlega sjóði. Þessir þættir eiga alltaf að vera til umræðu og ekki síður á þessum tímum þegar við erum að horfa til þess að við erum að vinna okkur út úr efnahagsáfalli sem var til umræðu fyrr í fyrirspurnatímanum. Þá erum við auðvitað bæði að tala um útgjaldahliðina sem hefur verið til umfjöllunar og jafnframt möguleika á tekjuöflun.
Virðulegur forseti. Með fullri virðingu þá finnst mér þetta svar ráðherra vera algjör flótti. Það er verið að skýla sér á bak við, enn og aftur, kortlagningu, tillögugerðir o.s.frv. Ég bara velti því fyrir mér hversu margar skýrslur hafa verið skrifaðar um þetta í gegnum tíðina fyrir utan allar þær skýrslur sem hafa ekki fengist birtar. En það er nú önnur saga. Ég vil líka minna á það að eitt fyrsta embættisverk ráðherra var einmitt að taka ákvörðun um það í rauninni að sparka í smærri sjávarútvegsfyrirtæki, strandveiðimenn og smábátasjómenn. Það var mjög einföld ákvörðun og fyrsta embættisverkið. Mín spurning er mjög einföld, í ljósi þess að VG hefur m.a. hafnað öllum tillögum okkar um tímabindingu samninga, um gegnsæi, um dreifða eignaraðild o.s.frv. Staðan er gjörbreytt núna. Þetta er mjög skýr spurning: Ætlar ráðherra að taka varaformann Framsóknar og viðskiptaráðherra á orðinu og koma með tillögu um hækkun veiðigjalda? Þetta er einfalt svar: Já eða nei. Ætlar ráðherra að koma með tillögu, nýta sér þessi orð og þennan vilja sem [[Forseti hringir.]]loksins er hægt að greina innan Framsóknar og koma með tillögu hingað í þingið fyrir okkur þingmenn til að taka afstöðu til?
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í fyrra svari mínu stendur til að tryggja að almenningur fái hér aðkomu, sem er mjög mikilvægt í svo viðamiklu máli sem hér er undir, strax í upphafi verkefnisins. Ég vil nefna þá ágætu staðreynd að ég hef verið ráðherra sjávarútvegsmála í tíu vikur og hv. fyrirspyrjandi var ráðherra sjávarútvegsmála í tíu mánuði án þess að nokkuð drægi til tíðinda. Við skulum sjá hvað setur og ég hef a.m.k. dregið þá ályktun, af því sem fyrr hefur verið gert í þessum málaflokki, að það sé mikilvægt að almenningur fái aðkomu. Það hafa fyrri ráðherrar ekki gert þegar um er að ræða stór verkefni af þessum toga en það verður gert að þessu sinni.
Herra forseti. Ráðherrar í ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra hafa verið nokkuð yfirlýsingaglaðir að undanförnu og eins og hv. þm. Logi Einarsson nefndi áðan birtist það til að mynda í því þegar menningar- og viðskiptaráðherra og sitthvað fleira fór að tjá sig um bankamál og hóta því að taka að nýju upp bankaskatt. Ég hef skilning á því að ráðherrar séu ekki enn búnir að átta sig alveg á verkaskiptingunni í Stjórnarráðinu. Þetta er orðið býsna flókið eins og þessu var skipt upp. En svo kom hæstv. fjármálaráðherra, ráðherra bankamála, fram og sló þessar hugmyndir kaldar. Það sem var hins vegar ekki síður áhugavert var að hæstv. forsætisráðherra, hafandi lýst því í viðtali að viðskiptaráðherrann gæti átt spjall við bankamenn og spurt hvort þeir væru ekki til í að lækka vexti, gerði að umtalsefni þá staðreynd að ríkið ætti enn þá Landsbanka og Íslandsbanka að mestu leyti og arðgreiðslur af þessum bönkum yrðu notaðar í félagsleg úrræði eftir kórónuveirufaraldurinn. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Var hæstv. forsætisráðherra búin að semja við hæstv. fjármálaráðherra um að þetta yrði raunin því að það eina sem við höfum heyrt frá hæstv. fjármálaráðherra um nýtingu þessa fjármagns til þessa er annars vegar að það eigi að renna í niðurgreiðslu skulda og hins vegar hugsanlega í að fjármagna borgarlínuævintýri Samfylkingarinnar í Reykjavík? Reyndar vildi svo til að á sama tíma, nokkurn veginn, og hæstv. forsætisráðherra var með þessar yfirlýsingar í viðtali birtist á heimasíðu fjármálaráðuneytisins tilkynning um að hæstv. fjármálaráðherra hygðist klára að selja Íslandsbanka, klára að einkavæða Íslandsbanka að fullu á þessu ári. Hefur hæstv. ráðherra samið við hæstv. fjármálaráðherra um nýtingu þess fjármagns sem þannig skilar sér í ríkissjóð?
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á svo mörg atriði að ég hef strax áhyggjur af tímanum. En ef við byrjum á þeirri stöðu að ríkið á Landsbankann, og það er mín skoðun að ríkið eigi að eiga Landsbankann, og að ríkið á sömuleiðis drjúgan meiri hluta í Íslandsbanka þá er það að sjálfsögðu svo, eins og ég benti á í þessu viðtali, að það kemur almenningi í landinu auðvitað til góða þegar þessi fyrirtæki skila jafn ríflegum arði og raun ber vitni. Og fara þær arðgreiðslur í félagslegar aðgerðir? Ég sagði í þessu viðtali að að hluta til ættum við að nýta þær í félagslegar aðgerðir. Það mun verða þörf á því, í kjölfar heimsfaraldurs, að taka utan um viðkvæma hópa eða þau sem hafa upplifað mikla vanlíðan í gegnum þennan faraldur. Það mun verða þörf á því að taka utan um þau því að þó að atvinnustig sé gott og atvinnuleysi orðið lítið þá erum við enn með umtalsverðan hóp sem hefur verið atvinnulaus lengur en í 12 mánuði. Það skiptir máli að taka utan um þann hóp. Það skiptir máli að taka utan um þá sem til að mynda eru langveikir, fatlaðir og aðrir. Mér fannst ég greina einhvern tón þegar hv. þingmaður ræddi félagslegar aðgerðir. Ég ætla ekki að gera lítið úr þörfinni á þeim í kjölfar ástandsins sem hér hefur verið. Og við vitum það öll í þessum sal hve mikil áhrif þessi faraldur hefur haft á líðan fólks og ekki bara á viðkvæma hópa heldur líka ungt fólk, svo dæmi sé tekið, sem hefur mátt lifa allt öðruvísi tíma en það ætlaði sér. Þannig að: Já, það verður tekið utan um þessa hópa og til þess geta arðgreiðslur nýst. Það liggur síðan algjörlega fyrir að það hefur verið á dagskrá þessarar ríkisstjórnar að selja Íslandsbanka. Það mun að sjálfsögðu hafa verulega jákvæð áhrif á skuldastöðu ríkisins þar sem um stóra eign er að ræða. Og af því að hv. þingmaður nefndi Borgarlínu þá get ég ekki annað en freistast til þess að nefna hana líka. Ég held að það verði líka risastórt lífskjaramál [[Forseti hringir.]]þegar við ljúkum því verkefni að byggja upp öflugt almenningssamgöngukerfi á höfuðborgarsvæðinu.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra þyrfti ekki að hafa svona miklar áhyggjur af tímanum ef hæstv. ráðherra einbeitti sér að því að svara spurningum í stað þess að halda þessi hefðbundnu erindi um þau mál sem hæstv. ráðherra langar að ræða, reyna að greina einhvern tón og slíkt. Ég er einfaldlega að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að yfirlýsingarnar voru afdráttarlausar: Er hæstv. forsætisráðherra búin að semja við hæstv. fjármálaráðherra um hvernig arðgreiðslur úr Íslandsbanka verði nýttar og þá væntanlega, fyrst til stendur að selja bankann og koma þá væntanlega ekki frekari arðgreiðslur, hvernig afraksturinn verður nýttur? Við þekkjum það öll að það þarf mikið fjármagn í félagsleg verkefni. Hæstv. ráðherra nefndi það sérstaklega að þessir peningar yrðu eyrnamerktir tilteknum félagslegum verkefnum. Hvaða verkefni eru það og er hæstv. ráðherra búin að semja við hæstv. fjármálaráðherra um þá sérstöku ráðstöfun?
Herra forseti. Úr því að hv. þingmaður telur sig þess umkominn að kenna mér að svara spurningum þá get ég bent hv. þingmanni á að þá er ágætt að hafa spurningarnar ekki alveg svona margar þegar spurt er og blanda ekki borgarlínu alltaf inn í spurningarnar. Ríkisstjórnin markar sér auðvitað ákveðna stefnu í viðbrögðum við faraldrinum. Það höfum við gert allan tímann og núna, þegar við horfum vonandi fram á endalok þessa faraldurs, þá er ríkisstjórnin algjörlega sammála um það - af því að hv. þingmaður stillir þessu upp eins og við sitjum hér, ég og fjármálaráðherra, og semjum um einhvers konar fjármuni - og það er áherslumál allra þessara flokka sem skipa ríkisstjórnina að það skipti máli að við tökum utan um hina félagslegu uppbyggingu í kjölfar faraldurs. Af því hv. þingmaður vitnar í orð mín þá nefndi ég, vegna þess að ég var sérstaklega spurð um það hvort arðgreiðslur myndu renna í slík verkefni, að já, að hluta til gætu þær runnið í það. En hv. þingmaður veit það jafn vel og ég að arðgreiðslurnar fara inn í ríkissjóð, styrkir til félagslegra verkefna fara úr ríkissjóði og það er enginn sem telur hvort það eru sömu krónurnar. Þegar um er að ræða sömu spurningu um andvirði Íslandsbanka þá liggur í raun og veru hið sama fyrir en að sjálfsögðu horfir það þannig við að [[Forseti hringir.]]það mun skipta verulegu máli fyrir skuldastöðu ríkissjóðs [[Gripið fram í.]]ef sú sala gengur eftir. Verður ráðist í félagslega uppbyggingu? Já. [[Gripið fram í.]]Það er svarið. Svarið er já við því.
Virðulegi forseti. Spurningu minni er beint til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sem fulltrúa barnamála í ríkisstjórninni. Biðlistar barna eftir fagþjónustu hjá stofnunum ríkisins eins og Þroska- og hegðunarstöð, Greiningar- og ráðgjafarstöð og BUGL eru í sögulegu hámarki. Meðalbiðtíminn er frá einu og upp í tvö ár eftir þeirri þjónustu sem um ræðir. Þúsundir barna eyða stórum hluta æsku sinnar á biðlistum. Sem dæmi biðu í lok árs 2021 77 börn eftir göngudeildarþjónustu á BUGL, 39 börn eftir transteymi og 17 börn eftir átröskunarteymi. 95 af þessum börnum hafa beðið lengur en þrjá mánuði. Rannsóknir og lærðar skýrslur sýna niðurstöður um vaxandi vanlíðan barna. Það er mikið áhyggjuefni. Vaxandi vanlíðan barna var áhyggjuefni fyrir Covid en hefur nú versnað enn frekar. Spurningin er þessi: Hefur hæstv. mennta- og barnamálaráðherra látið kanna hvernig börnin á biðlistunum er stödd tilfinninga- og félagslega, sérstaklega þau sem hafa beðið eftir fagþjónustu í marga mánuði eða jafnvel ár? Hefur verið rætt við börnin sjálf sem eru á biðlistunum og foreldra þeirra um hvernig þau eru að höndla biðina? Ef ekki, hefur ráðherra áhuga á að ráðast í slíka úttekt? Rannsóknir hafa ítrekað sýnt að vandi barna sem ekki fá viðhlítandi sálfræði- og geðlæknisþjónustu er líklegur til að vaxa. Barn sem þarf að bíða lengi eftir nauðsynlegri þjónustu vegna andlegrar vanlíðunar er í mun meiri áhættu með að grípa til örþrifaráða eins og sjálfsskaða og sjálfsvígshugsana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem var í þremur liðum. Já, það er alvarleg staða þegar kemur að þriðja stigs úrræðum og það hefur legið fyrir. Þingmaðurinn spyr hvort fram hafi farið einhver könnun á því hver staðan væri. Í lok síðasta kjörtímabils hafði talsvert mikil grunnvinna farið fram á milli heilbrigðisráðuneytis og þáverandi félagsmálaráðuneytis til að greina þessa biðlista, skoða hvernig þeir sköruðust; skoða þá hópa sem þar væru og vinna ákveðinn grunn að aðgerðum til að vinna á vandanum. Við höfum átt mjög gott samtal, ég og heilbrigðisráðherra, vegna þess að þetta tengist að verulegu leyti þeim málaflokkum sem heyra undir núverandi mennta- og barnamálaráðuneyti annars vegar og heilbrigðisráðuneyti hins vegar, með hvaða hætti við sjáum fyrir okkur að koma inn í þetta. Þetta er líka eitt af því sem hæstv. forsætisráðherra vitnaði til í fyrirspurn áðan gagnvart félagslegum aðgerðum vegna þess að þetta er eitt af því sem hefur vaxið í Covid-faraldrinum og mikilvægt að gripið sé inn í. En þetta er líka hluti af vinnu við grundvallarskipulagsbreytingar í málefnum barna vegna þess að allt eru þetta þriðja stigs úrræði og það sem við reiknum með er að þegar við innleiðum farsældarlöggjöfina, með aukna áherslu á fyrsta og annars stigs úrræði, muni að einhverju leyti draga úr þörfinni fyrir þriðja stigs úrræði, auk þess sem aukið samtal á milli kerfa mun líka draga úr þrýstingnum þarna á. En þarna þarf að bregðast við. Við höfum verið með vinnu í gangi við það og ég vænti þess að við förum að sjá aðgerðir koma fram í því efni. En missum ekki sjónar á því að það er mikilvægt að bregðast við áfram á fyrsta og öðru stigi vegna þess að til lengri tíma dregur það úr þörfinni fyrir þriðja stigs úrræði.
Virðulegi forseti. Spurningin varðaði það hvort haft hafi verið samtal við börnin á biðlistunum og foreldra þeirra. Enn og aftur er minnt á það að á meðan á langri bið stendur getur mál sem flokkast að þoli bið, en það er einn liður í flokkunarkerfi, orðið að bráðamáli á skammri stundu, einni sekúndu. Fullvíst er að þegar mál er orðið að bráðamáli hefur vandinn átt sér aðdraganda og fengið að krauma á meðan bið eftir þjónustu stendur. Bið getur kostað líf og hefur jafnvel gert það. Þetta er spurningin um að börnin og foreldrar þeirra upplifi sig ekki sem eitthvert númer, einhverja tölu á biðlista, biðlista hundruð þúsunda barna í gegnum árin. Biðlistavandinn er rótgróið mein hjá þessari ríkisstjórn og þeirri sem áður var. Biðlistar eru líka í borginni en það á sér annan vettvang að ræða um það.
Virðulegi forseti. Ég hef persónulega átt mörg samtöl við fjölskyldur sem eru að bíða eftir þjónustu og það hefur verið drifkrafturinn í því að halda áfram að bæta stöðu þessara hópa. Það hefur m.a. fleytt okkur á þann stað að við ákváðum að byrja á grunninum með því að fara í farsældarlöggjöfina, fyrsta og annars stigs úrræðin þar, samtalið þar á milli kerfa. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er sérstakt leiðarljós gagnvart þriðja stigs úrræðum og úrræðum almennt, og við erum að fara í þá vinnu. Við munum byrja á þyngstu úrræðunum en síðan er það leiðarljósið þar að settar verði skýrar reglur og löggjöf um ákveðinn biðtíma eftir þjónustu, eins konar þjónustutryggingu. Það krefst samtals á milli allra þeirra aðila sem hafa komið að því að smíða farsældarlöggjöfina og innleiða hana. Ég hef trú á því að okkur takist að eyða biðlistum eftir nauðsynlegri þjónustu fyrir börn og barnafjölskyldur en í þeirri vinnu þarf nýja hugsun, nýja nálgun og samtal á milli kerfa.
Virðulegi forseti. Vandi barna sem þurfa á sérhæfðum búsetuúrræðum að halda er afar mikill og erfiður. Samkvæmt skýrslu frá barnaverndarnefndum höfuðborgarsvæðisins, sem kom út í fyrra, eru 33 börn skilgreind með fjölþættan vanda vegna þroskaskerðingar, fötlunar, vanrækslu, tengslavanda, einhverfu, neyslu, beitingu ofbeldis eða annarra samverkandi þátta. Þessi börn þarfnast stuðnings og gæslu í öruggu umhverfi og þurfa fjölþætta þjónustu utan heimilis. Þau þarfnast alla jafna umönnunar tveggja til þriggja starfsmanna allan sólarhringinn allan ársins hring. Þessi börn lentu að mörgu leyti á gráu svæði við flutning á málaflokki þjónustu við fatlað fólk frá ríki til sveitarfélaga árið 2011. Þau hafa upplifað niðurskurð í þjónustuúrræðum af hálfu ríkisins á síðustu árum og mæta oft lokuðum dyrum í kerfinu. Og hver fyllir í þetta tómarúm í þjónustu við börn með fjölþættan vanda? Jú, einkareknar stofnanir hafa í auknum mæli stigið inn og boðið sveitarfélögum þjónustu við þennan viðkvæma hóp. Að þessum stofnunum ólöstuðum, því að vissulega að vinna þær þarft og mikilvægt starf, er verðmiðinn gríðarlega hár. Kostnaður á hvert barn getur hlaupið á tugum milljóna króna á ársgrundvelli og allt upp í 150 milljónir. Þetta er augljóslega þungur baggi að bera fyrir sveitarfélögin sem borga brúsann að mestu leyti. Í fyrrnefndri skýrslu er m.a. mælt með, með leyfi forseta, að bæði ríki og sveitarfélög taki þátt í uppbyggingu úrræða þar sem skýr og vel skilgreind kostnaðarskipting liggi fyrir og fjölbreytt samsetning þjónustu fyrir börn með fjölþættan vanda verði tryggð. Því spyr ég hæstv. mennta- og barnamálaráðherra um tvennt. Annars vegar: Hefur verið mörkuð skýr stefna hins opinbera um hvernig byggja skuli fjölbreytt úrræði á ólíkum stigum til að mæta börnum með fjölþættan vanda? Og í öðru lagi: Hefur hæstv. ráðherra einhverjar áætlanir um hversu mikið fjármagn mun þurfa af hálfu ríkisins til að tryggja viðunandi þjónustu fyrir þennan viðkvæma hóp?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa mjög svo góðu fyrirspurn og segja að hún tengist að einhverju leyti fyrirspurninni sem var hér áðan líka. Það er mikilvægt þegar greining hefur farið fram að þá sé þjónustuúrræði til staðar. Það er með þetta eins og það sem við ræddum áðan að um þriðja stigs úrræði er að ræða. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns þá er það gríðarlega mikilvægt vegna þess að þetta er ekki þannig að ríkið eitt geti leyst þetta, ráðuneyti geti eitt leyst þetta eða sveitarfélag geti eitt leyst þetta. Það þarf samtal á milli þessara aðila til að endurskipuleggja þau þjónustuúrræði sem við erum að veita, m.a. á grundvelli barnaverndarlaga. Það er það sem nú er í gangi og var í gangi við endurskoðun fyrri hluta barnaverndarlaga á síðasta kjörtímabili með því að leggja niður pólitískar barnaverndarnefndir og stækka barnaverndarumdæmi. Í seinni hlutanum, sem ekki náðist að gera, m.a. vegna Covid-faraldursins en þá skiptum við þeirri vinnu upp í tvo fasa sem við hefðum kannski náð annars, stendur til að fara í endurskoðun á þeim úrræðum sem veitt eru á þriðja stigi, bæði að samþætta þau við nýju farsældarlöggjöfina en líka kortleggja hvaða nýju úrræði við þurfum að grípa til og með hvaða hætti og fá sveitarfélögin að þeirri vinnu. Það þarf að klára kostnaðarsamtal þar á milli. Eitt af brýnustu verkefnunum núna í allri vinnu þegar kemur að málefnum barna og barnafjölskyldna er þetta tvennt, þ.e. annars vegar greiningin og hins vegar úrræðin sem á því hvíla. En það verður ekki leyst nema í samtali við sveitarfélögin og við erum komin vel af stað í þá vinnu. Ég var til að mynda á skólaþingi í morgun þar sem verið var að ræða nákvæmlega með hvaða hætti við gætum gripið fyrr inn hjá börnum með þyngstu þarfirnar í samstarfi við skólana til að ekki þyrfti að koma til þessara þriðja stigs úrræða. Það mun því þurfa fjármagn inn í þetta, frá ríki og sveitarfélögum, bæði í bráð en líka í lengd vegna þess að þetta mun spara til lengri tíma litið. Þannig að [[Forseti hringir.]]stefnuna erum við að vinna í samstarfi við m.a. við sveitarfélög og við önnur hlutaðeigandi ráðuneyti.
Forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra kærlega fyrir svörin og það er frábært að heyra að þessi vinna sé komin vel á veg. Það er verulega mikilvægt að ríkið mæti þessari áskorun með öflugum og sértækum úrræðum. Þessi úrræði þurfi að vera sveigjanleg og aðlöguð að þeim einstaklingum sem þjónustuna þurfa og svo er auðvitað mikilvægt, eins og ráðherrann nefnir, að samþætta þá fagþekkingu og þjónustu sem til staðar er á ólíkum stigum stjórnsýslunnar. Þá vil ég nefna að þessi skýrsla sem ég vísa til kallar ekki bara eftir þriðja stigs úrræðum heldur líka samþættingu ólíkra úrræða á ólíkum stigum. En af því að ráðherra nefnir lögin um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna þá langar mig til að spyrja hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að auka samþættingu þessara kerfa, sérstaklega í samhengi við þjónustu fyrir börn með fjölþættan vanda.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn og tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að við byggjum upp öflug og sértæk úrræði. Við gerum það í samstarfi við sveitarfélög og við þurfum að vera með fleiri úrræði hvað varðar börn, ekki bara með fjölþættan vanda heldur líka úrræði sem grípa fyrr vegna þess að þau skila gríðarlegri arðsemi til lengri tíma litið, ekki bara mikilvægi þess gagnvart viðkomandi fjölskyldum og einstaklingum og börnum heldur er þetta ofboðslega arðsöm fjárfesting. Varðandi fjármögnun þessara úrræða þá verðum við einfaldlega að vinna þá vinnu með Sambandi íslenskra sveitarfélaga eða landssamtökum sveitarfélaga og einstaka sveitarfélögum. Sveitarfélögin munu líka þurfa að koma inn í þá vinnu vegna þess að við reiknuðum út í farsældarvinnunni að arðsemin kemur líka fram hjá sveitarfélögum eins og hjá ríkinu. Það er einfaldlega vinna sem við þurfum að flýta og gera í samfloti við innleiðingu farsældarlöggjafarinnar og ég vænti þess að við förum að sjá glitta í fyrstu afurðir þess.
Virðulegur forseti. Íslenskur ríkisborgararéttur er veittur með tvennum hætti, annars vegar með lögum frá Alþingi og hins vegar í gegnum stjórnsýslumeðferð hjá Útlendingastofnun að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Önnur leiðin er á ábyrgð Útlendingastofnunar í umboði Alþingis, hin leiðin er á ábyrgð þingsins. Sú staða kom upp hér í desember og er enn uppi að stjórnvöld, þ.e. Útlendingastofnun í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra, neita að fylgja því fyrirkomulagi sem Alþingi hefur ákveðið um afgreiðslu þingsins á umsóknum sem þingið ber ábyrgð á afgreiðslunni á. Þetta er auðvitað orðin algerlega óþolandi staða. Nú er ég búin að missa töluna á því hversu oft ég komið hingað upp til að leita atbeina forseta við að verja virðingu þingsins gagnvart stjórnvöldum þar sem ekkert er að haggast. Það mjakast ekkert, það gerist ekkert. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja hæstv. forseta hvort eitthvert frekara samtal hafi átt sér stað af hálfu forseta og hins vegar langar mig að spyrja: Hefur Alþingi Íslendinga einhver tæki til þess að bregðast við þegar stjórnvöld neita að sinna [[Forseti hringir.]]lögbundinni skyldu sinni gagnvart þinginu?
Til að gera langa sögu stutta hafa ýmis samtöl átt sér stað í þessu og forseti stóð í þeirri meiningu að einhver þróun væri í þessum efnum. Síðan er það annað mál að hér var í umræðum um fundarstjórn forseta fyrir nokkru óskaði eftir lögfræðilegri greinargerð eða minnisblaði varðandi túlkun á 51. gr. þingskapa og miðað við upplýsingar forseta er verið að ljúka þeirri vinnu af hálfu lögfræðinga þingsins.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er algjörlega óboðlegt. Herra forseti verður bara í rauninni að beita sér fyrir Alþingi og fyrir okkur mikinn meiri hluta í nefndinni sem telur að þetta sé komið út í eitthvert öngstræti. Það er nú þannig í lífinu að sjái maður rák á himninum gerir maður ekkert mikið úr því. Sjái maður aðra og þriðju og fjórðu þá fer að teiknast upp mynstur og menn geta farið að draga ályktanir. Við þurfum kannski að fara að velta því fyrir okkur núna með framgöngu ráðherra í þessu máli, með framlagningu útlendingalaganna í samráðsgátt, með uppsögn á samningum við starfsmenn Rauða krossins og annað, hvort við erum að horfa upp á frekar ógeðfellda þróun í málefnum útlendinga. En í þessu máli verður herra forseti að stíga sterkar inn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að ég átti von á því að við værum komin með málið í einhvern farveg því ég veit ekki betur en að undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar hafi fundað í morgun og verið að fara yfir þær fyrstu umsagnir sem borist hafa frá Útlendingastofnun og á sama tíma var upplýst um að þessar umsagnir myndu berast undirnefndinni núna með mjög reglulegu millibili. Þannig að ég vænti þess að undirnefndin hefji störf strax í að fara yfir þær umsagnir sem borist hafa og það muni þá kannski taka okkur nokkrar vikur að ná niður þessum bunka með um 170 umsögnum. Ég veit ekki betur en það ætti bara að ganga vel hjá okkur og ég vænti þess að við munum eiga gott samstarf um að ná utan um þetta verkefni.
Virðulegi forseti. Ég er fyrsti varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar. Ég hef komið áður í ræðustól út af þessu máli og vitnaði m.a. í grein hæstv. dómsmálaráðherra í Vísi. Það virðist vera að hann skilji það ekki að undirbúningur undir lög er ekki stjórnsýslumál. Umsagnir Útlendingastofnunar eru ekki stjórnsýslumeðferð. Það er upplýsingagjöf til löggjafans svo að við getum sett lög og svo að við getum veitt ríkisborgararétt með lögum. Umsóknirnar sem eru stílaðar á Alþingi Íslendinga, þeim er grautað saman og blandað saman við umsagnir sem eru hjá Útlendingastofnun. Öllu er hrært í einn pott og svo er það tekið í röð. Þetta eru tvö aðskilin kerfi. Annað kerfið er skv. 6. gr. sem veitir ríkisborgararétt með lögum og hitt skv. 7. gr. sem er veiting ríkisborgararéttar með stjórnvaldsákvörðun, ekki lögum, af hálfu Útlendingastofnunar. Þennan grundvallarmun virðist hæstv. innanríkisráðherra ekki skilja.
Herra forseti. Ég vil taka undir með kollegum mínum og ætla að byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, formanni allsherjar- og menntamálanefndar, fyrir að koma og skýra það sem þó virðist vera orðið skýrt í málinu. Ég tek jafnframt undir með hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni sem fór býsna vel yfir málið. Mig langar eiginlega að hnykkja á einu og það er það sem undrar mig. Við þingmenn höfum átt í nokkrum samtölum við hæstv. forseta sem hefur skýrt málið á sinn hátt en við erum þeirrar skoðunar að það gangi of hægt. En ég velti fyrir mér aðkomu ríkisstjórnarinnar að þessu máli, þeirra þingmanna sem jafnframt eru tímabundið handhafar framkvæmdarvaldsins, og ég var nú að binda vonir við að hæstv. forsætisráðherra sæti hér í salnum á meðan við ræddum þetta, vegna þess að það hlýtur að svíða fyrir forystukonu ríkisstjórnar, þess flokks sem hefur talað mikið fyrir virðingu og valdeflingu Alþingis, að stýra hér för vegna þess að það gerir hæstv. forsætisráðherra. Þetta eru átök á milli einstakra ráðherra [[Forseti hringir.]]og Alþingis og ég velti fyrir mér hvort það sé raunverulega svona [[Forseti hringir.]]sem hæstv. forsætisráðherra sá fyrir sér að þróunin yrði í hennar tíð.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson. Við höfum einmitt rætt þetta mál við hæstv. forsætisráðherra. Hún sagði í óundirbúnum fyrirspurnum að hún ætlaði sér að ræða þetta mál við hæstv. ráðherra, að það gengi ekki að ekki væri farið að lögum. Síðan kemur að opnum fundi í allsherjar- og menntamálanefnd og þar kemur fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra - heitir hann víst, ég veit að það er mikill ruglingur á þessu, meira að segja hjá stjórnarliðum í salnum - að þau hafa ekkert farið djúpt í þessi mál, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra. Ég velti fyrir mér efndum hæstv. forsætisráðherra á því sem hún sagði í óundirbúnum fyrirspurnatíma að hún ætlaði að gera, að hún ætlaði að taka til varna fyrir þingið, að hún ætlaði að ræða þetta mál við dómsmálaráðherra. Hvað varð af því og þeim fyrirheitum? Ég bara spyr.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að stíga hér inn. Hún nefnir það að hún telji að málið sé í farvegi. Þess væri óskandi. Málið er eingöngu í þeim farvegi sem Útlendingastofnun hefur ákveðið að það eigi að vera. Það hefur Útlendingastofnun gert í trássi við það fyrirkomulag sem Alþingi var búið að ákveða. Það fyrirkomulag var með þeim hætti að Alþingi afgreiddi þessar umsóknir tvisvar sinnum á ári og það var ákveðið að hafa tiltekinn umsóknarfrest. Útlendingastofnun ætlar ekki að gera þetta. Í 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt segir, með leyfi forseta: „Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum. Áður en umsókn um ríkisborgararétt er lögð fyrir Alþingi skal Útlendingastofnun fá um hana umsögn lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda. Enn fremur skal Útlendingastofnun gefa umsögn um umsóknina.“ Þetta ferli er á forræði þingsins. Þetta er, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson benti á rétt áðan, ekki stjórnsýslumeðferð. Þetta eru ekki á forræði Útlendingastofnunar. Þetta er löggjafarvinna hjá Alþingi [[Forseti hringir.]]og það er Alþingi sem á að stýra henni, ekki Útlendingastofnun og ekki hæstv. dómsmálaráðherra.
Forseti vill geta þess, eins og þingmenn hafa tekið eftir og vikið var að í umræðum um óundirbúnar fyrirspurnir hér áðan, að breytingar hafa orðið á þingfundasvæðinu þannig að allir þingmenn sitja nú í þeim sætum sem þeir drógu við upphaf þinghalds fyrir jólin. Við höfum fjarlægt borð úr efri deildar sal og lestrarsal sem er vinnusvæði þingfundaskrifstofu og stólar færðir hingað inn og atkvæðagreiðslukerfið tengt í samræmi við það. Í ráðherraherbergi og útbýtingarherbergi, sem einu sinni var kallað blaðamannaherbergi, verða áfram þrjú borð sem eru ótengd atkvæðagreiðslukerfinu og stólar í hvoru herbergi fyrir sig sem þingmenn geta notað ef þeir vilja halda fjarlægð miðað við það sem gerist hér í þingsalnum. En vonir okkar standa til þess að þinghald geti nú farið fram með eðlilegri hætti en verið hefur undanfarin misseri.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að Alþingi sé nú í þann mund að samþykkja skýrslubeiðni okkar um áhrif heimilisofbeldis og kynferðisbrota þegar úrskurðað er um gagnkvæman umgengnisrétt barns og foreldris. Það liggja fyrir dæmi, fleiri en eitt og fleiri en tvö, um að stjórnvöld þvingi barn til umgengni við foreldri sem dæmt hefur verið fyrir kynferðisbrot gegn barninu sjálfu eða gegn systkinum þess. Við vitum líka að lengi vel hafði ofbeldi foreldris gegn foreldri nær engin áhrif þegar úrskurðað var um umgengni. Þetta kemur okkur hér á Alþingi við og við þurfum að tala um þetta, hvort það geti kannski verið að foreldrarétturinn séu of sterkur í íslenskum lögum og hvort lagaframkvæmdin sé of foreldramiðuð og bitni þannig á rétti barns til verndar gegn ofbeldi og þeirri meginreglu að það sem er barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang. Hve mörg börn eru það sem hafa verið skikkuð af stjórnvöldum til að umgangast einstaklinga sem brotið hafa kynferðislega gegn þeim [[Forseti hringir.]]eða systkinum þeirra? Hvernig hefur dómsmálaráðuneytið brugðist við? [[Forseti hringir.]]Hvaða vægi hafa læknisvottorð og gögn úr Barnahúsi? [[Forseti hringir.]]Þetta munum við fá að vita. Þetta er mikilvægt skref. Ég þakka þingmönnum fyrir meðflutninginn og stuðninginn við þetta mál.
Forseti verður að minna á að ræðutími til að skýra afstöðu við atkvæðagreiðslu er takmarkaður.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jónssyni kærlega fyrir þetta mál sem ég samþykkti virkilega af öllu hjarta að vera meðflutningsmaður á. Staðan í íslensku kerfi er þannig í dag þegar um er að ræða heimilisofbeldi og börn, að ef um er að ræða a.m.k. eitt hæft foreldri þá heldur Barnavernd að sér höndum og vísar á sýslumann. Þá er þetta orðið að því sem kallast forræðis- eða umgengnisdeila á milli foreldranna. Vandinn er sá að borið hefur á ákveðinni tregðu í því kerfi til að taka nægt tillit til stöðu barnsins og horfa á málin frá stöðu barnsins en ekki sem ágreining milli foreldra. Ég tel þetta mál gríðarlega brýnt til þess að fá allar þær upplýsingar sem við þurfum til að finna út hvað þarf að gera til að laga þetta, laga þessa alvarlegu gjá í löggjöf okkar til þess að vernda börn gegn ofbeldi og vernda þau gegn því að verða vitni að ofbeldi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum er varðar erlend mútubrot. Frumvarp þetta er liður í því að styrkja og efla getu íslenskra stjórnvalda í að koma upp um, rannsaka og ákæra fyrir brot er varða mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum. Ísland fullgilti samning Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar, OECD, um erlend mútubrot þann 17. ágúst 1998. Síðan hafa íslensk stjórnvöld tekið virkan þátt í því að innleiða og hafa eftirlit með framkvæmd samningsins á vettvangi sérstaks vinnuhóps OECD á þessu sviði en hann nefnist Working Group on Bribery. Nefnd á vegum vinnuhópsins framkvæmdi úttekt hér á landi 2020. Í desember sama ár kom út fjórða úttektarskýrsla um framkvæmd Íslands á samningnum en úttektin laut einmitt fyrst og fremst að getu íslenskra stjórnvalda til að koma upp um erlend mútubrot, auk rannsóknar þeirra og saksóknar. Í skýrslunni er ýmsum tilmælum beint til íslenskra stjórnvalda um aðgerðir til úrbóta í því skyni að framkvæmd samningsins hér á landi geti verið í samræmi við efni hans og kröfur gagnvart aðildarríkjunum. Frumvarp þetta er því samið í þeim tilgangi að uppfylla þau tilmæli vinnuhópsins er lúta sérstaklega að ákvæðum almennra hegningarlaga sem varða erlend mútubrot. Efni frumvarpsins er að mestu lagatæknilegs eðlis. Þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á ákvæðum 264. gr. a hafa það að markmiði að taka af allan vafa um að ákvæðið taki einnig til mútubrota er beinast að starfsmönnum erlendra fyrirtækja í opinberri eigu með sama hætti og ákvæði 2. mgr. 109. gr. tekur almennt til erlendra opinberra starfsmanna. Jafnframt er kveðið á um breytingu á refsihámarki vegna brota gegn 109. gr. og 264. gr. a. Er það annars vegar til að bregðast við tilmælum vinnuhópsins um að refsingar fyrir erlend mútubrot skuli vera sambærilegar og fyrir mútuþágur samkvæmt 128. gr. laganna, þ.e. að hámarki sex ára fangelsi. Hins vegar er kveðið á um hækkun refsihámarks til að unnt sé að beita upptökuheimili í 69. gr. b laganna þegar sakfellt er fyrir erlend mútubrot. Loks er kveðið á um breytingu á 81. gr. laganna sem felur í sér að fyrningarfrestur refsiábyrgðar lögaðila vegna brota gegn 2. mgr. 109. gr. og 1. mgr. 264. gr. a verði tíu ár í stað núverandi fimm ára. Frumvarp þetta er mikilvægur þáttur í því að Ísland uppfylli þær alþjóðlegu skuldbindingar sem stjórnvöld gengust undir með undirritun og fullgildingu mútusamnings OECD og munu áhrif þess að frumvarpið verði samþykkt eflaust verða til þess að styrkja íslensk stjórnvöld í baráttunni gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðaviðskiptum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir aðalatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og þóknanlegrar 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir kynninguna á þessu litla en mjög svo mikilvægu máli og fagna áhuga hans á að taka með afgerandi hætti á mútubrotum á erlendri grundu. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hann sjái fyrir sér að íslensk yfirvöld geti staðið við sínar skuldbindingar. Nærtækast er að horfa til Samherjamálsins sem opinberaðist 12. nóvember 2019 með umfjöllun Stundarinnar og Kveiks á því sem átti sér stað í Namibíu nokkru áður þegar mútur voru bornar á erlenda ráðamenn og erlenda starfsmenn af íslenskum starfsmönnum, að því er virðist, en lítið hefur spurst til þess máls hér. Við fjölluðum svolítið um það hér í þinginu að það þyrfti að styrkja héraðssaksóknara til þess að hann gæti brugðist við með afgerandi hætti í því máli, sem var gríðarlega umfangsmikið, til þess að þau hefðu nægan kraft til þess að fara í rannsókn málsins og ljúka því innan mikils frests. Ég vil heyra aðeins afstöðu hæstv. dómsmálaráðherra, hvort að embættið hafi verið styrkt og hvort hann sjái fyrir sér endalok málsins í nánustu framtíð.
Virðulegur forseti. Hvernig íslensk stjórnvöld geti uppfyllt þennan samning - ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því. Það liggur í orðanna hljóðan að við förum eftir þeim lagafyrirmælum sem um það gilda á hverjum tíma og eiga við um þau mál sem mögulega þarf að bregðast við í. Hér er nefnt eitthvert eitt ákveðið mál í þessu samhengi og spurt hvort héraðssaksóknaraembætti hafi verið styrkt alveg sérstaklega. Við búum við margar flöskuhálsa í þessu kerfi okkar sem er frá rannsókn í saksókn og síðan yfir í dómstóla og fullnustu. Það eru óásættanlegir flöskuhálsar í því kerfi sem lengi hafa legið fyrir. Það erum við að skoða og við því erum við að reyna að bregðast í ráðuneytinu. Við erum að reyna að horfa svolítið heildstætt á þetta þannig að það geti orðið aukin skilvirkni í því kerfi sem við búum við, sem er mjög mikilvægt og á ekki bara við um mál af þessum toga heldur í raun flesta málaflokka. Ég hef ekki fengið nein skilaboð frá héraðssaksóknaraembættinu sérstaklega um það að rannsókn á einhverjum einstökum málum, sem þyrfti að setja einhvern aukinn kraft í, væri til trafala að þessu leyti. Þetta er meira almenns eðlis. En ég veit að þar er málum forgangsraðað líka eftir mikilvægi þeirra að mati saksóknara, og ég hef engar upplýsingar um hvað því líður þar varðandi einstök mál, eins og gefur að skilja.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Mig langar að spyrja hann og biðja hann um að útlista nánar hvaða flöskuhálsa hann er að tala um sem tefji málin í kerfinu. Það er mikilvægt fyrir Alþingi að vita hvaða flöskuhálsar það eru, hvort við þurfum að breyta lögunum eða fara í einhverjar sérstakar aðgerðir hér innan húss til að réttarvörslukerfið virki sem skyldi. Nú lögðum við fram tillögu strax við fjárlagaumræðuna 2019 um aukið fjármagn til héraðssaksóknara svo hægt væri að fjölga starfsfólki til að rannsókn á þessu tiltekna máli gæti gengið hratt og vel fyrir sig, af því að þetta er auðvitað grafalvarlegt mál og hefur mikið að segja með trúverðugleika Íslands á erlendri grundu, trúverðugleika Íslands sem þjóðar sem tekur þátt í alþjóðlegum viðskiptum o.s.frv. Það er vert að benda á að fyrsta handtakan í Namibíu átt sér stað nokkrum dögum eftir að málið var opinberað og fyrsti fangelsisdómurinn þar í landi var kveðinn upp í febrúar 2020, eða um þremur mánuðum eftir að málið var upplýst. En hér á Íslandi er ekkert að frétta. Skýrslutökur höfðu ekki átt sér stað yfir meintum sakborningum nokkrum árum síðar. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. dómsmálaráðherra hyggst beita sér til þess að efnahagsbrot taki ekki áratugi í meðferð í kerfinu heldur geti jafnvel klárast á nokkrum árum, öllum til heilla, líka sakborningum.
Virðulegur forseti. Þeir flöskuhálsar sem ég vitna til hér eru auðvitað öllum ljósir sem fylgst hafa með framvindu í þessum kerfum okkar á undanförnum árum. Þeir eiga sér stað bæði á sviði rannsókna, saksóknar og síðan aftur á fullnustusviðinu. Við þessu verðum við að bregðast með heildarskoðun á öllum þessum þáttum. Ég lít á þetta sem eitt færiband sem þarf að ganga vel og afkasta sem mestu, öllum til hagsbóta. Alþingi tók virkan þátt í því skrefi með okkur um áramót þar sem mjög var mætt óskum ráðuneytisins varðandi aukin framlög inn í þessa málaflokka. Það er vel og ég er þakklátur fyrir það. Að lagt hafi verið til aukið fjármagn til héraðssaksóknara til þess að rannsókn í þessu eina máli gæti gengið hratt og vel fyrir sig - ég veit ekkert annað en að þetta mál gangi vel fyrir sig eins og önnur mál. Ég hef bara enga innsýn inn í það, enda er ég ekki að fylgjast með einhverjum sérstökum málum heldur eru embættismennirnir að vinna eftir því sem þeir geta og ég treysti því að unnið sé eins hratt og vel og kostur er. Hyggst ég beita mér fyrir því að efnahagsbrot njóti forgangs í rannsókn og í gegnum kerfið? Nei, ekki sérstaklega. Ég tek í sjálfu sér engan málaflokk út fyrir í þeim efnum. [[Gripið fram í.]]Ég lít til að mynda svo á að kynferðisafbrot séu líka mjög mikilvægur málaflokkur og þar þurfi úrræða við og ég er að vinna að því. Ofbeldismál eru með sama hætti og það á reyndar við um flestöll mál, að það þarf að vinna þau hraðar og betur en kerfið okkar hefur getað gert. Ég tek efnahagsbrot ekkert út fyrir sviga þar alveg sérstaklega, en ég veit það af samtölum mínum við héraðssaksóknaraembættið að þar taka þau mál og forgangsraða þeim líka eftir mikilvægi þeirra.
Virðulegur forseti. Mig langar mig að ræða skýrslu starfshóps gegn mútugreiðslum á erlendri grundu eða mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna. Í skýrslunni frá árinu 2020 sem hæstv. ráðherra vísaði í kom fram að Ísland hefði að fullu uppfyllt tvenn tilmæli frá þessum vinnuhópi og að hluta til tvenn í viðbót en 13 stæðu eftir. Mér sýnist í fljótu bragði að þessi lög geti kannski tikkað í eitt eða tvö box í viðbót af þessum í raun 15 sem eftir standa. Stærstu athugasemdirnar sem ég sá í skýrslunni, sem ég las einmitt af mikilli athygli árið 2020, voru þær að við erum ekki með neina gagnvirka eða próaktífa, svo að ég sletti aðeins, virðulegi forseti, leið til að rannsaka mútubrot af þessu tagi. Það er ekkert frumkvæði í gangi í kringum þetta. Þar að auki eru dæmi um að mútubrot sem þessi hafi ratað inn á borð stjórnvalda og það hefur ekkert verið gert til að bregðast við þeim. Það kemur fram í þessari skýrslu. Ég spyr því hæstv. ráðherra í ljósi þess að þessi vinnuhópur væntir svara frá Íslandi í ár hvað við erum að gera til að bregðast við þeim 15 tilmælum sem eftir standa: Verður þetta svarið, þessi litla lagabreyting, tæknilegs eðlis, sem hér er verið að leggja til eða stendur til að efla raunverulega getu yfirvalda til að takast á við brotaflokka sem þessa á Íslandi og stendur til að rannsaka þau brot sem tilkynnt voru til íslenskra yfirvalda en voru ekki tekin til skoðunar á sínum tíma?
Virðulegur forseti. Það stendur yfir vinna í því að mæta frekari tilmælum sem komu fram í þessari skýrslu, svo að það sé alveg á hreinu. Það sem hér er nefnt varðandi auknar heimildir til rannsóknar á þessum þætti brota, og það á reyndar við um aðra brotaflokka líka, þá er það bara rétt ábending að lögreglu skortir heimildir, víðtækari heimildir, til að taka mál til rannsóknar þar sem ekki er til staðar grunur um ákveðið brot. Það er eyrnamerkt slíku. Þetta er að koma upp á fjölmörgum sviðum og tengist oftast nær skipulagðri glæpastarfsemi þar sem lögreglan getur til að mynda fengið upplýsingar frá erlendum lögregluyfirvöldum um að hingað sé að koma fólk sem þyrfti að hafa eftirlit með og jafnvel starfsemi sem þyrfti að athuga en lagaforsendur eru ekki til staðar. Þessi þröskuldur hefur svo sem áður komið fram í skýrslum frá lögreglu er varða skipulagða glæpastarfsemi. Þetta hefur áður verið tekið til umræðu í þinginu en þingið hefur aldrei náð að ljúka málsmeðferð á þessu vegna þess að um það hafa verið mjög skiptar skoðanir hversu víðtækar heimildir lögregla eigi að hafa til að bregðast við í þessum málum. Ég mun leggja fram á næstunni frumvarp sem felur í sér þessar víðtæku heimildir á breiðu sviði. Það er gríðarlega mikilvægt að þingið taki það til málefnalegrar umræðu og afgreiði það sem allra fyrst þannig að við getum verið þátttakendur á alþjóðavettvangi í upplýsingaskiptum og upplýsingaöflun. Samhliða því er augljóst að við munum auka álagið á þá fámennu deild lögreglunnar sem vinnur á þessum vettvangi og við þurfum að styrkja þá starfsemi samhliða.
Virðulegur forseti. Ég vil halda því til haga að hvergi í þessari skýrslu sé ég nokkur tilmæli eða ráðleggingar til íslenskra yfirvalda um að koma á fót forvirkum rannsóknarheimildum eins og ráðherra virðist hér vera að gefa undir fótinn. Það er ekki svo. Hins vegar leggur vinnuhópurinn til að lögreglan hafi mannskap til að rannsaka mál sem þessi og geti t.d. fylgst betur með eignatilfærslum og öðru til að geta stemmt stigu við mögulegum brotum á þessari löggjöf. Í skýrslunni er talað um fjögur mál sem hafi ratað inn á borð til íslenskra yfirvalda þar sem ásakanir eru um mútubrot og þar af hafi aðeins eitt þeirra, og það er Samherjamálið, verið rannsakað. Hin daga einhvern veginn bara uppi og það er ekkert gert með þau. Það kemur fram í alþjóðlegri skýrslu um Ísland að einungis hafi verið gert eitthvað með eitt af þó fjórum málum sem búið er að leggja fram. Hvernig er þetta trúverðugt, virðulegi forseti? Í skýrslunni segir einnig að þessi vinnuhópur telji eina stærstu áskorunina fyrir Ísland vera þá trú eða einhvern veginn það viðhorf á Íslandi að svona brot fyrirfinnist ekki hér og að það sé eitt af því helsta sem standi rannsóknum sem þessum fyrir þrifum. Miðað við umræðuna sem hefur komið fram í kjölfarið á Samherjamálinu er ég hissa að árið 2020 hafi þessi sjónarmið komið svona ríkt fram í samskiptum við íslensk yfirvöld. En þetta er svo sem eitthvað sem við höfum líka séð í umræðu um peningaþvætti og annað hér. Það virðist einhvern veginn vera viðkvæðið, sérstaklega hjá íhaldssamari armi stjórnmálanna, að Ísland sé svo lítið land að við þurfum ekki hafa áhyggjur af peningaþvætti, eins og við séum einhvern veginn bara komin með ónæmi fyrir því, búin að bólusetja okkur af því að við erum svo lítil. [[Forseti hringir.]]. Ég spyr því hæstv. ráðherra: [[Forseti hringir.]]Hvað mun hann gera til þess að efla greiningargetu lögreglunnar og þá er ég ekki að tala um forvirkar rannsóknarheimildir [[Forseti hringir.]]heldur mannafla?
Virðulegur forseti. Ekki veit ég hvaða íhaldsöfl hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir er að vitna hér til.
Aðstoðarmanninn þinn.
Við skulum bara hafa það alveg á hreinu að mér kemur ekki til hugar sem einstaklingi, sem alþingismanni og sem dómsmálaráðherra annað en að hér á landi þrífist þau brot sem hér er vitnað til og mútubrot eru þar með talin, peningaþvætti alveg klárlega. Ég er einmitt að skoða alveg sérstaklega mál sem að því snúa og eru klárlega til staðar. Spurningin er hvernig við bregðumst við. Hv. þingmaður kallar eftir því að það sé fjölgað í lögreglunni. Ég tek undir að það þurfi að fjölga í lögreglunni. Ég legg á það áherslu í undirbúningi mínum að þeim tillögum að við vitum þó hvað það er sem við erum að fá fyrir það fjármagn sem er í þessu kerfi okkar í dag. Ég er með sérstaka úttekt á því hvernig við getum nýtt betur þann mannafla sem við höfum með það að markmiði að dreifa verkefnum víðar út um land, styrkja þar með lögregluembætti þar og bæta síðan við. Það hefur verið brugðist við, eins og ég sagði áðan, af hálfu Alþingis með auknu fjármagni inn í málaflokkana sem mun nýtast okkur mjög vel. Það er verið að bregðast við því núna að Háskólinn á Akureyri geti fjölgað nemum frá og með næsta hausti í lögreglunámi. Rannsókn er nefnilega flókið fyrirbæri, alveg sérstaklega í þeim málum sem við höfum verið að nefna hér sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi og ég tala nú ekki um kynferðisafbrotamálum og ofbeldismálum. Þetta krefst mikillar þekkingar og reynslu. Þú tekur ekki fólk sem er nýkomið út úr skóla eða hefur ekki þessa reynslu, það þarf að þjálfa það upp. Þjálfunarprógramm stendur yfir í þessum málum sem öðrum. Við erum að bregðast við þessu og við munum þurfa að leita eftir meira fjármagni [[Forseti hringir.]]hjá hinu háa Alþingi og ég vona að menn styðji við það. [[Forseti hringir.]]Þetta mun allt leiða til þess að það þýðir ekki að fjölga í lögreglunni, það verður að bregðast við því og geta þá ráðið lögreglulið til starfa. [[Forseti hringir.]]Ég er að reyna að gera það með skipulögðum hætti og góðri yfirsýn.
Frú forseti. Stærsta einkenni mútumála hvað kerfið varðar er að þau koma aldrei bara upp í hendurnar á yfirvöldum, sá sem greiðir múturnar og sá sem þiggur þær leitast hvor um sig við að fela slóðina. Þess vegna þarf meira en bara lögin ef menn ætla sér að ná utan um mútustarfsemi. Þá þarf markvissa vinnu þeirra stofnana sem ætlað er að gæta hagsmuna almennings, hagsmuna viðskiptalífsins og hagsmuna ríkisins. Mútum er alltaf beitt til að ná fram niðurstöðu sem er óeðlileg gagnvart regluverki okkar, óeðlileg gjarnan með tilliti til hagsmuna almennings, til ná fram ákvörðun sem þjónar sérhagsmunum og getur haft í för með sér ekki bara óeðlilega niðurstöðu heldur hættulega. Þarna eru gjarnan höfð óeðlileg áhrif á ákvarðanatöku opinberra aðila. Þær breytingar sem hér eru lagðar til skipta máli og eru jákvæðar, að mér sýnist við fyrstu yfirferð. Þær eru tímabærar og rúmlega það, enda hefur Ísland lengi legið undir gagnrýni vegna veikburða lagasetningar til að taka á brotum sem fara með þessum hætti, með mútum gegn hagsmunum heildarinnar. Lagasetningin okkar hefur lengi verið veik til að taka á þeim brotum sem einna alvarlegust þykja, ekki bara hér á landi heldur í öllu alþjóðlegu samhengi. Ríki sem tala um að verja innviði eru vakandi fyrir þessum hættum, þau eru vakandi fyrir þeim innan lands en ekki síður erlendis. Mútubrot innlendra aðila gagnvart erlendum aðilum eru smánarblettur, ekki aðeins á þeim sem múturnar þiggja á erlendri grundu heldur ekki síður á þeim sem þær bjóða. Þær eru svartur blettur á þeim sem mútunum beita og þeim sem þær þiggja. Það þarf báða aðila til að svona brot eigi sér stað og báðir aðilar eru gerendur. Brotaþolarnir í þessum málum eru almenningur og samfélagið í heild sinni. Þess vegna eiga stjórnvöld að vera aktív en ekki reaktív í þessari baráttu því að mútur eru brot sem beinast að samfélaginu öllu og eru auðvitað ein birtingarmynd spillingar. Eins og ég nefndi í upphafi er eitt megineinkenni þessara alvarlegu brota, sem gerir þau flókin viðfangs, auðvitað sú staðreynd að aðilar málsins leggja sig markvisst fram um að fela þau. Enginn kemur til lögreglunnar með kæru, sjaldnast er það þannig. Hér hafa t.d. fjölmiðlar gríðarlega miklu hlutverki að gegna. Í því sambandi er ástæða til að minna á þau augljósu sannindi sem við þekkjum öll, og eigum alltaf að hafa í huga, að staða fjölmiðla í hverju samfélagi fyrir sig er spegill á stöðu lýðræðisins. Vegna þess að þeir sem beita mútum fyrir sig og þeir sem þiggja þær munu aldrei að eigin frumkvæði koma með þær í dagsljósið þá skiptir svo miklu máli að þær stofnanir sem fara með þessi mál hér á landi, þ.e. lögregla, ríkislögreglustjóri og ákæruvaldið, hafi ekki bara lagaheimildirnar með sér heldur líka burði til að sýna frumkvæði í því að leita að þessum brotum. Það á líka við um aðrar þær stofnanir sem sinna eftirliti og aðhaldi í þágu almennings. Ef vinna á gegn mútubrotum meira en bara í orði með lagaákvæðum sem þessum þá þarf frumkvæðisvinnu þessara stofnana. Í því sambandi vil ég brýna hæstv. dómsmálaráðherra til verka og biðla til hans um að gleyma því ekki að lögreglan, ákæruvaldið og dómstólar eru líka innviðir. Að Samkeppniseftirlitið og Fjármálaeftirlitið verða að njóta stuðnings stjórnvalda. Þetta á sömuleiðis við um umboðsmann Alþingis. Allar þær stofnanir og embætti sem ég nefni hér eru varðmenn almennings og almannahagsmuna. Þessar stofnanir eru lykilstofnanir til að verja almenning fyrir skipulögðum brotum gegn almannahagsmunum. Þessar stofnanir eru líka innviðir. Það er stundum óþægilegt að hlusta á hagsmunaaðila og jafnvel ákveðna stjórnmálamenn úr stjórnarliðinu tala með þeim hætti að þessar stofnanir séu fyrir. Það glittir stundum í þá sýn að það sé þægilegast í þágu einhverra hagsmuna að hafa þessar stofnanir veikar. En það þjónar ekki hagsmunum almennings og getur aldrei gert. Við sjáum dæmi af þessu nálægt okkur og nálægt okkur í tíma og svo sjáum við líka hvernig þráðurinn liggur í þessari umræðu. Ég hef áður staðið hér, raunar margsinnis, og talað um málsmeðferðartíma í réttarkerfinu sem mælikvarða á það hvernig þessi ríkisstjórn heldur utan um þær stofnanir sem eiga að gæta hagsmuna almennings. Þetta vandamál er svo sannarlega fyrir hendi í efnahagsbrotamálum og þar verður að gera betur. Það þarf að sýna í verki að stjórnvöld standi með þessum stofnunum, af því að þær gæta grundvallarhagsmuna almennings af því að eiga skilvirkar stofnanir, og hafa burði til að geta afgreitt mál með þeim hætti og á þeim tíma að varnaðaráhrifin skili sér út í samfélagið. Þessi gagnrýni mín beinist auðvitað fyrst og fremst að Sjálfstæðisflokknum sem farið hefur með dómsmálaráðuneytið árum saman. Það hefur verulega vantað upp á að metnaðurinn sé sjáanlegur í verki til að styðja við og styrkja þessar stofnanir. En ég vil líka beina því til hæstv. dómsmálaráðherra hversu mikilvægt það er, sérstaklega hér í dag þegar við erum að ræða um mútubrot, að skoða þennan málaflokk og kerfið sem um það fjallar heildstætt. Í nóvember 2020 voru sagðar fréttir af því að íslensk stjórnvöld hefðu fengið 18 mánaða frest til að gera úrbætur og fara í raunverulegar aðgerðir gegn spillingu. GRECO, samtök ríkja innan Evrópuráðsins gegn spillingu, höfðu þá farið yfir stöðuna hér á landi og lagt fram tillögur. Þau töldu að þeim tillögum sem þau höfðu lagt fram hefði ekki verið mætt af hálfu íslenskra stjórnvalda og í samræmi við þörf. GRECO hefur nú og lagði þá sérstaklega áherslu á að stjórnvöld kynntu niðurstöðurnar fyrir almenningi. Þetta var í nóvember 2020. Fresturinn var til 18 mánaða. Þessi tími er að renna upp. Haustið 2020, nánar tiltekið í október, var Ísland tekið af gráum lista FATF, alþjóðlegs fjármálaaðgerðahóps ríkja um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það er auðvitað augljóst, finnst manni, í alþjóðlegu samhengi, en Ísland er þar ekki undanskilið, að mútur, peningaþvætti og jafnvel hryðjuverk í íslensku samhengi tengjast. Það var því miður engin hending að Ísland lenti á þessum lista því að það hefur lengi legið fyrir að aðgerðir íslenskra stjórnvalda gegn peningaþvætti teljist ófullnægjandi. Að lenda á slíkum lista er ekki bara mikill álitshnekkir heldur getur það haft í för með sér sjálfstætt hættuástand. Eitt er að lenda á listanum, annað eru afleiðingar þess. Neikvæð áhrif á fjármálastarfsemi eru eitt og síðan þarf auðvitað ekki að hugsa það lengi að fréttir af veru ríkis á þessum lista draga sennilega ekki úr áhuga þeirra sem þessa brotastarfsemi stunda á að horfa til ríkisins. Menn leita þangað sem færin eru. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar þóttu ekki nægilega sterkar. Ríkisstjórnin fékk 18 mánaða frest til að taka prófið aftur, ef svo má segja, og í því samhengi þarf þá að staldra við og horfa á heildarmyndina. Haustið 2020 gerðist það líka að þáverandi umboðsmaður Alþingis, Tryggvi Gunnarsson, lýsti því yfir á opnum fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að embættið hefði ekki burði til að sinna frumkvæðisathugunum á stjórnsýslunni. Frumkvæði þessa embættis er gríðarlega mikilvægt, að það geti að eigin frumkvæði kafað og skoðað mál, skoðað framkvæmd, skoðað lagastoð þar sem því finnst vera tilefni þess, í stað þess að taka bara við þeim málum sem til þess koma. Það er auðvitað mikilvægt að almenningur hafi umboðsmann til að leita til, en ef það fyllir alla hans dagskrá og hann getur aldrei að eigin frumkvæði farið af stað þá stendur embættið einfaldlega ekki alveg undir nafni. Umboðsmaður lýsti því að vegna manneklu og verkefnaþunga gæti embættið ekki sinnt því að skoða mál að eigin frumkvæði. Ég lít svo á að hann hafi þar með orðum sínum verið að lýsa því yfir að embættið gæti ekki að fullu leyti sinnt verkefnum sínum, sinnt hagsmunagæslu í þágu almennings vegna þess að stjórnvöld styddu ekki við embættið. Þannig stefna vinnur einfaldlega gegn fólkinu í landinu. Aðhalds- og eftirlitshlutverk umboðsmanns er gríðarlega mikilvægt. Ef umboðsmaður er í þeirri stöðu að geta ekki tekið upp mál að eigin frumkvæði er trúverðugleiki embættisins í hættu. En það er þá líka trúverðugleiki stjórnvalda. Þannig að það hefur mikla þýðingu að gera betur hér og líta á það frumvarp sem hér er til meðferðar í dag, og ég vil hrósa hæstv. dómsmálaráðherra fyrir það, í samhengi við stöðu þeirra stofnana sem ættu að fást við verkefni sem þessi. Hér er komið fram mál sem mér sýnist bæta regluverkið sjálft. Fram kemur í greinargerð að það er samið til að hægt sé að bregðast við tilmælum vinnuhóps Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar um mútur í alþjóðlegum viðskiptum og skýrslu vinnuhóps frá desember 2020 í tilefni af fjórðu úttekt hópsins á Íslandi um framkvæmd Íslands á samningi um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum. Samningurinn er ekki alveg nýr. Hann var fullgiltur af hálfu Íslands 1998 og öðlaðist gildi 1999. Vinnuhópur OECD um mútur í alþjóðlegum viðskiptum, sem hefur það hlutverk að fylgjast með framkvæmdinni, fylgjast með innleiðingunni, hafði flaggað því um nokkurt skeið til Íslands að hér þyrfti að skerpa á lagaumgjörðinni. Úttektin laut þó fyrst og fremst að getu og hæfni stjórnvalda til að koma upp um brot sem varða mútugreiðslur til erlendra, opinberra starfsmanna, sem sagt með rannsókn eða saksókn. Og vitaskuld, ég ætla ekki að gera lítið úr því, er lagaumgjörðin grundvallarpunktur þar um en líka upphafspunktur. Það er áhugavert að fram kemur í greinargerðinni að í skýrslunni hafi vinnuhópurinn lýst yfir áhyggjum af því að íslensk stjórnvöld hafi enn ekki lokið rannsókn á einu einasta sakamáli sem varðar mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna, ekki einu einasta. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að ítreka að ég fagna þessu máli. Ég vil líka ítreka að þessi mál koma ekki fram í dagsljósið nema vegna þess að einhver segir frá þeim eða einhver fær upplýsingar í hendur. Það þarf frumkvæði og sterkar stofnanir sem hafa tíma til að geta unnið að þessum málum. Þess vegna verður svona lagaákvæði þögult í reynd ef ekki fylgir með hugmyndafræði og forysta af hálfu hæstv. ráðherra um að glæða þetta ákvæði lífi. Það getur hæstv. ráðherra gert með því að styðja við þær stofnanir sem fá nú þetta verkfæri í hendurnar. Þannig getur hæstv. ráðherra tekið stöðu með hinum samfélagslegu hagsmunum sem eru undir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu og virkilega góða yfirferð á því sem ég hef gjarnan kallað að grafa undan getu eftirlitsstofnana á Íslandi til að sinna hlutverki sínu í almannaþágu. Það er eitthvað sem ég hef séð ágerast í tíð þessarar ríkisstjórnar og fyrirrennara, sem er í raun sama ríkisstjórnin, með endurteknum atlögum og undangreftri gagnvart getu sjálfstæðra eftirlitsstofnana sem við höfum til að sinna sínu hlutverki. Og af því að við erum að tala um erlend mútubrot þá kemur Samherjamálið að sjálfsögðu upp í hugann og sú staðreynd að a.m.k. stór hluti af því máli tafðist um að lágmarki hálft ár, að því er ég best veit, vegna sameiningar á embætti skattrannsóknarstjóra og Skattinum án þess að verkferlar lægju fyrir um yfirfærsluna á verkefnum á milli stofnana. Það var rosalegur flýtir við að koma þessari sameiningu í gegn fyrir kosningar, fyrir sumarfrí þingsins, og ekki gert ráð fyrir verklagsreglum til að tryggja öryggi þeirra mála sem flytjast áttu á milli stofnana sem þýddi að stór angi af Samherjamálinu sat pikkfastur vegna þess að ekki var hægt að færa verkefnin á milli stofnana. Ég velti því fyrir mér, vegna þess að hv. þingmaður hefur reynslu úr starfi sem saksóknari, hvernig það horfi við henni að vita af því að svona stórt mál sitji í raun pikkfast einfaldlega vegna þess að það vantar einhverjar leiðbeiningar, einfaldlega vegna þess að ríkisstjórnin tók sig til og ákvað [[Forseti hringir.]]að sameina stofnanir án þess að hafa nokkurt plan um hvernig færi fyrir málunum sem voru hjá þessum stofnunum.
Frú forseti. Ég vil þakka góða spurningu frá hv. þingmanni. Ég ætla að tala áfram um nauðsyn þess að hin pólitíska forysta styðji við þessar stofnanir og vitaskuld á aldrei í breytingastjórnun að standa þannig að verki að það skapi óþarfa rót. Við sjáum það nú síðast í 2 milljarða kr. ráðherrakaplinum en afleiðingar hans og áhrif eru að það er mikill hægagangur í stjórnsýslunni allri. Almennt séð hef ég trú á þeim stofnunum sem ég nefndi í ræðu minni, þar er unnið af heilindum og ég veit líka að þar vinnur fólk með fangið fullt. Það er hlutverk stjórnvalda að standa með þessum stofnunum í þágu almennings alls og svona rask, eins og þingmaðurinn nefnir, er auðvitað ekki heppilegt.
Virðulegur forseti. Ég spurði um þetta sérstaklega út af málsmeðferðartímanum og áhrifunum sem svona rask, hálfs árs töf, mun hafa á afdrif málsins sjálfs. Það var hluti af ástæðunni fyrir að ég spurði um þetta. En ég hlýt auðvitað að taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi pólitískrar forystu og mikilvægi stuðnings hins opinbera við eftirlitsstofnanir sem starfa í þágu almennings í landinu og finnst mjög grátlegt að horfa upp á fjárskortinn sem þessir aðilar búa við og stuðningsleysið sem þeir búa við. Ég upplifi þetta í raun sem aðför að eftirlitsstofnunum. Hv. þingmaður nefndi að hún teldi að stjórnarliðum þætti þessar stofnanir oft vera fyrir. Ég velti fyrir mér: Fyrir hverjum nákvæmlega?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og athugasemdina um málsmeðferðartímann því hann er mikið til umræðu í samfélaginu í dag og mjög í samhengi við kynferðisbrotamálin. Þó er það nú staðreynd, þótt ekki sé mikið um hana rætt af því að efnahagsbrotamálin fá kastljós fjölmiðlanna síður á sig, að þetta er mikið vandamál í þeim málaflokki. Þetta eru þungar og flóknar rannsóknir þar sem fólk verður að geta haft tíma til að setja sig allt inn í málin og upp á það vantar einfaldlega vegna þess að það vantar fólk. En ég er sammála hv. þingmanni í því, og ég nefndi það sérstaklega, að það má ekki gerast. Eitt er að hagsmunaöflin tali með þeim hætti, að eftirlitið sé fyrir. En það má aldrei gerast af hálfu stjórnmálanna því að eftirlitið þjónar hagsmunum okkar allra.
Forseti. Ég vann á árum áður við gæðaeftirlit í tölvufyrirtæki. Þar snerist starf ýmissa í rauninni um fylgjast með því hvort farið væri eftir reglunum eins og þær gengu og gerðust þar innan borðs. Mikið af þeirri vinnu snerist um að fylgjast með ákveðnum flöggum. Gerist eitthvað ákveðið? Er einhver ákveðin millifærsla eða kaup eða sala eða ýmislegt svoleiðis sem veldur því að það þarf einhverja rannsókn? Maður hefur heyrt sögur af því t.d. fyrir hrun að þá hafi slíkar sjálfkrafa tilkynningar borist með faxi til lögreglunnar þar sem einn starfsmaður sá um að taka þær úr faxvélinni og skrá í málaskrá og koma þeim áfram og svoleiðis. Svo einhvern tímann í sumarfríi þegar enginn var að sinna því þá kláraðist pappírinn og það var ekkert prentað út og voða gaman. Síðan þegar komið var aftur eftir sumarfrí var heill bunki af málum sem tengdust hruninu, því að þetta var nokkurn veginn akkúrat í kringum 2008. Ég velti því fyrir mér hvort það sé ekki eðlilegt að það séu sumir opinberir starfsmenn eða embættismenn sem hafi ákveðna stöðu sem er fylgst með með virkum hætti ákveðinnar áhættu vegna, vegna múta eða mögulegra hagsmunaárekstra. [[Forseti hringir.]]Væri ekki eðlilegt að beina athyglinni að einhvers konar svoleiðis [[Forseti hringir.]]sjálfvirkri eftirlitsstarfsemi með viðkvæmum aðilum?
Frú forseti. Ég þakka spurninguna. Ég held varðandi þessi brot að af því að orðin eru svo stór, mútur og spilling o.s.frv., þá sé það sjálfstætt hættuástand að líta svo á að í fámennu samfélagi eins og Íslandi geti svona ekki hent. Með því er náttúrlega andvaraleysið algjört. Ég ætla að játa að ég þekki ekki til þess sem hv. þingmaður er að spyrja um en ég stóð þó í þeirri trú að af hálfu lögreglunnar væru einhverjir bara starfs síns vegna sem þyrftu að uppfylla eða svara einhverjum spurningalistum. Ég játa að ég þekki ekki nægilega vel hvort þetta sé reyndin og ætla held ég ekki að úttala mig neitt frekar um það.
Herra forseti. Ég velti fyrir mér t.d. varðandi ráðherra, að þegar einhver gerist ráðherra falli viðkomandi ekki bara sjálfkrafa undir ákveðið aðhald sem slíkt, jafnvel í einhvern tíma eftir að hann gegnir ráðherrastöðu, af því að við þekkjum alveg ákveðna greiðastarfsemi sem hefur oft komið upp. Mútur eru oft ekki bara bein greiðsla, brúnt umslag undir borð, heldur eru þær stundum ákveðin aðstöðuveiting sem er oft miklu erfiðara að fylgjast með. Ég velti því bara fyrir mér hvort það séu ekki ákveðin viðkvæm embætti sem er í rauninni hætt við að sé áhætta gagnvart hagsmunalega séð, sterk hagsmunatengsl sem eiga nokkurn veginn sjálfkrafa að falla undir virkt aðhald.
Frú forseti. Ég held að það sé þannig. Það er þannig um ákveðna aðila í fjármálageiranum. Það er þannig um þingmenn, það er skráningarskylda á dómurum o.s.frv. Svo er hitt annað mál hvernig eftirfylgni er með þeirri upplýsingagjöf. Ég játa að ég þekki ekki til fulls hvernig það er. En af því að þú nefndir mútubrotin, sem eru auðvitað alvarleg ógn við samfélagshagsmuni heildstætt, þá er ákvæðið þannig að það reynir að ná utan um alla þá þætti sem svona brot geta átt sér stað í samhengi við, ekki bara með greiðslu heldur líka aðrar birtingarmyndir þess, að reyna að ná fram t.d. ákvarðanatöku með óeðlilegum inngripum, gjöfum, gjaldi, ég man ekki hvernig það er allt saman upp talið. En það er einmitt þannig í íslensku samfélagi í dag að það er upplýsingaskylda á ákveðnum aðilum sem þykja vera í þeirri stöðu starfs síns vegna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langar aðeins að fá að leita í visku hv. þingmanns þar sem þingmaðurinn hefur verið í rannsóknum á málum og öðru slíku. Nú er það fyrst 2013, ef mér sýnist rétt, sem bent er á að það þurfi að gera þessar breytingar. Þá er í skýrslu OECD bent á aðlaga þurfi a.m.k. það sem er í 3. gr. laganna og jafnvel líka það sem er í 2. gr. frumvarpsins. Það er dálítið merkilegt að það skuli hafa tekið næstum því áratug að bæta þessu við, að skrifa þau 116 orð sem þetta frumvarp er, til þess eins að fá betri vörn gegn mútum gegn erlendum aðilum. Mig langar að koma með tvær stuttar spurningar varðandi þetta: Telur hv. þingmaður að það að við lentum á þessum válista hafi loksins verið það spark sem íslenska ríkið þurfti til að gera eitthvað í þessum málum? Hins vegar langaði mig að spyrja hv. þingmann hvort hún viti hvort dæmt hafi verið eftir þessum greinum, hvort sem er innan lands eða erlendar mútur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ef maður les greinargerðina þá sýnist manni að það hafi verið farin af stað vinna fyrr en akkúrat í dag þegar þetta frumvarp er að birtast. Ég ætla að gefa hæstv. dómsmálaráðherra og ráðuneytinu það. Það breytir því ekki að þetta hefur tekið langan tíma. Þessi lagabreyting er í sjálfu sér ekki flókin, lýtur að fyrningu, hærra refsihámarki o.s.frv. Hin spurningin var hvort dæmt hefði verið eftir þessum ákvæðum. Það þekki ég ekki. Mér er a.m.k. ekki kunnugt um að svo sé. Eftir stendur auðvitað þessi umsögn í greinargerðinni sjálfri um hver staðan er við rannsóknir mála. Það bendir ekki til að svo hafi verið eða að mikið sé í gangi. Ég ætla að leyfa mér aftur að benda á varðandi stöðu og styrkleika kerfisins, þá í mannafla og fjármunum talið, að við vitum það auðvitað öll, og þurfum ekki að fylgjast mikið með pólitík til að vita það, að Sjálfstæðisflokkurinn hefur lengstum verið með þetta ráðuneyti.
Frú forseti. Já, það fer ekkert á milli mála að það er Sjálfstæðisflokkurinn sem hefur dregið lappirnar í þessu í tæpan áratug. Við getum giskað á af hverju. En mig langar að spyrja hv. þingmann um annað. Eitt af því sem kom líka fram í skýrslu OECD var að það þyrfti að byggja upp góðan stuðning við uppljóstrara, hvort sem þeir væru ríkisstarfsmenn eða einstaklingar sem tilkynntu slík mútubrot. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að við höfum gert nægilega mikið í þessum málum. Við vitum að það er ekki nema einhver sendi óvart tölvupóst á alla á Alþingi í staðinn fyrir einn einstakling eða eitthvað slíkt sem svona kemur upp nema það séu einhverjir sem þora að koma og segja frá.
Virðulegur forseti. Svo að ég haldi áfram með svörin við fyrri spurningu hv. þingmanns þá, eins og ég nefndi, kom það fram í greinargerðinni að vinnuhópurinn hefði lýst yfir áhyggjum yfir þeirri stöðu að íslensk stjórnvöld hefðu enn ekki lokið við rannsókn á neinu sakamáli varðandi mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna. Hæstv. forsætisráðherra var með mál í fyrra, eða hvort það var fyrir tveimur árum, sem tók á þeim þáttum sem hv. þingmaður er að spyrja um. Þar held ég að tekist hafi nokkuð vel til. Hitt er síðan að skapa þær aðstæður að traust sé fyrir hendi hjá fólki úti í samfélaginu um að það sé í reynd gerlegt að uppljóstra um mál með þeim hætti. Þar erum við aftur komin inn á samfélagslegar breytur; hvernig er umræðan, hvernig er þolið í samfélaginu fyrir því þegar risið upp gegn sterkum aðilum, hver er staða fjölmiðla o.s.frv.? Þetta þarf allt saman að spila saman.
Virðulegi forseti. Hér er ansi merkilegt mál á ferðinni og ég tel mig knúinn til að koma í ræðustól þar sem fyrr á starfsferli mínum var ég að vinna í málum tengdum þessu eða nánast algjörlega sömu málum. Það var þegar ég var að vinna hjá Fjármálaeftirlitinu en þá tók ég þátt í þriðja mati FATF, Financial Action Task Force, á stöðu Íslands varðandi peningaþvætti. Hér er vitnað til OECD um mútur í alþjóðlegum viðskiptum og vinnuhóps varðandi mútur og frumvarpinu er ætlað að vera svar við tilmælum þess vinnuhóps, Working group on bribery. Ég vil byrja á að taka það fram að það er gríðarlega mikið af ákvæðum í hegningarlögunum sem eiga sér uppruna með svipuðum hætti og koma fram í þessu frumvarpi, eiga sér erlendan uppruna. Peningaþvættislöggjöfin og svo þessi löggjöf og fleiri ákvæði koma úr alþjóðasamstarfi. Síðan er Ísland metið, hvernig það er að standa sig. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að íslensk stjórnvöld, og ég vona að hæstv. ráðherra taki það til sín, að Ísland standi sig í þessu mati. Oft er talað um að vera best í heimi og annað slíkt hér heima við en það er grundvallaratriði að við stöndum okkar. Það er tiltölulega auðvelt tel ég að geta staðið sig, orðið „best in class“ á þessu sviði, og það þarf að fylgja þessu vel eftir. Þegar ég var í peningaþvættismálunum kom út skýrsla árið 2006, ég var að vinna í eftirfylgninni, ég var reyndar hættur störfum, og hún endaði á því að Ísland lenti á svörtum lista. Þetta sýndi algeran stjórnsýslubrest svo að ekki sé meira sagt. Þetta voru tiltölulega einföld mál en maður fór að hugsa hvort þetta væri ekki að ná í gegn á æðstu stigum bara af því að það var erlendis. Þetta var algerlega með ólíkindum. Orðspor Íslands er í algjörri rúst varðandi peningþvættismál þó svo að við séum komnir af þessum lista þar sem eru Írak, Afganistan og fleiri slík ríki sem eru nánast ekki með stjórnkerfi. Þegar er komið út fyrir landsteinana er alla vega mjög mikið horft á þessi mál. Þannig að þetta er alveg tilefni til þess að fara í mikla umræðu og stjórnkerfið ætti að taka það sem algjört forgangsmál að fylgja eftir öllum tilmælum sem koma að utan varðandi hegningarlög og aðra löggjöf. Varðandi þetta frumvarp sérstaklega þá vek ég athygli á því að mér finnst það sérstakt af því að í 2. gr. er breyting á 109. gr. almennra hegningarlaga en þar er verið að hækka refsistigið úr fimm árum í sex ár, fangelsi úr fimm árum í sex ár. Það ákvæði er um mútur sem lúta að opinberum starfsmönnum. Þessi samningur sem vitnað er til, OECD-samningurinn, er gerður að frumkvæði Bandaríkjanna eins og kemur fram í frumvarpinu, samningur um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum, saminn á vettvangi OECD að frumkvæði Bandaríkjastjórnar. OECD er svona klúbbur ríkra þjóða í heiminum. Þarna lofa þær þjóðir sem eru í OECD þróunarríkjum því að þær ætli að fara að refsa viðskiptamönnum sem bera mútur á erlenda opinbera starfsmenn. Þá var m.a. 2. mgr. 109. gr. breytt. Ég hefði talið rétt - og ég veit að þetta er lagatæknilegt - að ákvæðið væri þar í heild, að það væri eitt ákvæði. Núna er búið að splitta þessu upp. Nú er verið að taka líka fram varðandi fyrirtæki í opinberri eigu að um þau sé fjallað í 264. gr. a. Ég tel miklu betra að hafa það allt í einni grein sem lýtur að mútum til erlendra opinberra starfsmanna, hvort sem það eru fyrirtæki í opinberri eigu, og það eru að sjálfsögðu alltaf einstaklingar þar á bak við, eða þá erlendir starfsmenn. Mér finnst ekki rétt að dreifa þessu á tvo staði en fólk getur haft sína skoðun á því. Það var minnst á það í ágætri ræðu áðan hjá hv. þingmanni að það kemur fram að vinnuhópurinn hafi átt fund í desember 2020 þar sem skýrsla um Ísland var samþykkt sem liður í fjórðu úttekt vinnuhópsins hér á landi. Hún laut fyrst og fremst að getu og hæfni stjórnvalda til að koma upp um brot er varða mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna og rannsaka þau og saksækja. Þau hafa því áhyggjur af hæfninni og getunni. Það er alveg grundvallaratriði að þekking og hæfni sé búin til hjá þeim embættum sem sjá um þessi mál og þá hjá embætti héraðssaksóknara, að hann verði efldur til að taka á þessum málum. Ég get ekki annað en leyft mér að vísa til skýrslunnar eins og kemur fram í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í skýrslunni lýsir vinnuhópurinn áhyggjum af því að íslensk stjórnvöld hafi enn ekki lokið við rannsókn á einu einasta sakamáli er varðar mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna.“ Nú vitum við öll að það er mál í gangi hjá lögregluyfirvöldum sem lýtur að mútugreiðslum í Namibíu. Það er búið að vera í nokkur ár til vinnslu og ég veit að hæstv. ráðherra hefur heimild í sakamálalögunum til að óska eftir upplýsingum um stöðu þess máls eins og annarra sakamála. Að það mál skuli enn þá vera í rannsókn og ekki lokið - og það getur vel verið að það sé einhver skattahluti, ég þekki það ekki eins og kom fram hér áðan, en þá er bara að kljúfa hann frá. Það hefur verið gert í fleiri málum, Baugsmálinu og fleiri málum, Byrgismálinu. Þá er skattahlutinn klofinn frá og refsimálið tekið í tveimur bútum, þ.e. sitthvor heimildin. Að við séum enn þá með þetta mál í gangi smitar svo út frá sér. Það grefur undan trausti almennings á stjórnvöldum að það sé ekki búið að ljúka því eða a.m.k. að upplýsa almenning um hvar það er statt og af hverju það taki svona langan tíma. Þetta er algert grundvallaratriði. Það að múta erlendum opinberum starfsmanni er algjörlega 101 í mútugreiðslum og spillingu í heiminum. Þetta er inngangskúrs, algerlega. Þess vegna var þessi samningur gerður af OECD á sínum tíma. Það er náttúrlega sorglegt að eitt stærsta og öflugasta útgerðarfyrirtæki landsins skuli hafa lent í svona máli. Ég þekki það bara sjálfur varðandi allt svona að þar sem verður álitshnekkir hjá erlendum stórfyrirtækjum þarf að klára málið sem fyrst og svo heldur lífið áfram. Það virðist eitthvað annað vera í gangi hér á Íslandi. Þannig að þetta er alveg grundvallaratriði. Varðandi frumvarpið í heild þá tel ég það mikilvægt og þessar athugasemdir sem ég hef hér komið með. Ég vonast til að það fái góða meðferð í nefnd. Það er ýmislegt að skoða hvað þetta varðar og líka það að það er ekki nægjanlegt að koma bara með lögin, það verður líka að efla rannsóknarstigið og þekkingu á þessum málum. Ég hef tekið þátt í rannsóknum er lúta að spillingarmálum erlendis. Þau eru flókin og löng. Það þarf að senda svokölluð „letters rogatory“ milli landa, sem er ákveðið vandamál, til að fá upplýsingar. Þetta er samvinna við erlend lögregluyfirvöld líka. En það er annað sem er líka vandamál og það eru aflandseyjarnar varðandi fyrirtækjaeign og annað slíkt. Það væri mjög fróðlegt að taka umræðu um það og vonandi frumvarp sem lýtur að því þegar lögaðilar eru stjórnaraðilar í þessum fyrirtækjum og enginn veit hver á hvað. Eitt af þeim málum sem setti Ísland á svarta listann eða lista ósamvinnuþýðra var að við vorum ekki með nægilega skýra löggjöf um raunverulega eigendur á fyrirtækjum. Varðandi það sem lýtur að mútubrotum þá er peningaþvættisákvæðið þarna á undan, í 264. gr., og það er náttúrlega algjört grundvallarákvæði. Við erum búin að laga löggjöfina þar og efla þarf þann málaflokk enn frekar. Litla Ísland á að geta gert þessi mál með mjög góðum hætti. Sagan sýnir að við höfum sennilega verið með eitt mesta klúður á Vesturlöndum þegar við lentum á lista yfir ósamvinnuþýð ríki, sérstaklega þegar við getum staðið okkur mjög vel í þessu. Við skulum ekki vera að tala um Ísland sem best í heimi á nokkurn hátt fyrr en við stöndum okkur vel þegar kemur að svona úttektum og ég tala nú ekki um eftirfylgnina. - Ég hef ekki fleiri orð um þetta að sinni og þakka fyrir.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir áhugaverða ræðu um einmitt FATF og það mál sem við erum að glíma við núna. Hv. þingmaður nefndi að hann hefði verið að vinna að vissum málum hvað þær skýrslur varðar á árum áður. Það væri, held ég, gott að fá á skipulagðan hátt fram umfang svona mála í samanburðarlöndum við sig. Ég veit ekki til þess að við séum með neitt rosalega miklar rannsóknir á þessu. Eins og hv. þingmaður nefndi þá hefur ekki eitt mál verið klárað hér á landi. En hvernig er samhengi okkar í þessu og hvernig liggja þessar ábendingar að okkur, ekki bara varðandi þessar beinu „kvikmyndamútur“ heldur líka allar aðrar tegundir greiðastarfsemi sem má líka flokka sem mútur? Hæstv. ráðherra kallar þetta tæknilegt mál. En hluti af því að skilja hvernig það er tæknilegt er að skilja umfangið og bakgrunninn í málinu. Af hverju er verið að laga þetta á þennan tæknilega hátt? Hvað var það sem veldur kannski vandamálum varðandi einstök mál í fortíðinni sem gefur tilefni til þess hér á landi að bregðast við þeim á einhvern hátt? Eða erum við bara að innleiða eitthvað sem er dæmi um annars staðar? Það eru svona grundvallaratriði þarna á bak við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Tæknilegt eða ekki tæknilegt mál. Þetta er auðvitað alþjóðlegt samstarf. Íslenskt ákæruvald og lögregluyfirvöld taka þátt í alþjóðasamstarfi þar sem settir eru ákveðnir standardar eins og FATF, Financial Action Task Force, og sett tilmæli. Þessi tilmæli fara inn í ESB-reglurnar og þaðan koma þau inn í íslensk lög. Þá er spurningin: Hvernig innleiðum við lögin og höldum við uppi þeim standördum sem settir eru í upphafi? Þá koma athugasemdir og árið 2006 var markmiðið að ná einkunn Norðurlandanna. Okkur tókst það. Kannski voru þær einkunnir á þeim sviðum sem voru kannski ekki eins mikilvæg og önnur, við þurftum að bæta okkur varðandi raunverulegan eiganda, gera það sterkara, það er algjört kjarnaatriði. Við þurftum að bæta við peningum til skrifstofunnar í þessu algjöra kjarnaatriði. Það eru allir af vilja gerðir innan kerfisins sem er að vinna að þessum málaflokki, Ísland, litla lokaða Ísland, við fáum leiðbeiningar að utan og það er bara alveg frábært. Þetta er skemmtileg vinna að mörgu leyti. Þú kynnist starfsfólki og fólki erlendis og það verða ákveðin samskipti, „international community“, ef má segja. Ísland mætti taka miklu meiri þátt í þessu og það eru gríðarleg tækifæri fyrir Ísland að taka þátt í þessu starfi. Fólk að fara á Working Group-fundi og svoleiðis. En á Norðurlöndunum hafa bankar lent í alvarlegum peningaþvættismálum. Það er tekið á þeim af mikilli hörku af yfirvöldum. Yfirmaður Danske Bank var settur í gæsluvarðhald o.s.frv. 13% af hagnaði bankans kom frá litla Íslandi út af peningum frá Rússlandi. Okkar saga er náttúrlega svolítið merkileg því að við stofnum embætti sérstaks saksóknara. Þökk sé Evu Joly, sem kom hérna og ég man að við kölluðum hana gullgæsina þegar hún kom í Kastljós, því að hún setti pólitíska pressu á að settir yrðu alvörupeningar í málaflokkinn þannig að það embætti varð kröftugt. En það hefur ekki komið fram neitt mat á hvernig það gekk. Það er alveg geta til að standa vel að málum. Ég lít ekki svo á að þetta sé rosaleg spillt kerfi eða neitt svoleiðis. Hvítflibbaglæpir eru mjög alvarleg brot og mikilvægt að taka á þeim með hraða, ég tala ekki um þegar um er að ræða lykilfyrirtæki í samfélaginu eins og málið sem ég nefndi áðan. Það er alveg grundvallarmál að klára það mál, það spillir svo út frá sér.
Forseti. Þetta er einmitt lykilatriðið, að þarna séu jú reglurnar mjög skýrar og greinilegar og uppfylli alla þá staðla sem við miðum við þannig að það sé auðvelt að greina það hvernig tilfærslur á milli landa eru undir sama regluverki o.s.frv. til að ekki sé hægt að fela sig á einn hátt hérna og á annan hátt þar og þá eru engin lög brotin þó að þau séu brotin á víxl í rauninni, að þá hefur maður einmitt áhyggjur af því að framfylgja lögunum því að, eins og hv. þingmaður nefndi hérna varðandi sérstakan saksóknara eftir hrunið, það embætti var gríðarlega vel eflt, að það var grafið undan því embætti áður en rannsókn á stærstu málunum klárast. Það hlýtur að vera rosalega skrýtin tímasetning. Við sjáum það eftir uppljóstranir vegna Samherja að þetta eru mál sem eru búin viðgangast í fjöldamörg ár en ekkert flagg hefur komið upp á Íslandi. Við þurftum að fá flaggið frá Afríku. Þá spyr maður óhjákvæmilega, sérstaklega þegar sérstakur saksóknari óskar eftir viðbótarfjárheimildum - því að ef hann á að sinna þessu máli vel þá getur hann ekki sinnt öðrum nema með meira fjármagni og þá fær hann það ekki heldur er búin til einhver tilfærsla og sameining og það glatast dálítið inni í öllu kraðakinu hvort í raun og veru sé hægt að sinna öllum málum, sérstaklega hvítflibbamálum, á viðeigandi hátt. Þannig að maður spyr sig: Er þetta tæknilegt vandamál sem við erum að glíma við hérna eða er þetta gegnumgangandi vandamál?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna svarið. Er þetta tæknilegt eða er þetta er viðvarandi vandamál? Ég tel að það sé viðvarandi vandamál að löggæsluyfirvöld og saksóknaraembætti séu ekki nægilegar fjármögnuð. Það þarf að byggja upp þekkingu, það þarf að byggja upp frumkvæðisréttinn. Þau eru að drukkna í málum og það raunverulega alltaf verið að moka skurðinn. Þannig að það þarf að fjármagna þetta meira og gera þessum málaflokki hærra undir höfði hjá fjárveitingavaldinu. Það var stofnað Félag ákærenda, það þarf líka að efla sýnileika ákærenda í samfélaginu, saksóknaranna sem taka ákvarðanir um ákveðin mál. Við getum líka séð þetta í kynferðisafbrotamálum, efnahagsbrotum, að það þarf að vera aukinn sýnileiki. En varðandi þetta sérstaka mál þá er þetta alþjóðleg samvinna sem Ísland hefur staðið sig illa í. Það er alveg klárt mál. Við vorum á lista ósamvinnuþýðra ríkja í nokkur ár þannig að við höfum ekki staðið okkur í alþjóðasamvinnunni. Þetta er merkileg og mikilvæg alþjóðasamvinna fyrir litla Ísland. Við erum að fá mjög mikla þekkingu þarna inn. Ég get tekið dæmi; hugtakið peningaþvætti var búið til árið 1991 eða 1992 þegar fyrsta peningaþvættistilskipunin kemur til landsins. Og þegar ég var með fyrirlestraherferð upp úr 2006 með „follow up-ið“, eftirfylgnina, þá vissu menn ekkert hvað peningaþvætti var. Peningaþvætti? Þetta varðar okkur ekkert. Svo voru náttúrlega bankar hérna, þetta voru alþjóðlegir bankar. Þetta er eins og vatnið, peningar leita hvert sem er. Peningaþvætti, sektir sérstaklega geta stundum verið það lágar að það skiptir ekki máli. Þess vegna eru komnar veltusektir og annað slíkt til að þær bíti. Það er bara ótrúlegt að ákvæðinu skyldi hafa verið breytt um veltusektina varðandi fjarskiptafyrirtæki. Þetta er sú kynslóð sekta sem er að koma, þannig að kerfið þarf að geta tekið á þessum málum, rannsakað og ákært í þeim og svo þurfa sektirnar að bíta líka.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessa lagabreytingu. Það hefur skort mjög á að orða þetta ákvæði vel og ég fagna því að við séum að lögfesta þessar breytingar. Svo vildi ég líka vekja athygli á því að ég náði ekki að banka og biðja um að fá að fara í andsvar áður en hæstv. ráðherra lauk máli sínu áðan. Þetta á mögulega betur heima þar. En allt í lagi, ég held mig bara við þetta. Ég er hins vegar að velta því fyrir mér hvers vegna þetta frumvarp er í farvegi núna en ekki á síðasta kjörtímabili þar sem tilmælum starfshópsins var beint til dómsmálaráðuneytisins. Þetta er tiltölulega einfalt frumvarp sem varðar nauðsynlegt málefni, eins og fram hefur komið í dag. Eins er ég að velta því fyrir mér hvort atvikið í Namibíu hafi leitt til þess að starfshópurinn hafi beint þessum tilmælum til dómsmálaráðuneytisins varðandi nauðsynlegar lagabreytingar er varðar erlend mútubrot. Forseti. Í greinargerðinni kemur líka fram að vinnuhópurinn hefur lýst áhyggjum yfir því að íslensk stjórnvöld hafi ekki enn lokið við rannsókn á einu einasta sakamáli er varðar mútugreiðslur til erlendra, opinberra starfsmanna. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Hversu mörg mál eru það sem standa enn órannsökuð? Hvað veldur þessum seinagangi? Og hvers vegna er meira púður lagt í að rannsaka stolinn síma en að rannsaka mútur til erlendra, opinberra starfsmanna? Er þetta virkilega forgangsröðunin sem við viljum taka til fyrirmyndar?
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál. Það er uppfylling á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands, hvernig við tökumst á við mútubrot á alþjóðlegum vettvangi. Það er margt í þessu máli, virðulegi forseti. Það sem er undir hér eru tilmæli sem voru sett til íslenskra stjórnvalda árið 2010, virðulegur forseti. Af þeim 17 tilmælum er búið að uppfylla tvenn síðan árið 2010. Síðan þá eru komin 12 ár. Þetta eru þrjú kjörtímabil, í eðlilegu árferði svo sem, þau eru búin að vera fleiri. Hér er verið að bregðast við mjög mikilvægum þætti í þessum tilmælum, það er alveg rétt, það þarf auðvitað að vera hafið yfir allan vafa að það að múta starfsmönnum hjá opinberum fyrirtækjum sé án nokkurs vafa refsivert. Það er auðvitað mjög mikilvægt og það er líka mikilvægt að uppfæra refsirammann eins og kemur fram í þessum tilmælum. En það er ýmislegt annað sem ég klóra mér í hausnum yfir, t.d. að í öll þessi 12 ár hafi ekki verið gripið til neinna aðgerða til að bregðast við þessum tilmælum. Hluti af því er í raun viðbrögð til að tryggja að þróunaraðstoð sem Ísland veitir sé ekki misnotuð, t.d. í þeim tilgangi að múta erlendum opinberum starfsmönnum. Það kemur fram í þessari skýrslu að þetta séu ein af tilmælunum, að fara í fræðslu gagnvart þeim aðilum sem sinna þróunaraðstoð til að fræða þá um merki þess að verið sé að greiða mútur og tilkynningarskyldu þeirra til opinberra aðila á Íslandi gagnvart slíkum grun um brot. Þetta voru tilmæli til Íslands árið 2010. Mikið hefði verið gott að það hefði verið búið að uppfylla þetta áður en Samherjamálið kom upp, þar sem við vitum, við höfum mikil gögn sem sýna fram á að íslensk þróunaraðstoð var í raun misnotuð til þess að arðræna Namibíu. Þetta eru ein af þessum tilmælum sem voru ekki uppfyllt fyrir 12 árum. Mikið af þessu snýst um fræðsluátök, að fræða opinbera starfsmenn, að fræða endurskoðendur, að fræða alla þá sem vettlingi geta valdið í baráttunni gegn þessum brotum, um hvers beri að líta til, um tilkynningarskylduna og um verklagið í kringum svona brot, einfalda fræðsluskyldu. Þar, virðulegi forseti, eru öll tilmælin óuppfyllt, tilmælin frá 2010. Það hefur ekki verið farið í neitt sérstakt fræðsluátak til að bregðast við brotum sem þessum alveg frá því að okkur var bent á að það skorti tilfinnanlega á fræðslu um tilkynningarskyldu, um merki um mútubrot og fleira þvílíkt, ekki neitt. Þetta er allt óuppfyllt og ekki að sjá að einhver vinna sé í gangi við að uppfylla það fyrir næstu skýrslu sem er 2022, árið í ár, 12 árum seinna. Það er auðvitað merkilegt í sjálfu sér, virðulegi forseti, að við höfum nákvæmlega ekkert lagt upp úr því að tryggja að þeim sem ber að fylgjast með brotum af þessu tagi - þeir hafa ekki einu sinni verið upplýstir um það hlutverk, hafa ekki einu sinni fengið neina fræðslu. Það er auðvitað stórkostlega glatað, virðulegur forseti, og vekur upp stórar spurningar um hversu metnaðarlaus við erum á þessu sviði. Þetta er rétt eins og með peningaþvætti, hvers vegna við lentum á gráum lista hjá FATF. Það var vegna þess að það var nákvæmlega engin vinna og engir fjármunir settir í að fylgjast með peningaþvætti á Íslandi. Því var í raun haldið fram blákalt að peningaþvætti færi ekki fram á Íslandi vegna þess að engar tilkynningar um slíkt hefðu borist. En við vorum ekkert að fylgjast með þannig að hvernig í ósköpunum hefðum við átt að finna dæmi ef við vorum ekki að fylgjast með? Það er nákvæmlega sama með erlend mútubrot þar sem við höfum meira að segja skjalfest dæmi, þrjú skjalfest dæmi af málum sem hafa komið inn á borð þar til bærra yfirvalda sem ekkert hefur verið gert með. Það er í þessari skýrslu. Komið hafa þrjár tilkynningar um mútubrot og yfirvöld hafa ekki einu sinni brugðist við, þau hafa ekki opnað rannsókn, þau hafa ekki gert neitt með það. Þetta er auðvitað í eðli sínu frekar undarlegt, virðulegi forseti, þannig að þrátt fyrir að það sé fagnaðarefni að verið sé að taka af allan vafa um að það að múta starfsmönnum opinberra fyrirtækja sé alveg jafn bannað og að múta ráðherrum, skulum við segja, í öðrum löndum er þetta auðvitað alls ekki nóg. Það er vöntun á skilningi í kerfinu hér á mikilvægi þess að vera með vel þjálfaða lögreglu, vel þjálfað yfirvald sem getur sinnt þessu eftirliti. Hæstv. ráðherra talaði áðan í andsvari við mig um að það væri auðvitað ekki hægt að taka lögreglumenn sem eru nýkomnir úr námi og setja þá í efnahagsbrotadeild eða setja þá í að fylgja eftir lögum sem þessum. Nei, en það hefði verið hægt fyrir tíu árum. Þá værum við kannski komin á betri stað núna, eða fyrir 12 árum, þá birtust þessi fyrirmæli. Ég velti fyrir mér varðandi þessi 12 ár hvar valdið yfir þessum málum hefur legið, gott ef það hefur ekki legið nokkurn veginn óslitið, með kannski mjög stuttri undantekningu, hjá flokki hæstv. dómsmálaráðherra. Það er sami flokkurinn og tók sig til þegar hann tók við völdum 2013 og skar niður fjármagn til sérstaks saksóknara um fleiri hundruð milljónir, um leið og hann tók við völdum. Þar með fór greiningargetu okkar, getu okkar til að takast á við efnahagsmál verulega hrakandi. Þannig að maður veltir fyrir sér - hafandi séð þessi tilmæli, sem við fengum fyrir 12 árum síðan, tilmæli sem við vorum að fá endurtekið, aftur og aftur, frá FATF án þess að nokkuð væri gert til að bregðast við fyrr en við vorum komin rakleiðis á gráan lista, sem gerist ekki oft, get ég sagt ykkur, hvað þá gagnvart landi eins og Íslandi - hvort það sé markviss stefna að tryggja að ekki sé hægt að hafa eftirlit með peningaþvætti, með erlendum mútubrotum, með þessum stóru efnahagslegu glæpum sem við vitum að undirheimarnir, sem dómsmálaráðherrar eru svo gjarnir á að tala um þegar þeir tala um forvirkar rannsóknarheimildir og rafbyssuvæðingu lögreglunnar og hvaðeina, hafa takmarkaða aðkomu að. Þessi efnahagsbrot eru sjaldan framin af fólkinu sem lögreglan þarf að nota rafbyssur gegn samkvæmt sumum heimildum. Þessi efnahagsbrot eru framin af þeim sem hafa ítök og völd í íslensku samfélagi og aðgang að aflandsreikningum, lögfræðingum og skattaráðgjöfum til að aðstoða þá við þessa verknaði. Allar götur síðan 2013 a.m.k. hefur ekki verið bætt fyrir þann skaða sem helsta embættið sem á að rannsaka efnahagsbrotamál á Íslandi varð fyrir, eða þá eftirmenn þess eða eftirstofnanir þess í kjölfarið. Allar þær aðgerðir sem ríkisstjórnin sagðist ætla að grípa til í kjölfar Samherjamálsins, hvar eru þær? Hvar eru efndirnar í því? Það sem gerðist var að þeim stofnunum sem fara með rannsóknarábyrgðina í Samherjamálinu voru gefnar einhverjar 200 milljónir, held ég, til að deila á milli sín, eitthvað svoleiðis, í einskiptiskostnað, ef ég man rétt, sem auðvitað ofan í gapandi gat fjárskorts er ekki neitt, virðulegi forseti, og gerir það að verkum að það er ekki hægt að bregðast við með viðeigandi hætti. Þannig að þó að hér sé vissulega verið að stíga skref, verið að breyta lögum til samræmis við tilmæli, er ekki verið að gera það sem mestu máli skiptir, sem er að tryggja að við höfum mannskap, greiningargetu og þekkingu í kerfinu til að í fyrsta lagi verða vör við svona brot, vera meðvituð um hvert eigi að leita og bara geta komið þeim áfram á tilsettum tíma. Ég kalla því eftir að gerð verði gangskör í þessum málum og ef ríkisstjórnin vill virkilega að láta trúa því um sig að henni sé annt um að bregðast við málum sem þessum, vilji ekki líta undan, þá þarf augljóslega að gera miklu betur og það þarf augljóslega að uppfylla öll 17 tilmælin, ekki bara tvenn 12 árum síðar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að leggja fram þetta mál. Ég styð það auðvitað í öllum meginatriðum og hugsunina þarna á bak við en mig langar samt að hefja mál mitt á því að benda á það er eitthvað ævintýralega skakkt við þá mynd að á sama tíma og hæstv. dómsmálaráðherra leggur til þessa breytingu á lögum, sem á að treysta úrræði til að bregðast við mútubrotum, skuli aðstoðarmaður þessa sama dómsmálaráðherra í útvarpsviðtali grafa undan þeirri starfsemi fjölmiðla sem hefur upplýst um stórt mútumál sem er til rannsóknar og skekið hefur samfélagið um langt skeið með því að rukka fjölmiðla um heimildarmenn sína í einum anga málsins. Þetta finnst mér eiginlega að vera eitthvað sem við þurfum að ræða samhliða því máli sem hér er til umfjöllunar því að það er alveg hárrétt sem kom fram áðan hjá hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, og reyndar fleirum sem tekið hafa til máls, að það er ekki nóg að setjast niður og styrkja lög með lagagreinum. Það verður að styrkja öll úrræði sem eru til staðar til að framfylgja þessum sömu lagaúrræðum. Það er ekki hægt að demba auknum skyldum á þá sem sjá um þessi mál án þess að huga að því samhliða að úrræðin til þess að takast á við málin, rannsaka þau, koma þeim í saksókn og til dómstóla og þar fram eftir götunum, sitji ekki á hakanum á meðan. Þetta þarf auðvitað hanga saman. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram þegar menn eru að tala um lögreglu, ákæruvald, dómstóla, samkeppniseftirlit, fjármálaeftirlit, jafnvel umboðsmann Alþingis og fleiri sem eru varðmenn almennings gagnvart valdinu, getum við sagt, þótt í einhverjum tilfellum sé þetta hluti valdsins líka. Þetta er algjört lykilatriði þegar við ræðum þessi mál. Þess vegna geri ég það að umtalsefni að á sama tíma og við erum að ræða þetta hér þá skuli aðstoðarmaður hæstv. ráðherra fara fram með þeim hætti sem hann gerði í útvarpsþætti í gær. Mér finnst þetta algjörlega síðasta sort, einfaldlega vegna þess að á meðan við erum að tala um að styrkja svona úrræði og styrkja viðleitni og kraft til að takast á við brot þá er það algerlega fyrir neðan allar hellur að grafið sé undan viðleitni þeirra sem oftast eða a.m.k. mjög oft upplýsa um svona brot. Það er alveg rétt sem kom fram áðan hjá hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, að eðli svona mála er þannig að við heyrum oft fyrst af þeim í fjölmiðlum og þess vegna myndi ég vilja nefna þetta tvennt saman, þ.e. annars vegar hvernig menn tala um fjölmiðla, hvernig menn grafa undan viðleitni þeirra til að upplýsa um það sem oft liggur í þagnargildi og þrífst einhvern veginn í skugganum, því að eftir höfðinu dansa limirnir. Það er bara svoleiðis. Af því að við erum að tala um mútur þá er stærsta einstaka málið sem við þekkjum úr samfélagsumræðunni undanfarin ár auðvitað þessi meintu brot stjórnenda Samherja um að hafa mútað háttsettum aðilum. Og við skulum algerlega að halda því til haga að það er enn þá verið að rannsaka það mál og öll kurl ekki komin til grafar í því. En a.m.k. var þungi þess sem fram kom í umfjöllun fjölmiðla um þetta slíkur að fólk bíður eftir því að sjá hver niðurstaðan verður og ég held að allir geti slegið því föstu að þetta leit a.m.k. ekki vel út þegar fjölmiðlarnir voru að fjalla um þetta. Þannig að atburðarásin í því er einhvern veginn sú að það gerast einhverjir atburðir úti í heimi sem enginn veit um. Það eru fjölmiðlar sem upplýsa um það. Viðbrögð þeirra sem verið er að rannsaka og skoða af hálfu fjölmiðla og síðan auðvitað af hálfu yfirvalda í framhaldinu eru þau að ráðast mjög heiftarlega gegn fjölmiðlunum með alveg einstaklega svívirðilegum hætti, svo svívirðilegum að fjölmargir ráðherrar, aðspurðir reyndar oft frekar en að þeir hafi gert það af fyrra bragði, tóku undir þá allsherjarfordæmingu sem í samfélaginu var á vinnubrögðum þess fyrirtækis sem hér átti í hlut og við þekkjum öll mætavel og ég er að tala um í þessu samhengi. Síðan þegar við erum á þeim stað, á sama tíma og við erum að ræða þetta mál núna, að fjölmiðlamenn eru með réttarstöðu sakbornings í máli - og við skulum alveg gefa því það svigrúm að menn geta haft alls konar skoðanir á því hvort það sé rétt eða ekki. Það eru bara uppi mismunandi sjónarmið um það. En a.m.k. að við notum ekki tækifærið til þess, hvort sem það eru þá ráðherrar, aðstoðarmenn ráðherra eða aðrir handhafar valds, að dreifa því út um allar koppagrundir að fjölmiðlafólk sem sinnir störfum sínum sé bara rétt eins og hver annar þegar kemur að þessum málum þegar allir þekkja og vita og þurfa að viðurkenna af sanngirni þegar rætt er um þessi mál að réttarstaða og vernd fjölmiðla er auðvitað allt önnur heldur en gefið er til kynna þegar er verið að ræða um þessi mál. Þetta myndi ég mjög gjarnan vilja hafa í huga hér þegar við erum að tala um það mál sem liggur fyrir vegna þess, eins og ég sagði áðan, að það er ekki nóg að breyta lögum, hugsun þeirra sem framfylgja lögunum, valdhafar verða að tala með þeim hætti, bæði um eftirlitsstofnanir, um lögreglu, dómara, saksókn og fjölmiðla, að það sé raunverulegt bit í því þegar verið er að setja lög hér á hinu háa Alþingi. Við erum í þeirri stöðu þegar við erum að tala um mútubrot að við förum beint í það sem við sjáum í sjónvarpsþáttum og bíómyndum þar sem brún peningaumslög skipta um hendur eða feitar millifærslur fara á milli reikninga eða eitthvað þess háttar. En það er forvitnilegt að skoða þetta í sögulegu samhengi vegna þess að lengi vel var til þekkt hugtak á Íslandi sem kallaðist fyrirgreiðslupólitík. Það var svolítið vítt hugtak í umræðu en partur af því sem við kölluðum fyrirgreiðslupólitík var ekkert annað en það sem vel mætti heimfæra undir almennan skilning fólks, óháð lagaskilgreiningu, á því hvað eru mútur, þ.e. þegar menn notfæra sér vald sitt til að koma einhverjum málum í gegn, til að mynda gegn einhverjum miklum stuðningi. Það þarf ekkert endilega að vera fjárhagslegur stuðningur, það getur verið annars konar stuðningur. Fólk í valdastöðum þarf að gæta að sér. Sem betur fer erum við farin að tala öðruvísi um þessi mál núna en við gerðum fyrir einhverjum áratugum síðan en mér finnst mikilvægt að hafa þetta samhengi í huga því að þegar við erum að tala um þessa hluti almennt séð þá erum við ekki alltaf að tala um þessi stærstu mál. Það er fjölmargt þarna undir smærra sem þarf að ná að komast inn í lög og vera hægt að taka á. Síðan myndi ég mjög gjarnan vilja fá að árétta þakkir til hæstv. ráðherra um að mæla fyrir þessu máli. Ég vona að orð okkar sem hér erum að tala um það að eftirfylgnin þurfi að eiga sér stað, bæði þegar kemur að rannsókn mála, þegar kemur að lögreglunni, þegar kemur að dómstólum, þegar kemur að ákæruvaldi, það má henda inn í jöfnuna líka í stærra samhenginu samkeppniseftirliti, fjármálaeftirliti, eins og ég nefndi áðan, að þetta tvennt verði ekki aðskilið, þ.e., lagabreytingar og vilji Alþingis og síðan raunveruleg tæki og tól þeirra sem fara með málin. Þá árétta ég enn og aftur: Fjölmiðlar gegna þar veigamiklu hlutverki og það er ekki heppilegt að á sama tíma og við erum að ræða þetta hér í þinginu skuli þeir sem fara með framkvæmdarvaldið, hvort sem það eru ráðherrar eða aðstoðarmenn ráðherra eða aðrir, tala með þeim hætti sem þeir hafa gert um fjölmiðla og grafið undan krafti þeirra og vilja til að ljóstra upp um mál sem nákvæmlega eru undir í þessari umræðu hér.
Forseti. Þetta er mikilvægt mál, þó að það sé ekki stórt að umfangi eru hér, eins og sagt hefur verið, nauðsynlegar breytingar á almennum hegningarlögum til að unnt sé að bregðast við tilmælum vinnuhóps Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar, OECD, um mútur í alþjóðlegum viðskiptum. En mig langaði til að fjalla pínulítið um þetta í því samhengi sem ég hef unnið í á öðrum vettvangi, þ.e. gagnvart gæðaeftirliti. Gæðaeftirlit er gríðarlega mikilvægur partur af heildarsamhengi svona reglna sem við höfum um ýmislegt, eins og t.d. mútur. Að sinna gæðaeftirlitinu er oft eitthvað sem sett er í annan forgang. Það er nauðsynlegt að setja lögin og reglurnar og það er nauðsynlegt að hafa alla vega starfsemi sem nær að sinna augljósustu verkefnunum og helstu áskorunum; kærum og ýmsu svoleiðis. En undir niðri liggur alltaf tilraun til að fara ekki eftir reglum út af einhvers konar von um gróða eða eitthvað því um líkt ef ekki er farið eftir settum reglum. Þetta ættum við að þekkja í gegnum tíðina, að í öllum löndum eru settar ákveðnar reglur, í rauninni leikreglur, um það hvernig við viljum haga samkeppnisfyrirkomulaginu. Ef sumir brjóta þær reglur og komast upp með það þá fá þeir einhvers konar forskot á aðra. Mútur eru ein leið til að komast í ákveðna greiðastarfsemi jafnvel gagnvart aðilum sem eiga að sinna þessu eftirliti og koma í veg fyrir að einhver fái óeðlilegt forskot umfram annan. Þess vegna er það rosalega mikilvægt að sá vettvangur sé óvefengjanlegur og að rosalega mikil áhersla sé lögð á gott gagnsæi á slík störf. Mér finnst vera keimur af því t.d. í þessari greinargerð sem fylgir þessu frumvarpi, í orðunum, eins og það hafi ekki verið klárað - eða eins segir þar, með leyfi forseta: „Í skýrslunni lýsir vinnuhópurinn áhyggjum af því að íslensk stjórnvöld hafi enn ekki lokið við rannsókn á einu einasta sakamáli er varðar mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna.“ Þetta er setning sem slær mann á þann hátt að maður spyr sig svona í gæðaeftirlitsham: Nú, er það kannski af því að það eru engin slík mál? Ef ekki, af hverju er það þá ekki sagt? Eru einhver slík mál þá til staðar. Og ef svo er, hverjar eru ástæðurnar fyrir því? Er ekki eðlilegt ef þetta á að vera tæknileg leiðrétting á þessum reglum og lögum, að útskýra það kannski á einhvern þann hátt að við sem erum í löggjafarvinnunni skiljum samhengið við þessa tæknilegu galla, þá sem verið er að laga? Það er alla vega ekki útskýrt mjög skilmerkilega í greinargerðinni, skýrslan gerir það að vissu leyti á einhvern hátt, en kannski einmitt síður í þessu íslenska umhverfi, alla vega í þeim yfirlestri sem ég náði. Í allri vinnunni hérna nær maður oft ekki dýptinni, maður nær yfirborðinu og það þarf tíma til að fara dýpra og ná tengingunum til að fatta að verið er að tala um ákveðin mál sem er ekkert augljóst að verið sé að vísa í og ná þá heildarsamhenginu. En þar er einmitt þar sem gæðaeftirlitið sinnir aðalvinnunni, að sjá til þess að allir gírar kerfisins séu samstilltir. Og þegar einhver slær ekki í takt einhvers staðar þá á það að vekja athygli þeirra sem sinna því gæðaeftirliti að lögin gegni tilgangi sínum. Því að það er eitt af því sem þarf að gera með allar reglur, eins og t.d. þegar ég var að vinna í gæðaeftirliti í tölvuleikjabransanum, að þar eru bara forrit sem verið er að vinna með, allir þeir sem spila tölvuleikinn spila eftir þessu forriti. Það er hægt að beita ýmsum tækjum og tólum til þess að reyna að svindla á því forriti á einn eða annan hátt. Eitt af því sem alltaf er reynt að vakta er: Hvernig er mögulegt á að svindla á kerfinu? Að vita hvar veikleikarnir liggja, því að það er oft ekki alveg hægt að setja lög og reglur um alveg nákvæmlega allt, ekki hárnákvæmlega allt. En að vita a.m.k. hvar veikleikarnir eru til þess að geta fylgst með þeim er lykilatriði til að koma í veg fyrir að einhver sé að reyna að nýta sér veikleikana. Það er kannski helsta athugasemdin sem ég hef inn í vinnu nefndarinnar, að ná að mála upp mynd af mútustarfsemi á Íslandi, þar sem sagt er að hafi ekki verið einu einasta máli lokið. Hvernig ferli liggur þar á bak við? Hvernig pössum við statt og stöðugt upp á að tilgangur laganna og reglnanna viðhaldi sér? Af því að fólk má vera algjörlega 100% viss um það að það er alltaf einhver að reyna að túlka sig fram hjá lögunum, fara tæknilega séð eftir lögunum en nýta þau á þann hátt sem er kannski ekki alveg eins og átti að fara með þau, eða beinlínis bara brjóta þau, að sjálfsögðu. Það gerist bara. Mannlegt eðli er dálítið mikið þannig að það eru alltaf einhverjir sem reyna að græða meira ef þeir telja sig geta komist upp með það, jafnvel þótt þeir telji sig ekki einu sinni geta komist upp með það en bara alla vega á meðan þeir geta komist upp með það, og þá er þeim nokk sama. Það er óhjákvæmilegt. Ef við værum ekki með svoleiðis fólk þá þyrftum við mjög lítið á lögum og reglum að halda. Það er merkilegt að í rauninni er allt þetta starf sem við vinnum einmitt til þess að vinna gegn þeim sem eru stöðugt að reyna að svindla á öðrum. Ansi mikið umstang til að reyna að koma í veg fyrir það. Margir segja á móti að við ættum þá bara að sleppa öllum reglum. En við vitum líka að við byrjuðum þar en það gekk ekkert upp. Þá var það bara sá sem var stærstur og sterkastur o.s.frv. sem réði öllu og þá var ákveðið ógnarvald, það var konungsveldi o.s.frv. Við höfum verið þar. Það virkaði ekki. Það þýðir þó ekki að núverandi kerfi sé best. Við erum alltaf að reyna að leita að leið til að gera hlutina betri, en við vitum það alveg að við förum ekki í samfélag þar sem við sleppum öllum reglum og höfum sjálfstjórnandi markaði eða eitthvað því um líkt. Það bara gengur ekki. Það virkar ekki. Þannig að miðað við það þá þurfum við að vakta að kerfið sem við reynum að setja okkur í sameiningu virki á þann hátt sem við teljum að sé sanngjarnt fyrir alla, að allir séu að spila sama leik. Ég vil leggja það inn í störf nefndarinnar og spyrja þessara spurninga: Hvernig liggur landið í þessu? Af hverju er ekki búið að klára eitt einasta mál er varðar mútubrot? Hvernig eru birtingarmyndir mútubrota almennt séð á Íslandi? Ég kallaði eftir spillingarsögum hérna fyrir nokkrum árum síðan, bara nafnlaust, af því að að hluta til var ég með tilgátu um að fólk skildi jafnvel ekki hvað spilling væri, það væri með einhverja skekkta mynd, jafnvel einhverja kvikmyndamynd af því hvað spilling væri í raun og veru. Því að ýmislegt eins og frændhygli er spilling í opinberu samhengi, en ef Jón úti bæ á einkafyrirtæki og ræður bróður sinn eða frænda sinn eða eitthvað svoleiðis þá er öllum sama, hann má gera það sem hann vill með sitt einkafyrirtæki. En um leið og það er komið út í opinbert, sameiginlegt apparat þá er það orðin spilling, að gera það sem telst jafnvel eðlilegt innan einkaframtaksins. Þannig að ég spurði einfaldlega, bara opið: Er fólk með einhverjar sögur um spillingu? Bara til þess að fá hugmyndir fólks um það hvað það teldi vera spillingu og jafnvel einhver dæmi úr raunveruleikanum til þess að birta og sýna fólki dæmi um hvað spilling væri til þess að það myndi kannski læra það ef það sæi að það að - ja, við höfum nokkur dæmi um það í Verbúðinni, eins og með kaupin á áfengiskössunum o.s.frv. Það var svipað dæmi í einu af svörunum sem ég fékk. En eitt svarið sem ég fékk var: Ég greiddi eftirlitsmanni 50.000 kr. á ári til þess að láta fyrirtækið mitt vera. Bara eins borðleggjandi og hægt væri að hafa það, bara dæmi um það nákvæmlega hvernig beinharðir peningar eru settir í vasa opinbers starfsmanns til að sleppa eftirliti, sem býr þá til alveg þó nokkuð mikinn aðstöðumun þess aðila gagnvart öllum öðrum. Við þekkjum kennitöluflakkið fram og til baka. Það er ekki enn þá búið að laga það. Það vantar þetta gagnsæi í fyrirtækjarekstur til að fólk viti við hverja það er í rauninni að eiga viðskipti, því að þú vilt ekki þurfa að brenna þig á því aftur og aftur að eiga í viðskiptum við sama aðila sem er síðan sífellt að stinga af frá ógreiddum skuldum, bara af því að hann skipti um kennitölu og er með eitthvert annað nafn núna á bak við fyrirtækið en er í raun og veru sami aðili og þú brenndir þig á síðast. Lögin um raunverulega eigendur koma til móts við þetta, tvímælalaust. En gagnsæið vantar, aðgengið að þessu vantar, t.d. aukið aðgengi að hluthafaskrá og það þarf að uppfæra hana oftar og hraðar. Það er búið að laga þetta að vissu leyti með gjaldfrjálsan aðgang að fyrirtækjaskrá, það var stórt skref sem var tekið hérna þegar frumvarp Pírata var samþykkt. Svo voru Píratar með frumvarp um gjaldfrjálsan aðgang að hluthafaskrá og ársreikningaskrá. Ráðherra kom með breytingar á ársreikningaskrá þannig að það yrði gert gjaldfrjálst að nálgast hana. Þar eru náttúrlega líka vissar upplýsingar um hluthafa. En það vantar einmitt grunninn þarna, að hluthafaskráin sé opin og aðgengileg og sé uppfærð reglulega, þannig að þegar það eru gerðar breytingar þá uppfærist sjálfkrafa aðgengilegur gagnagrunnur um það hver á hvað og hvar. Ekkert óeðlilegt við að þetta sé aðgengilegt öllum. Þannig að það er rosalega margt í þessu umhverfi sem við þurfum að laga, sérstaklega hvað varðar gagnsæi og í rauninni bara ákveðna kennslu í því hvað spilling er. Við lærum ekkert rosalega mikið á það í æsku hvað ofbeldi er, sem gerir það að verkum að við beitum því jafnvel sjálf eða áttum okkur ekki á því þegar við verðum fyrir því að verið sé að beita ofbeldi. Á nákvæmlega sama hátt er það stundum rosalega mannlegt að redda bara vini sínum einhverri vinnu eða eitthvað svoleiðis. En þegar það er gert í ákveðnum tilvikum þá er það spilling en ekki í öðrum tilvikum. Að við þekkjum muninn þarna á milli er eitthvað sem er algerlega nauðsynlegt og við þurfum að gera betur í því efni.
Herra forseti. Mútur, þær gerast ekki á Íslandi. Eða hvað? Peningaþvætti, það gerist ekki á Íslandi. Eða hvað? Íslendingar myndu aldrei múta eða þvætta peninga eða eiga leynilega aflandsreikninga. Eða hvað? Virðulegi forseti. Ef aðgerðir Sjálfstæðisflokksins í þessum málum eru skoðaðar þá er okkur talin trú um að þetta gerist ekki á Íslandi. Það að múta einhverjum getur verið mismunandi eftir skilgreiningu. Ég starfaði hjá alþjóðlegu fyrirtæki einu sinni þar sem það að gefa opinberum starfsmanni einhvers ríkis eitthvað meira en penna að gjöf var skilgreint sem mútur. Það að bjóða viðkomandi út að borða var skilgreint sem mútur. Það að gefa viðkomandi eitthvað aðeins stærra en pennann, kannski eitthvert smá markaðsdót sem við vorum með, var skilgreint sem mútur. Þessu þurftum við að fara eftir. Það er nefnilega þannig að það er dæmt fyrir mútur á Íslandi. Það hefur ekki verið dæmt fyrir mútur gagnvart erlendum opinberum aðilum en það hefur verið dæmt fyrir mútur og það að þiggja mútur á Íslandi. En þrátt fyrir að þessi brot gerist hér á landi reynir Sjálfstæðisflokkurinn að gera þeim sem eiga að rannsaka eða sækja til saka fyrir þessi mál lífið erfitt. Lög eins og það frumvarp sem verið er að bera fram hér í dag eru ekki sett fram fyrr en seint og um síðir og þá einungis vegna þess að Ísland var komið á válista og það var byrjað að sparka í rassinn á ríkisstjórninni að fara að gera eitthvað í þessu ellegar myndum við ekki geta tekið þátt í alþjóðlegu umhverfi. Fjármagnið er skorið niður til eftirlitsaðila og rannsakenda. Það er fallegt að tala um að það þurfi að þjálfa fólk en setja svo enga peninga í það. Fjölmiðlar, sem eru oftast þeir sem fjalla opinberlega um þessi mál því að ekki þorir almenningur að tala um þau, eru ofsóttir, jafnvel af ráðherrum Sjálfstæðisflokksins. Og við þurfum því að spyrja okkur: Af hverju? Af hverju er okkur talin trú um að ekkert sé að gerast? Af hverju er ekkert gert til að bæta þetta? Af hverju er ekki sett fjármagn í þetta? Af hverju eru fjölmiðlar ofsóttir? Við hljótum að spyrja okkur: Er einhvers staðar óhreint mjöl í pokahorninu?
Virðulegur forseti. Ég vil sérstaklega þakka fyrir þær ræður sem hafa verið hér málefnalegar í umfjöllun um þetta mikilvæga mál og sérstaklega bar þar af ræða hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur og það voru ágætar ábendingar frá Eyjólfi Ármannssyni og Sigmari Guðmundssyni. Það sem kom m.a. þar fram var að líta á þessar stofnanir sem hér eiga undir sem innviði og ég get verið sammála því að þetta eru innviðir sem þurfa að vera traustir og þarf að styrkja. Þær fullyrðingar sem hér hefur síðan verið haldið á lofti um vilja ráðherrans og ákveðinna aðila þingflokks til að grafa undan getu eftirlitsstofnana, stunda vinahygli, greiðastarfsemi og fyrirgreiðslupólitík jarða sig sjálfar og er ekki svaraverðar. Mútur, efnahagsbrot og jafnvel hryðjuverk, eins og hér var orðað af einum málshefjanda, eru auðvitað hluti af skipulagðri brotastarfsemi og það er skipulögð brotastarfsemi sem á stærsta þáttinn í öllum slíkum afbrotum. Skipulögð brotastarfsemi hefur skotið rótum á Íslandi og ekki nóg með það, henni er að vaxa fiskur um hrygg. Glímunni við þennan vágest verður ekki mætt öðruvísi en að styrkja þær stofnanir sem eiga við þetta að etja. Þeir sem hafa kynnt sér skýrslur lögreglunnar um skipulagða brotastarfsemi sjá hvað kemur þar fyrst fram í þessum stofnunum sem allir eru sammála um að þurfi að styrkja og bera traust til, þrátt fyrir meinta niðurrifsstarfsemi Sjálfstæðisflokksins sem sumir reyna að halda hér fram með órökstuddum dylgjum. Það verður gert með því að þjálfa fólk. Það verður gert með því að mennta fólk og fjölga fólki. Við þurfum þó að vera viss um það hvað við erum að fá fyrir það sem við leggjum í þetta og hvort við getum gert kerfið skilvirkara. Það sem stendur upp úr, og það sem fólk sem talaði hæst um að það þurfi að styrkja stofnanirnar og efla þær talar síðan niður, eru víðtækari heimildir til að geta gripið inn í rannsóknir á fyrri stigum, fyrirbyggjandi rannsóknir, fyrirbyggjandi eftirlit. Það er grundvallaratriði til að geta tekist á við þessa málaflokka. Ég fór yfir það í ræðu minni áðan hvernig íslensk lögregluembætti eru í raun vopnlaus þegar upplýsingar berast frá lögregluembættum nágrannalanda okkar varðandi starfsemi eða einstaklinga sem ástæða er til að fylgjast með. Lögin heimila það ekki. Þetta er lykilatriði og við þessu er ég að bregðast, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins á Alþingi, dómsmálaráðherra í umboði Alþingis og þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Við þessu erum við að bregðast með því að leggja fram frumvörp til að styrkja þessar valdheimildir, til að styrkja þessa starfsemi. Í fjárlögum fyrir þetta ár, við afgreiðslu þeirra á síðasta ári, var hátt í milljarði bætt við í fjáraukalögum og fjárlagagerð til að styrkja þessar stofnanir, undir forystu Sjálfstæðisflokksins, hátt í 1.000 milljónum. Svo geta menn raupað hér í einhverjar aðrar áttir, algerlega órökstuddar dylgjur. Við erum á þessari vegferð og stefna okkar er skýr. Við ætlum að bregðast við þessum vágesti sem er í íslensku samfélagi og lýtur að skipulagðri brotastarfsemi, lýtur að mútustarfsemi og öðru slíku, viðbrögðum lögreglu til þess að geta varið sjálfa sig og varið borgarana, viðbrögðum lögreglu til að geta rannsakað mál, saksóknara til að saksækja mál og dómstólunum til að dæma. Við erum á þeirri vegferð og ég fór ágætlega yfir það í ræðu minni fyrr í dag. Það hefur verið spurt hér: Af hverju kemur þetta mál núna? Þetta málið er búið að vera í ákveðnum undirbúningi. Við vitum hvernig þingið var á síðasta ári. Það hefði örugglega komið fram á síðasta ári ef tækifæri hefði verið til þess. Þannig að það má að einhverju leyti rekja til þeirra aðstæðna sem voru á árinu 2020 í starfsemi Alþingis. Hversu mörg mál eru til umfjöllunar eða rannsóknar, ég hef ekki töluna yfir það, hv. þm. Lenya Rún Taha Karim, því miður ekki, en það er hægt að afla þeirra upplýsinga. Úr þeim málefnalegu ræðum sem hér hafa verið fluttar tek ég með mér hvatninguna um að gera betur, tek með mér hvatninguna um að skoða þessi mál enn frekar. Eins og ég hef sagt ykkur eru fleiri mál sem tengjast þessu á leiðinni til hv. Alþingis og ég vænti góðs samstarfs í því og einnig því að þegar við erum búin að sjá hvernig skoðun okkar á því hvernig við getum lagað starfsferla, náð aukinni skilvirkni fram í nýtingu á því fjármagni sem við höfum til umráða - sem er umtalsvert og hefur vaxið mikið á undanförnum árum, hvað sem aðrir segja þá hafa vaxið mikið framlög til löggæslumála, rannsóknarmála, saksóknara, til allra þessara þátta hafa framlögin aukist á síðustu árum og við erum að halda áfram á þeirri vegferð. Í ljósi umræðunnar vænti ég skilnings á því að við munum þurfa að gera betur í þeim efnum. En þegar ég legg þá tillögu fyrir þingið, sem birtist reyndar í fjármálaáætlun væntanlega í vor og svo við fjárlagagerð á næsta ári, þá vil ég hafa það vel rökstutt og kortlagt í hvað þeir peningar fara og hvað skattborgarar landsins fá fyrir þau auknu framlög sem nauðsynleg eru inn í þessa málaflokka.