Borist hefur bréf frá 6. þm. Norðaust., Njáli Trausta Friðbertssyni, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í gær, mánudaginn 7. maí, tók því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann Valgerður Gunnarsdóttir. Valgerður Gunnarsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.
Með bréfi, dagsettu 7. maí 2018, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Heilsugæsla á landsbyggðinni; Ríkissaksóknari; Bílanefnd ríkisins; Skuldbindandi samningar átta ráðuneyta; Samningar um æskulýðsmál og Rannsóknarframlög til háskóla.
Borist hefur bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 763, um fjölda hælisleitenda og dvalartíma þeirra hér á landi, frá Ólafi Ísleifssyni. Þá hafa einnig borist þrjú bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 742, um áætlaðan kostnað við byggingarframkvæmdir Landspítalans við Hringbraut, frá Ólafi Ísleifssyni, á þskj. 743, um þarfagreiningu vegna byggingarframkvæmda Landspítalans við Hringbraut, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 735, um opinber störf utan höfuðborgarsvæðisins, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur.
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, utanríkisráðherra, dómsmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Það er óhætt að segja að nýútgefin skýrsla vísindanefndar um loftslagsbreytingar sé kolsvört. Hún er svo svört að við höfum ekki efni á að að ræða hana úr skotgröfum heldur verðum við að ná breiðri sátt innan þingsins um aðgerðir í þessum mikilvæga málaflokki. Það er ljóst að markmið í Parísarsamkomulaginu munu ekki duga og því verða þjóðir að taka á sig auknar skuldbindingar - og Ísland nær ekki einu sinni þessu markmiði. Útstreymið mun beinlínis aukast um allt að 99% til ársins 2030 nema ráðist verði í róttækar aðgerðir. Í skýrslunni eru nefndir þrír aðilar sem þykja hafa staðið sig sérstaklega vel og er ríkið ekki á meðal þeirra. Það eru Vegagerðin, Landsvirkjun og Reykjavíkurborg. Íbúar höfuðborgarsvæðisins eru nú um 64% landsmanna og áætlað að það verði fjölgun upp á 70.000 íbúa til ársins 2040, fyrir utan auðvitað þær 2 milljónir ferðamanna sem ferðast hér um árlega. Það er því brýnt að leysa samgöngumál höfuðborgarsvæðisins sérstaklega. Losun jarðefnaeldsneytis er nefnilega langstærsti áhrifaþáttur loftslagsbreytinga og mannvirkjagerð er líka stór sökudólgur. Þétting byggðar og borgarlínan eru stór þáttur í baráttu Reykjavíkurborgar gegn loftslagsbreytingum og það er beinlínis sérkennilegt að ekki komi fram ótvíræðari stuðningur ríkisstjórnarinnar við áform borgarinnar þegar kemur að þeim risamálum. Markmiðum stjórnarsáttmálans um loftslagsmál verður ekki náð nema gripið verði til stórfelldra aðgerða í almenningssamgöngum. Er hæstv. ráðherra sammála mér um það? Með hvaða hætti hyggst ríkisstjórnin styðja Reykjavík og önnur bæjarfélög á höfuðborgarsvæðinu þegar kemur að þessum áformum? Ætla stjórnvöld að taka þátt í fjármögnun stærsta umhverfisverkefnis Íslandssögunnar, borgarlínunnar? [[Gripið fram í: Nei.]]Og finnst hæstv. fjármálaráðherra fjármálaáætlun vera nógu skýr þegar kemur að þessu?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef mér skjátlast ekki held ég að hann hafi kallað mig fjármálaráðherra, sem er nú kannski alveg eftir bókinni en við sættum við okkur við það í bili. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmanni að sú skýrsla sem unnin var að beiðni ráðuneytisins, og er þriðja vísindaskýrslan sem unnin er hér á Íslandi um loftslagsbreytingar, og var stýrt af Veðurstofu Íslands, dregur upp þá mynd að hér hafi orðið allmiklar breytingar vegna loftslagsbreytinga, á lífríki og líka á físískum þáttum eins og jöklum, og að hér sé að vænta breytinga sem við verðum að líta til í framtíðinni. Þar er ekki síst verið að horfa til þess að Íslendingar þurfa líka að aðlagast loftslagsbreytingum þó að við þurfum fyrst og fremst að sjálfsögðu að draga úr losun til að koma í veg fyrir að breytingarnar verði. Þar erum við hluti af alþjóðasamfélaginu og þar hefur ríkisstjórnin, sem hér er við völd núna, tekið þann pól í hæðina að fylgja Evrópuþjóðum, eins og hv. þingmaður veit, með því að stefna að 40% samdrætti árið 2030 í útlosun gróðurhúsalofttegunda en ganga síðan skrefinu lengra árið 2040 og ná þá fram því sem kallast kolefnishlutleysi. Í ráðuneyti mínu er verið að vinna að gerð aðgerðaráætlunar sem tekst á við þessi mál og hvað varðar sérstaklega skuldbindingar Íslands gagnvart Parísarsamkomulaginu. Nýju loftslagsráði verður síðan falið að skoða hvaða leiðir eru fyrir hendi þegar kemur að kolefnishlutleysinu en það er alveg ljóst að við þurfum að ná árangri á þessum sviðum. Ég kem betur að sérstökum spurningum á eftir í seinna svari.
Herra forseti. Ég bið hæstv. ráðherra afsökunar á mismælunum en verð að viðurkenna að ég myndi sofa talsvert rórra ef hann væri fjármálaráðherra. Það er ágætt að flagga háleitum markmiðum. Við náum ekki einu sinni þessum 40% og hvað þá að við getum stefnt með einhverri vissu að kolefnishlutleysi, en hér er ég að ræða um borgarlínuna, ég er að tala um að gera hið byggða umhverfi hagkvæmara og skilvirkara því að þar eigum við mest að sækja þegar kemur að loftslagsmálum. Því spyr ég og ég vil fá svör við því: Hvaða fjármunum á að ráðstafa í þetta verkefni? Hversu hárri upphæð og hvernig mun hún dreifast á tímabilið? Það er mjög óljóst í fjármálaáætluninni og reyndar allar yfirlýsingar mjög óljósar. En við þurfum að fá svar við þessu mikilvægasta verkefni samtímans í loftslagsmálum.
Hæstv. forseti. Hvað varðar borgarlínu og samgöngumál almennt, þegar kemur að loftslagsmálum, tek ég hjartanlega undir það að þar eru stór verkefni fram undan, ekki síst hvað það varðar að rafvæða bílaflotann sem ég held að sé næsta stóra verkefnið okkar. En til þess að koma sérstaklega að spurningu hv. þingmanns um borgarlínuna er alveg ljóst að það er vilji hjá ríkisstjórninni til að skoða þessi mál með borginni eins og fram hefur komið hér í sölum Alþingis, bæði hjá þeim sem hér stendur og líka hjá samgönguráðherra. Varðandi það hvernig þetta kemur fram í fjármálaáætlun: Það sem snýr að mínu ráðuneyti í fjármálaáætlun tekur ekki sérstaklega á borgarlínunni enda heyrir hún ekki undir ráðuneyti mitt með þeim hætti. Þeir fjármunir sem koma með fjármálaáætlun í loftslagsmálin eru meiri en við höfum séð hingað til og munu tæpir 7 milljarðar á næstu fimm árum fara í það [[Forseti hringir.]]að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og binda kolefni í jarðvegi og gróðri. Það er það sem er um það að segja hvað varðar mitt ráðuneyti.
Forseti. Heimaþjónusta Karitas hefur í rúmlega 20 ár þjónustað sjúklinga í heimahúsum vegna alvarlegra sjúkdóma. Um 300 manns á ári hafa fengið að njóta þjónustu hjúkrunarfræðinga fyrirtækisins, en í mörgum tilvikum er um að ræða lífslokameðferð þeirra sem eru með krabbamein. Heimaþjónusta Karitas er samt mun meira en bara hjúkrunarþjónusta. Að sinna sjúklingum í heimahúsi dregur úr álagi á heilsugæslu og spítala og þá einkum á krabbameinsdeild Landspítalans og heimahlynningu Landspítalans. Karitas sinnir sjúklingum á mun persónulegri máta en hægt er á spítölum og dregur líka úr álagi þeirra sem nota þjónustuna. Í haust mun þessi heimaþjónusta að óbreyttu leggjast af. Samningar Karitas við Sjúkratryggingar Íslands runnu út í fyrravor og ekkert hefur þokast í samningum við Sjúkratryggingar Íslands um áframhaldandi samstarf. Breytingar sem Karitas vill gera á samningum svo hann endurspegli betur raunveruleikann hafa ekki hlotið hljómgrunn hjá Sjúkratryggingum Íslands. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver er afstaða ráðherra til heimaþjónustu Karitas? Er vilji fyrir því að semja við fyrirtækið um áframhaldandi starfsemi? Hvort vill hæstv. ráðherra sjá þessa þjónustu áfram hjá einkaaðilum sem hafa sinnt henni með prýði eða innan heilsugæslu og/eða Landspítala? Síðast en ekki síst: Ef starfsemi Karitas leggst af 1. september 2018 hvað kemur í staðinn? Hvernig hyggst ráðherra mæta auknu álagi og kostnaði sem mun koma til með að falla á Landspítalann og heilsugæslu í haust? Sérþekking Karitas á líknandi og lífslokameðferð spannar yfir 20 ár. Hvernig mun ráðherra koma í veg fyrir að þessi þekking einfaldlega hverfi þegar starfsemin hættir í haust?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Fyrst af öllu er því til að svara að mitt leiðarljós í öllum viðfangsefnum af þessu tagi er að gæta að því að þjónustan skerðist ekki. Það er auðvitað markmið númer eitt, tvö og þrjú og er oft ansi krefjandi þegar um er að ræða samninga við aðila og samningar á vegum Sjúkratrygginga Íslands um kaup á heilbrigðisþjónustu eru yfir 200 eins og málin standa núna. Karitas hefur sagt samningnum upp eins og málin standa núna og raunar óskað eftir viðtali við ráðuneytið um stöðuna sem upp er komin. Það sem heyrir undir ráðuneytið og mitt embætti er að tryggja að ef samningur Karitas rennur út sé tryggt að Landspítalinn og heilsugæslan taki við keflinu og ekkert rof verði á þeirri þjónustu. Það er auðvitað meginmarkmiðið. Við þurfum að fara yfir stöðuna með okkar sérfræðingum. Ef hv. þingmaður er að velta fyrir sér kostnaði sem hlýst af þjónustunni ef niðurstaðan verði sú að hún færist til Landspítala og/eða heilsugæslunnar yrðu það náttúrlega þeir fjármunir sem núna eru í samningunum.
Forseti. Nú er visst munstur að koma fram sem gæti verið vísbending um að um stefnubreytingu sé að ræða í heilbrigðismálum á Íslandi. Við sjáum þetta með rekstur sjúkrabíla, GET og Hugarafl og nú Karitas. Er það stefna hæstv. ráðherra að ríkisvæða heilbrigðisþjónustu í auknum mæli? Ef svo er, telur ráðherra vænlegt að gera breytingar á því hvernig heilbrigðisþjónustu er háttað án þess að formleg stefna sé komin fram og umræða hafi átt sér stað um hana? Ef ekki er um stefnubreytingu að ræða, hvers vegna strandar áframhaldandi starfsemi Karitas á samningum við Sjúkratryggingar Íslands? Er forstjóri Sjúkratrygginga Íslands ekki að framfylgja stefnu hæstv. ráðherra í málaflokknum?
Virðulegur forseti. Verkefni Sjúkratrygginga Íslands er að sinna tilteknum samningum, þar á meðal þeim samningi sem hér er undir. Það er ekki svo að það verklag sé viðhaft að farið sé til ráðherra með hvern einasta samning og það hvaða rammi er þar undir; ekki með þennan samning frekar en aðra, enda væri ljóst að sú sem hér stendur væri þá ekki að gera mikið annað. Sjúkratryggingar Íslands hafa tiltekið hlutverk og ber að sinna því og gera það. Hins vegar er það svo að við höfum fengið í hendur skýrslu frá Ríkisendurskoðun um að svo kunni að vera að kaupum á heilbrigðisþjónustu sé ekki eins vel háttað og við vildum sjá. Við viljum sjá að það sé gert með markvissum hætti. Ef hv. þingmaður sér stefnubreytingu myndi ég kannski vilja orða það sem svo að stefnubreytingin væri að mínu viti fólgin í því fyrst og fremst að freista þess að hafa heildarmyndina undir í öllum mínum ákvörðunum. Það er það sem ég er að reyna að gera. Og tryggja fyrst og fremst þjónustuna og samfellu í henni og öryggi sjúklinga.
Hæstv. forseti. Mig langar að leita til hæstv. utanríkisráðherra með skýringu á ákveðnu orðalagi. Eins og flestir vita var viðræðum við Evrópusambandið hætt hér fyrir nokkrum árum, viðræðunum í raun slitið. Ýmsar deilur urðu út af því eins og þekkt er. Hins vegar vitum við að ákveðnir flokkar hafa viljað sækja um og jafnvel ganga inn í þetta samband. Einn flokkur hefur daðrað við þetta sem eru Vinstri græn, hafa slegið úr og í. Í skýrslu sem ráðherra kynnti fyrir okkur, gaf hér út fyrir stuttu, sem heitir Gengið til góðs – skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins, er örlítið komið inn á Evrópusambandið og það ferli sem átti sér stað og þá staðreynd að við hættum að vera umsóknarríki. Í textanum kveður hins vegar við tón sem ég hef ekki heyrt áður og mig langar að spyrja ráðherrann hvort eitthvað sé að gerast í ráðuneytinu á hans vakt, hvort menn séu eitthvað að linast í trúnni á að við eigum ekki að vera í Evrópusambandinu. Á bls. 13 stendur, með leyfi forseta: „Tveimur árum síðar kunngerði ríkisstjórnin ESB að gert hefði verið algert hlé á viðræðunum …“ Hvað er algert hlé? Ég hélt að annaðhvort væri hlé eða ekki hlé. Er ráðherrann að gefa annað í skyn í þessu riti -- og ég spyr þá: Er það hluti af díl þessara stjórnarflokka að hafa orðalagið með þessum hætti, að ekki sé skýrar kveðið á um að við erum ekki umsóknarríki og verðum ekki umsóknarríki á næstunni? Þegar viðræðunum var hætt - ef menn vilja nota orðið slitið geta menn það að sjálfsögðu - var alveg skýrt að það var ekkert eftir af þessu ferli. Það kom alveg skýrt fram líka. Bréf það sem var afhent forsvarsmönnum Evrópusambandsins tók af allan vafa um það sem og bréf forsætisráðherra. Því hljótum við að spyrja hvað algert hlé þýðir.
Virðulegi forseti. Ég hef nú átt von á ýmsum spurningum í þingsal en átti ekki alveg von á því að ég yrði spurður að því hvort ég hefði áhuga á því að Ísland gerðist aðili að Evrópusambandinu. [[Gripið fram í.]]Maður reynir að búa sig undir ýmislegt en ég velti fyrir mér hvað það er sem gerir að verkum að einhverjum hv. þingmanni detti þetta í hug. Varðandi einstaka orðalag þá þekkir hv. þingmaður það náttúrlega vel hvernig var gengið frá þessum málum á sínum tíma enda var hann þá utanríkisráðherra. Ég hef ekki fundið neinn áhuga hjá samstarfsflokkum mínum á því að daðra við aðild að Evrópusambandinu, hvað þá að ganga eitthvað lengra. Ég hélt að ég hefði talað frekar skýrt þegar kemur að því hvaða skoðun ég hef á aðild að Evrópusambandinu en það er augljóst að maður þarf að tala eitthvað skýrar en maður hefur gert. Til að upplýsa hv. þingmann teldi ég að það væri afskaplega óskynsamlegt fyrir Ísland að gerast aðili að Evrópusambandinu. Þegar hv. þingmaður skoðar þessa skýrslu sér hann að það hafði alvarlegri afleiðingar í för með sér en fólk er meðvitað um að fara í þessa vegferð. Við reynum að bæta úr því eins og mögulegt er. En ef einhver velkist í vafa um það að sá sem hér stendur sé ekki áhugasamur um að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu er það mér bara frekari hvatning til að tala skýrar um þessi mál. Ég skal reyna að gera það.
Virðulegur forseti. Það er nú einmitt þess vegna sem ég vek athygli á þessu. Hæstv. ráðherra hefur verið býsna skýr fram að þessu í sínum málflutningi. Þess vegna velti ég fyrir mér hvernig svona orðaleikur eða hvað þetta kallast, þar sem talað er um algert hlé, ratar inn í skýrslu ráðherra. Maður veltir fyrir sér hvort þessi texti hafi óvart runnið fram hjá augum ráðherrans þegar verið var að undirbúa skýrsluna í stað þess að þetta sé einhvers konar stefnubreyting. Ég ætla að leyfa mér að túlka það þannig að hæstv. ráðherra sé enn þá þeirrar skoðunar að Íslandi sé best borgið utan Evrópusambandsins. Við hljótum hins vegar að velta fyrir okkur hvort það sé ekki óheppilegt þegar ráðherra kemur með skýrslu inn í Alþingi þar sem velt er upp orðum sem geta ýtt undir aðrar hugmyndir eins og orðin algert hlé, nema það sé til einhvers konar önnur túlkun á því, ég reyndar gáði ekki í íslenska orðabók hvað algert hlé þýðir Ég veit ekki hvort það sé til skilgreining á því þar. Ég hélt að hlé væri bara hlé. Ég túlka því orð ráðherra úr þessum ræðustól þannig að þessi ríkisstjórn sé sama sinnis og sú fyrri, að við eigum ekkert erindi inn í Evrópusambandið og þetta orðalag hafi einhvern veginn smitast inn frá embættismönnum ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Bara svo að það sé alveg á hreinu: Það er ekki þannig að menn detti óvart inn í Evrópusambandið. Það verður að vera stefna viðkomandi ríkisstjórnar og þingmeirihluti fyrir því að sækja um, í það minnsta. Ég get fullvissað hv. þingmenn og aðra um að menn þurfa ekki að hafa neinar áhyggjur af því að íslenska þjóðin vakni upp einn daginn og hafi óvart dottið inn í Evrópusambandið. Það er ekkert að gerast. Hvað varðar orðalag í skýrslum geri ég ráð fyrir að þetta sé tekið upp í takti við það orðalag sem var til staðar þegar menn gengu frá þessu. Ég var ekki þar í embætti utanríkisráðherra. Síðan hafa tvær ríkisstjórnir verið. Hvorug hafði á stefnuskrá sinni að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það hefur enginn nefnt í mín eyru af þingmönnum stjórnarflokkanna að skynsamlegt væri eða æskilegt að hugsa um að gerast aðili að Evrópusambandinu. Það er alveg örugglega ekki á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. Ég get algerlega fullvissað hv. þingmann um það.
Virðulegi forseti. Ég ætla að beina fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um biðlista. Ástæða þess að ég spyr um þetta núna er sú að ég var minntur á það nýlega af einstaklingi sem spurði hvað ætti að ske í biðlistamálum. Hann er með meðaltekjur, 8–9 milljónir á ári, aðgerðin kostar milljón og ég kalla þetta að spara aurinn og henda krónunni. Ég lenti í þessu sama fyrir rúmum 20 árum. Þá reiknaði ég út að það kostaði ekki nema einn fimmta að gera aðgerðina á mér en það var sagt: Nei. Tryggingafélagið Skandia vildi gera þetta og þá var sagt: Nei, það má ekki gera einka, þú ert á biðlista í heilt ár og þú verður bara að kveljast þar. Ég slasaðist nefnilega ekki rétt. Það er þannig á Íslandi að ef maður slasast ekki rétt er maður settur í hálfgert fangelsi þar sem maður á að kveljast í heilt ár, jafnvel tvö, þrjú ár. Hvernig í ósköpunum getur staðið á því að á sama tíma eru t.d. 24 einstaklingar á þessu ári, bara það sem af er þessu ári, á leiðinni til Svíþjóðar í aðgerð sem hefði verið hægt að gera á 75 manns hérna heima fyrir sama pening? Það eru 20 ár síðan ég var á biðlista og það er engin breyting, ef eitthvað er er það verra, og ég spyr fyrst það er engin breyting: Er það stefna þessarar ríkisstjórnar að eftir 20 ár verði sama ástand eða jafnvel verra? Þess vegna spyr ég ráðherra: Hvað er að ske í biðlistamálum og hver er stefnan?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, ekki síst vegna þess hversu mikilvæg og aðkallandi hún er. Það kom fram í máli hv. þingmanns að þetta hefur í raun verið viðvarandi ástand á Íslandi í mjög langan tíma, í mjög mörg ár. Ég hef aðeins setið í embætti heilbrigðisráðherra í tæplega hálft ár en ég er þeirrar skoðunar að ástandið sé óásættanlegt. Ég er þeirrar skoðunar að heilbrigðiskerfi í fremstu röð geti ekki verið þekkt fyrir það að fólk sé sárkvalið, vikum og mánuðum saman, á biðlista eftir aðgerð. Þá er eitthvað skakkt í kerfinu okkar. Það er eitthvað sem er ekki rétt við það hvernig fólk raðast á listann, hvernig forgangsröðun fer fram. Við höfum ráðstafað miklum peningum í það sem kallað hefur verið biðlistaátak í nokkur ár og munum gera það áfram. En að mínu mati er árangurinn ekki nógu mikill. Af þeim sökum hef ég óskað eftir því við mitt ráðuneyti, gerði það fyrir tíu dögum, að fá til mín tillögur um það hvernig þau sjúkrahús sem hafa verið að annast þessar aðgerðir geti stillt betur saman strengi um það hvernig biðlistarnir eru settir saman, hvernig forgangsraðað er á þá og mögulega þá að skilgreindur sé á tilteknum stað vettvangur fyrir þær aðgerðir sem eru mest aðkallandi vegna þess að viðkomandi sé illa kvalinn og geti ekki hvílst. Ég bíð eftir þessum tillögum og vonast til þess að fá þær fyrir lok mánaðarins. Ég er sammála þingmanninum um að þetta er nokkuð sem við getum ekki þolað í velferðarsamfélagi og ekki þar sem heilbrigðiskerfið á að vera í fremstu röð. [[Forseti hringir.]]Ég er líka þeirrar skoðunar að þetta verði ekki leyst með neinum einföldum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Biðlistar í dag, 3.400 bíða eftir aðgerð á Landspítalanum, þar af 1.428, eða 42%, lengur en í 90 daga. 709 sjúklingar á biðlista í febrúar eftir liðskiptaaðgerðum og 385 sjúklingar í bið eftir liðskiptaaðgerðum á mjöðm. Biðtími eftir hjúkrunarheimili hefur lengst. Þar hafa 30% karla og 40% kvenna beðið lengur en 90 daga. Hjá embætti landlæknis í nóvember, 365 einstaklingar voru að bíða eftir hjúkrunarrými. Við erum líka komin með fólk með alzheimer, 200 manns að bíða eftir þjónustu. Biðlistar eru alls staðar að lengjast. Ég segi það alveg eins og er - það er tíu til tuttugu sinnum verra að bíða á biðlista en fara í aðgerðina sjálfa eða lenda í slysinu. Það verður eitthvað að gera. Það er ekki ásættanlegt að dæma fólk eftir því hvernig það slasast, hversu lengi það eigi að kveljast.
Virðulegur forseti. Enn og aftur þakka ég þingmanninum fyrir spurninguna. Ég er sammála því að það þarf að halda þessu máli mjög rækilega á dagskrá. Hv. þingmaður spyr líka um biðlista eftir hjúkrunarrýmum. Í nýrri fjármálaáætlun, sem ég vona að þingið afgreiði með jákvæðum hætti, að því er varðar viðbót í uppbyggingu nýrra hjúkrunarrýma, erum við að taka á þeim þætti, þ.e. með það að markmiði að stytta biðtímann eftir hjúkrunarrými umtalsvert á þessum fimm árum sem er tími fjármálaáætlunar. Það hefur áhrif á kerfið allt saman. Það hefur áhrif á Landspítalann o.s.frv. En það hefur síðast en ekki síst, og auðvitað kannski fyrst og fremst, áhrif á það að draga úr vanlíðan fólks, þ.e. fólks sem býr við sársauka og kvalir, eins og hv. þingmaður bendir hér réttilega á. Ég veit að hv. þingmaður deilir því líka með mér að hin hliðin á þessum peningi er í raun umræðan um verkjalyf og svefnlyf o.s.frv. Það er oftar en ekki svo að það er ástæða fyrir því að fólk [[Forseti hringir.]]neytir slíkra lyfja. Stundum er ástæðan allt of löng og óásættanleg bið.
Herra forseti. Mig langar til þess að beina spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra. Eitt af þeim stóru málum sem hefur verið beðið eftir hér í þinginu lengi er frumvarp til nýrra persónuverndarlaga, en því er ætlað að innleiða persónuverndarreglugerð ESB, skammstafað GDPR. Atvinnulíf og stofnanir hafa verið á fullum krafti að búa sig undir að þetta taki gildi núna í vor. Frumvarpið hefur ekki enn verið lagt fyrir Alþingi þrátt fyrir að það sé búið að vera til meðferðar í ráðuneyti ráðherrans um allnokkra hríð, a.m.k. yfir einar kosningar. Norska Stórþingið fékk sitt frumvarp inn frá ríkisstjórninni norsku í lok mars, er að fjalla um það og hefur til meðferðar í nefnd. Stórþingið hyggst afgreiða málið núna um mánaðamótin ef ég hef skilið það rétt. Þetta er regluverk sem gildir um alla Evrópu. Það er mjög alvarlegt ef það verður gap í því að það taki gildi á Íslandi miðað við önnur Evrópuríki. Það hefur líka um mjög langan tíma legið algjörlega ljóst fyrir að viðmiðunardagurinn er 25. maí þannig að það kemur engum á óvart. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á þessum seinagangi? Af hverju í ósköpunum er þetta frumvarp ekki komið fyrir þingið til umræðu? Í ljósi þess tíma sem gefst til þess að fjalla um málið, sæmir það virðingu Alþingis að taka svona stórmál inn svona seint?
Virðulegi forseti. Forsaga þessa máls er sú að árið 2016 samþykkti Evrópusambandið reglugerð um persónuvernd. Það hefur því legið fyrir að það hefur þurft að taka þessa reglugerð upp í EES-samninginn. EES-ríkin, EFTA-ríkin, eru skuldbundin til þess að taka reglugerðina upp. Ólíkt þeim gerðum sem EFTA-ríkin taka yfirleitt upp á grundvelli EES-samstarfsins er þessi gerð reglugerð, eins og ég nefni hana, ekki tilskipun. Það þýðir að reglugerðina sjálfa þarf að innleiða í EES-rétt eins og hún kemur fyrir algerlega óbreytta. Það hefur því legið ljóst fyrir frá árinu 2016 hvert efni þessarar gerðar væri. Ísland hefur haldið til haga hagsmunum sínum í þessu, hvað varðar fullveldi ríkisins í þessum efnum, og gerði athugasemd við að gert væri ráð fyrir að Ísland tæki þátt í evrópsku persónuverndarstofnuninni án atkvæðisréttar þar í stað þess að styðjast við hið svokallaða tveggja stoða kerfi sem við gerum venjulega þegar við tökum upp samstarf sem þetta á vettvangi EES. Það gekk hins vegar eftir að fá Evrópusambandið til að fallast á að þetta væru mjög sérstakar aðstæður og það yrði ekki fordæmisgefandi í framtíðinni. Með sérstakri yfirlýsingu annarra EFTA-ríkja og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins féllst Ísland á að taka þátt í því að innleiða reglugerðina með þeim hætti að taka þátt í þessari evrópsku persónuverndarstofnun. Það lá ekki fyrir fyrr en um áramótin. Hitt er annað mál að frumvarpið liggur nú nýlega fullklárað fyrir hjá dómsmálaráðuneytinu, hefur verið í kostnaðarmati hjá fjármálaráðuneytinu og í yfirlestri hjá forsætisráðuneytinu. Ég hyggst leggja það fyrir Alþingi á næstu dögum.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið og bíð spenntur eftir því að komast að því hvað næstu dagar eru. Þingið er nú að fara í hlé um nokkra hríð en ég skil það þannig að við séum að tala um á næstu tveimur, þremur dögum. Ég óska þá eftir að hæstv. ráðherra útskýri það betur ef svo er ekki. En ráðherra kom inn á merkilegan hlut sem er sú lausn sem menn finna á stofnanafyrirkomulagi málsins. Mjög margir alþingismenn, ég þar á meðal, eru mjög áhugasamir um stjórnarskrá, tengsl stjórnarskrárinnar og EES-samningsins. Mér finnst þess vegna skjóta svolítið skökku við ef það er ætlast til þess að Alþingi fjalli um þetta fyrirkomulag í einhvers konar flýtimeðferð eða án þess að fá nægilegt svigrúm til að ræða hina svokölluðu einnar stoðar lausn. Nógu mörg stór orð hafa fallið hér í þessum sal og utan hans [[Forseti hringir.]]um það hversu alvarlegt það væri að Ísland væri að beygja sig undir yfirgang Evrópusambandsins á ýmsum sviðum. [[Forseti hringir.]]Þess vegna finnst mér skjóta skökku við hvað okkur er ætlaður skammur tími til að fara vel og vandlega yfir þessi mál.
Virðulegur forseti. Ég vek athygli þingheims á því að þetta frumvarp hefur legið inni á samráðsgáttinni frá því í janúar. Menn hafa því getað kynnt sér efni þess þar. Ég vil líka vekja athygli hv. þingmanns á því, sem ég veit að hann þekkir vel, að frumvarp til innleiðingar á gerð Evrópusambandsins verður alla jafna ekki lagt fyrir Alþingi fyrr en gerðin sjálf hefur verið tekin upp í EES-samninginn. Það gerist á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar. Málið hefur ekki verið á dagskrá hennar hingað til. Þar hefur m.a. strandað á Evrópusambandinu sjálfu, framkvæmdastjórninni. Það hefur ekki verið dráttur af hálfu Íslands í þeim efnum. Síðustu vendingar í málinu eru þær að einhver dráttur kunni að verða á því áfram af hálfu annarra EFTA-ríkja. Það er þannig ekki á forræði Íslendinga að reka málið þar áfram. En ég er alveg sammála hv. þingmanni um að einnar stoðar kerfi er alla jafna ekki boðleg innleiðing við innleiðingu á gerðum Evrópusambandsins. Enda héldum við sjónarmiðum okkar [[Forseti hringir.]]Íslendinga um fullveldi og tveggja stoða kerfið mjög á lofti í þessari vinnu og fengum það á endanum skjalfest.
Herra forseti. Ég vil gera hér að umtalsefni stöðu ungra fíkla á Íslandi í dag. Staðan er sú að rekin eru tvö meðferðarheimili á vegum Barnaverndarstofu sem samtals rúma 10 einstaklinga. Á barna- og unglingageðdeild eru sex rými í neyðarvistun, þrjú strákapláss, tvö stúlknapláss og eitt svokallað gæsluvarðhalds- eða sérverkefnispláss og eru plássin hvort tveggja ætluð ungum fíklum sem og börnum og unglingum með annars konar vanda. Á meðferðardeildinni eru svo sex pláss. Þau eru ekki frátekin fyrir kynin svo þar er það bara umsóknarröðin sem gildir. Þar hefur verið stöðugur biðlisti enda plássin sárafá. Herra forseti. Á þessu ári einu hefur það gerst í rúmlega 20 skipti að ekki hefur verið hægt að taka á móti börnum í verulegri neyð á neyðarvistun BUGL, þar af 15 sinnum bara í marsmánuði. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Þetta er líkt og ef bráðadeildir landsins segðu við slasaða einstaklinga sem koma þangað með sjúkrabíl að því miður þá væri bara lokað. Þetta eru börn í það mikilli neyð að neyðarvistunin ein gildir. Það er bara hægt að grípa svo verulega inn í þeirra líf að neyðarvista þau, en því miður er ekkert pláss á Íslandi, ekkert úrræði annað en fangaklefarnir á lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Ég minni þingheim á og hæstv. ráðherra að við erum að tala um börn yngri en 18 ára. Hæstv. ráðherra. Þetta er ekki í boði. Íslensk stjórnvöld verða að gera betur. Því spyr ég: Eru einhverjar áætlanir uppi á borðum ykkar sem tekur á þessum bráðavanda sem blasir við okkur? Ég bið hæstv. ráðherra í fyllstu einlægni um að koma ekki með svar um að málið sé í samráðsferli, að drög séu að samtali, eða að útboð séu á næsta leiti. Þessi börn eru á vergangi og ég óska skýrra svara.
Virðulegi forseti. Mér finnst leitt að valda hv. þingmanni vonbrigðum, en nú er komið að því að Landspítalinn – háskólasjúkrahús, Barnaverndarstofa, umboðsmaður barna, velferðarráðuneytið, Reykjavíkurborg, heilsugæslan, Geðhjálp, Olnbogabörn og SÁÁ munu setjast saman yfir málið. Það er þá væntanlega það sem hv. þingmaður kallar samráðsferli og þykir ekki nógu gott. En markmiðið er að ná saman vinnustofu, í staðinn fyrir að skapa einhvern starfshóp sem ætti að skilja eftir langan tíma, þar sem þessi hópur myndi setjast yfir það verkefni á vinnustofu í einn dag í lok maí að setja saman tillögur til lausna. Ég er sammála hv. þingmanni að þetta er verkefni sem getur ekki beðið og ekki síst núna þegar fyrir liggur yfirlýsing frá SÁÁ um það að þau muni ekki sinna ólögráða einstaklingnum frekar, þó að þau hafi að vísu talað um að þau myndu brúa bilið ef til þess kæmi. Við höfum lagt áherslu á það, bæði ég og félagsmálaráðherra, að hérna sé um að ræða aðkallandi mál. Við höfum sett það ofarlega á dagskrá. Við erum með fjöldamörg verkefni til þess að horfast í augu við það og bregðast við því. Það eru bæði verkefni sem eru hugsuð í bráð og í lengd vegna þess að þessi mál verða ekki leyst með einhverjum upphrópunum eða upphlaupum. Ég vona, virðulegur forseti, að sú vinnusmiðja sem ég gerði hér grein fyrir sé leið til lausnar, vegna þess að þarna verða allir aðilar að koma að borðinu og allir þessir aðilar koma að borðinu til þess að skiptast á skoðunum um raunveruleg verkfæri, raunverulegar aðgerðir því að við erum löngu komin fram yfir það að þetta snúist um stefnumótun.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hvað ætlum við að gera í dag? Já, ég varð fyrir vonbrigðum, ég verð bara að viðurkenna það. Og verð að segja að ég varð líka fyrir vonbrigðum með að hæstv. ráðherra skyldi einhvern veginn láta í það skína að þetta væri sérstakt gæluáhugamál þingmannsins. Auðvitað verður maður fyrir vonbrigðum þegar ekki eru skýrari svör en svo að mögulega eigi að fara að setjast niður og íhuga hvernig eigi að bregðast við. Í 15 skipti þurftu börn í verulegri neyð að hverfa frá BUGL, frá neyðarvistuninni, bara í mars. Þetta eru krakkar í svo mikilli neyð að við getum ekki látið þetta fara í langt samráðsferli. Með fullri virðingu fyrir samráðsferli, þarf að bregðast við núna. Það þarf að gera eitthvað þannig að ekki sé verið að vísa börnum, sem koma með lögreglu- eða sjúkrabíl inn á neyðarvistunina, í burtu og vista þau í fangaklefa á lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Afsakaðu, hæstv. ráðherra, ég hef af þessu áhyggjur.
Virðulegur forseti. Það sem ég var að kynna hér til sögunnar áðan er einmitt ekki langt samráðsferli heldur vinnufundur sem verður haldinn núna í lok mánaðarins til þess að bregðast hratt við. Ég vil líka minna hv. þingmann á það að við berum öll ábyrgð á því að hugsa til lausna í þessu máli. Ég bið hana afsökunar á því ef ég hef látið að því liggja að ég liti svo á að þetta væru gæluáhugamál hennar því að sem betur fer er þetta viðfangsefni okkar allra.
Herra forseti. Í síðustu viku hvatti ég hæstv. forseta til að gæta þess að skapa rými fyrir frumvarp frá ríkisstjórninni um það að laga klúður sem varð á síðasta ári varðandi tollfrjálsa kvóta sérosta. Enn bólar ekkert á frumvarpi frá ríkisstjórninni. Mér skilst að frumvarpið sé fast inni í einhverjum af Framsóknarflokkunum í ríkisstjórninni. Það skiptir núna máli að við höfum hugfast að það er verið að hlunnfara neytendur. Þetta er risahagsmunamál, neytendamál. Í stað þess að ríkisstjórnin auglýsti 37 tonn af sérostum 1. maí átti hún að auglýsa 140 tonn. Það er verið að hlunnfara neytendur. Við í atvinnuveganefnd vorum tilbúin með málið. Við vorum búin að fara yfir það með hagsmunaaðilum og ráðuneytinu, allt tilbúið, en síðan komu fyrirmælin: Ráðherra ætlaði að flytja frumvarpið sjálfur. Fínt. Gott. En það bólar ekkert á frumvarpinu. Það var tekið fram fyrir hendurnar á hv. atvinnuveganefnd undir forystu hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur en af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur ekkert gerst í málinu. Hvar er málið fast? Enn og aftur sjáum við að neytendasjónarmið eru sjónarmið sem eru ávallt hornreka hjá [[Forseti hringir.]]þessari ríkisstjórn. Nú er mál að linni. Ég vil fá málið inn á borð þingsins. Við höfum einn dag til að afgreiða það í þágu neytenda.
Herra forseti. Mig langar að taka undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Þessi mál eru eiginlega alveg með ólíkindum. Fyrir tæpum þremur árum var gerður tímamótatollasamningur við Evrópusambandið til að liðka hér verulega fyrir innflutningi á landbúnaðarafurðum, á móti markaðsaðgengi fyrir okkar eigin landbúnað, mikilvægu markaðsaðgengi á erlenda markaði. Á sama tíma, skömmu eftir gerð þessa samnings, var síðan tekinn til endurskoðunar búvörusamningur einmitt til að styðja sérstaklega við landbúnaðinn með hliðsjón af þeim breytingum sem felast myndu í þessu, en þegar kemur að okkar eigin efndum skal það ekki bregðast að ríkisstjórn hinna þriggja Framsóknarflokka bregður fæti fyrir á hverju einasta stigi máls, hvort sem talað er um þegar við erum dæmd vegna innflutningshafta á hráu kjöti eða annað. Þegar verið er að liðka fyrir tollkvótum varðandi kjöt á skyndilega að fara að vigta það með beini til að draga úr áhrifum þess. Og hér bólar enn og aftur ekkert á umræddu ostamáli. Það er alveg ljóst að við hvert tækifæri [[Forseti hringir.]]sem þessi ríkisstjórn fær eru neytendur hlunnfarnir.
Herra forseti. Ég vil bara koma hingað upp til að taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um þetta stóra hagsmunamál neytenda um innflutningskvóta á ostum. Hér er um einfalda leiðréttingu að ræða. Það var skýr vilji á síðasta þingi um þetta mál og það hefur lengi verið vitað að það liggur á að afgreiða það og er hreinlega til skammar að ekki sé búið að klára málið eins og fullyrt var við nefndina að yrði gert og ég hélt að væri samstaða um. Ég vona að málið skili sér hingað inn strax og verði jafnvel tekið upp á morgun. Ég er viss um að þingheimur muni hjálpa til við að koma málinu hratt og örugglega í gegn.
Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum í samhengi við það sem hv. þingmenn eru að nefna um málaskort. Áðan kom fram, í dagskrárliðnum óundirbúnar fyrirspurnir, að frumvarp um almenna gagnavernd muni ekki koma fram í dag heldur, eins og hæstv. dómsmálaráðherra sagði, á næstu dögum. Það vekur athygli mína, þar sem ég hef sérstakan áhuga á málfræði, að það orð er í fleirtölu. Hins vegar er einungis einn dagur eftir af þingfundum fram að 25. maí, það er þingfundurinn á morgun. Ef málið kemur ekki inn í dag, sem er greinilegt samkvæmt dagskrá að það gerir ekki, ef það kemur inn á morgun, óttast ég að það komist ekki til nefndar og verði þess vegna ekki sent til umsagnar. Það þýðir að það fær ekki einu sinni umsagnir aðila utan þessa þings á þessum tíma. Það er alveg óháð því hvað almennt er gert í sambandi við EES. Það hlýtur að hafa legið ljóst fyrir, eftir alla umræðuna um mikilvægi málsins, að málið þarf að komast til þingsins, það þarf að fá umsagnir, það þarf að fá almennilega þinglega meðferð. [[Forseti hringir.]]Ég sagði fyrr í ár að ég hefði ekki áhyggjur af því að við myndum samþykkja þetta of seint heldur að við myndum gera það illa. Nú hef ég áhyggjur af hvoru tveggja, ég held að við munum gera það of seint og of illa.
Herra forseti. Ég má til með að koma hér upp og taka undir með hv. kollega mínum, sérstaklega hvað varðar málaþurrð. Fyrst við erum að telja upp málin sem brýn eru og munu ekki klárast fyrir þinghlé verð ég að minnast á heildarendurskoðun laga um uppreista æru. Eins og þingmönnum er mögulega kunnugt hefði þurft að endurskoða þau fyrir sveitarstjórnarkosningar til þess að einstaklingar sem hefðu hlotið refsidóm gætu mögulega fengið kjörgengi. Við vitum að það brýtur á mannréttindum viðkomandi einstaklinga að um ótímabundna sviptingu kjörgengis sé að ræða og þótti það mikið forgangsatriði að koma þessu máli í lag fyrir nokkrum mánuðum. Mögulega er þetta - eins og með önnur mál sem minnst hefur verið á hér, og þá sérstaklega tollamálið og þetta mál - mál sem ríkisstjórninni finnst óþægilegt og langar ekkert sérstaklega mikið að tala um í samhengi við kosningar og leyfir þar af leiðandi að detta niður til þess að það verði ekki of mikið í umræðunni. Ég leyfi mér þá að minna á það hér að enn hefur ekki verið staðið við þetta og með því eru mannréttindi fanga virt að vettugi.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur varðandi þetta tollamál. Á fagmáli myndi þetta heita einbeittur brotavilji. Hér er um brýnt neytendamál að ræða og það er farið að skaða orðspor okkar hvernig við á þvermóðskufullan hátt þvælumst fyrir þeim samningum sem við þó erum búin að gera. Fólk má gjarnan kalla þessa þrjá flokka framsóknarflokka eða hvað sem er, en þeir eru a.m.k. saman í ríkisstjórn um sérhagsmuni en ekki hagsmuni neytenda.
Herra forseti. Ég hvet hæstv. forseta eindregið til þess að skapa svigrúm og rými í dagskrá þingsins í dag eða á morgun til að hægt sé að afgreiða þetta mikilvæga neytendamál og fara að vilja Alþingis sem var mjög skýr hér á síðasta þingi. Ég hvet hæstv. forseta til þess. Ég hvet þá frjálslyndu þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem eru eftir innan þess þingflokks til að láta til sín taka - kannski er ég að ofáætla fjöldann - og reyna að ýta á eftir þessu máli. Þetta er gríðarlega mikilvægt neytendamál. Það er gríðarlega mikilvægt að þingið fylgi eftir eigin vilja. Samkomulag var um þetta í þinginu á sínum tíma. Ég bið hv. þingmenn um að láta ekki hagsmuni neytenda enn og aftur verða hornreka á borðum þessarar ríkisstjórnar. Ég hvet hv. þingmenn til þess að sýna kjark í þessu máli. Við í stjórnarandstöðunni munum að sjálfsögðu veita svigrúm til þess að ræða þetta mál. Við erum búin [[Forseti hringir.]]að ræða þetta í atvinnuveganefnd. Það er í raun verið að koma í bakið [[Forseti hringir.]]á okkur sem sitjum í nefndinni, við héldum að okkur höndum meðan ríkisstjórnin tók málið [[Forseti hringir.]]til sín. Það er núna verið að svíkja það. Þannig að þetta er alvarlegt. Ég beini þeim ábendingum mínum til hæstv. forseta að taka málið í sínar hendur.
Herra forseti. Ég kem hér vegna þessarar umræðu sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hóf og hafði verulegar áhyggjur af því að flytja ætti inn einhver ósköp af sérostum sem ekki væru komnir á dagskrá. Þá segi ég bara: Hvers vegna er verið að hafa þessar áhyggjur? Hér er allt að fyllast af sérostum, það eru að koma 230 tonn til landsins frá Evrópusambandinu í boði Framsóknarflokksins, sem hefur nú talið sig vera sérstakan talsmann bænda, og í boði Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins. Á sama tíma er ekkert rætt um hagsmuni bænda og engar mótvægisaðgerðir. Sérostamarkaðurinn á Íslandi er 240 tonn. Þau eru framleidd í Búðardal, þar eru 25 manns sem vinna við það. Þetta kemur allt til með að hverfa vegna þess að það er svo ægilega brýnt að fá hingað sérosta frá Evrópusambandinu. Ég skil ekki þessar áhyggjur, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég fagna fjölgun framsóknarflokka, það getur varla verið annað en björt framtíð í þessu landi. [[Hlátur í þingsal.]]En aðal-framsóknarflokkurinn hefur afgreitt þetta úr sínum röðum. [[Gripið fram í.]]- Það er sá flokkur sem sú sem hér stendur er þingflokksformaður fyrir. Það er elsti Framsóknarflokkurinn. Við höfum afgreitt það út frá okkur. En að vera að tala um að hér hafi átt sér stað einhver mistök - mistökin felast kannski í því hvað varð um mótvægisaðgerðirnar. Hvar liggja þær og hvernig eru þær staddar? Í hvaða aðgerðir átti að fara til að [[Gripið fram í.]]vinna þar á móti? [[Gripið fram í.]]Hvar standa þær? Við þurfum að fá svar við því. En Framsóknarflokkurinn er hvergi hræddur við að standa með atvinnulífi þessa lands, standa með bændum og við erum stolt af því.
Virðulegi forseti. Hér hefur verið bent á ýmis mjög mörg og þörf mál sem þarfnast mikillar umfjöllunar þingsins, m.a. persónuverndarlöggjafarinnar. Ég óttast að ef hún dembist hérna inn á síðustu dögunum þá sé öll umræðan bara fyrir bí fyrir okkur þingmenn. Miðað við þau frí frá þingfundum sem við erum að fara í á næstunni þá tel ég eiginlega óhjákvæmilegt að við verðum að endurskoða áætlun þingsins. Okkur vantar hreinlega fleiri þingdaga. Við eigum ekki að setja okkur einhverjar tilbúnar tímatakmarkanir til þess að geta afgreitt mál á góðan og faglegan hátt. Við þurfum einfaldlega fleiri þingfundadaga til þess að afgreiða þessi mál. Fáum þau inn, ræðum þau, fjöllum um þau á faglegan og yfirgripsmikinn hátt og hættum þessum flýtimeðferðum sem eru hérna í gangi.
Herra forseti. Mig langaði aðeins að bregðast við orðum hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur vegna mótvægisaðgerða. Stærstu mótvægisaðgerðirnar í þessu máli voru auðvitað í nýjum búvörusamningi þar sem stóraukið fjármagn var veitt inn í stuðning við landbúnað einmitt til þess að vega á móti þeim áhrifum sem aukinn innflutningur gæti haft á atvinnugreinina. Það er mikilvægt að halda þessu til haga þegar við ræðum mögulegar mótvægisaðgerðir. Samningarnir voru hins vegar gerðir til hagsbóta fyrir neytendur, bæði til þess að auka vöruúrval og mögulega hafa áhrif til lækkunar á matvælaverði hér á landi. Það virðist vera helsta áhugamál þessarar ríkisstjórnar að koma í veg fyrir að þau áhrif nái fram að ganga, að neytendur fái einhvers notið í þeim samningum sem gerðir voru við Evrópusambandið á sínum tíma. Það þykir mér miður.
Virðulegi forseti. Mig langar bara til að biðja hæstv. dómsmálaráðherra einlæglega um að beita sér fyrir því að frumvarpið um almennu gagnaverndarreglugerðina komi á dagskrá á morgun svo að hægt verði að halda stuttan nefndarfund í kjölfarið þar sem það yrði sent út til umsagnar. Án þess að ætla að skamma hæstv. dómsmálaráðherra væri þetta sennilega það mikilvægasta sem gerst gæti til þess að við gætum vandað til verka í lok þessa mánaðar þegar þingfundir hefjast aftur, eftir 25. maí; að fyrir liggi eins margar og vel unnar umsagnir frá ytri aðilum og mögulegt er. Það myndi hjálpa málinu mjög mikið. Þess vegna hvet ég hæstv. dómsmálaráðherra til þess að reyna að leggja sitt af mörkum til að málið komist inn á þingfund á morgun.
Herra forseti. Þetta er harla merkilegt þegar við ræðum um neytendur og bændur og við ræðum um gerða samninga, að þá fer það einhvern veginn alltaf þannig að hagsmunir neytenda eru látnir sitja á hakanum. Hér er talað um mótvægisaðgerðir og í hverju felast þær? Þær felast í því að koma í veg fyrir að neytendur njóti ávaxta af þeim samningum sem gerðir hafa verið. Gott dæmi eru tilraunir stjórnvalda núna til þess að draga mjög úr innflutningi á kjöti samkvæmt samningum, með því að það eigi að telja bein með nautalundinni þegar hún er flutt inn og þar af leiðandi verður minna flutt inn af kjöti. Ég bíð nú eiginlega bara eftir hugmyndaauðginni þegar þarf að flytja inn þessa osta að lokum, hvort það verður ekki reynt að setja inn fallþunga þeirra dýra sem mjólkin kom úr til þess að reyna að draga aðeins úr þessum gífurlega innflutningi sem verður.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur er nú alinn upp á íslenskum ostum og meira en vel haldinn. Það er í sjálfu sér ágætt að flytja inn osta og standa við þá samninga sem við gerum og ekki nema sjálfsagt að gera það. En ég hef meiri áhyggjur af öðrum málum sem hér er hent inn á dagskrá á síðustu dögum þingsins. Annars vegar EES-mál sem hljóta að hafa legið fyrir í ráðuneytum mánuðum saman og hins vegar stór mál eins og t.d. það sem er númer 19 á dagskrá í dag, með leyfi forseta, um aðgerðir gegn peningaþvætti. Eigum við virkilega að afgreiða mál af þessari stærð, ásamt máli um útlendinga og Schengen, í tímaþröng á síðustu dögum þingsins án virkilegrar umræðu? Hvers vegna í ósköpunum hafa þessi mál ekki komið fram áður eins og við erum búin að biðja um í stjórnarandstöðunni allt frá því að þing var sett? [[Forseti hringir.]]Að menn gyrtu sig í brók og kæmu fram með stór mál strax þá? En það var ekki hægt. Af hverju? Af hverju liggja þessi mál í ráðuneytunum mánuðum saman?
Herra forseti. Við ræðum hér eitt mikilvægasta mál samtímans, norðurslóðir og þróunina þar. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað og ræða við okkur þingmenn. Þetta er fimmþætt fyrirspurn ef þið hafið séð hana á þar til gerðu blaði. Ég ætla að fara örfáum orðum um mína sýn á fjóra þætti og byrja á árangri Norðurskautsráðsins. Hann er töluverður, þar er friðsamleg og ágæt samvinna og fjöldi áheyrnarfulltrúa hefur komið að ráðinu. Þar eru t.d. samningar um fiskveiði og björgun og aðkoma frumbyggja hefur aukist mjög. Þeir eru 10% þess fólks sem þarna býr. Vísinda- og vöktunarvinna hefur aukist og þekkingarmiðlun milli landa, svo ég nefni eitthvað. Þetta er plúshliðin en á mínushliðinni er sérstök yfirlýsing fimm strandríkja af átta um stjórn alls Norður-Íshafsins og Pólsvæðisins, þ.e. þrjú ríki eiga ekki strandsvæði að þessum hafsvæðum og er haldið utan við það samkomulag. Það vil ég setja á mínushliðina og eins áframhaldandi nýtingu jarðefnaeldsneytis á norðurslóðum, leit og vinnslu, þrátt fyrir að meira en helmingur þekktra byggða í heiminum verði að liggja kyrrar ef á að hamla gegn of mikilli hlýnun loftslagsins. Hvað ágreiningsefni varðar vil ég einmitt nefna þetta með stjórn hafsvæða utan við 200 mílna lögsöguna, það eru ágreiningsefni allmargra ríkja þarna. Það er ágreiningur um vopnavæðingu og öryggismál á þessum slóðum og það er ágreiningur um hvað megi túlka sem raunverulega sjálfbærni náttúrunytja og það er líka ágreiningsefni að menn eru ekki sammála um afstöðu til aðkomu landa utan við norðurslóðir. Þá á ég t.d. við Kína og lönd Evrópusambandsins. Vegna samstöðu langar mig að minna á að það eru mjög opnar og góðar umræður í Norðurskautsráðinu, því sem ég hef kynnst þar. Við getum kallað það bara góðan díalóg upp á útlensku. Þetta eru lausnamiðaðar viðræður sem hafa skilað árangri. Eins er samstaða um mikilvægi siglinga á norðurslóðum. Það er kannski ekki samkomulag um þær en a.m.k. um að málin þurfi að ræða í botn og það er samstaða um nýsköpun þegar kemur að t.d. orkumálum, nútímasamskiptaleiðum á norðurslóðum og uppbyggingu innviða. Aðildarríkin þyrftu að skilgreina sem víðast brýnustu verkefni sjálfbærrar þróunar, þ.e. hvað átt er við með sjálfbærri þróun, og vinna að henni. Þetta á við um samfélögin sjálf sem og náttúruna á norðurslóðum. Það þarf að kalla fram fleiri bindandi samkomulög í fleirtölu. Það þarf að auka vöktun og búa til sjálfbærnivísa fyrir norðurslóðir og auka menntun á norðurslóðum. Lykillinn að framþróun í mörgum þessara landa er aukin og traust menntun, einkum meðal frumbyggjanna. Ég vildi líka að grannt yrði hlustað á ríki sem eru utan við norðurskautssvæðið og að það væri aukin samvinna við þau, bæði á ríkisstjórnargrunni sem Norðurskautsráðið tekur til og eins til samvinnu á þinglegum forsendum, þ.e. á milli þjóðþinga þessara landa. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í formennskuna í Norðurskautsráðinu, ég reikna með að ráðherra fari ofan í það allt saman, bæði áherslurnar sjálfar og leiðir til að fylgja áherslunum eftir, eins og fyrirspurnin gerir ráð fyrir, og eins hvaða stofnanir hér innan lands muni taka þátt í þessu öllu saman. Það er búið að vinna núna töluvert að þessum málum og skipa mjög hæfan mann, Magnús Jóhannesson, til að leiða vinnuna á vissan hátt sem ég tel til mikilla bóta. Það leikur enginn vafi á því að núna þegar utanríkisstefna stórvelda eins og Bandaríkjanna og Rússlands er að einhverju leyti í árekstrarstefnu getur það komið niður á starfseminni í Norðurskautsráðinu. Að því væri mikill skaði. Ég get nefnt í framhjáhlaupi að 13 mánaða verkefni og samráð um öryggi og varnir á norðurslóðum var sett saman að frumkvæði [[Forseti hringir.]]Bandaríkjanna. Eina ríkið sem er skilið þar undan er Rússland.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um málefni norðurslóða og fyrirhugaða formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu. Málefni norðurslóða eru sérstaklega þýðingarmikil fyrir Ísland og formennska okkar í Norðurskautsráðinu gefur okkur einstakt tækifæri til að móta þar áherslur til hagsbóta fyrir svæðið og íbúa þess. Árangurinn af starfi Norðurskautsráðsins er mikill og enginn vafi á að ráðið hefur haft mikil áhrif á þeim rúmlega 20 árum sem það hefur starfað. Aðildarríkin eiga í uppbyggilegu samtali á vettvangi ráðsins um málefni svæðisins þar sem sjónum er einkum beint að því sem sameinar líkt og að auka skilning á umhverfi svæðisins og yfirstandandi umhverfisbreytingum og hvers konar tækifærum og áskorunum í efnahagslegu og félagslegu tilliti. Norðurskautsráðið hefur að auki lagt sitt af mörkum við að setja málefni norðurslóða á dagskrá alþjóðastjórnmálanna svo úr hefur orðið ný vídd í alþjóðlegu samstarfi og hefur haldið áfram að starfa sem friðsamlegur vettvangur aðildarríkjanna átta og frumbyggjasamtakanna sex fyrir samvinnu um sjálfbæra þróun á svæðinu. Það er mikilvægt að svo verði áfram enda mikil verðmæti fólgin í slíku samstarfi, ekki síst nú á tímum þegar vart verður aukins titrings í alþjóðasamskiptum eins og hv. þingmaður vísaði til. Gleymum ekki hverjir sitja þarna við borðið, Norðurlöndin, Kanada, Rússland og Bandaríkin, svo að samsetning þessa ráðs er einstök. Við höfum einnig mjög áþreifanleg dæmi um beinan árangur af starfi Norðurskautsráðsins sem birtist m.a. í gerð samninga. Stokkhólmssamningurinn um varnir gegn mengun af völdum þrávirkra lífrænna efna og Minamata-samningurinn um varnir gegn kvikasilfursmengun eru dæmi um slíkt. Þá hefur Norðurskautsráðið einnig haft frumkvæði að gerð þriggja lagalega bindandi samninga sem fjalla um leit og björgun, viðbrögð við umhverfisvá og vísindasamstarf milli norðurskautsríkjanna og treyst þannig í sessi helstu markmið ráðsins. Hvað ágreiningsefni og samstöðu innan Norðurskautsráðsins áhrærir er vert að hafa í huga að allar ákvarðanir Norðurskautsráðsins eru teknar samhljóða. Frá upphafi hafa aðildarríkin verið sammála um að samstarfið skuli fyrst og fremst lúta að sjálfbærri þróun á norðurslóðum. Um þessa megináherslu í samstarfinu ríkir góð samstaða og góður skilningur á mikilvægi samvinnu til að leysa þau úrlausnarefni sem við blasa. Það er því ekki um sérstök ágreiningsefni að ræða innan ráðsins en eðlilega eru oft skiptar skoðanir milli ríkjanna um hvernig einstök mál skuli leyst. Það er líka gagnlegt að hafa í huga að Norðurskautsráðinu eru ákveðin takmörk sett hvað varðar efnistök. Til dæmis fjallar Norðurskautsráðið ekki um öryggis- og varnarmál eða fiskveiðar, tvo ólíka málaflokka sem eins og við þekkjum getur verið ágreiningur um. Brýnustu verkefni á norðurslóðum með tilliti til sjálfbærrar þróunar eru vafalítið þau hvernig bregðast skuli við umhverfisbreytingum og vaxandi umsvifum á norðurslóðum í dag. Þessar breytingar koma m.a. fram í aukinni ferðaþjónustu og siglingum sem kalla á innviðauppbyggingu sem miðar að sjálfbærni samfélaganna. Aukið samstarf norðurskautsríkjanna um leit og björgun og mengun og varnir og lagalega bindandi samningar um þessi efni eru dæmi um skýr viðbrögð við þessum breytingum. Eitt mikilvægasta verkefnið fram undan tel ég vera áframhaldandi aðlögun samfélaga á norðurslóðum að loftslagsbreytingum og mikil áhersla er innan Norðurskautsráðsins á samvinnu ríkjanna á þessu sviði. Hvað málefnaáherslur í formennsku Íslands varðar stendur vinna við mótun formennsku yfir og samráð henni tengt, bæði hér heima og gagnvart samstarfsaðilum okkar erlendis. Samráð er nokkuð sem ég legg ríka áherslu á í þessum málaflokki eins og hv. þingmaður þekkir. Raunar hófst undirbúningurinn í upphafi árs 2017 með stórum hugarflæðisfundi í Hörpunni sem á annað hundrað manns sótti. Síðan þá hefur víðtækt samráð átt sér stað innan stjórnsýslunnar, gagnvart atvinnulífinu, háskólasamfélagi, frjálsum félagasamtökum og stjórnmálunum. Við sjáum fyrir okkur að sækja yfirskrift formennskunnar í sjálfbærnihugtakið sem verði leiðarljós í öllu tilliti, umhverfislegu, efnahagslegu og félagslegu. Horft er til þríþættra áherslusviða í þessu ljósi; hafsins, hagkerfisins og fólksins á norðurslóðum. Það gleymist stundum að þarna búa fjórar milljónir. Undir þessum megináherslusviðum er svo verið að skilgreina aðgerðir til hagsbóta fyrir sjálfbæra þróun á svæðinu og vitanlega er tekið mið af straumum og stefnum á alþjóðavettvangi líkt og heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og Parísarsamkomulaginu. Því má ekki gleyma að starfsemi Norðurskautsráðsins myndar ákveðna samfellu frá einni formennsku til annarrar þegar um 80 verkefni eru starfrækt undir hatti ráðsins og halda þau flest áfram á þeim tíma sem Ísland gegnir formennsku í ráðinu. Þessu til viðbótar vil ég nefna að efling og styrking Norðurskautsráðsins er mikilvægur hluti okkar norðurslóðastefnu. Við viljum að ráðið verði áfram mikilvægasti samráðsvettvangurinn um málefni norðurslóða og munum í formennskutíð okkar beita okkur fyrir öflugu Norðurskautsráði. Þá vil ég nýta formennskuna til að stuðla að aukinni þekkingu meðal Íslendinga á málefnum norðurslóða og mikilvægi þess alþjóðasamstarfs sem við tökum þátt í á svæðinu. Ísland mun kynna áherslur sínar innan Norðurskautsráðsins síðar á þessu ári og munu áherslumálin koma fram í samþykktum ráðherrafundar ráðsins í Finnlandi í maí 2019. Þar með eru áherslurnar komnar á dagskrá í vinnunefndum ráðsins og Ísland mun síðan með forystu í embættismannanefnd ráðsins fylgjast með framkvæmd þeirra. Við leggjum áherslu á að málaflokkar [[Forseti hringir.]]þeir sem Norðurskautsráðið fæst við séu ávallt, hvað sem formennsku í ráðinu líður, eðlilegur hluti af starfsemi þeirra fagráðuneyta og undirstofnana sem hlut eiga að máli. Þannig sinna [[Forseti hringir.]]ýmis ráðuneyti og undirstofnanir margvíslegu starfi á vettvangi Norðurskautsráðsins nú þegar. Þá er einnig mikilvægt að tryggja víðtækt samráð innan lands við útfærslu formennskunnar og leiðir utanríkisráðuneytið það. Þá eru ónefndar stofnanir á Akureyri [[Forseti hringir.]]sem sinna málefnum norðurslóða og fyrir liggur að stór hluti þeirra funda sem haldnir verða í formennskutíð Íslands [[Forseti hringir.]]verða haldnir á Akureyri, enda er Akureyri okkar norðurslóðamiðstöð.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Hér er spurt um hver brýnustu verkefnin séu á norðurslóðum með tilliti til sjálfbærrar þróunar og hvaða málefni Ísland muni einkum leggja áherslu á í formennskutíð sinni. Eins og fram hefur komið í fréttum og í skýrslum undanfarið er hlýnun á norðurslóðum tvöfalt hraðari en meðaltalið á öðrum svæðum. Það hefur og mun hafa víðtæk samfélagsáhrif, umhverfisáhrif og efnahagsleg áhrif. Brýnt er að áherslur í formennskutíð Íslands lúti að öllum þessum þremur hliðum sjálfbærninnar. Fyrst og fremst þarf að gæta að því að allt sem samtök þjóða vinna að sé ákveðið í samráði við samfélögin á norðurslóðum. Áhrifin verða mismikil eftir svæðum og misafdrifarík fyrir samfélögin. Því þarf að gera allt sem mögulegt er til að vinna gegn hlýnun jarðar, það verða allir að standa sig og við Íslendingar verðum að líta í eigin barm hvað það varðar og girða okkur í brók. Með hlýnun á norðurslóðum verða auðlindir aðgengilegri til nýtingar. Hætta er á að einhverjir líti til skjótfengins gróða með því að fénýta auðlindirnar án virðingar við umhverfi og samfélag. Vinna þarf gegn rányrkju, hvort sem er á sjó eða landi, og stjórnvöld verða að gera skýra kröfu til samfélagslegrar ábyrgðar þeirra fyrirtækja sem starfa eða vilja hasla sér völl á norðurslóðum við þessar breyttu aðstæður. Í öllum aðgerðum verður að líta til áhrifa loftslagsbreytinga á lífríki hafsins. Súrnun sjávar, hlýnun hafsins, hækkandi yfirborð sjávar, plastmengun í hafinu og rányrkja eru allt ógnir sem vinna þarf gegn með kröftugum og skýrum hætti.
Virðulegur forseti. Hagsmunir Íslands tengdir þróuninni á norðurslóðum eru gífurlega miklir. Það þarf a.m.k. tvennt að koma til til þess að við getum varið þá hagsmuni. Annars vegar þurfum við að fjárfesta í nauðsynlegum innviðum og hins vegar þarf pólítískan vilja til að verja þá hagsmuni. Hvorugt virðist almennilega vera til staðar hjá þessari ríkisstjórn. Hæstv. utanríkisráðherra nefndi hér í framhjáhlaupi rétt í lok ræðu sinnar að Akureyri væri norðurslóðamiðstöð Íslands. En hvernig sýnir ríkisstjórnin það í verki? Háskólinn á Akureyri, sem hefur gríðarlega burði til þess að leiða sókn okkar í málefnum norðurslóða, er fjársveltur. Það stóð til að bæta þar úr, þegar efnahagshorfur væru komnar í það far sem nú er, en þrátt fyrir tal um stórsókn í menntamálum er Háskólinn á Akureyri áfram fjársveltur. Stórsóknin í menntamálum er að verða eitthvað eins og stórsóknin svokallaða í samgöngumálum, þ.e. mönnum er sérstaklega refsað í þessum greinum þar sem ríkisstjórnin talar um stórsókn. Talandi um hagsmunagæslu. Það virðist nánast hafa farið fram hjá ríkisstjórninni - ég hef a.m.k. ekki séð hana lyfta litla putta til að bregðast við því - þegar samstarfsmenn okkar, Norðmenn, ákváðu skyndilega að hætta olíu- og gasleit á Drekasvæðinu eftir að hafa gert samstarfssamning við Íslendinga skömmu eftir að Norska stórþingið hafði stóraukið framlög til rannsóknanna enda höfðu þær sýnt að verulegar líkur væru á umtalsverðum olíu- og gaslindum í lögsögu Íslands. Hlýnun jarðar er gríðarlegt vandamál, virðulegur forseti, vegna losunar gróðurhúsalofttegunda. Fyrst og fremst eykst losunin hratt vegna þess að kolabrennsla er að aukast gífurlega. Við Íslendingar þurfum að leggja okkar af mörkum með því að bjóða heiminum upp á meira gas og íslenska olíu til þess að draga megi úr kolabrennslu í heiminum og þar af leiðandi losun gróðurhúsalofttegunda.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á málefnum norðurslóða. Sú sem hér stendur er þeirrar gæfu aðnjótandi að sitja í Vestnorræna ráðinu, en þar hefur markvisst frá árinu 2012 verið unnið að því að styrkja stöðu vestnorrænu landanna á norðurslóðum. Þróun á norðurslóðum er sérstaklega mikilvæg fyrir vestnorrænu löndin þrjú, þ.e. Grænland, Færeyjar og Ísland, því að 20% af landmassa norðurslóða tilheyra þeim og íbúar þeirra eru um 10% af heildaríbúafjölda norðurslóða. Sameiginlegir hagsmunir þessara þjóða eru ótvíræðir. Sérstök nefnd hefur unnið að því að draga fram á hvaða sviðum vestnorrænu löndin eigi sameiginlegra hagsmuna að gæta varðandi norðurskautsmál. Á alþjóðlegum vettvangi hefur Vestnorræna ráðið einnig lagt áherslu á skyldu þjóðkjörinna fulltrúa til að vernda rétt íbúa svæðisins. Nú þegar athygli heimsins hefur beinst að þessu svæði er þetta mikilvægur þáttur. Eins og fram kemur í ársskýrslu ráðsins er lögð áhersla á að umræðan snúist um fólk sem býr á norðurslóðum og hvernig tryggja mega íbúum þar öryggi og hagsæld. Umhverfismál og sjálfbær þróun hafa eðlilega verið mönnum ofarlega í huga. Á þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins í Illulissat í Grænlandi í janúar síðastliðinn var yfirskriftin: Tækifæri og áskoranir í ferðaþjónustu á Vestur-Norðurlöndum með sérstakri áherslu á sjálfbærni í ferðaþjónustu. Hæstv. forseti. Ég vil spyrja ráðherra hvert hann sér hlutverk Vestnorræna ráðsins í norrænni samvinnu? Raunverulegar ógnir steðja að svæðinu, t.d. í formi plastmengunar, og verkefnin eru mörg á sviði umhverfisverndar. Tækifærin eru líka mýmörg, en viðkvæm náttúran krefst þess að við förum fram af gætni og nýtum okkur þekkingu íbúanna í bland við framlag vísindamanna. Þess vegna er mikilvægt að styrkja Háskólann á Akureyri enn betur, sem er eini háskólinn á Íslandi sem hefur norðurslóðamálefni í kjarna heildarstefnu sinnar. Þar er þverfagleg áhersla á málefni norðurslóða. Háskólinn á Akureyri býr að sterku tengslaneti í fræðasamfélagi norðurslóðarannsókna. Hæstv. forseti. Háskólinn á Akureyri hefur vettvanginn til þverfaglegra rannsókna. Er ekki upplagt að styrkja þá stoð inn í verkefni framtíðarinnar?
Virðulegi forseti. Málefni norðurslóða eru okkur vissulega mikilvæg, öllum heiminum. Nú er í gangi hnattræn tilraun, sem ekki er stjórnað, í brennslu gróðurhúsalofttegunda. Það virðist hafa mikil áhrif á golfstrauminn sem aftur getur haft mikil áhrif á hitastigið hér á norðurslóðum sem eru, þegar allt kemur til alls, lungu plánetunnar. Barrskógarnir á norðurslóðum anda inn koltvíoxíðinu og út súrefninu sem stjórnar að miklu leyti til þeirri hringrás súrefnis sem er í heiminum. Frumskógarnir við miðbaug viðhalda ákveðnu ástandi en öndunin á sér stað hér á norðurslóðum. Við þurfum að huga sérstaklega að þessum umhverfisaðstæðum. Við erum ekki að fara að ná í olíu, takk. Það á ekki að gerast. Við eigum ekki að fara í stefnumótun um það að draga olíu upp úr hafinu hér við Ísland, þó að við getum það. Við verðum að taka okkur ákveðna stöðu gagnvart þeirri framtíð sem við sjáum fram á og aðstöðunni sem við erum í. Það er verið að gera þessa hnattrænu tilraun, við vitum ekki til hvers. Við vitum hverjar afleiðingarnar af henni verða. Það er annaðhvort ofhitnunin sem verður slæm eða þá að það hægist á golfstraumnum og kulnun verður á norðurslóðum. Það hefur áhrif á lungu veraldar sem gerir að verkum að við verðum aftur í svipaðri stöðu og á síðustu ísöld, löndin sem voru undir ís.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka hv. málshefjanda Ara Trausta Guðmundssyni og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu og öðrum hv. þingmönnum. Mikilvægi norðurslóða í alþjóðamálum hefur aukist verulega á síðustu árum. Ísland á sem norðurskautsríki og stofnaðili að Norðurskautsráðinu mikilla hagsmuna að gæta á norðurslóðum. Lega landsins og aðgangur að náttúruauðlindum á svæðinu mótar hagsmuni okkar. Fyrirliggjandi stefna í málefnum norðurslóða hefur sjálfbæra þróun sem mikilvægan hornstein. Full ástæða er til að vera á varðbergi gagnvart miklum breytingum sem gætir í umhverfinu, ekki síst vegna loftslagshlýnunar sem gengið hefur hraðar fram en almennt var gert ráð fyrir. Á hinn bóginn þarf að gæta að miklum breytingum sem gætu staðið fyrir dyrum í samgöngum, orkuöflun og auðlindanýtingu á norðurslóðum. Formennska Íslands í Norðurskautsráðinu 2019–2021 þarf að vera reist á metnaðarfullum áherslum í samræmi við hagsmuni okkar og þá ekki síst, herra forseti, á sviði sjálfbærrar þróunar og verndar vistkerfis fyrir utan efnahagslega og öryggistengda hagsmuni á norðurslóðum.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að ljá máls á þessu mikilvæga málefni hér. Manni þykir oft, þegar rætt er um málefni norðurslóða, og þau tækifæri sem fylgja breytingum í loftslaginu, hinni hnattrænu hlýnun, að það mikilvægasta í þessu gleymist, þ.e. að við þurfum að beita öllum ráðum til að stemma stigu við þessari þróun. Það kann vel að vera að af henni hljótist fjölmörg ný tækifæri, en hið alvarlegasta fyrir ríki á hinum norðlægu slóðum og íbúa þeirra er auðvitað sú breyting sem er að eiga sér stað. Það krefst mun meiri metnaðar af okkar hálfu í umhverfismálum og að við beitum áhrifum okkar í formennsku í Norðurskautsráðinu í þeim efnum, að tryggja að umhverfissjónarmiðin séu þar efst á baugi. Ég tek undir orð þingmanna þegar talað er um stöðu Akureyrar sem höfuðstaðar hinna norðlægu slóða. Ég held að við ættum að taka höndum saman um að styrkja stöðu Háskólans á Akureyri í rannsóknum þegar kemur að málefnum norðurslóða, byggja frekar undir þá þekkingu og tryggja að raunveruleg miðstöð þekkingar á málefnum norðurslóða sé hýst í háskólanum fyrir norðan. Þar er þegar fyrir mikil þekking og skiptir miklu máli fyrir vaxandi háskólabæ eins og Akureyri að honum sé ætlað veigamikið hlutverk í þessum efnum. Hver sem tækifærin sem falla okkur í skaut vegna þessarar þróunar kunna að verða ítreka ég enn og aftur - og þakka þá umræðu sem hér hefur verið - að það eru umhverfisáhrifin sem valda þessum breytingum sem við þurfum að hafa mestar áhyggjur af. Við þurfum að tryggja að við leggjum metnað í að gera skyldu okkar til að koma í veg fyrir þau áhrif.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hér í þingsal sem að mínu mati ætti að vera með reglubundnum hætti hér í þinginu líkt og önnur utanríkismál. Málefni norðurslóða eru jú utanríkismál og umhverfismál, fyrst og fremst. Ísland hefur unnið mikilvægt starf hingað til innan Norðurskautsráðsins, sér í lagi á árunum 2003–2004 sem Ísland var í stjórn. Það má sjá á skýrslunni Arctic Climate Impact Assessment sem gefin var út á þessum árum og samanstendur af nákvæmum rannsóknum á áhrifum loftslagsbreytinga á norðurslóðir og ástæður þeirra. Ísland státar sig oft og iðulega, bæði hér heima og á alþjóðavettvangi, af því að vera leiðandi meðal annarra ríkja þegar kemur að endurnýjanlegri orku og sjálfbærni. Þetta eru helstu einkenni norðurslóðastefnu Íslands. Þrátt fyrir góðan metnað og fallegar yfirlýsingar af Íslands hálfu virðist, þegar kemur að róttækum breytingum hvað varðar losun gróðurhúsalofttegunda, því miður minna vera aðhafst varðandi umhverfisstefnu landsins. Hafa stjórnvöld verið gagnrýnd fyrir afskiptaleysi þar, eins og fram kemur í MA-ritgerð Bryndísar Samúelsdóttur frá 2017. Staða Íslands, þegar kemur að losun gróðurhúsalofttegunda og kolefnishlutleysi, er því miður ekki eins vænleg og búast mætti við líkt og nýútkomnar skýrslur Umhverfisstofnunar og vísindanefndar um loftslagsbreytingar á Íslandi sýna báðar. Virðulegi forseti. Áhrifin af loftslagsbreytingum í heiminum má sjá með einna skýrustum hætti á norðurslóðum. Hlýnun norðurskautsins hefur verið nánast tvöfalt meiri en annars staðar í heiminum. Það er því ljóst að áður en Íslendingar fara að beita sér í alþjóðastarfi gegn loftslagsbreytingum er aðkallandi og afar brýnt að við vinnum heimavinnuna okkar fyrst og gerum síðan allt okkar og meira til til að uppfylla þau alþjóðlegu viðmið sem við höfum undirgengist þegar kemur að loftslagsmálum. Ég vil brýna ríkisstjórnina í þeim málum. Sér í lagi þegar ljóst er að Ísland mun ekki ná markmiðum Parísarsamkomulagsins. Þá þarf að grípa til róttækra aðgerða sem fyrst. Í ríkisstjórnarsáttmálanum er því lýst yfir að málefni norðurslóða séu forgangsmál í íslenskri utanríkisstefnu og að í formennskutíð okkar munum við leggja áherslu á heimsmarkmiðin, loftslagsmál, málefni hafsins, á réttindi frumbyggja og jafnrétti kynjanna í samræmi við samþykkt á norðurslóðastefnu Íslands frá árinu 2011. Þetta eru að mínu mati mjög góðar áherslur en það er líka von mín, þó að ekki sé sérstaklega kveðið á um það í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, að grein nr. 9 í tólf þátta stefnumörkun Íslands í norðurslóðamálum fái meira vægi, það er greinin sem fjallar um það að Ísland vilji vinna gegn hvers konar hervæðingu norðurslóða. Það er að mínu mati afar mikilvægt að Ísland leggi enn meiri áherslu á þennan þátt norðurslóðastefnunnar, sér í lagi þegar litið er til þeirra stórvelda sem skipa sér í hóp þeirra ríkja sem skilgreind eru sem norðurskautsríki.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundsyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hans svör og þátttöku. Ég er á þeirri skoðun að við þurfum að ræða utanríkismál meira í þessum sal. Ísland er norðurslóðaríki og við eigum gríðarlega ríkra hagsmuna að gæta á norðurslóðum. Það er því mikilvægt að þróunin á svæðinu verði friðsæl, sjálfbær og hagfelld fyrir Ísland. Í stjórnarsáttmálanum er fjallað sérstaklega um norðurslóðir. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Auknum siglingum og annarri starfsemi fylgja tækifæri en líka áskoranir gagnvart umhverfi, lífríki og lífsháttum. Viðkvæmt vistkerfi norðurslóða á að fá að njóta vafans. … Málefni norðurslóða snerta nær allar hliðar íslensks samfélags og eru forgangsmál í íslenskri utanríkisstefnu. Ísland mun á vettvangi Norðurskautsráðsins einkum leggja áherslu á heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna, loftslagsmál og málefni hafsins.“ Vaxandi tengsl ríkja á norðurslóðum eiga að leiða til aukinnar þátttöku í vísinda-, þróunar og nýsköpunarstarfi. Milli þessara ríkja og þeirra ríkja sem hafa sýnt áhuga á málefnum norðurslóða, en þau eru reyndar orðin æði mörg enda flest ríki búin að átta sig á mikilvægi norðurslóða og framtíðarþróunar þar fyrir allan heiminn, er samstarf brýnt. Ein af tillögunum sem settar eru fram í skýrslu utanríkisþjónustunnar til framtíðar tekur einmitt á þessu mikilvæga samstarfi en þar er fjallað um mikilvægi þess að stuðla að aukinni þátttöku íslenskra vísinda- og fræðimanna í fjölbreyttu rannsóknarsamstarfi á norðurslóðum, m.a. með sérstakri rannsóknaráætlun í samstarfi við háskóla og rannsóknarstofnanir. Á síðasta ári var samþykktur samningur um vísindasamstarf á norðurslóðum á vettvangi Norðurskautsráðsins. Þungamiðjan í starfi Norðurskautsráðsins er í gegnum sex vinnuhópa og hefur framlag þeirra til aukinnar þekkingar á umhverfi, lífríki og samfélögum á norðurslóðum verið mikilvægt. Fyrir okkur er einnig mikilvægt að skrifstofur tveggja þessara vinnuhópa, annars um verndun lífríkisins og hins vegar um málefni hafsins, eru staðsettar hér á landi, nánar tiltekið á Akureyri sem hægt er að tala um sem höfuðborg okkar í norðurslóðamálum. Mikilvægt er að styðja enn frekar við samstarf íslenskra aðila á vettvangi rannsókna, vísinda og nýsköpunar. Ég treysti því að hæstv. utanríkisráðherra muni beita sér fyrir því í sínum störfum, bæði innan og utan lands. Þá get ég ekki látið hjá líða að nefna mikilvægi þekkingar okkar á sviði endurnýjanlegra orkugjafa, [[Forseti hringir.]]þá sérstaklega jarðhita. Sú þekking okkar er ekki bara útflutningsvara heldur líka framlag til þróunaraðstoðar. [[Forseti hringir.]]Því sætir það mikilli furðu að ekkert íslenskt einkaleyfi sé til staðar þegar kemur að jarðhita. Ég vísa í fyrirspurn mína og umræðu við hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, en [[Forseti hringir.]]ég tel mikilvægt að sú nýsköpunarstefna sem er í burðarliðnum taki á grundvallarþáttum okkar þegar kemur að sérstöðu og þekkingu og virkjun jarðhita hlýtur að falla þar undir.
Forseti vill minna þingmenn aftur á að halda ræðutíma.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna orðum hæstv. utanríkisráðherra og fleiri hv. þingmanna hér áðan um að Akureyri sé norðurslóðamiðstöð Íslands. Það er einmitt það sem ég vil tæpa á hér, þ.e. því mikilvæga hlutverki sem Akureyri hefur í norðurslóðamálum. Má sem dæmi nefna að Háskólinn á Akureyri er stofnaðili að Háskóla norðurslóðanna og er raunar eini háskólinn á Íslandi sem hefur norðurslóðamálefni sem kjarna í heildarstefnu sinni og býr að sterku tengslaneti í fræðasamfélagi norðurslóðarannsókna. Á Akureyri eru einnig stofnanir eins og stofnun Vilhjálms Stefánssonar, skrifstofa Alþjóðanorðurskautsvísindanefndarinnar, Norðurslóðanetið og skrifstofur CAFF og PAME. Þá hefur sveitarfélagið sýnt mikinn metnað í þátttöku í norðurslóðastarfi og markað sér sérstaka stefnu í norðurslóðamálum. Að lokum nefni ég jafnréttisstofu, en jafnrétti er einmitt eitt af þeim meginmálefnum sem sífellt koma upp í tengslum við málefni norðurslóða. Er tækifæri fyrir Íslendinga að vera til fyrirmyndar í þeim málaflokki gagnvart norðurslóðum. Þá hafa fyrirtæki á svæðinu stofnað samtök sín á milli, Arctic Services, sem er ætlað að sinna þjónustu við Grænland á sviði iðnaðar og tækni. En í því samhengi má nefna hvort ekki sé tími til að horfa frekar til tækni og nýsköpunar í norðurslóðamálum í stað þess að horfa til olíu og stóriðnaðar. Mikilvægt er að Akureyri sem miðstöð norðurslóða hafi aðkomu að undirbúningi á verkefnum sem framkvæmd verða í formennskutíð Íslands og að Akureyri verði nýtt sem best sem vettvangur fyrir samtal um norðurslóðir. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að bjóða hæstv. ráðherra að koma norður í þinghléinu og heimsækja þá fjölmörgu sem vinna að norðurslóðamálum á Akureyri. Þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni leggja fram tillögu um að Akureyri verði formlega viðurkennd sem miðstöð norðurslóða og að byggðir verði upp innviðir norðurslóðamála þar líkt og Norðmenn hafa gert í Tromsö? Ég get nefnt fleiri staði. Sömuleiðis langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann telji að gangi hjá aðildarríkjum Norðurskautsráðsins að samtvinna sjónarmið um verndun umhverfis, menningar og samfélaga, en á sama tíma að horfa á aðgengi að svæðinu og fulla nýtingu auðlinda þar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu eins og aðrir. Það er gríðarlega mikilvægt að við nýtum vel formennskutíð okkar í Norðurskautsráðinu sem hefst á næsta ári, 2019. Það er mikilvægt að Ísland skilgreini vel, eins og er reyndar búið að gera og vinna að í nokkurn tíma, þau verkefni sem á að vinna að, en það er líka mikilvægt að það sem eftir stendur verði eitthvað sem við getum horft stolt til þegar fram líða stundir. Ísland verður að skilja eftir sig spor á sviði norðurslóða, spor sem miða að því að gæta hagsmuna norðursins og ekki síst Íslands að sjálfsögðu í því samhengi. Við vitum að siglingaleiðir um Norður-Íshafið verða nýttar, það er alveg ljóst. Þá skiptir miklu máli að lög og reglur, sáttmálar og samningar, séu þess eðlis að gætt sé vel að öryggi, að umhverfinu og að ekki sé fórnað neinu fyrir þá viðskiptahagsmuni sem þar kunna að vera. En að sjálfsögðu viljum við nýta tækifærin sem gefast. Hagsmunir Íslands eru gríðarlegir eins og við vitum, bæði hvað varðar ógnir og tækifæri. Við þurfum og eigum að hafa áhyggjur af því að það verði t.d. umhverfisslys á norðurslóðum, við eigum að hafa áhyggjur af hlýnuninni, bráðnun íssins, vegna þess að allt þetta hefur bein áhrif á efnahag okkar og lífsskilyrði hér við landið, hvort sem það er veðurlega, út af fiskveiðum eða öðru slíku. Við eigum að sjálfsögðu að nýta tækifærin ef þau gefast eins og ég sagði áðan, en við þurfum að hafa hins vegar umhverfismálin í forgangi, það er alveg ljóst. Við eigum líka að beita okkur mjög ákveðið fyrir því og setja það ofarlega á blað að verja og bæta hagsmuni frumbyggja á norðurslóðum og sér í lagi á þeirra forsendum. Við eigum ekki að ýta einhverju að þeim sem þeir vilja ekki. Við eigum hins vegar að fræða og kynna og hjálpa þeim ef við mögulega getum. Ég vil líka að endingu, forseti, nefna hér hringborð norðurslóða, Arctic Circle, sem er gríðarlega mikilvægt og hefur hjálpað mjög við að draga athyglina að vandamálunum á þessu svæði og í raun setja kastljós á Ísland líka. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér að fjárveitingar t.d. til Háskólans á Akureyri verði auknar og bættar í ljósi þessarar áherslu á norðrið. Einnig hvort ráðherra hafi beitt sér eða haft skoðanir á orðum bandaríkjastjórnar [[Forseti hringir.]]þegar kemur að norðurskautinu.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við norðurslóðir og áherslur Íslands þegar það tekur við formennsku í Norðurskautsráðinu árið 2019. Í þessari tveggja ára formennskutíð gefst Íslendingum mikilvægt tækifæri til að hafa áhrif á og vekja athygli á málefnum norðurslóða, bæði hér heima og erlendis. Ég hef m.a. kynnst málefnum norðurskautsins í gegnum vinnu í Íslandsdeild þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál. Sú vinna hefur sannfært mig um að við Íslendingar höfum ýmsu að miðla til annarra íbúa á norðurslóðum og getum margt lært af öðrum, auk þess sem samstarfið eykur líkur á árangri í vinnu að sameiginlegum hagsmunum íbúanna á þessum svæðum sem flestir lúta að umhverfismálum. Sjálfbærni svæðisins byggir m.a. á þekkingu á náttúrunni og áhrifum breytinga á hana en ekki síður á þekkingu á samspili manns og náttúru og því hvernig fólk hefur lifað af á þessum svæðum í gegnum tíðina. Öflun, úrvinnsla og miðlun þekkingar frá þeim sem byggja svæðin og þekkja lífsbaráttuna þar er eitt af því sem ég tel mikilvægt að gefa gaum. Söfnun og miðlun staðbundinnar þekkingar og tenging hennar við alþjóðlegt þekkingarsamfélag getur skipt sköpum þegar tekist er á við breytingar og þróun sem nú á sér stað. Lykill að því að þessi miðlun verði er aukin menntun íbúa á svæðunum. Íslenskir háskólar gegna lykilhlutverki í samstarfi við alþjóðavísindasamfélagið, ekki síst Háskólinn á Akureyri og stofnanir sem honum tengjast. Ein af þeim er Rannsóknastöðin Rif sem staðsett er á Melrakkasléttu og er aðili að svonefndu INTERACT-neti 76 rannsóknastöðva víðs vegar í kringum pólinn sem eru vettvangur alþjóðlegra rannsókna. Meðal þess sem ég tel að Íslendingar eigi að leggja áherslu á að miðla eru aðferðir í forvörnum við að draga úr [[Forseti hringir.]]áfengis- og vímuefnaneyslu ungmenna, leiðir í vinnu að jafnréttismálum, þekking á virkjun jarðhita, [[Forseti hringir.]]áhersla á fjarskipti og aðferðir til að bregðast við aukinni ásókn ferðamanna í viðkvæma náttúru norðurslóða.
Virðulegur forseti. Til viðbótar við þau umhverfisvandamál sem blasa við okkur hér á norðurslóðum - þau eru tvímælalaust mikilvæg og mikilvægust því að það er ekki mikið annað sem gerist ef við sinnum þeim ekki - getum við gert ýmislegt annað á meðan sem kemur alla vega ekki í veg fyrir þau markmið sem við viljum ná í þeim málum. Þá nefni ég til dæmis að um er að ræða ákveðna áskorun í stafrænu samfélagi. Fjarlægðir eru mjög miklar á norðurslóðum og þá er stafrænt samfélag sem tengir fólk á öruggan hátt, tryggir samskipti milli fólks, mjög mikilvægt markmið til að stuðla að samvinnu; hvernig við getum líka undirbúið okkur undið fjórðu iðnbyltinguna sem er ekki eitthvað sem veldur hnattrænni hlýnun. Annars vegar er það síðan ákveðin samfélagsleg ábyrgð atvinnulífs í viðkvæmu umhverfi norðurskautsins, hvernig við getum tryggt öruggt starfsumhverfi sem gengur ekki á náttúruna og hvernig við getum tryggt þátttöku nærsamfélagsins í heimi þar sem alþjóðafyrirtæki vaxa sífellt. Að lokum er það þessi samfélagslega velferð sem við þurfum að einbeita okkur að líka. Hvernig tryggjum við velferð fólks á norðurskautinu? Hvers konar lausnir og nýsköpun henta þeim aðstæðum sem við búum við? Þá miða ég að ákveðnu velferðarhagkerfi sem byggist meðal annars á sjálfbærnimarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, heimsmarkmiðunum. Þar er markmiðið að búa til hagkerfi þar sem velferð fólks er höfð að leiðarljósi en ekki endilega skammtímagróði eins og það að brenna olíu í smátíma til að fá aðeins aukapening til að við lendum þá örugglega í þessum hnattrænu vandamálum sem varða loftslagsmálin. Við þurfum að hugsa lengra. Við þurfum að átta okkur á því að hnattræn hlýnun stoppar ekkert þegar hitastigið á Íslandi er orðið þægilegt fyrir okkur, eins og gamaldags suðurlandaoftslag. Þá getum við ekki bara hætt, það heldur áfram [[Gripið fram í.]]Eða, eins og ég lýsti áðan, getur snúist upp í andhverfu sína og við endum undir ís eins og við gerðum á síðustu ísöld.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að koma málefnum norðurslóða hér á dagskrá enda brýnt hagsmunamál okkar Íslendinga sem búum við ysta haf. Stór hluti umræðunnar snýst um áherslur okkar Íslendinga nú þegar við munum gegna formennsku í Norðurskautsráðinu á árunum 2019–2021. Verkefnin eru sannarlega ærin og mætti e.t.v. lýsa þeim í þessum þremur orðum: öryggi, umhverfi og auðlindir. Undanfarin ár og áratugi hafa menn beint sjónum sínum til norðurslóða af ýmsum ástæðum. Fyrst er það vegna þess að umtalsverðar breytingar eiga sér nú stað á þessu svæði þar sem útbreiðsla íss hefur farið minnkandi undanfarna áratugi og fyrirséð er að sú þróun muni halda áfram með tilheyrandi opnun nýrra siglingaleiða og einnig vegna þess að áhrif loftslagsbreytinga koma þar fram af meiri öfgum en víðast hvar annars staðar. Það er ekki einungis að þetta mál snerti umhverfið með umsvifamiklum hætti, heldur snertir það ekki síður stórkostlega öryggishagsmuni okkar. Mikilvægast er að stuðla að stöðugleika, samvinnu og samstarfi á svæðinu með öllum ráðum. Auknar skipaferðir, bæði hefðbundnir sjóflutningar en ekki síður stórauknar ferðir skemmtiferðaskipa, kalla á stóraukna samvinnu þjóðanna sem búa í og við þetta svæði á sviði eftirlits og gera kröfur um viðbúnað sem er það öflugur að unnt sé að koma til bjargar ef slys ber að höndum. Þetta kallar hér á landi á öfluga landhelgisgæslu með öflugan skipakost, hafnar- og flugaðstöðu, sem liggur nærri skipaleiðunum. Varðandi umhverfismálin vil ég bæta einu við hérna tímans vegna. Það þarf að krefjast þess að stórveldin veiti upplýsingar um hugsanlegar uppsprettur geislavirkni í höfunum frá tímum kalda stríðsins og að gerðar verði viðeigandi ráðstafanir í þessu efni til að koma í veg fyrir hugsanlegan geislaleka.
Herra forseti. Ég þakka hv. frummælanda, upphafsmanni þessarar sérstöku umræðu, fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli sem er náttúrlega mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga. Þetta er langtímamál sem við verðum að vinna saman að og það er ánægjulegt að hlusta á ræður þingmanna þvert á flokka, mér finnst þingheimur skynja mikilvægi þessa máls og tækifæri sem felast í þróun norðurslóða, hvernig við högum stjórnsýslunni, skipulagi, rannsóknum og fleira á þessum svæði, en líka það hverju við verðum að vara okkur á og hvernig við undirbyggjum okkur. Þegar við Íslendingar horfum til norðurslóða er mér hafið hugleikið. Það skiptir máli þegar við ræðum norðurslóðir að við miðlum þeirri þekkingu og virðingu í rauninni, þeirri grunnþekkingu sem við höfum aflað okkur á sviðum er tengjast málefnum hafsins, bæði hvað varðar hafrannsóknir, margvíslegar sjávarrannsóknir og líka það hvernig við höfum m.a. farið í að kortleggja hafsbotninn í kringum Ísland, hvernig við getum stuðlað að því að byggja upp ákveðið skipulag, koma með nálgun varðandi það hvernig við ætlum að byggja upp samvinnu og það samstarf sem snertir norðurslóðir. Ég tel líka mikilvægt að ríkisstjórnin veiti okkur aðeins innsýn í langtímaplanið. Hér hefur m.a. Landhelgisgæslan verið nefnd sem er mjög brýnt að verði styrkt vegna líklegrar opnunar á norðurslóðum. Ég tel líka mikilvægt að við fáum að sjá plan um uppbyggingu á rannsóknastofnunum sem tengjast málefnum hafsins, hvort sem er Hafrannsóknastofnunin eða háskólar á Íslandi, sem stuðla að því að við eflum og byggjum upp enn frekari þekkingu okkar á norðurslóðum, öllu sem tengist norðurslóðum, málefnum hafsins og því sem snertir okkar hagsmuni. Við höfum mikla hagsmuni að vernda. Ég tel mikilvægt að við förum að undirbyggja [[Forseti hringir.]]hagsmunagæslu okkar með því m.a. að styrkja háskóla- og vísindastarfsemi.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir hans orð og hv. þingmönnum. Ég er sérstaklega ánægður með stjórnarandstöðuna, ég vil nefna orð hv. þingmanna Ólafs Ísleifssonar, Oddnýjar Harðardóttur og Þorsteins Víglundssonar; gott að heyra þessi sjónarmið. Lykilatriði sem við ræðum er þetta orð „sjálfbær“ eða þessi orð „sjálfbær þróun“. Ef ég tek út einn þáttinn sem eru náttúrunytjar þá heyrir maður of oft - ég er ekki að tala um þennan sal, bara almennt í umræðunni - að tækifærin yfirskyggi náttúruvernd og varkárni. Það er mín upplifun af umræðum um þessi mál í langan tíma. Þetta kristallast meðal annars í stórum væntingum um námarekstur og olíu- og gasvinnslu á norðurslóðum þrátt fyrir að þetta verði að liggja kyrrt meira eða minna. Erlendir gestir, t.d. á Arctic Circle eins og það heitir, hafa talað um sjálfbæra gas- og olíuvinnslu á norðurslóðum, hvað sem það nú er. Það hafa líka oft heyrst orð um að við þurfum að verja hagsmuni okkar, með áherslu á „okkar“. Það er auðvitað rétt að nokkru leyti, en það snýst aðallega um ákvarðanatöku, ekki um Jan Mayen eða annað slíkt. Það er mjög mikilvægt að fólk átti sig á því að á þessum tveimur svæðum á jarðarkúlunni, Suðurskautslandinu og norðurslóðum, liggja hagsmunir okkar allra. Hvíti varnarskjöldurinn á báðum þessum stöðum skiptir sköpum um framtíð mannkyns, hvorki meira né minna. Þessi skilningur er ekki síður mikilvægur en að sinna lykilatriðinu eða lykilorðunum um sjálfbæra þróun. Það er algert lykilatriði að fólk skilji að þetta eru ekki bara hagsmunir okkar, þetta eru hagsmunir allra. Það þarf að horfa fyrst og fremst á það, svo á okkur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka ekki bara hv. frummælanda heldur öllum hv. þingmönnum fyrir gott innlegg inn í þessa umræðu. Mér fannst umræðan einkennast af samhljómi og samstöðu í þessu mikilvæga máli. Það var farið vítt og breitt, ég get auðvitað ekki á þessum tveimur mínútum farið yfir allt það sem hér kom fram. En mér finnst ágæt sú samlíking að norðurskautið væri í rauninni andstæðan við Las Vegas. Allt það sem gerist á norðurslóðum munum við finna fyrir, allur heimurinn með einhverjum hætti. Þess vegna er ekkert skrýtið að menn ræði þetta í þessu stóra samhengi. Það sem menn vilja alls ekki sjá er það að þetta verði vettvangur þar sem verði spenna í heiminum, það verði vígbúnaðarkapphlaup og þarna verði tekist harkalega á. Það sem við viljum er auðvitað að reynt verði að koma í veg fyrir þessar umhverfisógnir sem að okkur steðja eins mikið og mögulegt er. En þrátt fyrir það munum við væntanlega sjá miklar breytingar og þegar siglingaleiðirnar opnast, sem allar líkur eru á, verður það ekkert ósvipað eins og gerðist þegar Panama-skurðurinn eða Súes-skurðurinn var opnaður. Þetta er 40% stytting á siglingaleiðinni milli Evrópu og Asíu. Þá er afskaplega mikilvægt að öll þau samskipti verði með friðsamlegum og uppbyggilegum hætti og auðvitað unnið með sjálfbærni að leiðarljósi. Hér voru ræddir hlutir eins og t.d. öryggis- og björgunarmál. Það er nokkuð sem við Íslendingar þurfum að hafa frumkvæði í, þurfum svo sannarlega að starfa með öðrum. Það verða ekki margir aðrir staðir mikilvægari en Ísland þegar kemur að þessum þáttum. Menn þurfa ekki að hafa áhyggjur af því að það verði ekki unnið með Akureyri sem ég nefndi hér að væri höfuðstaður norðurslóða á Íslandi, en auðvitað þurfa mjög margir aðrir aðilar að koma að málinu. Stóra málið í þessu er að hér á að vera samráð og samvinna íslenskra aðila. Það er góðs viti að hlusta á hv. þingmenn hér í dag. [[Forseti hringir.]]Ég á von á því að við munum eiga áfram gott samstarf, því það er afskaplega mikilvægt að þetta stóra verkefni okkar takist vel.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað örstutt upp til að gera athugasemd og tek undir það sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á fyrr í dag, að við fáum núna inn fjölda mála sem á að taka með afbrigðum inn í þingið, ef leyft verður. Auðvitað verður það leyft, hefðin er að liðka til fyrir þessum málum. En það er alltaf vont og hálfóþolandi þegar hlutirnir gerast með þessum hætti, sem gerist í rauninni fyrir hver einustu jól og á hverju einasta vori, gerist þrátt fyrir að við séum með ákveðnar dagsetningar sem á að miða við. Við hljótum að gera þá kröfu á ríkisstjórnina eins og við töluðum um reyndar fyrir mörgum mánuðum að við myndum ekki lenda í því að koma með fullt af málum inn í þingið þegar ljóst væri að tímasetningar væru liðnar. Ég bið forseta að koma því til skila til ríkisstjórnarinnar að þessu þurfi að breyta og að við eigum að læra af reynslunni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti hefur alloft ítrekað mikilvægi þess við ríkisstjórn að mál komi tímanlega fram.
Virðulegi forseti. Ég greiddi atkvæði með þessu máli eftir 2. umr., en við í Pírötum höfðum þann fyrirvara að við vorum ekki sannfærð um ágæti þess að heimila það að einkaleyfi á ákveðnum lyfjum yrðu framlengd um þessa sex mánuði. Það var beðið um gögn til að sýna fram á það en þau gögn gerðu það ekki þannig að við erum enn ekki sannfærð um ágæti þess. Við það að skoða málið enn betur síðan þá hafa efasemdir hjá mér einfaldlega aukist þannig að það er ekki vegna afstöðuleysis sem ég greiði hér ekki atkvæði heldur vegna þess að við nánari skoðun fyllist ég meiri og meiri efasemdum um ágæti þess. Ég stend þó ekki í vegi fyrir málinu og greiði ekki atkvæði gegn því vegna þess ég átta mig á því að markmiðið er í það minnsta gott, það að auka möguleika á lyfjum fyrir börn. Eins og ég segi vorum við öll eða flest komin á græna takkann en ég er einfaldlega ekki sannfærður og sit því hjá við þessa tilteknu atkvæðagreiðslu.
Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið í ræðum og andsvörum sem ég hef flutt um þetta mál er það afskaplega lítilfjörlegt og lítilsiglt, af litlum metnaði sett fram og takmörkuðu valdi sem menn hafa til að koma málum sínum fram eða takmörkuðum metnaði. Hins vegar drepur þetta mál engan, það skemmir ekkert í sjálfu sér, það verður ekki til neins en ég ætla ekki að standa í vegi fyrir því að það fari hér í gegn. Í sjálfu sér er það samt gjörsamlega þarflaust og gagnslaust.
Hæstv. forseti. Sá vilji að miða verðtryggða lánasamninga við vísitölu án húsnæðisliðar birtist víða, m.a. bæði hjá verkalýðshreyfingunni og í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar. Hér erum við að sýna vilja okkar til slíkra breytinga að undangengnu faglegu mati og við felum fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sérfræðinga sem meti kosti og galla þess að miða verðtryggingu slíkra samninga við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar ellegar að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggingu. Ég tel afar mikilvægt að þetta sé metið. Málið hefur tekið nokkrum breytingum í meðferð hv. efnahags- og viðskiptanefndar, allar breytingar eru til bóta sem ég styð og ég þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir.
Herra forseti. Ég vildi gagnvart þessu máli lýsa því yfir að ég styð eindregið að sú skoðun sem tillagan gerir ráð fyrir fari fram. Ég vil ekki gefa mér neitt um niðurstöðuna, en ég held að það sé hollt í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um verðtryggingu og slík mál að athugun að þessu leyti fari fram. Auðvitað er verið að skoða þessi mál, þau hafa svo sem verið skoðuð áður og um það eru skiptar skoðanir, en ég tel að það sé gagnlegt að láta fara fram athugun með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir þannig að ég styð það en tek fram að á þessari stundu hef ég ekki sannfæringu fyrir því hver niðurstaða þessarar könnunar eigi að vera og vil ekki gefa mér neitt um það.
Virðulegi forseti. Hérna er því bætt við að klausa sem felur í sér rétt á upplýsingum gildi ekki um notkun eða aðgang að efni eða þjónustu sem brýtur gegn öðrum lögum eða dómsúrskurði. Ég get ekki annað en minnst á það að í íslenskum lögum er ansi mikið af afturhaldssömum hlutum sem hafa mjög neikvæð áhrif á tjáningarfrelsi. Til að mynda erum við með mjög vonda hatursáróðursgrein, hún er óljós og ónákvæm og enginn veit raunverulega hvað hún þýðir nema Hæstiréttur af og til. Það er fleira í íslenskum lögum sem varðar tjáningarfrelsi sem ég tel þurfa að laga áður en sett eru inn svona skilyrði. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessari tilteknu breytingu. Þótt ég átti mig á því að hún muni samt sem áður ganga í gegn mun ég greiða atkvæði með greininni eins og hún stendur eftir það. Ég hefði frekar viljað að þessi tiltekna breyting hefði ekki verið gerð. Að því sögðu skilst mér af öðrum að lagatæknileg áhrif hennar séu engin. Mitt mat er að þau séu einhver. Þess vegna myndi ég af þeim ástæðum einum og sér reyndar greiða atkvæði gegn henni.
Búast má við atkvæðagreiðslum síðar í dag eða undir kvöldið. Verða þær boðaðar með hóflegum fyrirvara, þ.e. eftir því sem fram hefur undið umræðum um dagskrármál 13–19. Forseti vill einnig geta þess að kvöldmatarhlé verður í lengra lagi, það verður gert hlé kl. 19–20 til fundarhalda með forseta og formönnum þingflokka og eftir atvikum fyrir nefndir ef þær vilja nýta sér tímann.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti fyrir hönd hv. fjárlaganefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um markaðar tekjur. Álitið er að finna á þskj. 923, er 167. mál þessa þings. Þá er að finna breytingartillögur við frumvarpið í sérstöku þingskjali, nr. 924. Tilefni lagasetningar og frumvarps á sér nokkuð langan aðdraganda og eru einkum tvenns konar meginsjónarmið sem þar búa að baki. Annars vegar hefur oft komið til umræðu að æskilegt væri að draga úr þeirri víðtæku mörkun ríkistekna sem lengi hefur tíðkast bæði til að einfalda og styrkja fjárstjórnarvald þingsins og fjármálastjórn stjórnsýslunnar og til að draga úr ógegnsæi og sveiflum sem fyrirkomulagið veldur í fjárreiðum þeirra aðila sem tekjurnar renna til. Hins vegar leiðir af 51. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, að óhjákvæmilegt er að leggja þetta frumvarp fram. Í lagaákvæðinu er mælt fyrir um að tekjur, aðrar en ríkistekjur stofnana, færast eingöngu sem ríkistekjur. Frumvarpinu er því ætlað að breyta ákvæðum fjölmargra sérlaga til samræmis við lög um opinber fjármál. Forsögu málsins má rekja til þess að þáverandi meiri hluti fjárlaganefndar lagði fram sambærilegt frumvarp á 143. löggjafarþingi. Frumvarpið var þá samið með aðstoð fjármála- og efnahagsráðuneytisins og þar var lagt upp með að leggja alfarið af markaðar tekjur þannig að þær rynnu í ríkissjóð og yrðu einungis tekjufærðar þar en ekki í bókhaldi einstakra ríkisaðila. Frumvarpið hlaut ekki afgreiðslu á því þingi. Líkt og í því frumvarpi er með frumvarpi þessu ekki lagt til að framlög til stofnana eða einstakra verkefna verði skert heldur eingöngu breyting á framsetningu reikningsskila. Ég ætla þessu til hliðsjónar að vitna til greinargerðar með frumvarpinu á bls. 10 og árétta að frumvarpið felur því ekki í sér skerðingu á fjárheimildum, en í því felst hins vegar að verði það að lögum falli það innan fjárstjórnarvalds Alþingis að leggja mat á umfang stofnanareksturs og verkefna og hin formlega ákvörðun um ráðstöfun fjármuna til þeirra færist í auknum mæli úr sérlögum í fjárlög. Þetta er mikilvægt og samhljómur með því sem nefndin er að álykta hér. Þegar við vísum til markaðra tekna er átt við lögþvingaðar ríkistekjur sem samkvæmt sérlögum eru eyrnamerktar til þess að standa undir kostnaði við tiltekna málaflokka, verkefni eða stofnanarekstur. Annars vegar er um að ræða skatttekjur sem ráðstafað er til tiltekinna verkefna án þess að veitt sé þjónusta á móti tekjunum og hins vegar aðrar rekstrartekjur ríkissjóðs sem einnig eru lögþvingaðar. Þá er skilyrt að á móti komi þjónusta stofnunar. Þó að hægt yrði að færa markaðar tekjur í reikninga stofnana yrðu þær eftir sem áður færðar í reikningshaldi ríkissjóðs og þar tiltækar til samanburðar við útgjöld viðkomandi stofnana og málaflokka. Markaðar tekjur eru af margvíslegum toga og eru tilgreindar í fjölda sérlaga. Í ríkisreikningi kemur fram yfirlit yfir markaðar tekjur. Í reikningi ársins 2016 kemur m.a. fram að í heild eru 125,7 milljarðar kr. markaðir 60 mismunandi fjárlagaliðum og viðfangsefnum á gjaldahlið fjárlaga. Þegar þetta frumvarp var fyrst lagt fram var mikið rætt um hvað áynnist með því að fara úr slíkri mörkun sem verið hefur hér lengi og markmiðin skoðuð. Ég vil fyrst vitna í greinargerðina áður en ég tel upp röksemdir fyrir því. Í greinargerð frumvarpsins segir á bls. 14, með leyfi forseta: „Verði frumvarp þetta að lögum færast markaðar skatttekjur ekki lengur í reikninga stofnunar heldur hjá ríkissjóði eingöngu. Í mörgum tilfellum má gera ráð fyrir að Alþingi ákvarði framlag til verkefnis eða stofnunar sem er jafnhátt áætluðum tekjum en í öllu falli verða framlög undirorpin fjárveitingar- og fjárstjórnarvaldi Alþingis í stað þess að umræddar ríkistekjur streymi sjálfvirkt líkt og nú er.“ Þannig eru helstu röksemdir í framhaldi af því fyrir framlagningu frumvarpsins sem tengjast fjárstýringu ríkisins þær og eftirfarandi: Ákvarðanir um ráðstöfun á ríkistekjum verða einungis teknar í fjárlögum og fjáraukalögum. Eftiráheimildir í lokafjárlögum leggjast af. Óvissu eytt um það hverjar séu fjárheimildir stofnana á fjárlagaárinu. Útgjaldavöxtur í gegnum sjálfvirkt streymi ríkistekna til stofnana leggst af. Einfaldar fjárlagagerð og reikningsskil stofnana, gerð ríkisreiknings og frumvarps um samþykkt ríkisreiknings. Styrkir og einfaldar fjármálastjórn ríkisstofnana og ríkisins í heild. Styður við útgjaldamarkmið rammafjárlagagerðar - eins og lög um opinber fjárlög gera ráð fyrir. Styður við fjárstjórnarvald Alþingis. Þótt tekna til að standa undir útgjöldum tiltekinna málaflokka eða verkefna sé aflað samkvæmt sérlögum hlýtur það jafnan að vera sjálfstæð ákvörðun Alþingis við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni hvort og þá hversu mikið fé er veitt til viðkomandi verkefna á fjárlagaárinu. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Hvernig svo sem fjármögnun verkefna ríkisins er háttað ætti að vera ljóst að samkvæmt stjórnarskránni liggur fjárveitingavaldið hjá Alþingi og að heimild til greiðslu gjalda úr ríkissjóði verður aðeins sótt þangað. Tekjur geta hins vegar verið mismiklar frá ári til árs og taka breytingum í takt við hagsveiflur, eftirspurn eða aðra hagræna þætti án þess að það þurfi ávallt að vera í beinu sambandi við árlega fjárþörf viðkomandi stofnunar eða ákvörðun fjárveitingavaldsins um framlög til verkefnis. Nægir í því sambandi að nefna tekjur af bensíngjaldi og ákvörðun í fjárlögum um framlög til framkvæmda í vegamálum, svo sem stórframkvæmda á borð við jarðgöng, eða tekjur af tryggingagjaldi og útgjöld Fæðingarorlofssjóðs eða sveiflukenndar tekjur fyrir skráningu ökutækja og rekstrarkostnað Samgöngustofu. Við skoðun á því hvort ríkisaðilar fylgi fyrirmælum fjárlaga hlýtur því fremur að vera horft til þess hvort útgjöld séu innan settra fjárheimilda fremur en hvort markaðar tekjur hafa skilað meira eða minna en áætlað var í fjárlögum. Það samræmist ekki fjármálastjórn rammafjárlagagerðar, sem miðar að því að halda útgjöldum innan fyrir fram ákveðins útgjaldaramma, að fjárheimildum stofnana sé breytt eftir á í lokafjárlögum út frá reikningsuppgjöri markaðra tekna liðins árs í stað þess að þær haldist í hendur við þá áætlanagerð og forgangsröðun sem ákveðin var í fjárlögum. Alþjóðastofnanir, svo sem OECD og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, hafa bent á að umfang markaðra tekna hérlendis sé mun meira en almennt gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins með tillögum um nýja rammalöggjöf um opinber fjármál kemur fram að um 17% af ríkisútgjöldum eru fjármögnuð með sértekjum eða mörkuðum tekjum sem er næsthæsta hlutfallið meðal fjölmargra ríkja samkvæmt könnun sjóðsins. Aðeins á Írlandi er hlutfallið hærra. Færsla markaðra skatttekna og annarra rekstrartekna í reikningum stofnana án tillits til þeirrar heimildar sem viðkomandi stofnun hefur í fjárlögum og fjáraukalögum til að ráðstafa tekjunum hefur valdið ýmsum vandkvæðum og flækjum í reikningsuppgjöri stofnana og tafið mjög fyrir framlagningu árlegra lokafjárlaga. Má þar nefna óvissu í viðskiptastöðu innan ársins gagnvart ríkissjóði, óskýra stöðu gagnvart fjárheimildum og myndun svonefnds bundins eigin fjár í reikningum stofnana. Það má einnig telja rekast á við fjárveitingavaldið að færa ríkisaðila til tekna og eignar í uppgjöri ríkisreiknings meira af tekjum ríkissjóðs en heimilað hefur verið í fjárlögum og fjáraukalögum. Núverandi fyrirkomulag kallar auk þess á verulega vinnu við sérstakt utanumhald um þessar tekjur og ráðstöfunarrétt á þeim, bæði í fjárlögum, ríkisreikningi og lokafjárlögum og felur í sér umtalsverðan kostnað og óhagræði hjá fámennri stjórnsýslu. Taka má Vegagerðina sem dæmi um stofnun sem lengi hefur verið gert ráð fyrir að væri fjármögnuð alfarið með mörkuðum tekjum. Reyndin hefur hins vegar verið sú að útgjaldaheimildir stofnunarinnar í fjárlögum hafa farið algerlega úr takti við markaðar tekjur málaflokksins. Uppsöfnuð áhrif þessa fyrirkomulags eru m.a. þau að samkvæmt ríkisreikningi 2016 er höfuðstóll Vegagerðarinnar í árslok jákvæður um tæpa 2 milljarða kr. en bundið eigið fé neikvætt um 19,3 milljarða kr. Þetta þýðir að reikningsfærð útgjöld hafa verið 2 milljörðum kr. innan fjárheimilda en fjárveitingar fjármagnaðar með mörkuðum tekjum upp á 19,3 milljarða kr. og það lægri en gjöldin. Vandséð er að þetta fyrirkomulag markaðra tekna í vegamálum þjóni nokkrum tilgangi lengur. Við þetta má bæta í áliti hv. fjárlaganefndar að í umsögn Ríkisendurskoðunar er þetta dæmi tiltekið þar sem Ríkisendurskoðun hefur ítrekað fundið að fyrirkomulagi markaðra tekna á uppgjöri þeirra, sér í lagi varðandi það vandamál sem snýr að bindingu þeirra og bendir m.a. sérstaklega í umsögn sinni á uppgjörsvanda Vegagerðarinnar, þar sem stofnunin er í raun búin að taka að láni 19 milljarða kr. umfram innheimtu þeirra tekna sem henni eru markaðar. Þannig að það sé áréttað hér. Þó svo að þessum bókhaldstilfæringum við að sýna fjármögnun útgjalda í fjárlögum yrði hætt myndi eftir sem áður vera jafn auðvelt að bera saman fjárveitingar til framkvæmda í vegamálum og tekjur af bifreiðum og umferð því tekjurnar verða eftir sem áður færðar í bókhaldi ríkisins og upplýsingar um tekjur, fjárheimildir og gjöld þar jafn aðgengilegar og tiltækar og verið hefur. Alþingi hefur ákveðið bæði fjárheimildirnar og mörkun teknanna sem þessi staða er reist á en getur einnig gert þær breytingar með lagasetningu sem þarf til að gera framsetningu fjármála ríkisins skýrari. Þegar lagt var af stað með lög um opinber fjármál var sett af stað svokallað innleiðingarferli laganna og sú innleiðingaráætlun þeirra miðast við að það taki allt að þrjú ár að innleiða reikningshaldshluta laganna að fullu. Frumvarp þetta er hluti af því ferli og nefndin gerir ráð fyrir að á innleiðingartímanum komi fram annað frumvarp um afnám markaðra tekna þeirra gjaldaliða sem ekki eru tilteknir í þessu frumvarpi. Í 51. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um að tekjur A-hluta ríkissjóðs skuli skilgreindar og flokkaðar samkvæmt alþjóðlegum staðli, svokölluðum GFS-staðli. Megintekjuflokkar staðalsins eru skatttekjur, tryggingagjöld, fjárframlög og aðrar tekjur. Samkvæmt alþjóðlegri skilgreiningu eru skatttekjur lögboðin gjöld sem ríkið krefur einstaklinga eða lögaðila um án þess að á móti komi bein framlög eða þjónusta sem svara beinlínis til gjaldanna. Markaðar tekjur eru því skatttekjur þar sem ekki er veitt sérgreind þjónusta á móti en tekjurnar engu að síður eyrnamerktar í tilteknum verkefnum. Eftir sem áður er gerður greinarmunur á mörkuðum tekjum sem lög kveða á um að skuli varið til að fjármagna útgjöld tiltekinna málaflokka eða verkefna og markaðra rekstrartekna stofnana, þ.e. tekna sem varið er til að fjármagna verkefni eða útgjöld stofnana sem ekki teljast skatttekjur. Gert er ráð fyrir að ákvæði laga um rekstrartekjur þar sem þjónusta er veitt á móti standi áfram. Dæmi um slíkar lögboðnar rekstrartekjur eru greiðslur fyrir auglýsingar í Stjórnartíðindum og margvísleg skráningar- og eftirlitsgjöld sem standa undir þjónustu sem veitt er gjaldendum og gjaldskrá byggir þá á grundvelli kostnaðarþátta. Nefndin gerir ráð fyrir að með frumvarpi um samþykkt ríkisreiknings ársins 2017 verði gert ráð fyrir nokkrum breytingum á uppgjöri miðað við fyrri ár og meðal þess verði afnám allra markaðra tekna í bókhaldi einstakra ríkisaðila óháð ákvæðum einstakra sérlaga um mörkun tekna. Nefndin fjallaði þó nokkuð um markaðar tekjur tengdar vinnumarkaðinum og fékk nefndin á sinn fund aðila vinnumarkaðarins. Nefndin telur að samráð við aðila vinnumarkaðarins hefði mátt vera meira við undirbúning frumvarpsins. Ákvæði um mörkun tryggingagjalds eru oft tilkomin í tengslum við gerð kjarasamninga og var þá ætlað að fjármagna réttindi launþega og tengjast samkomulagi milli ríkisins og aðila vinnumarkaðarins. Frumvarpið tekur að miklu leyti tillit til þessara sjónarmiða með því t.d. að ekki eru lagðar til breytingar á mörkun tekna Atvinnuleysistryggingasjóðs, Fæðingarorlofs- eða Tryggingarsjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga. Nefndin leggur til tvær breytingartillögur sem tengjast vinnumarkaðinum. Annars vegar um fjármögnun starfsendurhæfingarsjóða og hins vegar um framlag til jöfnunar á örorkubyrði lífeyrissjóða. Með þessu er því komið enn frekar til móts við sjónarmið aðila vinnumarkaðarins og samræmis gætt í þeim ólíku sjóðum sem tengjast tryggingagjaldi. Um vinnu nefndarinnar frekar er það að segja, virðulegi forseti, að haldnir voru sjö fundir með umsagnaraðilum. Á fund nefndarinnar komu fulltrúar frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Póst- og fjarskiptastofnun, Umhverfisstofnun, Samtökum atvinnulífsins, Sambandi íslenska sveitarfélaga, Ríkisendurskoðun og umboðsmanni skuldara. Umsagnir bárust frá fleiri aðilum, alls 15 umsagnir bárust, en athugasemdum sem er að finna í þeim umsögnum má í stórum dráttum skipta í tvennt eða setja í tvo flokka. Annars vegar er bent á að mörkun tryggingagjalds sé ætlað að fjármagna útgjöld sem tengjast réttindum launafólks, svo sem atvinnuleysisbætur, greiðslur í fæðingarorlofi, greiðslur til launamanna vegna vangoldinna launa við gjaldþrot vinnuveitenda o.fl. Hins vegar er bent á sérstöðu einstakra stofnana og nauðsyn fjárhagslegs sjálfstæðis sem stundum er rökstutt með vísan til þjóðréttarlegra skuldbindinga. Athugasemdir umsagnaraðila eru í öllum aðalatriðum þær sömu og komu fram í umfjöllun um fyrra frumvarp um afnám markaðra tekna sem lagt var fram árið 2014, eins og ég kom inn á í upphafi ræðu. Við undirbúning frumvarpsins nú er ljóst að fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur í mörgum tilfellum tekið tillit til framkominna athugasemda, þ.e. þeirra athugasemda sem hafa komið og komu fram við frumvarpið þegar það var lagt fyrst fram. Að mati nefndarinnar ber frumvarpið með sér að um málamiðlun sé að ræða. Í nokkrum tilfellum er mörkunin ekki alfarið afnumin en þess í stað tekið fram að fjárveiting skuli að lágmarki nema áætlun fjárlaga um innheimtu viðkomandi gjalds. Það á við um Íslandsstofu, Ríkisútvarpið, Jöfnunarsjóð alþjónustu, Fjármálaeftirlitið, jöfnun á flutningskostnaði olíuvara og Ábyrgðasjóð launa. Hins vegar er ekki fullt samræmi í frumvarpinu að því leyti að enn er viðhaldið mörkun á nokkrum veigamiklum liðum, svo sem Atvinnuleysistryggingasjóði og Fæðingarorlofssjóði, eins og ég kom að fyrr í ræðunni. Nefndin tók til umfjöllunar þau atriði sem ég kem að nú að teknu tilliti til þessara atriða um málamiðlun og samræmi, þá eru niðurstöður nefndarinnar þær að hún telur að áður en mörkun tekna verði afnumin að fullu sé nauðsynlegt að stjórnvöld fari vandlega yfir öll álitamál með aðilum. Eftir sem áður er óhjákvæmilegt að leiðrétta misræmi sem nú er á milli laga um opinber fjármál og ýmissa sérlaga um markaða tekjustofna til að tryggja að uppgjör ríkisreiknings samræmist ákvæðum sérlaga. Lagt er til að þegar nauðsynlegri undirbúningsvinnu verði lokið leggi fjármála- og efnahagsráðherra fram frumvarp þar sem ákvæði sem eftir standa um markaðar tekjur verði felld brott. Ítreka ber í því sambandi að ekki er ætlan löggjafans að frumvarpið leiði til þess að fjárheimildir viðkomandi gjaldaliða verði sérstaklega lækkaðar heldur miðist fjárheimildir við forgangsröðun einstakra ráðuneyta á fjárhagsramma hverju sinni. Að svo stöddu leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu í sex liðum. Breytingarnar er að finna í sérstöku þingskjali. Breytingartillöguskjalið er í sex liðum, en þar er lagt til að í þremur tilfellum bætist við ákvæði þess efnis að framlög skuli ekki vera lægri en sem nemur tekjum af ákveðinni gjaldheimtu. Um er að ræða lög nr. 69/2003, um Póst- og fjarskiptastofnun, þar sem innheimta gjalda samkvæmt 1. og 3.–10. mgr. 14. gr. laganna rennur í ríkissjóð en framlag til stofnunarinnar samkvæmt ákvörðun ráðherra á grundvelli fjárheimildar í fjárlögum skal að lágmarki nema áætlun fjárlaga um tekjur af gjöldum samkvæmt 14. gr. Sambærilegar tillögur eru gerðar við lög um tryggingagjald, nr. 113/1990, og lög um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, nr. 60/2012, að því er varðar framlög til starfsendurhæfingarsjóða, sem nefndin leggur til að verði að lágmarki 0,13% af gjaldstofni tryggingagjalds líkt og nú er og framlög til jöfnunar á örorkubyrði almennra lífeyrissjóða þar sem miðað er við lágmark 0,325% af sama gjaldstofni. Loks er lagt til að framlag til Framkvæmdasjóðs aldraða nemi að lágmarki áætlun fjárlaga um innheimtu nefskatts um gjald í sjóðinn. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Aðrir þeir hv. þingmenn hv. fjárlaganefndar sem skrifa undir álitið á Alþingi 4. maí 2018 eru eftirtaldir: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, sem gerir það með fyrirvara, Birgir Þórarinsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, sem einnig ritar undir álitið með fyrirvara, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Páll Magnússon.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ágæta framsögu með nefndarálitinu og skýringum. Ég fagna þeirri ákvörðun, sem hv. fjárlaganefnd hefur tekið, að valda, ef svo má segja, framlög til Framkvæmdasjóðs aldraðra enda fram undan, með ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar, miklar framkvæmdir í þeim málaflokki og mikilvægt að fjármunir til þess séu tryggðir, m.a. með þessu. Þetta er fagnaðarefni. Mig langar í þessu sambandi að spyrja hv. þingmann hvort skilja megi breytingartillöguna svo að ekki sé um að ræða tímabundið ákvæði, þ.e. þar sem segir, með leyfi forseta: „Fjárveitingin skal að lágmarki nema áætlun fjárlaga um tekjur af gjaldinu skv. 1. mgr.“ Ég vil inna hv. þingmann eftir því hvort hér sé ekki örugglega átt við að ekki sé um tímabundna breytingu að ræða heldur verði þetta þannig framvegis, eða a.m.k. þangað til annað verður ákveðið. Þetta er afar mikilvægt vegna þess að Framkvæmdasjóður aldraðra hefur í raun verið kannski einn mikilvægasti þátturinn í því að tryggja áframhald í framkvæmdum hvað þetta varðar og því mikilvægt að fá það á hreint héðan úr ræðustól Alþingis að það sé þetta sem átt er við.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir hans andsvar sem snýr að Framkvæmdasjóði aldraðra. Eins og ég kom inn á í ræðu minni þá skiptust þessar umsagnir í tvo flokka. Annars vegar er það eðli og uppruni tekna og hins vegar sá umbúnaður sem er um ákveðna útgjaldaliði sem tengjast stofnunum eins og Framkvæmdasjóði aldraðra. Ég fór ágætlega yfir vinnumarkaðinn þar sem í mörgum tilvikum er verið að fara vægt í hlutina, það er ákveðin málamiðlun. En lög um opinber fjármál eru nokkuð skýr með það að við erum að fara hvað varðar reikningshald úr mörkun tekna. Kannski má segja, ég veit ekki hvort það er við hæfi að orða það þannig, að hér sé um að ræða óbeina mörkun tekna, þ.e. Framkvæmdasjóði er tryggð sú fjárveiting sem Alþingi metur. Þangað til við sjáum annað frumvarp koma frá fjármála- og efnahagsráðuneyti get ég sagt að slíkt fyrirkomulag mun alla vega vara þangað til.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er afar mikilvægt að þetta komi fram. Ég vil líka að það komi hér fram að sá sem hér stendur er í grundvallaratriðum sammála þessari stefnumörkun, þ.e. að markaðar tekjur eigi kannski ekki að vera hryggjarstykkið í stefnumörkun ríkisins í fjármálum. Varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra sérstaklega þá er mikilvægt að hv. þingmenn átti sig á því að þar er ekki eingöngu um að ræða verkefni sem snúa að byggingu nýrra hjúkrunarheimila eða hjúkrunarrýma. Framkvæmdarsjóðurinn leggur einnig fé til ýmiss konar endurbótaverkefna, til uppbyggingar á dagdvölum og reyndar í seinni tíð, þó að það sé kannski tímabundið verkefni, líka til rekstrar nokkurra rýma. Ég held að því sé afar mikilvægt að það liggi fyrir, a.m.k. eitthvað fram í tímann, að sjóðurinn geti örugglega staðið við þær skuldbindingar geti örugglega staðið við þær skuldbindingar sínar. Þegar eru nokkur verkefni í gangi sem sjóðurinn hefur þegar hafið fjármögnun á og einhverjir samningar sem liggja til grundvallar þeim. Því er mikilvægt að það sé, eins og kemur fram í ágætri breytingartillögu nefndarinnar, bundið í lög að þessar fjárveitingar muni halda áfram að koma til sjóðsins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni andsvarið og það sem snýr að Framkvæmdasjóði aldraðra. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þessi sjóður er mjög mikilvægur þegar kemur að uppbyggingu hjúkrunarheimila og hjúkrunarrýma; hans hlutverk algjörlega óumdeilt. Ég vil bara ítreka að við erum hér í raun að stíga skref í samræmi við lög um opinber fjármál, 51. gr. Það er áréttað mjög skýrlega að frumvarpið felur ekki í sér skerðingu á fjárheimildum. Engu að síður felst í þessu frumvarpi, verði það að lögum, að það fellur eftir sem áður undir fjárstjórnarvald Alþingis. Nefndin vildi bara tryggja að þessi umbúnaður og þetta hlutverk sem Framkvæmdasjóður aldraðra hefur verði áfram; að það verði alla vega engum vafa undirorpið að þær fjárveitingar sem Alþingi ætlar að leggja fram standi. Eftir sem áður er það Alþingis að leggja mat á umfang verkefna. Formleg ákvörðun um ráðstöfun fjármuna verður alltaf Alþingis.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir yfirlitið eða ræðuna. Ég náði því miður ekki að hlusta á hana alla en vona að ég nái samt að spyrja gagnlegra spurninga, en kannski hafa svörin við þessu komið fram. Á bls. 4 í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Að mati nefndarinnar ber frumvarpið með sér að um málamiðlun sé að ræða. Í nokkrum tilfellum er mörkunin ekki alfarið afnumin en þess í stað tekið fram að fjárveiting skuli að lágmarki nema áætlun fjárlaga um innheimtu viðkomandi gjalds.“ Þá veltir maður fyrir sér: Ef innheimtan er hærri þýðir það þá að viðkomandi stofnun eða viðkomandi fjárlagaliður, eða hvað við köllum þetta, fái þá líka það sem er umfram áætlunina? Það kemur fram í næsta kafla, sem kallast Niðurstöður nefndarinnar, að kannski hefði verið réttara að bíða með að afgreiða þetta mál. Mig langar svolítið að heyra frá hv. þingmanni hvers vegna það er mikilvægt að taka hluta núna og klára en skilja ákveðna hluti eftir í stað þess að vinna þetta einfaldlega betur og leggja málið fram fullbúið þegar búið er að eyða öllum álitaefnum; í nefndarálitinu er talað um að nauðsynlegt sé að fara vandlega yfir ýmis álitaefni og leiðrétta misræmi o.s.frv. Ég velti því fyrir mér hvort við séum enn og aftur að stíga skref sem ekki sé endilega til bóta, flæki hlutina kannski eitthvað. Það kemur augljóslega fram í nefndarálitinu að þetta er málamiðlun, að ekki er verið að klára hlutina algjörlega. Ég hef aðeins áhyggjur af því að við hefðum kannski betur setið heima en farið af stað í þetta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir hans góðu spurningu, góða andsvar. Þetta er það sem nefndin horfðist í augu við; að fylgja lögum um opinber fjármál og skilgreiningu ríkistekna, sem kemur fram í 51. gr. þeirra laga, og þeim sjónarmiðum sem snúa að því að einfalda allt reikningshald. Í grunninn snýr þetta að reikningshaldi, það að tekjurnar fari í ríkissjóð. Fjárstjórnarvaldið er alltaf Alþingis á endanum. Þetta eykur flækjustig. Nú erum við að leggja af það sem heitir lokafjárlög. Í lokauppgjöri ríkisreiknings og lokafjárlaga hefur þetta verið ákveðið flækjustig. Í nefndaráliti á bls. 2, þar sem við förum inn á markmið lagasetningarinnar, kemur þetta allt fram. Það er hárrétt, sem hv. þingmaður bendir á, að frumvarpið felur í sér málamiðlun. Til dæmis er vinnumarkaðurinn tekinn út fyrir sviga. Nefndin tók undir að þetta samtal þyrfti að eiga sér stað. Þar eru tekjurnar markaðar í ákveðnum hlutföllum af tryggingagjaldi og á sér jafnvel stað í samningum aðila á vinnumarkaði. Síðan eru þjóðréttarlegar skuldbindingar sem ég veit að hv. þingmaður þekkir mjög vel; Íslandsstofa og þættir þar sem ekki er verið að stíga skrefið til fulls. Að því leyti er þetta málamiðlun. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að kannski hefði verið heppilegra að stíga skrefið alla leið og láta á það reyna. En hér er um málamiðlun að ræða. Það er hárrétt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að nefndin geri í raun vel að vara við og taka út fyrir sviga og benda á að ákveðna hluti þurfi að vinna betur eða útfæra og eyða allri óvissu með. Ég velti því fyrir mér hvort hér séu akkúrat þeir hlutir sem einna helst þyrfti að skýra, þegar kemur að lögum um opinber fjármál, hvað varðar markaðar tekjur eins og markaðsgjaldið sem rennur til Íslandsstofu þar sem það er í raun framlag atvinnulífsins til þeirrar starfsemi. Ef við hins vegar ætlum að fara alla leið, sem lög um opinber fjármál segja okkur, þarf þetta að sjálfsögðu allt að fara undir þennan hatt. Þar af leiðandi hef ég, reyndar á mjög stuttum tíma, verið að móta mér þá skoðun að kannski hefði verið betra að geyma þetta mál og vinna það einfaldlega ítarlegar og nánar. Ég velti því aðeins fyrir mér hvort sérstakur þrýstingur hafi verið á að þetta mál kláraðist. Ég fæ ekki séð hvers vegna það ætti að vera. Jú, að sjálfsögðu auðveldar þetta utanumhald og er, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, meira tengt reikningshaldi. Hins vegar eru teknir út fyrir jöfnuna stórir og mikilvægir þættir sem kosta mikla peninga og væri eðlilegra að sjá þarna undir ef menn ætluðu að ganga alla leið. Auðvitað er það freistandi fyrir okkur, sem sjáum lítillega eftir því að hafa samþykkt þessi nýju lög um opinber fjármál, að sjá þetta ganga aðeins til baka. En ég held að það verði kannski seint. Ég hef aðeins áhyggjur af því að við hefðum ekki þurft að vera að stíga þetta skref núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir þessar vangaveltur. Hann dregur í raun saman kjarna máls á mun skemmri tíma en sá er hér stendur gerði í heillangri ræðu. Það er alveg hárrétt að nefndin velti því fyrir sér hvort ekki ætti að geyma þetta - ég ætla ekki að ganga svo langt að segja „að vinna betur“. Heilmikil vinna hefur átt sér stað í þessu ferli öllu, bæði þegar meiri hluti hv. fjárlaganefndar lagði þetta fyrst fram á 143. þingi og síðan hefur einhver vinna átt sér stað. Tekið hefur verið tillit til athugasemda. Eins og komið hefur fram í samtali okkar hér, og hv. þingmaður kom inn á, þá eru stofnanir sem eru að taka gjald, t.d. eins og markaðsgjald Íslandsstofu. Nú er hæstv. utanríkisráðherra að leggja fram sérlög um Íslandsstofu. Þar er væntanlega komið inn á tekjur. Það á eftir að koma hér til umræðu frekar úr hv. utanríkismálanefnd. Ég held að við verðum alltaf með einhvers konar álitamál uppi. Nefndin mat það svo að rétt væri, til að liðka til fyrir ferlinu, að stíga þetta skref hér og nú. Frumvarpið bauð svolítið upp á það að halda málamiðluninni áfram. Nefndin sammæltist um það, það náðist samstaða um að klára málið með þessum hætti, það skal viðurkennast. En það var enginn þrýstingur, ég vil taka það fram. Þetta var bara á umræðustigi í nefndinni, ólík sjónarmið um það. En samstaða náðist um að stíga þetta skref eins og það birtist í þessari umferð.
Frú forseti. Það er eðlilegt að spurt sé um undirbúning þessa máls á vettvangi stjórnsýslunnar. Ég mun koma að því í síðari hluta ræðu minnar. Það eru tvenns konar meginsjónarmið sem búa að baki því frumvarpi sem hér liggur fyrir um markaðar tekjur. Eins og fram kemur í fyrirliggjandi gögnum málsins er annars vegar talið æskilegt að draga úr hinni víðtæku mörkun ríkistekna sem lengi hefur tíðkast og gera það með það að markmiði að einfalda og styrkja fjárstjórnarvald Alþingis og fjármálastjórn stjórnsýslunnar og svo til þess að draga úr ógagnsæi og sveiflum sem þetta fyrirkomulag veldur í fjárreiðum þeirra aðila sem tekjurnar renna til. Á hinn bóginn mælir 51. gr. laga um opinber fjármál, sem mynda hina þýðingarmiklu umgjörð um fjármál ríkissjóðs, leyfi ég mér að segja, fyrir um að tekjur aðrar en rekstrartekjur stofnana færist eingöngu sem ríkistekjur. Frumvarpinu er því ætlað að breyta ákvæðum fjölmargra sérlaga til samræmis við lög um opinber fjármál. Með mörkuðum tekjum er átt við lögþvingaðar ríkistekjur sem samkvæmt sérlögum eru eyrnamerktar til að standa undir kostnaði við tiltekna málaflokka, verkefni eða stofnanarekstur. Annars vegar er um að ræða skatttekjur sem ráðstafað er til tiltekinna verkefna án þess að veitt sé þjónusta á móti tekjunum og hins vegar aðrar rekstrartekjur ríkissjóðs sem einnig eru lögþvingaðar en þá er skilyrt að á móti komi þjónusta stofnunarinnar. Markaðar tekjur eru af margvíslegum toga og eru tilgreindar í fjölda sérlaga; í ríkisreikningi ársins 2016 kemur fram að í heild eru 125,7 milljarðar kr. markaðir 60 mismunandi fjárlagaliðum og viðfangsefnum á gjaldahlið fjárlaga. Taka ber undir þau markmið sem fyrirliggjandi frumvarp styðst við og lúta að fjárstýringu ríkisins. Meðal þeirra markmiða má nefna að ákvarðanir um ráðstöfun á ríkistekjum verða einungis teknar í fjárlögum og fjáraukalögum. Heimildir sem veittar hafa verið eftir á í lokafjárlögum munu heyra sögunni til. Eytt verður óvissu um hverjar séu fjárheimildir stofnana á fjárlagaárinu. Útgjaldavöxtur í gegnum sjálfvirkt streymi ríkistekna til stofnana leggst af. Allt þetta einfaldar fjárlagagerð og skylda þætti. Með þessu er markmiðið að styrkja og einfalda fjármálastjórn ríkisstofnana og ríkisins í heild. Þetta er fallið til þess að styðja við, efla og treysta fjárstjórnarvald Alþingis. Það samrýmist ekki fjármálastjórn rammafjárlagagerðar, sem svo er nefnd, sem miðar að því að halda útgjöldum innan fyrirframákveðins útgjaldaramma, að fjárheimildum stofnana sé breytt eftir á, í lokafjárlögum, út frá reikningsuppgjöri markaðra tekna liðins árs í stað þess að þær haldist í hendur við þá áætlanagerð og forgangsröðun sem ákveðin var í fjárlögum. Alþjóðastofnanir, svo sem Efnahags- og framfarastofnunin OECD í París og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn í Washington hafa bent á að umfang markaðra tekna hérlendis sé mun meira en almennt gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, með tillögum um nýja rammalöggjöf um opinber fjármál, kemur fram að um 17% af ríkisútgjöldum eru fjármögnuð með sértekjum eða mörkuðum tekjum sem er næsthæsta hlutfallið meðal fjölmargra ríkja samkvæmt könnun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Innleiðingaráætlun laga um opinber fjármál miðast, eins og kunnugt er, við að það taki allt að þrjú ár að innleiða reikningshaldshluta laganna að fullu. Frumvarp þetta er hluti af því ferli og er í nefndaráliti fjárlaganefndar gert ráð fyrir að á innleiðingartímanum komi fram annað frumvarp um afnám markaðra tekna þeirra gjaldaliða sem ekki eru tilteknir í þessu frumvarpi. Hér er einkum um að ræða markaðar tekjur tengdar vinnumarkaðnum. Tekið er fram í nefndaráliti að fjárlaganefnd telji að samráð við aðila vinnumarkaðarins hefði mátt vera meira við undirbúning frumvarpsins. Ákvæði um mörkun tryggingagjalds eru oft komin til í tengslum við gerð kjarasamninga í því skyni að fjármagna réttindi launafólks og tengjast samkomulagi milli ríkisins og aðila vinnumarkaðarins. Frumvarpið tekur að miklu leyti tillit til þessara sjónarmiða með því til dæmis að ekki eru lagðar til breytingar á mörkum tekna Atvinnuleysistryggingasjóðs, Fæðingarorlofs- eða Tryggingarsjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga. Leggur nefndin, eins og framsögumaður tók fram, til tvær breytingartillögur í því skyni að koma til móts við sjónarmið aðila vinnumarkaðarins. Ástæða er til þess að vekja athygli á að að mati nefndarinnar ber frumvarpið með sér að um málamiðlun sé að ræða. Í nokkrum tilfellum er mörkunin ekki afnumin að fullu en þess í stað tekið fram að fjárveiting skuli að lágmarki nema áætlun fjárlaga um innheimtu þess gjalds sem í hlut á. Þá er ástæða til að benda á að nefndin telur ekki fullt samræmi vera í frumvarpinu að því leyti að enn er viðhaldið mörkun á nokkrum veigamiklum liðum eins og áður getur, svo sem Atvinnuleysistryggingasjóði og Fæðingarorlofssjóði. Fjárlaganefnd lýsir í nefndaráliti sínu að hún telji að áður en mörkun tekna verði afnumin að fullu sé nauðsynlegt að stjórnvöld fari vandlega yfir öll álitamál með aðilum. Segir í nefndaráliti að eftir sem áður sé óhjákvæmilegt að leiðrétta misræmi sem nú er milli laga um opinber fjármál og ýmissa sérlaga um markaða tekjustofna til að tryggja að uppgjör ríkisreiknings samræmist ákvæðum sérlaga. Ástæða er til, frú forseti, að geta allþungrar gagnrýni á einstaka þætti í frumvarpinu í umsögn af hálfu Ríkisendurskoðunar. Athugasemdir Ríkisendurskoðunar lúta meðal annars að tryggingagjaldi, meðferð þess og skilgreiningu, og að í nokkrum tilfellum virðist, eins og komist er að orði, sem verið sé að afnema mörkun tekna hjá einstökum aðilum en þegar grannt er skoðað kemur í ljós að svo er ekki að dómi stofnunarinnar. Hér ræðir um Íslandsstofu, Fjármálaeftirlitið og Ábyrgðasjóð launa. Að þessu leyti sést að frumvarpið hefði þurft betri undirbúning af hálfu ráðuneytis til að ljúka hefði mátt í einum áfanga því viðfangsefni sem hér er uppi, að afnema mörkun tekna í ríkisbúskapnum og styrkja með því enn frekar fjárstjórnarvald Alþingis. Fjárlaganefnd telur nauðsynlegt að leggja til að þegar nauðsynlegri undirbúningsvinnu verði lokið, vinnu sem ætti að vera lokið nú þegar, leggi fjármála- og efnahagsráðherra fram frumvarp þar sem ákvæði sem eftir standa um markaðar tekjur verði felld brott. Ítrekar nefndin í því sambandi að ekki er ætlun löggjafans að frumvarpið leiði til þess að fjárheimildir hlutaðeigandi gjaldaliða verði sérstaklega lækkaðir heldur miðist fjárheimildir við forgangsröðun einstakra ráðuneyta á fjárhagsramma hverju sinni. Þetta mál á þess vegna að líkindum eftir að koma aftur til kasta Alþingis sökum þess að það kemur að þessu sinni ófullbúið í veigamiklum atriðum. Betra hefði verið að komast hjá þessum málatilbúnaði enda ekki að vita hvaða draugar kunna að vekjast upp þegar það verður tekið upp að nýju. Þeir draugar gætu sem best haft til að bera þær glyrnur sem Glámur hafði, að dragi úr mönnum allan mátt. Málið gæti allt eins færst á byrjunarreit. Væri þá verr af stað farið en heima setið í þessu máli sem hefur, eins og áður segir, það þýðingarmikla markmið að treysta í sessi og efla fjárstjórnarvald Alþingis.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég hef ítrekað rætt um þetta mál, markaðar tekjur, í fjárlaganefnd þar sem það var lagt fram á tímabilinu 2013–2016. Þar komu fram umsagnir sem hanga við þetta mál núna. Þá vorum við ekki komin áleiðis í lögum um opinber fjármál eins og við erum í dag, þ.e. að þetta hangi við þau. Ég verð að segja að ég hef haft ákveðnar efasemdir um að fara þessa leið en skil hana hins vegar mætavel. Ég ætla ekkert að draga í efa að allt bókhald verður einfaldara og annað slíkt, en margir óttast um sinn hag. Það má heldur ekki gleyma því að fjárstjórnarvaldið er og hefur alltaf verið Alþingis. Hér kom fram áðan að einhverjir hefðu efasemdir um að hafa samþykkt lögin um opinber fjármál. Við höfum líka rætt það töluvert í nefndinni hvort breytinga sé þörf einhvers staðar, hvort við þurfum að árétta eitthvað hvað þau varðar. Þingmenn hafa margir talið sig hafa minna um þetta að segja. Síðan er það þetta vinnuferli sem við erum að læra. Við höfum í raun aldrei komist í gegnum það að fullu fyrr en kannski núna, þ.e. fjármálastefnu, fjármálaáætlun og svo fjárlög. Það er kannski fyrst núna sem við erum að fara í gegnum allan þennan feril. Það er því ekki komin reynsla á verkferlið í sjálfu sér. Svo hafa verið kosningar og alltaf verið að vinna hlutina fullhratt, að mínu mati a.m.k. Við þurfum að slípa hlutina til þegar við erum búin að ganga í gegnum þetta ferli að fullu einu sinni. Ég efast ekki um að eitthvað má betur fara eins og margoft gerist í lagasetningu. Með því að fara í afnám markaðra tekna, þó að skrefið sé einungis stigið til hálfs, erum við að hreyfa við mörgum tugum lagaákvæða sem hafa verið í föstum skorðum afar lengi. Það er grundvallarbreyting þó að við séum einungis að fara hálfa leið. Það mátti líka búast við því að sníða þyrfti sérlausnir. Ég veit ekki hvort það hefði breytt einhverju ef við hefðum geymt þetta áfram, hvort við hefðum þurft að taka þetta í skrefum eins og margt annað sem við höfum verið að gera. Eins og hér hefur verið rakið eru þetta háar fjárhæðir í sjálfu sér. Tæpir 126 milljarðar eru markaðir í 60 mismunandi fjárlagaliðum og öðrum viðfangsefnum á gjaldahliðinni. Fram undan er það verkefni að fara í gegnum þau sérlög sem þessi lög hafa áhrif á og við þurfum að laga. Það eru örfá atriði sem ég hef haldið til haga í þessari umræðu allri, bæði þegar við ræddum málið í fyrra skiptið í fjárlaganefnd, við 1. umr. þessa máls, og í nefndinni. Ég vil enn horfa til þess að við ræðum það betur í fjárlaganefnd þó að ekki sé nema til upplýsingagjafar. Ég tek undir grunnstefið í þessu, að það sé ekkert endilega markmið að stofnanir vaxi og minnki eftir umfangi tiltekinna sértekna eða annað slíkt, heldur sé það aðeins ákveðið hér á þinginu hvernig við viljum láta umhverfi okkar, hið opinbera, líta út. Það gerum við í gegnum fjárlög. Þó svo að fjárstjórnarvaldið sé ævinlega hjá Alþingi þá hefur verið horft til þess að ákveðnir fjármunir séu rammaðir til ákveðinna hluta. En svo má kannski segja að mörkunin hafi ekki virkað nema að hluta vegna þess að í áranna rás, eins og við þekkjum í umræðunni, hefur til dæmis ekki allt fé runnið til Vegagerðarinnar, það hefur ekki allt runnið til RÚV sem nemur þeim gjöldum sem hafa verið innheimt o.s.frv. Að mörgu leyti má segja að þetta hafi að einhverju leyti þegar verið fallið um sjálft sig. Ég hef töluvert horft til Vegagerðarinnar. Þar hef ég verið að velta því fyrir mér hvernig við förum með skuldina, þessa 19 milljarða, sem tekin er fram, að mig minnir, í nefndaráliti okkar. Ég ætla að lýsa ánægju minni með að allir nefndarmenn skrifa undir þetta álit. Þó að við höfum öll skoðanir á því og hefðum kannski viljað gera hlutina á annan hátt teljum við að þetta sé skref sem við þurfum að stíga. Vegagerðin er með neikvætt eigið fé eins og ég hef ítrekað rætt hér á þingi. Ég ætla aðeins að átta mig á því hvert er þá upphafsviðmiðið. Við leggjum fram samgönguáætlun, hún verður væntanlega römmuð inn miðað við fjármálaáætlunina. Nú erum við að taka þessi 0,5% af bensíngjaldi og allt sem þar er undir og Vegagerðin er með neikvæðan höfuðstól - skilaði að vísu betri afkomu en hún gerði síðast. Það breytir því ekki að við þurfum að finna einhvern punkt finnst mér alla vega. Ef við höfum gert ráð fyrir því að þessi prósenta hefði átt að renna að óbreyttu til Vegagerðarinnar, þó að hún hafi ekki gert það, hver á þá upphafsstaðan að vera? Þetta er eitthvað sem þingið þarf að taka ákvörðun um. Mér finnst ekki að framkvæmdarvaldið eigi að gera það. Mér finnst að þingið eigi að gera það. Við tökum þá umræðu að einhverju leyti í gegnum samgönguáætlun en líka í gegnum fjárlögin. Fjárlögin verða væntanlega sett fram með öðrum hætti næsta haust þar sem ekki verður um þessa mörkun að ræða. Ég geri ráð fyrir því að frumvarpið nái fram að ganga miðað við það að allir hér rita undir þetta. Mér finnst að við þurfum að ræða þetta betur og velta upp okkar á milli. Ég er ánægð með þá breytingu sem gerð var frá því frumvarpið var lagt fram, t.d. með vinnumarkaðsmálin. Ég held að það hafi verið afskaplega nauðsynlegt. Þegar við erum að semja við þriðja aðila verður hann að vera með í breytingum. Þetta hefur verið partur af kjarasamningum eins og hér hefur verið rakið. Það lá nú eiginlega beint við að það yrði gert. Síðan er vel búið um RÚV og nefskattinn vegna þess að hann verður áfram. Ég lagði til breytingu í fjárlaganefnd sem sneri að Framkvæmdasjóði aldraðra, að hann fengi sambærilega meðhöndlun og RÚV, af því það er nefskattur. Mér fannst eðlilegt að það yrði með sambærilegum hætti. Annaðhvort ákveðum við að afnema nefskatt eða ekki. Það er reyndar skattur sem mér finnst ekki vera sérstaklega jákvæður. Hann kemur misvel við fólk. Þeir sem standa höllum fæti borga meira hlutfallslega þó að allir borgi það sama. Nefskattur er aldrei sanngjarn skattur gagnvart þeim sem greiða hann. Meðan ekki hefur verið tekin ákvörðun um að afnema nefskattinn finnst mér að þeir tveir aðilar sem við innheimtum hann fyrir eigi að fá sömu meðhöndlun. Það er lagt til í breytingartillögum af hálfu fjárlaganefndar. Enda verðum við að horfast í augu við það að fram undan er mikil uppbygging í hjúkrunarrýmum. Það er hlutverk þessa sjóðs að vera úthlutunarsjóður hvað varðar dvalarrými, endurbætur og annað slíkt. Ég held að hann hafi skilað 2,5–3 milljörðum á síðasta ári. Það má svo sem segja, með hann eins og aðra, að sjóðurinn hefur gjarnan verið nýttur í rekstur - ekki undanfarin ár, en á ákveðnu tímabili var það gert. Það er eitthvað sem á ekki að gera. Þangað til frumvarpið hið síðara, um markaðar tekjur eða afnám þeirra, kemur fram - hvort þetta verður þá tekið fyrir með einhverjum hætti og afnumið skal ég ekki segja - finnst mér við þurfa að huga að þessu. Ég hef talað mikið fyrir Ofanflóðasjóði í gegnum tíðina og held áfram að gera það. Ég bý í sveitarfélagi sem hefur þurft töluvert á þessum sjóði að halda og hef reynslu af því að þetta skiptir máli. Reyndar er þokkalega um það búið að því leytinu til að beinlínis er mælt fyrir um það í frumvarpinu að fjárveitingarnar eigi að taka mið af framkvæmdaáætlun til næstu fimm ára. Það er út af fyrir sig jákvætt. Hitt er svo annað mál, og maður getur velt því fyrir sér hvort það tekur mið af raunverulegri þörf fyrir framkvæmdir við ofanflóðavarnir - ég hef efasemdir um það og hef sagt að ráðstöfunarfé Ofanflóðasjóðs síðustu ára, þ.e. útgreiðsluheimildir, hefur verið innan við helmingur af mörkuðum tekjum sjóðsins. Mér hefði þótt eðlilegt að við hækkuðum það og endurskoðuðum þessar fjárheimildir í ljósi þeirra þarfa sem fram undan eru og hafa beðið. Ég sagði það hér við 1. umr. að við gætum líka flýtt framkvæmdum, það væri ekkert sem banni það. Jarðvegsvinna kemur sér ágætlega. Það skapast engin óheyrileg þensla af því. Það var líka óskynsamlegt þegar ekki var ákveðið að halda áfram með framkvæmdirnar fyrir austan, á Norðfirði, þar sem tæki og tól voru til staðar í staðinn fyrir að flytja allt í burtu og byrja svo aftur seinna. Það er oft þannig, held ég, hjá hinu opinbera að ekki er horft til lengri tíma. Þar hefði ég viljað sjá öðruvísi farið að. Ég held að það væri okkur hollt í fjárlaganefnd, í okkar eftirlitshlutverki, að fá starfsmenn ráðuneytisins, sem hafa með Ofanflóðasjóð að gera, til okkar þegar við höfum tíma til að fara yfir hvernig næstu fimm ár líta út, hvernig þetta hefur allt saman verið. Ég held að það sé hið besta mál að gera það. Það hafa komið fram spurningar um að útvíkka hlutverk Ofanflóðasjóðs þannig að hann komi líka að því að styrkja sjóvarnargarða sem falla ekki undir hafnarmannvirki. Ég held að við þurfum að velta þessu mjög vel fyrir okkur og miða fjárheimildir við það hvaða önnur verkefni sjóðnum er ætlað að fjármagna. Þetta eru stærstu málin sem ég hef flaggað hér á þingi. Eins og ég segi er ágætlega um þetta búið núna eins og þetta lítur út og ég hef engar stórkostlegar áhyggjur. En mér finnst eðlilegt að við fáum kannski að fara örlítið betur ofan í þetta þannig að nefndin átti sig betur á því fyrir fjárlagagerðina næsta haust hvort við getum komið inn í þetta með einhverjum öðrum hætti - eða með hvaða hætti yfirleitt, hvort þörf sé á því eða ekki. Heilt yfir er þetta „hálfnað er verk þá hafið er“. Þetta er svolítið svoleiðis. Þetta er ekkert slæmt en ekki heldur eins og best verður á kosið. Við erum öll sammála um það en teljum kannski að það sé í lagi að samþykkja þetta og ganga hálfa leið sem hér er lagt til. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er ekki endilega víst, þó að við hefðum geymt það lengur, að okkur hefði auðnast að setja alla mörkun til hliðar. Ég veit það samt ekki. Auðvitað veit maður ekki fyrr en á reynir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætis yfirferð. Ég held að við deilum skoðunum að sumu leyti varðandi í fyrsta lagi opinber fjármál og hvernig hefur tekist að vinna úr þeim. Það er hins vegar að mínu viti mikilvægt að heyra aðeins ofan í þingmenn, ekki síst þingmenn þá sem sitja í fjárlaganefnd varðandi þær túlkanir sem munu eiga sér stað í framhaldi og framtíðinni eftir þingmál sem þetta. Mig langar þó fyrst að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að fjárstjórnarvald Alþingis hafi styrkst í raun og veru við þessa breytingu á lögum um opinber fjármál og við að innleiða núna þetta frumvarp um markaðar tekjur. Persónulega hef ég efasemdir um að fjárstjórnarvald Alþingis hafi eitthvað styrkst með því. Hins vegar þekki ég það aðeins hinum megin frá að framkvæmdarvaldinu líður ögn betur. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann um það að sumar stofnanir hafa haft stóran hluta sinna tekna í gegnum sértekjur. Ég hef áður tekið þetta upp í þessum ræðustól. Ef ég man rétt þá var hér skóli fyrir norðan um tíma sem hafði a.m.k. 40% af sínum tekjum sem sértekjur. Mun viðkomandi stofnun eða slíkar stofnanir fá þetta að fullu bætt? Það er mjög mikilvægt að skilaboðin komi skýrt frá Alþingi að stofnanir sem hafa fengið ákveðið háar sértekjur sitji áfram við sama borð. Ég ætla að leyfa mér að vera ekkert endilega sammála hv. þingmanni þegar kemur að nefskatti og sértekjum, ég geri ekki mikinn greinarmun þar á. Þetta eru allt peningar sem eru merktir á ákveðna staði, hvort sem það heitir nefskattur eða sértekjur eða markaðar tekjur eða hvað eina. Ég held að það sé nú bitamunur en ekki fjár [[Forseti hringir.]]þegar kemur að túlkun á því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi fjárstjórnarvald Alþingis þá tek ég undir með þingmanninum. Mér líður líka eins og það hafi ekki styrkst. Það höfum við rætt í fjárlaganefnd og ræddum hér meðan við vorum að fjalla um frumvarp til laga um opinber fjármál. Ég ræddi það ítrekað og var ekki sátt við þau lög eins og kom fram í atkvæðagreiðslu minni um þau. Þess vegna nefndi ég það í minni ræðu áðan að ég held að við þurfum líka, þegar reynslan er komin, alla vega a.m.k. eitt rennsli, að setjast aðeins yfir það. Hvað erum við að gera vel og hvað þurfum við að gera betur? Hvernig fáum við þessa tilfinningu að við höfum raunverulegt fjárstjórnarvald? Eins og hv. þingmaður þekkir, sérstaklega fyrsta árið eftir innleiðinguna eða eftir að lögin voru staðfest, þá heyrðist það mjög mikið og var svolítið þannig að fólki fannst það hafa misst þetta allt saman til framkvæmdarvaldsins. Hluti af þessu er auðvitað afnám markaðra tekna sem hangir við þessi lög sem er alveg hárrétt. Það er kannski það sem einhverjar stofnanir hafa líka áhyggjur af. Sértekjur stofnananna. Það er auðvitað sagt í þessu frumvarpi og er kannski að hluta til jákvætt og neikvætt, þ.e. að stofnanir vaxi ekki bara eftir því sem sértekjurnar vaxa og að reksturinn dragist saman eftir því sem sértekjur dragast saman. Þær eiga a.m.k. að geta verið starfhæfar. Þær eiga að standa undir þeim verkefnum og stofnanarekstri sem þeim er falið. Við ætlum okkur ekkert annað held ég hér á þingi en að hafa það þannig. Ég lít a.m.k. þannig á. Þess vegna er frumvarpið meira og minna hálfmarkað [[Forseti hringir.]]vegna þess að skrefið var ekki stigið að öllu leyti. [[Forseti hringir.]] Varðandi sértekjurnar og annað þá vona ég að þær eigi ekki að vaxa og dragast saman.
Hæstv. forseti. Eitt hefur ekki komið fram í umræðunni til þessa, að ég held, sem mig langar að velta upp við hv. þingmann. Nú hefur hv. þingmaður setið lengur í fjárlaganefnd en bara þetta kjörtímabil, ef ég man rétt, þannig að ég velti fyrir mér hvort það hafi verið rætt í nefndinni á einhverjum tímapunkti hvort það að fara þessa leið, að taka af sértekjur t.d. af stofnunum eða ríkisfyrirtækjum eða slíku, kynni að draga úr hvata til þess að stunda t.d. rannsóknir og nýsköpun og þess háttar þar sem sértekjur skipta kannski meira máli en annars staðar, þ.e. að fá til sín aðila sem eru til í að kaupa þjónustu sem menn hafa svo færi á að þroska og láta vaxa í alls konar vísinda- og rannsóknarstarfi. Ég velti því upp áðan í andsvari við hv. þm. Willum Þór Þórsson hvort betra hefði verið að vinna málið betur. Ég held að nefndin hafi ekki unnið málið neitt illa, ég var ekki að segja það, heldur hvort betra hefði verið að taka á öllum þeim vafaatriðum sem út af standa. Það kemur augljóslega fram í nefndarálitinu að það eru spurningar um hitt og þetta, þetta er málamiðlun, réttilega. Þá er ég ekki að segja að málið eigi ekki að klárast. Ég er einfaldlega að segja að ég fæ ekki séð að það liggi svo mikið á því að taka þetta skref þegar allt hitt er óafgreitt. Það getur vel verið að ég hafi rangt fyrir mér, en ég sé að það er margt óklárað enn þá. Það þarf að eyða ákveðinni óvissu og slíkt. Allt þetta mál hins vegar í kringum lög um opinber fjármál og ég ber ábyrgð þar að hafa samþykkt allt það, með mikilli eftirsjá get ég sagt í dag, er eins og svokölluð salamí-taktík. Það er eitt og eitt mál sem fer inn, eitt og eitt. Núna er það þetta mál, markaðar tekjur. Á endanum erum við búin að gleypa alla pylsuna. Þá held ég að geti verið erfitt að snúa við. [[Forseti hringir.]]Það er það sem ég hef áhyggjur af.
Frú forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram með sértekjurnar. Ég ætla að vera ósammála þingmanninum þegar hann talar um að það sé sama hvort þetta heiti nefskattur eða sértekjur. Það er nefnilega ekki það sama vegna þess að allir skattskyldir borga nefskatt, en það eru ekki allir skattskyldir sem borga sértekjur, þ.e. sértekjur eru borgaðar þar sem maður sækir sér einhverja tiltekna þjónustu, svo það sé sagt. Varðandi nýsköpun og annað slíkt. Nei, ég myndi ætla það að stofnanir sem heyra undir ráðuneytið geri grein fyrir því í hvað þau hyggjast fara og gera á hverju ári. Þau eiga núna að skila inn þriggja ára áætlun til ráðuneyta sinna og þar á auðvitað að koma fram plan um það hvað fram undan er. Ég myndi halda að þar ættu ráðuneytin auðvitað að taka tillit til þeirra að einhverju leyti og ég sé ekki að það sé stefna almennt að draga úr nýsköpun eða rannsóknum. Ég held að það sé frekar það sem flestir vilja leggja áherslu á, bæði núverandi ríkisstjórn og örugglega þær sem áður hafa setið og koma til með að sitja vegna þess að það er það sem við þurfum að gera til þess að komast af og áfram í samfélagi sem tekur stöðugum breytingum. Ég tek alveg undir það eins og hér hefur komið fram að við hefðum eflaust getað gert betur. Ég skil hins vegar að það sé gott að afgreiða þetta mál fyrir komandi fjárlagagerð af því að fjárlögin verða sett fram með aðeins öðrum hætti en núna af því að nú tekur fjárlagagerðin auðvitað mið af öllum þessum mörkuðum tekjum eins og þær liggja fyrir, bara það eitt og sér. Þetta er auðvitað praktískt mál, ekki endilega eitthvað annað. Við eigum eftir að halda áfram að ræða þetta vegna þess eins og hér hefur komið fram þá er málið bara hálfnað.
Virðulegi forseti. Það sem skiptir máli hér er stefnumörkun ríkisstjórnarinnar, kostnaðaráætlun sem fylgir stefnumörkun og sú samfella sem á að vera í ríkisfjármálum þar sem neikvæð staða fyrra árs helst áfram fram á næsta ár eða jákvæð staða. Það er ekki það sem við erum að gera núna í síðustu lokafjárlögum gömlu laganna, að fella niður fjárheimildir eða bæta þeim við til þess að koma út á núlli. Ég er á þessu nefndaráliti með þeim fyrirvara að við séum bara að taka hálft skref. Mér finnst það hins vegar vera rétt hálft skref. Af einhverjum undarlegum orsökum eru markaðar tekjur færðar úr sérlögum og inn í lög þar sem áfram er sama skilyrði gagnvart þeim þó að þau séu öðruvísi útfærð. Það sem slíkt er bara tæknileg útfærsla. Eftir sem áður er hugmyndafræðin að vissu leyti ákveðnar markaðar tekjur. Það sem ég hef áhyggjur af, og þess vegna er ég með fyrirvara við málið, er að af því að þessi ákvæði eru áfram inni forðumst við einhvern veginn að taka skrefið til fulls, þ.e. hvað samfelluna varðar, sem lögin um opinber fjármál taka tillit til. Það verður áhugavert að sjá það núna í framhaldinu og næstu lokafjárlögum hvort við notum gömlu aðferðirnar eða ekki. Það kemur kannski ekki í ljós ef þau takmörk sem sett eru eru hærri, þ.e. ef lágmark fjárhæðarinnar er í raun hærra, en það gæti hins vegar gerst ef það er í hina áttina þannig að prósenturnar sem settar eru fram eru hærri en þarf til að fjármagna viðkomandi verkefni. Það tengist að mínu viti stefnumörkun stjórnvalda og þörfinni á að hafa hana skýra, kostnaðarmetna, til þess að við getum greint mjög vel og skýrt og greinilega í hvað þessir peningar eiga að fara og hvaða markmiðum á að ná með þeim peningum. Eins og er er þetta eiginlega tómur tékki sem við afhendum framkvæmdarvaldinu af því að þau segjast bara þurfa 100 milljónir og við vitum ekki af hverju eða hvað á að koma út úr því. Í rauninni segja þau það varla. Þau segja bara: Í heildina þurfum við milljarð, það er um það bil í þessi verkefni; samt er fullt af öðrum verkefnum sem þarf líka að fara í en við gerum ekki ráð fyrir neinum sérstökum peningum þar eða einu sinni sérstökum aðgerðum. Sem dæmi þarf að fara að endurnýja könnunarskip Hafró, Bjarna Sæmundsson, en enginn peningur er ætlaður í það, það á bara að finna hann einhvers staðar. Þetta eru stefnumótunarvandræði sem ég held að endurspeglist að lokum í því hálfa skrefi sem við tökum varðandi markaðar tekjur. Ef við værum að afnema þær alveg þyrfti framkvæmdarvaldið að taka meiri ábyrgð á því hvort farið er umfram þær fjárheimildir sem við ætlum að hafa. En af því að við höfum ekki kostnaðaráætlunina getum við heldur ekki summað það upp og verið viss um það eftir á að þau hafi staðið við þær áætlanir sem voru gerðar eða ekki. Skorturinn eða afleiðingin af þessu gæti verið verri áætlunargerð eða að við klárum verkefnið hraðar. Það er það eina sem ég hef í raun við þetta að athuga. Það stuðlar að betri og nákvæmari áætlanagerð að taka skrefið til fulls. Við fyrirgefum ekki lengur ef fjárheimildir eru annaðhvort of eða van miðað við áætlanir heldur færist það bara yfir á næsta ár. Þá verður fólk að taka þeim hausverk ef það var með lélegar áætlanagerðir og fór inn á næsta ár í mínus. Það er nú allt sem ég hef um málið að segja.
Frú forseti. Eins og fram hefur komið er með frumvarpi þessu verið að uppfylla skilyrði laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, þannig að ákvæði um markaðar tekjur ríkissjóðs verði felld brott. Markmiðið er í sjálfu sér jákvætt, eins og t.d. að frumvarp til lokafjárlaga kemur til með að heyra sögunni til. Einnig einfaldar frumvarpið fjárlagagerð. Það er jákvætt. Síðan á eftir að koma í ljós hvort það treysti fjárstjórnarvald Alþingis. Sambærilegt frumvarp var lagt fram af meiri hluta fjárlaganefndar á 143. löggjafarþingi 2013–2014 en hlaut ekki afgreiðslu. Ýmsar athugasemdir komu fram og hefur verið tekið tillit til þeirra í meginatriðum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að með lögum um opinber fjármál var tekið upp breytt fyrirkomulag, þ.e. rammastýringar á útgjöldum ríkisins, sem felur m.a. í sér að horfið er frá því að fjármagna verkefni með beinni mörkun skatttekna og að reikningsskilum ríkisins verði breytt í það horf að skatttekjur færast hjá ríkissjóði en ekki hjá einstökum ríkisaðilum. Ég er þeirrar skoðunar að undirbúningur málsins af hálfu efnahags- og fjármálaráðuneytisins hefði mátt vera betri og víðtækara samráð hefði átt að viðhafa við þá sem málið varðar. Deili ég þar skoðun með hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, ágætum nefndarmanni í fjárlaganefnd. Ég vil aðeins staldra við umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarpið. Hv. þm. Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, kom einnig inn á hana í framsögu sinni. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað fundið að fyrirkomulagi markaðra tekna og uppgjöri þeirra, sérstaklega varðandi það vandamál sem fylgir bindingu þeirra. Annars vegar er um að ræða meðferð og skilgreiningu á tryggingagjaldi og hins vegar nokkrum ákvæðum í frumvarpinu sem virðast ganga gegn meginstefnu þess. Í nokkrum tilfellum virðist sem verið sé að afnema mörkun tekna hjá einstökum aðilum en þegar grannt er skoðað kemur í ljós að svo er ekki. Á það við um Íslandsstofu, Fjármálaeftirlitið og Ábyrgðasjóð launa, og hafa fleiri þingmenn komið inn á það í þessari umræðu. Ríkisendurskoðun leggur áherslu á að í frumvarpinu sé þeirri spurningu ekki svarað hvernig fara skuli með ógreiddar eftirstöðvar markaðra tekna sem þegar hafa verið færðar í bókhald stofnana nú þegar mörkun tekna fellur niður. Það er heldur ekki getið um hvernig fara skuli með tekjur frá samþykkt laga um opinber fjármál og til samþykktar þessa frumvarps. Mikilvægt er að hér sé skýrt kveðið á um hvernig farið skuli með tekjur rétthafa fram að gildistökudegi samkvæmt ákvæði þar um í frumvarpinu. Mig langar einnig aðeins að staldra við málefni umboðsmanns skuldara í þessu sambandi. Umboðsmaður skuldara sinnir mikilvægum málaflokki og er alfarið rekinn með sértekjum. Samkvæmt núgildandi lögum um umboðsmann skuldara, nr. 100/2010, og lögum um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara, nr. 166/2011, standa fjármálafyrirtæki, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir og vátryggingafélög, og fleiri, straum af kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara með greiðslu sérstaks gjalds. Gjaldið rennur til reksturs embættisins og greiðslu fjárhagsaðstoðar, til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta. Samkvæmt frumvarpinu er lagt til að þessu verði breytt og að gjaldið renni í ríkissjóð. Samkvæmt lögum nr. 166/2011 skal umboðsmaður skuldara gefa ráðherra skýrslu um áætlaðan rekstrarkostnað næsta almanaksárs fyrir 1. júlí ár hvert. Með skýrslunni skal fylgja álit samráðsnefndar gjaldskyldra aðila. Lögin veita ekkert svigrúm til að breyta gjaldtöku næsta árs verði gerð krafa um lækkun rekstrarkostnaðar þegar fjárlagavinna hvers árs fer fram. Ef horfið er frá því að umrædd gjaldtaka sé eyrnamerkt rekstrarkostnaði embættisins geta gjaldskyldir aðilar ekki lagt traust á að álögð gjöld nemi þeirri fjárveitingu sem embættinu er ætluð með fjárlögum. Þar sem fjárveiting er háð fjárstjórnarvaldi Alþingis er ekki tryggt að embættið fái greiddan þann rekstrarkostnað sem áætlaður er samkvæmt framangreindri skýrslu og var grundvöllur gjaldtökunnar. Væri þannig gengið gegn því sem lagt var upp með í lögum nr. 166/2011 um að samræmi sé á milli gjaldtöku og rekstrarkostnaðar embættisins. Það verður að líta til þess að umrædd gjaldtaka er í beinu sambandi við fjárþörf stofnunarinnar. Tekjurnar eru þannig ekki breytilegar í takt við hagsveiflur, eftirspurn eða aðra hagræna þætti, samanber t.d. tekjur af bensíngjaldi og framlög til framkvæmda í vegamálum. Með tilliti til framangreinds má telja það ákveðinn forsendubrest ef framlög til umboðsmanns skuldara yrðu lægri en sem næmi gjaldtöku samkvæmt lögum nr. 166/2011. Sterk rök mæla með því að í breytingarákvæði í lögum nr. 166/2011 kveði á um lögbundið framlag til umboðsmanns skuldara. Í því sambandi má benda á að Fjármálaeftirlitið kom með athugasemdir við sambærilegt frumvarp sem flutt var á 143. löggjafarþingi, eins og ég nefndi hér fyrr. Þar var komið til móts við þær áhyggjur með þeim hætti að í frumvarpinu er kveðið á um lögbundið framlag úr ríkissjóði til Fjármálaeftirlitsins sem tæki mið af áætluðum tekjum af eftirlitsgjaldi á viðkomandi ári. Líkt og að framan greinir er gjaldskylda samkvæmt lögum nr. 166/2011 byggð á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 99/1999. Umfang starfsemi umboðsmanns skuldara er að meginstefnu til bundið við fjölda þeirra einstaklinga sem leita til embættisins hverju sinni og hefur því stofnunin ákveðna sérstöðu hvað þetta varðar. Þar sem meginhlutverk embættisins er að aðstoða einstaklinga í greiðsluerfiðleikum má segja að stofnunin sé að ákveðnu leyti að veita viðskiptavinum gjaldskyldra aðila þjónustu vegna þeirra eigin lánastarfsemi, þrátt fyrir að þjónustan teljist ekki sérgreind gagnvart gjaldendum. Það er því mikilvægt að umboðsmaður skuldara hafi sveigjanleika í rekstri og geti brugðist skjótt við ef umsóknarfjöldi eykst eða minnkar. Með tilliti til þess er mikilvægt að tryggt sé í lögum að framlag ríkissjóðs til embættisins skuli að lágmarki nema áætluðum tekjum af álögðum gjöldum á gjaldskylda aðila samkvæmt lögum nr. 166/2011. Frú forseti. Ég vil að lokum aðeins nefna mikilvæga stofnun en það er Fjármálaeftirlitið. Mjög mikilvægt er að tryggja sjálfstæði þess gagnvart hinu pólitíska valdi í samræmi við alþjóðlega viðurkennd sjónarmið. Sú hætta er fyrir hendi að frumvarpið geti veikt sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins gagnvart hinu pólitíska og efnahagslega valdi sem síðan getur dregið úr skilvirkni opinbers fjármálaeftirlits og trausti á íslenskum fjármálamarkaði. Það er rétt að samstaða var í nefndinni um að leggja frumvarpið fram með þessum hætti. Sá sem hér stendur gerði það í trausti þess að þetta sé skref sem við verðum að stíga og þær breytingar sem nefndin leggur til komi til móts við þær áhyggjur hagsmunaaðila sem hafa komið fram í meðferð málsins.
Frú forseti. Það einkennir svolítið umræðuna, og virðist ekki vera neinn munur á því í máli manna eftir því hvort þeir koma úr röðum stjórnar eða stjórnarandstöðu, að við séum hér að nokkru leyti með hálfkarað verk sem á sér rætur í því að nokkuð skortir á undirbúning og samráð. Ég vísaði í ræðu minni til þess að glyrnur Gláms hefðu dregið mátt úr Gretti. En svo dró fyrir og hann endurheimti styrk sinn. Er hv. þm. Birgir Þórarinsson, félagi minn í hv. fjárlaganefnd, sammála mér um að það væri að minnsta kosti einnar messu virði að freista þess að ljúka málinu í þessari lotu til þess að fyrirbyggja óvissu og taka það frumkvæði sem eðlilegt er að Alþingi sjálft hafi í máli sem lýtur að sjálfu fjárstjórnarvaldi Alþingis? Það setti að Gretti ævilöng myrkfælni. En höfum við ekki endurheimt styrk til að gera eins og Grettir, til að ljúka glímunni og hafa betur? Eða erum við of myrkfælin til þess að takast þetta verk á hendur?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir þetta áhugaverða innlegg. Ég segi ekki að við séum stödd alveg í myrkri með þetta mál. En það hvílir ákveðinn skuggi yfir því vegna þess að eins og komið hefur fram skortir þarna á að mínum dómi, og hefur komið fram hjá fleiri þingmönnum í þessari umræðu, að efnahags- og fjármálaráðuneytið stæði betur að undirbúningi. Það kom líka fram í umsagnarferlum, eins og ég greindi hér frá áðan í ræðu minni. Vissulega er þetta ákveðin glíma, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Við þurfum hins vegar að stíga þetta skref, og það er mín skoðun, vegna þess að það er ákveðið skref í rétta átt. Búið er að horfa til athugasemda og við höfum staðið ágætlega saman í nefndinni í málinu. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. formanni nefndarinnar og hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að stýra þessari vinnu ágætlega og taka vel undir þá gagnrýni sem komið hefur fram og það sem hefði mátt betur fara. Í ljósi alls þessa styð ég að við stígum þetta skref í því trausti að þær breytingar sem nefndin leggur til muni skipta miklu máli og að komið verði til móts við þær áhyggjur sem fram hafa komið.
Frú forseti. Vissulega stendur fjárlaganefnd saman í þessu máli, það skortir ekkert á það, jafnvel þótt í þessum áfanga sé ekki miðað við að stíga skref nema að hluta. En ég er ekki í vafa um að í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram muni geta tekist samræður á vettvangi nefndarinnar um flöt á því að stíga skrefið til fulls ef mögulegt er. Ég vil nota tækifærið þegar við tölum um svo viðamikið og þungt mál eins og hér um ræðir og þakka hv. formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir forystu hans fyrir nefndinni og hans góðu viðleitni til að leiða fram öll sjónarmið og halda á málum með þeim hætti að hér er uppi sú samstaða sem raun ber vitni. En ég ítreka að miðað við það hlutverk Alþingis að vera æðsta vald í málefnum þjóðarinnar sýnist mér sjálfsagt mál að það verði að minnsta kosti rætt, það sé einnar messu virði, hvort það séu færir vegir til þess að gera meira til að ljúka þessu máli með viðunandi hætti. Ef við verðum að taka þetta mál upp öðru sinni [[Forseti hringir.]]geta sprottið hér upp hvers kyns draugar með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir málið í heild sinni.
Frú forseti. Ég vil enn og aftur taka undir það sem hv. þingmaður sagði, það er afar mikilvægt að samstaða er í nefndinni um þetta mál. Það er grundvallaratriði í mínum huga. Þetta er stórt og mikið mál, eins og fram hefur komið. Það eru áhyggjur hjá mikilvægum stofnunum; umboðsmanni skuldara, Fjármálaeftirlitinu, og svo framvegis. Af því að ég nefndi Fjármálaeftirlitið er sú hætta fyrir hendi að frumvarpið, verði það að lögum, gæti veikt sjálfstæði eftirlitsins og það gæti orðið pólitískt bitbein, sem má alls ekki verða. Þarna er verið að taka frá því markaðar sértekjur. Ríkissjóður ætlar að veita því fjárveitingar til rekstrarins í staðinn. Sú staða gæti komið upp að þar væru einhverjir ósáttir við starfsemi Fjármálaeftirlitsins og myndu jafnvel draga úr fjárveitingum til þessa mikilvæga málaflokks. Þessar áhyggjur eru mjög svo skiljanlegar og sannarlega réttmætar. Í því ljósi er mjög mikilvægt að komið sé til móts við allar þær áhyggjur og að nefndin sé samstiga um lausnir. Ég vona svo sannarlega að þær breytingar sem við höfum rætt og nefndin hefur komist að niðurstöðu um muni koma til móts við þessar áhyggjur.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu mikið, ég vil bara árétta aðeins það sem ég hef komið að í andsvörum varðandi þetta mál. Það er ljóst af ræðum þingmanna, ja, kannski ekki ljóst, það má lesa svona á milli línanna í ræðum þingmanna, að mönnum finnst þeir einhvern veginn vera á vagni að klára mál sem er þokkaleg sannfæring fyrir. Eitthvað á eftir að laga, eitthvað sem þarf að bæta o.s.frv. Hér hafa líka komið fram ákveðnar efasemdir um málatilbúnaðinn í heild, þ.e. opinberu fjármálin, og er sá sem hér stendur ekki undanskilinn þeim efasemdum. Ég spurði einn ágætan þingmann út í fjárstjórnarvald Alþingi. Ég fæ ekki séð hvernig þetta mál styrkir fjárstjórnarvald Alþingis. Mín upplifun af öllum þeim breytingum sem orðið hafa á opinberum fjármálum er að fjárstjórnarvald Alþingis hafi veikst frekar en hitt. Hafandi setið hinum megin við borðið, þá er ég enn þá sannfærðari um það í rauninni, að framkvæmdarvaldið stendur sterkara eftir þessar breytingar heldur en áður. Það er mjög mikilvægt að þingið nýti þó það vald sem það á að hafa til þess að hafa skoðanir og til þess að breyta því sem til þess kemur og við munum að sjálfsögðu þurfa að fylgja því eftir. Hér hefur aðeins verið rætt um markaðar tekjur, hvað þær kallast og hverjar þær eru. Hér var nefnt m.a. að nefskattur væri ekki það sama og markaðar tekjur, vegna þess að allir borguðu nefskatt. Jú, það eru í sjálfu sér ágætisrök en ég veit ekki betur en t.d. öll fyrirtæki greiði markaðsgjald sem rennur til Íslandsstofu og það eru markaðar tekjur, sértekjur, þannig að þetta er ekki alveg svona klippt og skorið. Ég held þess vegna að ef menn ætla að ganga alla leið í þessu þá þurfi að skoða þetta mál betur, eins og er í rauninni sagt til um í nefndarálitinu. Ég held að nefndin hafi gert mjög gott að draga fram þessar vangaveltur, draga fram þær áhyggjur sem augljóslega eru fyrir hendi. Það er mikilvægt að við höfum þær með okkur í frekari vinnu. Það eru ágætar skýringar á því hvað eru markaðar tekjur í nefndarálitinu og svo sem í frumvarpinu líka. Hér eru raktar tölur, upphæðir o.s.frv. Ég kom hér í andsvar og lýsti yfir áhyggjum út af stofnunum sem hafa byggt t.d. sinn rekstur 40–50% á sértekjum, hvort þær fái það bætt. Ég vona að svo verði en að sjálfsögðu, ég segi að sjálfsögðu, ætti Alþingi að geta bætt þar úr þegar fjárlög koma til kasta Alþingis og fjárlaganefndar, að því gefnu að menn fái þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru. Það er nefnilega þannig að þegar við sjáum fjárhagsrammann sem ráðuneytunum er ætlað að starfa eftir og ráðuneytin senda inn, þá er ekki endilega sundurgreint niður á stofnun hvert framlagið á að vera, ef ég man þetta rétt. Það kemur fram í nefndarálitinu að það hefði mátt vera meira samráð og samband við vinnumarkaðinn og rétt er það. Að meginstofni til er það sem snýr að vinnumarkaðnum tekið út fyrir sviga. Það gerir að verkum að ég spyr mig hvort það hefði átt að taka umræðuna alla leið og klára þetta í einum pakka ef það er vilji til þess að gera það eða hvort við séum komin inn á þá braut að skilja drjúgan hluta eftir af mörkuðum tekjum, sértekjum, fyrir utan málið, fyrir utan svigann ef við getum orðað það þannig. Annað sem ég velti fyrir mér er það sem talað er um í nefndarálitinu og er hið besta mál, að menn fái að lágmarki það sem er gert ráð fyrir eins og nefnt er hér t.d. varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra. Ef það kemur eitthvað meira lendir það bara í stóru hítinni, væntanlega. Það er í sjálfu sér ekkert að því en við aðrar aðstæður hefði kannski getað verið meiri vöxtur í ákveðnum stofnunum eða framkvæmdum eða verkefnum sem þær hafa. Ég ætla að leyfa mér að hafa líka áhyggjur af því að hvatinn til þess að verða sér úti um verkefni og tekjur kunni að minnka þegar sértekjurnar hverfa, þegar þetta er orðin bara ein hít. Ég er ekki að segja að það verði en það kann að verða. Stofnanir og fyrirtæki hafa þurft að sækja sér verkefni til þess að viðhalda starfseminni. Nú getur verið að á þessu sé mjög einföld lausn og þá fagna ég því að sjálfsögðu. Frú forseti. Ég held að mál þetta sé eitthvað sem við vissum að kæmi og að við myndum þurfa að ræða og afgreiða á þinginu. Nefndin er sammála um þessa afgreiðslu, það eru einhverjir með fyrirvara, ég hef ekki heyrt í dag hverjir þeir fyrirvarar eru. Það kemur kannski síðar fram eða í umræðum á eftir, en þetta vildi ég árétta hér í ræðu.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að halda mjög langa ræðu um þetta ágæta mál en mig langar þó að tæpa á nokkrum atriðum. Ég sit sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd og lýsti mig einmitt samþykkan nefndaráliti nefndarinnar. Engu að síður eru nokkur atriði sem mér finnst vert að huga að. Þetta er mál sem hefur verið mjög lengi í undirbúningi af hálfu fjármálaráðuneytisins og í anda nýrra laga um opinber fjármál. Ég er sammála þeirri grundvallarhugsun í öllum megindráttum að rjúfa þessa mörkun tekjustofna, að það sé á hendi Alþingis að ákvarða fjárveitingar til viðkomandi ríkisaðila í fjárlögum hvers árs. Það er ekki hentugt til lengri tíma litið að við séum með fjölmarga sérstaka skatta sem eiga síðan að renna í einhver mörkuð verkefni. Það gerir fjárstýringu ríkisins erfiðari. Það eru hins vegar nokkrir þættir sem ég staldra við í þessu, í fyrsta lagi að í sumum tilvikum erum við í raun og veru ekkert að afnema mörkun. Við erum í dálitlu brasi með ákveðna liði sem er þá farin einhver hálfkáksleið að því að afnema en þó tryggja viðkomandi aðilum fjármögnun að því lágmarki sem mörkun hefði áður tryggt þeim. Að vissu leyti mætti segja að með betra samráði ráðuneytisins við aðila á fyrri stigum málsins hefði kannski mátt finna hentugri lausnir í þessu og mér finnst stundum dálítið bjúrókratísk nálgun þar sem við virðumst vera búin að festa okkur í prinsippinu um afnám mörkunar alls staðar en í raun höldum við henni síðan sprelllifandi með annars konar mörkun. Mér hefði liðið betur með varanlegri lausn á því en tíminn verður þá bara að leiða í ljós hvort okkur verður eitthvað frekar ágengt í þessu. Mikið og stórt skref er stigið í því að afnema þessar fjölmörgu markanir teknar að stærstum hluta. Það sem mér þykir áhugaverðara og saknaði úr meðhöndlun fjármálaráðuneytisins á þessu er að marga af þessum sérstöku sköttum mætti afnema líka og fella inn í einfaldara og skýrara skattkerfi. Ég sakna þess að tækifærið hafi ekki verið notað til að fara samhliða því sem rofið var á milli yfir það hvað af þessari skattheimtu ætti enn þá við og hvað ekki. Ég treysti því að fjármálaráðuneytið sé mjög áhugasamt um að taka þá vinnu upp síðar enda fjölmargir skattstofnar þarna sem mætti alveg hlífa eða fella inn í einfaldara, skýrara og skilvirkara skattkerfi. Það er hins vegar annað atriði sem truflar mig dálítið enn þá þrátt fyrir að ég sé á nefndarálitinu og það er hvernig verið er að meðhöndla vinnumarkaðstengd iðgjöld, við getum kallað það svo, eða það sem fellt hefur verið undir tryggingagjald í gegnum tíðina og við erum enn í einhverri reddingu að meðhöndla mismunandi þætti þarna, þá þann hluta tryggingagjalds sem ætlaður er til fjármögnunar á atvinnuleysistryggingum og fæðingarorlofi, svo dæmi sé tekið, sem er undanskilið afnámi mörkunar sem ég held að sé skynsamlegt. Þetta eru réttindatengd iðgjöld sem hefur gjarnan verið samið um í kjarasamningum í gegnum tíðina og er í raun beinn skattur á atvinnurekendur til að fjármagna þau réttindi sem launþegar ávinna sér með þátttöku á vinnumarkaði, m.a. rétturinn til fæðingarorlofs og atvinnuleysisbóta. Ég held að það sé rétt að halda þessu utan við afnám mörkunarinnar. Ég hefði viljað sjá að þarna væri öðrum þáttum eins og t.d. starfsendurhæfingunni og kannski framlaginu til Ábyrgðasjóðs launa haldið til haga líka. Þetta eru iðgjöld af sama meiði og er ætlað að dekka með einhverjum hætti ábyrgð vinnuveitenda gagnvart launþegum. Ég held að það sé skynsamlegt að fara í talsverða vinnu og uppstokkun á þessu fyrirkomulagi. Það væri auðvitað mjög heppilegt þegar við horfum á fjárhæð tryggingagjalds til lengri tíma litið að stjórnmálin séu ekki að fikta í þessum hluta tryggingagjaldsins frá einu ári til annars. Því miður hefur það gjarnan verið notað til skamms tíma til að fjármagna ríkissjóð að fegra að einhverju leyti afkomuna, t.d. að þegar vel árar í hagkerfinu og útgjöld þessara sjóða eru minni er tryggingagjaldinu engu að síður haldið uppi til að bæta afkomu ríkissjóðs. Þarna væri miklu heppilegra að tekin yrði upp sú stefna að draga þetta helst sem mest út úr fjárlagagerðinni, jafnvel undir C-hluta ríkisbókhaldsins, og semja um jafnaðargjald til að fjármagna bæði fæðingarorlof og atvinnuleysistryggingarnar sem eru langstærstu útgjaldaliðirnir en þá að sama skapi aðra þá þætti sem þarna eru tengdir, eins og starfsendurhæfinguna og Ábyrgðasjóð launa og reyndar jöfnun örorkubyrði lífeyrissjóða. Þessar aðfinnslur mínar eru alls ekki af því taginu að ég treysti mér ekki til að styðja við þetta mál. Eins og fyrr segir er ég á nefndarálitinu en ég held að þetta tvennt þurfi að taka til skoðunar, annars vegar hvernig við háttum til lengri tíma litið þeim þætti tryggingagjalds sem snýr að þessum réttindum á vinnumarkaði og hins vegar þeirri grisjun sem mér finnst einboðið að fara í á skattkerfinu í kjölfarið og taka marga af smærri sköttunum til endurskoðunar, hvort þeir eigi enn rétt á sér þegar búið er að rjúfa svo á milli að þeir eru ekki lengur til fjármögnunar á einstökum verkefnum á vegum ríkisins.
Virðulegur forseti. Ég lýsi mig hlynntan þessu frumvarpi og meginefni þess en vil gera við það ákveðnar athugasemdir. Eins og útskýrt er í greinargerð telst nauðsynlegt að leiðrétta heiti nokkurra punkta og röð þeirra sem marka efnahagslögsöguna og þar með landgrunnið. Það kemur fram að lega grunnlínu hafi bjagast á tveimur stöðum og er útskýrt með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: „Á þeim stöðum er grunnlínan ekki í beinu línulegu framhaldi milli grunnlínupunktanna frá vestri til austurs, til samræmis við náttúrulegar aðstæður á því svæði, heldur liggur fram hjá einum punkti í þarnæsta punkt til austurs, gengur síðan til baka til vesturs í punktinn sem hún lá fram hjá og síðan í þarnæsta punkt til austurs. Þótt bjögunin á grunnlínunni vegna þessara fjögurra punkta sé ekki stórvægileg hefur hún áhrif á afmörkun landhelginnar, aðlæga beltisins, landgrunnsins og efnahagslögsögunnar. Óhjákvæmilegt er því að leiðrétta tilgreiningu punktanna og er það gert með frumvarpi þessu.“ Ég lýsi mig sammála þeirri þörf sem hér er lýst og mikilvægi þess að þetta sé leiðrétt, en vil þó taka fram að ef vel ætti að vera og við vildum fá það sem ég myndi kalla rétta niðurstöðu varðandi punktana sem marka efnahagslögsögu og um leið landgrunnið þyrftum við að taka Jan Mayen með í reikninginn. Jan Mayen er og hefur alltaf verið íslensk eyja og þó að samningaviðræðum við Norðmenn á sínum tíma, einkum í kringum 1980, mig minnir að þeim hafi lokið 1980, hafi lokið með ákveðinni eftirgjöf af hálfu beggja aðila frá þeim kröfum sem uppi voru í málinu er engin ástæða til að líta fram hjá því að jarðfræðilega, landfræðilega og jafnvel sögulega er Jan Mayen íslensk eyja, nyrsta eyja Íslands. Hún hét raunar á Íslandi Svalbarð en nú notast menn yfirleitt við nafnið Jan Mayen til aðgreiningar frá eyjaklasanum Svalbarða sem Norðmenn hafa einnig ásælst og lagt undir sig að vissu leyti. Ástæðan fyrir því að ég tek þetta upp núna er sú að hér er leitast við að færa inn ákveðnar leiðréttingar og það gefur tilefni til að velta fyrir sér hvort ekki kunni að vera tilefni til þess að taka þessi mál upp aftur því að samningnum við Norðmenn lauk ekki hvað síst með ákveðnu samkomulagi um samstarf ríkjanna til framtíðar er varðar nýtingu landgrunnsins í kringum Jan Mayen og milli Jan Mayen og Íslands og nýtingu hugsanlegra auðlinda sem þar kynni að vera að finna, einkum olíu og gass. Það er ástæða til að rifja það upp að Eyjólfur Konráð Jónsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, beitti sér mjög í þessu efni og lagði mikið á sig við að draga fram hagsmuni Íslands á þessum slóðum og færa rök fyrir réttmæti krafna Íslendinga. Eins og ég nefndi áðan byggja kröfurnar á sterkum rökum þegar litið er til þess hvernig landgrunn er skilgreint og réttinda ríkja til hafs og nýtingar auðlinda á sjávarbotni og lögsögu. Það er óumdeilt að mínu mati að Jan Mayen er beint framhald og landgrunnið þar í kring af íslenska landgrunninu, þetta er hluti af sama kerfi. Eins og ég rakti var þessi samningur gerður og byggðist ekki hvað síst á hugsanlegum olíu- og gaslindum og samstarfi ríkjanna hvað það varðar. Ekki alls fyrir löngu ákváðu Norðmenn skyndilega að hverfa frá þessu samstarfi. Allan þann tíma sem það hafði verið til skoðunar að nýta þarna olíu- og gaslindir höfðu þeir haldið því áfram og raunar voru, eins og menn þekkja, hafnar miklar rannsóknir á landgrunninu suðvestur af Jan Mayen, á Drekasvæðinu svokallaða, sem höfðu gefið til kynna að sú fyrirhyggjusemi á sínum tíma að treysta þarna rétt Íslendinga þótt við hefðum ekki náð því sem ég myndi kalla rétta niðurstöðu en náðum talsverðum árangri - þessar rannsóknir höfðu gefið til kynna að þarna væri líklega um umtalsverðar auðlindir að ræða, talsverðar olíulindir en þó sérstaklega gaslindir. Til stóð að halda rannsóknunum áfram með það að markmiði að hefja vinnslu eftir fáein ár, atriði sem augljóslega myndi skipta sköpum fyrir Íslendinga efnahagslega og reyndar kannski pólitískt líka, og menn höfðu lagt drög að framhaldinu, gert áætlun á grundvelli þeirrar vinnu sem fram hafði farið. Norska Stórþingið hafði meira að segja samþykkt að stórauka - mig minnir að það hafi falið í sér margföldun - framlög Norðmanna til þessara sameiginlegu rannsókna sem fara að vísu ekki fram af hálfu ríkisins beint en heyra undir stjórnvöld hér og Orkustofnun. Norðmenn höfðu samþykkt að halda þessu samstarfi áfram og leggja til þess verulegt fjármagn í ljósi þeirra jákvæðu vísbendinga sem þarna höfðu fundist. Svo varð breyting á ríkisstjórn Noregs, þar kom inn nýr stjórnmálaflokkur, og um svipað leyti ákvað kínverska ríkisolíufélagið CNOOC að draga sig út úr verkefninu. Það hafði sem sagt verið unnið á vegum þriggja aðila, eins íslensks aðila, þessa kínverska aðila og Norðmannanna. Aðeins fáeinum dögum eftir að norska þingið samþykkti að auka framlögin, bæta í rannsóknirnar, tóku norsk stjórnvöld skyndilega ákvörðun um að draga sig út úr samstarfinu. Við hljótum að velta fyrir okkur hvers vegna þetta hafi gerst. Það hefur ekki gerst á grundvelli rannsóknanna, það hefur ekki gerst á þeim grunni að menn hafi ekki talið þetta skynsamlega fjárfestingu sem búið var að ákveða að ráðast í nokkrum dögum áður. Að ýmsu er að hyggja hvað þetta varðar. Samskipti Norðmanna við Kínverja virðast hafa farið jafnt og þétt batnandi frá því að sambandið nánast rofnaði milli ríkjanna vegna deilu um nóbelsverðlaunahafa. Íslensk stjórnvöld hafa að mínu mati á sama tíma, undanfarin tvö ár eða svo, vanrækt mjög samband Íslands og Kína. Hitt sem við þurfum sérstaklega að líta til er í hverju hagsmunir Norðmanna liggja varðandi nýtingu auðlinda á norðurslóðum. Ég geri ekki lítið úr því að norska þjóðin er mjög vinveitt þeirri íslensku. Ég hef a.m.k. aldrei orðið var við annað. Norsk stjórnvöld hafa hins vegar árum og áratugum saman, árhundruðum jafnvel, verið mjög harðdræg, jafnvel á tímum ósvífin í garð Íslendinga, a.m.k. gengið mjög hart fram við að verja það sem þeir líta á sem hagsmuni Noregs í samskiptum við önnur ríki, ekki hvað síst gagnvart Íslandi, og gert kröfur til Íslendinga sem að mínu mati standast ekki rök. Þeir hafa gengið hart fram í þessum kröfum. Þetta varðar t.d. fiskveiðideilur eins og menn þekkja vel en nú er spurningin hvort Norðmenn séu að hverfa á vissan hátt frá því samkomulagi og samstarfi sem ákveðið var 1980, að draga sig út úr þessu samstarfi til að veikja fótfestu Íslands á norðurslóðum, ekki hvað síst á sviði olíu- og gasvinnslu, en styrkja um leið eigin stöðu. Á sama tíma og Norðmenn draga sig út úr þessu verkefni eru þeir að stórauka framlög til leitar og vinnslu á öðrum stöðum innan sinnar lögsögu og sjá fyrir sér að sú vinna haldi áfram núna ár eftir ár og að þeir muni auka verulega olíuvinnsluna annars staðar. Er hætta á því að Norðmenn hugsi sér að frysta Íslendinga úti, ef svo má segja, varðandi aðkomuna að olíu- og gasmálum og koma í veg fyrir að Íslendingar nái þarna aukinni fótfestu? Þetta er a.m.k. nokkuð sem ríkisstjórn sem vildi gæta hagsmuna Íslands á norðurslóðum, vildi gæta hagsmuna Íslands hvað varðar landgrunnið, landhelgina og rétt okkar þegar Jan Mayen er annars vegar, hlyti að velta fyrir sér og bregðast við. En hver hafa viðbrögð ríkisstjórnarinnar verið? Þau hafa engin verið, mér vitanlega, ekki einu sinni fyrirspurn, a.m.k. hafa ekki fengist svör við því hvort yfir höfuð hafi verið send fyrirspurn til Norðmanna um þessa breyttu afstöðu þeirra. Þegar um svona mikla hagsmuni er að ræða er auðvitað óásættanlegt að við séum með ríkisstjórn sem treystir sér ekki til að a.m.k. spyrjast fyrir um málið, ég tala nú ekki um að ganga eins langt og eðlilegt er við að verja grundvallarhagsmuni þjóðarinnar, eins og gert var þegar menn voru að ná samningum sem þetta mál tengist vissulega því að það snýst um þá punkta sem við ætlum að nota til viðmiðunar. Þeir punktar og þær viðmiðanir sem samdist um byggðu á ákveðnu samstarfi sem við hljótum að velta fyrir okkur hvort sé að renna út í sandinn og hvort við eigum þá að minna á rétt okkar til stærri landhelgi og stærra landgrunns. Ég ítreka að lokum, virðulegur forseti, að vitaskuld væri rétt að ráðast í leiðréttingu á þessum punktum svoleiðis að þeir séu í samræmi við það sem lagt var upp með, en um leið gefur þetta mál okkur tilefni og tækifæri til að velta fyrir okkur hvort við séum sáttir við punktana eins og þeir munu standa eftir þessa leiðréttingu, hvort við teljum það hina réttu niðurstöðu, niðurstöðu sem við getum sætt okkur við, algjörlega óháð því hvernig samstarfsþjóðir okkar ganga fram við hagsmunagæslu og það að verja sína landhelgi, sitt landgrunn eða jafnvel að ásælast það sem getur talist náttúrulegur hluti af landgrunni Íslands.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni kærlega fyrir ræðuna, bæði fyrir að vekja athygli á málinu til að reyna að tryggja að við förum ekki sofandi inn í framtíðina og ekki síður fyrir að halda á lofti nafni þess góða manns, Eyjólfs Konráðs Jónssonar heitins. Það snertir mig, ég var fjölskylduvinur og vil bara þakka kærlega fyrir. Eyjólfur var sem þingmaður alveg stórmerkilegur. Hans framlag þegar kemur að Jan Mayen og hvernig hann hélt á lofti réttindum okkar eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór yfir áðan er magnað, en hann benti líka á önnur atriði, t.d. Rockall, og ég held að hann hafi meira að segja verið kominn fast að ströndum Skotlands með landhelgina og síðan Reykjaneshrygginn í heild sinni. Ég er bara að velta fyrir mér, hæstv. forseti, hvort þingmaðurinn hafi velt því fyrir sér hvort tilefni sé líka til þess að taka upp þessa umræðu um Rockall og Reykjaneshrygginn? Höfum við vakað nægilega yfir hagsmunum okkar eða erum við svipað sofandi og hv. þingmaður virðist vera sannfærður um að við séum þegar kemur að Jan Mayen?
Virðulegur forseti. Ég verð eiginlega að biðjast afsökunar og þakka hv. þingmanni fyrir að minna mig á Rockall og Reykjaneshrygginn. Ekki væri gott að gleyma þeim hagsmunum sem þar liggja. Í báðum tilvikum liggja fyrir mjög sterk náttúrufræðileg, jarðfræðileg, landfræðileg rök fyrir tengingu þessa hluta hafsbotnsins við berggrunn Íslands og landgrunnið. Það er full ástæða til þess að við Íslendingar endurmetum reglulega hvort við göngum nógu langt í því að tryggja hagsmuni okkar. Þjóðirnar í kringum okkur ganga eins langt og þær mögulega geta. Þá þýðir ekki fyrir okkur að ætla bara að vera kurteis og sætta okkur við það sem okkur býðst. Við náðum ekki árangri í landhelgismálum með þeim hætti, við náðum árangri með því að hafa sannfæringu fyrir því að við ættum ákveðinn rétt og að sækja þann rétt. Allri þeirri vinnu er hugsanlega ekki lokið. Það er rétt að Eyjólfur Konráð Jónsson sem var gríðarlega framsýnn hvað þetta mál varðar og reyndar ýmis önnur mál líka benti einnig á Rockall og færði þar mjög sterk rök og mig minnir að hann hafi rætt Reykjaneshrygginn líka. Það er þess vegna mjög viðeigandi að það olíufélag sem hefur verið að vinna að leit að olíu og gasi á Drekasvæðinu hafi verið nefnt eftir Eyjólfi Konráð Jónssyni og kallað Eykon, en það félag má líta á sem framlengingu á íslenska ríkinu á vissan hátt því að finni það eða önnur félög olíu eða gas á þessum slóðum rennur megnið af því sem kemur fyrir til íslenska ríkisins og þar með íslensks almennings.
Herra forseti. Ég er að velta því fyrir mér hvort það sé lýsandi fyrir velmegun okkar að við skulum bara vera sex þingmenn, og sjö með hæstv. forseta, þegar við ræðum hér um landhelgi og efnahagslögsögu. Fyrir 15–20, ég tala nú ekki um 30–40 árum, hefði ekki einn einasti þingmaður látið sig vanta í salinn til að taka þátt í þeirri umræðu. Við erum að fjalla um gríðarlega mikilvæga hagsmuni og þess vegna vil ég bara lýsa yfir sérstakri ánægju með að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hafi vakið mig og vonandi fleiri þingmenn sem eru í þessum sal. Ég hygg að við eigum ekki aðeins að vera vakandi þegar kemur að Jan Mayen, við eigum að gæta hagsmuna okkar eins og Eyjólfur Konráð Jónsson reyndi að gera, og gerði og náði árangri, ekki eins miklum og hann vildi, það veit ég, sérstaklega ekki í Rockall-málinu. Hann náði a.m.k. ekki að ströndum Skotlands en kannski gætum við gert það sameiginlega, hv. þingmaður?
Virðulegur forseti. Ég er til í þann slag með hv. þingmanni. Ég held að hann hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann talaði um værukærð. Það er nefnilega ein af stóru hættunum sem samfélag okkar og reyndar mörg önnur samfélög nútímans standa frammi fyrir, að fara að líta á hlutina sem gefna. Þegar hlutirnir hafa gengið þokkalega í einhvern tíma fara menn að ímynda sér að þetta gerist allt af sjálfu sér. En það er ekki svoleiðis, allir þeir hagsmunir sem við höfum náð að verja hafa kostað blóð, svita og tár. Öll sú velmegun sem þjóðin þó býr við, þótt við viljum áfram gera betur á mörgum sviðum, er tilkomin vegna þrotlausrar vinnu, ekki bara í mörg ár eða áratugi, heldur um árhundruð. Hún er afleiðing af miklu starfi, afleiðing af sögu og menningu þessarar þjóðar og þeim einbeitta vilja Íslendinga á árum áður að vilja stjórna sér sjálfir, vilja vera fullvalda ríki. Stór hluti af því að vera fullvalda ríki er að hafa yfirráð yfir auðlindum sínum og landsvæði. Ef við ætlum að verja hér lífskjör til framtíðar, gæta komandi kynslóða og verja stöðu þeirra þurfum við, þær kynslóðir sem nú eru uppi, að líta til baráttu þeirra sem komu á undan okkur og taka mið af henni, læra af henni og láta hana verða okkur hvatning til að verja íslenska hagsmuni út í ystu æsar. Eins og ég nefndi áðan getum við alveg gengið út frá því sem vísu að nágrannar okkar munu gera það og þess vegna verðum við til mótvægis að verja okkar hagsmuni, ekki til að ásælast það sem er réttur annarra, heldur til að tryggja rétt okkar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögum á þskj. 928, nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands, nr. 55/1992, með síðari breytingum. Eins og kemur fram í nefndarálitinu fjallaði nefndin um málið og fékk ýmsa á sinn fund. Ég hygg að mér sé óhætt að fullyrða að í fyrsta skipti hafi efnahags- og viðskiptanefnd fengið jarðfræðing á sinn fund og höfðum við gott af. Frumvarpið lýtur í fyrsta lagi að nafnbreytingu og breyttri hugtakanotkun þannig að heiti stofnunarinnar Viðlagatrygging Íslands verði Náttúruhamfaratrygging Íslands og að í stað viðlagatrygginga verði rætt um náttúruhamfaratryggingar. Í öðru lagi er lagt til að ákvæði um skoðunarmenn ársreikninga falli brott þar sem þau úreltust með gildistöku laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Í þriðja lagi er lagt til að lögfest verði að hamfarir sem rekja megi til ásetnings eða stórkostlegs gáleysis séu ekki bótaskyldar náttúruhamfarir í skilningi laganna. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að með þessu sé lögfest núverandi framkvæmd og í athugasemdum um 4. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram að ákvæðið eigi t.d. við jarðskjálfta sem er bein afleiðing niðurdælingar vatns við nýtingu jarðhita. Í innsendum erindum og á fundi með sérfræðingi á sviði jarðvísinda var nefndinni bent á að tengsl jarðvarmavinnslu og raunverulegra jarðskjálfta væru flóknari en svo að ljóst lægi fyrir hvort eða hvenær tiltekinn jarðskjálfti væri bein afleiðing tiltekinnar framkvæmdar. Líklega væri ógerningur að sanna beint orsakasamhengi auk þess sem þekkt væri að upp- eða niðurdæling vatns á jarðhitasvæði gæti fært skjálfta til í tíma, þ.e. annaðhvort flýtt fyrir eða seinkað. Þá væru orkufyrirtæki oft skyldug til að dæla niður vatni. Óvarlegt væri af þessum sökum að lögfesta ákvæðið í 4. gr. frumvarpsins ásamt lögskýringunni í greinargerð þess. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að 4. gr. frumvarpsins falli brott. Hvetur nefndin til að fram fari samráð á milli framkvæmdarvalds og hagsmunaaðila um mörk bótaábyrgðar náttúruhamfaratryggingar. Í fjórða lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á 10. gr. laganna sem varðar eigin áhættu þannig að hlutfallstala eigin áhættu lækki en lágmarksfjárhæðir eigin áhættu hækki. Er markmiðið með breytingunni að nýta betur fjármuni vátryggingarinnar þannig að tjónþolar meiri háttar tjóna fái hærri bætur en verið hefur og að smávægileg tjón njóti að sama skapi ekki verndar. Í fimmta lagi er með 13. gr. frumvarpsins lögfest sú kvöð á vátryggingarbætur samkvæmt lögunum að þeim skuli varið til að gera við eða endurbyggja húseign sem orðið hefur fyrir tjóni vegna náttúruhamfara, með ákveðnum undantekningum sem lýst er í greininni. Í sjötta lagi er í frumvarpinu lagt til að kæruferli vegna ákvarðana Náttúruhamfaratryggingar Íslands verði einfaldað þannig að ekki verði lengur kveðið á um það í lögum að stjórn stofnunarinnar taki afstöðu til ágreinings um greiðsluskyldu heldur geti tjónþoli kært ákvörðun beint til úrskurðarnefndar náttúruhamfaratryggingar. Í umfjöllun nefndarinnar var meðal annars rætt um hvort rétt væri að taka upp miðlæga skráningu yfir tjón á fasteignum sem bætt hefðu verið með náttúruhamfaratryggingu þannig að kaupendur fasteigna hefðu tækifæri til að kanna hvort fasteign hefði orðið fyrir slíku tjóni og hvort staðið hefði verið að viðgerðum eða endurbótum með viðunandi hætti. Nefndin telur að til bóta gæti verið að slík miðlæg skráning væri fyrir hendi og telur vert að kannaðir verði kostir og gallar þess að hún verði tekin upp, sem og með hvaða hætti best færi á þeirri upptöku. Á fundi með nefndinni og í minnisblaði sem nefndin fékk sent leggur Fjármálaeftirlitið til að við frumvarpið bætist ákvæði um að Náttúruhamfaratrygging Íslands skuli hafa skilvirkt kerfi áhættustýringar og tryggja að nægir fjármunir séu til staðar til að standa straum af mögulegum bótakröfum, svo og um heimild fyrir ráðherra til að kveða nánar á um kröfur til áhættustýringar, fjárhagsgrundvöll og gjaldþol stofnunarinnar í reglugerð. Að höfðu samráði við ráðuneytið og Viðlagatryggingu Íslands tekur nefndin undir tillögu Fjármálaeftirlitsins og leggur til viðeigandi breytingu á frumvarpinu. Breytingar sem nefndin leggur til fylgja þessu nefndaráliti og ætla ég ekki frekar að vitna í þær. Undir þetta nefndarálit rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Birgir Þórarinsson, Bryndís Haraldsdóttir - Brynjar Níelsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda - Helgi Hrafn Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Þorsteinn Víglundsson og Þórunn Egilsdóttir. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að fara yfir nefndarálit okkar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Mig langaði þó að koma hingað upp og segja: Þetta er kannski eitt af þeim frumvörpum sem láta lítið yfir sér og við töldum í fyrstu að væri býsna einfalt. En við fengum góða jarðfræðikennslu sem gerði að verkum að við gerðum breytingu á fyrirliggjandi frumvarpi. Í ljósi þeirrar umræðu sem varð um frumvarpið sem áður lá fyrir í umræðunni nefni ég að oft fara mál hér í gegn án þess að fólk átti sig alveg á um hvað ræðir. Oft væri hægt að halda langar ræður og hafa skemmtilegri umræðu um slík mál. Mig langaði líka að koma því á framfæri, sem fram kemur í nefndarálitinu, að kvörtun barst frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um samráðsleysi. Mér er sagt, innan úr Sambandi íslenskra sveitarfélaga, að margir starfshópar hafi komið að væntanlegum breytingum á viðlagatryggingum í langan tíma. En þau telja svo að skort hafi á samráð þegar endanlegt frumvarp kemur inn í þingið. Ég vil halda til haga að við í þessum sal og ekki síst í Stjórnarráðinu, hjá framkvæmdarvaldinu, sinnum þessu samráði, sem samráðsgáttin á auðvitað að taka á en þetta frumvarp hafði einhverra hluta vegna ekki farið þar inn. Við erum svo oft að fara yfir mál sem er svo í höndum annarra að framfylgja. Þá er ég að tala um hitt stjórnsýslustigið, sveitarstjórnarstigið. Það er mikilvægt að við horfum á málin til enda, höfum samband við sveitarstjórnirnar eða Samband íslenskra sveitarfélaga, og séum meðvituð um endanlega útfærslu þeirra laga sem hér fara í gegn.
Virðulegur forseti. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir gat um fylgdi umræða um þetta mál í efnahags- og viðskiptanefnd mjög áhugaverð fræðsla um hvernig tjón getur orðið með ólíkum hætti, af völdum náttúrunnar eða framkvæmda o.s.frv., og hvað það getur oft reynst erfitt að meta hvernig tjónið er til komið, þ.e. hver er uppruni þess. Það var svolítið áhugavert að meðan þessu fór fram, eða um svipað leyti, lék hús nefndasviðs Alþingis á reiðiskjálfi vegna þess að það var verið að sprengja og fleyga berg hérna rétt við Austurvöll þar sem búið er að rífa sal sem ýmist var kallaður Nasa eða Sjálfstæðissalurinn eða ýmsum nöfnum öðrum. Ég hélt reyndar að ég hefði friðað þetta hús fyrir nokkrum árum. En það virðist vera litið fram hjá slíkum hlutum eins og svo mörgu öðru nú til dags. Jæja. Þarna voru miklar framkvæmdir í gangi og eru reyndar enn, þó á tiltölulega litlum reit. Og þó upplifði maður að þetta væri eins og að vera í jarðskjálfta. Ef tjón hefði orðið á húsinu þar sem við höldum nefndarfundi og þingmenn eru með skrifstofur hefði mátt álykta sem svo að það væri afleiðing af þessum framkvæmdum. En hvað ef það hefði orðið jarðskjálfti um svipað leyti? Þetta gríp ég ekki úr lausu lofti. Það eru til dæmi um það. Við fengum að heyra það í yfirferð nefndarinnar að það hafi verið mikið álitamál, og nokkur tilvik sem vísað var í, ef ég man rétt, hvort tjón hafi orðið af völdum náttúruhamfara eða jarðskjálfta eða vegna framkvæmda. Það gerir þetta allt saman mjög erfitt. Miklar framkvæmdir, og þarf ekkert endilega gríðarlega miklar framkvæmdir til, geta valdið svipuðum áhrifum og náttúruhamfarir. Þá hljótum við, fyrst við erum byrjuð að velta þessu fyrir okkur, að líta til Landspítalans við Hringbraut og þess sem þar er að gerast eða er fram undan. Þar stendur til að fara í að mínu mati hreint óskiljanlega framkvæmd, grafa, sprengja, fleyga, á gífurlega stóru svæði. Reiturinn sem ég nefndi áðan er bara frímerki í þeim samanburði. Hvar er þetta byggingarsvæði, sem væntanlega verður stærsta byggingarsvæði landsins? Jú, við hliðina á þjóðarsjúkrahúsinu. Sjúklingar munu þá upplifa svipaða hluti og við kynntumst meðan á þessum framkvæmdum stóð, sem reyndar er ekki lokið. Nema hvað þeir verða í grennd við miklu stærri framkvæmd og jafnvel í sumum tilvikum enn nær. Reyndar fengu menn smá forsmekk af þessu þegar verið var að byggja sjúkrahótelið svokallaða. Þá lék allt á reiðiskjálfi í Landspítalanum, hávaðinn var ógurlegur og jafnvel dæmi þess að þetta hafi sett sjúklinga í hættu. Ég hef heyrt slíkar sögur frá starfsfólki Landspítalans. Nú hefur þetta hús, sjúkrahótelið sem átti að vera löngu búið að klára, staðið óklætt um alllangan tíma. Spurningin er þá þessi: Með tilliti til þess sem við erum að ræða hér, ef tjón hefði orðið á þessu húsi af þessum sökum, er það þá afleiðing af náttúrunni, umhverfinu, rigningunni eða því hvernig staðið var að framkvæmdinni? Er það eðlileg afleiðing af náttúrunni eða afleiðing þess hvernig staðið var að framkvæmd? Hvað ef menn klára svo allan þennan heildarkomplex með öllum þeim erfiðleikum sem því fylgja fyrir borgina, samgöngur í Reykjavík, fyrir framtíðarsjúklinga og starfsfólk Landspítalans? Það tjón sem þeir verða fyrir geta þeir ekki sótt bætur fyrir hjá tryggingarfélagi. Það tjón er orðið og orðið til langrar framtíðar. Þessi umræða sem hefur orðið í kringum þetta mál, hvernig tjón verði til og verði hugsanlega bætt, minnir okkur á að hafa varann á, hafa vaðið fyrir neðan okkur, sjá hvert við ætlum að fara en ráðast ekki í framkvæmdir þar sem tjón er nánast gefin niðurstaða.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar eftir umfjöllun um frumvarp til laga um brottfall laga um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Önnu Valbjörgu Ólafsdóttur og Harald Steinþórsson frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Sigurð Eyþórsson og Sindra Sigurgeirsson frá Bændasamtökunum og Ólaf K. Ólafsson og Borghildi Jónsdóttur frá Lífeyrissjóði bænda. Nefndinni bárust erindi um málið frá Bændasamtökum Íslands, Lífeyrissjóði bænda, Landssamtökum lífeyrissjóða, Fjármálaeftirlitinu og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með frumvarpinu er lagt til að lög um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, falli úr gildi og að sjóðurinn starfi framvegis á grundvelli laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og samþykkta sem verði lagaðar að ákvæðum þeirra laga. Ríkissjóður greiði þó útgjöld vegna lífeyrisgreiðslna sem falla á sjóðinn vegna áunninna réttinda sjóðfélaga sem fæddir eru 1914 eða fyrr eða maka þeirra. Í 1. mgr. 6. gr. laga um Lífeyrissjóð bænda er mælt fyrir um rétt eftirlifandi maka sjóðfélaga sem orðinn var félagi að sjóðnum fyrir árslok 1983 til makalífeyris til æviloka hafi sjóðfélaginn ekki skipt réttindum sínum með maka sínum í lok árs 1983. Slíkur réttur miðist þó einungis við áunnin réttindi í sjóðnum í árslok 1983 án framreiknings. Stjórn lífeyrissjóðs bænda hefur lýst áhyggjum af því að brottfall ákvæðisins gæti skert rétt viðkomandi til makalífeyris. Í ákvæðinu fælist sértæk útgreiðsla lífeyris, umfram hefðbundinn lífeyri sem viðkomandi hefði áunnið sér, sem ávallt þyrfti að hafa lagastoð og ekki dygði því að mæla fyrir um réttinn í samþykktum. Nefndin leitaði viðbragða fjármála- og efnahagsráðuneytis við athugasemdum lífeyrissjóðsins og var mat ráðuneytisins að ákvæðið kvæði á um áunnin réttindi sem yrðu ekki tekin af sjóðfélögum þrátt fyrir brottfall laganna. Lög nr. 129/1997 veittu lágmarksréttindi en í samþykktum lífeyrissjóða mætti veita sjóðfélögum betri réttindi. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er einnig bent á að samkvæmt 28. gr. laga nr. 129/1997 skuli stjórn lífeyrissjóðs tilkynna fjármála- og efnahagsráðherra um allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóðs. Breytingarnar öðlist ekki gildi fyrr en ráðherra hafi staðfest að þær fullnægi ákvæðum laga og ákvæðum gildandi samþykkta fyrir lífeyrissjóðinn að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Þá segir einnig: „Til að taka af allan vafa staðfestist að ráðuneytið telur ekki heimilt að íslenskum lögum að fallast á neinar þær breytingar á samþykktum Lífeyrissjóðs bænda sem fela í sér afnám þeirra réttinda sem hér um ræðir og þar með skerðingu á réttindum eins hóps rétthafa umfram aðra. Sá hópur sem fellur undir réttindi 6. gr. laga um lífeyrissjóðinn mun því standa jafn rétthár eftir brottfall laganna og nú enda eru réttindin áfram tryggð í samþykktum sjóðsins og ekki eru forsendur til að fallast á meiri skerðingu á réttindum þessa hóps en annarra sjóðfélaga Lífeyrissjóðs bænda.“ Lífeyrissjóður bænda óskaði eftir afstöðu Fjármálaeftirlitsins til þess hvort í setningu 4. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1984, um lífeyrissjóð bænda, þar sem kveðið var á um ævilöng lífeyrisréttindi maka hefði falist brot á rétti þeirra sem greitt höfðu í Lífeyrissjóð bænda með því að auka skuldbindingar sjóðsins til tiltekins hóps án þess að til hefði komið fjárframlag í sjóðinn. Jafnframt óskaði sjóðurinn eftir afstöðu stofnunarinnar til þess hvort lífeyrissjóðnum yrði heimilt, án lagastoðar, að greiða makalífeyri sem nú er kveðið á um í 6. gr. laga um lífeyrissjóðinn. Í svari Fjármálaeftirlitsins sem nefndin fékk afrit af kemur fram sú afstaða stofnunarinnar að ákvæði um ævilangan makalífeyri sneru eingöngu að áunnum réttindum sjóðfélaga og maka þeirra og að stofnuninni virtist því að um misskilning af hálfu Lífeyrissjóðs bænda væri að ræða. Einnig teldi stofnunin að Lífeyrissjóði bænda væri heimilt að greiða umræddan makalífeyri án lagastoðar. Lífeyrissjóði bænda var komið á fót með lögum um Lífeyrissjóð bænda, nr. 101/1970. Í 11. gr. laganna var mælt fyrir um ótímabundinn rétt eftirlifandi maka sjóðfélaga til lífeyris að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Í athugasemdum við ákvæðið kom fram að það miðaði að því að veita betri tryggingu eftir skamman iðgjaldaagreiðslutíma í þeim tilvikum þegar ætla mætti að framfærslueyris væri veruleg þörf. Lög nr. 101/1970 voru felld úr gildi með nýjum lögum um Lífeyrissjóð bænda, nr. 50/1984, í byrjun árs 1984. Rétturinn til makalífeyris var að meginreglu til styttur í þrjú ár eftir andlát sjóðfélaga samkvæmt 11. gr. nýju laganna. Í athugasemdum við ákvæðið sagði: „Á það skal bent að með þessum breytingum er ekki ætlað að hrófla við þegar áunnum réttindum samkvæmt gildandi lögum. Er í 26. gr. gert ráð fyrir að slíkur þegar áunninn réttur verði geymdur án framreiknings.“ Í 4. mgr. 26. gr. sagði að félli sjóðfélagi frá eftir árslok 1983 héldist réttur til makalífeyris samkvæmt 11. gr. laga nr. 101/1970 vegna stiga sem áunnin hefðu verið til ársloka 1983 að því leyti sem hann væri betri en réttur samkvæmt nýju lögunum. Slíkur réttur skyldi þó einungis miðast við áunnin stig án framreiknings. Rétturinn skyldi falla niður ef sjóðfélagar nýttu heimild 5. mgr. greinarinnar til að skipta áunnum réttindum með maka sínum. Í athugasemdum við 26. gr. frumvarps til laganna sagði: „Í þessari grein er safnað saman ýmsum ákvæðum er varða tengsl ákvæða frumvarpsins við núgildandi lög sjóðsins og réttindi áunnin samkvæmt þeim.“ Mælt var fyrir um hliðstæð réttindi í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 12/1999 við setningu þeirra. Í athugasemdum við ákvæðið sagði: „Í 2. mgr. er ákvæði sem er fjallað um í 4. og 5. mgr. 26. gr. gildandi laga. Við gildistöku þeirra var sjóðfélögum gefinn kostur á að skipta þeim réttindum sem þeir höfðu áunnið sér í árslok 1983 með maka sínum. Ef það var ekki gert var eftirlifandi mökum tryggður réttur til makalífeyris ævilangt út á áunnin réttindi sjóðfélagans í árslok 1983 án framreiknings.“ Ákvæðið var fært í 1. mgr. 6. gr. laganna með lögum nr. 78/2006, um breytingu á lögum nr. 12/1999. Nefndin telur ljóst af forsögu ákvæðisins að litið hafi verið á svo á að það fjalli um rétt til makalífeyris sem sjóðfélagar hafi áunnið sér í tíð laga nr. 101/1970. Áunnin lífeyrisréttindi njóta verndar eignarréttarákvæðis 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, laga nr. 33/1944, samanber t.d. dóm Hæstaréttar Íslands frá 17. mars 2016 í máli nr. 529/2015. Að mati nefndarinnar verður sá réttur sem 1. mgr. 6. gr. laga nr. 12/1999, þeirra sem hér er lagt til að verði felld brott, fjallar um því ekki felldur niður með brottfalli laga nr. 12/1999. Þvert á móti beri Lífeyrissjóði bænda skylda til að tryggja réttinn áfram, líkt og nú er gert í gr. 13.6 í samþykktum fyrir sjóðinn frá 8. júní 2012. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmenn Þórunn Egilsdóttir og Birgir Þórarinsson skrifa undir nefndarálit þetta með fyrirvara um að réttur eftirlifandi maka sjóðfélaga sem orðnir voru félagar að sjóðnum fyrir árslok 1983 til makalífeyris til æviloka sé fyllilega tryggður. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu og tekur undir fyrirvara Þórunnar Egilsdóttur og Birgis Þórarinssonar. Brynjar Níelsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins, en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Undir álit þetta rita framsögumaður, sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Brynjar Níelsson, Þorsteinn Víglundsson, Oddný G. Harðardóttir og, með fyrirvara, sem fyrr segir, Birgir Þórarinsson og Þórunn Egilsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara í gegnum þetta nefndarálit með okkur. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þennan fyrirvara sem tveir hv. þingmenn gera við nefndarálitið, þ.e. Þórunn Egilsdóttir og Birgir Þórarinsson, sem skrifa undir það með fyrirvara um að réttur eftirlifandi maka sjóðfélaga sé fyllilega tryggður miðað við dagsetningu sem þarna er nefnd. Nú geri ég ráð fyrir að fram hafi farið ítarleg umræða í nefndinni um þennan þátt málsins. Í raun kem ég eingöngu hingað upp til að heyra skoðun og álit hv. þingmanns og hans mat á því hvort þessi þáttur þessa máls sé fyllilega tryggður. Auðvitað er rætt um þetta í nefndarálitinu. Ég sá það þegar ég las það yfir hér fyrr í dag. En ég er ekki klár á því hvort þetta er nógu skýrt. Mér þætti því vænt um ef þingmaðurinn gæti farið yfir þann kafla í nefndaráliti þar sem hann segir að þetta sé nægilega skýrt þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að þessi réttindi séu tryggð.
Virðulegi forseti. Ef einhver vafi væri í mínum huga um að þessi réttindi séu tryggð myndi ég ekki mæla fyrir þessu nefndaráliti. Það er alger trú mín að þessi réttur sé fyllilega tryggður. Það er rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að þetta var þó nokkuð mikið rætt í nefndinni. Reyndar öðlaðist ég áhuga á þessu máli þegar ég var ekki á þingi, þ.e. á milliþingárum mínum, þegar ég var að fylgjast með Alþingi. Ég tók eftir þessu máli, eftir þessari fyrirætlan að fella brott lögin, og að Lífeyrissjóður bænda hefði þessar áhyggjur. Málflutningur lífeyrissjóðsins var sá að þessi grein, 6. gr. í lögunum, þyrfti að vera til staðar til að samþykktir sjóðsins gætu gengið upp, þ.e. að samþykktir sjóðsins þyrftu að hafa lagastoð. Það var sá málflutningur sem kom fyrst fyrir mín augu. Því kom upp ein hugmynd, m.a. frá Bændasamtökunum, um að setja bráðabirgðaákvæði í lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda sem tæki fyrir þessar áhyggjur svo að lagastoðin væri enn til staðar og vandinn þar með væntanlega leystur. Við ræddum þetta allmikið í nefndinni og komumst að þeirri niðurstöðu að slíkur lagatexti hefði einfaldlega ekkert gildi því að áunnin réttindi, samkvæmt þeim lögum sem þegar hafa verið sett og samkvæmt samþykktum sjóðsins, væru réttindi sem ekki væri hægt að taka burt. Það er ekki bara þannig að lífeyrissjóðurinn megi greiða út þessi réttindi samkvæmt samþykktum sínum heldur ber honum beinlínis skylda til þess. Þetta er lagalegur ágreiningur sem hefur verið milli Lífeyrissjóðs bænda og allra annarra, leyfi ég mér að segja, sem hafa sagt sína skoðun á því yfir höfuð, allra sem ég veit um. Niðurstaða nefndarinnar er einfaldlega sú að þetta sé ekki áhyggjuefni, að lífeyrissjóðurinn verði að veita þessi áunnu réttindi. Í seinna andsvari kem ég líka inn á viðbrögð fjármála- og efnahagsráðuneytisins við því atriði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög greinargóð svör. Á leið sinni úr ræðustólnum sagðist hann ætla að svara spurningu minni, án þess að ég væri búinn að bera hana upp, um viðbrögð fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem eru listuð hér fremst í nefndarálitinu. Ég var að velta fyrir mér hvort þingmaðurinn teldi þetta svar nægjanlegt. Ég deili áhyggjum með hv. þm. Birgi Þórarinssyni að það sé eðlilegt og í raun sjálfsagt að taka þetta sérstaklega fram því að þetta eru svo gríðarlega mikilvæg réttindi. Það er hins vegar afar gott ef nefndin er nokkuð sannfærð og ekki síst hv. flutningsmaður þessa nefndarálits. Það er líka gott að nefndin hafi fengið staðfestingu og túlkun frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um að þau réttindi sem þarna er um að ræða séu hólpin, ef nota má það orð. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það sem fylgst hefur með landbúnaði og stöðu bænda að það er mikilvægt að þau réttindi sem þessi ágæti hópur hefur áunnið sér séu hvergi skert. Nóg hefur svo sem gengið á í gegnum tíðina varðandi þeirra lífeyrissjóðsmál. Ég fagna því ef menn geta staðfest þetta hér enn frekar.
Virðulegi forseti. Til þess að Lífeyrissjóður bænda gæti breytt samþykktum sínum til annars vegar - í gr. 13.6 í þeim samþykktum er kveðið á um þennan makalífeyri - þyrfti fjármála- og efnahagsráðuneytið að samþykkja slíkar breytingar. Það ráðuneyti gerði það algerlega ljóst, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að það myndi ekki samþykkja slíkar breytingar, af þeim ástæðum að það væri sjóðnum óheimilt. En það er líka alveg þess virði að nefna að samsvarandi ákvæði eru í samþykktum annarra lífeyrissjóða án þess að á því hvíli sérstök lagaskylda. Til að mynda er kveðið á um sambærileg sérákvæði um ótímabundinn eða ævilangan makalífeyri í samþykktum Stapa lífeyrissjóðs og Lífeyrissjóðs verslunarmanna. Ef þetta er vandamál hjá Lífeyrissjóði bænda þá er þetta vandamál víðar. Ef þetta væri eitthvað sem sjóðfélagar væru líklegir til að fara með fyrir dómstóla myndi það í fyrsta lagi gerast eftir að lífeyrissjóðurinn hefði reynt að hætta að greiða út þennan lífeyri, sem hann þyrfti að gera með því að fá samþykktir sínar samþykktar í fjármála- og efnahagsráðuneyti. Og það liggur fyrir að slíkt myndi ekki gerast, ráðuneytið myndi ekki samþykkja slíkar breytingar og segir það berum orðum. En í þokkabót er það lagaleg hætta sem hefur verið til staðar frá upphafi. Málflutningurinn og rökstuðningurinn er sá að með því að veita þessi auknu réttindi sé verið að taka af réttindum annarra. Það er áhyggjuefnið. En það er ekki þannig að óheimilt sé að setja í samþykktir aukin réttindi. Það má og það er gert í öðrum lífeyrissjóðum og þarf ekki lagastoð til þess. Ég vil bæta því við að Lífeyrissjóður bænda kallaði sérstaklega eftir áliti Fjármálaeftirlitsins og svar þess var sömuleiðis alveg skýrt um þetta efni. Sem fyrr var rakið taldi Fjármálaeftirlitið þetta byggt á ákveðnum misskilningi. Ég er ekki viss um að ég geti útskýrt þetta betur en þetta.
Virðulegur forseti. Það er ekki að ástæðulausu að sérlög gildi um lífeyri bænda. Starf bænda, staða þeirra, er á margan hátt mjög sérstök. Það er hins vegar alveg eðlilegt og eiginlega nauðsynlegt að mínu mati að bera saman kjör bænda og þær aðstæður sem þeir búa við við kjör og aðstæður annarra stétta. Það er sérstaklega aðkallandi núna vegna þess að við sjáum að flestallar stéttir landsins hafa fengið umtalsverðar kjarabætur og gera ráð fyrir að sækja enn meiri kjarabætur núna á næstu misserum. Það er aðeins ein stétt sem er sérstaklega gert ráð fyrir að muni búa við lakari kjör ár eftir ár fram til ársins 2023, en það er lokaár fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar. Fjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar gerir ráð fyrir að framlög til bænda og þar með kjör þeirra rýrni ár frá ári á meðan aðrar stéttir búa við - og munu vonandi búa áfram við - batnandi kjör. Það er því ekki að ástæðulausu að menn á sínum tíma, þegar þeir komu á lífeyrissjóði bænda, töldu ástæðu til að líta sérstaklega til stöðu bænda. Mikilvægt er samhliða þessu frumvarpi og umræðu um það að við gleymum ekki að líta til þess sem er öðruvísi í stöðu bænda sem stéttar hvað kjör þeirra varðar, hvort sem það varðar lífeyri eða önnur kjör, en hjá öðrum stéttum. Því að auðvitað er þetta fyllilega samanburðarhæft þótt bændur hafi ekki sömu stöðu til þess að verja og sækja kjarabætur eins og aðrar stéttir. Við hvað eru bændur að vinna og hafa gert í meira en 1100 ár á Íslandi? Þeir eru að sinna einu mikilvægasta hlutverki samfélagsins, þ.e. því að búa til mat, búa til fæðu, halda okkur Íslendingum lifandi. Ríkið semur við bændur um að þeir taki að sér þetta hlutverk. Rétt eins og ríkið semur við hinar ýmsu stéttir um að þær leysi hin ýmsu mikilvægu hlutverk sem sinna þarf í samfélaginu; hjúkrunarfræðingar, kennarar, læknar, embættismenn og svo mætti lengi telja, þá semur ríkið við bændur um að þeir gegni þessu mikilvæga hlutverki og framleiði fyrir okkur mat. Því meira sem við framleiðum af íslenskum mat og neytum íslenskrar fæðu á kostnað innfluttrar, þeim mun betra er það fyrir samfélagið. Það sparar okkur tugi milljarða á ári í gjaldeyri og hefur auk þess ýmsar aðrar jákvæðar og mjög mikilvægar afleiðingar í för með sér fyrir samfélagið sem ég ætla að rekja hér aðeins á eftir. Ég vek athygli virðulegs forseta á því að ástæðan fyrir því að ég ætla í stuttu máli að fara yfir mikilvægi íslensks landbúnaðar er sú að ég vil draga fram hvers vegna það er nauðsynlegt að líta sérstaklega til kjara bænda og hvernig þau mótast, hvort sem við erum að tala um lífeyrisréttindi eða önnur kjör. Til viðbótar við það að sjá okkur fyrir mat og spara gjaldeyri þá tryggja bændur okkur aðgang að heilnæmum, góðum, hreinum vörum. Nefna má hluti eins og notkun sýklalyfja sem er hverfandi á Íslandi, mjög lítil í samanburði við önnur lönd og í flestum tilvikum eru sýklalyf ekki notuð í íslenskum landbúnaði. Menn reyna eftir fremsta megni að forðast það á meðan víða annars staðar þar sem landbúnaður er rekinn með öðrum hætti, en í samkeppni við íslenskan landbúnað og í vaxandi samkeppni við íslenskan landbúnað eins og horfurnar eru núna, virðulegi forseti, með þessa ríkisstjórn sem virðist algjörlega hafa gleymt mikilvægi íslensks landbúnaðar, er notast við sýklalyf sums staðar nánast sem reglu. Og ekki bara það. Víða eru notaðir sterar og ýmis annars konar lyf og dýr eru fóðruð á fóðri sem er þeim ekki náttúrulegt og hefur oft í för með sér ýmsa kvilla. Allt þetta erum við að langmestu laus við á Íslandi. Verðmætin sem í þessu eru fólgin verða vart metin til fjár. Þetta eru samt mjög raunveruleg verðmæti og þung lóð á þá vogarskál sem ég nefndi áðan, þ.e. mikilvægi þess að við viðhöldum íslenskum landbúnaði og gerum bændum kleift að starfa á Íslandi og njóta bærilegra kjara. Því að ef áfram verður vegið að kjörum bænda hér á landi mun þeim einfaldlega fækka og kostir greinarinnar munu minnka. Einhverjir kunna að segja: Er ekki allt í lagi að bændum fækki og við stækkum bara búin og framleiðum jafn mikið eða meira? Þá vek ég athygli virðulegs forseta á því að bændur og fjölskyldur þeirra, búin, íslensku fjölskyldubúin, einingarnar sem hafa séð um matvælaframleiðslu á Íslandi frá upphafi, gegna ýmsu hlutverki öðru en bara því að framleiða matvælin og gegna gríðarlega mikilvægu samfélagslegu hlutverki hringinn í kringum landið, eiga hvað stærstan þátt í því að landið er enn að mestu leyti í byggð. Því víða byggja samfélög í dreifbýlinu á því að þar sé fólk til staðar og stundi búrekstur. Bændur, m.a. kjara sinna vegna, hafa sinnt ýmsum störfum öðrum samhliða búskapnum, keyrt börn í skólann, tekið að sér verktakavinnu og ýmislegt fleira sem er nauðsynlegt til að viðhalda samfélögum. Það er meira sem ástæða er til að nefna varðandi mikilvægi bænda í samfélögunum. Það snýst einfaldlega um að ef bændur væru ekki búnir að halda landinu í byggð þá hefði ekki sprottið upp ýmis önnur atvinnustarfsemi sem hefði verið illmögulegt nema vegna þess að landið var allt byggt. Ég nefni sem dæmi stærstu útflutningsgrein landsins, ferðaþjónustuna. Ætli mætti gera ráð fyrir því að tekist hefði að byggja upp ferðaþjónustu um allt land eins hratt og vel og þó hefur verið gert ef ekki væri fyrir allar þessar byggðir landsins og samgöngurnar sem tengja þær o.s.frv.? Ég nefni bara þessi fáu dæmi til að draga það fram að hlutverk bænda í samfélaginu er fjölþætt og gríðarlega verðmætt og mikilvægt. Það er þar af leiðandi eðlilegt og sjálfsögð krafa að menn tryggi það að þessi mikilvæga stétt, undirstöðustétt í samfélaginu, njóti kjara sem eru sambærileg við aðrar stéttir. Ég mun væntanlega í seinni ræðu um málið fjalla nánar um mikilvægi landbúnaðarins en einnig um stöðu hans nú, akkúrat nú, og hættuna sem stafar af stefnu núverandi ríkisstjórnar ekki hvað síst gagnvart landbúnaðinum og velta fyrir mér hvernig við getum brugðist við því til að tryggja það að við viðhöldum hér öflugum íslenskum landbúnaði. Þar eru auðvitað, eins og þetta mál kemur inn á, kjör bænda, bæði á meðan þeir vinna og eftir að starfsaldri er lokið, grundvallaratriði.
Herra forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að lög um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, falli úr gildi og að sjóðurinn starfi framvegis á grundvelli laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og samþykkta sem verði lagðar á með ákvæðum þeirra laga. Ríkissjóður greiðir þó áfram útgjöld vegna lífeyrisgreiðslna sem falla á sjóðinn vegna áunninna réttinda sjóðfélaga sem fæddir eru 1914 eða fyrr eða maka þeirra, eins og rakið hefur verið og kemur fram í nefndarálitinu. Í 1. mgr. 6. gr. laga um Lífeyrissjóð bænda er mælt fyrir um réttindi eftirlifandi maka sjóðfélaga sem orðinn var félagi að sjóðnum fyrir árslok 1983 til makalífeyris til æviloka hafi sjóðfélaginn ekki skipt réttindum sínum með maka sínum í lok árs 1983. Slíkur réttur miðist þó einungis við áunnin réttindi í sjóðnum í árslok 1983 án framreiknings. Stjórn Lífeyrissjóðs bænda hefur lýst áhyggjum af því að brottfall ákvæðisins gæti skert rétt viðkomandi til makalífeyris. Herra forseti. Stjórn Kvenréttindafélags Íslands tekur undir áhyggjur Lífeyrissjóðs bænda, að með því að fella niður 6. gr. núgildandi laga um Lífeyrissjóð bænda séu réttindi maka bænda skert sem í flestum tilfellum eru konur sem fengu ekki að greiða sjálfar í sjóðinn fyrir árið 1984. Stjórn Kvenréttindafélags Íslands lýsir yfir andstöðu sinni við slíka skerðingu á réttindum kvenna í bændastétt. Skoðanamunur hefur verið milli stjórnar Lífeyrissjóðs bænda og fjármála- og efnahagsráðuneytisins um það hvernig skuli fara með núverandi 6. gr. í lögum um Lífeyrissjóð bænda um ævilangan makalífeyri til eftirlifandi maka sem hvorki hafi öðlast slík réttindi fyrir eigin réttindaávinnslu né fyrir framsal á réttindum hins látna maka verði af brottfalli laganna, annars vegar hvort nauðsynlegt sé að sjóðurinn hafi lagastoð til að greiða slíkan makalífeyri og hins vegar hvort Alþingi hafi brotið á eignarréttindum þeirra sem greitt hafa í sjóðinn og eiga þar réttindi, með því að setja slíka skuldbindingu á sjóðinn án þess að komið hafi til framlag úr ríkissjóði í sjóðinn. Í 6. gr. laga nr. 12/1999, um Lífeyrissjóð bænda, er kveðið á um sértæka útgreiðslu lífeyris umfram hefðbundinn lífeyri sem viðkomandi hefur áunnið sér, ævilangan makalífeyri til eftirlifandi maka sem ekki hafi sjálfir öðlast réttindi til útgreiðslu úr sjóðnum, hvorki fyrir eigin réttindaávinnslu né fyrir framsal á réttindum hins látna maka. Falli bóndi frá sem aflaði sér réttinda á árunum 1971–1983 þegar makar þeirra höfðu ekki heimild samkvæmt lögum til að greiða í sjóðinn á maki hans rétt á venjulegum makalífeyri út á öll réttindi bóndans í tvö ár eins og hefðbundið er. Eftir þann tíma á makinn rétt á ævilöngum lífeyri út á helming þeirra réttinda sem bóndinn aflaði á árunum 1971–1983 hafi réttindum ekki verið skipt áður á milli hjóna. Í umsögn Lífeyrissjóðs bænda kemur fram það mat sjóðsins að sjóðnum væri beinlínis óheimilt að setja einhver þannig óáunnin réttindi í samþykktir án lagastoðar og úthluta án lagastoðar réttindum út fyrir hóp greiðsluþega sem byggja rétt sinn á hefðbundinni réttindaávinnslu. Slík útgreiðsla hlýtur að skerða réttindi annarra sjóðfélaga með áunnin réttindi að tiltölu. Verði lögin felld úr gildi telur stjórn Lífeyrissjóðs bænda að lagastoð skorti fyrir umræddum útgreiðslum makalífeyris til æviloka og því sé nauðsynlegt að mæta þeim með samsvarandi fjárframlagi úr ríkissjóði. Hér koma fram réttmætar áhyggjur Lífeyrissjóðs bænda og réttmætar áhyggjur bænda yfir höfuð, og vel skiljanlegar, herra forseti, vegna þess að í þessu þjóðfélagi er sótt að bændum. Það er fullkomlega eðlilegt að bændur treysti því ekki að þetta verði tryggt, treysti ekki ríkisvaldinu, vegna þess að það hefur sýnt sig í samskiptum við ríkisvaldið og að undanförnu að ekki er leitað samráðs við bændur í mikilvægum málum. Þar vil ég nefna tollasamning við Evrópusambandið sem tók gildi 1. maí sl. Sá samningur hefur veruleg áhrif á kjör bænda. Í honum er verið að heimila innflutning á landbúnaðarvörum, kjöti og ostum svo eitthvað sé nefnt, í það miklum mæli að það kemur til með að hafa veruleg áhrif á innlenda búvöruframleiðslu. Það er eðlilegt að bændur séu áhyggjufullir í því máli vegna þess að sem dæmi fær Evrópusambandið að flytja hingað til lands 610 tonn af ostum á sama tíma og íslenskir bændur fá að flytja 50 tonn til Evrópusambandsins. Allir sjá að þetta er mjög ójafn samningur og ég hef rakið það í ræðustól fyrr. Þegar verið er að semja um svo mikilvæg mál með alþjóðlegri samningatækni hafa samningsaðilar alltaf samráð við sína hagsmunaaðila. Í þessu tilfelli átti að sjálfsögðu íslenska samninganefndin að hafa samráð við samtök bænda á Íslandi í samningsgerðinni, en það var ekki gert nema í mjög takmörkuðum mæli. Ég hef heimildir fyrir því að sendinefndin á vegum Evrópusambandsins sem samdi fyrir hönd sambandsins við íslensk stjórnvöld var í stöðugu sambandi við sína hagsmunaaðila í Evrópusambandinu sem voru náttúrlega bændur, afurðastöðvar o.s.frv. Eins og ég segi er fullkomlega eðlilegt að bændur treysti ekki stjórnvöldum og hafi áhyggjur af þeim breytingum sem hér eru boðaðar á Lífeyrissjóði bænda. Sá sem hér stendur sat fund hv. efnahags- og viðskiptanefndar þegar málið var afgreitt úr nefndinni og samþykkti það með þeim fyrirvara að það væri fulltryggt að þau réttindi sem nú eru sérstaklega skilgreind í lögum um Lífeyrissjóð bænda er varðar réttindi maka væru fulltryggð. Formaður nefndarinnar fullvissaði nefndarmenn um að þessi mikilvægu réttindi væru tryggð þó að lögin yrðu felld brott. Herra forseti. Ég treysti því að svo verði.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, sem dreift hefur verið á þskj. 749. Verði frumvarpið samþykkt hafa Íslendingar tekið markvert skref í stuðningi við vanþróuðustu ríki heims sem í daglegu tali eru nefnd LDC-ríkin. Með samþykktinni hafa íslensk stjórnvöld staðið við yfirlýsingar sem voru gefnar á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Með þeim yfirlýsingum hafa íslensk stjórnvöld tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi sem stefnir að því að stuðla að efnahagslegri farsæld og sjálfbærri þróun þeirra ríkja sem skemmst eru á veg komin í þróun. LDC-ríkin eiga það sameiginlegt að þar eru tekjur lágar og tekjuöflunarmöguleikar litlir. Þá standa ríkin frammi fyrir verulegum innviða- og skipulagsskorti. Þessi staða gerir það að verkum að ríkin eru í mörgu tilliti ósjálfbær og geta illa tekist á við umhverfis- og efnahagsáföll. LDC-ríkin njóta stuðnings frá alþjóðasamfélaginu, einkum þegar að þróunarmálum og viðskiptum kemur. Sameinuðu þjóðirnar birta lista yfir LDC-ríki en listinn er uppfærður á þriggja ára fresti af efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna. Um þessar mundir eru 47 ríki á listanum en líkur eru á að tvö ríki færist af listanum á næstunni. Ýmsar vörur sem eru upprunnar í LDC-ríkjum hafa notið verulegra tollfríðinda allt frá miðju ári 2001. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þessum vörum verði fjölgað. Verði það samþykkt munu vörur sem falla undir 97% tollskrárnúmera tollskrár í viðauka I við tollalög alfarið undanþegnar tollum. Aðeins eru lagðir á tollar við innflutning vöru sem fellur undir tollskrárnúmer í 1.–24. kafla tollskrár í viðauka I við tollalög. Undir þá kafla falla m.a. lifandi dýr, kjöt, fiskur, mjólkurafurðir, vörur úr jurtaríkinu, unnin matvæli, matjurtir, ávextir o.fl. Þess var gætt sérstaklega við samningu frumvarpsins að vernd þeirra vara sem hvað viðkvæmastar eru í ljósi hagsmuna innlendra framleiðenda landbúnaðarvara verði ekki skert. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að ráðherra verði heimilað að setja með reglugerð sérstakar upprunareglur vegna vöru sem er upprunnin í LDC-ríkjum. Vaninn er að samið sé um upprunareglur í fríverslunarsamningum en þar sem þau tollfríðindi sem hér um ræðir verða veitt einhliða er nauðsynlegt að setja sérstakar reglur um uppruna. Reglurnar verða í samræmi við efni ráðherraákvörðunar um upprunareglur vegna innflutnings frá LDC-ríkjunum sem var samþykkt á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í tengslum við svokallaðar Nairobi-viðræður í desember 2015. Reglurnar eru einnig sérstakar í þeim skilningi að með þeim er LDC-ríkjunum veitt svigrúm hvað varðar aðvinnslu vöru, uppsöfnun, kröfum um upprunasannanir og framkvæmd sem önnur ríki njóta ekki. Ef tekið er mið af sögulegum innflutningi vöru sem upprunnin er í LDC-ríkjunum má ætla að áhrif samþykktar frumvarpsins verði óveruleg, hvort sem litið er til áhrifa á almannahagsmuni, á helstu hagsmunaaðila eða á stjórnsýslu ríkisins. Miðað við innflutning og álagða tolla 2015–2017 má ætla að áhrif tillögunnar á ríkissjóð vegna lægri tolltekna verði neikvæð um 3,5 millj. kr. á ári. Til þess ber þó að líta að það telst óverulegt miðað við íslenskar aðstæður, en getur verið efni í stórmál í LDC-ríkjunum. Frumvarpið er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Við gerð þess var haft náið samráð við skrifstofu matvæla og landbúnaðar í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, viðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins og embætti tollstjóra. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að 1. umr. lokinni.
Herra forseti. Mig langar að þakka ráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp hér fram en líka að spyrja aðeins. Það er sagt hér, í greinargerð á bls. 4, með leyfi hæstv. forseta: „Frumvarpinu er ætlað að hafa jákvæð áhrif í LDC-ríkjunum. Vegna þess hve takmarkaðar upplýsingar liggja fyrir um hlutdeild kynjanna í útflutningsatvinnugreinum í ríkjunum er erfitt að áætla um áhrif ávinningsins á kynin.“ Hér er meðal annars talað um útflutning frá þessum ágætu löndum á blómum og fleiru. Mig langar að vita hvort fyrir hafi legið, þegar frumvarpið var samið, einhverjar upplýsingar um stöðu þeirra sem vinna við þessa atvinnuvegi í þessum löndum. Mig minnir að ég hafi séð að Danir hafi til dæmis mjög nýlega bannað blómainnflutning frá tilteknum Afríkuríkjum þar sem þeir töldu sig hafa sannanir fyrir því að níðst væri á þeim sem ynnu við blómaræktun og blómaskurð, aðallega konum. Þess vegna langar mig að vita hvort hæstv. ráðherra hefur einhverjar upplýsingar um það eða hvort þetta hefur verið rannsakað með einhverjum hætti. Og kannski í framhaldi af því hvort möguleiki eða vilji sé til þess að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að aðstæður þeirra sem vinna við þennan atvinnurekstur í þessum löndum verði bættar á einhvern hátt eða tryggt að ekki sé níðst á þessu fólki og að réttindi þeirra séu með þeim hætti að við getum sætt okkur við. Mér þætti mjög vænt um að fá svör við þessu.
Herra forseti. Þegar spurt er sérstaklega um upplýsingar í skýrslum eða skýrslugerð eru þær auðvitað af mjög skornum skammti á þessum svæðum. Við erum hér að leggja til breytingar sem fela í sér aðstoð við fátækustu ríki heims. Það skiptir máli að við gerum það. Þetta getur skipt gríðarlegu máli fyrir þau svæði sem hér um ræðir. Varðandi það mál sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um er almenna svarið við því að við beitum okkur auðvitað í mannréttindamálum almennt. Það skiptir máli og við gerum kröfur og gerum það sem við getum til að koma þeim sjónarmiðum á framfæri að fólk vinni við mannsæmandi aðstæður og að sanngirni sé gætt í því. En nákvæmlega hvaða gögn liggja fyrir á grunni þess sem hér er mælt fyrir get ég ekki úttalað mig um í þessum stól. Ég vænti þess að nefndin geti óskað eftir frekari upplýsingum ef hún telur þær skorta og ekki koma fram með nægilega skýrum hætti í greinargerð með frumvarpinu.
Hæstv. forseti. Nú er vilji til þess í þessum sal víða að við flytjum inn ódýrar landbúnaðarafurðir í því skyni að lækka vöruverð á Íslandi þótt ódýrar landbúnaðarafurðir erlendis hafi í sjálfu sér ekkert verið ódýrar á Íslandi þegar þær komu yfir búðarborðið. En spurningin er: Hvaða verði erum við að kaupa þetta lága verð? Það vill þannig til að bæði í Asíu og Evrópu vitum við um dæmi þess að fólk sem vinnur við matvælaframleiðslu er í ánauð. Ég nefni kjúklingaframleiðslu í Taílandi en þar er grunur um að vinni þrælar frá Myanmar. Þetta ástand leitar meira að segja til Evrópu. Í fréttum í fyrrasumar kom til dæmis í ljós að rúmenskar konur, sem voru fluttar til Sikileyja til að vinna við grænmetisupptöku, voru misnotaðar kynferðislega. Þegar þeir sem stóðu fyrir misnotkuninni og notuðu þessar konur sem kynlífsþræla meðfram því að þær unnu við uppskeru voru spurðir hverju þetta sætti sögðu þeir: Ef við værum ekki með ódýrt vinnuafl hér að störfum gætum við ekki selt framleiðslu okkar. Ég spyr því að ég vil út af fyrir sig að við veltum því fyrir okkur hvort við viljum ódýra framleiðslu á hvaða forsendum sem er. Viljum við til dæmis kaupa ódýrar landbúnaðarafurðir ef við vitum eða höfum grun um að á bak við það lága verð sé þrælahald, misnotkun? Viljum við það? Ég held ekki. Þess vegna ítreka ég þetta við hæstv. ráðherra, að það verði kannað eins vel og hægt er hvort í þeim löndum sem hér um ræðir sé hætta á einhverju slíku sem ég var að fara með hér áðan.
Herra forseti. Þær vörur sem hér er um að ræða, eru undanþegnar fríðindum, teljast hvað viðkvæmastar hagsmunum innlendra framleiðenda, landbúnaðarvörur, þ.e. óunnar og unnar kjötafurðir, mjólkurvörur og afskorin blóm - vernd þeirra verður ekki skert með þessu frumvarpi. Almennt um þetta mál: Við erum auðvitað að taka þátt í alþjóðasamstarfi. Við trúum því og þekkjum það sjálf að frjáls viðskipti hjálpa fólki í vanþróuðum ríkjum. Okkar staða væri ekki með sama hætt ef við hefðum ekki frjáls viðskipti og aðgang að öðrum mörkuðum. En ef hv. þingmaður þarf að spyrja þingheim eða mig hvort við viljum vörur sem framleiddar eru við ömurlegar aðstæður, þar sem verið er að beita konur og fólk viðbjóðslegu ofbeldi, held ég að svarið við því liggi í augum uppi. Ég veit ekki hvernig ég á að svara því öðruvísi en að við erum að mæla fyrir þessu máli hér vegna þess að þetta er partur af alþjóðasamstarfi og við trúum því að við séum að taka þannig þátt í því að það gagnist fólkinu sem þarna býr til þess að komast á betri stað í þeim löndum sem það byggir. Þess vegna erum við að leggja þetta fram. Ég nefni það aftur að ef menn telja frekari upplýsingar vanta, sem ekki er að finna í greinargerð, ætti að óska eftir þeim í nefndinni.
Virðulegur forseti. Á heildina litið tel ég þetta jákvætt mál. Það eru þó ýmis álitaefni sem fróðlegt væri að heyra álit hæstv. ráðherra á. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi nokkur þeirra áðan, en það sem ég er að velta fyrir mér í þessu samhengi er býsna víðfemt. Ég hefði áhuga á því að heyra þótt ekki væri nema álit ráðherrans á þessum álitaefnum ef ráðherrann er reiðubúinn til þess. Ég geri mér grein fyrir því að sá ráðherra sem er til svara fyrir málið er aðeins starfandi fjármálaráðherra. Í þeim tilvikum þar sem hæstv. ráðherra hefur ekki svör á reiðum höndum væri þó áhugavert að heyra mat eða álit hæstv. ráðherra á álitaefninu. Fyrst að því sem ég tel jákvætt og mikilvægt við þetta mál. Vandi fátækra ríkja, þróunarríkja stafar oft og tíðum og oftast - sumir myndu segja alltaf af því að þar er ekki til staðar starfhæfur, eðlilegur markaður, þ.e. markaðurinn virkar ekki. Menn geta ekki selt vörur sínar og hafa þar af leiðandi ekki vinnu, hafa ekki tekjur o.s.frv. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Í sumum tilvikum hefur viðskiptaleg einangrun ríkja, ef svo má segja, haldið aftur af möguleikum þeirra á að þróast og byggja sig upp. Ísland er reyndar, vel að merkja, mjög opið land í viðskiptum við umheiminn í samanburði við það sem tíðkast víða annars staðar, m.a. í tollabandalaginu Evrópusambandinu. Það má ekki gleyma því að Evrópusambandið er tollabandalag. Það snýst um tollamúrana sem liggja í kringum bandalagið. Ísland stundar mun víðtækari - eða leyfir, skulum við segja, frjálsari viðskipti en Evrópusambandið og ég held ég megi segja flest lönd í heiminum. Það er mikilvægt fyrir lönd sem eru að ná sér á strik að hafa tækifæri til þess að selja vörur sínar, nýta auðlindir sínar og nýta starfskrafta þjóðanna sem löndin byggja. Það gagnast hins vegar takmarkað nema til staðar sé regluverk, hefð í sumum tilvikum, menning sem gerir almenningi í þessum löndum kleift að njóta ávinningsins af vinnunni, af verðmætasköpuninni. Það eru reyndar dæmi um að vestræn ríki hafi í tilburðum sínum við þróunaraðstoð jafnvel skemmt fyrir mörkuðum í þróunarlöndum. Dæmi um slíkt eru þar sem menn hafa verið að hefja framleiðslu, t.d. matvæla fyrir heimamarkað og byggja upp landbúnað, en þróaðri ríki hafa svo skellt inn á markaðinn afgangsbirgðum, ef svo má segja, úr hluta af umframframleiðslu sinni og þar með jú, leyst vanda einhverra til skamms tíma en um leið rústað markaðnum og möguleikum, þjóðarinnar eða þeirra sem voru að byggja upp atvinnuveginn innan ríkisins, á því að halda áfram að byggja hann upp og verða að sjálfbærri atvinnugrein, svo ég noti nú hið vinsæla orð. Grein sem gæti staðið undir nauðsynlegri matvælaframleiðslu og uppbyggingu verðmætasköpunar í landinu. Þegar hins vegar er um að ræða útflutning, og hér erum við að ræða það að Ísland og önnur ríki taki í auknum mæli við vörum frá þessum löndum án þess að leggja á þær sérstaka tolla, þarf líka að huga að ástandinu innan upprunalandanna en með öðrum hætti, eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á áðan. Þá kem ég inn á það sem ég hef sérstakan áhuga á að heyra álit ráðherrans á: Er ekki hætta á því að ef í þessum ríkjum er verið að nota almenning til þess að framleiða verðmæti við kröpp kjör jafnvel við hættulegar aðstæður, af hálfu annaðhvort spilltra stjórnvalda, jafnvel glæpagengja í ákveðnum tilvikum eða erlendra fyrirtækja sem koma inn í þessi lönd og á vissan hátt nýta sér fátæktina, að við séum að ýta undir slíka starfsemi ef við lítum ekki til þessara þátta? Ríki þurfa ekki einu sinni vera fátæk eða standa veikt til þess að geta lent í þessari hættu og farið illa út úr henni. Ég nefni Argentínu sem dæmi. Argentína var snemma á 20. öld orðið mjög þróað ríki og ríkt land með gríðarlega verðmætasköpun á ólíkum sviðum, ekki hvað síst í matvælaframleiðslu, en líka iðnríki. Land sem flutti mjög mikið út og átti viðskipti við lönd um allan heim. Það sem kom Argentínu í koll var að þeir seldu frá sér auðlindir landsins, framleiðsluna til erlendra aðila. Þegar landið lenti svo í kröggum rann allur arðurinn af því út úr landinu sem menn voru að fást við í Argentínu. Landið gat ekki nýtt framleiðslugetuna, gat ekki nýtt auðlindirnar til þess að takast á við efnahagslegar þrengingar vegna þess að afraksturinn rann í svo ríkum mæli burt úr landinu. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort við þurfum ekki samhliða svona aðgerðum að reyna að minnsta kosti með einhverjum hætti að hlutast til um að þessir hvatar séu til þess fallnir að nýtast við það sem þeim er ætlað að nýtast við, þ.e. uppbyggingu verðmætasköpunar í þeim ríkjum sem um ræðir þannig að þessi fátæku lönd geti notið þess sem Ísland naut á sínum tíma. Eftir að hafa verið fátækt ríki gat Ísland varið hagsmuni sína þegar það öðlaðist raunverulegt sjálfstæði, eins og við ræddum aðeins í fyrra málinu, virðulegur forseti. Það gat nýtt auðlindir sínar í þágu samfélagsins og eins verðmætasköpun fólksins til þess að byggja upp samfélagið í viðkomandi landi. Það er lítið gagn í því að hleypa inn vörum frá einhverju landi, segjum frá Haítí, tollfrjálst ef allur ágóðinn rennur til fyrirtækja sem eru hugsanlega að nýta sér neyð landsins og ganga á lagið og festa jafnvel vandann í sessi. Með öðrum orðum að draga úr möguleikunum á því að landið nái að byggja sig upp, þvert á það sem þessu frumvarpi, af greinargerð að dæma, er ætlað að ná fram. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er mjög erfitt mál við að eiga. Það er mjög flókið og stórt verkefni að ætla að byggja upp lönd sem eru lent í neikvæðri keðjuverkun fátæktar. Stór hluti af því er sú staðreynd að mörgum fátækustu ríkjum heims, kannski flestum, hugsa ég að óhætt sé að segja, fátækustu ríkjum heims er stjórnað af stjórnvöldum sem ekki eru endilega alltaf að gæta heildarhagsmuna eða gæta þess að sá ávinningur sem næst nýtist við uppbyggingu samfélagsins alls. Ég ætla reyndar að hafa þann varann á, virðulegur forseti, og segja að erfitt sé að draga mörkin hvar slíkt er ríkjandi en ég held að við getum þó öll verið sammála um að í mjög stórum hluta hinna fátækustu ríkja, liggi vandinn ekki hvað síst í stjórnarfarinu. Við á Íslandi vorum heppin, eftir að hafa verið fátækasta ríki Evrópu, eins og stundum er sagt, fyrir ekkert svo löngu síðan. Við vorum svo heppin að búa þó að ákveðnum samfélagslegum innviðum. Tiltekinni menningu, tiltekinni hefð, lýðræðishefð þar á meðal, menntahefð sem gerði okkur kleift að nýta til fulls, eiginlega strax frá upphafi, þau tækifæri sem fullveldið veitti okkur. Eins og ég gat um áðan nýttum við þau tækifæri til þess í raun að gera sem mest úr því sem við áttum sameiginlega, þeim tækifærum sem við áttum, framleiðslugetunni í auðlindunum og láta þessa verðmætasköpun að langmestu leyti nýtast við uppbyggingu samfélagsins. Enda hefur sú uppbygging verið hreint með ólíkindum og fá dæmi eru um jafn hraða efnahagslega uppbyggingu nokkurs lands, held ég mér sé óhætt að segja. Hér eru náttúrulegar aðstæður erfiðar, náttúrufar er erfitt viðureignar. Landið er tiltölulega stórt og erfitt miðað við fólksfjölda. Við erum landfræðilega einangruð en innviðirnir sem voru til staðar og þekkingin sem hér var, en kannski helst af öllu, hefðin fyrir því að gera hlutina lýðræðislega og nýta læsið, nýta menntunina, nýttist okkur til að vinna okkur upp. Því miður vantar mikið upp á þær forsendur í mörgum þeirra landa sem fjallað er um í þessu frumvarpi en maður veltir fyrir sér, samhliða umræðu um frumvarpið, af því að þetta snýst jú um hvata, hvort við getum með einhverjum hætti í ríkari mæli en hér er mælt fyrir um, skapað hvata til þess að sú þróun sem við höfum upplifað hér á Íslandi á síðustu öld, geti náðst í þessum 50 löndum, eða hvað þau eru nú mörg sem heyra undir þá skilgreiningu sem lögð er til grundvallar hjá vanþróuðustu ríkjunum. Getur verið að þá þurfi að setja einhver skilyrði um það með hvaða hætti þær vörur sem njóta þessara fríðinda sem verið er að veita, búi við einhver skilyrði? Eða réttara sagt, að fríðindin séu skilyrt? Það er auðvitað ekki hægt að gera kröfu um að við kaupum einungis vörur sem bóndinn hefur framleitt sjálfur og pakkað og sent. Auðvitað þurfa fyrirtæki og fólk með reynslu og þekkingu á framleiðslu og viðskiptum að koma að til þess að þetta geti orðið raunhæft og hagkvæmt fyrir þessi lönd að flytja þetta út. Ég velti því fyrir mér hvernig best sé hægt að ná markmiði þessa frumvarps: Eru einhverjar leiðir til þess að í því felist hvati til þess að þær vörur sem njóta fríðindanna, framleiðsla þeirra sé til þess fallin að stuðla að því sem þessu máli er raunverulega ætlað að ná, þ.e. uppbyggingu í landinu, í fátæka landinu en ekki stuðla að því að hugsanlega stór fyrirtæki frá öðrum löndum jafnvel glæpahópar nýti sér þetta ákvæði til þess að láta framleiða fyrir sig vörur, jafnvel með þrælkun, eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi áðan, og njóti svo sérstakra fríðinda við útflutning á vörunni? Sér hæstv. ráðherra einhverjar leiðir til þess?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni kærlega fyrir þessa ræðu. Við erum auðvitað að taka hér skref í þeirri von að það að opna íslenskan markað gefi þessum fátækustu þjóðum heims aukin tækifæri til að sækja fram, byggja upp innviðina, byggja upp infrastrúktúrinn, koma á alvörustjórnkerfi þar sem það vantar o.s.frv. Við þekkjum það ágætlega í nútímasögunni hvernig einmitt spillt stjórnarfar og vitlaust stjórnarfar getur eyðilagt meira að segja velmegunarríki eins og t.d. Venesúela svo dæmi sé tekið. Við erum auðvitað að stíga skref, ég held að það sé skynsamlegt og heilbrigt, að veita þessum fátækustu þjóðum aðgang að íslenskum markaði. Það er miklu skynsamlegri leið en t.d. að veita beina þróunaraðstoð í peningum. Við höfum ekki sérstaklega góða reynslu af því. Af þessu er hins vegar miklu betri reynsla. Ég held nefnilega að það skipti máli fyrir okkur að átta okkur á því að forsenda þess að þessar fátæku þjóðir nái að byggja upp efnahag sinn, nái að bæta lífskjörin, er aðgangur að erlendum mörkuðum. Alveg eins og það var forsenda fyrir okkur Íslendinga að fara úr því að vera fátækasta ríki Evrópu í eitt það auðugasta í heimi að við vorum með tryggan aðgang að erlendum mörkuðum, ekki síst fyrir sjávarafurðir. Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála í þessu.
Virðulegur forseti. Ég vil taka skýrt fram að ég er hlynntur þessu máli. Ég tel æskilegt að það nái fram að ganga því ég er sammála því mati hv. þm. Óla Björns Kárasonar að ef fátæk ríki eiga raunverulega að ná sér á strik og geta byggt sig upp þurfa þau að hafa aðgang að mörkuðum. Við þekkjum það mjög vel á Íslandi hversu miklu máli alþjóðaviðskipti skipta. En það sem ég er að velta fyrir mér er hvort það sé með einhverjum hætti hægt að búa til sterkari hvata til þess að þetta mál nái tilætluðum árangri og jafnvel einhverjar hindranir til að koma í veg fyrir að þetta gefi tilefni eða tækifæri til að misnota þessi lönd meira en raun ber vitni, hvort sem það er af stjórnvöldum ríkjanna sjálfra eða einhverjum utanaðkomandi aðilum eða þess vegna innlendum glæpahópum eins og ég nefndi. Það verður þó að viðurkennast að það væri býsna erfitt að vera með eftirlit með allri þeirri framleiðslu sem við ætluðum að flytja hingað til Íslands. En sér hv. þingmaður einhverja leið, og nú ætla ég að leyfa mér þó að hv. þingmaður sé í andsvari við mig að spyrja hann og vona að hann taki því vel, til þess a.m.k. í stóru myndinni að við getum haft einhverja jákvæða hvata hvað þetta varðar? Og hugsanlega að við gætum haft einhverjar hindranir til að koma í veg fyrir að jafnvel stór ríki sem eru að færa sig upp á skaftið kaupi upp nánast heilu löndin og noti þau sem miðstöð fyrir ódýra framleiðslu. Þá vil ég geta þess sérstaklega, frú forseti - nei, ég verð að gera það í næsta svari.
Frú forseti. Ég er sannfærður um að einhver besta leið til að hafa áhrif á fátæk lönd, áhrif á stjórnarfar í fátækum löndum, sé einmitt að eiga viðskipti við þau. Þar með opnast samtalið, þar með byrjum við sjálf að fylgjast með landinu því að við eigum viðskipti við það sem við áttum ekki áður. Land sem við þekktum ekki áður. Í sjálfu sér ætti það að vera einhvers konar innbyggt eftirlitskerfi hjá okkur að þessu leyti. Það sem ég hef hins vegar miklu meiri áhyggjur af er að þessi lönd, mörg hver, glíma við mikið óréttlæti af hendi iðnríkjanna sem flytja vörur inn til þessara landa, sérstaklega niðurgreiddar landbúnaðarafurðir. Þessi innflutningur í skjóli skattgreiðenda í Evrópu, því þetta eru nú fyrst og fremst Evrópusambandsríkin, Frakkland alveg sérstaklega, hefur í nokkrum tilfellum rústað landbúnaði þessara landa. Og ég hygg að við ættum að taka þetta samtal á alþjóðavettvangi, hvernig við í krafti auðs okkar niðurgreiðum afurðir og vörur til þessara fátækustu ríkja og eyðileggjum þar með möguleika þeirra á að framleiða vörur fyrir innanlandsmarkað og framleiða vörur til útflutnings. Er hv. þingmaður sammála mér í þessu?
Virðulegur forseti. Ég er fullkomlega sammála og ég kom aðeins inn á þetta í ræðu minni áðan, þessa skemmdarstarfsemi, það er ekki hægt að kalla það annað, sem felst í því þegar umframframleiðslu er hrúgað inn á markað, hent inn á markaðinn á undirverði til þess að losa sig við vörurnar. Þetta viljum við reyndar forðast á Íslandi líka, að Evrópusambandið hrúgi inn umframframleiðslu á okkar markað og eyðileggi hann. Þó að okkur hafi gengið vel að byggja upp okkar verðmætasköpun og framleiðslu viljum við ekki eiga á hættu að rústa því sem byggt hefur verið upp um aldir. Þetta er áhyggjuefni, ég tek undir það, og ótrúlegt hvað Evrópusambandsríki mörg hafa gengið langt í þessum efnum. Líka reyndar í sjávarútvegi þar sem floti Evrópusambandsins hefur stundað rányrkju víða við fátæk ríki og jafnvel eyðilagt heilu fiskstofnana. Ég vil klára það sem ég ætlaði að nefna áðan. Það er auðvitað eðlilegt að það séu greidd lægri laun, ég skal viðurkenna það, í fátækari ríkjum, jafnvel nauðsynlegt til að framleiðslan þaðan geti verið samkeppnishæf og menn byggt sig upp. Ég nefni sem dæmi Japan sem náði alveg ótrúlegum árangri í að byggja upp það iðn- og tækniveldi sem landið nú er, hafandi haft samkeppnisforskot vegna lægri launa við framleiðslu framan af, en þróaði það svo yfir í aukin gæði í framleiðslunni sem þýddi að Japanar gátu smátt og smátt hækkað launin, aukið velmegun, og eru nú samkeppnishæfir við heiminn á grundvelli gæða framleiðslunnar, tækniþekkingar og framfara í iðnaði. Þetta er auðvitað sú þróun sem við viljum sjá í fátækari ríkjum, að þau geti skref fyrir skref, smátt og smátt, byggt sig upp.
Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á því, sem mér láðist örugglega áðan, að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör í andsvörum við mig hér rétt áðan. Nú geri ég mér grein fyrir því að hún er hér stödd sem staðgengill og ætla ekki að fara að misnota það með því að gusa upp einhverjum spurningum sem ég veit að hún hefur kannski ekki tök á að svara í fljótu bragði. En það sem ég ætla að segja er að ég er eiginlega enn við sama heygarðshornið og áðan. Hæstv. ráðherra sagði að við værum í alþjóðasamstarfi og það er alveg rétt. Við erum það. Við erum í hópi með löndum sem hafa árhundraðareynslu af nýlendukúgun, meðal annars, sem ráða töluvert miklu í Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Það þarf ekkert endilega mjög vanþróað land til að hættan sé sú að menn fari inn með góð fyrirheit en svo mikið þekkir maður til að Alþjóðaviðskiptastofnunin er ekki skátafélag, menn eru ekki að þessu bara til þess að gera fátækum þjóðum gott heldur til að hagnast sjálfir Við þurfum ekkert að leita mjög langt aftur. Á sínum tíma, fyrir hálfri öld, voru fyrstu samningarnir sem þessi þjóð hér gerði um raforkusamninga ekki upp á marga fiska. Þeir voru ekki mjög merkilegir. Við erum enn að elta skottið á þeim aðilum sem eru hér með fjárfestingu til að tryggja að þeir greiði eðlilega skatta og skyldur. Við erum ekkert ein um þetta. Írar eru á eftir alþjóðahringjum sem hafa hópast til Írlands og Hollands til að sleppa undan skatti. Þetta er alþjóðlegt vandamál. Auðvitað eru fátæk og vanþróuð lönd, þar sem stjórnkerfið er vanmáttugt og jafnvel spillt, í enn meiri hættu og enn verr undir það búin að taka á móti mönnum sem hafa árhundraðareynslu af nýlendukúgun og áratugareynslu af því að reka viðskipti hvar sem er í heiminum. Þess vegna legg ég ríka áherslu á að tryggt sé að réttur þessara þjóða sem við erum að fara að rétta hjálparhönd, ef við getum orðað það þannig, sé tryggður. Og auðvitað vill maður og veit að frjáls viðskipti koma til með að lyfta grettistaki fyrir þessar þjóðir sem eru einangraðar núna og eiga vart málungi matar. Ég las mjög nýlega að Hollendingar setja spírur í potta, fljúga til suðrænni landa, t.d. Afríkulanda, láta pottana standa úti í sólinni í örfáar vikur og blómin náttúrlega þjóta upp eins og í aldingarðinum forðum, flutt til Hollands aftur með svipaðri vél, sett í sellófan - og hvað höfum við? Hollenska túlípana, vesgú. Gjaldgengir hvar sem er í Evrópusambandinu. Þeir uxu bara upp í Afríku. Ekki skilur þetta nú mikið eftir. Það eru svona dæmi sem maður hræðist. Eins og þessi vondu dæmi sem ég rakti áðan í andsvari mínu: Ég fór aðeins að grufla í hausnum á mér varðandi þetta dæmi sem ég tók með Danmörku í fyrra. Danir bönnuðu innflutning á afskornum blómum frá Úganda, held ég hafi verið, vegna þess að þeir höfðu vissu fyrir því að illa væri farið með verkafólk þar á allan hátt, sérstaklega konur. Það er þetta sem við þurfum að forðast og þetta sem við þurfum að hafa tryggingu fyrir að gerist ekki í okkar nafni. Að við séum ekki hluti af einhverjum samningi sem tekur til fátækustu ríkja í heimi, komum eins og riddarar á hvítum hesti; að fólk eða lönd eða þjóðfélög verði misnotuð í okkar nafni. Það er alveg óþolandi. Eftir þá sögu sem við eigum sjálf, eftir niðurlæginguna frá 1300–1900 með litlum upprofum, eigum við að skilja þetta ef einhver á að skilja þetta. Við höfum ekki gert mikið af að úthella blóði fyrir landið sem við búum í. Með fullri virðingu fyrir þeim mannslífum sem urðu stríðinu að bráð, t.d. í seinni heimsstyrjöld, höfum við ekki þurft að berjast fyrir þessu landi þumlung fyrir þumlung. Engu að síður vitum við alveg hvað það er að búa undir erlendri kúgun. Þess vegna eigum við að skilja það betur en margir aðrir og taka tillit til þess meira en margir aðrir að koma inn í þjóðfélag sem er vanmáttugt og vanþróað og reyna að kappkosta að það sé ekki misnotað, eins og ég sagði, í okkar nafni. Svo mikið er víst og það veit maður líka að stórveldi eins og Kína er nú búið að kaupa allt sem er undir jörðinni í mjög mörgum löndum Afríku. Alveg sama hvað það er, silfur, platína, gull, eðalsteinar. Allt. Hvað gera þeir í staðinn? Jú, þeir segjast koma með þróunaraðstoð. Í hverju er hún fólgin? Jú, þeir hafa til dæmis byggt heilar borgir í Angóla þar sem enginn innfæddur getur búið einfaldlega af því að húsnæðið er of dýrt. Og hverjir búa þá þar? Jú, það eru verkamenn frá Kína sem hafa verið fluttir til landsins til að vinna að verkefnunum sem er verið að vinna og eiga í orði kveðnu að vera til hagsbóta innfæddum og þeirra þjóðfélagi. Það er bara þetta sem ég er að leggja áherslu á, þetta er eitthvað sem við þurfum að varast. Þetta er eitthvað sem við verðum að vita og eitthvað sem nefndin, sem tekur hér við, verður að fara ofan í. Við verðum að vita vissu okkar áður en við undirgöngumst einhver skilyrði sem við kærum okkur ekki um. Nú er svo komið, eins og ég rakti áðan, að jafnvel í Evrópu er verið að misnota fólk, einkum konur, sem eru fluttar frá fátækari hlutum Evrópu og látnar vinna við upptöku grænmetis og eru svo misnotaðar í þokkabót. Eitt enn þá: Hv. þm. Óli Björn Kárason ýtti við nokkru sem er í kollinum á mér, og við vorum að tala um, að iðnaðarþjóðir hafi fyllt markaði þróunarríkja af ódýrari vöru og þar með rústað þeirra eigin framleiðslu. Eitt sorglegasta dæmið sem ég veit um þetta er Haítí. Á Haíti var fyrir jarðskjálftann mikla, fyrir nokkuð mörgum árum, sjálfsþurftarbúskapur þar sem menn ræktuðu hrísgrjón bókstaflega í bakgarðinum hjá sér. Auðvitað eyðilagðist þetta mikið í jarðskjálftanum. Hvað gerðist þá? Jú, Bandaríki Norður-Ameríku, útvörður hins frjálsa heims, í fararbroddi frjálsra viðskipta í heiminum, gusuðu þangað inn hrísgrjónum, niðurgreiddum, sem voru framleidd í Arkansas. Hvað gerðist? Þeir rústuðu þessari heimaframleiðslu gersamlega og kipptu tilvistargrundvellinum undan þessu fólki sem var nýstigið upp úr jarðskjálfta og hefur ekki náð sér á strik síðan. Meðal annars út af þessu. Þetta er eitt í viðbót sem við þurfum að kappkosta að verði ekki gert í okkar nafni. Alveg eins og við þurfum að verjast því sjálf að það sé ekki gert hér, eins og fram kom í ræðu áðan. Þó að þetta sé gott mál og sett fram af góðum hug þurfum við samt að hafa varann á. Um leið og af máli eins og þessu hlýst ógæfa verðum við náttúrlega, sem þátttakendur í þessu máli, þátttakendur í þeirri ógæfu. Við viljum ekki leiða ógæfu yfir annað fólk. Þetta mál er gott en það þarfnast þeirrar árvekni sem ég hef gert grein fyrir í ræðu minni. Við þurfum að vera alveg viss um að við séum ekki í hópi þjóða sem misnota þá aðstöðu sem þetta fátækasta fólk á jörðinni býr við. Maður hefur stundum á ferðum erlendis verið að kaupa flík sem kostar eitt pund, bómullarflík. Ég verð að viðurkenna að í hvert skipti sem ég kaupi slíka flík hugsa ég með mér: Hvað fékk bómullarbóndinn? Hvað fékk sá sem spann? Hver spann? Var það barn? Eða var það háöldruð kona sem er búin að þræla allt sitt líf? Það er eins og við gerum okkur ekki grein fyrir því stundum hversu vel við erum sett. Það birtist af því mynd fyrir nokkrum árum þar sem menn í Pakistan, frekar en Bangladesh, voru að lúta mottur sem eru seldar í verslunarkeðju, m.a. á Íslandi. Þeir stóðu upp í mitti í klór til að motturnar sem við kaupum verði nógu hvítar. Því segi ég allt þetta að ég held að við séum ekki nógu varkárir neytendur þegar við erum að kaupa ýmsar vörur. Við horfum ekki á það hvernig varan er fengin, hverjir unnu við hana, við hvaða aðstæður. Við horfum bara á að hún sé ódýr og þess vegna kaupum við hana. En samviskan er í sjálfu sér engin. Við lokum augunum fyrir því að á bak við eitt grænmetiskíló eða einn T-bol er kannski saga af misnotkun og grimmd. Okkur er slétt sama af því að varan er ódýr. Við látum okkur hafa það og lokum augunum fyrir þessu. Í þessu máli hér, sem er vissulega gott, skulum við ekki misstíga okkur. Við skulum ekki verða þekkt af því að fara inn í vanþróuð lönd eins og ribbaldar fyrri alda, sem voru nýlendukúgarar mann fram af manni öldum saman. Það er ekki félagsskapur sem við eigum að vera í og ekki aðferðir sem við eigum að beita, ekki aðferðir sem við eigum að undirgangast eða samþykkja. En með þessum fyrirvörum öllum vona ég að málið fái góða og vandaða umfjöllun í nefndinni. Ég hvet nefndina eindregið til að kalla eftir öllum mögulegum upplýsingum um akkúrat þau atriði sem ég hef tæpt á, svo að við séum alveg viss, eins viss og við getum verið, um að við séum ekki að taka þátt í óþokkaskap gagnvart þeim meðbræðrum okkar sem eru kannski viðkvæmastir og geta síst hönd fyrir höfuð sér borið.
Frú forseti. Mig langar að lýsa sérstakri ánægju með þetta mál. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir viðkomandi ríki. Hér erum við að tala um að veita 47 fátækustu ríkjum heims aukinn markaðsaðgang með framleiðsluvörur sínar að okkar mörkuðum. Það er í samræmi við skuldbindingar okkar gagnvart Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Það eru ákveðin vonbrigði út af fyrir sig að við undirgengumst þá skuldbindingu með yfirlýsingu þann 3. maí árið 2000; að það hefur tekið okkur 18 ár að hósta þessu máli upp. Við hefðum vissulega getað hreyft okkur hraðar í þeim efnum. Þetta skiptir nefnilega gríðarlega miklu máli. Þegar við horfum til þessara fátækustu ríkja heims og þeirra tækifæra sem þau hafa til að bæta sinn hag snýst það í mörgum tilfellum fyrst og fremst um framleiðslu og markaðssetningu landbúnaðarafurða. Ríki hins vestræna heims hafa sýnt mikinn tvískinnung í gegnum árin með því oftar en ekki að veita þróunaraðstoð til ríkja sem þessara í formi niðurgreiddra, jafnvel ókeypis, landbúnaðarafurða sem ganga síðan af matvælaframleiðslu viðkomandi lands nærri dauðri og skilja landið eftir verr statt þegar aðstoðinni lýkur. Það er í raun búið að keyra bændur viðkomandi ríkja í þrot, þeir geta ekki keppt við ríkidæmi niðurgreiddra landbúnaðarafurða frá ríkjum sem segjast þó vera að rétta hjálparhönd. Það er mjög mikilvægt í þróunarsamvinnu okkar að við tryggjum að við hjálpum til við að byggja upp atvinnuvegi í viðkomandi ríkjum, hjálpum þeim til sjálfshjálpar í þeim efnum og tökum um leið þátt í að tryggja þeim markaðsaðgang með sínar vörur. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kemur inn á, að það eru mörg víti að varast í þessu. En það er líka mikilvægt að hafa í huga að við erum fyrst og fremst að reyna að skapa þessum ríkjum tækifæri til að byggja upp sinn efnahag. Það er ágætt fyrir okkur að hafa í huga í þeim efnum að við sjálf byggðum okkar efnahag upp með því að fá slíkt tækifæri, markaðsaðgang með okkar afurðir. Þess vegna held ég að við eigum að líta á þetta jákvæðum augum þó svo að vissulega þurfi að horfa til þess hvaða ógnir geti stafað að þessum ríkjum. Við getum ekki stýrt þeirra heimamálum, ekki stýrt því hvernig þau hátta sinni auðlindastýringu, ekki stýrt því hvernig þau skilyrða sína erlendu fjárfestingu sem kann að vera að koma inn í þessar atvinnugreinar til að hagnýta mögulega gott markaðsaðgengi inn á stór markaðssvæði eins og í Evrópu. En ég held að allt sé að því eina í þeim efnum, þetta er fyrst og fremst ætlað til að skapa þessum sömu löndum tækifæri til efnahagslegs vaxtar og sjálfbærni þegar fram í sækir. Það er margt sem við höfum sjálf lært af eigin reynslu. Það er ágætt að hafa í huga þegar við horfum til dæmis á auðlindanýtingu - við erum að reyna að tryggja að eigandi auðlindarinnar, þ.e. þjóðin, fái ásættanlegt gjald fyrir nýtingu þeirrar auðlindar, hver svo sem er að nýta þær, hvort sem það telst vera innlendur eða erlendur aðili - að það skiptir gríðarlega miklu máli að arðurinn skili sér. Það er þekking sem við getum miðlað til ríkja sem þessara. Við þekkjum jákvæða reynslu okkar af slíkri erlendri fjárfestingu inn í greinar eins og t.d. orkugeirann okkar. Okkur tókst einmitt að byrja að hagnýta orkuauðlindina okkar í krafti erlendrar fjárfestingar sem færði hér inn tækniþekkingu og fjármagn til þess að geta nýtt þær sömu auðlindir. Við hefðum tæpast getað fjármagnað Búrfellsvirkjun sjálf án aðkomu slíkrar fjárfestingar. Við stöndum hér fáeinum áratugum síðar uppi með mjög blómlegan orkuiðnað sem hefur vaxið í fjölmargar áttir aðrar en bara stóriðjuna sjálfa. Fjölmörg tæknifyrirtæki starfa til dæmis í kringum þessar greinar. Ég held að það að opna fyrir markaðsaðgang, eins og hér er verið að gera, skipti gríðarlega miklu máli fyrir fátæk ríki sem þessi. Það skapar þeim tækifæri sem þau annars geta trauðla öðlast. Þess vegna er þetta mjög jákvætt mál og ég fagna því að það sé loksins komið fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni kærlega fyrir ágætisræðu. Mér leikur hugur á að vita - ef hann kom inn á það missti ég af því atriði, en mér heyrist hann að hluta til vera að ræða um það - um innflutning niðurgreiddra landbúnaðarvara frá þróuðum ríkjum til þessara fátæku ríkja. Mig langaði að fá svar við því hvort honum þætti eðlilegt að þróað ríki eins og til dæmis Frakkland væri að flytja, dömpa, ef við notum það orðalag, matvæli inn á markaði þessara efnahagslega vanþróuðu ríkja. Ef hann kom inn á þetta missti ég af því en það væri áhugavert að heyra afstöðu hans til þessa.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, ég kom að því í minni stuttu ræðu að það hefur einmitt verið eitt af meginvandamálum þessara ríkja þessi tvískinnungur sem Vesturlönd sér í lagi hafa sýnt í þessum efnum, að vera að veita þróunaraðstoð, innan gæsalappa, með því að gefa niðurgreiddar landbúnaðarafurðir eða selja á mjög lágu verði inn á þessa markaði og grafa undan matvælaframleiðslu heima fyrir. Það er mjög óeðlilegt. Þarna er verið að neyta aflsmunar, ef svo mætti orða það. Þarna eru þá auðug ríki, sem byggja afkomu sína að óverulegu leyti á framleiðslu landbúnaðarafurða, að grafa undan jafnvel lykilatvinnugreinum viðkomandi ríkja á þann hátt. Það er mjög alvarlegt. Það horfir hins vegar til breyttra viðhorfa í þessum efnum og því fagna ég þessu frumvarpi sérstaklega. Það er einmitt í þeim anda að snúa þessu tafli við og opna frekar markaðsaðgang fyrir þessi ríki inn á okkar markaði þar sem býr fólk með mun meiri kaupmátt og reiðubúið oft að greiða talsvert hærra verð fyrir þessar afurðir, ef þær eru þá ekki tollaðar í drep. Þess vegna er svo mikilvægt að veita þennan tollfrjálsa aðgang inn á okkar markað og aðra vestræna markaði, til þess að skapa þessum ríkjum tækifæri til framtíðar og láta af þessu háttalagi, að vera að selja verulega niðurgreiddar landbúnaðarafurðir á mjög lágu verði til þessara sömu ríkja eða jafnvel, eins og tíðkaðist lengi vel og að einhverju leyti enn, að veita matvæli sem þróunaraðstoð til lengri tíma litið. Við eigum að byggja upp matvælaframleiðslu í löndunum en ekki nota þau sem svæði til að afsetja okkar niðurgreiddu afurðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Þótt augljóst sé okkur öllum hér inni að Ísland er ekki þróunarríki á pari við þau 47 ríki sem hér um fjallar og falla undir þessa skilgreiningu samkvæmt nýjasta listanum langar mig að spyrja hv. þingmann sem þingmann Viðreisnar. Hann færði fram ágætisrök fyrir því hvers vegna ætti ekki að flytja niðurgreidda vöru inn til þessara ríkja og grafa þar með undan matvælaframleiðslu á heimasvæðinu. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann: Horfir þetta öðruvísi við gagnvart íslenskri landbúnaðarframleiðslu? Það að flytja inn, innan gæsalappa dömpa niðurgreiddri, t.d. evrópskri landbúnaðar- eða matvælaframleiðslu á heimamarkaðinn á Íslandi, horfir það öðruvísi við eingöngu vegna þess að Ísland er ekki þróunarríki? Ég held að óumdeilt sé að kostnaðarstrúktúr landbúnaðarframleiðslu hér heima er allur annar en víða í Evrópu og niðurgreiðslurnar þar eins og við þekkjum víðast hvar enn meiri en hér þekkist. Þetta væri áhugavert innlegg þó að þetta snerti ekki beint tollfríðindi þeirra ríkja sem falla undir þessa Least Developed Countries skilgreiningu.
Frú forseti. Já, það horfir auðvitað talsvert öðruvísi við bara af þeirri grundvallarástæðu að við erum annars vegar að tala um þessi fátækustu ríki sem byggja kannski þorra landsframleiðslu sinnar á matvælaframleiðslu meðan okkar matvælaframleiðsla, landbúnaður sem slíkur, er talinn kannski í einhverjum prósentum af landsframleiðslu. Þó svo að landbúnaður sé mikilvægur hér á landi og verði ekki gert lítið úr mikilvægi hans, ekki hvað síst fyrir byggðaþróun, og við viljum einmitt styðja við og efla landbúnað, er staða okkar allt önnur til þess að takast á við slíkan innflutning, sem oftast er á grundvelli gagnkvæmra samninga. Við erum þá að reyna að tryggja á móti landbúnaði okkar eða sjávarútvegi markaðsaðgang á sem hagstæðustum kjörum inn á erlenda markaði á móti. Við erum auðvitað í alþjóðasamstarfi í þessu samhengi, sjálfviljug til þeirra samninga að opna fyrir markaðsaðgang hingað á móti markaðsaðgengi afurða okkar á erlenda markaði. Mér finnst vera grundvallarmunur á stöðu okkar á móti þessum fátækustu ríkjum sem byggja lífsviðurværi sitt að þorra til á landbúnaðarframleiðslu sinni. Þannig að já, ég tel þarna verulegan mun á.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir ágæta yfirferð í upphafi í framsögu sinni og vil fyrst að það komi fram að ég held að þetta sé hið besta mál og að margt gott geti áunnist með frjálsum viðskiptum. Þetta er auðvitað þegar upp er staðið eina raunverulega leið þessara vanþróuðu ríkja til að komast út úr þeirri örbirgð sem þær búa við. Það sem mig langaði að koma inn á hérna og vekja athygli á er að á þessum lista, Least Developed Countries, LDC eins og þessi hópur þjóða er kallaður í greinargerð með frumvarpi þessu, eru núna 47 þjóðir. Ísland gerðist aðili að þessu í maí árið 2000 ef ég man rétt. Það sem vekur mestar áhyggjur hjá mér er að á þessum tíma hafa ekki nema fimm þjóðir komist undan því að falla undir þessar þrjár skilgreiningar fátæktar eða efnahagslegrar stöðu sem þarf að falla undir til að - eru það sex? Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson leiðréttir mig hér. Eins og einhver sagði: Ég hefði átt að gúgla betur. [[Hlátur í þingsal.]]Það þarf þá að falla undir sex skilgreiningar til að vera innan þess ramma. Það að eftir18 ár séu 47 þjóðir enn á þessum lista og ekki nema fimm - það ber þó að meta það að fimm þjóðir eru þó fimm þjóðir. Vill hv. þm. Björn Leví Gunnarsson leiðrétta mig aftur og segja að það séu sex þjóðir? Nú held ég að hann sé farinn að stríða mér. Engu að síður gengur býsna hægt og með þessu áframhaldi mun það taka okkur árhundrað að lyfta þessum þjóðum úr þeirri örbirgð sem þær búa við. Vegna stjórnarfars og annars heimatilbúins vanda gætu á meðan nýjar þjóðir komið þarna inn. Ég held að það væri áhugavert að fara í gegnum það og þá á grundvelli þróunaraðstoðarnálgunarinnar að velta fyrir sér hvort ekki sé hægt að finna leiðir sem styðja annaðhvort við þessi auknu frjálsu viðskipti eða með einhverjum öðrum hætti hjálpa þessum þjóðum út úr þessu örbirgðarástandi, gera þær í framhaldinu að betri kúnnum í alheimsviðskiptunum og í framhaldinu stöðu og lífskjör íbúa þessara þjóða betri. Það er ótrúlega stutt síðan Ísland hefði eflaust uppfyllt einhver, ef ekki öll, þessara skilyrða. Ég þekki ekki skilyrðin út í hörgul en eins og við þekkjum sem hér erum var Ísland meðal fátækari þjóða Evrópu, ef ekki sú fátækasta, fyrir ekki mjög löngu síðan. Það sýnir að með skynsamlegu stjórnarfari og opnum alþjóðlegum viðskiptum eiga fátækar þjóðir möguleika á að koma sér úr þeirri stöðu sem þær áður hafa verið í, núna í tilfelli þessara 47 þjóða. Vissulega er þessi ákvörðun jákvætt skref í rétta átt. Ég vil eins og ég segi beina þeirri spurningu til ráðherra hvort fleira hafi komið til skoðunar í þessu samhengi. Þó að þessi samningur liggi fyrir eins og hann er gef ég mér að það séu fleiri hliðaraðgerðir sem verið er að horfa á í þessu samhengi því að öllum má vera ljóst að það að ná sex þjóðum út af þessum lista á 18 ára tímabili er hægur gangur, því miður. Fyrrverandi mektarþjóð eins og Venesúela sem var efnahagslega sterkt land fyrir ekki löngu síðan er nú í kjölfar heimatilbúinna vandræða vegna stjórnarfars komin á hálfgerða vonarvöl og því miður búin að vera einstefna þar um alllangt skeið. Fleiri væri hægt að nefna þar sem háttalagið er þannig að drjúgar líkur eru á að viðkomandi þjóðir verði undir þessum viðmiðum og komi þar með nýjar inn á þennan lista. Það er mikið til þess vinnandi að fækka þessum þjóðum og reyna að fækka þeim tiltölulega hratt. Ég held að við á þingi ættum að líta til þeirra ráða sem líkleg eru til að virka. Plástrar til heimabrúks hjálpa ósköp lítið gagnvart raunverulegum vandamálum á þessum fjarsvæðum. Ég held að við þurfum að fara að einbeita okkur að því að greina vandamálin og jafnvel líta þannig á, eins og er gert í þessu tilviki, með þessari rýmkun á tollasamningum, að aðstoða frekar á fjarsvæðinu, á heimasvæðinu, aðstoða fólk og eftir atvikum samfélög til að færast til betri vegar heima hjá sér í stað þess að vera með stuðninginn fókuseraðan hér, ef svo má segja, á nærsvæðið Ísland. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri í bili en vil bara ítreka það sem ég sagði áðan, þetta er gott skref en ég held að við ættum ásamt fleiri velmegandi þjóðum að horfa til þess hver hin raunverulegu vandamál eru á þessum svæðum og hjá þessum þjóðum. Ef vandamálið er heimatilbúið og ekkert í því gert er því miður mikill vindmylluslagur fram undan gagnvart hverri þjóð sem þannig er komið fyrir en við þurfum að greina vandamálið og takast á við það með lausnum sem eru raunverulega líklegar til að skila árangri, ekki bara til að okkur líði vel með það heldur til að þegnum þessara ágætu þjóða vegni betur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ræðuna. Ég hlustaði á ræður annarra þingmanna á undan og eins framsögu ráðherrans sem ég þakka fyrir. Ég er bara að átta mig á því út á hvað þetta frumvarp gengur og er frekar blautur á bak við eyrun í þeim efnum, en það er mjög áhugavert að hlusta á þetta og það vekur hlýju í brjósti að kynna sér málið. Ég heyrði í andsvörum áðan að þingmenn voru að velta fyrir sér hvað Ísland gæti gert í þessum málum. Eins og fram kom í ræðu þingmannsins hafa á síðustu 18 árum einungis sex þjóðir komist út úr þessari skammstöfun, LDC. Mig langar að spyrja þingmanninn: Hefur hann einhver ráð undir rifi sínu með það hvað Ísland gæti gert? Ég heyrði sagt áðan að við gætum boðið þessum ríkjum bein viðskipti, eitthvað slíkt, og sett okkur í samband við þau. Það væri þá skref í rétta átt. Hefur þingmaðurinn einhverja skoðun á þessari spurningu eða svar við henni?
Virðulegur forseti. Ég held að nærtækustu leiðirnar séu aukin viðskipti við þessar þjóðir, aukinn útflutningur þessara þjóða en kannski að miklu leyti líka það að styðja við innri uppbyggingu ef svo má segja. Hjá mörgum þessara þjóða er stjórnarfar býsna brogað. Eitt ríki á þessum lista er Síerra Leóne sem er því miður þannig komið fyrir og hefur verið þannig lengi að ástandið er stjórnarfarslega mjög slæmt og maður er alltaf hræddur við að fjármunir sem renni til slíkra ríkja endi að miklu leyti í vösum og hirslum illa innréttaðra manna eða afla. Það sem er líklegast til að styðja við þróun þessara ríkja eru, eins og ég segi, meiri frjáls viðskipti, meiri uppfræðsla og þekking, með hvaða hætti sem hægt væri að koma því við. Ég á ekki svarið við þeirri spurningu, en augljóslega tiltækt svar og fær leið sem er m.a. verið að undirbyggja með ákvörðun í þessu frumvarpi snýst um aukin viðskipti. Ég held að þau séu fremst í röðinni en síðan þurfum við að styðja við það að innviðirnir styrkist á heimasvæðunum, annaðhvort sjálf eða með því alþjóðastarfi sem við erum í.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Þingmaðurinn nefndi Síerra Leóne og þar eru einhver fyrirtæki og aðilar héðan með hjálparstarfsemi. Það heyrir kannski ekki undir bein viðskipti en samt sem áður erum við þar að rétta hjálparhönd. Ég hjó líka eftir því í ræðu áðan að við Íslendingar yrðum að vera á varðbergi sjálf í sambandi við okkar matvælaframleiðslu eins og með landbúnað, að passa upp á að vernda landbúnaðarafurðir, eins og við höfum gert. Ef við myndum opna á frjáls viðskipti með þær gæti verið hætta á að við fengjum inn í landið ódýrar vörur út í matvæli sem væru ekki góð til manneldis. Sér þingmaðurinn einhverja hættu á slíku? Þurfum við að passa okkur, alveg eins og önnur af þessum vanþróuðu löndum, að falla ekki í gömlu gryfjuna aftur?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir seinna andsvarið. Auðvitað þurfum við að hafa þetta mjög alvarlega í huga. Þó að það sé auðvitað á öðrum forsendum en hjá þeim ríkjum sem nú er fjallað um erum við með landbúnaðarframleiðslu og matvælaframleiðslu á Íslandi sem er ein sú hreinasta í heimi. Það er staða sem er ekki víst að við náum til baka ef við glötum henni frá okkur. Bæði er það á grundvelli heilbrigðissjónarmiða og síðan held ég að það sé bara hluti af því að halda landi í byggð að styðja við innlenda matvælaframleiðslu og landbúnað sem henni tengist. Við sjáum þetta gert alls staðar í kringum okkur, það er sama hvort litið er vestur um haf, til Bandaríkjanna, eða til Evrópu. Þar er stuðningur við landbúnað víðast hvar meiri en hann er hér þrátt fyrir mun erfiðari ræktunarskilyrði á löngum köflum hér en víða í samanburðarlöndum okkar. Ég held að það sem hefur verið að gerast í þessum vanþróuðu löndum, þar sem þróaðar þjóðir hafa verið að losa sig við umframframleiðslu á lágu verði, sé eitt af stærstu vandamálunum sem við er að glíma á heimamörkuðum þessara þjóða. Innlendur landbúnaður nær ekki að komast upp fyrir þau mörk sem nauðsynleg eru til að starfa með forsvaranlegum hætti, einfaldlega vegna þess að þangað koma, stundum á forsendum þróunaraðstoðar, stórar matarsendingar sem enginn gengur keppt við í verði á heimamarkaðnum og veldur þess vegna illbætanlegum skaða á honum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Ég verð að viðurkenna að ég heyrði ekki alveg blábyrjunina á henni en reyndi að hlýða á restina, var lengst af ekki alveg viss um hvort hv. þingmaður væri hlynntur málinu eða ekki, þar til í lokin þegar hv. þingmaður sagði að hann teldi þetta gott skref. Mig langaði til þess að heyra aðeins meira frá hv. þingmanni, hvernig hann sæi einhliða niðurfellingar á tollum almennt fyrir sér. Hér erum við að tala um 47 ríki, erum að tala um 97% af tollflokkunum, minnir mig að það heiti, og að gera þetta einhliða. Ég er sjálfur ekki betur gerður en það að ég er hlynntur því að fella niður alla tolla. Mér finnst tollar vera ógeðslegir og finnst sjálfsagt að gera það einhliða. Hins vegar hef ég skoðun á öðru máli sem er hér til umræðu á eftir, ef tíminn leyfir, sem er fríverslunarsamningur við Filippseyjar, sem ég er alfarið á móti. Ég greiddi reyndar atkvæði gegn því að það kæmi einu sinni á dagskrá. Ástæðan er sú að þar er vitfirrtur fjöldamorðingi og brjálæðingur, Rodrigo Duterte, við völd sem er ekki einhver sem ég kæri mig um að gera samninga við né ríkið sem hann stýrir. En nú eru hér 47 lönd sem um ræðir. Stjórnamálaástandið í þeim mörgum er mjög slæmt eins og hv. þingmaður fór yfir. Í fyrsta lagi langar mig að heyra vangaveltur hv. þingmanns í kringum þessi atriði, hvort hv. þingmaður sjái mun á því að fella niður tolla einhliða, eins og hér er lagt upp með, eða að gera fríverslunarsamninga, eins og er lagt upp í öðrum tilfellum, t.d. gagnvart vitfirringnum Duterte.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Fyrst að spurningunni, hvort ég sé hlynntur einhliða niðurfellingu tolla. Svo að ég byrji á fyrstu spurningunni, af því að hv. þingmaður missti af upphafi ræðu minnar, þá lá þar alveg fyrir að ég væri fylgjandi þessu máli og ánægður með að það væri hér á dagskrá og fengi vonandi afgreiðslu. Varðandi það hvort ég sé fylgjandi einhliða niðurfellingu tolla þá held ég að ég geti sagt til mikillar einföldunar, og verð að hafa hefðbundna fyrirvara á því, að ég held að því minni tollar sem eru í heimsviðskiptum almennt því betra. Með þeirri undantekningu þó að ég tel að við eigum að vernda innlenda matvælaframleiðslu með sérstökum tollareglum, svo að það sé sagt. Í meginatriðum öðrum eigum við að leitast við að hafa tolla sem fæsta og þar sem þeir eru á annað borð sem lægsta. En auðvitað þarf þetta að gerast þannig á milli þróaðra ríkja að þetta sé að virka í báðar áttir. Ég tel að það sé verjandi að gera þetta með þessum hætti gagnvart vanþróuðum ríkjum eins og þessum efnahagslega og þess vegna styð ég þetta. Ég held að ég sé búinn að svara þessu. Hv. þingmaður minnir mig á ef ég hef gleymt einhverjum atriðum. En þetta eru meginsjónarmiðin.
Virðulegi forseti. Ég er kannski að þjófstarta minni eigin ræðu, sem ég ætla að halda hér eftir augnablik, um þetta efni, ég kannski þarf ekkert að spyrja hv. þingmann mikið út í það. En seinni spurningin varðaði muninn á því að gera fríverslunarsamning við ríki annars vegar og hins vegar að fella niður tolla einhliða. Mér þykir svar hv. þingmanns áhugavert og sömuleiðis þessi sjónarmið í kringum verndartolla. Mig langar þá að spyrja hv. þingmann hvort hann geti upplýst fávísan mann eins og mig: Hvers vegna ætti að vera eitthvað betra fyrir mat að vera framleiddur í skjóli verndartolla en aðra vöru og þjónustu? Ef við myndum taka af alla verndartolla af matvörum hér þá myndi framboð á mat væntanlega aukast heldur mikið, ég geri ráð fyrir því. Það er í raun og veru eina sem mér dettur í hug og hv. þingmaður má gjarnan fræða mig hér. Ástæðan fyrir því að við viljum verja sérstaklega matvælaframleiðslu hér er til þess að halda uppi matvælaöryggi sem mér skilst að sé í kringum 50% í dag - hef það eftir ágætum þingmanni Framsóknarflokksins frá þarsíðasta kjörtímabili. Er ekki hægt að ná þeim markmiðum með því einfaldlega að ríkisstyrkja framleiðsluna og þá taka burt tollana hvort sem er? Er þörf á því að hafa tollvernd til þess að tryggja innlenda framleiðslu á matvælum? Eða eru einhverjar aðrar forsendur en matvælaöryggi sem hv. þingmaður lítur til þegar hann nefnir matvæli sérstaklega, að þau eigi að vera undanskilin því góða prinsippi, sem ég er að öðru leyti sammála, að tollar séu í eðli sínu slæmir og eigi almennt ekki að vera til staðar. Ég er þeirrar skoðunar sjálfur að tolla eigi ekkert að nota nema í refsingarskyni eða til að láta í ljós óvild eins og gagnvart vitfirringnum Duterte. Ég get alveg tekið það í mál. Ég er ekkert viss um að það sé góð hugmynd að setja sérstaka tolla gagnvart slíkum aðilum. Í eðli sínu tel ég þá slæma og ég átta mig ekki alveg á því, borgarbarn og vitleysingur eins og ég er, [[Forseti hringir.]]hvers vegna við notum ekki bara ríkisstyrki við þá framleiðslu sem við viljum hafa hér innan lands til að tryggja matvælaöryggi og sleppum tollunum. Getum við ekki gert það?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið og spurningarnar. Fyrst að því hvort ég telji að aðgerðir af þessu tagi eigi að eiga sér stað sem einhliða aðgerð eða tvíhliða tollasamningur. Ég held að ég hafi komið inn á það í fyrra andsvari mínu að ég tel að meginreglan þurfi að vera tvíhliða samningar þar sem leitast er við að hafa þá gagnkvæma. Varðandi þjóðir eins og þessar þá tel ég þetta réttlætanlegt og í raun skynsamlegt og sanngjarnt, og með einum eða öðrum hætti mennskt, að styðja við alþjóðaviðskipti þessara þjóða með þessum hætti. Aftur að landbúnaðarvörunum: Meginrökin fyrir innflutningstollum á landbúnaðarvörum er í mínum huga matvælaöryggið og þá fyrst og fremst í skilningi hreinleika íslenskra framleiðsluvara. Það er svo sem þekkt, fyrir þá sem hafa kynnt sér það, að í íslenskri matvælaframleiðslu er sem betur fer mjög lítið notað af sýklavörnum og öðrum varnarefnum sem erum mjög mikið notuð víða erlendis. Það atriði er alltaf fremst í röðinni, svo að það sé sagt skýrt. Ég held líka að það sé markmið í sjálfu sér að styðja við það að íslenskur landbúnaður geti vaxið og dafnað og lifað góðu lífi. Það er hluti af því að halda landinu í byggð, það er hluti af því að túristarnir sem hingað koma upplifi það að hér sé búsældarlegt og gott að vera. Það eykur líkurnar á því að fólk ferðist um hinar dreifðu byggðir. Þannig að rökin eru margvísleg hvað þetta varðar. En fyrst og fremst snúa þau að hreinleika íslenskrar matvælaframleiðslu.
Virðulegi forseti. Maður er alltaf heppinn þegar maður kemur beint á eftir þeim sem maður er að spyrja spurninga, þá getur maður haldið áfram með það sem maður var að tala um. Það er mjög heppilegt. Mig langar að tala um þetta mál fyrst í samhengi við annað mál sem er hérna síðar á dagskrá, þingsályktunartillögu um fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja. Ég veit að það er annað mál og mér sýnist reyndar ekki líklegt að við komumst í það í kvöld, því miður, en ég verð að nefna það í samhengi við þetta vegna þess að mér finnst það skipta máli. Það er samhengi hérna á milli. Samhengið er þetta: Í því máli sem við erum að fjalla um er verið að tala um einhliða niðurfellingu tolla gagnvart 47 ríkjum, svokölluðum Least Developed Countries. Kannski forseti hjálpi mér með þýðinguna á þessu, ég hreinlega man hana ekki, en þetta eru sem sé minnst þróuðu ríkin 47. Þarna eru ríki eins og Síerra Leóne, Afganistan og allnokkur önnur lönd og þokkalegur meiri hluti þeirra í hinni ágætu heimsálfu Afríku. Þar er stjórnmálaástandið alls konar. Sums staðar er það skárra en maður heldur og sums staðar verra en maður veit af. En ég er þeirrar skoðunar að tollar, eins og þeir sem við erum með hérna á Íslandi, séu í eðli sínu slæmir, óháð því hvernig stjórnmálaástandið er í þessum löndum, þó með þeim fyrirvara að ég skil ef menn ætla að nota tollkerfi sem einhvers konar óvild gagnvart öðru ríki og lít að sjálfsögðu ekki á það sem jafn langt gengið og viðskiptabann, en það að taka toll af einhverju finnst mér ekki réttmætt í eðli sínu. Ég skil tekjuskatt og er hlynntur honum, skil virðisaukaskatt og er hlynntur honum, gæti alveg gagnrýnt bæði kerfin út frá kerfislægum sjónarmiðum og áhrifum sem þau hafa á hagkerfið, en mér finnst hvort tveggja siðferðislega í lagi. Mér finnst ekkert siðferðislega rangt við að innheimta tekjuskatt eða virðisaukaskatt. Mér finnst hins vegar siðferðislega vafasamt að taka tolla. Mér finnst það líka valda hálfkjánalegum vandræðum sem ég hef tekið eftir í samræðum mínum við fólk sem reynir að gera hluti hér og byrjar mjög smátt. Það þarf að kaupa hluti frá útlöndum og lendir þá í að þurfa að borga himinháa tolla. Og tollurinn er bara fyrir að mega vera með vöruna hérna. Hún má vera til, maður má meira að segja eiga hana, svo fremi sem hún er annars staðar. Þessa pælingu er mér almennt illa við, hvort sem hún varðar fólk eða upplýsingar eða hluti. Eins og ég segi erum við samt sem áður með landamæri, af illri nauðsyn, og líka alls konar takmarkanir á upplýsingum. Kannski þurfum við af og til tolla af illri nauðsyn. Í eðli sínu þykja mér þeir slæmir og mér finnst þurfa mjög góða réttlætingu fyrir því að hafa þá yfir höfuð þannig að ég er sjálfkrafa hlynntur þessu máli. Þótt það næði yfir öll lönd heimsins væri ég hlynntur því, með fyrirvörum um flækjur sem kæmu í gegnum EES-samninginn og aðra samninga sem við erum með og að því gefnu að ekki kæmu upp flækjuatriði sem oft koma upp þegar maður er með svona háleitar hugsjónir yfir allan heiminn. Við þeim er svo sem að búast. Ég segi þetta allt með fyrirvara um slíkar flækjur. Hins vegar er í málinu sem við erum vonandi að fara að ræða á eftir ekki um að ræða einhliða niðurfellingu á tollum hjá Íslandi heldur fríverslunarsamning við Filippseyjar. Það er margt gott hægt að segja um Filippseyjar, sér í lagi filippseysku þjóðina en filippseyska þjóðin hefur núna yfir sér algjörlega sturlaðan brjálæðing, fjöldamorðingja. Ég er að reyna að finna fúkyrði sem duga en má samt segja í pontu. Hann heitir Rodrigo Duterte. Það að gera við það ríki fríverslunarsamning núna felur í sér fullyrðingar sem mér finnst ekki mögulegt að styðja. Í þeirri þingsályktunartillögu kemur fram - ég biðst forláts á að vera að ræða tvö mál í einu en þau eru skyld - að í samningnum sé áréttuð sú skuldbinding EFTA-ríkjanna og Filippseyja að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, m.a. eins og fram kemur í sáttmála og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Það vill svo furðulega til, virðulegi forseti, að Duterte hefur bara hótað því að ganga úr Sameinuðu þjóðunum. Hann hefur að sönnu ekki kallað eftir mannréttindabrotum heldur stært sig af þeim, lofað því að náða menn fyrir morð og náða sjálfan sig í leiðinni. Það eru engin takmörk fyrir vitfirringunni sem hefur liðist hjá þessum vitfirrta brjálæðingi. Þá finnst mér ekki í lagi að gera einhverja samninga við slíka aðila, sér í lagi með svona orðalagi. Það er móðgun við alla aðra samninga sem innihalda sambærilegar klausur og eiga að þýða eitthvað. Fyrir utan það hef ég enga trú á því að yfirvöld Filippseyja muni virða þennan samning út frá því sem í honum stendur. Það liggur fyrir að þau gera það ekki. Það er ekki einu sinni kenning eða tilgáta, yfirvöld þarna stæra sig opinberlega af því að ætla að brjóta í bága við þau góðu gildi sem þarna er að finna. Það er svo sem ekki við þau að sakast sem undirrituðu þennan samning á sínum tíma vegna þess að það var 28. apríl 2016. Ég hefði ekki mótmælt því þá. 30. júní 2016 komst Duterte til valda. Ég skil mætavel að þetta hafi átt sér stað og samningurinn er í eðli sínu jákvæður, hann er gott fyrirbæri. Svo breytast aðstæður og stundum kemst morðóður brjálæðingur til valda eins og Duterte og þá bara verður maður að hætta við. Það er mín afstaða. Sumir gætu sagt um þessi tvö mál að það væri samt sem áður alltaf jákvætt að hafa fríverslun, hafa enga tolla, til að hjálpa til við ástandið á svæðinu sem maður er að tala um. Þetta kom mjög mikið fram í umræðunni um fríverslunarsamning okkar við Kína á sínum tíma og var mátulega heitt um það mál á þingi. Það sýnir kannski best hversu margslungin svona fríverslunarmál geta verið því að það eru ekki alveg sömu forsendur gagnvart Filippseyjum og voru gagnvart Kína. Áhyggjur mínar af fríverslunarsamningnum gagnvart Kína voru þær að stærðarmunur þessara tveggja þjóða var svo geigvænlegur að við gætum aldrei haft einhver áhrif til bóta á mannréttindi í Kína. Ísland færi aldrei að segja við Kína: Hey, nú þurfið þið að taka upp aðeins meira tjáningarfrelsi, annars hættir Ísland að versla við ykkur. Það yrði bara hlegið að okkur ef það væri tekið eftir því yfir höfuð sem ég efast um vegna svakalegs stærðarmunar á þessum þjóðum. Það er ekki alveg það sama að segja um Filippseyjar. Það er ekki þvílíkt stórríki að stærðarmunurinn sé alveg svakalegur. Ég fullyrði hins vegar, og vísa í orð Dutertes sjálfs, að við erum ekki að fara að gera neitt með þessum fríverslunarsamningi til að bæta ástandið á Filippseyjum, ekki nokkurn skapaðan hlut. Einstaklingur sem ræður yfir landi og stærir sig af því að kalla eftir fjöldamorðum og ætla að náða þá sem stunda þau fær ekki símtal frá Íslendingum og hugsar með sér: Hm, kannski ætti ég að hugsa minn gang. Kannski ætti ég að hætta að kalla eftir fjöldamorðum. - Það er ekki að fara að gerast þannig að ég held ekki að þau rök haldi vatni. Aftur yfir í þetta mál, einhliða tollaniðurfellingar gagnvart 47 ríkjum sem eru með alls konar stjórnarfar, sums staðar verra en maður veit af, sums staðar skárra en maður gæti haldið. Það er ekki neinn sérstakur liður í því að ætla að hafa áhrif á stjórnmálaástand þar. Ég sé það mál sem við ræðum hér miklu frekar sem spurningu um hvort við ætlum að hjálpa hinum almenna borgara á þessum svæðum við að koma sér upp úr fátækt og nýta sín tækifæri til að eiga stærra verslunarsvæði. Ég lít á það öðruvísi vegna þess að í því að fella niður tolla sé ég það ekki sem handaband eins og maður gerir þegar maður býður fríverslunarsamning, þá er það handaband sem byggir á einhverjum ákveðnum grundvelli þar sem tveir eða fleiri aðilar koma sér saman um einhver sameiginleg skilyrði, það er nokkuð sem við gætum ekkert endilega gert við öll þessi 47 ríki, ef markmiðið væri að reyna að bæta stjórnmálaástandið þar. Með því að fella niður tolla einhliða, gagnvart eins mörgum og við getum, þorum og viljum, lít ég svo á að það myndi hjálpa almenningi í þessum löndum. Reyndar er ég ekki viss um að yfirvöld þar myndu endilega einu sinni taka eftir því. Ég held að það hefði engin áhrif á þau. Ég tel þetta mál vera til bóta þótt ég telji fríverslunarsamninga ekki alltaf vera það. Það er annað eðli á bak við þessar tvær aðgerðir sem ég geri mikinn greinarmun á. Einu sinni var ég að ræða við spakan mann um þessi mál. Hann sagði við mig að maður ætti ekki að senda peninga til fátækra Afríkuríkja. Ég hneykslaðist pínulítið á þessu, fannst þetta frekar grimmt af honum og hann sagði: Maður á að kaupa hluti af fátækum Afríkuríkjum. Ég veit ekki alveg hvort heimsmynd mín sé það einföld að þetta virki einfaldlega þannig en mér finnst samt eftir einhverja íhugun mjög mikilvægur punktur í þessu sem er sá að efnahagslegt sjálfstæði eða möguleikar einstaklinga til þess að geta vaxið, blómstrað og fengið að njóta ávaxta erfiðis síns standi og falli með því að hægt sé að versla með fyrirbærið nema það sé sjálfsþurftarbúskapur eða eitthvað því um líkt. Allt gott og blessað með það, en það verður þá ekki þróað hagkerfi. Þróuð hagkerfi þurfa verslun. Það er eina leiðin til að búa til almennilega sérhæfingu og sérhæfing er eina leiðin til að búa til þróuð hagkerfi, a.m.k. eftir því sem ég best veit og les. Þegar við einfaldlega gefum hluti, sem er góðra gjalda vert, það er göfugt og jákvætt og við eigum að gera það, að mínu mati, held ég að það sé yfirleitt betra, kannski ekki alltaf en yfirleitt, ef við getum komið á viðskiptasambandi við fólk sem getur nýtt krafta sína til að búa til einhvers konar verðmæti sem hægt er nota til að hjálpa því upp úr slæmu efnahagsástandi, ýmist til lengri tíma eða varanlega, helst auðvitað varanlega. En gjöfin rennur út. Það er stóri munurinn. Gefi maður eitthvað þarf maður að halda áfram að gefa, annars rennur gjöfin út, en ef það er viðskiptasamband heldur það áfram og byggir upp innviði, þar á meðal þekkingu og reynslu sem er hægt að nýta til áframhaldandi uppbyggingar. Þarna á er líka grundvallarmunur án þess að draga nokkuð úr því að við eigum að gefa. Ég hef vissulega margoft í pontu kallað eftir að við gefum meira en viðskiptin eru gríðarlega mikilvægur hluti af þessu. Mig langaði aðeins að nefna þetta. Kannski er alveg ljóst að ég er hlynntur málinu og þó að þarna væru fleiri lönd og þó að þau væru ekki öll í þessum hópi Least Developed Countries, minnst þróaðra ríkja. Ef við værum að koma upp þjóðríkinu í dag í fyrsta sinn held ég að við værum ekki með tolla. Ég held ekki að okkur dytti það í hug. Ég held að við sæjum fyrir okkur að það stíflaði svo mikið af góðum hlutum, þvældist svo mikið fyrir okkur að okkur dytti ekki í hug að setja þá á. Margt slíkt má segja um ýmsa hluti, þar á meðal ýmsa framfærslu á höfundarétti, svo ég nefni handahófskennt dæmi. Það eru margir hlutir sem við kannski gleymum að séu slæmir vegna þess að við venjumst þeim. Hagkerfin okkar byggjast upp út frá þeim sem gefnum hlut. Þá getur verið erfitt að vinda ofan af þeim. Eins og ég vona að ég hafi rakið ágætlega áðan er þetta allt sagt með þeim fyrirvara að það getur verið erfitt að vinda ofan af vondum kerfum. Landamæri eru dæmi um illa nauðsyn. Minn draumaheimur væri án landamæra en það er ekki þar með sagt að það sé einfaldlega hægt að afnema þau á einu bretti. Það er flóknara en svo. Mér finnst líklegt að það sé eins með tolla. Síðast en ekki síst ætla ég að nota seinustu sekúndurnar af þessari ræðu til að nefna nýtt fyrirbæri sem fólk er stundum að velta fyrir sér hvort ætti að vera með tolla. Það er internetið. Við erum svo heppin að internetið er frekar nýtt og ekki enn búið að koma á það öllum þeim böndum sem yfirvöldum getur dottið í hug að koma á. Vissulega er það reynt en sem betur fer mistekst það yfirleitt. Það koma upp hugmyndir um að setja takmarkanir, skipta okkur öllum niður í einhver tiltekin hólf þannig að við getum ekki eitthvað, ekki talað hvert við annað, ekki sótt okkur upplýsingar, ekki verslað, ekki gefið og því um líkt. Ég tel slíkar hugmyndir í eðli sínu slæmar. Við eigum að vinna í átt að því að losna við höftin. Ég tel þetta góða mál vera í þá átt, mun augljóslega styðja það og vona að þau komi fleiri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir prýðisgóða ræðu. Ánægjulegt að heyra afstöðu hans gagnvart viðskiptum og þeim mikilvæga þætti sem þau spila í mögulegri uppbyggingu vanþróaðra ríkja í efnahagslegu tilliti eins og þar er um að ræða. Hv. þingmaður á það til að taka annan vinkil en akkúrat er til umræðu hverju sinni, oft með mjög áhugaverðum hætti. Ég hlustaði á hann áðan þegar hann talaði um að hann teldi tolla almennt af hinu slæma. Í rauninni í hvaða formi sem þeir væru nema hugsanlega sem, ef ég skildi rétt, refsiaðgerð vegna einhverra væntanlega tímabundinna aðgerða, hvað sem kynni að orsaka. En hann kom líka inn á skatta, að hann teldi að tekjuskattur og virðisaukaskattur báða siðferðislega réttlætanlega og skildi nálgunina sem þar væri beitt. Þá kom mér í hug að spyrja hv. þingmann hver afstaða hans sé gagnvart erfðafjárskatti. Sem á nú víða við en ekki alls staðar. En úr því að hv. þingmaður fór inn á að ræða siðferðislega afstöðu til skatta er ég forvitinn að fá að heyra afstöðu hans til erfðafjárskatts.
Virðulegi forseti. Ég verð nú bara að viðurkenna á mig þann glæp að hafa ekki pælt í því neitt svakalega mikið. Mér finnst í eðli sínu eðlilegt miðað við það hvernig skattkerfi þurfa að vera - nei, ég ætla að byrja á öðrum stað. Mér finnst skattar vera í grundvallaratriðum gjaldið sem við borgum fyrir að búa í tiltölulega siðmenntuðu samfélagi, skattar sem við borgum fyrir að geta haft t.d. lögreglu, slökkvilið, miðlægt heilbrigðiskerfi og menntun. Svo er fólk auðvitað ósammála um nákvæmlega hvað það vill hafa í þeim pakka sem það kallar siðmenntað ríki eða lýðveldi. En það er grunnnálgunin sem ég fer inn á þar. Ég get alveg ímyndað mér heiminn fyrir mörg hundruð árum þegar ekki voru einhverjir skattar, svo þegar átt hafi að koma á einhverjum sköttum hafi fólk hugsað með sér: Það hlýtur að vera tímabundið. Mikið af sköttum voru reyndar settir á eins og þeir ættu að vera tímabundnir en það var ekki alltaf þannig, stundum urðu þeir varanlegir. [[Gripið fram í.]] En grunnatriðið sem ég sé í t.d. tekjuskatti og virðisaukaskatti, sem ég hugsa í fljótu bragði, með fyrirvara um að ég hef kannski ekki hugsað þetta alveg jafn mikið og ég ætti að gera til að svara hv. þingmanni almennilega, er að erfðafjárskattur felur í sér það sama, tilfærslu á fjármunum. Það er ekki bara eitthvað sem er til staðar. Ef hv. þingmaður á við eitthvað eins og segjum auðæfaskatt, eða hvað hann hét, auðlegðarskattinn á sínum tíma, þá er mér nú aðeins að snúast hugur núna, er aðeins farinn að verða hlynntari honum með tímanum. Á sínum tíma var ég mjög á móti honum af þeirri ástæðu að mér finnst eitthvað að því að taka einfaldlega eitthvað sem er til staðar, en finnst það vera annað þegar tilfærsla er á fjármunum. Tilfærsla á fjármunum er hluti af því hvernig hagkerfið sjálft virkar. Það er í raun hluti af þessu púkki sem við erum öll í. Ég sé ákveðinn grundvallarmun þar. Eins og þingmaðurinn [[Forseti hringir.]]heyrir kannski er ég svolítið að hugsa upphátt. En takk fyrir spurninguna. Hún er áhugaverð. Mér finnst áhugavert að ræða grundvallaratriði eins og skattlagningu, við gleymum okkur stundum á bak við [[Forseti hringir.]]alla tæknina, að það eru prinsipp þarna undir einhvers staðar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir firnagóða ræðu. Það er alltaf gaman að hlusta á þingmanninn og þingmenn yfirleitt þegar þeir flytja ræður um málefni sem þeir hafa mikla sannfæringu fyrir eða er þeim mikilvægt eins og þetta málefni er klárlega fyrir hv. þingmanni. Hv. þingmaður talaði töluvert mikið um það bæði í ræðu sinni og andsvörum að hann væri hrifinn af því að fella einhliða niður tolla. Er það gilt sjónarmið eins og hvert annað. Í flestum löndum heims, ef ekki öllum, eru tollar notaðir með einhverjum hætti eða aðrar hindranir, ef við köllum tolla hindranir, sérstaklega þegar kemur að landbúnaðarvörum. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki þannig að til þess að draumsýn hans rætist, að við losnum við alla tolla, verði allir að fallast á hans skoðun, að tollar séu slæmir og þeir felldir niður. Eða telur þingmaðurinn að Ísland, þetta fámenna land, strjálbýla land, geti riðið á vaðið og fellt einhliða niður alla tolla, lýst Ísland tollfrjálst og -frítt land þar sem engir tollar eru á nokkrum sköpuðum hlut, sérstaklega ætla ég að nefna landbúnaðarvörur, í ljósi m.a. þess sem hv. þingmaður nefndi, matvælaöryggis? Til þess að hafa matvælaöryggi þurfum við að hafa framleiðendur til að framleiða og búa til vörurnar. Við erum að tala um fæðuöryggi, fyrirgefið. Til að hafa fæðuöryggið í lagi þurfum við slíka framleiðendur. Matvælaöryggi er að sjálfsögðu annað mál. Hefur hann engar áhyggjur af því að ef við ein ákveðum að fella niður tolla einhliða verði samkeppnisumhverfi þessara mikilvægu framleiðenda til að tryggja fæðuöryggi erfitt?
Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi komið fyrirvörum mínum ágætlega á framfæri, ég get lýst annars vegar draumaheimi mínum og hvernig mér finnst að hlutirnir eigi að vera í prinsippinu en ég fæddist nú ekki í þennan heim fyrr en 1980 þannig að ég fékk ekki að ráða þessu öllu saman. Við sitjum uppi með aðstæður sem eru mér ekkert endilega að skapi. Við það að breyta sér í lagi stórum og flóknum kerfum geta alltaf leynst einhverjir hlutir sem flækja málin. Annars væri auðvelt að leggja fram ansi mikið af alls konar þingmálum. Svo gerist það oft þegar maður rannsakar þingmál að hlutirnir eru aðeins flóknari en maður hélt þótt prinsippið fari ekki neitt. Þótt maður sé alveg sömu skoðunar þá rekst maður á að það er flóknara að gera hlutina en maður hélt og getur haft hliðarverkanir sem maður vill ekki. Að verndartollum og spurningu þingmannsins: Í fljótu bragði veit ég ekki hvort Ísland gæti einfaldlega afnumið alla tolla og þar á meðal á matvæli og það væri allt í góðu. Ég efast um að það yrði það einfalt. Það væri mjög sérstakt, skrýtið og einstakt ef það væri einfalt. En til þess að fara með vangaveltuna aðeins lengra þá finnst mér mikilvægt að við hugsum um grunnmarkmiðið. Ef markmiðið er að tryggja matvælaöryggi á Íslandi þurfum við bara að passa að það sé fjármagnað nógu vel. Auðvitað felst í því kostnaður, alveg eins og í tollunum felst ákveðinn kostnaður fyrir neytendur og hagkerfið í víðari skilningi. Ég hef ekki séð nein rök fyrir því að tollar séu eitthvað betri leið en að ausa einfaldlega peningum úr ríkissjóði í það vandamál, væntanlega með einhverju öðru kerfi en er núna. Gætum rætt það við betra tækifæri. En ég viðurkenni alveg að þetta er alveg eins og með landamæri, þótt minn draumaheimur sé landamæralaus átta ég mig á því að vegna þess að þau eru komin og búin að vera í langan tíma er meira en að nefna það að losna við þau. [[Forseti hringir.]] En hér er um frumvarp að ræða sem [[Forseti hringir.]]virðist vera samhugur um að sé raunhæft. Þess vegna fagna ég því svo mjög. Þetta eru heil 47 ríki. [[Forseti hringir.]]Ég vona að það verði einhvern tíma samhugur um að fjölga þeim enn þá meira.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég get verið sammála um að í draumheiminum, hinum fullkomna heimi frjálsra viðskipta, væru sjálfsagt engir tollar. Við sjáum hins vegar þróunina, þó svo að við séum mögulega að taka eitt skref með þessu þingmáli. Eitt stærsta ef ekki stærsta efnahagsveldi heims og leiðtogi þess hefur lýst yfir að alþjóðlegir viðskiptasamningar og samkomulag um tolla og annað sé ekkert mjög sniðugt og er kominn á ról með ákveðna einangrunarstefnu. Ég held að við séum að færast aðeins fjær draumheimi þingmannsins og kannski mínum líka, ef það væri hægt að nálgast þessa draumheima. En um fæðuöryggið aftur. Það má kannski segja að það sé hægt að fara þá leið sem þingmaðurinn nefnir einhliða í hvaða landi sem er ef ríkið er á móti tilbúið til að stórauka niðurgreiðslur til framleiðslunnar því að allir vita að framleiðslan getur ekki staðið undir sér [[Forseti hringir.]]ef hún er ekki seld á sömu hillu og aðrir selja.
Virðulegi forseti. Ég hugsa að taktísk leið til að nálgast það vandamál væri sjálfsagt að reyna að fella niður tolla tvíhliða eða marghliða eða með einhvers konar viðskiptasamningum við helstu viðskiptalönd. Það yrði væntanlega leiðin sem yrði farin. Íslensk vara kæmist á annan markað jafnt sem vara annarra hingað. Og kannski væri það dæmi um eitthvað sem margir þyrftu að taka sig saman um að fella niður. Svo má vera. Þótt við þyrftum að auka fjárveitingar til innlendrar framleiðslu á matvælum til að standa undir matvælaöryggi er það eitthvað sem þjóðríki þurfa almennt að gera til að tryggja öryggi sitt. Það þarf að setja peninga í margs konar þjóðaröryggi. Það er gert miðlægt, með skattkerfinu. Það getur þýtt hærri upphæðir úr ríkissjóði eða hvernig svo sem útfærslan á þeim hugmyndum yrði. En við megum ekki gleyma kostnaðinum sem er nú þegar til staðar með tollunum. [[Forseti hringir.]]Sá kostnaður er enn þá til staðar. Síðast en ekki síst, og mér leiðist hvað við höfum stuttan tíma til að ræða þetta, eru fleiri rök notuð fyrir tollakerfinu [[Forseti hringir.]]á Íslandi en þessi. Hv. 4. þm. Norðaust. nefndi hreinleika vörunnar. Því miður höfum við ekki meiri tíma til að ræða það en komum sennilega að því aftur síðar.
Virðulegur forseti. Ég vil nú taka tvennt fram áður en ég sný mér að spurningunni. Annars vegar ítreka það sem ég hef nefnt áður að ég er hlynntur þessu frumvarpi af þeim sérstöku ástæðum sem ég rakti hér í ræðu. Þess vegna er ég hlynntur þessari einhliða niðurfellingu tolla. Hitt er að ég er mjög áhugasamur um Pírata. Í tilraunum mínum til að átta mig á þessari hreyfingu hef ég, til að einfalda málið, reynt að skipta þeim í tvo meginflokka, annars vegar svona vinstri anarkista-Pírata og hins vegar það sem kalla mætti frjálslynda eða jafnvel frjálshyggju-Pírata. Í þessari flokkun set ég hv. þingmann í seinni flokkinn. Ég verð að viðurkenna að ég er sammála honum um margt. Eitt og annað, t.d. ýmislegt sem hann hefur bent á í tengslum við umræðu um málfrelsi. Ég kann mjög vel að meta þá tilhneigingu hv. þingmanns að kynna sér mál, setja sig inn í þau og átta sig á þeim áður en hann kemst að niðurstöðu. En mér brá mjög í brún að heyra hv. þingmann lýsa því að hann væri hlynntur alhliða einhliða niðurfellingu tolla. Hvað værum við að gera með því? Við værum í rauninni að gefa eftir stöðu landsins í mögulegum samningaviðræðum við önnur ríki. Ef við erum einhliða búin að gefa eftir tollana, hvers vegna ættu þá önnur ríki að gera slíkt hið sama? Þá veltir maður fyrir sér, og þetta er spurningin: Ef hv. þingmaður er tilbúinn að gefa eftir tolla gagnvart ríkjum sem framleiða vörur við allt önnur skilyrði en við teldum boðleg hér á Íslandi, væri hann þá líka tilbúinn til að opna íslenska vinnumarkaðinn algerlega? Þannig að hver sem byggi við kröpp kjör í erlendu ríki gæti komið til Íslands og undirboðið íslenska bændur eða verkamenn eða aðra? Þegið miklu lægri laun en við gerum kröfu um hér á Íslandi?
Virðulegi forseti. Nú sýnist mér aftur tíminn ekki ætla að duga til að ég geti svarað hv. þingmanni. Ég nefndi fyrirvara í ræðu minni, reyndi að vera eins skýr og ég gat og nefndi líka í andsvörum áðan við hv. þingmenn, samflokksmenn hv. þingmanns, ýmsa fyrirvara gagnvart þeirri hugsjón sem ég hef um tollalausan heim. Það sama gildir um landamæralausan heim. Það eru fyrirvarar gagnvart því sem ég gerði grein fyrir, þ.e. að þegar þessir hlutir eru komnir getur verið vandasamt að losna við þá. Ég vil samt stefna í þá átt. Það getur tekið tíma, það getur verið flókið. Í því geta alveg verið og eru yfirleitt flækjur, eins og ég taldi mig hafa verið skýran um áðan. Góðum áformum og góðum markmiðum geta fylgt aukaverkanir eða hliðarverkanir sem manni finnast óæskilegar. Þá þarf auðvitað að staldra við og reyna að finna út úr þeim líka. Ég taldi mig vera skýran í ræðu minni og andsvörum við hv. þingmenn. Ég vona að þetta dugi. Hvað varðar vinstri anarkista-/frjálshyggju-Pírata-greiningu hv. þingmanns er til eitthvað sem heitir „libertarian socialist“, eða einhvers konar sósíalískur frjálshyggjumaður, hygg ég. Noam Chomsky telur sig t.d. til þeirrar áttar. Hægt er að sveifla þessum hugtökum fram og til baka. Ég er ekkert hissa á því að erfitt þyki að setja Pírata í einhvern tiltekinn hóp þarna vegna þess að í fyrsta lagi eru Píratar alls staðar á ásnum. Það eru hægri Píratar og vinstri Píratar og mið Píratar og síðan fullt af Pírötum sem hafna ásnum í grunninn. Ef hv. þingmaður hefur einhvern sérstakan áhuga á að vita hvernig ég stimpla mig hefur mér liðið best með stimpilinn sósíaldemókrata. Mér finnst það fínn stimpill, ég hef ekkert við hann að athuga. En síðan er ég líka Pírati út af öllum þeim góðu gildum sem birtast í grunnstefnu Pírata. Að lokum þetta: Vinstrinu og frelsi hefur verið stillt upp sögulega sem andstæðum. Ég hafna því. Kannski ég komi að í síðara andsvari ef hv. þingmaður leyfir mér að halda áfram með þá góðu umræðu.
Virðulegur forseti. Ég hef nú aldrei haft grun um að hv. þingmaður væri sósíaldemókrati. Það er mjög upplýsandi og áhugavert. Ég reyni að koma því inn í það kerfi sem ég er að reyna að móta varðandi Pírata. [[Hlátur í þingsal.]] Ég heyrði ekki svar við spurningunni um vinnumarkaðinn. Kannski kemur það í næsta svari. Ég vildi þó bæta við spurningu út frá fyrirvörum hv. þingmanns um einhliða eftirgjöf tolla. Þar lýsti þingmaðurinn því að mótvægisaðgerðir gætu þurft að koma til, til að mynda aukinn stuðningur, styrkir til matvælaframleiðslu innan lands á Íslandi. En væri það ekki í raun niðurgreiðsla matvælaframleiðslu í útlöndum? Ef við ætlum að opna fyrir að menn hrúgi umframframleiðslu frá erlendum iðnbúum inn á íslenska markaðinn og bæta upp fyrir það með því að styrkja sérstaklega íslenska bændur, umfram það að [[Forseti hringir.]]standa undir framleiðslunni, erum við þá ekki bara að styrkja erlendu verksmiðjubúin?
Virðulegi forseti. Ég sé enga leið til að tryggja hérna matvælaöryggi án þess að setja peninga í það á stað sem hið frjálsa hagkerfi myndi annars ekki setja þá. Ég sé enga leið persónulega. Ef markmiðið er að halda uppi matvælaöryggi í landinu, markmið sem ég trúi á og held að allir hér inni trúi á og þótt víðar væri leitað, þá þýðir það að setja þarf fjármuni í það. Við erum að borga fyrir það núna í gegnum tollafyrirkomulagið. Og mig langar til að ræða betur öll þessi rök um hreinleika vörunnar og allt það í sérstöku þingmáli, að íslensk vara hefur líka erindi annars staðar. Sömuleiðis það að íslenskir neytendur vilja ekkert einfaldlega það sem er ódýrast. Það er ekki þannig. En til að svara hv. þingmanni á síðustu sekúndunum í sambandi við vinnuaflið. Nú erum við í EES. Um það bil 500 milljón manns, eða um 7% dýrategundarinnar okkar, mega koma hingað í dag og vinna. Það má. Allir Ítalir, allir Grikkir, allir Spánverjar, allir Þjóðverjar mega koma til Íslands í dag [[Forseti hringir.]]að vinna ef þeir vilja. Ég sé ekki að það sé hræðilegt vandamál. [[Gripið fram í.]]Eins og ég sagði áðan: Draumaheimur minn er án landamæra. Hvernig við komumst þangað? Ég er ekki með töfralausn á því, ég þykist ekki hafa hana og kann vel við þegar fólk lætur ekki eins og ég sé að koma með einhverja töfralausn.
Virðulegur forseti. Það væri ánægjulegt ef hæstv. ráðherra gæti verið hér í salnum við þessa umræðu. Ég held að það sé ekki til of mikils mælst því að við ræðum þingmál sem ráðherrann mælti fyrir. Ég óska eftir því að ráðherra komi hér og hlýði á ræður þingmanna. Ég er með tvær, þrjár spurningar til ráðherra sem væri fínt að fá svör við. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, með síðari breytingum. Þetta er að sjá einfalt mál. Það er verið að liðka til fyrir u.þ.b. 47 ríki til að flytja út ákveðnar vörur til landa án tolla. Ísland er í raun að gangast við og innleiða ákveðnar skuldbindingar sem við höfum tekist á hendur sem aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, svo að ég fari hratt yfir þetta allt saman. Talað er um þau lönd sem skemmst eru komin í þróun eins og þau eru skilgreind af efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna. Farið er yfir tollfríðindin eða til hvaða vöruflokka þau fríðindi ná ekki. Síðan segir, með leyfi forseta: „Að höfðu samráði við ráðuneyti er fara með mál er varða sjávarútveg, landbúnað og útflutning er ráðherra heimilt að setja með reglugerð sérstakar upprunareglur sem gildi við innflutning vörunnar.“ Það væri ágætt að hafa ráðherra hér til þess að spyrja út í hlutina. Ég ætla að doka aðeins með þessa spurningu. Hér hefur verið rætt hvort afnema eigi tolla einhliða eða hvort tollar eigi að vera hluti af samningum. Ég held að það sé slæmt ef Íslendingar halda áfram á þeirri braut, sem hefur verið mörkuð undanfarin ár, sérstaklega undir forystu Sjálfstæðisflokksins, að afnema mikið af tollum og gjöldum án þess að fá eitthvað í staðinn fyrir það. Þegar við gerum það færist þrýstingurinn óneitanlega á vöruflokka sem munu bera tolla áfram. Við erum enn að gera viðskiptasamninga. Við erum áfram að gera samninga við erlend ríki eða aðila og við hljótum að þurfa að láta eitthvað af hendi í þeim viðræðum og fá eitthvað í staðinn. Þegar við erum búin að aflétta svo og svo miklu af okkar tollum og gjöldum þá er lítið að gefa á móti. Þess vegna segi ég að við eigum að fara varlega í þetta allt saman. Nú er hæstv. ráðherra kominn í salinn og þá ætla ég aðeins að snúa til baka í greinina þar sem talað er um reglugerð um sérstakar upprunareglur sem gildi við innflutning vöru. Ég spyr: Á sú reglugerð, eða þær reglur sem á að setja um uppruna, eingöngu við um vörur frá þessum 47 ríkjum? Eða er hugmyndin að ráðherra geti sett reglur um vörur frá öðrum ríkjum? Erum við þá að tala um að upprunareglur sem verða settar taki mið af reglum EES-samningsins eða Evrópusambandsins? Þetta er spurning sem ég beini til ráðherra í þetta skipti. Það er önnur spurning sem ég kem að hér á eftir. Mitt mat er að mikilvægt sé að Íslendingar geri miklu harðari kröfur um upprunareglur, um upprunaupplýsingar, um heilsufarsupplýsingar, í matvælum; um það hve mikið er notað af lyfjum við matvælaframleiðslu, hve mikið af eiturefnum o.s.frv. Mín skoðun er sú að við eigum að ganga lengra en reglur almennt hljóða upp á. Að sjálfsögðu verðum við að vera innan þeirra heimilda sem við höfum. En það er þannig, þegar við komum í búðir í dag, að ekki er alveg ljóst hvað við erum að kaupa. Það stendur með litlum stöfum að varan sé frá ákveðnu landi, mjög litlum stöfum reyndar. Það kemur ekki fram hvort lyf hafi verið notuð við framleiðsluna eða eiturefni. Ég er að velta þessu fyrir mér í ljósi neytendaverndar, í ljósi þess að neytendur eiga rétt á slíkum upplýsingum. Ég er ekki að hugsa um þetta til þess að vernda eitthvað eða stoppa eitthvað, ég er bara að hugsa um hag neytenda. Þegar þú kemur inn í verslun og þar er innflutt vara, hvort sem það er kjöt, ávöxtur eða hvað það er, að þá liggi ljóst fyrir hvaðan varan er upprunalega; fyrsta landið, hvar hún er framleidd, ekki að hún hafi farið í gegnum síur og þvottastöðvar eða guð má vita hvað, umpakkanir, í Evrópu. Ég er að hugsa um það að í versluninni liggi blað eða upplýsingaskilti, eða það standi á vörunni sjálfri, að við framleiðsluna hafi svo og svo mikið verið notað af sýklalyfjum eða öðrum lyfjum. Í fullkomnum heimi væri hægt að fá slíkar upplýsingar og neytendur gætu valið vörur sem eiturefni hefðu verið notuð til að framleiða, t.d. skordýraeitur; að neytandinn sjái svart á hvítu hvað hann er að kaupa. Einhver myndi segja: Þetta eru bara hindranir fyrir innflutning. Það eru flokkar hér á þingi sem gæti alveg dottið í hug að segja það, meira að segja flokkar sem tala mikið um neytendur. Það sem vakir fyrir mér fyrst og fremst er að tryggja að neytendur viti hvað þeir eru að kaupa. Þar fyrir utan skammast ég mín ekkert fyrir að halda því fram að innlend framleiðsla kæmi vel út í þessum samanburði. Á fyrstu síðu frumvarpsins er svo talað um dagsetningar. Á bls. 2, um miðja síðu, kemur fram að ríkin sem um ræðir eigi það sameiginlegt að þar séu tekjur lágar og tekjuöflunarmöguleikar litlir o.s.frv., þar sé innviða- og skipulagsskortur. Það gerir að verkum að þau eru ósjálfbær að miklu leyti, eiga erfitt með að takast á við efnahagsáföll, umhverfisslys o.s.frv. Það leiðir hugann að því að málið er í sjálfu sér ágætt. Ég er hlynntur málinu. En ég velti líka fyrir mér hvort ekki sé tækifæri falið í því að hjálpa þessum ríkjum enn frekar með því að auka þróunaraðstoð við þau; þessi ríki eiga svo sannarlega erfiðara en mörg önnur með að framleiða vörur sínar. Tvær leiðir eru til þess, bæði fjölþjóðlega eða tvíhliða. Með því að gera það getum við einmitt styrkt innviðina. Við getum aukið gæðin. Við getum tekið framleiðsluna aðeins lengra, gert úr henni meiri verðmæti. Við Íslendingar höfum gert þetta í nokkrum mæli. Við höfum verið að mennta fólk á Íslandi, í Háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem hefur farið til heimalanda sinna og gert þar ágæta hluti. Við höfum líka verið að flytja út þekkingu, t.d. hvernig maður notar jarðhita til að þurrka matvæli, fisk, ávexti eða hvaðeina. Þarna getum við gert enn betur ef við aukum þessa aðstoð. Því langar mig að spyrja ráðherra hvort sá möguleiki hafi verið ræddur, í tengslum við þetta mál, í ríkisstjórn að beina fjármunum í frekari vöruþróun með þessum ríkjum; að ekki sé eingöngu verið að fella niður tolla af vörum heldur sé líka verið að auka verðmæti vörunnar með ákveðinni aðstoð. Ég held að það gæti orðið gríðarlega skemmtilegt verkefni og það fellur ágætlega að þeim hugmyndum sem við höfum séð í skýrslum, og væntingum hæstv. utanríkisráðherra, þar sem talað er um að auka viðskiptatengda þróunaraðstoð. Mér finnst það reyndar mjög áhugavert mál, ekki síst í ljósi þess að hér yrði ríkisstjórn undir forystu sósíalista að leggja til að gera þróunarsamvinnuna að meiri bisness. Ekki fyrir svo löngu var það, minnir mig, eiginlega bannorð þegar verið var að ræða þróunaraðstoð. Ég man ekki betur en þegar ég beitti mér fyrir því að Þróunarsamvinnustofnun og þróunarsamvinnusvið utanríkisráðuneytisins yrðu sameinuð hafi verið haft býsna hátt um það að ekki mætti bissnessvæða þróunaraðstoð. En þarna er ég búinn að benda á tækifæri sem geta styrkt nákvæmlega þessi sömu ríki og við erum hér að tala um, þ.e. með því að lyfta tollum, standa við skuldbindingar okkar, en um leið að beita okkur fyrir því að gæði og verðmæti þeirrar vöru sem framleidd er, væntanlega í flestum tilfellum landbúnaðarvörur, aukist. Þar af leiðandi skapast meiri verðmæti, meiri útflutningstekjur og væntanlega mun hagur þessara ríkja vænkast. Við eigum ekki að láta staðar numið þar. Það er nefnilega þannig að í mörgum þessara ríkja er mjög mikil misskipting milli karla og kvenna eins og við þekkjum. Konur mega jafnvel ekki eiga lönd, þær mega ekki eiga bústofn, þær mega ekki stofna fyrirtæki o.s.frv. Það hefur hins vegar sýnt sig að þar sem konum er gert kleift að taka virkari þátt í efnahagslífinu, í atvinnulífinu, þar batna hlutirnir hraðar. Ég ætla ekki að gleyma að nefna hér að menntun er að sjálfsögðu gríðarlega mikilvæg. Við Íslendingar höfum gert ágæta hluti með því að leggja áherslu á jafnrétti, á valdeflingu kvenna og að tala þeirra máli þegar kemur að þessum mikilvægu þáttum í hverju landi, fyrir hverja þjóð, að innviðirnir séu ekki eingöngu á höndum karla. Ekki er langt síðan bændur á Íslandi, jarðeigendur, voru í raun bara karlar. Konur áttu ekki möguleika á að eiga jarðir eða bú. Það er nú sem betur fer breytt. Málið er mjög gott. Það hefur á sér margar hliðar. Við getum gert ýmislegt annað en að létta af tollunum. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað og varað við því að óprúttnir aðilar eða jafnvel ríki kunni að misnota sér þá aðstöðu sem þessi ríki eru í með því að fara í mannaflsfreka, ódýra, illa launaða, illa þokkaða framleiðslu jafnvel, til þess að komast inn á þessa markaði sem verið er að lyfta tollum af. Ég vonast til þess að þegar stóra myndin er skoðuð græði fleiri á því en fari illa út úr því. Það getur verið varasamt að einfalda aðgang að mörkuðum án þess að gera kröfur á móti. Nú þekki ég ekki alveg hvaða kröfur eru gerðar af hálfu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og þeirra ríkja sem samþykkja þetta, ég verð að viðurkenna það. Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að þetta mál skýrist vel þegar það kemur til umræðu í nefnd. Ég held reyndar að það sé ágætt að það fái hér góða umræðu í fyrstu atrennu því að í því eru atriði sem óhætt er að skýra betur, atriði sem hægt er að tengja við þetta mál. Eins og þessar þrjár spurningar sem ég hef beint til hæstv. ráðherra fela í sér opnar þetta mál á vangaveltur og pælingar um frekari stuðning við ríki sem þessi. Mig langar að nefna annað. Þegar tækifæri gefast til aukinna viðskipta er sjálfsagt að gerð sé ákveðin krafa. Nú er ég ekki að segja að við eigum að ganga fram af gríðarlegri hörku á hendur þessum ríkjum, en það hlýtur að vera eðlilegt að við gerum ákveðnar kröfur um umhverfisvottun, þ.e. hvernig vörurnar eru framleiddar, við hvaða aðstæður og slíkt, í það minnsta að við höfum upplýsingar um hvernig það er. Við vitum að sjálfsögðu að mörg þessara ríkja eru því miður háð kolum til orkuframleiðslu, bara til þess að hafa ljós eða rafmagn á vélarnar. Það á að sjálfsögðu ekki að stoppa það að þau geti flutt vörur út og komist á þann stað þar sem við erum. En við eigum hins vegar að leggja áherslu á að hjálpa þessum ríkjum til þess að losna úr þessari vondu orku, úr þessu jarðefnaeldsneyti sem er verið að nota, sérstaklega kolin. Það er vitanlega miklu betra að nota gas eða olíu en kol. Og auðvitað eigum við að halda áfram að beina jarðhitanum inn á þau svæði þar sem það er klárlega hægt. Má þar nefna Sigdalinn mikla í Afríku og fleiri ríki Asíu og fleiri staði þar sem augljóslega er hægt að nota miklu meira af umhverfisvænni orku til að framleiða vörur. Með því að samþykkja og uppfylla þessa skilmála eða samninga, sem við erum klárlega aðilar að, getum við beitt okkur enn meira og enn betur. Við getum gert stærri hluti og eigum að gera stærri hluti. Til þess þarf vilja og fjármagn. Því miður sakna ég þess að hafa ekki séð neinn metnað til þess í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að fé verði aukið til þróunaraðstoðar nema það sem er reiknað til alþjóðlegra stofnana.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að þetta væri einfalt mál og að hluta til er það alveg rétt. En það eru mjög flóknar hliðarverkanir sem mig langar kannski aðeins að velta upp með hv. þingmanni. Og aðeins meira í ræðu á eftir. Það fyrsta sem ég hef áhyggjur af er hvort þetta sé möguleg fátæktargildra, þ.e. hvort það sé ákveðinn hvati til þess að vera áfram LDC-land til þess að missa ekki þessa fríu tolla á góðan útflutning, hvernig á að tryggja það. Tengt þeirri umræðu sem átti sé stað áðan við hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson, um framtíðarsamfélagið þar sem þarf enga tolla, myndi ég vilja spyrja hv. þingmann: Þarf tolla ef matvælaöryggi er tryggt? Ef við erum í heimi þar sem matvælaöryggi er tryggt, hvar sem er í heiminum, þurfum við þá tolla? Við getum kannski bætt við þetta orkuöryggi og húsnæðisöryggi, sérstaklega hér á norðlægum slóðum þar sem er kalt o.s.frv. Þegar allt kemur til alls þá sýnist mér tollar einmitt snúast rosalega mikið um stálflutning og ýmislegt svoleiðis. En hvað varðar neytandann sem slíkan og öryggið sem í því felst að eiga í sig og á - og þá möguleika, ef landið einangrast, að við munum ekki svelta. Þurfum við tolla ef matvælaöryggi er tryggt í landinu?
Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt að leiðrétta hv. þingmann strax, þetta er algengur misskilningur. Matvælaöryggi er það að matvælin séu holl og örugg, fæðuöryggi er magnið. Ég hugsa að hv. þingmaður sé að tala um fæðuöryggi. Í dag er það þannig, held ég, að fæðuöryggi okkar er tryggt að helmingi, rúmlega það kannski. Ef það er eini mælikvarðinn sem menn ætla að nota, að tryggja fæðuöryggið, þá má örugglega færa rök fyrir því að tollar séu ekki nauðsynlegir. En við erum vitanlega að hugsa um fleiri hluti. Við erum að hugsa um að framleiða heilnæm og holl matvæli, hafa matvælaöryggið í lagi. Við erum að tala um að neytendur á Íslandi geti keypt hreinar afurðir sem eru ræktaðar við þær bestu aðstæður sem [[Gripið fram í.]]standa mönnum til boða. Gleymum því ekki að matvælaframleiðsla á Íslandi er vitanlega atvinnugrein líka. Það eru þúsundir - ég man ekki hvort það eru 15.000 störf, þori ekki að fara með það - starfa sem eru tengd landbúnaðinum einum; miklu fleiri í sjávarútvegi að sjálfsögðu. Við erum því líka með tollum að tryggja störf, viðhald byggða og allt mögulegt. En ef við horfum eingöngu á fæðuöryggið þá held ég að þingmaðurinn geti fært rök fyrir máli sínu. Ég hélt augnablik að hv. þingmaður væri að leiða mig í gildru; ég man eftir máli sem þingmaðurinn flutti um að rækta kjöt. Við þyrftum örugglega engar áhyggjur að hafa af tollum eða fæðuöryggi ef þingmanninum yrði að þeirri ósk sinni.
Virðulegi forseti. Þetta var engin gildra, en það var nákvæmlega þangað sem ég var að fara. Þingsályktunartillaga um kjötrækt liggur fyrir þinginu, ég á því miður eftir að mæla fyrir henni. Þar er einfaldlega um að ræða tæknilegt ástand sem gerir að verkum að við þyrftum alla vega ekki að flytja slík prótein á milli landa. Fæðuöryggi og matvælaöryggi yrði þannig tryggt, slétt út raunar, hvar sem er í heiminum. Að vissu leyti þarf líka að viðhalda ákveðnu orkuöryggi og húsnæðisöryggi. Hv. þingmaður var ansi naskur á að giska á hvert ég væri að fara með þessari spurningu. Kjarninn í þessum tollum, alla vega í þeirri umræðu sem við höfum verið í núna, er sá að við þurfum að verja innlenda framleiðslu. En það er engin þörf á því að flytja á milli landa mat sem við getum framleitt á nákvæmlega eins hátt hvar sem er í heiminum, á nákvæmlega sama ódýra hátt, ef kjötrækt væri stunduð. Til viðbótar við það væri alveg örugglega enn eftirspurn eftir íslenskri fæðuframleiðslu, matvælaframleiðslu. Við erum með mjög lífræna og góða framleiðslu sem yrði tvímælalaust eftirspurn eftir í kjötræktarumhverfi. Kjötrækt útrýmir bara ákveðinni verksmiðjuframleiðslu á dýrum til kjötvinnslu. Okkar iðnaður er ekki verksmiðjuframleiðsla heldur mun heilsusamlegri, lífrænni og sjálfbærari framleiðsla en verksmiðjuframleiðslan sem kjötrækt myndi koma í staðinn fyrir. Þá værum við með mjög verðmæta útflutningsvöru ásamt því að tryggja fæðu- og matvælaöryggi með tækni sem kostar sama og ekki neitt hvar sem er í heiminum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta. Ég verð nú bara að viðurkenna að ég hef ekki alveg þessa hugsun sem hv. þingmenn hafa, að geta horft svona langt fram í tímann, séð það að við getum ræktað kjöt eða eitthvað slíkt. Sjálfsagt er þetta handan við hornið. Ég efast ekkert um það. Ég hef lesið frumvarp og greinargerð hv. þingmanns með þingmálinu. [[Gripið fram í.]]Ég hef skoðað þetta. Ég hef séð fréttir af þessu og slíkt, en ég hef hins vegar ekki trú á að þetta verði eitthvert lykilatriði. Virðulegi forseti. Þingmaðurinn veltir fæðuöryggi áfram fyrri sér. Til þess að framleiða vöru þurfum við eldsneyti og við þurfum korn og ýmislegt annað sem við erum að flytja inn. Við þurfum ákveðnar vörur sem við höfum ekki enn náð að framleiða hér á Íslandi. Vonandi kemur að því að við getum verið sjálfbær um sem mest af þessu, hvort sem það er eldsneyti, kjarnfóður eða annað sem þarf til þess að ala skepnurnar okkar. Þegar á heildina litið erum við á þeim stað að við erum tryggð með helminginn af okkar fæðuöryggi, annað þurfum við að flytja inn. Við þurfum að gá að því hvernig við nálgumst það sem okkur vantar upp á með sem bestum hætti til þess að gæta annarra hagsmuna okkar en fæðuöryggisins eins og sér. Annars held ég að þingmaðurinn hafi í raun hitt naglann á höfuðið, það eru margir hlutir sem við verðum að huga að.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir ræðu hans. Það er margt áhugavert sem kom fram í henni. Mig langar að forvitnast um eitt og annað hjá hv. þingmanni, sem var utanríkisráðherra hér ekki fyrir margt löngu og þekkir þess vegna sérstaklega vel umhverfi þróunaraðstoðar og nefndi einmitt í ræðunni áðan að hann hefði unnið að sameiningu Þróunarsamvinnustofnunar og þróunarsviðs utanríkisráðuneytisins þegar hann var þar. Það sem mér leikur hugur á að vita er tvennt. Í fyrsta lagi: Hvaða aðgerðir, að fenginni reynslu í þessu umhverfi, hann telji skila mestu á þessum efnahagslega vanþróuðu svæðum. Í öðru lagi: Hv. þingmaður var einn af forvígismönnum svokallaðrar Barbershop nálgunar á umræðu um jafnréttismál, hann kom örlítið inn á þetta í ræðunni áðan, hvaða áhrif telur hann jafnréttismál hafa á þann árangur sem næst á heimasvæðum hverrar þjóðar? Hvaða hlutverk getur Ísland, ef eitthvert, spilað í þeim efnum? Ef maður rennir augunum yfir þennan 47 þjóða lista sem enn er á þessum LDC-lista þá grunar mann að jafnréttismál séu þar víðast býsna bágborin.
Virðulegi forseti. Við erum með lista yfir 47 ríki sem munu fá að flytja inn ákveðnar vörur, tollfrjálst, og er það hið besta mál í sjálfu sér. Hins vegar má velta fyrir sér sem er í rauninni það sem maður hefur séð að það er ekki síður mikilvægt að efla innviðina í þessum löndum til að einhver árangur náist til þess í rauninni að hlutir sem þessir, að fella niður tolla, skili meiri árangri en við getum kannski vænst til bara með því að fella niður tolla. Það er að sjálfsögðu með því að efla innviðina. Hluti af því er að stuðla að valdeflingu kvenna, þannig að konur fái menntun, geti menntað sig, fái réttindi og leyfi til þess að reka fyrirtæki, eiga jarðir, bústofn og þess háttar. Í mörgum af þessum löndum er lítil hefð fyrir því, því miður, og gerir það að verkum að þau hafa dregist aftur úr og dragast aftur úr. Konum er ætlað að vinna mikið heima, vinna mikið á ökrunum og þess háttar. Dæmi eru um að aðstæður kvenna hafa batnað, t.d. með því að þær þurfa að sækja vatn um styttri veg en ella. Hvað gerist þá? Þá kvarta karlarnir yfir því að þær hafi ekkert að gera bara vegna þess að til verður kannski hálftími eða klukkutími eða tveir á dag af því að styttra er að sækja vatnið. Þann tíma gætu þær að sjálfsögðu nýtt til að læra, stofna fyrirtæki eða til að búa til eitthvað sjálfar. Það er því þörf víða, ekki alls staðar að sjálfsögðu, á mikilli viðhorfsbreytingu. Að mínu mati er það ekki síður mikilvægt að styrkja innviðina, efla þátt kvenna í efnahagslífinu á þessum stöðum, í þessum löndum, en að aflétta bara tollunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni kærlega fyrir svarið. Það er kannski rétt að nálgast spurninguna þannig: Eru einhverjar þær aðgerðir sem íslensk stjórnvöld hafa komið beint að á síðustu árum, að því er hv. þingmaður best þekkir til, þar sem valdefling kvenna hefur verið í sérstökum fókus innan þeirrar þróunaraðstoðar sem veitt er af hendi íslenskra stjórnvalda? Þekkir hv. þingmaður til þess, annaðhvort frá þeim tíma þegar hann var í embætti utanríkisráðherra eða síðar eftir atvikum, hvernig þau verkefni hafa gengið? Ef verkefnin sem utanríkisráðuneytið hefur verið að sinna ná kannski ekki inn á þetta svið, vil ég spyrja hvort hann sæi fyrir sér að það væri hugsanlega mál sem ástæða væri til að setja fremst í röðina ef svo má segja til að ýta undir og styðja við þá innviðauppbyggingu og innri uppbyggingu sem þarf að eiga sér stað á nærsvæðum þessara þjóða. Eins og komið hefur fram hjá mörgum sem hafa talað fyrr í umræðunni er hluti af vandamálinu auðvitað pólitískt ástand heima fyrir og innviðir og veik staða, hvort sem það er einstaklinga almennt, menntunarlega, eignarréttarlega eða hvernig sem það kann að vera. En fremst í röðinni skyldi maður ætla að aukin þekking væri til þess að vinna á þeim vandamálum á heimasvæðum þessara þjóða.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna. Það hefur verið meginþemað eða eitt af mikilvægustu þemunum í aðstoð Íslands að horfa til þess hvernig hægt er að valdefla konur og umhverfi þeirra, störf þeirra og slíkt. Það hefur bara gengið ágætlega á mörgum stöðum. Auðvitað gengur þetta misvel. Það hefur sýnt sig að þar sem þetta hefur gengið eftir er árangur, þá styrkist samfélagið og hlutirnir ganga betur. Hitt er annað að það er oft mjög útsjónarsamt fólk sem við erum að aðstoða. Ég man eftir einu dæmi sem ég ætla að leyfa mér að nefna, ég held ég muni það nokkurn veginn, að í einu ákveðnu landi var ákveðið að gefa tvö reiðhjól til kvenna þannig að þær gætu aðstoðað hver aðra þegar kæmi að fæðingum og slíku. Þær voru svo snjallar að þær leigðu annað hjólið til karlmanns sem þurfti að leigja hjól og gat stundað bisness, notuðu hitt hjólið í þessi verkefni og fengu fjármuni inn sem þær gátu þá nýtt til að kaupa hluti til að hjálpa konum líka. Þarna varð allt í einu til úr þessum tveimur reiðhjólum bisness sem skilaði öllum og samfélaginu og ekki síst þeim hópi sem þarna átti í hlut betri stöðu og aðstöðu. Þetta er eitt lítið dæmi um hvað það skiptir máli að taka þátt, hvað skiptir máli að setja þetta í réttan farveg og treysta fólki líka að sjálfsögðu. En okkur finnst þetta kannski lítill hlutur og svolítið skrýtinn, en þarna skipti þetta gríðarlega miklu máli, þar sem sjúkrabíll þarf kannski að keyra mörg hundruð kílómetra til þess að nálgast konur í barnsnauð, en ekki er kannski til bensín á hann nema annan hvern mánuð. Þá skipta svona hlutir miklu máli.
Virðulegur forseti. Þetta mál, sem ég er fylgjandi eins og hefur vonandi komið fram, hefur þó vakið upp ýmsar spurningar og álitamál og að mínu viti mjög gagnlega umræðu um tollamál almennt sem eðlilegt er að setja í samhengi við frumvarpið. Við heyrðum útlistun þingmanna úr ólíkum flokkum á því hvaða viðhorf þeir hefðu til tollamála almennt. Hér er vissulega um að ræða almenna eftirgjöf tolla gagnvart 47 ríkjum og það einhliða af hálfu Íslands, en það er ekki hægt að ráðast í slíka framkvæmd án þess að velta um leið fyrir sér áhrifunum af slíkri einhliða eftirgjöf og þeim möguleikum að hún kynni að verða, eins og sumir hafa talað fyrir hér, heimfærð á fleiri ríki, verða jafnvel almenn, þ.e. lúta ekki þeim sérstöku aðstæðum sem gilda í þessum 47 ríkjum og ég og margir aðrir hafa rakið hér heldur verða almenn regla. Sérstaklega hefur vakið athygli að þingmenn Pírata hafa í kvöld talað fyrir almennri, einhliða eftirgjöf Íslendinga af tollum. Menn bæta svo reyndar við þegar gengið er á þá að þetta sé einhvers konar draumsýn, að af því að tollar séu komnir til sögunnar þurfi hugsanlega að gera einhverjar ráðstafanir áður en tollar eru afnumdir almennt. En vandamálið er einmitt að þetta sjónarmið byggir á draumsýn, útópíu, heimi sem er ekki raunverulega til staðar, og á þar af leiðandi heilmikið sameiginlegt með ýmsum gömlum kennisetningum, hugsjónum í stjórnmálum, eins og sósíalisma eða kommúnisma jafnvel og frjálshyggju á hinum kantinum, og gengur út á að menn hafa einhvern draum um hvernig heimurinn ætti að virka og reyna að laga stefnu sína og pólitík að þeirri draumsýn í stað þess að gera eins og Miðflokkurinn vill leggja áherslu á, laga lausnirnar að raunveruleikanum. Um það snýst stefna okkar, að laga lausnir okkar að heiminum eins og hann er. Hér hefur verið rætt um þann möguleika að gefa eftir tolla en niðurgreiða þess í stað íslenska matvælaframleiðslu, þá gæðaframleiðslu sem íslenskir bændur og matvælaiðnaðurinn sjá okkur fyrir, til mótvægis við tollalækkunina. Þá hlýtur að eiga að gera það að því marki að íslenska gæðaframleiðslan sé samkeppnishæf í verði við þá erlendu umframframleiðslu verksmiðjubúa sem yrði hrúgað hér inn á markaðinn í tollleysinu, væntanlega með það að markmiði að íslensku gæðavörurnar sem eru samkeppnishæfar í verði eftir aukna niðurgreiðslu yrðu keyptar frekar en þær erlendu, með öðrum orðum að vernda íslensku framleiðsluna og halda erlendu framleiðslunni úti. Þetta leiðir okkur fyrir sjónir þau eiginlegu verðmæti sem liggja í tollunum fyrir verðmætasköpun, framleiðslu á Íslandi, og mikilvægi þess að ef menn ætla að gefa þetta eftir almennt komi eitthvað á móti til samræmis frá viðskiptalöndum okkar. Það getur ekki verið að tilgangurinn með slíkum aðgerðum væri sá að láta fólk áfram kaupa erlendu verksmiðjuframleiðsluna sem hrúgað væri inn á markaðinn en styrkja áfram íslensku framleiðsluna án þess að hún væri keypt. Íslenska framleiðslan færi bara í urðun, væri styrkt og neytendur keyptu erlendu verksmiðjuframleiðsluna. Það getur ekki verið markmiðið. Markmiðið með slíkum aðgerðum hlyti að vera að niðurgreiða íslenska gæðaframleiðslu að því marki að menn keyptu hana frekar en innflutninginn, hún væri samkeppnishæf í verði, með öðrum orðum halda erlendu umframframleiðslunni burtu. Tilgangurinn með tollum er einmitt að standa vörð um íslenska framleiðslu og gera hana samkeppnishæfa gagnvart erlendri framleiðslu sem er framleidd með miklu lakari hætti en við myndum sætta okkur við hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni kærlega fyrir seinni ræðu hans í þessari umferð. Mig langar að nefna nokkuð sem hann kom inn á í umræðunni án þess að það væri í sjálfu sér rætt af neinni dýpt. Það var mál sem hann velti upp í andsvörum við hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson og sneri að afstöðu hv. þingmanns til þess að fella niður alla tolla gagnvart innflutningi. Þá kom hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson inn á það í andsvari við hann hver afstaða hans væri til innflutts vinnuafls af svæðum sem væru t.d. þessi minna þróuðu ríki, í því samhengi að vinnuafl fengi að koma inn á markaðinn á heimamarkaðskjörum, ef ég skildi það rétt, félli sem sagt ekki undir innlenda kjarasamninga. Mér leikur hugur á að vita hvernig það horfir við hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni í samanburði við það að erlendri niðurgreiddri matvælaframleiðslu sé sópað, því hv. forseti gerði athugasemd við það í kvöld að ég notaði orðið „dömpað“, inn á markaðinn af niðurgreiddum svæðum á verði sem innlend framleiðsla ætti aldrei möguleika á að keppa við þrátt fyrir umtalsverða niðurgreiðslu.
Virðulegur forseti. Það var í rauninni ágætt að fá þetta andsvar, þessa gagnrýni, á ræðu mína fyrr í kvöld því það er rétt hjá hv. þingmanni að það var ekki búið að útlista þetta nánar. Ég spurði hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson út í þetta en það kom ekki alveg svar svoleiðis að það gafst ekki tækifæri til að leiða þetta mál til lykta. Þetta er auðvitað nátengt, vinnumarkaður og vörur. Ég held að ég fari rétt með að viðskipti í heiminum, alþjóðaviðskipti, hafi aldrei verið jafn frjáls og árið 1913. Þá skall fyrri heimsstyrjöldin á og settar voru á nýjar hömlur. Svo kom heimskreppan og seinni heimsstyrjöldin. Ég held að heimurinn hafi aldrei aftur náð því stigi að vera með eins frjáls viðskipti og 1913. En munurinn er sá núna að við höfum þróað vinnumarkaðinn á Vesturlöndum mjög mikið frá því sem var fyrir rúmum 100 árum. Við gerum mjög ríkar kröfur til atvinnurekenda og reyndar til launþega líka, gæðakröfur, öryggiskröfur en ekki hvað síst kröfur varðandi kjör. Það er ekki hægt að framleiða vörur, hvorki matvæli né annað á Íslandi, öðruvísi en að menn uppfylli ákveðin skilyrði, m.a. um kjör, sem ekki eru til staðar í þeim löndum sem við erum í samkeppni við. Ef við ætluðum að aflétta öllum tollum einhliða væri hægt að fara á svig við þá samninga sem gilda á Íslandi um kaup og kjör og öryggismál og ýmislegt fleira og losa sig við heilmikið af varningi inn á íslenska markaðinn sem væri framleiddur af fólki sem byggi við kröpp kjör, hefði ekki sanngjörn laun, byggi ekki við öryggi og setja með því allan vinnumarkaðinn á Íslandi og þær kröfur [[Forseti hringir.]]sem við teljum sjálfsagt að gera í uppnám.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir andsvarið. Þetta er áhugavert atriði að tæpa á og undirstrikar kannski hversu flókið þetta er. Auðvitað er hægt að horfa á mál eins og þetta þar sem horft er til sértækra aðgerða gagnvart 47 vanþróuðum ríkjum í efnahagslegu tilliti, en þegar horft er á þetta í víðara samhengi eins og hefur verið rætt hér töluvert fyrr í umræðunni kemur margt annað inn í myndina en sú afmarkaða sýn að skynsamlegt sé að fella tolla niður einhliða. Mér leikur hugur á að vita, í framhaldi af fyrra svari hv. þingmanns, hvaða áhrif hann telur að það hafi og hvort áhrifin séu í eðli sínu einhver önnur af því að nýta ódýrt vinnuafl sem vinnur verulega undir kjarasamningum, t.d. hér á landi eða í nágrannalöndum okkar, við verri kjör og í verri vinnuréttarstöðu en við gerum kröfur um hér heima. Sér þingmaðurinn einhvern mun á því í eðli sínu að niðurgreiðslan eigi sér stað þar eða hvort hún felist í því að þjóðir „dömpi“, er ég áfram fastur í, eða skelli umframframleiðslu sinni sem er þegar niðurgreidd og með mjög takmarkaða arðsemiskröfu inn á markaðinn hérna?
Virðulegur forseti. Á þessu er enginn eðlismunur. Það gildir það sama hvort sem framleiðslan á sér stað hér á landi eða erlendis, það er ekki hægt að ætlast til þess að menn keppi á ólíkum forsendum. Raunar má segja að það geti gilt það sama innan lands. Ég skal taka dæmi. Hér gerum við ákveðnar kröfur til iðnaðarmanna varðandi í mörgum tilvikum menntun, færni, og þeir, eðlilega, gera kröfur um kaup og kjör á móti. Að sjálfsögðu. Væri það ásættanlegt að okkar mati ef erlent fyrirtæki gæti boðið í hin ýmsu verk hér, segjum t.d. bara að mála hús hjá einhverjum, og flutt inn vinnuafl frá öðru landi án þess að greiða því í samræmi við kaup og kjör á Íslandi? Jafnvel, svo ég vitni aftur í ræðu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar, þræla? Því miður er þrælahald enn staðreynd í heiminum. Væri það eðlilegt, ásættanlegt, ef sá möguleiki skapaðist að menn flyttu hér inn fólk sem væri ekki einu sinni frjálst og léti það vinna hér verk? Vissulega fyrir lægra verð, það yki samkeppnina, en á kostnað íslenskra iðnaðarmanna sem þurfa að uppfylla hin ýmsu skilyrði en fá eðlilega á móti sæmilega þóknun. Það má kannski líka líkja þessu við stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í umhverfismálum, loftslagsmálum, þar sem hefur verið vilji til að gefa einhliða eftir stöðu Íslands í loftslagsmálunum. En hvað þýðir það? Það þýðir að við fáum ekki á móti frá öðrum ríkjum það framlag sem við gætum fengið ef þetta væru [[Forseti hringir.]]býtti. Við þurfum alltaf að líta á það að ef við gefum eftir á þessu sviði erum við að gefa eftir ákveðin verðmæti, ákveðna stöðu, [[Forseti hringir.]]og þurfum að sjá það sama á móti.
Virðulegur forseti. Ég þakka þá umræðu sem þegar hefur átt sér stað. Það er eitt og annað eftir af henni, grunar mig. Flest rökin sem komið hafa fram í fyrri ræðum vísa, held ég, í þá átt að almennt séu menn sammála um, með nokkrum undantekningum, að meginreglan eigi að vera sú í tollasamningum sambærilegum þessum, eða tollasamningum yfir höfuð, að um sé að ræða tvíhliða samninga, kaup kaups, að báðir aðilar fái eitthvað fyrir sinn skerf. Eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á í seinna andsvari sínu hér á undan er það bara hluti af almennum viðskiptum og samningum sem gerðir eru að báðir láta eitthvað af hendi, hvort sem það er niðurfelling tolla, innflutningsheimildir eða hvað það er, sem verið er að semja um í alþjóðasamningum hverju sinni. Að því sögðu vil ég ítreka það sem ég sagði hér í fyrri ræðu minni að ég held að þessi nálgun, að fullgilda þetta samkomulag eins og hér er lagt til, sé virkilega jákvætt skref. Þó að hér sé um einhliða niðurfellingu tolla að ræða þá er það markmið í sjálfu sér, að mínu mati, að styðja við þróun þessara vanþróuðu ríkja í efnahagslegu tilliti. Besta leiðin til þess eru aukin og frjáls alþjóðaviðskipti. Auðvitað þarf, eftir þeim leiðum sem færar eru, að reyna að tryggja að þau verðmæti sem skapast á heimasvæðum þessara ríkja endi ekki öll í vösum og hirslum illmenna og hrotta. En það er nú þannig að það eru ýmsar lausnir sem menn eiga í alþjóðlegum viðskiptum til að draga úr líkunum á því að svo fari. Ég held að hér séum við að stíga jákvætt skref hvað þetta varðar, þ.e. að undirbyggja aukin alþjóðleg viðskipti þeirra 47 ríkja sem hér um ræðir, og að það muni auka líkurnar á því að jafnt og þétt fjölgi þeim ríkjum sem komast undan þessari skilgreiningu. Þau eru ekki nema sex sem hafa dottið út úr þessum hópi enn sem komið er. Maður er hræddur um að einhverjar þjóðir, einhver lönd, séu á leið þarna inn í kjölfar heimatilbúinna vandamála. Ég held að þó að hægt gangi þurfum við að sinna þessu vel og gera þetta með opnum hug og styðja, eftir þeim leiðum sem okkur eru færar, við það að efnahagslífið á heimasvæðinu taki við sér. Það gera menn miklu frekar með viðskiptum en með tímabundnum styrkjum og gjöfum eða hvaða hugtak sem menn vilja nota yfir það. Ég held það hafi verið hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sem kom inn á það, í ræðu sinni fyrr í umræðunni, að gjöfin klárast, er oft og tíðum einskiptisaðgerð og heimasvæðið sem nýtur hennar í það skiptið er ekki alltaf bættara hvað varðar innviði eftir að gjöfin eða styrkurinn eða stuðningurinn er uppurinn. En það sem er miklu líklegra til að tryggja bætta stöðu til lengri tíma er að opna þessi samfélög upp. Það líka eykur líkur á því að auðveldara sé að koma upp fræðslu, menntun og þar fram eftir götunum á svæðunum; það held ég að sé markmið sem við eigum að leitast við að uppfylla. Ég segi að endingu aftur í þessari seinni ræðu minni: Frjáls alþjóðaviðskipti eru líklegust til þess að koma þessu til leiðar.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði svo sem ekki að fara í andsvar við hv. þingmann, en ég rak augun í það sem fór fram hjá mér áðan í fyrri ræðu minni að á bls. 3 í frumvarpinu er talað um samráð. Það virðist hafa átt sér stað eitthvert innanhússsamráð í Stjórnarráðinu, ekkert annars konar samráð. Það stendur hér, með leyfi forseta: „Áform um gerð frumvarpsins ásamt frummati á áhrifum þess voru tekin fyrir á ráðuneytisstjórafundi hinn 15. mars 2018. Ekki gafst ráðrúm til að kynna áformin almenningi í samræmi við ákvæði 3. gr. samþykktar ríkisstjórnarinnar um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa og stjórnartillagna, sbr. 9. gr. reglna um starfshætti ríkisstjórnar. Þá vannst ekki heldur tími til ytra samráðs.“ Það sem ég velti fyrir mér er: Hvað í veröldinni í þessu frumvarpi kallar á það að asinn sé svona mikill að ekki sé hægt að eiga það samráð sem samkvæmt reglum greinilega á að eiga sér stað? Ég viðurkenni að þetta fór fram hjá mér áðan, en ég tel mig hafa reynt að glöggva mig nógu vel á frumvarpinu til að átta mig á því að það sé einhver dagsetning, alla vega hef ég ekki séð hana enn þá, sem rekur á eftir að það sé klárað, það kann að hafa farið fram hjá mér, tek það fram. En það vakti athygli mína, með leyfi forseta, að „við undirbúning frumvarpsins var haft samráð við skrifstofu matvæla og landbúnaðar í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, viðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins og embætti tollstjóra.“ Vissulega snerta ákvæði frumvarpsins að mestu landbúnað og innflytjendur verslunar, en ég velti hins vegar fyrir mér: Hvað í veröldinni kallar á það að þetta fái slíkan hraða að ekki sé hægt að hafa lögbundið samráð? Ég kem að öðru í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Það verður nú að segjast eins og er að það er ýmislegt í farangri núverandi ríkisstjórnar sem að mati þeirra sem þar stýra kallar á asa, mikinn sprett, sem mér er alveg lífsins ómögulegt að skilja hvernig er til kominn. Við sjáum það að síðar á dagskrá þessa fundar er komið enn einu sinni frumvarp um lækkun kosningaaldurs sem liggur fyrir að verður aldrei fyrr en eftir fjögur ár. Mér er lífsins ómögulegt að skilja hver asinn er að afgreiða það mál. Sama virðist vera með þetta. Það er ekki að sjá í frumvarpinu eða greinargerðinni með því að það sé nein tiltekin dagsetning sem kallar á þennan mikla sprett. En ég veit ekki, það má vera að þetta sé einhvers konar leið núverandi ríkisstjórnar til að klára mál með þægilegri hætti og þurfi þar af leiðandi að leggja minni undirbúningsvinnu í. Ef hæstv. ráðherra væri hér í salnum myndi ráðherrann kannski bæta þessu á spurningalista sinn sem væri áhugavert að fá svar við hvað það er sem kallar á þennan mikla hraða að öllu samráði sem áskilið er hafi verið ýtt til hliðar. Það er ekkert í málinu sem ég þekki til sem útskýrir það. En hafandi í huga hanteringu á frumvarpi um lækkaðan kosningaaldur þá kemur þetta svo sem ekki mjög á óvart.
Hæstv. forseti. Það er von að maður velti þessu fyrir sér þegar ljóst er að mínu viti að ekkert í málinu kallar á - ég er nú búinn að renna yfir þetta aftur - að þetta verði samþykkt akkúrat núna. Það verður þá að hafa það þannig og nefndin mun væntanlega fara í einhvers konar samráð eða óska eftir umsögnum um málið. En það er svolítið sérstakt að ekki sé hægt að virða þau lög og reglur og þær leikreglur sem ríkið hefur sett sér varðandi gerð mála sem þessara. Aðeins að öðru fyrst ég er kominn hingað. Ég velti fyrir mér því sem ég kom inn á í fyrri ræðu minni varðandi upplýsingagjöf til neytenda. Ég nefndi það áðan að neytendur væru ekki í mikilli vissu þegar þeir fara út í búð og kaupa sér einhverjar vörur. Ég held að hægt væri að gera betur í að upplýsa neytendur um innihald vöru o.s.frv. Það má líka velta fyrir sér hvort taka eigi upp svokallað umferðarljósakerfi þar sem kemur fram á vörunum hollusta og innihald og þess háttar, þetta er svona græn, gul og rauð merking, býsna sniðug. Mig langar aðeins að spyrja þingmanninn út í það hvort hann deili þeirri skoðun með mér - nú vandast málið því að við erum í sama flokki - að það sé alls ekki verið að hefta innflutning eða standa í veg fyrir innflutningi með því að auka upplýsingagjöf til neytenda. Að með því að auka upplýsingagjöfina er einfaldlega verið að auka val neytenda, þ.e. neytendur geti staðið við kjötborð eða grænmetisborð einhvers staðar og sagt: Ég ætla að velja grænmeti eða kjöt eða eitthvað slíkt sem er framleitt á vistvænan hátt með svo og svo lítilli eiturefnanotkun og litlu lyfjainnihaldi. Er það ekki bara það sem við viljum að [[Forseti hringir.]]við getum öll gert?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svarið við spurningunni er já, ég deili þeirri skoðun með honum. Ég held að það sé bara sjálfsögð sanngirni gagnvart neytendum að þeir hafi gott aðgengi að upplýsingum um uppruna vöru og hreinleika hennar, hvaða efni hafi verið notuð og þar fram eftir götunum. Ég er ekki með þær reglur alveg á hreinu, en ég held ég fari samt nokkuð rétt með að hjá einhverjum nágrannaþjóða okkar séu þær reglur við lýði að vara þarf bara að stoppa í 24 tíma og vera umpökkuð til þess að mega stimplast með þá tilteknu þjóð sem upprunaland, það tiltekna land sem upprunaland. Ég þarf nú aðeins að rifja þetta upp, en þetta undirstrikar kannski hvað neytandinn er oft í veikri stöðu til að sjá hverra gæða varan er sem hann er að kaupa, hvort sem það varðar uppruna eða hreinleika, svo dæmi sé tekið. Sömuleiðis held ég að þetta ætti að vera sérstakt markmið okkar og ég tel alveg fráleitt að líta á þetta sem sérstaka viðskiptahindrun að gera ríkar kröfur í þessum efnum. En ég held að þetta sé auðvitað hluti af því líka að gera íslenskum framleiðendum sem framleiða mjög heilnæma vöru mögulegt að keppa við gæðavöru erlendis frá, því leikreglurnar þurfa að vera jafnar. Það er leikur sem er ekki hægt að spila til lengri tíma að framleiða gæðavöru á Íslandi og keppast við niðurgreidda vöru sem framleidd er á köflum undir óforsvaranlegum aðstæðum erlendis frá. Það er afstaða mín í þessu.
Hæstv. forseti. Í seinni ræðu minni ætla ég aðeins að tala meira um upprunaregluna sem aðeins er fjallað um í 1. gr. frumvarpsins. Þar er sagt að heimilt sé að setja með reglugerð sérstakar upprunareglur sem gildi um innflutning þeirrar vöru sem um ræðir. Við hljótum þá að velta því fyrir okkur hvernig þær reglur koma til með að líta út, hvaða kröfur verði gerðar til þeirra sem vilja mögulega flytja vörur til Íslands frá þessum 47 ríkjum. Verða það sambærilegar kröfur og eru gerðar í dag til innflutnings frá EES-svæðinu? Eða verða gerðar auknar eða minni kröfur? Ég bíð nokkuð spenntur eftir því að sjá hvernig ráðherrar hyggjast leysa þetta. Nú reynir á að ráðherrar horfi til hags neytenda, þegar að þessu kemur, þ.e. að neytendur þekki sögu vörunnar sem þeir kaupa, hvaðan hún kemur o.s.frv. Ég vil gjarnan nota tækifærið til að hvetja þá ráðherra sem geta breytt reglum er varða upplýsingar til neytenda til að gera það þannig að neytendur velkist ekki í vafa um hvað þeir eru að kaupa. Það stendur með litlum stöfum einhvers staðar á beikoninu hvert upprunalandið sé og menn gera sér ekki grein fyrir því hver saga þess blessaða dýrs sem er í umbúðunum var. Aðeins aftur að samráðinu: Ég geri ráð fyrir að einhver komi þessari spurningu til ráðherra því að ráðherra er ekki í salnum. Ég nenni ekki að biðja hana aftur um að koma í salinn. Það er mikilvægt, alla vega gott, að fá upplýsingar um það af hverju samráðið var ekki meira en hér er og af hverju ekki var farið eftir þeim lögum sem kveða á um þetta. Varðandi þessi 47 ríki: Það hefur áður komið fram í ræðu minni og hjá öðrum að vitanlega eru möguleikar til þess að beita ýmsum þáttum til að hjálpa þessum löndum. Eitt nefndi ég ekki í fyrri ræðu minni sem getur skipt máli í því sem við erum að fjalla um hér - þ.e. að flest þessi ríki eru að framleiða landbúnaðar- eða iðnaðarvörur sem þau flytja svo út - en það er landgræðsla, hvernig hægt er að græða upp land. Ísland hefur náð gríðarlega miklum árangri, svo að eftir er tekið, í því að beisla hálendi Íslands, eða Ísland eins og það leggur sig, sem var á sínum tíma einhver stærsta eyðimörk Evrópu, að græða það upp. Það hefur líka sýnt sig að landgræðsluskólinn, sem við köllum svo, Háskóli Sameinuðu þjóðanna, hefur skilað gríðarlega mikilvægum og verðmætum einstaklingum út og þá til landanna sem þeir koma frá. Það er of lítið talað um þennan skóla, finnst mér, um þetta framlag Íslands sem er gríðarlega mikið. Þarna getum við mögulega flutt út þekkingu meira en við gerum í dag, en það þarf vitanlega fjármagn. Það þarf fjármagn inn í þessa skóla til þess að taka á móti fleiri nemendum sem geta kannski ekki fengið styrki heiman að o.s.frv. Með því að styrkja við þetta svið, með því að flytja út þá þekkingu og kunnáttu sem við höfum, sem er alveg frábær, þá getum við gert betur. Mig langar, í tilefni af því að ég er að nefna þetta, að varpa fram spurningu sem ég átta mig ekki alveg á. Það kom fram hér að setja á tugi eða hundruð milljóna í framboð til stjórnarsetu í UNESCO, minnir mig. Mér finnst að við ættum að velta fyrir okkur hvort við fáum meira út úr því og heimurinn allur með því að setja tugi eða hundruð milljóna í eyðimerkursamninginn svokallaða sem við erum aðilar að, sem er að sporna gegn þornun og eyðimerkurmyndun lands. Það væri mjög þarft verk. Það er verk sem skilar öllum heiminum gríðarlega miklu, hvort sem það varðar framleiðslu á vörum eða til að berjast gegn uppblæstri og mengun í rauninni. Því að uppblástur lands og eyðimerkurmyndun er ein af þeim ógnum sem heimurinn stendur frammi fyrir þegar kemur að hnattrænni umhverfisógn. Það er af mörgu að taka ef við horfum á þessi ágætu ríki, þau 47 sem eru undir í þessu frumvarpi. Ég vona svo sannarlega að þetta mál fái ítarlega og góða umfjöllun í nefnd og að leitað verði eftir umsögnum eða samráði sem ekki var gert við gerð þess.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Það er virkilega áhugaverður punktur sem hann kemur inn á sem snýr að landgræðslu og er þörf fyrir slík verkefni hjá mörgum þeirra landa sem hér er fjallað um. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom jafnframt inn á það sem nefnt var fyrr í umræðunni, þ.e. merkingarnar og hvort merkingum landbúnaðarvara ýmiss konar verði háttað öðruvísi, sem fallið gætu undir þá tollaundanþágu sem nú er verið að veita. Sér hæstv. ráðherra, eftir að hafa gegnt embætti utanríkisráðherra fyrir ekki löngu síðan, að einhverjir tæknilegir annmarkar séu á því í ljósi þess hvernig þetta mál er fram sett að gera sömu kröfur til þessa innflutnings hvað merkingar varðar og annars innflutnings á landbúnaðartengdum vörum? Því að þó að við séum býsna sátt við að hér sé sett fram einhliða niðurfelling á tollum til handa þessum 47 þjóðum, held ég að það væri mjög bagalegt ef menn felldu jafnframt niður þær kröfur sem við gerum til innfluttra matvæla í ljósi matvælaöryggis sem við leggjum svo mikið upp úr hér á landi.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt í þeirri umræðu sem við eigum hér í tilefni af þessu frumvarpi þar sem í 1. gr. er talað um að hægt sé að setja reglugerð um upprunaupplýsingar, að litið sé til alls innflutnings. En til þess að gæta að öllum lögum og reglum og til þess að gæta að því að við förum ekki á svig við alþjóðasamninga, t.d. EES-samninginn, held ég að það sé alveg augljóst að sömu reglur þurfa að gilda um íslenska framleiðslu, sem er bara sjálfsagt mál. Auðvitað eiga allar þessar vörur að vera merktar eins. Kannski er ekki hægt að merkja umbúðirnar sjálfar, en í versluninni eiga a.m.k. að liggja fyrir með sannanlegum og sýnilegum hætti upplýsingar um innihald, lyf og allt það sem við teljum að koma þurfi fram og eðlilegt er að neytendur viti. Hvernig er meðferðin á dýrinu? Ég hef heyrt af því að erlendis þar sem menn reka lúxusgististaði séu kúnnarnir farnir að spyrja hvaðan varan komi, hvort hún sé frá löndum þar sem dýrum er misþyrmt eða lyf notuð. Þar eru líka sóknarfæri fyrir Íslendinga, að merkja vörur sínar. Ég held að það væri í rauninni besta mál ef samræmdar reglur yrðu settar. Ég er enginn sérfræðingur í EES-samningnum. Þó svo að ég hafi verið ráðherra bæði í utanríkismálum og í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum get ég ekki fullyrt að hvergi standi með einhverju smáu letri eða þetta sé bannað. En það væri mjög undarlegt ef bannað væri að upplýsa neytendur með sannanlegum hætti um innihald eða framleiðslu á vöru. Ef það er gert með sama hætti við innlenda framleiðslu get ég ekki ímyndað mér annað en það sé löglegt og í rauninni bara sjálfsagt og eðlilegt. Ef svo er ekki þá er það bara staðfest endanlega hversu vitlaust þetta Evrópusamband er?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Ég kom inn á það í fyrra andsvari að hv. þingmaður hefði verið utanríkisráðherra fyrir skömmu, og ber svo vel í veiði að hann var jafnframt landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra fyrir ekki svo löngu síðan. Þess vegna held ég að fáir af núverandi hv. þingmönnum hafi meiri þekkingu og skilning á því umhverfi sem snýr að innflutningi vara og hvernig honum öllum er háttað. Það sem mig langar til þess að spyrja hv. þingmann um í seinna andsvari er: Hvernig metur hann að þessum málum sé háttað hvað núverandi innflutning varðar á þeim erlendu matvælum sem koma til landsins, annaðhvort undir þeim samningum sem þegar hafa verið gerðir tvíhliða, hver sem matvælin eru? Hvernig telur hann merkingu þeirra vara vera háttað í samhengi við það sem við höfum rætt hér um réttindi neytenda og hvort eðlilegt sé að gera neytendum kleift að meta hreinleika, gæði og það umhverfi sem varan var framleidd í? Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Í þann stutta tíma sem ég náði að vera í stól sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra setti ég í gang ákveðna vinnu við að skoða hvaða möguleikar væru til þess að miðla betri upplýsingum til neytenda. Því miður, af ástæðum sem flestir þekkja, var kosið að hausti til, sem var náttúrlega algjör vitleysa. Þá varð lítið úr ákveðnum hlutum sem búið var að setja í gang, þar á meðal þessum. Það er hins vegar áhugavert að kanna hjá núverandi ráðherra hvort eitthvað hafi verið gert með þetta og athuga hvort sé ekki ástæða til að setja hér almennar reglur í þágu neytenda um merkingar á vörum. Ég fæ ekki séð að bannað sé að það sama gangi yfir íslenska framleiðslu, þar sé samræmi en ekki mismunun. Eitt af því sem er hvað mikilvægast í þessum blessaða EES-samningi er að einsleitnin á að vera mjög mikil þegar kemur að neytendum, þegar kemur að upplýsingagjöf, þegar kemur að vörum og þess háttar, að það eigi að vera sem líkast. Þar af leiðandi er það vitanlega í þágu allra neytenda, bæði á Íslandi og annars staðar ef hertar reglur eru um upplýsingagjöf. Ég þori ekki að fullyrða það, en mig minnir að ekki fyrir svo löngu síðan hafi verið einhver umræða innan Evrópusambandsins að auka þyrfti þessar upplýsingar. Hins vegar er reglulega birt tafla um lyfjainnihald í framleiðslu á kjötafurðum. Það er hreint út sagt sjokkerandi að sjá þá töflu, hversu gríðarlega mikið af lyfjum er notað í dýr víða í Evrópu. Ísland og Noregur skera sig úr hvað varðar það hversu lítið af lyfjum er notað við kjötframleiðslu. Þetta er vitanlega nokkuð sem neytendur eiga [[Forseti hringir.]]að fá að sjá og vita þegar þeir kaupa vörur.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem er búin að vera mjög upplýsandi og sýnir okkur kannski hversu nauðsynlegt það er í málum af ákveðinni stærðargráðu að taka góða og djúpa umræðu um málin. Þetta er búið að vera mjög upplýsandi. Það sem ég ræddi hér lítillega í fyrri ræðu minni var hvernig smáríki standa oft á tíðum halloka fyrir stærri heildum og stærri ríkjum. Ég vitnaði m.a. til þess að þau ríki sem eru okkur samferða í þessum samningi sem er verið að gera núna við 47 fátæku ríki eru heimsmeistarar í nýlendukúgun og eru með aldagamla reynslu í því. Það sýnir okkur að þegar verið er að semja við slíka aðila þarf að gæta sín verulega. Við Íslendingar höfum nýlega mjög bitra reynslu af því sjálf af því að gera mjög slæman samning við Evrópusambandið, tollasamning, sem var gerður nánast upp á einsdæmi þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og við erum núna að bíta úr nálinni með. Það er alveg hróplegt þegar maður horfir á t.d. magnið sem fer á milli í samningunum að Evrópusambandið er að gusa hér inn þúsundum tonna af kjöti, bæði af svíni og nauti, en í staðinn erum við að koma á markað örlitlu magni af skyri, sem er þó einstök afurð og ætti náttúrlega að vera nema fyrir okkar klaufaskap að hluta skrásett íslenskt vörumerki alls staðar, svipað eins og Grikkir lömdu í gegn að fetaostur skyldi vera grískur. Þegar svona aðilar mætast þar sem annar er mjög smár og veikburða en hinn er stór og öflugur er hættan sú að illa fari. Því var það sem ég var að gjalda varhuga við í ræðu minni áðan að við ættum náttúrlega að kappkosta það og gæta þess í samningum við þessi ríki, sem vissulega standa halloka gagnvart alþjóðasamtökum á borð við þau sem við erum núna í kompaníi með að gera þennan samning, að beita þau ekki sömu meðölum og Evrópusambandið beitti okkur þegar tollasamningurinn var gerður. Nú var mönnum nokkur vorkunn þegar þetta var gert á sínum tíma vegna þess að Evrópusambandið var búið að draga lappirnar í nokkur misseri að gera þennan samning við Ísland. Það má vera að menn hafi einfaldlega þrotið örendið, menn hafi guggnað í þessum leiðangri vegna þess að samningurinn er alla vega eins og hann var gerður náttúrlega vondur fyrir okkur Íslendinga. Það á eftir að koma betur í ljós. Það er annað líka sem hefur verið dálítið rætt hér og ég tek undir að flestu leyti, það er hættan við það að þær afurðir sem eru framleiddar í þessum 47 fátæku löndum verði með einhverjum hætti alþjóðavæddar á leiðinni hingað, að uppruni þeirra verði ekki alveg klár, rétt eins og ég benti á áðan með túlípana sem eru fluttir í spírum til Afríku og vaxa þar upp á örskömmum tíma, fara svo til Hollands aftur og í sellófan og eru seldir með hollensku vegabréfi um alla Evrópu. Við höfum fleiri dæmi sem hníga í sömu átt. Ég get nefnt dæmi um finnskan grís sem er þar fæddur en alinn upp í Þýskalandi, slátrað í Póllandi, fluttur aftur til Finnlands og fær finnskt vegabréf um hæl og er seldur hvar sem er í heiminum sem finnskt svín. Það eru þessir hlutir sem við þurfum að athuga og gaumgæfa að ekki gerist. Það hefur t.d. verið bent á það að kjúklingur sem við höfum flutt inn frosinn frá Danmörku er alls ekki danskur, hann getur verið frá Argentínu eða Tælandi eða hvaðan sem er. Það er þessi hætta sem við þurfum kannski að aðgæta þegar við erum að gaumgæfa akkúrat þessi mál. Við þurfum að aðgæta að það sé, eins og maður segir, saumað fyrir alla enda í þessu máli. Við þurfum að ganga úr skugga um það þannig að við verðum ekki fyrir áföllum.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða afskaplega áhugaverðan samning, þ.e. tollfríðindi á vörur frá lítt þróuðum ríkjum sem teljast vera 47 samkvæmt nýjustu upplýsingum sem ráðherra gaf okkur hér áðan. Ég hef verið að fylgjast með þessari umræðu sem hefur átt sér stað hjá þingmönnum og verið afskaplega athyglisverð og vakna ýmsar spurningar upp. Það sem ég vildi kannski helst spyrja hv. þingmann að varðar uppruna vörunnar. Nú eiga þessar vörur að vera upprunamerktar frá sínu vanþróaða ríki. Hvað hefur hv. þingmaður fyrir sér í því að ekki sé hægt að treysta slíkri upprunamerkingu? Hann tók svo til orða að þær yrðu alþjóðavæddar á leiðinni hingað. Telur hann að það sé ekkert að marka upprunamerkinguna eða hvað meinar þingmaðurinn með þessu? Auðvitað er það afskaplega slæmt ef þjóðir, kannski þróaðar þjóðir, grípa þarna inn í og skipta sér af vöruflutningi til þróuðu ríkjanna frá vanþróuðum ríkjum og skara eld að eigin köku. Hvernig sér hann fyrir sér að það gæti gerst? Það er nú ekki um miklar upphæðir að ræða sem við erum að tala um hér. Hæstv. ráðherra talaði um að þetta myndi nema u.þ.b. 3,5 millj. kr. á ári, þessi innflutningur, við erum ekki að tala um háar upphæðir, en hæstv. ráðherra talaði um að þetta væri virkilega stórt mál fyrir umrædd ríki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég held að okkur sé nokkur vandi á höndum með að tryggja það að uppruni sá sem er merktur sé réttur, ekkert sérstaklega frá þessum 47 löndum heldur jafnvel miklu fleirum. Okkur er mikill vandi á höndum að sannreyna að uppruninn sé réttur. Menn hafa nú lent í þessu í sæluríkinu, þ.e. í Evrópusambandinu, sem er draumaland sumra sem hér eru inni. Ég minnist þess að fyrir þremur, fjórum árum síðan voru nokkuð margar kerrudrógir, gömul aflóga hross, seld sem besta nautakjöt um alla Evrópu. Þetta olli mikilli hneykslan, skiljanlega, þetta eru náttúrlega gróf vörusvik. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því hvernig við eigum að koma í veg fyrir þetta. Gallinn er nefnilega sá að hér á Íslandi erum við ekki sjálf með nógu mikla upprunamerkingu. Það er að vísu kominn vísir að því. Ég veit að ágætt fyrirtæki norður í landi, sem ég hef grun um að sé í uppáhaldi hjá forseta vorum sem hér situr, hefur t.d. verið með upprunamerkt lambakjöt. Það er til mikillar fyrirmyndar vegna þess að auðvitað eigum við að geta gengið að því vísu hvaðan varan er sem við kaupum. Ég held að við þurfum að taka verulega vel til hjá okkur sjálfum í öllu eftirliti til þess að geta með einlægum hætti komist að því og gengið úr skugga um að það sem við erum að flytja inn til okkar sé raunverulega sú vara sem hún er sögð vera á umbúðunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir svör hans. Ég velti ýmsu öðru fyrir mér í þessu sambandi. Hæstv. ráðherra talaði um að Ísland væri með þessu að stíga markvert skref og taka þátt í alþjóðlegu samstarfi með að hjálpa þessum löndum að flytja út sínar vörur, þó að innflutningurinn til Íslands væri í afskaplega litlum mæli, 3,5 millj. kr. Hæstv. ráðherra talar líka um að 97% af þeim vörum sem eru taldar upp í tollskrá væru undanþegin tolli, og taldi svo upp nokkrar vörur sem nytu sérstakrar verndar. Ég átta mig ekki alveg á því og hef ekki litið á tollskrána varðandi það hvaða vörur nákvæmlega það eru, en hún talaði um fisk og ávexti og dýr og eitthvað slíkt. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvaða vörur þetta eru helst sem hér um ræðir sem við flytjum inn frá þessum vanþróuðu, lítt þróuðu ríkjum. Hefur hann einhverja hugmynd um hvaða vörur er að ræða sem eru í svona litlu magni? Og hverju það skipti, hvort það sé einhver innlend samkeppni sem myndi verða fyrir barðinu á þessu. Annað sem ég myndi vilja spyrja er í hvaða heimsálfum og á hvaða heimssvæðum þessi ríki eru, hvort hv. þingmaður viti nánar um það hvaða ríki um ræðir. Annars vil ég bara þakka fyrir þessa umræðu sem hefur verið afskaplega upplýsandi.
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að þetta er tækifæri fyrir okkur til þess að styðja við bágan efnahag þessara landa. Þótt við séum kannski fá og smá þá munar þessi ríki um það, þar sem árstekjur á mann eru kannski örfáir tugir eða jafnvel 100 dollarar, eitthvað slíkt. Það munar náttúrlega um þetta til að lyfta möguleikum þessa fólks til að verða sjálfbjarga. Við skiljum þetta vel vegna þess að við vorum öldum saman undir fjalaketti nýlendukúgunar og vitum hvað frjáls verslun gerði fyrir okkur Íslendinga. Það er kannski þess vegna sem við erum að halda upp á 100 ára fullveldi landsins þetta ár, að frjáls verslun var undirstaðan að því. Nákvæmlega hvaða lönd þetta eru, ég er ekki með þann lista, hann fylgir ekki með í greinargerðinni. Ég geri mér í hugarlund að þetta séu lönd í Asíu og Afríku. En það er hins vegar forvitnilegt og þegar hv. þingmaður spyr þessarar spurningar þá ætti maður náttúrlega að gera sér það að vinnu að fletta því upp til þess að vera með það algjörlega á hreinu, einnig til þess að fá það á hreint hvaða framleiðsluvörur það eru sem við ætlum að flytja inn. Hv. þingmaður nefndi að það væru á þessu örfá tollnúmer sem hefðu borið toll, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Svo vill til, þvert á það sem menn hafa haldið fram lengi, að nánast öll landbúnaðarvara hefur verið tollfrí á Íslandi árum saman. Menn hafa bara ekki áttað sig á því og klifað sífellt á því að við séum með ofurtolla á landbúnaðarvörur. Það er bara einfaldlega ekki rétt. [[Forseti hringir.]]Það eru fleiri, fleiri númer sem hafa verið tollfrjáls árum saman.
Virðulegur forseti. Ég var sammála mati hv. þingmanns, en get samt ekki stillt mig um, vegna þess að hv. þingmaður nefndi leynisamninginn sem fyrrverandi landbúnaðarráðherra gerði um tollamál, að koma með fyrirspurn til hv. þingmanns. Eins og hann lýsti þessum samningi - og ég tek það fram, ítreka það, virðulegur forseti, að ég er sammála þeirri lýsingu, því mati - verður manni hugsað til þess sem við ræddum fyrr í þessari umræðu, um hættuna sem getur skapast gagnvart þróunarríkjum þegar stærri ríki, þróuð lönd með verksmiðjuframleiðslu landbúnaðarvara hrúga inn á markaðinn umframframleiðslu sinni fyrir lítið og í sumum tilvikum ekkert. Í sumum tilvikum er þetta kallað þróunaraðstoð en getur haft þau áhrif að rústa heimaframleiðslunni, getur skaffað ódýrar landbúnaðarvörur, ódýr matvæli í skamman tíma. En hver er afleiðingin? Heimaframleiðslan eyðileggst. Og skaðinn fyrir samfélagið allt verður gríðarlegur. Maður verður að velta því fyrir sér hvort Ísland, þetta þróaða land og svo sannarlega ekki fátækt, geti orðið fyrir sambærilegum áhrifum hvað þetta varðar. Auðvitað eru aðstæður allt aðrar. En er hættan sú, ef við hugsum ekki um það að samningar um tollamál séu gagnkvæmir og menn sáttir báðum megin, að umframframleiðsla úr verksmiðjum, úr sterabúum í útlöndum, geti valdið varanlegum og verulegum skaða á íslenskri matvælaframleiðslu?
Hæstv. forseti. Það er alveg laukrétt sem hv. þingmaður segir. Ég hafði uppi varnaðarorð á fyrri árum mínum hér á þingi. Ég minntist sögu frá löndunum sunnan Sahara sem voru matvælaframleiðslulönd og fluttu út matvæli. Síðan ráðlögðu bæði erlendir og innlendir spekingar þeim að hætta þessu basli og snúa sér að einhverju arðbærara. Þau hlýddu því kalli og hættu að framleiða matvæli í sama mæli og áður. Síðan gerði þurrkatíð. Um leið og þau voru hætt að framleiða vöruna sjálf hækkaði verðið allt í einu. Menn hafa verið að dásama það hér á Íslandi að geta gengið að erlendu nautakjöti á góðu verði; það er að vísu keypt á góðu verði en það verð skilar sér ekki alveg alla leið til neytenda. Ég er sannfærður um það að ef þessi innflutningur verður til þess, og það getur vel orðið, að skaða nautakjötsframleiðslu og kúabúskap á Íslandi, þá hækkar verðið sem sem okkur er boðið. Það er nákvæmlega það sem gerðist í löndunum sunnan Sahara. Um leið og þau voru hætt að framleiða mat sem dugði fyrir þau hækkuðu nágrannarnir verðið og hungurvofan lét á sér kræla þar. Það myndi náttúrlega ekki gerast hér, en það er næsta víst að við gætum verið ofurseld þessu og erum náttúrlega þegar orðin það að hluta, því að það er verið að flytja inn svín og naut frá þeim svæðum í Evrópu þar sem ein mesta sýklalyfjagjöfin er. Þannig að við erum vissulega í hættu við þetta. Við heyrum það líka á fulltrúum þessara framleiðenda, bæði kúabænda og svínabænda, að þeir eru uggandi um sinn hag.
Virðulegur forseti. Það er svolítið lýsandi fyrir þessa hættu að mér skilst að umframframleiðsla eins dansks mjólkurbús, eins dansks mjólkurframleiðanda sem fer stundum fram úr sér í framleiðslunni, eins og gengur, gæti dekkað markaðinn á Íslandi. Þeir gætu tæknilega séð, ef allt væri hér opið, hrúgað umframframleiðslu sinni eitt árið, eitt misserið, inn á íslenska markaðinn, rústað framleiðslugetu okkar og markaðnum og eftir stæði jafnvel rjúkandi rúst. Svo færu þeir eitthvað annað eða hækkuðu verðið eins og hv. þingmaður benti á. Hlýtur þetta ekki að valda okkur áhyggjum, sérstaklega í ljósi þess sem höfum séð til þessarar ríkisstjórnar í landbúnaðarmálum og málefnum sem tengjast matvælaframleiðslu á Íslandi? Ef hv. þingmaður hefur kynnt sér ályktanir Sjálfstæðisflokksins eftir nýafstaðinn landsfund þess flokks hlýtur honum að hafa brugðið eins og mér, því að þar var megináherslan lögð á samdrátt. Hvað varðar Framsóknarflokkinn þá held ég reyndar að hann hafi ekki ályktað á sínu flokksþingi um landbúnaðarmál, enda fór flokkurinn ekki með landbúnaðrráðuneytið; kunni ekki við að álykta um málaflokk sem heyrði undir ráðherra Sjálfstæðisflokksins. En hvað um það. Við sjáum á stefnu þessarar ríkisstjórnar og gjörðum að hún, ólíkt því sem einhverjir voru kannski að vonast til, virðist ekki vera reiðubúin til þess að verja íslenska matvælaframleiðslu. Þvert á móti leggur hún hér fram fjármálaáætlun þar sem gert er ráð fyrir viðvarandi niðurskurði í stuðningi við landbúnað á Íslandi. Með öðrum orðum, viðvarandi lækkun á kjörum bænda og þar af leiðandi verði staða íslensks landbúnaðar smátt og smátt veikt. Við verðum þá væntanlega enn opnari fyrir þeim þrýstingi sem er vissulega til staðar að utan.
Herra forseti. Svo mikið er víst að ég las eða heyrði fyrir nokkru að næststærsta eða þriðja stærsta, að ég held, mjólkurbú Danaveldis, risinn Arla, er með framleiðslu í öllum skandinavísku löndunum, í Svíþjóð, Noregi og Danmörku a.m.k. Þó að þar séu ekki samkeppnislög í gangi fyrir þessa framleiðslu frekar en hér er þetta 3% fyrirtæki í Danmörku heldur stærra en MS er hér. Þetta 3% fyrirtæki í Danmörku gæti sem best, ef það fengi tækifæri til, mettað markaðinn hér verulega og að öllu leyti ef út í það væri farið. Auðvitað er það sérstakt áhyggjuefni, sem hv. þingmaður bendir á, sem fram kemur í fjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar, að það virðist eiga að festa sauðfjárbændur í viðvarandi fátæktarklafa. Það er hins vegar í sjálfu sér mjög öfugsnúið og meiri háttar markaðsleg mistök að geta ekki gert úr framleiðslu á Íslandi - sem er einstök að gæðum og einstök í veröldinni hvað varðar bragð og slíkt - vörur til útflutnings. Sá sem hér stendur hefur í hyggju að kanna hvað varð um þá 29,3% lækkun sem sauðfjárbændur urðu fyrir síðastliðið haust. Ég sé ekki að sú lækkun hafi komist alla leið á diskinn minn. Ég kem til með að kanna hvað varð um þriðjungslækkunina, eða tæplega það, sem bændum var boðið upp á. Og nú á að festa bændur viðvarandi, að því er virðist, í fátæktargildru.