Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum í tengslum við vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Í almennu tali hafa þessi lög stundum verið nefnd vinnuverndarlögin og mun ég nýta mér það til einföldunar í máli mínu hér. Meðan á samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð stóð á sínum tíma var jafnframt í gildi ákvæði til bráðabirgða í vinnuverndarlögum. Var þar kveðið á um að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins væri heimilt að víkja frá ákvæðum laga um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veittu einstaklingum þjónustu á grundvelli verkefnisins. Við gildistöku laganna um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir árið 2018 var gildistími bráðabirgðaákvæðis í vinnuverndarlögum lengdur til 31. desember 2019. Var það gert þar sem ákvæðið þótti nauðsynlegt þannig að unnt væri að semja um frávik frá vinnutímareglum sem lögin um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir kveða á um vegna vinnu þeirra starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Virðulegur forseti. Mikilvægt er að fatlað fólk geti fengið notendastýrða persónulega aðstoð í samræmi við lög sem sett hafa verið um slíka þjónustu. Á sama tíma er mikilvægt að fram fari mat á vinnuaðstæðum þeirra starfsmanna sem starfa við að veita slíka þjónustu en aukinn réttur eins má ekki rýra rétt annars. Í ljósi þess hefur verið skipuð nefnd sem hefur þegar hafið störf og er henni ætlað að koma með tillögur að breytingum á lögum eða reglugerðum eftir því sem við á að því er varðar réttindi og starfsumhverfi þeirra starfsmanna sem hér um ræðir. Nefndin vinnur að könnun meðal umræddra starfsmanna og gert er ráð fyrir að niðurstöður þeirrar vinnu liggi fyrir í vor eða sumar. Ég geri ráð fyrir því að nefndin muni síðan í kjölfarið koma fram með tillögur um hvernig þessum málum verði best háttað til framtíðar litið þar sem gætt verði bæði sjónarmiða þeirra sem nýta sér notendastýrða persónulega aðstoð sem og sjónarmiða þeirra sem veita þjónustuna. Frumvarpið er því lagt fram til að tryggja að heimilt sé að haga vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð með þeim hætti sem lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir gera ráð fyrir án þess að frávik frá vinnuverndarlögum verði meiri en þörf krefur hvað varðar vinnutíma þeirra starfsmanna sem veita þjónustuna. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að gildistími umrædds ákvæðis til bráðabirgða í vinnuverndarlögum verði lengdur frá og með 1. janúar 2020 til næstu áramóta. Þannig er tryggt að heimilt sé að semja um rýmri vinnutíma en gert er ráð fyrir í vinnuverndarlögunum vegna þeirra starfsmanna sem veita NPA-aðstoð þangað til búið verður að ganga frá þessum málum í löggjöfinni til framtíðar. Í því sambandi geri ég ráð fyrir að geta næsta haust lagt fram frumvarp á Alþingi þar sem lagðar verða til breytingar á löggjöfinni til frambúðar verði það niðurstaða nefndarinnar að gera þurfi slíkar lagabreytingar. Í ljósi framangreinds legg ég mikla áherslu á að frumvarpið verði samþykkt til hagsbóta fyrir umrædda starfsmenn og þá einstaklinga sem nýta sér þjónustu þeirra þangað til búið verður að ákveða á Alþingi hvernig þessum málum verður best háttað til framtíðar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á stjórn og eftirlitsheimildum stofnunarinnar. Lög um sjúkratryggingar tóku gildi 1. október 2008 og ýmsar breytingar hafa verið gerðar á lögunum frá því að þau tóku gildi, m.a. í þá veru að auka jafnræði sjúkratryggðra þegar kemur að greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga í lyfjum og heilbrigðisþjónustu. Eitt af aðalhlutverkum sjúkratryggingastofnunarinnar er að annast samningsgerð um kaup á heilbrigðisþjónustu og um endurgjald vegna hennar samkvæmt 39. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er gert ráð fyrir því að stofnunin annist alla samningsgerð um kaup á heilbrigðisþjónustu fyrir hönd ríkisins, hvort sem um er að ræða þjónustu opinberra aðila eða einkaaðila. Lögin kveða á um skýrar heimildir til stofnunarinnar til eftirlits með starfsemi samningsaðila. Það er mikilvægt að tryggja með lögum heimildir stofnunarinnar til eftirlits með þjónustuveitendum þegar endurgreiðslur til sjúkratryggðra eiga sér stað, samanber 38. gr. laganna, þegar ekki eru í gildi samningar og er það lagt til í frumvarpinu. Lagt er til að sjúkratryggingastofnunin hafi heimild til að hafa eftirlit með þeim þjónustuveitendum sem standa utan samninga en samkvæmt gildandi lögum hefur stofnunin heimildir til að hafa eftirlit með þeim þjónustuveitendum sem eru með samning en nauðsynlegt er að sama eftirlitsheimild sé fyrir hendi lögum samkvæmt þegar um er að ræða þjónustuveitendur sem standa utan samninga, bæði til að tryggja öryggi sjúklinga og sporna gegn misferli við uppgjör við stofnunina og sjúkratryggða. Einnig er lagt til að heilbrigðisstarfsmenn sjúkratryggingastofnunarinnar geti kallað eftir nauðsynlegum hluta sjúkraskrár til að framkvæma eftirlit með samningum og reikningsgerð á hendur stofnuninni. Í lögum um sjúkratryggingar er tekið fram að þeim heilbrigðisstarfsmönnum sem ábyrgð bera á vörslu sjúkraskráa, samanber lög um sjúkraskrár, nr. 55/2009, sé skylt að veita hlutaðeigandi heilbrigðisstarfsmönnum sjúkratryggingastofnunarinnar þær upplýsingar og þau gögn sem stofnuninni eru nauðsynleg vegna eftirlitshlutverks hennar, samanber einnig 45. gr. laga um sjúkratryggingar. Þá sé hlutaðeigandi heilbrigðisstarfsmönnum sjúkratryggingastofnunarinnar heimilt að skoða þann hluta sjúkraskrár sem nauðsynlegt er vegna eftirlits með samningum og reikningsgerð á hendur stofnuninni. Í stað þess að skoðun fari fram á þeim stað þar sem sjúkraskrá er varðveitt er lagt til í frumvarpinu að stofnunin geti kallað eftir nauðsynlegum hluta sjúkraskrár. Um er að ræða breytingu á verklagi sem eykur skilvirkni og öryggi. Sjúkratryggingastofnunin hefur útbúið örugga leið fyrir heilbrigðisstarfsmenn til að senda þau gögn sem eru nauðsynleg þegar eftirlit fer ekki fram á starfsstöð. Sending gagna myndi fara fram í gegnum sérstaka vefgátt sem lýtur strangri aðgangsstýringu þar sem aðgangsheimild er tengd kennitölu heilbrigðisstarfsmanns. Heilbrigðisstarfsmaður mun þannig senda gögn með öruggum hætti til sjúkratryggingastofnunarinnar. Aðeins starfsmenn stofnunarinnar sem hafa heimildir til að skoða umrædd gögn hafa aðgang að þeim. Með þessu verklagi er tryggt að skilyrði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, séu uppfyllt. þ.e. að gögnin séu aðeins aðgengileg þeim aðilum sem hafa heimildir til að vinna með þau. Virðulegi forseti. Að lokum er lagt til að ráðherra hafi möguleika á að skipa forstjóra stofnunarinnar án aðkomu stjórnar sjúkratryggingastofnunarinnar. Er sú breyting lögð fram í ljósi þeirrar ábyrgðar sem ráðherra ber á skipun forstjóra. Ljóst er að stjórnin ber ekki ábyrgð á skipun forstjórans og stjórnin ber ekki ábyrgð á rekstri stofnunarinnar eins og forstjóri. Því er lagt til að því verði breytt sem nú er í gildandi lögum, að stjórnin hafi aðkomu að skipun forstjóra, í það að stjórnin hafi ekki þá aðkomu, þ.e. að stjórnin hafi ekki það lögbundna hlutverk að leggja tillögu fyrir ráðherra um skipun forstjóra. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og 2. umr.
Herra forseti. Þetta frumvarp sem hæstv. heilbrigðisráðherra mælir hér fyrir hefur að geyma ýmislegt sem mér finnst ágætt og annað sem mér finnst miður. Það er eins og gengur og gerist. Mig langar til að byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í forgangsröðun. Nú hefur töluvert verið rætt um hvaða mál eigi erindi inn í þingsal á þessum tímum samkomuhindrana og skertrar starfsemi þingsins. Niðurstaðan hefur verið að það séu fyrst og fremst Covid-tengd mál og síðan önnur stjórnarmál eftir atvikum. Mig langar aðeins að biðja hæstv. ráðherra að fara með mér yfir mál sem við þekkjum báðar vel og lýtur að þingmannamáli Viðreisnar sem ríflega þriðjungur þingmanna hefur stutt, er búið að fara í gegnum þinglega meðferð og bíður afgreiðslu úr velferðarnefnd og hefur talað beint inn í hjartað á hæstv. heilbrigðisráðherra ef marka má hvernig hún hefur talað um rétt viðbrögð við þeirri vá sem við stöndum frammi fyrir. Þar að auki felur frumvarpið í sér fulla heimild hæstv. ráðherra til að stýra með reglugerð hversu miklir fjármunir fara í það og hvaða hindranir eru settar. Mig langar til að fá útskýringu hæstv. ráðherra á því af hverju það mál ætti ekki heima hér í salnum við þær aðstæður sem við búum við núna. Í umsögnum sem bárust þegar málið var í samráðsgátt var töluvert talað um persónuverndarmálin vegna ákvæða um aðgang að skjölunum, rafrænu gáttina og annað. Við eigum svo sem eftir að fara vel í gegnum þetta en það kemur skýrt fram að Persónuvernd vill gjarnan fá aðkomu að málum á fyrri stigum svo hún sitji ekki alltaf uppi næstum því með orðinn hlut, og ekki bara í þessum málum heldur mjög mörgum málum, ekki síst þeim sem fara síðan í þinglega meðferð í velferðarnefnd. Fengu þau [[Forseti hringir.]]aðgang að þessu máli? Var óskað umsagnar Persónuverndar við frumvinnslu á málinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Í fyrsta lagi er okkur nokkur vandi á höndum þegar um er að ræða forgangsröðun og frávik frá þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem var núna skorin umtalsvert niður í ljósi aðstæðna og þeirra takmarkana sem þingstörfin hafa búið við og þeirra mikilvægu verkefna sem snúast um faraldurinn. Ég taldi að þarna væri um að ræða mál sem lýtur að auknu öryggi sjúklinga og skýrari heimildum sjúkratryggingastofnunarinnar til að halda utan um hagsmuni almennings í samskiptum við þá sem þjónustuna veita í gegnum samninga þegar samningar eru ekki fyrir hendi. Á vegum sjúkratryggingastofnunarinnar eru kannski yfir 200 samningar í gildi á hverjum tíma og þar af má kannski segja að 10% séu í einhvers konar samningaferli. Á meðan samningar eru ekki í gildi hefur stofnunin minni heimildir að því er varðar það að kalla eftir upplýsingum. Ég taldi í ljósi heilbrigðisstefnu o.s.frv. að þarna væri ekki um að ræða slíkt álitamál. Það var mitt mat að þetta væri ekki ágreiningsmál en að sjálfsögðu fer hv. velferðarnefnd í gegnum það eins og vera ber. Þetta er mitt fyrsta svar. Í öðru lagi varðandi síðan sálfræðingamál Viðreisnar sem er í hv. velferðarnefnd er ég sammála hv. þingmanni um að þar er um að ræða alveg gríðarlega mikilvægan punkt sem lýtur að því að semja megi um þjónustu sálfræðinga og að það falli undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga. Við höfum bætt þjónustu sálfræðinga umtalsvert inn í heilsugæsluna og síðan inn í geðteymin. Mér finnst afar mikilvægt ef og þá þegar slíkt mál yrði afgreitt að við sæjum [[Forseti hringir.]]fyrir okkur með einhverju móti að slík breyting yrði fjármögnuð til lengri framtíðar, það væri ekki svo að við myndum gera breytingu af þessu tagi öðruvísi en að fyrir lægi að við hefðum einhver áform um að þau gætu síðan farið að hafa áhrif.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið og geng frekar út frá því að mörgu af því sem verið er að efla í velferðarþjónustu og í heilbrigðisþjónustu sé ætlað til lengri framtíðar, gott ef það hefur ekki einfaldlega stundum verið tiltekið þannig. Ég nefni sérstaklega þetta mál vegna þess að nú hefur verið opnað á að svokölluð Covid-tengd mál stjórnarandstöðunnar fái hér forgang en þar er örlítið leikrit sett upp ef þeim er eingöngu ætlað að komast að í 1. umr., en að tilbúin mál sem sannarlega geta aðstoðað stjórnvöld og þingið við að hjálpa fólki sem hefur lent í vandræðum, og mun lenda í vandræðum, vegna þessarar fordæmalausu stöðu, skuli sitja á hakanum. Mig langar aðeins til að fara aftur í málið sem við erum að ræða. Í lögum um heilbrigðisþjónustu er talað um að stefnt sé að því að sjúkratryggingastofnun annist alla samningsgerð í framtíðinni og þá væntanlega líka við ríkisreknu fyrirtækin. Þessu frumvarpi er eingöngu ætlað að tryggja leiðir sjúkratryggingastofnunar til að hafa eftirlit með einkareknum stofnunum eða þeim sem eru utan samninga en ætlunin er að semja við. Ég hef áhuga á að heyra framtíðarsýn hæstv. ráðherra varðandi aðrar stofnanir, hinar ríkisreknu, og síðan komum við að öðru. Við erum aðeins búin að fara í persónuverndarmálin og ég tek undir með hæstv. ráðherra, þetta á eftir að fara í þinglega meðferð og þar verður kallað á gesti. Ég spyr um þetta með að forstjóri verði skipaður af ráðherra án aðkomu stjórnar. Í upprunalegum tillögum var einfaldlega gert ráð fyrir því að stjórnin væri ekki til staðar. Því var mótmælt og þá er farin millileið. Nú liggur fyrir að búið er að draga úr eftirlitshlutverki og þeim úrræðum sem stjórn hefur þegar búið er að koma málum þannig fyrir með lögum að forstjóri heyrir ekki eingöngu beint undir ráðherra og er ráðinn af honum. Ég átta mig ekki á því [[Forseti hringir.]]hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að stjórnin geti sinnt eftirlitshlutverki sínu þegar komin er þessi hjáleið á milli forstjóra og ráðherra.
Í fyrsta lagi varðandi stöðu sjúkratryggingastofnunar gagnvart öllum þjónustuveitendum til framtíðar liggur það fyrir að sjúkratryggingastofnunin hefur það hlutverk, ekki bara í heilbrigðisstefnu heldur í gildandi lögum um stofnunina. Þó að lögin séu orðin tíu ára gömul var sýnin alltaf sú að sjúkratryggingastofnunin hefði það hlutverk að annast kaup á heilbrigðisþjónustu, ekki bara af einkaaðilum heldur líka af opinberum aðilum. Það er mitt mat að það sé afar mikilvægt að í ákveðnum skilningi séu sömu mælistikur og sömu mælikvarðar lagðir á þessa þjónustu, óháð því hver þjónustuveitandinn er. Það þýðir töluvert umfangsmeiri verkefni á könnu sjúkratryggingastofnunar en er í dag en það er mín framtíðarsýn að svo verði og það er í samræmi við heilbrigðisstefnu. Hv. þingmaður spyr líka um aðkomu Persónuverndar á fyrri stigum. Ég þekki þessa umræðu og þetta snýst um aðkomu að frumvarpssmíð í svo mörgum málaflokkum að Persónuvernd telur að rétt væri að hafa persónuverndarsjónarmiðin að leiðarljósi fyrr í ferlinu. Við gerð frumvarpsins er þess freistað að koma til móts við allar þær athugasemdir sem Persónuvernd kom með við meðferð málsins til að tryggja að persónuverndarsjónarmiðin væru klár og til þess að það væri bara takmarkaður hópur eða tilteknir starfsmenn sem gætu farið með þessi gögn o.s.frv. Við teljum að þar sé þeim sjónarmiðum nægilega til haga haldið. Varðandi stjórnina snýst þetta í raun og veru um það að í ljósi þess að ráðherrann ber ábyrgð á því að skipa forstjórann og forstjórinn ber beina ábyrgð gagnvart ráðherra, eins og er með allar aðrar stofnanir, er það pínulítið hjáleitt að t.d. viðtöl við umsækjendur um forstjóraembætti séu [[Forseti hringir.]]hjá stjórninni sem síðan gerir tillögu við ráðherra en ráðherrann standi þá frammi fyrir tiltekinni niðurstöðu án þess að hafa haft aðkomu að henni. Síðan verður til þetta samband milli ráðherra og forstjóra eins og alls staðar annars staðar. Ég hefði haldið að ábyrgðarkeðjan yrði skýrari þannig en með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu.
Herra forseti. Það er mér fagnaðarefni að fá tækifæri til að mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna og spannar nokkuð breitt svið í löggjöfinni. Sameiginlegur þráður í frumvarpinu eru breytingar á ýmsum lögum sem varða eignarráð og nýtingu fasteigna. Nái frumvarpið fram að ganga mun skapast yfirsýn yfir eignarhald á landi á Íslandi og stjórnvöld öðlast stýritæki til að stuðla að því að landnýting verði í samræmi við landkosti og með hagsmuni samfélagsins og komandi kynslóða að leiðarljósi. Forsaga þessa máls er alllöng og hafa málefni tengd jörðum og eignarhaldi á landi komið til umræðu hér á Alþingi og í samfélaginu alloft síðustu misseri. Landeignir eru takmörkuð gæði á sama hátt og mikilsverðar náttúruauðlindir; við getum rætt um fiskstofnana, jarðhita, málma og svo mætti lengi telja. Land getur því ekki flokkast eins og hver önnur vara sem gengur kaupum og sölum á samkeppnismarkaði. Ef engar reglur eru um eignarhald á landi og auðlindum því tengdu getur landið auðveldlega orðið spákaupmönnum að bráð sem aftur getur teflt hagsmunum bæði samfélags og náttúru í tvísýnu. Það er umhugsunarefni fyrir okkur sem hér sitjum á Alþingi nú að meðal fyrstu lagabálka sem samþykktir voru eftir að Ísland varð fullvalda ríki voru lög um nýtingu lands og eignarhald á landi. Í upphafi síðustu aldar, 20. aldar, vísaði Winston Churchill til þess að einokun á landi væri móðir allrar einokunar. Hún væri eilíf, leiddi af sér óverðskuldaðan gróða sem væri beinlínis skaðlegur almenningi, t.d. í formi tolla og hárrar leigu. Land er ekki lúxusvara heldur er það forsenda mannlegs lífs. Þess vegna er það óheppilegt að jarðamál hafi í mörgum meginatriðum sætt ákveðinni vanrækslu af hálfu stjórnvalda og af hálfu stjórnmálanna um langa hríð. Að einhverju leyti má rekja þá stöðu til alþjóðlegrar þróunar. Pólitísk umræða um eignarhald á landi var framan af þessari öld af skornum skammti. Land var álitið fjárfestingartækifæri og andstaða við slíka hugsun útmáluð sem gamaldags hugsun og hindrandi fyrir frjáls viðskipti. Um slíka orðræða eru fjölmörg dæmi, bæði alþjóðlega og hérlendis. En vilji menn líta á varðstöðu um land, auðlindir og náttúru Íslands sem gamaldags skal ég með glöðu geði kenna mig við það. Um þetta munu hins vegar framtíðarkynslóðir spyrja og grundvallarforsendan er sú að land er takmörkuð auðlind. Veikleikar í regluverki hér á landi gætu líka að einhverju leyti verið til komnir vegna þess að málaflokkurinn heyrir undir mörg ráðuneyti og því hefur skort á heildstæða yfirsýn. Það er af þeim sökum sem ég flyt þetta mál hér en það kom til meðferðar í forsætisráðuneytinu, sem í krafti samhæfingarhlutverks síns safnaði sjónarmiðum frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og atvinnuvegaráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, og í kjölfar þeirrar vinnu er frumvarpið lagt fram. Það tekur til breytinga á fjórum lagabálkum sem geyma ákvæði um eignarráð og nýtingu fasteigna. Það var samið á vegum forsætisráðuneytisins í samvinnu við ráðuneytin sem ég taldi upp sem og Þjóðskrá Íslands. Til ráðgjafar við samningu frumvarpsins voru Eyvindur G. Gunnarsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, og Friðrik Árni Friðriksson Hirst, framkvæmdastjóri Lagastofnunar Háskóla Íslands. Umfjöllun í allítarlegri greinargerð, sem ég vona að nýtist hv. þingmönnum við þessa vinnu, byggir á viðamikilli greiningarvinnu þeirra sem leiddi m.a. í ljós að ekki liggja fyrir nægilega greinargóðar upplýsingar um eigendur, eignarhald tengdra aðila, kaupverð, stærðir og nýtingu og flokkun lands. Þá var talinn skortur á heildstæðri og útfærðri stefnu um nýtingu lands og eignarhald í því samhengi. Um þetta hefur verið fjallað í fyrri skýrslum stjórnvalda og vísa ég þá sérstaklega til skýrslu starfshóps um eignarhald á bújörðum sem kom út í ágúst 2018 og skýrslu nefndar um endurskoðun laga um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966, sem kom út í maí 2014. Ég mun nú fara nánar yfir tillögur frumvarpsins. Í fyrsta lagi eru undanþáguheimildir vegna skilyrða fyrir fasteignakaupum aðila sem búsettir eru í ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðis skýrðar nánar, en ákvæði núgildandi laga um það efni eru almenn og óljós. Meginreglan er að íslenskur ríkisborgararéttur eða lögheimili hér á landi er skilyrði til að geta öðlast eignarréttindi yfir fasteign. Í samræmi við EES-samninginn njóta EES-borgarar sambærilegra réttinda og nær þessi löggjöf eða þessi hluti frumvarpsins því eingöngu til aðila sem búsettir eru í ríkjum utan EES. Einstaklingar utan EES geta sótt um leyfi til dómsmálaráðherra til að eignast fasteign á Íslandi. Með breytingum sem hér eru lagðar til er tekið mið af viðmiðunarreglu sem dómsmálaráðuneytið hefur unnið samkvæmt frá árið 2016 og þannig sett viss skilyrði fyrir undanþágu. Meðal annars er gert ráð fyrir því að stærð fasteignar skuli ekki fara fram úr 3,5 hekturum, nema þörf sé á stærri eign vegna atvinnustarfsemi en þá er hámarkið 25 hektarar. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að kaupverð eigna skuli koma fram í þinglýstu afsali en þess hefur gætt í framkvæmd að afsöl séu afhent til þinglýsingar án þess að í þeim komi fram upplýsingar um kaupverð eignar. Kaupverð er m.a. forsenda ákvörðunar fasteignamats og mikilvægt að það komi fram í þinglýstum skjölum, fyrir utan það að sjálfsögðu að það eykur gagnsæi um jarða- og landakaup hér á landi. Í þriðja lagi er lagt til að landeignaskrá á vegum Þjóðskrár Íslands verði vettvangur fyrir samræmda opinbera skráningu á upplýsingum um land. Þjóðskrá hefur á undanförnum árum unnið að uppbyggingu slíkrar skrár en á þessu stigi hafa um 25% af flatarmáli Íslands verið hnitsett og skráð af hálfu stofnunarinnar. Hins vegar skortir ákvæði um landeignaskrá í lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, og hefur komið fram af hálfu Þjóðskrár að það hamli frekari uppbyggingu skrárinnar. Í fjórða lagi er sjónarmiðum um náttúruvernd, byggðaþróun og sjálfbærni gert hærra undir höfði í markmiðsákvæði jarðalaga, sett er inn skilyrði um samþykki fyrir aðilaskiptum að landi í skilgreindum tilfellum þar sem aðili á tiltekna stærð á landi fyrir og mun ég víkja aðeins nánar að því hér á eftir. Þá er gert ráð fyrir aukinni upplýsingaskyldu tiltekinna lögaðila um eignarhald þeirra og loks eru lögð til skýrari skilyrði fyrir afskráningu lögbýla og lausn lands úr landbúnaðarnotum. Drög að frumvarpinu voru til umsagnar í samráðsgátt Stjórnarráðsins á tímabilinu 13.–27. febrúar sl. og bárust 33 umsagnir. Margir urðu til að fagna framkomnu frumvarpi en síðan komu fram sjónarmið um að frumvarpið gengi allt of skammt eða að of langt væri gengið með ákvæðum samþykkisskyldu, jafnvel að hér væri farið gegn stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Og áður en lengra er haldið vil ég taka af allan vafa um það að það er mitt mat að frumvarpið sé í fullu samræmi við stjórnarskrá Íslands, enda inniheldur hún engin ákvæði um það að einn einstaklingur megi eignast eins mikið land og hann vill á Íslandi. Með friðhelgi eignarréttarins sem undirstrikuð er í stjórnarskrá Íslands er ekki átt við að allir hafi ótakmarkaðan rétt til að eignast tilteknar eignir heldur er fyrst og fremst verið að undirstrika eignarréttarákvæði án þess að ganga um of í raun og veru á rétt annarra. Í þessu samhengi hefur einnig verið sett fram krafa um blátt bann við jarðasöfnun. Það má vel taka undir að erfitt er að sjá hvers vegna einn einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar þurfi að eiga mörg þúsund hektara af landi með öllum þeim réttindum sem því tilheyra. Í slíkum tilfellum þarf líka muna að eignarhald getur breyst. Jafnvel þó að nýting geti verið í samræmi við hagsmuni samfélags og náttúru getur það breyst á einni nóttu ef markaðslögmálin ein ráða. Þess vegna er mikilvægt að ráðherra mun geta bundið samþykki sitt við fyrirhuguð not. Enn sem komið er skortir á fullnægjandi opinberar upplýsingar um eignarhald og nýtingu lands en eitt af markmiðum þessa frumvarps er að öðlast slíkar upplýsingar og jafnframt að þær verði aðgengilegar almenningi gjaldfrjálst upp að ákveðnu marki. Samhliða er stjórnvöldum veitt stýritæki til að grípa inn í ef um óhóflega samþjöppun er að ræða. Ég vil segja það hér að eftir að við fórum yfir allar þær umsagnir sem bárust inn í samráðsgátt Stjórnarráðsins þá færðust ákvæði frumvarpsins fremur í ívilnandi átt fyrir þá sem kaupa og selja fasteignir. Hér er nú miðað við að samþykkisskyldan virkist ef viðtakandi réttar og tengdir aðilar eiga fyrir fasteignir sem eru samanlagt 1.500 hektarar að stærð og samþykki skuli að jafnaði ekki veitt sé um 10.000 hektara að ræða eða meira. Þá er skylt að afla samþykkis ef viðtakandi réttar á fimm eða fleiri lögbýli sem eru samanlagt 50 hektarar eða meira. Þá er eðlilegt að hv. þingmenn spyrji: Hvernig eru þessi stærðarmörk fundin? Þá þarf auðvitað að líta til þess að jarðir eru afar mismunandi að stærð. Til dæmis má segja að miðgildi stærðar jarða á Suðurlandi er á bilinu 200–300 hektarar en á Vestfjörðum er það yfir 800 hekturum. Einnig er vert að vekja athygli á því að 10.000 hektarar samsvara 0,4% af láglendi Íslands. Hér erum við því ekki að tala um að ríkisvaldið sé að skipta sér af jarðarskikum hér og þar um landið. Ef 0,4% þykir of lágt viðmið, hvenær er þá nóg nóg? Þegar mikið var rætt um kaup Bandaríkjamanna á Grænlandi fékk ég þá spurningu á opnum fundi hvort möguleiki væri fyrir Bandaríkin að kaupa Ísland og svar mitt var það, kannski heldur leiðinlegt, að þjóðlendurnar eru ekki til sölu og þær eru auðvitað u.þ.b. 40% af landinu, en um önnur landakaup og landasölu gilda í raun og veru engin þau takmörk að hægt væri að koma í veg fyrir það. Þannig að við hljótum að spyrja okkur hér og taka afstöðu til þess sem ég tel að það hafi lengi verið mikil nauðsyn á að Alþingi Íslendinga geri: Hvenær er nóg nóg? Hversu mikill hluti af Íslandi er eðlilegt að safnist á eina hendi? Eru það 5%? Eru það 50% eða er það bara landið allt? Herra forseti. Mat forsætisráðuneytisins er að heildarendurskoðun laga og reglna í málaflokknum sé langhlaup en ekki spretthlaup og í þessu frumvarpi er eingöngu stigið fyrsta skrefið sem um leið er afar þýðingarmikið, því að yfirsýn yfir eignarhald á landi og aukið gegnsæi um eignarhald lands er nauðsynleg svo að efla megi frekar stýritæki stjórnvalda til að hafa stjórn á því hversu mikið land má safnast á örfáar hendur. Ég tel hins vegar að halda þurfi áfram þessari vinnu, skoða löggjöf sem varðar tengsl eignarréttar og auðlinda, kanna möguleika á að setja skilyrði um búsetu eða nýtingu lands, svo sem fordæmi eru fyrir annars staðar á Norðurlöndum, og taka á vandkvæðum sem því fylgja þegar land er í sameign margra eigenda. Margir hafa orðið til að vekja athygli mína á því að víða um land eru jarðir þar sem fjöldi eigenda nemur jafnvel nokkrum tugum sem gerir allar ákvarðanir um ráðstöfun slíks lands flóknar í framkvæmd. Nú er komið alllangt fram á vorið en ég vona að hv. þingmenn, sem hafa verið mjög duglegir að spyrja eftir þessu máli í vetur, hafi tíma til þess að fjalla ítarlega um það á Alþingi og við berum gæfu til þess að ná samstöðu um að styrkja löggjöf og stefnu um eignarhald á fasteignum. Ég átta mig á því að það mun alltaf verða erfitt að ná lendingu um nákvæmlega hvar við eigum að draga mörkin. Hér gerum við atlögu að því og byggjum það á þeirri ítarlegu greiningarvinnu sem ég vísaði til áðan og því samráði sem fór fram í kjölfarið. Málið er hins vegar ótvírætt gríðarlega mikilvægt, ekki bara gagnvart íslensku samfélagi samtímans heldur ekki síst gagnvart komandi kynslóðum. Land er hluti af fullveldisrétti okkar sem þjóðar og það skiptir máli að Alþingi taki skýra afstöðu til þess hvaða stefnu við ætlum að reka gagnvart bæði eignarráðum og yfirráðum yfir landi, notkun á landi og hvernig við viljum sjá þau mál þróast á komandi árum. Að svo búnu legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um niðurfellingu launahækkunar þingmanna og ráðherra og frystingu launa þeirra fram yfir alþingiskosningar 2021. Frumvarpið er flutt af þingflokkum Pírata, Samfylkingarinnar, Flokks fólksins og Andrési Inga Jónssyni, sem er utan flokka. Forseti. Ég ætla að byrja á að tala um samstöðu. Okkur verður tíðrætt um samstöðu þessa dagana. Hæstv. forsætisráðherra talaði um samstöðu þegar hún hvatti fyrirtæki í sjávarútvegi til að falla frá milljarðakröfum sínum á ríkissjóð vegna þess að, með leyfi forseta: „Það er ekki góð leið til að efla samstöðu í samfélaginu. Það er ekki góð leið til að vera á sama báti í gegnum það ferðalag sem við erum stödd í. Þó að ég telji að ríkið hafi góðan málstað í þessu máli finnst mér eðlilegt að þessi fyrirtæki íhugi að draga kröfurnar til baka. Nú reynir nefnilega á ábyrgð okkar allra, hvort sem við erum að reka fyrirtæki, erum launafólk, þingmenn eða hver sem við erum. Fram undan eru brattar brekkur, ekki bara hvað varðar takmarkanir á samkomum, það eru brattir tímar fram undan í efnahagslífinu.“ Ég er fullkomlega sammála hæstv. forsætisráðherra um að nú reynir á ábyrgð og samstöðu ráðherra og þingmanna með almenningi. Nú þegar gríðarlegar efnahagsþrengingar blasa við og valda mörgum miklum tekjumissi og jafnvel atvinnumissi þykir mér það algjörlega fráleitt í raun og veru og úr allri tengingu við raunveruleika flestra í samfélaginu að á sama tíma og þessar efnahagsþrengingar blasa við þá standi til að framkvæma launahækkun þingmanna og ráðherra um næstu mánaðamót, eftir örfáa daga. Sú framkvæmd mun fela í sér afturvirkar greiðslur fyrir fjóra mánuði ásamt því að laun ráðherra hækka um rúmar 100.000 kr. á mánuði, laun forsætisráðherra um 130.000 kr. og laun okkar þingmanna um tæp 70.000 kr. Aðspurð hvort það kæmi til greina að hafna þessari launahækkun í ljósi aðstæðna sagði hæstv. forsætisráðherra í viðtali við fjölmiðla, með leyfi forseta: „Ég held að við séum öll meðvituð um það að allar forsendur ríkisfjármála eru að breytast núna og það getur haft áhrif á launaþróun allra í samfélaginu og það getur átt við um okkur eins og aðra.“ Forseti. Þetta er ekkert svar. Þetta er reyndar mjög gott dæmi um hvernig stjórnmálamenn forðast að svara spurningum yfir höfuð. Svo ég vitni aftur í fyrri orð hæstv. forsætisráðherra: Það ekki góð leið til að vera á sama báti í gegnum það ferðalag sem við erum stödd í. Ég spurði fjármálaráðherra fyrir stuttu hvort honum fyndist ekki eðlileg og sjálfsögð krafa að þingmenn og ráðherrar féllu frá þessum launahækkunum sínum. Hann svaraði, með leyfi forseta: „Mér finnst hins vegar vel koma til greina, ef tekst eitthvert alvörusamtal um það að fara í launafrystingar eða lækkanir, að þá ættu hinir opinberu embættismenn, þeir sem eru í æðstu stjórn ríkisins, að leiða þá breytingu, þá þróun.“ Fjármálaráðherra firrir sig allri ábyrgð og leggur til að ákvörðunin kom einhvers staðar annars staðar frá, en hann má eiga það að hann gefur alla vega upp afstöðu, ólíkt hæstv. forsætisráðherra. En auðvitað liggur afstaða hæstv. forsætisráðherra fyrir þótt hún fáist ekki til að gefa hana upp með berum orðum. Við Píratar fórum fram á það við hæstv. forsætisráðherra, og Samfylkingin einnig, að ríkisstjórnin myndi sjálf eiga frumkvæði að því að afturkalla þessa launahækkanir en hún varð ekki við því. Það er afstaða fólgin í því, forseti. Við Píratar buðum öllum flokkum á Alþingi að flytja þetta þingmál með okkur þegar ljóst varð að ríkisstjórnin myndi ekki bregðast við en flokkur hæstv. forsætisráðherra varð ekki við því heldur. Það er afstaða fólgin í því, forseti. Aðeins að tæknilegum atriðum. Ég ætla aðeins að fara yfir þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lagt til að felld verði niður sú hækkun sem þingmenn og ráðherrar fengu þann 1. janúar sl. Í öðru lagi er lagt til að laun þingmanna og ráðherra þann 1. maí verði lækkuð um sem nemur þeirri hækkun sem þeir eiga rétt á fyrstu fjóra mánuði ársins, þ.e. frá 1. janúar til loka apríl. Þannig koma þeir út á jöfnu og útgreidd heildarlaun 1. maí verði þau sömu og þau hafa verið. Í þriðja lagi er lagt til að krónutala launanna verði fest í lögum um þingfararkaup annars vegar og lögum um Stjórnarráð Íslands hins vegar þannig að þau haldist óbreytt til 31. desember 2021 eða fram yfir næstu kosningar til Alþingis. Það þing sem nú situr hefur reyndar vald til að afsala sér eigin launahækkunum en ekki væri rétt að gera slíkt hið sama fyrir þá þingmenn sem enn eru ókjörnir. Forseti. Nú sjáum við fram á gríðarlegar þrengingar og erfiðleika á vinnumarkaði eins og ég fór yfir áðan, með fordæmalausu atvinnuleysi og miklu tekjufalli fyrir fyrirtæki, fjölskyldur og einstaklinga. Ráðamenn verða að gera sér grein fyrir því að við slíkar aðstæður geta þeir ekki vænst þess að þiggja sjálfir þessa launahækkun, þó að hún sé vísitölubundin og jafnvel þó að hún miðist við góðæri ársins á undan. Ráðamenn eiga að bregðast við þeirri sjálfsögðu kröfu að falla frá öllum áformum um kjarabætur á slíkum tímum. Forseti. Batnandi mönnum er best að lifa og því er ekki útilokað að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. ríkisstjórn snúist hugur. Ég vona svo innilega að það komi í ljós en stuttur tími er til stefnu. Það kemur þá í ljós á allra næstu dögum hvort hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnin vilji stíga um borð í bátinn með almenningi.
Herra forseti. Ég get tekið undir margt, ef ekki allt, í ræðu hv. þingkonu og 1. flutningsmanns þessa frumvarps. Orðin samstaða, samkennd og forysta hljóta að koma sterk upp í hugann þegar rætt er um þetta mál. Ég átta mig á því að það þarf að vera til eitthvert kerfi utan um launakjör alþingismanna og ráðherra eins og annarra en ekki að það sé svo mikilvægt á þessum skrýtnu og erfiðu tímum að við getum leyft okkur að ganga algerlega á skjön við þjóðina. Og nú eru engir venjulegir tímar, herra forseti. Meira að segja hefur hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, sagt að við séum sennilega að upplifa stærsta efnahagshrun þjóðarinnar í 100 ár, hrun og kreppu sem mun vera langvarandi, því miður, og hafa áhrif á tekjur og öryggi mjög stórra hópa í samfélaginu. Þess vegna var það von mín að einhver samhljómur næðist á milli flokka um að fella út þessar hækkanir. Það er rétt sem kom fram áðan að um það var rætt ítrekað á fundum formanna stjórnmálaflokka. Þegar fyrst var haft orð á þessu fannst mér það í rauninni svo augljóst að það myndi varla taka því að nefna það, þetta yrði jafnvel samþykkt samhljóða strax. En það varð því miður ekki og engin samstaða varð um þetta. Þess vegna erum við í Samfylkingunni meðflutningsmenn á þessu frumvarpi Pírata og munum að sjálfsögðu greiða því atkvæði okkar. Á þessum tímum þegar kallað er eftir samstöðu fólks og að allir leggi sitt af mörkum hljóta þingmenn og ráðherrar, sem taka mjög erfiðar ákvarðanir sem eru íþyngjandi fyrir heilu hópana, að ganga á undan með góðu fordæmi.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp okkar Pírata, Samfylkingarinnar og Flokks fólksins um að afturkalla þá taktlausu launahækkun sem þingmenn eiga von á eftir örfáa daga. Ég get í raun og sann tekið undir hvert einasta orð hv. þingkonu Halldóru Mogensen. Ég ætla rétt að gera það að umræðuefni mínu hér að það mun sjást hvort einhver pólitískur vilji er fyrir hendi hjá einhverjum þingmönnum stjórnarliða til að taka þetta mál til meðferðar og til að láta það verða að veruleika á allra næstu dögum því að við vitum hvernig þingið hér virkar. Nú mælum við fyrir málinu. Að því loknu fer það til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Þar mun það ráða algjörlega för hvort vilji meiri hluta þingmanna er fyrir hendi til að bregðast við. Við munum sjá hverjir vilja standa með almenningi í gegnum þessar hræringar. Við munum sjá hverjir eru tilbúnir að sýna samstöðu með samfélaginu, hverjir eru til í að bretta upp ermar til að láta það verða að veruleika. Eins og komið hefur fram er tíminn skammur. 1. maí er á föstudaginn. Því þyrfti að ljúka málinu fyrir föstudaginn, sem sagt á fimmtudaginn til að það megi verða að veruleika. Við köstum upp bolta og hann er nú hjá stjórnarmeirihlutanum sem getur sýnt hvað í honum býr.
Herra forseti. Ég ætla bara að fara í þetta eina andsvar. Mig langar nefnilega að kalla eftir því frá hv. þingkonu, af því að hún nefndi hversu naumur tíminn væri, hvort hún kannist ekki við það að iðulega þegar þörf er á að koma hlutunum hratt í gegn þá er hægt að bretta upp ermar og klára mál, jafnvel á einum dagsparti.
Virðulegi forseti. Ó jú, það getur tekið mjög skamman tíma að afgreiða mál sem stjórnarmeirihlutanum eru mikilvæg. Sjáum hversu mikilvægt þeim finnst það vera að vera á sama báti og almenningur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að hafa flutt hér ágætisræðu og hafa flutt þetta mál. Það er ekki ætlun mín að halda langa ræðu, alls ekki, vegna þess að ég held að það sé einmitt nauðsynlegt að hafa hraðar hendur í þessu máli og ég vona að formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Óli Björn Kárason, kalli til aukafundar í nefndinni til að hægt sé að afgreiða það hratt og vel. Nú veit ég ekki hvort fundur er í nefndinni í kvöld, það væri gott að vita hvort svo er. Af hverju? Jú, vegna þess að 1. maí er á föstudag og eins og við vitum þarf launakerfið að fá upplýsingar hratt og örugglega, þ.e. Fjársýsla ríkisins sem átti að greiða út þessa launahækkun 1. janúar sl. en gerði ekki. Einhverra hluta vegna dróst það í alla þessa mánuði þannig að ljóst er að það þarf að láta hendur standa fram úr ermum og afgreiða málið hratt og örugglega til að þingheimur geti sýnt þjóðinni að hann ætli að standa með henni. Við ætlum að standa saman í gegnum þennan brimskafl. Það er bara þannig. Það hefur heldur betur verið um það rætt meðal ráðherra ríkisstjórnarinnar og meðal þeirra sem hafa verið að tjá sig á opinberum vettvangi að við séum öll á sama báti og að við komumst í gegnum þetta saman, við gerum þetta saman. Og þá þurfum við líka að sýna að við séum tilbúin til þess að falla frá þeim launahækkunum sem við áttum að fá núna á þessu ári. Það er búið að fresta launahækkun sem átti að eiga sér stað 1. júlí nk. um nokkra mánuði, til áramóta 2020/2021, í staðinn fyrir að fella þá launahækkun alfarið niður. Því miður var aðdragandinn að þessu þannig að ríkisstjórnin var ekki tilbúin til þess að leggja sjálf fram þetta mál eða sambærilegt mál til að sýna þjóðinni samstöðu á þessum ótrúlega erfiðu tímum. Í dag bárust fregnir af uppsögnum af þeirri stærðargráðu að forstjóri Vinnumálastofnunar sagði að líklega hefði aldrei annað eins sést í sögu landsins. Áður en það kom til voru á sjötta tug þúsunda landsmanna á atvinnuleysisskrá að hluta eða öllu leyti, nærri 60.000 Íslendingar þurfa að óttast um framfærslu sína, sitt lífsviðurværi og hvernig þeir ætla að koma sér í gegnum þennan skafl. Því eru það mjög vond skilaboð út í samfélagið að Alþingi ætli bara að láta launahækkanir þessa árs eða síðasta árs sem drógust renna í gegn án þess að æmta né skræmta. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að þingmenn hafa vald vegna þess að þingmenn eru löggjafinn og þá hafa þingmenn vald til að grípa inn í þetta ferli, öfugt við aðra. Annað fólk hefur ekki vald til að grípa inn í ferlið þegar kemur að launahækkunum. Það hefur ekki þetta vald til að grípa inn í og segja: Við höfnum þessum launahækkunum. Ekki í þeim mæli sem við getum gert hér. Við höfum þetta vald vegna þess að krónutalan er einfaldlega skráð í lögum um þingfararkaup. Ég veit að fjöldi stjórnarliða styður þessar hugmyndir. Það verður mjög fróðlegt að sjá hverjir þora að styðja málið, hverjir þora að ýta því áfram og láta það komast í gegnum nefnd og klára 2. og 3. umr. Við höfum séð annað eins hér á undanförnum vikum þar sem mál eru afgreidd úr þingsal á tveimur klukkutímum með öllu. Við getum ekki látið það spyrjast út um þingmenn að þeir séu ekki tilbúnir til þess að standa með þjóðinni á þessum tímum. Fordæmalausir tímar kalla á óhefðbundnar aðgerðir. Það skref sem við erum að leggja til hér, þ.e. þingflokkur Samfylkingar, þingflokkur Pírata og þingflokkur Flokks fólksins, er ekki ógnarstórt skref. Þetta er ekki ókleifur múr. Þetta er pínulítið skref í þá átt að sýna samstöðu með þjóðinni. Þingmenn eiga að hafa góð kjör og það hafa þingmenn. Þingmenn hafa góð kjör, en núna eiga þingmenn að standa með þjóðinni þar sem fjöldi fólks á um sárt að binda, ekki síst eftir uppsagnir dagsins, og koma í veg fyrir þær launahækkanir sem eiga að birtast okkur þann 1. maí nk.
Forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa máls um að falla frá þeirri hækkun sem á að koma til greiðslu núna 1. maí, á verkalýðsdaginn, sem verður í fyrsta skipti líklega í 100 ár ekki haldinn vegna Covid-veirunnar, á sama tíma og hæstv. fjármálaráðherra segir að þetta sé kreppa sem gæti verið harðari en við höfum séð í 100 ár. Í kreppunni fyrir 12 árum steig þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, inn í og lækkaði laun þingmanna einmitt til þess að sýna landsmönnum að ráðamenn ætluðu að deila örlögum með þjóðinni. Ef þú deilir ekki örlögum með fólkinu sem þú ætlar að ráða yfir þá áttu ekki rétt á trausti þess fólks. Þetta hafa herforingjar alla söguna vitað. Þeir sem voru ástsælastir af sínum hermönnum, ástsælustu leiðtogarnir, voru þeir sem deildu örlögum með undirmönnum sínum. Kjararáðssagan frá því fyrir hrun er sú að þegar kjararáð hækkaði laun of mikið á sínum tíma steig þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Davíð Oddsson, inn í. Ég man ekki í svipinn hvenær þetta var, ég fór yfir þessa sögu alla þegar við vorum að karpa um ofurhækkun kjararáðs á sínum tíma árið 2016, en mig minnir að þetta hafi verið í kringum 1996. Hann greip inn í og ekki nóg með það, heldur kallaði eftir því að sett yrðu bráðabirgðalög. Vigdís Finnbogadóttir undirritaði bráðabirgðalög um Kjaradóm sem hækkaði laun þingmanna lítillega umfram almenna launaþróun, ekki um þetta risastóra stökk, 45% hækkun á einu bretti. Þetta var innan við tugprósenta hækkun, ef ég man rétt. Þarna steig forsætisráðherra Davíð Oddsson inn í og bað Vigdísi Finnbogadóttur forseta að samþykkja bráðabirgðalög um að fella þessa hækkun úr gildi. Síðan gerðist það sama árið 2006, þá var Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra. Hækkunin var svipuð. Í öðru tilfellinu var hún held ég rétt yfir 10%, í hinu tilfellinu var hún 5–6%. Aftur var gripið inn í, felld úr gildi ákvörðun Kjaradóms, sem þá var. Síðan er Kjaradómur lagður niður, menn voru ekki ánægðir með fyrirkomulagið og Kjaradómur og einhver önnur nefnd sett saman í kjararáð. Kjararáð tekur svo þá eftirminnilegu ákvörðun á kjördag 2016 um að hækka laun þingmanna um 45%. En takið eftir því að fyrr á árinu, við getum séð það í úrskurðum kjararáðs, höfðu laun allra sem heyrðu undir kjararáð, þar á meðal þingmanna og ráðherra og annarra ráðamanna, hækkað um rúm 10%, 15% ef ég man rétt, og svo hafði verið einhver hækkun þar á undan. Ég er ekki búinn að fá það staðfest en ég heyrði það nýlega. En þessar hækkanir áttu sér stað þannig að þetta var ekki bara 45% hækkun á árinu heldur miklu meiri en það. Auðvitað varð allt brjálað, ASÍ og fleiri. Þetta var í október, þá voru kosningar, og kjarasamningar gátu verið lausir í febrúar eftir áramótin. Kjarasamningar 70% launafólks voru í uppnámi. Það sögðu allir, m.a. Samtök atvinnulífsins, heildarsamtök atvinnurekenda. Við Píratar gagnrýndum þetta strax. Kjördagur var á laugardegi, svo kom sunnudagar og við sáum þessa hækkun á mánudegi og gagnrýndum hana strax opinberlega og formlega. Ég fór í að skoða hvað væri hægt að gera. Forseti Íslands hefði getað fellt þetta úr gildi en það var ólíklegt. Hann gerði það ekki. Ég sagði að ef kjararáð, forseti Íslands eða Alþingi, þessir þrír aðilar, myndu ekki gera eitthvað í málinu myndi ég leggja til breytingar á þessu og kæra kjararáð. Í þinginu var gert eitthvað lítilvægt til að lækka kjör þingmanna og þingmenn ákváðu að samþykkja ekki þær tillögur og breytingartillögur sem Píratar lögðu fram og frumvörp um að við værum bara á sama stað og almenn launaþróun eins og lögin um kjararáð kváðu á um. Nei, það vildu þingmenn ekki og vildu ekki miða við launaþróun frá 2013 eins og 70% launafólks á almennum vinnumarkaði þurfti að gera til að skapa SALEK-samkomulagið, til að reyna að skapa ró á vinnumarkaði. Menn voru tilbúnir að fórna því. Allt var í uppnámi. Hvað gerðist? Jú, það gerðust jákvæðir hlutir í kjölfarið út af þessari óánægju. Ég fór með verkalýðsfélaginu VR í mál til að kæra kjararáð. Þingflokkurinn var allur tilbúinn til að standa að því máli en VR vildi ekki gera þetta mál flokkspólitískt, þannig að ég sem þingmaður var aðili málsins og verkalýðsfélagið sem samtök fyrir margt launafólk á markaði sem stóð frammi fyrir uppnámi á vinnumarkaði. Það ætti að sjálfsögðu að vera aðili að þessu máli, þessari ákvörðun. Það yrði rannsakað og dómstólar myndu úrskurða um það hvort þetta ríkisbatterí, kjararáð, hefði ekki brotið lög. Lögin voru alveg skýr, kýrskýr, að laun mættu ekki hækka umfram almenna launaþróun, eins og kjararáð gerði. Meira að segja var það viðurkennt hérna í þinginu að því leytinu til að menn lækkuðu kjör sín á móti til að reyna að miða við 2006, ekki viðmiðið við 2013 sem þorri launafólks þurfti að glíma við. Það var talað um þorra launafólks. Þessi saga er vel skjalsett. Niðurstaðan var sú að breytingartillögur Pírata voru alltaf felldar eða frumvörp um að þetta skyldi leiðrétt þannig að þingmenn væru á sama báti, fylgdu almennri launaþróun eins og lögin kváðu á um. Það var bara sett niður í skúffu eða breytingartillögur okkar felldar. Óánægjan í samfélaginu og meðvitund um það hvernig staðan var varð vatn á myllu nýrrar verkalýðshreyfingar sem var mjög þarft. Vor í verkó kom upp, ný verkalýðsforysta sem fór að heyja kröftuga verkalýðsbaráttu fyrir umbjóðendur sína. Hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, ákvað á endanum að leggja niður kjararáð og fara í lífskjarasamninga, sem var partur af því samstarfi, og breyta fyrirkomulaginu um launakjör þingmanna á þann hátt að þingmenn, ráðherrar, ráðuneytisstjórar, dómarar, forseti og aðrir ráðamenn hækka aðeins í launum ef almenningur hefur hækkað í launum. Fyrst hækka laun almennings og aðeins þá geta laun ráðamanna hækkað og að því marki. Það er ljómandi málefnalegt fyrirkomulag. Fyrst hækka laun almennings og aðeins þá geta laun ráðamanna hækkað sem því nemur. Jafnframt voru laun allra sem heyrðu þá undir kjararáð fryst, þetta var síðasta vor, og launahækkunum sem áttu að koma til 1. júlí frestað fram til 1. janúar á þessu ári. Þetta átti að vísu ekki um alla. Þetta átti ekki við um dómara og forsetann, bara um þingmenn, ráðherra og ráðuneytisstjóra. Allir aðrir fengu sína hækkun í fyrra en þingmenn, ráðherrar og ráðuneytisstjórar þurftu að bíða og laun þeirra áttu að hækka 1. janúar á þessu ári. Hvaða ríkisbatterí var það sem gleymdi að borga þetta út? Ég gleymi alltaf nafninu. Það er eitthvert ríkisbatterí sem á að sjá um að borga út þessi laun og það gleymdi því. Ég hef talað við ráðuneytið um þetta til að vera alveg viss um að ég þekki sögu málsins. Þeir gleymdu að borga út þannig að það hefur safnast upp og nú á að borga það út á verkalýðsdaginn, 1. maí, í miðjum kórónufaraldri þegar gríðarlega margt fólk er að missa vinnuna, missa lífsviðurværið, er að tapa sínum kjörum. Það er í sjálfu sér ekki ómálefnalegt að þingmenn og aðrir ráðamenn hækki á þeim forsendum sem varð niðurstaðan eftir að kjararáð var fellt niður. Það er alveg málefnalegt, en málið er bara að nú eru tímarnir breyttir. Þegar við stóðum frammi fyrir hruninu lagði Jóhanna Sigurðardóttir til að laun þingmanna og ráðamanna skyldu lækka. Það gera góðir leiðtogar. Þeir gera það til að sýna landsmönnum að þeir deili örlögum þeirra. Við deilum ekki kjörum með landsmönnum. Þingmenn og ráðherrar eru á allt of háum launum til þess, en deila örlögunum. Örlögin eru þannig að margir landsmenn lækka í launum. Við stöndum frammi fyrir mögulega stærstu kreppu í 100 ár. Þá eiga ráðamenn að deila örlögum með almenningi með því að lækka líka sín laun og það er það sem þetta frumvarp snýst um. Málið er komið á dagskrá, ég vona að landsmenn sjái möguleikann og þá málefnalegu lausn sem í þessu felst og það hafi áhrif á hæstv. forsætisráðherra landsins, Katrínu Jakobsdóttur, þannig að hún stígi inn eins og leiðtogi, eins og Davíð Oddsson gerði í lok síðustu aldar, eins og Halldór Ásgrímsson gerði í upphafi þessarar aldar og eins og Jóhanna Sigurðardóttir gerði í hruninu, stíga inn, lækka kjörin eða fella úr gildi óréttmæta hækkun miðað við stöðuna, miðað við ástandið og sýna þannig að hún sé leiðtogi sem er tilbúinn að deila örlögum með þjóð sinni.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu nema kannski samkvæmt skilgreiningu. Ég vildi bara koma hingað upp og segja örfá orð um popúlisma vegna þess að þetta mál og sambærileg mál hafa stundum verið kölluð popúlismi. Ég er sjálfur með mikið ofnæmi fyrir popúlisma, mikið ofnæmi fyrir því að stjórnmálamenn taki rangar ákvarðanir eða ákvarðanir sem eru ekki skynsamlegar bara vegna þess að þær hljóma vel og vekja jákvæðar tilfinningar hjá einhverjum markhópi og menn vilja heyra fólk segja það. Ég þoli ekki þannig vinnubrögð, mér finnst þau gjörsamlega óþolandi og þau eru allt of algeng í sumum öngum pólitíkurinnar. Ég er meðflutningsmaður að þessu máli vegna þess að þetta er ekki popúlismi. Þetta mál er viðbrögð við, eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson fór yfir áðan, efnahagskreppu sem getur vel orðið sú dýpsta í meira en 100 ár. Við slíkt tilefni finnst mér við hæfi að við grípum inn í og sýnum ábyrgð gagnvart launum okkar, sem eru alveg ágæt. Almennt séð vil ég hafa sem minnstar skoðanir á því yfir höfuð hvað þingmenn eru með í laun. Það er sá póll sem ég hef jafnan tekið í hæðina í þessari umræðu. Þegar launin hækkuðu árið 2016 var ég reyndar ekki í framboði og fór því ekki inn á þing, ég held að ég hafi fengið biðlaun í tvo eða þrjá mánuði, ég man það ekki alveg. Þá var ég á móti því að þingmenn færu eitthvað að grípa inn í það þó að ákvörðun kjararáðs væri óvinsæl og jafnvel þótt hún væri mjög óvinsæl, jafnvel þótt hún færi algerlega þversum ofan í verkalýðshreyfinguna. Eftir á að hyggja held ég reyndar að hv. þm. Jón Þór Ólafsson hafi haft alveg hárrétt fyrir sér og hann á þakkir skildar fyrir sín viðbrögð og það sem hann gerði í kjölfarið á sinn eigin kostnað í þokkabót. En almennt hef ég viljað haga þingstörfum mínum þannig að ég sé ekkert að pæla mikið í mínum launum, ég sé ekki að taka ákvarðanir um þau, hvorki til hækkunar né lækkunar, vegna þess að mér finnst það óeðlilegt að við séum að ákveða okkar eigin laun. Það er að einhverju leyti óhjákvæmilegt því að við þurfum alltaf að setja lög um eitthvert fyrirkomulag sem ákveður launin þannig að maður fær ekki algjört frelsi frá þeim ákvörðunum. En ég vil hafa sem minnst áhrif á það. Ég vil pæla sem minnst í því, tala sem minnst um það, hafa sem fæstar og minnstar skoðanir á því og ég vil helst að þessar ákvarðanir liggi einhvers staðar annars staðar en hjá sjálfum mér og á það bæði við um hækkun og lækkun launa. Ástæðan er sú að mér finnst eðlilegt að pólitíkin sé yfir það hafin að þingmenn séu að skammta sjálfum sér laun. Stundum í umræðunni kemur upp ákveðin tilætlunarsemi gagnvart öðru fólki, hvort það ætli að nýta peningana sem það fær inn á bankareikninginn sinn svona eða hinsegin eða hvort það ætli að hafna þessari eða hinni launahækkuninni. Ég vil segja við þetta tilefni að sú tilætlunarsemi finnst mér hafa óæskilegar afleiðingar. Þær eru þessar: Segjum sem svo að það séu tveir stjórnmálamenn, öðrum er algerlega slétt sama um hvað öllum finnst um nokkurn skapaðan hlut, en hinn ætlar að vera vinsæll. Hann ætlar að þóknast þeim sem ætlast til þess að viðkomandi hafni launahækkuninni. Þetta eru tveir þingmenn sem eru á sömu launum og gegna sama hlutverki. Niðurstaðan er sú að sómasamlegi þingmaðurinn sem ákveður að hafna því að laun hans hækki er á lægri launum en sá sem ákveður að gera það ekki. Punkturinn er sá að mér finnst mjög mikilvægt að þingmenn séu á sömu launum, að sömu reglur og sömu upphæðir gildi fyrir alla út frá stöðu þeirra. Síðan er auðvitað álag fyrir þingflokksformenn, nefndarformenn og eitthvað slíkt. Mér finnst það alveg eðlilegt. En mér finnst ekki eðlilegt að þingmenn séu á mismunandi launum eftir því hversu mikið þeir þóknast tilætlunarsemi annarra. Þess vegna þarf að leggja fram frumvarp eins og þetta til að ákvörðunin gildi um okkur öll. Það er eina eðlilega leiðin sem ég veit um til að gera þetta. Þess vegna er mikilvægt að þetta mál fái skjóta meðferð þingsins, og þó fyrr hefði verið, ef það á að ná inn fyrir mánaðamót. Ég vildi koma hingað upp og segja örfá orð um ásakanir um popúlisma sem stundum einkenna umræðuna um svona hluti. Ég er reyndar hissa á því að enginn þingmaður komi hingað upp og kalli þetta popúlisma, ég bjóst fastlega við því. En ég vildi koma hingað upp og segja að ég deili andstyggðinni á popúlisma, en þetta er ekki þannig mál. Okkur er fúlasta alvara með þessu máli. Ástæðurnar fyrir því að við teljum þetta rétt eru útlistaðar í greinargerð. Þar er það útlistað af fullri einlægni og heiðarleika og þetta snýst ekki um að ganga í augun á kjósendum. Þetta snýst ekki um að svala neinni tilætlunarsemi. Okkur finnst þetta rétt, okkur finnst rétt að leggja fram þetta frumvarp, það verði samþykkt og hafi þau áhrif sem því fylgir.