Borist hefur bréf frá 2. þm. Norðvest., Ásmundi Einari Daðasyni, um að hann verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Stefán Vagn Stefánsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Með bréfi, dags. þann 8. nóvember 2019, hefur forseti óskað eftir því við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2018.
Herra forseti. Framkvæmdum vegna nýs Landspítala við Hringbraut á að ljúka árið 2024. Það kemur því á óvart að meirihluti fjárlaganefndar leggur til að fjárveiting til byggingar nýs Landspítala lækki um 3,5 milljarða frá því sem gert er ráð fyrir í gildandi fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar sem var til 1. umr. fyrir aðeins mánuði síðan. Í álitinu segir, með leyfi forseta: „Nú liggur fyrir að frekari tafir verða á framkvæmdum frá því sem áður var þekkt þegar unnið var að fjármálaáætlun 2020–2024. Í henni er gert ráð fyrir 8,5 milljarða kr. fjárfestingarframlagi til byggingar spítalans á næsta ári. Nú er gert ráð fyrir að um 3,5 milljarðar kr. framlagsins verði ekki nýttir innan ársins og flytjist til ársins 2021. Meiri þungi framkvæmda verður því árin 2021–2024.“ Hér er dregið úr framkvæmdafé næsta árs í þetta mikilvæga verkefni um hvorki meira né minna en 43%. Það er ekki í samræmi við það sem segir í fjármálastefnunni um að framleiðsluspenna sé að snúast í meiri slaka. Þar segir, með leyfi forseta: „Sá slaki gefur stjórnvöldum færi á að auka sérstaklega framlög til ýmissa fjárfestingarverkefna á vegum ríkisins þar sem bygging nýs Landspítala og átak í samgöngumálum ber hæst.“ Herra forseti. Hvaða vandræðagangur er þetta? Eru ekki allir sammála um að nýr Landspítali sé forgangsverkefni? [[Forseti hringir.]]Er þessi niðurskurður það besta sem ríkisstjórninni datt í hug til að loka fjárlagagatinu?
Virðulegur forseti. Landsdómur dæmdi skerðingar í tvo mánuði, í janúar og febrúar 2017, ólöglegar og ríkið varð að endurgreiða 5,4 milljarða. Sá misskilningur hefur verið uppi að það hafi að mestu leyti gengið til þeirra sem eru efnamestir. Þeir efnamestu eru ekki hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það fer enginn á bætur hjá Tryggingastofnun ríkisins sem er með yfir 575.000 kr. úr lífeyrissjóði á mánuði en þeir sem eftir sitja eru aðallega öryrkjar. Við verðum að átta okkur á því að þarna var um 29.000 ellilífeyrisþega að ræða og að meðaltali er verið að skerða um 95.000 kr. í hverjum einasta mánuði úr lífeyrissjóði. En öryrkjarnir fengu ekkert út úr þessu. Öryrki á strípuðum bótum, 214.000 kr. á mánuði, fær 50.000 kr. úr lífeyrissjóði - hverju skilar það honum? Það er 80% skattur og skerðingar. Það skilar honum 10.000 kr., einum fimmta. Það sama gildir þegar komið er í 100.000 kr. Það er verið að skerða lífeyrisþega algerlega í kerfinu. En það gleymist í þessu samhengi að þegar króna á móti krónu skerðing var tekin út hjá ellilífeyrisþegum var því breytt í 65 aura á móti krónu hjá örorkulífeyrisþegum. Hverju skilaði það? Jú, það skilaði endurgreiðslu í átta mánuði, eingreiðslu sem gerði að verkum að sérstaka uppbótin var skert og húsaleigubætur. Fólk var komið í mínus. Það er stanslaust verið að rétta fólki smáaura með vinstri hendinni en rífa hærri upphæð af því með hægri. Það er verið að ætla ellilífeyrisþegum að lifa á 212.902 kr. og öryrkjum á 214.519 kr. útborguðum. Ég segi fyrir mitt leyti: Hver treystir sér til að lifa með sóma á svona smánarbótum?
Herra forseti. Fréttir berast nú af því að allt sé komið í hnút í viðræðum sjúkraþjálfara og Sjúkratrygginga og bætist það þá í sarpinn því að út af standa enn ógerðir samningar við sérfræðilækna og hjúkrunarheimili varðandi daggjöld. Þeir samningar hafa verið lausir mánuðum saman og sjúkraþjálfarar í þessu tilviki hafa sagt hingað og ekki lengra og neita að starfa eftir útrunnum samningi. Þetta bætist við endurteknar ákúrur vegna starfsemi Sjúkratrygginga, m.a. í skýrslu Ríkisendurskoðunar á síðasta ári sem gerði alvarlegar athugasemdir við fagleg vinnubrögð Sjúkratrygginga og dró í efa að þar væri unnið með hámarksskilvirkni og hagkvæmni heilbrigðiskerfisins að leiðarljósi. Í dag birtist úttekt endurskoðunarfyrirtækisins KPMG sem er nokkuð á sama veg, þ.e. að verulega skorti á fagleg vinnubrögð innan Sjúkratrygginga. Það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir ráðherra heilbrigðismála þegar ekki tekst að ljúka samningum um jafn viðamikinn þátt heilbrigðiskerfisins og hér er um að ræða. Þegar við leggjum þetta saman, rekstur hjúkrunarheimila, samninga við sérfræðilækna og nú síðast samninga við sjúkraþjálfara, slagar þetta í um 30% af útgjöldum ríkisins til heilbrigðismála á ári hverju. Það hlýtur að vera ótækt með öllu að svo viðamikill þáttur í starfsemi heilbrigðiskerfisins sé unninn án samninga. Ég treysti því að ráðherra beiti sér fyrir því að hér verði gerð bragarbót á og tryggt verði að starfsemi Sjúkratrygginga sé með þeim hætti að hún uppfylli lágmarkskröfur um fagleg viðmið en ekki hvað síst að tryggja sem hagkvæmustu og skilvirkustu innkaup hins opinbera á heilbrigðisþjónustu.
Herra forseti. Umhverfismál eru ofarlega á baugi og í heimsljósi var frétt sem bar yfirskriftina „Blásið til herferðar gegn örplasti í snyrtivörum“. Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna spyr: Hvað er í baðherberginu hjá þér? Um leið og fólk er hvatt til að skoða snyrtivörur í baðherberginu sínu er tilgangurinn að fá almenning til að hugsa um þann skaða sem örplast í þeim vörum getur valdið. Um er að ræða herferð sem kemur í framhaldi af nýlegri skýrslu þar sem fram kom að snyrtivörur geta innihaldið örplast sem endar í hafinu og flyst með sjávarlífverum sem verður til þess að við sem neytum fisks borðum það örplast. Örplast er agnarsmátt eða undir 5 mm að stærð. Vísindamenn segja að snyrtivörur geti innihaldið allt að 360.000 örperlur. Þeim sé skolað niður um frárennsli, þær síast ekki frá með hreinsibúnaði og berast því auðveldlega út í heimshöfin. Þær líti út eins og matur og því séu þær étnar af fiskum og komist þannig inn í fæðukeðjuna. Talið er að á ári hverju endi 8 milljónir tonna af plasti í hafi. Það jafngildir því að á hverri einustu mínútu tæmi einn sorpbíll rusl í hafið. Þessi útbreiðsla á örplasti og einnota plasti sem stækkar vandann enn meira en ella er gríðarlegt áhyggjuefni. Við erum líklega allt of kærulaus varðandi örplastið sem er jú ósýnilegt. Maður veltir þessu ekkert sérstaklega mikið fyrir okkur, held ég, þegar maður setur á sig krem eða þvær sér um hárið eða hvað það nú er. Milli 60 og 90% af því rusli sem safnast upp við strendur, á yfirborði sjávar og á sjávarbotni er plast og er talið að það skaði um 800 tegundir sjávarlífverur og þar af 15 sem eru í útrýmingarhættu. Það er ekki bara lífríki sjávar sem er í hættu heldur má gera ráð fyrir heilsufarslegum afleiðingum örplasts á fólk þó að það sé ekki að fullu þekkt. Ef fólk vill fylgjast frekar með þessu býður Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna öllum að skoða vörur á baðherbergjum sínum og sækja um það upplýsingar á Instagram-reikningi stofnunarinnar hvernig taka megi þátt í átakinu. Ég hvet fólk til að kíkja þar inn.
Virðulegi forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson. Ég heyri líka þær alvarlegu fréttir sem berast okkur núna um sjúkraþjálfara og samskipti þeirra við Sjúkratryggingar Íslands. Ég ætla að tala um tvennt, en tek fyrst undir hvert orð sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson sagði á undan mér. Ég ætla að bæta því við að það sorglega í stöðunni er nákvæmlega það að nú þarf sjúklingur eða einstaklingur sem leitar aðstoðar sjúkraþjálfara að borga reikninginn 100% á staðnum og fara sjálfur til Sjúkratrygginga Íslands til að fá endurgreitt. Það eru ansi margir úti í samfélaginu sem hafa hreinlega ekki efni á því, það er alveg á hreinu. Þeir munu sennilega frekar sleppa því að fara til sjúkraþjálfara. Fyrir utan það benda fulltrúar frá Félagi sjúkraþjálfara á að eldri borgarar muni sannarlega ekki ríða feitum hesti frá þessu og fái enga þjónustu inn á heimili sín. Ég ætla líka að taka aðeins við boltanum af ágætum þingflokksformanni mínum og félaga í Flokki fólksins, Guðmundi Inga Kristinssyni, sem nefndi áðan að gefnu tilefni að verið væri að rugla saman epli og appelsínum. Við í Flokki fólksins gengum fram með dómsmál fyrir hönd eldri borgara. Við unnum það dómsmál og ríkið þarf að greiða 5.400 milljónir þess vegna, vegna ólögmætra skerðinga. Það eina sem vakti fyrir okkur var að benda á ófagleg, óvönduð vinnubrögð. Frumvarpið sem um ræðir fór í gengum þrjár umræður í þinginu og var í rauninni látið kyrrt liggja. Þetta var lögbrot og það skiptir engu máli hvort það snertir milljarðamæring eða einhvern sem hefur ekki nema 5.000 kr. rétt út úr lífeyrissjóði, ríkið var að brjóta lög og það var það eina sem við vorum að ganga á undan með. Við vonumst svo sannarlega til þess að þetta verði víti til varnaðar og að þetta löggjafarþing muni einhvern tímann læra svo rækilega af mistökunum að við vöndum okkur betur við löggjöfina sem við setjum og ætlumst til að borgarinn fylgi.
Herra forseti. 12. júní 2018 skipaði forsætisráðherra framtíðarnefnd um áskoranir og tækifæri vegna tæknibreytinga. Sú nefnd hefur nú skilað af sér, rétt fyrir helgi, fyrstu skýrslu sinni sem fjallar um þróun samfélags til næstu 15–20 ára, með áherslu á atvinnu-, umhverfis-, byggða- og lýðfræðiþætti og áhrif þeirra á tekju- og útgjaldaþróun ríkisins. Til þessa hafa opinberir aðilar að mjög takmörkuðu leyti reynt að greina með skipulegum hætti líklega þróun til lengri tíma en slík greining er nauðsynleg til að skapa betri forsendur til að marka stefnu í mikilvægum málum. Einnig er slík greining nauðsynleg til að treysta betur samhengi ákvarðana til skemmri tíma við markmiðssetningu og horfur til lengri tíma. Með góðri greiningu er til að mynda hægt að meta áhrif fjórðu iðnbyltingarinnar á lykilatvinnuvegi og tækifæri til uppbyggingar og það má spá fyrir um hvaða menntun og hæfileika og þekkingu þarf til að tryggja áframhaldandi velsæld samfélagsins í breyttu umhverfi. Allt þetta helst auðvitað í hendur. Í skýrslunni sem kom út á föstudaginn er farið yfir fjöldamörg atriði á breiðum grunni, byggt á spurningum til sérfræðinga og almennings og svörum þeirra ásamt athugun á fræðunum. Það er verið að horfa á mjög stutt tímabil, 2030–2040, en vænta má að í reynd muni niðurstöður könnunarinnar lýsa betur áframhaldandi ferli sem við munum sjá raungerast smám saman yfir lengri tíma. Eðli málsins samkvæmt er ekki hægt að spá fyrir um framtíðina með mikilli vissu en ef það eru örlög okkar að hafa rangt fyrir okkur er alla vega hægt að hafa rangt fyrir sér á eins gagnlegan hátt og hægt er. Ég vil endilega hvetja þingmenn og aðra til að kynna sér þessa stuttu skýrslu. Hún er mjög skemmtileg og ekki síst vegna þess sem Richard Buckminster Fuller sagði á sínum tíma, að við eigum að vera arkitektar framtíðarinnar en ekki fórnarlömb hennar.
Virðulegi forseti. Fyrir helgi kom umboðsmaður Alþingis á sameiginlegan fund fjögurra þingnefnda til að kynna fyrir okkur fyrstu heimsóknarskýrslu sína vegna svokallaðs OPCAT-eftirlits. OPCAT-eftirlit byggist á valfrjálsri bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bókun sem segir fyrir um sjálfstæðan eftirlitsaðila í aðildarríkjum samningsins. Sá gerir úttekt á stöðum þar sem fólk er svipt frelsi sínu til að sporna gegn hættu á pyndingum og annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu. Fyrsta heimsókn umboðsmanns Alþingis í því eftirliti var á spítalann Klepp en þar tók hann út réttargeðdeild, öryggisgeðdeild og sérstaka endurhæfingardeild. Skýrslan er umfangsmikil og vel unnin en í henni má finna ábendingar um ýmsa misbresti á lögum sem sú sem hér stendur hefur bent á í þessum ræðustól í nokkurn tíma. Í skýrslunni kemur fram að engin lagaheimild sé til fyrir beitingu þvingana gagnvart þeim sem dæmdir hafa verið til þess að vistast gegn vilja sínum á réttargeðdeild. Þar kemur einnig fram að mun skýrari lagaheimildir vanti til að beita vistmenn á öryggisgeðdeild og endurhæfingardeild þeim þvingunum sem þar eru notaðar til þess að ýmist þvinga lyfjagjöf eða tryggja öryggi á deildinni. Virðulegi forseti. Þetta er mjög alvarleg staða og skýrt brot á mannréttindum þeirra sem vistaðir eru á þessum stofnunum. Við eigum öll sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin líkama. Við eigum öll rétt á friðhelgi einkalífs. Réttarríkið fyrirskipar að ekki megi ganga á þann rétt af hálfu hins opinbera nema með heimild í lögum, en hún er ekki til staðar. Löggjafinn hefur engu um þetta skeytt í áratugi þrátt fyrir endurtekin tilmæli Evrópunefndar um varnir gegn pyndingum sem hefur bent á óskýrar og ónógar lagaheimildir fyrir beitingu þvingana frá árinu 1994. Herra forseti. Skýrsla umboðsmanns sýnir svart á hvítu að grundvallarmannréttindi fólks með geðrænan vanda hafa verið hunsuð í áraraðir. Það er þó von í þeim málaflokki því á síðasta vori samþykkti þetta þing að skipa sérstaka nefnd til að endurskoða þessi ólög. [[Forseti hringir.]]Það er vel því að nú er mál að linni.
Virðulegi forseti. Í reglum um fundi fastanefnda kemur fram að minni hlutinn á að jafnaði að hafa eigi skemmri frest en tvo daga til að skila nefndaráliti. Ég minnist á þetta því enn og aftur gerist það í afgreiðslu fjárlaga eða fjármálaáætlunar að fjárlaganefnd afgreiðir meirihlutaálit sitt og svo einungis degi seinna er hafin umræða. Það barst mér til eyrna að eitthvert samkomulag hefði verið gert um að þetta væri í lagi. Það er hins vegar ekki satt, ég mótmælti því alltaf og krafðist þess alltaf að fá þessa tvo daga, a.m.k. þessa tvo daga, til að klára nefndarálit. Ég hef gert þetta áður og held áfram að gera þetta því að í einu stærsta máli sem Alþingi tekur fyrir eigum við að sýna minni hlutanum þá kurteisi að nota a.m.k. lágmarkstímann sem er gefinn upp í reglum fastanefnda um meðferð mála. Það er sífellt verið að snuða minni hlutann um sinn tíma til að fara yfir umsagnir og nefndarálit meiri hlutans. Það er sífellt verið að troða málinu fyrr inn á fund þingsins en reglur segja til um. Þannig að sá orðrómur sem mér barst um að samkomulag hefði verið gert, og þess vegna væri þetta verið leyft, er ekki réttur. Ég hvet forseta til að kanna hvaðan sá orðrómur kom.
Virðulegur forseti. Ég ætla að vera á sömu nótum og tveir aðrir þingmenn og ræða um Sjúkratryggingar Íslands. Það virðist vera ófriður í kringum þá stofnun þessa dagana og í rúmt ár hefur ekki verið gengið frá samningum við hjúkrunarheimilin sem er afar vond staða. Rekstur heimilanna er í járnum og mörg sveitarfélög greiða verulegar upphæðir með rekstrinum. Mér er kunnugt um fámenna hreppi sem eiga inni upp undir 70 milljónir hjá dvalarheimilunum. Þá hefur stofnunin ákveðið að taka út smæðarálagið sem hefur valdið mörgum minni heimilum miklum erfiðleikum í rekstrinum. Þetta er það naumt að það getur skilið á milli feigs og ófeigs í rekstrinum að smæðarálagið sé greitt eins og var. Við höfum ekki fengið neina skýringu á því hvað hafi orðið um þá peninga sem þar spöruðust, ef hægt er að tala um það í þessu tilfelli. Ég tek líka undir það sem hér hefur komið fram og hef áhyggjur af því að ekki séu kláraðir samningar við sjúkraþjálfara og sérfræðilækna sem og hjúkrunarheimilin. Það er líka mjög leiðinlegt og vont fyrir okkur að sjá það í blöðunum í morgun að Sjúkratryggingar Íslands hafi kært sjúkraþjálfara til Samkeppnisstofnunar. Mér finnst að þegar mál eru komin á þennan stað sé það ekki sæmandi verklagi okkar að við séum komin þangað. Við höfum haft nógan tíma til að gera þessa samninga og ég hvet Sjúkratryggingar Íslands eindregið til að setjast við samningaborðið með samtökum um rekstur hjúkrunarheimila og sveitarfélögunum, sérfræðilæknum og sjúkraþjálfurum og klára þá samninga sem fyrst.
Herra forseti. Um langt árabil hefur vaxtaokur á Íslandi verið heimilum og fyrirtækjum fjötur um fót en það hefur orðið nokkur breyting á síðustu mánuðina. Það má segja að með nýjum seðlabankastjóra hafi sannast að nýir vendir sópa best því að meginvextir bankans hafa lækkað úr 4,5% í mars í 3% nú. Það gæti hins vegar verið stöðvun á þeirri þróun vegna þess að hingað bar að dyrum gest sem var hér landstjóri á árunum 2009–2013, þ.e. fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem lét þess getið að nú væri nóg komið. Það kemur þá í ljós við næstu vaxtaákvörðun hver raunverulega stjórnar vöxtum á Íslandi, hvort það er peningastefnunefnd Seðlabankans eða Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. En það sem hefur ekki fylgt þessari þróun eru vaxtakjör viðskiptabankanna. Þau hafa sáralítið breyst og það er út af fyrir sig merkilegt vegna eignarhaldsins á bönkunum. Maður hefði haldið að þeir aðilar sem sýsla með bankana, alla vega tvo af þremur, væru hinir sömu og lofuðu aðilum vinnumarkaðarins að hér yrði gerð bragarbót á útlánavöxtum bankanna. Það sem Seðlabankinn hefur lagt til nú þegar hlýtur því að vera brýning til viðskiptabankanna um að gyrða sig í brók og aðlaga vaxtakjör að seðlabankavöxtum. Svo megum við ekki gleyma því að þrátt fyrir að stýrivextir séu lágir, 3%, eru þeir enn þá hinum megin við núllið í nágrannalöndunum. Það er enn þá nokkur leið að fara áður en við getum farið að hrósa Seðlabankanum í hástert fyrir stefnu hans.
Virðulegi forseti. Sjúkratryggingar Íslands hafa ákveðið að fela Ríkiskaupum að bjóða út sjúkraþjálfun á höfuðborgarsvæðinu og er það í samræmi við lög um opinber innkaup sem sett voru samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014. Þessi lög eru mikilvæg því að hagkvæm innkaup eru forsenda fyrir góðri nýtingu á almannafé. Félag sjúkraþjálfara hefur bent á marga agnúa á þessari aðferð. Það sem skiptir mestu máli er náttúrlega að fá góða niðurstöðu, bæði fyrir þá sem þjónustuna þiggja og líka fyrir ríkið sem niðurgreiðir hana. En á þá heilbrigðis- og félagsþjónusta að falla undir opinber innkaup og lög um hana? Norðurlöndin hafa tekið upp lög, sömu lög eða sömu tilskipun um opinber innkaup, en þau hafa sett sérstaka umgjörð um heilbrigðis- og félagsþjónustu. Í Noregi eru til að mynda ákvæði í lögum um opinber innkaup sem fjalla um útboð á heilbrigðis- og félagsþjónustu sem segir að setja skuli reglugerð um sérstöðu heilbrigðis- og félagsþjónustu. Leggja skal áherslu á fjölbreytni, gæði, samfellu og þátttöku notenda í þjónustunni. Virðulegi forseti. Ég tel það vera skynsamlega nálgun og ættum við sem fámenn þjóð að fara sömu leið. Strax eftir að ný ríkisstjórn tók við völdum var greiðsluþátttökukerfinu breytt þannig að fleirum var gert kleift að nýta sér þjónustu sjúkraþjálfara. Það er líka á stefnuskránni að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu. Heilbrigðis- og félagsþjónusta er viðkvæmur málaflokkur. Þess vegna getum við ekki nálgast hann á sama hátt og jarðgangaverkefni eða aðrar stórar vegaframkvæmdir á vegum ríkisins. Annað á við um vörukaup til heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðis- og félagsþjónustu verður alltaf að nálgast með sérstökum aðferðum og reglum.
Virðulegur forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að vekja athygli á máli sem ég verð að viðurkenna að hefur pirrað mig nokkuð síðan ég kom inn á Alþingi fyrir réttum tveimur árum. Í janúar 2012 bárust fréttir af því að risastórt grjót væri komið fyrir utan Alþingishúsið. Síðan bárust fréttir af því að þar væri á ferð Svarta keilan, sem svo var kölluð, minnisvarði um borgaralega óhlýðni eftir listamanninn Santiago Sierra. Sá ágæti listamaður kallar sig andófslistamann en væntanlega er það ekki lögverndað starfsheiti. Öll skilaboð frá Alþingi, alveg frá upphafi þessa gjörnings, hafa verið þau að verkið ætti ekki heima þarna. Reykjavíkurborg hefur auðvitað sent Alþingi, og þá yfirstjórn þess, hefðbundin skilaboð um að hafa sig hæga. Mig langar að vísa í orð þáverandi 1. varaforseta, Ragnheiðar Ríkharðsdóttur, sem sagði í maí 2012 að það væri stílbrot að setja þetta niður á Austurvelli. Það var einróma samþykkt í forsætisnefnd að verkið styngi í stúf við heildarmynd Austurvallar og er það haft eftir Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Reykjavíkurborg tók sig til, flutti svörtu keiluna um nokkra metra og nú stendur hún fyrir framan Skála Alþingis. Mig langar að vísa því til forseta Alþingis og forsætisnefndar að hlutast til um að taka upp samtal við Reykjavíkurborg þar sem markmiðið og niðurstaðan verði sú að grjóthnullungurinn, þessi svokallaða svarta keila, verði fluttur af Austurvelli. Þetta svokallaða listaverk á ekkert heima hér. Fyrir mig get ég sagt: Ég vil þetta burt og fyrsti tíminn er bestur hvað það varðar. Það væri við hæfi í aðdraganda jóla - þar sem Listasafn Reykjavíkur hefur metið verkið á 25 milljónir fyrir nokkru - að semja við listamanninn um að selja það og veita ágóðanum til Mæðrastyrksnefndar. Hann hefur örugglega ekki á móti því.
Virðulegi forseti. Störf okkar í Norðurlandaráði eru mörg og mikilvæg og ég ætla að kynna hér það sem við í flokkahópi hægri manna vorum m.a. að gera á nýafstöðnu Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi. Lýðræði er okkur öllum mikilvægt og hefur okkur orðið tíðrætt um það á þessu þingi sem og á Norðurlandaráðsþinginu. Lýðræði er best tryggt með því að hvert ríki sinni grundvallarskyldum sínum með því að halda uppi lögum og reglum og tryggja þannig öryggi borgaranna. Trú á réttarríkið er mikilvæg lýðræðinu og hefur sú trú verið ríkjandi meðal norrænna borgara. Þó eru teikn á lofti um að þessi trú fari dvínandi og auknar áhyggjur séu af glæpum. Við í flokkahópi hægri manna á Norðurlandaráðsþinginu lögðum því til í þessu ljósi tvær tillögur. Annars vegar lögðum við til að Norðurlandaráð beindi þeim tilmælum til ríkisstjórna Norðurlanda að norrænu löndin tækju upp samræmda stefnu með tilliti til áhættuþátta tengdum dreifingaraðilum 5G búnaðar, að norrænu löndin samhæfðu aðgerðir og afstöðu sína í alþjóðlegum samningum vegna öryggissjónarmiða tengdum útfærslu 5G netsins, að norrænu löndin leituðust við að halda hvert öðru upplýstu um þróun 5G mála innan ESB og NATO og að norrænu löndin sköpuðu forsendur til að meta ásamt öðru öryggisatriði við innkaup eða útboð á viðkvæmum innviðum. Hins vegar lögðum við fram þingmannatillögu um aukið öryggi með New York-líkaninu, að Norðurlöndin skoði hvaða lærdóm megi draga af New York-líkaninu og hvernig nýta megi þann lærdóm í norrænu löndunum. Aðferðin sem notuð var er byggð á því að sé rúða brotin án þess að verða löguð líði ekki á löngu þar til önnur verði brotin. Ég vona að tillögurnar fái góðar undirtektir innan Norðurlandaráðs og að íslensk stjórnvöld sýni þessum tillögum áhuga.
Herra forseti. Greta Thunberg skaut föstum skotum að Norðurlöndunum um leið og hún afþakkaði umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs á dögunum. Hún sagði að lítið lægi á bak við orðagjálfur Norðurlanda í umhverfismálum. Það skorti hins vegar ekkert á að Norðurlöndin gortuðu yfir því sem þau þó gerðu, það skorti ekki falleg orð. Þetta er einmitt tilfinningin sem ég fæ þegar íslenskir ráðamenn tala um aðgerðir sínar. Aldrei hefur nokkur ríkisstjórn lagt eins mikið til loftslagsmála, segja þau, eins og það séu fréttir til að hrópa húrra fyrir. Það væru hins vegar fréttir ef ríkisstjórnin hefði ekki lagt meira en aðrar ríkisstjórnir til þessara mála. Losun gróðurhúsalofttegunda hefur vaxið hér á landi en ekki minnkað eins og til stóð. Staðreyndirnar tala sínu máli og sýna að loftslagsmálin snúast ekki um val á lífsstíl heldur um lífið sjálft. Allir verða að vera með og þess vegna þurfa stjórnvöld að vinna samhliða að mannréttindum og auknum jöfnuði. Fólk sem nær ekki endum saman um mánaðamót þolir ekki frekari álögur. Við stjórnmálamenn getum gert málamiðlanir okkar á milli en við getum ekki gert málamiðlun við loftslagið eins og við vorum rækilega minnt á á þingi Norðurlandaráðs. Hamfarahlýnun er staðreynd og veldur æ meiri skaða. Stjórnmálamenn verða að vera óhræddir við að leiða óumflýjanlegar samfélagsbreytingar. Almenningur er tilbúinn til að gera ýmislegt og leggja ýmislegt á sig fyrir komandi kynslóðir, það hafa kannanir sýnt. En stjórnvöld þurfa að vísa veginn með raunhæfum aðgerðum þar sem almenningur hefur krefjandi, árangursríkt en viðráðanlegt hlutverk. Sama á við um fyrirtæki og stofnanir. Við stjórnmálamenn eigum að leggja áherslu á að byggja upp samkennd og sátt um óumflýjanlegar breytingar og breytingar á neysluvenjum okkar.
Virðulegur forseti. Ég ætla að nota þetta tækifæri til að ræða mál sem ég hef svo sem rætt áður í ræðustól, um réttindi en ekki síst skyldur foreldra til að sinna börnum sínum eftir skilnað. Ég hygg að löggjafinn og þeir sem skipað hafa þennan sal hér á undan okkur hafi lagt sig alla fram við að gera löggjöfina þannig úr garði að börn hafi réttindi til að vera hjá báðum foreldrum sínum og foreldrarnir eigi að geta sinnt börnum sínum þrátt fyrir að hafa skilið. En því miður hefur tölvan svolítið sagt nei þegar kemur að þessum efnum í ljósi þess að Þjóðskrá Íslands, sem heldur utan um hagi fólks hér á landi, er enn með í gangi eldgamla aðferð sem nefnist fjölskyldunúmer og var í raun aldrei hugsuð til að sinna því hlutverki að miðla upplýsingum um hver fari með forræði fyrir börnunum. Þannig hefur það komið fram, í svari frá hæstv. heilbrigðisráðherra til mín við fyrirspurn, að í raun hafi Sjúkratryggingar Íslands brotið persónuverndarlög þegar stofnunin sendir upplýsingar um heilsufar barna inn á heimili en þær eru ekki skráðar á barnið sem ekki er orðið 18 ára, ekki skráðar á foreldrið sem fer með forræðið yfir barninu heldur stjúpforeldri, elstu kennitöluna á heimilinu. Það er náttúrlega með ólíkindum að árið 2019 séum við enn að glíma við einhver svona kerfislæg vandamál. Góðu fréttirnar eru þær að fyrir þinginu liggur frumvarp, mál nr. 101, um skráningu einstaklinga, sem á að hluta til að taka á þessu máli og heimila loksins Þjóðskrá að afla upplýsinga og dreifa upplýsingum um vensl þannig að þær upplýsingar liggi fyrir hver fari með forræði barnanna og viðkomandi stofnanir og fyrirtæki geti þá fengið þær. Ég vil nota þessar síðustu sekúndur til að hvetja banka, tryggingafélög og allar þær stofnanir sem þurfa að senda út svona upplýsingar að aðlaga kerfi sitt að því að þeir geti [[Forseti hringir.]]miðlað áfram þessum upplýsingum því að núverandi ástand er algerlega óþolandi.
Hæstv. forseti. Við erum að hefja 2. umr. fjárlaga. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Frumvarpinu var vísað til nefndarinnar að lokinni 1. umr. 16. september sl. Nefndin byrjaði að venju umfjöllun sína á því að senda málið til umsagnar og hélt síðan fund með fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem farið var yfir greinar frumvarpsins. Svo fylgdu fundir með öðrum ráðuneytum þar sem farið var yfir áformuð ríkisútgjöld málefnasviða og málaflokka tilheyrandi ráðherra hvar ábyrgðin liggur. Þá tók við yfirferð umsagna og móttaka umsagnaraðila og voru fjölmargar umsagnir mjög gagnlegar að þessu sinni, vandaðar og ítarlegar, og samtalið sem nefndin á við umsagnaraðila er mikilvægur liður í því ferli öllu. Það er auðvitað mismunandi eftir eðli umsagna hvernig nálgunin er, allt frá efnahagsmyndinni og mismunandi sýn og áherslur, ekkert síður en umfjöllun um tiltekin útgjöld og forgangsröðun útgjalda. Þeir aðilar sem komu á fund nefndarinnar eru taldir upp í nefndaráliti meiri hlutans. Forsendur frumvarpsins byggja á maíhagspá Hagstofunnar en frá 1. umr. hefur komið fram ný hagspá, þann 1. nóvember sl., og fengum við í hv. fjárlaganefnd fulltrúa Hagstofunnar á fund nefndarinnar til að fara yfir helstu breytingar frá fyrri hagspá, þeirri hagspá sem liggur til grundvallar frumvarpinu. Um þennan hluta ferlisins vil ég segja, virðulegi forseti, að það er í mínum huga afar mikilvægt fyrir nefndina að fá vandaðar umsagnir og eiga þetta samtal við mismunandi aðila um leið og við sjáum að frávik frá fjármálaáætlun í upphaflegu frumvarpi eru lítil, enda beinlínis gert ráð fyrir því í lögunum að fjárlagafrumvarp hvíli á áætluninni sem unnin er að vori. Smám saman, eftir því sem við höldum lengra með ferlið sem lögin mæla fyrir um og áætlanir verða fastmótaðri, verður umfang fjárlagafrumvarps og breytinga á milli umræðna umfangsminna, helst viðbrögð við nauðsynlegum breytingum og hagspá. Þessi birtingarmynd er smám saman að teiknast upp með hverjum fjárlögum og eðlilegt að spyrja sig út í þá vegferð og alla þá vinnu sem nefndin leggur á sig, hvort hún sé þess virði og sé raunverulega að skila sér fyrir þá aðila sem fjárlögin snúa að, sem er auðvitað fólkið í landinu. Ég vil segja já, hún er okkur afar nauðsynleg og mikilvæg þrátt fyrir allt. Þetta er samhangandi stefnumótunarferli og rökin sem fylgja umsögnum og samtali skila sér áfram, ef ekki í hreinum breytingartillögum þá til þingsins og áfram til ráðherra og hefur áhrif á stefnumótandi ákvarðanir til framtíðar. Ég held hins vegar, virðulegi forseti, að við ættum öll að huga að því hvernig við getum gert ferlið skilvirkara fyrir þingið. Ég nefni aukið svigrúm til að taka annan hring með ráðuneytum eftir að umsagnarferli lýkur. Nefndin reynir auðvitað að fylgja eftir samtali með því að kalla eftir frekari gögnum og upplýsingum í formi minnisblaða og slík vinna myndi jafnvel nýtast enn betur. Nefndin hefur í meira mæli nú kallað eftir viðbótargögnum og upplýsingum en oftast áður og hef ég það frá riturum nefndarinnar. Ein hugmynd til að skapa þetta rými væri t.d. að færa hagspá framar í tíma, til að mynda apríl, október fremur en maí, nóvember eins og nú er eða jafnvel, þar sem þetta eru jú áformaðar heimildir inn á næsta ár og byggja á spám sem sveiflast, að miða við eina spá. Ég velti því upp til umræðu. Að venju bárust hinar ýmsu beiðnir um fjárframlög, fjárbeiðnir. Hefur nefndin í auknum mæli til samræmis við lög um opinber fjármál vísað þeim til viðeigandi ráðherra um leið og þær eru skráðar. Mælist nefndin til að ráðherrar viðkomandi málaflokka fari yfir þessar beiðnir, meti þær út frá stefnumörkun í hverjum málaflokki og geri eftir atvikum samning eða leggi málefninu lið og er mikilvægt að ráðherra taki í auknum mæli upp það verklag í samræmi við lögin. Nokkur verkefni eru tilgreind í breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til um tímabundið framlag og ráðherrar ættu að taka inn í sína ramma með samningi eða þar sem það er viðbót við eða þarf að endurskoða fyrirliggjandi samninga. Eins og gert er ráð fyrir í lögum um opinber fjármál er tölugrunnur fjármálaáætlunar sundurliðaður með nákvæmari hætti og málefnasvið brotin niður á ráðuneyti og málaflokka í frumvarpinu. Í kafla 5.3 í greinargerð frumvarpsins koma fram útgjaldabreytingar frá fjármálaáætlun. Eins og ég gat hér um er um minni háttar frávik að ræða frá áætlun til fjárlagafrumvarps og má segja að þar raungerist sú festa og langtímahugsun í ríkisfjármálum sem ætluð var með lögunum. Það vill brenna við, virðulegi forseti, við 2. umr. fjárlaga og með áherslunni á breytingar eðli máls samkvæmt, að meginmarkmið og áherslumál hæstv. ríkisstjórnar sem birtast í frumvarpinu - ég ætla ekki að segja að þau gleymist en það má halda þeim til haga fyrir samhengi hlutanna. Þær breytingartillögur sem við erum að ræða í raun og veru eru um 1% af heildarumfangi fjárlaganna og þær rekur meiri hlutinn í nefndaráliti sem ég vísa til, en nefni hér skattalækkanir og breytingar á tekjuskattskerfi í samræmi við lífskjarasamninginn til að tryggja jafnan ávinning allra tekjuhópa af framleiðniaukningu og auka sérstaklega ráðstöfunartekjur tekjulægri hópa. Tryggingagjaldið er lækkað um 0,25 prósentustig á næsta ári sem er seinni hluti 0,5 prósentustiga heildarlækkunar á tveimur árum. Fæðingarorlof lengist og við sjáum þegar jákvæð viðbrögð og eru framlög nú einnig aukin á milli umræðna til að bregðast við því. Barnabætur eru auknar og stofnframlög til íbúðabygginga eru hækkuð. Þá er myndarleg aukning til fjárfestinga eins og fram kemur í fjármálaáætluninni og er brýnt að ekki myndist langtímafjárfestingarhalli sem gengur gegn markmiðum um sjálfbærni opinberra fjármála. Veigamestu verkefnin eru bygging nýs Landspítala sem reyndar eru nú lækkuð um 3,5 milljarða vegna tímatafar eða hliðrunar á milli fjárlagaára, kaup á þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna, áframhaldandi uppbygging hjúkrunarheimila, smíði nýs hafrannsóknarskips og bygging Húss íslenskunnar. Við þær kringumstæður sem við búum við í hagkerfinu er afar mikilvægt að setja aukinn kraft í opinbera fjárfestingu og í frumvarpinu er gert ráð fyrir fjárfestingu upp á liðlega 72 milljarða kr. sem er tvöföldun frá árinu 2017. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við lög nr. 123/2015, um opinber fjármál. Í 16. gr. þeirra laga er tilgreint hvernig tölugrunnur frumvarpsins er byggður upp og settur fram. Í 14. gr. kemur fram að það skuli vera í samræmi við markmið fjármálaáætlunar. Við endurskoðun fjármálastefnu í vor var dregið úr fyrri áformum um afgang af heildarafkomu hins opinbera í samræmi við breyttar efnahagshorfur. Meðal áhersluatriða var að stuðla að því að aðhaldsstig opinberra fjármála yki ekki á samdrátt eða hjöðnun hagvaxtar umfram þá aðlögun sem hagkerfið gengur í gegnum. Til þess að auka sveigjanleika var gert ráð fyrir sérstöku óvissusvigrúmi sem nemur 0,8% af vergri landsframleiðslu og nær til áranna 2019–2022. Það reyndist afar jákvætt skref, enda hefur komið í ljós að nauðsynlegt er að nýta það í ljósi nýrrar hagspár sem Hagstofan gaf út 1. nóvember sl. Maður veltir því auðvitað fyrir sér hversu nákvæmlega í raun við tökum mið af spám milli afgreiðslu ríkisfjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps og svo á milli umræðna eins og raunin er. Lykilatriðið er að við höfum sniðið ríkisfjármálastefnuna þannig að sveigjanleikinn er í stefnunni, líkt og fjármálaráð hefur ítrekað kallað eftir í umsögnum sínum. Við sjáum að þess vegna halda áætlanir betur eins og við sjáum í mjög litlum frávikum frá fjármálaáætluninni yfir í fjárlagafrumvarp. Afkomumarkmiðin eru þannig til þess fallin að fá sjálfvirka sveiflujöfnun fram í ríkisfjármálum, gjöldum og tekjum. Afkomumarkmiðin vinna þannig á móti sveiflunni, hjaðnandi hagvexti eins og kemur fram í spánni, þ.e. frá fyrri spá um 2,6% hagvöxt í 1,7% hagvöxt, og leitar þannig jafnvægis. Þá hefur breytt verðbólguspá um 2,6% frá 3,2% í forsendum frumvarpsins áhrif til endurmats tekna og gjalda nú. Meginmarkmið ríkisfjármála koma fram í ríkisfjármálaáætlun en í fjárlagafrumvarpinu er fyrst og fremst verið að útfæra ramma áætlunarinnar til eins árs í senn. Þannig ýta afkomumarkmiðin með innbyggðu óvissusvigrúmi undir heildareftirspurnina og vinna þannig í átt að jafnvægi, auknum stöðugleika og þau auka líkur á að sjálfbærni opinberra fjármála verði viðhaldið til lengri tíma litið. Það er einnig athyglisvert og jafnframt mikilvægt að ríkisfjármálaáætlun og peningastefna vinna í takt. Hægt er að finna ummæli og skýrslur til staðfestingar á því og telur meiri hlutinn mikilvægt að draga það fram vegna þess að þetta hefur ekki verið raunin til margra ára, þau skilaboð að peningastefna og fjármálastefna vinni í átt að sömu markmiðum. Ef við vísum í nóvemberhefti Peningamála Seðlabanka Íslands er þar að finna þjóðhagsspá sem er áþekk spá Hagstofunnar og m.a. umfjöllun um markmið fjárlagafrumvarps og aðgerðir í ríkisfjármálum og slíkt samspil þar á milli. Fram kemur að aðgerðir í ríkisfjármálum auka ráðstöfunartekjur heimila og örva eftirspurn með lækkun skatta og auknum tilfærslum sem nema samtals 90 milljörðum kr. á árinu 2020–2022 eða um 2,7% af vergri landsframleiðslu. Þessi slaki á aðhaldsstigi í ríkisfjármálum mun auka ráðstöfunartekjur og almenn eftirspurn mun aukast. Seðlabankinn ætlar að þetta muni skila 0,5% framlagi til hagvaxtar og um 2% í einkaneyslu á árunum 2020–2022. Seðlabankinn metur það svo að samkvæmt endurskoðuðum afkomutölum Hagstofunnar á síðasta ári hafi slaknað á aðhaldsstigi ríkisfjármála eins og það er mælt með hagsveifluleiðréttum frumjöfnuði ríkissjóðs meira en fyrra mat gaf til kynna. Það sé til þess fallið að styðja betur við þjóðarbúskapinn á samdráttarskeiði. Eins og við þekkjum hafa á sama tíma meginvextir Seðlabankans lækkað töluvert undanfarna mánuði og eru nú 3% og hafa því lækkað um 1,5 prósentustig frá því í maímánuði og hafa ekki verið lægri frá árinu 1995. Að öllu því sögðu, virðulegur forseti, hafa breyttar forsendur hagvaxtar og verðlagsáhrif til endurmats tekna og gjalda auk þess sem nýrri upplýsingar um innheimtu skatta liggja fyrir og þróun útgjalda minnt okkur á að fjárlagafrumvarpið er í raun þar til lögfest - eins og í bókhaldi almennt, því er lokað og gert upp - lifandi plagg og við færumst nær því sem gerist dag frá degi. Það má segja að við horfum til þess hér við uppfærslu og endurmat og með þeim breytingartillögum sem við leggjum til á tekju- og gjaldahlið. Áætluð heildaráhrif breytinga á frumjöfnuð eru 10.456,4 millj. kr. og frumtekjur lækka um 9.673 millj. kr. og gjöldin aukast um 783,4 millj. kr. Vaxtajöfnuðurinn batnar með lægri verðbólgu og lægri vöxtum þar sem gjöldin lækka meira en tekjurnar. Heildaráhrifin eru 378,3 millj. kr. Af ríflega 1.000 milljarða umfangi fjárlaga er þetta 1%, virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan má setja þá spurningu fram hvað og hvort það segi okkur eitthvað og er fróðlegt að skoða í samhengi tímans. Í öllu falli má setja fram þá tilgátu að þarna speglist sá agi og festa sem lagt var upp með með verklagi og fjárlagaferli í ramma laga um opinber fjármál. Við verðum áfram með myndarlegan afgang á frumjöfnuði eða tæplega 38 milljarða, sem er afar mikilvægt, og verkefnið er að vinna á vaxtabyrði ríkissjóðs. Það stingur eilítið að hafa náð með skynsamlegri fjárstjórn að vinna niður skuldir ríkissjóðs og náð þar verulegum og markverðum árangri á tiltölulega skömmum tíma, en vaxtabyrðin sé jafn há í samhengi hlutanna. Skuldahlutfallið stefnir í að fara, að frádregnum innstæðum, á næsta ári í 22% af vergri landsframleiðslu og er komið langt undir skuldaviðmið laganna. Það merkilega er að með svo sterkan frumjöfnuð getum við og áætlum, þrátt fyrir að gefa eftir afkomuna, að greiða áfram niður skuldir á næsta ári um 72 milljarða kr. Það er mikilvægt að halda því til að haga að frumjöfnuðurinn er sterkur áfram og jákvæður og hefur verið það um langa hríð, alveg frá 2012. Af áætlaðri tekjulækkun af minnkandi umsvifum vegur þyngst að skattar á tekjur og hagnað lækka um 7,3 milljarða kr. Mest munar um lækkun á tekjuskatti fyrirtækja vegna minni hagnaðar. Áætlað er að skattar á vöru og þjónustu lækki samtals um 5,1 milljarð kr. Þrátt fyrir það er gert ráð fyrir að virðisaukaskattur skili 1,3 milljörðum kr. meira en áður var áætlað, m.a. sökum þess að neysla Íslendinga erlendis dregst saman en neysla erlendra ferðamanna hérlendis dregst ekki saman og það er merkilegt. Áætlun flestra annarra veltuskatta lækkar. Fallið er frá áformum um 2,5 milljarða kr. skattlagningu á ferðaþjónustu auk þess sem ekki er gert ráð fyrir tekjum af urðunarskatti um sinn á meðan unnið er að útfærslu innheimtunnar. Áætluð innheimta af skattlagningu á bifreiðar hefur verið endurmetin og leiðir það til 900 millj. kr. lækkunar. Launastofn næsta árs verður 2,5% lægri vegna minni atvinnu og lægra launastigs og því er gerð tillaga um að tryggingagjöld lækki samtals um 2,6 milljarða kr. Aðrar tekjur lækka um 4 milljarða kr. og vegur þar þyngst 2,1 milljarðs kr. lækkun veiðigjalda á grundvelli vísbendinga um væntanlegan útreikning veiðigjalds á næsta fiskveiðiári. Álagning veiðigjalda miðast við rekstrarafkomu útgerðarfyrirtækja árið 2018 og þá var afkoman ekki góð í sögulegu samhengi, hagnaður sá lægsti síðan árið 2010. Það skýrist að hluta til af því að auknar fjárfestingar í sjávarútvegi leiddu til hærri afskrifta árið 2018. Þess má geta að ef veiðigjaldakerfið hefði byggst á eldri lögum hefði heildarinnheimta gjaldsins ekki numið hærri fjárhæð en 2 milljörðum kr. Með gildandi lögum um veiðigjöld er nú áætlað að innheimtan skili 5 milljörðum kr. á næsta ári. Lægra vaxtastig leiðir til 900 millj. kr. lægri vaxtatekna auk þess sem hagnaður ÁTVR var ofmetinn um 1 milljarð kr. í frumvarpinu. Á móti þessum lækkunum vegur 4,8 milljarða kr. hækkun vegna sölu á losunarheimildum í eigu ríkisins, en að hluta til færist sala þeirra frá árinu í ár til næsta árs. Loks er tekjufærð 4,2 milljarða kr. endurgreiðsla frá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Endurgreiðslan er tekjufærð þar sem um er að ræða framlög fyrri ára sem reyndust of há mörg ár í röð. Frumgjöldin aukast um 783 milljarða en heildargjöldin lækka samtals um 542 milljarða kr. þar sem vaxtagjöld lækka um 1.325 millj. kr. Til lækkunar vegur mest endurmat á framkvæmdaáætlun fyrir nýjan Landspítala en framkvæmdir hafa gengið hægar en forsendur frumvarpsins gerðu ráð fyrir og því er gerð tillaga um 3.500 millj. kr. lækkun af þeim sökum. Næstmest vegur endurreikningur á launa-, gengis- og verðlagsliðum fjárlaga, einkum vegna lægri verðbólguspár. Til hækkunar munar mest um 1.878 millj. kr. útgreiðslu úr Ábyrgðasjóði launa og því næst 1.300 millj. kr. sem skýrist af vanáætluðum útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs, bæði vegna fyrirhugaðrar lengingar orlofs en ekki síður vegna þess að fleiri foreldrar nýta sér réttindi í sjóðnum, sem verður að teljast, virðulegi forseti, afar jákvætt þar sem við erum þá að ná markmiðum með þessum breytingum. Til að styrkja rekstrargrunn sjúkrahúsa er bætt við 600 millj. kr. og mun ráðherra ráðstafa því fé með tilliti til rekstraráætlana sjúkrahúsa. Er því ætlað að bæta mönnun sjúkrahúsa en sérstaklega hefur skort á fulla mönnun hjúkrunarfræðinga á Landspítala og lækna á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Þá eru settar 300 milljónir til þróunarsamvinnu eins og naglfest var í nefndaráliti meiri hlutans við vinnu ríkisfjármálaáætlunar til þess að ná markmiðum um þróunarsamvinnu. Að sögðum þessum tillögum um breytingar á tekju- og gjaldahlið verður frumjöfnuður áfram sterkur með myndarlegan afgang upp á tæpa 38 milljarða en hann hefur verið jákvæður frá árinu 2012. Heildarafkoman verður neikvæð um 9.710,7 millj. kr. en það rúmast innan þess óvissusvigrúms sem fjármálastefnan leyfir. Hallinn nemur samkvæmt því um 0,3% af vergri landsframleiðslu en óvissusvigrúmið hljóðaði upp á hámark 0,8% af vergri landsframleiðslu. Ég vil segja, virðulegi forseti, að ríkisfjármálastefnan er þannig beinlínis hönnuð til að veita viðspyrnu í hagkerfinu. Nefndin hefur til glöggvunar á útgjaldaþróun tekið saman gögn um þá þróun allt frá árinu 2011 og má nýta þau gögn m.a. til að sjá í hvað peningarnir fara og hvernig vægi einstakra málefnasviða er að þróast í tíma. Þetta er mikilvægt, met ég, og mat mitt að fjárlaganefnd þurfi að vinna jöfnum höndum með slíkar upplýsingar og meta útgjöld ríkissjóðs og þróun þeirra með tilliti til grunngilda laganna, ekki síst sjálfbærni. Ef litið er til kjörtímabilsins frá 2017 hafa útgjöld ríkissjóðs hækkað um 158 milljarða kr. sem er 18,9% að raungildi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu breytingum tekna og gjalda sem verða á milli umræðna út frá hagþróun og breytingum á hagspá og hinu efnahagslegu mikilvægi og samhengi ríkisfjármálanna og verklags og ferli fjárlagavinnunnar. Ég ætla ekki að fjalla nánar um einstök málefnasvið en vísa til nefndarálits meiri hlutans og veit að kollegar mínir í meiri hlutanum munu fara nánar yfir það í ræðum og minni hlutinn örugglega líka í framsögu sinni og svo í umræðunni síðar í dag og andsvörum og vonandi verður sú umræða lífleg og gagnleg. Ég vil þó draga það fram að meiri hlutinn ákvað eftir gagnlegan fund nefndarinnar með fulltrúum Öryrkjabandalagsins að bregðast við nokkrum þáttum í umsögn þeirra og af samtali á þeim fundi. Meiri hlutinn leggur til 15 millj. kr. viðbótarframlag til Fjölmenntar, símenntunar- og þekkingarmiðstöðvar. Þá gerir meiri hlutinn tillögu um að falla frá 12,2 millj. kr. aðhaldskröfu sem gerð er í frumvarpinu á lið 27.30 um málefni fatlaðs fólks og fyrirhuguð lækkun til réttindagæslu þannig dregin til baka. Í umsögn Öryrkjabandalagsins er komið inn á desemberuppbót og samkvæmt reglugerð fá örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar greidda desemberuppbót sem nemur 30% af fjárhæð tekjutryggingar og heimilisuppbótar hvers lífeyrisþega. Meiri hlutinn áformar að leggja til breytingar við gerð fjáraukalaga ársins 2019, þar sem greiðslan fellur til á þessu ári, að þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem fá greidda desemberuppbót og eiga rétt á slíkri greiðslu verði einnig greidd sérstök viðbótargreiðsla, eingreiðsla, sem teljist ekki til tekna við útreikning bóta samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, húsnæðisbóta eða sérstaks húsnæðisstuðnings sveitarfélaga. Hér þarf auðvitað að meta hvort sú greiðsla sem lögð er til rúmist innan varasjóðs. Meiri hlutinn gerir ráð fyrir að hagur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega verði bættur með aukinni áherslu á starfsendurhæfingu og innleiðingu nýs greiðslukerfis fyrir fólk með skerta starfsgetu. Slíkar breytingar munu krefjast aukins fjármagns og það er mikilvægt að þær verði vel undirbúnar og innleiddar í góðu samráði við hagsmunasamtök öryrkja. Meiri hlutinn leggur áherslu á horft verði til sviðsmynda sem birtast í þeirri vinnu sem þverpólitískur starfshópur skilaði og ráðherra hefur til umfjöllunar og samráðs og í framhaldinu af þessu innleggi hér, skulum við segja, skili sú vinna árangri. Um aðrar tillögur meiri hlutans og umfjöllun um einstök málefnasvið vísa ég til nefndarálits og umræðunnar, sem ég vona og veit að verður uppbyggileg og gagnleg. Ég vil hins vegar í lokin koma að villu í texta sem ég óska eftir að verði leiðrétt. Efst á bls. 12 segir um Lánasjóð íslenskra námsmanna, virðulegi forseti: „Það hefur þó engin áhrif á útlán sjóðsins heldur er eingöngu gengið á handbært fé sem nemur rúmum 100 milljörðum kr.“ Hér er ef betur er að gáð um að ræða eigið fé en ekki handbært fé. Handbært fé sjóðsins nemur núna rúmum 13 milljörðum kr. Rétt setning er þá: Það hefur þó engin áhrif á útlán sjóðsins heldur er eingöngu gengið á eigið fé sem nemur rúmum 100 milljörðum. Ég kom í ræðu nokkuð inn á mikilvægi samspils peningamálastefnu og fjármálastefnu, sem er staðfest m.a. í Peningamálum Seðlabankans sem ég vísaði í, og hvernig ríkisfjármálastefnan, eins og hún er hönnuð nú, er til þess fallin að veita viðspyrnu og við fáum sveigjuna í stefnuna þannig að áætlunin haldi betur. Það er hægt að finna þessa staðfestingu víðar, m.a. í áliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eftir heimsókn til Íslands. Það sem er kannski athyglisverðast er að sjá að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að hagstjórnarviðbrögð stjórnvalda í kjölfar falls WOW air og fleiri efnahagsáfalla fyrr á árinu voru í senn rétt og hröð. Þar er vísað til slökunar í aðhaldi ríkisfjármálanna til skamms og millilangs tíma ásamt lækkun stýrivaxta. Hóflegar launahækkanir í kjarasamningum hafi einnig stuðlað að því að atvinnuleysi sé minna en það hefði ella orðið. Jöfnuður á íslenskum vinnumarkaði sé með þeim mesta í þróuðum hagkerfum. Styrkar stoðir íslensks efnahagslífs og trúverðugleiki hagstjórnaraðila hafi orðið til þess að milda niðursveifluna og hagkerfið sé þess vegna í stakk búið til að taka við sér á ný. Svipaða sögu má lesa út úr hækkun lánshæfismats Moody's þar sem vísað er í lækkun skulda og styrka umgjörð opinberra fjármála. Það eru tvær meginástæðurnar fyrir þeirri hækkun. Þetta nefni ég til viðbótar og staðfestingar á því, sem er ánægjulegt, að peningamálastefnan og ríkisfjármálastefnan vinna í takt. Ég vil að lokum þakka öllum þeim sem skipa hv. fjárlaganefnd og öflugum riturum nefndarinnar fyrir góða vinnu við frumvarpið. Að venju geri ég ráð fyrir að frumvarpið gangi til nefndarinnar fyrir 3. umr., en meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér liggja fyrir og skýrðar hafa verið og jafnframt gerð tillaga um á sérstökum þingskjölum. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Forseti. Samkvæmt frumvarpi sjávarútvegsráðherra á veiðileyfagjald annars vegar að mæta þeim kostnaði sem hið opinbera verður fyrir vegna sjávarútvegs og hins vegar á það að tryggja þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í afkomu veiðanna. Nú kemur í ljós að tekjur af veiðileyfagjaldi verða lægri en sá kostnaður og hlutdeild þjóðarinnar orðin að engu í gegnum veiðileyfagjaldið. Laxveiðimenn munu greiða meira fyrir sín veiðileyfi á næsta ári en stórútgerðarmenn. Mér finnst það vera skrýtin pólitík hjá stjórnarþingmönnum að fela sig á bak við reglur sem þeir sjálfir breyttu og við ásamt fleiri sögðum á sínum tíma að myndu þýða lækkun veiðileyfagjalds. Það er sláandi staðreynd að upphæð veiðileyfagjalds hefur lækkað um meira en helming síðan þessi ríkisstjórn tók við og það er hin pólitíska spurning sem við stöndum frammi fyrir, hversu hátt á veiðileyfagjald að vera, hversu hátt er sanngjarnt að það sé, miðað við afkomu í greininni sem hefur verið þokkalega góð, líka á árinu 2018. Mig langar því að spyrja, herra forseti: [[Forseti hringir.]]Af hverju stendur hv. þingmaður að fjárlagafrumvarpi sem gerir ekki ráð fyrir neinni beinni hlutdeild þjóðarinnar í afkomu [[Forseti hringir.]]veiðanna í gegnum veiðileyfagjöld og dugar ekki einu sinni fyrir kostnaði sem skattgreiðendur verða fyrir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu. Það er ágætt að hv. þingmaður komi inn á veiðigjöldin sem hann hefur verið duglegur við að segja þjóðinni að séu að lækka svo og svo mikið. Hv. þingmaður talar mikið um kostnað og hann verður að útskýra betur fyrir mér um hvað hann er að tala þegar hann talar um kostnað þjóðarinnar af þessu. Við erum að fá 5 milljarða áætlaða í ríkissjóð í tekjur af veiðigjöldum, það er þannig sem þetta er. Og eins og ég kom inn á í ræðu minni, ef eldri lög hefðu gilt þar sem við vorum fjær í tíma, sem er til bóta, hefði ekki verið tekið jafn mikið tillit til afkomu eða fjárfestingar sem til framtíðar litið er algjört lykilatriði fyrir afkomu fyrirtækja um allt land og atvinnusköpun og ég gæti lengi talið. Ég átta mig því ekki að öðru leyti á því hvað hv. þingmaður er að fara í þessari umræðu.
Herra forseti. Þetta er ósköp skýrt. Þegar þessi ríkisstjórn tók við völdum voru veiðileyfagjöldin 11,2 milljarðar. Þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram fyrir einungis tveimur mánuðum stendur það í 7 milljörðum. Nú liggur fyrir að þau eiga að lækka niður í 5 milljarða kr. Þetta er það sem ég er að tala um. Þetta er fyrirséð þróun. Þegar lögunum var breytt árið 2018 benti Samfylkingin ásamt Alþýðusambandinu og fleiri aðilum á að það myndi þýða lækkun veiðileyfagjalda. Þegar kemur að kostnaðinum vísa ég bara beint í frumvarp sjávarútvegsráðherra sem tiltekur í frumvarpi sínu um veiðileyfagjöld hvað felist í þeim kostnaði sem skattgreiðendur verða fyrir vegna greinarinnar. Það er 5,1 milljarður. Það er sem sagt hærra en þið treystið ykkur til að innheimta í veiðileyfagjöld á næsta ári og það finnst mér mjög sérkennilegt. Tilgangur veiðileyfagjalds er tvenns konar, að mæta kostnaði, sem það gerir ekki lengur, og veita þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í afkomu veiðanna. Þetta stendur beinlínis í greinargerð hæstv. sjávarútvegsráðherra. Það getur ekki verið skýrara, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Lykilatriðið er að við erum með sjálfbæran sjávarútveg. Við erum með sjávarútveg sem skilar tekjum til þjóðarbúsins. Það er lykilatriði. Hv. þingmaður vísar til þess að í aðdraganda þess að við breyttum lögunum hafi Samfylkingin bent á að tekjur af gjaldinu myndu lækka. Hið þveröfuga er að gerast og þar munar alveg 2 milljörðum. Gjaldið hefði verið 2 milljarðar, það munar 3 milljörðum. Ef við hefðum fylgt gömlu lögunum hefði gjaldið verið 2 milljarðar í staðinn fyrir 5 milljarða. [[Gripið fram í: … gamla kerfið óbreytt.]]Gamla kerfið óbreytt hefði skilað 2 milljörðum. [[Gripið fram í.]]Ný lög skila 5 milljörðum. Þess vegna settum við ný lög.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar ræddi mikið um þá miklu ábyrgð og festu sem væri í stjórn opinberra fjármála og ríkisfjármála, sér í lagi undir forystu þessarar ríkisstjórnar. Nú erum við tiltölulega nýkomin út úr umræðu í vor þar sem við þurftum að gefa ríkisstjórninni aukið svigrúm í afkomu vegna mikillar eyðslusemi og útgjaldaþenslu. Báknið hefur verið þanið með fordæmalausum hætti. Á síðasta ári afgreiddum við fjárlög sem áætluð voru með 28 milljarða afgangi, eða 1% af landsframleiðslu, en nú stefnir í að afkoma ríkisins verði a.m.k. í halla upp á 0,5% af landsframleiðslu þetta árið og ekki eru öll kurl komin til grafar þar enn þá. Enn erum við í mikilli óvissu um þróun efnahagsmála en ríkisstjórnin ætlar sér að leggja fram fjárlög fyrir árið 2020 með halla upp á 0,3–0,4% af landsframleiðslu sem nýtir nær allt það svigrúm sem ríkisfjármálin hafa samkvæmt fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Treystir hv. formaður fjárlaganefndar því að engin slík óvissa sé í efnahagslífinu fram undan að óhætt sé að tefla málum svo tæpt?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður spyr hvort ég treysti því að þetta haldi allt saman og hvort ekki sé einhver óvissa fyrir hendi. Óvissa er alltaf til staðar. Það er því mikilvægt að byggja upp stöðugleika þannig að við getum mætt óvissu. Ég sagði það í minni ræðu að óvissusvigrúmið hefði verið byggt inn í þessa ríkisfjármálastefnu, og það var farsælt skref, einmitt til þess að áætlanir héldu frekar, þannig að sveigjan er í stefnunni. Þess vegna segi ég að þessi ríkisfjármálastefna sé beinlínis hönnuð til að mæta sveiflunni eins og hún er. Það er þannig sem þetta virkar. Það er það sem fjármálaráð hefur ítrekað bent okkur á. Það sjáum við vera að virka núna. Það er ekki bara að það staðfestist í þeim spám sem við horfum á, enn er spáð hagvexti á næsta ári, 1,7%. Þar erum við vissulega að milda áhrifin. Þetta er staðfest í Peningamálum Seðlabankans og ég fór hér yfir fleiri aðila sem hafa staðfest það.
Herra forseti. Það er einmitt kjarni máls að óvissu verður ekki aflétt fyrr en ári er lokað, á árinu 2020. Eftir rúmt ár munum við sjá hvernig útkoman verður af þeim fjárlögum sem við ræðum hér. Þegar ríkisstjórnin er fyrir fram búin að eyða öllu óvissusvigrúminu er hún væntanlega að gera það í trausti þess að enga óvissu sé að finna í þjóðhagsspá næsta árs, að engri óvissu þurfi að mæta á næsta ári. Þá bendi ég aftur á að við ræddum í gær fjáraukalög sem sýndu 1,5% frávik í afkomu hins opinbera á milli ára af þeirri óvissu sem fylgdi efnahagsástandinu frá því að við kláruðum fjárlög í fyrra þar til við erum að byrja að ræða fjáraukalög fyrir árið 2019. Ég spyr þá: Hvað ætlar þessi ríkisstjórn að gera að ári liðnu ef óvissa reynist svipuð áfram eins og verið hefur, því að enn eru ekki öll kurl komin til grafar um það hversu djúp þessi niðursveifla verður?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég og hv. þingmaður erum alveg sammála um að óvissa verður alltaf til staðar í hagkerfi. Hagkerfið er bara mannlífið, það er lifandi. Vissulega erum við að byggja á áætlun, og ég kom inn á það í ræðu minni. Maður veltir því fyrir sér, þegar við erum einmitt í þessu fjárlagaferli, og mér finnst þetta góðar vangaveltur hjá hv. þingmanni, hversu nákvæm við eigum að vera í því að taka tillit til hagspáa með jafn skömmu millibili þegar við erum að horfa inn í árið. Við mætum hér aftur í janúar og fljótlega eftir það hefst vinna við ríkisfjármálaáætlun. Þá þurfum við að horfa inn í þetta. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að óvissa er víða í hagkerfum heimsins og hún hefur áhrif á stöðu okkar. Við þurfum að spá og spekúlera í þeirri óvissu sem teiknast upp. En það sem ég var að reyna að segja í fyrra andsvari og ítreka aftur er að við höfum byggt [[Forseti hringir.]]meiri sveigjanleika inn í ríkisfjármálastefnuna sem ég tel rétt til að mæta bætur óvissunni og láta áætlanir standa.
Virðulegur forseti. Ég tek hjartanlega undir gagnrýni hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar á veiðigjöldum, því að það er eitthvað galið við það að arðurinn sé síðan nýttur í fjárfestingar í staðinn fyrir að klára það sem auðlindagjald. Þetta er afnotagjaldið af auðlindinni, en útgerðin segir: Nei, ég ætla ekki að greiða til landsmanna. Ég ætla að nota hluta af því í fjárfestingar og þar af leiðandi borga minna. Þetta er fáránlegt. Að öðru: Hv. formaður fjárlaganefndar kom inn á tímasetningu þjóðhagsspár. Þá langar mig til að spyrja formanninn um tímasetningu fjármálaáætlunar. Hún verður væntanlega tiltölulega óheppileg vorið 2021, rétt fyrir kosningar, kemur í apríl og þingið er að fara að kveðja mjög skömmu fyrir kosningar. Það verður sama og enginn tími til að afgreiða fjármálaáætlun. Ég spyr hvort það sé ekki rétt að færa fjármálaáætlun einmitt framar á árið, jafnvel bara strax í febrúar. Og svo annað, [[Forseti hringir.]]einföld spurning: Erum við að fara eftir lögum um opinber fjármál?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil byrja á því að svara síðustu spurningunni fyrst: Já. Varðandi fjárfestingarnar og veiðigjöldin, að það sé mjög skrýtið. Ég er hjartanlega ósammála hv. þingmanni sem segir að það sé óeðlilegt að atvinnufyrirtæki byggi sig upp og við gerum ráð fyrir því að þau séu í færum til að endurfjárfesta. Þetta er eitthvað það mikilvægasta fyrir atvinnulíf okkar inn í framtíðinni. Ég bara skil ekki svona vangaveltur. Við þurfum að huga að atvinnulífi um allt land og öllum sjávarútvegsfyrirtækjum og þegar við skattleggjum slík fyrirtæki verður meðalhóf og jafnræði að vera leiðarljósið. Fyrirtækin verða að hafa tækifæri til að endurfjárfesta. Þetta er lykilatriði í uppbyggingu atvinnuvega. Varðandi tímasetningu fjármálaáætlunar vil ég biðja hv. þingmanninn að ítreka þá spurningu svo ég geti svarað henni. Ég tapaði aðeins anga af henni.
Virðulegur forseti. Til að þingið hafi nægan tíma til að fara yfir fjármálaáætlun að vori væri ekki eðlilegt að hún kæmi fram um leið og vorþing hefst í staðinn fyrir undir lok vorþings, ef kjarninn í fjárlagavinnu þingsins á að vinnast í fjármálaáætlun, ef það á að vera gagnsæi og viðspyrna, sem sagt að áætlanir haldi betur og þar fram eftir götunum, eins og hv. formaður sagði? Þá spyr ég einmitt hvaða áætlanir, því að þær sem við samþykkjum á lokametrum vorþings eru gríðarlega ógagnsæjar. Væri ekki eðlilegt að fjármálaáætlun kæmi fram fyrr á vorin? Það er mjög undarlegt að við erum með ákveðið afnotagjald fyrir auðlindir en af afnotagjaldinu dregst kostnaður. Ég væri alveg til í að borga skatt eftir kostnað heimilisins. Það væri fínt. En einhverra hluta vegna [[Forseti hringir.]]fá fyrirtæki alltaf að draga allan kostnað frá í rauninni réttmætu afnotagjaldi af auðlindum landsins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar spurningar varðandi tímasetningu fjármálaáætlunar. Það væri æskilegt að við værum fyrr í tíma að vinna fjármálaáætlun. Þá þurfum við einhvern veginn að finna út úr því hvernig er hægt að vinna þetta út í stofnanir. Ég held að það sé hægt að færa það nær í tíma. Ég held að það myndi muna um nánast hverja viku og þó að við næðum því bara um einn mánuð myndi það skipta máli. Ég tek undir með hv. þingmanni þar. Ég væri mikið til í að taka umræðuna um fjárfestingar og mikilvægi hennar. Þetta er algjört lífsspursmál, hvort sem við ræðum um heimili eða fyrirtæki. Með fjárfestingum erum við að búa í haginn til framtíðar, [[Forseti hringir.]]fyrir þjóð og fyrir alla sem koma að fyrirtækinu, starfsfólk og alla.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir ágæta framsögu. Ég vil koma aðeins inn á málefni Landspítalans við hv. þingmann. Landspítalinn er mikilvægasta og stærsta heilbrigðisstofnun landsins. Það hafa skapast miklar umræður um fjárhagsvanda spítalans undanfarið og sá vandi er margþættur. Yfirstjórn spítalans hefur kynnt fjárlaganefnd aðhaldsaðgerðir vegna halla á rekstri og ein af þeim aðgerðum er að falla frá sérstökum kjörum fyrir hjúkrunarfræðinga vegna langvarandi mönnunarvanda á spítalanum. Nú stendur til að leggja það kerfi af sem er áhyggjuefni. Það mun þýða að yfirvinna mun aukast og verður það mjög fljótt að stórum tölum. Mikill skortur er á hjúkrunarfræðingum á Landspítalanum og margar deildir eru undirmannaðar og loka þarf deildum vegna vanmönnunar. Hjúkrunarfræðingar hafa verið í kjaraviðræðum við ríkisvaldið í rúma sjö mánuði. Það er alveg ljóst að stjórnvöld verða að eiga raunsætt samtal við Landspítalann um lausnir. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um því að nú er þetta bráðasjúkrahús [[Forseti hringir.]]og það lokar ekki þótt fjárveitingar séu búnar: Sér hv. þingmaður fyrir sér að það verði meiri sveigjanleiki [[Forseti hringir.]]í fjárveitingum til Landspítalans í framtíðinni?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og tek undir með honum. Við erum að horfa á mjög stóra og mikilvæga stofnun sem sinnir þessu hlutverki í heilbrigðiskerfi okkar og vegur þungt í ríkisfjármálum. Heilbrigðiskerfið allt, heilbrigðis- og velferðarmál eru farin að taka til sín sífellt aukið vægi. Nú erum við með innbyggt í þetta samkvæmt lögunum varasjóð, einn stóran, almennan varasjóð og síðan varasjóð fyrir málaflokka. Það má hugsa sér að við þyrftum að skoða hvort það þyrfti sérstakt framlag í varasjóð inn í þetta kerfi. Ég hygg að hv. þingmaður sé með slíkar vangaveltur. Það getur vissulega verið óþægilegt í jafn umfangsmiklum rekstri að við sjáum ekki [[Forseti hringir.]]endilega fyrir þyngdina fyrir árið, hvað verður mikið að gera, [[Forseti hringir.]]hversu mörg tilfelli koma upp. Það getur þurft meiri sveigju í slíkan rekstur og til að stjórna svo umfangsmiklum rekstri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætt svar og tek undir með honum að það þarf að fara ofan í kjölinn á málinu og skoða möguleika á meiri sveigjanleika í fjárveitingum til Landspítalans, hugsanlega í gegnum varasjóð. Það er ágætishugmynd. Ég vil í síðara andsvari koma inn á sölu losunarheimilda á koltvísýringi. Gert er ráð fyrir u.þ.b. 4,8 milljörðum vegna sölu á losunarheimildum. Á síðasta fjárhagsári voru seldar heimildir fyrir 2,5 milljarða. Nú er verið að hækka skatta á kolefnisútblástur, þ.e. kolefnisgjaldið, um 10%. Það hefur hækkað um 85% frá því að ríkisstjórnin tók við. Eru ekki þversagnir í því, hv. þingmaður, að hækka svona stöðugt gjaldið og halda síðan áfram að selja losunarheimildir eins og það sé orðinn einhver varasjóður sem má grípa í til að mæta halla ríkissjóðs?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna um losunarheimildir. Þetta er auðvitað svolítið nýtt, eilítið framandi, og tengist allri umræðunni um loftslagsmál. Í því eru fólgin veruleg verðmæti. Hvort það séu þversagnir í því að skattleggja mengun þá held ég að afar skynsamlegt sé til framtíðar að horfa þannig á hlutina. Á móti koma þau verðmæti sem skapast af því að mengun er okkur dýr og þess vegna eru verðmætin að aukast í losunarheimildum. Staðan er sú að ef við nýtum ekki þær heimildir verða engar tekjur. Ég segi: Nýtum tekjurnar af þeim í loftslagsbaráttunni.
Virðulegi forseti. Mig langar að kvarta undan fundarstjórn forseta. Það er ekki samkomulag um þessa umræðu en það eru fimm flokkar í stjórnarandstöðu og mér finnst óásættanlegt að hæstv. forseti skuli ekki gefa svigrúm fyrir alla þá flokka til að taka þátt í andsvörum við framsögu.
Virðulegur forseti. Ég bað um að fá að fara í andsvar áðan og ég tel mig hafa verið á nákvæmlega sama tíma og allir hinir. Það eru fimm stjórnarandstöðuflokkar og sú regla virðist komin upp að fjórir fái að komast að og þá er farið eftir stærð. Það væri mjög gott að vita, forseti, hvort sú regla er í gildi í dag og þegar fleiri en fjórir stjórnarandstöðuflokkar fara í andsvör við stjórnarliða sé það stærð flokksins sem ræður. Það væri mjög þægilegt að vita þetta vegna þess að ég hélt að það væri hinsegin, að það færi eftir því hver slær í borðið og lætur vita. En það virðist ekki gilda, þannig að það væri mjög þægilegt að hafa þetta á hreinu.
Hæstv. forseti. Þar sem ég veit að hæstv. forseta er ákveðinn vandi á höndum í þessu vil ég bara segja að ég er boðinn og búinn að koma í andsvör í umræðunni við þá sem eftir sátu við framsöguna og koma í andsvör við þá þingmenn þegar þeir taka framsögu sína í minni hluta. Svo get ég auðvitað komið aftur í ræðu og þá geta hinir komið og tekið andsvör þannig að við getum örugglega leyst úr þessu, herra forseti.
Forseti þakkar fyrir þau liðlegtheit. Forseti veit ekki betur en horft sé til þess hver slær í borðið fyrst eða hverju forseti tekur eftir í hverju tilfelli. Sá forseti sem hér situr var reyndar ekki á vaktinni akkúrat þá en ekki hefur samist um sérstaka umræðu í tengslum við þá umræðu sem fram fer hérna þannig að þá gilda bara hin hefðbundnu fundarsköp.
Frú forseti. Það er ekki ætlun mín að fara í mikinn slag um það til hvaða nefndar þetta mál fer en ég vildi engu að síður að það yrði meðvituð ákvörðun þingsins að færa mannvirkjamálin frá umhverfis- og samgöngunefnd yfir til velferðarnefndar. Við þekkjum umræðuna um sameiningu þeirra þátta sem snúa að Íbúðalánasjóði, mannvirkjamálum og síðan aftur skipulagsmálunum sem áfram eru undir umhverfis- og samgöngunefnd. Það eru margir sem horfa til þess að eitt skref til viðbótar verði stigið og þeir þættir sem nú eru sameinaðir verði síðan með einum eða öðrum hætti sameinaðir skipulagsmálunum innan sama ráðuneytis. Í því ljósi teldi ég skynsamlegt að vista þau mál, alla vega enn um sinn, hjá umhverfis- og samgöngunefnd og legg það sjónarmið bara hér í salinn.
Frú forseti. Umrætt fjárlagafrumvarp er hið þriðja í röðinni hjá núverandi ríkisstjórn og sem fyrr einkennist frumvarpið af skammsýni og brostnum loforðum. Og sem fyrr eru flestir umsagnaraðilar mjög gagnrýnir á frumvarpið og á það ekki síst við um þá aðila sem starfa í velferðar-, verkalýðs- og skólamálum. Mig langar í upphafi máls að draga fram það sem ég hef kallað tíu vondar fréttir í fjárlagafrumvarpinu: 1. Háskóli Íslands, Háskólinn í Reykjavík, Listaháskólinn og Háskólinn á Akureyri fá nánast sömu raunupphæð og í fyrra. Hjá framhaldsskólum er beinlínis lækkun á heildarfjármagni milli ára. Þetta er einfaldlega staðreynd sem má lesa skýrum stöfum í fjárlagafrumvarpinu og að halda öðru fram, eins og ég hef heyrt stjórnarþingmenn gera, er einfaldlega rangt. Að mínu mati er því eina stórsóknin í menntamálum í yfirlýsingum þessarar ríkisstjórnar. 2. Þrátt fyrir augljósa þörf hjá Landspítalanum, sem við öll erum sammála um að er fyrir hendi, vill ríkisstjórnin ná auknum fjármunum úr heilbrigðiskerfinu með aðhaldi. Á meðan standa yfir, og þetta er bein tilvitnun í forstjóra Landspítalans, „umfangsmiklar aðhaldsaðgerðir á Landspítalanum“. Þetta eru hans orð. Þá vitum við sömuleiðis að það hefur ríkt slæmt ástand á bráðamóttökunni og enn „býr“ fjöldi eldri borgara á spítalanum vegna skorts á úrræðum. 3. Hið títtnefnda og marglofaða loforð um að afnema krónu á móti krónu skerðingar gagnvart öryrkjum er enn ekki að fullu fjármagnað í frumvarpinu. Enn eru öryrkjar látnir bíða eftir réttlætinu sem hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, sagði, þegar hún var í stjórnarandstöðu, að þeir mættu alls ekki gera. Nú er tíminn einfaldlega á þrotum. Eftir þetta fjárlagafrumvarp er bara eitt fjárlagafrumvarp eftir. Við erum búin að heyra það ansi oft frá ráðherrunum: Já, þeir stefna að því að bæta hag öryrkja. Þeir stefna að því að grípa inn í rekstrarvanda Landspítalans og fleiri. En nú er tíminn einfaldlega á þrotum og þolinmæðin er líka á þrotum. Frú forseti. Aldraðir fá ekkert sérstakt framlag umfram það sem er vegna fjölgunar í þeirra hópi í frumvarpinu og enn þá er rekstur nýrra hjúkrunarrýma ekki fjármagnaður til framtíðar. Hér þurfum við að líta aðeins út fyrir frumvarpið og til fjármálaáætlunar sem nær til fimm ára. Þriðja árið í röð er rekstrarfé hjúkrunarrýma skert af hálfu ríkisins með aðhaldskröfu. 4. Endurgreiðsla vegna kvikmyndagerðar er lækkuð um tæp 30%. Hvers konar pólitík er þetta? Þetta er ekki heimsins stærsti liður í fjárlögunum. Hér er verið að lækka endurgreiðsluna sem í sjálfu sér býr til peninga. Þetta fyrirkomulag hefur kallað inn erlend verkefni sem hafa einmitt aukið skatttekjur. Þess vegna skil ég ekki af hverju ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks er að klípa af þessu og það ekki lítið, 30%. Það þarf ekki annað en að heyra í kvikmyndageiranum til að vita að þau eru ekki par ánægð með þetta. Þingmenn í þessum sal þurfa svo sem ekkert að taka mín orð trúanleg en hlustið a.m.k. á hagsmunaaðilana. Þetta er gert í algjöru ósætti við kvikmyndagerðarfólk og sjónvarpsgerðarfólk á Íslandi. Framlög til Tækniþróunarsjóðs lækka, þau lækka til Innviðasjóðs, Lýðheilsusjóðs, Sprotasjóðs, Rannsóknasjóðs, Markáætlunar á sviði vísinda og tækni og þau lækka meira að segja til Jafnréttissjóðs. Þetta er pólitíkin sem sést svo skýrum stöfum í fylgiriti þessarar ríkisstjórnar með fjárlagafrumvarpinu. Og þetta er ekki allt. 5. Við sjáum að ríkisstjórnin leggur til lækkun til hjálpartækja, lækkun til endurhæfingarþjónustu og lækkun til verndaðra vinnustaða og lækkun til vinnusamninga öryrkja. Þetta finnst mér líka sérkennilegt. Af hverju ekki að hlífa þessum aðilum við aðhaldskröfunni og niðurskurði milli ára? Getum við ekki tryggt tekjur með þeim hætti að við þurfum ekki að grípa til svona niðurskurðar? Þetta er gagnrýnisvert, frú forseti. 6. Framlög til Persónuverndar, skattrannsóknarstjóra, Ríkisendurskoðunar og almennrar löggæslu lækka. Þetta er sérstaklega áhugavert því að nú eru færri lögreglumenn í landinu en voru fyrir tíu árum þrátt fyrir að ferðamönnum hafi fjölgað, fjölgunin hefur verið fimmföld á tíu árum og Íslendingum hefur fjölgað um nokkra tugi þúsunda. Af hverju er verið að klípa af almennri löggæslu um 400 milljónir? Það er gert. 7. Hér er stór punktur því að einungis er gert ráð fyrir að opinberir starfsmenn fái 3% launahækkun. Þetta stendur. Það á eftir að semja við opinbera starfsmenn en þetta er forsenda fjárlagafrumvarpsins, að opinberir starfsmenn, sem að langstærstum hluta eru konur, eigi að fá 3% launahækkun. Það þýðir einfaldlega kjararýrnun ef verðbólga fer yfir 3%. Ég vek athygli á því að þegar frumvarpið var lagt fram var gert ráð fyrir að verðbólgan yrði hærri en 3% þannig að forsenda ríkisstjórnarinnar var að stuðla að kjararýrnun opinberra starfsmanna því að hún ákvað að laun opinberra starfsmanna ættu að hækka um 3% í 3,2% verðbólguumhverfi. Nú hafa verðbólguspár lækkað niður í 2,6% en við eigum eftir að sjá hvernig verðbólgan endar. En þetta sýnir svo vel svart á hvítu, frú forseti, hvaða hagsmunir verða ofan á. 8. Þá eru það blessuð veiðileyfagjöldin. Mig langar aðeins að fara yfir það. Veiðileyfagjöld lækka á milli ára. Það er óumdeilt. Ég bara vona að þingmenn átti sig á hvað er lækkun og hvað er hækkun. Þau lækka á milli ára og þau eru líka að lækka frá því sem til stóð þegar frumvarpið var lagt fram fyrir einungis tveimur mánuðum. Það er líka alveg óumdeilt, við skulum ekki rífast um það því að þessar hártoganir og útúrsnúningar ná ekki nokkurri átt. Það sem ég er að gagnrýna og við í Samfylkingunni gagnrýnum er að veiðileyfagjöld eru of lág. Ég get ekki orðað þetta skýrar. Eins og ég gat um í andsvari mínu við formann fjárlaganefndar þá á veiðileyfagjaldið samkvæmt lögum að mæta annars vegar þeim kostnaði sem hið opinbera verður fyrir vegna sjávarútvegsins. Þetta erum við öll sammála um. En hins vegar á veiðileyfagjaldið líka að tryggja þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í afkomu veiðanna. Þetta stendur í texta frá sjávarútvegsráðherra Sjálfstæðismanna, það á að tryggja beina og sýnilega hlutdeild þjóðarinnar í afkomu veiðanna. Nú kemur í ljós að tekjur af veiðileyfagjaldinu verða á næsta ári lægri en sá kostnaður sem ráðherra sjálfur metur að skattgreiðendur verði fyrir vegna þjónustu hins opinbera gagnvart útgerðinni. Þessar kostnaðartölur koma frá hæstv. sjávarútvegsráðherra. Þegar hann breytti lögum um veiðileyfagjald 2018 kom fram í greinargerð þess frumvarps að kostnaðurinn átti að vera 5,1 milljarður. Veiðileyfagjöldin ná því ekki að dekka þann kostnað sem skattgreiðendur, okkar umbjóðendur, verða fyrir vegna þjónustu gagnvart greininni og hvað þá að þjóðin, sem á auðlindina samkvæmt lögum, fái beina og sýnilega hlutdeild í afkomu veiðanna. Þetta er gagnrýnisvert, frú forseti. Þar með er hlutdeild þjóðarinnar í tekjum af veiðileyfagjaldinu orðin að engu. Og veiðileyfagjaldið er ekki tekjuskattur, ég bið þingmenn að vera ekki að rugla þessu saman. Veiðileyfagjald er sérstakt gjald fyrir aðgang að einum bestu fiskimiðum jarðar sem samkvæmt lögum eru í eigu þjóðarinnar en ekki í eigu útgerðarinnar. Þetta er algerlega skýrt. Og til að draga fram fáránleikann í þessu, ég gerði það hér áðan, þá sjá allir hversu fáránlegt það er að laxveiðimenn munu greiða meira fyrir sín veiðileyfi á næsta ári en útgerðin. Það stefnir í að veiðileyfagjaldið verði lægra en tóbaksgjaldið, sem sýnir fáránleikann í þessu fyrirkomulagi. Það þarf að breyta reglunum, ég átta mig alveg á því, og við skulum bara gera það. Við skulum tryggja að þjóðin fái sanngjarna hlutdeild í nýtingu á þeirri auðlind sem hér er nýtt. Ég veit mætavel að sjávarútvegurinn greiðir hina ýmsu skatta. Ég vil að sjávarútveginum vegni vel og það er mikilvægt að hann hafi góða afkomu, fyrr má nú vera, ég átta mig alveg á því. Ég veit að sjávarútvegur greiðir tekjuskatt, launaskatt, tryggingagjald o.s.frv., ég átta mig á því, en það gerir hver einasta sjoppa og efnalaug líka í þessu landi. Sjávarútvegurinn er í sérstakri stöðu því að hann nýtir sér auðlind sem hann á ekki. Þetta er prinsippmál sem ég held að þingmenn átti sig alveg á. Ég hef nú aðeins tekist á við hv. formann fjárlaganefndar: Er lækkun hækkun eða hækkun lækkun? Mér finnst það svo mikill útúrsnúningur en ég ætla samt að reyna að vera skýr. Þegar þessi ríkisstjórn tók við völdum var veiðileyfagjald 11,2 milljarðar. Það var lagt fram fjárlagafrumvarp fyrir tveimur mánuðum og gert ráð fyrir 7 milljörðum. Núna kemur nýtt skjal frá hv. þingmanni, formanni nefndarinnar, nefndarálit, og tillögurnar eru hérna, tillögur til breytinga á tekjuhlið fjárlaga: Veiðileyfagjöld lækka um 2 milljarða. Mér finnst alger hártogun að tala hér um hvort þetta sé breyting eða endurmat. Kjarni málsins er að hér lækkar veiðileyfagjald frá því sem til stóð og lækkar á milli ára þannig að við skulum ekki vera með orðhengilshátt hvað þetta varðar, a.m.k. vil ég reyna að forðast það ef hægt er. Sömuleiðis get ég vitnað í bréf fjármálaráðherra sem var lagt fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar þar sem hann fer fram á þessa breytingu.
Þetta eru áætlaðar tekjur.
Áætlaðar tekjur, allt í lagi, mér er alveg sama hvað þið kallið þetta. Tekjurnar lækka, það er það sem ég er að draga fram. Þið megið kalla þetta hvað sem er en tölurnar eru þannig. Hér er líka bent á það að ef þið hefðuð ekki breytt lögunum þá hefðu tekjur af veiðileyfagjaldinu verið enn lægri. Ég vil svara því að það eru frekar fátækleg rök að veiðileyfagjaldið hefði verið enn lægra ef breytingar hefðu ekki verið gerðar. Að lagfæra gallað kerfi með öðrum galla er ekkert sérstaklega skynsamlegt. Síðan er líka sagt, og ég skal svara því, að veiðileyfagjald sé lægra nú vegna þess að lög kveði á um það. Gott og vel. Hverjir breyttu lögunum til að útgerðarmenn myndu greiða lægra veiðileyfagjald? Já, það var núverandi ríkisstjórn undir forystu Katrínar Jakobsdóttur. Þetta var eitt það fyrsta sem ríkisstjórnin gerði. Við tókumst á um þetta hérna 2018, rifumst um þetta. Við í Samfylkingunni og fleiri flokkar og aðrir umsagnaraðilar, Alþýðusamband Íslands, bentum á að með því að breyta lögunum eins og ríkisstjórnin var að gera, þið sem sitjið hér, væru veiðileyfagjöld að lækka. Þið getið ekki, frú forseti, hrósað ykkur sérstaklega með því að segja að ef þið hefðuð ekki breytt lögunum væri veiðileyfagjaldið enn lægra. Mér finnst þau rök ekki ná í gegn. Það var sérstaklega bent á að veiðileyfagjöld yrðu lægri með ykkar ákvörðun. Nú hafa þau sjaldan verið eins lág síðan við tókum þau upp. Það er vísað í afkomutenginguna. Hún skiptir máli. Förum aðeins yfir það. Þessu er slengt framan í mann: Já, en afkoman var svo slæm 2018. Veiðigjöldin taka mið af 2018. Förum aðeins yfir það. Hvernig var afkoman í sjávarútvegi 2018? Þetta eru tölur frá sjávarútveginum sjálfum. Þetta er það sem Deloitte tók saman fyrir sjávarútveginn á sjávarútvegsdeginum um daginn. Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki högnuðust um tæpa 30 milljarða árið 2018, á því ári sem um er að ræða. Arðgreiðslur sem fara í prívatvasa útgerðarmanna voru yfir 12 milljarðar það árið. Ef við lítum aðeins á það hvernig sjávarútvegurinn hefur þróast undanfarin ár þá hafa arðgreiðslur frá 2010, arðgreiðslurnar sem fara bara í prívatvasa eigenda fyrirtækjanna, verið um 100 milljarðar. LÍÚ, sem heitir SFS núna, hefur kallað þessi ár gullaldarár. Ekki mín orð, þeirra eigin orð. Þessi ár hafa verið íslenskum sjávarútvegi mjög gjöful en mér finnst að íslenskur almenningur hafi verið hlunnfarinn því það er hann sem á þessa auðlind. Aftur undirstrika ég það að ég vil að sjávarútveginum vegni vel en hann er aflögufærari en hv. þingmenn stjórnarflokkanna halda að hann sé. Lítum á eina tölu í viðbót: Hagur sjávarútvegsins, þ.e. aukið eigið fé og arðgreiðslurnar, hefur batnað um 450 milljarða á einum áratug. Veiðileyfagjaldið sem við erum að rífast um, sem er gjald fyrir að veiða úr hinni sameiginlegu auðlind sem er undirstaða þessa hagnaðar, ef má orða það þannig, er einungis lítill hluti hagnaðarins. Mér finnst þetta vera stóra grundvallaratriðið og ég er ekki feiminn að taka þessa umræðu við ykkur. Mér finnst það mikilvægt. Það er bara mjög opinberandi að sjá muninn á þeim stjórnmálaflokkum sem tala með þeim hætti sem ég geri og ykkur sem talið með öðrum hætti. Það er allt í lagi, fólk á að hafa val þegar það kemur í kjörklefann. Ég er með allar þessar umsagnir frá 2018 sem sögðu að það væri verið að lækka veiðileyfagjöldin en ég ætla ekki að eyða tíma í það. Mig langar hins vegar að benda á eitt. Hér er tilvitnun, frú forseti, í ónefndan stjórnmálamann sem segir fyrir kosningar: „Ég tel bara að þessi gjöld hafi verið lækkuð allt of skarpt og ég held að þau geti skilað sér betur án þess að það ógni hagsmunum útgerðarinnar í landinu. Ég meina, horfum bara á þær arðgreiðslur sem hafa verið að fara út úr stórum útgerðarfyrirtækjum á undanförnum árum upp á hundruð milljóna. Finnst okkur þetta eðlilegt?“ Hver haldið þið að hafi sagt þetta? Hver sagði að veiðileyfagjöldin hefðu lækkað allt of skarpt og þau ættu að hækka og þessi þingmaður var að velta fyrir sér arðgreiðslum upp á 100 milljónir. Þetta var Katrín Jakobsdóttir sem nú situr ekki lengur hérna megin í salnum heldur hinum megin. Á þessum tíma, þegar hún gagnrýnir það að veiðileyfagjaldið hafi lækkað of skarpt, voru veiðileyfagjöldin hærri en það sem hún stendur núna fyrir í gegnum sín fjárlög. Mér finnast þetta sérkennileg sinnaskipti, við skulum orða það pent. Annað sem sýnir hvað þetta snýst mikið um hagsmuni: Mér fannst það mjög upplýsandi þegar hæstv. fjármálaráðherra kom í þennan sal, líklega í síðustu viku, með eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar en þá lá afskaplega mikið á að afnema stimpilgjöld af kaupum á stórum skipum. Allt í einu var það orðið forgangsmál. Það er mjög athyglisvert. Á meðan er almenningur látinn greiða sín stimpilgjöld, t.d. af húsnæði, þar á meðal fyrstu kaupendur. Með afnámi stimpilgjalds á stórum skipum á enn og aftur að lækka gjöld á útgerðarmönnum. Ég er svolítið hissa á vinum mínum í Vinstri grænum að láta bjóða sér þetta aftur og aftur. Fólk sér alveg að hagsmunagæslan fyrir stórútgerðina verður ekki augljósari. Nú stefnir í að við rekum ríkissjóð með halla. Það kreppir að ýmsum hlutum velferðarþjónustunnar þannig að það er ekki eins og ekki sé þörf fyrir frekari tekjur hjá ríkinu en samt verða þessir hagsmunir ofan á. Herra forseti. Ég ætla kannski að láta staðar numið um veiðileyfagjöldin, en þetta eru áhugaverðar staðreyndir. 9. Ég er enn þá að tala um þessar tíu vondu fréttir í fjárlagafrumvarpinu, ég var kominn í átta. Í níunda lagi þurfum við að eyða miklu meiru í umhverfismálin sem eru mál málanna. Einungis 2% af fjárlögunum fara í umhverfismál og meira að segja Skógræktin fær lækkun milli ára. Þetta er sérkennilegt og þvert á það sem við heyrum ráðherrana segja. Ég er orðinn svolítið þreyttur á þessum bólgnu yfirlýsingum ráðherranna sem eiga sér kannski litla stoð í fjárlagafrumvarpinu þegar á reynir. Auðvitað veit ég að það er ýmislegt jákvætt í frumvarpinu, þetta eru 1.000 milljarðar. Ég er að draga fram hið neikvæða. Það er mitt hlutverk. Ég er í stjórnarandstöðu og er að draga fram hvað betur mætti fara. Síðan er það ykkar hlutverk að draga fram það sem þið eruð stolt af. En það er margt í frumvarpinu sem ég held að við hefðum getað verið sammála um að lagfæra. Það er margt í því sem þarf ekki að lenda í skotgröfum stjórnmálaflokkanna en okkur sem erum í minni hluta er sjaldan hleypt að þeirri umræðu. 10. Það er sérstök aðhaldskrafa enn þá í fjárlögum á sjúkrahús, öldrunarstofnanir og skóla. Frú forseti. Nú er samdráttur hafinn í hagkerfinu, samdráttur sem við töluðum um að myndi gerast á árinu fyrir einu ári en þið hlustuðuð ekki á það. Þá er enn brýnna en áður að gætt sé að innviðum samfélagsins og jöfnuði. Jöfnuður er ekki bara skynsamlegur og réttlátur, hann er líka góð hagfræði. Hann er góð efnahagspólitík. Jöfn samfélög eru rík samfélög. Ójöfnuður á Íslandi er vandamál, hann liggur fyrst og fremst í eignaójöfnuði. Ég veit að tekjujöfnuður á Íslandi er talsverður í alþjóðlegum samanburði en það er eignaójöfnuðurinn sem ég hef miklar áhyggjur af. Ég kom aðeins að honum áðan. Þá skiptir að sjálfsögðu miklu máli að stjórn á ríkisfjármálum sé ábyrg á sama tíma og þörf fyrir opinbera fjárfestingu er uppfyllt. Það sem ég hef verið að benda á er að fjárlagafrumvarpið felur ekki í sér þá framtíðarsýn sem Íslendingar hafa verið að kalla eftir. Í því ljósi hefur Samfylkingin lagt fram breytingartillögur við frumvarpið upp á 20 milljarða kr. Við leggjum til breytingar til að gera fjárlögin framsæknari. Tillögurnar snúa annars vegar að því að sækja fram á sviði menntunar, nýsköpunar og í loftslagsmálum og hins vegar að því að verja velferð almennings; barnafjölskyldur, heilbrigðisþjónustu og þá sem standa höllum fæti. Við tvískiptum þessari breytingartillögu, önnur lýtur að framtíðinni. Það eru 10 milljarðar. Við leggjum til að settir verði 4 milljarðar í aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Við leggjum til að háskólarnir, Háskóli Íslands, Listaháskólinn, Háskólinn í Reykjavík, Bifröst, Háskólinn á Akureyri og aðrir háskólar, fái 2 milljarða. Við leggjum að framhaldsskólarnir fái 1 milljarð. Þið munið að þeir fá á sig lækkun milli ára. Litla lækkun, ég átta mig á því en framhaldsskólar fá ekki aukningu þrátt fyrir að styttingarpeningarnir ættu að haldast. Ég veit að þið getið reiknað ykkur upp í hækkun eða reiknað per haus, ég veit alveg hvað ég er að tala um, en þegar við styttum framhaldsskólanámið var sagt að styttingarpeningarnir myndu haldast. Í ofanálag er búið að boða stórsókn í framhaldsskólanum. Hún er ekki sjáanleg. Við erum með tillögu um að setja aukna fjármuni í Tækniþróunarsjóð, Rannsóknasjóð og Innviðasjóð. Við viljum bakka með þessi vondu áform ríkisstjórnarinnar um að skera niður endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Við erum með tillögu um að það verði ekki gert og viljum setja 300 milljónir þar til viðbótar. Við viljum sömuleiðis auka endurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar fyrirtækja. Svo er tillaga um almenningssamgöngur. Tillögur sem lúta að velferðarmálum eru í fyrsta lagi um aukningu í barnabætur og lengingu fæðingarorlofs flýtt. Við viljum setja fjármuni í Landspítalann og Sjúkrahúsið á Akureyri og þið vitið að ástandið þar stefnir í 4 milljarða halla á Landspítalanum að öllu óbreyttu. Það er verið að reyna að setja eitthvað núna í fjáraukann sem er kannski ekki beint ófyrirséð. Við eigum ekki að setja neitt í fjáraukalög nema það sem er ófyrirséð. Það er bara samkvæmt lögum. Við viljum setja aukna fjármuni í heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, hjúkrunarheimilin, til aldraða og öryrkja og við viljum setja 400 milljónir í löggæslu sem er sama upphæð og fyrirhugaður niðurskurður til almennrar löggæslu. Að lokum viljum við setja 200 milljónir til SÁÁ. Við förum ekkert á hausinn við að bæta aðeins í SÁÁ sem er núna að kljást við lengstu biðlista í sögu samtakanna. Getum við ekki verið sammála um þetta? Þetta er skiptimynt. Þetta er svo lítið fyrir þennan sal að við hljótum að geta verið sammála um þetta. Á tíu daga fresti deyr Íslendingur vegna ofneyslu lyfja, á tíu daga fresti deyr annar Íslendinga vegna sjálfsvígs. Það eru margar vísbendingar um að okkur líði hálfilla í þessu samfélagi. Við erum með heimsmet í neyslu á þunglyndis- og kvíðastillandi lyfjum. Það eru mörg hundruð sjálfsskaðar hjá ungu kynslóðinni. Þetta er ekki flokkspólitískt mál, alls ekki. Hér getum við einfaldlega verið sammála og stórhuga til að mæta þeim vanda sem fíknisjúkdómar valda í samfélaginu. Þessi hógværa tillaga um SÁÁ hlýtur að vera eitthvað sem þið getið samþykkt. En ég man, eftir að hafa starfað í þessum sal í þrjú ár með þessu fólki, að það hefur fellt hverja einustu tillögu sem við höfum lagt fram. Ég vona að það verði ekki tilfellið núna, að við getum aðeins íhugað einhverjar af breytingartillögum stjórnarandstöðunnar, ekki endilega bara Samfylkingarinnar. Aðrir flokkar eru með góðar tillögur líka. Hversu flókið er það fyrir stjórnina að samþykkja tillögur sem þið í hjarta ykkar eruð sammála um og hafið talað fyrir og munið tala fyrir eftir 18 mánuði þegar þið farið í kosningabaráttu? Ég veit ekki hvernig það verður því mín reynsla er að hv. þingmenn stjórnarflokkanna hafa fellt hverja einustu tillögu sem kemur frá stjórnarandstöðunni þegar kemur að fjárlögunum. Ég bara skil það ekki. Þessar breytingartillögur eru 20 milljarðar en við erum líka með hugmyndir um hvernig á að fjármagna þær. Ég kem að því aðeins síðar, en ég get svo sem nefnt það, fyrst ég er að tala um þetta, að auðvitað eru það veiðileyfagjöldin. Við höfum líka talað fyrir tekjutengdum auðlegðarskatti, stóreignaskatti. Við höfum talað um hækkun kolefnisgjalds, hert skatteftirlit, afnám samnýtingar skattþrepa og hækkun fjármagnstekjuskatts. Já, þetta eru skattahækkanir, ég er ófeiminn að tala um það, en þetta er hin breiðu bök sem hafa efni á því að leggja aðeins meira af mörkum. Það er það sem við í Samfylkingunni tölum fyrir. Fjármagnstekjuskattur er sá lægsti á Íslandi á öllum Norðurlöndum og þótt við myndum hækka hann um 2 prósentustig þá væri hann enn þá lægstur á öllum Norðurlöndunum. Í vaxandi eignaójöfnuði held ég að auðlegðarskattur, stóreignaskattur, sérstaklega ef hann er tekjutengdur og við aðskiljum íbúðir eða húsnæði, eigi fullkomlega rétt á sér. Ég hef talað fyrir mengunarsköttum og öðru þannig að það eru ýmsar leiðir til að standa undir þeim auknu útgjöldum sem við tölum hér fyrir. Frú forseti. Það er augljóst að við í Samfylkingunni leggjum ekki fram fullmótað fjárlagafrumvarp og það er margt sem við hefðum gert öðruvísi. En þetta eru a.m.k. hugmyndir okkar sem við erum að leggja á borðið í þeirri von að við getum gert þessi fjárlög aðeins skárri fyrir fólkið sem kaus okkur. Það er það eina sem við erum að reyna að gera. Þið megið alveg fá kredit fyrir það ef þið viljið. Frú forseti. Ég hef eins og í fyrra og í hittiðfyrra talsverðar áhyggjur af því að forsendur fjárlagafrumvarpsins séu í litlu samræmi við raunveruleikann. Við erum vön að tala um þetta í fjárlaganefnd, en gert er ráð fyrir óbreyttu gengi krónunnar, að hagvöxtur taki tiltölulega hratt við sér á næsta ári, gert ráð fyrir svipuðu atvinnuleysi, óbreyttu olíuverði og það er gert ráð fyrir tiltölulega lágri verðbólgu. Þetta eru allt forsendur sem ég tel vera allt of óraunsæjar. Þetta sögðum við líka í fyrra og það kom á daginn. Auðvitað vona ég að þessi niðursveifla verði lítil og kreppan verði stutt en við þurfum að vera raunsæ í okkar fjárlagagerð og okkar mati á framtíðinni. Sem fyrr er fíllinn í stofunni, eða hvað við köllum það, krónan. Hún sveiflast eins og korktappi í ólgusjó. Almennt séð þegar gengið fellur orsakar það yfirleitt aukna verðbólgu. En nú virðist það samband vera að veikjast. Það er mjög áhugavert. Ef krónan fellur um 10% hækkar verð á öllum innfluttum vörum um 10%, svona í excel-skjalinu, en það hefur ekki gerst í þeim mæli sem módelin gerðu ráð fyrir og það er mjög áhugavert. En við framleiðum ekki allt á Íslandi, eðli málsins samkvæmt, og innfluttar vörur eru þriðjungur af heildarútgjöldum okkar og þar af koma þrír fjórðu hlutar frá Evrópu. Sveiflan í krónunni hefur svo mikil áhrif, bein áhrif á verðlag og verðbólgu, vexti, hagvöxt, einkaneyslu, skatttekjur. Krónan eins og hún er er svo mikill orsakavaldur í því sveiflukennda umhverfi sem við lifum í. Ég hef talsverðar áhyggjur af auknu atvinnuleysi sem ég veit að allir í þessum sal hafa. Það er ömurlegt að hafa atvinnuleysi í okkar samfélagi og það eru tæplega 7.000 manns atvinnulausir. Hérna þurfum við að snúa bökum saman, í því hvernig við tæklum þetta og reynum að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Ég man þegar síðasta vinstri stjórn var hér voru margs konar aðgerðir í að vinna gegn atvinnuleysi og koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Skólarnir voru opnaðir, það voru alls konar námskeið og alls konar aðgerðir til að bregðast við auknu atvinnuleysi og ég brýni ráðherrana, hvar sem þeir eru, til góðra verka hvað það varðar. Aðeins um eignaójöfnuðinn. Sumir hafa engar áhyggjur af honum. Ég hef áhyggjur af honum. Hann er vondur fyrir samfélagið, vaxandi eignaójöfnuður er vandamál. Þetta er ekki bara að hefðbundnum vinstri manni finnst óþægilegt að eitthvert fólk sé ríkt. Þetta snýst ekkert um það. Þetta snýst um á hvaða vegferð þetta samfélag er og hvort við séum með kerfi sem er sérstaklega að hygla þeim sem eiga mest og mikið. Þetta er lítið samfélag sem við búum í og mikill eignaójöfnuður er vondur fyrir okkar litla samfélag. Auðvitað verða aldrei allir jafnir, ég átta mig alveg á því, en þegar við erum komin með eignaójöfnuð þar sem fjölskyldur og einstaklingar eiga milljarða, jafnvel tugmilljarða, er ekki ástæða til að staldra við og velta því fyrir sér? Þetta er umræða sem hver einasta vestræn þjóð og í rauninni flestar þjóðir í heimi eru að ræða, eignaójöfnuður, framlag til skattkerfisins. Hverjir greiða skatta og hverjir ekki? Hverjir leggja meira af mörkum en aðrir? Það er sláandi að Ísland er langneðst allra Norðurlandanna á lista Oxfam þegar kemur að aðgerðum gegn ójöfnuði. Það er sláandi að 1% landsmanna á meiri hreinar eignir, þ.e. eigið fé, en 80%. Og 5% landsmanna eiga 41% allra hreinna eigna. Hver er þróunin? Þróunin frá 2010 er að eigið fé ríkasta 0,1%, ríkustu fjölskyldur í landinu, hefur aukist um tæpa 100 milljarða eða um 68%. Ég er kannski að missa ykkur með öllum þessum tölum en alls þénaði ríkasta eitt prósentið 35% af öllum fjármagnstekjunum. Ef við stækkum hópinn og tökum 5% ríkustu þá tóku þau rúman helming allra fjármagnstekna. Ein tala í viðbót, nú er ég kannski alveg búinn að missa ykkur, en 43% af nýjum auð frá árinu 2010 hefur endað hjá ríkustu 10% landsmanna. Bæði er ég að draga fram að eignaójöfnuðurinn er mikill á Íslandi. Hann er mikill á Norðurlöndunum, það kemur kannski fólki á óvart af því að ríkin á Norðurlöndunum hafa stært sig af því að vera jafnaðarsamfélög. Tekjujöfnuður er talsverður á Norðurlöndunum, eignaójöfnuður mikill. Hann er t.d. meiri í Svíþjóð en á Íslandi, bara til samanburðar og fróðleiks. Þessi nýi auður er líka svolítið vanmetinn hjá hinum ríku. Af hverju? Það er samkvæmt skattframtölum vegna þess að hinir ríku eiga helst hlutabréf og þau eru ekki skráð á markaðsvirði, þau eru skráð á nafnvirði. Allir sem fylgjast með hlutabréfamarkaði vita að það getur verið himinn og haf á milli nafnvirðis hlutabréfa og markaðsvirðis. Og við höfum kannski ekki fulla yfirsýn yfir hvar allur auður hinna ríku er, eins og dæmin sanna. Þetta er áhyggjuefni, eignaójöfnuðurinn, sem við þurfum að huga að. Aðeins um opinbera starfsmenn. Ég held að við eigum að tala oftar um gildi opinberrar þjónustu hér á landi og hvað það skiptir miklu máli að hafa öfluga opinbera starfsmenn, kennara, sjúkraþjálfara, sjúkraliða, hjúkrunarfræðinga, lækna, löggur. Þetta er fólkið sem heldur uppi velferðarkerfinu, skólakerfinu og sameiginlegum innviðum sem við erum alltaf að tala fyrir. Við megum ekki láta þessa hópa sitja eftir en það fannst mér vera skilaboðin í fjárlagafrumvarpinu þegar gert var ráð fyrir 3% launahækkun í 3,2% verðbólgu. Það var forsendan, sem núna hefur lækkað. Við sáum það í umsögnum BHM og BSRB um þetta blessaða frumvarp, þau mótmæltu kröftuglega þessari kjararýrnun. Ég hef nú rætt þetta áður hér úr þessum ræðustól en þetta gerist á sama tíma og við sjáum ótrúlegar launahækkanir ríkisforstjóra. Sumir þeirra hafa hækkað um 30–80% á tveimur árum. Sum þessara launa hafa hækkað um heil kennaralaun á mánuði við síðustu hækkun. Ég veit að það er búið að breyta launakerfinu með kjararáði og öðru slíku en það að launakerfið sé núna komið inn til ráðuneytisins hefur ekki stoppað þessar launahækkanir. Nýja launakerfið sem tók gildi um áramótin hafði í för með sér að hjá tveimur af þremur ríkisforstjórum hækkuðu laun, um allt að 27% í þeirri lotu í sumum tilvikum. Hvernig stendur á því, frú forseti, að stjórnvöld standa að hækkun launa ríkisforstjóra um 30–80% á sama tíma og kennarar, sjúkraliðar, slökkviliðsmenn, sjúkraflutningamenn, hjúkrunarfræðingar, ljósmæður, lögreglumenn, tollverðir og þroskaþjálfarar eiga að fá 3%? Nýverið slitnaði upp úr kjaraviðræðum ríkis og BSRB og mér finnst það lýsa ansi vel afstöðu stjórnvalda til þessara lykilstétta. Formaður BSRB sagði meira að segja, með leyfi forseta: „Ríkið hefur ekki verið í kjarasamningaviðræðum af heilum hug.“ Þetta eru stór orð frá formanni BSRB. Í BSRB eru á þriðja tug þúsunda opinberra starfsmanna og þar af eru tveir þriðju konur. BSRB er ekki aðeins stærstu heildarsamtök opinberra starfsmanna heldur einnig stærsta verkalýðssamband kvenna hérlendis. Og þetta segir formaður þessa stóra sambands. Ríkið hefur ekki verið í kjarasamningaviðræðum af heilum hug. Varðandi öryrkjana þá ætla ég að deila með ykkur einni beinni tilvitnun: „Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir.“ Þetta er bein tilvitnun í umsögn Öryrkjabandalagsins um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Aftur ítreka ég að hv. þingmenn stjórnarflokkanna þurfa ekkert að taka mark á mér, stjórnarandstöðuþingmanni í Samfylkingunni, en takið mark á Öryrkjabandalaginu. Hlustið á hvað ASÍ er að segja eða BSRB eða BHM. Þetta eru líka ykkar skjólstæðingar, líka ykkar kjósendur. Öryrkjar eru hópur sem hefur allt of lengi verið vanræktur á Íslandi. Þetta eru yfir 20.000 manns. Öryrkjar eru sá hópur sem við ákveðum launin hjá. Nú stefnir í að mati Öryrkjabandalagsins að það muni muna 90.000 kr. á bótum þeirra, örorkulífeyri, miðað við lágmarkslaun. Það er meira en milljón á ári. Hvaða sanngirni er það? Það er enginn sem velur það að vera öryrki. 70% öryrkja eru undir 300 þúsund kalli. Fólk þarf að lifa á örorkulífeyri sem við ákveðum. Getum við ekki a.m.k. haft hann jafn háan lágmarkslaunum? Það stefnir í 90.000 kr. mun á mánuði. Við getum gert betur fyrir þennan hóp fólks sem við tölum svo iðulega um hér. Ég hef bent á tekjuleiðir. Ég veit að það þarf að fjármagna þetta. Þess vegna er ég að æpa mig hásan um veiðileyfagjöld, fjármagnstekjuskatt, auðlegðarskatt og kolefnisgjald því ég vil fá tekjur þaðan til að mæta kjarabótum hjá þessum hópi. Peningarnir eru til. Þeir vaxa ekki á trjánum. Þeir verða til hjá fólkinu og fyrirtækjum í landinu. Við þurfum að hafa kjark til að sækja peningana með sanngjörnum hætti. Ég er ekki að tala fyrir því að auka álögur á millistéttarfólk og venjulegt fólk sem býr í einu dýrasta landi í Evrópu. Ég er einmitt að reyna að afmarka þann hóp sem getur lagt meira af mörkum. Ég er ekki að tala fyrir alhliða skattahækkun, bara alls ekki. Það þarf kannski ekkert svo mikið til. Þessir 20 milljarðar sem Samfylkingin leggur til, við erum með 1.000 milljarða frumvarp og 20 milljarðar myndu ná ansi langt til að bæta úr og myndi ekki verða neinum að falli. Félag eldri borgara og Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa í umsögnum lýst yfir miklum áhyggjum af sínum fjárhag og ég vil sérstaklega flagga því að talið er að rekstur hjúkrunarheimila á landsbyggðinni sé afskaplega þungur. Mér finnst að þingmenn allir ættu að huga að því. Þetta er reyndar ekki nýr vandi og ég er ekki að kenna þessari ríkisstjórn um það. Við þurfum bara saman að tækla fjárhagsvanda hjúkrunarheimilanna. Við fáum þetta upp á borð á hverju einasta ári. Ég er ekki að boða einhverja auðvelda lausn á því, eina sem ég veit er að fjöldi eldri borgara mun tvöfaldast á 25 árum þannig að vandinn er svo sannarlega ekki að hverfa frá okkur. En við þurfum saman að hugsa þessi mál. Hér er verið að bæta í barnabætur og ég fagna því en ég hlýt að minna á að hv. þingmenn stjórnarflokkanna hafa fellt þrisvar eða fjórum sinnum tillögur Samfylkingarinnar um auknar barnabætur. Þessi aukning í barnabætur núna kemur til vegna þess að aðilar vinnumarkaðarins kröfðust þess í lífskjarasamningunum. Hækkunin nemur 0,1% af fjárlögum og finnst ríkisstjórninni það vera vel í lagt en það þarf að gera miklu betur í barnabótum. Hér eru kannski hugmyndir á flugi, menn muna kannski að ekki síst Sjálfstæðismenn hafa, að því er mér finnst, oft nálgast málið þannig að barnabætur eigi að vera einhvers konar fátækrastyrkur, hluti af algjöru öryggisneti. Ég nálgast það ekki þannig. Við eigum að setja myndarlega í barnabætur. Við eigum að hjálpa barnafólki á þessu afmarkaða skeiði síns lífs þegar það er með ung börn og kostnaðurinn er eftir því. Með því værum við að gera lífið auðveldara. Það eru 11 milljarðar eða svo settir í barnabætur, það eru ekki stóru tölurnar í þessu samhengi. Við sjáum að einn fjórði er dottinn út úr barnabótakerfinu út af skerðingum. Við erum með tekjuskerðingar og eignaskerðingar sem hafa setið eftir lengi en nú er aðeins verið að bæta í og ég fagna því. En betur má ef duga skal. Það var nú einu sinni talað um að hér væru 6.000 börn sem lifðu við skort í okkar ríka samfélagi. Það er ekki lág tala. Við erum tíunda eða ellefta ríkasta þjóð í heimi og hér getum við gert betur. Samhliða þessu höfum við í Samfylkingunni og fleiri bent á vaxtabótakerfið sem er nánast horfið. Það stefnir í að vaxtabætur verði rúmir 3 milljarðar. Síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn með Vinstri grænum voru settir 16 milljarðar í vaxtabætur, ef ég uppreikna það. Helmingurinn er dottinn úr vaxtabótakerfinu út af því að skerðingarnar hafa verið svo grimmar þannig að vaxtabótakerfið er bara farið. En vaxtabætur skipta máli fyrir fólk sem hefur hvað lægstar tekjurnar. Ég man að í vinstri stjórninni sem var að kljást við sögulegan halla, og hv. þm. Oddný Harðardóttir var fjármálaráðherra, var hugmyndafræðin og áherslan sú að setja mikið í barnabætur og vaxtabætur. Helmingur af þeirri upphæð sem tekjulægstu heimilin voru að greiða í húsnæðiskostnað var dekkaður með vaxtabótum. Samfylkingin varði 100 milljörðum kr. ásamt Vinstri grænum, þegar þau voru vinstri menn, í vaxtabætur og barnabætur á kjörtímabilinu. Nú er ég að reyna að fá Vinstri græna með mér í lið að gera aðeins betur og ég veit að þeir vilja það og hefðu gert betur hefðu þeir starfað með okkur í ríkisstjórn. En þeir bera ábyrgð á þessari ríkisstjórn og þess vegna þola þeir alveg að ég gagnrýni þá aðeins. Fæðingarorlof, það er verið að bæta einum mánuði við það. En það er annað sem ég vil aðeins vekja athygli á, það er fæðingarstyrkur. Ég veit að umsóknum um hann hefur fækkað, en hann er skammarlega lágur. Ég man það ekki alveg, 75.000 kall, eitthvað svoleiðis. Þetta eru fyrst og fremst konur sem eru utan vinnumarkaðar, konur og karlar, eða í námi. Aðeins um skólamálin. Í stjórnarsáttmálanum eru mjög stór loforð um að fjármögnun háskólastigsins nái fyrst OECD-viðmiðinu og síðan meðaltali Norðurlanda. Við hæstv. ráðherra höfum tekist aðeins á um þessar tölur og mér finnst við ekki enn vera sammála. Ég er bandamaður hæstv. menntamálaráðherra í því að fá meiri pening fyrir háskólastigið. Hún er með þetta afgerandi loforð í stjórnarsáttmála og mér sýnist við enn ekki vera að ná því þrátt fyrir þá aukningu sem er til háskólastigsins. Ég kann allt um þetta, LÍN var tekið út og annað slíkt, en ef við skoðum fjármálaáætlunina þá sýnist mér háskólastigið, án LÍN, fá svipað núna og eftir fjögur ár. Það rímar ekki við að ná Norðurlandaviðmiðinu. Ég ætla ekki að fara að rífast um þetta, ég held bara að við þurfum að gera betur og við erum ekki búin að ná þessu. Ég held að meira að segja menntamálaráðherra sjái það. Við erum ekki búin að ná OECD-viðmiðinu eða Norðurlandaviðmiðinu, við erum enn fjarri því. Lífvísindasetur Háskóla Íslands gerði athugasemdir við framlög til samkeppnissjóða Vísinda- og tækniráðs. Ég gat aðeins um nokkra sjóði sem fá aðhaldskröfu eða niðurskurð milli ára. Ég veit að það koma 50 milljónir í Rannsóknasjóð, það er pínulítið, hann er upp á 3 milljarða eða hvað það er. Við þurfum að huga betur að sjóðunum, hvort sem það er Innviðasjóður, Sprotasjóður, Rannsóknasjóður, Markáætlun eða hvað allir þessir sjóðir heita. Ég hef áhyggjur af framhaldsskólunum. Ég ætla ekki að eyða tíma í það, ég sé enga stórsókn þar. Kennarasambandið hefur áður bent á það að framhaldsskólastigið er ekki búið að jafna sig á langvarandi og alvarlegu fjársvelti. Ég tók saman hvaða framhaldsskólar fá raunlækkun á milli ára í frumvarpinu. Þeir framhaldsskólar sem ég sá sem fá minna á næsta ári en núna eru: Menntaskólinn í Reykjavík, Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, Menntaskólinn á Akureyri, Menntaskólinn í Kópavogi, Menntaskólann á Egilsstöðum, Menntaskólinn á Laugarvatni, Flensborgarskólann, Fjölbrautaskóli Suðurlands, Verkmenntaskólinn á Austurlandi, Verkmenntaskólinn á Akureyri, Framhaldsskólinn í Austur-Skaftafellssýslu og Framhaldsskólinn í Mosfellsbæ. Hugsanlega getur lækkunin orðið enn meiri þegar tekið er tillit til greiddrar leigu þeirra. Ég hef aðeins heyrt í nokkrum framhaldsskólum sem segja - við þurfum bara skoða það aðeins betur - að þeir fjármunir sem renni til framhaldsskólanna fari að hluta til til þeirra en komi síðan til baka vegna greiddrar leigu. Ég þekki ekki alveg þessa umræðu og ég svona flagga því að þetta er eitthvað sem þyrfti að skoða. Frú forseti. Ég lýsti í upphafi míns máls miklum áhyggjum af þessum risaniðurskurði í kvikmyndagerð. Þetta eru umtalsverðar upphæðir fyrir þennan geira. Það er áætlað að skera niður um tæp 30%. Samtök iðnaðarins og Samband íslenskra kvikmyndaframleiðenda hafa komið á framfæri alvarlegum athugasemdum við þessa staðreynd. Ég hef mikla trú á kvikmynda- og sjónvarpsgerð og hver einasta króna sem hið opinbera setur í þennan geira skilar sér margfalt til baka. Það hafa verið gerðar úttektir á þessu, þetta er bara góð hagfræði o.s.frv. Við fáum frekari verkefni með svona stuðningskerfi. Þess vegna eigum við ekki að draga þar til baka heldur eigum við að setja meira í. Ég vil minna á að ég lagði til ásamt Samfylkingunni breytingartillögu um að við myndum setja aukna fjármuni í svokallaðan sjónvarpssjóð, en auðvitað var sú tillaga felld af öllum þingmönnum VG, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins. Þetta er eitthvað sem við þyrftum að skoða. Heilbrigðismálin glíma enn við mikinn vanda. Hallinn á LSH stefnir í 4 milljarða að öllu óbreyttu. Ég rifja það upp að þegar við ræddum fjármálaáætlun kom umsögn frá Landspítalanum sem taldi sig vanta 87 milljarða næstu fimm árin. Ég man að við í nefndinni bara hváðum, 87 milljarðar. Þetta var í umsögn Landspítalans um fjármálaáætlun sem var lögð fram fyrir tveimur árum. Ég er ekkert að segja að peningar leysi allan vanda. En það er svo augljóst að Landspítalinn, sem er endastöð íslenska heilbrigðiskerfisins, þarf meiri fjármuni. Þetta var kosningamálið 2017. Þjóðin vildi leggja mesta áherslu á þetta. Ég veit að hér geta ráðherrar og þingmenn sagt: Já, við höfum samt bætt í. En þetta dugar ekki, því miður. Forstjóri Landspítalans hefur talað um umfangsmiklar aðhaldsaðgerðir og við erum enn að fá fréttir um vanda bráðamóttökunnar og um tíma voru á annað hundrað eldri borgarar sem bjuggu þar o.s.frv. Ég er ekki sammála þeim sem segja að Landspítalinn sé að kljást við einhvern stjórnenda- eða skipulagsvanda. Ég held einmitt að Landspítalinn hafi staðið sig vel í að tækla erfiða fjárhagsstöðu í umhverfi þar sem hann ræður ekki eftirspurn eftir sinni þjónustu. Ég vil hrósa forsvarsmönnum Landspítalans frekar en hitt. Við sjáum að heilbrigðisstofnanir úti á landi kalla líka eftir auknu fjármagni. Ég held að þær hafi kallað eftir 800–900 milljónum á fundi með okkur og þær er hvergi að sjá að þessu sinni. Ef heilbrigðisstofnanir úti á landi, sjúkrahúsþjónustan þar, nær ekki að sinna því sem hún á að sinna, þá lendir það á Landspítalanum. Vandinn hverfur ekkert, fólk veikist, slasast og eldist burt séð frá fjárlögum. Ég veit að það verða kannski aldrei nægir peningar í heilbrigðismálin, ég átta mig á því, en við getum sett enn meira í þau með þeim tekjuleiðum sem ég hef verið að lýsa hérna. Samgöngumálin, það eru aðrir þingmenn betri en ég í þeim. En ég ætla bara að minna á þá þörf sem er víða um land. Ég gat um löggæsluna áðan, mér fannst sérkennilegt að það yrði sérstakur niðurskurður til almennrar löggæslu. Við megum ekki rugla þessum tölum saman. Ég veit að hér hafa peningar farið í ríkislögreglustjóra eða þyrlur eða annað slíkt, en ef maður skoðar almenna löggæslu þá er lækkun þar um 400 milljónir. Herra forseti. Umhverfismálin eru, eins og ég gat um áðan, mál málanna. Hér er mikið búið að tala um loftslagsáætlanir og búið að halda ansi marga blaðamannafundi um hvað við séum frábær í umhverfismálum. Við erum það ekki. Við sjáum að raunaukningin í málefnasvið umhverfismála er um milljarður. Það hljómar allt í lagi miðað við svið sem tekur 20, en 60% af því er vegna aukinna tekna endurvinnslunnar sem almenningur greiðir. Það er áhugavert. Ef maður fer aðeins dýpra en í frasana þá sér maður þetta, 60% af raunaukningunni, nettóaukningunni, er endurvinnslan. Ég er ekki að gera lítið úr henni en þetta er áhugavert og kannski þvert á það sem almenningur heldur. Kolefnisgjaldið er enn lægra en til stóð þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum. Ríkisstjórn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokks ætlaði að hækka kolefnisgjaldið enn meira og það er sérkennilegt að ríkisstjórn sem leidd er af Vinstri grænum hafi ekki treyst sér til a.m.k. að hækka kolefnisgjald í það sem Viðreisn og Björt framtíð vildu. Ég vil sérstaklega minna á það að við þurfum að gæta að lykileftirlitsstofnunum í landinu. Eftirlitið er enginn baggi á atvinnulífinu. Ég nálgast það ekki þannig. Öflugar eftirlitsstofnanir geta aukið skilvirkni í samfélaginu. Samkeppniseftirlitið skiptir máli til að tryggja samkeppni. Það er ekki, eins og mér finnst ég oft heyra, kannski úr þessum sal eða jafnvel fyrir utan hann, íþyngjandi bákn. Alls ekki. Samkeppniseftirlitið stuðlar að aukinni samkeppni sem eykur hagkvæmni, skilvirkni og hag neytenda. Við búum í litlu hagkerfi þar sem fákeppnismarkaður er á lykilmörkuðum og þess vegna skiptir Samkeppniseftirlitið miklu máli. Ég vona að hugmyndir um að þrengja að því nái ekki fram að ganga. Svo erum við með aðrar mikilvægar eftirlitsstofnanir; skattrannsóknarstjóra, Fiskistofu, Umhverfisstofnun og Skipulagsstofnun o.s.frv. Við þurfum að tryggja að þær fái nauðsynlegt fjármagn til að sinna sínu starfi með sóma en líka til að geta sinnt starfi sínu hratt. Seinagangur er það sem atvinnulífið hefur verið að kvarta yfir. Það ætti að vera hagur, ekki síst lítilla fyrirtækja og meðalstórra, að hafa eftirlitsstofnanir sem vinna hratt og vel. Engin geimvísindi að mínu mati. Framlög til þróunarsamvinnu átti að skera niður um 300 milljónir en meiri hluti nefndarinnar ákveður að bakka með það og er það fagnaðarefni. Það er auðvitað ýmislegt jákvætt sem nefndin gerir og það er kannski þeirra hlutverk að draga það fram. En þetta skiptir máli og við þurfum að setja meira í þróunarsamvinnu. Ég minni aftur á að við erum tíunda ríkasta þjóð í heimi og ég minni líka á það að Ísland þáði þróunaraðstoð fram til 1976. Það er ekki svo langt síðan við vorum í þeirri stöðu að þurfa að þiggja þróunaraðstoð. Ég held að það sé hollt fyrir okkur að muna það. Ég minni líka á að þegar hér varð hrun fyrir tíu árum fengum við þróunaraðstoð, eða hvað við getum kallað það, þurftum að þiggja alþjóðlega aðstoð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum ásamt öðrum þjóðum þegar við vorum í miklum vanda. Nú getum við rétt úr kútnum og lagt meira af mörkum. Það getur enginn slegið slöku við í þessu. Við erum eitt mannkyn og það er ekkert langt síðan við þurftum á slíkri aðstoð að halda. Aðeins varðandi tekjuhliðina. Ég er svo sem búinn að ræða aðeins um það og ætla ekki að endurtaka mína punkta um veiðileyfagjaldið, en aðeins um fjármagnstekjuskattinn. Við sjáum að hann hefur skilað minna í ríkiskassann en gert hefur verið ráð fyrir. Ég veit að þetta er sveiflukenndur skattstofn og fer eftir efnahagslífinu. En til að sýna hvað fjármagnstekjuskatturinn á vel við þá sem hafa hæstar tekjurnar minni ég á að einungis 2% fjölskyldna greiddu fjármagnstekjuskatt vegna söluhagnaðar af hlutabréfum. Mig minnir að langstærsti hlutinn greiði ekki fjármagnstekjuskatt út af frítekjumarkinu. Það var sett frítekjumark. Fólk getur haft fjármagnstekjur án þess að greiða fjármagnstekjuskatt. Þetta gerir skatturinn upp. Frítekjumark er ekkert sérstaklega gamalt en það var einmitt vinstri stjórn sem setti það inn. Hækkun fjármagnstekjuskatts mun bara ná til hinna ríku af því að við höfum frítekjumark, ef menn hafa áhyggjur af því, og við gætum jafnvel hækkað það. Svo er það bankaskatturinn, en það virðist vera sérkennileg forgangsröðun að fara að lækka hann um 8 milljarða. Ég veit vel að þetta er skrýtinn skattur, hann er að skattleggja skuldir og annað slíkt og hann mun einhvern tíma renna sitt skeið á enda en ég velti fyrir mér: Er þetta rétti tíminn til að lækka bankaskattinn? Það er verið að þrengja að ýmsum lykilatriðum í velferðarkerfinu og skólamálunum og ég get hugsað um ýmislegt annað sem við í þessum sal gætum notað þessa 8 milljarða í, a.m.k. á þessum tímapunkti. Lækkun tryggingagjaldsins sem ríkisstjórnin hefur talað fyrir er tímabær og við höfum talað fyrir því. Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar, hefur lagt fram þingmál sem snýr einmitt að því að bæta hag lítilla og meðalstórra fyrirtækja, m.a. með því að skoða þetta blessaða tryggingagjald. Og svo ég sé nú eitthvað jákvæður finnst mér jákvætt að bæta við þriðja skattþrepinu. En betur má ef duga skal. ASÍ og fleiri hafa gagnrýnt það að þetta sé að gerast of seint í tíma og annað slíkt. Ég læt þá um þá gagnrýni, en allt í lagi að hafa það í huga. Ég minni sömuleiðis á eðlilega kröfu sveitarfélaganna um að gistináttaskatturinn fari til þeirra. Ég held að flestir flokkar hafi ályktað um það á sínum landsfundum. Ríkisstjórnarflokkarnir fengu nú tækifæri til að styðja þá tillögu því að við lögðum hana til og þeir felldu hana að sjálfsögðu. Meiri hlutinn felldi það án þess að blikna. Það eru ýmsar tekjuleiðir sem við getum skoðað. Að lokum, ég veit að ég er búinn að segja það nokkrum sinnum, er í fjárlagafrumvarpinu heimild til að selja bankana til einkaaðila. Hér hefur mönnum orðið tíðrætt um þá áhættu sem ríki og þar af leiðandi skattgreiðendur búa við að eiga hlut í fjármálafyrirtækjum. Ég vil snúa þessu aðeins við. Ég vil að þingheimur og almenningur velti fyrir sér þeirri áhættu sem almenningur býr við þegar einkaaðilar eiga bankana. Það tók einkarekið bankakerfi einungis fjögur ár að keyra hér allt í kaf, í heimssögulegt hrun á þeim skala að gjaldþrot íslensku bankanna, sé það tekið saman, hefði verið fjórða stærsta gjaldþrot í sögu Bandaríkjanna. Hér hræða sporin svo sannarlega. Hér þurfum við að fara varlega. Auðvitað munu einkaaðilar alltaf gegna ákveðnu hlutverki á fjármálamarkaði en ég velti því fyrir mér hvort við eigum ekki að fara varlega, hvort það sé ekki bara allt í lagi að ríkið eigi þessa tvo banka um sinn a.m.k. Á meðan höfum við tækifæri til að hugsa fjármálakerfið upp á nýtt og hv. þm. Oddný Harðardóttir hefur oft bent á ýmsar góðar leiðir til að ná fram nýju bankakerfi og fjármálakerfi sem þjónar hagsmunum neytenda. Hún hefur sömuleiðis bent á að bankakerfi og fjármálakerfi eru kannski miklu líkari veitukerfi en einhverju öðru. Þetta er ekki eins og hver annar bisness, ef svo má segja, sérstaklega vegna þess að ef hann fer illa þá munum við súpa seyðið af því. Það eru ellefu ár síðan við gerðum það. Frú forseti. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Ég sé að það er margt í þessu frumvarpi sem betur mætti fara. Samfylkingin býður þingmönnum upp á það tækifæri að bæta örlítið við frumvarpið án þess að missa tök á ábyrgum ríkisfjármálum og öðru slíku. Þetta eru hógværar tillögur. Við höfum sömuleiðis hugmyndir um hvernig megi afla tekna sem væri hægt að tryggja í 3. umr. ef vilji væri til þess, því að enn þá erum við að skilja ákveðinn hóp eftir; barnafólk, milli- og lágtekjufólk, öryrkja og aldraðra, skólafólk, og í raun er stór hluti almennings illa svikinn af þessu frumvarpi. Ég veit mætavel að ekki er hægt að gera allt fyrir alla, en hér er svo sannarlega hægt að gera aðeins meira.
Forseti vill benda hv. þingmanni á að hann er ekki frú, a.m.k. ekki enn þá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í grundvallaratriðum er ég ósammála sjónarmiðum hans en sumt af því sem hann nefnir hér skal ég alveg taka undir. Hann nefnir fyrst það stóra verkefni okkar, sem hann kom ágætlega inn á í ræðu sinni, sem er um málefni og fjárhag hjúkrunarheimila. Rétt eins og hann tíundaði er það ekkert nýr vandi og við þurfum með einhverjum hætti að bregðast við. En það sem mér þótti aftur á móti áhugavert, þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns, var það sem hann fjallaði ekki um. Mér fannst það óverðskuldað, ef ég má segja það, herra forseti, að hann skyldi ekki ræða hvernig þetta fjárlagafrumvarp og ríkisfjármálastefnan styður við þá efnahagsniðursveiflu sem við höfum þurft að takast á við um tíma. Ég er hins vegar í grundvallaratriðum ósammála hv. þingmanni, því sem hann rekur í upphafi nefndarálits síns og ræðu, um að hér sé slóð svikinna loforða, síður en svo. Ég bendi hv. þingmanni á að lesa ágæta samantekt á bls. 8 í nefndaráliti meiri hlutans sem ég vísaði til í fyrra andsvari mínu við hv. þingmann.
Herra forseti. Jú, ég sé hér svikin loforð. Í fyrsta lagi eru það framhaldsskólarnir, ef ég fer bara í lið fyrir lið. Framhaldsskólunum var gefið loforð um innspýtingu en fá lækkun milli ára. Því var lofað að háskólarnir myndu árið 2020, á næsta ári, ná fjármögnun á pari við önnur Norðurlönd. Meiru hefur verið lofað í velferðarmálin og sérstaklega af hálfu flokks hv. þingmanns, Sjálfstæðisflokksins. Í aðdraganda síðustu kosninga voru kosningaloforð Sjálfstæðismanna upp á 100 milljarða kr. hingað og þangað. Á sama tíma sjáum við, og það þarf ekki endilega að vitna í mín orð, að Landspítalinn stefnir í halla og kallar eftir meiri peningum. Öryrkjabandalagið segir að allir málaflokkar séu fjársveltir á ykkar vakt. Ekki er verið að setja það í loftslagsmálin sem þið segið á blaðamannafundum. Nýsköpunarmálin, alla vega vissir sjóðir undir þeim flokki, fá lækkun. Þannig mætti lengi telja. Uppistaðan í ræðu minni var að draga fram þá þætti sem betur mættu fara en að því sögðu veit ég að þarna er ýmislegt sem þið getið verið ánægð með. En betur má ef duga skal.
Herra forseti. Ég dreg bara fram, í töflunni á bls. 8 í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar, þær miklu breytingar sem hafa orðið frá því að þessi ríkisstjórn tók til starfa. Ég bið hv. þingmann að horfa til þess tímabils alls, ekki eingöngu þessa fjárlagafrumvarps þegar við ræðum um þróun útgjalda. Hann mætti miklu frekar gagnrýna okkur fyrir það að þau séu jafnvel of mikil. Þar eru raunhækkanir til margra málaflokka raktar. Ég ætla ekkert að þylja það upp fyrir hv. þingmann, hann nefnir sérstaklega málefni öryrkja og fatlaðs fólks en þar er t.d. 14 milljarða aukning á þessu tímabili. Við erum að staðfesta skattalækkanir í fjárlagafrumvarpinu sem koma sér vel fyrir tekjulága. Þingmaðurinn minntist ekki á það. En mig langar að spyrja hv. þingmann út í nefndarálit hans þar sem hann er að draga í land frá fyrri ræðum um önnur fjárlagafrumvörp og fjármálaáætlun þar sem hann talar um skatt á ferðaþjónustu Hann heldur sig samt enn við það að leggja eigi gjöld á ferðaþjónustu. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Hvaða gjöld eru það og hve há?
Herra forseti. Það var eitt loforð sem ég gleymdi áðan og það er afnám krónu á móti krónu skerðingar, bara svo að því sé haldið til haga. Ekki er verið að uppfylla það loforð, það er ekki verið að afnema þá skerðingu þrátt fyrir ítrekuð loforð. Varðandi tekjur af erlendum ferðamönnum: Ég veit alveg að ferðaþjónustan er að kljást við vanda núna og kannski er þetta alls ekki rétti tíminn til að auka skattheimtu á þá þjónustu, alls ekki. Við þurfum að velja tímasetninguna mjög vel. Við þurfum sömuleiðis, ef við ætlum að stíga það skref, að gefa greininni nauðsynlegan aðlögunartíma. Þetta er grein þar sem bókað er langt fram í tímann og annað slíkt. Ég minni á að í fjárlagafrumvarpinu eins og það leit út fyrir tveimur mánuðum var það hugmynd hv. þingmanns að auka tekjur af erlendum ferðamönnum um 2,5 milljarða. Það frumvarp fór í gegnum þingflokk hv. þingmanns fyrir einungis tveimur mánuðum. Ég veit að sú tillaga hefur verið dregin til baka, ég átta mig alveg á því. En ég held að til lengri tíma litið þurfi að finna skynsamlega og réttláta leið til að auka tekjur af erlendum ferðamönnum. Við erum orðin ferðamannaþjóð, við lifum á ferðaþjónustu og við sjáum að samkvæmt þessu frumvarpi ykkar koma fram ýmsar hugmyndir um að hugsanlega sé tímabært að auka þessar tekjur með einum eða öðrum hætti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég var á svipuðum slóðum og hv. þm. Haraldur Benediktsson og vísaði í töflu í nefndaráliti meiri hlutans á bls. 8. Ég kemst ekki á einni mínútu yfir alla þá liði sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni en get auðvitað tekið undir margt og hægt væri ræða ýmislegt hér. Í töflunni kemur fram að það er raungildisaukning á alla þá liði sem hv. þingmaður taldi upp. Og já, það er raungildisaukning frá 2017 á framhaldsskólana og svo höfum við stytt hann eins og hv. þingmaður kom inn á. Mig langar hins vegar að skilja eftir spurningu, af því að hv. þingmaður kom inn á þætti sem snúa að hagstjórn. Ég kom í ræðunni inn á álit Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, í peningamálahefti Seðlabanka Íslands, þar sem hagstjórninni er hrósað og þætti ríkisfjármálanna. Ég vil fá álit hv. þingmanns á því.
Herra forseti. Lítum aðeins á hagstjórnina. Hvað vorum við að ræða í gær? Við vorum að ræða fjáraukalög sem gerðu ráð fyrir að í fjárlögum 2019 hefði verið gert ráð fyrir afgangi á ríkissjóði upp á 30 milljarða. Það var ykkar plan, 30 milljarðar í plús árið 2019. Sveiflan núna er niður í 15 milljarða í mínus. Sveiflan er tæpir 44 milljarðar. Ég veit ekki hversu góð hagstjórn það er að standa svona að áætlunargerð. Ég veit að margt er fyrir utan stjórn ykkar. Við sjáum að loðnan brast. Við sjáum Brexit í gangi o.s.frv. en hagstjórn er ekki eitthvað sem ég myndi hrósa ykkur fyrir. Mér finnst hagstjórnin vera slæm. Mér finnst hún byggja á veikum grunni, forsendurnar sem þið byggið á standast iðulega ekki og tölurnar, hvort sem það er í fjáraukalögum eða fjárlögum, virðast ekki vera í samræmi við skynsamlega og raunsæja áætlunargerð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hann segist ekki sammála áliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þar sem kemur fram að hagstjórnarviðbrögð stjórnvalda hafi í senn verið rétt og hröð. Moody's hefur hækkað lánshæfismat Íslands m.a. vegna aukins viðnámsþróttar efnahagslífsins sem eykur þol hagkerfisins gagnvart áföllum og segir að bætt umgjörð ríkisfjármála sé styrkur hagkerfisins í dag og rétt viðbrögð á þeim sviðum. Hvað veldur því? Sama segir Seðlabankinn í Peningamálum. Hvað veldur því að hv. þingmaður getur ekki verið sammála því?
Herra forseti. Mér finnst hagstjórninni vera ábótavant þegar forsendur hennar standast ekki frá ári til árs. Mér finnst hagstjórninni vera ábótavant þegar viljandi er verið að skilja ákveðna hópa fólks eftir. Mér finnst hagstjórninni vera ábótavant þegar beinlínis er gert ráð fyrir kjararýrnun á opinberum vinnumarkaði. Mér finnst það vera hluti af hagstjórninni. Ég ætla ekki að draga það fram að hér sé allt kolómögulegt, að sjálfsögðu ekki, og kannski er eitthvað til í gagnrýninni sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og aðrir aðilar hafa sett fram, gott og vel. En það er ýmislegt sem betur mætti fara. Mér finnst hagstjórnin ekkert sérstaklega góð þegar gengi krónunnar lækkar um 10% á milli ára eða þegar atvinnuleysi rís á þann hátt sem það er að gera. Ég veit að margt er alls ekki á ykkar ábyrgð, eins og fall WOW og annað slíkt, en eins og ég sagði áðan er hagstjórnin ekki eitthvað sem þið ættuð að stæra ykkur sérstaklega af þótt hægt sé að benda á margt jákvætt. [[Forseti hringir.]]Það er ýmislegt sem við hv. þingmaður getum verið sammála um að betur megi fara í hagstjórninni og þá í víðum skilningi þess orðs.
Herra forseti. Eftir tæplega klukkutímaræðu þarf maður að sigta úr þegar maður fær mínútu til andsvars. Mig langar þó að byrja á að segja að ég er ósammála því að ekki sé verið að beita hagstjórninni rétt. Ég tel akkúrat að svo sé. Brugðist er við veruleikanum eins og hann birtist og ég tel að það sé gert á skynsamlegan hátt. En mig langar að spyrja hv. þingmann út í málefni örorkulífeyrisþega. Heildartekjur örorkulífeyrisþega hafa að meðaltali hækkað um 11% frá árinu 2017. Ég fellst á að ekki er hægt að skoða meðaltalsmyndir en mig langar að varpa einni spurningu til hv. þingmanns af því að hann talaði um sérstöku framfærsluuppbótina, gríðarlega mikilvægan bótaflokk sem Jóhanna Sigurðardóttir kom á í sinni tíð sem forsætisráðherra. Nú voru settir 2,9 milljarðar til að draga úr henni en þetta er nákvæmlega sá bótaliður sem hefur bætt kjör mest. Vill hv. þingmaður að fallið verði frá þeim mikilvæga bótaflokki sem tryggir kjör þeirra lægst settu?
Herra forseti. Hv. þingmaður er talsvert betur að sér en ég í þessum málaflokki og ég ætla alls ekki að gera lítið úr því. Það sem ég var hins vegar að reyna að varpa ljósi á er það að við höfum öll talað fyrir því úr þessum ræðustól að afnema krónu á móti krónu skerðingar, að þær vinni gegn hagsmunum öryrkja. Þetta er það sem Öryrkjabandalagið og öryrkjar sjálfir hafa lagt áherslu á. Mig langar að gera tillögur þeirra að mínum tillögum og ætla ekkert að þykjast vita betur en þau. Mér finnst óþægilegt þegar Öryrkjabandalagið skrifar svona um frumvarp hv. þingmanns: Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir. Mér finnst óþægilegt þegar það á að vera u.þ.b. 90.000 kr. munur á örorkulífeyri og lágmarkslaunum. Mér finnst líka mjög óþægilegt þegar þið leggið til að lækka fjármuni til hjálpartækja, til endurhæfingarþjónustu, til verndaðra vinnustaða, til vinnusamninga öryrkja o.s.frv. Ég ætla ekki að þykjast vita meira [[Forseti hringir.]]en hv. þingmaður um einstaka bótaflokka, ég vil bara hlusta á Öryrkjabandalagið og þau eru alls ekki sátt við þetta frumvarp og það veit hv. þingmaður.
Herra forseti. Ég var á ráðstefnu í morgun sem Tryggingastofnun hélt og þar fór Sigríður Lillý Baldursdóttir ágætlega yfir þær breytingar sem hafa orðið á örorkulífeyriskerfinu undanfarin 20 ár. Þar sést alveg að sumir hópar eru miklu nær lágmarkslaunum í krónutölu, yfir 300.000 kr., en það er hins vegar staðreynd að hlutur örorkulífeyrisþega hefur setið eftir og það er nákvæmlega sá hópur sem sérstaka framfærsluuppbótin hefur skipt mestu máli fyrir. Það er þess vegna sem ég er að hugsa þetta þegar við forgangsröðum peningum inn í þennan málaflokk. Nú er búið að draga úr þessu vægi og ég vil halda því til haga að ég hef aldrei talað um að fara eigi með skerðingarhlutföll af þeim bótaflokki niður í 0. Ég tel að þannig eigi það alls ekki að vera í kerfinu heldur þurfum við að ná einhverju eðlilegu samhengi. [[Forseti hringir.]] Aftur vil ég spyrja hv. þingmann: Þurfum við ekki að líta til þeirra sem hafa lægstu bæturnar [[Forseti hringir.]]en taka hins vegar mið af því að hópurinn er fjölbreyttur og sem betur fer eru sumir þar betur staddir en aðrir?
Herra forseti. Jú, ég tek undir að við þurfum að reyna að einblína á þann hóp sem er með lægstar tekjurnar. En ég minni á að 70% öryrkja eru með tekjur undir 300.000 kr. fyrir skatt. Lunginn af hópnum er því þarna í gólfinu. 70% eru með minna en 300.000 kr. og um helmingur öryrkja er með tekjur undir 270.000 kr. fyrir skatt. Þessar tölur hafa kannski aðeins hækkað þar sem þær voru frá því í fyrra, höfum þann fyrirvara á. Margir öryrkjar hafa það virkilega slæmt þegar litið er til kjaramála. Við sjáum líka að í frumvarpinu er einungis gert ráð fyrir 3,5% hækkun á grunnframfærslu öryrkja sem er lægra en hækkun launavísitölu. Við höfum líka bent á það. Af hverju skilur hv. þingmaður og flokkur hennar öryrkja og aldraða eftir þegar kemur að þeirri viðbót sem var sett í lífskjarasamningana? Af hverju fá öryrkjar og eldri borgarar ekki þá hækkun sem aðrir hópar fengu 1. apríl? Af hverju er verið að skilja þá hópa af öllum eftir? [[Forseti hringir.]]Það hefði verið rakið að setja þetta í fjáraukalögin en hv. þingmenn hafa ekki verið tilbúnir í það og það er gagnrýnisvert. En ég vona að við getum verið samferða [[Forseti hringir.]]um að bæta þetta kerfi talsvert frá því sem nú er.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom víða við í ræðu sinni og fram kemur að hann er ósammála Alþjóðagjaldeyrissjóðnum úti og Seðlabankanum um efnahagsmál Íslendinga, þeim skýrslum sem hafa komið út að undanförnu. Fordæmalaus lækkun ríkisskulda, ótrúlegt skeið sem við höfum upplifað en hv. þingmaður talar um skammsýni í ríkisfjármálum, ég tók sérstaklega eftir því. Að mínu mati hefur aldrei verið jafn öflug og góð hagstjórn á Íslandi. Sögulega, ef við skoðum gögn áratugi aftur í tímann, er það þannig. Ég talaði um skatta sem hægt væri að leggja á og það fór fram hjá mér þangað til rétt í lokin með ferðaþjónustuna. Hvaða hugmyndir hefur hv. þingmaður um skattlagningu í ferðaþjónustu? Hversu háa skatta vill hann leggja á ferðaþjónustuna?
Herra forseti. Varðandi ferðaþjónustuna var ég ekki, ólíkt hv. þingmanni, að leggja til að hækka skatta á hana um 2,5 milljarða. Það var í fjárlagafrumvarpi hv. þingmanns sem var lagt hér fram fyrir tveimur mánuðum. Ég veit að það hefur verið dregið til baka en frumvarpið er ekki sérstaklega gamalt og þá var gert ráð fyrir 2,5 milljörðum. Ég var ekki að leggja það til. Til lengri tíma litið þurfum við að taka þá umræðu, og höfum svo sem gert það áður, að finna réttláta leið til að auka tekjur af erlendum ferðamönnum. Ég átta mig algerlega á því að nú er kannski ekki rétti tíminn en einhvern tímann þurfum við að taka umræðuna því að erlendir ferðamenn nýta sér sameiginlega auðlind, alveg eins og útgerðarmennirnir nota sameiginlega auðlind. Erlendir ferðamenn nýta sér þá sameiginlegu auðlind sem felst í náttúrunni og mannauðnum og menningunni. Við þurfum að finna einhverjar leiðir til að auka tekjur úr þeim geira. Við hljótum að geta fundið einhverja leið sem greinin sjálf þolir og gæti sætt sig við. Þessar tekjur myndu að sjálfsögðu fara í uppbyggingu og fjárfestingar sem ekki síst gagnast greininni sjálfri.
Forseti. Það kemur reyndar fram í meirihlutaáliti fjárlaganefndar að ekki er verið að hækka skatta, það eru ekki hugmyndir um það í þeim tillögum sem liggja fyrir. Mig langaði rétt með skammsýnina og ríkisfjármálin að spyrja: Hefur hv. þingmaður þá gáfu að hann hafi séð það fyrir fyrir ári, þegar við ræddum fjárlög fyrir 2019, að hér yrði loðnubrestur og að WOW air myndi falla? Hann talar líka um gengi krónunnar, olíuverð og slíka hluti en enginn í fjárlaganefnd eða í þinginu segist geta sagt til um olíuverð eða gengi. Telur hv. þingmaður sig færan um að geta spáð fyrir um það af einhverju viti? En stóra málið er: Sá hv. þingmaður fyrir fall WOW air og loðnubrest, fyrst hann er að gagnrýna meiri hlutann fyrir að hafa ekki séð það fyrir í hagspá sinni? Annars er þetta ótrúlega vel að verki staðið, það er einungis þetta sem ber í milli.
Herra forseti. Nei, ég sá ekki fyrir fall WOW air eða loðnubrest, ég sagði það sérstaklega. Ég var ekki að ætlast til þess að hv. þingmenn hefðu séð það fyrir. Hins vegar getur hv. þingmaður vel lesið ræður mínar frá því í fyrra þar sem ég varaði einkum við því að forsendur fjárlaga væru of bjartsýnar. Óskhyggju kallaði ég það, þetta var óraunsætt. [[Gripið fram í.]]Það er skráð það sem ég sagði [[Gripið fram í.]]um að forsendur fjármálaáætlunar og fjárlaga væru of bjartsýnar. En ég skal líka segja hv. þingmanni að það var ekki aðeins ég sem benti á það, það gerðu aðrir stjórnarandstöðuþingmenn. Það gerðu líka Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð, Alþýðusamband Íslands, aðilar vinnumarkaðarins eins og hann lagði sig. Allir þeir aðilar bentu á að forsendur fjárlagafrumvarps 2019 væru óraunsæjar og það kom á daginn. Hv. þingmaður þarf ekki endilega að taka mark á mér en hann getur a.m.k. hlustað á sérfræðingana sem allir sögðu það sama: Þegar kemur að hagstjórn og áætlunargerð fær ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins undir forystu Katrínar Jakobsdóttur algjöra falleinkunn. [[Gripið fram í: Aldrei verið betra.]]
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp því að mig langar að benda hv. þingheimi á það að þetta er uppskrift að tveimur alveg hrikalega leiðinlegum dögum fram undan. Það að við skulum hafa það þannig í þingsköpum að það sé tvöfaldur ræðutími þegar við ræðum fjárlagafrumvarpið og að flutningsmenn nefndarálita geti haldið klukkutímalangar ræður held ég að sé nokkuð sem enginn í þessum sal hefur áhuga á, hvað þá þarna úti, með fullri virðingu fyrir hv. þingmönnum sem sitja í fjárlaganefnd. Ég veit að þið hafið lagt mikla vinnu í þessi ágætu nefndarálit en þau liggja fyrir á prenti og ég verð að segja að mér finnst miður að ekki hafi náðst samkomulag um það að hafa þessa umræðu aðeins snarpari og skemmtilegri og ég efast [[Gripið fram í.]]ekki um að fleiri sætu í salnum og tækju jafnvel þátt í umræðunni. Nú held ég að 16 manns séu á mælendaskrá og það er óvíst hvenær einhverjir komast að sem vilja skrá sig fyrir utan það. Mig langar að beina því til hv. þingmanna að við höldum kannski örlítið styttri ræður, komum frekar fleiri upp, förum í andsvör og höfum svolítið knappara og skemmtilegra form.
Herra forseti. Ég heyrði hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur tala hérna, heyrði í henni gegnum skjáinn í þingflokksherbergi Samfylkingarinnar [[Það þarf að hafa …]]og mér varð mikið um. Getur verið að ég hafi heyrt rétt? Er hv. þingmaður að kveinka sér undan lýðræðislegri umræðu um fjárlagafrumvarpið, helsta stefnuplagg ríkisstjórnarinnar? Það eru sannarlega tíðindi, herra forseti. Ég hvet alla þingmenn, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, til að nýta sér plássið sem þeir hafa til að ræða fjárlög ríkisstjórnarinnar, helsta stefnuplagg hennar. Ekki þykir mér sú umræða leiðinleg.
Virðulegur forseti. Sá þingmaður sem hér er kveinkar sér ekki undan því að ræða eins frábært plagg og fjárlagafrumvarp næsta árs er, kveinkaði sér heldur ekki undan því að ræða fjármálastefnu eða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Það sem hv. þingmaður var fyrst og fremst að benda á er að það væri hægt að hafa þessa umræðu öllu skemmtilegri og líflegri því að það er bara ansi langt að hlusta á klukkutímalangar ræður, jafnvel þó að vinnan á bak við þær sé góð og að allt sem fram kemur í nefndarálitinu kunni að vera unnið af góðum hug. Flestir ættu að geta komið sínu á framfæri á 20 mínútum eins og ég held að viðgangist í öllum þjóðþingum í kringum okkur, þar eru ræðurnar öllu styttri og þá tekur fólk þátt og fer í andsvör. Við gætum átt málefnalegar og skemmtilegar umræður. En þetta er í mínum huga uppskrift að frekar leiðinlegum þingdögum, virðulegur forseti.
Forseta finnst bara mjög gaman hérna. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Það er engum vorkunn að sitja undir umræðum um fjárlög. Ég get hins vegar líka tekið undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að það er kannski tímabært, herra forseti, og það á kannski við um allan þingheim, að velta því fyrir sér hvort formið á umræðunni mætti vera með öðrum hætti. En það er sannarlega fagnaðarefni á hverjum þingvetri að fá að taka þátt í umræðu um fjárlög, helsta stefnumál hverrar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Mér fannst ég vera nauðbeygður til að koma hingað upp í ræðustól í ljósi þess að ég er væntanlega sá eini þingmaður sem hef haldið klukkutímaræðu. [[Hlátur í þingsal.]]Mér þykir leiðinlegt að hv. þingmanni hafi fundist hún leiðinleg en mér fannst hún ekkert leiðinleg [[Gripið fram í: … mjög skemmtileg.]]og mér fannst þetta líða ansi hratt. Ég er ekki talsmaður langra ræðna og hef aldrei verið það og ég er alveg til í að menn hugsi hvernig skoðanaskiptin geti verið líflegri í þessum sal. En þegar kemur að fjárlögum þá finnst mér þetta algjörlega eðlilegt. Hér er verið að takast á um grundvallaratriði og það sást mjög vel t.d. í andsvörum, það voru ekki síst þingmenn stjórnarflokkanna sem fóru í andsvar við mig því að hér greinir okkur einfaldlega á. Auðvitað get ég tekið undir að það er margt í þessum þingsal sem gæti verið líflegra en ég held að fjárlagaumræðan hingað til hafi verið afskaplega góð þótt ég segi sjálfur frá.
Forseti vill benda hv. þingmönnum á að ekki náðist samkomulag um annað fyrirkomulag og þetta er reyndin. Menn mega auðvitað vera skemmtilegir og hafa líflegar umræður, það er ekkert nema gott um það að segja. Forseta sjálfum finnst allt mjög skemmtilegt síðan hann var hér í vor, næturlangt. Ég bið bara um að hv. þingmenn nýti tíma sinn vel. Það er ekki skylda að nýta hann allan en það má.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þann ræðutíma sem ég hef hér, eina klukkustund, og reyni að nýta hann vel. Ég sá að hæstv. forseti horfði sérstaklega á mig þegar hann nefndi það að mönnum væri ekki skylt að tala í klukkutíma. Ég mun reyna að nýta þann tíma vel og get svo sem ekki sagt að það verði einhver skemmtiræða en ég reyni að vera málefnalegur og koma að þeim málefnum sem skipta máli í þessu mikilvæga fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Áætlanir í opinberum fjármálum hafa á síðustu árum byggst á óhóflega bjartsýnum forsendum um efnahagsþróun og treyst hefur verið á tímabundna aukningu tekna í uppsveiflu. Lítið hefur mátt út af bregða til þess að áætlanir brystu og tekjur dygðu ekki til að fjármagna nauðsynleg útgjöld. Efnahagsforsendur frumvarpsins eru reistar á spá Hagstofu Íslands frá október sl. en sú spá breyttist þó nokkuð frá því í júní. Í spánni kemur fram að meiri óvissa ríkir nú um efnahagshorfur hér á landi sem endurspeglast í áætlunum og spám um hagvöxt. Eftir langt hagvaxtarskeið gerir Hagstofa Íslands ráð fyrir nær engum hagvexti í ár en að hann taki við sér á ný á næsta ári og verði þá um 1,7%. Hagvaxtarspáin er 0,9% lægri en fyrri spá. Vissulega vonar maður, herra forseti, að þetta gangi eftir en það eru miklir óvissuþættir í þessu, ekki síst alþjóðlegir óvissuþættir eins og þróun í viðskiptalöndum okkar, olíuverð og staða gjaldeyrisins, krónunnar o.s.frv., þannig að það er ekki víst að sú spá rætist. En að sjálfsögðu vonum við að svo verði og að hagvöxtur taki við sér á nýju ári. Í bréfi fjármála- og efnahagsráðherra til fjárlaganefndar, dagsett 7. nóvember sl., kemur fram að tekjuáætlun frumvarpsins hafi verið uppfærð með hliðsjón af gögnum sem fallið hafa til síðan áætlunin var gerð í júní sl. Samkvæmt tillögu meiri hluta fjárlaganefndar verður ríkissjóður rekinn með um 11 milljarða kr. halla. Að sama skapi lækki tekjur ríkisins fyrir árið 2020 um 10,6 milljarða kr. Gagnrýnivert er að ríkisstjórnin ætlar að fjármagna breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið vegna breytinga á hagspá, sem og breytingartillögur sem ríkisstjórnarflokkarnir gera við frumvarpið við 2 umr., með sölu losunarheimilda koltvísýrings að fjárhæð a.m.k. 4,8 milljarðar kr. Rétt er að benda á að á síðasta fjárhagsári voru seldar losunarheimildir fyrir u.þ.b. 2,5 milljarða kr. Það er margt sem bendir til þess að í framtíðinni þurfi stjórnvöld að kaupa þessa kvóta til baka á mun hærra verði þar sem ekki virðist líklegt að Ísland geti haldið sig innan losunarheimilda. Ríkisstjórnin þarf að rökstyðja að þessi ráðstöfun sé skynsamleg til framtíðar litið áður en fjárlög verða afgreidd eða að draga einfaldlega þessa tillögu til baka. Þetta snýr líka að þeirri miklu hækkun sem hefur orðið á kolefnisgjaldinu sem almenningur þarf að greiða og bitnar sérstaklega á landsbyggðinni. Ég mun fara nánar í það á eftir. Auk þess er það gagnrýnivert að ríkisstjórnin ætli að ganga á eigið fé Lánasjóðs íslenskra námsmanna um sem nemur 4,2 milljörðum kr. til að mæta breytingum á tekjuhlið ríkissjóðs vegna breytinga á hagspá. Með öðrum orðum á Lánasjóður íslenskra námsmanna að borga upp hluta af halla ríkissjóðs. Það hefði einhvern tímann þótt saga til næsta bæjar. Jafnvel þótt staða sjóðsins sé góð er þessi ráðstöfun óskynsamleg nú þegar stjórnvöld áforma að gera breytingar á lánasjóðsfyrirkomulaginu. Fyrirhugaðar breytingar, þar sem 30% hluti láns verður í formi styrks, munu þýða aukna eftirspurn eftir lánum. Í áðurnefndu bréfi ráðherra kemur auk þess fram að veiðigjöld komi til með að lækka um 2,1 milljarð kr. í frumvarpinu á grundvelli vísbendinga um væntanlegan útreikning veiðigjalda á næsta fiskveiðiári, að teknu tilliti til mikillar fjárfestingar útgerðarinnar. Að sjálfsögðu styðjum við í Miðflokknum fjárfestingar útgerðarinnar, þann mikilvæga þátt, og mörg þau afleiddu störf sem fylgja sjávarútvegi. Hins vegar má spyrja hvers vegna þetta mál sé svona seint fram komið og hvort vísbendingar um væntanlegan útreikning, eins og það er orðað, gefi til kynna að útreikningarnir séu ekki fullkomnir og ekki afstaðnir eða geti almennt talist fullnægjandi rökstuðningur í máli sem þessu. Af hálfu Seðlabanka Íslands var í tengslum við vaxtaákvörðun í nóvember tekið fram að þróun efnahagsmála kunni að litast um of af bjartsýni, ekki síst vegna óvissu í alþjóðlegum efnahagsmálum eins og ég nefndi í upphafi. Mikilvægt er að stefnan í ríkisfjármálum um þessar mundir taki mið af raunsæislegum forsendum um framvindu efnahagsmála. Af hálfu OECD hefur verið bent á að opinberar fjárfestingar þyrftu að vera meiri hér á landi en raun ber vitni og að aðgerðir næstu missera miði fyrst og fremst að því að draga úr áhrifum niðursveiflu. Þegar hægir á í efnahagslífinu, eins og raunin hefur orðið, er brýnt að stjórnvöld grípi til viðeigandi aðgerða. Í því efni blasir við að rík nauðsyn er á að endurnýja og auka við fjárfestingar í innviðum. Mikil verkefni blasa við t.d. í samgöngumálum og heilbrigðismálum svo eitthvað sé nefnt. Miðflokkurinn telur að fjalla ætti meira um stöðu og afkomu ríkissjóðs í frumvarpinu út frá því hvar við erum stödd í hagsveiflunni. Auk þess mætti fjalla nánar um framlag slakans í ríkisfjármálum til landsframleiðslu á næsta ári. Hver verða t.d. áhrif skattalækkana og fjárfestinga þegar kemur að landsframleiðslunni? Þegar litið er yfir fjárlagafrumvarpið sést að ekki er gert ráð fyrir neinum afgangi á árinu 2020. Þvert á móti verður ríkissjóður rekinn með halla og endurspeglar sú staðreynd breytingar á efnahagshorfum á liðnum misserum. Það skiptir máli á óvissutímum sem þessum að skuldastaða ríkissjóðs er góð og er óhætt að hrósa ríkisstjórninni fyrir að hafa haldið áfram að greiða niður skuldir. Það er mikilvægt og reynist vel í niðursveiflu sem núna er fram undan. Áhersla stjórnvalda á niðurgreiðslu skulda síðustu ár mun reynast mikilvæg og góð ráðstöfun. Þessi staða gerir mönnum betur kleift að bregðast við óvissum horfum í efnahagsmálum. Að sjálfsögðu skiptir miklu máli hver þróunin verður í útflutningstekjum þjóðarinnar. Undanfarin ár hefur þjóðin notið uppgangs í ferðaþjónustu, greinin hefur orðið burðarás í atvinnulífi landsmanna og mikilvæg uppspretta gjaldeyristekna. Áberandi er að framvinda í ferðaþjónustu er meðal helstu óvissuþátta fjárlagafrumvarpsins enda hafa horfur í ferðaþjónustu veruleg áhrif á efnahagsforsendur frumvarpsins. Það vekur því óneitanlega athygli að framlög til ferðaþjónustu í frumvarpinu lækka að raungildi um 292 millj. kr., þ.e. 12,8%, frá fjárlögum ársins 2019. Samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands hefur verðbólga verið um eða yfir 3% frá því í vor en í október mældist hún 2,8%. Undirliggjandi verðbólga hefur hins vegar verið þrálátari. Að dómi bankans eru horfur á að verðbólga hjaðni hraðar en spáð var í ágúst og að hún verði komin í markmið undir lok þessa árs. Áætlað er að ríkisfyrirtæki og sjóðir í B-hluta ásamt Landsvirkjun muni greiða 91,3 milljarða kr. í afborgunum af lánum á næsta ári. Þetta er 45,6 milljarða kr. aukning og um tvöföldun frá áætluðum afborgunum 2019. Sem fyrr er stærsta beina skuldbinding ríkissjóðs ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar vegna B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, LSR. B-deild LSR og Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga tryggja sjóðfélögum réttindi sem eru verðmætari en iðgjald það sem sjóðfélagar og vinnuveitendur greiða í sjóðinn á hverjum tíma. Mismunurinn á áunnum réttindum og eignum B-deildar LSR er tryggður með bakábyrgð ríkissjóðs og hjá LSR með bakábyrgð ríkissjóðs og annarra launagreiðenda. Bakábyrgðaraðilar munu þurfa að leggja þessum sjóðum til fjármagn á næstu áratugum eftir því sem lög um lífeyrissjóðina kveða á um til þess að tryggja að sjóðirnir geti staðið undir greiðslu lífeyris. Mikilvægt er grannt sé fylgst með þessu þannig að sýnt sé að framlög í sjóðinn dugi til að halda jafnvægi. Miðflokkurinn leggur áherslu á að stjórnvöld beiti sér fyrir því að skapa forsendur fyrir öflugu atvinnulífi, hagsæld og almennri velmegun. Skattstefna ríkisstjórnarinnar á að fela í sér hvata til að fjölga starfsfólki og bæta kjör þess og skapa skilyrði fyrir nýsköpun og endurnýjun á tækjum og búnaði og fjárfestingum í atvinnulífinu. Í þessu sambandi leggur Miðflokkurinn þunga áherslu á að einfalda stjórnkerfið og létta bákninu af atvinnufyrirtækjum og heimilum landsmanna. Gera verður kröfu um eðlilega skilvirkni og hagræðingu í allri starfsemi hins opinbera. Á bls. 3 í nefndarálitinu er að finna yfirlit yfir breytingartillögur Miðflokksins við frumvarpið. Tillögurnar eru fullfjármagnaðar og koma ekki til með að auka halla ríkissjóðs. Ég kem nánar inn á þessar tillögur hér á eftir en ég ætla að víkja næst að kafla sem í nefndarálitinu ber yfirskriftina Hagræðing í ríkisrekstri engin - bætt í ríkisbáknið og regluverk. Hagræðing í ríkisrekstri engin – bætt í ríkisbáknið og regluverk. Herra forseti. Ráðdeild og skilvirkni á ávallt að ríkja við meðferð almannafjár. Fjárlagafrumvarpið ber þess merki að það er ekki ofarlega á verkefnalista ríkisstjórnarinnar að vinda ofan af ríkisbákninu. Þar fer fremstur í flokki Sjálfstæðisflokkurinn sem reglulega hefur hrópað hátt fyrir kosningar „báknið burt“. Þegar flokkurinn kemst síðan til valda heldur báknið áfram að vaxa. „Við þurfum að taka rækilega til í ríkisfjármálunum og minnka ríkisbáknið,“ sagði fjármálaráðherra árið 2010. Nú leggur ráðherra fram fjárlagafrumvarp þar sem enn er bætt í ríkisbáknið. Ríkisbáknið hefur þanist út í tíð þessarar ríkisstjórnar og engar tilraunir hafa verið gerðar til þess að draga úr ríkisumsvifum. Er það þvert á það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðað fyrir hverjar kosningar. Hækkun á fjárveitingum til forsætisráðuneytisins frá árinu 2018 nemur 876 millj. kr. Hækkun til stjórnsýslu umhverfismála frá árinu 2018 nemur 1.218 millj. kr. sem er hækkun upp á 35%. Hækkun milli áranna 2019 og 2020 er 572 millj. kr., svo dæmi séu tekin. Ljóst er að ráðuneytin hafa í umboði ríkisstjórnar vanrækt það hlutverk sitt að meta áhrif frumvarpa á reglubyrði atvinnulífsins. Mjög takmörkuð vinna hefur farið fram við það að skoða gildandi löggjöf og hvernig megi einfalda hana, létta reglubyrðina og draga úr samkeppnishömlum. Hér er um brýnt málefni að ræða. Mikið af regluverki kemur frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn. Greinilegt er að við samningu frumvarpa til að innleiða EES-reglur nýta ráðuneytin iðulega ekki það svigrúm sem Ísland hefur til að létta reglubyrðina heldur bæta þvert á móti við séríslenskum íþyngjandi reglum. Rannsóknir hafa sýnt að þetta hefur verið gert í þriðjungi tilvika þegar ný EES-löggjöf var innleidd. Félag atvinnurekenda hefur bent á fjölmörg dæmi þess efnis. Það á að vera á stefnuskrá hverrar ríkisstjórnar að einfalda regluverk. Ár eftir ár vex umgjörð stjórnkerfisins á Íslandi og kostnaðurinn sem því fylgir. Sá kostnaður er greiddur af skattgreiðendum. Brýnt er að draga úr íþyngjandi regluverki og minnka báknið. Ekki hefur verið mikil hagræðingarkrafa innan Stjórnarráðsins á síðustu árum. Það er orðið löngu tímabært að ráðast í uppstokkun á opinbera kerfinu og draga úr umsvifum hins opinbera. Auk þess er óskynsamlegt að bæta enn í ríkisbáknið þar sem erfitt og sársaukafullt getur verið að vinda ofan af útgjaldaaukningu ef tekjuforsendur ríkisins breytast. Því þarf að forgangsraða betur í ríkisfjármálum. Sameining Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands, svo dæmi sé tekið, á að fela í sér hagræðingu. Athygli vakti þegar sameiningaráformin voru kynnt að þess var sérstaklega getið að ekki stæði til að fækka starfsmönnum. Þetta er röng nálgun, herra forseti. Sameining á að fela í sér sparnað fyrir skattgreiðendur. Laun í ráðuneytunum hafa auk þess hækkað mikið á undanförnum misserum og eru há miðað við einkageirann. Hækkanir á fjárveitingum til ríkisstofnana umfram almennar verðlagshækkanir eru regla fremur en undantekning. Ríkisreksturinn verður skattgreiðendum því stöðugt dýrari. Þannig er síaukinn kostnaður vegna eftirlitsstofnana ríkisins. Í frumvarpinu eru aðhaldskröfur til ríkisstofnana litlar. Sjálfstæðisflokkurinn sem nú fer fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytinu hefur öll tök á því að taka hér til hendinni eins og hann hefur margoft predikað. Þess í stað bætir hann í ríkisbáknið sem aldrei fyrr. Það sætir tíðindum að þegar ríkisstofnanir eru sameinaðar skuli engin einasta hagræðingarkrafa vera gerð af hálfu ríkisstjórnarinnar. Gott dæmi um þetta er sameining Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans eins og fyrr segir. Stjórnvöld verða að horfa til þeirra tækifæra sem skapast til hagræðingar við sameiningu þessara tveggja stofnana. Ein af ástæðum fyrir sameiningunni er það óhagræði sem skapast af núverandi fyrirkomulagi. Skýr tækifæri eru til samnýtingar krafta beggja stofnana og tækifæri til hagræðingar án þess að það bitni á gæðum. Að auki er ástæða til að gera óháða úttekt á rekstri Fjármálaeftirlitsins vegna sameiningar við Seðlabankann. Margt er óljóst sem snýr að sameiningunni. Eftirlitsgjaldið sem fjármálafyrirtæki greiða FME nemur um 2,3 milljörðum kr. árlega og hefur hækkað mikið undanfarin ár. Fjármálafyrirtæki hafa síaukinn kostnað af gagnavinnslu og gagnaskilum eftirlitsaðila. Hægt væri að hagræða í rekstri FME og Seðlabankans með sameiningu stoðdeilda og að samræma gagnaskil milli stofnananna. Þá hefur sagan sýnt að útgjöld ríkisins hafa tilhneigingu til að aukast við sameiningu stofnana og eru fyrirhugað áform um stækkun á húsnæði Seðlabankans vegna sameiningarinnar gott dæmi. Miðflokkurinn leggur fram breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að gerð verði 15% hagræðingarkrafa af hálfu ríkisins við sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Það ætti að spara ríkissjóði um 350 millj. kr. árlega. Ísland er smáríki og því er enn mikilvægara hér á landi en víðast annars staðar að líta til hagræðingar á sem flestum sviðum. Miðflokkurinn flytur breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2020 sem miðar að því að draga úr ríkisbákninu og gera kröfu um hagræðingu sem nemur rúmlega 10% í rekstri allra ráðuneyta. Hagræðingin mun skila ríkissjóði sparnaði upp á 1,1 milljarð kr. Auk þess er gerð sérstök hagræðingarkrafa á sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins upp á 350 millj. kr. eins og áður segir. Samtals er því gerð hagræðingarkrafa á ríkisreksturinn upp á 1.450 millj. kr. á árinu 2020. Á bls. 5 í nefndarálitinu er að finna töflu um þá hagræðingarkröfu sem Miðflokkurinn gerir á öll ráðuneyti. Ég vil næst víkja að mikilvægi þess að lækka tryggingagjaldið enn frekar. Sú aðgerð er nauðsynleg og hún er skynsamleg og er til viðbótar við þá lækkun sem hefur verið boðuð í frumvarpinu. Horfur á vinnumarkaði hafa versnað eftir því sem liðið hefur á árið. Útlit er fyrir að svo verði áfram. Um 7.000 manns eru nú án atvinnu samkvæmt skráningu Vinnumálastofnunar og hefur þeim fjölgað um rúmlega 2.700 frá sama tíma í fyrra. Hátt í 1.000 manns hafa misst vinnuna í hópuppsögnum það sem af er ári, auk þeirra 1.100 sem misstu vinnuna við fall WOW air. Stjórnvöld eiga ávallt að leitast við að styrkja starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja, sér í lagi nú þegar efnahagsumhverfið blæs minni byr í seglin. Styðja þarf íslensk fyrirtæki við að mæta hækkandi launakostnaði á komandi árum og sporna gegn fækkun starfa. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og er hún sú hæsta á Norðurlöndum á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir eftir efnahagshrunið 2008 í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu. Skattbreytingar þessar hafa hins vegar verið að festast í sessi síðan. Það hefur verið tregða hjá ríkisvaldinu við að lækka tryggingagjaldið sem er einn stærsti tekjustofn ríkissjóðs en samkvæmt frumvarpinu mun það skila 11% af skatttekjum ríkissjóðs á næsta ári. Hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni þessara fyrirtækja mest. Bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg og sérstaklega nú þegar hægt hefur hratt á hjólum efnahagslífsins. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega lögð áhersla á lækkun tryggingagjaldsins og því ber að fagna en hún er hins vegar ekki nægileg að mati okkar Miðflokksmanna. Auk þess hafa Samtök iðnaðarins ályktað á sama veg. Samkeppnisstaða innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum hefur versnað á undanförnum árum vegna innlendra kostnaðarhækkana sem eru mældar í erlendri mynt. Sú þróun er nú sýnileg í minni verðmætasköpun útflutningsgreina og þeirra fyrirtækja á innlendum markaði sem keppa við erlend fyrirtæki. Fyrir efnahagshrunið árið 2008 var tryggingagjaldið 5,34% en var hækkað í 8,65% í kjölfar þess. Hækkunin var hugsuð sem tímabundin aðgerð til að standa straum af stórauknum útgjöldum vegna skyndilegs atvinnuleysis. Forsendurnar fyrir hækkuninni og þau rök sem þá voru notuð til að hækka gjaldið eiga ekki lengur við þar sem atvinnuleysi hefur verið lítið í langan tíma. Atvinnuleysi mældist 3,7% í september og hafði þá lækkað frá mánuðinum á undan. ASÍ hefur stutt að mikilvægt sé að skila hækkun tryggingagjaldsins til baka. Það sætir nokkurri undrun hversu treg stjórnvöld hafa verið til að lækka tryggingagjaldið vegna þess að ávinningurinn er margfaldur. Staðreyndin er hins vegar sú að tryggingagjaldið hefur í vaxandi mæli verið notað til að fjármagna önnur útgjöld ríkissjóðs en því var ætlað. Eigi lækkunin að þjóna þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi á vinnumarkaði og að launahækkanir á næsta ári leiði síður til verðbólgu þarf hún að vera meiri en 0,25%. Gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna. Því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun, þeim mun hærri fjárhæð þarf það að greiða í tryggingagjald. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, þeim mun dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtækið sitt. Því hærri sem prósentan er, þeim minni launahækkunum getur fyrirtækið staðið undir. Gjaldið dregur úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar einkafyrirtækja eru því hindraðir með háu tryggingagjaldi. Miðflokkurinn flytur hér breytingartillögu við frumvarpið um að tryggingagjaldshlutfallið lækki um 0,25% á næsta ári til viðbótar við þá 0,25% lækkun sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Með samþykkt breytingartillögunnar mun gjaldið þá lækka úr 6,35% í 6,10%. Eðlilegt er að miða við að þessi skattheimta verði ekki meiri en hún var fyrir hrun þegar atvinnustigið var sambærilegt og nú. Þrátt fyrir það vantar enn upp á að tryggingagjaldið sé sama hlutfall af launagreiðslum fyrirtækja og það var fyrir fjármálahrunið. Tekjuáhrif af lækkun tryggingagjalds um 0,25% á næsta ári til viðbótar við fyrirhugaða lækkun samkvæmt frumvarpinu eru neikvæð fyrir ríkissjóð um 2 milljarða kr. Tillaga Miðflokksins er fullfjármögnuð og hægt að skoða hana nánar í nefndaráliti en m.a. gerir Miðflokkurinn ráð fyrir því að byggingarlóð Landsbankans við Austurhöfn verði seld og að áætlað söluandvirði lóðarinnar sé um 2 milljarðar kr. Landsbankinn keypti lóðina fyrir rúmum fimm árum fyrir tæpan 1 milljarð kr. Söluandvirðið renni síðan í ríkissjóð en ríkissjóður er eigandi bankans að 98%. Einnig er gert ráð fyrir því í tillögu Miðflokksins, 2. minni hluta fjárlaganefndar, að framkvæmdum við byggingu Stjórnarráðshússins verði frestað og það mun hafa í för með sér 550 millj. kr. til ráðstöfunar fyrir ríkissjóð. Lækkun tryggingagjaldsins gerir fyrirtækjum auðveldara að ráða nýtt starfsfólk og gera betur við það sem fyrir er sem síðan eykur skatttekjur ríkissjóðs þannig að ávinningurinn er mikill eins og áður sagði og ekki síst nú, þegar gert er ráð fyrir auknu atvinnuleysi. Herra forseti. Ég vil næst víkja að hjúkrunarheimilunum. Miðflokkurinn er með breytingartillögu við frumvarpið þar sem gert er ráð fyrir því að settar verði 800 millj. kr. í að bæta brýnan rekstrarvanda hjúkrunarheimila. Hjúkrunarheimilin eru ein af mikilvægustu grunnstoðum íslenska velferðarkerfisins og ríkisstjórnin hefur ekki staðið við þau áform sem koma fram í stjórnarsáttmálanum um að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimila og dagþjálfun. Á þeim tveimur árum sem ríkisstjórnin hefur setið við völd hefur hún í sífellu skert rekstrarframlag hjúkrunarheimila. Ríkisendurskoðun hefur bent á að rekstur hjúkrunarheimila sé almennt mjög þungur og hefur róðurinn þyngst ár frá ári í samræmi við fjárhagsskerðingar ríkisstjórnarinnar. Rammasamningur milli hjúkrunarheimila og Sjúkratrygginga Íslands rann út í árslok 2018 þegar Sjúkratryggingar breyttu aðferðafræði sinni við útgreiðslu fjármagns. Það er ámælisvert að ákvörðun Sjúkratrygginga hafi verið tekin einhliða og án viðræðna við hjúkrunarheimilin og verður að segjast eins og er að það er ekki gott veganesti í að semja við fyrirtæki eins og Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu eða Samband íslenskra sveitarfélaga. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2020–2024 kemur fram að stærsta verkefni ríkissjóðs í tengslum við málefnasvið hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu sé átak sem felist í fjölgun hjúkrunarrýma, bæði með endurgerð eldri rýma og byggingu nýrra, m.a. með byggingu hjúkrunarheimila. Hér er um að ræða rúmlega 900 rými í heild. Stjórnvöld hafa boðað að rúmlega 700 rými verði byggð til ársins 2024 þegar áætlað er að þau verði orðin rúmlega 3.400 í heild sem er 26% aukning frá árinu 2018. Á sama tíma gerir ríkisstjórnin ráð fyrir aðeins 6% auknu fjármagni til reksturs málefnasviðsins, þ.e. í rekstur hjúkrunarheimila. Ljóst er að í fjármálaáætluninni hefur lítið tillit verið tekið til byggingar eða reksturs nýju hjúkrunarrýmanna og verður það að teljast ámælisvert. Ekki er nóg að byggja ný hjúkrunarheimili, það verður líka að tryggja forsvaranlegar rekstrarforsendur fyrir heimilin til þess að þau geti sinnt hlutverki sínu. Nauðsynlegt er að fara alvarlega ofan í saumana á fjárhagsgrunni hjúkrunarheimilanna og rýna betur skýrslur Ríkisendurskoðunar um málefnasviðið. Illa gengur að manna stöður hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða á hjúkrunarheimilum. Formaður Sjúkraliðafélags Íslands segir alvarlegan skort á sjúkraliðum á hjúkrunarheimilum. Það hefur gert að verkum að vísa hefur þurft frá einstaklingum með mikla þjónustuþörf þar sem ekki fæst heilbrigðisfólk til starfa. Ástæða þess að illa gengur að manna stöður er m.a. sú að hjúkrunarheimili landsins hafa setið eftir hvað varðar fjárveitingar til þjónustunnar undanfarin ár. Nauðsynleg styrking á rekstrarfé hefur orðið hjá spítölum, heilbrigðisstofnunum og heilsugæslu en skorið hefur verið niður hjá hjúkrunarheimilum. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa ítrekað bent á nauðsyn þess að styrkja rekstur hjúkrunar- og dvalarheimila og endurhæfingarrýma. Rekstur hjúkrunarheimila á landsbyggðinni er afar þungur. Þetta kemur m.a. til af því að ómögulegt er að ná fram þeirri stærðarhagkvæmni sem næst með þeim fjölda rúma sem alla jafna þekkist á höfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Það verður að fara fram trúverðugt samtal milli fulltrúa heilbrigðisráðuneytisins, Sjúkratrygginga Íslands, öldrunarstofnana og sveitarfélaga. Forsenda árangurs og breiðari sáttar um málaflokkinn er stóraukið samráð og skilningur á eðli reksturs hjúkrunarheimila. Þetta kemur m.a. fram í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu. Miðflokkurinn telur mjög brýnt að mæta þeim með rekstrarerfiðleikum sem ríkja í þessum mikilvæga málaflokki og leggur til, eins og áður sagði, viðbótarfjármagn í breytingartillögu til þessara stofnana upp á 800 millj. kr. til að bæta brýnan rekstrarvanda. Herra forseti. Næst ætla ég að víkja að kafla í nefndarálitinu sem ber yfirskriftina Nýjir skattar draga úr boðaðri skattalækkun. Áformaðar eru verulegar breytingar á tekjuskattskerfi einstaklinga til að mæta loforðum stjórnvalda í tengslum við kjarasamninga á almennum vinnumarkaði síðasta vor. Tekið verður upp þriggja þrepa tekjuskattskerfi með nýju lágtekjuþrepi sem taki gildi í tveimur áföngum á árunum 2020 og 2021. Þannig er áætlað að þriðjungur breytinganna taki gildi á árinu 2020 og tveir þriðju árið 2021. Gert er ráð fyrir að þessar aðgerðir auki ráðstöfunartekjur þeirra tekjulægstu um 10.000 kr. á mánuði. Á sama tíma er lagt til að skerðingarmörk barnabóta hækki í 325.000 kr. á mánuði sem kemur þá væntanlega verst niður á tekjulægsta hópnum. Ýmsar skattahækkanir er að finna í frumvarpinu þrátt fyrir boðaða skattalækkun. Gert er ráð fyrir hækkun vörugjalds af bensíni og dísilolíu, bifreiðagjald hækkar, áfengi og tóbak, útvarpsgjald hækkar, gjald í Framkvæmdasjóð aldraða hækkar, úrvinnslugjald hækkar o.s.frv. Nýr urðunarskattur, sem ríkisstjórnin áformaði í fjárlagavinnunni en hefur verið gerður afturreka með vegna lélegs undirbúnings, mun kosta heimilin í landinu 6.000 kr. á næsta ári og 12.000 kr. árlega þegar hann er að fullu kominn til framkvæmda og ljóst að það er vilji ríkisstjórnarinnar að þessi skattur verði lagður á en hann mun hugsanlega frestast um eitt ár vegna áðurnefnds lélegs undirbúnings. Síðan mun kolefnisgjald hækka um 10% á næsta ári sem mun þýða hækkun á bensíni og dísilolíu. Ríkisstjórnin er því að hækka ýmsa skatta og gjöld sem dregur úr áðurnefndri skattalækkun. Nettóskattalækkun til almennings er því töluvert lægri en ríkisstjórnin hefur boðað. Nýtt þriggja þrepa skattkerfi gengur þvert á stefnu Sjálfstæðisflokksins um að einfalda skattkerfið. Fjármála- og efnahagsráðherra Sjálfstæðisflokksins hefur áður sagt að þrjú skattþrep væru mjög óheppilegt fyrirkomulag og til þess fallið að flækja skattkerfið. Á árinu 2019 er áætlað að árlegar tekjur ríkissjóðs af nýjum sköttum og skattahækkunum verði ríflega 115 milljarðar kr. sem samsvarar u.þ.b. 15% af heildarskatttekjum ríkisins. Þrátt fyrir boðaðar skattalækkanir standa því eftir 97 milljarðar kr. í aukna skattheimtu frá síðustu niðursveiflu sem heimili og fyrirtæki standa enn undir. Verði fjármögnun nýrra samgönguframkvæmda gerð með sérstakri gjaldtöku á einstökum vegum eða notendagjöldum eins og komið hefur til tals af hálfu ríkisstjórnarinnar er í eðli sínu um hækkun skatta á einstaklinga að ræða og dregur þar með úr ráðstöfunartekjum almennings. Verði áformin að veruleika í tengslum við nýja samgönguáætlun er ljóst að boðuð skattalækkun verður engin þegar upp er staðið. Herra forseti. Ísland er háskattaríki í alþjóðlegum samanburði. Skattahækkanir fyrri ára standa að mestu óhreyfðar. Það ætti að vera forgangsmál að draga til baka þær skattahækkanir sem gripið var til í kjölfar bankahrunsins. Ríkisstjórnin hefur hækkað fjármagnstekjuskatt en um leið lofað að endurskoða skattstofninn. Hvergi er minnst á slíka endurskoðun í fjárlagafrumvarpinu. Þegar fjármagnstekjuskatturinn var tekinn upp var lágt skatthlutfall rökstutt með breiðum skattstofni. Nú er skattstofninn enn breiður en skatthlutfallið hefur tvöfaldast. Miðflokkurinn leggur áherslu á að nú, þegar skuldir ríkisins lækka hratt, sé ráðrúm til að huga að lækkun skatta á fólk og fyrirtæki í landinu en ekki stækka ríkisbáknið eins og ríkisstjórnin er sérstaklega áhugasöm um. Lækkun skatta er skynsamleg ráðstöfun þegar hagkerfið er í niðursveiflu. Vissulega er ríkisstjórnin að lækka skatta á lægstu tekjur en hún er hins vegar að hækka ýmis önnur gjöld þannig að nettóskattalækkunin er ekki sú sem boðuð er. Skattar á Íslandi eru með þeim hæstu í heimi þegar lífeyrisgreiðslur eru teknar með í reikninginn. Það er löngu orðið tímabært að draga úr álögum á almenning og fyrirtæki og leysa þannig úr læðingi aukna verðmætasköpun. Það gagnast samfélaginu öllu að leyfa fólki og fyrirtækjum í auknum mæli að ráðstafa eigin tekjum. Á sama tíma þurfa ríki og sveitarfélög að fara betur með það almannafé sem þau taka til sín. Næst vil ég, herra forseti, víkja aðeins að kolefnisskattinum og þeirri 10% hækkun sem ríkisstjórnin stefnir að. Hér er kafli í nefndaráliti fulltrúa Miðflokksins í fjárlaganefnd sem ber yfirskriftina Stefnulaus kolefnisskattur – ekki jafnað niður á landsmenn á sanngjarnan hátt. Náttúruvernd og önnur umhverfisvernd er á meðal mikilvægustu viðfangsefna samtímans. Viðbrögð stjórnvalda hafa hins vegar ekki verið í samræmi við það. Þau hafa allt of oft byggst á gagnslausri og jafnvel skaðlegri sýndarmennsku sem t.d. birtist í nýjum sköttum án þess að þeim fylgi markmið eða aðferðir við að meta árangurinn. Mat á árangri er afar mikilvægt í þessu sambandi. Kolefnisgjaldið er nýr skattur á Íslandi eins og við þekkjum. Í frumvarpinu kemur fram að tekjur af kolefnisgjaldi séu áætlaðar 6,3 milljarðar á árinu 2020. Gjaldið hefur nú þegar hækkað um 65% á mjög skömmum tíma, tveimur árum. Þá mun kolefnisgjaldið hækka um 10% á næsta ári til viðbótar 65% hækkun sem nú þegar hefur átt sér stað frá árinu 2017. Tekið saman hefur því kolefnisgjaldið hækkað um 82% frá árinu 2017 gangi áform stjórnvalda eftir með 10% hækkun á næsta ári. Í því samhengi ber einnig að hafa í huga að stjórnvöld áætla að ríkissjóður fái 4,8 milljarða kr. í tekjur við sölu losunarheimilda eins og ég rakti hér í upphafi. Víða erlendis eru tekjur stjórnvalda af slíkum losunarheimildum nýttar til aðgerða í loftslagsmálum. Það liggur óljóst fyrir með hvaða hætti það er gert hér á landi. Þvert á móti virðist eini tilgangur sölunnar vera sá að draga úr halla ríkissjóðs. Tekjur ríkisins af kolefnisskatti eru ekki eyrnamerktar aðgerðum í loftslagsmálum með beinum hætti og aðeins hluti þeirra rennur þangað. Miðflokkurinn telur að sú hækkun sem orðið hefur á þessu gjaldi sé úr öllu hófi, sérstaklega í ljósi þess að ekki er hægt að sýna ótvírætt hver árangurinn af skattheimtunni er. Gert er ráð fyrir enn frekari hækkun, 10%, á næsta ári og er áætlað að það skili ríkissjóði 375 millj. kr. í tekjur að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Kolefnisgjaldið nemur núna rúmum 12 kr. á hvern lítra af bensíni og dísilolíu og þessar álögur á eldsneyti koma því til með að auka enn frekar álögur á almenning og bitna sérstaklega á fólki á landsbyggðinni. Færa má rök fyrir því, herra forseti, að með kolefnisgjaldinu sé verið að skattleggja landsbyggðarfólk umfram aðra enda á rafbílavæðingin mun auðveldara um vik á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni þar sem innviðir eins og hleðslustöðvar eru mun fleiri á höfuðborgarsvæðinu en þar. Engu að síður hafa rafbílaeigendur kvartað yfir því að innviðir fyrir rafbíla séu engan veginn fullnægjandi í höfuðborginni, hvað þá á landsbyggðinni þar sem innviðauppbyggingin er einfaldlega allt of skammt á veg komin. Auk þess nota íbúar á landsbyggðinni í mun ríkara mæli bifreiðar knúnar með jarðefnaeldsneyti, bensíni og dísilolíu, aka meira vegna fjarlægðar og kaupa því meira eldsneyti. Eðlilegt væri að samfara hækkun kolefnisgjalds lækkuðu gjöld og skattar samsvarandi á umhverfisvæna starfsemi ef markmiðið væri það eitt að draga úr mengun. Svo er þó ekki. Meginmarkmið kolefnisgjaldsins er að hvetja bæði heimili og fyrirtæki til þess að draga úr losun með því að skipta yfir í hreinni orku. Í fyrsta lagi er það alls ekki á færi allra að skipta yfir í rafmagnsbifreið og í öðru lagi henta rafmagnsbifreiðar síður á landsbyggðinni enn sem komið er. Lýtur það fyrst og fremst að drægni bifreiðanna og fjölda hleðslustöðva. Kolefnisgjaldið leggst því með öðrum hætti á íbúa höfuðborgarsvæðisins annars vegar og íbúa landsbyggðarinnar hins vegar. Það er því í raun munur á gjaldheimtu milli þessara hópa. Þannig bitnar skatturinn hlutfallslega verst á þeim tekjulægri og íbúum landsbyggðarinnar. Hvatning til orkuskipta er góðra gjalda verð en hún verður að vera í takt við raunveruleikann. Orkuskipti fyrir sjávarútvegsfyrirtæki, ýmsan iðnað og atvinnutæki eru ekki raunhæfur kostur sem stendur. Kolefnisskatturinn hefur bein efnahagsleg áhrif á hagkerfið. Án nokkurra mótvægisaðgerða dregur skatturinn þrótt úr hagkerfinu og minnkar samkeppnishæfni fyrirtækja. Hugmyndafræðin má teljast göfug en stjórnvöld verða að ígrunda vel tilgang, forsendur og markmið með skattheimtunni, sérstaklega hverja er verið að skattleggja og hverja ekki. Markmiðið með gjaldinu er að draga úr losun án þess að grafa undan samkeppnishæfni atvinnulífs og ætti það sama að gilda hér á landi. Í öðrum löndum hafa því aðrir skatta verið lækkaðir á móti gjaldinu eða undanþágur gefnar frá öðrum sköttum. Ísland er t.d. eina ríkið í Evrópu þar sem fiskiskipaflotinn nýtur engrar undanþágu eða styrkja hvað varðar eldsneytisskatta. Þetta minnkar samkeppnishæfnina enn frekar. Hagstofa Íslands hefur gert rannsóknir á útgjöldum heimilanna og þar kemur fram að eldsneytisnotkun er þó nokkru meiri í dreifbýli en þéttbýli. Munurinn endurspeglar þá staðreynd að íbúar landsbyggðarinnar þurfa jafnan að ferðast um lengri veg. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur viðurkennt að áhrif kolefnisgjaldsins séu meiri á íbúa í dreifbýli. Þetta kemur fram í svari ráðherra við fyrirspurn á Alþingi. Kolefnisgjaldið er því í raun hefðbundin skattahækkun á fólk og fyrirtæki þar sem skattlagningin kemur þyngra niður á landsbyggðinni. Þessari nýju skattbyrði er því ekki jafnað niður á landsmenn af sanngirni. Við þetta má bæta að umhverfisráðherra hefur sagt að erfitt sé að meta nákvæmlega árangur af gjaldinu, mælt í minni losun en ella hefði verið hefði gjaldið ekki verið sett á. Þetta kom fram í svari ráðherra við fyrirspurn á Alþingi og staðfest af umhverfisráðuneytinu á fundi með fjárlaganefnd. Engar aðgerðir eru boðaðar í frumvörpum tengdum fjárlagafrumvarpinu sem koma til móts við íbúa á landsbyggðinni vegna gjaldsins. Auk þess er ekki að sjá að ívilna eigi umhverfisvænni starfsemi eða að aðrir skattar verði lækkaðir til mótvægis. Breyting á kolefnisgjaldi er skattahækkun, sett í búning græns skatts. Eðlilegt væri þá að lækka gjöld á aðra umhverfisvænni þætti. Við verðum að horfa til annarra landa í þessum efnum. Í Danmörku fóru stjórnvöld t.d. of geyst af stað þegar þau hækkuðu skatta vegna umhverfismála á fyrirtæki. Í Noregi er kolefnisgjald lægra en á Íslandi og að hluta til endurgreitt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Kolefnisgjaldið má ekki auka kostnað íslenskra fyrirtækja umfram það sem erlendir samkeppnisaðilar búa við. Slíkt dregur úr samkeppnishæfni, rýrir afkomu íslensku fyrirtækjanna og þar með svigrúm til fjárfestinga. Um leið dregur úr líkunum á því að markmiðinu með gjaldinu verði náð. Það sem minnkar samkeppnishæfnina enn frekar er að aðilar sem ekki eru virðisaukaskattsskyldir hér á landi eru undanþegnir kolefnisgjaldinu. Þannig þurfa erlend skip sem taka olíu hér á landi ekki að greiða gjaldið en í sumum tilvikum eru þau við veiðar á sömu veiðislóð og þau íslensku. Erlend fiskiskip, skemmtiferðaskip og flutningaskip greiða ekki kolefnisgjald við eldsneytistöku hér á landi og ekkert kolefnisgjald er greitt af flugvélaeldsneyti hérlendis í ríkissjóð. Þótt tækniframþróun sé hröð í þessum efnum er það ekki svo að hægt sé að fá stærri ökutæki, vinnuvélar og sum iðnaðartæki þannig að þau nýti endurnýjanlega orkugjafa. Það á t.d. við í jarðvinnugeiranum og landbúnaði. Orkuskipti eru því ekki raunhæfur kostur sem stendur, sér í lagi fyrir iðnað og atvinnutæki sem nota svokallaða litaða olíu, og möguleikar slíkra aðila til orkuskipta eru hverfandi. Kolefnisgjaldið er skattur sem leggst með mismunandi hætti á atvinnugreinar og eðlilegt að gerð sé krafa um að til sé heildstæð stefna í málaflokknum áður en lengra er haldið. Það vekur sérstaka athygli að ekki virðist vera haldið nákvæmt bókhald yfir framlög ríkisins til mótvægis við skattlagninguna til verkefna sem m.a. tengjast samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda eða bættra loftgæða almennt. Sjálfsögð og eðlileg krafa er að stjórnvöld birti opinberlega áætlanir sínar um ráðstöfun kolefnisgjaldsins. Miðflokkurinn leggur því til að boðuð hækkun kolefnisgjaldsins í fjárlagafrumvarpinu um 10% komi ekki til framkvæmda fyrr en heildstæð stefna liggur fyrir um hvernig ætlunin er að nota kolefnisgjöld í baráttunni við loftslagsbreytingar án þess að þær bitni á landsbyggðinni eða samkeppnishæfni atvinnugreina og dragi þróttinn úr hagkerfinu. Lækkunin á kolefnisgjaldinu mun draga úr verðbólguþrýstingi með lækkun á verði eldsneytis. Herra forseti. Ég vil næst koma aðeins inn á fyrirhugaðan urðunarskatt. Í fjárlagavinnunni var lagt upp með það að lagður yrði nefskattur á fólk og fyrirtæki í landinu en eins og með skattlagninguna á ferðaþjónustuna var ríkisstjórnin gerð afturreka með þennan skatt vegna lélegs undirbúnings. En hins vegar er alveg ljóst að það er á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að leggja þennan skatt á og sýnist mér sem svo að hann verði lagður á í fjárlögunum að ári. Það sýnist vera sérstakt áhugamál ríkisstjórnarinnar að leggja á nýja skatta og færa þá í svona fallega búninga og gefa þeim nöfn eins og græna skatta. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir því að leggja svokallaðan urðunarskatt á fólk og fyrirtæki sem átti að skila um 1,5 milljörðum í auknar tekjur á árinu 2020 og 2,5 milljörðum þegar hann væri að fullu kominn til framkvæmda 2021. Verði þessi áform að veruleika er hér um 6.000 kr. skattlagningu á fjögurra manna fjölskyldu að ræða árið 2020, eða verður seinkað um ár, og verði síðan um 12.000 kr. þegar hann er kominn að fullu til framkvæmda. Í þessu sambandi er rétt að horfa til þess að í umsögn hagsmunaaðila fékk þessi skattlagning algjöra falleinkunn, sérstaklega hvað varðar undirbúninginn og er nauðsynlegt að fylgjast vel með því hvernig ríkisstjórnin ætlar að framkvæma þetta þegar af því verður. Ljóst er að þetta hefur veruleg áhrif á t.d. atvinnulífið og ekki forsvaranlegt að fara í svona mikla skattlagningu án þess að allir hagsmunaaðilar séu hafðir með í ráðum. Næst vil ég víkja aðeins að málefnum Landspítalans. Eins og ég hef nefnt hér er Landspítalinn stærsta og mikilvægasta heilbrigðisstofnun landsins. Hann hefur á að skipa framúrskarandi starfsfólki sem vinnur óeigingjarnt starf á hverjum degi, oft við erfiðar aðstæður. Miklar umræður hafa skapast um rekstrarvanda spítalans og sá vandi á sér margþættar rætur. Kjarni málsins er sá að spítalinn og sú þjónusta sem hann veitir vex hraðar en fjárlög gera ráð fyrir þrátt fyrir reiknaðan raunvöxt upp á 1,8% ár hvert. Spítalinn hefur tekið að sér ný verkefni þar sem fjárveitingar hafa ekki fylgt. Af hálfu yfirstjórnar heilbrigðismála hefur t.d. ekki verið leyst úr hinum svokallaða fráflæðisvanda sem felur í sér að á spítalanum liggur fólk sem að réttu lagi ætti að dveljast á hjúkrunarheimilum. Flóknir kjarasamningar hafa verið gerðir sem erfitt hefur verið að kostnaðarmeta, þar á meðal kjarasamningur við lækna árið 2015. Samningurinn var góður fyrir heilbrigðiskerfið en kostnaðarþættir hafa verið vanmetnir og spítalinn hefur ekki fengið fjármagn sem hann þarf til að standa straum af heildarkostnaði við þennan samning. Það er brýnt í svona tilfellum, við svona samningsgerð, að það liggi alveg ljóst fyrir hver raunkostnaðurinn er fyrir ríkið og hvernig eigi að mæta honum. Brýnt er að búa heilbrigðisstarfsfólki viðunandi starfsskilyrði og tryggja þannig að mönnun sé á hverjum tíma fullnægjandi. Mönnunarvandi spítalans er meðal hans stærstu áskorana. Heilbrigðisyfirvöld hafa ekki lagt fram neinar áætlanir um það hvernig eigi að bregðast við honum. Yfirstjórn Landspítalans hefur kynnt fjárlaganefnd aðhaldsaðgerðir vegna halla á rekstri. Ein af þeim aðgerðum er að falla frá sérstökum kjörum fyrir hjúkrunarfræðinga vegna langvarandi mönnunarvanda á spítalanum, þ.e. í gegnum svokallað Hekluverkefni þar sem hjúkrunarfræðingar hafa fengið álagsgreiðslur fyrir störf sín í því augnamiði að laða þá til starfa og hækka starfshlutfall þeirra sem fyrir eru. Þetta er mikilvægt verkefni og er það áhyggjuefni að falla eigi frá því vegna þess að það mun þýða aukna yfirvinnu og sú yfirvinna verður fljótt að stórum tölum í stóra samhenginu. Það er mikill skortur á hjúkrunarfræðingum á Landspítalanum og deildir margar hverjar undirmannaðar. Það er eðli þessarar þjónustu að hún er ófyrirséð á mörgum sviðum. Þetta er bráðasjúkrahús og við lokum aldrei bráðaþjónustu þó svo að fjárveitingar séu búnar. Það þarf að koma á einhvers konar sveigjanleika í fjárveitingum til spítalans svo við stöndum ekki frammi fyrir þessum vanda á hverju einasta ári. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að álag á heilbrigðiskerfið mun aukast jafnt og þétt næstu árin og áratugina með hækkandi lífaldri þjóðarinnar. Ef við ætlum að tryggja framúrskarandi heilbrigðisþjónustu fyrir alla þarf heilbrigðiskerfið að vera mun skilvirkara. Lýsandi dæmi um vanda þessa kerfis birtist í því að sjúklingar eru sendir til útlanda í aðgerðir sem kostar þrefalt meira en þær myndu kosta á Íslandi. Það þýðir ekki fyrir ríkisvaldið að benda á yfirstjórn Landspítalans og yfirstjórn Landspítalans að benda á ríkisvaldið. Þjóðin er að eldast og það mun þýða aukið álag á kerfið. Aldraðir, 80 ára og eldri, þurfa mesta heilbrigðisþjónustu. Auk þess hefur ný heilbrigðistækni kallað á aukinn kostnað. Stjórnvöld verða að horfast í augu við vandann og tryggja langtímafjármögnun mikilvægustu heilbrigðisstofnunar landsins. Herra forseti. Ég sé að það er farið að líða á tíma minn en ég ætla að víkja aðeins að landbúnaðinum. Það hefur verið sótt að þessari undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar frá landnámi úr ýmsum áttum. Framlög til landbúnaðar hafa lækkað og lækkun er í þessu frumvarpi. Ekkert er minnst á landbúnaðinn í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við fjárlagafrumvarpið. Það segir kannski sína sögu. Það hefur verið látið undan ósanngjörnum og hættulegum kröfum um aukinn innflutning matvæla sem standast ekki heilbrigðiskröfur, matvæla sem eru ekki framleidd við þau skilyrði sem íslenskum landbúnaði er ætlað að uppfylla. Afar óhagstæður tollasamningur hefur nýlega tekið gildi og á sama tíma er gert ráð fyrir síminnkandi stuðningi við íslenska matvælaframleiðendur og neytendur. Um leið aukast íþyngjandi kröfur á íslenskan landbúnað jafnt og þétt. Það skekkir enn samkeppnisstöðu greinarinnar gagnvart erlendri framleiðslu. Landbúnaður og matvælaframleiðsla er undirstaða byggðar víða um land. Því má heldur ekki gleyma að innlend matvælaframleiðsla lækkar kolefnisspor landsins. Brýnt er að standa vörð um innlenda matvælaframleiðslu til lands og sjávar sem eina af grunnstoðum samfélagsins. Þegar í stað þarf að grípa til aðgerða til að tryggja stöðu sauðfjárræktarinnar en þess sjást ekki merki í fjárlagafrumvarpinu. Þegar í stað þarf að koma fram með mótvægisaðgerðir gegn þeim óhagstæða tollasamningi sem nýlega tók gildi og er ógn við innlenda matvælaframleiðslu. Erfitt er að henda reiður á fjármögnun mótvægisaðgerða í fjárlagafrumvarpinu er lúta að landbúnaðinum og fyrirhuguðum innflutningi á landbúnaðarvörum og hverju þær eiga að skila. Í svo mikilvægu máli ætti að fylgja sundurliðun á aðgerðum og framlög til þeirra í kaflanum um landbúnað í fjárlagafrumvarpinu. Ég vil víkja næst aðeins að ferðaþjónustunni sem er okkar stærsta atvinnugrein og stendur frammi fyrir mikilli óvissu. Þróun í ferðaþjónustu er meðal helstu óvissuþátta í forsendum fjárlagafrumvarpsins. Á undanförnum árum hefur vægi ferðaþjónustu í vergri landsframleiðslu vaxið úr rúmum 3,4% á árinu 2010 í 8,6% á árinu 2017. Framlag ferðaþjónustunnar við öflun gjaldeyristekna er verulegt. Horfur í greininni hafa því veruleg áhrif á efnahagsforsendur frumvarpsins. Stærsta útflutningsgrein landsins býr enn við allt of mikla óvissu. Athygli vekur að framlög til ferðaþjónustu lækka að raungildi um 292 millj. kr., 12,8%, frá fjárlögum 2019. Greinin hefur vaxið hratt undanfarin ár en þarf nú að takast á við hægari vöxt og jafnvel samdrátt. Mikilvægt er að bregðast við þessu með því að bæta rekstrarskilyrði greinarinnar strax, t.d. með hraðari lækkun tryggingagjalds. Þó að línur í ferðaþjónustu hafi skýrst undanfarna mánuði, eftir fall flugfélagsins WOW air, hefur óvissunni ekki verið aflétt og aðlögun ferðaþjónustunnar að breyttum aðstæðum er ekki lokið. Ætla má að ferðaþjónustan muni þurfa að takast á við mjög neikvæð áhrif af útgöngu Bretlands úr ESB auk þess sem tvísýnar efnahagshorfur í Bandaríkjunum og Kína kunna að hafa áhrif. Undir slíkum kringumstæðum getur samkeppnishæfni íslenskrar ferðaþjónustu skipt sköpum. Þetta kemur m.a. fram í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar við frumvarpið. Í fjármálaáætlun 2020–2024 kemur fram að fyrirhugað sé að gera breytingar á gjaldtöku ferðamanna á gildistíma áætlunarinnar en það lítur út fyrir að þeim áformum hafi verið slegið á frest og er það ánægjulegt. Hafa ber í huga að áformuð skattheimta á ferðamenn er mjög varhugaverð á þessu stigi og í þeirri niðursveiflu og óvissu sem greinin er í. Ef hér yrðu sett á einhvers konar komugjöld eins og áform voru um í upphafi við fjárlagavinnuna myndi það óhjákvæmilega hafa veruleg bein áhrif á alþjóðlega samkeppnishæfni greinarinnar. Ég hvet ríkisstjórnina til að stíga varlega til jarðar þegar kemur að hugleiðingum um skattheimtu á þessa mikilvægu grein. Að lokum, herra forseti, vil ég nefna það sérstaklega að Miðflokkurinn leggur áherslu á auknar fjárveitingar til tollgæslu, fíkniefnaeftirlits og öryggis á landamærum upp á 250 millj. kr. og auk þess mun ég víkja að því síðar í umræðunni að við erum með breytingartillögu upp á 525 millj. kr. aukalega til öryrkja. Hún er tvenns konar, hækkun framlaga til Vinnumálastofnunar svo fjölga megi störfum öryrkja með stuðningi, það er mikilvægt úrræði sem hefur því miður verið vannýtt og mun ég fjalla nánar um það síðar, og auk þess leggjum við áherslu á að hækka frítekjumark öryrkja og leggjum til að 325 millj. kr. fari í að hækka það. Það er mikilvægt til þess að þeir öryrkjar sem geta stundað einhverja vinnu fái hærri ráðstöfunartekjur. Ég sé, herra forseti, að tíma mínum er lokið. Það eru nokkur atriði sem ég hef ekki komið inn á og mun ég reyna að koma inn á þau síðar í þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni ræðuna. Það er skringilegt að koma hér og reyna að fara í andsvar á einni mínútu eftir klukkutímaræðu. Það er sérstakt. Hv. þingmaður ræddi um efnahagsþróunina og hagstjórnarviðbrögð og mikilvægi þess að greiða niður skuldir. Meiri hlutinn kom inn á það sem hv. þingmaður kallaði eftir, að við þyrftum að skoða framvindu mála með tilliti til þess hvar við værum í hagsveiflunni. Nú er innbyggt óvissusvigrúm í ríkisfjármálastefnuna sem er í raun hægt að segja [[Forseti hringir.]]að sé til þess, eins og við erum að gera, að veita viðspyrnu í hagkerfinu eins og mál standa nú. [[Forseti hringir.]]Ég spyr um skoðun hv. þingmanns á þessum þætti hagstjórnar ríkisfjármála.
Eins og forseti gat um hafa hv. þingmenn eina mínútu til umráða í hvert sinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir andsvarið. Ég tek undir það og hef sagt að það hefur verið skynsamlegt að lækka skuldastöðu ríkissjóðs og gefa ríkissjóði meira svigrúm í niðursveiflunni. Það sem skiptir kannski mestu máli í þessu er að vinna á móti niðursveiflunni og þar höfum við í Miðflokknum t.d. komið með tillögu um að lækka enn frekar tryggingagjaldið til að reyna að örva atvinnulífið. Við teljum vera svigrúm til þess að lækka það enn frekar, um 0,25%. Það geri fyrirtækjunum kleift að treysta rekstrargrundvöll sinn og nú þegar atvinnuleysi eykst hafi fyrirtækin burði til þess að reyna að fjölga störfum og gera betur við þá starfsmenn sem þegar eru til staðar. Ég verð að fara nánar í þetta í síðara andsvari þar sem tíminn er afar naumur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og er sammála honum, það er mikilvægt að lækka skatta, lækka tryggingagjaldið, lækka álögur á einstaklinga og fyrirtæki, lækka tekjuskatta og draga úr skattbyrðinni, sérstaklega á hópa með lægri tekjur og millitekjuhópa eins og verið er að gera. Hv. þingmaður ræddi um ferðaþjónustuna og ég tek undir með honum að það er mikilvægt að við gætum að þessari atvinnugrein sem vegur alltaf meira og meira í verðmætasköpuninni. Það er þó þannig að ef við horfum á tímabilið frá 2017 þá höfum við aukið framlög til ferðaþjónustunnar. Við erum að tala um Ferðamálastofu, Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, rannsóknir og markaðsmál og þar erum við að auka í á milli ára. En svo er auðvitað verið að falla frá 2,5 milljarða skattlagningu sem áformuð var, sem ætti að skipta miklu máli við þær aðstæður sem nú eru.
Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það var skynsamlegt að falla frá áformum um að leggja á sérstakan skatt á ferðaþjónustuna, 2,5 milljarða kr. Það var hins vegar óskynsamlegt að koma með þessar hugmyndir í upphafi fjárlagavinnunnar vegna þess að það getur og hefur örugglega skaðað greinin að einhverju leyti. Þetta er grein sem starfar í miklu alþjóðlegu samkeppnisumhverfi og fréttir berast nú hratt eins og við þekkjum í dag og öll áform um skattlagningu, t.d. á ferðamenn sérstaklega við komu til landsins, geta gert það að verkum að fólk líti síður á Ísland sem áhugaverðan áfangastað, einfaldlega vegna þess að gjöld eru það há á ferðamenn þegar þeir koma til landsins og Ísland er frekar dýrt ferðamannaland. Ég þakka þó fyrir það að ríkisstjórnin sá að sér í þessum efnum [[Forseti hringir.]]og það verður að segjast eins og er að þessar hugmyndir voru mjög vanhugsaðar og vonandi læra menn af reynslunni.
Herra forseti. Losunarheimildir eru til komnar vegna framleiðslu Íslands á hreinni orku og fyrirtæki kaupa þær til að geta staðið að starfsemi sinni en það hvetur til orkuskipta. Losunarheimildir hækka stöðugt í verði. Við erum sem sagt að hagnast á okkar grænu orku en aðstoðum um leið aðra við að breyta sínu fyrirkomulagi í rekstri. Við gerum gagn hér heima með því að afla 4,8 milljarða kr. með sölu losunarheimilda, nýtum féð hér heima, en gögnumst um leið alþjóðaviðskiptalífinu og gerum þannig gagn í loftslagsmálum í heild sinni. Þegar Miðflokksmenn ýja að því í áliti sínu að Íslendingar þurfi einn góðan veðurdag að kaupa losunarheimildir vegna slælegra vinnubragða við að minnka eigin losun, þá tel ég það vera skot út í loftið að svo komnu máli. Ég ætla að spyrja hv. þm. Birgi Þórarinsson að því hver rökin séu fyrir þessari spá eða fullyrðingu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Mér finnst kjarninn í þessu máli vera sá að þetta er í annað sinn sem verið er að selja losunarheimildir og þetta var gagnrýnt líka í síðustu fjárlagavinnu héðan úr ræðustól. Þá voru heimildir veittar til að selja fyrir u.þ.b. 2,5 milljarða og nú er þetta komið í tæpa 5 milljarða. Það er alveg ljóst, eins og hv. þingmaður nefndi, að þessar heimildir eru verðmætar. Þá spyr maður sig: Hvers vegna er þá verið að selja þessar heimildir í þessum tilgangi? Verður þetta ekki enn þá verðmætara þegar fram líða stundir? Það er alveg ljóst að með því að selja þessar heimildir þá er hugsanlega verið að fara á mis við verðmæti sem við gætum þá fengið síðar. Ég tel þessa ráðstöfun ekki skynsamlega, líka í ljósi þess að verið er að hækka kolefnisgjöld [[Forseti hringir.]]eins og ég rakti réttilega í minni ræðu, á sama tíma og verið er að selja losunarheimildir. Er einhver skynsemi í þeim málflutningi? Hv. þingmaður getur kannski svarað því.
Herra forseti. Hv. þingmaður misskilur þetta gjörsamlega. Í fyrsta lagi fáum við úthlutað nýjum losunarheimildum á hverju ári. Við erum ekkert að safna þeim. Í öðru lagi er þetta allsendis óskylt grænum sköttum hér heima. Það er ekkert samhengi þar á milli. Ég held að hann þurfi bara að fræðast um hvað losunarheimildir eru og til hvers þær eru notaðar. Ég ætla að spyrja um annað. Það er talað um há gjöld á ferðamenn þegar þeir koma til Íslands. Hvaða gjöld eru það sem eru há af okkar hálfu þegar ferðamenn koma til Íslands? Ég vil svo sem viðurkenna að verðlag á Íslandi er mjög hátt í ferðaþjónustu en að sérstök gjöld á ferðamenn komandi til Íslands séu há - segjum að við bættum við 1.000 kr. í einhvers konar innkomugjald þegar við erum að tala um kannski 200.000–300.000 kr. meðaleyðslu ferðamanna á Íslandi á einum til tveim vikum. En hvaða gjöld eru þetta?
Herra forseti. Ég sagði það í ræðu minni að ég teldi að það væri mjög mikilvægt að varast að setja svokallað komugjald á ferðamenn eins og staða greinarinnar er í dag. Hún er í mikilli óvissu. Þetta er okkur afar mikilvæg grein og starfar á alþjóðlegum samkeppnisgrundvelli þar sem veður geta skipast mjög hratt. Ef hv. þingmaður er að spyrja um það hvaða gjöld eru há þá átti ég við það að það er dýrt fyrir ferðamenn að koma hingað, Ísland er dýrt ferðamannaland. Það var það sem ég sagði fyrst og fremst og lagði áherslu á. Að bæta síðan gjaldi ofan á það tel ég bara vera óskynsamlegt. Þannig hef ég útskýrt þetta mál og ef hv. þingmaður hefur misskilið mig hvað það varðar þá er það fyrst og fremst þetta sem ég átti við. Við verðum að stíga mjög varlega til jarðar þegar kemur að þeim hugmyndum um skatta sem ríkisstjórnin hafði hugsað sér að leggja á en varð hins vegar að falla frá, m.a. vegna þess að undirbúningur var mjög lélegur [[Forseti hringir.]]og ljóst að það hefði getað haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir þessa grein sem skiptir verulegu máli í stöðu efnahagsmála fyrir þjóðina.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna. Ég er honum ekki sammála í öllum atriðum en þannig er það náttúrlega oft í þessum sal að við erum ekki sammála um allt. Sérstaklega er ég ekki sammála röksemdafærslu hv. þingmanns í sambandi við kolefnisgjaldið en ég ætla ekki að ræða það frekar heldur spyrja hv. þingmann út í eitt atriði sem snýr að aukinni tekjuöflun fyrir ríkissjóð sem hér er nefnd í töflu annars vegar og hins vegar í texta á bls. 6, þ.e. með sölu á Landsbankalóðinni sem hv. þingmaður telur að verði hægt að selja fyrir 2 milljarða. Ég næ því ekki hvernig er hægt að gera ráð fyrir því að þessi peningur komi bara út úr bókum Landsbankans. Erum við bær til þess? Er eitthvað búið að ræða það á þeim vettvangi?
Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og áhuga hans á þessu máli vegna þess að við höfum áður rætt það hér og ég hef rætt það í þessum ræðustól að ég tel afar óskynsamlegt að Landsbankinn, sem er að 98% hluta í eigu ríkissjóðs, skuli vera að fara í slíka stórframkvæmd á einni dýrustu lóð landsins. Ég minni á að það eru miklar breytingar í bankaþjónustu fram undan og hafa verið að eiga sér stað. Starfsmönnum hefur fækkað mjög mikið þannig að rökstuðningur fyrir því að byggja 17.000 m² byggingu á þessum stað er afar hæpinn að mínu mati, auk þess sem áform Landsbankans eru að leigja stóran hluta byggingarinnar út til annarrar starfsemi. Ég tel þetta ekki vera hlutverk Landsbankans. Hv. þingmaður spurði með hvaða hætti þessi greiðsla kæmi þá inn í ríkissjóð. Landsbankanum yrði einfaldlega gert í krafti eigandans, eigendastefnu, að selja þessa lóð og [[Forseti hringir.]]andvirði hennar myndi síðan renna í ríkissjóð í gegnum arðgreiðslu í gegnum Landsbankann.
Herra forseti. Ég á eftir að sjá að þessi aðferðafræði hv. þingmanns myndi ganga eftir, sérstaklega þegar við erum ítrekað búin að segja í þessum sal og margoft verið haldið fram að við stjórnmálamennirnir eigum ekki að vera að skipta okkur af beinum rekstri Landsbankans, við erum með apparat til þess sem heitir Bankasýsla ríkisins og við eigum ekki að vera að hlutast til um einstakar ákvarðanir þar eða það hélt ég að væri hugmyndin. Mig langar hins vegar í seinna andsvari að spyrja hv. þingmann aðeins út í urðunarskatt sem fær dálítið pláss í nefndaráliti þingmannsins og ég fagna því hvað það er jákvæður andi í þeim kafla í garð þess að við þurfum að draga úr urðun. Hins vegar langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann hafi einhverjar tillögur í því [[Forseti hringir.]]hvernig eigi að draga úr því að fyrirtæki eru ábyrg fyrir langstærstum hluta urðunarinnar. [[Forseti hringir.]]Verðum við ekki með einhverju móti að leggja á þau gjöld til að fá þau til að taka upp betri hætti í flokkun?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ágætt að hann kom inn á urðunarskattinn vegna þess að hér var á ferðinni enn ein skattheimtan af hálfu ríkisstjórnarinnar sem lagt var upp með, sem var afar illa undirbúin og ríkisstjórnin var síðan gerð afturreka með vegna þess að það var með engum hætti hægt að skilja hvernig ætti að innheimta þennan skatt og fyrirvarinn var afar skammur. Þessi skattur kemur sérstaklega til með að hafa slæm áhrif á fyrirtækin í landinu. Það er ábyrgðarleysi að ætla að bæta enn einni skattlagningu á fyrirtækin í landinu í þessu árferði þegar niðursveifla og atvinnuleysi eykst [[Gripið fram í: … fyrirtækin.]]og við þurfum að styrkja fyrirtækin. Hv. þingmaður spurði um aðrar leiðir og við í Miðflokknum höfum t.d. lagt fram þingsályktunartillögu um hágæðasorpbrennslu, þannig að það er ein leiðin. Ég verð að segja við hv. þingmann að það er afar slæmt þegar lagt er af stað með [[Forseti hringir.]]svona illa undirbúin verkefni og illa undirbúnar hugmyndir um skattlagningu. Þetta hefur auðvitað áhrif á alla [[Forseti hringir.]]áætlunargerð fyrirtækja o.s.frv. og síðan sjáum við að ríkisstjórnin er gerð afturreka með þetta. [[Forseti hringir.]]En ég óttast því miður að það standi til að leggja þennan skatt á.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög svo ítarlega ræðu og sorglegt að heyra að hann hafi ekki einu sinni komið öllu að á þeim 60 mínútum heldur fáum við aðra ræðu. Mig langar einmitt að spyrja hv. þingmann aðeins meira út í umhverfismálin. Urðunarskatturinn var eitt sem var rætt áðan. Ég velti fyrir mér hverjar tillögur Miðflokksins eru í þeim efnum. Hv. þingmaður nefndi tillögu um hágæðabrennslustöð sem er gott og gilt, við þurfum örugglega brennslustöð, en ég trúi því varla og vona að það sé ekki þannig að það séu í rauninni einu lausnir Miðflokksins þegar kemur að úrgangsmálum okkar. Það er mjög gott að sjá það í nefndarálitinu hjá hv. þingmanni að náttúruvernd og önnur umhverfisvernd séu á meðal mikilvægustu viðfangsefna samtímans. Svo er því haldið fram að viðbrögð stjórnvalda séu einhvers konar sýndarmennska. Ég velti fyrir mér: Hver eru markmið Miðflokksins og hver eru svör Miðflokksins í þeim efnum? Ég hef heyrt því fleygt hérna að það að finna olíu í íslenskri landhelgi sé með því umhverfisvænasta sem við gætum gert [[Forseti hringir.]]og gasvinnsla með því allra umhverfisvænasta sem hægt væri að fara í [[Forseti hringir.]]og svo er talað um svokölluð græn skuldabréf. Hverjar eru lausnir Miðflokksins, hv. þingmaður?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er skammur tími að svara þessu á einni mínútu eða svo en kjarni málsins lýtur að fjárlagafrumvarpinu. Þá hef ég rakið það sérstaklega í ræðu með kolefnisgjaldið að ég tel það vera dæmi um skattlagningu sem mætti í raun og veru segja að sé ákveðin sýndarmennska að því leytinu til að í fyrsta lagi er innkoman, sem á nú að vera 6,3 milljarðar á næsta ári, ekki öll eyrnamerkt aðgerðum í loftslagsmálum, svo dæmi sé tekið. Auk þess er þeirri skattheimtu ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti og ég rakti það mjög vel í ræðu minni. Ég held að í fyrsta lagi sé krafan sú að ríkisstjórnin haldi nokkurs konar bókhald um það í hvað þau gjöld fara. Það er fyrsta skrefið í því að almenningur sjái að verið sé að vinna markvisst að þeim málum. En það er ekki svo, því miður, í þessum stefnumálum ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Við hv. þingmaður getum alla vega verið sammála um að það væri mjög gott að halda gott bókhald utan um loftslagsmálin, enda er það hluti af stefnunni. En mig vantar í rauninni enn þá svör. Það er þó gott að vita til þess að í 2. umr. fjárlaga er hægt að halda fleiri ræður og kannski getur hv. þingmaður splæst því inn í næstu ræðu hjá sér hverjar raunverulegar tillögur Miðflokksins eru þegar kemur að loftslagsmálum, sem þeir viðurkenna oft í aðra röndina að sé stórt og mikið mál. Ég hef stundum hreinlega velt því fyrir mér hvort Miðflokkurinn styðji Parísarsáttmálann, hvort Miðflokkurinn styðji heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og að Íslendingar séu þátttakendur í því með þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Ef svo er væri mjög áhugavert að fá fram einhverjar raunverulegar lausnir um það hvernig við eigum að ná því fram. Ég get alveg tekið undir að það þarf alltaf að fara mjög varlega í skattheimtu og frekari skattheimtu en það er þó viðurkennt að hækkandi verð hefur áhrif á eftirspurn. Sambland lausna sem annars vegar eru með einhverju kolefnisgjaldi eða skattlagningu og hins vegar einhverri ívilnun hafa oft virkað mjög vel. [[Forseti hringir.]]Við sjáum mörg dæmi um það í kringum okkur. Ég kalla eftir afstöðu Miðflokksins. Styður Miðflokkurinn Parísarsáttmálann og þátttöku Íslands í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna?
Herra forseti. Við getum farið í sérstaka umræðu um Parísarsáttmálann en við erum að ræða fjárlög. Ég vil benda á að ég tel ekki og við í Miðflokknum teljum ekki eðlilegt að t.d. bifreiðaeigendur skuli greiða um rúmlega 80% allra þeirra gjalda sem lúta að umhverfismálunum en menga einungis á bilinu 6–8%. Það er ekki verið að jafna því niður með sanngjörnum hætti. Það er kjarni málsins. Gleymum því ekki að verið er að tala um að Ísland þurfi að taka sig á o.s.frv. Hvaða þjóðir menga mest? Eru það ekki Kína, Bandaríkin og Indland [[… Parísarsáttmálann.]]með 50% af allri mengun í heiminum? Við erum einhvers staðar þarna með 0,00-eitthvað prósent. Við erum t.d. með hitaveitu á 90% heimila. Eigum við ekki að tala um það sem er gott, það sem við gerum vel? Við framleiðum rafmagn á umhverfisvænan hátt. Eigum við ekki að tala um það? [[Gripið fram í.]]Eigum við ekki líka að tala um að þessar þjóðir, Bandaríkin, Kína og Indland, eigi að taka sig á og gera betur? [[Gripið fram í: Parísarsáttmálann …]]Á þá bara landsbyggðarfólk að borga sérstakan skatt sem er ósanngjarn [[Forseti hringir.]]og er jafnað niður á landsmenn á ósanngarnan hátt? Tölum um það sem Bandaríkin, Kína og Indland eiga að gera. [[Forseti hringir.]]Tölum um það.
Forseti minnir enn á ræðutíma og biður hv. þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð.
Ó, freðni rymböggull, yðar þvagleki birtist mér, eins og plúðruð blaðurklessa, á miðsumarsmorgni, á lúsugri býflugu. Sem tilfinnanlega hefur kjaftað um, sínar jótrandi ertur, kvartandi. Inn í rotnandi fnyk af ómótstæðilegum líffæraorgara. Nú hin joðlandi mokna reiðkrot lepja öxulsvita svengdarvera. Og lifandi grúplar fareta og heimta eins og loðið hrátt lifrarslím. Gróp, ég bið yður, mín svímandi túðmenni, hopplega hríslið mig með krumpuðum bindisnælum, stöppuðum. eða ég mun rífa af yður gubbvörturnar með blótkylfunni. Sanniði til. Svona hljómar íslensk þýðing mín á ljóði Jeltz í Leiðarvísi puttaferðalangsins um vetrarbrautina eftir Douglas Adams, lauslega byggð á þýðingu ljóðsins í samnefndri kvikmynd, og segir allt sem segja þarf um þetta fjárlagafrumvarp og þá vinnu sem Alþingi setur í afgreiðslu fjárlaga. Fyrir íslenskukennara framtíðarinnar skal ég útskýra nánar hvað ég á við. Hv. formaður fjárlaganefndar var spurður í andsvörum fyrr í dag hvort það væri verið að fara eftir lögum um opinber fjármál. Svarið við þeirri spurningu var einfaldlega: Já. Það er hins vegar eins langt frá því og hægt er að fara hvað þetta varðar því að við búum við ákveðna fortíðarhyggju. Það má ganga út frá því að almennt séð meini fólk vel og geri sitt besta miðað við aðstæður hverju sinni og fyrirliggjandi verklag. Í því felst að framkvæmd fjárlaga hvert ár byggir á fyrri framkvæmd, þ.e. hvernig hlutir hafa alltaf verið gerðir áður. En framþróun á sviði fjárlagagerðar er jafn óumflýjanleg og á öðrum sviðum þjóðlífsins. Við skrifum fjárlög ekki lengur með rúnaletri á fjöl og heimtum ekki umsagnir í gegnum bréfpóst eða með firðskeyti. Möguleikar okkar á nákvæmum greiningum vegna ákvarðana stjórnvalda eru stjarnfræðilega miklu meiri en fyrir 100 árum og er tilvitnun í ljóðlist Vogona því viðeigandi, en Vogonar eru einstaklega ónæmir fyrir breytingum, gjörsamlega þola þær ekki, það þarf þrírit og fjórrit o.s.frv. Eitthvað er talað um ömmu þeirra hvað það varðar. Ég get hins vegar ekki séð að þessi greiningartæki séu notuð. Við höfum kallað eftir þó nokkuð mikið af upplýsingum úr fjárlaganefnd en ég sé ekki afurð þeirra upplýsinga sem við fengum í skilum nefndarinnar. Við höfum enn í höndunum frumvarp til fjárlaga, sem er nokkurn veginn óbreytt, og í því er viðbótarsamkomulag vegna kirkjujarðasamkomulagsins sem stenst ekki lög um opinber fjármál. Áhrif þess á Alþingi eru þau að við erum enn og aftur að fá afhent frumvarp til fjárlaga sem byggist á ágiskunum um það hversu mikið fjármagn þurfi í hin ýmsu verkefni. Jafnvel þegar til eru kostnaðargreiningar fá þingmenn ekki aðgang að þeim. Réttast væri auðvitað að handhafar fjárveitingavaldsins fengju aðgang að þessum greiningum og gætu að sama skapi leitað umsagna og álita um þær til þess að hægt sé að taka upplýsta ákvörðun um þjónustustig í heilbrigðiskerfinu, rekstrarfyrirkomulag í eftirliti með matvælaöryggi, til þess að geta raunverulega greint hvar sé bruðlað og hvar sé snuðað. Vinnsla fjárlagafrumvarpsins virðist byggjast á einföldu skipulagi. Ríkisstjórnin leggur fram algjörlega ógagnsætt fjárlagafrumvarp, algjörlega. Til þess að fylgja forminu kallar fjárlaganefnd eftir umsögnum og fær til sín gesti. Þá er búið að tikka í eitt box. Þegar því lýkur kemur út ný þjóðhagsspá og ráðuneytið kemur með endurútreikninga sem er troðið inn í nefndarálit og 2. umr. fjárlaga án nokkurs tíma til athugasemda frá umsagnaraðilum. Meðal breytinga í 2. umr. má t.d. nefna lækkun framkvæmdafjár til nýja Landspítalans um 3,5 milljarða kr. út af væntanlegum töfum. Við vitum hins vegar ekkert um forsendur þeirra útreikninga, hvort þær séu raunsæjar, nægilegar, eða hvort þær séu réttar yfir höfuð. Eru í alvörunni forsendur fyrir töfum? Ef svo er, af hverju eru þá forsendur fyrir flýti framkvæmda á árunum þar á eftir? Verða þá ekki meiri líkur á að það verði einfaldlega gerð mistök með auknum framkvæmdahraða á seinni árum? Þar sem ekkert færi gefst á að bera slíkar breytingar undir umsagnaraðila og gesti fara þær nær gagnrýnislaust inn í álit meiri hlutans og verða að öllum líkindum afgreiddar óbreyttar. Það virðist einna helst vera formsatriði að kalla gesti á fundi fjárlaganefndar sem fá svo að messa í örstutta stund yfir nefndarmönnum. Líkja má slíkum gestakomum við eins konar skammarkrók þingmanna, sem er alveg ágætt út af fyrir sig, sem þeir þurfa bara að þola í smástund svo að halda megi áfram með málið án þess að taka mikið tillit til umkvartana og athugasemda gestanna. Smáklink hér og þar til að friða samvisku einhverra. Umsagnaraðilar eru nefnilega með alveg jafn lítil gögn í höndunum og þingmenn til þess að greina fjárlögin og gefa umsagnir. Það gerir það að verkum að umsagnir eru almennt séð mjög yfirborðskenndar þar sem umsagnaraðilar verða að púsla saman þeim tölum sem hægt er að finna og bera saman við gefna reynslu fyrri ára og vonast til þess að það eigi við. Það séu ekki of miklar tilfærslur innan málefnasviða eða -flokka til þess að hrófla eitthvað við því sem þeir eru hugsanlega að gera athugasemdir við. Þetta er svipað því að setja saman púsluspil sem er bara með svörtum púslum. Það er mjög erfitt að máta saman hvort það sé í raun rétt. Gæðaeftirlit þingmanna er einungis til málamynda. Sem dæmi má nefna að þetta árið standa þingmenn t.d. uppi með viðbótarsamning vegna kirkjujarðasamkomulagsins sem einfaldlega fer gegn lögum um opinber fjármál. Ætla mætti að gefinn hefði verið tími til þess að rannsaka forsendur þess samnings og áhrif hans á fjárlög eða fjármálaáætlun. Hið rétta er að það rétt gefst tími til þess að spyrja ráðuneytið álits á þeim álitaefnum sem þar er að finna á fundi sem ætlaður var í annað, þ.e. í yfirferð á endurútreikningum vegna nýrrar þjóðhagsspár. Svörin við álitaefnunum voru nákvæmlega engin. Einna helst mátti heyra sama frestunarþvaðrið og heyrist alltaf þegar reynt er að sinna alvörueftirliti með störfum framkvæmdarvaldsins. Spurningarnar voru þó það áleitnar, og má sjá þær í fylgiskjali I, að gefinn var örlítill tími í sérstakan fund um málið. En þar var engin sérstök svör að finna og allt endaði í sömu hringavitleysu og áður. Við stöndum eftir á nákvæmlega sama stað og við erum með núgildandi samning, hvað þá þennan viðbótarsamning. Staðreyndin er sú að þingið getur ekki sinnt eftirlitshlutverki sínu. Fyrir því mætti helst nefna nokkrar ástæður: Þingmenn meiri hlutans leyfa ráðuneytinu að valta yfir þingið með innihaldslausum svörum. Af því að í íslenskum stjórnmálum gildir meginreglan um meirihlutaræði sem framselur sjálfstæðan vilja og sannfæringu þingmanna að nokkurn veginn öllu leyti til ráðherra þegar kemur að eftirlitsskyldu Alþingis. Mál eru tafin, þæfð, útvötnuð, gert er lítið úr þeim, snúið út úr og öllum brögðum beitt til að forðast ábyrgð. Ég get minnst á spurningar mínar um akstursgreiðslur og starfskostnað þingmanna sem tók heilt ár að grafa upp. Það er mál fyrir fjárlaganefnd sem er búið að viðurkenna í skjölum og svörum þingsins að ráðherrar hafi ekki verið að fara eftir reglum um dagpeninga. Það er ekki enn þá búið að klára það. Það er vel rúmt ár síðan það var. Ég þori ekki einu sinni að reikna hversu langur tími hefur farið í það mál, er að reyna að ýta á eftir því að fá eitthvað í gang þar en ekkert gerist eins og venjulega þegar eftirlitshlutverkið er annars vegar. Augljósa spurningin hlýtur því að vera sú hvernig hægt sé að gera betur. Æskilegt fyrsta skref væri fyrir stjórnvöld að fara eftir lögum, enda er ágætissnið að gæðakerfi fyrir fjárlög að finna í lögum um opinber fjármál. Fólk spurði sig hér áður: Hvernig getum við gert betur? Niðurstaðan var lög um opinber fjármál. Hingað kom gott plagg, gerum þetta svona, þetta er sniðugt. En svo er ekkert farið eftir því. Algjörlega galið. Þar er gæðakerfi sem byggist upp á kostnaðar- og ábatagreiningu. Dæmi um slíka greiningu er að finna í þingsályktun um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Þar kemur fram að sameining sveitarfélaga gæti sparað um 3–5 milljarða kr. á ári. Þetta er auðvitað ekki allt fullkomið, það er engin kostnaðar- eða ábatagreining laus við gagnrýni og pólitíkin hverfur ekki með slíkum greiningum en hún gæti breyst. Pólitíkin grundvallast með slíkum áætlunum á betri gögnum og færri getgátum um áhrif einnar hugmyndafræði umfram aðra. Rökræður og skoðanaskipti verða hnitmiðaðri og allt starf þingmanna og fjárlaganefndar verður markvissara og áhrifaríkara. Krónur eru síðan ekki upphaf og endir alls í þessum greiningum af því að þar er miklu meira verið að tala um stefnu stjórnvalda. Þar má einnig taka tillit til ýmissa annarra þátta en bara krónutalna sem stjórnvöld bera ábyrgð á eins og þjónustustigs og lýðheilsu. Þar koma inn í spilið ágætishugmyndir um velsældarhagkerfið sem ég get vonandi fjallað nánar um síðar í ræðunni. Lög um opinber fjármál hafa verið uppáhaldsumræðuefni mitt undanfarin ár í umræðu um fjárlög og fjármálaáætlun og kannski eilítið öðruvísi pólitík sem ég stunda en ýmsir aðrir flokkar sem tala um krónutölur hingað og þangað. En mér finnst það tiltölulega gagnslaust þegar við erum með svona ógagnsætt fjárlagafrumvarp. Það er rosalega erfitt að opna það og sjá þar 21 milljarð og spyrja: Í hvað er hann að fara? Hef ekki hugmynd. Ætlið þið að bæta við milljarði? Í hvað fer hann? Ekki hugmynd heldur. Af hverju eruð þið þá að bæta honum við? Ég er með nokkrar breytingartillögur en þær eru mjög tæknilegs eðlis, hugmyndafræðilegs eðlis að einhverju leyti og spila þannig séð ekki inn á ógagnsæið í frumvarpinu. En hér er um að ræða klassískan kafla í nefndaráliti mínu og það kann að vera eitthvað um endurtekningar frá fyrri árum, enda er nauðsyn til af því að það er ekkert búið að breytast. Til þess að fá heildarsýn yfir þróunina í þessum kafla má skoða fyrri nefndarálit. Allt sem þar er að finna á jafn vel við og nú. Í lögum um opinber fjárlög er gert ráð fyrir því að rauði þráðurinn í fjárlagaferlinu sé stefnumótun stjórnvalda en þó endar umfjöllun fjárlaga einhvern veginn alltaf á sama stað. Það er að einhverju leyti skiljanlegt vegna þess að það er erfitt að hætta að vera Vogoni, erfitt að breyta hefðum og bregða út af vananum. Stjórnsýslan rembist við að gefa út ýmiss konar mælanleg markmið og máta ný verkefni inn í þau markmið. Ég verð að segja það að eins og á skrifstofu opinberra fjármála eru menn virkilega að reyna og eru að gera góða hluti en það nær ekki að skila sér út í alla stjórnsýsluna og allt ferlið. Þar vil ég kenna þinginu dálítið um. Við í þinginu sinnum okkar hlutverki og aðhaldi ekki nægilega vel, við eigum einfaldlega að krefjast þess að farið sé eftir lögum, það sé krafa um að skila kostnaðar- og ábatagreiningum. Við vitum að þær eru til. Það eru til tölur um kostnaðarmat um öll þessi verkefni, kannski ekki ábatagreining, það þarf að bæta henni við. Hún er ekkert auðveld en að fá hana munar öllu. Eitt uppáhaldsmarkmið mitt í fjárlagafrumvarpinu er fyrsta markmiðið í málefnasviðinu Lyf og lækningavörur en þar segir: „Bæta aðgang allra landsmanna að nauðsynlegum lyfjum.“ Þetta er frábært markmið. Mælikvarði um hversu vel tekst til að ná því markmiði er „fjöldi markaðssettra lyfja“ annars vegar og „fjöldi lyfjaheita“ hins vegar. Svo í ársskýrslunni, þegar ráðherra kemur og montar sig yfir því hversu vel gengur að ná þessu markmiði, segir hann að fleiri lyfjaheiti hafi verið gefin út en stefnt var að. Frábært. Á sama tíma koma reglulega fréttir af lyfjaskorti. Fullt af lyfjum voru markaðssett, fullt af lyfjaheitum aðgengileg en þau skiluðu sér bara ekki til neytenda. Mælikvarðinn er tvímælalaust rangur um það hvort stefnan skili sér alla leið. Ég valdi markmið af handahófi, opnaði skjalið og fann næsta markmið sem ég rak augun í og það var „Staða á þróun aðferða til að gera eldisfisk ófrjóan“ - gríðarlega spennandi - sem var með eftirfarandi mælikvarða: „Mælikvarðar í vinnslu“. Annar mælikvarði af handahófi var „Innheimtukostnaður ríkissjóðs“ með mælikvarðann „5% lækkun frá 2019“. Það markmið eitt og sér er alveg frábært, sérstaklega miðað við að staðan 2017 var 560 milljónir, fínt að lækka þann kostnað. En þegar betur er að gáð á að ná markmiðinu um 5% lækkun frá 2019 árið 2019. Það er ekki hægt. Það er sami kostnaður þá. Það er augljóslega stafsetningarvilla þar og á hinum staðnum er mælikvarði í vinnslu, sem er ekki alveg nákvæmt. Ýmislegt þarna sem mætti laga. Það er ekki hægt að endurtaka þessa vísu of oft, og þá vísa ég aftur í bls. 1: Fyrst setja stjórnvöld stefnu; þá stefnu er aðallega að finna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar en það eru ýmsar aðrar stefnumótandi ákvarðanir á hverju málefnasviði sem stefnan í stjórnarsáttmálanum nær ekki utan um. Því þarf að tvinna saman stefnu samkvæmt stjórnarsáttmála og stefnu- og áherslumál einstakra málefnasviða því stefnu stjórnvalda samkvæmt stjórnarsáttmála skortir nákvæm markmið. Hvað þýðir t.d., með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin ætlar að leggja sérstakra áherslu á listnám og aukna tækniþekkingu“? Þýðir það fjölgun nemenda í listnámi og tæknigreinum? Þýðir það aukið fé til listamanna- og rannsóknarstyrkja? Fleiri umsóknir? Er það nóg? Tíu fleiri nemendur en í fyrra? 10% aukning nemenda? 10 millj. kr. aukalega í styrki? 10% aukning? Allt þetta uppfyllir stefnu stjórnvalda en stendur ekkert endilega undir væntingum þeirra loforða sem voru gefin í stjórnarsáttmálanum. Það eru svona spurningar sem þarf að svara í stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun og svo í fjárlögum, hvernig á að ná þessum markmiðum. Þegar búið er að ákveða stefnu og mælikvarða er hægt að leggja til aðgerðir sem ná þeim markmiðum. Sumar aðgerðirnar kunna að virðast augljósar. Sem dæmi má taka aukningu fjármagns í rannsóknasjóði – en málið er ekki endilega svo einfalt. Aukum bara fjármagn í rannsóknasjóði, það virðist vera augljóst til að ná því markmiði, setja meira fjármagn þangað, en svo á að sýna fram á árangur af útdeilingu fjárveitinga. Lög um opinber fjármál gera ráð fyrir því að stjórnvöld eigi að sýna fram á þennan vænta árangur en það er lítið gagn í því að veita meira fjármagn eitthvert ef árangurinn minnkar miðað við að gera ekki neitt. Ef það eru allir sem sækja um og allir fá styrki úr rannsóknasjóði þá virkar ekkert endilega að setja meira fjármagn í hann, en ef það er gert og umsóknum fjölgar ekki verður bara fjármagn afgangs, og það er ekki mikið gagn í því, ekki mjög nákvæmt. Annað dæmi er að byggja nýtt hjúkrunarheimili sem tekur við af öðru eldra hjúkrunarheimili en nýja húsnæðið er ekki byggt með hagræði í huga og endar með því að kosta meira í rekstri en fyrra húsnæðið. Það er ekki mjög hagkvæm nýting á fjármunum. Annað dæmi er t.d. að byggja nýjan þjóðarspítala án staðarvalsgreiningar. Núverandi staðsetning hefur verið gagnrýnd af mörgum fyrir óhagkvæmni vegna ýmissa þátta. Lykilatriðið í markmiða- og mælikvarðasetningu stjórnvalda er því kostnaðar- og ábatagreining. Ég get ekki sagt þetta nægilega oft. Í opinberum fjármálum er það upphaf og endir allrar stefnumótunar stjórnvalda því Alþingi og þjóðin öll á skilið að fjárveitingar og skattheimta skili árangri. Ég geri þó ekki lítið úr því verki sem kostnaðar- og ábatagreining er. Það er langt frá því að vera sjálfsagt og einfalt verk en það er nauðsynlegt verk. Búast má við nokkurri ónákvæmni til að byrja með af því að við erum ekki endilega fullkomlega góð í því frá byrjun. En þessi tækni er til, aðferðirnar eru til. Það er hægt að leita til ýmissa aðila sem geta hjálpað til að gera þetta betur, en við getum einungis orðið betri með því að byrja að gera þetta. Þetta verður bara nákvæmara eftir því sem líður á. Þá fáum við líka umsagnir um þessar kostnaðar- og ábatagreiningar sem geta hjálpað okkur að gera betur. Það hjálpar fjárlaganefnd gríðarlega mikið í sinni vinnu að fá umsagnir um kostnaðargreiningar, hugmyndir um eitthvað annað, hugmyndir um forgangsröðun. Nú búum við hins vegar við algjöran upplýsingaskort. Það má í raun lýsa núverandi ástandi sem svo að ákvarðanataka sé óupplýst með öllu. Við þreyjum þorrann ár frá ári með því að nota síðasta ár sem viðmið og vonum það besta. Þegar vel árar veldur þetta verklag litlum vandræðum. Þegar illa árar gerir þetta hins vegar allt mjög snúið. Þá er dregið úr fjárfestingum og öðrum verkefnum sem gætu skilað okkur betri árangri inn í framtíðina en önnur verkefni sem ekki er frestað. Ef kostnaðar- og ábatagreiningar lægju fyrir gætum við tekið betri ákvarðanir, sérstaklega þegar harðnar í ári. Bregðum okkur nú út úr ljóði Jeltz og lítum til framtíðar. Hvernig gæti Ísland litið út ef ekki væri íhaldsstjórn við völd sem gerði lítið annað en það sama og venjulega? Enginn dómur í því. Hvað ef á Íslandi væri ríkisstjórn sem gerði meira en það augljósa, eins og að leggja áherslu á samgöngumál og heilbrigðismál sem er það augljósa og allir voru með fyrir síðustu kosningar? Við gætum öðlast nýja stjórnarskrá með frumkvæðisrétti kjósenda, auðlindaákvæði, jöfnu atkvæðavægi, persónukjöri, skýrari ramma um framkvæmdarvaldið, sannleiksskyldu og ábyrgð ráðherra og meiri og betri borgararéttindum. Það væri farið ofan í kjölinn á hvers kyns spillingu og samtryggingin yrði dæmi um skammarlega fortíð. Í framtíðinni búum við í velsældarsamfélagi þar sem mannleg reisn verður tryggð með grunnframfærslu og virku lýðræði. Loftslagsvandinn heyrir sögunni til eins og gatið á ósonlaginu af því að við brugðumst við í tæka tíð og fórum að hugsa lengra fram í tímann. Við leggjum grundvöllinn að heilbrigðu og menntuðu samfélagi með áherslu á nýsköpun með sveigjanlegu menntakerfi þar sem verklegt nám og bóknám samtvinnast mun meira. Heilbrigðiskerfið er ekki lengur fjarlægur möguleiki með löngum biðlistum heldur aðgengilegt í gegnum fjarheilbrigðisþjónustu og með góðri þjónustu í nærsamfélaginu. Eldri borgurum er boðið upp á sveigjanlegri starfslok og þátttöku í nýsköpunarsamfélaginu þar sem reynsla þeirra nýtist vel. Fötlun verður ekki samfélagsleg hindrun þar sem samningur um réttindi fatlaðs fólks verður virtur að fullu og sá mannauður sem býr í hverjum einstaklingi fær að njóta sín á þeirra eigin forsendum. Við hættum að láta ungt fólk hefja lífið með skuldabagga námslána á bakinu og það hefur rödd sem fær að hljóma hvarvetna í samfélaginu. Við búum í samfélagi fjölbreyttra tækifæra, samfélagi sem kann að taka á móti fólki og kann að ræða vandamál á opinn og sanngjarnan hátt, samfélagi sem byggist á borgararéttindum, lýðræði, ábyrgð, gagnsæi og friðhelgi. Tækifærin liggja fyrir framan okkur, við þurfum bara að velja að ganga fram á við og hætta að hringsóla um úrelta fortíð. Það þarf að stíga ábyrgðarskref til þess að fortíðin hangi ekki um háls okkur eins og akkeri. Við þurfum að gera upp við okkur hvers konar uppgjör við þurfum við hrunið, við nýfrjálshyggjuna, við landsréttarmálið og samtrygginguna. Við þurfum að klára það uppgjör áður en haldið er áfram vegna þess að óuppgerð fortíð kemur alltaf eins og draugur í bakið á okkur seinna. Mig langar til að tala aðeins um velsældarhagkerfið sem hefur aðeins komið upp á undanförnum mánuðum. Hagkerfi þar sem alltaf er gert ráð fyrir vexti gerir ráð fyrir óendanlega stóru hagkerfi að lokum. Vöxtur ofan á vöxt er veldisvöxtur sem stækkar alltaf hraðar og hraðar og meira og meira eftir því sem hann varir lengur og vex þannig út í hið óendanlega. Óendanleikinn er ekki eðlislægt hugtak fyrir okkur. Tengsl óendanleika og hagkerfis er svo enn flóknara fyrirbæri því þegar allt kemur til alls þá eru hagkerfi nátengd samfélögum manna. Það er augljóst að hagkerfið er nokkurs konar margfeldi ofan á mannfjölda. Mest af hagvexti á undanförnum árum og áratugum er í raun bara mannfjöldaþróun ef myndin er dregin mjög gróflega upp. Í einfaldri mynd hagkerfis annaðhvort stækkar hagkerfið í margfeldi af fjölda fólks eða með því að fjölga fólki. Samhengi óendanleika og hagkerfis takmarkast því, í sinni einföldustu mynd, af þessum tveimur stærðum. Þar sem við gerum að sjálfsögðu ekki ráð fyrir óendanlegum mannfjölda, nema við getum numið land á öðrum plánetum, takmarkast möguleikinn á óendanlegu hagkerfi á margfeldisbreytunni. Það er erfitt að sjá hvernig margfeldisbreytan getur staðið undir óendanleikanum þar sem góður hluti af þeirri breytu úreldist reglulega. Við sjáum þetta skýrt í sjálfvirknivæðingunni. Við treystum ekki lengur á munka til þess að skrifa bækur út af prentvélinni. Munkar duttu því út úr hagkerfinu fyrir nokkrum hundruðum ára en prentvélin kom í staðinn. Tækniþróun síðan þá hefur gert okkur kleift að búa til óendanlega mörg eintök af hverri bók en það er ekki óendanlegur tími eða fjöldi fólks til þess að gefa óendanlegum fjölda bóka eitthvert virði, og því telur það ekki, ekki sem óendanleiki, það virkar ekki, það er takmörkun á því. Það er takmörkun á óendanleika margfeldisbreytunnar. Það er hins vegar ýmislegt sem er óendanlega mikils virði. Það eru lífsgæði okkar og réttindi. Réttindi eins og fram koma í greinum mannréttindakafla frumvarps stjórnlagaráðs; jafnræði, réttur til lífs, mannleg reisn, vernd réttinda, mannhelgi, friðhelgi einkalífs, réttur barna, eignarréttur, skoðana- og tjáningarfrelsi, upplýsingaréttur, frelsi fjölmiðla, frelsi menningar og mennta, trúfrelsi, kirkjuskipan, félagafrelsi, fundafrelsi, félagsleg réttindi, heilbrigðisþjónusta, menntun, atvinnufrelsi, dvalarréttur og ferðafrelsi, frelsissvipting, réttlát málsmeðferð, bann við ómannúðlegri meðferð, bann við afturvirkni refsinga og bann við herskyldu. Lífsgæði sem við mælum í flatskjám, rafbílum, þjónustu og auði eru ekki óendanlega mikils virði eins og friður, heilsa, öryggi og sjálfstæði. Það er þaðan sem hugmyndin um velsældarhagkerfi kemur, að sú mælieining um verga landsframleiðslu sem við höfum notað í langan tíma sé úrelt. Að hugmyndafræðin um stærri verga landsframleiðsluköku sé í raun lygi sem skammtar molum í vasa flestra en sneiðum á aflandsreikninga hinna. Þegar við hendum þeirri hugmynd í ruslið og förum að miða velgengni okkar við það sem gerir líf okkar betra fáum við líka stjórnvöld sem setja frið, heilsu, öryggi og þess háttar sem stefnu sína. Þá fáum við fjárlög sem hafa velsældarmarkmið í stað kökumarkmiða. Uppskrift fjárlaga verður með áherslu á bein lífsgæði, ekki óbeinar lífsgæðaafleiðingar þess að stækka köku aflandsprinsanna og vonast eftir að einhver mylsnukenning virki. Hér erum við aftur komin inn í heim Vogona. Gerið viðeigandi ráðstafanir. Rétt áður en fjárlaganefnd afgreiddi fjárlagafrumvarpið til 2. umr. bárust gögn frá fjármálaráðuneytinu þar sem fjárheimildir undanfarinna ára eru bornar saman ef launa- og verðlagsþróun væri bætt við fyrri fjárlagafrumvörp. Yfirleitt er það þannig að gamlar tölur fjárlagafrumvarpa eru bara verðlagsuppfærðar en launaliðurinn er oft mun stærri þannig að það er vanáætlun þar í gangi. Það er mjög áhugaverð tafla sem við fengum og hana er að finna í nefndarálitinu. Ég ætla ekki að fara neitt ofurnákvæmlega í hana, þetta eru fullt af tölum. Þar eru feitletraðar tölur sem sýna ef um lækkun framlaga er að ræða frá fjárlögum 2019 til 2020. Ekki að það skipti nokkru máli, þetta er svo rosalega ógagnsætt og maður veit ekkert hvað það þýðir, hvort sem verið er að lækka eða hækka. Það væri hins vegar mjög áhugavert að fá sundurliðun á launa- og verðlagsbreytingunum eftir því hversu mikið af breytingunum er bara verðlagshækkun og hversu mikið er launaliður. Ég hvet ráðuneytið til að koma endilega með þær tölur sundurliðaðar næst. Nú þarf ég að forgangsraða tímanum og ég skelli mér í kirkjujarðasamkomulagið. Tilbúin? Árið 1907 voru sett lög um laun sóknarpresta og sölu kirkjujarða. Með því fyrirkomulagi sem þá var sett upp átti arður af kirkjujörðum að standa undir launum presta. Sú áætlun stóðst hins vegar alls ekki og hefur lengst af verið ágreiningur um hvernig haga skuli uppgjöri á þeirri eignatilfærslu sem sagt er að hafi átt sér stað árið 1907. Það má hins vegar deila um hvort eiginleg eignatilfærsla hafi átt sér stað því eignirnar voru eyrnamerktar launum presta hvort eð er þannig að það kom ekkert þannig séð inn í ríkissjóð og svo er samband ríkis og kirkju alls konar. Það virðist þó hafa verið markmiðið því að í kirkjujarðasamkomulaginu sem var gert á árunum 1997 og 1998 kemur þetta fram: „Aðilar líta á samkomulag þetta um eignaafhendingu og skuldbindingu sem fullnaðaruppgjör þeirra vegna þeirra verðmæta sem ríkissjóður tók við árið 1907.“ Í svari við fyrirspurn Ólafs Hannibalssonar á 123. löggjafarþingi kemur fram að samningur um kirkjujarðasamkomulagið sé „ótímabundinn og verði heildarskuldbindingin ekki færð til gjalda í ríkisreikningi og fjárlögum heldur einungis árlegt framlag“. Þetta er mjög áhugavert og ég tel þetta ekki standast stjórnarskrá. Í kirkjujarðasamkomulaginu er gert ráð fyrir því að ríkið greiði laun biskups og vígslubiskupa, 138 starfandi presta og prófasta og 18 starfsmanna biskupsembættisins. Einnig var gert ráð fyrir því að launagreiðslur lækkuðu ef það fækkaði í þjóðkirkjunni og hækkuðu ef það fjölgaði. Nú þegar skráningum fer ört fækkandi, mjög ört, er gerð ný útfærsla á kirkjujarðasamkomulaginu þar sem þetta skilyrði er fjarlægt. Ég myndi telja það dálítið alvarlegt. Það er mjög margt athugunarvert við þetta samkomulag. Til að byrja með, ef þetta er eignaafhending, eins og gert er ráð fyrir, þá er mjög undarlegt að ekki sé hægt að fá svör við því hvaða eignir voru afhentar því augljóslega er um afhendingu á endanlegum gæðum þar að ræða. Árið 1992 skilaði kirkjueignanefnd af sér skýrslu, viðhengi er með því í nefndaráliti, rúmlega 300 bls., þar sem farið hafði verið yfir eignaskrár og afsöl alveg aftur til ársins 1597. Það var gert til þess að komast að því hvaða jarðir væru sannanlega í eigu kirkjunnar, kirkjunnar sem er A-hluta stofnun ríkisins, til að hafa það á hreinu. Sú skýrsla inniheldur mjög nákvæman lista ásamt verðmætamati á eignum kirkjunnar; sú upphæð var rúmur milljarður króna á þeim tíma. Á verðlagi 2018 væri sú upphæð rúmlega 3 milljarðar kr. en á sama tíma hafa verið greiddir rúmlega 42 milljarðar kr. vegna kirkjujarðasamkomulagsins. Kirkjujarðasamkomulagið snýst um tvennt. Annars vegar að uppfylla skilyrði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands um að styðja og vernda þjóðkirkjuna og hins vegar um eignatilfærslu. Samtímis verður að horfa til þess sambands ríkis og kirkju sem er í A-hluta stofnana ríkisins, en það verður að teljast mjög undarlegt að stofnun í A-hluta sé með sérstakan samning sem byggist á einkaeignarrétti við ríkið sem er í öllum skilningi A-hluta stofnana eigandi kirkjunnar. Ríkið er þannig með einkaréttarlegan samning við sjálft sig í gegnum þjóðkirkjuna ef horft er á málið út frá stofnanalegu sjónarhorni. Þegar allt kemur til alls, hins vegar, og málið er metið út frá lögum og stöðu ríkis og kirkju verður að klára að gera upp eignatilfærsluna, þ.e. að færa eignirnar úr einum vasa ríkisins yfir í annan vasa. Bestu heimildir sem til eru um hvaða eignir kirkjujarðasamkomulagið snýst um er að finna í álitsgerð kirkjueignanefndar frá 1984, einnig í viðhengi, og skýrslu kirkjueignanefndar frá 1992, þar er farið yfir forsendurnar í skýrslunni frá 1984 og listinn sjálfur birtist í skýrslunni frá 1992. Miðað við það verður að gera ráð fyrir því að kirkjujarðirnar sem lágu undir í því samkomulagi sem var gert 1997 séu þær sem voru í skýrslunni frá 1992. Það hlýtur því að vera á ábyrgð fjármála- og efnahagsráðuneytisins að stemma af þær eignir sem voru afhentar gagnvart þeim skuldbindingum sem á þeim lágu og Ríkisendurskoðunar að kvitta upp á þá afstemmingu. Svarið um það hvort enn er skuldbinding á þeim jörðum ætti að vera til í eignaskrá ríkisins og nýlegum stofnefnahagsreikningi. Svör hafa þó ekki enn fengist um hvaða skuldbindingar hvíla á þeim jörðum sem um ræðir en það er ágiskun mín að engar skuldbindingar séu skráðar og því eigi ríkið viðkomandi jarðir skuldlaust. Það verður áhugavert að sjá hvernig það fer. Það samkomulag sem var gert árið 1997 var með endurskoðunarákvæði. 15 árum seinna hefði átt að fylgja því eftir með uppfærðu mati á skuldbindingum ríkisins gagnvart kirkjunni, miðað við hversu mikið hefði verið greitt af eignatilfærslunni. Það hlýtur að teljast ámælisvert að ríkið hafi ekki sinnt sínu hlutverki og gætt að notkun á almannafé hvað þetta varðar. Það viðbótarsamkomulag sem gert var 6. september sl. er einnig með 15 ára endurskoðunarákvæði en síðan kirkjujarðasamkomulagið var gert árið 1997 þá hafa ný lög um opinber fjármál verið sett. Lög um opinber fjármál gera ekki ráð fyrir lengri samningstíma en fimm árum nema í mjög sérstökum undantekningartilvikum. Það er ekki einu sinni reynt að gera grein fyrir því hvernig viðbótarsamkomulagið uppfyllir undantekningartilvikin né heldur hvernig eigi að fylgja eftir ákveðnum öðrum skilyrðum sem gerð eru í lögum um opinber fjármál, eins og um eftirlit, eins og þau koma fram í 40. gr. laganna. Það er augljóst, ef borin eru saman skilyrði laganna og efnisatriði viðbótarsamkomulagsins, að ýmis atriði standast ekki lög. Það væri því að mati 3. minni hluta mjög ábyrgðarlaust af Alþingi að samþykkja þær fjárveitingar sem lagðar eru til vegna þessa samnings. Alþingi hefur, þegar allt kemur til alls, fjárveitingavaldið. Alþingi á að hafna þessum samningi og rifta núverandi kirkjujarðasamkomulagi og ganga svo til samninga um uppgjör á eignum sem ég tel vera fulluppgert, þannig að það ætti að vera fljótgert. Alþingi ákveður annars hvað telst vera nægilegt til þess að uppfylla stjórnarskrárákvæði um þjóðkirkjuna. Ef samningar nást ekki verður málið að fara fyrir dóm þar sem aðilar leggja öll gögn á borðið. Niðurstaðan af slíku máli yrði aldrei kostnaðarsamari en núverandi fyrirkomulag sem ég tel ganga gegn lögum um opinber fjármál og 41. gr. stjórnarskrárinnar um að ekkert gjald megi greiða nema heimild sé fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það gengur einfaldlega gegn stjórnarskránni að skuldbinda ríkið um ókomna framtíð á þann hátt sem gert er í kirkjujarðasamkomulaginu. Ég fullyrði það. Ég tel einmitt gríðarlega mikilvægt að sjá þetta í þessu samhengi. Við erum að greiða þessa upphæð miðað við þær forsendur sem sagt er að séu fyrir fyrirkomulaginu núna, að það sé ekki með neina lokadagsetningu heldur bara til eilífðar. Sú upphæð yrði aldrei hærri þó að málið tapaðist fyrir dómi. Aldrei. Það er bara ómögulegt. Þá um afgreiðslu fjárlaganefndar. Það má breyta mörgu í afgreiðslu fjárlaganefndar á frumvarpi til fjárlaga. Hefðin er að fá frumvarpið eftir 1. umr., kalla eftir umsögnum, raða inn gestum á fundi fjárlaganefndar og skila svo nefndaráliti fyrir ákveðna dagsetningu, óháð því hvort afgreiðslu er lokið eða ekki. Áður var það kannski frekar nauðsynleg dagsetning sem rak vinnu fjárlaganefndar áfram því að klára þurfti fjárlög fyrir áramót. Nú er það hins vegar 11. nóvember. Ég gagnrýni ekki endilega að fjárlaganefnd klári afgreiðslu málsins almennt fyrir þessa dagsetningu eða í kringum hana en ég gagnrýni að málið hafi verið tekið úr nefnd því að umfjöllun nefndarinnar var hvergi nærri lokið eins og ég rakti áðan. Fullt af nýjum gögnum voru nýbúin að berast nefndinni og enginn tími var gefinn til þess að fá athugasemdir um þau gögn, hvort þau stæðust eða ekki, hvaða áhrif þau hefðu eða annað Breytingartillögur komu frá ríkisstjórninni í kjölfar breytinga á þjóðhagsspá. Þær breytingar komu fram með svo skömmum fyrirvara að enginn tími gafst til þess að fá athugasemdir. Ég tel það mjög gagnrýnisvert hversu miklum fundartíma er eytt í gestakomur á kostnað greiningarvinnu innan nefndar þó að gestakomur séu mun umfangsminni en á árum áður. Það er búið að breyta lögunum, ekki sömu forsendur í þessari vinnu, og með breyttum lögum ætti að breyta vinnu nefndarinnar líka. Það færi betur með tíma nefndarinnar ef meiri tími væri gefinn fyrir greiningarvinnu og samskipti við ráðuneyti um efni umsagna og álitaefna, eins og hv. formaður kom inn á framsöguræðu sinni. Í stað þess að fá umsagnaraðila á fund nefndarinnar væri t.d. skilvirkara að biðja um viðbótarumsögn um atriði sem nefndarmenn hafa spurningar um áður en ákveðið er hvort tilefni sé til gestakomu. Það er ákveðin hefð fyrir gestakomum og þær eru vissulega verðmætar fyrir vinnu nefndarinnar og ég hef mikinn skilning á mikilvægi þess að umsagnaraðilar geti lesið yfir hausamótunum á nefndarmönnum en ef Alþingi á að geta tekið upplýsta ákvörðun, um þær fjárheimildir sem lagðar eru til í frumvarpi til fjárlaga, þarf fjárlaganefnd að spyrja annarra spurninga en gert var samkvæmt gömlum lögum um fjárreiður ríkisins. Lög um opinber fjármál krefjast annars konar vinnulags af hálfu nefndarinnar ef ná á markmiðum laganna. Eins og er getur fjárlaganefnd einfaldlega komið saman þegar nýjar tillögur ríkisstjórnarinnar koma fram eftir þjóðhagsspá í nóvember og afgreitt frumvarp til fjárlaga til 2. umr. Fundir fjárlaganefndar fram að því eru tiltölulega gagnslausir. Ég hef meira að segja viðrað þá skoðun á vettvangi fjárlaganefndar að fjárlaganefnd verði einfaldlega lögð af og fjárlagavinnan fari fram í fagnefndum, þar sem væri kannski meiri tenging við eiginlega notkun fjárheimilda í þeim verkefnum sem fagráðuneytin stýra. Skiptum aðeins um gír, förum í umhverfismál, mál málanna. Þá meina ég það eins innilega og ég get, engin kaldhæðni þar, alls engin. Umhverfismál eru mál málanna þessa dagana en sitt sýnist hverjum um hvort og hvernig eigi að glíma við þau. Við stöndum frammi fyrir nokkrum staðreyndum miðað við bestu vísindi sem við höfum aðgang að. Aukningin á magni kolefnis í andrúmsloftinu er af mannavöldum og hlýnunin sem því fylgir líka. Alþjóðasamfélagið er búið að sættast við 1,5–2°C hækkun á meðalhita. Sú hlýnun á eftir að hafa nokkur áhrif, en það er ekkert sem við getum ekki brugðist við, það eru taldar ásættanlegar breytingar sem þarf vissulega að bregðast við á einhvern hátt. Það verða breytingar þó að við náum að halda okkur innan þessarar hlýnunar. Við erum ekki komin þangað enn þá. Við erum strax farin að sjá teikn og vísbendingar um þessar breytingar. Þegar við nálgumst mörkin enn meira kveikir það vonandi á perum hjá fleira fólki og við bregðumst þá vonandi betur við. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir er að án aðgerða mun hlýnunin verða meiri og afleiðingarnar þeim mun víðtækari og dýrari og þegar við verðum komin fram yfir þau viðmið sem er búið að sættast á verða afleiðingarnar tvímælalaust hamfarir. Sú aðlögun og þær breytingar sem við munum þurfa að gera, ef við förum yfir þau viðmið sem búið er að sættast á, verða gríðarlega kostnaðarsamar. Mögulegar breytingar eru t.d. súrnun sjávar og breytingar á gróðurfari og það hefur áhrif á fiskstofna, hvar landbúnaður er stundaður og hvernig, gróðurbelti færast til og það hefur gríðarleg áhrif á uppbyggingu landbúnaðar því að við þurfum mat, það er ekki flóknara en það. Hlýrri sjór og hærri sjávarstaða hefur áhrif á afl og áhrif storma. Ég fór yfir það fyrir nokkrum dögum hvaða áhrif flóð í Norður-Karólínu og New Orleans höfðu, 125 milljón dollarar, gríðarlegur skaði. Flóð verða einfaldlega algengari um allan heim ef sjávarstaða hækkar og sjór hlýnar. Hamfarirnar voru þarna eitt tilvik, tvímælalaust hamfarir. Ef maður margfaldar þetta fimmfalt, tífalt, yfir alla jörðina og það sem gerist á 10 ára fresti fer að gerast einu sinni á ári, hvað eru það annað en hamfarir? Ýmsir hafna því að breytingarnar séu af mannavöldum. Ýmsir hafna afleiðingunum. Ýmsir gagnrýna viðbrögð stjórnvalda vegna þessara mála. Efasemdir eru góðra gjalda verðar en ég hef orðið var við að umræðan er oft á ákveðnum villigötum því að þótt finna megi dæmi um afleiðingar hlýnunar í dag eru þær enn innan ákveðinnar hitasveiflu sem getur gerst náttúrulega. Í þeirri umræðu gleymist að markmiðið er að koma í veg fyrir að hlýnunin fari yfir þá sveiflu, yfir 2°C, því að afleiðingarnar af því eru það sem málið snýst um. Þá kemur að viðbrögðum stjórnvalda við þessu máli málanna í dag, máli sem er ekkert endilega aðkallandi fyrir daginn í dag, en viðbragðsleysi mun vissulega hafa áhrif á framtíðardaga. Við höfum það sem betur fer mjög gott á Íslandi hvað þessi mál varðar. Afleiðingarnar verða væntanlega vægar, ég er að reyna að vera bjartsýnn, og munu líklega ná yfir töluvert tímabil þannig að aðlögunin verður vonandi einföld. Ytri aðstæður gætu hins vegar orðið erfiðar ef spár um t.d. loftslagsflóttamenn ganga eftir. Þó að Ísland sé eyja er Ísland ekki eyland í heimsmálum. Óbein áhrif loftslagsbreytinga verða líklega mun meiri en bein áhrif þeirra hér á landi. Það er á þeim nótum sem við tökum þátt í alþjóðasamningum um loftslagsmál og göngumst undir skuldbindingar þess vegna. Á þann hátt hafa viðbrögð stjórnvalda í loftslagsmálum verið jákvæð en það sem vantar upp á eru skilvirk og skiljanleg viðbrögð innan lands. Hér er hlaupið í kolefnisgjald, lagt til urðunargjald, ákveðið að moka ofan í skurði og ýmislegt annað án þess að það liggi skilmerkilega fyrir hvaða árangri það muni skila okkur gagnvart skuldbindingum okkar. Á meðan við vitum ekkert annað er um að gera að ráðast í þessi verkefni en við erum ekki að vinna þau samkvæmt formúlunni. Stjórnvöld setja fram áætlun sem er ekki árangursmetin, ekki kostnaðarmetin og byrja að framkvæma samkvæmt þeirri áætlun af handahófi með tilliti til fjárveitinganna sem eru lagðar fram á Alþingi. Þegar ég legg fram pening í þessa loftslagsáætlun veit ég ekki hvaða verkefni er næst. Þess vegna er það af handahófi eins og ég sé það. Það kemur ekki fram í fjármálaáætlun eða í fjárlagafrumvarpi hver forgangsröðun þessara verkefna er. Það kemur ekki fram í loftslagsáætlun heldur. Þess vegna er það frá mínum bæjardyrum séð handahófskennt hvaða verkefni kemur næst, af því að ég sá að hv. þingmaður hristi hausinn hér úti í sal. Á meðan það er vissulega ekki hægt að segja að við séum að gera nóg til þess að standast alþjóðlegar skuldbindingar okkar er samt ekki hægt að sætta sig við að farið sé með fjárveitingar á svona handahófskenndan hátt. Alþingi á að vita hver sé væntur árangur af veitingu fjárheimilda áður en heimildin er samþykkt. Það er eina leiðin til þess að hægt sé að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og meta hvort fjármagni er betur varið í önnur skilvirkari verkefni. Hversu miklum árangri myndum við t.d. ná með því að veita fjármagn í rannsóknir á kjötrækt eða kjarnasamruna í staðinn fyrir að moka í skurði? Engin greining á því. Það eru nefnilega gríðarlega spennandi möguleikar á sjóndeildarhringnum. Því fyrr sem við náum að raungera þá möguleika, því fyrr útrýmum við loftslagsvandanum. Það er aldrei lausn að gera ekki neitt en við hljótum að vilja ná sem mestum árangri sem fyrst. Það verður einungis hægt ef við fylgjum þeirri forskrift sem er sett upp með lögum um opinber fjármál, að aðgerðir séu metnar að umfangi og árangri. Hér sem og í öllum öðrum opinberum verkefnum verður fagleg greining á umfangi að liggja fyrir áður en við tökum ákvörðun um aðgerðir. Það er einfaldlega þannig. Ég legg til nokkrar breytingartillögur við frumvarpið, eins og ég nefndi áðan. Til að byrja með eru öll útgjöld sem tengjast kirkjunni og lífsskoðunarfélögum lögð niður. [[Gripið fram í: Ha?]]Burt með þau. Sóknargjöld, kirkjujarðasamkomulagið, allt. Lífsskoðunarfélög geta einfaldlega innheimt sín eigin félagsgjöld. Eins og Bændasamtökin gerðu hérna áður, því var nýlega breytt. Mjög góð fyrirmynd. Gerum það bara aftur, mjög sniðugt. Við höfum gert það áður, gerum það aftur. Það eina sem stendur eftir í þeim málaflokki hins vegar sem ég skil eftir er biskupsembættið sem ég lít á sem uppfyllingu á 62. gr. stjórnarskrárinnar um að vernda og styðja þjóðkirkjuna. Mig minnir að það séu 266 milljónir í heildina, þ.e. biskup og 18 starfsmenn og eitthvað svoleiðis. Á móti niðurfellingu sóknargjalda er hins vegar persónuafsláttur hækkaður um sömu upphæð og gert er ráð fyrir í lögum um sóknargjöld eða um tæplega 1.000 kr. á mánuði. Ég legg líka til að ónýttur persónuafsláttur verði greiddur út óháð tekjum. Það einfaldar allt fyrirkomulag varðandi samsköttun og skattkort og þessi aðgerð gagnast mjög ungu fólki sem er yfirleitt ekki með tekjur til að fullnýta persónuafslátt. Það gæti verið mjög hvetjandi til þess að stunda ekki vinnu með námi, gerir námið mun skilvirkara og ódýrara og þar fram eftir götunum, fyrir alla þessa þjóðarframleiðslu sem sumir vilja endilega telja. Það minnkar þörfina á námslánum. Áætlaður kostnaður við þetta er um 10,5 milljarðar, eins og kemur fram í svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn minni á 148. löggjafarþingi. Ég legg einnig til að umboðsmaður Alþingis fái 30 millj. kr. fjárheimild fyrir tvö stöðugildi til að sinna frumkvæðisrannsóknum. Það er tilfinnanlegur skortur þar á. Einnig legg ég til 550 milljónir í Rannsóknarsjóð og 550 milljónir í Tækniþróunarsjóð til að ná hærra úthlutunarhlutfalli úr þeim sjóðum. Það er skammarlega lágt eins og er og við erum einfaldlega að glata nýsköpunartækifærum af því að við erum að snuða á þessum vettvangi. Þá er hentugt að benda á þessar rétt rúmlega 700 milljónir sem hurfu úr nýsköpuninni vegna einhverrar reiknivillu, voru ekki settar í það sem þær áttu að fara af því að það var eitthvað vitlaust reiknað. Í staðinn fyrir að láta þær í aðra nýsköpun, þá bara hurfu þær. Fáránlegt. Ég geri einnig ráð fyrir því að engin veiðigjöld fáist fyrir veiðar á langreyði þar sem ég legg til að hækka veiðigjöld fyrir langreyði í 1 milljarð kr. Ég stakk upp á einni billjón fyrst en fékk athugasemd frá nefndasviði sem sagði að sú tala passaði ekki inn í reitinn. Það varð að vera 1 milljarður. Að lokum legg ég til 7,4 milljarða til að afnema með öllu krónu á móti aura skerðingu af tekjum lífeyrisþega örorku. Ekki lítið en er algert grundvallaratriði hvað sanngirni varðar, eins og í öllum þessum breytingartillögum. Rétt í lokin. Vogonar, en ljóðið í upphafi var um Vogona, eru dæmi um ákveðna martraðarstjórnsýslu þar sem hefðin ræður för og engu er breytt. Það er bara bætt við meiri pappírsvinnu. Þar er fjárlagavinnan stödd í dag, alveg nákvæmlega eins og áður nema bara meiri pappírsvinna og ekkert annað hreyfist. Við erum með ný lög um opinber fjármál. Ef farið væri eftir þeim værum við ekki lengur Vogonar. Við þurfum að brjótast út úr gömlu hefðunum sem byggðu á öðru umhverfi og taka upp þessa fínu tillögu sem er í lögum um opinber fjármál um það hvernig við getum gert betur til framtíðar. Við þurfum einfaldlega að hætta að vera Vogonar, hætta að vera Bjartur í Sumarhúsum. Ég áttaði mig á því, þegar ég var að skoða þetta samhengi, að Bjartur í Sumarhúsum er Vogoni okkar Íslendinga. Hann vildi engar breytingar, vildi bara vera með sínar kindur á sínu koti og eyðilagði allt í kringum sig í þeirri þrjósku. Þar tel ég fjárlagavinnuna vera stadda eins og er. Mig langar gríðarlega mikið til þess að losna úr því.
Herra forseti. Ég las með athygli nefndarálit hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og hlustaði á ræðu hans og verð að segja að mér finnst eiginlega ekkert vera að frétta. [[Gripið fram í.]]Ég átta mig ekki á hvaða pólitísku stefnu Píratar leggja hér fram þegar við fjöllum um efnahagsmál og ríkisfjármál. Hvert er t.d. viðhorf Pírata til þess hvernig við erum að takast á við niðursveiflu í efnahagslífinu núna? Síðan koma jú í ræðu hv. þingmanns einhverjar breytingartillögur sem endurspegla vissulega ákveðna pólitík. Ég ætla ekki að gera lítið úr því og við berum virðingu fyrir pólitískum áherslum hvert annars í þessum sal, en við lestur þessa nefndarálits verð ég fyrir miklum vonbrigðum því að ég upplifi vinnu við gerð fjárlaga og störf Alþingis með allt öðrum hætti en birtist í þessum texta. Ég get bara ekki orða bundist í andsvari við hv. þingmann og get ekki annað sagt en að við sem störfum í fjárlaganefnd fáum þær bestu upplýsingar á hverjum tíma sem mögulegt er að veita okkur. Ég vil að það komi fram í andsvari mínu við hv. þingmann að ég deili ekki þeim sjónarmiðum sem hann hefur talað fyrir og mér finnst skína svolítið út úr nefndarálitinu. Við getum hins vegar alveg verið pólitískt ósammála og hann kemur inn á títtnefnt kirkjujarðasamkomulag við þjóðkirkjuna sem ég vil í seinna andsvari við hv. þingmann fara nánar út í, en byrja á því að spyrja hv. þingmann: Hver er efnahagspólitík Pírata?
Virðulegi forseti. Ég skil það mjög vel að hv. þingmaður skilji þetta ekki því að við stundum einfaldlega öðruvísi pólitík. Sjálfstæðismenn virðast ekki enn þá vera farnir að átta sig á kalli tímans hvað það varðar. Píratar leggja stund á fagmennsku, svo einfalt er það. Hvað hagfræðistefnuna varðar get ég tekið undir að það er ýmislegt verið að gera í rétta átt í fjárlögunum eins og er. Það er reynt að fara í hvetjandi aðgerðir gagnvart hagkerfinu. Ég ætla ekkert að mótmæla almennu stefnunni. Það eru áhersluatriði sem hægt að fara út í og smáatriði sem hægt er gera öðruvísi o.s.frv., allt í lagi að deila um það, en almennt séð hef ég ekkert sérstaklega mikið við það að athuga og sérstaklega af því að fjárlögin eru ógagnsæ. Þá get ég ekki grafið mig niður á ábatagreininguna og sagt: Hérna er verið að velja verkefni sem er bara gríðarlega óhagkvæmt að fara út í núna. Þess vegna get ég gagnrýnt að það sé verið að skera niður um 3,5 milljarða í byggingu nýs Landspítala því að við vitum að sú greining sem liggur þar að baki er með ábatagreiningu fyrir Landspítalann. Ábatinn væri miklu meiri ef spítalinn væri annars staðar því að staðsetning sjálf er óhagkvæm, þannig að ég get gagnrýnt það. Þar er ákveðið gagnsæi til staðar og þá er hægt að gagnrýna nákvæmar og þannig pólitík vil ég stunda. Ég vil ekki stunda pólitík þar sem ég þarf að giska á tölur fram og til baka. Ég skil vel að hv. þingmaður upplifi þetta öðruvísi. Ég tel það vera pínulítið merki um ákveðinn samdaun, ég ætla að nota það orð, við fyrri fjárlög, fjárreiðulög og hefðina við að stunda fjárlagavinnu. Hún hefur vissulega breyst aðeins [[Forseti hringir.]]en í öllum aðalatriðum er hún í rauninni nákvæmlega eins.
Herra forseti. Í þessu stutta andsvari skildi ég meira í pólitík Pírata í efnahagsmálum en í ræðunni áðan. En nóg um það. Hv. þingmaður hefur gagnrýnt samkomulag við þjóðkirkjuna og hann, ásamt mér og hv. þm. Birgi Þórarinssyni, hefur fengið það verkefni innan fjárlaganefndar að rýna það samkomulag. Ég ætla að byrja á því að mótmæla því sem hv. þingmaður hélt fram í framsöguræðu sinni áðan, að það hefðu ekki komið skýr svör. Við fengum gesti frá dómsmálaráðuneyti og svör þeirra voru afar skýr. Þau sneru einkum að þremur atriðum: Að breytingu sem varð vegna þess að við breyttum lögum um kjararáð, að starfskjörum starfsmanna þjóðkirkjunnar og að gildi samningsins vegna samspils við opinber fjármál - þetta var kjarninn í þessari gagnrýni - og síðan er endurskoðunarákvæði. Ég vil bara segja að ég tók undir álit hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar í þessum starfshópi og ég tel að það hafi borist mjög greinargóð svör [[Forseti hringir.]]sem ég samþykki algerlega. Ég skil það eftir hjá hv. þingmanni, í seinna andsvari: Telur hann að fullnægjandi svör hafi ekki borist? [[Forseti hringir.]]Ég er ekki á þeim stað.
Virðulegi forseti. Jú, það bárust vissulega svör og útskýringar á vissum smáatriðum en við grundvallarspurningunni um kirkjujarðasamkomulagið og forsendur þess, skuldbindingu og eignatilfærslu, komu engin svör. Ég er á þeim stað. Grundvallarspurningin um kirkjujarðasamkomulagið. Við erum enn að hjakka í sama farinu þar. Það er skiljanlegt að það þurfi viðbótarsamkomulag af því að gamla samkomulagið byggði á kjararáði sem er ekki til lengur, mjög skiljanlegt, ekkert mál, góð útskýring þar. En varðandi grundvallaratriði samkomulagsins erum við enn á nákvæmlega sama stað. Þar þarf Alþingi einfaldlega að taka ákvörðun um að gera eitthvað, hætta að hjakka í sama farinu eins og í fjárlögum og fara að gera hlutina á gagnsæjan, faglegan og greinargóðan hátt sem brýtur ekki lög um opinber fjármál.
Herra forseti. Ég hef lesið nefndarálit hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og hlustað á ræðu hans og verð að viðurkenna að ég skil heldur ekki þá pólitík sem hv. þingmaður talar fyrir. Ég er heldur ekki miklu nær um hana eftir orðaskipti hans og hv. þm. Haraldar Benediktssonar í andsvörum. Ég heyri það vissulega að hv. þingmaður kallar eftir því að fá betri kostnaðar- og ábatagreiningar en ég átta mig ekki alveg á því hvað það er sem þingmaðurinn ætlar að gera við þær ef hann hefur ekki einhverja pólitíska sýn eða „platform“ - afsakið slettuna, herra forseti - um það í hvað hann ætli að nota þessar kostnaðar- og ábatagreiningar. Hv. þingmaður talar um að pólitík hverfi ekki með slíkum greiningum. En ég vil snúa þessu við. Maður þarf að hafa einhverja pólitík til þess að geta nýtt sér slíkar greiningar. Ég hef reynt að kafa ofan í og finna þá pólitík hér. Hv. þingmaður talaði um mylsnuhagkerfi versus grunnframfærslu og mig langar því að spyrja: Er það brauðmolakenningin sem hv. þingmaður er að vísa í, þ.e. að bitarnir hrynji frá hinum ríku og niður til hinna fátæku? Og mig langar að spyrja: Hvernig er hægt að stilla henni upp á móti hugmyndum um grunnframfærslu? Grunnframfærslan snýst um það að smyrja jafnt á alla, eins og ég hef a.m.k. skilið skilyrðislausa grunnframfærslu, og er í rauninni það sama og kemur fram í breytingartillögu hv. þingmanns um útgreiðslu á persónuafslætti. Ég sé ekki [[Forseti hringir.]]hvernig þessar aðgerðir verði til þess að forgangsraða peningum til þeirra sem hafa minna í samfélaginu. Þess vegna vil ég biðja hv. þingmann um að útskýra þetta því ég bara skil ekki þessa pólitík.
Virðulegi forseti. Já, það eru fleiri sem skilja ekki pólitíkina, það kemur mér aftur ekkert á óvart. Hv. þingmaður virðist ekki skilja hvað kostnaðar- og ábatagreining er. Ef hún væri kannski fyrir framan hv. þingmann myndi verðmæti þannig greiningar hjálpa til við að útskýra það. Það má taka borgarlínuverkefnið og samgönguverkefni á höfuðborgarsvæðinu sem dæmi. Þau eru byggð út frá kostnaðar- og ábatagreiningu, greiningin hjálpar til við að velja hvaða leið er hagkvæmust, hvaða leið er best fyrir fólk, ekki bara kostnaðarlega heldur líka lífskjaralega séð, eins og ég talaði um í velsældarhagkerfinu. Við erum þá með skýra möguleika fyrir framan okkur sem við fáum að velja úr. Þar kemur síðan pólitíkin. Ekki með því að giska. Ég er ekki þar. Varðandi brauðmolakenninguna og grunnframfærsluna myndi grunnframfærsla og útgreiðsla á persónuafslætti vissulega gagnast þeim hópi sem hefur komið einna verst út á undanförnum árum, þ.e. ungu fólki. Samkvæmt tölum sem koma fram á Tekjusögunni er augljóst að það er ungt fólk sem hefur síst fengið kjarabætur og lífsgæðabætur á undanförnum árum. Þar hefur ungt fólk tapað lífsgæðum umfram aðra hópa, tapað. Ekki bara rétt haft við öðrum hópum heldur tapað. Það gæti munað gríðarlega miklu fyrir ungt fólk að fá þá styrkingu sem felst í útgreiðslu persónuafsláttar. Það er gríðarlegur styrkur fyrir menntakerfið og það er gríðarlegur styrkur í því að þurfa ekki að byrja lífið í skuld.
Herra forseti. Kostnaðar- og ábatagreining hlýtur að taka mið af því að vilja ná einhverju fram í samfélaginu og hv. þingmaður nefndi borgarlínu. Ég held að hún sé ágætt dæmi - en viljum við ekki borgarlínu líka vegna þess að við viljum ná öðrum markmiðum, til að mynda í loftslagsmálum? Er ábatinn þá ekki í rauninni sá að ná fram breytingum og áhrifum til að stemma stigu við loftslagsbreytingum? Ég varð fyrir svolitlum vonbrigðum því að mér fannst ég skynja ákveðna tortryggni í garð þess hvort loftslagsbreytingar væru raunverulegar í ræðu hv. þingmanns. Hann gaf svolítið svigrúm fyrir það. [[Forseti hringir.]]Mig langar að vita hvort það sé rangur skilningur hjá mér. [[Forseti hringir.]]Eru Píratar ekki vissir um að loftslagsbreytingar séu raunverulegar?
Virðulegur forseti. Þá ætti hv. þingmaður að hlusta á ræðu mína aftur. Ég tók það alveg gríðarlega skýrt fram.
Nei.
Jú, ég tók það gríðarlega skýrt fram í kaflanum um umhverfismál hversu gríðarlega erfitt og stórt verkefni þetta er sem við stöndum frammi fyrir og við þurfum að einbeita okkur vel að því. Ég sagði það mjög skýrt og greinilega að það væri kolefnisaukning af völdum manna og að hlýnunin sem því tengdist væri líka af völdum manna. Það er enginn vafi um það. Ég gaf gaum þeim gagnrýnisröddum sem heyrast úti í samfélaginu og efasemdarraddir eru góðra gjalda verðar en þær eru byggðar á mjög miklum misskilningi og ég reyndi að útskýra af hverju þær eru byggðar á miklum misskilningi. Varðandi borgarlínu og loftslagsbreytingar þá höfum við heyrt gagnrýni um að fara í borgarlínu o.s.frv., það er fullt af slíkri gagnrýni, en það er einmitt kostnaðar- og ábatagreining sem sýnir svart á hvítu að það er lausnin, ekki einhver önnur, ekki að fjölga akreinum fyrir einkabílinn o.s.frv. Þá erum við ekki lengur að [[Forseti hringir.]]byggja ákvarðanatöku á ágiskun um það hvað sé best heldur á upplýsingum og gögnum um hvað er best.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég get ekki sagt að ég geti verið sammála mjög mörgu í þetta skipti í ræðu hv. þingmanns. Ég gæti tínt ýmislegt til. Það er ekki laust við, sérstaklega framan af í ræðunni og í nefndaráliti, að lesa megi litla virðingu fyrir þeim störfum sem þingmenn og starfsmenn hv. fjárlaganefndar leggja á sig. Í öllu falli finnst mér hv. þingmaður í vissum tilvikum, bæði í ræðu og í nefndaráliti, dansa á ansi fínni línu þegar kemur að því. Ég er auðvitað með öllu ósammála því að við séum í fjárlagaferlinu ekki að vinna í samræmi við ramma opinberra fjármála. Þetta er stefnumótandi ferli. Hv. þingmaður talar svo hátíðlega um kostnaðar- og ábatagreiningar. Ég get tekið það undir með hv. þingmanni að það skipti máli að kostnaðarmeta og ábatagreina og það sé lykiltæki í allri ákvarðanatöku. Þá er ég um leið að segja að hv. þingmaður er ekki að velja besta dæmið þegar hann tekur 3.500 milljónir á Landspítalanum vegna þess að það er hliðrun á verkefnum. Það er einmitt skynsamleg fjárstýring að vera ekki að henda - vegna þess að það er kostnaðarmat á bak við tiltekin verkefni og verkhluta. En varla ætlast hv. þingmaður til þess, þegar það er hliðrun á verkefnum frá þeim sem halda utan um verkefnið, frá fjármálaráðuneyti og inn til þingsins, að fjárlaganefnd setji bara opna heimild? Stundum hefur sjálfur hv. þingmaður notaði þetta orðalag, opinn tékki. Varla á hún að setja opna heimild þegar ekki er þörf á að nýta hana af því að þetta er bara eitt ár í senn og hefur ekkert með kostnaðar- og ábatagreiningu að gera.
Virðulegi forseti. Þetta var áhugavert. Ég viðurkenni það tvímælalaust að ég verð svartsýnni eftir því sem á líður og tónninn breytist kannski eftir því þó að innihaldið sé í raun það sama. Þetta er hliðrun á fjármögnun nýs Landspítala og ég kom einmitt skýrt inn á það. Hvað gefur til kynna að sú hliðrun virki? Það verður aukið álag á seinni árum og aukið álag gefur tækifæri fyrir meiri mistök. Það er einfaldlega þannig. Það sem ég gagnrýndi sérstaklega er að það kemur þarna inn 3,5 milljarða kr. töf, í rauninni, afturköllun á fjárheimildum fyrir þennan tíma, en hún var ekki útskýrð. [[Gripið fram í.]]Ekki á fullnægjandi hátt. Það var bara sagt að það yrðu tafir. Ég hef heyrt það áður. Ég hef heyrt þessa afsökun áður um að það séu tafir, í fjármálaáætlun varðandi hjúkrunarheimilin o.s.frv., en maður fær ekkert konkret nema bara að það séu tafir. Það eru engin gögn þar á bak við. Þess vegna skipta kostnaðar- og ábatagreiningar einmitt máli. Það er ekki búið að gera mikið annað en að grafa þarna undanfarið. Hvernig er hægt að tefja upp á 3,5 milljarða? Hvernig er hægt að fara í auknar framkvæmdir á næstu árum þar á eftir en ekki núna? Það komu ekki útskýringar. Það er það sem ég gagnrýni. Ef allar áætlanir standast þá er það flott, endilega, gerum þetta svona. Stenst það að hægt sé að fara í auknar framkvæmdir á næstu árum eftir það eða stenst það ekki? Á hvaða forsendum er það? Ekkert svoleiðis. Það er það sem ég gagnrýni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er þá ágætt, ef ég skildi hv. þingmann rétt, að þetta dæmi sem hv. þingmaður tekur hefur ekki með kostnaðar- og ábatagreiningu að gera heldur þær upplýsingar sem fylgdu um tímann. [[Gripið fram í.]]Þá liggur það fyrir. Það er alveg hægt að deila áhyggjum af því þegar svona risastórt verkefni tefst en það þarf ekki endilega að þýða að það nái ekki að vinnast á tíma framkvæmdaáætlunar og við höfum fengið upplýsingar um það og hvað lagt er upp með. Ég ætlaði í seinna andsvari að spyrja út í stóru efnahagsmyndina. Ég hef orðað það þannig að við höfum fengið staðfestingu á því að ríkisfjármálastefna og peningamálastefnu séu að vinna í sömu átt og ríkisfjármálastefnan hönnuð til að veita viðspyrnu í hagkerfinu og hér erum við að gefa eftir afkomu, skilja peningana eftir út í hagkerfinu. Ég bið um skoðun hv. þingmanns á þeirri stefnu, og það er mælt í krónum.
Virðulegi forseti. Ég get svo sem sagt ýmislegt fínt um það og breytingartillögur mínar snúast t.d. um það einmitt líka, hækkun persónuafsláttar og endurgreiðsla persónuafsláttar er skattalækkun af svipuðum meiði. Það sem maður getur kannski helst gagnrýnt er að það er ákveðið ógagnsæi varðandi það hvaða þensla er þar á bak við. Sem sagt: Hversu mikið er í raun hægt að sveigja til þegar efnahagsástandið breytist? Erum við að þenja okkur of mikið í óafturkræfum útgjaldaskuldbindingum? Ýmsar svoleiðis greiningar vantar. Frá mínum bæjardyrum séð virkar þetta aftur eins og ákveðin ágiskun. Já, það er gott að lækka skatta í þessu árferði og það er gott að auka útgjöld í þessu árferði. En það er ekki alveg sjálfsögð og augljós lausn. Hún þarf að vera markmiðuð á ákveðinn hátt. Þar þarf [[Forseti hringir.]]kostnaðar- og ábatagreiningu um það sem við veljum að leggja útgjöld í. Fjármálaráðherra talaði mjög skýrt um það. Það má alveg auka útgjöld ef fyrir liggur ábatagreining hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2020 endurspeglar enn og aftur raunverulegan vilja ríkisstjórnarinnar til að bæta ekki kjör þeirra sem lakast standa í samfélaginu. Ekki er fyrirhugað að ráðast í nauðsynlegar úrbætur í þágu aukinnar velferðar. Lífeyrisþegum Tryggingastofnunar verður áfram haldið úti í kuldanum. Fjármálaráðherra boðar víðtækar breytingar á skattkerfinu en þegar betur er að gáð skila þær skammarlega fáum krónum í vasa láglaunamannsins. Hækka á neysluskatta og vörugjöld en ekki á að breyta álagningu veiðigjalda og fyrirhugað er að lækka bankaskattinn á næstu árum. Þetta er ekki forgangsröðun fjármuna í þágu fólksins. Í þjóðhagsspá Hagstofu Íslands er því spáð að hagvöxtur verði 1,7% á árinu 2020. Það er 0,9% minni hagvöxtur en í þeirri spá sem frumvarp til fjárlaga byggðist á. Vegna þessa er útlit fyrir að tekjur ríkissjóðs verði talsvert lægri en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Meiri hluti fjárlaganefndar hefur lagt til breytingar á frumvarpi til fjárlaga vegna breyttra forsendna. Taka á 4,2 milljarða kr. út úr sjóðum Lánasjóðs íslenskra námsmanna, fjármuni sem átti að nýta í Menntasjóð en verða þess í stað nýttir til að draga úr hallarekstri ríkissjóðs. Í staðinn verður í fjárlögum veitt heimild til að lána Menntasjóði allt að 5 milljarða kr. á árinu. Þannig á ekki að taka á vandanum með því að auka tekjur eða draga saman útgjöld heldur á að stinga hendi ofan í sparibaukinn. Þá fegrar það bókhald ríkissjóðs enn frekar að framkvæmdir við nýjan Landspítala hafa tafist. Því verða útgjöld vegna framkvæmdanna 3,5 milljörðum kr. lægri en áætlað var í frumvarpi til fjárlaga. Áætlað framlag ríkissjóðs til rammaáætlana ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun lækkar um 700 millj. kr. Það er vegna ofmats á fjárþörf í fyrri áætlunum. Í frumvarpi til fjárlaga var áætlað að framlag ríkisins til þessara verkefna myndi aukast um ríflega 1,1 milljarð. Því hefur umtalsverð breyting orðið á áætluðum fjárframlögum til málaflokksins. Ástæðuna má rekja til reikniskekkju sem lýsir fordæmalausu kæruleysi við meðferð á almannafé. Mig langar í þessu samhengi til að benda á að þær 700 millj. kr. sem voru þarna ofreiknaðar eru ekkert að fara í nýsköpun eða nokkuð annað. Þær eru bara horfnar, en það má þakka okkar ágæta hæstv. menntamálaráðherra að þessi reikniskekkja skyldi þó verða ljós í tíma því að hún var gerð úti í Brussel. Það þótti skjóta svolítið skökku við þegar allt í einu virtist vera hækkun um nánast 300% í málaflokkinn á milli ára. Fresta á áformum um breytta skattlagningu ökutækja og sérstakur skattur vegna urðunar úrgangs verður tekinn til frekari skoðunar. 4. minni hluti er sammála þeim tillögum. Skattar á bifreiðaeigendur eru nú þegar í hæstu hæðum og ekki á þá bætandi. Sömuleiðis er ljóst að skattur á urðun úrgangs myndi leiða til aukinna sorphirðugjalda og þau gjöld kæmu harðast niður á þeim sem fátækastir eru í samfélaginu. Það er áhyggjuefni að áætlaðar tekjur ríkissjóðs af veiðigjöldum verði 2,1 milljarði kr. lægri á næsta ári en ráð var fyrir gert þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram í haust. Er það enn eitt dæmið um brostnar forsendur fjárlagafrumvarpsins. Fiskstofnar á Íslandsmiðum eru ein helsta auðlind þjóðarinnar og fyrir afnot af henni skal greiða sanngjarnt endurgjald. 4. minni hluti bendir á að ástæða er til að vera á varðbergi gagnvart niðursveiflu í sjávarútvegi á næsta ári með tilheyrandi tekjutapi og jafnvel útgjöldum fyrir ríkissjóð. Allar líkur eru á að engar loðnuveiðar verði stundaðar á næsta ári og það er þá annað árið í röð sem engar slíkar veiðar verða á þessum lengst af næstverðmætasta fiskstofni þjóðarinnar. Slíkt ástand er verulega slæmt. Djúp og viðvarandi niðursveifla loðnustofnsins gæti síðan haft neikvæð áhrif á vöxt og viðgang annarra fiskstofna, svo sem þorsks. Efnahagsleg áhrif af slíku fyrir afkomu ríkissjóðs gætu orðið slæm. Um þetta allt ríkir þó mikil óvissa sem stendur. Þrátt fyrir breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar er áætlað að ríkissjóður verði rekinn með halla. Þegar ríkisstjórnin lagði fram fjármálaáætlun og endurskoðaða fjármálastefnu í vor lýstu margir yfir áhyggjum af því að stjórnvöldum væri sniðinn of þröngur stakkur. Nú hafa þær áhyggjur raungerst. Hallinn er til staðar og vonandi verður hann ekki meiri en efni standa til í því fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir. Áður en lengra er haldið, fyrst ég er byrjuð á öllu því sem ég er að tína hér til sem er kannski bara partur af því þar sem mér finnst ekki vera nóg að gert, vil ég þakka hv. fjárlaganefnd fyrir góða samvinnu við meðferð á frumvarpinu. Þetta hefur verið mikil vinna og við leggjum okkur fram um að hafa hana sem besta. Þótt kannski sé hægt að breyta einhverju gerum við það bara í fyllingu tímans. Ég vil líka benda á að margt í fjárlagafrumvarpinu er þakkarvert. Eitt sem sérstaklega kemur fram núna mun akkúrat nýtast þeim samfélagshópi sem höllustum fæti stendur og ég vil kalla það jólagjöf. Þó að hún sé ekki stór er það samt jólagjöf og kostar ríkissjóð sennilega ríflega 200 milljónir að gefa þá gjöf. Það verður eingreiðsla til þeirra sem þiggja laun frá almannatryggingum upp á 10.000 kr. um jólin viðbót við desemberuppbótina skatta- og skerðingarlaust. Þetta ber að virða og þetta ber að þakka. Það er ýmislegt annað sem líka hefur gengið vel. Þar á meðal verð ég að tala um að við erum búin að vera dugleg að greiða niður skatta og það skilar sér sannarlega til okkar. Það sem Flokkur fólksins hefur gjarnan talað um, mun gera áfram og var stofnaður út af er að setja fólkið í fyrsta sæti og berjast gegn fátækt, að reyna að halda því á lofti að það þarf að forgangsraða fjármunum í þágu fólksins. Flokkur fólksins er með breytingartillögur í minnihlutaáliti sínu. Enginn kostnaður sem breytingartillögurnar hafa í för með sér er til þess fallinn að kalla á skattahækkanir. Við erum alltaf að tala um breytta forgangsröðun fjármuna og það má alltaf, ef vilji er fyrir hendi, sækja fjármunina annað en beint í vasa launþeganna og borgaranna. Ég nefni fyrirhugaða lækkun bankaskatts upp á tæpa 8 milljarða kr. Er þetta rétti tíminn, virðulegi forseti? [[Gripið fram í.]]Ég sagði - fyrir þig, hv. þingmaður sem ert að gaula hérna á hliðarkantinum, sagði ég: Fyrirhugaða. Ef þú vilt koma í andsvör, gjörðu svo vel, en að þessu sinni hef ég orðið, með fullri virðingu. Samhliða frumvarpi til fjárlaga kynnti fjármálaráðherra breytingar á skattkerfinu. Á undanförnum árum hefur skattbyrði lágtekjuhópa aukist til muna. Þetta er ástand sem ráða þarf bót á með því að endurskipuleggja tekjuskattskerfið. Flokkur fólksins hefur lagt fram tillögu þess efnis að skattleysismörk verði hækkuð og að tekinn verði upp svokallaður fallandi persónuafsláttur. Þannig mætti hækka ráðstöfunartekjur lágtekjuhópa til muna. Það felur það í sér að þegar einstaklingur er kominn yfir ákveðin launamörk sem við teljum að séu þegar hann dettur yfir í hærri skattþrepin, hæsta þrepið, hátekjuþrepið, hafi hann ekkert með persónuafslátt að gera heldur eigi skilyrðislaust að flytja afsláttinn niður til þeirra sem þurfa á honum að halda. Fjármálaráðherra leggur hins vegar til lítils háttar breytingar á skattþrepum. Þær breytingar ganga ekki nógu langt. Samkvæmt upplýsingum úr frumvarpi fjármálaráðherra munu ráðstöfunartekjur t.d. einstaklings með 300.000 kr. mánaðarlaun einungis hækka um 2.470 kr. á mánuði árið 2020. Hann þarf sem sagt að safna í tvo mánuði til að geta pantað pitsu. Mikið svakalega hlýtur hinn helmingurinn að líta illa út ef hann ætlar að reyna að skeyta ávinningnum saman í alveg heila pitsu þegar skattalækkunin færir þessum einstaklingi ekki meira en raun ber vitni, ekki 2.500-kall á mánuði, árið 2020. Það er haft hátt um að búið sé að flýta framkvæmdinni við þriðja skattþrepið þannig að það komi inn að fullu árið 2021 í stað ársins 2022. Það verður gaman að sjá í hversu miklu þetta mun skila sér til þeirra sem eiga nú helst að fá að njóta þess, þegar ríkisstjórnin verður búin að leggja á alla þá skatta og allar þær álögur sem fyrirhugað er að leggja á landsmenn á næstunni. Það verður athyglinnar virði, virðulegi forseti, að sjá niðurstöðuna úr því. Fjórði minni hluti telur að fyrirhugaðar breytingar á tekjuskattskerfinu dugi engan veginn til þess að leiðrétta aukna skattbyrði lágtekjufólks og tryggja því viðunandi lífskjör. Ég ætla að snúa mér að vanda heilbrigðiskerfisins. Það þarf að ráðast í átak til þess að efla mönnun og rekstur heilbrigðiskerfisins. Bráðamóttaka Landspítalans ræður ekki við það álag sem á henni hvílir. Við þurfum að stórefla starfsemi hennar. Daglega dvelur þar fjöldi sjúklinga sem ekki er hægt að vísa í viðeigandi úrræði vegna plássleysis eða manneklu. Vandi á bráðamóttöku er þó aðeins alvarlegasta birtingarmynd þess víðtæka vanda sem heilbrigðiskerfið glímir nú við. Það þarf að endurnýja tækjabúnað, fjölga starfsmönnum, bæta húsnæði og auka þjónustu á öllum sviðum heilbrigðiskerfisins. Þá þarf að efla sjúkraflutninga til muna. Það á að vera sjúkrabíll ásamt fagmenntuðum sjúkraliðum í hverri byggð. Það á ekki að mismuna okkur eftir búsetu. Það á ekki að láta okkur bíða lengur bara af því að við kjósum með fótunum að búa einhvers staðar í litlu sveitarfélagi úti á landi, bíða eftir fyrstu hjálp og læknisþjónustu. Þá verður í það minnsta að búa svo um hnútana að það séu fagaðilar á staðnum sem geta veitt fyrstu hjálp og fyrstu þjónustu áður en að læknir kemur á staðinn eða sjúkrabíll. Það er sárara en tárum taki hvernig ástandið er að verða í þessum efnum úti um allt. Framkvæmdir vegna byggingar nýs Landspítala ganga hægt. Það kemur ekki á óvart, enda kusu stjórnvöld að byggja nýtt sjúkrahús þar sem umferð er hvað þyngst á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit ekki hvernig það er frá degi til dags en akkúrat í dag er nánast ómögulegt að finna bílastæði eða komast til læknis ef maður þarf að fara á Landspítala – háskólasjúkrahúss við Hringbraut. Það er nánast ómögulegt því að auðvitað eru bílastæðin frátekin fyrir starfsmennina þegar þeir koma til vinnu á morgnana. Þá eru engin stæði eftir fyrir sjúklingana, a.m.k. ekki eins og staðan er í dag. Enginn velkist í vafa um að framkvæmdirnar hafi gengið mun hægar en þær hefðu gengið mun betur fyrir sig ef byggður hefði verið nýr spítali á nýjum stað. Í sambandi við verktaka og aðila sem standa að því að byggja og annað slíkt segja þeir: Við erum mun lengur vegna þess að allt sem frá okkur fer þarf að keyra jafnóðum burt. Sprengingar, allt, alveg sama hvað það er, er dýrara, óskilvirkara og seinvirkara og kannski væri ástæða til þess að ríkisstjórnin færi að líta í kringum sig áður en hún verður búin að losa okkur við allar eignir sem við eigum í kringum höfuðborgarsvæðið til að byggja mögulega spítalann á nýjum stað skömmu síðar og tjalda þá kannski til fleiri ára en fimm eða eitthvað. Það væri ástæða til að eyrnamerkja einhvern vel valinn stað fyrir nýjan spítala í fyllingu tímans og það fyrr en seinna. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að fjárheimildir til sjúkrahúsþjónustu verði auknar um 600 millj. króna. 4. minni hluti telur að auka þurfi fjárheimildir til málefnasviðsins miklu frekar svo að efla megi heilbrigðiskerfið með viðhlítandi hætti. Það er nokkuð ljóst og hefur komið fram að nú er krafist aðhaldsaðgerða á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Samtal mitt við sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga bendir til að nú sé bannað að ráða fleiri, það er bara stopp. Það er mannekla en um leið er ekki til fjármagn. Það er bara sagt: Nei, það má ekki ráða fleiri. Það heitir að spara aurinn og fleygja krónunni ef mannskapurinn er svo meira og minna á aukavöktum af því að það þarf alltaf að kalla út fólk á mun hærri launum en ef fólkið væri einfaldlega ráðið þangað inn. Það er áætlað að skera niður núna, það eru aðhaldsaðgerðir á Landspítala – háskólasjúkrahúsi upp á ríflega 3,5 milljarða og þykir ekki nóg að gert. Á hverjum bitnar það? Rekstraraðilarnir á spítalanum eru að gera það sjálfir, náttúrlega samkvæmt kröfum héðan af því að þar hafa þeir farið langt fram úr þeim fjármunum sem þeim voru ætlaðir. Dettur nokkrum í hug að ef við skerum niður um 3,5 milljarða út af aðhaldskröfunni sem þeir gera á sjálfa sig bitni það ekki á sjúklingunum? Í það minnsta dettur mér það ekki í hug. Til að efla þetta verðum við einfaldlega að taka saman höndum og við leggjum til að inn á málefnasviðið verði aukið um 5 milljarða kr. Einnig leggjum við í 4. minni hluta til að 400 millj. kr. fari til að efla sjúkraflutninga og tryggja lífsgæði og öryggi fólksins úti á landsbyggðinni. Ég ætla nú að tala um málefni öryrkja. Það er sá málefnahópur sem við í Flokki fólksins höfum talað hvað hæst fyrir. Það eru aldraðir, öryrkjar, lágtekjufólk, þeir sem eiga um sárt að binda. Það er alveg ljóst að lífeyrir almannatrygginga hefur ekki fylgt launaþróun í landinu undanfarin ár. Ef tekið er mið af síðasta áratug er uppsöfnuð kjaragliðnun vegna þessa 30%. Enn og aftur má beygja bognu bökin meira, enn og aftur er það þangað sem er farið og samt er talað hér um að sennilega hafi aldrei orðið aðrar eins kjarabætur til öryrkja og þeirra sem þiggja laun frá almannatryggingum og akkúrat núna. Ágætur þingmaður talaði hér um 11% frekar en 17% hækkun frá því árið 2017 en staðreyndin er sú að á árinu 2009 voru þeir skertir eins og allir aðrir í samfélaginu eftir hrun. Þeir voru líka látnir taka á sig ábyrgð á því fordæmalausa erfiða ástandi sem var í samfélaginu þá. Svo einkennilega hefur samt sem áður viljað til að þrátt fyrir gefin loforð um að auðvitað yrði þetta leiðrétt, lagað og endurgreitt þegar létti á dalnum og færi að blómstra á ný hefur ekkert slíkt verið gert. Það var 2017 sem öryrkjar og þeir sem þiggja laun frá almannatryggingum fengu 7,5% hækkun. Allar götur síðan hafa þeir bara fylgt svokallaðri neysluvísitölu í landinu þannig að núna er áætlað að þeir hækki um 3,5% um næstu áramót. Þegar verið er að tala um að sennilega muni vísitalan lækka niður í 3,2% velti ég fyrir mér hvort þeir ætli þá kannski að lækka þessa lúsarhækkun líka niður í 3,2% og sniðganga þann hluta 69. gr. almannatryggingalaga sem felur í sér að laun og kjör þeirra sem þiggja laun frá almannatryggingum eigi að fylgja almennri launaþróun í landinu númer eitt. Það eru engin áform um það í fjárlagafrumvarpinu að leiðrétta þetta bersýnilega óréttlæti sem 30% kjaragliðnun er í sambandi við þá sem þiggja laun frá almannatryggingum. Ég er ekki vön að hafa ræðuna á prenti en þarf að gera það núna svo að ég vaði ekki úr einu í annað en mér tekst það samt einhvern veginn alltaf. Það á að hækka þennan lífeyri almannatrygginga, eins og ég benti á áðan, um 3,5% um næstu áramót. Það er hækkun sem er lægri en þróun launavísitölunnar sem var eins og ég bendi á - ég bendi ekki á hvað hún var mikil en samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar var hún 4,2% þannig að enn á að auka á þessa kjaragliðnun í stað þess að reyna að leiðrétta hana. Öryrkjabandalagið hefur undanfarin ár gagnrýnt þetta fyrirkomulag ítrekað. Aðeins kemur fram í frumvarpi til fjárlaga hve mikið lífeyrisgreiðslur almannatrygginga eigi að hækka en ekki hvers vegna. Umboðsmaður Alþingis hefur bent stjórnvöldum á að huga þurfi betur að því hvaða tilgangi ákvæði í lögum um almannatryggingar er varðar viðmið um launaþróun sé ætlað að þjóna og hvort gera megi það skýrara. Jafnframt bendir umboðsmaður Alþingis á að það væri í betra samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti að ítarlegri skýringar væru í fjárlagafrumvarpi á forsendum breytinga á fjárhæðum lífeyrisgreiðslna. Þessi tilmæli þarf að virða í fjárlagafrumvörpum komandi ára svo að lífeyrisþegar geti áttað sig á því á hvaða grundvelli stjórnvöld taka ákvörðun um að víkja frá kröfum laga um að lífeyrir almannatrygginga fylgi launaþróun. Það er ekki óeðlilegt að í þessu virðulega ræðupúlti skuli maður nefna vandaða stjórnsýsluhætti. Ríkisvaldið er nýbúið að þurfa að punga út 5,4 milljörðum kr. út af töpuðu dómsmáli þar sem Flokkur fólksins gekk fram fyrir skjöldu fyrir hönd eldri borgara til að láta reyna á það meinta lögmæti sem talið var vera þegar þeir voru skertir í janúar og febrúar 2017 vegna greiðslna úr lífeyrissjóði. Það var ólögmætt. Það er með ólíkindum að nokkrum skuli detta í hug að réttlæta það að gera lítið úr því að löggjafinn skyldi í gegnum þrjár umræður á hinu háa Alþingi horfa fram hjá þeim galla, þeim meinbugi sem var á reglunni þar sem hreinlega skorti hugtakið um að skerða mætti vegna greiðslna úr lífeyrissjóði. Það var bara farið út. Á hinu háa Alþingi tók hins vegar enginn eftir því nema Píratar reyndu að berjast á móti þessu og benda á að þetta gæti ekki verið rétt. Staðreyndin er sú að það skiptir engu máli hverjir fá greitt. Það voru 29.000 eldri borgarar sem fengu greitt samkvæmt dómsorðinu, meðalgreiðsla um 190.000 kr. Staðreyndin er sú að lög voru brotin, það skiptir ekki öllu hversu mikið hver fékk og hvort helmingurinn var einhverjir milljónamæringar. Það vita allir sem vita vilja að einstaklingur sem er með yfir 570.000 kr. úr lífeyrissjóði fær ekki krónu frá Tryggingastofnun ríkisins. Mjög margir eldri borgarar sækja ekki einu sinni um ellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins af því að þeir telja að þeir séu í það góðum álnum. Það er sannarlega þess virði og þörf á því að við sýnum hér vandaða stjórnsýsluhætti, vöndum okkur við að smíða löggjöfina okkar svo við verðum ekki ítrekað skaðabótaskyld og þurfum að borga til baka alls konar peninga sem við hefðum viljað eyða í eitthvað annað. Öryrkjabandalag Íslands bendir í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið á að frítekjumark vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega hafi ekki hækkað frá árinu 2009. Það er rétt. Þá var það hækkað í 109.600 kr. og það er þar enn. Tíu árum seinna er það enn 109.600 kr. Ef frítekjumarkið hefði hins vegar fylgt launaþróun væri það núna tæplega tvisvar sinnum hærra, þ.e. 207.000 kr. á mánuði. Skyldi einstaklingur finna hvata til að reyna fyrir sér á vinnumarkaði ef hann mögulega getur ef hann áttar sig á því að hann er ekki skertur við það eitt að fara út úr íbúðinni og hnerra í áttina að vinnu? Það er nákvæmlega þannig núna. Lágt frítekjumark dregur úr hvata lífeyrisþega til atvinnuþátttöku, það er bara staðreynd. Það er sama hvert litið er þegar kemur að málefnum öryrkja, málefni þeirra eru fótumtroðin og hafa verið í áraraðir, enda eru það þeir sem eru hvað verst settir, samanber skýrslu sem við fengum að sjá hjá Öryrkjabandalaginu. Öryrkjabandalagið lét Kolbein Stefánsson vinna fyrir sig skýrslu um stöðu öryrkja og í henni kemur berlega í ljós hvernig raunveruleg staða þeirra er. Hverjir skyldu eiga 10–15% barnanna hér sem líða mismikinn skort? Það þarf engan skarpan heila til að ímynda sér hvaðan sá meiri hluti kemur. Fyrirhugað er að ráðast í breytingar á almannatryggingakerfinu til að einfalda það og auka skilvirkni. Frábært. Mikilvægt er að við þá vinnu verði þess gætt að samspil réttinda sé ekki eins mikið og flókið og það er í dag. Það er ólíðandi að fólk þurfi að reiða sig á greiðslur úr óhóflegum fjölda réttindaflokka sem allir hafa að geyma mismunandi skerðingarreglur og mismunandi skilyrði. Þetta kerfi er einfaldlega þannig að það er ekki á færi nema færustu sérfræðinga að átta sig á því inni í þessu kerfi hvort þeir eru að koma eða fara. Það er alveg með ólíkindum að við skulum bjóða fólki upp á þetta, að við getum ekki tekið þetta kerfi og einfaldað það almennilega þannig að a.m.k. löggjafinn sjálfur skilji hvernig lög hann er að setja þegar kemur að því að tjasla saman þessu handónýta og stagbætta almannatryggingakerfi. Við leggjum til að undir eins verði settir 10 milljarðar kr. í almannatryggingakerfið. Þá reynum við að sýna í verki að við meinum það, að við séum tilbúin að reyna að slá á þá kjaragliðnun sem við höfum vísvitandi lagt á þennan þjóðfélagshóp. Hvort væri nær að gera þetta á næstu árum eða lækka bankaskattinn um 8 milljarða og bara alveg taka hann út eða lækka veiðigjöldin á útgerðina? Hvernig dettur nokkrum í hug að löggjafinn hefði ekki getað búið til þannig löggjöf í sambandi við veiðigjöldin að við værum ekki núna að horfa upp á það milli 1. og 2. umr. um fjárlagafrumvarpið að forsendurnar eru pínulítið öðruvísi? Útgerðin hefur það svo gott að hún er búin að vera í nýsmíði og annað slíkt. Alveg er það frábært en kerfið býður upp á það að því meira sem maður kaupir, því meira sem maður gerir, því minni afkomu sem maður sýnir, því lægri veiðigjöld eru borguð. Við gerðum gott betur en það með nýju lögunum, við aðskildum veiðar og vinnslu. Og hver varð niðurstaðan? Jú, í stað þess að vera með eintóma frystitogara og annað slíkt, að fullvinna aflann um borð og frysta hann þar, eru komnir ísfiskar, mokað upp í vinnsluna sem sami útgerðaraðili á. Hann rekur bæði veiðarnar og vinnsluna en það eru bara verðmæti í því sem hann tekur upp úr sjónum beint. Um leið og hann er búinn að koma því í land og breyta því í eitthvað allt annað kemur okkur það ekki lengur við. Að halda því fram að við eigum ekki að fá frekari hlutdeild í því sem kemur upp úr sjónum er sárara en tárum taki. Við höfum á síðustu árum horft upp á útgerðarmenn greiða sér tugi milljarða í arð. Ég ætla ekki að nefna einn útgerðarmann á nafn, mjög flottan útgerðarmann, sem tók 3,5 milljarða kr. í vasann í fyrra og er búinn að kaupa í flestöllum fyrirtækjum. Hvar hagnaðist þessi útgerðarmaður svona mikið? Hvar skyldi þessi ágæti einstaklingur hafa fengið alla peningana? Jú, úr okkar sameiginlegu auðlind, sjávarauðlindinni. Við horfum upp á að það eru greiddir yfir 110 milljarðar í arðgreiðslur á síðustu árum. Hvers vegna getum við þá ekki sagt að það hljóti eðli málsins samkvæmt að vera eðlilegt að við sem eigum auðlindina fáum eitthvað sambærilegt fyrir hana, fyrir afnot af henni líka? Það er meira að segja búið að skerða okkur almennt frá því að sækja í hana. Það er verið að passa hana. Við megum ekki ofveiða í henni. Við erum með kvóta, við segjumst vera til fyrirmyndar, með besta kerfið í öllum heiminum. Þótt við höfum atvinnuréttindi og annað slíkt varið í stjórnarskrá er eins gott fyrir fólk að hafa leyfi. Hver sem er fer ekki út að veiða, það eru hreinar línur. Það eru bara ákveðnir útvaldir einstaklinga sem fá að veiða. Þeir taka til sín úr auðlindinni miklu meira en sanngjarnt og eðlilegt er miðað við það sem við fáum fyrir að hleypa þeim að auðlindinni eins og við gerum. Þegar ég segi að ég vildi 10 milljarða til almannatrygginga undir eins er ég að segja: Ég vil forgangsraða fjármunum fyrir fólkið fyrst og síðast, fyrir það fólk sem sérstaklega þarf á því að halda. Tölum um NPA-aðstoð. Við vorum glöð, við vorum öll sammála um að hún væri góð og nauðsynleg. Við komum til móts við fólk sem virkilega þarf á þjónustu og hjálp að halda, fólk sem er svo fatlað, sem á svo bágt að það getur ekki hjálpað sér sjálft. Það er okkar að hjálpa því fólki. Frábært. Við settum kvóta á kerfið. Það fá ekki allir sem þurfa, þeir fá sem eru valdir. Þegar þjónusta við fatlað fólk var flutt til sveitarfélaganna fékk það aukna hlutdeild í skatttekjum ríkisins í formi hækkaðs útsvars. Markmiðið var að hækkunin stæði undir viðbótarkostnaði sveitarfélaganna vegna þessarar þörfu þjónustu. Raunin varð önnur. Reynslan sýnir að kostnaður við þjónustuna er mun meiri en þær auknu tekjur sem áttu að tryggja rekstur hennar. Fram kemur í umsögn Reykjavíkurborgar við frumvarp til fjárlaga að uppsafnað tap borgarinnar vegna þjónustunnar frá árinu 2011 er nú komið í 11 milljarða kr. og fer vaxandi ár frá ári. Sveitarfélög hafa ekki sömu tækifæri til tekjuöflunar og hið opinbera. Því verður að tryggja fjármögnun með lögum þegar verkefni eru færð frá ríki til sveitarfélaga. Lagðar voru auknar skyldur á sveitarfélögin þegar ný lög um notendastýrða persónulega aðstoð voru samþykkt á síðasta ári. Samhliða þessari lagasetningu tryggði ríkið ekki viðhlítandi fjármögnun heldur færði ábyrgðina yfir á sveitarfélögin. Það fer gegn þeirri meginreglu að þjónusta við fatlað fólk skuli vera fjárhagslega tryggð. Öryrkjabandalagið leggur áherslu á það í umsögn sinni við fjárlagafrumvarpið að NPA-aðstoð sé mikilvæg þjónusta sem hafi valdið byltingu í lífsgæðum fatlaðs fólks. Tryggja þarf fjármögnun þjónustunnar með viðhlítandi hætti. 4. minni hluti tekur heils hugar undir þetta og við leggjum til að fjárheimildir til málefnasviðsins verði auknar um 150 millj. kr. Þeim fjármunum verði varið til að auka hlut ríkissjóðs í fjármögnun NPA-samninga. Okkur ber að tryggja öllum sem þess þurfa aðgang að þjónustunni án þess að við mismunum. Mig minnir að það séu um 130, frekar en 140, einstaklingar sem þurfa á NPA-þjónustu að halda. Kvótinn segir 90 þannig að eftir sitja 40–50 einstaklingar sem þurfa þjónustunnar með en fá hana ekki. Þetta heitir á mínu tungumáli algjör mismunun og hún er í boði stjórnvalda. Hættum að skattleggja fötlun. Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp sem felur í sér afnám á virðisaukaskatti á hjálpartækjum vegna fötlunar. Undir þetta tekur Öryrkjabandalag Íslands í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið. Það er sannarlega nóg að þurfa að lifa við fötlun þótt ríkisvaldið skattleggi hana ekki líka. Með afnámi á virðisaukaskatti vegna hjálpartækja munu lífsgæði fjölda fólks batna til muna. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst, við setjum fólkið í fyrsta sæti. Því fyrr sem fólkið áttar sig á því, því betra. Ég segi líka að í fíkniefnavá þurfi að efla SÁÁ. Hver hefur ekki heyrt mig tala um þær hörmungar sem eiga sér stað núna úti í samfélaginu? Það er hreinlega fíkniefnafaraldur í landinu. Fimmta hvern dag deyr Íslendingur ýmist af völdum lyfjaeitrunar eða vegna þess að hann hefur tekið sitt eigið líf. Er þetta ásættanlegt? Er ekki möguleiki að við getum gert betur en þetta? Þurfum við að horfa upp á þetta? Við hljótum að geta gert eitthvað. Það er búið að taka yfir 240 kíló af dópi fyrstu átta mánuði ársins. Á fyrstu átta mánuðum ársins var meira dóp gert upptækt, fíkniefni, en allt árið í fyrra. Það virðist flæða haftalaust inn í landið. Það er talið að lögreglan og löggæslan geti ekki gert upptækt nema u.þ.b. 10% efnanna sem eru í umferð. Hvað þýðir það? Það þýðir að við horfum upp á 2,4 tonn af dópi flæða um stræti og torg. Á hverjum lendir það? Unga fólkinu, viðkvæmasta fólkinu, börnunum okkar. Við erum að missa mannauðinn okkar, fólkið okkar deyr ótímabærum dauða í kringum okkur. Það er löngu orðið tímabært að við horfumst í augu við þetta og það er það sem við ættum að tala um alla daga. Ástandið er fordæmalaust. Aldrei í íslenskri sögu hafa fleiri dáið ótímabærum dauða vegna lyfjaeitrunar en akkúrat núna. Hvergi í heiminum er önnur eins notkun þunglyndislyfja og hér. Fíkn er sjúkdómur sem við þurfum að viðurkenna fordómalaust. Allir þeir sem haldnir eru sjúkdómnum eiga rétt á heilbrigðisþjónustu strax. Það er því óverjandi með öllu að fárveikir sjúklingar skuli hundruðum saman þurfa að bíða eftir læknisþjónustu Undanfarin ár hefur SÁÁ þurft að greiða fyrir stóran hluta starfsemi sinnar með sjálfsaflafé. Af hverju? Vegna þess að með þjónustusamningi ríkisins við samtökin er verið að greiða fyrir 1.530 innlagnir á ári. SÁÁ hefur tekið á móti 2.200 sjúklingum á ári. Sjálfsaflaféð greiðir fyrir mismuninn. Hjá SÁÁ segja þau að þau gætu tekið á móti 2.700 sjúklingum á ári ef þau hefðu bolmagn og stuðning til þess og um leið tæki það ekki nema tæplega hálft annað ár að eyða biðlistanum inn á Vog sem telur orðið hátt í 800 sjúklinga. Fjórði minni hluti leggur til að fjárheimildir til málefnasviðs 25.20, um endurhæfingarþjónustu, þar á meðal Reykjalund og endurhæfingu almennt, verði auknar um 400 millj. kr. og að framlög til SÁÁ verði einnig aukin. Við erum þakklát fyrir að vera komin inn á fjárlög með þá hækkun sem við fengum í aukafjárlögunum í fyrra en við héldum, löggjafinn, að við værum að koma til móts við biðlistana inn á Vog. Við trúðum í alvörunni að við værum virkilega að setja þetta fjármagn til að fækka á biðlistanum inn á Vog, en raunin varð einhvern veginn önnur. Það nýtist samt sem áður í baráttunni við fíknisjúkdóminn en núna er ástæða til að horfa heildstætt á málin, horfa á alvarleikann í samfélaginu, horfa á mannauðinn sem við erum að missa. Við þurfum að hjálpa unga fólkinu okkar, fíklunum okkar, alkóhólistunum. Við verðum að reyna að koma strax inn í, hafa snemmtæka íhlutun. Því yngri sem við grípum þau, því betra, því meiri möguleiki að koma þeim út í lífið, út í samfélagið. Við þurfum að veita þeim von. Við eigum að sýna að við séum með þeim í liði. Við eigum að sýna að við séum ekki fordómafull. Við eigum að viðurkenna sjúkdóminn sem þau eru að glíma við. Við eigum að efla þau til dáða, það er það sem við eigum að gera. Það er löng bið og vandi á hjúkrunarheimilunum. [[Forseti (BrH): Fyrirgefðu, hv. þingmaður, forseta er smávandi á höndum. Við erum aðeins komin út af dagskrá. Má forseti spyrja hvort hv. þingmaður eigi mikið eftir af ræðu sinni? Við erum að velta fyrir okkur hvort það væri í lagi að gera hlé. Ræðumaður á 20 mínútur eftir af tímanum.]] Virðulegi forseti. Ég á eftir svolítið, já, en þú mátt alveg gera hlé. [[Forseti (BrH): Er hv. þingmanni nokkuð á móti skapi að við myndum gera kvöldmatarhlé og halda svo áfram með ræðuna og andsvör eftir hálftíma?]] Nei, nei. Ég róast kannski aðeins við það. Að vísu fer ég þó svolítið úr sambandi. Ég er búin að vinna mig í mikið stuð, en það er allt í lagi, það er bara alveg sjálfsagt. [[Forseti (BrH): Takk fyrir það. Þá gerum við hlé á þessum þingfundi til kl. 20.30 og höldum þá áfram með ræðu hv. þingmanns sem á 20 mínútur eftir.]] Þær verða kannski bara fimm. Ég er nefnilega eiginlega alveg að verða búin.
Virðulegi forseti. Þetta er svolítið ruglingslegt. Ég veit ekki alveg hvar ég á að byrja en er að hugsa um að snúa mér að vanda hjúkrunarheimilanna. Ég held að ég sé að detta inn á staðinn þar sem frá var horfið áður en við fórum í þetta stutta hlé og byrja að tala um að löng bið sé og hafi verið eftir vistun á hjúkrunarheimili. Heilbrigðisráðherra hefur ráðist í aðgerðir til að freista þess að vinna bug á vandanum. Aðgerðirnar felast í fjölgun hjúkrunarrýma sem hefur þó haft ófyrirséðar afleiðingar. Ekki var einungis um það að ræða að byggja ný hjúkrunarrými heldur var einnig gripið til þess úrræðis að endurskilgreina dvalarrými sem hjúkrunarrými. Þannig hefur dvalarrýmum fækkað verulega á undanförnum árum. Þá eru auk þess fjölmörg rými auð á dvalar- og hjúkrunarheimilum landsins sem má rekja til nokkurra þátta. Það kostar álíka mikið að reka eitt hjúkrunarrými og að reka tvö dvalarrými. Þegar tvö dvalarrými eru endurskilgreind sem hjúkrunarrými er því aðeins hægt að veita viðeigandi þjónustu fyrir einn heimilismann, enda er ekki til fjármagn til að veita þjónustu í hinu rýminu. Þá hafa kröfur til þjónustu hjúkrunarheimila aukist undanfarin ár. Einnig eru íbúar hjúkrunarheimila mun veikari nú en fyrir t.d. tíu árum. Ástæðuna má m.a. rekja til þess að bið eftir innlögn er lengri nú en áður. Fólk er því orðið veikara þegar það kemst inn á hjúkrunarheimili. Fjárframlög hafa ekki hækkað til samræmis við það sem kalla má aukna hjúkrunarþyngd. Því duga fjárveitingar ekki fyrir þeirri þjónustu sem krafist er. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu, hér eftir SFV, benda á það í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið að daggjöld ríkisins til reksturs hjúkrunarrýma á vegum Landspítalans, t.d. á Vífilsstöðum, hafi árið 2019 numið 50.000 kr. Það hafi þó ekki dugað fyrir rekstri heimilisins, en daggjöld til hjúkrunarheimila á grundvelli rammasamnings við Sjúkratryggingar Íslands á árinu 2019 voru einungis 35.000 kr. Hver heilvita maður sér að þegar kostnaðurinn við einstaklinginn er áætlaður 50.000 kr. en síðan fást í gegnum samninga við Sjúkratryggingar 35.000 kr. munar 15.000 kr. á dag fyrir hvern einstakling. Framlög ríkisins til hjúkrunarheimila eru því talsvert lægri en sú fjárhæð sem ríkið telur að þurfi til að standa undir sambærilegri þjónustu á eigin vegum. Þá gerir ríkisstjórnin kröfu um aðhald í rekstri hjúkrunarheimila. SFV benda á að vegna aðhaldskröfu fjárlaga muni ríkið að endingu greiða 1,3 milljörðum kr. lægri fjárhæð til reksturs hjúkrunarheimila og dagdvalar á tímabilinu 2018–2020. Þá eiga hjúkrunarheimili erfitt með að manna starfsemi sína og starfsfólk leitar í önnur störf þar sem betur er borgað. Hver þekkir ekki söguna af elliheimilinu Grund? Ung kona sem vinnur fulla vinnu fær útborgað 230.000–240.000 kr. á mánuði. Hún er einstæð móðir með litla telpu. Hún leigir 40 m² holu á 150.000 kr. á mánuði og það sér hver heilvita maður að það er algjörlega ómögulegt fyrir þessa ungu konu að veita barninu sínu nokkurn skapaðan hlut. Svona einstaklingar skrimta frá degi til dags. Vandi hjúkrunarheimilanna er margþættur og SFV hafa ítrekað gagnrýnt þá stefnu ríkisstjórnarinnar að ráðast í uppbyggingu nýrra hjúkrunarheimila í stað þess að tryggja betur rekstrargrundvöll þeirra sem þegar eru fyrir í landinu. 4. minni hluti tekur undir þá gagnrýni. Það er óráðsía að ætla að laga vandann með fjölgun hjúkrunarrýma ef fjármagn er ekki til staðar til að reka þau, samanber að við horfðum á glæsihjúkrunarrýmin sem voru opnuð af góðum hug, góðum vilja og metnaði heilbrigðisráðherra á Seltjarnarnesi, en það var einungis hægt að nýta helming af rýmunum vegna þess að það vantaði mannskap. Fjórði minni hluti leggur til að fjárheimildir til málefnasviðs 25.10, sem er akkúrat málefnasviðið um hjúkrunarheimili, verði auknar um 2 milljarða kr. til að koma eins og ég hef talað hér á undan til móts við þann rekstrarvanda sem hjúkrunarheimilin eiga nú við að glíma. Ég get ekki látið hjá líða að nefna ríkisstyrki til einkarekinna fjölmiðla. Mennta- og menningarmálaráðherra hyggst styrkja einkarekna fjölmiðla um 400 millj. kr. á næsta ári. Þegar halli er á ríkissjóði skýtur skökku við að ætla að styrkja auðmenn sem halda úti hagsmunatengdum fjölmiðlum og það á kostnað skattborgaranna. Fyrsta skrefið, ef við vildum styðja við fjölmiðla og veita þeim betri möguleika á markaðinum, væri að taka ríkisrekna fjölmiðilinn RÚV af auglýsingamarkaði í stað þess að bæta öllum hinum á ríkisspenann. 4. minni hluti leggur því til að þær fjárheimildir sem áætlað er að setja í málaflokkinn verði dregnar til baka. Um er að ræða 400 millj. kr. sem var áætlað að styðja við fjölmiðla og það er einmitt sama upphæð og 3 millj. kr. betur sem skert er til lögreglunnar, samanber fjárlögin sem við erum nú að fjalla um. Einnig er skert um tugi milljóna til Landhelgisgæslunnar. Samtals var þessi skerðing í krónum talin tæpar 480 millj. kr. Það er með hreinum ólíkindum. Á sama tíma erum við að tala um stóreflt átak í löggæslu. Eins og ég nefndi í fyrri hluta ræðu minnar erum við núna að glíma við einhverja mestu vá sem íslenskt samfélag hefur nokkurn tímann staðið frammi fyrir hvað varðar fíkniefnafaraldur og skipulagða glæpastarfsemi. Ríkisvaldinu ber að tryggja tvennt í heimi hér, að fylgja allsherjarreglu og tryggja öryggi borgaranna. Þrátt fyrir það hefur ástandið í glæpa- og fíkniefnaheiminum hérlendis aldrei verið eins alvarlegt. Ólögleg vímuefni flæða inn í landið í óþekktu magni og skipulögð glæpastarfsemi hefur skotið hér rótum. Þetta ástand er, eins og ég er margbúin að segja, gjörsamlega fordæmalaust. Til að sporna gegn þessari vá þarf m.a. að efla frumkvæðislöggæslu til muna. Til þess þarf lögreglan að fá aukið fjármagn. Við þurfum að fjölga lögreglumönnum, örugglega ekki minna en um 200. Því leggur 4. minni hluti til að fjárveitingar til málasviðs löggæslunnar verði auknar um 2 milljarða kr. Loks vil ég nefna fjármögnun aukinnar velferðar. Nauðsynlegt er að ráðast í úrbætur á velferðarkerfinu. Þær þarf þó að fjármagna. Flokkur fólksins hefur lagt fram tillögu þess efnis að staðgreiðsla verði við inngreiðslu í lífeyrissjóði en ekki við útgreiðslu. Þær breytingar myndu skila ríkissjóði talsverðum fjármunum án þess að skerða ráðstöfunartekjur borgaranna. Þeir fjármunir myndu duga til að rétta hallarekstur ríkissjóðs sem nú er áætlaður ríflega 9 milljarðar kr. og myndi duga til að fjármagna breytingartillögur 4. minni hluta að fullu og gott betur en það. Flokkur fólksins er þó ekki í ríkisstjórn, því miður fyrir þá sem við setjum í fyrsta sæti, fólkið. Þá er ólíklegt að tekið verði utan um þá lausn sem við höfum hér fram að færa og henni fylgt eftir. Í staðinn verður ríkissjóður rekinn með 9,4 milljarða kr. halla. Stjórnvöld ætla áfram að hanga á handónýtu mannvonskukerfi sem fáir skilja, eða enginn. Veikt, gamalt fólk fær ekki aðgang að hjúkrunarheimilum, stjórnvöld skattleggja fátækt grimmt og skerða kinnroðalaust þau sem veikast standa. 12–15% barna líða hér mismikinn skort. Grunnþörfum borgaranna er ekki mætt, fólk skortir fæði, klæði og húsnæði. Viljaleysi ríkisstjórnarinnar er algjört þrátt fyrir þunga undiröldu og kröfur um aukið réttlæti til handa þeim sem eru með tekjur langt undir fátæktarmörkum. Það er kaldhæðnislegt að á sama tíma státar ríkisstjórnin af fordæmalausu góðæri. Eins og ég hef sagt áður og segi enn nýtist það fordæmalausa góðæri ekki öllum, það nýtist bara sumum, en á sama tíma er fátæku fólki neitað um réttlæti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir prýðisræðu. Ég get tekið undir margt af því sem hún fór yfir. Hún ræddi þó nokkra málaflokka og kom m.a. inn á skattkerfið og þær skattkerfisbreytingar og skattalækkanir sem eiga við um tekjuskatt einstaklinga. Mér heyrðist á ræðu hv. þingmanns að hún væri ekki par hrifin af þeim breytingum sem birtast okkur hér og eru í tengslum við lífskjarasamninga sem mun taka tvö ár að innleiða að fullu. Ég vil halda því til haga, þegar við horfum á þetta út frá hagstjórnarsjónarmiðum, að við aukum ráðstöfunartekjur með skattalækkunum. Hv. þingmaður dró fram tölur um auknar ráðstöfunartekjur en þegar aðgerðirnar eru komnar fram að fullu munu ráðstöfunartekjur, vegna þess að þessu er beint að lægri tekjunum sérstaklega með nýju viðbótarþrepi, aukast um 70.000–120.000 kr. fyrir tekjur á bilinu 325.000–600.000 kr. Mér fannst hv. þingmaður gera lítið úr þessum breytingum. Við skiljum eftir, þegar þetta verður komið til framkvæmdar að fullu, 21 milljarð í hagkerfinu, hjá fólkinu í landinu. Við þær efnahagslegu aðstæður sem eru uppi erum við með aðgerðir til að veita viðspyrnu í hagkerfinu gegn hjaðnandi hagvexti sem spár gera ráð fyrir. [[Forseti hringir.]]Ég vil fá nánari útskýringar á þessu hjá hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt að ég hef staðið hér og sagt að ég vilji forgangsraða fjármunum fyrir fólkið fyrst. Það er rétt að þetta verða 70.000–110.000 kr. á ári þegar það verður að fullu komið til framkvæmda. Ef við deilum þessum 70.000 kr. niður á 12 mánuði verða það um 8.000 kr. - eða hvað var það, hv. þingmaður? Staðreyndin er sú að 21 milljarður sem skilar ekki meiri ábata en raun ber vitni við þetta inngrip segir mér aðeins að Flokkur fólksins lagði fram þingsályktunartillögu eða frumvarp, ég man ekki einu sinni hvort heldur er því að ég er búin að vera svo dugleg í þinginu í vetur, hef bara hrúgað þessu þarna inn, og talar fyrir 300.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Hér er ég að hugsa um fólk sem er með undir 325.000–600.000 kr. á mánuði. Já, þessum fjármunum finnst mér ekki rétt varið, 21 milljarður í akkúrat þetta. Það er frábært að fá 8.000 kr. á mánuði um leið og verið er að dúndra á okkur alls konar sköttum þannig að þessar 8.000 kr. munu hverfa gjörsamlega sporlaust mjög fljótlega. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að þrátt fyrir góðan vilja og þriðja skattþrepið finnst mér að margt annað hefði mátt gera og margt öðruvísi fyrir það risafjármagn sem fer í þetta og nýtist í pínulitlum krónum fyrir þá sem fá.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég get ekki verið sammála henni. Já, ég er að tala um bættan hag einstaklinga. Hv. þingmaður segir: Fólkið fyrst. Ég held að fyrir einstakling sem er með 325.000 kr. á mánuði, sem enginn verður ofsæll af, skipti 70.000 kr. máli. Mig langar í seinna andsvari að víkja að bankaskattinum. Við erum dugleg við að skattleggja fjármálakerfið. Við erum með bankaskatt, fjársýsluskatt og sérstakan fjársýsluskatt. Ég held að mjög fáar þjóðir, a.m.k. af þeim sem við berum okkur saman við, skattleggi fjármálakerfið jafn mikið og við. Það er ágætt í leiðinni að halda því til haga að engin lækkun verður á bankaskatti á næsta ári heldur er lækkun áformuð frá 2021. Hv. þingmaður talar um að sækja auknar tekjur og vill skattleggja fjármálakerfið með þessum hætti. Um leið og við þurfum að auka framleiðni í hagkerfinu til lengri tíma í öllum atvinnugreinum erum við með, eins og komið hefur fram víða, svolítið stórt, kostnaðarsamt og óskilvirkt fjármálakerfi og ég spyr: Hver er skoðun Flokks fólksins á sölu bankanna? Trúir hv. þingmaður því ekki að lægri bankaskattur skili sér til fólksins? [[Forseti hringir.]]Hver er skoðun Flokks fólksins á því að losa um fé með sölu á bönkum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Sú skoðun sem Flokkur fólksins hefur á sölu bankanna er alveg skýr. Það er alveg sjálfsagt að selja annan bankann. Við höfum alltaf sagt að við vildum sjá Landsbankann verða að samfélagsbanka. Við vildum virkilega að við ættum banka sem væri fyrir fólkið. Fólkið fyrst, akkúrat. Ég ætla svo að benda á þessa skattalækkun. Hv. þingmaður talar um 70.000 kr. fyrir einstakling sem er með 325.000 kr. á mánuði. 70.000 á ári eru rúmlega 5.800 kr. á mánuði. Að setja 21 milljarð í að koma þessum einstaklingi upp í það að geta fengið sér eina pitsu og sennilega hálfan lítra af kóki með á mánuði þarf svo sem ekki að vanvirða en ég er að horfa á þann mikla fjölda úti í samfélaginu sem fær, eins og stúlkan sem ég nefndi áðan, 240.000 kr. útborgaðar fyrir fulla vinnu. Ég er að tala um að þessum 21 milljarði hefði hugsanlega verið hægt að forgangsraða á þann veg að hann nýttist enn betur þeim sem enn meira þurfa á honum að halda. Það er ekkert annað sem ég er að segja. Ég er ekki að vanþakka það að skattar séu lækkaðir á fólk sem er með 325.000–600.000 kr. á mánuði. Ég er bara allan tímann að tala um að mín hugsjón sé sú að setja fólkið í fyrsta sæti á þann hátt að þegar fjármunum er forgangsraðað sé það allra fyrst gert í þágu þeirra sem mest þurfa á því að halda. Ég vil selja annan bankann, alveg sjálfsagt, og ég hef ekki hingað til getað séð það, hv. þm. Willum Þór Þórsson, að þó að einhverjir skattar og vextir hafi verið lækkaðir hafi það skilað sér til okkar, almennings í landinu, því miður. Það virðist oft vera ansi djúpt á því.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom víða við í ræðu sinni en það er eitt af því sem kom fram í seinni hluta ræðunnar sem mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um, þ.e. þar sem talað er um hvernig fjármagna megi úrbætur í velferðarkerfinu. Þar leggur Flokkur fólksins til að staðgreiðsla verði við inngreiðlsu í lífeyrissjóð en ekki við útgreiðslu og segir að sú tillaga myndi skila ríkissjóði talsverðum fjármunum án þess að skerða ráðstöfunartekjur borgaranna. Mig langar að spyrja nánar út í þetta og hvernig hv. þingmaður fær það til að ganga upp í heildarsamhenginu. Breytingin hefði í för með sér að í stað þess að greiða skatt af lífeyristekjum sem eru greiddar út úr kerfinu yrði gjaldið lagt á við inngreiðsluna. Með því er verið að færa skattbyrðina til á milli kynslóða, en ég ætla að koma að því nánar í síðara andsvari. Það sem mig langar að spyrja meira út í er það sem kemur fram í umsögn ASÍ við þingmálið. Þar segir að miðað við forsendur í greinargerðinni þýði þetta að líkindum það að skattbyrði lægri lífeyrisgreiðslna hækki mest en skatturinn hjá þeim sem hafa háan lífeyri myndi lækka frá því sem nú er. Ég spyr: Hvernig gengur þetta upp ef það sem lagt er upp með er að greiðslubyrðin hjá þeim sem hafa lægstu ráðstöfunartekjurnar eigi að lækka mest? Ég fæ ekki séð að þetta gangi saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég verð að viðurkenna, ef við byrjum á niðurlaginu í fyrirspurn hv. þingmanns, að ég veit ekkert um hvað hún er að tala. Það er hreinlega verið að tala um staðgreiðslu þarna. Ef teknar eru af þér 100.000 kr. í lífeyrissjóð borgar þú bara staðgreiðsluna þegar það er tekið af þér, hvort sem þú ert með 200.000 kr. í tekjur eða 20 milljónir, staðgreiðslan er tekin þarna. Ástæðan fyrir því að við förum þá leið er einföld. Ég hef t.d. ekki enn fengið svar við því hvað það eru margir sem hafa dáið áður en kemur að lífeyristökualdri. Hvað er í rauninni búið að gera í sambandi við fjárfestingar og alla þá sjóði sem við erum að safna í í lífeyrissjóðakerfinu? Hvernig getum við nýtt þá best? Hvernig getum við nýtt sjóðina best fyrir þá sem eiga þá, fyrir fólkið í landinu? Þarna getum við náð í um 70 milljarða við staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóðina. Við myndum kannski getað sleppt því að setja á vegskatt og allt saman. Mér þykir ástæða til þess að ríkisvaldið geri eins og ég hef lagt til, leggi almenna könnun fyrir þá sem eiga sjóðina og spyrji hvort þeir vilji reyna koma til móts við að draga úr skerðingum, hvort þeir vilji koma í veg fyrir að fá alls konar aukaskatta og alls konar aukaálögur, hvort þeir vilji koma í veg fyrir að tapa eins og 600 milljörðum af lífeyriseignum sínum, líkt og í hruninu, vegna áhættufjárfestinga. Það er ástæða til að skoða þetta og gera það virkilega vel. Flokkur hv. þingmanns talar t.d. um einhver græn bréf, græn skuldabréf. Eiga lífeyrisþegar, þeir sem eiga í lífeyrissjóði núna að fara að bjarga loftslagsmálunum? Það sem þau segja hjá ASÍ mætti rökstyðja pínulítið betur.
Herra forseti. Mér heyrist hv. þingmaður ekki eiga nein skýr svör önnur en að þetta myndi skila tekjum. Auðvitað skilar það tekjum hér og nú en miðað við það sem ASÍ bendir á myndi þetta hins vegar verða til þess að þeir sem hafa lægri lífeyrisgreiðslur, sem er yfirleitt tekjulægra fólk, borguðu meira í breyttu kerfi. Það finnst mér ekki boða gott. Hitt sem mig langar að ræða við hv. þingmann tengist einnig þessu máli. Það snýr að því að fjöldi fólks á vinnumarkaði á hvern lífeyrisþega fer ört fækkandi, þ.e. í dag eru sex vinnandi á hvern eftirlaunaþega en eftir 25 ár má ætla að hlutfallið verði komið niður í einn á móti þremur. Með núverandi fyrirkomulagi er tryggt að lífeyrisþegar greiði skatt af eftirlaunum sínum og leggi þannig sitt af mörkum við að fjármagna t.d. heilbrigðis- og velferðarkerfið. En ef það verður búið að taka þann skatt við inngreiðsluna mun vinnandi fólk í framtíðinni þurfa að bera þyngri skatta vegna þess að það er varla hugmynd hv. þingmanns að skattleggja þetta aftur við útgreiðslu, eða hvað? Ég spyr: Eiga þá komandi kynslóðir að standa straum af því að fjármagna velferðarkerfið okkar núna? Hvernig ætlar hv. þingmaður þá að fara að því að reka velferðarsamfélagið fyrir þá sem eru á barnsaldri í dag og verða þeir sem búa í þessu samfélagi í framtíðinni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar djúpu og frábæru spurningar. Staðreyndin er sú að ég hef búist við því að þeir 5.000 milljarðar sem eru núna til inni í lífeyrissjóðunum yrðu ekki stoppaðir hér og nú og vonast til þess að fólk haldi áfram að vinna í landinu, haldi áfram að borga í sjóðina. Fyrir utan það vil ég náttúrlega stokka sjóðinn upp, hafa þetta frekar gegnumstreymissjóð og gera ýmislegt annað við lífeyrissjóðakerfið heldur en gert er í dag. En það er allt önnur saga. Hv. þingmaður talar um að vinnandi höndum á hvern lífeyrisþega eigi eftir að fækka. Þá held ég að það ætti bara að taka utan um frumvarp Flokks fólksins sem er t.d. að reyna að fækka öryrkjum án þess að fleygja þeim fyrir björg með því að gefa þeim kost á að fara út að vinna og meta starfsgetu sína sjálfir, eins og þeir eru best bærir til. Stígum aðeins út fyrir rammann og lítum heildstætt á málin í stað þess að vera alltaf eins og hamsturinn og snúast með svima í hjólinu.
Herra forseti. Hér hefur margt verið rætt um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar við 2. umr., margt athyglisvert hefur í sjálfu sér komið fram og svo sem margt í þessari umræðu verið ákveðið kapphlaup um hvar megi bæta enn frekar í útgjöld hins opinbera. Það sem mér finnst hins vegar standa upp úr í þessari umræðu er það sem ég vil kalla rökleysur eða villandi framsetningu ríkisstjórnarinnar á fjárlagafrumvarpinu þar sem ríkisstjórnin stærir sig af ráðdeild eða hagsýni við stjórn opinberra fjármála, af skýrri forgangsröðun og ekki hvað síst því sem talsmönnum ríkisstjórnarinnar hefur orðið tíðrætt um, og ég verð eiginlega að segja að sé það fyndnasta í þessari umræðu, að við núverandi kringumstæður fari ríkisfjármálin einstaklega vel saman við peningastjórn. Mig langar að fara aðeins betur ofan í þetta. Hér er verið að slá met í útgjaldaaukningu hins opinbera. Hér er í raun og veru verið að gera nákvæmlega sömu mistök og við höfum áður gert á uppgangstímum í efnahagslífinu, ríkisútgjöld eru þanin til hins ýtrasta á grundvelli góðæris í efnahagslífinu, eingöngu til að lenda í vanda þegar undan hallar. Skoðum hvað er að gerast núna. Við ræddum í vikunni frumvarp til fjáraukalaga þar sem verulegur viðsnúningur er að verða á væntri afkomu ríkissjóðs. Gert var ráð fyrir afgangi á rekstri ríkissjóðs á yfirstandandi ári upp á tæpa 30 milljarða, þ.e. 1% af landsframleiðslu, en núna stefnir í halla upp á 15 milljarða, 0,5% af landsframleiðslu. Það er viðsnúningur upp á 1,5% vegna breytinga í efnahagslífinu sem myndu teljast í íslenskri hagsveiflu algjörlega minn háttar, þar sem við fáum eitt ár með óverulegum eða lítillega neikvæðum hagvexti en samkvæmt gildandi hagspám eingöngu til þess að taka aftur á flug nánast um hæl. Það væri gott og blessað að reka ríkissjóð með halla við þær kringumstæður ef við sæjum raunverulega aukningu í fjárfestingum. Staðreyndin er hins vegar sú að þegar við horfum á þriggja ára sögu þessarar ríkisstjórnar, að teknu tilliti til fjárlagafrumvarps fyrir árið 2020 sem við ræðum hér, er verið að auka útgjöld ríkissjóðs frá ríkisreikningi ársins 2017 um tæplega 160 milljarða á föstu verðlagi, að langstærstu leyti í aukin rekstrarútgjöld hins opinbera en að minnstu leyti í auknar fjárfestingar hins opinbera og það þrátt fyrir að hér hafi ítrekað verið talað um verulega uppsafnaða þörf í fjárfestingum í innviðum þar sem slíkar fjárfestingar hafa verið sveltar allar götur frá því fyrir hrun. Í tengslum við samgönguáætlun sem á að koma öðru sinni til umræðu í þinginu núna í vetur eftir að hafa verið samþykkt til bráðabirgða í vor er rætt um að til þess að fjármagna það átak sem þar er boðað, sérstaklega átak sem tengist samgöngusáttmála á höfuðborgarsvæðinu, þurfi að auka skattheimtu, það þurfi að leggja á notendagjöld til að fjármagna þær nauðsynlegu og löngu tímabæru fjárfestingar. Það er einmitt það sem varað var ítrekað við þegar þessi ríkisstjórn tók við og kynnti fyrstu fjárlög sín og fyrstu fjármálaáætlun, að í hinum efnahagslegu forsendum áætlana ríkisstjórnarinnar um aukin útgjöld væri allt of mikil bjartsýni, ekki væri sýnd nægjanleg ráðdeild, ekki skapað svigrúm fyrir nauðsynlegar skattalækkanir og alls ekki skapað nægjanlegt svigrúm fyrir nauðsynlegar fjárfestingar. Ríkisstjórnin lét þessi aðvörunarorð sem vind um eyru þjóta en nú er veruleikinn tekinn að blasa við og erfiðleikar fram undan fyrir ríkisstjórnina. Í raun má segja að límið í ríkisstjórnarsamstarfinu hafi verið gegndarlaus útgjaldaaukning en nú reynist öllu erfiðara að fjármagna þá útgjaldaaukningu þar sem einfaldlega er búið að eyða öllu því svigrúmi sem til staðar var. Það er ágætt í þessu samhengi að hafa í huga að tveir af þeim þremur flokkum sem mynda ríkisstjórnina, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, gagnrýndu harðlega í stjórnarandstöðu á árunum 2009–2013 þær miklu skattahækkanir sem þá voru uppi af hálfu hinnar svonefndu vinstri stjórnar. Reyndar bættu þeir sömu flokkar um betur og lögðu tímabundna skatta á fjármálakerfið til að fjármagna endurgreiðslur til heimilanna og eru nú að sanna hið margkveðna, að fátt er eins varanlegt og tímabundnir skattar af hálfu hins opinbera. Hér er verið að festa í sessi með þessari gegndarlausu útgjaldaaukningu á undanförnum þremur árum þær skattahækkanir sem enn standa eftir af skattahækkunum vinstri stjórnarinnar og auknum álögum á bankakerfið af hálfu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á árunum 2013–2016. Í ágætri samantekt Samtaka atvinnulífsins í umsögn um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar kemur einmitt fram að heimili og atvinnulíf greiða 115 milljörðum meira í opinberar álögur á þessu ári en ef skattstig hefði verið hið sama og var fyrir hrun. Það er reikningurinn sem við fáum á hverju ári næstu ár, það er að verða fyrirsjáanlegt, þar sem ekki hefur verið skapað nauðsynlegt svigrúm til að lækka skatta í því umhverfi sem ekki er hægt að kalla annað en fordæmalausan efnahagsvöxt á undanförnum árum. Við fengum nýja sterka útflutningsatvinnugrein, ferðaþjónustuna, sem skapar hundruð milljarða í tekjur með tilheyrandi tekjuauka fyrir ríkissjóð. Öllu því svigrúmi sem skapast hefur í opinberum fjármálum hefur verið eytt í að belgja út ríkisbáknið á sama tíma. Það er sorglegt að horfa upp á það að nær ekkert af þessu svigrúmi hafi verið nýtt til nauðsynlegra innviðafjárfestinga og nú sé það einmitt boðað sem varað var við í þessum hættulega og baneitraða kokteil, að saman fari gegndarlaus útgjaldaaukning í góðæri sem gæti ekki leitt til annars en skattahækkana þegar fram í sækir. Það sjáum við nú raungerast í samgöngusáttmála sem gerður var fyrir nokkrum vikum. Þeir 115 milljarðar sem atvinnulíf og heimili eru að greiða í viðbótarálögur á ári eru ekki á leiðinni neitt í burtu í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hér verður ekkert svigrúm til skattalækkana. Það er verið að fresta áformum um lækkun á bankaskatti, skatti sem er í raun skattur á viðskiptavini bankanna, hvort sem eru innlánseigendur eða skuldarar, því að eins og ítrekað hefur verið bent á leiðir hann einvörðungu til meiri vaxtamunar en ella og þar með hærri vaxta. Þetta eru einfaldlega skattar sem leggjast beint á viðskiptavini bankakerfisins. Það er auðvitað grundvallarvandinn, þegar við tölum um hlutverk ríkissjóðs í hagstjórn á tímum vonandi skammvinnrar efnahagsniðursveiflu, að ríkissjóður liggur núna eins og mara á efnahagslífinu á sama tíma og hagkerfið þyrfti á súrefni að halda og það er vegna mikillar útgjaldaaukningar sem fyrst og fremst fer í að belgja út báknið og auka fastan rekstrarkostnað hins opinbera. Það væri betur til þess fallið við þessar kringumstæður að ríkissjóður lækkaði skatta, ekki hvað síst bankaskattinn, til að lækka vaxtastigið í landinu enn frekar til að örva fjárfestingu, en að verja fjármagninu í að ráða fleiri starfsmenn til hins opinbera. Þetta er ekki hagstjórn, þetta er einfaldlega gegndarlaus útgjaldaaukning sem er sem fyrr segir límið í þessu ríkisstjórnarsamstarfi sem við erum að greiða reikninginn fyrir núna. Það leiðir hins vegar hugann að öðru sem er önnur mýta sem þessari ríkisstjórn hefur orðið tíðrætt um, sem er að um skýra forgangsröðun í aukningu ríkisútgjalda sé að ræða. Það sjáum við hvað best í töflu sem er að finna í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem lagt var fram fyrir 2. umr. þegar við horfum á útgjaldaaukninguna frá 2017 að telja. Sem fyrr segir er 158 milljarða útgjaldaaukning frá 2017 sem er 19% aukning að raunvirði á þessu tímabili. Á sama tíma horfum við á að sjúkrahúsþjónusta er talsvert undir meðaltali í þessari aukningu. Það er samdráttur í framlögum til háskólastigsins og framhaldsskólastigið er nær óbreytt á sama tíma. Það er engin forgangsröðun í þessari útgjaldaaukningu. Helstu stoðirnar, menntakerfið okkar og velferðarkerfið, fá hlutfallslega umtalsvert minni útgjaldaaukningu en t.d. æðsta stjórnsýsla ríkissjóðs þar sem útgjöld aukast um 48% að raungildi á þessu tímabili og raunar vaxa útgjöld helstu stofnana, Alþingis, dómstóla og utanríkismála, umtalsvert meira en ríkisútgjöld að meðaltali á þessu tímabili. Það endurspeglar enn og aftur að hér er verið að þenja út báknið með fordæmalausum hætti. Hér er ekki um neina forgangsröðun að ræða í þágu velferðarkerfisins eða menntamála. Það er blekking ein í framsetningu þessarar ríkisstjórnar og hún sýnir það best í áliti meiri hluta fjárlaganefndar sem fylgir okkur inn í 2. umr. um fjárlög. Það er sérkennilegt að horfa á einmitt þessa umræðu um ríkisfjármál og hagstjórn. Ríkisstjórnin virðist ekki gera nokkurn greinarmun á útgjöldum ríkissjóðs og fjárfestingum ríkissjóðs, á rekstrarkostnaði ríkissjóðs og fjárfestingum ríkissjóðs. Það væri nefnilega alveg tilvalið að örva verulega fjárfestingarstigið við þessar kringumstæður. Það er raunar umhugsunarefni, t.d. í lögum um opinber fjármál, hvernig við meðhöndlum fjárfestingar hins opinbera við þessar kringumstæður, þ.e. að við séum að gjaldfæra þær í fjárlögum þegar við ættum þvert á móti að geta skapað talsvert svigrúm, m.a. út frá sterkri fjárhagsstöðu ríkissjóðs, sem er óumdeild, eftir eitt langvinnasta hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Það ætti að vera svigrúm til að auka fjárfestingar verulega á næstu tveimur til þremur árum. Við í Viðreisn gerðum það m.a. að tillögu okkar í umræðum um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar í vor að það þyrfti einmitt viðbótarinnspýtingu upp á 30–50 milljarða á ári og væri mjög heppilegt að horfa til slíkrar aukningar í fjárfestingum, horft til næstu þriggja ára. Það er einfaldlega lagt til á grundvelli þess að fjárfestingar hafa verið sveltar í tíð þessarar ríkisstjórnar og eru það enn nema þær verði fjármagnaðar með skattahækkunum á almenning í landinu. Þetta er ákaflega sorgleg staðreynd af því að það er uppsöfnuð þörf upp á 200–300 milljarða hið minnsta í innviðafjárfestingu sem hefði verið kjörið að geta ráðist í af krafti núna þegar við horfumst í augu við efnahagsniðursveiflu sem verður vonandi skammvinn. Ítrekað hefur verið bent á þetta, hvort sem við horfum á meðaltal opinberra fjárfestinga á undanförnum 30 árum eða svo eða ágæta skýrslu Samtaka iðnaðarins um skort á fjárfestingu í innviðum landsins. Það hefði getað verið mjög góð örvun ríkisfjármála inn í þá niðursveiflu en ekki að halda áfram að auka ríkisútgjöldin gegndarlaust eins og ríkisstjórnin er að gera. Það er líka sorglegt að horfa upp á að verið sé að fresta lækkun bankaskattsins. Það er ítrekað, m.a. í hvítbók sem ríkisstjórnin sjálf lét vinna og búið er að benda á, að skattlagning okkar á fjármálakerfið er einsdæmi í hinum vestræna heimi. Við erum með liðlega 0,5% af landsframleiðslunni í sértækri skattlagningu á bankakerfið og löngu tímabært að ráðast í lækkun vegna þess, eins og fyrr segir, að engir aðrir en viðskiptavinir bankanna greiða þessa skatta með beinum hætti í formi hærri vaxta eða lægri innlánsvaxta. Sú lækkun á útlánavöxtum gæti einmitt örvað verulega fjárfestingarstig á tímum þar sem virkilega er þörf á því. Hið sama má auðvitað segja um tryggingagjald sem er mjög íþyngjandi skattlagning á atvinnulífið og er enn, þrátt fyrir áður lögfest áform um lækkun þess í tengslum við kjarasamninga, mun hærra en það var á árunum fyrir hrun, mun hærra en það var og hefur verið við sambærilegt atvinnuleysisstig og nú er. Ber að hafa í huga í því samhengi að atvinnulífið er t.d. búið að borga langtum hærra atvinnutryggingagjald á undanförnum árum vegna einstaklega góðs árferðis en sem nemur útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs á sama tíma. Það hefði verið full ástæða til að ganga lengra í lækkun tryggingagjalds til að örva atvinnustig í hinu almenna efnahagslífi. Það er eftirtektarvert þegar við horfum á hvar störf hafa orðið til í hagkerfinu á undanförnum árum að tvær greinar standa upp úr. Annars vegar er það ferðaþjónustan. Sá mikli og kröftugur vöxtur sem þar hefur átt sér stað á undanförnum áratug hefur ekki farið fram hjá neinum. Hinn hástökkvarinn er hið opinbera sem hefur bætt við sig þúsundum starfa á sama tíma sem er til marks um hversu mikið báknið hefur verið þanið út á undanförnum árum. Því miður er þessi ríkisstjórn, eins og fyrr segir, að festa skattahækkanir vinstri stjórnarinnar í sessi og raunar líka þær tímabundnu skattahækkanir sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks réðst í í upphafi kjörtímabilsins 2013–2016. Það verður ærin vinna að vinda ofan af þeirri miklu útgjaldaaukningu sem orðið hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar til að skapa svigrúm til nauðsynlegra skattalækkana. Það er rétt að hafa í huga að þrátt fyrir þann fordæmalausa hagvöxt sem við höfum upplifað á undanförnum árum, einu lengsta hagvaxtarskeiði í Íslandssögunni, höfum við á sama tíma aukið ríkisútgjöld og skattheimtu sem hlutfall af landsframleiðslu. Við erum núna búin að ná þeim vafasama heiðri að vera eitt skattahæsta land OECD-ríkjanna, að Svíþjóð meðtalinni, með um 34% af landsframleiðslu, að teknu tilliti til útgjalda vegna almannatrygginga, eins og kemur einmitt fram í ágætri samantekt Samtaka atvinnulífsins. Það er veruleg breyting frá því sem var þegar skattumhverfi hér á landi var nokkuð hagfellt í alþjóðlegu samhengi. Það var m.a. hagkvæmt að reka hér fyrirtæki í alþjóðlegu samhengi en er það einfaldlega ekki lengur. Það kann kannski að skýra hversu lítill vöxtur, eða nær enginn vöxtur, hefur orðið í alþjóðlega geiranum hér á landi á undanförnum árum ef ferðaþjónustan er undanskilin. Það sem vekur athygli þegar kemur að vinnubrögðum í kringum fjárlagagerðina er hversu veik staða þingsins er gagnvart framkvæmdarvaldinu, eins og hefur komið fram í umræðum um fjárlagavinnuna í dag. Maður spyr: Hvaða tilgangi þjónar vinna fjárlaganefndar í tvo mánuði frá því að fjárlagafrumvarp er lagt fram, þar sem tekið er á móti umsagnaraðilum og gestum, hlýtt á umkvartanir þeirra vegna fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps, en svo er einfaldlega setið og beðið eftir því að ríkisstjórn komi með breytingartillögur sínar við frumvarpið? Meiri hluti fjárlaganefndar gerir síðan þær sömu breytingartillögur að sínum, óbreyttar. Það mætti spyrja: Gætum við ekki sparað okkur öllum þó nokkra vinnu ef ríkisstjórnin skilaði einfaldlega endanlegu fjárlagafrumvarpi sínu þegar þjóðhagsspá að hausti lægi fyrir sem og endanlegt svigrúm sem ríkisstjórnin væri að vinna með? Það er dálítið farsakennt að horfa upp á þessi vinnubrögð og maður spyr: Er ríkisstjórnin að fría sig ábyrgð á umkvörtunum umsagnaraðila með því að láta fjárlaganefnd þingsins mæta þeim, sinna þeim í nær engu í breytingartillögum sínum og leggja þær breytingartillögur fyrir fjárlaganefnd til að gera þær að sínum? Þá væri kannski betra að ríkisstjórnin bæri ábyrgð á fjárlagavinnunni fram að þeim tímapunkti sem hagspá að hausti liggur fyrir og ríkisstjórnin getur betur glöggvað sig á hvaða svigrúm hún hafi til að vinna með. Þessi vinnubrögð eru í það minnsta leikrit sem mér hugnast ákaflega illa og þykir ekki góð nýting á tíma þings eða fjárlaganefndar og ekki vinnubrögð til fyrirmyndar. Það er klárlega ekki verið að afhenda þinginu frumvarpið til úrvinnslu heldur erum við fyrst og fremst að leika einhverja biðleiki þar til ríkisstjórnin kemur með endanlegar tillögur í nóvember. Því miður er gripið til kunnuglegra meðala núna til að ná endum saman í fjárlagafrumvarpinu við 2. umr. Þegar ljóst er að efnahagsforsendur verða lakari en gert hafði verið ráð fyrir er gripið til sama ráðs og síðasta vetur, að draga úr fjárfestingum. Ég hlýt að setja spurningarmerki við þá staðhæfingu að það sé svo mikill hægagangur í framkvæmdum við uppbyggingu Landspítala að hægt sé að lækka framlög til þess verkefnis um 40% á milli umræðna, frá því að við vorum hér í september. Ég hefði haldið með þann slaka sem er í hagkerfinu núna að það væri möguleiki með réttri og góðri verkstjórn að spýta í þá fjárfestingu frekar en að draga úr kraftinum í henni. Þetta er nákvæmlega það sama og við sáum gerast í fyrra þegar þurfti að ná endum saman, þá dró ríkisstjórnin úr framlögum til uppbyggingar hjúkrunarheimila þrátt fyrir alla þá umræðu sem átt hafði sér stað um nauðsyn þeirrar uppbyggingar. Þetta gerist nú þrátt fyrir alla umræðuna um þann mikla fráflæðisvanda sem Landspítalinn glímir við, alla umræðuna um þann kostnað sem sá vandi veldur spítalanum og rekstrarerfiðleika sem spítalinn glímir við en ekki síður að spítalinn gæti ekki sinnt lögbundinni og nauðsynlegri þjónustu sem skyldi vegna þess sama fráflæðisvanda. Þetta endurspeglar hins vegar hvað best forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum. Það eru ríkisútgjöldin og aukning þeirra sem höfuðáherslan liggur á en fjárfestingin líður fyrir sem fyrr. Þetta kemur líka fram í öðru verkefni sem er þó umtalsvert smærra í sniðum, í niðurskurðinum á endurgreiðslu virðisaukaskatts af kvikmyndagerð. Þar er 300 millj. kr. niðurskurður þótt ítrekað hafi verið bent á gildi nákvæmlega þessa liðar, öflugrar starfsemi erlendra kvikmyndafyrirtækja hér á landi á undanförnum árum fyrir vöxt og uppbyggingu ferðaþjónustu. Á sama tíma og ferðaþjónustan glímir við samdrátt, á sama tíma og skynsamlegt og heppilegt væri frekar að bæta í landkynningu sem þessa, dregur ríkisstjórnin saman seglin. Enn og aftur er í raun dregið úr fjárfestingu til að viðhalda vexti almennra ríkisútgjalda. Það er þó eitt atriði sem ég vil hrósa í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar fyrir 2. umr. fjárlagafrumvarps, auknum útgjöldum í verkefnið Stafrænt Ísland. Þar er augljóst að við höfum gríðarleg tækifæri til hagræðingar í ríkisrekstri og hefur verið metið sem svo að við gætum lækkað árlegan rekstrarkostnað ríkisins um a.m.k. 10 milljarða og kostnað samfélagsins um 20 milljarða til viðbótar með aukinni stafrænni þjónustu hins opinbera. Ítrekað hefur verið bent á að þrátt fyrir að við búum við hvað besta stafræna innviði í alþjóðlegum samanburði og hvað víðtækasta notkun netsins og stafrænnar tækni hjá almenningi er ríkið í 43. sæti í alþjóðlegum samanburði um hagnýtingu stafrænnar tækni í þjónustu við borgarana. Þarna eigum við mikil ónýtt tækifæri og það er fagnaðarefni að ríkisstjórnin ætli að veita aukið fjármagn í þetta mikilvæga verkefni. Þar mætti jafnvel gera enn meira. Það er eitt sem mér þykir stórlega athugavert í bókhaldsjöfnun, getum við sagt, ríkisstjórnarinnar í fjárlagafrumvarpinu núna við 2. umr., þ.e. hvernig við meðhöndlum LÍN sem einhvern sparibauk fyrir ríkisfjármálin. Við erum í vetur að ræða grundvallarbreytingu á fyrirkomulagi námslána þar sem við ætlum að gefa námsmönnum kost á allt að 30% af niðurfellingu láns með tímanlegri námsframvindu sem ég myndi ætla að fæli í sér stóraukna ásókn í námslán og væntanlega talsvert aukinn kostnað LÍN eða nýs Menntasjóðs vegna þessa sama stuðnings. Á sama tíma drögum við verulega úr framlögum til LÍN og göngum jafnframt á eigið fé LÍN. Þar kemur svo eiginlega að því besta, sem því miður hefur ekki enn fengist að mínu viti nægjanleg skýring á frá fjármálaráðuneytinu, hvernig það megi vera að við getum dregið 5 milljarða af eigin fé LÍN án þess að það hafi nokkur áhrif á virði LÍN í bókum ríkisins. Ég myndi ætla að þetta héldist í hendur með nákvæmlega sama hætti og að þegar greiddur er viðbótararður út úr fyrirtæki hljóti virði þess sama fyrirtækis að öðru óbreyttu að minnka. Þegar það fer saman að við erum að taka út tæplega 5 milljarða kr. arðgreiðslu og draga verulega úr árlegum framlögum til LÍN hlýtur þetta tvennt til samans að rýra virði eigin fjár LÍN í bókum ríkissjóðs. Hins vegar virðist ekki vera tekið tillit til þess eða gjaldfært á móti. Ég velti fyrir mér hvernig þetta standist varfærnissjónarmið laga um opinber fjármál. Ég velti reyndar fyrir mér hvernig þetta standist bara einföld viðmið um góða reikningsskilavenju. Á þessu fáum við vonandi betri skýringar frá fjármálaráðuneytinu áður en kemur til 3. umr. um fjárlagafrumvarp. Ég er a.m.k. fyrir mitt leyti mjög forvitinn að vita hvernig þetta fær staðist. Að síðustu langar mig að nefna nokkuð sem er löngu tímabært að ríkisstjórnin grípi til aðgerða í, þ.e. sölu bankanna. Sala þeirra eða sala á hluta af eignarhaldi ríkisins í bankakerfinu. er löngu tímabær. Hún hefur verið til umræðu allt frá því að ríkið leysti fjármálakerfið meira og minna til sín. Eignarhald ríkisins á bankakerfinu hér á landi er algjörlega fordæmalaust í vestrænum samanburði og enn erum við bara að tala um mikilvægi þess að ríkið byrji að losa um eignarhald sitt á bönkunum. Ekkert skref hefur verið stigið ef frá er talin sala á eignarhlut ríkisins í Arion banka sem er í þessu samhengi smávægilegur miðað við eignarhlutinn í Íslandsbanka og Landsbankanum. Þetta getur ekki verið svona flókið verkefni. Það hlýtur að vera harla einfalt að halda af stað í þessa vegferð, t.d. með skráningu á Landsbankanum í kauphöll hér á landi og sölu í dreifðu eignarhaldi, þótt ekki væri nema á fjórðungshlut í bankanum. Eigendastefna ríkisins liggur fyrir hvað þetta varðar, að ríkið ætli sér að halda eftir kjölfestuhlut í bankanum og geta þannig stýrt för, svo ekki sé talað um að ef vel tækist til við sölu og að eignarhald yrði að öðru leyti dreift, en það er löngu orðið tímabært að ríkið byrji að losa um eignarhaldið enda verður ekki annað séð en að virði bankakerfisins geri fátt annað en að rýrna í höndum ríkisins við núverandi kringumstæður. Ég vona sannarlega að við sjáum fyrstu skrefin verða stigin þar á næsta ári en ég óttast hins vegar að það verði bara framhald af þeirri umræðu sem verið hefur hingað til, að það verði einfaldlega orðin tóm. Sennilega er það vegna þess að innan þessarar ríkisstjórnar er engin samstaða um það að losa um eignarhaldið á fjármálakerfinu. Eins og með allt annað sem þessi ríkisstjórn getur ekki komið sér saman um er það einfaldlega látið liggja í kyrrþey. Þessi ríkisstjórn var ekki stofnuð til neinna pólitískra stórræða heldur fyrst og fremst til að hagnýta sér hið hagstæða efnahagsumhverfi sem verið hefur hér á undanförnum árum til stórsóknar í ríkisútgjöldum. Eftir sitjum við með óbreytt ástand hvað varðar eignarhald ríkisins á fjármálakerfinu og sennilega bíður það næstu kosninga að fá einhverja stefnubreytingu þar. Að því sögðu ætla ég ekki að lengja mál mitt um þetta. Það sem upp úr stendur er að útgjaldagleði þessarar ríkisstjórnar hefur ekkert með ábyrga hagstjórn að gera. Það vill bara svo skemmtilega til að loksins hitti ríkisstjórnin á einn tímapunkt í fjárlagagerðinni hjá sér þar sem það hentaði að ríkisútgjöldin væru að aukast jafn mikið og raun ber vitni. Þetta er þriðja atlaga ríkisstjórnarinnar, í hin tvö hefur hún einmitt verið gagnrýnd fyrir hið gagnstæða, að verið væri að auka ríkisútgjöld allt of mikið á tímum þenslu, en að því kom að útgjaldastefna ríkisstjórnarinnar hentaði hagstjórninni. Úr því hefur ríkisstjórnin gert talsvert mikið í þetta skiptið en gerði lítið með þá gagnrýni sem að henni var beint í fyrri skiptin tvö þegar ítrekað var bent á að þetta væri óábyrg fjármálastjórn hins opinbera. Við sjáum hvað verður við endanlegan frágang á þessum fjárlögum. Það sem er kannski mest um vert í þessari umræðu er hvernig ríkisstjórnin fer með það óvissusvigrúm sem við staðfestum í þinginu í vor í breyttri fjármálastefnu til að skapa svigrúm fyrir efnahagslega niðursveiflu sem ríkisstjórnin var í raun og veru búin að eyða svigrúminu fyrir. Þetta er svipað og að veita sjálfum sér yfirdrátt til að mæta mögru árunum á næsta ári en eyða yfirdrættinum strax. Það er nákvæmlega það sem ríkisstjórnin er að gera. Það er búið að eyða þessum yfirdrætti. Við höfum ekkert svigrúm lengur til að mæta frekari efnahagslegri óvissu sem kann vel að vera í spilunum án þess að hér sé um neinar hrakspár að ræða. Við erum einfaldlega að tala um að í hagspá er enn mikil bjartsýni miðað við hefðbundna íslenska niðursveiflu, miðað við stöðu gengis og samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Það er vert að hafa í huga í því samhengi að raungengi íslensku krónunnar er enn á grundvelli launa hærra en nokkurn tímann hefur staðist jafnvægisástand í íslensku efnahagslífi. Við eigum enn eftir að sjá hvort hér hafi orðið einhver grundvallarbreyting í efnahagslífinu eða hvort við eigum einfaldlega eftir að taka út þá leiðréttingu sem venjulega hefur fylgt slíku raungengisstigi, þ.e. á mannamáli í formi gengisfellingar og tilheyrandi verðbólguskots og kjararýrnunar með alvarlegum afleiðingum fyrir afkomu ríkissjóðs. Staðreyndin er hins vegar sú að ríkisstjórnin skilur ekkert svigrúm eftir á borðinu til að mæta því á næsta ári heldur treystir einfaldlega á að þetta verði allt saman í lagi. Það er ekki ábyrg fjármálastjórn og ekki í anda grunngilda laga um opinber fjármál, þ.e. um varfærni í ríkisfjármálum. Ég óttast að við munum standa frammi fyrir þeim veruleika þegar líður á næsta ár að hallarekstur ríkisins verði umtalsvert meiri en hér er gert ráð fyrir og að það óvissusvigrúm sem samþykkt var fyrir fáeinum mánuðum í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar muni ekki duga til.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðuna og samstarfið í hv. fjárlaganefnd. Hv. þingmaður segir ríkisstjórn og stjórnarmeirihluta stæra sig af ráðdeild og skýrri forgangsröðun. Í það minnsta get ég sagt að það skipti alltaf máli að forgangsröðun sé skýr og ráðdeild getur jú oftast átt við. Hv. þingmaður var í miklu stuði og bætti um betur og talaði um met í aukningu ríkisútgjalda og mikla útgjaldagleði. Staðreyndin er hins vegar sú að aukning ríkisútgjalda var miklu meiri á toppi hagsveiflunnar þegar hv. þingmaður var ráðherra í ríkisstjórn. Þess vegna átta ég mig ekki alveg á því af hverju hv. þingmaður talar með þessum hætti. Eins og það komi sér afar vel núna að það sé niðursveifla í hagkerfinu og því sé skynsamlegt að fara í auknar fjárfestingar. Það er eftir sem áður skynsamlegt. Það sem ég get hins vegar tekið undir er að það hefði verið heppilegra að það hefði ekki orðið hliðrun eða töf á þessum 3.500 milljónum sem áttu að fara inn á þetta ár í Landspítalann. Það er eitthvað sem byggingarnefnd Landspítalans heldur utan um. Við veitum ekki útgjaldaheimild fyrir 3.500 milljónum ef fyrirsjáanlegt er að þær verði ekki nýttar. Ég ætla að skilja eftir spurningu. Hv. þingmaður talaði um fjármálastefnu og peningamálastefnu og að við værum eitthvað að tala um þær ynnu í sömu átt. [[Forseti hringir.]]Eins og það væri ekki rétt. Þetta er staðfest í peningamálahefti Seðlabanka Íslands. Þetta staðfestir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Þetta staðfestir hækkun á lánshæfismati Moody's. [[Forseti hringir.]]Er hv. þingmaður ósammála þessum aðilum um þessa staðreynd?
Frú forseti. Svo byrjað sé á fyrri athugasemd hv. þingmanns, varðandi fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar sem ég sat í um skamma hríð, allt of skamma að eigin mati, að sjálfsögðu, þá er ágætt að bera saman fjármálaáætlun þeirrar ríkisstjórnar við vænt útgjöld ríkisins á árinu 2020 sem verða, ef þetta fjárlagafrumvarp verður samþykkt, nærri 100 milljörðum hærri en sú ríkisstjórn hafði stefnt að, þó á grundvelli mjög hagfelldra hagspáa á þeim tíma. Það er kannski grundvallarmunurinn á ábyrgri nálgun á ríkisfjármálin. Það er alveg ljóst að gangur hagkerfisins var meiri og betri en þá var gert ráð fyrir. Ábyrg fjármálastjórn hefði skapað svigrúm til mikilvægra skattalækkana á þessum tíma til að geta örvað hagkerfið á tímum niðursveiflu en ætla ekki að keyra hagkerfið upp úr því með áframhaldandi fjölgun opinberra starfa, með áframhaldandi útþenslu ríkisbáknsins en ekki með skattalækkunum eða þá nauðsynlegri innspýtingu í opinberar fjárfestingar. Það er grundvallarmunurinn á nálgun þeirrar ríkisstjórnar og þessarar, hér hefur einfaldlega öllu svigrúminu verið eytt í bein útgjöld ríkissjóðs en ekki opinberar fjárfestingar eða skattalækkanir. Það þykir mér mjög miður. En það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Seðlabankinn og fleiri aðilar eru einmitt að benda á það að nú við þessar kringumstæður skapi útgjaldaaukningin ákveðna örvun inn í hagkerfið. Ég er einfaldlega að segja: Það er tilviljun ein. Það var ekki háð neinni ráðdeild eða stefnu ríkisstjórnarinnar um ábyrga hagstjórn í ríkisfjármálum heldur þvert á móti féll það bara til af tilviljun einni saman. Stefna ríkisstjórnarinnar öll þrjú árin sem hún hefur lagt fram fjárlög hefur verið gegndarlaus útgjaldaaukning. Núna passaði það ágætlega í fyrsta sinn. Í fyrri tvö skiptin gerði það það ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðissvör að venju, enda hv. þingmaður glöggur á efnahagsmál. Þó veit ég á stundum að hann veit betur, þó að það kunni að hljóma betur í ræðu og í stjórnarandstöðu. Hv. þingmaður fór yfir útgjaldatöflu meiri hlutans á bls. 8 sem er athyglisverð. Þá ætla ég að draga hér fram að Alþingi er auðvitað að hækka hlutfallslega mikið útgjöld vegna þess að það er fjárfesting í nýbyggingum sem mun spara þinginu fram í tíma og æðsta stjórnsýslan af því að það er viðbygging við Stjórnarráðið. Þá er hlutfallsleg aukning mikil. Þar birtist hins vegar í þessum tölum skýr forgangsröðun í heilbrigðiskerfi og í samgöngurnar. Ég er sammála hv. þingmanni um að við vorum allt of lengi að safna þar upp innviðaskuld en við erum að bæta verulega í fjárfestingar og vonandi gerum við meira af því. Síðan talar hv. þingmaður um skattalækkanir. Ég held að við getum verið alveg sammála því að þær eru mjög æskilegar við þær kringumstæður sem við eigum við nú í hagkerfinu. En hér er verið að lækka tekjuskatt. Það er verið að lækka skatta á atvinnulífið, í tryggingagjaldinu. Ég er sammála hv. þingmanni um bankaskattinn og ég hefði viljað sjá það byrja á þessu ári en það er búið að ákveða og kortleggja skattalækkun, bankaskattinn. Við erum með mikla skatta á fjármálakerfið sem er óskilvirkt fyrir, þannig að ég er sammála hv. þingmanni um það. Varðandi kvikmyndaendurgreiðslurnar - og nú er ég að tína það til sem við getum reynt að nálgast og kom vel fram í vinnu hv. fjárlaganefndar - þá eru lögin þannig að þau verkefni sem hljóta samþykki um endurgreiðslu fá peningana en þetta er heimild inn á þetta ár, sannarlega. [[Forseti hringir.]]Svo er skýrsla ríkisendurskoðanda nýkomin út og svo er verið að endurskoða lögin þannig að við þurfum að skoða þetta í því samhengi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Mitt vandamál í umræðunni um forgangsröðun í ríkisfjármálunum er auðvitað bara þetta: Forgangsröðun hlýtur að fela í sér að mesta hlutfallslega aukningin liggi í þeim málaflokkum sem verið er að forgangsraða til. Þar stendur einfaldlega bara skýrt að hlutfallsleg aukning til menntamála og heilbrigðismála er mun minni en hlutfallsleg aukning heildarútgjalda ríkissjóðs á sama tíma. Þetta er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Forgangsröðunin hefur legið í eiginlega öllu öðru en heilbrigðismálum og menntamálum hvað þetta varðar. En það er alla vega augljóst í mínum huga að þegar maður eykur útgjöld hlutfallslega hvað minnst til þessara málaflokka en hvað mest til einhverra allt annarra málaflokka hljóta þeir málaflokkar að endurspegla forgangsröðun ríkisstjórnarinnar en ekki þeir sem hvað minnsta hlutfallslega aukningu hljóta. En ríkisstjórnin heldur því samt alltaf á lofti og segir: Hér er forgangsröðun okkar. Þetta þykir mér gagnrýnivert. Þetta þykir mér sýna að það er engin forgangsröðun. Það er einfaldlega bara gegndarlaus útgjaldaaukning. Það veldur þeim skaða sem ég benti á í máli mínu að það hefur ekki verið svigrúm til skattalækkana sem hefðu verið mjög mikilvægar við þessar kringumstæður og það er ekki svigrúm til þeirrar mikilvægu innviðauppbyggingar sem allt of lengi hefur setið á hakanum og svo sannarlega skapaðist einmitt gott svigrúm til á undanförnum tveimur til þremur árum í fordæmalausri tekjuaukningu ríkissjóðs vegna þessa mikla efnahagslega uppgangs. Það þykir mér gagnrýnivert og þar þykir mér vont að við höfum misst af tækifærinu. Við erum enn eina ferðina að fara í niðursveiflu eftir heilan áratug án þess að hafa getað komist almennilega í nauðsynlegra innviðauppbyggingu sem var einmitt látin líða fyrir niðurskurðaraðgerðir eftir hrun.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðu hans, hún var um margt athyglisverð. En ég verð þó að segja í andsvari við hv. þingmann að þær ræður sem hann hefur flutt áður í tengslum við fjármál ríkisins, eða þá stöðu sem við erum að fást við hér, er miklu mýkri lending en hann hefur teiknað upp á undanförnum mánuðum og ég held að við ættum að fagna þeirri stöðu. Sú svartsýni sem birtist í ræðum hv. þingmanns um fjármálaáætlun í vor er ekki að ganga eftir. Ég vildi bara hnykkja á þessu. Í öðru lagi langar mig, rétt eins og hv. formaður fjárlaganefndar rifjaði upp í andsvari sínu, að geta þess að við erum að lækka skatta. Við erum að lækka tekjuskatt. Mér fannst þingmaðurinn skauta léttilega fram hjá því í sinni ræðu. Við erum að halda áfram að lækka tryggingagjald. Mér finnst merkilegt að heyra andsvar hv. þingmanns áðan, þegar hann verður kannski eftir rökræðuna að kyngja því að hér sé að nást árangur í efnahagsstjórnun segir hann að það sé tilviljun. Það er það ekki. Við höfum undirbyggt þessa stöðu með ábyrgri stjórn ríkisfjármála á undanförnum árum. En deilum ekki um þetta. Það sem mig langaði að koma inn á, og ég ætla að taka samtal við hv. þingmann um það, af því að mér fannst það athyglisvert og ég er sammála honum í því hvernig við meðhöndlum fjárfestingar í því fjárreiðukerfi sem við erum að fást við og nota við stjórn ríkisfjármála og að gjaldfæra fjárfestingar ríkisins á einu ári. Ég myndi vilja biðja hv. þingmann að fara aðeins nánar inn á þetta, ekki bara af því að við erum að lenda í tímabundnum samdrætti heldur vegna þess að við þurfum að halda áfram að þroska og þróa þá löggjöf sem við erum að vinna eftir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þegar ég segi að það sé tilviljun ein er ég bara að vísa til þess að ríkisstjórnin lagði upp með ákveðna fjármálaáætlun um útgjaldaaukningu sem nokkurn veginn hefur verið fylgt. En það eru efnahagslegar forsendur þeirrar útgjaldaaukningar sem hafa breyst. Ég tek undir með hv. þingmanni að ég er mjög ánægður að sjá að þessi lending virðist ætla að verða mýkri en ég óttaðist í vor. Ég tek þó fram að þar var ég einfaldlega að draga upp sviðsmynd af mjúkri lendingu í íslenskri hagsögu, þeirri mýkstu fram til þessa. Það endurspeglaði ekki einhverja óþarfa svartsýni af minni hálfu. Ég var einfaldlega að benda á það að ein mýksta lending sem við höfum áður gengið í gegnum, sem var á árunum 2001–2003, var samt umtalsvert harkaleg fyrir afkomu ríkisins, og vil bara rétt árétta að við erum ekki enn þá búin að sjá til lands með niðursveifluna núna. En ánægjulegt er að sjá að flest bendir til þess að hún ætli að verða nokkuð mjúk og jafnvel enn mýkri en við höfum áður upplifað. Ég er hins vegar ánægður með að eiga orðastað við hv. þingmann af því að hann hefur mjög mikla reynslu og hefur m.a. komið að mótun laga um opinber fjármál og þess ramma sem við erum áfram að vinna með og móta. En ég held að við þurfum að skoða það mjög gaumgæfilega hvernig við meðhöndlum opinberar fjárfestingar. Í hefðbundnum rekstri er það auðvitað svo að fjárfestingar eru eignfærðar og við gjaldfærum afskriftirnar. Það erum við reyndar að gera í öðru uppgjörsformi ríkisfjármálanna um leið. Fjármálaráð hefur ítrekað bent á það í umsögnum sínum um fjármálaáætlanir ríkisstjórnarinnar og fjármálastefnu að þetta þurfi að skoða nánar. Það er einmitt við kringumstæður sem þessar sem væri mjög æskilegt að geta spýtt mjög myndarlega í opinberar fjárfestingar, raunverulegar opinberar fjárfestingar, sem geta bæði örvað hagkerfið en líka verið mjög framleiðniaukandi til lengri tíma litið þó að það kunni að vera með aukinni skuldsetningu tímabundið á meðan gengið er í gegnum þetta. Ég held að við hljótum að þurfa að skoða betur hvort ekki sé ráð að breyta því hvernig við meðhöndlum þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svar hans. Ég held að þetta sé nákvæmlega verkefnið sem við eigum að einhenda okkur í því að við þessar aðstæður er ljóst að löggjöfin eins og hún er klemmir okkur of mikið til þess að leysa fram hvata sem við getum notað til mótvægis við þann samdrátt sem við erum að fást við núna, sem verður vonandi tímabundinn. Annar þáttur í ræðu hans, sem ég vildi ræða sérstaklega í andsvari við hv. þingmann, er vinnan við fjárlagagerðina og vinnan við fjárlagafrumvarpið. Ég er nefnilega ekki alveg á sama stað og hv. þingmaður þegar hann segir að þetta sé gagnlaus seta fjárlaganefndar í tvo mánuði með umsagnaraðilum nema síður sé. Ég held að mikilvægt sé í þessu sambandi að muna að við höfum fært þunga fjármálagerðarinnar fram á vorið og í fjármálaáætlunarvinnunni síðasta vor gerði meiri hluti fjárlaganefndar margar og stórar breytingar á framlagðri fjármálaáætlun. Mér finnst að mörgu leyti eðlilegt að þær breytingar sem eru að koma til nú á haustdögum séu meira í þeim takti sem við erum að vinna að núna og ræða í dag vegna breyttrar þjóðhagsspár og stillingar á þeim upphæðum sem byggjast á ýmsum tölum sem liggja undir og þá sé minna um stórar breytingar á fjárlagafrumvarpinu að hausti en þær sem við erum að gera að vori í fjármálaáætlun. Það vildi ég líka segja við þá sem eru að senda erindi og umsagnir til fjárlaganefndar vegna fjármálaáætlunar að við erum raunverulega að aga okkur með þeim hætti að þunginn við fjárlagavinnu og fjárstjórn ríkisins fari fram í áætlanagerðinni að vori.
Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða og þessi gagnrýni mín á vinnubrögðin eða vinnulagið í kringum fjárlagagerðina sjálfa á sér ekki bara skýringu í því að menn hafi verið úrillir að kveldi við 2. umr. fjárlaga. En ég velti fyrir mér að þungi umræðunnar og stefnumótandi hlutverk þingsins er að vori við fjármálaáætlun. Þess vegna velti ég því fyrir mér í því samhengi, af því að mörgu leyti erum við að endurtaka leikinn í fjárlagaumræðunni að hausti, hvort það sé ekki bara í góðu lagi að fjárlög séu fjárlög ríkisstjórnar innan þess fjárlagaramma sem Alþingi hefur samþykkt og sett þeirri sömu ríkisstjórn að vori og endurnýjar hvert vor, þannig að við séum ekki hér í þinginu í sömu efnislegu umræðunni um fjármálaáætlun og síðan aftur um fjárlög að hausti, heldur sé það einfaldlega á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og hlutverk hennar að leggja fram fjárlög sem rúmast innan þess ramma sem henni var settur í fjármálaáætlun og samþykkt var að vori. Fjárlagaumræðan hefur alltaf verið æðifyrirferðarmikil í þinginu að hausti. Hún er í tíma mjög sambærileg áfram og hún var. En við erum búin að bæta við umræðu að vori um fjármálaáætlun. Það er kannski miklu eðlilegra að það sé hlutverk og ábyrgð þingsins. Síðan sé það einfaldlega ábyrgð framkvæmdarvaldsins að skila fjárlögum að teknu tilliti til efnahagsaðstæðna sem rúmast innan þess ramma sem þar hefur verið markaður. Ég held að þetta sé bara áhugavert fyrir okkur og hefur verið rætt heilmikið í fjárlaganefnd, hvernig við getum forðast endurtekningu sömu umræðu að vori og hausti.
Frú forseti. Við ræðum hér fjárlög í 2. umr. Nú er ég nýkomin inn í fjárlaganefnd þannig að mig langar að byrja á að segja að að þetta er áhugaverð umræða um fjárlagavinnuna eina og sér svo ég tali aðeins um umgjörðina til að byrja með. Ég held að við séum enn að læra á það hvernig við eigum að vinna innan rammans sem lögin um opinber fjármál setja okkur. Við erum bara nýfarin að sjá hvernig við förum í gegnum þetta kerfi frá byrjun til enda með ríkisstjórn og ég held að þess vegna sé alveg eðlilegt að við séum enn að stilla okkur af með það hvernig við förum í gegnum þessa vinnu. Ég tel mjög mikilvægt að halda starfinu áfram eins og það hefur verið í fjárlaganefnd og að hitta gesti. Það er mjög mikilvægt að umsagnaraðilar geti komið sjónarmiðum sínum á framfæri við fjárlaganefnd. Skilningur okkar sem á þingi sitjum dýpkar við að heyra sjónarmið fólks sem kemur á fund nefndarinnar og fylgir umsögnum sínum eftir. Ég held hins vegar að það vanti að halda síðan áfram ákveðnu samtali í nefndinni við hæstv. ríkisstjórn um þau mál því að ríkisstjórnin fær ekki þessa sömu gesti á sinn fund. Það er kannski nokkuð sem mætti hugsa um í störfum þingsins, hvernig væri hægt að bæta því samtali inn við gerð fjárlagafrumvarpsins. Ég held að það gæti orðið til bóta, líka vegna þess að hagspá kemur hingað, eins og núna, sem var gefin út í nóvember sl., og þar erum við að taka á atriðum við 2. umr. fjárlaga sem þarf að taka tillit til. Það væri mjög gagnlegt fyrir fjárlaganefnd einmitt að taka þá aftur samtal við ráðuneyti og ráðherra um það hvernig eigi að stilla saman nýjustu upplýsingum við þær aðgerðir sem er verið að fara í með fjárlögunum. Í þessu er fólgin pólitík líka, kannski ekki sú pólitík sem snýst um það nákvæmlega í hvað peningarnir fara heldur einmitt að hægt sé að bregðast betur við þeim umsögnum sem berast og hlusta þannig betur á þau sjónarmið sem koma fram. Ég hef heyrt ýmsa hv. þingmenn tala um þetta en hér skiptast þingmenn ekki í einhvers konar lið eftir því hvort þeir eiga sæti í stjórn eða stjórnarandstöðu, heldur eru menn einmitt frekar að ræða og hugsa um hvernig sé hægt að gera fjárlagavinnuna enn betri. Mér finnst jákvætt að hv. þingmenn velti upp ýmsum sjónarmiðum og leyfi sér hreinlega að hugsa pínulítið upphátt um hvernig við getum gert umgjörðina um fjárlagavinnuna enn betri. Ég tel þó inntakið skipta langmestu máli þegar upp er staðið, að það skipti mestu fyrir samfélagið. Ég held að almenningi sé kannski ekki svo umhugað um vinnuferla á þingi, en þetta skiptir samt máli því að í þessu held ég að einnig sé fólgið meira gagnsæi og að samtalið verði dýpra um hvað við erum að gera á þinginu. Nú ætla ég ekki að tala meira um þessa umgjörð heldur snúa mér að umræðuefninu sem er frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020. Hv. þm. Willum Þór Þórsson gerði fyrr í dag grein fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar og ég ætla ekki að endurtaka allt það sem hv. þingmaður sagði þar, enda gerði hann grein fyrir bæði nefndarálitinu og helstu breytingum sem eru lagðar til á milli umræðna. Ég ætla frekar að nota tíma minn til að ég stikla á stóru. Mig langar að byrja á að nefna að hæstv. ríkisstjórn hefur farið aðra leið en margar ríkisstjórnir hafa hingað til gert. Hún réðst strax í að framkvæma mörg af stærstu loforðunum sínum og byrjaði með því að auka útgjöld til hinna ýmsu málaflokka og hefur verið að gera það frá árinu 2017. Ég held að þetta hafi verið mikilvægt því að aukið fjármagn vantaði inn í gríðarlega mörg mál sem ég kem kannski nánar að á eftir. Ég held að það sé mikilvægt að við gerðum það strax í upphafi, þegar þjóðarbúið stóð mjög vel. Fyrr á þessu ári dundu áföll á íslenskum atvinnuvegi. WOW air varð gjaldþrota og kyrrsetning á flugvélum og svo veiddist engin loðna. Það er stærð sem skiptir gríðarlega miklu máli í íslensku efnahagslífi og hefur alltaf gert. Þó að við séum ekki jafn háð sjávarútveginum og því hvernig fiskast er þetta auðvitað risastórt mál í okkar efnahagsstærðum og verður það til framtíðar. Í febrúar spáði greiningardeild Landsbankans því að loðnubresturinn myndi hafa áhrif á hagvöxt sem næmi 0,6 prósentustigum þannig að það eitt og sér telur talsvert. Það gaf því duglega á bátinn en ríkisstjórnin brást við með því að slaka á aðhaldi ríkisfjármála sem að mínu mati eru hárrétt viðbrögð í því efnahagsástandi sem við erum í núna. Mér heyrist raunar að flestir þeir sem hér hafa tekið til máls í umræðunni séu sammála um það og hafa ekki talað fyrir því að ríkissjóður ætti að fara í einhvern stórfelldan niðurskurð heldur sé þetta einmitt rétta leiðin, þ.e. að leyfa ríkissjóði að fara núna í halla um stundarsakir. Ég tel að það sé einmitt mjög mikilvægt að almenningur þurfi ekki að gjalda þess með skertri þjónustu þó að það gefi svolítið á bátinn. Við höfum vel ráð á því að láta afganginn gefa eftir og fara í gegnum þessa niðursveiflu án þess að skerða þjónustu. Þetta tel ég þjóðhagslega skynsamlegt að gera og að þetta sé betra fyrir samfélagið. Í vor voru talsvert háværar raddir um að hér færi allt mjög illa, að hér yrði hefðbundið ofris og að allt væri að fara úr böndunum. Núna virðist hins vegar vera að koma í ljós að Íslendingar séu að upplifa niðursveiflu þar sem peningastjórnin getur virkað eins og hún á að virka, en yfirleitt þegar komið hefur ofris í hagkerfið, verðbólguskot og gengisfall í kjölfarið hefur Seðlabankinn þurft að hækka stýrivexti. Nú hafa stýrivextir hins vegar lækkað og það mun draga úr fjármagnskostnaði fyrirtækja og einstaklinga og glæða eftirspurnina og verða þannig til þess að koma hjólum atvinnulífsins aftur af stað. Það hægði vissulega á vexti í ferðaþjónustu sem blasti við að myndi gerast einhvern tímann, auk þeirra ytri aðstæðna sem ég rakti hér áðan sem var hvorki hægt að koma í veg fyrir né spá fyrir um. Stoðirnar sem íslenskt efnahagskerfi stendur á eru traustar. Fyrir rúmum tíu árum var íslenska hagkerfið mjög skuldsett. Við höfðum sett einhvers konar met í viðskiptahalla og raunar hafði Ísland verið með viðskiptahalla áratugum saman en það er ekki þannig núna. Við eigum meira fé erlendis en við skuldum. Ríkissjóður skuldar lítið og fékk fyrr á þessu ári hagstæðustu vexti nokkru sinni sem er staðreynd sem birtist í því að um daginn var lánshæfismat Íslands hækkað af matsfyrirtækinu Moody's. Niðurstaða fyrirtækisins var m.a. að sú styrka umgjörð opinberra fjármála gerði það að verkum að hagkerfið þyldi betur áföll. Auðvitað skiptir þetta máli því að eins og við öll vitum sveiflast hagkerfin til, hagsveiflan fer upp og niður og það er mikilvægt að geta brugðist við þegar sveiflan fer niður eins og núna. Svo skipta líka máli aðgerðir stjórnvalda í tengslum við lífskjarasamningana sem voru gerðir í vor, en þeir fela í sér umfang upp á rúma 70 milljarða á næstu árum. Verið er að fjölga skattþrepum sem ég tel mjög gott en á sama tíma er verið að lækka skatta á þá tekjulægstu þannig að hér næst það fram að fjölga skattþrepum þannig að það er meiri munur á því hvað ólíkir tekjuhópar borga til skattkerfisins. Það er núna í þremur skattþrepum, það á sem sagt um leið að lækka skattana á þá lægst launuðu. Ég tel því að hér sé um að ræða aðgerðir sem skipta miklu máli. Á sama tíma er verið að hækka barna- og húsnæðisbætur og lengja fæðingarorlofið og jafnframt eru viðamiklar fjárfestingar í samgöngumálum. Aðgerðir stjórnvalda samanlagt eru að auka ráðstöfunartekjur heimilanna og munu koma til með að auka hagvöxt á næstu árum. Seðlabankinn metur þessar aðgerðir sem 0,5 prósentustiga framlag til hagvaxtar og 2% til vaxtar einkaneyslu á næstu árum. Mig langar að tala sérstaklega um lengingu fæðingarorlofs, en eitt af stærstu málum þessarar ríkisstjórnar hefur verið að lengja fæðingarorlofið. Fyrri áfanginn af tveimur er stiginn í þessum fjárlögum með því að leggja fjármagn í að lengja fæðingarorlof í tíu mánuði. Það að lengja fæðingarorlof og gera um leið öðrum kleift að verja lengri tíma heima með börnunum sínum er mikilvægt jafnréttis- og kjaramál. Það er jafnréttismál vegna þess að margoft hefur verið sýnt fram á að ef feður taka lengra fæðingarorlof hefur það áhrif til að minnka kynbundinn launamun. Það er ekki bara það að feður geti eytt meiri tíma með börnunum sínum, sem er auðvitað gott út af fyrir sig, heldur er þetta einnig til þess að minnka kynbundna launamuninn sem hefur verið allt of mikill og er alveg óþolandi. Þetta er líka gríðarlega mikilvægt kjaramál og hefur verið bent á það að ein besta aðgerðin sem stjórnvöld geta ráðist í til að draga úr líkum á fátækt barna sé að brúa umönnunarbilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. Það styður atvinnuþátttöku kvenna til lengri tíma og eykur einnig lífskjör fjölskyldunnar. Í tillögum meiri hlutans er lagt til að auka við það fjármagn sem fer í Fæðingarorlofssjóð vegna þess að fjölskyldur virðast í auknum mæli vera að nýta sér fæðingarorlofið, auk þess sem fæðingum er einfaldlega að fjölga sem eru mjög gleðileg tíðindi. Á þriðja ársfjórðungi þessa árs fæddust hlutfallslega fleiri börn en frá árinu 2010. Ég ætla bara að leyfa mér að vona að þau verði langt umfram forsendur á næsta ári þó að við séum að auka hér í og að við þurfum jafnvel að setja enn meiri fjármuni inn með fjáraukalögum árið 2020. Þó að maður vilji kannski ekki tala um það almennt að maður voni að eitthvað komi til með að lenda á fjáraukalögum held ég að þetta yrði mjög jákvætt fyrir íslenskt samfélag. Á síðasta ári skilaði sérfræðingahópur af sér skýrslu um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa en þar er að finna viðamikla umfjöllun um þróun skattheimtunnar síðustu áratugi. Ein af þeim 45 aðgerðum sem ríkisstjórnin skrifaði upp á við aðila vinnumarkaðarins í vor var sú breyting á skattkerfinu að taka upp þriggja þrepa skattkerfi að norrænni fyrirmynd sem ég fjallaði um áðan að ég teldi mjög mikilvægt og gott skref. Sú vinna byggði á vinnu sérfræðinganna þannig að tryggt var að breytingarnar kæmu sér best fyrir tekjulægstu hópana. Það er gríðarlega mikilvægt því að það eykur jöfnuð í samfélaginu. Breytingarnar fela einkum tvennt í sér, lækkun á skattbyrði og lægri jaðarskatta á lág laun, og fyrri áfanginn af tveimur er tekinn í þessum fjárlögum. Þessar breytingar eru til viðbótar við þær breytingar sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir á undanförnum árum, til að mynda hækkun á fjármagnstekjuskatti í fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar. Breytingin á fjármagnstekjuskatti kann að hafa haft áhrif á það að hlutdeild efstu tekjutíunda í heildareignum landsmanna hefur dregist saman á milli áranna. Hér er sem sagt jöfnuður að aukast. Þá var persónuafsláttur hækkaður umfram verðbólgu á síðustu fjárlögum. Barnabætur hafa hækkað og þannig búið um að þær skili sér mest til tekjulágra og að lokum hlýt ég að minna á þá mikilvægu breytingu sem varð um síðustu áramót að efsta skattþrepið fylgir nú sömu vísitölu og neðri skattþrepin. Þetta kemur í veg fyrir gliðnun í skattheimtu milli tekjuhærri og tekjulægri hluta samfélagsins og er því réttlætismál sem skiptir verulegu máli. Þegar skattkerfisbreytingarnar verða að fullu komnar fram munu þær skila rúmlega 10.000 kr. meira á mánuði í vasa þeirra sem hafa lægstu launin. Það munar um það. Barnabætur hafa einnig hækkað á milli ára. Um 1 milljarður kr. fer til þess að hækka skerðingarmörk. Það þýðir að fyrir einstætt foreldri eru engar skerðingar á barnabótum upp að 338.000 kr. á mánuði og þær barnabætur sem einstætt foreldri fær á ári hækka. Þetta skiptir líka máli því að með þessu er verið að hækka ráðstöfunartekjur þeirra sem hafa lægstu launin og lægstu fjárhæðirnar til að framfleyta sér á. Það skapar réttlátara samfélag. Opinber fjárfesting eykst á milli ára og stefnt er að því að hún verði 3,8% árið 2020 en þó vantar upp á að við náum sama stigi og árin fyrir hrun. Greiningaraðilum ber þó ekki alveg saman um þetta. Í nýjasta hefti Peningamála Seðlabankans kemur fram að hann telji opinbera fjárfestingu vera komna á sama stig og fyrir hrun en hvort sem er held ég að alveg örugglega sé hægt að segja að við séum á réttri leið. Framlög til örorkumála hafa hækkað um 13 milljarða frá árinu 2017. Ég vil þó segja að þar er enn verk að vinna og mikilvægt að fara í þær kerfisbreytingar sem talað hefur verið um. Það er ekki lítið sem við höfum talað um hversu flókið og ógagnsætt kerfið er orðið og ýmsar skerðingar þar og í rauninni erfitt að sjá hvernig hækkun á tilteknum liðum muni skila sér í gegnum kerfið til þeirra sem nota almannatryggingakerfið sér til framfærslu. Hæstv. velferðarráðherra hefur boðað að von sé á frumvarpi á vormánuðum en markmiðið með breytingunum er í stórum dráttum tvenns konar, að tryggja þeim sem ekki geta unnið örugga og næga framfærslu ásamt því að hvetja og styðja út á vinnumarkaðinn þá sem geta unnið. Stórefla þarf endurhæfingu og það er jákvætt sem kom fram á ráðstefnu sem Tryggingastofnun hélt í morgun, að aukin áhersla hefur verið lögð á að efla endurhæfingu. Það kemur svo sannarlega samfélaginu öllu til góða að gera það en á sama tíma þarf að halda því til haga, þegar við tölum um að auka endurhæfingu og fá fleira fólk út á vinnumarkaðinn, að þar er ábyrgð atvinnulífsins líka mikil á því að ráða til vinnu fólk með skerta starfsgetu. Mér finnst mikilvægt, og vil ítreka það sem kom fram í máli hv. þm. Willums Þórs Þórssonar fyrr í dag, að við afgreiðslu fjáraukans verður lagt til að greidd verði eingreiðsla ofan á desemberuppbót á árinu 2019 sem nemur 10.000 kr. og þannig búið um hnútana að hún muni ekki skerða aðrar bætur. Þetta er jákvætt og ég held að það verði mjög mikilvægt. Talsvert hefur verið talað um að tafir hafi orðið á byggingu Landspítalans sem geri það að verkum að ekki er þörf á öllum þeim fjárheimildum sem voru ætlaðar í byggingu Landspítalans á næsta ári. Þess vegna er skynsamlegt að draga úr því fjármagni sem var sett inn á þann lið og láta þá peninga vera í virkni annars staðar í kerfinu á meðan, en ekki að ráðstafa svona háum fjárhæðum í eitthvað sem er vitað að hliðrist til vegna þess að framkvæmdir hefjast síðar. Það er ekki vegna þess að stjórnvöld hafi tekið ákvörðun um að fara í aðgerðir síðar, heldur er þetta mat frá byggingarnefnd Landspítalans um að þar á verði tafir. Framlög til heilbrigðismála hafa stóraukist á undanförnum árum. Þar undir eru stóru sjúkrahúsin okkar, og Landspítalinn er þar langstærstur. Mér hefur fundist gæta ákveðins misskilnings þegar talað er um það eins og eitthvert vandamál að útgjöld til heilbrigðismála aukist mikið. Stundum má heyra slíkar raddir þó að ég telji að við flest hér inni séum sammála um að þetta sé verulega jákvætt. Það er erfitt að bera saman krónutölur í dag og fyrir nokkrum árum, en séu þær uppreiknaðar miðað við neysluvísitölu gefur það bjagaða mynd. Gæta þarf að breytingum á gæðum þjónustunnar, þ.e. að gæðin aukist, auk þess sem þjónustan sem við þurfum í dag er öðruvísi samsett en hún var fyrir nokkrum árum. Öldrun þjóðarinnar skiptir þar máli en þeim sem eru eldri en 67 ára hefur fjölgað og þeim er að fjölga og taka þarf mið af því þegar við tölum um útgjöld til heilbrigðismála. Verið er að gera það og það er gott. Mikilvægt er að halda áfram að bæta mönnunar- og útskriftarvanda Landspítalans. Það er verið að stíga mjög mikilvæg skref í þá átt. Lagt er til milli umræðna að setja 600 millj. kr. í það frá þeirri upphæð sem er tilgreind í fjárlagafrumvarpinu að bæta mönnun í heilbrigðiskerfinu. Á höfuðborgarsvæðinu hefur verið skortur á hjúkrunarfræðingum og úti á landi hefur verið skortur á læknum. Þá er einnig lagt til að á milli umræðna verði settir auknir fjármunir í það að auðvelda erlendu heilbrigðisstarfsfólki að fá menntun sína metna hér á landi. Það verður til þess að styrkja mönnun í heilbrigðiskerfinu hér á landi en mun einnig auðvelda innflytjendum að fá störf við hæfi. Þá er einnig lagt til milli umræðna að verja 150 millj. kr. til að styrkja sjúkraflutninga úti um land og jafna þar með aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu þannig að þar er verið að gefa enn frekar í með markvissri aðgerð sem kemur til með að skipta máli. Mig langar að ræða aðeins um loftslags- og umhverfismál áður en ég segi skilið við þessa ræðu. Ungt fólk hefur leitt þá vakningu með Gretu Thunberg í fararbroddi. Hún hefur ekki gert annað en að segja satt og rétt frá niðurstöðum vísindamanna. Stjórnvöld hafa tekið loftslagsmálin föstum tökum með því að hrinda aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í framkvæmd. Hún snýst um tvo meginása, annars vegar áætlun um kolefnisbindingu með aukinni skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis. Hér verður fjölþættum markmiðum náð með því að draga úr losun frá landi með landgræðslu og að stöðva losun frá framræstum mýrum sem ekki eru nýttar til landbúnaðar og með því að binda kolefni í trjám og rótum með skógrækt. Það hefur aðeins verið talað um framlög til skógræktarinnar í þessari umræðu og mig langar að halda því til haga að í fjárlagafrumvarpinu er lögð áhersla á skógrækt á lögbýlum en í tillögum frá meiri hluta fjárlaganefndar er einnig gert ráð fyrir að bæta 28 millj. kr. framlagi við til að styrkja rannsóknasvið Skógræktarinnar. Það er ákaflega mikilvægt verkefni sem er grunnur að því að hægt sé að telja fram bindingu skóga og skógræktar til loftslagsmála. Svo skiptir máli í loftslags- og umhverfismálunum að ræða orkuskipti í samgöngum. Verið er að fjölga hraðhleðslustöðvum um allt land þannig að rafmagnsbílar verði valkostur fyrir alla landsmenn. Þá fara um 800 millj. kr. í að undirbúa borgarlínu, sem er auðvitað gríðarlega stórt umhverfis-, lífsgæða- og lífskjaramál. Verið er að taka upp fleiri græna skatta enda eiga þeir sem menga að borga. Ég held að það verði ekkert umflúið þannig að grænir hvatar og grænir skattar munu aukast í framtíðinni. Öðruvísi munum við ekki geta tekist á við loftslagsmálin. Þar er auðvitað mikilvægt að hlusta á það sem sérfræðingar segja, eins og Greta Thunberg hefur margoft bent á, en á sama tíma þurfum við líka að byrja aðgerðir. Með urðunarskatti er hvatt til endurvinnslu og tækifæri munu skapast í nýsköpun til að búa til verðmæti úr úrgangi. Upptöku skattsins er frestað en ég tel mjög mikilvægt að henni verði ekki frestað lengi og ég vonast til þess og geri ráð fyrir að skatturinn verði kominn í fullan gang um mitt næsta ár. Hins vegar er komið til móts við sveitarfélögin sem telja sig þurfa aðeins lengri aðlögunarfrest og það er sjálfsagt að verða við því en á sama tíma er mjög mikilvægt að stjórnvöld haldi markvisst áfram því að þetta er gríðarlega mikilvæg aðgerð í loftslagsmálum. Í fjárlagafrumvarpi er einnig talað um hröðun við útfösun á f-gösum sem eru notuð í kælikerfi í iðnaði og flýta fyrir loftslagsbreytingum. Það eru því mjög mikilvæg mál í þessu fjárlagafrumvarpi. Herra forseti. Af því að tími minn er að renna út langar mig rétt í lokin að koma aðeins inn á alþjóðlega þróunarsamvinnu. Þar er mikilvæg breytingartillaga sem er partur af tillögum meiri hlutans þar sem verið er að bæta við 300 millj. kr. framlagi í samræmi við það sem var ákveðið við afgreiðslu fjármálaáætlunar. Það kemur ofan á þau framlög sem eru til þróunarsamvinnu í fjárlagafrumvarpinu og gera það að verkum að við erum á plani með það hvernig þessi ríkisstjórn ákveður með ákvæði í stjórnarsáttmála sínum að hækka í skrefum framlög til þróunarsamvinnu af vergri landsframleiðslu. Það er mikilvægt og mikið fagnaðarefni að þeir peningar sem voru fluttir milli útgjaldaliða við afgreiðslu fjármálaáætlunar komi hér verði þessi tillaga, sem ég trúi ekki öðru en að verði samþykkt, aftur komin inn á liðinn þróunarsamvinna. Herra forseti. Að lokum tel ég að með því fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir og með þeim tillögum sem meiri hluti fjárlaganefndar leggur til við 2. umr. sé af skynsemi komið inn á þann stað sem við erum stödd í hagsveiflunni akkúrat núna. Ég tel að það verði í íslensku samfélagi til góðs.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða fjárlög 2020 og ég ætla í andsvar við hv. þingmann Steinunni Þóru Árnadóttur. Hún minntist á að síðan 2017 hefði verið bætt 13 milljörðum í málefni öryrkja. Við vitum að um næstu áramót eru liðin nákvæmlega þrjú ár frá því að króna á móti krónu skerðingin var afnumin af eldri borgurum. Þær upplýsingar sem lágu fyrir þá voru að það sem kostaði að afnema krónu á móti krónu skerðingar af öryrkjum væri í kringum 12 milljarðar á ári, samtals 36 milljarðar. Ef við höfum bætt við 13 milljörðum frá 2017 sýnist mér öryrkjarnir eiginlega vera að borga þetta sjálfir. Með því að leiðrétta ekki krónu á móti krónu skerðingar eins og hjá eldri borgurum er verið að láta öryrkja borga eigin hækkanir, vegna þess að ekki er útlit fyrir að króna á móti krónu skerðingin hverfi, hún er 65 aurar á móti krónu núna. Því miður, eins og hefur komið í ljós, hefur það bitið líka, valdið keðjuverkandi skerðingum út í kerfið og alla leið til bæjarstjórna, inn í sérstakrar uppbætur, húsaleigubætur. Við erum með alveg stórfurðulegt kerfi og ég lýsi vonbrigðum mínum yfir því að ekki virðist tekið á því í þessu fjárlagafrumvarpi. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að ekki sé líðandi að láta öryrkja bíða svona lengi eftir því að fá krónu á móti krónu skerðingar að fullu afnumdar og tryggja um leið að það valdi ekki keðjuverkandi skerðingum þannig að það sé bara verið að hirða það annars staðar frá?
Herra forseti. Sérstaka framfærsluuppbótin er greiðsluflokkur í örorkulífeyriskerfinu sem var settur á til að tryggja að enginn örorkulífeyrisþegi fari niður fyrir ákveðið lágmark í tekjum. Mjög stór hluti þeirra sem fá þann greiðsluflokk, sérstöku framfærsluuppbótina, er ekki með neinar aukatekjur og fær ekki neina krónu á móti krónu skerðingu. Að tala eins og það að afnema krónu á móti krónu skerðingu komi þeim sem fá sérstöku framfærsluuppbótina öllum til góða er því einfaldlega ekki rétt. Það er ekki hægt að tala um það að öryrkjar hafi verið að borga fyrir þær kjarabætur sem þeir hafa fengið sjálfir. Þeir 13 milljarðar sem hafa komið inn í kerfið frá árinu 2017 hafa einfaldlega farið í það að bæta kjörin almennt. Þar að auki voru 2,9 milljarðar settir í að draga úr vægi þeirra sem eru með tekjur umfram það sem sérstöku framfærsluuppbótinni nemur. Þeir halda því eftir stærra hlutfalli af tekjum sínum en þeir gerðu áður. Það skiptir auðvitað máli til að bæta kjör þess hóps sem er með aukalega tekjur. En eftir stendur að sérstaka framfærsluuppbótin hefur verið sú greiðsla sem hefur haldið þeim [[Forseti hringir.]]sem bera minnst úr býtum í almannatryggingakerfinu uppi í kerfinu. Svo getum við alveg rætt hvernig eigi að bæta kjör þeirra [[Forseti hringir.]]enn frekar. Það er hins vegar ekki hægt [[Forseti hringir.]]að tala um að öryrkjar hafi sjálfur verið að borga fyrir kjarabæturnar til sín. Það er fráleitt.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en ég verð að mótmæla henni harðlega vegna þess að sérstaka framfærsluuppbótin var sett á af Vinstri grænum og Samfylkingunni á sínum tíma. Hún var sett á rétt eftir hrun, ef ég man rétt, og það loforð gefið þegar öryrkjar og aðrir voru skertir að það fyrsta sem yrði gert væri að leiðrétta kjör þeirra. Það var aldrei gert. Leiðrétt var hjá öllum öðrum en þeim. Svo er annað í þessu. Það sem hv. þingmaður sagði gildir um eldri borgara, nákvæmlega það sama. En þeir eru búnir að fá þetta og þar af leiðandi eru þeir að taka þetta af öryrkjum. Það sem er mjög ósanngjarnt, eiginlega fáránlega ósanngjarnt, við sérstöku uppbótina er að það eru allar tekjur undir. Það veldur keðjuverkandi skerðingum. Það er ekki hægt að fá krónu á einum stað án þess að hún sé tekin annars staðar, jafnvel á fleiri en einum stað. Ef þú færð krónu á einum stað getur þú verið að tapa 2 kr. út af kerfinu. Það er mér gjörsamlega óskiljanlegt að nokkur skuli reyna að verja slíkt kerfi. Fyrir utan það að fyrir síðustu kosningar lofuðu allir flokkar því að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Það lofuðu líka allir flokkar því að kjaragliðnunin yrði leiðrétt. Er verið að gera eitthvað? Jú, í staðinn fyrir krónu á móti krónu skerðingu er verið að taka 65 aura á móti krónu sem skilar svo engu vegna þess að það hefur keðjuverkandi skerðingar í för með sér út í kerfið. Flestir þeir sem mest þurftu á þessu að halda fengu það ekki. Það var ekki einu sinni hugsað út í það að dreifa því niður á átta mánuði heldur átti að borga það í einu lagi. Svo er sagt við fólkið, veikt fólk: Þið getið bara kært, þið eigið bara að kæra þetta til að láta dreifa þessu. Við erum að tala um veikt fólk og við eigum að koma fram við það af virðingu og sjá til þess að það fái nákvæmlega sama og eldri borgarar hafa fengið.
Herra forseti. Í morgun var mjög áhugaverð ráðstefna sem Tryggingastofnun stóð fyrir þar sem var m.a. verið að sýna þróun í kjörum örorku- og ellilífeyrisþega með ólíkum sviðsmyndum eftir ólíkum aldri og fjölskylduaðstæðum fólks. Þar sást svart á hvítu þegar sérstöku framfærsluuppbótinni var komið á - það var þegar Jóhanna Sigurðardóttir var félagsmálaráðherra - hvernig það hækkaði þá sem höfðu engar aðrar tekjur sér til framfærslu en greiðslur úr almannatryggingakerfinu. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli fyrir kjör þeirra sem hafa ekkert annað upp á að hlaupa og geta ekki aukið tekjur sínar með til að mynda atvinnu eða ef þeir fóru það ungir inn á örorkulífeyrisgreiðslur að þeir eiga ekki réttindi í lífeyrissjóðum. Þetta er hægt að sjá á tölum frá Tryggingastofnun. Það er ekki lengur nein króna á móti krónu skerðing. Það eru hins vegar vissulega skerðingar í kerfinu. Ég tel að það sem þurfi fyrst og fremst að gera núna sé að gera enn betur til þess að bæta kjör þeirra sem hafa ekkert annað sér til framfærslu. Það var reyndar stigið gríðarlega mikilvægt skref í tíð þessarar ríkisstjórnar þar sem dregið var úr tekjutengingum við útreikning á skerðingarhlutföllum þegar kemur að aldurstengdum greiðslum í almannatryggingakerfinu. Það var gríðarlega mikilvægt hagsmunamál og kjarabót fyrir [[Forseti hringir.]]yngstu lífeyrisþegana. Þannig að jú, við þurfum að gera meira en það er svo sannarlega búið að setja fjármagn og það er byrjað að gera [[Forseti hringir.]]mikilvægar breytingar til að bæta kjör örorkulífeyrisþega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Nú höfum við rætt fjárlagafrumvarpið í dag og um margt verið ágæt umræða, vil ég segja. Ég vona að forseti fyrirgefi mér myndlíkingu og kannski einhvern galskap þegar ég segi að í dag þegar við hlustuðum á þingmenn stjórnarandstöðunnar draga upp í ræðum sína mynd af þessu fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir minnti það mig eilítið á auglýsingu um notaðan bíl sem ég las einhvern tímann. Það sem var þeim bíl helst talið til ágætis var að nýtt loft væri dekkjunum. Mér kom þetta svona í hug en ég vil ekki leggja meira út af því. Mér finnst samt verið að nálgast þessa umræðu og þá stöðu sem ríkissjóður er í og þær aðgerðir sem ríkisstjórnin er að beita sér fyrir svolítið út frá því að hræra í einhverri gamalli skál og reyna að finna höggstað á frumvarpinu og fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar með þeim hætti. Ég get vísað í umræðu fyrr í dag í þeim efnum sem ég ætla ekki að fara nánar út í. Mér líður einfaldlega þannig, virðulegur forseti, með þetta fjárlagafrumvarp og þær breytingartillögur sem meiri hluti fjárlaganefndar er að gera á þeim að hér kristallist mjög vel styrk stjórn ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálum á undanförnum árum. Rétt eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði svo ágætlega í ræðu áðan eigum við að sjálfsögðu að horfa til þess tíma sem ríkisstjórnin hefur setið og til þeirra verka sem hún hefur unnið á þeim tíma en ekki eingöngu horfa á útgjaldabreytingar og útgjaldatilefni þessa frumvarps. Þegar við rýnum stöðuna, sem hv. formaður fjárlaganefndar fór mjög vel yfir í dag, sést að ríkisstjórnin er svolítið sérstök, samsetning hennar, frá vinstri og yfir til hægri, mynduð um ákveðin málefni, mynduð í ákveðnum tilgangi við úrslit síðustu kosninga sem einfaldlega kölluðu eftir því að hér yrði stjórnað með óhefðbundnari hætti en oft áður. Það er sá kjarni og sá raunveruleiki sem við byggjum þetta fjárlagafrumvarp á. Skattalækkanir eru staðfestar í þessu fjárlagafrumvarpi og þær eru verulegar. Þær þýða að fólk með tekjur á bilinu 320.000–600.000 kr. er að fá tekjuskattslækkanir á bilinu 70.000–120.000 kr. Lífskjarasamningar sem náðust fyrr á þessu ári og þetta fjárlagafrumvarp með breytingum á fjármálaáætlun sem við ræddum í vor grundvalla þá stöðu. Þess vegna líður mér ekki illa, virðulegur forseti, að ræða um breytingar á fjárlagafrumvarpinu sem þýða 9 milljarða halla á rekstri ríkissjóðs, síður en svo. Ég held að mikilvægt sé að við höfum ákveðnar stærðir í huga þegar við ræðum þá tölu sérstaklega. Við vinnu við fjármálastefnu fyrr í vor beitti meiri hluti fjárlaganefndar sér fyrir breytingum á fjármálastefnu í kjölfar tillöguflutnings ríkisstjórnarinnar þar sem hún jók svigrúm ríkisstjórnarinnar í 0,8% í opinberum rekstri. Þetta fjárlagafrumvarp og þær breytingar sem við erum að ræða þýða 0,3%. Það er önnur tala sem ég vil draga sérstaklega fram í því sambandi. Hér er lagður til ríflega 10 milljarða varasjóður. Þegar við vegum 10 milljarða varasjóð á móti 9 milljarða halla á rekstri ríkissjóðs sjáum við að við erum í ágætu jafnvægi í rekstri ríkissjóðs. Við getum nefnt eina tölu til viðbótar sem er 72 milljarðar í opinbera fjárfestingu. Við ræddum það fyrr í kvöld, ég og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, hvernig við erum að bókfæra fjárfestingar ríkisins í ríkisbókhaldið sem við eigum að sjálfsögðu að skoða í því ljósi að það getur ekki endilega verið rétt að bókfæra virði fjárfestinganna á einu ári. Ég er ekki að tala fyrir bókhaldsfiffi eða bókhaldsæfingum, ég vil bara draga það fram að frumjöfnuður ríkissjóðs er um 38 milljarðar samkvæmt þessu frumvarpi í afgang. Það er 9 milljarða halli eftir 8,7 milljarða tekjusamdrátt vegna nýrrar hagspár. Mér er til efs að nokkurn tímann áður hafi ríkissjóður geta tekið annað eins tekjuhögg á sig og brugðist við með jafn litlum breytingum á útgjöldum eins og hér er. Og það var í öðru bókhaldskerfi, ef við getum rætt það á þann hátt, þ.e. við höfðum aðrar uppgjörsaðferðir fyrir ríkissjóð á þeim tíma. Þetta sýnir fyrst og fremst að við erum að ræða fjárlagafrumvarp í styrkleika, ekki vörn. Við erum miklu frekar í sókn. Við erum að fullnusta mjög mikilvæga samninga sem gerðir voru við aðila á vinnumarkaði. Við erum að halda utan um það merkilega starf sem unnið var í þeim samningum, tryggja lífskjör, komast í gegnum þessa niðursveiflu með ábyrgum hætti og frábærum árangri. Þetta vildi ég bara segja, þetta er kjarni þessarar umræðu í dag og þess vegna leið mér svolítið þannig að umræðan og gagnrýnin væri eins og auglýsing á notuðum bíl sem aðeins hefði nýtt loft í dekkjunum. Við getum tínt til fjölmörg atriði í breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar og félagar mínir tveir úr meiri hluta sem hafa talað fyrr í dag hafa að sjálfsögðu gert það mjög vel. Mér finnst ekki sérstök ástæða til að við týnum okkur í að endurtaka tuggurnar hvert eftir öðru en það eru nokkur atriði sem ég vil bæta við í þeirri umræðu. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á því að við erum að auka framlög á milli umræðna til merkilegs starfs og merkilegrar vinnu sem Stjórnarráðið er að ráðast í sem er að efla rafræna stjórnsýslu, 350 millj. kr. Ég held og veit að þetta er sjálfsagt einhver besta hagræðingaraðgerð sem hið opinbera getur gripið til í rekstri sínum nú á tímum og er algjörlega tímabær. Við höfum stafrænt samfélag. Hið opinbera verður að sjálfsögðu að koma sinni þjónustu þangað. Við höfum núna fjarskiptakerfi í landinu sem ræður við að veita borgurunum þjónustuna á þennan hátt. Ég er ekki sérfræðingur á því sviði en ég vil sérstaklega nefna opinbera stjórnsýslu Eistlands sem mér er sagt að fari meira og minna fram stafrænt; eyðublöð, umsóknir og samskipti við hið opinbera fari fram yfir netið. Þetta grundvallar síðan aðra og mikla breytingu sem við munum horfa framan í og ríkisstjórnin er að vinna að sem eru störf án staðsetningar, sem ég trúi að geti orðið einhver mesta bylting í atvinnuháttum ríkisins til lengri tíma litið og við komumst hratt og vel inn í þá þróun að geta skilgreint störf hjá hinu opinbera og ekki sett endilega fyrir okkur hvar starfsmaðurinn vill búa. Fátt mun breyta samfélaginu meira en stafræn þjónusta. Þess vegna er 350 millj. kr. breytingartillaga meiri hluta fjárlaganefndar við fjárlagafrumvarpið til að efla vinnu á því sviði gríðarlega mikilvæg. Þó að meiri hluti fjárlaganefndar sé ánægður með ríkisstjórnina sína veitir meiri hlutinn ríkisstjórninni líka aðhald, það er hlutverk okkar. Það sem ég skal draga þá fram sem mér finnst við þurfa að veita aðhald í, og við orðum það og erum reyndar mjög berorð um það í nefndaráliti okkar, eru málefni hjúkrunarheimila. Fjárlaganefnd hefur látið sig varða málefni hjúkrunarheimila verulega og þó svo að við séum ekki með stórar breytingartillögur frá nefndinni að þessu sinni við fjárframlög til hjúkrunarheimila segjum við í nefndaráliti okkar að til þess að ná markmiðum stjórnarsáttmálans um að vel verði tekið utan um þann málaflokk þá verði í undirbúningi næstu fjármálaáætlunar sem kemur fyrir þingið á vordögum að fara fram greiningarvinna og ákveðinn grundvallaruppstokkun á þeim málaflokki þannig að við snúum við þeirri þróun sem hefur verið í rekstri hjúkrunarheimila á undanförnum árum. Við göngum til þess með opin augu. Við þekkjum reikninga slíkra heimila og þau vandræði sem mörg sveitarfélög eru að fást við af þeim sökum og þeim hefur ekki öllum tekist að reka sig réttum megin við strikið. En þetta er miklu stærra mál en svo að hægt sé á nokkrum mánuðum að snúa því við og það hafa margar ríkisstjórnir fengist við. Við ítrekum þess vegna tillögu okkar frá því í fjármálaáætlun í vor að heilbrigðisráðherra gangist fyrir markvissri vinnu á þessu sviði. Við erum líka að tína til leiðir sem geta hjálpað til við að bæta rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila eins og breytingar á kostnaðarþátttöku í lyfjum heimilismanna. Sú tillaga kemur beint upp úr umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, þ.e. að heimilismenn sem búa á hjúkrunarheimilum haldi einfaldlega almennum réttindum sínum um niðurgreiðslu lyfjakostnaðar þannig að það verði ekki þessi munur á milli vistmanna eða heimilismanna eftir því hvaða lyfjakostnað þeir bera og það lendi á fjárhag viðkomandi hjúkrunarheimilis. Ég held að þetta sé ákaflega mikilvægt atriði þótt ekki væri nema bara út frá því að við hugsum um sjálfstæði einstaklinganna og rétt þeirra til að njóta aðstoðar samfélagsins þegar á þarf að halda. Þetta mun jafna aðstöðumun hjúkrunarheimila verulega. Í annan stað nefnum við önnur búsetuúrræði og endurskoðun á þeim og ræðum hvers vegna ríkið þurfi t.d. alltaf að byggja öll hjúkrunarheimili. Hvers vegna má ekki veita þjónustuna öðruvísi og að eldri borgarar eða þeir sem fá hjúkrunarheimilamat eða vistheimilamat geti einfaldlega lagt fram íbúðir sínar og við mætum þeim með þjónustu sem þeir eiga rétt á? Ég held að það sé engin ein lausn sem við eigum að horfa á. Við eigum ekki einungis að horfa á hækkuð framlög til reksturs hjúkrunarheimila. Við eigum að horfa á miklu víðtækari kerfisbreytingu og miklu fleiri tillögur og miklu fleiri atriði sem bæta rekstur þessa mikilvæga málaflokks. Það er sannarlega tekið utan um það í stjórnarsáttmálanum og það er þess vegna sem meiri hluti fjárlaganefndar sendir nú þá pílu til ríkisstjórnar sinnar að taka sérstaklega utan um þetta í aðdraganda fjármálaáætlunar. Það rímar algjörlega við það vinnulag sem við höfum tekið upp um ríkisfjármálin, þ.e. að láta fjármálaáætlunina leysa fram stefnubreytinguna og áherslubreytingarnar, að við séum ekki að fást við það í fjárlagafrumvarpi að hausti. Fjárlagafrumvarp að hausti er fyrst og fremst úrvinnsla fyrsta árs fjármálaáætlunar og þeirra ramma sem þar eru lagðir. Til viðbótar þessu ætla ég að nefna að í fjárlagafrumvarpinu og breytingartillögum okkar er nýgerður samningur við kirkjuna og fjárhagsleg samskipti ríkis og kirkju. Raunveruleikinn er þannig að við staðfestingu á þessu fjárlagafrumvarpi erum við að staðfesta þann samning. Það kom fram í umræðum fyrr í dag við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson að fjárlaganefnd hafði ákveðnar spurningar um ýmis atriði þess samkomulags. Þetta samkomulag var rofið í hruninu og hefur ekki verið gengið frá lausum endum þess. Við höfum verið að bregðast við á hverju ári í gegnum fjáraukalög, að leiðrétta framlög til kirkjunnar og það eru ekki bara framlög til kirkjunnar heldur er hér líka breytingartillaga um örlitla hækkun á sóknargjöldum. Ég held að það sé stór áfangi þegar við náum að staðfesta þetta nýja samkomulag vegna þess að þjóðkirkjan er ein af stoðstofnunum þessa samfélags og er okkur mikilvæg og það skiptir máli að koma því máli á réttan stað og í eðlileg samskipti. Við höfðum að sönnu, eins og ég sagði, spurningar um gildissvið samningsins, hvernig hann snertir síðan lög um opinber fjármál um tímalengd samnings. Ég rakti í andsvari í dag að við fengum viðhlítandi svör frá dómsmálaráðuneytinu, afar greinargóð svör sem sneru að áhyggjuefnum okkar, um tímalengd samnings, við hvaða þáttum samkomulagið væri að bregðast, við breyttum aðstæðum vegna ákvarðana um starfskjör starfsmanna kirkjunnar vegna breytinga á lögum um kjararáð og fleiri þáttum sem lúta að þessu mikilvæga sambandi ríkis og kirkju. Við getum síðan í þessum sal verið algerlega ósammála um andlag þess samnings. Ég er ekki þar staddur. Ég er ekki að segja að það sé eitthvert óhæfilegt verk óunnið í þeim efnum, eitthvert uppgjör á kirkjujarðasamkomulagi. Þetta er einfaldlega samningur sem gerður var 1997. Það voru lagðar inn til ríkisins fyrir um 100 árum síðan ákveðnar eignir og ríkið tók að sér að greiða þessi framlög til rekstur þessarar mikilvægu starfsemi í landinu. Virðulegi forseti. Þetta er það sem ég vildi helst draga fram í innleggi mínu í þessari umræðu, núna þegar klukkan er langt gengin í miðnætti á þessum fyrsta degi 2. umr. um fjármál og fjárlög næsta árs. Ég get þó ekki sleppt því að nefna örstutt tvö atriði til viðbótar af því að það hefur komið upp í umræðunni og ég vil leiðrétta ákveðinn misskilning. Það eru annars vegar framlög til Flugþróunarsjóðs sem eru lækkuð á milli ára sem er einfaldlega vegna þess að það eru uppsafnaðir fjármunir í þeim sjóði. Það er ekkert verið að gefa neitt eftir í því að Flugþróunarsjóður geti rækt hlutverk sitt. Í öðru lagi ætla ég að nefna breytingartillögu meiri hluta fjárlaganefndar um heimild til þess að leigja eða kaupa flugstöð eða stækkun flugstöðvar á Akureyri sem ég veit að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson mun gera nánari skil í ræðu. Það sem situr eftir eftir þessa umræðu og yfirferð fjárlagafrumvarpsins núna í haust í hv. fjárlaganefnd og ég verð æ meira hugsi yfir eru vaxtagjöld ríkissjóðs. Fyrir mér blasir myndin einhvern veginn þannig að við höfum lítið skuldsettan ríkissjóð. Við höfum raunverulega gjörbreytt skuldastöðu sjóðs á ótrúlega stuttum tíma. Ég ætla ekki að rekja hvernig það var gert. Við höfum frábært lánshæfismat ríkissjóðs sem nýlega var hækkað. Við höfum ríkissjóð í efnahagslega sterku landi sem er samt að greiða gríðarlega háan fjármagnskostnað og þar finnst mér ekki fara saman hljóð og mynd. Hvernig má það vera að jafn sterkur ríkissjóður með jafn litlar skuldir, jafn sterkt lánstrausts eins og hann hefur skuli bera slíkan fjármagnskostnað sem raun ber vitni? Án þess að ég viti endilega svarið við því sem þar gæti komið upp er þetta er sannarlega verkefni fyrir fjárlaganefnd og fyrir fjármálaráðuneytið að rýna á næstu misserum og sjá hvort við séum að færa þessa skuldbindingar eða útgjöld rétt. Ég kann ekki svarið við því, hvort ég sé á villigötum með því að nefna þetta, en það sem situr eftir eftir vinnu fjárlaganefndar á þessu hausti er að við þurfum að ná betur utan um þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Hv. þingmaður kom inn á skattalækkanir og breytingar á skattþrepum, fjölgun skattþrepa. Nú vil ég taka fram að við í Miðflokknum erum að sjálfsögðu hlynntir skattalækkunum. Ísland er háskattaríki og það er tími til kominn að við hugum að því að lækka enn frekar skatta á fólk og fyrirtæki í þessu landi og það er svigrúm til þess nú þegar skuldastaða ríkissjóðs hefur batnað verulega á undanförnum árum, eins og hv. þingmaður kom inn á. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja hv. þingmann um framsetninguna á þessum tillögum ríkisstjórnarinnar. Því er haldið fram og það sett í svolítinn fyrirsagnastíl, að það sé verið að lækka skatta og auka ráðstöfunartekjur þeirra lægst launuðu um 10.000 kr. á mánuði með þessum tillögum. En að sama skapi er verið að hækka ýmis gjöld. Þar má nefna t.d. kolefnisgjaldið, gjald í úrvinnslusjóð, hækkanir á áfengi og tóbaki, þjónustugjöld og ýmis gjöld á vegum ríkisins. Þetta hefur að sjálfsögðu áhrif á þessa skattalækkun og dregur úr henni, minnkar ráðstöfunartekjur þeirra sem hér er verið að tala um sérstaklega. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann: Er ekki eðlilegt að framsetningin sé um nettóskattalækkunina? Hver er í raun og veru skattalækkunin þegar búið er að horfa í þessar hækkanir sem eru t.d. bara gjaldskrárhækkanir ríkisins? Öll gjöld á vegum ríkisins hækka um 2,5% um næstu áramót. Er ekki svolítið verið að blekkja almenning með því að setja þetta svona fram, þ.e. lækka skatta um þetta [[Forseti hringir.]]mikið, eða 10.000 kr. í ráðstöfunartekjur, en síðan er fullt af gjöldum að hækka á móti?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar og það er mér ákaflega kærkomið að svara þessum spurningum. Það vil ég draga fram að í fyrsta lagi deilum við ekki um það að við erum að flýta tekjuskattslækkunum sem áður voru boðaðar. Það eru í raun og veru stóru tíðindin. Hv. þingmaður nefnir síðan ýmsar aðrar hækkanir á gjöldum. Þá vil ég segja að einmitt vegna þess lífskjarasamnings sem ég vitnaði til áðan og er svo gríðarlega mikilvægur eru sett ákveðin markmið um gjaldahækkanir. Ríkisstjórnin heldur sig innan þeirra marka. Þau gjöld sem hv. þingmaður nefnir eru ekki látin fylgja verðbólgu eins og oftast hefur verið þannig að um allflest af þeim gjöldum sem hv. þingmaður nefnir er raunverulega hægt að segja að þar sé um viðbótarskattalækkanir að ræða því þau fylgja ekki verðlagi. Þau eru að lækka að raungildi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta var afar sérkennileg útskýring, ef svo má að orði komast, að um viðbótarskattalækkanir sé að ræða þegar ýmis gjöld á vegum ríkisins eru að hækka. Ég held að það sé heiðarlegt að koma þannig fram að segja bara að skattalækkunin sé, að teknu tilliti til gjaldskrárhækkana ríkissjóðs, þetta mikil. Hún er ekki 10.000 kr. Hún er kannski þegar upp er staðið 6.000–7.000 kr. Það væri heiðarlegra að koma þannig fram. Annað í þessu sambandi sem mig langaði að koma inn á varðandi ræðu hv. þingmanns eru skattkerfisbreytingar, að fjölga um eitt skattþrep. Sjálfstæðisflokkurinn hefur margsinnis boðað í þeim efnum og margsinnis hefur verið komið á framfæri af hans hálfu í ræðu og riti að nauðsynlegt sé að einfalda skattkerfið. Við í Miðflokknum erum talsmenn þess. En þá spyr ég: Er það ekki algjörlega á skjön við stefnu Sjálfstæðisflokksins, hv. þingmaður, að fjölga skattþrepum? Það flækir skattkerfið og býður hugsanlega upp á meiri undanskot. Þetta er á skjön við það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur sagt og boðað og væri gott að fá fram hjá hv. þingmanni hvernig það er að standa að svona tillögum sem eru í raun og veru þvert á þá hugmyndafræði sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðað.
Frú forseti. Ég er ekki hissa á því að hv. þingmanni hafi þótt það frumlegt svar sem ég flutti honum áðan um gjaldskrárhækkanir ríkisins. Veruleikinn er einfaldlega sá að við höfum oftar en ekki látið þessi gjöld fylgja almennri verðlagsþróun. Við gerum það ekki núna og þess vegna er þetta raunlækkun. Ég veit að það er mörgum þingmönnum framandi að ríkisstjórn lækki skatta og það er von að menn verði hissa í framan þegar það gerist. Hv. þingmaður kallar eftir ærlegum svörum og ég skal vera ærlegur í svari við seinni spurningu hans um hvort við séum að flækja skattkerfið: Já og nei. Það er heiðarlega svarið. Við tölum vissulega fyrir einfaldara skattkerfi og fækkun skattþrepa. Því miður hefur Sjálfstæðisflokkurinn ekki meiri styrk en hann hefur, það væri betra ef hann væri meiri. Við stóðum að því í ríkisstjórn sem áður starfaði að fækka skattþrepum. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður var stuðningsmaður þeirrar ríkisstjórnar á þeim tíma, þó að það sé aukaatriði í málinu, en þetta er niðurstaða m.a. lífskjarasamninga til að ná fram ákveðnum markmiðum til að taka utan um hag þeirra lægst launuðu í landinu og tryggja þeim raunverulegar kjarabætur. Ef það er aðferðin sem dugar þá förum við þessa leið þannig að það er þeim þingmanni sem hér stendur ekkert sérstaklega óljúft að stíga þetta skref að þessu sinni. Við trúum hins vegar á það að áfram verði skattalækkanir. Það er mjög merkilegt og ég er svolítið undrandi á því, virðulegur forseti, að í þessari umræðu í dag skuli ekki vera meira rætt um tekjuskattslækkanirnar og hversu gríðarlega miklar þær eru sem koma þá til viðbótar við fyrri ákvarðanir um skattalækkanir í þessu árferði. Það finnst mér vera mikil tíðindi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans áðan. Ég hjó eftir því að hann talaði um hjúkrunarheimili og vil spyrja hann hvort hann sé ánægður með það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar stendur orðrétt á bls. 14, með leyfi forseta: „Mikill meiri hluti hjúkrunarheimila er rekinn með halla ár eftir ár …“ Neðar í sama kafla segir, með leyfi forseta: „Í nefndaráliti meiri hluta um fjármálaáætlun var lagt til að ráðherra skipaði þverpólitíska nefnd sem færi yfir rekstur og framtíðarfyrirkomulag á byggingum og rekstri hjúkrunarheimila. Meiri hlutinn ítrekar þessi tilmæli og bendir á að fyrir næstu fjármálaáætlun verði að liggja fyrir úrræði um rekstrarvanda heimilanna enda er með skýrum hætti horft til eflingar á þessu þjónustuúrræði í stjórnarsáttmála.“ Það vantar örugglega 20–40% upp á að hjúkrunarheimili standi undir kostnaði á hvern einstakling. Þetta hefur verið vandi ár eftir ár. Ef við horfum á þetta er það alveg stórfurðulegt miðað við að þjóðin er að eldast og að þetta verður meira og meira vandamál. Þarna á að fara að setja nefnd um eitthvað sem er vitað mál að verður að taka á. Ég spyr bara: Hvers vegna í ósköpunum er ekki tekið strax á þessu í fjárlagafrumvarpinu eins og krafa er um frá Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu?
Frú forseti. Ég þakka þetta andsvar. Hv. þingmaður spyr hvort ég sé ánægður með þennan texta nefndarálitsins. Ég get bara sagt: Já, ég er það, ég er að stóru leyti höfundur að honum. Ég sagði í ræðu minni áðan og rakti mjög vel að meiri hluti fjárlaganefndar skyldi gæta að því í næstu fjármálavinnu, sem er þá fjármálaáætlun að vori, hvaða skilaboð við sendum Stjórnarráðinu, hvað það eigi að undirbúa. Það er allt saman rétt sem hv. þingmaður les upp úr nefndarálitinu og við tökum undir að það sé óþolandi staða að mörg heimili séu rekin með tapi ár eftir ár. Það eru samt ekki bara aukin framlög til reksturs hjúkrunarheimila sem munu laga þá stöðu. Það er algjörlega ósjálfbært að nálgast þennan málaflokk á þann hátt sem hefur gert verið hingað til. Það er þess vegna sem við leggjum það til aftur og ítrekað og höfum átt samtöl við hæstv. heilbrigðisráðherra um að koma af stað þeirri vinnu að greina og taka utan um þann vanda eða það verkefni með þverpólitískum hætti. Við leysum þetta aldrei, hv. þingmaður, með því að byggja fleiri hjúkrunarheimili og reka þau með framlögum með þeim hætti sem við gerum í dag og ekki heldur þótt við myndum hækka þau. Það verður algjörlega ósjálfbært til lengdar. Við þurfum að leita annarra lausna og það er það sem við nefnum í áliti okkar. Ég get nefnt til viðbótar að við leggjumst á árarnar með það að við séum líka að nýta það húsnæði sem nú þegar er búið að byggja. Það eru enn ein 210 dvalarrými eftir á íslenskum hjúkrunarheimilum sem fá dvalarrýmisframlög. Þau kjör sem hjúkrunarheimilum hafa verið boðin hingað til, að leggja inn tvö dvalarrými og fá eitt hjúkrunarrýmisframlag, eins og kemur ágætlega fram í áliti frá Flokki fólksins við þetta fjárlagafrumvarp, er akkúrat ekki leiðin til að bæta rekstur hjúkrunarheimila. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er höfuðáhersla okkar á að nýta betur þær fjárfestingar sem þegar eru komnar og takast síðan á við þetta stóra verkefni, sem það sannarlega er, með nýjum vinnubrögðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og er sammála honum að því leyti til að það verður að gera eitthvað. Það er óásættanlegt fyrir eldri borgara þessa lands að vera á heimilum sem eru rekin með tapi ár eftir ár. Það hlýtur að bitna á þjónustu til viðkomandi einstaklinga og þeir eiga auðvitað rétt á að fá fullkomna þjónustu og eiga ekki að þurfa að búa við að hún sé skorin við nögl. Annað sem mig langar að spyrja hv. þingmann um og hann var að lofa er lífskjarasamningarnir. Hann var mjög ánægður með að ná þeim og það er ósköp skiljanlegt, en er hann líka sammála því að lífskjarasamningar eigi að gilda um alla nema eldri borgara og öryrkja? Er það stefna hans flokks að skilja þá út undan sem mest þurfa á þessu að halda? Eldri borgarar og öryrkjar fá ekki lífskjarasamninga eða fá ekki launaþróun, þeir fá í mesta lagi vísitöluhækkunina, og það hefur viðgengist allan tímann í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hv. þingmaður talaði um að í dekkjunum væri nýtt loft. Eftir því sem ég sé, miðað við hvernig komið er fram við öryrkja og eldri borgara í lífskjarasamningum, er gamla góða fjórflokkaloftið komið í dekkin og það er brunað um á þeim. Það á greinilega að nota þetta loft til að valta yfir eldri borgara og öryrkja eins og hefur verið gert undanfarna áratugi með gífurlegum skattahækkunum. Ef við lítum aðeins í baksýnisspegilinn til ársins 1988 þegar staðgreiðslan var tekin upp er það staðreynd að þá var lífeyrir skattlaus og lægstu laun skattlaus. Nú er þetta orðinn 35.000–40.000 kr. skattur á lægstu laun. Skattar hafa því stórhækkað og á sama tíma hefur leiðrétting á kjaragliðnun ekki skilað sér til þessara hópa. Er hv. þingmaður sáttur við það? Finnst honum þetta eðlilegt?
Virðulegi forseti. Ég þakka seinna andsvar hv. þingmanns. Hann hóf það á því að segja að hallarekstur hjúkrunarheimilanna gæti mögulega bitnað á þjónustu við þá heimilismenn sem þar búa. Ég ætla að leyfa mér að efast um það. Ég held að stjórnendur heimilanna geri allt sem þeir geta til að veita þá þjónustu sem þeim er ætlað að veita og nauðsynleg er. Ég hef aftur á móti samúð með sveitarfélögum sem hafa þurft að leggja í vaxandi mæli fjármagn af tekjum sínum til að greiða fyrir hallarekstur þessara heimila. Það finnst mér algjörlega ósjálfbært og óþolandi því að þetta er í ákveðnum tilfellum stór hluti af því fjármagni sem viðkomandi sveitarfélag hefur til skiptanna, hvort sem það er til fjárfestinga eða úrbóta í rekstri sínum, sem þarna er orðið klukkað til að reka hjúkrunarheimili sem er ekki sannarlega verkefni þess. Hv. þingmaður leiðir síðan umræðuna yfir í kjör eldri borgara og öryrkja. Fyrir það fyrsta ætla ég að segja að mér finnst miður hvað þær breytingar sem við gerðum á umhverfi eldri borgara eru hafðar í neikvæðu ljósi því að við vitum og verðum að viðurkenna það, hv. þingmaður, að kjör þeirra allflestra hafa batnað verulega á undanförnum árum. Við látum hins vegar alltaf eins og þeir sem eru allra verst settir liti síðan allan hópinn. Við eigum að ræða fyrst og fremst um þá sem minnstu bæturnar hafa. Við höfum ekki náð fram kerfisbreytingum varðandi öryrkjana sem er miður. Við verjum til þess í þessu fjárlagafrumvarpi 4 milljörðum kr. og ég vona að við komumst áfram í því samtali. Hv. formaður fjárlaganefndar sagði frá því í framsögu sinni í dag hvernig fjárlaganefnd leggur til að brugðist verði við fyrir áramót í fjáraukalögum í þeim efnum. Við þurfum að geta nálgast þessa umræðu af meiri sanngirni en við höfum oft gert því að við höfum sannarlega bætt kjör eldri borgara í þessu landi.