Forseta hefur borist bréf, dagsett 6. október 2020, frá formanni þingflokks Flokks fólksins, um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa. Inga Sæland tekur sæti í Íslandsdeild Norðurlandaráðs í stað Guðmundar Inga Kristinssonar, sem verður varamaður í þeirri nefnd. Guðmundur Ingi Kristinsson tekur sæti í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins í stað Ingu Sæland, sem verður varamaður í þeirri nefnd. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Forseti vill láta þess getið að samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir, eða þar til umræðu um 2. dagskrármálið er lokið, ef þess reynist þörf.
Herra forseti. Við þær aðstæður sem við búum nú er nauðsynlegt að hefja þegar framkvæmdir sem stuðla að aukinni atvinnu og auknum tekjum í þjóðfélaginu innan 18–30 mánaða þannig að til verði tekjur í landinu til að greiða af þeim lánum sem við þurfum núna að taka, þ.e. ríkissjóður, til að halda þjóðfélaginu á floti. Það veldur því nokkrum áhyggjum að komin sé fram kæra enn einu sinni vegna fiskeldisframkvæmda í Ísafjarðardjúpi þar sem á að rækta regnbogasilung. Eins og ég skil málið blandar regnbogasilungur ekki geði við lax og er þess utan geldfiskur þannig að hann á ekki að geta unnið fiskstofnum nokkurt tjón á svæðinu. Því er fullkomlega óskiljanlegt að þetta skuli koma fram nú. Þetta ferli hefur staðið í átta ár. Það veldur líka áhyggjum vegna þess að nýlega fékk fyrirtæki sem heitir Matorka við Grindavík leyfi til að stækka fyrirtækið um helming með tilheyrandi atvinnu og tekjum. Það er búið að taka nokkur ár af hendi opinberra stofnana að gera það. Í þriðja lagi, herra forseti, berast fréttir af því að þrír mismunandi aðilar vilji koma á mjög stóru og virku landeldi rétt við Þorlákshöfn. Það er áhyggjuefni ef slíkar framkvæmdir á eftir að daga uppi í einhverjum stjórnsýslustofnunum í nokkur ár áður en framkvæmdir geta hafist. Herra forseti. Þegar við, almennir borgarar og fyrirtæki, eigum við ríkisvaldið, við stjórnvöld og stjórnsýslustofnanir, þá fáum við gjarnan dagsektir ef við skilum ekki umbeðnum upplýsingum á réttum tíma. Kannski er kominn tími til þess, herra forseti, að snúa því við og beita þær stofnanir stjórnsýslusektum sem [[Forseti hringir.]]skila ekki frá sér nauðsynlegum ákvörðunum á réttum og tilsettum tíma án þess að hafa fyrir því haldbær rök.
Forseti. Í umræðum um fjármálaáætlun í gær varð fjármálaráðherra rosalega fúll yfir því að ég var að spyrja hann út í formið og fannst það ekki nægilega praktísk umræða. Það er mjög kaldhæðnislegt miðað við að hann var fjármálaráðherra þegar form laga um opinber fjármál var samþykkt. Fjármálaráðherra hefur kvartað yfir þessu áður og að það þurfi tíma til að innleiða verkferlana sem lögin kveða á um. En lögin eru eins og þau eru. Allir frestir sem voru byggðir inn í lögin eru útrunnir. Ef það þarf tíma til að innleiða lögin þá á fjármálaráðherra einfaldlega að mæta til þingsins með rökstudda breytingu á lögunum. Fjármálaráðherra er líka á hálum ís þegar hann gagnrýnir umræðu um formið með þeim rökum að það sé ekki enn búið að innleiða ferla til að fara eftir forminu. Það er einhvers konar hringavitleysa þar á ferð sem ég átta mig ekki alveg á. Málið er auðvitað að umræðan um formið er mikilvæg. Það vantar mikilvægar upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu varðandi stefnu stjórnvalda og fyrirkomulag fjárheimilda. Ég geri það ekki að gamni mínu að spyrja um formið nema þegar það er mikilvægt. Ég er t.d. ekki að kvarta yfir dómsmálaráðherra um að prestar mæti ekki tvisvar á ári á öll heimili landsins eins og tilskipun um húsvitjanir kveður á um. Staðreyndin er einfaldlega sú að fjármálaráðherra fer ekki eftir lögum um opinber fjármál, eins og hann viðurkenndi með orðum sínum um að ekki væri búið að innleiða alla verkferla vegna laganna. Þeim flokki sem fjármálaráðherra þjónar finnst nefnilega mjög gott að geta gripið til orðanna „ekkert ólöglegt var gert“ og vælir auðvitað þegar bent er á að ekki sé verið að fara eftir lögum. En ekki er allur skaðinn skeður enn. Nú getur þingið krafist þess enn og aftur að fá þau gögn sem upp á vantar til þess að sé hægt að taka tillit til þeirra í nefndarvinnunni. Ég býst ekki við miklum árangri enda hefur verið spurt um þetta áður án þess að svör hafi borist. Það er líka lögbrot.
Hæstv. forseti. Hvernig getum við látið sjávarútveginn, sem hefur verið undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar í gegnum tíðina, auka við gjaldeyristekjur okkar á þessum tímum þegar tekjufall í ferðaþjónustu er nærri 100%? Um 6% skerðing er á aflaheimildum nú frá síðasta fiskveiðiári. Ef sú skerðing yrði tekin til baka myndi það þýða auknar gjaldeyristekjur. Þrátt fyrir það ástand sem nú er vegna veirunnar er fiskverð á uppboðsmörkuðum, a.m.k. í þorski, í sögulegu hámarki, sem segir manni að eftirspurn eftir þeim fiski er mikil. Ég geri mér grein fyrir því hvernig fiskveiðistjórnarkerfið virkar, hvað varðar sjálfbærni og þar fram eftir götunum. Ég hef ávallt talað fyrir ábyrgri fiskveiðistjórn þar sem sjálfbærni fiskstofna er höfð að leiðarljósi. Ég veit líka að aflareglan, sem hefur verið um 20% síðustu ár, er ekki heilög tala en ekki hefur verið hreyft við henni í mörg ár. Hvers vegna ekki? Kemur til greina að sveitarfélög fái hluta af veiðigjöldum? Er vilji til þess hjá stjórnvöldum? Í mínum huga og margra annarra er það sanngirnisatriði að hluti þeirra veiðigjalda sem útgerðin borgar renni til þess sveitarfélags þar sem útgerðin er skráð. Þetta kemur á móti þeirri skerðingu sem boðuð er í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Strandveiðar hafa sannað gildi sitt og er sátt um þann útgerðarflokk af ýmsum ástæðum. Ef fiskveiðiheimildir á yfirstandandi fiskveiðiári yrðu auknar eru miklar líkur á því að þeir 48 dagar sem hverjum strandveiðibát er úthlutað nýtist þeirri útgerð, þ.e. að potturinn myndi duga. Ég gæti haldið áfram og talað lengi um hugmyndir til að auka verðmæti í sjávarútvegi en tími minn er útrunninn.
Virðulegur forseti. Land er auðlind, landið sjálft, jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst. Auk þess geta fylgt önnur gæði eins og veiði- og vatnsréttindi. Land sem er hentugt til ræktunar og framleiðslu matvæla er takmörkuð auðlind sem okkur ber að varðveita. Meðferð og notkun alls lands skiptir okkur öll máli núna sem og komandi kynslóðir. Miklir almannahagsmunir liggja undir í ákvörðunum um eignarhald og ákvörðunartöku um landnýtingu. Tæplega helmingur Íslands er þjóðlendur en annað land utan þéttbýlis skiptist í jarðir, eða rúmlega helmingur landsins. Eignarhald á því landi þarf að vera hjá fólki sem býr og starfar á Íslandi. Það er í raun ein stoð undir sjálfstæði þjóðarinnar til framtíðar. Á þessu kjörtímabili hefur töluvert verið fjallað um jarðamál á Alþingi og í júní voru samþykktar lagabreytingar sem eru mjög til framfara. Þær breytingar fela m.a. í sér aukið gagnsæi í eignarhaldi og um kaupverð jarða, reglur um takmarkanir á stærð og fjölda jarða í eigu sama aðila og að landeignaskrá verði bætt þannig að hún nýtist sem stjórntæki. Ég tel þó að ganga þurfi miklu lengra en þar var gert í að tryggja eignarhald landsmanna á landi því að enn í dag hafa erlendir aðilar möguleika á að kaupa gott ræktunarland, loka það af og leggja niður búskap. Við verðum að tryggja að landbúnaðarlandi sé viðhaldið í ræktunarhæfu ástandi og koma á hvötum til búsetu í strjálbýli og nýsköpunar í landnýtingu. Til að fylgja þessu eftir mun ég í vetur standa fyrir umræðu um jarðamál og landnýtingu og leggja fram mál sem fela í sér kvaðir um nýtingu og rekstur landbúnaðarlands.
Herra forseti. Samkvæmt orðræðu síðustu daga standa stjórnvöld sig ekki hvað nýsköpun og loftslagsmál varðar. Þá er gætt að því að minnast ekki á að framlög til nýsköpunar hafa hækkað um 25 milljarða eða 73% á kjörtímabilinu. Þá er þess heldur ekki getið að líkan sem tekur mið af þróun og samþykktum, fjármögnuðum aðgerðum ríkisstjórnar og Alþingis sýnir að við náum vel fram úr skuldbindingum okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu 2030. Við höfum þegar náð að minnka losun um 6,7 prósentustig af þeim 29 sem okkur er úthlutað samkvæmt samkomulagi við ESB og Noreg en við gætum náð allt að 40% samdrætti. Kolefnishlutleysi 2040 er raunhæft. Útgjöld til umhverfismála hafa aukist um 47% frá 2017. Borgarlína og loftslagsjákvæðar breytingar í samgöngum eru staðreynd og sömuleiðis grænvangur, samstarfsvettvangur fyrirtækja og stjórnvalda um loftslagsmál og grænar lausnir. Hvatar til orkuskipta, einkum í samgöngum, eru til reiðu og skattahvatar til kolefnisbindingar sömuleiðis. Heildarskipulag sorpförgunar og endurvinnslu er í burðarliðnum. Má herða á þessum aðgerðum? Já. Og þarf þess? Já, heimsbyggðarinnar vegna. Draga stjórnvöld lappirnar í vinnu við einhvers konar iðjagrænt hringrásarhagkerfi sem fyrst á þessari öld? Nei, þau gera það ekki. Ég segi: Gagnrýni er þörf en þá studd málefnalegum rökum í stað stimpla eða frasakenndra fullyrðinga sem ganga jafnvel svo langt að því er haldið blákalt fram að Íslendingar séu enn að bæta í losun gróðurhúsagasa undir forystu ríkisstjórnarinnar. Þessi málflutningur er ekki góður. Ég fullyrði að stjórnvöld standa sig ágætlega, bæði hvað varðar nýsköpun og loftslagsmál.
Hæstv. forseti. Með leyfi forseta hef ég mál mitt með beinni tilvitnun: „Svo krakkar viti hve mörg göt eru í píkunni, það halda svo margir strákar að stelpur pissi úr leggöngunum. Til að draga úr því að unglingar verði óléttir eða fái kynsjúkdóma. Þetta verndar börn gegn ofbeldi. Svo þau viti að klám er ekki alvörukynlíf. Það er partur af mannréttindum að fá fræðslu um líkama sinn.“ Þessi orð eru hluti af ákalli ungmenna um aukna kynfræðslu. Undanfarið hef ég fylgst með Instagram-síðu sem nefndist Fávitar. Þar er margt fróðlegt og hvet ég fólk til að kynna sér hana um leið og ég þakka forsvarsmönnum fyrir gott og þarft framtak. Þar hefur farið fram kröftug, málefnaleg og góð umræða um samskipti fólks, framkomu og náin kynni. Fjöldamargar áskoranir hafa verið sendar til menntamálaráðherra og yfirvalda og fagna ég því að ráðherra hefur tekið boltann og ætlar að vinna áfram að þessum málum. Það er alveg undarlegt í dag, og kom mér á óvart þegar ég fór að skoða þessi mál, að uppi eru hugmyndir um að trans fólk sé fólk sem skiptir um kyn. Það er alveg galið þegar um leiðréttingu er að ræða. Eða þá að fólk sé annaðhvort gagnkynhneigt eða samkynhneigt. Við erum miklu fjölbreyttari en það. Hér er greinilega verk að vinna. Við þurfum að fræða okkur betur og ræða þessi mál betur. Tökum ákalli ungmennanna okkar um að gera það. Þau vita hvað þau segja og það er mjög ánægjulegt að sjá að þau hafi áhrif á pólitíkina og komi sínum málum fram á málefnalegan hátt. Mig langar að vitna í stúlku mér nákomna sem segir, með leyfi forseta: „Það er sérstaklega mikilvægt að auka hinsegin kynfræðslu vegna þess að hinsegin kynlíf er líka eðlilegt. Sem hinsegin stúlku finnst mér sjálfri mjög leiðinlegt að hinsegin fræðsla sé svo gott sem engin.“ Hér er verk að vinna og ég fagna því að menntamálaráðherra hafi tekið þetta inn á sitt borð. Þetta skulum við vinna saman og bæta samfélagið okkar [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir góða brýningu. Mig langar til að ræða sóttvarnaaðgerðir. Í gær lagði sóttvarnalæknir fyrir heilbrigðisráðherra minnisblað sitt í 12 liðum um aðgerðir á höfuðborgarsvæðinu. Liður númer sjö var um íþróttastarf og þar er mælst til að öllu keppnisstarfi í íþróttum verði frestað um tvær vikur. Þetta hygg ég að sé nokkuð sem fólk í okkar stöðu, sem horfir á ástandið með almennri skynsemi og vilja til úrlausna, geti sætt sig við. Þessar tvær vikur væri hægt að nýta til að átta sig á því hvort við erum að ná tökum á ástandinu og síðan til að átta sig á hvernig hægt er að halda þessu mikilvæga íþróttastarfi áfram, hvaða íþróttir sem um er að ræða. Við vitum öll hvert gildi íþrótta er fyrir börn og unglinga, forvarnagildið, heilsugildið og síðast en ekki síst almennt skemmtanagildi fyrir okkur og ekki er vanþörf á á þessum tímum. En stuttu síðar kynnti heilbrigðisráðherra reglugerð sem sögð er byggja í öllum meginatriðum á minnisblaði sóttvarnalæknis. Þar hefur orðið breyting á og í stuttu máli, til þess að flækja þetta ekki frekar, þá er fótbolti leyfður en ekki aðrar íþróttagreinar. Munurinn er sagður vera sá að fótbolti sé stundaðar utan dyra og aðrar íþróttagreinar innan dyra, samt er sundið bannað og þannig mætti lengi telja. Þetta er ekki til þess fallið að efla samstöðu þjóðar sem fyrst og fremst þarf á samstöðu að halda til að komast í gegnum þetta. Ég verð að segja að ég bíð spennt eftir því hvernig heilbrigðisráðuneytið mun bregðast við tillögum frá íþróttahreyfingum sem alla jafna hafa sinnt sinni íþrótt innan dyra en eru nú að bjóðast til að vera utan dyra. Það verður að vera eitthvert „system i galskabet“ í stað handahófskenndra ákvarðana þegar þær varða jafnframt mikla hagsmuni jafnmargra. Við verðum að treysta því að heilbrigðisyfirvöld hafi einhverja reglu á hlutunum [[Forseti hringir.]]en hlaupi ekki bara á eftir þeim sem kalla hæst hverju sinni.
Herra forseti. Ég vil líka tala um sóttvarnir eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson hér rétt áðan. Í hv. velferðarnefnd urðum við þeirrar gæfu aðnjótandi að fá þríeykið til fundar við okkur í morgun. Ég vil byrja á því að þakka þeim fyrir þeirra góða starf og þakka þeim fyrir að halda kúlinu, eins og sagt var á mínu heimili í gær af unglingnum, þakka þeim fyrir að vekja einhvern veginn hjá okkur traust á þeim og þeim aðferðum sem verið er að beita hér á landi, sem eru víðtækar og mjög strangar. Óreiða í upplýsingum er algjört lykilmein þegar kemur að samstöðu þjóðarinnar og samstaðan skiptir öllu máli. Það að ólíkar reglur gildi fyrir ólík landsvæði, eða eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sagði áðan, ólíkar íþróttagreinar, veldur tortryggni gagnvart þeim ráðstöfunum og þeim aðgerðum sem verið er að grípa til. Um helgina bárust fregnir um að líkamsræktarstöðvum um allt land yrði lokað vegna faraldursins og risu þá líkamsræktarfrömuðir á Akureyri upp og sögðu: En hér er ekkert smit. Er ekki hægt að loka stöðvunum á höfuðborgarsvæðinu? Nei, segir þríeykið, af því að við viljum reyna að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu smits um allt land. Það dugar lítt að loka bara hér og fá svo smitið aftur í fangið. Íþróttafélögin í dag eru einnig hugsi yfir þeim skilaboðum sem borist hafa því að nú má ekki leika innanhússíþróttir á höfuðborgarsvæðinu en þeir sem stunda sömu íþróttagreinar í Keflavík, í Borgarnesi, Njarðvík og Grindavík mega stunda áfram sínar íþróttir, algerlega óháð því hvar íþróttafólkið býr sem spilar með umræddum félögum. Þetta fær mig til að verða aðeins hugsi um það hvort við séum aftur að lenda í upplýsingaóreiðu eða regluóreiðu [[Forseti hringir.]]og ég held að stjórnvöld verði að grípa þarna inn í og láta skynsemina taka yfir en ekki póstnúmer.
Virðulegur forseti. Undanfarið höfum við verið að ræða fjárlög og fjármálaáætlun. Það hafa komið fram stórfurðulegar upplýsingar. Í viðtali við fjármálaráðherra fullyrti hann að verðbólguspá og eitthvert furðulegt launaskrið ætti að valda því að öryrkjar fengju 3,6% hækkun um næstu áramót. Þetta væri launaskriðsspá fyrir næsta ár. En í fjármálaáætlun hans stendur skýrum stöfum: Launaskrið næsta árs er 5,2%. Hvernig fær hann þá út 3,6%? Ef við horfum í baksýnisspegilinn sjáum við að á síðasta ári hefði átt að hækka kjör eldri borgara og öryrkja um 7% eða helmingi meira en þeir fengu. Það sem er merkilegast er að hverjar einustu tekjur, sama hvaðan þær koma, ef það eru tekjur á annað borð, skerðast hjá öryrkjum og eldri borgurum. Ég spurði ráðherra t.d. í sambandi við arf, hvers vegna í ósköpunum við á þingi, ef við fengjum arf, mættum eiga hann óskertan en fengju öryrkjar arf yrðu þeir að lifa af honum í heilt ár. Ráðherra sagði: Einhver verður að standa undir þessu. Einhvers staðar verðum við að fá tekjurnar. Þarna kemur sannleikurinn fram. Tekjurnar eru teknar af þeim sem síst skyldi. Það er verið að láta það fólk sem lifir í þessu kerfi halda uppi kerfinu upp með skelfilegum, keðjuverkandi skerðingum. Það merkilegasta við þetta allt saman er að félagsmálaráðherra segir: Það er bara hækkað samkvæmt vísitölu, en við höfum ekki heyrt í Vinstri grænum. Þeir segja okkur bara og við ykkur hin: Þið þurfið bara að bíða lengur.
Herra forseti. Peningastefnunefnd Seðlabankans greindi frá því í morgun að hún hygðist halda vöxtum bankans óbreyttum um sinn og byggir það á því að útlit sé fyrir erfiðari tíma á efnahagssviðinu á næstu mánuðum og misserum en vonir stóðu kannski til. Í greinargerð nefndarinnar kemur fram að fyrri hluti ársins hafi verið ívið betri en við mátti búast og það er út af fyrir sig fagnaðarefni. Hins vegar telur peningastefnunefndin að nú með haustinu séu hlutir að verða erfiðari viðureignar, að það muni herða meira að og ég held að það komi í sjálfu sér engum á óvart þegar horft er til þeirra aðstæðna sem við búum við. Niðurstaða peningastefnunefndar er svo sem í samræmi við annað sem fram hefur komið um efnahagsmálin á síðustu vikum. Við stefnum inn í nokkuð erfitt tímabil efnahagslega út frá atvinnu og þess háttar. Annars vegar þurfum við auðvitað að bregðast við, eins og ríkisstjórnin hefur haft forgöngu um að gera, með bráðaaðgerðum sem við getum kallað svo, sem fela í sér að reyna að milda höggið bæði fyrir þær atvinnugreinar og það starfsfólk sem harðast verður úti í þessu ástandi sem við vitum hvernig til er komið. Til lengri tíma litið er auðvitað ljóst að til að ná efnahagnum aftur á skrið, til þess að ná okkur upp úr þessu, tryggja fulla vinnu í landinu að nýju og öflugan uppgang efnahagslífsins, þá þurfum við að grípa til almennra aðgerða til lengri tíma sem bæta [[Forseti hringir.]]starfsskilyrði fyrirtækjanna. Öðruvísi munum við ekki ná að vaxa út úr kreppunni.
Herra forseti. Á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun gerði Páll Hreinsson grein fyrir álitsgerð sem hann vann fyrir stjórnvöld um valdheimildir samkvæmt sóttvarnalögum. Mig langar að staldra við eitt smáatriði sem kemur fram í álitsgerðinni, sem er sú staðreynd að mikið af skilgreiningum sóttvarnalaga og hluti af þeim efnisatriðum sem þar er fjallað um byggja á vísun í alþjóðaheilbrigðisreglugerðina sem ekki hefur verið birt í Stjórnartíðindum og er þar með ekki fulltæk sem lagaheimild. Þessi lög, sem skipta sköpum í dag, byggja á óbirtum alþjóðasamningi. Í svari utanríkisráðherra við fyrirspurn minni síðasta vetur kom fram að um 300 alþjóðasamningar bíði birtingar, allt frá árinu 2007. Í svarinu segir að það sé hins vegar reynt að hraða birtingu því að hún skipti máli vegna réttaráhrifa. En álitsgerð Páls Hreinssonar sýnir að grundvöllur sóttvarnalaga, sem hefur einhver réttaráhrif í dag, er ekki jafn traustur og hann ætti að vera. Þá velti ég fyrir mér, virðulegi forseti: Hvaða stöðu erum við komin í þegar 300 samningar bíða tilbúnir í ráðuneytunum, þýddir, bíða þess að fara í rafræna birtingu í Stjórnartíðindum sem er ekki flóknasta ferli í heimi, hugsar maður? Hvaða staða er þetta? Hver er ástæðan? Ástæðan er einhver innri gjaldtaka innan Stjórnarráðsins, eitt ráðuneyti að borga öðru fyrir að birta í Stjórnartíðindum. Þetta er náttúrlega þvílík della, virðulegur forseti, að orð ná varla yfir það. Grundvallarréttindi almennings [[Forseti hringir.]]eru óljós vegna þess að við erum búin að búa til eitthvert gjaldtökumódel milli ráðuneyta. Þetta þarf að laga.
Virðulegur forseti. Nýlega hefur frést um nokkurn fjölda fólks, einhverja tugi a.m.k., sem selur aðgang að myndefni af sér á vefnum Onlyfans. Alls konar efni er þar að finna, þar á meðal kynferðislegt. Það er eiginlega óhugsandi að eitthvað af því efni sem þar er að finna myndi ekki teljast til kláms. Fólki sýnist sitt um klám, enda hugmyndir um kynlíf almennt fjölbreyttar, einstaklingsbundnar og persónulegar. Reyndar er skilgreiningin á klámi sjálf nokkurt bitbein. Í frjálsu lýðræðisríki er þó aðgangur að klámi, hvort sem fólki líkar betur eða verr, óbreytanleg staðreynd. Aukin kynfræðsla, sér í lagi um samskipti og mörk, er nauðsynlegur hluti af viðbrögðum okkar við þeirri stöðu því þótt við getum ekki dregið úr kláminu sjálfu þá getum við dregið úr neikvæðum áhrifum þess. Það sem ég hef hins vegar ekki síður áhyggjur af er réttarstaða fólks sem birtir klámefni á síðum eins og Onlyfans af sjálfu sér. Nú vill svo til að klám er bannað á Íslandi, sem er að mér vitandi einsdæmi í frjálslyndum lýðræðisríkjum. Nú vill sjálfsagt einhver benda á að einhver hluti þess fólks sé í nauðungaraðstæðum, sé jafnvel misnotað og að sjálfsögðu er hætta á því. En á þá að refsa fólki fyrir að vera í þeim aðstæðum? Hvort sem fólk birtir af sér klámfengið efni af fúsum og frjálsum vilja eða vegna nauðungar eða misnotkunar, er það að refsa því aldrei réttlátt eða til þess fallið að vernda fólk fyrir misnotkun. Það er hins vegar það sem núgildandi 19. aldar löggjöf um bann við klámi gerir, nánar tiltekið 210. gr. almennra hegningarlaga. Klám er umdeilt, forboðið viðfangsefni, en við verðum að sýna að við höfum þroska til að geta tekið upplýsta umræðu um það þegar réttindi borgaranna og jafnvel fórnarlamba misnotkunar eru í húfi.
Herra forseti. Fjárlagafrumvarpið ber með sér gífurlega útgjaldaaukningu ríkissjóðs í mæli sem við höfum aldrei fyrr séð og er það nokkuð skiljanlegt í ljósi aðstæðna. Hverjar eru áherslur stjórnvalda? Nú þessa dagana þegar veirusmitum fjölgar með veldisvexti, vex stjórnsýslan einnig með veldisvexti. Þar er áberandi vöxtur stjórnsýslu umhverfismála og að ekki sé talað um stjórnsýslu forsætisráðuneytisins. Dagblöðin eru full af auglýsingum um laus störf í stjórnsýslunni og ráðuneytunum. Á meðan tala stjórnvöld um nýsköpun, að efla rannsóknir, rætt er um að efla innlenda framleiðslu, innlendan iðnað, íslenskan landbúnað, auka við innlenda grænmetisframleiðslu og auðvitað á að treysta alls kyns innviði. Herra forseti. Er rétta leiðin til alls þessa að stórfjölga í ráðuneytum og stjórnsýslunni yfir höfuð, aðallega á höfuðborgarsvæðinu? Nei, báknið þenst út sem aldrei fyrr hjá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna. Í loftslagsmálum virðist ríkisstjórnin í vegferð án áfangastaðar. Sýndaraðgerðir eru þar efst á baugi, enda stefnum við hraðbyri í átt til þess að þurfa að greiða stórkostlegar fjárhæðir í sektir fyrir að standa ekki við skuldbindingar okkar í losun og bindingu gróðurhúsalofttegunda. Hvernig er t.d. með aukna skógrækt til kolefnisbindingar? Nei, ríkisstjórn sýndaraðgerða í loftslagsmálum sér ekki hið augljósa; að skógrækt er einfaldasta leiðin til kolefnisbindingar, skapar störf, sparar gjaldeyri og kemur í veg fyrir að við þurfum að greiða himinháar loftslagssektir.
Í dag verður fram haldið umræðum um einstaka málaflokka þar sem fagráðherrar taka þátt í umræðum og eru til svara. Röðin er komin að málefnasviði hæstv. dómsmálaráðherra Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur sem nú tekur til máls.
Virðulegur forseti. Í þessari ræðu minni vík ég að nokkrum stórum áherslumálum ríkisstjórnarinnar á verksviði dómsmálaráðuneytisins fremur en að fjalla um alla málaflokka ráðuneytisins enda eru þeim gerð góð skil í þeirri fjármálaáætlun sem fyrir liggur og er hér til umfjöllunar. Á starfstíma þessarar ríkisstjórnar hefur höfuðáhersla verið lögð á að efla löggæsluna í landinu. Fjárframlög til lögreglunnar eru rúmir 17 milljarðar kr. á þessu ári og hafa verið aukin um rúma 6 milljarða kr. á undanförnum fimm árum. Þessi auknu framlög eru m.a. vegna styrkingar landamæravörslu á grundvelli Schengen-samstarfsins og aukins álags vegna fjölgunar ferðamanna. Við höfum lagt aukna fjármuni í önnur mikilvæg málefni á borð við meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu og aðgerðir gegn peningaþvætti og skipulagðri glæpastarfsemi. Varðandi síðastnefnda þáttinn vil ég sérstaklega geta þess að undir forystu embættis ríkislögreglustjóra hefur nýlega verið skipaður sérstakur stýrihópur sem ætlað er að samhæfa vinnu lögreglunnar í sérstöku átaksverkefni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Á vegum stýrihópsins hefur verið komið á fót aðgerða- og rannsóknahópi, þvert á einstök lögregluembætti, sem ætlað er að vinna að fyrirbyggjandi aðgerðum og rannsóknum og fylgja eftir málum sem tengjast slíkri brotastarfsemi. Í hópnum eru lögreglumenn frá stærstu lögregluembættunum og munu þeir hafa yfir að ráða bæði fjármunum og búnaði sem nauðsynlegur er til verksins. Stýrihópnum er einnig ætlað að efla samvinnu lögreglu við önnur stjórnvöld sem hafa með höndum verkefni sem kunna að tengjast þessari vinnu. Skipuleg brotastarfsemi hefur ýmsar birtingarmyndir óháð umdæmum og/eða landamærum og mismunandi stjórnvöld kunna að hafa með höndum verkefni sem tengjast málaflokknum. Af þeim sökum er brýnt að lögreglan leggist á eitt í öllum aðgerðum sínum. Ég bind vonir við þetta samstarfsverkefni og það markar ákveðið framhald af stofnun lögregluráðs um síðustu áramót sem ætlað var að stuðla að auknu samstarfi og einingu lögreglunnar þvert á einstök lögregluembætti. Lögreglan verður í auknum mæli að koma fram sem ein samhent heild og ég tel að með auknu samstarfi sé ekki aðeins verið að nýta fjármuni betur heldur er aukið samstarf mikilvægt til að gera lögreglunni kleift að taka að sér sífellt flóknari og erfiðari viðfangsefni. Virðulegi forseti. Fjármálaáætlanir eru stefnumarkandi áætlanir um hvernig ráðuneytin hyggjast verja fjárheimildum málefnasviða sinna með sem árangursríkustum hætti fyrir samfélagið. Ég hef hér að framan greint frá stórauknum framlögum til lögreglunnar og haldið verður áfram á þeirri braut að efla löggæsluna á næstu árum. Af öðrum stórum verkefnum á vegum ráðuneytisins í tíð þessarar fjármálaáætlunar vil ég nefna 13,6 millj. kr. hækkun framlags til að mæta stofnkostnaði við byggingu sameiginlegs húsnæðis fyrir alla viðbragðsaðila á höfuðborgarsvæðinu. Um er að ræða húsnæði fyrir ríkislögreglustjóra, lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu, Landhelgisgæsluna, Tollgæslu Íslands, Neyðarlínuna, Slysavarnafélagið Landsbjörg og yfirstjórn Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins. Þetta getur orðið allt að 26.000 m² húsnæði og á móti þessum framlögum hliðrast einnig fjárveiting til þyrlukaupa sem falla niður á áætlunartímabilinu. Gert er ráð fyrir um 10 milljörðum kr. til verkefnisins. Einnig er gert ráð fyrir tímabundnu 150 millj. kr. framlagi til þriggja ára eflingar björgunarskipaflota Slysavarnafélagsins Landsbjargar. Þetta sameiginlega húsnæði fyrir alla viðbragðsaðila á höfuðborgarsvæðinu horfir til aukins samrekstur og hagræðingar viðkomandi stofnana og samtaka. Sú starfsemi sem nú er rekin í björgunarmiðstöðinni í Skógarhlíð er í litlum og óhagkvæmum einingum og starfsstöðvar annarra stofnana og embætta eru í húsnæði sem er óhagkvæmt og hentar illa af margvíslegum ástæðum. Í nýju og sameiginlegu húsnæði verður unnt að samnýta margvíslega stoðþjónustu og einnig aðra þætti eins og æfingaaðstöðu, bílaaðstöðu, munageymslur og þannig mætti áfram telja. Þrátt fyrir frestun á þremur nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna eru í gildi nýlegir leigusamningar um tvær mun nýrri og öflugri leiguþyrlur. Ásamt því er fyrirhugað að bæta við þeirri þriðju en með nýrri þyrlum og fjölgun þyrluáhafna hefur viðbragðsgeta aukist og stofnuninni er gert betur kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu. Þá er gert ráð fyrir að flugskýli Landhelgisgæslunnar á Reykjavíkurflugvelli verði stækkað og núverandi viðbyggingar rifnar þannig að skýlin rúmi viðhald og geymslu og núverandi og framtíðarflugflota Landhelgisgæslunnar. Sem dómsmálaráðherra hef ég lagt ríka áherslu á innleiðingu rafrænna lausna, t.d. hjá sýslumannsembættunum þar sem brýnt er að bæta þjónustu fjölskyldumála við þinglýsingar og aðra afgreiðslu opinberra skjala. Tækninni fleygir ört fram á meðan stjórnsýsluafgreiðsla embættanna hefur setið eftir og að því þarf markvisst að vinna og sjá árangur erfiðis á næstu mánuðum. Það hefur verið unnið við verkefni um rafræna réttarvörslugátt í ráðuneytinu síðustu misseri og nú er svo komið að fyrsta útgáfa lausnarinnar verður sett í loftið í lok þessa árs. Hér er um að ræða hluta af verkefninu Stafrænt Ísland sem er eitt af áhersluatriðum fjárlagafrumvarpsins. Virðulegi forseti. Hér hefði verið hægt að fjalla í löngu máli um þau fjölmörgu verkefni sem féllu undir málaflokka ráðuneytisins en ég hef reynt að stikla á stóru um nokkur af verkefnunum sem eru viðfangsefni mín nú um stundir. Í öllum þessum verkefnum og málaflokkum er mikilvægt að hafa hugfast að stjórnsýslan er til fyrir fólkið en ekki öfugt. Við viljum einfalda líf almennings. Við viljum treysta undirstöður löggæslunnar og allra viðbragðsaðila almannavarna eins sýnt hefur verið síðustu mánuði, efla og bæta þjónustu og leggja áherslu á afköst og skilvirkni, meiri samvinnu stofnana [[Forseti hringir.]]og embætta og betri nýtingu fjármuna. Á sama tíma gerum við rekstur ríkisins eins hagkvæman og mögulegt er þegar til lengri tíma er litið og drögum úr kostnaði almennings sem þarf á þjónustunni að halda.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa ekki tilkynnt þessa breytingu fyrr. Ég veit af eigin reynslu að það er ekki þægilegt að fá breytingu í púltið með engum fyrirvara. Mig langar að þakka ráðherra fyrir inngang hennar og mig langar að spyrja hana aðeins frekar út í atriði sem ég spurði reyndar um fyrir nokkrum dögum. Það eru málefni þeirra sem bíða hér og hafa óskað eftir alþjóðlegri vernd. Þessi liður er á fjárlögum um 3 milljarðar kr. sem er allmikil upphæð. Hæstv. ráðherra gaf til kynna í svari sínu við mig um daginn að hún hefði hug á því að koma fyrir föstum íverustað fyrir fólk sem er hér í þessu skyni, fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, til þess að þeir séu í öruggu umhverfi og séu ekki hér úti um allt og jafnvel í felum hér og þar um þjóðfélagið. Spurningin er hvort ráðherra ætli sér að gera þetta og hvort hún geti nefnt okkur dæmi um hvernig þessu sé hagað annars staðar í nágrannaríkjum. Að auki langar mig til að spyrja ráðherra hvort hennar undirstofnanir séu að kanna með einhverjum hætti hvort hér á landi leynist óprúttnir aðilar sem hafi hag af því að flytja fólk í þessum ömurlegu aðstæðum til Íslands, sem er auðvitað ekkert annað en mansal. Það hefur aðeins flogið fyrir að hér séu aðilar að stunda innflutning á fólki í neyð. Ég segi aftur, hæstv. ráðherra: Það er ekkert nema mansal og mannfyrirlitning og mig langar að vita hvort undirstofnanir ráðherrans séu að gera eitthvað í því að kanna þessi mál.
Virðulegi forseti. Hér fyrir örfáum dögum svaraði ég fyrirspurn hv. þingmanns með því að vísa til þess hvað gert er í öðrum löndum en ekki það að slíkt sé á minni þingmálaskrá eða í vinnslu í ráðuneytinu. Ég sagði að slíkt verklag væri alltaf í skoðun, hvernig þeim þvingunarráðstöfunum væri háttað sem tryggðar eru við framkvæmd ákvörðunar. Hægt er að kynna sér það í 105. gr. laga um útlendinga hvaða ráðstafanir lögreglan hefur, þar á meðal ýmsar ákvarðanir um að fólk tilkynni sig, haldi sig á ákveðnum svæðum og síðan eru það gæsluvarðhaldsúrskurðir o.fl. Það er afar skýrt í útlendingalöggjöfinni hvernig þetta er gert í dag. Verkefni okkar, og það sem kemur fram í fjármálaáætluninni, er að reyna að greina betur útgjöld til málaflokksins, sem hafa snaraukist síðustu ár, til þess að geta tekið betur á móti því fólki sem hingað kemur, til þess að geta fækkað fólki sem er í þjónustu í hvert skipti og er að bíða eftir úrlausn sinna mála svo að málin gangi betur fyrir sig. Það er auðvitað stóra verkefnið. Við vitum aldrei hve margir leita hingað á hverju ári og kerfið okkar verður að vera búið undir þann fjölda með því að svara hratt þeim aðilum sem fá neikvæða niðurstöðu og þurfa ekki að fá vernd og líka að svara hratt þeim sem þurfa á vernd að halda svo að þeir geti hafið árangursríka aðlögun að samfélaginu fyrr. Þetta er verkefnið fram undan, að kerfið okkar sé bæði sveigjanlegra og skilvirkara. Við sjáum það auðvitað í þessari fjármálaáætlun, ef við berum hana saman við aðrar, að kostnaðurinn hefur rokið upp. Varðandi það sem hv. þingmaður kemur hér inn á í lokin þá er mansal hluti af skipulagðri glæpastarfsemi sem ég fór vel yfir áðan og er sérstaklega verið að vinna að.
Herra forseti. Mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra út í almenna löggæslu. Það er lítils háttar samdráttur hér á milli ára í þeim málaflokki þótt hann sé misjafn milli lögregluembætta. Ég hef áður á þessum vettvangi lýst því ófremdarástandi sem ríkir hér í Reykjavík hvað þetta varðar. Löggæslan hér, þ.e. þjónusta við borgarana, hefur dregist gríðarlega saman alveg frá því um aldamót og fjöldi lögreglumanna á vakt til reiðu í almennri löggæslu er ekki sá sami og var fyrir 20 árum. Þetta er náttúrlega mjög alvarlegt vegna þess að þetta varðar öryggi borgaranna og við sjáum aukningu í brotaflokkum sem eru alvarlegir. En það sem veldur mestum áhyggjum, eða alla vega þeim sem hér stendur, er sú staðreynd að nú er verið að endurskipuleggja lögregluna í landinu, verið að byggja upp nýtt skipulag, og Alþingi er ekki þátttakandi í því. Ég sé að vísu frumvarp frá hæstv. ráðherra á þingmálaskrá. Nú eru sem sagt ráðuneyti dómsmála, ríkislögreglustjóri og ráðherrann að kokka upp nýtt skipulag fyrir lögreglu í landinu. Það er líklega í þriðja eða fjórða skipti sem slíkt er gert á 20 árum einhvers staðar í einhverjum skrifstofubyggingum fjarri Alþingi. Ég tel, herra forseti, að Alþingi eigi að eiga virkan þátt í skipulagningu þess hvernig löggæslan í landinu er gagnvart hinum almenna borgara. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hún hyggist auka fjárheimildir sérstaklega til lögreglunnar í Reykjavík þó að fjárlagafrumvarpið beri það ekki með sér, það gæti komið fram sem breytingartillaga frá henni sjálfri. Ég spyr líka hvort hún hyggist leita meira samráðs við Alþingi um uppbyggingu lögreglunnar til framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég verð að vera ósammála hv. þingmanni um að löggæslan hafi drabbast niður á höfuðborgarsvæðinu. Löggæslan er bara öðruvísi en hún var fyrir mörgum árum, það er ekki hægt að bera það saman. Við höfðum áður lögreglumenn hér og þar á vettvangi en nú höfum við fjölgað stórlega í ákveðnum deildum eins og í kynferðisbrotadeild og í netglæpastarfsemi. Löggæsla er að breytast og ekki er hægt að bera saman epli og appelsínur þegar við tölum um lögreglu frá því fyrir 20 árum og núna. Verkefni lögreglunnar, forsendur hennar og hvernig nútímalöggæsla er, eru bara allt önnur en fyrir nokkrum árum. Við höfum stóraukið fjármuni til lögreglunnar, um 6 milljarða á síðustu fimm árum, og þá fjármuni þarf einmitt að nýta vel. Það hefur verið forgangsraðað í aukna landamæragæslu, í skipulagða brotastarfsemi, í kynferðisbrot, vegna fjölgunar ferðamanna og í hálendisgæslu - það eru allt nýjar áskoranir sem mikilvægt er að lögreglan okkar sé í stakk búin til að sinna en ekki einungis þessi almenna löggæsla á götum úti sem hv. þingmaður talar um eins og það sé eina löggæslan sem skipti máli. Af því að hv. þingmaður kemur inn á uppbyggingu á nýju skipulagi lögreglunnar þá er það ekki þannig að verið sé að brjóta upp og breyta öllu því skipulagi. Ég hef tilkynnt að það eigi að efla eftirlit með lögreglu og breyta einhverjum þáttum í lögreglulögunum en það er enginn að brjóta upp allt skipulag lögreglunnar heldur höfum við verið að greina verkefni embættis ríkislögreglustjóra. Þar var Víðir Reynisson fengin inn í byrjun árs til að greina þau verkefni og það er verið að koma nýju skipulagi á embættið, hvernig því er stjórnað, hvaða verkefni eru þar undir og áframhaldandi skoðun á því hvernig við getum nýtt fjármuni sem best í lögreglunni og eflt hana á öllum þessum stöðum. Við viljum að lögreglan á Íslandi sé gríðarlega góð á öllum þessum sviðum löggæslunnar og þá er þar inni öll þessi sérstaka og nýja þjónusta sem lögreglan þarf að vera í stakk búin til að sinna og við höfum eflt í þessari ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að vissulega hefur starfsemi og eðli löggæslunnar í landinu tekið breytingum. Starfsemin tekur sífellt breytingum og þarf sífellt að taka mið af þeim veruleika sem blasir við hverju sinni og breyttum samfélagsháttum. Fjármunir til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu hækka einungis um 100–200 millj. kr. á hverju ári næstu tvö árin. Það er annað í þessari þróun sem er áhyggjuefni og það er að menntuðum lögreglumönnum hefur fækkað mikið. Ef fjöldi ómenntaðra lögreglumanna er tekinn með þá virðist fjöldinn standa í stað í lögreglunni og hlutfall ómenntaðra lögreglumanna og lögreglunema í afleysingum hefur hækkað mikið síðustu árin en árið 2019 var það tæp 16%. Nú spyr ég hæstv. ráðherra hvort í því atvinnuástandi sem nú ríkir sé ekki tilvalið að setja aukinn kraft í það að efla kennslu í lögreglufræðum til að fjölga menntuðum lögreglumönnum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé á döfinni að setja kraft í það og setja meiri fjármuni í það og vísa þá til svars hæstv. ráðherra við undangenginni fyrirspurn um nauðsyn þess að mæta flóknum veruleika með aukinni menntun lögreglumanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og ég tek undir það að eitt af þeim markmiðum sem við setjum okkur er að fjölga menntuðum lögreglumönnum. Þess vegna komum við á fót sterkara og öflugra námi til þess að takast á við fjölbreyttan veruleika lögreglumanna sem ég ræddi í fyrra andsvari. Fjölbreytileikinn vegur þungt í nútímalöggæslu. Á dagskrá er að það séu 40 lögreglumenn í skóla á ári en þau voru um 20 fyrst, að mig minnir, þannig að þeim hefur verið að fjölga. Það er mjög mikilvægt að sú þróun haldi áfram í takt við þá þörf sem er fyrir menntaða lögreglumenn um land allt. Við höfum verið að fjölga í rannsóknardeildum og við höfum fullfjármagnað aðgerðaáætlun í kynferðisbrotum, aukið er við til rannsóknarlögreglumanna og allra embætta vegna þess. Það þarf auðvitað að meta það í takt við þá löggæsluáætlun sem liggur fyrir hvar þörfin er og ekki síst einmitt í þessu ástandi að tryggja að við séum að fullmanna og tryggja góða mönnun lögreglunnar um land allt. Ég held að skrefið með skólanum hafi verið gott. Þegar reynsla er komin á skólann er um að gera að líta til baka og skoða hvað hefur verið gert vel og hvað þarf að bæta. Það erum við alltaf að gera, til að mynda með fjölbreyttari námskeiðum til að svara þörfum nútímalöggæslu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Seinni spurning mín er á svipuðum slóðum og spurningar hv. þingmanns Miðflokksins áðan, þ.e. mig langar að víkja örlítið að málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd, hælisleitenda. Ég skildi ráðherra svo áðan að hún hefði í svari sínu um daginn einungis verið að lýsa því hvernig háttað væri högum þessa fólks í nágrannalöndum þar sem starfræktar hafa verið sérstakar flóttamannabúðir, það er ekki hægt að kalla það annað, hælisleitendabúðir; að hún hefði einungis verið að lýsa því hvernig þessu er háttað þar en alls ekki verið að segja að til standi að setja slíkar búðir á fót hér á landi. Það er fagnaðarefni að það standi ekki til og ég tel raunar brýnt að aðbúnaður þess fólks sem hingað leitar af mörgum augljósum ástæðum sé bættur. Framlög til þessa málaflokks umsækjenda um alþjóðlega vernd standa hins vegar í stað. Ef ekki á að reyna að fá meiri hagkvæmni með starfrækslu slíkra búða þá vaknar óneitanlega sú spurning hvernig taka eigi á móti fleirum, eins og ríkisstjórnin hefur lýst yfir að til standi að gera, og hvernig hægt verður að taka betur á móti fleirum ef ekki á að setja meiri peninga í málaflokkinn. Og það vekur athygli að það er aðeins verið að hækka um 80 milljónir á milli áranna 2000 og 2021.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég ítreka að það sem ég vísaði til, um framkvæmd allra Evrópuríkja og Norðurlanda, er framkvæmd tilskipunar Evrópusambandsins sem er brottvísunartilskipunin svokallaða, um búsetuúrræði þegar öll önnur vægari úrræði eru tæmd. Það hefur ekki verið lögfest hér og er ekki á þingmálaskrá en er samt sem áður hluti af því Schengen-regluverki sem við höfum innleitt og höfum skuldbundið okkur til að miða við. En við erum auðvitað alltaf að skoða hvernig við getum gert hlutina betur. Ein af þeim úrbótum sem þörf er á að fara í varðar börn á flótta, þá sérstaklega fylgdarlaus börn, hvernig við getum gert þá hluti betur. Sú vinna er á lokametrunum og hefur staðið lengi yfir í ráðuneytinu. Varðandi fjárlög og fjármálaáætlun um þessi mál verður auðvitað að horfa aðeins til baka. Bara fyrir sex árum kostaði málaflokkurinn um 600 milljónir í heild sinni en nú nemur kostnaðurinn um 4 milljörðum. Við verðum að átta okkur á því að við þurfum að nýta þessa fjármuni betur og ganga út frá því að þeir sem þurfa vernd fái vernd í kerfinu okkar. Það skiptir ekki máli hversu margir koma, þeim sem þurfa vernd, þeim sem falla undir þá skilgreiningu hverju sinni, er veitt vernd á Íslandi. Þannig virkar kerfið okkar. Við þurfum að vera tilbúin í sveigjanleika og búa til kerfi sem einmitt veitir þeim vernd hraðar sem þurfa á henni að halda en svarar líka neikvæðri niðurstöðu hraðar. Við þurfum að geta gefið þeim meira rými sem þurfa á vernd að halda og þau þurfa að fá svör fyrr í kerfinu okkar. Það er algerlega ljóst að hælisliðurinn, sem hefur verið tekinn frá Útlendingastofnun og er sérstaklega skilgreindur, hefur hækkað og þarf alltaf að hækka í fjáraukalögum í takt við aukna þjónustu. Við sjáum að á þessu ári og á síðasta ári er þjónustan meiri en gert hafði verið ráð fyrir þar sem fleiri aðilar eru að bíða eftir niðurstöðu. Það eru auðvitað þeir fjármunir sem við viljum reyna að minnka. Við viljum að fólk fái svörin sín fyrr svo að fjármunirnir geti farið á rétta staði frekar en að við séum einungis að verja þeim í þjónustu við þá sem eru að bíða eftir að fá niðurstöðu úr kerfinu okkar.
Herra forseti. Aðeins út af þessari umræðu þó að hún sé ekki það sem ég ætlaði að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í. Mig langar bara að segja að í þessum málaflokki finnst mér gríðarlega mikilvægt að við lítum til mannúðar og komum fram við fólk af virðingu. Við eigum ekki að horfa til þeirra landa sem hafa gengið fram með offorsi og vanvirðingu við fólk í gríðarlega erfiðri stöðu. En, herra forseti, það sem mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um er það sem tengist málefnasviði 9, sem er almanna- og réttaröryggi. Þetta er einn af þeim málaflokkum þar sem kemur fram í fjármálaáætlun að breyting á fjárveitingum til verkefnisins sé innan ramma. Þetta getur fallið svolítið á milli skips og bryggju í umræðunni þar sem hér er hvorki um hækkun eða lækkun á fjárframlögum að ræða. Það þýðir þó ekki að ekki sé verið að vinna í málunum og þýðir auðvitað að málin eru á dagskrá og að málin eru á fjárlögum. Vegna þess að það var talað um starfsemi lögreglunnar þá langar mig að bæta því við að mikilvægt er að í námi lögreglumanna sé m.a. fjallað um rasisma og birtingarmyndir útlendingaandúðar á Íslandi svo og aðstæður fatlaðs fólks. Það þarf að taka mið af því í lögreglunáminu. Það er fjallað um það í fjármálaáætlun að ríkissaksóknari haldi námskeið og málstofur fyrir ákærendur til að auka gæði ákæruvaldsstarfa. Mig langar aðeins að biðja hæstv. ráðherra um að fara yfir það hvernig að þeim málum sé staðið. Þetta er eitt af því sem er innan fjárlagaramma ráðuneytisins en er engu að síður verið að vinna að og við höfum verið að fjalla um þetta hér í mörg ár, m.a. vegna mála sem komu upp sem tengdust ofbeldi gegn fötluðum konum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er auðvitað ljóst að við erum alltaf að reyna að nýta betur fjármuni sem búið er að veita og skoða hvað við getum gert betur í þessum málum, aukið gæði saksókna o.fl. og eflt saksókn í meðferð á þessum málum. Námskeið sem verður haldið sem hv. þingmaður vísar í - það er auðvitað alltaf verið að reyna að efla gæðin með slíkum námskeiðum. Mér er alltaf minnisstætt þegar dr. Margrét, félagsfræðingur og doktor í afbrotafræði og lektor í lögreglufræðum, kom sérstaklega fyrir lögregluráð nú í vetur til að ræða kynþáttahyggju og fordóma og slíkt við lögreglustjórana til þess einmitt að taka það síðan lengra hvernig við gætum ráðist gegn kynþáttafordómum í löggæslu. Síðan er það auðvitað aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins sem er svo stór hluti sem við höfum ráðist í og fullfjármagnað og svo rafræna réttarvörslugáttin sem mun flýta og stytta málsmeðferð allra mála. Við sjáum hluta af henni fara í gang núna strax á þessu ári. Þá verða gögn aðgengileg þvert á stofnanir, við fáum betri yfirsýn yfir kerfið, styttum alla ferla, minnkum pappírsumstang og styttum þar af leiðandi málsmeðferðartíma sem er mjög mikilvægt í kynferðisbrotamálum, eins og öðrum. Í það fóru 400 milljónir árlega, í aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota. Það hefur verið fjölgað um lögreglumann hverju einasta embætti til að efla rannsóknardeildina, sem auðvitað eflir líka málsmeðferð og styttir hana og eykur gæði þeirrar þjónustu hjá lögreglunni sem er einmitt, vegna þeirrar fyrirspurnar sem kom áðan frá hv. þm. Þorstein Sæmundssyni, svo mikilvæg þjónusta við borgarana sem leita til lögreglunnar vegna kynferðisbrota.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og tel að það sé mjög mikilvægt að við fylgjumst með því hvort þær fjárheimildir sem verið er að setja í þetta nægi og hvort þær breytingar sem verið er að gera og með breyttu verklagi jafnvel dragi það fram að á einhverjum stöðum þurfi enn frekar að auka í þegar kemur að þessum málum. Við erum vonandi öll sammála um það að þegar kemur að til að mynda kynferðisbrotum þá sé öll málsmeðferðin, bæði frá hendi lögreglunnar og ákæruaðila, með sem allra besta móti. Það er í fjármálaáætlun fjallað um stöðuna og viðmiðin varðandi hlutfall þeirra sem hafa verið beittir kynferðisofbeldi og tilkynna það til lögreglu, en það liggja ekki mælingar fyrir fyrir árið 2019. Getur hæstv. ráðherra aðeins útskýrt af hverju þessar mælingar liggja ekki fyrir? Það er mjög mikilvægt að við höfum þær vegna þess að viðmiðin ganga út á að það séu fleiri sem tilkynni til lögreglu. Og svo hins vegar, vegna þess að það kemur einnig fram í áætluninni að dómsmálaráðuneytið óski reglulega eftir gögnum um innleiðingu aðgerðaáætlunar sem varða rannsóknir og saksókn kynferðisbrota, hvort hæstv. ráðherra hafi íhugað það hvernig [[Forseti hringir.]]sé hægt að koma þeim ábendingum og gögnum sem ráðuneytið fær í hendurnar til okkar þingmanna svo að við getum frekar fylgst með í þessum málaflokki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek undir að við þurfum auðvitað að skoða þær fjárheimildir sem fara í þennan málaflokk og ekki síst nýta hann betur og að hann fylgi þeirri þróun sem við sjáum í löggæslumálum eins og öðrum. Varðandi að það vanti prósentutölu fyrir 2019 þá bind ég vonir við að hún liggi fyrir fljótlega. Það er verið að breyta og efla skráningardeildina hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu svo að þetta liggi hraðar fyrir og við getum auðveldar borið saman tölur og haft yfirlit yfir þau mál sem eru í réttarvörslukerfinu okkar. Þar mun rafræn réttarvörslugátt, sem fjallað er sérstaklega um í fjármálaáætluninni, skipta sköpum. Ég bind þess vegna vonir við að þessi tala bæði komi fram fljótlega og að hún hækki. Við sjáum að aðeins 7% kynferðisbrota voru tilkynnt 2018 og markmiðið er mjög skýrt: Að talan hækki á næstu árum. Við í dómsmálaráðuneytinu köllum reglulega eftir gögnum um aðgerðaáætlunina og þá ekki síst hvað megi gera betur og hvernig þróunin hafi verið. Má nefna að það er öðruvísi tilkynnt um það ef mál fellur niður, ekki lengur aðeins með bréfi, þegar kynferðisbrot hefur verið kært. Hvað varðar verkefni fram undan þá er eitt þingmál á þingmálaskrá minni um stöðu brotaþola þar sem við erum að hnykkja á ýmsum atriðum til að styrkja stöðu brotaþola í slíkum málum. Ég fylgi því fast eftir og það er algerlega sjálfsagt að upplýsa þingið betur um þau gögn sem ég hef kallað eftir og stöðu aðgerðaáætlunarinnar og svo auðvitað líka um framhaldið og þær tölur sem síðan berast um stöðu tilkynntra brota.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í málefni hælisleitenda, nefnilega langan biðtíma sem hér er oft nefndur, stundum í samhengi við kostnaðinn sem þeim biðtíma fylgir og annars í samhengi við útlendingamál almennt og hagsmuni hælisleitenda. Nú er á þingmálaskrá frumvarp sem felur í sér mjög svipaða lýsingu, ef ekki nákvæmlega þá sömu, og hefur komið fram í ýmsum frumvörpum, alla vega frá því að ég tók fyrst sæti hér 2013, og markmið þess er að auka skilvirkni til að stytta málsmeðferð í hælisleitendamálum. Það sem ég hef velt fyrir mér alla þessa tíð, og er að vona að nú verði einhver breyting gerð sem komi til móts við það, er að það er sífellt verið að reyna að fá meira fyrir minni pening. Það hefur ekki verið skilningur á því hingað til að hægt sé að fá meira til baka með því að setja meiri peninga inn. Vandinn sem ég sé fyrir mér er sá að í allan þennan tíma hefur sífellt verið reynt að auka skilvirkni, reyndar með leiðum sem ganga á möguleika hælisleitenda á því að njóta fullra réttinda sinna á gólfinu. Minna hefur verið reynt að styrkja Útlendingastofnun og breyta þeirri stofnun þannig að hún geti betur ráðið við verkefnið. Það segir sig sjálft að kostnaðurinn kemur af því að fólk bíður allan þennan ógnarlanga tíma. Með því að setja meiri pening í Útlendingastofnun - og reyndar myndi ég vilja gera mjög róttækar breytingar á þeirri stofnun ef ekki hreinlega sameina hana annarri stofnun, t.d. þjóðskrá - getum við náð meiri árangri í því að stytta þessa lista án þess að vera sífellt að breyta lögum og reglum þannig að það komi í bakið á hælisleitendum sjálfum. Stendur til af hálfu hæstv. ráðherra að efla Útlendingastofnun með peningum, ég meina auknum peningum til þess að stofnunin geti betur sinnt hlutverki sínu og dregið úr umfangi þessa lista?
Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að með auknum fjármunum ættum við að geta stytt málsmeðferðartímann, þann tíma sem fólk bíður í óvissu eftir að fá svar. Málsmeðferðartíminn hefur auðvitað styst í fjölmörgum málum ef ekki öllum á undanförnum árum, ef við horfum nokkur ár aftur í tímann. Við sjáum gríðarlegar breytingar á málaflokknum í heild hvort sem horft er á þá fjármuni sem fara í hann eða þann fjölda umsækjenda sem hingað leitar. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að gerðar hafi verið miklar breytingar á lögunum. Við erum að horfa á lagaumhverfi sem var sett hér í þverpólitískri sátt. Að uppistöðu til eru það þau lög sem við fylgjum í dag og reynsla hefur komið á þau. Við erum auðvitað líka að bera okkur saman við önnur lönd. Hvar stöndum við öðruvísi að hlutunum? Að hvaða leyti eru lögin okkar ekki í samræmi við regluverk nágrannalanda okkar, t.d. annars staðar á Norðurlöndum? Og hvernig getum við svarað fólki fyrr sem almennt fær neikvæða niðurstöðu? Það er þess vegna sem málið er á þingmálaskrá til breytingar á ýmsum atriðum, ekki bara í alþjóðlega verndarkerfinu heldur einnig í dvalarleyfiskerfinu o.fl., til þess einmitt að reyna að hraða málsmeðferðinni í þeim málum sem almennt fá neikvæða niðurstöðu. Það frumvarp hefur verið áfram í vinnslu eftir að það var lagt síðast fram og er í vinnslu í ráðuneytinu. Eftir að reynslan er komin á varðandi fjármunina færðum við alþjóðlega verndarliðinn út fyrir til að hægt væri að fjölga í þeim stöðum til þess sérstaklega að einblína á þessa löngu lista og af hverju fólk bíður svona lengi. Þá er þetta ekki lengur einungis undir Útlendingastofnun og kærunefndinni og ég held að með því áttum við okkur betur á umfangi málanna. [[Forseti hringir.]]Við viljum auðvitað öll gera vel en að sama skapi felst í því mannúð að svara fólki fyrr um öryggi þess hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég var að reyna að hlera svar við þessari spurningu í svörum hæstv. ráðherra og annarra hv. þingmanna. En núna lendi ég í því sama, mér finnst ég ekki fá svar. Stendur þá ekki til að styrkja Útlendingastofnun með stórauknu fjármagni til þess að koma til móts við þennan eilífðarvanda sem hefur verið hér, alla vega frá 2013 þegar ég steig fyrst fæti hingað inn sem þingmaður? Útlendingastofnun þarf að hafa nóg starfsfólk með nógu há laun til að þar sé hægt að byggja upp þekkingu og reynslu með lægri starfsmannaveltu og þess háttar. Það gefur augaleið, og það vita það allir sem þekkja þennan málaflokk vel, að viðvarandi krísuástand er í gangi og hefur verið árum saman. Það hefur reyndar varað svo lengi að það telst eðlilegt og alltaf er verið að reyna að takast á við einstaka aukningu frá hinu eða þessu landinu, eða bregðast við þessum eða hinum aðstæðunum, með því að gera lagabreytingar til að auka skilvirkni gagnvart því tiltekna vandamáli á þeim tiltekna tíma. Lýsir sú staða sem við erum í núna ekki nákvæmlega því að sú aðferð virkar ekki? Krísuástandið heldur áfram. Jú, jú, hæstv. ráðherra getur alveg gortað af einhverjum tölum sem hafa lækkað seinustu árin en fólk bíður enn í meira en ár eftir niðurstöðu við frekar einföldum umsóknum hjá Útlendingastofnun. Það er fáránlegt, virðulegi forseti, en við erum einhvern veginn orðin vön því. Nú fara milljarðar í málaflokkinn sem allir kvarta undan, hvort sem þeir vilja meiri mannúð eða minni í útlendingamálum. Þetta er sóun, virðulegi forseti, vegna þess að fólk í þessari stöðu getur tekið svo lítinn þátt í samfélaginu, fyrir utan að vita mjög lítið um framtíðarhorfur sínar eða hvar það verður að byggja upp sína framtíð. Það er sóun. Hægt er að minnka þá sóun með því að efla Útlendingastofnun. Því spyr ég aftur hvort það standi þá ekki til. Ég skil ekki svar hæstv. ráðherra á þann veg að svo sé.
Virðulegur forseti. Við höfum eflt þennan málaflokk, ef við lítum bara til fjármuna, frá því fyrir sex árum, úr 600 milljónum í 4 milljarða. Við höfum sérstaklega tekið út liðinn sem fjallar um alþjóðlega vernd til að geta fækkað og fjölgað starfsfólki eftir þörfum, til að hafa kerfið sveigjanlegra, til að geta ráðið við þann fjölda sem kemur hingað hverju sinni, sem er mjög misjafnt milli ára og mánaða. Það má nefna að meðalbiðtíminn hér er styttri en í löndunum í kringum okkur. Við gerum meiri kröfur á kerfið okkar með skýrum tímamörkum. Ef kerfið ræður ekki við að svara einstaklingum innan ákveðins tíma veitum við mannúðarleyfi. Það eru frestir sem þekkjast ekki í kringum okkur af því að við gerum ríkar kröfur á kerfið okkar um að svara málum vel og snemma. Við erum með 10–12 mánaða frest og 16–18 mánaða frest í ákveðnum málum. Flest mál eru kláruð löngu áður en sá frestur líður, löngu áður. Mörg mál klárast á fjórum til 17 dögum í kerfinu okkar. Önnur mál klárast kannski á þrem til fjórum mánuðum. Þá erum við sérstaklega að tala um Dyflinnar- og verndarmál og síðan eru það þessi stóru efnismeðferðarmál sem taka lengstan tíma og eru að klárast á fleiri mánuðum en meðaltíminn hjá Útlendingastofnun er þó langt innan við ár. Ég tek hjartanlega undir það með hv. þingmanni að við þurfum að gera kerfið skilvirkara fyrir fólk sem sækir um. Það er markmiðið með þessum breytingum af því að í því felst mannúð.
Herra forseti. Ég ætla að bætast í hóp þeirra sem hafa rætt hér um málsmeðferðartíma sem hefur auðvitað verið mjög í deiglunni í þessum sal og í allri almennri umræðu. Þetta orð, málsmeðferðartími, heyrist oft í samhengi við aðstæður fjölskyldna sem hafa komið hingað á flótta eða til að leita sér að betra lífi. Öll held ég að við skiljum hversu biðin eftir svari sem varðar alla framtíð fólks reynir á. Óvissa, óöryggi og endalaus bið. En ég vil að málsmeðferðartími komist líka raunverulega á dagskrá í öðrum málaflokkum en útlendingapólitík. Það hefur vantað upp á að stjórnvöld hafi staðið nægilega vörð um réttarkerfið að þessu leyti, kerfið sem fæst t.d. við kynferðisbrotamál. Þessi vandi vil ég leyfa mér að segja á í sjálfu sér við um alla brotaflokka sem þar eru til meðferðar. Málsmeðferðartími þar hefur sömu áhrif á fólk sem bíður eftir svari. Kona sem kærir nauðgun fær ekki niðurstöðu um hvort málið fari fyrir dóm fyrr en ári seinna eða jafnvel tveimur árum seinna. Óöryggi, kvíði og endalaus bið. Það sama gildir um barn sem verður fyrir þeim ljótustu brotum sem við getum hugsað okkur. Það tekur svo aftur við þegar veita á börnum meðferð í Barnahúsi til að vinna úr því áfalli sem ofbeldið er. Það er margra mánaða bið í dag eftir að barn komist að. Það er langur tími í lífi barns. Dómar í alvarlegum kynferðisbrotum eru mildaðir vegna þess að málsmeðferðartíminn hefur verið svo langur. Þetta gerist aftur og aftur. Þessi mikla bið hefur margvíslegar afleiðingar. Samt eru þessi mál í forgangi innan kerfisins. Þar vinnur fólk sem leggur sig fram um að vinna eins hratt og mögulegt er án þess að það bitni á gæðum málsmeðferðar. En við horfum upp á það að dómar í alvarlegum sakamálum, fyrir kynferðisbrot, eru mildaðir vegna málsmeðferðartímans. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra hvort við séum að komast á þann stað að fara að tala um meira en markmið, [[Forseti hringir.]]hvort við séum ekki að fara að auka enn frekar í almenna löggæslu, hjá ákæruvaldinu og hjá dómstólum, til þess að koma í veg fyrir þessa stöðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ræða málsmeðferðartíma í þessum málum því að það er ekki síður mikilvægt að stytta hann, án þess að það fari gegn þeirri rannsóknarskyldu sem liggur fyrir í þessum málum. En við höfum auðvitað verið að stórefla meðferð kynferðisbrotamála í kerfinu, lið fyrir lið, öllu kerfinu síðustu ár. Við höfum sett aukið fé til rannsóknardeilda allra lögregluembætta þar sem allir þeir auknu fjármunir í þessar deildir voru settir í stöðugildi til þess einmitt að ráðast á þennan langa málsmeðferðartíma. Ég bind líka vonir við að rafræna réttarvörslugáttin ýti undir það að flýta fyrir málum af því að hún gerir hluti einfaldari, hún gerir aðgang að gögnum einfaldari. Þetta styttir alla ferla kerfisins. Með þeim hætti ættum við líka að sjá að það skapist rými fyrir aðra til að sinna þessum þungu málum þegar við erum t.d. farin að sjá alla gæsluvarðhaldsúrskurði landsins gerast rafrænt og fleira í þeim dúr. Þannig að ég held að við getum séð miklar breytingar í þessu með rafrænni þjónustu eins og svo mörgu öðru og eins og þessi ríkisstjórn hefur lagt svo ríka áherslu á.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra kærlega fyrir svörin og vissulega er það rétt að margt gott hefur verið gert, ekki síst innan kerfisins. Hraðinn, málsmeðferðartíminn, er hins vegar viðvarandi vandamál, ekki liðin tíð. Við sjáum dæmi þess nokkuð reglulega þegar við lesum dóma í sakamálum. Markmiði um dómstóla í fjármálaáætlun er lýst þannig að allir eigi að njóta réttaröryggis og grundvallarmannréttinda, að það ríki traust til dómstóla með því að tryggja greiðan aðgang og réttláta málsmeðferð. Málsmeðferðartíminn er ekki sérstaklega nefndur í þessum kafla en það er auðvitað þannig að málsmeðferðartími er bæði sjálfstæður réttur brotaþola og sakbornings og það er vaxandi áhersla á þennan rétt innan réttarkerfisins innan lands sem utan. Ég nefni þetta í samhengi við það að félagslegar afleiðingar svona efnahagsástands eins og við glímum við núna eru margvíslegar. Ég verð lítið hissa ef vaxandi málaþungi verður reyndin hjá lögreglu, hjá ákæruvaldi og dómstólum innan tíðar. Við sjáum strax merki um þetta, um aukið ofbeldi á heimilum, og sagan kennir okkur það sama. Í dómum er gjarnan talað um það að ákæruvaldið hafi ekki getað gefið skýringar á töfum. En svarið er ekki flóknara en það að kerfið hefur ekki undan. Kynferðisbrotamálin eru erfið í rannsókn. Mörg þeirra eru felld niður og hlutfallslega fá leiða til dóms. Þá er það óboðlegt að menn sem eru sakfelldir fyrir svo alvarleg brot sæti vægari refsingu, fái vægari dóm en dómstólar telja að hefði verið eðlilegt, bara vegna málsmeðferðartíma. Ég vil hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til að stíga hér niður fæti og bregðast við. Lausnin á þessum vanda er ekki náðanir sem dómsmálaráðherra er að leggja til. Ég skil þær út frá réttindum sakborninga en þar er verið að tækla afleiðingar vanda en ekki rót. Rafræn áhersla og betrumbót er af hinu góða en mun ein og sér ekki leysa vandann. En það bjarta við þennan vanda er að hann er í sjálfu sér ekki flókinn að leysa. Það er stundum spurning um verklag og umgjörð [[Forseti hringir.]]en stundum er vandinn ekki flóknari en svo að það vantar fleiri hendur á dekk og aukið fjármagn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er auðvitað viðvarandi vandamál ef aðilar fá ekki úrlausn sinna mála fyrir dómstólum fyrr en langt um líður og hér þarf auðvitað að fylgjast vel með. Við fylgjumst vel með málsmeðferðartíma dómstólanna og höfum sérstaklega lagt áherslu á það að hann fari ekki mikið úr skorðum vegna Covid-19 og samkomutakmarkana og ýmissa takmarkana sem hafa verið í samfélaginu síðastliðna mánuði. Þess vegna lagði ég fram breytingar um ýmsa rafræna meðferð mála hjá dómstólum og mun leggja til að sú bráðabirgðaheimild verði framlengd enda hefur hún gefist afar vel til þess að halda þeim málafjölda sem mögulegt er hjá dómstólunum í einhverjum takti við það sem venjulegt gerist, án þess að hér væri heimsfaraldur. Ég mun auðvitað vinna áfram að þessu enda er málsmeðferðartími kynferðisbrota eitthvað sem þarf virkilega að skoða.
Virðulegur forseti. Við fjöllum núna um málefni dómsmálaráðherra. Mig langar að fá upplýsingar hjá henni um það að enn og aftur þarf að fresta þyrlukaupum og í staðinn er fyrirhugað að leigja þyrlur áfram auk þess að leigja eina nýja þyrlu í viðbót í staðinn fyrir TF-LÍF. Er leiguverð virkilega svo hagstætt að það borgi sig að leigja þyrlu í stað þess að kaupa? Í þessu sambandi er rétt að minna á að vaxtakjör ríkissjóðs er góð um þessar mundir þrátt fyrir allt og því hefði maður haldið að kaupin myndu borga sig. Það hefur staðið til í fjölda ára að kaupa nýja þyrlu en af einhverjum ástæðum þarf alltaf að fresta verkefninu. Ríkisstjórninni tókst að fresta því í góðærinu og nú á að fresta því í Covid, sem ég tel rangt vegna þess að bæði hlýtur verð á þyrlum að vera hagkvæmt og lánakjör. Síðan vil ég spyrja hæstv. ráðherra um vegabréf. Hvers vegna tökum við ekki upp vegabréfaeftirlit á landamærunum? Hvers vegna í ósköpunum er ekki þannig gengið frá málum á landamærunum að við þurfum að sýna vegabréf og að stjórnvöld viti nákvæmlega hverjir koma til landsins? Það er ekki nema innan við ár síðan ég var að fara frá Danmörku til Þýskalands og þurfti að sýna vegabréf. Þess vegna er óskiljanlegt fyrirbrigði að það skuli vera hægt að koma hérna inn í landið án þess að sýna vegabréf, sérstaklega þegar talað er um að það sé aukning í alþjóðlegri brotastarfsemi. Þá hlýtur að vera sjálfsagður hlutur að vita nákvæmlega hverjir koma til landsins og hægt að fylgjast með því.
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi þyrlukaup Landhelgisgæslunnar þá taldi ég það rökrétta ákvörðun að fresta því um eitt ár að taka þessa ákvörðun svo það væri hægt að nýta þá fjármuni sem annars hefðu farið í þetta í fjárfestingar innan lands en ekki í kaup á þyrlum utan að. Þessir leigusamningar okkar eru mjög hagstæðir og við getum leigt aðra þyrlu til að vera með þrjár fullbúnar þyrlur og fresta kaupum í einhvern tíma ef slík ákvörðun verður tekin á næsta ári. En það fer kannski eftir stöðu ríkissjóðs og fleira. Ég taldi þetta skynsamlegt því á sama tíma náum við sama markmiði, að halda þeirri stöðu Landhelgisgæslunnar sem við viljum, að hafa þrjár fullbúnar þyrlur. Það eru bara breyttar aðstæður sem orsaka þetta eins og ég hef farið yfir og þess vegna verður þetta metið upp á nýtt á næsta ári. Varðandi vegabréfaeftirlit þá erum við í Schengen-samstarfi og í því felst ekki innra landamæraeftirlit eins og hv. þingmaður fer hér yfir. En það hefur þó verið aukið í almennt landamæraeftirlit hérlendis, m.a. í samstarfi við Schengen. Það upplýsingakerfi sem nú er verið að vinna að verður gjörbylting í þessum efnum fyrir öll lönd, sem er samofið upplýsingakerfi allra Schengen-ríkjanna, og mun væntanlega gjörbylta öllu eftirliti bæði innan og utan svæðisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég vil benda á að Danir eru líka innan Schengen og þeir tóku upp vegabréfaeftirlit og Svíar líka. Það ætti því ekki að vera mikið vandamál fyrir okkur. Eitt sem ég fór í gegnum í sambandi við framtíðaráætlanir en finn hvergi og ég finn hvergi í málaskrá hæstv. ráðherra, og ég spyr hvort það hafi dagað uppi hjá henni, og það er að breyta fjárhæðum í skaðabótalögum. Það er verið að brjóta illa á fólki sem lendir í tjóni vegna slysa, hvort sem það eru umferðarslys eða önnur slys, til hagsbóta fyrir tryggingafélögin. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum hefur þetta ekki verið leiðrétt? Hvenær ætlar hún að leiðrétta þetta? Er það ekki í hennar framtíðaráformum? Hvernig getur hún réttlætt að það getur munað allt að 3 milljónum í árstekjur sem þeir sem lenda í tjóni eru að tapa eins og staðan er núna? Ekki er þetta kostnaðarauki fyrir ríkissjóð þannig að það ætti ekki að flækja málin á neinn hátt að fara í þessar breytingar strax. Ég tel að samkvæmt lögum eigi þetta að vera rétt. Það er miðað við launatekjur. Ef henni þóknast þá gæti hún í sjálfu sér stutt mál Flokks fólksins, sem við höfum lagt fram og er komið inn í þingið, um breytingar í þessa veru. Það væri hægt að láta það gilda og ef ríkisstjórnin sæi til þess að það yrði samþykkt þá væru þessar breytingar komnar í framkvæmd.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísaði hér í nokkur lönd sem hafa tekið upp innra landamæraeftirlit en það er aðeins hægt í örstuttan tíma undir mjög ströngum reglum Schengen-ríkjanna vegna sérstakra aðstæðna. Það hefur verið gert að einhverju marki þegar við vorum að koma upp sóttvarnaráðstöfunum á landamærum okkar, en er ekki hægt til langs tíma. Hv. þingmaður vísaði síðan í umræður um bótafjárhæðir, sem eru auðvitað mjög margvíslegar. Eitt frumvarp á þingmálaskrá minni er um bótafjárhæðir þar sem verið er að stíga fyrsta skrefið í að reyna að flýta uppgjöri bóta og fækka dómsmálum vegna ágreinings. Þetta eru umbætur í þeim málum og verið að auka hagræðingu í þeim fyrir þolendur. Þarna er verið einfalda alla meðferð bótakrafna í ákveðnum málum. Hv. þingmaður er að tala um launaþróun og annað sem þarf að leggjast betur í og er eitthvað sem við höfum ekki komist í, m.a. vegna tafa á ýmsum málum í ráðuneytinu vegna Covid, en ég tel að þetta frumvarp sem einfaldar þessi bótamál sé til bóta og sé gott fyrsta skref í breytingum á skaðabótalögum.
Herra forseti. Mig langar að spyrja ráðherrann út í málaflokk sem skiptir réttindi einstaklinga miklu máli, þ.e. persónuvernd. Með samþykkt nýrra laga 2018 urðu vatnaskil í persónuverndarmálum hér á landi og í framhaldinu hefur bæði málafjöldi og flækjustig mála hjá Persónuvernd stóraukist. Mig langar að við veltum því fyrir okkur hvort fjárheimildirnar fylgi þessari þróun nægilega vel eftir. Í fjármálaáætlun er miðað við árið 2016, þar sem fjárheimildir voru 101 millj. kr., og síðan árið 2019, þegar fjárheimildir voru komnir 288 millj. kr. Ég velti fyrir mér hvort 2018 væri kannski betra viðmiðunarár, árið þar sem nýju lögin tóku gildi. Þá voru fjárheimildir rétt rúmar 200 millj. kr. og eru í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár 290 millj. kr. og lækka að raunvirði frá þessu ári. Þetta vil ég lesa í samhengi við markmið um málaflokkinn varðandi styttingu málsmeðferðartíma þar sem ekki er stefnt á að jafnvægi verði náð milli innkominna og lokinna mála á ári fyrr en árið 2025, sem sagt við lok áætlunarinnar. Er það ásættanlegt? Þarf ekki að stíga miklu stærri skref? Persónuvernd var fjársvelt þegar nýju lögin tóku gildi. Það þurfti að vinna upp málahala, það þurfti að greiða skuld við stofnanirnar sem fólst í því að hún var undirmönnuð árum saman. En þarf það ekki að gerast miklu hraðar en svo að við náum ekki jafnvægi fyrr en eftir fimm ár, sjö árum eftir að ný lög um persónuvernd hafa tekið gildi?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður fer hér yfir þau vatnaskil sem urðu með lögfestingu nýrra laga 2018. Þá var starfsmannafjöldi stofnunarinnar tvöfaldaður og var búið að leiðrétta fyrir það meinta fjársvelti sem hv. þingmaður nefndi, fyrir gildistöku nýju laganna. Svo komu lögin og þá var bætt við enn frekar. Fyrir tíu árum síðan var einungis um að ræða 20 millj. kr., þannig að það þarf auðvitað að skoða það í einhverju samhengi. Það þýðir ekki að áskoranirnar séu ekki nægar og málsmeðferðartíminn er langur, en fjárheimildirnar til stofnunarinnar lækka ekki, eins og hv. þingmaður nefnir, heldur er bara almenn hagræðingarkrafa á Persónuvernd eins og annað. Það eru auðvitað áskoranir í þessum málaflokki líkt og annars staðar og mikilvægt að við höldum okkar striki við að reyna að fara yfir þau mál sem koma til okkar. En auðvitað þurfum við líka að horfa til baka þegar reynsla er komin á lögin og spyrja okkur: Göngum við lengra í einhverju? Eru þetta of íþyngjandi lög fyrir fyrirtæki og almenning hér sem fengið hefur talsverða reynslu af þessum nýju lögum sem við tökum upp vegna tilskipana Evrópusambandsins? Ég held að sú yfirferð þurfi að eiga sér stað til þess að kanna hvort það skili sér einnig í einfaldari málsmeðferð.
Virðulegur forseti. Vegna þess að hæstv. ráðherra sagði að það væri ekki rétt að fjárheimildir lækkuðu til Persónuverndar, þá er það bara nokkuð sem ég les upp úr fjárlagafrumvarpinu. Með leyfi forseta: „Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2021 er áætluð 290,1 millj. kr. og lækkar um 14,9 millj. kr. frá gildandi fjárlögum …“ - Lækkar. Þetta er ekki mín orð. Þetta eru orð ráðherrans. En ég ætlaði nú ekki að dvelja við þetta. Mig langaði aðeins að ræða útlendingamál, vegna þess að oft er talað um að málefni hælisleitenda og fólks á flótta yfirskyggi gjarnan aðra hluta málaflokksins innan Útlendingastofnunar. Heyrist t.d. oft nefnt þegar fólk er að mótmæla því hversu fáum umsækjendum um alþjóðlega vernd sé veitt sú vernd, að það þurfi bara að auka möguleika fólks til að koma og fá hefðbundin dvalarleyfi. Þess vegna sakna ég slíkrar umfjöllunar í kaflanum um útlendingamál, sem er á þremur síðum en aðeins með eina stutta málsgrein um umsóknir um dvalarleyfi. Þar er ekkert fjallað um einhvers konar stefnubreytingu, sem maður hefur þó heyrt ráðherrann ámálga. Er ekkert að frétta af slíkum breytingum í ráðuneytinu? Annað sem ég sakna og sem mig langar að spyrja um varðar sjálfstæða, almenna mannréttindastofnun, sem er mjög mikilvæg réttarbót fyrir almenning sem kynnt var sem áform um lagasetningu í mars 2019. Síðan hefur ekkert frést af henni, þannig að mig langar að spyrja frétta.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísar í lækkun fjárframlaga til Persónuverndar. Um var að ræða tímabundið verkefni sem féll niður á milli ára, um uppbyggingu á tæknibúnaði, sem eðlilega þarf ekki að kaupa á hverju ári. Síðan kemur þarna almenn hagræðingarkrafa eins og annars staðar, svo því sé haldið til haga. Varðandi stöðuna í útlendingamálunum tek ég undir með hv. þingmanni að það þarf að líta til fleiri aðila og ég hef nefnt það. Við höfum verið að ræða um atvinnuleyfi sem hér þarf að skoða. Þau falla undir félagsmálaráðherra og eru því ekki á fjármálaáætlun dómsmálaráðherra eða umfjöllun þar um. En ég held að það sé nauðsynlegt að við skoðum að einstaklingar eigi auðveldara með að koma hingað og starfa, að við skoðum atvinnuleyfin fyrir einstaklinga utan Evrópu og hvort þar sé ekki rými til að gera betur og gera breytingar á. Það tel ég og hef haldið því til haga og mun gera það áfram þó að það sé ekki á málasviði mínu. Þess vegna er ekki sérstök umfjöllun um slíka stefnubreytingu á málasviði dómsmálaráðherra í fjármálaáætluninni. Að lokum fjallar hv. þingmaður um sjálfstæða, innlenda mannréttindastofnun, sem tilmæli eru um að koma á fót hér. Slíkt þarfnast fjármagns og það er alveg ljóst á þessum fjárlögum að við erum að reyna að gera betur fyrir sama fé og þurfum að gera það í þessum málum sem öðrum. Það eru því ekki áform um að koma slíku á fót á þessu ári.
Hæstv. forseti. Heimsfaraldur kórónuveiru hefur verið fyrirferðarmikill í lífi okkar undanfarna mánuði. Faraldurinn er raunar nátengdur umhverfismálum. Eftir því sem umsvif mannsins hafa þrengt að búsvæðum margra tegunda og laskað vistkerfi hefur hættan á að smitsjúkdómar á borð við Covid-19 berist úr villtum dýrum í menn aukist. Að þessu þarf að huga í allri alþjóðlegri umræðu. Í gildandi fjármálaáætlun er gert ráð fyrir umtalsverðri innspýtingu til nýrra og aukinna verkefna á málefnasviði umhverfismála. Í þeirri fjármálaáætlun sem nú er til umræðu kemur enn frekari aukning til tiltekinna verkefna sem styður við áherslur hennar. Heildarfjárheimild málefnasviðs umhverfismála samkvæmt frumvarpi til fjárlaga 2021 og tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun 2021–2025 nemur 24,3 milljörðum kr. á árinu 2021. Þannig hafa framlög úr ríkissjóði til málefnasviðs umhverfismála aukist um 47% á verðlagi ársins 2020, á tímabilinu 2017 til og með árinu 2021. Það hefur gerst á vakt Vinstri grænna. Gert er ráð fyrir að heildarfjárheimild málefnasviðsins verði 25,3 milljarðar kr. á árinu 2025 sem er 23,1% aukning miðað við fjárlög 2020. Fjármunir til loftslagsmála munu hafa aukist um 13,9 milljarða kr. frá 2017 til 2025, að meðtalinni þeirri 3 milljarða kr. aukningu sem birtist í þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum nú og er til komin vegna fjárfestingarátaks ríkisstjórnarinnar vegna kórónuveirufaraldursins. Rétt er að benda á að í gildandi áætlun er gert ráð fyrir 300 milljóna kr. aukningu í árlegu framlagi til loftslagsmála 2021 og 2022 og 500 millj. kr. árið 2023. Auknu fjármagni til loftslagsmála er ætlað að hraða orkuskiptum í samgöngum og haftengdri starfsemi, stuðla að nýsköpun og aukinni kolefnisbindingu með meira umfangi uppgræðslu, endurheimt vistkerfa og nýskógrækt. Fjármunum til fjölbreyttra verkefna í þágu náttúruverndar og sjálfbærrar nýtingar verður varið til áframhaldandi uppbyggingar innviða og landvörslu um land allt en 10,5 milljörðum kr. hefur verið varið aukalega til náttúruverndar í tíð þessarar ríkisstjórnar. Til þess að fylgja eftir áformum stjórnvalda um stofnun hálendisþjóðgarðs verður tæpum 3,3 milljörðum kr. varið til hans sérstaklega á árunum 2021–2025, t.d. með uppbyggingu innviða og rekstri. Gert er ráð fyrir að á tímabilinu verði fjárheimildir til ofanflóðavarna auknar um alls 8 milljarða kr. með það að markmiði að uppbyggingu þeirra verði lokið árið 2030. Á næsta ári er ráðgert að verja um 2,7 milljörðum kr. til verkefnisins. Aukning til grænnar nýsköpunar í þágu hringrásarhagkerfisins nemur 1,7 milljörðum kr. á tímabilinu. Er aukningin liður í sérstöku fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar vegna kórónuveirufaraldursins. Virkni hringrásarhagkerfisins felst í ábyrgri framleiðslu og neyslu, að draga úr sóun með því að koma í veg fyrir myndun úrgangs og stuðla að bættri meðhöndlun hans með endurnotkun og endurvinnslu. Á næsta ári er ráðgert að ráðstafa 500 milljónum kr. til hringrásarhagkerfisins þar sem m.a. verður ráðist gegn matarsóun, plastmengun og sóun á textíl. Kveðið er á um átak í fráveitumálum í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 2,8 milljarða kr. í formi stuðnings til sveitarfélaga til þess að bæta ástand fráveitumála. Verkefnið er hluti af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar og gert er ráð fyrir að sveitarfélög geti sótt um styrki til þess að mæta hluta kostnaðar við fráveituframkvæmdir til ársins 2030. Verkefnið var í raun hafið á þessu ári með 200 milljóna kr. fjárveitingu og á næsta ári er ráðgert að veita 800 milljónir kr. til verkefnisins. Aukning til ýmissa annarra verkefna nemur ríflega 1,7 milljörðum kr. á tímabilinu sem hluti af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar og er hugsað til uppbyggingar og styrkingar innviða til að auka öryggi og viðbragðstíma, m.a. með endurnýjun og uppbyggingu veðursjáa og vöktunarkerfa. Enn fremur til að styrkja starfsemi stofnana í tengslum við aðgerðir stjórnvalda vegna óveðurs í desember 2019. Hæstv. forseti. Ég fagna þeirri athygli og umfjöllun sem umhverfis- og loftslagsmál hafa fengið í almennri umræðu undanfarin ár. Mér finnst tæplega helmingsaukning fjárframlaga úr ríkissjóði til málefnasviðsins á starfstíma þessarar ríkisstjórnar bera vott um skýra pólitíska áherslu. Hér er um brýna og þarfa forgangsröðun fjármuna að ræða.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans og einnig fyrir það tækifæri að fá að eiga orðastað við hann um málefni á málefnasviði hans. Ég vil fara í nokkur mál og nefna í fyrsta lagi að á síðustu tveimur þingum hef ég lagt fram tillögu til þingsályktunar um að ráðherra kanni hagkvæmni þess að hér verði reist hátæknisorpbrennslustöð eða stöðvar. Sú tillaga hefur ekki fengið afgreiðslu í þinginu enn sem komið er. Það mál lagði ég fram í ljósi þeirrar staðreyndar að hingað til hefur langmest af því sorpi sem frá okkur kemur verið urðað og erum við þar að tala um tugþúsundir eða hundruð þúsunda tonna af sorpi á ári hverju. Það sem ekki hefur verið urðað hér hefur í einhverjum tilvikum verið sent til útlanda og er óljóst hvað verður um það þar, hvort það er endurunnið, urðað eða brennt eða jafnvel sent til annarra landa. Í ljósi þessa tel ég brýnt að könnuð verði hagkvæmni þess að við sjáum um okkar sorp sjálf og hættum urðun þess, endurvinnum það eins og unnt er og brennum það sem út af stendur á eins umhverfisvænan hátt og unnt er. Þó að þessi tillaga mín um hátæknisorpbrennslustöð hér á landi hafi ekki fengið afgreiðslu á þinginu vil ég nota þetta tækifæri og eiga orðastað við hæstv. umhverfisráðherra til að spyrja um afstöðu hans til þessa máls, til þeirrar tillögu minnar um að kanna hagkvæmni þess að reisa hér á landi sorpbrennslustöð sem verði í stakk búin til að brenna sorp okkar hér á landi á eins umhverfisvænan hátt og unnt er.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og umræðuna sem við eigum hér oft. Því er til að svara að ég hef látið vinna eða það er verið að vinna núna fyrir ráðuneytið úttekt á möguleikum þess að setja hér á fót brennslustöð, þ.e. ef við nálgumst þetta fyrst og fremst út frá því hver þörfin verður þegar við erum búin að ná markmiðum okkar um endurvinnslu, sem eiga að vera um 50% í ár og 55% árið 2025, en við höfum ekki náð þeim markmiðum enn. Ef við horfum til framtíðar og við gerum ráð fyrir að við náum þessum markmiðum, hver er þá þörfin fyrir slíka sorpbrennslustöð? Þetta þarf líka að skoða í samhengi við brennslu á dýrahræjum sem falla til víða um land og ég á von á því að bráðlega verði niðurstaða þessarar skýrslu komin. Það er alveg ljóst að brennslustöðvar eru dýrar og óvíst hvort sveitarfélögin myndu ráða við það ein. Ef þetta myndi reynast vænlegur kostur eða eitthvað sem nauðsynlegt væri að gera þyrfti að skoða sérstaklega þann þátt.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þetta svar og ég er ánægður með það að ráðuneytið og hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin ætli að skoða þessa hugmynd eða tillögu mína og séu komin langt með að kanna það. Hæstv. ráðherra segir að þetta sé spurning um hver þörfin verður. Það verður auðvitað alltaf einhver þörf fyrir sorpbrennslu. Menn tala um endurvinnslu, menn tala um að endurvinna og ég held að það sé alveg ljóst að það verður aldrei hægt að endurvinna sorp í það miklum mæli að það yrði ekki einhver úrgangur sem þyrfti að losa sig við. Ég tala fyrir brennslu á þessu, þetta er í raun og veru eldsneyti, brennsla á eldsneyti með eins umhverfisvænum hætti og unnt er. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra um árangurinn af aðgerðum í loftslagsmálum. Ríkisstjórnin leggur fram stóraukin framlög, eins og ráðherra kom inn á, til loftslagsmála og þar vil ég tala um og spyrja hæstv. ráðherra um árangurinn. Hver er árangurinn? Er hann mælanlegur? Hver eru markmiðin? Hvert ætlum við að stefna? Eins og allir vita, ég þarf kannski ekki að eyða mörgum orðum í það, erum við að fara í samgöngurnar, þ.e. bifreiðaflota landsmanna og rafbílavæða hann. Hver eru mælanleg markmið af þeirri aðgerð í samanburði við aðrar aðgerðir, eins og t.d. kolefnisbindingu? Af hverju vinnur ríkisstjórnin ekki frekar að því að binda kolefni á miklu kraftmeiri hátt en raunin er og stefnan er? Ég hef talað fyrir aukinni skógrækt sem er eina raunhæfa aðgerðin [[Forseti hringir.]]til að við getum staðið við alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Það er eina raunhæfa aðgerðin til að binda kolefni [[Forseti hringir.]]í því magni sem nauðsynlegt er svo að við þurfum ekki að lenda í því að greiða himinháar sektir [[Forseti hringir.]]fyrir það að menga.
Hæstv. forseti. Hér er spurt um markmið, hvert við stefnum og árangur í loftslagsmálum og komið er sérstaklega inn á bindingu kolefnis með skógrækt. Markmið íslenskra stjórnvalda hafa verið þau að fylgja sameiginlegu markmiði Evrópusambandsins um 40% samdrátt árið 2030 miðað við árið 1990 og er aðgerðaáætlun okkar sem gefin var út núna í júní til vitnis um það að þeim árangri verði náð og gott betur. En það er alveg ljóst að kröfurnar verða hertar á komandi árum og væntanlega mun fleiri ríkjum bera skylda til að skila inn áformum um framtíðarmarkmið sín núna á þessu ári og er það farið að byrja að tínast inn til loftslagssamningsins. Ísland mun að sjálfsögðu taka þátt í því þannig að við megum gera ráð fyrir að við setjum okkur metnaðarfyllri markmið strax á þessu ári eða í upphafi hins næsta. En síðan stefnum við náttúrlega að kolefnishlutleysi árið 2040, eins og margoft hefur komið fram. Varðandi árangur sýna bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar fyrir árið 2019 eða þær benda til að við séum að ná 10% samdrætti þegar kemur að úrgangsmálum. Við erum að ná 2% samdrætti þegar kemur að vegasamgöngum. Svo eru aðrir þættir sem fara upp, sumir af þeim eru tímabundnir, aðrir eru kannski meira áhyggjuefni. Okkur hefur því tekist að snúa, að mínu mati, loftslagsskútunni. Við erum að byrja að beygja inn á rétta leið, sem er mjög mikilvægt og sýnir það að árangur hefur náðst af þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til. Varðandi bindingu kolefnis með skógrækt hefur það verið aukið jafnt og þétt á þessu kjörtímabili. En það er auðvitað [[Forseti hringir.]]ekki eina raunhæfa aðgerðin því að við þurfum að ráðast í aðgerðir á miklu fleiri sviðum; í orkuskiptum, matarsóun, landgræðslu, endurheimt votlendis og þar fram eftir götunum.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra kom inn á mikilvægi þess að huga vel að urðunarmálum og koma í veg fyrir smitsjúkdóma. Þann 20. apríl sl. gaf ESA út rökstutt álit um að Ísland uppfylli ekki skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum varðandi urðun tiltekinna afurða úr dýraríkinu en samkvæmt reglum EES er Íslandi skylt að sjá til þess að aukaafurðum dýra sem ekki eru ætlaðar til manneldis sé fargað með aðferðum sem fyrirbyggja mögulega uppsprettu sjúkdóma. Svo virðist sem íslensk stjórnvöld hafi ekki gert viðunandi ráðstafanir og ekki sé til staðar fullnægjandi kerfi. Nú getur ESA vísað málinu til EFTA-dómstólsins og það kemur því nokkuð á óvart að ekki virðist vera gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að bregðast við þeim úrskurði. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver er ástæðan fyrir því að þetta hefur ekki verið lagfært? Er búið að meta kostnaðinn við að uppfylla þessar reglur? Sömuleiðis vek ég athygli á mögulegum kostnaði fyrir Ísland ef ESA höfðar samningsbrotamál. Hvað hyggst hæstv. umhverfisráðherra gera til að bregðast við þessari stöðu? Herra forseti. Í kafla 17.1 kemur fram að land á Íslandi beri mjög víða merki hnignunar vistkerfa, m.a. vegna ágangs ferðamanna. Sömuleiðis er talað um mikilvægi uppgræðslu lands o.s.frv. Það kemur þó á óvart að í því samhengi er ekkert rætt um að skoða aðra þætti eins og beit á landi. Er þetta ekki eitthvað sem ráðherra telur að þurfi að skoða líka? Þá fagna ég, herra forseti, eflingu landvörslu og bættrar þjónustu á náttúruverndarsvæðum. Mig undrar þó að ekki sé betur stutt við það markmið með fjármunum, en mikið tekjufall er ætlað í þjóðgörðunum. Það skýrist náttúrlega að einhverju leyti af fækkun ferðamanna en það þýðir samt að það verður samdráttur í þjónustu í þjóðgörðunum. Einnig er samdráttur í framlögum til Umhverfisstofnunar. Ég spyr því, hvernig er þetta efling?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurningarnar. Ef ég byrja aðeins á loftslagsmálunum eða því sem þar var komið inn á og rætt um endurheimt landgæða, skógrækt, endurheimt votlendis o.s.frv., þá höfum við oft rætt það í þessum sal að þetta er akkúrat einn af stóru þáttunum í aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda, að takast á við að draga úr losun frá landi, hvort sem það er úr votlendi eða kemur frá illa förnu mólendi eða öðrum vistkerfum, og þá bæði með því að ráðast í aukna uppgræðslu og landgræðslu en líka með skógrækt og endurheimt votlendis. Þarna höfum við verið að stórauka framlögin á undanförnum árum og hefur orðið aukning frá því sem við lögðum upp með árið 2018 í fjármálaáætlun 2019–2023 á þessu sviði líkt og á öðrum sviðum loftslagsmálanna þannig að um munar. Varðandi beitarmálin er það þáttur sem ég tek undir með hv. þingmanni að þarf að skoða sérstaklega og ekki síst út frá skilgreiningunni á sjálfbærri landnýtingu sem hv. þingheimur samþykkti í nýjum lögum um landgræðslu fyrir bráðum tveimur árum síðan. Það er verið að vinna að reglugerð sem skilgreinir þetta. Á sama tíma höfum við verið að byggja undir þekkingarsköpun í þessum málum, einmitt með t.d. verkefninu GróLind sem á að geta gefið okkur talsvert mikið af frekari upplýsingum til að byggja á þegar að þeim málum kemur. Ég hef greinilega allt of mikinn áhuga á akkúrat þessu og verð að fá að svara hinum spurningunum á eftir til hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra gefi sér tíma til að svara spurningunni varðandi ESA og mögulega EFTA-dómstólinn. En að öðru fyrst, ég ætla að byrja á einföldustu spurningunni: Getur hæstv. ráðherra fullvissað okkur um að þessi fjármálaáætlun sé í fullu samræmi við aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum og að þau verkefni sem þar eru séu fullfjármögnuð? Það er nefnilega svo, herra forseti, að í áætluninni eru settir fram mælikvarðar um hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum og sjávarútvegi. Hlutfallið verði 16% í samgöngum árið 2020 þrátt fyrir að stefnt sé að því að hlutfallið verði orðið 40% um 2030 samkvæmt áætluninni og að aðeins verði búið að ná 3,5% hlutfalli í sjávarútvegi og skyldri starfsemi sem er í engu samræmi við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Telur hæstv. ráðherra þessa mælikvarða ásættanlega? Það er fjölmargt sem Covid hefur kennt okkur og m.a. það að stundum þarf einhvers konar hvata til þess að fólk breyti hegðun sinni. Telur ráðherra ekki að það hefði verið ástæða til að setja inn fleiri hvata í áætlunina, eins og t.d. hækkun kolefnisgjalds? Það hefði mátt forðast hækkaðar álögur á almenning í því samhengi með því að lækka samhliða olíugjald á bíla. Þess má geta að í Noregi voru í ágúst 52,8% nýskráningar á hreinum rafbílum en aðeins um 16,5% á Íslandi. Hver er munurinn á því sem Norðmenn eru að gera og því sem við erum að gera? Jú, herra forseti, hærri innflutningsgjöld á bensín- og dísilbílum. Telur ráðherra ekki að nú gæti verið tækifærið til að grípa til aukinna hvata til að flýta orkuskiptum í samgöngum? Þannig gætum við slegið þrjár flugur í einu höggi, hraðað orkuskiptum, minnkað innflutning bensín- og dísilbíla og sparað gjaldeyri og aukið tekjur ríkisins. Það er fyrir utan þann sparnað sem yrði á gjaldeyri við að skipta hraðar yfir í innlenda orkukosti. Hver ákvað annars að við ættum að vera eftirbátar Norðmanna? Í ljósi þess að ESB er að setja sér loftslagsmarkmið um 60% samdrátt í gróðurhúsalofttegundum, ættum við ekki að setja markið hærra?
Hæstv. forseti. Ef ég kem aðeins inn á spurninguna um náttúruvernd og landvörsluna þá hefur orðið mikið tekjufall í sértekjum hjá Þingvallaþjóðgarði sérstaklega og Vatnajökulsþjóðgarði. Því höfum við reynt að mæta á þessu ári með því að færa til fjármagn eins og hægt hefur verið. Nú er verið að skoða það með þessum stofnunum hvort ekki þurfi að samræma betur þjónustuna sem þarf að veita við þann fjölda sem er í vinnu á hverjum tíma. Það breytir því ekki að við höfum aukið fjárframlög til landvörslu um yfir 2 milljarða þegar við teljum saman allt tímabil núgildandi fjármálaáætlunar. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og ég tek undir það með hv. þingmanni. Hv. þingmaður kemur líka inn á það sem snýr að aðgerðaáætluninni og hvort þessi fjármálaáætlun sé í fullu samræmi við hana. Við reynum á hverjum tíma að hafa fjármálaáætlun í fullu samræmi við þær áætlanir sem eru í gangi í loftslagsmálum sem og öðrum málum og þetta er allt tengt saman. Ég vonast náttúrlega til þess að við getum nýtt þá fjármuni sem við erum að fá aukalega inn í loftslagsmálin með sem skilvirkustum hætti og þar er áhersla á orkuskipti, þar er áhersla á kolefnisbindingu. Þegar kemur að nýskráningum bifreiða og því að Noregur sé á undan okkur þá vil ég mjög gjarnan ná Norðmönnum, svo það sé sagt hér. Þau byrjuðu hins vegar langt á undan okkur af sínum mikla krafti, sem við erum þó komin í núna og við erum þegar búin að ná undraverðum árangri að mínu mati á þessu kjörtímabili. Hvað varðar tilskipunina sem hv. þingmaður nefnir þá veit ég ekki betur en að hún sé á borði atvinnuvegaráðuneytisins en við getum rætt það betur, jafnvel hér á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þessa yfirferð. Mig langar að spyrja hann aðeins út í raforkuframleiðslu í landinu. Það er alveg ljóst að orkuöryggi og mat á því hefur ekki skipað þann sess sem þarf að vera. Orkuöryggi skorar hæst hjá öllum þjóðum þegar kemur að því að meta þjóðaröryggi. Það var gerð mjög svört skýrsla eftir eftir gosið í Holuhrauni og sviðsmyndir þar sýna gríðarlega mikil áhrif af eldgosi í Vatnajökli. Okkar vísindamenn spá því að það megi vænta þess að þær jarðhræringar sem eru í Vatnajökli geti leitt af sér eldgos. Sviðsmyndirnar sýna í raun mjög alvarlega ógn við samfélag, byggð og atvinnurekstur sem mun hafa alveg gríðarlega víðtæk áhrif. Í dag öflum við 65%, og rúmlega það, allrar orku landsmanna af Þjórsársvæðinu. Þetta og það sem nýleg skýrsla frá Samorku sýnir okkur um þá orkuþörf sem verður í landinu á næstu árum, m.a. vegna orkuskipta í samgöngum og almenns vaxtar í atvinnulífi og hjá heimilum, sýnir að við þurfum á verulegri aukinni orkuframleiðslu að halda hér á næstu árum. Í ljósi þessa og þá með tilliti til þess að ráðherra hyggst leggja fram rammaáætlun í vetur, getur hann deilt þeim áhyggjum mínum að það þurfi að horfa alveg sérstaklega til þess í framkvæmdum við uppbyggingu orkumannvirkja á næstu árum í vatnsafli, einkum í jarðvarma? Síðan auðvitað í vindorku sem þarna spilar með, en er ekki eins fullkomið framleiðslutæki. Það verður að horfa til þess með sem mestri dreifingu sem víðast um land.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að segja að í nýrri orkustefnu sem iðnaðarráðherra hefur kynnt er einmitt komið sérstaklega inn á orkuöryggi og þá ekki síst orkuöryggi almennings sem ég tel að skipti meginmáli þegar kemur að þessari umræðu, að okkur sé gert að tryggja að almenningur hafi fullnægjandi aðgengi að orku. Varðandi orkuþörfina á næstu árum þá virðast menn ekki vera alveg sammála um hana, það er mismunandi hvað heyrist eftir því hver talar. Ég vil benda á að varðandi spurningu hv. þingmanns um dreifingu um landið að það eru atriði sem mæla með því að dreifingin sé góð um landið en ég vil horfa á þetta fyrst og fremst út frá umhverfis- og náttúruverndarsjónarmiðum og að við nýtum okkur rammaáætlun til þess að í rauninni stilla af hvar sé æskilegt að vernda gegn orkunýtingu og hvar sé leyfilegt að halda áfram að þróa orkukosti til nýtingar. Mér finnst það vera grundvallaratriði í þessu. Svo er auðvitað talsvert mikil orka nú þegar í núverandi nýtingarflokki rammaáætlunar. Að lokum langar mig að segja að ég held að það sé áhugavert að horfa til vindorkunnar í samspili við vatnsaflið. Við þurfum hins vegar að byggja utan um það skilvirkara kerfi þegar við tökum ákvarðanir um með hvaða hætti við ætlum að nýta þá orkuauðlind.
Virðulegur forseti. Orkuöryggi almennings er auðvitað í samspili við orkuöryggi fyrirtækja og atvinnulífs í landinu sem skapar þau verðmæti sem þetta samfélag byggir á. Auðvitað þarf að taka tillit til allra umhverfissjónarmiða í þeim efnum en ég legg áherslu á það að grunneiningarnar eða við getum sagt grunnurinn að orkuframleiðslunni liggur auðvitað í vatnsafli og jarðvarma. Vindorkan kemur þar með. Bæði út frá orkuöryggi og afhendingaröryggi og slíku er gríðarlega mikilvægt að þetta sé sem víðast um land og auðvitað þarf það sjónarmið að vega og meta í samtali við umhverfissjónarmiðin. Við erum með metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og oft er orkufrekur iðnaður nefndur til sögunnar sem svartur blettur í því hér á landi, þar er sérstaklega talað um álver. Nú er álframleiðsla að aukast mjög mikið í heiminum og þeir sem nota ál, til að mynda þeir sem framleiða farartækin, rafmagnsbílana - ég hlustaði síðast á erindi um það í útvarpi í morgun - horfa allir til þess að nota ál í miklu meira mæli, bæði til að létta og einfalda framleiðslu og líka út frá endurvinnslumöguleikum álsins sem eru meiri en í öðrum sambærilegum efnum. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann deili áhyggjum mínum af því að þessi grunnframleiðsla sé í raun og veru að hverfa úr Evrópu, með tilheyrandi afleiðingum fyrir kolefnisspor framleiðslunnar og flutning á þessum efnum. Er ekki ástæða til að standa vörð um álframleiðslu, þessa hráefnisframleiðslu, á Íslandi og í Evrópu til að mæta þörfum álfunnar og þessum mörkuðum fyrir þennan mikilvæga málm og þar sem hann er framleiddur með endurnýjanlegum orkugjöfum [[Forseti hringir.]]en ekki brúnkolum með tilheyrandi mengun í Kína? Einhverjir hafa orðað það sem svo að ef þessi frumframleiðsla fer frá Evrópu og flyst til Asíu geti menn gleymt þessari baráttu í loftslagsmálum.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér um álframleiðslu og hvar sé best að koma henni fyrir í heiminum. Ég vil kannski helst í þessu samhengi segja að á Íslandi fara tæp 80% af raforkunni sem hér er framleidd í það að framleiða ál og ég tel að það sé nóg gert í því eins og staðan er í dag. Við eigum ekki að fjölga álverum á Íslandi. Það er ekki sú sýn sem ég hef fyrir Ísland og þarf kannski ekki að koma á óvart. Varðandi þetta stærra alheimssamhengi þá er ál mjög mikilvægur málmur, líkt og hv. þingmaður nefnir. En hvar á að framleiða það? Það er góð spurning. Það er framleitt víða um heim. Er áhyggjuefni að það færist frá Evrópu og til annarra staða? Það getur verið það í einhverjum tilfellum. Ég ætla svo sem ekki að úttala mig um það nákvæmlega en vil bara benda sérstaklega á þessa staðreynd, hve mikið af okkar orku fer í framleiðslu á áli og það hafa margir sagt að eggin mættu vera í fleiri körfum þegar kemur að raforkuframleiðslunni en er hjá okkur. Við verðum að sjá hvernig þessi mál þróast.
Forseti. Í aðgerðaáætlun stjórnvalda duga þær aðgerðir sem nú er búið að skipuleggja fyrir helmingi þeirra markmiða sem við þurfum að ná fyrir árið 2030. Sú fjármálaáætlun sem við höfum í höndunum nær yfir helming þess tíma. Með leyfi forseta: „Markmið Íslands er að ná 40% samdrætti í losun sem fellur utan viðskiptakerfis Evrópusambandsins um losunarheimildir (ETS-kerfið) á tímabilinu 2021–2030 miðað við árið 2005. Ekki hefur verið sett markmið fyrir hvert ár á tímabilinu, heldur er um að ræða heildarmarkmið fyrir allt tímabilið.“ Við fáum nefnilega ekki að sjá hvaða árangri við þurfum að ná fyrir ákveðin tímabil, t.d. helming tímabilsins sem þessi fjármálaáætlun nær til. Þetta er vandamálið í hnotskurn. Til þess að ná heildarmarkmiðinu eiga stjórnvöld að leggja fram raunhæfa stefnu um hvernig á að ná heildarmarkmiðinu. Það þýðir a.m.k. að við setjum fram ákveðnar vörður sem þyrfti að ná á tímabilinu til að við getum áttað okkur á því hvort fjármagnið sem við leggjum í þennan málaflokk skili þeim árangri sem við vonumst eftir. Spurningar mínar til hæstv. umhverfisráðherra eru því einfaldar: Hvaða árangri náum við með því fjármagni sem hér er lagt til að fjárveitingavaldið samþykki? Af hverju eru þær aðgerðir sem eiga að fá fjárveitingar betri en aðrar aðgerðir varðandi helminginn sem vantar upp á til að ná markmiðunum?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir umræðuna. Það sem sett er fram í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og fjármálaáætlunin og fjárlögin styðja við er að við náum þeim markmiðum sem við höfum hingað til skuldbundið okkur alþjóðlega til að ná, þ.e. í samfloti með Evrópusambandinu, að ná 40% samdrætti árið 2030 miðað við árið 1990. Líkt og ég sagði áðan er ég sannfærður um að þessi markmið eiga eftir að fara upp nú þegar á þessu ári eða í upphafi næsta árs, bæði í Evrópu og á Íslandi. Hvaða árangri náum við með því fjármagni sem núna er sett inn? Við stefnum að því að með þeim aðgerðum sem settar hafa verið fram munum við ná hið minnsta 35% samdrætti en sennilega 40–46% samdrætti miðað við þá aðgerðaáætlun sem er í gangi núna. Það er það sem við teljum okkur geta náð árið 2030. Ég veit það vel að þetta er ekki brotið niður á hvert og eitt einasta ár. Ég vil meina að við höfum stigið gríðarlega stór skref á þessu kjörtímabili. Ef við horfum bara á aðgerðaáætlun sem kom út árið 2018 og hún borin saman við þá sem kom út árið 2020 þá eru það gjörólíkar áætlanir. Hin seinni er miklu betri og sýnir miklu betur fram á að hér er verið að ná raunverulegum árangri. Hér er spáð fyrir um að við munum ná meiru en alþjóðlegar skuldbindingar okkar gera ráð fyrir. En það er síðan verkefni að reyna að greina þetta betur þannig að við getum betur áttað okkur á fleiri tímavörðum á þessari leið til ársins 2030 og undir það tek ég með þingmanninum.
Forseti. Já, markmiðin eru ekki brotin niður á hvert og eitt einasta ár. Ég gæti alveg skilið að þau væru á tveggja, þriggja ára fresti eða eitthvað svoleiðis, en a.m.k. einu sinni á tímabili fjármálaáætlunar væri kannski lágmark. Við erum með markmið upp á 40% við lok tímabilsins, fyrir 2030. Það er það sem er merkt í reitinn sem fer undir árið 2025 í áætluninni, sem er mjög áhugavert. Í aðgerðaáætlun stjórnvalda er fullt af óútfærðum aðgerðum sem kannski er spáð fyrir um að nái að dekka upp það sem vantar upp á eða þennan helming sem vantar upp á. Það væri áhugavert að sjá fyrst það er fullyrt að því sé spáð að þær aðgerðir nái þeim árangri, fá að sjá það nánar útfært eða rökstutt í stefnu stjórnvalda að það sé raunin. Við erum að tala um fjárheimildir, almannafé sem við ætlum að leggja í aðgerðir til að ná þessum markmiðum. Það þarf að útskýra mjög vel af hverju við erum að ná þessum markmiðum vel og af hverju þetta er fjármagnið sem þarf til þess að ná þeim markmiðum. Nú talaði hæstv. umhverfisráðherra um ástandið í dag, kórónuveiruna o.s.frv. Það er einmitt áhugavert loftslagsspor sem tengist dýrarækt, sýklalyfjanotkun og fjölónæmum bakteríum og ýmsu slíku. Það umhverfi sem við erum í með fjöldaframleiðslu dýra og með dýramörkuðum er ákveðin gróðrarstía fyrir sjúkdóma og faraldra sem höfum verið að glíma við á undanförnum árum. Þá velti ég fyrir mér hvort ráðherra myndi sýna þingsályktunartillögu Pírata um kjötrækt aðeins meiri athygli.
Hæstv. forseti. Ég átti eftir að koma aðeins inn á forgangsröðun aðgerða sem hv. þingmaður nefndi í fyrra andsvari. Hann talar réttilega um að í aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda eru aðgerðir sem eru útfærðari heldur en aðrar. Þær eiga að skila um 35% árangri árið 2030, sem er meira en ætlast er til af okkur eins og staðan er í dag samkvæmt okkar alþjóðlegu skuldbindingum. Ég vil taka það skýrt fram. Síðan eru áætlanir sem eru í útfærslu og þær eiga að geta komið okkur upp í 40–46%, sem væri þá talsvert meira en okkar alþjóðlegu skuldbindingar í samfloti okkar með Evrópusambandinu og Noregi gera ráð fyrir. Að mínu mati þurfum við að hafa forgangsröðunina þannig að ráðast í orkuskiptin vegna þess að það er það sem skiptir máli til lengri tíma litið, að umbylta þessum kerfum okkar. Við erum farin að sjá mjög jákvæðar vísbendingar um að þetta sé að fara að gerast núna hraðar og hraðar. Bráðabirgðatölur sem komið hafa frá Umhverfisstofnun sýna einfaldlega samdrátt í vegasamgöngum. Við erum að sjá tölur birtast núna um nýskráningar bifreiða sem eru mjög ánægjulegar, miklu fleiri hreinorkubílar og aðrar vistvænni bifreiðar sem skipta máli líka, allt upp í 50% á þessu ári. Þetta skiptir máli. En við þurfum á sama tíma að ráðast í aðgerðir sem koma við matarsóun, kolefnisbindingu og að rétta af vistkerfin okkar sem hafa verið í hnignun á undanförnum árum. Þetta er í grundvallaratriðum sú forgangsröðun sem hefur verið skýr frá upphafi þessa kjörtímabils. Rétt aðeins til að koma inn á þingsályktunartillögu Pírata um kjötið þá er það eitthvað sem ég hef ekki sökkt mér ofan í, verð ég að viðurkenna. En ég er mjög til umræðu um að skoða alla hluti eins og hv. þingmaður veit og við getum kannski spjallað um það síðar.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu tækifæri til að ræða málefnasviðið umhverfismál við umræðu um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Það er ánægjulegt að sjá að það tekst að verja þá uppbyggingu og áætlaða fjárfestingu á þessu málefnasviði þrátt fyrir að það þrengi að núna á öllum sviðum. Eitt af því sem ég er sérstaklega ánægð með að við fylgjum eftir núna eru varnir gegn náttúruvá, ofanflóðavarnir. Þar er markmiðið fyrir málaflokkinn að tryggja fullnægjandi öryggi fyrir íbúa landsins gegn ofanflóðum. Því miður hefur á síðustu árum dregist úr hömlu að halda krafti í uppbyggingu á þessu sviði en nú er verið að hraða uppbyggingunni og stefnt er að því að ljúka 47 fyrirliggjandi ofanflóðaverkefnum fyrr en áður var áætlað. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort komin sé uppfærð áætlun fyrir allt tímabilið til að ljúka þessum 47 verkefnum og hvenær áætlað sé að þeim ljúki. Síðan langar mig að gera annað fjárfestingarverkefni að umtalsefni, sem er stuðningur við uppbyggingu fráveitna. Það er náttúrlega mjög mikilvægt vatnsverndarmál og þar með matvælaöryggismál og umhverfisverndarmál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, því að nú var samþykkt hér í vor að fara í þetta verkefni, hvort komin sé mynd á áætlanir sveitarfélaganna og hvernig þær samræmast fjármálaáætluninni eins og hún er lögð fram.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna. Ég tek undir með henni um mikilvægi þess að við séum núna, ég leyfi mér að segja að taka okkur loksins á þegar kemur að ofanflóðavörnum og hlakka mikið til að við getum ráðist í fleiri verkefni. Eins og sjá má í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir að 28 verkefnum verði lokið árið 2021 en 35 árið 2025 og öllum 47 á þá að vera lokið árið 2030. Við erum með í vinnslu reglugerð sem mun þá taka á þessum markmiðum, eða því nýja markmiði, því að við erum að flýta þessu í rauninni um 20–25 ár, sem er alveg gríðarlega mikilvægt miðað við hver fjárframlögin voru. Í þeirri reglugerð munu þessi markmið koma fram, við erum kannski að vinna þetta svolítið upp þannig að árið 2021 eru ekki eins mörg að koma inn en svo koma fleiri og fleiri eftir því sem dregur á tímabilið. Síðan spurði hv. þingmaður líka út í það sem snýr að fráveitumálum. Núna er verið að vinna að því í ráðuneytinu að gefa út reglugerð um með hvaða hætti sveitarfélögin geta sótt um þessa styrki, um hjálp ríkisins við fráveitumál. En við erum ekki komin með nákvæmar áætlanir um það hvernig þetta allt saman passar saman við þær áætlanir sem sveitarfélögin eru með, en þó hafa þær fjárveitingar sem við höfum verið að miða við tekið mið af því eins og hægt er á þessari stundu. Ég á því von á að alla vega á þessu og næsta ári og þarnæsta ári séum við á góðum stað með það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og mig langar að bæta við nokkrum spurningum, fyrst varðandi náttúrustofurnar. Ég sé að í fjárlögum næsta árs eru framlög til þeirra mun gagnsærri en á síðasta ári og ég fagna því. En mig langar að spyrja um vöktunarverkefni sérstaklega, því að á þessu kjörtímabili hefur verið aukin áhersla á ýmiss konar vöktunarverkefni í náttúrunni, bæði vegna náttúruvár vegna loftslagsbreytinga og líffræðilegs fjölbreytileika og fleira. Þess vegna langar mig að spyrja hvernig reynslan sé af þeim verkefnum sem tilteknar ríkisstofnanir hafa unnið með náttúrustofum við vöktun náttúrunnar víða um land. Þarna voru gerðir tímabundnir samningar sem, ef ég man rétt, renna út á næsta ári. Er ætlunin að halda samstarfi af því tagi áfram og jafnvel bæta í eða eru einhverjar aðrar áherslur varðandi vöktunina? Síðan langar mig að spyrja um strandsvæðaskipulag. Er sú vinna fullfjármögnuð sem þar er í gangi? Er einhver áætlun um að fara í vinnu strandsvæðaskipulags fyrir fleiri svæði en Austfirði og Vestfirði? Og þá langar mig að spyrja um leiðbeiningar um flokkun lands í skipulagi í dreifbýli, hvort að það sé fullfjármagnað, þ.e. slík vinna í landsskipulagsstefnu. Að lokum langar mig aðeins að koma inn á áskoranir sem snúast um verndun, vöktun og uppbyggingu á gróður- og jarðvegsauðlindinni sem kemur inn á mjög marga málaflokka og við hæstv. ráðherra höfum oft rætt hér. Er í rauninni einhver sem hefur það hlutverk að flétta saman sem flest markmið til að tryggja árangur á því sviði?
Hæstv. forseti. Já, ég tel að sú reynsla sem við höfum af samstarfi við náttúrustofurnar sé mjög góð. Ég hef lagt mig í líma við það að reyna að efla starfsemi þeirra á þessu kjörtímabili. Ég vil nefna í fyrsta lagi þá vöktunarsamninga sem hv. þingmaður kom inn á, sem eru við náttúrustofurnar í Bolungarvík og á Húsavík og við erum að tryggja áframhaldandi samninga við þær eftir að þeir renna út sem er á þessu eða næsta ári, held á næsta ári, ef ég man rétt. Við forgangsröðum bara í þágu þessa og þetta hefur gengið vel. Við erum síðan að bæta í varðandi vöktunarverkefni á friðlýstum svæðum og sérstaklega þar sem álag ferðamanna er mikið. Það er verkefni sem er stýrt af Náttúrufræðistofnun Íslands en meginhlutinn af vinnunni við að vakta fer fram hjá náttúrustofunum. Þetta byrjaði í rauninni í tilraunafasa núna í sumar og er von á því að einhverjar niðurstöður liggi fyrir um það síðar í haust eða vetur upp á það hvernig við munum haga því áfram í framhaldinu. Þarna er um umtalsverðar upphæðir að ræða, um 100 milljónir munu fara í þetta allt í allt á árinu. Svo vil ég líka nefna það, af því að hér var komið inn á strandsvæðaskipulagið, að á Austfjörðum og Vestfjörðum er það fjármagnað, verður fjármagnað í gegnum Skipulagssjóð. Við þurfum svo að sjá til ef það vantar meira upp á, ef fleiri svæði verða tekin fyrir. Það þarf eiginlega að skoða það sérstaklega. Síðan varðandi vöktun gróðurauðlindarinnar, við setjum á næstu þremur árum stóraukið fé akkúrat í það að meta hver útblásturinn er frá illa förnu landi og mismunandi landgæðum til að geta svarað þeim spurningum betur sem við þurfum að standa skil á varðandi loftslagsmálin, ekki síst í samstarfi okkar við Evrópusambandið.
Herra forseti. Mig langar til að byrja á að ræða við hæstv. ráðherra um mál sem fengið hefur töluverða umfjöllun síðasta klukkutímann eða svo. Ríkisstjórnin birti fyrir nokkru aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og fær hún eðlilega sitt pláss í fjármálaáætluninni og þar er margt ágætt að finna. En það sem er gagnrýnivert er að áætlunin sleppir nær alveg stærsta losunarþættinum, sem er landnotkun, þ.e. losun frá framræstu votlendi annars vegar og síðan losun frá illa förnu landi, landi sem er illa farið m.a. vegna ofbeitar. Þarna eru stóru tölurnar í losun Íslands sem falla vissulega ekki undir Parísarsamninginn. En þetta skiptir gríðarlegu máli fyrir okkur hér ef við ætlum að standa við stóru orðin. Ég hefði viljað sjá hugmyndir ráðherra um hvernig bregðast eigi við þessu, fá meira vægi í fjármálaáætlun til næstu ára. Hvaða kerfi er verið að skoða varðandi endurheimt á votlendi og hvernig á að vernda og rækta upp þetta ónýta land? Mig langar til að spyrja út í þennan landnýtingarþátt loftslagsáætlunarinnar, en eins og ég segi sakna ég umfjöllunar um hana í fjármálaáætlun. Það eru vissulega einhver markmið um það en mjög óljós og ekki er farið nákvæmlega í hvernig á að leysa þetta. Ég spyr um skoðun hæstv. umhverfisráðherra af hverju það gangi svona hægt, samtalið við landeigendur og bændur um þessi mál, og þá gef ég mér að það samtal sé yfir höfuð í gangi. Hver er framtíðarsýn ráðherra og hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum? Sér ráðherra fyrir sér að á næstu árum verði tekið af myndarbrag [[Forseti hringir.]]á þessum málum? Er hann ekki sammála mér í því að þessi risaþáttur, landnotkunarþátturinn í losun Íslands, sé lykilatriði ef við ætlum að sjá einhvern árangur?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður, takk fyrir innleggið í umræðuna. Ég tek innilega undir að landnotkunarþátturinn skipti miklu þó svo að hann heyri ekki beint undir Parísarsamkomulagið varðandi losunartölur. Hann er þó tekinn fyrir í samkomulaginu við Evrópusambandið, að við þurfum árið 2030 að vera með plús í kladdanum, þ.e. frekar með bindingu en losun miðað við viðmiðunarár, sem verður væntanlega 2005–2007 eða eitthvað slíkt. Ég vonast til að við getum staðið við það, Íslendingar, en þar skiptir gríðarlega miklu máli að efla rannsóknir og vöktun á þessum þáttum, sem ekki hefur verið nægjanlega gott. Þess vegna er ánægjulegt að segja frá því að nú fara um 100 millj. kr. í að efla stofnanir okkar, Landgræðsluna, Skógræktina og Umhverfisstofnun, til að geta svarað þessum spurningum. Síðan fara 5 milljarðar á þessu tímabili fjármálaáætlunarinnar í kolefnisbindingu. Það er meira en við sögðumst ætla að gera á fyrra fimm ára tímabili, 2019–2023. En síðan er náttúrlega það sem skiptir mjög miklu máli líka og hv. þingmaður kemur inn á, að við eigum gott samtal við landeigendur, ekki síst bændur. Þar er grunnurinn verkefnið GróLind, sem er að mæla og meta hvert ástand þessara vistkerfa er þannig að við getum tekið ákvarðanir í sameiningu um hvað eigi að gera við land sem er illa farið, og unnið okkur eftir áætlun um slíkt.
Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég held að við séum enn við sama heygarðshornið. Við erum ósammála um þetta. Hæstv. ráðherra svarar því til að enn þá sé verið að skoða málið á meðan ég held því fram að búið sé að skoða málið nóg. Við erum að viðhalda kerfum. Stjórnvöld viðhalda ákveðnum kerfum, styðja ákveðin kerfi sem viðhalda þessari stöðu. Og ég spyr: Hvenær ætlum við að breyta þessu? Við erum líklegast runnin út á tíma hér að ræða það frekar vegna þess að mig langar að færa mig yfir í mál sem lúta að tengslum atvinnulífsins og umhverfisverndar. Það er eitt af stærstu viðfangsefnum stjórnvalda að skapa umgjörð sem gerir atvinnulífinu betur kleift að vera öflugur þátttakandi í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Ég sakna þess að sjá hvernig stjórnvöld ætla að bregðast við, hvernig þau ætla að ýta undir græna hvata, tryggja að losun sé í samræmi við ströngustu kröfur og yfir höfuð að búa til umhverfi sem auðveldar fyrirtækjum að taka umhverfisvernd með inn í framleiðslu og framboð á vöru og þjónustu. Besta leiðin til að draga úr mengun er að láta þá sem menga borga kostnaðinn. Mig langar að nefna kolefnisgjald, en í fjárlögum ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar voru kolefnisgjöld tvöfölduð upp í ríflega 7 milljarða. Eitt fyrsta verk núverandi ríkisstjórnar var að draga úr þessum gjöldum og í fjárlögum 2021 munar enn 1,5 milljörðum að ná upp í það sem fyrirhugað var árið 2017. Þetta eru fjárhæðir sem hafa helling um það segja annars vegar hvernig samgöngumáta fólk og fyrirtæki að velja og hins vegar er það ákveðin fjármögnun inn í baráttuna í loftslagsmálum. En ég velti fyrir mér af hverju stjórnvöld nýta ekki vinnu eins og frekari setningu grænna hvata, tryggja frekara samstarf atvinnulífs og stjórnvalda og tryggja það að neytendum sé auðveldað að velja umhverfisvænni kosti. Af hverju láta stjórnvöld þetta dauðafæri fram hjá sér fara í fjármálaáætlun?
Hæstv. forseti. Varðandi samstarf atvinnulífs og stjórnvalda og tengsl atvinnulífs og stjórnvalda þegar kemur að loftslagsmálum tek ég undir það með hv. þingmanni að hlutverk stjórnvalda sé að búa til hvata fyrir atvinnulífið til að það eigi auðveldara með að taka þátt í hinni grænu umbyltingu sem við þurfum og erum að ráðast í. Þess vegna var m.a. kynnt fyrirætlan fyrir um tveimur vikum síðan um að ráðast í grænar fjárfestingar í tengslum við viðbrögð ríkisstjórnarinnar út af kjarasamningunum. Það er verkefni sem fer í gang núna í framhaldinu, að finna út sérstaklega með hvaða hætti hægt er auðvelda fyrirtækjum að ráðast í grænar fjárfestingar. Það skiptir gríðarlega miklu máli, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það. Það eru fjölmargir hvatar sem þessi ríkisstjórn hefur bæði viðhaldið og sett inn, ekki bara til þess að flýta orkuskiptum í t.d. vegasamgöngum, þeir eru þó margir, heldur líka til að reyna að breyta viðhorfi fólks þannig að það fari frekar að nota ferðamáta sem ekki krefjast bíls. Til dæmis má nefna að lagður hefur verið af virðisaukaskattur á rafhjólum, reiðhjólum og rafhlaupahjólum, enda höfum við séð fjölda þeirra á götum borgarinnar í Reykjavík margfaldast. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi áðan um að viðhalda kerfum eða breyta. Ég tel að leiðin fram undan þar sé að byggja á þeim grunni sem við höfum núna varðandi frekari þekkingu sem byggir á GróLind, sem byggir á betra regluverki og lögum og byggir á því að við horfum til tilraunaverkefna sem við höfum verið að setja í gang, að vinna að loftslagsmálum með bændum þannig að til framtíðar horfum við til þess að stuðningur til bænda sé í miklu meira mæli tengdur við árangur í umhverfismálum.
Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða við umhverfis- og auðlindaráðherra. Því miður erum við Íslendingar gífurlegir umhverfissóðar. Það er eiginlega til háborinnar skammar hversu miklir umhverfissóðar við erum. Til að kóróna allt seljum við líka hreina orku til þeirra sem eru að mörgu leyti enn þá meiri umhverfissóðar en við til að þeir fái vottun um að þeir séu í lagi þó að þeir séu langt frá því vegna þess að þeir eru kannski að brenna kol eða kjarnorku. Það er óskiljanlegt að við skulum enn vera í þeirri aðstöðu að selja hreinu orkuna okkar úr landi með því móti sem við gerum. Undanfarin ár hef ég verið að spá í og er enn að velta fyrir mér: Nú brennur Kalifornía og fleiri staðir og það virðist enginn læra af reynslunni. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því? Hver er staðan með brunahólf? Við erum að tala um gosbelti, við erum að tala um belti þar sem eru snjóflóð. En það virðist engum detta í hug enn þá að búa til brunahólf. Og ég bara vona heitt og innilega að hæstv. umhverfisráðherra sé með plan um það að búa þau til, að sjá til þess að engin hætta sé á því, ef það kviknar í, bara í Skorradalnum, Hallormsstaðaskógi eða einhvers staðar, að allt fari. Það er auðvitað alveg fáránlegt að halda að það geti ekki kviknað í skóginum hjá okkur. Timbur brennur jafn vel á Íslandi og erlendis. Við erum líka í hættu vegna sinu og annars sem getur á ákveðnum tímum verið mjög hættulegt.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna. Hv. þingmaður gerir bruna og brunavarnir að umtalsefni. Við sjáum víða annars staðar, eins og í Ástralíu og Kaliforníu sem hv. þingmaður nefndi, elda kvikna sem hafa verið tengdir við breytingar á loftslagi, þ.e. við þá hlýnun jarðar sem nú á sér stað. Þessi viðfangsefni eru stór á heimsvísu. Hv. þingmaður spyr hvað við séum að gera hér heima, hvort við séum með áætlanir þegar kemur að þessu. Brunavarnir eru eiginlega samstarf félagsmálaráðuneytisins og umhverfisráðuneytisins. Skorradalur var nefndur og sá sem hér stendur þekkir ágætlega til þar. Þar er verið að reyna að vinna að því að gera aðstæður þannig að um flóttaleiðir sé að ræða. Þar er vissulega mikill eldsmatur. Þar hafa komið upp miklir þurrkar, í fyrra eða hittiðfyrra, sem ollu fólki miklum áhyggjum. Þannig að já, það er verið að reyna að vinna að þessum málum. Í það minnsta veit ég að það er gert á því svæði. Mig langar að segja um þetta almennt að einmitt þessar breytingar á loftslagi skapa raunverulegan vanda og sérstaklega þegar við fáum tímabil þar sem þurrkar eru lengri heldur en við höfum átt að venjast. Við getum líka nefnt að þar spilar náttúrlega einnig inn í staðbundin landnýting, ef mikil sina er, mikil lúpína eða hvað það er. Það eru allt þættir sem geta skipt máli og þarf þá að taka með í reikninginn þegar metið er með hvaða hætti eigi að bregðast við atriðum eins og þessum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin. Ég get ekki verið annað en innilega sammála honum. Ég vona heitt og innilega að við séum komin á þann stað að við séum ekki bara að hugsa um þetta heldur farin að framkvæma. Og við erum að framkvæma. Við erum t.d. með gasframleiðslu uppi í Gufunesi. Og við brennum allt gasið, sem er auðvitað alveg stórfurðulegt. Við erum að framleiða gas en við nýtum það ekki nema til að brenna það út í loftið. Þess vegna vil ég í framhaldi af því tala um að nú á að setja á urðunarskatt. Í fjármálaáætlun segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að leggja fram frumvarp á Alþingi haustið 2020 þar sem lagður verður skattur á urðun almenns úrgangs, svokallaður grænn skattur. Ráðgert er að tekjum af skattinum verði varið til verkefna til að styðja við hringrásarhagkerfið.“ Telur ráðherra að rétt sé að skattleggja almenning til að ná fram markmiðum á málefnasviðinu? Urðunarskatturinn er neysluskattur. Við vitum af fenginni reynslu að neysluskattar bitna hlutfallslega verst á þeim sem hafa minnstar ráðstöfunartekjur. Er ekki nærtækara að grípa til aðgerða gagnvart þeim sem menga mest í stað þess að leggja skatt á allt samfélagið? Í þessu samhengi vil ég benda á að í umsögn Sorpu um urðunarskatt frá síðustu áramótum kom fram að verði sá skattur lagður á þýði það 62% hækkun urðunargjalda hjá Sorpu. Gjöldunum verður ekki mætt öðruvísi en með hækkun gjaldskrár og bæði íbúar og fyrirtæki þurfa að greiða. Það er stór hópur þarna úti sem hefur bara ekki efni á meiri sköttum, hefur ekki einu sinni efni á því að lifa. Og ég spyr: Er ekki kominn tími til að við hlífum þessum hópi við skattheimtu og sjáum til þess að við sköttum þá sem eru virkilega að eyða og hafa efni á því.
Hæstv. forseti. Nú er það svo að fallið hefur verið frá því að leggja á urðunarskatt eftir samtal formanna ríkisstjórnarflokkanna við sveitarfélögin. Mun hann því alla vega ekki koma til akkúrat á þessu þingi. Það sem ég vil segja almennt um skattlagningu sem snýr að umhverfi, svokallaða umhverfisskatta, er að þeir eru hugsaðir sem hvati til að breyta um hegðun. Ég tel þá mjög mikilvæga í því samhengi og tel að svo sé einnig um umræddan skatt sem hv. þingmaður kemur inn á. Það á líka við um aðra skatta sem tengjast því að reyna að breyta hegðun fólks í þá átt að hún verði umhverfisvænni og að starfsemin öll í samfélaginu verði með þeim hætti.
Herra forseti. Í andsvari við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagðist ráðherra vera sannfærður um að markmið um samdrátt í losun ættu eftir að fara upp þegar á þessu ári eða í upphafi þess næsta og nefndi þar bæði Evrópu og Ísland til leiks. Ég get fært ráðherranum þær gleðifréttir að þetta gerðist í gær. Evrópuþingið samþykkti í gær að verða að tillögu umhverfisnefndar sinnar um að ESB myndi stefna að 60% samdrætti í losun. Þannig að vagninn er farinn af stað og Ísland þarf að hafa sig við til að ná honum af því að við erum enn aðeins með 40% markmið. Eins og við vitum þá dugar það hvergi nærri til. 60% markið mun skila sér til okkar, vonandi sem fyrst, í gegnum Evrópusamstarfið. Nú þurfa stjórnvöld að fara að stíga þessi metnaðarfullu skref í takt við nágranna okkar á meginlandinu. Mig langar að velta því upp, af því að hér hefur verið rætt um orkuskipti, að þeim hefur aðallega verið ýtt áfram með ívilnunum í þágu hreinorkufarartækja. Nú erum við með tekjubandorm í tengslum við fjárlög þar sem vörugjöld og kolefnisgjöld á bensínbíla eru bara vísitöluuppfærð. Er þetta það rétta í stöðunni? Þurfum við ekki að fara að keyra akkúrat þessi gjöld og önnur sambærileg upp, bæði til þess að gera orkuskiptin hraðari og til að gera þau ódýrari vegna þess að þær tekjur sem þannig fást af mengandi bílum geta nýst til að [[Forseti hringir.]]niðurgreiða þá sem menga minna? Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn miðar við að leggja þurfi á hvert tonn af koltvísýringi [[Forseti hringir.]]um 75 dollara til að eðlilegt sé. Kolefnisgjöldin á Íslandi eru helmingur þess.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna. Hv. þingmaður kemur inn á orkuskipti eins og við höfum verið að ræða mikið hér í dag og eitt af því sem hann nefnir er vísitöluuppfærsla á gjöldum í samhengi við umræðu um að hraða orkuskiptum. Við höfum náttúrlega ráðist í að hækka kolefnisgjaldið eins og við vitum um 50% árið 2018, ef ég man rétt, og svo 10% hin árin tvö á eftir hvort um sig. Ég tek bara undir það með þingmanninum að ég held að þetta sé ein af mikilvægu leiðunum okkar til að geta flýtt orkuskiptum enn frekar. Við erum síðan með allar þessar ívilnanir sem hér var komið inn á og ég hef rætt við fleiri hv. þingmenn í dag og þær skipta miklu máli. Það skiptir kannski mestu máli að við erum farin að sjá árangur af því sem hefur verið hrint af stað, þar með talið að við sjáum náttúrlega að miklu fleiri eru farnir nýta sem ferðamáta eins og reiðhjól, rafreiðhjól og hlaupaskutlur. Við sjáum miklu fleiri nýskráningar á umhverfisvænni bílum sem eru um 50% eins og staðan er núna, á þessum vistvænu bílum, ef við tökum hreinorkubílana algjörlega út fyrir er hlutfallið lægra, þannig að við erum virkilega farin að ná árangri þar. Ég er vissulega fullmeðvitaður um að Evrópuþingið samþykkti 60% markmið sem hér var lýst af þingmanninum en það á þó eftir að samþykkja það í aðildarríkjunum. Við skulum bara vona að það gerist.
Herra forseti. Mig langar rétt aðeins að fylgja eftir þessu með kolefnisgjöldin. Vissulega voru þau hækkuð tvívegis í litlum skrefum við upphaf þessa kjörtímabils, en á í alvöru að láta þar við sitja? Eftir þá hækkun standa kolefnisgjöldin, samkvæmt útreikningum Alþjóðabankans, í kringum 40 dali á hvert tonn af CO 2. Það þyrfti að vera alla vega 75 dalir. Þetta er helmingur af því sem við þurfum að ná og ekki er stafkrókur í fjármálaáætlun til næstu fimm ára um að gera eitthvað í þessu. Það nægir ekki að hafa gert eitthvað 2018 og 2019 og láta þar við sitja í þessum bransa. Mig langar að spyrja ráðherrann út í það sem mér finnst vera einn besti þátturinn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sem er það fyrirheit ríkisstjórnarinnar að láta fara fram mat á loftslagsáhrifum allra stærri áætlana ríkisins. Slíkt mat hefur samt hér um bil aldrei farið fram, því var t.d. sleppt varðandi samgönguáætlun í bæði skiptin sem hún kom hingað til þingsins og það litla mat sem er hér í fjármálaáætlun stendur varla undir nafni. Mig langar að spyrja ráðherrann, því að ég veit að hann vill að upplýsingar um þessi mál séu skýrar, þannig fáum við umræðuna áfram og þannig fáum við að sjá hvort aðgerðir séu til góðs eða ekki: Hvers vegna er þessu góða markmiði stjórnarsáttmálans aldrei framfylgt?
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að mjög mikilvægt markmið er sett fram í stjórnarsáttmála um mat á áhrifum allra stærstu áætlana ríkisins. Reyndar er það nú svo að í nýrri aðgerðaáætlun stjórnvalda er líka talað um að reyna að meta áhrif af málum sem koma fyrir þingið. Það er eitthvað sem við ætlum að byrja á að vinna með í umhverfisráðuneytinu og er bara mjög spennandi. Einhvers staðar þarf að byrja líkt og þegar við byrjuðum að vinna með kynjaða fjárlagagerð, og ég held að þetta sé eitthvað sem skiptir máli þar. Mig langar að nefna að mat á umhverfisáhrifum áætlana á að taka á loftslagsmálum, allar stærri áætlanir ríkisins fara í gegnum slíkt eins og samgönguáætlun og kerfisáætlun o.s.frv. Það sem við erum að vinna að núna í ráðuneytinu er að fara með Skipulagsstofnun í gegnum þær reglugerðir sem líta þarf til þegar umhverfismat sem þetta er unnið, einmitt til þess að hnykkja á því að þar sé horft til loftslagsmála. Mig langar líka að nefna landsskipulagsstefnu sem Skipulagsstofnun hefur verið að vinna að undanfarin tvö ár. Ég vonast til að koma með hana fyrir þingið núna í janúar. Þar snýr einn af þremur þáttum einmitt að loftslagsmálum, þ.e. með hvaða hætti hægt sé að gefa leiðbeiningar til sveitarfélaga fyrir aðalskipulag, deiliskipulag og svæðisskipulag um loftslagsmál. Með því að fara þessa leið er náttúrlega verið að vinna að því að þessar áætlanir taki mið af loftslagsmálum. Það er því vissulega verið að vinna að þessu markmiði. En við þurfum að gera meira í þessu, ég tek undir það með hv. þingmanni, en það er verið að vinna að þessu líka.
Hæstv. forseti. Við ræðum fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 og þær áherslur sem þar er að finna í heilbrigðismálum. Samstaða um uppbyggingu innviða samfélagsins er eitt af aðalmarkmiðum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þar eru heilbrigðismálin einn af allra stærstu málaflokkunum og með því að auka framlög til heilbrigðismála jafnt og þétt allt kjörtímabilið hefur okkur tekist að efla heilbrigðisþjónustuna, byggja upp og gera róttækar breytingar til góðs. Í heilbrigðismálum er mörgum stórum verkefnum sem stefnt var að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þegar lokið. Við höfum skrifað og samþykkt heilbrigðisstefnu fyrir Ísland. Byggingarframkvæmdir við Landspítala eru í fullum gangi og heilsugæslan og geðheilbrigðisþjónusta hafa verið efld svo eitthvað sé nefnt. Við getum verið stolt af þessum árangri og ég er viss um að hann hefði ekki náðst nema einmitt af því að Vinstri græn sitja nú í ríkisstjórn. Á tímum heimsfaraldurs Covid-19 hefur orðið enn ljósara hversu mikilvægt það er að við eigum öflugt opinbert heilbrigðiskerfi. Það er mikilvæg forsenda fyrir góðri lýðheilsu og jöfnuði að allir hafi aðgang að góðri heilbrigðisþjónustu óháð búsetu og efnahag. Þess vegna er mikilvægt að við höldum áfram að sækja fram í heilbrigðismálum og efla opinbera heilbrigðiskerfið þrátt fyrir erfitt efnahagsástand í landinu og það ætlum við að gera. Við ræðum fjármálaáætlun til ársins 2025. Á næsta ári verða framlög til heilbrigðismála aukin um ríflega 15 milljarða kr. að raungildi samkvæmt fjárlögum, þ.e. að frátöldum launa- og verðlagsbótum sem jafngilda tæplega 6% raunaukningu frá fjárlögum þessa árs. Sem hlutfall af vergri landsframleiðslu verða útgjöld til heilbrigðismála um 9,2% árið 2021, sem er hækkun frá fyrra ári þar sem hlutfallið var 9%, og veruleg hækkun frá árinu 2019 þegar sambærileg tala var 8% og 2017 þegar hún var 7,5%. Á tímabili fjármálaáætlunar aukast fjárframlög til heilbrigðismála samtals um 16,1% eða 41,1 milljarð. Að frátöldum launa- og verðlagsbreytingum upp á 12,7 milljarða er raunhækkunin 28,4 milljarðar eða 11,1%. Hæstv. forseti. Mikil áhersla er í fjárlögum næsta árs á framkvæmdir sem efla innviði heilbrigðiskerfisins, svo sem uppbyggingu og endurbætur á húsnæði heilbrigðisstofnana. Stærsta einstaka framkvæmdin er uppbygging Landspítala við Hringbraut. Á fjárlögum næsta árs renna tæpir 12 milljarðar kr. til uppbyggingar Landspítala en á tímabili fjármálaáætlunarinnar renna 60,4 milljarðar til þeirrar framkvæmdar. Á fjárlögum næsta árs er gert ráð fyrir að rúmum 200 millj. kr. verði varið til byggingar nýrrar legudeildar við Sjúkrahúsið á Akureyri en gert er ráð fyrir 6 milljörðum kr. til verkefnisins í fjármálaáætlun fram til ársins 2025. Um 300 millj. kr. verður varið til undirbúnings viðbyggingar við endurhæfingardeild Landspítala við Grensás. Áætlaður heildarkostnaður vegna viðbyggingarinnar er um 1,6 milljarðar kr. sem áformað er að fjármagna að fullu á næstu þremur árum. Um 600 millj. kr. renna til framkvæmda við sjúkrahúsið á Selfossi á næsta ári til viðbótar við 200 millj. kr. í fjáraukalögum þessa árs. Heildarkostnaður vegna viðhalds og áformaðra endurbóta, m.a. bygging viðbótarhæðar við sjúkrahúsið, eru 3,3 milljarðar kr. sem áformað er að fjármagna að fullu á næstu fjórum árum. Um 200 milljónum verður varið til byggingar nýrrar heilsugæslustöðvar á Suðurnesjum. Áætlaður heildarkostnaður er 700 millj. kr. og gert er ráð fyrir að framkvæmdum ljúki árið 2023. Fyrir liggur ákvörðun um að byggja tvær nýjar heilsugæslustöðvar á Akureyri. Á næsta ári eru 50 millj. kr. ætlaðar til verkefnisins til viðbótar við 100 millj. kr. sem var framlag á fjáraukalögum þessa árs vegna hönnunarkostnaðar. Á tímabili áætlunarinnar er gert ráð fyrir 1,8 milljarða kr. framlagi í þetta verkefni. Áfram verður unnið að því að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga fyrir heilbrigðisþjónustu og verða fjárframlög til þess aukin um 800 millj. kr. á næsta ári og um sömu upphæð á hverju ári á tímabili fjármálaáætlunarinnar, samtals hækkun um 4 milljarða á tímabili hennar. Framlög til heilsugæslu verða aukin um 200 millj. kr. til að fjölga fagstéttum og efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Framlög til að efla geðheilbrigðisþjónustu í samræmi við geðheilbrigðisáætlun verða aukin um 100 millj. kr. á fjárlögum næsta árs og á hverju ári á tímabili áætlunarinnar í heild sinni. Hækkunin nemur því 500 millj. kr. á tímabilinu. Tímabundið framlag, samtals 540 millj. kr., er veitt til að efla geðheilbrigðisþjónustu í öllum heilbrigðisumdæmum landsins á tímum Covid-19.
Frú forseti. Það er flestum ljóst að bregðast þarf við aukinni sjúkdómabyrði vegna langvinnra sjúkdóma og áhættuþátta vegna lífsstílstengdra sjúkdóma sem og kröfu um öruggari og aðgengilegri heilbrigðisþjónustu. Staðan er sú að aukin þörf er fyrir ýmis inngrip, svo sem liðskiptaaðgerðir. Landlæknisembættið hefur sett fram ákveðin viðmið um hversu boðlegur biðtíminn sé. Embætti landlæknis segir biðtímann ekki eiga að vera lengri en 90 daga. En staðan er núna, og hefur reyndar verið um langt skeið, að biðtíminn hefur verið mun lengri sem gerir það að verkum að veikt fólk getur ekki verið félagslega virkt eða sinnt vinnu sinni og skyldum. Um daginn talaði fjármálaráðherra um blóðuga sóun í kerfinu og ein blóðugasta sóunin hlýtur að vera sú að ganga ekki nú þegar til samninga við sérgreinalækna utan opinbera kerfisins til að lina þjáningar allra þeirra sem bíða eftir betri og sjálfsögðum lífskjörum. Eins gæti það verið kostur að nýta betur aðrar heilbrigðisstofnanir sem búa bæði yfir mönnun og tækjum sem þarf til að bæta lífskjör allra þeirra sem bíða og bryðja bæði bólgueyðandi og verkjastillandi. Því vil ég nýta þetta tækifæri hér og spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé full ástæða til að ganga nú þegar í stað í að semja um þessar valkvæðu aðgerðir þar sem við vitum að þessi kúrfa mun aðeins stækka á meðan við gerum okkar besta í að fletja aðra og ekki síður mikilvæga kúrfu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna um þetta. Hér kemur hv. þingmaður inn á mjög mikilvægt mál sem snýr að liðskiptaaðgerðum. Það er mjög ánægjulegt að segja frá því að sett verður á fót liðskiptasetur við Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og er áætlað að um 200 millj. kr. renni til húsnæðisbreytinga vegna þessa. Markmiðið er auðvitað að auka afkastagetu við liðskiptaaðgerðir og ég tel að þetta muni skipta miklu máli. Ég er líka mjög ánægður með að sjá að við séum að nýta Heilbrigðisstofnunina á Vesturlandi akkúrat í þetta. Það skiptir líka máli að við getum eflt stofnanirnar úti á landi þó að stutt sé til Reykjavíkur frá Akranesi - sem ég þekki ágætlega, enda alinn þar upp, ekkert allt of langt frá. Áhersla okkar hefur verið á uppbyggingu opinberu þjónustunnar og, eins og ég rakti í ræðu minni, hefur áhersla verið lögð á að gera heilsugæsluna að fyrsta viðkomustað og draga úr þátttöku sjúklinga í kostnaði og allt þetta skiptir máli. Auðvitað hefur Covid-19 haft áhrif á þessa þjónustu eins og annað í heilbrigðiskerfinu. Það er eitthvað sem við horfum til. Ég er virkilega ánægður með að koma eigi á liðskiptasetri á Akranesi.
Hæstv. forseti. Ég þakka þetta greinargóða svar. Ég ætla að halda mig nokkuð á sama stað en nefna nú aðra samninga innan heilbrigðiskerfisins sem eftir á að ganga frá. Til að nefna dæmi eru það samningar við sjúkraþjálfara og svo SÁÁ. Framtíðarsýnin er að íslensk heilbrigðisþjónusta sé á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf með áherslu á heilsueflingu og forvarnir, að það sé hluti af allri þjónustu. Nú finnur fólk sérstaklega að hækkun hefur orðið á gjaldskrá sjúkraþjálfara þar sem ekki hefur verið samið við þá. Ég vil nefna sérstaklega í því sambandi eldri borgara sem hafa ekki alltaf mikið á milli handanna og finna því mjög til þessarar hækkunar. SÁÁ er svo önnur mikilvæg starfsemi og aukning hefur verið á þörf fyrir þjónustu þeirra. Nú síðast má sjá á vefsíðu þeirra ákall sem miðar að því að auka sálfræðiþjónustu fyrir börn alkóhólista, að hjálpa þeim að takast á við erfiðleika sem fylgja því að búa við áfengis- og vímuefnavanda. Ég ítreka þá aftur: Hvað veldur því að ekki er gengið til samninga við alla þá aðila sem ekki hafa virkan samning við Sjúkratryggingar Íslands þannig að samfélagið allt geti virkað sem best og sérstaklega á þeim tíma sem við því miður horfumst í augu við?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg. Já, það hafa ekki náðst samningar við sjúkraliða en unnið er að því að semja við þá. Hér var líka komið inn á málefni SÁÁ en á árinu 2019 kom þar inn 150 millj. kr. viðbót sem er varanleg þannig að á árinu 2021 erum við með 1.150 millj. kr. í pottinum. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Við þekkjum öll til þeirra biðlista sem þarna hafa verið en horft hefur til betri vegar. Biðtíminn er undir almennum viðmiðum Embættis landlæknis en setja ætti sérstök viðmið um bið eftir meðferð við áfengis- og fíknivanda. Það er mín skoðun og mikilvægt að vinna að því. Varðandi sérgreinalækna er þjónustusamningur við þá í útboði hjá Ríkiskaupum og verið að styrkja, eins og ég kom inn á áðan, göngudeildarþjónustuna hjá SÁÁ verulega með þeirri innspýtingu sem varð varanleg frá og með árinu í fyrra, þessum 150 millj. kr.
Herra forseti. Mikið væri nú gott ef við gætum staðið hér í allan dag að ræða heilbrigðismál. Það er því miður ekki möguleiki á því enda tíminn naumur en þetta er málaflokkur sem þarf svo sannarlega að gefa mjög mikla athygli. Hið opinbera heilbrigðiskerfi er óskabarn okkar. Langstærsti hluti þjóðarinnar vill að við tryggjum það kerfi, spítalana okkar, heilsugæsluna, að þetta virki sem skyldi og það hefur margsinnis sést bæði í könnunum og undirskriftalistum sem hefur verið safnað saman fyrir kosningar. Hv. velferðarnefnd fór í mikla vinnu í upphafi árs til að greina stöðuna á heilbrigðiskerfinu í heild sinni til þess einmitt að reyna að forðast upphrópanir þegar út af flæðir í vanda á einstökum stöðum, en þá hafði ítrekað borist okkur til eyrna og samfélaginu öllu alvarlegt ástand á bráðadeild Landspítala í Fossvogi. Mig langar að ræða við starfandi hæstv. heilbrigðisráðherra stöðu Kragasjúkrahúsanna sem kom í ljós í þessari vinnu að eru vanfjármögnuð, reyndar eins og Landspítali. Einhverra hluta vegna hefur það verið þannig að þegar þessi sjúkrahús, sem og önnur sjúkrahús á landsbyggðinni, fá ekki nægt fjármagn þá loka þau á þjónustuna og senda allt á Landspítala. Því miður sé ég þess ekki merki í þessari fjármálaáætlun til næstu fimm ára að verið sé að auka verulega í sjúkrahúsin, hvorki Landspítala né Kragasjúkrahúsin, og það er eiginlega ekki sæmandi að tala um hækkun á framlagi í þennan geira þegar við erum að reisa hér nýjan spítala. Auðvitað fer töluvert fjármagn í byggingar heilsugæslu, hjúkrunarheimila og nýs Landspítala.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna og ætla að gera mitt besta til að svara henni miðað við aðstæður. Hér er spurt um það sem snýr að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og vísað í þá úttekt sem hv. þingmaður gerði. Aukningin sem hefur orðið núna er umtalsverð, frá 2014–2020, fer úr um 2 milljörðum í yfir 3 milljarða, ef ég les þetta rétt. Við erum að tala um að 2019 var raunhækkun til Suðurnesja 21,9% og í fjárlögum 2020 kom svo 40 millj. kr. fjárveiting til að styrkja stofnunina vegna falls WOW air, þannig að hér er verið að reyna að taka tillit til fjölgunar íbúa á því svæði. Ég deili því með hv. þingmanni að þetta er náttúrlega svæði sem hefur vaxið gríðarlega mikið á undanförnum árum og verið er að gera það sem hægt er til þess að nýta þá viðbótarfjármuni sem hafa verið að koma, m.a. út af Covid, þarna inn. Þarna er verið að horfa líka, sem ég veit að hv. þingmaður þekkir vel, til fjölmenningarsamfélagsins og mikillar fjölgunar íbúa og áfalla í atvinnulífinu, þ.e. það sem kemur inn á árinu 2020. Ég held að þetta séu kannski stóru drættirnir í þessu. Það má nefna líka að í fjáraukalögum 2020 var samþykkt 200 millj. kr. fjárveiting til fjárfestingarátaks á Suðurnesjum, m.a. til að bæta aðkomu fyrir sjúkrabifreiðar hjá stofnuninni og fara í ýmis önnur nauðsynleg verkefni. Ég hef þetta ekki lengra í bili.
Herra forseti. Ég þakka starfandi heilbrigðisráðherra fyrir svarið og vil segja honum að ég tek tillit til þessara flóknu aðstæðna. Þetta er mjög umfangsmikill málaflokkur sem krefst mikillar yfirlegu og þess vegna er eðlilegt að maður fari kannski ekki í ítarleg smáatriði við starfandi heilbrigðisráðherra um þetta mál. Mig langar þá til að ræða við hann örlítið um stöðu geðheilbrigðismála og bera undir hann hugmynd þess efnis að ráðist verði í byggingu nýs geðsjúkrahús af því að geðdeildin við Hringbraut er ein af fáum deildum sem ekki njóta þess að fá nýtt sjúkrahús. Þetta er svona framtíðarhugmynd sem mig langar að bera upp við starfandi heilbrigðisráðherra, hvernig honum litist á að við myndum stíga næsta skref í þá átt að byggja upp gott, nútímalegt, mannúðlegt geðsjúkrahús eða geðmeðferðarstofnun sem gæti tekið á ýmsum þeim verkefnum sem í raun er erfitt að sinna eins og staðan er í húsnæðismálum í dag.
Hæstv. forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það þarf svolitla yfirlegu í þessum málaflokki til þess að vera vel inni í honum, en ég hef nú haft nokkra klukkutíma, við skulum ekki vorkenna mér of mikið. Heilt yfir þá er stefnan náttúrlega að veita fólki meiri þjónustu í nærsamfélaginu og þar er heilsugæslan sem fyrsti viðkomustaðurinn, sem ég nefndi áðan, mjög mikilvæg. Síðan finnst mér skipta mjög miklu máli í þessu öllu efling göngudeildarþjónustu og geðteyma í heilsugæslu. Við sjáum í fjáraukalögum þessa árs að verið er að tala um 540 millj. kr. og þær munu koma aftur á næsta ári. Ég er mjög ánægður með að sjá þessa áherslu sem er að koma inn á geðheilbrigðismálin. Það er líka verið að bæta 100 millj. kr. árlega núna út tímabilið í samræmi við geðheilbrigðisáætlun. Það virðist vera sem geðheilbrigðisteymin séu að virka vel á tímum Covid og það er náttúrlega mikilvægt líka, að við fáum að sjá hvernig þetta gengur. Varðandi hugmyndir um nýtt hús, eins og þingmaðurinn nefnir, þá er það eitthvað sem ég hef svo sem ekki velt mér mikið upp úr en ég segi alltaf að ef góðar hugmyndir koma fram þá eigum við að skoða þær. Það verður bara áhugavert að taka umræðuna um þetta. Hvað skal segja meira? Á þessu kjörtímabili hefur gríðarleg áhersla verið lögð á að efla geðheilbrigðisþáttinn í heilbrigðisþjónustunni og ég er mjög ánægður með það.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið að fá að ræða hér þann stóra og mikilvæga málaflokk sem heilbrigðisþjónustan er og heilbrigðismálin í heild sinni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra svolítið út í skipulag og innviði. Á þessum tímum skiptir gríðarlega miklu máli að hugsa einmitt hvernig skipulagið nær sem best til sem flestra. Það er af mörgu að taka í heilbrigðiskerfinu, bæði til að nýta fjármunina, nýta starfsaflann og þá þekkingu sem til er sem best. Það hefur verið unnið mikið í því og það fyrir tíma Covid. Ég vil hrósa núverandi heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir það hvernig hún hefur tekið á málefnum utanspítalaþjónustu eða bráðaþjónustu utan spítala. Það sést skýrt í fjármálaáætlun á markmiðunum og áskorunum hve vel er búið að ná utan um þennan málaflokk. Það eina sem vantar er svolítið að klára verkefnið. Ríkisstjórnin hefur samþykkt að fara í tveggja ára tilraunaverkefni með sjúkraþyrlu sem mun þá færa sérhæfða heilbrigðisþjónustu út á vettvang með mjög skjótum og góðum hætti og lífsbjargandi. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt og sé hluti af þeim innviðum sem við eigum akkúrat að fara í núna til þess að efla heilbrigðiskerfið, þetta mun breyta skipulaginu, samhliða því að tekið yrði upp nýtt skipulag um miðstöð bráðaþjónustu sem heldur utan um þennan málaflokk. Ég held að þetta geti orðið gríðarlega mikilvægt framfaraskref, sérstaklega á tímum eins og við búum við núna.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir umræðuna um þetta og tek undir mikilvægi þess að styrkja utanspítalaþjónustuna. Eins og þingmaðurinn nefndi var lagt upp með tveggja ára tilraunaverkefni með sérútbúinni sjúkraþyrlu sem yrði staðsett á suðvesturhorninu. Fjármagn fyrir verkefnið hefur ekki enn ratað inn í fjármálaáætlunina en það er mikilvægt að vinna áfram að því að skilgreina enn betur bæði þörfina og vinna málinu framgang þannig að við séum líka tilbúin þegar aðstæður í samfélaginu breytast aftur. Vissulega hefur dregið úr þörfinni akkúrat núna meðan ferðamenn eru færri. Ein megintillagan frá starfshópnum sem hv. þingmaður sat í, ef ég man rétt, gengur út á að stofna sérstaka miðstöð um bráðaþjónustu og sjúkraflutninga sem fari með stjórn málaflokksins og hafi það hlutverk að samræma þjónustuna á landsvísu. Þetta er náttúrlega eitthvað sem er til frekari skoðunar og úrvinnslu eins og aðrar tillögur starfshópsins, það er í gangi í ráðuneytinu, en stefnt er að því að finna þeim stað í aðgerðaáætlun um heilbrigðisstefnu og í fjármálaáætlun til framtíðarinnar. En það skal alveg viðurkennast að þetta ástand sem núna er út af Covid hefur því miður tafið þessar áætlanir. En þetta er alla vega eitthvað sem ráðuneytið er með á radarnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. starfandi heilbrigðisráðherra fyrir þessi svör og vil kannski geta þess að það er ekki síðra að hann sé akkúrat hæstv. umhverfisráðherra líka þar sem þessi þjónusta, utanspítalaþjónustan og sjúkraþyrlan og annað, mun hvað mest sinna ferðamönnum, t.d. ferðamönnum sem sækja þjóðgarðana okkar heim og okkar yndislegu náttúru, þannig að þetta er mjög brýnt. Ég vildi bara segja, áður en ég læt því lokið að fjalla um sjúkraþyrluna mikilvægu, að það kostar töluverðan undirbúning að koma verkefninu af stað. Þó að fjármagnið komi kannski ekki alveg á næsta ári þá held ég að hv. fjárlaganefnd ætti að íhuga hvort ekki væri rétt að sýna inn á fjármögnunina hið fyrsta svo undirbúningurinn geti átt sér stað og við séum tilbúin þegar ferðamennirnir koma aftur. Ég tel það gríðarlega mikilvægt. Þá langar mig að snúa mér að öðru þessa síðustu mínútu sem ég hef, en það eru hjúkrunarheimilin. Það er mikið talað um að fjölgun hjúkrunarrýma og uppbygging þeirra sé ein stærsta áskorunin í fjármálaáætlun, sem ég tek heils hugar undir. En það er annað sem er líka í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar sem ég hef kannski meiri áhyggjur af og það er rekstrargrundvöllur hjúkrunarrýma, hvernig eigi að reka þau. Það eru miklar áhyggjur hjá þeim sveitarfélögum og samfélögum sem hafa tekið að sér að reka hjúkrunarheimili og hafa þessa nærþjónustu heima við og líka hjá sjálfseignarstofnunum sem reka hjúkrunarheimili. Ekki er nóg að hafa hjúkrunarheimili til staðar ef rekstrargrundvöllurinn er ekki tryggður, eins og við lögðum áherslu á í þessum stjórnarsáttmála. Ég vonast til þess að við getum haldið sem mestu af þessari þjónustu áfram í nærþjónustu og tryggt rekstrargrundvöllinn þar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að koma sérstaklega inn á hjúkrunarrýmin, enda hefur það verið mikið áherslumál heilbrigðisráðherra að stórauka þá þjónustu. Auðvitað þurfum við til lengri tíma litið að horfa til þess að geta sinnt heimahjúkrun meira en við gerum í dag, að áherslan fari inn á það og kannski þá í minna mæli á hjúkrunarrýmin. Hér er verið að mæta stórum áskorunum. Biðlistarnir náðu hámarki í lok árs 2018, það er mismunandi eftir heilbrigðisumdæmum. En eins og við þekkjum þá er gert ráð fyrir að um 650, ef ég man þetta rétt, ný hjúkrunarrými verði til, hluti af því er reyndar endurnýjun á eldri rýmum. Þegar kemur að rekstrinum þá er það alveg hárrétt sem hv. þingmaður kemur inn á. Það er ekki nóg að byggja. Það þarf líka að tryggja að hér sé hægt að reka heimilin til framtíðar. Það er búið að tryggja það núna fyrir 2021. En því miður þarf að skoða þetta betur fyrir árin þar á eftir og það er bara verkefni sem er í gangi í ráðuneytinu og er í frekari skoðun. Væntanlega verður hægt að skoða þetta enn frekar þegar nefndin hefur lokið sínum störfum. En heilt yfir er þetta eitt af þeim stóru verkefnum sem ráðist hefur verið í á kjörtímabilinu og mun svara helstu þörfinni, vonandi, á næstu árum. Þetta er stórt verkefni og það heldur áfram.
Virðulegur forseti. Ég vil í raun bara leggja eina spurningu fyrir hæstv. starfandi heilbrigðisráðherra, þ.e. hvort heimildir séu fyrir því í fjárlögum að heilbrigðisráðherra geti gengið til samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga, komið þeim inn í sjúkratryggingakerfi, rétt eins og þingið samþykkti að frumkvæði Viðreisnar í vor. Mun hæstv. heilbrigðisráðherra ganga til samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga á þessu þingi?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Nú er verið að fjölga sálfræðingum í heilsugæslunni, sem ég tel að sé mjög mikilvægt. Þar er líka lögð sérstök áhersla á börn. Það er áherslumál, veit ég, hjá heilbrigðisráðherra að geta samið við sálfræðinga. Stefnan er að geta gert það. En eins og staðan er núna treysti ég mér því miður ekki til að svara spurningunni með jái eða neii. Ég bið hv. þingmann um að virða það við mig. En ég ítreka að verið er að auka verulega við sálfræðiþjónustuna í heilsugæslunni, sem skiptir miklu máli, og samvinnu við skólana þegar kemur að skólahjúkrun og sálfræðingum. Við höfum náttúrlega verið að efla opinberu þjónustuna, eins og hv. þingmaður þekkir og ég fór stuttlega yfir í upphafsræðu minni. En ég hef þetta ekki lengra að sinni.
Forseti. Ég get ekki séð að í fjármálaáætlun sé tekin inn í myndina sú uppsafnaða þörf sem þegar er til staðar í heilbrigðiskerfinu, hvað þá kostnaðurinn sem hlýst af núverandi ástandi í samfélaginu, þ.e. áhrif Covid á líf þeirra sem veikjast og nákominna og afleiðingar aðgerða ríkisstjórnarinnar við Covid. Það eru áföll, streita, óvissa vegna atvinnumissis, brottfall úr skólum vegna lokunar eða takmarkaðs aðgengis að skólastarfi, efnahagslegar hindranir vegna ákvörðunar stjórnvalda um að greiða t.d. námsfólki ekki atvinnuleysisbætur og tryggja því ekki grunnframfærslu á þessum óvissutímum, einangrun og sóttkví, áhrif á efnahag og geðheilsu fólks, aukin vímuefnaneysla, hræðsla, óvissa, afleiðingar eins og heimilisofbeldi og aukið ofbeldi almennt, sjálfsvíg og almenn vanlíðan, samfélagsleg sundrung sem leiðir af sér minni samkennd og samstöðu, sem grefur undan trausti og samfélagsþátttöku sem er grundvöllur heilbrigðs lýðræðis, fókus á faraldur, sem hefur einnig þau áhrif að draga úr getu fólks til að huga að lífsnauðsynlegum aðgerðum í loftslagsmálum, aðgerðaleysi sem eykur enn fremur á heilbrigðisvanda og möguleika okkar til þess hreinlega að lifa framtíðina af. Það er ekki ætlun mín á neinn hátt að draga úr réttmæti aðgerða ríkisstjórnarinnar eða alvarleika Covid heldur vil ég einungis varpa ljósi á þær neikvæðu afleiðingar sem við getum áætlað út frá þeim gögnum og þeirri þekkingu sem við búum yfir eftir síðasta hrun. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Voru atriðin sem ég taldi upp tekin til greina þegar fjármagnsþörfin í heilbrigðiskerfinu næstu ár var metin? Og ef ekki, hvers vegna ekki? Hvers vegna er ekki tekið til greina á heildrænan hátt hvað sparnaður á einum stað í kerfinu kostar á öðrum? Hvað kostar það framtíðarheilbrigði þjóðarinnar að hækka ekki lífeyrisgreiðslur eða atvinnuleysisbætur þótt ekki sé nema tímabundið, að tryggja ekki grunnframfærslu nemenda og að tryggja ekki efnahagslegt öryggi [[Forseti hringir.]]og sveigjanleika fólks á þessum óvissutímum? Hvað verður framtíðarreikningurinn hár? [[Forseti hringir.]]Þeim spurningum á að svara í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]til næstu fimm ára því að án heildstæðrar sýnar á raunverulegan kostnað erum við bara að færa hann til á milli kerfa, [[Forseti hringir.]]í formi dálka í excel-skjali. Það er ekki ábyrg efnahagsstjórn. [[Forseti hringir.]] Hæstv. ráðherra gæti líka svarað þessu út frá sínum eigin málaflokki. [[Forseti hringir.]]Ég veit að hann er hér fyrir heilbrigðisráðherra og getur illa svarað fyrir hana, [[Forseti hringir.]]en það sem sérhæfingin þarf er heildstæðari sýn.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður, takk fyrir þátttökuna í umræðunni. Hv. þingmaður kemur náttúrlega inn á margt fleira en akkúrat heilbrigðismálin og er það vel. Mig langar í fyrsta lagi að segja að Covid-19 hefur haft gríðarlega mikil áhrif og ég er stoltur af okkar opinbera heilbrigðiskerfi fyrir að hafa staðist það álag. Ríkisstjórnin hefur verið að styrkja og styðja við hið opinbera heilbrigðiskerfi fyrst og fremst með því að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað og með því að auka þátttöku í kostnaði sjúklinga, sem fór niður í 700 kr. í fyrra og er búið að fella hann niður þegar kemur að ellilífeyrisþegum og öryrkjum. Það eru atriði sem eru ekki bara mikilvæg fyrir heilbrigðiskerfið heldur fyrir þjóðfélagið í heild sinni. Við horfum til þess að reyna að jafna mun milli fólksins í landinu, að það geti sótt grunnheilbrigðisþjónustu án tillits til efnahags og búsetu. Kostnaðurinn fyrir heilbrigðiskerfið er mikill á þessu ári og í fjáraukalögum gerum við ráð fyrir að aukið verði við hann. Við aukum við framlög í kerfið um 15 milljarða kr. á milli ára. Ef ég man tölurnar rétt held ég að á tímabili þessarar áætlunar sé um að ræða 20–25% aukningu, en ég man þessar tölur kannski ekki alveg 100%. Verið er að auka við framlög til hjúkrunarheimilanna, heilsugæslunnar og geðheilbrigðismálanna. Ég held að þau skipti sérstaklega miklu máli á tímum Covid því að ekkert okkar er á þeim stað að geta liðið vel í því ástandi.
Herra forseti. Síðastliðið vor samþykkti Alþingi einróma frumvarp Viðreisnar um að Sjúkratryggingar Íslands færu að greiða fyrir sálfræðiþjónustu einstaklinga. Það frumvarps skar sig reyndar úr mjög mörgum þingmannamálum þar sem stór hópur þingmanna var með á málinu og um það ríkti þverpólitísk sátt. Lengi hefur verið kallað eftir greiðara aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og var þetta frumvarp klárlega liður í því. Það er mikið framfaraskref í geðheilbrigðismálum þar sem tryggja átti að þjónusta vegna andlegs heilbrigðis væri veitt á sömu forsendum og þjónusta vegna annarra heilbrigðismála. Eftir að frumvarpið hafði verið samþykkt var haft eftir fjármálaráðherra í fjölmiðlum að það væri aldeilis ekki sopið kálið þótt í ausuna væri komið vegna þess að það ætti eftir að samþykkja fjármögnunina sjálfa. Hann sagði að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði að svara því hvernig hún ætlaði sér að gera þetta. Nú spyr ég starfandi heilbrigðisráðherra: Tókst heilbrigðisráðherra að framfylgja vilja þingsins og tryggja þannig nauðsynlega fjármögnun í þessum málaflokki, eða til vara að færa til fjármuni þannig að vilji þingsins yrði að veruleika? Munu þeir sem þurfa að nýta sér þessa mikilvægu heilbrigðisþjónustu sitja við sama borð og þeir sem nýta sér aðra heilbrigðisþjónustu, rétt eins og þingið kvað upp úr um hér fyrir örfáum mánuðum? Ég get ekki áttað mig á því við lestur fjármálaáætlunar, sem er mjög miður, en það er algerlega útilokað annað en að heilbrigðisráðherra geti svarað þessari spurningu, af eða á.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þátttökuna í þessari umræðu. Í fyrsta lagi vil ég segja að hæstv. fjármálaráðherra er ekki hæstv. heilbrigðisráðherra, eins og við vitum, en ég ætla ekki að blanda mér í það sem fram fór á sínum tíma. Ég held að við séum þarna að horfa á mikilvægt atriði og við erum sammála um það. Þetta er í raun það sem ég var að reyna að segja hér áðan. Þetta er í vinnslu í ráðuneytinu, verið er að reyna að vinna úr þessu líkt og öðru. Ef ég man rétt var þetta samþykkt í vor, ekki satt? Tíminn hefur því svo sem ekki verið mjög mikill, svo ég beri blak af mínu fólki, sérstaklega á þeim tímum sem nú eru. Það sem kemur til greina, þar sem þetta er ekki fjármagnað í fjármálaáætlun, er að skoða, líkt og þingmaðurinn benti á, hvort hægt sé að taka eitthvað af öðrum liðum. Er hægt að reyna að tryggja þessu fjármagn þegar við horfum til lengri framtíðar, þegar næsta áætlun kemur? Eins og staðan er núna er áherslan á að efla opinberu þjónustuna, líkt og við höfum farið í gegnum í umræðunni. Það kæmi í hlut Sjúkratrygginga að semja um þetta. En þetta er nokkuð sem skoða þarf í heild sinni: Hvaðan getur þetta fjármagn komið? Er hægt að fá nýtt fjármagn inn á næstu árum? Ég held ég geti ekki svarað þessu betur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. starfandi heilbrigðisráðherra fyrir hreinskilnina og ég vona að þetta mál skýrist sem allra fyrst. Vissulega er rétt að ekki hefur liðið langur tími, en við stöndum hér og ræðum fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar næstu árin. Mig langar til þess að nýta þann tíma sem ég á eftir til að ræða biðlistamál. Síðastliðið vor voru 4.000 manns á biðlista eftir valkvæðum aðgerðum og hefur fjölgað um 1.000 á þeim tíma sem liðinn er. Það er auðvitað alveg ljóst að við búum við sérstakar aðstæður og þær ekkert sérlega góðar, en það breytir ekki þeirri staðreynd að það er enginn að gamni sínu á biðlista eftir aðgerðum á borð við liðskipti eða augnsteinaaðgerð, svo dæmi sé tekið. Þar liggur mikil þörf að baki. Þegar staðan var rædd í umræðum síðasta vor sagði hæstv. heilbrigðisráðherra að hún ætlaði sér að bregðast við með því að ræða við forstjóra allra heilbrigðisstofnana og átta sig á hvar best væri að bera niður til þess að vinna á þessum biðlistum. Það hefur ekki gengið, eins og dæmin sýna. Ég hef því áhuga á því að vita hvort einhver vinna sé í gangi hjá Sjúkratryggingum um að semja við sjálfstætt starfandi lækna til að vinna niður biðlistana og hvaða aðrar ráðstafanir séu í gangi. Og mig langar, í ljósi orða starfandi heilbrigðisráðherra ítrekað, að leiðrétta: Sjálfstætt starfandi læknar í íslensku heilbrigðiskerfi eru, rétt eins og sjálfstætt starfandi sálfræðingar, hluti af hinu opinbera heilbrigðiskerfi ef þeim er leyft það með því að hleypa þeim að borðinu. [[Forseti hringir.]]Við erum með opinbert heilbrigðiskerfi á Íslandi. Um það ríkir eining. [[Forseti hringir.]]Hin pólitíska spurning er: Á allt að vera ríkisrekið? Og ef svarið þar er já [[Forseti hringir.]]þá munu sálfræðingarnir ekki fá að sinna starfi sínu og þá munu biðlistarnir ekki heldur ganga niður. [[Forseti hringir.]]Spurningin er því: Er verið að huga að því að semja við læknana okkar til að vinna á þessum biðlistum?
Enn minnir forseti á tímamörk sem eru tvær mínútur.
Hæstv. forseti. Aðeins meira varðandi sálfræðiþjónustuna og þá umræðu. Af því að við erum að tala um tímann sem gefist hefur þarf náttúrlega líka að vera mjög skýrt hvaða þjónustu á að kaupa, í hvaða magni o.s.frv. Ég veit að hv. þingmaður veit að það er nokkuð sem huga þarf mjög vel að áður en ráðist er í það og veit að hún hefur skilning á því. En ég undirstrika að sálfræðiþjónusta fyrir almenning er undirstaðan og það er það sem hér er verið að reyna að vinna að. Almennt varðandi biðlistana þá hefur náttúrlega þurft að fresta fjölmörgum aðgerðum vegna Covid. Þetta er ekkert venjulegt ástand sem við lifum við í samfélaginu, líkt og í öðrum samfélögum, þannig að sú er staðan. Ég nefndi uppbyggingu liðskiptaseturs á Akranesi [[Sjálfstætt starfandi …]]og er verið að vinna að henni núna. Hinum valkvæðu aðgerðum var frestað í vor út af Covid, mörgum aðgerðum, eins og nefnt hefur verið. Verið er að undirbúa miðlæga biðlista sem tryggja að ekki sé tvöföld skráning og ég held að það sé skref í rétta átt. Einnig má segja almennt um samninga við sjálfstætt starfandi lækna að þeir hafa ekki náðst. Það er auðvitað áhyggjuefni, ég tek undir það með hv. þingmanni, en verið er að skoða samninga við hverja sérfræðigrein með tilliti til þarfar þjónustunnar í hverri grein o.s.frv., sem ég veit að hv. þingmaður þekkir mjög vel. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra. Tíminn er búinn og ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna.
Virðulegur forseti. Nú erum við að fjalla um heilbrigðismál og þar er staðan því miður grafalvarleg. Hún er sérstaklega alvarleg í málefnum barna með geðræn vandamál. Í svari sem ég fékk frá heilbrigðisráðherra kemur fram að það eru 1.193 börn á biðlista eftir meðferð, þar af nær 600 börn sem bíða eftir greiningu hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Á sama tíma og þessi börn bíða má eiginlega segja að BUGL sé í uppnámi vegna kjaramála og vegna álags. Þar þarf að taka til hendi. Það þarf að setja fjármuni í barna- og unglingageðdeildina, það þarf að gera umhverfi starfsfólks þannig að því líði vel og að launin séu samkeppnisfær, jafnvel betri en bjóðast annars staðar, vegna þess að þarna erum við að taka á vanda sem á eftir að bíta okkur illa ef við gerum ekki neitt. Þarna erum við að reyna að spara krónur en henda tíu krónum vegna þess að þarna erum við að leika með framtíðina. Börnin eru framtíðin og við getum ekki leyft okkur að setja þau á bið. Við megum það ekki, við eigum ekki að gera það og við eigum alls ekki að nota Covid-19 sem afsökun fyrir því að lengja biðlista barna. Það er engin afsökun. Okkur ber skylda til þess, og ég vona að ráðherra taki undir það með mér, að leysa málið strax.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna. Ég vil segja það varðandi biðlista og biðtíma og almennt um barna og unglingageðdeild Landspítalans að þetta er auðvitað eitt af okkar mikilvægustu stoðkerfum í samfélaginu og okkur ber að standa vörð um það. Ég veit að um miðjan september núna biðu níu börn eftir innlögn á legudeild BUGL eða barna og unglingageðdeildarinnar. Stærstur hluti innlagna eru auðvitað bráðainnlagnir eins og við þekkjum og þær gerast samdægurs, teljast til 80–90% allra innlagna. Þegar það er mjög mikið álag á bráðaþjónustunni þá lengist náttúrlega biðtími þeirra sem eru á almennum biðlista og biðtíminn getur verið frá viku til nokkurra mánaða. En það ber að geta þess í því sambandi að öll börn sem eru á biðlista eftir innlögn eru í virkri þjónustu göngudeildarinnar, og það er mikilvægt, þannig að þau fái þjónustu. Meðalbiðtími göngudeildarþjónustunnar er núna um sjö og hálfur mánuður. Hér gildir náttúrlega það að við erum að reyna að efla þjónustu við börn í nærumhverfinu, á heilsugæslunum. Það er úti um allt land. Við settum 540 milljónir aukalega í geðheilbrigðismál núna á þessu ári og sama upphæð kemur á næsta ári, síðan 100 millj. kr. að auki við það árlega á gildistíma áætlunarinnar. Þannig að það er verið að beita öllum ráðum til að draga úr bið barna eftir þjónustu og við munum að sjálfsögðu halda þeirri vinnu áfram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Jú, þetta er að mörgu leyti rétt, en þetta er líka að mörgu leyti undarlegt vegna þess að ég hef fengið þær upplýsingar frá foreldrum barna sem eru á bið, hvort sem það er á göngudeild eða annars staðar, að þau fá jú viðtal, fimm mínútna viðtal, en síðan ekki söguna meir, kannski viku eða mánuð eftir það. Þá eru þau í meðferð. Svona getum við ekki hagað okkur vegna þess að það má ekki gera þessa hluti gagnvart börnum. Það er engin afsökun til fyrir því að hafa ástandið eins og það er núna. Það gildir líka, eins og hefur komið hér fram, um liðskiptaaðgerðir. Ég fagna því að það á að fara að setja upp liðskiptamiðstöð Vesturlands. Það er mjög gott framtak og vonandi verður það til þess að við þurfum ekki að senda fólk til Svíþjóðar í liðskiptaaðgerðir sem er þrisvar sinnum dýrara en að gera það hér heima. Þarna er aukning úr rúmlega 400 manns í nær 900. Það hlýtur að vera skelfilegt vegna þess að ég sé bara ekki fram á það hvernig í ósköpunum á að taka á þessu í þessu ástandi. Þetta segir að við höfum sofið á verðinum í góðærinu. Síðan hef ég líka verið að lesa um að það sé ófremdarástand í heilsugæslunni á Suðurnesjum. Þar ættu að vera tíu heilsugæslustöðvar en eru bara þrjár, þar komist fólk ekki til heimilislæknis eða yfirleitt til læknis eftir því sem ég var að lesa. Ef það er rétt þá er ástandið orðið alvarlega slæmt. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að maður komist í nærsveitum og nærumhverfi á heilsugæslu þegar maður þarf á því að halda.
Hæstv. forseti. Aðeins meira um geðheilbrigðismálefni barna. Við megum ekki gleyma því að efling þjónustunnar á heilsugæslunni er gríðarlega mikilvægt líka til að stytta biðtímann inn á göngudeild og inn á BUGL. Það er forgangsverkefni í ráðuneytinu að sinna geðheilbrigði barna. Það er algjört forgangsatriði. Það er m.a. gert, eins og ég segi, með því að efla þjónustuna í heilsugæslunni: Heilsugæslan sem fyrsti viðkomustaður, eins og ég hef tekið mjög oft fram í dag. Varðandi Suðurnesin þá er verið að undirbúa byggingu nýrrar heilsugæslustöðvar í Reykjanesbæ og ég kom aðeins inn á það áðan, ef ég man rétt. Mig langar líka að segja varðandi Suðurnesin að ef við skoðum fjárveitingar til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja frá árinu 2014 þá hafa þær aukist um meira en milljarð, 1,3 milljarða eða svo. Raunhækkunin er 22% frá 2014–2020. Við erum meðvituð um það að hin gríðarlega fólksfjölgun á þessu svæði kallar á frekari þjónustu þar. Ég fullvissa hv. þingmann um að það er verið að vinna að þessum málum og það hefur líka verið gripið til aðgerða eins og að efla hjúkrunarmóttöku og fleiri atriði.
Herra forseti. Nýsköpun var ein af megináherslum stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Áherslan á nýsköpun hefur orðið enn meira afgerandi eftir atburði undanfarinna mánaða, eins og komið hefur skýrt fram í þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur kynnt að undanförnu og Alþingi hefur tekið til meðferðar og samþykkt eftir atvikum og jafnvel bætt í. Andspænis því mikla efnahagsáfalli sem við stöndum frammi fyrir er nýsköpun eitt stærsta og veigamesta svarið, að styðja við hugvit, sköpun og framtakssemi frumkvöðla af meiri krafti en áður. Það er eitt af því mikilvægasta sem leggja mun grunn að viðspyrnu efnahagslífsins og framtíðarvelferð þjóðarinnar. Það er okkar sýn, það er okkar stefna og hún birtist með mjög afgerandi hætti í þeirri fjármálaáætlun sem hér er til umræðu. Ég hef oft sagt, m.a. í þessum ræðustól, að umfang opinberra útgjalda sé ekki gæðastimpill á stjórnmálamenn eins og oft er látið í veðri vaka. En stundum eru þær aðstæður uppi að stíga þarf afgerandi skref á mælikvarða fjármuna og útgjalda og þær aðstæður eru einfaldlega uppi núna. Þess vegna tel ég það góð og mikilvæg tíðindi að þessi fjármálaáætlun felur í sér stórkostlega aukin framlög til nýsköpunar og rannsókna, mögulega mestu aukningu sem dæmi eru um. Framlög til nýsköpunar og rannsókna hækka þannig um 10 milljarða kr. á næsta ári, úr tæpum 16 milljörðum í 26, eða um meira en 60%. Samtals er verið að bæta um 40 milljörðum kr. í málaflokkinn á fimm ára tímabili fjármálaáætlunar, samanborið við óbreytt framlög á fjárlögum yfirstandandi árs. Stór hluti rennur til rannsóknar- og þróunarverkefna hjá fyrirtækjum í gegnum endurgreiðslukerfið. Stór hluti rennur til frumkvöðla- og sprotafyrirtækja í gegnum samkeppnissjóði og stór hluti, eða um 7,5 milljarðar, renna til Kríu, hvatasjóðs vísifjárfestinga, sem styrkir nýsköpun í umhverfi okkar þar sem það er einna veikast fyrir, nefnilega þegar kemur að fjármögnunarmöguleikum á viðkvæmu en mikilvægu stigi í lífi sprotafyrirtækja. Þessi afgerandi stuðningur við nýsköpun og rannsóknir er ein stærsta fréttin í þessari fjármálaáætlun. Hún samrýmist mjög vel þeirri nýsköpunarstefnu fyrir Ísland sem ég kynnti fyrr á kjörtímabilinu og við vorum byrjuð að vinna eftir áður en Covid gaf okkur tilefni til að stíga enn fastar til jarðar og taka stærri skref og hraðari. Útgjaldaaukningin er að töluverðu leyti tímabundin ráðstöfun til að vinna á móti áhrifum faraldursins og því er gert ráð fyrir að hún gangi að hluta til til baka undir lok tímabilsins. Eins og ég nefndi hér að framan eru sérstakar aðstæður uppi sem kalla á þessar aðgerðir en almennt séð er það ekki höfuðmarkmið mitt að auka ríkisútgjöld sem allra mest og til sem lengstrar framtíðar. Herra forseti. Fyrirtæki í ferðaþjónustu standa sem kunnugt er frammi fyrir miklum bráðavanda og alvarlegum sem ríkisstjórnin hefur komið til móts við með bæði almennum og sértækum aðgerðum. Útgjöld vegna þeirra birtast hins vegar að mestu annars staðar í þessari fjármálaáætlun en undir sjálfu málefnasviðinu. Þó er um að ræða hækkun upp á tæplega 600 milljónir milli ára vegna tímabundinna átaksverkefna, einkum hvað varðar uppbyggingu á fyrirmyndaráfangastöðum í ferðaþjónustu, sem voru eitt af höfuðáherslumálum Vegvísis í ferðaþjónustu, uppbyggingar varanlegra salerna á áfangastöðum við hringveginn og aukins framlags til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða. Þessi verkefni eru hluti af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar til að sporna við niðursveiflu í efnahagslífinu í kjölfar faraldursins. Fyrir Covid höfðum við markað framtíðarsýn og leiðarljós ferðaþjónustunnar þar sem sjálfbærni og arðsemi gegndi lykilhlutverki fremur en fjöldi ferðamanna, ásamt því að þróa jafnvægisás sem stýritæki fyrir greinina. Þessi verkfæri munu gagnast vel við uppbyggingu greinarinnar að nýju og það er gott að sjá að leiðarljós og stefnurammi fyrir greinina til ársins 2030 stendur á styrkum stoðum og við höfum tækifæri til að byggja á því þegar aðstæður leyfa. Við höfum fulla trú á að ferðaþjónustan muni taka kröftuglega við sér þegar aðstæður leyfa. Til að styðja við þá sókn höfum við sem kunnugt er sett verulega fjármuni til hliðar í alþjóðlegt markaðsverkefni sem er þegar hafið en á þá enn þá töluvert mikið inni, megnið af fjármununum. Við byggjum áfram upp innviði auk þeirra umfangsmiklu úrræða fyrir atvinnulífið sem ég kom aðeins inn á hér. Í orkumálum höfum við nýlega kynnt langtímaorkustefnu fyrir Ísland sem unnin var í þverpólitísku samstarfi. Fjölmörg verkefni í anda stefnunnar eru þegar komin langt á veg, markmið og forgangsröðun fjármálaáætlunar rímar vel við orkustefnuna. Ég nefni sem dæmi stórhækkuð framlög til jöfnunar á dreifikostnaði raforku um landið, átak í jarðstrengjavæðingu og þrífösun, sem gerir okkur kleift að ljúka ákveðnum markmiðum þar á fimm árum í stað 15, og að fækka truflunum í dreifikerfi raforku um 85%. Þá er að sjálfsögðu áfram þung áhersla á orkuskipti. Herra forseti. Þetta eru í mjög stuttu máli breiðu línurnar hvað varðar þá málaflokka sem undir mig heyra. En ég fagna því að sjálfsögðu að fá tækifæri til að eiga samtal við þingmenn um einstök atriði hér á eftir.
Herra forseti. Ég þakka það tækifæri sem ég fæ til að eiga orðastað við hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Ég ætla að byrja á að ræða um nýsköpun. Áður en veirufaraldurinn knúði hér dyra kynnti hæstv. ráðherra fyrirætlanir sínar um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Þetta var í lok febrúar, áður en faraldurinn kom hingað. Frumvarp þess efnis hefur ekki komið fram á þinginu enn þá en þessar fyrirætlanir munu enn vera í bígerð. Því spyr ég hvort rétt sé að ráðast í slíkar mjög svo afdrifaríkar breytingar á því sviði á þessum tímum þegar stjórnvöld, og reyndar miklu fleiri, telja og leggja áherslu á að nýsköpun gegni veigamiklu hlutverki við að spyrna okkur upp af botni þeirrar niðursveiflu sem við nú horfum fram á. Það virðist vera sem allt sé óljóst um tilefni þess að leggja stofnunina niður eða hvernig þjóna eigi markmiðum um nýsköpun með þessari aðgerð. Hvað verður um starfsmenn, þeirra störf? Talað er um að taka á leigu mun dýrara húsnæði í Vatnsmýrinni en núverandi húsnæði er í jaðri borgarinnar. Hvernig nýtist það við nýsköpun? Jafnvel er talað um að hluti af verkefnum Nýsköpunarmiðstöðvarinnar eigi að fara inn í ráðuneytið. Ég spyr ráðherra: Hvaða nýsköpunarverkefni á að vinna í ráðuneytinu, ráðuneyti nýsköpunar? Nákvæmlega hvaða verkefni eru það sem á að vinna í ráðuneytinu? Áform ráðherra sýnast án tilefnis en hafa þegar skapað mikla óvissu um verkefni stofnunarinnar, gætu haft í för með sér aukinn kostnað og núverandi starfsmenn, sem eru yfir 80, eru í fullkominni óvissu um hag sinn og atvinnu. Þá hafa starfsmenn greint frá mjög takmörkuðu samráði við þá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt, frumvarpið er ekki komið inn í þingið en það er komið inn á samráðsgátt stjórnvalda þar sem er bæði löng tilkynning og þar fylgir líka spurt og svarað, m.a. svar við því: Hvert er markmið laganna? Hvað verður um Nýsköpunarmiðstöð? Hvað verður um eignarhlut Nýsköpunarmiðstöðvar í fyrirtækjum? Hvað eru Nýsköpunargarðar? Hvernig verður nýsköpun á landsbyggðinni efld? Hvað verður um stuðning við frumkvöðla? Hvað verður um rannsóknir og prófanir í byggingariðnaði? Hvert færist verkefni efnagreininga? Hvert flyst starfsemi Evrópumiðstöðvar og hvað verður um Rb-blöðin? Það er alveg rétt að svona verkefni fylgir óvissa. Það er einn af göllunum við að fara í slíkt verkefni. En það er alveg klárt að við erum auðvitað með frumvarpinu að forgangsraða verkefnum í þágu nýsköpunarumhverfisins, umhverfis sem hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum og frumvarpið tekur mið af því. Nýsköpunarmiðstöð hefur vissulega gegnt mikilvægu hlutverki. Sum verkefni þar munu einmitt þess vegna halda áfram og hægt er að finna þeim nýjan stað. Við erum mjög langt komin með allt skipulag, eins og sést á frumvarpinu. Við tilkynntum þetta sem áform í febrúar til þess að geta átt samtal og samráð við alla hlutaðeigandi aðila. Ég hef átt fundi með starfsmönnum. Við höfum að mínu viti haldið nokkuð vel um þann þátt málsins og starfsmenn hafa fengið upplýsingar meðfram verkefninu. En auðvitað er það þannig að einhverjir eru enn þá í óvissu. Einhverjir munu flytjast með verkefnum. Einhverjir eru einfaldlega að ljúka sínum starfsaldri. Einhverjir eru í óvissu. Það er partur af því að vera með skýra sýn fyrir stóra málaflokka að þora líka að taka ákvarðanir sem eru umdeildar og óvissa fylgir, einhver óþægindi fylgja. Ég hef litið á það sem hlutverk mitt að taka til afgerandi aðgerða og taka stórar ákvarðanir með hliðsjón af nýsköpunarstefnu fyrir Ísland sem er einmitt m.a. grunnurinn að þessu. Nýsköpunargarðar eru í mínum huga mikið framfaraskref sem hefur verið rætt um í ofboðslega langan tíma, að tengja betur saman atvinnulíf og háskólasamfélagið til að taka betur utan um sprota [[Forseti hringir.]]og sjá til þess að það sé enn meiri gerjun og góðir hlutir muni gerast. Ég hlakka mjög til að koma með þetta inn í þingið og eiga nánara samtal við þingmann um það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hæstv. ráðherra átti eftir að svara hvaða verkefni nákvæmlega það eru sem eru núna á hendi Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og á að vinna í ráðuneytinu. Hvaða verkefni á að vinna í ráðuneytinu? Hver á að flytja þangað? Varðandi óvissuna þá er hún sérstaklega mikil út af þessum veirufaraldri. Hæstv. ráðherra finnst afskaplega gaman að taka djarfar ákvarðanir en þær þurfa auðvitað að vera vel ígrundaðar. Það þýðir ekkert að ana út í einhverja óvissu og setja 80 starfsmenn í fullkomna óvissu. Það þýðir ekki þótt það sé gaman að breyta og gaman að gera eitthvað nýtt. Ég ítreka þessar tvær spurningar, hvort þetta sé rétti tíminn núna og hvaða verkefni það eru sem á að vinna í ráðuneytinu. Ég ætla líka að koma að öðru málefni sem er á vettvangi ferðamála og það er varðandi leiðsögumenn. Ég tel að núna, þegar ferðamannaiðnaðurinn er í ládeyðu, ætti að vera rétti tíminn til að undirbúa ferðaþjónustuna undir vonandi þá sveiflu sem verður aftur hjá okkur í ferðamennsku, nota þetta hlé til að undirbúa hana. Ferðaþjónustunnar bíða mikilvæg verkefni og mikil verkefni þegar úr rætist. Við eigum marga vel menntaða og reynda leiðsögumenn. Víða erlendis tíðkast að gerð sé krafa um innlenda leiðsögumenn en slík er ekki raunin hér. Er ráðherra tilbúin að undirbúa í samráði við Félag leiðsögumanna kröfur um íslenska leiðsögumenn, búa til kröfur sem gerðar verði til þeirra? Er ráðherra tilbúin að vernda starfsheiti leiðsögumanna með því að vinna að og samræma kröfur um menntun þeirra? Ég vil benda á að hér á landi eru ýmis svæði og árstíðir [[Forseti hringir.]]sem krefjast kunnáttumanna í leiðsögn. Við höfum orðið vitni að því að það hefur misfarist [[Forseti hringir.]]þegar þar eru óreyndir menn á ferðinni. Þetta fjallar um öryggi ferðamanna og upplifun af landinu.
Herra forseti. Fyrst til að svara síðari spurningu þingmannsins þá er það nú þegar í undirbúningi. Sú vinna er í gangi að setjast niður með leiðsögumönnum og finna leiðir til þess að marka ákveðnar kröfur til mismunandi ferða. Ég mun ekki fjölga lögverndun starfsheita en það er alveg ljóst að ferðir eru mjög mismunandi og eðlilegt að gera mismunandi kröfur til þeirra. Sú vinna er nú þegar í gangi, þannig að svarið við þeirri spurningu er já. Varðandi hina spurninguna um Nýsköpunarmiðstöð er ég að sjálfsögðu ekki að ana út í nokkurn skapaðan hlut og engin tilhlökkun hjá mér þegar starfsmenn upplifa óvissu. Það er hins vegar alrangt að það séu 80 starfsmenn sem upplifa óvissu núna. Þeir eru töluvert mikið færri og verkefnið er einfaldlega stærra en svo að það geti staðið og fallið með þeirri óvissu. Við erum að stórefla stuðning við nýsköpun um landið allt og það skiptir landsbyggðina mjög miklu máli. Höfuðborgarsvæðið hefur tekið sérstaklega miklum breytingum en það er áfram stærra verkefni fyrir höndum úti á landi. Hvað varðar eflingu ráðuneytisins erum við í dag með eitt og hálft stöðugildi í nýsköpun. Nýsköpun er risastórt mál sem fer um alla kima stjórnkerfisins og samfélagsins. Það er einfaldlega kominn tími til þess að ráðuneyti nýsköpunarmála sé sterkara en það að hafa eitt og hálft stöðugildi til að sinna öllum þeim verkefnum sem eru milli allra ráðuneyta í raun, risastórum verkefnum; samskiptum við Norðurlöndin, samskiptum við Evrópu, samskiptum við ýmiss konar sjóði, aðrar stofnanir, fyrirtæki o.s.frv. Hluti af áframhaldandi starfsemi áfram og þau verkefni sem munu áfram lifa verða einmitt líka úti á landi. Það hvernig fyrirkomulagið verður nákvæmlega, hvort það verða þá starfsmenn ráðuneytis eða bara einhver sérstök störf án staðsetningar eða verkefnastofa á landsbyggðinni, er í skoðun. En stóra verkefnið er m.a. það að stórefla stuðning við nýsköpun úti á landi sem í mínum huga er ofboðslega mikilvægt verkefni.
Herra forseti. Það er ýmislegt fróðlegt í þessum ágætu fjárlögum og, eins og hæstv. ráðherra reifaði hér áðan, ýmislegt sem er jákvætt. En því miður er líka margt síðra, eins og svo oft. Mig langar að byrja á að ræða við hæstv. ráðherra um það sem hún lauk síðasta andsvari á, þ.e. um nýsköpun og nýsköpun á landsbyggðinni. Ég sé því miður ekki í þessari áætlun hvernig ráðherra ætlar að efla og styðja við nýsköpun úti á landi. Rætt er um að efla nýsköpun á landsvísu með sérstökum framlögum til verkefna á landsbyggðinni. En hvað er um að ræða þar? Erum við að tala um enn einn sjóðinn? Hvaða upphæðir erum við að tala um? Hvernig hyggst hæstv. ráðherra tryggja aðgengi að atvinnu og nýsköpunarráðgjöf? Það er vissulega fagnaðarefni að enn eigi að bæta í ýmsa nýsköpunarsjóði og það er gríðarlega mikilvægt, herra forseti. En eitt af því sem við höfum rætt áður er staða landsbyggðarinnar þegar kemur að styrkjaúthlutunum úr sjóðum Rannís. Þar hallar mjög á verkefni utan höfuðborgarsvæðisins. Ein kenningin er sú að það vanti betri stuðning við frumkvöðla þar. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að bæta úr því? Eitt af því sem hæstv. ráðherra hefur kynnt í tengslum við lokun Nýsköpunarmiðstöðvar er að setja á fót ráðuneytisstofnun á Akureyri. Ég spyr: Stendur það enn til? Þess sér ekki merki í fjármálaáætluninni. Og að lokum: Telur hæstv. ráðherra mögulega ástæðu til að endurskoða nýsköpunarstefnu Íslands í ljósi breyttra aðstæðna? Þurfum við ekki enn meira en nokkru sinni fyrr á öflugu stoðkerfi að halda við frumkvöðla- og nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi? Í því samhengi langar mig að nefna, herra forseti, þá áhugaverðu stöðu að nánast ekkert er rætt um stuðning við ferðaþjónustuna vegna Covid-19 og raunar eru framlög til Ferðamálastofu skorin niður þó að vissulega séu settir auknir fjármunir í Framkvæmdasjóð ferðamanna og fleira, sem er vel. En það hljóta að vera vonbrigði að ekki sé meiri stuðningur við að efla stoðkerfi ferðaþjónustunnar í þessari áætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og tek undir þegar Tækniþróunarsjóður er nefndur sérstaklega og úthlutanir þaðan út á land. Það er í raun óásættanlegt hve lágt hlutfall fer þangað og það er m.a. vegna þess að umsóknir sem skila sér þaðan eru ekki nægilega margar. Það er ekki þannig að árangur þeirra umsókna sé miklu lakari en annarra. Við þurfum einfaldlega að spyrja okkur: Hvers vegna er það? Og svarið sem við höfum komist að er að frekari jarðveg og stuðning vanti, sem réttlætanlegt er að hið opinbera sinni að einhverju leyti, til að auka líkur á því að fleiri umsóknir skili sér. Það er vissulega rétt að við erum að hugsa um og vinna að því að koma á fót verkefnasjóði. Það er helst kallað eftir því og ég hef viljað geta séð þá krafta leysast úr læðingi sem eru vissulega úti um allt land. Við erum með sóknaráætlanir, þær eru sterkar, þær eru unnar á forsendum svæðanna og ég vil tengja þennan sjóð sóknaráætlunum landshlutanna. Landshlutasamtökin eru þess vegna líka viðmælandi okkar. Sveitarstjórnarstigið hefur tekið við sér þegar við höfum sagt frá þessum áformum. Þar er mikill áhugi. Það spretta upp alls konar hugmyndir, ýmist á vegum landshluta eða samtaka sem m.a. tala um að auka frekar við stuðning í atvinnuþróun og nýsköpun. Auðvitað er ákveðinn munur á atvinnuþróun og nýsköpun. Úti á landi er oft um að ræða töluverða atvinnuþróun líka. Það skiptir máli að þetta sé gert og ég vona að okkur takist að grípa allar þær sterku hugmyndir sem eru að verða til úti á landi. Þess vegna skiptir máli að vera með þennan sjóð en ekki algjöra miðstýringu á því hvernig eigi að skipta fjármununum. Hér er sagt að það þurfi einmitt enn meiri stuðning og hvort endurskoða þurfi nýsköpunarstefnu. Ég hef ekki séð tilefni til að gera það enda er allt sem við gerum í miklu samhengi við nýsköpunarstefnuna. Við erum jú að setja í það meiri fjármuni, samanber þessa fjármálaáætlun, líklega meira heldur en nokkurn tímann hefur sést. Það er í takt við áherslur ríkisstjórnarinnar, í takt við áherslur Alþingis, í takt við áherslur nýsköpunarstefnunnar og svarið við þeirri kreppu sem við erum í og hvernig við ætlum að vinna okkur út úr henni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hæstv. ráðherra er greinilega sammála mér um að auka þurfi stuðning við nýsköpun úti á landi. Það er erfitt að sjá hvernig á að gera það einfaldlega með einhverjum verkefnasjóði. Ég held að miklu meiri stuðning þurfi við svæðin í formi ráðgjafar og fólks. Í síðara andsvari langaði mig til að ræða við hæstv. ráðherra um orkumálin. Það er fagnaðarefni að verið sé að taka skref í áttina að jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku á landsbyggðinni. En mér er algjörlega fyrirmunað að skilja af hverju var ekki farið alla leið og ákveðið að fulljafna þennan mun eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmálanum. Það er í raun ákveðið metnaðarleysi og ég hefði haldið, miðað við hve lítið vantar upp á, að skynsamlegt hefði verið að fullklára þetta. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Af hverju var ákveðið að gera það ekki? Þá hef ég áhyggjur af því að þessi leið hafi verið valin, þ.e. að hækka jöfnunargjald, framlög úr ríkissjóði, í stað þess að fara þá leið sem lögð var til í skýrslu starfshóps um raforkuflutning í dreifbýli, þ.e. að taka upp eina gjaldskrá fyrir landið allt, svipað og gert var með símann á sínum tíma. Við búum saman í þessu víðfeðma landi og það er óþolandi að íbúar sitji ekki við sama borð þegar kemur að búsetu og atvinnusköpun. Ég spyr því: Af hverju var sú leið ekki valin? Hefur hæstv. ráðherra engar áhyggjur af því að leiðin sem ákveðið er að fara muni hafa neikvæð áhrif á smærri stórnotendur, þ.e. kaupendur að t.d. 5–10 MW sem þurfa að kaupa raforkuna af dreifiveitunum? Það hlýtur að hafa veruleg neikvæð áhrif á samkeppnishæfni þeirra og möguleika til vaxtar þegar jöfnunargjaldið er reiknað inn í. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að lagfæra þann vanda? Þá langar mig að lokum, herra forseti, að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji þá mælikvarða sem settir eru fram um hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum annars vegar og hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í sjávarútvegi hins vegar vera nægjanlega metnaðarfulla?
Herra forseti. Þetta eru allmargar spurningar en ég geri mitt besta til að svara. Fyrst varðandi það af hverju ekki var farin sú leið að sameina í eina gjaldskrá: Ég var hrifin af þeirri hugmynd fyrst um sinn. Við könnuðum hana töluvert. Niðurstaðan er hins vegar sú að gagnsæi gagnvart neytendum minnkar og hvati veitna til hagræðingar minnkar sömuleiðis. Það yrðu millifærslur úr sameiginlegum sjóðum sem Orkustofnun myndi stýra sem krefst aukins eftirlits með kostnaði veitna og þyngri stjórnsýslu. Þess vegna var það í raun samdóma álit að slíkar efasemdir væru um það að ákveðið var að fara aðra leið. Þessi leið var því klárlega skoðuð. Það er rétt að með þessu förum við í 85% jöfnun en síðan eykst fjármagnið áfram á næstu árum. Það hefði auðvitað verið ljómandi fínt að ná fullri jöfnun en það er ofboðslega mikið af nýjum peningum í fjármálaáætlun, peningum sem eru raunverulega ekki til en eru líka ákveðið hagstjórnartæki. Þetta er mikið sanngirnismál þannig að ég er mjög ánægð með að farið sé úr 50% jöfnun í 85% sem síðan eykst áfram. Ég myndi fagna því mjög ef þingið fyndi leiðir til að fara í 100%. En þetta er auðvitað ofboðslega mikil breyting fyrir landsbyggðina alla og, eins og ég hef oft nefnt, er það einn stærsti gallinn á raforkukerfinu að þetta sé staðan og í raun að ekki hafi verið gert það sama og með símann á sínum tíma, að þetta yrði bara jafnt alltaf enda verður raforkan til þarna og ef við tölum um frelsi til búsetu þá er þetta raunverulegt mál um frelsi til búsetu. Varðandi ferðamálin sem ég náði ekki að koma inn á áðan birtast þau úrræði sem komið hafa fram auðvitað annars staðar en hér og þau úrræði skipta öllu máli fyrir ferðaþjónustuna. Ég nefndi að við erum með þennan stefnuramma. Hann stenst Covid-kreppu. Við erum að bæta í ákveðna uppbyggingu innviða, bæði í landsáætlun, Framkvæmdasjóði og varðandi fyrirmyndaráfangastaði. Við munum eiga samtal við Ferðamálastofu um aukin verkefni sem hún hefur þurft að standa í [[Forseti hringir.]]núna. Aftur snýst verkefnið miklu frekar um að mæta atvinnulífinu og hjálpa því að komast í gegnum þetta heldur en nákvæmlega hversu margar krónur fara í stoðkerfi ferðaþjónustunnar. Við erum auðvitað líka að reyna að nýta tímann vel, bæði í minni verkefni og t.d. í að þróa markaðsstofur yfir í áfangastaðastofur.
Herra forseti. Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefur nú þegar borið á góma hér og ég ætla ekki að fjölyrða um þann þátt hennar sem lýtur að nýsköpun. Stofnunin hefur verið til síðan 2007 og margt breyst á þeim tíma sem liðinn er. Nú þegar rekstri þar verður breytt og hún lögð niður hef ég fulla trú á því og traust að nýsköpunarmálunum verði komið vel fyrir vítt og breitt um landið. Mig langar samt sem áður að ræða um málefni Nýsköpunarmiðstöðvar á vissan hátt, þ.e. þann hluta sem snýr að byggingarrannsóknum og mannvirkjum og útgáfu á svokölluðum Rb-blöðum. Starfsemin hefur allan tímann snúist um mjög mikilvægar rannsóknir á húsamyglu og steinsteypuþróun sem hefur leitt af sér ákaflega merkilega hluti, m.a. steinsteypu sem er sú umhverfisvænasta í heimi, kölluð Eco-Crete. Það er jú þannig að eitt tonn af gróðurhúsalofttegund losnar fyrir hvert tonn af steinsteypu sem er framleidd og sett á sinn stað. Þetta eru því mjög mikilvægar rannsóknir. Þarna fara líka fram rannsóknir á malbiki. Það sem mér liggur á hjarta er að þessi tegund rannsókna og þessi tegund mælinga þarf að vera óháð, ekki komin undir almennri samkeppni í samfélaginu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þessu verður komið fyrir. Fer þetta undir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, háskóla, fær Keldnaholtið að vinna áfram þar að rannsóknum sínum, þ.e. þessi starfsemi o.s.frv.? Það er mjög mikilvægt að byggingarrannsóknir séu með góðum skikk í samfélaginu.
Herra forseti. Tillögurnar fela í raun í sér að framlög til byggingarrannsókna verði aukin frá því sem nú er. Í samvinnu okkar félags- og barnamálaráðherra er áformað að setja á fót samkeppnissjóð um byggingar- og mannvirkjarannsóknir. Sjóðurinn verður fjármagnaður sameiginlega af ráðuneytunum. Áherslur sjóðsins munu einkum snúa að samfélagslegum áskorunum í byggingariðnaði, svo sem rakaskemmdum á mannvirkjum og aðgerðum til lækkunar kolefnisspors, samanber það sem hv. þingmaður fór yfir. Umsýsla sjóðsins verður hjá Tækniþróunarsjóði og sérstakt fagráð skipað til að fara yfir umsóknir til að tryggja faglegt mat óháðra aðila á þeim umsóknum sem berast. Með stofnun slíks sjóðs er leitast við að opna opinbert styrkjaumhverfi fyrir fleiri aðila úr háskólasamfélaginu og atvinnulífinu og stuðla að auknu samstarfi við erlenda rannsóknaraðila. Það er mikið að gerast á þessu sviði og landamærin verða óljósari í þessu. Við gerum okkur grein fyrir því að samfara þessum breytingum er mikilvægt að tryggja samfellu hluta þeirra rannsókna sem nú standa yfir, eins og þingmaðurinn kom inn á, og hafa mikilvægt samfélagslegt gildi. Við erum í samráði við forsvarsmenn Nýsköpunarmiðstöðvar að greina hvaða verkefni það nákvæmlega eru sem mikilvægt er að haldi áfram í gegnum tímabil breytinga og við erum tilbúin til að grípa inn í ef þörf er á. Rb-blöðin um tækniþróun og áskoranir í byggingariðnaði verða áfram gefin út. Hjá Nýsköpunarmiðstöð hefur verið unnið að fræðslu og gagnasöfnun um mannvirkjagerð með útgáfu þessara blaða þar sem birtur er fróðleikur um málefni sem snerta byggingariðnaðinn og fjallað um niðurstöður rannsókna á sviðinu. Þessi starfsemi, ásamt þeim starfsmönnum sem henni sinna, mun flytjast til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Þar gefst líka tækifæri til aukinna samlegðaráhrifa með þeirri starfsemi sem þar er fyrir. Þannig næst bæði fram öflugri söfnun gagna og öflugri miðlun upplýsinga á sviðinu. Það má nefna líka að Byggingavettvangi, sem er samráðsvettvangur hagaðila í bygginga- og mannvirkjagerð, hefur verið falið að móta langtímaáætlun um fyrirkomulag rannsókna og þróunar í byggingariðnaði. Stefna þau að því að skila tillögum um það fyrir áramót, í samvinnu við atvinnulífið og hagaðila, að prófanir á byggingarvörum verði framkvæmdar í faggiltu umhverfi í náinni framtíð í samræmi við alþjóðlegar gæðakröfur í byggingariðnaðinum. [[Forseti hringir.]]Faggiltir aðilar þurfa að uppfylla ýmis starfsskilyrði og gæðakröfur, svo sem að vera óháður aðili á markaði [[Forseti hringir.]]og þessi þróun er í samræmi við það sem er að gerast á öðrum sviðum í atvinnulífinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Já já, ég veit af samkeppnissjóðunum. Fyrir mér er spurningin að þarna sé eitthvert „bæði og“ en ekki „annaðhvort eða“. Ég heyri það á hæstv. ráðherra að verið er að vinna í þessu. Komist þetta á sinn stað í Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er ég ánægður og ég vona þá að það sem ég kalla óháðan þátt byggingarrannsókna verði áfram til staðar. Mig langar að fjalla um hitt sviðið hjá Nýsköpunarmiðstöðinni, þ.e. efnis-, líf- og orkutæknisvið þar sem starfa 17 manns. Þar eru greiningar framkvæmdar. Þar er ýmiss konar framþróun og nýsköpun í gangi. Þar er ein af fáum rafeindasmásjám landsins rekin. Þetta vil ég líka sjá að hluta til sem óháða starfsemi. Þarna er verið að skoða lífmassa, nýtingu hráefna, stóriðjuna, hagnýta efnistækni og örtækni. Það er verið að kanna lækninga- og stoðtækni, nýtingu lífrænna auðlinda og nýtingu dauðra náttúruauðlinda. Þarna er t.d. verið að þróa basaltþræði, mjög verðmætt efni sem nýtist í sérstakar vörur. Gullleitin á Íslandi tengist þessari starfsemi. Á sama hátt og ég spurði áðan myndi ég gjarnan vilja fá svör frá hæstv. ráðherra um það hvernig þessari starfsemi verður fyrir komið? Auðvitað geta verkfræðistofur sinnt einhverju af þessu og háskólarnir einhverju. En það er mjög mikilvægt að óháði þátturinn, þ.e. það sem byggist á mælingum eða eftirliti, samhengi í framþróun, sé vistað á einhverjum stað sem er annaðhvort háskóli eða stofnun. Ég vil gjarnan heyra það frá hæstv. ráðherra.
Herra forseti. Hjá efnis-, líf- og orkutæknisviði hefur verið aðstaða fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki í hátækni og ýmis alþjóðleg samstarfsverkefni, studd t.d. af rammaáætlun Evrópusambandsins, eiga sér samastað hjá svokölluðu ELO gegnum aðgang að tækjabúnaði. Þessi starfsemi mun halda áfram í breyttu rekstrarformi þar sem enn meiri áhersla verður lögð á samstarf við háskólasamfélagið á landsvísu. Hugsunin er að stofna félagið Nýsköpunargarðar um rekstur tækni- og rannsóknaseturs sem tekur við hluta af verkefnum og skuldbindingum ELO ásamt hluta af rannsókna- og þróunarstarfsemi Rannsóknastofu byggingariðnaðarins. Félagið verður óhagnaðardrifið einkahlutafélag að fullu í eigu ríkisins þar sem ríkið leggur fram hluta af tækjabúnaði Nýsköpunarmiðstöðvar sem stofnframlag. Þarna er verið að tryggja að félagið geti sótt um í þessa sjóði sem er að sjálfsögðu algert lykilatriði. Með stjórn félagsins munu fara fulltrúar háskólasamfélagsins og ráðuneytisins og lögð er áhersla á að félagið geti þjónað bæði sjálfstæðum frumkvöðlum og rannsóknastarfsemi allra háskóla á landinu. Ráðuneytið mun leggja félaginu til árlegt framlag í gegnum þjónustusamning. Lagður verður grunnur að því að fjármögnun rannsóknarverkefna sem nú eru hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands, þar á meðal verkefni sem eru studd af rannsóknasjóðum Evrópusambandsins, geti flust á Nýsköpunargarða og lögð er sérstök áhersla á að félagið muni áfram geta sótt um í sjóði Evrópusambandsins. Félagið verður í fyrstu staðsett í núverandi húsnæði Nýsköpunarmiðstöðvar í Keldnaholti en markmiðið er að flytja starfsemina í Vatnsmýrina innan tveggja ára til að tryggja betur samlegð og samstarf við háskólasamfélagið. Þessi áform eru í samræmi við áætlanir stærstu háskólanna og Reykjavíkurborgar um uppbyggingu þekkingarþorps í Vatnsmýrinni. Ég hef lagt á það áherslu að þessi aðstaða verði galopin fyrir nemendur alls staðar að af landinu, úr öðrum háskólum og að samstarfsvettvangur háskólanna geti skipað þarna í stjórn þannig að tryggt sé að allir hafi rödd við borðið, ekki bara þessir tveir skólar, Háskólinn í Reykjavík og Háskóli Ísland sem eru staðsettir þarna. En það er rökrétt staðsetning að vera með þetta þarna. Hvernig það nákvæmlega teiknast upp er enn þá í skoðun. Við vitum að skólarnir hafa báðir áhuga á þessu þannig að við þurfum einfaldlega finna [[Forseti hringir.]]gagnsæja og góða leið til að tryggja að verkefnið vaxi og dafni [[Forseti hringir.]]eftir tvö ár í Keldnaholti.
Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. atvinnumálaráðherra um atvinnuleysisbætur, hvort hún telji það letjandi fyrir vinnumarkaðinn að hækka grunnatvinnuleysisbætur, hvort hún sé sammála hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, um að það muni virka letjandi á atvinnuleit þeirra sem þiggja atvinnuleysisbætur að hækka þær. Sömuleiðis vil ég spyrja hæstv. nýsköpunarráðherra hvort hún telji að það sé nýsköpun til góða að hafa jafn miklar takmarkanir og skerðingar á atvinnuleysisbótum og raun ber vitni, þ.e. að fólk á bótum geti nánast ekki með neinu móti tekið að sér ný verkefni eða prófað nýja hluti eða spreytt sig í nýsköpun af ótta við að missa bæturnar. Það eru tvær spurningar til hæstv. ráðherra. Telur hún að það virki letjandi fyrir atvinnuleitendur að fá aðeins hærri atvinnuleysisbætur en þær smánarlegu bætur sem nú þegar eru í gildi? Þar er ég að tala um strípaðar atvinnuleysisbætur, grunnatvinnuleysisbætur, ekki framlengingu á tekjutímabilinu. Ég spyr sömuleiðis hvort hún telji að það gagnist nýsköpun, eða mögulega ekki, að hafa jafn miklar og stórar skerðingar á atvinnuleysisbótum og raun ber vitni.
Herra forseti. Fyrst varðandi fyrri spurninguna, hvort ég sé á þeirri skoðun að hærri grunnatvinnuleysisbætur séu letjandi sem slíkar: Að sjálfsögðu er það þannig að fólk er ekki að gamni sínu á atvinnuleysisbótum. Það er enginn sem hefur það ljúft og gott á grunnatvinnuleysisbótum. Það eru ekki aðstæður sem er hvetjandi að vera í, ég myndi segja að því væri frekar öfugt farið. Ég er hins vegar sammála þeirri forgangsröðun sem fjármálaráðherra hefur margoft nefnt, að það skipti öllu máli að fjölga störfum, að ná upp fyrri krafti þegar kemur að störfum. Það er einkageirinn sem gerir okkur kleift að standa undir öllum þeim velferðarkerfum sem við höldum uppi, og atvinnuleysisbótakerfið er inni í þeim hring. Varðandi það hvort fólk hafi næg úrræði til að gera annað og spreyta sig á atvinnuleysisbótum þá eru vissulega ýmis úrræði innan kerfisins, hvort sem það eru menntaúrræði eða úrræði Vinnumálastofnunar í samvinnu við Nýsköpunarmiðstöð, þ.e. að fólk sem er á atvinnuleysisbótum og hefur verið það í skamman tíma geti farið inn í fyrirtæki, sérstaklega inn í nýsköpunarfyrirtæki. Allt skiptir þetta máli. Ef engin slík skilyrði væru og allir væru frjálsir til að gera hvað sem er - ég geri ráð fyrir að þessar reglur séu til að geta haldið utan um kerfið - þá væri bara einfaldara að hafa borgaralaun sem ég veit að Píratar aðhyllast. Þá þyrftum við ekki að vera að ræða rammann utan um kerfin. En einkageirinn er það sem þarf að vaxa og ég myndi segja að það væri algjört forgangsatriði að ná honum upp til að eiga fyrir þeim bótakerfum sem við höfum. [[Forseti hringir.]]Við erum farin að sjá fjármuni í útgreiðslu atvinnuleysisbóta sem við höfum ekki séð áður. Við verðum að ná okkur út úr þeirri stöðu vegna þess að við getum ekki staðið undir því í lengri tíma.
Forseti. Mig langar til að spyrja ráðherra hvernig hún telur stefnumótun hins opinbera virka, hvernig hún telur að hún eigi að virka. Í lögum um opinber fjármál, sem við ræðum hér í tengslum við fjármálaáætlun, segir mjög skýrt hverjar lágmarkskröfurnar eru um forgangsraðaðan verkefnalista, um kostnaðar- og ábatagreiningu verkefna og valkostagreiningu. Nýlegt dæmi um stefnumótun hins opinbera í nýsköpun fær mig til að efast um að ráðherra sé að sinna hlutverki sínu á viðeigandi hátt. Miðað við fjármálaáætlunina og lög um opinber fjármál leyfi ég mér að efast um að nokkur ráðherra sé að sinna hlutverki sínu í opinberri stefnumótun á viðeigandi hátt, en dæmið um Nýsköpunarmiðstöð Íslands er bara svo augljóst í því samhengi. Í febrúar sl. tilkynnti ráðherra að leggja ætti niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Síðan þá hefur spurningum verið beint til ráðherra og ráðuneytis er varða það á hvaða forsendum ráðherra tók þá ákvörðun. Svörin hafa verið frekar óljós. Sem dæmi að spara mætti stjórnsýslukostnað og veita meira fé beint í nýsköpunarverkefni, og það væri frábært ef það væri satt. Því var spurt í framhaldinu hvaða gögn ráðherra hefði máli sínu til stuðnings. Enn sem komið er hafa þau gögn ekki borist. Það lítur því út fyrir að ráðherra hafi fyrst ákveðið að leggja Nýsköpunarmiðstöð Íslands niður og svo reynt að finna réttlætingar og rök fyrir því. Þetta er nákvæmlega eins og á síðasta kjörtímabili þegar þáverandi menntamálaráðherra, og flokksbróðir nýsköpunarráðherra, ætlaði að sameina Fjölbrautaskólann við Ármúla og Tækniskólann af því að það væri svo hentugt. Við nánari skoðun stóðust þær fullyrðingar ráðherra ekki. Sporin hræða þegar ráðherrar Sjálfstæðisflokksins taka svona ákvarðanir og því spyr ég ráðherra: Telst það vera góð stefnumótun að taka ákvörðun fyrst og finna svo rök fyrir þeirri ákvörðun?
Herra forseti. Varðandi beiðni um ákveðnar upplýsingar veit ég að það mál er í ferli og þeim upplýsingum verður komið til atvinnuveganefndar. Varðandi það á hvaða forsendum og gögnum og vinnu við byggjum þessi áform þá er það alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að ég hef lagt áherslu á að stuðningur inn í nýsköpunarumhverfið fari í meiri mæli í verkefnin sjálf. Það er það sem við erum að gera. Við erum einmitt að setja fjármuni í verkefnin sjálf með því að setja aukna fjármuni í byggingarannsóknir, koma á fót nýsköpunargörðum, efla nýsköpun úti á landi, setja fé í verkefnasjóði. Í stað þess að fjölga einfaldlega opinberum starfsmönnum víða um land viljum við frekar gera hlutina svona, þannig að við getum tryggt betur að fjármunirnir fari í verkefnin. Þannig leysum við frekari krafta úr læðingi. Við erum samhliða þessari ákvörðun að skila 350 milljónum inn í ríkissjóð af þeim 700 sem hafa farið til stofnunarinnar. Mér finnst það bæði gott skref og tímabært. Ég vildi að við sæjum það oftar að þegar við finnum ný verkefni, ný úrlausnarefni, berjumst fyrir nýjum fjármunum og setjum fullt af peningum í alls konar ný verkefni á sviði nýsköpunar, þá sé líka hægt að líta á það sem fyrir er og fara gaumgæfilega yfir það. Ég ákvað að gera þetta svona, að kynna þetta fyrst sem áform og svo tæki samtal við og samráð og verkefnin myndu taka á sig mynd með tíð og tíma, í stað þess að vera með þetta í lokuðum hópum og kynna allt með pompi og prakt með skömmum fyrirvara. Það gerir að verkum að ekki hefur verið hægt að svara öllum spurningum um leið og þessi áform voru kynnt í febrúar. En það er vissulega þannig að við byggjum þetta á vinnu, stefnu okkar, samtölum við marga hagaðila innan úr kerfinu o.s.frv., fyrir utan áherslur og stefnur annarra úti í samfélaginu sem styðja við þessa þróun. Það er eðlilegt að svona ákvarðanir séu endurskoðaðar þegar umhverfið er á eins miklum hraða og nú er.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að ræða fjármálaáætlun við hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og um þau málefnasvið sem ráðherra ber ábyrgð á en þar er af nógu að taka. Mig langar að byrja á að ræða um það sem í daglegu tali er kallað jöfnun flutningskostnaðar raforku en heitir dreifikostnaður raforku á nákvæmara máli, sem ég vil fullyrða að sé eitt stærsta atvinnuþróunarmálið í strjálbýli á Íslandi. Það væri áhrifaríkasti stuðningurinn við rekstur ferðaþjónustu í strjálbýli ef hægt væri að ná fullri jöfnun á dreifingu raforku. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í framtíðarsýnina, hvenær stefnt er að því að dreifikostnaðurinn verði að fullu jafnaður og, þrátt fyrir að hún hafi komið inn á það í svari áðan, hvers vegna ekki var farið í eina gjaldskrá varðandi dreifinguna. Mig langar að biðja um að hæstv. ráðherra fari aftur yfir þetta vegna þess að ég held að það verði aldrei jöfn tækifæri til atvinnusköpunar um land allt nema það verði ein gjaldskrá fyrir dreifingu raforku. En ég fagna þeim skrefum sem verið er að stíga núna. Síðan langaði mig að tala aðeins um jarðstrengjavæðingu dreifikerfisins og þrífösun raforku og orkuöryggi sem fylgir því. Ég óska eftir því að ráðherrann fari yfir áætlunina sem er fram undan. Hversu langt er áætlað að við verðum komin á árinu 2025 í jarðstrengjavæðingu og þrífösun raforku?
Herra forseti. Varðandi eina sameiginlega gjaldskrá þá var það skoðað ítarlega. Ég var fyrst um sinn á þeirri skoðun að það væri einfaldasta leiðin af því að það er mjög skiljanlegt að það sé ein sameiginleg gjaldskrá í dreifingu raforku eins og í svo mörgu öðru. En það var skoðað ítarlega og niðurstaðan var að gagnsæi gagnvart neytendum minnki og hvati veitna til hagræðingar minnki. Hvati dreifiveitna til ótímabærra óheftra framkvæmda gæti aukist án þess að ég sé að fullyrða hreint og klárt um það. Það þyrfti að setja upp kerfi fyrir millifærslur úr sameiginlegum sjóði sem Orkustofnun myndi stýra sem krefst aftur aukins eftirlits með kostnaði veitna og þyngri stjórnsýslu. Með allt þetta í huga var niðurstaðan að við skyldum leita annarra leiða. Hins vegar náum við ákveðnu hámarki í fjárfestingarþörf í dreifikerfinu á næstu fjórum til fimm árum og þá ætti þörfin á jöfnunargjaldi að fara lækkandi að nýju. Við erum auðvitað alltaf með þetta jöfnunargjald í lögunum sem í dag skilar um 980 milljónum. Við getum þá mögulega með tíð og tíma annaðhvort lækkað það eða það sem tekið er beint af fjárlögum. Við erum að taka risastórt skref núna og ef við hækkum jöfnunargjald með tilliti til verðlags þá erum við komin í 85% af jöfnun núna strax. Á næstu árum hækkar þessi upphæð síðan lítillega. Ég get því ekki alveg sagt nákvæmlega til um hvenær við myndum ná fullri jöfnun. En við erum svo gott sem að ná því eftir þetta stóra skref og svo bætist í á komandi árum. Varðandi þrífösun rafmagns erum við að fara í meiri háttar framkvæmdir núna. Og með þessari nálgun, að greiða flýtigjald, er okkur í raun að takast að fara í jarðstrengjavæðingu í dreifikerfinu á fimm árum í stað 15. Þannig að við áætlum [[Forseti hringir.]]að ná því á þeim tíma sem er mikið framfaraskref því að ekki er langt síðan menn sáu ekki fram úr því [[Forseti hringir.]]að geta klárað verkefnið nema á 15 árum en ekki fimm.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og fagna því mjög að okkur sé að takast að hraða þrífösuninni og jarðstrengjavæðingu dreifikerfis raforku, en ítreka að mér finnst afar mikilvægt að það sé sama gjaldskrá eða sami kostnaður um land allt. Þá langar mig að snúa mér aðeins að ferðaþjónustunni og flugþróunarsjóði. Mig langar eiginlega bara að spyrja: Hvað varð um flugþróunarsjóð? Er eitthvað í kerfinu núna sem styður við þróun flugs inn í nýjar gáttir, hvort sem það væri farþegaflug eða vöruflutningar, þegar flug hefst að fullu á nýjan leik, hvenær svo sem það verður? Síðan langaði mig aðeins að skipta um gír og fara í annað. Á síðasta ári fjölluðum við um frumvarp um félög til almannaheilla. Því var vísað frá þinginu, aftur til ríkisstjórnar og mig langar að nota tækifærið og spyrja: Hvað varð svo um það? Ég sé það ekki í fljótu bragði á þingmálaskránni. Kannski leynist það þar undir einhverju nýju heiti. Svo er það nýsköpunin. Ég held að þar sé verið að gera mjög margt gott. Það er verið að bæta við fjármagni í nýsköpunar- og samkeppnissjóði og fleiri sjóði. En ég hef samt svolitlar áhyggjur af því sem við höfum kallað atvinnuþróun, hvort nægir hvatar séu til fjárfestinga í atvinnuvegunum og aukinnar verðmætasköpunar, meiri gjaldeyrissköpunar, við þær aðstæður sem eru núna. Sér ráðherrann einhverjar leiðir til þess að bæta þar í?
Herra forseti. Fyrst til að svara varðandi almannaheillafrumvarpið, það var til meðferðar í þinginu og var ekki afgreitt. Það komu fram ákveðin sjónarmið sem við erum að skoða og vinna að og þess vegna rataði það ekki inn á þingmálaskrá haustsins. Hana er hægt að endurskoða um jólin þannig að ef við verðum þá búin að lenda því sem þar kom upp geri ég ráð fyrir að leggja frumvarpið fram um jólin. En ég myndi vilja vera klár á því að við værum búin að hnýta það sem þyrfti að hnýta af því að ég hef nú þegar, ef ég man rétt, tvisvar sinnum mælt fyrir frumvarpinu. Varðandi flugþróunarsjóð má segja að hann lifi allt of góðu lífi, þ.e. hann er bara of vel haldinn af því að því miður er ekki verið að sækja nógu mikið úr honum. Í raun væri það lúxusvandi ef við stæðum frammi fyrir hálftómum flugþróunarsjóði. En staðan er sú að hann er áfram til staðar. Í honum eru fjármunir. Reglurnar eru nokkuð ívilnandi og skýrar en því miður er lítið að gerast. Við höfum hins vegar nýtt tímann og endurskoðað aðeins stefnumótun sjóðsins, heimasíðu og hvar hún á að vera staðsett, tengja hana betur við Isavia þannig að þetta sé skýrt og á einum stað. Við erum því að reyna að gera það sem hægt er á meðan tíminn er eins og hann er. Ég hef alltaf tekið vel í það þegar upp koma hugmyndir um hvernig hægt sé að breyta reglum sjóðsins eða reglugerðum til að hægt sé að styðja enn frekar við þessar gáttir. Ef nýjar hugmyndir um það koma upp mun ég skoða þær með opnum hug. Varðandi atvinnuþróunina hefur mér fundist margt hafa breyst til góðs. Kannski má segja að þar sé ákveðinn lúxusvandi, þ.e. hvort stuðningskerfið nái að hlaupa jafn hratt og þörf krefur af því það er svo margt í gangi [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir erfiða stöðu. Mér hefur fundist þróunin heilt yfir landið vera frekar til bóta og að fjölbreytnin hafi verið að aukast. Hvort stuðningsumhverfi [[Forseti hringir.]]þurfi að taka einhverjum breytingum með það í huga er síðan eitthvað sem við þurfum ávallt að vera tilbúin að endurmeta.
Virðulegi forseti. Aðeins hefur verið rætt um Nýsköpunarmiðstöð hér í dag og ákvörðun ráðherra um að leggja hana niður og færa verkefnin annað. Ég ætla ekki að lýsa mig andsnúna þeim áformum ráðherra. Ég tel eðlilegt að við skoðum næstu skref hjá þessari annars merku stofnun, sem byggir á gömlum grunni, sem hefur kannski ekki alltaf eingöngu verið tengd nýsköpun heldur líka öðrum mikilvægum þáttum, byggingarrannsóknum o.fl. Ég vil hins vegar hvetja ráðherra til að veita og miðla upplýsingum um ferlið. Upplýsingar eru pínulítið óljósar en ég vil leyfa mér að lýsa því yfir, alla vega fyrir mína hönd, að ég tel þetta skref rétt og að farið verði í aukið samstarf og samvinnu við aðrar stofnanir og aðra klasa, háskóla og fyrirtæki. Ég ætla ekki að tala gegn þessum breytingum heldur hvetja ráðherra til dáða í að auka upplýsingar og efla samtal við aðila á því mikilvæga sviði. Vissulega hafa framlög til nýsköpunar verið aukin en við sjáum engu að síður að úthlutunarhlutfallið er að lækka. Mikil ásókn er í rannsókna- og tækniþróunarsjóði. Ég spyr ráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir enn frekari hækkun til rannsóknar- og nýsköpunarsjóðanna til að við missum ekki þær hugmyndir sem verið er að setja fram. Mig langar líka til að spyrja hvort enn frekar eigi að auka hvata innan nýsköpunarstyrkjafyrirkomulagsins þannig að háskólamenntað og iðnmenntað fólk í atvinnuleit geti, í samvinnu við Vinnumálastofnun og atvinnulífið, leitað inn í nýsköpunarfyrirtækin. Ef það eru einhver fyrirtæki á Íslandi sem þurfa að geta ráðið til sín fólk til að byggja upp grunninn þá eru það nýsköpunarfyrirtækin. Ég tel að þau muni koma mun sterkari út úr þessu kófi og þessari kreppu ef við tökum sérstaklega utan um þau og veitum þeim svigrúm, stuðning og styrk til þess einmitt að ráða til sín það fólk sem nú er atvinnulaust og ekki síst háskólamenntað fólk.
Herra forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að svara að nýju spurningu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar þegar hann spurði mig um gögnin. Út af spurningunni fór ég að efast um að gögnin hefðu skilað sér til atvinnuveganefndar, þau gögn sem óskað var eftir. En það eru tíu dagar síðan við skiluðum þeim til atvinnuveganefndar, gögnum um feril málsins og þeim gögnum sem stuðst var við þegar ákvörðun var tekin um þau áform að leggja stofnunina niður og finna þeim verkefnum farveg. Varðandi Tækniþróunarsjóð og þessa samkeppnissjóði þá er það alveg rétt að það er í raun ótrúlegt hve mikill kraftur er í fólki og hugmyndaflugið ótakmarkað og endalaust. Við setjum meiri og meiri fjármuni í sjóðinn en áfram hefur hlutfallið verið að fara niður, sérstaklega þessi aukaúthlutun nú síðast þar sem það fór niður í 8%, en hefur verið töluvert yfir það að undanförnu. En við erum að bæta í. Í raun er 50% aukning í Tækniþróunarsjóð núna, sem eru auðvitað ofboðslega miklir fjármunir. Tækniþróunarsjóður er ótrúlega mikilvægt verkfæri í nýsköpunarumhverfinu. En ég vil samt alltaf nefna það með, af því að mér finnst það mikilvægt og ég er hrædd um að ef ég geri það ekki geri það enginn, að opinber stuðningur við nýsköpun er mikilvægur en nýsköpun og sterkt umhverfi stendur ekki og fellur með því. Þegar við erum að tala um frekari stuðning, eins og við höfum verið að gera núna, hvort sem það er í endurgreiðslu til rannsókna og þróunar, þessa samkeppnissjóði, stuðning út á land, stofnanir og allt það sem við erum að gera, hræðist ég svolítið þá tilhneigingu í umræðunni, og ég er ekki að gera það að orðum hv. þingmanns, að ríkisvaldið eigi að koma of mikið inn í það umhverfi. Við þurfum að passa okkur á þeirri tilhneigingu almennt í umræðunni. Þetta umhverfi snýst einmitt um að mynda þessi tengsl og það skiptir ofboðslega miklu máli að vera með öflugt fjármögnunarumhverfi. En 50% aukning í Tækniþróunarsjóð er mikilvæg á þessum tímum og er augljós þörf fyrir það þegar við horfum á hversu lágt úthlutunarhlutfallið hefur verið. Það er einmitt þannig að framúrskarandi verkefni hafa fengið neitun, framúrskarandi verkefni sem alla jafna ættu að fá úthlutun úr svona sjóði en hafa ekki fengið hana. Það er auðvitað synd að sjá á eftir slíkum verkefnum.
Herra forseti. Ég fagna mjög þeim áherslum sem ríkisstjórnin leggur á nýsköpun og þróun. Það er til fyrirmyndar og við erum hjartanlega sammála um það. Það sem ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra út í, af því að við erum núna í mjög sérstökum aðstæðum, er hvort ekki sé skynsamlegt að líta til þess og auka akkúrat núna fjármuni sem fara í þessi verkefni. Rétt áðan var verið að tala um Tækniþróunarsjóð og árangurshlutfall þar. Þar var hafnað mjög mörgum góðum umsóknum. Ég vil líka nefna þá miklu þörf sem er, sem endurspeglast t.d. í því að 26 fyrirtæki sóttu um í svokallaðri Stuðnings-Kríu. Niðurstaðan er sú að ef þau geta öll staðið við skilmála sína þá vantar 621 millj. kr. inn í það úrræði til að hægt sé að mæta þeim umsóknum sem samþykktar hafa verið. Því að það er aldrei nógsamlega ítrekað hvað það er mikilvægt að þessi keðja sé órofin og það sé fyrirsjáanleiki til einhvers tíma. Þess vegna vil ég líka spyrja hvort ráðherra muni beita sér fyrir því í fjáraukalögum að setja aukið fé í Tækniþróunarsjóð núna þannig að hægt sé að úthluta nú í haust, hvort hún muni beita sér fyrir því að það komi í fjáraukalögum vegna Stuðnings-Kríu, og að síðustu hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir því að endurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarstyrkja verði framlengdar. Nú er ljóst að þessi kreppa mun vara lengur en búist var við á sínum tíma þegar úrræðin voru innleidd.
Herra forseti. Fyrst varðandi Tækniþróunarsjóð þá er 50% aukning nú meiri aukning en við höfum áður séð, þannig að ég myndi segja að við værum einmitt að bregðast við því þegar við sjáum hversu mikil ásókn er í sjóðinn því að þarna voru framúrskarandi umsóknir sem ekki var hægt að veita styrk. Varðandi framhald á þessari aukningu og prósentuhækkun vegna endurgreiðslu rannsókna og þróunar þá er ég að sjálfsögðu opin fyrir því að það verði til lengri tíma. En ég legg samt áherslu á að reynt verði að sjá hverju það mun raunverulega skila okkur af því að ég veit að þetta skiptir máli fyrir samkeppnishæfni okkar. Þetta hefur áhrif á verkefnin, en ég myndi vilja sjá það tekið út hverju þessar breytingar munu skila okkur þegar við horfum á forgangsröðun ákvarðana og fjármagns og hvernig við getum með sem öflugustum hætti styrkt nýsköpunarumhverfi á Íslandi. Varðandi Stuðnings-Kríu er enn verið að fara yfir umsóknir. Það er í lokavinnslu þannig að ekki er búið að úthluta. Mér skilst að einhver fyrirtæki hafi hætt við, sem er í raun gleðilegt vegna þess að Stuðnings-Kría var neyðarúrræði en ekki viðbótarstuðningur fyrir alla, þannig að hlutfall hvers og eins fyrirtækis í úthlutunum hefur hækkað eitthvað. Það liggur þó ekki nákvæmlega fyrir hversu mikið. Það er alveg rétt að þörfin var umfram það fjármagn sem við gerðum ráð fyrir í það úrræði. Stuðnings-Kríu var komið á strax og var þess háttar viðbragð. Fjármagni í Kríu var flýtt og samhliða var úthlutunum úr Tækniþróunarsjóði flýtt og svo er viðbót núna. Það má skoða allt ef það flýtir ferlum. En ég get ekki sagt annað en að ég sé sátt bæði við þessar áherslur og þann kraft sem settur hefur verið í þessar aðgerðir og viðbragð Tækniþróunarsjóðs sömuleiðis á þessari stöðu og breytingum í samfélaginu.
Virðulegur forseti. Nú erum við að fjalla um málefni ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, hvernig honum er beitt og hvort stórauka eigi framlög til sjóðsins. Og ef svo er ekki væri örugglega hið besta mál að gera það, sérstaklega til að útbúa aðstöðu fyrir hreyfihamlaða á ferðamannastöðum. Því miður er pottur brotinn þar og einhvern veginn hefur það ekki verið forgangsmál að ganga þannig frá að ferðamannastaðir séu aðgengilegir fyrir alla. Stór hópur stendur þar fyrir utan sem hefur ekki fengið aðstöðu við hæfi vegna þess að hann þarf séraðstöðu fyrir hjólastóla. Síðan er auðvitað stór hópur sem á erfitt með gang. Væri ekki kjörið, sérstaklega núna þegar fáir ferðamenn eru á ferð, að spýta í og gera góða rassíu í að sjá til þess að allir komist að? Hitt sem mig langar að spyrja hæstv. ráðerra um er í sambandi við rafvæðingu bílaflotans. Hvernig er staðan á því að rafvæða bifreiðir fatlaðra? Þarna er yfirleitt um stærri bíla að ræða. Það væri því mjög hagkvæmt ef fatlaðir gætu skipt yfir í rafbíla. Þá auðvitað, eins og staða þeirra flestra er, þyrftu þeir að fá meiri ívilnun til að geta skipt úr óhagkvæmum mengandi bílum yfir í rafbíla. Mig langar að spyrja hvort það sé á borði ráðherra að auka það.
Herra forseti. Já, við erum aftur núna að setja viðbótarfjármagn í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða sem skiptir máli, bæði sem hagræn aðgerð, bara til að auka umsvif og koma af stað verkefnum, og líka til að nýta tímann á meðan allt er með kyrrum kjörum, allt of kyrrum kjörum. Við höfum áður átt þetta samtal um aðgengismál og úthlutanir úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða. Vissulega er ekki skylda til að fá úr sjóðnum að tryggja að aðgengismál séu að fullu tryggð. En það er samt bæði mikil áhersla á að svo sé og umsækjendur þurfa að skýra út og skrifa hvernig þeir tryggi aðgengismál, að þau séu með viðunandi hætti. Það þarf að gera til að haka í þau box sem haka þarf í til að auka líkur á því að fá úthlutað. En það er ekki hægt að segja að þessi mál séu eins góð og þau ættu að vera. Og það er ekki hægt að segja að ábendingar og aðhald, eins og hv. þingmaður veitir mér og þessum geira, skipti ekki máli vegna þess að það er mikil þörf á því. Það eru einstaka aðilar úti í samfélaginu sem eru í ferðaþjónustu og eru sjálfir í hjólastól sem eiga sinn þátt í því að frekari vitundarvakning hefur orðið í samfélaginu. Auðvitað vildum við vera í samfélagi þar sem slíkir einstaklingar þyrftu ekki að eyða orku, tíma og öðru í að berjast fyrir einhverju sem á að vera sjálfsagður hlutur. En það er einfaldlega enn þá þörf á því og það er þá hægt að þakka fyrir að einstaklingar berjist fyrir því af því að það skilar árangri. Auðvitað á fólk sem fær úr opinberum sjóðum til að byggja upp ferðamannastaði að tryggja að aðgengi sé fyrir alla. Það er ekki þar með sagt að hægt sé að tryggja aðgengi fyrir alla á áfangastaðinn allan enda er enginn að biðja um það, heldur að tryggja að allir geti notið áfangastaðarins, geti upplifað það jákvæða við hann, verið með útsýni og annað slíkt. Krafan er ekki stærri en það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við getum verið sammála um að ömurlegt væri ef við þyrftum hreinlega að gefa út skipun um að svo væri. Ég held að það væri þá neyðarúrræði. En ég vil ítreka að þeir sem eru hreyfihamlaðir þurfa stærri bíla og þar af leiðandi hafa verið tollaívilnanir á þeim bílum. En núna þegar rafmagnið kemur verður mikil gjá þarna á milli. Þarna þarf að bæta í þannig að þeir sem eru í þeirri aðstöðu að þurfa sérútbúna bíla geti fengið rafvædda bíla á sömu kjörum og þeir fengu áður bensín- eða dísilbíla. Í vor var kynnt markaðsherferð sem hafði það að markmiði að kynna Ísland erlendis sem ákjósanlegan ferðastað. Þessi markaðsherferð verður kostuð af ríkinu. Ráðherra telur að hún kosti 1,5 milljarða kr. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún að þessi markaðsherferð muni duga eða telur hún þörf á frekari aðgerðum? Undanfarið hefur verið unnið markvisst að uppbyggingu aðstöðu á ferðamannastöðum. Í sumar bárust okkur þó fregnir um að aðstaða væri slæm og ágangur mikill fyrir heimamenn við Stuðlagil fyrir austan. Stendur til að grípa til aðgerða til að byggja upp aðstöðu fyrir ferðamenn á þeim merka stað í samstarfi við landeigendur, og á svipuðum stöðum þar sem ferðamenn eru að uppgötva nýja staði til að heimsækja? Hver eru framtíðarplönin um að vera tilbúin til að gera aðstöðu almennilega þannig að ekki verði tjón á náttúrunni?
Herra forseti. Fyrst varðandi rafbílana. Þegar við viljum, að ákveðnum tíma liðnum, sjá full orkuskipti á landi viljum við að sjálfsögðu að það eigi líka við um þá sem þurfa sérútbúnar bifreiðar eða bifreiðar í ákveðinni stærð eða annað slíkt, til að þetta sé fyrir alla. Til að ná orkuskiptunum að fullu þurfum við því að tryggja það. Ég get ekki sagt að það sé í sérstakri skoðun á mínu borði en ég tek þennan punkt til mín. Ákveðinn hópur úthlutar styrkjum og við erum farin að styrkja ákveðna atvinnugeira og ákveðna hópa. Þetta á klárlega heima þar undir. Varðandi markaðsátakið var settur í það 1,5 milljarðar kr. en við höfum ekki ráðstafað nema litlum hluta, líklega kannski u.þ.b. 20% af fjárhæðinni. Ég myndi því segja að við þyrftum ekki frekari fjármuni í verkefnið núna. En það verður auðvitað mikil þörf á því þegar þar að kemur. Þegar við tókum ákvörðun um þetta sáum við ekki fyrir að þetta yrði svona langur tími. Við vitum ekki enn þá hvenær raunhæft er að fara af stað. Hluti af verkefninu er líka að tryggja jákvæða ímynd landsins, að við séum að koma ákveðnum skilaboðum til fólks sem þráir auðvitað mjög að komast í ferðalög þegar aðstæður leyfa. Þetta er mikilvægt verkefni en fjárhæðinni er enn að mestu óráðstafað. Stuðlagil fékk töluverða fjármuni núna úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða sem skiptir miklu máli. Það er dæmi um stað þar sem ýmsar áskoranir blasa við vegna þess að þar eru mismunandi landeigendur, það þarf að vera sameiginleg sýn og sameiginleg forgangsröðun. Allt tekur þetta tíma og á meðan höfum við verið að taka á móti öllum þessum fjölda fólks. Nú er ofboðslega góður tími til að setjast niður í ró og næði og reyna að komast að einhverri sátt um það hvernig eigendur vilja sjá fyrir sér uppbyggingu staðarins. Við höfum komið því skýrt á framfæri að við séum opin fyrir samtali og varðandi úthlutun úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða [[Forseti hringir.]]vitum við að þetta er einn helsti segullinn á því svæði. Við viljum að hann sé byggður upp einmitt til að tryggja náttúru og tryggja öryggi fólks. Þess vegna er gott að þau þar hafi fengið úthlutað. Og það þarf að tryggja að eigendur hafi sameiginlega sýn vegna þess að ríkið á ekki landið.