Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 791, um skipan í stjórnir, starfshópa, nefnir, ráð o.þ.h., frá Hildi Jönu Gísladóttur.
Forseta hefur borist erindi frá þingflokki Miðflokksins um mannaskipti í nefndum, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson taki sæti sem aðalmaður í framtíðarnefnd í stað Bergþórs Ólasonar. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Til svara eru: Innviðaráðherra, utanríkisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Forseti. Bankasölumálið tekur sífellt á sig skrýtnari myndir. Menningar- og viðskiptaráðherra, Lilja Dögg Alfreðsdóttir, upplýsti á þingi í gær að hún hefði ekki verið eini ráðherrann sem hafði áhyggjur af söluferlinu. Aðrir ráðherrar í ráðherranefnd um efnahagsmál, þ.e. þau Katrín Jakobsdóttir og Bjarni Benediktsson, hafi líka verið með sínar áhyggjur. Það voru fyrir okkur hér í þinginu nýjar upplýsingar. Sem sagt: Allir ráðherrarnir höfðu sínar efasemdir og sínar áhyggjur en gerðu ekkert til þess að upplýsa um þær áhyggjur sínar. Þeir upplýstu ekki þingið, ekki þingflokka sína, ekki fjölmiðla eða almenning. Við heyrðum síðan í morgun að fjármálaráðherra sló aðeins á efasemdirnar innan ráðherrahópsins en undirliggjandi er að efasemdir og áhyggjur voru til staðar. Við heyrðum líka í gær að samstarf og samvinna formanns og varaformanns Framsóknar sé framúrskarandi. Það er náið og gott eins og mátti skilja á ræðu varaformanns Framsóknarflokksins. Það er auðvitað afskaplega ánægjulegt. Formaður Framsóknarflokksins hefur því eðlilega vitað af áhyggjum viðskiptaráðherrans í ráðherrahópi um efnahagsmál. Ég vil því spyrja, virðulegi forseti: Af hverju gerði formaður Framsóknarflokksins ekkert með viðvaranir varaformannsins? Af hverju tók hæstv. innviðaráðherra og formaður Framsóknarflokksins frekar afstöðu með fjármálaráðherra og tillögum hans en sínum eigin ráðherra, sínum eigin varaformanni og auðvitað nána og góða samstarfsmanni?
Virðulegi forseti. Það er rétt að í Framsóknarflokknum ríkir mikill samhugur og eindrægni í þeirri stefnu sem við erum að vinna eftir og við ræðum gjarnan saman og erum sammála um á hvaða leið við erum að fara, enda hefur hún reynst vel og þjóðin tekið eftir henni, eins og menn upplifðu í kosningum í haust. Varðandi bankasölumálið vil ég segja þetta: Það er eitt að viðra vangaveltur, athugasemdir, hafa áhyggjur. Það er eðli máls okkar í stjórnmálum. Það er hins vegar líka þannig að við eigum að hlusta á sérfræðingana. Sérfræðingarnir komu með ákveðna tillögu. Við sem stjórnmálamenn hljótum að spyrja hvort þær séu réttar og viðrum þá athugasemdir okkar, áhyggjur, eftir atvikum spurningar, setjum skilyrði. Staðan er hins vegar að þrátt fyrir talsvert mikla umræðu þá var því miður enginn, hvorki í ráðherranefnd né ríkisstjórn né hér í þinginu, né heldur þegar samráð var haft við allan almenning í landinu, alla sérfræðingana, því miður enginn, og ég er svekktur út í sjálfan mig, ekki heldur í þessum sal, ekki heldur þeir þingmenn sem hæst hafa galað á síðustu dögum … [[Gripið fram í: … þjóðinni að kenna?]] [[Gripið fram í: Galað?]]- Talað, afsakið. Enginn benti á að það hefði verið skynsamlegt að setja lágmark um það hversu hátt eða lágt þessir svokölluðu fagfjárfestar ættu að geta keypt fyrir. Það setti enginn hugmyndir um slík skilyrði, að það þyrftu að vera einhvers konar siðferðileg viðmið. Lærdómur okkar sem erum í pólitík er einfaldlega sá að fjármálamarkaðnum [[Forseti hringir.]]virðist því miður ekki vera treystandi. [[Forseti hringir.]]Við verðum að setja skilyrði þannig að það sé ekkert svigrúm til túlkana þegar kemur að því að selja. [[Forseti hringir.]]Ég get sagt það líka hér, og kannski verð ég að syndga upp á nokkrar sekúndur, forseti, [[Forseti hringir.]]að sérfræðingarnir sem við treystum finnst mér að hafi brugðist.
Forseti minnir á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er tvær mínútur hið fyrra sinni og ein mínúta í síðara sinni.
Virðulegi forseti. Nú er ég að reyna að rýna í þessi svör hæstv. ráðherra. Þetta er sem sagt Alþingi að kenna. Þetta er sem sagt sérfræðingunum að kenna. Það er þjóðinni að kenna að ríkisstjórnin klúðraði bankasölu, þessu risahagsmunamáli fyrir alla þjóðina. Það var ekki ríkisstjórnin. Það var þjóðin. Það voruð þið hérna, þingheimur. Þið spurðuð ekki réttu spurninganna. Það voru sérfræðingarnir og það hefði átt að setja skilyrði fyrir siðferðisleg viðmið. Það vill svo til að í stjórnsýslureglum, sem ráðherrar í ríkisstjórn eiga að fara eftir, eru einmitt siðferðisleg viðmið. Það heitir hæfisreglur. Það heitir það að fylgja eftir rannsóknarskyldu sinni um það hvernig söluferlið eigi að fara fram. Það er aumkunarvert að vera hér í þingsal og heyra hvern ráðherrann á fætur öðrum koma hingað upp og firra sig ábyrgð af öllu heila klabbinu. Þið eruð í ríkisstjórn. Þið eruð ekki sérfræðingar úti í bæ.
Virðulegur forseti. Ég missti út úr mér „galað“ áðan þegar ég meinti „talað“. Svo kem ég núna og þarf að fara að svara fyrir það sem ég sagði áðan. Ég sagði: Ég er svekktur á því að hafa ekki brugðist við, en ég benti á að það hefði enginn annar gert það heldur fyrr en eftir þetta. Ég er núna eftir á tilbúinn að skrifa nákvæmlega hvaða skilyrði hefðu þurft að vera þarna til þess að þessir hlutir gengju eðlilega fyrir sig [[Gripið fram í.]]og ég býst við, hv. þm. Logi Einarsson, ef ég má klára tala svo ég fari nú ekki aftur fram úr, að við séum öll í þessum sal sammála um það. Ég er sannfærður um að þjóðin, sem er ósátt við þessa framkvæmd, og það er ég líka, ósáttur, væri glöð yfir því ef við hefðum sett þau skilyrði þar sem þetta væri skynsamleg, flott aðgerð, meira virði fyrir þessa eign ríkisins. Við vorum að selja 22%, það voru þarna einhver 1, 2, 3% sem fengu þennan hlut og ég er ósáttur við það þó að hann sé svona lítill af því að mér finnst framkvæmdin hafa mistekist á þessu verki.
Virðulegur forseti. Umboðsmaður Alþingis, héraðsdómur, Landsréttur og Hæstiréttur komust að þeirri niðurstöðu að búsetuskerðingar á sérstöku uppbótinni væru ólöglegar. Þáverandi félagsmálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, tók þá ákvörðun að leita heimildar til að áfrýja málum til Hæstaréttar þrátt fyrir hvatningu Öryrkjabandalagsins um að láta staðar numið. Hér væri verið að tala um þá einstaklinga sem verst stæðu í þjóðfélaginu og þeir væru skertir svo að þeir lifðu jafnvel langt undir framfærsluviðmiði íslenskra stjórnvalda, þ.e. þeir einstaklingar sem hafa það hvað verst í okkar samfélagi hafa verið skertir allt frá 2009 og það langt niður fyrir lágmarksframfærslu og í sárafátækt. Niðurstaða Hæstaréttar er skýr. Ég trúi því ekki að ríkisstjórnin ætli að skýla sér á bak við einhverjar fyrningarreglur heldur sýni þá ábyrgð að gera að fullu upp, af ólöglega ránsfengnum, við þá og það aftur til 2009, til fólks sem þurfti að draga fram lífið í svelti og sárafátækt í boði ríkisins í nær 13 ár með þeim afleiðingum að fólk hefur ekki einu sinni lifað af löglegan rétt sinn á bótum. Sex ár í málarekstri eins og áður segir - því miður lifði viðkomandi ekki þann dag að bið hans eftir réttlætinu tæki enda. Þeirra tími er kominn, þau geta ekki beðið lengur eftir réttlætinu. Er komin ný merking í þetta? Er það sú merking að viðkomandi sé bara dáinn og þess vegna eigi hann ekki að njóta réttlætis? Ég spyr því hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra: Er það rétt að ríkið ætli bara að borga fjögur ár aftur í tímann og það til apríl 2018?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp hér í þingsal. Ég held að við getum öll verið sammála um að þessi niðurstaða er mikilvæg fyrir þann hóp samfélagsins sem hér um ræðir. Þetta er niðurstaða sem þýðir að ríkið mun ekki lengur skerða framfærsluuppbót hjá þessum einstaklingum út frá búsetutíma hérlendis og það er mikilvægt. Það er mikilvægt að það sé komið á hreint í gegnum öll dómstig. Ég vil taka sérstaklega fram að það er alltaf erfið ákvörðun í svona málum hvort það eigi að áfrýja áfram. Það var gert í þessu tilfelli. Það voru lögfræðilegar ástæður fyrir því. En það mikilvægasta er að málið er komið á hreint. Ég fagna niðurstöðunni og ég fagna niðurstöðunni vegna þess að hún er réttlætismál og þar veit ég að við hv. þingmaður erum hjartanlega sammála. Fyrsta verk mitt, eftir að þessi niðurstaða lá fyrir, var að breyta reglugerð sem breytir því ferli og þeirri málsmeðferð sem viðhöfð er, þeirri greiðslureglu sem Tryggingastofnun hefur unnið eftir, þannig að frá og með næstu mánaðamótum er þetta leiðrétt gagnvart þeim sem þetta á við um og framvegis. Síðan er þá næsta skref, sem hv. þingmaður kemur inn á, og það er að ákvarða hvað eigi að greiða langt aftur í tímann. Þetta er fordæmisgefandi mál. Það er mat sérfræðinga í ráðuneytinu hjá mér og í ráðuneyti fjármála- og efnahagsmála - þar hefur sú niðurstaða fengist, í samtali milli ráðuneytanna, að hér eigi fyrningarfresturinn að eiga við, þ.e. að greitt verði fjögur ára aftur í tímann frá uppkvaðningu dóms. Tryggingastofnun er að vinna að því að útbúa þessar greiðslur og vonandi gengur það eins hratt fyrir sig og mögulegt er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Svörin eru skýr: Ef sköttum væri rænt frá ríkinu, virðisaukaskatti eða öðrum sköttum, og ránsmaðurinn myndi segja: Heyrðu, ég er með allan peninginn hér og ég ætla að skila ykkur einum þriðja en ég ætla að halda eftir tveimur þriðju - yrði það samþykkt? Hvers lags ofbeldi er þetta? Þetta er tvöfalt ofbeldi. Fyrst er ríkissjóður dæmdur til að borga þessu fólki, verst setta fólkinu í landinu - sérstaka uppbótin er fyrir þá til þess að geta tórað, ekki lifað. Þá kemur ríkið og segir: Við rændum af ykkur í 13 ár en við ætlum bara að skila ykkur fjórum. Þeir eru nefnilega uppteknir við að láta aðra ríka menn græða nógu mikið. Það heyrðist einhvern tímann að þetta væri kostnaður. Hvernig getur það verið kostnaður ef þú brýtur lög og tekur fé af fólki sem á ekki fyrir mat? Átti ekki að skila þessu? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan: Það er komin niðurstaða, hún er góð fyrir samfélagið, hún er góð fyrir þennan hóp sem vissulega er einn af þeim hópum sem allra lökust hefur kjörin í íslensku samfélagi. Og það er hópur sem við eigum að berjast fyrir. Við þurfum að halda áfram að bæta kjör örorkulífeyrisþega og það er svo sannarlega á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. Fyrsta skrefið var stigið um síðustu áramót þegar aukaprósentshækkun og leiðrétting á falli krónunnar var gerð, sem er jákvætt fyrsta skref. Núna erum við í undirbúningsvinnu að heildarendurskoðun kerfisins með það að markmiði að einfalda það, hækka grunnlífeyri, draga úr tekjutengingum og reyna að búa til kerfi sem getur betur tekið utan um þennan mikilvæga þjóðfélagshóp þannig að hann geti betur tekið þátt í samfélaginu, hvort sem það er á vinnumarkaði eða utan vinnumarkaðar. Og við skulum halda áfram að vinna að því saman hér á Alþingi.
Virðulegi forseti. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur sagt alveg skýrt að ábyrgðin á bankasöluklúðrinu sé fyrst og fremst stjórnmálamanna, þ.e. þeirra sem sitja í ráðherranefnd um efnahagsmál. Þess vegna kemur svolítið á óvart að innviðaráðherra skuli nú koma hingað upp og halda því fram að þetta sé allt einhverjum sérfræðingum að kenna, ráðgjöfum ráðherra en ekki ráðherranum sem ber ábyrgðina. Fyrri spurning mín er því þessi: Er hæstv. innviðaráðherra ósammála varaformanni eigin flokks um ábyrgðina í þessu máli? Nú er það alveg á hreinu að lögin sem gilda um þetta ferli gera ráð fyrir að ráðherra ráði ferðinni á öllum stigum þess, að ráðherra vaki yfir söluferlinu, ráðherra leggi línurnar um söluaðferð og markmið sölunnar, upplýsi Alþingi rækilega um öll þessi atriði og taki svo lokaákvörðun um það hvort gengið sé að tilboðum eftir að hafa yfirfarið rökstutt mat Bankasýslunnar. Við vitum eftir fundinn í morgun að ráðherra var ekki einu sinni meðvitaður um það hvort hann væri að taka stjórnvaldsákvörðun eða ekki þegar hann tók ákvörðunina. Hann virðist hafa tekið ákvörðunina á tveimur klukkustundum. Auðvitað væri athyglisvert að heyra frá hæstv. innviðaráðherra hvort meiri háttar ákvarðanir um almannahagsmuni séu teknar með sama hætti í hans ráðuneyti og hvort honum finnist þetta forsvaranlegt. Seinni spurning mín er þessi: Bjóst hæstv. innviðaráðherra við því að mörgum litlum og kvikum fjárfestum með vægast sagt vafasama sögu af bankarekstri yrði hleypt inn í þetta ferli? Er þetta það sem ráðherra bjóst við? Er þessi aðferð og þessi niðurstaða, sem hæstv. fjármálaráðherra ber óskoraða ábyrgð á, lagalega og pólitíska ábyrgð, öll saman í samræmi við stefnu Framsóknarflokksins og þau gildi sem Framsóknarflokkurinn og hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson vill standa fyrir?
Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að svara síðustu spurningunni fyrst, þær voru reyndar nokkrar. Eins og ég lýsti hér í fyrra svari við annan hv. þingmann um sama mál þá er ég svekktur þegar niðurstaðan liggur fyrir. Mér var ekki ljóst - ég held að engum þingmanni hafi verið ljóst að það yrðu einhverjir sem gætu keypt fyrir milljón eða tíu milljónir eða eitthvað slíkt. Ég held að því miður sé ástæðan að það kom okkur á óvart, að okkur datt ekki einu sinni í hug að setja slíkt lágmark, hvorki við ríkisstjórnarborðið, í ráðherranefndinni né í meðförum Alþingis, né heldur þegar haft var samráð við alla sérfræðingana úti í bæ. Það gerðist nefnilega á fyrri stigum málsins þegar við seldum með almennum hætti. Þá fengum við viðbrögð. Ég fékk viðbrögð frá fólki, sérfræðingum sem hjálpuðu okkur hér inni í þinginu við að búa til enn skýrari leikreglur. Það er enginn vafi á að ráðherrar og stjórnmálamenn bera ábyrgð á ákvörðunum. Það liggur alveg fyrir. Það er enginn vafi á því. Ég er bara að lýsa því að þessi framkvæmd, þar sem við erum með armslengdarfjarlægð, búin að koma henni til Bankasýslunnar, er ekki í samræmi við það sem ég bjóst við, hvorki upplýsingagjöfin sem við fengum, hún er ekki að mínu viti nægjanlega góð, né framkvæmdin, undirbúningur framkvæmdarinnar, hvernig það er gert. Við höfum hér í þinginu verið að kalla eftir enn frekari upplýsingum og ég held að það séu allir sammála um það að upplýsingagjöfin hefði mátt vera betri. Og í þriðja lagi þá kemur kannski í ljós að söluaðilarnir hafa hugsanlega brugðist. Við vitum að það er verið að rannsaka það og þess vegna þarf að rannsaka það til hlítar því að ellegar kennum við Bankasýslunni um [[Forseti hringir.]]það sem söluaðilarnir hafa hugsanlega gert án þess að hafa lagastoð til þess. Ég þekki það ekki. Rannsóknir eru í gangi.
Virðulegur forseti. Ég heyri að hæstv. ráðherra er svekktur og einkum svekktur með upplýsingagjöfina og undirbúninginn. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra, og þetta er mín fyrsta spurning hér í annað sinn, hvort hann sé ósammála því að samkvæmt lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins á fjármálafyrirtækjum sé upplýsingagjöfin til Alþingis einkum og sér í lagi á hendi fjármálaráðherra, á ábyrgð fjármálaráðherra, í ljósi þess að það er fjármálaráðherra sem leggur greinargerð fyrir Alþingi og skyldan til að upplýsa um alla þætti málsins liggur hjá fjármálaráðherra. Í öðru lagi vil ég spyrja: Nú liggur fyrir samkvæmt traustsmælingum að 70% þjóðarinnar treysta Bjarna Benediktssyni illa. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. innviðaráðherra: Treystir hæstv. innviðaráðherra hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni vel til að halda áfram að hafa forgöngu um einkavæðingu og sölu á ríkiseignum? [[Forseti hringir.]]Treystir innviðaráðherra hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni til þess verkefnis?
Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur var í þingmannanefnd sem rannsakaði eftirhrunið, bankahrunið. Þráðurinn í gegnum þá vinnu snerist um það að stjórnmálamenn hefðu ekki hlítt ráðgjöf sérfræðinga. Helsta gagnrýnin í þeirri skýrslu var nákvæmlega sú. Í þessu máli hlíttum við ráðgjöf sérfræðinga. Ég vildi að við hefðum sett frekari skilyrði. Og já, hv. þingmaður, ég er svekktur yfir því, bæði í minn garð og okkar allra. Ég held við séum öll svekkt yfir því að þetta hafi mistekist vegna þess að fyrri umferðin gekk mjög vel. [[Gripið fram í.]]Ég treysti Bjarna Benediktssyni. Ég starfa með honum í ríkisstjórn og treysti honum til þess. Við erum hins vegar búin að taka ákvörðun um að stöðva söluferlið vegna þess að ég treysti ekki Bankasýslunni, ég treysti henni ekki eftir það sem á undan er gengið. [[Gripið fram í.]]Ég vil að það liggi fyrir rannsóknir [[Forseti hringir.]]áður en við tökum fleiri ákvarðanir og að við finnum ferli [[Forseti hringir.]]sem við treystum öll betur en því sem við erum með í dag.
Virðulegi forseti. Fyrir fáeinum vikum síðan varð hæstv. innviðaráðherra uppvís að því að hafa látið óviðeigandi ummæli falla um framkvæmdastjóra Bændasamtaka Íslands. Síðan þá hefur ráðherra beðist afsökunar þar sem hann sagðist m.a. vera að læra á sjálfan sig en í þessum sjálfsskoðunarleiðangri hefur ráðherra láðst að koma fyrir fjölmiðla og þingið en það er mikilvægt að ráðherra geri grein fyrir stöðu sinni hér í þingsal og gagnvart þjóðinni. Á síðasta þingi voru samþykkt lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Með lögunum er m.a. lagt bann við hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna og á þetta einnig við um áreitni þegar hún tengist kynþætti eða uppruna. Hugtakið áreitni er síðan skilgreint í lögunum þannig, með leyfi forseta: „Hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna.“ Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. innviðaráðherra hvort hann telji ummæli sín í garð framkvæmdastjóra Bændasamtakanna falla undir þessa skilgreiningu laganna. Svo ég vísi í skilgreininguna hér að framan: Voru ummælin í óþökk framkvæmdastjórans? Höfðu ummælin þau áhrif að virðingu framkvæmdastjórans hafi verið misboðið? Leiddu þau til niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna?
Virðulegi forseti. Hér vísar hv. þingmaður til atviks sem ég hef lýst sem óheppilegu, sem ég hef sjálfur, bæði opinberlega og gagnvart viðkomandi, beðist afsökunar á, afsökunarbeiðnin móttekin og aðilar verið sammála um að tala ekki um meir. Ég mun virða það. Það er hins vegar þungbært og þungbærara en ég bjóst við, eftir að hafa verið svona lengi í stjórnmálum, að upplifa það dag eftir dag hér í þinginu í tiltekinn tíma af tilteknum stjórnmálamönnum og af einstökum fjölmiðlum að vera borinn þungum sökum um eitthvað allt annað. Ég hef velt því fyrir mér hvort það sé eitthvað í mínu fari persónulega eða eitthvað sem stjórnmálamaðurinn Sigurður Ingi hefur staðið fyrir sem bendir til að þetta sé svona. Eða er það bara vegna þess að það eru sveitarstjórnarkosningar eftir hálfan mánuð [[Háreysti í þingsal.]]- bara sveitarstjórnarkosningar [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]eftir hálfan mánuð og Framsóknarflokkurinn er farinn að taka fylgi af öðrum flokkum? [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Er það virkilega svo? [[Gripið fram í: Það er eins og Sjálfstæðisflokkurinn.]] [[Forseti hringir.]]Ég á ekki auðvelt með að grínast með þetta mál. Það hefur tekið þungt á mig, mína fjölskyldu og mína vini. Ég hef beðist afsökunar. Sú afsökunarbeiðni hefur verið meðtekin. Við vorum sammála um að ræða það ekki frekar og ég mun virða þá ósk. [[Gripið fram í: Svaraðu spurningunni.]]
Forseti beinir því til þingmanna að gefa ræðumönnum tækifæri til þess að ljúka máli sínu án frammíkalla.
Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að hæstv. innviðaráðherra svaraði ekki spurningunni minni sem laut að því hvort ummælin hefðu fallið innan þessarar skilgreininga laganna. Það er það sem ég er að velta fyrir mér hér. Ég tel að þetta mál sé stærra en svo að það lúti eingöngu að persónulegum samskiptum ráðherra þar sem ráðherra er í stöðu gagnvart þjóðinni, annarri heldur en aðrir meðlimir hennar. Síðari spurning mín varðar traust. Nú er það ljóst að traust í garð ríkisstjórnarinnar hefur hríðfallið á síðustu vikum og væri stjórnin fallin ef blásið væri til kosninga í dag. Traust í garð innviðaráðherra hefur einnig fallið og þá gætir ekki einvörðungu áhrifa af bankasölunni heldur spila ummæli ráðherrans væntanlega sína rullu líka. Ég vil því spyrja ráðherra um traust: Hvernig hyggst ráðherra axla ábyrgð og endurbyggja traust? Það er ekki nóg að biðjast afsökunar, orðum verða að fylgja aðgerðir. Hvað ætlar ráðherra og hans flokkur að gera [[Forseti hringir.]]til að berjast gegn kynþáttafordómum í samfélaginu, uppræta þá, [[Forseti hringir.]]standa vörð um mannréttindi og velferð fólks af erlendum uppruna?
Virðulegur forseti. Það er rétt að það mikilvægasta í stjórnmálum er traust. Þess vegna hef ég unnið alla mína ævi í stjórnmálum að því að byggja upp traust með því að framkvæma hluti í sama takti og ég stend fyrir og ég mun halda því áfram. Það mun Framsóknarflokkurinn gera áfram, ekki síst á því sviði sem við eigum svolítið erfitt með þessa dagana, og ég er ekki að vísa til þessa máls heldur bara almennt. Það er vaxandi pólarísering í heiminum og við höfum áhyggjur af því að hún geti átt sér stað hér. Við erum betra samfélag en oft er lýst hér úr þessum ræðustól, mun betra, en við getum alltaf gert betur. Ég held að við ættum að forðast það sem við höfum t.d. séð á Norðurlöndunum, sem við horfum oft til þegar kemur að innflytjendum og umræðu um þá. Við höfum sem betur fer verið betur stödd þar. Við höfum fagnað [[Forseti hringir.]]og ég fagna öllum þeim sem hingað koma og göfga samfélag okkar. [[Forseti hringir.]]Ég hef sagt það margoft í þessum stól og ég mun halda því áfram.
Þú ætlar sem sagt ekki að gera neitt? Ekki neitt.
Herra forseti. Róm brennur. Þannig tel ég að lýsa megi ástandinu í Garðyrkjuskólanum að Reykjum í Ölfusi. Innviðir garðyrkjunáms á Íslandi brenna. Forseti. Ég tel að það ríki neyðarástand í málefnum starfsnáms í garðyrkju. Gleymum því ekki að hér er um löggilda iðngrein að ræða. Starfsmönnum skólans hefur borist bréf: Þér tilkynnist hér með að ákveðið hefur verið að segja þér upp störfum. Uppsögnin tekur gildi frá og með 1. maí 2022. Samningsbundinn uppsagnarfrestur þinn er þrír mánuðir og mun samkvæmt því ljúka þann 31.7. 2022. Hvernig ætlar ríkisstjórnin - og ég veit að hæstv. innviðaráðherra er áhugamaður um landbúnað og garðyrkja er sérstaklega nefnd í ríkisstjórnarsamstarfinu - að tryggja samfellu í þessu námi? Er hér bara verið að kasta fyrir róða þekkingu, áratugaþekkingu, eins og hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir kom inn á í störfum þingsins? Hvað með alla þá nemendur, yfir 100 nemendur, sem hafa skráð sig til náms í haust? Hver á að kenna þessu fólki? Hvaða þekking verður þar í boði? Forseti. Þetta krúnudjásn okkar í landbúnaði, garðyrkjan, er með þessu fótum troðin að mínu mati, með þeirri óvissu og mér liggur við að segja vanvirðingu sem starfsemi skólans, starfsmönnum og nemendum er sýnd með þessu framferði. Rímar þessi framganga við stjórnarsáttmálann um garðyrkju, aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og skuldbindingar Íslands á þeim vettvangi, landbúnaðarstefnuna, Ræktum Ísland, stefnuskjal sem unnið var á síðasta kjörtímabili og kynnt með talsverðri fyrirferð og ég tek fram að er hið merkasta og besta plagg, hugleiðingar um fæðuöryggi þjóðarinnar? Forseti. Ég tel að þingið þurfi að fá svör við spurningum sem þessum.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ernu Bjarnadóttur fyrir að taka þetta upp hér í dag. Um langa hríð hefur verið unnið að því að koma þessum málum Garðyrkjuskólans betur fyrir en verið hefur um 15 ára skeið. Og viðurkennum það bara, það voru mistök að setja Garðyrkjuskólann undir Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri. Við höfum í talsverðan tíma unnið að því að reyna að höggva á þann hnút að Garðyrkjuskólinn, samkvæmt lögum sem þessi salur setti, heyri undir hann. Á ríkisstjórnarfundi nú rétt áðan kynntu mennta- og barnamálaráðherra og háskólamálaráðherra samkomulag sem byggist á því að frá og með 1. júlí tekur FSu við Garðyrkjuskólanum. Það verður stefnt að því að hafa hann sem sjálfstæða einingu. Öllum starfsmönnum staðarins er boðin vinna hjá nýrri stofnun. Það verður leitað eftir því að efla starfsemina. Það verður sett á laggirnar framtíðarnefnd sem fjallar um það hvernig best er að koma fyrir annars vegar þeirri rannsóknarstarfsemi sem Hvanneyri hefur haft með að gera á Reykjum en ekki síður kannski þeim tengslum sem er ekkert óeðlilegt að séu þarna á milli. Eins og hv. þingmaður lýsti er þetta viðurkennt starfsnám, löggilt iðngrein. Hún þarf kannski líka að eiga möguleika á að komast á háskólastig. Ég held því að það sé mjög gott að framtíðarnefndin, sem verður skipuð öllum aðilum sem að koma undir forystu menntamálaráðuneytisins, fái tíma til að greiða úr því til þess að við sjáum einmitt að þetta verði krúnudjásn íslensks landbúnaðar því að ég er sammála hv. þingmanni um að Reykir, aðstaðan þar, eigi að vera það. En í 15 ár hefur þvert á móti verið unnið í þá átt að það sé alls ekki eins og sést ef fólk heimsækir staðinn.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Í fyrsta lagi varðandi það að starfsmönnum verði boðin vinna í nýju umhverfi - og vitnað var til ríkisstjórnarfundar í morgun. Bréfið er dagsett 26. apríl. Þessar upplýsingar voru ekki fyrir kennara, þær ákvarðanir sem hæstv. ráðherra er að vitna til. Hvað gerist þegar fólk fær svona bréf? Það fær áfall. Þar að auki er það álit lögfræðinga Félags íslenskra náttúrufræðinga að frá og með 1. maí, þegar uppsögnin tekur gildi, sé búið að leggja starfið niður. Það er mánuður eftir af skólastarfinu. Í öðru lagi er það þessi söguskýring að það hafi verið mistök að setja Garðyrkjuskólann undir Landbúnaðarháskólann. Ég minni á að Landbúnaðarháskólinn er líka með starfsnám þannig að það er ekkert sérstakt að hann þurfi að halda úti þessu starfsnámi á Reykjum. Hann er með starfsnám annars staðar þannig að það í sjálfu sér hefði ekki átt að vera fyrirstaða. Fyrirstaðan hlýtur að vera sú að þeir sem stjórnuðu hafi klúðrað einhverju.
Forseti minnir hv. þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki til einstakra hæstv. ráðherra eða hv. þingmanna.
Virðulegur forseti. Ég get verið sammála hv. þm. Ernu Bjarnadóttur um að það hefði ekki átt að skipta máli að starfsnám - af því að Landbúnaðarháskólinn er með starfsnám. Ég hef reyndar haft áhyggjur af því starfsnámi vegna þess að í lögum um háskóla er hvergi minnst á starfsnám. En staðreyndin er hins vegar sú að einhvern veginn á þessu 15 ára ferli hefur það engan veginn tekist að hálfu Landbúnaðarháskólans að láta stöðina á Reykjum blómstra. Það er það sem hefur þurft að höggva á og það er það sem var gert núna. Það er auðvitað þannig að þangað til að slík ákvörðun hefur verið tekin er Garðyrkjuskólinn á Reykjum undir Landbúnaðarháskólanum. Og það sem Landbúnaðarháskólinn gerði í gær gildir þá ekki héðan í frá vegna þess að verið er að taka ákvörðun um að breyta þessu fyrirkomulagi til að fara að byggja upp til þess að taka utan um þau tækifæri sem eru í garðyrkjunni á Íslandi.
Herra forseti. Við getum a.m.k. verið sammála um eitt hér í þessum þingsal, að það er fullkomið ójafnvægi á húsnæðismarkaði. Sú hækkun á húsnæðisverði sem orðið hefur á undanförnum misserum hefur valdið heimilum, fyrirtækjum og í rauninni efnahagslífinu öllu ákveðnum erfiðleikum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er rætt um það og lögð mikil áhersla á að leysa þann vanda sem glímt er við. Ég hef mínar skoðanir á því hvar sá vandi liggur. Hann er að stórum hluta framboðsvandi. Þá kemur að skyldum sveitarfélaga við að tryggja nægjanlegt framboð á byggingarlóðum, hvort heldur fyrir íbúðir eða atvinnuhúsnæði, þannig að jafnvægi geti skapast. Ég hlýt auðvitað að horfa til stærsta sveitarfélagsins og þeirra skyldna sem stærsta sveitarfélagið hefur í þeim efnum. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. innviðaráðherra tveggja spurninga með þessum formála. Í fyrsta lagi: Hvernig miðar vinnu innviðaráðuneytisins við að finna lausnir á þeim undirliggjandi vanda sem glímt er við? Í öðru lagi: Hver telur ráðherra að sé ábyrgð stærsta sveitarfélagsins, þ.e. Reykjavíkur? [[Kliður í þingsal.]]Ég heyri að þetta veldur einhverjum sem eru með fulltrúa í meiri hluta Reykjavíkurborgar einhverjum áhyggjum en lofum ráðherra að svara þessari spurningu. Hver telur ráðherra að sé ábyrgð stærsta sveitarfélagsins, þ.e. Reykjavíkurborgar, á þessum vanda sem er framboðsvandi og hefur valdið þeim erfiðleikum sem við erum að glíma við?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem er mikilvæg. Það er vaxtahækkunardagur Seðlabankans í næstu viku. Einn stór þáttur sem veldur því að verðbólga vex er húsnæðismarkaðurinn. Við höfum allt frá því að þessi ríkisstjórn tók við, og reyndar þegar á síðasta kjörtímabili, unnið að ákveðnum breytingum á stjórnkerfinu, stjórnsýslunni, til að fá meiri yfirsýn, geta betur vitað og spáð fyrir hvað gerist til að geta brugðist við með réttum hætti. Til þess þarf að vera fullt af verkfærum í lagatöskunni okkar sem eru ýmist til að hvetja á framboðshliðinni eða eftirspurnarhliðinni eftir því hvað á við. Nú er það framboðshliðin. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni í því. Það er þó engin spurning, miðað við þá þróun sem við höfum séð, að við höfum byggt nóg á síðustu fjórum árum. Það hefur bara gerst að fólki hefur fjölgað gríðarlega mikið, meira en menn spáðu, og breytingar hafa orðið einfaldlega vegna Covid og alls konar annarra þátta, sem gerir það að verkum að við þurfum að byggja meira. Það þurfa að vera til byggingarhæfar lóðir. Menn hafa kallað eftir að fá meiri pening í stofnframlög í almennar íbúðir og ég er til í að standa með því, en þær lóðir verða að vera til. Þær hafa ekki verið til hjá Reykjavíkurborg. Þær hafa ekki verið til vegna þess að þéttingarstefnan hefur kallað á það. Húsnæðisverð hefur rokið upp og það er minna um lóðir sem eru hæfar til að byggja á almennar íbúðir fyrir þá sem eru tekjulægri í landinu. Reykjavíkurborg hefur að einhverju leyti yfirgefið jafnaðarstefnuna hvað þetta varðar. Hér var hins vegar verið að kynna síðustu daga að það þyrfti fleiri íbúðir. Ætli það séu ekki í dag um 4.000 íbúðir sem þyrfti að byggja á næstu fimm árum á hverju ári? Þar af þarf Reykjavíkurborg að vera með upp undir 3.000 af þeim [[Forseti hringir.]]byggingarhæfu lóðum, ekki 2.000 eða 1.800, eins og staðreyndin er í dag. [[Forseti hringir.]]Þannig að já, auðvitað ber stærsta sveitarfélagið talsverða ábyrgð í þessum málum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætlega skýr svör. Ég geri mér grein fyrir því að á tveimur mínútum er ekki hægt að svara með fullnægjandi hætti jafn viðamikilli spurningu. Það gleður mig hins vegar að sú vinna sem boðuð hefur verið er í fullum gangi. En ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hann að það kunni líka að vera eitthvað í regluverki eða lögum sem gerir sveitarfélögunum erfiðara fyrir að tryggja nægjanlegt framboð, og þá á ég við sveitarfélögin í heild, af byggingarlóðum íbúðalóðum? Við megum ekki heldur gleyma atvinnuhúsnæðinu, sem skiptir gríðarlega miklu máli. Við þurfum því að skoða það hér skipulega hvort við þurfum með einhverjum hætti að koma til móts við sveitarfélögin og auðvelda þeim að skipuleggja lóðir og tryggja að framboð sé nægjanlegt þannig að við stöndum ekki frammi fyrir stöðugum framboðsvanda á komandi árum.
Virðulegur forseti. Það er þannig að á vegum þjóðhagsráðs höfum við forsætisráðherra, og það ráð allt, verið með hóp að störfum, sem vonandi skilar af sér í næstu viku, til að taka utan um þetta. Eitt af erindunum sem ég átti til Finnlands fyrr í þessari viku var að hitta finnsku stjórnina hvað varðar húsnæðismál, hvernig þau hafa náð að búa til samkomulag við sveitarfélögin og aðra um samstarf á þessu sviði - hlutir sem ég hef talað um áður úr þessum ræðustól, eitthvað sem við munum reyna að þróa til að tryggja að til séu lóðir á næstunni til að við getum vænst þess að þær verði byggðar. Einn þáttur sem þar kemur inn er það sem kallað hefur verið skjalatöskuverktakar. Ég hef aðeins áhyggjur af því ef það verða í vaxandi mæli, í ljósi umræðunnar sem við höfum verið með um bankasöluna og kannski lausbeislaðan fjármálamarkað, aðilar sem geta [[Forseti hringir.]]í raun og veru farið að stjórna því hvenær byggt er. Þess vegna held ég að það þurfi [[Forseti hringir.]]að setja skýrari reglur hjá sveitarstjórnunum um það þegar þeir fara inn á þróunarreiti, [[Forseti hringir.]]hvenær eigi að byggja, hvenær þær lóðir verði tilbúnar, ég held að það sé mikilvægt.
Hæstv. forseti. Það er ekki boðlegt að formaður Framsóknarflokksins, hæstv. innviðaráðherra, komi hér upp og segi okkur að honum hafi liðið illa. Um það snýst verkefnið ekki. Við þurfum að ræða hér sem Alþingi Íslendinga um hversdagslegan rasisma, hvernig við bregðumst við og hvernig þessi vinnustaður ætlar að axla þá pólitísku ábyrgð sína að sjá til þess að hver einasti Íslendingur sé velkominn í þessu landi. Það er verkefnið. Ég sé að hæstv. ráðherra gengur hér, hristandi höfuðið, út úr salnum og hefur engan skilning á pólitískri ábyrgð sinni gagnvart hverri einustu manneskju sem býr í þessu landi. Við verðum að axla þessa ábyrgð og ég hvet hæstv. forseta Alþingis til að koma í veg fyrir að löggjafarþing Íslands, að Alþingi Íslendinga, klúðri því mikilvæga máli að sjá til þess að við lærum af reynslunni, að við setjum rasismann á dagskrá og við horfumst öll í augu við okkar eigin fordóma af auðmýkt og því lítillæti sem okkur ber. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég er sleginn og dapur yfir því að heyra í hæstv. innviðaráðherra. Hann er ekki búinn að svara neinum óskum um að koma hingað til þingsins til að ræða um þessi ummæli sem skóku samfélagið heldur betur, ummæli sem tugþúsundum Íslendinga svíður undan með beinum hætti því þeir eru þolendur í þeirri umræðu. Þegar hæstv. innviðaráðherra fær tækifæri til að enduróma afsökunarbeiðni sína til þessa risastóra hóps úr ræðustól Alþingis þá talar hann um sveitarstjórnarkosningarnar. Þá talar hann um að þeir sem gagnrýndu orð hans, kölluðu eftir pólitískri ábyrgð, kölluðu eftir virðingu gagnvart fólki sem er af öðrum uppruna - þá segir hann að við höfum verið að reyna að klekkja á Einari Þorsteinssyni í Reykjavík. Ég kalla eftir því að hæstv. innviðaráðherra og formaður Framsóknarflokksins og Framsóknarflokkurinn allur viðurkenni það í verki og orði að svona orðræða eins og formaður Framsóknarflokksins viðhafði um [[Forseti hringir.]]fólk af öðrum uppruna verði ekki liðin, að þeir kenni ekki stjórnarandstöðunni [[Forseti hringir.]]um að gera sér einhvern pólitískan leik úr því og reyna að koma því þannig fyrir að [[Forseti hringir.]]það hafi verið reynt að klekkja á Einari Þorsteinssyni út af þessu. [[Forseti hringir.]]Innviðaráðherra skuldar tugþúsundum Íslendinga aðra afsökunarbeiðni vegna þess að hér áðan [[Forseti hringir.]]þá dró hann hana til baka og hann gerði það með fyrirlitningu.
Forseti verður að áminna hv. þingmenn um að virða ræðutímann en fara ekki freklega yfir hann eins og hér hefur gerst.
Virðulegi forseti. Nú hef ég starfað í allnokkurn tíma innan Framsóknarflokksins. Ég er gríðarlega stoltur af þeim störfum sem Framsóknarflokkurinn hefur staðið fyrir, ekki síst varðandi jafnréttismálin, ekki síst varðandi það að bera hag allra í þessu landi fyrir brjósti. Framsókn hefur staðið sig vel á undanförnum árum, tekið utan um málaflokka sem við höfum haldið að væru jafnvel að verða hornreka í samfélaginu. Ég er sannfærður um að þær tilraunir sem eru gerðar til að ýfa upp mál, sem er, og öllum ætti að vera það ljóst, búið að setja til hliðar, og það kemur mér ekkert á óvart að einhverjum gremjist það [[Forseti hringir.]]- en ég er sannfærður um að þetta er Alþingi ekki til sóma. Það er ekki Alþingi til sóma [[Forseti hringir.]]að haga sér á þennan hátt og taka þátt í þessu leikhúsi.
Virðulegur forseti. Þegar nokkrir þingmenn voru hér fyrir nokkrum árum staðnir að ógeðslegu orðfæri á Klausturbar þá hélt forseti Alþingis ræðu yfir þingheimi, messaði yfir þingheimi um góð gildi og háttprýði og mikilvægi þess. Það er nefnilega ekki einkamál þegar þingmenn eða þegar ráðherrar gerast sekir um óboðlegan málflutning, rasísk ummæli eins og í tilviki hæstv. innviðaráðherra. Það er ekki einkamál. Við hér á Alþingi kölluðum eftir því að hann gerði hreint fyrir sínum dyrum hér í þingsal. Við því varð ráðherra ekki. Höfum það í huga. Þetta er eiginlega í fyrsta skipti sem hann kemur hingað inn á Alþingi og ræðir þetta mál. Og hver eru hans viðbrögð? Jú, það eru allir svo vondir við hann. [[Forseti hringir.]]Þetta snýst allt um Einar Þorsteinsson eða sveitarstjórnarkosningar, [[Forseti hringir.]]það eru allir svo vondir við formann Framsóknarflokksins. Hann kvartar og kveinar [[Forseti hringir.]]en tekur ekki ábyrgð. Þetta er óboðlegt.
Virðulegur forseti. Ég kom hér upp í pontu áðan og spurði hæstv. innviðaráðherra spurninga sem ég taldi nokkuð einfaldar. Ég segi kannski ekki að ég hafi borið mikla von til þess að svarið yrði algerlega í samræmi við það sem ég myndi vilja helst. En svarið var engu að síður gríðarleg vonbrigði enda fékk ég svar við hvorugri spurningunni sem ég beindi að ráðherra. Spurningarnar voru ekki flóknar. Fyrri spurningin var: Fellur háttsemin undir ákveðin ákvæði laga - sem hún augljóslega gerir - sem sett voru hér á síðasta þingi? Þá velti ég fyrir mér hvers vegna við erum að setja lög ef ekki má fylgja þeim, ef það er bara einkamál á milli fólks hvort lögum sé fylgt eða ekki. Hin spurningin var: Hvað ætlið þið að gera? Hvað ætlið þið að gera til þess að berjast gegn kerfisbundnum rasisma í þessu landi? Svarið var ekkert. Svarið var bara ekkert. Þetta eru gríðarlega mikil vonbrigði. [[Forseti hringir.]]Ég vil fyrst og fremst gagnrýna hæstv. innviðaráðherra fyrir að hafa ekki svarað spurningunum, en það alvarlegasta er að það að ekkert svar hafi komið þýðir auðvitað að svarið er ekki neitt.
Herra forseti. Í ljósi þess að hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson kaus að draga þingið og sveitarstjórnarkosningar inn í vandræðaskap sinn, þá meintu rasistaorðræðu sem hann viðhafði, langar mig að segja eitt: Þingið hefur í mánuð óskað eftir viðveru ráðherra í þingsal til að ræða þessi mál. Þingið hefur leitað liðsinnis forseta með tilvísan í þingskapalög, nokkuð sem forseti hefur haft að engu. Þingið hefur óskað eftir ráðherra í óundirbúnar fyrirspurnir, nokkuð sem ráðherra hefur ekki orðið við. Ég vísa því til föðurhúsanna að einhver tengsl séu milli þessarar orðræðu og sveitarstjórnarkosninga. Hversu sjálfhverfir geta menn verið? Ég spyr. Þetta er, líkt og hér hefur komið fram, umræða af svo miklu stærri skala en þeim hversu marga borgarfulltrúa Framsókn tínir af Sjálfstæðisflokknum.
Virðulegur forseti. Hér hefur hæstv. innviðaráðherra komið upp og beðist afsökunar. Hann hefur reyndar gert það opinberlega og á fundi á milli þeirra tveggja aðila sem þarna voru, hans og framkvæmdastjóra Bændasamtakanna. Hverju er verið að reyna að ná fram hér í þessum þingsal? Hvað erum við að gera? Og ég get alveg sagt það, þekkjandi hæstv. innviðaráðherra mjög vel, hvort sem fólk trúir því og hv. þingmenn, að ég veit að hæstv. innviðaráðherra er einlægur í sinni afsökunarbeiðni, hvort sem það er hér eða þegar hæstv. ráðherra hitti viðkomandi. En öll gerum við vissulega mistök á lífsins leið. Og hvað gerum við þá? Jú, við komum fram og biðjumst afsökunar og það hefur ráðherra gert.
Virðulegi forseti. Mér er brugðið eftir að hafa hlustað á hæstv. innviðaráðherra sem hefur ekki mætt hér í þingsal eftir að hafa verið á góðu giggi á búnaðarþingi þann 31. mars. Hann hefur ekki sést hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma síðan. Auðvitað er holur hljómur í afsökunarbeiðni manns og einlægni manns gagnvart lítilsvirðandi og niðurlægjandi orðum í garð konu þegar hann kemur hingað, eftir að hafa jafnað sig á búnaðarþingi í mánuð eða svo, og viðrar þau sjónarmið sín að umræðan í samfélaginu öllu, að gagnrýnin í samfélaginu öllu, stafi af því að innviðaráðherranum hafi gengið vel í kosningunum í haust. Þetta er ævintýralega hallærislegt. Og fyrst hann er að tala um fylgi og fyrst hann er að vísa í stuðning Framsóknarflokksins þá má nú alveg geta þess að í könnunum er ríkisstjórnin fallin. [[Forseti hringir.]]Það lekur fylgið af Framsókn vegna þessarar hrokafullu afstöðu í málum eilíflega og alltaf hreint.
Forseti. Þetta er dálítið alvarlegt mál, ég held að við áttum okkur öll á því. Þess vegna er mjög eðlilegt að spyrja: Í hvaða samhengi er þetta alvarlegt mál? Af því að ríkisstjórnin setti þessi lög hér fyrir tiltölulega stuttu og við erum að spyrja hvort svona ummæli séu á forræði þeirra laga. Voru þessi ummæli það alvarleg að þau varði við lög, lögin sem ríkisstjórnin sjálf setti? Þetta er mjög eðlileg spurning, óháð öllum afsökunarbeiðnum og því um líku, því það sem ráðherra segir er ekkert einkamál, það er það bara ekki. Það er einmitt sérstaklega tekið fram í lögunum að fólk getur ekki afsalað sér réttindum sem verða til af þeim lögum, hvað þá gagnvart ráðherra sem á að útskýra fyrir okkur hvernig á að koma fram með tilliti til þeirra laga sem hann sjálfur setti. Við viljum vita samhengið í þessu. Þess vegna var fyrirspurnin bara mjög eðlileg. Er þetta innan marka laganna að skilningi ráðherra?
Forseti. Hér hefur hæstv. innviðaráðherra verið spurður með mjög skýrum hætti hvort ummæli hans falli undir lög landsins og hann svarar engu, akkúrat engu. Rasískum ummælum má aldrei taka af léttúð og um það hefur verið sammælst. Varaþingmaður þessa þings hefur til að mynda orðið fyrir mjög miklum og ótrúlegum ummælum í athugasemdakerfum landsins. Það þarf að taka rasíska orðræðu alvarlega. Það er ekki í lagi að ætla að sópa þessu undir teppið. Ráðherra þarf og ber skylda til að taka mun meiri ábyrgð en einstaklingar í athugasemdakerfum landsins.
Virðulegur forseti. Það kom mér svo sem ekkert á óvart að heyra þingmann Sjálfstæðisflokksins koma hér upp í pontu og nýta síðasta daginn til að hnýta í meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur. Talandi um lóðaskort og minnugur þess að hér kom inn frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins sem er varaþingmaður og lýsti stöðu Reykjavíkurborgar sem svo grafalvarlegri að hún þyrfti nánast að fara á gjörgæslu, þannig var nú lýsingin, það yrði kalla til sérfróða aðila til að bjarga Reykjavíkurborg frá gjaldþroti. Hann lagði síðan inn fyrirspurn í framhaldi af því og innviðaráðherra er búinn að svara þessari fyrirspurn. Staða Reykjavíkur er sú besta á öllu landinu. Samanborið við öll sveitarfélög á Íslandi er staða Reykjavíkurborgar best. Borgarsjóður er með skuldahlutfall sem er langbest á Íslandi. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Til þess að menn séu ekki að heyja hér kosningabaráttu í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga er bara rétt að þingið fari heim.
Virðulegur forseti. Hverju er verið að reyna að ná fram? spurði hv. þm. Framsóknarflokksins. Hæstv. innviðaráðherra og formaður flokksins var spurður út í mögulegt brot á lögum þar sem hann viðhafði vanvirðandi orðbragð í garð konu af erlendum uppruna. Hann hefur ekki sést á Alþingi eða í fjölmiðlum síðan hann beitti hinum rasísku orðum sínum. Hann yfirgefur salinn án þess að svara þessari einföldu spurningu. Hann yfirgefur salinn og svarar ekki spurningunni um lögbrot. Hverju er verið að reyna að ná fram? Hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson segist stoltur af jafnréttisbaráttu Framsóknarflokksins á sama tíma og varaformaður [[Forseti hringir.]]flokksins gerir allt til þess að hnekkja skýrum úrskurði kærunefndar jafnréttismála [[Forseti hringir.]]vegna lögbrota ráðherra við ráðningu í embætti ráðuneytisstjóra.
Virðulegur forseti. Hingað kemur upp hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson og spyr hverju við séum að reyna að ná fram. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma, þar sem við komum hér upp og beinum fyrirspurnum til ráðherra, erum við að reyna að ná fram svörum fyrst og fremst. Það var tilgangur minn áðan, að fá svör við því annars vegar hvort ráðherra áttaði sig á því að ummæli hans fælu í sér lögbrot, brot á lögum sem leggja refsingu við þeirri háttsemi, algerlega óháð því hvernig málum lýkur í þeim persónulegu samskiptum sem áttu sér stað. Hin spurningin var: Hvað ætlið þið að gera? Þau orð sem hér hafa fylgt í kjölfarið af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins sýna glöggt það viðhorf að það sé ekkert vandamál, það sé ekki kerfisbundið vandamál. Hér er enginn rasismi sem þarf að laga. Þetta var bara eitthvað óheppilegt persónulegt atvik sem ráðherra er búinn að útkljá við þann einstakling sem það snerist um. Þau gera sér enga grein fyrir þeim áhrifum sem þetta atvik hefur á tugþúsundir einstaklinga í þessu landi. [[Forseti hringir.]]Þessari afsökunarbeiðni verða að fylgja aðgerðir. Spurningin var einföld. Þannig [[Forseti hringir.]]að ég svara spurningu hv. þm. Ágústs Bjarna Garðarssonar: [[Forseti hringir.]]Ég vil bara fá svör. Það var það sem ég var að reyna að ná fram.
Forseti. Hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson spurði eins og aðrir hafa sagt: Hverju er verið að reyna að ná fram? Því er auðvelt að svara. Ummæli hæstv. ráðherra voru nógu alvarleg í sjálfu sér en þau eru ekki einstök. Þau eru hluti af mynstri sem við höfum séð birtast á undanförnum dögum og vikum með ljótum ummælum um varaþingmann sem hér situr oft, með aðgerðum lögreglunnar og þess vegna einmitt er enn brýnna að einn af æðstu ráðamönnum þjóðarinnar leggi sitt af mörkum til að uppræta þennan hversdagslega rasisma sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi svo. Öll gerum við mistök, vissulega, og við biðjumst afsökunar. Í þessu tilfelli nægir ekki minna en að hæstv. ráðherra biðji allt það fólk sem hér býr og verður illa fyrir þessum ummælum afsökunar.
Virðulegur forseti. Takk fyrir áminninguna. Já, hverju erum við að reyna að ná fram? Auðvitað er þetta þannig að það falla þessi ummæli. Ég þekki hæstv. innviðaráðherra ekki af hegðun eins og hann gerðist sekur um þarna á búnaðarþingi, þvert á móti. Þess vegna bregður okkur öllum svo mikið vegna þess að hæstv. ráðherra og flokkur hans stendur fyrir ákveðin gildi sem allt í einu molnaði svolítið undan. Þess vegna höfum við kallað eftir því að hæstv. ráðherra komi hingað og gefi þinginu skýrslu um málið og tali úr þessum ræðustól beint til þeirra þúsunda Íslendinga sem voru líka særðir og meiddir út af þessum ummælum. Það voru fleiri en bara þeir sem ummælunum er beint gegn sem særðust, meiddust. Þess vegna þurfum við að ræða þetta hér úr þessum ræðustól. Þegar síðan hæstv. ráðherra fékk tækifæri til að endurtaka afsökunarbeiðni sína til alls þessa fólks og árétta gildin sem Framsóknarflokkurinn, og hann sjálfur, stendur fyrir þá gerði hann lítið úr málinu. Hann hætti að vera gerandi, hann gerði sjálfan sig að þolanda. [[Forseti hringir.]]Hann sagði að allir þeir sem hafa verið að gagnrýna hann í þessum sal, og hafa þar með endurómað [[Forseti hringir.]]gagnrýni í samfélaginu, séu að beita einhverri pólitík. Hann tók afsökunarbeiðni sína til baka.
Hér er spurt: Hvað ætlum við að gera? Ég get svarað hvað ég hef gert. Ég hef tvisvar sinnum verið framsögumaður á máli sem minn ráðherra, Ásmundur Einar Daðason, flutti, sem er breyting á lögum um málefni innflytjenda, um móttöku einstaklinga sem sækja um vernd. Það er gríðarlega mikilvægt að við séum hér sem þjóð að taka á móti þessu fólki og beina því á rétta staði. Já, það er rasismi hér á Íslandi, kannski meiri en við þorum að viðurkenna. En í 29. ræðu formanns eins minnihlutaflokks hér á Alþingi gat hann ekki sannfært mig um að það þyrfti að henda þessu máli út í þriðja skipti. Hvar er rasisminn? Ég er búin að rembast eins og rjúpan við staurinn að koma þessu máli í gegn og nú í þriðja skiptið og það á að reyna að henda þessu út aftur. Hvar er rasisminn?
Herra forseti. Það er búið að fara vel og býsna málefnalega yfir það hér af hverju þetta mál er töluvert stærra og mikilvægara en árangur Framsóknarflokksins í komandi sveitarstjórnarkosningum og mig langar … [[Gripið fram í.]]- Í alvöru, hv. þingmaður? Þetta mál, rasismi á Íslandi, er minna mál en árangur Framsóknarflokksins í sveitarstjórnarkosningum? [[Gripið fram í.]]Það er nýtt. En af því að forseti spurði hér áðan þá ætla ég að vísa í 61. gr. þingskapalaga, með leyfi forseta: „Forseti getur á fundartíma heimilað ráðherrum og formönnum stjórnmálaflokka að gefa sérstaka yfirlýsingu og fulltrúum annarra flokka að bregðast við henni ef ástæða er til.“ Þetta báðum við um hér í ljósi þess að fyrir nokkrum vikum leið hver óundirbúni fyrirspurnatíminn á fætur öðrum án þess að hæstv. innviðaráðherra sæi sér fært að mæta til að ræða nákvæmlega þetta. Ég segi því enn og aftur: Því er vísað til föðurhúsanna að hér sé um einhverja sérstaka tímasetningu í ljósi sveitarstjórnarkosninga að ræða. Þetta er fyrsta tækifæri þingsins til að ræða við ráðherra um þessi ummæli.
Forseti. Innviðaráðherra fékk kjörið tækifæri áðan, í óundirbúnum fyrirspurnum, til að axla ábyrgð á orðum sínum sem snerta nefnilega ekki bara framkvæmdastjóra Bændasamtakanna heldur 15% íslensku þjóðarinnar sem eru af erlendum uppruna. Hann missti af tækifæri til að segja þingi og þjóð hvað hann ætlar að gera til að berjast gegn kynþáttafordómum í samfélaginu, uppræta það og standa vörð um mannréttindi og velferð fólks af erlendum uppruna. Svörin voru nefnilega engin, forseti. Það er það sorglega við þetta. Hann setti fordæmi með því að láta þessi ummæli falla. Hann hefði getað tekið ábyrgð en forðast frekar fjölmiðla og þing. Og þegar hann fær tækifæri til að koma fyrir þingið þá er hann ekki tilbúinn til að axla ábyrgð. Hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson sagði hér áðan að það væri ekki Alþingi til sóma að við tækjum þátt í þessu leikhúsi. Ég segi að það er ekki Framsóknarflokknum til sóma að kalla þetta leikhús. [[Forseti hringir.]]Við höfum áhyggjur af því að skilaboðin til þjóðarinnar séu að ríkisstjórnin gúteri greinilega rasíska orðræðu. [[Forseti hringir.]]Þetta eru áhyggjurnar sem koma fram þegar ráðherrann neitar að axla ábyrgð og neitar að gera hreint fyrir sínum dyrum. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki leikhús.
Herra forseti. Ég ætla að vera í liði með þeim sem berst gegn rasisma og hvers konar fordómum. Ég hlustaði hins vegar hér á hæstv. innviðaráðherra áðan. Ég horfði beint á hann þegar hann flutti sína ræðu og ég skynjaði og fann hversu miður honum þykir þetta og það gat ekki farið fram hjá neinum hér í þessum sal hversu mikið þetta hefur reynt á hann. Það sem hann sagði hér og ég bið menn að hafa í huga var að hann þyrfti að líta í eigin barm. Hann þyrfti að líta í eigin barm og reyna að átta sig á því hvort framkoma hans og tal væri með þeim hætti að þetta gæfi tilefni til þessara upphlaupa. Hann hefur beðist afsökunar og í þessum þætti á í hlut kær vinkona mín og ég hef átt samtöl við hana, sem ég ætla ekki að upplýsa hér um, en þau hafa gert upp á milli sín og átt hreinskiptin samtöl þar sem afsökunarbeiðni hefur verið móttekin. [[Forseti hringir.]]Ég mun virða þá afsökunarbeiðni og ég tel að innviðaráðherra hafi verið maður að meiri að eiga þau samtöl við mína kæru vinkonu [[Forseti hringir.]]og framganga hans hér áðan gerði hann meiri manni en áður.
Virðulegi forseti. Það er mín tilfinning og kannski og vonandi hef ég rangt fyrir mér að ummæli sem hér hafa verið látin falla séu til þess ætluð að reyna að mála upp Framsókn sem einhvers konar rasískan flokk. Ég ætla að vona að svo sé ekki. Um er að ræða samskipti milli tveggja einstaklinga úti í bæ. [[Gripið fram í: Ráðherra.]]Alveg rétt, ráðherra, svo sannarlega. Þau mál hafa verið leidd til lykta af þeim aðilum. Það bara liggur fyrir. Það hefur komið fram í fjölmiðlum. [[Gripið fram í.]]Þess vegna segi ég það, hæstv. forseti: Við eigum að virða það. Ég veit að okkur líður ekki vel með þá umræðu sem hefur verið í gangi í samfélaginu varðandi rasisma. Við eigum að taka fast á því, hvar sem hann kann að vera, og ég mun ekki láta mitt eftir liggja í þeirri baráttu.
Hæstv. forseti. Þingmenn verða að skilja í hvaða hlutverki við erum hér á þessum vinnustað, til hvers við erum kosin og hvaða ábyrgð við berum sem alþingismenn og opinberar persónur í þessu landi. Það verður að gerast hér á hinu háa Alþingi að við ræðum um rasismann á Íslandi, að við höfum pólitískt og siðferðilegt þrek til þess og missum hann ekki ofan í flokkspólitískar grafir einstök tilvik eða kosningabaráttu. Þetta mál er svo miklu stærra en það. Það er verkefni Alþingis og það er þess vegna sem ég kom upp, til að koma því til skila við hæstv. forseta að það væri verkefni okkar. Hið einstaka mál sem er tilefnið á einmitt að vera tilefni til þess að taka sjálfsskoðunina alla leið og axla hina pólitísku ábyrgð á rasismanum á Íslandi.
Virðulegi forseti. Umræðan hérna núna í fundarstjórn er mikilvæg og hún er alvarleg. Orð líkt og rasismi og að vinna gegn rasisma á Íslandi - ég held að við séum öll sammála hér inni að við viljum ræða þau mál og vinna gegn rasisma því að hann á ekki að líðast. En við skulum reyna líka að aðskilja málin. Við erum hér að ræða persónur og leikendur þar sem búið er að ganga frá, það er búið að biðjast opinberlega afsökunar. Munurinn á þingmanni og ráðherra er sá að mál sem þessi verða opinber. Þau hafa áhrif á hann, þau hafa áhrif á alla aðila í kringum hann og líka báða málsaðila. Við skulum ekki gleyma því. Þessu hefur verið lokið þeirra á milli og við þurfum að halda áfram. Við megum ekki gleyma þessu samt sem áður. Við þurfum að ræða þetta og það hefur verið gert innan þingflokks Framsóknar og það verður gert innan Framsóknar og við vinnum þetta áfram, því í hvernig samfélagi viljum við vinna í og búa í? [[Forseti hringir.]]Ég sjálf el börnin mín þannig upp að verði þeim á þá eiga þau að biðjast afsökunar og svo höldum við áfram og við lærum af reynslunni. [[Forseti hringir.]]Pössum að hlutir sem þessir gerist ekki aftur. Það er það sem við þurfum að vinna með áfram.
Virðulegur forseti. Rasísk ummæli ráðherra í ríkisstjórn Íslands eru ekki einkamál hans. Það er svo vont að heyra hér hvern þingmanninn á fætur öðrum og ráðherra í ríkisstjórn Íslands koma upp og skilja ekki það grundvallaratriði að hér er verið að ræða kerfislegan rasisma á Íslandi. Hæstv. ráðherra tekur sjálfur þá ákvörðun hér í ræðustól þegar hann mætir í fyrsta sinn í heilan mánuð að kenna pólitískum andstæðingum um að fólki misbjóði orð hans, hans rasísku orð. Líklega beindi hann orðum sínum helst til Sjálfstæðisflokksins sem núna horfir á hvern kjörinn fulltrúa á fætur öðrum tætast af flokknum og til Framsóknarflokksins í skoðanakönnunum. [[Forseti hringir.]]Við erum að tala um allt annað. Þetta snýst ekkert um næstu kosningar [[Forseti hringir.]]heldur kerfislega mismunun í garð fólks af erlendum uppruna.
Forseti. Aðeins um þessi grundvallaratriði máls. Það snýst ekki um einhverja tvo einstaklinga úti í bæ, eins og þingmaður Framsóknarflokksins komst hér að orði, þetta snýst um ummæli ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Það er það sem málið snýst um. Það er langtum stærra en að einhver maður úti í bæ hafi látið falla einhver ummæli, sem við vitum öll hver eru, í partíi úti í bæ. Þingflokksformaður Framsóknarflokksins nefnir hér að það sé búið að biðjast afsökunar en auðvitað skiptir það máli um afsökunarbeiðni að hún sé einlæg, ekki að ráðherra komi hingað eftir mánaðarfrí frá þingi og bæti í með einhverju tali um að verið sé að þyrla upp þessu máli vegna þess að honum hafi gengið vel í kosningum og muni ganga vel í kosningum. Svo vil ég nefna hið augljósa þegar Framsóknarmenn tala um að þessu máli sé lokið: Svo er alls ekki. Það liggur fyrir kæra hjá siðanefnd Alþingis um það [[Forseti hringir.]]hvort ráðherra hafi gerst brotlegur við siðareglur. Málinu er sannarlega ekki lokið.
Forseti. Nú er það mjög skýrt í umræðunni að það er orðrómur um það hver þessi ummæli voru. Við skulum hafa það á hreinu. Hvorki sá sem fékk ummælin né sá sem sagði þau hefur endurtekið þau orð en lýsingin á þeim orðum fellur undir skilgreiningu laganna á því sem telst vera ósæmilegt með tilliti til þeirra laga. Þess vegna spyrjum við ráðherra um álit hans á því, óháð því hvað hann sagði, heldur einmitt bara hvort þessi ummæli falli undir skilgreiningu laganna, hvort þau falli undir skilgreiningu siðareglna ráðherra eða hvort þau falli undir siðareglur þingmanna. Þetta er álit ráðherra á því til þess að við getum haldið áfram eða gert upp hvar þessi mörk liggja. Fór ráðherra yfir þau eða ekki? Það er það sem við spyrjum um því að lýsingarnar á því hvað hann sagði samkvæmt þeim sem upplifði þessi ummæli fara fram yfir mörk laganna.
Herra forseti. Málefni hælisleitenda er líklega stærsta viðfangsefni þjóða heims nú um stundir og verður það áfram um fyrirsjáanlega framtíð. Það er því afskaplega mikilvægt og það er nauðsynlegt að brugðist sé við á þann hátt sem er líklegastur til að skila árangri fyrir sem flesta, hjálpa sem flestum þeirra sem þurfa mest á hjálp að halda, ekki að búa til neikvæða og jafnvel hættulega hvata. Þess vegna er það mikið áhyggjuefni að ríkisstjórnin skuli nú enn á ný leggja fram frumvarp sem gengur þvert á það sem verið er að gera á öðrum Norðurlöndum, ekki hvað síst í Danmörku því þar er markmiðið að ná betri stjórn á vandanum til þess að geta gert sem mest gagn fyrir þá sem þurfa mest á hjálpinni að halda. En sem betur fer fer þetta mál aftur til nefndar og vonandi einnig til umsagnar í fjárlaganefnd.
Herra forseti. Ég hef í umræðum um þetta mál gert miklar athugasemdir við kostnaðarmat frumvarpsins og það er ástæða þess að við óskum eftir því að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr., að ákveðnir þættir verði leiddir þar út þannig að okkur þingmönnum sé ljóst hver áhrifin af frumvarpinu verða. Það kom hér upp þingmaður í fundarstjórn forseta rétt áðan sem vildi tengja þetta einhverjum rasískum málum. Það er fráleitt. Við erum eingöngu að gera athugasemd við það að kostnaðarmat frumvarpsins sé jafn illa unnið og raunin er. Hv. þingmaður, sem kom hér upp áðan, talaði um að hann hefði rembst eins og rjúpan við staurinn við að koma þessu máli í gegn en hv. þingmaður hefur, a.m.k. í þetta skiptið sem málið er lagt fram, rembst svo mikið að þingmaðurinn hefur haldið samanlagt engar ræðu í 1. og 2. umr. þessa máls. En ég vildi bara halda þessu til haga og ástæða þess að við hjá Miðflokknum óskum eftir því að málið gangi til nefndar er kostnaðarmat en ekki önnur efnisatriði málsins, hvað þá vísun varðar.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á barnaverndarlögum, nr. 80/2002, frestun framkvæmda. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti. Eins og kunnugt er er með frumvarpinu lagt til að frestað verði til 1. janúar 2023 framkvæmd ákvæða er varða barnaverndarþjónustu og umdæmisráð barnaverndar sem komið var á með lögum nr. 107/2021. Fyrrgreind lög tóku gildi 1. janúar 2022 en þó áttu ákvæði er varða barnaverndarþjónustu og umdæmisráð barnaverndar ekki að koma til framkvæmda fyrr en 28. maí 2022. Það er í raun þetta stjórnskipulag barnaverndar í landinu, grundvallarbreyting á stjórnskipulagi barnaverndarnefnda, sem er verið að fresta gildistökunni á fram til áramóta og að gamla fyrirkomulagið, eða það fyrirkomulag sem nú er til staðar, haldi sér þangað til. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að fresta gildistökunni til 1. janúar og leggur auk þess til nokkrar breytingartillögur sem eru tæknilegs eðlis, m.a. það að frumvarpið öðlist þegar gildi. Engin þeirra tillagna hefur efnisleg áhrif að öðru leyti en þau að gildistakan verði nú þegar. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er grein fyrir á þskj. 938. Undir nefndarálitið skrifa Líneik Anna Sævarsdóttir formaður, Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir, Oddný G. Harðardóttir, Óli Björn Kárason og Ásmundur Friðriksson, sem var fjarverandi og ritar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 28. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Ég vil þakka ágætri velferðarnefnd fyrir gott samstarf við að ljúka þessu máli á þeim skamma tíma sem við höfðum til þess og legg til að frumvarpið verði samþykkt.
Forseti. Ég skrifaði ekki undir þetta nefndarálit og ætla aðeins að gera grein fyrir þeirri ákvörðun minni. Ég hef mikinn skilning á sjónarmiðum sveitarfélaganna, um að frekari undirbúningstíma þurfi til að uppfylla ákvæði barnaverndarlaganna, en til stendur að koma á fót barnaverndarþjónustu sem á að taka við af barnaverndarnefndum sveitarfélaganna sem á að leggja niður. Það er ljóst að ef barnaverndarnefndir sveitarfélaganna verða lagðar niður án þess að við þeim taki barnaverndarþjónustan þá lenda hagsmunir barna á milli skips og bryggju um óákveðinn tíma með tilheyrandi afleiðingum. Það er náttúrlega ólíðandi. Þess vegna styð ég frestun framkvæmdar á lögunum vegna þess að hagsmunir barna þarf alltaf að hafa í forgangi, það er mjög mikilvægt. Stjórnarmeirihlutinn hefði hins vegar getað brugðist við mun fyrr til þess að standa vörð um hagsmuni barna með fullnægjandi þinglegri meðferð frekar en að ætla að keyra málið í gegn á hundavaði án þess að þingmenn geti kynnt sér málið nægilega vel svo að hægt sé að afgreiða málið með faglegum hætti. Það er bara mín reynsla af því að hafa unnið hér við lagagerð að það er allt of oft sem við erum að flýta málum í gegn og svo koma í ljós villur sem hafa verið gerðar og þá erum við í vinnu við að laga einhverjar villur og oft eru afleiðingarnar af því gífurlega miklar. Í ljósi þess að það er nægilegt svigrúm til að vinna málið betur og með faglegri hætti eftir þinghlé, vegna sveitarstjórnarkosninga, fyrir gildistíma laganna þann 28. maí hefði ég talið betra að fara þá leið að klára þetta mál eftir að við höfum fengið umsagnir í rólegheitum bara strax eftir kosningar. Það hefði ekki haft nein neikvæð áhrif á getu okkar til að afgreiða þetta mál tímanlega. Ég vildi bara koma því á framfæri. En annars styð ég þetta og mun greiða atkvæði með þessari frestun.
Virðulegur forseti. Ég styð þetta mál en ég skrifaði undir og studdi bókunina um áhyggjur af því að þetta mál gæti klúðrast á þeim hraða sem verið er að keyra það í gegn. Það var komið upp að hægt væri að setja þetta í umsagnarferli og það hefði tekið hálfan mánuð og við myndum þá taka þetta fyrir á fyrsta fundi eftir hlé. En það var ein röksemd sem kom sem gerði það að verkum að ég ákvað að styðja þetta og það var sú röksemd að á þessu tímabili gæti ríkisstjórnin fallið. Ég hugsaði með mér: Ókei, þetta er góð röksemd. Þess vegna ætla ég að styðja þetta vegna þess að þetta gæti skeð. [[Hlátur í þingsal.]]Það verður auðvitað að passa upp á að búið sé að tryggja börnin áður en ríkisstjórnin fellur.
Virðulegi forseti. Ég segi já með mikilli gleði út af þessu máli. Þetta er í þriðja sinn sem Alþingi kemur til móts við það listafólk sem hefur orðið sérstaklega illa úti í Covid og kórónufaraldrinum, sérstaklega sviðslistafólk og tónlistarfólk. Ég vil hins vegar hvetja hæstv. ráðherra til að koma fram með heildarendurskoðun á lögum um listamannalaun, ekki síst með tilliti til þess að Listaháskólinn er búinn að fjölga gríðarlega nemendum og útskriftarnemendum á síðustu árum og misserum. Listafólkinu okkar er blessunarlega að fjölga, það þarf að byggja enn frekar grunn fyrir þann hóp og þess vegna vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að koma með heildarendurskoðun á lögum um listamannalaun sem fyrst inn í þingið eða á nýju þingi. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál, ekki bara fyrir nemendur Listaháskólans og listafólk almennt heldur samfélagið í heild. Um leið og ég segi já þá vil ég hvetja okkur áfram til að stíga stærri skref í þessa veru.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Hinn 8. júlí 2021 undirritaði utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra fyrir Íslands hönd nýjan fríverslunarsamning við Bretland en formlegar samningaviðræður stóðu yfir frá september 2020 til júní 2021. Í tillögu frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamnings Íslands, Konungsríkisins Noregs og furstadæmisins Liechtenstein og Sameinaða konungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands, sem samþykkt hefur verið í atkvæðagreiðslu hér á Alþingi, eru listaðar upp nauðsynlegar lagabreytingar vegna fríverslunarsamnings og annarra samninga við Bretland vegna útgöngu þess úr ESB og EES. Þar kemur meðal annars fram að nauðsynlegt sé að gera breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem kveði á um að nánustu aðstandendum þjónustuveitenda sem starfi tímabundið á Íslandi verði gert kleift að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar. Með frumvarpi þessu eru lagðar til þær breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem nauðsynlegar þykja vegna framangreinds fríverslunarsamningsins við Bretland og vísað er til í framangreindri þingsályktunartillögu. Virðulegi forseti. Í ljósi framangreinds eru í frumvarpinu lagðar til breytingar hvað varðar veitingu tímabundinna atvinnuleyfa til einstaklinga sem flytjast til innan viðskiptafyrirtækis með starfsstöð hér á landi. Þannig er lagt til að í nýrri 4. mgr. 8. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga verði kveðið á um heimild Vinnumálastofnunar til að veita tímabundið atvinnuleyfi hér á landi að tilteknum skilyrðum uppfylltum þegar atvinnurekandi sendir starfsmann sinn tímabundið til starfa við starfsstöð sína hér á landi enda sé um að ræða starfsmann atvinnurekanda með ótímabundna ráðningu sem stjórnandi eða sérfræðingur við starfsstöð hans erlendis. Sambærilega heimild er að finna í 9. gr. gildandi laga um atvinnuréttindi útlendinga en tímabundið atvinnuleyfi á grundvelli þess ákvæðis veitir lakari réttindi hér á landi en tímabundið atvinnuleyfi á grundvelli 8. gr. laganna. Eru breytingarnar því lagðar til þannig að tryggt verði að framangreindir starfsmenn njóti sömu réttinda og þeir sem fá veitt tímabundin atvinnuleyfi á grundvelli 8. gr. gildandi laga um atvinnuréttindi útlendinga. Með sömu réttindum er m.a. átt við að heimilt verði að veita nánustu aðstandendum hlutaðeigandi starfsmanna dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi á grundvelli fjölskyldusameiningar en slíkt er ekki heimilt hvað varðar aðstandendur þeirra sem fá tímabundin atvinnuleyfi veitt á grundvelli 9. gr. laganna. Þá er jafnframt heimilt að veita tímabundin atvinnuleyfi á grundvelli 8. gr. laganna til lengri tíma en heimilt er á grundvelli 9. gr. laganna. Virðulegi forseti. Líkt og komið hefur fram í máli mínu er tilefni þessa frumvarps fríverslunarsamningur sem Ísland hefur gert við Bretland í tengslum við útgöngu þessi úr Evrópusambandinu og úr Evrópska efnahagssvæðinu. Er þá um að ræða almennar breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga en í ljósi þess samnings þykir nauðsynlegt að leggja til umræddar breytingar á lögunum. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég styð þessa breytingu enda styð ég allar breytingar sem lúta að því að gera fólki sem á annað borð hefur heimild til að dveljast hér á landi heimilt að sjá sér farborða. Sjálf myndi ég auðvitað vilja ganga mun lengra og einfaldlega hafa það þannig að ef þú mátt vera hér á landi þá máttu sækja þér atvinnu, en það er önnur umræða sem við getum tekið síðar. Glöggir hafa eflaust veitt því athygli að ég hef lagt fram breytingartillögu við þetta frumvarp hæstv. ráðherra og hún er þess efnis að við frumvarpið verði bætt ákvæði um að fólk sem fær dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið verði sömuleiðis undanþegið kröfu um atvinnuleyfi. Ástæðan er sú að jafnvel þó að það að fólk geti sótt um atvinnuleyfi teljist uppfylla kröfur um að fólk hafi aðgengi að vinnumarkaði þá felur það í sér gríðarlega mikla og þunga hindrun í reynd, í framkvæmd, fyrir fólk, bæði til að finna vinnu og fá heimild til að stunda hana. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé reiðubúinn að styðja breytingartillögu mína. Við byrjum kannski á því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef ég skil efni breytingartillögu hv. þingmanns rétt þá er þetta sú sama og hv. þingmaður er með frumvarp um. Ég vil nú bara byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir það að setja þessi mál á dagskrá hér þó svo að við vitum öll að þetta er líka inni í frumvarpi sem hæstv. dómsmálaráðherra hyggst leggja fram á þessu vorþingi. Efnislega er ég að sjálfsögðu sammála þessari tillögu og geri ráð fyrir að hún komi til umræðu í nefndinni en minni bara á að hún er á fleiri en einum stað þannig að með einhverjum hætti þurfum við að klára það mál. Ég hef litið svo á að þar sem hún sé inni í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra þá sé hún líka fram komin af hálfu ríkisstjórnarinnar og ég sé að við hv. þingmaður erum sammála um efni hennar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og það gleður mig að við séum sammála um þetta atriði þótt ég hafi svo sem vitað það fyrir, enda er þessi breyting brýn, ekki síst núna þegar ríkisstjórnin hefur ákveðið að veita flóttafólki frá Úkraínu ekki þá stöðu sem því ber, þ.e. stöðu flóttamanna með fullum dvalar- og atvinnuréttindum hér á landi, heldur er þeim veitt tímabundið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það hljómar ákaflega vel en þetta er nú bara dvalarleyfi til eins árs og takmarkaðir möguleikar á endurnýjun þess og því fylgir ekki atvinnuleyfi. Það er því mjög brýnt að koma þessari breytingu í gegn, þannig að þau geti hafið vinnu af því að þarna er náttúrlega um einhvern fjölda fólks að ræða sem í langflestum tilvikum vill gjarnan geta farið að byggja sér upp sjálfstætt líf hið allra fyrsta. Ég velti því fyrir mér þessari breytingu sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur lagt fram - hann hefur ekki áður gert það en fleiri dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa áður lagt fram tillögu um þessa breytingu á lögum, tillögu um að veita fólki með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða undanþágu frá kröfu um atvinnuleyfi - sú breyting hefur alltaf verið inni í stærri pakka sem er augljóslega ástæðan fyrir því að hún hefur ekki enn farið í gegn því að ég held að enginn deili um ágæti þess að leyfa fólki að vinna ef það færi á annað borð að vera hérna. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra í því samhengi hvort hann styðji stærra frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem liggur fyrir þinginu þar sem þessu góða máli hefur til nokkurra ára verið blandað saman við margt sem ég myndi telja mjög slæmt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið og umræðuna. Mig langar aðeins að byrja á því að koma inn á það sem hv. þingmaður nefnir hér, þ.e. dvalarleyfi sem flóttafólk frá Úkraínu fær. Þarna er í fyrsta skipti verið að virkja 44. gr. útlendingalaga um fjöldaflótta þar sem talið var að mjög margt fólk myndi koma hingað frá Úkraínu og sú hefur líka orðið raunin. Til þess að hægt væri að afgreiða þær umsóknir sem allra hraðast var þessi ákvörðun tekin. Ég tek algerlega undir það með hv. þingmanni að við værum að búa þessu fólki betri aðstæður hér á Íslandi ef atvinnuleyfi fylgdi með, þ.e. ef ekki þyrfti að sækja um atvinnuleyfi sérstaklega eins og staðan er í dag. En við megum samt ekki rugla því saman við það að fólk geti ekki fengið vinnu. Það er allt önnur umræða. Fólkið getur fengið vinnu hér á landi og einhver fjöldi Úkraínubúa, af því að við erum sérstaklega að ræða þá hér, hefur fengið atvinnuleyfi hjá Vinnumálastofnun. Vinnumálastofnun hefur auk þess auglýst eftir störfum hjá atvinnurekendum og veit ég til þess að um 200 vilyrði fyrir störfum hafa borist til stofnunarinnar. Þau hjá Vinnumálastofnun eru líka að undirbúa nýja ferla út af þessu mikilvæga máli. En til þess að svara spurningu hv. þingmanns sem hún beindi til mín þá gerðum við í VG ýmsar athugasemdir við drögin að því frumvarpi sem hæstv. dómsmálaráðherra lagði að lokum fram í ríkisstjórn og það hefur tekið heilmiklum breytingum. Það fer núna til þinglegrar meðferðar og við þurfum að sjá hvað kemur út úr þeirri umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fyrir að leggja þetta mikilvæga mál fram, um einstaklinga sem flytjast til innan viðskiptafyrirtækis með starfsstöð hér á landi. Þetta er frumvarp sem er ívilnandi fyrir ákveðinn hóp fólks sem vill búa og starfa á Íslandi. En um leið liggur hér fyrir þinginu frumvarp frá öðrum ráðherra sem mér heyrist hæstv. ráðherra smám saman vera að verða ánægðari með eftir einhverjar breytingar sem það hefur tekið. Það frumvarp felur enn þá í sér að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða sviptir réttinum til grunnþjónustu þegar þeir hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni. Það felur í sér að tíminn sem umsækjendur hafa til að leggja fram og afla gagna verður styttri á Íslandi en á Norðurlöndunum og frumvarpið felur í sér að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða undanskildir ákveðnum lágmarksréttindum sem borgurum á Íslandi eru tryggð í stjórnsýslulögum. Eins felur frumvarpið í sér að þau sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki, eins og Grikklandi eða Ítalíu, verða útilokuð frá því að geta fengið alþjóðlega vernd hér á landi með mjög vélrænum hætti. Hér sjáum við í raun tvö frumvörp á dagskrá. Annað er alveg gríðarlega ívilnandi fyrir ákveðinn hóp fólks sem vinnur hjá viðskiptafyrirtækjum og hitt er gríðarlega íþyngjandi fyrir annan hóp fólks sem stendur einna verst í heiminum. Mig langar bara að spyrja hæstv. ráðherra hvað þetta segi okkur um útlendingastefnu ríkisstjórnarinnar, hvort hann sé ánægður með þetta og hvort hann sjái einhverja stéttapólitík í þessari mismunandi nálgun, annars vegar hvað varðar umsækjendur um alþjóðlega vernd, oftast frá mjög fátækum ríkjum, og hins vegar fólk sem vinnur hjá viðskiptafyrirtækjum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég er svolítið ánægður með þessa spurningu og þessa nálgun hv. þingmanns en ég ætla að fá að taka þetta aðeins lengra. Hv. þingmaður talar um stéttapólitík. Þetta er í sjálfu sér ekki stórt eða umfangsmikið frumvarp. Það er til að bregðast við Brexit og lýtur vissulega að fólki sem hefur það væntanlega betra en þau sem leita ásjár á Íslandi vegna hörmunga í eigin landi. Við erum að sjálfsögðu alveg með það á hreinu. En mig langar að taka þessa umræðu örlítið lengra á þeim stutta tíma sem ég hef. Ég hef áhyggjur af því að hér á Íslandi séu í raun að verða til tveir hópar - ég veit ekki hvort maður á að nota svo stórt orð að segja tvær þjóðir - þegar kemur að aðgangi fólks, annars vegar fólks sem er af erlendu bergi brotið og hins vegar fólks sem hefur alið allan sinn aldur hér og er af íslensku bergi brotið, þ.e. að láglaunastörf störf séu það sem bíði þeirra sem eru af erlendu bergi brotnir frekar en hinna. Það er eitthvað sem við höfum hingað til ekki haft neina stefnu um, þ.e. hvert við viljum stefna í þeim málum. Þess vegna er það í stjórnarsáttmála, og það er eitt af þeim verkefnum sem ég mun vinna að á kjörtímabilinu, að við setjum okkur stefnu í málefnum innflytjenda þar sem við þurfum að takast á við þessar grundvallarspurningar. Þess vegna fagna ég því að hv. þingmaður ræði þetta hérna og ég vonast til þess að við getum átt dýpri umræðu um akkúrat þetta atriði einhvern tímann á þessu kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og get tekið heils hugar undir það að við þurfum að taka dýpri umræðu um þetta allt. Ég deili áhyggjum hæstv. ráðherra af því að bilið sé að breikka á milli hópa innflytjenda á Íslandi, að ákveðnir hópar séu í ákveðinni forréttindastöðu meðan aðrir eru algjörlega upp á náð og miskunn stjórnvalda komnir og búa við mjög lök kjör. Hæstv. ráðherra talar hér um stefnumörkun af sinni hálfu, sem standi fyrir dyrum, um útlendingamál. Nú er það bara þannig, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að hæstv. ráðherra og hans flokkur eru í samstarfi við flokk sem hefur á undanförnum árum rekið mjög harða og ógeðfellda, verð ég að segja, útlendingapólitík. Sá flokkur fer með útlendingamál að mjög verulegu leyti, stefnumótun, í ríkisstjórn samkvæmt forsetaúrskurði. Ég vil bara fá að spyrja hæstv. ráðherra hvort það að leiða þennan flokk til valda öðru sinni og það að fela þessum flokki stefnumótun um málefni mikils fjölda útlendinga á Íslandi sé ekki einmitt til þess fallið að breikka það bil sem hann hefur áhyggjur af og lýsir áhyggjum af.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna um þetta mál. Mig langar aðeins að bæta við frá því áðan að um er að ræða afskaplega lítinn hóp, eins og fram kemur í frumvarpinu, sem frumvarpið tekur til. Þetta eru örfáir einstaklingar sem hingað til hafa nýtt sér þessa gerð atvinnuleyfis sem vissulega er í 9. gr. laganna en yrði í 8. gr. ef umræddar breytingar ná fram að ganga. Hv. þingmaður spyr hvort það að leiða ákveðinn flokk til valda, sem hafi ákveðnar skoðanir, sé til þess fallið að breikka þetta bil. Ég horfi til stjórnarsáttmálans og þeirra verkefna sem eru í honum, til þeirra atriða sem þar koma fram og þeirra þátta sem eru á verksviði félags- og vinnumarkaðsráðherra og dómsmálaráðherra. Það þarf auðvitað að vera ákveðið samstarf þar á milli. Ég mun beita mér fyrir því að við reynum að nálgast þessi mál af eins mikilli mannúð og mögulegt er því að það er stefna míns flokks og það er sú skoðun sem ég lifi og starfa eftir. Mig langar aðeins í þessu samhengi að koma inn á nokkur atriði sem þessi ríkisstjórn hefur gert síðan hún tók við í lok nóvember og varða flóttafólk. Við höfum beitt okkur fyrir því, og ég hef haft forystu um það sem félags- og vinnumarkaðsráðherra, að taka hér á móti viðkvæmum hópum. Við byrjuðum á því í janúar að lýsa því yfir að við myndum taka á móti konum sem væru í erfiðri stöðu í Afganistan. Við höfum einnig lýst því yfir og tekið þá ákvörðun að við munum sérstaklega aðstoða viðkvæma hópa sem eru á meðal flóttafólks frá Úkraínu og eru í nágrannaríkjum þess ríkis.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, fyrir að leggja fram þetta frumvarp sem ég styð efnislega heils hugar. Mig langar samt að byrja á að benda á, eins og hæstv. ráðherra sagði hér í andsvari rétt áðan, að fjöldinn er mjög lítill sem þetta ákveðna frumvarp nær yfir. Þegar þessi möguleiki var upphaflega kynntur af fyrri ríkisstjórn þá var það nú þannig að þetta átti að laða marga sérfræðinga til landsins. En eitt aðalvandamálið sem hefur komið upp hefur einmitt verið tengt því að flækjustigið við það að sækja um atvinnu- og dvalarleyfi undir þessum lögum hefur verið of mikið og það hefur tekið allt, allt of langan tíma að afgreiða umsóknir um atvinnuleyfi. Það eru mýmörg dæmi um að það taki allt að sex mánuði að samþykkja atvinnuleyfi og dvalarleyfi á grundvelli þessara reglna. Það er eitthvað sem ég hvet hæstv. ráðherra að vinna í ötullega því að bara það að þetta hefur frést út meðal fólks sem sækir um svona hefur leitt til þess að fjölmargir sérfræðingar og aðrir hafa hætt við að koma til landsins. Varðandi frumvarpið og þær breytingar sem verið er að gera hér þá er gott að við getum nota Brexit sem afsökun til að gera breytingar en þetta eru líka breytingar sem bent hefur verið á að þurfi að gera. Það að flytja t.d. starfsfólk á milli starfsstöðva er mjög algengt, sérstaklega meðal stórfyrirtækja. Það er t.d. mjög ánægjulegt að sjá að stórfyrirtæki á borð við Microsoft, Google og Facebook og fleiri hafa sett upp starfsstöðvar hér, upphaflega til þess að veita íslenskum starfsmönnum sem vildu búa á Íslandi möguleika á því að starfa áfram hjá fyrirtækinu en líka til þess að geta boðið erlendum starfsmönnum sem vilja búa hér, kannski af því að, eins og einn sagði, að hann var svo heppinn að kynnast íslenskri konu og vildi þar af leiðandi flytja til Íslands, að halda áfram vinnunni. En það er eitt að flytja til starfsstöðvar. Hitt sem ég hef gagnrýnt harðlega mjög lengi og ég hef reyndar gagnrýnt erlendis í þeim löndum sem ég hef búið, er það sem ég kalla 1950-hugsunina, sem er að maki sérfræðings skuli ekki fá atvinnuleyfi þó svo að sérfræðingurinn hafi fengið það. Ég kalla þetta 1950-hugsunina vegna þess að það virðist vera að það sé einfaldlega ætlast til þess að makinn sé heima að þrífa húsið og elda matinn og hafa allt tilbúið í stað þess að geta verið líka á vinnumarkaði. Þannig að ég fagna því að hér sé verið að taka á þeirri skelfilegu reglu. Mig langar líka að fá hæstv. ráðherra til að hugsa aðeins um það að í þessum lögum er verið að opna á að atvinnurekendur geti flutt fólk á milli starfsstöðva. Ég hefði viljað gjarnan hafa þetta aðeins víðara og hugsa líka um hluti eins og félagasamtök og alþjóðlegar stofnanir, hvort þær gætu verið með starfsstöðvar hér og flutt fólk á milli á auðveldan máta. Ég ræddi hér áðan um það hvað tekur langan tíma að fá afgreiðslu. Ég held að það sé líka kominn tími á það að skoða þær reglugerðir og þau skilyrði sem sett eru um sérfræðinga, meta hvernig þau hafi reynst og kannski fara í endurskoðun á þeim. Að lokum langar mig að styðja þá breytingartillögu sem lögð hefur verið þegar fram við þetta frumvarp. Hæstv. ráðherra hefur sagt að hann vilji taka vel á móti fólki á flótta og fólki sem kemur hingað og fær dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Það er kjörið tækifæri að nýta jafn stutt og fallegt frumvarp eins og þetta er til þess að taka strax á því að gefa fólki sem hefur fengið dvalarleyfi af mannúðarástæðum möguleika á því að sjá sér farborða, möguleika á því að sækja um vinnu án þess að vinnuveitandinn þurfi að fara í gegnum flókið ferli. Þetta eru allt saman hlutir sem ég tel að við getum öll verið sammála um og því væri góður bragur, eins og sagt er hér á Alþingi, á því að koma því bara sem fyrst í gegn þannig að það virki líka sem fyrst, m.a. fyrir þann stóra hóp sem hingað er að koma frá Úkraínu.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir sína ágætu ræðu. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður ræddi um atvinnuleyfi vegna þess að þetta er akkúrat eitt af þeim atriðum sem ég bað okkar ágætu Vinnumálastofnun um að taka saman gögn fyrir mig um. Það kemur í ljós að meðalafgreiðslutími atvinnuleyfa er jú eitthvað mismunandi eftir flokkum eins og gengur og gerist, en í heildina er meðalafgreiðslutíminn í öllum flokkum árin 2020 og 2021 í kringum þrjár vikur. Ég veit hins vegar alveg að það eru til dæmi, eins og hv. þingmaður nefndi, um sex mánuði eða jafnvel lengri tíma. Það segir mér það að annaðhvort er þetta vegna þess að það er langur tími sem það tekur að fá dvalarleyfin eða að í einhverjum tilfellum, sem við vissulega þekkjum, kann að vanta einhver gögn sem þarf að afla til þess að það sé hægt að veita leyfið. Í reynd er það þannig að ef öll gögn fylgja umsóknar til Vinnumálastofnunar þá treystir hún sér oft til að veita þessi leyfi samdægurs, innan tveggja til þriggja daga og í mesta lagi innan viku. En það er bundið því að það séu þá öll gögn sem fylgja með. Markmið stofnunarinnar er að meðalafgreiðslutími sé undir 21 degi og það er eitthvað sem hún leggur ríka áherslu á. Að því sögðu þá viljum við auðvitað að gera sem allra best í þessu. En ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og áhugaverðar tölur sem væri gaman að skoða vegna þess að þær sögur sem ég hef heyrt um lengri afgreiðslutíma virðast aðallega tengjast fólki sem kemur langt að. Þá meina ég fólki sem kemur kannski frá Suður-Ameríku, Afríku, Asíu. Það væri athyglisvert að fá slíkar tölur brotnar niður eftir því hvaðan fólk kemur, hvort það hafi einhver áhrif. Kannski getur það skýrt þetta að einhverju leyti, það sé flækjustig varðandi tungumál og annað. Svo veit ég ekki hvort búið er að innleiða stafrænar umsóknir eða ekki í þessu en vonandi verður það sem fyrst. Ég vil benda á að þegar ég fór að vinna í Afríku fyrir þremur árum síðan, í því landi þar sem ég sótti um, þá tók þetta þrjá daga og þeir eru ekki þekktir fyrir annað en mikla skriffinnsku og ýmislegt annað, þannig að við getum kannski lært eitthvað af því. En það er gott að við séum að mæla þetta. Það er gott að við séum að fylgjast með þessu vegna þess að við viljum fá fólk hingað til lands í þessi störf. Við viljum hafa starfsstöðvar alþjóðlegra fyrirtækja og stofnana hérna vegna þess að það mun einfaldlega leiða til þess að í okkar eigin samfélagi, og ég tala nú ekki um eins og í nýsköpunarsamfélaginu, verða til möguleikar á þekkingu, upplýsingum og tengslum sem koma hingað inn, sem munu bæta okkar eigið vinnumarkaðssamfélag.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að koma inn á það atriði sem hv. þingmaður nefnir hér, hvort það gæti verið að það tæki lengri tíma að afgreiða atvinnuleyfi fyrir fólk sem kemur lengra að. Ég held að það sé bara ferðarinnar virði að reyna að brjóta þessar tölur niður. Það væri mjög áhugavert og ég tek þann punkt með mér héðan í dag. En mig langar að koma líka aðeins inn á það sem hv. þingmaður var að velta fyrir sér, þ.e. hvort t.d. félagasamtök gætu nýtt sér þetta. Minn skilningur er sá að svo sé. Þetta er eitthvað sem nefndin og nefndarmenn gætu tekið upp í meðförum Alþingis og spurt sérfræðinga ráðuneytisins nánar út í en minn skilningur er sá að svo sé. Ef það er ekki svo þá þurfum við kannski að skoða hvort það ætti ekki að vera vegna þess að það þekkjum við sem höfum unnið með félagasamtökum að þar býr mikill kraftur sem oft á tíðum er mjög mikilvægt og auðsótt að nýta. Ég vildi bara koma þessu á framfæri.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð og uppbyggileg svör. Mig langaði bara að taka dæmi úr eigin reynslubanka fyrir rúmum 30 árum síðan. Þá var ég ungur sjálfboðaliði í ungmennahreyfingu Rauða kross Íslands og á þeim tíma fékk Rauði kross Íslands, til þess að hjálpa við að byggja upp þá ungmennahreyfingu, starfsmann í eitt ár frá sænska Rauða krossinum. Hann var hér og var í rauninni okkar tengiliður inn í Rauða krossinn við það að byggja upp okkar starf. Þarna varð til mikið og gott og blómstrandi starf og upp úr þessu komu ýmsir hlutir eins og Vinalínan, eins og við kölluðum hana, og margt annað. Mín hugsun er sú að þarna eru tækifæri fyrir t.d. félagasamtök, ekki bara til að fá þekkingu erlendis frá heldur líka jafnvel að það komi aðilar frá félagasamtökum annars staðar til Íslands til að læra af því hvernig hlutirnir eru gerðir hér. Þeir geta það í dag með einhverju framhjáhlaupi, með því fá einhver ekki-atvinnuleyfi, en það er allt annað að koma hingað og fá að vinna hérna sem hluti af félagasamtökum í einhvern tíma og taka síðan þá þekkingu með sér út, svipað og við erum að gera með háskóla UNESCO, GRÓ. Þetta er það sem ég var að hugsa um í því sambandi og ég hvet nefndina til að skoða það líka.
Frú forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Málið er mjög gott og ég styð það eins og kom fram í andsvari mínu áðan. Ég verð því miður að beina athyglinni aðeins að öðru frumvarpi í ræðu minni um þetta frumvarp vegna þess að nú hef ég gert breytingartillögu við frumvarpið sem við erum að ræða hér í dag þess efnis að úr lögum um atvinnuréttindi útlendinga verði felld brott ákvæði um að fólk sem hefur verið veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða þurfi atvinnuleyfi til að stunda hér vinnu. Samkvæmt þeim lögum geta þau sem sagt ekki byrjað að vinna um leið og þau fá dvalarleyfi. Ég legg fram þessa breytingartillögu við þetta frumvarp vegna þess að sú breyting er afar brýn. Það er afar brýnt vegna þeirra einstaklinga sem ríkisstjórnin hefur ranglega að mínu mati ákveðið að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða en ekki veitt þeim stöðu flóttamanna eins og þau eiga rétt á. Hér er ég að tala um fólk sem er að flýja stríð í Úkraínu. Á meðan lögin eru eins og þau eru þá er þetta fólk í þeirri stöðu að það þarf að sækja um atvinnuleyfi til að mega vinna hér á landi. Það lýsir sér þannig að það þarf að byrja á að finna sér vinnu áður en það fær atvinnuleyfi. Það þarf að finna einhvern sem er reiðubúinn að ráða það án atvinnuleyfis og treysta því að það muni fá atvinnuleyfið og vera reiðubúinn að bíða eftir því að atvinnuleyfið verði afgreitt. Þetta er því brýn breyting sem ég er að leggja til. Þessi breyting er einnig í frumvarpi dómsmálaráðherra til breytinga á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, en þau síðarnefndu heyra ekki undir hans málefnasvið. Ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin ákveður að setja þessa mjög mikilvægu og jákvæðu breytingu inn í frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra en ekki inn í þetta góða frumvarp hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra er sú að frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra inniheldur svo mikið af réttindaskerðingu fyrir fólk á flótta á Íslandi að því hefur verið hafnað ítrekað á þessu þingi. Til að reyna að koma því vonda máli í gegn hefur ríkisstjórnin ákveðið að setja þetta góða ákvæði þar inn í stað þess að hafa það með í þessu máli sem væri bæði meira viðeigandi út frá lögfræðilegu sjónarhorni og auðvitað betra vegna þess að þá gætum við einfaldlega samþykkt þetta, gert góðar breytingar og rætt slæmu breytingarnar síðar eða einfaldlega sleppt þeim. Ég hef alls ekki í hyggju að tefja það mál sem við erum að ræða hér og þess vegna gæti það skotið skökku við að ég ætli að fara að tala um annað frumvarp en ég tel mikilvægt að fólk íhugi, að allir hv. þingmenn íhugi það af mikilli alvöru að samþykkja breytingartillögu mína við þetta frumvarp þó að hún komi frá þingmanni úr minni hlutanum og þó að hún sé líka í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra vegna þess að það frumvarp mun ekki fara hér í gegn, ekki á meðan ég sit á þessu þingi. Þessi breyting verður að fara í gegn. Þetta er góð breyting. Við erum öll sammála henni og það ætti ekki að vera nokkur vafi í huga neins þingmanns hér á þessu þingi að samþykkja þessa breytingartillögu. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra kvaðst sammála breytingartillögu minni efnislega en mér heyrðist nú á honum að hann ætlaði ekki að samþykkja hana vegna þess að breytingin sé í frumvarpi dómsmálaráðherra. Það er ekkert annað en stuðningur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra við frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra. Af því tilefni tel ég mikilvægt að fara örlítið yfir ástæður þess að ég tel ekki rétt að hleypa því frumvarpi í gegn. Þar eru ýmsar breytingar lagðar til sem hafa verið lagðar til ítrekað. Ég hef unnið með fólki á flótta á Íslandi núna í um 13 ár og í minni vinnu eru oft mikil vandræði tengd ákvæði laga um útlendinga er lúta að því að vísa héðan í burtu fólki sem hefur annaðhvort stigið niður fæti í öðru Evrópuríki, hefur einhver tengsl þar eða hefur einhvern tímann verið með dvalarleyfi þar eða fengið vegabréfsáritun þangað, jafnvel þó að það hafi ekki komið þangað, og fólki sem hefur fengið dvalarleyfi eða alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki. Á Íslandi eru heimildir til þess að vísa fólki úr landi án þess að skoða umsókn þeirra um alþjóðlega vernd. Það þýðir að í rauninni er málinu einfaldlega vísað frá. Fólkið fær ekki áheyrn um ástæður flótta síns og það er sent eitthvert annað. Þessi ákvæði hafa valdið gríðarlega miklum vandkvæðum vegna þess að þótt kerfið gangi út frá því að það skipti ekki máli hvar í Evrópu því er veitt vernd þá skiptir það í reynd öllu máli. Það skiptir öllu máli vegna þess að aðstæður í Evrópuríkjum, bæði almennt og til þess að taka á móti flóttafólki, eru gríðarlega ólíkar. Þegar ég hóf mína vinnu með fólki á flótta hér á landi þá voru lög um útlendinga að ákveðnu leyti eins og hæstv. dómsmálaráðherra er að leggja til að þau verði að nýju. Samkvæmt áður gildandi lögum, sem voru fyrirrennari laga frá 2016 sem gilda í dag, höfðu stjórnvöld enga heimild til að taka þessi mál til meðferðar hér á landi. Það var engin undantekning. Það þýddi það að ef fólk hafði fengið vernd í öðru Evrópuríki var því snúið við á þröskuldinum. Það fékk ekki neina áheyrn. Það sem mér finnst svo áhugavert er að það sem varð tilefni til þess að þessu var breytt - þessu var nefnilega breytt með lögum árið 2016. Árið 2016 kemur loksins inn í lögin heimild, og ekki bara heimild heldur skylda íslenskra stjórnvalda til að taka til efnismeðferðar hér á landi umsóknir fólks þó að það hafi fengið stöðu flóttamanns í öðru Evrópuríki ef sérstakar ástæður mæla með því. Nú hef ég orðrétt eftir lögunum. Það er ekki þrengra en það, orðalagið eins og það er í dag. Þetta eru lögin sem við erum með núna. Þrátt fyrir þetta ákvæði þá er reyndar flestum snúið við, enda þykja ástæður sjaldnast mjög sérstakar. En ég vil fara yfir tilefnið sem varð til þess að þessu var breytt og þessi heimild sett þarna inn, heimildin til að taka þessi mál til skoðunar. Tilefnið var fólk. Það voru einstaklingar sem leituðu hingað til lands og þau voru svo lánsöm að fá hér stuðning, kynnast fólki sem studdi það og mál þeirra vakti athygli fjölmiðla. Það vakti reyndar svo mikla athygli fjölmiðla að þau komu upp á svið í Borgarleikhúsinu og sögðu sína sögu fyrir alla íslensku þjóðinni. Þarna var um að ræða ung hjón frá Sýrlandi með tvö lítil börn, tvær litlar stúlkur á leikskólaaldri. Þau hefðu endað í Grikklandi, ætluðu sér sannarlega ekki að sækja um vernd þar eða veru þar enda er ekkert öryggi þar, hvað þá eitthvað annað sem getur gert fólki kleift að byggja sér upp líf. Þar er fyrst og fremst öryggisleysi þegar um ung börn er að ræða. Án húsaskjóls er erfitt að vernda börnin sín fyrir ofbeldi ofan á það að geta ekki útvegað þeim mat, menntun eða annað sem þau eiga rétt á. Íslenska þjóðin sá aumur á þessari fjölskyldu, eðlilega, og mótmælti því harðlega að hún yrði send aftur til Grikklands þótt lögin á þeim tíma hafi verið þannig að stjórnvöldum bar í rauninni að senda þau beint út án þess að skoða mál þeirra. Málið varð til þess að kærunefnd útlendingamála sá einnig aumur á þeim og fór í mjög áhugaverða lögfræðilega loftfimleika til að reyna að gera þeim kleift að dvelja hér á landi. Það var svona það sem kallast á góðri íslensku skítamix, sem varð til þess að þau eru hér enn eftir því sem ég best veit. Í kjölfarið voru lög um útlendinga endurskoðuð og upp úr þeirri endurskoðun kom fram frumvarp til laga sem varð að núgildandi útlendingalögum nr. 80/2016. Þar er heimild, skylda, til að taka mál til efnismeðferðar, mál á borð við mál þessarar fjölskyldu. Það var þess vegna alveg ljóst að ástæðan fyrir því að við breyttum þessu var sú að okkur fundust lögin eins og þau voru ekki vera mannúðleg vegna þess að auðvitað á að skoða hvert tilvik fyrir sig og það þarf að vera einhver möguleiki til þess að veita fólki aðstoð þegar það er virkilega í neyð. Þetta er eitt af því sem hæstv. dómsmálaráðherra vill núna snúa við. Hann vill afnema heimild stjórnvalda til þess að skoða mál fólks sem hefur fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki. Ég ætla ekki að eyða öllum mínum ræðutíma í að tala um aðstæður á Grikklandi, í Ungverjalandi, aðstæður flóttafólks þar. Það snýst ekkert um að þú fáir ekki nógu flotta íbúð, það snýst um það að þú fáir ekki neina íbúð yfir höfuð. Þú hefur ekki aðgang að vinnumarkaði, ekki aðgang að heilbrigðisþjónustu, ekki að menntakerfi, ekki aðgang að neinu. Í Ungverjalandi er staðan jafnvel svo slæm að fólk verður fyrir lögregluofbeldi fyrir það eitt að vera á flótta. Ég hef haft fleiri en einn skjólstæðing sem er með varanlegt líkamstjón í kjölfar lögregluofbeldis í Ungverjalandi. Þessu fólki væri vísað samstundis til baka með því frumvarpi sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur lagt til að við samþykkjum. Þetta er bara eitt ákvæði af mörgum. Þetta er eitthvað sem ég trúi ekki að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé reiðubúinn að samþykkja. Og þá er ég ekki einu sinni farin að tala um önnur ákvæði sem varða það að aftengja tímamörk sem stjórnvöld hafa til þess að afgreiða mál. Það voru líka sett inn árið 2016 mjög mikilvæg tímamörk sem gera það að verkum að ef mál þitt hefur verið að veltast milli kerfa í meira en 12 mánuði, þá skuli málið tekið til efnismeðferðar hér á landi. Þessi ákvæði á að eyðileggja með nýju frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra vegna þess að af einhverjum ástæðum virðist íslensk stjórnvöld líta svo á að ef einhver sleppur í gegnum þennan 12 mánaða „frest“, eins og það er kallað, þá hafi þau einhvern veginn tapað. Það þurfi að koma í veg fyrir þetta að þetta gerist. Ég er sammála því að það þurfi að koma í veg fyrir að þetta gerist. En þá á ég við það að mér finnst að mál eigi að afgreiða á styttri tíma, ekki að það eigi endilega að nappa fólk sem fer fram yfir þennan frest svo það sé örugglega hægt að reyna í nokkur ár í viðbót að flytja þau úr landi. Þetta er það sem hæstv. dómsmálaráðherra er líka að reyna að gera og ég trúi því ekki að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé í hjarta sínu sammála þessari breytingu. Alvarlegasta breytingin, og þó eru þær allar eða margar ansi alvarlegar, ég veit ekki alveg hvar ég á að byrja eða enda, varðar skyldu stjórnvalda samkvæmt lögunum til að vísa fólki út á götuna, svipta það allri þjónustu 30 dögum eftir að niðurstaða er komin í mál þeirra. Ég skil hugsunina að baki þessari breytingu en hún byggir bæði á misskilningi á því hvers vegna fólk fer ekki sjálfviljugt úr landi eftir að búið er að synja þeim um vernd hér á landi og byggir á miklum fordómum gagnvart því hvers vegna fólk leitar hingað til lands. Ég get alveg lofað öllum sem eru að hlusta að það er enginn einstaklingur sem kemur hér og sækir um vernd vegna þeirra 8.000 kr. sem hann fær frá Útlendingastofnun á viku og herbergis með þremur öðrum sem hann fær að njóta uppi á Ásbrú. Það er ekki þannig að þetta sé eitthvað eins og það er kallað á ensku, með leyfi forseta, „pull factor“. Þetta er ekki ástæðan fyrir því að fólk dvelst áfram hér á landi eftir að það hefur fengið synjun. Það dvelst hér áfram vegna þess að það þorir ekki að fara til baka, það er komið hingað vegna þess að það telur sig vera í hættu. Þá er eitt atriði sem er rétt að benda á, sem er það að fólk ræður því ekkert hvert það fer. Þegar því er vísað úr landi þá fær það ekki bara að fara út á flugvöll og fara þangað sem því sýnist. Nei, það þarf að gjöra svo vel og fara til þess lands sem Útlendingastofnun er búin að ákveða. Í öllum tilvikum er fólk hrætt við að fara til baka. Þess vegna fer það ekki til baka. Það að vísa því á götuna mun engu breyta hvað það varðar nema því að fólk mun vera á götunni og hverjum er það í hag? Hverjum er það í hag að hafa hóp einstaklinga sem hefur ekki krónu til að sjá sér farborða, hefur ekki húsaskjól, hefur ekki aðgang að heilbrigðisþjónustu? Hverjum er það í hag? Þetta eru ákvæði sem eru byggð á fordómum og fáfræði á aðstæðum einstaklinga. Ég endurtek: Ég trúi því ekki að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé sammála þessum ákvæðum. Þá á í ofanálag að kippa úr sambandi þegar um er að ræða útlendinga ákvæðum stjórnsýslulaga sem í okkar samfélagi eru álitin lágmarksréttindi, ákvæði samkvæmt stjórnsýslulögum t.d. um að fá mál endurupptekið ef aðstæður hafa breyst frá því að ákvörðun var tekin. Þetta á að skerða líka. Fólk á flótta á ekki einu sinni að fá að njóta lágmarksréttinda sem við teljum algjört lágmark í okkar samfélagi. Nú er ég bara búin að tæpa á örfáum hlutum og ég veit ekki hversu mikilli orku ég á að verja í þetta mál en ég vil leggja áherslu á það að allir þingmenn, allir hv. þingmenn minni hluta og meiri hluta, [[Forseti hringir.]]íhugi að samþykkja breytingartillögu mína til að við getum komið þeirri mikilvægu breytingu í gegn [[Forseti hringir.]]án þess að af henni þurfi að leiða þær hörmungar sem hæstv. dómsmálaráðherra vill kalla yfir fólk á flótta á Íslandi.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál, frumvarp sem felur í sér ívilnandi breytingar fyrir einstaklinga sem flytjast til innan viðskiptafyrirtækis með starfsstöð á Íslandi. Um er að ræða breytingar hvað varðar veitingu tímabundinna atvinnuleyfa til þessara einstaklinga. Frumvarpið kemur til vegna sérstakra aðstæðna í alþjóðamálum, er viðbragð við því og í raun viðbragð við fríverslunarsamningnum sem hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra undirritaði fyrir Íslands hönd árið 2021 við Bretland vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Það er eðlilegt að bregðast hratt og vel við því með þeim breytingum sem hér eru lagðar til og þverpólitísk sátt er um það. Það hefur líka náðst nokkuð breið sátt um það, vegna fordæmalausra aðstæðna í alþjóðamálum, að virkja 44. gr. útlendingalaga í málefnum flóttafólks frá Úkraínu. Milljónir manna eru á vergangi vegna þess að það er stríð í Evrópu og þess vegna er brugðist nokkuð skjótt við því að virkja þessa grein. Nú er það þannig að núverandi fyrirkomulag, þegar kemur að dvalar- og atvinnuleyfum, hefur leitt til þess að gríðarlegur fjöldi einstaklinga hefur fengið dvalarleyfi vegna mannúðarsjónarmiða á Íslandi en hefur ekki heimild til að sjá fyrir sér með atvinnuþátttöku. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra vék að því í ræðu hér áðan að hann hefði áhyggjur af ójöfnuði meðal aðfluttra hér á Íslandi, að bilið milli hópa fólks þar sé að breikka. Í svari hans við andsvari kom fram að hann væri sammála breytingum sem fjöldi þingmanna hefur lagt til, þar sem Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, þingmaður Pírata, hefur verið í fararbroddi, sem fela í sér að gerðar verði breytingar á útlendingalögum í því skyni að tryggja að útlendingar sem fengið hafa dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið, samkvæmt lögum um útlendinga, verði undanþegnir kröfunni um tímabundið atvinnuleyfi. Þá snýst þetta um það að þeir einstaklingar sem fá dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, t.d. vegna þess að þeir uppfylla ekki skilyrði þess að fá alþjóðlega vernd, þurfi ekki að sækja um atvinnuleyfi sérstaklega heldur verði þeim heimilt að vinna um leið og þeir hafa fengið dvalarleyfi. Eins og ég fór yfir áðan liggur fyrir að 44. gr. útlendingalaga, um sameiginlega vernd vegna fjöldaflótta, hefur verið virkjuð. Í þessari grein felst að ráðherra getur ákveðið að taka á móti útlendingum sem tilheyra hópi sem flýr tiltekið landsvæði og veita fólki á þeim grundvelli hópmatsdvalarleyfi skv. 74. gr. útlendingalaga. Eins og ég kom að hér áðan er um að ræða frumvarp sem felur í sér viðbrögð við sérstökum aðstæðum í alþjóðamálum. Um leið og þau viðbrögð eru mjög brýn þá er hitt ekki síður brýnt að sjá til þess að sá fjöldi fólks sem við tökum á móti frá Úkraínu lendi ekki í þeirri stöðu að geta ekki framfleytt sér með atvinnuþátttöku. Við hljótum, þingheimur, að geta sameinast um að koma í veg fyrir það. Eins og ég fór yfir hér áðan virðist nokkuð breið pólitísk sátt um það, a.m.k. er kveðið á um það í frumvarpi hæstv. ráðherra Jóns Gunnarssonar um útlendingamál, að gera breytingu í þessa veru og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra lýsti yfir stuðningi við slíka breytingu. Hann vildi hins vegar ekki segja af eða á um það hvort hann myndi styðja slíka breytingartillögu við þetta tiltekna frumvarp sem hann leggur sjálfur fram og heyrir undir hans eigið málefnasvið. Það virðist vera að þessum mikilvægu breytingum, sem ég hef lýst hér, að liðka fyrir atvinnuþátttöku fólks sem kemur hingað til Íslands og fær dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sé haldið í nokkurs konar gíslingu, þ.e. að stjórnarliðar vilji ekki að slíkar breytingar verði nema því fylgi þær ógeðfelldu breytingar sem felast í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, Jóns Gunnarssonar. Þá er ég að tala um breytingar á útlendingalögum sem fela það m.a. í sér að umsækjendur um alþjóðlega vernd verði sviptir réttinum til grunnþjónustu þegar þeir hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni. Þar er í raun verið að svelta fólk til samstarfs, mætti segja. Í frumvarpinu felst líka að sá tími sem umsækjendur hafa til að leggja fram og afla gagna verður styttri en annars staðar á Norðurlöndum og þetta felur líka í sér að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða undanskildir ákveðnum lágmarksréttindum sem borgurum eru tryggð í stjórnsýslulögum. Ofan á þetta bætist að þeir sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki, t.d. í Grikklandi eða á Ítalíu, eru í raun útilokaðir frá því að fá alþjóðlega vernd á Íslandi með vélrænum hætti. Í raun er verið að innleiða ákveðna allsherjar Dyflinnarreglugerð, opna heimild til að synja öllum sem hafa komið til eða haft tengsl við önnur ríki þar sem þeir þurfa ekki að óttast ofsóknir. Eins og er kannski á allra vitorði hér í þingsal þá er enginn friður um það útlendingafrumvarp en að sama skapi pólitísk sátt um hitt sem ég nefndi hér áðan. Mér finnst það mjög ljótur pólitískur leikur, verð ég að segja, að vilja þvæla þessu sérstaklega saman, að vilja einhvern veginn gera þá kröfu að breytingar sem þverpólitísk sátt er um, og fela í sér mjög mikilvæga réttarbót fyrir fólk sem er að flýja stríðsátök, komi helst ekki til atkvæða hér í þingsal nema hið ógeðfellda frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sé þá borið upp í heild sinni og væntanlega samþykkt af stjórnarliðum í leiðinni. Mér finnst þetta sérstaklega athugavert í ljósi þess að þær breytingar sem ég hef vikið hér að, varðandi atvinnuréttindi, eru málefni sem heyra ekki undir málefnasvið hæstv. dómsmálaráðherra, Jóns Gunnarssonar, heldur undir málefnasvið hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar. Það gerir þetta kannski sérstaklega trist að hæstv. ráðherra Vinstri grænna sætti sig við að valdmörkin milli hans og dómsmálaráðherra séu virt svo lítils þegar kemur að lagasetningu um málefni fólks á flótta. Ég vil bara rétt undir lokin hvetja þingheim eindregið til þess að taka upp þá mikilvægu réttarbót sem varðar atvinnuréttindi útlendinga og láta hana fylgja með þegar þetta frumvarp, sem almenn sátt er um, verður afgreitt.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, nr. 105/2014. Til einföldunar eru lögin í daglegu tali jafnan nefnd lögin um frjálsa för og mun ég nýta mér það í máli mínu hér í þessari framsögu. Um er að ræða breytingar á lögunum sem tengjast evrópsku vinnumiðluninni sem er hluti af EURES-netinu svokallaða, en meðal þess sem tekið hefur verið upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eru sameiginlegar reglur innan svæðisins um vinnumiðlunarnet innan Evrópu. Hafa þannig verið felldar undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið sameiginlegar reglur innan svæðisins um aðgang launafólks að þjónustu vinnumiðlunar vegna hreyfanleika og frekari samþættingu vinnumarkaða innan svæðisins. Reglurnar lúta jafnframt að sameiginlegum gagnagrunni með upplýsingum um laus störf og atvinnuleitendur innan svæðisins. Hefur þessum reglum um evrópsku vinnumiðlunina verið veitt lagagildi hér á landi með lögunum um frjálsa för og hefur sú Evrópureglugerð sem um ræðir, sem er frá árinu 2011, jafnframt verið birt sem fylgiskjal með lögunum. Virðulegi forseti. Með Evrópureglugerð frá árinu 2016, sem felld hefur verið undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, er ætlunin að styðja frekar við evrópsku vinnumiðlunina og að tryggja samræmda afgreiðslu, stuðningsþjónustu og upplýsingaskipti í tengslum við hreyfanleika vinnuafls innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í því skyni mælir fyrrnefnd Evrópureglugerð frá árinu 2016 fyrir um að umræddar reglur um evrópsku vinnumiðlunina verði felldar brott úr Evrópureglugerðinni frá árinu 2013 og verði þess í stað birtar í sérstakri reglugerð. Þar sem ákvæðum Evrópureglugerðar frá árinu 2011 hefur verið veitt lagagildi hér á landi með lögum númer frjálsa för er nauðsynlegt að gera breytingar á þeim lögum og er mælt fyrir umræddum breytingum í frumvarpinu. Eins og nánar tilgreint þá mælir framangreind Evrópureglugerð frá árinu 2016 fyrir um að ákvæði 11.–20. gr. og 38. gr. verði felld brott úr eldri Evrópureglugerðinni frá 2011 sem birt er sem fylgiskjal með lögunum um frjálsa för og verði þess í stað tekin upp í nýrri reglugerð þar sem efni Evrópureglugerðarinnar frá 2016 verði innleitt í heild sinni. Líkt og fram kemur í skýringum með frumvarpinu er gert ráð fyrir að efni Evrópureglugerðarinnar frá 2016 verði innleitt hér á landi með reglugerð sem sett verði á grundvelli 20. gr. laga um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 55/2006, eftir að frumvarp þetta er orðið að lögum. Í ljósi framangreinds er í frumvarpinu lagt til að í 1. gr. laga um frjálsa för verði kveðið á um að ákvæði Evrópureglugerðarinnar frá 2011 skuli hafa lagagildi hér á landi með þeim breytingum sem leiða af Evrópureglugerðinni frá árinu 2016. Þá er í frumvarpinu lagt til að fylgiskjal með lögunum um frjálsa för, þar sem ákvæði Evrópureglugerðar frá árinu 2011 eru birt, verði fellt brott úr lögunum. Þar með er ekki verið að fella Evrópureglugerðina frá árinu 2011 úr gildi hér á landi heldur eingöngu verið að breyta framsetningunni í lögunum í samræmi við hefðbundna lagasetningu í tengslum við innleiðingu reglugerða sem leiðir af aðild Íslands að samningnum við Evrópska efnahagssvæðið. Er þannig gert ráð fyrir að í lögunum verði vísað til þess hvar reglugerðina er að finna í EES-viðbæti við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins auk þess sem slóð reglugerðarinnar verður aðgengileg á vef lagasafnsins og þykir því ekki lengur nauðsynlegt að birta reglugerðina sem sérstakt fylgiskjal með lögunum. Þeim breytingum á lögunum um frjálsa för sem frumvarpið gerir ráð fyrir er því hvorki ætlað að hafa breytingar í för með sér hvað varðar gildi Evrópureglugerðarinnar frá 2011 né á gildi reglnanna um evrópsku vinnumiðlunina hér á landi. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frumvarp sem felur í sér lagatæknilegar breytingar en ég tek skýrt fram að verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir efnislegum breytingum hvað varðar starfsemi evrópsku vinnumiðlunarinnar hér á landi frá því sem nú er, heldur er eingöngu gert ráð fyrir breyttri framsetningu reglnanna í samræmi við reglur Evrópusambandsins sem felldar hafa verið undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þar sem langt er um liðið síðan sú reglugerð Evrópusambandsins sem ég nefndi fyrr í máli mínu frá árinu 2016 kom fram og fyrirhugað er að innleiða hér á landi með reglugerð á grundvelli laga um vinnumarkaðsaðgerðir eftir að frumvarp þetta hefur orðið að lögum, hefur Eftirlitsstofnun EFTA lagt á það ríka áherslu að Ísland innleiði efni reglugerðarinnar sem fyrst hér á landi. Í því ljósi vil ég hvetja til þess að frumvarpið fái skjóta og góða afgreiðslu hér á Alþingi þannig að við getum strax í vor innleitt umrædda reglugerð frá Evrópusambandinu eins og okkur ber að gera. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum í þágu barna, sem tekur til samþættingar þjónustu og snemmtæks stuðnings. Frá árinu 2018 hefur umfangsmikil vinna átt sér stað innan stjórnsýslunnar og á vettvangi þingmannanefndar um málefni barna, með virku samráði við hagsmunaaðila, við að greina stöðu barna og hvernig auka megi farsæld barna og barnafjölskyldna. Unnið var í samræmi við stefnuyfirlýsingu samstarfs ríkisstjórnarflokkanna þriggja sem hófst árið 2017 þar sem kom fram að kappkostað verði að þjónusta við börn og unglinga og fjölskyldur þeirra sé ætíð sem best og að íslenskt samfélag sé barnvænt. Meðal helstu niðurstaðna úr þessari vinnu er að bæta þurfi snemmtækan stuðning við börn og auka samvinnu þeirra sem veita börnum og fjölskyldum þjónustu. Umfangsmiklar lagabreytingar voru samþykktar á 151. löggjafarþingi sem stefna að þessum markmiðum. Helst ber að nefna samþykkt laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna sem fela m.a. í sér grundvallarbreytingar á umgjörð samvinnu þeirra sem veita börnum og barnafjölskyldum þjónustu. Samhliða voru gerðar breytingar á stofnunum ríkisins sem fara með verkefni sem tengjast þjónustu í þágu barna með samþykkt laga um Barna- og fjölskyldustofu og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna kalla á breytingar á verklagi hjá öllum sem veita börnum þjónustu. Verklaginu er ætlað að grípa fyrr inn í aðstæður barna og tryggja skýra ábyrgð milli kerfa á að bregðast við vísbendingum um að barn búi ekki við þær aðstæður sem það ætti að gera ásamt því að þeir sem veita börnum þjónustu vinni saman að því að styðja barnið og fjölskyldu þess. Virðulegi forseti. Undir málefnasvið félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins fellur mikilvæg velferðarþjónusta og stuðningur við barnafjölskyldur. Til að styðja við markmið samþættingarinnar og tryggja að engar hindranir standi innleiðingu verklagsins í vegi var farið yfir löggjöf sem heyrir undir ráðuneyti mitt. Niðurstaða yfirferðarinnar var að leggja fram frumvarp það sem ég mæli hér fyrir. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum á málefnasviði félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins sem er ætlað að samræma löggjöf við lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og styrkja umgjörð um þjónustu og snemmtækan stuðning í þágu barna. Meginmarkmið frumvarpsins er að skapa umgjörð í lögum sem stuðlar að því að börn og foreldrar sem á þurfa að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana. Ákvæði frumvarpsins hafa það að markmiði að afnema lagalegar hindranir sem geta komið í veg fyrir samstarf um veitingu þjónustu í þágu farsældar barna. Frumvarpinu er ætlað að skapa skilyrði til að bregðast fyrr við tilteknum aðstæðum eða erfiðleikum í lífi barns með viðeigandi stuðningi þegar þörf þykir. Þá er ætlunin að bæta og skýra ákvæði laga sem fjalla um þjónustu við börn og réttindi barna. Við útfærslu ákvæðanna hefur verið lögð áhersla á að stjórnsýsla og eftirfylgni mála sé skilvirk og eins einföld í framkvæmd og mögulegt er út frá sjónarhorni barna. Lagt er til að gerðar verði breytingar á fjórum lagabálkum á málefnasviði félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins, nánar tiltekið lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, nr. 160/2008, og lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011. Þá eru lagðar til minni háttar breytingar á nýsamþykktum lögum um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, nr. 88/2021. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar sem tengjast lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021. Um er að ræða nauðsynlegar afleiddar breytingar vegna laganna, þar með talið vegna hugtakanotkunar og nýrra verkferla, samanber einkum 5. gr., 12. gr. og 15. gr. Meðal sértækari breytinga eru skýringar á hlutverki réttindagæslumanna fatlaðs fólks við samþættingu þjónustu, samanber 17. gr. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar til að endurspegla áherslu á snemmtækan stuðning og almennar aðgerðir á fyrsta stigi þjónustu. Lagt er til í 1. gr. að markmið laga um félagsþjónustu sveitarfélaga endurspegli áherslu á snemmtækan stuðning og snemmtæka íhlutun. Einnig er lagt til að skerpt verði á ábyrgð þjónustuveitenda til að veita snemmtækan stuðning og snemmtæka íhlutun á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar sem miða að því að uppfæra lagaumhverfi með tilliti til nýrra stofnana, Barna- og fjölskyldustofu og Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála. Jafnframt eru lagðar til minni háttar breytingar sem tengjast starfsemi þessara nýju stofnana og hafa að markmiði að skýra valdmörk og draga úr óvissu um ábyrgð á verkefnum sem tengjast þjónustu í þágu barna. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar sem er ætlað að auka vægi réttinda barna samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, samanber lög nr. 19/2013. Í því skyni er lagt til að bætt verði við ákvæðum sem endurspegla valdar meginreglur samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, einkum 3. gr. samningsins um það sem er barni fyrir bestu og 12. gr. samningsins um þátttöku barna. Í fimmta lagi eru lagðar til minni háttar lagfæringar á gildandi lögum vegna ábendinga sem hafa borist félags- og vinnumarkaðsráðuneyti. Virðulegi forseti. Frumvarpið er liður í heildarendurskoðun á þjónustu í þágu farsældar barna. Frumvarpið varðar hagsmuni barna og fjölskyldna í víðu samhengi. Áhrif frumvarpsins ná fyrst og fremst til barna sem þurfa á sívirkum og snemmtækum úrræðum að halda og barna sem þurfa mikinn eða fjölþættan stuðning til lengri tíma og fjölskyldna þessara barna. Þar á meðal eru fötluð börn, börn fatlaðra foreldra og fjölskyldur sem njóta félagsþjónustu sveitarfélaga. Mikilvægi skilvirkrar velferðarþjónustu, heilbrigðisþjónustu, skólastarfs, íþrótta- og æskulýðsstarfs og annarrar þjónustu í þágu barna varð mörgum landsmönnum skýrara í heimsfaraldrinum. Ekki síst varð gildi samvinnunnar og sameiginlegrar þrautseigja öllum ljóst. Gott samstarf við lykilaðila og öflug miðlun upplýsinga eru jú lykilatriði þegar tekist er á við krefjandi aðstæður. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá nóvember 2021 kemur fram að flokkarnir leggi áherslu á að aðbúnaður og réttindi barna á Íslandi séu ávallt í fyrirrúmi. Samþykkt frumvarpsins hefur jákvæð áhrif á réttindi barna og stuðlar að því að íslensk stjórnvöld uppfylli í auknum mæli skyldur sínar samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, samanber lög nr. 19/2013. Þar á meðal eru grundvallarákvæði samningsins sem fela í sér að allar ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda byggist á því sem er barninu fyrir bestu og rétt barna til að láta skoðanir sínar í ljós í málum er þau varða. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Forseti. Ég er varaþingmaður og er ný hérna á þingi og mig langar bara að spyrja praktískra spurninga í kringum þetta. Mér finnst þetta mjög gott frumvarp og allt það. En hér er mikið talað um börn og í þágu barna og ég stóð í þeirri trú að barnamálin væru flest hjá barnamálaráðherra. Þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna þessar greinar um snemmtæka þjónustu, Barna- og fjölskyldustofu og annað eru á borði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir samtalið í dag. Þannig er að við samþykkt samþættingarlaganna í þágu farsældar barna á síðasta löggjafarþingi þá varð til, má kannski segja, ákveðin rammalöggjöf sem síðan þarf að samhæfa við ýmsa aðra löggjöf, m.a. á sviði félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, á sviði menntamálaráðuneytis og líka, ég tel að ég fari rétt með, á sviði dómsmálaráðuneytis. Þetta er í rauninni þess vegna eðlilegt framhald af því að klára þá lagalegu innleiðingu sem þarf að eiga sér stað enda liggja málefni barna víðar í kerfinu en einvörðungu hjá mennta- og barnamálaráðherra. Til dæmis má benda á þessa fjóra lagabálka sem ég nefndi sérstaklega í framsöguræðu minni áðan.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir svarið. Já, ég velti því fyrir mér vegna þess að það hefur verið smá ruglingur um hvar hlutirnir eiga að vera og hvaða málefni eru hvar. Þegar ég er ekki varaþingmaður hér á þingi heldur barnaverndarsterfsmaður velti ég því fyrir mér hvort með því að þetta blandist svona skýrt inn í mismunandi flokka, sem það að vísu gerir, geti líka haft þær afleiðingar að minni ábyrgð sé tekin af einu ráðuneyti, það sé ekki skýrt fyrir ráðuneytin hvert beri mesta ábyrgð hverju sinni. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hvort hann haldi að þetta gæti haft þau áhrif að það verði minni ábyrgð hjá hverju ráðuneyti fyrir sig þar sem þetta er það dreift.
Hæstv. forseti. Mig langar fyrst að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi, breytingarnar sem urðu á Stjórnarráðinu þegar þessi ríkisstjórn tók við og færðir voru málaflokkar á milli ráðuneyta, þar með talið málefni barna úr félagsmálaráðuneytinu yfir í mennta- og barnamálaráðuneytið. Fyrir þá breytingu var að sjálfsögðu málefnum barna líka sinnt í mennta- og barnamálaráðuneytinu. Eftir breytinguna er ákveðnum þáttum sem snerta börn sinnt í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu, m.a. allvíðtæk löggjöf sem ég nefndi hérna áðan. Það eru m.a. lög um félagsþjónustu sveitarfélaga, lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, lög um þjónustu og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu og lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því sem hv. þingmaður spyr mig um, enda er passað upp á að það sé samhæfing innan stýrihóps Stjórnarráðsins. Það höfum við í mörgum málum sem ganga þvert á ráðuneyti. Þar eru inni félagsmálaráðuneytið, menntamálaráðuneytið, dómsmálaráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið og forsætisráðuneytið sem er í þeim stýrihópi og honum er ætlað einmitt að passa upp á að það gerist ekki sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af. Auðvitað get ég tekið undir það að maður hefur stundum áhyggjur af málaflokkum þegar þeir fara þvert yfir en það er eðli sumra málaflokka að gera það og það er ekki endilega verra, það þarf bara að passa vel upp á samhæfingu. Við gætum nefnt fjölmörg önnur dæmi um það. En alla vega á samhæfing að fara fram og hún fer fram hjá sérstökum stýrihópi innan Stjórnarráðsins.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um sorgarleyfi, en með sorgarleyfi er átt við leyfi frá launuðum störfum á innlendum vinnumarkaði í kjölfar barnsmissis sem og við fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu eða andvanafæðingu eftir 22 vikna meðgöngu. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands látast árlega um 20 börn undir 18 ára aldri hérlendis og má því gera ráð fyrir að um 45 einstaklingar að meðaltali, að teknu tilliti til fósturforeldra, stjúpforeldra og annarra sem gegnt hafa foreldraskyldum gagnvart viðkomandi börnum, verði fyrir barnsmissi á ári hverju án þess að vera með trygga framfærslu vegna fjarveru frá vinnumarkaði af þeim sökum. Lögfestingu sorgarleyfis hér á landi er m.a. ætlað að tryggja foreldrum á innlendum vinnumarkaði svigrúm til sorgarúrvinnslu í kjölfar barnsmissis og eftir atvikum svigrúm til að styðja eftirlifandi systkin til að takast á við breyttar aðstæður. Meginmarkmið frumvarpsins er að tryggja foreldrum á innlendum vinnumarkaði leyfi frá störfum og greiðslur til að koma til móts við tekjutap í tengslum við fjarveru frá vinnumarkaði í kjölfar barnsmissis. Við höfum um langt árabil í lögum um fæðingar- og foreldraorlof tryggt foreldrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði hvoru um sig í kjölfar andvanafæðingar eftir 22 vikna meðgöngu og í tvo mánuði hvoru um sig í kjölfar fósturláts eftir 18 vikna meðgöngu. Þess má geta að í lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna, nr. 22/2006, er kveðið á um að andist langveikt eða alvarlega fatlað barn séu áframhaldandi tekjutengdar greiðslur sem foreldri hefði ella átt rétt á heimilar í allt að einn mánuð frá andláti barns enda séu tiltekin skilyrði uppfyllt. Ég tel ríka áherslu til að jafna aðstöðu foreldra á innlendum vinnumarkaði hvað varðar leyfi frá störfum, hvort sem um er að ræða fósturlát, andvanafæðingu eða barnsmissi enda er ljóst að andlát barns undir 18 ára aldri er ekki síður áfall fyrir foreldra en þegar foreldrar verða fyrir því að barn þeirra fæðist andvana eða þegar um fósturlát er að ræða. Verði frumvarp þetta að lögum er gert ráð fyrir að ákvæði um greiðslur vegna andvanafæðingar og fósturláts falli brott úr lögum um fæðingar- og foreldraorlof og ákvæði um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna og þannig verði kveðið á um rétt foreldra við framangreindar aðstæður í heildstæðri löggjöf. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins er að tryggja foreldrum á innlendum vinnumarkaði sem verða fyrir barnsmissi sorgarleyfi í allt að sex mánuði sem og greiðslur til að koma til móts við tekjutap á umræddu tímabili í tengslum við fjarveru frá vinnumarkaði. Meginefni frumvarpsins er jafnframt að tryggja foreldrum utan vinnumarkaðar, eða í minna en 25% starfshlutfalli, þar á meðal námsmönnum, sorgarstyrk verði þeir fyrir barnsmissi. Þá er gert ráð fyrir að réttur foreldra til leyfis frá störfum í þrjá mánuði í kjölfar andvanafæðingar eftir 22 vikna meðgöngu og í tvo mánuði vegna fósturláts eftir 18 vikna meðgöngu, samkvæmt lögum um fæðingar- og foreldraorlof, verði áfram tryggður í fyrirhuguðum lögum um sorgarleyfi sem og greiðslur til að koma til móts við tekjutap á umræddu tímabili. Enn fremur er gert ráð fyrir að greiðslur í sorgarleyfi, vegna barnsmissis, andvanafæðingar eftir 22 vikna meðgöngu eða fósturláts eftir 18 vikna meðgöngu, miðist við 80% af meðaltali heildarlauna eða reiknaðs endurgjalds á tilteknu viðmiðunartímabili og að hámarksgreiðslur verði 600.000 kr. á mánuði en það er sama hámarksfjárhæð og er innan fæðingarorlofskerfisins. Þannig muni sorgarleyfið fela í sér mánaðarlegar greiðslur yfir ákveðið tímabil til foreldra sem verða fyrir barnsmissi, andvanafæðingu eða fósturláti. Einnig er gert ráð fyrir að foreldrum verði heimilt að nýta rétt sinn til sorgarleyfis að hluta eftir atvikum samhliða minnkuðu starfshlutfalli og þá jafnvel yfir lengra tímabil. Ég tel þann sveigjanleika afar mikilvægan enda má ætla að það geti verið jákvætt fyrir einstaklinga sem verða fyrir fyrrnefndum missi að halda tengingu við vinnustað eins og þeir treysta sér til hverju sinni á meðan þeir vinna úr missinum. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að í samræmi við markmið frumvarpsins er skýringin á hugtakinu foreldri rýmri í frumvarpinu en þær skýringar sem almennt eiga við um hugtakið, svo sem í gildandi löggjöf hér á landi, og geta því fleiri en tveir einstaklingar átt rétt á sorgarleyfi vegna andláts barns en um er að ræða sjálfstæðan rétt hvers og eins. Er þannig gert ráð fyrir að undir hugtakið foreldri falli, ásamt kyn- og kjörforeldrum og/eða forsjáraðilum barns samkvæmt ákvæðum barnalaga, aðrir sem gegnt hafa foreldraskyldum gagnvart barni í lengri tíma en síðustu 12 mánuði fyrir barnsmissi. Stjúp- eða fósturforeldri getur því í kjölfar barnsmissis átt rétt á greiðslum í sorgarleyfi hafi það verið í skráðri sambúð eða gift foreldri og/eða forsjáraðila viðkomandi barns eða verið með barnið í fóstri í lengri tíma en 12 mánuði fyrir barnsmissi. Þannig er sorg fjölskyldunnar í heild viðurkennd óháð fjölskyldugerð en með því er efni frumvarpsins ætlað að koma til móts við fjölbreytt fjölskyldumynstur í íslensku samfélagi. Í því sambandi má einnig nefna að í frumvarpinu er réttur foreldris til greiðslu í sorgarleyfi og til sorgarstyrks tryggður óháð kynferði, enda hugtakið foreldri ekki kyngreint í frumvarpinu. Gert er ráð fyrir að Vinnumálastofnun annist framkvæmdina enda lagt til að um verði að ræða áunnin réttindi á vinnumarkaði auk þess sem gert er ráð fyrir að framkvæmdin verði eðlislík framkvæmd laga um fæðingar- og foreldraorlof sem fellur undir málefnasvið stofnunarinnar. Ætla má að frumvarpið sé til þess fallið að tryggja sem jafnasta stöðu kynjanna á vinnumarkaði enda er lagt til að foreldrar eigi jafnan rétt til sorgarleyfis í kjölfar barnsmissis. Þannig er gert ráð fyrir að foreldrar hafi sömu möguleika til að annast sína nánustu og þiggja sjálfir aðstoð og umönnun í kjölfar þess að þeir verða fyrir barnsmissi, andvanafæðingu eða fósturmissi. Frú forseti. Það er vel þekkt að áföll í lífinu geta haft áhrif á heilsu fólks til lengri eða skemmri tíma. Með það í huga tel ég að við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að huga sérstaklega vel að stuðningi við börn og barnafjölskyldur í kjölfar þess að barn innan fjölskyldu andast. Með því að tryggja foreldrum á innlendum vinnumarkaði svigrúm til sorgarúrvinnslu í kjölfar barnsmissis samhliða greiðslum í sorgarleyfi leyfi ég mér að fullyrða að í það minnsta í sumum tilfellum megi koma í veg fyrir mögulegan og/eða varanlegan heilsubrest sem geti m.a. dregið úr virkni á vinnumarkaði til lengri tíma litið. Ég hef þannig mikla trú á því að með því að tryggja foreldrum á innlendum vinnumarkaði svigrúm til sorgarúrvinnslu í kjölfar barnsmissis megi auka líkur á að viðkomandi eigi farsæla endurkomu á vinnumarkað og taki virkan þátt í samfélaginu að nýju eftir slíkan missi, svo ekki sé talað um þann ávinning sem hlýst af því að veita foreldrum svigrúm til að styðja við eftirlifandi systkin. Í ljósi efnis þessa frumvarps geri ég ekki ráð fyrir mikilli andstöðu við frumvarpið hér í þinginu. Ég hvet okkur sem hér störfum til að taka höndum saman og tryggja afgreiðslu þessa mikilvæga frumvarps nú á vorþingi ef þess er nokkur kostur. Með því myndi Ísland skipa sér í hóp forysturíkja hvað þetta varðar en í nágrannaríkjum okkar er almennt ekki að finna sambærilegan rétt foreldra og frumvarpið gerir ráð fyrir. Þó var tveggja vikna sorgarleyfi lögfest í Bretlandi árið 2020 og sex mánaða sorgarleyfi í Danmörku árið 2021. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra einlæglega fyrir að leggja fram þetta góða mál og ég tek undir lokaorð ráðherrans. Ég á heldur ekki von á öðru en að þetta mál njóti víðtæks stuðnings hér á Alþingi og líka í samfélaginu öllu því að auðvitað er það alveg rétt sem ráðherrann segir, það skiptir óskaplega miklu að stutt sé við börn og barnafjölskyldur í þeim aðstæðum sem frumvarpið fjallar um, þegar foreldrar missa barn ýmist í fæðingu, á síðari stigum meðgöngu eða síðar meir. Ég vildi hins vegar beina því til hæstv. ráðherra í ljósi þessarar hugmyndafræði, fallegu hugmyndafræði vil ég leyfa mér að segja, sem þarna býr að baki, hvort ekki sé ráð og hvort ekki sé lag að horfa jafnframt til þeirra barna sem missa foreldra og þess fólks sem missir maka á þeim kafla lífsins að enn eru ung börn á heimilunum. Ég held að við þekkjum öll þessar sögur. Ég spyr hvort ráðherra sjái fyrir sér að útvíkka frumvarpið þannig að það geti líka tekið til þeirra fjölskyldna.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur kærlega fyrir andsvarið og fyrir góðar viðtökur við þessu frumvarpi. Ég lít svo á að við séum að hefja vegferð hér. Við erum ekki að enda, við erum að byrja. Ég tek vel í það að við lítum til þess að horfa til einhvers konar svipaðs fyrirkomulags þegar börn missa foreldra sína. Ég er að vonast til þess, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, að við klárum þetta mál í vor, ég bind miklar vonir við það. Í kjölfarið á því myndi ég vilja setja greiningarvinnu í gang í ráðuneytinu við að meta hvaða næstu skref væri skynsamlegt að stíga og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innleggið í þá umræðu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og ég get sýnt því sjónarmiði skilning að þetta þurfi að taka í skrefum. Ég útiloka þó ekki að hér kunni að fæðast breytingartillaga. Ég bind vonir við það og mér þætti það gott að í meðförum nefndarinnar gefi Alþingi a.m.k. skýr skilaboð um það sem ráðherrann er sjálfur að nefna, að hér séum við að stíga fyrsta skrefið en áfram verði haldið. Ég sé þetta mál sem óskaplega gott mál og mikilvægt að tryggja sorgarleyfi og sorgarorlof við þessar aðstæður, þegar litið er til hagsmuna þeirra foreldra sem verða fyrir því lífsins stærsta óláni, vildi ég segja, að missa barn og að þá fái þau, eins og hæstv. ráðherrann nefnir, svigrúm og stuðning við sorgarúrvinnslu. Það er ekki síður mikilvægt fyrir þær fjölskyldur þar sem ung börn eru á heimilinu, segjum börn undir 18 ára aldri, þegar foreldri fellur frá og skyndilega stendur foreldrið eitt, að geta notið sama stuðnings og sama svigrúms. Ég fagna því að ráðherra taki jákvætt í þessa athugasemd mína og ítreka hve hrifin ég er af þessu máli. Ég er einnig ánægð með að það sé viðurkennt að það að missa barn á lokastigum meðgöngu eða í fæðingu sé barnsmissir.
Hæstv. forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir umræðuna. Það var aðeins skoðað þegar byrjað var á frumvarpinu, akkúrat það atriði sem við hv. þingmaður ræðum hér og ég veit að það var mat ráðuneytisins að gera þetta í fleiri skrefum. Eins og ég sagði hér áðan, ef ég gef mér það að sátt myndist um þetta mál hér á Alþingi og sátt um að þetta verði eitt af þeim málum sem við klárum í vor, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu að við hefjum strax vinnu við að skoða þetta nánar. En mig langar að nefna annað líka sem gæti verið enn meiri framtíðarmúsík, það er að skoða sorgarleyfi foreldra eldri barna, jafnvel að 25 ára aldri. Þetta er eitthvað sem ég held að við þurfum að skoða. En tökum eitt skref í einu og þetta er mikilvægt fyrsta skref, sorgarleyfi við barnsmissi, andvanafæðingu eða fósturlát, og ég vonast til þess að við náum að klára þetta mál í vor.
Frú forseti. Ég vil nú kannski ekki kalla þetta andsvar. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir þetta góða frumvarp. Það er svo gott að hrósa hér á þingi í öllum þessum látum. Mér er þetta frumvarp alveg sérstaklega kært. Hvers vegna? Jú, vegna þess að ég hef starfað í 22 ár sem kennari á Barnaspítala Hringsins og þegar ég sá þetta frumvarp varð mér hugsað til allra barnanna sem ég hef kvatt og foreldra þeirra sem ég hef kynnst náið. Það hefði verið gott að fá þetta fyrr en gleðjumst yfir þessu. Það er mjög gott að þetta sé komið í höfn. Takk.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Þórðardóttur kærlega fyrir innleggið hér sem ég tel að sé mikilvægt. Ég tel að það sé mikilvægt að heyra frá fólki sem hefur unnið þau störf sem hv. þingmaður hefur unnið á síðustu árum og skilur þetta betur en margur annar þó svo að þau sem hafa orðið fyrir barnsmissi séu þau - ég held að ég muni aldrei geta sett mig í þessa stöðu og ekkert okkar er að sjálfsögðu þess umkomið nema við höfum lent í þessu. En það er ekki umræðan hér. Umræðan hér snýst um það að við erum að stíga gríðarlega mikilvægt skref með þessu og ég vil líka fá að taka það fram úr ræðustóli Alþingis hversu mikilvægt samstarf ráðuneytisins við Sorgarmiðstöðina var, svo að þau séu nefnd sérstaklega. En ég hlakka til umræðu um þetta mál áfram hér í þingsal og um framtíðarmúsíkina í framhaldi af þessu.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til þess að þakka fyrir þetta góða mál eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert. Ég tel þetta vera mál sem við öll hér getum virkilega sameinast um og er orðið tímabært. Viðhorf eru breytt gagnvart svona málum í samfélaginu og gott að við Íslendingar getum verið þar í forystu og breytt löggjöf okkar í þessa átt, að mæta því fólki sem verður fyrir missi barna sinna, andvanafæðingu eða fósturláti. Ég tel þetta vera mikla réttarbót handa foreldrum sem hafa misst barn og það sé rétt að opinberir aðilar veiti allan stuðning sem hægt er að veita þó að aldrei sé hægt að bæta þann missi sem þarna verður. En að styrkja fólk í gegnum þessa erfiðleika með þessum hætti og að hægt sé að veita sorgarleyfi skiptir mjög miklu máli fyrir þá einstaklinga sem eiga í hlut og að það sé viðurkennt að einstaklingar þurfi að takast á við barnsmissi og það sé tryggt í okkar samfélagi að fólk geti gert það án þess að hafa áhyggjur af afkomu sinni og stöðu á vinnumarkaði. Það er stórmál að fara aftur að sinna vinnu eftir slíkt áfall eða taka sér launalaust frí með áhyggjur af afkomu sinni meðfram þeirri miklu sorg sem fylgir slíkum missi. Það að frumvarpið veiti hverju foreldri sex mánaða sjálfstæðan rétt til leyfistöku þykir mér líka vera gott og síðan verður það örugglega skoðað í framhaldinu, alveg eins og það að útvíkka frumvarpið hugsanlega með því að horfa til þess þegar maki missir maka frá ungum börnum, sem mér finnst alveg rétt að skoða í þessu samhengi. Það kemur fram í frumvarpinu að fólk geti ráðstafað þessu sorgarleyfi eftir því sem hentar, með hlutastarfi eða skipt því niður eins og það best telur henta sér, og ég tel að sá sveigjanleiki sé mjög mikilvægur í ljósi þess að sorgin er persónuleg og hvert og eitt okkar tekst á við hana á sinn hátt. Í þessu frumvarpi er hugtakið foreldri útvíkkað til að innibera öll þau sem þar falla undir og það er til að mæta nútímaviðhorfum gagnvart þessum málum sem ég tel líka vera mikilvægt. Ég vil bara, virðulegur forseti, lýsa sérstakri ánægju með þessa löggjöf, hún er í takt við breytta tíma, opnara samfélag og samfélag sem við viljum byggja undir og styrkja með öllum ráðum sem snýr að því að taka utan um þá einstaklinga sem glíma við barnsmissi og sorg. Ég tel að með aukinni umræðu aukist skilningur og umburðarlyndi gagnvart fólki. Eins og var kannski hér áður fyrr þá áttir þú að takast á við sorgina með því að harka hlutina af þér, en það er ekki í dag. Fólk á að fá að hafa tíma til að vinna með sínar tilfinningar í kjölfarið svo það geti reynt að byggja sig upp að nýju og takast á við þann veruleika sem blasir við. Við erum hér með mál sem ég treysti og trúi að verði samþykkt á Alþingi í vor.
Virðulegur forseti. Ég ætla, eins og aðrir þingmenn, að taka undir þetta mál og mikilvægi þess, sem var einmitt skrifað inn í stjórnarsáttmálann. Ég veit að þetta mál hefur komið til umræðu hér áður, verið þingmannamál, og ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við séum með þetta hér í þessum farvegi og ég vil þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir það. Það er örugglega mesta hörmung sem nokkur getur upplifað að missa barn og það að þurfa að standa í því að halda áfram lífinu, halda áfram að reka sína fjölskyldu, sinna sínu daglega starfi með slíkt á bakinu er auðvitað eitthvað sem á aldrei að leggja á nokkurn mann. En því miður er það samt svo að fólk lendir í þessu og þarf að ganga í gegnum það og ef hið opinbera og ríkið, samfélagið okkar allt, getur gert fólki það eitthvað léttara, eitthvað léttbærara, þá er auðvitað ofboðslega mikilvægt að við gerum það. Ég átta mig á því að þetta er auðvitað svolítið víðtækt. Við erum annars vegar að tala um andvanafæðingu eða fósturlát og hins vegar þegar börnin hafa náð aldri þannig að það eru auðvitað alls konar aðstæður sem upp geta komið. Ég held að við séum alltaf að átta okkur betur og betur á því hvað andleg líðan skiptir miklu máli. Það að við ætlum hér að gefa fólki tækifæri á að fara í sorgarleyfi er líka, ef maður má vera svo harðneskjulegur að segja það, ákveðinn sparnaður fyrir samfélagið því að ef fólk þarf að takast á við slíka sorg og halda áfram öllu því sem hið daglega líf krefst þá er það nú bara mjög oft þannig að fólk brennur út og endar mjög oft á því hreinlega að verða öryrkjar því það er búið að setja of miklar byrðar á það, fólk er bara of þjakað. Ég held því að við séum að stíga hér ofboðslega mikilvægt skref. Þetta er bæði mikilvægt fyrir þá einstaklinga sem munu þurfa á sorgarleyfinu halda, fyrir fjölskyldur þeirra, og önnur börn í fjölskyldunni, ég held að það skipti líka ofboðslega miklu máli. Það er eitthvað sem mér finnst ýmis grasrótarsamtök hafa staðið sig svo vel í, að takast á við það hvernig hægt er að styðja fjölskyldur og systkini þegar börn falla frá. Mér verður sérstaklega hugsað til Félags krabbameinssjúkra barna með það. Maður hefur fylgst með starfi þeirra og hvað þau hafa verið að stíga ofboðslega mikilvæg skref og verið mikilvægt stuðningsnet í kringum þá sem þurfa að takast á við missi. Það er kannski margt sem við gætum gert betur í samfélaginu þegar fólk þarf að takast á við slík áföll. Maður heyrir það oft að fólk verður oft svolítið bugað bara af því að fara í gegnum kerfið, fara í gegnum það að fræðast um hver réttindi þess eru og hvernig þurfi að bregðast við hinum og þessum aðstæðum. Við eigum að reyna að gera fólki það örlítið auðveldara, annars vegar með sorgarleyfi, eins og hér segir, en líka með þeirri samfélagslegu þjónustu sem við búum yfir. Þarna held ég að við getum líka horft til sveitarfélaganna, að bæði ríki og sveitarfélög sameinist um að gera fólki þetta auðveldara þannig að það þurfi ekki líka að standa í baráttu til að finna út hvar réttindi þess liggja, hvaða möguleikar séu til staðar, hvernig það geti einhvern veginn komist í gegnum þetta. Og þetta er, eins og ég sagði áðan, ekki bara fyrir einstaklingana sjálfa sem í þessu lenda og þeirra fjölskyldur heldur fyrir samfélagið allt. Það er bara ósanngjarnt og það er ómannúðlegt að við séum að láta fólk takast á við sorgina á sama tíma og það þarf að berja sig í gegnum kerfið, sem við höfum samt sem áður byggt upp vegna þess að við viljum aðstoða fólk í þessari aðstöðu. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta og held að hér séum við með ofboðslega mikilvægt mál. Í ljósi þess hvernig þingfundir hafa verið þessa vikuna þá held ég líka að það sé mikilvægt að sátt hafi náðst um að koma þessu mikilvæga máli á dagskrá. Það er jú búið að ræða mikilvæg mál en það er líka búið að eyða fullt af tíma hér í þinginu í, ja, í að vera með alls konar yfirlýsingar og eitthvað sem er kannski ekkert ofboðslega mikilvægt fyrir fólkið þarna úti. En hér erum við svo sannarlega með mál sem skiptir samfélagið máli og er ofboðslega mikilvægt þannig að ég held að það sé bara gleðilegt að við náum þó að klára þetta hér. Nú vænti ég þess að málið fari í umsagnarferli sem ætti að þýða að nefndin hefði rúman tíma, þegar við komum hér saman aftur að sveitarstjórnarkosningum loknum, til að fara yfir þær umsagnir sem munu berast. Ég hlakka mjög til þess að geta afgreitt frumvarpið hér í vor áður en þingi lýkur því hér erum við svo sannarlega með mikilvægt mál á dagskrá.
Virðulegur forseti. Ég vil fá að taka undir þakklæti í garð hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Þetta er vissulega eitt af þeim málum sem er ánægjulegt að fjalla um hér í þessari ágætu pontu og í þessum sal. Það er ágæt tilfinning að upplifa það stundum að maður sé að gera eitthvert gagn hér í þessu ágæta húsi. Það er því sérstaklega gleðilegt að mál sem þetta fái að komast á dagskrá og til umræðu og vonandi verður áframhald á þeirri þróun þegar þing kemur aftur saman. Málið er í grunninn eitt af áhersluatriðum ríkisstjórnarinnar í þeim ríkisstjórnarsáttmála sem var saminn í upphafi þessa kjörtímabils. Það hefur verið farið ágætlega yfir efnisatriði þess þannig að kannski er ekki þörf á að endurtaka þau. En mig langar bara heilt yfir að lýsa yfir mikilli ánægju með þetta frumvarp ráðherra. Mér finnst vera vel náð utan um þær praktísku hliðar sem fylgja þeim hryllilega atburði sem hér er undir. Auðvitað er það svo að það er ekkert sem bætir á nokkurn hátt þann harmleik sem fólk gengur í gegnum við þessar aðstæður. En mér finnst það mjög skynsamlegt að ríkið taki til sín þann mannlega þátt að reyna að gera það sem hægt er til þess að einfalda líf fólks við þær aðstæður og létta eins og hægt er á álagi og áhyggjum hvað varðar þessi praktísku atriði. Mér finnst það mjög skynsamlegt hvernig frumvarpið nálgast þessi praktísku atriði, bæði hvað varðar tekjustyrkinn eða tekjumódelið, með skynsamlegu þaki en líka þannig að það er í alvöru til gagns og getur hjálpað fólki í þessum aðstæðum. Mér finnst einnig mjög skynsamlegt og fallegt hvernig farið er með skilgreiningar en í löggjöf varðandi börn og foreldra er oft svolítið einstrengingsleg skilgreiningin á því hverjir eru foreldrar og kannski skiljanlega, ég er ekkert að gera lítið úr því. En ég hef áður gert að umtalsefni þessar einstrengingslegu skilgreiningar á því hverjir eru foreldrar. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að auðvitað þarf löggjafinn að hafa það á hreinu yfirleitt hverjir eru foreldrar barns, að sjálfsögðu. Í þessu tilfelli er skilgreiningin rýmkuð þannig að þetta á eftir atvikum líka við um stjúpforeldra eða fósturforeldra, þá aðila sem eru að auki í hinu eiginlega foreldrahlutverki gagnvart barni, og það finnst mér fallegt og raunsætt mat á því hvernig raunveruleikinn er, hann er ekki alltaf niðurnjörvaður í öllum excel-skjölum lífsins eins og hið opinbera krefst oft. Ég ætlaði nú bara að fá að koma hingað upp og þakka ráðherra fyrir frumvarpið. Það er gleðilegt þegar hið opinbera axlar mannlegu hliðina og ábyrgðina sem fylgir því að reyna að bæta líf fólks eins og mögulegt er, ég tala nú ekki um þegar það horfist í augu við harmleiki í sínu lífi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, innilega fyrir það frumvarp sem hann hefur hér lagt fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þetta er löngu tímabært. Ég tel að við öll eigum ástvini eða vini sem hafa staðið í þeim sporum að þurfa að kveðja líf sem við höfðum séð fyrir okkur að myndi eiga glæsta framtíð hér með okkur öllum. Þetta frumvarp tryggir foreldrum sem missa barn sorgarleyfi eins og hér hefur komið fram. Það er alþekkt að þegar foreldrar standa frammi fyrir einni mestu sorg sem hægt er að lenda í þá fer allt líf úr skorðum og það getur tekið fólk langan tíma, ár, að finna aftur taktinn í tilverunni. Vitaskuld er það svo að ekkert kemur í veg fyrir þann missi sem við erum hér að fást við. En það er gott til þess að vita að samfélagið í heild er tilbúið til að grípa utan um það fólk eins vel og hægt er. Hér hefur komið fram í máli ráðherra að önnur ríki hafa stigið það skref að setja sorgarleyfi inn í sína löggjöf. Það þótti tíðindum sæta þegar það var gert í Bretlandi árið 2020 og svo í Danmörku 2021. Gert er ráð fyrir rétti foreldra eftir 22 vikna meðgöngu og svo vegna fósturláts eftir 18 vikna meðgöngu og að fólk geti átt rétt á 600.000 kr. á mánuði, sem er þá hámarksgreiðsla í sorgarleyfi. Hér var haft samráð við Sorgarmiðstöðina og Vinnumálastofnun. Nú fer þetta mál til umfjöllunar í nefnd og ég á ekki von á öðru en að nefndin muni fagna því frumkvæði sem hér er sýnt. Stundum er það svo að þau mál sem við erum að fjalla um hér á þinginu geta virst köld. Við höfum verið hér í langan tíma að ræða nokkuð kaldan veruleika á fjármálamarkaði en svo koma stundir eins og þessar þar sem frumvarp snertir streng í hjörtum okkar allra. Þá á maður ekki von á öðru en að það frumvarp muni ganga vel í gegnum þingið. Ég þakka ráðherra kærlega fyrir og vænti þess að frumvarpinu verði vel tekið hjá þingmönnum öllum.
Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mikilvægt frumvarp að ræða og sjálfsagt að sorgarleyfi sé veitt við andlát barns. Í skilgreiningunni á barni í frumvarpinu kemur fram að það sé einstaklingur sem er yngri en 18 ára. Þá er spurningin: Hvenær verður barn barn? Samkvæmt frumvarpinu er hægt að gefa foreldrum sorgarleyfi eftir andvanafæðingu eftir 22 vikna meðgöngu. Það er um það bil þá sem barn getur lifað óháð því að vera í móðurkviði. Í 2. mgr. 8. gr. segir: „Sé um að ræða fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu á foreldri sjálfstæðan rétt til sorgarleyfis í allt að tvo mánuði frá þeim degi sem fósturlátið á sér stað.“ Nú vil ég minna á lög um fóstureyðingar á Íslandi, en samkvæmt síðustu breytingu er hægt að eyða fóstri eða barni í móðurkviði í lok 22. viku. Það miðast eingöngu við það hvenær barn getur lifað sjálfstætt óháð móður, það er sú skilgreining. Ég tel grundvallaratriði að gerð verði breyting á þessu frumvarpi á þann veg að ákveði móðir að eyða barni eftir 18. viku þá geti hún líka farið í sorgarleyfi. Þá sé ekki bara fósturlát undir heldur sé líka heimilt fyrir konu sem lætur eyða fóstri eftir 18. viku að fara í sorgarleyfi. Ég tel rétt að það verði breyting á þessari löggjöf þannig að þetta eigi ekki eingöngu við um fósturlát heldur líka þá ákvörðun að eyða fóstri eftir 18. viku. Annars tel ég þetta mjög þarft frumvarp og mjög gott, en ég rak augun í þetta tilvik og fór mikið að spá í hvar neðri mörkin væru. Ég tel eðlilegt að það sé ekki eingöngu fósturlát heldur líka þegar kona ákveður að eyða fóstrinu og þá sorg sem foreldrarnir fara þá í gegnum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég verð að fá að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í þetta. Mig langar að nefna það fyrst að 22 vikna viðmiðið er einfaldlega Evrópuviðmið, ef ég man þetta rétt. Það er það sama og er í lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Þetta kemur algerlega óbreytt upp úr þeirri löggjöf inn í þessa vegna þess að þetta er talið eiga betur við hérna. Getur hv. þingmaður útskýrt betur fyrir mér hvað það er sem hann er að leggja til? Í mínum huga er fóstureyðing ekki það sama og fósturlát en ég get tekið undir með hv. þingmanni að það fylgja því tilfinningalega erfiðir tímar þegar kona þarf að fara í fóstureyðingu rétt eins og þegar fósturlát verður. En mér þætti vænt um ef hv. þingmaður vildi útskýra aðeins betur hvað hann er að leggja til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Þetta var mjög gott andsvar. Ég er algerlega sammála því að það sé ágætisviðmið að sorgarleyfi sé veitt í allt að þrjá mánuði frá þeim degi er andvanafæðing á sér stað eftir 22 vikna meðgöngu. Það er ágætisviðmið og mætti jafnvel vera neðar, jafnvel eftir 20. viku. Það er alveg sjálfsagt. Ég legg hins vegar til breytingu þannig að 2. mgr. 8. gr. orðist þannig: Sé um að ræða fósturlát eða ef móðir lætur eyða fóstri eftir 18 vikna meðgöngu á foreldri sjálfstæðan rétt til sorgarleyfis í allt að - í frumvarpinu stendur tvo mánuði en ég tel eðlilegt að það séu þrír mánuðir þarna. Ég tel að réttur til sorgarleyfis eigi ekki eingöngu að eiga við um fósturlát heldur líka þegar kona lætur eyða fóstrinu eftir 18. viku. Mér finnst samræmi í því. Mér finnst ekki rétt að þetta eigi eingöngu við um fósturlát heldur ætti líka að eiga við þá raun þegar kona hefur tekið þá ákvörðun að eyða fóstri eftir 18. viku. Það finnst mér réttlátt og í samræmi við það ástand og þá sorg sem foreldrar fara í gegnum þegar þau taka ákvörðun um að láta eyða fóstri eftir 18. viku.
Forseti. Þetta frumvarp til laga um sorgarleyfi er hið besta mál og frábært að þetta sé á dagskrá og komið inn í þingið. Ég vil byrja á að tala um 3. gr. en þar segir, með leyfi forseta: „Foreldri: Foreldri og/eða forsjáraðili barns samkvæmt ákvæðum barnalaga, sem og aðrir sem hafa gegnt foreldraskyldum gagnvart viðkomandi barni í lengri tíma en síðustu 12 mánuði fyrir barnsmissi.“ Þarna er miðað við að hafa verið forsjáraðili barns í 12 mánuði. Ég vil leggja til breytingu á þessu þar sem það er nú bara svo að það er ekkert alltaf sem börn hafa verið í 12 mánuði hjá einstaklingum sem fara með forsjá barnsins. Í fósturkerfinu hjá okkur er t.d. gæti stundum frekar verið miðað við þrjá mánuði eða sex mánuði. Hvernig ætlum við eiginlega að skilgreina hvenær tengslin eru orðin það mikil að ég þurfi að fara í sorgarleyfi ef ég missi barn sem væri fósturbarn á mínu heimili? Mér finnst þurfa að taka tillit til fósturkerfisins og það þurfi aðeins að huga betur að því hvenær tengsl hafa verið mynduð. Fyrir mér mætti það þess vegna vera einn mánuður, en mér finnst að það þurfi bara að skoða þetta. Það er gott að þetta sé að fara til nefndar og mér fannst mikilvægt að fá umsagnir frá barnaverndaryfirvöldum, frá Félagi fósturforeldra og taka mið af fósturkerfinu og líka mið af því að stundum innan fósturkerfisins verður fósturrof og börn geta farið á milli fósturheimila. Tengsl er eitthvað sem er svolítið persónubundið fyrirbæri og er á milli tveggja einstaklinga þannig að 12 mánuðir finnst mér vera of langur tími og mér finnst að það þurfi að endurskoða þessa grein og endurskoða þessi tímamörk sem talað er um þarna og athuga hvort það væri ekki betra að hafa þetta á milli einn til þrír mánuðir, alla vega ekki lengri tími en sex mánuðir. Þetta er það sem ég vildi segja um þessa grein. Svo er talað hér um fullt nám, sem er þá 75% til 100% samfellt nám. Það er nú bara svo að það er mikið af fólki, sérstaklega ef við ræðum um konur sem hafa kannski verið að glíma við einhvers konar veikindi á meðgöngu og verða svo fyrir þeim sorglega og hræðilega atburði að missa fóstur, það er ekkert víst að þær hafi náð 75% námsskyldunni. Mér finnst þetta ríma svolítið við lögin sem eru sett um fæðingarorlof og fæðingarstyrk varðandi háskólanám og þar er bara fullt af einstaklingum sem ná ekki þessum mörkum og fá því ekki fæðingarstyrk nema upp á nokkra þúsundkalla. Mér finnst mjög mikilvægt að við tryggjum að fólk sem lendir í svona áfalli og er í háskólanámi eða í því námi sem það er, geti fengið sömu réttindi þrátt fyrir að hafa ekki verið í 75–100% námi. Það er nefnilega talað um 25% starfshlutfall en samt eru gerðar miklu ríkari kröfur um að fólk sé búið að standa sig mun betur í námi heldur en kannski á vinnumarkaði. Mér finnst það skjóta skökku við. Þetta er oft unga fólkið okkar, ekkert endilega alltaf en oft, og það hafa kannski verið einhver veikindi sem hafa gert það að verkum að fólk hefur ekki getað náð 75–100% námsárangri þá önnina. Það er talað um hér foreldra langveikra barna sem eru í námi og undanþágur gagnvart því. En það eru svo margar undantekningar til að mér finnst eiginlega að það sé full ástæða til að skoða hvort það sé ekki nóg að vera í hlutanámi, ekki í fullu námi. Svo langar mig aðeins að ræða um 8. gr., þar sem rætt er um rétt foreldris til sorgarleyfis, en þar segir, með leyfi forseta: „Sé um að ræða fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu á foreldri sjálfstæðan rétt til sorgarleyfis í allt að tvo mánuði frá þeim degi sem fósturlátið á sér stað.“ Ég velti því fyrir mér hvernig var komist að þessari niðurstöðu um 18 vikur en ekki t.d. 13 vikur og hvort það sé ekki raunhæft að endurskoða þetta vegna þess að auðvitað er þetta mjög persónubundið. Við skulum ekkert endilega gera ráð fyrir því að allir þurfi eða vilji taka sér sorgarleyfi. Það getur verið mjög persónubundið hversu mikið áfallið er hjá fjölskyldu þegar foreldri eða einstaklingur missir fóstur á 13. viku eða hjá annarri fjölskyldu sem er á 18. viku. Það er bara ekkert hægt að setja þar samasemmerki vegna þess að þetta er svo einstaklingsbundið. Þess vegna finnst mér frekar að mörkin ættu að vera rýmri en þrengri vegna þess að það er alls ekki svo að allir myndu endilega vilja fara í sorgarleyfi. Mér finnst að við þurfum að gefa einstaklingunum sjálfum meira færi á að taka þessar ákvarðanir út frá sér og út frá sinni fjölskyldu og hvernig þau eru að upplifa fósturmissinn. Fyrir mér mætti þetta þess vegna vera 10–12 vikur. Mér finnst bara að það þurfi að skoða þetta, það þurfi að fá umsagnir frá fólki og frá einhvers konar sorgarsamtökum, frá fólki sem hefur misst börn og skoða þetta til hlítar. Það er auðvelt að skrifa 18 vikur en þetta er bara svo persónubundið, þetta er bara svo mismunandi. Annars finnst mér þetta bara mjög spennandi, að þetta mál sé komið fram og það sé verið að vinna að þessu og ég vona bara að það verði gert gaumgæfilega og það verði fengnir sem flestir einstaklingar að borðinu til að skoða þetta frumvarp til laga til hlítar.