Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1235, um nám erlendis, frá Björt Ólafsdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Virðulegur forseti. Mig langar til að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra út af umræðu sem hefur verið áberandi og hávær síðustu daga í kjölfar orða umboðsmanns Alþingis fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um nýjar upplýsingar varðandi einkavæðingu bankanna, þá sérstaklega þátt þýska bankans Hauck & Aufhäuser að þeim málum. Það hefur verið rætt, og ýmsir fyrrverandi ráðherrar og aðrir sem hafa komið að hafa lýst yfir áhuga á því, að þessi mál verði rannsökuð og farið verði í það sem fyrst. Mig langaði til að inna hæstv. forsætisráðherra eftir afstöðu hans til málsins og hvort hann taki ekki undir að það ríði á að til slíkrar rannsóknar verði boðað til að gera það sem í okkar valdi stendur til að styrkja trú á íslenskt fjármálakerfi og íslenskt stjórnkerfi.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, að það sem fram hefur komið, m.a. að frumkvæði umboðsmanns Alþingis sem hann fór með fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sé þess eðlis að þarna séu - þrátt fyrir að þetta mál sé kannski eitt af þeim sem mest eru rannsökuð í íslenskri stjórnsýslu, þ.e. einkavæðing bankanna eftir aldamótin - nýjar upplýsingar sem áhugavert gæti verið að varpa ljósi á, ekki síst í því samhengi, eins og hv. þingmaður kom inn á, að við stöndum frammi fyrir því að við eigum eftir að skilgreina fjármálamarkaðinn, hvernig við viljum sjá hann til framtíðar. Í því ljósi held ég að það sé gagnlegt, til að geta dregið lærdóm af, að skoða hvernig mál hafa æxlast á þeim tíma. Við höfum staðið fyrir því í þinginu að þær rannsóknarnefndir sem áður hafa starfað hafa starfað eftir ramma sem hvorki hefur verið fjárhagslega né tímalega afmarkaður. Þess vegna er ánægjulegt að í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er líka verið að fjalla um ný lög um rannsóknarnefndir þannig að menn geti afmarkað betur þættina. Ég get ekki betur séð en að þarna sé um einhverja slíka afmörkun að ræða. Samtímis er áhugavert að velta því fyrir sér, í ljósi þess að auðvitað hafa síðar farið fram einkavæðingar á bönkum, hvort ekki sé tilefni til og skynsamlegt, til að draga lærdóm af áður en við förum í að skilgreina fjármálamarkaðinn, að rannsaka hina svokölluðu síðari einkavæðingu, þ.e. það sem gerðist eftir hrun og afmarka það með sambærilegum hætti samkvæmt nýju rannsóknarlögunum og setja slíka rannsókn í gang. Ég held að það væri afar skynsamlegt en tek undir að það sé gott að fá þennan þátt upp á borðið.
Virðulegur forseti. Ég fagna yfirlýstum áhuga hæstv. forsætisráðherra á málinu. Ég held að það sé bagalegt að mörgu leyti að Alþingi hefur ekki auðnast, á öllum þeim tíma sem liðinn er af þessu kjörtímabili, að verða við samþykkt um rannsóknarnefnd á einkavæðingu bankanna sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili. Það er vissulega fagnaðarefni þótt seint sé að ný lög um rannsóknarnefndir séu komin langt á veg í þinginu. Mig langaði, bara til þess að það sé sagt, að nefna að það hlýtur að vera mikilvægt fyrir okkur í þinginu og fyrir framkvæmdarvaldið að taka alvarlega ábendingar umboðsmanns Alþingis sem, eins og við öllum vitum, tók þátt í gerð skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á sínum tíma og þekkir málin mjög vel [[Forseti hringir.]]og hefur stigið hér fram og sagt að nýjar upplýsingar séu komnar fram sem breyti málinu frá því sem áður var vitað.
Virðulegi forseti. Það er rétt, eins og fram hefur komið, að þetta mál er nokkuð vel rannsakað. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, ef ég man rétt, er á tugum blaðsíðna, 70–71 blaðsíðu, einmitt skrifað um þennan þátt. Ef nýjar upplýsingar eru komnar fram þar er sjálfsagt mál að skoða það. Ég held að skynsamlegt sé að gera það undir því markmiði sem mér hefur skilist að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerir, á þeirri vegferð sem hún er, að skilgreina rannsóknina betur og skoða það eftir nýjum lögum. Á sama hátt varðandi það sem ég nefndi um einkavæðinguna hina síðari, þar liggur líka skýrsla í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, unnin af hv. þm. Brynjari Níelssyni, en í lokaorðum hennar er einmitt fjallað um að nauðsynlegt sé að rannsaka það mál frekar. Ég held að það væri skynsamlegt af þinginu, til þess að við getum staðið betur að breytingum á því fjármálaumhverfi sem við sjáum til framtíðar, að fá þessa hluti upp á borðið.
Virðulegur forseti. Það stendur þannig á spori að allnokkur stór mál eru til umfjöllunar í samfélagsumræðunni sem varða verksvið hæstv. umhverfisráðherra en var kannski ekki í öllum tilvikum hægt að sjá fyrir. Stundum er það þó svo að við höfum séð blikur á lofti árum saman eins og gildir um Mývatn og álag á vatnið, bæði af mannavöldum og af öðrum ástæðum. Við sjáum þar mjög alvarleg merki í lífríkinu og hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur tekið undir þær áhyggjur og raunar sagst mundu vilja berjast fyrir því að fá fjármagn til þess að styðja þetta litla sveitarfélag til aðgerða að því er varðar fráveitumál. Annað mál lýtur að jarðarkaupum, mögulegum jarðarkaupum, þ.e. Fellsjörðinni og Jökulsárlóni. Þar ber svo við að jörðin er til sölu og samkvæmt nýsamþykktum náttúruverndarlögum gildir forkaupsréttur á náttúruverndarsvæðum. Þarna er um að ræða svæði sem sannarlega fellur undir þá grein. Umhverfisráðherra hefur sömuleiðis lýst því yfir að rétt sé að freista þess að ríkið komi að þessu með einhverju móti, þ.e. almannavaldið, og þá jafnvel með það að leiðarljósi eða markmiði að svæðið falli undir Vatnajökulsþjóðgarð eins og eðlilegt er. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að hún hefur áður lýst áhuga sínum á báðum þessum málum til að beita afli sínu sem málsvari málaflokksins til að fá fjármagn í þessi verkefni, hvernig staðan er að því er varðar þau verkefni og vilja hennar í þá veru að fá peninga í þessi mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessar fyrirspurnir sem varða náttúruverndarsvæði landsins. Sem betur fer eigum við mörg slík en sum þeirra eru akkúrat innan sveitarfélaga sem hafa tiltölulega veika burði til þess að bregðast við aðstæðum. Við höfum rætt hér um Mývatn, eins og þingmaðurinn gat um, vatnið sjálft, þá auðlind sem og minjar í sveitarfélaginu sem slíku. Þetta tengist auðvitað saman, en fyrst og fremst hafa menn haft miklar áhyggjur af vatninu og það er ekkert nýtt. Þess vegna var sett sérstök rannsóknarstöð þar upp. Ég leyfði mér að varpa fram þeirri hugmynd og get endurtekið hana hér að nú hafa Hofstaðir komist í eigu ríkisins og hvort ekki væri snjallt að við gætum nýtt þá jörð. Hún er ein stærsta jörðin í hreppnum og hægt væri að nýta hana auðvitað fyrir bændur en jafnframt að geta sett þar upp nokkurs konar hreiður eða setur, þekkingarmiðstöð þar sem við getum eflt rannsóknir, bæði á vatninu sjálfu sem og umhverfinu. Þarna kæmu saman kannski einar fimm stofnanir ríkisins sem þegar eru staðsettar við Mývatn eða í nágrenni og huga að þessu svæði og líka undirstofnanir. Það eru minnst fimm stofnanir sem gætu verið þarna og þannig teldi ég að starfið gæti blómstrað. Það hefur einnig verið rætt úr þessum ræðustól, sem þingmaðurinn gat um, um Jökulsárlón eða jörðina Fell. Það sáu eflaust flestir þingmenn að þetta var auglýst í blöðunum um helgina og ég vil fullvissa [[Forseti hringir.]]þingheim um að við fylgjumst vel með og getum svo á grundvelli náttúruverndarlaga eins og þingmaðurinn gat um gripið inn í ef til þess fæst tækifæri eða fjármagn.
Forseti. Ég vil þakka ráðherranum fyrir svörin en bið um enn þá skýrari svör. Mig langar að spyrja ráðherrann hreint út hvort það standi til að fjármagn fáist til að styðja Skútustaðahrepp í fráveituframkvæmdum. Núna á yfirstandandi ári þarf strax að ganga í þau verkefni. Við vitum það. Ég spyr ráðherrann hvort fundaði hafi verið um það í ríkisstjórn, hvort fjallað hafi verið um það á fundum hennar með fjármálaráðherra, að fá fjármagn til þessara framkvæmda. Hins vegar vil ég spyrja: Hefur það verið rætt á sambærilegum fundum, þ.e. fundi í ríkisstjórn, með forsætisráðherra eða fjármálaráðherra, að útvega fjármagn til að ganga inn í kaup á Fellsjörðinni í þágu Vatnajökulsþjóðgarðs?
Virðulegi forseti. Ég þakka innilega stuðning við það sem ég heyri frá hv. þingmanni, að hún mundi standa mjög með mér í þeirri kröfu að herja á fjármálaráðuneytið um að fá aukafjárveitingu eða hvað annað eða hvernig því yrði komið fyrir og fá fjármagn til styrktar Skútustaðahreppi, bæði hvað varðar fráveituframkvæmdir sem og aukið rannsóknastarf. Ég vil samt nefna að við settum strax nefnd í gang sem skilar núna innan 14 daga, sem er að taka saman helstu upplýsingar. Þetta er náttúrlega margrannsakað svæði, en kannski eins og oft áður er ekki alveg einhugur eða samhljómur um hvað ber að gera. Sveitarstjórnin er þar inni sem og heimamenn úr ýmsum áttum og ég vona að niðurstaðan verði sú að ákveðið verði að fara í gang með ákveðna hönnun þarna eða viðleitni til að taka enn frekar á málum.
Forseti. Sífellt berast mér sögur því hversu laskað heilbrigðiskerfi okkar er. Ég hef ekki séð nein „konkret“ úrræði gagnvart því neyðarástandi sem ríkt hefur mjög lengi. En mig langar aðeins að tala við ráðherrann um gráu svæðin, þ.e. um þau skrýtnu skil sem eru á þjónustukerfunum og hver ber ábyrgð á hverju. Mig langar að byrja á að taka dæmi um ungan mann með vöðvarýrnunarsjúkdóm, sem lenti í hjartastoppi í mars síðastliðnum. Síðan þá hefur hann náð ágætum bata en er samt sem áður fastur á Landspítalanum. Hann kemst ekki heim vegna þess að hann fellur ekki inn í kerfið. Hann er fastur í einhvers konar gíslingu á gráa svæði kerfisins. Fastur á Landspítalanum vegna þess að sveitarfélagið getur eða vill ekki veita honum þau úrræði sem hann á rétt á. Fastur vegna þess að ríkið getur eða vill ekki veita honum sjálfsögð mannréttindi. Þá má spyrja hvort um sé að ræða kerfislæg mannréttindabrot í skjóli þess að mismunandi stjórnsýslustig vísa ábyrgðinni hvort á annað. Í frétt um málið hjá DV kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum DV úr stjórnkerfinu í Reykjanesbæ snýst málið um þau óljósu mörk sem geta verið á milli heilbrigðis- og félagsþjónustu. Heilbrigðisþjónusta sé á forræði ríkisins en félagsþjónustan á forræði sveitarfélaga og mál Friðriks falli í raun milli skips og bryggju, hvorugur aðili, hvorki sveitarfélagið né ríkið, sé reiðubúið að greiða fyrir umönnun Friðriks og á meðan þarf hann því að dvelja á Landspítalanum.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Stendur til að fram fari einhvers konar úttekt eða að fram komi tillögur að breytingum til þess að einhver taki ábyrgð þegar svona mál koma upp? Fellur það þá á endanum ekki á ríkið [[Forseti hringir.]]og þar á meðal þennan ráðherra að greiða úr flækjum á svona gráum svæðum þannig að ekki verði stunduð kerfislæg mannréttindabrot á sjúklingum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem er mjög brýn og eðli málsins samkvæmt þarf að taka á þessum málum. Ég ætla ekki að tjá mig um einstök mál sem eru til meðferðar. Það er hins vegar alveg ljóst að það eru mörg grá svæði, sérstaklega á skilum kerfa heilbrigðismála, tryggingamála og félagsþjónustu sveitarfélaga. Verið er að gera nokkra gangskör á sumum sviðum í því að reyna að eyða út hinum gráu svæðum þó að þau verk séu e.t.v. ekki komin ýkja langt. Ég minni hv. þingmann t.d. á þá samþykkt sem Alþingi gerði nýverið á sviði geðheilbrigðisstefnu til næstu ára þar sem eitt ákvæðið er beinlínis um að skipað skuli með lögum um það samstarf sem eðlilega þarf að vera á milli þessara þjónustukerfa, annars vegar ríkisins og hins vegar sveitarfélaganna, og þess sem lýtur að geðheilbrigðismálum. Örugglega má taka á fleiri málaflokkum í þessum efnum, t.d. varðandi þá einstaklinga sem þurfa þjónustu í heimahúsi. Þar hefur því verið sinnt af heilbrigðisþjónustunni eins og frekast er unnt, en það er vissulega dæmi, og ég tek alveg undir þær athugasemdir, sem eru þess eðlis að þau má bæta. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir hér á, þegar þessi staða kemur upp vísa þjónustukerfin, þ.e. sveitarfélagið og ríkið, hvort á annað þegar um er að ræða tilfelli sem eru erfið úrlausnar. Það er sjálfsagður hlutur [[Forseti hringir.]]að taka sérhvert tilvik til skoðunar.
Forseti. Þetta þóttu mér ekki mjög skýr svör. Því spyr ég ráðherra: Hvað hefur hæstv. ráðherra gert í embættistíð sinni nákvæmlega til að eyða þessum gráu svæðum? Það var bara eitt dæmi sem ég tók hér. Ég heyri aftur á móti af svona dæmum daglega. Ég heyri daglega af því að skilin í þjónustukerfunum okkar um hvað eigi að vera á ábyrgð sveitarfélaga og hvað eigi að vera hjá ríkinu séu í algerum ólestri. Það er ekkert nýtt og það vissi hæstv. ráðherra að sjálfsögðu þegar hann tók við embætti. Það á við um heilbrigðiskerfið, þjónustukerfi fatlaðra. Það vita allir að stjórnsýslustigin vinna ekki nægilega vel saman. Ég kalla eftir því að áður en ráðherra lætur af störfum sem hæstv. heilbrigðisráðherra komi fram mjög skýr aðgerðaáætlun sem allir skilja og líka sveitarfélögin, [[Forseti hringir.]]og að fólk í þessum ólíku embættiskerfum skilji sína ábyrgð. [[Forseti hringir.]]Það er ekki hægt að firra sig endalaust ábyrgð.
Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni í því að heilbrigðisstarfsmenn séu endalaust að firra sig ábyrgð á tilvikum sem þessu.
Ég var ekki að segja að heilbrigðisstarfsmenn gerðu það. Þeir sem bera ábyrgð á kerfinu firra sig ábyrgð á því.
Ef hv. þingmaður vill leyfa manni að svara hér skulum við hafa þann háttinn á að sá sem stendur í pontu tjáir sig um hlutina, en ekki eiga skoðanaskipti með þeim hætti [[Gripið fram í.]]sem hér er boðið upp á því að það skilar akkúrat ekki nokkrum sköpuðum hlut. Þegar sagt er að sífellt berist sögur um brothætt kerfi gerast þó inn á milli ágætir hlutir í heilbrigðiskerfinu, svo því sé haldið til haga. Þegar kallað er eftir því hverju hæstv. ráðherra hafi áorkað í embættistíð sinni vil ég minna á það ákvæði sem komið er núna í samþykkta stefnu frá þinginu og áætlanir lúta til að verði komið í lög árið 2017. Þar eru skil á milli. Það er sömuleiðis verið að gera kröfulýsingu fyrir starfsemi heilsugæslunnar í Reykjavík þar sem kveðið er á um þverfaglega vinnu. Ef hv. þingmaður kynnti sér hlutina [[Forseti hringir.]]til hlítar og léti alla njóta sannmælis væri orðræða hv. þingmanns kannski með öðrum hætti.
Forseti. Það var í júní, held ég örugglega, fyrir tveimur árum sem samþykkt var mjög merk aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs fyrir árin 2014–2016. Þetta er mjög metnaðarfull áætlun og ég spurði spurninga um hana og fékk fyrir fáeinum dögum svar frá hæstv. forsætisráðherra og þakka fyrir það. En þegar maður lítur á það virðist því miður vera sem áætlunin hafi ekki staðist eins og vonir okkar allra ábyggilega stóðu til. Ég velti fyrir mér hvort sömu spurningar hafi komið upp í huga hæstv. forsætisráðherra þegar hann las þetta og komu upp hjá mér. Til dæmis var stefnt að því að fjárveitingar til vísinda og nýsköpunar yrðu 3% af vergri þjóðarframleiðslu 2016. En svarið gengur eiginlega út á að búið sé að skipta um reikniaðferð og þess vegna sé ekki hægt að bera þetta saman. Miðað við þær reikniaðferðir sem núna eru notaðar hjá Hagstofunni er hlutfallið um 1,89. Ég velti fyrir mér: Hvernig er búið að breyta þessu? Erum við þá á sama stað núna og erlendar þjóðir sem við berum okkur saman við? Veltir ráðherrann þessu fyrir sér? Það skiptir máli að setja einu sinni fram 3% og svo segja menn bara núna: Það er ekki 3% af því að núna eru notaðar einhverjar aðrar reikniaðferðir. Annað sem mig langar líka að spyrja um og finnst skipta máli snýst um að það átti að ná sambærilegri fjármögnun í háskólum árið 2016 og er í OECD og árið 2020 eins og er á Norðurlöndunum. Svo kemur svarið, og þar er ekki talað um OECD, en sagt að stefnt verði að sömu fjármögnun árið 2020. Hvernig er samanburðurinn við OECD núna? [[Forseti hringir.]]Hefur hæstv. forsætisráðherra einhver svör við því?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að sú áætlun sem var samþykkt í júní 2014 var mjög metnaðarfull. Við höfum með samþykki Alþingis aukið fjármagn verulega til rannsóknasjóðanna með því markmiði að ná þessum 3% sem áður var miðað við. Eins og ég hef skilið málið er hlutfallið 1,89% betur sambærilegt við greiningar erlendis, og hafi ekki verið það áður en það sé sambærilegt markmið í sjálfu sér. Það þyrfti þá væntanlega að taka það til endurskoðunar. Það er fyrirhugaður fundur í Vísinda- og tækniráði á næstu vikum og verður örugglega tækifæri til að ræða það þar. Það er rétt að áætlunin var mjög metnaðarfull og þessi þáttur hennar hefur gengið mjög vel eftir, þ.e. aukafjármagn frá ríkinu, og á sama hátt hefur fjárfesting einnig aukist hjá fyrirtækjunum í landinu, þó að maður vildi alltaf sjá betri árangur, það var hluti af áætluninni að hvetja til þess. Varðandi hina spurningu hv. þingmanns, um fjármögnun háskólakerfisins, er það rétt að í fjármálaáætluninni til næstu fimm ára er ekki skilgreint með skýrum hætti hvernig auka skuli annaðhvort fjármagn til háskólans eða í það minnsta að fjármagn á hvern nemanda hækki, í takt við OECD þar sem við erum komin rúmlega hálfa leiðina í átt að Norðurlöndunum ef ég man rétt, Norðurlöndin eru þar á toppi. Það er vegferð sem við eigum eftir að skoða nánar og þá minni ég á að í fjármálaáætluninni er auðvitað varasjóður sem safnast upp á hverju ári, [[Forseti hringir.]]verður 15 milljarðar árið 2021, byrjar í 7, [[Forseti hringir.]]þar sem er ekki búið að útfæra allar áætlanir og hvernig ríkið ætlar að koma til móts við þau markmið sem það hefur.
Virðulegi forseti. Ég er alls ekki í einhverjum pólitískum ágreiningi. Ég er bara að reyna að fá fram hvað er að gerast í þessum mjög svo veigamikla þætti í uppbyggingu atvinnuvega í landinu. Það er t.d. skemmtilegt að sjá í svona köku um þjóðartekjur að það er komið eitthvað sem heitir „annað“ og er komið yfir 10%. Við hljótum öll að vilja vinna að því. Þá vil ég segja að það hefur reynst mér vel í gegnum lífið, þegar ég er að skoða það sem heyrir starfi mínu til, að segja bara staðreyndirnar nákvæmlega eins og þær eru en ekki eins og mér finnst vera pínulítið í þessu svari, pínulítið í hina áttina, það er betra að segja hlutina nákvæmlega eins og þeir eru. Nú er þessi áætlun frá 2014–2016 og mig langar að spyrja ráðherra hvort í undirbúningi sé að gera nýja aðgerðaáætlun og hve langt hún sé komin. Er hann byrjaður á henni?
Virðulegur forseti. Eins og ég fór yfir áðan er fyrirhugaður fundur í Vísinda- og tækniráði sem verður sá fyrsti sem ég stýri. Ég á von á formanni og varaformanni til mín næstu daga til þess að fara yfir þessi mál og mun glaður geta veitt skýrari og betri upplýsingar og svör við spurningum hv. þingmanns og skal koma þeim til þingmannsins um einstaka þætti og eins við þeim spurningum sem var beint til mín um hlutföllin, hvernig þau eru nákvæmlega, vegna þess að ég er ekki með þau í kollinum svo það sé nú sagt. Þótt svarið hafi verið býsna langt og ítarlegt þá er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að stundum eru stutt svör skýrari en langur texti, en þarna var verið að reyna að koma til móts við spurningarnar sem settar voru fram og útskýra málið þar sem það er býsna umfangsmikið. En ég vil að lokum taka undir með hv. þingmanni um gríðarlegt mikilvægi þess að við setjum aukna fjármuni í rannsóknir, í nýsköpun og skjótum þannig styrkari stoðum undir [[Forseti hringir.]]samfélagið, atvinnulífið og framþróun samfélags okkar.
Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem er viðkomandi máli mjög vel kunnugur sem fyrrverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og byggðamálaráðherra, hvað tefji það að tillögur nefnda og síðan samþykkt ríkisstjórnar um aðgerðir til að styrkja forsendur byggðar í Grímsey komi til framkvæmda. Forsagan er í örstuttu máli sú að að frumkvæði Akureyrarbæjar var skipuð nefnd með aðilum frá bænum, Byggðastofnun, viðskiptabanka stærstu útgerðanna og fulltrúum þingmannahóps Norðausturkjördæmis sem í voru undirritaður og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson. Sú nefnd skilaði af sér fyrir rétt um ári síðan tillögum um í aðalatriðum fjórþættar aðgerðir, skýrt afmörkuðum tillögum. Það var byggðafestukvóti upp á 400 tonn, það voru bættar samgöngur og einkum að fjölga ferðum Grímseyjarferjunnar Sæfara, það voru aðgerðir í sambandi við kyndingarkostnað og orkumál eyjarinnar og í fjórða lagi ýmsar almennar byggðaaðgerðir, efling ferðaþjónustu og stuðningur af ýmsu tagi eftir atvikum undir formerkjum verkefnisins Brothættar byggðir. Nefnd embættismanna vann svo að vísu með þetta í allmarga mánuði og tíminn leið hratt en tók í aðalatriðum upp tillögur upphaflegu Grímseyjarnefndarinnar, gerðir þær að sínum, lagði þær til við ríkisstjórn og ríkisstjórn samþykkti þær tillögur síðla hausts í fyrra. Nú er staðan sú að í aðalatriðum eru komnar til framkvæmda þær aðgerðir sem tengjast byggðafestukvótanum en ekkert bólar á bættum samgöngum. Þess sér hvergi stað í samgönguáætlun eða annars staðar svo ég viti. Nú er það ekki stórmál að fjölga ferðum Sæfara, eins og óskir heimamanna og atvinnulífsins eru um, í fjórar til fimm ferðir í viku og laga áætlunina að þörfum atvinnulífsins og heimamanna þannig t.d. að síðasta ferð fyrir helgi, á föstudögum, fari ekki í land fyrr en kl. 16 þannig að heimamenn komi aflanum á markað fyrir helgi o.s.frv. Þetta snýst ekki um háar fjárhæðir. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra, erindið var stílað á hann í upphafi enda varðaði það mörg [[Forseti hringir.]]ráðuneyti: Er ekki alveg á hreinu að ríkisstjórnin mun hrinda þessum tillögum í framkvæmd, þar á meðal að bæta samgöngurnar strax á þessu vori?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann fór ágætlega yfir langstærstan hluta málsins. Það sem hann sleppti og er ekki bein aðkoma ríkisins var að fyrirtækin þarna voru einnig í samtali við sína banka, skulum við segja, til þess að fá ákveðna úrlausn sem var sú forsenda sem ríkið gat gert með aðgerðum sínum, að bankinn gæti þá komið skýrar til móts við þessa aðila. Ég veit að það tók býsna langan tíma. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni er búið að ganga frá byggðafestukvótanum og umgjörðinni með verkefnisstjóra og öllu því sem hjálpar til við þessa vinnu. Það hefur staðið á breytingum á siglingum ferjunnar, á seinkuninni á tímanum á föstudegi, og fyrir mjög stuttu síðan bað ég um upplýsingar frá innanríkisráðuneytinu sem vörðuðu samskipti milli þeirra sem reka ferjuna og ráðuneytisins, um að fá skýrari svör. Það virtist óljóst hvort fyrirhugað seinkun, sem var til kl. 18 á daginn ef ég man rétt, dygði til að tryggja að sá afli sem yrði þá landað kæmist um borð eða kæmist í flutningabíla. Ég held að það geti staðið eitthvað á því þarna en það var verið að vinna að því. Það er rétt að þar er ekki verið að tefla um mjög háar fjárhæðir. Ég býst við að gengið verði frá því á næstu dögum þegar það skýrist. Varðandi enn fleiri [[Forseti hringir.]]siglingaferðir á milli staðanna komu þessar tillögur eftir að fjárlögin voru samþykkt og menn hafa leitað leiða til að standa við það loforð.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Mér þykir gott að heyra að hann hefur verið að fylgjast með málinu varðandi þátt viðskiptabankanna, viðskiptabankans sem svo vill til að var sami banki í tilviki þriggja stærstu útgerðanna. Þá var hann auðvitað með í ferlinu, var með í upphaflegu nefndinni og alveg ljóst að hlutur hans þurfti að ganga eftir. Það hefur gerst að mínu mati með alveg ásættanlegum hætti, a.m.k. þannig að búið er að ganga frá málum í tveimur tilvikum eða þremur og/eða tillögur liggja á borðinu. Varðandi áætlanir Sæfara er það hitt atriðið sem þarf að koma til framkvæmda strax, síðan er ljóst að stefnumótun varðandi framtíðar orkumála, fyrirkomulag í eyjunni og aðrar slíkar aðgerðir taka meiri tíma, það viðurkenna allir. En það er gríðarlega mikilvægt að gera þessa tilraun núna samhliða og það er ekki síst yfir sumarið vegna þess að þá nýtast Grímseyingum betur möguleikar til strandveiða og fleiri hluta. Þetta snýst um óverulegar fjárhæðir, eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega, og annað eins hefur nú ríkisstjórn gert [[Forseti hringir.]]þegar svo ber undir til að koma sínum eigin tillögum [[Forseti hringir.]]til framkvæmda, að samþykkja [[Forseti hringir.]]að óska eftir aukafjárheimild og leggja þannig af stað.
Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp til að ítreka að það er auðvitað á skýrri stefnu ríkisstjórnarinnar að ljúka þessu máli. Samgönguþátturinn hefur tafist m.a. vegna fjármögnunar og hins vegar vegna þess að það var kannski ekki alveg nægilega skýrt hvort þær hugmyndir sem menn voru með mundu duga nákvæmlega til verksins. En það hefur líka komið fram varðandi samgönguhlutann að þegar er búið að ganga frá ákveðnum þáttum er varða ódýrari samgöngur fyrir eyjaskeggja. Það sem hefur staðið út af er fjölgun ferða Sæferða og ég á von á því að þau mál muni skýrast mjög fljótlega þannig að þau verði komin í höfn áður en langt um líður.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um endurgreiðslu til kvikmyndagerðar. Hér er lagt til að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 20% í 25% og horft til samkeppnissjónarmiða Íslands gagnvart öðrum löndum, sem ásókn hefur verið í að fara til líka og hafa boðið upp á slíkt; ég nefni Noreg og Írland sem dæmi. Ég tel þetta vera mjög gott mál fyrir uppbyggingu kvikmyndaiðnaðar hér á landi. Þetta er góð landkynning og hefur skilað sér vel í tekjum til íslensks samfélags heilt yfir vegna aukinnar veltu og umsvifa þessa iðnaðar hér á landi. Ég tel að þetta hafi verið mjög góð landkynning og muni verða það áfram, en við þurfum að halda vel utan um þetta, sjá til þess að gengið sé vel um náttúru landsins og að farið sé að lögum og reglum í sambandi við vinnumarkaðsmál hvað snertir þá sem vinna í þessari grein.
Hæstv. forseti. Ég gleðst yfir því að þetta mál sé komið hér til atkvæðagreiðslu. Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að taka þátt í því að skapa betra tækifæri fyrir öll störf í landinu þar á meðal störf á þessum vettvangi, nýsköpun og þróun í þessum mjög svo spennandi geira sem hefur skilað mjög miklu fyrir samfélagið. Við framsóknarmenn höfum lagt áherslu á þetta mál mjög lengi; í okkar tíð fyrir margt löngu voru upptökin. Á seinni árum hafa allir flokkar hér í þinginu skilið að þetta skiptir máli til að skapa önnur störf og margvísleg störf sem margir taka þátt í. Ég vildi bara koma hér upp og gleðjast yfir því að þetta sé komið til atkvæðagreiðslu. Þetta mun skila samfélaginu miklu á næstu árum.
Virðulegur forseti. Ég vil koma hér upp til að þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir að afgreiða þetta mál hingað til 2. umr. svo skjótt og ekki síst til að þakka þá miklu samstöðu sem um málið ríkir. Við umræðurnar í gær var augljóst að þetta er eitt af þessum málum sem við getum öll verið sammála um. Það er ástæða til að gleðjast yfir því. Við sjáum nú þegar afrakstur af þessu, fyrirhugaðar fjárfestingar í þessari atvinnugrein hér á landi, en tilkynnt hefur verið um slíkar fyrirætlanir. Ég vil því nýta tækifærið við þessa atkvæðagreiðslu og þakka nefndinni og þingheimi fyrir að sýna samstöðu um þetta gríðarlega mikilvæga mál.
Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál eins og við höfum ætíð gert; við höfum ýmist staðið að málum sem þessum eða stutt þau. Á síðasta kjörtímabili fórum við með endurgreiðsluna upp í 20% og á þeim tíma mætti það svolítilli andstöðu þannig að við lögðum í talsverða vinnu til að taka saman hvað þetta hefði í för með sér, þ.e. hvaða áhrif þetta hefði á íslenskt efnahagslíf. Þær athuganir sýndu að áhrifin af þessu verkefni eru gríðarlega góð og mikil. Þau eru miklu víðar en við gerum okkur grein fyrir. Þetta er ekki bara mikilvæg hreyfing í efnahagslífinu, þetta eru ekki bara fjölbreytt störf heldur er þetta líka gríðarleg landkynning þannig að áhrifin eru víðtæk. Ég fagna því að við stöndum, enn og aftur þverpólitískt, að því að hækka þetta hlutfall. Ég vona að það eigi eftir að skila okkur enn meiri tekjum og að þessi samstaða um málið haldi áfram.
Virðulegur forseti. Megintilgangurinn með því frumvarpi sem við göngum hér til atkvæða um er að veita Lyfjastofnun heimild til gjaldtöku vegna þjónustu sem stofnuninni ber að veita lögum samkvæmt en hefur hingað til ekki haft heimild til þess að taka gjald fyrir. Ég styð málið en skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara. Það er vegna þess að ég tel mjög mikilvægt, og vil árétta það hér, að Landspítalanum verði tryggð fjárveiting á fjárlögum vegna þeirrar aukningar á útgjöldum spítalans sem er fyrirséð að verði vegna þessa frumvarps. Þó svo að ég styðji málið þá tel ég mjög brýnt að halda því til haga að Landspítalinn verður að fá aukna fjárveitingu ef til þess kemur að hann muni bera meiri útgjöld.
Hæstv. forseti. Á fundum velferðarnefndar komu fram áhyggjur af því sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi, en í upplýsingum til nefndarinnar kom fram að þau útgjöld sem Landspítalinn mun bera vegna þessara mála verða óveruleg og rúmast innan fjárlaga - ef ekki þá verður það tekið til skoðunar - og að þetta snúi aðallega að innflytjendum þessara lækningatækja.
Virðulegi forseti. Það er gott að verið sé að breyta lögum um rannsóknarnefndir Alþingis. Ég sakna þess þó að ekki sé krafist meiri hluta þingmanna, þ.e. að 32 þingmenn þurfi til að samþykkja rannsókn sem Alþingi fer í. Færa má fyrir því rök að meira að segja ætti að vera aukinn meiri hluti fyrir því að alþingismenn samþykktu rannsókn. Þessar reglur hindra, væri farið fram á meiri hluta, að rannsóknarnefndir séu notaðar til að koma höggi á pólitíska andstæðinga. Ég hef fjallað um þetta áður í þinginu en því miður hafa ábendingar mínar ekki ratað inn í vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég ætla t.d. að benda á að þegar mest rannsakaða mál síðasta kjörtímabils var samþykkt, að fara af stað með rannsókn hjá þinginu á fyrri einkavæðingu bankanna, voru einungis 24 þingmenn sem samþykktu þá viðamiklu rannsókn. Þetta er galli á lögunum, virðulegi forseti, en ég styð samt málið.
Herra forseti. Ég vil lýsa því yfir að ég er eins ósammála hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur og nokkuð getur verið. Mér finnst það undarleg hugsun [[Gripið fram í.]]að það skuli leggja sérstaka þröskulda í veg þess að Alþingi geti ákveðið að rannsaka mál og eigi að fara að samþykkja sérákvæði um slíkar samþykktir aðrar en gilda hefðbundið um ákvarðanir Alþingis hér, að það sé meirihlutastuðningur fyrir þeim, að það séu nægjanlega margir þingmenn sem taka þátt í atkvæðagreiðslu. Hver ættu að vera rökin fyrir því að leggja sérstaka steina í götu þess að Alþingi geti rannsakað mál ef svo ber undir og fyrir því er meirihlutavilji? Þetta er algerlega furðulegur málflutningur og kemur úr hörðustu átt að mér finnst. Ég er ánægður með þessar breytingar og mæli með því að menn samþykki þetta frumvarp. Það greiðir götu þess að ýmsar nauðsynlegar rannsóknir, sem augljóst er nú að þurfa að fara fram, geti farið af stað og vantar þá ekki annað upp á eftir að þessi löggjöf er komin en að tryggja nægjanlegar fjárheimildir til að hægt sé að standa vel og sómasamlega að slíkum málum í framtíðinni.
Hæstv. forseti. Ég fagna því hér að við greiðum atkvæði í 3. umr. um þessi stóru mál sem fela í sér að nýr dómstóll, Landsréttur, mun verða að veruleika. Við munum hér á Íslandi hafa þrjú dómstig. Þessi mál fela í sér verulegar breytingar á stjórnsýslu dómstólanna sem er mikil réttarbót. Síðast en ekki síst verður meginreglan, um milliliðalausa sönnunarfærslu, nú í gildi höfð á tveimur dómstigum. Þetta er gríðarleg réttarbót, þetta er stórt skref. Ég vil óska okkur öllum til hamingju og þakka allsherjar- og menntamálanefnd fyrir frábært samstarf í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál, ég er sammála því að þetta er mikil réttarbót. Það er hins vegar þess virði að nefna það að við meðferðina á þessu máli komu fram mjög mörg sjónarmið víðsvegar í samfélaginu um ýmsar athugasemdir er varða réttarfarskerfið og dómskerfið á Íslandi. Mér þykir einsýnt að þeirri umræðu sé ekki lokið. Það hefur líka komið fram, meðal annars í nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar, að frumvarp eigi eftir að koma fram um skipun dómara þannig að það er ýmislegt sem á eftir að ræða, og þess virði að halda því til haga. Ég vil nefna þetta sérstaklega vegna þess að borist hafa umfangsmiklar ábendingar sem hefur verið gagnrýnt að ekki hafi verið tekið tillit til. En þá er mikilvægt að hafa í huga að það tekur lengri tíma að fara í einhvers konar heildarendurskoðun á dómskerfinu, enda ekki markmið frumvarpsins að laga allt sem nokkrum manni gæti hugsanlega þótt vera að kerfinu. Það er því mikilvægt, finnst mér, að halda því til haga að dómskerfið okkar er ekki fullkomið, það þarf að skoða það áfram í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Þingmenn Samfylkingarinnar munu styðja þetta mál í heild sinni. Það er þó rétt að halda því til haga að við, fulltrúar stjórnarandstöðunnar, höfum flutt breytingartillögu við málið um að það þurfi aukinn meiri hluta greiddra atkvæða í þingsal til að ráðherra geti vikið frá úrskurði hæfnisnefndar við skipan dómara. Sú breytingartillaga var felld og við hörmum það að sjálfsögðu því að það hefði verið svo eðlilegt og rétt skref að stíga að samþykkja þá breytingartillögu. Hins vegar í ljósi þeirra meginhagsmuna sem eru í málinu með tilliti til réttarkerfisins í heild sinni fylgjum við málinu en ítrekum að við teljum að þessu verkefni sé ekki lokið. Það þarf að halda áfram endurbótum á íslensku réttarkerfi því að eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns hafa komið fram fjölmargar athugasemdir og ábendingar sem full ástæða er fyrir þingið og stjórnvöld til að taka alvarlega og vinna betur með.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. síðustu tveimur þingmönnum hér og reyndar formanni allsherjar- og menntamálanefndar líka og þakka fyrir samstarfið í nefndinni. Ég tel þetta mikilvægan áfanga í því sem við erum að gera hér til að laga réttarkerfið okkar og færa til samtímans enn frekar en verið hefur. Ég hef sett fyrirvara við málið vegna fjármögnunar, ég tel að við séum nú þegar með vanfjármagnað dómskerfi og hefur meðal annars verið bent á aðstöðu héraðsdóms og annað slíkt því til stuðnings. Engu að síður munum við vinstri græn styðja þetta mál því að það er skref í rétta átt og eitthvað sem við þurfum svo bara að halda áfram að vinna með og boðað hefur verið hér, meðal annars hvað varðar skipun dómara.
Virðulegi forseti. Eftir að hafa starfað í dómskerfinu sem aðstoðarmaður dómara í nokkur ár varð mér ljóst að ýmsu er ábótavant þar eins og annars staðar. Ég vil sérstaklega fagna því að við séum að ná þeim áfanga að milliliðalaus sönnunarfærsla verði á tveimur dómstigum. Þetta hefur staðið dómskerfinu fyrir þrifum og þetta hefur verið lengi í umræðunni meðal dómara og lögmanna. Það er sérlega ánægjulegt að fá að taka þátt í að afgreiða það. Ég fagna því líka að allsherjar- og menntamálanefnd telur efni til þess að halda áfram umræðunni um dómskerfið á Íslandi vegna þess að ég held að til að mynda megi bæta aðbúnað dómara og starfsskilyrði ýmis og tryggja að þeir verði 100% sjálfstæðir í sínum störfum en það hafa verið umræður um að þeir séu það kannski ekki í öllum tilvikum. Sú umræða hjálpar hvorki dómskerfinu, Alþingi né [[Forseti hringir.]]öðrum stofnunum þessa lands. Ég fagna því að þetta sé að klárast og þakka allsherjar- og menntamálanefnd sérstaklega og innanríkisráðherra fyrir að klára þetta mál svona myndarlega.
Virðulegi forseti. Við í Bjartri framtíð styðjum þetta mál. Ég vil líka þakka kollegum mínum í allsherjar- og menntamálanefnd fyrir gott samstarf. Ég tel mikilvægt að við sammæltumst um að vera á einu nefndaráliti í þessu máli og sýna samstöðu enda kom í ljós við yfirferð nefndarinnar að við deildum meira og minna sömu efasemdum um málið, sem eru reifaðar í nefndarálitinu. Málið er í grunninn mjög gott og gerir vonandi sitt til að bæta dómstólana. Það þarf ekki að fjölyrða um hversu mikilvægt það er í samfélaginu að dómstólar séu góðir. Við yfirferð nefndarinnar var það auðvitað umhugsunarefni hve skýrar gagnrýnisraddir komu fram á dómstólana og hve mikil ólund ríkir í garð dómstólanna á Íslandi. Það er kannski ekkert undrunarefni vegna þess að gríðarlegt álag hefur verið á dómstólana undanfarið. Þetta frumvarp miðar að því að reyna að dreifa því álagi, meðal annars. Það eru stór viðfangsefni fram undan varðandi dómstólana, eins og að reyna að koma því í skikkanlegt horf [[Forseti hringir.]]hvernig dómarar eru skipaðir, hvernig aðhald á að vera með dómstólunum í framtíðinni og eins held ég að það þurfi að ræða óheyrilegan málskostnað þeirra sem leita til dómstólanna og margt fleira. Þannig að þetta er ekki búið.
Hæstv. forseti. Eins og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson þá hef ég nánast alla mína starfsævi unnið í þessu kerfi og ég get alveg sagt það hér að ég mundi vilja hafa margt öðruvísi en er í þessu frumvarpi. Ég styð samt þetta frumvarp vegna þess að meginprinsippið í því er það að allir geti fengið endurskoðun, það snýst um það. Ég legg hins vegar til að þingheimur fari í framhaldinu yfir helstu annmarka í þessu dómskerfi, laga það sem á að laga og gera það betra. Það er svo mikilvægt að þetta virki vel og fólk fái trú á dómstólana og allt það kerfi sem því fylgir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég sé á atkvæðatöflunni að þessi breytingartillaga slær ekki í gegn og kem hér eins og Kató gamli og endurtek að dómstólasýslan ætti að heita dómsýsla. Mér finnst það eiginlega furðulegt að þingheimur skuli ekki sjá sannleikann í því og velja það hugtak sem betur er lýsandi og þjálla í löggjöfinni. En ég verð að lúta þeirri niðurstöðu engu að síður og finnst það súrt í brotið.
Herra forseti. Ég tel að við þingmenn eigum rétt á því að fá skýringar á því af hverju ríkisstjórn eða ráðherra óskar eftir því að setja þetta stóra mál á dagskrá og fá til þess afbrigði svo seint sem raun ber vitni. Hér er um mjög stórt og mjög umdeilt mál að ræða. Maður veltir fyrir sér hver tilgangur ríkisstjórnarinnar sé með því að reyna að troða því hér inn í vinnu þingsins á allra síðustu starfsdögum þessa þings, að minnsta kosti á þessu vori. Það skiptir máli að vita það bæði í þessari atkvæðagreiðslu og áður en umræða um málið hefst, verði afbrigðin samþykkt, hvort hér er einungis verið að leggja málið fram til einhvers konar kynningar eða hugsanlega til þess að koma því til umsagna fyrir sumarið eða hvort ríkisstjórninni dettur virkilega í hug að stórmál af þessu tagi fái einhvers konar afgreiðslu hér á örfáum sólarhringum. Ég vildi því gjarnan heyra hvaða áform liggja þarna að baki að setja þetta stóra mál inn, sem er nokkuð sér á báti á þessum afbrigðalista að ég tel, með þessum hætti hér og nú.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur sem áritaður var hinn 17. september síðastliðinn. Það er svo að jafnvel þótt EES-samningurinn taki í sjálfu sér ekki til viðskipta um landbúnaðarvörur þá inniheldur samningurinn engu að síður ákvæði sem gerir ráð fyrir reglubundnum viðræðum um viðskipti með hefðbundnar landbúnaðarvörur. Samningur á þeim grunni var í fyrsta skipti frá gildistöku EES-samningsins gerður árið 2007. Var í honum gert ráð fyrir endurskoðun innan tveggja ára. Þessu til viðbótar inniheldur bókun 3 við samninginn ákvæði um viðskiptakjör með unnar landbúnaðarvörur, en hún var síðast endurskoðuð árið 2001. Í maí 2011 óskuðu hagsmunasamtök eftir því að hafnar yrðu viðræður við ESB um aukna tollfrjálsa innflutningskvóta, einkum fyrir lambakjöt og skyr. Í þessu sambandi var ítrekað af hálfu stjórnvalda að búist yrði við því að auknu markaðsaðgengi á markað ESB mundu fylgja kröfur um greiðari aðgang ESB inn á íslenskan markað. Hinn 19. júní árið 2012 samþykkti þáverandi ríkisstjórn að hefja nýjar viðræður við ESB og lauk þeim viðræðum með áritun samnings hinn 17. september 2015. Að því er varðar hefðbundnar afurðir þá er meginniðurstaða samninganna sú að tollfrjálsir innflutningskvótar Íslands fyrir skyr og lambakjöt til ESB eru stórauknir auk þess sem Ísland fær nýja kvóta fyrir aðrar kjöttegundir inn til ESB. Þess í stað er aukið umtalsvert við gildandi tollfrjálsa kvóta til handa ESB og opnað fyrir kvóta fyrir alifugla hingað til lands. Til að skapa svigrúm til aðlögunar fyrir viðkomandi búgreinar mun aukning kvótanna koma til framkvæmda á allt að fjögurra ára tímabili frá gildistöku samnings. Það felur í sér að búast má við að samningurinn verði að fullu kominn til framkvæmda árið 2021. Varðandi unnar vörur falla allir tollar niður nema á jógúrt, smjörva og ís sem teljast verða meðal viðkvæmra vara fyrir íslenskan landbúnað. Að öðru leyti eru felldir niður tollar með gagnkvæmum hætti á um 100 nýjum tollalínum og samið er um lækkun á 20 öðrum, en ekki er talið að það hafi afgerandi áhrif á innlenda framleiðslu. Það er rétt að geta þess að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra setti á fót vinnuhóp stjórnvalda og bænda og framleiðenda til þess m.a. að meta áhrif þessa samnings og eftir atvikum koma fram með tillögur um viðbrögð, ekki síst að því er varðar alifugla- og svínarækt. Vinnur hópurinn að lokahugmyndum um tilteknar aðgerðir sem tækifæri ætti að gefast til að fara yfir í utanríkismálanefnd. Ég legg til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Mér finnst þetta nú ótrúlega stutt framsöguræða fyrir stórmál af þessu tagi. Hvar var röksemdafærslan um áhrif þessa samnings fyrir innlendan landbúnað, matvælaframleiðslu, samskiptin við Bændasamtökin og annað? Það hefði kannski verið ástæða til að framsögumaður málsins, þótt vissulega sé utanríkisráðherra ekki fagráðherrann, færi nú aðeins yfir málið og væntanlega hefði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið getað hjálpað utanríkisráðuneytinu með smá upplýsingar og röksemdir inn í ræðuna. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra um eitt tiltölulega afmarkað atriði þessa máls, það er spurningin um gagnkvæmni í samningi þegar 330 þúsund manna þjóð semur við 500 milljóna markað. Hvað finnst hæstv. utanríkisráðherra um þau sjónarmið sem maður hefur víða heyrt að það sé dálítið langt gengið að leggja það að jöfnu, tonn á móti tonni, eða jafnvel þannig að halli á Ísland, í ljósi þess hversu gríðarlegur stærðarmunur er á þeim aðilum sem hér eiga í samningum? Er eðlilegt t.d. í svínakjötinu að það sé bara opnað tonn á móti tonni, einhverjir mjög óvissir hugsanlegir útflutningsmöguleikar okkar á niðurfelldum tollum ESB? Annars staðar hallar beinlínis á okkur, í alifuglunum, og innflutningskvótar á nautakjöti er algerlega einhliða. Auðvitað geta menn sagt að við fáum eitthvað á móti þar sem við fáum tollkvóta í skyri og lambakjöti sem ekki koma á móti hinum megin frá, en stærðarmunur markaðanna er þarna til staðar. Ég er mjög hugsi yfir því hvernig þetta mál gat endað í tölum og samskiptum af þessu tagi, ekki síst í þessu ljósi þar sem auðvitað blasir við að okkar viðkvæmi litli markaður er svo miklu næmari fyrir hlutum og stærðum af þessu tagi en 500 milljón manna markaður Evrópusambandsins þar sem þetta er svoleiðis innan skekkjumarka, þetta eru einhver prómill, áhrifin sjást varla með stækkunargleri sem hugsanlega gætu orðið á markað inn í Evrópu. [[Forseti hringir.]]En hjá okkur eru þetta verulega stór áhrif.
Virðulegi forseti. Ég tel að í þessum samningum felist líka viss tækifæri fyrir íslenska bændur. Íslenskur landbúnaður getur ekki eingöngu byggst á framleiðslu fyrir innanlandsmarkað. Aukinn aðgangur að erlendum markaði er nauðsynlegur. Ekki er verið að fórna neinu í samningnum, en vissulega eru áskoranir fyrir framleiðendur og einmitt þess vegna koma þeir til framkvæmda á nokkrum árum. Á sumum sviðum gæti samkeppni aukist, en á móti kemur að tækifæri til útflutnings eru mun meiri en verið hefur áður. Það þarf auðvitað að skoða þetta allt vel. Það er ákveðinn aðlögunartími en í þessu felast líka tækifæri.
Herra forseti. Ég veit ekki hvort hægt er að kalla aðlögunartíma upp á tvö ár eða eitt ár, nokkur ár. Í svínakjötinu og alifuglunum gengur fyrri hlutinn í gildi á samningsárinu og restin árið eftir. Það er nú ekki mikill aðlögunartími, finnst mér. Í öðrum tilvikum er það teygt yfir fjögur ár. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra um framsetningu í greinargerðinni þar sem nánast er látið að því liggja að bændur hafi beðið um þetta sjálfir, að svínabændur hafi jafnvel beðið um þetta sjálfir á árinu 2011. Það er alveg fáránleg söguskýring og ómakleg í ljósi þess að bændur lýstu óánægju með niðurstöðu samninganna árið 2007 þar sem var að þeirra mati mjög einhliða um hnútana búið. Þeirra hugsun var sú að ná fram leiðréttingu á þessu. Hvar sér þess stað að svínabændur eða alifuglabændur hafi beðið sérstaklega um að Evrópusambandið fengi að flytja meira inn tollfrjálst, eins og nánast er látið að liggja í greinargerðinni? Ég gagnrýni það. Það er ekki boðlegt fyrir þá sem þekkja sæmilega til sögunnar að fá svona útvaskaða áróðurstexta frá einhverjum embættismönnum eða ráðherra sem eru að reyna að bjarga sér í land. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki ráðuneytið tilbúið til að gera bragarbót á því og a.m.k. senda þá ítarlegri rökstuðning og greinargerðir um aðdraganda málsins til viðkomandi þingnefnda, sem verða væntanlega tvær sem þurfa að fjalla um þetta? Varðandi upphafsspurningu mína um hvað sé eðlilegt þegar svona gjörólíkir markaðir eigast við í samningaviðræðum þá saknaði ég þess aðeins að meira svar kæmi, nema það sé virkilega tilfinning ríkisstjórnarinnar að það megi bara algjörlega leggja ávinninga, áhættu eða tap að jöfnu í þessum samningum. Það finnst mér alveg stórmerkileg niðurstaða á [[Forseti hringir.]]okkar íslenska dvergmarkaði þegar útkoman er meira og minna tonn á móti tonni eða minna en það.
Virðulegi forseti. Í því bréfi sem nefnt var af hv. þingmanni og vegna orða í greinargerð með tillögunni sem vísað var til, er rétt að taka fram að ekkert í því orðalagi gefur til kynna að sá samningur sem hér er til umræðu sé gerður með sérstökum stuðningi bænda. Orðalagið endurspeglar samskipti sem áttu sér stað milli hagsmunaaðila og landbúnaðarráðuneytisins á árinu 2011 þar sem svína- og alifuglabændur kröfðust þess að tryggt yrði að þeir sætu við sama borð á markaði ESB og bændur ESB hér á landi, þ.e. að gagnkvæmni yrði tryggð. Fyrir liggur að bændur eru andvígir þessum samningi. Að því sögðu skil ég áhyggjur bænda og vona að unnt verði að ná sameiginlegum skilningi milli ríkisvalds og bænda um ákveðnar leiðir sem fara megi til að milda áhrifin sem kunna að verða. Það samtal hefur átt sér stað undanfarið og heldur áfram, að því er ég best veit.
Virðulegur forseti. Ég kem úr nokkuð annarri átt að þessu en þingmaður í fyrra andsvari.
Það er nú gott.
Það er hollt og gott og á að einkenna þennan sal að hér séu mörg sjónarhorn á málin. Ég lít svo á að það muni einkenna veröldina á 21. öldinni að umframeftirspurn verði eftir heilbrigðum matvælum, góðum matvælum, minni hætta á offramleiðslu og að það eigi eftir að hafa áhrif á íslenskan landbúnað. Þótt við séum vissulega á jaðarsvæði framleiðum við mjög góð matvæli. Við framleiðum fisk án ríkisstuðnings og til útflutnings og mér finnst það jákvæða við búvörusamninginn, sem hefur mörg umdeilanleg ákvæði, og það jákvæða við málið sem við ræðum að við fetum okkur í átt að þessari veröld. Í þeirri veröld eru verndartollar fáránlegir, vegna þess að menn þurfa að getað komið vöru sinni á markað í veröld þar sem er umframeftirspurn eftir heilbrigðum matvælum. Ég mundi því vilja sjá og tel að í framtíðinni munum við sjá frekari skref í átt að afnámi tolla og að tollfrjálsum viðskiptum milli landa. Það sem vekur athygli mína í þessu máli öllu saman er að ég hef heyrt og fengið það staðfest, m.a. frá fyrrverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að bændur hafi boðið í þessum samningum algjörlega tollfrjáls viðskipti með lambakjöt á milli ESB og Íslands, að allir tollar yrðu felldir niður, en ESB hafi ekki samþykkt það. Það finnst mér athyglisvert vegna þess að mér þykir þá vera ljóst að með því er önnur röksemdin fyrir því að ganga ekki í ESB fallin. Það hafa einkum verið nefndar tvær röksemdir fyrir því að ganga ekki í ESB, ég veit að þetta er stórt mál, annars vegar hagsmunir sjávarútvegsins og hins vegar hagsmunir landbúnaðarins. Ef [[Gripið fram í.]]bændur og yfirvöld á Íslandi eru farin að sjá það sem ákjósanlegan möguleika í náinni framtíð [[Forseti hringir.]]að eiga í tollfrjálsum viðskiptum við ESB með landbúnaðarvörur er þá ekki alla vega [[Forseti hringir.]]landbúnaðarröksemdin fyrir því að ganga ekki í ESB fallin? Mér þætti fróðlegt að heyra svar hæstv. utanríkisráðherra við þeirri spurningu.
Virðulegi forseti. Ég tel að svo sé ekki. Ég ætla þó ekki að fara í umræðu um kosti og galla ESB-aðildar á þessum tímapunkti. Ég tel að í samningnum sem nú liggur fyrir séu ákveðin tækifæri fyrir bændur, eins og ég nefndi. Það þarf hins vegar ákveðna aðlögun og við erum að skoða það og hvernig sé hugsanlega hægt að milda áhrifin fyrir ákveðnar greinar. Við munum sjá hvernig framvinda þessa máls verður.
Virðulegur forseti. Ég er ekki að biðja um umræðu um kosti og galla ESB-aðildar í breiðu samhengi heldur aðeins að segja að hingað til hefur verið sagt að vernda þurfi íslenskan landbúnað með mjög háum tollum og tollamúrum gegn innflutningi frá ESB. Mér finnst tíðindin í þeim samningi sem er til umræðu og í búvörusamningunum vera þau að það eru alla vega einhverjir í landbúnaðargeiranum og yfirvöld í landbúnaðarmálum á Ísland og margir bændur farnir að átta sig á því að tækifæri íslensks landbúnaðar liggja í tollfrjálsum viðskiptum við Evrópusambandsríkin, vegna þess að það er eftirspurn eftir íslenskum matvælum. Mér finnst það jákvætt vegna þess m.a. að við getum líka notið þess frelsis okkar megin með innflutningi á matvælum og eins getum við byggt upp blómlegan landbúnað sem þarf ekki þá ríkisstyrki sem við ausum í hann núna úr opinberum sjóðum. Mér finnst það jákvætt og þetta eru tækifæri sem ég sé í þessu. Ég er ekki að biðja um kosti og galla ESB-aðildar í víðu samhengi heldur aðeins að segja að mér finnst augljóst að sá þáttur röksemdanna gegn því að ganga í ESB, sem er m.a. þetta tollabandalag, að vernda þurfi innlendan landbúnað er fallinn, vegna þess að við höfum dæmi um það í hinum veigamesta þætti í íslenskri landbúnaðarframleiðslu, sem varðar lambakjötið, að bændur hafi farið fram á tollfrjáls viðskipti algjörlega við ESB, farið fram á það að tollar yrði felldir niður, enda er samkeppnin í lambakjöti ekki svo mikil við Evrópuríkin, en því hafi verið hafnað af Evrópusambandinu. Þá er augljóst næsta skref fyrir bændur, sama hvað segja má um aðra þætti málsins, að berjast fyrir aðild að Evrópusambandinu og njóta þar með tollfrjálsra viðskipta.
Virðulegi forseti. Þetta eru mjög skemmtilegar og áhugaverðar umræður. Ég hef fulla trú á íslenskum landbúnaði og tel að hann sé mjög vel samkeppnisfær. Ég held að við sjáum það út um allt á mörkuðum þar sem þær vörur eru boðnar og ég held að það sé ekkert nema jákvætt um það að segja. En núna erum við að ræða þennan samning og við erum að vinna í honum og aðlögun hans að íslenskum markaði. Við sjáum hvað setur í þeim efnum og ég vona að það muni ríkja sem mest sátt um hann.
Herra forseti. Það er svo að með þessum samningi, tollasamningi við Evrópusambandið, og þeim búvörusamningi sem var til umræðu á dögunum að þegar saman er lagt stendur landbúnaðurinn frammi fyrir einhverjum mestu breytingum á starfsumhverfi sínu sem hann hefur lengi gert. Því miður finnst mér að í hvorugu tilvikinu hafi tekist vel til. Ég hef miklar áhyggjur af mörgu sem er að teiknast upp, fyrir hönd íslensks landbúnaðar og íslenskrar matvælaframleiðslu á komandi árum. Þessi tollasamningur dúkkaði allt í einu upp og það var skrifað undir hann án nokkurs samráðs við landbúnaðinn á síðasta ári. Auðvitað komu hörð mótmæli í kjölfarið við þeim vinnubrögðum, undarleg vinnubrögð þar sem tveir ráðherrar Framsóknarflokksins í ólíkum ráðuneytum véla um hlutina. Hér er ekki bara um að ræða hvaða áhrif geta orðið á einstakar kjötgreinar beint, eins og svínaræktina, alifuglaframleiðsluna eða nautakjötsframleiðsluna, heldur er um að ræða eina samofna heild þar sem er íslensk landbúnaðarframleiðsla og íslensk kjötvinnsla og matvælaiðnaður og úrvinnsla og þjónusta og sala á afurðum og aðföngum til greinarinnar, því að allt hefur þetta áhrif hvað á annað. Þannig má sem dæmi taka slátrun og úrvinnslu í kjötgreinunum. Þar er svínakjötsframleiðslan og ekki síst framleiðsla fjölskyldubúa sem eru dreifð um landið ákaflega mikilvæg því að hún er undirstaðan undir heilsársstarfsemi og mjög mikilvægt hráefni inn í kjötvinnsluna, þannig að á bak við liggja hundruð starfa og mikil umsvif. Sama má segja um fóðurverð og aðföng. Svínabúin eru mjög stór í kaupum á fóðri og standa þar af leiðandi að verulegu leyti undir dreifingarkostnaði og birgðahaldi á fóðri úti um svæði landsins. Detti þau upp af er það stórt áfall fyrir hinar greinarnar sem þurfa þá væntanlega að kaupa aðföng sín dýrara verði og þannig mætti áfram telja. Svínabændur, og alifuglabændur reyndar líka, taka núna á sig milljarða kostnað við innleiðingu á nýjum aðbúnaðarreglum og varðandi aukna dýravelferð, sem að sjálfsögðu er vel og við viljum að sé gert og bændur vilja sjálfir að sé gert. En þeir fara fram á að fá einhvern sambærilegan stuðning við þetta og aðilar í samkeppnislöndum. Ég tala nú ekki um ef einmitt á samtímis að henda þeim inn í aukna samkeppni. En því er ekki fyrir að fara. Sá stuðningur að nafninu til sem menn hafa þóst vera tilbúnir í hér er brot af því sem menn hafa aðgang að í þeim löndum sem væntanlega munu nýta sér tollkvótana. Þegar það svo bætist við að á sama tíma er sótt að heilbrigðis- og hollustureglum Íslands og við getum átt fyrir höndum harðan slag um það hvort við megum áfram banna hingað innflutning á hráu kjöti og hrámeti í þágu þess að verja búfjártegundir okkar og hollustu og heilnæmi framleiðslunnar. Sú stefna í tollamálum sem birtist hér í annað sinn, það er merkilegt að þetta gerist alltaf þegar Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn eru saman í stjórn, þá steðja svona ógnir að landbúnaðinum, vinnur auðvitað gegn þeirri þróun íslensks landbúnaðar sem við hefðum viljað sjá, að við hlúðum að fjölbreyttri framleiðslu, að við styrktum fjölskyldueiningarnar og spornuðum gegn verksmiðjuvæðingu landbúnaðarins, að við styddum landbúnaðinn í áframhaldandi þróun í átt til þess að nota sem minnst og helst engin lyf, að við settum okkur metnaðarfull markmið af því tagi sem hv. þm. Haraldur Benediktsson talaði um á dögunum, að við stefndum að því að innan ekki margra ára væri íslenskur landbúnaður algerlega laus við notkun erfðabreyttra efna í fóður og annað því um líkt. Um slíkt væri gaman að tala, ef einhver metnaður og framtíðarsýn af því tagi væri í gangi. Það er einmitt eitt af sérkennum íslensks landbúnaðar hvað hann er laus við sýklalyfjanotkun og stendur vel að vígi gagnvart því sem eftirspurn er orðin eftir og vonandi þróunin verður í átt til. Ég hef áður gert athugasemdir við framsetningu í greinargerð um aðdraganda málsins. Ég verð að bæta við um það mál, því að ég þekki aðeins til sögunnar. Þannig var að ég átti fundi með öllum helstu forustumönnum Evrópusambandsins á þessu sviði í ársbyrjun 2012, með sjávarútvegsráðherrum og landbúnarráðherrum, stækkunarstjóranum og hvað þeir nú hétu allir saman. Á einum af þeim fundum bar þetta mál á góma, sem hafði mallað í kerfinu frá 2011, óskir um að Ísland fengi rýmkaðar útflutningsheimildir hvað tolla snertir fyrir lambakjöt og skyr. Og hver voru viðbrögð Evrópusambandsforustunnar á þeim fundum? Jú, þau voru þau ein að þeir á móti hefðu áhuga á því að Ísland tæki upp upprunavottunina og þær reglur sem þar fylgja með, sem okkur fannst hvort sem er skynsamlegt og sáum engin vandamál við varðandi vernd afurðarheita sem vísa til uppruna. Ég vona að menn taki orð mín gild í þessum efnum. Svona var þetta. Þess vegna veit ég ekki hverjar eru innstæður fyrir því að fullyrða að það hafi strax legið ljóst fyrir af hálfu Evrópusambandsins að þeir mundu krefjast fullrar gagnkvæmni í opnun tollkvóta, því að svona var þetta á fundunum. Það eru örugglega til minnisnótur frá þeim fundum, ef ekki nú þegar í utanríkisráðuneytinu, sem ég geri ráð fyrir því að embættismenn þess ráðuneytis voru með mér í för, eða a.m.k. þeir útsendu í Brussel, þá er hægt að útvega þær hjá landbúnaðarráðuneytinu eða atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Þetta var svona. Við fórum heim og settum það í gang sem talað var um af hálfu Evrópusambandsins, að við tækjum upp upprunareglurnar og umgjörðina um vernd afurðarheita og það hefur Alþingi þegar gert. Við vorum búin að ná þeim lið. Svo dúkka hér upp samningar allt í einu á árinu 2015 sem koma manni mjög á óvart og stórauka innflutningsheimildir Evrópusambandsins á vörum sem hörð samkeppni er þegar orðin um, eins og verslunin hefur t.d. spilað með þá kvóta sem í boði eru í dag í svínakjöti. Ástæðan fyrir því að innflutningurinn hefur aukist jafn hratt og raun ber vitni í svínakjöti, alifuglakjöti og nautakjöti er ekki aðeins sú að þær vörur hafi skort á Íslandi heldur er hún líka sú að tollverndin hefur lekið. Hún gerir það m.a. með því að menn nota tollfrjálsu kvótana til að flytja inn verðmæta vöðva, verðmætustu vöðvana, og fylla þannig upp í magnið, koma svo og segja: Nei, nú vantar síður. Þá verðum við að fá þær í viðbót. Það verður að opna innflutning á þeim í viðbót. Ég tel að því miður verði að segja eins og er að ráðuneytin hafa ekki staðið sig nógu vel í stykkinu í þeim efnum. Og að skella svo inn einhliða viðbót í svona stóru magni þar sem innflutningurinn er þegar kominn í 20–30% af markaðnum, það er meira en að segja það. Eru menn alveg tilbúnir í að þess vegna helmingist þessi framleiðsla, ef ekki jafnvel leggst alveg af? Ég held að veruleikinn sé sá að fjölskyldubúin í svínarækt munu ekki ráða við þetta. Þannig meta þeir stöðuna sjálfir og ætli aðrir viti betur um það sem að þeim snýr? Ef þeir eiga að taka upp aðbúnaðarreglugerðirnar og fara í milljarða kostnað vegna þess án nokkurs frekari stuðnings en enn hefur a.m.k. verið í boði þá meta þeir það svo að tilgangslaust sé að reyna það og munu frekar óska eftir því að stuðningur ríkisins fari - í hvað? Í úreldingarbætur. Þannig að þeir geti hætt frekar en að hella sér út í óvissuna. Er það þetta sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins vill? Er hún til í það? Að sitja kannski uppi með þá niðurstöðu að hálfar og heilar greinar í landbúnaðinum biðji þá frekar um að fá að hætta? Það væri aldeilis minnisvarði sem menn hefðu haft gaman af því að reisa sér, er það ekki? Ég tel að hér vanti mjög mikið upp á að nægjanlega vel sé um málin búið. Hvers vegna í ósköpunum nálgast menn þá ekki með svipuðum hætti og þegar grænmetissamningurinn var gerður á sínum tíma, að tollverndin, að því marki sem hún hverfur, verði leyst af hólmi með beinum stuðningi? Af hverju ekki? Nú hæla allir því hvað vel tókst til þar, þegar í samningunum 2007 voru felldir niður tollar á grænmetið. En á móti kom stuðnings- og aðlögunarsamningur sem enn er í gildi upp á yfir hálfan milljarð króna til garðyrkjunnar. Ef eitthvað svoleiðis væri hér í kortunum, að svínabændur og alifuglabændur fengju myndarlegan stuðning við að mæta kostnaðinum við aðbúnaðarreglugerðirnar og síðan einhvers konar samning um stuðning sem leysti þá af hólmi hina horfnu tollvernd, þá er einhver meðvitund í þessu. Að mínu mati er það alger tímaskekkja að veikja undirstöður sjálfbærrar matvælaframleiðslu á Íslandi. Þjóðin framleiðir rétt tæplega helming fæðuþarfar sinnar sjálf. Um allan heim keppast menn við að efla fæðuöryggi og vera sem mest sjálfum sér nógir. Þar koma umhverfismálin líka inn í vegna þess að auðvitað er orðið viðurkennt að einhvers konar mónókúltúr-þróun í þessum efnum og flutningur á matvælum heimshorna á milli með tilheyrandi mengun og neikvæðum áhrifum á vistspori er ekki sú framtíð sem við eigum að stefna að. Hér er að mörgu að hyggja, herra forseti.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um staðfestingu á samningi Evrópusambandsins og Íslands um viðskipti með landbúnaðarvörur. Á margan hátt má segja um landbúnaðinn á Íslandi og landbúnaðinn í Evrópu að þar sé ólíku saman að jafna. Á Íslandi höfum við tiltölulega fábreyttan landbúnað, örfáar búgreinar sem við höfum ákveðið að standa vörð um, helst kjötframleiðslu og mjólkurframleiðslu og með ákveðnum hætti ákveðinn hluta grænmetisframleiðslunnar sem við viljum ekki missa frá okkur. Ég verð að segja hér í upphafi umræðunnar um þennan samning að mér finnst hann í engu jafnvægi. Það er ekkert jafnvægi í þessum samningi. Það kom ágætlega fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar í hverju það ójafnvægi er fólgið. Mér finnst líka vera ójafnvægi á milli búgreinanna sem samið er um í samningnum. Verið er að láta eina, tvær búgreinar taka á sig miklar byrðar til að liðka fyrir viðskiptasamböndum eða aðgangi fyrir aðrar búgreinar. Mögulega má rökstyðja það með þeim hætti sem gert hefur verið í opinberri umræðu, að það séu búgreinar sem geta verið miklu samkeppnishæfari, en við verðum samt og getum ekki rætt þetta mál úr tengslum við annað mál sem er til umfjöllunar í þinginu, sem eru búvörusamningar. Verður þá að segja að við stöndum í mjög skrýtinni umræðu um hvort skattpeningar megi leka á aðra markaði til stuðnings búvöruframleiðslu á Íslandi, og þar á meðal Evrópumarkaðar í þessu tilfelli, ef nýttar verða þær heimildir sem hér er samið um. Þetta er mjög sérstök og skrýtin umræða, en við skulum ekki forsmá hana og einfaldlega mæta henni. En hérna erum við þá að opna fyrir meiri innflutning á búvöru sem einhverjir aðrir skattgreiðendur hafa greitt með og því skulum við alveg átta okkur á. Ég get ekki ímyndað mér að hægt sé að byggja gerð þessa samnings á viðhorfi bænda til þess að sækja auknar útflutningsheimildir á Evrópumarkað, sem ég veit vel að lágu fyrir í ráðuneytum á árum áður. Rétt eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði um hér áður þegar hann var í ráðuneyti þessara mála og ég með fyrri aðkomu minni að þessum málaflokki þá voru það fyrst og fremst viðbrögð við tollasamningi sem gerður var 2007–2008, sem var mjög einhliða með sama hætti og þessi samningur ef borið er saman jafnvægi á milli búgreina. Ég get heldur ekki varist því að finnast mjög undarlega frá því gengið þegar verið er að leggja að jöfnu örsmáan íslenskan markað og Evrópumarkað um búvöru og semja um aðgang að stórum markaði, kíló á móti kílói. Mér finnst það nánast ótrúlegt að við skulum láta okkur hafa það að skrifa undir slíka samninga. En þá skulum við líka átta okkur á hver staðan er raunverulega. Í dag er staðan sú að við flytjum inn 14–15% af öllu kjöti sem við neytum á landi. Það er langt umfram þá alþjóðasamninga sem við höfum skrifað undir að veita markaðsaðgang að. Við skulum þá líka muna að það er misjafnt á milli búgreina, misjafnt á milli kjöttegunda. Þannig eru 30–40% af öllu nautakjöti flutt inn til landsins eins og sakir standa í dag. Það er miklu frekar til vitnis um að okkur hafi mistekist í framkvæmd á landbúnaðarstefnu á Íslandi en nokkuð annað. Ég sakna þess að við séum raunverulega ekki að ræða á miklu breiðari grundvelli um hvernig við ætlum t.d. að standa við stóru orðin í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar um eflingu matvælaframleiðslu. Er þetta svarið við því? Ég held að ég verði að leyfa mér að spyrja að því þrátt fyrir að vera stjórnarþingmaður og styðji þessa ríkisstjórn. Það rímar ekki alveg í mínum huga. En það má vel vera að hægt verði að opna augu mín fyrir því einhvern tíma seinna. [[Gripið fram í: Fer ekki saman hljóð og mynd.]]Það fer ekki saman hljóð og mynd í þessu tilfelli. Fyrir okkur, þessa fáu framleiðendur á Íslandi, hefði verið miklu verðmætara fyrst þessi leið var farin - nú ætla ég að taka fram að ég er ekkert á móti því að við göngum til gagnkvæmra samninga um viðskipti með landbúnaðarvörur nema síður sé, ég tel að við eigum þar líka sóknarmöguleika og eins og hv. utanríkisráðherra sagði í framsögu sinni getum við ekki byggt íslenska landbúnaðinn á því eingöngu að horfa bara til innanlandsmarkaðar. Við þurfum á því að halda að eiga aðgang að öðrum mörkuðum. En þessi niðurstaða og þessi framkvæmd með þvílíka skekkju á milli búgreina sem hafa raunverulega enga möguleika á að sækja sér einhvern afkomubata á erlendum mörkuðum, eins og svína- og kjúklingarækt, eins og sakir standa í dag í það minnsta, getur einfaldlega ekki gengið upp. Við sjáum ekki merki þess í þessum samningi að við getum með einhverjum hætti sótt lengra fram og dregið fram sérstöðu landbúnaðarins okkar á Íslandi, sem felst m.a. í lítilli lyfjanotkun. Lyfjanotkun tengist vaxandi vandamáli sem heilbrigðisyfirvöld víða um heim beina sífellt betur sjónum að, sem eru fjölónæmar bakteríur. Í nýjasta tölublaði tímaritsins Economist er fjallað með mjög sláandi hætti um það stóra heilbrigðisvandamál sem nú tröllríður heiminum. Getum við reist einhverjar skorður við því í vaxandi innflutningi og brugðist við lýðheilsusjónarmiðum sem því tengjast? Í tengslum við þessa umræðu hefur verið nefnt að við getum ekki viðhaldið banni við innflutningi á fersku kjöti. Ég er ósammála því. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá umræðu hér, en ef við þurfum að láta undan í þeim efnum verðum við að komast áfram með þær heimildir að við getum þá í það minnsta gert þær rannsóknir á innfluttu kjöti að við aukum ekki áhættuna á innflutningi á slíkum bakteríum sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Landbúnaður sem ein heild byggir ekki síður á hvítakjötsgeiranum. Það er kannski að verða eins og slitin plata að tala um það og hversu illa gengur að ná því í gegn í almennri umræðu að auðvitað eru svínabændur og kjúklingabændur ekkert öðruvísi bændur en aðrir og þeir eru alveg jafn mikilvægir fyrir byggðina og landbúnaðinn í heild sinni og nautgripa- og sauðfjárbændur. Í Eyjafirði einum, svo ég nefni stað fyrir utan mitt kjördæmi, eru rúmlega þúsund störf byggð á landbúnaði. Það er um hagsmuni þessa fólks sem við erum að véla með slíkum samningum sem við ræðum í dag. Ég geri mér líka grein fyrir því að við frágang og gerð búvörusamninga var þessi tollasamningur ein af forsendum þess samnings, tímalengd og niðurstöðu þeirra samninga. Með ákveðnum hætti var það ákveðin forsenda þess að hann var undirritaður. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. En ég ætla að leyfa mér að segja að miðað við hvernig samningurinn er byggður upp og hversu gallaður hann er tæknilega séð, t.d. varðandi flokkun og niðurröðun tollnúmera, og hvernig beita á honum, ætla ég einungis að segja hér að hefði ég verið á öðrum stað í lífinu, þ.e. þar sem ég sat áður, hefði ég einfaldlega slitið búvörusamningsviðræðum þegar fór að glitta í þessa niðurstöðu, og tekið upp breiðara samtal við stjórnvöld um hvernig við sæjum þá landbúnaðinn fyrir okkur í framtíðinni. Ég er ekki að segja með þessu að það sé algerlega vonlaust að takast á við framtíðina þó að þessi samningur liggi fyrir, þó að ég ætli ekki að vera sérstakur baráttumaður fyrir því að hann komist hér á. En ég vil enda ræðu mína á því að segja að það má ekki alltaf stilla þessari umræðu þannig upp að þó að ég sé ósáttur við þennan tollasamning sé ég með einhverjum hætti á móti hagsmunum neytenda. Það er ég ekki nema síður sé. Ég held að við höfum engan veginn ræktað þá umræðu á undanförnum árum sem fara þarf fram um slíka hluti. Við erum nefnilega sammála um ákveðin grundvallarprinsipp hvar sem við stöndum í hagsmunakeðju matvælaverslunar og framleiðslu á Íslandi, hvort sem við stöndum hjá framleiðendunum, úrvinnsluiðnaðinum eða versluninni. Við höfum ákveðið fyrir löngu síðan að veita markaðsaðgang fyrir erlenda búvöru á innlendan markað. Við höfum gert það til þess að veita íslenskri framleiðslu ákveðið aðhald í verði og gæðum o.s.frv. Við höfum líka verið sammála um að innflutningurinn á ekki að eyðileggja skilyrði fyrir framleiðslu á Íslandi á ákveðnum búvörum. Það er yfirskriftin. Það eru markmiðin. En við höfum hins vegar algerlega látið það fara fram hjá okkur að ræða í allri virðiskeðjunni um hvernig við eigum að ná þeim markmiðum og setja saman við borð þá aðila sem að þessu koma. Við sitjum hér uppi með umræðu þar sem hver bendir á annan, ekki síst vegna þess að við eigum einstaklega lélega gagnaupplýsingu og framsetningu á tölfræðilegum upplýsingum, á vondu máli kallað „statistík“, um framleiðslukostnað, framleiðslutölur og áhrif ýmissa breytinga á markaðnum hér. Þó að ég sé ekki sérstakur áhugamaður um að þessi samningur verði að veruleika, þótt ég átti mig fullkomlega á tilurð hans og forsendum við aðra þætti sem snúa að landbúnaðinum, tek ég ekki undir að ég sé þar með með einhverjum hætti að setja mig upp á móti hagsmunum neytenda. Það er ekki svo, því að neytendur eru ekkert annað en þjóðin og það eru fyrst og fremst þjóðarhagsmunirnir sjálfir sem við þurfum alltaf að ræða og megum aldrei missa sjónar á.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér loksins tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur, samnings sem ráðherrar Framsóknarflokksins gerðu við Evrópusambandið. Þegar samningurinn var gerður var sagt að væntanlegur búvörusamningur, sem nú er kominn fram, yrði að taka töluvert mikið tillit til hans. Þetta mál gengur eðli málsins samkvæmt til utanríkismálanefndar, en ég tel að atvinnuveganefnd þurfi líka að fá málið til umsagnar og fara yfir það. Í umræðu og vinnu nefndarinnar við nýjan búvörusamning tengdist mjög margt þessum tollasamningi og á margvíslegan hátt. Ég veit ekki alveg hvar ég ætti að byrja í þessu sambandi á þeim tíu mínútum sem okkur eru ætlaðar til að ræða þingsályktunartillögur til fyrri umræðu. Það er rétt að hafa í huga að hér er verið að opna á meiri innflutning á ákveðnum tegundum af kjötvörum, ostum og öðru slíku. Jafnframt er rétt að hafa í huga hvernig ástandið hefur verið undanfarin ár. Hvort sem það er út af stórauknum fjölda ferðamanna eða neyslubreytingum landsmanna, nema hvort tveggja sé, þá þurfum við að hafa í huga að árið 2015 - það kemur fram í góðum gögnum sem atvinnuveganefnd fékk frá forstjóra Sláturfélags Suðurlands - fluttum við inn 1.500 tonn af alifuglakjöti. Ef innflutningnum hefði verið breytt, og ég ætla að hafa það til samanburðar með beini, þá eru það 1.500 tonn eða 18% af innanlandsmarkaði. Hvað nautakjötið varðar fluttum við árið 2015 inn 1.400 tonn eða 39% af neyslu landsmanna og gesta okkar. Af svínakjöti fluttum við inn 964 tonn, eða 15% af neyslunni eða ársþörfinni. Aðrar kjötvörur eru um 65 tonn. Samtals eru þetta tæplega 4.000 tonn og ef við tökum sérstaklega nautakjötið er nauðsynlegt að flytja það inn til að uppfylla markaðinn sem hér, og ég endurtek fyrir okkur landsmenn og ferðamenn okkar. Mjög margt hefur komið fram í vinnu atvinnuveganefndar um útfærslu á þessum innflutningi, tollkvótum og tollum sem lagðir eru á. Til dæmis kom það fram í morgun að menn, í september/október þegar útboðið er, sanka í raun að sér kjöti til að eiga töluvert fram á veturinn. Eins og sá sem situr á forsetastóli núna og leysir mig af sagði réttilega áðan þá nota menn þetta tækifæri, vegna þess að kerfið hjá okkur er meingallað, til að flytja inn dýrustu vöðvana, við skulum segja í svínakjöti, þegar eingöngu vantar kannski beikon, svínarif. Í þessu sambandi vil ég líka nefna að á síðasta þingi frekar en því þarsíðasta ræddum við tollamál og breytingar á lögum hvað þau varðar. Þá skilgreindum við það þannig að fulltrúar neytenda gætu komið að og þar var það sett inn að skilgreina þyrfti hvaða hluta af kjöti vantaði; skortur á beikoni segir ekki endilega að allt svínakjöt vanti. En það virðist vera að menn séu að nota þetta á þennan hátt og þannig, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði, flæðir þetta fram hjá. Ég vildi að þetta kæmi fram. Það er greinilega skortur á þessum kjöttegundum miðað við framleiðslu innan lands meðan 3.000 tonn af lambakjöti eru framleidd umfram okkar þarfir, og er þá flutt út. Í því sambandi má nefna að í vinnu nefndarinnar um búvörusamning hefur það komið fram að allt framleitt lambakjöt á Íslandi nýtur stuðnings sem felst í 4,9 milljörðum á ári; ef maður deilir því og margfaldar upp í 3.000 tonnin má segja að íslenskir skattgreiðendur séu að niðurgreiða lambakjöt til útflutnings um 1,6 milljarða kr. á ári. Það er óumdeilt og kemur þar fram. Í lokin ætla ég að ræða um það sem mjög hefur verið gagnrýnt í tollasamningnum og búvörusamningnum, þ.e. aðstöðu kjúklingabænda og svínabænda. Ég er þeirrar skoðunar, og hef alltaf verið, að ef við erum að taka upp reglur sem Evrópusambandið setur um aðbúnað og dýravernd, og það eigum við auðvitað að gera, verðum við að hafa hlutina sambærilega til að gera hlutaðeigandi bændum kleift að fara eftir þeim reglugerðum og kröfum. Það verður ekki gert nema á sama hátt og Evrópusambandið gerir, þ.e. með styrkjum til viðkomandi til að bæta úr. Innflutningur á þessu kjöti er að mínu mati nauðsynlegur upp að ákveðnu marki til að skapa samkeppni og val fyrir neytendur. Það á líka að vera hluti af því að reyna að skapa meiri sátt um íslenskan landbúnað milli neytenda og forustumanna og framleiðenda, sem töluvert mikið vantar upp á. Í búvörusamningnum kemur fram að einungis 450 millj. kr. verða veittar á samningstímanum til þeirra breytinga sem þarf að gera vegna nýrra reglugerða. Það hefur komið fram, og við getum haft alls konar skoðanir á því, að við Íslendingar göngum lengra en til dæmis er gert í Evrópusambandinu hvað varðar aðbúnað. Það hefur komið fram að hvað varðar reglugerð um alifugla þá göngum við töluvert lengra, en eins og bændur segja sjálfir þá eru þeir ekki á móti því, þeir vilja tryggja velferð fuglanna enda byggist það á rökum og staðreyndum, þeir vildu meiri aðlögunartíma og allt sem fylgir því. En rétt er að hafa í huga að mér virðist, miðað við þau loforð sem gefin voru, að ekki sé staðið við það að koma til móts við þá hvað þetta varðar. Virðulegi forseti. Ég sat einn fund eftir að þessi samningur var gerður, bæði hjá svínabændum og kjúklingabændum og fulltrúum ráðuneytisins. Ég tók eftir því að mikill ágreiningur var um það sem fjallað er um í þessari þingsályktunartillögu, um ályktanir Svínaræktarfélagsins um þessi mál og hef ég ekki enn komist til botns í því hvað er rétt í því sambandi. En í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að í þessum viðaukum, annars vegar það sem við flytjum inn og það sem við fáum að flytja út í staðinn til Evrópusambandsins, er útflutningur á kindakjöti aukinn um 1.200 tonn og fer upp í 3.050 tonn og útflutningur á skyri er aukinn, fer upp í 4.000 tonn. Í staðinn höfum við gefið eftir innflutning á 500 tonnum af svínakjöti, 656 tonnum af alifuglakjöti og 596 tonnum af nautakjöti. Eins og ég sagði áðan þá er skortur í landinu hvað þessar kjöttegundir varðar, við framleiðum ekki nóg en það ætti auðvitað að vera keppikefli okkar. En áfram held ég því til haga, virðulegi forseti, að ákveðinn innflutningur með ákveðnum vörnum eins og við höfum uppi er nauðsynlegur að einhverju marki til að reyna að skapa sátt, reyna að skapa meiri samkeppni og gefa meiri fjölbreytni. Þar togast reyndar svolítið á í mér það sem ég hef áður sagt um innflutning og ekki innflutning, þ.e. hvernig okkur hér á Íslandi hefur tekist að komast af án sýklalyfja og vaxtarhormóna. Það hefur líka komið fram í vinnu nefndarinnar að við erum mjög framarlega hvað það varðar að það er lítið um salmonellu og kampýlóbakter í kjötvörum okkar, sem er eftirtektarvert og virðingarvert og mjög gott fyrir okkur, en þar hefur [[Forseti hringir.]]svo verið sýnt fram á dæmi um annað. Virðulegi forseti. Ég sit ekki í utanríkismálanefnd og mun ekki fjalla um þessa tillögu, en ég vænti þess að atvinnuveganefnd fái að fara í gegnum hana og að við skoðum hana í samhengi við búvörusamninginn og þann samning sem hér er.
Herra forseti. Ég ætla að byrja ræðu mína á að óska eftir því að þetta mál komi til umsagnar okkar í atvinnuveganefnd því að eins og hér hefur komið fram fléttast þessi tvö mál óneitanlega saman, sá búvörusamningur sem liggur fyrir og tollasamningurinn við Evrópusambandið. Eins og komið hefur fram hefur hann ekki verið unninn í neinu samráði við bændur, aðra hagsmunaaðila, neytendur eða aðra flokka en þá flokka sem sitja í ríkisstjórn núna. Ef þessi tollasamningur gengur eftir hefur hann gífurleg áhrif á starfsumhverfi landbúnaðar í heild á Íslandi, ekki bara þeirra bænda sem eru að framleiða hvítt kjöt heldur alla kjötframleiðslu í landinu og vinnslu afurða þegar menn ætla sér að opna svona gífurlega mikið á kjötinnflutning til landsins. Þarna er ekkert smámagn á ferðinni. Í svínakjöti er núverandi kvóti 200 tonn og fer upp í 700 tonn á þessu tímabili, á fjórum árum, og í alifuglakjöti er kvótinn í dag sem má flytja inn 200 tonn en fer upp í 856 tonn, svo eitthvert magn sé nefnt í þessu efni. Við það bætast unnar kjötvörur, magnið þar eykst úr 50 tonnum upp í 400 tonn, og pylsumagnið fer úr 50 tonnum í 250 tonn. Þetta er gífurleg aukning og ekkert skrýtið að svínabændur og kjúklingabændur hafi lýst miklum áhyggjum af því hvað þessi samningur muni gera fyrir afkomu þessara greina og hvort menn hrökklist ekki út úr þeim. Það er erfiðara að reisa aftur við matvælaframleiðslu í þessum greinum eftir einhvern tíma ef aðstæður verða þannig að það sé ýtt undir að slík framleiðsla yrði frekar innan lands en að auka svona mikið á innflutning til landsins. Mér finnst þessi umræða oft mjög sérstök. Það er alltaf tengt saman að með miklum innflutningi sé sjálfgefið að verð til neytenda muni lækka. Við þekkjum það varðandi afnám vörugjalda og tolla á ýmsan varning að lækkunin hefur langt í frá skilað sér til neytenda. Í dag er mikið magn af landbúnaðarvörum og hvítu kjöti flutt til landsins. Það hefur komið fram í umræðunni að eins og varðandi svínakjötið eru menn að nýta tollkvótana til að flytja inn dýrustu hluta þess eins og lundir og aðra beinlausa vöru, en síðan kemur skortur á vöru eins og svínasíðum, það sem beikonið er framleitt úr, og þá kemur það til viðbótar og er bara frjáls innflutningur eins og verið hefur frá maí til september. Í lok september birgja menn sig upp fyrir næstu mánuði svo það er verið að flytja inn miklu meira magn en menn gera sér grein fyrir. Það veldur ójafnvægi í samkeppni þegar þessi innflutningur á svínakjöti kemur inn og menn geta undirboðið það við framleiðsluna hér á landi sem veldur því líka að innlendir framleiðendur eiga erfitt með að keppa við þær aðstæður. Núna eru aðstæður þannig, t.d. í Danmörku, Spáni, Ítalíu og fleiri löndum þar sem svínakjöt er framleitt, að það er viðskiptabann hjá Rússum gagnvart innflutningi frá Evrópu á svínakjöti og verðið er þess vegna á þessum stöðum í Evrópu mjög lágt. Það er verið að koma með þennan varning núna vegna þess að það eru miklir erfiðleikar hjá svínabændum í mörgum löndum í Evrópu vegna þess að þeir geta ekki komið sínum varningi á markað í Rússlandi og þá hefur þetta þessi áhrif líka inn á markaðinn hérna. Þarna eru á ferðinni mjög erfiðar samkeppnisaðstæður og öll virðiskeðjan kemst líka í uppnám vítt og breitt um landið. Úrvinnsla kjötafurða í landbúnaðargeiranum skapar miklu fleiri störf en fólk gerir sér grein fyrir. Ef þessi tollasamningur gengur fram óbreyttur mun það valda mikilli byggðaröskun í landinu. Þetta mun ekki bara bitna á þeim bændum sem þarna eiga í hlut og standa ekki undir þeim mikla innflutningi sem kemur inn á markað og þola ekki þá miklu samkeppni sem þarna verður heldur hefur þetta áhrif á svo margt annað sem fylgir þessari atvinnustarfsemi í hliðargreinum í landbúnaðargeiranum. Ég held að menn ættu að hugsa sig tvisvar um áður en þeir skera í raun og veru upp herör gagnvart byggð í landinu sem er verið að gera með þessum samningi. Það er verið að ógna byggð um landið og það er með ólíkindum að þetta eigi að fara sisona í gegn án þess að afleiðingar af þessum samningi verði skoðaðar ofan í kjölinn. Það hefur líka komið fram að heilbrigði íslenskrar framleiðslu, svo ég taki sérstaklega út fyrir sviga svínarækt og alifuglarækt, er með allt öðrum hætti en víða í Evrópu. Við erum þar mjög framarlega og ættum auðvitað að njóta þess líka þegar horft er á verð, samkeppni og aukinn innflutning. Í atvinnuveganefnd í morgun þar sem búvörusamningurinn var ræddur var líka rædd könnun á gæðum í ferskum kjúklingi í kjötborði í Bretlandi. Af þeim prufum sem voru teknar þar komu í ljós að 70% af ferskum kjúklingi voru sýkt af kampýlóbakter og salmonellu. Við höfum ekki staðið frammi fyrir þessum mikla vanda, heldur hafa verið mjög hertar reglur varðandi allt eftirlit og úttekt á þessu áður en kjúklingnum eða svíninu er slátrað. Það eru miklu harðari kröfur varðandi heilbrigði afurða á Íslandi sem ætti auðvitað að horfa til líka og er mjög ósanngjarnt þegar síðan er sturtað inn í landið afurðum sem ekki er nægt eftirlit með varðandi sýklalyfjanotkun og hvort varan sé full af kampýlóbakter eða salmonellu. Við vinstri græn viljum verja sem mest og best íslenska landbúnaðarframleiðslu og teljum að með þeim tollasamningi sem hér liggur fyrir sé verið að ógna landbúnaðarframleiðslu í landinu, og ekki bara henni heldur líka ótal atvinnugreinum sem starfa til hliðar við frumframleiðslu í landbúnaði. Við eigum að standa vörð um okkar góðu framleiðslu. Það eru líka umhverfisleg sjónarmið sem rökstyðja það, því fylgir mikil mengun að flytja hingað landbúnaðarafurðir um langan veg, hvort sem um er að ræða kjöt, osta eða annað, þegar við getum framleitt þetta hér heima og gæðin [[Forseti hringir.]]standast fullkomlega samanburð og verð líka, vil ég meina.
Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með þessari umræðu vegna þess að það er tekist svolítið hart á og menn eru ósammála og koma að umræðunni úr ólíkum áttum. En þó má segja að ákveðnir hlutir standi upp úr. Það er ánægjulegt og við ættum að geta sameinast um þá. Það er í mínum huga útilokað að ræða þessi mál nema í samhengi við búvörusamninginn. Hér er náttúrlega um að ræða mestu opnun sem nokkur ríkisstjórn hefur gengið í með þessum samningi um innflutning á landbúnaðarafurðum. Ég hefði að vísu og er þeirrar skoðunar að það sé gamaldags nálgun og úrelt að ganga frá búvörusamningum eins og við göngum núna. Ég tel að við ættum að gera þetta með þeim hætti að koma okkur saman um landbúnaðarstefnu, að sjálfsögðu eiga hagsmunasamtök bænda eins og önnur hagsmunasamtök að koma að því, en ég held að við ættum að setja okkur stefnumörkun til margra ára þannig að aðilar í greininni komi að henni - og það eru miklu fleiri aðilar í greininni en bændur eins og hér hefur komið fram, það eru þeir sem eru með úrvinnslu, þeir sem selja mat, það er ferðaþjónustan. Þeir eiga að koma að þessu. Þetta eru hagsmunir okkar allra. Mér hefur fundist vanta að menn líti á hlutina í því samhengi og nýti t.d. sóknarfærin sem felast í því að það eru 2 milljónir einstaklinga sem koma hingað á hverju ári og þeir eiga það sameiginlegt með okkur Íslendingum að þeir þurfa að borða. Það er bara almennt. Þó að þetta sé mjög mismunandi fólk af ýmsum þjóðernum þarf það allt að borða. Kannski út af heppni, kannski út af framsýni bænda en svo sannarlega ekki út af þeim hagsmunaaðilum sem hafa talað í þá veru sem mér líkar vel, þ.e. talað fyrir frelsi, þá er ég að vísa í Neytendasamtökin, ég er að vísa í verslunina - þessir hagsmunaaðilar hafa ekki talað fyrir eða bent á styrkleika íslenskrar matvælaframleiðslu sem felst í hollustuháttum. Núna hefur það gerst svolítið af sjálfu sér að það er aðeins farið að tala um þetta, en ekki verið gerð nein krafa í þá átt af þeim aðilum. Mér sem neytanda finnst það pirrandi í besta falli að maður sé ekki upplýstur af þeim aðilum um muninn á mismunandi vöru, því að kjöt og kjöt er ekki það sama. Það voru bændur sem tóku ákvörðun um að nýta ekki sýklalyf eins og gert er í öðrum löndum og við Íslendingar búum svo vel að íslensk framleiðsla er með minnstu sýklalyfjanotkun í Evrópu ásamt Noregi. Nú veit ég ekki, en mér skilst að það hafi líka verið bændur sem ákváðu á sínum tíma að nota ekki hormón í sína framleiðslu eins og gert er t.d. vestan hafs, en þar er hins vegar gerður skýr greinarmunur á annars vegar hormónakjöti sem er á miklu lægra verði í verslunum og því kjöti sem er kallað „grass-fed“, sem manni finnst vera sjálfsagt, að grasbítar borði gras, og „organic“ sem er lífrænt. En við höfum ekki vakið athygli á þessum þáttum. Mér finnst þetta vera grundvallaratriði. Ég sem neytandi vil vita hvað ég er að kaupa. Auðvitað hefur þvælst í þessu sértrúarsöfnuður sem vill ganga í ESB sem ruglar alla umræðu. Það er alveg stórkostlegt að menn hafa í fullri alvöru talað um ESB sem eitthvert frelsisbandalag. ESB er tollabandalag. Það er tollabandalag. Nú las ég leiðara Fréttablaðsins í gær þar sem ESB-sinni sagði að íslenskir bændur - og svipað kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni - ættu að ganga í ESB vegna þess að ESB verndaði svo vel bændurna sína. Það var útleggingin. Menn eru algjörlega komnir í marga hringi í röksemdafærslunni. En vandræði ESB sem við getum rætt síðar eru náttúrlega geigvænleg. Það hlýtur að segja eitthvað að endurskoðendur hafa ekki treyst sér til að skrifa upp á reikninga bandalagsins í nærri 20 ár. Og verndarstefna þeirra á alheimsvettvangi er ein af ástæðunum fyrir því að evrusvæðið, Evrópa ef við tökum hana sem heild er eina heimsálfan fyrir utan suðurheimskautssvæðið sem hefur ekki vaxið og dafnað á undanförnum áratug. Við höfum því miður ekki nálgast þetta með þeim hætti. Mér finnst prinsippin hins vegar í þessu samhengi vera góð að því leytinu til hvað við eigum að leggja áherslu á, en ég veit að margir eru mér ósammála, þegar kemur að verndinni. Það er margt í búvörusamningnum sem ég er mjög ósáttur við, ég veit ekki hvað ég næ að fara yfir mikið í þessari stuttu ræðu, en mér sýnist að við séum með svipaðan stuðning og ESB og EFTA-ríkin þegar kemur að hlutfallslegum stuðningi. En allt kerfið gengur hins vegar út á það að við erum að vernda hvíta kjötið. Nú er það alls góðs maklegt, en mér finnst það vera skrýtin landbúnaðarstefna af hálfu Íslendinga. Mér finnst að stuðningurinn eigi frekar að beinast að því sem er hefðbundinn íslenskur landbúnaður með það að markmiði að við séum með heilnæmasta landbúnað í heimi. Ég skil ekki, kannski er þetta misskilningur hjá mér, kannski geta einhverjir leiðrétt mig í því, en mér sýnist að við þyrftum ekki að gera mikið til þess að hefðbundinn íslenskur landbúnaður gæti verið flokkaður sem lífrænn. Við þurfum ekki að breyta miklu. Ég velti fyrir mér: Er það markmið sem við ættum að reyna að setja okkur að íslenskur landbúnaður gæti verið lífrænn og þeir aðilar sem hingað koma gætu treyst því? Mér finnst að við ættum að nálgast hlutina með þeim hætti að hafa einhverja sýn og nýta þá styrkleika sem við höfum. Allt í einu er það sem hefur þótt vera veikleiki, þ.e. hvað við erum norðarlega, orðinn styrkleiki. Ef við skoðum t.d. sýklalyfjanotkun í Evrópu þá tengist hún nokkuð því hvort menn eru norðarlega eða sunnarlega. Þótt við náum ekki sama magni þá erum við með meira heilnæmi. Við sjáum það t.d. á þeim sem hér stendur að vandinn almennt í þjóðfélaginu, við skulum orða það þannig, er ekki sá að okkur vanti mat. Við sum hver borðum aðeins of mikið af honum. En það sem okkur vantar frekar er kannski heilnæmur matur, að borða minna og heilnæmara. En auðvitað finnst mér að fólk eigi að hafa frelsi til að borða það sem það vill, en við verðum að fá að vita hvað það er sem við erum að kaupa. Þegar við komum að þessum samningi þá er þetta gríðarlega mikil opnun. Mér sýnist, það þarf að skoða það sérstaklega, að hér sé verið að opna fyrir þær vörur sem eru ekki framleiddar hér á landi en við erum farin að nota og munum nota í auknum mæli eins og ýmsa osta. Það er löngu kominn tími á það. En það er til lítils ef við erum áfram með uppboðskerfið sem við erum með varðandi úthlutun tollkvótanna. Til dæmis svo ég nefni eitt, fæða sem ég borða mjög mikið af eins og parmesanostur, verðlagning á honum er algjörlega fáránleg, hún er ekki í neinu samræmi við það sem hún þyrfti að vera. Mundi einhver segja: Þessi vara er í samkeppni við brauðost? Parmesanostur er ekki í neinni samkeppni við brauðost ef ég tek bara ákveðið dæmi. Það er ekki þannig og það er pláss fyrir hvort tveggja. Góður félagi minn, smáatvinnurekandi í Reykjavíkurborg, selur osta. Hann fullyrðir og ég treysti því að því meira úrval sem hann býður upp á, því meiri sala er á íslensku ostunum. Það er hvatning til þess. Reyndar fórum við í allra handa svokallaðar hagræðingaraðgerðir til að þjappa úrvinnslunni á fáa staði vegna þess að menn töldu að það væri samkeppni fram undan. Samkeppnin átti að koma að utan. Auðvitað mun samkeppnin koma að utan einhvern tímann, það gerist ekki alveg á næstunni, sýnist mér, en næst þegar fer að harðna í heiminum munu menn gera alþjóðasamninga sem við munum ekki geta stýrt. Þá er spurning hvar við ætlum að staðsetja okkur ef við viljum halda í íslenska framleiðslu, sem ég held að flestir vilji og séu tilbúnir að leggja eitthvað á sig til þess. Ég held að rökin felist í því að vera með hinar hefðbundnu íslensku landbúnaðarafurðir. Ef við erum með annars konar framleiðslu sem er stundum kölluð verksmiðjuframleiðsla, þá verður hún að standast samkeppni við það sem kemur annars staðar frá. Virðulegi forseti. Ég hefði viljað lengri tíma til að ræða þetta, ég var á fundi í útlöndum þegar við ræddum búvörusamninginn, ég hef bara tíu mínútur til að ræða þessa hluti hér, en ég held að við þurfum að ræða þetta tvennt saman. Það er í sjálfu sér gott að hafa opnunina, en við þurfum að svara því hvernig framkvæmdin verður. Ef við höfum það fyrirkomulag sem við erum með núna, uppboð á tollkvótum, þá náum við ekki þeim markmiðum sem við viljum. Það er ekki gott fyrir neytendur. Það er heldur ekki gott fyrir bændur. Þannig að mér finnst mikilvægt að við ræðum það í þessu samhengi, [[Forseti hringir.]]en síðan held ég að væri best, nú veit ég ekki hvort það sé mögulegt að laga þessa búvörusamninga sem liggja fyrir, hvaða sveigjanleika við höfum í því, [[Forseti hringir.]]en það er efni í aðra ræðu að fara yfir það.
Herra forseti. Hv. þingmaður flutti um margt athyglisverða ræðu. Ég get tekið undir ýmsa þætti þar eins og að hann hélt vel til haga sérstöðu íslensks landbúnaðar hvað varðar litla notkun sýklalyfja og að ekki eru notuð hér vaxtarhvetjandi hormón. Sömuleiðis get ég verið sammála því að það eru staðreyndir sem við ættum að geta nýtt okkur betur en við gerum. Hv. þingmaður talaði jafnframt á þeim nótum um búvörusamninginn, ef ég skildi hann rétt í byrjun og aftur í lokin, að þeir væru eiginlega úrelt fyrirbæri með þeim hætti sem hér er lagt fram. Það leiðir hugann að því að fyrr í umræðunni hafði hv. þm. Haraldur Benediktsson uppi mjög áhugaverð orð um þennan samning, tollasamninginn. Efnislega sagði hann á þá leið, hv. þingmaður er í salnum og getur þá leiðrétt ef ekki er rétt með farið, að hefði hann verið á fyrri stóli sínum sem formaður Bændasamtakanna þegar þessi tollasamningur dúkkaði allt í einu upp hefði hann slitið viðræðum við ríkisvaldið eða lagt það til að viðræðum við ríkisvaldið um búvörusamning yrði slitið. Það voru athyglisverð orð. Það leiðir mig til þess að velta fyrir mér: Hver er afstaða Sjálfstæðisflokksins til beggja þessara mála? Hún er greinilega mjög blendin þegar við heyrum svona ummæli annars vegar um búvörusamninginn og hins vegar um tollasamninginn. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson er varaformaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Getur hv. þingmaður upplýst okkur aðeins nánar um þetta? Er það sem sagt þannig að í Sjálfstæðisflokknum séu mjög djúpstæðar efasemdir eða jafnvel andstaða á báða bóga við annars vegar búvörusamninginn og hins vegar tollasamninginn, en ekki endilega sömu menn? Hver er þá staða málsins sem stjórnarmáls? Ég er farinn að velta því verulega fyrir mér hvort hér sé ekki að teiknast upp sú staða að þessi mál til samans hafi alls ekki það brautargengi á þingi sem þarf til afgreiðslu þeirra nema að umtalsverðar breytingar verði gerðar. Getur hv. þingmaður og varaformaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins upplýst aðeins betur um það?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við eigum það sameiginlegt, allir hv. þingmenn í þingflokki sjálfstæðismanna, að við erum ekki eins. Og ein af ástæðunum fyrir því að ég fór í Sjálfstæðisflokkinn var sú að ég trúi því að enginn sé eins. Við erum með mismunandi skoðanir og sjónarmið. Það á við í þessum málum eins og öllum öðrum. Síðan er það bara þannig að á endanum þarf hver og einn hv. þingmaður að meta það þegar hann greiðir atkvæði um mál - ég þarf ekki að útskýra það fyrir hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, sem verið hefur hér um allnokkurt skeið, að menn þurfa að meta það hvort það séu meiri hagsmunir eða minni að samþykkja mál þegar að því kemur. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt í umræðu eins og þessari að menn komi fram með sjónarmið og ræði þau, því að við eigum eftir að fara með þessi mál til nefndar og skoða þau o.s.frv. Ég geri það í þessari umræðu eins og flestum öðrum. Ég held að hv. þingmaður geti tekið flestar þær ræður sem ég hef haldið um nokkurn veginn öll mál og séð að ég hef það fyrir reglu að koma með athugasemdir þar mér finnst að eitthvað mætti betur fara. Ég tala ekki fyrir hönd hv. þm. Haraldar Benediktssonar, en ég held að hann nálgist þetta með sama hætti. Fáir, ef nokkrir, þekkja landbúnaðarmálin betur en hv. þm. Haraldur Benediktsson. Ég held að það væri mjög æskilegt ef hans sjónarmið og þekking fengi að heyrast sem víðast. Ég fór hér yfir nokkra þætti sem mér finnst að mætti laga og reyndi að draga upp stóru myndina. Mér finnst að í allri þessari pólitík ættum við fyrst og fremst að leggja áherslu á að vernda hefðbundinn íslenskan landbúnað. Það er mitt sjónarmið og hefur alltaf verið. Ég tel líka að við eigum að nýta betur þau sóknarfæri sem felast í því. Svo fór ég aðeins yfir [[Forseti hringir.]]mýtuna um ESB, menn segja t.d. ekki frá því að ef við gengjum í ESB mundu vörur hækka á mjög mörgum [[Forseti hringir.]]sviðum. En við getum farið betur yfir það síðar.
Herra forseti. Mér er alveg ljóst að þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru ekki allir eins þó að vísu liti nú út fyrir það um tíma að endurnýjunin í þeim flokki væri tiltölulega einsleit hér á þingi þegar um skeið komu eiginlega engir nýir þingmenn Sjálfstæðisflokksins inn á þing öðruvísi en að þeir væru tiltölulega ungir karlkyns lögfræðingar, frekar frjálshyggjusinnaðir og stundum kenndir við stuttbuxur. Það var kannski meira ákveðið tímaskeið í sögu endurnýjunar þingmanna Sjálfstæðisflokksins en reglan. Sem betur fer, þar er ég hv. þingmanni sammála, eru fjölbreytt sjónarmið uppi í þessum efnum og það gefur rökræðunni gildi að við fáum ólík sjónarhorn á málin, rétt eins og fram kom strax í umræðum hér fyrr í dag um athugasemdir varðandi veitingu afbrigða þegar hv. þm. Guðmundur Steingrímsson kom upp á eftir mér og nálgaðist málin úr allt annarri átt. Hér höfum við verið að hlýða á annars vegar varaformann þingflokks Sjálfstæðisflokksins, sem er ekki alveg hver sem er og mikill málafylgjumaður í þessum efnum, og hins vegar hv. þm. Harald Benediktsson, sem, með fullri virðingu fyrir öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, hefur auðvitað yfirburði þegar kemur að þekkingu á þessum málaflokki eftir að hafa gegnt þar lengi trúnaðarstörfum. Ég tel því að spurningar mínar séu alveg réttmætar um það hversu víðtækar og djúpstæðar eru efasemdir/andstaða innan raða þingmanna og þingflokks Sjálfstæðisflokksins við þessa samninga hvora um sig og til samans. Er að teiknast upp sú staða að ekki sé stuðningur við það að afgreiða þessi mál í óbreyttri mynd af hálfu Sjálfstæðisflokksins?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvenær sá einsleiti hópur, sem eru ungir karlkyns lögfræðingar, frjálshyggjusinnaðir og kenndir við stuttbuxur - ég uppfylli nokkur af þessum skilyrðum, þá sérstaklega stuttbuxurnar, því að ég spilaði nú með Ungmennafélaginu Skallagrími lengi, bæði í yngri flokkum og meistaraflokki. Ég held hins vegar að þetta sé ekki rétti vettvangurinn til að fara yfir þann feril, en ef hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon mun ganga hart að mér þá þarf ég, eðli máls samkvæmt, að upplýsa hann og hv. þingmenn um það. [[Gripið fram í.]] Svo við förum efnislega í málið þá geri ég nú ráð fyrir því að það sé góður þingmeirihluti fyrir þessum málum. Ég er fylgjandi prinsippinu. Ég vil að við gerum fríverslunarsamninga um landbúnaðarvörur eins og aðrar vörur. Ég legg hins vegar áherslu á að við þurfum að setja einhverjar línur um hvernig við ætlum að standa að útboði á þessum kvótum. Það er það sem ég hef verið að leggja til þegar kemur að þessu máli. Það tengist svo mörgu. Ferðaþjónustan er með nærri því jafn miklar gjaldeyristekjur og sjávarútvegurinn og áliðnaðurinn til samans. Það er bara þetta stórkostlega einkaframtak sem hefur gert það að verkum að fólk er komið með frábæra veitingastaði og ferðaþjónustan og annað slíkt. Eitt er það að við þurfum meiri mat. Þó að ég vildi gjarnan að útlendingar borðuðu eins mikinn íslenskan mat og hægt er þá er hann nú betri þegar við blöndum honum saman við ýmislegt annað, eins og t.d. osta. Það er auðvitað ekki hægt að bjóða mönnum upp á verðlagninguna á innfluttum vörum eins og hún hefur verið fram til þessa. Þess vegna legg ég áherslu á að við þurfum að ræða það í þessu samhengi. Andsvarið er of stutt til þess að ræða athugasemdir við búvörusamninginn, en glaður skal ég fara yfir þau sjónarmið hér.
Frú forseti. Ég sé að þetta mál vekur gríðarmikla athygli hv. þingmanna, en ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga þessa umræðu um framtíðarsýn á skattkerfið sem við eigum kannski ekki mjög oft í þessum sal. Við erum yfirleitt að ræða breytingar á gildandi skattkerfi og oft hreinlega aðlaganir þar sem verið er að færa prósentutölur upp eða niður. Það sem mig langaði að ræða hér í dag var hvort ekki væri þörf á að endurskoða skattkerfið út frá stærri og breiðari sjónarmiðum í takt við samfélagsbreytingar, bæði skattstofnana og svo samspil skattkerfis og bótakerfis. Þetta er auðvitað sígilt umræðuefni. Þó að stundum sé tilhneiging til að láta eins og skattkerfið sé fyrst og fremst tæknilegt viðfangsefni er það í raun bæði mjög pólitískt og heimspekilegt viðfangsefni því að það felur í sér ákveðinn grunn samfélagsgerðarinnar. Meginhlutverk skattkerfisins er ekki aðeins að tryggja tekjur til að standa undir samneyslu eða grunnþjónustu sem er svo skilgreind með mismunandi hætti eftir því hvers konar stjórnvöld eru við völd á hverjum tíma, lykilatriðið er að grunnþjónustan tryggi farsæld borgaranna. En skattkerfið hefur líka önnur hlutverk, t.d. að þjóna ákveðnum efnahagslegum markmiðum. Margir, þeirra á meðal ég, telja að tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins sé mjög mikilvægt, þ.e. að með ólíkum þrepum sé tryggt að hinir tekju- og efnameiri leggi hlutfallslega meira af mörkum en þeir sem hafa minna milli handa. Angi af þeirri umræðu er líka hvernig skattkerfið er nýtt til að stýra verðlagningu á tilteknum vörum. Við getum rifjað upp umræðu um virðisaukaskatt á matvæli. Síðast en ekki síst má segja að breyttir tímar kalli á nýtt hlutverk skattkerfisins, sem er gagnsæi. Af hverju? Jú, af því með frjálsu flæði fólks og fjármagns um heiminn eru skattstofnarnir ekki lengur staðbundnir, uppbygging fjármálakerfisins hefur skapað möguleika, eins og við höfum rætt hér áður, á óteljandi felustöðum fyrir fjármagn, sem gerir að verkum að þeir hefðbundnu skattstofnar sem við höfum komið á, komum í raun og veru á þegar samfélagið var nútímavætt, endurspegla kannski ekki samfélagið í dag. Það er umhugsunarefni hvernig skattkerfið á þá að endurspegla sem best þetta gagnsæi eða tryggja það sem best. Ég held að það sé mikilvægt að við veltum upp ákveðnum grunnspurningum, veltum því upp í ljósi þess að hluti borgaranna fær megnið af tekjum sínum með hefðbundnum hætti í gegnum laun, en aðrir fá megnið af sínum tekjum af fjármagni. Eigi að síður er skattlagningin á fjármagnstekjum og venjulegum tekjum gerólík. Væri ekki eðlilegra að tekjuskattur og fjármagnstekjuskattur fylgdu sömu lögmálum með frítekjumarki, síðan væri skattlagningunni þrepaskipt þannig að fólki væri ekki mismunað eftir því hvaðan það tekur sínar tekjur? Þegar svo er rætt um jöfnuð, ef við erum sammála um það að skattkerfið hafi ákveðnu tekjujöfnunarhlutverki að gegna, þá er ekki nóg að horfa bara á tekjujöfnuðinn sem er m.a. mældur með Gini-stuðlinum, því að það segir bara hálfa söguna. Misskipting auðs er ekki síður alvarlegt mál. Við þekkjum öll þessar tölur. Ríkasta eina prósentið í heiminum á meira en hin 99 prósentin. Auðævi þeirra hafa aukist langt umfram hagvöxt í heiminum. Á Íslandi eru það ríkustu 10 prósentin sem eiga næstum 3/4 allra auðæfa. Mig langar að spyrja um afstöðu hæstv. ráðherra til auðlegðarskatts sem má ræða við hvaða mörk ætti að vera, hvort hann sé ekki í raun nauðsynleg jöfnunaraðgerð í ljósi þessarar miklu misskiptingar sem er ekkert séríslenskt vandamál heldur alþjóðlegt. Það má líka spyrja um tryggingagjaldið sem hæstv. ráðherra hefur lagt til að verði lækkað og hefur verið þverpólitískt áherslumál. Þá er spurt, þegar lögð er til lækkun, hvort það ógni ekki þeim verkefnum sem tryggingagjaldið á að standa undir, t.d. atvinnuleysistryggingum og fæðingarorlofi. Þarf þá ekki að hugsa nýjar leiðir til að fjármagna þau verkefni? Endurspeglar tryggingagjaldið og fyrirkomulag þess samfélag dagsins í dag? Ætti kannski bara að hætta með tryggingagjald og fara aðrar leiðir til að fjármagna þessi samfélagslega mikilvægu verkefni? Ég spyr af því það er mikilvægt að skoða sérstaklega samspil skattkerfis og bótakerfis. Að lokum vil ég nefna nauðsyn þess að þjóðir heims eigi aukna samvinnu um skattamál, því að við höfum í alþjóðasamstarfi ekki fylgt þeirri staðreynd sem hefur orðið með hnattvæðingunni, þ.e. að fjármagn og fólk - sérstaklega fjármagn, því það er frekar að fólk sé heft af landamærum en fjármagn, eins og við þekkjum því miður. 10 til 15 Evrópuríki hafa nú sammælst um að taka upp skatt á fjármagnsflutninga milli landa. Þessi nýi skattur var meðal annars til umræðu á loftslagsráðstefnunni í París, því að þó hann sér mjög lágur í prósentum getur hann skilað mjög miklum tekjum. Það sem þar var rætt um var að sá skattur mundi skila sér í verkefni sem þörf er á að unnin séu alþjóðlega eins og til dæmis í baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Það er alþjóðlegt vandamál og það þarf alþjóðleg tæki til að eiga við það. Ég velti fyrir mér sýn hæstv. ráðherra á framtíðarhlutverk skattkerfisins og hvað hann telur um þau atriði sem ég hef nefnt hér, hvort ekki sé þörf á að horfa [[Forseti hringir.]]á þessi mál út frá því breytta samfélagi sem við búum í en ekki bara út frá verkefnum dagsins í dag.
Frú forseti. Ég fagna umræðunni um hlutverk skattkerfisins og þróun þess. Á undanförnum árum hafa kannski verið slíkir tímar að við a.m.k. til skamms tíma vorum tilneydd til að horfa á tekjuöflunarhlutverk skattkerfisins og á síðasta kjörtímabili voru innleiddir fjöldamargir skattar undir tekjuöflunarrökunum, sú hlið varð til á því máli að þar væri líka verið að horfa á jöfnunarhlutverkið en meginröksemdin t.d. fyrir auðlegðarskattinum á sínum tíma var sú að hér væri um tímabundinn skattstofn að ræða vegna bágrar stöðu ríkissjóðs. Við höfum rétt mjög úr kútnum í millitíðinni, ríkissjóður er rekinn með afgangi um þessar mundir og það er vel tímabært að velta fyrir sér framtíðarhlutverki tekjuöflunarkerfa ríkisins og hvernig við getum náð þeim meginmarkmiðum sem við erum sammála um á hverjum tíma. Ég ætla að segja sem megininnlegg mitt hér að mér hafa þótt tekjuöflunarkerfin, þá sérstaklega það sem snýr að einstaklingum, tekjuskattskerfið og samspil þess við bótakerfin, einfaldlega vera allt of flókin. Mér finnst vera misvísandi skilaboð í kerfunum. Tökum sem dæmi einstakling með tekjur allt að 1.300.000 kr. Hann getur á sama tíma verið þiggjandamegin í barnabótakerfinu. Hvernig getum við komist að þeirri niðurstöðu að eftir að viðkomandi er kominn í um 800.000 kr. séu rök til þess í tekjuskattskerfinu að setja sérstaka viðbótarprósentu á tekjuskattinn, ekki í fyrsta skiptið heldur í annað skiptið, sem sagt í efsta þrepinu, en þá á viðkomandi eftir mörg hundruð þúsund krónur áður en hann missir réttinn til barnabóta? Þetta samspil bótakerfanna við tekjuskattskerfið og flækjustigið í því er mér eitt helsta hugðarefnið þegar kemur að einstaklingum og jaðarskattarnir sem af því leiða. Við verðum að horfa á kerfin saman og þau eru orðin býsna flókin, með þriggja þrepa tekjuskattskerfi í dag og tiltölulega háum persónuafslætti og vaxtabótakerfi, barnabótakerfi og núna nýjast húsnæðisbótakerfi, hvert með sínum tekjumörkum. Þetta er orðið býsna flókið fyrir venjulegan Íslending að átta sig á og hvar hann í öllum þessum kerfum og samspili þeirra lendir í þakinu og fær á sig háan jaðarskatt. Þetta er það sem ég vildi segja um einstaklingana. Mér finnst töluvert verk fram undan fyrir okkur að einfalda þessa mynd. Ég er talsmaður þess að við gerum minna af millifærslum og skiljum eftir hvatana hjá fólki til að hjálpa sér sjálft eins og hægt er. Þess vegna höfum við nú þegar lögfest brottfall miðþrepsins. Ég horfi þannig á tekjuskattskerfið að mér sýnist að tekjuskattsprósentan á Íslandi fyrir meðaltekjur og þar fyrir ofan sé í hærri kantinum borið saman við önnur lönd. Ég sé ekki mikla ástæðu til að fara miklu hærra. Ég hef alltaf verið talsmaður þess að við eigum ekki að vera með eignarskatta. Ég taldi það mikið framfaraskref þegar við afnámum þá á sínum tíma og ég tek eftir því að það er verið að afnema eignarskatta í öðrum löndum. Ég nefni sem dæmi í Noregi þar sem núverandi ríkisstjórn hefur sett það á dagskrá að fella niður eignarskattinn sem þar birtist sem auðlegðarskattur. Ég ætla líka að benda á að þar höfðu menn þó a.m.k. vit á því þegar þeir voru með auðlegðarskatt - þeir eru svo sem með hann enn þá - að undanskilja bróðurpartinn af virði fasteignanna frá skattlagningu, vegna þess að það er gríðarlega íþyngjandi fyrir fólk að þurfa að greiða skatta af fasteignunum. Varðandi fyrirtækjaskatta og aðra skatta sem hér eru nefndir tek ég undir með hv. þingmanni að við þurfum að fylgjast með breytingunum sem eru að verða í þjóðfélaginu, samanber það þegar við sáum þá tilhneigingu hjá einstaklingum að stofna einkahlutafélög utan um launatekjur sínar, en mér finnst við hafa tekið ágætlega á því með því að fyrirtækjaskattsprósentan ásamt með fjármagnstekjuskattinum er sambærileg við tekjuskatt einstaklinga. Ég er ekki sammála því að það sé mikið gap þar á milli. Svo vil ég líka halda því til haga, vegna þess að við tölum iðulega um jöfnuð í íslensku samfélagi og hlutverk skattkerfisins til að tryggja jöfnuð, sem vissulega skiptir máli og ég er þeirrar skoðunar að eitt það helsta sem einkenni okkur sem samfélag sé hinn óskrifaði samfélagslegi sáttmáli um að enginn verði skilinn eftir og við séum öll þátttakendur í því að byggja hér upp lífsgæðin, [[Forseti hringir.]]að okkur hefur tekist býsna vel á mælikvarða Gini-stuðulsins og margra annarra mælikvarða. Höldum því ávallt til haga í þessari umræðu að jafnvel þótt við viljum gera betur höfum við náð mjög markverðum árangri.
Forseti. Það er rétt hjá framsögumanni þessa dagskrárliðar, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, að skattar eru svo miklu meira en að tala um hvort þeir séu háir eða lágir eða einhver einföld tekjuöflun. Það er spurning hvað á að skattleggja. Það er hægt að stýra svo miklu í þjóðfélaginu og búa til það þjóðfélag sem við viljum búa til með því að haga skattkerfinu á ákveðinn hátt. Auðvitað greinir okkur pólitískt á um hvernig eigi að haga skattkerfinu, enda er það svo mikið um það hvernig þjóðfélag við viljum búa til. Núna erum við með ríkisstjórn sem leggur mest upp úr því að lækka skatta og hún lækkar mest á þá sem mest hafa og hún lækkar skattana á fyrirtækin, veiðigjöld og afnemur orkuskatt. Þetta er allt í eina átt. Ég hins vegar tilheyri þeim hópi á þinginu, jafnaðarmönnum, sem vill jafna kjörin í þjóðfélaginu. Við viljum gera það með því að nota skattkerfið. Mig langar aðeins í lokin, af því að tíminn líður svo fljótt, að minnast á barnabæturnar. Ég tel að barnabætur eigi að vera þannig að þær séu viðbót við persónuafslátt. Fyrir hvert barn fær fólk hærri persónuafslátt. Síðan er það þannig með hina efnameiri í vel þrepaskiptu skattkerfi, þar sem skattur á hæstu tekjur er hár, að þeir sem í raun fá þennan skattafslátt greiða hann til baka.
Virðulegur forseti. Það er óhætt að segja að þetta sé mikilvæg umræða en það er líka óhætt að segja að hún sé stór og viðamikil og tvær mínútur munu engan veginn nægja til að koma öllu því á framfæri sem maður vill. Það er því best að vinda sér beint í grundvallaratriðin. Í mínum huga blasir sú framtíðarsýn við að við getum og ættum að þróa skattkerfið í þá átt að fá meira inn af notkun auðlinda í umhverfissköttum og gjöldum af notkun á takmörkuðum auðlindum. Mér finnst það blasa við fyrir þetta þjóðfélag að þar liggja tekjumöguleikar okkar til þess að geta minnkað áhersluna á að skattleggja einstaklinga og fyrirtæki. Ég held að þetta sé eitthvað sem við ættum að stefna að. Við eigum að mínu mati að líta svo á að skattkerfið sé til tekjuöflunar og líka til tekjujöfnunar. Persónuafsláttur er augljóst dæmi um tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins. Mér finnst að við eigum að stefna að einföldun. Ég varð fyrir vonbrigðum með þau skref sem voru stigin í einföldun virðisaukaskattskerfisins. Mér finnst að það eigi að vera einfalt og gagnsætt og minna til tekjujöfnunar en tekjuskattskerfið. Líka það hvernig farið hefur verið með tryggingagjaldið á undanförnum árum. Mér finnst það hafa aukið flækjustig og ógagnsæi í skattkerfinu hvernig sá tekjustofn, sem á að vera notaður til þess að fjármagna ákveðin fyrir fram skilgreind verkefni í samstarfi atvinnulífs og ríkis og sveitarfélaga, hefur í raun og veru verið misnotaður og tekjur teknar inn í ríkisreksturinn þar bakdyramegin. Þetta er ósjálfbært. Hvað ætlum við að gera næst þegar atvinnuleysi rýkur upp? Ætlum við þá að hækka tryggingagjaldið? Það gengur ekki. Svo þarf að huga að skiptingu tekna ríkis og sveitarfélaga. Hjá sveitarfélögunum eru mjög mikilvægir þjónustupóstar og þeir eru vanfjármagnaðir. Að því þarf að huga.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda þessa umræðu því að þetta er alltaf kvik umræða, að ræða samspil skatta og reksturs samfélagsins. Þegar upp er staðið snýst þetta um það í hvernig samfélagi við viljum búa sem þjóð. Viljum við búa í bótadrifnu samfélagi eða viljum við búa í atvinnudrifnu samfélagi? Um það snýst umræðan að mestu leyti. Hún vill líka snúast um það að þeir sem hafa komið sér áfram í lífinu og hafa trausta vinnu eigi að bera meiri byrðar í því að hjálpa þeim sem minna hafa á milli handanna. Get ég alveg tekið undir það en þó upp að vissu marki því að á ákveðnum tímapunkti gerist það að skattar í samfélagi verða of háir og þá fer skattkerfið að vinna á móti samfélaginu öllu. Þá eru orðnir svo miklir hvatar í samfélaginu til að svíkja undan skatti og stunda skattundanskot. Þetta jafnvægi verður því alltaf að vera til staðar. Sá dans að ákvarða skattprósentu er alltaf ákveðin kúnst. Ég tel að vel hafi tekist til hjá þessari ríkisstjórn. Ég styð því af heilum hug þær tillögur að fækka skattþrepum í tvö. Þetta er allt saman til bóta. Í framhjáhlaupi langar mig að minnast á að við, líklega ein örfárra þjóða, komumst upp með að skattleggja sérstaklega einungis eina atvinnugrein í landinu, sem er sjávarútvegur. Það er mjög sérstakt að við komumst upp með það en það er samfélagssáttmáli sem er órjúfanlegur og samþykki bæði stjórnvalda og atvinnugreinarinnar að svo sé. Þessi atvinnuvegur fær ríkisstyrki [[Forseti hringir.]]t.d. í Noregi. Ég tel að skattkerfið sé í miklu jafnvægi eins og það er og ég fagna því að verið sé að einfalda það. Það er öllum til bóta og forðar mjög skattundanskotum.
Við ættum í raun og veru að ræða um þessi mál á öðrum vettvangi en í tveggja mínútna ræðum á þinginu. Auðvitað er mikilvægt að opna umræðuna af og til en um akkúrat svona mál þarf að eiga umræðu með langtímahugsun sem t.d. framtíðarnefnd Alþingis gæti verið vettvangur fyrir, ef við berum gæfu til að stofna þá nefnd einhvern tímann. Mig langar að nota tækifærið og skora á hæstv. fjármálaráðherra og alla þingmenn sem láta sig samfélag okkar varða að finna fé, sem er svo sannarlega til, til þess að við getum verið með gjaldfrjálst heilbrigðiskerfi. Mér finnst þetta vera forgangsmál, forgangsmál okkar allra sem eigum að gæta hagsmuna almennings. Það hefur ítrekað komið fram að almenningur vill láta forgangsraða fjármunum í heilbrigðiskerfið. Ef það vantar peninga í það er t.d. hægt að fara þýsku leiðina varðandi þunna fjármögnun, þannig er hægt að finna 4 milljarða árlega. Við getum sleppt því að selja Landsbankann og þá mundum við fá 10 milljarða árlega. Þá erum við komin langleiðina í að borga fyrir gjaldfrjálst heilbrigðiskerfi. Ef við setjum aflann á uppboð ættum við að geta náð í kringum 30–40 milljörðum á ári. Síðan er það þannig að sveitarfélögin eru mörg hver í miklum rekstrarerfiðleikum. Ef þeim væru gefnar heimildir til að setja á gistináttagjald gætu þau notið aukinnar ferðamennsku í landinu. Svo væri hægt að setja á smágjald, komugjald til landsins og þá værum við heldur betur komin í góð mál til þess að geta reka velferðarkerfi sem við getum verið stolt af og það velferðarkerfi sem Íslendingar vilja búa í.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Eins og hér hefur komið fram er þetta mikil grundvallarumræða en mig langar að nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi langar mig að nefna fyrirbæri sem er að jafnaði kallað grænn skattur, þ.e. skattur sem greiddur er af neytendum fyrir vörur eða þjónustu sem ekki eru í þágu sjálfbærni, umhverfis eða náttúru. Þessir grænu skattar eru hugsaðir til þess að vega upp á móti neikvæðum umhverfisáhrifum. Gott dæmi um slíka ráðstöfun er loftslagssjóður fyrir grænan vöxt sem er hugsaður í þágu grænna verkefna, til að byggja upp græna þróun í samfélaginu. Grænir skattar eru hugsaðir þannig að þeir séu að verulegu leyti eyrnamerktir slíkum verkefnum til að færa hagvöxtinn í áttina að grænni þróun. Það er afar mikilvæg hugsun í þessu samhengi. Þarna má líka taka undir umræðuna um viðskiptakerfi með losunarheimildir, sem er tilraun eða verkefni sem stendur yfir í Evrópu og víðar, sem er leið til að stemma stigu við losun gróðurhúsalofttegunda í gegnum það kerfi. En margir hafa bent á að þar kunni betri máti að vera sá að beita skattkerfinu. Mig langar líka til að nefna tekjustofna sveitarfélaga. Hér hafa þeir aðeins verið nefndir, sem er augljóst að þarf að breikka á Íslandi til að sveitarfélögin geti sinnt sínum lögbundnu verkefnum af meiri myndugleik en nú er. Það er augljóst að það er einhver skekkja í því að sveitarfélögin safni skuldum meðan ríkið greiðir niður sínar. Það er einhver villa í þeirri samsetningu. Loks vil ég nefna að það má stórhækka persónuafslátt til kjarajöfnunar og til þess að vinna gegn fátækt þeirra hópa sem minnsta hafa innkomuna í landinu. Það gæti verið liður í áætlun íslensks samfélags [[Forseti hringir.]]í því skyni að útrýma fátækt.
Hæstv. forseti. Ég fagna því svo sem að þessi mál séu rædd. Það skiptir auðvitað miklu máli hvernig við högum skattlagningu. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra um að við verðum að huga að því hvaða áhrif skattlagning hefur á hverjum tíma, hvaða áhrif hún hefur á viðskiptalífið og þar af leiðandi tekjur samfélagsins af sköttunum. Ég heyrði hv. þm. Birgittu Jónsdóttur segja: Hér er hægt að taka hærri veiðigjöld, það er hægt að setja allan afla á markað og ná þar í tekjur. Það er auðvitað ekki svona einfalt. Hvaða áhrif hefur það á atvinnuveginn ef við gerum það? Lamar það atvinnuveginn? Þá eru engar skatttekjur af því. Við getum ekki talað um þetta með þessum hætti, það er fullkomlega ábyrgðarlaust, eins og það sé alltaf þannig: Það eru peningar einhvers staðar, við bara sækjum þá. Ég er þeirrar skoðunar almennt að ég vil hafa sem mest hjá þeim sem afla teknanna. Við rekum nú ríkissjóð með tekjuafgangi. Af hverju eigum við þá að vera að hækka skatta? Borgar það sig? Það kunna að vera einhver efnahagsleg rök fyrir því undir vissum kringumstæðum. Þá skoðum við það. En að taka alltaf meira til sín án þess að hugsa hvaða afleiðingar það hafi getur verið mjög hættulegt fyrir íslenskt samfélag. Mér finnst umræðan hafa gjarnan verið eins og að potturinn sé bara alltaf föst stærð, það sé bara spurning hvað við tökum mikið úr honum og að ekkert muni breytast. Það er auðvitað ekki þannig. Umræðan er góð. Við þurfum að velta fyrir okkur: Eru jaðarskattarnir orðnir of miklir? [[Forseti hringir.]]Er eðlilegt að hafa hærra hlutfall á tekjuhærri? Hvar eiga mörkin að vera o.s.frv.? Tökum þá umræðu.
Frú forseti. Öll samfélög, jafnvel þau vanþróuðustu, byggja á skattheimtu af einhverju tagi. Dugir þar að nefna þá tíund sem hér var við lýði í upphafi Íslandsbyggðar. Eftir því sem samfélög verða siðaðri og þróaðri eflast skattkerfi þeirra. Þar má nefna skattkerfi eins og tekjuskattskerfi, virðisaukaskattskerfi, fjármagnstekjuskattskerfi og auðlindagjöld. Góð samfélög afla skatttekna til þess að auka jöfnuð í samfélögunum, gera þau blómlegri og betri. Við öflum tekna til þess að fjármagna almannaþjónustuna, sem eru spítalarnir, skólarnir, löggæsla, svo að eitthvað af því mikilvægasta sé talið, og við öflum skatta til þess að tryggja jöfnuð með tekjutilfærslum eins og í almannatryggingakerfinu og barnabótakerfinu. Þetta eru kerfi sem byggja á réttindum en ekki ölmusu. Þeim mun betur sem okkur gengur að afla tekna til að hafa almannaþjónustuna sem gjaldfrjálsasta eða ódýrasta og tryggja sem best tekjujöfnun, þeim mun betur vegnar samfélaginu eins og OECD hefur bent ríkjum á, þ.e. að tryggja betur jöfnuð með skattkerfum sínum. Þess vegna teljum við í Samfylkingunni gríðarlega mikilvægt að standa vörð um þrepaskattskerfi þannig að þeir ríkari greiði hlutfallslega meira og stuðli þannig að jöfnuði í samfélaginu. En við teljum helstu sóknarfærin til þess að efla tekjur ríkissjóðs til að koma á gjaldfrjálsu heilbrigðiskerfi og barnabótum til allra barna svo að eitthvað sé nefnt, með auknum auðlindagjöldum og að sjálfsögðu með skattlagningu á ferðamenn sem þessari ríkisstjórn virðist fyrirmunað að koma á og er eitt brýnasta verkefnið okkar í skattamálum á næstu missirum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég fagna alltaf umræðu sem er breið og á heimspekilegum nótum, en tveggja mínútna ræður bjóða ekki upp á djúpa greiningu þannig að ég hvet okkur sem tökum þátt í umræðunni til að leigja okkur einhvern tímann sal úti í bæ og ræða þetta í betra tómi. Ég held að það sé mikil umræða um skattamál innan stjórnmálaflokka þar sem við tölum um skattamál hvert við annað, en á milli flokkanna er oft skortur á þeim samræðum. Mér finnst mikilvægt að horfa á það að skattar eru í grunninn tekjuöflun fyrir opinbera þjónustu og opinber verkefni. Ég held að það ríki almennt breið samstaða um það grunneðli. Það er mikilvægt að skattkerfi sé þannig statt að það standi undir þeirri grunnþjónustu sem við viljum hafa. Það er ánægjulegt að ríkissjóður sé rekinn réttum megin við núllið, en á sama tíma vitum við að við erum ekki að byggja upp í fjárfestingum í velferðarkerfinu eftir mjög mögur ár. Við erum komin nálægt því að vera að éta mjólkurkúna í því samhengi. Síðan langar mig að nota síðustu 41 sekúnduna mína til að minnast á eina tölu, þá 80 milljarða sem ríkisskattstjóri, ef ég man rétt, hefur sagt að séu líklega þær tekjur sem ríkið fer á mis við vegna skattsvika. Ég spyr mig hvort hluti af ástæðunni fyrir því sé hvað kerfið okkar er rosalega flókið, hversu margar mismunandi gerðir eru af skattheimtu eftir því hvort um er að ræða launaskatta, fjármagnstekjuskatta, fyrirtækjaskatta o.s.frv. Mér finnst stundum á þinginu að mesta umræðan um skatta sé að bæta göt í skattkerfinu. Hverjir hagnast á því að [[Forseti hringir.]]kerfi séu mjög flókin þannig að þeir geta fundið leiðir fram hjá þeim? Það eru auðvitað þeir sem mest hafa og hafa flest tækifæri til að kaupa sér sérfræðinga til þess arna.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, þessa umræðu og tek undir með öðrum sem hafa fagnað henni því hún er afar mikilvæg. Ef eitthvert málefni er stefnutengt og hápólitískt þá eru það skattar og skattkerfin okkar. Það skiptir máli hvernig við hugsum þessi tekjuöflunarkerfi, framsetninguna, og hversu mikil skattlagningin getur verið og í hvaða formi. Það hefur komið fram, og ég tek undir það, að skattkerfið þurfi að endurspegla samfélagið á hverjum tíma og taka mið af samsetningu hagkerfisins, hvernig verðmætasköpunin á sér stað og hvernig hún myndast. Þá verða skattar á auðlindir áleitin spurning til framtíðar og að sama skapi grænir skattar til verndar náttúru og umhverfi. Við þurfum á sama tíma að vanda okkur með þessi kerfi. Það verður ávallt fín lína að finna út hversu háir skattar geta verið, hve hægt er að leggja mikið á skattgreiðendur, hvernig það virkar á vinnuframlag, frumkvæði, rekstrarskilyrði atvinnulífsins og fjárfestingar. Það er nátengt atvinnulífinu. Það vegur svo salt á við það hversu miklar tekjur við raunverulega þurfum til að reka okkar grunnþjónustukerfi. Þetta jafnvægi þarf að vera þannig að kerfin séu einföld og skilvirk þannig að þau skili sér á breiðum grunni á réttum tíma og frá öllum. Ég tek undir með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að samspil tekjuskattskerfisins og bótakerfisins er mjög flókið. Það þarf að vinna áfram í því. Varðandi stefnu og dæmi um að skattkerfi virki þá vil ég meina að ríkisstjórnin hafi sýnt það á þessu kjörtímabili, og vísa til dæmis til aukins kaupmáttar, [[Forseti hringir.]]að skattbyrðinni hefur verið létt af fólki með millitekjur og þeim sem lægri hafa tekjurnar.
Virðulegi forseti. Við höfum bara tvær mínútur til að ræða þetta flókna mál. Yfirleitt ef ekki alltaf þegar skatta ber á góma hér á bæ, og þótt víðar væri leitað, er talað um flækjustigið, að það þurfi að einfalda skattkerfið. Að mínu viti er það dagsatt. Þá er jafnan farið út í það hversu mörg þrep eigi að vera í hinum eða þessum skattinum, segjum tekjuskatti. En þá finnst mér alltaf gleymast að nú er til staðar upplýsingatæknibylting sem er í meginatriðum gagnleg vegna þess að hún getur gert mjög flókna hluti mjög einfalda. Hafandi verið þingmaður í þrjú ár eða svo kann ég að sækja ákveðnar upplýsingar. Ég veit hvern ég á að spyrja ef ég veit nokkurn veginn hvaða upplýsingar mig vantar. Hið sama á við um sérfræðinga í ráðuneytum, skattasérfræðinga og fólk sem vinnur við þess hluti daglega. En þegar kemur að almenningi þá er hann svolítið blindur á það hvert eigi að leita að hvaða upplýsingum. Það er vandamál sem hægt er að laga. Það er hægt að laga það vandamál með þeim hætti að setja skattkerfið fram á þann hátt að það sé ekki háð sérfræðiþekkingu eða því að við einblínum á tiltekna þætti skattkerfisins til að gera okkur skiljanleg í þeim tillögum sem koma upp, hvort sem það er hækkun eða lækkun skatta. Vandamálið í mínum huga, þegar kemur að einföldun skattkerfisins, er fyrst og fremst það að við blöndum saman verkfræðilegum vandamálum og pólitískum vandamálum. Það er pólitískt bitbein hvernig skattkerfi eigi að vera af margs kyns ástæðum sem ég hef ekki tíma til að fara út í enda sjálfsagt augljósar í meginatriðum, en verkfræðilegur þáttur er líka til staðar. Ein einfaldasta leiðin til að útskýra þetta er ef fólk fer í einhvern heimabankann eða á vefsíðu banka og reiknar út húsnæðislán. Þar eru flóknir útreikningar fyrir venjulegt fólk settir fram á hátt sem venjulegt fólk getur skilið og tekið upplýstar ákvarðanir út frá; út frá þáttum sem það mundi ekki skilja ef ekki væri fyrir þessar reiknivélar. Það eru slíkar lausnir sem við eigum að horfa til, ekki bara pólitísku spurningarnar þegar kemur að einföldun skattkerfisins heldur líka hvað hægt sé að gera til að setja kerfið fram á hátt sem gagnast öllum hvað best.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem margir hv. þingmenn telja mikilvæga, en um leið ekki nægan tíma til að taka. Það er þá kannski ástæða til að gefa sér tíma í það síðar. Það má greina að við erum sammála um að skattkerfið skipti máli sem tekjujöflunartæki fyrir samneyslu. Við erum kannski ekki sammála um hversu mikil sú samneysla eigi að vera eftir því sem mér heyrist. Hvað varðar tekjujöfnunarhlutverkið þá erum við kannski heldur ekki sammála um hversu mikið það eigi að vera. Hvað varðar gagnsæið þá hafa kannski ekkert margir rætt það, en ég held að það sé eitt af lykilhlutverkum skattkerfis í samtímanum af því að við erum bara að horfa á allt aðra stofna en við vorum að horfa á þegar skattkerfinu var komið á. Við byggjum skattkerfið okkar á ákveðnum sögulegum staðreyndum sem hafa breyst mjög mikið, þ.e. hvernig fólk fær tekjur sínar í samtímanum sem er með öðrum hætti en var fyrir 50 árum, 40 árum, 30 árum, hreinlega af því fjármagnsflutningar hafa breyst. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þessar stóru línur. Erum við reiðubúin, Íslendingar, í samstarf á borð við það sem Evrópuþjóðir eru að fara í um skattlagningu á fjármagnsflutninga? Erum við búin að móta okkur stefnu í því hvernig við ætlum til dæmis að eiga við loftslagsbreytingarnar og hvaða skattstofna við ætlum að nýta í það? Erum við reiðubúin í alþjóðlegt samstarf um það? Ég segi já. Ég segi já, við eigum að vera reiðubúin í það. Ég held að við þurfum að takast á við stóru viðfangsefnin, hvort við teljum ásættanlega þá misskiptingu auðs sem er staðreynd í okkar samfélagi eins og í öðrum vestrænum samfélögum; það þýðir ekki bara að horfa á tekjurnar í þeim efnum, við verðum líka að horfa á auðinn. Erum við sátt við þá misskiptingu sem við sjáum á auðæfum í samfélaginu? Viljum við að skattkerfið taki á því með einhverjum hætti? Ég segi já við því líka. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem nefnt hafa hlutverk sveitarfélaganna. Það er staðreynd að samfélag okkar hefur breyst og verkefni sveitarfélaganna hafa orðið æ þyngri og mikilvægari fyrir venjulegt fólk í landinu; nú síðast ferðaþjónustan þar sem sveitarfélögin biðja um einhvers konar lausnir til að þau geti tekist á við hlutverk sitt. Þetta er líka eitt af stóru verkefnunum fram undan, frú forseti. Annars vil ég þakka fyrir góða umræðu. Ég vonast til þess að við fáum betri tíma síðar meir til að fara yfir þessar stóru pólitísku línur.
Frú forseti. Ég vil líka koma því að hér að ég styð að sjálfsögðu meginprinsippið í núverandi tekjuskattskerfi, sem er að við erum með stigvaxandi skattprósentu vegna persónuafsláttarins, það sem við stundum köllum prógressíft skattkerfi. Mín skoðun er bara sú að það sé ofgert að setja síðan þrjú skattþrep ofan á prógressíft skattkerfi eða ofan á persónuafsláttinn. Við ættum frekar að horfa á persónuafsláttinn sem tæki til að ná frekari árangri en að leggja alla áherslu á þriðja skattþrepið, enda held ég að það hafi alls ekki skilað þeim árangri sem að var stefnt, hvorki í tekjuöflunarhlutanum, vegna þess að það skilar tiltölulega litlum viðbótartekjum, né heldur í hlutverki sem jöfnunartæki. Þá er ég ekki síst að vísa til þess að efsta skattþrepið hefur komið allt of snemma inn ef menn eru að leggja áherslu á jöfnunarhlutverkið. Í öðrum löndum, þar sem umræða er tekin um sérstaka skatta á hátekju- og stóreignafólk, erum við almennt að tala um miklu meiri misskiptingu auðs og miklu meiri tekjudreifingu, þ.e. miklu meiri launamun. Ég nefni sem dæmi það sem oft var rætt hér í þingsal, hugmyndir í Frakklandi um sérstakan hátekjuskatt. Um hvaða tekjur var verið að ræða? Það var verið að ræða um tekjur yfir einni milljón evra á ári, þ.e. rétt um 10 milljónir á mánuði. Við erum hér komin með hátekjuskatt í 800 þús. kr., sem er 8% af viðmiðinu sem var til grundvallar umræðunni í Frakklandi. Þetta er bara eitt af því sem ég vildi koma á framfæri. Ég tek síðan undir hvað varðar framsetningu á skattkerfinu. Mér finnst breytingar sem við höfum gert í samvinnu [[Forseti hringir.]]við ríkisskattstjóra hafa verið mjög til bóta. Nú sjá skattgreiðendur hvað fer til ríkis og hvað fer til sveitarfélaga. Til viðbótar mundi ég vilja láta birta sérstaklega skattprósentuna [[Forseti hringir.]]þína vegna þess að hún er sérstök fyrir hvern og einn í tekjuskattinum.
Virðulegi forseti. Bifreiðaeigendur greiða mikla skatta hér á Íslandi. Það er alveg óumdeilt. Áætlaðar skatttekjur ríkissjóðs af ökutækjum og eldsneyti hefur verið um 37 milljarðar undanfarin ár. Það telur um 6% af heildarskatttekjum ríkissjóðs. Það sem einkennir þá skattbyrði er að skattarnir eru margir, þeir eru háir og þeir eru afar mismunandi eftir bíltegundum og eldsneytistegundum. Í stuttu máli er það þannig að á bensín og dísilolíu falla sex mismunandi skattar og gjöld, þ.e. almenn vörugjöld, sérstakt vörugjald, kolefnisgjald, flutningsjöfnunargjald og virðisaukaskattur. Menn hafa svo sem viðurkennt að réttmæti t.d. vörugjaldanna hefur falist í því að þeim er ætlað að standa undir innviðauppbyggingu á samgöngumannvirkjum, aðallega vegagerð. Á bifreiðar falla svo fjórir mismunandi skattar og gjöld, bifreiðagjald, vörugjald, virðisaukaskattur og úrvinnslugjald, en með mjög misþungum hætti eftir bíltegundum. Vörugjöld á bifreiðar skiptast þannig í níu flokka miðað við koltvísýringsútblástur. Hæst geta vörugjöldin orðið 65% og ofan á það leggst síðan 24% virðisaukaskattur. Á síðasta kjörtímabili var mörgum af þessum sköttum breytt í nafni umhverfisins. Þá var t.d. skattur á bensín hækkaður langt umfram dísil með því að miða bifreiðagjöld og vörugjöld nær eingöngu við skráðan koltvísýringsútblástur og einnig voru vörugjöldin hækkuð, sérstaklega á bensínbíla. Það er hins vegar erfitt að greina með óyggjandi hætti magn CO 2 í útblæstri bifreiða og þar með að ákvarða vörugjaldið. Við þekkjum það af fréttum af fölskum tölum bílframleiðenda erlendis að það getur verið erfitt. Íslenskum almenningi hefur með þessum hætti markvisst verið stýrt til kaupa dísilbíla fremur en bensínbíla. Ég held að það sé alveg ótvírætt. Dísilbílar eru dýrari í innkaupum og þeir valda líka mengun sem er hættulegri heilsu manna. Þá vísa ég til köfnunarefnisoxíðs sem kallað hefur verið sótmengun. Það er ekki að ástæðulausu að stórborgir eru nú um mundir einmitt að leggja á ráðin um að banna alfarið dísilbíla í borgum. Í Evrópu hefur París haft forgöngu um það og fleiri borgir, eins og London, eru að skoða það. Þá liggur fyrir að bifreiðagjöld og vörugjöld á bíla eru gjöld sem eru tengd koltvísýringsútblæstri og sögð vera í þágu umhverfisins. Staðreyndin er hins vegar sú að þeir bílar sem bera lægst gjöld eru með a.m.k. skaðlegustu mengunina út frá lýðheilsusjónarmiði. Á síðasta kjörtímabili var líka tekin sú ákvörðun að veita skattaívilnunin fyrir innflutning á lífeldsneyti, sem sagt etanóli og jurtaolíu, með öðrum orðum hreinlega matvælum, til íblöndunar í bensín og dísil þegar jafnvel lágu fyrir þá þegar engin sérstaklega jákvæð umhverfisáhrif af slíkri íblöndun. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef aflað mér sýnist mér við núna vera að brenna í bílunum okkar mat sem gæti nært 100.000 manns á ári, ef við setjum það í samhengi við eitthvað sem við ættum líka að hafa áhyggjur af, sem er möguleg hungursneyð í heiminum. Ég tel einsýnt að fyrir liggur að um gríðarlega neyslustýringu er að ræða. Það sem mér finnst líka einna verst við þá neyslustýringu er að hún tekur ekkert tillit til þess að menn vita aldrei hvaða lausnir eru í rauninni bestar eða verða ofan á í framtíðinni. Hafi menn t.d. áhyggjur af umhverfismálum, hvaða lausn er það sem kæmi umhverfinu helst til góða? Neyslustýring með þessum hætti hamlar þannig þróun og hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Hvað veldur þessari aðför að bíleigendum og heimilunum í landinu? Er þessi mismunandi skattlagning réttlætanleg? Getur hæstv. fjármálaráðherra verið sammála mér um að einfalda þurfi alla þessa gjaldtöku, draga úr neyslustýringu, ekki síst þegar núverandi neyslustýring ýtir mönnum til kaupa á dýrari og meira mengandi bílum og stuðlar að innflutningi á dýrara eldsneyti? Ég teldi réttast að sameina alla vörugjaldsflokkana [[Forseti hringir.]]í eitt vörugjald til einföldunar og til að draga úr óæskilegri neyslustýringu. [[Forseti hringir.]]Þar með væru menn lausir við viðmið á borð við þyngd og vélarstærð og óvissar stærðir eins og koltvísýringsútblásturinn og þyrftu ekki [[Forseti hringir.]]að reiða sig á tölur erlendra framleiðenda við ákvörðun skatta.
Frú forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri hér til að ræða þessi mál. Í stuttu máli er megintilgangur stjórnvalda með skattheimtu af ökutækjum og eldsneyti tvíþættur. Það er, eins og fram hefur komið, annars vegar tekjuöflun fyrir ríkissjóð - þetta er drjúgt hlutfall af skatttekjum ríkissjóðs á síðasta ári, mér sýnist um 8% þegar allt er talið með og gert með það fyrir augum að fjármagna uppbyggingu samgöngumannvirkja - og hins vegar eru það umhverfissjónarmið. Því er ekki að neita að ákveðin neyslustýring er í þessu fólgin. Ætli það eigi ekki sögulega rætur í því að við höfum ekki ávallt haft gjaldeyri til að kaupa allt það sem okkur hefur dottið í hug að sækja annað. Á undanförnum árum hafa margvíslegar breytingar verið lögfestar á sköttum vegna ökutækja og eldsneytis. Þá hafa komið fram á sjónarsviðið nýjar tegundir ökutækja og eldsneytis, og er ég að vísa í rafmagnsbíla, vetnisbíla, metanbíla, tengitvinnbíla, lífdísill hefur komið til sögunnar og í kjölfarið hafa gjarnan verið teknar upp undanþágur eða ívilnanir, oftast þó tímabundið, til að greiða fyrir aðgengi nýrrar tækni að þessum markaði. Nú er svo komið að það verður ekki annað sagt en þetta sé orðinn talsverður frumskógur af ýmsum gjöldum og reglum. Málshefjandi vék að þessu, bifreiðagjald, vörugjald, virðisaukaskattur, úrvinnslugjald. Þetta eru gjöld sem eru lögð á ökutækin, en á eldsneytið er vörugjald, olíugjald, kílómetragjald, kolefnisgjald, flutningsjöfnunargjald og svo virðisaukaskattur. Með réttu má því segja að heildaryfirsýn á skattlagningu á ökutæki og eldsneyti reynist afar örðug vegna ýmiss konar undanþágna og ívilnana sem skekkir jafnvel samkeppnisstöðu milli atvinnugreina. Kveðið er á um skattlagningu á ökutæki og eldsneyti í sjö mismunandi lagabálkum og flækjustigið er orðið of hátt. Nefnd hafa verið dæmi um að hagkvæmara geti verið að kaupa dýrari og þyngri bíl. Ég gæti nefnt fleiri dæmi. Bifreið með sömu vél, sömu grind, sama stýrishús og annan búnað getur lent í mismunandi gjaldflokkum vörugjalds allt eftir því hvort og hvaða yfirbygging er á grind hennar. Bíll sem er fluttur inn sem grindarbíll ber 0% vörugjald, en ef búið er að setja kassa á grindina þá ber hann 13% gjald. Þá getur eitt og annað í þessum efnum orkað tvímælis þá gjört er og það sem talið var rétt og satt einn daginn orðið úrelt og vitlaust þann næsta. Ég get sjálfur nefnt sem dæmi að maður hefur séð það í öðrum löndum hvernig virðisaukaskattsreglurnar geta komið einkennilega út. Við sjáum fínustu tegundir af dýrum jeppum til dæmis í Kaupmannahöfn með sérstakri grind og engin sæti aftur í vegna þess að þá geta menn verið á virðisaukaskattsbíl og verið á þessum fína bíl með tveimur sætum sem er framleiddur sem fimm manna bíll. Þetta hefur greinilega allt áhrif þegar upp er staðið á mannlega hegðun. Hér erum við líka að ræða íblöndunarefni eldsneytis sem ekki er af jarðefnauppruna, jafnan undanþegin sköttum á eldsneyti með vísan til þess að þau séu kolvetnishlutlaus við brennslu. Hins vegar hafa komið fram ábendingar um að jarðefnaeldsneyti sé brennt við framleiðslu sumra íblöndunarefnanna og kolvetnishlutleysi þeirra því dregið í efa. Um þetta allt vil ég bara segja samantekið: Ég hef talið fulla endurskoðunarþörf til staðar á núverandi löggjöf um skattlagningu bæði ökutækja og eldsneytis og þess vegna kom ég á fót starfshópi fyrr á árinu. Honum er ætlað að rannsaka núverandi skattkerfi og framkvæmd skattlagningar, gera tillögu að framtíðarstefnu stjórnvalda hvað skattlagninguna varðar og leggja til breytingar á gildandi löggjöf. Ég vænti þess að ég fái tillögur um mitt sumar. Stefnan er sú að stuðla að einföldu og skilvirku skattkerfi með jafnræði og gegnsæi að leiðarljósi þar sem stuðlað sé að orkusparnaði. Mér finnst það þurfi að vera hluti af stefnu okkar að sé dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda og annarra skaðlegra efna eins langt og hægt er að ganga í þeim efnum, verði vægi skattlagningar á öflun og eigna ökutækja örlítið minnkað, það er uppleggið, og engu að síður að ríkissjóði verði tryggðar skatttekjur í eðlilegu samræmi við uppbyggingu og viðhalds samgöngumannvirkja. Ætli ekki sé hægt að segja í framhaldi af þessu að öll þau dæmi sem við höfum fyrir framan okkur í dag sýni að þótt menn hafi með góðum hug verið að reyna að ívilna hinum og þessum þá séu dæmin orðin óskaplega skrýtin. Lágt ökugjald á vörubifreiðar er til dæmis til þess að efla þann þjónustuþátt í samfélaginu og gera mönnum auðveldara að koma sér upp atvinnutækjum, en munurinn á [[Forseti hringir.]]vörugjöldunum sem þar er um að ræða og þeim sem einstaklingar sitja uppi með er orðinn of æpandi, sem aftur leiðir til þess að menn fara þá að stofna hlutafélag um eigin bifreiðakaup og skatturinn eyðir miklu púðri í að elta þetta [[Forseti hringir.]]allt saman uppi til að ganga úr skugga um að rétt sé greint frá.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það er alveg rétt sem hér hefur verið sagt að það er oft gott að staldra við og fara í gegnum skattafrumskóginn og mögulega grisja úr eða laga til og sameina flokka o.s.frv. Það er eitt verkefni, það er tiltektarverkefni sem ég held að allir sem setið hafa í Stjórnarráðinu þekki að einhverju leyti. En síðan er stóra verkefnið að vera með einhverja stefnu í þessum málaflokkum. Það er það sem skort hefur hér. Við settum á laggirnar og unnum eftir stefnu á síðasta kjörtímabili. Það var orkuskiptaáætlun í samgöngum sem Græna orkan byggir á, en hún er klasasamstarf um orkuskiptaverkefni sem enn er í gangi. Hún á mikinn þátt í þeirri stefnumótun sem unnin var á síðasta kjörtímabili. Mér hefur þótt miður að heyra lítið um þá áætlun núna, það er einhvern veginn eins og við náum aldrei að láta svona verkefni sem fara af stað af einhverjum krafti lifa fram yfir ríkisstjórnarskipti. Það eru engin trúarbrögð á ferðinni neins staðar. Það eru allir að reyna að nálgast þetta verkefni með raunsæjum hætti. Ég held að ef við settumst niður og reyndum að taka þetta verkefni alvarlega svona einu sinni gætum við farið að ná árangri eins og t.d. Norðmenn. Í Noregi voru tveir af hverjum þremur seldum nýjum bifreiðum í mars tvinn- eða rafbílar. Það er vegna þess að þeir hafa tekið ákvörðun um að beita gjalda- og skattkerfinu til þess að ná þeirri niðurstöðu. Ef við viljum fara þá leið eigum við fyrirmyndir á því sviði. Það er hægt að gera þetta. Við höfum bara gefið í og dregið úr eftir því sem nýjar ríkisstjórnir koma. Því þurfum við að breyta. Ég skil ekki heldur andstöðuna við skattlagningu á mengandi ökutæki eða mengandi iðnað, það er einhver sú skilvirkasta skattlagning sem fyrir finnst. Enn og aftur [[Forseti hringir.]]hvet ég til þess að menn setjist nú niður og horfi á það sem gert hefur verið, þá stefnu sem mörkuð hefur verið, og reyni að vinna úr því einhverja almennilega framtíðarsýn.
Frú forseti. Það er eðlilegt að skattar á bíla taki mið af umhverfinu, notkun á vegakerfi landsins og losun gróðurhúsalofttegunda. Fyrst og fremst hefur verið litið til vélarstærðar við álagningu innflutningsgjalda og þunga ökutækja við álagningu bifreiðagjalda. Á síðasta kjörtímabili voru stigin stór skref í þá átt að láta bifreiða- og vörugjöld endurspegla losun gróðurhúsalofttegunda. Eðlilegt er að vörugjöldin lækki áfram á neyslugranna bíla og að engin vörugjöld leggist á rafmagns- og tvinnbíla og að umhverfisvæn ökutæki almennt beri lægri vörugjöld og vask. Eftir þær breytingar sem gerðar voru fyrir fimm árum, að vörugjöld á bíla tækju mið af útblæstri á koltvísýringi, hefur verð á minni og umhverfisvænum bílum lækkað en hækkað á stórum bensínhákum. Mér finnst mikilvægt að stjórnvöld fylgi eftir heildstæðri stefnu í skattlagningu bifreiða sem taki mið af því að auðvelda almenningi að endurnýja ökutæki sitt þannig að það sé umhverfisvænt. Í dag er það ekki á færi efnaminni fólks að fjárfesta í nýlegum umhverfisvænum bílum. Minnstu bílarnir sem eru á lægra verði henta ekki við erfiðar aðstæður, t.d. í snjóþunga víða á landsbyggðinni. Veruleikinn er sá að aðstæður og fjölskyldustærð krefjast oft stærri bíla sem eru dýrir. Tekjulægra fólk situr uppi með eldri bíla sem menga meira og nýtur ekki þeirra tækniframfara í þeim sparneytnu bílum sem eru komnir á markað í dag. Mér finnst mikilvægt að stjórnvöld vinni eftir heildarstefnumótun um skattlagningu ökutækja og eldsneytis þar sem horft verði til markmiða í loftslagsmálum, umhverfisvænni samgangna og vistvænni ökutækja. Að lokum vil ég benda á að gjaldtaka af eldsneyti [[Forseti hringir.]]á að fara í það fyrst og fremst að bæta samgöngur í landinu.
Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu. Í samgöngum og ökutækjaframleiðslu er gríðarleg þróun um þessar mundir og hefur verið í nokkur ár. Þess vegna er bæði rétt og skylt að fara yfir þær reglur sem ríkið setur þegnum sínum um gjöld af ökutækjum. Þróunin sem orðið hefur í orkusparandi bensínvélum er til dæmis mjög athyglisverð. Það þótti gott í gamla daga þegar 100 hestöfl náðust út úr einum lítra sprengirýmis en sú tala er löngu sprungin og menn ná núna miklu fleiri hestöflum út úr einum lítra á sprengihreyfli bensínbíla. Dísilbílavæðingin, sem hefur bæði verið hér og í Evrópu, er að mörgu leyti ofmat vegna þess að sótið sem fylgir útblæstrinum þar er stórhættulegt. Staðreyndin er sú að í borgarumferð má segja að þeir sem gangandi eru eða hjólandi séu útsettir fyrir sóti sem er svo fínt að það sest neðst ofan í lungu fólks og veldur þar stórskaða. Við þurfum því að horfa til ýmissa hluta þegar við erum að tala um gjaldtöku af ökutækjum, en að sjálfsögðu eigum við fyrst og fremst að horfa til einföldunar og við eigum að horfa til þess að hér á landi þar sem er nóg til af rafmagni eigum við náttúrlega að beina kaupum og endurnýjun á bílaflotanum í rafmagns- og tvinnbíla og spara líka með því gjaldeyri í innflutningi á eldsneyti. Að auki er til vansa að almenningssamgöngur skuli ekki nota rafmagn og metan meira en gert er í dag. Það sem við þurfum að gera er að einfalda þetta kerfi og beina gjaldtökunni þannig að rafmagnsbílar og orkusparandi bílar beri minni gjöld en aðrir.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir orð málshefjanda um að flækjustigið sé ansi mikið í þessum geira. Það er ekki rétt stefna að stýra fólki í átt að dísilbílum. Það sem við eigum að gera, það sem okkur hefur mistekist að einhverju leyti, er að beina fólki í að kaupa umhverfisvæna bíla eða nýorkubíla, ef við viljum kalla það svo. Okkur gengur mjög hægt hvað það varðar og það eru mikil vonbrigði að sjá að ráðherrar ganga ekki fram með góðu fordæmi í opinberum innkaupum. Mér finnst það ámælisvert vegna þess að í fjármálaáætlun sem nýverið var lögð hér fram kemur fram það markmið að árið 2020 sé hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum 10%. Þá þurfum við að fara að spýta í lófana. Ég hef ekki sömu áhyggjur og málshefjandi af þessari 5%-reglu um íblöndun lífdísilolíu í eldsneyti. Það hafa orðið breytingar þarna á. Það er farið að gera miklu meiri kröfur um það hvaðan þessi lífdísill kemur. Það eru sjálfbærniviðmið sem taka þarf tillit til og þar fram eftir götunum. Við skulum ekki gleyma því að þegar við erum að tala um þessi 5%, sem við höfum samt sem áður áhyggjur af, þá standa eftir 95% af jarðefnaeldsneyti. Við setjum ekkert spurningarmerki við það hvar olíuhreinsistöðin er, þar er engin sjálfbærnimæling, [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]það er bara gæðaviðmið hvað það varðar. Mig langar líka að benda öllum þeim sem er illa við að borga skatta á að kaupa rafbíla. Þá sleppa menn við toll, bensíngjald, sérstakt bensíngjald, kolefnisskatt og borga lægri bifreiðagjöld. Ég skil ekki af hverju allir sjálfstæðismenn keyra ekki um á rafbílum.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að þessi umræða er ívið áhugaverðari en ég bjóst við að hún yrði þegar ég sá hana á dagskránni. Mér þykja sum þessi vandamál sem hv. framsögumaður og hæstv. ráðherra nefna kjánaleg. Mér finnst þau vera einkenni þess að fólk reynir oft að setja reglur sem í fljótu bragði virðast mjög góðar en gleymir því að reglurnar sjálfar hafa áhrif á hegðun fólks og þar af leiðandi útkomuna og geta haft afleiðingar sem ekki voru upprunalegt markmið. Það þekkjum við svo sem af því að breyta hlutum í samfélaginu yfir höfuð. En auðvitað er stór réttlæting fyrir hlutum eins og kolefnisgjaldi og því um líku sú að bensín og olía í víðu samhengi í samfélaginu er ákveðið vandamál, fíkn samfélagsins í þessi efni er vandamál. Hún er ekki bara loftslagsvandamál, hún er geo-pólitískt vandamál. Þegar við hugsum 100 ár fram í tímann eigum við að mínu mati að stefna að því að skipta út þessu efni fyrir annað sem er notað til þess að knýja áfram bíla og margt annað í samfélaginu líka. Það þýðir í stuttu máli rafbílavæðingu, til lengri tíma. Svo er hægt að fara milliskref með til dæmis metani eða einhverju því um líku. En til lengri tíma lít ég svo á að rafbílavæðing sé eina leiðin. Það er mikilvægt að við höfum í huga að ekki er hægt að búast við því að það vandamál verði leyst á markaðsforsendum. Þar verðum við að stíga inn í með einhverjum hætti. Það getur þýtt skattlagningu á bensín og olíu. Það þarf ekki endilega að þýða að við notum þá aðferð fyrst og fremst heldur miklu frekar jákvæðar aðferðir gagnvart því að taka upp aðrar leiðir til að knýja ökutæki, svo sem rafmagn eða metan til skemmri tíma eða hvað sem er. Mig langar að minnast á ræðu mína um fyrra umræðuefnið nú í dag, þegar kemur að einföldun skattkerfisins. Ég held að hægt væri að ná fram miklum bótum [[Forseti hringir.]]og einföldun í skattkerfinu með því að setja það í heild sinni fram á þann hátt að það sé auðveldara fyrir aðra en þá sem sérhæfa sig í tilteknum málaflokki að kynna sér það og koma með tillögur að úrbótum.
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta áhugaverð umræða sömuleiðis, ég held að við verðum nefnilega að horfa á stóru myndina. Ef við ætlum að ráðast í það verkefni að minnka losun gróðurhúsalofttegunda þurfum við að grípa til alvöruaðgerða; alvöruaðgerða sem ríki hafa gripið til, eins og Norðmenn sem ég nefndi áðan, með góðum árangri. Í Hollandi er verið að ræða um að banna sölu bifreiða annarra en raf- og vetnisbíla eða þeirra sem ekki gefa frá sér gróðurhúsalofttegundir. Svo eru átta fylki í Norður-Ameríku sem hafa tekið ákvörðun um að reyna að vera laus við slíkar bifreiðar fyrir árið 2050. Þetta eru alvörumarkmið og ég sakna þess svolítið að við setjumst ekki niður og setjum okkur slík markmið. Ég held að við ættum vel að geta gert það, markað okkur stefnu og unnið eftir henni. Tiltekt í gjöldunum er eitthvað sem hæstv. fjármálaráðherra getur farið í og skoðað en þessi stefnumörkun þarf að eiga sér stað þvert á alla flokka vegna þess að hún verður að halda fram yfir kosningar. Hún verður að halda milli ólíkra ríkisstjórna vegna þess að við þurfum að reyna að halda kúrsi í þessu. Ég er ekki alveg sammála þeim sem talaði á undan mér, hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, um að við eigum ekki að láta markaðinn leysa þessi mál að öllu leyti. Ég held að hann eigi að leysa flest þessi vandamál. Hann á til dæmis að leysa hvaða tækni við notum; við eigum ekki að taka ákvörðun um að hér eigi bara að vera rafbílar eða bara svona bílar, markaðurinn hlýtur að sjá um þá hluti. Það er ekki stjórnvalda að taka beinlínis ákvörðun um það. En það er okkar að búa til hvatana með því að segja, eins og Norðmenn hafa gert, að bílar eða ökutæki sem losa ekki gróðurhúsalofttegundir séu skattfrjáls þangað til við höfum náð einhverjum tilteknum árangri. Þá getum við endurskoðað skattumhverfið. Ég held að það sé mjög brýnt að við gerum þetta, að búa til öflugt hvatakerfi í þessu sem er þá gagnsærra og svarar líka kröfum hv. þingmanns sem hóf þessa umræðu.
Herra forseti. Ég get tekið undir það að viss þörf er og hefur verið á heildarendurskoðun skattlagningar á umferð en þó miklu frekar á heildstæða framtíðarstefnumörkun. Nú er það svo að á síðasta kjörtímabili var þessi skattlagning tekin í gegn og öll gerð grænni. Fram að þeim tíma var skattkerfið einhverjum árum á undan orðið mjög forneskjulegt borið saman við önnur lönd. Þetta var gert með upptöku kolefnisgjalds. Þetta var gert með því að gera koltvísýringslosun að andlagi, bæði aðflutningsgjalda og bifreiðagjalda. Þetta var gert með því að ívilna sérstaklega og í raun og veru gera skattfrjálsa notkun á hreinum eða umhverfisvænum orkugjöfum eins og rafmagni, metani, vetni eða öðru slíku. Hvað varðar verðlagningu á dísilolíu annars vegar og bensíni hins vegar þá fór Ísland að þessu leyti alveg sömu leið og önnur nálæg lönd. Það á sér góð og gild efnisleg rök. Það var þannig að framfarir í sparneytni dísilvéla voru á undan sparneytni í bensínvélum. Það er líka þannig, og það varðar Ísland sérstaklega, að stóru aflvélarnar í flutningabílum og slíku eru nánast alfarið dísilvélar. Nægur þykir nú flutningskostnaðurinn á Íslandi samt. Þannig að það voru og eru að því leyti til áfram gild rök fyrir þessu. En ég skal viðurkenna að athygli núna á seinni missirum hefur farið að beinast í meira mæli að sótmenguninni, þá er það eitthvað sem við skoðum og bregðumst við eftir atvikum. Stóra framtíðarverkefnið á þessu sviði, og ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er að líta á það, er auðvitað það að eftir því sem hlutur umhverfisvænna orkugjafa vex í umferðinni verður fyrr eða síðar ekki hjá því komist að sá hluti umferðarinnar fari einnig að taka á sig nokkurn kostnað til að fjármagna innviði samgöngukerfisins. Þessa stefnu þarf að móta langt fram í tímann. Við þurfum að setja okkur ákveðin markmið um hlutföll eða annað slíkt í þeim efnum, hvenær við byrjum aðeins að færa skatta yfir á rafbíla, metanbíla, vetnisbíla hvað það nú verður, [[Forseti hringir.]]en það þarf að vera fyrirsjáanleiki í þessu og er ekkert svona kjaftæði um að stjórnvöld eigi ekki að reyna að stýra þessu eftir bestu [[Forseti hringir.]]vitund og hafa einhverja umhverfismeðvitund þegar verið er að móta stefnuna í þessum efnum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigríði Á. Andersen fyrir þessa góðu og þörfu umræðu. Við undirbúning á þessari umræðu bar ég saman samgönguáætlun og frumvarp til fjárlaga fyrir 2016; samgönguáætlun sem við í umhverfis- og samgöngunefnd erum að vinna með núna. Í samgönguáætlun eru aðallega þrír liðir, sérstakur virðisaukaskattur á bensíni, olíugjald, og svo kílómetragjald eða þungaskattur, þetta eru um 20,5 milljarðar. Þetta er uppistaðan í samgönguáætlun. Það sem er ekki í samgönguáætlun er bifreiðagjald upp á 7 milljarða, virðisaukaskattur af bensíni upp á 4,7 milljarða og virðisaukaskattur af bílum upp á tæpa 7,2 milljarða, að öðrum ótöldum gjöldum í kringum varahluti, hjólbarða o.fl. Mér finnst óeðlilegt að vera að rukka bifreiðaeigendur um þessar gríðarlegu fjárhæðir og að þær skuli ekki renna í samgöngukerfið okkar. Ég held að það sé komin full þörf á því að taka gjaldstofnana til endurskoðunar og hvert þeir renna. Ég held að það sé allt í lagi að hafa þá mikla, hafa þá einfalda, en að þeir muni þá allir renna í uppbyggingu og viðhald á samgöngukerfinu en ekki að sækja almenna skattheimtu í vasa bifreiðaeigenda. Ég held að það sé ógegnsætt. Það er sérstakur skattur á landsbyggðina og þá sem keyra mikið, þá sem hafa tvo bíla. Ég legg til að ráðist verði í vinnu við að endurskoða þetta.
Virðulegur forseti. Það er svolítið sérstakt að á meðan við ættum í raun og veru að gera allt sem við getum til að hætta að brenna jarðefnaolíum, eldsneyti, þá fögnum við bara þegar verð á eldsneyti lækkar á heimsmarkaði. Mér finnst ekkert óhugsandi að setja þak, segja bara: Bensínlítrinn kostar 300 krónur. Við erum að reyna að gera allt sem við getum til að fá fólk til að nota aðra orkugjafa - þ.e. ef við erum sammála um að það að brenna eldsneyti sé vont og að ógn stafi af gróðurhúsaáhrifum og loftslagsbreytingum í heiminum. Við gerum þetta til dæmis með áfengi og tóbak. Þá höfum við háa skatta. Það er ekki þannig að þegar vel gengur í Suður-Ameríku, eða hvar þar er sem þeir rækta tóbakslaufin, og tóbakið lækkar í verði, að þá lækki verð á sígarettum. Við höldum verði á þessum vörum háum vegna þess að við viljum að neyslan á þeim sé minni, bara neyslustýring. En við þorum ekki alveg að gera þetta þegar eldsneyti er annars vegar. Ég er ekki endilega að tala fyrir þessu en hin leiðin er þá að vera með verulega ívilnandi aðgerðir til að beina fólki í átt að rafbílum, metanbílum eða öðrum nýorkubílum. Sú stefna hefur verið mörkuð. Ég er ánægð að heyra að hæstv. fjármálaráðherra hefur skilning á því að þarna þurfi að beita hvötum. Við þurfum að gera enn meira. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram um að setja okkur markmið eins og t.d. Hollendingar og Norðmenn gera. Mér finnst þetta hafa verið góð umræða og skemmtilegri en ég bjóst við. Ég þakka málshefjanda fyrir að setja hana á dagskrá og hvet hæstv. fjármálaráðherra til dáða. Ég mundi vilja sjá miklu meira gert í opinberum innkaupum, þ.e. af hálfu ríkisins. Ég vil ekki lesa enn eina fréttina um að keyptur hafi verið Land Cruiser fyrir einhverja stofnun því að í dag er hægt að fá nýorkubíla af öllum stærðum og gerðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Hvað er umhverfisvænn bíll? Flestir ræðumenn hafa talað um umhverfisvæna bíla án þess þó að skilgreina sérstaklega hvaða bíll er umhverfisvænni en næsti bíll. [[Gripið fram í.]]Þótt ég hafi tekið sérstaklega til umfjöllunar dísilbílana sem dæmi um bíla sem menga, gefa frá sér skaðleg efni út frá lýðheilsusjónarmiðum, verður ekki fram hjá því litið að dísilbílar, eins og bensínbílar og aðrir bílar, rafmagnsbílar líka, hafa verið í mikilli þróun. Þeir eru að batna mikið út frá umhverfissjónarmiðum. Allir þessir bílar menga minna en þeir gerðu fyrir nokkrum árum og sú þróun heldur áfram. Það er mikilvægt að sú þróun fái að halda áfram án inngripa stjórnmálamanna, þeirra sem telja sig vita betur. Þessi þróun þarf að fá að eiga sér stað í sátt og samvinnu við bæði markaðinn og vísindin. Það er þess vegna sem ég vek athygli á þeirri grímulausu neyslustýringu sem á sér hér stað við skattlagningu á bílum og eldsneyti. Menn hafa nefnt rafmagnsbílana sérstaklega og spurðu: Af hverju keyra sjálfstæðismenn ekki á rafmagnsbílum, af því að það eru engir skattar á rafmagnsbílum? Það vakti athygli mína í nýjum tölum um nýskráningar bifreiða að rafmagnsbílar eru einungis innan við 1% af nýskráningu. Samt eru engin vörugjöld á rafmagnsbílum, og verulegur afsláttur gefinn af virðisaukaskatti. Af hverju er það? Ég veit þó að efnameira fólk er að kaupa þessa bíla. Þess vegna er þessi niðurgreiðsla á rafmagnsbílum niðurgreiðsla til efnameira fólks hér á Íslandi. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa umræðu og fagna því að hæstv. ráðherra er að vinna í þessum málum og hefur skipað starfshóp. Ég vil fá að leggja áherslu á að stefnumörkun og lagasetning í þessum málum á auðvitað að koma frá löggjafanum en ekki embættismönnum. [[Forseti hringir.]]Sá þingmaður sem hér stendur vill að þróunin verði sú að dregið verði úr neyslustýringu, að einfalda kerfið til dæmis með því að hafa eitt vörugjald á alla bíla.
Virðulegi forseti. Ég var hér í þingsal fyrir nokkrum árum þegar við breyttum gjöldunum á eldsneyti. Við gerðum það þá undir þeim formerkjum að nýjustu vísindi sýndu okkur að dísileldsneyti væri umhverfisvænna en bensínið. Við enduðum þá með því að lækka álögur á dísil vegna þess sérstaklega að þá var heimsmarkaðsverðið á dísil orðið svo hátt á móti bensíninu. Síðan hefur það snúist við. Nú er dísill töluvert ódýrara eldsneyti en bensínið. Í millitíðinni eru að berast nýjustu tíðindi um að sótið frá dísil sé skaðlegra, sérstaklega í þéttbýlinu, og sums staðar eru dísilbílar jafnvel bannaðir í dag. Ég nefni þetta bara sem dæmi um það að við þurfum að vanda okkur og sérstaklega þegar kemur að því að taka ákvörðun um að mismuna einni eldsneytistegund umfram aðra. Ég tek undir með hv. málshefjanda varðandi vörugjöld á bifreiðar fyrir einstaklinga. Mér finnst bilið milli hæsta vörugjalds og lægsta vera óeðlilega lágt og þrepin óeðlilega mörg. Í þessari stefnu felst líka sú ákvörðun að marka Íslandi sess með þeim löndum þar sem bílar eru hvað dýrastir í heiminum. Það er slík neyslustýring sem við erum með hér á Íslandi. Það eru eingöngu örfá önnur lönd þar sem bílar eru jafn dýrir og hér. Við getum tekið dæmi; hvort sem við færum vestur yfir haf eða til landa eins og Þýskalands, inn á meginland Evrópu, þá er nánast hægt að taka hvaða meðalbíl sem er og fullyrða að hann kostar upp undir helmingi meira á Íslandi. Þarf þetta endilega að vera þannig? Þurfum við svona grimma neyslustýringu? Ég er ekki viss um það. Það sem ég vonast til þess að gerist, eins og margir sem hafa tekið þátt í umræðunni, er að við sjáum áframhaldandi hraða þróun í rafbílum þannig að þeir verði klárlega umhverfisvænni, og þá erum við kannski ekki síst að horfa til rafgeymanna sem knýja þá áfram, að þeir verði jafn góður valkostur fyrir lengri vegalengdir og að við náum þannig markmiðum okkar um að draga úr losun og að þeir geti keppt án sérstakra ívilnana við aðrar bifreiðar. Þetta væri mjög æskileg þróun og vonandi [[Forseti hringir.]]náum við þeim markmiðum. En að lokum um losunina [[Forseti hringir.]]skulum við alltaf muna að okkar vandi varðandi losun er ekki mestur af bifreiðaflotanum þó að bifreiðaflotinn eigi þar þátt að máli, hann er mestur á [[Forseti hringir.]]öðrum sviðum og þar hefur þurrkun lands mest haft skaðleg áhrif.
Hæstv. forseti. Ástæðurnar fyrir því að mörg okkar vilja sýna mikla varfærni þegar kemur að tollastefnu varðandi landbúnaðarvörur eru margþættar, þær eiga sér ýmsar rætur. Það eru heilbrigðissjónarmið sem vega þar þungt og mér finnst stundum talað á léttvægan hátt um kosti þess að búa við nær sjúkdómsfría bústofna eins og við gerum á Íslandi. Þetta er öfundarefni margra þjóða. Þetta hefur okkur tekist að gera vegna þess að við höfum sýnt mikla varfærni. Það hefur verið slakað á stundum og það var gert fyrr á síðustu öld. Við sitjum enn uppi með visnuna. Við þekkjum það frá seinni tíð hve fljótt sjúkdómar geta breiðst berist þeir á annað borð milli landa. Það gerist mjög auðveldlega í stofnum okkar sem hafa ekki mótefni. Nú er verið að tala um að staðfesta samning sem opnar fyrir mikla og aukna verslun með unnar kjötvörur og unnar landbúnaðarvörur. Auðvitað er greinarmunur á því annars vegar og hráu kjöti hins vegar, gerum greinarmun á því. En það er bankað á þessar dyr og margir hafa talað í þá veru við umræðuna að það sé allra meina bót að opna allar gáttir. Það sé í anda neytendasjónarmiða. Ég tala fyrir hönd neytenda þegar ég er að tala um sjúkdómsfría vöru. Það á við um allar landbúnaðarvörur. Það á líka við um kjúklingana. Það á líka við um svínin. Það á við um eggin. Það á við um þær greinar sem margir vilja bannfæra sem iðnaðarframleiðslu. En það er framleiðsla á matvöru sem er mun sjúkdómsfrírri en gerist hjá grannríkjum okkar og hjá þeim ríkjum sem verið er að tala um að opna á innflutning frá. Þetta er bara veruleikinn. Þetta er svið sem við viljum ekki samræma okkur niður á við. Við viljum halda sérstöðu okkar eins lengi og við mögulega getum. Ég sagði að ég talaði í anda og fyrir hönd neytenda. Það er fyrir okkar hönd, neytendanna, að fá heilnæma vöru í búðarhillurnar. Fyrir okkur sjálf og börnin okkar og fullorðna fólkið, fyrir samfélagið allt. Þetta eru neytendasjónarmið, kannski mikilvægustu neytendasjónarmiðin sem hægt er að hugsa sér. Ég efast ekkert um að það er hægt að flytja inn hræódýra vöru, svínakál o.s.frv., og fylla allar hillur af hræódýrri vöru en lélegri að gæðum. Ég horfi til gæðanna. Ég horfi til matvöru sem er sýklafrí. Ég horfi til hennar. Nú er verið að opna á aukinn innflutning á slíkum vörum fyrir okkur og börnin okkar og fyrir samfélag okkar. Þetta eru mikilvæg neytendasjónarmið. Síðan eru atvinnusjónarmið. Við erum með hömlur á flutningi vinnuafls. Miklar hömlur á því. Það kemur ekki hver sem er og fær atvinnu á Íslandi. Það eru ýmsir sem telja að við séum of íhaldsöm í þeim efnum, of hamlandi. En þarna er verið að verja íslenskan vinnumarkað og reyna að koma í veg fyrir atvinnuleysi í landinu, reyna að sjá til þess að við flytjum ekki inn vinnuafl þar sem framboð er til staðar. Þetta er hugsunin. Svo geta menn deilt um hvort það er gengið of langt eða of skammt í þeim efnum, en þetta er hugsunin. En þegar kemur að landbúnaðinum gegnir nú aldeilis öðru máli. Þá er ekkert horft til þessara sjónarmiða. Eða allt of lítið, tel ég vera. Vegna þess að við erum líka að tala um störf. Við erum að tala um það að opna á innflutning á unninni kjötvöru í ríkari mæli en verið hefur, sem að sjálfsögðu mun hafa áhrif á vinnslu á íslenskri landbúnaðarvöru. Svo ég brenni ekki inni með ályktun sem mig langar til að lesa upp þá er tekið á þessu. Verkalýðsfélagið Framsýn samþykkti þá ályktun sem ég ætla að lesa upp, með leyfi forseta, 20. október 2015. Hún er svohljóðandi: „Nýgerður milliríkjasamningur milli Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með búvörur og gagnkvæma niðurfellingu tolla vekur upp margar spurningar er viðkemur framtíð landbúnaðar á Íslandi og afleiddra starfa í matvælaiðnaði og þjónustu er tengist landbúnaði. Á félagssvæði Framsýnar eru nokkur öflug matvælafyrirtæki sem veita tugum starfsmanna vinnu. Ljóst er að starfsemi þeirra verður sett í mikið uppnám gangi stefna stjórnvalda eftir í breytingum á tollvernd búvara. Matvælaiðnaður á Íslandi er ein af stærstu undirgreinum iðnaðarins með um 17% af heildarveltu í iðnaði, fyrir utan fiskvinnslu. Á síðasta ári störfuðu um 4.000 starfsmenn við matvælaframleiðslu sem flestir eiga það sameiginlegt að vera í aðildarfélögum Alþýðusambands Íslands. Framsýn gagnrýnir samráðsleysi stjórnvalda við verkalýðshreyfinguna sem hefur mikilla hagsmuna að gæta gagnvart þeim fjölda starfa sem eru í hættu verði samningurinn staðfestur af Alþingi. Framsýn kallar eftir úttekt stjórnvalda á áhrifum þess fyrir landbúnaðarhéruðin og starfsmenn í matvælaiðnaði verði tollverndinni breytt. Það er algjört ábyrgðarleysi af stjórnvöldum að staðfesta breytingarnar frá Alþingi nema allar forsendur liggi fyrir hvað áhrifin varðar.“ Framsýn, hvað er nú það? Það eru ein öflugustu verkalýðssamtök í landinu með innan sinna raða starfsfólk sem er starfandi í matvælaiðnaði. Og þau eru starfandi í landbúnaðarhéruðum. Eru með á þriðja þúsund félagsmenn. Bændasamtökin hafa líka ályktað. Þau ályktuðu mjög ákveðið, búnaðarþingið 2016, þar sem þau vilja einnig að rannsókn fari fram og að tollasamningurinn verði ekki fullgiltur fyrr en starfshópur sem hafi slíkt með höndum hafi lokið sínum störfum. Síðan segir í texta sem fylgir ályktun frá Bændasamtökunum: Bændasamtökin setja málið í forgang. Þegar menn tengja þetta búvörusamningunum segi ég sem íslenskur neytandi sem fer út í búð: Ég vil hafna þessu, alveg óháð öllum samningum. Ég geri það sem neytandi. Fyrir utan náttúrlega hversu fáránlega afturhaldsöm hugsun það er að ætla í heimi sem er að berjast við mengun að fara að flytja kjötskrokka á milli landa. Auðvitað eigum við að framleiða kjötið og alla þessa þungavöru í nærumhverfinu. Hvers konar rugl er þetta? Þetta eru afturhaldsraddir. Hvers vegna erum við að halda inn í þennan heim? Hvers vegna styrkjum við ekki íslenskan landbúnað? Heilnæma landbúnaðarframleiðslu? Hvers konar afturhaldsrugl er þetta? Ég segi, hæstv. forseti: Mér finnst fáránlegt og alveg fráleitt að við samþykkjum þessa tillögu nema gengið verði áður að kröfum verkalýðshreyfingarinnar og ég vísa sérstaklega í ályktun Framsýnar. Sveitarfélögin úti á landi hafa líka ályktað. Þau gera það í Skagafirði. Ég fékk ályktun senda frá einum fulltrúa VG þar, Bjarna Jónssyni, sem hann bar upp í sveitarfélagi sínu. Hann vildi líka láta fara fram rannsókn. Ég veit ekki betur en að því hafi verið vel tekið í Skagafirði. Þessar raddir heyrast víða um landið. En ég tala hér sem fulltrúi neytenda, tala fyrir hönd þeirra sem vilja tryggja heilnæmar landbúnaðarvörur á Íslandi og fyrir hönd þeirra sem hafna þeirri afturhaldshugsun sem þessir samningar byggja á, að ætla að fara að flytja dauða nautaskrokka á milli landa með ærnum umhverfisáhrifum. Hvers konar rugl er þetta eiginlega? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég er hér neytandi í pontu Alþingis og hef nákvæmlega sama rétt og neytandinn hv. þm. Ögmundur Jónasson. Mér er kunnugt um að hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur alloft ferðast til útlanda og af samanlagðri ræðu þingmannsins mætti skilja að hann ætti að vera löngu dauður vegna þess að hann hefur borðað erlend matvæli sem eru ekki eins holl og íslensk matvæli. En þessi ræða var svo sem ekki neitt nýstárleg frá hv. þingmanni sem hefur oft og tíðum mælt heldur gegn erlendum samskiptum. En ég ætla bara að spyrja þingmanninn í stuttu máli: Er vilji þingmannsins að snúa niður af öllum þeim innflutningi sem nú þegar hefur verið leyfður með ýmsum samningum og háum tollum og hætta þá milliríkjaviðskiptum með landbúnaðarafurðir? Hér eru fluttar hjartnæmar ræður um þróun í íslenskum landbúnaði og þær hjartnæmu ræður byggjast m.a. á útflutningi á íslenskum landbúnaðarafurðum. Þá er hætta á að allir markaðir lokist, en er það vilji hv. þingmanns að snúa niður af því sem þegar er orðið? Eða eru mörkin hér? Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég veit að það er ekki venja að svara andsvari með annarri spurningu en mig langar engu að síður að biðja hv. þingmann að standa fyrir máli sínu þegar hann staðhæfir í ræðustól að ég hafi mælt gegn erlendum samskiptum. Hvað er þingmaðurinn að fara? Hvernig vogar hann sér að halda þessu fram? Ég vil biðja hann að gera grein fyrir máli sínu. Við erum hér að fjalla um tiltekið þingmál. Við erum að tala um samning sem var gerður við Evrópusambandið um tiltekna efnisþætti. Það er það sem er til umfjöllunar hér og ég er að tala nákvæmlega um það. Ég segi líka að við fáum varnaðarorð frá verkalýðshreyfingu og víðar að úr samfélaginu um fullgildingu á þessum samningi og menn vilja að áður en menn íhugi slíkt - ég er andvígur því - fari fram úttekt og rannsókn. Ég las upp úr ályktun frá verkalýðsfélaginu Framsýn á Húsavík á Norðausturlandi sem er með innan sinna vébanda á þriðja þúsund manns starfandi í einu stærsta landbúnaðarhéraði landsins. Ég segi: Eigum við ekki að láta þessa úttekt fara fram áður en við höldum áfram með þetta mál? Síðan færði ég rök mín fyrir því að það sé afturhaldshugsun að stuðla að auknum milliríkjasamningum með þunga matvöru. Mér finnst það afturhald og óæskileg þróun. Ég hef fært rök fyrir því. Síðan leyfi ég mér að tala fyrir þeim sannindum og þeirri staðreynd að við búum við sjúkdómsfrírri bústofna en flestar aðrar þjóðir gera. Þetta er bara staðreynd og veruleiki og ég vakti athygli á því.
Forseti. Ég spurði tiltölulega einfaldrar spurningar og fékk ekki svar. Ég áskil mér hins vegar rétt til að fjalla um afstöðu hv. þingmanns til erlendra samskipta sem var ekki spurning heldur athugasemd mín. Ég spurði hvort hv. þingmaður vildi þá snúa niður af þeim samningum sem þegar hafa verið gerðir, hætta þeim innflutningi sem nú þegar er orðinn, hægt er að kaupa í verslunum á Íslandi og hefur heldur auðgað íslenskt borðhald. Varðandi það að lesa úr ályktunum Framsýnar og Bændasamtakanna - ég man ekki betur en að t.d. 1969–1970 hafi Búnaðarsamband Kjalarnesþings samþykkt ályktun þar sem mælt var gegn aðild að EFTA vegna þess að það gæti stuðlað að þéttbýlismyndun sem er náttúrlega forsenda fyrir því að hægt sé að búa í sveitum, að það sé þéttbýli til að kaupa afurðirnar. Sömuleiðis skil ég Bændasamtökin vel vegna þess að þau vilja verja ákveðinn garð - en þau eru ekki að verja lífskjör. Mér er til efs að það hafi nokkurn tímann verið hugsað um lífskjör í þessum virðulegu samtökum. Spurning mín stendur ósvöruð: Vill hv. þingmaður snúa niður af þeim samningum sem þegar eru orðnir eða eru mörkin hér og nú? Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Það varð mikil umræða um EFTA á sínum tíma og rök gegn því til varnar íslenskri framleiðslu áttu fyllilega við rök að styðjast enda reyndust varnaðarorð manna ganga eftir, því miður. Það gerist á ýmsum sviðum. Ég hvet hins vegar ekki til þess að við snúum niður af þeirri þróun sem orðið hefur en það er ekkert að því eða rangt við það að vilja verja atvinnulíf í landi, hvort sem það er húsgagnaiðnaður, eins og var á sínum tíma, eða margvísleg önnur framleiðsla, skipasmíðar o.s.frv. Það er ekkert rangt við það. Það er ekki bannað að hafa slíkar skoðanir og það er rangt að reyna að úthýsa allri stjórnmálaumræðu úr þessu húsi með því að gera lítið úr röksemdum manna og líka fyrri tíðar eins og hér var gert. Þeir sem höfðu uppi varnaðarorð á sínum tíma höfðu ýmislegt fram að færa sem var fyllilega rétt. Síðan er annað í þróuninni sem hefur orðið til góðs. Þannig er bara lífið og þannig gengur þetta fyrir sig. Hv. þingmaður sagði að hann væri ekki að spyrja mig um afstöðu mína til erlendra samskipta, hann væri bara með þá athugasemd að ég væri almennt á móti þeim. En það eru ósannindi. [[Gripið fram í.]]Ég er mjög hlynntur alþjóðlegum samskiptum. Ég hef alla mína starfsævi tekið þátt í slíku á vettvangi verkalýðshreyfingar og vettvangi þingsins, stjórnmálanna. Ég hef hins vegar ekki verið með þröngsýn viðhorf, ekki músarholusjónarmið Evrópusambandssinna. Það er allt of lítið fyrir mig, ég vil hafa allan heiminn undir. Ég vil erlend samskipti sem allra mest. Síðan vil ég náttúrlega að þau fari fram á tilteknum forsendum en ég er fylgjandi erlendum samskiptum. Ég hef ekki talað fyrir því að snúa niður af eða [[Forseti hringir.]]loka fyrir allan innflutning á matvöru til landsins. Ég er að ræða um þetta frumvarp hér sem ég er andvígur. Ég tel að það eigi ekki að samþykkja þessa tillögu og að það sé lágmarkskrafa að það verði orðið við tillögum og óskum sem komið hafa frá verkalýðshreyfingu, frá ýmsum byggðarlögum, um að áður fari fram úttekt og rannsókn á þessu.
Herra forseti. Þetta eru líflegar umræður enda stórt mál undir. Það er ekki að ósekju að menn hafi skiptar skoðanir og deili um framkvæmd. Eins og hér hefur verið ágætlega rakið er töluverð óvissa í þessum samningum, bæði tollasamningnum og búvörusamningnum. Eins og hér hefur verið talað fyrir líka, þó að hér sé hæstv. utanríkisráðherra eini ráðherrann í salnum, þá tengjast þessir tveir samningar, búvörusamningurinn og tollasamningurinn, óneitanlega. Þetta hangir saman og þarf eiginlega að ræða þá í samhengi. Það var áhugavert sem kom fram áðan þegar talað var um áhrifin sem þetta hefði víða, ekki bara á svínabændur eða eggjabændur eða kjúklingabændur heldur út í samfélagið. Það sem kannski er alvarlegt í þessu er að skrifað er undir þennan samning án þess að haft sé samráð við landbúnaðinn. Það er auðvitað afar bagalegt og getur ekki verið til þess fallið að ná einhverri sátt, hvorki varðandi búvörusamninginn né þennan samning. Það var áhugavert sem hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði snemma í dag þar sem hann sagði sem svo að ef hann hefði verið í þeirri stöðu sem hann var, þ.e. formaður Bændasamtakanna, hefði hann slitið viðræðum um búvörusamninginn þegar hann hefði séð þennan tollasamning. Mér finnst það segja heilmikið. Þarna er maður sem talar af mikilli þekkingu um þessar greinar og veit nokkurn veginn held ég hvernig hljóðið er í þeim ranni. Eitt af því sem ætti að vera markmið búvörusamninga og þessara tollasamninga er að tryggja afkomu bænda og að sjálfsögðu sanngjarnt vöruverð og hreina afurð til neytenda. Við erum að tala fyrst og síðast um lítil fjölskyldufyrirtæki sem eru burðarásar í íslenskum sveitum og þar af leiðandi má segja að slíkir samningar, hvort heldur eru tolla- eða búvörusamningar, séu gríðarlega mikið byggðamál. Ég held að við viljum öll hafa sveitirnar í byggð og tryggja afkomu bænda um leið og við viljum sjá framleiðsluna á skynsamlegu róli. En hér var verið að ræða margfeldisáhrif. Það skiptir líka miklu máli og var vitnað í samninga verkalýðsfélaga. Þar undir eru auðvitað afurðarstöðvarnar, bæði varðandi kjötiðnaðinn og allt það, slátrun og vinnslu. Sumt af því er vissulega árstíðabundið á meðan annað er allt árið um kring eins og t.d. svínakjötsframleiðslan. Það mundi hafa gríðarlegar afleiðingar ef stóru búin mundu hreinlega leggjast af. Það skyldi enginn ætla að það gæti ekki gerst. Þá erum við líka að tala um fóðurkaup og annað slíkt. Það gæti orðið til þess að aðrar vörur hjá öðrum framleiðendum yrðu mun dýrari. Það er nefnilega mikilvægt, um leið og við ræðum landbúnaðarkerfið og stefnuna, í raun alla virðiskeðjuna, að velta fyrir okkur kostnaðarferlinu og hvernig kostnaðurinn verður til og hvaða afleiðingar hann hefur. Þess vegna segi ég og tek undir með hv. síðasta ræðumanni að skynsamlegt væri að skoða það áður en lengra er haldið. Þegar búvörusamningurinn var til umræðu um daginn var líka rætt um þann kostnað sem bændur taka á sig, sumir hverjir mun meira en aðrir, við að innleiða nýjar aðbúnaðarreglur um velferð dýra, sem er auðvitað mjög gott mál, en komið hefur fram að við veitum með þeim samningi mjög lítinn stuðning og miklu minni en samkeppnislönd okkar sem eiga samkvæmt þessum tollasamningi að koma inn á okkar markað alveg hreint af fullum krafti. Um daginn vorum við einmitt að ræða afleiðingarnar af þessu, þ.e. neikvæð áhrif fyrir búin. Þau geta ekkert staðið undir holskeflu af ódýru kjöti. Þróunin í Danmörku var sú að afkoman versnaði gríðarlega og það varð hrina gjaldþrota, 200 fjölskyldubú sem þar fóru á hausinn og hefur ekki mælst meira síðan 1994. Þar var fyrst og fremst verið að tala um lágt verð fyrir mjólk og svínakjöt. Þetta er kannski eitt af því sem þessir samningar gætu leitt af sér, vissulega lægra verð, en ég er ekki sannfærð um að afleiðingarnar yrðu allar góðar fyrir íslenskar afurðir. Hér hefur aðeins verið drepið á hver innflutningurinn hefur verið og hversu mikið hann hefur aukist. Í svínakjötinu hefur hann aukist um 3–10% á árabilinu 2008–2012 og er orðinn 20% núna, nálægt heildarneyslu, og kjúklingurinn hefur farið úr 8% í 20%. Þetta er auðvitað gríðarlega mikið. Hér þarf einhvern aðlögunartíma. Tvö ár eru mjög lítill tími eins og gefinn er þarna að mestu leyti. Það er mjög lítið sem fellur undir fjögur ár. Ég held að það sé eitt af því sem hlýtur að þurfa að skoðast afar vel. Ég mun auðvitað ekki samþykkja þennan samning. Svo hefur verið talað um kjötleka, þ.e. þegar farið er fram hjá tollkvóta. Í dag var verið að ræða um svínasíður eða beikon sem væri verið að flytja inn á opnum tollkvótum en ekki í gegnum hefðbundna kvóta. Það segir okkur hversu lek tollverndin er. Eins með kjúklinginn, hversu mikill innflutningurinn er á bringum og öðru slíku. Það hefur ekki verið nægjanlega rík vernd að mínu mati þar. Virðulegi forseti. Við eigum auðvitað heilmikil tækifæri með okkar hreina lofti, hreina vatni og hreina landi. Við höfum sem betur fer borið gæfu til að banna hormóna og vaxtarhvetjandi efni til að framleiða kjöt á Íslandi. Við þrengdum verulega að notkun á sýklalyfjum í fóðrið. Það held ég að hafi verið afar mikilvæg ákvörðun og hefur sett okkur meðal fremstu þjóða í matvælaframleiðslu, enda slík notkun í algeru lágmarki sem hefur líka mikil áhrif á lýðheilsu okkar landsmanna. Það er ekki langt síðan við lásum í fréttum að mikið magn sýklalyfja fyndist í dönskum börnum. Það er ástæða til að vekja athygli á því og styður við það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson var m.a. að segja. Þessi tvö atriði sem ég taldi upp gera landbúnaðinn vissulega óhagkvæmari en þann sem við keppum við en skipta um leið afar miklu máli. Það næsta sem talað var um í sambandi við búvörusamningana var að við ættum að takast á við næsta stóra verkefni sem fæli í sér að leyfa ekki notkun á erfðabreyttum hráefnum í fóðurgerð á Íslandi. Ég held að það sé einmitt eitt af þeim mikilvægu verkefnum sem nauðsynleg eru til að við höldum íslenskum landbúnaðarvörum áfram í fremstu röð. Þessa stefnu stjórnvalda í tollamálum tel ég grafa undan bættri velferð dýra, baráttu við smitsjúkdóma og lyfjalausum landbúnaði. Kjöt sem flutt er inn er ekki laust við sýklalyf. Hér var einmitt sagt frá því í dag að í kjötborði í Bretlandi hefði mælst 70% sýking í kjúklingi. Það er athugunarvert að við séum að flytja inn svo mikið sem raun ber vitni á meðan það er neikvæð umræða gagnvart íslenskum landbúnaði þegar kemur að því að styðja við hann. Mér finnst það eiginlega fráleitt að við vitum ekki um aðbúnað í kringum þær afurðir sem við flytjum inn á meðan við aukum kröfur á íslenskan landbúnað. Við ættum að krefjast þess að vita jafn mikið um það sem við flytjum inn. Svo mikill innflutningur þegar við getum framleitt mun meira er mjög neikvæður út frá umhverfislegu sjónarmiði. Það ætti að vera markmið okkar að stuðla að því að framleiða eigin matvæli í okkar nærumhverfi. Við ræðum hér um lækkanir á tollum, aukið aðgangsfrelsi. Þá eigum við að spyrja og biðja um svör við því hvort það sé enginn stuðningur við þær vörur sem fluttar eru til landsins. Erum við viss um að kjötið sem við flytjum inn til landsins, hvort sem það er með tollum eða tollfrjálst, njóti ekki einhvers staðar stuðnings úti í hinum stóra heimi til að koma inn á íslenskan markað? Ekki ég. Ég veit það ekki. Fyrir utan að ég veit ekki svo mikið um uppruna á margri vörunni því að það hafa verið efasemdir um það víða í hinum stóru vöruhúsum þar sem flutt eru inn matvæli víðs vegar að úr heiminum. Svo er mikilvægt að halda því til haga að það er ekki sjálfgefið að vöruverð lækki eins og ítrekað hefur verið haldið fram því að við sjáum að verslunin hefur ekki skilað að fullu lækkun tolla eða styrkingu gengis til neytenda. Allt tal um að tollalækkanir skili sér til neytenda á því miður ekki við rök að styðjast. Í lokin þá er það ekki séríslenskt fyrirbæri að gera samninga við landbúnaðinn eins og við sjáum í nágrannalöndum okkar og ESB-ríkjum. Við flytjum inn um það bil helming af öllum landbúnaðarvörum sem við neytum í staðinn fyrir að standa vörð um hollustu og heilnæmi afurða okkar og öfluga framleiðslu innan lands eins og raunhæft er að gera. Um leið og við aukum með því fæðuöryggi og drögum úr flutningi landa og heimshorna á milli. Þessi þingsályktunartillaga þrengir að því. Við eigum að stuðla að aukinni sjálfbærni með aukinni innlendri fóðurframleiðslu og styðja við bakið á fjölskyldubúum í staðinn fyrir að samþykkja þennan tollasamning. Það er þjóðhagslega hagkvæmt [[Forseti hringir.]]að hafa öflugan og framsækinn íslenskan landbúnað. Því miður uppfylla þessir tveir samningar að mínu mati það ekki.
Virðulegi forseti. Það má velta fyrir sér í þessu máli hvaða markmið liggi að baki aðgerðum stjórnvalda á hverjum tíma og afskiptum þeirra af atvinnugreinum eins og landbúnaði. Sé litið til landbúnaðarins sérstaklega er manni auðvitað umhugað um ákveðna þætti sem geta þá réttlætt slík afskipti. Það eru þættir eins og vistvænar framleiðsluaðferðir, siðrænar framleiðsluaðferðir, ekki síst þá með tilliti til velferðar dýra til dæmis; markmið eins og að styðja við byggð og styrkja hefðbundna atvinnumenningu í landinu. Þegar tollastefna er sett í framkvæmd, hvort sem það er til hækkunar eða lækkunar á tollum, þarf hún að koma annaðhvort atvinnugreininni eða neytendum að gagni og helst báðum þessum hópum. Það má velta því fyrir sér hvort þeim markmiðum sé fullnægt með þeim samningi sem nú liggur fyrir þinginu. Samningurinn milli Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur heimilar aukningu á tollkvótum í nauta-, svína- og alifuglakjöti þannig að hægt verður að flytja inn mun meira af þessum afurðum til viðbótar við það magn sem er þegar flutt inn, sem er allverulegt. Bændur segja að þetta muni hafa neikvæð áhrif fyrir þessar greinar og fara verst með fjölskyldubúin sem þeir telja að geti ekki staðið undir enn frekari holskeflu af ódýru kjöti. Fulltrúar þeirra greina sem í hlut eiga fullyrða að samningurinn muni þar af leiðandi frekar skaða íslenskan landbúnað og sumir fullyrða jafnvel að hann muni stórskaða hann. Hér hefur þróunin á þessum innflutningi og tollamálum til þessa verið rakin stuttlega. Vægi innflutts svínakjöts árin 2008–2012 var á bilinu 3–10% en hefur mikið breyst á síðustu fjórum árum. Nú nálgast innflutningurinn það að vera 20% af heildarneyslu. Hlutdeild innflutnings á kjúklingakjöti í heildarmarkaði hefur vaxið úr 8% árið 2010 í 20% í fyrra. Það er svipuð saga í nautakjötinu þar sem vægi innflutts nautakjöts í heildarneyslu hefur aukist úr 4,5% 2010 í 10% 2013 og á síðustu fjórum árum hefur það svo aukist mjög hratt þannig að nú nálgast innflutningurinn að vera um 30% af heildarneyslu. Svo kemur þessi nýi samningur ofan á þetta; 500 tonn svínakjöts, 596 tonn í nauti, 656 tonn í kjúklingi, 200 lífræn tonn og svo unnar kjötvörur. Það sem mér finnst kannski aðallega skipta máli, þótt ég sé nú ekki aðdáandi tollmúra og tollverndar yfirleitt, eru sjónarmið sem lúta að heilnæmi og umhverfisvernd. Nú er það þannig að íslenskur landbúnaður er að verulegu leyti laus við sýklalyfjanotkun þó að það sé auðvitað ekki fortakslaust. En ég hygg hins vegar að sýklalyfjanotkun í íslenskum landbúnaði sé verulega minni en tíðkast í nágrannalöndum okkar. Nú eru í gangi umfangsmiklar breytingar í ýmsum greinum vegna bætts aðbúnaðar dýra. Það má velta því fyrir sér hvort þessi stefna stjórnvalda í tollamálum þjóni markmiðum um bætta velferð dýra og baráttu við smitsjúkdóma og lyfjalausan landbúnað. Því kjötið sem verið er að flytja inn er auðvitað ekki laust við sýklalyf. Eins og hér hefur komið fram vitum við næsta lítið um aðbúnað þeirra dýra sem koma hingað í formi afurða. Það má spyrja um ágæti þess að á sama tíma og við aukum kröfur sé verið að lækka tolla á vörum frá svæðum þar sem ekki ríkja sömu kröfur. Í þessari þingsályktunartillögu eru samskiptin við Bændasamtökin rakin. Þar kemur fram að bændur hafi beðið um þennan tollasamning sem nú er til umræðu fyrir þinginu. Það mun rétt vera að bændur gerðu athugasemdir við fyrri tollasamning frá árinu 2007 þar sem ekki voru í öllum tilfellum gagnkvæmir tollkvótar á móti til að flytja út. En þeir fullyrða að ekki hafi verið beðið um aukningu á tollum til landsins og benda á að í greinargerð frumvarpsins sé látið undir höfuð leggjast að lýsa samráðsleysinu við landbúnaðinn áður en samningurinn var undirritaður. Þar er ekki minnst á mótmæli bænda við þessum samningi. En á búnaðarþingi 2016 var þessum tollasamningi harðlega mótmælt og fullyrt að hann væri ekki í samhengi við fyrirætlanir stjórnvalda um eflingu innlendrar matvælaframleiðslu. Þess er krafist að stjórnvöld skipi þegar í stað starfshóp með fulltrúum bænda þar sem mat verði lagt á hvernig einstaka búgreinar geti tekist á við afleiðingar samningsins, og sérstaklega verði horft til svína- og alifuglaræktar, enda sé tekjutapið gríðarlegt í þeim greinum. Búnaðarþing lagði líka til að stofnsettur yrði starfshópur til að meta kostnað og áhrif sem nýjar aðbúnaðarreglugerðir hafa fyrir landbúnaðinn og að horft yrði til þess sem tíðkast í nágrannalöndum þar sem stuðningur fylgir hertum kröfum. Svo fara þeir fram á faglega úttekt á þessum atriðum og biðja um að tollasamningurinn verði ekki fullgiltur fyrr en starfshópurinn hafi skilað niðurstöðum og gripið hafi verið til nauðsynlegra mótvægisaðgerða af hálfu stjórnvalda. Þetta er sem sagt afstaða Bændasamtakanna sem eru augljóslega ekki ýkja hrifin. Í samhengi málsins, í ljósi þess sem um er að vera í sambandi við búvörusamningana og alla ólguna kringum þá, er kannski ástæða til að leggja við eyru þegar svona mikil óeining er uppi. Þá hefur líka verið bent á að með auknum innflutningi er verið að stuðla að stórfelldum flutningi á matvælum þegar hægt væri að framleiða hér meira kjöt. Það er sjónarmið að innflutningur á kjöti er neikvæður frá umhverfislegu sjónarmiði og má með rökum segja að vænlegra sé að stuðla að því að framleiða matvæli í nærumhverfinu með heilnæmum og umhverfisvænum aðferðum. Þetta eru þau sjónarmið sem mér finnst að helst þurfi að hafa til hliðsjónar þegar tekin er afstaða til þessa máls, sjónarmið sem þarf að reisa í hvert skipti sem við ræðum tollvernd og tollastefnu í sambandi við innflutning á landbúnaðarafurðum. Því eins og hér hefur komið fram skipta neytendasjónarmiðin máli en neytendasjónarmið felast í fleiru en því að geta keypt ódýrari vöru. Neytendur vilja almennt geta treyst því að þeir séu að fá heilnæma vöru, vel framleidda, þar sem grundvallarsjónarmið um velferð dýra og umhverfislega þætti eru virt í framleiðslunni. Þetta er það sem ég vildi koma á framfæri inn í þessa umræðu. Ég heyri að fleiri þingmenn hér slá á sömu strengi. Svo verður náttúrlega að koma í ljós hvort eitthvað er hlustað á þessi sjónarmið.
Hæstv. forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðu um frumvarp um tollasamning við Evrópusambandið. Mig langar í upphafi máls míns að segja að ég sakna þess að fulltrúar úr hv. utanríkismálanefnd hafi ekki verið viðstaddir umræðuna, vegna þess að málinu verður að lokinni þessari umræðu vísað til hennar. Ég vil þó taka fram að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir er vissulega í salnum að hlusta. En ég tel að vegna þess hversu mikilvægt þetta mál er og hversu mikil gagnrýni hefur komið fram á það sé mjög mikilvægt að við hv. þingmenn sem fáum þetta mál í nefnd til nánari umfjöllunar og skoðunar fylgjumst vel með og séum vel inni í umræðunni. Það hefur nefnilega ýmislegt komið fram við umræðuna. Þar er auðvitað stærst að það er útilokað að ræða um þetta mál einangrað og án þess að setja það í samhengi við búvörusamninga. Búvörusamningar eru ekki til umfjöllunar í hv. utanríkismálanefnd. Ég vil því taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um að hv. atvinnuveganefnd verði líka að fá þetta mál til umfjöllunar og umsagnar. Ég tel annað algerlega fráleitt og mun tala fyrir því í nefndinni. Hv. þm. Ögmundur Jónasson talaði um að það eigi að verða við óskum stéttarfélaga og byggðasamlaga um að gerð verði úttekt á áhrifum samningsins. Mér finnst það mjög áhugavert og eitthvað sem ég vil skoða í framhaldinu hvort við þurfum ekki einmitt að gera, hvort við þurfum ekki að afla okkur betri upplýsinga um hvaða áhrif það hefði á íslenskt samfélag ef þessi samningur yrði samþykktur. Það er áberandi að í umræðunni í dag hafa þeir sem tekið hafa til máls verið afar gagnrýnir á samninginn. Það hefur einnig komið fram í umræðunni, í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að skoða þurfi betur upphaf og aðdraganda þessa máls. Þá komu m.a. fram hjá honum athugasemdir við umfjöllun í greinargerð. Hv. þingmaður kom inn á að það væru líklega til minnisblöð í ráðuneytinu um þessi mál. Mér finnst að það hljóti að vera gagnlegt fyrir utanríkismálanefnd að fá þá minnispunkta til að fara yfir og setja í samhengi við þetta mál, þó ekki væri nema í trúnaði ef þetta eru skjöl af þeirri tegundinni, sem ég verð að viðurkenna að ég þekki ekki nógu vel til. En ég held að eitt af því sem utanríkismálanefnd þurfi að gera í vinnu sinni sé að skoða þennan þátt líka. Það er ærin vinna eftir sem tengist þessu máli og er alveg óhjákvæmilegt að við förum í. Mig langar líka að setja þetta mál í aðeins annað samhengi og kannski víðara en hefur verið gert hérna því að það hefur aðallega verið talað um málið í tengslum við búvörusamninga. Ég skal þó viðurkenna að þetta er ekki alveg óskylt sem ég ætla að tala um. Það hafa margir komið inn á og talað um fæðuöryggi í ræðum sínum í dag og sagt að þessi tillaga, verði hún samþykkt, muni draga úr fæðuöryggi. Mér finnst áhugavert að setja það í samhengi við næsta mál á dagskrá Alþingis sem er frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð, sem er svo aftur beintengt við nýsamþykkta þjóðaröryggisstefnu. Sú þjóðaröryggisstefna er mjög sérstök fyrir þær sakir að þar er fjallað um þjóðaröryggi í mjög víðu samhengi en ekki í því þrönga samhengi sem oft vill verða þar sem einungis er fjallað um þjóðaröryggi út frá vörnum gegn hernaði og hernaðartengdum vörnum, í stefnunni er einnig fjallað um þjóðaröryggi á miklu víðari grundvelli. Í 7. gr. nýsamþykktrar þjóðaröryggisstefnu er einmitt fjallað um að það sé stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum, sem sé þá hluti af þjóðaröryggisstefnunni fyrir Ísland, að tekið verði mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum og fæðu- og matvælaöryggi, auk heilbrigðisöryggis og farsótta. Ég tel einsýnt að við þurfum að fjalla um þennan tollasamning í því ljósi. Þetta er líka partur af fæðuöryggi landsins, sem er aftur partur af þjóðaröryggisstefnunni okkar. Það er því ekki aðeins í tengslum við búvörusamninga, eins mikilvægt og það er og þeir eru auðvitað ekki óskyldir, þeir koma líka inn á fæðuöryggi, að mig langaði að minnast á þennan punkt í ræðu minni. Að öllu því sögðu tel ég að við sem sitjum í hv. utanríkismálanefnd þurfum að fara mjög kirfilega yfir þetta mál, leita umsagna víða og svo verðum við auðvitað að sjá til þess að málið fari til hv. atvinnuveganefndar, sem er með búvörusamningana á sinni könnu. Við þurfum að taka þetta frumvarp og skoða í tengslum við það mál.
Forseti. Ég ætla í þessum ræðustól að undanþiggja mér ásakanir hv. þingmanns um að ég hafi ekki fylgst með umræðunni. Ég fylgdist alveg þokkalega með umræðunni. Ég ætla nú líka að segja að þær hafa ekki skýrt efni málsins mikið fyrir mér, það sem komið hefur fram í umræðunni. Ef eitthvað skortir á, ef ég hef ekki skilið eitthvað get ég flett því upp í skjölum og horft á það aftur í upptökum. Ég undanskil mér þessar ásakanir hv. þingmanns til fulltrúa í utanríkismálanefnd. Ég hef fylgst alveg þokkalega með umræðunni í tölvu og hef verið að vinna við aðra hluti til þess að gera hlutinn drýgri. En umræðan hefur ekki bætt miklu við nema það að ég veit minna og minna um hugtakið matvælaöryggi, sem virðist nú vera notað fyrst og fremst til þess að búa til einhverja tollmúra og verndarmúra fyrir atvinnugreinar þar sem fólk lifir við sult og seyru.
Hæstv. forseti. Ég vil biðja hv. þm. Vilhjálm Bjarnason afsökunar á því að hafa ekki nefnt hann í ræðu minni því að það er svo sannarlega rétt að hann hefur verið hér viðstaddur alla vega hluta úr umræðunni og tekið þátt í henni með andsvörum. Auðvitað hefði ég átt að nefna hann á sama tíma og ég nefndi hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur. Ég vil hér með biðja þingmanninn afsökunar á þeirri yfirsjón af minni hálfu og vona að hann virði afsökunarbeiðni mína. Ég verð hins vegar að segja að ég upplifi umræðuna með öðrum hætti en hv. þingmaður. Hún hefur einmitt orðið mér til glöggvunar um hvaða þættir það eru sem við í hv. utanríkismálanefnd þurfum að taka mið af í umfjöllun okkar. Umræðan hefur í það minnsta orðið mér til gagns. Ég hlýt að fagna því. Ég og hv. þingmaður eigum eftir að halda umræðunni áfram og vonandi upplýsa hvort annað í störfum nefndarinnar en ekki draga úr þekkingu okkar þar.
Forseti. Já, ég tek þessa afsökun alveg fyllilega gilda. Ég tók ásökunina bara ekki nærri mér. Ég held að hv. þingmaður hafi verið að biðja mig fyrirgefningar á ásökunum. Ég lít afsökun allt öðrum augum en flestir aðrir í þessum heimi, en það er nú allt í lagi með það. Ég vona að þegar við tökum þetta mál til umræðu í utanríkismálanefnd að það verði á einhverjum sæmilegum grunni svo það komi einhver skynsamleg niðurstaða í þetta mál. Það er nú ósköp einfaldlega þannig að viðskipti með landbúnaðarafurðir eru hluti af heimsviðskiptum, alveg eins og aðrar þjóðir kaupa mikið af matvælum frá Íslandi sem framleidd eru hér með sæmilega heilnæmum hætti og aðrar þjóðir framleiða matvæli með heilnæmum hætti hver á sinn hátt. Það er ekkert að óttast í þeim efnum. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, heldur bara segja það hér og nú að viðskipti í heiminum hafa heldur aukið á velferð jarðarbúa en einangrunarstefna hefur heldur rýrt lífskjör. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði hér um náttúru. Það er nú kannski það sem ræða þarf í íslenskum landbúnaði, hvort íslenska sauðkindin bryðji kannski í sig landið, jafnvel niður í rót. Það er nú partur af því sem þarf að ræða hérna, hvort sem það er í búvörusamningnum eða þessum kafla. Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Það gleður mig að ég og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason virðumst ætla að fara inn í umræðuna í hv. utanríkismálanefnd í sátt. Það held ég að skipti máli og hljóti alltaf að verða málum til góðs að þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, gangi tiltölulega sáttir hvor við annan inn í umræður. En ég held að það sé alveg hárrétt sem fram kom undir lok máls hv. þingmanns að við þurfum einmitt að skoða þessi mál í ljósi umhverfisáhrifanna sem landbúnaðarmál hafa, hvort sem það er hér á Íslandi eða annars staðar í heiminum. Ég kom inn á það í ræðu minni um búvörusamningana að það væri einmitt eitt af því sem þyrfti að skoða, hvort framleiðsluaukning mundi geta leitt til ofbeitar á landsvæði, það væri eitt af því sem við þyrftum að skoða í umhverfislegu ljósi. Svo er annað sem ég tel að við þurfum einnig að skoða og á kannski frekar heima í hv. utanríkismálanefnd. Það eru umhverfisáhrifin sem hljótast af því að flytja matvæli langar leiðir heimshorna á milli. Ég held að við verðum að taka það mál mjög föstum tökum. Ef okkur er einhver alvara með því að vilja ná tökum á loftslagsbreytingum verðum við að skoða hvernig við flytjum matvæli að óþörfu á milli landa. Auðvitað eru ýmiss konar viðskipti með matvæli sem nauðsynlegt er að fari fram, en það er alveg rosalega margt sem ég held að við gætum ræktað hér í nærumhverfi okkar og haft þannig góð áhrif á umhverfið.
Herra forseti. Það er nokkur ágalli þegar stór mál af þessu tagi eru borin fyrir þingið í formi þingsályktunartillögu. Þá eru í raun og veru ræðutími þingmanna og möguleikar til að koma sjónarmiðum á framfæri afar takmarkaðir. Við höfum í fyrri umr. um tillöguna tíu og svo fimm mínútur og síðan er lokuð seinni umr. Það er lítið samræmi við frumvörp þar sem eru þrjár umræður og 2. umr. opin. Hvað um það. Ég tek í fyrsta lagi undir það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir lagði áherslu á og fagna því að hún sem nefndarmaður í utanríkismálanefnd mun beita sér fyrir því og væntanlega fá stuðning við það, að þetta mál verður að vinnast í mjög ríku samráði við atvinnuveganefnd. Það er algjörlega augljóst mál. Ekki er það síður mikilvægt vegna þess að þessi tvö mál, búvörusamningurinn annars vegar sem nú er genginn til atvinnuveganefndar og þessi tollasamningur sem fer til utanríkismálanefndar, eru á margan hátt mjög samtvinnuð. Til samans mun það móta að verulegu leyti starfsumhverfi landbúnaðarins næstu árin ef þetta verður samþykkt. Þau atriði sem ég vil á örfáum sekúndum leggja áherslu á í lokin eru í fyrsta lagi það sem ég reyndi að koma aðeins inn á og var tekið undir af hv. þm. Haraldi Benediktssyni um spurninguna um jafnvægi í samningagerðinni. Þegar hið örlitla Ísland með 330 þús. manna markað semur við 500 milljón manna Evrópusamband og býttin gerast að mestu leyti í tonnum á móti tonnum er það mikið umhugsunarefni. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, svo ég vitni enn í hann, sagði að honum fyndist það vera lítið jafnvægi. Ég minni líka á þá óvissu sem steðjar að ef við bætist einhvern tíma á næstu missirum að Ísland tapar algjörlega eða illa málinu um þær heilbrigðis- og hollustukröfur sem við höfum byggt á að undanförnu, að geta varið búfjárstofna og heilnæmi framleiðslu okkar með því að banna innflutning á hráu kjöti og hrámeti og viðhalda ströngum sjúkdóma- og hollustureglum. Þar hefði ég viljað sjá þróunina frekar í áframhaldandi átt að því að gera íslenskan landbúnað enn þá vistvænni og heilnæmari að þessu leyti. Að halda áfram að draga úr sýklalyfjanotkun eins og mögulegt er til þess að minnka líkurnar á ónæmum bakteríum, viðhalda að sjálfsögðu banni við vaxtarhvetjandi hormónum og stefna svo á það fyrr en seinna að hráefni til framleiðslu í landbúnaði á Íslandi skuli vera úr óerfðabreyttu efni. Það væru allt glæsilegir hlutir fyrir íslenskan landbúnað til að flagga inn í framtíðina. Mér finnst metnaðurinn lítill og ég velti fyrir mér hvar núverandi stjórnvöld, núverandi stjórnarflokkar eru á vegi staddir þegar í staðinn fyrir að standa vörð um hollustu og heilnæmi og að hafa það í huga að viðhalda sem mestri matvælaframleiðslu og að landið sé eftir því sem aðstæður frekast leyfa sjálfu sér nægt og sjái fyrir næringarþörf landsmanna með tryggum hætti, er hér lagður grunnur að því að auka á einhæfni og flutninga með matvæli landa og heimshorna á milli. Þróunin stefnir þá í átt til þess sem oft er kallað mónókúltúr eða einhæfari framleiðsla og miklir flutningar. Það stríðir gegn öllum lögmálum um sjálfbæra þróun og er í andstöðu við mjög vaxandi sjónarmið meðvitaðra og upplýstra neytenda sem vilja hverfa til baka til upprunamerktrar framleiðslu sem hægt er að rekja alveg frá framleiðanda og í kjötborðið eða á diskinn. Í stað þess að hlúa áfram að aukinni sjálfbærni innlends landbúnaðar, t.d. með því að efla innlenda fóðurgerð, kornrækt, í stað þess að styðja sérstaklega við bakið á fjölskyldubústærðum og verjast verksmiðjuþróuninni, sem sætir gríðarlegri gagnrýni þar sem þessi mál eru til umræðu annars staðar, og í stað þess að setja okkur t.d. markmið um að byggja á óerfðabreyttum efnum, þá horfir þetta meira og minna til annarrar áttar. Innflutningurinn hefur aukist gríðarlega undanfarin ár og landbúnaðinum og bændum er nú hent út í þetta, kjötiðnaðinum og allri þjónustu við landbúnaðinn, við litla hrifningu. Má ég þá í lokin, þótt ég hafi ekki tíma til að lesa það, herra forseti, minna á ályktun búnaðarþings 2016? Einhverjir fyrrverandi vonandi stuðningsmenn stjórnarflokkanna hafa setið þar. Hún er ein mjög hörð fordæming [[Forseti hringir.]]og mótmæli við þessum vinnubrögðum þar sem byrjað er á orðunum: Búnaðarþing 2016 mótmælir harðlega tollasamningi við ESB frá því í haust, og rekur hvernig þetta er í fullkominni andstöðu við það sem menn í orði kveðnu þykjast standa fyrir í þessum efnum. [[Forseti hringir.]] Ég fagna því auðvitað að það líður a.m.k. til hausts að menn fari að glíma við afgreiðslu á þessu [[Forseti hringir.]]og ég tel í raun og veru að það liggi margt fyrir frá umræðunni í dag og um búvörusamninginn sem teiknar til þess að þessi mál tvö, saman, óbreytt, fari ekki í gegn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig samt ekki alveg á öllum þáttum sem fram komu í máli hans. Fæðuöryggi er nefnt og sjálfbærni. Sömuleiðis mikilvægi þess og sú þróun sem er mjög jákvæð að sífellt fleiri neytendur vilja fá að vita hvaðan varan kemur, upprunamerking o.s.frv. Því er stillt svolítið upp sem andstöðunni við að opna markaðina. Ég sé ekki neina andstöðu við upprunamerkingu vöru og aukna samkeppni í matvælaframleiðslu. Að því gefnu að við sem neytendur fáum að vita það þá höfum við valkost. Við fáum brátt 2 milljónir af ferðamönnum og þurfum náttúrlega að sjá til þess að það séu næg og fjölbreytt matvæli, það er sérmál. En sér hv. þingmaður engan mun á hefðbundnum landbúnaði og verksmiðjubúskapnum? Það er gríðarlegur munur á fjölda býla hjá kjúklingaræktendum og svínaræktendum, sem eru sárafáir - ég held að eignin á þeirri framleiðslu sé að stærstum hluta í höndum tveggja aðila, kannski fjögurra, fimm, eitthvað slíkt - og þeim hundruðum, jafnvel þúsundum sem eru í sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu, svo dæmi sé tekið. Finnst hv. þingmanni ekki rétt að hafa einhver skil þar á milli? Ég spyr af því að ég átta mig ekki á því hvernig falist getur þversögn í því að hafa upprunavottorð, sem ég held að sé mjög gott og mikilvægt, og þess að hafa opnanirnar. Ég sé ekki að það geti farið hvort gegn [[Forseti hringir.]]öðru. Síðan spyr ég hvort hv. þingmaður geri engan greinarmun á hinum hefðbundna landbúnaði og verksmiðjubúskapnum.
Herra forseti. Ég held að það þurfi nú varla að ræða það að rekjanleiki vöru er náttúrlega allt annar og auðveldari viðfangs þegar kemur að innlendri framleiðslu en innflutningi t.d. á því kjötmagni sem stundaður hefur verið að undanförnu. Ég hef séð pakkningarnar sem frystar nautalundir koma í eða kjúklingabringur eða hvað það er. Það er varla stafkrókur nokkurs staðar um það hvernig það var framleitt og hvaðan það kemur. Við höfum með okkar góðu framleiðslu tvær góðar leiðir til þess að upplýsa neytendur um hvað þeir kaupa; annars vegar þær reglur sem við höfum hér almennt séð um aðbúnað, dýravelferð og hollustu, um að banna vaxtarhvetjandi hormóna og annað slíkt, og síðan beinan rekjanleika alveg niður á framleiðendur og jafnvel niður á einstaka kind í tilviki sauðfjár. Fæðuöryggi, sjálfbærni, rekjanleiki, að lágmarka vistsporið, það er ekkert grínmál í dag. Það þýðir ekki annað. Ef menn ætla að komast inn í nýja tíma í sambandi við umhverfismál verða menn að taka alvarlega umræður um þá hluti alla saman og neytendur munu halda mönnum við efnið á komandi árum. Þess vegna eigum við líka að spyrja okkur: Erum við ekki að einhverju leyti fórnarlömb úreltrar hugmyndafræði þegar kemur að þessum gamla hugsunarhætti að það eigi bara að verkaskipta heiminum og að einn eigi að framleiða allt stál og annar allan mat og svo bara víxli menn því á milli með flutningum um allan heiminn? Það er hugmyndafræði sem er hrunin til grunna og eyðileggur plánetuna. Það hélt ég að væri nokkuð viðurkennt í þessum kúltúr öllum saman. Er munur á hefðbundnum landbúnaði og t.d. þessum greinum, svínarækt og alifuglarækt? Já, upp að vissu marki. En þó er það nú ekki einhlítt. Í svínaræktinni eru 12–15 fjölskyldubú með um 1/3 af markaðnum, dreifðum um landshlutana. Þau eru ákaflega mikilvægur og samofinn hluti af landbúnaðinum og þjónustu við landbúnaðinn á þeim svæðum. Sú skarpa aðgreining sem menn vilja stundum draga upp á sér því ekki stoð í veruleikanum þegar kemur að keðjuáhrifum sem það mundi t.d. hafa ef [[Forseti hringir.]]þessar einingar legðust í stórum stíl af og eftir sætu annað hvort tvær verksmiðjur eða ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég er ekki oft sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Það sem ég kann að meta í hans fari er að hann er algjörlega hreinskilinn í sinni pólitík. Hann talar um að það sé úrelt að hafa frjáls viðskipti á milli landa, að einhver framleiði stál og því sé bara siglt á milli heimsálfa og að það sé allt saman úrelt. Ég er bara fullkomlega ósammála, algjörlega í grundvallaratriðum hvað það varðar. Rekjanleiki vöru. Ég er alveg sammála hv. þingmanni og gagnrýndi það hér varðandi erlendu vöruna að vantar mikið upp á hann. En það vantar að vísu líka upp á hjá íslensku vörunni og við mættum gera miklu betur hvað það varðar og höfum ekki nýtt þau sóknarfæri. Þetta snýr í rauninni ekki að því hvaðan varan kemur heldur hvaða reglur eða viðmið eru. Vonandi þurfum við ekki að setja reglur um alla hluti. Ég þekki best verslanirnar hér á höfuðborgarsvæðinu og mér finnst það nú vera að gerast að ýmsar verslanir leggi miklu meira á sig í að upplýsa okkur neytendur um hvaðan varan kemur. Mér finnst það alveg frábært. Það eru náttúrlega sérverslanir eða smærri verslanir, Frú Lauga og ýmsar fleiri, en í stórmörkuðum finnst mér það vera að lagast og það finnst mér vera alveg til fyrirmyndar. En þetta snýr ekki að því hvaðan varan kemur heldur er það spurningin um hvernig framsetningin er. Hv. þingmaður segir að það séu 12–15 bú, um 20 aðilar, sem framleiða svína- og kjúklingakjöt. Mér finnst það að vísu ekki vera röksemd með málinu. Það er nú mjög fátt, jafnvel þótt við Íslendingar séum ekki sérstaklega margir, að vera með 20–25 aðila að hámarki sem koma að þessum málum. Það nú ekki mikið. Hv. þingmaður talar um sjálfbærni, sem er mjög mikilvæg. Er hv. þingmaður með einhverjar skoðanir varðandi sjálfbærni varðandi umhverfismálin? Nú hafa komið umsagnir frá náttúruverndarsamtökum um að [[Forseti hringir.]]þau hafi áhyggjur af ofbeit og öðru slíku, ágangi búfjár. Ef ég skil hv. þingmann rétt er hann á móti innflutningi, en þá þurfum við að auka framleiðsluna allverulega. [[Forseti hringir.]]Það er þá spurning hvar það verður gert ef [[Forseti hringir.]]við ætlum að halda okkur við sjónarmið og markmið um sjálfbærni.
Herra forseti. Ef ég byrja á þessu síðasta þá varaði ég nú einmitt við búvörusamningnum vegna þeirra hvata til framleiðsluaukningar sem inn í hann eru byggðir. Ég benti á að ef t.d. sauðfé stórfjölgar í landinu og sett verður á kannski 100.000–150.000 vetrarfóðraðar kindur í viðbót á næstu þremur árum mun það valda árekstrum við umhverfissjónarmiðin, beitarþol landsins o.s.frv. Ég hélt því heldur rækilega til haga. Það á kannski meira heima í umræðunum um búvörusamninga en þessu. Þrátt fyrir allt eru enn þá allmörg þó nokkuð vel rekin myndarleg fjölskyldubú, ekki verksmiðjur, í svínaræktinni, dreifð um landshlutana. Ég er ekki með nákvæmar tölur í kollinum, en ég þekki allmarga þessara aðila á Vesturlandi, Norðurlandi, Suðurlandi. Sama á að nokkru leyti við í eggjaframleiðslu. Kannski er kjúklingaframleiðslan, alifuglaframleiðslan lengst gengin í átt til samþjöppunar og þróunar. En það kemur í ljós þegar þetta er skoðað að það er samt samofið vegna þess að þessir aðilar eru stórir viðskiptavinir fóðurframleiðendanna og taka á sig mikið af flutningskostnaðinum og dreifingarkostnaðinum. Þessir aðilar eru stórir í slátrun og skaffa hráefnin í kjötvinnslur um allt land o.s.frv. Þetta þarf að skoða og vonast ég til að utanríkismálanefnd og atvinnuveganefnd skoði það mjög vel saman. Keðjuverkunin og samþættingaráhrifin í þessu eru miklu stærri en menn oft vilja vera láta þegar þeir hrökkva ofan í umræðu um hefðbundinn landbúnað og svo eitthvað bara allt annað og alveg óskylt. Það er ekki svo. Það er auðvitað útúrsnúningur sem er neðan við virðingu hv. þingmanns að ég sé á móti alþjóðlegum viðskiptum eða „frjálsum“ viðskiptum. En óheft markaðshyggja og óheftur kapítalismi í þessu sem tekur ekkert tillit til umhverfissjónarmiða, hvað þá félagslegra sjónarmiða, mun ekki leiða til velfarnaðar. Hvaðan koma kjúklingabringur í Vestur-Evrópu aðallega núna? Þær koma frá Kína. [[Forseti hringir.]]Þar eru vængirnir og lappirnar klipptar af og notaðar heima fyrir en bringurnar eru fluttar til Evrópu. [[Forseti hringir.]]Telur hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson að það sé auðvelt um vik varðandi uppruna þessarar vöru, [[Forseti hringir.]]hvernig farið var með dýrin? Hvað fékk fólkið í laun sem ól þau o.s.frv.?
Forseti. Í upphafi stóð til að ræða þessa þingsályktunartillögu sem er um tollasamkomulag á milli Íslands og Evrópusambandsins samhliða búvörusamningnum. Af einhverjum ástæðum var það ekki gert. Það voru sögusagnir um eitthvert ósætti hér og þar, það hefði verið þess vegna, en ég veit ekkert um það. Við umræðuna um búvörusamninginn vorum við að tala um styrki til bænda á tíu árum allt upp í 160 milljarða. Eins og ég sagði þá er ég alls ekki á móti því að styrkja bændur á ýmsan hátt. Ég tel að það þurfi að breyta kerfinu eins og það er núna, en ég segi fyrr má nú fyrr vera, þessar upphæðir í búvörusamningnum, og þess utan nemur tollverndin sem íslenska landbúnaðarafurðir njóta rúmum 9 milljörðum á ári. Þannig að það er ekki eins og ríkisvaldið styðji ekki við íslenska landbúnaðarframleiðslu. Ég vil segja það varðandi þennan samning að ég er hlynnt honum og ég er hlynnt öllum þeim ráðstöfunum sem eru gerðar til þess að vöruverð og matarverð á Íslandi lækki. Ég held að sé tvennt sem er aðallega að hjá okkur, náttúrlega margt, en það er tvennt sem gerir það erfitt að búa hérna, gerir unga fólkinu erfitt að koma sér fyrir; það er annars vegar lágt kaup og hins vegar hátt matarverð. Ef við getum hækkað launin og lækkað matarverðið þá verða strax til meiri peningar fyrir unga fólkið til að setja í húsnæði og annað. En þetta eru grunnþarfir. Þess vegna fagna ég öllu því sem verður til þess að lækka matarverð á Íslandi. Þetta mál leiðir í þá átt. Ég veit svo sem ekki nákvæmlega hvað þessar lækkanir eru miklar, en það er ekki eins og við séum með þessum tollalækkunum hugsanlega að hleypa einhverjum nýjum vörum inn í landið sem ekki hafa verið hér áður. Hér er allt fljótandi í erlendu kjúklingakjöti og erlendu svínakjöti, vegna þess að við framleiðum ekki nóg. Það er meira að segja umframeftirspurn eftir nautakjöti af því að við framleiðum ekki nóg. Við þurfum að flytja þetta inn fyrir okkur til að borða og fyrir alla þá gesti sem koma hingað til landsins. Þá segir fólk: Þau eiga bara að borða lambakjöt. Það er nú eitt sem við fáum með þessu, við fáum meiri útflutning fyrir tollfrjálst lambakjöt til Evrópusambandsins. Fólk segir: Já, ferðamennirnir eiga bara að borða lambakjöt. En útlendingar eru ekkert jafn vanir og við að borða lambakjöt og þeim finnst það ekkert gott. Ætlum við þá að standa á veitingastöðum og segja: Þetta er víst gott, góði, eins og sagt er stundum við börn þegar verið er að fá þau til að smakka eitthvað nýtt. Þannig er ekki lífið. Þannig að ég fagna þessari tillögu. En ég vil líka geta þess, í sambandi við búvörusamningana sem við ræddum í síðustu viku, að þar er líka talað um miklar breytingar á tollum á mjólkurdufti og ostum, svo var eitthvað eitt annað sem ég man ekki nákvæmlega hvað var. Það er engin smáhækkun sem bændur eru að fara fram á að verði samhliða búvörusamningum á þessum afurðum. Það er 100% hækkun. Virðulegi forseti. Ég vil að landið sé allt í byggð. Ég vil styrkja bændur. Ég vil gera það með öðrum aðferðum en við gerum núna. Ég vil gera það þannig að verð á matvörum í landinu lækki. Þess vegna styð ég þetta mál af því að ég tel að það sé eitt af því mest áríðandi sem þarf að gerast hér, það er að matarverð lækki og kaupið hækki.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að það er erfitt að ræða þetta vegna þess að við höfum svo stuttan tíma, en mér finnst ekki hægt að ræða þessi mál nema í samhengi við búvörusamningana. Þegar menn fara að ræða þessi mál, þó að þeir komi úr ólíkum áttum, held ég að hægt sé að ná niðurstöðu sem flestir geti verið sáttir við. En að ganga fram með þeim hætti sem við gerum núna og gera samninga til mjög langs tíma, til tíu ára, án þess að taka umræðu um markmið og leiðir og hvernig við ætlum að ná þeim - ég held að það sé ekki góður bragur á því og ég held reyndar að það muni skaða atvinnugrein eins og landbúnaðinn. Það vekur óþarfa óróa og ósætti sem er alveg hægt að komast hjá. Ég held að í grunninn séu flestir sammála um markmið og leiðir. Mér finnst ánægjulegt að það hefur eiginlega staðið upp úr hverjum einasta hv. þingmanni að menn eru farnir að meta mikilvægi þess að framleiða heilnæmar landbúnaðarafurðir. Nú er ég einn þeirra. Ef einhver vill hins vegar kaupa eitthvað annað eða borða eitthvað annað þá er það bara ákvörðun hvers og eins. Ég tel ekki að við sem ríkisvald eigum að ákveða hvað hver á að borða. En ég vil hins vegar fá að vita hvað er á borðum, hvað menn eru að kaupa, og mér finnst sjálfsagt að við neytendur fáum rétt til þess. Mér finnst það vanta í umræðuna hjá mörgum hagsmunaaðilum. Ég vek athygli, forseti, á því að hér er um að ræða gríðarlega mikla aukningu. Ég held að engin ríkisstjórn hafi áður opnað markaði jafnmikið og þessi ríkisstjórn með þessum samningum. Þegar menn gagnrýna það, bara eins og það sé slæmt í eðli sínu, þá verður líka að hafa í huga að við erum með tvær milljónir af ferðamönnum hér. Ef menn ætla að segja: Heyrðu, við ætlum bara að sjá um þetta með eigin framleiðslu, ætlum að loka mörkuðum, þá þurfa menn aðeins að útskýra hvernig á að gera það á mjög skömmum tíma. Við þurfum að gera það á mjög skömmum tíma. Ég held hins vegar að við eigum að ganga í ákveðna hluti. Ég nefni enn og aftur, og það þarf að gera það í umræðum um þetta mál, að við þurfum að ákveða hvernig við ætlum að framkvæma söluna eða opnun með þessum tollkvótum. Þessi uppboð eru ekki að ganga upp. Það gerir að verkum að þetta eru allt of dýrar vörur. Það eru engin málefnaleg rök fyrir því. Það er bara brotið þannig á neytendum. Við erum að fara úr 750 tonnum í 3.812 tonn þegar allt er tekið saman, svo að menn átti sig á hve mikil breytingin er. Ég veit heldur ekki hvort það var rætt í umræðunni um landbúnaðarmálin að við eigum að ná samstöðu um endalok á undanþágu frá samkeppnislögunum. Það held ég að sé eitthvað sem við eigum að ganga í allra hluta vegna, ekki síst vegna þess að mér finnst það eitt og sér ala á mikilli tortryggni. Við þurfum hugsanlega að styrkja samkeppnisumhverfið með einhverjum hætti. Þá er ég að vísa í eftirlitskerfið, að það séu sterkari stofnanir með betri þekkingu og að við séum að nýta reynslu frá öðrum þjóðum. Ég tel að það séu mikil sóknarfæri fyrir vöru sem er heilnæm og góð. Fyrir framsýni íslenskra bænda fórum við sem betur fer ekki þær leiðir sem þjóðir í nágrenni við okkur fóru, hvort sem það er með vaxtarhvetjandi hormónum eða með sýklalyfjum, eins og gert er innan Evrópusambandsins. Það er að vinna með okkur núna. Það eru mjög umhugsunarverðar fréttir sem berast til dæmis af óþoli gagnvart sýklalyfjum. Ég held að flestir upplýstir einstaklingar, ég ætla ekkert að tala fyrir hönd annarra, en ég finn það þegar maður fer í verslanir bæði innan lands og utan, líti til þessara þátta í meira mæli en áður hefur verið. Ég hef aldrei séð í íslenskri verslun sýndan samanburð á íslensku kjöti og kjöti frá öðrum löndum þegar kemur að sýklalyfjanotkun. Ef ég væri að selja íslenska vöru mundi ég vekja athygli á því og ég mundi til dæmis kenna því fólki sem hingað kemur hver munurinn er á okkar vöru og öðrum vörum. Hvernig í ósköpunum geta menn vitað það ef enginn segir þeim frá því? Við eigum að stuðla að samkeppni en ef við viljum [[Forseti hringir.]]virkilega hjálpa fátækum þjóðum gerum við það með því að opna okkar markaði, meðal annars hvað matvælaframleiðslu varðar. Auðvitað er Evrópusambandið ekki fátækt og er verndarbandalag en við eigum að ýta undir frjáls viðskipti og sömuleiðis að setja okkur markmið varðandi heilnæma framleiðslu.
Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin lítur á landbúnað sem eina af mikilvægustu atvinnugreinum þjóðarinnar. Vaxandi eftirspurn eftir mat á heimsvísu skapar íslenskum landbúnaði sóknarfæri. Ég ítreka að ekki er verið að semja um tollalækkanir í viðkvæmum vörum heldur var samið um tollkvóta og gagnkvæmni þar sem því varð komið við. Búvörusamningarnir sem gerðir hafa verið til lengri tíma eru jákvæðir því að þeir auka rekstraröryggi bænda. Ég tel að það sé mjög farsælt fyrir land og þjóð hvernig þetta tvinnast saman. Það er tvennt sem mig langar að nefna til viðbótar. Ég vil líka segja að þær umræður sem hér eiga sér stað eru mjög góðar og gagnlegar. Í fyrsta lagi hefur verið unnið að því að skoða leiðir varðandi framkvæmd úthlutunar á kvótum sem gæti komið til móts við framleiðendur, t.d. með því að úthluta kvótunum oftar yfir árið, afmarka hluta kvótans í svínakjöti við vörutegundir sem skortur er á og horfa til aðferða við útreikning kvótans, kjöt með eða án beina. Ég vil einnig nefna og ítreka að hinn 8. apríl síðastliðinn setti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á fót starfshóp sem hefur það hlutverk að kanna áhrif tollasamning við ESB og leggja mat á hvernig einstaka búgreinar geti tekist á við afleiðingar samningsins, einkum þegar horft er til svína- og alifuglaræktar. Vonir standa til að hópurinn nái niðurstöðu fljótlega. Ég verð að segja að ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa rætt um mikilvægi þess að farið sé mjög vel í þessa vinnu og hugað að heilbrigðissjónarmiðum. Í öðru lagi er stundum spurt hvort hækkaðir ESB-tollkvótar komi til viðbótar við opna kvóta. Nei, þvert á móti er áætlunin að þessir nýju kvótar komi í stað opinna tollkvóta sem gefnir hafa verið út á undanförnum árum til að bregðast við aðstæðum á markaði. Þeir hafa ekki átt sér stoð í alþjóðlegum samningum en verið gefnir út til að mæta innanlandsþörf. Nýir samningsbundnir tollkvótar munu koma í staðinn. Með hliðsjón af innflutningstölum má ætla að þeir fari langt með að endurspegla raunverulegan innflutning við núverandi aðstæður.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um þjóðaröryggisráð. Hinn 13. apríl síðastliðinn samþykkti Alþingi mótatkvæðalaust þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Í þjóðaröryggisstefnunni er tekið fram að stefna stjórnvalda um þjóðaröryggi byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafi grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi, lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra og sjálfbæra þróun, afvopnun og friðsamlega lausn deilumála. Grundvallarforsenda stefnunnar sé að Ísland sem fámenn eyþjóð sem ekki hefur burði né vilja til að ráða yfir her og tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Þjóðaröryggisstefnan tekur til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta og felst í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki. Stefnan tiltekur 11 áhersluatriði innan þessarar þrískiptingar sem mynda kjarna þjóðaröryggisstefnunnar. Síðasta áhersluatriðið mælir fyrir um að sett verði á fót með sérstökum lögum þjóðaröryggisráð sem meti ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum með reglubundnum hætti, hafi eftirlit með framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar, endurspegli þá breiðu sýn á þjóðaröryggi sem birtist í stefnunni og standi fyrir endurskoðun hennar eigi sjaldnar en á fimm ára fresti. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að á Íslandi starfi þjóðaröryggisráð sem forsætisráðherra veiti formennsku og starfsaðstöðu. Að auki er gert ráð fyrir að í þjóðaröryggisráði eigi sæti utanríkisráðherra og innanríkisráðherra, ráðuneytisstjórar viðkomandi ráðuneyta, ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslu Íslands. Þá geti þjóðaröryggisráð kallað fleiri ráðherra, embættismenn, einstaklinga og fulltrúa lögaðila til setu í ráðinu varðandi einstök mál. Þessi samsetning endurspeglar vel uppbyggingu og áherslur þjóðaröryggisstefnunnar og skipulag öryggis- og varnarmála hér á landi. Verkefni þjóðaröryggisráðs er að hafa eftirlit með framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar og jafnframt vera samráðsvettvangur um þjóðaröryggismál. Sem fyrr greinir er ráðinu enn fremur ætlað að meta ástand og horfur í öryggismálum og fjalla um önnur málefni er varða þjóðaröryggi auk þess að standa fyrir opinni og lýðræðislegri umræðu um öryggis- og varnarmál í samvinnu við eftir atvikum háskólasamfélagið, hugveitur og fjölmiðla. Ég tel fræðslu- og upplýsingaþáttinn afar mikilvægan, enda brýnt að við getum tekið gagnrýna og opna umræðu og átt skoðanaskipti um þennan mikilvæga málaflokk með skipulögðum og reglubundnum hætti. Samráð við Alþingi er einnig afar mikilvægt í mínum huga og er það sérstaklega tilgreint í frumvarpinu. Þjóðaröryggisráðinu ber að upplýsa Alþingi um framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar á hverju ári og hverjar þær breytingar sem þjóðaröryggisráðið telur að þurfi að gera á stefnunni skal bera undir Alþingi. Enn fremur skal samkvæmt frumvarpinu upplýsa utanríkismálanefnd Alþingis um hver þau mál sem líkleg eru til að hafa áhrif á þjóðaröryggisstefnuna og framkvæmd hennar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að þjóðaröryggisráð komi reglulega saman til funda auk þess sem forsætisráðherra boði til funda ef þeir atburðir verða eða eru yfirvofandi sem ætla má að hafi áhrif á þjóðaröryggi. Með öðrum orðum: Hér er annars vegar um að ræða vettvang til reglubundins samráðs og samhæfingar og hins vegar vettvang sem kallaður er saman ef áföll verða eða yfirvofandi hætta skapast. Í því samhengi skiptir máli ákvæði um samráð við almannavarna- og öryggismálaráð sem sett var á fót með lögum um almannavarnir nr. 82/2008. Ákveðin skörun á sér stað í starfsemi þessara tveggja ráða sem þó eru í eðli sínu ólík. Þannig hefur almannavarna- og öryggismálaráð fyrst og fremst stefnumótandi hlutverk á sviði almannavarna á meðan þjóðaröryggisráðið fjallar um þjóðaröryggi með mun víðtækari hætti og nær til virkrar öryggismálastefnu, utanríkismálastefnu og varnarmálasamstarfs auk almannaöryggis. Í frumvarpinu er einnig að finna ákvæði um trúnað og upplýsingaskyldu, skýrslugjöf og reglugerðarheimild auk viðurlagákvæðis. Þá kemur fram í athugasemdum við lagafrumvarpið að það haggar ekki skuldbindingum Íslands í öryggis- og varnarmálum og hefur ekki áhrif á skiptingu stjórnarmála á milli ráðuneyta í stjórnarráði Íslands. Virðulegi forseti. Öryggishorfur í Evrópu hafa versnað á undanförnum árum. Staðan er áfram mjög viðkvæm í austanverðri Úkraínu og uppgangur hryðjuverka- og öfgasamtaka heldur áfram. Skemmst er að minnast voðaverkanna í Brussel hinn 22. mars síðastliðinn. Þeir atburðir og fleiri á liðnum mánuðum minna okkur á að öryggi er ekki sjálfgefið og að óskiljanleg ódæðisverk geta átt sér stað nærri okkur í tíma og rúmi. Ástandið í Sýrlandi og við botn Miðjarðarhafs hefur svo orðið til þess að mestu fólksflutningar frá tímum síðari heimsstyrjaldar eiga sér stað nú, sem aftur reyna á innviði Evrópuríkja og samstöðu þeirra. Öryggishorfur á norðanverðu Atlantshafi hafa sömuleiðis breyst á umliðnum árum og hernaðarumsvif í nánasta nágrenni okkar aukist. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir auknum framlögum til varnarmála, m.a. í nafni samstöðuaðgerða Atlantshafsbandalagsins, og aukins stuðnings við þær þjóðir sem halda úti reglubundinni loftrýmisgæslu hér við land. Þessi þróun minnir okkur á þörfina á því að gefa öryggismálum hér heima ríkari gaum, stilla saman strengi og ná sem mestri sátt um meginlínur öryggis- og varnarmála. Verði frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð að lögum markar það í raun lokastig vinnu við mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem hófst árið 2007 þegar settur var á fót þverfaglegur starfshópur sem skilaði áhættumatsskýrslu sem gerði m.a. að tillögu sinni að mótuð yrði heildstæð stefna í öryggis- og varnarmálum og sett á fót þjóðaröryggisráð. Með skýrsluna og tillögur hennar til hliðsjónar samþykkti Alþingi hinn 16. september 2011 þingsályktunartillögu þáverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, um að setja á fót þingmannanefnd með fulltrúum allra flokka sem sátu á Alþingi til að vinna tillögur um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Nefndin hóf störf snemma árs 2012 undir formennsku hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og skilaði tillögum sínum hinn 20. febrúar 2014 ásamt bókunum einstakra þingflokka. Það kom svo í hlut forvera míns í starfi, hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Gunnars Braga Sveinssonar, að móta sjálfa þjóðaröryggisstefnuna á grundvelli tillagna þingmannanefndarinnar og leggja hana fram í þinginu hinn 17. nóvember síðastliðinn í formi þingsályktunartillögu. Eitt fyrsta verk mitt sem utanríkisráðherra var svo að taka þátt í síðari umræðu um þjóðaröryggisstefnuna og sameiginlegt nefndarálit utanríkismálanefndar og vera viðstödd atkvæðagreiðsluna hinn 13. apríl síðastliðinn þegar Alþingi, mótatkvæðalaust eins og áður sagði, samþykkti nýja þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, þá fyrstu í lýðveldissögunni. Sú samstaða sem myndast hefur um ferli og efni hinnar nýju þjóðaröryggisstefnu er sérstakt ánægjuefni og ber að þakka. Enda er afar mikilvægt að breið sátt ríki um meginlínur öryggis- og varnarmála á hverjum tíma. Ég vona að sátt og samvinna verði áfram meginstef þeirrar vinnu og umræðunnar sem fram undan er með framlagningu þessa frumvarps til laga um þjóðaröryggisráð, sem unnið hefur verið í góðri samvinnu við innanríkisráðuneytið og forsætisráðuneytið. Virðulegur forseti. Ein mikilvægasta skylda íslenskra stjórnvalda er að tryggja öryggi borgaranna og stjórnvöld verða að axla þá ábyrgð af ígrundaðri festu. Ógnir og áhættuþættir samtímans kalla á heildstæða nálgun í öryggis- og varnarmálum og skilvirka samhæfingu hlutaðeigandi ráðuneyta og stofnana. Með því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir er sett á fót þjóðaröryggisráð sem tryggir virka framfylgd þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem Alþingi hefur samþykkt og byggir á virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hæstv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta framsögu um þjóðaröryggisstefnu og mikilvægi hennar. Mig langar hins vegar til að spyrja hæstv. ráðherra varðandi trúnaðarákvæðið. Hér stendur, með leyfi forseta: „Fundir þjóðaröryggisráðs skulu haldnir fyrir luktum dyrum og trúnaður ríkir um það sem gerist á fundum þess. Að sama skapi segir hér um 7. gr.: „Þrátt fyrir það er talið rétt að fundargerðir og önnur gögn ráðsins lúti upplýsingalögum eins og önnur sambærileg gögn.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hversu miklar takmarkanir yrðu þá á þessum gögnum þegar kemur að því að afhenda þau í skjalasöfn. Ég geri ráð fyrir að farið verði með þessi gögn líkt og öll önnur mikilvæg gögn í stjórnsýslunni. Ég spyr hvort einhverjar sérstakar takmarkanir verði á því hvenær megi opna fyrir þessi gögn. Það sem kemur fram á fundum í þjóðaröryggisráði er náttúrlega eitthvað sem er mjög mikilvægt fyrir sagnfræðinga framtíðarinnar og okkur sem erum að reyna að skoða pólitíkina og skilja samhengi málanna eftir á. Þetta er eitthvað sem er mikilvægt að hafa í huga, þessi gögn, það þurfa að vera skýrari reglur um það hvernig þau eru birt seinna meir þar sem ekki þýðir að loka á þetta um aldur og ævi, vænti ég.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Í raun og veru er spurt: Er nauðsynlegt að trúnaður ríki á fundum þjóðaröryggisráðs? Við töldum rétt að kveða sérstaklega á um trúnað þegar kemur að fundum þjóðaröryggisráðsins, eðli máls samkvæmt. Um rétt að upplýsingum gilda almenn upplýsingalög en gera má ráð fyrir að undanþáguákvæði þeirra geti oft átt við. Vitanlega verður þó tekin afstaða til beiðna um upplýsingar í hverju tilviki fyrir sig eins og gengur og gerist í stjórnsýslunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að öll skrifleg gögn verði sett í hefðbundinn skjalavörslufasa eftir að þau eru gefin út þó að á þeim sama tíma ríki trúnaður um þau. Það er alveg rétt að það er mikilvægt að það sé ákveðið trúnaðarákvæði um það sem gerist á fundum en aftur á móti þarf líka að vera smájafnvægi þar á. Mig langar til að það sé alveg skýrt að haldið verði utan um þessi gögn fyrir kynslóðirnar sem eiga eftir að taka við til að skilja samhengið. Þótt það ríki trúnaður núna þá kannski eftir 100–110 ár - ég mundi frekar segja 40–60 ár eins og er annars staðar. Bæði í Norður-Ameríku og í Evrópu eru gögn af þessu tagi gerð opinber hálfri öld síðar til þess einfaldlega að stuðla að ákveðnu gagnsæi. Það er mikilvægt að það komi skýrt fram ef svo verður ekki þar sem þetta er ekki alveg nógu skýrt eins og þetta stendur í frumvarpsgreininni.
Virðulegi forseti. Já, það er rétt, þetta fer í hefðbundið ferli. Það er skýrt að það verður haldið utan um þessi gögn. Ég tek undir það, það er mjög mikilvægt að svo verði upp á framtíðarsagnfræði þessa lands. Eins og ég sagði líka áðan þá kann að vera að einhverjum undanþáguákvæðum verði beitt. En þetta fer í hefðbundið ferli og það er mjög mikilvægt að svo verði.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð. Ég verð að segja að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum þegar ég sá frumvarpið og hvernig það liggur fyrir því að mér finnst það ekki endurspegla þá breiðu sýn á þjóðaröryggi sem birtist í nýsamþykktri þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Mér finnst textinn sem hér birtist miklu frekar taka mið af frumvarpinu um þjóðaröryggisstefnu eins og það kom frá hæstv. þáverandi utanríkisráðherra þar sem þjóðaröryggi var skilgreint miklu þrengra en síðan varð við lokaafgreiðslu málsins, þar sem hv. utanríkismálanefnd gerði breytingar sem voru allar í þá átt að víkka skilgreininguna á þjóðaröryggi. Það kemur fram á bls. 4 í athugasemdum við þetta frumvarp, í III. kafla þar sem fjallað er um meginefni frumvarpsins, að hugmyndin um þjóðaröryggisráð eins og hún birtist í þingsályktunartillögunni sem við samþykktum sé nokkuð frábrugðin því sem tengist annars staðar á Norðurlöndum, enda sé umhverfi öryggis- og varnarmála um margt frábrugðið á Íslandi sem sé herlaust ríki. Ég velti fyrir mér hvort það sé kannski ástæðan, vegna þess að við erum herlaust ríki er að mínu viti mjög eðlilegt að við séum með öðruvísi þjóðaröryggisstefnu sem er víðari. Þetta finnst mér helst koma fram í 3. og 4. gr. þessa frumvarps þar sem er tekið fram að það séu forsætisráðherra og ráðherra sem fer með utanríkis- og varnarmál og ráðherra sem fer með almannavarnir auk ráðuneytisstjóra þessara ráðuneyta, ríkislögreglustjóra og Landhelgisgæslunnar sem eiga sæti í ráðinu. Það er síðan tekið fram að embættismönnum og öðrum starfsmönnum ráðuneyta og opinberra stofnana sem hlut eiga að máli sé skylt að mæta á fundi ráðsins sé þess óskað. Það er þess vegna dálítið þröngur hópur, finnst mér, sem hér er gert ráð fyrir að skipi þjóðaröryggisráðið. Það vantar aðkomu sérfræðinga, t.d. á sviði heilbrigðismála og því sem varðar loftslagsbreytingar, náttúruhamfarir, fæðu- og matvælaöryggi og farsóttir. Í raun finnst mér eins og vanti svolítið inn í það sem kemur fram í 7. gr. þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem er einmitt ein megingreinin sem víkkar út þetta þjóðaröryggishugtak og er í algeru samræmi við það sem kom frá þingmannanefnd sem hafði verið að störfum undir stjórn hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttir, sem var aftur byggð á vinnu sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafði sett af stað í ráðherratíð sinni. Svo ég haldi áfram með það sem mér finnst vanta þá segir í 4. gr. að það sé þjóðaröryggisráðsins að meta ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum og fjalla um önnur mál er varða þjóðaröryggi. Önnur málefni finnst mér vera svolítið eins og eftirmálsgrein við hitt. Þetta finnst mér vera eitthvað sem við í hv. utanríkismálanefnd, og vonandi í samstarfi við hæstv. utanríkisráðherra, eigum að taka til skoðunar til þess að þjóðaröryggisráðið endurspegli betur þá þjóðaröryggisstefnu sem við höfum samþykkt. Líkt og ég hef lýst finnst mér áherslan hérna vera of mikið á það sem má kannski kallast öryggis- og varnarmál en önnur hnattræn ógn og ekki síst samfélagslegir áhættuþættir verða eins og eftirmálsgrein sem hefur verið skrifuð inn í frumvarpið eftir á. Það tel ég að nefndin eigi að skoða og lagfæra og breyta. Það er hins vegar þannig að þjóðaröryggisstefna er, líkt og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu, nýmæli á Íslandi. Það sama gildir um þjóðaröryggisráðið. Það hefur engin sambærileg stefna verið til áður né ráð verið til á Íslandi fram að þessu. Það er því kannski ekkert skrýtið að taka þurfi þessi mál til umræðu og skoðunar og betrumbóta. Þess vegna tel ég mjög nauðsynlegt að nefndin rýni málið vel. Svo kom það enn fremur fram í andsvörum áðan þar sem hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir spurði út í 7. gr. frumvarpsins sem fjallar um trúnaðarákvæði. Þá má aftur segja að það tengist þeirri áherslu sem hefur verið á öryggis- og varnarmál og hefur verið í meira hernaðarlegum fasa, ef ég get leyft mér að segja það, að um það ríki trúnaður og það þurfi að fara fram fyrir luktum dyrum. Ég held að það séu einmitt ýmsir þættir sem tengjast almannavarna- og öryggishlutanum sem þurfi ekkert að ríkja neinn trúnaður um og sé gott að sé opið og til umræðu í samfélaginu. Þar með er ég reyndar ekki að segja að mér finnist að trúnaður eigi að ríkja um hin málin, öryggis- og varnarmálin, því að ég held að það gildi líka um þau að þar sé allt uppi á borðum og að þjóðin og þingmenn viti allt sem er að gerast þar. Ég held að það séu ýmis atriði í þessu frumvarpi sem hv. utanríkismálanefnd þarf að skoða. Það eru atriði sem þarf að breyta og bæta við til þess að þjóðaröryggisráðið og þetta frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð nái að endurspegla þá þjóðaröryggisstefnu sem við erum nýbúin að samþykkja fyrir Ísland.
Forseti. Það er ánægjulegt að þetta frumvarp um þjóðaröryggisráð hafi verið lagt fram. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hér á undan starfaði nefnd undir stjórn Vals Ingimundarsonar sem lagði beinlínis til að stofnað yrði þjóðaröryggisráð. Í þingmannanefndinni sem ég hafði þann heiður að stýra ræddum við mikið um þjóðaröryggisráð af einhverju tagi. Við lögðum ekki beinlínis til að það yrði sett á laggirnar, en það væri vissulega vert að hugsa til þess að gera það. Ein ástæða fyrir því að mér þótti það mikils um vert er einmitt það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom inn á áðan, að við skilgreinum þjóðaröryggishugtakið mjög vítt. Það var gert í vinnu þingmannanefndarinnar, skilgreint miklu víðara en áður hafði verið gert. Þá urðum við mjög vör við það í þeirri vinnu sem við fórum í gegnum hvað ráðuneytin starfa mikið í turnum, sílóum. Sívali turninn, var það ekki notað einhvern tímann? Það þyrfti að ná tengingu þar á milli og þess vegna virtist alveg liggja ljóst fyrir að það gæti verið hentugt að hafa eitthvert ráð sem hittist reglulega og menn lærðu að vinna saman þvert á ráðuneyti. Ég tek eftir því í skýringum með frumvarpinu að þar er sagt frá því hvernig þessum málum er háttað í öðrum ríkjum. Ég ætla sérstaklega að taka dæmi um Svíþjóð. Í kaflanum stendur, með leyfi forseta: „Nokkrar stofnanir í Svíþjóð sinna þeim málum sem þjóðaröryggisráðinu er ætlað að sinna.“ Það held ég að sé einmitt vegna þess að í Svíþjóð er mjög horft til þessarar breiðu skilgreiningar á þjóðaröryggi en ekki þeirrar skilgreiningar sem við erum svo vön og birtist fyrst og fremst í varnar- og öryggismálum sem tengd eru hernaðarlegri ógn eða hryðjuverkaógn frekar en einhverri annarri ógn sem gæti steðjað að samfélaginu. Það kemur náttúrlega líka fram í þessum kafla að í flestum öðrum löndum þar sem svona ráð eru til eru það fyrst og fremst forsætisráðuneyti, utanríkisráðuneyti og varnarmálaráðuneyti sem koma að þeim, eins og í Bretlandi. Í þessum löndum er miklu meira horft til hernaðarlegra ógna eða hryðjuverkaógna en við gerðum, tel ég, í stefnunni um þjóðaröryggi. Það kom líka fram í þeim umræðum og þegar við vorum að kynna okkur hvernig þjóðaröryggisráð störfuðu að það skipti mjög miklu máli að haldnir væru reglulegir fundir í ráðum af þessu tagi, hvort sem það væri hálfsmánaðarlega eða vikulega eða einu sinni í mánuði. Það væri lykilatriði að þetta væri eitt af rútínuverkefnum þeirra sem sætu í ráðinu, það væri ekki þannig að ráðið yrði einungis kallað saman þegar einhver ógn steðjaði að. Ég vil koma þeirri áherslu á framfæri. Það var rétt sem kom fram hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur áðan og ég rak einnig augun í það, að í þjóðaröryggisráðinu eiga að sitja forsætisráðherra, ráðherra sem fer með utanríkis- og varnarmál og ráðherra sem fer með almannavarnir, auk ráðuneytisstjóra þeirra, og svo ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslunnar. Svo er sagt að það megi kalla aðra til og síðan er í 9. gr. sagt að það eigi að vera samráð við almannavarna- og öryggismálaráð. Ég skil alveg þá hugsun að það sé ekki gott að vera með of stórt ráð þannig að menn reyna kannski í frumvarpsgerð af þessu tagi að gera ráðið í upphafi ekki of stórt en þá ber líka að hugsa til þess, eins og þjóðaröryggi er skilgreint hérna, og tek undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, að mér finnst þetta vera ansi mikið í átt að gamalli hugsun um það hvernig þjóðaröryggi er skilgreint. Ég vil nefna það, einmitt vegna þess að ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslunnar eiga sæti í þessu ráði, að ég var oft hugsi yfir því í vinnu þingmannanefndarinnar, og mér finnst það skipta miklu máli, að þegar þessar stofnanir okkar, lögreglan og ekki síst Landhelgisgæslan, eiga í erlendu samstarfi eða erlendu samráði er það langoftast við heri. Ef það verður t.d. slys einhvers staðar við Grænland og Landhelgisgæslan kemur að og við eigum að hjálpa til eða eitthvað svoleiðis eru það herir sem koma frá öðrum löndum. Þannig er það. Þess vegna er gífurlega mikilvægt, finnst mér, að þessar stofnanir okkar, Landhelgisgæslan og ríkislögreglustjóri, gleymi því aldrei að þær eru borgaralegar stofnanir. Mér finnst það gífurlega mikilsvert að menn gleymi því aldrei. Starfsmenn þessara stofnana og þeir sem fara í verkefni af þessu tagi mega aldrei gleyma því að þeir starfa fyrir borgaralegar stofnanir. Það er gífurlega mikill munur þar á. Ég veit ekki hvernig menn finna best út úr því eða gera það best en þetta finnst mér þurfa að innprenta þeim sem koma að störfum á þessu sviði. Annars hef ég ekki miklu meira um þetta að segja. Mér finnst merkilegt að frumvarpið skuli komið fram og vil hrósa ráðherranum fyrir snögg handtök, en ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur áðan, mér finnst þurfa að hugsa það hvort ekki sé hægt í uppbyggingunni á öryggisráðinu að huga meira að því hvernig þingmannanefndin ályktaði og hvernig það endaði svo og því sem kemur fram í nefndaráliti utanríkismálanefndar um þjóðaröryggisstefnu, að við viljum leggja áherslu á hina breiðu skilgreiningu á þjóðaröryggi. Það væri vissulega, held ég, til bóta og gott ef það væri hægt að flytja þá hugsun inn í þetta þjóðaröryggisráð.
Frú forseti. Nú get ég tekið undir með tveimur síðustu ræðumönnum, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur og á undan henni Steinunni Þóru Árnadóttur. Þegar ég hef verið að skoða þetta mál þá hef ég staldrað við svipaðar hugleiðingar um að mér finnst frumvarpið ekki endurspegla nógu vel þá breidd sem verið var að reyna að festa í sessi með afgreiðslu þingsályktunartillögunnar um þjóðaröryggisstefnu. Eitt af því ánægjulega við hana og vinnuna sem á bak við hana lá, og rekur sig þó nokkuð aftur í tímann, var að smátt og smátt tosaðist í gegn breytt nálgun varðandi þjóðaröryggishugtakið. Fyrir því höfðum við ýmis talað árum saman áður en þetta kom. Ég man eftir umræðum býsna langt aftur hér um öryggismál þjóðarinnar og alveg aftur í gamla kaldastríðsfarið þegar eiginlega ekkert var öryggismál nema bara að vera í NATO og undirgangast hernaðarstefnu Bandaríkjanna og allt annað skipti engu máli. Maður var stundum að reyna að benda á það hér á árunum hvað það væri sem stæði Íslandi nær sem ógn en gamla Rússagrýlan eða eitthvað annað sem einhvers staðar var þá hægt að benda á í heiminum; þegar hún féll var allt orðið vitlaust í Mið-Austurlöndum eða einhvers staðar annars staðar og alltaf jafn ófriðvænlegt í heiminum að margra mati. En það kom nú litla gamla Íslandi ekki mikið við. Mér finnst aðeins glitta hér í að menn séu svolítið að snúa þessu í gamalkunnuga átt með því að hafa þetta þjóðaröryggisráð mjög þröngt, óskaplegan trúnað á öllu sem þar á að gerast og ég kem betur að því. Förum aðeins yfir reynsluna. Bæði mætti gera það langt aftur til baka litið en líka síðustu sex til átta árin. Hvað er það sem hefur helst ógnað stöðugleika og öryggi manna á Íslandi? Er það ekki efnahagsvá sem var langhættulegasta mál sem að þessari þjóð hefur borið lengi og við erum svo sem enn að súpa seyðið af með ýmsum hætti? Þó að það gangi sæmilega að koma hagkerfinu í gang og furðanlega vel þá berum við enn örin og enn er mikill óstöðugleiki og félagsleg undiralda, pólitísk undiralda, og margt sem má rekja til þeirra áfalla sem við urðum fyrir þegar hagkerfið nánast hrundi ofan í hausinn á okkur eins og spilaborg og fullkomin óvissa skapaðist um framtíð þjóðarinnar í landinu. Nánast hver Íslendingur var í angist og vissi ekkert hvað yrði um hag sinn og sinnar fjölskyldu o.s.frv. Ég hef í ljósi reynslunnar, því miður, og eldri sögu efnahagslegs óstöðugleika og óstjórnar í hagstjórn á Íslandi gjarnan sagt að það hafi nú kannski verið Íslandi hvað skeinuhættast af öllu. Á ég þó eftir að nefna það sem er nú nálægt okkur líka sem er auðvitað hin dásamlega, gjöfula, en um leið oft erfiða náttúra sem við búum við. Þar er sagan þannig að nánast linnulaust voru stóratburðir á því sviði sem hristu dálítið upp í hlutum. Ofan í efnahagshrunið þurftu stjórnvöld á síðasta kjörtímabili að glíma við eldgos í Eyjafjallajökli 2010 og árið eftir, ef ég man rétt ártölin, eldgos í Grímsvötnum; báðir þessir atburðir voru stórir, höfðu verulegar afleiðingar, sumpart á heimsvísu, að öðru leyti svæsnar afleiðingar staðbundið, öskufallið og allt það. Við fengum óveður, óvenjulega harkaleg óveður eins og óþverraveðrið í september 2012 sem olli miklum fjársköðum, gríðarlegu tjóni á raflínum og kostaði þjóðarbúið heilan helling. Það var svo ekki langt um liðið frá því þegar hún Bárðarbunga fór að minna á sig og talsverð angist var í mönnum í marga mánuði um hvað mundi gerast ef þar yrði stórgos undir jökli. Heilu svæðin á norðausturhorninu voru rýmd; nánast allt vatnasvið Jökulsár á Fjöllum. Síðan gaus blessunarlega úti á leirunum, ekki undir jöklinum, en það var eitt af stærstu gosum í seinni alda sögu Íslands, Holuhraunsgosið. Þannig gæti ég áfram talið. Þetta er það sem við höfum verið að glíma við. Þetta eru þeir stóru atburðir sem hafa skekið okkur þegar kemur að öryggi í landinu. Ekki hernaðarógn, ekki áhyggjur af því að einhver ráðist að okkur. Aldrei. Við höfum blessunarlega sloppið við hryðjuverk og aðra slíka hluti; og 7, 9, 13, vonandi verður það áfram. Þó að menn hafi á köflum haft áhyggjur af skipulagðri glæpastarfsemi og glæpagengjum þá hefur sem betur fer nokkuð vel tekist til við að verja landið fyrir þeim ófögnuði þó að það láti á sér kræla. En hernaðarógn, hún er fjarlæg, held ég, í hugum þeirra sem fara yfir þetta svona. Ég held að menn sofi miklu rólegri yfir slíkum vangaveltum. Þó að menn séu eitthvað að skakast á yfir Eystrasaltinu, NATO-ríki og Rússar og svona; ætli að það sé þá ekki frekar spurningin um það hvar gýs næst. Verður það Katla gamla eða Bárðarbunga? Hvaða stóratburði gætum við átt í vændum þar? Það hafa komið harkalegir jarðskjálftar ekkert langt til baka litið, árið 2000 og aftur síðar o.s.frv. Margt bendir til þess að Reykjanesskaginn sé býsna kvikur að verða og þar vitum við að við gætum kannski átt í vændum einhverja stóratburði, hvort þeir verða á okkar æviskeiði eða eftir 50 ár eða 200 ár er engin leið að segja. En það þarf ekki flókna röksemdafærslu til að sýna fram á að ef aftur tækju sig upp miklir jarðeldar á Reykjanesskaganum eða við hann gætu það orðið alveg svakalegir atburðir fyrir íslenska þjóð eins og búsetu í landinu og millilandaflugi og öðru slíku er háttað. Mér finnst það því mjög á skjön við reynsluna og veruleika okkar að hafa ekki einmitt undir þessa breiðu nálgun öryggishugtaksins. Mér finnst að þjóðaröryggisráð og lög um það þurfi og verði að endurspegla það. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið um það. Það eru ýmsar leiðir færar í því að dekka allar þær víddir sem þar þurfa að vera með. Ég hef lent í því eitthvað tvisvar sinnum með alllöngu millibili að vera í ríkisstjórn þegar verulegar krísur hafa steðjað að eða mjög ófriðlega hefur horft í heiminum eins og í aðdraganda fyrra Íraksstríðsins, eða hvað það nú var, og aftur síðar og setið á fundum í ríkisstjórn þar sem menn fóru yfir það hvað þyrfti að fara yfir og athuga á Íslandi svo við gerðum það sem í okkar valdi stæði til að vera eins vel undirbúin og mögulegt væri. Það voru nú ekki vopnakaup eða slíkir hlutir, frú forseti, sem menn ræddu. Nei, það var spurningin um það hvort nægar olíubirgðir væru í landinu. Það var spurning um það hvernig birgðastaða væri á fóðri og hvernig matvælaöryggi landsins væri tryggt. Hér eftir efnahagshrunið stóð það upp úr hverjum manni: Ja, guði sé lof fyrir landbúnaðinn okkar og fiskinn okkar. Við höfum þá eitthvað að borða. Ræktum meira að segja kartöflur og gætum alveg bjargað okkur í einhverja mánuði þó að erfiðlega gangi. Þannig er nú það. Varðandi samsetningu þjóðaröryggisráðsins þá vil ég nú bara tala mannamál. Ég skil alveg, og það er eðlilegt í sjálfu sér, að þeir ráðherrar sem fara með mikilvægustu málaflokkana séu þar. En um leið er svolítil hætta á því að þetta verði svona silkihúfuráð. Þarna verði fínir ráðherrar og fínir ráðuneytisstjórar, forstjóri Landhelgisgæslunnar og ríkislögreglustjóri og punktur; þetta er svolítið silkihúfuráð og það vísar svolítið inn í það samhengi sem við höfum hér verið að ræða. Hvar er breiddin? Má ekki gera betur í þessum efnum? Jú, jú, ráðið getur kallað til sín fleiri ráðherra, og þá kemur viðkomandi ráðuneytisstjóri með, embættismenn og aðra starfsmenn ráðuneyta og opinberra stofnana og hlutafélaga o.s.frv. Eitt vekur athygli mína og það er að Alþingi kemur hvergi nálægt þessu. Jú, jú, vissulega er ákvæði um skýrslugjöf. Er það ekki árleg skýrslugjöf eða eitthvað svoleiðis? Og tillögur ef til stendur að breyta þjóðaröryggisstefnunni. Eðlilega þarf að aðvara Alþingi um það því að það er þar sem hún er mótuð. Og svo segir þarna að þjóðaröryggisráð skuli upplýsa utanríkismálanefnd Alþingis um þau mál sem líkleg eru til að hafa áhrif á þjóðaröryggisstefnuna og framkvæmd hennar. Í sjálfu sér þarf þess nú ekki því að það hvílir rík upplýsingaskylda á stjórnvöldum hvort sem er til utanríkismálanefndar Alþingis og er annars staðar búið um það í lögum. Ég hvet nefndina til að skoða hvort ekki er aðeins hægt að mætast í þessum efnum. Nú er mér vissulega ljóst að kannski er hugsunin að einhverju leyti sú að af því að Alþingi mótar og samþykkir þjóðaröryggisstefnuna sé eðlilegt að svona batterí sé þarna til þess að hafa eftirlit með henni, framkvæma hana og tryggja að það sé gert í samræmi við ákvarðanir Alþingis. Það útilokar að sjálfsögðu ekki að Alþingi sjálft eigi með einhverjum hætti beina aðild að því máli. Það er dálítið skrýtið þegar maður fer að hugsa málið að æðsta stofnun þjóðarinnar skuli alls ekkert eiga neina tengingu sem slíka við þjóðaröryggisráð. Ég varpa fram þeirri hugmynd hér í fullri alvöru: Hvað með að formaður og varaformaður utanríkismálanefndar eigi sæti í þjóðaröryggisráðinu? Hvað með það? Og þá út frá því gengið að annar tilheyri meiri hlutanum og hinn minni hlutanum? Þeir eru bundnir trúnaði hvort sem er í störfum sínum sem utanríkismálanefndarmenn og svo kæmi þessi 7. gr., um sérstaka trúnaðinn, því til viðbótar. Þar með væri þjóðaröryggisráðið beintengt inn í þessa mikilvægu fagnefnd Alþingis sem þjónar hér í okkar tilviki bæði sem almenn pólitísk utanríkismálanefnd og líka í sjálfu sér sem öryggismálanefnd ef við getum kallað það svo því að við erum ekkert með neitt slíkt tvöfalt eða þrefalt kerfi eins og er hjá þjóðum sem hafa her o.s.frv. Þetta yrðu þá fulltrúar sem væru þarna með beina aðild að vinnu ráðsins. Ég gef ekkert fyrir það að það skapi vandamál þó þarna sætu tveimur fleiri á fundum, þeir þyrftu ekkert að hafa ritarana með sér eins og ráðherrarnir ráðuneytisstjórana. Ég get nefnt þriðja möguleikann sem mér finnst ákaflega nærtækur. Það er að formaður eða forstjóri eða framkvæmdastjóri Landsbjargar eigi sæti í þjóðaröryggisráði. Hvað er það sem við reiðum okkur nánast alltaf á þegar eitthvað bjátar á? Það eru björgunarsveitirnar. Ættum við ekki að reikna með því að það væri fengur að því [[Gripið fram í.]]fyrir þjóðaröryggisráðið að fulltrúi Landsbjargar, væntanlega þá formaður eða framkvæmdastjóri, sætu þarna? Af hverju ekki? Ætli það stytti nú ekki svolítið boðleiðirnar? Ef menn eru farnir að hafa áhyggjur af einhverju sem þarf að hafa áhyggjur af. Svo fyndist mér líka að það væri hægt að búa um vissa hluti, þannig að það lægi fyrir, hvernig og með hvaða hætti embætti landlæknis eftir atvikum tengdist inn í þjóðaröryggisráðið. Það væri bara innbyggt að um leið og menn hefðu áhyggjur af farsóttum eða einhverju slíku þá væri það sjálfvirkt að svoleiðis aðili kæmi kannski með sínum ráðherra. Mér finnst mega skoða þessa grein miklu betur og held að það eigi að gera á henni breytingar. Að lokum vil ég segja, frú forseti, að við erum að feta hér inn á nýjar slóðir og það er spennandi og það er gott. Ég er í það heila tekið mjög sáttur með hvernig þessi mál hafa lagst, mótun þjóðaröryggisstefnu. Þó að við séum ekki ánægð með allt þar, að sjálfsögðu, er annað mjög gott. Þessi breiða nálgun á öryggishugtakinu, og önnur viðhorf í þeim efnum en hin gömlu köldu, er mjög jákvæð og í sjálfu sér er ágætt að hafa lög og fasta skipan á því hverjir bera ábyrgð á þjóðaröryggismálum. Það er mjög hliðstætt lagasetningunni sem við erum búin að klára um fjármálastöðugleikaráð. Af því að reynslan kenndi okkur að það er alveg ómögulegt að hafa ábyrgðina óljósa og að hver bendi á annan þegar einhverjar slíkar aðstæður koma upp. Það verður að liggja fyrir mjög skýrt hvar ábyrgðin er og hvar valdmörk liggja og hverjir hafa á herðum sínum það að gera sitt besta í þessum efnum. Þess vegna finnst mér það líka ágætt að þarna sé um þjóðaröryggisráð á grundvelli þjóðaröryggisstefnunnar að ræða. En við skulum reyna að vanda þetta eins og við mögulega getum og best væri að sjálfsögðu að ná samstöðu um þetta. Annað eins ættu menn nú að leggja á sig og það að reyna að ná eins víðtækri og breiðri samstöðu og mögulegt er um lagasetningu af þessu tagi sem væntanlega á að standa til einhverrar framtíðar. Það tókst í aðalatriðum tiltölulega vel með þjóðaröryggisstefnuna og við þurfum að reyna að setja okkur það að það sama eigi við um þetta.
Frú forseti. Ég verð nú að segja að ég er ekki á ósvipuðum slóðum og þeir ræðumenn sem hingað til hafa tjáð sig um þessi mál úr hópi óbreyttra hv. þingmanna. Ég var satt að segja dálítið hissa á því að sjá frumvarpið hvað varðar 3. gr. og skipan þjóðaröryggisráðs þar sem lagt er til að forsætisráðherra, utanríkisráðherra og innanríkisráðherra sitji í ráðinu auk ráðuneytisstjóra viðkomandi ráðuneyta og jafnframt eigi ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslunnar sæti í ráðinu. Mér finnst það ekki endurspegla þá nálgun sem reynt var að viðhafa í vinnu þingmannanefndarinnar, sem ég kom nú raunar lítillega að sjálf undir lok þeirrar vinnu sem átti að snúast um að breikka öryggishugtakið. Mér finnst þetta frumvarp hins vegar vera eins og sniðið út úr fyrri hugmyndum um öryggishugtakið. Mér finnst það vera, með leyfi frú forseta, „a blast from the past“, svo ég sletti á ensku, sem er auðvitað bannað, því að mér finnst það bera vott um gamaldags sýn á þjóðaröryggishugtakið. Mér finnst það líka bera vott um að frumvarpið hafi verið smíðað áður en Alþingi lauk meðferð tillögunnar um þjóðaröryggisstefnu, því að hún tók breytingum í þinginu. Það var einmitt gagnrýnt við hana þegar hún var lögð fram af þáverandi hæstv. utanríkisráðherra að hún endurspeglaði ekki hina breiðu sýn á öryggishugtakið. Ég vil minna á að í skýrslu þingmannanefndarinnar sem lögð var fram voru þær ógnir sem steðja að Íslandi flokkaðar í þrjá flokka. Fyrsti flokkurinn er umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, annar flokkurinn eru netógnir eða skemmdarverk á innviðum samfélagsins og þriðji flokkurinn er náttúruhamfarir. Ég velti því fyrir mér af hverju t.d. umhverfisráðherra situr þá ekki í þessu ráði eða einhverjir sérfræðingar á því sviði sem tengist náttúruvá, og svo auðvitað loftslagsmálum, sem eiga væntanlega eftir að hafa veruleg áhrif á þær ógnir sem steðja að okkur. Ég tek undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni sem talaði hér á undan: Væri ekki rétt að Landsbjörg kæmi að þessum málum? Landsbjörg er fyrst og fremst sá aðili sem bregst við því þegar náttúruhamfarir eða annað slíkt dynur yfir. Þá er hún mætt á svæðið. Hvernig nákvæmlega sjáum við fyrir okkur netógnina í þessu? Ég vil svo nefna í númer 2 kemur skipuleg glæpastarfsemi. Vissulega er ríkislögreglustjóri hér. Fjármála- og efnahagsöryggi, sem er auðvitað erfitt að skilgreina. En ef við meinum eitthvað með því að breikka öryggishugtakið hvar er það? Er ekki eðlilegt að landlæknir komi inn í þetta ráð út frá þeim flokkum sem eru nefndir í flokki tvö, heilbrigðisöryggi, farsóttir og fæðu- og matvælaöryggi? Í þriðja flokki eru hernaðarógn og hryðjuverk. Ég vil líka taka það fram að mér fannst hugmyndin ekki vitlaus. Spurningin er: Hvar ætlum við að afmarka okkur? Hvar eigum við að afmarka einhverja? Við getum kannski ekki haft 20 manna þjóðaröryggisráð. Ég skil alveg sjónarmið hæstv. ráðherra hvað það varðar. Er þá eðlilegra að þjóðaröryggisráðið sé fyrst og fremst skipað pólitískum fulltrúum, þ.e. ráðherrum og hugsanlega þingmönnum úr utanríkismálanefnd, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi, en geti kallað til sín sérfræðinga, hvort sem það er ríkislögreglustjóri, Landsbjörg, Póst- og fjarskiptastofnun, ef um netöryggi er að ræða? Veðurstofan, ef um veðurvá er að ræða? Væri ekki eðlilegri skipan mála að þjóðaröryggisráðið væri ekki skipað sérfræðingunum en lýðræðislega kjörnum fulltrúum sem sjá um að stefnunni sé fylgt og geta kallað til sín sérfræðinga? Reynt hefur verið og það var gert í utanríkismálanefndinni að tryggja sem breiðasta sátt og samkomulag um nýja þjóðaröryggisstefnu og hvernig við viljum sjá hana þróast. Þeir sem lagt er til að séu í ráðinu eiga allir heima þar, en mér finnst vanta hin breiðu sjónarmið sem eiga að endurspegla stefnuna. Ef við viljum komast hjá því að ráðið verði tíu manna ráð eða sjö manna ráð - ég veit ekki hvernig svona ráð eru skipuð annars staðar og treysti því að hv. utanríkismálanefnd fari yfir það í vinnu sinni, en ég velti því fyrir mér hvort eðlilegra sé að þarna sitji fámennt ráð sem standi fyrir Alþingi og ríkisstjórn og hafi tök á því að hafa með sér einhvers konar ráðgjafarnefnd þar sem eru þeir sérfræðingar sem standa fyrir þessi mál. Í tillögunni sem samþykkt var á endanum er t.d. talað um netöryggi. Talað er um fjármála- og efnahagsöryggi sem er í takt við það sem rætt var. Og nú ætla ég að ímynda mér að við séum stödd í september 2008 og þjóðaröryggisráðið er komið á laggirnar, skiljið þið, ég sé það fyrir mér. Er það þá kallað saman? Á hverju mundi þjóðaröryggisráð þurfa að halda? Það mundi ekki þurfa á Landhelgisgæslunni að halda í þeirri vá sem vofði yfir okkur í september 2008, en það mundi væntanlega þurfa að hafa seðlabankastjóra og Fjármálaeftirlitið með í ráðum til þess að átta sig á hvernig bregðast ætti við þeirri vá sem óneitanlega var hér, því að eins og hæstv. ráðherra þekkir mætavel úr sínum fyrri störfum horfðum við í raun fram á fóðurskort í landinu, lyfjaskort, og það út af fjármála- og efnahagsvá. Þá velti ég því fyrir mér hvort ekki sé eðlilegra að þarna fáum við lýðræðislega samsett ráð sem tryggi aðkomu stjórnar og stjórnarandstöðu, en auðvitað líka þeirra ráðherra sem mest mæðir á. Rökstyðja má að það séu þeir ráðherrar sem nefndir voru, en þeir geti þá kallað til sín sérfræðinga. Um daginn var gerð einhvers konar netárás á heimasíðu ráðuneyta. Er þá ekki eðlilegt að þjóðaröryggisráð geti í því tilfelli kallað til ríkislögreglustjóra og Póst- og fjarskiptastofnun? Ég velti því fyrir mér, upp á að reyna að tryggja að við séum með hreinar línur og að skipun í ráðið endurspegli þá hugsun sem var á bak við stefnuna og ályktunina sem var á endanum samþykkt á þinginu, þ.e. hið breiða öryggishugtak. Ég held að það sé mjög mikilvægt að okkur miði fram á við í þessum málum, að við komumst út úr gömlum hugmyndum um öryggismál og séum trú þeirri hugmyndafræði að öryggisógnir geti verið af ýmsum toga og ekki alltaf fyrirsjáanlegar. Svo ég taki aftur upp hugmyndina um að hverfa aftur í tímann þá hefði líklega ekki nokkur maður talið árið 2007 að líklegast væri að fjármála- og efnahagsvá mundi skella á landinu. Þess þá heldur er mikilvægt að við séum þarna með breiða yfirsýn því að það er ekki alltaf fyrirsjáanlegt hvað gerist. Þetta var það sem ég vildi segja um þetta mál, frú forseti.
Hæstv. forseti. Ég lýsi ánægju minni með að þetta frumvarp sé komið fram. Það er einu sinni svo að þegar Varnarmálastofnun var lögð af, sem aldrei skyldi verið hafa, varð visst tómarúm í þeim málum hér. Ég vona satt að segja að skipan þjóðaröryggisráðs sé ávísun á það að við ætlum að taka öryggismál okkar föstum tökum og setja þau undir einn hatt en ekki marga eins og verið hefur undanfarin ár, síðan Varnarmálastofnun lagðist af. Það er hins vegar eitt atriði. Það segir hér að grundvallarforsenda stefnunnar, þ.e. þjóðaröryggisstefnu, sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her og tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana Það segir líka að stefnan skuli taka til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta og felist í virkri utanríkisstefnu og almannaöryggi og varnarsamstarfs við önnur ríki og með þjóðaröryggi sé átt við öryggi gagnvart ógnum sem kynnu að valda borgurum, stjórnkerfum og grunnvirkjum samfélagsins stórfelldum skaða, hvort sem það er af innri eða ytri ógnum og/eða vegna náttúruhamfara. Einnig segir að hlutverk þjóðaröryggisráðsins verði að meta ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum með reglulegum hætti, hafa eftirlit með framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar, endurspegla þá breiðu sýn á þjóðaröryggi sem birtist í stefnunni og standa fyrir endurskoðun hennar eigi sjaldnar en á fimm ára fresti. Þetta þykir mér allt gott en ég vil samt gera athugasemd við 3. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Í þjóðaröryggisráði eiga sæti, auk forsætisráðherra, ráðherra sem fer með utanríkis- og varnarmál og ráðherra sem fer með almannavarnir, auk ráðuneytisstjóra viðkomandi ráðuneyta. Jafnframt skulu ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslunnar eiga sæti í ráðinu.“ Þarna vantar einn mann og það er tollstjórinn, vegna þess að tollgæslan í landinu er útvörður okkar á landamærum og það er næsta víst að hvað sem gerast kann, hvort sem það eru hryðjuverk eða önnur ógn, jafnvel ógnir af völdum sjúkdóma sem upp koma erlendis og hætta er á að berist hingað, mun tollgæslan eiga hlutverk. Þess vegna er það alveg bráðnauðsynlegt að tollstjórinn eigi sæti í þjóðaröryggisráði, til þess að geta skipað mönnum sínum í sveit ef til þarf að koma. Ég beini því þess vegna til hæstv. ráðherra og nefndarinnar sem mun taka við að tollstjóranum verði bætt inn í 3. gr. frumvarpsins svo að ég þurfi ekki að koma með breytingartillögu í þá átt, sem ég mun annars gera. Ég tel alveg einsýnt að verkefni tollgæslunnar á landamærum sé það víðfemt og það mikilvægt fyrir öryggi okkar að algjörlega nauðsynlegt sé að tollgæslan hafi aðkomu hér að. Að öðru leyti endurtek ég að ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Ég fagna því að þessi mál eigi að skýrast og ekki vera eins óskýr og þau hafa verið um nokkurra ára skeið. Ég vona að þetta sé ávísun á það að við munum innan einhvers tíma sjá þjóðaröryggisstofnun verða til sem mun verða samhæfingarstofnun og fara með forsvar þess að við getum verið örugg í okkar góða landi. Að öðru leyti ítreka ég fögnuð minn yfir frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fram komnar athugasemdir. Það er lykilatriði að samvinnan haldi áfram að vera góð við þingheim og utanríkismálanefnd. Ég tek vel eftir athugasemdum þingmanna um að þeim þyki öryggishugtakið ekki nægilega breitt. Ég ætla að skoða það betur. Eins finnst mér þær tillögur mjög áhugaverðar sem lúta að skipan þjóðaröryggisráðsins, þ.e. 3. gr. Ég held að við þurfum að skoða það frekar. Einnig finnst mér þær umræður sem eiga sér stað um nálgunina mjög góðar, hvort það séu lýðræðislega kjörnir fulltrúar og þeir kalli svo til sín sérfræðinga og líka hin breiða nálgun sem nefnd var varðandi fjármálaógnina og hverja ætti að kalla að borðinu. Ég þakka fyrir þær og ég mun skoða það enn frekar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um staðfestingu viðbótarsamnings við Norður-Atlantshafssamninginn sem varðar aðild Svartfjallalands. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að fullgilda viðbótarsamning sem var gerður við Norður-Atlantshafssamninginn frá árinu 1949 og varðar aðild lýðveldisins Svartfjallalands að samningnum. Hinn 19. maí síðastliðinn undirrituðu utanríkisráðherrar 28 ríkja Atlantshafsbandalagsins viðbótarsamning við stofnsáttmála bandalagsins. Það var að sönnu stór stund og ánægjuleg að taka þátt í. Í 2. gr. viðbótarsamningsins er kveðið á um að hann öðlist því aðeins gildi að allir aðilar að Norður-Atlantshafssamningnum hafi tilkynnt um staðfestingu sína á honum. Svartfjallaland lýsti yfir sjálfstæði hinn 21. maí árið 2006 og Ísland var fyrsta ríkið til að viðurkenna það sjálfstæði formlega hinn 8. júní 2006. Það færi vel á því og væru sterk skilaboð í aðdraganda næsta leiðtogafundar Atlantshafsbandalagsins í júlí að Ísland yrði einnig með fyrstu ríkjum til að ljúka fullgildingu vegna inngöngu Svartfjallalands í bandalagið. Virðulegi forseti. Ísland hefur ávallt verið í hópi þeirra ríkja sem hafa lagt áherslu á að bandalagið sé opið þeim lýðræðisríkjum sem sækjast eftir inngöngu að því tilskildu að þau uppfylli þau pólitísku, efnahagslegu og hernaðarlegu skilyrði sem eru sett umsóknarríkjum vegna inngöngu. Eftir lok kaldastríðsins og hruns Sovétríkjanna hafa mörg ríki sem áður voru undir stjórn eða á yfirráðasvæðum þeirra sóst eftir vestrænni samvinnu og leitað eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu, Evrópusambandinu og öðrum fjölþjóðlegum stofnunum. Ísland hefur síðastliðna áratugi staðfest og fullgilt fjölmarga samninga um stækkun bandalagsins. Við stofnun bandalagsins 1949 voru bandalagsríkin 12 og um hálfrar aldar skeið bættust aðeins fjögur ríki við þann hóp. Á næsta áratug eftir það fjölgaði ríkjunum um 12 til viðbótar og verður Svartfjallaland 29. bandalagsríkið. Grundvallaratriði er að hvert og eitt ríki hafi sjálfsákvörðunarrétt og geti tryggt hagsmuni sína á eigin forsendum. Í því felst einnig að ríki verða að hafa rétt til þess að velja sér bandamenn og fjölþjóðasamtök sem þau kjósa að taka þátt í að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Ytri áhrif og þrýstingur í þeim efnum á hvorki að standa í vegi fyrir ákvörðunarrétti viðkomandi ríkis né hafa áhrif á hvort dyr fjölþjóðasamtaka standi opnar í raun og veru. Ríki, og sérstaklega smærri ríki, hljóta að hafa fullan skilning á nauðsyn þessa. Frú forseti. Stækkanir bandalagsins eftir að kalda stríðinu lauk hafa farið fram í þremur lotum. Árið 1994 var opnað á samstarf og aðildarferli nýrra ríkja að bandalaginu með því að ráðast í úttekt á forsendum og markmiðum fjölgunar. Enn fremur voru hafnar viðræður við stjórnvöld í fjölmörgum ríkjum sem lýstu áhuga á að ganga til liðs við bandalagið. Stofnað var til svokallaðs samstarfs í þágu friðar, eða Partnership for Peace á enska vísu, með fjölda samstarfsríkja og til að undirbúa ný ríki sem hyggja á aðild að bandalaginu, svokölluð aðgerðaáætlun, með leyfi forseta, Membership Action Plan, forsenda slíkrar aðildar. Aðgerðaáætlun er umbótaferli í eðli sínu og sniðin að hverju ríki og miðar að því að aðstoða ríki sem hafa í hyggju að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Ríkin þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði, pólitísk, efnahagsleg, en líka skilyrði frá öryggisfræðilegu sjónarmiði áður en af aðild getur orðið. Svartfjallaland hefur verið með slíka aðgerðaáætlun frá árinu 2009. Af hálfu bandalagsins hefur alltaf verið lögð áhersla á að markmið stækkunar sé að auka stöðugleika og öryggi Evrópu og styrkja um leið þá lýðræðisþróun sem hefur átt sér stað innan viðkomandi umsóknarríkis. Fyrstu þremur Evrópuríkjunum í austri, Póllandi, Tékklandi og Ungverjalandi, var boðin aðild á leiðtogafundi í Madríd árið 1997 og urðu þau formlega aðilar árið 1999. Á leiðtogafundinum í Prag árið 2002 var sjö ríkjum til viðbótar boðin aðild. Þau ríki, Búlgaría, Eistland, Lettland, Litháen, Rúmenía, Slóvakía og Slóvenía, urðu síðan formlega aðilar árið 2004. Síðasta stækkunin fór fram árið 2009 þegar Albanía og Króatía bættust í hópinn. Á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í desember 2015 var svo ákveðið að bjóða Svartfjallalandi aðild að bandalaginu, enda var þá gengið úr skugga um að ríkið hefði uppfyllt skilyrði aðgerðaáætlunarinnar. Sem fyrr greinir fór sú undirritun á viðaukanum við stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins fram í höfuðstöðvum bandalagsins í Brussel fyrr í þessum mánuði. Svartfjallaland mun sjálft greiða kostnað við aðlögun eigin varna að samræmdu varnarkerfi bandalagsins og ekki er gert ráð fyrir því að núverandi aðildarríki þurfi að breyta eigin varnaráætlunum eða auka útgjöld til varnarmála þegar við bætist nýtt aðildarríki. Virðulegi forseti. Það er von mín að þetta mál fái sem skjótasta fyrirtöku í utanríkismálanefnd þingsins og að við getum þannig hraðað staðfestingarferlinu af okkar hálfu. Það liggur fyrir að inntökuskilyrðin hafi verið uppfyllt. Mat mitt og annarra utanríkisráðherra er við undirrituðum samninginn fyrir skemmstu er að innganga Svartfjallalands feli í sér sterk skilaboð og sé mikilvægt skref til að styrkja öryggi í Evrópu og stöðugleika á Balkanskaga. Þau skilaboð viljum við gjarnan hafa í farteskinu fyrir Íslands hönd á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins sem haldinn verður í Varsjá í sumar. Ég legg svo til, virðulegur forseti, að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar að þessari umræðu lokinni.
Frú forseti. Mér finnst nauðsynlegt að benda á að á Alþingi Íslendinga er a.m.k. einn flokkur sem er á móti aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og mér finnst rétt að minna á það að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur frá upphafi haft það á stefnuskrá sinni að Ísland eigi að standa utan hernaðarbandalaga, því að það er það sem NATO er, eða Atlantshafsbandalagið, þetta er ekki menningarklúbbur eins og stundum mætti halda af þeirri umræðu sem við eigum um þessi mál, heldur hernaðarbandalag. Þá má spyrja ýmissa spurninga um það hvernig þróunin innan Atlantshafsbandalagsins hefur verið á undanförnum árum með breyttu landslagi í alþjóðastjórnmálum þar sem bandalagið hefur í raun og veru breyst og þróast, en svo sannarlega ekki dregið saman starfsemi sína. Það var áhugavert að sjá að þegar kalda stríðinu lauk formlega á hinu pólitíska sviði fór Atlantshafsbandalagið í það að finna sér ný verkefni enda um mikla hagsmuni að ræða. Það er umhugsunarefni þegar við skoðum átakasvæðin í heiminum og hvaða hagsmunir eru þar undir - þar eru oft miklir hagsmunir undir, bæði vopnaframleiðenda og líka annarra hagsmunaaðila sem koma að málum - að því miður hefur það oft verið raunin, hvort sem Atlantshafsbandalagið hefur komið þar að eða einhver einstök aðildarríki þess eins og hefur líka gerst, að ráðist hefur verið í átök án þess að aðrar leiðir hafi verið fullreyndar og án þess að pólitískar lausnir hafi verið fullreyndar, einmitt vegna þess að hagsmunirnir eru svo miklir sem knýja áfram þessa átakavél. Við vorum að ræða um þjóðaröryggisráð og þjóðaröryggisstefnu og eitt af því sem var ágreiningur um í þeirri nefnd sem fjallaði um þau mál var ákvæðið sem rataði inn í stefnuna og gerir það að verkum að ég get ekki annað en lýst talsverðri ánægju með hana, þ.e. ákvæði um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnavopnum. Það lá líka fyrir að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í þingmannanefndinni bókuðu sérstaklega fyrirvara við þá tillögu nefndarinnar að unnið yrði að friðlýsingu Íslands, lands og landhelgi, fyrir kjarnavopnum, þar sem slíkt væri í raun óframkvæmanlegt og gengi gegn alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hafi undirgengist, m.a. með aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Það er nefnilega staðreynd að þó að ýmsar alþjóðastofnanir hafi beitt sér mjög fyrir banni kjarnavopna - enda held ég að hvert og eitt okkar sem einstaklingur sé á móti þeim og að ekki nokkur maður í þessum þingsal geti sagt annað en að hann sé á móti notkun kjarnavopna eftir að við vitum hvaða afleiðingar sú takmarkaða notkun sem reynd hefur verið hefur haft í för með sér - er það eigi að síður svo að Atlantshafsbandalagið hefur rekið virka stefnu um að koma sér upp kjarnavopnabúri sem má deila um. Ég velti því fyrir mér líka hvaða áhrif t.d. aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu hefur á þá tillögu sem er núna til umfjöllunar í utanríkismálanefnd Alþingis og ég er fyrsti flutningsmaður að, sem lýtur að því að Ísland beiti sér á alþjóðavettvangi gegn svokölluðum sjálfstýrðum vígvélum, þ.e. vígvélum sem eru í raun og veru búnar gervigreind þannig að ekki þarf neina mannlega aðkomu að notkun þeirra. Þeir sem fylgjast með þessari umræðu á alþjóðavettvangi vita að þetta er handan við hornið í þróun gervigreindar. Það er umhugsunarefni að helstu vísindamenn heimsins á sviði gervigreindar hafa hvatt til þess að ríki heims beiti sér fyrir banni á slíkum vopnum. Hvaða áhrif hefur aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu á það hvaða afstöðu við tökum í þessu máli? Þó er ég alveg viss um að persónulega hafi hver og einn þingmaður andstyggð á þessum vopnabúnaði og vilji ekki sjá þetta. Staðreyndin er sú að hvert og eitt okkar með okkar persónulegu skoðanir, tilfinningar og allt það, má sín kannski lítils þegar kemur að svona bandalagi sem keyrir áfram á þessum sterku hagsmunaöflum. Ég tel að Ísland gæti haft miklu meiri áhrif utan bandalagsins í ljósi þess að öryggishugtakið er breytt frá því sem áður var. Þannig ættum við að starfa, einbeita okkur að starfi okkar innan Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðasamtaka sem byggjast ekki á hernaðarsjónarmiðum. Af þessum sökum, af því að hér er verið að ræða um að stækka bandalagið með því að veita Svartfjallalandi aðild að því, finnst mér nauðsynlegt að minna á að þetta er ekki bara einhver notalegheitaklúbbur, þetta er bandalag sem byggir á gríðarlegri uppsetningu vopnakerfa á sínu svæði sem hefur í raun og veru stækkað talsvert eftir að kalda stríðinu lauk, sem byggir á miklum hagsmunum þeirra sem framleiða þessi vopn, og við getum velt fyrir okkur árangrinum. Það er alltaf erfitt því að við erum auðvitað bundin sögunni og hvernig hún hefur þróast og það er erfitt að setja söguna í viðtengingarhátt, en ég held þó að oft getum við fundið dæmi í sögunni þar sem hægt hefði verið að komast hjá átökum sem því miður hefur verið ráðist í af því að þær raddir hafa verið sterkari en þeir sem hafa talað fyrir hinum pólitísku lausnum. Það er miður fyrir þá sem hafa orðið fórnarlömb þessara átaka. Það er umhugsunarefni að í átökum síðari tíma er það því miður svo að þeir sem falla í slíkum átökum eru í vaxandi mæli óbreyttir borgarar, konur og börn. Þannig eru átök samtímans kannski ólík þeim átökum sem við höfum áður séð. Það er sorglegt að sjá þegar Atlantshafsbandalagið hefur verið að biðjast afsökunar á mistökum, eins og það hefur verið orðað, þegar jafnvel heilu brúðkaupsveislurnar hafa verið sprengdar í loft upp fyrir mistök. Við verðum að hugsa um hvernig okkur liði ef slíkar veislur væru sprengdar upp hérna uppi í Hamrahverfi í Grafarvogi eða á Seltjarnarnesinu eða hvar það væri, síðan kæmi fram afsökunarbeiðni vegna mistaka. Þetta er því miður raunin þegar við horfum á átök síðustu ára, vaxandi hlutfall óbreyttra borgara sem fellur þrátt fyrir samþykktir Genfarsáttmálans. Það hlýtur að vekja upp spurningar hjá hverju og einu okkar hvort við teljum virkilega að þetta bandalag sé það sem þjóni hagsmunum Íslendinga best, hagsmunum mannkynsins best, því að það er auðvitað þannig að við getum ekki horft á þetta bara út frá þröngum þjóðarhagsmunum. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar við tökum þetta mál til umræðu, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um timbur og timburvöru. Þann 3. maí 2013 samþykkti sameiginlega EES-nefndin að fella bæri inn í EES-samninginn þrjár gerðir er fjalla um markaðssetningu timburs og timburvara á EES-svæðinu. Um er að ræða reglugerð nr. 995/2010, um skyldur rekstraraðila sem setja timbur og timburvörur á markað, svokallaða timburreglugerð, auk tveggja annarra reglugerða er snúa að framkvæmd timburreglugerðarinnar. Alþingi samþykkti 27. febrúar 2015 þingsályktun um staðfestingu fyrrgreindrar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar. Með þeirri ályktun var stjórnskipulegum fyrirvara aflétt. Til að hægt sé að innleiða reglugerðirnar hér á landi þarf lagastoð og er frumvarp þetta lagt fram af því tilefni. Verði frumvarpið að lögum er ætlunin að innleiða framangreindar EES-gerðir á grundvelli laganna í formi reglugerðar. Eftirspurn eftir timbri og timburvörum hefur aukist á heimsvísu og er ólöglegt skógarhögg útbreitt vandamál. Skógar gefa af sér umtalsverðan umhverfislegan ávinning sem mikilvægt er að hlúa að, enda er sá ávinningur lífsnauðsynlegur mannkyninu. Ólöglegt skógarhögg er mál sem nauðsynlegt er að taka á, en skógum heimsins stafar umtalsverð hætta af því. Ólöglegt skógarhögg veldur skógeyðingu og hnignun skóga sem sýnt hefur verið fram á að orsaki um 20% af losun koltvísýrings í heiminum, ógnar líffræðilegri fjölbreytni, grefur undan sjálfbærri skógarstjórnun og þróun, eykur jarðvegseyðingu og getur ýtt undir veðurhamfarir og flóð. Markmið með innleiðingu timburreglugerðarinnar er margþætt. Í fyrsta lagi er horft til þess að hún vinni gegn ólöglegu skógarhöggi með því að banna markaðssetningu timburs og timburvöru úr ólöglega höggnum viði. Í öðru lagi er markmið hennar að stuðla að sjálfbærri skógarstjórnun og í þriðja lagi er um mikilvægt umhverfisverndarmál að ræða, en vonast er til að innleiðing reglugerðarinnar muni eiga þátt í því að draga úr loftslagsbreytingum á kostnaðarhagkvæman hátt. Frumvarpið var unnið í samráði við Mannvirkjastofnun, en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að stofnunin fari með eftirlit með framkvæmd laganna og þeim reglugerðum sem settar verða í kjölfarið. Að auki var haft samráð við Skógrækt ríkisins og tollstjóra vegna hlutverks þeirra. Þegar drög að frumvarpi lágu fyrir voru þau sett í opið umsagnarferli á vef ráðuneytisins. Ég mun nú fara yfir meginefni frumvarpsins. Markmið með setningu laganna er að koma í veg fyrir viðskipti með ólöglega höggvinn við og að timbur og timburvörur úr ólöglega höggnum viði sé sett á markað hér á landi. Gildissvið frumvarpsins tekur til innflutnings, markaðssetningar og notkunar á timbri og timburvörum eins og þær eru skilgreindar í timburreglugerðinni og skyldum gerðum. Frumvarpið gildir ekki um sölu á innri markaði á timbri og timburvörum sem þegar hafa verið markaðssettar. Í frumvarpinu er kveðið á um skyldur þeirra aðila sem markaðssetja timbur og timburvörur í fyrsta sinn á innri markað hér á landi. Þeir aðilar þurfa að koma sér upp svokölluðu kerfi áreiðanleikakannana en það er kerfi sem felur í sér ráðstafanir og verklagsreglur til að lágmarka áhættuna á að timbur úr ólöglegu skógarhöggi og vara úr slíku timbri sé sett á innri markað Evrópska efnahagssvæðisins. Gert er ráð fyrir að svokallaðar vöktunarstofnanir bjóði upp á kerfi áreiðanleikakannana. Eins og ég kom inn á áðan mun Mannvirkjastofnun fara með eftirlit með framkvæmd laganna og þeim reglugerðum sem settar verða í kjölfarið. Í því skyni mun stofnunin m.a. viðhafa opinbert markaðseftirlit til að sannreyna að þær vörur sem settar eru í fyrsta skipti á innri markað Evrópska efnahagssvæðisins hér á landi uppfylli skilyrði laganna, með öðrum orðum að það timbur og þær timburvörur sem eru á markaði hér á landi séu ekki úr ólöglega höggnum viði. Skógrækt ríkisins mun einnig hafa hlutverk samkvæmt lögunum. Skógrækt ríkisins er sú fagstofnun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins sem fer með skógræktarmál í landinu. Því er gert ráð fyrir að hún muni á grundvelli þeirrar sérþekkingar sem hún hefur yfir að ráða veita Mannvirkjastofnun ráðgjöf auk þess að rannsaka og framkvæma prófanir á timbri og timburvörum sem Mannvirkjastofnun hefur tekið sýnishorn af. Hlutverk tollstjóra er einnig skilgreint í frumvarpinu. Það er að veita Mannvirkjastofnun upplýsingar um innflutning á timbri og timburvörum sem falla undir frumvarpið. Í V. kafla frumvarpsins er m.a. fjallað um þvingunarúrræði. Við opinbert markaðseftirlit er nauðsynlegt að sú stofnun sem fer með eftirlit hafi nauðsynleg úrræði til að eftirlitið sé virkt. Því er í frumvarpinu gert ráð fyrir að Mannvirkjastofnun hafi heimild til að skoða timburvörur hjá kaupmönnum og rekstraraðilum, taka sýnishorn af timbri eða timburvöru til rannsókna og krefja þá um allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn. Að auki getur stofnunin gripið til úrræða eins og áminningar, kröfu um úrbætur, dagsekta og innköllunar. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Ég hef nokkrar spurningar varðandi áhrif þessarar innleiðingar og lagasetningar ef af verður. Í fyrsta lagi það sem mér finnst ekki alveg nógu skýrt við fyrstu sýn. Fram kemur að í aðdraganda málsins og í samráði við hagsmunaaðila hafi komið fram athugasemdir sem snerust um það að hér væri um að ræða íþyngjandi ráðstöfun fyrir rekstraraðila og niðurstaðan hafi orðið sú að bregðast við með þeim hætti að rekstraraðilum væri heimilt að nota eftirlitskerfi eða verklagsreglur sem þeir nota nú þegar við gildistöku laganna og samræmast kröfum um kerfi áreiðanleikakannana. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig framkvæmd þessarar aðlögunar verður og hver það er sem mun þá meta hvort viðkomandi kerfi samræmist umræddum kröfum. Er það Mannvirkjastofnun eða er það ráðuneytið eða hver er það annar sem gerir það? Er ætlast til þess síðan í fyllingu tímans að viðkomandi rekstraraðili taki kerfið upp engu að síður eða telst það þá fullnægjandi ráðstöfun ef kerfið samræmist þeim ramma sem fram kemur við fyrsta mat á málinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka spurningarnar. Vitaskuld er það svo með bæði lög og reglugerðir að það getur oft verið íþyngjandi fyrir rekstur fyrirtækja. Þarna eru náttúrlega söluaðilar með timbur og timburvörur. Það má segja að eins og víða annars staðar þurfi að fylgja upprunavottorð, hvaðan varan kemur. Þetta er eitthvað sem við sjáum eiginlega á flestum sviðum, fólk vill vita slíkt. Eins og var farið yfir í ræðunni er það Skógrækt ríkisins sem með fagþekkingu sinni kannar viðinn. Mannvirkjastofnun er sú stofnun ráðuneytisins sem fylgir því eftir. Til þess að svara spurningunni er það kannski fyrst og fremst að það sé vottað hjá vottunarstofu, hvort þarna sé löglegt efni sem verið er að selja.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum. Ef til vill var spurning mín ekki nógu skýr, en ég spurði ekki um eftirlitið með vörunni sem slíkri heldur hvort rekstraraðila væri heimilt að nota eftirlitskerfi og verklagsreglur sem hann notar nú þegar við gildistöku laganna og hvernig það mat fari fram, þ.e. á því hvort kerfin sem viðkomandi rekstraraðili býr yfir séu fullnægjandi eða ekki. Mér finnst það skipta máli, ekki síst í ljósi þess að fram hefur komið að regluverkið er íþyngjandi í þeim skilningi sem samráðsaðilar hafa rakið í athugasemdum sínum. Mig langar líka að spyrja ráðherrann hvort það hafi verið metið hver kostnaðaráhrif þessarar innleiðingar sé eða verði hugsanlega á neytendur. Liggur það fyrir með einhverju móti? Loks langar mig að spyrja, af því að ég sé það ekki í mati á áhrifum frumvarpsins, hvert umfang þessa verkefnis sé í stjórnsýslunni. Getur ráðherrann slegið á það einhverri tölu eða fjölda starfsfólks eða hvað það nú er, af því að slíkt kemur ekki fram, og þá kannski í fyrsta lagi gagnvart Mannvirkjastofnun sem gegnir hér lykilhlutverki og svo hins vegar hlutverk Skógræktar ríkisins sem ráðgefandi aðila og rannsóknaraðila þegar um er að ræða mat á einstökum verkefnum? Það eru sem sagt þessar þrjár spurningar. Í fyrsta lagi þetta með eftirlitskerfið og verklagsreglurnar, hvort þær samræmist kröfunum, hver metur það, kostnaður á neytendur og svo í þriðja lagi hversu mikið álag er á ferð á stofnanir ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Mér verður að leyfast að það laumist fram á andlit mitt bros af því að maður hefði ekki talið að við værum að kljást við stórvægilegt vandamál sem væri ólöglegt skógarhögg. En það er innflutningur vörunnar sem hv. þingmaður er meira að velta fyrir sér heldur en beinlínis vandamálinu hér, við flytjum náttúrlega talsvert mikið inn af timbri. Ég verð að viðurkenna að það hefur ekki verið metið hvað þetta mun kosta þannig fyrir þessar stofnanir. Það var ekki talið að það yrði það íþyngjandi. En það var alveg rétt sem hv. þingmaður gat um að auðvitað getur komið að því og þá þurfum við náttúrlega að bregðast við. Ef það kemur upp einhver vafi um að verið sé að selja vöru hér löglega þá telst það eðlileg krafa, eins og stendur á bls. 10, að rekstraraðili leiti til vöktunarstofunnar til að fá úr því skorið hvort viðkomandi kerfi sé fullnægjandi eða ekki. Það er þannig sem þetta er talið ganga fyrir sig. Ég veit að ég hef kannski ekki svarað með algjörlega fullnægjandi hætti en svona er staðan. Við höfum frekar talið að þetta verði ekki mjög íþyngjandi fyrir þessar stofnanir. En ef það kemur í ljós þarf vissulega að taka á því.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum, byggðakvóti og framlenging bráðabirgðaákvæða. Þetta frumvarp til laga leggur atvinnuveganefnd fram. 1. gr. hljóðar svo: Á eftir 10. gr. laganna kemur nýtt ákvæði, 10. gr. a, svohljóðandi: Byggðastofnun hefur til ráðstöfunar aflaheimildir sem ráðherra ákvarðar samkvæmt heimild í 5. mgr. 8. gr. til að styðja byggðarlög í alvarlegum og bráðum vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Byggðastofnun getur gert samninga við fiskvinnslur eða útgerðarfélög til allt að sex ára í senn. Byggðastofnun skal hafa samráð við sveitarstjórn viðkomandi sveitarfélags áður en samningur er undirritaður. Aflaheimildir skulu vera í þorski, ýsu, steinbít og ufsa í hlutfalli við leyfðan heildarafla af þessum tegundum. Aflaheimildir þessar miðast við þorskígildi og skulu þær dregnar frá með sama hætti og greinir í 3. mgr. 8. gr. laganna, sbr. 5. mgr. sömu greinar. Ráðherra er heimilt, að fengnum tillögum Byggðastofnunar, að setja nánari ákvæði um framkvæmd þessa ákvæðis í reglugerð, svo sem efni samnings, skilyrði og tímalengd. Þá er það 2. gr.: Ákvæði til bráðabirgða V, XIII, XIV og XV í lögunum falla brott. 3. gr. Eftirfarandi breytingar verða á ákvæði til bráðabirgða VII í lögunum: a. Í stað ártalanna „2014/2015“ í 1. málslið. 1. mgr., sbr. 10. gr. laga nr. 48/2014, kemur: 2016/2017. b. Í stað orðanna „innan mánaðar“ í 2. málslið. 1. mgr., sbr. 2. gr. laga nr. 74/2010, kemur: mánuði. 4. gr. Í stað ártalanna „2015/2016“ í 1. mgr. ákvæði til bráðabirgða VIII í lögunum kemur: 2016/2017. 5. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Í frumvarpi þessu eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðum sem eru til bráðabirgða í lögunum. Í 1. gr. er lagt til að lögfest verði sem 10. gr. a laganna ákvæði um byggðakvóta Byggðastofnunar vegna brothættra byggða sem nú er í bráðabirgðaákvæði XIII. Jafnframt er lagt til að bráðabirgðaákvæðið falli brott. Reynslan hefur sýnt að þörf er á slíkum stuðningi fyrir þau byggðarlög sem flokkast sem brothætt byggðarlög og hefur þessi sérstaka úthlutun þótt skila góðum árangri. Einnig er lagt til að þrjú önnur ákvæði til bráðabirgða í lögunum verði felld brott þar sem þau eiga ekki lengur við, þ.e. ákvæði til bráðabirgða V, XIV, XV. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að framlengd sé til lok næsta fiskveiðiárs heimild ráðherra í ákvæði til bráðabirgða VII til að hafa afskipti af því þegar aflaheimildir eru framseldar eða þeim ráðstafað með öðrum hætti úr sveitarfélögum ef um er að ræða umtalsverðan hluta aflaheimilda viðkomandi sveitarfélags. Einnig er lagt til að orðalag í því ákvæði verði lagfært. Að lokum er lagt til að ákvæði VIII til bráðabirgða um heimild ráðherra til að ráðstafa síld, þ.e. sumargotssíld og norsk-íslenskri síld, gegn greiðslu verði framlengt til næsta fiskveiðiárs. Svona lítur þetta frumvarp út. Það er kannski ekki mikill fiskur á þessu beini en munar mikið um að Byggðastofnun fái þarna möguleika á að fá auknar aflaheimildir til ráðstöfunar. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Við þekkjum þann sérstaka Byggðastofnunarkvóta sem stofnunin hefur haft til að ráðstafa til brothættra byggða. Það hefur tekist mjög vel til og sýnir fram á að slíkar ráðstafanir geti hjálpað byggðarlögum sem standa frammi fyrir vanda í atvinnu vegna þess að aflaheimildir hafa verið seldar í burtu og það er erfitt að halda uppi atvinnu, fiskvinnslu og sjávarútvegi. Þetta er verkefni sem hefur verið gengið í og byrjaði á síðasta kjörtímabili og hefur í ljósi reynslunnar verið mjög verðmætt, það hefur sýnt sig að þetta skilar árangri. En það er líka nauðsynlegt að þá séu nægar aflaheimildir upp á að hlaupa hjá Byggðastofnun þegar eitthvert byggðarlag lendir í vanda, svo að hægt sé að ráðstafa þeim aflaheimildum til þeirra aðgerða sem ég tel að skili sér margfalt til baka, eins og sýnt hefur verið fram á. Auðvitað er líka alvarlegt að hlutirnir séu komnir í þann farveg að grípa þurfi til þessara ráðstafana. Þá getum við velt því fyrir okkur hverjar afleiðingar kvótakerfisins eru og hafa verið í gegnum tíðina. Byggðarlög sem voru árum áður í blússandi uppgangi og fólk flutti til til að starfa til sjós og lands eru komin í þá stöðu að þurfa að leita ásjár hjá stjórnvöldum og til Byggðastofnunar sem hefur haft það verkefni með höndum að reyna að styðja þessi byggðarlög svo að þau geti orðið sjálfbjarga og sjálfbær. Það er það sem verið er að gera hérna, en maður hefði viljað að ekki hefði þurft að grípa til slíkra aðgerða, að hlutirnir væru þannig og stjórn fiskveiða væri þannig að byggðirnar gætu einar og óstuddar gengið í það að draga fisk úr sjó og vinna aflann í landi og það gengi eðlilega fyrir sig. Þau stjórnvöld sem hafa ráðið ferðinni að mestu síðustu 20 ár styðja það grimma kvótakerfi sem við búum við og það óhefta framsal sem hefur farið mjög illa með byggðirnar og hefur leitt til þessa gífurlega vanda sem margar þeirra standa frammi fyrir og til fólksflutnings frá byggðunum. Byggðastofnun þekkir þær tölur allar, hversu mikil fækkun hefur orðið á 20 árum í mörgum sjávarbyggðum. Ég hef alltaf sagt að það eigi að gera samfélagslega úttekt á sjávarbyggðunum, af hverju þau eru komin í þá erfiðu stöðu sem þau eru komin í. Það er ekki eingöngu hægt að skýra þá stöðu með því að þróunin sé í þá átt að fólk sæki á höfuðborgarsvæðið og hafi ekki áhuga á að búa á þessum stöðum, vegna þess að ef grunnurinn er í lagi og innviðirnir eru í lagi og það sem byggðarlögin hafa byggt á í gegnum tíðina, sjávarútvegurinn, ef það fær að vaxa og dafna í friði byggist upp fjölbreytt atvinnustarfsemi í byggðarlögunum. Ungt fólk sem fer og sækir sér menntun hefur þá áhuga á að koma aftur í byggðarlag sitt og nýta menntun sína til að byggja upp gott samfélag. En þá þurfa samfélögin að njóta þeirra auðlinda sem eru við bæjardyrnar, eins og við segjum stundum, og hafa möguleika á að nýta þann rétt, þann frumbyggjarétt sem þau byggðarlög byggðust upp í kringum, en þurfa ekki að versla við einhverja sem hafa yfir aflaheimildum að ráða til þess að geta sótt sjó. Hlutirnir hafa þróast þannig að aflaheimildirnar hafa þjappast saman hafa frá því að kvótakerfið var sett á, safnast saman á fárra manna hendur. Það eru fáir aðilar sem geta drottnað og deilt í þeim efnum. Síðan eru það hinir smáu sem hafa orðið undir í þessari samkeppni, sem eru að reyna að bjarga sér og leigja af öðrum sem eiga aflaheimildir, aflamark, á háu verði. Það verð er oft ekkert í takt við það verð sem sjómaðurinn fær síðan þegar hann selur afla sinn, hvort sem er á markaði eða til fiskvinnslunnar í heimabyggð sem hann leggur upp hjá. Ég hef talað fyrir því ásamt fleiri hv. þingmönnum að byggja upp öflugan leigupott þar sem þeir sem hafa hug á því að byggja upp útgerð og stunda sjómennsku hafa það atvinnufrelsi að geta sótt í þann leigupott og þá sé einhver eðlileg verðmyndun. Það er miklu eðlilegra og hægt að segja að það sé sjálfsagður hlutur að greiða leigu sem rennur til samfélagsins, frekar en að greiða stórútgerð aðgang að fiskimiðunum eins og er í dag. Menn hafa talað fyrir ýmsum leiðum. Mér skilst að Færeyingar tali í dag um að bjóða upp aflaheimildir. Ég hef ekki talað fyrir því að það eigi óheft að bjóða upp allar aflaheimildir á Íslandsmiðum því að þá göngum við markaðslögmálunum alfarið á hönd. Ég tel að líka þurfi horfa á fiskveiðistjórnarkerfið út frá félagslegum sjónarmiðum. Byggðirnar vítt og breitt um landið sem eiga mikið undir sjávarútvegi eru ekki í stakk búnar til að keppa við öfluga aðila sem hafa mikið aðgengi að fjármagni og geta haft forskot í að bjóða í aflaheimildir og sópað þeim til sín. Ég hræðist því þá hugsun að allur afli yrði settur í uppboðsmarkað, eins og ég hef heyrt frá mörgum stjórnmálaflokkum, síðast frá nýjum stjórnmálaflokki sem ætlar að bjóða landsmönnum upp á viðreisn. Ég veit ekki hvort sú viðreisn verður endilega viðreisn fyrir landsbyggðina en Viðreisn, þessi nýi stjórnmálaflokkur, talar fyrir því að allar aflaheimildir fari á uppboð, þannig ráðist verðið á þeim markaði. Ég tel að smærri sjávarbyggðum og minni útgerðum og meðalútgerðum sé enginn greiði gerður með óheftum markaði þar sem allar aflaheimildir fara á uppboð. En að taka einhverja slíka breytu inn í aðrar útfærslur á fiskveiðistjórnarkerfinu tel ég vel vera til skoðunar og hef talað fyrir því. Það frumvarp til breytinga á lögum um stjórn fiskveiða sem lá tilbúið fyrir á síðasta kjörtímabili gerði ráð fyrir því að meðfram leyfum til útgerðaraðila sem núna eru með aflamark, leyfum miðað við ákveðin skilyrði til lengri tíma, og að það yrði ekki óheft framsal, yrði í boði af hálfu ríkisins öflugur leigupottur sem mundi vaxa með árunum og taka mið af auknum afla á Íslandsmiðum, þannig að aukningin rynni að hluta í þennan pott jafnframt því sem hún rynni til þeirra sem hefðu þá leyfi til einhverra x margra ára, sem væru endurskoðuð eftir einhvern ákveðinn tíma. Þetta stóra mál hefur verið bitbein hér í fjölda ára og sitt sýnist hverjum. Það má segja að þegar svona kerfi hefur verið lengi við lýði sé gífurlega erfitt að hrófla við því. Hagsmunatengslin eru svo mikil og allt krosstengt í bak og fyrir inn í bankastofnanir og til stærstu sjávarútvegsfyrirtækjanna sem eru ráðandi á markaði. Það eru allir skíthræddir við að hrófla eitthvað við því. Stærstu og öflugustu sjávarútvegsfyrirtæki hafa í skjóli aðgangs að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar og sterkrar stöðu í atvinnusköpun á ákveðnum svæðum komið mjög sterk hér fram frá síðasta kjörtímabili, eins og við þekkjum, og mótmælt því að lýðræðislega kjörnir fulltrúar geri breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Forsvarsmenn stórútgerða í landinu söfnuðu saman fólki úr sínum röðum, þótt ég haldi reyndar að ekki hafi endilega allir verið svo glaðir með að vera smalað á Austurvöll til að mótmæla breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu og veiðigjöldum. En það vakti mjög hörð viðbrögð þegar átti að fara að hreyfa við fiskveiðistjórnarkerfinu og leggja á auðlindarentu. Menn risu upp á afturlappirnar með að ég vil segja fjármálakerfið með sér og stóru útgerðirnar. Ég segi ekki að menn hafi legið undir hótunum en það gerðist sem við óttuðumst að sú mikla alda sem reis gegn öllum breytingum frá fjársterkum aðilum olli því að breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu í lok síðasta kjörtímabils voru stoppaðar. Menn lögðust á sveif með þessum aðilum, minni hlutinn á Alþingi þá, þeir sem sitja nú í stjórnarmeirihluta, lagði því lið og stoppaði það af að gerðar yrðu þær breytingar sem ég tel að hefðu orðið mjög til bóta. Þær hefðu vissulega verið ákveðin málamiðlun en ef þær hefðu verið samþykktar hefði ótal sjónarmiðum verið mætt úr öllum áttum. Auðvitað er það þannig að enginn nær sínu fullkomlega fram, sama hvað það er, og ef eitthvað á að standa til lengri tíma þarf að gera málamiðlun. Ég tel að í því frumvarpi hafi falist mikil tækifæri fyrir nýliðun og möguleika á nýliðun og opnun á að þeir sem eru litlir í dag og berjast í því að halda útgerð sinni gangandi og leigja öðrum hefðu haft tækifæri til að leigja úr leigupotti ríkisins og byggja sig upp og koma sér betur fyrir. Aðgengi að sjávarútvegi hefði verið miklu meira en það er í dag. Það eru fyrst og fremst ungir menn sem stunda sjó þótt það sé til undantekning á því. Núna mennta ungir menn sig, fara í vélstjórn og Stýrimannaskólann og mennta sig til þess að gera út og hafa stjórn á stórum bátum og skipum. Þeir fara í ýmiss konar skipstjórnarnám og öðlast mismunandi réttindi eftir því hvaða stærð þeir mennta sig til, það er allt frá því að vera með réttindi á strandveiðibáta upp að 12 metrum og upp í millilandaskip. En það unga fólk sem menntar sig svona og hefur áhuga á því að búa í fallegum sjávarbyggðum í kringum landið hefur ekki sömu möguleika og fólk hafði fyrir 20–30 árum á að koma í heimabyggð sína og byggja upp útgerðarfyrirtæki. Menn hafa ekki það fé handa á milli að geta startað því að kaupa varanlegar aflaheimildir til þess að það beri rekstur á minni bát. Það er ekki þannig þegar varanlegt kíló af þorski er á um 2.500–3.000 kr. Það ræður auðvitað enginn við það. Opnun á kerfið eins og það er í dag var þó gerð og það eru þær strandveiðar sem eru núna í gildi. Ég tel að við þurfum að festa það sem best í sessi með því að laga þar eitthvað til miðað við reynsluna frá því 2009. Það er komin sjö ára reynsla á það kerfi og margt hefur gengið mjög vel og margt mætti laga með hliðsjón af reynslunni. En síðustu ríkisstjórn og okkur sem vorum í meiri hluta á síðasta kjörtímabili tókst þó að gera þá opnun á niðurnjörvað kerfi, sem eru strandveiðar. Það hefur verið gífurlega mikil ánægja með það og margir nýliðar komið þar inn og haft mögulega til að byggja sig upp, þótt auðvitað þyrfti að vera enn greiðari aðgangur að því að leigja aflaheimildir á viðráðanlegu verði. Í dag er félagslegi hluti fiskveiðistjórnarkerfisins 5,3%, sem ég tel vera allt of lítið. Við í atvinnuveganefnd höfum í marga mánuði, í hátt á annað ár, fjallað um þennan hluta fram og til baka. Núverandi stjórnvöld ætla sér ekkert að auka þann hlut, sem þyrfti vera miklu hærri miðað við óbreytt kerfi til að ýta undir nýliðun og opna á aðgengi að greininni. Kallað hefur verið eftir ótal skýrslum og gögnum og öðru í kringum þetta mál og uppskeran er sú að það stendur til að flytja það mál til eins árs óbreytt að mestu leyti, fyrir utan þá aukningu sem sérstakur kvóti Byggðastofnunar er, sem kemur fram í frumvarpinu sem ég hef mælt fyrir fyrir hönd atvinnuveganefndar. Við þekkjum það að núverandi ríkisstjórn fór fram með að gera breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu og maður var ekki yfir sig bjartsýnn á að þær breytingar væru þannig að það mundi hugnast a.m.k. þeim sjónarmiðum um breytingar sem ég stend fyrir og Vinstri græn og fleiri í þessu samfélagi. En það frumvarp fór ekki lengra en til stjórnarflokkanna og ég skil það þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki getað fallist á það frumvarp sem þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Sigurður Ingi jóhannsson kynnti samstarfsflokknum. Svo þar endaði það mál. Því var pakkað niður og kannski er það gott vegna þess að ég er hrædd um að það hefði ekki gagnast veikum sjávarbyggðum vítt og breitt um landið eða þeirri nýliðun sem þarf að vera og opnun á kerfið og því atvinnufrelsi sem þarf að vera í greininni. Greinin þarf líka að greiða sanngjarna auðlindarentu, nota bene eftir aðstæðum. Ég tel alveg fráleitt að litlar og meðalstórar útgerðir greiði sambærilegt og þær stærstu gera þar sem myljandi hagnaður er í gangi, þær geta vissulega greitt hærri veiðigjöld eða auðlindarentu til samfélagsins en gert er í dag. Þessi ríkisstjórn hefur lækkað veiðigjöld. Hún hefur falið sig á bak við að það sé til þess að mæta minni og meðalstórum útgerðum, sem er ekki satt, langt í frá. Þetta hefur verið smurt svona slétt yfir og eftir stendur enn þá sá vandi minni og meðalstórra útgerða að rísa undir veiðigjöldum en stórútgerðin í landinu greiðir sér og hluthöfum sínum gífurlegan arð. Hvar hefur sá arður lent m.a.? Við lásum um það í Panama-skjölunum hvar sá arður lenti, að hluta til hjá ákveðnu fyrirtæki og einstaklingum. Ég er ansi hrædd um að eitthvað meira eigi eftir að koma upp úr þeirri kistu í framtíðinni. Það er ekki gott að upplifa að arðurinn af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar renni eftir ýmsum leiðum út fyrir landsteinana á lágskattasvæði og skili sér ekki til samfélagsins. Á meðan barma útgerðarmenn stórútgerðanna sér og kalla til liðs við sig fólk til að mæta á Austurvöll til þess að berjast gegn öllum réttlátum breytingum á því vonda kvótakerfi sem hefur verið við lýði allt of lengi. Ég er fylgjandi því að auka sérstakan Byggðastofnunarkvóta og það kemur fram í því frumvarpi sem atvinnuveganefnd leggur fram og ég legg lið. En ég vil gera róttækar breytingar á því fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við í dag og koma tímar og koma ráð. Ég vona að með nýrri ríkisstjórn í haust verði aftur hægt að hefja þá vinnu að gera breytingar á þessu rangláta kvótakerfi.
Virðulegi forseti. Ég og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir deilum að verulegu leyti þeirri skoðun að gera þurfi gagngerar breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu til þess að tryggja atvinnu, frelsi, nýliðun, jafnræði og byggð í landinu, en núna erum við að fjalla um bráðabirgðaráðstafanir vegna úthlutunar á þessu örlitla hlutfalli, 5% af heildarkvótanum, sem er til ráðstöfunar fyrir utan kvótakerfið fyrir byggðirnar í landinu. Það er nú ekki mjög drjúgur skerfur, en við þetta hefur náttúrlega þjóðin mátt búa um alllanga hríð. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Á meðan ekki hafa náðst í gegn þær róttæku breytingar sem verða að nást í gegn á fiskveiðistjórnarkerfinu, hvernig telur hún þá að þessum hluta, þessum 5%, verði best ráðstafað þannig að það nýtist byggðunum í landinu? Telur hún að þessi 5% séu nægilega stórt hlutfall? Væri ekki ráð að reyna að ná fram stærri prósentu á þessu? Komið hefur fram hugmynd sem við lögðum fram í sameiningu á síðasta kjörtímabili, um að reyna að koma á leigupotti með aflaheimildir með fast aflamark að lágmarki, 20 þús. tonn. Ég er enn þá hrifin af þeirri hugmynd, a.m.k. á meðan ekki verða stærri breytingar að það sé þá eitthvað sem byggðirnar geti gengið að. Er hv. þingmaður enn þá þeirrar skoðunar eða telur hún hugsanlega rétt að binda þetta við einhverja fasta prósentu af því aflamagni sem til ráðstöfunar er?
Herra forseti. Ég tel að hlutfallið sé allt of lágt. En vilji þessarar ríkisstjórnar er að hræra bara í þessum potti og gera alla óánægða. Talað er um að draga úr línuívilnun, breyta hlutföllum í almenna byggðakvótanum, en að strandveiðarnar standi í stað, að ekki verði hægt að horfa á þann pott vaxa áfram þótt aukning verði í tillögum frá Hafrannsóknastofnun og sjávarútvegsráðherra leggi til aukningu. Núna eru 239 þús. tonn og má búast við tillögum um aukningu seinni partinn í júní, kannski 21 þús. tonn til viðbótar. Þá er það komið í 260 þús. tonn. Ég sé ekki fram á að áhugi verði á því að láta t.d. strandveiðipottinn aukast hlutfallslega í þeim efnum, heldur að það sé eitthvert þak þar. Ég sé voða lítinn tilgang með því að vera að hræra í þessum 3,5% fram og til baka, sem gerir þá sem fyrir eru og treyst hafa á þennan félagslega hluta veikari, þ.e. byggðir og marga sem eru með minni útgerðir og eru í krókaaflamarkskerfinu og reyndar aðra líka. Það þarf bara að stokka allt upp eins og hv. þingmaður veit. Ég er áfram mjög fylgjandi því að útfæra kerfið þannig að það sé öflugur leigupottur sem vaxi, en þó sé alltaf að lágmarki eitthvert ásættanlegt magn sem fari í hann, en hann taki auðvitað einhverjum sveiflum eftir ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar og aukningu, stundum getur sveiflan verið niður á við, [[Forseti hringir.]]en að hlutfallið sé að lágmarki um 15% heildarúthlutunar aflaheimilda.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að hlutfallið er allt of lágt. Sjálfri finnst mér það vera gamaldags pólitík að vera alltaf að stýfa úr hnefa einhverja ölmususkammta sem byggðirnar eiga að geta fengið á meðan þetta stóra óréttláta kerfi er við lýði þar sem aðalverðmætin verða til. Hver er þá afstaða þingmanns? Ég lít svo á að á meðan ekki næst sátt eða nein niðurstaða um breytingar á stóra kerfinu ætti að reyna að leita einhverra leiða til þess að sjá til þess að t.d. nýjar tegundir verði þá settar á markað þannig að menn eigi þess kost að bjóða í þær, og síðan verði búið þannig um strandveiðarnar að þær verði öflugur valkostur, möguleiki fyrir byggðirnar. Í því sambandi velti ég fyrir mér hvort ekki sé ástæða til þess að skera vel upp strandveiðikerfið og reyna að draga úr þeirri miklu sókn sem gagnrýnd hefur verið þar og kannski reyna að koma á meira skikki og meira jafnræði. Við vitum að það er miklu meiri sókn inn á ákveðin svæði strandveiðanna en önnur. Það hefur skapað ákveðið ójafnvægi. Og þó að strandveiðarnar hafi verið að sanna sig sem kostur á síðustu árum og gagnrýnin hafi mikið hljóðnað tel ég að hægt sé að bæta kerfið töluvert. Það væri fróðlegt að heyra hver sjónarmið hv. þingmanns eru hvað það varðar.
Herra forseti. Ég hef talað fyrir því og lagt fram þingmál um að byggðatengja aflaheimildir. Ég held að byggðatengdar aflaheimildir hefðu bjargað miklu í gegnum árin ef þær hefðu verið til staðar, t.d. á Flateyri, ef þar væru alltaf 1 þús. tonn sem væru bundin byggðinni og engin útgerðarmaður gæti selt frá sér allar aflaheimildirnar og skilið sjávarplássið eftir slyppt og snautt sem byggði þessar aflaheimildir upp með honum með vinnslu í fiskvinnslunni og með sjósóknarbátunum hjá viðkomandi aðila. Þess vegna hef ég talað fyrir því að byggðatengja aflaheimildir af einhverjum lágmarksgrunni. Það eru ekki endilega mörg sjávarpláss sem þurfa á því að halda og væri útlátalaust fyrir kerfið eins og það er núna að gera það. Það væri þá einhver gulrót fyrir svona byggðir að gera út frá þessum stöðum af því að það væru að lágmarki einhver þúsund tonn bundin við þessi sjávarpláss, sem eru alltaf í vanda og verða áfram í vanda og verða alltaf með einhverja plástra frá Byggðastofnun ef ekkert breytist frá því sem nú er. Ég hef líka talað fyrir því, alveg eins og hv. þingmaður, að gera jákvæðar breytingar á strandveiðikerfinu miðað við reynsluna, og koma með fasta daga. Það er ekkert lögmál að einhverjir fastir dagar verði framseljanlegir. Það er bara mannanna verk að ákveða hvernig lögin eru. Það gerist ekki bara með tímanum heldur gerist það ef misvitrir stjórnmálamenn fara að leyfa slíkt. Slíkt á ekki að leyfa miðað við reynsluna. Þess vegna hef ég talað fyrir því að það sé góð breyting að koma á föstum dögum í strandveiðikerfinu.
Herra forseti. Ég þakka fyrir að forseti aðstoði mig við að fá tækifæri til að tjá mig aðeins um þetta mál eins og ég hef jafnan gert þegar mál sem varða sjávarútveginn og byggðir ber á góma. Satt best að segja fannst mér athyglisvert að sjá mælendaskrána tóma lengst af undir framsöguræðu framsögumanns atvinnuveganefndar, öðruvísi mér áður brá þegar sjávarútvegsmál af þessu tagi hafa verið til umræðu dögum saman á Alþingi. Þetta skýrist kannski að einhverju leyti af því að hér er atvinnuveganefnd af góðsemi sinni að skera ráðuneytið og ráðherra niður úr snörunni með því að taka að sér að bjarga málum fyrir í hönd farandi fiskveiðistjórnarár og leggja til meðferð aflaheimildanna sem tekist hefur að toga til hliðar við kerfið undanfarin ár á því eina og sama fiskveiðiári. Í sjálfu sér held ég að nefndin hafi gert sitt besta og sjálfsagt á grundvelli einhverrar undirbúningsvinnu ráðuneytisins og í samstarfi við það. Hún hefur ekki úr öðru að spila en því svigrúmi sem lögin bjóða upp á í gegnum þá reglu sem þar er innkomin að 5,3% heildarveiðiheimilda í kvótasettum tegundum gangi til hliðaraðgerða í kerfinu. Eftir atvikum geri ég ekki stórar athugasemdir við hvernig atvinnuveganefnd leggur til að með þær verði farið á næsta fiskveiðiári, sérstaklega í ljósi þess að eingöngu er verið að ganga frá málinu til bráðabirgða á því ári. Í fyrsta lagi vil ég segja að að sjálfsögðu gleður mig að sjá strandveiðarnar áfram með sinn hlut eins og hann hefur aðeins þokast upp undanfarin ár og er áfram 9 þús. tonn, líklega þriðja fiskveiðiárið í röð eða svo, kannski annað til þriðja fiskveiðiárið. En ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram að ég hefði verið alveg til í að sjá þetta aðeins aukið og hefði fundist það sanngjarnt í ljósi þess að sú tegund sem ber alveg uppi strandveiðarnar, þ.e. þorskurinn, hefur sem betur fer verið að aukast undanfarin ár nokkuð jafnt og þétt og horfir ágætlega með það áfram á næsta fiskveiðiári á grundvelli ráðgjafar sem við væntum frá Hafró á hverjum næstu dögum. Ég kem betur að því síðar hvað mér finnst að hefði mátt hugleiða í þeim efnum. Ég tel í öllum aðalatriðum að strandveiðarnar hafi margsannað gildi sitt og það birtist okkur að sjálfsögðu í því að nú þorir enginn að tala fyrir því sjónarmiði að þær verði slegnar af. Ég held að sú umræða sé dáin, en hún fór ekki lágt fyrstu eitt, tvö, þrjú árin sem verið var koma þessu kerfi á og þróa það. Snemma á árinu 2009 voru tillögur mótaðar í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu sem þá hét og ef ég man rétt kynntum við þær einhvern tímann rétt um páskaleytið af hálfu ráðuneytisins og þær tillögur sem gengu til Alþingis á Kaffivagninum úti á Granda og mér er það nokkuð í minni hvað það var gaman. Rökin voru margvísleg, þau sem eru auðvitað sígild og standa fyrir sínu að opna aftur glugga fyrir nýliðun inn í greinina og gera mönnum kleift að sækja sjóinn frá ströndinni á minni bátum, a.m.k. yfir hagstæðasta tíma ársins, sem hefur verið hluti af því að lifa við sjávarsíðuna á Íslandi frá upphafi. Einnig að greiða fyrir vistvænum veiðum smærri skipa þar sem orkukostnaður er lítill og ekki síst að reyna að hleypa aftur lífi í minni og minnstu sjávarbyggðirnar sem margar hverjar voru orðnar ansi eyðilegar hvað umsvif í höfnunum snerti o.s.frv. Í öllum aðalatriðum hefur þetta gengið eftir og gengið vel. Meðferð aflans hefur stórbatnað. Á því voru eðlilega má segja nokkrir misbrestir í byrjun þegar menn voru að koma sér af stað og höfðu kannski takmarkaðan tíma til að undirbúa sig. Það stórbatnaði strax á öðru, þriðja ári og ég hef ekki heyrt lengur umræður sem þá létu aðeins á sér bera að þarna væri eitthvert lélegt hráefni á ferð, þvert á móti. Hún er þögnuð sú umræða. Fiskmarkaðirnir fá að uppistöðu til þennan afla og hann kemur á þeim tíma ársins að stórum hluta þegar verulega er farið að ganga á veiðiheimildir stærri útgerða. Oft var einmitt lítið hráefni á ferð sumarmánuðina fram að upphafi nýs fiskveiðiárs. Ég er að sjálfsögðu líka sammála því að það er alltaf rétt og skylt að skoða reynsluna og vel má hugsa sér ákveðna þróun og ákveðnar úrbætur í þessu kerfi. Það bíður þá þeirra sem takast á við það á komandi árum að útfæra þær, sem og að magnið mætti að mínu mati vel aukast. Tímans vegna ætla ég ekki út í langar umræður um magnið í hliðarráðstöfununum sem slíkum, 5,3% sem slík. Ég minni bara á að þrátt fyrir allt náðist sá árangur á síðasta kjörtímabili ásamt með mörgu fleiru að toga í áföngum verulega aukið magn út úr hefðbundna kerfinu í hliðarráðstafanir. Svigrúmið þar hefur síðan verið umtalsvert meira, festist svo í sessi að lokum með þessari 5,3% reglu, sem er ákveðin staðfesting á því að orðinn er miklu meiri skilningur á því og þverpólitískur stuðningur að talsverðu leyti á bak við það að kvótakerfið í núverandi mynd sé óframkvæmanlegt vegna byggða- og félagsáhrifa kvótakerfis með frjálsu framsali nema hægt sé að hafa a.m.k. umtalsverðar heimildir til hliðar til þess að mæta skaðlegustu afleiðingum þess ella. Í öðru lagi vil ég fagna því að byggðafestukvóti sem ég vil kalla svo, kvóti sem fer í gegnum Byggðastofnun til nokkuð varanlegrar ráðstöfunar til smærri byggðarlaga í vanda og til að tryggja þar vinnslu, hefur vaxið myndarlega frá því að hann var upptekinn árið 2013 og tengdur við verkefni sem hrint var af stað, Brothættar byggðir. Í töflu má sjá hvernig þessu er ráðstafað á grundvelli gagna frá Byggðastofnun. Það er farið að muna um þetta. Ætli það sé ekki aldeilis fengur að því fyrir Tálknafjörð/Patreksfjörð, að vera með 400 tonn til ráðstöfunar án þess að þurfa að greiða fyrir það og til nokkurra ára fram undan. Þingeyri 400 tonn, Flateyri 300 tonn, Suðureyri 400 tonn, Drangsnes 150 tonn, Hrísey 250 tonn, Grímsey nýlega 400 tonn, Bakkafjörður 150 tonn, Breiðdalsvík 300 tonn og Djúpivogur 800 tonn, að vísu kannski ekki til eins langs tíma að öllu leyti en þar er þó verið að mæta alveg óvenjulegu höggi sem það byggðarlag fékk á sig þegar Vísir fór þar með allt sitt hafurtask og því miður eiginlega allar veiðiheimildir staðarins með sér, og í reynd á grundvelli sögulegrar reynslu mestallar veiðiheimildir sem byggst höfðu upp á viðmiðunarárunum eftir það á bæði Breiðdalsvík og Djúpavogi í gegnum félagið Búlandstind. Auðvitað vekur athygli þegar maður fer yfir þetta að Húsavík, sem varð líka fyrir þungu höggi og missti í burtu þær veiðiheimildir sem eftir höfðu staðið þar frá dögum útgerðarfélagsins Höfða og Fiskiðjusamlags Húsavíkur, ein 2.500 tonn, er þarna ekki á blaði. En menn geta svo sem af öðrum ástæðum sagt að mikið sé um að vera á Húsavík um þessa mundir, en þegar maður lítur til sjávarútvegsins sérstaklega væri að sjálfsögðu eðlilegt að eitthvað hefði verið gert til að milda aðeins höggið sem Húsavík varð fyrir þegar Vísir fór sömuleiðis þaðan og út af fyrir sig á Flateyri líka. Ég tel að byggðafestukvóti Byggðastofnunar hafi í aðalatriðum gengið vel og sannað gildi sitt og sérstaklega og ekki síst að hægt er að hafa aðeins meiri fyrirsjáanleika í kerfinu en áður var mögulegt í árlegum úthlutunum. Þarna er byggðafestuhugsunin svolítið að festast í sessi sem ég er algerlega sannfærður um og hef allan tímann verið að þarf að stórauka í kerfinu og hefði betur verið gert strax við upptöku þess. Ef eins og þriðjungur veiðiheimildanna eftir viðmiðunarárin fram til 1983 hefði verið tengdir byggðarlögunum og ekki framseljanlegir þaðan væri margt öðruvísi um að litast á Íslandi. Í þriðja lagi nefni ég að ég tel að áfram sé þörf á því að endurskoða meðferð hins hefðbundna byggðakvóta. Það hefur aðeins verið dregið úr vægi hans, en engu að síður sýna úttektir að hann hafi talsverða byggðafestu í för með sér. Ég vefengi það svo sem ekki, en maður er nógu sjóaður í umræðum um þessi mál til að vita að ekki hefur alls staðar tekist að ná góðri sátt um meðferð þeirra veiðiheimilda. Ég held að bæði reiknireglurnar og kannski að einhverju leyti hugsunin eða beitingin á þeim veiðiheimildum þurfi að endurskoðast. Þá aðeins um hvað mætti hugsa sér að gera í sambandi við þessar hliðarráðstafanir annað. Þar staldrar maður við þá aukningu sem orðið hefur á veiðiheimildum í þorski núna, sem betur fer samfellt undanfarin ár frá líklega 2010 eða svo þegar aflareglan var aftur sett í samband eða reyndar strax á árinu 2009 með stjórnvaldsákvörðunum, eftir smá hliðarspor sem var tekið rétt áður en ríkisstjórnarskipti urðu í landinu í janúar 2009 þegar menn ákváðu allt í einu að fara að veiða 30 þús. tonnum meira af þorski en ráðgjöf og aflareglur sögðu til um. Það tókst að vinda ofan af þeirri stöðu sem það hefði annars þýtt fyrir landið og skammarkrókinn hjá Alþjóðahafrannsóknaráðinu o.s.frv. sem við hefðum umsvifalaust lent í og vorum á leiðinni í. Menn héldu sig við að beita hinni ábyrgu nálgun. Án þess að ég ætli að þakka því allan árangurinn sem síðan hefur náðst við uppbyggingu þorskstofnsins þá er a.m.k. sanngjarnt að ætla að það að menn héldu út hafi átt sinn hlut í því. Menn héldu út og leyfðu þorskstofninum og hrygningarstofninum ekki síst að stækka og við erum að sjá glæsilegan árangur af því núna ár eftir ár. Nú er svo komið að samkvæmt öllum viðmiðunum er jafnstöðuaflinn í þorski kominn svo vel upp fyrir langtímameðaltal síðustu 10, 15 ára, og svo langt upp fyrir það sem var þegar t.d. sérstakar skerðingar hófust vegna bágs ástands þorskstofnsins, að þeirri skerðingu hefur allri verið skilað til baka til handhafa þorskveiðiheimilda sem hafa þá haldið óbreyttri stöðu, óbreyttri hlutdeild í kerfinu. Á sínum tíma var þetta skoðað meðan ég var í ráðuneytinu í annað hvort skiptið, 2009 eða 2012, 2013, og þá reiknaðist mönnum svo til að allar skerðingarnar væru komnar til baka þegar jafnstöðuaflinn væri kominn í um 230 þús. tonn. Aukist nú þorskkvótinn umtalsvert um tugi þúsunda tonna og þar upp úr, þá hlýtur að vera eðlilegt að skoða þann möguleika að nýta a.m.k. einhvern hluta þeirrar aukningar til þróunar í kerfinu. Það er hægt að hugsa sér svo margar leiðir í því. Leggja grunn að einhverri leigu, sveigjanleika í kerfinu, jafnvel svæðisbundna leigupotta, sérstaklega sniðna að þörfum nýrra og smærri útgerðaraðila. Nota eitthvað af þessu í uppbót á strandveiðarnar meðan veiðiheimildarnar væru yfir einhverjum tilteknum skilgreindum mörkum o.s.frv. Ég tel að enn standi eftir að það væri auðvitað æskilegt að menn gætu unnið sig út úr rækju- og skeluppbótunum. Það er dálítið snúið að vera með svo gamalt uppbótarkerfi inni í þessu þegar svona langt er um liðið. Mér er alveg ljóst mikilvægi þess fyrir þá sem urðu fyrir áfallinu á sínum tíma, það er ekki hægt bara að strika þetta út allt í einu, en auðvitað eru fordæmi fyrir því að slík tímabundin stuðningskerfi eða slíkar stuðningsaðgerðir séu einfaldlega leystar út úr kerfinu með einhverri lágmarksúthlutun varanlegra heimilda í staðinn. Það er að sjálfsögðu ein fær leið í þessum efnum. Þar með losnuðu menn við að lesa svona gamla fortíð alltaf endalaust inn í bótum af þessu tagi. Varðandi málin almennt þá náðist þessi árangur á síðasta kjörtímabili. Menn deila um það hvort sú ríkisstjórn hafi uppskorið eitthvað í sjávarútvegsmálum. Jú, það gerði hún. Það stendur eftir að strandveiðar komust á og þær eru orðnar fastar í sessi þótt magnið mætti vera meira. Í öðru lagi er um talsvert meira magn veiðiheimilda nú til ráðstöfunar árlega í hliðarráðstafanir í kerfinu. Það var einmitt það sem gerðist á árunum frá hruni og næst þar á eftir að magnið fór vaxandi. Í þriðja lagi kom sú ríkisstjórn á fyrra kjörtímabili á veiðigjöldum sem núverandi ríkisstjórn hefur að vísu af miklu örlæti lækkað, en eftir standa þau þó miklu, miklu hærri en þau höfðu áður sögulega séð verið talin. Núverandi ríkisstjórn hefur hins vegar ekkert gert, herra forseti, nema það eina að lækka veiðigjöld á útgerðina af miklu örlæti. Að öðru leyti hefur hún ekki sett mark sitt á málsmeðferð á þessu sviði á einn eða neinn hátt. Hún hefur gefist upp. Svo hleypur hún á náðir atvinnuveganefndar til að framlengja óbreyttar ráðstafanir árlega í hliðarkerfinu. Það er allt og sumt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans ræðu. Eitt af því sem hefur valdið byggðunum búsifjum er það þegar útgerðin leggur upp laupana eða ákveður að flytja sig um set og eftir situr byggðarlag í sárum. Um leið og kvótahafinn hverfur úr byggðarlaginu fer oft allt með, fiskvinnslan fer líka með. Mig langar því að velta upp og spyrja hv. þingmann um afstöðu hans til þeirrar hugmyndar sem hefur stundum komið upp í þessari umræðu, þ.e. að aðskilja veiðar og vinnslu. Því að ef vinnsluheimildirnar og vinnsluleyfið væri áfram í byggðarlaginu og væri ekki eins háð útgerðaraðilanum og ekki endilega órjúfanlegt samband milli kvótans og þess að vinna aflaheimildirnar væri staðan kannski betri sums staðar. Ég nefni bara staði eins og Þingeyri og Flateyri sem hafa komið mjög illa út úr röskun af þessu tagi. Mér þætti fróðlegt að heyra hver afstaða þingmannsins er til þessarar hugmyndar sem hefur oft og einatt komið inn í umræðuna en einhvern veginn aldrei orðið að neinu og alltaf mætt andstöðu, aðallega þó hjá útgerðinni sem sér sér hag í því að hafa alla virðislínuna frá upphafi til enda. En nú erum við kannski að horfa á þetta frá öðrum sjónarhóli sem er þá sjónarhóll byggðarlagsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Að sjálfsögðu er þetta hin sígilda umræða, og við höfum því miður verið að sjá sársaukafullar birtingarmyndir á því öryggisleysi sem byggðarlögin búa við í óheftu framsali veiðiheimilda þegar þeir sem hafa vald á kvótanum ákveða að fara þá fer allt með þeim, grundvöllur vinnslunnar og gjarnan eitthvað af íbúum um leið. Eftir stendur byggðarlag í sárum með fallandi tekjur og fólksfækkun og mikla erfiðleika. Ég er ekki viss um að aðskilnaður veiða og vinnslu sé í sjálfu sér mikilvægt innlegg í lausn þess máls nema menn gangi alla leið í þeim skilningi að veiðar og vinnsla verði bókstaflega aðskilin þannig lagalega að mönnum sé skylt að bjóða veiðiheimildirnar yfir markað áður en þær fara inn til vinnslunnar. Þá að sjálfsögðu breytist þetta verulega mikið. Ég vil vera hreinskilinn; ég hef aldrei algerlega sannfærst um kosti þess að fara í slíkan fullan aðskilnað einfaldlega vegna þess að maður þekkir svo vel kostina við hitt líka þegar vel rekin og sómasamleg fyrirtæki, ekkert endilega bara þau stóru heldur ýmsar fjölskylduútgerðir með litla vinnslu á bak við, spila vel úr sínum heimildum og tvinna þetta vel saman og stýra veiðunum inn í vinnsluna o.s.frv. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það líka úr sínu kjördæmi. Það má líka velta fyrir sér spurningunum um að binda sjálfar veiðiheimildirnar einhvern veginn með lögum í meira mæli við byggðarlögin í þeim skilningi að hyggist útgerðarmaður flytja eða selja þá séu ekki bara einhver ónýt forkaupsréttarákvæði sveitarfélagsins heldur hugsanlega og mögulega einhver takmörk á því hvað geti farið í burtu og jafnvel skyldur á herðum [[Forseti hringir.]]ríkisins til einhvers konar innlausnar á hluta veiðiheimildanna. Í raun og veru eru mörg úrræði [[Forseti hringir.]]möguleg í þessu ef pólitískur vilji er til staðar.
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmaður var svolítið tregur í taumi varðandi þessa hugmynd á sínum tíma, ekki alveg ginnkeyptur fyrir henni. Ég held nefnilega að ef sú leið yrði farin, sem þingmaðurinn nefndi, að bjóða allan óunninn fisk á innlendan markað og skilja á milli veiða og vinnslu þá gæti það bjargað miklu. Ég hef ákveðnar efasemdir um allt þetta byggðabix í þeim skilningi að á meðan það er svona lítið til ráðstöfunar og það er verið að stýfa úr hnefa svo takmarkaðar úrlausnir fyrir byggðarlögin þá finnst mér það kalla á óheilbrigt ástand. Það væri miklu nær, eins og þingmaðurinn nefnir, ef hægt væri að binda við byggðarlögin eitthvert tiltekið magn aflaheimilda til að tryggja að það fari ekki allt forgörðum ef útgerðarmaðurinn ákveður að flytja sig um set. Þá vaknar líka spurning hvort það væri, nú er ég að hugsa upphátt, ekki eðlilegra að reyna að fækka öllum þessum smærri ívilnunaraðferðum og einfalda kerfið og færa þá sveitarfélögunum jafnvel eða byggðunum verkfæri í hendur til að ráðstafa einhverjum hluta aflaheimilda. Hvernig menn færu að því að finna þær aflaheimildir, það eru ýmsar leiðir til þess. Það mætti taka aflaaukningu. Það mætti umreikna nýjar tegundir sem eru að koma o.s.frv. En er þingmaðurinn mér sammála um að það væri kannski farsælla að breyta þessum byggðatengingum sem eru til staðar nú þegar og reyna að einfalda þær eitthvað?
Herra forseti. Aðeins nánar um aðskilnað veiða og vinnslu, það er ekki svo að ég sjái ekki líka ýmsa kosti sem gætu falist í að fara inn á þá braut. Ég hef oft sagt og velt fyrir mér að lágmark væri að við krefðumst algers bókhaldslegs og jafnvel rekstrarlegs aðskilnaðar þessara tveggja þátta jafnvel þó fyrirtækið væri samsett, það mundi meðal annars koma að því að leysa krónískar deilur um uppgjör við sjómenn þar sem fyrirtækin eru samsett. Að allur afli sem ekki fer þá beint til vinnslu hjá sama aðila skuli fara á markað, að það sé þá sett sem skilyrði að þú getir eingöngu farið fram hjá markaðnum ef þú ert að reka samsett fyrirtæki þar sem þú spilar saman hráefnisöflunina og vinnsluna í þágu þíns eigin rekstrar. Það verður hins vegar að horfast í augu við það að það er eitt af því sem hefur gefið íslenskum sjávarútvegi mikinn styrk og er ein af ástæðum þess að við stöndum svona sterkt að vígi á ferskfiskmörkuðunum með unnan ferskan fisk í gegnum flug o.s.frv. beint á markað í Evrópulöndum aðallega, að við höfum yfirburði yfir allar aðrar þjóðir hvað þetta varðar, að geta tryggt afhendingu á þessari hágæðavöru reglubundið og árið um kring út á það að þessir möguleikar til samstillingar eru til staðar. En að endurskoða meðferð þess sem er til hliðar í kerfinu þá er ég alveg sammála því. Ég er reyndar þeirrar skoðunar og hef lengi verið að ef okkur tækist að byggðafesta nokkuð myndarlegan grunn veiðiheimilda almennt í sjávarbyggðunum, a.m.k. öllum þeim minni þangað til komið væri upp í stærri útgerðarstaðina, þá þyrftum við kannski ekki neitt annað. Jafnvel mætti það kerfi vera svo einfalt að það væri bara alltaf til árlegrar hlutfallslegrar uppbótar á [[Forseti hringir.]]þá aðila sem stunduðu útgerð frá viðkomandi byggðarlagi og ynnu þar fisk. Það mundi þá alltaf duga til þess að draga að nýja aðila, sú gulrót, þó einn færi. Þetta er það sem ég hef stundum, herra forseti, kallað [[Forseti hringir.]]Grenivíkurmódelið í sjávarútvegi, en ég hef ekki tíma til að útskýra það nánar.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér um tímabundnar ráðstafanir á svo sáralitlu broti kvótakerfisins að það er eiginlega átakanlegt að hugsa til þess að það sé það sem falla eigi byggðunum í skaut þegar horft er á stóru myndina. Mig langar af því tilefni að nota ræðutíma minn til þess ræða um fiskveiðistjórnarkerfið, annmarkana á því og hvers vegna það er svo brýnt réttlætismál að breyta því kerfi. Ég er ein af þeim sem telja ekki fullnægjandi að leggja veiðigjöld á útgerðina til þess að tryggja innkomu í ríkissjóð. Auðvitað er til bóta ef hægt er að koma á eðlilegu og sanngjörnu veiðileyfagjaldi og sjá til þess að arðurinn af fiskveiðiauðlindinni skili sér betur en verið hefur inn til samfélagslegra verkefna. En það er kerfið sjálft sem þarf líka að taka breytingum vegna þess að uppbygging þess hindrar atvinnufrelsi, kemur í veg fyrir nýliðun, stendur í vegi fyrir jafnræði og stendur í vegi fyrir eðlilegri byggðaþróun í landinu, eins og dæmin sanna og sársaukafull atvik á liðnum árum hafa leitt í ljós. Sjávarútvegurinn er afar auðug atvinnugrein. Auðvitað á hann að hlaupa undir bagga í samfélagi sem hefur tekist á við jafn stór og alvarleg áföll eins og við Íslendingar á síðustu árum, ég tala nú ekki um í kringum hrun. Þess vegna var það átakanlegt á síðasta kjörtímabili, þegar atlaga var gerð að því að breyta þessu kerfi, að sjá hversu hart og af mikilli grimmd menn gengu fram í því að verja hagsmuni stórútgerðarinnar og hafna sem firru öllum sjónarmiðum sem lutu að því að auka samfélagslega ábyrgð þessarar atvinnugreinar og leiða í ljós að hún sem burðarafl í íslensku samfélagi ætti í ríkari mæli að vera samfélagsþátttakandi. Gríðarlegir fjármunir streyma í gegnum sjávarútveginn og hafa gert það á síðustu árum, sem ættu í ríkari mæli en dæmin sanna að skila sér inn í samfélagið. Þess er skemmst að minnast fyrir okkur sem stóðum í þessari orrahríð á síðasta kjörtímabili hvernig áróðursstríðið var háð gegn því sem við litum á sem tímabærar og eðlilegar breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Sú umræða var í raun í sáralitlu samræmi við tilefnið. Menn hrópuðu hrun yfir sjávarútveginn í landinu ef hróflað yrði við kerfinu. Þeir töluðu eins og verið væri að hrammsa frá þeim þeirra lögmætu eign og þjóðnýta hana, eins og það var oft orðað. Gott ef byggðirnar sjálfar áttu ekki að leggjast í eyði og fiskveiðar að leggjast af við strendur landsins ef af þessum áformum yrði. En það var auðvitað fátt sem fékk staðist í þeim málflutningi útvegsmanna og talsmanna þeirra hér á Alþingi. Vitanlega munu fiskveiðar ekki leggjast af við landið eða byggðir fara í eyði þó að útgerðarmenn yrðu með formlegum hætti að horfa upp á að því sem þeir hafa kallað eignarrétt sinn yrði breytt í nýtingarrétt í samræmi við markmið þeirra laga sem verið hafa í gildi um alllanga hríð. Þó að t.d. yrði stofnaður auðlindasjóður þaðan sem veiðiheimildunum yrði ráðstafað til framtíðarnota fyrir samfélagið og að útgerðin legði þar inn hóflegt gjald. Því er nefnilega þveröfugt farið. Það er núverandi kvótakerfi eins og það er í dag sem kallað hefur alvarlega röskun yfir byggðir landsins. Átakanlegasta dæmið sem við höfum um það eru litlar byggðir eins og t.d. Flateyri við Önundarfjörð sem hefur trekk í trekk mátt taka á sig sársaukafull högg við það að útgerðarmaðurinn selur og fer einn daginn. Einn morguninn vakna íbúarnir við það að ekkert er eins og áður og fótunum hefur verið kippt undan atvinnulífi staðarins. Ég fór í haust að sjá ágæta kvikmynd, heimildarmynd sem heitir Veðrabrigði, sem ég hefði viljað óska að þingmenn allir hefðu farið að sjá. Hún er skylduáhorf, bara til þess að gera sér grein fyrir því hvað gerist í einu samfélagi og hvaða áhættu sjávarbyggðirnar í landinu eru ofurseldar vegna þess kerfis sem við höfum núna við fiskveiðistjórnina. Sennilega hefur það aldrei verið vilji löggjafans að reyndin yrði sú sem hún er. Minna má á 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga, sem er markmiðsgrein þeirra laga, og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar.“ Síðan segir: „Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Það er með öðrum þjóðin sem á fiskinn í sjónum, við getum kannski kallað það ríkið, en í lögunum stendur „þjóðin“. Það virðist hafa verið frá fyrstu tíð vilji löggjafans að útgerðin hefði nýtingarrétt á þeirri auðlind en ekki eignarhald. Mér finnst það algjörlega skýrt af markmiðslýsingunni. Svo má auðvitað rifja upp það sem reyndar hefur oft komið til umræðu á þessum vettvangi, að hér er um að ræða kerfi sem samkvæmt úrskurði mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna brýtur mannréttindi og hindrar eðlilega nýliðun þar sem menn eru tilneyddir að gerast leiguliðar hjá handhöfum aflaheimildanna. Kerfið felur í sér sams konar meinsemd og skuldasöfnunin og yfirveðsetningin sem olli efnahagshruninu haustið 2008. Menn hafa líka leyft sér að tala um það eins og hið frjálsa framsalskerfi fiskveiðiheimilda, kvótakerfið sé einhvers konar fyrirmyndarkerfi sem ekki megi raska. Það hefur jafnvel verið talað um að aðrar þjóðir líti til okkar Íslendinga með það fyrir augum að reyna að læra af okkar fiskveiðistjórn að þessu leyti. Hvernig stendur þá á því að grátkórinn hrópar alltaf hrun yfir greinina í hvert skipti sem kemur til tals að breyta einhverjum skilyrðum greinarinnar? Það er umhugsunarefni. Sjávarútvegurinn er undirstöðuatvinnugrein í samfélagi okkar. Auðvitað viljum við hlúa að þessari atvinnugrein og tryggja henni eðlileg rekstrarskilyrði, en það verða að gilda þær leikreglur í kringum þessa atvinnugrein sem kallast geta sanngjarnar, hafa samfélagslega þýðingu og opna fyrir það að menn séu frjálsir af því að leita sér viðurværis með fiskveiðum. Af því að ég nefndi Flateyri áðan þá eru Vestfirðir sá landshluti sem hefur komið einna verst út úr kvótakerfinu. Ég vil minna á nýlega ályktun sem Verkalýðsfélag Vestfirðinga samþykkti nú nýlega þar sem kallað er eftir ábyrgð stjórnvalda vegna áfalla sem dynja reglulega á vestfirskum sjávarplássum í formi tilflutnings aflaheimilda út af svæðinu, eins og segir í þeirri ályktun. Ég les áfram, með leyfi forseta: „Með flutningi aflaheimilda úr fjórðungnum hafa Vestfirðingar í raun verið sviptir frumbyggjaréttinum, að nýta sjálfir sína helstu auðlind sem er gjöful fiskimið. Félagið kallar eftir raunhæfum hugmyndum varðandi byggðafestu aflaheimilda. Fundurinn krefst þess að strax verði gerðar viðeigandi ráðstafanir til að Vestfirðingar fái að nýta eigin auðlindir til að styrkja atvinnulíf og búsetu í fjórðungnum.“ Þetta segir í raun og veru allt. Hafi einhver haldið að sjávarútvegsumræðan og ágreiningurinn og ósættið um ríkjandi fiskveiðistjórnarkerfi væri liðin tíð af því að núverandi stjórnvöld hafa leitast við að þegja um það mál, þá er það misskilningur. Vandinn brennur enn þá á byggðum landsins. Atvinnufrelsið hefur ekki aukist. Nýliðunin hefur ekki aukist. Jafnræðið hefur ekki aukist. Og að því leyti sem byggðaröskun í landinu hefur jafnað sig er það vegna ferðaþjónustunnar en ekki vegna þess að skilyrði í sjávarútvegi hafi batnað. Sennilega verður það þá ferðaþjónustan sem bjargar byggðum landsins, ég tala nú ekki um ef núverandi stjórnvöld fá sínu framgengt, því að ekki ætla þau að hrófla við kerfinu. Þess vegna er mjög brýnt að koma þessari ríkisstjórn frá, skipta um stjórnvöld og skipta um kúrs hvað varðar þennan stóra og mikilvæga atvinnuveg þannig að hann geti orðið það hjarta og sá æðasláttur sem veitir lífi út í byggðir landsins eins og eðlilegt er með jafn stóran atvinnuveg. Byggðirnar þurfa ekki neina ölmusu. Það er ekki sæmandi að bjóða þeim endalausa ölmusu úr einhverju örlitlu prósenti af því sem til ráðstöfunar er. Byggðirnar fara ekki fram á annað en að fá að bjarga sér sjálfar. Það er frumbyggjarétturinn sem verið er að vísa til, að byggðirnar fái sjálfsbjörgina til þess að bjarga sér sjálfar. Þess vegna ætti það auðvitað að vera siðferðileg skylda, mundi ég segja, í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi og ætti ekki að vera núverandi stjórnvöldum ofraun að taka nýjar tegundir og bjóða þær upp og taka þótt ekki væri nema hluta af aflaaukningunni og setja á útboðsmarkað, því að það er í gegnum útboðsmarkaðinn sem jafnræðisins er gætt, þar geta allir komið og boðið í aflaheimildirnar. Grundvallaratriðið er að byggðirnar fái að bjarga sér sjálfar. Vonandi tekst okkur að breyta hér um stjórnarfar áður en of langt um líður þannig að þjóðin þurfi ekki öllu lengur að búa við það ástand sem nú er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fína ræðu. Það er hressandi að komast aftur í þann gír að ræða sjávarútvegsmál og breytingu á fiskveiðistjórnarkerfinu. Þessi umræða hefur ekki verið mikil síðustu þrjú ár frá því að við tókum góða umræðu um það á síðasta kjörtímabili og mikil vinna var lögð í að endurskoða kerfið. Því miður var uppskeran ekki alveg eins og við áttum von á þótt hún yrði vissulega uppskera sem við megum vera ánægð með, við opnuðum glufu inn í kerfið með strandveiðum og nokkrum öðrum breytingum sem ber að fagna. Hv. þingmaður kom áðan inn á aðskilnað veiða og vinnslu og útgerðar án fiskvinnslu og öfugt. Við vitum að til er fiskvinnsla án útgerðar og hún hefur talað mjög fyrir því að þó að ekki væri nema ákveðið hlutfall afla sem færi á markað mundi það breyta öllu fyrir slíka fiskvinnslu. Hún gæti þá bæði verið samkeppnisfær við aðra útgerð í landinu sem er líka með fiskvinnslu á sinni hendi til þess að sinna mörkuðum og haft möguleika á að geta alltaf skaffað hráefnið. Það hefur verið talað um að kannski 30% af lönduðum afla færi að lágmarki á markað. Það hefði líka áhrif á kjör sjómanna sem oft eru á einhverju lágmarksverði miðað við lágmarksverð sem fiskvinnsla og útgerð á sömu hendi greiðir til sjómanna í uppgjöri þeirra. Ég vildi heyra í hv. þingmanni um þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Já, það er hressandi að fá að koma hér og ræða aðeins sjávarútvegsmál eftir nokkurt hlé. Ég hef verið áhugasöm um að skilja milli veiða og vinnslu eins og þingmaðurinn nefndi. Það getur haft úrslitaþýðingu að fiskvinnslan sé alltaf í færum til að geta boðið í afla til vinnslu. Að hún geti skaffað hráefni, því að það er hráefnið, það að leggja upp á staðnum, sem skiptir máli upp á atvinnuna í byggðarlaginu. Ég man ekki betur en við hv. þingmaður legðum fram tillögu á síðasta kjörtímabili einmitt um það eða hefðum viðrað hugmyndir um að gert yrði ráð fyrir því að fast hlutfall færi í þetta. Ég held að það gæti orðið mjög til bóta. Síðan kom ég ekki mikið inn á ýmislegt annað í ræðu minni sem ég hefði viljað nefna eins og t.d. strandveiðarnar, að búa vel að þeim. Það er kannski það jákvæðasta sem hefur gerst í sjávarútvegsmálum um alllanga hríð. Þar átti hv. þingmaður og núna sitjandi hæstv. forseti, Steingrímur J. Sigfússon, drjúgan hlut að máli og mikið frumkvæði sem er þakkarvert, því að þetta bjargaði bókstaflega ásýnd byggðanna yfir sumartímann. Það fann maður svo vel fyrst eftir að strandveiðunum var komið á. Ég mundi telja að það væri mjög mikils virði að efla þennan þátt og búa vel um kerfið, en það má laga það. Ég held að það þurfi aðeins að hagræða umbúnaði strandveiðanna þannig að þær geti nýst enn þá betur en verið hefur.
Herra forseti. Mig langar á þeim stutta tíma sem ég hef að henda fram hugmynd sem hefur verið rædd aðeins í atvinnuveganefnd. Hún gengur út á að allir þeir sem eru með aflaheimildir í dag leggi ákveðið hlutfall, segjum bara 15%, í pott sem yrði til leigu fyrir aðila eftir ákveðnum skilyrðum, það væri hægt að svæðisbinda og eftir útgerðarflokkum. Potturinn væri leigður út af hálfu ríkisins, tekjur kæmu inn í hann á móti, en framlag útgerðanna í pottinn sem yrði svo leigður út væri ígildi veiðigjalda. Þetta er kannski of mikið til þess að melta og svara í stuttu andsvari, en ég vil viðra þetta hér vegna þess að þessi umræða fór fram í atvinnuveganefnd. Ég verð að segja að ég er svolítið skotin í að hugsa þessa hugmynd aðeins lengra og vinna með hana af því að við þurfum að vera svolítið lausnamiðuð og velta upp öllum hlutum í þessu efni. Við vitum að ríkisstjórnin hefur verið að lækka veiðigjöld á stórútgerðina. Það væri alveg hægt að stilla þetta þannig af að ríkið tapaði ekki tekjum vegna þess að það fengi inn á móti fyrir útleigu á þessum aflaheimildum, miklu fleiri hefðu aðgengi að, en það væri samt tryggt að ákveðnir útgerðarflokkar hefðu aðgengi að pottinum og byggðarlög vítt og breitt um landið, en samt sem áður yrði eitthvert lágmarks almennt veiðigjald.
Virðulegi forseti. Það gleður mig ef hv. atvinnuveganefnd er orðin skapandi í því að kasta fram nýtilegum hugmyndum. Mér finnst þessi hugmynd sem hv. þingmaður nefndi allrar athygli verð, ég verð að segja það. En ég legg þá áherslu á að ekki mætti líta á það sem lausnina í málinu, að þar með væru allir orðnir sáttir, en sem úrræði til að bæta stöðuna á meðan ekki nást veigameiri breytingar fram finnst mér full ástæða til að skoða þetta, að aflaheimildirnar sem útgerðin væri skyldug til að leggja inn í þennan pott, sem væri þá frjáls uppboðspottur, væru ígildi hluta veiðileyfagjalds. Það firrti þær kannski ekki alveg greiðslu veiðileyfagjalds en gæti metist sem hluti veiðileyfagjalds. Mér finnst það alveg koma til greina. En þá veltur töluvert á því hvað við erum að tala um stóran pott. Hvað gæti þetta orðið mikið? Hann yrði að vera nýtilegur sem raunverulegur valkostur, sem útboðspottur sem byggðirnar gætu sótt í. Hugmyndin er allrar athygli verð. Veiðigjöldin, af því að við nefnum þau, það var náttúrlega mjög sorglegt að ríkisstjórnin sem nú situr skyldi láta það verða sitt fyrsta verk að lækka þau svo verulega sem raun varð á, því að á þeirri spýtu hékk fjárfestingaráætlun fyrri ríkisstjórnar og margt hefðum við getað gert við þá peninga sem annars hefðu komið inn. En auðvitað má líka hugsa sér að það gæti nýst með þeim hætti sem þingmaðurinn nefndi, að við fengjum aflaheimildir sem jafngildi eða andlag veiðigjalda.