Borist hefur bréf frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 57, um ívilnunarsamninga, frá Óla Birni Kárasyni.
Virðulegi forseti. Mig langar að segja þingheimi frá því að um helgina var Sjálfstæðisflokkurinn með landsfund sinn. Það er ánægjulegt fyrir okkur sem höfum sótt landsfundi áratugum saman að hitta gamla félaga og ræða málin og skerpa á vináttunni. Það er auðvitað hluti af pólitíkinni að eiga vini og eiga góðar stundir saman, hafa líka gaman í pólitíkinni. Það er mjög mikilvægt að við getum haft gaman af starfi okkar við að undirbúa það sem er til heilla fyrir land og lýð, það er auðvitað markmið okkar allra með þessari vinnu okkar hér. Ég var sérstaklega ánægður með þær samþykktir sem komu frá fundinum. Þetta er gríðarlega öflug samkoma. Þegar atvinnuveganefnd var að vinna að sínum málum í nefnd á föstudag og laugardag voru yfir 180 manns á fundi nefndarinnar að samþykkja ályktanir hennar og fara í gegnum þær. Þar var tekist á um málin, en eins og á sönnum og góðum þingstað ganga menn sáttir út og við stöndum vörð um stefnuna. Ég var sérstaklega ánægður með það að í lok þingsins var samþykkt að draga úr skerðingum á örorku- og ellilífeyri. Það er eitt af okkar stóru málum sem við viljum vinna að, að tryggja öllum tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði en króna á móti krónu skerðing viðgengst enn hjá þeim sem eru á örorkulífeyri. Þá skerðingu ber að afnema nú þegar, það var samþykkt. Ég fagna því og treysti því að við í þessu húsi stöndum saman um þá breytingu.
Herra forseti. Aðalfundur Arion banka var haldinn í síðustu viku. Tvennt athyglisvert gerðist á þeim fundi. Í fyrsta lagi var tekin ákvörðun um að greiða ekki út arð. Í öðru lagi kom fram að bankinn væri hættur við að selja Valitor úr samstæðunni; ég endurtek, hættur við. Hvað þýðir það? Jú, þar með staðfesti hann það sem Miðflokkurinn sagði allan tímann, að bankinn ætlaði að selja Valitor um leið og hann væri búinn að ná bréfum ríkisins á undirverði. Þetta eru mikil tíðindi. Fyrir þessu er bara ein ástæða. Ótti stjórnenda bankans við þá umræðu sem hefur farið fram hér í þingsal, barátta Miðflokksins í málefnum Arion banka og ótti við flótta viðskiptamanna úr bankanum. Miðflokkurinn dró upp skýra mynd af áformum vogunarsjóða um að véla með eignir bankans til að hámarka eigin gróða og sjá til þess að ríkissjóður fengi sem minnst. Miðflokkurinn benti einnig á leiðir sem hægt væri að fara til að koma í veg fyrir að bréf ríkisins í bankanum yrðu seld á undirverði. Á það var ekki hlustað. Miðflokkurinn stóð fyrir sérstakri umræðu um Arion banka. Þar gerði hæstv. forsætisráðherra ekkert annað en að hrósa formanni Miðflokksins fyrir frammistöðu hans í stöðugleikasamningunum en hún vildi hins vegar ekki þiggja góð ráð frá honum vegna Arion banka. Flokksþing Framsóknarflokksins lofaði að sama skapi fyrrverandi formann flokksins, Sigmund Davíð Gunnlaugsson, fyrir að leysa málefni föllnu bankanna sem skiluðu hundruðum milljarða í ríkissjóð, flokkurinn gat hins vegar ekki nefnt hann á nafn og kallaði hann trúnaðarmann. Herra forseti. Vogunarsjóðirnir munu bíða færis, þeir munu bíða þess að storminn lægi, þeir munu greiða út arð og þeir munu selja Valitor. Þökk sé ríkisstjórninni sem var eins og höfuðlaus her í þessari baráttu og gaf frá sér eina vopnið sem hún átti, hlutabréf ríkisins.
Herra forseti. Sama dag og við fjölluðum hér um vantraust á hæstv. dómsmálaráðherra skrifaði hún undir reglugerð sem þrengir mjög túlkun á því hvaða umsækjendur um alþjóðlega vernd teljast í sérstaklega viðkvæmri stöðu og fá umsókn sína því tekna til efnismeðferðar. Í hinni nýju reglugerð segir að til að einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu þurfi að vera um að ræða mikil og alvarleg veikindi. Er nú gerð sú krafa að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og að meðferð við honum sé aðgengileg eingöngu hér á landi en ekki í viðtökuríki. Ég vek sérstaka athygli Alþingis á því að þetta reglugerðarákvæði á einnig við um börn, börn á flótta sem með þessari breytingu hæstv. dómsmálaráðherra teljast almennt ekki í sérstaklega viðkvæmri stöðu eins og ætla mætti, heldur þurfa að vera haldin skyndilegum og lífshættulegum sjúkdómi ofan á neyð sína til að fá umsókn sína um vernd metna af íslenskum stjórnvöldum. Ég vil einnig vekja athygli þingheims á því að með tiltölulega nýlegum breytingum á útlendingalögum var áréttaður sérstaklega sá vilji löggjafans að ávallt skuli taka til efnislegrar meðferðar umsóknir um alþjóðlega vernd ef umsækjandi er í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Ég held að engan hafi grunað þegar lögunum var breytt að ráðherra færi þá bara í það ein og eftir sínu margumrædda brjóstviti að breyta reglugerð til að skerða réttindi barna og annarra sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu þannig að þetta undantekningarákvæði gilti eingöngu fyrir þau börn og aðra sem eru nánast við dauðans dyr og aðra ekki. Með hinni nýju reglugerð gerir ráðherrann enn strangari kröfur til stjórnvalda um að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að taka ekki til efnismeðferðar umsóknir um alþjóðlega vernd. Ég tel [[Forseti hringir.]]að það þurfi einstaka hæfileika til að sjá ekki hvílík mannvonska felst í slíkum reglum.
Virðulegi forseti. Fyrir þrem árum fór á netið myndbandið „Sveiattan“ sem hlaut 10 þúsund áhorf fyrsta sólarhringinn. Hvers vegna? Jú, innihald myndbandsins fjallaði á alþýðumáli um hróplegt misrétti í launamálum, um óheyrilega vanvirðingu stórfyrirtækis við starfsfólkið, fólk sem hafði lagt á sig ómælda vinnu vegna breytinga sem juku afköst hússins um allt að helming. Dagleg afköst fóru úr 27 tonnum í 45 og verðmæti unninnar vöru gat enginn ímyndað sér. Fólk vann með yfirmönnum og allir fundu til stolts og ánægju. En hverjar voru þakkirnar? Það var íspinni - íspinni, sem eldabuskan af góðmennsku sinni gaf fólkinu í eftirrétt af því að það var ekki búið að segja henni að elda góðan mat. Fólk beið eftir góðri máltíð eða þakkarræðu frá eigendum, en ekkert skeði. Og eftirbragð íssins var beiskja, stigmagnandi reiði og vonbrigði yfir því að samstaðan við fyrirtækið var einskis metin. Laun voru samkvæmt samningum svo atvinnurekendur skildu bara ekki neitt hvað fólk var að kvarta. Raunin varð samt sú að umrætt myndband gaf á þremur vikum, með öllum þeim orðaforða sem í textanum var, það sem trúnaðarmenn höfðu reynt að bæta í þrjú ár. Húsbónusinn var hækkaður og fólk fann muninn við útborguð laun. Fyrir þremur árum söng ég umrætt lag á Austurvelli. Núna stend ég hér í ræðustól vegna þess að ég veit að það er hægt að knýja fram breytingar ef maður opnar muninn og lætur skoðanir sínar í ljós, frekar en að sitja á þjóhnöppunum og gera ekki neitt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil byrja ræðu mína á að fagna fréttum af landsfundi Sjálfstæðisflokksins sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson sagði okkur frá áðan að hefði tekið upp mörg af baráttumálum Flokks fólksins, eins og að afnema krónu á móti krónu skerðingar og koma til móts við öryrkja. Ég bíð spenntur eftir efndunum. Ég vil nýta þetta tækifæri til að fjalla um málefni sem hefur alls ekki fengið þá athygli sem ég tel það eiga skilið. Hér á ég við langtímaatvinnuleysi. Í tölum frá Vinnumálastofnun í skýrslu um stöðu og horfur á vinnumarkaði á árunum 2016 til 2018 kom í ljós að mikill munur er á stöðu atvinnulausra eftir aldri. Þannig er um þriðjungur atvinnulauss fólks á aldrinum 50 ára og eldri langtímaatvinnulaus en einungis áttundi hluti fólks í yngsta hópnum. Hvaða sögu má lesa úr þessu um vinnumarkaðinn? Er það virkilega svo að hér ríki eitthvað sem mætti nefna aldursmisrétti á íslenskum vinnumarkaði? Er það virkilega svo árið 2018 að Íslendingar séu haldnir aldursfordómum á vinnumarkaði? Fólk sem missir vinnuna um eða eftir fimmtugt virðist þannig eiga mjög erfitt með að fá vinnu að nýju. Er þetta fólk virkilega úr leik hvað atvinnuþátttöku varðar? Margt af því fólki er vel menntað og það sem meira er, það hefur unnið sér inn dýrmæta reynslu sem ætti, ef allt væri eðlilegt, að vera afskaplega eftirsóknarverð. En svo virðist ekki vera. Annað sem mætti nefna er að oft er þetta ábyggilegasta starfsfólk hvers vinnustaðar ef horft er til mætingar og stundvísi. Það ætti því að vera eftirsótt. Er vinnumarkaðurinn að hafna fólki sem komið er yfir miðjan aldur? Þetta hefur leitt til þess að nú um stundir ræða menn af kappi nauðsyn þess að færa eftirlaunaaldur ofar og einnig að gera eigi fólki, eins og til að mynda ríkisstarfsmönnum, kleift að vinna lengur en til sjötugs. Hér er eitthvað sem fer ekki saman. Við verðum að taka umræðuna um þetta þarfa málefni sem ég veit að brennur á mjög mörgum og fullyrða má [[Forseti hringir.]]að fjölmörg málefni hafa verið tekin til ítarlegrar umræðu í samfélaginu á undanförnum misserum sem eru léttvægari en einmitt þetta. Er þetta ekki þróun sem þarf að sporna við?
Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á því öryggismati FÍB og EuroRAP á 4.200 km af íslenska vegakerfinu sem var opnað í morgun. Það öryggismat er nú opið öllum og hægt er að skoða þá stjörnugjöf sem EuroRAP gefur íslenska vegakerfinu. Er óhætt að segja að það komi ekki vel út. Þetta er allt gert til þess að auka öryggi vegfarenda sem ég tel vera eitt okkar allra brýnasta velferðarmál, að bæta þar úr. Samkvæmt öryggismati EuroRAP er mörgu ábótavant í íslenska vegakerfinu en alls er hægt að sjá stjörnugjöf 4.200 km vegarkafla sem kortlagðir voru á árunum 2012–2017. Það er líka hægt að sjá í þessu kerfi tillögur að framkvæmdum, hvað hægt er að gera til að bæta öryggið. Þarna eru bæði smáar sem stórar framkvæmdir lagðar til. Hægt að sjá arðsemina í því, hvað kostar að fara í framkvæmdina og hverju hún skilar, svo ekki sé minnst á allan þann harmleik sem aldrei er hægt að meta og varla hægt að fjalla um en varðar líka kostnað sem má koma í veg fyrir. Ég held að við ættum að nýta okkur þessar tölur til að forgangsraða fjármunum, til þess að auka umferðaröryggi. Það kemur í ljós að ástandið er slæmt úti um allt land. Við þurfum ekkert að vera hrædd um að það minnki fjármagn í vegagerð í okkar heimahögum þótt við förum eftir þessu kerfi því að þetta er um allt land. Setjum umferðaröryggið í forgrunn. Stórbætum vegakerfið og aukum með því hagvöxtinn og drögum úr þessum ömurlegu slysum sem kosta okkur svo mikið, bæði félagslega og efnahagslega.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér heilbrigðisþjónustu, stefnumörkun og gildi forvarna. Óhjákvæmilegt er annað en að setja það í samhengi við lýðfræðilega breyttar forsendur, eða þróun skulum við öllu heldur segja, hækkandi hlutfall aldraðra og hækkandi meðalaldur. Mannfjöldaspár benda til þess að innan 40 ára verði fjórðungur þjóðarinnar eldri en 65 ára og þá verða augljóslega færri vinnandi hendur á bak við þá sem þurfa viðeigandi þjónustu og umönnun. Í þessu felast miklar áskoranir og við erum meðvituð um hversu mikilvægt og aðkallandi er að vinna að stefnumörkun í heilbrigðisþjónustu er varðar alla þjónustu og fjármögnun. Forvarnir ættu að skipa mikilvægan sess í slíkri stefnumótun. Í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar er lögð áhersla á alla þessa þætti og segir þar að huga verði að nýsköpun í heilbrigðismálum, hrinda geðheilbrigðisáætlun í framkvæmd, ráðast í uppbyggingu hjúkrunarheimila og styrkja rekstrargrundvöll þeirra. Það kom skýrt fram á nýafstöðnu málþingi um fjármálaumhverfi heilbrigðisþjónustunnar að styrkja þarf verulega rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila þannig að viðeigandi umönnun og þjónusta verði tryggð. Hæstv. ráðherra heilbrigðismála er meðvitaður um að úrbóta er þörf á þessu sviði. Ég á von á því að þess sjái stað í ríkisfjármálaáætlun sem birtist innan skamms. Hæstv. ríkisstjórn leggur jafnframt áherslu á forvarnir og lýðheilsu. Við eigum að mínu mati að beina sjónum okkar í auknum mæli að þeim þáttum, það er óhjákvæmilegt, breitt yfir sviðið í menntakerfinu, í heilbrigðiskerfinu; með auknum stuðningi við íþrótta- og æskulýðsstarf barna og unglinga og í öldrunarstarfi. Fjölmargar rannsóknir staðfesta að ná má miklum árangri í forvörnum í gegnum heilbrigt íþrótta- og æskulýðsstarf barna og unglinga, en ekki síður hreyfingu þeirra sem eldri eru.
Herra forseti. Stjórnarsáttmálinn undirstrikaði sérstaklega eflingu Alþingis og undir þessum lið, um störf þingsins, langar mig því til að fjalla um störfin á landsfundi Sjálfstæðisflokksins - nei, um störf þingsins, [[Hlátur í þingsal.]]um virðingu þings og líka ríkisstjórnar. Flestir eru sammála um að Alþingi og framkvæmdarvaldið þurfi að endurheimta virðingu þjóðarinnar, en það hefur ekki gengið vel. Eitt fyrsta verk meiri hlutans á þingi var að úthluta stjórnmálaflokkum auknum fjármunum. Það var reyndar stórt kosningamál og eindreginn vilji þjóðarinnar að fjármunir færu til stjórnmálaflokka. Ekki til gamla fólksins okkar. Verið er að hugsa um velferð stjórnmálaflokka. Þingið hefur ekki séð ástæðu til að hnekkja úrskurði kjararáðs um launahækkun þingmanna og ráðherra. Þingið sá ekki ástæðu til að hemja sjálftöku kjörinna fulltrúa í gegnum starfskostnaðargreiðslur fyrr en málið komst í fjölmiðla. Það má líka taka fram að það tók meira en ár að pína þær upplýsingar fram. Það er ekki til þess fallið að auka virðingu þingsins. Dómsmálaráðherra var dæmdur brotlegur við lög. Dómsmálaráðherra rengir Hæstarétt, dregur dóm hans í efa. Fjármálaráðherra áformar lögbrot núna um mánaðamótin. Hann tilkynnti þinginu að fjármálaáætlun myndi ekki liggja fyrir á lögboðnum tíma. Þessi lögbrot fara ekki á neina sakaskrá. Frá árinu 2012 hefur þingið kosið að hunsa vilja þjóðarinnar um nýja stjórnarskrá og nú skal málið sett í nefnd. Enn og aftur. Alþingi er ekki treystandi til og á sem minnst að vasast í gerð stjórnarskrár. Stjórnarskráin á að vernda almenning gegn ofríki yfirvalda. Ég get talið upp lengi, það gengur ekki að sitja hér í sparifötunum og segja: Kerfið er bara svona. Vandinn er ekki að almenningur beri enga virðingu fyrir Alþingi, heldur að við berum ekki virðingu fyrir þjóðinni. Breytum því.
Virðulegi forseti. Þegar Píratar voru í þriggja manna þingflokki á kjörtímabilinu 2013–2016 tókst okkur ekki að manna nefndir sem gerði það að verkum vitaskuld, vegna þess að við reynum að vera heiðarlegur flokkur, að við greiddum ekki alltaf atkvæði, oft og tíðum vegna þess að við höfðum ekki burði, við höfðum hreinlega ekki mannafla til að komast yfir þau mál sem voru þá til umræðu. Þegar verst lét var þetta samkvæmt vefsíðunni thingmenn.is 39,1% afstaða. Það sem er áhugavert er að maður heyrir gagnrýni frá hæstv. dómsmálaráðherra þegar hún varpar pillum hér í garð Pírata um það að hafa afstöðuleysi þegar Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur á 141. þingi, þegar hann var með 16 þingmenn og vel nóg til að manna allar nefndir, var með afstöðu í 33% tilfella, sem er þó nokkru miklu lægra en hjá Pírötum þegar það var upp á sitt versta. Það er í sjálfu sér ekki það sem mér finnst áhugavert vegna þess að þetta er allt saman tölfræði sem gerir ekki ráð fyrir raunveruleikanum á Alþingi. Það sem mér finnst hins vegar sérlega kjánalegt er að heyra afstöðuleysi hæstv. dómsmálaráðherra í vímuefnamálum eins og við heyrðum í gær í óundirbúnum fyrirspurnum í svari við fyrirspurn minni um það hvort smávægileg vímuefnabrot ættu heima á sakaskrá eða ekki. Mér finnst skrýtið að heyra að hæstv. dómsmálaráðherra eigi að koma úr ýmist frjálshyggju- eða frjálslyndisarmi Sjálfstæðisflokksins, en geti ekki tekið afstöðu gegn því að við refsum vímuefnaneytendum, hvort sem það er með því að setja þá á sakaskrá eða öðru. Þannig kalla ég á Sjálfstæðismenn sem tala hér mikið um frelsið, yfirleitt um frelsi til verslunar, gott og blessað, minna yfirleitt um frelsi einstaklingsins. Hér erum við að tala um að hætta að ganga á frelsi fólks sem gerir eitthvað sem almennt tilheyrir einkalífi þess. Ég vil að Sjálfstæðisflokkurinn sýni afstöðu sína gegn ófrelsi, með frelsi, og með því að fara eftir tillögum sem koma fram í skýrslu heilbrigðisráðherra í sambandi við efni þeirra. Taktu afstöðu, Sjálfstæðisflokkur.
Forseti. Ríkisstjórn landsins þarf að fara að skoða samfélagið á Íslandi í lengri tíma en kjörtímabilið, bæði til að marka stefnu um hvernig samfélag við viljum byggja en líka til að koma í veg fyrir vandamál sem krauma rétt handan við sjóndeildarhringinn. Í dag eru starfandi 275 ljósmæður á Íslandi, þar af eru 83 á sjötugsaldri og munu hætta störfum á næsta áratugi. Einungis 17 ljósmæður eru 35 ára eða yngri. Hvatinn til þess að sækja sér tveggja ára viðbótarmenntun til að fá starfsleyfi sem ljósmóðir, með tilheyrandi skuldasöfnun námslána, er enginn á meðan ljósmæður eru með þó nokkru lægri grunnlaun en hjúkrunarfræðingar. Forseti. Mér þætti fróðlegt að vita hvort eitthvert annað nám á landinu innan sama starfsvettvangs hefur þær beinu afleiðingar að lækka launakjör fólks. Er ekki augljóslega einhver bjögun þarna sem þarf að leiðrétta? Samkvæmt OECD er Ísland í þriðja sæti yfir lægstu dánartíðni nýbura. Slíkum árangri næst aðeins að viðhalda með öflugri menntun, góðri starfsaðstöðu, viðunandi launum og nægilegum fjölda ljósmæðra til að sinna nýbökuðum foreldrum og nýburum landsins. Nú er nýliðun nánast engin í einni af mikilvægustu starfsstéttum landsins enda eru stjórnvöld ekki að gera neitt til að hvetja til þess. Þvert á móti reyndar. Þegar ljósmæður fóru í verkfall til að knýja fram viðunandi kjör stóðu þær engu að síður vaktina. Fjármálaráðherra neitaði að borga ljósmæðrum full laun fyrir vinnu sína á meðan á verkfalli stóð og er það mál á leið til Hæstaréttar. Forseti. Ef það er ekki ætlun okkar að leggja starf ljósmæðra niður, sem ég ætla rétt að vona að sé ekki raunin, skiptir gríðarlega miklu máli að heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra vinni saman að því að tryggja heilbrigða nýliðun í röðum ljósmæðra, bæði með launakjörum þeirra á Landspítala og á heilsugæslustöðvum landsins sem og í raunhæfum greiðslum fyrir heimaþjónustu ljósmæðra sem um 90% nýbakaðra foreldra nýta sér. Ljósmæðrafélag Íslands verður 100 ára á næsta ári. Fögnum þeim tímamótum með raunhæfri áætlun til að halda fæðingarþjónustu á Íslandi áfram í fremstu röð.
Virðulegi forseti. Í síðustu viku blöskraði mér alveg óskaplega. Ég varð hrikalega sár. Ég spyr: Hvar er ríkisstjórnin? Hvernig er hægt að útskrifa eldri borgara af sjúkrahúsum og senda þá heim í svelti? Hvernig er hægt að samþykkja að 11 einstaklingar sem útskrifaðir eru af sjúkrahúsi fái undir 900 hitaeiningum í fæði? Sá sem verst stóð fékk 200 hitaeiningar, sem er algjört svelti. Það sem var til í ísskápnum hjá viðkomandi einstaklingi var maltdós og lýsisflaska. Að það skuli viðgangast - vegna þess að þetta er ekkert annað en klárt brot á stjórnarskránni. Og að það skuli engin rauð ljós blikka og ekkert skuli vera gert til þess að koma þessum málum í lag er alveg stórfurðulegt. Þetta á ekki bara við um eldri borgara þessa lands, heldur einnig öryrkja sem búa einir og hafa rétt fyrir húsaleigunni og svelta þess á milli. Ég fagna því að sessunautur minn, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, kom með skilaboð frá Sjálfstæðismönnum um að króna á móti krónu skerðingin ætti að fara. Það er kominn tími til. Króna á móti krónu skerðingin átti aldrei að viðgangast. Það er skömm þessa þings að ekki skuli löngu vera búið að taka hana í burtu vegna þess að hún hefur áhrif á svo margt. Hún heldur fólki í fátækt, fólk á ekki fyrir mat. Þess vegna er sú staða komin upp að fólk úti í samfélaginu sveltur. Ég spyr: Ætlum við að láta það viðgangast - ætlum við að segja að það sé í lagi að fólk svelti? Er það í lagi að eiga bara maltdós og lýsisflösku í ísskápnum? Hvar er eftirlit okkar? Og hvar er eftirlit heilbrigðisráðuneytisins? Ég geri kröfu um að við tökum á þessu máli og komum því í lag vegna þess að það er ekki í lagi. Þó að við höfum það gott þurfum við ekki að svelta aðra.
Herra forseti. Ég ætla að koma að loftslagsmálunum enn einu sinni. Okkur gengur hægt að minnka losun og þurfum að spýta í lófana. Losun er aðeins ein hlið af mótvægisaðgerðum gegn hlýnun, hin hliðin er svokölluð kolefnisbinding sem við höfum rætt líka, en hún leysir okkur ekki í sjálfu sér undan því að minnka losun að svo komnu máli. Bindingin fer fram, eins og allir vita, með því að græða upp auðnir og illa farið gróðurlendi, endurheimta votlendi með einhvers konar vísindalegri nálgun og stunda skógrækt. Skógrækt hefur líka önnur gildi sem ég ætla ekki að fara inn á. Markmið skógræktargeirans núna, alls skógræktargeirans, er fjórföldun nýræktar miðað við núverandi nýrækt en þetta er aðeins tvöföldun ef við miðum við nýrækt fyrir hrun. Af þessu hlýst veruleg binding, sem ég ætla ekki að gera grein fyrir í tölum, og þar er um að ræða bæði innlendar tegundir, því að birkiskógar mynda aðalskógræktar- og skóglendi Íslands, en líka erlendar tegundir til að nýta með sjálfbærum hætti. Ég ætla að leggja til, í tilefni af 100 ára fullveldi Íslands, hugmynd um veglegt átak, ykkur til umhugsunar. Ég legg til að stofnaður verði sjóður, eins konar sjálfseignarstofnun með tilhlýðilegri stjórnun, sem við getum kallað „Græðum Ísland“ eða „yrkju“ eða eitthvað slíkt. Þetta er sem sagt þjóðarátak með framlagi ríkis og sveitarfélaga, fyrirtækja, stofnana og almennings og ætti að beinast fyrst í stað að akkillesarhæl skógræktar, sem er sem sagt framleiðsla plantna til útplöntunar. Hún á í vök að verjast og það þarf að margfalda hana. Síðan má vel hugsa sér að þetta fari að öðru leyti til eflingar skógræktar. Svona sjóður gæti orðið mjög vegleg og þörf gjöf til okkar sjálfra á þessum merku tímamótum í sögu landsins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Í því dæmalausa góðæri sem við lifum við væri það til algerrar vansæmdar ef við notuðum ekki tækifærið og réttum hlut þeirra sem höllum fæti standa í íslensku samfélagi. Við höfum beitt okkur fyrir mörgum málum. Við viljum fella niður frítekjumark vegna atvinnutekna aldraðra. Við viljum leysa öryrkja úr manngerðri fátæktargildru sem þeir búa við hér. Við viljum endurreisa bótakerfin, vaxtabætur og barnabætur. Við viljum að tekjur sem ekki duga fyrir framfærslu, á þann mælikvarða sem birtur er af hálfu Stjórnarráðsins á vefsíðu velferðarráðuneytisins um framfærslu, verði undanþegnar tekjuskatti. Þær tölur sem þar liggja fyrir eru alveg skýrar. Skattleysismörkin losa rétt liðlega 150 þús. kr. en á vefsíðu velferðarráðuneytisins kemur fram að framfærsluviðmið einstaklings á mánuði nemur tæplega 223 þús. kr. Hér er á mæltu máli verið að skattleggja tekjur sem ekki duga fyrir nauðþurftum samkvæmt því opinbera mati sem fyrir liggur í þessu efni. Það á ekki að vera þannig að fólk sem ekki hefur tekjur sem duga fyrir nauðþurftum þurfi að sjá á bak hluta þeirra tekna í greipar skattsins. Herra forseti. Í ljósi fréttaflutnings af landsfundi Sjálfstæðisflokksins leyfi ég mér að vænta víðtæks stuðnings við þessi mál og ekki síst vænti ég góðs stuðnings Sjálfstæðismanna.
Herra forseti. Ég kem hingað upp í veikburða tilraun til að endurgjalda þá miklu jákvæðu athygli og þann mikla hlýhug sem Viðreisn fékk á landsfundi Sjálfstæðisflokksins um liðna helgi og ræða hér um stefnu Sjálfstæðisflokksins varðandi staðsetningu Landspítalans. Ég bað um að eiga orðastað um þetta við hv. þm. Óla Björn Kárason og ég þakka honum fyrir að fallast á það. Í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins segir, með leyfi forseta: „Lokið verði þeirri uppbyggingu á Landspítalalóð sem er komin á framkvæmdastig og tengist núverandi starfsemi. Farið verði tafarlaust í staðarvalsgreiningu fyrir framtíðaruppbyggingu sjúkrahúsþjónustu með öryggi og sterkari samgönguleiðum að leiðarljósi.“ Þetta vekur upp spurningar. Hvað er komið á framkvæmdastig? Það er sjúkrahótelið, er það ekki? En meðferðarkjarninn? En rannsóknarhúsið? En háskólinn? Varla eru þessar framkvæmdir komnar á framkvæmdastig, eða hvað? Ég þykist raunar vita hvað þeir áttu við sem lögðu þetta til, hinn sívaxandi miðflokksarmur Sjálfstæðisflokksins, að sjúkrahúsið yrði byggt einhvers staðar annars staðar en við Hringbraut. Ef það er rétta túlkunin er þessi framkvæmd komin í algert uppnám, er það ekki? Redding forystu Sjálfstæðisflokksins út úr þessu hefur verið - takið nú eftir - að byggja tvo spítala. Tvo. Ég veit að það er góðæri í landinu og allir að eyða peningum, en er þetta ekki fullmikið af hinu góða? Aðeins að lokum varðandi umferðina sem stundum er nefnd. Landspítalinn hefur staðið sig vel í að hvetja fólk til að fara í vinnuna með umhverfisvænum hætti. 40% starfsmanna fóru samkvæmt könnun árið 2016 í vinnuna gangandi, hjólandi eða með strætó. Hvað halda menn að margir fari gangandi, hjólandi eða með strætó að Vífilsstöðum? Mig langar samt að spyrja hv. þingmann: Hve marga þjóðarspítala vill Sjálfstæðisflokkurinn byggja? Hvar eiga þeir að vera?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á stefnu Sjálfstæðisflokksins. Það er alltaf gott að ræða hana eins og hann þekkir af gamalli raun. Það vill svo til að í umræðum 25. janúar sagði ég um Landspítalann að við ættum, fremur en að rífast um það hvar spítalinn sem við erum að byggja sé staðsettur, að fara að ræða um það hvar við ætlum og hvernig við ætlum að byggja sjúkrahús 21. aldarinnar. Það er verkefni sem er örugglega fram undan á næstu 20–30 árum. Það er auðvitað þannig að við höfum frekar slæma reynslu af því, Íslendingar, að taka ekki ákvarðanir fyrr en tíminn er allur og fresta síðan ákvörðunum von úr viti. Þess vegna erum við að bíta úr skömminni varðandi Landspítalann. Það er alveg skýrt að Sjálfstæðisflokkurinn stendur heill, og engin breyting þar á, að því að halda áfram að byggja upp Landspítalann á þeim stað sem gert er við Hringbraut, meðferðarkjarnann o.s.frv. Við segjum hins vegar og þar hlýtur hv. þingmaður að vera með okkur í liði: Við verðum að fara að huga að næstu uppbyggingu spítala vegna þess að að því mun koma, kannski fyrr en okkur grunar. Við þurfum að fara í það verkefni þannig að við vitum hvað við erum að gera og hvers konar spítala við ætlum að byggja. Hættum nú að rífast um staðsetningu spítalans. Klárum það verkefni og snúum okkur að framtíðinni sem er annars vegar skipulag íslenskrar heilbrigðisþjónustu og hins vegar hvar og hvers konar spítala við ætlum að reisa hér eftir 20 til 25 ár, sem ég vona að mér endist aldur til að sjá rísa.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um lögheimili og aðsetur. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á lögum um lögheimili, nr. 21/1990, og hins vegar lögum um tilkynningar aðsetursskipta, nr. 73/1952. Þau eru með öðrum orðum orðin nokkuð gömul. Á síðustu áratugum hefur samfélagið hér á landi tekið miklum breytingum. Í því samhengi má t.d. benda á að Ísland gerðist aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið þar sem kveðið er á um frjálsa fólksflutninga. Tölvu- og netvæðing hefur breytt miklu og þjóðin gekk í gegnum efnahagshrun sem varð til þess að margir fóru utan til að sækja sér atvinnu, í það minnsta tímabundið og fólk hefur haldið búsetu í öðrum löndum. Atvinnuþátttaka og menntun kvenna hefur aldrei verið meiri og aukin krafa er um jafnrétti og jafnræði. Óvígð sambúð er viðurkennt sambúðarform, samkynhneigðir hafa rétt til að ganga í hjúskap og við skilnað hjóna og sambúðarslit er orðið algengara að börn séu með jafna búsetu hjá foreldrum. Framangreind dæmi sýna að þjóðfélagsaðstæður hafa breyst svo mikið frá því að fyrrnefnd lög voru sett að brýn þörf er á breytingu á lögheimilislögum sem og lögum um tilkynningar aðsetursskipta. Með bréfi, dagsettu 23. júní 2017, skipaði þáverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra starfshóp sem skyldi yfirfara gildandi lög um lögheimili og lög um tilkynningar aðsetursskipta. Þá lá fyrir þingsályktun frá 7. september 2016 þar sem Alþingi ályktaði að fela ráðherra að setja á fót starfshóp sem myndi undirbúa endurskoðun laga um lögheimili, nr. 21/1990, m.a. með það að markmiði að hjónum yrði gert kleift að eiga lögheimili hvoru á sínum staðnum, hvort heldur bæði hefðu bækistöð innan lands í mismunandi sveitarfélögum eða annað hefði bækistöð erlendis. Þekkt er að vinnuveitendur geri í einhverjum tilvikum kröfu um að viðkomandi starfsmaður flytji lögheimili sitt í það sveitarfélag eða til þess lands þar sem starfsemi fyrirtækisins fer fram. Til viðbótar við áðurnefnda ályktun Alþingis hafði lengi staðið til að láta fara fram heildarendurskoðun á lögum um lögheimili og lögum um tilkynningu aðsetursskipta enda, eins og fram hefur komið, báðir lagabálkarnir komnir nokkuð til ára sinna. Frumvarpinu er ætlað að tryggja að löggjöf um lögheimili og aðsetur sé í takt við þarfir og samfélagshætti nútímans og sé skýr og auðskiljanleg. Í frumvarpinu er gerð grein fyrir markmiðum lögheimilisskráningar, sem er nýmæli. Þannig er lagt til að markmið frumvarpsins sé að stuðla skuli að því að búsetu- og aðsetursskráning einstaklinga sé rétt og að réttaröryggi í meðferð ágreiningsmála sem varðar skráningu lögheimilis og aðseturs verði tryggt. Eins og í gildandi rétti er í frumvarpinu lagt upp með að áfram sé miðað við það að lögheimili sé þar sem föst búseta manns er. Jafnframt er kveðið á um að ekki sé heimilt að eiga lögheimili á Íslandi og erlendis á sama tíma. Miðað hefur verið við þessa reglu í dag, en hún ekki lögfest og er bætt úr því hér. Búsetuhugtakið er skilgreint eins og í gildandi lögum að því undanskildu að nú geta námsmenn, á meðan þeir eru í námi, haft búsetu eða aðsetur á öðrum stað en lögheimili þeirra er skráð. Það skilyrði er óbreytt í lögum að einungis er heimilt að skrá lögheimili í húsnæði sem er skráð sem íbúðarhúsnæði í fasteignaskrá og hefur staðfang. Heimildir til að skrá lögheimili sitt á öðrum stöðum eru þó rýmkaðar frá því sem nú gildir. Þannig er lagt til að heimilt verði að skrá lögheimili t.d. í starfsmannabústöðum og tímabundið á áfangaheimilum. Búseta fólks á þessum stöðum er raunveruleg og því eðlilegt að heimila lögheimilisskráningar þar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Í þessu felst frávik frá meginreglunni um að lögheimili geti aðeins verið í skráðu íbúðarhúsnæði sem ber því að skýra þröngt samkvæmt almennum lögskýringarreglum. Ákvæðið um fasta búsetu í gildandi lögum var sett með hliðsjón af norrænum lagaákvæðum um fasta búsetu. Þar sem fyrir hendi eru undanþágur í frumvarpinu um aðsetur á öðrum stöðum en lögheimili þykir rétt að skylda umrædda einstaklinga til að skrá aðsetur sitt sérstaklega hjá Þjóðskrá Íslands. Með aðsetri er átt við tímabundna búsetu í húsnæði sem uppfyllir skilyrði 2. gr. frumvarpsins. Skilgreining búsetu í vafamálum er eins og í gildandi lögum. Lagt er til að hjónum verði heimilað að skrá sig til lögheimilis hvoru á sínum staðnum og er um nýmæli að ræða. Sama gildir ekki um sambúðarfólk enda er um að ræða annars konar sambúðarform og skráðri sambúð verður ekki að öllu leyti jafnað við hjúskap. Skráning lögheimilis barna verður óbreytt en í framtíðinni verður mögulegt að skrá bæði lögheimili barns og aðsetur þess í þeim tilvikum sem búseta barns er til jafns hjá báðum foreldrum. Til viðbótar má geta þess að í smíðum er frumvarp dómsmálaráðherra til breytinga á barnalögum sem mun taka á skiptri búsetu barna og er það væntanlegt á næsta ári, 2019. Í frumvarpi þessu er veitt heimild til að dylja lögheimili einstaklings og heimilismanna hans í þjóðskrá ef það þykir nauðsynlegt og er um nýmæli að ræða. Gildistöku ákvæðis þess sem kveður á um dulið lögheimili er þó frestað til ársins 2020 í ljósi þess að unnið er að endurskoðun laga um þjóðskrá og almannaskráningu en nánari útfærsla verður á duldu lögheimili í því frumvarpi. Skerpt hefur verið á reglum er varða skráningu íslenskra námsmanna hérlendis sem og erlendis og sama á við um þá sem þurfa að dveljast fjarri heimili sínu vegna veikinda. Í frumvarpinu kemur fram sú skylda sérhvers sjálfráða einstaklings að skrá lögheimili sitt og aðsetur þar sem það á við og viðhalda skráningunni verði breytingar á högum manns. Þjóðskrá Íslands er miðlægur skráningaraðili og fer um skráningar samkvæmt lögum sem um stofnunina gilda. Það er nýmæli að ábyrgð er nú sett á þinglýsta eigendur húsnæðis að fylgjast með skráningum lögheimila í eignum þeirra og þeim veitt heimild til að hlutast til um breytingar á skráningunni sé hún röng. Reglur um flutning til Íslands og dvöl eru í meginatriðum samhljóða ákvæðum gildandi laga. Rétt er þó að árétta að hver sá sem flytur til landsins og vill skrá lögheimili sitt getur ekki skráð lögheimili sitt rafrænt heldur verður hann að koma í eigin persónu á starfsstöð Þjóðskrár Íslands og framvísa persónuskilríkjum. Á þetta við um Íslendinga jafnt sem erlenda ríkisborgara. Samkvæmt gildandi lögum um aðsetursskipti var einnig hægt að skrá lögheimili sitt við flutning til landsins hjá sveitarstjórnum og lögreglu. Er sú heimild felld úr gildi með frumvarpi þessu. Þjóðskrá Íslands er veitt heimild til eftirlits með skráningum og til þess að leita eftir aðstoð lögreglu og Útlendingastofnunar í þeim tilgangi. Þá er Þjóðskrá Íslands veitt heimild til sjálfstæðrar rannsóknar á lögheimilisskráningum og upplýsingaöflunar hjá öðrum stofnunum, sveitarfélögum og lögaðilum sem geta upplýst um búsetu einstaklinga. Er þá átt við banka, greiðslukortafyrirtæki, póst, fjarskiptafyrirtæki o.s.frv. Viðkomandi stofnunum, sveitarfélögum og lögaðilum er sömuleiðis veitt sjálfstæð heimild til að upplýsa Þjóðskrá Íslands, allt í þeim tilgangi að skráning verði sem réttust. Þá er það nýmæli í frumvarpinu að Þjóðskrá Íslands er veitt heimild til leiðréttingar á augljósum villum við skráningar. Þinglýstur eigandi og þeir sem hagsmuna hafa að gæta geta óskað eftir því við Þjóðskrá Íslands að einstaklingar verði skráðir af eign séu þeir án heimildar í húsnæði sem eigandinn er skráður fyrir. Er talið að heimild þessi leiði frekar til réttrar skráningar. Hinum þinglýsta eiganda er hins vegar óheimilt að afskrá maka sinn af eign nema fyrir liggi staðfesting sýslumanns á skilnaði hjóna eða formlegt samþykki hans sé til staðar um afskráningu af eign. Miðað er við að ekki verði hægt að leiðrétta skráningu lögheimilis lengra aftur í tímann en eitt ár frá því að beiðni berst. Svo sem fram hefur komið er meginmarkmið almannaskráningar að endurspegla raunverulega og rétta stöðu einstaklings. Nauðsynlegt er að afmarka rétt til afturvirkni skráningar því að eins og fram hefur komið eru ýmis réttaráhrif háð skráningu í þjóðskrá. Þar sem Þjóðskrá Íslands þarf að gera ýmsar breytingar á kerfum sínum, m.a. til að koma upp lögheimilaskrá og staðfangaskrá auk þess sem kynna þarf fyrirhugaðar breytingar laganna, þykir rétt að hafa gildistökuákvæðið rúmt. Miðað er við að lögin taki gildi 1. janúar 2019, samanber 19. gr. Þá er gert ráð fyrir bráðabirgðaákvæði um frestun gildistöku þess ákvæðis frumvarpsins sem mælir fyrir um skráningu lögheimilis fólks í tilteknar íbúðir. Að lokum er gert ráð fyrir að bráðabirgðaákvæði gildandi laga um heimild til að viðhalda skráningu lögheimilis í skipulagðri frístundabyggð verði óbreytt. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Forseti. Það er vissulega fagnaðarefni að verið sé að taka þessa löggjöf til endurskoðunar og færa til nútímahorfs miðað við breytta samfélagshætti. En mér leikur forvitni á að vita hvers vegna ekki er um leið tekið á skiptri búsetu barna, þ.e. skiptu lögheimili, sem mér þykir hafa verið í allri almennri umræðu miklu brýnna vandamál en það sem hér er lýst sem megintilgangi löggjafarinnar um skipt lögheimili hjóna. Það snýr að rétti foreldra sem fara með sameiginlegt forræði til að geta fylgst með framgangi barna sinna og átt greiðan aðgang að upplýsingum og réttindum barnsins til skipts lögheimilis, eins og raunar skýrsla, sem unnin var á vegum innanríkisráðuneytisins, lagði ríka áherslu á og var fagnað hér í þinginu fyrir um tveimur árum síðan.
Virðulegi forseti. Skýrt svar við spurningu hv. þingmanns um af hverju ekki er tekið á málefnum barna varðandi mögulegt lögheimili þeirra á tveimur stöðum er að það heyrir einfaldlega undir dómsmálaráðherra og undir barnalög. Í ræðu minni fór ég yfir það að dómsmálaráðherra er að vinna að slíku frumvarpi. Í þessu frumvarpi er hins vegar fjallað um að koma því nýmæli á að hægt sé að skrá aðsetur. Það mun reyndar taka tíma að koma því í gagnið. Bráðabirgðaákvæði varðandi það er 2020, einu ári síðar, ef ég man rétt. Það er réttarbót frá því sem er í dag. En frumvarp er varðar börnin viðkemur barnalögum, það heyrir undir dómsmálaráðuneytið og er þar af leiðandi ekki í þessum lögum. Ástæðan fyrir því að hér er sérstaklega talað um skipt lögheimili hjóna er einfaldlega sú að fyrir lá þingsályktun samþykkt af Alþingi, sem beint var [[Forseti hringir.]]til framkvæmdarvaldsins, um að koma fram með slíkar breytingar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég ítreka vonbrigði mín. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Sérstaklega var skoðað hvort börn sem búa til jafns hjá foreldrum sem hafa sameiginlega forsjá og eru ekki í sambúð eða hjúskap geti átt tvöfalt lögheimili. Við mat á því var horft til skýrslu innanríkisráðherra um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum sem lögð var fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi 2015–2016 og skýrslu sama hóps frá mars 2017. Talið er að erfitt geti verið fyrir sveitarfélög að uppfylla skyldur sínar í þessu samhengi og var því ekki talið rétt að heimila skráningu tvöfalds lögheimilis.“ Mér sýnist því að með frumvarpinu sé í raun verið að slá af möguleikann á tvöfaldri lögheimilisskráningu. Ég hefði gjarnan viljað sjá að samtímis væri þá í það minnsta komið fram með það fyrirkomulag sem stjórnvöld hugsuðu sér til frambúðar því að ég held að þetta sé miklu brýnna mál fyrir fjölskyldur í landinu, sem snýr að skiptri búsetu barna og réttindum foreldra og barna í því samhengi, og hefði verið mjög æskilegt að stjórnvöld hefðu tekið af allan vafa um það hvernig því yrði háttað til frambúðar en ekki aðeins slegið af annan hluta þess máls eins og hér er gert.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað ekki verið að slá eitt eða neitt af. Undanfarin ár hefur staðið yfir ítarleg greiningarvinna á því hvernig rétt sé að fara með skráningu barna í þessum tilvikum, þegar foreldrar hafa skilið og börn búa til jafns hjá báðum foreldrum. Vinnan var á forræði innanríkisráðuneytisins þar sem samgöngu- og sveitarstjórnarmál, þjóðskrá, barnalög og önnur mál er heyra undir dómsmálaráðuneytið voru. Þegar verið var að vinna frumvarpið - og það er mikilvægt að þær breytingar sem hér eru komi fram - ákvað starfshópurinn að setja það einfaldlega í hendur dómsmálaráðherra; barnalögin eru á forræði dómsmálaráðherra. Ég vænti þess að dómsmálaráðherra komi fram með tillögur. En það tekur ákveðinn tíma. Það þarf að taka af skarið með skráningu barna og réttaráhrif þeirrar skráningar. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta er málefni sem er víða til umræðu. Ef barn er með lögheimili á einum stað [[Forseti hringir.]]og ákveðna tegund af búsetu á öðrum fylgja búsetunni ákveðin réttindi, t.d. réttur foreldris til greiðslu bóta o.fl. En í þessu frumvarpi er þó það nýmæli að hægt er að fara að skrá aðsetur sem ég held að skipti miklu máli, ekki síst fyrir feður sem oft eru utanveltu þegar barnið er skráð með lögheimili hjá móður í grunnskólanum en ekki er til nein aðsetursskráning hjá föður.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að ræða málefni barna og lögheimili þeirra. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynningu á frumvarpinu en verð sömuleiðis að lýsa furðu á því að það sé komið fram. Þó að búseta barna eða lögheimilisskráning þeirra heyri mögulega undir annan ráðherra hefði verið hægðarleikur fyrir tvo ráðherra í ríkisstjórn að sammælast um breytingar á þessum lögum. Þetta eru jú ein og sömu lögin. Ég velti aðeins fyrir mér hvort hér sé eingöngu verið að svara kalli atvinnulífsins eða kalli þeirra sem vilja fá að skrá sig í sveitarfélag hvar lægri útsvarsprósenta er. Eða til hvers er þetta? Var þetta svo brýnt að það yrði að fara í þessar breytingar, að hjón geti verið skráð á tveimur stöðum, á meðan kallað hefur verið eftir breytingu á lögheimilisskráningu barna árum saman?
Virðulegi forseti. Ég skal halda mig innan þeirrar mínútu sem ég hef, þar sem um sömu spurningu er að ræða. Það er einfaldlega þannig að dómsmálaráðherra er með þessi mál til skoðunar. Er það einhver undarleg ástæða fyrir því að frumvarpið kemur fram? Nei, auðvitað ekki. Ég fór mjög vel yfir það að lögin um aðsetursskipti eru frá 1952 og hin frá 1990. Það liggur fyrir þingsályktun frá þinginu. Ef ég man rétt var fyrsti flutningsmaður hv. þm. Oddný Harðardóttir, samflokkssystir hv. þingmanns. Hún hafði frumkvæði að því að fela framkvæmdarvaldinu að endurskoða lögheimilislögin. Það erum við að gera núna, tæpu einu og hálfu ári eftir að þingsályktunin var samþykkt. Þar átti sérstaklega að fjalla um möguleika hjóna á að búa hvort á sínu lögheimilinu. Það er farið til skoðunar, það er gert, en ásamt því eru gerðar fjölmargar aðrar lagfæringar vegna þess að á þessum tíma hefur orðið umtalsverð breyting á þjóðfélaginu.
Herra forseti. Já, hæstv. ráðherra verður bara að afsaka að það gætir ákveðinnar tortryggni hjá þingmanninum. Kannski sérstaklega vegna þess að í ákvæði 19. gr. frumvarpsins um gildistöku kemur fram að lögin eigi að taka gildi 1. janúar 2019 nema ákveðin ákvæði sem taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2020. Þetta tiltekna ákvæði er varðar börn og lögheimili þeirra er í skoðun í ráðuneytinu og maður veltir fyrir sér hvers vegna ekki var einfaldlega tekið af skarið þar. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því sem kemur fram í greinargerðinni að einhver tregða sé hjá sveitarfélögum að skrá börn með tvöfalt lögheimili. Maður veltir fyrir sér, sérstaklega vegna orða hæstv. ráðherra um breytingar á samfélaginu, um mikilvægi kynjajafnréttis og þess háttar, þegar meginreglan hjá okkur er orðin sameiginleg forsjá og mjög algengt að börn hafi jafna búsetu hjá báðum foreldrum sínum, hvers vegna sé þessi mikla tregða hjá stjórnvöldum að tryggja jafnrétti barnanna og jafnrétti foreldranna.
Virðulegi forseti. Ég held reyndar að það sé ekki nein sérstök tregða í þessu. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt að menn vandi vel til vinnunnar. Ég er búinn að útskýra að þau mál er þetta varðar heyra undir dómsmálaráðherra sem fer með forræði barna og barnalaga. Bráðabirgðaákvæðið um að tvö atriði taki ekki gildi fyrr en ári síðar er einfaldlega af tæknilegum ástæðum. Þjóðskrá Íslands er að uppfæra kerfi sín um þessar skráningar og staðfangaskrá. Það þarf að kynna fyrirvara breytingarinnar. Þess vegna er gildistökuákvæði rúmt en bráðabirgðaákvæði haft enn rýmra svo að tryggt sé að þjóðskrá geti sinnt verkefninu. Ég held að það sé mjög jákvætt að hægt sé að skrá aðsetur barna þegar þau búa til jafns hjá báðum foreldrum sínum. Við munum síðan fjalla um málið í heild hvað þetta varðar þegar frumvarp dómsmálaráðherra kemur fram.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta mál fram; það er margt gott í því, sé ég. Það er samt ýmislegt í sambandi við lögheimilisskráningar sem ég hef velt fyrir mér í þó nokkurn tíma. Mér finnst íslenskt samfélag stundum fara offari í skráningu um fólk og er ég þá að tala um þessa ríku þörf yfirvalda til að vita allt um alla. Mér finnst það mjög óþægilegt. Það gleður mig því að sjá hér í 7. gr. talað um dulið lögheimili. Þar segir, með leyfi forseta: „Þjóðskrá Íslands getur heimilað einstaklingi og fjölskyldu hans að fá lögheimili sitt dulið í þjóðskrá og að því verði ekki miðlað.“ Þetta hljómar mjög vel fyrir mér. Hins vegar kemur fram í greinargerðinni að þetta sé heimild fyrir fólk þegar það er í hættu vegna ofsókna, hótana eða meiðinga eða vegna þess að starf einstaklings er þess eðlis að það kunni að vera í hættu. Ég velti fyrir mér hvers vegna þessi takmörkun sé. Hvers vegna mega einstaklingar ekki bara dylja sitt lögheimili, af því bara? Eða vegna þess að þeir vilja byrja á því að gera eitthvað sem kannski vekur andúð og reiði [[Forseti hringir.]]annarra, segjum tala tæpitungulaust um trúarbrögð á internetinu; annars staðar hefur það komið fólki í klandur en það veit það ekki endilega fyrir fram.
Virðulegi forseti. Spurningin er kannski: Af hverju er ríkisvaldið að setja reglur um hvar fólk er með lögheimili? Skýra svarið er það að þessari almannaskráningu var á sínum tíma komið á fót til að sinna brýnum þörfum stjórnvalda til að samræma skráningu landsmanna. Það er hins vegar ekki þannig að ríkisvaldið sé að hlutast til um hvar fólk eigi heima heldur miðast reglurnar fyrst og fremst við að tryggja yfirsýn ríkisins, að hægt sé að koma upplýsingum til fólks og hægt að reka samfélag. Varðandi það að hverjum og einum sé ekki mögulegt að dylja heimilisfang eða lögheimili sitt er slíkt einmitt gert í þeim tilgangi sem greinargerðin sýnir. Þá er verið að dylja það fyrir fjölmörgum stofnunum sem þarf að leita til. Þetta er undantekning. Grundvallarkerfið snýst um að menn séu skráðir á lögheimili þannig að yfirsýn ríkisvaldsins, samfélagsins, sé fyrir hendi. Í einhverjum tilvikum getur verið nauðsynlegt að fólk geti horfið og [[Forseti hringir.]]þá er það gert með þessum hætti, m.a. dulið fyrir öðrum stofnunum ríkisins.
Virðulegi forseti. Það er áhugaverð spurning hvers vegna ríkisvaldið er að skrá lögheimili yfir höfuð. Það er hins vegar ekki spurningin sem ég bar fram. Ég spurði hvers vegna fólk mætti ekki dylja lögheimili sitt. Ég veit líka að ríkisvaldið leyfir almenningi góðfúslega að búa þar sem hann vill, svona almennt. Veitir góðfúslega þetta svakalega frelsi, eitthvað sem mér finnst ekki einu sinni til umræðu, nokkurn tíma, að ríkið hafi eitthvað um að segja. En það má svo sem segja um fleira eins og hin fráleitu lög um mannanöfn og fleira í þeim dúr. En það er ekki það sem ég var að velta fyrir mér heldur hvers vegna fólk mætti ekki dylja lögheimili sitt af þeim ástæðum sem því sýndist. Ástæðan sem hæstv. ráðherra nefnir er alveg málefnaleg. Ég skil hana mætavel. En eins og kemur fram í greinargerð tekur þetta ákvæði ekki gildi fyrr en 2020. Nú þegar eru til tæknilegar lausnir sem gera fólki og stofnunum kleift að hafa samband við fólk. Ef ekki tölvupóstur eða hreinlega pósthólf þá einhvers konar innskráningarsíða á island.is þar sem borgarinn hefði lagalega skyldu til að fylgjast með og bæri ábyrgð á að hægt væri að ná í hann þar. Það eru tæknilegar lausnir á þessu vandamáli. Mér finnst þessi rök ekki alveg duga þó að mér [[Forseti hringir.]]þyki þau málefnaleg. Mér þykja þau ekki alveg duga með hliðsjón af því að tækniframfarir gera þetta alveg kleift, og vissulega árið 2020.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í þessum breytingum, sem eru samt allnokkrar og þó nokkur nýmæli, er farin varfærin leið vegna þess að það skiptir máli þegar kemur að grunnskráningum borgaranna að ekki sé farið offari. Ég er sammála hv. þingmanni í því. Hins vegar er jafn nauðsynlegt að ríkisvaldið eða samfélagið hafi einhverja yfirsýn yfir hvar borgararnir búa og hvaða réttindi þeir hafa með tilliti til búsetu. Við gerum til að mynda kröfur um að húsnæði fólks sé af ákveðnum gæðum og gert með tilliti til vissra staðla. Skipulag sveitarfélaga gengur út á að sums staðar megi búa og annars staðar ekki. Þess vegna skiptir máli að grunnskráningarkerfið sé í einhverju samræmi við það. En það er alveg rétt að hér er farin varfærin leið í breytingum vegna þess að við viljum fara varlega.
Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp. Ég ætla að spyrja ráðherrann tveggja spurninga, einnar í hvoru andsvari. Sú fyrri varðar frístundabyggð. Ekki er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að lögheimili geti verið skráð í frístundabyggð nema ég sé að misskilja þetta mjög hrapallega. Frístundabyggð er orðið allt annað hugtak en það var fyrir kannski 20 til 30 árum, þegar hús í frístundabyggð voru fyrst og fremst notuð yfir hásumarið. Nú er orðið svo að mjög margir kjósa jafnvel að dvelja í frístundabyggð meira og minna allt árið. Í því ljósi langar mig að spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að það væri eitthvað sem mætti skoða sérstaklega í meðförum hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisfyrirspurn um mál sem margir hafa skoðun á. Í samráðsferlinu var þessari leið hreinlega hafnað af mjög mörgum sveitarfélögum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og öðrum, m.a. af rökum sem ég er sammála. Eins og hv. þingmaður kom inn á hefur svo margt breyst á 20 til 30 árum. Hús sem eru byggð í dag fyrir heilsársbúsetu með vegtengingum og möguleikum á að sinna öllu því sem sinna þarf þegar menn skrá lögheimili - til að mynda heimaþjónusta, heimahjúkrun, sjúkrabílar, slökkvilið, skólabílar og sorp - eru allt annað en hús í byggðum sem voru byggðar fyrir 20 til 30 árum, ég tala nú ekki um fyrir 40 til 50 árum. Síðan er réttur manns sem kaupir sér frístundahús í frístundabyggð. Ef nágranni hans má allt í einu breyta því í lögheimili er það svolítið sama umræðan og um Airbnb í þéttbýlinu. Ég skil mjög vel þá afstöðu að ef maður byggir sumarhús í sumarhúsabyggð vilji hann hafa það sem sumarhúsabyggð - [[Forseti hringir.]]sé til annað plan um aðra starfsemi þá geta menn haft lögheimili þar - ég skil það mjög vel.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið þó að ég sé honum ekki að öllu leyti sammála. Mig langar að beina seinni spurningu minni að málefnum eldra fólks, þ.e. skráningu lögheimila á hjúkrunarheimili. Þar er um að ræða undanþáguheimild. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra sé kunnugt um frumvarp frá undirrituðum og 20 öðrum þingmönnum um heimild sambúðarmaka eða maka til að búa hjá hinum veika einstaklingi inni á hjúkrunarheimili, sem hefur reyndar verið tekið mjög vel í hér á þinginu. Þar er gert ráð fyrir að lögheimili yrði ekki skráð á hjúkrunarheimilinu, þ.e. lögheimili sambúðarmakans, heldur hefði hann lögheimili annars staðar. Ég spyr hvort ráðherra hafi einhverja skoðun á þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni einnig fyrir mjög áhugaverða spurningu. Ég held að það sé nauðsynlegt, eins og reyndar í hinu tilvikinu, og eðlilegt að nefndin fari yfir það, fái hin lögfræðilegu rök, rök með og á móti, sem við höfum metið í ráðuneytinu. Ég held að það sé til verulegra bóta að menn geti skráð lögheimili sitt, upp á ákveðin réttindi, á hjúkrunarheimilum. Frumvarpið tekur ekkert sérstaklega á þessu atriði er varðar annað en það að heimilt er fyrir hjón að hafa lögheimili hvort á sínum staðnum. En hvernig réttindin eru tryggð að öðru leyti er eitthvað sem ég held að nefndin þyrfti að fara sérstaklega ofan í.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að við fljóta yfirferð líst mér vel á þetta mál. Það býður þó upp á ýmsa umræðu í sambandi við lögheimilisskráningu og málefni henni tengd. Í gegnum tíðina hef ég oft velt fyrir mér þessu fyrirbæri, lögheimili, á sama hátt og ég hef velt fyrir mér lögum um mannanöfn og ýmsu öðru sem yfirvöld á Íslandi hafa ákveðið að sé rosalega mikið þeirra mál og tilheyri ekki einstaklingnum sjálfum. Nú er auðvitað sá reginmunur á milli laga um mannanöfn og laga um lögheimili að í lögum um mannanöfn er fólki beinlínis meinað að heita það sem það kýs að heita á meðan ríkið hefur góðfúslega heimilað fólki það annars sjálfsagða frelsi að búa þar sem því sýnist en vill hins vegar að allir viti hvar hver og einn á heima. Án þess að fara út í of útópíukenndar hugmyndir, að mati reyndari stjórnmálamanna, held ég að ekki sé nauðsynlegt að skrá heimili fólks í þjóðskrá til þess að þetta blessaða kerfi okkar virki, hvorki fyrir sveitarfélög eða ríkið né fyrir stofnanir. Breytingar þyrfti til þess að koma þannig fyrirkomulagi á að heimilisfang væri ekki skráð í þjóðskrá og vissulega þyrfti að beita einhverri lausn úr þeirri flóru sem við höfum í tækniframförum til að gera það mögulegt. En ég held að það sé mögulegt. Ég fullyrði að það sé mögulegt. Út frá upplýsingatæknilegu sjónarmiði er það alla vega ekki flókið mál, myndi ég segja, með þeim fyrirvara að ég þekki ekki innviði Hagstofu, Þjóðskrár Íslands og tilheyrandi stofnana nógu vel til að segja til um einhverjar flækjur þar. Aftur á móti finnst mér þessi lögheimilisskráning alltaf lykta af því að Íslendingum virðist upp til hópa finnast ansi sjálfsagt að ríkið viti allt um alla og taki ákvarðanir út frá afskaplega persónulegum þáttum í lífi fólks. Þá komum við að efni frumvarpsins, að 2. gr. sem á að taka gildi 2020. Hún er sambærileg grein í gildandi lögum sem er 2. mgr. 1. gr. Þar er sagt að hver einstaklingur skuli hafa lögheimili þar sem hann hefur fasta búsetu. Allt í lagi, það er bara eins og það er og hefur alltaf verið, eða mjög lengi. En í 2. mgr. segir: „Með fastri búsetu er átt við þann stað þar sem einstaklingur hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og er svefnstaður hans þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna náms, orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika.“ Þetta er efnislega það sama og í gildandi lögum. Þetta er ekki nýtt. En mig langar að vekja athygli á því, bara til umhugsunar, að hvert og eitt einasta atriði þarna varðar einkalíf manneskjunnar. Hvar fólk hefur bækistöð sína dagsdaglega er bara einkalíf hvers og eins. Það kemur yfirvöldum að jafnaði ekkert við hvar ég hangi yfirleitt. Það kemur yfirvöldum ekkert við hvar ég dvelst að jafnaði í tómstundum mínum. Nú er ég forritari og finnst gaman að spila tónlist. Sumt af því geri ég heima hjá mér, margt af því geri ég á kaffihúsum. Kemur það ríkinu við? Nei. Og svo er talað um heimilismuni og svefnstað þegar fólk sé ekki fjarverandi um stundarsakir - það kemur ríkinu fjárakornið ekkert við hvar ég sef. Auðvitað er þetta svona vegna þess að þetta þarf að vera svona, vegna þess að við erum búin að ákveða, að því er virðist, að það hvar fólk sefur að jafnaði og leikur sér skuli ákvarða hvar fólk borgi útsvar eða hvaða réttindi það hafi gagnvart sveitarfélögum o.s.frv. Ég skil þau sjónarmið. Mér þykja þau málefnaleg. Það er hins vegar til lausn á þeim vanda sem krefst þess ekki að við neyðum alla til að gefa upp opinberlega hvar þeir geyma dótið sitt og sofa. Það er auðvitað með nútímatækni. Ein tæknilega einföld lausn væri sú að á island.is, eða á öðrum miðlægum vef þar sem hægt væri að nota íslykil eða því um líkt, gæti fólk haft gátt þar sem það á í samskiptum sem þurfa sannarlega að ná til hvers og eins. Sömuleiðis er hægt að skrá fólk í sveitarfélög án þess að skrá það í tiltekna götu. Það er jafnvel hægt að skrá það í tiltekinn hluta af sveitarfélagi án þess að skrá það í tiltekna götu. Sá vandi að við þurfum að vita í meginatriðum hvar fólk eigi heima upp á réttindi þess og skyldur krefst þess ekki að við gefum út til alls alheimsins, alla vega þess sem er innan nokkurra ljósára, hvar fólk eigi nákvæmlega heima og geymi dótið sitt og sofi að jafnaði. Það krefst þess ekki. Það er ekki þörf á þessu. Það var þörf á þessu en svo er ekki lengur. Ég skil mætavel og ber virðingu fyrir því að hæstv. ráðherra vilji fara hægt í sakirnar og gera þetta varlega. En að sama skapi segi ég: Við getum alveg haldið kerfinu okkar við og tryggt réttindi og skyldur fólks og samt leyft fólki að hafa þessa hluti einkalífs síns í friði. Við bara getum það. Það er ekki einu sinni það flókið, myndi ég halda, með fyrrgreindum fyrirvara um þekkingarleysi mitt á innviðum ýmissa stofnana á Íslandi. - Tíminn flýgur þegar það er gaman. Hvað varðar 5. gr., um lögheimili hjóna, hefði ég viljað hafa annað tækifæri til andsvara við hæstv. ráðherra vegna þess að ég hreinlega skil ekki alveg hvað 1. mgr. þýðir. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hjón eiga sama lögheimili. Hjónum er þó heimilt að skrá það hvort á sínum staðnum.“ Ég sé svolítið oft í lagatexta eitthvað sem lítur út eins og mótsögn. Það kemur fullyrðing og svo um leið og henni er lokið kemur eitthvað sem er algerlega á skjön við það sem ég var að enda við að lesa. Ég er viss um að það er einhver lagatækni þarna á bak við sem ég skil ekki en ég sem sagt skil þetta ekki. Er það að eiga sama lögheimili ekki það sama og að hafa það skráð? Á ég ekki lögheimili þar sem ég er skráður með lögheimili? Ég finn ekki útskýringu á þessu í greinargerð en ég treysti nefndinni til að fara með þetta og skýra þetta. Ég vona að hún geri það. Við erum bara ekki öll það löglærð að svona hlutir séu algerlega augljósir fyrir okkur. Við búum bara til lögin, erum ekki í því að skilja þau - er það ekki? Mig langar einnig að fjalla um 7. gr. sem fjallar um dulið lögheimili sem er mér hjartans mál. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þjóðskrá Íslands getur heimilað einstaklingi og fjölskyldu hans að fá lögheimili sitt dulið í þjóðskrá og að því verði ekki miðlað. Heimild til þess að fá heimilisfang sitt dulið í þjóðskrá gildir til eins árs í senn.“ Mér líst rosalega vel á þetta. Ég er mjög ánægður með þetta og ætla bara að segja það núna að ég kem sennilega til með að láta reyna á þetta sjálfur, bara til að athuga hvort þjóðskrá finnst mínar ástæður nógu góðar eða ekki. Mér finnst þær alveg nógu góðar persónulega. Sjáum til hvað ríkinu finnst. Í greinargerð frumvarpsins, þar sem fjallað er um 7. gr., kemur fram, með leyfi forseta, atriði sem dregur svolítið úr þessum gleðifregnum: „Nauðsynlegt er að í lögunum sé skýr heimild til að hafa skráningu lögheimilis dulda þegar fólk er í hættu, t.d. vegna ofsókna, hótana um meiðingar eða vegna þess að starf einstaklings er þess eðlis að hann kunni að vera í hættu. Viðkomandi þarf að óska eftir því skriflega og færa fyrir því rökstuðning að hafa dulið lögheimili.“ Mér finnst frábært að þessi heimild komi þarna inn, finnst það mjög mikilvægt. Það sem ég átta mig ekki alveg á er hvers vegna, með hliðsjón af tækniframförum, við þurfum að hafa þetta svona. Ég fullyrði að við þurfum ekkert að hafa þessar tilteknu takmarkanir. Fólk ætti alveg að geta dulið lögheimili sitt. Í upphafi ræðu minnar fjallaði ég aðeins um nauðsyn þess að skrá heimilisfang yfir höfuð sem lögheimili, eitthvað sem ég dreg í efa með hliðsjón af tækniframförum og tækifærum sem við höfum með þeim. En hér er ég ekki að tala um það. Segjum sem svo að við finnum einhverja ofboðslega málefnalega og góða ástæðu fyrir því að við þurfum að hafa heimilisfang sem lögheimili, ekki notandanafn á island.is eða pósthólf eða netfang eða hvað það er. Þá finnst mér það samt sem áður ekki nógu gott að okkur beri skylda til að tilkynna öllum umheiminum þetta. Það er ekkert mál að fletta upp fólki. Allir Íslendingar geta t.d. flett upp lögheimili annarra Íslendinga í heimabankanum. Fullt af fyrirtækjum og stofnunum fær alls konar mismunandi tegundir af aðgangi að þjóðskrá og getur flett upp þessum heimilisföngum. Sagt er að sveitarstjórnir og ríkið þurfi nauðsynlega að hafa heimilisfang, sem dæmi vegna þess að lögreglan telji sig þurfa þess til að geta handtekið fólk o.s.frv., þar sem hægt sé að nálgast einstaklinginn í eigin persónu. Ríkisvaldið hefur eitt ástæðu til að ganga svo langt og það einungis þegar um mjög mikilvæga hagsmuni ríkisins eða almennings er að ræða eða einkahagsmuni annarra. Ég veit ekki hvers vegna stofnanir ríkisins, aðrar en kannski lögreglan, eða fyrirtæki úti í bæ, hagsmunasamtök eða stjórnmálaflokkar eða einhverjir slíkir þurfa nauðsynlega að hafa heimilisfang fólks til að hafa samband við það. Það er alveg hægt að senda póst, í tölvu eða í pósthólf eða á einhverja miðlæga skráningarsíðu sem er ekki tæknilega flókið eða dýrt úrlausnarefni. Ef við kæmumst jafnvel að þeirri niðurstöðu að við þyrftum að hafa heimilisfang þarna finnst mér samt að víkka ætti út heimildir til þess að dylja lögheimili sitt. Mig langar að færa aðeins frekari rök fyrir þessu, sem eru reyndar að miklu leyti byggð á þeim rökstuðningi sem kemur fram í greinargerð við 7. gr. Fólk veit t.d. ekki endilega fyrir fram hvort það sé að setja sig í hættu. Ég ætla að nefna eitt tiltekið dæmi. Á internetinu góða eiga sér stað rökræður. Rökræður eru ekki endilega fallegar, eins og við þekkjum. Þær eru ekki endilega velkomnar alls staðar. Það eru alveg til umræðuefni, mjög erfið umræðuefni, sem við erum kannski ekki vön því að séu erfið hér. Ég nefni umræðuefni eins og sjálfstæði ríkja, trúarbrögð, hvort þessi trúarbrögðin eða hin séu sönn eða ekki. Umræður af þessu tagi geta gert fólk algerlega snældugalið. Það er til fólk í heiminum sem á internetinu hótar fólki með rangar skoðanir líkamsmeiðingum og dauða. Það er þannig. Sem betur fer erum við tiltölulega laus við það á Íslandi, alla vega eftir því sem ég best veit. Ég vona að það verði þannig áfram. Segjum sem svo að ég setji fram mjög óvinsælar trúarskoðanir eða trúarskoðanir sem eru kannski vinsælar en ákveðinn trúarhópur er alveg ofboðslega reiður út í mig og sér ekkert að því að senda mér morðhótanir. Hvað á ég þá að gera áður en ég ákveð að henda mér út í þá umræðu? Á ég þá að senda þjóðskrá póst og segja: Ég er að spá í að fara að rökræða um þennan tiltekna anga þessara tilteknu trúarbragða en er svolítið hræddur við að fá morðhótanir, er ekki í lagi að ég fái dulið lögheimili? Ég held að svarið yrði nei, miðað við þessi tilteknu lögskýringargögn. Auðvitað þyrfti síðan að reyna á þetta, en þetta er dæmi. Annað snertir það að eitthvað nýtt komi fyrir í lífi manns, t.d. að maður verði stjórnmálamaður. Segjum sem svo að maður verði óvart ofboðslega óvinsæll stjórnmálamaður og fullt af fólki dytti allt í einu í hug að mótmæla heima hjá manni. Hvað myndi gerast þar? Þá væri, held ég, ansi fínt að hafa lögheimilið dulið í þjóðskrá, ég myndi styðja það heils hugar. Og bara svo ég segi það, til að sjokkera salinn alveg örugglega, þá finnst mér allt í lagi að stjórnmálamenn skrái lögheimili sitt á röngum stað til að verja einkalíf sitt. Mér finnst það sjálfsagt mál og geri engar athugasemdir við það, svo að það sé sagt í ljósi umræðunnar sem á sér stað. En hvað ef manneskja á heima á ákveðnum stað, kann vel við sig þar og ákveður síðan að fara í stjórnmál og ætlar þá að hafa alls konar hryllilegar skoðanir? Á hún þá að hætta að hafa hryllilegar skoðanir? Á hún að flytja? Á hún þá að dylja lögheimili sitt, þegar það er þegar komið út um allt og þekkt af þeim sem hafa flett því upp? Mér finnst að fólk megi sofa þar sem það vill, geyma dótið sitt þar sem það vill og leika sér þar sem það vill án þess að segja ríkinu frá því. Mér finnst það rosalega sjálfsagt frelsi. Ég átta mig fyllilega á að það hefur ekki alltaf verið þannig vegna þess að tæknin hefur ekki alltaf gert okkur kleift að uppfylla skyldur gagnvart borgurunum og tryggja réttindi þeirra án þess að hafa þetta heimilisfang alltaf til staðar. En ég hygg að með nýtingu tækninnar sé það mögulegt. Ég met það reyndar þannig að svo stöddu að það sé einfalt. Að því sögðu: Ég gæti stutt þetta frumvarp því að hér eru þó framsæknar hugmyndir, t.d. um lögheimili hjóna, með þeim fyrirvara að ég skil ekki málsgreinina í 5. gr. Í lögskýringargögnum er sagt berum orðum að þarna sé verið að taka tillit til hins nýja veruleika, þ.e. að við gefum okkur ekki fyrir fram að hjón hafi ákveðið að lifa tilteknu lífi sem flestir lifa heldur jafnvel sínu eigin, jafnvel eftir sínu eigin höfði, ef ríkið heimilar það góðfúslega. Er það vel að það fari í þá átt. Ég verð hins vegar á lokasekúndunum að nefna, sem ég kannski kem í aðra ræðu til að ræða aðeins ítarlegar, skipta búsetu barna. Gefin var út skýrsla sem var lögð fram á 145. þingi um skipta búsetu barna. Ég geri ekki sömu athugasemdir og aðrir hafa komið fram með í sambandi við það. Það eru tvær leiðir í boði, annars vegar að hafa tvöfalda lögheimilisskráningu barna og hins vegar að breyta ýmsum lögum og reglugerðum á þann hátt að lögheimili barna hafi ekki þessi svakalegu áhrif á réttindi foreldra og réttindi barnsins gagnvart foreldrum. Það er önnur saga sem ég kem kannski að í seinni ræðu. Að lokum tek ég fram að ég styð þetta góða mál og hlakka til að ganga lengra.
Virðulegi forseti. Mér datt í hug að koma í pontu og ræða þetta mál þegar ég heyrði nefnt hugtakið aðsetur. Ég get deilt skemmtilegri sögu frá mínu gamla heimalandi sem byrjaði á því að vera með þýskt skriffinnskukerfi og síðan komu Sovétmenn ofan á það og krydduðu með sínum hugmyndum þannig að niðurstaðan varð stundum dálítið skrautleg. Á þeim tíma sem ég bjó enn í Póllandi var t.d. hægt að hafa lögheimili sem átti að vera aðalheimilisfangið manns. Ef fólk flutti tímabundið í nám eða í eitthvert starf gat það haft tímabundið lögheimili einhvers staðar. Ef menn fóru síðan í lengra sumarfrí eða heimsóttu vini sína í annarri borg áttu þeir lögum samkvæmt að ganga inn á lögreglustöð, tilkynna það og þá voru menn komnir með tímabundið aðsetur. Einn og sami einstaklingurinn gat því haft þrjú ólík heimilisföng á einum og sama tímanum. Pólskar ríkisstofnanir og önnur samtök hafa stundum beðið fólk að tilgreina öll þessi heimilisföng í öllum mögulegum og ómögulegum skjölum og bæta síðan fjórða við sem er póstfang, þ.e. hvert lögheimilið er, tímabundna lögheimilið, tímabundið aðsetur og svo vilja þau vita hvar maðurinn „actually“ býr, bara til að hægt sé að gera eitthvað fyrir hann. Ég er ekkert viss um að fjölgun heimilisfanga sem ríkið heldur utan um þurfi að vera af hinu góða en að öllu gríni slepptu las ég þetta frumvarp örlítið með þeim augum að velta því upp almennt hvort við séum að reyna að gera eitthvað betra fyrir stofnanir eða fólk. Ég er ekki kominn niður á einhvern endanlegan dóm hvað það varðar. Ef maður lítur t.d. yfir greinargerðina um samráðið sér maður að þar er talað um hópinn sem var skipaður og þar voru Þjóðskrá Íslands, Persónuvernd, ríkisskattstjóri, Tryggingastofnun, Sjúkratryggingar, Útlendingastofnun, Vinnueftirlit, Samband íslenskra sveitarfélaga, velferðarráðuneyti, Fjölmenningarsetur, aðilar frá tryggingafélögum, samtök sumarhúsaeigenda, utanríkisráðuneytið og Vegagerðin. Stofnanir voru sem sagt í miklum meiri hluta þeirra sem lögðu hönd á plóginn við að semja þetta frumvarp. Ég held að það geti í einhverjum tilfellum sést, þó ekki öllum og ég ætla að nefna hluti sem ég held að séu til bóta sem sumir hafa kannski eilítið hæðst að en eru engu að síður góðir. Síðan ætla ég að nefna hluti sem ég held að séu ekki endilega til bóta fyrir venjulegt fólk en geti verið til bóta fyrir stofnanir. Fyrst er að nefna 5. gr. þar sem, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom að, er þessi skemmtilega 1. mgr.: „Hjón eiga sama lögheimili. Hjónum er þó heimilt að skrá það hvort á sínum staðnum.“ Maður verður að fara úr skónum - eða ekki, algjörlega skýrt. Maður reynir að vera sanngjarn í garð þeirra sem sömdu frumvarpið en málsgreinin hljómar vissulega algjörlega tilgangslaus því að hún kveður ekki á um neitt en stundum er það þannig í íslenskum rétti að ef ákvæði sem hefur verið til staðar áður, sem er þá að hjón skuli eiga sama lögheimili, er einfaldlega fellt út án þess að annað komi í staðinn vita þeir sem eiga að vinna eftir lögunum ekki hvað á að taka við. Ég ímynda mér að ásetningurinn hafi verið sá því að annars myndum við hugsanlega fara að vitna í eldri fordæmi um að þetta hafi alltaf verið svona. Vonandi getum við skýrt þetta í meðförum þingsins. Síðan er reyndar í 2. gr. talsverð breyting sem ekki mjög margir hafa fjallað um, sú að ef þetta frumvarp nær fram að ganga verður lögheimili fólks skráð í tiltekna íbúð. Það er ekki þannig í dag. Lögheimili allra sem eiga heima í tilteknu fjölbýlishúsi er skráð á nákvæmlega sama stað. Þetta er stofnunum oft til vandræða og kannski í einhverjum tilfellum fólki líka en við verðum að hafa í huga að þetta hefur í för með sér að mjög margir Íslendingar munu þurfa að tilgreina nánar í hvaða íbúð þeir eiga heima þannig að það verður hugsanlega smáskriffinnska í kringum þetta fyrir fólk. Það er eitt hérna sem hæstv. ráðherra nefndi, skráning þegar komið er inn í landið. Um hana er fjallað í 14. gr. og þar er tekið fram að nú þurfi að skrá lögheimili þegar komið er inn í landið með því að mæta í eigin persónu upp í Þjóðskrá Íslands en ekki að gera það hjá lögreglu eða í tilteknu sveitarfélagi. Það er skýrt í umfjöllun um 14. gr. þannig að samkvæmt gildandi lögum um tilkynningar aðsetursskipta hafi einnig verið hægt að skrá lögheimili hjá sveitarstjórnum og lögreglu en sú heimild sé felld úr gildi með frumvarpi þessu. Í fámennu samfélagi er óþarft og til kostnaðarauka að hafa skráningar á fleiri stöðum. Það þarf sérhæfða þekkingu og þjálfun til að lesa úr og meta skilríki, hvort sem eru erlend eða innlend, m.a. til að skoða hvort þau séu fölsuð. Auðvitað getur maður skilið þetta út frá sjónarhorni viðkomandi stofnana en það verður að segjast að fyrir einstaklinginn er til hægðarauka að geta gert þetta án þess að þurfa að mæta á svæðið í eina tiltekna stofnun og geta gert þetta í sínu eigin sveitarfélagi eða nálægu lögregluembætti. Í umfjöllun um 15. gr. segir: „Með frumvarpi þessu er lagt til að Þjóðskrá Íslands fái heimildir til að afla upplýsinga um búsetu einstaklinga hjá stofnunum eins og t.d. Tryggingastofnun, Sjúkratryggingum Íslands, Lánasjóði íslenskra námsmanna, ríkisskattstjóra, tollstjóra, Útlendingastofnun, Vinnumálastofnun, sveitarfélögum og lögregluembættum, sem og fyrirtækjum í einkarekstri þar sem varðveittar eru upplýsingar um heimilisföng, t.d. hjá símafélögum, bönkum, kortafyrirtækjum“ - og Facebook, það stendur ekki en það má skilja það þannig að það væri innan þessa ramma. - „Er umræddum stofnunum og lögaðilum sömuleiðis heimilt að veita slíkar upplýsingar bæði vegna óska Þjóðskrár Íslands og fyrir eigið tilstilli. Tilgangurinn er að lögheimilisskráningar séu ávallt réttar bæði vegna almannahagsmuna sem og til að vernda lögmæta hagsmuni borgara landsins og hins opinbera.“ Ég bendi einungis á að þessar heimildir eru, a.m.k. miðað við greinargerð, dálítið rúmar þannig að við skulum hafa það í huga og aftur spyrja okkur: Er þetta til hægðarauka fyrir einstaklinginn eða er þetta til hægðarauka fyrir þær stofnanir ríkisins sem hér um ræðir? Loks er eitt, algjörlega innan sama hugmyndakerfis, sem hefur verið nefnt hér, hin tvöfalda lögheimilisskráning sem hefur ekki ratað inn í þetta frumvarp með þeim skýringum sem ráðherra hefur gefið að það sé á forræði annars ráðherra þó að ríkisstjórnin sé gagnvart okkur í þinginu ein og óskipt. Ég vildi heldur að þetta færi inn á sama tíma sé þess kostur vegna þess að eins og margir hafa bent á væri það dæmi um breytingu sem væri svo sannarlega til hægðarauka fyrir marga, myndi endurspegla breytt fjölskyldumynstur margra og er breyting á því sem áður var. Í þessu fagna ég þeirri nálgun í frumvarpinu að veita rúma fresti til aðlögunar. Mér finnst að það mætti alveg skoða ef það er mikill áhugi hjá þinginu, sem ég skynja að sé, að búa þannig um hnúta að börn sem búa á tveimur stöðum geti verið skráð með réttum hætti, í rauninni í takt við byggðamynstur, í þjóðskrá. Mér finnst fara betur á því að veita jafnvel enn rýmri frest fyrir aðlögun til þjóðskrár vegna þess að þar er gagnagrunnur sem tengist inn í marga aðra gagnagrunna og það þarf auðvitað að huga vel að því. Ég held að það sé líklegra til árangurs en að treysta einungis á að það verði gert einhvern veginn í framtíðinni. Ég held að í þessum tilfellum ætti að nýta vel heimildir til að hafa rúma fresti til aðlögunar en eins og ég segi skil ég hvað ráðuneytið er að fara í þessum efnum en velti stundum fyrir mér hvort hér hafi ekki of mikið verið hugsað um það sem kann að vera gott fyrir stofnanir ríkisins og of lítið um það sem kann að vera til hægðarauka fyrir borgara landsins.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna góðri umræðu um þetta mál. Þó að það láti kannski ekki mikið yfir sér er þetta gríðarlega mikilvægt mál og löngu tímabært, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni áðan. Það er ýmislegt í þessu sem tæpa mætti á og mun örugglega koma til umræðu í nefndinni. En mig langaði að byrja á því að taka undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni varðandi 5. gr. Það er svolítið skrýtið þegar maður les þetta svona saman. Ég er ekki löglærð frekar en hv. þingmaður, en ég get ekki skilið þetta öðruvísi en sem andstæðu, þ.e. að hjón geti annars vegar átt sama lögheimili og hins vegar verið heimilt að skrá það hvort á sínum staðnum. Rökhyggjan í þessu er svolítið skrýtin. Þetta virðist ganga þvert á móti hvort öðru. Það sem mig langaði fyrst og fremst að koma inn á, og taka um leið undir með hv. þm. Þorsteini Víglundssyni og svo sem fleirum sem hér hafa komið upp til að ræða þetta mál, varðar lögheimili barna. Mér finnst svolítið leiðinlegt að þetta tækifæri sé ekki nýtt til þess að breyta því. Eins og ráðherra kom inn á, og kemur svo sem fram í greinargerðinni, taldi nefndin æskilegt að þetta væri skýrt og að börnum væri gert kleift að eiga í rauninni tvö lögheimili til þess að réttur foreldra og barna væri alveg skýr. Mér finnst við pinkulítið vera að missa af tækifæri þarna. Þótt það þýði smávesen fyrir stofnanir og sveitarfélög held ég að vesenið sé nú ekki meira en svo að við ættum að geta fundið út úr því. Ég vona að nefndin taki það til athugunar og skoði hvort ekki sé ástæða til að nýta tækifærið og breyta þessu og breyta þá barnalögunum í leiðinni og leita þá til t.d. Sambands íslenskra sveitarfélaga eða sveitarfélaganna sjálfra varðandi útfærslu þess hluta sem snýr að þeim og veldur vandræðum samkvæmt greinargerðinni. Þetta er það mikið hagsmunamál, sérstaklega fyrir börnin, að ég held að það sé þess virði að eyða smátíma í að skoða það betur, en ekki bara henda því út af borðinu af því að við nennum ekki að standa í veseninu. Stundum eru mál bara það mikilvæg að þau eru vesensins virði.
Virðulegi forseti. Einu sinni fór þingmaður í pontu og sagðist ekki ætla að lengja umræðuna en lengdi síðan umræðuna. Ég verð að koma aðeins inn á það sem hefur verið nefnt hér og spurt um af nokkrum öðrum hv. þingmönnum í sambandi við skipt lögheimili barna, þ.e. að börn geti haft tvö lögheimili. Réttindi foreldra gagnvart börnunum geta verið æðimisjöfn eftir því hvorum megin barn hefur lögheimili ef foreldrarnir búa ekki lengur saman eða hafa jafnvel aldrei búið saman. Og jafnvel þótt sameiginlegt forræði sé og jafnvel þótt barnið sé í viku í einu hjá hvoru foreldri og báðir foreldrar í fullkomnu sætti við hvort annað og enginn ágreiningur til staðar milli þeirra í sambandi við barnið, þá veldur þetta samt því að réttindastaða foreldra er æðimisjöfn eftir því atriði hvar lögheimili barnsins er skráð. Eins og ég nefndi hér rétt í lok síðustu ræðu minnar gaf þáverandi hæstv. innanríkisráðherra út skýrslu á 145. þingi um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur stöðum. Þar er farið frekar ítarlega yfir möguleikana í þeim efnum. Ein hugmyndin er sú sem er sennilega algengust í umræðunni, þ.e. að börn geti haft tvö lögheimili. Það virðist einfalt og lítur bara út eins og eitt stykki SQL-skipun í skipanaskel fyrir nördum eins og mér, en svo kemur í ljós að þetta er víst ægilega flókið, ægilega mikið vesen og veldur mikilli flækju og er ægilega kostnaðarsamt og svoleiðis. Ég ætla ekki að rekja þann rökstuðning sem er fyrir því í skýrslunni, hann kemur fram þar, enda er flækjustigið kannski ekki helst byggt á því í hvernig töflu þjóðskráin er geymd hjá Þjóðskrá Íslands, heldur kannski frekar hvernig upplýsingarnar yrðu meðhöndlaðar og eitthvað í þeim dúr. Eins og ég segi, ég læt rökstuðninginn í skýrslunni duga. Hin leiðin nefnilega, sem felur ekki í sér að börn séu með tvö lögheimili, er að laga lögin sjálf þannig að lögheimilisskráning barnsins hafi ekki þessi rosalegu áhrif á réttindi foreldranna. Það hefði maður haldið að væri miklu flóknara verkefni, en niðurstaða starfshópsins sem skrifar þessa skýrslu er að það sé einfaldari leið og það má svo sem segja að það sé snyrtilegri leið ef markmiðið er að afmá úr lögunum tilætlunarsemi gagnvart því hvernig fólk kýs að lifa sínu lífi. Nú vill svo til að ég öðlaðist sérstakan áhuga á þessu máli á sínum tíma og sendi inn fyrirspurn til hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hvort hæstv. ráðherra hefði kynnt sér niðurstöðu starfshópsins og hvað hann hygðist gera í kjölfarið. Þá komu fram þær gleðifregnir, og ég ætla nú að lesa hérna beint upp úr svarinu, með leyfi forseta: „Hefur dómsmálaráðuneytið þegar óskað eftir tengiliðum frá fyrrnefndum ráðuneytum vegna fyrirhugaðrar vinnu við frumvarp til breytinga á barnalögum. Lagt var til að hvert ráðuneyti semdi drög að breytingum á þeim lagaákvæðum sem undir það heyra sem yrðu síðan hluti af bandormi með frumvarpi til breytinga á barnalögum sem dómsmálaráðherra legði fram. Tengiliðir hafa nú verið tilnefndir frá hverju ráðuneyti og er fyrirhugað að vinna við frumvarpið geti hafist í febrúar.“ Þetta svar barst einmitt í febrúar síðastliðnum. Samkvæmt þessu er vinna í gangi um að laga lagabálkinn þannig að þessi lögheimilisskráning skipti ekki svona ægilega miklu máli. Ég er auðvitað bara á sama stað og allir aðrir. Mér finnst í fljótu bragði einfaldara að hafa tvö lögheimili, hafa tvo dálka fyrir lögheimili, en svo kemur í ljós að það er víst eitthvað ægilega flókið. Því er farin þessi leið. Það er þó nokkuð af reglum og lögum sem þarf að fara yfir. Þær eru útlistaðar undir liðnum 8.1.2.4 á bls. 78 í skýrslunni. Skýrslan var lögð fram á 145. þingi. Þar er listi yfir þó nokkuð af lögum og reglum sem þarf að breyta. Það er ekki víst að þetta sé endilega tæmandi listi í sjálfu sér vegna þess að í skýrslunni stendur að m.a. þurfi að breyta „eftirtöldum lögum og reglugerðum“ o.s.frv. En eins og ég sagði áðan, fyrst þessi leið er farin þá er hún á ákveðinn hátt snyrtilegri. Og eins og ég fór yfir í ræðu minni áðan tel ég ekki að lögheimilisskráning eða heimilisskráning eigi að spila þetta hrikalega stóra hlutverk í okkar lífi almennt. En mér fannst rétt að koma hingað upp og nýta akkúrat þann tíma sem ég hafði til að gera grein fyrir þessum þætti málsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir mjög yfirgripsmikla yfirferð um skýrslu nefndarinnar og hvaða leiðir eru lagðar til þar. Hv. þingmaður kom aðeins inn á það að þetta snýst bæði um hagsmuni barnanna og hagsmuni foreldranna. Við sem höfum starfað í fjölskyldugeiranum vitum mjög vel hvað það skiptir miklu máli fyrir börnin og foreldrana að njóta samvista. Ótal rannsóknir hafa sýnt fram á að samskipti og samvera með báðum foreldrum skiptir gríðarlega miklu máli fyrir uppvöxt barna. Það er mikilvægt að tryggja þessar samvistir. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá er þetta mjög oft vandamál jafnvel þegar engin vandamál eru til staðar á milli foreldranna. Allir eru kannski glaðir og ánægðir með skilnaðinn og samskipti varðandi börnin eru góð og annað slíkt, en fólk samt alltaf að ganga á vegg varðandi upplýsingar um börnin út af lögheimilisskráningu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að það skipti hreinlega máli varðandi velferð barna að þessu verði breytt.
Virðulegi forseti. Ég held að það skipti alveg tvímælalaust máli. Af þeim samtölum sem ég hef átt við fólk sem á barn með öðrum einstaklingi sem býr á öðrum stað - ég tala nú reyndar yfirleitt eingöngu við annan aðilann - er oft um að ræða foreldra sem hafa aldrei verið í sambúð og hafa aldrei haft neinn áhuga á því. Það leikur allt í lyndi. Það eru engin vandamál. Það er enginn ágreiningur. Allir eru sammála um í hvaða skóla krakkinn eigi að fara og allir sammála um allt. En af og til þarf fólk að díla við kerfið og tölvan segir nei vegna þess að það er rangt foreldri þarna eða annað foreldrið má ekki sækja krakkann þangað eða skrá hann þar eða hvaðeina. Þetta býr í það minnsta, eða alla vega er hætta á því, til einhvern núning sem er óþarfur. Ég held að sá óþarfi núningur geti alveg spunnist upp í eitthvað meira, vegna þess að þegar fólk er sett í þá stöðu að þurfa að velja á milli sjálfs sín og einhvers annars, og það er bara annaðhvort eða og ekki hægt að hafa stundum eitt og stundum annað, þarf fólk að hugsa um eigin hag og eigin réttindi og gerir það sjálfsagt. Það býr þá væntanlega til, geri ég ráð fyrir, togstreitu á milli fólks sem er annars í sátt og samlyndi um það hvar lögheimili barnsins skuli vera. Það er alla vega ekkert gott fyrir barn að foreldrar séu að rífast um það. Að vísu er það skömminni skárra að þau vilji bæði hafa lögheimili sitt hjá sér frekar en að þau vilji hafa það hjá hinum. Þetta er óþarfi. Þetta þarf ekki að vera svona. Mér finnst þetta vera enn eitt dæmi þess hvernig löggjafinn og samfélagið hefur tilhneigingu til að gefa sér fyrir fram ákveðið fjölskyldumynstur, ákveðið fyrirkomulag í því sem annars ætti að heita einkalíf fólks, þótt við þurfum auðvitað að halda því til haga, eins og hv. þingmaður nefnir réttilega, að réttindi barnsins eru í húfi. Þau eru að mínu mati líka almannahagur.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka heils hugar undir orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar. Ég þekki dæmi þess að foreldrar sem, eins og hv. þingmaður nefnir dæmi um, eiga barn saman án þess að hafa nokkurn tímann verið í sambandi og eru bara glöð með það. Lögheimilisforeldri fær sjálfkrafa aðgang að öllum upplýsingum í skóla, í Mentor og öðru slíku, en ég þekki dæmi þess að hitt foreldrið lenti í verulegum vandræðum með að fá aðgang að þeim upplýsingum. Við þurfum þá annaðhvort að breyta því að lögheimilið sé látið stýra svona miklu eða að hægt sé að skrá lögheimili á báðum stöðum. Það þyrfti þá að vera nóg að blóðforeldri, eða eitthvað slíkt, sem er kannski of flókið mál að fara út í hér, hafi ákveðinn rétt. Í grunninn er þetta þannig að við erum hálfpartinn að brjóta á réttindum barnsins eins og hv. þingmaður sagði svo fallega í lokin - réttindum sem eru númer eitt, tvö og þrjú í þessu máli - og réttindum foreldra til samvista við og upplýsinga um barn sem þau eru sannarlega með og deila jafnvel um forræði yfir. Mig langaði í síðara andsvari að spyrja hv. þingmann: Ber löggjafanum ekki hreinlega skylda til þess að bregðast við þessu?
Virðulegi forseti. Jú, ég tel svo vera. Mér finnst reyndar löggjafanum bera skylda til ýmislegs sem hann tekur sér samt ekki fyrir hendur, ég ætla ekki að byrja á að þylja upp þann langa lista. Það fyrirkomulag sem við erum með í þessu máli eins og í svo mörgum öðrum hefur alltaf þetta yfirbragð tilætlunarsemi; tilætlunarsemi gagnvart því hvernig fólk almennt hagar lífi sínu. Auðvitað er það ekki af illum hug ríkisins eða löggjafans, það er bara vegna þess að þegar við ætlum að gera eitthvað gott, eins og að tryggja fólki réttindi gagnvart sveitarfélagi sínu, þurfum við að byggja það á lögum. Lög eru þannig að þau eru skrifuð niður og þegar maður skrifar eitthvað niður verður því ekki breytt nema löggjafinn taki sig til og breyti því með fyrirvara um reglugerðarheimildir og því um líkt. En óháð því þá erum við alltaf að setja fólk í box, alltaf þegar við fjöllum um réttindi og svoleiðis, óhjákvæmilega. Það er ekki af illum hug heldur er það eðli þess að vera með kerfi sem á að virka fyrir fólk sem er misjafnt, sem er afskaplega fjölbreytt. Þetta er svona sérstaklega með útlendingamál. Þetta er svona með fangamál. Þetta er svona með allt sem varðar hagsmuni, réttindi og skyldur fólks. Mér finnst hins vegar alltaf að löggjafinn hafi hvað mestar skyldur hvað það varðar að tryggja réttindi borgaranna gagnvart sjálfum sér, þ.e. að löggjafinn sé ekki ávallt að nota einkahagsmuni fólks og mælikvarða úr einkalífi fólks til að reyna að byggja þessi kerfi á. Stundum þarf þess. Það getur vel verið að þess þurfi oft, en ekki alltaf. Ég held að þess þurfi ekki jafn oft og tilfellið er núna. Eitt sem ég tel að við þurfum ekki - tel, ég er ekki 100% viss - er að byggja þessi réttindi barna á ákveðnu heimilisfangi þegar forsjá er sameiginleg. Ég held að þetta sé sennilega stærsta vandamálið sem foreldrar eigi við þegar kemur [[Forseti hringir.]]að skiptri búsetu, þ.e. að díla við ríkið, ekki við hvort annað eða skipta búsetu sem fyrirbæri.
Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði í andsvörum við hæstv. ráðherra, það er vissulega fagnaðarefni að verið sé að taka á þessu máli sem snýr fyrst og fremst að heimild hjóna til að geta átt hvort sitt lögheimilið ef þörf krefur, enda í sjálfu sér engin ástæða fyrir löggjafann að reisa skorður við því sérstaklega. Við þekkjum mætavel að samfélagið hefur breyst verulega á undanförnum árum og áratugum. Fólki á að vera frjálst að hátta sinni sambúð, hjónaböndum eða öðru eins og því sjálfu þykir henta. En um leið ítreka ég það sem ég nefndi í andsvari við hæstv. ráðherra. Það eru mér verulega mikil vonbrigði að ekki sé um leið tekið á því máli, sem kannski hvað hæst hefur farið í umræðunni um skráningu lögheimilis, sem er möguleikinn á skiptu lögheimili barna. Þegar við tölum um breytt samfélag er ráðandi fyrirkomulag við skilnað eða samvistarslit foreldra sameiginleg forsjá. En við vitum hins vegar um leið að það er verulegur aðstöðumunur milli foreldra, jafnvel þótt samkomulag sé gott, þegar kemur að forræði eða forsjá með börnum eftir því hvort lögheimili er skráð hjá foreldri eða ekki. Ýmsum þykir það heldur niðurlægjandi að þurfa jafnvel að sækja um heimild lögheimilisforeldris fyrir aðgangi að ýmsum upplýsingum og ýmsu sem þegar er áskilið í lögum að heyri til lögheimilisforeldris um ákvarðanatöku, svo sem ákvörðun vegna heilbrigðisþjónustu, skráningu í leikskóla eða grunnskóla, skráningu í frístundir og annað þess háttar sem löggjafinn gerir í dag ráð fyrir að lögheimilisforeldri geti eitt tekið ákvörðun um þrátt fyrir sameiginlegt forræði. Það hefur lengi verið kallað eftir breytingu á þessu. Löggjafinn þráast einhverra hluta vegna við. Ég velti stundum fyrir mér í þessu samhengi, og hv. þm. Pawel Bartoszek kom ágætlega inn á, fyrir hvern lögin séu skrifuð. Eru þau skrifuð fyrir kerfið? Fyrir fólkið sem á að starfa eftir þeim? Hér finnst mér vera dæmigert að verið er að skrifa lög fyrir kerfið. Þetta er eitthvað sem er þægilegt fyrir þjóðskrá, þægilegt fyrir kerfið að starfrækja. Umræðan um skipt lögheimili í greinargerð þessa lagafrumvarps er t.d. slegin af af því að þetta sé flókið fyrir sveitarfélög að vinna eftir. Menn eru ekkert að velta fyrir sér hversu miklir hagsmunir foreldra, fólksins, séu og hvort ekki megi leggja á sig einhverja aukalega vinnu til þess að búa löggjöfina þannig úr garði að hún geti gengið fyrir bæði sveitarfélög og, fyrst og fremst, þá sem eiga að nýta sér löggjöfina, þ.e. foreldrana eða fólk sem er að skrá lögheimili sitt. Í þessu samhengi er líka ágætt að hafa í huga að það er vissulega rétt sem hæstv. ráðherra nefndi, tilurð þessa frumvarps er á grundvelli þingsályktunartillögu sem samþykkt var hér á Alþingi haustið 2016. En það má líka í því samhengi hafa í huga að Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu 2014 um mikilvægi þess að taka á skiptu lögheimili foreldra eða barna þar sem foreldrar fara með sameiginlega forsjá. Í kjölfarið var skipuð nefnd af innanríkisráðherra sem skilaði niðurstöðu að ég held 2015. Sú nefnd lagði til eftirfarandi, með leyfi forseta: „Til að jafna stöðu foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barna og ákveða að ala þau upp saman á tveimur heimilum leggur starfshópurinn til að gerðar verði breytingar á barnalögum. Þar komi inn nýtt ákvæði sem heimili að skipta búsetu barns á grundvelli staðfests samkomulags foreldra, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Skipt búseta barns mun fela í sér ýmis réttaráhrif, þar á meðal varðandi ákvarðanatöku um málefni barns svo og framfærslu þess.“ Ýmsar tillögur fleiri eru þarna nefndar til þess að kveða fastar á um hvernig farið skuli með þetta nákvæmlega. Það er ágætt að hafa í huga að hér er um að ræða mál sem var á forræði sameinaðs innanríkisráðuneytis lengst af, frá því að þessi þingsályktunartillaga var samþykkt 2014, skýrslunni skilað 2015 og sú þingsályktunartillaga sem vísað er til í þessu frumvarpi samþykkt af hálfu þingsins 2016. Það er ekki fyrr en fyrir rétt um ári síðan sem ráðuneytinu var skipt upp. Maður spyr sig: Er þá samstarfið ekki betra innan fyrrum sameinaðs ráðuneytis en svo að ekki tækist að sameina vinnuna í tengslum við þessi tvö mikilvægu mál og skrifa eitt lagafrumvarp þannig að á þessu væri tekið í eitt skipti fyrir öll? Það hefur talsvert lengur verið beðið eftir niðurstöðu um skipt lögheimili barna en skipt lögheimili hjóna og held ég talsvert ríkari hagsmunir í húfi þar, með fullri virðingu fyrir þeim hagsmunum sem hjón geta átt af að geta átt hvort sitt lögheimilið, sem ég tel afar brýnt og í anda jafnréttishugsunar að sá möguleiki eigi vissulega að vera fyrir hendi. Þetta er nokkuð sem kallað hefur verið eftir lengi, nokkuð sem myndi bæta verulega úr stöðu þeirra foreldra sem ekki eru með lögheimilið. Við vitum að það eru kannski fyrst og fremst karlar þar sem langalgengasta fyrirkomulag sameiginlegrar forsjár er að lögheimili sé hjá móður. Það hefur verið kallað eftir því mjög lengi af hálfu feðra að hlutur þeirra sé réttur í þessu, að það sé raunverulegt jafnvægi milli foreldra þegar kemur að forsjá og uppeldi barna hvað þetta varðar líka. Ég vona svo sannarlega að hæstv. dómsmálaráðherra sé með þetta mál ofarlega í sinni forgangsröð en ítreka enn og aftur vonbrigði mín yfir að ekki skuli hafa verið tekið á þessu samhliða. Ég hefði talið tiltölulega einfalt að finna á því lausn þótt vissulega, eins og hæstv. ráðherra benti á, væri þá verið að fara inn í barnalög sem heyra vissulega undir dómsmálaráðuneytið. En ég fæ ekki séð annað en að þegar kemur að hæstv. dómsmálaráðherra að leggja fram frumvarp um skipt lögheimili þurfi hæstv. dómsmálaráðherra að fara inn í frumvarp um lögheimili eða ný lög um það. Væntanlega verður ekki tekið á þeim vanda öðruvísi en einmitt með breytingum á því frumvarpi sem hér er um að ræða. Þess vegna væri það mikið fagnaðarefni að sjá að úr þessu yrði jafnvel leyst í nefnd og málið tekið þar til úrvinnslu og klárað til enda, að við myndum leiða þá vinnu til lykta sem snýr að skiptu lögheimili barna, foreldrum þeirra og börnunum sjálfum til hagsbóta. Ég vona alla vega svo sannarlega að nefndin taki það til skoðunar hvort ekki sé hægt að ljúka þessu máli. Ég held að við séum búin að bíða nægilega lengi eftir aðgerðum frá framkvæmdarvaldinu hvað þetta varðar.
Herra forseti. Það er margs að gæta þegar lög um lögheimili eru annars vegar. Ég tel brýnt að fara aðeins yfir það frumvarp sem hér er til umfjöllunar. Ég hef áður, í örstuttum andsvörum, komið aðeins inn á það er varðar börn og það stóra mál sem rætt hefur verið margsinnis í þjóðfélaginu, þ.e. rétt barna til að hafa tvöfalt lögheimili, lögheimili hjá báðum foreldrum. Ef horft er á 1. gr. þessa frumvarps þá segir þar, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að réttri skráningu lögheimilis og aðseturs einstaklinga á hverjum tíma. Jafnframt er það markmið laganna að tryggja réttaröryggi í meðferð ágreiningsmála er varða skráningu lögheimilis.“ Ef við förum örlítið yfir þessi markmið laganna þá eru þau góðra gjalda verð ef farið er eftir lögunum. Markmiðið hlýtur að vera að tryggja að einstaklingar séu skráðir til heimilis á þeim stað þar sem viðkomandi dvelur. Eins og kemur fram í 2. gr. frumvarpsins og svo sem í núgildandi lögum um lögheimili þá er lögheimili sá staður þar sem einstaklingur hefur fasta búsetu. Nú kemur einnig fram hér að ekki sé heimilt að eiga lögheimili á Íslandi á fleiri en einum stað í senn. Með fastri búsetu á löggjafinn við þann stað þar sem einstaklingur hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og er svefnstaður hans þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna náms, orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Ef maður veltir þessu fyrir sér, bæði markmiðum laganna og lögunum sjálfum, er augljóst að ákveðinn ómöguleiki er uppi, herra forseti, að fara eftir þessum lögum. Í dag er meginreglan sú á Íslandi og víða um Evrópu og á Norðurlöndum að foreldrar skuli fara saman með forsjá barna, að forsjá skuli vera sameiginleg. Þá hefur það jafnframt stóraukist á undanförnum árum að börn búi til jafns hjá báðum foreldrum og hefur það gengið bærilega að barn búi til jafns hjá báðum foreldrum og hefur foreldrum lukkast það nokkuð vel að reyna eftir fremsta megni að búa í slíku návígi hvort við annað að það komi ekki niður á vinahópum eða skólagöngu barna. Enda er það, að margir telja, ákveðið grundvallaratriði að barn geti lifað sínu hefðbundna lífi með vinum sínum og í skólanum sem þau eru í þrátt fyrir þessa tvöföldu búsetu. Hvernig lítur þetta við lögunum og löggjafanum? Lögheimili skal vera sá staður þar sem einstaklingur hefur fasta búsetu. Með fastri búsetu er átt við þar sem einstaklingurinn dvelst að jafnaði í tómstundum, þar sem einstaklingurinn hefur heimilismuni sína og þar sem svefnstaður hans er. Hvernig gengur þetta upp þegar barn býr algjörlega til jafns hjá báðum foreldrum sínum? Það er augljóst að foreldrar barns sem hafa barnið jafnt hjá sér eru þá að fremja lögbrot á hverjum einasta degi með því að skrá barnið ekki til skiptis hvort á sínum stað. Ef við horfum aðeins frekar á þessi lög þá sést í frumvarpinu, í 17. gr., að þar er refsiákvæði. Ég ætla að fá að lesa það upp, með leyfi forseta: „Brot gegn lögum þessum og reglugerðum settum samkvæmt þeim geta varðað sektum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum.“ Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig löggjafinn sér það fyrir sér að haga þessu þegar börn eru annars vegar, af því að þarna er augljóslega ekki verið að fara eftir lögunum hvað varðar börn sem dvelja til jafns á tveimur stöðum. Þar ákveður löggjafinn, og löggjafinn hlýtur alltaf að endurspegla samfélagið og það sem er að gerast í okkar góða samfélagi, að byggja á einhverjum ómöguleika í sínum skrifum, að það sé óheimilt, það sé ekki heimilt að eiga lögheimili á fleiri en einum stað í einu. Hvernig má það vera þegar raunveruleikinn er allt annar? Raunveruleiki íslenskra barna og barna víða um heim er sá að þau búa á tveimur stöðum. Það hefur líka sýnt sig, herra forseti, að það er gott fyrir börn. Það er gott fyrir börn sem eiga foreldra sem hafa ákveðið að búa ekki saman að finna að foreldrarnir geta þó alla vega sammælst um að vinna saman að uppeldi barnanna. Hvaða máli skiptir þetta, herra forseti? Jú, það skiptir töluverðu máli hvar barn er skráð með lögheimili. Í a-lið 28. gr. barnalaga segir einmitt um inntak sameiginlegrar forsjár að foreldrar sem fara saman með forsjá barns skuli taka sameiginlega allar meiri háttar ákvarðanir sem varða barn. Ef foreldrar búa ekki saman hefur það foreldri sem barn á lögheimili hjá heimild til þess að taka afgerandi ákvarðanir um daglegt líf barnsins, svo sem hvar það skuli eiga lögheimili innan lands, þ.e. foreldri má flytja hvert sem er innan lands, úr skólahverfinu sem áður hafði verið samkomulag foreldra, val um leikskóla, val um grunnskóla, val um daggæslu, venjulega eða nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, reglubundið tómstundastarf og hvaðeina. Allt þetta getur lögheimilisforeldrið í krafti þess valds ákveðið að taka ákvörðun um. Foreldrar sem fara saman með forsjá skulu þó ávallt leitast við að hafa samráð áður en þessum málefnum barns er ráðið til lykta. En það er samt sem áður þannig að þetta býr óhjákvæmilega til algjört valdaójafnvægi milli þessara einstaklinga, þessara foreldra, sem hafa tekið ákvörðun um að standa saman að uppeldi barna sinna. Þetta er ekki vegna ómöguleika foreldranna, að þau geti ekki staðið saman að uppeldinu, heldur vegna þess að kerfið, löggjafinn, hefur ákveðið að þetta sé ómögulegt. Í störfum mínum sem lögmaður hef ég fengist mjög mikið við þessi mál. Ég hef árum saman fundið hversu mikla kergju þessi staða getur skapað, sú staða að annað foreldrið hafi svona mikið vald yfir öllu er varðar barnið, alveg sama þó að barnið búi til jafns hjá báðum foreldrum. Þetta býr til ójafnræði og það er oft þannig að sá sem valdið hefur freistast til að sýna minni samvinnutilhneigingu en ella, vegna þess einfaldlega að viðkomandi veit að hann hefur valdið til að taka allar þær ákvarðanir sem máli skipta í málefnum barnsins. Hvað varðar barnabætur, sem oft er fjallað um þegar um tvöfalt lögheimili barns er að ræða, skiptir það nú sífellt minna máli, einfaldlega vegna þess að barnabætur hafa verið skertar umtalsvert á undanförnum árum og sárafáir sem njóta barnabóta. Engu að síður koma ýmis önnur atriði við sögu, t.d. er varðar námsmenn, húsaleigubætur og þess háttar sem skiptir máli þegar menn þurfa að halda fullt heimili fyrir öll börnin sín þó að það sé eingöngu helminginn af tímanum. Það eru fleiri ákvæði í þessu frumvarpi sem mig langar aðeins að velta upp. Í 5. gr. er talað um lögheimili hjóna og skráða sambúð. Þar er talað um að hjón skuli eiga sama lögheimili, hjónum sé þó heimilt að skrá það hvort á sínum stað. Maður veltir fyrir sér, og hefði nú verið gott að hafa íslenskufræðinginn og málspekinginn, hv. þm. Guðmund Andra Thorsson, hér nálægt til að velta því fyrir sér hvernig þetta stenst svona samkvæmt orðanna hljóðan, þ.e. að hjón eigi að hafa lögheimili á sama stað en þeim sé þó heimilt að skrá lögheimili sitt ekki á sama stað. Þetta er í einni og sömu línunni í frumvarpinu. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta stenst skoðun. Mig langar líka að velta upp þeirri spurningu hvernig þetta horfir við þeim erlendu borgurum sem hingað koma og byggja leyfi sitt á hjúskap. Til þessa dags hefur það alfarið verið þannig að ef tveir einstaklingar flytjast tímabundið hvor í sitt sveitarfélagið eins og stundum þarf að gerast vegna starfa, eða ef annar einstaklingurinn þarf að flytja vegna náms á erlenda grundu tímabundið, missir hinn aðilinn án tafar dvalarleyfi sitt á Íslandi vegna þess að Útlendingastofnun og íslensk stjórnvöld líta svo á að menn geti ekki byggt leyfi sitt til dvalar á Íslandi á hjúskap nema hjón búi á sama stað. Þess vegna væri gaman að vita hvort ákvæði 5. gr., um heimild hjóna til þess að skrá lögheimili sitt hvort á sínum stað, eigi eingöngu við um íslenska ríkisborgara eða hvort þeir erlendu borgarar sem eru hér með dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar, á grundvelli hjúskapar, geti einnig byggt á þessum lögum, eða hvort íslensk stjórnvöld muni áfram beita þeim vinnubrögðum að kippa dvalarleyfi þegar í stað af einstaklingi þegar hjón eru tímabundið með búsetu hvort á sínum stað. Það getur nefnilega reynst erfitt fyrir einstaklinga að ætla að fara eftir öllum þessum lögum, sérstaklega lögheimilislögum, af því að í lögheimilislögum segir að maður eigi að hafa lögheimili á þeim stað þar sem hann hefur fasta búsetu, þar sem hann eyðir meiri hluta tímans. Það kemur líka fram hér í 2. mgr. 3. gr. að heimilt sé að skrá tímabundið lögheimili á skráðum áfangaheimilum, í starfsmannabúðum og sambærilegu húsnæði, enda sé fyrir hendi leyfi til reksturs starfseminnar. Þá veltir maður líka fyrir sér varðandi þessa erlendu borgara hvernig fer með þá. Geta erlendir borgarar sem byggja dvalarleyfi sitt á hjúskap við íslenskan ríkisborgara, eða borgara sem hefur varanlegt dvalarleyfi á Ísland, farið og starfað og búið í starfsmannabúðum utan þess þéttbýlis- eða dreifbýlisstaðar sem viðkomandi býr á? Eða getur viðkomandi farið á áfangaheimili tímabundið og búið þannig fjarri heimili, fjölskyldu o.s.frv.? Það væri gott að vita af því að ég sé enga umfjöllun um það í greinargerðinni með þessu frumvarpi. Ég læt þetta duga í bili um þetta annars athyglisverða frumvarp.
Virðulegur forseti. Þegar ég vaknaði í morgun hefði ég ekki látið mér detta í hug að vera viðstaddur jafn efnismikla og áhugaverða umræðu um frumvarp til laga um lögheimili og aðsetur og raun ber vitni. Það er greinilegt að það er meira í þessu máli en maður heldur við fyrstu sýn. Mig langar að koma aðeins inn á atriði sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á áðan. Það er spurningin sem við ættum kannski alltaf að spyrja okkur þegar við ræðum mál sem tengjast þjóðskrá og almannaskráningu yfirleitt: Hver er nauðsyn skráningarinnar? Án þess að hafa endilega einhverjar rannsóknir til að styðja fullyrðinguna ímynda ég mér að skráningargleði Íslendinga sé meiri en meðalþjóðar. Þetta þekkjum við sem erum nógu gömul til að hafa átt í viðskiptum við vídeóleigur. Ég held að fá lönd hefðu sætt sig við að enginn gæti tekið spólu án þess að nota til þess kennitöluna sína. Sambærileg gögn almennings í öðrum löndum eru gjarnan dýrmætur varningur sem fólk heldur ansi traustum tökum um. Eins held ég að sé full ástæða við tækifæri til að ræða hvort ríkið eigi að halda skrá yfir trúarskoðanir fólks eins og gert er hér á landi. Það er aftur eitthvað sem önnur lönd myndu hugsa sig tvisvar um í ljósi þeirrar reynslu sem þau hafa sum gengið í gegnum en þykir réttlætanlegt hér á landi til þess að ákveða úthlutun almannafjár til félaga sem fá sóknargjöld innheimt í gegnum ríkið. Sama virðist vera upp á teningnum með nákvæma skráningu þess hvar fólk býr. Þetta er praktískt. Þetta hefur praktískan tilgang, þann tilgang að sveitarfélög geti skipulagt sig og hægt sé að veita þjónustu aðeins markvissar en áður. En þegar ég hlustaði á hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson fletti ég mér til gamans upp á lögum um heimilisfang, nr. 95/1936, og velti fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi kannski verið að lýsa þeirri skoðun sinni að við ættum að hverfa dálítið aftur til þess einfaldari tíma þegar lög um heimilisfang endurspegluðu bara þörfina á því að sveitarfélög vissu hver byggi innan marka þeirra. Í 1. gr. þeirra laga var kveðið á um að hver sá sem dveldi hér á landi lengur en þrjá mánuði skyldi eiga heimilisfang á einum ákveðnum stað. Í 3. gr. segir síðan að hver sá sem skiptir um heimilisfang skuli tilkynna það þar til bærum yfirvöldum. Í þeirri grein segir jafnframt, með leyfi forseta: „Nú skiptir maður um heimilisfang innan hrepps eða kaupstaðar og þarf þá ekki að senda tilkynningu þá er í þessari grein getur nema svo sé fyrir mælt sérstaklega.“ Þarna er sem sagt búið að viðurkenna þörfina á því að heimilisfang sé skráð á einhvern hátt til að sveitarfélög geti innheimt sitt útsvar en ef fólk flytur innan þeirra marka þannig að það hafi ekki áhrif á skiptingu útsvarsgreiðslna þurfi ekki að tilkynna það. Hvort við séum endilega komin á þann stað að breyta lögunum á þennan hátt til einföldunar í dag er ég ekki viss um en til lengri framtíðar gæti þetta verið eitthvað til að líta til. En talandi um praktískan tilgang rak ég augun í það þegar lög um lögheimili voru samþykkt 1990 að þar þótti akkúrat mæla með lögunum að með þeim væri hægt að spara þá vinnu, tíma og fyrirhöfn sem fór í að taka ítarleg manntöl reglulega, eitthvað sem eftir á að hyggja hefði kannski ekki átt að leggjast af því að upplýsingarnar sem komu fram í manntölunum eru eitthvað sem er mikið gagn að. Þetta er sparnaður sem hefði alveg mátt sleppa. Síðan ef við erum að tala um praktísk úrlausnarefni er náttúrlega tvöfalt lögheimili barna eitthvað sem margir þingmenn hafa komið hér inn á. Það hljótum við að þurfa að skoða, jafnvel í samvinnu umhverfis- og samgöngunefndar og allsherjar- og menntamálanefndar sem fer væntanlega með málefni barna í þessu samhengi. Þá datt mér líka í hug þegar ég hlustaði á hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur hvort það sama sé upp á teningnum með dvalarleyfi útlendinga og maka þeirra. Þarna eru greinilega ýmis atriði sem þarf að velta upp. En dálítið í anda þess sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi áðan þá er nú eitt praktískt sem er hægt að nota lögheimili þingmanna í og það þekkja hagyrðingar. Það hittist svo vel á að inni á þingi eru sjö þingmenn í dag sem eiga lögheimili á stað sem ber sama upphafsstaf og þingmaðurinn. Þannig gætu skáldmæltir þingmenn t.d. gert sér leik að því að semja vísu um hæstv. ráðherra Sigurð Inga Jóhannsson, búsettan að Syðra-Langholti. Og reyndar er Framsóknarflokkurinn sérstaklega vel til þess fallinn að vera vísnaefni. Þingmennirnir Silja Dögg Gunnarsdóttir og Halla Signý Kristjánsdóttir eiga heima annars vegar í Seljudal og hins vegar Hlíðarstræti. Hvort þetta réttlæti það að við höldum nákvæma skrá um lögheimili þessa fólks skal ósagt látið.
Herra forseti. Það liggur við að það sé erfitt að koma í andsvör eftir jafn áhugaverða ræðu og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hélt hér á undan. En mér fannst þetta svolítið áhugaverður punktur sem hv. þingmaður kom inn á varðandi það hvernig við umgöngumst kennitöluna okkar. Nú vorum við hv. þingmaður einmitt í New York í Bandaríkjunum í síðustu viku að sækja kvennaþing Sameinuðu þjóðanna sem var virkilega áhugavert. Ég vil reyndar nýta tækifærið hér, með leyfi forseta, og hvetja þingheim og reyndar almenning allan að kynna sér þau erindi sem þar voru flutt. Það er hægt að gera með því að leita eftir CSW62 og þar er hægt að horfa á alla fyrirlestrana. Þeir voru margir hverjir mjög áhrifaríkir og reyndar svo áhrifaríkir að fundarstjórar voru farnir að fella tár. Ég mæli eindregið með því að skoða það. - En það er efni í aðra ræðu. Mig langaði að koma inn á þetta af því að faðir minn stundaði það lengi vel, mér til mismikillar gleði sem barn, að neita að gefa upp kennitöluna sína þegar hann var að leigja vídeóspólu af því að kennitalan væri eitthvað sem ætti að sjálfsögðu ekki að gefa upp sér til gamans. Ástæðan fyrir því að ég nefndi þessa New York ferð sem við fórum í í síðustu viku er einmitt að í Bandaríkjunum er litið svo á að maður gefi aldrei upp kennitölu sína nema eitthvað mikið liggi við, það er litið á hana sem algert trúnaðarmál. Mig langaði svolítið að velta því upp í samtali við hv. þingmann: Hver heldur hann að sé ástæðan fyrir að þetta hafi þróast svona á Íslandi, að kennitalan sé eitthvað sem bara allir vita um og öllum er sama um? Eigum við ekki að umgangast hana af meiri virðingu?
Virðulegi forseti. Ég held einmitt að þetta sé bara hluti af stærra, ég vil ekki segja vandamáli, en það er eitthvað á þeim slóðum, þegar kemur að því hvernig Íslendingar umgangast persónuvernd og hvernig við höfum alist upp í því hvernig við meðhöndlum persónulegar upplýsingar fólks. Þetta birtist í því hvernig við notum kennitöluna okkar og ýmsu öðru og er eitthvað sem við þurfum að fara að taka til endurskoðunar, þótt ekki væri nema bara vegna þess að við erum að fara að innleiða miklu metnaðarfyllra regluverk varðandi persónuvernd. Í því ljósi ættum við að skoða öll mál, eins og það frumvarp sem hér liggur frammi. Hvort nauðsynlegt sé að við séum með miðlæga aðgengilega skrá yfir lögheimili allra Íslendinga til þess að þjóna einhverju mikilvægu hlutverki eða hvort við getum leyst þetta mál á ópersónugreinanlegri hátt, ég veit það ekki, eins og ég sagði í ræðu minni. Þó að mér finnist gaman að benda á að hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson búi að Bakkaflöt og Brynjar Níelsson í Birkihlíð og Bergþór Ólason á Bjarkargrund og þar með sé komið efni í heilan ljóðabálk þá staldra ég enn við það að kannski þurfum við ekki að vita hvar allir þessir mætu menn búa.
Herra forseti. Þess má geta að ég heiti Albertína og bý á Akureyri, svona til að halda brandaranum aðeins áfram. En mig langaði að grípa þetta sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á með að skrá sig í rauninni til sveitarfélags frekar en sérstaks lögheimilis eða á einhverja götu eða heimili. Ég velti fyrir mér hvort þar gæti mögulega legið lausnin á lögheimilisskráningu barna, að ef við værum ekki endilega skráð á eitthvert ákveðið heimili eða ákveðna götu værum við skráð til sveitarfélags og það væri þá sveitarfélagið sem við greiddum útsvar til o.s.frv. Þar með, ef foreldrarnir eru báðir skráðir með lögheimili í sama sveitarfélagi, værum við mögulega komin með einhverja einföldun á lögheimilisskráningu barna. Ef foreldrar eru með sameiginlegt forræði væru þau þar með sömuleiðis sjálfkrafa komin með sameiginlegt lögheimili ef svo mætti segja, þ.e. með lögheimili í sama sveitarfélagi? Ég velti fyrir mér hvort þetta sé ef til vill möguleg lausn eða einföldun á þessu endalausa vandamáli sem tvöföld lögheimilisskráning barna er. Auðvitað leysir það ekki málið ef foreldrarnir eru búsett hvort í sínu sveitarfélaginu en það myndi þá mögulega einfalda málið því að í langflestum tilvikum held ég að megi segja að þá eiga foreldrar lögheimili í sama sveitarfélaginu, svona yfirleitt. Hvað segir hv. þingmaður um það?
Virðulegur forseti. Ég held að það sé mikið til í því sem þingmaðurinn segir. Ef nákvæm skráning lögheimilis er ástæða þess að við þurfum tvöfalda skráningu lögheimilis, ef nákvæm skráning veldur því að við þurfum að búa til enn flóknara kerfi til að ná utan um vandamál sem er til staðar, ef við getum náð utan um þennan vanda með því að einfalda kerfið, held ég að við ættum tvímælalaust að skoða það. Ef lausnin á vandanum sem á að leysa með því að börn geti verið skráð með tvöfalt lögheimili myndi nást í gegnum það að fólk væri einfaldlega skráð til sveitarfélags er það eitthvað sem ég reikna með að nefndin líti til. Ég hvet hana bara til að vera í sambandi við okkur í allsherjar- og menntamálanefnd ef við getum eitthvað verið þeim innan handar með það.
Herra forseti. Ég er komin hingað til að fagna 5. gr. þessa frumvarps. Ég hef verið að hlusta á ræður hv. þingmanna um frumvarpið og auðvitað er það um fleira en að hjón geti átt lögheimili hvort á sínum staðnum. Ég tek undir að það vantar grein sem fjallar um tvöfalt lögheimili barna. Ég geri ráð fyrir að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni taka þetta allt saman til skoðunar. Ég var fyrsti flutningsmaður að þingsályktunartillögu sem samþykkt var 7. september árið 2016. Meðflutningsmenn voru þingmenn allra flokka sem sátu á þingi þá. Tillagan hljóðaði svona: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að setja á fót starfshóp sem undirbúi endurskoðun laga um lögheimili, nr. 21/1990, með það að markmiði að hjónum verði gert fært að eiga lögheimili hvort á sínum staðnum, hvort heldur er þegar bæði hafa bækistöð innan lands eða þegar annað hefur bækistöð erlendis. Einnig verði lagðar til breytingar á öðrum lögum sem þarf að breyta til að markmiðinu verði náð.“ Síðan var ráðherra falið að leggja fram frumvarp á Alþingi sem byggt væri á þessum tillögum starfshópsins. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að gildandi lög um lögheimili tóku gildi 1. janúar 1991. Frumvarp til þeirra var samið af nefnd sem félagsmálaráðherra skipaði í maí 1985 að ósk Hagstofu Íslands og Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem talið var að þörf væri á að endurskoða þágildandi lög um lögheimili sem höfðu verið í gildi allt frá árinu 1960. Helstu ástæður þess að ráðist var í endurskoðunina voru að breyttar þjóðfélagsaðstæður, svo sem sambýlis- og búsetuhættir manna, kölluðu á að lagaumhverfinu yrði breytt til samræmis við þær. Lög um lögheimili hafa um þessar mundir haldið gildi sínu í 27 ár. Á þeim tíma hafa ekki síður átt sér stað breytingar á þjóðfélagsaðstæðum, enda hefur þjóðin gerst aðili að EES-samningnum, netvæðst og upplifað bankahrun svo að fátt eitt sé nefnt. Í greinargerð um 5. gr. í frumvarpinu kemur auk þess fram að aukin atvinnuþátttaka kvenna, jafnréttissjónarmið, ákvæði í mannréttindasáttmála Evrópu, alþjóðavæðing og ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæði um fjórfrelsið, einkum um frjálsa fólksflutninga og frjálsa flutninga launþega, styðji áðurgreinda breytingu, þ.e. þá breytingu að hjón megi eiga lögheimili hvort á sínum stað. Er það sömuleiðis ekki talið samrýmast ákvæði 65. gr. stjórnarskrár að skylda hjón til að eiga sameiginlegt lögheimili. Sennilega er þar átt við ákvæði 65. gr. þar sem stendur að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Eða 4. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar. Tillaga þessi tekur auk þess mið af þingsályktun sem ég var að fara hér yfir áðan. Það eru því rík rök fyrir því að taka upp þetta ákvæði. Eins og ég sagði hér áðan fagna ég því. Síðustu ár hefur nokkuð borið á því að fólk hafi lent í vandræðum vegna ákvæðis 7. gr. laganna þar sem kveðið er á um að hjón eigi sama lögheimili, þ.e. 7. gr. gildandi laga um lögheimili. Vinnuveitendur sem ráða til sín starfsfólk hafa stundum krafist þess að það skrái lögheimili sitt í því sveitarfélagi þar sem starfsemi vinnuveitandans á sér stað. Þær kröfur hafa gert að verkum að maki starfsmanns hefur þurft að flytja lögheimili sitt til sama sveitarfélags þrátt fyrir að bækistöð hans sé í raun í öðru sveitarfélagi og jafnvel slíta samvistum við starfsmann. Þessar kringumstæður letja maka starfsmannsins einnig til að ganga í hjónaband með honum. Þannig að þó að algengast sé auðvitað að hjón eigi lögheimili á sama stað færist það í vöxt að það valdi vandræðum að ekki sé möguleiki á því að hjón eigi lögheimili hvort á sínum stað. Auk þess var það þannig að í kjölfar bankahrunsins var nokkuð um að Íslendingar leituðu sér að vinnu í Noregi. Í sumum löndum er þess krafist að þeir sem ætla sér að sinna atvinnu innan landamæra þeirra flytji lögheimili sitt þangað. Í raun voru lögin bara brotin, ef svo má segja, þegar ákveðið var að leyfa fólki í þessari stöðu, hjónum í þessari stöðu, að eiga lögheimili hvort á sínum staðnum á grundvelli óskráðrar réttarheimildar. Þetta er afskaplega mikilvægt mál. En þegar þingsályktunartillagan, sem samþykkt var haustið 2016, var til umræðu og send til umsagnar kom m.a. umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Þar sagði, og er vitnað í stefnumörkun sambandsins fyrir árin 2014–2018, um sambandið: „[Það] skal beita sér fyrir því að heildarendurskoðun laga um lögheimili og laga um skráningu aðsetursskipta verði hraðað. Í þeirri vinnu verði lögð áhersla á að styrkja stöðu sveitarfélaga í skráningarferlinu og draga úr hættu á rangri eða ófullkominni aðsetursskráningu. Jafnframt verði tryggt að öll skilgreind lögheimili séu í samræmi við skipulag sveitarfélaga.“ Samband íslenskra sveitarfélaga lagði á það áherslu að það hefði kallað eftir þessari endurskoðun en hún hefði látið á sér standa. Með þessu frumvarpi yrðu einhver skref stigin þó að ekki væri komið til móts við allt sem kallað hefði verið eftir. Sveitarfélögin eiga mjög ríka hagsmuni af því að vel sé staðið að íbúaskráningu. Það þarf alltaf að vera ljóst hvaða réttindi íbúar sveitarfélagsins geta gert kröfu um. Það á að forðast öll þessi gráu svæði sem hafa myndast með því að lögin eru hreinlega orðin úrelt. Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en verið glöð með að nú sé verið að setja í frumvarpsform það sem Alþingi samþykkti að fela hæstv. ráðherra að gera. Það fylgir eitt og annað með í frumvarpinu sem vandlega verður farið yfir í nefndinni. Eins og fram hefur komið í umræðum í dag vantar eitt og annað inn í, einkum og sér í lagi hvað varðar stöðu barna, að þau geti átt lögheimili hjá foreldrum sínum báðum á tveimur stöðum.
Frú forseti. Hér er vitaskuld um afar þýðingarmikið og mikilvægt mál að ræða, grundvallaratriði sem svo má kalla. Ég ætla hér að einbeita mér sérstaklega að einu atriði sem varðar 6. gr. frumvarpsins um lögheimili barna, þá sérstaklega þegar þannig stendur á að foreldrar barnsins hafi skilið eða slitið sambúð, en þá gerir frumvarpið ráð fyrir því að barnið hafi skráð lögheimili hjá öðru foreldri sínu. Þetta atriði vekur upp þá spurningu hvort börn geti átt tvöfalt lögheimili, sem er reyndar gert hér í greinargerð þar sem segir, með leyfi forseta. „Sérstaklega var skoðað hvort börn sem búa til jafns hjá foreldrum sem hafa sameiginlega forsjá og eru ekki í sambúð eða hjúskap geti átt tvöfalt lögheimili.“ Þá er greint frá því að þetta hafi verið metið við undirbúning þessa frumvarps og að við þetta mat hafi verið litið til tiltekinna skýrslna, það eru tvær skýrslur innanríkisráðherra um eins og það heitir jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum. Önnur skýrslan var lögð fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi 2015–2016 og síðan er skýrsla frá sama hópi frá því í mars í fyrra, þ.e. 2017. Þá segir í greinargerðinni og ég ætla að leyfa mér að vitna í hana, með leyfi forseta: „Talið er að erfitt geti verið fyrir sveitarfélög að uppfylla skyldur sínar í þessu samhengi og var því ekki talið rétt að heimila skráningu tvöfalds lögheimilis.“ Þetta kallar á nánari athugun vil ég leyfa mér að segja og vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd geri gangskör að því að kanna það nánar hvort hægt sé að yfirvinna þessa erfiðleika sem þarna eru raktir, sigrast á þeim vandamálum sem þarna eru greind, að það geti verið erfitt fyrir sveitarfélög að uppfylla skyldur sínar í þessu sambandi. Þannig stendur á að það foreldri sem er ekki með sama lögheimili og barnið nýtur ekki að öllu leyti sömu réttinda í öllu tilliti og lögheimilisforeldrið, eins og það heitir á tungutaki þessara fræða, t.d. þegar kemur að barnabótum eftir því sem ég er upplýstur um. Nú þykist ég fara með rétt mál, frú forseti, þegar ég leyfi mér að segja að ekki er vitað betur en að hæstv. dómsmálaráðherra hafi lýst áformum um að fara af stað með undirbúningsstarf í þessu efni varðandi möguleikann á tvöföldu lögheimili. Hér er auðvitað um afar mikilvægt mál að ræða og í samræmi við jafnréttiskröfu samtímans, í þessu tilfelli jafnrétti á milli foreldra, að jafna þeirra stöðu. Hefðu þessi tormerki, sem þarna eru rakin og ég vísaði til áðan og eru rakin í greinargerð með frumvarpinu, ekki staðið í vegi þá hefði í þessu frumvarpi mátt flýta fyrir því, frú forseti, að jafna stöðu foreldra í þessu tilliti. Ég vil þess vegna ítreka það og árétta að ég tel að hér sé um mikilvægt jafnréttismál að ræða fyrir þá foreldra sem þannig stendur á að búa ekki saman, eru sem sagt hvorki í hjúskap né í skráðri sambúð, að þeirra staða verði jöfnuð að þessu leyti. Ég treysti hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að ganga úr skugga um hvort ekki séu möguleikar á því að sigrast á þessum vandamálum sem þarna eru tilgreind, án þess að það sé út af fyrir sig rakið í einstökum atriðum hvað það er sem skapi þessi vandamál hjá sveitarfélögunum, en ég árétta það að hér er um afar mikilvægt mál að ræða þar sem þetta frumvarp er og þetta atriði hvað varðar lögheimili barna kallar svo sannarlega á góða og vandaða athugun.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum til samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála. Er þar um að ræða áætlanir á verksviði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins sem lagðar eru fyrir Alþingi sem þingsályktunartillögur. Í ráðuneyti eru þrjú meginsvið sem leggja grunn að innviðum og þjónustu í samfélaginu, þ.e. samgöngur, fjarskipti og sveitarstjórnar- og byggðamál. Áætlanagerð hefur verið lögbundin um nokkurt skeið á flestum þessara sviða. Áætlanir í samgöngumálum hafa kannski lengst af verið við lýði, en í maí 2002 tóku gildi lög um samgönguáætlun sem kváðu á um gerð einnar samgönguáætlunar sem tæki til allra þátta samgangna, samanber nú lög nr. 33/2008. Þá skal gerð fjarskiptaáætlun samkvæmt lögum um fjarskipti, nr. 81/2003, en í athugasemdum með frumvarpi laganna kemur fram að markmiðið hafi verið að samræma áætlanagerð innan ráðuneytisins, sem og að samræma hana við aðra áætlanagerð hins opinbera, þar með talið við Sóknaráætlun 20/20. Í samgönguáætlun og fjarskiptaáætlun skal marka langtímastefnu til 12 ára en jafnframt gera styttri áætlun til fjögurra ára. 12 ára stefnurnar skulu endurskoðaðar á fjögurra ára fresti en áætlanirnar styttri á tveggja ára fresti. Samkvæmt ákvæðum laga um byggðaáætlun og sóknaráætlanir, nr. 69/2015, skal gera stefnumótandi byggðaáætlun til sjö ára í senn. Áætlunin skal lýsa stefnu ríkisins í byggðamálum hverju sinni og samhæfingu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera. Í sveitarstjórnarlögum er ekki sérstaklega kveðið á um samantekna stefnumörkun ríkisins í málefnum sveitarfélaga, en ráðherra ber hins vegar að leggja fram stefnu á því sviði sem öðrum samkvæmt ákvæðum laga um opinber fjármál. Ljóst er hins vegar að stefna ríkisvaldsins í málefnum sveitarfélaganna er þegar til staðar á mörgum sviðum. Virðulegi forseti. Ég tel afar mikilvægt að samræma þá áætlanagerð sem þegar fer fram og formgera jafnframt stefnu ríkisins í málefnum sveitarfélaga. Allir þessir málaflokkar mynda eina heild þar sem starfsemi í einum hefur áhrif á aðra. Með því að samræma þessar stefnur og áætlanir gefst kostur á að horfa lengra en til verkefna einstakra málaflokka, móta sameiginlega framtíðarsýn og meginmarkmið og hámarka þannig árangur. Er ég þeirrar skoðunar að frumvarpið marki að þessu leyti nýja sýn á stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera. Frumvarpið felur í sér lágmarksbreytingar sem gera þarf á lögum til að hægt sé að ná fram þessum markmiðum um samþætta og samræmda áætlanagerð. Lagt er til að í samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamálum verði gerðar sambærilegar áætlanir, þ.e. til fimm og 15 ára í senn, sem endurskoðaðar verði á þriggja ára fresti hið minnsta. Með því næst einnig samræmi við tímalengd fjármálaáætlunar og fjármálastefnu samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þá verður undirbúningur þessara áætlana samræmdur eins og kostur er. Þannig verði komið á fót nýjum ráðum, fjarskiptaráði og byggðamálaráði, sem annist undirbúning fjarskiptaáætlunar og byggðaáætlunar með sambærilegum hætti og samgönguráð undirbýr samgönguáætlun. Í hverju þessara ráða sitji tveir fulltrúar ráðherra, þar af annar formaður, auk fulltrúa viðkomandi fagskrifstofu ráðuneytisins og forstöðumanna viðkomandi stofnana. Að auki sitji fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga í byggðamálaráði. Þá verði skipunartími ráðanna bundinn við embættistíma þess ráðherra sem þau skipar. Í frumvarpinu er hlutverk þessara ráða tilgreint þannig að þau skuli gera tillögur að viðkomandi áætlunum til ráðherra að fengnum áherslum hans. Með því er undirstrikað að áherslur viðkomandi ráðherra skuli liggja til grundvallar vinnu þessara ráða og það sé ráðherra sem móti endanlega tillögur að þeim áætlunum sem lagðar eru fyrir Alþingi. Það nýmæli er í frumvarpinu að stefna ríkisins í málefnum sveitarfélaga skuli formgerð í sérstakri áætlun til samræmis við aðra áætlanagerð á verksviði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Þykir rétt að þessi stefna verði tekin saman í einni formlegri áætlun til að tryggja samræmi og samhæfingu, ekki síst ef áætlun er á öðrum sviðum. Hefur Samband íslenskra sveitarfélaga lýst yfir ánægju sinni með þau áform. Ekki er gert ráð fyrir að sérstakt ráð undirbúi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga heldur fari um undirbúninginn eftir ákvörðun ráðherra hverju sinni í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök. Helgast það af sérstöðu þessa málaflokks. Í frumvarpinu eru almenn ákvæði um samráð við bæði helstu hagsmunaaðila og almenning sem koma í stað eldri ákvæða um tiltekið afmarkað samráð á hverju sviði fyrir sig. Er stefnt að því að samráð verði aukið frá því sem nú er við gerð þessara áætlana, en opnari ákvæði bjóða upp á að laga megi fyrirkomulag samráðsins að þörfum og áherslum á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins. Virk stefnumótun er forsenda framfara. Ég tel að með frumvarpinu séu stigin stór skref í þá átt að tryggja skýra og samhæfða stefnumörkun í þessum mikilvægu málaflokkum. Með þeim orðum legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra og áhorfendur geti hjálpað mér við að skilja þetta mál aðeins betur. Nú hefur komið fram að samgönguáætlun verður ekki lögð fram fyrr en í haust. Það eru vonbrigði, en það er nú bara eins og hæstv. ráðherra ákveður. Ég hef bara rennt lauslega í gegnum frumvarpið en er að velta fyrir mér, með þetta mál sérstaklega, hvað myndi gerast ef hæstv. ráðherra þyrfti að svara því nákvæmlega hvaða áhrif, nú segi ég reyndar nákvæmlega svolítið óvarlega, þetta kemur til með að hafa á tilteknar framkvæmdir. Það eru væntingar til staðar um ýmsar framkvæmdir. Ég nefni sem dæmi Vatnsnesveg norðan við Hvammstanga sem er algjörlega óboðlegur. Þar fara ferðamenn um og það þarf ekki nema eina mynd af honum til að sjá að hann væri hlægilegur ef það væri ekki svona agalegt að sjá hann. Annað sem mér dettur í hug er Þ-H leiðin um Teigsskóg á Vestfjörðum og ýmislegt svona. Við stutta yfirferð á frumvarpinu átta ég mig ekki alveg á samhenginu. Ég skil þetta þannig að þetta geri yfirvöldum kleift að samþætta verkefni og skipuleggja sig betur eða eitthvað því um líkt. En mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra myndi kannski svara mér eins og óbreyttum kjósanda. Hvaða áhrif hefur þetta á leiðina í mínu nærsamfélagi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að svarið myndi bara akkúrat gleðja hv. þingmann, að frumvarp þetta snýst um það að ríkisvaldið, í þessu tilviki framkvæmdarvaldið, er að samþætta áætlunargerð sína, samþætta hana við lög um opinber fjármál þannig að við séum að leggja fram áætlanir til lengri tíma. Frumvarpið snýst fyrst og fremst um formgerð vinnunnar til að tryggja það að við séum með verkfærin út af fyrir sig og samræma þau við ólíka málaflokka sem heyra undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið. Í sjálfu sér erum við í þessu í vinnu við að búa til rétta formið fyrir okkur og við leggjum síðan fram áætlanir sem hafa þá verið unnar af viðkomandi ráðum, samgönguráði varðandi samgönguáætlun, fjarskiptaráði varðandi fjarskiptaáætlun, byggðamálaráði varðandi byggðaáætlun, til samræmds tíma, þ.e. 15 ára, en fimm ára aðgerðaáætlunartíma sem er þá það sama og við höfum þekkt í sambandi við samgönguáætlun sem hafa reyndar verið til fjögurra ára og 12 ára. Hér er fyrst og fremst verið að formgera vinnuna. Frumvarpið snýst um það, ég hefði haldið að hv. þingmaður hefði einmitt áhuga á því að við værum að horfa til lengri tíma og tryggja það að verklag framkvæmdarvaldsins væri með skýrari hætti. Þetta hefur síðan ekkert með einstakar tillögur, hvorki í samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun né byggðaáætlun, að gera. Þær koma síðan eins og þær verða búnar til af viðkomandi ráði í samráði við alla þessa aðila sem viðkomandi ráðherrar vinna áður en þær verða lagðar fyrir þingið sem þingsályktunartillögur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Eins og sést af jafnvel bara mjög stuttri yfirferð yfir frumvarpið þá fjallar þetta ekki um einstaka framkvæmdir. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, á kannski aðeins meira slangri, þá dregur þetta úr veseni við að koma hlutum í verk sem kannski eru ákveðin á öðrum stöðum, þetta dregur úr líkum á einhverju ósamræmi og því að það sem í daglegu máli er kallað vesen tefji þær framkvæmdir sem annars eru ágætar. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það sé réttur skilningur hjá mér.
Virðulegi forseti. Já, ætli það megi ekki bara segja það á mannamáli að þetta dragi úr veseni. En tilgangurinn er að búa til samræmt verklag og ég á von á því að framkvæmdarvaldið í öðrum ráðuneytum fari kannski að horfa svolítið til þessa. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið hefur auðvitað vegna reynslu sinnar af að leggja fram áætlanir, af áætlanagerð, kannski meiri reynslu en mörg önnur í svona vinnulagi við að vinna áætlanir. Eins og ég held að ég hafi orðað það svo ágætlega í ræðu minni, ég ætla að reyna að finna það, í lokaorðunum, þá er virk stefnumótun forsenda framfara og því meira sem við vöndum okkur við stefnumótunina og verkáætlanirnar og tryggt er að búið sé að fara í gegnum fyrirframmótað verklag áður en við tökum ákvarðanir um einstaka framkvæmdir eða verktíma þeirra, því líklegra er að þær gangi fram með skilvirkum hætti. Þar sem þetta hefur samsvörun við fjármálaáætlun gildir þetta auðvitað líka á því sviði og á að tryggja það að þær áætlanir sem ríkisvaldið leggur fram séu í samræmi við þá fjármálaáætlun sem er í gildi á hverjum tíma þannig að við lendum ekki í því sem við höfum stundum lent í á þinginu, að samþykkja einn daginn samgönguáætlun og svo nokkrum vikum síðar fjárlög eða fjármálaáætlun sem er í engu samræmi við þá samgönguáætlun sem þingið hefur áður samþykkt.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að fagna frumvarpinu í heild, sérstaklega því sem snýr að því, sem er náttúrlega meginmálið, að horfa til lengri tíma í áætlunargerð ríkisins og ekki síst þar sem endurskoðunartíminn er líka styttur. Ég held að þetta muni í grunninn skila miklu markvissari vinnu til lengri tíma litið og sömuleiðis skemmri tíma, ef svo má segja, með því að setja inn aðgerðaáætlun og fleira slíkt. Frú forseti. Frumvarpið lofar um margt góðu. Hins vegar er eitt sem vekur athygli mína og mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í og það varðar þau ráð sem eru lögð til í byggða- og fjarskiptamálum. Mig langaði að spyrja út í það sem snýr að fjarskiptamálunum. Þar er gert ráð fyrir stjórn fjarskiptasjóðs sem muni hafa með fjárhagshliðina að gera, ef ég skil þetta rétt, verkefnisstjórnin er tekin af stjórn fjarskiptasjóðsins og sett í fjarskiptaráð sem á að vinna áætlunina í samræmi við vilja ráðherra o.s.frv. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri einfaldara - ef þetta snýst, sem mig grunar, um skipan fjarskiptaráðsins, þ.e. að ráðherra hafi fulltrúa sína þar inni - að breyta stjórn fjarskiptasjóðs og vera áfram með verkefnisstjórnina þar inni, eða leggja niður stjórn fjarskiptasjóðs. Gerir þetta mögulega stjórn fjarskiptasjóðs óþarfa?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni bæði fyrir fyrirspurnina og góð orð í garð þessa frumvarps. Ég held að það sé alveg rétt að þar sé kveðið við nýjan tón í sambandi við langtímastefnumörkun. Varðandi fjarskiptasjóðinn hefur það verið verkefni hans að koma á grunnþjónustu. Stærsta verkefnið á síðustu misserum er landsátakið Ísland ljóstengt, sem lýkur vonandi 2020, þegar við höfum náð þeim árangri að tengja 99,9% heimila og fyrirtækja í landinu við nothæft, samkeppnishæft net, sem er á við það besta sem gerist. Það væri svolítið úr takti ef hugmyndafræðin á bak við frumvarpið er að við séum með sams konar verkáætlanir og nálganir við okkar ólíku verksvið, þ.e. samgönguráð. Reynslan af slíku samgönguráði er góð, þess vegna erum við að yfirfæra hana yfir á fjarskiptaráð og þá byggðamálaráð, sem við höfum líka unnið með öðrum hætti. Það á hins vegar ekki að draga úr samráði við ólíka aðila, almenning, stofnanir, landshlutasamtök, stýrinet Stjórnarráðsins eða neitt slíkt í neinum af þessum tilvikum þó að við séum að samræma verklagið. Ég held að sú leið sem hér er farin sé annars vegar til þess að tryggja samræmingu í verklaginu og hins vegar til að tryggja að sú pólitíska stefnumótun sem ráðherra á hverjum tíma vinnur eftir komist í framkvæmd á verktíma hans. Þess vegna eru ráðuneytin bundin í skipunartíma við embættistíma ráðherrans.
Frú forseti. Kannski var ekki alveg nógu skýrt áðan hvað ég var að meina með spurningunni af því að ég er alveg hjartanlega sammála nálguninni og skil hana vel. Ég er sammála markmiðum hennar og held að þetta muni bara skila miklu betra verki þegar upp er staðið. Í dag er til stjórn fjarskiptasjóðs sem má segja að missi þarna verkefni af því að verkefnisstjórnin er tekin af henni. Væri ekki miklu einfaldara að þessi fjárhagshluti væri hjá starfsmönnum sjóðsins eða ráðuneytinu, að stjórn fjarskiptasjóðs yrði lögð niður og við hefðum bara fjarskiptaráð sem væri með verkefnisstjórnina? Ég velti því fyrir mér af því að annars erum við komin með tvær stjórnir yfir sama apparatið. Er það ekki óþarfaflækja? Af því að ég hef tíma langar mig líka að koma aðeins inn á annað, mér finnst hugmyndin um byggðaráð alveg frábær. Mig hefur lengi langað að taka þá umræðu hérna, í ljósi þess að við horfum á öll frumvörp og allt sem við gerum með kynjagleraugunum, og spyr hvort ekki væri ástæða til að gera það sama með byggðamálin og horfa á allt með byggðagleraugunum. Gæti byggðaráðið t.d. fengið á einhvern hátt það hlutverk að fjalla um alla áætlunargerð ríkisins út frá byggðamálum? Þetta er bara hugmynd sem ég fæ hér í ræðustól.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki afleit hugmynd sem hv. þingmaður lét sér detta í hug hér í pontu. Auðvitað er það þannig að í dag þarf Byggðastofnun að yfirfara fjárlög með byggðagleraugum en hefur kannski ekki komist enn svona almennilega í framkvæmd vegna þess að við höfum verið að kjósa og leggja fram fjárlög á óhefðbundinn hátt upp á síðkastið frá því að sú tilhögun var tekin upp í lögum. Byggðaáætlun á auðvitað að taka tillit til samþættingar allra áætlana og hugmyndafræðin með því að samræma verklagið við allar þessar ólíku áætlanir er auðvitað sú að þær tali saman og styðji hver aðra. Varðandi síðan spurninguna um fjarskiptasjóð svaraði ég því kannski heldur ekki nægilega skýrt að sjóðurinn er í tilteknu verkefni í miðri á og ég tel að það væri óráðlegt að fara að býtta út fólki eða skipuritum við það, hvað svo sem síðar verður þegar við erum búin að tryggja grunnnetið í fjarskiptum til allra, hvort sjóðurinn, fjarskiptasjóður, fái þá allt annars konar verksvið og umfang og þá þurfum við bara að endurskoða það. En við núverandi aðstæður held ég að það væri óráðlegt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjarskipti. Frumvarpinu er ætlað að innleiða tvær gerðir Evrópusambandsins. Annars vegar er um að ræða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá árinu 2015/2120/EB frá 25. nóvember 2015 um ráðstafanir varðandi opinn netaðgang og um breytingu á tilskipun 2002/22/EB um alþjónustu og réttindi notenda að því er varðar rafræn fjarskiptanet og fjarskiptaþjónustu og reglugerð nr. 531/2012 um reiki á almennum farsímanetum innan sambandsins. Oftast er vísað til reglugerðarinnar sem TSM-reglugerðarinnar en TSM stendur fyrir, með leyfi forseta, „Telecoms Single Market“ á ensku. Hins vegar er um að ræða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/53/ESB frá 16. apríl 2014 um samræmingu laga aðildarríkjanna um að bjóða þráðlausan fjarskiptabúnað fram á markaði, en sú tilskipun er kölluð RED-tilskipunin. Svo að unnt sé að innleiða þessar tvær Evrópureglugerðir sem stafa af alþjóðlegum skuldbindingum Íslands á sviði fjarskipta í samræmi við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið þarf að tryggja þeim lagastoð. Vegna þess eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um fjarskipti, nr. 81/2003, og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun, nr. 69/2003. Frumvarpið var unnið í tveimur áföngum. Annars vegar varðandi TSM-reglugerðina og hins vegar vegna RED-tilskipunarinnar. Til einföldunar er mælt fyrir þessum tveimur innleiðingum í einu frumvarpi í stað tveggja. Virðulegi forseti. Fyrst mun ég gera grein fyrir TSM-reglugerðinni. 2. og 3. gr. frumvarpsins fela í sér breytingar á 24. og 41. gr. laga um fjarskipti. Ákvæðunum er ætlað að tryggja lagastoð vegna innleiðingar á TSM-reglugerðinni að því er varðar nethlutleysi. Um er að ræða reglur sem eiga að stuðla að vernd hins opna internets. Reglur um nethlutleysi eru nýmæli. Hvergi í íslenskri löggjöf hefur verið fjallað um nethlutleysi en meginstef hugtaksins er fólgið í því að öll umferð um internetið skuli meðhöndluð á jafnræðisgrundvelli. Það á að stuðla að því að internetið verði áfram vettvangur óheftra boðskipta, nýsköpunar og viðskipta. TSM-reglugerðin er óvenjuleg því að hún hefur að geyma ákvæði um tvö ólík efnisatriði, annars vegar nýjar heildstæðar reglur um nethlutleysi og hins vegar breytingar á einstökum ákvæðum í reglum um reiki. Ákvæðin um nethlutleysi eru orðuð með heildstæðum hætti, en ákvæðin sem varða reiki eru orðuð sem breytingarákvæði. Þau ákvæði reglugerðarinnar er varða reiki á fjarskiptanetum hafa þegar verið innleidd í íslenskan rétt með reglugerð ráðherra, nr. 558/2016, um breytingu á reglugerð nr. 1174/2012, um alþjóðlegt reiki á almennum farsímanetum innan Evrópska efnahagssvæðisins, en þar er um að ræða áframhaldandi reglugerðarsetningu í þeim málaflokki sem þegar á sér lagastoð í 35. gr. laga um fjarskipti. Eru lagabreytingar því óþarfar vegna reglna um reiki. Vegna þessara tveggja ólíku efnisatriða er ekki fýsilegt að innleiða TSM-reglugerðina með heildstæðum hætti og ekki þykir þörf á að setja sérstök lög um nethlutleysi. Til að tryggja samhengi og skýrleika er talið best að innleiða ákvæði nethlutleysis í tengslum við skyld ákvæði í lögum um fjarskipti. Til að þetta falli að regluverkinu er talið fara best á að innleiða meginákvæði TSM-reglugerðarinnar um nethlutleysi í lögum um fjarskipti en setja lagastoð fyrir önnur ákvæði TSM-reglugerðarinnar svo að hægt verði að innleiða hana að fullu samkvæmt orðanna hljóðan með reglugerð ráðherra líkt og almennt tíðkast við innleiðingu Evrópureglugerða. Frú forseti. Næst ætla ég að gera grein fyrir RED-tilskipuninni. Í 1. og 4.–8. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um fjarskipti nr. 81/2003 sem miði að því að innleiða reglur um CE-merkingar á fjarskiptabúnaði til samræmis við RED-tilskipunina. RED-tilskipunin er ný heildartilskipun og með henni er einnig felld úr gildi eldri tilskipun 1995/5/EB, svokölluð R&TTE-tilskipun um fjarskiptabúnað og endabúnað til fjarskipta og gagnkvæma viðurkenningu á samræmi þeirra. Helstu breytingar með frumvarpinu varða skyldur allra rekstraraðila, þ.e. framleiðenda, innflytjenda og dreifingaraðila þráðlauss fjarskiptabúnaðar, sem og það nýmæli að brot þeirra gegn skyldum sínum geti varðað stjórnvaldssektum. RED-tilskipuninni er ætlað að tryggja einsleitan markað fyrir þráðlausan fjarskiptabúnað með því að kveða á um ákveðnar lágmarkskröfur varðandi öryggi og heilsu manna og húsdýra, rafsegulsviðssamhæfi og hagnýta notkun tíðnisviðsins. Með henni á að auka markaðseftirlit, sér í lagi hvað varðar rekjanleika ábyrgðar framleiðenda, innflytjenda og dreifingaraðila þráðlauss fjarskiptabúnaðar. Bannað verður að setja á markað og bjóða á markaði þráðlausan fjarskiptabúnað sem ekki hefur uppfyllt þær grunnkröfur sem settar eru fram í tilskipuninni, staðist samræmismat því til staðfestingar og verið merktur með CE-merkingu. Tilskipunin felur því jafnframt í sér ákveðna vernd fyrir notendur þráðlauss fjarskiptabúnaðar, hvað varðar heilsu þeirra, friðhelgi eignarréttar o.fl., sem og rétt þeirra sem neytenda þar sem tilskipunin kveður á um ítarlega upplýsingaskyldu rekstraraðila. Þá á CE-merkið að veita notanda búnaðarins vissu um að búnaðurinn uppfylli þær gæðakröfur sem til hans eru gerðar. Í 1. gr. frumvarpsins er viðbót við orðskýringar 3. gr. laga um fjarskipti þar sem hugtakið þráðlaus fjarskiptabúnaður er skýrt. Þá eru í 4.–8. gr. frumvarpsins lagðar til fimm breytingar á XII. kafla laga um fjarskipti. Í fyrsta lagi er lagt til að ákvæði 61. gr. laga um fjarskipti er varðar grunnkröfur þráðlauss fjarskiptabúnaðar verði breytt til samræmis við þær kröfur sem settar eru fram í RED-tilskipuninni. Þótt grunnkröfur búnaðarins séu sambærilegar þeim sem nú eru í gildi samkvæmt fjarskiptalögum er ljóst að umræddar kröfur ná nú einungis til þráðlauss fjarskiptabúnaðar en ekki línulegs búnaðar. Þá er grunnkröfum RED-tilskipunarinnar jafnframt ætlað að tryggja dýravernd og ná til sæmilegra fyrirsjáanlegra atvika. Í öðru lagi eru gerðar breytingar á 65. gr. laganna sem nú mælir fyrir um viðurkenningu búnaðar og ákveðnar skyldur framleiðanda og umboðsmanns hans. Þar sem lagt er til að komi ný grein er kveður með ítarlegri hætti á um skyldur allra rekstraraðila, sem og að frekar verður kveðið á um þær skyldur í reglugerð, er lagt til að 65. gr. mæli fyrst og fremst fyrir um samræmi búnaðar og að óheimilt sé að setja hann á markað, bjóða hann á markaði eða taka í notkun án þess að hann uppfylli þær grunnkröfur sem til hans eru gerðar og hann fái CE-merkingu á grundvelli samræmismats. Í þriðja lagi er lagt til að sett verði, eins og fram hefur komið, nýtt ákvæði 65. gr. a laga um fjarskipti er lýtur að skyldum rekstraraðila, þ.e. framleiðanda, innflytjanda og dreifingaraðila. Með RED-tilskipuninni eru settar fram ítarlegar skyldur hvers aðila. Er ljóst að nauðsynlegt er að setja í lög efnisákvæði sem kveður á um hverjar skyldur aðilanna eru enda varðar brot aðila gegn þeim viðurlögum. Í fjórða lagi er lagt til að sett verði ítarlegra ákvæði í 67. gr. laga um fjarskipti um markaðseftirlit Póst- og fjarskiptastofnunar þar sem stofnuninni er gert heimilt, að undangengnu mati á þráðlausum búnaði, að takmarka markaðssetningu og notkun hans af ástæðum sem tengjast almannaöryggi, -heilbrigði og almannahagsmunum jafnvel þótt hann uppfylli grunnkröfur tilskipunarinnar. Í fimmta lagi er lagt til að nýtt reglugerðarákvæði verði sett í 66. gr. a laga um fjarskipti, þar sem kveðið er á um skyldu ráðherra til að setja reglugerð sem kveður frekar á um skyldur aðila, markaðseftirlit og viðurlög ásamt því að innleiða önnur efnisákvæði RED-tilskipunarinnar. Að síðustu er rétt að vekja athygli á 9. gr. frumvarpsins en þar er nýtt ákvæði er varðar stjórnvaldssektir og lýtur það bæði að reglum um nethlutleysi og reglum um CE-merkingar á fjarskiptabúnaði. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins og Evrópugerðunum tveimur sem hér um ræðir og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Þetta er eitt af þeim málum sem í fljótu bragði virðast fyrir hinum óvana lesanda snúast um óttalega lítilvægt tæknilegt atriði sem kannski skiptir ekki miklu máli. Raunin er sú að þetta mál skiptir gríðarlega miklu máli og er afskaplega jákvætt og reyndar orðið mjög þarft. Á sínum tíma lögðu Píratar fram þingsályktunartillögu um jafnt aðgengi að internetinu sem fól í sér tvennt, annars vegar að efla netaðgang á landinu til allra og hins vegar að tryggja svokallað nethlutleysi. Á ensku er það kallað „net neutrality“. Þetta er eitt af þessum hugtökum sem tölvunördum heimsins hefur reynst erfitt að útskýra með viðunandi hætti hvers vegna sé svo mikilvægt. Ástæða þess að þessi hugmynd er mikilvæg er að við notum internetið til meira eða minna allra verka nú til dags, persónulegra sem faglegra sem menntunarlegra. Við notum það úti um allt í okkar lífi þar sem við mögulega getum, og við getum það yfirleitt. Þannig að þegar einstaka fyrirtæki fá þá hugmynd að mismuna notkun, byggða á sínum eigin viðskiptahagsmunum, er hætt við að það hafi mjög alvarleg áhrif á rétt notandans til aðgengis að internetinu en sömuleiðis til að koma á fót sinni eigin þjónustu í jafnri samkeppni við aðra. Nú legg ég fram dæmi. Það eru vefir sem eru afskaplega vinsælir í dag, svo sem Youtube og Google. Þetta eru mikilvægir vefir, þeir bjóða upp á ágætisþjónustu sem allir nota. En hvað ef manni dytti í hug að búa til nýjan vef? Hvað þá? Nú, þá vill maður auðvitað hafa sama aðgengi og aðrir þjónustuaðilar að internetinu. Maður vill geta hýst hann einhvers staðar, reynir að finna skástu nettenginguna og ágætishýsingu og býður svo þjónustu sína. Ef nethlutleysi er hins vegar ekki til staðar er hætt við að fyrirtæki fari að bjóða upp á að maður geti borgað aðeins meira til að fá betri aðgang, segjum að Youtube, maður fái betri aðgang að þeirri þjónustu sem sama fyrirtæki býður upp á, svo sem ef sama fyrirtæki býður upp á nettengingu sem býður upp á efni eða sína eigin netsjónvarpsstöð eða netútvarpsstöð eða hvaðeina. Þetta myndi búa til afskaplega ólíkan vettvang fyrir mismunandi aðila, sérstaklega nýja aðila sem stefna ekki á að stjórna heiminum með markaðshlutdeild á tiltekinni þjónustu á netinu heldur vilja einfaldlega gera eitthvað samfélaginu til góðs. Kannski er eitt besta dæmið um þetta Wikipedia, fyrirbæri sem var sett á netið af áhugafólki og hefur verið keyrt alla tíð síðan og er alveg óheyrilega verðmætt fyrirbæri. En maður getur ímyndað sér: Hvað ef fyrirtæki hafa ekki áhuga á að Wikipedia sé vinsælt heldur eitthvað annað? Að það sé eitthvað annað sem auðveldara er að ná í? Þá er Wikipedia ekki með sama samkeppnisforskot. Ég tek þetta bara sem dæmi af handahófi, um eitthvað sem ég veit að er upprunalega stofnað í hugmyndafræðilegum tilgangi og af hugsjón sem fólk kannast við, nefnilega Wikipedia. Það er nefnilega þannig að þegar fyrirtæki fá að haga samkeppnisstöðu sinni sér í vil, lögum samkvæmt, þá gera þau það. Auðvitað gera þau það. Þess vegna er mikilvægt að við lítum á internetið ekki sem einhvern munað heldur sem grunnkerfi, eins og vatnsleiðslur eða rafmagnsleiðslur. Við myndum ekki sætta okkur við að ef maður ætlaði að fá rafmagnskapal heim til sín væri sagt: Jú, jú, þú borgar aðeins meira og þá ertu fljótari að hlaða sjónvarpið þitt eða bílinn þinn heldur en símann þinn eða eitthvað því um líkt. Við myndum ekki vilja hafa það þannig. Við viljum bara að rafmagnsleiðsla sé rafmagnsleiðsla, sé eins góð og mögulegt er, eins góð og fýsilegt er í það minnsta, en við viljum ekki að þessi grunnþjónusta sé á einhvern hátt háð því að það sé samræmi milli þess hvernig maður notar rafmagnið, hverju maður er að hlaða niður eða hvernig maður notar internetið eða hvað maður er að skoða, og viðskiptahagsmuna netveitunnar sem þú verslar við. Hér eru góðar fréttir og slæmar fréttir. Slæmu fréttirnar eru þær að í Bandaríkjunum er núna manneskja sem heitir Donald Trump í forsetastól sem leggur í vana sinn að taka arfavitlausar ákvarðanir og segja arfavitlausa hluti eins og frægt er orðið. Því miður hefur nú orðið mikið bakslag í baráttunni fyrir nethlutleysi eða í vörninni fyrir nethlutleysi í Bandaríkjunum. Í desember á seinasta ári ákvað FCC, Federal Communications Commission, sem er væntanlega hvað, virðulegi forseti? Ég kann ekki að þýða þetta. FCC tók þá ákvörðun að afnema reglur um nethlutleysi þar í landi. Það er mjög, mjög slæmt. Á sama tíma eru góðu fréttirnar að við erum í EES, sem er gleðiefni í dag, vegna þess að í gegnum EES fáum við stundum vel útfærðar og góðar reglur, eins og t.d. hvað varðar reiki, eins og í þessu frumvarpi, og sömuleiðis hvað varðar nethlutleysi eins og í þessu frumvarpi. Píratar hafa barist fyrir nethlutleysi frá því að við komum hingað á þing. Það var reyndar ein af ástæðum þess að við urðum til. Við höfðum áhyggjur af því þá og höfum áhyggjur af því í dag að yfirvöld skilji ekki afleiðingar gjörða sinna þegar þau taka ákvarðanir um tæknileg atriði. Og þegar tæknileg atriði varða meira eða minna allt sem samfélagið gerir er það frekar hættuleg staða. Og var það sennilega meira árið 2013 en hún er það enn þann dag í dag, enda eru Píratar enn þá til. Þetta jafna aðgengi að internetinu eins og við kölluðum það þá og sumir kölluðu, og kalla, nethlutleysi, er ein af grunnstoðum þess að við getum talað í raun og veru um frjálst og opið internet. Eins og ég segi, slæmu fréttirnar koma frá Bandaríkjunum en þær góðu frá Evrópu. Og mér þykir ofboðslega vænt um að þetta 500 milljóna manna samfélag, sem er Evrópusambandið, hafi farið þessa braut í þessu tilfelli. Það ágæta samband gerir oft mistök eins og allar mannlegar stofnanir en það hefur staðið sig í þessu. Mér þykir það ofboðslega gleðilegt. Þess vegna er ofboðslega mikilvægt að við samþykkjum þetta frumvarp. Hið sama má segja reyndar um persónuverndarlöggjöfina sem núna er nýkomin úr samráðsgátt ríkisstjórnarinnar sem við fjöllum um seinna og ég ætla ekki að fara yfir hér. En það leiðir mig yfir í annað atriði sem er kannski alltaf skylt þessum málum, varðar kannski ekki þetta mál efnislega í sjálfu sér nema bara með hliðsjón af því hvað þetta er ofboðslega mikilvægt. Það er að ég er ekki viss um að lýðveldið Ísland með sinn verðandi 350 þús. manna fjölda myndi standa fyrir jafn mikilvægum breytingum og réttarbótum fyrir borgarana í landinu og birtast t.d. í komandi persónuverndarlöggjöf og í þessu frumvarpi um nethlutleysi. Ég segi stundum við vini mína sem eru hvað mest á móti eða hafa hvað mestar efasemdir gagnvart Evrópusambandinu og jafnvel EES að ég þekki það af eigin raun, hafandi verið þingmaður frá 2013–2016 og núna frá 2017 til dagsins í dag, að hingað fáum við oft löggjöf og ég sit úti í sal og greiði atkvæði, iðulega grænt, oftast held ég, með þessum EES-málum, og hugsa með mér: Mikið erum við heppin að hafa aðgang að þessum faglega og vel unnu, almennilegu, vel gerðu frumvörpum. Það er ekki til að lasta frumvarpshöfunda á Íslandi. Það er bara það að við erum fámenn þjóð, erum með lítið ríkisvald, beinlínis fáa lögfræðinga, með fátt fólk í ráðuneytum og tilheyrandi stofnunum til að standa jafn faglega að svona málum og þörf er á. Við þurfum að vera í samstarfi við EES til þess að geta haldið í okkar réttindi á 21. öldinni að mínu mati. Ég held að það sé beinlínis nauðsynlegt. Ég held að réttindi Íslendinga væru miklu, miklu verri á meira eða minna allan hátt, ef ekki alveg allan, ef við værum ekki í EES, ef við hefðum ekki rænu á því að taka upp það sem vel er gert erlendis. Mér finnst mikilvægt að við höldum þessu til haga því að við gleymum því stundum og látum eins og við séum bara hérna til að stimpla þessi frumvörp sem eru byggð á tilskipunum og hvaðeina, en það er í raun og veru ofboðslega mikilvægt að við höfum aðgang að öllu þessu lagafargani. Að því sögðu verð ég líka að taka undir að mér finnst stundum áhyggjuefni hvað við höfum litla burði til þess að fara í gegnum þetta allt saman. Við treystum ráðuneytunum til þess. Ég geri ráð fyrir að í meginatriðum standi þau sig í því, alla vega miða við mannskap og tíma og almenna burði. Mér hefur oft fundist hérna á Alþingi að þegar við erum að fara með þessi mál höfum við ekki nægt næði til að fara almennilega yfir þau, hvað þá að reyna að breyta þeim eitthvað að ráði, enda erum við hluti af þessu samstarfi. En sem betur fer þegar þessi mál eru komin hingað inn er þegar búið að vinna þau afskaplega mikið. Eins og ég segi er þetta 500 milljóna manna samfélag og það er ekki eins og Evrópusambandið sé sammála um alla hluti. Alls ekki. En þegar það er sammála um svona hluti er ég ofboðslega feginn því að við séum í þessu nána samstarfi við Evrópu því að það er greinilegt hvaða stórsamfélag það er á elskulegu plánetunni okkar núna sem ætlar að vera leiðandi í vernd mannréttinda. Það er Evrópusambandið. Það birtist í frumvörpum eins og þessu og persónuverndarlögunum sem við erum að fara að taka upp. Það er ekki þar með sagt að Evrópusambandið sé fullkomið. Langt í frá. En þetta skiptir máli. Við verðum að átta okkur á þessu, kannast við þetta, þannig að þegar þessi mál koma inn sem líta út fyrir að vera svona tæknileg og kannski leiðinleg í fljótu bragði, þá vitum við að þetta er ekki sjálfsagt. Frelsið er ekki sjálfsagt, réttindi okkar eru ekki sjálfsögð. Þau fást einungis ef það er nógu margt fólk sem ræður sem hefur áhuga á því að réttindi okkar séu vernduð og áhuga á að við búum við frjálst og opið internet, að við höfum persónulöggjöf sem raunverulega verndar persónur umfram fyrirtæki sem vilja nota persónuupplýsingar. Að lokum langar mig til að mæla með því að fólk, áhorfendur, lesi eða hlusti á ágæta ræðu frá Smára McCarthy frá 3. apríl 2017 um sama efni, nethlutleysi. Það er erfitt að ýkja hversu mikilvægt þetta er. Ef ekki væri fyrir Evrópusambandið núna í sambandi við nethlutleysi væri framtíð internetsins bara afskaplega dimm, myrk. En við höfum von. Hún virðist liggja austan við ána í þessu tilfelli.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir að vekja athygli þingheims og vonandi almennings alls á því hversu mikilvægt mál þetta er. Ég verð að viðurkenna að þegar líða fór á seinni hluta ræðu hv. þingmanns fór mig að kitla svolítið að taka smáumræðu við hv. þingmann um að ganga í Evrópusambandið, hvort hagsmunum Íslendinga væri ekki best borgið þar. [[Hlátur í þingsal.]]Þar sem við hefðum raunveruleg áhrif, gætum haft meira um það að segja hvernig þetta væri og hefðum enn þá meira aðgengi að upplýsingum og öðru slíku. En ég ætla að standast freistinguna. Ég ætla ekki að spyrja út í skoðanir hv. þingmanns á aðild Íslendinga að ESB heldur langar mig að velta því upp sem hv. þingmaður nefndi varðandi aðgengi Íslendinga að internetinu. Það er algert grundvallaratriði fyrir okkur í dag. Það væru náttúrlega stórkostlegar ýkjur hjá mér að segja að það sé næstum jafn mikilvægt og aðgengi að vatni, rafmagni o.s.frv. En ég velti fyrir mér hvort við eigum ekki að fara að líta á það sem nánast grundvallarmannréttindi að hafa aðgengi að háhraðainterneti og þar með öllum þeim upplýsingum sem liggja á netinu og þar með aðgengi almennings að upplýsingum. Því að í dag er það þannig að upplýsingarnar liggja á netinu og það er miklu erfiðara en nokkru sinni fyrr að nálgast þær annars staðar. Verðum við ekki að horfa til þess í uppbyggingu, t.d. í samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun og öðru slíku, að tryggja aðgengi almennings að internetinu?
Virðulegi forseti. Í stuttu máli: Jú. Við verðum að tryggja aðgengi allra að internetinu og gott aðgengi líka, ekki er nóg að það sé stopult samband sem er bara stundum ef það er ekki nógu hraðvirkt. Til að nota það til að leysa úr læðingi sköpunarkraftinn og frelsið sem internetið veitir fólki þurfa tengingar að vera almennilegar. Það þarf að vera hægt að nota þær til þess að færa mikið magn gagna mjög hratt. Einfalt og kannski augljóst dæmi væri myndsímar af landsbyggð í samskiptum við hið opinbera í Reykjavík. Bara svona sem frekar einfalt og augljóst dæmi. En hitt er síðan sem við verðum líka, að mínu mati, að fókusera enn meira á, það er hvaða réttindi við höfum á þessu neti. Því að ákveðin hætta er á að þegar við tölum um internetið fari fólk að hugsa sem svo að það séu nú bara einhverjar pípulagningar sem pípulagningameistarar þurfi að pæla í og svo þurfi hinn almenni borgari ekkert að pæla í því frekar. En málið með internetið er að það er í raun og veru upplýsingatækni, bara mannleg samskipti með nútímatækni. Og varðar þess vegna allt okkar frelsi, öll okkar réttindi og skyldur sem varða mannleg samskipti. Sem einfalt dæmi: Í samskiptum við yfirvöld, hversu miklu máli skiptir það að ekki sé hlerað? Það skiptir öllu máli, alveg eins og þegar maður talar í trúnaði við lögreglumann um eitthvert brot sem hefur verið framið gagnvart honum. Tek það bara sem dæmi. Hversu miklu skiptir að maður hafir raunhæfan, raunverulegan, lagalegan rétt á að sækja sér upplýsingar, jafnvel ef einhverjum öðrum er illa við að maður sæki sér einhverja hættulega þekkingu? Það skiptir öllu máli. Þar komum við að tjáningarfrelsinu og upplýsingafrelsinu. Það er ekki einungis rétturinn til að hafa internettengingu, sá réttur er mikilvægur, en hann er í grundvallaratriðum praktískur. Þegar kemur að mannréttindunum sjálfum verðum við að spyrja hvaða réttinda við ætlum að njóta og hvaða skyldur við ætlum að setja okkur undir á internetinu sjálfu þegar það er komin nógu góð tenging til að pæla í slíkum hlutum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög greinargott svar. Mig langar að leggja út af því og einnig út af ræðu hv. þingmanns hér fyrr varðandi persónuupplýsingarnar og skortinn á skilningi stjórnvalda sem hann kom inn á, sem gæti orðið svo hættulegur varðandi lagasetningu um þessi mál. Við erum stundum svolítið aftarlega á merinni þegar kemur að þessum málum sem varða persónuvernd, tæknimál í grunninn. Það hefur ítrekað komið upp í þingsal hv. Alþingis að hv. þingmenn Pírata og fleiri hafa gripið inn í mál vegna nokkuð sérhæfðrar þekkingar á því sviði, sem er algerlega frábært og mjög mikilvægt fyrir þingið. En ég velti fyrir mér: Telur hv. þingmaður að við þurfum að tryggja betri þekkingu á fyrri stigum, þ.e. inni í ráðuneytunum eða a.m.k. kosti inni í Stjórnarráðinu á þessum tæknilegu hliðum málsins? Hvernig getum við aukið skilning stjórnvalda þannig að framkvæmdarvaldið sé meira með á nótunum hvað varðar þessi mál?
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir spurninguna. Mér er ljúft og skylt að svara henni. Við Píratar urðum til beinlínis vegna þess að við sáum mikið ósamræmi milli þess sem yfirvöld vildu gera annars vegar og hins vegar þess sem yfirvöld skildu. Því er hægt að lýsa á nokkra vegu. Einn er sá að tækniframfarir þróast ofboðslega hratt, miklu hraðar en fólk nær að fylgjast með. Samfélagið þróast síðan aðeins hægar. Hratt, en samt aðeins hægar. Það tekur u.þ.b. eina kynslóð að uppgötva alls konar nýjar siðferðisreglur sem almennt þurfti ekki að pæla í áður en tæknin bauð upp á nýjar tegundir af brotum, stafrænt kynferðisofbeldi sem dæmi. Og síðan þróast yfirvöld langhægast. Það er í sjálfu sér ekkert endilega mikið hægt að gera í því annað en að bíða eftir því að samfélagið átti sig á þeirri þróun og fari að gera ráð fyrir henni. Hætturnar leynast í því þegar yfirvöld telja sig skilja hlutina betur en þau gera. Yfirvöld sem vita að þau skilja ekki eitthvað eru þó skömminni skárri en yfirvöld sem telja sig vera með þetta allt á hreinu og byrja að innleiða einhverjar reglur án tillits til þess hvaða raunverulegu afleiðingar þær hafa. Bestu dæmin um það eru í höfundaréttarmálum. Þess vegna heitum við Píratar, vegna þess að á sínum tíma þegar þetta ofboðslega frelsi kom til, þetta upplýsingafrelsi, fylgdi því það frelsi að maður gat sent tónlist til vina sinna án þess að neinn vissi af því eða gerði neitt í því. Þetta frelsi fríkaði ákveðna bransa út, sérstaklega rétthafabransann í tónlist. Síðar meir aðra bransa líka. Þá komu viðbrögð frá fólki sem skilur ekki hvers lags bylting var í gangi, hversu mikið frelsið var eða hversu mikilvægt það væri. Það fór að stinga upp á hlutum eins og að hlera tengingar. Það var raunverulega stungið upp á því á sínum tíma og að loka vefsetrum, og því miður eru enn þá nokkur dæmi um það í lögum sem við munum laga með tímanum. En viðbrögðin eru þó skömminni skárri ef yfirvöld eru meðvituð um hvað þau skilja og hvað ekki. Ég held að þetta lagist meira og minna sjálfkrafa með tímanum svo lengi sem yfirvöld hafa rænu á að halda aftur af öllum sínum verstu hugmyndum, þar [[Forseti hringir.]]til samfélaginu hefur tekist að þroskast í takt við tæknina. En það tekur tíma.
Virðulegur forseti. Við ræðum hérna frumvarp til laga um breytingu á ýmsum ákvæðum er varða fjarskipti og rétt eins og hv. ræðumenn sem hafa talað á undan segja hefur frumvarpið það yfirbragð að þetta sé mjög tæknilegt mál en það er í raun og veru afskaplega mikilvægt og merkilegt mál. Ég tek undir það. Það eru nokkrir þættir þess sem ég vil sérstaklega gera að umtalsefni og kannski beina orðum mínum til nefndarinnar sem fær það hlutverk að fjalla nánar um málið. Hún getur þá haft punktana til hliðsjónar í sínum verkum, en almennt má segja um fjarskiptamál á Íslandi að þau hafa í grunninn byggst upp á því í heila öld að útbreiðsla þeirra hér á landi sé sem mest. Ef við skoðum söguna má raunverulega segja að í gegnum áratugina höfum við borið gæfu til þess að byggja fjarskiptin þannig upp að sem jafnast aðgengi sé fyrir alla borgarana. Það er mjög merkilegt. Það er mjög merkilegt fyrir þessa fámennu þjóð í stóru landi að hafa staðið þannig að málum og við höfum gengið í gegnum margs konar byltingar í þeim efnum. Til dæmis má segja að við höfum símavætt Ísland a.m.k. tvisvar sinnum, fyrst með því sem kallað var sveitasíminn, þ.e. með símanum sem byggði upp á miðstöðvakerfinu, og síðan því sem seinna var kallað sjálfvirki síminn þar sem maður gat þá valið samband með beinum hætti. Það er ekkert óskaplega langt síðan við lukum því átaki. Það var rétt um 1985 sem okkur tókst að lokum að ljúka við uppbyggingu á símakerfi sem byggði á þeirra tíma bestu tækni. Þannig hefur uppbygging á internetinu verið hér líka, hvort sem við tölum um þráðlausa eða fasttengda sambandið og þráðlaust og þráðbundið internet sem við höfum kannski hérna til umræðu. Þess vegna tek ég ekki alveg undir þær ræður sem hafa verið fluttar hér um að það sé allt Evrópusambandinu og EES-samningnum að þakka hverju okkur hefur tekist að áorka í þeim efnum. Við höfum unnið mjög merkilega sigra í þeim efnum á undanförnum árum og áratugum. Ég gæti líka dregið upp þá hlið að vegna þess regluverks sem við höfum þurft að undirgangast séum við mögulega að sóa verðmætum í formi fjármuna í uppbyggingu á þessu kerfi sem við hefðum mögulega getað nýtt betur. Það er önnur saga og ég ætla ekki að fara nánar út í hana hér. Við höfum líka góða sögu að segja í netmálum, þ.e. miðað við þau lönd sem við berum okkur saman við í alþjóðasamstarfi í fjarskiptamálum og á þeim mælikvarða sem mælir í raun og veru marga þætti netnotkunar, ekki bara útbreiðsluna heldur líka þekkingu íbúanna og færni í að tileinka sér internetið, á tækjabúnaðinum sem fólkið hefur aðgang að og síðan hvernig það notar internetið. Við fórum á þessum flókna mælikvarða úr 2. sæti, við vorum lengst af á eftir Suður-Kóreu, upp í 1. sæti á þessu ári. Útslagið í þeim efnum gerði þetta sem ég vil kalla metnaðarfullt átak okkar í að byggja upp raunverulegt háhraðainternet sem menn vilja kalla svo en ég vil miklu frekar kalla afkastamiklar tengingar því að hraðinn er hugtak sem úreldist mjög hratt í umræðum um internettengingar. Það sem í dag er talinn mikill og góður hraði er orðin óskaplega úrelt tala morguninn eftir. Almennt um aðgengi landsmanna að interneti má segja að við höfum það í góðu lagi og að við munum hafa það í enn betra lagi innan tíðar. Markaðurinn hérna er líka bæði grimmur og öflugur. Við byggjum fjarskiptamarkaðinn fyrst og fremst upp á markaðsdrifnum lausnum eða markaðsdrifnum fyrirtækjum. Við erum að grípa þar inn í sem markaðurinn vill ekki láta sig varða. Samkeppni á þessum markaði er mjög mikil. Auðvitað ber að halda þannig um málin, m.a. með þessu tæknilega frumvarpi hér, að við séum ekki á nokkurn hátt að deyða hana. Þess vegna tek ég undir það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson gerði að umtalsefni í sinni ræðu, það er afskaplega mikilvægt að við leiðum með skýrari hætti okkar reglur, að taka utan um það sem við köllum nethlutleysi eða að við komum okkur ekki í þá stöðu að mögulega lenda í því að menn fari að fikta í hraðanum á netinu eða aðgengi okkar að því þannig að það sé ekki þessi aðgengilegi grunnþáttur samfélagsins sem internet raunverulega er. Nethlutleysi hefur raunverulega verið drifkraftur í öllum okkar átaksverkefnum og allri umgjörð um fjarskiptamarkaðinn á Íslandi hingað til. Þess vegna er hér um að ræða eðlilegt framhald eða eðlilega endurbót á regluverkinu sem fjallar um netlausnir í því tilliti því að almennt má segja að hér ríki það regluverk fyrst og fremst að það sé hægt að ganga þannig fram gagnvart þeim fjárfestingum og innviðum sem til eru í þessum heimi að ný fyrirtæki geti haslað sér völl og fengið aðgengi að uppbyggðum kerfum innan þeirra marka sem reglur okkar heimila. Þriðji þátturinn sem ég vildi beina til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að fjalla um í meðferð sinni á þessu máli, fyrir utan þessi mikilvægu atriði eins og útbreiðslu netsins og nethlutleysið og mikilvægi þess að tryggja stöðu okkar í þeim efnum, er reikimálin. Hér var regluverk dásamað sem við höfum flutt inn en það á sér líka mjög dökkar hliðar. Ein er t.d. reikimál. Reikimál eru ekki bara það sem margir hafa upplifað í viðskiptum sínum við farsímafyrirtæki, að breyting hafi orðið á verðlagningu vegna reikis farsímafyrirtækja í Evrópu, heldur vil ég líka horfa hingað heim. Við sem keyrum þjóðvegakerfi landsins - og sumir segja að við keyrum allt of mikið - verðum mjög vör við það að við keyrum inn í margar gloppur í farsímakerfinu okkar. Því beini ég því til nefndarinnar að fjalla um reikiþátt þessa máls af meiri dýpt en reifað er í frumvarpinu vegna þess að veruleikinn er sá að fjarskiptafyrirtækin setja upp senda og byggja upp sendakerfi hvert fyrir sína viðskiptavini. Þau eru nokkur og það er mikil fjárfesting í þessum sendum. Við veljum okkur síðan viðskipti við eitt tiltekið fyrirtæki og þá verðum við að vera á sendum þess fyrirtækis. Við reikum aðeins á milli senda þar sem þeir hafa verið byggðir upp með opinberri aðstoð, t.d. hefur fjarskiptasjóður í allmörgum tilfellum byggt upp sendastaði. Þar má reika á milli fyrirtækja þannig að við dettum ekki út á þeim köflum en við dettum út á köflum þar sem við erum að hoppa á milli fjarskiptafyrirtækja. Mér finnst og hefur lengi fundist það óskaplega mikill ljóður á ráði okkar að taka ekki betur utan um þennan þátt og heimila þegar við komum út úr þéttustu byggðum landsins að það sé byggt upp sameiginlegt dreifikerfi farsímasenda eða í það minnsta heimiluð reiki þar á milli fyrir íslenska viðskiptavini. Eftir því sem mér skilst verða ferðamenn lítt varir við þetta því að þeir koma inn í landið og fá reikiréttindi sín ef við getum orðað það með þeim hætti. Auðvitað er þetta inngrip í markaðinn og flókið mál að fást við en svo mikið tel ég mig þekkja til á fjarskiptamarkaðnum að ég tel hægt að leysa það af skynsemi og með eðlilegu uppgjöri á milli fyrirtækja. Þetta er kannski fyrst og fremst það atriði við þetta frumvarp sem ég myndi vilja láta rannsaka betur og kafa betur ofan í. Kannski eru engar heimildir til að gera betur í þessum efnum. Það er samt þannig að þegar við flettum, skoðum og leggjum okkur fram geta líka myndast skapandi lausnir. Það er fyrst og fremst vegna skapandi lausna sem Ísland horfir framan í það að vera með mestu útbreiðslu á fjarskiptatengingum eða internettengingum sem þekkjast í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Bara að lokum, virðulegi forseti, þótti þeim sem hér stendur ákaflega vænt um það þegar Merkel, kanslari Þýskalands, sagði í kosningabaráttu í Þýskalandi í ágúst sl. að Þýskaland þyrfti að ná þeim stað í fjarskiptum sem Ísland væri á.
Virðulegi forseti. Ég hjó aðeins eftir því í orðum hv. þingmanns að við þyrftum ekki Evrópusambandið til þess að fara í uppbyggingu eins og varðandi símann og netið, sem við höfum greinilega gert mjög vel, af orðum hv. þingmanns að dæma. Fyrir þinginu liggur önnur tillaga sem er mjög svipuð. Það er skyldleiki þarna á milli þar sem nethlutleysi, sem við ræðum hérna, og reikið, það vandamál sem við erum með á reikinu hérna, sem er komið í lag í Evrópu, tengist á svipaðan hátt þróun netsins hvað varðar höfundaréttinn. Nú erum við með í umsögnum takmarkanir á höfundarétti sem leyfa tölvum að lesa í gegnum heilan helling af t.d. vísindagögnum o.s.frv. til að búa til ákveðnar tölulegar upplýsingar og tölfræðileg gögn og því um líkt. Mig langar til þess að setja samasemmerki á milli þessarar umræðu og þeirrar umræðu. Í báðum tilvikum er um að ræða ákveðna tæknilega framþróun sem er að mínu mati óhjákvæmileg. Og við getum gert mistök. Við gerðum greinilega mistök varðandi reiki og við getum gert mistök með því að stíga skrefið ekki til fulls í höfundaréttarmálinu sem liggur fyrir þinginu. Við fáum þá löggjöf frá Evrópusambandinu. Við fáum líka ákveðna löggjöf frá Evrópusambandinu varðandi takmörkun á höfundaréttinum hvað varðar sjálfvirka gagnaöflun. Það eru mistök eins og reikismálin eru á Íslandi. Við höfum tækifæri til þess að gera betur. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn sjái svipað samasemmerki og ég í þessum tveimur málum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hjó eftir því í ræðu minni að ég talaði um að mér þætti ekki regluverkið alltaf merkilegt. En ég skal bara víkja aðeins örfáum orðum að því. Ég segi: Við erum að greiða mjög há gjöld fyrir fjarskiptaþjónustu á Íslandi. Þau gjöld eru há vegna þess að við höfum haft ofboðslega offjárfestingu í fjarskiptum á Íslandi. Það birtist m.a. í því að við leggjum margfalt ljósleiðarakerfi á þéttbýlustu stöðum landsins. Þetta finnst mér galli. Ég er ekki tilbúinn og hef ekki stöðu til þess eða þekkingu, hv. þingmaður, að kveða á um að innleiðing reikiþáttarins hafi verið mistök á Íslandi. Við innleiddum hann með þeim hætti eins og reglurnar segja til um að við áttum að innleiða, við urðum að fara eftir þeim. Þess vegna er þetta vandamál. Þannig eru reglurnar ekkert ofboðslega góðar. Um þann þátt sem hv. þingmaður spyr varðandi höfundaréttinn ætla ég einungis að segja að ég hef ekki þekkingu eða ekki kynnt mér það mál svo ég geti talað um það efnislega svo eitthvert vit sé í.
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar að koma aðeins inn á annað mál í umræðunni, en ég sá ákveðið samasemmerki á milli þeirra mála og kannski hefur umræðan um það út frá þessu sýnt okkur ákveðin vandamál sem við höfum gengið í, ákveðna þröskulda sem við höfum rekist á, með t.d. reikimálin. En hv. þingmaður lýsti því einmitt að þegar erlendir ferðamenn koma hingað flakka þeir um, ekkert mál, á meðan við hér á Íslandi getum það ekki. Það væri mjög eðlilegt að við gætum flakkað jafn auðveldlega og þeir á þann hátt til þess að tryggja í rauninni samband. Þar eru flækjur. Ég tek alveg undir það. Alla jafna ættum við ekki að þurfa að leggja margfalt samskiptakerfi. Það er það sem þetta snýst um í rauninni, að búa ekki til þannig kerfi að við offjárfestum, eins og hv. þingmaður nefndi, heldur að við gerum þetta á hagkvæman hátt í rauninni. Það er það sem ég er að reyna að vísa í um þessi mál varðandi höfundaréttinn, netið og reikið. Það eru möguleikar þar til að gera hlutina á hagkvæmari og skilvirkari hátt fyrir neytandann og í rauninni fyrir þjónustuveitendurna líka. Það er það sem ég er að reyna að segja með þessari umræðu, að slá þessum þremur atriðum saman og missa ekki í rauninni af þeim stóru tækifærum sem við höfum til að gera hlutina betur þrátt fyrir þá þröskulda sem við höfum rekist á. Og læra þá alla vega af þeim og halda ekki áfram á sömu braut, þessu margfalda kerfi sem við höfum kannski núna.
Virðulegi forseti. Ég tel nú einmitt mjög mikilvægt að við séum ekki að flækja umræðuna mjög mikið. Þess vegna baðst ég svona undan umræðunni um höfundaréttarmálin hérna því að höfundaréttarmálin lúta allt öðrum lögmálum í mínum huga. Þar er m.a. um eignavarinn höfundarétt og eignavarin réttindi fólks að ræða. Mér finnst mjög merkilegt að niðurstaða þessa samtals okkar sé að verða sú að regluverkið sem hér var dásamað áðan sé nú bara alls ekki svo gott. Það er ákveðin niðurstaða í umræðunni, virðulegi forseti. Varðandi þessa reikiþætti sem þingmaðurinn sagði þá er þetta nákvæmlega þannig að erlendir ferðamenn detta inn í þetta með þeim hætti sem við höfum rætt hérna. Það rekur nú kannski umræðuna að öðru sem við skulum taka efnislega mjög alvarlega en það er hvernig við skilgreinum markað. Ég held að við höfum í of langan tíma búið við skilgreiningu Samkeppniseftirlits á markaði sem er orðin úrelt, orðin barn síns tíma. Þetta á ekki bara við um fjarskiptamarkað heldur ýmsa aðra markaði því að flæðið er einfaldlega orðið það mikið að við getum í sumum tilfellum ekki horft á eitthvað eitt sem sérstakan heimamarkað. Það er miklu stærri umræða en þessi. Ég vil ekki flækja þessa umræðu með því að fara miklu lengra inn í það hér. En veruleikinn er sá að hér er bæði offjárfesting og vanfjárfesting og hún helgast af því að regluverkið er ekki alveg nógu gott og við erum að reyna að leysa úr því með sértækum lausnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir ræðuna. Það er ekki á hverjum degi sem við fáum mann með slíka þekkingu á fjarskiptamálum landsins í ræðupúltið en ég gat ekki skorast undan því að ræða það frekar við hann, enda ekki slæmt að vera brautryðjandi fyrir Merkel. Mig langar að þakka honum fyrir að koma inn á reikimálin. Ég hef velt þeim mikið fyrir mér. Það er misjafnt hvað maður er í góðu fjarskiptasambandi. Maður veit jafnvel að sessunautur manns í bílnum er í góðu sambandi en maður sjálfur ekki. Ég hef spurt mikið um þetta þegar einhvers konar fjarskiptamál hafa komið til umræðu í umhverfis- og samgöngunefnd en verð að segja eins og er að mér finnst við aldrei hafa fengið nein almennileg svör við spurningunum þannig að ég þakka fyrir að þingmaðurinn hafi upplýst okkur um að kannski væri smuga í þessum málum og hvernig við getum gert þetta, að það sé þessi munur á opinberu sendunum og fyrirtækjunum. Þá eru það væntanlega einhvers konar samkeppnissjónarmið sem hafa gert þetta. Ef ég skil málið rétt voru þau samkeppnissjónarmið hugsuð sem hvati til að byggja upp kerfin, þróa þau áfram. Þannig er spurningin: Er þeim markmiðum kannski nú þegar náð og er þess vegna óhætt að slaka á samkeppnissjónarmiðunum þar sem fjarskiptakerfið er komið víðar, komnir miklu fleiri notendur meðal erlendra ferðamanna og þetta eru kannski dreifðari byggðir sem eftir eru og ferðamannastaðir og annað slíkt sem þarf að laga? Svo er þetta náttúrlega öryggisatriði. Það er kannski hægt að nálgast málið einhvern veginn frá því sjónarhorni líka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvar hans. Ég held að ég geti nálgast þessa spurningu hans með því að segja að það er þörf á því að við lítum á það hvernig við skilgreinum þennan markað vegna þess að við höfum mælingar, og fjarskiptasjóður styrkir mælingar á því, þar sem við mælum símamerki á þjóðvegum landsins og við eigum gott útbreiðslukort og við vitum nokkuð hvar skuggarnir eru og hvar er hægt að þétta þetta með fleiri sendum. Við höfum byggt upp sendakerfi á grunni öryggismála eða öryggi vegfarenda. Ég held að umræðan verði raunverulega að fara út í gegnum þessa þrjá farvegi, vegna öryggismála, vegna skilgreiningar markaðarins og síðan hversu langt við erum komin í útbreiðslunni. Ég tel í raun og veru vera sérstaklega aðkallandi að við tökum þessa umræðu hér á landi því að nú styttist í það að við höfum bíla sem þurfa að vera nettengdir, gert hreinlega ráð fyrir því. Sumir kalla þetta sjálfkeyrandi bíla, en þeir eru í sjálfu sér miklu meira en það, þeir eru ökutæki sem er stýrt af tölvum í gegnum netið til þess að hámarka nýtingu á eldsneyti og hámarka öryggi í akstri og fleiri slíka þætti. Ég beini því enn og aftur til nefndarinnar að fjalla kannski um málið með þessum hætti, því að það er virkilega vont að við höfum þessa skugga á þjóðveginum þegar við erum að flakka á milli símkerfa. Stundum er það eini kosturinn að vera bara með tvo síma í vasanum hvorn hjá sínu fjarskiptafyrirtækinu til þess að vera sem víðast í sambandi. Þetta er náttúrlega ekki hægt, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir og tek undir með hv. þingmanni að það er ótækt að geta ekki nýtt sér þá fjárfestingu sem nú þegar er komin og þá er bara spurning hvort allir Íslendingar sem eru á Tenerife ættu að reyna að verða sér úti um símanúmer þar og geta þannig nýtt sér þessa þjónustu með að hafa þá erlent símkort með sér þegar þeir eru að ferðast. Það er líka svolítið skrýtið að þetta megi með erlendu kortunum. Þar var hægt að gera skyldu um reiki á milli landa á sama verðinu. Við hljótum einhvern veginn að geta fundið leið þarna. Þá er þetta líka orðin spurning um að til þess að tryggja betra farsímanet með betri dreifingu, öryggisins vegna, hvort við eigum að fara í opinberan stuðning til að fylla upp í gloppurnar eða breyta lögunum þannig að við nýtum þá fjárfestingu sem markaðurinn hefur gert núna til þess að fylla upp í gloppurnar ef ég skil þetta rétt, að það sé svolítið verkefnið sem er fyrir framan okkur. Ég myndi telja það vænlegast, að reyna að nýta fjárfestinguna, reyna að opna hana, og sjá svo hvort einhverjar gloppur eru þar eftir. Eins og þingmaðurinn kom inn á eru til sjálfkeyrandi bílar og svo er líka ýmis tækni sem við sjáum að t.d. bændur á Norðurlöndum eru farnir að nýta sér, 5G-tæknina, til að hafa landupplýsingar um sitt land, hvernig eigi að nýta ýmsan áburð og skordýraeitur og annað slíkt. Það er mikilvægt að þessi fjarskipti byggist hratt upp sem víðast hér um land til að þróunin, jafnvel í umhverfismálum, haldi áfram.
Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega þar sem hv. þingmaður endaði sína ræðu; krafan um betri fjarskipti, útbreiðslukrafan um góð fjarskipti til þess að geta tileinkað sér alla þá ótrúlegu möguleika sem þau hafa í för með sér. Ég held t.d. að útbreiðsla fjarskipta sé stórt umhverfismál út frá nákvæmlega þeim hætti sem hv. þingmaður nefndi, hvernig við nýtum landið okkar með áburðargjöf, með uppskerumati og uppskerumælingum og slíkum þáttum í gegnum búskapinn. Ég vil aðeins undirstrika það að við megum auðvitað ekki ganga þannig fram að við sköðum samkeppnisþáttinn í allri þessari uppbyggingu því að hann er drifkrafturinn. Við erum á þessum stað með íslensk fjarskipti vegna þess að við höfum náð að verja samkeppniskraftinn. Í öðru lagi held ég að leiðin út í þetta felist t.d. í því að ræða það svolítið við Samkeppniseftirlitið, hversu langt okkur er mögulegt eða hversu æskilegt er að ganga langt í þeim efnum að flétta þetta meira og betur saman, eins og hv. þingmaður rakti hérna, og þá standa eftir, eins og hv. þingmaður nefndi, kannski einhver svæði sem við ættum þá að beita uppbyggingarpóstinum af hendi hins opinbera. En það fer síðan að verða meira umhugsunarefni, virðulegi forseti, þegar við erum að byggja vegi og viðhalda þeim, að þessi þáttur í vegakerfinu sé þá í meira mæli skilgreindur sem öryggisþáttur, sem hluti af því að byggja veg og reka veg, að við gætum að þessum þáttum, fjarskipta- og farsímakerfunum.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að vekja athygli á því að hæstv. ráðherra virðist ekki vera lengur í salnum að hlusta á umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég ætla ekki að ganga svo langt að láta kalla eftir honum en mér þykir mjög óheppilegt að ráðherrar hlusti ekki á umræðu um þau mál sem þeir leggja fram. Ég verð hreinlega að gera athugasemd við að svo sé ekki. Það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á. Mig langar að byrja á reikinu sem er gríðarlega stórt hagsmunamál fyrir neytendur í Evrópu og þar með Íslendinga af því að við erum svo heppin að hafa aðild að Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn. Það er gríðarlega mikill munur fyrir íslenska neytendur, sem eins og aðrir í heiminum ferðast meira og meira á hverju ári, að geta verið með farsímana sína og notað þá og nýtt þá, bæði í símtöl og vafra, hvar sem er í Evrópu á sama verði, þ.e. án þess að óttast gríðarháa símareikninga eins og eflaust margir Íslendingar hafa lent í að fá eftir t.d. skemmtilegar sólarlandaferðir. Þetta mál er að mörgu leyti sambærilegt við það þegar gjaldskráin var jöfnuð milli landsvæða á Íslandi. Það er alveg ótrúlega stutt síðan það gerðist af því að þetta var ósanngjarn aðstöðumunur á milli svæða, sérstaklega fyrir landsvæði utan höfuðborgarsvæðisins sem þurftu t.d. að hringja í ríkisstofnanir og [[Gripið fram í: Manst þú eftir því?]]- ég nefnilega man eftir því, það er svo stutt síðan, sjáðu til. Ég mun aldrei samþykkja í þessum stól að ég sé orðin gömul. Þetta er gríðarlega mikið hagsmunamál. Ég man mjög vel eftir því á sínum tíma að það að fá að hringja í ömmu og afa í Reykjavík var alls ekki sjálfsagt vegna kostnaðar og eins og með þetta mál er þetta gríðarlega mikil spurning um aðgengi. Pæling hv. þingmanna áðan um að vera e.t.v. með erlend símakort til að hafa aðgengi að símaþjónustu hér á landi er mjög áhugaverð. Staðreyndin er náttúrlega sú, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn í ræðustól fyrr í dag varðandi öryggi vega, að það er algjörlega óásættanlegt að á sama tíma og verstu vegirnir eru á Vestfjörðum er þar á sama tíma versta farsímasambandið sem þýðir að öryggi vegfarenda, íbúa þar og gesta þeirra, er stefnt í hættu, ekki eingöngu á þann hátt að vegirnir séu stórhættulegir heldur líka af því að ekki er hægt að hringja á aðstoð sem hlýtur að vera gríðarlega alvarlegt mál og nokkuð sem ég myndi mjög gjarnan vilja að ráðherra hlustaði á og tæki til sín. Ég vona sannarlega að hann taki sér tíma til að hlusta á upptökuna og umræðuna hérna í dag og [[Gripið fram í: Hlusta á þetta á netinu.]]hlusta einmitt á þetta á netinu, þ.e. ef hann hefur aðgengi að því. Ég vona að hann hafi ekki farið mjög langt út fyrir höfuðborgarsvæðið. Þetta er nefnilega líka gríðarlega mikilvægt byggðamál. Eins og ég kom inn á í ræðu áðan skiptir okkur öllu máli að hafa aðgengi að internetinu og að fjarskiptum yfir höfuð. Ég geng svo langt að tengja það sömuleiðis við loftslagsmál af því að aðgengi að góðum tengingum gerir okkur kleift að eiga samskipti um allt land án þess að þurfa endilega að stíga upp í flugvél eða bíl og mæta á staðinn. Ég tók það hér upp fyrir nokkrum vikum og vil nýta þetta tækifæri til að minna á þá ábendingu mína til hv. forsætisnefndar að tryggja aðgengi allra íbúa að nefndafundum. Nefndir kalla oft til sín sérfræðinga sem eru á eigin vegum en ekki á vegum einhverra stofnana, koma jafnvel fyrir fundi nefnda í 10–15 mínútur og gera sér ferð til Reykjavíkur á eigin kostnað vegna þess. Þá er augljóst mál að við eigum að tryggja fjarskipti inn á nefndasviðið þannig að það sé hægt að ræða við sérfræðinga sem sannarlega búa úti um allt land í gegnum einhvers konar fjarfundi. Það þarf ekki að vera flókið kerfi. Það er hægt að nota tækni sem allir hafa aðgang að, hvort sem er í tölvum sínum eða jafnvel farsímum, eins og Skype for business eða annað slíkt. Það hlýtur að vera hægt að finna leiðir til þess að gera það á einfaldan og aðgengilegan hátt. Ég ítreka beiðni mína til forsætisnefndar um að kanna það. Til að draga málið saman snýst það um hagsmuni neytenda og öryggismál. Það snýst um byggðamál og síðast en ekki síst, og kannski mikilvægast eins og ég kom inn á áðan, öryggismál sem ég vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki einnig upp í tengslum við þetta, þ.e. að tryggja öryggi vegfarenda um land allt og aðgengi þeirra að farsímanetum. Í því samhengi má líka nefna að eftir því sem ég best veit er ekki búið að leysa enn almennilega öryggismál sjófarenda eftir að NMT-kerfið var lagt niður og takmarka aðgengi þeirra að slíkum kerfum, eins og í kringum Hornstrandir. Það er margt sem þarf að huga að í þessu samhengi.
Virðulegi forseti. Þetta er nefnilega rosalega mikilvægt mál sem við erum að tala um hérna. Það lætur kannski ekki mikið yfir sér en við nánari skoðun, eins og hefur komið fram í ræðum þingmanna, er rosalega mikilvægt að þetta sé vel gert. Ástæðan fyrir því er þessar gríðarlegu tækniframfarir sem við höfum upplifað á undanförnum árum og áratugum. Svo við förum að tala um hversu gamalt fólk er hérna var ég t.d. með fjögurra stafa símanúmer einu sinni. Ég man alveg hvernig þetta var með svæðaskiptingarnar o.s.frv. Það var kannski stutt á milli tveggja bæja en þeir voru hvor á sínu svæðinu og þá kostaði aðeins meira að hringja á milli. Maður þurfti að fara niður á símstöð og panta símtal til útlanda og svoleiðis, það var mjög gaman. Það er ekki svo langt síðan ástandið var þannig og þangað til 2007 og það sem hefur gerst síðan þá, en fyrsti snjallsíminn kom almennilega út 29. júní 2007, á giftingardaginn minn minnir mig að það hafi verið. Þetta er rosalega stutt síðan. Ástæðan fyrir því að þetta er mikilvægt mál og það er mikilvægt að þetta sé vel gert er einfaldlega þessar hröðu tækniframfarir. Við verðum að horfa til framtíðarinnar og vita að það eru tækniframfarir á næsta leiti sem koma til með að þurfa ákveðna innviðauppbyggingu til þess að hægt verði að nýta sér þær. Þá er ekki skynsamlegt að leggja í mikinn kostnað í offjármögnun núverandi tækni og offramboð á henni. Við verðum samt að ná góðri útbreiðslu í núverandi tækni til þess að ná að fylgja öllum öðrum, fylgja tækniþróuninni. Við þurfum að vara okkur á margfaldri uppbyggingu. Hún borgar sig einfaldlega ekki þjóðhagkvæmnislega séð og umhverfislega séð til langs tíma. Við verðum að byggja upp á þann hátt að það sé auðvelt að skala upp eða nýta fráfarandi tækni í framtíðinni. Vera aðeins forsjál í uppbyggingu, það er rosalega mikilvægt. Nú voru smáumræður áðan um reglur um reiki og hversu slæmar þær voru fyrir okkur. En þær eru samt betri fyrir ferðamenn. Þeir lenda ekki í þessu vandamáli að detta út af og til eins og var lýst hérna áðan. Þetta lýsir ákveðnu ástandi sem hefur ekki verið almennt eða ekki verið á internetinu. Þar er mjög eðlilegt að maður veit í rauninni ekkert þegar maður sendir eitthvað frá sér hvaða leið það fer. Það fer bara inn á einhverja leið í gegnum netið og endar síðan á tölvuviðtakanda. Þegar maður sendir einhvern annan pakka næst eða aðra mynd fer hún jafnvel aðra leið. Það sem er hægt að gera líka tæknilega séð er að nýta sér það að leiðir eru mishraðar. Þegar ég sendi mynd sendi ég hana ekki bara í einu lagi heldur er henni skipt niður í margar gagnasendingar sem geta farið hver sína leið. Þá þurfa þær ekki að fara í röð heldur fara margar leiðir á sama tíma og þannig séð verið enn þá fljótari. Þetta er ákveðin „multi-homing“ leið, ef ég má sletta, ég kann ekki alveg íslenskuna, en þetta er svona fjölleið eða eitthvað því um líkt. Þetta er eins og það væru tveir bílar að keyra hringveginn og annar bíllinn færi hægar en sá sem færi hraðar færi af stað á eftir þeim sem er hægvirkari. Þá væri betra að hann færi hina leiðina á móti, annar keyrði norðurleiðina, hinn suðurleiðina. Það myndi gera að verkum að við fengjum alla vega hraðskreiðari bílinn fyrr á leiðarenda en ef hann hefði elt hægfara bílinn. En ef við þurfum báða bílana hjálpar það kannski ekki svo mikið en möguleikarnir eru alla vega til staðar og við getum unnið úr þeim möguleikum. Hvað þessi mál snertir sem við ræðum hérna, hvernig við högum kerfinu og reglunum um þessi mál sem þróast gríðarlega hratt tæknilega séð, þurfum við að vara okkur á offjárfestingu í þeirri tækni sem við búum við núna en á sama tíma verðum við að reyna að tryggja góða útbreiðslu. Þetta er ákveðin jafnvægislist, við þurfum að vega og meta hvort er mikilvægara; að ná góðri dreifingu, á minni svæðum og úti um allt og slæmri tengingu á milli þeirra eða reynum við að ná jafnri góðri tengingu yfir allt. Ákvörðunin hingað til hefur verið að reyna að ná frekar jafnri dreifingu úti um allt sem fyrst. Ég tel það mjög góða ákvörðun. En þá horfir maður samt á að við erum að leggja tvöfalda útgáfu af þessum kerfum sem leiðir til þess að þegar maður keyrir hringveginn er maður inni á öðrum hvorum sendi eins og hefur verið lýst hérna. Það er ekki mjög skilvirkt þegar upp er staðið. Ef þetta væri eins og internetið er notað myndi notandinn bara flæða á milli tengipunkta óháð því hver á tengipunktinn. Þar gilda eðlilegir samningar um notkun og það er það sem gerist þegar erlendi ferðamaðurinn kemur hérna og flakkar um landið, þá dettur hann bara inn á alla punktana eins og ekkert sé. Það er í raun mjög skrýtið að innlend símakort virki ekki á sama hátt. Það er eiginlega stórfurðulegt. Ég vildi eiginlega skilja þessa umræðu eftir á þessum stað. Tækniframfarirnar eru hraðar, við verðum að huga að þessu jafnvægi milli framtíðartækni og offjárfestingu í nútímatækninni og í dreifingunni sem við þurfum samt að ná til þess að halda í við þróunina annars staðar. Og ég vil minna á að við þurfum að vinna og huga vel að þessu vandamáli. Við erum með dreifbýlt land. Þá er þetta ekkert auðvelt. Ég mæli með því að við rýnum þetta mjög vel og reynum að haga því þannig að þessu jafnvægi sé sinnt á þann hátt að aðgengi sé ekki vandamálið og ferðin sem slík sé ekki vandamál. Það kemur kannski niður á ákveðnu sjálfstæði þeirra sem byggja upp tengihnútana til að hafa stjórn á sínum tengistöðvum en að sjálfsögðu ættu fyrirtæki sem byggja upp slíkt net að vilja fá til sín viðskiptavini óháð því hvort þeir eru bara í viðskiptum við það fyrirtæki eða hvort þeir komi sem viðskiptavinir frá einhverju öðru fyrirtæki, hvort sem er aukast viðskiptin. Mig langaði að skilja þessa umræðu eftir í þeirri hugsun.
Herra forseti. Mér er stundum mjög annt um hugtök og ég ætla að ræða um þau. Ég ætla ekki að ræða um þessi samskiptamál þannig séð, ekki um auka-hertz eða tíðnisvið og heldur ekki draga úr mikilvægi síma og alnets, heldur fjalla örstutt um hugtakanotkun í tengslum við frumvarpið sem hefur heyrst í þingsal í þessum umræðum. Ég er að tala um hugtakið mannréttindi. Þegar menn líta svo á að internetsamband sé mannréttindi eða að greið samskipti séu mannréttindi vil ég bara minna á hvernig mannréttindi eru skilgreind. Þau eru skilgreind svona, með leyfi forseta: „Mannréttindi eru hugmyndin um að allir menn njóti ákveðinna grundvallarréttinda sem ekki verða af þeim tekin og eru í gildi í hvaða lögsögu sem er og óháð þáttum eins og kyni, þjóðerni og kynþætti.“ Ég tel að þetta eigi ekki við um samskiptanet á Íslandi, þ.e. tæknileg eða samfélagsleg réttindi. Það er allt annar hlutur. Ég nefni þetta vegna þess að menn veifa stundum hugtökum í samfélagslegri umræðu sem ekki eiga við nákvæmlega það sem verið er að ræða um. Ég vona að allir hv. þingmenn hafi þennan skilning á hugtakinu mannréttindi og umgangist það af þeirri virðingu sem þessu hugtaki ber og noti það í nothæfu samhengi þegar við erum í ræðustól.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Nefndin hefur fjallað um málið frá því að því var vísað til hennar 23. janúar sl. og átt átta fundi þar sem stefnan hefur verið til umfjöllunar. Fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytis kynntu stefnuna og svöruðu margvíslegum athugasemdum bæði skriflega og munnlega. Fjölmargir umsagnaraðilar komu á fundi nefndarinnar. Frá Viðskiptaráði Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Samtökum fjármálafyrirtækja og Samtökum ferðaþjónustunnar. Loks var Ólafur Margeirsson hagfræðingur á símafundi með nefndinni. Fulltrúar fjármálaráðs gerðu ítarlega grein fyrir áliti sínu auk þess sem fjármála- og efnahagsráðuneytið fór sérstaklega yfir minnisblað sitt um álit fjármálaráðs á nefndarfundi. Þingsályktunartillagan byggist á 4. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Þar kemur fram að ríkisstjórn skuli, sem fyrst eftir að hún er mynduð, móta fjármálastefnu sem ráðherra leggi fram á Alþingi í formi tillögu til þingsályktunar. Lögin tilgreina skilyrði um innihald stefnunnar. Hún skal byggð á ákveðnum grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika og festu í opinberum fjármálum. Hún tekur til fjármála hins opinbera í heild, ríkis og sveitarfélaga. Hún skal ná til umfangs, afkomu og þróunar eigna, skulda og langtímaskuldbindinga hins opinbera í heild og til ekki styttri tíma en fimm ára í senn. Lögin gera einnig ráð fyrir því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun sem öfugt við fjármálastefnuna lýtur árlegri endurskoðun. Þar á að koma fram heildstæð stefnumörkun allra málefnasviða, gjalda og tekna, til samræmis við hagstjórnarmarkmið fjármálastefnunnar. Tölugrunnur stefnunnar er eingöngu settur fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og fram kemur heildarafkoma og skuldir fyrir hið opinbera í heild sinni auk sundurliðunar fyrir ríkissjóð og sveitarfélög og samtölur fyrir opinber fyrirtæki. Samandregin meginstefnumið á tímabilinu eru þá eftirfarandi: 1. Afgangur verði á heildarjöfnuði hins opinbera tímabilið 2018–2022 sem verði að lágmarki 1,4% af vergri landsframleiðslu árið 2018, 1,2% af vergri landsframleiðslu árið 2019, 1,1% árið 2020 og 1,0% árin þar á eftir. 2. Heildarskuldir hins opinbera verði komnar undir 30% af vergri landsframleiðslu í árslok 2020 og verði ekki hærri en 25% af vergri landsframleiðslu í árslok 2022. 3. Heildarútgjöld hins opinbera vaxi á árinu 2018 um 0,6% af vergri landsframleiðslu frá fyrra ári. Þróun á umfangi starfsemi hins opinbera út tímabilið verði með þeim hætti að hún stuðli að efnahagslegum stöðugleika. Mun ég nú fjalla um þær efnahagshorfur sem stefnan hvílir á en þó nokkuð var fjallað um spálíkön og samspil við efnahagsforsendur. Hagstofa Íslands áætlar verga landsframleiðslu og öll hlutföllin sem ályktunin byggir á og er það spá frá því í nóvember 2017. Allar forsendur byggjast því á spánni frá því í nóvember og hún hefur ekki breyst mikið þrátt fyrir endurmat í mars 2018. Á undanförnum árum hafa nær allir hagvísar þróast á hagstæðan hátt fyrir þjóðarbúið í heild sinni. Þar vegur þyngst að gert er ráð fyrir að hagvöxtur verði öll árin þó að hann dragist saman frá því sem var árið 2016 þegar hann var um 7,4%. Uppsafnaður hagvöxtur á öllu tímabilinu er áætlaður um 14%. Aukinn útflutningur hefur verið helsta driffjöður hagvaxtar sl. ára. Þar munar langmest um ferðaþjónustuna sem hefur vaxið kröftuglega og afgangur hefur verið af vöru- og þjónustuviðskiptum þrátt fyrir aukinn vöruinnflutning samhliða auknum kaupmætti og gengisstyrkingu. Gert er ráð fyrir að viðskiptajöfnuður verði áfram jákvæður og fjárfesting atvinnulífsins hefur tekið verulega við sér á síðastliðnum árum. Gert er ráð fyrir að fjárfesting í heild sinni muni vaxa um 21% árin 2018–2023. Gert er ráð fyrir að fjárfesting hins opinbera haldi í við hagvöxtinn og að hún verði að meðaltali 5,2% á ári á tímabilinu. Hagstæð ytri skilyrði hafa leitt til þess að verðbólga hefur haldist lág. Gengisstyrking auk lágrar verðbólgu í helstu viðskiptalöndum hefur haft sitt að segja í þessum efnum. Þá hafa vextir lækkað um 1,5 prósentustig frá því fyrir ári síðan. Aukinni eftirspurn eftir vinnuafli hefur verið mætt með innflutningi vinnuafls. Nú eru erlendir ríkisborgarar um 12% vinnuafls hérlendis og er það hærra hlutfall en þegar mest var fyrir bankahrunið árið 2008. Gangi hagspáin eftir mun uppsöfnuð hækkun launavísitölu frá árunum 2018–2023 verða um 33%. Einkaneysla hefur aukist samfara vaxandi kaupmætti og í auknum mæli skýrir hún hagvöxt komandi ára. Fleiri forsendur hagspárinnar eru svo tilgreindar í greinargerðinni með tillögunni. Meiri hlutinn leggur mikla áherslu á að sem best takist til við lausn þeirra efnahagslegu úrlausnarefna sem við er að glíma til þess að hagkerfið nái mjúkri lendingu í kjölfar lengsta hagvaxtarskeiðs sem sögur fara af. Í samhengi við það fjöllum við um nokkra þætti úr vinnu nefndarinnar sem meiri hlutinn vill sérstaklega vekja athygli á. Fjármálaráð skilaði áliti sínu innan lögbundins tímafrests þrátt fyrir að það kallaði á mikla vinnu síðari hluta desembermánaðar. Álitið var birt á vef Alþingis áður en almennar umsagnir bárust. Álitið markar stefnu sem umræða um ríkisfjármál tekur í kjölfarið og oft er vísað til þess í öðrum umsögnum. Að mati meiri hlutans skilar álitið einnig vandaðri umræðu um opinber fjármál í heild sinni og ótvírætt að mikill ávinningur felst í tilvist og álitum fjármálaráðs. Í álitum um fyrri fjármálastefnur, þ.e. fyrir árin 2017–2022, lagði ráðið áherslu á að lögð yrði meiri vinna í að tengja stefnuna við grunngildin sem fram koma í 6. gr. laga um opinber fjármál. Þau eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Meiri hlutinn telur að við gerð nýrrar stefnu hafi verið tekið tillit til þeirra athugasemda að töluverðu leyti. Meiri hlutinn tekur ekki undir ábendingar ráðsins er varða skattlagningu ferðaþjónustunnar en ráðið leggur til að atvinnugreinin falli alfarið undir almenna 24% virðisaukaskattsþrepið. Afstaða meiri hlutans er svo rökstudd hér í sérstökum kafla um ferðaþjónustuna. Staðfest er að afkoma sveitarfélaga fer batnandi ár frá ári. Áætlanir ársins 2018 gera ráð fyrir að rekstrarniðurstaða þeirra verði samtals jákvæð um 7 milljarða kr. sem er um 2,2% af tekjum sveitarfélaga. Til samanburðar var reiknað með 1,2% rekstrarafgangi í fyrra. Jafnframt gera áætlanir ráð fyrir því að skuldir og skuldbindingar í A-hluta sveitarfélaga lækki sem hlutfall af tekjum úr 106% árið 2018 í 96% árið 2021. Í 64. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, koma fram tvær fjármálareglur, annars vegar jafnvægisregla sem kveður á um að samanlögð heildarútgjöld til rekstrar A- og B-hluta séu á hverju þriggja ára tímabili ekki hærri en nemur samanlögðum reglulegum tekjum, hins vegar skuldaregla sem segir til um að heildarskuldir og skuldbindingar skuli ekki vera hærri en sem nemur 150% af reglulegum tekjum. Að áliti Sambands íslenskra sveitarfélaga hafa reglurnar gefist vel og stuðlað að auknum aga í fjármálastjórn og áætlanagerð sveitarfélaga. Líkt og í öðrum vestrænum ríkjum hækkar hlutfall aldraðra af heildaríbúafjölda landsins. Fólk á aldrinum 18–66 ára var sex til sjö sinnum fleira en fólk á eftirlaunaaldri á tæplega 40 ára tímabili eða frá 1975 til 2011. Í fyrra var hlutfallið 5,3 og því er spáð að árið 2022 verði það komið niður í 4,6. Það verða því æ færri vinnandi einstaklingar sem standa undir þjónustu við þá sem lokið hafa starfsævinni og mun áhrifa þessarar þróunar, þessara lýðfræðilegu breytinga, gæta í auknum mæli á komandi árum og áratugum. Hlutfallslegri fjölgun eldra fólks fylgir meiri kostnaður við heilbrigðiskerfið. Meðalkostnaður vegna einstaklinga eldri en 65 ára er fjórfalt hærri en meðalkostnaður vegna þeirra sem yngri eru. Að öðru óbreyttu verður rekstur heilbrigðiskerfisins og velferðarþjónusta því dýrari. Þá vaxa útgjöld almannatrygginga með stækkandi hópi ellilífeyrisþega og ef öryrkjum fjölgar líkt og gerst hefur á allra síðustu árum eykur það enn útgjöldin. Þessi þróun getur leitt til þess að sjálfbærni opinberra fjármála sé stefnt í voða. Skýrari mynd kemst á þau mál þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra leggur skýrslu fyrir Alþingi um langtímaþróun ríkisfjármála, eins og kveðið er á um 9. gr. laga um opinber fjármál. Meiri hlutinn leggur áherslu á að sú skýrsla fái vandaða umfjöllun hér á Alþingi. Að afkomu opinberra fyrirtækja, sem fékk þó nokkra umfjöllun í nefndinni og hluti þeirra í þessari stefnu: Samanburður á stefnunni og eldri stefnu sýnir að einna mestur munur er á áætlaðri afkomu hjá fyrirtækjum hins opinbera. Áætlað er að jákvæð afkoma þeirra nemi samanlagt 1,5% af vergri landsframleiðslu í ár, 1,8% árið 2019 og hækki síðan í 1,9% árið 2020 og 2,0% í tvö ár, það sem eftir er tímabilsins. Í fjárhæðum talið er það meira en 50 milljarðar kr. á ári frá og með næsta ári. Í fyrri fjármálastefnu var um mun lakari afkomu að ræða þar sem jákvæð staða nam mest um 1,0% af vergri landsframleiðslu árin 2020 og 2021 sem er helmingi lakara en nú er gert ráð fyrir. Meiri hlutinn tekur undir varnaðarorð fjármálaráðs og annarra umsagnaraðila þess efnis að ekki sé hægt að gera kröfur um að afkoma fyrirtækja hins opinbera sem rekin eru á viðskiptagrundvelli miðist við hagsveifluleiðréttingarhlutverk hins opinbera. Stjórnvöld geta ekki alfarið varpað ábyrgð á hagstjórnarlegu hlutverki A-hluta yfir á fyrirtæki í opinberri eigu. Meiri hlutinn leggur einnig áherslu á að bæta þurfi upplýsingaöflun um fyrirhugaðar fjárfestingar opinberra fyrirtækja þar sem umfang þeirra hefur veruleg áhrif á afkomuna eins og hún er skilgreind í fjármálastefnunni. Sem dæmi um stærð og áhrif opinberu fyrirtækjanna í fjárfestingu má nefna að í fjárlögum fyrir árið 2018 er öll fjárfesting í A-hluta ríkissjóðs áætluð tæpir 43 milljarðar kr. en til samanburðar miðast þróunaráætlun Keflavíkurflugvallar við að Isavia fjárfesti fyrir 100–150 milljarða kr. á árunum 2018–2025. Þá eru ótaldar fjárfestingar annarra stórra opinberra fyrirtækja, svo sem Landsvirkjunar, Landsnets og Orkuveitu Reykjavíkur. Spurningar hljóta að vakna um það hvaða leiðir standa stjórnvöldum til boða til að hafa áhrif á þætti í starfsemi þessara fyrirtækja sem hafa mest áhrif á fjármálastefnuna, svo sem á meiri háttar fjárfestingar þeirra. Mikil umfjöllun var um aðhaldsstig opinberra fjármála. Því var haldið fram víða að aðhaldið mætti vera meira og þá vísað til þess að nauðsynlegt sé að leiðrétta afkomuna fyrir hagsveiflunni til þess að leggja mat á aðhald stefnunnar. Bent er á að þó að afgangur af rekstri hins opinbera aukist getur verið að aðhaldsstigið slakni á sama tíma. Innbyggðir þættir í tekju- og gjaldaliðum auka tekjur og draga úr útgjöldum í uppsveiflu og öfugt í niðursveiflu. Þannig verður til sjálfvirk sveiflujöfnun sem dregur úr samdráttar- og þensluáhrifum hagsveiflunnar. Aðhaldsstig opinberra fjármála endurspeglast þannig í hagsveifluleiðréttum frumjöfnuði. Meiri hlutinn telur umfjöllun umsagnaraðila um aðhaldsstigið og hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð góða og tekur undir mikilvægi þess að leitast sé við að mæla aðhald með þessum hætti en bendir jafnframt á vandkvæði þess að leggja mat á hvernig hagsveiflan þróast. Til að leiðrétta fyrir hagsveiflunni þarf framleiðsluspenna þjóðarbúsins að liggja fyrir. Í opnu hagkerfi, eins og hinu íslenska, þá hreyfist framleiðsluspennan til, t.d. með innflutningi eða útflutningi vinnuafls. Þessi umræða var tekin við undirbúning laga um opinber fjármál og þáverandi hv. fjárlaganefnd féllst á rök fjármála- og efnahagsráðuneytisins um að miða afkomureglu laganna við að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af vergri landsframleiðslu. Meiri hlutinn telur því að framsetning stefnunnar skuli áfram miðast við óbreyttar reglur, samanber 7. gr. laga um opinber fjármál, en einnig skuli í greinargerð leitast við að mæla aðhaldsstigið miðað við hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð. Á þeim tíma sem lög um opinber fjármál voru til umfjöllunar hér í þinginu var útgjaldaregla mikið til umræðu. Umsagnaraðilar hafa bent á að fjármálareglan um afkomu virki ekki nægilega hamlandi á útgjaldavöxt í uppsveiflu. Í þessu sambandi er t.d. vísað til þess að hið opinbera uppfyllti öll skilyrði núverandi fjármálareglu á þensluárunum rétt fyrir bankahrunið 2008 þrátt fyrir að á sama tíma hafi efnahagslegur óstöðugleiki verið vaxandi. Umræða um sérstaka útgjaldareglu átti sér stað í tengslum við undirbúning lagasetningar um opinber fjármál eins og umræða um hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð. Ákveðið var að lögbinda ekki útgjaldareglu þar sem með því væri mjög þrengt að úrræðum stjórnvalda í framtíðinni til að bregðast við mismunandi efnahagshorfum. Meiri hlutinn telur að í uppsveiflu í þjóðfélaginu væri til bóta að setja á útgjaldareglu þó að hún sé ekki lögbundin og miðist þá við tiltekið hlutfall af vergri landsframleiðslu í því skyni að koma í veg fyrir að ríkisútgjöldin virki þensluhvetjandi. Eins og ég sagði hér áðan tekur meiri hlutinn undir flestar þær ábendingar sem koma fram í áliti fjármálaráðs sem að mörgu leyti grundvallar mjög umræðuna um fjármálastefnu. En þó ekki það sem sneri að málefnum ferðaþjónustunnar. Ætla ég nú að gera sérstaka grein fyrir áliti meiri hlutans sem snýr að ferðaþjónustu. Hagvöxtur hefur verið samfelldur hérlendis allt frá seinni hluta ársins 2010 og spáð er áframhaldandi hagvexti öll árin í fjármálastefnunni. Nær allir aðrir hagvísar, svo sem útflutningur, launaþróun, atvinnustig og viðskiptakjör erlendis, hafa þróast á hagfelldan hátt fyrir fyrirtæki og einstaklinga. Meginskýringin liggur í uppgangi ferðaþjónustunnar sem hefur verið fordæmalaus á síðustu árum. Nefndin hefur aflað sér upplýsinga til að varpa ljósi á umfang, uppgang og jafnframt áhættu sem felst í þessum hraða vexti ferðaþjónustunnar. Áætlanagerð fyrir atvinnugreinina hefur miklu meira þjóðhagslegt gildi nú en var fyrir nokkrum árum. Við mat á fjölda ferðamanna og áhrif þeirra á tekjur hagkerfisins og hagvöxt er miðað við spá Isavia en jafnframt horft til annarra spáa, svo sem frá greiningardeildum viðskiptabankanna. Fjölgun ferðamanna var stigvaxandi ár frá ári allt frá árinu 2011 þar til í fyrra að heldur dró úr hlutfallslegri fjölgun. Fjölgunin árið 2017 var samt mikil, eða 24% í viðbót við þær 1,8 milljónir ferðamanna sem komu árið áður. Það komu því tæplega 2,2 milljónir ferðamanna til Íslands í fyrra eða sem nemur meira en sexföldum íbúafjölda landsins. Undanfarna mánuði hefur hægt á aukningunni og í nóvember 2017 fór hún í fyrsta sinn niður fyrir 10% á ársgrundvelli frá því í nóvember 2011. Fjölgun ferðamanna í janúar 2018 nam 8,5% á ársgrundvelli. Fjöldi launþega í störfum sem flokkast undir ferðaþjónustu var um 12.300 talsins árið 2008 en um 27.200 í fyrra. Störfum í ferðaþjónustu hefur fjölgað verulega en þó miklum mun minna en sem nemur fjölgun ferðamanna, sem voru innan við 500.000 árið 2008. Það sýnir að framleiðni vinnuafls í ferðaþjónustu hefur batnað verulega á þessu tímabili. Skráðir bílaleigubílar voru um 6.200 árið 2011 en um 22.000 í fyrra. Aukningin er því um 250% á sex ára tímabili. Hlutdeild ferðaþjónustunnar í útflutningstekjum nam um 42% í fyrra og hafði þá aukist úr 18% árið 2013. Til samanburðar nam hlutdeild sjávarútvegs og áls samtals 33% af útflutningstekjum í fyrra. Að ósk nefndarinnar lagði fjármála- og efnahagsráðuneytið mat á áhættu tengda því að samdráttur verði í ferðaþjónustu hérlendis. Það var gert bæði með því að bera ferðaþjónustuna hérlendis saman við alþjóðlega þróun og með sérstakri fráviksspá þar sem miðað er við minni vöxt ferðaþjónustu sem leiði til 50% minni vaxtar þjónustuútflutnings en í þjóðhagsspá Hagstofunnar, samdrátt um 3,5% í atvinnuvegafjárfestingu árin 2018 og 2019 auk minni hækkunar launavísitölu. Niðurstöður fráviksspárinnar voru þær að hagvöxtur gæti orðið rúmlega prósentustigi minni árin 2018 og 2019 og 0,8 prósentustigum minni næstu tvö árin þar á eftir. Eftir sem áður væri hagvöxtur á hverju ári sem stefnan nær til en hann næmi þá 1,9% að meðaltali á ári sem er lítill hagvöxtur í sögulegu samhengi. Athugun ráðuneytisins á vexti ferðaþjónustunnar í samanburði við alþjóðlega þróun fólst meðal annars í því að líta til 38 ríkja þar sem uppsöfnuð fjölgun ferðamanna hefur á fimm árum orðið meiri en 200%. Einnig var kannað hvernig fjöldi ferðamanna hefði þróast í þeim ríkjum þar sem raungengi hefði styrkst um meira en 15% á tveimur árum. Niðurstöðurnar voru svipaðar, ferðamönnum hélt áfram að fjölga en þó hægar en áður. Helstu niðurstöður voru því þær að ferðaþjónusta á heimsvísu vex ört og hið sama má segja um ferðaþjónustu í Norður-Evrópu. Efnahagur helstu viðskiptalanda Íslands, að Bretlandi undanskildu, hefur tekið við sér eftir lítinn vöxt undanfarin ár og framboð á flugsætum til Íslands heldur áfram að aukast, en þetta eru þeir áhrifaþættir sem virðast hafa hve mest áhrif á ferðaþjónustu. Þá virðast lönd sem upplifa verulega aukinn fjölda ferðamanna almennt halda vinsældum sínum, en í þeim tilfellum þar sem viðsnúningur verður má iðulega rekja samdráttinn til ástands sem ógnar öryggi ferðamanna. Það er því fátt sem bendir til viðsnúnings í ferðaþjónustu hérlendis en hafa ber í huga að ytri áföll, svo sem náttúruhamfarir hérlendis eða efnahagsáföll erlendis, geta hæglega leitt til minni eftirspurnar eftir ferðaþjónustu en spár gera ráð fyrir. Að auki bendir meiri hlutinn á að yfirgnæfandi fjöldi flugsæta sem í boði er til Íslands er á hendi tveggja flugfélaga og vissulega eykur það hættuna á samdrætti í greininni. Í ljósi mikilvægis atvinnugreinarinnar og getu hennar til að viðhalda vexti og jákvæðum viðskiptajöfnuði, þrátt fyrir hátt raungengi, telur meiri hlutinn að stjórnvöld hafi tekið rétta ákvörðun þegar fallið var frá því að ferðaþjónustan ætti að innheimta 24% virðisaukaskatt. Fjárfestingar fengu sitt rými í umfjöllun nefndarinnar. Ef við rekjum okkur aftur til ársins 2008: Þegar við upplifðum bankahrun voru ríkisframlög til viðhalds og fjárfestinga stórlækkuð. Eftir því sem hagur hins opinbera hefur batnað hefur raunaukning ríkisútgjalda að miklu leyti komið fram í velferðar- og heilbrigðismálum auk þess sem framlög til menntamála hafa aukist að raungildi á allra síðustu árum. Fjárfesting á vegum hins opinbera hefur hins vegar ekki aukist að sama skapi og meiri hlutinn leggur áherslu á að þar verði breyting á. Uppbygging og viðhald innviða, svo sem samgöngukerfisins, er með brýnni verkefnum stjórnvalda og meiri hlutinn telur nauðsynlegt að gera átak í uppbyggingu á því sviði. Uppsöfnuð viðhaldsþörf grefur undan grunngildum um stöðugleika og sjálfbærni. Við uppbygginguna er nauðsynlegt að forgangsraða framkvæmdum kerfisbundið og nýta ábata- og kostnaðargreiningar í því skyni. Arðsemi innviðafjárfestinga getur verið mjög mikil ef rétt er á haldið. Ef vel tekst til má auka hagvöxt og framleiðni í hagkerfinu bæði til lengri og skemmri tíma. Meiri hlutinn beinir því til stjórnvalda að koma á kerfisbundinni forgangsröðun framkvæmda í auknum mæli frá því sem verið hefur. Það er ekki sérstök greining á gengisþróun en umsagnaraðilum varð tíðrætt um hátt raungengi krónunnar og áhrif þess á atvinnulífið. Í þeirri spá sem stefnan byggir á er í raun ekki spáð fyrir um þróun gengisins. Þannig koma gengisáhrif ekki við sögu í forsendum fyrir fjármálastefnunni. Á síðastliðnum árum hefur verðbólga í helstu viðskiptalöndum verið afar lág og gengi krónunnar styrkst umtalsvert. Þessir tveir þættir hafa vegið á móti áhrifum af launahækkunum innan lands þannig að verðbólga hérlendis hefur verið við viðmiðunarmörk Seðlabanka Íslands allt frá árinu 2014. Ólíklegt verður að teljast að þessir þættir leggist jafn hagfellt með verðbólguþróun hérlendis á næstu árum. Raungengisþróunin getur verið hluti af aðlögun þjóðarbúsins að búhnykkjum og þessi mikla sveifla gerir stöðu útflutningsatvinnugreinanna erfiðari en ella og gæti leitt til viðsnúnings í viðskiptajöfnuði. Meiri hlutinn tekur undir áhyggjur umsagnaraðila af sveiflum raungengis krónunnar en bendir jafnframt á að umfang ferðaþjónustunnar virðist hafa haft þau áhrif að viðskiptajöfnuðurinn er ekki neikvæður þrátt fyrir sögulega mjög hátt raungengi. Hér víkur meiri hlutinn sérstaklega að áliti fjármálaráðs sem er veigamikil og veigamesta umsögnin um stefnuna og gaf að mörgu leyti tóninn fyrir þær umsagnir sem á eftir komu. Nefndin fór yfir ýmsar ábendingar ráðsins með fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þar kom m.a. fram að ráðuneytið hefur sett á fót vinnuhópa til að vinna að ýmsum ábendingum sem komu fram við fyrri fjármálastefnur. Þær snúa t.d. að innleiðingu ýmissa ákvæða laga um opinber fjármál. Aðrar ábendingar sem ráðuneytið tekur til skoðunar eða tekur afstöðu til eru m.a.: Framfylgd grunngilda: Við fórum vel yfir það í nefndinni með fulltrúum ráðuneytisins að ábendingin frá fjármálaráði er að æskilegt sé að áætlunargerðinni fylgi greining til staðfestingar á því að hún uppfylli grunngildi laganna og tekur það bæði til fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Ráðuneytið mun sjá til þess að í næstu fjármálaáætlun verði tekið meira tillit til ábendinganna. Um efnahagsforsendur og þjóðhagsspá sneru umsagnir einkum að því, og sér í lagi ábendingar fjármálaráðs, að ítra þurfi spár Hagstofu, þ.e. samspilið er í eina átt frá spá til áætlunar en ekki hringrás eins og æskilegt væri. Í því fælist að Hagstofan endurbætti drög að spá miðað við áætlun ráðuneytisins og með nýjum þjóðhagsforsendum endurbætti ráðuneytið áætlunina og þar með forsendur stefnunnar. Til að koma til móts við ábendingar er vinnuhópur ráðuneytis og Hagstofu að undirbúa þróun þjóðhagslíkans með tilliti til hagstjórnar hins opinbera. Hagsveifluleiðrétting á afkomu og aðhaldsstigi fékk þó nokkra umfjöllun og ég vék að því hér áðan, virðulegi forseti. Ráðuneyti tekur að hluta til undir ábendingar á þessu sviði en bendir á vandkvæði þess að nota þennan mælikvarða um afkomu. Markmiðssetningin sjálf í fjármálastefnu og fjármálaáætlun: Þar var mikið rætt um hvernig framsetningin væri á tölulegum mælikvörðum. Athugasemd var gerð við afkomumarkmið sem miðuðust við lágmarkspunktmat fyrir hvert og eitt ár þar sem stjórnvöld gætu lent í spennitreyju eigin fjármálastefnu ef efnahagshorfur tækju miklum breytingum frá áætlun. Talið var eðlilegra að miða við hagsveifluleiðrétt mat á tilteknu bili. Ráðuneytið hefur enn sem komið er ekki tekið afstöðu til þessarar ábendingar. Við fjárlög kom fram að sveitarfélögin hafa fagnað auknu samráði en bentu á að við undirbúning stefnunnar nú var lítill tími til að nýta þær undirnefndir sem vinna að þessu samráði. Sveitarfélögin hafa bent á kosti þess að það er aukið samráð og fagnað því. Bent var á að æskilegt væri að í greinargerð yrði fjallað um breytingar frá stefnu fyrri ríkisstjórnar. Gera má ráð fyrir að fjármálaáætlanir komandi ára feli í sér samanburð markmiða milli ára. Þá var fjallað um fjárfestingar hins opinbera. Þess má vænta að fjármálaáætlanir komandi ára feli í sér samanburð markmiða milli ára. Svo voru ábendingar er varða skuldaþróun. Bent var á nauðsyn þess að gera grein fyrir því hvernig afrakstri af sölu eigna yrði ráðstafað til greiðslu skulda. Ráðuneytið tekur undir ábendinguna og telur rétt að setja fram sviðsmyndir um eignasölu. [[Forseti hringir.]] Ég ætla í lokin að sleppa síðasta kafla í meirihlutaáliti um tölugrunn stefnunnar en vísa í töflu sem er hér aftast í áliti þar sem eru fjárhæðir. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir það rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Páll Magnússon.
Herra forseti. Stundum finnst mér eins og við þingmenn séum ekki að lesa sömu plöggin þegar við erum að fjalla um mál af þessu tagi. Það er alveg ljóst við lestur umsagna hagsmunaaðila að þessi fjármálastefna fær fullkomna falleinkunn. Það kom fram í máli fulltrúa fjármálaráðuneytisins að það bárust um 80 ábendingar og athugasemdir við þessa stefnu. Þau orð sem hagsmunaaðilar nota um þessa stefnu eru stór. Það er talað um að hún sé ógn við stöðugleikann, óraunsæ, ábyrgðarlaus, óvarfærin, ómarkviss, óljós, ósjálfbær, óskýr, ógagnsæ, aðhaldslítil, varasöm og ótrúverðug. Þess vegna átta ég mig ekki á því af hverju meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að stefnan fari einfaldlega fram óbreytt í gegn. Hvernig stendur á því, hv. þm. Willum Þór Þórsson?
Hæstv. forseti. Ég get auðvitað ekki tekið undir þessa umsögn hv. þingmanns og nefndarmanns í hv. fjárlaganefnd, en ég þakka spurninguna sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kemur hér með. Í umsögnum um málið voru ábendingar fjármálaráðs mjög gagnlegar. Þær voru enginn áfellisdómur um stefnuna. En ef ég dreg saman þær umsagnir sem komu var bent á að það væri mögulega ekki nægilegt aðhald, en hér er mikil krafa um innviðafjárfestingu. Það var talað um að spá Hagstofunnar væri kannski fullbjartsýn, en stefnan verður að byggja á spám. Það var bent á það í nokkrum umsögnum að umsvif hins opinbera hefðu verið að aukast [[Forseti hringir.]]á undangengnum árum. Þetta er samandregið sú gagnrýni sem kom fram í umsögnum.
Herra forseti. Hv. þingmaður þarf svo sem ekki að taka orð stjórnarandstöðunnar gild. En af hverju ekki að hlusta á hagsmunaaðila og sérfræðingana? Eins og ég gat um sendum við 28 umsagnarbeiðnir um þessa stefnu og nánast allir, ef ekki allir, hagsmunaaðilar og umsagnaraðilar sáu ýmsa galla við stefnuna. Hvernig stendur á því að máttleysi þingsins er svo mikið að ekki er hlustað á eina einustu athugasemd? Þetta voru 80 athugasemdir eða ábendingar. Af hverju láta óbreyttir þingmenn stjórnarflokkanna valta svona yfir sig? Þetta er enn eitt dæmið um máttleysi þessa hluta salarins. Þetta er líka sérstakt áhyggjuefni vegna þess að fjármálastefnan á að gilda í fimm ár. Við erum ekki að fara að gera þetta á hverju einasta ári. Þess vegna er þetta einstakt tækifæri til að mæta a.m.k. hluta þeirra athugasemda sem sumir af þessum hagsmunaaðilum hafa bent réttilega á, hvort sem það er fjármálaráð, Viðskiptaráð, verkalýðshreyfingin, Samtök atvinnulífsins, BHM, o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er það afskaplega sorgleg afstaða sem birtist í meirihlutaáliti fjárlaganefndar hér í dag.
Hæstv. forseti. Mér þykir miður að hv. þingmaður líti svo á. Ég sé hvergi í einni einustu umsögn að þessi stefna fái falleinkunn. Það eru orð hv. þingmanns. Fyrst og fremst hafa hér verið mjög vandaðar umsagnir og umfjöllun nefndarinnar yfirgripsmikil og mikið verið rætt um efnahagshorfur. Það er vissulega óvissa í efnahagshorfum en það breytir því ekki að stefnan uppfyllir öll grunngildi sem fram koma í lögum um opinber fjármál. Hér er verið að skila jákvæðri afkomu á sama tíma og við erum að greiða niður skuldir, á sama tíma og við mætum uppsafnaðri þörf innviða í samgöngum, förum í uppbyggingu í menntamálum og setjum meira inn í heilbrigðiskerfið. Við erum að fara að bæta úr þar. Ég get ekki séð þetta með þessum svartsýnu augum eins og hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Gerum betur næst virðist vera #merkið hér. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Fylgir greinargerð um grunngildi, samkvæmt lögum um opinber fjármál, fjármálastefnunni? Er þá greinargerð að finna í fjármálastefnunni sem var lögð fram til Alþingis? Ef svo er: Hvar er hún og hvernig uppfyllir hún það markmið að skýra út fyrir okkur hvernig öllum grunngildunum er framfylgt? Ef hún er ekki: Af hverju ekki?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans spurningu sem snýr að grunngildum 6. gr. laga um opinber fjármál. Það er vissulega fjallað um grunngildin í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Það kom hins vegar fram í ábendingum fjármálaráðs að það hefði mátt ígrunda betur í hverju grunngildin fælust og tengja þau betur tölulegum markmiðum. Og meiri hlutinn, ef hv. þingmaður hefur hlustað á ræðu hér og framsögu fyrir hönd meiri hlutans, tók undir þær ábendingar fjármálaráðs til úrbóta.
Virðulegi forseti. Í fjármálastefnunni eru ákveðnar orðabókaskilgreiningar á því hvað grunngildin þýða og eins og hv. þingmaður segir tekur meiri hlutinn undir þennan skort á greinargerð hvað grunngildin varðar. Og þá vil ég spyrja hv. þingmann: Af hverju stendur það þá í fjármálastefnunni, með leyfi forseta: „Alþingi staðfestir að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um“ í lögum um opinber fjármál?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Jú, það er af því að sjálfbærnihugtakið felst m.a. í því að við erum hér að greiða niður skuldir. Við erum að ná niður vaxtabyrði, það er augljóst. Það er jafnvægi milli tekna og gjalda og jákvæð afkoma öll árin í stefnu. Það flokkast undir varfærni. Engar ákvarðanir sem teknar eru í þessari stefnu ógna stöðugleika. En stöðugleiki er auðvitað margvíslegur, það skal viðurkennt. Það er ákveðin festa í því að markmiðin eru mjög einföld. Þau eru skýr, þau eru tölusett og koma mjög augljóslega fram í stefnunni. Og eins og gagnsæið er skilgreint í lögum um opinber fjármál eru markmiðin sett fram með þeim hætti að þau dyljast engum.
Herra forseti. Eitt af grunngildum laga um opinber fjármál er gagnsæi. Gagnsæi felst í að sett séu auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma í samræmi við grunngildi og birta skal reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum. Þetta eru skilgreiningar úr lögum um opinber fjármál. Í ákvæði sem er merkt III í stefnunni er talað um: „Heildarútgjöld hins opinbera vaxa á árinu 2018 um 0,6% af VLF frá fyrra ári. Þróun á umfangi starfsemi hins opinbera út tímabilið verði með þeim hætti að það stuðli að efnahagslegum stöðugleika.“ Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta ákvæði sé gagnsætt, og ef svo er, hvað eigi að gera ef mælikvarðar sýna að stöðugleikinn haldi ekki. Á að skera niður í heilbrigðisþjónustunni? Á að skera niður útgjöld eða á að hækka skatta eða á að gera hvort tveggja?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir spurningu hennar sem snýr að grunngildi stöðugleika. Eins og ég kom inn á fyrr í andsvari er stöðugleiki auðvitað margvíslegur. Við höfum blessunarlega viðhaldið verðstöðugleika. Það er ekkert í stefnunni sem segir til um það að við séum að taka ákvarðanir inn í framtíðina sem raska honum. Stefnan er þannig fram sett, tölulega, en í ríkisfjármálaáætlun, ólíkt stefnunni, eru ákvarðanir teknar á hverju ári, þar hljótum við á grundvelli stefnunnar að taka ákvarðanir sem raska ekki stöðugleika. Það er síðan annars konar stöðugleiki og þá vil ég benda hv. þingmanni á umsögn Samtaka iðnaðarins sem er athyglisverð, er snýr að raungengi á mælikvarða verðlags og launa. Það er annars konar stöðugleiki. En við verðum alltaf að skoða efnahagshorfurnar og taka ákvarðanir ár frá ári í ríkisfjármálaáætlun sem raska ekki stöðugleika.
Herra forseti. Nú kemur það ítrekað fram í umsögnum um fjármálastefnuna að óráðlegt sé á toppi hagsveiflunnar að lækka skatta og auka útgjöld. Það eru margar umsagnir sem fjalla um þetta vegna þess að það muni einmitt leiða til efnahagslegs óstöðugleika, eins og staðan er núna. Það ákvæði sem ég spurði hv. þingmann um fjallar um umfang starfsemi hins opinbera. Og þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann aftur, þar sem ég fékk ekki svör við spurningu minni: Samræmist ákvæðið grunngildunum um gagnsæi? Hvað á að gera ef óstöðugleikinn fer úr böndunum, hvað á að gera? Á að hækka skatta en ekki lækka skatta, eins og stefna ríkisstjórnarinnar er? Eða á að draga úr útgjöldum en ekki auka þau, eins og stefna ríkisstjórnarinnar er?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ítrekaða spurningu. Þegar kemur að sköttum og auknum útgjöldum byggir þessi stefna á hagspá Hagstofunnar. Í síðustu spá í mars kemur fram að við erum búin að ná toppi hagsveiflunnar, í lok árs 2016. Við erum í kólnandi hagkerfi, þ.e. hagvöxtur er að minnka á sama tíma og mikil þörf er fyrir að byggja upp innviði. Því er hér verið að reyna að gæta jafnvægis á milli tekna og gjalda og fara í innviðauppbygginguna sem allir flokkar töluðu um í kosningabaráttunni og þessi hæstv. ríkisstjórn hefur svo sannarlega sett fram með glöggum hætti hvernig á að fara í. Þess vegna teljum við ráðlegt að skila aðeins minni afkomu og fara í þessa uppbyggingu af því að við erum í kólnandi hagkerfi.
Herra forseti. Já, það er rétt, það lofuðu allir flokkar því að fara í aukna innviðauppbyggingu en margir þeirra höfðu þá framsýni á toppi hagsveiflunnar að ætla að afla tekna fyrir þeim en ekki ganga á einhvern afgang sem getur svo horfið. Mig langar aðeins að spyrja vegna þess að þessi stjórn er mynduð um að auka völd þingsins: Þegar maður les nefndarálitið og ábendingar frá fjármálaráði er ítrekað talað um ráðuneytið; ráðuneytið tekur að hluta undir, ráðuneytið hefur enn ekki tekið afstöðu, ráðuneytið hefur ekki ákveðið hvort og hvenær. Er nefndin einhver stimpilstofnun fyrir ráðuneytið? Kom til greina að fá bara umsögn, nefndarálitið með frumvarpinu kannski? Væri ekki gaman að fá frá hv. formanni hvert álit nefndarinnar, sem kemur fram í nefndarálitinu, er, en ekki ráðuneytisins? Það hlýtur bara að koma fram annars staðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni hans spurningu og hug hans til þess að efla þingið. Svo sannarlega viljum við efla þingið og ráð og tæki og tól til þess að framkvæma allt sem hér um getur en nefndin eyddi dágóðum tíma í að fara yfir mjög vandaðar umsagnir og kallaði eftir minnisblaði frá ráðuneyti, sem gjarnan er gert í nefndum, til að bregðast við þeim gagnlegu ábendingum sem bárust, m.a. frá fjármálaráði og frá fjöldamörgum umsagnaraðilum, til þess að bæta úr því sem bent var á. Það er vinnulag sem viðgengst í nefndum. Við erum hér að fjalla um stefnu hæstv. ríkisstjórnar.
Herra forseti. Það er nefnilega mergurinn málsins. Þið eruð að fjalla um stefnu hæstv. ríkisstjórnar og þá hljótið þið að koma með hlutlægt mat á því hvernig frumvörpin frá ríkisstjórninni eru. Það er ekkert að því að kalla eftir áliti frá ráðuneyti en það er þá ágætt að það komi fram í nefndarálitinu hvert ykkar álit á því áliti er, í staðinn fyrir að vísa bara svörunum alltaf út í ráðuneytið. Ég er líka búinn að lesa töluvert af umsögnunum og mér finnst þær yfir höfuð vera neikvæðar. Við erum kannski komin að þeim punkti að átta okkur á því, ef stór hluti íslenskra karlmanna getur ekki lesið sér til gagns, hvor hópurinn það er sem ekki getur það, við sem erum að gagnrýna þetta eða þið sem eruð að mæla þessu bót.
Hæstv. forseti. Ég held að ekki hafi verið nein spurning fólgin í ræðu hv. þingmanns. Ég ætla nú samt sem áður, svona kurteisinnar vegna, að taka hér seinna andsvarið. Ég les þetta þvert á móti með miklu jákvæðari gleraugum en hv. þingmaður. Mér fannst margar af umsögnunum vera mjög vandaðar. Mér fannst umfjöllun hv. fjárlaganefndar vera mjög ítarleg og við tókum alvarlega allar þær ábendingar sem komu fram t.d. hjá fjármálaráði og öllum öðrum umsagnaraðilum. Ég verð að segja varðandi margt af því sem við, meiri hlutinn, setjum hér fram - við tökum undir þær ábendingar, utan umfjöllunarinnar um ferðaþjónustu, t.d. í áliti fjármálaráðs - met ég þannig að þær ábendingar sem komu fram muni verða til þess að þetta stefnumörkunarferli, stefna, ríkisfjármálaáætlun, fjárlagagerð, verði miklu betri þegar fram í sækir.
Herra forseti. Fyrir þinginu liggur frávísunartillaga, tillaga um að vísa þeirri fjármálastefnu sem við ræðum frá. Ég vil spyrja forseta hvers vegna hún er ekki borin undir atkvæði. Ef hún er samþykkt þá er þessi umræða algjörlega óþörf og við getum farið í önnur mál, því að nóg er af málunum á dagskrá í dag aldrei þessu vant. Hitt, herra forseti: Hvar er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þegar við ræðum mikilvægasta plagg ríkisstjórnarinnar? Við erum að ræða fjármálastefnu til fimm ára sem má ekki breyta nema eitthvað hræðilegt gerist. Hvar er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra? Ég vil að hann komi hingað í salinn eins og skot. En áður en hann gerir það væri kannski rétt að bera upp frávísunartillöguna.
Herra forseti. Ég vil taka undir þessa beiðni. Ég held að það sé algjör lágmarkskurteisi að fjármálaráðherra sé hérna í salnum að hlusta á þessa umræðu. Hér er um að ræða þingsályktunartillögu þannig að þetta er síðari umræðan. Eftir að þessari umræðu lýkur þá er málinu lokið og því er lokið í fimm ár, því að þessi stefna á að gilda í fimm ár. Þess vegna vil ég taka undir ósk hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur hvað þetta varðar. Það er sömuleiðis mikilvægt að hér komi til umfjöllunar frávísunartillagan sem hér liggur fyrir sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson leggur fram. Við sjáum það að þrátt fyrir að formaður fjárlaganefndar telji að umsagnirnar hafi verið svo vandaðar þá ákveður hann að hunsa allar ábendingarnar, allar 80 ábendingarnar. Þær voru svo vandaðar að hann þurfti ekki að fara eftir einni einustu. Hér er um að ræða gallað plagg sem þarf að vísa aftur til frekari vinnu til ríkisstjórnarinnar. Þetta er ekki boðlegt, hvorki fyrir okkur í stjórnarandstöðunni né í stjórnarliðinu og ekki fyrir þjóðina.
Herra forseti. Ég vil taka undir þetta. Mér finnst ótrúlegur dónaskapur og vanvirðing felast í því trekk í trekk að ráðherrar sitji ekki og hlusti á umræðu sem þá varðar. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er nú reyndar farinn að taka upp þann sið að hunsa lög og ákveða einhliða með tilskipunum með hvaða hætti hann ætlar að láta þingið fjalla um mál og hvenær á að gera það. Mér finnst það ekki minnst brýnt að hann mæti hér í stólinn og hlusti þegar nefndarálitið er hvort sem er meira og minna allt með tilvísunum í hans eigin svör við ábendingum sem beint er til nefndarmanna. Þannig að ég held að hv. þm. Willum Þór Þórsson ætti að hringja í hæstv. fjármálaráðherra og biðja hann að koma hingað.
Virðulegi forseti. Eins og andsvörin hér áðan leiddu í ljós erum við að tala um ríkisstjórnarmál. Þá spyr ég að sjálfsögðu: Hvar er ríkisstjórnin? Hún þarf að vera hér til þess að hægt sé að tala um þetta mál því að stefnan, eins og ég talaði um hér áðan, er ekkert útskýrð, hún er ekkert grunngjaldamiðuð. Það er ekkert útskýrt þar. Ef eitthvað fer úrskeiðis í efnahagnum, ef það kemur niðursveifla, er þá verið að fara í niðurskurð eða ekki, eða er verið að fara í hækkun skatta eða ekki? Þessu er ekkert svarað í stefnunni. Þess vegna þurfum við ráðherrana hingað til þess að spyrja þá, til að þeir geti svarað okkur. Ég kalla eftir því að ráðherrarnir mæti. En að sjálfsögðu væri mjög eðlilegt að taka frávísunartillöguna fyrst fyrir og þá þurfa þeir kannski ekkert að mæta, væri fínt ef þeir myndu ekki greiða atkvæði.
Herra forseti. Ég er kannski ekkert hissa á því að hæstv. fjármálaráðherra kjósi að vera ekki í salnum þegar verið er að ræða fjármálastefnuna miðað við þær umsagnir sem stefnan fær. Það er hins vegar mjög sérkennilegt þegar við erum að ræða fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að hér sé ekki einn einasti ráðherra í salnum og sér í lagi að hér sé ekki hæstv. fjármálaráðherra og sitji samviskusamlega undir þeim umræðum sem fram eiga að fara. Ég held að það væri nær lagi að við myndum einfaldlega fresta þessari umræðu þangað til hæstv. fjármálaráðherra sér sér fært að vera hérna með okkur. Ég sé ekki nokkra ástæðu til þess að halda henni áfram. Ég tek hins vegar undir orð annarra þingmanna að það væri eðlilegt að við tækjum fyrst, áður en þessari umræðu verður fram haldið, fyrir frávísunartillöguna. Kannski getum við sparað okkur ómakið í umræðunni, sér í lagi miðað við það hversu fjölskipaður stjórnarmeirihlutinn er í þingsalnum.
Herra forseti. Fyrir ári, þegar umræða um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar fór fram, sat þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, besti fjármálaráðherra Íslandssögunnar, Benedikt Jóhannesson, hér í salnum og fylgdist með umræðunni. Hann kom upp í andsvör við þingmenn, níu sinnum alls, fylgdist með og tók þátt í umræðunni. Mér fannst það til fyrirmyndar. Ég vil að fjármálaráðherra nú geri slíkt hið sama, komi hingað, taki þátt í umræðum með okkur þingmönnum. Mér þætti gaman að heyra hvað þeim þingmönnum Vinstri grænna sem hér eru, sem fundu ýmislegt að því í fyrra þegar ráðherrar tóku ekki þátt [[Forseti hringir.]]í umræðum, finnst um sömu hegðun sinna eigin ráðherra og ráðherra Sjálfstæðisflokksins nú.
Virðulegur forseti. Þarna sjáið þið hvað stjórnarliðar geta verið snarpir. Hér kallar hv. þm. Pawel Bartoszek eftir því að heyra hvað okkur finnst og hér er ég mættur. Ég tek bara undir það sem hér er sagt. Mér fannst það til fyrirmyndar í fyrra þegar hæstv. þáverandi fjármálaráðherra sat undir umræðunni og tók þátt í henni. Sannast sagna hélt ég að hér yrði hvert sæti skipað í þessari umræðu og þá kannski sérstaklega það sem mikilvægast er, sæti hæstv. fjármálaráðherra. Þannig að ég tek bara undir það að mér finnst þetta miður og í raun skil ég ekki af hverju hæstv. ráðherrar taka ekki þátt, þá sérstaklega hæstv. fjármálaráðherra, í þessari umræðu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég tek undir með öllum þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Fyrir mína hönd og fyrir hönd míns þingflokks verð ég að segja að það er gjörsamlega ótækt að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki vera hér í þingsal til að ræða við okkur um þetta mikilvæga plagg sem ætlunin er að afgreiða hér. Ráðherrann hlýtur að vilja ræða þetta tímamótaplagg við okkur, hann hlýtur að vilja útskýra fyrir okkur hvers vegna hann fer ekki að neinum tilmælum, hann hlýtur að vilja réttlæta þessa stefnu sem þarna birtist. Ég hefði haldið að fleiri stjórnarliðar myndu kannski vilja réttlæta þá stefnu sem þarna birtist fyrir okkur hér sem skiljum ekki alveg hvað stefnu þessi ríkisstjórn er að taka. Þeir hljóta að vilja koma hérna og ræða við okkur um stefnu ríkisstjórnarinnar. Hvernig væri það?
Herra forseti. Við ræðum fjármálastefnu til næstu fimm ára sem ekki má breyta nema eitthvað hræðilegt gerist á Íslandi. Þetta er síðari umræðan og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra situr ekki í salnum og ekki einn einasti ráðherra. Ég fer fram á það, herra forseti, að við frestum þessum fundi og forseti kalli þingflokksformenn á fund með sér til þess að fara yfir þessi mál þar sem ákveðið verður hvort við höldum þessari umræðu áfram eða við frestum henni þar til síðar. Kannski er skynsamlegast að fresta henni og taka frávísunartillöguna síðan fyrir sem fyrsta mál á dagskrá í fyrramálið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Hér var viturlega mælt af hv. þm. Oddnýju Harðardóttur að vanda. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram um nauðsyn þess að taka fyrir frávísunartillögu og greiða atkvæði um hana og einnig það sem sagt hefur verið um nærveru ráðherra í þessari umræðu í kvöld. Ég fagna sérstaklega því sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði drengilega áðan um nauðsyn þess að hafa ráðherra hér. Ég tók eftir því að hv. þingmaður tjáði sig ekki um frávísunartillöguna, en ég geri því skóna að hann sé því jafnvel fylgjandi líka að við tökum þessa frávísunartillögu fyrir. Svo kann að vera að hér sé í kvöld meiri hluti fyrir því að taka fyrir þessa frávísunartillögu.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir með hv. síðasta ræðumanni. Það var sprækt hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé að koma hér upp og styðja okkur í þessari beiðni. Ég vek athygli herra forseta á því að hann er starfandi þingflokksformaður þannig að það er ósköp eðlilegt og einboðið að þegar þingflokksformaður flokks forsætisráðherra hefur lýst því yfir að það sé ekki eðlilegt að við höldum þessari umræðu áfram án fjármálaráðherra þá geri herra forseti fundarhlé og kalli þingflokksformenn saman og menn ráði ráðum sínum.
Herra forseti. Vönduð vinnubrögð, virðing Alþingis, traust til Alþingis, þetta eru orð sem okkur mörgum leika á tungu, ekki síst þeim sem fara með ríkisstjórnina og styðja ríkisstjórnina. Nú ber svo við að við erum að ræða fjármálastefnu til fimm ára, grundvallarplagg ríkisstjórnarinnar. Það er enginn ráðherra hér. Fjármálaráðherrann lætur ekki svo lítið að vera viðstaddur umræðuna. Forsætisráðherra er erlendis, þannig vill til. Hér má segja að þetta mál sé allt skilið eftir í höndum hv. formanns fjárlaganefndar þingsins sem hefur að vísu breitt bak og er alls góðs maklegur, en mér þykir þetta ákaflega ósanngjarnt af hæstv. ríkisstjórn og nánast þannig að það er ekki líðandi. Ég tek undir kröfuna um það að við gerum hlé á þessum fundi.
Herra forseti. Nú er það ekki svo að ég treysti ekki hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, til að leiða okkur í gegnum þessa umræðu. Hann hefur stýrt henni ákaflega vel í fjárlaganefnd og á hrós skilið þar þó að menn hafi vissulega valið að hunsa allar þær góðu ábendingar sem komu um þessa ágætu fjármálastefnu. En mér finnst það algjörlega ótækt að hæstv. fjármálaráðherra skilji hér stólinn sinn eftir auðan í þessari mikilvægu umræðu. Þetta er grundvallarstefnuplagg ríkisstjórnar. Hér ætti að vera fullskipaður bekkur ráðherra sem ættu að vera reiðubúnir að taka þátt í þessari umræðu. Ég hygg að þetta hafi verið með öðrum hætti hjá þáverandi fjármálaráðherra, besta fjármálaráðherra sögunnar, eins og hér hefur verið nefnt. Hann sinnti þessu af mikilli samviskusemi. Ég veit að hann lagði á sig mikla vinnu við að vera viðstaddur umræðuna hérna. Kannski á hæstv. fjármálaráðherra ekki heimangengt. Við vitum að jafnvægi milli heimilis og vinnu er nú ekki mjög gott hér í þinginu. [[Forseti hringir.]]Það er þá sjálfsagt að taka undir kröfur þeirra sem hér hafa mælt að þessu máli verði einfaldlega frestað þar til það hentar hæstv. fjármálaráðherra að mæta.
Herra forseti. Hér er um að ræða stærsta mál ríkisstjórnarinnar. Hér er verið að leggja grundvöll að stefnu fimm ár fram í tímann. Það nær vitaskuld ekki nokkurri átt og verður að teljast jaðra við lítilsvirðingu að fjármálaráðherra skuli ekki sitja hér í salnum og taka þátt í þessari umræðu. Ég vil þess vegna taka undir þær kröfur sem hér hafa verið settar um að þessari umræðu verði frestað og hún tekin upp að nýju þegar ráðherra hefur aðstöðu til þess að taka þátt í henni.
Forseti. Ég vil bara koma hér upp og taka undir með hv. þingmönnum sem hafa komið upp til þess að gera athugasemdir við fundarstjórn. Auðvitað er eðlilegast að taka fyrst fyrir frávísunartillögu því að ef hún er samþykkt þá er þessi umræða sem við erum að fara í núna algjörlega ónothæf. Ég skora því á hæstv. forseta að taka hana fyrir strax. Sömuleiðis, ef það er ekki, þá tek ég undir tillögu hv. þingmanns og fyrrverandi besta fjármálaráðherra landsins, Oddnýjar Harðardóttur, að gera í það minnsta fundarhlé á meðan [[Kliður í þingsal.]]og finna út úr þessu með þingflokksformönnum af því að þetta er ekki neinum til virðingar.
Hæstv. forseti. Fyrst er að segja að þegar ráðherra hefur lagt mál til þingsins, hvort sem það er um að ræða frumvarp eða þingsályktunartillögu, og mælt fyrir því í þinginu þá er málið formlega úr hans höndum og komið í hendur þingsins. Þegar nefnd skilar áliti að lokinni umfjöllun þá er ráðherra ekki aðili þess máls öðruvísi en aðrir þingmenn, það eru framsögumenn meiri hluta og minni hluta sem bera málið uppi í þinginu, þannig að það sé sagt. Síðan varðandi tillöguflutning stjórnarandstöðunnar þá held ég að menn þurfi aðeins að athuga þingsköpin og gá hvað er frávísunartillaga og hvað er tillaga um rökstudda dagskrá. Tillaga um rökstudda dagskrá er tekin fyrir samkvæmt ákveðnum reglum en frávísunartillaga er tekin fyrir eins og hver önnur breytingartillaga í lok umræðu. [[Gripið fram í: Ha?]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir þessar skýringar. Hann telur einnig að hæstv. fjármálaráðherra hafi þvegið hendur sínar af fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, einfaldlega vegna þess að hann er ráðherra. Hann er samt líka þingmaður samkvæmt núverandi stjórnskipun, ég veit ekki betur en hann hafi mögulega einhvers konar hagsmuna að gæta að ræða við okkur um þetta skjal sem hann vill að við samþykkjum. Mér finnst eðlilegt að við tökum fyrir frávísunartillöguna vegna þess að það er ekkert athugavert að taka til afgreiðslu frávísunartillögu. Ríkisstjórnin ætti raunar að taka henni fegins hendi, þá gefst henni tími til þess að vinna málið betur. Við á þessu þingi eigum að staðfesta að þessi fjármálastefna standist lög um opinber fjármál. Við eigum að gútera það og við þurfum að fá hingað ráðherra í hús til að segja okkur hvort það sé virkilega þannig að hún standist lög af því að við trúum því ekki. Til þess að við getum komist að einhverri sameiginlegri niðurstöðu um hvort þessi stefna standist yfir höfuð lög um opinber fjármál þá hljótum við að þurfa hæstv. fjármálaráðherra hér í hús. Það er ekkert annað í boði. Ráðherra eður ei.
Virðulegi forseti. Það er alltaf jafn merkilegt að hlusta á hv. þm. Birgi Ármannsson í umræðum um fundarstjórn forseta þegar hann útskýrir að vissulega leggi ráðherrar fram mál sem þetta og síðan taki þingið það til umfjöllunar - og hvað? Eigum við þá ekki að biðja um að ríkisstjórnin sem er að leggja þetta fram til fimm ára komi hingað og tali við okkur? Eru það skilaboðin? Mér heyrist það vera þannig. Mér finnst það mjög lélegur málflutningur, en því miður í takt við varnarræðurnar sem eru haldnar í umræðum um fundarstjórn forseta þegar kemur að viðveru ráðherra eða sambærilegum efnum. Ef þessi stefna verður ekki gerð almennilega þýðir það það að enn eitt atriðið af lögum um opinber fjármál er orðið minna en átti að vera. Þetta þing og þessi ríkisstjórn er að skemma þessi lög með linnulausu virðingarleysi gagnvart þeim markmiðum sem þeim lögum er ætlað að ná. Þetta er liður í því. Það er sjálfsagt að hafa fjármálaráðherra hér. Eins og hv. þingmenn Viðreisnar hafa réttilega bent á var sá [[Forseti hringir.]]ágæti hæstv. fjármálaráðherra á sínum tíma mjög duglegur að koma í andsvör við þá þingmenn sem ræddu sín nefndarálit. Þetta snýst ekki bara um það að fylgja einhverjum grunnlögum, þetta snýst líka um að vera [[Forseti hringir.]]með í stjórnmálunum. Af hverju [[Forseti hringir.]]er hæstv. fjármálaráðherra ekki með í stjórnmálunum í dag? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé alger óþarfi að gera hæstv. fjármálaráðherra rúmrusk á þessu ágæta kvöldi. Það er einsýnt að taka þurfi fyrir frávísunartillögu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og í þeirri frávísunartillögu er lagt til að hæstv. fjármálaráðherra fái þessa fjármálastefnu aftur í fangið og vinni hana einfaldlega betur. Það er því óþarfi að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra af því að við erum að óska eftir því að hann vinni þetta einfaldlega betur, þá þarf hann ekkert að koma hingað til þess að ræða við þingheim um þetta. Ég held að það sé mun vænlegra til árangurs þar sem um fimm ára stefnu er að ræða að við vísum þessu aftur heim til ríkisstjórnarinnar svo við fáum faglega úrvinnslu á þessu áður en málið verður tekið endanlega til afgreiðslu.
Virðulegi forseti. Ég gerði fljótlega talningu hérna frammi áðan og sá að það eru 26 þingmenn og ráðherrar sem eru með fjarvist eða fjarverandi, þá beini ég þessu sérstaklega til ráðherranna sem ættu náttúrlega að vera hérna. Það geta verið ýmsar góðar og gildar ástæður fyrir fjarvist þannig að ég ætla ekkert að segja að það sé alvarlegt á þann hátt, ég beini þessu helst að ráðherrum. Ég myndi telja mjög eðlilegt að krefjast þess að fjármálastefna fyrir næstu fimm ár sé vel rökstudd og augljóslega samkvæmt lögum um opinber fjármál. Ef hún er skoðuð lauslega, bara með léttri yfirferð, þá sést að svo er ekki. Við hljótum að þurfa að spyrja ráðherrana, það getur virkað þannig að við spyrjum ráðherrana um betri greinargerð fyrir fjármálastefnunni sem gæti leitt til þess að við fáum svörin sem vantar núna.
Virðulegi forseti. Mér finnst fundarstjórnin hjá forseta til fyrirmyndar. Eðlilega verður frávísunartillagan tekin fyrir í lok umræðunnar eins og hefðir og reglur segja til um. Ég veit, virðulegi forseti, stundum ekki hvort ég er að koma eða fara þegar ég hlusta á stjórnarandstöðuna í þessum sal. Í andsvari áðan kvartaði hv. þingmaður undan ósjálfstæði fjárlaganefndar og náði að slíta úr samhengi texta nefndarálits og sagði að hér ætti að vísa öllu meira og minna til ráðherra og hann vildi brýna okkur í að treysta á sjálfstæði þingsins. Svo geta menn núna ekki haldið áfram vegna þess að það vantar ráðherra í salinn.
… ræða við hann …
Ég bið menn bara að treysta okkur til að halda þessari umræðu áfram, virða þannig sjálfstæði þingsins og ljúka hérna góðri umræðu um góða fjármálastefnu.
Herra forseti. Það er rétt varðandi frávísunartillögu, hún er eins og breytingartillaga og umræða um hana þyrfti þá að eiga sér stað eftir að þessari 2. umræðu er lokið. Aftur á móti er rangt sem hv. þm. Birgir Ármannsson segir um að ráðherra þurfi ekki að vera í salnum af því að hann sé einhvern veginn búinn að skila málinu af sér. Nei. Reglan sem okkur er kennd í forsætisnefnd, ég er varaforseti þar, er svona: Ef óskað er eftir því að ráðherra verði til staðar í umræðu í því máli sem hann hefur lagt fram skal orðið við því. Hérna eru allir að biðja um það - eðlilega - til að geta átt samtal við fjármálaráðherra um það mál sem hann leggur fram um fjármálastefnu sem er eitt mikilvægasta plaggið sem ríkisstjórnin leggur fram og þá þarf að verða við því ef hægt er að verða við því. Það geta verið undantekningar, menn geta verið erlendis eða eitthvað svoleiðis en núna virðist það ekki eiga við. Það að fjármálaráðherra hafi ekki hugsað sér sjálfur að vera í þinginu til að eiga orðastað um þetta eins og venjuhelgað er við þetta mál, hans mál, fjármálastefnu, er mjög einkennilegt. [[Forseti hringir.]]Tvennt getur gerst, við höldum áfram að tala um fundarstjórn forseta og kalla eftir því að fjármálaráðherra komi eða forseti [[Forseti hringir.]]frestar þessum fundi tímabundið þangað til fjármálaráðherra kemur. Það er tvennt sem getur gerst. Ef ég væri forseti myndi ég fylgja meginreglunni og annaðhvort vera viss um að fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]væri á leiðinni og þá gætum við haldið áfram að tala í smástund eða bara best [[Gripið fram í.]]væri að fresta honum tímabundið. En sjáðu, [[Forseti hringir.]]nú er ég kominn langt umfram þessa [[Forseti hringir.]]leikreglu sjálfur, [[Hlátur í þingsal.]]en [[Forseti hringir.]]- takk.
Forseti beinir því enn til hv. þingmanna að þeir virði tímamörk.
Herra forseti. Ég get ekki varist þeirri tilfinningu að hvorki ríkisstjórn né stuðningsmönnum hennar þyki nokkuð liggja við að þessi fjármálastefna verði yfirleitt samþykkt. Þar sem mætingin er með þeim hætti sem raun ber vitni þykir mér harla fróðleg sú skýring sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni, og að hluta til hv. þm. Haraldi Benediktssyni, að það sé nú algjör óþarfi að vera að kalla eftir ráðherranum því að þeim komi þetta ekki við lengur. Ég þykist vita að það hafi nú hent þessa ágætu virðulegu þingmenn að hafa kallað eftir ráðherrum til þess að vera viðstaddir umræðu í þinginu. Hefur eitthvað breyst í skoðunum hv. þingmanna á hlutverki ráðherra í aðdraganda þessarar umræðu? Getum við þá treyst því að í framtíðinni [[Forseti hringir.]]muni þeir aldrei kalla eftir viðveru ráðherra við umræðu af þessu tagi? Getum við treyst því, hv. þingmenn?
Herra forseti. Ég fæ nú vart orða bundist vegna ummæla hv. þm. Birgis Ármannssonar sem ber við einhvers konar aðildarskorti fjármálaráðherra að þessu máli. Að sama skapi virðist mega skilja orð hv. 1. varaformanns fjárlaganefndar, Haraldar Benediktssonar, svo að sjálfstæði Alþingis sé í hættu og stafi ógn af því að fjármálaráðherra sé viðstaddur þessa umræðu. Ég ætla að leyfa mér að varpa því fram, herra forseti: Hvað halda menn að myndi gerast á Norðurlöndum ef fjallað væri um jafn stórt mál og hér er á dagskrá án þess að ráðherra málaflokksins væri mættur í sal? Að sama skapi get ég tekið undir það að fyrrverandi fjármálaráðherra er náttúrlega yfirburðamaður [[Forseti hringir.]]og verður lengi í minnum hafður, en ég verð að segja það að mér finnst heldur miklu lofi hlaðið á þann einstakling fyrir það eitt að hafa gefið sér tíma [[Forseti hringir.]]til að sitja hér undir umræðu og taka þátt í umræðum um sambærilegt mál.
Forseti beinir því til þingmanna að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Þetta er nú ansi athyglisvert. Hér hefur verið sett fram nokkuð skýr krafa um að fjármálaráðherra verði viðstaddur þessa umræðu og einum stjórnarþingmanni finnst sú krafa dálítið eðlileg. Ég fagna því. En á öðrum stjórnarþingmönnum má skilja að einfaldlega verði ekki við því orðið. Svara einfaldlega: Þetta er eðlilegt svona. Ráðherrann hafi lagt fram sitt mál og þurfi ekki að vera viðstaddur. Af því má skilja að hann verði einfaldlega ekki viðstaddur þessa umræðu. Það er athyglisvert. Ég myndi kannski vilja fá frekari skýringu á því hvort menn ætli virkilega að taka þá hörðu afstöðu að fjármálaráðherra muni ekki koma og taka nokkurn þátt í þessari umræðu, hvorki nú né síðar.
Herra forseti. Ég verð að lýsa furðu minni á orðum hv. þm. og þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins, Birgis Ármannssonar, þegar hann lætur eins og fjármálaráðherra komi ekki við hver afdrif fjármálastefnu til næstu fimm ára, hans eigin fjármálastefnu, verði hér í þinginu. Honum sé alveg sama, það varði hann ekki neitt hvað fólk ræði hér, hvorki meiri hluti né minni hluti. Hann sé fullkomlega áhugalaus um afdrif þessa máls sem hann leggur sjálfur fyrir þingið. Að sama skapi gladdi það mig að heyra starfandi þingflokksformann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs líka furða sig á fjarveru fjármálaráðherra, enda er það auðvitað í hæsta máta óvenjulegt að ráðherra skuli ekki fylgja eftir sínu eigin máli, hvað þá stefnu sem á að gilda til fimm ára.
Forseti. Mér finnst hálffurðulegt að ég þurfi yfir höfuð að koma hingað upp eftir að allir hv. kollegar mínir eru búnir að koma upp og biðja um að hæstv. ráðherra taki þátt í umræðunni, sem er bara svo sjálfsagt. Af hverju er ekki bara orðið við þeirri beiðni eða alla vega útskýring á því hvers vegna hæstv. ráðherra getur ekki mætt og tekið þátt í umræðunni? Þetta er bara ótrúlegt. Þarna kristallast þessi hroki. Þetta er svo mikil vanvirðing við þingið og störf okkar. Hérna erum við að ræða gríðarlega mikilvægt plagg og biðjum um að hæstv. ráðherra komi og taki þátt í umræðunum. Ég hefði haldið að það væri sjálfsagt að verða við þeirri beiðni. Ég ætla rétt að vona að á einhverjum tímapunkti verði umræðan stoppuð og forseti standi hér upp og útskýri að hann ætli að fresta þessum fundi og við ætlum að biðja hæstv. ráðherra að mæta og taka þátt í umræðunum.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað. Það væri æskilegt ef hæstv. fjármálaráðherra væri við þessa umræðu til þess að svara og koma inn í umræðuna sem þingmenn eru að leggja sig fram um að hafa málefnalega. Ég kannast við það sem fyrrverandi ráðherra að hafa verið ótt og títt kallaður inn og reyndi að bregðast við því, iðulega. Mig langar hins vegar að spyrja hvort eitthvað sé að frétta af ósk þingflokksformanna frá því í gær um að flýtt yrði fjármálaáætluninni. Hæstv. forseti ætlaði að hafa samband við fjármálaráðuneytið varðandi það. En það er spurning hvort maður eigi ekki að vera svolítið sanngjarn og segja sem svo að ef hæstv. fjármálaráðherra er að vinna að fjármálaáætluninni þá viljum við kannski bara ekkert sjá hann, viljum kannski frekar að hann sé að dúlla sér við það. Þá legg ég til að fjármálaráðherra setji á Facebook mynd af sér við að vinna í fjármálaáætluninni, þá getum við öll farið í matarhlé og haft það náðugt þangað til.
Hæstv. forseti. Þetta eru kannski ný vinnubrögð hjá ríkisstjórninni eins og hún talaði um í stjórnarsáttmálanum, að fjármálaráðherrann sé ekki viðstaddur þessa umræðu um mál sem hann leggur fram, miðað við að fjármálaráðherra á síðasta kjörtímabili var viðstaddur þá umræðu. Ég var þá inni á þingi og man vel eftir því. Svo stendur í þessum lögum að þau gildi til fimm ára nema ef eitthvað hræðilegt komi fyrir. Það væri nú ekkert hræðilegt ef fjármálaráðherrann væri staddur við þessa umræðu.
Herra forseti. Mig langar að segja ykkur sögu. Steingrímur J. Sigfússon, þáverandi hv. þingmaður á þarsíðasta kjörtímabili - kjörtímabilin eru svo stutt núna - kom upp í ræðustól, klukkan var hálftólf, og kallaði eftir því við forseta, en hv. þm. Einar K. Guðfinnsson var þá forseti þingsins, að fá ráðherra í salinn. Það væri ekkert hægt að halda áfram með fundinn fyrr en ráðherrann væri kominn í salinn til að ræða þau mál sem hann hafði lagt fram. Einar K. Guðfinnsson, sem er mjög lunkinn í þessari leikfimi þingskapanna, sá sér ekkert annað fært þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði: Það eru nú fordæmi fyrir þessu. Hann gat, með þá þekkingu sem hann hafði, vísað í að það væru fyrir þessu fordæmi og þingforseti sleit fundi. Þetta var mjög flott. Þessir gömlu refir kunna þetta og geta notað fordæmi í sinni þingskapaleikfimi. En þetta fordæmi er til staðar. [[Forseti hringir.]]Nú er spurning hvort það er fordæmi um þetta í 1. eða 2. umr., nú veit ég það ekki alveg, en nú veit ég að það er alla vega til í 1. umr. Hvort það sé til í 2. umr.? Við þurfum að finna fordæmi fyrir því. [[Forseti hringir.]]En það er klárlega ekki virðing við þingið ef fjármálaráðherra getur ekki komið og tekið þátt í umræðunni um eitt af sínum stærstu málum.
Herra forseti. Það er ekki svo langt síðan ég tók sæti á þingi. Ég man eftir því að hafa orðið vitni að svona umræðu eins og hér fer fram þar sem sífellt er kallað eftir að viðkomandi ráðherra sé í salnum. Nú hafa verið sagðar ýmsar leiðir að því að ná hæstv. ráðherra hingað inn. Ein gæti verið að við hreinlega byðum honum í mat. Við gætum borðað bara öll saman og síðan haldið áfram umræðunni um þessa góðu áætlun.
Herra forseti. Ég hef orðið fyrir djúpstæðum vonbrigðum. Ég var búin að hlakka til að taka þátt í lifandi og fjörugum umræðum um þessa glæsilegu fjármálastefnu við hæstv. fjármálaráðherra. Ég býst við því að í ljósi fjarveru hæstv. fjármálaráðherra verði þessari umræðu frestað eða tekin til afgreiðslu frávísunartillaga sem liggur fyrir þinginu. Ég get ekki betur séð en að í stefnunni sé um að ræða enn frekari brot á lögum, í þetta skiptið lögum um opinber fjármál.
Virðulegur forseti. Af því að við skiptumst á sögum af bestu fjármálaráðherrum sögunnar kveð ég mér hljóðs til að minna á Steingrím J. Sigfússon sem í tíð sinni sem hæstv. fjármálaráðherra lagði þrívegis fram fjárlagafrumvarp. Samkvæmt gagnabanka Alþingis tók hann 75 sinnum andsvör í þeim umræðum, hvort sem var í 1. eða 2. umr. 25 sinnum hvert ár steig hann í pontu til að ræða við þingmenn um þetta lykilatriði sinnar ráðherratíðar. Mér finnst það ekkert til að hrópa húrra fyrir. Mér finnst sjálfsagt mál, eins og fram hefur komið, að ráðherrar séu viðstaddir umræðu um þeirra mál, sérstaklega þegar það eru þungavigtarmál þeirra. Hvort sem það er fjármálaráðherra eða einhver annar skulda þeir þinginu þá virðingu að vera hér og hlusta á okkur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Mér þykir alltaf svolítið merkilegt að hlusta á hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala annars vegar um virðingu Alþingis og hins vegar sjálfstæði Alþingis þar sem þeir eru sennilega þeir sem eru hvað mest á móti því að gera einhverjar nýstárlegar tilraunir til að gera Alþingi sjálfstætt, t.d. með hugmynd sem ég er sjálfur persónulega ansi hlynntur, minnihlutastjórn. En, nei, auðvitað á að trukka þessu í gegn á meiri hlutanum. Eins og alltaf, eins og hlutirnir virka víst bara á Íslandi. Það að fara að tala um að sjálfstæði þingsins geri það að verkum að hæstv. fjármálaráðherra sjái sér ekki sóma í að koma hingað og tala um málið sitt er bara vitleysa, virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að hæstv. fjármálaráðherra mætir ekki hingað er sú að þvert á hugmyndir um sjálfstæði þingsins virkar þetta svona hjá hv. Sjálfstæðisflokki. Ríkisstjórnin hendir inn málum og Alþingi stimplar þau. Þannig virkar það. Svo mikið um sjálfstæði Alþingis, hvað þá virðingu. Talandi um virðingu, er það ekki virðing fyrir þinginu að [[Forseti hringir.]]koma hingað og tala um málið sjálft? Eins og bent hefur verið á hafa hæstv. fjármálaráðherrar komið hingað í andsvör við fólk sem hefur skoðanir á málunum. [[Forseti hringir.]]Það að tala um virðingu Alþingis á meðan hv. Sjálfstæðisflokkur hagar sér svona, alltaf, gagnvart þinginu [[Forseti hringir.]]eru öfugmæli í besta falli, virðulegi forseti.
Forseti minnir enn á tímamörk.
Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram og sérstaklega þar sem rætt er um virðingu þingsins. Ég er mjög áhugasamur um að bæta virðingu þessarar stofnunar, það er full þörf á því og það sem við erum að horfa hér upp á er að sjálfsögðu í þveröfuga átt við það. Það er sjálfsagt og eðlilegt að ráðherra málaflokksins sé hér staddur og fleiri ráðherrar einnig. Ég nefni t.d. að í þessari fjármálastefnu sem við erum að ræða er gert ráð fyrir því að setja aukinn kraft í viðhald og uppbyggingu innviða, t.d. samgöngur, en texti stefnunnar er hins vegar óljós hvað þetta varðar, bæði varðandi umfang og hvað hið opinbera geti lagt í þessar mikilvægu framkvæmdir. Þess vegna væri líka gott að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra væri hér, svo ekki sé talað um forsætisráðherra sem hefur barist fyrir því að bæta virðingu Alþingis og er búin að skipa nefnd í þeim efnum. [[Forseti hringir.]]Forvitnilegt væri að vita hvort hún sé sammála því að hér sé verið að bæta virðingu þessarar stofnunar með því að ráðherrar séu allir fjarverandi.
Forseti. Ég vil bara koma hérna aftur upp til þess að ítreka þá skoðun mína að hæstv. fjármálaráðherra eigi að vera hér í salnum og raunar finnst mér að ríkisstjórnin öll eigi að vera í salnum. Ég velti því fyrir mér: Treysta þau sér ekki til þess að ræða þessa fjármálastefnu sem þau leggja fram, fjármálastefnu til fimm ára, stefnumótandi plagg fyrir ríkisstjórnina? Skammast þau sín fyrir þessa stefnu og treysta sér ekki til þess að ræða hana við þingið? Ég bara spyr. [[Gripið fram í.]]Já, það er spurning, hvort það sé bara ágætt að meiri hluti þings sem situr hér akkúrat núna fái að breyta þessari stefnu þannig að hún endurspegli þarfir landsins. Þessi stefna gerir það ekki og er mikið áhyggjuefni, bæði innihald stefnunnar og viðræðuleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.
Forseti. Mig langaði bara til að koma upp og segja að ég held að kollegi minn, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann talaði um Sjálfstæðisflokkinn og hvernig hann starfar. Það virðist vera að fjármálaráðherra skrifi fjármálastefnu, illa, hunsi umsagnir, og hann mætir ekki í þingsal í umræðu af því að það skiptir augljóslega engu máli hvað þingmenn hafa að segja um þetta mál. Hæstv. fjármálaráðherra veit að hann hefur meiri hluta á þinginu og málið mun fara í gegnum þingið, hvort sem hann mætir hérna í umræðu eða ekki. Þannig er þetta bara, sorglegt en satt.
Virðulegur forseti. Þessi framganga ráðherranna og þá einkum og sér í lagi fjármálaráðherra, að hunsa þingið og mæta ekki til umræðu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára, leiðir óneitanlega hugann að virðingu hæstv. ráðherra fyrir þinginu og virðingu hæstv. ráðherra fyrir sjálfum sér og sínu starfi. Manni verður hugsað til tillagna sem hafa komið fram í sambandi við að ráðherrar séu ekki lengur þingmenn. Hvort það sé kannski ráð að huga meira að þeim tillögum, að það að ráðherrar verði ekki áfram þingmenn geti orðið til þess að ráðherrar sýni þinginu meiri virðingu en þeir gera. Maður spyr sig [[Forseti hringir.]]óneitanlega: Lítur hæstv. fjármálaráðherra á sjálfan sig sem þingmann?
Forseti vill taka fram að hæstv. fjármálaráðherra hefur verið gert orð um að eftirspurn sé eftir nærveru hans hér í salnum. En að því sögðu þá gerum við hlé á þessum fundi til kl. 20.
Umræðu um 5. dagskrármálið verður nú frestað um sinn. Forseti bindur vonir við að hæstv. fjármálaráðherra geti losað sig frá öðrum skyldustörfum og mætt hér í þinghúsið innan skamms. Þegar þar að kemur verður umræða um dagskrármálið hafin að nýju, en því er frestað um sinn. Varðandi umræður sem forseti hlýddi á um atkvæðagreiðslur um tillögu um að vísa máli til ríkisstjórnar eða hvort sem heldur væri um rökstudda dagskrá, þá eru þingsköp alveg skýr hvað það snertir. Allar slíkar tillögur, hvort sem er tillaga um rökstudda dagskrá, tillaga um vísan til ríkisstjórnar á sérstöku þingskjali eða tillaga um vísan til ríkisstjórnar í nefndaráliti, koma allar til atkvæðagreiðslu að aflokinni umræðu. Ekki er um það að ræða að útkljá slík mál inni í miðri umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2017 um breytingu á VII. viðauka, gagnkvæm viðurkenning á starfsmenntun og hæfi, og X. viðauka, almenn þjónusta, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti og Ólaf Grétar Kristjánsson frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2017, frá 5. maí 2017, um breytingu á fyrrnefndum viðaukum og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/55/ ESB frá 20. nóvember 2013 um breytingu á tilskipun 2005/36/EB um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi og á reglugerð nr. 1024/2012 um samvinnu á sviði stjórnsýslu fyrir tilstilli upplýsingakerfisins fyrir innri markaðinn. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 5. nóvember 2017. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/55/ESB felur í sér heimild til handa fagstéttum til að njóta viðurkenningar á starfsréttindum sínum innan EES-svæðisins og þar með til að stunda vinnu í krafti menntunar sinnar og starfsreynslu. Helstu breytingar sem í tilskipuninni felast miða að því að tryggja að framkvæmdin verði einfaldari og skjótvirkari. Með tilskipuninni er tekið upp svokallað evrópskt fagskírteini. Evrópska fagskírteininu er ætlað að styrkja innri markaðinn, ýta undir frjálsa för fagfólks og tryggja skilvirkari og gagnsærri viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi. Með evrópska fagskírteininu geta umsækjendur sótt um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi með rafrænum hætti fyrir þær starfsgreinar sem falla undir evrópska fagskírteinið. Þá er í samræmi við tilskipunina unnt að veita takmarkaðan aðgang að starfsgrein í þeim tilfellum þar sem svo mikill munur er á þeim kröfum sem gerðar eru til viðkomandi starfsgreinar í heimaríki viðkomandi og væntanlegu gistiríki að kröfur í því síðarnefnda jafngiltu því að umsækjandinn þyrfti að ljúka fullu námi og þjálfun í gistiríkinu til að fá fullan aðgang að viðkomandi starfsgrein í því ríki. Þá skulu aðildarríki nýta upplýsinga- og þjónustumiðstöðvar sem komið var á fót í samræmi við kröfur þjónustutilskipunar Evrópusambandsins til þess að auðvelda viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi. Miðstöðvarnar skulu hafa aðgengilegar upplýsingar, þar með talið skrá yfir allar lögverndaðar starfsgreinar í viðkomandi aðildarríki. Tilskipunin felur einnig í sér heimild til að taka upp sameiginlegar menntunarkröfur eða sameiginlegt lokapróf fyrir starfsgreinar þar sem þess er óskað og koma þannig á sjálfkrafa viðurkenningu fyrir þær greinar. Tilskipunin tekur einnig til starfsnáms en nemendur í starfsnámi skulu eiga þess kost að fá viðurkennt starfsnám eða starfsreynslutíma innan löggiltra starfsgreina sem fer fram í öðru EES-ríki en í heimalandinu. Þá eru með tilskipuninni settar fram kröfur um að rýna beri frekar núgildandi fyrirkomulag lögverndunar starfsgreina, einkum til að tryggja að núgildandi kröfur feli ekki í sér beina eða óbeina mismunun á grundvelli ríkisfangs eða búsetu, að þær séu settar á grundvelli brýnna almannahagsmuna og að kröfur um lögverndun starfsréttinda séu til þess fallnar að ná þeim markmiðum sem stefnt er að og gangi ekki lengra en nauðsynlegt er að til að ná þeim markmiðum. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingar á lögum nr. 26/2010, um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi. Mennta- og menningarmálaráðherra mun leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögunum á yfirstandandi löggjafarþingi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þeir sem rita undir nefndarálitið eru Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, Ari Trausti Guðmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Sigríður María Egilsdóttir, Smári McCarthy og Stefán Vagn Stefánsson, en Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Bryndís Haraldsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á II. viðauka um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu og Kristínu Láru Helgadóttur og Þórunni Oddnýju Steinsdóttur frá velferðarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 7. júlí 2017, um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn til að fella inn í samninginn framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar frá 24. júní 2014 um hönnun á sameiginlega kennimerkinu til að sanngreina aðila sem bjóða almenningi lyf í fjarsölu og um tækni- og raftæknilegar kröfur og dulkóðunarkröfur varðandi sannprófun á ósvikni þess. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 7. janúar 2018. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Með reglugerðinni er komið á fót sameiginlegu kennimerki til staðfestingar á að aðilar sem bjóða lyf í fjarsölu hafi til þess heimild og séu vottaðir sem slíkir af þar til bærum yfirvöldum. Reglugerðinni er ætlað að samræma löggjöf ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu og sporna við fölsuðum lyfjum á markaði. Reglugerðin snýr jafnframt að neytendum sem eiga að geta treyst því að þær vefsíður sem bera kennimerkið starfi lögum samkvæmt. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á breytingar á lyfjalögum, nr. 93/1994. Gert er ráð fyrir því að heilbrigðisráðherra leggi á yfirstandandi löggjafarþingi fram frumvarp til breytinga á lögunum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita formaður nefndarinnar, Áslaug Anna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Sigríður María Egilsdóttir, Smári McCarthy og Stefán Vagn Stefánsson, en Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Bryndís Haraldsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 187/2017, um breytingu á XIX. viðauka við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti og Heimi Skarphéðinsson frá atvinnu- og nýsköpunarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 187/2017, frá 22. september 2017, um breytingu á XIX. viðauka, neytendavernd, við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2015/2302 frá 25. nóvember 2015 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun og um breytingar á reglugerð nr. 2006/2004 og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/83/ESB og niðurfellingu á tilskipun ráðsins 90/314/EBE. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 22. mars 2018. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/2302 er ætlað að styrkja neytendavernd með því að víkka út gildissvið gildandi löggjafar um pakkaferðir svo hún nái einnig yfir það sem kalla má samtengda ferðatilhögun. Þá mælir tilskipunin fyrir um gagnkvæma viðurkenningu tryggingakerfa. Í eldri tilskipun, sem innleidd var með lögum nr. 80/1994, um alferðir, voru innleidd mikilvæg réttindi fyrir neytendur sem keyptu sér alferð, pakkaferð. Sú neytendavernd tekur aftur á móti ekki til þeirra sem setja saman sínar eigin ferðir og er tilskipuninni ætlað að tryggja þessi réttindi. Hvað varðar gagnkvæma viðurkenningu tryggingakerfa þá hefur tilskipunin þau áhrif að íslenskir neytendur geta nú gengið að því vísu að seljendur í öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins sem markaðssetja sig yfir landamæri séu tryggðir á fullnægjandi hátt. Þetta kann að auka samkeppni milli seljenda yfir landamæri sem getur falist í því að ferðaþjónustufyrirtæki kjósi að flytja starfsemi sína eða höfuðstöðvar þangað sem tryggingakerfi eru hagkvæmust. Ólíklegt er að þetta komi til með að gera íslenskum fyrirtækjum erfitt fyrir. Innleiðing tilskipunar 2015/2302 kallar á lagabreytingar hér á landi. Lög nr. 80/1994 verða felld brott og sett ný heildarlög í staðinn. Afleidd breyting verður væntanlega einnig á lögum um skipan ferðamála, nr. 73/2005. Gert er ráð fyrir því að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra leggi fram frumvarp til laga á yfirstandandi löggjafarþingi. Að þessu gefnu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt. Hv. þingmenn Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Bryndís Haraldsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þeir sem samþykkir voru voru hv. formaður nefndarinnar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigríður María Egilsdóttir, Smári McCarthy og Stefán Vagn Stefánsson.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 107/2017, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 107/2017, nánar tiltekið frá 13. júní 2017. Þar er verið að fastsetja niðurstöður um bestu fáanlegu tækni, eða BAT eins og það heitir á ensku, „Best Available Technology“, samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins vegna iðnaðar með járnlausan málm. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 13. desember 2017. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Um tilganginn segir að tilskipun 2010/75/ESB um losun í iðnaði feli í sér endurútgáfu og uppfærslu á sjö EES-reglugerðum um samþættar mengunarvarnir í þeim tilgangi að auka skýrleika reglnanna. Tilskipunin gengur lengra en eldri tilskipanir. Markmið tilskipunar 2010/75/ESB er að koma í veg fyrir og takmarka mengun frá tiltekinni starfsemi. Helstu nýmæli snúa að ákvörðunum um bestu aðgengilegu tækni, eins og áður kom fram (BAT), og gildi þeirra með tilkomu svokallaðra niðurstaðna um bestu aðgengilegu tækni (BAT Conclusions – BATC). Þau fela það í sér að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins mun setja fram, í samráði við aðildarríkin og hagsmunaaðila, viðmið varðandi tiltekna starfsemi. Þessi viðmið verða sett sem sérstakar gerðir framkvæmdastjórnarinnar. Á Íslandi falla þrjú álver undir ákvörðunina. Að minnsta kosti eitt fyrirtæki sem vinnur að endurvinnslu álgjalls og ein verksmiðja sem framleiðir kísiljárn (járnblendi). Auk þess falla undir ákvörðunina tvær verksmiðjur sem hafið hafa framleiðslu samkvæmt starfsleyfi Umhverfisstofnunar og framleiða hrákísil, auk einnar verksmiðju til viðbótar sem sótt hefur um starfsleyfi til slíkrar starfsemi. Framkvæmdarákvörðun framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2016/1032 kallar sem slík ekki á lagabreytingar. Móðurgerðin sem ákvörðunin byggist á, þ.e. tilskipun 2010/75/ESB, kallaði aftur á móti á lagabreytingu. Umhverfis- og auðlindaráðherra lagði fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir á 146. löggjafarþingi sem innleiddi m.a. tilskipun 2010/75/ESB í íslenska löggjöf. Lögin tóku gildi 1. júlí 2017. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Hv. þingmenn Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Bryndís Haraldsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita þar með auk mín hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Sigríður María Egilsdóttir, Smári McCarthy og Stefán Vagn Stefánsson. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð ESB um svokallaðar OTC-afleiður, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár verði veitt lagagildi með þeim aðlögunum sem leiðir af ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 206/2016. Reglugerðinni er ætlað að auka gagnsæi og draga úr áhættu á mörkuðum með afleiður, m.a. með reglum um milligöngu miðlægra mótaðila í afleiðuviðskiptum og miðlægri söfnun upplýsinga hjá afleiðuviðskiptaskrám. Það er vert að vekja athygli þingheims á því að við umfjöllun nefndarinnar komu fram athugasemdir um tvö atriði, annars vegar þann refsiramma sem ákvarðaður er í 12. gr. frumvarpsins vegna brota gegn ákvæði 1. mgr. 14. gr. reglugerðarinnar, um að miðlægur mótaðili megi ekki starfa án starfsleyfis, og hins vegar þá afturvirkni sem felst í því að við gildistöku frumvarpsins að lögum verði allir afleiðuviðskiptasamningar sem voru opnir 1. júlí 2017 tilkynningarskyldir til afleiðuviðskiptaskrár. Þá var reglugerðin hluti af EES-rétti með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Samkvæmt 12. gr. frumvarpsins skulu brot gegn 1. mgr. 14. gr. reglugerðar ESB varða sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Nefndinni var bent á að reglugerðin geri ekki kröfu um svo þung viðurlög við brotum gegn greininni heldur falli hún undir viðurlagaákvæði 3. mgr. 22. gr. reglugerðarinnar sem gerir þá kröfu til aðildarríkja að tryggja möguleika á beitingu viðeigandi stjórnsýsluráðstafana í samræmi við landslög gagnvart þeim einstaklingum eða lögaðilum sem bera ábyrgð á að reglugerðinni hafi ekki verið fylgt. Í minnisblaði til nefndarinnar kemur fram sú afstaða fjármála- og efnahagsráðuneytisins að það sé undir EES-ríkjunum sjálfum komið að ákvarða refsingar við brotum gegn landslögum. Þótt rétt sé að líta til þeirra landa sem við berum okkur saman við um refsiramma og það hvort brot séu refsiverð er ekki síður mikilvægt að gæta samræmis í innlendri löggjöf á fjármálamarkaði. Samkvæmt 112. gr. b laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, varðar það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum að stunda starfsleyfisskylda starfsemi án starfsleyfis. Mat ráðuneytisins er að hið sama skuli gilda um miðlæga mótaðila og t.d. banka og verðbréfafyrirtæki. Enda þótt nefndin leggi ekki til breytingu á þessu ákvæði er tilefni til þess að fram fari almenn athugun á refsiheimildum við brotum í fjármálastarfsemi, þar á meðal brotum á borð við það að stunda starfsemi á fjármálamarkaði án tilskilinna leyfa. Því beinir nefndin því til ráðuneytisins að það láti framkvæma slíka athugun þar sem kannað er hverjir séu refsirammar fyrir sambærileg brot, m.a. á Norðurlöndum og víðar í Evrópu. Ráðuneytið er beðið um að halda nefndinni upplýstri um framkvæmd þeirrar athugunar. Síðan varð nokkur umræða um afturvirka upplýsingaskyldu sem leggjast mun á fjármálafyrirtæki við gildistöku frumvarpsins verði það að lögum. Það hefur komið fram að erfitt getur reynst að uppfylla skylduna afturvirkt, t.d. þar sem afleiðusamningar skulu samkvæmt reglugerðinni vera númeraðir og kóðaðir á tiltekinn hátt sem ekki hefur verið viðhafður hér á landi hingað til. Nefndin hefur verið upplýst um að ráðuneytið og Fjármálaeftirlitið vinni í sameiningu að því að leysa það vandamál með sem minnst íþyngjandi hætti fyrir markaðsaðila. Nefndin hvetur til að þeirri vinnu verði hraðað og samráð haft við viðeigandi hagsmunaaðila. Af þessum sökum leggur nefndin ekki til neinar breytingar að þessu leyti. Eins og ég sagði áðan fylgja líka með breytingartillögur nefndarinnar sem ég vísa til í nefndarálitinu. Þær eru allar tæknilegs eðlis vegna samræmingar. Undir þetta nefndarálit rita Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar og framsögumaður, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Una Hildardóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsinga, um sakarkostnað. Er álitið frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur og Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði um innheimtu og niðurfellingu sakarkostnaðar verði bætt við lög um meðferð sakamála að nýju, en ákvæðið féll niður fyrir mistök við umfangsmiklar lagabreytingar. Jafnframt eru lagðar til samsvarandi lagfæringar á lagatilvísunum í sömu lögum og lögum um fullnustu refsinga. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að ákvæðið er til ívilnunar fyrir sakborning, þ.e. það felur í sér skyldu ríkissjóðs til að leggja út fyrir sakarkostnaði sem verði síðan innheimtur hjá hinum sakfellda og að fella niður sakarkostnað við ákveðnar aðstæður. Á fundum nefndarinnar kom fram að ákvæðið er í samræmi við reglur um réttláta málsmeðferð, þ.e. annars vegar að tryggja greiðslu málsvarnarlauna svo ákærði geti fengið fullnægjandi málsvörn fyrir dómi, og hins vegar að gera skylt að fella niður sakarkostnað í ákveðnum tilvikum, samanber dóm Hæstaréttar í máli nr. 248/2005. Í því máli komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu, með vísun til úrlausna Mannréttindadómstóls Evrópu, að skýra beri íslensk lög svo að þeim sem sakfelldur hefur verið í sakamáli og gert að greiða sakarkostnað verði að vera unnt að sanna vanhæfni sína til greiðslu málsvarnarlauna verjanda síns við innheimtu slíks kostnaðar. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að ákvæðið verði fært inn í lög að nýju. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Andrés Ingi Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Páll Magnússon var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Guðmundur Ingi Kristinsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir álitið skrifa Páll Magnússon formaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Olga Margrét Cilia, Steinunn Þóra Árnadóttir og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég vil fagna því að þetta frumvarp sé komið alla leiðina hingað í 2. umr. á þingi. Mig langar að þakka Viðreisn og þingmönnum Viðreisnar alveg sérstaklega fyrir að leggja það fram. Mér finnst þetta mikils virði og finnst þetta passa vel inn í þá umræðu sem hefur verið í samfélaginu og þær breytingar sem hafa verið í samfélaginu þar sem aukin áhersla er lögð á samþykki allra. - Er þetta ekki sú ræða? [[Hlátur í þingsal.]]Afsakið mig. Ég misskil þetta. Það eru sjálfsagt lögin sem við ætlum að leiðrétta. Ég er rosalega ánægð með það líka. En ég þarf kannski ekkert að þakka Viðreisn sérstaklega fyrir það. Ég þakka bara fyrir mig.
Herra forseti. Það er alltaf gott að fá þakkir þótt óverðskuldaðar séu, en hv. þingmaður fær tækifæri til þess að endurtaka þakkir sínar síðar. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd ásamt breytingartillögu um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigríði J. Friðjónsdóttur frá ríkissaksóknara, Ragnheiði Bragadóttur, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, Kolbrúnu Benediktsdóttur frá héraðssaksóknara, Páleyju Borgþórsdóttur frá Lögreglustjórafélagi Íslands, Brynhildi Heiðar- og Ómarsdóttur og Fríðu Rós Valdimarsdóttur frá Kvenréttindafélagi Íslands, Margréti Steinarsdóttur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, Elvu Dögg Ásu- og Kristinsdóttur frá Samtökum um kvennaathvarf, Hrönn Stefánsdóttur frá Landspítalanum – neyðarmóttöku vegna kynferðisofbeldis, Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti og Svölu Ísfeld Ólafsdóttur, formann refsiréttarnefndar. Umsagnir bárust frá þessum sömu aðilum og fleirum. Með frumvarpinu er lagt til að 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga verði breytt á þann veg að samþykki verði í forgrunni skilgreiningar á nauðgun. Þannig verði horfið frá megináherslu á verknaðaraðferð við nauðgun. Þess í stað verði aukin áhersla lögð á kynfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt einstaklings með því að skilgreina nauðgun út frá því hvort samþykki hafi verið fyrir hendi eða ekki. Lagt er til að gerð verði krafa um að samþykki fyrir samræði eða öðrum kynferðismökum hafi legið fyrir þannig að samræði og önnur kynferðismök án samþykkis varði refsingu. Samþykki þarf að hafa verið tjáð af frjálsum vilja og eru sérstaklega nefndar tilteknar aðstæður þar sem samþykki telst ekki vera fyrir hendi. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um hvort sú nálgun sem lögð er til í frumvarpinu, þ.e. að byggja á skorti á samþykki í stað verknaðarlýsingar þegar kemur að skilgreiningu á nauðgun, sé rétt. Sú nálgun feli í sér að lögð sé meiri áhersla á háttsemi brotaþola, þ.e. hvað brotaþoli gerði eða gerði ekki, í stað þess að leggja áherslu á háttsemi sakbornings. Sömuleiðis komu fram sjónarmið um hið gagnstæða. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að frumvarpið eigi ekki að leiða til þess að aukin áhersla verði lögð á að rannsaka háttsemi brotaþola umfram það sem nú er. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið um að frumvarpið fæli í raun ekki í sér mikla breytingu en að í því fælist skýr stefnumörkun og breytt áhersla af hálfu löggjafans sem væri mikilvæg breyting. Þá var talið að verði frumvarpið að lögum muni sakfellingum ekki endilega fjölga. Slík skilgreining á samþykki fæli aftur á móti í sér aukna viðurkenningu á mikilvægi kynfrelsis og gæti, samhliða aukinni fræðslu, orðið til þess að ekki síst ungt fólk yrði meðvitað um mikilvægi þess að samþykki þurfi að liggja fyrir. Slík skilgreining gæti því falið í sér aukið forvarnagildi og þar með fækkað brotum. Nefndin áréttar að markmið frumvarpsins er að við skilgreiningu á nauðgun verði samþykki í forgrunni og til að gæta samræmis við áskilnað 69. gr. stjórnarskrárinnar um skýrleika refsiheimilda er nánar skilgreint að þegar ákveðnum verknaðaraðferðum hafi verið beitt teljist samþykki ekki vera fyrir hendi. Nefndin tekur fram að með frumvarpinu er ekki ætlunin að breyta sönnunarkröfum, enda hefur samþykki í reynd verið undirliggjandi skilgreiningaratriði nauðgunar allt frá því að ákvæði 194. gr. almennra hegningarlaga var breytt með lögum nr. 61/2007. Nefndin bendir loks á mikilvægi þess að efla enn frekar fræðslu og upplýsingar um að kynferðislegt samneyti fólks eigi ávallt að grundvallast á gagnkvæmu samþykki þeirra sem þátt taka. Við meðferð málsins í nefndinni komu fram ábendingar um að ef markmiðið með frumvarpinu væri að leggja til að samræði eða önnur kynferðismök gætu varðað refsingu ef skýrt samþykki til þátttöku í kynferðislegri athöfn lægi ekki fyrir væri eðlilegra að flytja verknaðarlýsingu 1. gr. frumvarpsins, um að beita blekkingu eða að notfæra sér villu viðkomandi, undir 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Með lögum nr. 61/2007, um breytingu á almennum hegningarlögum, var 199. gr. almennra hegningarlaga, sem náði til slíkrar háttsemi, felld brott en svo virðist sem ætlunin hafi verið að slík háttsemi félli þar með undir 2. mgr. 194. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar nr. 620/2009 var því hafnað að slík brotalýsing varðaði við 2. mgr. 194. gr. laganna en hins vegar talið að háttsemin fæli í sér brot gegn blygðunarsemi, samanber 209. gr. laganna. Þannig hefur ákvæði um blekkingu og villu verið talið sjálfstætt ákvæði og ekki skilgreint sem nauðgun auk þess sem brot gegn ákvæðinu varðaði lægri refsingu. Til að bregðast við framangreindum dómi Hæstaréttar og jafnframt til að gæta samræmis í uppbyggingu ákvæðis 194. gr. laganna sem og að ná því markmiði laga nr. 61/2007 sem að var stefnt leggur nefndin til að verknaðarlýsing um blekkingu og villu falli brott í 1. gr. frumvarpsins en bætist við ákvæði 2. mgr. 194. gr. laganna. Til viðbótar framangreindum breytingartillögum leggur nefndin til minni háttar orðalagsbreytingar, m.a. til að gæta samræmis við orðalag annarra ákvæða í almennum hegningarlögum. Andrés Ingi Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Guðmundur Ingi Kristinsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Við 1. gr. a. 3. efnismálsl. orðist svo: Samþykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung. b. Við bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Á eftir orðunum „mælt er fyrir um í 1. mgr.“ í 2. mgr. 194. gr. laganna kemur: að beita blekkingum eða notfæra sér villu viðkomandi um aðstæður eða.“ Undir þetta rita Páll Magnússon formaður, Jón Steindór Valdimarsson framsögumaður, og Andrés Ingi Jónsson, eins og áður kom fram, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég vil ljúka máli mínu með því að þakka nefndarmönnum fyrir sérstaklega ánægjulegt samstarf við þessa vinnu og öllum þeim fjölmörgu gestum og umsagnaraðilum sem lögðu hönd á plóg til þess að gera frumvarpið enn betur úr garði gert. Að svo mæltu stíg ég úr pontu og vona að málið fái hraða og góða afgreiðslu við 3. umr.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að stíga hér upp við rétt mál og ræða þetta mikilvæga mál og einmitt nýta tækifærið til að þakka Viðreisn fyrir að leggja það fram á réttum stað. Eins skoplegt og þetta frumhlaup var hjá mér áðan þá er málefnið sem um ræðir alls ekki skoplegt og raunar grafalvarlegt. Það sem mér finnst mikilvægt við málið er að loks sendum við skýr skilaboð um að samþykki skipti öllu máli þegar kemur að samskiptum á milli fólks. Með því að senda þessi skilaboð erum við líka að senda skilaboð til þeirra þolenda sem upplifa það sem svo að þeir hafi ekki sagt nógu skýrt nei, þeir hafi ekki barist nógu hart á móti, þær eða þau hafi ekki slasast nógu mikið, eða orðið fyrir nógu miklum átökum til þess að réttlæta að kalla það sem þau urðu fyrir kynferðisbrot, nauðgun eða annað af þeim toga. Mér finnst það gríðarlega mikilvægt skref vegna þess að eins og við vitum öll fylgja því miklar sjálfsásakanir að lenda í kynferðisofbeldi og mikil spurn bæði frá samfélaginu, þótt það sé að lagast, en líka frá einstaklingnum sjálfum um hvað viðkomandi hefði getað gert til að koma í veg fyrir ofbeldið sem þeir urðu fyrir. Með þessu finnst mér við vera að leggja þær línur að báðir aðilar beri ábyrgð á því að tryggja að samþykki liggi fyrir þeim athöfnum sem aðhafa skal. Það ætti svo sem að eiga við um öll samskipti, finnst mér. Með þessu erum við a.m.k. sem löggjafi að segja að þetta skipti öllu máli. Hafi maður ekki veitt samþykki þótt maður hafi ekki sagt hátt og snjallt nei eða barist á móti, ef samþykki var ekki til staðar er um kynferðisbrot að ræða. Mér finnst það mjög mikilvæg skilaboð, sérstaklega í ljósi þess hvernig fórnarlömb kynferðisofbeldis bregðast oft við með því að frjósa jafnvel í talsvert mörgum tilfellum, um 40% tilfella ef ég man rétt. Þá er kannski ekki við því að búast að hægt sé að veita samþykki eða hafna því þótt augljóst sé að það liggi ekki fyrir. Mér þykir mjög vænt um að málið er komið fram. Ég held að það eigi eftir að skipta okkur verulegu máli. Mig langar kannski í lokin að rifja upp það sem við heyrðum frá fjölmörgum gestum okkar sem hafa haft mikið með þessi mál að gera, hafa stutt við bakið á þolendum kynferðisbrota og hafa sinnt þeim á einn eða annan hátt, sinnt þörfum þolenda, að þetta muni auðvelda þeim gönguna í að kæra, að hafa þetta svona skýrt í lögunum að samþykki þurfi að liggja fyrir. Það muni líka auðvelda þeim bata hafi einstaklingar orðið fyrir slíku ofbeldi, að það sé skýrt í lögunum að samþykki þurfi að liggja fyrir. Ég vildi bara segja að ég er mjög ánægð með að málið er komið alla leiðina hingað. Ég vona að við getum greitt því leið í gegnum þingið vegna þess að mér finnst það mjög mikilvægt. Ég þakka enn og aftur flutningsmanni fyrir að leggja málið fram og einnig öllum nefndarmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd sem hafa unnið málið með mér og öðrum nefndarmönnum af mjög góðum hug, finnst mér.
Virðulegur forseti. Ég fagna enn og aftur þessu frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum er varðar kynferðisbrot sem þingmenn Viðreisnar lögðu fram hér á þinginu öðru sinni. Þetta er, svo að því sé haldið til haga, ekki efnisleg breyting á umræddu ákvæði 194. gr. almennra hegningarlaga. Ekki er um að ræða efnisbreytingu þar sem kynferðismök án samþykkis brotaþola eru nú þegar refsiverð og hafa verið allt frá því að almennum hegningarlögum var breytt árið 2007, heldur er meira um það að ræða að verið er að brýna vilja löggjafans varðandi þetta tiltekna lagaákvæði. Það að samþykki þurfi að vera algjörlega skýrt og að það sé fyrir hendi hefur nefnilega verið í lögunum, en einhverra hluta vegna hefur brotaþoli hingað til í raun þurft að bera ábyrgð á því að sanna að samþykkið hafi ekki verið til staðar. Þannig hefur þetta horft við þeim sem hafa starfað í þessum málaflokki, sem er svolítið sérstakt. Ég kom aðeins inn á þetta við 1. umr. þessa ágæta máls vegna þess að í öðrum málum, þar sem um er að ræða brot á almennum hegningarlögum, er ekki horft eins á málin. Við getum tekið sem dæmi húsbrot, innbrot. Þegar um er að ræða innbrot getur húseigandi gengið út frá því að enginn fari inn í hans hús nema hafa til þess sérstakt leyfi húsráðanda, annaðhvort að viðkomandi hafi hreinlega verið boðið í heimsókn eða að viðkomandi hafi lyklavöld á staðnum. Hafi viðkomandi hvorki fengið heimboð né verið með lyklavöld telst algerlega ótvírætt að um húsbrot sé að ræða. Þegar um er að ræða kynferðisbrot höfum við hins vegar ákveðið að láta húsráðandann, ef ég má taka svo til orða, sanna að hann hafi ekki veitt samþykki sitt fyrir innrásinni. Þannig hefur þetta snúið í málum þegar upp koma kynferðisbrot, bæði hjá lögreglu, hjá rannsakanda, hjá ákæruvaldinu og síðar í dómi, að brotaþoli hefur einhvern veginn þurft að sýna fram á að hann hafi gert geranda fyllilega grein fyrir því að innrás inn í hans eða hennar persónulega líf væri ekki með samþykki brotaþola. Þarna er eiginlega búið að snúa þessu öllu við að mínu mati. Í þessum málum hefur hingað til, þrátt fyrir skýrt lagaákvæði, verið gengið út frá því að samþykki sé viðvarandi ástand, að eiginlegt ástand viðkomandi sé að viðkomandi sé alltaf til í tuskið hvar sem er, hvort sem viðkomandi þekkir aðilann eða ekki, að hvað sem á undan er gengið séu kynferðismök það sem allir geti gengið út frá nema viðkomandi láti annað í ljós. Það er auðvitað ekki svo í núgildandi ákvæði í hegningarlögunum 194. gr., að þetta sé orðað þannig, en í meðförum bæði lögreglu og saksóknara og dómstóla hefur þetta einhvern veginn verið þannig að brotaþoli þarf hreinlega að sanna að hann hafi neitað, hafi ekki verið samþykkur. Hvernig fer viðkomandi að því? Margar rannsóknir hafa verið gerðar og m.a. má sjá umfjöllun um rannsókn sem gerð var af Agnesi Gísladóttur, um tíðni og einkenni kynferðisofbeldis gegn konum sem leituðu á neyðarmóttöku Landspítala – háskólasjúkrahúss á árunum 1998–2007, í sérstakri umsögn sem Neyðarmóttaka vegna kynferðisofbeldis sendi þegar umrædd breyting á hegningarlögunum var lögð til fyrra sinni, þ.e. á síðasta þingi. Fjallað er um þessa rannsókn í þeirri umsögn sem þaðan barst. Þar kemur fram að tæplega 13% brotaþola frjósa í þeim aðstæðum sem eiga sér stað, 30% reyna einhvern veginn að tala viðkomandi geranda til eða berjast á móti með orðum og tæplega 30% berjast líkamlega við innrásinni. Nú er það líka svo að í 47% tilvika segjast brotaþolar hafa verið þolendur áfengistengds kynferðislegs ofbeldis. Þannig má sjá að mikill fjöldi þeirra sem verða fyrir kynferðisofbeldi frýs ýmist algerlega og getur ekki með nokkru móti greint frá að þetta sé ekki með samþykki eða getur ekki sökum rænuleysis greint frá. Þá sjáum við vel hvernig ástandið er, þ.e. að snúa því á haus að viðkomandi þurfi að sanna að gerandi hafi ekki verið þarna í þökk brotaþola. Það er líka vert að benda á það, og það kemur svo sem fram í þessu nefndaráliti, að ekki er verið að snúa sönnunarbyrðinni við í þessum málum. Alls ekki. Þvert á móti. Það er einfaldlega verið að árétta að gerandi þurfi einhvern veginn að færa sönnur fyrir því að umrædd kynmök, eða hvað sem á sér stað, hafi verið með samþykki beggja. Ég held að þetta verði mikil réttarbót þó að, eins og áður kom fram, ekki sé um byltingu að ræða. Það er ekki bylting. Það er ekki verið að breyta neinu efnislega. Það er verið að breyta ákveðnu viðhorfi, að viðkomandi þurfi skýrt samþykki fyrir því að eiga í samneyti við aðra manneskju. Ég vil því ítreka að ég fagna mjög þessu frumvarpi og vona svo innilega að það fái framgöngu hér á þinginu.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir fagna því að þetta mál sé komið þetta langt og býst fastlega við að það verði samþykkt á þessu þingi í ljósi þess hversu langt það er komið. Mig langar að fjalla aðeins um ákveðinn misskilning eða ótta sem ég hef orðið var við í samfélaginu. Ég hef nefnt þetta áður hér í ræðu en finnst mikilvægt að halda því til haga og ætla ekki að fara ítarlegar út í það sem hv. þingmenn hafa nefnt hér á undan. Í 27. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Birta skal lög. Um birtingarháttu og framkvæmd laga fer að landslögum.“ Það er ástæða fyrir því að þetta ákvæði er í stjórnarskrá. Það er vegna þess að borgarinn hefur rétt á að vita hvernig lögin í landinu eru. Af tveimur ástæðum. Annars vegar þarf borgarinn að vita til hvaða hegðunar er ætlast til af honum og í öðru lagi þarf borgarinn að hafa raunhæft færi á að lesa lögin og átta sig á rétti sínum gagnvart öðrum. Það er þó nokkuð mikið, að mínu mati, í almennum hegningarlögum sem hinn almenni borgari mun ekki skilja í samræmi við dómaframkvæmd. Hér hefur oft verið nefnt og er alveg rétt að það sem hér liggur fyrir er ekki efnisleg breyting, en skiptir þó óheyrilega miklu máli vegna þess að lestur laganna eins og þau eru býður alla vega upp á einhvern misskilning. Það sést best á ótta fólks við að hér sé verið að snúa við sönnunarbyrðinni, að héðan í frá þurfi fólk skyndilega að þurfa að sanna að það sé saklaust af einhverjum glæp. Fólk verður ægilega óttaslegið þegar það fær þessa hugmynd, eðlilega, sönnunarbyrðinni má auðvitað ekki snúa við. En þessi misskilningur skapast kannski vegna þess að í samfélagi okkar, óháð því hvernig dómaframkvæmd er, hefur skilningurinn ekki verið nægilega mikill á þessari leið, sem er auðvitað dómaframkvæmd og er ætlan frumvarpsins sem við ræðum hér. Mér finnst afskaplega mikilvægt að halda þessu til haga, líka vegna þess að það kemur upp í fleiri málum sem eru til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, t.d. máli sem varðar stafrænt kynferðisofbeldi, áður kallað hrelliklám eða hefndarklám þótt það sé ekki ákjósanlegt orðalag, að oft er bent til dómaframkvæmda og heyrast þær raddir að í raun sé athæfið nú þegar bannað. Það er gott og blessað en það þarf að vera skýrt. Það er ekki nóg að það sé í dómaframkvæmd. Borgarinn þarf að geta lesið lögin og áttað sig sjálfur á hvaða rétt hann hefur gagnvart öðrum og síðan vitaskuld hvernig hann eigi að haga sér sjálfur, hafi hann ekki þessi grundvallarsiðferðismörk sem við teljum flest vera sjálfsögð en eru það því miður ekki. Burt séð frá vitundarvakningunni sem ég vona að þetta frumvarp hafi í för með sér og tel mig reyndar vita að það geri finnst mér mikilvægt að við skýrum öll svona lög, svona ákvæði í almennum hegningarlögum. Því að annars er alltaf hætt við því að ef það verður ekki misskilningur um hvað lögin þýði verði vissulega misskilningur um hvað frumvarp eins og þetta þýðir. En ég ítreka að áhyggjur mínar af þessu stafa af því að ég hef heyrt þessar áhyggjur svo oft, að það sé verið að snúa við sönnunarbyrðinni. Það þarf alltaf að ítreka að það sé ekki verið að snúa henni við. Misskilningurinn sprettur af því að 194. gr. almennra hegningarlaga, eins og lögin eru skrifuð í dag, er að mínu mati ekki skrifuð með það í huga að taka jafn afdráttarlaust undir það sem þessu frumvarpi er ætlað að leiða í lög, að vitaskuld þýði kynfrelsi okkar allra það að við höfum réttinn til að segja já og réttinn til að segja nei en það er alveg sama hvert svarið er, það er okkar sjálfra og einskis annars.
Virðulegi forseti. Hérna um árið var ákveðin herferð í gangi sem kallaðist Fáðu já. Þetta frumvarp er einfaldlega í anda þess átaks og ég fagna því mjög. Athugasemdirnar sem ég hef um það eru mjög fáar og stuttar. Það er mjög mikill munur þegar brotaþoli er spurður: Sagðir þú nei? og að spyrja brotaþola: Sagðir þú já? Ég ætla að leyfa fólki að skilja það sjálft. Mín megin þarfnast það ekki útskýringa. Það sem mér finnst athyglisverðast við frumvarpið tengist ákveðnu orðatiltæki sem ég er ekki mjög sammála: Þögn er sama og samþykki. En með þessu er einfaldlega verið að segja að þögn er ekki það sama og samþykki.
Virðulegur forseti. Mér finnst gaman að lesa nefndarálitið og sjá að það var afgreitt frá allsherjar- og menntamálanefnd 8. mars, á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, því að hér er mikilvægt baráttumál vonandi að ná í gegn. Ég vil líka þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir að bjóða mér að vera einn meðflutningsmanna þessa góða máls og fyrir að hafa leitt málið býsna farsællega í gegnum nefndina. Við fengum almennt frekar jákvæðar umsagnir en gera þurfti nokkrar lagfæringar á málinu. Það var gert lipurlega. Hér munum við færa í lög jákvæða og vel útfærða framkvæmd. Eins og fram hefur komið er þetta í raun breyting sem hefur lítil áhrif á sönnunarstöðu í dómsmálum eða framkvæmd innan kerfisins. Þetta er annars vegar verkfæri til að auka almenna réttarvitund fólks þannig að það viti hver staðan er í kynferðisbrotamálum. Og síðan það sem eru lúmskari áhrif sem við hugsum ekki nógu oft um þegar við setjum lög; þetta er uppeldisregla gagnvart samfélaginu. Það er verið að kenna fólki, sérstaklega komandi kynslóðum, hvernig samskipti eiga að vera. Hvernig við megum koma fram hvert við annað. Þetta eru skýr skilaboð sem munu hafa jákvæð áhrif til lengri tíma. Hugsanlega mun kærum fjölga þegar frá líður en hugsanlega mun þeim fækka vegna þess að fólk mun einfaldlega kunna samskipti á milli einstaklinga betur. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta en má til með að nefna, vegna þess að ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að sitja fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York í síðustu viku, að þar gengu um salina ungmenni sem komu þangað í hóp frá ýmsum löndum og gengu á milli fulltrúa í sendinefndum sem flestra ríkja með skýr skilaboð. Þau voru með, mér liggur við að segja, bænaskjal til þess að leiða heimsbyggðinni fyrir augu mikilvægi þess að lögfesta samþykki. Þarna var verið að berjast fyrir því á alþjóðavísu að ríki heims gerðu það sem hér er lagt til að Ísland geri. Þar verðum við eitt fyrsta ríkið til að stíga þetta heillaskref. Og vonandi hið fyrsta af mörgum. Kann ég hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni hinar bestu þakkir fyrir.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál heldur er ég fyrst og fremst kominn hingað til að þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir hans atbeina að því að málið er komið á þennan rekspöl og fagna því að hafa átt þess kost að starfa með honum og öðrum nefndarmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd í mikilli eindrægni. Það var vönduð vinna sem átti sér stað. Fjölmargir aðilar komu fyrir nefndina og fjölluðu um málið og sendu okkur greinargerðir. Þær voru jákvæðar. Það voru lítils háttar atriði sem þurfti að snurfusa. Ég tel að afraksturinn sé góður. Það eru mjög mikilvæg skilaboð, tel ég, fólgin í frumvarpinu sem ég vona að nái út til samfélagsins. Þetta eru einföld skilaboð en sterk. Þau snúast um þennan einfalda hlut, það verður að fá samþykki. Mannlegt samneyti snýst um það. Mig langar að fara með dálítinn texta sem ég held að fangi þetta betur en margt af því sem ég hef séð. Hann er eftir skáldkonuna Elísabetu Jökulsdóttur. Það kannast nú margir við þennan texta. Hann er svona, með leyfi forseta: „Það eru alls konar venjulegir menn, jafnvel vinir mínir, að kvarta undan þessari metoo-bylgju sem er í gangi, þeir segja „ekkert má maður“ og „hvað má eiginlega“ og ekkert má maður lengur. Við þá vil ég segja, það má ekkert, maður biður um leyfi fyrir öllu; Má ég sýna þér hvað ég var að skrifa, má ég fá tannkremið, má ég fá mjólkina, má ég knúsa þig, má ég fá lánaða húfuna þína …“
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir þessi orð. Þau eiga svo sannarlega vel við í þessari umræðu. Ég er einn af flutningsmönnum þessa ágæta frumvarps og á ekki sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég verð að segja að það gleður mig mjög að sjá þetta mál hér á dagskrá og að sjá að hv. allsherjar- og menntamálanefnd er saman á einu nefndaráliti þar sem lagt er til að frumvarpið verði samþykkt með lítils háttar breytingum. Ég segi fyrir mitt leyti að þegar mér var boðið af hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni að vera með á þessu frumvarpi skoðaði ég það og var svo sannarlega sammála innihaldinu og megintilganginum en var þó bent á af ýmsum aðilum að það gætu verið einhver lagatæknileg flækjuatriði til staðar og sú sem hér stendur, sem er ekki lögfræðimenntuð, átti svolítið erfitt með að ná utan um þau. Þannig að mér finnst ánægjulegt að lesa í gegnum þær umsagnir sem borist hafa um málið. Þær líta út fyrir að vera mjög ítarlegar og vel unnar. Í kjölfarið liggja fyrir í nefndarálitinu breytingartillögur sem koma til móts við þessa þætti. Mig langaði nú bara að fá tækifæri til að koma hér upp og segja að ég fagna þessu. Það er áhugavert að sjá að hér er frumvarp sem er lagt fram af óbreyttum þingmönnum og það er komið á þennan stað í ferlinu og nefndin öll tekur undir að þetta mál beri að samþykkja. Margir góðir umsagnaraðilar taka undir mikilvægi þess að hér er um mjög svo táknræna breytingu að ræða sem felst einmitt í þessu samþykki. Ég þakka hv. nefnd fyrir að fjalla um þetta með þessum hætti og að sjálfsögðu öllum þeim umsagnaraðilum sem hafa lagt málinu gott lið.
Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka hv. 1. flutningsmanni þessa frumvarps, sem og framsögumanni nefndarálits allsherjar- og menntamálanefndar, Jóni Steindóri Valdimarssyni, í fyrsta lagi fyrir að leggja þetta frumvarp fram og svo líka fyrir það hvernig hann tók utan um það og utan um ábendingar sem nefndinni bárust frá umsagnaraðilum. Ég verð að segja að þetta er með jákvæðari málum sem ég hef fylgt í gegn, frá því að mælt er fyrir því - við erum nú ekki alveg komin að því að samþykkja það - og þar til nefnd afgreiðir það. Vinnan var til svo mikillar fyrirmyndar. Gengið var í að taka við umsögnunum og gera þær litlu breytingar sem gera þurfti til þess að málið yrði fullbúið. Það fyllir mig alveg gríðarlega mikilli von um að við séum að taka mikilvæg skref og að ná mikilvægum árangri þegar kemur að kvenfrelsismálum og kynjajafnrétti á Íslandi, sem og því að takast á við það samfélagslega böl sem kynferðislegt ofbeldi er. Þess vegna er svo mikilvægt að okkur hafi lánast að vera samferða í því að leiða þetta mál til lykta. Í öllum umsögnum og í máli þeirra gesta sem komu fyrir nefndina var mjög áberandi áherslan sem lögð var á mikilvægi fræðslu og upplýsinga þegar kemur að kynferðislegu samneyti fólks og svo því að samþykki þurfi alltaf að liggja til grundvallar. Ég held að það sé það sem við þurfum að taka síðan upp á næsta stig í framhaldinu, þ.e. fræðslumálin. Þess vegna vona ég sannarlega að við munum á næstu dögum samþykkja þetta mál. Mig langar að benda á að fyrir þinginu liggur einnig þingsályktunartillaga frá Unu Hildardóttur, varaþingmanni Vinstri grænna, sem gengur út á að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem endurmeta á kynfræðslu í grunn- og framhaldsskólum. Það held ég að sé það næsta sem við þurfum að gera. Eins og einhver hv. þingmaður sagði fyrr í umræðunni er ekkert víst að þetta frumvarp verði endilega til þess að fjölga þeim málum sem kært er á grundvelli á, en það gæti orðið til þess að fækka þeim. Ég held að það verði svo sannarlega til þess að fækka þeim ef okkur auðnast í framhaldinu að efla fræðsluna og umræðuna í samfélaginu. Ég ætla ekki að tefja umræðuna um þetta mál frekar heldur lýsi ég enn og aftur yfir ánægju minni með það og vona að við höldum áfram á sömu braut þegar kemur að þessum mikilvægu málum, að vinna saman að góðri niðurstöðu fyrir okkur öll og gera virkilegar samfélagslegar breytingar varðandi það hvernig við tökum á kynferðislegu ofbeldi. Og vonandi útrýmum við því.
Herra forseti. Ég get ekki annað en komið hingað upp og þakkað öll þau fallegu orð sem hafa verið látin falla um þetta ágæta mál og sjálfan mig. Ég vil nú eiginlega koma hingað upp til að segja að ég er ekki alveg aleinn að baki því að málið er komið þetta langt. Allir í nefndinni, starfsmenn þingsins og umsagnaraðilarnir hafa lagt hér hönd á plóg. Síðan get ég ekki látið hjá líða að nefna Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, fyrrum varaþingmann Viðreisnar, sem var mér stoð og stytta í að koma þessu frumvarpi og máli öllu saman. Ég held að það sé mjög mikilvægt að í þessu frumvarpi felst þessi skýra stefnuyfirlýsing um vilja löggjafans. Eins og hér var orðað af einum hv. þingmanni, Andrési Inga Jónssyni, erum við að gefa út einhvers konar leiðbeiningar. Það er kannski í samræmi við það sem prófessor Ragnheiður Bragadóttir sagði m.a. í sinni umsögn, mjög ítarlegri, um málið þar sem hún talar um að þetta breyti ekki mjög miklu í sakfellingum og þess háttar en segir svo, með leyfi forseta: „Hins vegar má segja að lögfesting þessarar skilgreiningar út frá samþykki sé eðlilegur þáttur í þróun réttarins og þar er leitast við að tryggja að lögin séu í samræmi við réttarvitund almennings. Frumvarpsákvæðið leiðir samþykkið betur fram í dagsljósið en gildandi ákvæði. Það er auðskiljanlegt og slíkt ákvæði gæti haft áhrif til að fyrirbyggja brot.“ Þetta er afskaplega mikilvægt. Þá vil ég líka nefna sérstaklega að með samþykkt þessa frumvarps er Ísland að taka forystu, í það minnsta á Norðurlöndunum, í að útvíkka og skýra betur brot, hvað er refsivert, hvað má og hvað má ekki, með tilliti til nauðgunar. Við getum verið mjög stolt af því. Ég er a.m.k. stoltur af að vera þátttakandi í því. Ég held líka að það sé ágætt að við minnum okkur á að við erum ekki alveg komin til lands í að laga löggjöfina að því er varðar ýmislegt sem kemur kynferðisbrotum við. Hér hafa verið nefnd atriði eins og stafrænt ofbeldi. Ég held að við eigum að halda áfram á sömu braut og halda áfram að styrkja lagarammann og að það komi skýrt fram frá okkur, frá löggjafanum, hvað má og hvað má ekki í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt að við séum í fararbroddi. Við höfum séð það í tengslum við #metoo-byltinguna að þessi mál öll í víðum skilningi, jafnrétti kynjanna og kynbundið ofbeldi, eru ekki í því lagi sem þau eiga að vera. Þau eru í hinu megnasta ólagi og hafa verið það. Við eigum að laga þau. Ég er sannfærður um að við getum öll hjálpast að við það. Að lokum vil ég ítreka þakkir mínar til allra sem að málinu hafa komið og vona svo innilega að þetta mál verði samþykkt sem allra fyrst sem lög frá Alþingi.
Herra forseti. Ég vil byrja í upphafi míns máls á að ná andanum en líka fagna því að fjármálaráðherra er kominn í sal til að hlusta á okkur ræða þetta lykilplagg sem fjármálastefnan er. Fyrir það fyrsta er að mati 1. minni hluta fjárlaganefndar alveg ljóst að fjármálastefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur fær algjöra falleinkunn frá nánast öllum hagsmunaaðilum sem fjallað hafa um hana. Fjármálastefnan er sögð vera ógn við stöðugleikann, óraunsæ, ábyrgðarlaus, óvarfærin, ómarkviss, óljós, ósjálfbær, óskýr, ógagnsæ, aðhaldslítil, varasöm og ótrúverðug. Þetta má lesa úr þeim umsögnum sem fjárlaganefndin fékk frá þeim aðilum sem sendu inn umsögn. Ég vakti sérstaklega máls á því að formaður fjárlaganefndar áleit umsagnir þessara hagsmunaaðila mjög vandaðar, en maður tekur eftir því að meiri hluti fjárlaganefndar, þrátt fyrir að telja að þessi álit hagsmunaaðila á stefnunni hafi verið vönduð, er ekki tilbúinn til að taka neitt tillit til neinna af þeim athugasemdum. Það dapurlega við þessa stöðu er að markmiðin sem sett eru fram í stefnunni eiga að standa út kjörtímabilið og skulu ekki taka breytingum á meðan sú ríkisstjórn situr sem lagði stefnuna fram. Með stefnunni skuldbinda stjórnvöld sig til að fylgja henni eftir við stjórn opinberra fjármála. Í henni felst einnig mikil skuldbinding um skatt- og útgjaldastefnu stjórnvalda. Stjórnvöld þurfa að fylgja henni eftir en ströng skilyrði eru fyrir endurskoðun stefnunnar. Að fjármálastefnan sé síðan ekki betri en raun ber vitni er mikið áhyggjuefni, sérstaklega í ljósi hins mikla efnahagslega óstöðugleika sem hér hefur verið. Í umsögn Samtaka iðnaðarins kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Ekkert land innan OECD hefur gengið í gegnum viðlíka sveiflu í raungengi krónunnar á mælikvarða launa og verðlags og hið íslenska síðastliðin 15 ár en raungengi krónunnar er mælikvarði á þróun samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum. Ekkert iðnvætt ríki hefur því boðið sínum fyrirtækjum upp á jafn mikinn óstöðugleika í samkeppnisstöðu á þessum tíma. Það hefur því verið mikill óstöðugleiki hér á landi á þann mælikvarða.“ Þetta eru orð og mat Samtaka iðnaðarins. Þá segir Alþýðusamband Íslands í umsögn sinni, með leyfi forseta, að það telji „tvísýnt hvort að sú fjármálastefna sem hér er sett fram muni styðja við efnahagslegan og félagslegan stöðugleika á komandi árum sökum þeirra annmarka sem á henni eru“ og að ekki sé „gerð grein fyrir því hvernig stefnan uppfylli grunngildin um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi“. En við skulum á þessum tímapunkti fara í smáupprifjun. Fyrir það fyrsta er fjármálastefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur afar lík þeirri fjármálastefnu sem sú ríkisstjórn sem sprakk í haust lagði fram. Að mörgu leyti er um að ræða sama plaggið með sömu stefnunni. Samtök atvinnulífsins segja í sinni umsögn að stefnurnar séu „keimlíkar“. Því er um að ræða svipuð tíðindi og þegar fjárlög þessarar ríkisstjórnar voru lögð fram í desember, sem eru algjört áhrifaleysi Vinstri grænna á fjármál hins opinbera. Það opinberast því hér aftur að Vinstri græn seldu sig afar ódýrt til að komast í þrjá ráðherrastóla. Þetta er enn sorglegra í því ljósi hvernig þingmenn Vinstri grænna töluðu um fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar. Hvað sögðu þau? Fyrir einungis ári síðan sagði Katrín Jakobsdóttir, núverandi forsætisráðherra, með leyfi forseta: „fjármálastefnan á að móta allt sem við gerum“ og: „þetta er nefnilega hápólitísk stefna sem hér er lögð fram“. Þetta segir núverandi forsætisráðherra um þá stefnu sem var afgreidd á síðasta kjörtímabili. Í ljósi þessara orða er mikilvægt og ástæða til að fara yfir mat þingmanna Vinstri grænna á fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar, stefnu sem að mati flestra hagsmunaaðila er keimlík þeirri sem hér er fjallað um. Lítum nánar á hvað Katrín Jakobsdóttir, núverandi forsætisráðherra, sagði í umræðu um fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar. Með leyfi forseta: „Þessi ríkisfjármálastefna boðar ekkert annað en hefðbundna hægri sinnaða aðhaldspólitík þar sem ætlunin er að gera sem minnst.“ Og annars staðar segir Katrín: „Inntak þessarar stefnu er hægri sinnað, íhaldssamt og aðhaldssamt.“ Og í annarri ræðu, fyrir tæpu ári síðan, sagði forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir að við værum „í spennitreyju“ með þessari stefnu og að hér væri, með leyfi forseta, „stefna sem byggist á áframhaldandi aðhaldi, ónógri tekjuöflun en ábyrgðinni er vísað eitthvað annað“. Það er af nógu að taka. Áfram hélt forsætisráðherrann að gagnrýna fyrri fjármálastefnu og sagði eftirfarandi, með leyfi forseta: „Því hefur nú stundum verið haldið fram að vinstri og hægri séu úrelt hugtök í pólitískri umræðu, en þetta eru lykilhugtök þegar við ræðum stefnumótandi plagg á borð við þá ríkisfjármálastefnu sem hér hefur verið lögð fram. Hún endurspeglar í grundvallaratriðum muninn á vinstri og hægri, því hún er íhaldssöm. Hér er ekki lögð til aukin tekjuöflun til lengri tíma.“ Þetta voru orð hæstv. forsætisráðherra um fyrri fjármálastefnu sem er keimlík þeirri stefnu sem hún ber núna á borð fyrir okkur. Því er skemmst frá því að segja að fjármálastefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er svo að segja sú sama og hún gagnrýndi með þeim orðum að stefnan væri of íhaldssöm og bæri vott um hægri sinnaða aðhaldspólitík og að ekki væri hugað að tekjuöflun til lengri tíma. Sé litið til fleiri ummæla forsætisráðherrans á fyrri stefnu kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Af hverju hef ég áhyggjur af þessum fjármálareglum? Jú, ég tel að þær bindi mjög hendur framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins til þess að taka ákvarðanir um innspýtingu í þau kerfi sem við teljum að þarfnist innspýtingar. Við sjáum það strax á þessari tillögu sem ég benti á áðan í stuttu andsvari að hún er mjög aðhaldssöm. Hér er lögð til mjög aðhaldssöm stefna.“ Aftur bein orð Katrínar Jakobsdóttur, núverandi forsætisráðherra. Og áfram heldur hún að greina fyrri stefnu sem er „keimlík“ þeirri stefnu sem hún leggur síðan sjálf fram og segir, með leyfi forseta: „Mér er til efs að minni hlutinn, a.m.k. ekki Vinstrihreyfingin – grænt framboð, muni kvitta upp á þessa stefnu.“ Það kom síðan á daginn að Vinstri græn kvittuðu ekki upp á þessa fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar en núna, fyrst þau eru komin hérna megin í salinn, munu þau svo sannarlega gera það. Það sem var spennitreyja fyrir ári er víst eitthvað allt annað í dag. Það sem var hægri sinnuð aðhaldspólitík eða íhaldssamt fyrir nokkrum mánuðum er það víst ekki lengur. Það getur því margt breyst við að fá þrjá ráðherrastóla. Við sjáum það enn og aftur. Lítum núna aðeins á það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, núverandi fulltrúi Vinstri grænna í fjárlaganefnd, sagði um fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar. Með leyfi forseta: „Tillagan um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022 ber þess merki að hvorki er ætlunin að bregðast við þenslu í efnahagslífinu með sértækum aðgerðum né að styrkja tekjugrunn ríkisins. Það þarf ekki að orðlengja um það að þarna getur að líta eindregin birtingarform hægri stefnunnar sem réðu ferð þegar fjármálastefna síðustu ríkisstjórnar var gerð og gera það ekki síður nú þegar önnur útgáfa hennar birtist.“ Þetta voru orð fulltrúa Vinstri grænna í fjárlaganefnd núna, frá því í fyrra. Fulltrúi VG í fjárlaganefnd sagði einnig í fyrra eftirfarandi, með leyfi forseta: „En þótt margt megi finna að lögum um opinber fjármál og að þessari þingsályktunartillögu um fjármálastefnu fyrir komandi ár þá skiptir hitt þó mestu að beiting þessara tækja stjórnast nú af skefjalausri hægri stefnu þar sem sífellt er hopað lengra frá markmiðum velferðarsamfélagsins. Slíka stefnu væri algjörlega fráleitt að styðja.“ Fráleitt að styðja, er sagt um stefnu sem er keimlík þeirri stefnu sem þessi flokkur er nú að biðja okkur um að samþykkja. Núna liggur einfaldlega fyrir þriðja útgáfan af þessari fjármálastefnu og þá munu Vinstri grænir allt í einu styðja hana. Mig langar einnig að vekja athygli á því að í fyrri fjármálastefnu var hin svokallaða útgjaldaregla eða útgjaldaþak. Vinstri grænir gagnrýndu það eindregið. Katrín Jakobsdóttir, Bjarkey Olsen og fleiri hv. þingmenn gagnrýndu það ákvæði fyrri fjármálastefnu að hafa útgjaldaþak, ákveðið prósentuhlutfall sem opinber útgjöld mættu vera af landsframleiðslu. Það er ekki í þessari stefnu. En hvað gerir meiri hluti fjárlaganefndar með stuðningi fulltrúa Vinstri grænna? Meiri hlutinn kallar beinlínis eftir þessari sömu reglu, hina svokölluðu útgjaldaþaksreglu í nefndaráliti sínu sem dreift var í dag. Þetta kemur manni ótrúlega spánskt fyrir sjónir. Hv. þm. Oddný Harðardóttir lagði fram breytingartillögu við fyrri ríkisfjármálastefnu þar sem var lagt til að þetta ákvæði væri tekið út, það yrði ekki útgjaldaþak. Hver einasti þingmaður Vinstri grænna studdi þá breytingartillögu, að hafa ekki svona útgjaldaþak heldur beita ríkisfjármálum til sveiflujöfnunar eins og flestir hagfræðingar segja að sé kostur að gera, hvort sem það er uppsveifla eða niðursveifla. En nú er þetta enn eitt dæmið um að þegar Vinstri grænir eru komnir í ríkisstjórn snýst þetta allt á hvolf. Rautt er orðið blátt af einhverjum ástæðum. Að lokum í þessari sögulegu upprifjun ætla ég að minnast á orð annars þingmanns Vinstri grænna en hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé talaði um heimsþekkta sveltistefnu í ræðu sinni um fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar. Þar sagði hann einnig, með leyfi forseta: „Og ég vil ekki sjá það samfélag sem teiknað er upp í þessari fimm ára fjármálastefnu.“ Þetta gerist vart skýrara en samt stendur þessi sami þingmaður fyrir stefnu sem er nánast sú sama og hann gagnrýndi svona harðlega fyrir ári síðan. Það er merkilegt í þessu ljósi að þessi sami þingmaður sagði einnig eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ég ber ekki eins mikla virðingu fyrir fólki sem segir eitt fyrir kosningar og annað eftir þær.“ Það er nefnilega það, herra forseti. Og það er það sem við erum alltaf að gagnrýna hér aftur og aftur. Við eigum ekki að segja eitt fyrir kosningar og annað eftir þær. Við eigum ekki að gera það. Auðvitað átta ég mig alveg á að menn gera málamiðlanir í pólitík og enginn fær allt. En fyrr má nú vera. Ég hef ítrekað spurt vini mína í Vinstri grænum: Til hvers var eiginlega barist? Ég sé eintóm vonbrigði þegar kemur að stefnumálum Vinstri grænna þegar litið er til fjárlaga og núna til fjármálastefnunnar og ég óttast hvað við munum sjá í fjármálaáætluninni. Ég er stuðningsmaður margra stefnumála Vinstri grænna. Ég vil sjá þau með miklu skýrari hætti en ég hef séð hingað til. Ég held að Vinstri grænir geti reitt sig á stuðning Samfylkingarinnar við að ná einmitt því fram sem Vinstri græn og Samfylkingin lögðu áherslu á í aðdraganda kosninga og lofuðu kjósendum að þau myndu leggja áherslu á. Maður á ekki að fórna öllu til að komast í ríkisstjórnina. Það sýnist mér að Vinstri græn hafi gert. Lítum aðeins núna á hvað sérfræðingarnir, hagsmunaaðilarnir, segja um stefnuna. Lítum fyrst á fjármálaráð. Hvað er nú fjármálaráð? Fjármálaráð er skipað af fjármála- og efnahagsráðherra og er sjálfstætt í störfum sínum. Mat þess á fjármálastefnunni hefur því talsvert vægi en það er skemmst frá því að segja að fjármálaráð gefur fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar ekki háa einkunn að mati 1. minni hluta fjárlaganefndar. Í raun staðfestu fulltrúar fjármálaráðuneytisins á fundi fjárlaganefndar að fjármálaráð hefði gert um 80 athugasemdir og ábendingar við fjármálastefnuna. Ekki allt neikvætt en hins vegar 80 athugasemdir og ábendingar. Og munið það, meiri hluti fjárlaganefndar er ekki tilbúinn að taka tillit til neinnar af þeim. Meiri hlutinn leggur til að við samþykkjum fjármálastefnuna óbreytta. Enn og aftur er risið ekki hátt á stjórnarþingmönnum gagnvart framkvæmdarvaldinu. Eða embættismönnum ef út í það er farið. Í umfjöllun fjármálaráðs um efnahagsleg úrlausnarefni stefnunnar er hún sögð einkennast af frásögn og lýsingu. Þar er hvorki að finna greiningu né mögulegar lausnir á hinum efnahagslegu úrlausnarefnum eins og segir í áliti fjármálaráðs. Það þarf ekki að taka orð stjórnarandstöðu fyrir þessu. Það eru hagsmunaaðilarnir sem leggja áherslu á þessa gagnrýnispunkta. ASÍ telur það andstætt markmiðum laganna um góða, styrka og ábyrga hagstjórn að Alþingi hunsi ítrekað ábendingar í umsögnum fjármálaráðs. Af hverju förum við ekki eftir þessum ábendingum? Af hverju tók ekki einhver tillit til athugasemda fjármálaráðs? Helstu ábendingar þess í umsögninni eru meira að segja settar upp með skýrum hætti. Viðskiptaráð, öflugur lobbí-hópur sem ég veit að fjármálaráðherra tekur mark á, kallar eftir meira gagnsæi á forsendum fjármálastefnunnar og að hún byggist á varfærnu mati á efnahagsþróuninni. Viðamesta athugasemd fjármálaráðs varðandi stefnuna snertir hins vegar stöðugleikann eins og segir beinum orðum í álitinu. Stjórnvöld túlka hér grunngildi um stöðugleika sem forsendu fyrir hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta. Að mati 1. minni hluta er stöðugleika stefnt í hættu með þessari stefnu og eru fjölmargir hagsmunaaðilar sammála því mati. Ekki eru tekjugrunnar ríkisins tryggðir á sama tíma og viss útgjöld eru boðuð. Við þensluaðstæður leiðir aukið aðhald opinberra fjármála til þess að það dregur úr þörf á hærra vaxtastigi og öfugt. Samtök iðnaðarins vekja sérstaklega athygli á þessu atriði og segja, með leyfi forseta: „Ekki er hægt að segja að á þessum tíma hafi fjármálastefna hins opinbera og peningastefnan gengið í takt. Of lítið aðhald hefur verið í opinberum fjármálum sem hefur velt byrði hagstjórnar yfir á peningastefnuna sem birst hefur í hærri stýrivöxtum bankans en ella hefði þurft.“ Út af þessari stefnu mun íslenska þjóðin þurfa að þola hærri vexti. Við stjórnum bara fjármálum með tvenns konar hætti. Það eru ríkisfjárlögin eða peningastefnan, þ.e. Seðlabankinn. Ef ríkisfjármálin klikka eins og þau gera hér þarf Seðlabankinn að grípa til sinna úrræða, sinna tækja, sem er hækkun vaxta. Það er kostnaðarsamt fyrir íslensk fyrirtæki og heimili. Útgjaldaákvarðanir sem eru ekki fullfjármagnaðar yfir hagsveifluna fela í sér að leiðréttur frumjöfnuður dregst saman og það slaknar á aðhaldi. Hið sama á við um sértæka lækkun tekna sem ekki helst í hendur við samsvarandi útgjaldalækkun. Til að viðhalda því aðhaldsstigi sem stefnan boðar hefði þurft að draga úr útgjöldum eða auka skatttekjur svo afgangurinn yrði meiri en lagt var upp með í stefnunni. Þegar stofnað er til varanlegra útgjalda verður að tryggja öflun tekna á móti svo að stuðlað sé að sjálfbærni. Það er ekki gert. Þetta þarf að vera í samhengi. Við getum ekki lækkað skatta og aukið útgjöldin. Það er enginn sérfræðingur sem sér það ganga upp. En það virðist vera stefna þessarar ríkisstjórnar. Þetta er vond hagstjórn. Og svo erum við með hina ómögulegu hagstjórn í boði Sjálfstæðisflokksins sem boðar hér 100 milljarða kr. innviðauppbyggingu á sama tíma og hann boðaði um síðustu helgi um 260 milljarða kr. niðurskurð á opinberri þjónustu. Auðvitað gengur það ekki upp. Það er bara verið að blekkja þjóðina. Í þessu samhengi er vert að minna á orð fjármálaráðs úr álitsgerð þess en þar sagði að svo virtist sem stjórnvöld væru að stíga lausar á bensíngjöfina þegar þau ættu að vera að bremsa og áfram yrði slakað á aðhaldsstiginu. Nú virðist sem verið sé að gefa aftur í á sama tíma og óvissan hefur aukist eins og segir í áliti fjármálaráðs. Stöðugleikanum er stefnt í hættu. Ég veit að ýmsir aðilar kalla á aukin útgjöld o.s.frv. En við þurfum að fjármagna útgjöldin. Þess vegna eigum við ekki að vera feimin við að styrkja tekjugrunna ríkisins, sérstaklega á þessum tímapunkti þegar við erum í hagsveiflu eins og staðan er í dag. Skattalækkun á tímum mikillar framleiðsluspennu getur vart talist framlag til stöðugleika í efnahagsmálum nema hún sé sett í samhengi við annað eins og segir á öðrum stað í umsögn fjármálaráðs. Slíkt er ekki gert í stefnunni. Gróflega má áætla að hvert prósentustig í grunnþrepi tekjuskatts svari til 10–15 milljarða í tekjum hins opinbera. Í þessu sambandi segir fjármálaráð, með leyfi forseta: „Lækkun skatta við þessar aðstæður leiðir til aukinnar verðbólgu og er þar að auki þensluhvetjandi, þ.e. ef önnur tekjuöflun er ekki aukin eða dregið úr útgjöldum hins opinbera á sama tíma. Stefnan útlistar engar slíkar aðgerðir.“ Ég var að vitna beint í fjármálaráð. ASÍ segir, með leyfi forseta, ég er að vísa í athugasemdir hagsmunaaðila, svo fólk haldi ekki að þetta séu mín orð: „Samkvæmt stefnunni á fyrst og fremst að auka útgjöld með því að draga úr afgangi af ríkisrekstrinum á sama tíma og dregið er úr tekjuöflunaráformum fyrri ríkisstjórnar. … Engin áform virðast hins vegar uppi um að styrkja tekjugrunn ríkisins til frambúðar til að standa undir auknum útgjöldum. Ríkisstjórnin ætlar því að draga úr aðhaldi í opinberum fjármálum og getu þeirra til að standa undir útgjöldum til frambúðar. Hætt er við því að ef hægir á í efnahagslífinu munu tekjur ríkissjóðs ekki duga til að fjármagna núverandi útgjöld og við blasir niðurskurður eða aukin skattheimta þvert á hagsveifluna.“ ASÍ að tala. Fjármálaráð bendir sérstaklega á eftirfarandi atriði, með leyfi forseta: „Aukning útgjalda sem jafnframt felur í sér að aðhaldsstigi sé viðhaldið við þensluaðstæður kallar á frekari tekjuöflun eða niðurskurð annarra útgjalda eða blöndu beggja. Það að stjórnvöld geri hvorugt felur í raun í sér að þau velti ábyrgðinni yfir á stjórn peningamála og er líklegt að slíkt muni tefja núverandi vaxtalækkunarferli að öðru óbreyttu.“ Við í 1. minni hluta fjárlaganefndar tökum heils hugar undir þessi orð fjármálaráðs. Við sjáum svo vonda hagstjórn birtast í þessari stefnu, hagstjórn sem gengur ekki upp. Lækkun skatta, aukin útgjöld - gengur ekki upp. 100 milljarða kr. innviðauppbygging, 260 milljarða kr. niðurskurður - þetta gengur ekki upp. Það sjá allir sem vilja sjá og eru þokkalega læsir á þetta. Áfram heldur fjármálaráð. Að áliti fjármálaráðs kallar gerð fjármálastefnunnar á að pólitískar áherslur birtist þar með markvissari hætti en hér er gert. Þannig að þetta er ómarkvisst plagg. Fjármálaráð hefur í fyrri álitsgerðum sínum bent á að nauðsynlegum innviðum sé ábótavant til að framkvæmd laga um opinber fjármál gangi snurðulaust fyrir sig í stefnumörkuninni. Þá gagnrýnir fjármálaráð skort á sviðsmyndagreiningum og markvissari notkun talnaefnis. Einnig gerir fjármálaráð alvarlegar athugasemdir við að áætlunin tekur ekki mið af hagsveifluleiðréttingu. Sem fyrr er bent á getur vinnuferill stjórnvalda við gerð fjármálastefnunnar sett þau í spennitreyju. Fjármálastefnan er ekki einungis birtingarform stefnumörkunar stjórnvalda, hún þarf líka að vera raunsæ. Raunsæi er hins vegar ekki eitt grunngilda laga um opinber fjármál. Fjármálaráð og reyndar mjög margir umsagnaraðilar benda á að mjúkar lendingar í íslenska hagkerfinu séu undantekningar fremur en regla og því telur fjármálaráð æskilegt að í stefnunni væri að finna greiningu á afleiðingum þess ef aðstæður yrðu aðrar en gert er ráð fyrir í þjóðhagsspá Hagstofunnar. Auðvitað vitum við að það mun hægja hér á og hugsanlega er byrjað að hægja á. Það eru blikur á lofti. Allt sem fer upp kemur aftur niður. Þess vegna þurfum við að vera undirbúin þegar niðursveiflan kemur. Rétti tíminn er núna til að undirbúa sig fyrir niðursveifluna því að hún kemur með einum eða öðrum hætti eins og sagan sýnir. Viðskiptaráð segir annars staðar í umsögn sinni, með leyfi forseta: „… efnahagsspáin sem fjármálastefnan byggir á er afar bjartsýn og gerir ráð fyrir fordæmalausu hagvaxtarskeiði. Vafasamt er að byggja grunnstef opinberra fjármála á svo bjartri sviðsmynd og ábyrgara væri að hafa vaðið fyrir neðan sig.“ Þetta er óábyrg stefna. Það endurspeglast í þessum orðum. Hún er of bjartsýn. Fulltrúi Samtaka fjármálafyrirtækja kom fyrir fund nefndarinnar og kallaði fjármálastefnuna ákveðna draumsýn. Það segir kannski allt sem segja þarf. Auðvitað eigum við að hafa stefnuna raunsæja og trúverðuga. Samtök iðnaðarins ganga svo langt að segja að bæði útreikningar fjármálastefnunnar og efnahagsspáin séu óraunsæ og ótrúverðug. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er því víða gagnrýnd, úti um allt, fyrir að vera óraunsætt og ótrúverðugt plagg og er það mjög ámælisvert að bjóða þingi og þjóð upp á slíkt. Þá vekur athygli að fjármálaráð hefur sérstök orð um nauðsyn á innviðafjárfestingu en sé slík fjárfesting látin sitja á hakanum er hætt við að það komi á endanum niður á framleiðni og þar með lífskjörum og sjálfbærni innviða. Í þessu sambandi segja Samtök iðnaðarins, með leyfi forseta, að það skjóti „skökku við að leggja áherslu á sjálfbærni og ábyrgð gagnvart næstu kynslóð á sama tíma og skuldasöfnun vegna afskrifta í innviðum er eins mikil og raun ber vitni. Uppsöfnuð viðhaldsþörf verður þá skuld næstu kynslóðar. Arðsemi innviðafjárfestinga er mikil ef rétt er haldið á spilunum og útgjaldaaukning helgast af varfærni. Í því ljósi er umhugsunarvert að ekki sé beitt neinni kerfisbundinni forgangsröðun í veitingu fjár til t.d. samgönguinnviða.“ Samtök iðnaðarins að tala til okkar. Í fjármálastefnunni er sömuleiðis ekki að finna umfjöllun um hvernig megi auka framleiðni hér á landi sem þó ætti að vera meginviðfangsefni stjórnvalda. Framleiðni á Íslandi hefur lengi, í áratugi, verið allt of lág eins og allir hér vita. Herra forseti. Tekjustofnar ríkisins hafa á undanförnum árum verið veiktir sem dregur úr aðhaldi ríkisfjármálanna og minnkar verulega svigrúm til nauðsynlegra velferðarumbóta. Margar brýnar aðgerðir til úrbóta í heilbrigðiskerfi, menntakerfi, samgöngum og almannatryggingum eru aðkallandi. Þar sem ekki á að styðjast við sjálfvirka sveiflujöfnun í hagstjórninni byggist aðhaldið í fjármálastefnunni á því að nota velferðarkerfið sem helsta hagstjórnartækið. Það er gert með aðhaldi í gegnum ófjármagnaðar brýnar velferðarúrbætur og innviðaframkvæmdir ásamt veikingu á barna- og vaxtabótakerfunum. Við skulum rifja þetta aðeins upp. Helmingur þeirra sem fengu vaxtabætur síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn er dottinn úr því kerfi. Einn fjórði er dottinn úr barnabótakerfinu. Nú sjáum við að við erum að verja einungis 4 milljörðum í vaxtabótakerfið. Til að setja þá tölu í samhengi eru 26 íslenskir bankamenn með milljarð í laun. Þeir eru með einn fjórða af því sem íslenska ríkisstjórnin tímir að eyða í allt vaxtabótakerfið. Þið sjáið hvað þetta er galið, bæði hvað varðar launaþróun í bankakerfinu en ekki síst áhugaleysi þessara ríkisstjórnarflokka um að bæta í barnabætur og vaxtabætur. Við skulum muna það og halda því á lofti að stjórnarflokkarnir ýttu allir á nei-hnappinn þegar þær tillögur stjórnarandstöðunnar voru í þessum sal leiddar til lykta í atkvæðagreiðslu. Það var enginn þingmaður t.d. Vinstri grænna tilbúinn að hækka barnabætur og vaxtabætur. Það sem blasir við er að þegar dregur úr umsvifum verður skorið niður í velferðarkerfinu eða skattar hækkaðir, þvert á hagsveifluna. Við eigum að styrkja tekjugrunna ríkisins á hátindi hagsveiflunnar. Það getur verið kolrangur tími að hækka skatta í niðursveiflu. Þetta snýst svo oft um tímasetningar og góða og skynsamlega hagstjórn. En þegar niðursveiflan kemur sé eina lausnin sem við stöndum frammi fyrir að skera niður í velferðarkerfinu og hækka skatta: Það er framtíðarsýn sem er óásættanleg. Það er stefna sem samræmist ekki grunngildum laga um opinber fjármál um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika og festu. Að lokum tekur 1. minni hluti undir þær áherslur ASÍ sem ríma vel við stefnu Samfylkingarinnar um að til þess að megi treysta efnahagslegan stöðugleika og félagslega velferð þurfi stjórnvöld að beita sér með tvíþættum hætti. Annars vegar þannig að ríkisfjármálin spenni á móti uppsveiflu í atvinnulífinu á tekjuhliðinni. Hins vegar verði ráðist í brýnar úrbætur, m.a. á sviði heilbrigðis- og öldrunarmála, húsnæðismála og almannatrygginga og í stuðningi við barnafjölskyldur með markvissum, fjármögnuðum aðgerðum. Efnahagslegur stöðugleiki er mikilvægur en það er félagslegur stöðugleiki einnig. Þetta tvennt verður að fara saman. Það er ekki að sjá í þessari stefnu ríkisstjórnarinnar.
Forseti vill minna hv. þingmann og þingheim allan á þá föstu þingvenju að hér vísum við til ráðherra með ávarpinu hæstv. ráðherrar og til þingmanna sem hv. þingmenn.
Virðulegur forseti. Þetta nefndarálit er nú með sérkennilegri þingplöggum sem ég hef séð lengi og það verður ekkert betra þó að það væri leiklesið hér með tilþrifum. Fyrst gagnrýnir hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson þessa fjármálastefnu fyrir aðhaldsleysi. Síðan vitnar hv. þingmaður í ræður okkar þingmanna Vinstri grænna við síðustu fjármálastefnu þar sem við gagnrýnum of aðhaldssama stefnu og svo vindur hann sér aftur í að gagnrýna okkur fyrir að slaka á aðhaldsstiginu núna. [[Gripið fram í.]] Kæri hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, geturðu ekki ákveðið þig? [[Gripið fram í.]]Elsku hv. þm. Logi Einarsson …
Gefum hljóð í salnum.
… er möguleiki á að ég fái að halda þessa ræðu hér í friði? [[Gripið fram í.]]
Forseti óskaði eftir hljóði í salnum.
Það er orðin heldur hvimleið venja með tiltekinn þingmann að hans nýju vinnubrögð í stjórnarandstöðu virðast fyrst og fremst snúast um að gjamma fram í þegar verið er að reyna að halda ræðu úr þessari pontu. Mig langar bara að fá skýringu á þessu hjá þeim hv. þingmanni sem ég er að eiga orðastað við. Þær ræður sem við héldum um síðustu fjármálastefnu - ég kannast við þær, ég hélt nokkrar þeirra - [[Forseti hringir.]]fjölluðu fyrst og fremst um það lögbundna útgjaldaþak sem bjó til þá miklu aðhaldsstefnu sem ég kallaði sveltistefnu hér og ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vitna í það ágæta orð.
Forseti vill minna hv. þingmann á tímamörkin og beina þeim tilmælum til þingmanna að gefa ræðumanni hljóð, sérstaklega þegar um mörg andsvör er að ræða, þá er þetta stuttur tími sem hv. þingmenn vilja væntanlega nota vel.
Frú forseti. Já, aðhaldsleysi? Þegar við lítum á aðhald dugir ekki bara að líta á útgjaldahliðina. Það þarf líka að líta á tekjuhliðina. Vinstri grænir hafa kallað eftir auknum útgjöldum en á sama tíma hafa þeir kvittað upp á að hér sé dregið úr tekjunum. Það er aðhaldsleysi. Það er óábyrgt. Mig langar að beina spurningu til baka: Ætlar hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé að styðja það að lækka tekjuskattinn eins og hér hefur verið boðað? Þvert á hagsveifluna og þvert á markmið hans flokks um aukinn jöfnuð. Og hvernig stendur á því að þessi stefna, sem er að mati langflestra hagsmunaaðila keimlík, er allt í einu sú stefna sem hann getur kvittað upp á nokkrum mánuðum eftir að hann skipti um lið, ef svo má segja?
Virðulegur forseti. Mér þykir leitt að hv. þingmaður treystir sér ekki til að svara þeim spurningum sem ég beini til hans heldur þurfi að nýta þann litla tíma sem hann hefur hér til að snúa dæminu við og beina spurningum til mín. Það kemur kannski ekki á óvart. Enginn hv. þingmaður hefur talað jafn mikið um Vinstri græn síðan þessi ríkisstjórn tók við og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson. Ég þakka honum athyglina. Hún er falleg, við erum upp með okkur af henni. Við vitum að þér er annt um okkur. Ég gerði það að gamni mínu að telja, þetta nefndarálit er 2.333 orð, 796 af þeim eru tilvitnanir í ræður okkar þingmanna Vinstri grænna um allt aðra fjármálastefnu. Og svo gildishlaðnar setningar eins og: Það er nefnilega það. - Ég verð að játa að ég skil þetta ekki sem þingskjal. Við gagnrýndum fyrri fjármálastefnu fyrir þetta lögbundna útgjaldaþak. Það var viðbót og hafði ekkert um lög um opinber fjármál að gera. Hv. þingmaður var ekki í þingsal þá þannig að það er ljúft og skylt að upplýsa hann um það. Það sem hefur breyst núna er að nú erum við ekki með það lengur lögbundið hér. Fjármálaskilyrðin í lögunum ein og sér eru alveg nógu ströng. Nú er þetta afturvirkara sem sveiflujöfnunartæki. [[Forseti hringir.]]Ef hv. þingmaður sér ekki muninn á þessu get ég ekki hjálpað honum á þeim tíma sem ég hef hér.
Frú forseti. Það sýnir að hlutverkin hafa snúist á hvolf. Ég hef alltaf litið á mig sem hægri krata en ég er allt í einu farinn að tala meira sem Vinstri grænn en þingmenn Vinstri grænna. Það sýnir að mínu mati að þingmenn Vinstri grænna hafa villst af leið. Ég vitna í ykkar eigin orð þar sem þið voruð mjög skýr og hvöss í gagnrýni ykkar á fyrri stefnu, sem er keimlík þeirri stefnu sem þið bjóðið núna upp á. Varðandi útgjaldaþakið: Jú, útgjaldaþakið var tekið úr stefnunni. En hvað gera Vinstri grænir í fjárlaganefnd? Þeir kalla eftir útgjaldareglunni aftur. Það er í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þið eruð að kalla eftir útgjaldaþakinu aftur í nefndarálitinu sem Bjarkey skrifar upp á. Þetta er sérkennileg pólitík sem ég skil ekki. Þið börðust gegn útgjaldaþakinu, náðuð því augljóslega út við gerð stefnunnar og eruð núna að kalla eftir því aftur í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Á hvaða vegferð er þessi flokkur eiginlega, frú forseti?
Forseti minnir á reglur um hvernig eigi að ávarpa þingmenn og ráðherra.
Virðulegi forseti. Það var athyglisvert í það minnsta að hlýða á þessa yfirferð og ég hlýt að nota þetta tækifæri til að minna á það að frá því að fjármálastefnan var birt höfum við gengið frá tugum eða a.m.k. á annan tug kjarasamninga á ágætisnótum. Aðilar vinnumarkaðarins hafa tekið til skoðunar samninga sína og framlengt þá, ekki virkjað endurskoðunarákvæðið, vegna þess að menn töldu enga ástæðu til þess í sjálfu sér. Til viðbótar við þetta höfum við fengið vaxtaákvörðun frá Seðlabankanum sem hækkaði ekki vexti þrátt fyrir allar þessar dómsdagsspár um það sem myndi fylgja í kjölfar fjármálastefnunnar. Ég vil bara kalla eftir því að í stað þess að hv. þingmaður sé að lesa upp úr gömlum umræðum um aðra fjármálastefnu en þá sem er hér til umræðu geri hann betur grein fyrir þeim sköttum sem hann kallar eftir að verði hækkaðir hér á landi og hvaða útgjöld það eru sem hann telur að hefði átt að fjármagna í þessari áætlun. Ég sé ekki í nefndarálitinu neitt annað [[Forseti hringir.]]en upptalningu úr öðrum innsendum erindum. Mér finnst að hann mætti gera betur grein fyrir máli sínu um þær breytingar á tekju- og gjaldahlið sem hann vill sjá gerast.
Frú forseti. Varðandi kjarasamninga, ég vil nú fyrst þakka aðilum vinnumarkaðarins fyrir að hafa tekið þessa ákvörðun en ekki hæstv. fjármálaráðherra fyrir þann frið sem þar náðist. En auðvitað er friður á vinnumarkaði mjög mikilvægur. Ég tek alveg undir það. Hér var minnst aðeins á Seðlabankann. Það var ein umsögn sem ég minntist ekki á í yfirferð minni. Í umsögn Seðlabankans um þessa fjármálastefnu er einmitt varað við því aðhaldsleysi sem birtist í stefnunni. Varðandi tekjuleiðir. Það kom mjög skýrt fram í málflutningi Samfylkingarinnar hvar við viljum sjá tekjurnar til að fjármagna sjúkrahúsin, barnabætur, vaxtabæturnar. Við viljum auka auðlindagjöld. Við viljum skoða breyttan fjármagnstekjuskatt. Við viljum setja tekjutengdan auðlegðarskatt og við viljum tryggja frekari tekjur af erlendum ferðamönnum. Það er ekki hægt að segja með sanngirni að við séum að skila auðu þegar kemur að hugmyndum um að styrkja tekjugrunn ríkisins. Það er einmitt það sem nánast hver einasti hagsmunaaðili er að kalla eftir: Styrkið tekjugrunn ríkisins. Hættið að trúa þessari bullmöntru um að það eigi alltaf að lækka skatta hvernig sem uppsveiflan er. Því að það er röng aðferð og röng hagfræði. Við í samfélaginu, þjóðin, þurfum að súpa seyðið af þessu. Slæm hagstjórn í dag [[Forseti hringir.]]þýðir að við munum súpa seyðið af þessu í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Það má bæta því við sem ég vék að hér áðan að frá því að fjármálastefnan var lögð fram hafa hagspár heldur verið niður á við varðandi þá stöðu sem við erum í hvað hagsveifluna varðar. En þingmaðurinn nefnir auðlindagjöld. Nú eru tölur að segja okkur að í stað þeirra 10% sem auðlindagjöldin hafa verið að taka af sjávarútveginum síðastliðinn áratug séum við líklega nærri 20–25% í augnablikinu. Ég kalla þess vegna eftir því að hv. þingmaður geri grein fyrir því hversu mikið hann myndi vilja hækka gjaldtöku af sjávarútveginum. Um hversu marga milljarða eða milljarðatugi erum við að ræða þar í fjármagnstekjuskattinum? Sömuleiðis hvaða prósentu er hv. þingmaður tala um? Er það 30% fjármagnstekjuskattur eða 40% fjármagnstekjuskattur sem Samfylkingin er að boða? Mér finnst undarlegt að menn treysti sér ekki til að setja tölu á þessi stóru orð um skort á tekjuöflun þegar það liggur fyrir hver skatturinn er í dag. Sama gildir um ferðamennina. Hvar ætlar hv. þingmaður að skattleggja ferðamennina og hversu mikið?
Frú forseti. Ég lýsi sjálfum mér sem hægri krata. Núna er ég ekki í hlutverki að vera Vinstri grænn, nú er ég kannski orðinn meiri hægri maður en hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson. Ég vil að markaðurinn ákveði þetta. Ég vil að markaðurinn ákveði upphæð auðlindagjalds. Landsfundur Sjálfstæðisflokksins ályktaði nýverið [[Gripið fram í.]]… hann ályktaði að það ætti að vera frjáls samkeppni sem víðast. En þegar kemur að sjávarútvegi og landbúnaði, nei, þá má ekki vera frjáls samkeppni. Af hverju [[Gripið fram í.]]megum við ekki hafa markaðinn eða fyrirkomulagið þannig í sjávarútveginum að aflaheimildir fari einfaldlega á uppboð? Þá er það bara markaðurinn sjálfur sem ákveður verðið. Þá þarf ég ekkert að ákveða það eða hæstv. ráðherra. Af hverju vantreystir hann markaðnum þegar kemur að sérhagsmununum, þegar kemur að stóriðjunni, þegar kemur að innsta kjarna þessa flokks, sem menn vita mætavel að tilheyrir hans innstu flokksklíku? Leyfum markaðnum að ráða hvað þetta varðar. Varðandi fjármagnstekjuskattinn. Á meðan 5% af Íslendingum eiga jafn mikið og hin 95% er svo sannarlega svigrúm til að hækka [[Gripið fram í.]]fjármagnstekjuskatt og setja auðlegðarskatt á. [[Gripið fram í: Hver er kostnaðurinn?]]Lesa bara eldri ræður.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég verð að fá tækifæri til að gera athugasemdir við þessa ræðu og held mig við umfjöllun hv. fjárlaganefndar þar að lútandi. Og af því að ég hef sagt það áður þá voru það afar gagnlegar umsagnir. Hv. þingmaður vísaði í nokkrar umsagnir, þar á meðal umsögn Samtaka iðnaðarins, sem ég vitnaði til í ræðu minni og fannst afar góð. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, og vísaði þar í umsögn Samtaka iðnaðarins, að ekkert land innan OECD hefði gengið í gegnum viðlíka sveiflu og Ísland í raungengi krónunnar á mælikvarða launa á verðlag. Það er alveg hárrétt sem fram kemur og það er góð umsögn að hér búum við við sterkt raungengi. En við erum að tala um 15 ár aftur í tímann. Það er varla við þessa stefnu að sakast, sem er fimm ár fram í tímann með jákvæða afkomu og áform um að lækka skuldir.
Frú forseti. Mér finnst svolítið sérkennilegt að menn tala hér ítrekað um að umsagnir séu gagnlegar, þær séu vandaðar og það sé margt í þeim að finna o.s.frv., en síðan ákveður meiri hluti fjárlaganefndar að hunsa allar ábendingar í þessum gagnlegu og vönduðu umsögnum. Af hverju er það? Ég hef spurt formann fjárlaganefndar áður að því, en ég fékk engin svör. Fyrst þetta voru svona gagnlegar umsagnir, af hverju fórum við ekki eftir þeim? Varðandi gengið þá hefur hv. þingmaður eitthvað misskilið það. Sterkt gengi er ekkert endilega vandamál. Veikt gengi er ekkert endilega vandamál, jú, fyrir suma, það fer eftir því hvar maður er í hagkerfinu. Vandamálið er sveiflurnar. Sveiflurnar eru vandamál. Eina stundina er gengið of sterkt, aðra stundina of veikt. Það er það sem Samtök iðnaðarins benda á og við í Samfylkingunni höfum lengi bent á, að það er gengi krónunnar, það er krónan sem er svo stór hluti af því að lífskjör okkar eru ekki betri en raun ber vitni. Það eru ekki launahækkanir, eins og sumir hv. þingmenn hafa bent á og varað við því að við getum ekki hækkað launin, við þurfum að sýna aðhald hvað það varðar. Við skulum frekar taka umræðuna um hvaða áhrif krónan hefur á buddu almennings í þessu landi. En það virðist vera umræða sem nokkrir þingmenn, sérstaklega þingmenn Sjálfstæðisflokksins, eru hræddir við að fara í.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Svo við höldum okkur við þessa umsögn þá kemur líka fram þar að sveiflan í raungenginu hefur á vissan hátt hjálpað til við aðlögun hagkerfisins að stórum búhnykkjum. En auðvitað hentaði það hv. þingmanni ekki að fara yfir þann þátt umsagnarinnar. Ég vil í seinna andsvari koma inn á umsögn Samtaka atvinnulífsins, af því að hv. þingmanni varð tíðrætt um að hér gengi ekki að vera á móti skattalækkunum. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins koma fram fimm atriði sem mikilvægt er að hafa hugfast þegar stefna opinberra fjármála er mörkuð, m.a. að á Íslandi eru innheimtir einhverjir hæstu skattar meðal þróaðra ríkja og við eigum að horfa til þess að festa Ísland ekki í sessi sem háskattaríki. Ég vil spyrja hv. þingmann sem hægri krata hvort hann vilji ekki lækka tryggingagjald í þessu rekstrarumhverfi fyrirtækja.
Frú forseti. Fyrst varðandi gengismálin. Það er misskilningur að halda að það sé rosalegt hagræði í sveiflum krónunnar. Gengisfellingar eru engin töfralausn á vanda sem blasir við íslensku hagkerfi. Það er alltaf einhver sem borgar brúsann fyrir gengisfellingar, það er almenningur. Það er saga sem íslensk heimili og fyrirtæki þekkja ansi vel. Gengisfellingar eru ekki ókeypis töfralausn, langt því frá. Þess vegna eigum við að hætta að líta á það sem einhvern kost við krónuna að hægt sé að fella gengið og þá bjargist útflutningsgreinarnar. En á meðan fer verðbólgan upp og verðtryggð lán sömuleiðis. Varðandi skattinn. Við viljum hafa hér norrænt velferðarríki og -kerfi. Það kostar peninga. Ég sem stjórnmálamaður er alveg ófeiminn við að segja að við þurfum að hækka skatta ef við ætlum að setja meiri peninga í spítala og skóla. Suma skatta má alveg endurskoða, eins og tryggingagjaldið, ég er ekki að boða allsherjarhækkun á öllum sköttum. Mér finnst tryggingagjaldið einmitt vera sá skattur sem koma mætti til lækkunar, kannski með það í huga að hann nái frekar til minni og meðalstórra fyrirtækja. Hægt væri að hugsa sér eitthvert þrep hvað það varðar. Svoleiðis útfærslum erum við algjörlega opin fyrir. En hafa ber í huga að hlutföll opinberra útgjalda af landsframleiðslu eru lægst á Íslandi af öllum Norðurlöndunum þannig að það er ekki rétt að kalla Ísland alltaf háskattaríki þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin.
Virðulegi forseti. Ég hef eina spurningu fyrir hv. þingmann varðandi skattalækkanir. Hann fer hér mikinn um að ekki sé rétt að fara í neinar skattalækkanir núna en gefur sig þó þegar nefndir eru ákveðnir skattar, en það stendur svo sem ekkert í álitinu hverjar tillögur Samfylkingarinnar eru. En þá spyr ég hv. þingmann: Hvenær má lækka skatta? Ekki gerði Samfylkingin það þegar hún tók við og fór í ríkisstjórn sjálf. Þegar illa áraði hækkaði hún skatta og breytti skattkerfinu 112 sinnum. Það var líka stöðnun í uppbyggingu sem vel má sjá t.d. í vegamálum í dag. Við höfum háa skattheimtu en það má aldrei lækka skatta. Ekki blekkja með því að segja að nú sé ekki rétti tíminn, það virðist vera stefna Samfylkingarinnar að það eigi aldrei að lækka nokkurn einasta skatt.
Frú forseti. Við eigum að lækka skatta m.a. til að örva hagkerfið, á þeim tímapunkti í hagkerfinu, það er svona ágætismeginregla. Að tala hér um þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn og hvernig við höguðum okkar skattapólitík, bíddu, hvernig voru aðstæðurnar þá? Ég ætla bara að rifja það upp fyrir hv. þingmanni. Þá var halli ríkissjóðs 400 milljarðar eftir eitt stykki hrun sem er á heimsvísu stórt og næsta ár þar á eftir 218 milljarðar. Ég ætla að leiðrétta þetta, hallinn á ríkissjóði var fyrsta árið 218 milljarðar og svo um 200 milljarðar. Um 400 milljarða halli á tveimur árum. Auðvitað þurfti að fjármagna þennan halla, taka til eftir þá óstjórn sem hafði átt sér stað í aðdraganda hrunsins. Varðandi tillögur Samfylkingarinnar, við fórum yfir þetta í fjárlagaumræðunni, flettið því bara upp, við nefndum nokkra skattstofna, þannig að svo sannarlega liggja fyrir útfærðar tillögur eða hugmyndir a.m.k. um betri tekjugrunna en þessi ríkisstjórn ber á borð. Mig langar að spyrja fyrst ég er með hv. þingmann hér á móti mér: Hvernig ætlar hv. þingmaður að fjármagna 260 milljarða kr. niðurskurð sem hennar flokkur var að boða um síðustu helgi? 260 milljarða kr. niðurskurður. Það er meira en það sem við verjum í heilbrigðiskerfið allt, 10 prósentustig af landsframleiðslu eru 260 milljarðar. Standið við ykkar eigin orð.
Virðulegur forseti. Nú mætti segja að hv. þingmaður væri svolítið á skjön við sjálfan sig í orðum sínum. Hann kemur hér upp og segir að lækka eigi skatta þegar örva þurfi hagkerfið. Hvenær þarf að örva hagkerfið? Hvenær hefði þurft að örva hagkerfið? Já, ég spyr. Hann reyndi að réttlæta þessar 112 skattahækkanir þegar helst þurfti að örva hagkerfið. Ég held að svarið sé einfalt, Samfylkingin mun aldrei lækka skatta eða standa fyrir því að skattar á fólk eða fyrirtæki verði lækkaðir heldur vill hún að við séum háskattaríki og séum stolt af því, viljum aðeins hækka meira og leggja meiri álögur á fólk og fyrirtæki.
Frú forseti. Í þeirri ríkisstjórn sem Samfylkingin sat í var verið að taka til eftir meiri háttar efnahagshrun. Þá var farin svokölluð blönduð leið sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sérstaklega hrósað Íslandi fyrir að hafa farið. Það var blönduð leið niðurskurðar og skattahækkana, það var ekki valin önnur leiðin. Um þetta hefur einmitt verið fjallað á alþjóðavettvangi að hafi tekist þokkalega vel. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar ákvað að hækka frekar skatta en að loka spítölum eða takmarka aðgang að framhaldsskólum og háskólum eins og Sjálfstæðisflokkurinn gerði þegar hann setti 25 ára regluna. Í því sér fólk hvernig pólitíkin birtist. Við þurftum að taka ákvörðun um hvernig við ætluðum að fjármagna ríkissjóð en engu að síður halda lágmarksvelferðarkerfi og menntakerfi gangandi. Ég held að flestir sem eru sanngjarnir sjái að það hafi nokkuð vel tekist til. Við í þessum sal og í þessum stól þurfum að geta svarað því hvernig við ætlum að fjármagna kosningaloforð. Ég minni að lokum á að það var einn stjórnmálaflokkur sem lofaði mestu og það var Sjálfstæðisflokkurinn. Það stóð á heimasíðunni ykkar í aðdraganda kosninga: Sjálfstæðisflokkurinn lofar 100 milljörðum í innviðauppbyggingu. [[Forseti hringir.]]Hvernig ætlið þið að fjármagna það? Engin svör hafa fengist við því nema eitthvert tal um að stækka kökur og annað slíkt.
Frú forseti. Mér er það ljúft og a.m.k. kosti skylt að biðjast afsökunar á frammíköllum. Það er auðvitað leiðindaávani sem ég hef verið að glíma við síðan ég var í skóla. Ég skal reyna að passa mig á því í framtíðinni. En ég vil líka þá minna frú forseta á að hún á að taka jafnt á öllum hér í salnum. Ef hér situr hæstv. fjármálaráðherra sem blaðrar látlaust á meðan aðrir eru að tala er rétt að frú forseti bendi hæstv. ráðherra á það líka. Frú forseti er nefnilega forseti alls þingsins en ekki stjórnarinnar.
Frú forseti. Ég vil eins og hv. þm. Logi Einarsson gera athugasemd við fundarstjórn forseta. Það var mjög áberandi hér áðan að eftir að hæstv. forseti hafði með myndarbrag ávítað hv. þm. Loga Einarsson fyrir að kalla fram í lét hún eins og hún heyrði ekki í hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins þegar hann byrjaði að hrópa fram í. Hér hljótum við þingmenn að gera þá kröfu að eitt gildi um alla og ég geri þessa alvarlegu athugasemd, frú forseti, við fundarstjórn.
Forseti þakkar fyrir ábendinguna og ítrekar að hér eigum við að sjálfsögðu að stilla frammíköllum í hóf og gefa hv. þingmönnum sem standa í ræðupúlti gott hljóð til að flytja mál sitt.
Virðulegi forseti. Hér verður flutt nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 frá 2. minni hluta fjárlaganefndar. Fjárlaganefnd fékk fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til yfirferðar 23. janúar. Sendar voru út 28 umsagnarbeiðnir og bárust nefndinni 13 umsagnir frá ýmsum aðilum. Einnig fékk nefndin afhent álit fjármálaráðs um fjármálastefnuna, en lögum samkvæmt er það hlutverk fjármálaráðs að leggja mat á hvort fjármálastefnan uppfylli grunngildi laga um opinber fjármál. Fjármálastefnan var á dagskrá fjárlaganefndar á 11 fundum. Þar komu gestir sem fengu mismikinn tíma. Samtals tóku gestakomur rétt um tíu klukkutíma. Ekki fór mikill tími þar fyrir utan í umræðu innan nefndarinnar um fjármálastefnuna. En aðeins um fjármálastefnuna. Skýrt kom í ljós í desember á fyrra ári að lögin um framlagningu fjármálastefnu eru gölluð. Þau gera ráð fyrir stöðugleika í pólitísku og efnahagslegu umhverfi og kosningum með reglulegu millibili, helst á vorin. Því má gera ráð fyrir því að stefnan hafi verið sett saman á tiltölulega styttri tíma og af þó nokkuð minni gaumgæfni en hægt væri ef um eðlilegan undirbúning væri að ræða. Ríkisstjórn skal þó móta fjármálastefnu sem lögð er fram á Alþingi svo fljótt sem auðið er en gefið er svigrúm fram að framlagningu næsta frumvarps til fjárlaga. Í desember á fyrra ári stóð svo á að endurskoða þurfti bæði fjárlagafrumvarp og fjármálastefnu á mjög stuttum tíma. Bæði fjárlagafrumvarpið og fjármálastefnan bera þess augljós merki. Að auki er ekki komin næg reynsla á framkvæmd fjárlaga um opinber fjármál hvað varðar uppsetningu og framsetningu fjármálastefnu, þrátt fyrir að nú hafi þrjár fjármálastefnur verið lagðar fram á jafn mörgum árum. Samkvæmt lögum um opinber fjármál er fjármálastefnu ætlað afmarkað hlutverk, að stjórnvöld setji fram stefnu um umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga opinberra aðila í heild og hins opinbera, til eigi skemmri tíma en fimm ára. Einnig skal fylgja greinargerð með fjármálastefnunni þar sem útskýrt er hvernig grunngildum laga um opinber fjármál verði fylgt, bæði hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda, skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera. Fjármálastefnan hefur ákveðin skilyrði. Þau eru tilgreind í 7. gr. laga um opinber fjármál og þar er kveðið á um að markmið fjármálastefnu skuli samræmast skilyrðum um að heildarjöfnuður á fimm ára tímabili skuli ávallt vera jákvæður ásamt því að neðri mörk eru sett á árlegan halla. Einnig eru sett efri mörk upp á 30% af vergri landsframleiðslu á heildarskuldir að frádregnum lífeyrisskuldbindingum og nokkrum öðrum atriðum. Síðasta skilyrðið er síðan skuldalækkunarregla, hvernig skuldir skulu lækka ef þær eru yfir skuldaþakinu. Þessi skilyrði setja stjórnvöldum lögbundinn ramma, ekki aðeins fyrir fjármálastefnu heldur einnig fjármálaáætlun og fjárlög. Til viðbótar eru síðan grunngildi. Grunngildi laga um opinber fjármál eru þær forsendur sem stjórnvöld eiga að rökstyðja fjármálastefnuna með. Ég ítreka þetta. Því er mikilvægt að það sé skýrt um hvað þau grunngildi snúast þegar fjármálastefnan er skoðuð. Í lögum um opinber fjármál eru grunngildin fimm skilgreind á eftirfarandi hátt. Í fyrsta lagi: Sjálfbærni sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. Í öðru lagi: Varfærni sem miðar að hæfilegu jafnvægi milli tekna og gjalda og að ekki séu teknar ákvarðanir eða aðstæður skapaðar sem geti haft ófyrirséðar og neikvæðar afleiðingar. Í þriðja lagi: Stöðugleiki sem felst í að stefna í opinberum fjármálum stuðli að jafnvægi í efnahagsmálum. Í fjórða lagi: Festa sem felst í því að forðast óvæntar eða fyrirvaralitlar breytingar frá gildandi stefnu og áætlunum um þróun opinberra fjármála. Í fimmta lagi og síðast en ekki síst: Gagnsæi sem felst í því að sett séu auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun opinberra fjármála í samræmi við grunngildi. Birta skal reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á að staðfesta að fjármálastefnan sé samkvæmt þeim grunngildum sem talin eru upp hér að framan en í þeirri tillögu sem liggur fyrir Alþingi um fjármálastefnu er talað um að Alþingi staðfesti að fjármálastefnan sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í lögum um opinber fjármál. Þetta var nokkurn veginn bein tilvitnun. Ég sleppti málsgrein með upptalningu. En þessi texti er hluti af tillögunni og ef Alþingi staðfestir tillöguna uppfyllir þessi staðfesting sjálfa sig. Það hlýtur því að vera hlutverk Alþingis að greina fjármálastefnuna út frá grunngildum laga um opinber fjármál eins og það er hlutverk ríkisstjórnarinnar að rökstyðja hvernig stefnan er grunngildamiðuð og fjármálaráðs síðan að leggja faglegt mat á það hvort fjármálastefnan uppfylli þau skilyrði sem sett eru með grunngildunum og rökstuðning ríkisstjórnarinnar fyrir þeim. Ef þingmenn samþykkja þingsályktunartillöguna um fjármálastefnu staðfesta þeir einnig að það sé sannfæring þeirra og að stefnan sé grunngildamiðuð og uppfylli öll þau skilyrði sem sett eru fram í lögum um opinber fjármál, nánar tiltekið í 6. gr. og 7. gr. laganna þar sem grunngildin ásamt skilyrðum um heildarjöfnuð, heildarskuldir og skuldahlutfall er að finna. Fjármálastefnan er samþykkt af Alþingi til fimm ára. Enda þótt það sé hlutverk ríkisstjórnarinnar að leggja fram fjármálastefnu og rökstyðja að stefnumörkunin sem sett er fram standist skoðun þá er það Alþingis að fara yfir rök málsins og sinna ákveðnu gæðaeftirliti. Spurningin hvort fjármálastefnan sé grunngildamiðuð og rökstudd sem slík hlýtur að vera aðalspurningin sem þingið þarf að svara. Mig langar að víkja aðeins að áliti fjármálaráðs sem barst nefndinni, geyma aðeins umsagnir sem bárust nefndinni. Í fjármálaráði sitja þrír aðalmenn og þrír varamenn. Þegar álitið um fjármálastefnu áranna 2018–2022 var unnið hafði einn aðalmaður sagt sig úr ráðinu. Það var enginn ágreiningur eða neitt svoleiðis, það var af illri nauðsyn, gert í fullkominni sátt. Í áliti fjármálaráðs er tekið fram að allir ráðsmenn, bæði aðalmenn og varamenn, hafi unnið jafnt að álitsgerð ráðsins. Í fyrri álitum hafa einnig allir ráðsmenn komið jafnt að vinnunni og verður að íhuga að fjölga aðalmönnum í ráðinu til þess að endurspegla vinnuframlagið sem þarf til þess að skila af sér jafn góðu áliti og fjármálaráð hefur unnið. Það er undarlegt að varamenn séu að sinna starfi aðalmanna. Það væri eðlilegt að aðalmönnum væri einfaldlega fjölgað. Varamenn væru til taks þegar einhver þarf að segja af sér eins og gerðist í þessu tilviki. Hér ber að hafa í huga að lög um opinber fjármál kveða á um að fjármálaráð hafi einungis tvær vikur til þess að skila áliti sínu frá því að fjármálastefnan eða fjármálaáætlun er lögð fram. Að þessu sinni var fjármálastefnan lögð fram 14. desember og skilaði fjármálaráð áliti sínu 29. desember. Ef fólk skoðar dagsetningarnar má sjá að það er ákveðið afrek út af fyrir sig. Helstu ábendingar fjármálaráðs eru að meta eigi áhrif stefnumörkunarinnar á efnahagslífið. Annars er eins og fjármálastefnan hafi engin þjóðhagsleg áhrif. Miðað er við þá þjóðhagsspá sem er lögð fram, stefnan er miðuð við hana, en ef áhrif fjármálastefnunnar eru engin á þjóðhagsspána hefur stefnan ekki nein áhrif. Þá er hún bara núll. Hún fylgir þjóðhagsspánni. Einnig getur núverandi fyrirkomulag stefnumótunar sett stjórnvöld í ákveðna spennitreyju eigin stefnu og hentugra væri að setja fram markmið á ákveðnu bili en ekki bara með einni fastri tölu. Fjármálaráð hefur áhyggjur af því að þjóðhagslíkön séu mjög einsleit hér á Íslandi. Það leiðir til þess að þjóðhagsspár mismunandi aðila eru mjög svipaðar og leiða til einsleitari umræðu ásamt því að hætta er á að allir geri sömu mistök við spágerðina. Þó nokkur umræða varð um ítrekaða ábendingu fjármálaráðs um að sett væri fram hagsveifluleiðrétt afkoma. Fjármála- og efnahagsráðuneytið sagði að slík framsetning væri flókin og háð ýmsum fyrirvörum, að hagsveifluleiðrétting væri aldrei nákvæm fyrr en fram liðu stundir, t.d. þegar vissa væri um hver hagvöxturinn hefði verið. En þetta ætti þó ekki að koma í veg fyrir birtingu hagsveifluleiðréttrar afkomu. Slíkur háttur krefst einungis agaðrar umræðu sem byggist á forsendum slíkrar framsetningar. Fjármálaráð lagði áherslu á að notkun á hagsveifluleiðréttri afkomu væri nauðsynleg í ljósi grunngildis um stöðugleika en vegna þess að ráðuneytið hefði sagt að til væru greiningar á hagsveifluleiðréttum frumjöfnuði mætti einnig færa rök fyrir því að grunngildið um gagnsæi væri ekki uppfyllt nema með birtingu þeirra upplýsinga. Og ráðuneytið hefur þær upplýsingar undir höndum en lætur þingið ekki fá þær. Fjármálaráð gagnrýnir að gert sé ráð fyrir mjúkri lendingu efnahagskerfisins, og það gerðu mun fleiri umsagnaraðilar, bæði vegna fyrri reynslu og vegna þess að skortur er á sviðsmyndagreiningum sem myndu auka trúverðugleika stefnumörkunarinnar í fjármálastefnunni og renna stoðum undir fullyrðingar um mjúka lendingu. Fjármálaráð hefur áður gert athugasemdir vegna skorts á greiningu á framleiðniáhrifum af fjárfestingum. Ómögulegt er að spá fyrir um það hvort boðuð viðbót í innviðafjárfestingum leiði til óhóflegrar eftirspurnar og fer það algerlega eftir því hvort innviðafjárfestingarnar leiði til aukinnar framleiðni. Fjármálaráð telur að samráð við sveitarfélögin sé lykilatriði þegar forgangsraða skal verkefnum þar sem mikilvægur hluti framkvæmda hvíli á herðum sveitarfélaga. Í umsögn fjármálaráðs er vakin athygli á því að boðað sé að tekjur og útgjöld hins opinbera eigi að vaxa í takt við nafnvöxt vergrar landsframleiðslu. Þetta þýðir að ef viðhalda á aðhaldsstigi við aðstæður þar sem gætir mikils uppgangs kallar það á frekari tekjuöflun hins opinbera, niðurskurð annarra útgjalda eða einhverja blöndu beggja þessa. Með öðrum orðum: Ef auka á útgjöld til innviðauppbyggingar á meðan tekju- og útgjaldaaukning fylgir nafnvexti vergrar landsframleiðslu hlýtur það að koma niður á öðrum verkefnum hins opinbera. Í álitinu segir fjármálaráð að ef stefnan sé sú útgjaldaaukning sem boðuð er í fjármálastefnunni hljóti það að þýða að ábyrgðinni sé velt yfir á stjórn peningamála ef ekki komi til aukinnar tekjuöflunar eða niðurskurðar annarra verkefna. Ég er með smásýnidæmi upp á það að gera. Hérna er ég með tvær krónur. Önnur er gömul flotkróna frá 1973 og hin er núgildandi króna frá 1991. Árið 1991 þegar núgildandi króna var slegin hefði ég þurft 25 þúsund svona flotkrónur á móti sömu krónu. Núna er krónan frá 1991 enn í gildi en ég þyrfti 70 þúsund litlar flotkrónur til að vera jafn gildar og núgildandi króna. Það eru 70 metrar af svona litlum krónum sem nær næstum því hæð Hallgrímskirkjuturns. Mjög áhugavert að pæla í því. Mjög skemmtilegar þessar flotkrónur og mjög áhugavert að finna þær og pæla aðeins í því hvernig peningastefnan og peningamálin hafa verið á Íslandi undanfarna áratugi, ekki bara síðustu 15 ár eins og var sagt í umsögn Samtaka iðnaðarins. Stóra spurningin er: Er fjármálastefnan grunngjaldamiðuð? Í áliti fjármálaráðs er fjallað um hlutverk grunngildanna í lögum um opinber fjármál. Ítarlega þurfi að fjalla um hvað hvert og eitt þeirra feli í sér. Þá er bent á að það skorti á formlega festu í umfjöllun um grunngildin og stundum sé umfjöllun um þau í rangri röð. Byrjað sé á því að túlka og draga ályktanir í stað þess að útskýra grunngildin. Dæmi er tekið um túlkun stjórnvalda á stöðugleika. Í álitinu segir að stjórnvöld túlki grunngildi um stöðugleika með tilliti til framleiðsluþátta út frá sjónarmiði efnahagsstöðugleika, en stöðugleiki samkvæmt lögum um opinber fjármál snúist í meginatriðum ekki um það. Stöðugleiki felist í því að stefna í opinberum fjármálum stuðli að jafnvægi í efnahagsmálum. Þannig verði opinber fjármál að huga að samspili framleiðslugetu annars vegar og eftirspurnar- og framboðsþátta hins vegar. Það verður að huga að hvoru tveggja. Þegar greinargerð fjármálastefnunnar er skoðuð koma í ljós nokkur vandamál með tilliti til grunngildamiðaðrar stefnumörkunar. Til dæmis er það sagt uppfylla grunngildi um festu að leggja fram fjármálastefnu. Stjórnvöldum er bara skylt að leggja fram fjármálastefnu, og því getur sú aðgerð, að leggja stefnuna fram, ekki talist uppfylla neitt grunngildi. Það mun ávallt vera háð innihaldi fjármálastefnunnar, því hvaða stefnu stjórnvöld taka, hvort grunngildum er fullnægt eða ekki. Það þarf að útskýra innihaldið með grunngildum til að sýna fram á að þeim gildum sé fullnægt. Til að mynda er ekki mikil festa í stefnu um heildarafkomu upp á 0–10% af vergri landsframleiðslu. Það myndi brjóta það að það væri festa að leggja fram fjármálastefnuna, ef hún innihéldi slíkt. Það getur því ekki bæði verið að uppfylla grunngildin um festu með framlagningu stefnunnar og stefnumörkuninni um slíka heildarafkomu, þ.e. að fjármálastefnan sé lögð fram séu einu rökin fyrir því að fjármálastefnan uppfylli grunngildið um festu. Það er hvergi annars staðar reynt að útskýra það að fjármálastefnan uppfylli gildið um festu. Stöðugleiki er algengt orð í fjármálastefnunni og er notað 19 sinnum. Útskýringar á því hvernig fjármálastefnan tryggir stöðugleika eru hins vegar engar. Orðið stöðugleiki er einungis notað sem markmið, þ.e. tilgangur fjármálastefnu er stöðugleiki, með tilvísun í stöðugleika fyrri ára, að það sé mikilvægt markmið að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Það má deila mjög um það að við höfum haft efnahagslegan stöðugleika á undanförnum áratugum. Ég vísa í dæmið um krónurnar hér áðan. Sjálfbærni er ekki alveg eins vinsæl og stöðugleikinn. Sem dæmi um hvernig fjallað er um að fjármálastefnan sé sjálfbær má vitna í eftirfarandi setningu úr fjármálastefnunni, með leyfi forseta: „Stefna skal að stöðugleika í efnahagsmálum með hagstjórn sem styður við peningastefnuna og stuðlar að sjálfbærni, fjölbreyttri atvinnustarfsemi og almennri velferð.“ Þarna er verið að snúa markmiðum grunngildanna á hvolf. Það á að setja stefnuna og útskýra svo af hverju stefnan er sjálfbær, ekki segja bara að stefna eigi að sjálfbærni. Það segir nákvæmlega ekkert um það hver stefnan er. Það eru margar leiðir að sjálfbærni í ýmsum málum eins og fjölbreytni í atvinnustarfsemi. Hvaða leið á að leggja áherslu á? Hver er stefnan? Jú, það á víst að stöðva skammtímaávinning á nýtingu náttúrugæða. Það er eitt sem er nefnt. Það hljómar mjög rökrétt, en segir samt ekkert um hvaða náttúrugæði er verið að nýta á þann hátt, ef einhver, eða hvort sú nýting gangi á náttúrugæðin eða ekki. Þetta er frekar gagnslaus stefna ef það er ekkert sem þarf að stöðva. Ef það er eitthvað sem þarf að stöðva þá væri mjög gott að vita hvað það er. Haldbærustu stefnuna um sjálfbærni er að finna í markmiðum um að lækka skuldir og uppbyggingu þjóðarsjóðs. Staða hins opinbera er hins vegar þannig að það verður að lækka skuldir til þess að komast undir skuldaviðmiðið í lögum um opinber fjármál svo að sú stefna er ekkert afrek út af fyrir sig. Samkvæmt umsögnum lánamála segir að það þurfi að viðhalda ákveðinni skuldaútgáfu á vegum ríkissjóðs til að halda mörkuðum opnum og því um líkt. Þannig að það væri ekki merki um að grunngildi um sjálfbærni væri uppfyllt að við værum komin undir ásættanlegt viðmið þar. Það verður að útskýra af hverju skuldalækkunin leiðir til stöðugleika. Sumum finnst það kannski augljóst og öðrum ekki en það er skylda ríkisstjórnarinnar að útskýra það. Uppbygging þjóðarsjóðs sem verður fjármagnaður með reglulegum arðgreiðslum félaga í ríkiseign getur vel verið sjálfbær aðgerð en það er ekkert útskýrt hvernig og bara sagt að það nái markmiðum um sjálfbærni. Aftur engin útskýring. Varfærni er álíka óalgengt orð í fjármálastefnunni og festa. Það er bara sagt að stefnan sé varfærin af því að staða ríkissjóðs er traustari en verið hefur í langan tíma og markmiðið sé að styrkja innviði og minnka skuldir. Skilgreining fjármálastefnunnar á varfærni er hins vegar að ákvarðanir þurfi að vera vel ígrundaðar og studdar af heildstæðri áhættugreiningu og mati á áhrifum til lengri og skemmri tíma. Hér mætti segja að það að leggja fram fjármálastefnuna með eins skömmum fyrirvara og raunin var gangi einmitt gegn grunngildinu um varfærni sem byggist á vel ígrundaðri og heildstæðri áhættugreiningu. Ef rökin eru þau að það sýni festu að leggja fram fjármálastefnu, hlýtur það að þurfa að gerast án þess að gengið sé gegn öðrum grunngildum á sama tíma, eins og varfærni. Síðasta grunngildið, gagnsæi, er óvinsælasta grunngildið í fjármálastefnunni og er einungis notað þrisvar sinnum, einu sinni í upptalningu um grunngildin sem þarf að uppfylla, einu sinni sem tilvitnun í lög um opinber fjármál, að það þurfi á annað borð að gera þetta, og að lokum segir að það sé krafa að reikningshaldið sé sett fram á ákveðinn hátt og að það sé gagnsæi. Það er ekki einu sinni reynt að útskýra hvernig fjármálastefnan uppfyllir gagnsæisskilyrðið. Til viðbótar við það er gagnsæi einungis skilgreint á mjög þröngan hátt, að stefnan sé sett fram í samræmi við alþjóðlegan reikningsskilastaðal og að markmið stefnunnar séu auðskilin og einfalt sé að leggja mat á framvindu og framkvæmd stefnunnar með reglulegum samanburði við skýra mælikvarða. Þar er vísað í afkomureglu, skuldareglu og skuldalækkunarreglu sem ákveðið lágmark en síðan ekki söguna meir. Þegar svara á spurningunni um hvort fjármálastefnan sé grunngjaldamiðuð er kannski hægt að segja sem svo að markmiðin sem lágu til grundvallar stefnunni voru kannski hugsuð með grunngildin til hliðsjónar. En það er ekki einu sinni gerð tilraun til þess að útskýra hvernig stefnan uppfyllir grunngildin. Rökstuðningurinn er hins vegar það sem skiptir höfuðmáli í framsetningu fjármálastefnunnar. Það á að vera hægt að lesa af hverju þjóðarsjóður tryggir sjálfbærni, af hverju það er varfærni að borga niður skuldir, af hverju það er festa að leggja fram stefnuna. Einhverjum gæti fundist svarið við einhverjum þessara atriða augljóst, að það þurfi ekki að giska. En svarið við stóru spurningunni er skýrt og klárt nei. Fjármálastefnan er ekki grunngildamiðuð. Sú staðhæfing í þingsályktunartillögunni að Alþingi staðfesti, með leyfi forseta, „að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. og 7. gr. laga um opinber fjármál“ er því ekki sönn, jafnvel þótt Alþingi mundi greiða atkvæði með þessari tillögu. Það er á þeim nótum sem við höfum lagt fram frávísunartillögu, það er til þess að ríkisstjórnin geti útvegað þessa greinargerð um hvernig fjármálastefnan uppfylli grunngildin til þess að Alþingi geti tekið afstöðu til þessa rökstuðnings. Þann rökstuðning vantar algerlega. Því er best lýst með því þegar sagt er: Stefnan sýnir festu af því að við létum ykkur fá hana. Sem er algerlega fáránlegt. Hér að framan hefur verið farið yfir tilgang fjármálastefnunnar, umfjöllun nefndarinnar og þær umsagnir og álit sem bárust henni. Ég kem að því aftur í seinni ræðu örugglega því ég er með svolítið mikið efni eftir. Einnig hefur spurningu sem beinist að Alþingi verið svarað, þ.e. er fjármálastefnan grunngjaldamiðuð? Það ætti alla jafna að duga í svona áliti en nokkur önnur atriði væri gott að fara yfir. Fjármálaráð gagnrýndi framsetningu fjármálastefnunnar og mælti með að stefnan væri sett fram á ákveðnu tölubili fyrir hvert atriði stefnunnar, ekki aðeins 1,4% heildarafkomu fyrir árið 2018 heldur kannski 1,3–1,5%. Vissulega má lesa svo í tölurnar að í þeirri tölu sem birtist í stefnunni hljóti að vera eðlileg vikmörk. Hins vegar má einnig gera ráð fyrir því að markmiðin sem eru sett fram hljóti að vera bæði það lágmark og hámark sem stjórnvöld ætla sér að ná, þ.e. að heildarafkoma muni ekki verða 1,6% árið 2018 af því að markmiðið er 1,4%. Sama mætti segja um skuldirnar, markmiðið hjá A-hluta ríkissjóðs fyrir árið 2019 er 25%. Það þýðir að skuldahlutfallið árið 2019 verður ekki 23%. Það verður 25%. Það eru engin vikmörk á þessum tölum. Það er ekkert tölubil þarna. Þetta hlýtur að þýða í fjármálastefnunni að stjórnvöld ætli að ná 25% skuldahlutfalli árið 2019 en ekki 23. Ekki 26, ekki 19 heldur 25. Ekkert annað. Ástæðan fyrir því er að slík frávik hljóta að hafa ruðningsáhrif á efnahaginn og afkomu efnahagsins til framtíðar. Ákvörðun um slíkar breytingar hlýtur að stríða gegn grunngildinu um festu og varfærni. Rökin fyrir því að bregða út frá fjármálastefnunni þurfa að vera haldgóð svo ekki sé meira sagt. Það má íhuga hvort ákvörðun um slíkar breytingar frá gildandi fjármálastefnu þýði í raun endurskoðun fjármálastefnu samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál. Ef svo er þyrfti umsögn fjármálaráðs um slíka tillögu, þ.e. ef stjórnvöld ætla að niðurgreiða skuldir umfram það sem er sett fram í fjármálastefnu eru þau að víkja frá fjármálastefnunni. Og það má ekkert víkja frá henni eða breyta henni nema eitthvað stórkostlegt komi upp á og þá þarf álit fjármálaráðs til. Það er ástæðan fyrir því að það ætti að íhuga að setja fram tölubil en ekki bara eina tölu. Í fjármálastefnunni kemur fram að stjórnvöld hyggist ráðast í aukið viðhald og uppbyggingu innviða. Sérstök áhersla verði einnig lögð á að efla heilbrigðis- og menntakerfi landsmanna. Á sama tíma er gert ráð fyrir skattalækkun neðra tekjuskattsþrepsins og að tryggingagjaldið verði lækkað. Þá er einnig gert ráð fyrir að tekjur hins opinbera aukist að miklu leyti í takt við nafnvöxt vergrar landsframleiðslu og verði svipað hlutfall af vergri landsframleiðslu og 2018 út tímabilið. Síðasti hlutinn í yfirlitinu er skuldalækkun sem leiðir til minni vaxtakostnaðar. En ef tekjur eiga að haldast nær óbreyttar, þrátt fyrir skattalækkanir, er verið að gera ráð fyrir framleiðniaukningu til þess að standa undir auknum tekjum. Það er óljóst hver ávinningur hins opinbera er af auknum tekjum af þessum atriðum og hversu mikið vaxtakostnaðurinn minnkar. Þetta er rökstuðningur sem ætti að koma fram í fjármálastefnunni, alla vega einhver ágiskun. Þó er nefnt að það þurfi að hækka framlög til langtímaskuldbindinga vegna lífeyris sem kæmi þá að einhverju leyti á móti. Það var t.d. talað um að það þyrfti að auka um 2 milljarða á ári inn í langtímaskuldbindingar. Hér er hins vegar verið að lækka heildarafkomu hins opinbera á sama tíma þar sem hvert 0,1% er um 3 milljarðar kr. Útkoman úr þessu dæmi, minni tekjur út af skattalækkun, hærri tekjur vegna framleiðniaukningar, að tekjur hækki meira en hagvöxtur, það verður að vera þannig, minni vaxtakostnaður og að lokum lægri afkomukrafa, gefur þá upphæð sem hægt verður að nota í viðhald og uppbyggingu innviða og eflingu heilbrigðis- og menntakerfis. Engin greining er til sem segir hver sú upphæð getur verið, hvorki bjartsýnisspá né svartsýnisspá. 2. minni hluta tekur undir það markmið að setja aukinn kraft í viðhald og uppbyggingu innviða sem og eflingu heilbrigðis- og menntakerfis. Fram hafa komið ýmsar tillögur, t.d. við afgreiðslu fjárlaga 2018, í þá átt. Texti fjármálastefnunnar er hins vegar óljós hvað varðar það umfang sem hið opinbera getur lagt í þessar mikilvægu framkvæmdir. Ítreka verður áhyggjur margra umsagnaraðila og fjármálaráðs um skort á fráviksspám og sviðsmyndagreiningu. Í greinargerð fjármálastefnunnar kemur meira að segja fram að fjármála- og efnahagsráðuneytið hafi látið gera sérstaka fráviksspá þar sem miðað væri við varfærnari sviðsmynd en í hagspánni frá því í nóvember 2017. Þar var gert ráð fyrir minni þjónustuútflutningi og að atvinnuvegafjárfesting myndi dragast saman ásamt því að launahækkanir yrðu meiri og atvinnuleysi yrði meira. Samkvæmt þeirri spá yrði hagvöxtur rúmlega prósentustigi minni árið 2018 og áhrifin yrðu neikvæð og viðvarandi út tímabilið á tekjuöflun ríkissjóðs. Fráviksspá ráðuneytisins var svipuð og fráviksspá Seðlabankans frá sama tíma. Það er athyglisvert að það skuli ekki vera fjallað nánar um áhrif þessarar fráviksspár á fjármálastefnuna, í raun er bara sagt að það hafi verið gerð fráviksspá án þess að sýna nánar forsendur, niðurstöður og framtíðaráhrif. Eðlilegt væri að sýna áhrif háspár og lágspár á fjármálastefnuna til þess að geta lagt mat á þolmörk hennar gagnvart efnahagsbreytingum. Nauðsynlegt er að fá nánari upplýsingar um þá áhættuþætti sem voru lagðir til grundvallar við gerð þessarar spár. Ekki er nægilegt að horfa einungis til kerfislægrar áhættu. Félagsleg áhætta er ekki síður mikilvæg. Félagsleg þolmörk ferðaþjónustunnar eru t.d. stór áhættuþáttur. Horfa verður til orðspors greinarinnar meðal Íslendinga og þeirrar staðreyndar að þol heimamanna gagnvart ferðamönnum fer minnkandi. Horfa verður til álags á náttúruna, sem víða er komin að þolmörkum. Auk þessa þarf að horfa til þess að ólögleg starfsemi innan ferðaþjónustunnar virðist fara vaxandi. Ráðuneytið horfir í fráviksspánni sérstaklega til vaxtar í ferðaþjónustunni í samanburði við alþjóðlega þróun. Það er ágætt svo langt sem það nær. Hins vegar verður ekki séð að horft hafi verið til þess að blikur eru á lofti hjá mörgum ferðaþjónustufyrirtækjum hér á landi vegna mikillar hækkunar launakostnaðar. Í evrum hefur launakostnaðurinn hækkað um allt að 50%. Meiri hlutinn bendir réttilega á að yfirgnæfandi fjöldi flugsæta sem er í boði til Íslands er á hendi tveggja flugfélaga og það auki áhættu í ferðaþjónustunni. Í ljósi þess að hér er um stóran áhættuþátt að ræða er nauðsynlegt að lagt sé mat á hann í fráviksspánni. Ekki verður séð að það hafi verið gert af hálfu ráðuneytisins. Í forsendum fyrir fjármálastefnunni er ekki horft til gengisáhrifa og vísað til þess að ekki sé sérstaklega spáð fyrir um gengisþróun í þjóðhagsspá Hagstofunnar. Margir umsagnaraðilar lýstu yfir áhyggjum af sveiflum raungengis krónunnar. Það verður því að teljast mikill annmarki á fjármálastefnunni að ekki skuli vera teiknaðar upp mögulegar sviðsmyndir af sveiflum á gengi krónunnar sem er söguleg staðreynd. Við búum í litlu hagkerfi þar sem sveiflur hafa mikil áhrif og við verðum að geta undirbúið okkur undir þær sveiflur. Ég mun fara aðeins nánar yfir fleiri atriði í þessu nefndaráliti síðar en undir nefndarálitið skrifuðu ég, Birgir Þórarinsson og Ólafur Ísleifsson. Þorsteinn Víglundsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur álitinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og upplýsandi ræðu. Það er afskaplega mikilvægt, þegar við erum á þessum stað í hagsveiflunni, að við skilum góðum afgangi þannig að þegar við förum niður af toppi hagsveiflunnar göngum við á afganginn en ekki á þjónustu við þá sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda. Fjármálastefna ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri grænna er að mínu áliti ekki mikið frábrugðin fjármálastefnu Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Þó má segja að sú fjármálastefna sem við ræðum hér sé óábyrgari þar sem tekjuöflunarleiðir eru gefnar eftir og gengið á afganginn meira en fyrri ríkisstjórn ætlaði sér að gera með sinni fjármálastefnu. Fjármálaráð bendir á að nauðsynlegt sé að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar og peningastefna Seðlabankans leggist saman á sveif um að tryggja stöðugleika í efnahagslífinu. Í stefnu fyrri ríkisstjórnar hafi meiri áhersla verið lögð á mikilvægi þessa en í þeirri stefnu sem við ræðum hér nú. Ég spyr hv. þingmann, þegar hann ber fjármálastefnu þessara tveggja ríkisstjórna saman, hvort hann telji afgerandi mun þar á. Ef hann les saman gagnrýni fjármálaráðs í fyrra og svo þá gagnrýni sem fjármálaráð setur fram við núverandi fjármálastefnu, hvort teljandi munur sé á þessum tveimur plöggum.
Virðulegi forseti. Það kom skýrt fram í fjárlögum fyrir 2018 að mjög mikilvægt væri að styrkja tekjustoðirnar. Við byggðum á þessum þremur tekjustoðum sem væru mjög stórar og í raun mjög fallvaltar ef sveifla kæmi á efnahaginn. Við erum einmitt í því núna. Ef við skoðum þjóðhagsspá snemma 2017 þá var spáð 6% hagvexti fyrir 2017. Hann datt niður í 3,8%. Það var spáð 3,1% hagvexti fyrir 2018. Hann er samkvæmt þjóðhagsspá kominn niður í 2,9 þannig að við erum búin að fara frá 6% hagvexti niður í 2,9%. Við erum í dálítilli niðursveiflu, myndi ég halda. Kannski þýðir það að smá skattalækkun væri hentug í niðursveifluaðgerð, ég veit það ekki. Við fengum ekki neitt sérfræðiálit á því. Hvað það varðar hversu lík þessi fjármálastefna er síðustu þá held ég að tölulega séð, varðandi afkomuna o.s.frv., væri sama hvaða ríkisstjórn væri við völd, tölurnar væru mjög áþekkar. Þetta eru það stórar tölur í hlutfalli vergrar landsframleiðslu að það væri kannski 1,1 hjá einni ríkisstjórn og 1,2 hjá næstu ríkisstjórn. Ég held að þær tölur verði alltaf mjög svipaðar, stefnan sjálf. En það sem er ekki gert, hvorki í þessari fjármálastefnu né síðustu, er að markmiðin, til að ná þeim tölum sem settar eru fram, þeirri afkomu o.s.frv., eru ekkert rökstudd. Það er álit fjármálaráðs í bæði skiptin. Á þann hátt eru þær nákvæmlega eins, þær eru ekkert rökstuddar.
Herra forseti. Hv. þingmaður talaði um grunngildi í ræðu sinni. Ég var ánægð að heyra að hv. þingmaður áttar sig vel á því að grunngildin eiga að standa jafnfætis fjármálareglunum, það á ekki að meta grunngildin eitthvað lægra en fjármálaregluna. Ég var ánægð að heyra það. En í ákvæðinu sem er merkt nr. 3 í fjármálastefnunni - ég hef ekki setið í fjárlaganefnd og veit ekki hvernig umræðan hefur farið fram, en mér finnst langt því frá að þetta ákvæði sé gegnsætt. Ég átta mig ekki á hvað það þýðir að þróun á umfangi starfsemi hins opinbera út tímabilið verði með þeim hætti að það stuðli að efnahagslegum stöðugleika. Var þetta ekki rætt í nefndinni? Getur hv. þingmaður útskýrt fyrir mér hvað meiri hlutinn og stjórnvöld ætla að gera til að sjá til þess að hér verði efnahagslegur stöðugleiki?
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði komu gestir í u.þ.b. tíu klukkutíma og fjármálastefnan var lítið sem ekkert rædd utan gestakoma. Þannig að: Nei, það var ekki rætt. En hins vegar kemur fram í nefndarálitunum og í raun í fjármálastefnunni sjálfri að gert er ráð fyrir 5,2% aukningu í opinberum fjárfestingum á ári. Það er hlutfallslega umfram hækkun á vergri landsframleiðslu. Krónutalan dugir kannski til að ná þessu, en það er sagt að fjárfesting hins opinbera haldi í við hagvöxtinn og verði að meðaltali 5,2% á ári. Ég veit ekki hvort er hvað þarna, hvort 5,2% sé það að halda í við hagvöxtinn eða hvort þarna sé aukning af því að það er líka sagt í stefnunni að það eigi að auka í iðnaðarframkvæmdir á sama tíma. Aukning hlýtur að þýða umfram hagvöxtinn ellegar fer allur hagvöxturinn í aukninguna til innviða og allt annað er þá í stöðnun á móti. Það er [[Forseti hringir.]]það sem ég sé að passar ekki. Ég skil það ekki enn þá, það hefur ekki verið útskýrt.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ítarlega yfirferð og góða. Hv. þingmanni varð talsvert tíðrætt um grunngildi og hvernig farið væri með þau í fjármálastefnunni. Hefur hv. þingmaður skoðun á því eða getur hann hjálpað mér að skilja hvernig stendur á því að hæstv. fjármálaráðherra og ráðuneyti hans taka svona lítið tillit til þess hvernig fara á með grunngildin. Sérstaklega í ljósi þess að þegar síðasta fjármálastefna var lögð fram komu fram athugasemdir af mjög svipuðum toga þannig að sú stefna var heldur ekki fullkomin. En við erum að setja fram nýja stefnu og nýja stefnu og nýja stefnu og ég er að vonast til þess að við lærum smátt og smátt á þetta. Hefur hv. þingmaður einhverja skýringu á því af hverju við höfum ekkert lært á milli þessara tveggja fjármálastefna að þessu leyti? Er þetta eitthvað í kúltúr stjórnmálanna eða hvernig stendur á þessu? Ábendingarnar hafa verið mjög skýrar. Það er greinilega ekki tekið tillit til þeirra, hvorki frá síðustu stefnu til þessarar né heldur í meðferð hv. fjárlaganefndar sem fer með málið.
Virðulegi forseti. Nei, ég veit ekki af hverju ekki er reynt að rökstyðja stefnuna út frá grunngildunum. Ég veit ekki af hverju það er ekki einu sinni reynt. Ég veit ekki heldur af hverju hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er ekki hérna. En ég hef giskað á það áður að það sé svo heppilegt að fá bara tóman tékka. Ef ekki er útskýrt hvað menn ætla að gera þá geta þeir gert hvað sem er. Þá verður eftirlit og sérstaklega eftirlitshlutverk þingsins rosalega erfitt. Við getum ekki farið og sagt: En þið ætluðuð að gera þetta og þetta sem þið svo gerðuð ekki. Af því að þegar verið er að leita til okkar með svona fjármálastefnu sem ekki er rökstudd, ekki sett fram stefna sem er útskýrt hvernig uppfyllir grunngildin, þá getum við ekki farið eftir á og sagt: Þetta og þetta gerðist, þið beittuð þeim aðferðum sem þið sögðust ætla að gera, en það gerðist ekki, það klúðraðist einhvern veginn, ekki koma til okkar aftur með þær útskýringar að það væru ófyrirséðar aðstæður og ætlunin væri að vinna með þinginu í að fara í hlutina. Þær aðgerðir sem við lögðum upp með munu ekki koma til með að leysa þær aðstæður sem við lentum í. Það getur alltaf gerst. Það geta komið upp óeðlilegar aðstæður sem ekki var gert ráð fyrir í fráviksspám eða sviðsmyndagreiningum, það getur alveg gerst. Þær sviðsmyndagreiningar eiga að minnka líkurnar á að svoleiðis aðstæður komi upp. En við erum ekki með neina, ekki eina. Við erum jú með eina sem er sagt frá að hafi verið gerð en við fáum ekki einu sinni að sjá hana. Það er eitthvað ekki alveg rétt við það. Ég vil sjá tilraun til þess að rökstyðja fjármálastefnuna. Þess vegna vil ég vísa henni til baka til ríkisstjórnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mig langar aðeins að bera niður í helstu ábendingar fjármálaráðs þar sem sagt er m.a., með leyfi forseta: „Í fyrirliggjandi þjóðhagsspá er gert ráð fyrir mjúkri lendingu hagkerfisins, en mjúkar lendingar eru undantekning frekar en regla í íslensku efnahagslífi. Kerfisbundin notkun sviðsmyndagreininga“ - eins og hv. þingmaður nefndi hér - „myndi auka trúverðugleika stefnumörkunarinnar og auðvelda rýni hennar í ljósi grunngilda.“ Síðan segir aftur síðar, með leyfi forseta: „Stjórnvöld boða framhald útgjaldaaukningar, sem á sér ekki hliðstæðu á síðustu áratugum. Aukning útgjalda sem jafnframt felur í sér að aðhaldsstigi sé viðhaldið við þensluaðstæður kallar á frekari tekjuöflun eða niðurskurð annarra útgjalda eða blöndu beggja. Ef stjórnvöld gera hvorugt felur það í raun í sér að þau velta ábyrgðinni yfir á stjórn peningamála, að öðru óbreyttu.“ Þetta eru býsna skýrar ábendingar. Ég velti áfram fyrir mér hvernig á því standi að [[Forseti hringir.]]hæstv. fjármálaráðherra og ráðuneyti hans og hv. fjárlaganefnd [[Forseti hringir.]]geti einhvern veginn siglt fram hjá þessum viðvörunarorðum.
Forseti. Þessi mjúka lending kom oft upp og enginn, ekki einn umsagnaraðili, spáði mjúkri lendingu. Enginn veit einu sinni hvernig á að ná mjúkri lendingu í hagkerfinu. Það hefur nefnilega enginn gert það áður. Aldrei. Það væri mjög undarlegt. Það sem aðrir umsagnaraðilar komust að orði var að það hefur enginn spáð niðursveiflu. Það gerist ekki. Fólk spáir ekki niðursveiflu. Hvernig geta menn þá búist við því og planað mjúka lendingu ef það er ekki einu sinni verið að spá mínus í rauninni? Hvað útgjaldaaukninguna varðar er einmitt hérna dæmið um peningana, hvernig þetta endar á peningamálum, og dæmið um flotkrónuna og núverandi krónu sýnir einmitt það hvernig við höfum alltaf velt þessu vandamáli, að léleg hagstjórn endar í rauninni í þessari krónu hérna sem er á stærð við Hallgrímskirkju ef þeim er staflað upp hverri ofan á aðra. Þetta er því ekki bara vandamál varðandi þau 15 ár sem Samtök iðnaðarins vísa til, þ.e. gengissveifluvandræðin. [[Forseti hringir.]]Þetta eru líka vandamál inn í framtíðina út af þessari ábendingu. Það er alltaf verið [[Forseti hringir.]]að velta þessu yfir á peningamálin. Það er því ekki hægt að segja bara: Nei, þetta er [[Forseti hringir.]]stefna til framtíðar. Þetta verður ekki vandamál þá. [[Forseti hringir.]]Jú, víst.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsögu og fína ræðu, bæði að formi og efni. Þegar ég tala um formið þá ræddi hv. þingmaður hér þau grunngildi sem ber að fylgja í stefnunni. Ég vil aðeins dvelja við það. Sannarlega komu ábendingar frá fjármálaráði en þess ber að geta að fjármálaráð staðfestir að stefnan uppfylli öll skilyrði 7. gr. um afkomureglu, skuldareglu og skuldalækkunarreglu. Fjármálaráð benti jafnframt á að æskilegt væri að áætlunargerðinni fylgdi greining. Það var að stærstum hluta til umræðuefni hv. þingmanns. Meiri hlutinn tók undir þá ábendingu. Þetta var gagnrýnt hér við síðustu stefnu líka. Stefnumótun er í eðli sínu hluti af ferli. Við fáum bráðlega til umfjöllunar ríkisfjármálaáætlun og í útfærslu á stefnu í fjármálaáætlun ber jafnframt að fylgja þessum grunngildum 6. gr. og taka tillit til þeirra skilyrða sem stefnunni eru sett í 7. gr. Ég velti fyrir mér hvaða skilning hv. þingmaður leggur í þau orð fjármálaráðs að „æskilegt“ væri að áætlunargerðinni fylgdi greining til [[Forseti hringir.]]staðfestingar; við tökum undir það í meiri hlutanum og höfum fyrir því orð sérfræðinga að unnið sé að betrumbótum.
Virðulegi forseti. Mér er það ljúft og skylt að reyna að útskýra þetta. Ég les þetta sem stofnanamál, þar sem „æskilegt“ er mjög alvarleg ábending á stofnanamáli, hún er það bara. En í lögunum er notað orðið „skal“. Ég sé ekki endilega að fjármálaráð setji það í umsögn sína í afgerandi máli, ég hef bara aldrei séð það í svona stofnanaskrifum, að þarna sé verið að brjóta lög um opinber fjármál þar sem stendur „skal fylgja greinargerð“. Það er í raun það sem ég hef að segja þegar ég ber saman lögin þar sem stendur, með leyfi forseta: „Í fjármálastefnu skal staðfest að stefnan sé samkvæmt þeim grunngildum …“ - og þá fylgi því greinargerð þess efnis. Þegar ég fer í álit fjármálaráðs, því að greinargerðina er ekki að finna í stefnunni - ég held að við getum auðveldlega sammælst um að ekki þarf mjög mikla lessnilli til þess að blaða í gegnum fjármálastefnuna og sjá að sú greinargerð er ekki til staðar - þannig að orðið „æskilegt“ er stofnanamál fyrir „skal“ að mínu mati.
Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að hártogast hér um skilning á orðunum „æskilegt væri“. Við fjölluðum í nefndinni um ábendingar fjármálaráðs um að gera úrbætur hvað það varðar að færa sterkari rök í greinargerð fyrir því hvernig stefna og fjármálaáætlun muni fylgja grunngildum, eins og það er orðað í lögum um opinber fjármál. Ég tek undir orð hv. þingmanns um það að við fáum að sjá greinarbetri rökstuðning með því hvernig stefnan fylgi grunngildum. Hins vegar er hægt að leggja ákveðinn skilning í það að stefnan fylgi t.d. grunngildi um [[Forseti hringir.]]sjálfbærni, sem gengur út á það að skuldir og vaxtabyrði séu viðráðanlegar á hverjum tíma.
Virðulegi forseti. Ég var bara beðinn um skilgreiningu þannig að ég útvegaði hana, það eru engar hártoganir í því. Ríkisstjórn hefur skyldur. Þegar ríkisstjórn hefur skyldur þá er það þingsins að hafa eftirlit með því að hún uppfylli þær skyldur. Ég myndi vilja sjá einhvern rökstuðning. Ég get alveg séð að hægt sé að rökstyðja að það uppfylli grunngildið um stöðugleika að lækka skuldir. Það er bara ekki útskýrt, því er sleppt. Ég tók dæmi áðan. Þegar við erum kannski komin niður fyrir þetta 30% skuldamark og farin að vinna á þessu skuldaútgáfuviðmiði sem ráðuneytið var að tala um að þyrfti að hafa til að hafa aðgengi að mörkuðum, ef við erum þá að lækka skuldir og minnka aðgengi að mörkuðum, værum við að vinna gegn sjálfbærni. Ég vil fá að sjá [[Forseti hringir.]]rökstuðninginn, en hann er ekki að finna. Það er mín athugasemd.
Virðulegur forseti. Áður en ég hef ræðu mína leikur mér forvitni á að vita hvort fjármálaráðherra sé enn í húsi eða hvort hann sé farinn.
Forseti getur upplýst að hann er enn í húsi því að fyrir svona 30 sekúndum síðan var hann hér í hliðarsal.
Þá treysti ég því að hann sé einhvers staðar að hlýða af mikilli andakt á þetta innlegg mitt. Það er auðvelt að týna sér í flókinni tæknilegri umræðu um fjármálastefnu og ég held að það sé ákaflega mikilvægt þegar við erum að ræða þessa grunnstefnu ríkisstjórnar að gleyma því ekki til hvers þetta er gert, af hverju þetta skiptir svona miklu máli, af hverju það er svo gríðarlega mikilvægt að vandað sé vel til verks þegar fjármálastefna nýrrar ríkisstjórnar er mótuð og lögð fram og rædd í þinginu. Það er nefnilega svo að öll þessi umgjörð, lög um opinber fjármál, er afrakstur lærdómsferils okkar, þessa dýrkeypta lærdóms okkar af hruninu, af þætti ríkisfjármálanna í því hruni sem varð árið 2008 og hvernig þingið, stjórnmálaflokkarnir þvert á alla pólitík, sameinaðist um nauðsynlegar úrbætur. Við viljum að ríkisfjármálin styðji við hagstjórnina til þess að auka stöðugleika, lækka vaxtastig, stuðla að stöðugra gengi en ella og koma í veg fyrir að þeir atburðir sem gerðust hér haustið 2008 endurtaki sig. Ég man einmitt ágætlega að ég var staddur í Finnlandi haustið 2008 skömmu eftir hrunið á kynningu hjá finnska seðlabankanum, þar sem farið var yfir helstu hagstærðir Finna í aðdraganda þeirra eigin fjármálakreppu, og hugsaði með mér þar sem ég sat og hlustaði á þessa yfirferð hvað hefði verið ágætt fyrir fjölmarga hér að hafa fengið slíka yfirferð kannski fimm til tíu árum fyrr því að þar var margt æðikunnuglegt sem bar fyrir sjónir. En nú höfum við ekki þá afsökun. Nú eru þetta einmitt allt saman mjög kunnuglegar stærðir. Við höfum farið í gegnum þetta áður, en samt sem áður erum við hreint og klárt að endurtaka sömu hagstjórnarmistök og við gerðum þá. Við erum að ræða um tæknileg atriði eins og grunngildi ríkisfjármála, grunngildi fjármálastefnunnar og af hverju þetta skiptir svona miklu máli, hugtök eins og sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa, gagnsæi. Auðvitað er einfalt að þvælast í þessum hugtökum og sökkva sér mjög djúpt ofan í þau. En um hvað er verið að tala í raun? Það er verið að segja: Ríkisfjármálin verða að leggja okkur lið í hagstjórninni, það verður að vera einhver stöðugleiki í þeim, það verður að vera einhver festa í stjórn ríkisfjármálanna til þess að forða okkur frá endurteknum hagstjórnarmistökum. Það sem helst er bent á í þessu samhengi og ítrekað hefur verið fjallað hér um í dag, og kemur fyrir getum við sagt sem nokkuð endurtekið stef í velflestum ef ekki öllum þeim umsögnum sem bárust um stefnuna, er trúverðugleiki þess sem unnið er út frá, hagspáin sem unnið er með og hvaða áhrif fjármálastefnan sjálf hefur inn í það hagstjórnarumhverfi. Það er ekkert mat lagt á það hvaða áhrif þessi fjármálastefna stjórnvalda kemur til með að hafa á hagþróun fram á veginn. Það sem skiptir kannski enn meira máli eru aðrir þættir hagstjórnarinnar sem reynir á, vinnumarkaður, peningastefna, en síðast en ekki síst langtímasjálfbærni ríkisfjármálanna. Hvað er það sem við erum að tala um með langtímasjálfbærni? Er það bara niðurgreiðsla skulda? Nei, það er í raun og veru að tekjur ríkissjóðs til lengri tíma standi undir þeim útgjöldum sem verið er að stilla af. Bent er ítrekað á að til þess að geta lagt raunverulega vandað mat á áhrif þessarar fjármálastefnu vanti allt samhengi við pólitísk stefnumál ríkisstjórnarinnar, hvað hún áformi, hvað hún hafi hugsað sér í útgjaldastefnu sinni. Það er kannski það sem ég staldra við og hef hvað mestar áhyggjur af. Hagstjórnarmistökin sem voru gerð á fyrsta áratug þessarar aldar voru nefnilega þau að í gríðarlega örum hagvexti voru útgjöld ríkissjóðs aukin sem aldrei fyrr á sama tíma og verið var að lækka skatta. Þegar hagkerfið var orðið vel þanið árið 2007 og það urðu stjórnarskipti, að í stað þess að sýna varkárni á þeim tímapunkti var þvert á móti slegið í klárinn. Mynduð var ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokks sem náði saman um hvað? Jú, að eyða góðærinu, að stórauka ríkisútgjöldin á sama tíma og áfram yrði haldið með skattalækkunaráform Sjálfstæðisflokksins. Þegar maður horfir á yfirlýsingar þessarar ríkisstjórnar, sem ekki hafa þó komið fram nema í einum fjárlögum fyrir yfirstandandi ár og við eigum eftir að sjá fjármálaáætlun birtast von bráðar, sýnist manni að stefna hennar sé að slá þau met sem slegin voru 2007, 2008 í útgjaldaaukningu. Svo vitnað sé í ágætan lagatexta frá 1974 ef ég man rétt og ágætur fjármálaráðherra beitti fyrir sig í öðru samhengi „You ain't seen nothing yet“. Það virðist vera stefið í útgjaldastefnu þessarar ríkisstjórnar. Sláum metið frá árinu 2007, frá árinu 2008. Það er kannski ekki nema von að maður horfi á þetta af ákveðinni undrun og spyrji: Hver er eiginlega stefnan? Í síðustu viku talaði hæstv. forsætisráðherra um yfirvofandi skattahækkanir, á sama tíma og hæstv. fjármálaráðherra talaði um yfirvofandi skattalækkanir. Í aðdraganda kosninga talaði Sjálfstæðisflokkurinn um 100 milljarða innspýtingu í innviðafjárfestingar og ýmsa aðra útgjaldaauka. Á landsfundi sínum talar Sjálfstæðisflokkurinn um mikilvægi þess að skera ríkisútgjöld niður í 35% af landsframleiðslu, nær 10 prósentustiga niðurskurður frá því sem nú er, 260 milljarðar, eins og hér hefur verið nefnt. En það er alveg deginum ljósara að það er ekki stefna þessarar ríkisstjórnar, þvert á móti skal aukið enn verulega í ríkisútgjöldin. Það snýr einmitt að þessari sjálfbærni. Það er alveg deginum ljósara að við núverandi hagvaxtarstig er mögulega unnt að koma þessari útgjaldaaukningu fyrir. En um leið og hér kreppir aðeins skóinn, þó að það sé ekki nema lítillega, vitum við af fenginni reynslu að tekjur ríkissjóðs dragast mjög skarpt saman. Það fyrsta sem gefur yfirleitt eftir er einkaneyslan sem er hvað ríkulegasti þátturinn í tekjum ríkissjóðs og tekjuskattur lögaðila sem gjarnan eða jafnvel nær hverfur þó að það sé ekki nema lítils háttar aðlögun í hagvexti, svokölluð mjúk lending, sem við höfum reyndar nær aldrei upplifað í íslensku hagkerfi. Það er alveg ljóst og það er alveg sama hvaða umsagnir um fjármálastefnuna við skoðum, alls staðar er varað við því sama. Við erum á hápunkti hagsveiflunnar. Það er tekið að hægja á. Við erum ekki komin á þann tímapunkt að það sé nauðsynlegt að örva hagkerfið. Það er enn þá hagvöxtur þótt hann sé minni, en það er ítrekað verið að segja við okkur: Við þessar kringumstæður verðum við að fara varlega í ríkisfjármálunum, ekki endurtaka sömu mistök og fyrr. Þegar maður horfir á það sem þegar hefur gerst á liðlega aldarfjórðungi hafa skatttekjur á hvern Íslending nær tvöfaldast á föstu verðlagi frá 1991 að telja til og með 2016 eða 2017 samkvæmt samantekt Viðskiptaráðs og við erum enn að auka í. Þetta er allt undir styrkri efnahagsstjórn Sjálfstæðisflokksins sem hefur verið í ríkisstjórn í liðlega 20 ár eða svo af þessum aldarfjórðungi. Það er kannski ákveðin gráglettni örlaganna að það þurfti vinstri stjórn til þess að taka til eftir útgjaldasukk hægri stjórnar undangenginna nærri 20 ára þar á undan. Það læðist eiginlega að manni sá grunur og maður spyr sig: Er það virkilega það sem þarf aftur næst? Er það það sem Sjálfstæðisflokkurinn reiðir sig á, að einhverjir aðrir komi og taki til eftir hann? Því að það er alveg ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn ætlar ekki að fara í stjórn ríkisfjármálanna með neinni ábyrgð í þetta skiptið frekar en hin fyrri ár. Enn skal aukið í. Það held ég að sé alveg hægt að fullyrða þegar við horfum til grunngilda laga um opinber fjármál að þetta er ekki sjálfbær stefna í ríkisfjármálum. Það er alveg ljóst að tekjur ríkissjóðs til langframa munu ekki duga fyrir þessum útgjöldum nema með verulegri skattahækkun. En það ætlar þessi ríkisstjórn að láta öðrum eftir að gera líkt og vinstri stjórnin lenti í hér á árunum 2009–2013 að þurfa jöfnum höndum að hækka skatta verulega og skera útgjöld niður verulega á sama tíma. Stefnan stenst heldur ekki gildið um varfærni. Það er alveg ljóst að hér er anað áfram og menn sjást ekki fyrir í því hvert þeir eru að fara. Ríkisstjórninni lá svo á að auka ríkisútgjöldin að á fjórum vikum eða þar um bil í meðförum fjárlaga fyrir árið 2018 tókst henni að auka ríkisútgjöldin um vel á annan tug milljarða frá því sem þegar hafði verið áformað ef ég man rétt og boðar á sama tíma stórsókn á nær öllum helstu útgjaldaliðum ríkisfjármálanna og jafnvel svo hraða og öra stórsókn, hraðaupphlaup má segja, í auknum ríkisútgjöldum að fjárlög 2018 virðast ekki einu sinni duga til heldur er boðað að það þurfi sennilega að spýta nokkuð myndarlega í í fjáraukalögum á þessu ári til þess að anna útgjaldaáhuga ríkisstjórnarinnar. Þetta er ekki varfærni. Þetta eru ekki sjálfbær ríkisfjármál. Í þessu felst enginn stöðugleiki. Hér er þvert á móti verið að grafa undan stöðugleikanum og varpa ábyrgðinni á hagstjórninni enn og aftur yfir á aðra arma hagstjórnarinnar, vinnumarkað og peningastefnu. Við vitum að ástandið á vinnumarkaði er mjög varhugavert. Þó að tekist hafi að framlengja kjarasamninga út þetta ár og ljúka kjarasamningum við stærstan hluta opinberra starfsmanna til jafn langs tíma vitum við af yfirlýsingum verkalýðsleiðtoga að kjarasamningalotan fram undan verður verulega erfið. Og hástemmdar yfirlýsingar og loforð ríkisstjórnarinnar um bæði ríkan vilja til þess að liðka fyrir kjarasamningum og ríkan vilja til útgjaldaaukningar munu reynast ríkisfjármálunum mjög dýrkeypt spái ég þegar kemur að endurnýjun kjarasamninga um næstu áramót. Það þarf nefnilega stundum að halda væntingum niðri en ekki kynda undir þeim. Þar hefur ríkisstjórnin heldur betur kappkostað að spýta í væntingarnar. Hvað sjáum við ef við skoðum umsagnir aðila eins og fjármálaráðs? Þar er enn og aftur bent á að stefnan er ekki nægilega rökstudd, það er ekki útskýrt með nægilega skýrum hætti hvaða áhrif hún hefur á helstu hagstærðir, hvaða tengingu hún hefur við pólitíska stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Í stuttu máli: Hvernig verða áhrif þeirrar fjármálastefnu sem hér er verið að marka til næstu fimm ára á hagstjórnina og umhverfi okkar í efnahagslífinu á þessu tímabili? Kannski sjáum við það ekki fyllilega fyrr en einmitt áðurnefnd fjármálaáætlun kemur fram, sem vonandi kemur fram fyrir tilgreindan tíma, 1. apríl, í síðasta falli ekki nema nokkrum dögum of seint eins og nefnt hefur verið hér áður, það þarf ekkert endilega að fylgja lögunum nákvæmlega, allt í lagi þótt það sé farið aðeins út fyrir strikið þar eins og annars staðar. En það er kannski kjarni máls í þessu þegar maður horfir yfir sviðið, horfir á þær umsagnir sem hafa verið gefnar um þessa fjármálastefnu. Maður sér að ríkisstjórnin nálgast ríkisfjármálin og fjármálastjórnina af ákveðinni léttúð og það kemur berlega fram í yfirlýsingum ráðherra, hæstv. fjármálaráðherra, hæstv. forsætisráðherra, þingmanna meiri hlutans, að við höfum ekkert lært. Það er í raun og veru kjarni máls. Við erum að endurtaka nákvæmlega sömu mistök og við gerðum fyrir rétt rúmum áratug. Þrátt fyrir alla þessa vinnu, alla þessa umræðu, stefnumótunarvinnu með aðilum vinnumarkaðarins, með helstu hagsmunaaðilum, með Seðlabanka, sett á stofn fjármálaráð og ýmsar stofnanir, sérstakan lagabálk um opinber fjármál til þess að treysta umgjörðina, til þess að koma í veg fyrir að þessi mistök gætu endurtekið sig, þá erum við samt sem áður að endurtaka þau lið fyrir lið. Nákvæmlega sömu hlutina og við gerðum hér fyrir rúmum áratug. Þegar við horfum á aðvaranir umsagnaraðila eins og Viðskiptaráðs, Samtaka iðnaðarins, Samtaka atvinnulífsins og fleiri, sjáum við auðvitað að hagkerfið er orðið álíka þanið í dag og það var fyrir rúmum áratug síðan. Við höfum áður séð slíka þenslu í hagkerfinu. Við höfum áður séð þessa gríðarlegu styrkingu raungengis, hvort sem er á mælikvarða verðlags eða launa. Sú þróun hefur alltaf endað á sama veg. Hún hefur alltaf endað með yfirleitt nokkuð harðri lendingu, nokkuð skarpri leiðréttingu á raungengi af því að útflutningsgreinarnar hafa ekki staðið undir þessu. Vissulega getum við staðið hér í dag og fagnað því að kaupmáttur er mikill og við njótum góðs af. Almenningur nýtur góðs af þessari stöðu. Það er auðvitað ánægjulegt. Almenningur hefur líka aldrei þessu vant nýtt þennan góða tíma til að greiða niður skuldir, til þess að styrkja stöðu sína þannig að heimilin standa nokkuð traustum fótum núna ólíkt því sem var fyrir áratug. Vissulega eru mörg ánægjuleg frávik í efnahagslegri stöðu nú samanborið við fyrir rúmum áratug síðan, en þróunin er öll á sama veg og við erum að leggja sömu byrðarnar á útflutningsgreinar okkar og við gerðum fyrir rúmum áratug og við sjáum mjög svo kunnuglegar afleiðingar. Það hefur enginn vöxtur orðið, engin magnaukning orðið í útflutningsgreinum þjóðarinnar öðrum en ferðaþjónustu undangengin þrjú eða fjögur ár. Öll áhersla sem við lögðum á uppbyggingu sprotagreinanna, uppbyggingu tækni- og þekkingarfyrirtækjanna eftir síðasta hrun, mikilvægi þess að byggja upp hagkerfi byggt á þekkingu, útflutningur þekkingar, McKinsey-skýrslan, öll sú umræða sem fór fram um hana, öll sú umræða sem fór fram á vettvangi samráðsvettvangsins - allt stóð þetta að því sama, mikilvægi þess að treysta stoðir útflutningsgreinanna, treysta rekstrarumhverfi þeirra, treysta rekstrarumhverfi sprotafyrirtækjanna. En þegar rætt er við fulltrúa Samtaka iðnaðarins í dag segja þeir mjög skýrt: Þarna er ekkert að gerast. Það er ekkert að gerast af því að það er búið að kippa rekstrargrundvellinum undan þessum greinum eina ferðina enn. Við getum ekki byggt upp útflutningsgreinar á grundvelli þekkingar og tækni í því óstöðuga mynt-, gengis- og efnahagsumhverfi sem við höfum skapað þessum greinum á undanförnum áratug. Þetta eigum við að hafa lært. En áfram höldum við að endurtaka sömu hlutina. Einhvers staðar var því fleygt að það að endurtaka sömu hlutina aftur og aftur en vænta einhverrar annarrar niðurstöðu væri hin formlega skilgreining á geðveiki. Ég ætla rétt að vona að við séum ekki þar, en það er farið að hljóma æðibrjálæðislegt að þurfa að endurtaka svona ræður síendurtekið. Ég held að það sé kominn tími til þess að við lærum af mistökunum. Ég held að það sé kominn tími til þess að þessi ríkisstjórn taki hagstjórnarhlutverk sitt alvarlega. Stjórnmálin snúast nefnilega ekki bara um að auka útgjöld. Sú málamiðlun sem orðið hefur til í þessari ríkisstjórn um stóraukin útgjöld samhliða áformum um skattalækkanir, þótt vissulega séu loðin og óljós, er baneitraður kokteill eins og áður hefur verið sagt í þessum sal. Þetta er stórhættulegt upplegg með að öllum líkindum ákaflega kunnuglegum afleiðingum. Það mun væntanlega þá koma í hlut næstu ríkisstjórnar að taka til eftir þetta fyllirí. Ég vona svo sannarlega að þessi ríkisstjórn sjái að sér, að hún endurskoði þetta upplegg sitt að ríkisfjármálunum, að Sjálfstæðisflokkurinn reyni ekki í þetta skipti að slá fyrri Íslandsmet sín í útgjaldaaukningu, og að við tökum þessa stefnu hreinlega til endurskoðunar. Ég held að það væri eiginlega bara farsælast eins og hér er reyndar tillaga fyrir þinginu, að senda þessa fjármálastefnu aftur til ríkisstjórnarinnar. Hún er ótæk.
Herra forseti. Ég er að mörgu leyti sammála málflutningi hv. þm. Þorsteins Víglundssonar. Ég deili áhyggjum hans af stöðugleikanum. Ég deili áhyggjum hans af því að þessi stefna sé aðhaldslítil, bæði tekjulega séð og útgjaldamegin ekki síst. Ég deili sömuleiðis þeirri skoðun hv. þingmanns eins og ég skil hann að stefnan uppfylli ekki grunngildin um sjálfbærni, varfærni, festu, gagnsæi og stöðugleika. Hv. þingmaður nefndi það að við værum hugsanlega að endurtaka hagstjórnarmistök fyrri ára. Ég tek undir það sömuleiðis. Hann gat sérstaklega um það að hugsanlega þyrfti vinstri stjórn til að taka hér til eftir þessi hagstjórnarmistök. Gott og vel, það verður kannski hlutskipti okkar. Mig langaði að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að hann starfaði lengi fyrir hagsmunasamtök á vinnumarkaði, hvaða áhrif hann telur þessa stefnu hafa á vinnumarkaðinn sem gæti verið í uppnámi í lok árs, sérstaklega í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra var að stæra sig af því að það væri kominn friður á vinnumarkaði. Að mínu mati er það bara skammvinnur friður. Það væri fróðlegt að fá skoðun hv. þingmanns á þeim áhrifum á vinnumarkaðinn.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í stuttu máli hef ég þungar áhyggjur af því hvaða áhrif bæði þessi stefna og auðvitað mjög hástemmdar yfirlýsingar fulltrúa ríkisstjórnarinnar geta haft á ástandið á vinnumarkaði á komandi hausti. Hér er mjög einfaldlega boðað til veislu. Það er boðað til mikillar útgjaldaveislu og mér sýnist af viðbrögðum verkalýðsforystunnar að hún sé alveg reiðubúin að setjast að því hlaðborði og fá að hafa eitthvað um það að segja hvað þar verði reitt fram. Ég held að þetta sé mjög varhugaverð stefna. Ég held að það sé mjög varhugavert í raun og veru þegar ríkisstjórn setur sig svona í miðju kjaradeilna, lofar svo miklu um stöðugleikann á vinnumarkaði að það er eins og ríkisstjórnin ætli að leiða næstu kjaralotu. Það er nefnilega viðfangsefni aðila vinnumarkaðarins að semja um kaup og kjör. Við erum þegar komin með þá stöðu hér og hefur í raun og veru verið þróun til verri vegar allar götur frá þjóðarsátt [[Forseti hringir.]]að það eru alltaf sívaxandi kröfur á ríkisvaldið. Mér sýnist að þessi ríkisstjórn hafi lítið annað gert en að kynda undir væntingum [[Forseti hringir.]]um mjög mikla og myndarlega aðkomu að næstu kjarasamningum.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir skýr og greinargóð svör. Ég held að þingheimur ætti að hlusta á þessi varnaðarorð. Hv. þingmaður þekkir mjög vel til vinnumarkaðarins og það skiptir máli hvað hann segir hvað þetta varðar. Mig langar í seinna andsvari mínu að beina athyglinni að gjaldmiðlinum. Við sjáum að í umsögn Samtaka iðnaðarins um fjármálastefnuna er það dregið sérstaklega fram að sveiflurnar í raungengi krónunnar hafa verið gríðarlega miklar. Það hefur áhrif á fyrirtæki og almenning í landinu. Ég held að við hv. þingmaður séum skoðanabræður hvað það varðar að íslenska krónan er dragbítur á íslensk fyrirtæki og íslensk heimili. Aftur vil ég kalla eftir áliti þingmannsins á hvaða áhrif hann heldur að stefnan hafi á krónuna, á sveiflur hennar og kannski ekki síst á vaxtastig hennar, því að við sjáum að í umsögnum benda hagsmunaaðilar á að við það að slá slöku við í ríkisfjármálunum, eins og hæstv. fjármálaráðherra er að gera, þá reynir meira á peningastefnuna. Það kallar hugsanlega á hærri vexti og vextir eru í raun ekkert annað en verð á peningum. Þannig að í rauninni erum við þá að gera peninga á Íslandi dýrari [[Forseti hringir.]]með því að samþykkja þessa stefnu.
Forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þó svo að Seðlabanki tali gjarnan varlega í þessum efnum hefur hann sagt mjög skýrt, bæði í umsögnum sínum um síðasta fjárlagafrumvarp og sömuleiðis í umsögnum sínum og fyrir fjárlaganefnd um þessa fjármálastefnu, að þessi kúrs í ríkisfjármálunum leiði einfaldlega til hærra vaxtastigs og sterkara gengis krónunnar en ella. Ríkisfjármálin eru ekki að leggja hagstjórninni lið. Þau eru þvert á móti enn og aftur að kynda undir hagvexti á sama tíma og við erum að glíma við mjög erfiða stöðu í efnahagsstjórninni. Það þýðir að vextir verða hærri, gengið verður sterkara. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi hér fyrr í kvöld að Seðlabanki hefði ekki hækkað vexti við síðustu vaxtaákvörðun. Það er rétt, en Seðlabankinn var líka búinn að vera í vaxtalækkunarferli frá þeim tíma og bendir á að það væri tekið að kólna í hagkerfinu, en hefur stöðvað það vaxtalækkunarferli, væntanlega út af óábyrgri ríkisfjármálastefnu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór yfir ákveðna sögu, t.d. fyrir hrun og hvernig efnahagsstefnan var þá og í hvað hún leiddi okkur og hvernig við erum búin að flakka fram og til baka í þessum hagstjórnaratriðum að undanförnu. Í fjármálastefnunni er einmitt lögð áhersla á það að viðhalda stöðugleika, það er nokkurn veginn þannig orðað í fjármálastefnunni. Mig langar að spyrja hv. þingmann af því að hann fór út í þessa söguskýringu: Höfum við einhvern tímann verið með stöðugleika? Eins og ég sé það er Hagstofan núna að spá stöðugleika í lok tímabilsins þar sem hallatalan á hagvextinum er nokkurn veginn núll, hún er ekki á leiðinni niður, hún er ekki á leiðinni upp, hún er ekki að fara fram og til baka. Hún stefnir í áttina að gönguskíðabrekku en ekki svigbrekku eða eitthvað því um líkt. Ég spyr hv. þingmann: Höfum við einhvern tímann í alvörunni upplifað efnahagslegan stöðugleika á Íslandi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við erum ekki í neinum stöðugleika núna. Ég held að það sé alveg ljóst. Sennilega komumst við hvað næst því í fastgengisstefnu tíunda áratugarins þar sem við upplifðum sæmilegan stöðugleika framan af en misstum síðan tökin á ríkisfjármálunum og vinnumarkaðnum líkt og svo oft áður. Á endanum sprakk sú peningastefna í andlitið á okkur. Staðreyndin er auðvitað sú að við erum útgildi í öllum vestrænum samfélögum þegar kemur að hagvexti, í fráviki hagvaxtar, ekki hversu mikið við vöxum, og við erum útgildi í verðbólgu. Við stærum okkur gjarnan af því hvað við séum sveigjanleg og hvað við vöxum hratt. Ef við yxum alltaf svona hratt til lengri tíma litið værum við væntanlega ein ríkasta þjóð heims. En við erum rík á tíu ára fresti og við erum fátæk á tíu ára fresti. Það er auðvitað vandinn, það er þessi óstöðugleiki. Jú, við sprettum upp úr kreppu en við erum slegin jafnharðan til baka því að við lærum aldrei af fyrri reynslu. Ég kenni óstöðugum og örsmáum gjaldmiðli einna helst þar um.
Virðulegur forseti. Þetta er dálítið áhugaverð pæling. Hversu lengi þarf að vera stöðugleiki eða gönguskíðabrekka til þess að það sé hægt að tala um stöðugleikatímabil? Eru tvö ár nóg, þrjú ár eða eru það fimm ár? Áhugaverð pæling upp á það að þetta tengist grunngildunum sem við eigum að uppfylla. Stöðugleiki er þar eitt grunngildi. Við þurfum eiginlega að skilja hvað hann þýðir. Ég spyr: Erum við með einhver tímamörk, ákveðna skilgreiningu sem við getum gripið í og verið sammála um að við séum á einhverjum stöðugleikatíma? Að öðru. Eins og hefur komið fram veitti fjármála- og efnahagsráðherra kjararáði launahækkun samkvæmt launavísitölu. Í þeim kjaraviðræðum sem eru núna á næstunni, væri ekki mjög eðlilegt að aðilar vinnumarkaðarins myndu bara segja: Við viljum líka hækka samkvæmt launavísitölu, gengur það?
Forseti. Hversu langan tíma þurfum við að hafa stöðugleika til þess að vera með raunverulegan stöðugleika? Ég held að það sé alveg augljóslega ekki mælt í tveimur árum eða fjórum árum eða þess vegna tíu árum. Ég held að við mælum stöðugleika í áratugum af því að við sjáum auðvitað þessar síendurteknu sveiflur hjá okkur sem taka oft einmitt tíu ár að ganga yfir. Nú trónum við á toppi einnar slíkrar sveiflu. Ef við horfum þrjá áratugi aftur í tímann sjáum við að þessar sveiflur eru, ef eitthvað er, að magnast án þess að skila okkur endilega eitthvað betri árangri. Stöðugleiki er auðvitað afstæður í þessu samhengi, en það má benda á að jafnvel biluð klukka hefur rétt fyrir sér tvisvar á sólarhring, en það þýðir ekki að í því felist stöðugleiki. Ég held að þegar við berum okkur saman við nágrannaþjóðir okkar ættum við að horfa til frænda okkar Íra sem risu upp úr því fyrir um fjórum áratugum síðan að vera ein fátækasta þjóð Evrópu, í það að verða núna ein ríkasta þjóð Evrópu á mælikvarða landsframleiðslu á mann [[Forseti hringir.]]í fastgengisumhverfi, fyrst í bresku pundi, síðan í evru. Þetta hefur verið stöðugur uppgangur. Þetta er það sem við getum lært af.
Virðulegi forseti. Það sem ég saknaði að heyra hér í ræðunni voru tillögurnar um skattahækkanir sem hv. þingmaður virðist vera orðinn talsmaður fyrir vegna þess að hann mótmælir því mjög harkalega að uppi séu áform um það á næstu árum að lækka skatta. Þó er það svo að hv. þingmaður var eitt sinn framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins og þá talaði hann mikið um þörfina fyrir skattalækkanir, t.d. á þeim tíma sem hann var framkvæmdastjóri var boðskapurinn þessi: Allt of háir skattar á Íslandi standa í vegi fyrir efnahagsbatanum. Skömmu áður höfðu Samtök atvinnulífsins komist að þeirri niðurstöðu að hér á Íslandi hefði verið sett Evrópumet í skattahækkunum. En nú þegar hv. þingmaður er kominn hingað í þennan sal þá leggst hann gegn skattalækkunum. Ég heyri ekki betur en að hann sé að kalla eftir skattahækkunum. Mig langar til þess að heyra nánar um þessar skattahækkanir sem hv. þingmaður boðar og eins líka um niðurskurðinn sem hann telur greinilega skorta í þessari áætlun sem og þeirri stefnu sem hér er til umræðu vegna þess að hann er greinilega á móti [[Forseti hringir.]]auknum ríkisútgjöldum eins og þau birtast í útgjaldalínustefnunni.
Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra alveg sérstaklega fyrir þetta andsvar af því að hann leggur mér orð í munn í þessum efnum. Ég er einmitt að gagnrýna útgjaldaaukninguna af því að hún grefur undan svigrúminu til skattalækkana sem ég held að ég og hæstv. fjármálaráðherra séum fyllilega sammála um að þurfi að grípa til til lengri tíma litið. Það er vissulega svo að stjórnarandstaðan hefur líkt og stjórnarmeirihlutinn ólíkar áherslur í þessu. Við töluðum mjög skýrt fyrir kosningar. Við töluðum ekki fyrir þessum gríðarlegu útgjaldaaukningum sem hér er verið að tefla fram. Við töluðum þvert á móti fyrir því að það þyrfti að sýna aðhaldssemi í ríkisfjármálunum á þessum tímapunkti, það þyrfti að leggja alla áherslu á að greiða niður skuldir af því að með niðurgreiðslu skuldanna væri hægt að skapa svigrúm í ríkisfjármálum til lengri tíma litið, bæði fyrir skattalækkanir og þær nauðsynlegu innviðafjárfestingar sem þyrftu að eiga sér stað. Það er ekki hægt að gera allt í einu. Góðærið verður einmitt fyrst og síðast að nýta til þess að lækka þessa gríðarlegu skuldabyrði ríkissjóðs. Við erum enn að greiða um 2,5% af landsframleiðslu í vexti. [[Forseti hringir.]]Það er hægt að draga þar verulega úr og nýta svigrúmið til þess að lækka skatta.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta. Þar með er það komið fram hérna í umræðunni að stjórnarandstaðan talar algjörlega út og suður. Sumir tala fyrir skattalækkunum sem mér heyrist hv. þingmaður vera að gera, aðrir leggjast mjög hart gegn skattalækkunum. Hv. þingmaður er á móti útgjaldaaukningunni sem við erum að leggja til hér til þess að setja meiri fjármuni í heilbrigðiskerfið. Við ætlum að auka fjármuni í vegagerð á Íslandi. Við munum setja aukna fjármuni eins og hv. þingmaður áformaði einu sinni í almannatryggingar, t.d. til þess að ljúka samningum um breytingar á almannatryggingakerfinu fyrir öryrkja. Svona mætti áfram telja. Menntakerfið mun sömuleiðis fá auknar fjárveitingar og fjárheimildir. Allt er þetta fjármagnað ágætlega með góðum afkomumarkmiðum, líklega einhverri bestu afkomu innan OECD sem stefnt er að á næstu fimm árum, á sama tíma og við lækkum skuldir í framhaldi af því að hafa greitt nú þegar á árunum frá 2013 600 milljarða af skuldum. [[Forseti hringir.]]Vaxtabyrðin stefnir í það sem hún var á fyrirhrunsárunum, en ég kannast bara ekkert við það [[Forseti hringir.]]að í þeirri mynd sem hér er verið að draga upp sé einhver ósjálfbærni í kortunum.
Forseti. Kosturinn við það að vera í stjórnarandstöðu, sér í lagi þegar það er stjórnarandstaða fimm flokka, er að við þurfum ekkert að vera öll sammála um alla hluti. Við megum hafa ólíkar áherslur og ólíka stefnu. Það er ríkisstjórnin sem hefur hins vegar það verkefni að samræma stefnu þriggja flokka og það er einmitt þessi sama ríkisstjórn sem talar út og suður, bæði í útgjaldamálum og skattamálum. Forsætisráðherra talar fyrir skattahækkunum, fjármálaráðherra talar fyrir skattalækkunum en framkvæmir skattahækkanirnar. Öll tala þau reyndar einum rómi fyrir útgjaldaaukningunni. Það er þetta sem ég hef verið að leggja áherslu á: Eigi að vera svigrúm til þess að lækka skatta og sýna aðhaldssemi í ríkisfjármálunum, að ríkisfjármálin leggi hagstjórninni lið, þarf að draga úr þessari útgjaldaaukningu. Ríkisstjórnin þarf að halda aðeins aftur af sér þar og leggja kannski fremur áherslu á að greiða niður skuldir en að auka útgjöldin gegndarlaust, eða einfaldlega að gangast við því að þessi stefna hennar gengur ekki. Hún verður þá einfaldlega að sætta sig við það að ætli hún að auka útgjöldin svona mikið þarf hún að hækka skatta. [[Forseti hringir.]] Það má alveg benda á í því samhengi að afgangur af rekstri ríkissjóðs á árunum 2006 og 2007 var held ég um 4% af landsframleiðslu hvort ár um sig. Hann hvarf á einu ári.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu, hagsögulega ræðu getum við sagt. Þar talar hv. þingmaður um hagstjórn og möguleg mistök sem gerð hafi verið hér og þar í gegnum tíðina, að við upplifum alltaf skell og ekki mjúka lendingu o.s.frv. Og ekki er hægt að rengja það. Ég er hins vegar í eilítilli klemmu þegar kemur að því að hv. þingmaður talar um sjálfbærnihugtakið. Það á nefnilega líka við um það að viðhalda innviðafjárfestingum. Innviðafjárfestingin er brýn, það veit hv. þingmaður, hann var að kljást við það í síðustu ríkisstjórn. Í umsögn Samtaka iðnaðarins kemur fram að uppsöfnuð viðhaldsþörf innviða er 372 milljarðar og 80 milljarðar á þjóðvegakerfinu. Nú hefur núverandi hæstv. ríkisstjórn ákveðið að forgangsraða til menntamála og heilbrigðis- og velferðarkerfisins eins og var á borði síðustu hæstv. ríkisstjórnar. [[Forseti hringir.]]Vill hv. þingmaður skera niður þarna? Eða hvernig ætlar hann að fara að þessu?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að okkur er vissulega vandi búinn af því að ekkert verður um það deilt að innviðafjárfestingin er brýn. Það ber reyndar að fara varlega með tölur því að þarna eru auðvitað líka gríðarlega háar fjárhæðir í innviðauppbyggingu, í flugvöllum, raforkukerfi o.s.frv., sem ekki verður fjármagnað úr ríkissjóði, það þarf auðvitað að gæta að því. En við vitum að innviðauppbyggingin í heilbrigðiskerfi og í vegakerfi landsins er æðibrýn. Það er sorglegt til þess að vita að viðskilnaðurinn við ríkisfjármálin fyrir rúmum áratug var slíkur að ekkert svigrúm gafst til innviðauppbyggingar einmitt á þeim tímapunkti sem hagkerfið hefði þurft á því að halda, þegar ríkissjóður hefði fengið mest fyrir aurinn. Þegar bestu mögulegu kringumstæður hefðu verið til innviðauppbyggingar höfðum við ekki efni á henni. Það er auðvitað líka það sem við þurfum að varast í þessari uppsveiflu, að lenda ekki í sömu stöðu aftur. Þegar hagkerfið kólnar höfum við ekki heldur efni á innviðauppbyggingu. Þess vegna þurfum við að dreifa henni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ánægður að heyra að hv. þingmaður áttar sig á því brýna verkefni í fjárfestingu sem við verðum að fara í ef við ætlum að standast grunngildi eins og sjálfbærni og byggja upp innviðina. Það kemur nefnilega fram í umsögnum um þessa stefnu, af því að hv. þingmaður kom hér inn á hagvaxtarþróunina, að við tókum toppinn á hagsveiflunni í lok árs 2016 og í stað 4,9% hagvaxtar, sem spáð var fyrir síðasta ár, er hann ekki nema 3,6%. Í þessari stefnu er vissulega örlítið minni afgangur í takti við það og fjármunum forgangsraðað í þá mikilvægu þætti sem eru samgöngur, menntamál og heilbrigðismál. [[Forseti hringir.]]Það er nefnilega þannig að þessar stefnur eru keimlíkar fyrir utan þessi afkomumarkmið.
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er að mörgu að huga í þessu. Þegar við ræðum sjálfbærni ríkisfjármála þurfum við að huga að því, eins og ég nefndi, að þetta snýst ekki bara um skuldalækkunina. Að við séum aflögufær á hápunkti hagsveiflunnar, maður skyldi ætla það, að hægt væri að greiða skuldir eitthvað niður. Sjálfbærnin snýst líka um kynslóðirnar, að við göngum ekki, í afstillingu okkar í ríkisútgjöldunum, á hlut framtíðarkynslóða þessa lands, heldur sé alveg ljóst að við stöndum, með þeim skatttekjum sem við erum að afla, undir þessum útgjaldaloforðum, þessum þjónustuloforðum sem við erum að veita um langa framtíð, ekki að velta ábyrgðinni yfir á það að við séum búin að stilla hér af gæðin, ef svo mætti orða það, með þeim hætti að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur, þegar um hægist á hagkerfinu, að velta aukinni skattbyrði yfir á framtíðarkynslóðir. Að þessu þurfum við stöðugt að gæta. Það er þarna sem ég held að við þurfum að huga sérstaklega að sjálfbærnihugtakinu.