Forseti vill tilkynna að hann hyggst gera hlé á þingfundi í 30 mínútur á eftir óundirbúnum fyrirspurnartíma vegna fundar formanna þingflokka.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en það sem þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu forseta? - Svo er ekki og þá skoðast hún samþykkt.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Ríkisútvarpið sagði fréttir af því í gærkvöldi að atvinnuveganefnd þingsins hefði borist erindi frá fjármálaráðuneytinu þar sem gerðar eru talsverðar athugasemdir við stjórnarfrumvarp, frumvarp frá ríkisstjórn um endurgreiðslu vegna kvikmyndaframleiðslu. Í erindi ráðuneytisins er bent á að þetta mál sé vanfjármagnað, sé raunar ófjármagnað, hvorki fjármagnað á yfirstandandi ári né á fjögurra ára fjármálaáætlun. Ráðuneytið gerir athugasemdir við að hafa aðeins fengið þrjá daga til að fara yfir frumvarpið og eins að starfshópur sem átti að vinna þetta frumvarp hafi ekki fengið að vinna það heldur hafi það bara verið klárað í menningar- og viðskiptaráðuneytinu. Því er jafnframt haldið fram að þetta mál hafi verið afgreitt úr ríkisstjórn. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort ekki hafi verið gerðar athugasemdir við það á sínum tíma í ríkisstjórninni og hvort þetta kunni að vera raunin í öðrum tilvikum líka til viðbótar við þau tilvik sem þingmenn Miðflokksins hafa bent á, eins og varðandi hælisleitendafrumvarpið svokallaða, sem er náttúrlega algerlega ófjármagnað ef litið er til heildaráhrifanna. En það er nokkuð óvenjulegt að svona komi upp svona seint, að ráðuneytið telji sig þurfa að grípa inn í vegna stjórnarfrumvarps, því að það var ekki annað að skilja en að hér væri um stjórnarfrumvarp að ræða.
Virðulegi forseti. Það hefur kannski farið fram hjá sumum en við höfum á undanförnum árum verið að gjörbreyta verklaginu við kostnaðarmat frumvarpa. Nú er það þannig að það eru fagráðuneytin sem sjálf bera alla ábyrgð á því að kostnaðarmeta fram komin mál. Þó er sú regla viðhöfð að fjármálaráðuneytið hafi að jafnaði tvær vikur til að fara yfir mat fagráðuneyta. Þó að þær tvær vikur hafi ekki gefist í þessu tilviki komu samt sem áður fram ábendingar frá fjármálaráðuneytinu um að gjaldaliðurinn, sem í þessu tilviki er vistaður í þessu fagráðuneyti, gerði ekki ráð fyrir útgjöldum sem myndi reyna á ef frumvarpið yrði samþykkt. Ekki var tekið tillit til þess í greinargerð með frumvarpinu eins og það fór í gegnum ríkisstjórnina. Þar vakti ég reyndar athygli á því. Síðan fer málið hingað til þingsins og fyrirspurn berst til embættismanns í ráðuneytinu um það hvernig þessu sé háttað. Þá er eðlilegt að menn bregðist við. Í raun og veru snýst þessi umræða eingöngu um þetta: Er á útgjaldaliðnum, sem er vistaður í menningar- og viðskiptaráðuneytinu, nægilegt svigrúm til að fullnægja þeirri þörf sem mun skapast verði frumvarpið samþykkt sem lög? Það er eina spurningin sem skiptir hér máli og fjármálaráðuneytið er bara að vekja athygli á því, er ekki með neinar efnislegar athugasemdir við það mál, að útstreymi til að endurgreiða kvikmyndaframleiðendum mun stöðvast á því að ekki verði fjárheimildir á fjárlagaliðnum. Mönnum kann að þykja þetta óeðlilegt en það getur auðvitað gerst að það komi upp ólík sjónarmið um það hvort fagráðuneytið eða fjármálaráðuneytið hafi rétt fyrir sér. Ég er reyndar í engum vafa um að fjárlagaliðurinn er ófullnægjandi.
Herra forseti. Það er á hæstv. ráðherra að heyra að þetta frumvarp sé augljóslega gallað en einnig gerir ráðuneytið mjög verulegar athugasemdir við hvernig það var unnið. Ég ætla hins vegar að nota seinni spurninguna til að spyrja hæstv. ráðherra út í allt annað. Það er óþarfi að rekja hér þá umræðu sem hefur átt sér stað að undanförnu um fasteignagjöld sem hæstv. ráðherra eflaust þekkir. Telur hæstv. fjármálaráðherra tilefni til að endurskoða með hvaða hætti fasteignagjöld eru lögð á af hálfu sveitarfélaga í ljósi þess hvernig þessi gjaldtaka hefur þróast, enda var henni ætlað að standa undir kostnaði en ekki að vera aukatekjulind sem í ofanálag ræðst nú í auknum mæli af nánast tilviljanakenndum hlutum?
Virðulegi forseti. Þessi tiltekni gjaldstofn er til umræðu vegna þess að fasteignamat í landinu hækkar mjög mikið og þá verður þetta svo kristaltært, þá kemur svo skýrt fram að við erum að tala um skattstofn þar sem fasteignaeigandinn þarf að taka á sig alla hækkun fasteignamatsins sem þó hefur á engan hátt neitt með það að gera að viðkomandi hafi meiri tekjur til að standa undir skattinum. Það eru að sjálfsögðu bestu skattarnir okkar sem taka tillit til þess, eru eitthvert hlutfall af tekjum. Hitt er í raun og veru einhvers konar eignaupptaka þegar prósentan er orðin of há. Og já, ég tel að þetta sé meingallað kerfi og lýsir sér best með því að hjá sumum fyrirtækjum er kannski enginn tekjuvöxtur en skattgreiðslan á að hækka um 20% ef menn ætla ekki að hreyfa við prósentunum. Þetta er ósanngjarnt og gengur örugglega mjög nærri mörgum fyrirtækjum.
Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu að umræða um utanríkismál er mun meiri en við höfum vanist. Öryggi álfunnar okkar er ógnað vegna innrásar Rússa í Úkraínu og við heyrum fréttir nánast daglega af löndum Evrópu sem vilja styrkja sig með nánara samstarfi. Hér í gær ræddum við umsókn Svía og Finna að Atlantshafsbandalaginu og stórar fréttir bárust frá Danmörku þar sem yfirgnæfandi meiri hluti dönsku þjóðarinnar kaus með því að falla frá fyrirvörum og hefja þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Danir eru ekki í neinum vafa um hverjir kostir aðildar að Evrópusambandinu eru fyrir öryggi sitt og fullveldi. Umræðan í Evrópu og kannski sérstaklega á Norðurlöndunum hefur þróast í þá átt að Evrópa verði sjálf að vera viðbúin ógn. Við verðum sem heimsálfa að standa saman og verja okkar heimsmynd. Varnarsamstarf við Bandaríkin, eins mikilvægt og það er, dugi ekki eitt og sér. Í Noregi er samtalið um aðild að Evrópusambandinu að hefjast að nýju. Færi svo að Norðmenn breyttu um kúrs myndi það auðvitað breyta stöðu Íslands innan Evrópska efnahagssvæðisins gríðarlega. Því samstarfi yrði nánast sjálfhætt og við yrðum augljóslega, miðað við þá heimsmynd, ein Norðurlanda utan Evrópusambandsins. Ég spyr því hæstv. ráðherra um stöðu mála. Hvernig er verið að undirbúa okkur fyrir mögulegar breytingar? Er unnið að mismunandi sviðsmyndagreiningum? Hvað þýðir það fyrir Ísland og Noreg í þessu samhengi að standa utan Evrópusambandsins nú þegar Svíar og Finnar eru á leiðinni inn í NATO og eru fyrir í Evrópusambandinu? Hvað þýðir þetta t.d. þegar kemur að norrænu varnarsamstarfi? Og hvað myndi það þýða fyrir Ísland að vera eitt utan Evrópusambandsins ef Noregur færi inn? Hvernig munum við bregðast við mismunandi þróun mála? Er í gangi vinna með endurskoðað hagsmunamat í öryggismálum Íslands miðað við breytta stöðu í Evrópu og miðað við breytingar sem eru ekki bara mögulegar heldur hafa raungerst?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vissulega mun það breyta samstarfi þjóða þegar Finnar og Svíar ganga í Atlantshafsbandalagið, vonandi sem allra fyrst. Við finnum fyrir því að umræðan um Evrópusambandið hefur mögulega að einhverju leyti breyst. Án þess að ég ætli að fara að mælast sérstaklega til þess eða ráðleggja þeim sem tala fyrir aðild að Evrópusambandinu þá held ég að það væri gagnlegra að halda sig við aðra þætti en að það skipti miklu máli í öryggis- og varnarsamstarfi, í því samhengi, að vera aðilar að Evrópusambandinu. Ég segi bara: Megi Evrópusambandinu ganga sem best í endurskoðun sinni í varnar- og öryggismálum. Staðreyndin er sú að Evrópusambandsríkin eru til að mynda með innan við 20% af fjármögnun ríkja Atlantshafsbandalagsins þegar kemur að varnartengdum verkefnum en ríki utan Evrópusambandsins eru með 80%. Við fylgjumst nú með áformum og áætlunum Evrópusambandsins um að styrkja sig á því sviði. Það er þó ekki í fyrsta sinn sem það er reynt. Kannski mun það taka einhverjum breytingum nú. Við erum stofnaðilar að langöflugasta öryggis- og varnarsamstarfi í heimi og þar gengur okkur vel. Við erum síðan með varnarsamning við öflugasta ríki heims á því sviði, sem eru Bandaríkin. Út frá öryggis- og varnarhagsmunum, af því hv. þingmaður spyr um endurskoðun á því, erum við því í góðum höndum og erum í raun kannski frekar að leita leiða til þess að taka frekari þátt. Hagsmunum okkar er vel borgið innan þess samstarfs sem við erum nú í og út frá Evrópusamstarfi [[Forseti hringir.]]erum við með EES-samninginn þar sem hagsmunum okkar er betur borgið en með [[Forseti hringir.]]aðild að Evrópusambandinu og öllu sem því fylgir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ráðleggingar og verð því miður að segja að þær mínútur sem ég hef hér duga ekki til að veita hæstv. ráðherra og ríkisstjórninni ráðleggingar um hvernig þau ættu að breyta um kúrs og nálgun sinni varðandi Evrópusambandið. En við tökum það samtal síðar. Það er mikilvægt að við hættum að einblína á viðskiptamál í allri umræðu um Evrópu, um aðgang að mörkuðum. Evrópusambandið var stofnað til að tryggja frið í álfunni. Það er verkefni sem kallar á samstarf á mörgum sviðum, ekki bara varðandi verslun og viðskipti heldur einnig lýðræði, mannréttindi, þróunarstarf og ekki síst varnir gegn utanaðkomandi ógnum. Eitt af því sem Danir munu styrkja nú til muna með því að taka þátt í varnarsamstarfi Evrópusambandsins er aðstoð í netöryggismálum. Við vitum að stríð framtíðarinnar munu verða háð með öðrum þætti en við þekktum áður. Við erum þegar farin þangað og við vitum líka að eitt af brennandi verkefnum okkar fram undan er að tryggja varnir okkar í netöryggismálum. Þetta er verkefni sem við munum ekki ráða við ein okkar liðs og eins og staðan er í dag erum við býsna berskjölduð ef við yrðum fyrir barðinu á slíkum árásum. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hann að aukið samstarf við Evrópusambandið gæti bætt varnir okkar þar þó svo að hún hafi ekki mikið álit á Evrópusambandinu sem varnarbandalagi að öðru leyti?
Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að netöryggismál eru vaxandi verkefni fyrir öll ríki og það er einmitt þess vegna sem við erum í miklu samstarfi bæði í Tallinn og Helsinki, sem skiptir okkur miklu máli og við fáum margfalt meira út úr slíku samstarfi en við sjálf leggjum inn. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við getum ekki sem eitthvert eyland byggt upp alla þá þekkingu sem við þurfum og við eigum að gera það í samstarfi aðrar þjóðir. Evrópusambandsaðild kemur því máli ekkert við. Við erum í fullum færum um að efla slíkt samstarf og taka þátt í því, hvort sem það eru öndvegissetur eða annað, án Evrópusambandsaðildar. Varðandi ákvörðun Dana þá erum við náttúrlega ekki með neitt sambærilegt hér þannig að það þarf enga þjóðaratkvæðagreiðslu um slíkar breytingar vegna þess að þetta er ekki vandamál hér. En ákvörðun Dana breytir engu um norrænt varnarsamstarf eða samstarfið innan NATO, þannig að það sé nefnt. [[Forseti hringir.]]Þannig að jú, það er verkefni fyrir okkur að bæta okkur frekari í netvörnum, en það getum við svo sannarlega gert án Evrópusambandsaðildar.
Herra forseti. Orkuskiptin hafa verið alfa og omega í málflutningi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra frá því að hann tók við embætti í lok síðasta árs. Samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum er enda eitt af mikilvægari úrlausnarefnum á sviði loftslagsmála. Annað ekki síður mikilvægt verkefni er að tryggja heimilum og fyrirtækjum raforkuöryggi. Það verður ekki gert innan núgildandi lagaramma og ljóst að ákveða þarf hvaða opinberi aðili ber ábyrgð á afhendingaröryggi raforku hér á landi. Forseti. Ekkert í núverandi lagaumhverfi raforkunýtingar gerir stjórnvöldum kleift að stýra raforkuframleiðslu hér á landi þannig að hún nýtist beint til orkuskipta. Þannig hafa stjórnvöld ekkert í höndunum, engin nauðsynleg tæki til að framfylgja áætlunum sínum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og uppfylla þannig markmið okkar í loftslagsmálum. Settar hafa verið fram sex sviðsmyndir í stöðuskýrslu sem ráðherra lét gera um stöðuna í loftslagsmálunum og um loftslagsmarkmið Íslands. Þær sviðsmyndir gera ráð fyrir allt frá 9% aukningu raforkuframleiðslu til tvöföldunar hennar, eða 124% aukningar, til ársins 2040. Mig langar að nýta þetta tækifæri hér, forseti, til að spyrja hæstv. loftslagsráðherra hvort hann hafi lagt mat á þessar sviðsmyndir sem fram koma í stöðuskýrslunni og hvort einhver þeirra verði grundvöllur raforkuframleiðslu hér í næstu framtíð. Í öðru lagi langar mig að spyrja ráðherrann hvað líði innleiðingu þriðja orkupakkans í íslenska löggjöf. Hvernig hyggst ríkisstjórnin uppfylla þá skyldu sína, sem kennd er við alþjónustu, að tryggja raforkuöryggi heimila og fyrirtækja hér á landi annarra en stórnotenda? Það er mjög brýnt verkefni, eins og nýleg dæmi sanna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og margoft hefur komið fram en er sjálfsagt að endurtaka, þá var það eitt af mínum fyrstu verkum að setja á stofn raforkuöryggishóp sem er að fara yfir nákvæmlega þessa þætti sem hv. þingmaður vísaði til. Það er kannski auðvelt um að tala en hins vegar er þetta bara þess eðlis að það borgar sig að vanda sig og fara vel yfir það. Við þekkjum það að þegar við breyttum lögunum fyrir rúmlega - ja, það er orðið ansi langt síðan, hátt í áratugur síðan, þá var það aðkallandi að líta sérstaklega til þessara þátta. Það er það sem ég setti strax af stað. En ég legg hins vegar áherslu á í þeirri vinnu að menn taki þann tíma sem þarf til að ná niðurstöðu sem við getum verið sátt við því að það er auðvitað markmiðið að tryggja sérstaklega öryggi heimila þegar að þessum málum kemur. Og síðan varðandi það að leggja mat á þessar sviðsmyndir þá liggur það alveg fyrir og hefur legið fyrir nokkuð lengi að það er mikil eftirspurn eftir grænni orku, sérstaklega til orkuskipta, og það er mikilvægt að framboðið sé til staðar. Ég veit ekki um neinn einstakling sem treystir sér til þess að segja okkur hvernig hlutirnir verði á þessum tíma sem við erum að ræða og maður sér á hverjum degi, ég get nokkurn veginn sagt í það minnsta í hverri viku, tækninýjungar og nýjar útfærslur sem er komnar misjafnlega langt á veg. Aðalatriði málsins er þetta: Við erum að fara í orkuskiptin og við höfum unnið skipulega að því og munum halda því áfram og það er mjög mikilvægt að þegar við tökum út bensín og dísil þá höfum við græna orku í staðinn.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum svörin svo langt sem þau náðu. Já, mér er kunnugt um raforkuöryggishópinn og hafði kannski haldið að það væri komið að því að fá tillögur hans til umfjöllunar hér á hinu háa Alþingi eða alla vega opinbera þær þannig að þær væri hægt að ræða. Tíminn vinnur sannarlega ekki með okkur í þessum mikilvæga málaflokki og eins og hæstv. ráðherra bendir á er eftirspurnin mikil. Hún er auðvitað næstum því óendanleg. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við sjálf ákveðum, innan rammaáætlunar, t.d. orkustefnu með því að tryggja raforkuöryggi, hvernig við ætlum að verja þeirri orku sem framleidd er hér á landi. Hún er líklega það verðmætasta sem við erum að framleiða um þessar mundir og við verðum að hafa þau tæki og tól innan laga, reglugerða og áætlana okkar sem gera það að verkum að við getum beint henni á rétta staði, sem sagt í orkuskiptin. Ég ætla að nota tækifærið hér og inna [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra eftir því hvort hann deili áhyggjum mínum af því að eitt púslið í þessa [[Forseti hringir.]]mikilvægu mynd sem vantar núna er þriðji áfangi rammaáætlunar. Þurfum við ekki að afgreiða hana í vor?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina. Í fyrsta lagi get ég alveg lofað því að þegar niðurstöðurnar koma um raforkuöryggisógnina verður það ekkert leyndarmál. Að sjálfsögðu kemur það til kasta þingsins með einhverjum hætti. Því meiri umræða sem er um þessi mál, þeim mun betra. Ég hvet því hv. þingmann og alla aðra þingmenn til að nota hvert tækifæri til að fara í sérstaka umræðu við mig eða ræða við mig um þessi mikilvægu mál. Ég fagna fyrirspurnum. Hv. þingmaður spyr hvort ekki sé mikilvægt að klára rammann. Jú, það er líka mikilvægt að klára frumvarpið um einföldun regluverks um stækkun virkjana. Það er líka mikilvægt að klára frumvarpið um orkusparnaðinn, það sem nefnt hefur verið varmadælufrumvarpið. Það er mjög mikilvægt til að við náum þeim markmiðum sem lagt var upp með. Eitt er alveg víst, og það er alveg öruggt, að ef við tökum út bensín og dísil, og við ætlum að gera það, þá þurfum við að fá græna orku í staðinn. Það liggur alveg fyrir hver forgangur okkar er. Það eru orkuskiptin. Að því gefnu að við verðum með græna orku þá er ekkert því til fyrirstöðu að það markmið náist.
Herra forseti. Ljóst má vera að skjóta ber nýjum stoðum tekjuöflunar undir ríkissjóð Íslands svo að hann fái staðið undir þeim vaxandi fjölda kostnaðarsamra verkefna sem við blasa og einkum þó því að skera úr fjötrum eymdar og fátæktar þá er verst eru settir í samfélaginu. Hér skal kynnt raunhæf hugmynd til nýrrar tekjuöflunar. Lagt er til að ráðherra láti kanna möguleika á stofnun ylræktargarðs nærri fyrirhugaðri Hvammsvirkjun í neðri hluta Þjórsár með það fyrir augum að greinin geti notið stóriðjuorkuverðs án dreifingarkostnaðar. Öllum ylræktendum standi til boða að flytja starfsemi sína þangað í ljósi þess að flutningskostnaður raforku yrði í lágmarki. Spurning mín til hæstv. ráðherra er eftirfarandi: Myndi ráðherra styðja slíka tillögu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er kannski svolítið mikið í lagt að gefa nákvæmt svar við hugmynd sem ég hef ekki heyrt reifaða áður. Hins vegar liggur það alveg fyrir sem hv. þingmaður er hér að vísa til og er ein af þeim fjölmörgu hugmyndum sem eru í gangi þegar kemur að nýtingu á grænni orku. Ég held að við séum komin í þá stöðu. Ég hef aðeins tekið þátt í stjórnmálum, ekki bara sem kjörinn fulltrúi heldur líka sem fótgönguliði í Sjálfstæðisflokknum og byrjaði í ungliðahreyfingunni, og ég held að það séu mikil þáttaskil núna vegna þess að fram til þessa og löngu áður en ég hóf þátttöku í stjórnmálum höfum við verið að sækja mikið í erlenda fjárfestingu. Núna eru mjög margir aðilar sem líta til okkar af því að hér á undan okkur var fólk sem gekk fram og hóf framleiðslu á grænni orku þegar aðrir voru ekki að gera það og við eigum enn þá möguleika á því. Ylrækt er svo sannarlega mjög spennandi kostur, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Sá sem hér stendur stýrir ekki orkufyrirtækjunum en hefur eðli máls samkvæmt margt um málið að segja, eins og við öll í þessum sal. Ég held að þær hugmyndir sem hv. þingmaður reifar hér lauslega séu mjög áhugaverðar og mjög spennandi, en ég vek líka athygli á því að það eru margar aðrar hugmyndir í gangi sem miða allar að hinu sama, sem er að koma hér með græna starfsemi, m.a. matvælaframleiðslu. Það gerir það að verkum að maður horfi bjartsýnn fram á veginn, en við þurfum hins vegar að halda vel utan um hlutina til að eitthvað af þessum tækifærum raungerist, því að þau gera það aldrei þau öll.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör sín. Það er tiltölulega fljótgert og einfalt að kanna þetta mál og það er auðvitað sterkara ef það getur komið úr ranni ríkisstjórnar og ráðherra. Fyrir þjóð sem býr að þessari dýrmætu grænu orku og hvaða tækifæri blasa við í aukinni framleiðslu og útflutningi á hollmeti tengdu ylrækt þá finnst mér þetta vera hugmynd sem ég skora á ráðherra að kanna gera úttekt á. Í sameiningu hljótum við að geta aflað aukinna tekna með slíku framtaki og slíkri starfsemi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég vil taka það fram að mér þykir til fyrirmyndar hvernig hv. þingmaður kemur hér fram með uppbyggilegar hugmyndir og framtíðarsýn. Mér finnst það bara gott að verið sé að vekja athygli á framfaramálum eins og þessum. Þetta eru svo sannarlega tækifæri sem við eigum að líta sérstaklega til. Ég vil hins vegar líka vekja athygli á því að það eru mjög margar hugmyndir í gangi þegar kemur að matvælaframleiðslu, líftækni og framleiðslu sem mun nýtast í baráttunni gegn loftslagsvánni, svo að einhver dæmi séu nefnd, og við eigum að skoða þær í fullri alvöru, þar með talið það sem hv. þingmaður vísaði til. Hv. þingmaður er hér að vekja athygli á mjög spennandi valkosti fyrir íslenska þjóð.
Forseti. Í Belarús er Lúkasjenkó forseti og hefur verið í meira en 26 ár og situr við völd þrátt fyrir kosningasvindl. Kosningasvindlið varð til þess að fólk mótmælti víða. Viðbrögð stjórnvalda voru að handtaka fólk í massavís en vísbendingar eru um að allt að 35.000 manns hafa verið handteknir og hafi þurft að þola ofbeldi af hendi lögreglunnar í kjölfarið. Lúkasjenkó hefur ofsótt fjölmiðlafólk og er oft kallaður síðasti einræðisherra Evrópu. Lúkasjenkó er bandamaður Pútíns Rússlandsforseta sem segir allt sem segja þarf miðað við núverandi aðstæður. Mörg ríki hafa sett viðskiptaþvinganir á Belarús eða áhrifamikið fólk innan landsins vegna aðgerða stjórnvalda. Árið 2005 var Alexander Mosjenskí skipaður kjörræðismaður Íslands í Belarús. Árið 2010 var hann sagði einn af þremur helstu styrktaraðilum framboðs Lúkasjenkós og árin 2011 og 2012 íhugaði Evrópusambandið að setja hann á lista aðila sem sæta efnahagsþvingunum en slapp í það skiptið, mögulega vegna afskipta Ungverjalands, en einn af helstu samstarfsfélögum Mosjenskís er kjörræðismaður Ungverjalands. Nýlega var aftur reynt setja Mosjenskí á bannlista en í þetta skiptið heyrast raddir um að Ísland hafi skipt sér af því með ítrekuðum fyrirspurnum um af hverju, en engri sjálfstæðri athugun um hvort rök væru fyrir slíkum aðgerðum. Þegar þingmenn reyna síðan að spyrja er bara vísað í að Mosjenskí hafi að lokum ekki endað á neinum bannlista eins og það sé eitthvert svar við spurningum um afskipti t.d. Íslands sem gætu leitt til þess að Mosjenskí slyppi við að vera á téðum lista. Nýlega fékk ég svar frá hæstv. ráðherra þar sem ég spurði hvenær og hversu mikil samskipti voru vegna áforma um að setja Mosjenskí á bannlista og í staðinn fyrir að svara skýrt og skilmerkilega, af því að þetta er ekki spurning sem snertir trúnað, þetta er bara spurning um fjölda og hvenær, voru svörin bara þau að vísað var í trúnaðargögn. Spurningarnar voru fleiri en svörin álíka ómerkileg. [[Forseti hringir.]]Því vil ég spyrja ráðherra: Er boðlegt að svara þinginu svona í jafn alvarlegu máli og um ræðir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um þetta mál. Hann fór yfir aðdragandann og valdatíð Lúkasjenkós í stuttu máli og hún er ekkert sérstaklega fögur. Þar hafa verið framin ýmiss konar mannréttindabrot. Við höfum tekið mjög einarða afstöðu með því fólki sem þar er að tjá sig og segja hlutina eins og þeir eru og við höfum tekið fullan þátt í viðskipta- og refsiaðgerðum gegn Belarús og munum gera það áfram. Það er rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að afskipti og óbein þátttaka Belarús í aðgerðum Pútíns er mjög alvarleg og hefur kallað fram frekari viðbrögð. Hér er spurt sérstaklega um svar mitt við fyrirspurn hv. þingmanns og hvort mér þyki það boðlegt. Einfalda svarið við þeirri spurningu er: Já, það þykir mér boðlegt vegna þess að annars hefði ég aldrei sent það frá mér. Ég hefði ekki sent frá mér óboðlegt svar. En þetta er mál sem hefur fengið töluvert mikla umræðu, bæði í nefndum og hér á þingi, og vissulega eru þar gögn sem eru trúnaðarmál og verða það áfram, samskipti þjóða ýmiss konar eru það eðli máls samkvæmt og standa þarf vörð um það upp að því marki sem eðlilegt þykir. Ég ítreka að ég mun ekki halda hlífiskildi yfir neinum sem á heima á refsilista og hef ekki beitt mér í einu einasta orði fyrir neinu slíku.
Forseti. Ég átta mig á því að alþjóðleg samskipti eru trúnaðarmál en það varðar innihaldið. Það getur ekki varðað það hversu oft eða mikil samskiptin eru, hvenær þau áttu sér stað, til að átta sig á því hvernig ferli þeirra er með tilliti til þess að Ísland er með Aleksander Mosjenskí sem kjörræðismann. Um það snýst málið. Ég spurði í fyrirspurn minni hvort einhvern tímann hefðu borist ábendingar eða athugasemdir um pólitísk tengsl Mosjenskí við Lúkasjenkó og íslensk stjórnvöld svara bara: Nei, við höfum ekki fengið neitt, bara séð í fjölmiðlum. Samt fer ekki fram nein athugun á því varðandi kjörræðismann okkar og sú staða veitir tvímælalaust ákveðna vernd fyrir viðkomandi einstaklinga í því landi út af einmitt því að slík alþjóðleg samskipti falla undir ákveðinn trúnað. Þess vegna er þeim mun mikilvægara fyrir okkur [[Forseti hringir.]]að passa upp á að okkar kjörræðismaður sé ekki að misnota sér slíka stöðu. [[Forseti hringir.]]Eru einhver áform um það að gera sjálfstæða skoðun á því hvort það sé einhver fótur [[Forseti hringir.]]fyrir því sem Evrópusambandið er að reyna að gera vegna Mosjenskí?
Frú forseti. Ég veit ekki til þess að Evrópusambandið sé að reyna að gera neitt sérstakt í því þessi misserin að setja kjörræðismann Íslands í Belarús á lista yfir þá sem eiga að sæta viðskiptaþvingunum eða refsiaðgerðum. Um þessi samskipti hefur það verið upplýst að þau hafi fyrst og fremst verið óformleg símasamtöl og í einhverjum tilfellum tölvupóstsamskipti eða fundir í eigin persónu. Það hefur líka verið upplýst að þessi samskipti voru í á þriðja tug skipta. Það hefur komið fram áður, og ég ítreka það hér, að þau samskipti gengu út á það í efnisatriðum að spyrjast fyrir og afla upplýsinga, sem gekk bara erfiðlega, ekki kom mikið af upplýsingum til baka, um það hvort kjörræðismaður okkar yrði á slíkum lista og þá hvers vegna. Hann var á endanum ekki á þeim lista. Við bjuggum listann ekki til, fengum ekki aðgengi að því hvernig hann var til fundinn. [[Forseti hringir.]]Eins og ég hef áður nefnt þá hefði það haft áhrif ef hann hefði endað á listanum og við hefðum þurft að gera ráðstafanir.
Virðulegi forseti. Ég er hingað kominn til að flytja munnlega skýrslu um flutning aðseturs Vatnajökulsþjóðgarðs frá Garðabæ til Hafnar í Hornafirði. Vatnajökulsþjóðgarður tók til starfa árið 2007. Þjóðgarðurinn nær til Vatnajökuls og stórra svæða í nágrenni hans, þar á meðal þjóðgarðanna sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Náttúra og menningarsaga Vatnajökulsþjóðgarðs er einstæð á heimsvísu og mótast náttúran af mikilli eldvirkni á Mið-Atlantshafshrygg og loftslagi á mörkum hlýrra og kaldra strauma í hafi og lofti. Ísland varð til við eldsumbrot og á það settist Vatnajökull, mesta jökulbreiða Evrópu. Þjóðgarðurinn er sá stærsti í Vestur-Evrópu og spannar tæpa 15.000 km² eða um 15% af landinu. Hann nær til sjö sveitarfélaga með alls um 12.800 íbúa og gestakomur á árinu 2019 voru um 2 milljónir. Stjórnkerfi þjóðgarðsins er valddreift. Þjóðgarðinum er skipt í fjögur rekstrarsvæði og yfir hverju þeirra er sex manna svæðisráð. Svæðisráð eru skipuð þremur fulltrúum hlutaðeigandi sveitarfélaga og þremur fulltrúum félagasamtaka. Formenn hvers svæðisráðs eiga sæti í stjórn þjóðgarðsins en auk þeirra eru í stjórn formaður og varaformaður skipaðir af ráðherra og einn fulltrúi náttúruverndarsamtaka. Útivistar- og ferðamálasamtök tilnefna hvor sinn áheyrnarfulltrúa í stjórn þjóðgarðsins. Framkvæmdastjóri þjóðgarðsins annast daglegan rekstur í umboði stjórnar, þar með talin starfsmannamál, framfylgir ákvörðun stjórnar og ber jafnframt ábyrgð á fjárreiðum og rekstri starfseminnar í samræmi við skyldur forstöðumanns ríkisstofnunar. Meginstarfsstöðvar þjóðgarðsins eru skilgreindar í lögum um þjóðgarðinn. Þær eru í Ásbyrgi, Mývatnssveit, á Skriðuklaustri, Hornafirði, í Skaftafelli og á Kirkjubæjarklaustri. Til viðbótar er þjóðgarðurinn með starfsstöðvar í Garðabæ, í Fellabæ og á Akureyri. Formlegt aðsetur stofnunarinnar hefur hins vegar frá stofnun þjóðgarðsins verið á höfuðborgarsvæðinu, fyrst í Reykjavík og síðar í Garðabæ þar sem framkvæmdastjóri hefur starfsstöð. Í heildina starfa 37 fastráðnir starfsmenn hjá stofnuninni og eru 32 þeirra á starfsstöðvum á landsbyggðinni. Á sumrin bætast við um 80 starfsmenn sem sinna landvörslu, þjónustu og fræðslu til gesta þjóðgarðsins og eru þau störf öll unnin á landsbyggðinni. Á árinu 2021 voru unnin um 50 ársverk hjá Vatnajökulsþjóðgarði og eru 90% þeirra á landsbyggðinni. Það ætti öllum að vera ljóst að Vatnajökulsþjóðgarður er fyrst og fremst landsbyggðarstofnun. Því hefur það alltaf verið að mínu mati óskiljanlegt af hverju aðsetur hans er ekki innan þjóðgarðsins eða í nánasta umhverfi. Ég hef í raun aldrei skilið af hverju aðsetur þjóðgarðsins hefur allt frá stofnun hans verið á suðvesturhorninu í ljósi þess að þar er þjóðgarðurinn ekki. Þjóðgarðurinn heitir Vatnajökulsþjóðgarður eftir Vatnajökli og svo mikið er víst, virðulegi forseti, að Vatnajökull er ekki á höfuðborgarsvæðinu. Það er yfirlýst stefna stjórnvalda að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni. Því er að mínu mati kjörið tækifæri til að færa aðsetur og þannig starfsstöð framkvæmdastjóra þjóðgarðsins á eina meginstarfsstöð hans, þ.e. til Hafnar í Hornafirði. Þá heimild er að finna í 3. mgr. 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Við undirbúning þessarar ákvörðunar hafði ég samráð við stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs og tók hún þessari ákvörðun minni fagnandi eins og fram kemur í bókun hennar frá fundi 25. apríl síðastliðinn. Miðað er við að aðsetur og starfsstöð framkvæmdastjóra flytjist til Hafnar frá og með 1. september. Virðulegi forseti. Það var mjög ánægjulegt að eiga samtalið og samráðið við stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs því að þar fann maður fyrir einlægum stuðningi við þessa hugmynd og líka mikinn skilning á því sem oft hefur verið vandi og verður vandi, að þegar svona ákvörðun er tekin þá þarf að velja einn stað. En þeir eru auðvitað margir sem koma til greina. Ég fann ekki fyrir öðru en fullum stuðningi frá stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs við það að aðsetur framkvæmdastjóra yrði á landsbyggðinni og að allir væru meðvitaðir um að þá þyrfti velja eitt aðsetur. Til að upplýsa það, virðulegi forseti, í þessari umræðu þá er ekki bara verið að ræða um að vera með þennan flutning heldur hef ég kynnt það og sett þá vinnu af stað að endurskoða skipulag stofnana umhverfisráðuneytisins með það að markmiði í fyrsta lagi að auka skilvirkni og hagræði, í öðru lagi að líta sérstaklega til þess hvernig við getum unnið betur saman með rannsóknar- og háskólastofnunum. Þá er ég að vísa til þess að ég lít svo á að þar sem við erum ein þjóð í einu landi, ekkert sérstaklega mörg, sé afskaplega mikilvægt þegar við vinnum að jafn mikilvægum málum og heyra undir umhverfis- orku- og loftslagsráðuneytið að við nýtum alla þá þekkingu sem við höfum þótt það sé ekki innan stofnana ráðuneytisins. Þess vegna er lögð áhersla á það að líta sérstaklega til rannsókna- og háskólastofnana. Í þriðja lagi, og ekki síst, er sérstaklega verið að líta til þess hvernig við getum styrkt starfsemina úti á landi. Af hverju það, virðulegi forseti? Vegna þess að í okkar stóra landi er megnið af verkefnunum þegar kemur að umhverfis-, orku- og loftslagsmálum á landsbyggðinni. Það er mín einlæga trú að við skyldum aldrei vanmeta staðarþekkingu. Í ofanálag er líka til þess að líta að 85% af íbúum Íslands eru innan Hvítár, eða Hvítáa ef þannig má að orði komast, og það er hagur okkar allra að við styrkjum aðra hluta landsins líka. Virðulegi forseti. Það er mér ánægja að fá að flytja hér þessa munnlegu skýrslu. Ég vonast til þess að góðar umræður verði um hana.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessa munnlegu skýrslu og þessa áhugaverðu og ágætu hugmynd. Hann gerir töluvert að umtalsefni vilja stjórnvalda til að dreifa störfum um allt land og það í sjálfu sér er gott en líka nauðsynlegt markmið. Við skulum algerlega hafa það í huga í upphafi að þó að gjarnan sé talað um Ísland sem strjálbýlt land þá fer það nú bara eftir því hvernig á hlutina er litið. Sú staðreynd að 70–80% allra landsmanna búa á mjög afmörkuðu svæði sem við köllum höfuðborgarsvæðið setur okkur í sama flokk og kannski fjögur, fimm önnur ríki í heiminum; Panama, Kúveit, Djíbútí í Afríku og Mongólía, og slíkt er ekki hagkvæmt. Það er heldur ekki skynsamlegt. Það felst eiginlega ekkert réttlæti í því vegna þess að þegar við erum komin með svoleiðis aðstæður getum svo auðveldlega lent í því að þyngdaraflið verði bara orðið of sterkt og sogi og dragi allt til sín, svo ég tali nú ekki um hvað það er sérstakt á landi sem er eldvirkt. Þá getur bara falist í því stór kerfisáhætta. Því er skynsamlegt að hugsa þetta í víðara samhengi og það er góð stefna að flytja stofnanir, ekki síst yfirstjórn stofnana nærri þeim stöðum þar sem þær stofnanir eru og þeim er ætlað að sinna og þjóna og að ákvarðanir séu teknar næst því umhverfi sem þær ákvarðanir eru teknar. En auðvitað er ekki sama hvernig það er gert eins og dæmin sanna. Það er heldur ekki góð aðferð að gera það með handafli, rífa fólk upp með skömmum fyrirvara og flytja það strax á nýjan stað. Það missir þá væntanlega vinnuna sem kannski er sjálft lífsstarfið. Við höfum séð allt of margar slíkar ákvarðanir sem stundum byggja jafnvel bara á sérstöku áhugamáli einstakra ráðherra eða búsetu þeirra, kjördæmi og öðru. Við þurfum að gera þetta að náttúrulegum þætti í okkar stefnumótun þannig að þetta verði sem eðlilegast og sársaukaminnst. Ný tækni hjálpar okkur talsvert í þessum efnum og gerir okkur kleift að vinna ýmis verkefni í fjarvinnslu, hvort sem við erum að tala um fólk sem býr nærri stjórnsýslunni á höfuðborgarsvæðinu og þarf að vinna verkefni úti á landi eða fólk sem býr annars staðar, í dreifðari byggðum, en starfar fyrir stofnun sem staðsett er í Reykjavík. Tæknin virkar nefnilega í báðar áttir. En það þarf að huga mjög vel að því að uppbygging sé sem skynsamlegust fyrir heildarhagsmuni þjóðarinnar. Ef við leyfum okkur að skutlast aðeins yfir í byggðastefnuna þá held ég að við Íslendingar þurfum einhvern veginn að taka markviss skref og setja ekki fjórðung af störfum hingað og þriðjung þangað og tvö og hálft þarna, allt eftir búsetu. Við þurfum að setja niður einhverja þyngdarpunkta, t.d. höfuðborgarsvæðið, sem er augljóst. Höfuðborgin okkar skiptir mjög miklu máli. Síðan sé ég fyrir mér að næsti þyngdarpunktur sem sjónum yrði beint að væri Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið og síðan kannski annar fyrir austan og sunnan þegar fram líða stundir til þess að það sé ekki bara valkostur að byggja allt landið heldur að við sjáum til þess að það sé allt í byggð og að við getum líka komið í veg fyrir ýmsa kerfisáhættu. Þessi nýja tækni sem ég talaði um áðan getur einmitt dregið úr þeirri sjálfvirku þróun að öll stjórnunarstörf og allar stofnanir á endanum séu staðsettar í Reykjavík og leiti þangað. Maður þarf ekki einu sinni að horfa aðeins til opinberra stofnana. Við sem búum úti á landi sjáum að mörg þeirra stóru og burðarmiklu fyrirtækja sem þar eru er meira og minna stýrt orðið frá höfuðborginni og svo verða eftir láglaunastörfin, þessi óbreyttu störf. Ef fólk kallar eftir vexti byggðanna og styrkleika þeirra þá verðum við sem búum annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu líka að geta boðið upp á fjölbreytt störf þannig að við sjáum ekki á eftir börnunum okkar í háskóla til Reykjavíkur eða til útlanda og enginn möguleiki fyrir þau, þó að þau vildu, að snúa til baka. Auðvitað hefði ég viljað tala miklu meira um sjálfan Vatnajökulsþjóðgarð og hálendisþjóðgarð sem er mjög mikilvægt fyrirbæri. Það er ekki þannig að það sé sett upp til að takmarka för fólks um landið heldur þvert á móti til þess að laða fólk að og gefa því möguleika á að njóta alls þess góða sem landið hefur upp á að bjóða. En af því ráðherra einbeitti sér töluvert að því hlutverki sínu að færa starfsstöð út á land þá fagna ég því í sjálfu sér. En ég brýni hann og aðra ráðherra og stjórnvöld hverju sinni að gera allt slíkt af auðmýkt gagnvart því fólki sem sinnir störfunum og gera það með þeim hætti að það sé sem sársaukaminnst fyrir þá sem þurfa að leita út á land og líka þau byggðarlög sem taka við slíkum starfsstöðvum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu ráðherra um flutning aðseturs Vatnajökulsþjóðgarðs. Aðsetrið hefur hingað til verið í Garðabæ en nú stendur til að flytja það á Höfn í Hornafirði. Þar á það heima. Auðvitað á það heima í nágrenni við jökulinn, það svæði sem um er að ræða. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmanni sem talaði á undan mér að það er fólk á bak við svona flutninga sem við verðum að taka tillit til og vonandi verður hægt að gera þetta í sátt og samlyndi við alla, sem væri óskandi. Ég fagna þessum áætlunum enda er Höfn í Hornafirði tilvalinn í staðinn fyrir aðsetur Vatnajökulsþjóðgarðs. Þar að auki, eins og við vitum öll sem höfum þangað komið, er þar stórkostlegt útsýni. Frá Hornafirði er hægt að virða fyrir sér jökulinn og sjá marga tignarlega skriðjökla, til dæmis Hoffellssjökull, Heinabergsjökul, Fláajökul og Svínafellsjökul. Þetta er stórkostlegt svæði. Auki þess er stutt í vinsæla ferðamannastaði innan þjóðgarðsins, nánar tiltekið Jökulsárlón og Skaftafell. Ég man þá tíð að ég fór varla mikið austar en yfir Markarfljót. Jú, maður náði að Skógum og Kirkjubæjarklaustri og í Þórsmörk. En maður fór aldrei austar en það. Þetta svæði opnaðist fyrir manni þegar maður fór hringveginn. Maður man upplifunina að fara hringveginn fyrsta skipti. Þá var maður að sjá hluta af Íslandi sem maður vissi ekki einu sinni að væri til. Hið sama gerðist þegar maður fór hinn leiðina, Sprengisandsleiðina, kom að norðan. Ég fór nokkuð oft í Veiðivötn og á það svæði sem er stórkostleg perla Svo er annað sem við þurfum líka að fylgjast með. Það eru þær breytingar sem eru að verða á jöklunum. Það eru að verða gífurlegar breytingar og á sama tíma og þessar breytingar eiga sér stað fjölgar ferðamönnum og við vitum að innan þessa þjóðgarðs eru stórkostlega hættuleg svæði sem þarf að sinna vel. Eins hef ég tekið eftir því að í Skaftafelli eru aðstæður til fyrirmyndar og það hvernig gengið hefur verið í að gera allt aðgengilegt þannig að sem minnst áhætta stafi af bæði fyrir innlenda ferðamenn og erlenda. Við vitum að Vatnajökulsþjóðgarður hefur að geyma margar af fegurstu náttúruperlum landsins og okkur ber skylda til að varðveita þær. Því miður er raunin sú að loftslagsváin hefur þegar haft mikil áhrif á jökla landsins. Vatnajökull er þar engin undantekning. Það er afar mikilvægt að samhliða tengdum verkefnum fari fram rannsóknir á áhrifum hlýnandi loftslags á náttúru þjóðgarðsins. Við verðum að fylgjast með. Við verðum að passa upp á að sjá til þess að fylgjast vel með hvað sé í gangi. Við vitum að Jökulsárlón var aðallónið. Nú er komið annað lón og það þriðja er að myndast. Þangað munu streyma ferðamenn. Það gleymist oft í umræðunni um merkar náttúruminjar landsins að ekki er á allra færi að skoða þær. Aðgengismál þarf að bæta á mörgum stöðum og þar er Vatnajökulsþjóðgarður engin undantekning þótt ákveðin skref hafa verið stigin á undanförnum árum. Ég vona innilega að stjórnendur Vatnajökulsþjóðgarðs og hæstv. ráðherra muni setja sér það markmið að bæta eftir fremstu getu aðgengi að helstu náttúruperlum í þjóðgörðum á næstu árum svo allir geti virt fyrir sér þessa þjóðargersemi. Þarna er ég einmitt að tala um þá sem hafa minnsta möguleika á því að komast á þess staði. Þarna erum við að tala um fólk á hækjum, í göngugrind, hjólastólum, fólk sem hefur ekki þá aðstöðu að geta komist auðveldlega að þessum stöðum. Því miður vill þetta oft gleymast. Það vill oft gleymast að þessir einstaklingar hafa jafn mikla þörf á að komast inn í þjóðgarða og njóta þeirra eins og aðrir sem eiga mun auðveldara með að koma komast á staðina. Þá kemur oft upp þetta sjónarmið að þá þurfi að leggja almennilega vegi og þá yrði meiri umferð og þá yrði meira tjón á náttúrunni. En við getum ekki horft á þetta í því samhengi. Við getum ekki mismunað fólki eftir því hvort það eigi risastóran jeppa á risadekkjum og geti komist allt, jafnvel utanvega og valdið tjóni, eða hvort einhver vilji komast á ákveðinn stað, útsýnisstað, eða að njóta þess að komast út í frábæra náttúruna. Þetta verðum við að tryggja og við verðum að sjá til þess að í svona tilfellum sé ekki veittur afsláttur á aðstöðu og aðgengi sem verið er að byggja upp. Við verðum og eigum að tryggja að allir hafi jaft aðgengi að náttúru landsins óháð möguleika þeirra til þess að komast á staðinn. Að þessu sögðu held ég að þetta sé hið besta mál. Mér finnst það algjörlega rétt að koma þessu aðsetri eins nálægt þessu umhverfi og hægt er. Þarna á að hafa þetta. Höfn í Hornafirði er alveg kjörinn staður til að koma þessari uppbyggingu af stað. Ég vona svo heitt og innilega að ráðherra sjái til þess að vel verði fylgst með náttúrunni og að líka verði séð til þess að hafa það í forgangi að allt aðgengi sem verið er að byggja upp og hanna verði fyrir alla en ekki bara þá sem eru heilbrigðir og geta komist auðveldlega leiðar sinnar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir sína skýrslugjöf en ekki síður bara fyrir það embættisverk sem skýrslugjöfin er um og ég tel vera mikla framför. Ég fagna því hversu hratt og vel var staðið að verki í þessu. Það skiptir máli að senda skýr skilaboð strax um það hvernig stjórnvöld vilja sjá þetta byggjast upp og að svolítið sé verið að fara eftir markmiði laganna. Það er rétt að hafa það strax í huga hver grunnmarkmiðin eru með lögum um Vatnajökulsþjóðgarð. Þau eru fyrst og fremst að vernda náttúru og umhverfi og lífríki og annað slíkt. Þau eru að gefa almenningi kost á að sjá og njóta landsins og þeirra náttúruundra sem við eigum og stuðla að rannsóknum og vöktun og þekkingu á náttúrunni og lífríkinu og samfélaginu og minjum og öllu sem tengist þjóðgarðinum og styrkja byggð, styrkja byggð í kringum þjóðgarðinn. Ég tel að þessum markmiðum verði náð langbest með því að þeir sem sjá um daglegan rekstur og stýra og starfa í þjóðgarðinum séu sem næst öllum þessum atriðum og lifi og hrærist í sama umhverfi og byggð og atvinnulífi og áskorunum, því vissulega eru margar áskoranir. Þá vil ég aðeins fara yfir þróun síðustu ára. Ég vil hrósa stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs og ekki síst starfsfólkinu sem hefur unnið ótrúlega öflugt og gott starf undanfarin ár við að byggja upp innri starfsemi þjóðgarðsins til að geta tekist á við allar þessar áskoranir. Þær hafa verið krefjandi af því að þjóðgarðurinn er jú stór og nær yfir mikið landsvæði. Hann er mjög fjölbreyttur með flókið og öðruvísi rekstrarumhverfi. En á sama tíma hefur ferðamönnum fjölgað. Það hafa verið loftslagsbreytingar og það hafa verið margar áskoranir. Hann hefur verið að stækka og mörg verkefni eru komin inn og þessu tengt þá hefur verið að byggjast upp miðlæg stoðþjónusta innan þjóðgarðsins jafnt og þétt. Það er kominn skrifstofustjóri, fjármálastjóri, lögfræðingur, mannvirkja- og gæðafulltrúi, mannauðsstjóri, fræðslufulltrúi og áfram mætti telja. Þetta er mjög mikilvægt til að hægt sé að takast á við öll þau fjölbreyttu verkefni sem eru þarna og svo hjálpar það þeirri kjarnastarfsemi sem er á öllum svæðunum. Þjóðgarðinum er skipt í svæði og á hverju svæði eru einn til fleiri þjóðgarðsverðir og aðstoðarþjóðgarðsverðir með svo landverði og annað starfsfólk sem ber ábyrgð á hverju svæði og vinnur með sínu svæðisráði. Allt þarf þetta að spila saman. Eins og gefur að skilja nær þjóðgarðurinn yfir ansi stórt landsvæði og tilheyrir ansi mörgum sveitarfélögum þannig að starfsstöðvar hans munu alltaf vera dreifðar. Þá skulum við hafa það á hreinu að það eru nokkrar lögbundnar starfsstöðvar í þjóðgarðinum. Þær eru: Ásbyrgi, Mývatnssveit, Skriðuklaustur, Hornafjörður, Skaftafell og Kirkjubæjarklaustur. Það er samþykkt fyrir því í stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs að það eigi að auglýsa störf sérfræðinganna í þessari stoðþjónustu á einhverri af þessum lögbundnu starfsstöðvum. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Þarna tók stjórnin þessa ákvörðun til að hefja þessa þróun sem mér finnst ráðherra svo vera að festa í sessi með því að taka þá ákvörðun um að færa höfuðstöðvarnar á Hornafjörð. Sú ákvörðun tengist því Hornafirði beint að forstjórinn er þar. En aðrar sérfræðistöður og miðlægar stöður innan þjóðgarðsins geta verið á öllum þessum lögbundnu starfsstöðvum og þeim skipt vel á milli og mér finnst það skipta gríðarlegu máli. Í lokin vil ég segja að í þessu sambandi skipta sveitarfélögin miklu máli, í skipulagsmálum og öðrum aðbúnaði, þau sjái um að til sé starfsaðstaða og að til sé íbúðarhúsnæði og aðstæður svo fólk geti og vilji flytja á þessar starfsstöðvar þannig að þegar þjóðgarðurinn auglýsir eftir starfi og hæfur einstaklingur vill sækja um þá geti hann flutt á viðkomandi starfsstöð og geti valið sér búsetu. Það er grundvöllur fyrir að þetta geti gengið.
Frú forseti. Ég ætla ekki hafa þetta langt. Flest allt sem er um þetta segja hefur þegar verið sagt. Skýrsla hæstv. ráðherra er áhugaverð og ég þakka fyrir hana. Þingheimur allur sammælist sennilega um að það sé Vatnajökulsþjóðgarði til góðs að lögheimili stofnunarinnar verði flutt til Hafnar og að framkvæmdastjóri þjóðgarðsins starfi þar nær þjóðgarðinum sjálfum. Eftir sitja þó nokkrar spurningar um áætlaða framkvæmd tilfærslunnar. Í tilkynningum og í skýrslu ráðherra er talað um að framkvæmdastjóri, fjármálastjóri og þrír aðrir starfsmenn hafi nú til dags staðsetningu á höfuðborgarsvæðinu og starfsaðstöðu í Garðabæ en að í kjölfar breytinganna muni framkvæmdastjóri hafa aðalstarfsstöð á Höfn í Hornafirði. Ekkert er tekið fram um hitt starfsfólkið og má því skilja tilkynninguna þannig að þau verði áfram í Garðabæ á meðan framkvæmdastjórinn fer austur. Ef þetta er raunin dúkkar upp sú spurning óhjákvæmilega hvort það væri ekki einfaldlega best að allt starfsfólkið hefði aðstöðu í Höfn á sama hátt og framkvæmdastjóri. Það virkar eins og hliðrunin sé bara upp á punt ef lögheimilistilfærslunni fylgir bara einn starfsmaður á meðan afgangurinn situr eftir á höfuðborgarsvæðinu. Ég velti aðeins fyrir mér líka hvernig það virkar að hafa framkvæmdastjóra stofnunarinnar í nokkur hundruð kílómetra fjarlægð frá fjármálastjóranum og öðrum starfsmönnum stofnunarinnar. Þó að við séum öll að færast í átt til starfa án staðsetningar þá veltir maður fyrir sér hver sýnin sé þarna, hvort þetta sé, eins og ég sagði, upp á punt. Að því sögðu finnst mér breytingin í meginatriðum til góðs enda hlýtur þingheimur að vona að þessi tilfærsla þjóni yfirlýstum tilgangi sínum og efli starf þjóðgarðsins. Í stærra samhengi má þá spyrja sig hvort önnur þjóðgarðsmál séu ekki meira áríðandi, eins og til að mynda stofnun hálendisþjóðgarðs sem situr enn á hakanum.
Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina. Náttúra Vatnajökulsþjóðgarðs er einstök og menningarsagan á sér enga líka á heimsvísu. Þjóðgarðurinn, sem var stofnaður 2008, var nýverið samþykktur á heimsminjaskrá UNESCO, eða á árinu 2019, en það ár heimsóttu um 2 milljónir ferðamanna þjóðgarðinn. Meginstarfstöðvar Vatnajökulsþjóðgarðs eru staðsettar á Höfn í Hornafirði, Kirkjubæjarklaustri, Skriðuklaustri, í Ásbyrgi, Mývatnssveit og Skaftafelli. Lögheimili þjóðgarðsins hefur þó verið á höfuðborgarsvæðinu, í Garðabæ. Þjóðgarðurinn er landsbyggðarstofnun og auðvitað er það viðeigandi að starfsemi hans verði að fullu á landsbyggðinni á þeim svæðum sem hann varðar mest. Tekin hefur verið sú ákvörðun núna að flytja formlegt aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði næsta haust. Sú ákvörðun var tekin í samráði við stjórn þjóðgarðsins en í henni sitja fulltrúar frá öllum starfssvæðum þjóðgarðsins. Sú ákvörðun að flytja aðsetur þjóðgarðsins á landsbyggðina hefur lengi verið til umræðu og hefur hún almennt talist vera til bóta. Það er margt sem mælir með þessum flutningi. Þó svo að Vatnajökull sé ekki á höfuðborgarsvæðinu hefur lögheimili þjóðgarðsins verið þar. Það er gömul saga og ný að ákvarðanir sem varða byggðir utan höfuðborgarsvæðisins eru þó teknar þar, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur gerst með stöðugum flutningi opinberra starfa frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins með tilheyrandi atvinnumissi í þeim byggðum. Með flutningi aðseturs og lögheimilis Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði er verið að efla svæðið með tilkomu opinberra starfa. Þessi ákvörðun er í samræmi við nýja byggðaáætlun sem við höfum til meðferðar í þinginu þessa dagana og áherslu núverandi ríkisstjórnar um að auka hlutfall opinberra starfa á landsbyggðinni sem finna má í stjórnarsáttmála Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Í flutningunum felst styrking starfsstöðva stofnana umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins. Með þessum flutningum er gert ráð fyrir að starfsstöðin Höfn í Hornafirði verði efld þar sem framkvæmdastjóri mun hafa þar aðalstarfsstöð en möguleiki er á að fleiri stöðugildi sem staðsett voru í Garðabæ flytjist þar með, sem væri augljóst og mikilvægt og gott næsta skref. Þessum flutningi tek ég því fagnandi og segi: Loksins! En það er viðeigandi að lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs verði á Höfn í Hornafirði enda hafa Skaftfellingar eða Hornfirðingar búið í hvaða nánustu sambýli við jökulinn gegnum aldirnar. Þetta er fólk sem þekkir svæðið best. Svæðið varðar það mest af öllum og þau vita best hvað þarf að gera á svæðinu. Þetta varðar vissulega störf sem eiga eðli málsins samkvæmt að vera bundin landinu sem þau fjalla um. Það eru nefnilega heimamenn sem leika oft lykilhlutverk við að koma framfaramálum í réttan farveg og til framkvæmda. Það hefur vakið furðu að áform um aðalskrifstofan sé á starfssvæði þjóðgarðsins hafi ekki verið komin í framkvæmd strax við stofnun hans árið 2008. Öll störf við þjóðgarðinn eiga að vera staðsett á starfssvæði hans hverju sinni. Það er fyrir öllu að höfuðstöðvarnar verði á starfssvæði þjóðgarðsins. Í þessu samhengi vil ég benda á nauðsyn þess að starfsstöðvar á Norður- og Austurlandi verði efldar. Það er löngu tímabært að við horfum til þeirra svæða og aukum atvinnutækifæri þar. Draumaniðurstaðan væri sú að starfsemi á Norður- og Austurlandi verði efld þannig að í hverri starfsstöð verði nokkrir starfsmenn sem sinni bæði staðbundnum verkefnum og verkefnum í þágu þjóðgarðsins alls, sem þekur um 15% af landinu öllu. Þetta er stórt svæði og við þurfum að halda vel utan um það. Þarna eru sjónarmið sem varða náttúru og varðveislu. En á sama tíma hlúum við að ferðaþjónustugeiranum á svæðinu. Tækifærin eru fjölmörg og ég tel okkur geta gripið þau föstum tökum með að hafa þá sem ákvarðanir taka um svæðið staðsetta þar. Öðruvísi næst ekki gott jafnvægi í starfseminni. Hjá Vatnajökulsþjóðgarði starfa 37 fastir starfsmenn. Þetta eru starfsmenn sem búa yfir mikilli þekkingu og reynslu, 32 þeirra vinna á starfsstöðvum á landsbyggðinni en yfir sumartímann bætist verulega í flotann. Það eru því allt að 80 starfsmenn sem sinna landvörslu, þjónustu og fræðslu til gesta þjóðgarðsins og eru þau störf öll unnin á landsbyggðinni. Á árinu 2021 voru unnin um 50 ársverk hjá Vatnajökulsþjóðgarði og eru um 90% þeirra á landsbyggðinni. Það liggur fyrir að atvinnutækifæri í tengslum við þjóðgarðinn eru því fjölmörg. Þau eiga öll að vera á viðeigandi svæðum., þ.e. í kringum þjóðgarðinn sjálfan en ekki hundruð kílómetra frá honum. Að auki vil ég minnast á opnun nýrrar formlegrar starfsstöðvar Vatnajökulsþjóðgarðs í samvinnu við Gíg á Skútustöðum í Mývatnssveit. Ríkið festi á síðasta ári kaup á fasteigninni Hótel Gíg á Skútustöðum í Mývatnssveit sem upphaflega gegndi hlutverki barnaskóla sveitarinnar. Þar hefur starfsstöðinni verið komið fyrir. Gígur á einnig að hýsa sameiginlega gestastofu Vatnajökulsþjóðgarðs og náttúruverndarsvæða í Mývatnssveit þar sem verður að finna upplýsingar og sýningu um þjóðgarðinn og verndarsvæði Mývatns og Laxár. Þetta er jákvæð þróun sem vert er að hrósa. Þar eru líka starfsstöðvar Umhverfisstofnunar, Landgræðslunnar og náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Þá mun Gígur hýsa rannsóknarsetur á sviði hugvísinda í sameinuðu sveitarfélagi Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar og styrkja þannig stoðir samfélagsins svo um munar, en í dag starfa þar t.d. þjóðgarðsvörður, aðstoðarþjóðgarðsvörður og lögfræðingur þjóðgarðsins. Með uppbyggingu gestastofu í Mývatnssveit er því verið að efla mikilvægt þjónustunet Vatnajökulsþjóðgarðs enn frekar eins og lög um Vatnajökulsþjóðgarð mæla fyrir. Stofan bætist í hóp gestastofa á vegum þjóðgarðsins sem eru einnig Snæfellsstofa og Gljúfrastofa í Ásbyrgi. Bæta má aðsókn, atvinnutækifæri og starfsemi gestastofanna með því að hafa þær opnar allt árið. Í því felast fjölmörg tækifæri í ferðaþjónustu, bæði fyrir Íslendinga sem og erlenda ferðamenn. Að sama skapi vil ég nefna mikilvægi þess að efla starfsstöðina á Héraði í Snæfellsstofu í samspili við skrifstofuna í Fellabæ. Virðulegi forseti. Þessi áform sem við ræðum hér eru vissulega fagnaðarefni en í dag eru þau þó ekkert nema áform. Flutningarnir hafa ekki raungerst og því vil ég brýna þingheim og ríkisstjórnina að framkvæma þær fyrirhuguðu aðgerðir. Nú er tími til þess. Þetta verður að gerast því að hér eru orðin ekki nóg. Ástæða þess að ég nefni þetta er að sambærileg tilkynning var gerð árið 2017 þegar flytja átti höfuðstöðvar þjóðgarðsins austur á Hérað. Það er því mín von að ekki fari eins og það fór það árið. Ég vil hvetja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til að fylgja þessu eftir alla leið og leiða málið til lykta á farsælan hátt. (umhv.- og loftslrh.: Er ég ekki búinn að því?) Flutningurinn væri starfsemi þjóðgarðsins og íbúum svæðisins - já, þú varst að opna hana reyndar um daginn - til hagsbóta og ég er sannfærð um að að flutningnum loknum munum við klóra okkur í höfðinu og hugsa af hverju við gerðum þetta ekki fyrr. Þá vil ég einnig hvetja þingheim og ríkisstjórnina til að greina möguleika á sambærilegum flutningum innan annarra stofnanna, þá sérstaklega þegar starfsemi stofnana er aðallega á landsbyggðinni og varðar landsbyggðina. Tækifærin eru til staðar.
Virðulegur forseti. Mér fannst það stórfenglegt þegar ég keyrði austur á Höfn í aðraganda síðustu alþingiskosninga að upplifa jökulinn nánast bara út um gluggann og þann stórfengleik sem jökullinn skapaði í umhverfi Hafnar. Þess vegna finnst mér spennandi að sjá að verið sé að flytja stofnun sem þessa af höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðina þar sem hún á svo sannarlega heima. Ég hlýt sem þingmaður þessa kjördæmis að fagna fleiri störfum í mínu kjördæmi. Það vakti samt athygli mína þegar ég las frétt af þessu sem birtist 4. maí síðastliðinn að þar stóð, með leyfi forseta: „Formlegt aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs verður flutt frá höfuðborgarsvæðinu til Hafnar í Hornafirði í haust […] Héraðsbúar eru undrandi á þessum fréttum. Þeir stóðu í þeirri meiningu að höfuðstöðvar þjóðgarðsins hefðu verið fluttar þangað fyrir fimm árum.“ Aðeins neðar stendur: „Til stóð að breyta þessu árið 2017 og 21. mars var blásið til snittuveislu í Fellabæ í nágrenni Egilsstaða. Þar var tilkynnt um flutning höfuðstöðvanna út á landsbyggðina og opnun nýrrar aðalskrifstofu á Héraði.“ Ég hlýt að velta því fyrir mér í anda þess að við erum að vinna fyrir allt landið: Hvað gerðist þarna? Af hverju eru Héraðsbúar undrandi yfir því sem er að gerast núna? Hvers vegna náði það ekki fram að ganga að þessi aðalskrifstofa yrði flutt austur? Nú er búið að taka aðra ákvörðun um flutning hennar. Mér þætti vænt um að fá einhverjar upplýsingar um þetta. Hæstv. ráðherra, sem ég vil byrja á að þakka fyrir að flytja hér skýrslu sína í upphafi umræðunnar, nefndi það að svo sannarlega er Vatnajökulsþjóðgarður ekki í Garðabænum. Mig langar af þessu tilefni að nefna að Keflavíkurflugvöllur er heldur ekki í Hafnarfirði. Ég velti því fyrir mér af þessu tilefni, af því að ráðherrann nefndi einnig að í lögum væru heimildir fyrir ráðherra að færa til stofnanir sem undir hann heyrðu, hvort það væri ekki bara gráupplagt að færa höfuðstöðvar Isavia úr Hafnarfirði. (umhv.- og loftslrh.: Þú ert að tala við vitlausan ráðherra.) Ég er að nefna bara stjórnsýsluna almennt og yfirleitt, af því að ég hef nefnilega heyrt hæstv. innviðaráðherra segja að það væri ekkert við Isavia að eiga hvað þetta varðar. Er þetta ekki bara sams konar mál? Erum við að setja upp höfuðstöðvar fjarri þeim störfum sem verið er að vinna á tilteknum stöðum? Ég held að í framhaldinu af þessu haldi ég áfram og ýti þessu máli eitthvað áfram. Mér finnst fyndist eðlilegt að við skoðuðum það að ef uppspretta starfanna er á einhverjum stað þá séu höfuðstöðvarnar þar líka. Ég vildi bara nefna það af þessu tilefni af því að Vatnajökulsþjóðgarður er svo sannarlega ekki í Garðabæ. Af því að við erum að tala um rekstur þjóðgarðs þá langaði mig líka að nefna annað. Út kom skýrsla Ríkisendurskoðunar 2019 sem hafði ýmislegt um rekstur þjóðgarðsins að segja. Þar mátti finna ýmislegt sem var ábótavant. Ég veit ekki hvort búið sé að laga það en á það var meðal annars bent að hluti af starfseminni væri í Garðabæ og annað í Fellabæ. Er þá ekki rétt að öll starfsemin sé á einum stað, hvort heldur sem er á Höfn eða í Fellabæ eða Garðabæ, þannig að færsla á bókhaldi sé ekki höfð á einum stað en einhver stjórnun á öðrum stað? Er verið að leysa þetta vandamál með því að færa höfuðstöðvarnar á Höfn ef síðan ákveðinn hluti af starfseminni er í Fellabæ? Er verið að koma til móts við ábendingar Ríkisendurskoðunar hvað þetta varðar? Í skýrslunni kemur fram að ef yfirstjórn fjármála og reksturs sé skipt á milli starfsstöðva sé hætta á að verkferlar verði óskilvirkir og yfirsýn skert eins og komið hefur í ljós. Ég velti fyrir mér hvort það vandamál sé leyst með þessu af því að áfram verður hluti starfanna í Fellabæ og hinn hlutinn á Höfn.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir sína skýrslu og upplýsingar til okkar um þessi áform en um leið segja að ég fagna þessum áformum gríðarlega og kannski ekki síst vegna þess að þegar lög um Vatnajökulsþjóðgarð voru samþykkt í þessum sal árið 2007 þá var það tímamótalöggjöf í íslenskri sögu. Ég leyfi mér að ganga svo langt að segja það. Þarna var verið að ákveða með lagabálki að friðlýsa svæði, stórt svæði sem þá nam um 13% er komið í, held ég, rétt um 15% í dag með stækkunum á þessum tólf árum eða hvað það nú er. Nema hvað að stjórnfyrirkomulag þjóðgarðsins var algjör tímamót í samskiptum ríkis og sveitarfélaga enda þar sem undir var fjöldinn allur af sveitarfélögum sem hafði gríðarlegan hag af þessu. Þess vegna var stjórnfyrirkomulagið sett upp, eins og ráðherra fór yfir í ræðu sinni, með þessum tímamótahætti og um fyrirkomulagið hefur ríkt verulega góð og mikil sátt. Og í uppleggi fyrirrennara hæstv. ráðherra í starfi varðandi umræðuna um hálendisþjóðgarð, af því að hana bar aðeins á góma áðan í fyrri ræðum, þá lá það til grundvallar sambærilegu uppleggi um hálendisþjóðgarð að spegla þetta yfir á stærra svæði, þ.e.a.s. sem lýtur að hálendinu öllu. Þetta fyrirkomulag er til mikillar eftirbreytni þegar kemur að því að komast að sameiginlegri niðurstöðu og uppleggi með, ég ætla leyfa mér að segja, ráðstöfun lands, sem eins og í þessu tilfelli laut að friðlýsingu svæðis. Þetta var fyrirmyndarupplegg og mikil framsýni af hálfu Alþingis að hafa komist að þessari niðurstöðu á sínum tíma. Með reglugerð ári síðar eru svo mörk þjóðgarðsins dregin og eins og þau sem til þekkja vita þá er það aldrei gert í neinu tómarúmi heldur alltaf í þessu ríka samstarfi og samtali sveitarfélaga og hins opinbera sem fer með formlega umsjón og rekstur svæðanna. Af því að hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á skýrslu sem Ríkisendurskoðun skilaði á árinu 2017 um alvarlega stöðu sem upp var komin hjá þessari ríkisstofnun þá langar mig að segja af því tilefni að síðan sú skýrsla kom út þá hefur átt sér stað meiri háttar viðsnúningur í starfsemi stofnunarinnar, meiri háttar fjölgun starfa. Nær öll þeirra, ef ekki öll, eru utan höfuðborgarsvæðisins, af því það eru nú til umræðu hér, og milljarðar hafa verið settir í uppbyggingu innviða sem er í fullkomnum takti - og ég er ekki segja að ekki megi alltaf gera betur - við þá þróun sem við höfum séð frá 2011 og 2012 í fjölgun ferðamanna á landinu. Með bæði stjórnfyrirkomulaginu og þeim ábendingum sem sannarlega komu í skýrslu Ríkisendurskoðunar má því segja að stjórnvöld hafi brugðist hratt og örugglega við með öflugum hópi starfsfólks hjá þessari stofnun til að taka utan um þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, enda eru innan vébanda þjóðgarðsins margar af okkar helstu náttúruperlum. Við erum að tala um Jökulsárlón sem kemur inn með viðbótum árið 2016, ef ég man rétt, frekar en 2017. Við erum að tala um Skaftafell þar sem við erum með ríflega 50 ára sögu friðlýsingar, Jökulsárgljúfur annað eins, bara svo ég taki dæmi, fyrir utan afar verðmæt hálendissvæði sem eru þarna undir. Heilt yfir leyfi ég mér því að fullyrða, ég geng svo langt, virðulegi forseti, að það hefur tekist afar vel til með upplegg og hugmyndafræðina sem er á bak við lögin um Vatnajökulsþjóðgarð. Mig rekur reyndar minni til þess, hafandi fylgst með í þessum geira mjög lengi, að það hafi aldrei staðið neitt annað til eðli málsins samkvæmt en að störfin væru að þungamiðju innan vébanda eða á starfssvæði þjóðgarðsins og þótti nú skjóta skökku við á fyrstu metrum þessarar stofnunar að starfsaðstaða framkvæmdastjóra framan af, og ég held að það hafi verið einn skrifstofustjóri sem því fylgdi, væri á höfuðborgarsvæðinu. Gott og vel. Það breytir ekki þeirri staðreynd sem ráðherrann fór yfir í ræðunni, að 90% starfseminnar, um og yfir með tímabundnu fjölguninni yfir sumartímann, af því landvarslan er starf þess eðlis, er öll utan höfuðborgarsvæðisins. Ég fagna því að þessi áform hafa nú verið fastsett með það að flytja lögheimilið. En mig langar að velta upp einni hugmynd svona í ljósi þess sem ég hef verið að hlusta á hjá hv. þingmönnum. Af því að nú höfum við öll upplifað það í samhengi við þróun tækninnar og kannski þróun hugarfarsins með afstöðu til óstaðbundinna starfa þá hef ég alltaf átt mjög erfitt með að átta mig á því af hverju lögheimili eða aðsetur, sérstaklega framkvæmdastjóra eða forstjóra, þurfi endilega að vera bundið við ákveðinn stól á ákveðnum stað. En gott og vel. Ef lögin kveða á um það svona þá breytum við því ekki á þessum vettvangi. En verandi með, eins og staðan er í dag, níu starfsstöðvar undir þá er mikil fyrirmynd í systurstofnun Vatnajökulsþjóðgarðs, Umhverfisstofnun, sem hefur um áratugaskeið, örugglega í hátt í 15 ár, skulum við segja, auglýst nær öll sín störf - þetta er mjög stór stofnun - án þess að þetta snúist um ákveðna fasta staðsetningu heldur hefur fólkið getað valið um mismunandi starfsstöðvar Umhverfisstofnunar sem eðli málsins samkvæmt er með verkefni úti um allt land, bæði á friðlýstum svæðum en sinnir líka mengunareftirliti og ýmsu öðru. Hefði ekki verið hægt að horfa til þess að því sé líkt með farið hvað varðar starf framkvæmdastjóra í þessu tilfelli, sem ég veit að stendur til að auglýsa, að það sé bara auglýst á einhverjum af þeim starfsstöðvum þjóðgarðsins sem núna verða, eins og ég skil þetta, allar utan höfuðborgarsvæðisins? Hafandi sagt það, verandi þingmaður Reykjavíkur, sé ég ekkert því til fyrirstöðu að friðlýst svæði séu með starfsaðstöðu í Reykjavík, bara ekki neitt. Þó að sannarlega þau séu meira og minna öll utan höfuðborgarsvæðisins vil ég nefna í því samhengi hugmynd og tillögu sem hefur lengi verið í burðarliðnum og rædd, um mikilvægi þess að koma á sérstakri gestastofu friðlýstra svæða á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum að stofninn af okkar gestum sem koma til landsins kemur hingað til að heimsækja og skoða íslenska náttúru. Gestastofur eru augu inn í það sem við getum mögulega séð og kynnst. Þær eru líka mjög mikilvægt tól í að stýra umferð af því að ef þú kemur og veist ekki nákvæmlega hvert þú ert að fara, byggir kannski hugmynd þína bara á ljósmynd eða Instagram-skoti einhvers staðar frá, þá getur þú fengið leiðbeiningu og upplýsingar um það hvert væri best að fara þar sem innviðirnir geta tekið á móti þér og upplifuninni þinni er ekki endilega raskað af því það er of troðið eða ekki nægilega sterkir innviðir til að taka á móti þér. Þá eru gestastofur fyrsti viðkomustaður. Ég hef heyrt margt galnara en það að koma sérstaklega á fót í Reykjavík einhvers konar svona auga fyrir friðlýst svæði. Það er ekkert óeðlilegt við það að þá séu störf því tengd staðsett í Reykjavík, svo ég segi mína skoðun á því. Ég fagna líka þeim áformum ráðherrans, sem hann nefndi hér í ræðu og hefur reyndar sagt af öðru tilefni, að skoða samsetningu og möguleika á samlegð hinna ýmsu opinberu stofnana sem eru sannarlega margar og margar þeirra með mjög skyld hlutverk. Þar blasir við að sérstakar stofnanir, Þingvallaþjóðgarður, hluti Umhverfisstofnunar og Vatnajökulsþjóðgarður, eru að vinna að nákvæmlega sömu verkefnum á mismunandi svæðum um allt land. Ég þekki vel til innan þessa geira og veit að þar ríkir mikill áhugi á því að þessar stofnanir geti samnýtt krafta sína undir einni kennitölu. Ég vil leyfa mér að orða það þannig án þess að fara út í sérstaka staðsetningu þar. Yrði svoleiðis stofnun einhvern tímann að veruleika þá yrði hún eðli málsins samkvæmt að vera með dreifðar starfsstöðvar úti um allt land. Þá vil ég koma að öðru sem ég fagna líka. Ég sé að ráðherra, ætli það hafi ekki verið í síðustu viku, tók þátt í opnun gestastofu sem hér hefur borið á góma, gestastofu í Mývatnssveit sem er þá að fullnusta það sem kveðið er á um í lögum um Vatnajökulsþjóðgarð, að starfræktar skuli einar sex meginstarfsstöðvar eða gestastofur innan vébanda hans. Það er vel að öllum þessum árum síðar skuli það hafa klárast og það hefur gerst með þeim hætti að þarna fékkst húsnæði sem upphaflega var byggt sem skóli og seinna varð að hóteli, á frábærum stað í miðri Mývatnssveit sem er enn ein náttúruperlan og heyrir undir aðra stofnun. Undir þessu sama þaki er ekki bara sameinuð gestastofa Vatnajökulsþjóðgarðs og friðlýstra svæða í Mývatnssveit heldur erum við að horfa á þetta sem starfsaðstöðu þeirra fjögurra opinberru stofnanna sem vinna og starfa í Mývatnssveit og líka í þriðja lagi starfsaðstaða fyrir önnur opinber störf ef vilji væri fyrir hendi. Þarna finnst mér við vera að færast nær þeim skilningi og þeim viðmiðum sem við höfum færst nær á undanförnum árum, sér í lagi vegna Covid, þ.e. að það á ekki endilega að skipta máli hvar við erum staðsett að því gefnu að við getum bara unnið starfið okkar. Þess vegna sé ég ekkert því til fyrirstöðu að bókari sitji í Fellabæ og fjármálastjóri Reykjavík og framkvæmdastjóri með bundna starfsaðstöðu á Höfn í Hornafirði. Það er bara ekkert því til fyrirstöðu, svo ég segi mína skoðun á því. En ég hefði gjarnan viljað heyra skýringarnar á því af hverju það sé alveg nauðsynlegt, ef til stendur að auglýsa starf framkvæmdastjóra og lögheimili er bundið við ákveðna starfsstöð, að auglýsa starfið endilega á þessari starfsstöð. Að lokum vil ég segja eitt. Ég veit að þessu samfara er ríkur og góður vilji í akkúrat þessu sveitarfélagi sem um ræðir til að taka vel utan um málið þannig að hægt sé að koma til móts við atriði eins og húsnæði, að mér skilst. Það er þá í rauninni starfsaðstaða fyrir þessa einstaklinga sem um ræðir. Ef við erum að tala um að efla einstakar starfsstöðvar eins og í þessu tilfelli þarna á Höfn þá er það er hreinlega aðstaðan, starfsaðstaðan sjálf sem stendur sannarlega þessari uppbyggingu og fjölgun óstaðbundinna starfa fyrir þrifum - ég tek gott nýlegt dæmi úr Mývatnssveit - en jafnframt húsnæðisaðstaða eða húsnæði fyrir þá starfsmenn sem þessum störfum vilja sinna. Tökum sem dæmi hæfan einstakling sem er ráðinn í starf. Hann býr einhvers staðar annars staðar en vill flytja. En hann getur kannski hreinlega ekki flutt vegna þess að það er húsnæðisvandamál, eins og við þekkjum, um allt land. Ég rek augun í að í þingsályktunartillögu um byggðaáætlun sem er til umræðu í þinginu og er núna í hv. umhverfis- og samgöngunefnd er mjög áhugaverð aðgerð, liður B7 um óstaðbundin störf, þar sem því er velt upp að kannaður verði möguleikinn á því að Íbúðalánasjóður geti komið einhvern veginn að því með stuðningi að laða fólk til sveitarfélaga, til þess einmitt að skapa þessa starfsaðstöðu á vettvangi, sem hefur áhuga á því að búa í því sveitarfélagi. Ég held að það þyrfti að horfa til sambærilegra ákvæða þegar kemur að íbúðarhúsnæði af því að það stendur sannarlega óstaðbundnum störfum fyrir þrifum vítt um land. Að því sögðu ítreka ég þá skoðun mína sem þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður, og ég hvet hv. þingmenn og hæstv. ráðherra til að íhuga það, að skoða möguleikann á og mikilvægi þess, sem myndi þjóna öllu landinu, að koma á fót gestastofu friðlýstra svæða á höfuðborgarsvæðinu.
Frú forseti. Það er ástæða til að fagna sérstaklega þeirri umræðu sem hér á sér stað undir liðnum munnleg skýrsla hæstv. umhverfisráðherra um Vatnajökulsþjóðgarð. Þegar ráðist var í stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs var það stærsta náttúruverndarverkefni sem við höfum ráðist í frá upphafi vega, mjög metnaðarfullt, mjög mikilvægt. Það átti sér aðdraganda, og ég ætla að leyfa mér að nefna hann aðeins til sögunnar, í tillögu frá Hjörleifi Guttormssyni sem sat lengi á þingi fyrir Alþýðubandalagið og gerði tillögu að stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Það var þáverandi umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, sem flutti um það þingsályktunartillögu að vinna að undirbúningi slíks þjóðgarðs og síðan var Vatnajökulsþjóðgarður samþykktur með löggjöf 2007 og settur formlega á stofn 7. júní 2008 þannig að hann á 14 ára afmæli í næstu viku. Það var ekki síst fyrir ötullega framgöngu fyrstu stjórnar, bæði undirbúningsstjórnar og stjórnar þjóðgarðsins, undir forustu Önnu Kristínar Ólafsdóttur sem úr varð regluverk sem hefur virkað svona vel í 14 ár. Þar er svæðaskiptingin algjört lykilatriði og að nýtt er hugmyndafræði IUCN um þjóðgarða til hins ýtrasta, hvernig þú svæðisskiptir þeim, hvers konar starfsemi er leyfð innan þjóðgarða og hvernig við starfrækjum þá. Það var mikil gæfa að það skref var tekið að nálgast ekki starfsemi þjóðgarðsins út frá bönnum heldur út frá skilgreiningu á því hvernig við ætluðum að nýta hann. Ég hygg að það hafi fært þessum þjóðgarði þann sess sem hann hefur, ekki bara hér á landi sem stærsti þjóðgarður í Evrópu, heldur sessinn sem hann hefur í framlagi okkar til alþjóðlegar náttúruverndar vegna þess, eins og hér hefur verið bent á, að hann er kominn á heimsminjaskrá UNESCO og er stórkostlegt framlag Íslands til alþjóðlegrar náttúruverndar. Ég leyfi mér að fullyrða það. Hvar hefðum við verið þegar hér varð bylting í ferðaþjónustu og hingað streymdu ekki bara 500.000 ferðamenn á ári heldur fóru upp í 2 milljónir á nokkrum árum eins og við þekkjum, ef við hefðum ekki haft þjóðgarðinn m.a. til að taka á móti öllum þessum ferðamönnum sem hingað eru komnir til að skoða einstaka íslenska náttúru. Það voru ekki margir satt að segja á árunum 2007 og 2008 sem höfðu mikla trú á stofnun þessa þjóðgarðs. Það rifjast upp fyrir mér í þessari umræðu. Menn höfðu kannski um eitthvað annað að hugsa á þeim árum. En ég hélt því alltaf fram statt og stöðugt að hér væri um risastóra byggðaaðgerð að ræða. Hún er það og tölurnar sýna það og eins og hæstv. ráðherra sagði: 50 ársverk, 90% þeirra á landsbyggðinni. Það er það sem skiptir máli í uppbyggingu þessa þjóðgarðs. Það kom á daginn að til þess var hann stofnaður, í fyrsta lagi auðvitað til náttúruverndar en að sjálfsögðu líka til uppbyggingar starfa og innviða um allt land næstum því vegna þess hve þjóðgarðurinn er stór. Þessi svæðaskipting og þjóðgarðsverðir á svæðunum og hvernig þar er starfað hefur séð til þess að við höfum getað byggt upp innviði á því stóra svæði sem Vatnajökulsþjóðgarður nær yfir. Ég vil líka taka undir það sem hér hefur verið sagt um aðgengi, af því það er líka hluti af hugmyndafræði þjóðgarðs að allt fólk geti haft aðgengi að náttúrunni. Mér finnst mjög mikilvægt að því sé alltaf haldið til haga í umræðunni og það þurfi að vera þannig svæði í öllum þjóðgörðum að aðgengi sé gott. Auðvitað er það ekki alls staðar. En það verða samt að vera ákveðin svæði sem allir geta notið. Ég vil fá að ítreka það hér. Vegna þess efnis sem hér er til umræðu um staðsetningu framkvæmdastjórans og hvers vegna það hafi ekki verið þannig frá upphafi, langar mig bara rifja upp að það fylgdi einn starfsmaður þessu verkefni. Það vildi þannig til að hann átti heima í höfuðborginni. En að sjálfsögðu var stefnan alltaf sú og hún er sem betur fer að raungerast núna, að höfuðstöðvar þjóðgarðsins eru úti á landi. Þær eiga að vera það og það skiptir líka mjög miklu máli að þar horfum við til fleiri stöðugilda en eins nýtum þá kosti sem eru í starfrækslu þessa mikilvæga þjóðgarðs alveg til fullnustu.
Virðulegi forseti. Mjór er mikils vísir. Inntakið í þessum forna málshætti á vel við um dagskrárefnið. Hugtakið vísir merkir þarna frjóangi, eitthvað lítið sem grær, eflist og verður stærra og stærra með tímanum. Að flytja aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs er skref, vissulega ekki risastórt skref fyrir mannkynið eins og bandaríski geimfarinn orðaði það forðum um fyrsta skrefið sem hann tók á tunglinu, en nauðsynlegt og lofsvert skref sem ég styð og fagna og þó fyrr hefði verið. Með fullri virðingu fyrir öðrum stöðum fjær og nær Vatnajökli þá er Höfn í Hornafirði sjálfsagður kjörstaður fyrir aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs og framkvæmdastjóra hans. Í störfum talið vegur breytingin ekki þungt, er vonandi vísir að meiru og á að vera vísir að meiru. Hér og nú er þetta fyrst og fremst táknræn yfirlýsing um að eðlilegt sé að hjarta stjórnsýslu Vatnajökulsþjóðgarðsins skuli slá í heimabyggð hans en ekki á höfuðborgarsvæðinu og þá hlýtur Höfn að vera þar efst á blaði. Þetta er jafnframt táknræn yfirlýsing um stuðning og hvatningu hins opinbera við að virkja og efla frumkvæði, atorku og hugmyndir heimamanna sjálfra í smáu og stóru. Góðir hlutir gerast líka í heimabyggð. Það á ekki að vera svo að alltaf sé beðið eftir boðum eða bönnum að sunnan. Ég staldra þess vegna fyrst og fremst við anda og inntak þessa máls. Það felst ákveðin boðskapur í yfirlýsingu og ákvörðun hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Guðlaugs Þórs Þórðarsonar um að flytja aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs úr Garðabæ til Hafnar og sá boðskapur er sem talaður úr mínu hjarta. Einmitt í þessum anda er líka boðskapur yfirlýsingu Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, hæstv. ráðherra háskóla-, iðnaðar og nýsköpunarmála, frá því fyrr á árinu um að nær öll störf sem ráðuneyti hennar auglýsi verði án staðsetningar. Ráðuneytið er fyrsta ríkisstofnunin til að gefa út slíka yfirlýsingu og fyrir það vil ég þakka. Frumkvöðlakraftur og atorka heimafólks í byggðum landsins er mér ofarlega í huga nú sem áður. Ég neita mér því ekki um að ljúka máli mínu á því að nefna nýjasta flugfélag landsmanna, Niceair, með höfuðstöðvar á Akureyri. Fyrsta flugvél þess félags tók sig á loft nú í morgunsárið frá Akureyri og stemningin á Norðurlandi fyrir þessu fyrirtæki er slík að hún er nánast áþreifanleg hér sunnan heiða. Táknrænt er að fyrsta flugvélin heiti Súlur eftir bæjarfjalli Akureyringa. En táknrænt er líka að flugfélagið heiti fullu nafni Niceair, North Iceland. Það eru skýr skilaboð til landshlutans og líka skýr skilaboð til fólks og fyrirtækja um þennan möguleika til flutninga á fólki og vörum milli Akureyrar og áfangastaða erlendis. Niceair er frumkvæðisverkefni í heimabyggð, lofsverður vaxtarsproti sem ástæða er til að óska okkur öllum til hamingju með. Nýtt aðsetur Vatnajökulsþjóðgarðs á Höfn verður líka á sinn hátt vaxtarsproti sem ástæða er til að óska okkur öllum til hamingju með.
Frú forseti. Við ræðum flutning formlegs aðseturs og lögheimilis Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði næsta haust og gerum það í framhaldi af því að Guðlaugur Þór Þórðarson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, kynnti þessi áform á ríkisstjórnarfundi fyrir ekki löngu síðan. Það er ágætt að hafa í huga, eins og fleiri hafa nefnt, að Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður með lögum árið 2007. Þetta eru um 15% af yfirborði landsins sem þarna eru undir, það nær til Vatnajökuls og stórra svæða í nágrenni hans, þar á meðal þjóðgarðana sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Land þjóðgarðsins nær til átta sveitarfélaga með um 13.000 íbúa og garðurinn er, bara svo það sé sagt, ómetanleg perla á heimsvísu og við hljótum að umgangast málið í því samhengi. Það er tímanna tákn að við erum öll sammála um þetta núna en kannski hefðum við ekki verið fyrir einhverjum áratugum síðan. Þegar áformin voru kynnt sagði ráðherra: Vatnajökull er ekki á höfuðborgarsvæðinu og ég hef aldrei skilið hvers vegna lögheimili þjóðgarðsins er á höfuðborgarsvæðinu. Nú þegar ég er í aðstöðu til að breyta þessu þá geri ég það og flyt með því mikilvæg störf á landsbyggðina. Þetta er gott og gilt sjónarmið svona almennt séð og ég styð grunnhugsuninni í því og þessa tilhögun ráðherra í þessu tiltekna máli, bæði út frá því að það getur verið mjög heppilegt og heppilegra svona að jafnaði, að stofnanir séu beintengdar við fólk, staði og þá starfsemi sem heyrir undir viðkomandi stofnun og slíkt er síðan líka auðveldara í dag með breyttri tækni og aukinni tæknivæðingu. Störf þurfa í mörgum tilfellum ekki að vera bundin við ákveðna staðsetningu. En það getur þó verið heppilegra í mjög mörgum tilfellum. Svo er það einnig að í þessari tilhögun þá fylgir oft betri nýting á skattfé. En það er ekkert sama hvernig þetta er gert. Við höfum því miður dæmi um að illa hafi verið staðið að slíkum breytingum og þá með þeim afleiðingum að sérhæft starfsfólk, sérfræðingar, stjórnendur og aðrir hafi ekki viljað fylgja með stofnuninni þegar henni er fundið nýtt aðsetur. Það er ekki gott þegar það gerist og því skiptir öllu máli að framkvæmdin sé með þeim hætti að starfsemin veikist ekki til að mynda með einhvers konar spekileka. Ég fæ þó ekki séð að sú sé raunin í þessu máli þegar við erum að tala um flutning aðseturs Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði og það er vel. Hins vegar hefur eitthvað vantað upp á samráð og upplýsingagjöf í þessu máli sem kristallaðist í viðbrögðum annars staðar frá eins og rakið var ágætlega í ræðu áðan. Við þekkjum líka nýlegan fréttaflutning af því. Því miður virðist vera vísir að hefðbundnu reiptogi á milli svæða og sveitarfélaga í þessu máli og brýnt að leysa úr því þannig að allir skilji sáttir við. Hringl í þessum efnum er engum til góða og það má vel skilja sjónarmið fólks á Héraði sem lengi vel hélt að starfsemin myndi eflast þar en ekki annars staðar. Auðvitað geta orðið vonbrigði þegar svona lagað gerist og brýnt að stjórnvöld forðist slíkar uppákomur því þetta er auðvitað viðkvæmt á stöðum þar sem hvert starf skiptir máli. Ég vona að þessi nýja skipan verði til að efla starfsemina, garðinn sjálfan og byggð og atvinnu og mannlíf á svæðinu. Við eigum mikið undir því að vel takist til í þessum efnum. Ég ætla líka að taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Guðbrandi Einarssyni um að það sé mikilvægt að þær athugasemdir sem Ríkisendurskoðun gerði fyrir fáeinum misserum hvað varðar rekstur og starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs, skili því sem stefnt var að og þá til lengri tíma. Við erum þá auðvitað að hugsa ár fram í tímann og áratugi jafnvel. Að lokum vil ég minna á og benda á að minn flokkur talar skýrt í þessum efnum þegar við ræðum um þjóðgarðinn í stærra samhengi því að við viljum að leitast verði við að styrkja byggð í nágrenni þjóðgarða og skapa atvinnu og aðstæður í náinni samvinnu við sveitarfélög fyrir fjölbreyttar rannsóknir og að nauðsynlegt sé að koma umsjón með náttúruvernd, þjóðgörðum, þjónustusvæðum undir eina stofnun til að samþætta ákvarðanatöku, auka skilvirkni og bæta nýtingu fjármagns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu og vil aðeins taka á nokkrum þáttum. Í fyrsta lagi: Þetta er ekki einhver spurning,. Það er búið að taka þessa ákvörðun. Enginn þarf að velkjast í vafa um það. Hún hefur verið tilkynnt. Í öðru lagi varðandi athugasemdir Ríkisendurskoðunar á sínum tíma. Sem betur fer hefur verið komið til móts við þær og harla ólíklegt miðað við reksturinn undanfarin ár að það komi aftur slíkar athugasemdir. Varðandi það sem hv. þingmenn vísa í um hagsmuni Reykjavíkur. Ég er þingmaður Reykvíkinga. Ég er 1. þm. Reykjavíkur norður og búinn að vera það blessunarlega í nokkur kjörtímabil. Ég hef verið skammaður fyrir það oftsinnis að koma hér og taka upp málefni Reykjavíkur og gæta hagsmuna þeirra. Það er nú samt bara þannig að það eru hagsmunir okkar Reykvíkinga að það sé ákveðið öryggi úti á landi ef til dæmis eitthvað bjátar á hjá okkur. En svo legg ég alla áherslu á það að staðarþekking sé nýtt. Ég held að engum myndi finnast það góð hugmynd, ekki einu sinni Íslendingum, ef við ættum að stjórna í Færeyjum frá Íslandi. Við þekkjum bara ekki nógu vel til þar. Varðandi þessi svæði, þetta umfang þess sem við erum að ræða hér, þá skiptir svo miklu máli að þekkingin sé á vettvangi. Aðeins svo það sé sagt: Þessi fréttaflutningur Ríkisútvarpsins sem hér er verið að vísa í vakti furðu mína. Ég kannast ekki við slíka umræðu í stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs eða hjá þeim sveitarstjórnarmönnum sem ég hef talað við. Það var ákveðinn hlutur sem gerðist þarna á sínum tíma. Það var ekki forstjórinn heldur fjármálastjórinn sem átti að flytja. Það raungerðist ekki. En bara svo að það sé alveg á hreinu þá eru fimm starfsmenn í Garðabæ. Það er einn á Akureyri. Það eru fimm í Fellabæ, þrír í Mývatnssveit, fimm í Jökulsárgljúfrum, 17 í Skaftafelli eða Jökulsárlóni, átta á Hornafirði og fjórir á Kirkjubæjarklaustri. Þetta eru starfsmennirnir. Það sem er búið að gerast núna er að það er búið að færa lögheimilið og nýr framkvæmdastjóri tekur við í haust á Höfn. Það eru líka fréttir, miðað við þær upplýsingar sem ég hef, að þá er einn af þessum, annar starfsmaður sem er í Garðabæ, búinn að festa kaup á húsnæði á Höfn og væntanlega fer hann þangað líka. Síðan er fjármálastjórinn að hætta sökum aldurs í haust og nýr framkvæmdastjóri mun auglýsa þá stöðu. Hugsunin er þessi: Við erum með starfsstöðvar í kringum Vatnajökulsþjóðgarð. Það er bundið í lög og störfin eru auglýst á þessum starfsstöðvum. Ég tel að það sé gott og tæknin hefur svo sannarlega hjálpað okkur hvað það varðar. Mér finnst góð athugasemdin sem hér kom um aðgengismálin. Ég mun skoða það alveg sérstaklega. En síðan líka þegar kemur að þjóðgörðum og friðlýstum svæðum - því að þetta með 15%, við erum alla vega með 30% af landinu þegar allar friðlýsingar eru teknar með - þá hef ég sett af stað hóp sem á að gera ákveðna stöðuskýrslu, grænbók, ef menn vilja kalla það svo, undir forystu Árna Finnssonar. Þar eru líka Sveinbörn Halldórsson og Guðrún Svanhvít Magnúsdóttir. Það er ekkert leyndarmál að uppleggið er ekkert ósvipað og í grænbókinni um orkumálin og loftslagsmálin. Við þurfum að ræða þessi mál og við þurfum að sjá til þess að fyrirkomulag þjóðgarða og friðlýstra svæða sé eins gott og mögulegt er. Aðalatriði málsins er þetta í mínum huga: Það er alveg skýrt og það kom fram réttilega að unnið hefur verið gott starf. Menn vilja ekki lenda í því sem kallað hefur verið spekileki þannig að hér er ekki um neina hreppaflutninga að ræða. Það er ekki um neina hreppaflutninga að ræða. Það er verið að taka bara ákvörðun um það að þau störf sem verið er að auglýsa verði á landsbyggðinni í kringum Vatnajökulsþjóðgarð, þ.e. starfsstöðvarnar í Vatnajökulsþjóðgarði og aðsetrið er á Höfn. Mér finnst það svolítið segin saga að þegar ég spurðist fyrir um það hvað margir þingmenn hafi heimsótt starfsstöðina sem núna er eða höfuðstöðvarnar, að þá hefur enginn þingmaður heimsótt þær. Ég er alveg sannfærður um það, virðulegur forseti, að á því verður mikil breyting og ég held að enginn þingmaður muni fara á Höfn í framtíðinni án þess að koma við á aðsetri og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs.
Því að taka málin á dagskrá fer nú fram atkvæðagreiðsla um afbrigðin.
Frú forseti. Ég hef eftir töluverða umhugsun ákveðið að vera með á þessu máli þó að mér þyki í sjálfu sér margt óljóst um hvað þessari stjórn er ætlað að gera, eitthvað sem ekki er gert núna, og hvaða vandamál hún á að leysa. Ástæðan fyrir því að ég kem hérna upp er sú að mig langar að gera orð tiltölulega nýráðins forstjóra Landspítalans að mínum þar sem hann segir að skipulagsóreiða hafi verið í heilbrigðisþjónustu, einkum á höfuðborgarsvæðinu, í mörg ár og að það hafi legið fyrir í mörg ár að verkefnum spítalans myndi fjölga og að vandinn sé grafalvarlegur og gríðarstór. Skipulagsóreiða í heilbrigðismálum. Þetta er verkefnið sem blasir við og þarf að leysa. Þetta gerir stjórn Landspítalans ekki. En það er til stjórn yfir heilbrigðismálum landsins. Það er ríkisstjórn Íslands og ég ætla að nota tækifærið og hvetja hana til dáða í þessum málum en ekki ýta þeim yfir á stjórn Landspítalans.
Virðulegur forseti. Ég er hérna á breytingartillögu þar sem við viljum að notendaráð fái fulltrúa í stjórn, áheyrnarfulltrúa. Það verður ekki samþykkt. Ég verð bara að segja þetta eins og það er. Öryrkjabandalagið og fleiri hafa verið með tillöguna: Ekkert um okkur án okkar. Það er alltaf verið að tala um það á tyllidögum og í einhverjum sérstökum tilfellum að það eigi að taka tillit til þess. En svo þegar á reynir þá fá þau ekki að vera með. Að hafa eitthvert notendaráð sem á kannski að taka tillit til, en það hefur enga möguleika á að fylgjast með hvort tillögur þeirra séu virtar eða eitthvað gert við þær, er bara sýndarmennska. Þess vegna mun ég vera á gulu. Ég styð auðvitað breytingartillöguna. Ég vona heitt og innilega að við förum einu sinni eftir því sem við segjum og leyfum öllum að vera með þannig að þetta verði ekki eitthvert sýndarmennskusamráð.
Frú forseti. Ég kem upp einmitt til þess að vekja athygli á breytingartillögu sem er við þetta mál frá minni hluta velferðarnefndar. Við höfum að undanförnu heyrt fjölmargar sögur af notendum heilbrigðisþjónustu, frá sjúklingum, jafnvel kjörnum fulltrúum sem ekki hafa náð eyrum heilbrigðisstarfsfólks þegar á hefur reynt, mjög raunalegar sögur. Ég held að það væri mjög mikilvægt fyrir stjórn Landspítala að hafa einn notanda þjónustunnar innanborðs, notanda þjónustunnar sem ekki hefur atkvæðisrétt. Þess vegna skiptir máli að við tökum höndum saman og tryggjum það að ein slík rödd sé í stjórn Landspítala. Þetta er heilbrigðisþjónusta. Þetta er þjóðarsjúkrahúsið okkar og það er mikilvægt að þeir sem reka það heyri rödd þeirra sem nota þjónustuna. Þess vegna hvet ég þingheim til að styðja breytingartillögu minni hluta.
Forseti. Þetta er alveg áhugavert mál af því að upplýsingarnar sem við höfum fengið, t.d. í fjárlaganefnd, um fjármál spítalans hafa verið þau sömu ár eftir ár. En einhverra hluta vegna virðast stjórnvöld bara ekki trúa þeim. Það að setja einhverja stjórn yfir Landspítalann þar sem upplýsingarnar eru lagðar fram aftur og aftur fyrir stjórn sem stjórnvöld hafa aðeins meiri aðkomu að, að þeim hópi fólks, verður kannski til þess að stjórnvöld fara loksins að trúa því sem er sagt um það hversu vel rekinn Landspítalinn er en hversu illa rekið heilbrigðiskerfið er. Það er það sem þetta snýst dálítið um hérna. Það er búið að vera að reyna að segja okkur aftur og aftur hvert sé vandamálið og það er aldrei lagað. Stjórn Landspítalans er ekki að fjara að laga það. En nú verður kannski farið að segja á trúverðugan hátt fyrir stjórnvöld hvar vandinn liggur og það er einmitt hjá stjórnvöldum.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins árið 2021 sem lögð er fram af Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Tillögutextinn hljómar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd tveggja ályktana Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 1. september 2021, um aukið vestnorrænt samstarf á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála (nr. 1/2021) og um samstarf vestnorrænna háskóla um fjarkennslu (nr. 2/2021).“ Tillögutextinn er ekki flóknari en þetta. En mig langar aðeins að gera stuttlega grein fyrir innihaldi þessara ályktana. Á ársfundi Vestnorræna ráðsins árið 2021, sem haldinn var 31. ágúst til 1. september, voru samþykktar tvær ályktanir. Sú fyrri fjallar um aukið samstarf milli Grænlands, Færeyja og Íslands á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála. Loftslagsbreytingar eru ein af stærstu áskorunum sem mannkynið stendur frammi fyrir. Vísindarannsóknir sýna að hlýnun á norðurslóðum er tvöfalt meiri en annars staðar á jörðinni og að áhrif áframhaldandi hlýnunar verða víðtæk fyrir íbúa svæðisins. Íbúar á svæðinu finna allir fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga og mikilvægt er að löndin gegni áfram lykilhlutverki í þeirri viðleitni að styðja við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd á svæðinu. Aukið vestnorrænt samstarf um sameiginlega hagsmuni í loftslagsmálum getur aukið áhrif landanna þriggja á alþjóðlegum vettvangi. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 2/2021 hvetja menntamálaráðherrar Íslands, Grænlands og Færeyja til þess að aukið verði samstarf landanna þriggja um háskólamenntun með aðstoð fjarkennslu. Tækniþróun, bætt fjarskipti og aukin reynsla af fjarkennslu hafa undanfarin ár gjörbreytt möguleikum íbúa strjálbýlla svæða til að sækja sér fjölbreytta háskólamenntun. Fjarlægðir geta verið miklar í vestnorrænum löndum, sérstaklega á Grænlandi og Íslandi. Fjarnám gefur fólki sem býr fjarri höfuðborgum eða þéttbýliskjörnum kost á að sækja sér margvíslega menntun. Með þetta í huga m.a. er hvatt til þess að menntamálaráðherrar landanna þriggja skoði möguleika á að innleiða fjarnám í samstarfi háskóla í löndunum þremur. Háskólar í þeim bjóða í vaxandi mæli upp á fjarkennslu í margvíslegum fögum og með því að tengja þá enn sterkari böndum mætti betur deila þekkingu og reynslu milli landanna. Þetta eru sem sagt tvær tillögur sem voru á síðasta ári samþykktar á ársfundi Vestnorræna ráðsins og hér er verið að fylgja því eftir með því að beina því til ríkisstjórnarinnar á Íslandi að vinna að framkvæmd þessara tveggja ályktana. Það er hægt að kynna sér málið frekar í greinargerð sem fylgir frumvarpinu en ég hef hér rakið helstu atriði málsins. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar til frekari umfjöllunar og vona svo að þetta verði eitt af þeim málum sem samþykkt verða í þinglok, enda snýst það um að vinna að því sem þegar hefur verið samþykkt á vettvangi Vestnorræna ráðsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég er svo sem ekki með efnislega spurningu um þessa ályktun. Ég ákvað bara að nota tækifærið vegna þess að mér finnst svolítið skemmtilegt en líka að sama skapi svolítið sérstakt hvernig farið er með Vestnorræna ráðið, að ég tel, ólíkt öllum öðrum alþjóðanefndum sem Alþingi tekur þátt í. Nú hef ég hvorki setið í Vestnorræna ráðinu né Norðurlandaráði. Ég veit ekki hvort það sama eigi við um Norðurlandaráð. Ég held ekki. En ég held að ég fari rétt með að tillögur sem eru samþykktar þar komi síðan hingað inn á þing í formi þingsályktunartillögu sem síðan er fylgt eftir. En mér finnst þetta einmitt gott fyrirkomulag. Ég myndi t.d. mjög gjarnan vilja sjá það í mínu eigin alþjóðastarfi, sem er Evrópuráðið, sem kemur mjög oft með prýðisgóðar skýrslur með ítarlegum og vel undirbyggðum tilmælum til aðildarríkja sinna um hvað þau geti gert til að styrkja lýðræðið, réttarríkið og mannréttindi en fá litla athygli hér sem enga og er oftast ekki framfylgt, bara í ljósi þess að það er varla við tökum eftir því að það komi þessar fínu ábendingar frá Evrópuráðinu sem við þó hreykjum okkur gjarnan af samstarfi við. Ég vil einfaldlega spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki tilefni til að skoða að útvíkka þessa framkvæmd, hvort það sé eitthvað sérstakt við samninginn, stofnsamninginn eða aðildarsamning okkar við Vestnorræna ráðið sem veldur því að þetta fyrirkomulag er svona eða hvort hún viti hvers vegna Vestnorræna ráðið er eitt um þessa framkvæmd og hvort henni finnist að mögulega ætti að útvíkka hana.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég verð að viðurkenna það sem ný í Vestnorræna ráðinu að ég þekki ekki sögu þess af hverju þessi framkvæmd er höfð á. En ég skal afla mér upplýsinga um það og finna vettvanginn til þess að koma þeim upplýsingum síðan á framfæri. Um þetta hefur talsvert verið rætt í Norðurlandaráði þar sem ég hef áður setið, einmitt um það hvernig sé hægt að fylgja málum betur eftir og talað um það hvernig hægt sé að koma þeim betur á framfæri á þjóðþingunum. Ég held að í einhverjum tilvikum hafi verið fluttar tillögur. Ég kann það reyndar ekki alveg til hlítar. En þetta er einmitt eitt af því sem talað hefur verið um að beina til ríkisstjórnanna. Sá munur er þó auðvitað á þegar kemur að Norðurlandaráði að þar er einnig samstarf á vettvangi ráðherranna sem hafa með sér formlegt samtal og þar er það fastar í reipunum að þingmenn Norðurlandaráðs eigi fundi með ráðherrunum. Það er ekki ráðherranefnd að sama skapi þegar kemur að Vestnorræna ráðinu. Án þess að þora að fullyrða það, því eins og ég sagði áðan þá kann ég þessa sögu ekki svo gjörla, þá grunar mig að það geti haft eitthvað með þetta að gera, að þetta fyrirkomulag sé haft á. Ég skal afla mér frekari upplýsinga um þetta því að auðvitað skiptir máli að það sem við tökum þátt í og ákveðum á alþjóðavettvangi skili sér hingað innan lands.
Virðulegur forseti.. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að hún ætli að hjálpa mér við að afla upplýsinga um þetta mál. Það er líka áhugavert að heyra um þennan mun á milli Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs. Ég viðurkenni að ég þekki hann ekki vel. Gagnvart Evrópuráðinu, þar sem ég sit, er náttúrlega ráðherraráð. Það breytir því þó ekki að þingið beinir tilmælum til þjóðþinga aðildarríkjanna. Það er ekki að beina þeim til ríkisstjórnanna. Svo er það ráðherraráðið sem tekur sérstakrar ákvarðanir, alveg sjálft, um aðra fleti á samstarfi o.s.frv. og spurningum er beint til þjóðþinganna varðandi öflun upplýsinga fyrir þessa skýrslugjöf. Mér hefur þótt mjög miður að ekki skuli betur tekin til umfjöllunar hér sú vinna sem fer fram í Evrópuráðsþinginu vegna þess að þar er oft mjög framsækin vinna gagnvart mannréttindavernd og líka gagnvart þessum nýju póstum, að þessum nýju svona, hvað á að segja, framvarðastöðum fyrir mannréttindi, eins og t.d. mannréttindi og tengsl þeirra við réttinn til heilnæms umhverfis, eða gervigreind og mannréttindi, sem er undirnefnd í laga- og mannréttindanefndinni sem ég var að taka við formennsku í. Vinnan sem kemur þaðan getur líka aðstoðað okkur við að undirbyggja þá vinnu sem við erum að vinna hér, sérstaklega af því að þau eru oft svo framsýn að þau eru að vinna hluti sem þau sjá fram í tímann að verði mjög mikilvægt að hafa vaðið fyrir neðan sig með, eins og t.d. þetta með gervigreind og mannréttindi og hvernig eigi að vernda þau. Svo er ýmislegt annað þarna undir sem ég hef ekki tíma til að telja hér upp. Ég ítreka því þá spurningu hvort ekki væri tilefni til þess að finna betri vettvang en bara eina skýrsluumræðu á ári um alþjóðastarf Alþingis til að koma þessum góðu ábendingum á framfæri við þingmenn.
Frú forseti. Ég hef látið þá skoðun mína oft í ljós að ég tel tilefni til meiri og dýpri umræðu um utanríkismál á Alþingi. Á meðan andsvarinu stóð bárust mér þau skilaboð varðandi Vestræna norræna ráðið að það sé hluti af fyrirkomulaginu í öllum landsdeildum landanna sem þar eiga sæti, þ.e. Íslands, Grænlands og Færeyja, að leggja þingsályktunartillögurnar fram með þessum hætti. En eftir því sem ég best veit þá er þetta einsdæmi í alþjóðastarfinu. En ég skal afla mér betri upplýsinga um þetta og hvort þetta geti verið fyrirmynd sem við getum notað annars staðar. Það kann vel að vera. Ég er alla vega sammála því að mér finnst mikilvægt að auka umræðuna um utanríkismál til að fá betra samtal um hvað þeir þingmenn sem taka þátt fyrir hönd Alþingis í alþjóðastarfi fjalla um og að það samtal skili sér með virkari hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka formanni Vestnorræna ráðsins, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir góða framsögu. Ég þakka jafnframt fyrir samstarfið hingað til í ráðinu. Við höfum unnið vel saman hingað til. Fram undan er m.a. ferð til Grænlands þar sem við munum fara yfir stöðu Vestnorrænu landanna þegar kemur að loftslagsmálum eins og er farið yfir í þessari tillögu. Mig langaði stuttlega til að fara aðeins yfir þau tækifæri sem ég sé fram undan í þessu samstarfi, af því að hugmyndin á bak við ráðið og stofnun þess byggði fyrst og fremst á þessum sameiginlega bakgrunni landanna á ýmsum sviðum. Hér eru gríðarleg tækifæri, m.a. í þessum málaflokki loftslagsins sem er fyrri hluti þessarar tillögu. Það liggur fyrir, virðulegi forseti, að gríðarleg tækifæri liggja í nánu sambandi þessara ríkja. Við erum á svæði á jarðarkringlunni sem mun finna gríðarlega fyrir loftslagsbreytingum og öll þessi lönd eiga það sameiginlegt að geta með trúverðugum hætti leitt umbreytingar í þágu loftslagsins og sýna að til að hægt sé að takast raunverulega á við ógnanir sem fylgja loftslagsbreytingum þá þarf öll stefnumótun í atvinnulífinu og hjá hinu opinbera að taka mið af breyttum heimi. Það liggur alveg fyrir að það er hlutverk hins opinbera að milda síðan áhrif þeirra breytinga sem ráðast þarf í vegna loftslagsmála á viðkvæma hópa til að tryggja umbætur á sviði loftslagsmála mæti ekki mótstöðu meðal almennings. Þetta er gríðarlega mikilvægt og þarf að taka til umræðu í þessu samhengi. Virðulegi forseti. Við Íslendingar höfum mikla þekkingu og úr miklu að moða á sviðum sem þurfa að taka í auknum mæli tillit til loftslagsbreytinga og sýna að hægt er að breyta lifnaðarháttum. Það er ekki hægt að leggja alla ábyrgðina á almenning. Atvinnulífið og fyrirtækin í landinu og á þessum svæðum sem hér um ræðir verða að bjóða upp á loftslagsvænni vöru og þjónustu og við þurfum að breyta þeim mælikvörðum sem við nýtum í daglegu lífi til að leggja mat á velgengni samfélagsins og hagkerfisins. Í því samhengi er ljóst að verg landsframleiðsla og vöxtur hennar tekur til að mynda ekki mið af neikvæðum áhrifum ákveðinnar framleiðslu á loftslagið og heilsu fólks og lífríkis. Hér gegnir hið opinbera því hlutverki að hanna regluverk sem breytir hvötunum hjá fyrirtækjum í þá átt að kostnaður þeirra raunverulega endurspegli kostnað framleiðslunnar á samfélagið. Ég tel, virðulegi forseti, að umræða um þetta sé gríðarlega mikilvæg á samstarfsvettvangi Vestnorræna ráðsins. Hér á Íslandi eru boðleiðir stuttar en jafnframt í þeim öðrum ríkjum sem eru á smærri skala en við en eiga svo margt sameiginlegt í þessum málum. Ríkin í Vestnorræna ráðinu búa yfir gríðarlegum auðlindum, mannauði en líka að náttúruauðlindum, og það hefur haft áhrif á samfélög okkar. Við höfum til að mynda yfir nægri orku að ráða þó að hún sé mismikið virkjuð, vatnsafl, sjávarauðlindin. Þá má líka nefna ný tækifæri í ferðaþjónustu. Allt kemur þetta inn á loftslagsmálin. Það eru því gríðarleg tækifæri til að taka stór skref í loftslagsmálum í þessum atvinnugreinum og næg tækifæri til að mynda á sviði endurnýjanlegrar orku þegar kemur að vindi, vatnsorku og sjávarstraumum, og svo auðvitað hér á landi þegar kemur að jarðhitanum. Hér þarf samt að horfa til framtíðar og tryggja sjálfbærni þessara auðlinda og þetta gefur Vestnorrænu ríkjunum færi á að vera í fararbroddi varðandi hrein orkuskipti. Því er mikilvægt að ríkin vinni saman enn meira þegar kemur að því að deila þekkingu og tækni á þessu sviði og þar getum við Íslendingar veitt ákveðna forystu en að sama skapi lært margt af hinum þjóðunum í ráðinu. Mig langar að nefna til að mynda stöðu sjávarútvegs í þessu samhengi, umbreytinguna sem þarf að eiga sér stað í þeim geira t.d. í nýtingu olíu. Við höfum talsverða reynslu af því á Íslandi að vera í forystu á heimsvísu þegar kemur að aukinni sjálfbærni í nýtingu sjávarafurðanna, að sem minnstu sé hent og það er til fyrirmyndar og nú er lag að olíunotkunin verði tekin til skoðunar og að þar sínum við forystu. Um þetta verður án efa rætt á vettvangi Vestnorræna ráðsins enda eiga þessar þjóðir margt sameiginlegt þegar kemur að sjávarútvegi og styrkleika hans og ég hlakka til þeirrar umræðu. Síðan eru orkumálin mörgum hugleikin núna, m. a. út af stöðunni sem upp er komin vegna stríðsins í Úkraínu. Þar sjáum við svart á hvítu hversu viðkvæmar umbreytingar geta verið á stöðu viðkvæmra hópa og margra heimila þegar orkuskortur er til staðar. Staðan í Evrópu getur aftur á móti orðið til þess að aukin pressa verði í að gefa í í grænni orkuöflun. Þetta mun taka tíma. Á meðan verður að tryggja að fólk í viðkvæmri stöðu líði ekki fyrir umbreytingar í orkumálum. Það er forsenda þess að þessar breytingar mæti ekki mótstöðu. Orkuöryggi, virðulegi forseti, er stórt mál víða en mjög svo til að mynda á Grænlandi. Við Íslendingar höfum komið þar að þegar kemur að virkjunum og þekking okkar á því sviði nýst vel í samskiptum ríkjanna. En við höfum líka reynsluna af því hversu viðkvæmur sá málaflokkur getur verið þegar kemur að því að finna jafnvægi milli orkuöflunar og náttúruverndar og þar er vettvangur til umræðu. Grænlendingar hafa líka tekið þá merkilegu ákvörðun að banna olíuleit við Grænlandsjökul þrátt fyrir þau fjárhagslegu tækifæri sem því gætu fylgt. En þarna draga þeir skýra línu í sandinn um að þannig vilji þeir ekki byggja upp sinn efnahag og samfélagið heldur vera í forystu í grænum umskiptum. Þetta, virðulegi forseti, er til fyrirmyndar og við Íslendingar getum lært mikið af þessu viðhorfi Grænlendinga um að passa upp á náttúruna, horfa breiðar, víðar og fram í tímann um hvers konar áru við viljum að sé í samfélagi okkar. Það felast gríðarleg tækifæri í að byggja upp loftslagsvænt atvinnulíf á vestnorrænum löndum og það getur skapað þessu svæði mikla sérstöðu. Í ferðaþjónustu þarf líka að huga að loftslaginu og hvers konar þjóð við ætlum að vera á þessu sviði. Færeyingar eiga til að mynda við svipaðar áskoranir að kljást og við, sem og Grænlendingar, áhrif þess að smáar þjóðir taki á móti stórum hópum ferðamanna sem koma í náttúrutengda ferðaþjónustu. Við þurfum að ræða á þessum vettvangi hvernig við getum varið sérstöðu okkar. Tengingu á þessu sviði þarf að efla og fá ferðaþjónustuaðila að borðinu. Það er nú svo að tvö íslensk og eitt grænlenskt flugfélag hafa árlega flogið um 30.000 farþegum milli þriggja áfangastaða á Íslandi og sex á Grænlandi og það eru tækifæri til að efla Færeyjar, Ísland og Grænland sem áfangastað í norðri. Þarna á þetta samstarf að leiða þessa umræðu. Að minnsta kosti eru gríðarleg tækifæri til umræðu á þessum vettvangi. Síðan eru gríðarleg tækifæri til að samræma tillögur landanna um að tryggja jöfn umskipti. Má þar til að mynda nefna þingsályktunartillögu sem samflokkskona mína í Samfylkingunni, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hefur mælt hér fyrir um um græn umskipti. Þar er fjallað um mikilvægi þess að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til að standa við skuldbindingar. Þarna eigum við að setja tóninn. Hér þurfum við að hafa í huga að setja gott fordæmi í svona áætlun og vilji okkar þarf að birtast í áætlun okkar. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fer líka yfir þá staðreynd að það er ljóst að markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann upp á eigin spýtur þannig að líka þarf að horfa til hlutverks hins opinbera í þessu samhengi. Mig langar að segja í lokin að það er alveg ljóst að gríðarleg tækifæri felast í auknu samstarfi þessara þjóða, bæði hvað varðar þróun atvinnulífs en líka hvernig við hér sem erum í forsvari þegar kemur að þjóðinni og mótun ramma hins opinbera, sköpum sjálfbært samfélag á þessum slóðum.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu. Hún er mjög góð. Ég hlakka mjög mikið til að eiga í samstarfi við hv. þm Kristrúnu Frostadóttur í Vestnorræna ráðinu og þá nýliða sem þar eru. Mér finnst mjög mikilvægt fyrir okkur að koma þarna fram sem svolítið svona stóri bróðir í þessu samstarfi og þannig hef ég upplifað það. Þau líta mjög upp til okkar og þau líta mjög til okkar í þeim tækifærum sem við höfum í grænum lausnum, sérstaklega Færeyingar og Grænlendingar, og við upplifum okkur svolítið sem stóri bróðir í þessu máli. Mér finnst líka mjög merkilegt þegar ég hlustaði á þetta - og við erum auðvitað sammála í þessum málum, algerlega - hvernig ætlum við að útskýra það fyrir frændum okkar og vinum okkar á Grænlandi og Færeyjum að hér sé í rauninni allt stopp í þeim orkuskiptum sem við ætlum að fara í vegna þess að rammaáætlun hefur t.d. ekki verið samþykkt hérna síðan 2013? Hér er allt frosið ef menn ætla í orkuskipti. Ef við ætlum að fara að byggja upp á grænum lausnum þá þarf til þess aðra orku en við erum að nota í dag. Við tölum um sjálfbært samfélag og þar erum við algerlega sammála. Við erum sammála um allt nema að of margir eru á móti því að fara í orkuskipti og nota þær auðlindir sem við eigum til þess að leysa af hólmi jarðefnaeldsneyti sem er það mikilvægasta sem við getum gert í loftslagsmálunum. Ég kalla eftir samstöðu í því hjá okkur í þinginu þannig að við getum farið á fund okkar bestu nágranna og sagt þeim að við ætlum af heilum hug að fara í orkuskipti.
Virðulegi forseti. Þetta var ágætlega skýr spurning og vangaveltur. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir þetta innslag. Það hefur ekki staðið og það stendur ekki á Samfylkingunni núna að styðja rammann eins og stendur. Ég held að það sé gífurlega mikilvægt að þetta mál komist áfram og það hefur ekki staðið á þingflokki Samfylkingarinnar, bara svo það sé skýrt. Við styðjum heils hugar þær nauðsynlegu umbreytingar sem þurfa að eiga sér stað þegar kemur að orkuskiptum. Auðvitað eru síðan skiptar skoðanir á því hver orkuþörfin sé í landinu vegna þess að líka liggur fyrir að sums staðar þarf að forgangsraða orku. Við höfum verið á þeirri skoðun og samflokkskona mín, hv. þingkona Þórunn Sveinbjarnardóttir, hefur lagt mikla áherslu á að við forgangsröðunina horfum við a.m.k. til jafns aðgangs að raforku, að hið opinbera hafi ákveðnu hlutverki að gegna þegar kemur að möguleikum einstaklinga í landinu til að taka þátt í orkuskiptunum. Ég varð vör við það á ferðalagi mínu um landið að fólk gerði einmitt athugasemdir við að það upplifði sig ekki endilega sem þátttakendur í þeim orkuskiptum, það hefði ekki aðgang til að mynda að rafmagni ef það ætlaði að kaupa sér rafbíl og þess háttar og það upplifði sig svolítið utanveltu hvað þetta varðar. Þarna þurfum við að mínu mati að draga ákveðna línu í sandinn og segja að við forgangsröðum heimilunum, smærri fyrirtækjum. Gríðarlega mikil orka fer hér til stórfyrirtækja. Það er gott og vel eins og staðan er í dag. En það er líka ákveðin framtíðarmúsík sem þarf að horfa til, hvernig við forgangsröðum þeirri orku ef einhverjar breytingar verða á. En ramminn, virðulegi forseti, hann strandar ekki á vilja Samfylkingarinnar.
Virðulegi forseti. Ég var ekki að ásaka neinn um það, síst þá ágætu þingkonu Kristrúnu Frostadóttur. Ég ásaka okkur öll fyrir það að við klárum þessi mál ekki og ég tek undir með henni að við þurfum að forgangsraða og fólkið í landinu vill fá að taka þátt í orkuskiptunum, svo sannarlega. Ég er með frumvarp í þessu þingi um að gefa framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 sem er gríðarlega mikilvægt fyrir Suðurnes. Þar viljum við íbúarnir og atvinnulífið fara í orkuskipti. Þar eru nær allir bílaleigubílar landsins geymdir við flugvöllinn en það er ekki hægt að hlaða þá rafmagni þótt krafan sé frá okkur í þinginu að ákveðið hlutfall bílaleigubíla sé rafbílar. Í Reykjanesbæ er ein almenn hleðslustöð, ein. Ef einhver þingmaður sem á rafmagnsbíl kemur á Suðurnesin þá er á einum stað ein stöð til að hlaða. Ég fór hringferð um daginn og það snerist allur tíminn um það hjá þeim aðila sem var á rafmagnsbíl með okkur að finna hvar næsta hleðslustöð væri. Það var bara eiginlega fullt starf að finna út úr því allan daginn hvar hægt væri að hlaða bílinn að kvöldi og svo þurfti að slökkva á miðstöðinni til þess að hann drægi þangað sem stöðin var. Við erum samt að segja að við ætlum að taka forystu í þessum málum. Ég held að við öll ættum við að fara til Færeyja og fara til Grænlands og til allra annarra þjóða og segja þeim að við ætlum að taka forystu, að við ætlum að fara í orkuskipti, ekki tala um það heldur gera það.
Virðulegi forseti. Já, ég þakka fyrir þessa athugasemd. Þetta er góð umræða. Þetta er virkilega góð umræða. Mig langar að vekja athygli í þessu samhengi á því að samflokkskona mín, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hefur tekið þátt í þessari umræðu um Suðurnesjalínu og stutt þessi áform. En við þurfum líka að hafa í huga hver staðan er þegar kemur að skipulagsvaldi einstakra sveitarfélaga. Það breytir þó ekki því að auðvitað er jafnt aðgengi að orku ótrúlega mikilvægt. Mér finnast punktar hv. þingmanns áhugaverðir um aðgengi að rafmagni þegar kemur að rafmagnsbílum vegna þess að þetta snýst líka um tækifæri þessara mismunandi landsvæða, þó að Suðurnesin séu kannski nálægt höfuðborgarsvæðinu, til að taka þátt í þeirri byltingu sem getur átt sér stað í ferðaþjónustu vegna þess að ein leið til þess að við getum auglýst okkur sem grænt svæði og áhugavert svæði, til þess að laða að fleira fólk, er að það geti ferðast hér í rafbílum. Mörg svæði utan höfuðborgarsvæðisins geta ekki í rauninni boðið upp á þennan möguleika vegna þess að þar er ekki nægt rafmagn eða innviðirnir eru ekki nægilega góðir. Þetta skiptir mig líka máli og okkur jafnaðarmenn og, að ég hygg, flesta í þinginu. Við hugsum til þess hvernig við getum gert rafbílavæðinguna, orkuskiptin, aðgengilegri fyrir fleiri vegna þess að flestir nýir bílar í landinu fara í gegnum ferðaþjónustuna og bílaleigurnar. Það eru ekki allir sem geta keypt sér nýjan bíl fyrir 7, 8, kannski hátt í 10 millj. kr. Aðgengi að þátttöku í orkuskiptunum byggir á möguleikum ferðaþjónustunnar til að taka þátt í orkuskiptum og að það séu þá hleðslustaurar og aðgengi að rafmagni. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir landsbyggðirnar og líka fyrir jöfn umskipti. Ég hlakka því bara til að taka þátt í þessari umræðu með hv. þingmanni og fólkinu sem mun starfa með okkur í Vestnorræna ráðinu núna á næstu árum.
Frú forseti. Ég kem hér upp líkt og aðrir hv. þingmenn til að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram um hina merku samstarfsstofnun okkar með Færeyingum og Grænlendingum, Vestnorræna ráðið. Ég hygg að ég sé ekki að ýkja ef ég held því fram hér að þetta samstarf standi hjarta okkar næst þegar við horfum til þess samstarfs sem við eigum á alþjóðavettvangi vegna þess að Grænlendingar og Færeyingar eru ekki bara nærri okkur í landfræðilegu tilliti heldur eigum við mjög margt annað sameiginlegt. Við höfum notið bæði frændsemi þeirra og vinarþels þegar á reynir og hefur á reynt í gegnum árin og áratugina. Það er líka mjög mikilvægt að Vestnorræna ráðið sem vettvangur nýtist þessum þremur þjóðum til samstarfs og uppbyggingar. Ég fagna því að þessi tillaga liggur hér fyrir og að hún sé til umfjöllunar á Alþingi vegna þess að mér hefur oft þótt þegar kemur að alþjóðasamstarfi, eins mikilvægt og merkilegt og það er og eins og fram kom í andsvörum frá hv. þingmanni Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur við hv. þingkonu Steinunni Þóru Árnadóttur, að það er svo margt sem þingmenn geta lært í alþjóðasamstarfi. Það er svo margt í gangi annars staðar sem við getum nýtt okkur í okkar störfum og þá nýtum við okkur líka það að ná í þekkingu, vísindaþekkingu og hugmyndafræði og samtal sem kannski fer ekki alltaf fram á Íslandi af svona frekar augljósum ástæðum. Það í rauninni ekki bara víkkar sjóndeildarhringinn heldur er á því mjög mikið að græða fyrir þingmenn almennt. Hér er eru tvær tillögur undir. Þær varða fjarkennslu og loftslagsmál eins og fram hefur komið. Ég mundi leggja það til við hv. þingmenn sem eiga sæti í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins að þessi tillaga færi - jú, hún fer að sjálfsögðu til hv. utanríkismálanefndar - en að hún færi einnig til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd og í umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að það sem hér er sagt a.m.k. um fjarkennslu og samstarf á háskólastigi á ekki síður erindi inn í menntamálanefndina. Mig langar til að benda á, að öllum öðrum háskólum ólöstuðum á Íslandi, að Háskólinn á Akureyri stendur mjög framarlega í samstarfi á norðurslóðum við háskóla norðurslóða í fjarkennslu ekki síst. Hann er þar eiginlega fremstur meðal jafningja og það er um að gera að nýta þá þekkingu sem þar er fyrir hendi í þessu samstarfi. Ég reyndar geri bara ráð fyrir því að hv. þingmönnum sé fullkunnugt um það og að það sé hluti af þeirri hugsun sem liggi hér að baki, af því að hún er mjög mikilvæg. Síðan er það tillaga vegna loftslagsmálanna sem er, eins og hér hefur komið fram, að sjálfsögðu mál málanna og brýnasta úrlausnarefni mannkyns. Það skiptir mjög miklu máli hvernig það er gert og hvernig við samnýtum þekkinguna og einnig gætum sameiginlegra hagsmuna Grænlands, Íslands og Færeyja í þeim efnum. Ég hygg að ég mæli fyrir munn ýmissa í þessum sal þegar ég segi að okkur beri að standa með Grænlendingum í varðstöðu sinni um náttúrulegar auðlindir og það sem Grænlendingar vilja og geta gert á sínu landi. Við vitum að oft hefur verið togstreita þar á milli stjórnvalda í Kaupmannahöfn annars vegar og stjórnvalda í Nuuk hins vegar. Þetta eru hvort tveggja stjórnvöld sem við eigum líka í nánum samskiptum við. En það skiptir mjög miklu máli að við stöndum með smáþjóðum sem eru jafnvel smærri en við í þeirra sókn eftir auðlindasjálfstæði, efnahagslegu sjálfstæði og öllu sem því fylgir. Þar reyndar eiga Grænlendingar kannski lengra í land en frændur okkar í Færeyjum, en mér finnst mikilvægt að ræða um loftslagsmálin líka í því samhengi. Mig langar líka að rifja upp að það var fyrir, ja líklega, tæpum 20 árum að fyrst var fjallað um loftslagsbreytingar á norðurskautinu á vettvangi Norðurskautsráðsins og reyndar Norðurlandaráðs líka. Sú umræða fór fram á mjög merkilegri ráðstefnu sem haldin var í Nuuk og þar voru til umfjöllunar í fyrsta sinn opinberlega vísindalegar rannsóknir á því hvernig norðurslóðir og norðurskautið væri í rauninni eins og kanarífuglinn í kolanámunni þegar kæmi að loftslagsbreytingum, að þar væru merkin mest, þar kæmu þau fyrst fram, þar yrðu afleiðingarnar verstar. Því miður, hæstv. forseti, hefur allt sem sagt var í þeirri merku skýrslu gengið eftir. Þá vorum við að ræða um að ef sífrerinn færi að gefa eftir þá værum við í vondum málum. En það grunaði engan eða réttara sagt það bara hélt enginn að það myndi gerast, fyrir 20 árum. Nú er sífrerinn byrjaður að gefa eftir á norðurslóðum. Við þurfum ekki að ræða lengi um bráðnun Grænlandsjökuls. Við vitum hvað hefur verið að gerast þar. Bráðnun Grænlandsjökuls hefur verið í veldisvexti á síðustu fimm árum. Ekkert samstarf er því mikilvægara á milli þessara þriggja landa en á sviði loftslagsmála. Við þurfum jafnframt því að eiga samstarf við þessi lönd um tiltekin verkefni, um vísindarannsóknir og fræðslu og uppbyggingu þekkingar, að taka þátt í þeim verkefnum sem þessar þjóðir eru í. Við þurfum að deila með þeim þeirri miklu þekkingu sem býr á Íslandi, m.a. meðal sérfræðinga hér, hvort heldur sem það eru sérfræðingar í náttúruvísindum, veðurfari, vatnamælingum, jarðvísindum, þar sem við eigum sérfræðinga á heimsmælikvarða. Við þurfum að nýta þennan vettvang til að skiptast á upplýsingum og sjá til þess að þær nýtist þessum góðu vinaþjóðum okkar með sama hætti og þær nýtast okkur. Út á við geta þessi þrjú lönd, Ísland, Grænland og Færeyjar einnig verið rödd á alþjóðlegum vettvangi, ekki síst þegar kemur að réttindum frumbyggja og þegar kemur að stöðunni á norðurslóðum og hvernig eigi að hlúa þar að mannlífi og náttúru og sjá til þess að hamfarahlýnun leiði ekki til þess að norðurslóðir verði á endanum óbyggilegar í lok þessarar aldar. Því miður stöndum frammi fyrir því ef við förum ekki að taka okkur á og draga úr losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi og annars staðar með miklu áhrifaríkari hætti en við höfum verið að gera. Ég fagna því að það sé til sérstakrar umfjöllunar í Vestnorræna ráðinu og langaði að nota tækifærið í umræðu um þessa þingsályktunartillögu til að minna á að þessi umfjöllun er ekki ný af nálinni, að sjálfsögðu ekki, en hún er alveg jafn mikilvæg og hún var fyrir 20 árum og jafnvel mikilvægari. Við Íslendingar, stjórnvöld og Alþingi Íslendinga höfum mörg tækifæri til að beita okkur á þessum vettvangi til góðs.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína sem var mjög áhugaverð að mörgu leyti. Mér fannst mjög áhugavert í byrjun þegar hún talaði um samstarf við smærri þjóðir. Mér fannst hún svolítið ýja að því - hún sagði það nú ekki alveg berum orðum - að kannski væru Íslendingar ekki að sinna samstarfi við smærri þjóðir, væru meira að reyna að fá eitthvað út úr samstarfi við stórþjóðirnar og stórveldin. Mér finnst þetta samstarf mjög merkilegt. Við erum þarna í samstarfi við tvær þjóðir sem eru ekki sjálfstæðar en eru með heimastjórnir. Sjálfum finnst mér Ísland ekki hafa sinnt samstarfi við smærri þjóðir. Jú, við erum með háskólastofnun hérna sem heitir Rannsóknasetur um smáríki. Ég tel reyndar að þetta samstarf við Grænland og Færeyjar sé mjög mikilvægt og við ættum að hafa samstarf líka við eyjar í Karíbahafi og í Kyrrahafi þar sem eru smáþjóðir. Það væri gaman að heyra af reynslu hennar um hvort við hefðum ekki margt og mikið að gefa. Hún kom reyndar inn á það í lok ræðu sinnar við hefðum mikið að gefa þessar smáþjóðum til að styrkja þessi samfélög sem eru mjög sérstök að mörgu leyti, sérstaklega Grænland sem er svo gríðarlega stórt ríki, sem myndi þá styrkja vestnorræna samstarfið og samstarf við Norðurlöndin í heild. Mér fannst mjög áhugavert líka hjá hv. þingmanni að þessar tillögur ættu að koma inn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem þetta lýtur að fjarkennslu og svo líka í umhverfis- og samgöngunefnd. Mér finnst sjálfum varðandi fjarkennslu á Íslandi að þá ætti alltaf að taka tillit til þess að fjarkennsla gæti líta líka nýst á Grænlandi og Færeyjum. Það eru gríðarleg tækifæri þarna í fjarkennslu og líka, eins og kemur fram í tillögunni, að auka námsframboð í þessum löndum hvað varðar fjarkennslu. Þá gæti Ísland lagt mjög mikið af mörkum. Ég styð þá tillögu heilshugar að þetta komi til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd og tel að það verði til góðs. Hv. þingmaður minntist á togstreitu við Kaupmannahöfn. Ég tel reyndar ekki að þetta samstarf ætti að leiða til neinar togstreitu við stjórnvöld í Kaupmannahöfn heldur ættu þau væntanlega að fagna því að þetta efli samfélögin í Færeyjum og Grænlandi og efli íslenskt samfélag og þar með norrænt samstarf.
8. þm. Suðvest., Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Já, samstarf við smærri þjóðir er okkur eðlilegt og það er líka skynsamlegt og þó að kannski megi flokka Ísland, Grænland og Færeyjar að einhverju leyti undir ör þjóðir, ef maður horfir bara á íbúafjöldann og alla vega vitum við að margir aðrir líta þannig á okkur að þá er þetta samstarf okkar innan Norðurlandaráðs, t.d. samstarf smáþjóða þegar horft er á það á grunni alheimsins. En við lítum ekki þannig á okkur og það segir kannski meira um sjálfsmynd mynd Norðurlandabúa en nokkuð annað en það hefur mín reynsla er sú að í alþjóðasamstarfi þá gerist það einhvern veginn þannig og það er mín reynsla af samstarfi á vettvangi loftslagssamningsins. Þar hópast smáþjóð einnar saman af því að þær eiga svo margt sameiginlegt. Þær eiga svo margt sameiginlegt í efnahagslegu tilliti í með tilliti til samskipta við risa þjóðirnar og þar er t.d. dæmi um mjög öflugt samstarf í loftslagssamningnum er eru eyjar í Suður Kyrrahafi sem mynda með sér mjög sterkt bandalag og eru þar í forystu í baráttunni gegn hamfara, hlýnun. En af því að þau vita að ef hún verður og fer á versta veg þá hverfa heimkynni þeirra. Þar hefur þeirra rödd heyrst mjög hátt og skýrt og ég hef alltaf litið svo á að okkur bæði bæri bæði póliltísku siðferðileg skylda til þess að standa með öðrum smáþjóðum, sérstaklega þegar kemur að því að þegar tilveru þeirra er í rauninni ógnað, eins og í þessu dæmi.
Þingmenn Norðvesturkjördæmis, Eyjólfur Ármannsson, vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, það er rétt að þetta er mjög áhugavert viðfangsefni og mér finnst sérstaklega áhugavert varðandi loftslagsmálin Grænlandsjökuls eins konar svona. Hvað á að segja grannt síróp eða miðdepill breytingu í loftslagsmálum hvað varðar sýnileika þess varðandi minnkun Grænlandsjökuls og það allt en sú hins vegar eyjarnar í Kyrrahafi. Þær eru að taka við afleiðingunum þannig að samstarf raunverulega allra smáþjóðanna þar og okkur væri mjög áhugavert og það væri hægt að vera mynda öflugt bandalag, talið tala nú ekki um á vettvangi allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, maður líti til atkvæðafjölda. Ég held einmitt að Ísland eigi að leggja miklu meiri áherslu á samstarf við smærri þjóðir en það hefur gert hingað til og það mundi hreinlega við margt fram að færa þegar við erum gríðarlega farsælt samfélag miðað við stærð okkar. Við erum einungis 370.000 manns og ég held sex skilgreiningu. Þá erum við svokallað micro State örþjóð líka og að við lítum ekki á okkur sem smáþjóð. Þá veit ég að mér hefur fundist ég búið í Noregi að þeir eiginlega talað meira um sig sem smáþjóð heldur en Íslendingar. Þannig er nú það og þeir eru passa mjög mikið upp á sitt. Þeir vita af smæð sinni og hafa lenti í klónum á stærri ríkjum í gegnum söguna þannig að mér finnst við kannski fjarlægðir hefðu hjálpað okkur einangrunin. En ég tel að bæði varðandi það að þetta fari inn í amen þess, báðar þessar tillögu varðandi fjarkennsluna og líka umhverfis- og samgöngunefnd varðandi loftslagsmálin. Samstarfið. Það held ég að væri gott að samtvinna bæði loftslagsmálanna og friðargæslumálin inn í okkar stefnumál hvað varðar þessar nefndir en við erum sko, ég veit eftir utanríkismál en minnir mig bara að fljúga til Grænlands frá innanlandsflugvelli okkar, Reykjavíkurflugvelli, þannig að við getum líka tekið þetta svolítið innanlandsumferðinni líka þannig að þetta eru okkar nánustu ríki og fer að tala um löndin í kringum okkur. Þá er aldrei talað um þessi ríki. Það er alltaf vera að tala miklu stærri ríkja eins og Finnlands hefur enn lengra í burtu. Það er ekki í kringum okkur. Þetta eru löndin sem eru akkúrat í kringum okkur og ég tel að að við eigum raunverulega að halda hérna áfram hvað þetta varðar. En það væri mjög gaman að heyra kannski nánari umfjöllun um að þetta fari inn í fastanefndir þingsins. Þá svarar hann.
Þingmaður Suðvesturkjördæmis, Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Ég hef áhuga á því að þessi umræða fari inn í fastanefndirnar aðrar en háttvirtri utanríkismálanefnd einmitt til þess að við tengjum saman þessi viðfangsefni sem eru á borðum þessara nefnda. Auðvitað er það síðan í höndum nefndarinnar hvernig þær gera það og hvað þeir vilja gera með það. En ég held að sé svo mikilvægt að við skiljum tengingarnar hvað er mikið undir og hvernig í rauninni það sem við gerum heima hjá okkur skiptir máli fyrir alþjóðasamstarfið og öfugt því það eru kannski ekkert endilega að þessi skýru skil þarna á milli. En hvað varðar Vestnorræna ráðið þá finnst mér það skipta okkur miklu máli, það góða samstarf og það er auðvitað rétt eins og hv. þingmaður bendir á, ég við erum ör ríki við kannski. Við höfum ekki mikinn áhuga á því að ræða það alltaf en það er skilgreini samt stöðu okkar í alþjóðasamfélaginu en það er samt þannig. Það er samt þannig að það er ekki stærðin sem skiptir öllu máli hér heldur það hvað fólk hefur fram að færa stöðu. Við höfum og fyrir hvaða málefnum við berjumst og á sviði loftslagsmála og menntamála. Eins og hér er verið að ræða hefur Ísland mjög margt fram að færa og okkur ber að deila því með vinaþjóðum okkar í þessu samstarfi sem og öðru og það setur auðvitað líka þær skyldur á okkar herðar að við séum fyrirmynd þegar kemur að því að eins og í þessi tvö dæmi eru í loftslagsmálum, samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og hvað varðar uppbyggingu fjarkennslu á háskólastigi. Mjög nærtækt og eitthvað sem ætti að vera bara eðlileg og skynsamleg skeiðs, skynsamlegt samtal þessara þingnefnda hér á okkar ágæta vinnustað.
Virðulegur forseti. Ég á sæti í Vestnorræna ráðinu og tel þetta vera mjög mikilvægt mál á þeim vettvangi og fyrir þingið að fjalla um og að framfylgja ályktun um að skora á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd þessara tveggja ályktana vestnorræna ráðsins sem voru samþykktar í september í fyrra með aukið samstarf á vettvangi umhverfis og loftslagsmála annars vegar og samstarf vestnorrænna háskóla um fjarkennslu hins vegar vera sjálfsagt mál og mikilvægt mál í þessu samstarfi og varðandi loftslagsmálin, umhverfis og loftslagsmálin þá er það í stjórnarsáttmálanum lögð gríðarleg áhersla á þessi mál í þar og ég fæ ekki betur séð en að það eigi að eyða milljörðum króna í loftslagsmál á Íslandi á næstu árum og þá er mikilvægt líka að horfa til sinna nánustu granna eða landanna í kringum okkur og þó að við séum oft noti það hugtak enn þá stærra. Það er einmitt þar sem við eigum að rækta garðinn okkar en ekki sé verið að fara algjörlega út um víðan völl þannig að rödd okkar heyrist kannski ekki þótt við tölum. Það er ekki hlustað á okkur við þessi ríki sem við erum að vinna minna hérna megin. Vestnorræna samstarfinu eru tvö ríki sem ekki eru sjálfstæðar Færeyjar og Grænland eru heimastjórn takmarkaða sjálfsstjórn og þau eru færri en við erum 370.000 manns. Grænlendingar eru 56.000 manns og færi Færeyjum búa 54.000 íbúar. Stærð landanna er mjög áhugaverð, að Grænland er 2,1 milljarð ferkílómetra. Ísland er 103.000 km². Færeyjar hins vegar langminnsta ríkið er 1400 km². Þessar Færeyinga, Færeyjar eru minni en 1,5% af Íslandi. Grænland er 21 sinni stærri en við þannig að það er gríðarlegur stærðarmunur á þessum ríkjum. En við erum fjölmennust og við erum eina sjálfstæða ríkið og eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á þá líta þjóðir mjög upp til okkar í samstarfinu og þeir nýta þennan vettvang líklega til að efla sitt sín samfélög og þá kannski til sjálfstæðis. Ég tel að varðandi stjórnvöld í Danmörku þá erum við ekki á nokkurn veginn togstreita. Ætti ekki vera nein togstreita varðandi þetta samstarf og mikilvægt að við séum ekki að skipta okkur af sjálfstæðisbaráttu þessara þjóða á nokkurn hátt þó svo að við gerum allt til að efla vestnorrænt samstarf og að það samstarf eflir samfélögin á Grænlandi og Færeyjum. Það er bara gott, öflug verst Norðurlönd það. Þau leiða til enn öflugra Norðurlanda og það er mjög mikilvægt að ríki eins og Grænland finni sig vel inn, finni sig sem hluta af Norðurlöndunum, órjúfanlega heild og geti tekið þátt í því samstarfi á sínum eigin forsendum. Það er gott fyrir Grænland, gott fyrir Norðurlöndin og gott fyrir Ísland. Varðandi varðandi umhverfis og loftslagsmálin þá er þetta mál málanna í dag og mjög mikilvægt að stuðningur við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd sé lagður til grundvallar í samstarfinu sé mikilvægur þáttur í því samstarfi. Græn umskipti og græn orkuskipti eru þær gríðarlega mikilvæg. Græn orka er þar að sjálfsögðu mjög mikilvæg og það var mjög áhugavert að heyra hv. þingmann. Ásmund Friðriksson talaði um tal um orku, hleðslustöðvar á Íslandi og sýnir hversu skammt við erum komin í þeim málum. Ég tel við sökum áratugum á eftir löndum eins og í Noregi þar sem er þriðji stærsti markaður í heimi fyrir Tesla bifreiðar eftir Bandaríkjunum og Kína og við ættum eiginlega spýta þar mjög vel í, svo við getum minnsta kosti keyrt hringinn og vestur á firði. Firði í rafmagnsbíl sjálfir treysti mér ekki til að kaupa rafmagnsbíl enn þá vegna hleðslustöðva hana. Talningin fer að keyra um mitt eigið kjördæmi í rafbíl. Ég held að það sé algerlega útilokað þannig að það sýnir hvað staðan er. Við höfum margt fram að færa í vestnorrænu samstarfi varðandi orkumálin, þekkingu okkar á virkjunum, vatnsaflsvirkjunum og það er mikið samstarf líka í ferðaþjónustunni og þetta samstarf er búið er til margra ára og mjög farsælt. Ég tel hins vegar að það sé mikill munur á ferðaþjónustu, Færeyjum og Íslandi hvað varðar stærðirnar og jafnvel meira sameiginlegt með ferðaþjónustu. Við getum horft meira til Grænlands þar og enn meiri möguleikar fyrir Grænlendinga að hafa samstarf við okkur þar sem út af flugsamgöngum frá Reykjavík til Grænlands og ég þekki sjálfur til þess að góðir vinir mínir, hann er að selja ferðir til Íslands og hann er farinn að selja ferðir til Grænlands og Færeyja en líka þá sérstaklega Grænlands. Úti í heimi horfir fólk mikið á Ísland og svo Grænland líka í samið sameiginlega. Það er mjög mikilvægt að horfa til grænna, ferðaþjónustu þar og ég vona að það verði hluti af þessu samstarfi. Annað sem er líka sem skiptir þarna máli er það að við höfum mikið fram að færa þekkingu á þessum málum. Við höfum ákveðna þekkingu þótt sé ekki nægjanleg. Þá tel ég að við getum færst mjög mikla þekkingu inn í þessi samfélög, bæði Grænland og Færeyjar, þar sem við erum stærst og við erum með sjálfstæðasta ríkið. Við erum eina sjálfstæða ríkið þannig að við erum smá svona miðlægi. Við erum bæði á milli landanna, miðlægt á milli landanna og líka stærst og Reykjavík er stærsta stærsti þéttbýlisstaða á öllu svæðinu og eina borgin raunverulega varðandi fjarkennsluna eru gríðarlega mikil tækifæri þar af stað varðandi samstarf þar og ekki síst á Grænlandi þar sem er gríðarlega langt á milli svæða. Þar get ég ekki séð annað en að það er raunverulega verið að byggja þar kennslu á fjarkennslu á stórum hluta vegna fólksfæðar og hversu langt er á milli svæðanna og þá er gott að eiga samstarf við nágranna sinn í austri sem er Ísland. Ég tel að það mundi auka námsframboð, eins og kemur fram í í tillögunni til þingsályktunar þar sem er einmitt mikið fyrir smærri samfélög og það er líka í sinni vekja athygli á að bæði íslenska tungan var forseta Íslands í Bandaríkjunum og var að tala um innan rafræn íslensku eða það er mjög mikilvægt að íslenska fái aðgang að hinum rafræna heimi. Verði fullgildir meðlimir að núna er bæði færeyskan ör tungumál okkar nánasta tungumál og grænlenskar líka er þetta er ekki náðst. Tungumál er mjög ólíkt okkur en er ör tungumál líka. Ég eiginlega tel mikilvægt þegar við erum að tala um fyrir íslensku rafrænni íslensku í heiminum og í h Google og mæta svo þessum fyrirtækjum þá sé minnst á færeysku leiðinni. Það eru gríðarleg verðmæti í færeysku tungu tungunni og það er alger synd fyrir norrænt það norræna tungumál mundi myndi lenda í hnignun eða fyrir verða fórnarlömb þeirra tæknivæðingar sem núna er og við erum að berjast fyrir að fá að lifa í. Þannig að það er mjög gott að minnast líka á þá á annað önnur þjóð að tvær þjóðir, síðan okkar sem talar líka tungumál sem eru mjög lítil. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en ég hlakka til að taka þátt í nefndarstörfum vestnorræna ráðsins. Ég kemst því miður ekki til Grænlands núna í júní en ég hlakka til að taka þátt í störfum nefndarinnar í framtíðinni og þá sérstaklega verður fundinn núna í lok ágúst eða byrjun september.
Dís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég ætlaði nú að hvíla þingheim á því að ég taki til máls eða kæmi til umræðu Vestnorræna ráðið eða Færeyjar Grænland vegna þess að síðan ég hóf störf á þingi hef ég setið í vestnorræna ráðinu fram til síðustu kosninga og ávallt tekið til máls þegar verið er að ræða þessi mikilvægu mál og þegar umræðan fór spretta hér áðan, hvort það væri ekki hægt að horfa til þeirrar fyrirmyndar sem eru hefðu verandi vestnorræna ráðinu, þá gat ég ekki setja á mig og ákváðu að hlaupa á skrifstofunni minni og koma og taka þátt í þessari umræðu. Mig langar samt að byrja á því að óska nýrri Íslandsdeild vestnorræna ráðsins til hamingju og óska þeim velfarnaðar í þeirra störfum. Get fullvissað hv. þingmann um að þetta er bæði skemmtilegt en líka mjög gagnlegt. Ég tek undir það sem hefur verið sagt hérna að það eru mjög mikil tækifæri í auknu samstarfi vestnorrænu landanna og þá langar mig að segja að það hefur oft verið talað um það að jú, við erum vissulega stóri bróðir eins og nefnt hefur verið og í því ljósi að við erum fjölmennust. En það er líka rosalega mikilvægt að muna í öllu þessu samstarfi að við erum þarna á jafningjagrunni. Þó að þær hinar þjóðirnar séu ekki með fullt sjálfstæði þá hafa þeir sjálfstæði í stórum og veigamiklum málaflokki og ég held að það sé einmitt ástæðan fyrir því að þetta samstarf hefur verið svo farsælt er að við erum öll að læra hvert af öðru og það hafa allir eitthvað mikilvægt fram að færa í samstarfinu. Að því sögðu þá er það nú svo á síðustu árum. Þá hefur verið horft mikið til samstarfs við Færeyjar og Grænland og mig langar að minnast á skýrslu sem fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra lét vinna. Það var annars vegar stór og mikil skýrsla með mörgum tillögum sem var unnin varðandi samstarf við Grænland var vinna sem fyrrverandi hæstv. ráðherra og þingmaður Össur Skarphéðinsson leiddi og þar var það var mikið af áhugaverðum punktum þar og tækifærum sem ég vona svo sannarlega að sé verið að vinna áfram með inni í stjórnsýslunni víða því að þetta voru athugasemdir eða ábendingar um svo margt sem væri hægt að gera enn betur í því að auka samstarfið. Það hefur líka verið hafa líka unnin skýrsla um Færeyjar og hún þarf kannski aðeins minni athygli því að hún kom, hún hafi komið út bara um svipað leyti og við vorum að hefja kosningabaráttu. En það eru líka tækifæri þarna og ég fagna því mjög þessu fram, fari framtaki hjá fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra og ég tel það mikilvægt. Ég held að sé svolítið mikilvægt að stjórnsýslan okkar sé svolítið svona, ef ég orða það þannig, stíluð inn á það að horfa líka til þessara nágrannalanda okkar. En hvað þessar ágætu tillögur varðar þá langar mig bara að styðja þau, senda sátt í Vestnorræna ráðinu og samþykkti þessa tillögu eru á ársfundi vestnorræna ráðsins síðast og ég held að ég muni örugglega rétt að tillagan er lýtur að samstarfi menntamálaráðherranna hafi komi ef verið tillaga Íslandsdeildarinnar og út af því að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi hér áðan Háskólinn á Akureyri að þá get ég alveg sagt að það var það sem við vorum svolítið að hugsa. Sú hugmynd kemur ekki síst eftir að ég hafði verið í heimsókn á Grænlandi og eftir einhverja fundi fórum við í fyrirtækja heimsóknir og mig minnir að þetta hafi verið rísi sem út og fórum m.a. í skóla sem var sem sagt framhaldsskóla, háskólabrú og þarna var verið að kenna einhvers konar sjávarútvegsfræði og viðmælandi okkar var danskur kennari frá dönskum háskóla. Ég hugsa já. Af hverju er Háskólinn á Akureyri ekki að í samstarfi hér og með sína sjávarútvegsfræði ég. En það er auðvitað mjög víða staðan á Grænlandi að tengsl þeirra við Danmörk eru mjög sterk og mjög mikil og hluti af þessari ályktun er einmitt til að ýta undir það að við byggjum upp frekari samstarf og ég ræddi þetta við rektor Háskólans á Akureyri sem hafði mjög mikinn áhuga á því að efla samstarfið. En það sem kannski flækir þetta auðvitað svolítið og er að utan eru sjálfs sjálfstæði háskóla á Íslandi þannig að við sem þingmenn koma ekki inn og segja: Heyrðu, nú eigið þið að gera þetta og þetta er hluti af okkar kerfi á og það er það sem þau svör sem við höfum fengið frá ráðherranum þegar hafa verið til umræðu ályktanir svona í líkingu við þessar. En það sem í rauninni þess vegna er verið að leggja hérna svolítið til að setja þetta á dagskrá í samstarfs á samningi sem er til staðar milli menntamálaráðherra þessara landa og þannig væri mögulega hægt að ýta undir eða hvetja til einhvers samstarfs. Auðvitað er líka hægt að sjá fyrir sér að ráðherrarnir hreinlega að setja einhverja fjármuni í eitthvert afmarkað verkefnisins og mögulega geti leitt af sér eitthvað til framtíðar og það koma þá að hinni ályktuninni sem varðar okkar stærsta mál, auðvitað umhverfismálin og það er hægt að segja: Ef þið lesið í gegnum fyrri ályktanir vestnorræna ráðsins þá eru umhverfismálin alveg ofboðslega stór málaflokkur. Við höfum verið með varðandi plastmengun, loftslagsmál, í stóra samhenginu, áhrif loftslagsbreytinga á sjávarútveg og það er hægt að telja upp allir allmargar tillögur og mig langar líka bara benda núverandi Íslandsdeild á það að í gegnum tíðina að þá er sem sagt verklagið svona. Það er samþykktar ályktanir á ársfundi ráðsins. Öllum landsdeildum ber að leggja það fram sem þingsályktun í sínum þyngjum þannig að það fer í gegnum þetta ferli sem við erum að gera hér og fyrir næsta ársfund. Þá hefur verið kallað eftir skýrslum frá framkvæmdarvaldinu. Það hefur verið mjög áhugaverð lesning sem maður hefur fengið frá ráðuneytinu um ákveðnar tillögur sem við höfum með. Ég segi áhugaverð að því leyti að þar kemur í ljós, eins og stundum vill verða með þingsályktanir, óháð því hvort tengja í vestnorræna ráðinu eða eitthvað allt öðru, að þeir bara gleymast skolast til og ráðherrar lýtur ekki endilega á sig alltaf sem skuldbundið til að fylgja einhverju slíku eftir. En í þessum skýrslum er líka að finna alveg ofboðslega áhugaverðar upplýsingar um það sem verið er að gera í ákveðnum málaflokkum. Mig langar sérstaklega að ég man hvað var áhugavert að lesa greinargerð Íslenskrar umhverfisráðuneytisins varðandi plastmengun í hafi og hvaða rosalega mikið af vinnu þar og líka í Grænlandi. Það var bara. Það var mjög fróðlegt og ég er alveg viss um að í þessum skýrslum koma oft hugmyndir og tækifæri fyrir. Þingmenn er svo til að þróa áfram eitthvert frekara samtal og samstarf um þessa málaflokka. Að þessu sögðu þá heyrði ég hér að þingmenn voru einmitt að benda á það að það gæti farið vel á því að þessar ályktanir færu líka inn til umfjöllunar í fagnefndum sem hér um ræðir og ég hef skilning á því og held að það gæti gert það að verkum að að alþjóðastarfið okkar og þær hugmyndir sem verða til það fái víðtækari og meiri umræðu og það er af hinu góða. Ég átta mig samt alveg á því að formaður Íslandsdeildar hefur örugglega aðeins farið um hana í ljósi þess að ég geri ráð fyrir því að hún vilji gjarnan afgreiða þessa þingsályktun fyrir ársfund ráðsins sem fram fer í sumar þannig að við áttum okkur alveg á því flækjustigi. En ég efast ekki um að það verði þá kannski hægt að gera það með einhverjum hætti að kynna þetta inni í nefndunum og vekja athygli þingmanna á því. En að því sögðu ætla ég að fagna því sérstaklega að hér sé umræða um þessa þingsályktanir því miður er það oft svo að umræðu um málefni vestnorræna ráðsins og reyndar líka oft annars alþjóðastarfs, er of lítil og fyrirferðarlítið hér í þingsal og ég held hún mætti svo sannarlega vera meiri. Og út af því að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var einmitt að velta því fyrir sér hvort þetta væri fyrirmynd. Þá finnst mér það vel athugandi að hérna að fleiri Íslands, deildir eða alþjóðastarf taki sér það til fyrirmyndar að flytja þingsályktun með áhugaverðum málum sem verið er að vinna að, því að það er alveg rétt að í okkar alþjóðastarfi erum við oft að vinna og leggja mjög mikla vinnu í stórar og miklar ályktanir sem samþykktar eru svo og fær kannski ekki mikla umfjöllun hér. En okkur auðvitað. Í þessum landshlutum ber ákveðin skylda til að sjá til þess að íslensk stjórnvöld séu að vinna í anda þeirra ályktana sem þar eru samþykktar. Þannig að mér finnst þetta fyrirkomulag að mörgu leyti getað verið einhver fyrirmynd en auðvitað bara að hvetja okkur öll sem erum að taka þátt í alþjóðastarfi, að vera duglega að ræða um það líka hér á þessum vettvangi því að oft er þörf. En nú er svo sannarlega nauðsyn á að tala um samstarf lýðræðislega þenkjandi friðsælla ríkja.
Frú forseti. Sem nýliði í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins þá langar mig aðeins að koma og blanda mér inn í þessa umræðu og mjög áhugavert að hlýða á þessa góðu umræðu sem átt hefur sér stað hér í dag. Ég ætla ekkert að lengja þetta neitt afskaplega mikið en það er einn þáttur meðal þessara þjóða sem ekki hefur verið nefndur hér sem við eigum sameiginlega og vissulega erum við. Þessar þjóðir eru þannig gerðar að þær hafa nú byggt sjálfu sér allt sitt á nýtingu náttúruauðlinda, þá fyrst og fremst fiskveiðiauðlindinni og því sem kemur úr sjónum. En það er sá þáttur sem snýr að fæðuöryggi þessara þjóða sem ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við fjöllum um í vestnorræna ráðinu því þessar þjóðir eiga það sameiginlegt að þær eru verulega háðar innflutningi á aðföngum, hvort sem það sé í matvælum eða annarri hrávöru, hvort sem þær eru olía eða annað. Þannig að mig langaði bara til að koma því að hér og minnast á það við okkur og við séum við erum að fara núna til Grænlands 14. júní næstkomandi, að þetta er sá þáttur sem við þurfum að taka aðeins meira upp og ræða af því að í ljósi stríðsins í Úkraínu og því sem er að gerast í heiminum í dag þá verður alltaf umræða um fæðuöryggi. Hún verður alltaf meiri og menn fari að líta sér nær í þessu og þessar þjóðir eru eins og við vitum. Við erum ekki þjóðir sem við framleiðum okkar eigin kornvöru. Eitthvað aðeins erum við að gera það á Íslandi en afskaplega takmarka bæði í Færeyjum og ég held að það sé alls ekki neitt á Írlandi, afskaplega takmarkaður landbúnaðar, svo sem er stundaður á Grænlandi. Það er þá fyrst og fremst sem snýr að sauðfé og hreindýrum og svo sem annars vegar í Færeyjum þáverandi þó töluvert mikið mjólkurframleiðslu en sjóðir séu líka, en þar eru þeir alveg afskaplega háðir bæði Færeyjar og Grænlendingar eru afskaplega til jafn háðir því að flytja inn allt gróffóðri og kjarnfóður ýsunnar skepnunum. Þó náttúrlega ekki sjáum við að það sem snýr að þá fæðu handa mannfólkinu eru menn enn háðari þannig að þetta var bara þessi punktur sem mig langaði að koma með inn í þessa umræðu. Við erum oft bara sem er gott. Við erum höfum einbeitt okkur mikið af umhverfis og loftslagsmálum, horft og grænar lausnir og þess háttar og mjög góð þingsályktunartillaga, tillaga sem er verið að fjalla um hérna. En þetta er hlutur sem við megum ekki skautað fram hjá í umræðunni því þetta verður alltaf stærra og mikilvægara málefni til að fjalla um og þarna eigum við virkilega sameiginlegan vettvang. Íslendingar, Færeyingar og Grænlendingar.
Frú forseti. Það hefur verið mjög áhugavert og gaman að fylgjast með umræðunni hérna um málefni vestnorrænu ríkjanna, Íslands, Færeyja og Grænlands sem hver þingmaður sem hér hefur talað hefur komið með áhugaverð innlegg í þetta samstarf, svona hver með sínu nefi eins og okkur er gjarnt. En allt saman mjög gott og mikilvægt. Og það er eiginlega svolítið áhugavert að við erum mörg. Við erum þá skoðun okkar. Ég get alveg tekið undir það að okkur hefur í gegnum tíðina svolítið hætt við í alþjóðlegu samstarfi að líta langt yfir skammt um og þar með hafa þessi nágrannar okkar og vinir í Færeyjum og Grænlandi ekki alveg alltaf verið á radarnum hjá okkur og svo hlustaði ég á ræður hv. þingmanna hér sem fer og kemur á fætur öðrum og lýsir yfir velvild sinni og þeirri skoðun að þetta sé mikilvægt samstarf og eins og ég segi kemur hver og rökstyðji það með sínu nefi og allt er þetta satt og rétt. Þannig að kannski er þetta bara einhver tilfinning sem maður hefur frá því á árum áður og þetta er hreinlega að breytast að við erum smám saman farin að meta þetta betur og það er algerlega af hinu góða vegna þess að ég trúi því ekki eingöngu og við höfum komið inn á það í umræðunni hér að að við verandi sjálfstæð þjóð í þessu samhengi og í þeirri óvenjulegu stöðu hvað okkur varðar, að vera stóra þjóðin en höfum auðvitað margt að gefa. Staðreyndin er líka sú að við höfum sannarlega margt læra af þessum þjóðum líka. Þar skiptir tilvist starf vestnorræna ráðsins alveg gríðarlega miklu máli. Ég starfaði um árabil sem blaðamaður á Morgunblaðinu og naut þess þá að fara í ferðir til beggja þessara landa með ljósmyndara og skrifa um daglegt líf og náttúruna og eftir að hættu þar þá naut ég styrks frá vestnorræna ráðinu til að fara á eigin vegum aftur með ljósmyndara og ferðast um bæði þessi lönd, taka viðtöl, kynnast staðháttum, bæði til forna og þeirra væntinga og drauma sem fólk hafði þá um framtíðina og þetta var ómetanlegt og Vestnorræna ráðið. Íslandsdeildin á allar mínar þakkir skildar enn þá fyrir að hafa veitt mér þetta tækifæri. Ég lærði margt af þessu. Það sem þá kom mér á óvart, eða það sem ég tók alla vega eftir, var hve báðar þessar þjóðir gerðu betur en við þá og það var að halda í heiðri ákveðnar gamlar hefðir af ýmsum toga, með öðrum orðum, nýta sér ekki svo mikið inn í framtíðina að við þurrkuð út fortíðinni. Mér finnst síðan Ísland hafa náð sér á strik í þeirri mikilvægu nálgun og e.t.v. er það ferðaþjónustunni að þakka vegna þess að ferðamenn eru jú garnir á að hafa áhuga á löndum að líta til gamalla hátta. Það hefur alla vega orðið mikil breyting á og við höfum einhvern veginn náð að mínu viti í skottið á þessum vina og frændþjóða okkar hvað það varðar. Það er hægt að taka framtíðinni fagnandi á eins góðan hátt og hægt er en halda samt ákveðna hluti úr gömlum hefðum úr fortíðinni nálægt sér hvað varðar þessi tvö atriði sem hér eru til umfjöllunar og ég bara veit að munu fá skjótan framgang og ég treysti því að þingið muni líka veita viðkomandi ráðherrum aðhald í því að láta raunverulega að standa við orðin af því að það hefur komið fram hér í í máli þeirra þingmanna sem hafa reynslu af þessu samstarfi eða hafi stundum viljað brenna við að ráðherrar telji sig ekki önnur efni sem þeir eru og mig langaði málalista endilega bundnir af einhverjum ályktunum sem koma frá þessum alþjóðanefndum. Þar má svo sem ímynda sér að þessi tiltekna alþjóðanefnd Vestnorræna ráðið sé ekki efst á blaði heldur þar. En það er mjög mikilvægt að við þingið, höldum þá ráðherrunum okkar vel við efnið. Fyrri tillagan sem lýtur að auknu samstarfi á vettvangi umhverfis og loftslagsmála í sjálfu sér litlu við að bæta sem hér hefur komið fram. Þetta er bara óendanlega mikilvægt að við annars vegar höldum vöku okkar í þessum málum og tryggjum hagsmuni þeirra slóða heimsins sem við búum á. Eigum allt undir í samstarfi við þessar tvær þjóðir sem sannarlega eru í sömu sporum staddar og vegi og síðan hitt: Þetta er ekki neitt einkamál sem bundið hefur okkar heimshluta eins og við vitum. Hér er vagga þessara mála. Hér munum við geta lagað hluti. Hér munum við líka fyrst finna fyrir því ef illa fer þannig að það skiptir alveg gríðarlega miklu máli að samstaðan þarna sé til staðar og e.t.v. verður okkar stærsta hlutfalli í því samstarfi að vera brúin frá þessum, verandi stærsta þjóðin þarna, að vera brúin frá þessu samstarfi, þessara litlu þriggja þjóða sem sannarlega vita sínu viti og eru sérfræðingarnir hafi yfir að ráða sérfræðiþekkingu á þessu sviði yfir í samfélag þjóða þar sem ráða næstu skrefum frekar þannig að ábyrgð okkar er töluvert mikil í þessu samstarfi og ég veit að við munum gera allt til að standa undir henni. Hvað varðar síðan samfélagi háskólanna er það auðvitað gríðarlega mikilvægt og við höfum við núna eftir tveggja ára reynslu, kórvillu tímabilsins, stokkið risastökk inn í framtíðina í þessum málum og munum vonandi geta nýtt okkur það. Mig langaði kannski akkúrat í því tilefni að nefna tungumálið þar sem þessar þrjár þjóðir eiga. Eitt af því sem þessar þrjár þjóðir eiga sameiginlegt. Í orði er ákveðin þekking á tilteknum tungumáli. Það er danskan sem eðli málsins vegna Grænlendingar og þá sér í lagi Færeyingar, svo sem tala og við læra skulum við segja, en ég held að það sé væri áhugavert að skoða möguleikana á því að við einhvern veginn gerðum þessu ágæta tungumáli hærra undir höfði. Í þessu máli, ég með fullri virðingu fyrir hinu alþjóðlega tungumáli enskunni, þá held ég að við yrðum sterkari ef við hefðum þetta tungumálsins, sameiginlegt tungumál og það hjálpar líka íslenskunni okkar að við stökkvum ekki svona auðveldlega yfir í það tungumál sem flestir tala. Danskan er líka tungumál á jaðarsvæði þannig að þetta var nú svona hugmynd sem mig langaði bara að henda inn í umræðunni hér og treysti því að nefndin skoði það með. Ég veit alla vega að einn hv. þingmaður sem nú er formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, Bryndís Haraldsdóttir sem þekkir starfi vestnorræna ráðsins líka vel hjá sumum rætt þetta áður og við finnum vonandi einhverja lausn á því. En ég ætla svo sem ekki að hafa þetta lengra, hér gæti það varla. Ég vildi, af því ég er að verða búin með tímann en ég ætla að bara óska nefndinni velfarnaðar í störfum sínum og veita þeim muni njóta þess að kynnast því sem nýjar í nefndinni, þessum tveimur löndum og þjóðum og fáir eru það sem sýna okkur jafn sterkt í verki að við erum vinir og það er mikilvægt að eiga við.
Já, frú forseti, þetta er áhugavert efni og ég kem hérna klyfjaður pappír til þess að sýna að þrátt fyrir allt þá höfum við verið að sinna þessum nágrönnum okkar og vinum og frændum meira og samskiptum við þá heldur en lengi vel og það er alveg full ástæða til að hrósa og þakka fyrrverandi utanríkisráðherra, Guðlaugi Þór Þórðarsyni og hans góða starfsliði fyrir tvær skýrslur sem hafa verið Unnar á síðustu árum, fyrst Grænlands, skýrslu og takið eftir þessum bunka. Þetta er útdráttur, gríðarlega stórt og mikið rit, 199 tillögur sem var gefið út, minnir mig í ársbyrjun 2021 og síðan fylgt eftir með skýrslu um Færeyjar og Ísland og samskipti þeirra þjóða árið 2021 og á þessu getum við byggt og við eigum að byggja gríðarlega vönduð vinna. En mér finnst að það sé um samskipti þessarar þjóðar svolítið svipað, farið og listirnar að þær geta þau verið gagnlegar og þær geta haft efnahagslegan ávinning fyrir fólk og samfélög. En fyrst og fremst eru það náttúrlega bara mikilvægar í sjálfu sér. Þessi samskipti eru nefnilega dálítið mikið vægi í sjálfu sér, bara út af því hver við erum, hvar við erum, hvernig við erum og þessir furðulegir hlutir sem tengja okkur saman. Og þegar ég hugsa um þessar þrjár þjóðir þá dettur mér í hug skáldið Jón úr vör og kvæði hans. Þorpið sem kom út held ég að 1976, sem lýsir ágætlega þessum þjóðum. Ég ætla nú bara að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp lítið ljóð úr sorpinu: Manstu hina löngu Mjólku lausu metum veðtryggðra dægur, útmánuðum frosið, bút, þung sem afvopnast í skjóli og brunnu hús og bunu þar einfalda söng báta í trausti og breytti við striga kindur í fjöru og kalda fætur og kvöldin, löng eins og eilífðin sjálf og var þá með óþreyju beðið eftir gæfu og níu í soðið. Manstu eitt kvöld undir rökkuð. Þú stóðst í fjörum með fósturjörðinni. Þið horfið með ugg á frosna hlunnfarna út fjörðinn til himins, því átt von á litlum báti fyrir Eyrarodda en hann kom ekki og manstu gleðina á miðri nóttu eru vaknaðir við að við koll fyrr var lagður vinnu og harður lófi vangann strokið mjúku og hlýju handarbakið fóstrið. Er hún komin og kyssti eru lagðir hendur um háls hans og það væri enn kvöl í Sjóvá yfirtekinna. Næsta morgun var blár steinbítur á héruðum, hlaða steini og sól Sindra í Silfri ýsu, hreistur og hamingja hins fátæka manns. Þetta finnst mér segja svolítið um sögu þessara þriggja þjóða, að við eigum það sameiginlegt að í gegnum aldirnar höfum við lifað a.m.k. jafnmikið þrátt fyrir náttúruna og landið en af því en með tækni með vitið með samvinnu þá höfum við geta smám saman snúið á þessi óræðu náttúruöfl og núna, kannski síðustu 100 árin, hafa allar þessar þjóðir nái einhvern veginn að nýta sér og lifa af náttúrunni og þar er hægt að nefna fiskveiðar sem eru nú orðnar öruggar en voru ótryggar. Það er hægt að nefna ferðaþjónustu. Það var allt í einu hægt að selja fólki það að koma og skoða náttúruna, skoða landið og kynnast fólkinu, svo ég tali nú ekki um þessa ótrúlegu möguleika sem felast í í jarðfræðinni hjá Grænlendingum sérstaklega og námavinnslu þar sem ég vona samt að þeir beri gæfu til þess að fara sparlega með. En allt er þetta svona vitni um það hvernig hægt er að snúa vörn í sókn og þessar þjóðir eiga þetta fyrst og fremst sameiginlegt og hér hefur nokkrum sinnum verið sagt í ræðunum á undan hvað við getum lagt af mörkum og hvað við getum kennt þessum þjóðum og ekki ætla ég að gera lítið úr því. En við skulum líka muna að við getum lært ótrúlega mikið af þessum þjóðum. Þær geta nefnilega kennt okkur ýmislegt vegna þess að við höfum kannski í frekara mæli heldur en þau þær einhvern veginn komist hratt yfir í nútímann og að einhverju leyti kannski svona glatað æðruleysinu róni og nú vitundinni sem maður sér og finnur eru svo ríkt hjá þessum þjóðum þannig að ég held að líf þessara þriggja landa sé of við alveg ótrúlega svipuðum þræði. Það væri náttúrlega mjög sorglegt ef þeir nýttu sér það ekki sameiginlega til að leggja áherslu á þau mál sem er nauðsynlegt að leggja áherslu á í dag og þá á ég náttúrlega fyrst og fremst við það að þetta eru smáar friðelskandi lýðræðisþjóðir sem eiga allt undir að lönd jarðarinnar hagi sér með skikkanlegum hætti, gangi vel um náttúruna og fari vel með þessa nýju auðlind sem öll stórveldi heimsins hafa augastað á núna sem heita norðurslóðir. Þar getum við verið þessi rödd sem stundum vantar þegar hagsmunirnir hinir efnahagslegu og hinir hernaðarlegu orðnir miklir. Þar getum við verið rödd skynseminnar og yfirvegun hennar. Við getum svo þar fyrir utan unnið náttúrlega ótrúlega mörg verk, sameiginlega fáist á sviðum þar sem hagsmunir fara bara bókstaflega saman og nærtækast er að nefna auðvitað fiskveiðarnar. Þessar þjóðir eru allar miklar fiskveiðiþjóðar hver með sínum hætti auðvitað. En svona í áranna rás hefur þetta svona. Kannski fæst yfirleitt svona svipaðar slóðir og við eigum góða samvinnu bæði við Færeyinga og Grænlendinga. Það eru fyrirtæki í báðum þessum löndum. Það eru færeyskir grænlenskir útgerðaraðilar að vinna hér innan landhelginnar samkvæmt samningum. Þetta eigum við bara að styrkja og efla. Ferðaþjónustan getur auðvitað orðið líka verkefni sem þjóðirnar geta unnið saman að. Ég held að það væri ekki vitlaust að þessar þrjár þjóðir myndu einhvern veginn leggjast í vinnu. Hvað heita nú þá stefnumóta vinnu við að finna út með hvaða hætti er hægt að byggja upp arðbæra enn sjálfbæra og skynsamlega ferðaþjónustu sem byggir ekki á massatúrisma sem byggir ekki á þessu módeli þar sem þú deila safnar sem flestum á einhvern smá tíma á meðan löndin eru í tísku og svo fellur allt og hugsa til lengri framtíðar og sætta okkur við að það er kannski betra heldur en að ætla að gleypa allan bita í einu. Svo eru auðvitað hversdagslegra mál sem skipta miklu máli og ég þori nú ekki að sleppa vegna þess að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson er kominn í salinn en við höfum bara ótrúlega stór sameiginleg verkefni á sviði flug, umsjónar og flugumferðar stjórnar á þessu svæði, að við liggjum hérna öll þessi ríki úti í miðju hafi og þau flugfélög eru náttúrlega frá Evrópu til Ameríku komast nú varla hjá því svona horfa niður á eitthvert af þessum þremur löndum. Þannig að ég held að við höfum mjög víða mikil tækifæri en ég ætla að enda á því sama og ég byrjaði að, hvort sem um er að ræða á sviði loftslagsmála eða menntunar. Eins og talað er um þingsályktunartillögu þá hvet ég nefndina til að fara rækilega yfir þessa vönduðu skýrslur sem gefnar voru út fyrir einu og tveimur árum, annars vegar um Grænland og hins vegar Færeyjar. Þar er ótrúlega góður vegvísir að farsælu samstarfi sem byggir á virðingu en byggir líka á sameiginlegum hagsmunum þessara ríkja.
Herra forseti. Við ræðum hér þingsályktun um framfylgd ályktana vestnorræna ráðsins árið 2021 og ég fékk það tækifæri að sitja í vestnorræna ráðinu stutta kjörtímabili hvaða tvö, 16, 2017 og mjög áhugavert starf og skemmtilegt. Eins og kom fram í máli hv. þingmanna í dag er þetta það sem tengist okkur mjög sterkt en samt erum við ekki að rækja þessi samskipti, galti með þeim hætti sem við ættum að gera almennt og ætti að vera miklu virkari og þá kannski sérstaklega gagnvart Grænlandi og samskipti við Grænland og þessar ályktanir sem eru bornar hér fram og við ætlum að reyna að samþykkja hér í þinginu fyrir sumarið að þetta eru gríðarlega málefni sem eru mjög sterk tengd okkur að mörgu leyti og þessum löndum og þetta er mjög mikilvægt er að við förum í þessa vinnu að vinna úr þessum hugmyndum grænu umskipti. Þetta er náttúrlega það sem við erum að leggja gríðarlega áherslu á hér á Íslandi og það eru allir reyndar að leggja áherslu á þessi mál og ekki síst núna eftir Úkraínu, stríðið hófst. Þá er þetta orðið stóra málið. Það er grænu umskipti. Er græn orka og tryggja orkuöryggi löndunum? Spurðu og endurnýjanlega orka og við gætum mögulega hafa eitthvað lært af Færeyingum. Færeyingar hafa leggja mikla áherslu á vindaflið. Var verið að setja upp vindmyllur á undanförnum árum og bara gengið vel. Ég hef sagt þeim, man ekki alveg. Ég náði ekki að fletta aftur upp í tölunum en mig minnir nú að þetta sé kannski jafnvel orðið einhver 30, 40% af þeirri orku sem Færeyingar nýta, sem er komin í gegnum vindaflið fyrir bara örfáum árum, var bara olían orkugjafa þannig að það er klárlega nýtast vel og bara spennandi að fylgjast með þessu þar á Grænlandi og í Færeyjum er auðvitað fyrst og fremst vera að horfa bara á almennt á hefðbundinn atvinnurekstur og heimili í hjá þeim þannig. En þetta er mjög spennandi og ég held við gætum mögulega lært eitthvað, gaf hvernig menn eru að vinna þessi mál í Færeyjum. Á Grænlandi hefur vatnsaflið hefur verið að nýta vatnsaflið. Íslensk fyrirtæki hafa komi að því m.a. og það hafa verið talin kannski setið fyrirlestra hér á á Arctic Circle. Í Hörpu hafa verið töluverðar kynningar um þetta á síðustu ráðstefnum sem snúa af vatnsafli og möguleikum á Grænlandi tengt því það væri mjög æskilegt að það gætu orðið svona almenn nýting á þeirri grænu orku á Grænlandi, bæði fyrir heimilin og atvinnurekstur og meira að segja hefur verið rætt um kapla á milli Íslands og Grænlands til að tengja saman löndin og nýta orku af Grænlandsjökli. Sjálfbærar fiskveiðar er náttúrlega höfuðatvinnugreinar þessara landa, fiskveiðarnar og það hafi verið tekinn gríðarlega stór skref í öllum þessum löndum varðandi sjálfbærar fiskveiðar. Auðvitað er hægt að gera betur og það mun þróast áfram en við höfum verið að sjá mikinn árangur eins og eldsneytisnotkun, olíunotkun og slíkum þáttum á undanförnum árum. Grænar samgöngur sem er einn af þessum liðum sem er minnst á í ályktuninni. Þá hefur náðst töluverður árangur á Íslandi og við erum á töluverður siglingu í því en það er erfiðara eins og náttúrlega samgöngum. Málum er háttað á Grænlandi. Þá er nánast allt gert með flugi á milli þorpa og bæja þar sem ekki engir vegir liggja á milli þorpanna á bæjanna á Grænlandi þannig að það er þyrluflug og flugvéla sem halda því uppi og rafmagnslaus að koma þannig að vonandi sjáum við eins og á Íslandi framþróun í því og í Færeyjum, nefnilega líka með kannski breyttri tækni gætu skapast möguleikar. Það líka yfir að eyjarnar og annað í slíkri slíku flugi ferðaþjónusta náttúrlega orðin okkar helsta atvinnuveg grein og hún hefur verið vaxandi bæði á Grænlandi og Færeyjum, þó ekki tekið þau risastökk sem hefur verið hér á landi en eðli kannski töluvert ólíkt á Íslandi ef við tökum Ísland og Grænland. Það kannski líkar á Íslandi og í Færeyjum þar sem fólk flýgur til Íslands og Færeyja og tekur bílaleigubíla og keyrir um. En eins og ég kom inn á er engin vegir á til þess að keyra á milli á Grænlandi þannig að þetta er svona annars konar túrismi heldur en við þekkjum hérna heima að aðeins öðruvísi eðli en auðvitað gagnvart svona öðru annarri starfsemi í ferðaþjónustunni eða mjög getum við örugglega lært af hvoru öðru sem snýr að snýr að því. Það var ekki annað, hægt eigi að vera að ræða hérna líka um hina ályktunina sem snýr raunverulega að fjarkennslu og háskólum. Þessi þetta væri fylgst töluvert með þessu eins og með Háskólann á Akureyri, í samstarfi við háskólann í Nuuk og átt ágætis samtöl og líka þegar við vorum að vinna og í norðurslóðastefnu sem var samþykkt hérna á síðasta kjörtímabili. Þá kom þetta einmitt sterkt fram í kynningum á varðandi þennan möguleika og í skýrslu um samstarf Grænlands og Íslands á nýjum norðurslóðum er einmitt komið inn á þetta mikilvæga hlutverk. Eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á áðan. Þá gegnir þá hefur Háskólinn á Akureyri sérhæft sig í þessu um áratugaskeið og lagt gríðarlega áherslu á þetta í sinni sögu, skólinn orðinn eða fer að styttast í 35 ár sem hann hefur starfandi en síðustu 25, a.m.k. hins vegar. Þá hefur verið gríðarlega mikil áhersla í fjarkennslu og í dag eru 75% nemenda Háskólans á Akureyri eru í fjarnámi. 25% staðnæmist í stað nemendur um 600 manns í stað kennslu og síðan 1800 manns, 18 1900 manns í fjarkennslu, þannig að þessi samskipti, og það hefur verið mikill áhugi á að reyna að tengja þetta saman við Háskólann í Nuuk og auðvitað tekur þá sem kemur fram í þingsályktuninni frá vestnorræna um aukið samstarf landanna þriggja um háskólamenntun með aðstoð, fjarkennslu og tækniþróunin, bætt fjarskipti og vonandi tækniþróunin. Það þekkjum við það eftir kófi til. Kannski breyttist hugmyndafræðin s og hugsa um fólks varðandi þessa hluti eins og fjarnámið og fjarfundi og geta unnið nánar með nánum hætti þótt fjarlægar séu miklar með að nýta nýjustu tækni. Ég ætla að vona að við hættum því ekki hér á Íslandi þó árin og betur þegar maður er laus við kófinu að við höldum áfram að nýta þessa tækni og það sem hún skapar. Bætt fjarskipti er síðan svona hlutur sem ég haft mikinn áhuga á, lagði mikið áherslu varðandi í norðurslóða stefnunni og við þekkjum hvaða skiptir gríðarlega miklu máli hér á Íslandi með bætt fjarskiptin og uppbyggingu farsímakerfa og ljósleiðara og allt sem er verið að gerast, kannski ljósleiðarinn lykilhlutverki og búinn að umbreyta Íslandi á síðustu tíu árum eftir að hann kom til sögunnar með þeim hætti sem við þekkjum í dag og þá möguleika sem hann skapar fjarlægðinni hins vegar. Grænland er með þeim hætti að það er kannski ekki hægt að tengja og bergið og annað að tengja beint saman en það verður kannski að nota önnur tækni með þar. En þetta er náttúrlega það sem kannski helst áherslur mínar voru um leiðsögu þjónustu í lofti. Gerum þetta leiðsögu sem skiptir gríðarlega miklu máli að fá hér á vesturhluta Íslands, styrkja austurhlutanum en fáum við Grænland og gætum umbreytt raunar flugsamgöngum á Grænlandi og bættar mikið. Ef kerfinu ætti að leysa hann kæmi til vestnorrænar Vestnorræna ráðið á síðasta kjörtímabili, tók á þessu þeirri vinnu og reyndu að halda henni á lofti. En þetta er bara já og svo kom hv. þm. Logi Einarsson réttinn á flugumsjóninni, að frá Íslandi er stýrt svæði sem er 50 og tvisvar sinnum stærra en Ísland, gríðarlega stórt svæði sem nær yfir Grænland, þróað 90. og hundruð fet inn, ef ég man rétt, og yfir Færeyjar og nánast til sé ætlað að segja á því svæði og síðan á norðurpólinn og þar hefur verið mikil samvinna og íslensk Isavia hefur hjálpað til með flugumferðarstjórn Sogn á Grænlandi, alþjóðaflugvellinum þeirra og vonandi þróast það með jákvæðum hætti og hef verið að mennta grænlenska höfundaréttar að sinna því hlutverki. En svo er rétt að benda á í lokin á skýrslu sem kom líka út á síðasta ári um samskipti Íslands og Færeyja og tillögu til framtíðar. Það er búið að vinna mikið efni á þessu sviði á síðustu árum. Síðasta kjörtímabils nýtist það í áframhaldandi vinnu.
Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp aðallega til þess að árétta athugasemdir mínar í andsvari áðan við hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur um ja, þetta ágæta fyrirkomulag sem er á umfjöllun um ályktanir Vestnorræna ráðsins hér á Alþingi, að ályktanir Vestnorræna ráðsins verði eða þingsályktunum sem teknar eru fyrir hér Alþingi ræddar og að því er ég best veit almennt samþykktar af og setjum það í samhengi við annað alþjóðastarf Alþingis, ýmsar ýmsa sendinefndir sem við sendum á önnur alþjóðleg þingmannasamtök sem fá því miður allt of lítið vægi hér inni og í raun veki ekki mikla eftirtekt, kannski einmitt vegna þess að það er ekki farið af stað með sérstakri umræðu um þær ályktanir sem, eins og t.d. í mínu tilfelli Evrópuráðsþingið kemur með til sinna aðildarríkja, stundum meira að segja ábendingar eða tilmæli sem er beint til íslenska þjóðþingsins. Við höfum fengið athugasemdir t.d. frá nefnd og sérstökum sendi fulltrúa Evrópuráðsins um fjölmiðlafrelsi og það hefur ekki ratað hingað inn þær ábendingar sem komið hafa fram í því og þetta á svo sem við um fleiri atriði eins og í og mig langar að vitna í það sem ég skildi úr orðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur harkalega að þakka henni fyrir að taka þetta upp í sinni ræðu, að við erum oft að vinna að viðamiklum ályktunum í þessu alþjóðastarfi sem síðan einhvern veginn eins og það verði lítið sem ekkert úr þegar heim er komið. Og það er kannski ekki mikil vinna svona upplifun að þessi vinna hafi farið í súginn. Ég get t.d. nefnt persónulegt dæmi um skýrslu sem ég mælti fyrir í Evrópuráðsþinginu um baráttu gegn kynferðislegri áreitni í þjóðþingum. Þar er mjög víðtæk tilmæli til aðildarríkjanna á til þjóðþinga aðildarríkjanna en við skulum hafa það í huga að þetta er ekki verið að beina aðeins endilega til ríkisstjórnarinnar heldur einmitt til þinganna sjálfra. Þetta nú einu sinni þing, Evrópuráðsþingið og það er verið að beina okkur að okkur t.d. að setja upp sérstaka ferla til að geta tekið á kynferðislegri áreitni innan þjóðþinga, að t.d. með möguleikanum á að geta komið með nafnlausa kvörtun yfir áreitni og líka t.d. að tilmæli um ákveðna gagnaöflun sem eru ekki að öllu leyti búin að fara fram, t.d. á mér hefði þótt mjög góður bragur á því að við hefðum tekið þetta upp hér og haft umræðu um það á vettvangi þingsins í ljósi þeirrar miklu vinnu sem Alþingi hefur farið í. Við eigum að segja á þessum vettvangi um þetta málefni. En burt séð frá því að þá finnst mér að ætti að vera almenn regla, ef ekki bara gagnvart nefndinni sem ég sit í heldur öllum alþjóðanefndum þingsins að þær ættu að taka meira pláss, hafa meira vægi í þinginu heldur en að fá einungis einn dag þar sem skýrslur alþjóðanefnda og núna reyndar er skipt upp í tvo daga eða þrjá. Jafnvel sem er ágætt út af fyrir sig að þetta eru bara svona ársskýrslur sem alla jafna við Vestmannaeyja og hefur verið, eða a.m.k. þann tíma sem ég hef verið hér á þingi og tekið þátt í þessu starfi af, einskorðast við þá þingmenn sem eru í þeim nefndum og jafnvel stundum ekki einu sinni heldur rétt. Svo sá þingmaður sem flytur skýrsluna og svo sú umræða er bara búinn þannig að það vantar ekki veginn aðeins meira. Hvað segja svona virkari vettvang til að ræða þetta vettvang sem kannski um hvetur til aukinnar þátttöku í umræðu og líka vettvang sem leiði til einhverrar formlegra ferla innan þingsins, að það væri t.d. ágætt ef utanríkismálanefnd eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tæki upp tilmæli sem koma frá skýrslum, steinhissa Evrópuráðsins eða annarra alþjóðlegra þingmannasamtaka sem við eigum aðild að. En auðvitað væri líka frábært að sjá hvernig stórar og viðamiklar áætlanir sem snerta okkur beint áætlanir, menn eigi tilmæli eða ályktanir frá þessum þingum væru teknar inn líka til umræðu. Kannski er svo í formi skýrslu umræðu. Þetta er eitthvað sem mér finnst fullt tilefni til að skoða og það gleður mig að heyra að það er einhvers konar samhljómur um þetta hér vegna þess að rétt eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom svo réttilega inn á þá. Það vantar meiri og dýpri umræðu um utanríkismál hér á þingi og ég tel að dýpri og viðameiri umræða um að alþjóðastarf sem á sér stað á vegum þingsins. Það væri til þess fallið að dýpka þá umræðu en líka vekja betur athygli á því starfi sem þingmenn eru að sinna utan landsteinanna sem oft það hefur áhrif utan landsteinanna og fær. Ekki er kannski ekki nógu þægt til þess að það sé nægilega ríkur skilningur á því hversu mikilvægt þetta starf getur verið. Oft og tíðum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988 og fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða er efni málsins. Markmið frumvarpsins eru nokkur og meginefni þess er að finna í 3. kafla greinargerðarinnar. Helstu efnisatriði eru í fyrsta lagi breyting á 8. mgr. 42. gr. laganna þannig að sérstaklega komi þar fram að heimilt sé að endurgreiða virðisaukaskatt af vinnu við breytingar á ökutækjum, sem einungis eru notuð í þágu björgunarsveita, og felst í að sérútbúa þau til björgunarstarfa. Breytingunni er ætlað að vera ákvæðinu til nánari fyllingar og endurspegla þá skattframkvæmd sem viðhöfð hefur verið um árabil. Þetta er því eins konar árétting. Þá eru lagðar til tvenns konar breytingar á ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögunum. Annars vegar er lagt til að fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða verði aukin úr 15.000 bifreiðum í 20.000 bifreiðar. Hins vegar er lagt til að kveðið verði á um ný fjárhæðarmörk heimildarinnar sem taki gildi frá 1. janúar 2023. Frá þeim tíma verður heimilt að fella niður virðisaukaskatt vegna innflutnings eða skattskyldrar sölu, þar með talið endursölu, á rafmagnsbifreiðum og vetnisbifreiðum að hámarki 1.320.000 kr. í stað 1.560.000 kr. sem er í gildi í dag. Það þýðir að heimilt verður að telja til undanþeginnar veltu fjárhæð að hámarki 5.500.000 kr. í stað 6.500.000 kr. sem nú er í gildi. Í ákvæði til bráðabirgða XXIV er kveðið á um heimild við álagningu virðisaukaskatts til að fella niður virðisaukaskatt eða telja til undanþeginnar veltu fjárhæð upp að ákveðnu hámarki við innflutning eða skattskylda sölu, þar með talið endursölu, á nýrri eða notaðri rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreið, að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Heimildin hefur ákveðinn gildistíma en hún getur þó fallið fyrr úr gildi enda hafi þá samtals 15.000 bifreiðar, sem notið hafa þess háttar ívilnana í hverjum flokki fyrir sig, verið skráðar í ökutækjaskrá. Ákvæðið var lögfest í júní 2012 og hefur þann tilgang að styrkja samkeppnishæfni umræddra bifreiða gagnvart hefðbundnum bensín- og dísilknúnum bifreiðum með það að markmiði að efla og flýta fyrir orkuskiptum í samgöngum. Er því ætlað að vera tímabundinn stuðningur þar til forsendur skapast fyrir sjálfbærum hraða orkuskiptanna. Upphaflega var ákvæðinu aðeins ætlað að gilda út árið 2013 en ákvæðið hefur síðan þá verið framlengt, fyrst um eitt ár í senn en síðar til fleiri ára og þá með fjöldatakmörkunum, eins og fyrr segir, auk þess sem hámarksfjárhæð ívilnunar á hverja bifreið hefur breyst. Ríkisstjórnin hefur sett sér metnaðarfull markmið um að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja. Orkuskipti fólksbifreiðaflotans ganga vel og er Ísland á meðal fremstu þjóða á heimsvísu í rafvæðingu bifreiðaflotans. Hreinorkubifreiðar, þ.e. rafmagns- og vetnisbifreiðar, og tengiltvinnbifreiðar voru í lok mars samtals 11,9% af heildarfjölda skráðra bifreiða í umferð. Hlutdeild þessara bifreiða í nýskráningum jókst úr 22% árið 2019 í 58% árið 2021. Þegar litið er til fyrstu þriggja mánaða þessa árs má sjá að hlutfallið er nú komið upp í 68% þar sem hlutdeild rafmagnsbifreiða er 42% og tengiltvinnbifreiða 26%. Líkur eru á að fjöldatakmörkun tengiltvinnbifreiða verði náð á næstu mánuðum. Á þessu stigi orkuskiptanna er mikilvægt að láta staðar numið í að niðurgreiða kaupverð tengiltvinnbifreiða þegar fjöldatakmörkun er náð en halda áfram stuðningi í formi virðisaukaskattsívilnunar fyrir hreinorkubifreiðar, þar með talið rafmagnsbifreiðar, og færa þar með Ísland nær markmiðum sínum í loftslagsmálum. Með því að beina sjónum að hreinorkubifreiðum standa líkur til þess að innbyrðis hlutföll rafmagns- og tengiltvinnbifreiða muni breytast rafmagnsbifreiðum í hag en rannsóknir sýna fram á að rafmagnsbifreið er mun líklegri staðkvæmdarvara fyrir tengiltvinnbifreið en bifreið sem gengur fyrir jarðefnaeldsneyti. Þá hefur hleðslustöðvum fyrir almenning fjölgað umtalsvert á síðastliðnum misserum og eru þær nú að nálgast 400 í kringum allt landið. Net hleðslustöðva er því orðið, við skulum segja nokkuð þétt og hægt með reglulegu millibili að hlaða. Enn er þó verk að vinna að þétta net hleðslustöðva. Þessu til viðbótar má nefna að þróunin í hönnun og framleiðslu rafmagnsbifreiða er hröð og komnar eru á markað bifreiðar sem nýtast til lengri aksturs og geta því verið ákjósanlegur kostur fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Drægni þeirra og úrval hefur aukist til muna og verðið, framleiðslukostnaðurinn, farið lækkandi. Samkeppnishæfni rafmagnsbifreiða gagnvart bifreiðum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti hefur því aukist til muna sem endurspeglast í auknum áhuga almennings á þeim líkt og tölur um fjölda rafmagnsbifreiða sem hlutfall af nýskráðum bifreiðum bera með sér. Miðað við núverandi þróun nýskráninga rafmagnsbifreiða má gera ráð fyrir því að kvótanum um 15.000 bifreiðar verði fljótlega náð, eins og ég kom inn á áður. Til að styðja við markmið stjórnvalda varðandi orkuskipti í fólksbifreiðaflotanum og til að viðhalda þeim góða árangri sem náðst hefur á síðustu misserum í fjölgun nýskráðra rafmagnsbifreiða er mikilvægt að halda stuðningnum áfram um tíma með því að hækka þessa fjöldatakmörkun um 5.000, úr 15.000 bifreiðum í 20.000 bifreiðar. Það er síðan önnur umræða hversu lengi á að halda áfram með þessar miklu ívilnanir en eins og ég hef hér komið inn á er þetta verða miklu ákjósanlegri kostur. Við erum með algjöran afslátt af vörugjöldum á þessar bifreiðar í dag. Við höfum síðan þessa umtalsverðu ívilnun í virðisaukaskattinum og þegar við bætum því síðan við að þessar bifreiðar eru ekki að leggja neitt til fjármögnunar á vegakerfinu með því að taka þátt t.d. í gjaldi eins og eldsneytisgjaldinu, þá er þetta uppsafnað bæði ívilnun sem snýr að verði bifreiðarinnar en líka rekstrinum. Eins og boðað hefur verið þá mun þurfa að bregðast við þessu og við getum gert ráð fyrir því að við sjáum breytingar strax frá og með næstu áramótum hvað það snertir. Til viðbótar við þessa breytingu úr 15.000 bifreiðum í 20.000, þ.e. fjöldatakmörkunin, fjöldi bifreiða sem getur notið þessarar ívilnunar, þá er lagt til að ný fjárhæðarmörk taki gildi frá og með 1. janúar 2023. Eins og fyrr segir verður frá þeim tíma heimilt að fella niður virðisaukaskatt vegna flutnings eða skattskyldrar sölu, þar með talið endursölu, á rafmagns- og vetnisbifreiðum að hámarki 1.320.000 kr. í stað 1.560.000 kr. sem nú er í gildi. Það þýðir, eins og ég hef áður sagt, að undanþegna fjárhæðin verður 5,5 millj. kr. í staðinn fyrir 6,5 millj. kr. eins og það er í dag. Við ákvörðun nýrrar fjárhæðar er horft til þess að í 74% tilvika á árinu 2021 nam full niðurfelling virðisaukaskatts við innflutning rafmagnsbifreiða lægri fjárhæð en 1.320.000 kr. Það má því ætla að mikill meiri hluti bifreiða fái áfram virðisaukaskattinn felldan niður að fullu. Þess ber að geta að ný fjárhæðarmörk koma ekki til með að skerða heimildina samkvæmt gildandi ákvæði. Samkvæmt því gildir heimildin út árið 2022 eða þar til 15.000 bifreiða markinu verði náð, líklega á síðari hluta þessa árs. Með þessu frumvarpi eru gildandi fjárhæðarmörk fest í sessi fram til loka árs þrátt fyrir að áætlanir geri ráð fyrir að 15.000 bifreiða markinu verði náð fyrr. Að lokum er lagt til að gerð verði breyting á ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögunum að því er varðar gildandi heimild skattaðila til að undanþiggja tiltekna fjárhæð frá skattskyldri veltu við endursölu á vistvænum bifreiðum. Með breytingunni er kveðið skýrt á um að við endursölu þurfi ökutæki ekki að vera þriggja ára eða yngra á söludegi miðað við innflutningsdag eða þann dag þegar það var fyrst skráð. Þá felur breytingin í sér að heimildin verður ekki lengur bundin við þær fjöldatakmarkanir bifreiða sem ákvæðið mælir fyrir um en gildi þess í stað til og með 31. desember 2023. Umrædd breyting mun m.a. gagnast bílaleigum vegna endursölu á vistvænum bifreiðum. Mat á áhrifum tillagna frumvarpsins er að breyting á lagaákvæðum sem heimila endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við að útbúa ökutæki til björgunarstarfa hefur ekki áhrif á tekjur ríkisins af virðisaukaskatti þar sem gert er ráð fyrir að núverandi framkvæmd verði óbreytt. Fjölgun undanþága frá virðisaukaskatti fyrir 5.000 nýjar rafmagnsbifreiðar, þ.e. til viðbótar við þær 15.000 sem heimild er fyrir í gildandi lögum, hefur í för með sér áætlað tekjutap fyrir ríkissjóð á árunum 2022 og 2023. Að óbreyttri hámarksfjárhæð á hvern bíl má ætla að tekjutapið gæti numið 5,7 milljörðum. Verði hámark á niðurfelldum virðisaukaskatti á hvern bíl lækkað úr 1.560.000 kr. í 1.320.000 kr. má ætla að tekjutapið verði 200 millj. kr. Það sem ég á við er að það dregur úr tekjutapinu um 200 millj. kr., það kemur til móts við tekjutapið af fjölgun bifreiðanna úr 15.000 í 20.000. Í heild má því búast við því að þetta verði ekki 5,7 heldur 5,5 milljarðar í tekjutap vegna þess að önnur tillagan vegur á móti hinni. Áætlað er að tekjutapið verði 2,4 milljarðar á þessu ári og 3,1 milljarður á næsta ári. Það fer aðeins eftir því hvernig úr spilast, ekki alveg gott að stilla þessu nákvæmlega upp á milli áranna en þetta er áætlunin. Heimild til undanþágu frá virðisaukaskatti við endursölu vistvænna bifreiða sem hefur gilt frá upphafi árs 2021, en er gerð skýrari í þessu frumvarpi, leiðir til tekjutaps fyrir ríkið sem ætla má að nemi allt að 100 millj. kr. á þessu ári og allt að 150 millj. kr. árið 2023. Það er ekki að vænta neinna beinna fjárhagslegra áhrifa fyrir sveitarfélögin hins vegar í þessu máli. Ég vil í blálokin bara vekja aftur máls á því að við höfum verið með núna í áratug mjög mikla ívilnun fyrir hreinorkubílana. Það er mjög ánægjulegt að sú stefna er að skila miklum árangri. Ég ætla að halda því fram að þetta sé árangur sem ekki hefði náðst án mikilla ívilnana. Það felst mjög mikil ívilnun í því að fella niður vörugjöldin, það er bara gríðarlega mikil ívilnun. Það felst sömuleiðis mjög mikil ívilnun í þessum miklu endurgreiðslum þótt þær séu með þaki á virðisaukaskatti við innflutning. Það er ekki hægt að segja annað. Þegar þetta tvennt leggst saman er þetta mjög mikið og hefur bein áhrif á kaupverð þessara bifreiða. Hvers vegna skiptir þetta máli? Jú, það er vegna þess að framleiðslukostnaðurinn á þessum bílum hefur verið hærri heldur en á bensín- eða dísilbifreiðum og til að brúa þetta bil þá höfum við sem sagt bara slegið af opinberu gjöldunum til að gera þessa bíla að álitlegri kosti. En þetta hefur haft í för með sér mjög mikinn fórnarkostnað á tekjuhlið fjármála ríkisins sem mér finnst hafa verið lítið til umræðu almennt. Þó er gerð grein fyrir því í fjármálaáætlun sem nú liggur frammi og er til afgreiðslu á þinginu. Þar er farið yfir það í nokkuð ítarlegu máli í sérstakri rammagrein hvernig meðaltekjur ríkisins fyrir hverja innflutta bifreið hafa verið að falla og hvernig gjöldin fyrir rekstur bifreiðanna hafa sömuleiðis verið að falla mjög hratt. Þetta eru háar fjárhæðir. Við erum að tala um að ef ekkert yrði að gert yfir gildistíma fjármálaáætlunar þá myndi tekjutapið geta verið allt að 0,8% af vergri landsframleiðslu. Þetta eru mjög háar fjárhæðir, við getum sagt í dag að þær séu rétt upp undir 30 milljarðar á hverju ári. Þess vegna höfum við boðað það að nú þurfi að fara að huga að endurnýjun þessara tekjustofna ríkisins. Ég vil nefna þetta vegna þess að í þessu frumvarpi erum við dálítið að fara í hina áttina, við erum sem sagt að viðhalda ívilnun. Ég held að það sé enn um sinn rétt að gera það. Við erum að framlengja þessa ívilnun. Ég tek eftir því að í fjölmiðlum dagsins í dag eru talsmenn þess að framlengja ívilnunina enn lengur í viðtölum. Það er út af fyrir sig skiljanlegt að menn vilji viðhalda ívilnuninni en þarna koma ákveðin mótrök sem eru bara heildartekjuöflun vegna vegakerfisins. Ég er þeirrar skoðunar að til lengri tíma litið þá ættum við að horfa meira á notkunina á vegakerfinu og treysta minna á tekjustofna sem eiga rót sína að rekja til innflutnings á bifreiðinni. Ef út í það væri farið þá væri hægt að rekja hérna langa sögu þessara mála, hvernig gjaldakerfið hefur verið fyrir innflutning á bifreiðum. Í upphafi er enginn vafi á því að kerfið byggði á gjaldeyrisspörun. Það þurfti einfaldlega að fá leyfi til að verja gjaldeyri í bifreiðakaup. Það voru slík höft á gjaldeyrisviðskiptum. Það var út af fyrir sig skiljanlegt að það þyrfti eitthvað að stýra gæðunum en síðan rann það skeið til enda og við tóku annars konar gjaldakerfi sem voru miðuð við vélastærðir og eftir að það kerfi var lagt af þá vorum við farin að miða við losun og það er að uppistöðu til kerfið sem við erum með í dag. Það er horft til þess hversu mikið bifreiðin losar. Það hefur áhrif á vörugjaldið en þetta birtist líka annars staðar í rekstrarliðum. Það birtist að sjálfsögðu í eldsneytisgjöldum og í kolefnisgjaldinu og svo er þetta sömuleiðis hluti af bifreiðagjaldinu. Það er horft til þess hversu mikið bifreiðin losar. Nú er svo komið að mínu mati að það er orðinn of mikill munur á rekstrarkostnaði rafmagnsbifreiða, sem er mjög lágur, og annarra bifreiða sem eru ýmist með bensín- eða dísilmótor og munar þarna mjög miklu þannig að það birtist ekki bara í lækkandi tekjum ríkisins heldur er að skapast í raun og veru viðvarandi vandi við að fjármagna rekstur, viðhald og nýfjárfestingar í samgöngumálum. Þess vegna segi ég að þrátt fyrir að maður skilji mjög vel ábendingar þeirra sem vilja viðhalda þessum góða árangri við innleiðingu á raf- eða vetnisbifreiðum, hreinorkubifreiðum, þá þarf að svara spurningunni um fjármögnunina. Við getum einfaldlega ekki leyft 25–30 milljarða gati að myndast án þess að því sé svarað hvað eigi að taka við. Þessu er að hluta til svarað í fjármálaáætlun þar sem við boðum breytt gjaldtökukerfi. Og ég sé fyrir mér að, eins og reyndar hefur verið boðað, að við munum stíga ákveðin skref um næstu áramót. En það er í stöðugri skoðun hversu langt við ættum að ganga í þeim efnum. Þar kæmu nokkrir hlutir til greina sem mér finnst mikilvægt að halda til haga samhliða því að við stækkum þennan kvóta sem hérna fer upp í 20.000 bifreiðar í tilviki rafmagnsbifreiðanna. Við erum nýlega búin að láta virðisaukaskattsundanþáguna renna sitt skeið fyrir tengiltvinnbifreiðarnar, þ.e. endurgreiðsluna á virðisaukaskattinum, þannig að þetta er svona eðlilegt skref í samhengi við tengiltvinnbifreiðarnar og næstu skref verða í raun og veru að heimta eðlileg gjöld af hreinorkubifreiðum fyrir notkun á vegakerfinu. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og í kjölfarið til 2. umr. að þessari umræðu lokinni.
Forseti. Þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. En ég er með nokkrar spurningar varðandi þetta frumvarp og kannski líka varðandi framhaldið og framtíðina í þessum efnum að í fyrsta lagi vildi ég bara óska skýringa frá hæstv. ráðherra um hvers vegna þetta mál er svona seint fram komið en kemur hér langt eftir frest 15. maí. En mér sýnist miðað við gögn þingsins hérna í ljósi þess kannski sérstaklega lágu fyrir áramót að þyrfti að fara í a.m.k. eitthvað af þessum breytingum. Þannig að ef hæstv. ráðherra gæti bara skýrt aðeins nánar síðan er ágætt í sjálfu sér að mínu mati a.m.k., að þessi endurgreiðsla á tengiltvinnbílum er að renna sitt skeið á enda. Það eru þær bifreiðar oft bara því marki brenndar að þær menga jafnvel jafnmikið og lítill fólksbíl vegna þess að þær eru bara í eðli sínu, ekki það góður vistvænn ferðamáti. En að sama skapi velti ég fyrir mér þessari gríðarlega áherslu á nýja rafmagnsbíla sem er gott í sjálfu sér en henta bara ákveðnum hópi fólks sem hefur efni á því að kaupa sér nýjan rafmagnsbíl sem er töluverð dýr bílakosti, skulum við segja. Þrátt fyrir meira að segja að þessar endurgreiðslur, að á meðan að eftir því sem ég kemst næst er njóta metanbílar ekki sambærilegrar ívilnunar sem þó væru töluvert aðgengilegri lægri, tekjutíundum, skulum við segja, heldur en efri og millistétt heldur en rafmagnsbílar. Og ég velti fyrir mér hvort það beri ekki að líta til þess að ef tengi tvinnbílarnir, sem er ekki það góður vistvænn ökum kostur eru farnir út hvort það væri þá ekki rétt að koma a.m.k. metanbílunum inn á móti. Og svo.
Andsvari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarna Benediktsson. Virðulegi forseti. Já, málið er spurt hvers vegna það séu þetta seint á ferðinni? Ég ég hefði viljað koma með það fyrr. Það er kannski helst skýringin á því að það hefur orðið gríðarlega mikil og ör aukning á sem sagt kaupum á rafmagnsbifreiðum, eins og ég rakti í framsögunni og hún hefur orðið ívið meiri en við gerðum ráð fyrir þannig að það er svona. Kannski má segja að það hafi runnið upp fyrir okkur að það stefndi hratt og hraðar en við höfðum áður gert ráð fyrir í að 15.000 bíla, kvótinn yrði fullnýttur varðandi metan, bifreiðarnar að þá er ekki alveg viss um að ég hafi skilið fyrirspurnina. En er verið að vísa til þess hér að það sé enginn afsláttur vegna innflutnings á metanbifreið eða er verið að vísa í í það þegar já, eða ég hélt kannski að væri verið að vísa í það að það hefur verið talsvert um það að menn hafi sem sagt tengt metan eldsneyti inn á bifreiðar sem eru þegar komnir á göturnar og hvort menn eigi með einhverjum hætti að njóta góðs af því. En ég þarf að skoða það ef það er þannig að að aðrir sko en vetnis og rafmagnsbílar sem sagt, sem geta talist raunveruleg hreinorkubíla, eru ekki með inn í afslættinum. Ég kann ekki skýringuna á því og segi það alveg eins og er.
Vill hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir? Virðulegur forseti. Skýringin kann að vera að þetta er alla jafna ekki hreinorkubíla. Skilgreiningin á hreinorkubíla er að þær gangi einungis fyrir þessu vistvæna eldsneyti. Flestir metanbílar eru þannig gerðir að þeir ganga bæði á bensíni eða dísil og svo á metani. Aftur á móti hafa er það umfram t.d. tengiltvinnbílar þykja hafa keyrt miklu lengri vegalengd á metaninu heldur en tengil tvinnbílarnir almennt, keyra á rafmagninu og er það þannig að t.d. sé sem á slíkar bifreiðar get keyrt næstu alla leiðina til Akureyrar að áður en ég er farin að þurfa að keyra á bensíni vegna þess að það er einfaldlega engar stöðvar til að fylla á metanið á leiðinni. En þetta eru bifreiðar sem eru framleiddar, t.d. eins og í Þýskalandi, í stórum stíl með metan út tilbúna og eru t.d. í endursölu en líka í innflutningi töluvert ódýrari farartæki að heldur en rafmagnsbílarnir. Þess vegna minnist ég á það en ég vil ekki klára allt andsvar mitt á því. Ég víst ýta bara líka þegar hann talaði um vistvæn ökutæki, ekki bara á hreinu tæki í þessu frumvarpi en ég fann ekki almennilega skilgreiningu á því. Mig langar líka að tala um þessar fjöldatakmarkanir sem heyra kannski ágætar í sjálfu sér en ég velti fyrir mér hvort það væri ekki líka ráð að hugsa bara fjöldatakmörkunum á bifreiðum af þessum marki, að við þurfum ekki endilega og við ættum ekki að vera að fjölga bifreiðum í umferð og við hljótum að þurfa að fara að horfa til þess hversu margar bifreiðar viðkomandi rafmagnsbíla kaupandi á fyrir og með tilliti til þess hvort hann eigi rétt á endurgreiðslu ef viðkomandi er að kaupa sitt þriðja bíl, fjórða bíla, heimili sem er rafmagnsbíl á hana, fá gríðarlegan afslátt fyrir það ef hann á svo þrjá jeppa í eimreiðinni. Ég bara velti þessu upp vegna þess að mér finnst þetta ekki endilega vistvænasta nálgunin gagnvart þessum málaflokki. Þarf ekki að fara í svolítið heildstæða stefnumörkun um hvert við erum að fara með þessum orkuskiptum og fara að huga að því hvernig við komum öllum þessum bensínbílum af landinu á úr notkun eða mögulega einmitt að fara að ívilna fólki fyrir að breyta bensínbílum, a.m.k. í metanbíla? Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarna ben.
Þá svarar andsvari síðara sinni hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarni Benediktsson. Já, virðulegur forseti, það kannski skýrir sig sjálft, sko þetta metan bifreiðarnar að þær eru þá ekki hreinorkubifreiðar og eru þá sem slíkar meira eins og tengil tvinn eðli og nú höfum við látið renna út sem sagt tímann fyrir það en ensku og metanbifreið sem hefur þetta mikla grænni, hún væri þá væntanlega með mjög lágt losun úr gildi og nýtur góðs af því við innflutninginn í vörugjaldinu. En ég hef verið með það til skoðunar hvort við ættum ekki að taka upp lágmarks vörugjald fyrir allar bifreiðar og í framtíðinni sé ég þetta, eins og ég rakti aðeins áðan, þannig fyrir mér að við værum svona minna að reyna að neyslustýra við innkaup bifreiða og fengjum alltaf virðisaukaskatt af kaupverðinu og eitthvert vörugjald sömuleiðis. En við þurfum augljóslega að breyta gjalda kerfinu í grundvallaratriðum vegna þess í dag eða alfarið byggt upp á því hvaða hver losunin er, eftir því sem losunin er meiri, þeim mun hærra er gjaldið. Ef við ímyndum okkur heim þar sem allt eru hreinorkubíla er það gjaldakerfi ónýtt og þá hljótum við að færa okkur yfir í einhvers konar fastagjald, virðisaukaskattinn og svo mundum við treysta meira á sem sagt árlega gjaldstofna sem mundu vera í líkingu við bifreiðagjöldin og svo notkun og þá smám saman fer þetta að skipta minna máli. Við værum einfaldlega að skattleggja sérstaklega losunina en værum búnir að færa okkur yfir í nýtt kerfi. Það hefur komið mér á óvart. Ég hef verið að kynna mér þessi mál, hversu fá fordæmi eru í raun og veru til annars staðar frá þó að það séu svona vísbendingar sem eða svona einstaka útfærslur í jafn vel í einstöku borgum sem hægt er að horfa til. Ég ætlaði að segja með fjölgun bíla næst og ég held að við getum breytt þessum hlutföllum hratt ef við fáum bílaleigurnar með okkur og þá held ég að það sé alveg ljóst að við munum geta haldið miklum skriðþunga í innleiðingu á vistvænum bifreiðum eða hreinorkubifreiðar og þar skiptir þetta hleðslu nefnt mjög miklu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir hans framsögu. Mig langar að nefna er byrjað á því að við erum að ræða þarna þrenns konar atriðið í þessu frumvarpi, í fyrsta lagi niðurfellingu á virðisaukaskatti vegna breytingar á bílum, Björn björgunarsveita, bílum og síðan eru það þessi tvö mál, annars vegar svokallaða hreinorkubíla, fjölga því um 5.000 og síðan úr endursölu á notuðum svokölluðu hreinorkubíla ég. Mig langar að styðja að atriði nr. 1 að almannaheillasamtök fái slíkan afslátt en ég er ekki á þessum tímapunkti tilbúnir til að fara að styðja hitt atriðið. Ég hef velt því fyrir mér hverjir mér þetta gagnast, að það sé verið að bæta í þetta. Mér finnst hæstv. ráðherra tala ja fram og til baka í málinu, annars vegar að tala um að gera þetta og eyða í þetta 5,5 milljarði en á sama tíma var talað um að þessir bílar skili engu og það séu þá aðrir að borga það sem upp á vantar eða ríkissjóður sem verður af tekjum sem hægt væri að nýta þá í annað. Þannig að ég. Mér finnst sérstakt að á þessum tímapunkti að vera að eyða 5,5 milljarði í þetta eldsneytisgjaldið sem á að vera til viðhalds vega, það er ekkert þar, þeir menga jafnmikið og þessir bílar keyrandi á nagladekkjum út og suður þannig að þetta er að valda mér. Ég er frekar pirraðir yfir þessu, að það sé verið að blanda þessu. Af hverju var ekki hægt að skipta þessu annars vegar því sem sneri að almannaheillasamtök um og síðan hinu og síðan fara vangavelta um fjármálaáætlun. Það hefði verið á hlaupum að reyna að loka þessari fjármálaáætlun upplýsingar um endanlegar niðurstöður, ekki komnar frá ráðuneytinu. Er þetta komið inn eða megum við eiga von á milljarða breytingum á ráðuneytinu á síðustu metrunum?
Þá svarar andsvari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarni Benediktsson. Virðulegi forseti. Ég held að það væri óráð að að fjölga ekki upp í 20.000 bíla núna fyrir rafmagnsbifreiðarnar. Ég ef við hlustum bara eftir umsögnum sem hafa borist, voru talsverðar efasemdir jafn vel um að við ættum að þrengja þetta hratt að tengiltvinnbifreiðum. En það hefur enginn haldið því fram að það væri gott að að draga úr ívilnunum fyrir rafmagnsbifreiðarnar og í þessu frumvarpi erum við að ræða um virðisaukaskattinn. Við erum svo sem aðeins að lækka sko fjárhæðanna en við erum að fjölga eintökum af rafmagnsbifreiðum. Ég held að þetta sé rétt stefna enn um sinn og eins og ég rakti í framsögunni er hægt að sjá það sjónarmið í blöðum dagsins í dag að að menn vilji halda þessu jafn vel í þrjú ár í viðbót til 2025 jafnvel og þá verður framleiðslukostnaðurinn loksins orðin það lágur að að það sé ekki þörf fyrir þessar miklu ívilnanir. En það held ég að væri ofrausn ef ég á að segja alveg eins og er og við þurfum ekki að tryggja sko þetta mikla niðurgreiðslu fyrir jafn vel allra dýrustu bílana. Við erum að fara að feta okkur meira inn í það að taka árleg gjöld eins og bifreiðagjöld. Ég skal ekki útiloka það að við stígum eitthvað fastar til jarðar en t.d. forsendur fjármálaáætlunar gera ráð fyrir og í því sambandi má rifja upp að fjármálaáætlunin gerði ráð fyrir 8 milljarða tekjuauka frá næstu áramótum af ökutækjum og eldsneyti en í fjármálaáætluninni sem ég var að tala um stefnunnar, afsakið, fjármálastefnan gerir ráð fyrir 8 milljarða tekjuauka í fjármálaáætluninni, voru búnir að lækka þennan 4 milljarða, m.a. vegna þess að tekjurnar hafa verið að vaxa hraðar en áður var gert ráð fyrir og við erum svona að meta það í um þess þessa dagana hvernig við ættum að stíga niður fæti við útfærslu um næstu áramót í þessu efni.
Einarsson, ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar því að hann segir að það væri óráð að stoppa við 15.000 og talan sé 20.000. Ég næ því ekki af hverju það á að sú tala gæti verið endilega heppilegri en 15.000 getur hún ekki af þessu, yrði bara 25.000 eða eitthvað allt annað, þannig að ég sé það ekki að að sú tala sé endilega hressist sannleiks, talan sem við eigum að miða allt við. Ég talaði um það að jú, að það þurfi að fara að hækka bifreiðagjöld en á hverjum bitnar hækkun á bifreiðagjöldum? Það verður þá hækkun á bifreiðagjöldum hjá öllum, líka þeim sem ekki hafa haft efni á því að kaupa sér rafmagnsbíl og þá ef maður horfir á þar sem talað er um mat á jafnréttisáhrifum. Ekki hefur farið fram ítarleg greining, jafnréttisáhrifum frumvarpsins. Þó má leiða að því líkum að tillögur þess geti haft ólík áhrif á karla og konur hvað varðar breytingar á fjöldatakmörkunum. Karlar kaupa sér dýra bíla. Konur eru skynsamari og kaupa sér ódýrari bílar en hefur verið gerð greining á því hvaða hópar það eru sem fjárfesta í slíkum bílum? Eru það þeir sem minnst mega sín í samfélaginu eða eru það þeir sem hafa millitekjur og þaðan af hærri tekjur? Þannig að ég er ekki viss um að þetta sé til bóta ef við ætlum að vera horfa eitthvað til einhverra jafnréttissjónarmiða í þessu sambandi?
Svarar andsvari síðara sinni hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Bjarni Benediktsson. Já, aðeins varðandi þennan síðasta punkt. Ég held að það sé alltaf gott að bæta hlutföllin í samsetningu bílaflotans, jafnvel þótt þetta kunni enn um sinn að vera nokkuð dýrar bifreiðar, þá fara þeir aftur í endursölu. Þess. Með sömu rökum má segja að væri mjög æskilegt að fá bílaleigurnar með í þessi orkuskipti í bílaflotanum vegna þess að þeir bílar fara allir í endursölu og eru að lækka í verði í endursölu og þannig standa til boða valkostir, miklu fleira fólki en ella væri. En varðandi bifreiðagjaldið þá er það samsett gjald fyrir þá sem losa. Það er annars vegar lágmarksgjald og svo hins vegar fyrir bensín og dísilbifreiðar er viðbótargjald í bifreiðagjaldinu sem tekur mið af því hversu mikil losunin er. Þessu væri hægt að breyta. Við gætum á móti almennri hækkun bifreiðagjaldsins. Þá gætum við lækkað losun á stuðulinn sem myndi þá þýða það að við værum sérstaklega að teygja okkur í átt að aukinni skattlagningu á rafmagnsbifreiðar sem eru allt of lítið að leggja vegakerfinu til fjármagn í dag þannig að það er ein leið í næstu skrefum. Mundum við myndum við fara að taka einhvers konar kílómetragjald? Þar er kannski meira spurning nákvæmlega hvernig við myndum útfæra gjaldtökunni og hvort þau myndu láta lesa af við við skoðun eða hvort menn gætu með stafrænum hætti átt í samskiptum verið með áætlun um áætlaðan notkun ársins o.s.frv. það eru allt saman bara tæknilegar útfærslur. En aðalatriðið er að með því þá færum við í raun og veru eldsneytisgjöldin yfir í einhvers konar kílómetragjöld sem er sanngjarnt og eðlilegt að séu greidd.
Herra forseti. Mér líst í fljótu bragði ekki illa á þetta frumvarp. Ég held að hvoru tveggja að að gefa afslátt fyrir bifreiðar sem eru notaðar í þágu björgunarsveita. Ég held að það sé mjög gott mál og ég held að það sé enn þá tilefni til að vera með slíkar ívilnandi aðgerðir áfram eins og aðrar greinar frumvarpsins boða og síðan er það bifreiðagjöldin og hvernig við fjármögnum viðhald og uppbyggingu á vegakerfinu. Þá finnst mér vera 2. umræða. Mér finnst þetta sem við erum að tala um hér, verið mjög mikilvægur liður í orkuskiptum í samgöngum. En það sem skiptir auðvitað máli þegar á heildina er litið er að grænu umskiptin verði réttlát þar þegar við þegar kemur að síðan breyttri gjaldtöku þá þarf að horfa til þess og það þarf að horfa til fleiri þáttum vegna þess að réttlát umskipti í átt að kolefnishlutleysi framtíð er eitt brýnasta umhverfis samfélags og efnahagsmál samtímans. Með grænum umskiptum þarf að tryggja að aðgerðir í baráttunni gegn loftslagsbreytingum ýti ekki undir aukinn ójöfnuð í samfélaginu, þessu og af því þurfum við að huga þegar annaðhvort við fellur niður gjöld eða setjum á á önnur að þau séu til þess fallin til að að vinna gegn loftslagsbreytingum af mannavöldum og vinna gegn ójöfnuði í samfélaginu líka. Það þarf að samræma allar aðgerðir sem þarna eru undir með það að markmiði að tryggja mannsæmandi störf og lífskjör og þjóðir heims hafa sameinast, höfðu sameinist um það að árið 2021 það einkennist af loftslagsaðgerðir á alþjóðavísu en málefni féll síðan í skuggann af heimsfaraldri kórónu veru og áhrifum hans en þó langþráður árangur sé að nást við að hemja heimsfaraldri inn er hamfara hlýnunin, því miður ekki á undanhaldi og því er nauðsynlegt að setja fram metnaðarfull markmið og áætlanir til að sýna vilja Íslands til að axla ábyrgð í loftslagsmálum og víkja hvergi undan ábyrgð í þessu stærsta viðfangsefni mannkyns. Íslensk stjórnvöld verða að sýna metnaðarfyllri útfærslu á áformum sínum um kolefnishlutleysi árið 2040. Til að uppfylla skuldbindingar Parísarsamkomulagsins standa við enn óljós markmið með Noregi og ESB um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og standa við sameiginlega Helsingfors yfirlýsingu forsætis og umhverfisráðherra Norðurlanda um að norræn ríki ætli sér að leiða baráttu gegn loftslagsbreytingum. Ég nefni þetta hér, frú forseti, vegna þess að við þurfum í öllum okkar skrefum að minna okkur á ógninni sem er af því að gera ekki neitt til að vinna gegn loftslagsvánni og þetta frumvarp er að mínu áliti skref í græna átt. Þó að það sé lítið þá skiptir samt sem áður máli. Í skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna kemur fram hvað þær sviðsmyndir sem stuðla að 1,5° eða 2° hlýnun krefjast mikilla fjárfestinga. Sviðsmynd OECD fyrir 2° hnattræna hlýnun er eina sviðsmyndir sem tekur tillit til fjárfestinga í samgönguinnviðum og öðrum innviðum, auk fjárfestinga í orkuvinnslu og orkunýtni. Það er áætlað að árlegur árlegar fjárfestingar þurfi að nema því sem samsvarar 6% 3% af landsframleiðslu heimsins, annars vegar 4% vegna samgönguinnviða og annarra innviða og hins vegar 2% vegna orkuvinnslu og orkunýtni þar sem endurnýjanleg orkuvinnsla hefur verið tekin upp hér á landi standa eftir fjárfestingar vegna samgönguinnviða og annarra innviða sem þurfa samkvæmt þessu að vera 4% af vergri landsframleiðslu til að mæta alþjóðlegum kröfum. 4% af vergri landsframleiðslu miðast þó við 2° hlýnun og það er ljóst að miða þar við hærri prósentu af vergri lágs Landsvirkjun til að ná 1,5° markmiðinu sem Ísland og önnur ríki hafi lýst yfir vilja til að ná. Stjórnvöld bera ábyrgð á þessari fjármögnun ásamt atvinnulífinu og ljóst er að betur má ef duga skal í útgjöldum til málaflokksins. Þar þurfi að framlög íslenska ríkisins að duga fyrir metnaðarfyllri markmiðum en núverandi stjórnvöld setja sér og einnig þarf að draga úr fjárframlögum til aðgerða sem stuðla að aukningu losunar og nýta fjárhagslegar ívilnanir og skattkerfið með mun markvissari hætti en nú er gert í þágu loftslagsmála við í Samfylkingunni. Við viljum sjá mun meiri metnað íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum en þau sýna í t.d. í fyrirliggjandi fjármálaáætlun sem við fáum vonandi að ræða hér í næstu viku. Fjárlög og fjármálaáætlanir þurfa að endurspegla vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi og verða sína skýrari merki en nú um metnað stjórnvalda í loftslagsmálum. Það er einnig ljóst að markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann vandann upp á eigin spýtur. Þetta gildir jafnt um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og mótvægisaðgerðir. Til þess að hægt sé að draga með markvissum hætti úr losun gróðurhúsalofttegunda með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæði og vísa veginn þetta á við um orkuskiptin. Það þarf hærri og markvissari niðurgreiðslu rafmagnsbifreiða sem við erum hér að. Við erum að tala um fleiri, að fleiri bílar séu undir í þessu frumvarpi sem er hér á dagskrá og auk fjárfestingu í almenningssamgöngum, fjárfestingu í hringrásarhagkerfið og í matvælaframleiðslu, að efla græna stjórnsýslu og innleiða græna fjárfestingaráætlun. Engin samfélagssátt næst um hröð orkuskipti og aðrar breytingar á atvinnu og lifnaðarháttum nema velferðar, velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt að kostnaður falli ekki á herðar tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra samkvæmt rannsókn sem unnin var af hópi hagfræðinga fyrir þau mitt school of ræs and en væru almennt við Oxford-háskóla í maí 2020 sem byggðist á viðtölum við á þriðja 100 sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim eru fjárfestingar í grænni nýsköpun og þróun og uppbygging innviða og flutnings og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerðir sem hafa mikil margfeldisáhrif og eru þannig ákjósanlegar í á krepputímum. Markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi falla því vel að markmiðum um aukin lífsgæði og fjölgun starfa. Það er því mikilvægt að koma á fót öflugum grænum fjárfestingarsjóði og auka til muna fjárframlög til almenningssamgangna og grænnar nýsköpunar. Þá má nýta fjölda lausna og gagna sem til eru nú þegar til þess að stuðla að varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og stemma stigu við loftslagsvánni. Líffræðilegur. Fjölbreytileiki hafsins skiptir okkur hér á landi miklu máli og verði þróunin þar ekki stöðvuð mun hún hafa slæm áhrif á fiskimiðin okkar og stórkostleg efnahagsleg áhrif um leið. Evrópusambandið hefur sett á laggirnar sérstakt kerfi í því skyni að tryggja að umskipti í átta loftslags, hlutleysi hagkerfi verði réttlátt og skilji engan eftir. Það er hluti af græna samfélagssáttmála um Eurojust grín. Dýr kerfi tekur á þeim félagslegu og efnahagslegu áhrifum sem umskiptin hafi í för með sér með markvissum stuðningi og sérstakri áherslu á svæði atvinnugreinar og launafólk sem munu standa frammi fyrir stærstu áskorununum og við jafnaðarmenn. Við viljum tryggja að grænu umskiptin verði sanngjörn og allir fái að vera með jafnaðarmenn. Í Norðurlandaráði hafa lagt ríka áherslu á réttlát græn umskipti og norrænt samstarf um það réttlætismál er er heilmikið og eru að aukast. Á endanum verða allir að leggja sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingunum en tryggja verður kostnaður af grænum umskiptum lendi ekki þyngst á þeim sem minnst hafa milli handanna. Raunar gætu grænu umskiptin leitt af sér sanngjarnari skiptingu gæða en þekkist nú. Komi hins vegar til þess að fólk upplifi vaxandi ójöfnuð eða þurfa að taka á sig óhóflega byrðar í baráttunni við loftslagsbreytingar mun það veikja stuðning við afleiðingar til langrar framtíðar. Það yrði einnig til þess að árangur næðist ekki í því að vinna gegn þeirri ógn sem loftslagsmál, vá af mannavöldum er grænu umskiptin í átt að kolefnishlutleysi samfélagi er ekki nægilega vel. Skipulögð gætu ákveðin svæði, atvinnugreinar eða launafólk sem nú traustir á kolefni, sprækt hagkerfi og aðstöðu þurfi að taka á sig stóran efnahagslegan og félagslegan toll vegna nauðsynlegra aðgerða í þágu umskiptanna. Tæknibyltingin opnar á fjölmörg tækifæri í grænu umskiptunum. Sama gildir þó um hana og grænu umskiptin því að koma þarf í veg fyrir að tæknibyltingin auki ójöfnuð. Það þvert á móti að auka jöfnuð, grænu umskiptin, munu eflaust leiða til breytinga á vinnumarkaði og tengdum og tegundum starfa. Ný störf koma fram, önnur breytast og enn önnur gætu horfið. Það þarf að finna leiðir til að koma í veg fyrir atvinnuleysi vegna umskiptanna og að þau sem hafa minnst milli handanna nú verða ekki fyrir slæmum áhrifum af þessari umbyltingu. Bestu lausnirnar fást með samvinnu og því þarf að tryggja að allir séu með í samtalinu um réttlát grænu umskipti og markmiðið er að réttlát græn ufsa skiptist styrki velferðarkerfið og ábyrga efnahagsstjórn. Þau stuðluðu að skipulögðum og heilbrigðum vinnumarkaði. Þess vegna þarf pólitíska forystu og sameiginlegt átak verkalýðshreyfinga, sveitarfélaga, atvinnulífs og stjórnvalda til að tryggja að umskiptin verði réttlátt og það er einmitt þess vegna sem við í Samfylkingunni höfum lagt fram þingsályktunartillögu sem þó hefur ekki komist á dagskrá þingsins en svohljóðandi, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja réttlát umskipti og leggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl 2023 og við gerð aðgerðaáætlanirnar verði kallað eftir samráði við verkalýðsfélög, sveitarfélög og atvinnurekendur. Markmið markmið áætlunarinnar verði að koma í veg fyrir það úr jafnrétti sem hlotist getur af loftslagsvá og tryggja að grænu umskiptin ýti undir aukinn jöfnuð í samfélaginu ásamt því að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi í loftslagsmálum. En herra forseti, ég vildi draga þetta fram hér. Þó þetta frumvarp hér sé kannski ekkert risaskref í í orkuskiptum í samgöngum. Þá skiptir vissulega máli og það við höfum verið með ívilnað ívilnanir að þessu leyti fyrir rafmagnsbíla allt frá árinu. Ég man eftir þessu í minni tíð í fjármálaráðuneytinu frá árinu 2012 og um þetta var fjallað í fjárlögum fyrir árið 2013 og allar götur síðan höfum við verið með þessar ívilnanir og ég tel mikilvægt að við höldum þeim áfram og fjölgum bílunum og einnig að tel ég það skynsamlegt að taka þetta aldursviðmið af úr endursölu inni og fyrir utan þetta auðvitað, að hlúa að björgunarsveitum með því að hjálpa til við að fjármagna þá umskipti á þeim bílum sem nota notuð eru við björgunarstörf. En forseti. Við þyrftum að tala meira um grænu umskiptin og afleiðingar þeirra. Það eru alls konar viðmið og staðla sem verið er að vinna að í útlöndum sem við munum þurfa að taka upp hér í stjórnsýslunni m.a. og við framkvæmdir sem við þurfum að uppfylla og standa skil á og ég er ekki. Mér finnst við ekki talað nógu mikið um þetta. Við áttum okkur ekki nægilega vel á því hvar kostnaðurinn dettur niður, hvaða störf munu breytast og hverjir þurfa helst að bera kostnaðinn og þarna verðum við, eins og ég hef ítrekað sagt í ræðu minni, að gæta þess grænu umskiptin verði réttlátt og þau sem hafa minnst handa á milli þurfi ekki að bera mestan kostnaðinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir fyrri ræðuna, gerði dálítið að umtalsefni sínu því sem skiptir meira máli í stærra samhenginu. Í þessari umræðu sem er eru önnur áhrif sem loftslagsbreytingar hafa okkar samfélag skapa ójöfnuð og annað í þeim aðgerðum sem við grípum til til að sporna við loftslagsvánni sem sannarlega við fögnum hverju einasta skrefi og ég tek undir það. En það hefur sannarlega verið gagnrýnd áður við þessa tillögu og þessa leið að hún akkúrat tekur ekki á öðrum þáttum og öðrum afleiðingum og má meira að segja að halda því fram að hún ýti undir ákveðinn ójöfnuð og þá velti ég t.d. fyrir mér: Nú þekki ég ekki neina manneskju á lánunum eða neitt slíkt sem þrátt fyrir þessa niðurgreiðslu hefur efni á því að kaupa sér nýjan rafmagnsbíl og það er það kannski segir svolítið mikið, jafnvel þrátt fyrir að það sé verið að taka verði niður um eina og hálfa milljón. Það þýðir ekki að allir geti keypt sér rafmagnsbíl og kannski þýðir það ekki endilega að fólk sé að kaupa sér rafmagnsbíl sem hefðu ekki getað gert það ella. Kannski er þetta fólk sem hefði hvort eð er getað gert það er notar þetta kannski til þess að fá sér bíl nr. 2 eða þrjú og annað slíkt, sem er náttúrlega ekki það sem við erum að reyna að stuðla að, þannig að það sem mig langaði kannski að koma inn í þessa umræðu hjá hv. þingmanni, það er akkúrat þetta, þurfum við ekki hugsa hugsað þetta þannig hvað? Hver er markhópurinn? Hvaða hvað getum við gert til þess að tryggja það að allir geti verið þátttakendur í því að vinna gegn loftslagsbreytingum og að við séum líka ekki? Við höfum í fyrsta lagi náttúrlega vera að vinna gegn ójöfnuði í þessum aðgerðum. Og hvernig getum við tryggt það að við séum alls ekki að vinna með ójöfnum ójöfnuði að ýta undir ójöfnuð í þessum aðgerðum?
Þessari hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Herra forseti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að vera með hvata til þess að fleiri fái sér rafmagnsbifreiðar vegna þess að það skiptir máli. Það minnkar losun. Það skiptir máli til þess að við náum okkar markmiðum. Ég, líkt og hv. þingmaður, hefur væntanlega áttað sig á við að hlusta á ræðu mína en legg áherslu á að þessi umskipti verði ekki til þess að ýta undir ójöfnuð þannig. En það er ekki þar með sagt að við eigum ekki að vera með ívilnandi aðgerðir þarna á þessu stigi. Það má það má líta á aðrar aðgerðir til að koma til móts við það að allir geti tekið þátt í í baráttunni við loftslagsvána vegna þess að við náum ekki árangri nema allur gerir það og þessi og ég held að það sé ágætt að við skoðum tökum niður tölfræðina um öll þessi mál. Í frumvarpinu er er bent á að í rauninni ganga orkuskiptin þokkalega hér á landi þó að við þurfum að gera betur og þarna er verið að tala um eldri bíla í endursölu og sem eru þá ódýrari heldur en nýju bílarnir og síðan eru þessir bílar líka að verða ódýrari í framleiðslu sem betur fer. Ég held að það skipti máli að vera með þessa ívilnun jafnvel þó að það geta ekki allir nýtt sér hana en koma til móts við það fólk með öðrum hætti og þá er ég sérstaklega að hugsa um það þegar kemur að gjaldtöku sem á að fara í uppbyggingu og viðhald á vegakerfinu af því að rafmagnsbílarnir slíta vegunum, þó að losunin sé sem betur fer mun minni heldur en í bensíni á bensín og dísil.
Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en ég velti einmitt fyrir mér: Heyrist við vera sammála um að það þurfi akkúrat að koma til móts við kannski fólk með öðrum hætti sem hefur ekki tök á að nýta sér þetta sem ég velti þó fyrir mér hvort er hvort hvað þingmanninum finnst um hugmyndir sem hafa komið fram um það hvernig hægt væri að koma í veg fyrir að þetta verði bókstaflega til þess að t.d. fjölga bílum á götunum sem, líkt og þingmaðurinn benti á er vinnur líka gegn markmiðinu, jafnvel þó að bílarnir mengi ekki sjálfir þá vernd valda mengun með því einfaldlega að keyra um göturnar og annað. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvað henni finnst um hugmyndir um að t.d. takmarkað þetta við það að einungis sé um að ræða útskipta á bíl sem fólk á fyrir, það sé ekki verið að bæta við bíl, t.d. að þetta mundi einungis gilda fyrir heimili þar sem er eingöngu ein bifreið eða fyrir bara eina bifreið eða eitthvað slíkt eða einhverjar slíkar leiðir til að koma í veg fyrir það að þetta sé að fara að vinna gegn markmiðunum, bæði loftslagsmarkmiðunum með þessu og markmiðunum um jöfnuð og aðra þætti sem ég er sannarlega sammála hv. þingmanni að það. Kannski er ekki víst að öll úrræði vinni að jöfnuði. Það sem ég er að tala um er að við séum ekki að auka á ójöfnuð með þeim aðgerðum sem við grípum til og þá velti ég líka fyrir mér hvort það væri hægt að takmarka þetta með einhverjum öðrum hætti, hvort þingmaðurinn hafi einhverjar aðrar hugmyndir um það hvernig við getum gert þetta án þess að vera að hvetja til þess að fólk sé að kaupa sér fleiri bíla eða slíkt af því það er náttúrlega kannski ekki það sem þar sem felur í sér lausn á loftslagsvandanum, sem er markmiðið sem stefnt er að svo rangt fyrir sér.
Sér hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur? Ég? Herra forseti. Auðvitað er bara ástæða til að skoða þetta en ég t.d. á rafmagnsbíl, ég væri ekki að bæta honum í bíla, safnið heldur til að keyra á rafmagnsbíl og þeir sem ég kannast við og þekkir sem í sömu stöðu er nákvæmlega þannig og þú keyrir náttúrlega bara á einum bíl í einu. Sko, það var betra að þú keyrir þá á rafmagnsbíl sko heldur en á bensín og dísilbílum. En líkt og ég fór yfir í ræðu minni þá eigum við svolítið langt í land með að átta okkur nákvæmlega á því hvað við þurfum að gera til að að vera með hraðvirkari aðgerðir til að vinna gegn loftslagsvá af manna völdum. Við erum með stærsta sót, sporið er í samgöngunum og svo í matvælunum og innfluttu vörunum og þarna er sannarlega verk að vinna og við þurfum bæði að gæta að af því að vinna hratt og vel gegn ógninni sem hún er. Ógnin er nefnilega svo skelfileg. Hún er svo sýnileg og verður það frá ár frá ári og þó að við höfum aðeins gleymt okkur í að hugsa um loftslagsvána á meðan heimsfaraldur en gekk yfir þá hélt hún samt áfram og hlýnun jarðar hélt áfram þótt kórónu veiran væri að grassera. Þannig að þarna eru er bara þörf á svo róttækum aðgerðum og það sem við erum að ræða hér er bara pínulítið skref og við þurfum að horfa á þetta í samhengi og gæta að jöfnuði og gæta að því að ýta ekki undir ójöfnuð. En það má kannski ég. Mér finnst ekkert athugavert við það að skoða þessa hugmynd sem hv. þingmaður er hér með. En þá þarf að kortleggja stöðuna hjá fólki sem er að kaupa sér rafmagnsbíla.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína og þá sér í lagi þá áherslu sem hv. þingmaður lagði á jöfnuð og mikilvægi þess. Mig langaði aðeins að fara lengra heldur en hv. þingmaður minn fór í hér á undan varðandi þann jöfnuð að nú er það eins og bent hefur verið á að þessar niðurfellingar gilda algerlega óháð þeirri stöðu sem fólk hefur efnahagslegri stöðu og við höfum séð það að þær fjölskyldur sem þeir einstaklingar sem eru í lægri tekjuflokkum eru kannski eigum við að segja það enn þá fastir á gömlum bensín, jökkum vegna þess hversu dýrir þessir bílar eru enn í dag. Sem betur fer. Eins og hv. þingmaður benti á, er eru: Eru verðin á þessum bílum að fara niður á við rétt eins og dregnir að fara upp á við. En mig langaði að heyra hvort hv. þingmaður hefði einhverjar hugmyndir um það hvernig við gætum aðlaga þetta kerfi á þannig máta að við værum að tryggja það að sér í lagi þeir sem þurfa á slíkri niðurgreiðslu að halda fái að njóta hennar sem best. Þeir sem kannski eru að bæta amma stærstu við fjórar, fjögurra til skárri jeppa séu ekki að kaup, ekki að nýta sér þetta. Á sama tíma.
Svarar andsvari hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Herra forseti. Ég er alveg sammála því að þetta, þessar ívilnanir eiga ekki að vera til þess að ýta undir það að fólk og að við séum að gefa fólki afslátt til þess að geta safnað sér fleiri bílum. En ég leyfi mér að fullyrða að það á við um mjög fáa. Virðisaukaskatturinn er neysluskattur og það skiptir máli að hann sé nýttur sem hvati þannig að fleiri kaupi sér rafmagnsbíla. Fleiri sér þá í færum til að gera það. Við tryggjum ekki að það séu allir í færum til að gera það. En að þetta skref, að lækka neysluskattanna á rafmagnsbíla er samt sem áður hvetjandi og hefur sýnt sig að það fjölgar rafmagnsbílunum á götunum og það er gott þegar við horfum á loftslagsvandann, það sem við þurfum að gera vegna hans. En við þurfum að gera svo margt í leiðinni. Við þurfum að bæta almenningssamgöngur og hérna og gera og fækka bílunum á götunum með því að nýta okkur þau gæði sem felast í góðum almenningssamgöngum eins og við þekkjum í nágrannalöndum okkar. Þannig að ég er ekki með töfralausn núna en við höfum horft á þessa þróun og við sjáum skiptir máli. Ég held að af því að ég bara svona praktísk kona þá held ég að það geti verið erfitt að útfæra það að það verði bara afsláttur af virðisaukaskatti af fyrsta rafmagnsbílum eða eitthvað slíkt. Ég held að það geti verið tafsamt í útfærslu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þú verður, verð ég að viðurkenna að ég er ekki sérfræðingur í í virðisaukaskattsmálum, enda fékk ég alltaf endurskoðenda með mitt eigið fyrirtæki til að sjá um alltaf fyrir mig þannig að það væri nú rétt gert. En ef ég skil lögin rétt þá er það þannig að að virðisaukaskattur fellur í rauninni niður líka gagnvart fyrirtækjum sem ætla að kaupa sér rafmagnsbíla og það er reyndar þannig með það lærði ég. Það er þannig með fyrirtæki. Þau geta notað haft innskatt á móti útskatti virðisauka og því kannski óþarfi að fella niður virðisaukaskattinn á bílunum sem fyrirtækin eru að kaupa og maður hefur séð mikið um það á undaförnum undanförnum árum, sér í lagi núna á undanförnu ári, að það sé verið að skipta yfir í rafmagnsbíla hjá fyrirtækjum og stofnunum. Margir þingmenn Alþingis sem fá bíl til umráða vegna þess að þeir koma utan af landi eru t.d. á rafmagns, bílum. Og mig langaði að spyrja hvað hv. þingmanni fyndist hvort það sé í rauninni réttlátt að við séum að fella niður líka hjá fyrirtækjunum sem geta nýtt þetta sem innskatt og þar af leiðandi unnið, fækka tækifærunum fyrir fjölskyldurnar því við erum jú að tala um takmarkaðan fjölda.
Þá svarar andsvari síðara sinn, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Herra forseti. Ég hélt hvernig sem við lítum á málin þá skiptir það máli að fjölga rafmagnsbílum á götunum og þess vegna skiptir máli t.d. á bílaleigurnar séu kaupi rafmagnsbíla og það skiptir máli að innviðirnir séu þannig að það sé ekki vesen og vandræði þegar kemur að rekstri rafmagnsbíla. Ég hv. þingmaður þarf nú bara að kalla eftir fjármálaráðherranum til að fara yfir það hvort þetta sé eitthvert tekið út fyrir sviga þegar kemur að uppgjöri innskatts og útskatts af því að ef hægt er að nýta þennan afslátt og til að sýnast kom minni við minni virðisaukaskatts greiðslu og þegar fyrirtæki eru að kaupa þjónustu á ákveðnum hærri prósentu eða hærri, já, að þá er þetta. Þá er það auka styrkur til fyrirtækjanna. En ég bara þekki ekki hvernig farið er með þetta mál og bara bið hv. þingmann að fyrirgefa mér það en fara í fjármálaráðuneytið og fái þessar upplýsingar. En í öllu falli skiptir máli að vera með hvata til að fjölga rafmagnsbílum og fækka bensín og dísilbílum sem eru mjög hættuleg þegar kemur að af loftslagsvá af mannavöldum.
Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson. Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og ég er ánægður með breiðu línurnar. Auðvitað getur verið það að einhverju þurfi að breyta og svoleiðis og ég hlakka bara til að fara betur yfir þetta í efnahags- og viðskiptanefnd en í grunninn er ég ánægður með þessa nálgun hæstv. fjármálaráðherra og ráðuneytis hans að reyna að beina skattastyrkjum frekar að algjörum hreinorkubíla heldur en tengiltvinnbílum. Ég er líka sammála þeirri hörðu gagnrýni sem kom frá ráðuneyti hæstv. ráðherra á framlengingu mjög ómarkviss skattafsláttar þegar kemur að vörugjaldi bílaleigufyrirtækja tekur ekki bara til til hreinorkubíla heldur líka bæði til tengil, tvinnbíla og bensín og dísilbíla. Illu heilli var sá skattafsláttur framlengdur núna við samþykkt fjárlaga í desember og það er auðvitað alltaf bent á að að stuðningur af þessu tagi renni að miklu leyti til efri millitekjuhópa. Það er alveg rétt. En í mínum huga þá breytir það því ekki að þetta er bara eitt af mjög mörgum verkfærum sem við þurfum að beita í verkfærakistunni núna til að draga hratt úr losun næstu árin og stuðla að sem sagt var bara hraðari útfösun jarðefnaeldsneytis í vegasamgöngum og öðrum samgöngum. Ráðherra hefur hér í dag með svolítið á bílaleigur og mikilvægi þessa bílaleigu, fyrirtæki komi inn í þetta verkefni og mig langar aðeins að grípa þann bolta þannig að alla vega síðast er ég vissi þá kaupa bílaleigur meira en 40% af öllum nýskráðum bílum á Íslandi enda hlutfallið hafi einhvern tímann farið upp í 50 eða 60% eitt árið og það hlutfall er hvergi í heiminum svona hátt sem er kannski vegna þess að Ísland er ferðaþjónusta. Lönd er strjálbýlt land. Við erum með veikar almenningssamgöngur, ekki með lestarkerfi eru mjög veikar almenningssamgöngur. Það er einmitt ágætt að umfjöllun um svona mál sem eða snerta þetta ofan á vísi.is í dag, hvers konar skilaboð það eru sem ferðamenn fá strax við komin á Leifsstöð um almenningssamgöngur á Íslandi, sat inni á flugvellinum, eru engar merkingar um það gangi strætisvagna og þetta var ekki að finna eina einustu merkingu í Leifsstöð. Bílaleigubílar eru svona augljósir kosturinn fyrir ferðamenn og sá samgöngumáti sem langflestir þeirra velja sér þangað er þeim bara beint mjög markvisst strax við komuna á Keflavíkurflugvöll þannig að þetta hlýtur að skýra að einhverju leyti það hvað hlutfall né keyptra bíla eða hvaða hlutfall bílaleigubíla stórt af öllum nýjum bílum á Íslandi og þetta eru auðvitað allt saman bara vandamál út af fyrir sig vegna þess að allir bílar, líka rafmagnsbílar, treysta á mjög svona kolefnis frekar innviði og hafa slæm umhverfisáhrif. Ég held að það sé bara mjög mikilvægt að að hafa það í huga í þessari umræðu að stóra verkefnið er að sporna gegn fjölgun bíla almennt. Við þurfum að keyra minna, þurfi í rauninni að fækka bílum á götunum. Þetta er eitthvað sem við skulum halda til haga þegar við erum að tala um svona skattaívilnanir. En þetta með bílaleigubílana og þetta háa hlutfall þar er kannski sérstakt áhyggjuefni vegna þess að bara brotabrot af bílaflota bílaleigufyrirtækja gengur fyrir. Hreinn norsk hlutfallið hefur reyndar aukist mjög hratt undanfarin tvö ár og það er enn þá mjög lágt. Það eru bara viðskiptalegar ástæðan fyrir þessu, auðvitað hagkvæmast að kaupa og leigja út litla og ódýra bensínbíla, lítil eftirspurn meðal ferðamanna eftir bílum sem þarf að stinga reglulega í samband og flokkinn um landið að staðan er þessi, að samkvæmt tölum frá 2020 eru bílaleigubílar 7,3% af bílaflota Íslands. Þeir valda 10,6% af losun vegna samgangna á landsvísu og þetta eru bílar sem fara svo á eftirmarkað þannig að það hvernig bíla, bílaleigurnar kaupa hefur alveg gríðarleg áhrif á það hvernig bílaflotinn í heild er samsettur og langt fram í tímann og þetta er kannski svolítið kjarni málsins. Þær eru í rauninni tómt mál að tala um einhverja alvöru rafbílavæðingu nema bílaleigur, fyrirtækin taki mjög virkan þátt í henni. Það er ekki eitthvað sem gerist af sjálfu sér og það gerist ekki nema hið opinbera stigi inn með mjög markvissum hætti. Það er hægt að gera það með því að setja aukinn kraft í uppbyggingu, hleðslu innviða, t.d. bara við Keflavíkurflugvöll þar sem hefur verið skortur á svoleiðis innviðum og það hefur kannski verið ein af ástæðum þess hve bílaleigufyrirtækja kaupa lítið af hreinorkubíla. Það þarf að fjölga innviðum við lægst launuðu gististaði víða um land, helstu ferðamannastaði og auðvitað beita einhvers konar skattaívilnunum en jafnvel líka bara svona kvöðum, bara svona tímasettum kvöðum, ákveða bara að innan ákveðins árafjölda þá þurfi hlutfall hreinorkubíla í heildar, innkaupum eða heildarkvóta fyrirtækjanna að vera orðið miklu hærra en það er í dag að þetta er alla vega verkefnið. Ef við ætlum að gera Ísland að ef við ætlum að halda áfram að hérna að njóta ávaxta ferðaþjónustunnar en gera það á vistvænan hátt er þetta svolítið stóra verkefnið og þetta er algjör lykill að því að hraða rafbílavæðingu henni almennt vegna þess sem ég fór yfir áðan með eftirmarkaðurinn og þess hvernig bílaleigurnar í rauninni það var gríðarleg áhrif á það hvernig bílaflotinn í heild er samsettur. Uppbygging almenningssamgangna og breyttar ferðavenjur eru, eins og ég fór yfir áðan, forsenda alvöru árangurs í loftslagsmálum og verðum að gera það eftirsóknarvert, einfalt og þægilegt, bæði fyrir ferðamenn en líka bara fyrir Íslendinga að ferðast um landið án þess að eiga eða leigja bíl og við þurfum að ekki bara að færa okkur öll yfir á rafmagnsbíla heldur spornað gegn fjölgun bílar, þurfum að sporna gegn aukinni bílaumferð. Það kallar á þéttari byggð. Það breytir því ekki að rafbílavæðingin skiptir mjög miklu máli í. Við þurfum að það þarf að verða alger viðsnúningur í samgöngum núna á örfáum árum til þess að við getum náð markmiðum um losun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og ég held að sé alveg viðbúið að einhverjar einstakar aðgerðir þar verði kannski meira í þágu efri millitekjuhópa heldur en einhverjar aðrar. Ég held að það eitt og sér sé ekki eitthvað sem við eigum að setja fyrir okkur svo lengi sem við gerum þá eitthvað annað á móti sem gagnast þeim tekjulægri, eins og t.d. bara að ég fór yfir að stórauka og byggja upp almenningssamgöngur og lækka gjöldin. Þar þarf auðvitað hið opinbera líka að stíga inn með mjög markvissum hætti. En þetta er svona kannski það sem ég vildi helst segja um bílaleigurnar og ég er ánægður með að hæstv. ráðherra skyldi minnast á þetta að fyrra bragði og hvet hann til dáða hvað þetta varðar, bæði hann og auðvitað loftslags ráðherra. Almennt vil ég kannski nota síðustu mínúturnar hérna til að benda á ákveðið misræmi í áætlanagerð ríkisstjórnarinnar hvað varðar samdrátt í losun frá samgöngum. Nú er það þannig að samkvæmt stjórnarsáttmála einsetti ríkisstjórnin sér að Ísland verði orðið óháð jarðefnaeldsneyti árið 2040. Samt virðast ekki vera nein áform uppi um að hætta nýskráningu fólksbíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti fyrr en árið 2030. Þá vaknar spurningin: Hvað á eiginlega að gera til að koma öllum þessum jarðefnaeldsneytis, býlum sem verða bara keyptir núna á næstu árum, úr umferð á tímabilinu 2030–2040 til að hægt sé að ná markmiðinu um algjöra útfösun jarðefnaeldsneytis? 2040? Hvernig rímar þetta eiginlega saman? Hér grunar mig að stjórnvöldum að stjórnvöld séu með varann á sér og finnist það oft drastískt einhvern veginn að að nefna dagsetningu í rauninni fyrr, að ákveða bara að hérna að hætta. Það er banna nýskráningu bensín og dísilbíla fyrr en árið 2030. Það er bara einhvern veginn að fresta þessu fram í tímann en það skapar þá hættu á í rauninni bara drastískari aðgerðum seinna meir. Það er ef við meinum eitthvað með þessu þegar við erum að tala um að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti. Þetta er bara spurning sem ég kannski skil eftir. Hérna beindi reyndar líka til hæstv. umhverfis og loftslagsráð vera í skriflegri fyrirspurn þann 7. mars. Engin svör fengið við henni. En þetta og fleiri sams konar spurningar er eitthvað sem ríkisstjórnin verður helst að svara bara með hérna með beinhörðum aðgerðum og stefnumarkandi ákvörðunum, konkret ákvörðunum sem allra fyrst og þá líka með hérna endurskoðaðri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Er ekki vanþörf á því miðað við þessi hertu markmið sem ríkisstjórnin setti sér með stjórnarsáttmálanum og þá mun svo sannarlega ekki standa á okkur í Samfylkingunni að styðja það og hvetja stjórnvöld til dáða? Þá veitir andsvar hv. 13.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða framsögu og ég hjó sérstaklega eftir því að hv. þingmaður talaði mikið um bílaleigur og hvað við þyrftum að gera til að breyta þeirra við hvað á að segja kauphegðun? Er ég sammála hv. þingmanni að það þarf sennilega að setja einhvers konar hvata og kvöð, sennilega bæði það sem ég horfi svolítið á sem kannski dálítið flóknari hlut í þessu. Er það hvernig við getum tryggt það að ferðamenn hafi aðgang að hleðslu, þjónustu og góðan aðgang að fræðslu, þjónustu víða um land og þá horfi ég sérstaklega til þess að mikið af þeirri hleðslu, uppbyggingu sem hefur verið, hún hefur verið bara venjulegar hleðslur, ekki hraðar hleðslur. Ég prófaði það bara sjálfur á þeim rafmagnsbíl sem við eigum að keyra svolítið um Suðurland fyrir nokkru fyrir tveim vikum síðan fékk að kynnast þessum nýja kvíða sem allir eru með hleðslu kvíða vegna þess að þegar ég loksins koma endastöð voru 3% eftir á batteríinu og mig langaði aðeins að heyra hugmyndir frá hv. þingmanni um það: Hvernig getum við þrýst á betri og hraðari uppbyggingu á hraðferð hvað hleðslustöðvum á alla vega helstu ferðamannastöðum sem við erum að senda fólk á? Þá svarar andsvari háttvirtur.
Ef eitthvert kjördæmis norður, Jóhann, Páll Jóhannsson, virðulegur forseti. Ég þakka fyrir andsvarið og þetta er kannski svolítið kjarni málsins að til þess að það sé raunhæft einmitt það að rafvæða bílaleigu flota þá þarf það að vera einhver möguleiki fyrir ferðamenn að stinga bílunum í samband og þetta þarf að vera mjög víða og það þarf að vera mjög gott framboð af þessu til þess að þetta verði yfir höfuð ákjósanlegt. Við erum náttúrlega með fyrirbæri eins og orku, Orkusjóð sem er miklu smærri í sniðum hérna á Íslandi heldur en að háskólar, sjóður víða í nágrannalöndunum og sem í rauninni eru þá til þessa til að það að styrkja fjárfestingar í innviðum, fyrir utan bara svona beina aðkomu stjórnvalda, þá held ég að eitt sem mætti kannski horfa til sem myndi þá gagnast bara fyrir rafbílavæðingu. Það almennt ekki bara fyrir bílaleigurnar, það sé í rauninni sölu. Skylda söfn brá söluaðila eldsneytis og þá vísa ég til laga sem voru sett í tíð vinstri stjórnarinnar sem eru sambærileg lögum víða í Evrópu um að í rauninni bara tiltekið hlutfall heildarorku í eldsneyti sé af endurnýjanlegum uppruna. Þetta eru bara almennar reglur sem gilda um alla söluaðila eldsneytis. Hér er þetta hlutfall miklu lægra heldur en í flestum Evrópuríkjum. Þar hefur hlutfallið farið stighækkandi. Ég held að þurfi að skoða t.d. hvort þetta sé stjórntæki sem ætti að beita í auknum mæli þetta, auk bara fjárfestingar og aðgerða.
13. þm. Suðvest., Gísli Rafn Ólafsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og mig langaði að taka þetta svolítið lengra vegna þess að flækjustigið fyrir ferðamenn sem hingað koma er dálítið hátt og ég ákvað að taka hérna upp litla kippu til dóttur minnar og saman. Það er fullt af svona lyklum fyrir mismunandi bensínstöðvar, bensínbíll sem hún er á. En ef við hefðum verið með rafmagnsbílanna hennar er þá eru enn fleiri svona lyklar til að komast inn á hinar og þessar hleðslustöðvar víða um land. Nú veit ég t.d. að hérna, Evrópusambandið hefur sett reglur fyrir nýsköpunarfyrirtæki sem vilja geta getað talað við banka og kerfi hjá bönkum um að það sem gert er krafa á bankanna að veita aðgang inn á sín kerfi og mér er spurn: Þá þurfum við ekki að opna tækifæri fyrir nýsköpunarfyrirtæki til að fá aðgang að öllum þessum mismunandi hleðslu, kerfum. Þannig að þegar fólk kemur hingað til lands til að ferðast og tekur bíl þá getur það farið á hvaða hleðslustöðvar sem er, frá hvaða aðilar sem er, vegna þess að við getum það í dag. Ég get farið og bensíns bensínbíl mín og farið á hvaða bensínstöð sem leiðir, kannski af því að þegar enduðu allir á því að vera með eins dælur endað á dælunni. Hann er ein sem kemst í. Kannski var það öðruvísi fyrir 100 árum síðan. Ég veit það ekki. Þurfum við ekki að hugsa svolítið víðara og hugsa um hvernig við byggjum upp sko, ekki bara hleðslu, netið heldur það samfélag sem þarf til þess að það umhverfi sem þarf til að framkvæma og svoleiðis þá svarar andsvari öðru sinni hv. 11. þingmál.
11. þm. Reykv. n., ég Jóhann Páll Jóhannsson. Virðulegi forseti. Ég vildi óska þess að ég hefði hugmyndaauðgi hv. þingmanns en þetta er allt eitthvað sem þyrfti að skoða og við hljótum að taka tak öllum svona hugmyndum. Svona nýsköpun er hugmyndum þegar kemur að orkuskiptum í vegasamgöngum fagnandi til máls tekur háttvirtur.
Forseti nam smá atriði varðandi þessa grein til bráðabirgða þessa 24. bráðabirgða grein í lögum um virðisaukaskatt. Það er smá galli í þeirri bráðabirgðar grein, ekki endilega í þessu frumvarpi heldur í lögunum eins og þau eru í dag er óbeinn galli Biblíunni pínu skrýtið, hann eigi aðeins að fara yfir það og biðja eyrinni nefndina um að og laga þennan galla. En svo er mál með vexti að í þessari 24. gr. þá er einmitt heimild til þess að fella niður virðisaukaskatt af léttum bifhjólum, m.a. nema hvað það er sjá um til hérna þar sem í þeirra var svo breytt. Þá hljómar þetta svona, með leyfi forseta: Í sem sagt 2. tölulið 9. mgr. 14. gr. brá, kafla bráðabirgða bráðabirgðar kaflans, með leyfi forseta: Af léttu bifhjóli eða reiðhjóli sem knúið rafmagni að hámarki 96.000 kr. létt bifhjól eða reiðhjól skal falla undir b-lið 28. töluliðar eða b-lið 30. töluliðar 1. mgr. 3. gr. umferðarlaga og vörulið átta hund 8.711 í tollskrá, alla vega létt bifhjól skal vera skráð sem létt bifhjól. Eitt í ökutækjaskrá, sbr. 28. tölulið 1. mgr. 3. gr. umferðarlaga, nema hvað að svo eru breytingar á gerðar á umferðarlögum dálítið óheppilegt og þar er tiltekið að undanþegin skráningarskyldu eru létt bifhjól í flokki eitt á meðan lögum um virðisaukaskatt kveða á um að þau þurfi að vera skráð í ökutækjaskrá til að fá undanþágan frá virðisauka. Virðisaukaskattinum og ég spurði sendi fyrirspurn sem sagt á skattinn. Um þetta spurði ég að samkvæmt þessu bráðabirgðaákvæði eiga hjól rétt á niðurfellingu virðisaukaskatts ef þau uppfylla ákveðin skilyrði, m.a. að þau séu skráð í ökutækjaskrá en hins vegar samkvæmt breytingu á umferðarlögum sem samþykkt voru 11. maí 2021 eru létt bifhjól í flokki eitt undir 4 kíló, vött og undir 25 km á klukkustund um undanþegin skráningarskyldu og ekkert að skrá nái að skrá. Hér virðist það virðist hafa þær afleiðingar að virðisaukaskattur er ekki niðurfelldra á þessum hjólum lengur þrátt fyrir að það hafi verið tilgangur lagabreytingarinnar á um á umferðarlögum í rauninni og lögum um virðisaukaskatt sem voru samþykkt 2019. Það er þessi hjól. Þau voru undanþegin niðurfellingu á virðisaukaskatti frá því að þessi bráðabirgðar grein var samþykkt árið 2019 þangað til lögum. Umferðarlögum var breytt árið 2001. Þá hafi gleymst að hérna að fella niður sama samning, bærilegt ákvæði í virðisaukaskattslögunum og ég spyr sem sagt skattinn og hann svarar: Skatturinn svarar, með leyfi forseta, að ákveðin mistök virðast hafa átt sér stað hjá löggjafanum þegar breyting á umferðarlögum átti sér stað í maí 2001 því ekki var tekið tillit til nefnds bráðabirgðaákvæði í lögunum og sem sagt því bráðabirgðaákvæði breytt þegar breytingin að umferðarlögum var samþykkt. Það leiðir til þeirrar stöðu að óskráð létt bifhjól geta í rauninni ekki notið niðurfellingar á virðisaukaskatti skv. 24. bráðabirgðaákvæði við við tekjuskattslögin en tollayfirvöld bentu fjármálaráðuneytinu á þetta vandamál þarna aðeins áður. Tollayfirvöld þurfa að fara eftir þeim lögum sem þeim ber að framfylgja og eins bráðabirgðaákvæðið, eins og það er orðað í dag, er ekki heimilt að fella niður virðisaukaskatt af rafknúnum léttum bifhjólum nema þau séu skráð hjá Samgöngustofu. Þetta misræmi hefur sem sagt áhrif, segir skatturinn, áhrif á rafknúin reiðhjól sem falla utan skilgreiningar á reiðhjólum, það ef þau eru aflmeiri en 0,25 kW og einnig er af knúin hlaupahjól sem falla utan gildissviðs sviðs, véla tilskipunar ESB vegna t.d. þessa fylgigögn þeirra og afl mótorinn gefi til kynna að hámarkshraði sé yfir 25 km á klukkustund. Þetta er mjög flókið hvernig þessi létt bifhjól í flokki eitt og tvö gilda miðað við afl og hraða og alls konar svoleiðis er. Það bara má út af fyrir sig í rauninni hjá um umhverfis- og samgöngunefnd að kannski einfalda þetta eitthvað, alla vega hefðbundin rafknúin reiðhjól samkvæmt skilgreiningu umferðarlaga og önnur lítil rafknúin ökutæki sem erum að hámarkshraði á bilinu 6–25 km, t.d. vélknúin hlaupahjól o.s.frv. þau eru áfram sem sagt nudda áfram. Ívilnanirnar. Einnig hefur misræmið á áhrif á rafmagns vestur og önnur lítil rafmagns, bifhjól sem fara ekki hraðar en 25 km á klukkustund. Ég held að það sé smá misræmi einmitt í þessu svari skattsins sem annars vegar er fjallað um, sem sagt hámarkshraða yfir 25 km hins vegar ekki hraðar en 25 km. En óháð því þá er staðan sú að það er ákveðinn flokkur sem sagt þessara farartækja sem naut áður ívilnanirnar og er tilgangur sem sagt bráðabirgðaákvæðis í lögum um tekjuskatt er að þessi farartæki njóti þeirrar ívilnunar. Alþingi setti þau lög 2019. Það var óm af vitandi í rauninni breyting á umferðarlögum árið 2001 sem felldi burt þær ívilnanir bragð. Þingið hafði ekki hugmynd um í rauninni að breyta, taka skráningarskyldu af einhverja ákveðna tegund af farartækjum, myndi fella niður ívilnun af því það var í allt öðrum lögum um tekjuskatt. Svona getur það gerst oft þannig að í þetta ættu að vera mjög auðveld breyting fyrir nefnd, efnahags- og viðskiptanefnd að gera að laga í rauninni bráðabirgðaákvæðið af því að viðkomandi farartæki þurfi ekki að vera skráningarskyld, skráði ökutækjaskrá. Það þarf ekki að gera neina útreikninga á því eða neitt svoleiðis því það er þegar búið að gera ráð fyrir því að það sem sagt samkvæmt lögum um virðisaukaskatt er ætlast til þess að þessi farartæki hljóti þessa ívilnun. En í augnablikinu er í rauninni ríkið að græða á því þannig séð og það er enginn að nýta þessa ívilnun þannig að það er þegar búið að gera ráð fyrir þessu í fjárlögum og öllu öllum þvíumlíku. Þannig að þetta snýst bara um að leiðrétta þessi mistök sem voru gerð í setningu breytingu á lögum um breytingu á umferðarlögum sem hafði þessi hliðaráhrif á ívilnanir á umhverfisvæn farartækis samkvæmt þessu bráðabirgðaákvæði sem er verið að breyta í þessum lögum. Þannig að ég bara hef sem aðeins potaði í efnahags- og viðskiptanefnd hvað þetta varðar og ég held að þetta ætti að taka stuttan tíma að bæta við, vonandi fyrir besta og reyna að fylgjast með því hvort það gerist ekki. Örugglega.
Frú forseti. Mig langaði að koma örstutt upp og fjalla um þá grein sem í þessu frumvarpi sem kannski minnst talað um hér í dag. Við höfum verið mjög föst í umræðunni um rafmagnsbílanna en í 1. gr. frumvarpsins er verið að víkka út í niðurfellingu eða endurgreiðslu virðisaukaskatts við það að breyta ökutækjum björgunarsveita og telji þetta að sjálfsögðu mjög góða breytingu því í dag er niðurfelling á ökutækjum sjálfum en sannleikurinn er sá að til þess að hægt sé að nýta ökutækin til björgunarstarfa, t.d. upp á jöklum eða við erfiðar aðstæður, þá þarf að fara í mjög víðtækar breytingar og þær kosta oft kannski jafnvel hátt í sama og ökutækið sjálft og eins og segir í greinargerð frumvarpsins að að þá, með leyfi forseta: Björgunarsveitir gegn og óeigingjörnu og mikilvægu hlutverki hér á landi koma í veg fyrir slys, bjarga mannslífum og mann og verðmætum og því tel ég þetta vera af hinu góða og ég held að við ættum að vinna saman, bæði þing og fjármálaráðuneyti og dómsmálaráðuneyti að því að finna hvar er hægt að styðja við þetta góða starf á á svona máta og það er hægt að hugsa sér ýmislegt sem mætti skoða. Það er nú þannig með þessar með þessi ökutæki að það að þurfa að það þurfa að nýta þau við erfiðar aðstæður. Því þýðir að það þarf að gera við mikið af þeim eftir útköll. Það mætti hugsa sér hvort virðisaukaskattur af viðgerðum á björgunar tækjum væri og allt er þetta af hinu góða vegna þess að það er sífellt að verða erfiðara fyrir þessi félagasamtök að afla fjár til síns starfs vegna þess að við erum farin að vera umhverfisvænni og vilja kannski síður skjóta upp flugeldum um og við viljum minna af spilakössunum og allt þetta og þetta hefur að sjálfsögðu áhrif og þarna er hægt að finna aðrar leiðir sem ríkið getur stutt og þetta eru ekki stórar upphæðir en mjög mikilvægar í því að tryggja þetta óeigingjarna starf sem þarna fer fram. Af hverju, frú forseti?
Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, fjöldatakmarkanir á rafmagnsbílum. Ég vil eiginlega sammála því að við þurfum að ég hef náð því að fá fleiri rafmagnsbíla og gefa ívilnun af skatti gagnvart rafmagnsbílum. En það sem mér finnst eiginlega sorglegast í þessu er: Það vantar inn í þetta að þessar tengil tvinnbíla og ég segi, verða vegna þess af minni eigin reynslu að tengiltvinnbílar hentar sumum betur og þeir hafa sannað sig að þeir duga ótrúlega vel á rafmagni innan bæja og borga í litlum þéttbýla. Kjörnum úti á landi. Hentaði er að mörgum leyti betur heldur en rafmagnsbílar og ég bara get sagt dæmi um það að eiga tveim tengin sinn bíl og kaupa á hann bensín fyrir einum og hálfum mánuði síðan þegar einhver 6.000 kr. að fylla hana og fylla svo aftur núna einum og hálfum mánuði seinna fyrir 7.000 kr. þetta er sýnir svart á hvítu hversu ótrúleg hérna minnkum, bæði á eldsneytinu, nokkur og mengun af vegna þess að það er hægt að nota tengitíma bíla á rafmagninu í 80, allt upp í örugglega 80–90% af því sem fólk er að keyra innan borga og bæja. Þannig að það er eiginlega sorglegt að við skulum eingöngu núna að vera með rafmagnsbílanna inni því það hefði mátt hafa líka tekið til greina. Og þegar ég er sammála því að við eigum að reyna að vinna að taka þessi skipti vegna þess að það er auðvitað alveg gjörólík tilfinning og áttar sig ekki á því fyrr en að prófa hana hvernig er að keyra á aka um á bensíni eða dísil eða rafmagni er gífurlegur munur og ég segi fyrir á allan hátt: Þó er það rafmagn inn í hag og þess vegna ákvað ég að koma upp hérna og vona heitt og innilega að það verði einhvern veginn tekið tillit til þess í fljótlega að reyna að auka þá einhvern veginn að það sé hægt að velja og fólk hafi það val að og fái einhverjar ívilnanir af tengiltvinnbílum líka. Ég held að það myndi flýta fyrir þeim skiptum sem við erum að reyna að ná út að minnka brennslu á eldsneyti, fyrir rafmagnið og það segir sig sjálft að það hefði auðveldað okkur hér á Íslandi í hag og við eigum og getum komið þessum skiptum á fljótt og vel og ættum að reyna að stuðla að því þannig eins og ég segi, þetta er hið besta mál og ég vona heitt og innilega að það verði líka tekið tillit til þess vonandi í haust að reyna að sjá til þess að við munum auka einnig möguleika á að nota gefa afslátt af tekið. Tilviljun. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er um.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, vinnutími starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð í daglegu tali talað um NPA. Með frumvarpinu er lagt til að í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, verði kveðið á um að í undantekningartilvikum verði heimilt með samningi milli þess sveitarfélags sem í hlut á og hlutað eigandi umsýslu aðila að víkja frá almennum reglum laganna hvað varðar hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, enda séu tekin, enda séu tiltekin skilyrði uppfyllt. Í lögunum hefur verið í gildi bráðabirgðaákvæði þar sem kveðið var á um heimild til að víkja frá ákvæðum 53. og 56. gr. laganna um hvíldartíma og næturfund næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk. Með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, er kveðið á um að víkja megi frá framangreindum ákvæðum þannig að vinnutími geti varað í allt að 48 klukkustundir að hámarki og hvíldartími verði styttri hjá viðkomandi starfsmönnum en ákvæði gerir ráð fyrir. Í þeim tilfellum skal við það miðað að starfsmennirnir fái eins fljótt og við verður komið samsvarandi hvíldartíma og kveðið sé á um í fyrrnefndu ákvæði en jafnframt að starfsmennirnir geti hvílst að lágmarki sjö klukkustundir samfellt á næturvinnutíma sem fellur innan vinnutímans. Með frumvarpi þessu er framangreint bragða á bráðabirgðaákvæði lögfest með ákveðnum breytingum. Nefndin fjallaði um málið og henni bárust umsagnir og hún fékk á sinn fund gesti og gerði grein fyrir því í nefndaráliti sem liggur fyrir á þingskjali eitt 1117. Meiri hlutinn fagnar lögfestingu framangreindrar undanþágu í ljósi þess að komin er töluverð reynsla á framkvæmd notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar síðan framangreint bráðabirgðaákvæði var fyrst sett í lög. Meiri hlutinn vill þó koma ákveðnum sjónarmiðum á framfæri og bendir á að þrátt fyrir að undanþágan sé fest í lög er mikilvægt að fylgjast vel með hvort rétt sé að breyta þeim reglum um vinnutíma starfsmanna sem veita þjónustuna sem hér já, frá því sem hér er lagt til. Kannanir sem gerðar hafa verið á meðal starfsmanna og notenda notendastýrðrar persónulegrar þjónustu aðstoðar sýna fram á að almenn sýna fram á almenna ánægju en engu að síður telur meiri hlutinn mikilvægt að haldið verði áfram að skoða með hvaða hætti vinnutíma starfsmanna verði best háttað þar sem gætt verði áfram sjónarmiða starfsmanna sem og sjónarmiða þeirra sem fá umrædda þjónustu. Í 2. mgr. frumvarpsins er kveðið á um að fyrir árslok 2025 skuli hefjast endurskoðun á þeim undanþágum frá almennum vinnutíma, reglum sem frumvarpið gerir ráð fyrir, en meiri hlutinn bendir á að ekkert sé því til fyrirstöðu að sú endurskoðun hefjist fyrr ef kallað verður eftir því. Í frumvarpinu er kveðið á um að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð þar sem nánar sé kveðið á um framkvæmdina þegar kemur að þeim vinnutíma sem frumvarpið heil heimilar. Meiri hlutinn leggur áherslu á að slík reglugerð er sett sem allra fyrst og að hana þurfi að endurskoða reglulega eftir þörfum og reynslu hlutaðeigandi aðilum. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á að samningum um notendastýrða persónulega aðstoð að á samningum um notendastýrða persónulega aðstoð sé hámark sem takmarkað geti aðgengi notenda þjónustunni. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að leita áfram leiða til að fjölga samningum svo að þeir einstaklingar sem þurfa á að halda fái þjónustu við hæfi. Þá vill meiri hlutinn sérstaklega koma því á framfæri að markmiðið með lögfestingu sé að gera umgjörðina hvað varðar vinnutíma starfsmanna sem sinna NPA skýrari og í því sambandi sé leitast við að samræma þau sjónarmið sem vegast á eins vel og unnt er. Tryggja þarf réttindi starfsmanna á sama tíma og veitt er svigrúm til að ná fram þeim markmiðum sem stefnt er sem að er stefnt með veitingu þjónustunnar. Frumvarpið varðar öryggi og réttindi starfsfólks í þeim tilvikum þegar vikið er frá þeim lágmarksreglur sem kveðið er á um í lögum en það varð ekki bara hagsmunir starfsfólk því hér eru auk þess í húfi hagsmunir notenda þjónustunnar enda ljóst að mistekist starfi sem rekja má til ófullnægjandi hvílda starfsmanna koma kunni að hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir þá sem nýta þjónustuna. Einnig er það í hag allra að gæta að hagsmunum starfsmanna. Það getur leitt af sér minni starfsmannaveltu sem hlýtur að teljast til góðs fyrir notendur þjónustunnar. Þá bendir meiri hlutinn á að ekkert sé því til fyrirstöðu að samtök aðila vinnumarkaðarins geti með kjarasamningum samið um útfærslu á vinnutíma starfsmanna sé það innan þeirra lágmarksskilyrði sem frumvarpið og eftir atvikum reglugerð sem sett verður kveða á um. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt undir meiri hluta. Undir nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís, Hrönn Hafsteinsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Þegar andsvör hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína framsögu í þessu mikilvæga máli. Mig langar að nota tækifærið hér til að spyrja háttvirtan formann velferðarnefndar aðeins á almennari nótum, líka um málefni er varðar notendastýrða persónulega aðstoð. Nú er það svo að í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er gert ráð fyrir að á þessu ári, árið 2022, sé veitt fjármagn úr ríkissjóði gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til allt að 172 NPA-samninga og þá er þetta alltaf í lögunum, snýst auðvitað um það hvort búið sé að sækja um fleiri eða færri samninga. Þetta er ekki um leið liggur fyrir fjármálaáætlun þar sem er einungis gert ráð fyrir fjármögnun þeirra samninga sem þegar eru í gildi sem eru miklu færri en 172 heldur sé eitthvað í kringum 90, ef ég man rétt. Nú hef ég fengið þau svör frá hæstv. félags og vinnumarkaðs ráðherra að hann geti ekki gefið neitt út um það hvort það verði fleiri samningar en það fjármagnaðir á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar. Mig langar kannski að spyrja formann velferðarnefndar háttvirtan hvort hún telji þetta góða velferðarpólitík, hvort hún sé, hvort henni finnist þetta svona fullnægjandi, hvort henni finnist góður bragur á þessu gagnvart fólki sem bara sárvantar þessa mikilvægu þjónustu sem er bara alger algjört lykilatriði til að tryggja frelsi og sjálfstæði fatlaðs fólks svarar andsvari. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir svarið. Eins og fram kemur í nefndarálitinu með þessu frumvarpi þá hvetur velferðarnefnd stjórnvöld til að leita leiða til að fjölga virkum samningum og en hins vegar verður sú sem hér stendur að játa það að hún hefur ekki kafað ofan í þessi málefni í stóra samhenginu þó að ég og við í velferðarnefnd höfum nýtt tímann mjög vel til að fræðast um ólíka þætti sem heyra undir velferðarnefnd frá því að nefndin tók til starfa í vetur. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum áfram að bæta þessa þjónustu og fjölga samningum en auðvitað kemur margt til þar. Það þarf fjármagn og það þarf að tryggja að sé starfsfólk tilbúið í verkefnin og það þarf að líka að byggja upp þekkingu innan sveitarfélaganna um allt land við að koma þjónustunni á og skipuleg og sem sagt skipuleggja hana þannig að það hefur margt áunnist en við erum enn þá bara ekki lengra komin en raun ber vitni. En það hafa verið stigin risastór skref frá því að þjónustan var fyrst. Þjónustunni var fyrst komið á hér á landi. Sá siður sumra hv. þingmanna.
Jóhann Páll Jóhannsson. Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svarið. Þetta er auðvitað svolítið skringileg staða sem er komin upp með lög sem kveða á um að tiltekinn fjöldi samninga eigi að vera fjármagnaður af ríkinu á þessu ári. Þeim lögum er ekki fylgt. Það er bráðabirgðaákvæðinu í lögum um þessa þjónustu. Við erum með félagsmálaráðherra hæstv. sem vill ekkert segja til um það hvort hvort standi til á næstu árum á þessu kjörtímabili að fjölga samningum og fjármagnað með fullnægjandi hætti. Svo erum við með fjármálaáætlun um að það verði þar sem birtast í rauninni engin fyrirheit um slíkt. En um leið er meiri hluti velferðarnefndar að skora á ríkisstjórnina, ég veit ekki meira, er velferðarnefnd öll einhvern veginn komin í einhvers konar stjórnarandstöðu gagnvart ríkisstjórninni þegar kemur að NPA-samningunum? Hvernig sér háttvirtur formaður nefndarinnar fyrir sér að þetta þróist allt saman næstu árin? Þá vil ég líka benda á nýfallinn dóm nýja uppkveðinn dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur um að sveitarfélög, sveitarfélögum geti ekki að sveitarfélög geti í rauninni ekki með lögmætum hætti skýlt sér á bak við það að það sé ekki komið mótframlag frá ríkinu þegar gerðir eru þjónustusamningar og þegar dráttur verður á þeim hvernig? Hvernig getur velviljað fólk hér á Alþingi beitt sér til að tryggja að lögum sé fylgt og fólk fái þessa þjónustu sem fólkið á rétt á þegar við erum með bæði félagsmálaráðherra úr röðum Vinstri grænna og fjármálaráðherra úr röðum Sjálfstæðisflokksins sem er á einhverri allt annarri skoðun? Greinilega heldur. En háttvirtur formaður velferðarnefndar, þingkona Framsóknarflokksins.
Þá svarar andsvari síðara sinn, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni seinna andsvar og ég hef raunar hvergi heyrt það í máli nokkurs manns sem þessum verkefninu kemur annað en vilji til að halda áfram að fjölga þessum samningum. Hins vegar er það nú þannig að fjármögnun er ákvörðuð í fjárlögum og þar þarf að forgangsraða og vissulega liggur fyrir liggja þar fyrir samandregnar upplýsingar um þörf fyrir fjármagn til mismunandi verkefna og það getur á hverjum tíma verið önnur verkefni í sama innan sama málaflokks sem kalla eftir því fjármagni sem togast á um sama fjármagnið og það er einfaldlega sú áskorun sem fjárveitingavaldið standa frammi fyrir og það þeir hv. þingmenn sem í fjárlaganefnd sitja hverju sinni. Við þurfum að vega og meta í sinni vinnu sé lokið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti af hálfu hv. þm. Halldóru Mogensen en hún er með minnihlutaálit í þessu máli og er fulltrúi okkar Pírata í velferðarnefnd og geri því grein fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar um vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Er mikilvægt, virðulegi forseti, við alla ákvarðanatöku þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks, að fulltrúar notenda og aðstoðarfólks þeirra sitji við borðið frá fyrstu stigum og að raddir þeirra vegi þungt. Árið 2019 skipaði þáverandi félags- og barnamálaráðherra nefnd undir forystu félagsmálaráðuneytisins með fulltrúum frá ráðuneytinu ásamt Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins og Vinnueftirliti ríkisins. Nefndinni var m.a. falið að meta hvort og þá með hvaða hætti rétt væri að leggja til breytingar á ákvæðum laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er varða hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir þar sem gætt yrði sjónarmiða þeirra sem nýta sér þjónustuna og þeirra sem veita hana. Í upphafi árs 2021 skipaði þáverandi félags- og barnamálaráðherra jafnframt starfshóp um heildarendurskoðun laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, með fulltrúum frá félagsmálaráðuneyti, Öryrkjabandalagi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Landssamtökunum Þroskahjálp. Við vinnslu frumvarps þessa fékk velferðarnefnd Alþingis á sinn fund fulltrúa frá félags og vinnumarkaðs ráðherra, ráðuneyti NPA-miðstöðinni, Öryrkjabandalag Íslands, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, Félagsráðgjafafélag Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga til að fjalla um málið en í öllu þessu ferli var því aðeins einn fulltrúi notenda, NPA-þjónustunnar á móti fjölmörgum fulltrúum annarra hagsmunasamtaka og enginn fulltrúi NPA aðstoðarfólks þrátt fyrir að frumvarpi snúist um hagsmuni þeirra. Betur hefði farið á því að veita röddum þjóna notenda þjónustunnar og þeirra sem veita þjónustuna meira vægi. Í allri umræðu og aðdragandi frumvarpsins er einnig rétt að benda á að við undirbúning frumvarpsins virðist takmarkað tillit hafi verið tekið til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þrátt fyrir að Ísland hafi fullgilt samninginn árið 2016. Þessi samningur felur í sér skuldbindingu ríkja um raunverulegt samráð milli stjórnar stjórnvalda og fatlaðs fólks í málum og löggjöf sem varða fatlað fólk, sbr. 3. gr. 3. mgr. orsakir 4. gr. samningsins. Það undirstrikar auðvitað alvarleika þess að samráðinu hafi verið eins ábótavant og hér hefur verið lýst og raunar svona til hliðar við þetta, virðulegur forseti, að þá er það auðvitað líka í bága við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að hafa einhvers konar kvóta á aðgengi að notendastýrðri persónulegri aðstoð. Slík aðstoð á að vera í boði fyrir fatlað fólk, óháð efnahag, búsetu og öðrum þáttum þannig að það þarf virkilega að bæta það líka. En svo við snúum okkur aftur að efni máls. Virðulegi forseti. Markmið vinnulöggjafarinnar er að vernda launþega fyrir valda ójafnvægi gagnvart vinnuveitendum sínum en vinnur sambandið á milli NPA. Verk stjórnenda og aðstoðarfólks þeirra er hins vegar óhefðbundið í vinnuréttarlegu tilliti. Markmið NPA er að veita verk, stjórnendum tækifæri til að lifa sjálfstæðu lífi heima við en þeir ættu annars tök á innlánsstofnana eða án aðstoðar. Verkefnastjórninni eru margir algerlega háðir aðstoðarfólki sínu með margar eða jafnvel allar athafnir daglegs lífs allan sólarhringinn valda hráefninu valda ójafnvæginu er því öfugt farið í vinnuréttarsambandi notenda þjónustunnar og aðstoðarfólks þeirra samanborið við vinnuréttarsamband á hefðbundnum vinnumarkaðinn. Mikilvægt er að hafa þetta í huga við endurskoðun vinnulöggjafar sem varðar NPA. Það er hversu frábrugðinn kringumstæður notenda og starfsfólks NPA eru gagnvart hefðbundnum störfum. Viðhorfskannanir aðstoðarfólks hafa sýnt að mikill sveigjanleiki er í starfinu og aðstoða fólk ákveður vakta skipulagi í samráði við notendur þjónustunnar. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem starfa sem NPA aðstoðarfólk er afar ánægt með starfi vinnutíma á vinnufyrirkomulag í núgildandi lögum um bráðabirgðaheimild til undanþágu frá ákvæðum 53. og 56. gr. laga um hvíldartíma og næturvinnutíma hjá NPA aðstoðarfólki þar sem þeim er veitt talsvert svigrúm til að skipuleggja vinnuna á sem farsælastan hátt fyrir NPA notendur og aðstoðarfólk. Þetta svigrúm og nýtti sérstökum sér kjarasamningi NPA starfsfólks frá árinu 2015 sem unnin var í mikilli sátt milli notenda og starfsfólks. Í samningnum er kveðið á um að hámarki tvær samliggjandi sólarhringsvaktir af þeim skilyrðum uppfylltum. Aðstoðarfólk. Fáeinu nái nauðsynlegri samfelldri hvílt á meðan á vakt stendur og fái auk þess tíma til að taka pásur á matarhlé. Samkvæmt viðhorfskönnunum er almennt mikil ánægja með núverandi fyrirkomulag, bæði meðal notenda og aðstoðarfólks. Aðstoðarfólk nýtur góðs af því að fá lengra hlé milli vakta og gerir það notendur þjónustunnar sem þurfa aðstoð allan sólarhringinn kleift að hafa færri vaktaskipti. Með þessu fyrirkomulagi er notandi þjónustunnar ekki eins bundin af vaktaskiptum sem gerir honum kleift að lifa sjálfstæðu lífi, sem auðvitað, eins og við vitum er meginmarkmið NPA-þjónustunnar og vert er að nefna að NPA starfsfólki finnst álag almennt vera hæfilegt í starfi. Starfið er ekki hefðbundin heldur snýst um að aðstoða notandi þjónustunnar eftir þörfum hverju sinni. Því er ekki um viðvarandi álag að ræða eins og e.t.v. á við um mörg önnur störf og þar að auki er mikilvægt að árétta að í núgildandi kjarasamningum fær starfsfólk a.m.k. sólarhringslangt, vakta frí á milli sólarhringsvakta til að tryggja að það fái nægilega hvíld við innleiðingu á styttingu vinnuvikunnar varð hámarksfjöldi sólarhringsvakta alls sex talsins á fjögurra vikna tímabili sem þýðir að á 28 daga vinnu tímabili eru 22 frídagar. Það er því gert ráð fyrir umtalsverðri hvíld og frítíma á milli vakta. Að framansögðu fær minni hlutinn ekki séð að sterk rök séu fyrir því að víkja til hliðar núverandi fyrirkomulagi með svo eindregnum hætti sem lagt er til í frumvarpinu. Í ljósi þess að ánægja ríkir með fyrirkomulagið hjá bæði notendum og starfsfólki verður ekki séð að nauðsynlegt sé að þvinga fram annað fyrirkomulag með lögum en núgildandi samningar kveða á um. En ef við snúum okkur að tilefni lagasetningarinnar er tilefni frumvarpsins að heimild til undanþágu frá ákvæðum 53. og 56. gr. laga. Tilefnið er að þetta er bráðabirgðaákvæði sem gilti til 1. apríl 22 og því er nauðsynlegt að framlengja heimildina eða festa hana í sessi til að tryggja framtíð þjónustunnar. Miðað við greinargerð með frumvarpinu er tilefni fyrst og fremst hagsmunir og réttindi NPA aðstoðarfólks. Notendur NPA samanstanda af afar fjölbreyttur hópur með mismunandi þarfir. Verði frumvarpið hins vegar að lögum er umgjörð NPA-þjónustu skorin of þröngur stakkur notendaþjónustunnar hefði t.d. minna en það segja, en nú hvenær þeir fara að sofa og þyrfti að vera komnir upp í rúm fyrir miðnætti. Líkt og að framan er rakið er markmið NPA-þjónustu að fatlað fólk hafi meira um það að segja hvernig það hagar sínu daglega lífi, þar með talið hvenær það fer að sofa og hvernig það hagar sínum athöfnum á daginn. Í 2. tölulið 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um mun strangari skilyrði hvað varðar hvíldartíma starfsfólk loks og rof á honum heldur en gert er í núgildandi sérkjarasamningum. Miðað við sérstakt eðli þjónustunnar er óskynsamlegt að þrengja skilyrðin með þessum hætti en það getur valdið óþarfa álagi og raski fyrir notendur þjónustunnar. Þar að auki gengur ákvæðið lengra en kröfur aðstoðarfólks og stéttarfélags þeirra hafa náð til. Með frumvarpinu er því lagt til að skerpt verði það frelsi sem fatlað fólk og aðstoða fólk þegar nýtur í núgildandi sérkjarasamningum. Þessar tíma. Markanir eru ekki rökstuddar með fullnægjandi hætti í greinargerð með frumvarpinu, sérstaklega í ljósi þeirrar sérstöðu sem einkennir starfsemina og fyrirkomulag hennar, en líkt og ég hef áður rakið ríkir almenn ánægja meðal notenda NPA og meðal starfsfólks með núverandi fyrirkomulag til að tryggja réttindi og hagsmuni þeirra hefði verið nægilegt að orða ákvæðið með almennari hætti og leggja ákvarðanavaldið í hendur á notendum á aðstoðarfólki sem gætu nánar verið útfærð í sérkjarasamningum með aðkomu stéttarfélags. Þegar lög eru sett, virðulegi forseti, er mikilvægt að hafa í huga að tilefni og markmið lagasetningarinnar. Frumvarpið fjallar að meginstefnu til um hagsmuni MPA starfsfólks en það átti aðeins einn fulltrúa við borðið í öllu því ferli sem fram fór í aðdraganda þess að frumvarpið var lagt fram. Þá er ég ekki að tala um NPA starfsfólk heldur NPA notendum væntanlega. Í ljósi sérstaks eðlis starfseminnar hefði bæði verið eðlilegra að veita röddum notenda þjónustunnar og starfsfólks hennar meira vægi og taka meira tillit til þeirra miðað við upplifun notenda þjónustunnar og aðstoðarfólks þeirra var ekki tilefni til að skerða samningsfrelsi þeirra með svo afgerandi hætti. Minni hlutinn fagnar því að verið sé að festa þjónustunnar í sessi með lögum til þess að eyða þeirri óvissu sem hefur verið viðvarandi undanfarin ár í þessum efnum. Hins vegar telur minni hlutinn að ákvæði annar 2. töluliðar 1. gr. gangi of langt og að hægt hefði verið að ná yfirlýstum markmiðum frumvarpsins án þess að víkja til hliðar núverandi fyrirkomulagi. Með svo afgerandi hætti til máls tekur hv. 8. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur.
Frú forseti. Ég er ég skrifa undir nefndarálit meiri hlutans sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir formaður velferðarnefndar, fór ágætlega yfir hér áðan og ég þarf ekki að endurtaka hennar orð en þessu frumvarpi með frumvarpinu er í rauninni verið að festa í lög það sem áður hefur verið sett til bráðabirgða og það er sannarlega sama sannarlega framför að því leyti og frumvarpinu er ætlað að tryggja réttindi starfsmanna á sama tíma og veitt er svigrúm til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt með veitingu þjónustunnar. Það er verið að reyna að horfa bæði til þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda og einnig til þeirra sem veita hana frumvarpi varðar öryggi og réttindi starfsfólks í þeim tilvikum þegar vikið er frá lágmarksreglum sem kveðið er á um í lögum og eins og ég sagði áðan þá skrifa ég undir þetta nefndarálit og þarf ekki að endurtaka það sem þar er sagt. En ég vil jafnframt taka undir með halda hv. þm. Halldóru Mogensen sem skrifar nefndarálit frá minni hluta velferðarnefndar þar sem hún dregur fram að þegar þetta frumvarp var undirbúið var aðeins einn fulltrúi notenda, NPA-þjónustunnar á móti fjölmörgu fulltrúum annarra hagsmunasamtaka, samtaka og enginn fulltrúi NPA aðstoðarfólks þrátt fyrir að frumvarpið hafi snúist um þeirra hagsmuni og mér finnst þetta vera sannarlega gagnrýnivert og það þarf og en þetta er ekki síðasti síðasta frumvarpið eða síðasta umræðan sem við tökum um hagsmuni fatlaðs fólks eða þeirra sem þurfa á notendastýrða persónulega aðstoð að halda og í framtíðinni þurfum við að gæta af því að þau sitji við borðið sem raunverulega þekkja málið best og til þeirra sjónarmiða sé tekið tillit til. En að því sögðu þá fórum við ágætlega yfir málið í háttvirt velferðarnefnd og þarna voru auðvitað skiptar skoðanir þó að flestir hafi fagna því að frumvarpið væri að koma fram og í því fælist réttarbót og líka vörn fyrir þá sem þurfa á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda. En eftir stendur, frú forseti, að það eru alls ekki nægilega margir sem njóta þessarar þjónustu. Það eru ekki allir. Það er ekki eru ekki lagðir peningar til þess að allir sem þurfa á NPA að halda fái notið þeirrar þjónustu. Það er úr því. Þarf að bæta það er möguleiki að gera það í í fjármálaáætlun og fjárlögum komandi ára því þetta er eins og málin standa núna? Er þetta bara virkilega mikið óréttlæti, læti og það er bara verið að troða á mannréttindum fatlaðs fólks og notendastýrð persónuleg aðstoð er einmitt til þess að til að gefa fötluðum kleift að lifa sem lifa lífi sem þau kjósa eins og hægt er? Mig langar að nefna, frú forseti, eins og ég sagði áðan þá er þetta sannarlega ekki síðasta frumvarpið sem við tölum um sem varðar hagsmuni fatlaðs fólks af því að þar er af nógu að taka og ég hef í samtölum mínum við starfsmenn sveitarfélaga sem eru að veita aukna þjónustu fá ekki eru ekki með nægilega marga samninga NPA-samninga en eru þó að leggja til eitthvað svipað þótt það gangi ekki alla leið, svona þjónusta við fólk sem þarf á persónulegri aðstoð alla daga og stundum er einn starfsmaður sem er að þjónusta þrjá o.s.frv. þannig að þetta eru alls konar varúðarsjónarmið þessarar þjónustu í sveitarfélögum og misjafnt eftir sveitarfélögum en það sem er sammerkt, bæði með þeim sem eru með NPA-samninga og einnig hinum að að það er nánast ógjörningur fyrir fatlað fólk sem þarf á þessari þjónustu að halda að taka sér sumarfrí. Það svo það er í fyrsta lagi bara svo dýrt að fólkið þarf að borga fara. Segjum að einhver vilji fara til Spánar, þá þarf viðkomandi að borga þar fyrir sig og gistingu en líka fyrir aðstoðarmanninum laun aðstoðar landsins í í á ferðalaginu. Þetta er flestum bara algerlega ómögulegt að gera og einnig er það líka vandamál að ferðast innan lands. Það þarf segjum að ungur fatlaður einstaklingur vilji fara eins og einn gaf með dæmi um vil ég fara fræðst á bræðslunnar í Borgarfirði eystra í sumar. Þá er að ýmsu að hyggja. Það þarf auðvitað að athuga með bílinn og það getur þar en þar er óheyrilegur kostnaður. Ef starfsfólk eða sveitarfélög rukka bensíngjald, t.d. á eigin bíl, er það auka kostnaðurinn er gisting. Það er fyrir aðstoðarmanninn og það þarf að varða leiðina og fá upplýsingar um hvaða hvað? Hvaða aðgengi er fyrir fatlað fólk á leiðinni. Það þarf að vera salerni sem er aðgengilegt fyrir fatlaða og það þarf meira að segja að gera ráð fyrir. Þá þarf að kortleggja viðgerðarþjónustuna ef hjálpartækin bila t.d. og það þarf að vera aðgengi að apóteki og heilbrigðisþjónustu og síðan er það þar sem fatlað fólk kvartar undan að það fer á heimasíður ferðamannastaðanna og sveitarfélaganna og þar er listað upp hvaða hvaða aðgengi er fyrir fatlaða og hvaða hjálpartæki eru t.d. í sumarhúsum og svo þegar mættir á staðinn þá stendur ekki steinn yfir steini. Það er kannski upplýst að það séu sturtu stólar í sumarbústaðnum ef svo reynist ekki vera og þetta veldur vandræðum og hérna og getur sett ferðir, bara bókstaflega í uppnám. Og svo við tökum aftur dæmið um unga fólkið sem vill fara á bræðslunum, Borgarfirði eystri. Þá er enginn gistinga fá frá gistingu að fá almennilega frá Vík að Borgarfirði. Segjum að það kom í ljós að það sé hvergi hægt að fá gistingu á þessu þessari löngu leið. En það er kannski þörf fyrir að gista a.m.k. tveim stöðum á þessari ferð og ef fatlaða klósettið, sem sagt séð eða sé á leiðinni reynist svo vera í húsinu tröppum getur þetta sett ferðalagið allt í uppnám. Þannig að það þarf að gæta að því og það þarf að senda þau skýru skilaboð út til ferðamannastaða og til sveitarfélaganna sem eru með upplýsingar um aðgengi að í fyrsta lagi hafa upplýsingarnar algerlega hreinar og skýrar og standa síðan við það þar sem lofað er að sé til staðar fyrir fatlað fólk. Þannig að það er ekki bara það að það sé erfitt fyrir ungt fatlað fólk eða bara fatlað fólk sem þarf á svona persónulegri aðstoð að halda. Það er dýrara heldur en fyrir annað fólk að fara í sumarfrí heldur er það líka eru er eru aðstæður er oft mjög erfiðar og sem veldur því að í rauninni fólk þarf að greiða fyrir það dýrum dómum. Svo eru alls konar hindranir á leiðinni og þannig að skilaboðin til fatlaða fólksins er bara get ég ekki bara halda ykkur heima, yrði bara heim og það eru ekki góð skilaboð til fólks og við þurfum að gæta að mannréttindum þeirra hvað þetta varðar líka. Ég vil að lokum nefna, frú forseti, fólk sem notar íslenskt táknmál. Það getur t.d. ekki gengið, að því gefnu að fá túlk sér að kostnaðarlausu eða þau eru fari í valfrjáls ferðalög þannig að hindranirnar eru mjög víða og ég vildi bara nýta þetta tækifæri til að benda á það að fatlað fólk sem þarf á NPA að halda eða á persónulegri þjónustu daglegri að halda það kemst það á mjög erfitt með að komast í frí og þarf á því að halda eins og við hin. Það þarf að ganga í það að finna út hvernig er hægt að aðstoða þau, bæði fjárhagslega að borga fyrir launakostnað aðstoðarmannsins. En einnig er aðgengið sem skiptir þar mjög miklu máli. En að lokum þetta, frú forseti. Ég held að og er þeirrar skoðunar að þetta frumvarp sé til bóta en tek jafnframt undir það sem stendur í meirihlutaálitinu. Það þarf stanslaust að vera að fylgjast með. Þetta eru óvenjulegum vinnutími og reglur eru sveigðar til að þetta geti allt saman gengið upp. En það þarf áfram að gæta að því að hagsmunir bæði notenda þjónustunnar og þeirra sem hana veita, að hvoru tveggja sé gætt og það skiptir máli að starfsfólkið aðstoðarfólki fái sinn hvíldartíma því að það skiptir líka máli fyrir þann sem er að fá þjónustuna vegna þess að það geta orðið óhöpp og slys og upp getur komið mikill vandi ef starfsfólkið fær ekki sína hvíld og er þreytt við vinnunna of þreytt við vinnunna þannig að það þarf að gæta að þessum hlutum líka þó að mikilvægt sé að halda sveigjanleikanum í vinnutímanum. Jafnframt.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti á vinnustöðum, vinnutíma starfsmanna sem persónu, að veita persónulega notendastýrða persónulega. Ég vil taka heils hugar undir það sem hv. þm. Oddný Harðardóttir var að segja hérna áðan. Ég get alveg stutt það alveg 100%. Þetta er mjög vandmeðfarið mál og ég verð að segja að ástæðan fyrir því að ég ákvað að vera á nefndarálitinu var sú að ég fór að gá. Við höfum ár eftir ár verið að fresta þessu máli. Við fögnuðum hérna í upphafi fljótlega eftir að ég kom á þing á að fagna því að við vonum að stórauka hérna fjölda þeirra sem fengu notendastýrða persónulega aðstoð sem síðan átti að taka á þessu vinnumálum og ég gríp hérna niður í í atkvæðagreiðslu fyrir tveim árum síðan. Þetta voru endurteknar atkvæðagreiðslur til að fresta þessu máli og, með leyfi forseta, þá sagði hér orðrétt: Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt: Við þurfum að klára þetta mál í trausti þess að þetta verði í síðasta skiptið sem við þurfum að greiða atkvæði um það. Þá mun ég styðja við það vegna þess að þarna er um NPA-þjónustu að ræða sem er mjög mikilvæg. Við verðum að koma þessu í lag í eitt skipti fyrir öll annað er okkur til háborinnar skammar. Tilvitnun lýkur í það. Auðvitað er það okkur til háborinnar skammar að hafa haft þetta í lausu lofti allan þennan tíma. En erum við að leysa málið í eitt skipti fyrir öll? Nei, því miður, það verður það ekki. En við erum að taka stór skref. Við erum að reyna að koma einhverju reglum á vinnutíma starfsmanna sem hefur verið bæði krafa að hafa þetta í föstum skorðum, það hafi alveg fullkomlega hvernig vilja hafa þetta. Jú, það var komið á ákveðinn samkomulag en það samkomulag var aðeins öðruvísi en það sem verið er að gera hér. En það sem er kannski mikilvægast í þessu samhengi sem við erum að ræða hér og það kemur skýrt fram að það verður að fylgja skyldur rosalega vel með því hvort hvernig þetta virkar og ef þetta virkar ekki þá er búið er að setja inn varnagla að það verður hægt að endurskoða málið og reyni að finna lausn á á því þeim vanköntum sem koma upp og það er mjög mikilvægt vegna þess að að við vitum alltaf þegar við erum að setja nýja löggjöf er alltaf eitthvert, getur alltaf eitthvað brugðist. En í alla vega þá erum við komnir með ákveðna beinagrind utan um þessi mál og vonandi reynist það vel og vonandi ef einhverjir gallar komið upp. Þá verður að koma í ljós og við munum þá taka af þeim og lagfæra. En það sem annað er í þessu máli og kemur skýrt fram og kom skýrt fram hjá hv. þm. Elínu Líneik Önnu Sævarsdóttur, framsögumanni, að það er það að við tökum fram að það er ekki það verður að fjölga samningum um notendastýrða persónulega þjónustu. Við verðum bara að segja alveg eins og er að að okkur er alveg hreinlega til háborinnar skammar. Við höfum komið fram og við skulum núna í dag vera með nálægt 200 manns undir 50 undir 67 ára aldri þar og einhverjar undir fimmtugt inni á hjúkrunarheimilum. Þetta er fólk sem á rétt og ætti að vera á, geta valið um NPA-samninga og það er líka enn þá skelfilegra þegar við höfum séð það hér úr fortíðinni þegar MP samninga voru teknar af einstaklingum og þeir eiginlega hreppaflutningar inn á með inn á stofnun og sem var síðan dæmt ólöglegt. Þetta sýnir það ofbeldi og það þann fáránleika sem hét heilbrigt fólk og kerfi kemur fram við þessa einstaklinga, sýnir algerlega blindu á aðstæður þessa fólks vegna þess að, eins og kom fram og ung kona sem lendir inni á hjúkrunarheimili sagði enda er hún væri fangi inn á sínu herbergi en það merkilegt. Þá hafa búið að flytja hana á milli bara þannig að hún hafði enga í nágrenninu sem þekkt eða þjónustu gjörsamlega skorin niður. Viðkomandi hefur enga möguleika á því að lifa eðlilegu lífi. Það þarf ekki að segja nokkrum manni að einstaklingur sem er undir fimmtugu settu hjúkrunarheimili, að viðkomandi sé sáttur og geti lifað mannsæmandi lífi. Það er algjörlega útilokað og við eigum og okkur ber að sýna þessu fólki þá virðingu að gera ekki svona hluti. En því miður það er það frekar fjölgar í þeim sem lenda í þessum hreppaflutningum og eru svona nauðung að fluttir í því inn á hjúkrunar og jafnvel hreppa á milli sem sýnir svona í hnotskurn að ríkisstjórn mín er ekki að taka á þessum vanda og henni ber að auka NPA sem henni ber að sjá til þess að þeir sem vilja þessa þjónustu þá er þörf á þessari þjónustu, fái þessa þjónustu vegna þess að það undarlegasta líka öllu máli. Mér finnst furðulegt ef við förum að hugsa um það að eins og hefur líka bent á, og ég sá einhvers sem nýlega var bent á, að úrræði sem viðkomandi vara fáar jafn vel, 5–10 sinnum dýrara að setja inn á þessa stofnun heldur en að hafa hana í hann. Ég spyr mig: Erum við þá ekki að spara aurana og henda honum mjög? Hvernig í ósköpunum er hægt að reikna út að það sé mun dýrara að hafa viðkomandi innlánsstofnun? Af hverju í ósköpunum látum við þetta viðgangast og það er eiginlega sko þetta? Auðvitað gildir á flestum sviðum. Við erum með eld aldrað fólk, inni á spítölum, í dýrustu úrræðin sem hægt er að finna á sama tíma og við erum ekki að auka aðgengi og gera það þannig að við getum notað rými sem er kannski 75% ódýrara fyrir fólkið þannig að við erum og getum örugglega stóraukið þjónustuna og boðið miklu fleiri NPA-þjónustu með því hreinlega að sjá til þess að taka þetta fólk út af hjúkrunarrýmum og góð og gefa láta fá þessa þjónustu að halda vegna þess að að við erum oft með þetta í í rándýru úrræði við okkur ber líka að fara og ég held að málið sé að líka væri ekki hægt að koma svona fram við þetta fólk hefðu myndu sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni. Því miður er það hafi dregið lappirnar við að ríkisstjórnin dregur lappirnar við það að fara út í og klára þessa lögfestingu. Og þá spyr maður sig: Hvers vegna er það? Vegna þess að þeir telja kostnaðurinn of mikill. Ég efast um það vegna þess að miðað við þá útreikninga að þeir séu að velja margfalt dýrari úrræði frekar en ódýrari úrræðið sem allir eru ánægðir með heldur frekar rándýru úrræði sem enginn er ánægður með að þá einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni að þetta sé annaðhvort hugsunarleysi eða þá bara gera sér ekki grein fyrir afstaða þess fólks sem þeir eiga að þær fjalla um og eiginlega kannski bara sópa ég ferðamaður getur einhvern veginn ekki sett sig inn í það hugar þetta hugarfar, hvers vegna þetta er svona. Það er líka hérna. Það hefðu kannanir hafa sýnt að það fyrirkomulag sem var með starfsfólki NPA er mjög gott og það hefur líka sýnt sig. Eins og hefur komið fram kom fram hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur það eru þröskuldar um allt, ekki bara þröskuldar, það eru heilu holurnar, kviksyndinu og bara brekkurnar sem þetta fólk þarf að eiga við. Þó að það sé komið í NPA að þó að það sé komið inn í þá þjónustu þá er alltaf hindranir að það eru það er eins og með ferðalög og bara yfirleitt einföldustu þjónustu vega að komast á leikhús, kaffihús eða kvikmyndahús sett eru geta verið ótrúlegar hindranir sem koma þar á þeirri leið. En að þessu framansögðu þá ákvað ég að styðja þetta frumvarp í þeirri einskærri von að við séum þó alla vega komin á rétta braut, að við séum að hérna að taka þá ákvörðun að hætta þessu eins árs frestun. Við höfum gert núna í tvö eða þrjú skipti til að viðhalda því að þjónustan falli ekki niður og síðan vonar maður að reglugerð ráðherra sjái til þess að það verði vel fylgst með því hvernig þetta skilar sér og ég vona líka heitt og innilega að það verði. Ég veita að NPA-miðstöðin mun fylgjast vel með þessu ásamt Öryrkjabandalaginu og fleirum. Þeir munu hafa eins og svo er líka annað í þessu. Ef við værum líka búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks á er þar inni ákvæði sem hefði nýst til þess að að búa til ákveðinn notendaráð sem eða sem fylgist með hvernig sé farið að lögum og reglum og hvort hlutirnir séu að virka rétt og löglega og það er eitt af því sem vantar inn í þetta kerfi. Við. Við vitum að þeir sem eru glíma við fötlun, þeir eru halloka í samfélaginu, ekki bara gagnvart því að fá NPA-samninga og heldur einnig fjárhagslega að lifa af. Það er engum. Við vitum að það er engum blöðum um það að fletta að reyna að lifa af einhverjum rúmum 200.000 kr. á mánuði eftir skatta er gjörsamlega vonlaust á Íslandi. Það er þú átt ekkert líf, þú ert settur í út í horn, þú ert í fátæktar umhverfi og það er okkur líka til háborinnar skammar vegna þess að auðvitað eigum við að vera löngu búnir að finna út rétta framfærslu lög framfærslu sem allir geta þá sem þurfa á að halda, gerðum þó alla vega haldið reisn þetta eins og með það. Það er ekki og það er ekki heldur í þessum NPA-samningum og ég bara eins og ég segi ég bara vona heitt og innilega verði fjölgað gífurlega samningum MP og ég vona líka að þessi lög sem við erum að setja hérna virki vegna þess að þarna er verið að taka á hvíldarrýmum og vinnutíma. En þetta er, eins og hefur komið fram, mjög sérstök vinnuaðstæður, mjög sérstök sérstæð vinnustaður og mjög náið samskipti þeirra sem eru að þjónusta þá sem eru með NPA og þetta er mjög vandmeðfarið og þess vegna verði að fylgjast vel með þessu og verðum að sjá til þess að þetta virki. Og ef það virkar ekki þá bara verðum við að taka þetta og leiðrétta ef á þarf að halda.
Þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður, Kristrúnu, Frosta dálítið. Virðulegi forseti. Mig langar mig til að nýta tækifærið í í umræðunni núna um notendastýrða persónulega aðstoð NPA, að fara aðeins yfir hvernig landið liggur að á næsta ári fyrir þennan málaflokk. Nú sitjum við í háttvirtri fjárlaganefnd og ræða um það fjármagn sem mun renna til velferðarmála líkt og NPA fleiri málefni út kjörtímabilið, m.a. hvaða pólitíska umboð sem ríkisstjórnin hefur til þess að gera eitthvað í þessum málaflokki. Við ræddum við Öryrkjabandalagið skömmu síðan og það má sjá til að mynda í umsögn þeirra að það er ljóst að þrátt fyrir að það hafi verið farin sú leið fyrir síðustu jól að koma inn, auka fjárhæð upp á 320 millj. kr. til NPA-þjónustu til þess eins að það væri hægt að fjármagna núverandi samninga og að þær 320 milljónir virðist vera komnar inn í þennan útgjaldaramma núna út þetta kjörtímabil. Þá liggur alveg fyrir að sú fjárhæð sem er þarna gert ráð fyrir nær einungis til samninga sem núna er í gildi. Það eru of fáir samningar. Það er alveg vitað mál að það eru einstaklingar sem bíða eftir þessari þjónustu og það er algerlega óraunsætt að stilla þessu dæmi svona upp. Þetta er þekkt breyta. Það er sem sagt ekkert fjármagn í fjármálaáætlun fyrir fjölgun samninga þrátt fyrir að þetta fjármagn núna hafi hingað til verið ófullnægjandi og mig langar til að setja þetta aðeins í samhengi almennt við þennan málaflokk vegna þess að það var skýrsla sem birtist núna í vor sem sýnir fram á ótrúlegan halla sem er á málaflokki fatlaðs fólks um 9 milljarðar kr. á árinu hefur þetta skilað sér í halla á málaflokknum á sveitarfélagastiginu hátt í 17 milljarða kr. sem sveitarfélögin eru að greiða með þessum málaflokki í út af lögum sem voru sett. Þetta er lögbundin þjónusta og núna nýlega féll dómur í í þessu máli sem sneri sem segir til um það að sveitarfélögum beri að veita þessa þjónustu. Ber að veita fötluðum einstaklingum þjónustu óháð því hvort fjármagn sé að koma frá ríkinu. Þetta er vegna þess að við búum við þann ótrúlega veruleika hér á landi hér inni að Alþingi er óheimilt að setja lög um sem snerta ríkissjóð sem er ekki fjármögnuð en hún getur gert að þessar stofnanir gætu gert það fyrir sveitarfélögin 17 milljarðar kr. og það er ekkert í fjármálaáætlun sem tekur tillit til þess að augljóslega þarf fjármagn að koma til. Það er verið að setja á laggirnar nefnd sem á að skoða þessi mál en það er ekkert sem liggur fyrir hvað varðandi fjárveitingu. Þetta eru mjög háar upphæðir. Það kemur líka í ljós ef við skoðum yfirlit yfir rekstrarsögu stöðu sveitarfélaganna og samtaka íslenskra sveitarfélaga benti á þetta að þessar upphæðir, þessir 17 milljarðar kr. núna, sem hafa byggst upp í skuld í rauninni við ríkissjóð vegna þessa málaflokks, passa nær öllu leyti við þann halla sem er á sveitarstjórnarstiginu þannig að málaflokkur fatlaðs fólks og vanfjármögnun þess frá ríkissjóði hefur rýrt getu sveitarfélaganna til að standa m.a. undir fjárfestingum sínum sem er mjög alvarlegt mál vegna þess að samkvæmt nýjustu fjármálaáætlun það stefnir í að það verði sögulegt lágt fjárfestingarstig hjá sveitarfélaginu út kjörtímabilið. Þannig að þarna er er ríkissjóður að setja sveitarfélögin gífurlega erfiða stöðu og þetta er ekkert annað en alvarlegur niðurskurður sem mun bitna á okkur síðar meir og þetta er þekkt fyrirbæri hjá ríkissjóði og þessari ríkisstjórn. Þetta er niðurskurður bakdyramegin í velferðarþjónustu. Það sem er einhvern veginn á borði ráðherra og ríkisstjórnar er haldið hreinu á meðan hér er verið að lögfesta ákveðna velferðarþjónustu þjónustu við fatlað fólk án þess að fjármagn fylgi og svo snýr ríkisstjórnin sér ítrekað við og bendir á sveitarfélögin og vill meina að þau séu bara ekki nógu vel rekinn. Virðulegi forseti. Háttvirtur formaður velferðarnefndar minntist hér á áðan og talaði um að það væri vilji fyrir því að fjölga NPA-samningum hjá fólki þessarar ríkisstjórn hjá einstaklingum, hjá hv. þingmönnum í háttvirtri ríkisstjórn, en það er ekkert fjármagn á bak við þann vilja og án fjármagns er ekkert að marka þessar áætlanir, viljayfirlýsingar stjórnmálamanna sem hér stjórna fyrir utan að það er einfaldlega röng forgangsröðun hér í gangi. Virðulegi forseti. Ég nefni þetta líka vegna þess að það er ítrekað minnst á þetta, m.a. í málflutningi háttvirts formanns velferðarnefndar, að það þurfi jú að forgangsraða. Þessi málaflokkur þurfi bara að horfast í augu við það að það þarf að forgangsraða. Við skulum aðeins fara yfir forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar, sáum fyrr í vikunni birtust tölur um úrræði á vegum stjórnvalda þar sem kom í ljós að 15 milljarðar kr. hafa verið veittir í skattaívilnana ívilnanir vegna úrræðisins. Allir vinna 15 milljarða, næstum jafn há upphæð og er búinn að safnast upp af halla vegna málaflokks fatlaðs fólks hjá sveitarfélögunum. Þetta úrræði, allir vinna, var framlengt núna fyrir jól eftir þrýsting frá hagsmunaaðilum aðila, hagsmunasamtökum, byggingarfyrirtækja og formaður hæstv. háttvirtrar efnahags- og viðskiptanefndar þrýstu mjög á þessa breytingu sem ríkisstjórnin samþykki þrátt fyrir mjög afgerandi upplýsingar sem bárust frá sérfræðingum fjármálaráðuneytisins að framlengingin á þessi úrræði væri óskynsamleg, hún væri kostnaðarsöm þensluhvetjandi og engin þörf væri á frekari örvun byggingariðnaðarins. Nú vitum við eftir að svar birtist við fyrirspurn minni fyrr í vikunni að þriðjungur af þeim 15 milljörðum kr. sem hafa verið veittir í skattafslættir í allir vinna úrræðið hefur ratað til byggingafyrirtækjanna beint sem börðust fyrir þessu úrræði. Þá er ég ekki að tala um aukin umsvif í greininni sem er óbeint að leita til þeirra sem er oft rætt um, ekki óbein umsvif af því að einstaklingar gátu sjálfir sótt um endurgreiðslu skatta og þess vegna fjölgaði framkvæmdum. Nei, greiðslur sem byggingarfyrirtækin sjálf sótti um í viðskipti sín við önnur fyrirtæki og höfum í huga, virðulegi forseti, að ein aðalrökin sem stjórnarliðar hafa haft í frammi varðandi úrræðið, allir vinna væri að það dragi úr svartri atvinnustarfsemi. Ég veit ekki til þess, virðulegi forseti, að það sé algengt í greiðslum fyrirtæki sín á milli að mikið sé um umslags greiðslur. Þetta er náttúrlega ótrúleg forgangsröðun á skattfé, sér í lagi þegar það liggur fyrir að byggingargeirinn var ein fárra geira sem kom betur út úr heimsfaraldri en rekstrarafgangurinn sagði til um áður en Kúveit skall á. Rekstrarafgangurinn í greininni var í fyrra og í hittiðfyrra sá mesti á öldinni. Því til viðbótar liggur fyrir að meðal þeirra einstaklinga sem sóttu beint um þetta úrræði hefur helmingur skattafsláttarins runnið til tekjuhæstu 10, prósentsins og 85% til tekjuhæstu 30% síns. Þetta eru nákvæmlega sömu tölur og við sáum í skattafslætti stjórnvalda til íbúðarkaupa, séreignarsparnaðinn sem má ráðstafa skattfrjálst inn á fasteignalán svo það er alveg ljóst hvernig forgangsröðunin hérna er. 17 milljarða kr. gat á síðustu þremur árum í málaflokki fatlaðs fólks og ígildi þeirrar upphæðar Rannís, skattaívilnun til byggingarfyrirtæki og fólks í efstu til samfélagsins. Við þetta bætast síðan hátt í 50 milljarðar kr. sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur fjarlægt úr tekjustofnar ríkissjóðs með víðfeðmum skattalækkunum þar sem ekkert nýtt kom á móti til að laga hallann sem hefur í kjölfarið myndast fjármálaráð, óháður aðili sem skrifa umsagnir um fjárveitingar og fjármál ríkissjóðs bendir réttilega á að það er kerfislægur halli núna til staðar, algerlega óháð Kúveit, hallanum í fjárhag ríkissjóðs og þar hefur langmest áhrif, tekjuhliðin sem er algerlega brostinn vegna þessara skattalækkana og raunar er það svo að tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu verði þær lægstu á öldinni undir lok tímabils fjármálaáætlunar ef ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fær sínu fram svo já, virðulegi forseti. Þetta snýst um forgangsröðun fjármagns eins og hæstv. ríkisstjórn segist svo oft og formaður háttvirtrar velferðarnefndar minntist líka á. En þessi forgangsröðun er einmitt skýr. Þeir milljarðar sem vantaði inn í grunnþjónustuna hefur verið ráðstafað. Annað fjármagn flæðir úr tekjustofn ríkissjóðs á menn. Grunnþjónustan blæðir á meðan fólk í þeim hópi, viðkvæmustu hópar samfélagsins, eru að bíða eftir þjónustu, þá ráðstöfun skattafsláttum til efsta lags samfélagsins. Þetta hlýtur að vera umhugsunarefni að við þetta bætist að sveitarfélögin geta ekki neita fötluðu fólki um þjónustu eftir að dómur féll í héraðsdómi um daginn þegar þeir sitja algjörlega eftir með svarta Pétur, eðlilega, enda vilja þau veita þessa þjónustu. Við jafnaðarmenn, virðulegi forseti, hefur áhyggjur af þessari þróun. Það er búið að setja lög um þessa þjónustu en okkur ber líka sem samfélag að halda utan um fólk sem þarf á aðstoð að halda þannig að ég skora á hæstv. ríkisstjórn að endurskoða þá forgangsröðun sem birtist í fjármálaáætlun þeirra út kjörtímabilið og mun hafa veruleg áhrif á þann málaflokk sem við hér ræðum. Fáum það á hreint að það er val að leik að reka málaflokk fatlaðs fólks með þessum hætti, hvað verið var að samþykkja hér trekk í trekk skattafsláttar, úrræði sem nýtast fyrst og fremst efstu tekjuhópunum. Það verið val að ráðast í almennar skattalækkanir sem grafa undan tekjustoðum ríkissjóðs án þess að ráða í aðrar ráðist í aðra skattheimtu á móti. Hvergi er snert á fjármagnstekjum. Rætt var um í stjórnarsáttmála að það ætti að laga til þær glufur sem eru í núverandi skattkerfi sem gera einstaklingum kleift að flytja til tekjur sínar þannig að þau greiða skatta af launatekjum eins og fjármagnstekjur sé um að ræða. Hér erum við ekki að tala um að breyta lögum um skattheimtu. Við erum einfaldlega að tala um að fólk greiði skatta samkvæmt löggjöfinni eins og hún er í dag. Þessi glufa er gerir það að verkum að hið opinbera er að missa allt að þrjá til 8 milljarða kr. á ári. Mest af því myndi renna til sveitarfélaganna sem þurfa á þessu fjármagni að halda í formi útsvars. En það er ekkert um þetta í fjármálaáætlun. Ekkert. Þetta eru ávextir í augnhár og það er engan veginn skiljanlegt. Af hverju er ekki ráðist í að breyta þessari stöðu? Það er hvergi rætt um sanngjarna gjaldtöku af auðlindarentu hér á landi en Alþýðusambandið hefur metið það svo að aðeins um 10% af rentunni umfram hagnaði sé innheimt af stjórnvöldum. Þannig að það er alveg skýrt, virðulegi forseti, að sú staða sem upp er komin í málaflokki fatlaðs fólks, sú staða sem upp er komið í málaflokki þeirra einstaklinga sem þurfa á NPA aðstoð að halda, hún er afleiðing af skýrri forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Það er gríðarlega mikilvægt að úrræði sem þessi séu rædd í því samhengi. Við höfum val. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að endurskoða sína forgangsröðun.
Það er Jóhann Páll Jóhannsson. Virðulegur forseti. Ég get tekið undir hvert einasta orð sem þeir hafa látið falla mér svolítið athyglisvert hvað stjórnarliðar í rauninni stífir á aðhaldskröfunum og svona þessum útgjaldarömmum þegar kemur að velferðarmálum en svo þegar kemur að kannski skattastyrkjum hingað og þangað, hvort sem það er til fyrirtækja til kvikmyndagerðar eins og við sjáum í deilum fyrir opnum tjöldum milli fjármálaráðherra og menningarráðherra þá einhvern veginn kemur allt annað hljóð í strokkinn. Hér ræðum við um NPA-samninga og mikilvægar lagabreytingar sem snúa að aðstæðum starfsfólks. En mig langar að tala aðeins um þetta allt saman á almennari nótum. Nú er það svo að Svíar lögfestu notendastýrða persónulega aðstoð sem rétt fatlaðs fólks mikið fatlaðs fólks árið 1994. Í Danmörku var farið af stað með svona tilraunaverkefni upp úr 1970. Í Noregi var byrjað með tilraunir á notendastýrðri persónulegri aðstoð árið 1990 og svo voru sett lög um þetta þjónustuúrræði um aldamótin. En hér á Íslandi voru ekki einu sinni gerðir neinir tilraunasamningar fyrr en árið 2012. Lögin um NPA-samninga, þessa grundvallarþjónustu sem tryggir fötluðu fólki frelsi og sjálfstæði. Þau voru ekki sett fyrr en 2018. Hvernig gengur þetta? Jú, þetta er allt að koma, þetta er bara gert býsna vel. Í langflestum tilvikum skilst manni. Þetta gengur allt of hægt. Árið 2012 voru gerðir 22 samningar NPA. Árið 2014 voru þeir orðnir 51. Í dag skilst mér, að sá líka séu eitthvað í kringum 90. Í skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir kemur fram að í fyrra voru 44 einstaklingar að bíða eftir NPA-þjónustu í sex sveitarfélögum, langflestir auðvitað í Reykjavík þar sem þjónustuþörfin er mest íbúafjöldinn. Mestur sveitarfélögin voru spurð um ástæður þess að umsóknin væri á bið hjá þeim hversu mörgum umsóknum hefði verið hafnað. Þau svöruðu öll því til að umsóknin væri á bið vegna skorts á fjárheimildum og það vantaði samþykki um mótframlag frá ríkinu. Þarna stendur sem sagt hnífurinn í kúnni fyrst og fremst. Það er nefnilega mikilvægt að hafa það í huga að framkvæmd þessara laga hefur verið með þeim hætti að umsóknir eru samþykktar með fyrirvara um staðfestingu á 25% mótframlagi frá ríkinu og þjónustan fer alla jafna ekki af stað fyrr en það liggur fyrir staðfesting á á þessu og það kemur einmitt fram í skýrslu þessa starfshóps sem ég nefndi að það hefur mikil vandkvæði verið bundin skorti á upplýsingum um mótframlag ríkisins vegna nýrra NPA-samninga á hverju ári frá því að lögin tóku gildi árið 2018. Þetta setur fólk auðvitað í afleita stöðu. Í þessu samhengi held ég að það sé full ástæða til að að víkja nokkrum orðum að mjög mikilvægur dómi sem féll í Héraðsdómi Reykjavíkur fyrir örfáum vikum, þann 24. mars í máli manns sem hafði fengið samþykkta umsókn um NPA-samninga hjá sveitarfélaginu, beið og beið í meira en tvö ár eftir að þjónustan yrði veitt vegna fyrirvarans um mótframlag frá ríkinu og meðan var hann látinn bíða. Látum dvelja á hjúkrunarheimilum gegn vilja sínum fór í mál við sveitarfélagið, krafist viðurkenningar á réttinum til NPA-þjónustu og niðurstaðan var mjög afdráttarlaus og þetta er bara mjög athyglisverður dómur og ég hvet þingheim til að fara vel yfir. Í niðurstöðukafla segir þau réttindi sem umsókn stefnanda lýtur að varða umtalsverða persónulega og fjárhagslega hagsmuni hans sem auk þess eru hluti af mannréttindum sem löggjafinn hefur lögfest og skuldbundið sig til að lúta samkvæmt alþjóðlegum mannréttindasáttmálum. Héraðsdómur vísaði til 76. gr. stjórnarskrárinnar. Er mælt fyrir um að öllum sem þess þurfi sé tryggður réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku og sambærilegra atvika og að löggjafinn það er bent á sem sagt í dóminum að löggjafinn hefur með lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, sett reglur í samræmi við þessar skyldur sem leiða af þar sem er mælt fyrir um í stjórnarskránni og í 11. gr. laganna. Þá á sem sagt bara: Einstaklingur á rétt á þessari þjónustu ef hann hefur miklar og við varðandi stuðnings og þjónustuþarfir í bráðabirgðaákvæðinu í lögunum sem við ræddum hér aðeins áðan í andsvörum. Það er bara gert ráð fyrir því að ríkissjóður veiti framlag í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga vegna tiltekins fjölda samninga á tímabilinu 2018, 22, aukist þá í skrefum og áttu að vera komnir allt að 172 fjármagnaður samninga núna 2022, en eins og hefur komið fram þá eru gildandi samningar ekki nema þeir eru færri en 100, alla vega þegar eitthvað á bilinu 80–90. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er aðeins gert ráð fyrir því að þeir samningar sem nú þegar eru í gildi verði fjármagnaður. Það er ekki er gert ráð fyrir hvernig fjölgun þar og hér í 1. umræðu um þetta mál þá ræddi ég einmitt þetta við hæstv. félagsmálaráðherra og reyndi að fá skýr svör frá honum um það hvort samningum yrði ekki örugglega fjölgaði mjög rækilega á þessu kjörtímabili. Þetta er svo risastórt stórt frelsis og sjálfstæðismál og velferðarmál og hvort það mætti ekki vænta þess að þeir yrðu orðnir einhvern tímann á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar. Jafnmargir og þeir áttu að vera samkvæmt lögunum núna á þessu ári, 172. Hæstv. ráðherra treystir sér ekki til að gefa nein skýr svör um þetta eða staðfesta eitt né neitt. Þetta er í rauninni staðan að við erum með fjármálaáætlun sem gerir bara ráð fyrir fjármögnun samningana sem eru nú þegar í gildi þótt það séu mjög skýr bráðabirgðaákvæði í lögunum, auglýsa þjónustu sem kveða á um að ríkið eigi nú þegar að vera búið að fjármagna 172 samninga. Ef við grípum núna aftur niður í dóm Héraðsdóms Reykjavíkur segir þar, og þetta er mjög afdráttarlaust lög nr. 38/2018 leggja ákveðnar skyldur á ríkissjóð til að fjármagna þessa þjónustu miðað við ákveðinn fjölda samninga og innleiðing á tímabilinu. Þetta verður vísað til bráðabirgðaákvæðis, skyldur sem eru lagðar á ríkissjóð og við sem förum með fjárveitingavaldið verðum auðvitað að fylgja þessum skyldum eftir í fjárlögum. Héraðsdómur heldur áfram gagnvart stefnanda mannsins sem gagnvart manninum sem stefndi sveitarfélaginu. Má það einu gilda hvernig skiptingu kostnaðar sé háttað á milli sveitarfélaga og ríkisins og með hvaða hætti uppgjöri í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga eigi sér stað. Hvorki í ákvæði 11. gr. laganna né í öðrum ákvæðum laganna er að finna heimild til að binda rétt fatlaðs fólks til notendastýrðrar persónulegrar þjónustu því skilyrði að hún komi því aðeins til framkvæmda að fjárframlög berist frá ríkissjóði. Eins og áður hefur verið rakið og kemur fram í athugasemdum í frumvarpi til laganna er þessi þjónusta hugsuð í þeim tilgangi að tryggja mannréttindi þeirra fötluðu einstaklinga sem þarfnast mestra þjónustu. Þegar svo háttar til verður að gera strangar kröfur til að heimild til að binda stjórnvaldsákvörðun fyrrgreindum skilyrðum styðjist við skýra og ótvíræða lagaheimild í ljósi lagaáskilnaði reglna stjórnarskrárinnar og lögmætisreglan. Því er ekki fyrir að fara og verður því fallist á að sú ákvörðun standa að binda en að binda afgreiðslu umsóknarinnar því skilyrði að hlutdeild ríkisins í fjármögnun lægi fyrir eigi sér ekki lagastoð. Þetta eru nú bara meiri háttar tíðindi og dómurinn gekk meira að segja svo langt héraðsdómur, að staðfesta rétt mannsins til skaðabóta út af þessu vegna beins fjártjóns sem var talin hafa orðið fyrir vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sveitarfélagsins. Þetta er auðvitað hefur bara verið tekið fyrir. Á neðsta dómstiginu verður mjög fróðlegt að fylgjast með hvernig þetta þróast en ef dómurinn verður staðfestur og þetta verður hin endanlega niðurstaða þá hlýtur þetta að þýða að sú vanfjármögnun NPA-samninga sem ég er núna að nota tækifærið í umræðu um þessar lagabreytingar er varðar þessa þjónustu til að tala hérna um að þessi vanfjármögnun, hún mun leggjast hún mun hún hefur bitnað nú þegar mjög illa á fólkinu sem þarf á þessari þjónustu að halda en núna hlýtur hún að leggjast af þeim mun meiri þunga á sveitarfélögin og bætast þá við þann gríðarlega rekstrarhalla sem er nú þegar á þjónustu sveitarfélaga við fatlað fólk. Þetta er eitthvað sem hv. þm. Kristrúnar Óskarsdóttir fór mjög vel yfir hérna áðan. Þetta bætist bara ofan á þann stabba sem ríkið er alltaf að velta yfir á sveitarfélögin. Með hliðsjón af þessu öllu hlýtur maður að taka undir það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar segir: Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að það leiti leiða til að fjölga samningum svo að þeir einstaklingar sem þurfa á að halda fái þjónustu við hæfi. Þetta náttúrlega eru orðin tóm ef því er ekki líka beint til ríkisstjórnarinnar, stjórnarmeirihlutans, oddvita þessara flokka sem ráða för, að skipta um kúrs í ríkisfjármálum, forgangsraða í þágu velferðar því þetta er spurning um fjármagn. Þetta eru ekki bara einhverjar tæknilegar spurningar um útfærslu þess. Bara. Þetta eru fyrst og fremst spurningar um fjármagn og forgangsröðun í ríkisfjármálum, rekstri samfélags. Þetta snýst um það hvort við ætlum að fjársvelta almannaþjónustunnar, fjársvelta þessa lífsnauðsynlegu þjónustu sem gefur fólki frelsi og sjálfstæði og breytir öllu fyrir það hvort við ætlum að fjársvelta almannaþjónustunnar eða reka hérna alvöru velferðarpólitík sem við getum verið stolt af.
Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að blanda mér í umræðunum um við þessa lagabreytingu sem hér er til umræðu varúðar við lög um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustað sem er sérstaklega beint að þeim aðilum sem sinna fólki með stuðningsþarfir eða einstaklingum sem eru með svokallaða NPA-samninga. Mig langaði kannski bara að byrja eins og margir aðrir hafa gert að fjalla á almennum nótum um þetta viðfangsefni sem við höfum verið að takast á um. Í. Þetta hefur verið bitbein milli ríkis og sveitarfélaga að þetta viðfangsefni sem hefur verið kallað NPA-samningar og við þekkjum það að málefni sveitarfélaganna, málefni fatlaðra, var flutt til sveitarfélaganna árið 2011 og með því fylgt því fjármagni í formi heimild til að hækka útsvar og það átti síðan að duga til að reka þennan málaflokk eins og á þann hátt sem talið var þurfa. En síðan hefur nú eitt og annað gerst sem hefur orsakað það að sveitarfélög telja sig vanta upp á fjármagn til þess að geta rekið þennan málaflokk og hér hefur verið nefnt að uppsafnaður halli sveitarfélaganna á síðustu þremur árum séu 17 milljarðar. Þar af eru 9 milljarðar á síðasta ári. Samkvæmt þeim upplýsingum hallar verulega á sveitarfélögin. Hvað þennan málaflokk varðar og þessi málaflokkur er samkvæmt þeirra upplýsingum vanfjármagnaður og hvað er það sem hefur gert það að verkum að við erum að upplifa það að sveitarfélögin eru að kvarta yfir því að ná ekki endum saman hvað þetta varðar og það bitnar auðvitað á annarri þjónustu í efa. Það þarf að ráðstafa kannski milljörðum eins og í Reykjavík í í þennan málaflokk sem ekki hefur verið fjármagnaður og ef við skulum skoða það sem gerist í framhaldinu er að yfirtöku sveitarfélaganna á þessum málaflokki er að lögum er breytt og það koma ný lög 2018. Þar eru sett inn í lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þar er þar er alveg tiltekið hver skylda sveitarfélaganna er. Með leyfi forseta langaði mig aðeins að fá að lesa upp úr þessum lögum og byrjar kannski fyrst á því sem segir markmið og skilgreiningar: Markmið laga þessara er að fatlað fólk eigi þess kost á bestu þjónustu sem unnt er að veita á hverjum tíma til að komast til móts við sértækar stuðningsþarfir þess. Þjónustan skal miða við fatlað fólk fái nauðsynlegan stuðning til þess að það geti notið fullra mannréttinda til jafns við aðra og skapa því skilyrði til sjálfstæðs lífs á eigin forsendum og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk skal virðing borin fyrir mannlegri reisn þess, sjálfræði og sjálfstæði þjónusta samkvæmt lögum þessum skal miðast við einstaklingsbundnar þarfir og aðstæður viðkomandi, óskir og önnur atriði sem skipta máli, svo sem kyn, kynferði, aldur, þjóðernisuppruna, trúarbrögð og fleira. Við framkvæmd laga þessara skal framfylgt þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þá skulu stjórnvöld tryggja að fatlað fólk, þar með talið hagsmunasamtök þess, hafi áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir er varða málefni þess skal ákvarðanataka byggjast á viðeigandi aðlögun þar sem aðgerða er þörf svo að fatlað fólk fái notið réttinda sinna, fer fötluð börn og fjölskyldur þeirra eiga í hlut skal einnig framfylgja barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, lögum samkvæmt. Nú er það svo að þannig háttar til að það er ekki búið að innleiða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna hjá velflestum sveitarfélögum á Íslandi og ég veit að nokkur sveitarfélög, þar með talið Reykjanesbær, er í svokölluðu innleiðingarferli. Síðan segir þarna í þessari 1. gr. að það skuli haft samráð við hagsmunasamtök, samtök þeirra sem eru að gæta hagsmuna þessara einstaklinga. Mig langar í því sambandi að nefna NPA-miðstöðin stöðuna sem er nú hagsmunasamtök þeirra sem er að sem eru fatlaðir og njóta þessarar þjónustu. Í þeirra umsögn er m.a. það er tekið fram að við þessa frumvarpsgerð hafi ekkert samráð verið haft við þau og mér þykir það vera sérstakt, eða það er tiltekið í lögum að samráð skuli haft við. En síðan segir bara áfram í þessum lögum, með leyfi forseta: Í 5. gr.: Sveitarfélög bera ábyrgð á skipulagi og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk, þar með talið gæðum þjónustunnar, hvort sem hún er veitt af hálfu starfsmanna sveitarfélags eða af einkaaðilum samkvæmt samningi þar um, sbr. 7. gr. sem og kostnaði vegna hennar samkvæmt lögum þessum nema annað sé tekið fram og leiði af öðrum lögum. Enn fremur skulu sveitarfélögin hafa innra eftirlit með framkvæmd þjónustunnar, þar á meðal með framkvæmd samninga sem sveitarfélögin gera við þjónustu eða rekstraraðila um þjónustuna, sbr. 7. gr., um samvinnu sveitarfélaga vegna verkefna samkvæmt lögum þessum fer eftir ákvæðum sveitarstjórnarlaga og lögum um Félagsþjónustu sveitarfélaga. Í stað staðfestingar ráðuneytis sveitarstjórnarmála og samningi skal fá staðfestingu ráðuneytis sem fer með málefni fatlaðs fólks sem skal kynnt hinu fyrrnefnda. Þarna segir: Skylda sveitarfélaga er skv. 5. gr. í mínum huga alveg ótvíræð. Þeim ber að veita slíka samninga en síðan segir í þessum lögum í ákvæði til bráðabirgða: Til að auka val fatlaðs fólks um þjónustu og fyrirkomulag stuðnings skulu sveitarfélög vinna að innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar í samræmi við 11. gr. á tímabilinu 2018–2022. Á innleiðingarferlinu veitir ríkissjóður framlag til eftirfarandi fjölda samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem skal ráðstafa í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga á grundvelli umsagna frá sveitarfélögunum og síðan eru uppteknir á því hversu mörg stofnframlög sveitarfélagi ætla að leggja fjármuni í á þessu aðlögunartímabili frá 2018–2022. Þarna er ég var ekki búinn að leggja þetta saman. Mér sýnist þetta geta verið einhverjir. 700 samningar á þessu aðlögunartímabili, þar af eru 172 samningar á árinu 2022 en samkvæmt þeim upplýsingum sem hv. þm. Jóhann, Páll Jóhannsson, lagði á borðið áðan eru samningarnir ekki nema 80 eða 90 og þannig að það er ekki verið miðað við þetta, að standa við þær skuldbindingar sem fólust í þessu ákvæði til bráðabirgða um framlag ríkisins til til gerðar þessara samninga sem samþykktir voru í lögum frá 2018, þannig að það er enn þá verið að rífast um þetta. En ég vil bara vekja athygli á því að þetta ákvæði er til bráðabirgða. Hvað gerist eftir árið 2022 en hingað til hefur þetta verið. Það er ekki talað um í þessu ákvæði hversu hátt hlutfall ríkið er að leggja í þetta heldur bara tiltekin upp tiltekna upphæð. Það hefur verið þannig að sveitarfélögin hafa verið að borga 75% og ríkið 25%. Hvað gerist svo eftir 2022? Hvernig verður þetta þá? Þá eiga sveitarfélögin alfarið að greiða þessa samninga og þá spyr maður: Í ljósi þess hversu kostnaðarsamir þeir geta verið fyrir sveitarfélögin á að leggja sveitarfélögunum þá til einhverja fjármuni til að hægt sé að halda áfram að gera slíka samninga því að það hefur komið í ljós að þessir samningar eru kannski það besta sem hefur gerst í málefnum fatlaðs fólks á Íslandi. Staðan er nú held ég, bara þannig að þessi lög, þau eru held ég, að það besta sem hefur komið fyrir til stuðnings fötluðu fólki á Íslandi og það sem auðvitað er í grunninn það fallega við þessa samninga, er að þarna erum við bara að vinna að sjálfstæði þessara einstaklinga, sjálfræði þessara einstaklinga, gera þeim kleift að njóta þess sem við hin getum við í raun og veru notið eðlilegs lífs, geta farið í bíó og farið út að borða eða skroppið til útlanda eða gert það sem því lystir horft á Netflix á kvöldin eða bara gert hvað eina sem þau listir, alveg eins og við hin. Það er tilgangur þessara laga að auka sjálfstæði þessara einstaklinga og það finnst mér vera það fallega við þetta að þannig séð þetta. En nóg um það. Við erum í núna að ræða stöðu þeirra sem taka að sér að sinna þeim einstaklingum sem eru með NPA-samninga starfsmenn eins og þetta er kallað. Við erum að tala um lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, vinnutími starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Þarna er verið að setja fram tiltekin atriði sem eru þess eðlis að það er verið að breyta með lögum eða veita undanþágur frá vinnutíma sem hefur verið lögfestur, sem er m.a. 11 tíma hvíld á sólarhring. Þannig hefur þetta verið í kjarasamningum núna undangengin ár og það er talið lögbrot, farið niður fyrir átta tíma í hvíld nema sérstakar aðstæður geri það að verkum að fólk þurfi að það á að vera á vinnustað eins og t.d. bara verður eldsvoði eða eitthvað slíkt. Þarna er verið að lögfesta annars konar fyrirmæla fyrirkomulag fyrir vegna þeirra einstaklinga sem þurfa að nýta sér NPA-samninga og ég held að við getum öll verið sammála því að það sé rétt að veita slíkar undantekningar og þessi breyting fjallar um að það megi í vissum tilfellum þá heimila að vinnutími geti varað samfellt í 48 klukkustundir og en þó með ákveðnum undantekningum sem ég ætla ekkert að vera að eyða tíma endilega að fara yfir hér. En samkvæmt umsögnum eru flestir sáttir við þetta. En mig langar kannski bara að grípa ofan í þann aðila sem ég tel að sé vösk eða hvað hún segja hagsmunaaðili fyrir þennan hóp, sem er þá NPA-miðstöðin sem er hefur verið að vitna í sérkjarasamningum sem ég hef nú ekki séð. Ég fann sérkjarasamningum milli eflingar og síðan þessarar MP miðstöðvar sem ég gat ekki séð að fæli í sér. Undantekningar frá 11 tíma hvíldinni. En nóg um það. Það er verið að tala um eitthvað sem heitir hvíldar vaktir sem byggir á því að þú getur unnið í sólarhring en hafi aðstöðu til að hvíla þau á meðan viðkomandi einstaklingur siður. Það vakti. En geti þó staðið í í sólarhring en þú hafir þá möguleika til að hvílast einhvern hluta á vaktinni. Þetta getur verið bara ágætlega ásættanlegt. En þetta þýðir það, eins og hefur verið nefnt hér í pontu, að viðkomandi fylli bara vinnuskyldu sína yfir mánuðinn. Á sex vöktum, venjulegur einstaklingur sem vinnur bara rútínu vinnu frá 9–5. Hann skilar 21,67 dögum, fer mánuð að meðaltali þannig að þessi einstaklingur sem fer í þessar hvíldar, vaktafyrirkomulag, svokallað. Hann er í raun og veru að skila sínu vinnu, vinnuskyldu á sex sólarhringum, ég tala nú ekki um það ef þetta verður 48 tímar, ef það gerist það oft að þá er hann í raun og veru bara búnir að skila sínu vinnutíma á þremur slíkur vöktum. Þetta er kannski eitthvað sem þarf að vanda með því að því þetta er ekki bara spurning um að festa í sessi eitthvert fyrirkomulag sem skyldar vinnandi fólk til að vinna svona langar vaktir heldur getur það bara orka tvímælis sem getur gert það að verkum að fólk verður þreytt í starfinu sínu og sinnir því ekki eins vel og það getur orsakað árekstra milli einstaklinga. Ef fólk er komið á þann stað að menn ná ekki að kannski ekki ná ekki að sofa á þessu tímabili þannig að þetta er auðvitað vandmeðfarið og ég held að ég sjálfur á svolítið erfitt með að hérna, komandi úr þeim geira sem hefur haft með kjarasamninga að gera, að vera að gera miklar undanþágur frá lögbundnu réttindi, samningsbundnum rétti sem hefur verið unnið að í áratugi þannig. En ég hef vissulega skilning á aðstæðum þeirra sem þurfa á þessari þjónustu að halda. En síðan finnst mér líka spurning um það hverjir eru að gera slíka samninga. Við þekkjum bara hvernig þetta gerist á markaði. Það er bara. Það er bara vinnuveitandi og launþegi í gegnum sín félög, annaðhvort samtök fyrirtækja eða samtök launþega sem verða að gera slíka samninga. En þetta er annars eðlis en einhvern veginn finnst mér það þurfa að vera með þeim hætti. Allar slíkar slíkir hlutir séu skrifaðar inn í kjarasamninga, það sé bara liggi fyrir í kjarasamningum hvers konar vaktir séu heimilar og hvað sé fyrir þær. Borga það þannig. Þannig að ég mundi leggja til að NPA-miðstöðin í samráði við stéttarfélögin mundi setjast yfir þetta og reyna að komast að einhverri niðurstöðu. Mér finnst NPA-miðstöðin bendir á að með þessu fyrirkomulagi sem þarna er verið að tala um og þeim undanþágum, þessir 48 klukkustunda fyrirkomulagi, þá sé í raun og veru verið að þrengja þennan rétt sem hvíldar vaktirnar, geta boðið upp á og kannski eins og NPA-miðstöðin tiltekur þá geta þessar hvílda vaktir geta verið samliggjandi vegna kannski einhverjar aðstæðna, ferðalags eða einhvers slíks. En ég er ekki alveg viss um það að við eigum að niðurnjörva þetta svona. Ég held að við þurfum alltaf frelsi. Við þurfum að leyfa þeim hagsmunaaðilum sem eru sitt hvorum megin við borðið að fá að finna út úr þessu því við viljum við auðvitað sko. Mér finnst bara eðlilegt að þeir sem starfa eigi að geta samið um sinn vinnutíma án þess að það sé endilega niðurnjörvað í lög. Það ætti þá að gerast í gegnum kjarasamninga eða sérkjarasamningum sem hægt er að gera um slíka hluti. En það sem mér finnst auðvitað bara rétt og gaman að sjá að við erum á réttri leið með þetta þar sem við erum auðvitað bara svekkt yfir að sjá það fjármagn. Þessi málaflokkur sé ekki nægjanlega vel fjármagnaðar.
Og það er reyndar orðið svolítið síðan háttvirt. Allsherjar- og menntamálanefnd afgreiddi þetta mál út frá sér en það var 8. apríl síðastliðinn en málið hafði alls verið tekið fyrir á níu fundum nefndarinnar. Borist hafði fjöldi umsókn umsagna og tóku við töluvert af gestum til að fara yfir þær umsagnir en með þessu frumvarpi er lagt til að skerpt verði á hugtökum á sviði almannavarna til að skilgreina nánar hvenær valdheimildir um virkjaðar að bráðabirgðaákvæði um borgaralega skyldu starfsmanna opinberra aðila verði varanleg heimild. Það er það var lagt til í upphaflegu frumvarpi þó að færa lögreglustjórum í héraði í beina aðkomu að gerð viðbragðsáætlana og hættumats ásamt því að leggja niður rannsóknarnefnd almannavarna og í hennar stað komi þvert skipt kerfi við rýni að afléttum almannavarna stigi nú. Almennt var samhljómur meðal umsagnaraðila um að frumvarpið væri til bóta og með því væru gerðar breytingar sem endurspegla hvernig almannavarna neinnar starfa í reynd. Jafnframt lögðu umsagnaraðilar áherslu á að lög um almannavarnir settu heildarendurskoðun eins og ráðuneytið hefur boðað og það yrði gert í víðtæku samráði. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að við fyrirhugaða heildarendurskoðun laganna verði hafðar til hliðsjónar þær ábendingar sem bárust við meðferð þessa máls en ekki var tilefni til að bregðast við. Nú má þar til að mynda nefna þau sjónarmið um hvort rétt sé að var skilgreiningu á almannavarnastig í lögum frekar en í reglugerð. Nú. Í frumvarpinu var tekið og valdsviðs sveitarstjórna og almannavarnanefnda í sjöunda og 10. gr. og nefndin áréttar að með frumvarpinu er ekki verið að breyta neinu í lögum um almannavarnir er snertir sveitarstjórnanna beint. Ætlunin sé fyrst og fremst að skerpa á ábyrgð lögreglustjóra sem á sæti í almannavarna nefnd með fulltrúum sveitarfélaganna. Það er skv. 9. gr. laganna og fela honum að bera ábyrgð á þessu verkefni með sveitarstjórnarmönnum nú. Í frumvarpinu er líka fjallað um aðstoð erlends hjálparliðs og norræns samstarfs um almannavarnir og við umfjöllun málsins kom fram fyrir nefndinni um mikilvægi þess að með frumvarpinu sé verið að bæta við lögin þessu ákvæði. Það er móttöku erlends hjálparliðs vegna almannavarnaástands. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið og mikilvægi þess að ef til þess kemur að þá sé ferlið skilvirkt og unnið sé hægt að segja að bregðast hratt og örugglega við í tilefni af samþykkt Norðurlandaráðs í mars 2020 um tilmæli þar sem ríkisstjórnir Norðurlandanna eru hvattir til að fylgja eftir tillögum í svolitlu kallaði enn en listann skýrslu. Þá leggur nefndin til að horft verði sérstaklega til þeirrar skýrslu við heildarendurskoðun á almannavarnalögum en nefndinni barst minnisblað frá ráðuneytinu þar sem farið var yfir hag samstarf Norðurlanda um almannavarnir og annað alþjóðasamstarf sem í gangi er hvað almannavarnir verð varðar nú. Nefndin leggur til nokkrar breytingartillögur sem farið er ítarlega yfir í nefndarálitinu og ég ætla að tæpa á þeim. Það er það er aðkoma lögreglustjóra þegar ríkislögreglustjóri lýsir yfir almannavarnastig þessu 1. gr. frumvarpsins. Á grundvelli umsagnar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og lögreglustjórans á Norðurlandi eystra er lagt til að bætt verði við ákvæði að þegar ríkislögreglustjóri lýsir yfir almannavarnir stigi sé það gert í samráði við viðkomandi lögreglustjóra ef unnt er og er það til samræmis núgildandi framkvæmd. Í minnisblaði frá dómsmálaráðuneytinu sem nefndinni barst í kjölfar umsagnanna er tekið undir þessa breytingu. Nú er gerð breytingar varðandi forstjóra Veðurstofu Íslands í almannavarna ráði. Það er í samræmi við ábendingu. Í umsögn Veðurstofu Íslands er lagt til að það sé vísað til forstjóra Veðurstofunnar í stað veðurstofustjóra. Nú töluvert var fjallað um það sem fyrir lá í frumvarpinu um varanlega lögfestingu heimildarákvæðis. Um borgaralega skyldu opinberra aðila hafa 12. gr.. Nú í frumvarpinu var sem sagt lagt til að lögfesta þessa skyldu og þetta eru í rauninni ákvæði sem komu hér inn í svokölluðum hófi aðgerðum eða Kúveit pakka þegar fallist var á það að það væri svona borgaraleg skylda opinberra starfsmanna að bregðast við og ganga í þau störf sem nauðsynlegt væri á hættu stund. En það komu töluverðar umsagnir um þetta ákvæði og það komu fram ólík sjónarmið um ákvæðið, annars vegar á þann veg að það hefði nýst vel á meðan heimsfaraldur Kúveit 90 og gekk yfir en hins vegar kom fram gagnrýni á það hvernig ákvæðin hafði verið beitt í vissum tilvikum auk þess sem orðalag ákvæðisins væri allt of opið. Í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins til nefndarinnar kemur fram að rétt þyki að falla frá þessari tillögu í frumvarpinu. Það er um varanlega lögfestingu umrædds heimildarákvæðis og taka það til ítarlegrar skoðunar við heildarendurskoðun laganna. Nefndin tekur undir þetta með ráðuneytinu og leggur þar af leiðandi til að 12. gr. frumvarpsins falli brott auk þess sem orðalag 11. gr. frumvarpsins verði uppfært til samræmis við þá breytingu. Nefndin áréttar mikilvægi þess að mögulega lögfestingu ákvæðisins verði unnið í breiðu samráði við helstu aðila í ljósi þeirra umsagna sem hér liggja fyrir við þessa vinnslu. Nú var fjallað um fjarskipti og aðgang almannavarna og viðbragðsaðila að öruggu fjarskiptaneti í áttundu og 19. gr. frumvarpsins og í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins er tekið undir ábendingar í umsögn ríkislögreglustjóra þar sem lagðar eru til breytingar á ákvæði um samhæfingar og stjórnstöð í lögum um almannavarnir sem fjalla um fjarskipti og aðgang almannavarna og viðbragðsaðila, öruggum fjarskiptanetum. Með breytingu á 12. gr. laganna. Er ætlunin að skýra orðalagið, svo það fari ekki á milli mála. Um er að ræða neyðar og öryggisfjarskiptakerfi en ekki almenn fjarskiptakerfi og viðbragðsaðilar hafi aðgang að því með breytingu á reglugerðarheimild. Í 34. gr. er lagt til að ráðherra hafi heimild til að útfæra nánar tilhögun neyðar og öryggisfjarskiptakerfi síns í reglugerð og leggur nefndin til breytingu þess efnis að nefndin leggur sem sagt til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér tæpt á en er farið ítarlega yfir í nefndarálitinu. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn sú sem hér stendur, Birgir Þórarinsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann, Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og áheyrnarfulltrúi okkar. Sigmar Guðmundsson er samþykkur áliti þessu. Mig langar að bæta við þessa umfjöllun um rannsóknarnefnd um almannavarnir sem samkvæmt þessu sem fyrir liggur hér, ef þetta verður samþykkt, er þá lögð niður en þetta frumvarp hafði verið lagt fram áður í sambærilegri mynd. Það er það hafði áður verið gerð tillaga að fella niður rannsóknarnefndina og á þeim tímapunkti það er á síðasta þingi. Þá eru komin athugasemdir við það og svo spannst svolítil umræða. Rannsóknarnefndin mætti ekki til okkar á fund núna en bara gaf til kynna að umsókn umsögn þeirra um fyrra frumvarp lægi fyrir og þetta var töluvert rætt og við nýttum tækifærið til að spyrja umsagnaraðila út í þetta mál og það virðast flestir vera á þeirri skoðun að því miður hafi það fyrirkomulag sem uppi var áður ekki gengið upp og þar af leiðandi væri skynsamlegra að fella það niður. Og eins og hér segir að það sé einhvers konar þrepaskipt kerfi við rýni þegar afléttingu almannavarna stigs er aflétt. En ég er að nefna þetta hér. Þetta er ekki fjallað um þetta í nefndaráliti heldur er þetta kannski meira skoðun mín sem formanns og endurspeglar þá umræðu sem átti sér stað að það sé tækifæri til þess hér fyrir okkur í þinginu og okkar eftirlitshlutverk að velta fyrir okkur rannsóknarnefndum. En til að mynda eftir óveður hér tvö í desember 2019 held ég að ég muni nú rétt. Þá var kallað eftir skýrslu og þá brást ríkisstjórnin þannig við að það var settur hópur á laggirnar og farið yfir það mál og hér kom skýrsla og hér var umræða í þinginu. Ég held að það fari ágætlega á því að við veltum því upp að þegar um stærri mál er að ræða þá kunni að fara ágætlega á einhverju slíku verklagi. Og ég bara ítreka það sem ég sagði hér áðan og vísaði í nefndarálitinu að nefndin er sammála um mikilvægi þess að ráðist sé í heildarendurskoðun almannavarna, laganna allra. Og það voru flestir umsagnaraðilar sem tóku undir það mikilvægi og þá er kannski einmitt líka tækifæri til að velta fyrir ykkar fyrir sér svona rannsóknarnefndum eða skoðunum á stærri viðburðum er varðar almannavarnastig. Og mig langar líka að bæta við þetta og nauðsyn þess að við séum í samstarfi við okkar nágrannaþjóðir í varðandi almannavarnamál. Hingað til hafa almannavarna stig, kannski verið meira að segja staðbundið tengt einhverjir hættu á ákveðnum stað. Nú erum við nýbúin að upplifa samt sem áður heimsfaraldur sem reið yfir allan heiminn og þar vorum við stöðugt í einhvers konar almannavarnaástandi. En það er svo margt sem getur komið upp og haft áhrif og það. Við sjáum það til að mynda á Norðurlöndunum og áherslan sem lögð hefur verið á það innan Norðurlandaráðs í þeirri skýrslu sem ég nefndi hér, að skoða samstarf Norðurlandanna á sviði almannavarna og ég, virðulegur forseti, sé mikil tækifæri í því og tel það í rauninni mjög mikilvægt fyrir litla herlausa þjóð í norður Atlantshafi að eiga gott samstarf við sérstaklega Norðurlöndin og þar sem það er líka oft þannig að hvað á að segja þeirra aðbúnaður, innviðir og ég er til að mynda sérstaklega að vísa hér í her getur oft skipt mjög miklu máli þegar verið er að vinna með almannavarnaástand. Við vitum að á síðustu áratugum hafa ja, þá hefur hugsunargangurinn varðandi herþjónustu ekki síst snúið að alls konar ástandið sem upp kann að koma í þessum ríkjum er varðar almannavarnaástand. Þó að akkúrat núna glímum við við stríð í í Evrópu, eitthvað sem fæst okkar áttum von á að myndi brjótast út hættu sem þær gera í dag. En þá vil ég bara nefna það í þessum hætti að þetta er, þetta er öryggismál í víðum skilningi.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni og formanni í allsherjar- og menntamálanefndar í fyrir ekki bara góða framsögu eins og við gerum oft heldur líka fyrir það að vinna þetta ákveðna frumvarp vel í gegnum nefndina og taka á þeim atriðum sem voru ágreiningsatriði og laga þau og gera það að verkum að þetta frumvarp er nú komið vonandi nægilega langt til þess að við getum klárað það hér á næstu dögum í afgreiðslu þingsins, hafandi starfað fyrst sem sjálfboðaliði og svo aftur og aftur sem sjálfboðaliði við almannavarnir hér á landi og eins verið tengdur almannavörnum, varnar viðbragð í öðrum löndum, að þá tel ég að það sem er í þessu frumvarpi sé allt til hins góða. Það er verið að skýra á ákveðnum skýra ákveðna hluti eins og almannavarna. Stigin hafa verið að skilgreina þessa hluti betur en þetta eru hlutir sem við í dag vinnum eftir en það að setja lagalegan ramma í kringum það. Það skiptir virkilega miklu máli. Það er að sjálfsögðu verið að laga til aðeins eins og almannavarna, ráðið og allt það og það er náttúrlega bara af hinu besta og verið er að uppfæra nöfn á stofnunum og félagasamtökum er náttúrlega gæti þurft að vera í endalausri slíkri vinnu. En það sem mér þykir vera stærsti punkturinn hérna og mig langaði að tala aðeins um það, er í c hluti 19. gr. frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um móttöku erlends hjálparliðs, þar með talið um tímabundin starfsleyfi fyrir erlent fagfólk um undanþágur frá ákvæðum laga sem tefja og takmarka möguleika á innflutningi dýra og búnað sem þarf við hjálparstörf og undanþágur frá aðflutningsgjöldum vegna tímabundins innflutnings. Þetta er atriði sem við sem höfum tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi erum búnir að vera að berjast fyrir í 17 ár hér fyrir um 17 árum. Síðan var haldin norræn björgun á ráðstefnu á Íslandi, svokölluð norn þræta ráðstefna og þar kom Dani sem var yfir hérna. Ég var yfir hjálpar eða hvað það nú heitir, hjálparstofnun eða samhæfingu stofnun Sameinuðu þjóðanna í mannúðarstörfum og hélt fyrirlestur sem hann kallaði erum við of? Erum við of stolt til að biðja um hjálp og á 20 mínútum í gegnum öll Norðurlöndin? Hún kom með sviðsmyndir sem var mjög auðvelt að reikna með að myndi gerast í þessum löndum og benti á að viðbragðskerfi landanna allra þessara mismunandi Norðurlanda gat ekki ráðið við þetta. Íslenska dæmið sem hann gaf og ráðstefna sjálf var haldinn í kringum var hvað gerist ef það kviknar í skemmtiferðaskipi við strendur Íslands? Ég man ekki hvað talan er núna en á þeim tíma vorum við með átta sjúkrarúm fyrir fólk með brunasár miðað við fjölda rúma í bráðamóttökum, hvernig það hefur verið lækkað á undanförnum tíu árum. Þá hef ég trú á því að þessi tala hafi ekki hækkað á þessum tíma. Með öðrum orðum, ef það kviknar í skemmtiferðaskipi við strendur Íslands þá þurfum við að setja upp loftbrú með sjúklinga til Norðurlanda og annarra nágrannalanda. Þetta hefur verið eftir. Hann almannavarna þarf ekki einu sinni að skemmtiferðaskip, flugvél, jafnvel stórt rútuslysi og við ráðum ekki við það hér á landi. Þetta er möguleiki sem á eftir að gerast. En það sem við höfum líka varað við og talað um mjög lengi, ef við fáum hér eldgos eða jarðskjálfta af þeirri stærðargráðu að við þurfum að kalla eftir alþjóðlegri aðstoð, hvort sem hún kemur frá Norðurlöndum, Evrópusambandinu eða í gegnum Sameinuðu þjóðirnar, að þá hefur okkar kerfi verið þannig að þær björgunarsveitir t.d. sem hingað kæmu, rústa björgunarsveitir og ég var nú stjórnandi íslensku alþjóða sveitarinnar, gæti ekki þeir gætu í dag ekki koma með leitarhunda, gætu ekki komið með lækna, gætu ekki komið hjúkrunarfólk vegna þess að við getum ekki veitt þeim fyrr en þessi lög eru komin leyfi til að koma fundunum inn í landið, hjúkrunar og læknunum hjúkrunarfólkinu læknunum til að starfa hér tíma. Ég fór til Japan árið 2011 þegar jarðskjálftinn mikli og flóðbylgjan dundi yfir. Þar þurftu þau einmitt í fyrsta skipti að taka á móti aðstoð og þau voru ekki undirbúin svonefndu. Þá er eitt af því fyrsta sem þeir gerðu eftir jarðskjálftana þegar viðbragð og flóðbylgjunni viðbragðið var búið að sjaldnast smá var að læra af þessu og búa til regluverkið og allt í kringum það hvernig ætti að taka. Á móti sjálfsögðu getum við á Íslandi allt að nota gömlu góðu þetta reddast. En því miður það reddast ekki ef við höfum ekki lagastoð fyrir því. Þannig að ég veit það að þessi ákveðna málsgrein á eftir að skipta sköpum þegar við lendum í slæmum hamförum þannig að ef við hefðum verið ósammála um allt annað þá hefði þessi málsgrein þurfti að fara inn vegna þess að við vitum aldrei hvenær þær hamfarir gerast sem við þurfum að biðja um aðstoð. Mig langaði líka að því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi rýmið og rannsóknarnefnd almannavarna eins og það var sett upp í gömlu lögunum þar sem ekki var til neitt fjármagn til að fjármagna rannsóknir, að þá tel ég að það sé betra að við séum að setja þetta regluverk á þennan máta og eins og hv. þingmaður benti á að við hér innan Alþingis þá frekar körlum á rannsóknarskýrslur fyrir þær stóru hamfarir sem það þarfnast að fara í slíka vinnu og fá passa að við setjum fjármagn í það rýni. En það er líka mikilvægt að eftir almannavarna stigi hefur verið aflétt að það séu haldnir þessir rýnifundir, eins og er sagt í í frumvarpinu. Ég man enn einu sinni eftir eina. Mjög stóra æfingu í Keflavík var haldið rýnifundur. Hann fólst í því að þáverandi sýslumaður stóðu fyrir framan alla viðbragðsaðila sagði: Þetta var góð æfing. Takk fyrir kærlega bless. Það var nú allt rýni sem gerðist þannig að við séum með hérna að það skuli rita fundargerðir og ýmislegt annað skulum orðaði það. Viðkomandi hefðu ekki komist upp með það rými eftir þetta þannig að það er von mín að við getum sammælst um það úr öllum flokkum að koma þessu frumvarpi hratt og vel áfram. Það er gott að stærsta ágreiningsatriðið var sett á ís. Það er tekið út núna og ég hvet bara allsherjar- og menntamálanefnd að háttvirta að vinna með hæstv. dómsmálaráðherra í að byrja þá heildarúttekt, heildar, ekki úttekt, heildar endurskoðun sem við vitum að við þurfum að gera. Hún tekur tíma og við þurfum að vinna í henni. En þetta er mikilvægt skref í rétta átt og því mun ég styðja það.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ágæta framsögu þar sem hún fór mjög vel yfir nefndarálitið og umfjöllun nefndarinnar. Þetta hefur verið fróðlegt fyrir mig sem kannski áttaði mig ekki á hversu flókið þetta fyrirkomulag væri og mikilvægt í rauninni að allir hnútar væru rétt hnýttir þannig að það sé hægt að bregðast hratt. Við búum auðvitað við mjög dramatískar aðstæður og náttúruöflin geta leikið okkur grátt eins og við sjáum. En við höfum auðvitað með samtakamætti og tækninni að yfirvinna það og í besta falli gætum við náttúrlega komið í veg fyrir hamfarir og stórslys og við erum reglulega minnt á þetta bara bæði með óveðri eða aurskriðum, eldgosum, snjóflóðum og hvað þetta allt heitir. Ég get ekki státað af því eða sagt frá því að ég hafði nú svona yfirgripsmikla þekkingu eða aðkomu að björgunarmálum hér og hvað þá erlendis eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson hefur. En það hefur vissulega verið gagnlegt að hafa fólk inni í nefndinni sem hefur þessa þekkingu og hefur gert það svona, aðstoðað okkur og bent á sjónarmið og tekið undir með gestum og umsagnaraðilum og eitt af því er auðvitað það sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni áðan að það þarf að vera mögulegt að fá erlenda aðstoð, tækjabúnað og fjórþætt kvikindi líka án þess að það stoppi allt á landamærum. Og ég tek undir með háttvirtum formanni nefndarinnar líka jafnframt að við getum og eigum að reiða okkur á okkar næstu nágranna sem hafa meiri mannafla, búa ekki kannski næstu nágranna en nágrannar okkar í Skandinavíu. Ég tek undir það. Ég kom hingað fyrst og fremst upp til að ræða svona tvö atriði. Í fyrsta lagi þá virðist mér eins og að það séu engar stórkostlegar svona eðlisbreytingar sem munu fylgja í kjölfar á þessu frumvarpi. Mér virtist a.m.k. eins og það væri miklu meira verið að sníða frumvarpið af því viðbragði og því verklagi sem er viðhaft að einhverju leyti núna og gera það skýrara og skilvirkara kann það að vera misskilningur. En mér finnst svona eins og það hafi verið kannski stefið hjá mörgu en allir nánast sem komu fyrir nefndina og sendu inn umsagnir ræddu það að það væri mjög mikilvægt að ráðast í þessa heildarendurskoðun og ég vil bara taka undir með þeim sem hafa sagt að það er ekki eftir neinu að bíða. Við þurfum að gefa okkur góðan tíma í það. En það er eðlilegt að hefjast handa sem fyrst en það var eitt risastórt mál inni í þessu frumvarpi sem betur fer náðist sátt um að taka út og það eru breytingar á 12. gr. er varða borgaralega skyldu opinberra aðila. Nú er ég ekki að gera lítið úr því að sveigjanleiki og kann að vera mjög nauðsynlegur þarfa, grípa til snöggra viðbragða og almennt held ég að einstaklingar séu þannig gerðir að á svona vályndum tímum og við mannskæð atvik þá hlaupi fólk auðvitað í flest verk. En það verður auðvitað að gæta hófs og þessi tímabundnu heimildir sem voru settar inn og notaðar í co. Við gerðum það hins vegar að verkum að það var verið að nýta þetta í full tvö ár. Við vitum það hins vegar öll að faraldurinn átti sínar hæðir og lægðir og það var kannski ekki alltaf jafnnauðsynlegt að nýta það og við fengum svo sem ekki mörg dæmi um að þetta hafi verið stórkostlega misnotað frá gestum en þó var það nefnt sérstaklega frá talsmönnum opinberu stéttarfélaganna að það hafi verið misbrestur þar á. Það vantaði t.d. ýmislegt sem tryggir það að fólk sem þarf að vinna allt annars konar vinnutíma, jafnvel um helgar eða lengra fram eftir á kvöldin eða eins og kennarar lengra fram á sumarið og annað, að það sé þó bætt. Það er auðvitað alveg lágmarkið að fólki sé bættur sá vinnutími sem sem þetta hefur í för með sér þannig að ég held að þetta sé eitt af því sem þarf að skoða og taka fyrir í heildarendurskoðuninni. En ég ítreka það að það þarf að gera það í mjög góðri samvinnu og sátt við opinbera vinnumarkaðarins. Annars mun þetta ekki ganga upp og ég get bara lýst aftur ánægju minni á því að að það strax skapaðist fannst mér skilningur á því hjá nefndarfólki að að það þyrfti að víkja þessu til hliðar mögulega og enn betra að dómsmálaráðherra hafi verið sama sinnis og þetta hefði verið lagt til hliðar í bili. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frumvarp. Þetta er gott mál og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson hvatti okkur til að vinna hratt og örugglega. Við erum búnir að vinna þetta mjög nákvæmlega og við erum búnir að taka okkur tíma í þetta. En mér sýnist nú fljótlega koma leiðarljósum og ég sé ekki benda neitt til þess annað heldur en að þetta verði samþykkt í mjög góðri sátt.
Herra forseti. Ég ætla að hafa fáein orð um þetta frumvarp um breytingar á lögum um almannavarnir sem hér er til umræðu og vil þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls á undan mér og vil þakka sérstaklega hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur formanni nefndarinnar, fyrir hennar störf í nefndinni að ég tek undir það sem hv. þm. Logi Einarsson sagði hérna rétt áðan fyrir mann sem hefur hvergi starfað inni í þessu almannavarnakerfi heldur meira að segja þetta utan frá mér og auðvitað margoft fjallað um þetta á vettvangi fjölmiðla frá ýmsum hliðum. Það var lærdómsríkt að taka þátt í þessu starfi, bæði til að fara í gegnum þetta í heild sinni og svo líka að reyna að læra af öðrum nefndarmönnum sem höfðu nú, sumir hverjir talsverða reynslu af því að vinna inni í þessu kerfi. Ég segi það sama og aðrir hér á undan mér. Það var mikið rætt um þetta í nefndinni, að það þyrfti að skoða lögin í heild sinni, fara í gegnum einhvers konar heildaruppstokkun og skoðun á þeim. Þetta kom svolítið skýrt fram í umsögnum og í gestakomum hjá okkur í allsherjar- og menntamálanefnd og það segir manni auðvitað að það er mikil þörf á því að gera það og ég hef þá trú að menn hljóti nú að einhenda sér í það verk. Við höfum örugglega öll svo allar skoðanir á því hvernig kerfið eigi að vera og örugglega misjafnar skoðanir en við erum öll hjartanlega sammála um að það þarf að vera öflugt, sterkt, skilvirkt, lagaramminn í kringum það og regluverkið allt þarf auðvitað bæði að vera öruggt fyrir þá sem starfa í því og náttúrlega þjónað þeim tilgangi að bjarga og hjálpa fólki í neyð. En síðan auðvitað líka bara það að allir, svona þegar kemur að réttarstöðu fólks, til að mynda sem vinna inni í kerfinu, að hún sé tryggð. Og svo er þetta auðvitað þannig líka eins og fram hefur komið í þessum umræðum og hérna og fyrir nefndinni þá auðvitað er núna verið með þessum breytingum að svona kannski lögfesta að einhverju leyti verklag sem hefur verið viðhaft en ekki verið bundið í lög. Það er verið að skerpa á skilgreiningum ýmiss konar og færa til til þess horfs sem samræmist verklaginu eins og það er í dag og það er auðvitað bara mjög fínt, þessi lög sem eru í gildi, þau eru frá 2018 og það var augljóst að og við þurfum auðvitað ekkert að hafa neitt sérstaklega mörg orð um það en samt gott að vinna það upp að það er búið að reyna mjög mikið á lögin núna á síðustu árum. Við búum í þannig landi að það reynir á almannavarnakerfið okkar reglulega um hana. Við getum nefnt fárviðrinu í desember 2019. Þar fór raforkukerfið okkar ja, ég segi ekki á hliðina en a.m.k. flutningskerfið og dreifikerfið laskaðist alveg verulega með tilheyrandi skaða fyrir fólk og byggðarlög og fyrirtæki, mikið öryggisleysi sem skapaðist þarna um tíma. Alvarlegt ástand eru heilu byggðarlögin. Án rafmagns þurfti varðskip til að tryggja rafmagn fyrir íbúa. Á tímabili varð eitt dauðsfall dýr drápust. Eignatjónið varð alveg gríðarlegt. Þarna reyndi auðvitað mikið á þetta kerfi okkar í mjög víðum skilningi og auðvitað nánast um landið allt á sama tíma, það til að mynda, svo maður rifji aðeins upp úr fréttum upp úr þessu sko, þá voru það var farið í það að reyna að rýna það sem fór aflaga og reynt að bregðast við með úrbótum og það var fundið út úr því að þetta þyrfti að vera ríflega 100 aðgerðir sem átti að ráðast í sem fram kom í sérstakri eftirfylgniskýrslu um þetta allt og þetta er allt saman gert til þess að reyna að læra af atburðum, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt. Í þessu og t.d. í þeirri eftirfylgniskýrslu kom fram að það þyrfti að skoða betur með úrbætur og varaaflið. Það þurfti að gera raforku og fjarskiptakerfi áreiðanlegri, skilgreina hlutverk og mönnun fyrirtækja og stofnanna, efla almannavarnakerfið, samræma skipulag innviða jarðstrengja væðingu var flýtt og, eins og ég nefndi með varaaflið og svo þurfti meira að segja að gera laga sjóvarnargarða á norður og Austurlandi og bæta eða að ráðast í ýmsar aðgerðir til að bæta öryggi vegfarenda, flugvalla og sjófarenda. Þetta kom bara allt saman upp úr einu fárviðri sem bjó til þetta almannavarnaástand sem vísa svo sem eru aðeins til í greinargerðinni. En þetta er nú eitt. Síðan erum við auðvitað með faraldurinn sem annað samfellt langt en allt öðruvísi almannavarnaástand þar sem reyndi auðvitað mikið á á kerfi líka en kannski með öðrum hætti og á aðra innviði þess þannig að hérna þetta segir okkur bara rosalega mikið um það hvers konar landi við búum í þar sem skiptir gríðarlega miklu máli að allt þetta sé í lagi og að kerfið sé skilvirkt og boðleiðir skýrar og ábyrgðarkeðjan algerlega skýr og síðan þegar við fáum líka ógn að utan eins og við getum kallað faraldrinum sem setur allt á hliðina í langan tíma, þá auðvitað segir það okkur enn frekar að við þurfum að vanda vel til verka og læra auðvitað mjög vel af því sem aflaga fer og líka því sem vel er gert. En ég ætlaði aðeins að tæpa á nokkrum atriðum sem eru í þessu máli og ég ætlaði eiginlega bara að fá að gera orð hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar að mínum þar sem hann var að tala um þetta atriði sem snýr að aðstoð að utan þegar stærri kannski atburðir verða og við þurfum að leita utan landsteinanna eftir einhvers konar aðstoð. Það er hægt að ímynda sér ýmiss konar aðstæður sem gætu myndast sem kölluðu á það og það er algerlega óverjandi að vera með einhvers konar kerfi sem er hamlandi þegar slíkar aðstæður koma upp og þetta var nú rætt svolítið í nefndinni og mig langar þó aðeins að vitna hér í það sem kemur fram í umsögn ríkislögreglustjóra. Áríðandi er að setja í lög heimild til að kalla eftir erlendri aðstoð eftir hamfarir líkt og lagt er til í 19. gr.. Ríkislögreglustjóri vinnur í breiðu samráði eða greiningu á getu íslensks samfélags í þessu sambandi og þetta verkefni er unnið samkvæmt stefnu stjórnvalda í almannavarna og öryggismálum. Og eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson fór yfir hér áðan þá er þetta gríðarlega mikið mikilvægt atriði og gott að það sé tekið á því og síðan var auðvitað líka rætt svolítið um það og komið inn á og rætt í nefndaráliti sem ég tók undir sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni að það er mikilvægt að efla norrænt samstarf um almannavarnir og ágætt að árétta það hér í þessari ræðu og tek undir það sem sagt hefur verið um það að slíkt samstarf er auðvitað bæði styrkir okkur. En svo höfum við auðvitað líka ýmsu að miðla í slíku samstarfi og slíku verklagi öllu. Og það er reyndar angi af stærri mynd sem ég vildi nefna að oft þegar við erum að tala um alþjóðlegt samstarf og þess háttar þá verðum við oft rosalega mikið að velta því fyrir okkur hvað við getum lært. En höfum líka svolítið sjón. Höfum augun svolítið á því líka að við höfum afskaplega miklu að miðla, ímynda ég mér, í þessu eins og mörgu öðru og síðan það sem aðeins var rætt hér áðan hjá hv. þm. Loga Einarssyni og komið var inn á í framsögu líka. Það er þetta atriði sem er lögfesting heimildarákvæðis um borgaralega skyldu opinberra aðila. Þetta var í frumvarpinu eins og það var lagt fram með ákveðnum hætti og mig langar aðeins að vitna í orðin sem þá voru. Í 19. gr. gildandi laga er ákvæði um borgaralega skyldu þeirra sem eru á aldrinum 18–65 ára að gegna á hættustundu án endurgjalds starfi í þágu almannavarna í umdæmi þar sem þeir dvelja samkvæmt fyrirmælum er lögreglustjóri, gefur að fengnum tillögum almannavarnanefndar eða ríkislögreglustjóra og þarna upphaflega var sem sagt lögð er til breyting á þessu ákvæði þannig að maður skal undanþeginn framangreindum skyldum sé heilsufari hans eða annars einstaklings sem hann ber ábyrgð á svo háttað að öryggi hans og heilsu sé stefnt í sérstaka hættu með því að fela honum að gegna slíkum störfum. En þetta sem sagt var inni með ákveðnum hætti í upphafi. En síðan var þetta auðvitað rætt betur í nefndinni og farið yfir umsagnir og annað og þar kom svolítið skýrt fram að það voru svolítið skiptar skoðanir um þetta tiltekna atriði. Þarna var inni sem sagt tímabundið heimildarákvæði í lögunum sem var nýtt vel í faraldrinum og nýttist vel að mörgu leyti þar. En síðan, eins og hv. þm. Logi Einarsson rakti ágætlega áðan þá var auðvitað verið að nefna það svona ákvæði megi ekki vera of opið og það sé kannski hætta á því að það sé með einhverjum hætti misbeitt opnar kannski líka á það að réttindi og skyldur fólks eru þá kannski ekki alveg algerlega á hreinu af því að þetta er auðvitað þannig, eins og vísað var til hér áðan, að þegar eru einhvers konar almannavarnaástand að ógn steðjar að hvers eðlis sem hún nú er, þá held ég að það sé svolítið í mannlegu eðli að menn vilja leggja hönd á plóg og menn vilja hjálpa og það eru allar hendur á dekk og menn eru fúsir til og allt þetta. Það er auðvitað gott og blessað og maður tengir mjög vel við þá hugsun og hugsanlegu örugglega þannig sjálfur. En auðvitað þarf alltaf að gæta að réttindum fólks og að ekki sé gengið of langt í að skerða þau. Þetta eru auðvitað mjög íþyngjandi í sjálfu sér úrræði sem þó er kannski nauðsynlegt að grípa til hér og þar. En það þarf að gera þetta vel og þá koma því sem til að mynda BSRB sagði við vinnslu málsins í nefndinni, svo ég vitni nú bara orðrétt í umsögnina, með leyfi forseta: Samkvæmt greinargerð frumvarpsins eru rökin helst þau að fyrirsjáanlegt sé að farsóttir, sambærilegar kófi, 19 heimsfaraldur en getur komið upp í framtíðinni og úrræði geti einnig komið að gagni þegar hætt og neyðarástand skapast vegna annars konar almannavarnaástand. Og svo segir áfram, með leyfi forseta: Bsrb getur ekki fallist á að sú opin heimild sem felur í sér því sem næst óskilorðsbundna tilfærslu opinberra starfsmanna verði lögfest eins og 12. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir. Bandalagið telur mun eðlilegra að koma upp slíkar aðstæður. Í framtíðinni verður það einfaldlega afgreidd með sambærilegum hætti og hefur verið gert. Það er með tímabundin lögfestingu úrræðisins og þarna var talað um að inngripið væru of mikið inn í ráðningarsamband opinberra starfsmanna og svo var sagt jafnframt að það skjóti skökku við að heimildin sé virk á hættustundu og vísar þar í skilgreiningar frumvarpsins og vísað til þess að í nærri tvö ár samfleytt hefur Ísland uppfyllt skilyrði þess að vera á hættustundu samkvæmt frumvarpinu. Afsakið, þetta var auðvitað farið yfir og nefndin ég féllst á þetta og síðan ráðuneytið þá líka. En þetta er eitt af þeim atriðum sem væntanlega verður skoðað betur þegar farið verður í þessa heildarendurskoðun sem mönnum hefur verið tíðrætt um hér og bara svo ég árétti það sem ég sagði, það er auðvitað sjálfsagt að og eðlilegir þetta tengja við þá hugsun að hérna í almannavarnaástandi þá eigi allar hendur á dekk og það eigi að vera auðvelt að kalla fólk til starfa, mannslíf undir það allt. En síðan verður þetta ákvæði auðvitað að vera þannig að það sé skynsamleg skilvirk beiting á því án þess að að réttur sjálfsagður réttur fólks sé fyrir borð borinn í því og mjög mikilvægt að þetta atriði verði skoðað og það sé reynt að gera það í góðri sátt við alla þá sem þar eru undir stéttarfélög, hagsmunafélög og það allt saman. En síðan er kannski aðalatriðið í þessu öllu saman og sem eru, eins og ég rakti hérna í upphafi, örugglega megintilgangurinn með þessu öllu. Það er að að læra af reynslunni og uppfæra kerfið með hliðsjón af þeirri reynslu sem skapast í tímans rás og þetta er auðvitað síkvikur heimur, bæði þau úrræði sem hægt væri að grípa til og síðan auðvitað koma upp stórir atburðir og miklir sem gefa okkur færi til að læra af. Og einmitt í því samhengi þá hnaut ég um orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um mikilvægi þess að vera vakandi fyrir því að geta gert einhvers konar úttektir eða skipað rannsóknarnefndir þegar miklir atburðir verða þegar almannavarnaástand verður stórt og mikið eða þá jafnvel langvarandi til þess einmitt að það sé hægt að undirbyggja kerfið betur, læra af reynslunni og sníða af vankanta og það allt saman. Þetta er auðvitað alveg gríðarlega mikilvægt atriði, finnst mér, og það var líka gott að nefndin var samstiga í vinnunni og allir á einu máli um mikilvægi málsins og þar af leiðandi datt þetta kannski eðli máls samkvæmt ekkert í eitthvert pólitískt karp eins og stundum er, enda er þetta mál auðvitað kannski stærra og með öðrum hætti heldur en það allt saman að það fari í einhverjar pólitískar línur voru allmargir sem veittu umsagnir um þetta sem hlustað var eftir og kallað til BSRB, landlæknir, félag, grunnskólakennara, Kennarasambandið, lögreglan á höfuðborgarsvæðinu, lögreglan á Norðurlandi eystra, Rauði krossinn, Reykjavíkurborg, ríkislögreglustjóri, Samband sveitarfélaga, Veðurstofan. Þetta segir okkur auðvitað allt um það hversu víðtækt þetta kerfi okkar er og hversu mikilvægt það er þegar við skoðum umsagnaraðilanna hvað þeir koma úr fjölbreyttum hópum og að lokum, ég ætla ekki að hafa þetta neitt lengra en ég vil samt nota tækifærið hér og þakka öllu því fólki sem vinnur í þessu kerfi og öllum sjálfboðaliðunum, ekki síst sem eru í raun og veru partur af því og eru kallaðir til þegar mikið liggur við. Sé þetta núna aftur og aftur að starfi sem unnið er í þessu er algerlega ómetanlegt og hérna í raun og veru alveg frábært, sérstaklega þegar kemur, svo ég taki það nú út úr þegar myndast ástand þar sem hægt væri að kalla til mikið af sjálfboðaliðum. Við skulum eiga svona mikið af öflugu og góðu fólki sem er til í að leggja svona mikið á sig við að forða slysum og bjarga fólki í neyð. En ég styð þetta mál alveg heils hugar og ritaði sem áheyrnarfulltrúi og undir það álit sem hér.
Tekur til máls hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Mig langar bara að þakka þeim sem hafa tekið til máls og þakka fyrir þann samhug sem ríkti í nefndinni við vinnu við þetta mál. Ég tek undir þakkir hv. þingmanns til þeirra sem sinna þessum mikilvægu störfum fyrir okkur því að við byggjum að miklu leyti okkar almannavarna, teymi viðbragð á sjálfboðaliðum og auk þess auðvitað vel menntuðu fólki sem eru að sinna því í fullu starfi. Ég tek með mér sem nesti sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar háttvirtrar að við munum í að ýta á og kalla eftir þessari heildarendurskoðun. En ég vildi bara hnykkja á því ef einhver kynni að hafa misskilið það hér að það er ekki verið að taka út 19. gr.. Það er um borgaralega skyldu á hættustundu. Hún stendur óbreytt. En það sem verið er að vísa í er bráðabirgðaákvæði sem samþykkt var hér í Kúveit, ástandinu þar sem borgaraleg skylda starfsmanna opinberra aðila að gegna störfum í þágu almannavarna á hættustundu. Það er að það væri hægt að fela starfsmönnum tímabundna breyttar starfsskyldur og flytja starfsmenn tímabundið á milli starfsstöðva og opinberra aðila til að sinna verkefnum sem hafa forgang á hættustundu. Starfsmenn mundu halda óbreyttum launakjörum. Þetta var ákvæði sem við settum inn í Kúveit, ástandinu og það var bráðabirgðaákvæði og það féll úr gildi 1. janúar 2022 og inni í frumvarpinu var ákvæði um að gera þetta ákvæði varanlegt og bæta því við greinina um borgaralega skyldu. En það hefur sem sagt verið fallið frá því og við hvetjum til þess að umræðan um nauðsyn þess og með hvaða hætti það ætti þá að vera inni sé vísað inn í þessa.
3. þm. Norðaust., Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Já. Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndarálit í máli 475 um lífræna framleiðslu. Hér er um að ræða og meginmarkmið þessa frumvarps er í raun innleiðingu Evrópugerða sem varðar lífræna framleiðslu og merkingu lífrænna vara. Með þeim er ætlunin að einfalda regluverk sem gildir um lífræna framleiðslu, styrkja eftirlitskerfi með framleiðslunni, stuðla að aukinni dýravelferð og ábyrgri notkun orku og náttúruauðlinda og að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni. Þá er lagt til að lögum um lífræna landbúnaðarframleiðslu verði felld úr gildi í heild sinni. Við fengum á okkar fund gesti og umsagnir eins og gjarnan er og það kemur fram í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir. Það var bent á það við umfjöllun málsins fyrir nefndinni að innflytjendur lífrænna vara frá Bretlandi hefðu lent í millibilsástandið vegna Brexit þar sem bresk vottun teldist ekki lengur gild við innflutning til Íslands. Fram kom að það ætti einungis við um vörur sem fluttar væru inn til Bretlands frá þriðja ríki og um pakkað í pakkningar með breskum merkingum. Hins vegar tæki jafngildis vottun til þeirra lífrænu vara sem framleiddar eru á vottaðar í Bretlandi en fyrir nefndinni kom fram að brýnt væri að ljúka innleiðingu reglugerðarinnar í íslenskan rétt til að stuðla að lagasamræmi og virk í gerð gerðra samninga. Undir það tekur meiri hlutinn og það sjónarmið sem þar er sett fram í greinargerð frumvarpsins að brýnt sé að vinna að því að reglugerðin öðlist sem fyrst gildi svo að ekki komi til mikillar röskunar á opinberu eftirliti með lífrænum afurðum og inn og útflutnings hagsmunum verði ekki stefnt í uppnám undir þetta álit. Já, meiri hlutinn leggur til að þetta frumvarp verði þess vegna samþykkt óbreytt og undir álit meiri hlutans rita ásamt þeirri sem hér stendur stef hv. þingmenn, Stefán Vagn Stefánsson, Berglind, Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helga Þórðardóttir, Helgi Héðinsson og Hildur Sverrisdóttir.
Herra forseti. Mig langaði bara að koma hérna örstutt upp og lýsa því yfir að í hérna ég er sammála þessu frumvarpi. Ég varð því miður erlendis þegar þetta frumvarp fór í gegnum atvinnuveganefnd og hefði þetta því verið frá atvinnuveganefnd ef ég hefði náð að koma samþykki mínu þar inn. En en ég tel mjög mikilvægt að við göngum frá þessu sem fyrst. Því þetta eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir benti á, hefur áhrif á innflutning í gegnum Bretland á lífrænum vörum og það er ótækt að við séum ekki að laga það sem allra fyrst og ég vona að við bara hreinlega gerum það með því að láta þetta frumvarp ganga hratt og vel í gegnum 2. umræðu á aðra atkvæðagreiðslu og síðan í gegnum 3. umræðu og atkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Ég vildi aðeins fá að leggja fáein orð í belg um þetta mál sem hér er til umfjöllunar, lýsi mig samþykkan því og styð það að það fái brautargengi í þinginu en svo að ég vitni nú hér aðeins í fylgiskjöl málsins. Meginmarkmið frumvarpsins er að innleiða í íslenskan rétt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um lífræna framleiðslu og merkingu lífrænna vara og um niðurfellingu á reglugerð ráðsins. Í því felst að stefnt er að því að einfalda regluverk sem gildir um lífræna framleiðslu, styrkja eftirlitskerfið með framleiðslunni, stuðla að aukinni dýravelferð og ábyrgri notkun orku og náttúruauðlinda, viðhalda líffræðilegri fjölbreytni. Ákvæði reglugerðarinnar haldast í hendur við ákvæði reglugerðar ESB um opinbert eftirlit sem innleidd voru í lög og matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru og auk breytinga á þeim lögum er lagt til að lög um lífræna landbúnaðarframleiðslu verði felld úr gildi í heild sinni en þau veita ekki fullnægjandi lagastoð fyrir innleiðingu reglugerðarinnar undir og allt um kring. Þegar farið er í gegnum umsagnir um þetta mál og greinargerð skoðuð og það allt saman er auðvitað stóra samhengið okkar sem er Evrópusamvinnu samskipti okkar við Evrópu. Annars vegar þá í gegnum EES-samninginn og hins vegar það hvort við ættum hreinlega að fara inn í sambandið. Og það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir eru í salnum og mikill aðdáandi Evrópusambandsins. Þá get ég eiginlega ekki látið hjá líða að nefna nokkur orð um þetta vegna þess að við erum hér aftur og aftur í þinginu að fá til okkar mál sem hanga saman við þetta evrópska samstarf okkar. Annars vegar í gegnum EES-samninginn. Og svo auðvitað er undirliggjandi þetta að það er verið að vísa til okkar alls kyns málum sem við samþykkjum án þess þá að geta haft áhrif á það hvernig þau eru unnin sem kæmi þá kannski mögulega með fyllri fullri aðild. Og þarna er ég auðvitað að tala um víðari myndina í þessu öllu og kannski ekki bara út frá þessu máli eða efnisatriðum þess. Og mig langar í því samhengi að nefna að við vorum í fyrr í dag að ræða um Vestnorræna ráðið og aukið samstarf þar og þar var t.d. verið að tala svolítið um umhverfis og loftslagsmálin og svo menntun og ég var að hlusta á mikið sem margar ræður sem voru fluttar í því samhengi og hérna. Það var mjög áhugavert að fylgjast með því öllu. Ég ætla að taka mér það bessaleyfi að vitna aðeins í greinargerðinni í því máli og þar er verið að fjalla um loftslagsmálin og þar segir, með leyfi forseta: Loftslagsbreytingar eina stærstu áskorun sem mannkynið stendur frammi fyrir, vísindarannsóknir sínar, hlýnun á norðurslóðum, tvöfalt meiri en annars staðar á jörðinni og síðan er haldið áfram að rekja þetta sem við þekkjum. Öll. Vestnorrænu ríkin finni öll fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga og mikilvægt að löndin gegni áfram lykilhlutverki í þeirri viðleitni að styðja við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd á svæðinu. Aukið vestnorrænt samstarf um sameiginlega hagsmuni í loftslagsmálum getur aukið áhrif landanna þriggja á alþjóðlegum vettvangi. Það sem ég er kannski að gera með þessari tengingu sem af einhverjum kannski kann að finnast langsótt að þá er það að útgangspunkturinn þarna í þessari umræðu, þegar við erum að tala um Vestnorræna ráðið og það sem þar er undan, er samvinna ríkja til að ná fram ákveðnum hagsmunum og einhvers konar framfaramálum undirliggjandi er í því er auðvitað sú staða að við náum betri árangri í stórum hagsmunamálum og stórum og mikilvægum málum með því að vinna saman, hvort sem það er í minni einingu eins og í vestnorræna ráðinu eða þá í stærri einingum þar sem öll ríki Evrópu, öll ríki álfunnar, eru undir og það er auðvitað eitthvað sem hangir yfir okkur í hvert einasta skipti sem við ræðum hér, lög eða reglur sem við erum að innleiða og fáum að utan oft án þess að hafa mikil áhrif á það hvernig þau eru gerð. Þannig að kjarninn í þessu öllu er auðvitað sá að sameiginlega í svona samvinnu með því að vera þátttakandi í samstarfi þá á maður auðveldara með að hafa áhrif á sín hagsmunamál og ná árangri. Þetta var meginstefið í umræðunni í dag aftur og aftur samvinna samstarf. Þessi orð og hugtök koma upp ítrekað og í það minnsta inntak þeirra líka og þannig er þetta auðvitað. Við erum að tala um loftslagsmál, við erum að tala um flóttamannamál, efnahagskrísu, stríð, lýðræðisþróun og mannréttindi. Allt þetta leysum við með því að vinna saman og þar af því að við erum að fjalla um þetta mál hér finnst mér bara vel viðeigandi núna í sumarbyrjun meðan veðrið er gott úti að minna enn og aftur á það að hagsmunum Íslands er betur borgið við borð þar sem ákvarðanir eru teknar frekar heldur en að taka ákvarðanirnar og innleiða þær án þess að hafa verið í þeirri stöðu að geta haft þar áhrif á og ég ætla bara að leyfa mér að fara með þetta aðeins lengra af því að við erum að tala um samstarf. Við erum að ganga svolítið út frá því t.d. að EES-samningurinn vari að eilífu og að þau ríki sem þar eru undir að þeirra staða verði það óbreytt í því samstarfi. En en það er auðvitað ekki þannig. Við getum auðvitað ekki vitað hvernig hlutir þróast í hinu stóra samhengi eins og við vitum og þekkjum auðvitað bara núna út frá stríðinu í Úkraínu þar sem Rússar ráðast þar inn og hérna. Ríki Evrópu þurfa þá að þétta raðirnar og vinna betur saman og það erum við allt í einu komin með varnar og öryggishagsmunum þar inn í. En fyrir vorum við þar líka síðan með alls konar mannréttindamál, samstarf þegar kemur að því að leysa flóttamanna, krísu, loftslagsmál þegar við erum að fjalla um lýðræðisþróun og mannréttindi. Það allt saman og ég ætla bara að leyfa mér að halda þessu á lofti þó að við séum hér að fjalla um breytingu á lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, að þetta eru svona orð sem eiga bara alltaf erindi, finnst mér, inn í þessa umræðu þegar við erum að taka inn mál sem á einhvern hátt tengjast þessu Evrópusamstarfi, sama hvort það er í gegnum EES-samninginn eða hvort við erum að taka við einhverju sem kemur þar til hliðar við. Þannig að hérna, já, þó að ég styðji þetta mál heils hugar þá finnst mér bara ágætt að hafa það í huga að við náum betri árangri í því að vernda okkar hagsmuni, hafa áhrif á okkar hagsmunagæslu með því að vera þátttakendur í starfi samstarfi þjóða frekar heldur en að standa utan við að taka á móti reglum.
Sjálfur fram, virðulegi forseti, ég bara gat ekki annað heldur en komið í andsvar við hv. þingmenn, Sigmar Guðmundsson og hann svo sem skoraði á mig áðan þegar hann hljóp hér sjálfur í ræðustól til að fjalla um málið og tilkynnti það náttúrlega fyrst og fremst að tala um Evrópusambandið sem var ágætt ágætisupprifjun. En mig langar að beina því til hans af því að hann fór inn á þá braut sem Evrópusambandið fór kosin og inni á vestnorræna samstarfið. Það er vina, samband okkar, Grænlendinga, Íslendinga og Færeyinga og í framhaldi af því þá langar mig að fá að heyra ofan í hv. þingmann hvað það varðar að hvað er það sem er sameiginlegt með vestnorræna sambandinu, vestnorræna samstarfinu og Evrópusambandinu né svo sem sýrur, svo sem ekki annað. En jú, við getum staðið saman að ýmsum málum en minn skilningur hefur hingað til verið á á Evrópusambandinu. Það eru svo sem þarna eru fyrst og fremst tollabandalag og var nú upphafið var stofnað í kringum stál og kol í á sínum tíma þannig að mér fannst vera jú hönd. Hv. þingmaður tók að vísu fram í í sinni ágætu ræðu að þetta væri kannski svolítið langsótt. En að líkja þessu saman en mig langaði að fara aðeins lengra með þessa umræðu og fá fram hvað er líkt með vestnorræna samstarfinu og Evrópusamband.
Svarar andsvari hv. þm. Sigmar Guðmundsson. Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka þátt í þessari umræðu með mér og þar sem ég var að tala um að væri langsótt var kannski meira þessi ræða mín um Evrópusambandið var kannski á köflum svolítið langsótt í samhengi við það mál sem hér er til umfjöllunar en það má alltaf útvíkka umræðunni eins og við vitum. Ég var í sjálfu sér ekki að reyna að bera saman Vestnorræna ráðið og Evrópusambandið á nokkurn hátt. Þetta er auðvitað mjög ólík fyrirbæri en inntakið vildi ég segja að væri kannski sambærilegt á þann hátt að þarna koma ríki saman og vinna sameiginlega að einhverjum hagsmunum. Þessir hagsmunir geta verið alveg ótrúlega víðir og miklir og af því að hv. þingmaðurinn nefndi nú, eins og oft er talað um af þeim sem sjá rautt og froðufella þegar Evrópusambandið ber á góma, vísað til þess að þetta sé fyrst og fremst tollabandalag og farið að rifja upp að þetta hafi í upphafi snúist um kol og stál. Þá langar mig að nefna að hryggjarstykkið í þessu öllu saman og upphafið er auðvitað friðarbandalag, sem er auðvitað ákaflega gott að vísa til núna þegar svona viðsjárverðir tímar eru í Evrópu og öll ríki heimsins. Nei, öll ríki álfunnar að þétta raðirnar gagnvart utanaðkomandi ógn. En síðan er það auðvitað ekki síst á sviði umhverfis og loftslagsmála á sviði mannréttindamála þar sem komið er að lýðréttindum þar sem komið er í jafnréttismálum þar sem komið er af alls konar efnahagsmálum þar sem Evrópusambandið lætur til sín taka og ég get alveg fullvissað hv. þingmann um það. Evrópusambandið er ekki jafn fræðilegt og hann heldur.
Það veitir andsvar síðara sinn, hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir gott og greinargott svar í framhaldi af því. Þá væri fróðlegt að taka umræðuna aðeins lengra þar sem ég er svo sem er nú kannski of oftúlkun hjá hv. þingmanni að ég sjái rautt og kannski froðu ferli þegar minnst er á Evrópusambandið. En það er ofsögum sagt. Ég tel okkur bara ber okkur Íslendingum betur borgið utan þess að eins og staðan er í dag. Gott og vel ef Bretar má ýmislegt segja um það þegar þeir fóru í Brexit er þetta mál sem við erum að fjalla um núna er náttúrlega snýr fyrst og fremst að því að vörur sem eru vottaðar lífrænar frá Evrópusambandinu koma í gegnum Bretland til Íslands og þar er þess vegna erum við erum að fjalla um að henni. Það væri fróðlegt að taka umræðuna þá vegna þess að það sem þuldi upp langan lista af því hversu megnugt og gott Evrópusambandið væri vissulega tónaði nokkuð saman við margt af því sem við erum að gera í vestnorræna ráðinu, þó svo sem að við séum ekki þar með ákveðna tollasamninga eða fríverslunarsamningum á milli landa. En aftur á móti eru þarna samningar á milli okkar Íslendinga og Færeyinga, t.d. varðandi sem snýr að fiskveiði og við höfum verið að flytja út töluvert af kjöti þarna. En það væri áhugavert í þessari umræðu að að skoða samstarf getur verið á svo margan hátt þó menn séu ekki kannski innlimaðir í hið heilaga Evrópusamband og þar af leiðandi er vestnorræna ráðið ágætisdæmi um það.
Ráðherra segir sinn hv. þm. Sigmar Guðmundsson. Já. Virðulegur forseti. Það er auðvitað meira sagt í stráksskap þegar ég tala um að menn séu eitthvað að froðufella þegar minnst er á Evrópusambandið. Ég veit auðvitað að hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson sem hér veitti andsvar, hann er nú svo dagfarsprúður maður að hann heldur sínu góða geði og hérna og sínu brosi þótt talað sé mikið um Evrópusambandið. En það er hins vegar alveg rétt. Þetta er auðvitað alltaf hagsmunamat og það er sem mig langaði bara að koma hérna inn á núna. Það er auðvitað rosalega eðlilegt að við skiptumst í fylkingar og hefur mjög sterkar skoðanir á þessum málum að því einmitt að þetta er hagsmunamat. Við erum að meta og vega og meta hagsmuni á milli ýmissa atvinnugreina. Við erum að ræða einmitt um tolla eða ekki tolla. Við erum að tala um afstöðu okkar til ýmissa mannréttindamál, að við erum að tala um efnahagsmál og allt þetta sem ég var að tala um áðan og hérna. Auðvitað er það þannig að við getum ekki verið sammála um alla þessa hluti. En þó vil ég kannski nefna, sem var kannski ástæðan fyrir því að ég kom hingað upp áðan og sem færir okkur þá kannski frá líkingunni við Vestnorræna ráðið. Það er að við erum að taka á móti svo mikið af tilskipunum og löggjöf og annað og setja inn í íslenskan veruleika án þess að eiga sæti við borðið eins og gjarnan er sagt. Þetta skiptir auðvitað verulega miklu máli og þá koma menn kannski með þessa hugmynd um að við megum okkur auðvitað ekki mikils. Við erum bara lítil þjóð og ættum fáa einstaklinga þarna úti og gætum lítil áhrif haft. Það er einfaldlega ekki rétt vegna þess að menn auðvitað mynda með sér bandalag þarna um hagsmuni sína, alveg eins og við gerum hér í smærri einingum í okkar samfélagi og náð þannig árangri. Og þannig að sko, ég er bara að reyna að halda þessu á lofti. Ég skil auðvitað vel þá sem meta hagsmuni þjóðarinnar bara með öðrum hætti heldur en ég verðum við auðvitað bara að fá að vera ósammála um þetta. En úr því að við erum að ræða þetta er ekki orðið tímabært að setja bara málið almennilega á dagskrá, hafa upplýsta umræðu með þjóðinni og leyfa henni sjálfri að ákveða hvort við förum í aðild.
Friðriksson. Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á hjúskaparlögum nr. 31/1993 og frumvarpið felur í sér breytingar á ýmsum þáttum hjúskaparlaga, breytingar er varða undanþáguheimildir vegna lágmarksaldurs til þess að stofna til hjúskapar könnun hjónavígsluskilyrða lögsögu í hjónaskilnaðarmálum, auk tilfærslu verkefna frá ráðuneyti til sýslumanna. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint er frá þeim í nefndarálitið sem liggur frammi en í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar áréttar sérstaklega að nefndin fjallaði um aldur hjónaefna en með frumvarpinu er lagt til að felld verði brott heimild til undanþágu frá því að einstaklingar yngri en 18 ára megi ganga í hjúskap. Nefndin telur breytinguna mikilvæga og bendir á að með því er íslensk löggjöf færð til samræmis við alþjóðleg tilmæli og breytingar sem gerðar hafa verið á lögum annars staðar á Norðurlöndum. Þá fjallaði nefndin um könnun á hjónavígsluskilyrðum en með frumvarpinu er lagt til að sú könnun fari einungis fram hjá sýslumönnum hvort sem hjónaefni eiga lögheimili hér á landi eða ekki. Meiri hlutinn telur mikilvægt að samhliða þessari breytingu verði lögð áhersla á að einfalda ferlið með rafrænum lausnum. Nefndin fjallaði að auki um viðurkenningu hjónavígslu sem stofnað er til erlendis en í frumvarpinu er fjallað sérstaklega um viðurkenningu á hjúskap sem stofnað er til erlendis þegar einstaklingur hefur ekki náð 18 ára aldri. Slíkur hjúskap eru almennt ekki viðurkenndur hér á landi. Með frumvarpinu verður þó veitt þröng heimild til að víkja frá því og viðurkenna hjúskap hér á landi hjá einstaklingi sem var yngri en 18 ára þegar hjónavígsla fór fram. Sérstaklega þarf þó að standa á og ótvíræðir hagsmunir þurfi að krefjast þess og hjúskapurinn þarf að vera viðurkenndur í því landi sem hjónavígsla fór fram og viðkomandi þarf á þeim tíma hafa náð 16 ára aldri. Meiri hlutinn áréttar að taka skuli mið af því skuli taka mið af því sem barni er fyrir bestu. Með því að mæla fyrir um lágmarksaldur er skýrt að ekki er hægt að fallast á að yngri einstaklingar geti undir neinum kringumstæðum haft hagsmuni af því að ganga í hjúskap. Þá bendir meiri hlutinn á að ef einstaklingar komu hingað til lands mörgum árum eftir að til hjúskapar, þegar verið stofnað, sé ekkert því til fyrirstöðu að viðkomandi einstaklingur gangi tafarlaust í hjónaband ef hjúskapur þeirra er ekki viðurkenndur hér á landi. Meiri hlutinn áréttar jafnframt nauðsyn þess, ef skynjað er afsakið, nauðsyn þess að ef synjað er viðurkenning á hjúskap verði leitast við að aðstoða þá einstaklinga sem í hlut eiga í samræmi við aðstæður eftir því sem þörf krefur og upplýsa þá um réttarstöðu sína og úrræði. Virðulegi forseti. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar nefndar leggur til breytingar á frumvarpinu og í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar stafræna könnun hjónavígsluskilyrða sem miðar að því að innleiða vef viðmót fyrir rafrænar umsóknir. Um könnun hjónavígsluskilyrða grundvallast sú breyting á tillögu dómsmálaráðuneytisins til nefndarinnar. Meiri hlutinn telur að um mikilvægt framfaraskref sé að ræða í stafrænum lausnum og telur þær breytingar sem ráðuneytið leggur til til bóta. Áréttar meiri hlutinn að verði breytingarnar samþykktar þurfi að fara fram samráð við iðnaðarráðuneytið og fjármála- og efnahagsráðuneyti um nánari útfærslu gjaldtöku fyrir vottorð útgefinna þjóðskrá og áhrif nýju verk af áhrif á nýju verklagi á rekstur þeirra stofnanna. Lagt er til að breyting þessi öðlist gildi 1. september 2022. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar samkvæmt útlendingalögum til að koma í veg fyrir misræmi milli ákvæða hjúskaparlaga. Útlendingalaga grundvallast sú breyting á tillögu dómsmálaráðuneytis. Til nefndarinnar er lagt til að við frumvarpið bætist ákvæði um breytingu á útlendingalögum þannig að við mat á því hvort veitt verði dvalarleyfi á grundvelli 70. gr. útlendingalaga verði heimilt að líta til þess hvort hjúskapur sem til var stofnaður áður en hjónaefnin varð 18 ára hafi verið viðurkenndur samkvæmt úrskurði sýslumanns eða ráðuneytis skv. 25. gr. hjúskaparlaga. Þá eru lagðar til minni háttar tæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar ítarlegri umfjöllun um breytingartillögur í áliti meiri hlutans og að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í nefndaráliti. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar ritar auk þess sem hér stendur hv. þingmenn, Bryndís Haraldsdóttir, Birgir Þórarinsson, Hilda, Jana Gísladóttir, iða Marsibil Jónsdóttir og Jódís Skúladóttir. Taka skal fram að Bergþór Ólafsson og Eyjólfur Ármannsson voru fjarverandi við afgreiðsluna.
Bera Pál Ólafsson? Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Friðrik Friðrikssyni fyrir framsögu þessa máls. Þetta er að sjálfsögðu mikilvægt mál þar sem verið er að tryggja börnum það að þau séu ekki hneppt í hjónaband þegar þau hafa ekki aldur til þess né aldur til að taka ákvarðanir, enda ekki orðin enda ekki búin að ná þeim aldri sem almennt er viðurkennt í nágrannalöndum okkar og það sé hérna sé sá aldur sem fólk ætti að hafa áður en tekur slíkar alvarlegar ákvarðanir um lágkúra að líka taka fram að það er ánægjulegt að sjá að það er verið að hugsa svolítið út fyrir kannski gamla einfalda boxið sem allir giftust á Íslandi er náttúrlega þannig að það er fólk sem hefur gift sig og orðið ástfangið erlendis, hvort sem það eru Íslendingar eða fólk af erlendu bergi brotið og það er mikilvægt að við færum inn í okkar löggjöf reglur sem taka tillit til þess. Það er líka ánægjulegt að sjá í lögunum, sem reyndar sá ekki fjallað neitt að ráði um í nefndarálitinu. Það er þar er verið að tækla mál sem hafa komið upp varðandi hjólar hjónaskilnaði þegar einmitt t.d. annar aðilinn er búsettur erlendis eða jafnvel í fólk sem býr hér á landi og hefur gifst hér á landi en vegna t.d. kynhneigðar fæð hjónavígslu, ekki viðurkennd endilega í sínu heimalandi og þar af leiðandi á erfitt með að fá hjónaskilnað á einhverju sem ekki er þegar viðurkennt. Þannig að það er ánægjulegt að sjá þetta og það er mikilvægt að við séum að vinna í þessu eins og tafla eitt sem fylgir með frumvarpinu sýnir, sem kemur reyndar beint upp úr fyrirspurn frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Það eina sem ég hefði viljað sjá bætt inn í þetta frumvarp þar sem verið er að laga ýmislegt í hjúskaparlögunum. Það er að það hefði verið horft til hugmynda sem hafa komið fram á fyrri þingum, held ég einmitt frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um skilnað án undanfara. Það er þannig í dag að hérna, fólkið fyrst veitt skilnaðar að borði og sæng og svo lögskilnað nema að annar aðilinn, já, tjá sig á játi á sig hjúskaparbrot og það er víst orðið ansi algengt að fólk bara játa það á sig, hvort sem það hefur raunverulega átt það brot eða ekki vegna þess að það flýtir ferlinu þegar fólk hvort eð er sammála um að það vilji skilja er kannski ekki með börn eða er búið að semja um það hvernig börnin eru. Þannig að það er von mín að við skoðum það fljótlega að laga þann annmarka sem er á núverandi lögum vegna þess að ég tel það vera réttarbót fyrir fólk að geta slitið sínum samvistum hraðar heldur en núverandi lög gera ráð fyrir. En annars þakka ég bara háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd fyrir gott starf.