Borist hafa bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 545, um aðgerðir á ábyrgð ráðuneytisins gegn ofbeldi og afleiðingum þess, frá Andrési Inga Jónssyni, og við fyrirspurn á þskj. 375, um aðlögun barna að skólastarfi, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur, til að ljúka þeim fyrri hluta umræðu fjármálaáætlunar sem ráðgert er í dag.
Virðulegur forseti. Sjá, ég boða yður mikinn fögnuð. Framtíðarnefnd Alþingis var boðið að ganga til fundar við framtíðarnefnd allrar framtíðarnefnda í heiminum, hina finnsku framtíðarnefnd þingsins sem starfað hefur áratugum saman að því að teikna upp framtíðina með atfylgi bestu manna og kvenna og reyna síðan að hafa áhrif til betrunar á þeirri mynd sem blasa virðist við í hverju málinu. Við vorum svo heppin að fá að sitja með þessu góða fólki í heila tvo daga, 17 manna framtíðarnefnd finnska þingsins varði gríðarlegum tíma, orku og mannskap í að ræða við okkur, gefa okkur öll þau gögn og upplýsingar sem þau hafa safnað saman og búa yfir. Þetta er nefnd sem er vel vörðuð góðu starfsfólki og hefur sömuleiðis sér til ráðgjafar þankatank sem komið var á fót, gjöf þingsins til finnsku þjóðarinnar á afmælisári þingsins, fyrir þremur áratugum. SITRA heitir sá þankatankur og hefur til ráðstöfunar rentuna eða arðinn af þeirri gjöf, því fjármagni sem þingið fékk til ráðstöfunar og banki í Finnlandi veitti sömuleiðis fé til. Vextirnir af þessu eru hvorki meira né minna en 5 milljarðar á ári. 180 starfsmenn og þau geta kallað inn bestu og mest leiftrandi hugsuði hvers tíma. Þetta voru heillandi dagar og innblásandi, held ég megi segja fyrir hönd okkar sem vorum þarna. Ég á mér þá heitu ósk og frómu að við komum nú uppsöfnuðum áralöngum vanda í starfi Alþingis [[Forseti hringir.]]- hér er engin merking á tíma.
Tíminn er liðinn.
Já, ég ætla bara að fá að ljúka setningunni alla vega. Að við náum þeim takti í okkar störf hér að málþóf verði úr sögunni og við getum einbeitt okkur að hinum brýnustu málum sem okkur er ætlað að leysa, brjóta til mergjar og við gefum okkur andrými til þess að hugsa inn í framtíðina því að stærstu vandamálin okkar í dag eru sennilega þau sem komu til af því að það var ekki hugsað nógu langt fram á veginn. Þar á ég m.a. við staðsetningu flugvallarins, staðsetningu Landspítalans, [[Forseti hringir.]]sölu Símans, sölu bankanna og veitingu heimilda [[Forseti hringir.]]í sameiginlegum auðlindum allra Íslendinga. Hugsum til framtíðar og gefum okkur næði til þess. Komum störfum í lag.
Virðulegi forseti. Á undanförnum þremur árum hefur ný íþróttahreyfing rutt sér til rúms hér á landi, rafíþróttir. Sú hreyfing hefur líkt og aðrar íþróttahreyfingar haft það að markmiði að stuðla að betri heilsu og andlegri líðan barna. Rafíþróttir hafa á síðustu árum vaxið gríðarlega um víða veröld og þar með talið hér á landi. Rafíþróttasamtök Íslands voru stofnuð með það markmiði að byggja upp skipulagt starf rafíþrótta á Íslandi. Ólíkt annars staðar í heiminum, þar sem áhugi og uppbygging á rafíþróttum hefur verið drifin af framleiðslufyrirtækjum leikjanna og þá með keppni atvinnumanna í forgrunni, hefur RÍSÍ byggt upp starfið hér með grasrótarstarfsemi sem kennir börnunum að umgangast tölvuleikjaiðkun með skynsamlegum hætti. Aðferðafræði RÍSÍ byggist á þremur kjörorðum; líkamlegri hreyfingu, leikjafræði og þjálfun í tölvuleikjum með áherslu á andlegan undirbúning. Með þessum áherslum hafa rafíþróttafélög hér á landi náð að laða til sín yfir 2.000 iðkendur á grunnskólaárinu. Þar eru Þór, Akureyri og Breiðablik fremst með 400 hvort um sig. Það jákvæðasta í þessum tölum er að flestir iðkendanna eru börn sem hafa lítinn áhuga á þátttöku í hefðbundnu íþróttastarfi og þar með er verið að virkja fjölda barna sem voru ekki í neinu skipulögðu íþróttastarfi fyrir. Sá sem hér stendur hefur persónulega reynslu af jákvæðum áhrifum rafíþrótta en þau hafa hjálpað syni mínum mikið með félagsfærni og einnig vakið áhuga hans á líkamlegri hreyfingu. Frá stofnun RÍSÍ hefur Framsókn stutt dyggilega við uppgang rafíþrótta og nýlega var samþykkt ályktun á flokksþingi um stofnun afrekssjóðs rafíþróttaiðkenda. Ég vil því hvetja [[Forseti hringir.]]alla hér á Alþingi til að kynna sér starfsemi rafíþrótta og tryggja breiðan stuðning til framtíðar.
Virðulegi forseti. Í síðustu viku var rætt hér á Alþingi um aðbúnað fangavarða, ýmist á Litla-Hrauni eða Kvíabryggju. Ég fór þá aðeins að hugsa til baka. Ég kom nokkrum sinnum á Litla-Hraun 1986, ég var að heimsækja frænda minn sem sat þar inni í nokkra mánuði. Þannig er að ég hitti reglulega unga menn sem hafa nýlokið afplánun og mér verður oft hugsað til þess að þessir menn sem hafa setið inni í fangelsi, þeir áttu ekkert erindi þangað. Þetta eru bara strákar sem lentu á villigötum, yfirleitt alltaf tengt áfengi eða fíkniefnum. Það er synd að setja þessa menn, óharðnaða menn, þó að þeir hafi brotið af sér, í svona hart fangelsi. Víða um landið eru yfirgefnir heimavistarskólar eða jafnvel sumarhótel sem sum hver eru ekki starfrækt nema kannski fjóra til fimm mánuði á ári. Það væri alveg nóg að hafa þannig aðstöðu fyrir þessa stráka sem væru að fara í fyrsta skipti inn. Ef þeir eru eitthvað óþekkir og stinga af og fara í bæinn er hægt að setja þá á Litla-Hraun eða Hólmsheiði eða eitthvað svoleiðis. En meðan þeir taka út sína fyrstu refsingu eiga þeir miklu frekar að fá einhvers konar meðferð sem tengist þeirra raunverulega vandamáli sem er fíkn. Það er mjög illa farið með þessa ungu menn, óharðnaða unglinga sem þeir eru raunverulega þó að þeir séu kannski vel yfir tvítugt, að setja þá í umhverfi þar sem eru harðsvíraðir glæpamenn. Ég legg því til að komið verði á millistigi í afplánun þannig að umhverfið sé mannlegt og notalegt og fangarnir hafi tækifæri til að hugsa ráð sitt og taka breytingum.
Herra forseti. Þann 14. febrúar síðastliðinn biðu 738 börn eftir að komast að hjá Þroska- og hegðunarstöð þar sem meðalbiðtími er 12–14 mánuðir. 326 börn biðu eftir að hefja greiningarferli hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins þar sem meðalbiðtími er 12–19 mánuðir. Eftir að foreldrar verða varir við að barnið sé í vanda getur tekið um þrjú ár að fá fyrstu meðferð - þrjú ár, herra forseti. Hundruð barna bíða eftir greiningu á ADHD. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra segir að til standi að auka fjármagn til greininga. Við sjáum engin merki þess í fjárlögum eða í fjármálaáætlun til næstu ára. Eftir að farsældarfrumvarpið um velferð barna var samþykkt í fyrra hefur ástandið versnað. Það er sem sagt ekki nóg að segjast vilja taka á vanda barna og skipta um nafn á stofnunum. Það þarf að grípa hratt til aðgerða. Forsenda fyrir snemmtækri íhlutun, sem hæstv. ráðherra talar svo fjálglega um sem æskilega, er einmitt að börn þurfi ekki að bíða árum saman eftir greiningu og úrræðum. Ofan á allt er staðan sú að margir starfsmenn finna fyrir slæmum einkennum og hafa nokkrir hreinlega þurft að hætta vinnu hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð með einkenni vegna myglu í húsnæði stöðvarinnar. Stór hluti starfsmanna þarf að vinna alfarið að heiman þar sem þeir verða mjög veikir þegar þeir koma í húsið. Ekki eru þó allir starfsmenn sem hafa tök á að vinna að heiman, bæði vegna aðstæðna heima fyrir og eðli þeirra starfa sem þeir sinna. Þessi vandi varðar húsakost en ekki manneklu vegna ráðgjafar og greiningar. Getuleysi og úrræðaleysi ráðamanna verður til þess að biðlistarnir lengjast með alvarlegum afleiðingum fyrir börnin sem bíða.
Virðulegur forseti. Þétting byggðar er loftslagsmál, kjaramál og lífsgæðamál, snýst um góða og heilbrigða borgarþróun, um hagkvæmni í rekstri samfélags og gott mannlíf. Við erum nefnilega félagsverur og flestum finnst okkur gott að vera innan um annað fólk. Þetta skiptir allt saman máli og við hér á Alþingi eigum að gera það sem í okkar valdi stendur til að styðja við þéttingu byggðar, styðja við félagslega blöndun. Og já, framkvæmdir og breytingar í okkar nærumhverfi kalla á samtal, kalla á þolinmæði. Stundum eru þær óþægilegar en þær margborga sig. Verktakar renna auðvitað hýru auga til ódýrs lands handan þéttingarsvæða. Það hentar þeim ágætlega að nýtt land sé brotið undir byggð. En hver er það þá sem situr uppi með kostnaðinn? Jú, það er sveitarfélagið sem þarf að leggja nýja og langa vegi, byggja upp nýja innviði frá grunni og viðhalda þeim. Þá eru það veitufyrirtækin sem þurfa að leggja lengri og dýrari lagnir og síðast en ekki síst lendir kostnaðurinn á fjölskyldunum sem þurfa að greiða miklu hærri samgöngukostnað, eða af hverju ætli bílaeign í útjaðri höfuðborgarsvæðisins sé að meðaltali tvöfalt meiri en miðsvæðis? Það segir sig sjálft. Dreifing byggðar er dýr, hún eykur umferð. Hún eykur tafatíma í umferðinni, veikir almenningssamgöngur, gengur á græn svæði og hún magnar upp loftslagsvandann. Stjórnmálafólk og stjórnmálaflokkar sem hamast gegn þéttingu byggðar geta ekki ætlast til þess að vera teknir alvarlega í umræðu um loftslagsmál. Sérhagsmunaöflin munu auðvitað halda áfram að berjast með kjafti og klóm fyrir útþenslustefnu og dreifingu, að verktökum séu afhentar lóðir út og suður og helst endurgjaldslaust, en við í stjórnmálum, [[Forseti hringir.]]bæði á sveitarstjórnarstiginu og hér á Alþingi, eigum að hafa hugrekki til að standa í lappirnar með almenningi [[Forseti hringir.]]með góðri og grænni borgarþróun og gegn sérhagsmunum.
Virðulegi forseti. Á fjárlaganefndarfundi í morgun lagði ég fram ósk um minnisblað frá Bankasýslunni í tengslum við söluna á Íslandsbanka, sem ég geri ráð fyrir að verði afgreitt úr nefnd í vikunni. Bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra hafa lýst því yfir að varpa þurfi betra ljósi á söluna og sagði hæstv. forsætisráðherra að lög ættu ekki að hamla birtingu listans, sem gæti nú reynt á. Spilling getur verið til staðar þó að það hafi ekki verið ætlun stjórnvalda. Ef leiðbeiningar við sölu á ríkiseign eru óljósar og skilningur þriðja aðila er sá að val á kaupendum sé líkt því sem gengur og gerist þegar seld eru verðbréf í einkaeigu þá getur það leitt til ráðstafana á eignum almennings á afslætti án tilhlýðandi rökstuðnings. Ef söluaðilar eru valdir til að sinna verkefnum fyrir ríkið upp á 700 millj. kr. án þess að fram fari útboð eða rökstuðningur á því hverjir voru valdir þá vakna eðlilega upp spurningar. Af hverju? Þegar verið er að stunda viðskipti með eignir og fjármuni ríkisins þá gerum við kröfu um gagnsæi og jafnræði sem eru miklu stífari en gengur og gerist í viðskiptum einkaaðila. Ástæðan er fyrst og fremst óttinn við spillingu. Þess vegna er svo mikilvægt að fram fari alvöruskoðun á þessu ferli og að þeim spurningum sem ekki hefur verið svarað verði svarað, að öxlum verði ekki bara yppt og haldið áfram að selja tugmilljarða eignir bara einhvern veginn, á þann veg að stóra myndin sé ágæt. Við í Samfylkingunni munum fylgja þessu máli fast eftir og ýta eftir svörum.
Herra forseti. Nokkrum sinnum á ári og oftar á öðrum vettvangi er nýjum Íslendingum veittur íslenskur ríkisborgararéttur. Framkvæmdin á Íslandi er þannig að þegar þér hefur verið veittur ríkisborgararéttur samkvæmt umsókn, ýmist til Útlendingastofnunar eða til Alþingis, þá fær fólk bréf sem í segir: Umsóknin hefur verið samþykkt. Eigðu góðan dag. Þetta er smá stytting en í grófum dráttum er bréfið svohljóðandi. Árið 2006 hófu norsk stjórnvöld að bjóða upp á athöfn fyrir einstaklinga sem veittur hafði verið norskur ríkisborgararéttur. Athöfnin er hátíðleg. Hún markar upphaf nýs ríkisfangs einstaklinganna og er ætlað að styrkja böndin á milli nýrra borgara og ríkisins. Hinir nýju borgarar sem þiggja boð um að taka þátt í athöfninni fara með tryggðarheit og fá bók að gjöf. Í bókinni er farið yfir helstu kafla í norskri sögu og meginþætti í daglegu lífi Norðmanna. Hún inniheldur einnig kynningu á norsku lýðræði, réttarríkinu og mannréttindum, þeim réttindum og þeim skyldum sem fylgja ríkisborgararéttinum. Nú líður að því, þótt biðin hafi verið löng, að við hér á þingi förum að samþykkja lagafrumvarp um veitingu ríkisborgararéttar í fyrsta skipti á þessu kjörtímabili og er það mikið ánægjuefni og hlakka ég mikið til. Ég ætla að gera það að tillögu minni að við tökum upp svipað fyrirkomulag og Norðmenn hafa gert. Það að fá ríkisfang er gríðarlega stór viðburður í lífi hvers einstaklings, í raun sama hvernig á það er litið, og eðlilegt að fagna því með viðeigandi hætti, auk þess sem ég held að það væri til mikils sóma að bjóða fólk formlega velkomið og veita því inngöngu í samfélag okkar á þann hátt.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir gerði nýlega sölu ríkisins á hlut í Íslandsbanka að umtalsefni hér undir sama lið í gær. Þar undirstrikaði hún hvað það skiptir gríðarlega miklu máli að um söluna ríki fullt gagnsæi, ekki síst varðandi það hverjir það voru sem fengu að fjárfesta í bankanum í þessu ferli. Þessu er ég fullkomlega sammála. Hæstv. fjármálaráðherra hefur kallað eftir lista yfir kaupendur og um þær reglur sem gilda um upplýsingarnar. Fyrsti hluti sölu Íslandsbanka var vel heppnað hlutafjárútboð og neikvæðar raddir heyrðust þá almennt bara frá þeim sem voru og eru yfir höfuð á móti sölu ríkisbanka. Það hefur hins vegar legið fyrir frá upphafi að ríkið ætlaði sér ekki að eiga bankann um ókomna tíð. Sala ríkisins á hlutnum nú var sannarlega nauðsynlegt skref. Framkvæmdin var í höndum sjálfstæðrar stofnunar, Bankasýslunnar, sem telur að útboðið hafi verið afar vel heppnað. Það er mikilvægt að karp og hártoganir um upplýsingagjöf varpi ekki rýrð á söluna, skapi ekki óþarfa vantraust. Það er eðlileg krafa að við fáum upplýsingar um það hverjir keyptu og hvernig því var háttað þegar um er að ræða sölu ríkiseigna. Við þingmenn gegnum eftirlitshlutverki með stjórnsýslunni og við hljótum að leita allra leiða til þess að fá þessar upplýsingar fram. Við getum tæplega unað við það að okkur verði ekki veittar þessar upplýsingar sem farið hefur verið fram á, upplýsingar sem varða sölu á ríkiseign. Síðan bíður það betri tíma að ræða ofþéttingarstefnu Reykjavíkurborgar við hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson, gott ef ég býð honum ekki bara í kaffi til mín í Grafarvoginn og við ræðum þetta betur þar.
Virðulegur forseti. Húsnæðismálin eru spennandi áskorun og fluttust þau nýverið í innviðaráðuneytið og undir stjórn hæstv. innviðaráðherra. Þau brenna á okkur og í ráðuneytinu eru allar hendur á dekki. Mikil greiningarvinna stendur yfir sem og stefnumótun. Ráðherra mun leggja fram í þinginu tillögu til þingsályktunar í húsnæðismálum síðar á þessu ári sem verður sú fyrsta sinnar tegundar. Það er ekki í fyrsta sinn sem Framsókn finnur lausnir og fer nýjar leiðir og hafa þær skilað mjög góðum árangri í þágu samfélagsins alls. Í þeirri fjármálaáætlun sem liggur fyrir þinginu núna og er til umræðu er stigið varlega til jarðar af þeirri einföldu ástæðu að unnið er að greiningu á stöðunni og í framhaldi mun stefnumótun liggja fyrir. Ljóst er að fyrsta skrefið er að fjölga byggingarhæfum lóðum. Það er verið að greina stöðuna á því þessa dagana og greina á hverju strandar og hvað þurfi frekar til. Horft er til samninga milli ráðuneytisins og sveitarfélaga um skipulag lóða í takt við mannfjöldaspá og húsnæðisáætlanir. Sveitarfélög finna til ábyrgðar og vilja leggja sitt af mörkum fyrir fólkið í landinu. Virðulegur forseti. Það þarf víðtæka samvinnu til að ná jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar á húsnæðismarkaði og þegar jafnvægi er náð er lykilatriði að stjórnvöld styðji við þá sem helst þurfa á því að halda, hvort heldur sem er með hlutdeildarlánum, félagslegu eignarkerfi, húsnæðisbótum eða hverju því sem dugar til að ná markmiðum um velsæld. Hér skiptir samvinna öllu máli, samvinna sveitarfélaganna og ríkisins, og það verða allir að leggja hönd á plóg. Þörfin er aðkallandi og sveitarfélögin verða að bregðast við í nánu samstarfi við ríkið. Ég hef fulla trú á hæstv. innviðaráðherra til að landa málinu nú sem áður.
Virðulegur forseti. Í umræðum í gær um fjármálaáætlun 2023–2027 við hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra kom fram að það á ekkert að gera fyrir fátækt fólk og það á ekki heldur að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að ekkert barn búi við fátækt. Auðvitað ekki, því að hver króna sem sett er í útrýmingu fátæktar barna skilar sér tífalt til baka. Það er ekki ríkisstjórninni þóknanlegt núna því að hún er í því að selja eignir ríkisins með afslætti; bankinn er seldur með milljarða afslætti til útvalinna og því auðvitað fáránlegt að hugsa um að útrýma fátækt á sama tíma, hvað þá þegar það er hagkvæmt. Milljarða króna sem ekki er hægt að nota til að útrýma fátækt þarf ríkisstjórnin nauðsynlega að nota til að fjölga ráðherrum og setja í ný ráðuneyti og það jafnvel á Austurbakka, sem er dýrasti fasteignamarkaður landsins. Þetta er auðvitað nauðsynlegt fyrir forgangsverkefni þeirra og fatlað fólk verður að skilja það og fátækt fólk einnig, að vera bara áfram stillt í sínu horni kerfisins því að þeirra tími er ekki kominn. Það vantar auðvitað ekki milljarða króna hjá ríkisstjórninni til að koma málefnum þeirra verst settu í lag heldur er hún upptekin við að forgangsraða þeim í nauðsynleg eigin gæluverkefni. Nauðungarvistun fatlaðs fólks á sjúkrahúsi mun halda áfram og fátækir verða að herða sultarólina næstu fjögur árin. Þá mun ríkisstjórnin áfram draga lappirnar í að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Mannréttindi fatlaðs fólks munu áfram vera málefni Hæstaréttar Íslands og núna er akkúrat enn eitt málið hjá Hæstarétti Íslands um það hvort sveitarfélög hafi heimild til að setja kvóta á mannréttindi fatlaðs fólks. Þarna er spurning um heimild til að setja kvóta á NPA-samninga sem við á Alþingi samþykktum fyrir fjórum árum, spurningin um hvort það sé ekki mannréttindabrot að vista fatlað fólk gegn vilja sínum á stofnun og/eða loka það inni með ófullnægjandi þjónustu á heimili sínu eins og í fangelsi.
Forseti. Það er ekki erfitt að standa með alþjóðalögum þegar þau eru virt. Það er ekki fyrr en þau eru brotin sem reynir á samstöðu alþjóðasamfélagsins. Nú er verið að brjóta þau alþjóðalög sem eru allra heilögust; rússneskir hermenn myrða saklaust fólk í Úkraínu, hermenn nauðga konum, heilu íbúahverfin standa eyðilögð. Gervihnattamyndir sýna myndina eins og hún er og hún er hryllileg. Við eigum sem þjóð að velta því fyrir okkur hvað við getum lagt til. Við tökum á móti fólki sem flýr heimaland sitt í Úkraínu. Við tökum þátt í efnahagsaðgerðum og viðskiptahindrunum. Við gætum líka lagt til fjármagn til að styðja við rannsókn á stríðsglæpum Rússa, tillaga um það liggur fyrir hér á Alþingi. Samstaðan og viðbrögðin eiga að birtast úr öllum áttum og svarið á birtast skýrt alls staðar þar sem hægt er að koma skilaboðunum á framfæri. Ríki Evrópusambandsins hafa núna vísað rússneskum sendiráðstarfsmönnum burt vegna gruns um njósnastarfsemi, Frakkar og Þjóðverjar þar á meðal og Danir, Ítalir, Spánverjar og Slóvenar. Litháar hafa sent rússneska sendiherrann heim. Evrópusambandið vísaði rússneskum erindrekum frá Brussel. Síðustu tvo daga hafa 200 rússneskir sendiráðsstarfsmenn verið reknir heim. Ég spyr: Hvers vegna vísum við ekki rússneska sendiherranum úr landi? Já, það gæti þýtt að diplómatar Íslands í Rússlandi verði þá líka reknir heim. En forseti. Það er í samhengi hlutanna þolanlegt. Ég stend ekki hér og tala fyrir því að senda starfsmenn rússneska sendiráðsins úr landi vegna þess að ég skilji ekki að það er stór ákvörðun. Ég geri það einmitt vegna þess að ég skil hversu stór sú ákvörðun er, hún stór og hún er rétt.
Frú forseti. Af hverju setjast Hafnfirðingar alltaf á fremsta bekk í bíó? Hafnfirðingabrandarar hafa verið til svo lengi sem ég man eftir mér og líklega eru þeir það næsta sem Íslendingar hafa komist hversdagslegum rasisma. Þetta eru brandarar sem ganga út á það að smætta gjörólíka einstaklinga niður í einn og sama samnefnara. Það er eitt að segja ófyndinn brandara á kostnað hópa sem eru ekki jaðarsettir en annað að segja brandara á kostnað viðkvæmra hópa sem glíma við alvarlega og hamlandi fordóma í lífi og starfi. Það er ekki bara sárt og óviðeigandi, það er ódýrt, asnalegt og skaðlegt. Hvað, ertu ekki með húmor? eru stöðluð viðbrögð við misheppnuðum bröndurum, eins og dreifing skaðlegra fordóma og staðalímynda sé réttlætanleg svo framarlega sem það er sagt í gamansömum tón. Ég vil meina að almennilegir húmoristar geri meiri kröfur en svo að hægt sé að koma þeim til að hlæja með vanþróuðu gríni sem grundvallast á kyni og kynþætti. Þess utan er það bara asnalegt og óviðeigandi að uppnefna fólk eða smætta niður í útlit eða persónueinkenni; þessi þarna feiti með krullurnar, þessi þarna granni með skallann, ljóskan í stutta pilsinu, homminn með gleraugun, þessi svarta. Uppnefni eru birtingarmynd þeirrar einföldunar sem býr til fordóma og viðheldur þeim, gefur okkur leyfi til að „aðra“ fólk sem er ólíkt okkur sjálfum, aðgreina þau frá okkur, skapa gjá á milli hópa sem eiga meira sameiginlegt en ekki. Hæstv. ráðherra. Þessi svarta. Við öll hérna inni getum erfiðlega sett okkur í spor þeirra sem eru uppnefnd vegna kynþáttar og uppruna en við þurfum ekki að skilja upplifanir þeirra til þess að taka mark á þeim.
Herra forseti. Á síðustu árum hefur barátta trans fólks eflst til muna. Með rökum og skynsemi að vopni hefur barátta þeirra náð nýjum hæðum með tilheyrandi réttarbótum, t.d. lögum um kynrænt sjálfræði. Þessari baráttu er vissulega hvergi nærri lokið og nægar eru áskoranirnar í málaflokknum sem við á Alþingi þurfum að vera vakandi fyrir. Þó er það þannig að flest fólk verður allt í einu sérfræðingar í trans málefnum þegar þau mál ber á góma og veigrar sér ekki við að henda inn misgáfulegum athugasemdum úr misgáfulegum netfréttamiðlum eða samfélagsmiðlum. Ein af þeim mýtum sem löngu hefur verið rakin er sú að með því að veita trans fólki þjónustu sé verið að búa til transfólk og innræta, sérstaklega að breyta konum í karla. Þessi orðræða er ekki sæmandi og ekki bjóðandi enda ekkert nema eigin fáfræði og fordómar þar að baki. Eins hefur mikið verið rætt um það að trans fólk sjá eftir því að verða trans og sé jafnvel þunglynt eða með kvíða eftir aðgerðina. Staðreyndin er hins vegar sú að því lengur sem trans fólk fær ekki þjónustu eða viðurkenningu, þeim mun dýpri verður kvíðinn. Vissulega tekur ákveðinn tíma að vinda ofan af því eftir að kynstaðfestandi aðgerð er lokið. Þetta sýna alvöru ritrýndar rannsóknir. Þetta segir alvörufagfólk. Og já, gleymum því ekki að þetta er það sem trans fólk segir sjálft. Mögulega ættum við að hlusta meira á einmitt þann hóp sem mörg hver tala frekar fjálglega um. Eins er því haldið á lofti að trans fólk sjái eftir aðgerðum sínum. Staðreyndin er þó sú að aðeins um 1% trans fólks sér eftir kynleiðréttandi aðgerð sinni. Setjum það í samhengi við meðaltal af öllum aðgerðum sem framkvæmdar eru. Þar er hlutfallið 14%. Látum ekki kreddur, fordóma og uppspuna vísa veginn. Hlustum á hópinn sem við erum að tala um, fylgjumst með rökum fagfólks og upplýsum okkur til að við getum öll haldið áfram baráttunni, trans fólki öllu til heilla. Þau eiga það skilið eftir ötula og erfiða baráttu hingað til.
Herra forseti. Kynferðisofbeldi er óaðskiljanlegur hluti af stríði, en samkvæmt stofnsáttmála alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins í Róm er nauðgun stríðsglæpur. Það er sama hvort við horfum til Bosníu, Rúanda eða Úkraínu, það er sama hvaða ár er, áratugur eða öld; nauðganir eru vopn í stríði. Þegar ég hugsa um stöðuna, hvar karlmenn brjóta á konum og börnum er það að mínu mati gjöreyðingarvopn. Nú berast fregnir frá Úkraínu, sem við máttum svo sem búast við en eru þó svo hræðilegar að mig setur hljóða: Konur og stúlkubörn allt niður í 14 ára hafa greint frá skelfilegu kynferðisofbeldi og nauðgunum í stríðinu í Úkraínu. Kynferðislegt ofbeldi í stríði er beintengt samskiptum kynjanna á friðartímum. Kynjahalli í samfélögum og sú mismunun sem konur lifa við er sá jarðvegur sem kynferðisofbeldið vex upp úr. Launamisrétti og áreitni í orðum og gjörðum sem látið er standa óáreitt er næring í þann sama jarðveg. Við megum aldrei sofna á verðinum. Við megum aldrei láta sem jafnrétti sé náð meðan staðan er þessi. Við eigum að fordæma hvort sem eru orð eða gjörðir sem lúta að því að niðurlægja og smætta konur. Og við eigum að tala fyrir friði og standa með raunverulegum fórnarlömbum stríðsins sem alltaf eru óbreyttir borgarar, fyrst og fremst konur og börn.
Virðulegur forseti. Það er ekki einfalt verk að selja banka, hvað þá þegar bankinn er í eigu þjóðar sem er skaðbrennd eftir heilt bankahrun og afskaplega misheppnaðar bankasölur í kringum aldamót. Við þær kringumstæður er traust algjört lykilorð, traust á undirbúningnum, traust á sölunni, traust á kaupendum og traust á því að heiðarlega sé staðið að málum og vandað til verka í hvívetna. Traust er lykilhugtak. Viðreisn hefur þá eindregnu skoðun að ríkisvaldið eigi ekki að vera alltumlykjandi í bankaviðskiptum. Við höfum því stutt söluna á Íslandsbanka en um leið spurt spurninga um traust, heiðarleika og vönduð vinnubrögð til að halda ríkisstjórninni við efnið því einkavæðingarsporin hræða aftur í áratugina. Við viljum ekki að sagan endurtaki sig og einhver dularfullur þýskur banki dúkki upp sem leppur í einhverjum feluleik og samkrulli stjórnmála og viðskipta. Sem betur fer virðist ekkert svo stórfellt uppi á teningnum nú en því miður er ekki hægt að gefa þessari sölu ómengað vottorð um heilbrigði því að við eigum að gera sömu kröfur um vandvirkni og gagnsæi óháð stærð þess hluta sem seldur er í banka hverju sinni. Það þarf að upplýsa um hvernig stendur á því að smáir aðilar, sem alls óvíst er að geti talist fagfjárfestar, fengu að kaupa ríkiseigur fyrir tugi milljóna með afslætti. Allt þarf það að þola dagsins ljós og vera vel rökstutt, annars hrynur traustið á ferlinu og það skemmir fyrir frekari sölu. Þau tíðindi að Bankasýslan telur sig ekki geta veitt gögn um þá sem keyptu þessa eign þjóðarinnar með afslætti vegna bankaleyndar eru afleit. Með því hrynur krafa okkar um gagnsæi. Hvernig má það vera að það þarf að toga upp upplýsingar með töngum um þá sem kaupa af okkur eign? Þjóðin selur eitthvað en henni kemur ekki við hver keypti. Regluverkið bannar það. Undirbúningurinn og verklagið var sem sagt ekki betra en þetta. Þetta gengur auðvitað ekki upp. Ef ríkisstjórnin og við öll ætlum að sætta okkur við að okkur komi það ekki við hverjir kaupa bankann okkar þá getum við tekið lykilorð og lykilhugtak allra bankaviðskipta og allrar bankasölu og fleygt út í hafsauga því þá ríkir ekki traust.
Virðulegi forseti. Fjármálaáætlun er stefnumarkandi áætlun um hvernig ráðuneytin hyggjast verja fjárheimildum málefnasviða. Dómsmálaráðuneytið ber ábyrgð á málefnasviðum dómstóla, almanna- og réttaröryggis og réttindum einstaklinga. Samandregið eru þær áherslur sem birtast í fjármálaáætlun og heyra undir dómsmálaráðuneytið þess eðlis að horft er til þriggja meginmarkmiða: Í fyrsta lagi að bæta þjónustu við almenning í landinu og auka aðgengi íbúa landsins að þeirri þjónustu óháð búsetu. Þær breytingar sem eru að verða í stafrænum lausnum og rafrænni þjónustu munu skipa miklu máli við að stytta biðtíma og hraða allri málsmeðferð, hvort sem um er að ræða leyfisumsókn hjá sýslumanni eða rekstur dómsmála. Í öðru lagi að auka skilvirkni og samræma málsmeðferð innan embætta. Tækifæri eru að skapast innan embætta til að mynda sýslumanna, dómstóla eða lögreglu til að auka sveigjanleika í úrvinnslu mála óháð staðsetningu og tryggja betur nýtingu á fjármunum skattgreiðenda. Í þriðja lagi að horfa af mikilli alvöru til þeirra stefnu sem mörkuð hefur verið af hálfu ríkisstjórnarinnar, eins og sjá má í stefnumótun um byggðaáætlun 2022–2036, sem lögð hefur verið fram á Alþingi, um að efla opinbera þjónustu um land allt með verkefnaflutningi og styrkja þannig þjónustueiningar eins og frekast er kostur. Ástæða er til að reifa frekar efnisatriði hvers málefnasviðs fyrir sig til að skýra betur hvaða breytingar eru að eiga sér stað í samræmi við það sem ég legg áherslu á. Heildargjöld málefnasviðsins dómstólar haldast óbreytt út áætlunartímabilið. Þar eru engu að síður uppi metnaðarfull áform um stafrænar umbreytingar sem dómstólarnir þurfa að fjármagna innan útgjaldaramma málefnasviðsins. Í nýútgefinni skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjölda, stærð og stærðarhagkvæmni stofnana ríkisins er vikið að skipulagi héraðsdómstóla landsins sem eru átta talsins og að þrátt fyrir að þeir séu reknir á sama fjárlagalið eru þeir hver um sig sjálfstæðir. Við fámennasta dómstólinn starfar einungis einn starfsmaður auk dómara. Það eru áform um að skoða þetta gaumgæfilega, möguleika á sameiningu héraðsdómstólanna í einn dómstól, og jafna þannig álagið, skapa jafnari tækifæri til starfa óháð ólíkum þörfum og aðstæðum fólks og nálgast betur jafnræði notenda. Í samræmi við áherslur stjórnarsáttmála er á tímabili fyrirliggjandi fjármálaáætlunar lögð áhersla á að efla löggæslu þannig að mönnun hennar fylgi þörfum samfélagsins. Það verði m.a. gert með tímabundnu átaki til fjölgunar nemenda í lögreglunámi á háskólastigi sem og með auknum framlögum til að mæta aðgerðum gegn kynferðisbrotum og skipulagðri brotastarfsemi. Þá vil ég geta þess hér að fyrir liggur að um mitt árið 2022 þarf að taka afstöðu til þess hvort áfram eigi að leigja þyrlur Landhelgisgæslunnar eða fara aðrar leiðir, svo sem að bjóða út flugreksturinn eða kaupa notaðar vélar. Breytingar á rekstrarframlögum málefnasviðsins almanna- og réttaröryggi skiptast í þrennt og tengjast allar áherslum sem fram koma í stjórnarsáttmála. Í fyrsta lagi eru tímabundin framlög til að fjölga í lögreglunámi, í öðru lagi vegna aðgerða gegn kynferðisbrotum og í þriðja lagi vegna aðgerða gegn skipulagðri brotastarfsemi. Þær viðbætur sem birtast okkur í fjármálaáætlun eru til viðbótar miklum framlögum sem komu inn á þessu fjárlagaári. Lækkun rekstrarframlaga milli ára skýrist aðallega af 1% hagræðingarkröfu og þá uppfærast fjárfestingarframlög vegna framkvæmda við samhæfingarmiðstöð viðbragðsaðila og Litla-Hrauni í samræmi við áætlanir þar um. Útgjaldarammi málefnasviðsins réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmálaráðuneytis er nokkuð óbreyttur. Gert er ráð fyrir auknum framlögum til Schengen-aðgerða og til Persónuverndar. Þá er gert ráð fyrir að 180 millj. kr. verði varið til stafrænna umbreytinga hjá sýslumanni árin 2023 og 2024. Með niðurfellingu lögsagnarumdæma, með mögulegri breytingu á starfsstöðvum sýslumanna, og aukinni áherslu á stafræna þjónustu standa vonir til þess að hægt verði að byggja upp mismunandi sérhæfingu á hverjum stað sem þjónar öllu landinu og getur tekið við auknum verkefnum hins opinbera. Hver starfsstöð á áfram að vera öflugur vinnustaður í héraði, þjónusta við borgarana verður betri, reksturinn hagkvæmari og stjórnsýslan skilvirkari. Þannig erum við, virðulegur forseti, að horfa til þessara breytinga sem vinna stendur núna yfir við hjá öllum meginembættum ráðuneytisins sem tengjast þessari auknu innleiðingu stafrænnar tækni og rafrænnar þjónustu. Þar verður gjörbylting í umhverfi ráðuneytisins. Ráðuneytið hefur verið í fararbroddi annarra ráðuneyta við þessa innleiðingu og við erum að leggja aukna áherslu á það og boðum til breytinga á hinum mismunandi embættum í samræmi við það.