Borist hefur bréf um afturköllun þingmáls. Guðmundur Ingi Kristinsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 330, 297. mál, bið eftir geðheilbrigðis- eða endurhæfingarúrræði.
Herra forseti. Norrænt samstarf er hornsteinn utanríkisstefnu Íslands. Norrænt samstarf er ekki bara utanríkismál heldur hefur það mikla þýðingu fyrir allan almenning í landinu og löndunum. Skemmst er að minnast allra norrænu félaganna sem starfrækt eru um land allt síðan snemma á síðustu öld, vinarbæjasamskipti sveitarfélaga, kóramót, íþróttamót o.s.frv. Afnám stjórnsýsluhindrana er rauði þráðurinn í starfi Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar og liður í að gera svæðið að samþættast svæði heims, þ.e. að íbúar Norðurlanda geti farið óhindrað milli landanna, stundað nám og störf og öðlist réttindi óháð því í hvaða landi það er, t.d. rétt á opinberri þjónustu og starfsréttindi, svo eitthvað sé nefnt. Þrátt fyrir ótvíræða gagnsemi norræns samstarfs og jákvæðni gagnvart því þá hefur sú sem hér stendur rekið sig á að þingmenn, blaðamenn og aðrir sem fjallar reglulega um norræn mál með einum eða öðrum hætti þekkja starfið ekki nógu vel. Þeir átta sig ekki á hlutverki Norðurlandaráðs annars vegar og norrænu ráðherranefndarinnar hins vegar og hvaða hlutverki t.d. samstarfsráðherrar Norðurlandanna gegna o.s.frv. Umfjöllun um norræn málefni er kannski almennt of lítil. Það á ekki síst við um Alþingi Íslendinga. Við ættum að fjalla oftar um norræn málefni hér í þessum sal. Við sem tökum þátt í norrænu samstarfi eigum líka að vera duglegri að segja frá því sem við erum að gera, bæði hér og annars staðar. Forseti sænska þingsins hefur viðrað þá tillögu í sænska þinginu að koma á formlegu sambandi fastanefnda þjóðþinga Norðurlandanna. Áhugaverð hugmynd að mínu mati og það verður spennandi að sjá hvort hún fái hljómgrunn. Sú sem hér stendur hefur gegnt hlutverki forseta Norðurlandaráðs 2020 með varaforsetann hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur sér við hlið. Okkar hlutverkum lauk í morgun á síðasta fundi forsætisnefndar Norðurlandaráðs, en Danmörk tekur við formennsku ráðsins um áramót. Þá mun Íslandsvinurinn Bertel Haarder leiða Norðurlandaráð 2021.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða um hugrekki. Frá því að Covid-faraldurinn skall á í mars hefur reynt á hugrekki okkar allra, vilja til að mæta ógninni sem steðjar að samfélaginu öllu. Það krefst áræðis að hugsa í lausnum og ráðast í fordæmalausar og kostnaðarsamar aðgerðir, en einmitt þá er hugrekkið mikilvægt. Það smitar út frá sér og sameinar fólk. Þarna vitna ég til skrifa forystu Framsóknarflokksins, enda er ég svo innilega sammála því að leiðarljós okkar á þessum tímum þarf að vera hugrekki, seigla og úthald. Á Íslandi ákváðu stjórnvöld strax í mars að veita mikla fjármuni til grunnstoða, til að fjárfesta í innviðum og tryggja afkomu fólks. Um 10% af landsframleiðslu hefur verið varið til þessa. Staða ríkissjóðs í upphafi faraldursins er forsenda viðbragðanna. Skuldir voru aðeins um 20% af landsframleiðslu meðan skuldir Bandaríkjanna voru um 100%. Íslenska hagkerfið hefur síðan alla burði til að ná aftur fyrri stöðu. Markmið stjórnvalda hafa að mestu leyti náðst. Heilbrigðis- og menntakerfið hefur staðist prófraunina og verstu hagspár ekki gengið eftir. En nú þarf áframhaldandi hugrekki, seiglu og úthald til að klára vegferðina og komast örugg í höfn. Alþingi hefur spilað lykilhlutverk í því að skila aðgerðunum áfram og vil ég hrósa sérstaklega þeim þingmönnum sem mest hefur mætt á í þeirri vinnu. Það eru einkum þingmenn í fjárlaganefnd, efnahags- og viðskiptanefnd og velferðarnefnd sem fjallað hafa um fjölda Covid-mála, þó að engin nefnd hafi verið undanskilin í vinnunni. Að öllum öðrum ólöstuðum tel ég fjárlaganefnd, undir forystu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, hafa unnið þrekvirki á árinu en segja má að nefndin hafi verið sleitulaust að störfum frá því kreppan skall á okkur í mars. Áfram veginn.
Virðulegur forseti. Jólastemningin sækir að, hátíð ljóss og friðar er fram undan og reyndar aukin neysla og það sem fylgir, hátíð umbúða og úrgangs. Sennilega er aldrei jafn miklu hent af mat á Vesturlöndum eins og einmitt um jólin. Danir hafa reiknað út að í desember sé þar í landi hent matvælum fyrir meira en 13 milljarða íslenskra króna og trúlega erum við engir eftirbátar. Frágangur á úrgangi og sorpi er óviðunandi hér á landi. Almenningur er hins vegar fús til að gera betur en þarf leiðsögn. Þar þurfa stjórnvöld að vera í forystu með hin meintu metnaðarfullu markmið í umhverfismálum. Það er forgangsverk að samhæfa flokkun úrgangs og meðhöndlun hans á öllu landinu, að við gerum þetta eins. Það er gott en ekki er nóg að Sorpa sé með stórvirka jarðgerðarstöð fyrir höfuðborgina. Sorpa tekur enda við rusli á hverju ári sem gæti fyllt Hallgrímskirkjuturn 200 sinnum. Sveitarfélögin á landsbyggðinni eru í vandræðum með sitt sorp og gera þetta hvert með sínu mótinu. Sorp frá mörgum sveitarfélögum er urðað í hefðbundna landgryfju í Fíflholti á Mýrum. Þar hefur staðið til að auka urðunarheimildir en sveitarfélagið á svæðinu, Borgarbyggð, er ekkert sérstaklega og endilega til í það. Vestmannaeyingar eru t.d. að velta fyrir sér sorpbrennslustöð. Sveitarfélögin eru svo lítil að þau hafa ekki burði til að velja bestu kostina fyrir umhverfið. Við megum samt ekki missa móðinn. Það má enginn fara í jólaköttinn. En hugsum okkar gang. Til dæmis er það svo að ef hver fjölskylda pakkaði þremur jólagjöfum í endurnýtt efni myndi pappírinn sem sparast duga til að þekja nærri 40 knattspyrnuvelli. Við ættum kannski líka að velta fyrir okkur matarinnkaupunum fyrir hátíðarnar. Við erum bara að kaupa inn fyrir jóladagana en ekki fyrir margra mánaða umsátur og búðirnar opna annan eða þriðja í jólum.
Virðulegi forseti. Hljóðneminn sem ég tala hér í, ljósið, teljarinn, tölvan sem hæstv. forseti notar, tölvan sem áheyrendur eru eflaust að nota, netið sem þeir nota til að fylgjast með þessum ræðum - allt er þetta afleiðing vísindalegrar aðferðar. Við tökum vísindalega aðferð svolítið sem sjálfsögðum hlut í samfélagi okkar sem og annars staðar. Ísland stendur sem betur fer ágætlega þegar kemur að viðhorfi almennings til vísinda vegna þess að það er lykillinn að farsælu samfélagi í nútímanum. Hins vegar hættir okkur kannski til að líta á vísindin sem sérfag sem eigi einungis heima hjá sérfræðingum, á sama hátt og maður fer til sérfræðings ef bíllinn bilar. En vísindaleg aðferð, virðulegi forseti, er meira en það sem er vitað hverju sinni. Hún er aðferð, hún er aðferðafræði. Hún er nálgun á sannleiksleitina sjálfa. Til þess að borgarinn, kjósandinn, geti tekið upplýsta ákvörðun, ýmist gagnvart stjórnvöldum eða til að ákveða hvað hann vilji kjósa eða hvaða reglum hann ætli að hlíta, er lykilatriði að almenningur hafi alla vega lágmarksskilning á þessari vísindalegu aðferð. Það áhugaverða er að þótt langflestir Íslendingar taki þróunarkenningunni sem staðreyndinni sem hún er eða fari eftir sóttvarnareglum vegna þess að þær eru grundvallaðar á vísindalegri aðferð er samt, í hvert einasta sinn sem umræða kemur upp, ótrúlega mikið um umræðu sem opinberar hversu viðkvæmt samfélagið er fyrir algerri dellu byggðri á engu nema ímyndun eða tilfinningum eða hverju sem er öðru sem getur þvælst fyrir fólki á hverjum tíma. Ef fólk þekkir vísindalega aðferð þarf það ekki að vita allt um tiltekin vísindi. En að þekkja aðferðina sjálfa, að skilja hvers vegna hún er mikilvæg og hvernig hún virkar í grundvallaratriðum er ekki bara spurning um það til hvaða sérfræðinga við eigum að leita þegar eitthvað bilar eða eitthvað kemur upp á, heldur hvernig við drögum ályktanir, hvernig við skiljum heiminn sem við búum í, þar á meðal hvernig við kjósum. [[Forseti hringir.]]Það er grundvallaratriði, virðulegi forseti, og ég vona að samfélagið haldi áfram í átt til vísindalegrar aðferðar.
Forseti biður hv. ræðumann og eftir atvikum næstu ræðumenn að velvirða það að klukkan í ræðupúltinu telur ekki niður, en tímamælingin hjá forseta er í lagi þannig að forseti mun halda mönnum við efnið í þeim efnum.
Herra forseti. Það er farið að styttast allverulega í jólin og við, eins og allir aðrir, höfum um margt að hugsa. Aðdragandinn mun einkennast af venjubundnum ysi og þys; matarinnkaupum, jólaleiðangri og öðru slíku, og við munum líka að reyna að gera okkur dagamun. En þó er ljóst að það verður með talsvert öðrum hætti en verið hefur. Fallegustu minningarnar snúast gjarnan um fjölskyldu og vini og það sem raunverulegu máli skiptir í stóra samhenginu vill nú stundum gleymast. Því miður er það nefnilega þannig að jólin eru áhyggjuefni fyrir allt of marga á Íslandi. Þótt það sé erfið tilhugsun þá getum við ekki og megum ekki loka augunum fyrir því að hérna býr fjöldi manns við fátækt, fleiri þúsund börn þar á meðal. Þetta fólk getur ekki nýtt sér nauðsynlega læknisþjónustu, ekki sent börnin sín í tómstundir, það þarf jafnvel að neita sér um að kaupa mat og gjafir og það þarf að borga leigu. En fátækt er sem betur fer ekki óumflýjanlegur veruleiki og stjórnvöld geta haft úrslitaáhrif á hvernig til tekst og hvernig undið er ofan af þessu. Við skulum þess vegna í aðdraganda jólanna ekki gleyma þeim sem eiga um sárt að binda, ekki gleyma þeim gildum sem skapa réttlátt samfélag og leggja okkar af mörkum til að uppræta þetta. Og af því að hv. þingkona Líneik Anna Sævarsdóttir talaði hér áðan um nauðsyn hugrekkis þá verð ég nú bara að segja að þegar kemur að þessu tiltekna máli þá hefur Alþingi því miður ekki sýnt nægilegt hugrekki. En það skulum við svo sannarlega að gera.
Herra forseti. Í dómi yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu 1. desember sl. er m.a. vikið að dómum Hæstaréttar Íslands og málsmeðferð Alþingis við afgreiðslu málsins. Dómurinn sýnist einkum snúast um hvort rökstuðningur Hæstaréttar fyrir því að dómarar Landsréttar séu skipaðir sem lögmætir handhafar dómsvalds í lagalegum og stjórnskipulegum skilningi hafi verið fullnægjandi. Athygli vekur að í dómi yfirdeildar Mannréttindadómstólsins er fjallað um hvernig við hæfi sé að Alþingi Íslendinga greiði atkvæði um tiltekið mál. Herra forseti. Mér er ekki ljóst hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu getur fjallað með þessum hætti um störf Alþingis. Hver og einn alþingismaður gat kallað eftir annarri framkvæmd. Þetta þýðir að atkvæðagreiðslan fór fram samkvæmt ákvörðun Alþingis, ákvörðun lýðræðislega kjörinna fulltrúa á fullvalda löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Herra forseti. Mér er tjáð af kunnugum að leitun muni að dæmi um að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi talað með þvílíkum hætti til löggjafarþings í Evrópu. Má ég leyfa mér að minna á að Ísland er friðsælt ríki og farsælt. Ísland er lýðræðisríki og réttarríki. Ísland er menningarríki og hér býr menntuð og hæfileikarík þjóð. Ísland er fullvalda ríki með djúpar rætur í alþjóðlegu samstarfi. Mér er ekki ljóst hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu getur talað til æðstu stofnunar fullvalda ríkis með þeim hætti sem gert er í umræddum dómi. Herra forseti. Eins og sagt var á forsetastóli fyrir skemmstu: Enginn segir Alþingi fyrir verkum. Enginn. Ég tel að allir alþingismenn ættu að sameinast um að mótmæla því hvernig talað er til Alþingis í dómi Mannréttindadómstólsins og það á fullveldisdegi Íslendinga. Ég mótmæli því fyrir mitt leyti.
Herra forseti. Afleiðingar kórónuveirunnar hafa komið mjög fram í efnahagslífi þjóðarinnar, eins og öllum er kunnugt, og m.a. í því að gengi krónunnar hefur sigið mjög harkalega. En upp á síðkastið, síðustu viku eða svo, hefur borið svo við að það lítur út fyrir að hún sé aðeins að hressast. Lækkun krónunnar hefur komið mjög harkalega fram í vöruverði. Það virðist ekki vera að þeir sem stunda verslun á Íslandi hafi mikla meðlíðun með því þegar krónan sígur eins skart og hún hefur gert. Nú verður spennandi að fylgjast með hvort menn muni færa verð til baka þegar krónan styrkist þó að ég efist um það. Þeir sem höndla með neysluvörur á Íslandi hafa undanfarandi kannski ekki alveg risið undir trausti. Það má m.a. sjá á því hvernig innflutningi á landbúnaðarafurðum hefur verið háttað undanfarandi. Þar hafa komið fram misbrestir í tollafgreiðslu sem nú eru til rannsóknar. Það ríður á miklu fyrir almenning í landinu og heimili, þar sem atvinnuleysi er mjög algengt og menn hafa minna milli handanna en annars hefur verið, að þeir sem höndla með nauðsynjavörur sýni ábyrgð og festu. Kaupmenn hafa líka haldið því fram að það sé vegna launahækkana sem þeir hafa hækkað verð á nauðsynjum. Nú er það þannig, herra forseti, að þegar ég fer í matvöruverslun háttar þannig til að búið er að fækka þar afgreiðslukössum um líklega sjö af tíu. Ég verð þá að álykta að þar sem þessir sjö eru sjálfvirkir hafi þeir þrír starfsmenn sem eftir sitja fengið svona rosalega kauphækkun fyrst launahækkanir eru svona ríkur þáttur í því að verðið hafi hækkað. Með þessum málum þarf að fylgjast vandlega, herra forseti.
Hæstv. forseti. Líklega er hvergi í nágrannalöndum okkar, sem við berum okkur gjarnan saman við, gerðar jafnmiklar kröfur til landbúnaðar um að fylgja almennum samkeppnisreglum og gert er hér á landi. Þvert á móti eru víðtæk frávik frá þeim í gildi. Vísast þar m.a. til nýbirtrar skýrslu frá Lagastofnun Háskóla Íslands um undanþágur frá samkeppnisreglum er varða samstarf milli búvöruframleiðenda í ljósi EES- og ESB-réttar. Landbúnaðarmarkaðir í Noregi hafa víðtækar undanþágur frá samkeppnislögum. Í 3. gr. samkeppnislaga er undanþága frá 10. og 11. lið sem samsvarar 101. gr. og 102. gr. í sáttmálanum um fiskveiðar og landbúnað. Markmiðið er að bæta og koma á stöðugleika í tekjum fyrir bændur. Undanþágan er mótuð víða þar sem hún gerir bændum kleift að gera hvers konar samninga, t.d. til að laga verð og magn, sem misnota markaðsráðandi stöðu. Markaðshegðun verður að vera í samræmi við lög, reglugerðir eða árlegan samning milli Bændasamtakanna og stjórnvalda. Undanþágan er þó takmörkuð þar sem samkeppnishamlandi aðgerðir verða að vera í samræmi við landbúnaðarstefnu eða landbúnaðarreglur. Það eru aðallega bændasamfélögin sem hafa leyfi til að stjórna því magni, að ekki verði heimilt að vinna með samkeppnisaðilunum. Hæstv. forseti. Íslenskur landbúnaður á nú í vök að verjast. Fyrir liggur að misbrestir hafi orðið í tollframkvæmd landbúnaðarvara undanfarin misseri. Útganga Bretlands úr ESB um komandi áramót er enn fremur staðreynd. Er þá ekki rétt að öllum útboðum tollkvóta verði frestað um sinn meðan ráðrúm gefst til þess að fara yfir þessi mál svo öllum sé ljóst hvert stefna skal og stjórntækjum hins opinbera beitt með samræmd markmið að leiðarljósi?
Herra forseti. Á þessum tíma árs er erfitt fyrir margar fjölskyldur með lágar tekjur að ná endum saman og margir eiga um sárt að binda vegna fjölskylduaðstæðna, veikinda, atvinnuleysis og annarra erfiðleika sem fólk glímir við og það verður enn átakanlegra í jólamánuðinum þegar allir vilja reyna að gera sér dagamun og gleðjast og ég tala nú ekki um þetta Covid-ástand sem ríkir. Það er sem betur fer fjöldinn allur sem leggur góðum málefnum lið við þessar aðstæður, félagasamtök, fyrirtæki sem einstaklingar, því það er hluti af mennskunni að gera það. Hvort sem það er gert í hljóði eða haldið á lofti er það samfélagsleg ábyrgð okkar allra en það undanskilur ekki þátt ríkis og sveitarfélaga að tryggja þeim verst settu öryggi í framfærslu hverju sinni. Það verkefni verður alltaf til staðar og þar bera stjórnvöld hverju sinni mikla ábyrgð. Gripið hefur verið til fjölda aðgerða til stuðnings tekjulágum undanfarna mánuði, t.d. sem snúa að húsnæðismálum, lækkun skatta, gjaldskrárlækkunum í heilbrigðiskerfinu og auknum lífeyri til þeirra verst settu. Nýverið var samþykkt að atvinnuleysis- og örorkubætur verði hækkaðar á næsta ári. Ákveðið hefur verið að hækka atvinnuleysisbætur upp í ríflega 307.000 kr. á næsta ári, eða um 6%, auk þess sem atvinnuleitendur fá 87.000 kr. í desemberuppbót og hlutabætur verða framlengdar. Auk þess hækka greiðslur vegna framfærslu barna atvinnuleitenda og tekjutenging atvinnuleysisbóta verður lengd. Stutt verður enn frekar við tómstundaiðkun barna á tekjulægri heimilum og skerðingarmörk barnabóta hækka. Þá hækka barnabætur hjá tekjulægri foreldrum, örorku- og endurhæfingargreiðslur hækka um 20.000 kr. hjá þeim tekjulægstu og greidd verður skattfrjáls eingreiðsla, 50.000 kr., í desember og desemberuppbótin hækkar í 62.000 kr. hjá þeim sem búa einir. Við erum aldrei komin á endastöð varðandi þá sem búa við kröppustu kjörin. Velferðarsamfélagið verður sífellt að vera á vaktinni gagnvart veikustu hópunum hverju sinni og það er alltaf hægt að gera betur. - Gleðilega jólahátíð.
Virðulegi forseti. Því miður sjáum við það gerast nokkuð reglulega að dómar í kynferðisbrotamálum eru mildaðir vegna þess að málsmeðferðartími þótti of langur. Í einhverjum tilvikum hefur það gerst að málsmeðferðartíminn hefur orðið til þess að dómar fyrir þessi alvarlegu brot eru alfarið skilorðsbundnir. Við ræðum mikið um innviði hér í þessum sal og mig langar til að ræða innviði og réttlæti. Löggæsla, ákæruvald og dómstólar eru grunnstoðir og mikilvægir innviðir. Þetta eru stofnanir almennings til að leita réttar síns og þess vegna eru það hagsmunir okkar allra að þessar stofnanir séu bæði faglegar og skjótvirkar. Gagnrýni mín í dag beinist ekki að dómstólum eða ákæruvaldi. Dómstólar dæma út frá þeirri reglu að verði málsmeðferð of löng og sakborningi ekki um það kennt þá geti það haft áhrif á refsingu. Dómarinn dæmir þá vægari refsingu en hann hefði annars gert. Þannig eru leikreglurnar. Ákæruvaldið býr síðan við þær aðstæður að málafjöldinn eykst ár frá ári en það sama gildir ekki um fjölda starfsmanna. Nú liggur t.d. fyrir að málum hjá ákæruvaldinu hefur fjölgað um 40% á síðasta ári. Þess vegna þarf að styrkja þessa innviði. Mér sýnist hins vegar að ekki sé gert ráð fyrir neinni sérstakri aukningu hér. Gagnrýni mín beinist að stjórnvöldum sem gera ekki betur gagnvart brotaþolum en þetta. Öll þekkjum við þann veruleika að lágt hlutfall kynferðisbrotamála ratar fyrir dóm, að það er stórt skref að stíga fram og leggja fram kæru, að biðin eftir málalokum er erfið og kvíðavaldandi. Þá má það ekki gerast að svona fari. Ég skora þess vegna á dómsmálaráðherra og ríkisstjórnin að gera betur, ekki af því að við séum að tala fyrir harðri refsipólitík heldur af því að við erum að tala um réttlæti. Málið snýst um réttlæti.
Herra forseti. Eins og við var að búast var ekki fullkomin gleði með skrif mín á vísi.is í morgun um hálendisþjóðgarðsfrumvarpið. Nú þegar hafa komið vandlætingargreinar sem gera mér upp popúlisma og þekkingarleysi og horfa mikið til fram hjá gagnrýninni. En ef við skoðum forsendur gagnrýninnar sem hafa ekki bara komið frá mér heldur einnig frá þúsundum annarra, frá hópi sem hefur verið kallaður grenjandi minni hluti, þá snýr þetta allt saman öfugt. Markmiðið á að heita umhverfisvernd en 23. gr. frumvarpsins opnar mjög á rúma túlkun á skilgreiningu jaðars og opnar með því á hvaða virkjunaráform sem er, sem umhverfisráðherra þess tíma hugnast. Eitthvað segir mér að þetta ráðuneyti verði mun eftirsóttara af Sjálfstæðismönnum í framtíðinni ef frumvarpið fer í gegn. En í stað náttúruverndar koma takmarkanir á athafnafrelsi eins og birtast í 18. gr. sem virðast meira til þess fallnar að hlífa fólki við því að þola umgang annars fólks, sérstaklega ef það vill þannig til að það ferðast um öðruvísi en gangandi. Ég átta mig ekki á því á hvaða hátt það á að duga betur en 17. gr. sem er fín. Þetta frumvarp er svo sem ekki til umræðu núna en mér þykir ljóst að samtalið á eftir að þroskast mikið yfir hátíðarnar. Ég bið fólk um að hlusta á gagnrýnina, hún er ekki úr lausu lofti gripin. Ég vil bara enda þetta stutta innlegg á því að fagna því að þetta faraldursár er senn á enda og það er von um betri tíð með komandi bóluefnum. Það er afurð merkilegs alþjóðlegs átaks í að uppræta og útrýma sjúkdómi sem var ekki einu sinni til fyrir rétt rúmu ári. Ég óska fólki bara gleðilegrar hátíðar og vonandi kemur næsta ár betur út.
Virðulegi forseti. Það hefur verið ánægjulegt að taka þátt í mörgum góðum störfum í þinginu á síðustu misserum og mánuðum. Fjölmörg frumvörp og ráðstafanir þingsins eru til þess fallin að létta róðurinn fyrir fólkið í landinu á tímum kórónuveirufaraldursins. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt sig fram um að létta undir með heimilum og atvinnulífi í landinu. Tug- og jafnvel hundruð milljarða ráðstafanir hafa verið gerðar sem flestar hafa hitt í mark. Eðlilega ekki allar en flestar tillögurnar koma að einhverju gagni og reynt er að ná til sem flestra hópa, víða í þjóðfélaginu. Virðulegi forseti. Síðar í dag er ég framsögumaður að frumvarpi til laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldursins. Frumvarpið er liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að draga úr tjóni íþróttafélaga vegna heimsfaraldursins þannig að þau geti hafið óbreytta starfsemi að nýju þegar faraldrinum lýkur. Stóra málið í frumvarpinu er breytingartillaga meiri hluta velferðarnefndar um að verktakagreiðslur íþróttafélaganna verði teknar til greina við stuðning við félögin sem hafa mátt þreyja þorrann síðustu mánuði. Þar með eru gripin u.þ.b. 60% þeirra starfsmanna, leikmanna og þjálfara sem starfa fyrir íþróttahreyfinguna. Aðrir starfsmenn njóta þeirra kjara sem eru á almennum vinnumarkaði. Velferðarnefnd hefur líka komið því til leiðar að æskulýðsstarf KFUM og K og annarra æskulýðsfélaga njóti sambærilegs stuðnings samkvæmt öðrum lögum sem verða sett fyrir jól. Virðulegi forseti. Það er ljóst að þegar við förum með fé almennings þarf að gæta að því hvernig því er ráðstafað. Í flestu hefur ríkisstjórninni tekist ákaflega vel upp að gera það á réttlátan og góðan hátt. Virðulegi forseti. Ég óska þér og landsmönnum öllum gleðilegra jóla og farsældar á nýju ári.
Virðulegur forseti. Það er heimilt að greiða uppbót á lífeyri almannatrygginga vegna umönnunarkostnaðar, lyfjakostnaðar, kaupa á heyrnartækjum, rafmagnskostnaðar, vegna notkunar á súrefnissíu, og húsaleigu sem fellur utan húsaleigubóta. Börn 18 ára og yngri eiga rétt á gleraugnaendurgreiðslum. Þriggja ára og yngri eiga rétt á endurgreiðslu tvisvar á ári, 4–8 ára eiga rétt á endurgreiðslu árlega. Þá eiga börn 9–17 ára rétt á endurgreiðslu annað hvert ár. Greiðslan er miðuð við styrkleika sjónglerja og er aðeins á bilinu 3.500–7.500 kr. á gler og fyrir sterkari gler, sjónskekkjugler, eru viðbótargreiðslur aðeins 500–1.500 kr. eftir styrkleika. Kostnaður foreldra við kaup á gleraugum getur verið 40.000–60.000 kr. Þarna munar fáránlega miklu á greiðslum og engin furða þótt þessar smánarlega lágu styrkupphæðir hafi staðið óbreyttar í hvað? Á annan tug ára. Þá er það furðulegt í þessu samhengi að heyrnartæki barna eru greidd að fullu úr ríkissjóði en sjóngleraugu ekki. Þetta er ekkert annað en gróf mismunun, óskiljanleg mismun á milli barna og skýtur virkilega skökku við út frá jafnræði. En þetta er ekki svo furðulegt ef skoðuð er stefna þessarar ríkisstjórnar og fyrri ríkisstjórna fjórflokksins sem komu þessu kerfi á. Stefnan er að þeir setja á styrki af góðmennsku sinni en styrkirnir eru aldrei látnir hækka á milli ára heldur hafðir óbreyttir, jafnvel í tugi ára þannig að þeir rýrna og skila ekki tilgangi sínum. Ríkissjóður græðir en börnin og fjölskyldur þeirra, sem þurfa á styrkjum að halda, tapa. Enn einu sinni eru vinnubrögð starfandi ríkisstjórnar í málefnum barna hér á Alþingi til háborinnar skammar. Er ekki kominn tími til að hætta fjárhagslegu ofbeldi í eitt skipti fyrir öll og hafa jólagjöfina í ár þá að hætta allri mismunun?
Herra forseti. Ný loftslagsmarkmið okkar eru ekki einhvers konar nauðhyggjulágmark eins og ráða má af orðum sumra þingmanna. Þau eru raunhæf og vel metnaðarfull, 55% samdráttur að lágmarki næstu tíu ár og fullt kolefnishlutleysi innan 20 ára. Hvers vegna get ég fullyrt þetta? 55% eru á plani við hærri markmið sumra landa af því að okkar losunarsamdráttur er á höndum allra atvinnuvega, allra fyrirtækja, allra sveitarfélaga og alls almennings í landinu. Hærri prósentumarkmið nokkurra iðnríkja, sem menn vilja bera okkur saman við, byggja á þeirri staðreynd að 60–70% af losun ríkjanna er frá orkuframleiðslu, rafmagni, heitu vatni og jarðefnavinnslu o.fl. og er á höndum fárra fyrirtækja í hverju landi og að hluta til ríkisins. Samdráttur í losun þarna er auðveldari og skjótari samanborið við flóknari leiðir í samdrætti hér þar sem leikendur eru margir og smáir. Okkar orkuframleiðsla er, eins og allir vita, losunarlaus að mestu. Þess vegna er beinn samanburður á losunarmarkmiðum Íslands og Bretlands ótækur og blekkjandi og gefur einhverjum tilefni til að gera lítið úr því sem hér hefur verið ákveðið. Þessu öllu til viðbótar getum við stigið stærri skref en margar þjóðir í kolefnisbindingu og samdrætti í losun með því að efla skógrækt, landgræðslu, sem er hlutfallslega skilvirk miðað við höfðatölu íbúa í strjálbýlu landi, svo að ég tali nú ekki um endurheimt votlendis sem er ódýr og fljótvirk aðferð til kolefnisjöfnunar. Ég minni í lokin á að við eigum að gleðjast yfir því að þróunarsamvinna er orðin hluti af loftslagsmarkmiðum Íslands. Það kalla ég framsýni rétt eins og á við um aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Við erum á réttri leið.
Herra forseti. Við erum hér að fara að greiða atkvæði um þrjú frumvörp sem öll eru um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, gríðarlega mikilvæga löggjöf sem við samþykktum fyrir ekki svo löngu síðan. Þessi frumvörp eiga það öll sameiginlegt að bæta enn frekar og styrkja lagalega stöðu fólks. Ég er stolt af því að tilheyra samfélagi og tilheyra stjórnarmeirihluta sem áttar sig á mikilvægi þessara mála og leggur metnað sinn í að hafa umgjörðina um mál hinsegin fólks sem allra besta með vönduðum vinnubrögðum. Það er því með miklu stolti og gleði sem ég ætla að greiða atkvæði með þessum málum í dag og við í þingflokki Vinstri grænna.
Virðulegi forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um þrjú mál sem ég ætla að fjalla um öll í einu. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það önnur en þau að hér er um að ræða frelsismál. Þetta eru þrjú frelsismál, þetta eru þrjú mál sem snúast öll um forræði yfir sjálfum sér, forræði yfir eigin líkama og forræði yfir því hvernig maður þroskast í lífinu. Við í Samfylkingunni styðjum þessi mál.
Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata styður þessi þrjú mál sem fram undan eru. Þau eru mikilvæg skref í réttindabaráttu hinsegin fólks sem ber að fagna. Og það ber að þakka fyrir þá góðu vinnu sem fór í þessi mál, fyrir góða vinnu innan nefndarinnar, hv. allsherjar- og menntamálanefndar, og fyrir vinnu framsögumanns málsins, hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur. Það hefur verið vel að þessu staðið. Fólk er vel að þessu komið. Þetta er ánægjulegur dagur. Þingflokkur Pírata styður þessi mál og óskar okkur öllum til hamingju með að vera komin hingað.
Virðulegi forseti. Ég trúi því að langflest okkar sem förum í pólitík gerum það til að hafa jákvæð áhrif á líf fólks og breyta heiminum til hins betra. Þau mál sem við erum nú að fara að greiða atkvæði um sem fjalla um kynrænt sjálfræði eru dæmi um það. Þetta eru mál sem tryggja rétt trans og intersex fólks og þá sérstaklega rétt barna. Það er gott og mikilvægt hversu vel undirbúin þessi mál voru af hálfu forsætisráðherra. Mál er varðar ódæmigerð kyneinkenni fékk mikla umfjöllun í nefndinni og tel ég að afgreiðsla þess hér í dag sé til marks um það að við færum okkur inn í nútímann og frá forneskjunni, enda erum við blessunarlega komin það langt að við tölum ekki lengur um að lækna kyneinkenni fólks. Fólk er fólk. Að sjálfsögðu segi ég já.
Virðulegur forseti. Hér er um gott mál að ræða. Ég hefði viljað hafa það víðtækara. Ég hefði viljað hafa það þannig að það gripi öll börn, sama við hvaða aðstæður þau byggju. Þarna eru þrjú mál og að því skuli ekki hafa verið komið inn í þetta mál að hætta ætti að umskera drengi af trúarlegum ástæðum, finnst mér alveg fáránlegt og okkur til háborinnar skammar. En ég styð þetta mál. Þetta er alla vega skref í rétta átt.
Herra forseti. Þetta er gleðidagur. Þetta er góður dagur. Þetta er mikilvægur áfangi í réttindabaráttu. Hér er talað um kynrænt sjálfræði. Hið augljósa er að við erum einfaldlega að tala um sjálfræði fólks, sjálfræði einstaklinga, sjálfræði barna, frelsi til að vera sá sem maður er. Af því að fjölmiðlaumfjöllun gærdagsins var eins og hún var þá fannst mér ástæða til að koma hér upp því að það er líka mjög ánægjulegt að sjá og skynja að nánast allir flokkar hér á þingi styðja þetta mál, að þetta er þvert á allar línur, enda ætti vitaskuld að vera svo þegar um er að ræða sjálfræði og réttindi einstaklinga. Ég er mjög glöð yfir því að hafa upplifað að svo sé, með einstaka undantekningum. Ég held að við ættum að fagna því miklu frekar að það er einhugur, með einstaka undantekningum, um þennan gleðilega áfanga.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem talað hafa hér á undan mér, ég styð þessi þrjú mál sem við erum að fara að greiða atkvæði um. Þetta er mjög mikilvægur áfangi varðandi sjálfræði fólks. Ég er stolt af því að styðja þá ríkisstjórn sem leggur þessi mál hér fyrir þingið. Ég hef fylgst með vinnunni við málið og undirbúningi hennar sem staðið hefur yfir í sjö eða átta ár. Þessi vinna er vel undirbúin og byggir á mikilli þekkingu sem orðið hefur til í samfélaginu á síðustu árum. Hér erum við að ná risastórum áfanga varðandi sjálfræði og læknisaðstoð við börn.
Virðulegi forseti. Sú atkvæðagreiðsla sem við erum að fara í núna skiptir alveg ótrúlega miklu máli. Alþingi má vera stolt af þessu skrefi sem snýst um að auka mannréttindi fólks. Það snýst líka um það að færa Ísland ofar á regnbogakortinu sem snýst um að kortleggja stöðu hinsegin fólks í heiminum. Vegna þess að ég hef fylgst með þessu máli álengdar á kjörtímabilinu, ég þekki það frá fyrri tíð, vil ég segja það hér að allsherjar- og menntamálanefnd hefur unnið afar vel að þessu máli. Hún hefur unnið vandaða og góða vinnu í vandmeðförnum og viðkvæmum málaflokki. Þetta er gríðarlega mikilvæg réttarbót fyrir þann hóp sem um ræðir og sérstaklega þann hóp fólks sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni og rétt þess fólks yfir eigin líkama.
Virðulegur forseti. Ég styð þetta mál og ég tek undir það sem sagt hefur verið. Það er kannski ástæðan fyrir því að við komum svo mörg hér upp og lýsum stuðningi okkar við málið að fjölmiðlaumfjöllunin í gær var með einhverjum allt öðrum hætti. Þetta er frelsismál, þetta er risastórt mannréttindamál og snýr að réttindum barna og ég styð þetta heils hugar.
Herra forseti. Það er ekki á hverjum degi sem við greiðum atkvæði hér í þingsal um mál sem snúast í raun og veru um gildismat samfélags. Það er ekki á hverjum degi sem við greiðum atkvæði hér í þingsal um mál sem snúast um einmitt rétt fólks til að ráða örlögum sínum sjálft. Þessi þrjú mál sem við greiðum atkvæði um núna snúast um nákvæmlega það; frelsi fólks til að ráða örlögum sínum og um mannréttindi sem endurspeglar ákveðið gildismat. Ég fagna þeirri breiðu samstöðu sem virðist vera að nást hér í þingsal um að veita þessum málum brautargengi og þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að hafa að vandað til verka í umfjöllun um þessi mál og fagna því. Þó að við séum stödd í 2. umr. hef ég trú og sannfæringu fyrir því að Alþingi muni samþykkja þessi mál og stíga þannig mjög mikilvægt skref í þágu frelsis og í þágu mannréttinda.
Forseti vill skýrleikans vegna árétta að við þurfum að ganga til atkvæða um fyrsta málið af þremur sem hér hafa verið rædd, þ.e. 2. dagskrármálið. Það er 20. mál á þskj. 20.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um kynrænt sjálfræði. Þar er um að ræða að hreinsa út úr ýmsum lögum orð eins og karl, kona, barn, kvæntur maður og gift kona, faðerni og móðerni, móðir, kvenmaður, eiginkona, eiginmaður, sambúðarkona og sambúðarmaður. Í mörgum tilfellum er um tiltölulega saklausar breytingar að ræða að mínu mati, en í öðrum tilfellum hreint alls ekki. Sérstaklega þykir mér fara illa á því að taka út orðið móðir í nokkrum greinum hegningarlaga, orð sem er rótgróið í vitund landsmanna og er í flestum tilfellum í hegningarlögunum haft um þá manneskju sem elur barn, þá manneskju sem ber barn undir belti. Ég get hreinlega ekki séð hverju það skiptir í því sambandi hvaða skráning á við um þá manneskju eða hvernig kynfæri manneskjunnar líta út. Manneskjan er verðandi móðir ef hún ber barn undir belti og móðir þegar hún fæðir barn. Orðið móðir er fallegt og lýsandi íslenskt orð og við skulum ekki fórna því fyrir öfgar.
Herra forseti. Þegar ég sá þetta frumvarp fyrst þá komu mér í huga orð predikarans þegar hann segir að allt sé hégómi og ekkert sé nýtt undir sólinni. Að rífa niður hefur sinn tíma. Eitt er víst að ekkert kemur manni lengur á óvart frá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri grænna. Maður spyr sig, herra forseti: Hvað verður það næst? Já, næst. Næst verður það væntanlega frumvarp frá Sjálfstæðisflokknum, sem eitt sinn var íhaldsflokkur, um að breyta fallegasta orði íslenskrar tungu, ljósmóðir, í ljósmanneskja.
Virðulegur forseti. Ég mátti til með að koma hérna upp og staðhæfa að hér er ekki verið að fórna orðinu móðir. Orðið mun áfram vera í okkar tungutaki og það mun áfram vera tiltækt til notkunar eins og ég hef notað það í þessari ræðu, móðir. Það er enn til staðar. Þetta er ákveðin praktísk breyting sem felst í því að við erum að heimila fólki að breyta kynskráningu sinni. Það breytir því ekki að manneskja sem áður var kona og nú er maður, mun geta gengið með barn og fætt það. Utan um það ná ekki ákveðin ákvæði hegningarlaga og ef við viljum að ákvæði hegningarlaga nái jafnt um alla á Íslandi þurfum við að breyta þessu svona. Þetta er einfaldlega praktískt úrlausnarefni. Þetta er engin atlaga að okkar tungumáli og mæður verða hérna áfram. [[Gripið fram í.]]
Ég velti fyrir mér þessari lagabreytingu sem er til breytingar á 192. gr. hegningarlaga sem leggur refsingu við því ef maður rangfærir sönnun fyrir faðerni eða móðerni barns, t.d. með rangri skýrslu fyrir yfirvaldi. Þarna er verið að fella brott orðin faðerni og móðerni. Upphaflega átti að setja inn orðin foreldrastöðu manneskju en nú er einungis talað um foreldrastöðu. Í báðum tilvikum virðist mér hér vera um alls ófullnægjandi breytingu að ræða. Orðið foreldrastaða kemur í mínum huga hreint ekki í stað orðanna móðerni eða faðerni. Eins og stundum áður er hér er verið að ganga allt of langt og má vel tala um öfgar í því sambandi. Ákvæðið leggur refsingu við því að leggja stein í götu yfirvalda þegar þau grennslast fyrir um faðerni eða móðerni barns og þar hefur verið átt við líffræðilegan föður eða móður. Ef átt er við eitthvað annað en það, þá erum við refsiréttarlega komin út í einhvers konar móa og ekki er verið að tala um að sanna blóðtengsl móður eða föður við barnið.
Forseti. Við ræðum hér versta mál þessarar ríkisstjórnar, dæmigert merkimiðastjórnmál sem er eingöngu rætt út frá heiti og yfirlýstum markmiðum en ekki innihaldi og afleiðingum. Þess vegna höfum við heyrt hér hástemmd öfugmæli um mannréttindi og annað sem eru í raun þversagnir þegar þetta mál er skoðað. Þetta snýst ekki um að vernda intersex fólk og það snýst ekki um trans fólk. Þetta snýst um að svipta börn sjálfsögðum og lífsbætandi lækningum sem framkvæmdar hafa verið með góðum árangri, jafnvel áratugum saman. Rökstuðningurinn er oft og tíðum farsakenndur, jafnvel vísað í alþjóðasáttmála gegn pyndingum til að réttlæta það að börn fái ekki heilbrigðisþjónustu. Með þessu er verið að gefa til kynna að mörg hundruð foreldrar og læknar hafi á undanförnum árum og áratugum brotið rétt á börnum sínum með því að veita þeim aðgerðir eða aðrar lækningar sem hafa verulega bætt lífsgæði þeirra fyrir lífstíð. Það er ótrúlegt að svona forneskjulegt og öfgafullt mál skuli keyrt hér í gegn á Alþingi árið 2020.
Herra forseti. Það er gleðidagur í dag á Alþingi þegar við, ef að líkum lætur, samþykkjum þrjú frumvörp sem fela í sér mikilvægar réttarbætur fyrir hinsegin fólk, sérstaklega fyrir trans og intersex börn, rétt til frelsis, rétt til sjálfræðis, mannréttindi. Ég verð þó að segja að það hefur sett að mér hálfgerðan óhug að fylgjast með málflutningi Miðflokkskarla í þessum málum, m.a. hér í þingsal. Það er ekki hægt að skilja hann öðruvísi en sem mannfyrirlitningu og sem afneitun á tilvist trans og intersex barna. Sem betur fer hefur þessi málflutningur ekki náð neinu flugi, auðvitað ekki. Það er mikill og sterkur meiri hluti fyrir þessum mikilvægu réttlætismálum hér á Alþingi í dag, því að hvernig samfélagi værum við, löggjafinn, að stefna ef við útilokuðum tiltekna hópa, okkar viðkvæmustu hópa, frá því að njóta almennra mannréttinda, þeirra sömu mannréttinda og við teljum sjálfsögð fyrir okkur sjálf? [[Forseti hringir.]]Ég er stolt af afstöðu hins stóra meiri hluta þingsins í dag. Við í Viðreisn segjum já. Við segjum sem betur fer og við segjum loksins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þegar lög um kynrænt sjálfræði voru afgreidd á Alþingi á síðasta ári var það mál sem fjallað er um í þessu frumvarpi í raun og veru skilið eftir og ráðherra falið að leita málamiðlunar milli ólíkra sjónarmiða sem höfðu komið fram við umræður í þinginu og fyrir þingnefnd um þessi efni. Að undirbúningi frumvarpsins komu bæði fulltrúar samtaka hinsegin fólks, heilbrigðisstarfsmenn og aðrir sérfræðingar á þessum sviðum og niðurstaðan varð málamiðlun sem við erum að afgreiða óbreytta hér í dag. Þannig að það er búið að leiða saman ólík sjónarmið og finna málamiðlun og við þá málamiðlun stend ég og ég held að umræðan hér í gær endurspegli alls ekki innihald málsins eða aðdraganda þess á neinn hátt.
Virðulegi forseti. Mig langaði bara að nefna hvað ég er þakklátur fyrir það að búa í landi þar sem af átta flokkum er einungis einn flokkur sem tekur það að sér að berjast fyrir þeim fráleita málstað sem Miðflokkurinn berst fyrir hér í pontu. Það sést auðvitað einn og einn þingmaður í öðrum flokki sem ýmist greiðir ekki atkvæði með eða jafnvel á móti. Það er eins og það er í stórum flokkum, sér í lagi hjá flokkum með mikla arfleifð og íhaldssögu. En þó er restin af Alþingi sammála um að þetta sé framfaraskref. Í upphafi þessarar umræðu tók hv. 8. þm. Suðurk., Karl Gauti Hjaltason, til máls og spurði, eftir mjög skrýtinn punkt sinn: Hvað næst? Ég skal svara, virðulegur forseti. Næsta skrefið er næst. Næsta framfaraskrefið er næst. Ég vona að Miðflokkurinn bíði bara eftir því og hugsi sinn gang í millitíðinni. Í sögunni er það þannig að sum sjónarmið tapa og önnur sigra. Þetta sjónarmið er að sigra og þeirra mun tapa, enn og aftur.
Virðulegi forseti. Það er beinlínis hörmulegt að hlusta hér á málflutning hv. þingmanns og formanns Miðflokksins, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Það stendur upp úr hv. þingmanni bunan um að þetta snúist ekki um mannréttindi, þetta snúist ekki um frelsi, þetta séu merkimiðastjórnmál. Spurðu fólkið sem í hlut á, hv. þingmaður, hvort þetta séu mannréttindi, frelsismál eða merkimiðastjórnmál. Þvættingurinn um að það sé verið að meina börnum um læknishjálp - er það það sem Læknafélagið mælir einróma með að verði gert, Læknafélag Íslands sem mælir með samþykkt þessa frumvarps, sérfræðingahópurinn, barnaskurðlæknarnir, barnalæknarnir á Landspítalanum? Eru þeir að mæla með því að börnum verði meinað um læknisaðstoð? Hvers lags þvættingur er þetta, hv. þingmaður?
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með næstum því öllum þeim sem talað hafa í dag. Ég fagna því frumvarpi sem við greiðum nú atkvæði um og tek undir að þetta er stór dagur. Þetta er dagur mannréttinda. Ég er komin í jólaskap. Mér líður vel. Ég ætla að túlka orðræðu Miðflokksins sem misskilning, ekki mannfyrirlitningu. Ég held að karlarnir sem tóku hér til máls í gær skilji þetta ekki almennilega þó að þeir haldi öðru fram. Og ég tek undir með þeim sem síðast talaði, hv. þm. Páli Magnússyni, og ég verð að segja það fyrir mig, og ég held að það sé kannski eðlileg niðurstaða, að þegar við höfum fengið álit frá því fólki sem hefur reynslu og þekkingu á þeim hlutum sem um ræðir hlýtur maður að taka meira mark á því, eftir margra ára vinnu, en örfáum þingmönnum hér í þingsal sem hrópa hátt en virðast ekki hafa kynnt sér málið.
Herra forseti. Ég er ótrúlega þakklát fyrir þá miklu samstöðu sem er hér í dag með þessu máli. Þetta skiptir mjög miklu máli. Þetta eru grundvallarmannréttindi er varða börn. Ég er þakklát að það skuli bara vera agnarsmár hópur íhaldskarla sem finnur sig knúinn til að mæla gegn þessu mikilvæga máli. Mér finnst við einhvern veginn verða öll stærri við það að geta komið hingað og rætt þetta og verið samstiga um þessa miklu réttarbót fyrir þennan hóp af því að þetta er mannréttindamál. Þeir sem tala gegn því eru frekar í merkimiðamálum en mannréttindamálum. Til hamingju.
Virðulegur forseti. Mannréttindi þróast og það er alls ekki mjög langt síðan sjálfsákvörðunarréttur barna var viðurkenndur alþjóðlega með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þann sáttmála höfum við fullgilt. Sá sáttmáli viðurkennir sjálfsákvörðunarrétt barna, líka yfir eigin líkama og við erum að stíga stórt skref í því að vernda betur sjálfsákvörðunarrétt barna yfir eigin líkama með þessu frumvarpi. Tíminn kann að hafa farið fram hjá nokkrum þingmönnum í þessum sal, en við hér, mikill meiri hluti, erum sem betur fer mjög meðvituð um að börn eiga sjálfsákvörðunarrétt yfir sínum eigin líkama, rétt eins og fullorðnir. Með þessu frumvarpi er einungis verið að stíga stór og sterk skref til að virða betur þann sjálfsagða grundvallarrétt allra barna. Ég er glöð yfir því hvað við erum mörg þar.
Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að framfaraskref í mannréttindamálum séu tekin af öryggi og framsýni, og það er það sem Alþingi er að gera í dag. Sem betur fer er afturhald og forneskja undantekning í þessum þingsal en ekki regla. Afturhald og forneskja Miðflokksins er undantekning en ekki regla hér í þingsal. Börn eiga að eiga rétt á virðingu og heilsu, og líka þau sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Ég vísa á bug því sem hér hefur verið sagt um að verið sé að synja börnum um heilbrigðisþjónustu, af því það er rangt. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsýni og öryggi í því að leggja málið fram, og meiri hluta Alþingis fyrir að styðja það.
Forseti. Hv. þm. Páll Magnússon, formaður allsherjarnefndar, sem lagði ekki í að taka þátt í umræðunni um málið sjálft, mætir hér og öskrar yfir salinn: Spurðu þá sem málið varðar. En spurði hv. þingmaður eða nokkur yfir höfuð þau hundruð barna sem notið hafa góðs af aðgerðum, lífsbætandi aðgerðum, á undanförnum árum sem þau hafa ekki aðgang að í framtíðinni? [[Gripið fram í.]]Því að börn sem eru of ung til að biðja um hana sjálf, og nú ættu menn kannski að lesa eigið frumvarp, mega ekki fá aðgerðir sem í mörgum tilvikum geta skipt sköpum um framtíð þeirra. Þau mál sem tengjast kynfærum eða þvagfærum eru hér sett í sérstakan flokk þar sem óheimilt er fyrir foreldra eða lækna að gera það sem er best fyrir barnið. [[Gripið fram í.]]Þetta er fyrir neðan allar hellur, herra forseti, og viðhorfið sést best í því að helsta framlag nefndarinnar var að leggja til að því yrði flýtt að skoða hvort ekki ætti að afnema þær tiltölulega litlu undantekningar sem frumvarpið veitir, t.d. til að gefa tækifæri á því að leiðrétta of stutta þvagrás. Þetta þarf að endurskoða að mati nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Sú var tíðin að það þótti afskaplega róttæk hugmynd að konur fengju kosningarrétt eða hefðu sjálfsákvörðunarrétt yfir höfuð. Síðan þótti það róttæk skoðun að samkynhneigt fólk ætti kannski bara að hafa sömu réttindi og allir aðrir. Við hvert einasta fótmál eru íhaldssöm öfl sem eru á móti þeim breytingum. En það sem er áhugavert er að þegar sagan er skoðuð eftir á þá kannast enginn við það. Það kannast enginn við að hafa verið þarna. Í framtíðinni vona ég að hv. þingmenn Miðflokksins líti aftur til þessa tíma og íhugi stöðu sína í þessu máli.
Herra forseti. Samkvæmt frumvarpinu og umræðum um það af hálfu stjórnarliða fæðast 68 börn á ári á Íslandi með fæðingargalla á kynfærum. Það eru sex börn á mánuði. Þetta er heimsmet sem enginn hefur haft vitneskju um enda stenst þetta enga skoðun. Þetta er rangt. Á Íslandi fæðast 4.000 börn á ári. Samkvæmt virtum læknatímaritum kemur fram að eitt af hverjum 4.000 börnum fæðist með fæðingargalla á kynfærum. Það fæðist því eitt barn á ári með galla á kynfærum á Íslandi, ekki 68. Hér er verið að falsa upplýsingar svo betur sé hægt að réttlæta þetta vonda frumvarp sem bannar að börn með fæðingargalla á kynfærum fái notið fullkomnustu læknisþjónustu. Ég segi nei.
Herra forseti. Þetta mál er réttarbót fyrir hóp sem fékk lengi ekki nokkra aðstoð í þrengingum sínum, þ.e. foreldra barna sem fæðast andvana eða látast á meðgöngu. Þessi hópur var lengi vel mjög einangraður og hafði í sjálfu sér ekki í nein hús að vernda, hvorki með sorg sína né byrði. En nú er sem betur fer, herra forseti, verið að laga til í þessum málum. Nú eru þau börn sem fæðast andvana eða látast sem fóstur viðurkennd sem einstaklingar. Það er mikils virði fyrir bæði þau og þá sem að þeim standa. Ég fagna þessu og segi já.
Herra forseti. Undanfarin misseri hefur orðið mikil vakning í samfélaginu um sorg foreldra sem missa börn á meðgöngu eða í fæðingu. Sorgin er kominn úr þeim skugga sem hún var í í samfélaginu. Þetta mál, þó að það sé kerfislægt, er liður í því að viðurkenna þennan missi og þessa sorg. Á þessu máli eru hins vegar fleiri hliðar og mér finnst miklu máli skipta, og er ánægð með að náðst hafi að flagga því í nefndaráliti, að það verði jafnframt tekið til skoðunar að ganga lengra, þ.e. að viðurkenna sorg þeirra foreldra sem missa barn á meðgöngu, eftir 18 vikna meðgöngu því að það gerir það í annarri löggjöf líka. Þeir foreldrar eiga rétt á fæðingarorlofi við þær aðstæður. Og útgáfa kennitölu myndi hafa þau praktísku áhrif fyrir foreldra að þeir gætu betur sótt þann rétt sinn en það myndi líka hafa í för með sér ákveðna viðurkenningu á þeirri sorg sem þessir foreldrar upplifa. Ég held að það sé mikilvægt að við sem samfélag stöndum að baki slíkri breytingu þegar til þess kemur.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál og þingflokkur Pírata styður þetta mál, enda er það mikilvægt skref í uppgjöri á misgjörðum fortíðar gagnvart fötluðum börnum sem vistuð voru á vegum hins opinbera. Ég vil hins vegar segja að hér skortir upp á og ég hefði viljað sjá framsæknari tillögu og stærri hring sleginn utan um alla þá einstaklinga sem hafa orðið fyrir vondri meðferð á stofnunum á vegum hins opinbera eða á einkaheimilum sem þau voru vistuð á fyrir tilstuðlan hins opinbera. Þetta er að ákveðnu marki viðurkennt í nefndaráliti þegar kemur að börnum sem vistuð voru á einkaheimilum. Það er vel. Eftir situr stór hópur fatlaðra einstaklinga, sem ekki eru börn, sem hefur verið vistaður á stofnunum á vegum hins opinbera og hefur orðið fyrir vondri meðferð og stendur ekki til, a.m.k. ekki í bráð, að gera neitt í því. Nú er að hefjast einhvers konar frumskoðun á því vegna vondra frásagna af Arnarholti en mér hefði þótt meiri framsækni og [[Forseti hringir.]]betri bragur á því að taka þetta allt í einu og viðurkenna að við berum öll ábyrgð á mannréttindavernd allra og að þolendur hins opinbera hafi almennt sama aðgengi að réttlæti.
Herra forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög (lokauppgjör). Það eru hópar sem falla utan við þetta frumvarp. Út af stendur fjöldi barna sem vistaður var af hálfu stjórnvalda, t.d. barnaverndaryfirvalda, á einkaheimilum. Þeim var ráðstafað þangað af stjórnvöldum. Mikilvægt er að fundin sé leið til að sá hópur fái úrlausn mála sinna á svipaðan hátt og sá stóri hópur sem vistaður var á opinberum stofnunum þar sem í ljós kom, herra forseti, að víða var pottur brotinn svo kalla mætti þá sögu alla smánarblett í sögu þjóðarinnar. Þetta mál getur ekki kallast lokauppgjör fyrr en saga þessara barna hefur verið sögð.
Herra forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um sanngirnisbætur til handa fötluðum börnum sem vistuð voru á stofnunum eða heimilum sem rekin voru af ríki eða sveitarfélögum. Ég held að við eigum öll að fagna því. Við erum með fjármuni setta í þetta núna í fjárlögum og það er afar mikilvægt að þessi hópur líði ekki fyrir það eða þurfi að bíða vegna þess sem hér hefur verið drepið á og varðar börn sem voru vistuð á heimilum sem ekki voru endilega opinber eða slíkt, þrátt fyrir hafa verið vistuð af opinberum aðilum eins og barnaverndarnefndum. Það hefur komið fram í nefndinni og kom fram í skýrslu sem gerð var í kringum sanngirnisbæturnar á sínum tíma að það gæti orðið snúið og annmörkum háð af ýmsum ástæðum sem m.a. eru raktar í nefndaráliti um þetta mál. Mér finnst ekki gott að við hefðum látið þann hóp bíða sem hér er undir meðan við biðum eftir því að gerð yrði skýrsla um alla hina.
Virðulegur forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um sanngirnisbætur. Hér erum við að greiða atkvæði um mistök fortíðar. Við náum ekki utan um alla, því er nú verr og miður, en þetta er alla vega eitt skref í einu. En látum þetta okkur að kenningu verða í eitt skipti fyrir öll. Öryrkjabandalagið gerði kröfu um það og það átti að vera komið inn frumvarp 13. desember um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Eigum við ekki að drífa í að ganga frá því máli þannig að við þurfum ekki að standa í þessum sporum í framtíðinni?
Herra forseti. Ég styð að sjálfsögðu þetta mál og tel það vera af hinu góða. Það er gott að við séum að afgreiða þetta mál í dag en ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Ég hefði viljað sjá meiri vernd og viðurkenningu á vondri upplifun og illri meðferð fullorðins fólks sem hefur stigið fram og sagt frá því að það varð fyrir illri meðferð sem börn á einkaheimilum sem þeim var komið fyrir á af hálfu opinberra aðila. Ef það hefði verið tryggt enn betur með þessu frumvarpi hér og nú hefðum við þar með staðið vörð um öll þau börn sem voru vistuð af hálfu opinberra aðila. En ég vona, þrátt fyrir að fyrirsögn frumvarpsins kveði á um lokauppgjör, að við getum samt sem áður farið í þann leiðangur að gera upp þá fortíð sömuleiðis. Það er kannski líka í takt við þau mál sem eru að koma frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra þegar við erum að endurskoða öll þau lög [[Forseti hringir.]]er varða börn og málefni þeirra. Ég styð þetta mál en ég hefði gjarnan viljað sjá enn frekari vörn um það.
Virðulegur forseti. Hægt og rólega erum við að horfast í augu við það sem miður hefur farið í sögu okkar. Við erum að greiða því fólki sanngirnisbætur og fjölskyldum þess sem hefur mátt líða fyrir röng viðhorf okkar til samborgara okkar. Þetta er sanngirnismál sem við í Samfylkingunni styðjum að sjálfsögðu. Ég tek undir það sem fram hefur komið hér um nauðsyn á því að útvíkka þetta enn frekar til þeirra sem dvöldu á einkaheimilum. Mig langar að nefna sérstaklega þátt Landssamtakanna Þroskahjálpar í því að leiða þetta mál og að koma okkur á þann stað þar sem við erum núna í dag.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni leggjum fram tvær breytingartillögur við þennan bandorm sem fjallar um eitt og annað er varðar skatta og gjöld. Í fyrsta lagi leggjum við til tryggingagjaldslaust ár fyrir minnstu fyrirtækin og snarpan afslátt fyrir þau meðalstóru. Það er aðgerð sem myndi skipta miklu máli í viðspyrnunni sem við trúum að verði í atvinnulífinu á árinu 2021. Við leggjum einnig til skref í átt að því að barnabætur verði raunverulega til þess að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri og það kemur í stað þeirrar tillögu sem meiri hlutinn er með um að barnabætur byrji að skerðast við lágmarkstekjutrygginguna. Við munum greiða atkvæði gegn breytingartillögu meiri hlutans um afslátt á viðmiðum um losun koltvísýrings við ákvörðun vörugjalda á bíla, enda er hún ekki í nokkru samræmi við loftslagsstefnu stjórnvalda.
Herra forseti. Fyrsti minni hluti er ég og ég er fulltrúi Viðreisnar í nefndinni. Við gerum eina breytingartillögu. Við gerum úrslitatilraun til þess að ná fram lækkun á virðisaukaskatti til veitingarekstrar, að skatturinn verði lækkaður tímabundið í eitt ár, úr 11% í 6%, en eins og allir vita og ekki þarf að fjölyrða um hafa þær greinar sem tilheyra veitingageiranum orðið fyrir miklum búsifjum sem ekki sér fyrir endann á. Þetta er mjög nauðsynlegur þáttur í því að reyna af öllum mætti að greiða fyrir því að þessi fyrirtæki geti tekið við sér þegar þau geta farið að taka á móti ferðamönnum og öðrum gestum.
Herra forseti. Við erum stödd í djúpri atvinnukreppu og hún bítur fólk því miður mjög illa. Það fólk, og allt samfélagið, á því mjög mikið undir því að við sköpum sem flest störf og gerum það hratt. Við þurfum auðvitað að skapa störf hjá undirmönnuðum stofnunum hins opinbera en ekki síður hjá einkafyrirtækjum um allt land. Það getum við gert með skynsamlegum hvötum. Þessi tillaga lýtur að því að veita fyrirtækjum 2 millj. kr. afslátt af tryggingagjaldi á næsta ári. Það yrði þá tryggingagjaldslaust fyrir allra smæstu fyrirtækin en væri umtalsverður styrkur fyrir þau stærri líka. Ég vona að þetta verði samþykkt.
Herra forseti. Með þessari tillögu leggjum við til að barnabætur haldist óskertar að mánaðarlaunum hjá einstaklingi upp í 410.000 kr. á mánuði. Við gerum tillögu um samsvarandi hækkun hámarksins, þar sem barnabætur eru ekki lengur greiddar. Það er skref sem við viljum stíga núna í þá átt að jafna stöðu barnafólks við þá sem ekki eru með börn á framfæri. Við lítum til hinna norrænu ríkjanna eftir fyrirmyndum í þeim efnum. Meiri hlutinn leggur hins vegar til með breytingartillögu sinni að barnabætur byrji að skerðast við lágmarkstekjutrygginguna sem verður 351.000 á árinu 2021 og miðar við að barnabæturnar séu eins konar fátæktarstyrkur. Við þurfum að breyta þessu, forseti.
Herra forseti. Af því að ég veit að það er í mörg horn að líta hjá hv. þingmönnum þegar menn eru að greiða atkvæði á færibandi þá vil ég bara minna á að hér erum við að greiða atkvæði um það að lækka tímabundið þann skatt, virðisaukaskatt, sem ber að greiða af veitingarekstri úr 11% í 6%. Ég hef áður fært rök fyrir því, bæði við þessa umræðu og 2. umr. um stöðu veitingageirans sem er mjög slæm, og þetta er tilraun til að hjálpa þeim geira í viðspyrnunni.
Herra forseti. Þrátt fyrir að maður hafi nú mikla samúð með stöðu fyrirtækja í þessu ástandi þá má sú samúð ekki vera á kostnað umhverfisins. Við getum ekki stutt þessa tillögu um að bæta við afslætti á slík gjöld að svo stöddu. Við hljótum að hafa aðrar og betri leiðir til að styðja þessi fyrirtæki.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni greiðum atkvæði gegn þessari breytingartillögu en hefðum stutt greinina eins og hún var í frumvarpinu því að þar var gert ráð fyrir að þessi afsláttur félli niður. Ég er mjög hissa á því að meiri hlutinn ætli að samþykkja þetta þegar hæstv. forsætisráðherra er nýbúin að tala um metnaðarfull markmið í loftslagsmálum, eins og hún kallar það sjálf, að þá skuli flokksmenn þeirra sem skipa hér stjórnarflokkana ákveða að búa til hvata í hina áttina. Þarna er einhvern veginn verið að stilla saman hvötum, annars vegar til að kaupa mengandi bíla og hins vegar til þess að kaupa ekki mengandi bíla. Það er ekki í neinu samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar og ég er mjög hissa á því að hún skuli samþykkja þetta eins og það stendur hér.
Herra forseti. Hér er lagt til að niðurgreiða bensínbíla og það er sagt í þágu orkuskipta. Sum ríki eru á þeim slæma stað að styðja óendurnýjanlega orkugjafa með meiri ríkisstyrkjum en endurnýjanlega. Með þessu á að taka upp einmitt þannig kerfi fyrir bílaleigur hér á landi. Fyrir hverja krónu sem ríkið styrkir þær til að kaupa vistvæna bíla er lagt til að þær geti fengið allt að 2 kr. í styrk til kaupa á mengandi bensín- og dísilbílum. Á sama tíma og stjórnvöld boða meiri metnað í loftslagsmálum er meira en lítið öfugsnúið að vilja niðurgreiða bensínbíla í þágu orkuskipta. Þessi milljarðastuðningur við bílaleigur og bílinnflytjendur er margt en vistvænn telst hann seint og hann vinnur beinlínis gegn markmiðum Parísarsamningsins. Ég segi nei.
Herra forseti. Hér er á ferðinni ágætismál sem við í Samfylkingunni styðjum. Við styðjum breytingartillögur meiri hlutans og breytingartillögur 1. minni hluta. Við væntum þess að hv. þingmenn muni líka styðja breytingartillögur okkar í Samfylkingunni sem lúta að því að þeir sem fá ríkisstyrk til viðspyrnu á árinu 2021 stundi ekki svik eða launaþjófnað á vinnumarkaði, að þeir viðurkenni og taki ákveðin skref og geri áætlanir í loftslagsmálum, taki græn skref. Við viljum að vinnumarkaðurinn verði heilbrigður og að hann verði grænn. Við höfum áður lagt fram tillögur um að fyrirtæki sem eiga virk tengsl við skattaskjól fái ekki styrk frá skattgreiðendum og við gerum tillögu um það hér líka.
Herra forseti. Hér er á ferðinni mikilvægt frumvarp sem margt er gott í og margt er hægt að styðja. Við í Viðreisn leggjum til nokkrar breytingar sem skipta verulegu máli og lúta m.a. að því atriði að tekjufallsviðmiðið í frumvarpinu er of hátt. Það kemur fram í öllum umsögnum sem um málið bárust. Þá þarf að gera bragarbót á því þegar er sótt um hvort styrkurinn eigi eingöngu að miðast við tekjufallið eða stöðugildi, þ.e. að umsóknaraðili geti valið um það sem er mjög mikilvægt. Síðan er ákvæði sem lýtur að því að gera tillögu til breytinga varðandi það að fyrirtæki megi ekki vera í skipta- eða gjaldþrotameðferð. Tillagan snýst um að fyrirtækið geti verið í slitameðferð sem lýtur að því að vera þáttur í endurskipulagningu og samstarfi og samruna fyrirtækja. En það er alveg augljóst að fjöldamörg fyrirtæki þurfa einmitt að fara í gegnum umbreytingar af því tagi.
Herra forseti. Þetta mál, eins og svo mörg mál sem tengjast faraldrinum og hafa komið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd, hefur tekið talsverðum breytingum til bóta undir forystu nefndarformannsins, hv. þm. Óla Björns Kárasonar, sem hefur gert með nefndinni lagfæringar á mörgum málum. Hér eru lagðar til í furðu góðum breytingartillögum hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar áframhaldandi eða meiri breytingar sem yrðu mjög til bóta og byggja á athugasemdum gesta sem komu fyrir nefndina. Við munum því styðja þessa breytingartillögu og, verði hún samþykkt, styðja frumvarpið í heild.
Herra forseti. Þetta mál hefur fengið að þroskast ágætlega í meðförum efnahags- og viðskiptanefndar og er að mörgu leyti ágætt. Það á eftir að koma í ljós nákvæmlega hversu vel þetta skilar sér. En vonin er sú að þetta muni vera til happs. Þó stendur eftir sú gagnrýni sem ég kom með í upphafi á þetta frumvarp að hér er enn eitt þrepafallið, enn ein aðgerðin sem útilokar fólk sem er rétt undir ákveðnum mörkum. Sú gagnrýni á enn þá rétt á sér. Þannig að þó svo að ég fagni því að þetta frumvarp sé orðið þetta ágætt er enn þá ástæða til að hætta að vera með svona þrepareglur í lögum.
Herra forseti. Ég fagna því að við skulum vera að ná víðtækri samstöðu um þetta mikilvæga mál sem viðspyrnustyrkirnir eru. Þeir eru hluti af þeim varnaraðgerðum sem ríkisstjórnin hefur gripið til til að gefa íslenskum fyrirtækjum, íslensku atvinnulífi möguleika á því að sigla í gegnum það ástand og þær hörmungar sem við er að glíma. Við getum deilt um hversu langt eigi að ganga en ég er sannfærður um að þegar við horfum til baka, þegar við horfum til stuðningslánanna, viðspyrnustyrkjanna, tekjufallsstyrkjanna o.s.frv., verði niðurstaðan sú að ríkisstjórnin greip til ráðstafana sem voru áhrifaríkar og réðu úrslitum um það að íslenskt atvinnulíf verður í stakk búið til að grípa þau tækifæri sem bjóðast í framtíðinni. Þess vegna samþykkjum við þetta frumvarp hér í dag.
Herra forseti. Milljarðar króna liggja í skattaskjólum sem fólk felur svo það þurfi ekki að greiða sinn hlut til samfélagsins. Við í Samfylkingunni lítum þannig á að með því að draga fé undan skattgreiðslum með nýtingu skattaskjóla hafi fyrirtæki og einstaklingar gefið skýrt til kynna að þeir hafi sjálfir sagt sig frá stuðningi úr ríkissjóði. Þessi tillaga er um það að þeir sem hafa verið með virk tengsl síðastliðin þrjú ár við skattaskjól fái ekki þennan viðspyrnustuðning. Það eina sem þarf er yfirlýsing frá umsækjendum um þennan stuðning að svo sé ekki. En komi síðan í ljós að þeir hafi ekki sagt rétt frá þurfi þeir að greiða til baka.
Herra forseti. Þessi breytingartillaga snýr að skilgreiningu á tekjum sem eru teknar til viðmiðunar í þessu frumvarpi þannig að fjármagnstekjur, vextir, arður og leigutekjur, sem hafa lítil tengsl við tekjufall rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, séu ekki með í skilgreiningunni heldur séu þetta tekjur af vörum og þjónustu.
Herra forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um hlutfall þess tekjufalls sem á að leggja til viðmiðunar um það hverjir geta notið styrks eða ekki. Það kom mjög skýrt fram í nánast öllum umsögnum að 60% væri allt of hátt viðmið og þeir sem lengst vildu ganga vildu fara alla leið niður í 30%. Hér er ekki tekið undir það, en lagt til, til þess að þetta komi að raunverulegu gagni fyrir þá sem mest þurfa á þessu að halda, að hlutfallið verði 45% en ekki 60%.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingartillögu sem lætur lítið yfir sér en er gríðarlega mikilvæg. Greinin fjallar um að fyrirtæki megi ekki vera í gjaldþrota- eða slitameðferð en hér er lagt til að það sé ekki fortakslaust og greininni verði breytt þannig að slit sem eru hluti af samruna- eða skiptingarferli rekstraraðila teljist ekki til almennrar slitameðferðar samkvæmt þessu ákvæði. Þegar fyrirtæki eru í endurskipulagningarferli og slitameðferðin hefur það markmið að bjarga rekstri og gera hann öflugri þurfi ekki að uppfylla það skilyrði að vera ekki í slitameðferð. Þetta er gríðarlega mikilvægt vegna þess að við vitum öll að í hönd fara umbrotatímar þar sem þarf mikla endurskipulagningu í atvinnulífinu.
Herra forseti. Í a-lið breytingartillögunnar er viðmið fyrir laun 3 milljónir á mánuði. Þetta er sama viðmið og sett er fyrir framlengingu hlutabótaleiðarinnar. Breytingartillagan á að verða til þess að undirstrika að viðspyrnustyrkirnir séu ekki ætlaðir vel stöndugum fyrirtækjum, jafnvel þó að þau hafi orðið fyrir tekjufalli. Í b-lið er tillaga um að fyrirtækin skili losunarbókhaldi samkvæmt viðurkenndri aðferðafræði fyrir árið 2019 og geri síðan áætlanir um það hvernig losun á að vera næstu fimm árin. Þetta er mjög einföld leið og aðgengileg. Fyrirtækin taka stöðuna, sjá hvað spor þeirra er stórt og gera síðan áætlanir um að minnka það næstu fimm árin.
Herra forseti. Í a- og b-lið tillögunnar er gert ráð fyrir því að gera breytingar á tekjufallsviðmiðunum eins og þar segir: Hafa annars vegar 45–75% í staðinn fyrir 60–80% og hins vegar 75% í staðinn fyrir 80%. Þetta er enn af sama meiði. Þetta er allt saman ætlað til þess að tryggja að fleiri fyrirtæki fái þennan nauðsynlega stuðning. Það er sama sagan að allir þeir sem hafa komið að þessu máli telja að skilyrðin um tekjufallið séu allt of ströng og hér er gerð tilraun til að færa það til betri vegar þannig að fleiri fyrirtæki séu líkleg til þess að komast á fætur með tilstilli þessara ágætu viðspyrnustyrkja.
Herra forseti. Þessi breytingartillaga gengur út á að koma til móts við það sjónarmið sem hefur komið fram, einkum frá smærri aðilum í ferðaþjónustu sem hafa myndað með sér óformleg samtök, og gengur út á að hægt sé að velja þegar sótt er um styrk hvort styrkupphæðin miðist við stöðugildi í viðmiðunarmánuði eða hlutfall rekstrarkostnaðar í þeim mánuði sem umsóknin er send inn. Það er þannig sérstaklega hjá þessum smærri fyrirtækjum að mikið er um undirverktaka þannig að launamenn eru færri. Þetta er einfaldlega gert til þess að veita mönnum val þannig að ekki sé gerður greinarmunur á því hvernig starfsmannahaldi er háttað í viðkomandi fyrirtæki. Þetta mun ekki endilega auka útgjöld, þetta eykur valfrelsið og gerir það að verkum að fleiri fyrirtæki, og einkum þau sem ég nefndi, munu geta notið þessa stuðnings.
Herra forseti. Nú hefur það gerst enn einu sinni að stjórnarliðar fella allar góðu tillögur minni hlutans. En hérna er tillaga sem allir hljóta að geta samþykkt. Hún er um að hafi fyrirtæki fengið viðspyrnustyrk en verður síðan á árinu 2021 uppvíst að launaþjófnaði eða öðrum svikum á vinnumarkaði þurfi það að skila styrknum til baka tafarlaust. Hafi fyrirtækið ekki gert það innan mánaðar leggjast vextir á upphæðina. Er það ekki svo, herra forseti, að við erum öll hér inni áhugamenn um það að hér þróist heilbrigður vinnumarkaður og við upprætum launaþjófnað og svik á vinnumarkaði? Er það virkilega svo að stjórnarliðar segja bara: [[Forseti hringir.]]Nei, við viljum ekki taka á þeim í gegnum þetta sem stunda launaþjófnað og svik á vinnumarkaði?
Virðulegur forseti. Senn líður að jólum og hér erum við að greiða atkvæði um mál sem einhverra hluta vegna hefur reynst hv. stjórnarandstöðu mjög erfitt að sætta sig við og hefur hún gert allt sem hún getur til að koma í veg fyrir að það fari hér í gegn. Málið snýst einfaldlega um það að við erum að auka sveigjanleika í utanríkisþjónustunni. Við erum svo sannarlega að minnka völd ráðherra gríðarlega með þessari afgreiðslu. Þetta er í alla staði mjög gott mál og ánægjulegt að við séum að ljúka því nú. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem hafa stutt þetta frumvarp kærlega fyrir stuðninginn og vinnuna og hv. utanríkismálanefnd fyrir vinnuna í þessu máli.
Virðulegi forseti. Hér er mál sem lýsir sorglegu metnaðarleysi af hálfu ráðherra sem er búinn að vera í utanríkisráðuneytinu núna í fjögur ár. Það var enginn sem mælti með þessu frumvarpi en það var hins vegar ákall um heildarendurskoðun á lögum frá árinu 1971. Það hefðum við í Viðreisn vissulega stutt. Það er ákall um það að við stöndum að utanríkisþjónustu sem getur tekið á móti áskorunum, alþjóðlegum áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir og þarf að standa undir og taka þátt í. Það hefði verið meiri reisn í því að fara í slíka heildarendurskoðun. Þetta mál sem um ræðir er að mínu mati breyting sem í rauninni skiptir litlu máli fyrir utanríkisþjónustuna. Ég hefði miklu frekar viljað sjá hér breytingu sem hefði stutt við hana, gert utanríkisþjónustu okkar miklu metnaðarfyllri og sterkari til þess, eins og ég segi, að takast á við áskoranir framtíðarinnar. Þetta frumvarp kemur hins vegar ekki á óvart. [[Forseti hringir.]]Það lýsir algjöru metnaðarleysi í þágu utanríkisþjónustu Íslands.
Virðulegi forseti. Við í utanríkismálanefnd fjölluðum um þessa tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu fyrir árið 2021. Við fengum á fund okkar Veturliða Þór Stefánsson frá utanríkisráðuneyti og Þorstein Sigurðsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Með tillögunni er verið að leita heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu árið 2021 sem gengið var frá á þessu ári. Samningurinn kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á árinu 2021. Hann gerir ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2021. Samkvæmt samningnum er íslenskum skipum heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl innan færeyskrar lögsögu á árinu 2021. Samningurinn tók gildi til bráðabirgða 23. nóvember 2020 og mun núna öðlast endanlegt gildi. Við í nefndinni fögnuðum því og ræddum það aðeins að aðilar hyggist halda áfram vinnu við að breyta fyrirkomulagi samningaviðræðna um gagnkvæma fiskveiðikvóta þannig að gerður verði rammasamningur til lengri tíma. Þannig verður hægt að breyta ýmsum þáttum samningsins, svo sem kvóta og aðgangi, miðað við ástand stofna og aðstæður hverju sinni. Ég ætla að láta vera að ræða persónuleg sjónarmið í þessu varðandi samninga við Færeyinga sem geta verið mjög erfiðir við að etja þegar kemur að samningum um veiðar, hvort sem þær eru innan íslenskrar eða færeyskrar lögsögu. Mér hefur oft og tíðum ekki alveg þótt vera sá frændskapur og vinarþel sem ætti að vera á milli aðila. Þetta er hins vegar ekki umræðuefni hér hjá mér að sinni enda er ég framsögumaður nefndarálitsins. Við í nefndinni leggjum til að þessi tillaga verði samþykkt. Hv. þm. Smári McCarthy sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og styður álitið. Aðrir hv. þingmenn rita undir þetta álit sem við mælum með að verði samþykkt.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingar á lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku (verðlagshækkun). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti, m.a. frá ráðuneytinu og frá Samtökum sveitarfélaga á köldum svæðum. Nefndinni bárust umsagnir um málið og verður nú fjallað um efni og markmið frumvarpsins. Með frumvarpinu er lögð til sú breyting á 3. mgr. 3. gr. a laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, nr. 98/2004, að jöfnunargjald vegna dreifingar raforku hækki um 13% frá 1. janúar 2021 en gjaldið hefur verið óbreytt frá því að það var sett á með lögum nr. 20/2015. Fjárhæð jöfnunargjalds sem er 0,30 kr. á hverja kílóvattstund verði 0,34 kr., og fjárhæð jöfnunargjalds vegna skerðanlegs flutnings raforku sem er 0,10 kr. á hverja kílóvattstund verði 0,11 kr. Jöfnunargjald raforku var lagt á til að standa straum af jöfnun kostnaðar vegna þeirrar raforku sem fer um dreifiveitur raforku til almennra notenda. Samkvæmt 1. gr. laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku skal greiða niður kostnað við dreifingu raforku í dreifbýli sé hann umfram viðmiðunarmörk sem taki mið af hæstu gjaldskrá dreifiveitu í þéttbýli, eftir því sem fé er veitt til í fjárlögum. Með dreifiveitum er átt við fyrirtæki sem hefur leyfi til dreifingar raforku á afmörkuðu svæði, samanber 2. tölulið 3. gr. raforkulaga, nr. 65/2003. Í dag eru fimm dreifiveitur fyrir rafmagn en hjá tveimur þeirra, Rarik og Orkubúi Vestfjarða, er stórum hluta raforku dreift til notenda eftir svokallaðri dreifbýlisgjaldskrá. Almennir notendur eru allir raforkunotendur landsins að undanskildum stóriðjunotendum, samanber athugasemdir við 1. gr. frumvarps þess sem varð að lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að frá upptöku jöfnunargjalds raforku árið 2015 hefur kostnaður við dreifingu raforku aukist jafnt og þétt í dreifbýli umfram kostnað í þéttbýli. Þörf fyrir aukið framlag til jöfnunar dreifikostnaðar raforku hafi því farið vaxandi og 1 milljarð kr. vanti til viðbótar við þann milljarð sem jöfnunargjaldið skilar nú. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 er lagt til að markmiði um aukna jöfnun verði náð með samspili hækkunar jöfnunargjaldsins og framlags úr ríkissjóði. Sú 13% hækkun jöfnunargjalds sem lögð er til með frumvarpinu taki til verðlagsbreytinga frá því að gjaldið var tekið upp og skili um 130 millj. kr. en einnig sé gert ráð fyrir 600 millj. kr. framlagi til jöfnunar dreifikostnaðar á fjárlögum fyrir árið 2021. Í umfjöllun nefndarinnar var rætt sérstaklega mikilvægi þess að komið væri til móts við notendur raforku í dreifbýli. Notendum þar fækkaði á meðan notendum í þéttbýli fjölgaði og kostnaður við dreifingu raforku legðist því þyngra á notendur í dreifbýli, með neikvæðum áhrifum á atvinnurekstur og byggðaþróun. Í greinargerð með frumvarpinu segir að með fyrirhugaðri hækkun jöfnunargjaldsins og 600 millj. kr. framlagi ríkissjóðs fari hlutfall jöfnunar kostnaðar við dreifingu raforku í dreifbýli og þéttbýli úr 49% í 85% á árinu 2021. Stefnt er að því að árið 2025 verði hlutfallið komið í 95% en á sama tíma geti dregið úr fjárþörf til jöfnunar dreifikostnaðar í kjölfar þess að hámarki fjárfestingarþarfar dreifiveitna í dreifbýli verði náð. Orkubú Vestfjarða og Rarik taka í sama streng í umsögnum sínum og bendir Rarik á að gjaldskrárhækkanir síðustu ár stafi af fjárfestingarþörf en enn vanti 15 milljarða kr. til að ljúka endurnýjun kerfisins. Nokkur umræða varð í nefndinni um hvort hægt væri að ná fyrr markmiði um fulla jöfnun flutningskostnaðar og hvaða leiðir væru þá best til þess fallnar. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu með sviðsmyndum um þær leiðir sem væru færar til að jafna dreifikostnað raforku í dreifbýli og þéttbýli. Hún fór yfir kosti og galla hverrar leiðar en nefndin tekur ekki afstöðu til þess hver þeirra væri best til þess fallin að ná markmiðinu. Nefndin vekur í þessu samhengi athygli á skýrslu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins um raforkuflutning sem kom út árið 2019. Í skýrslunni kemur m.a. fram að munur dreifikostnaðar milli þéttbýlis og dreifbýlis eykst stöðugt og að jöfnunargjaldið dugir ekki til að jafna þann mun. Nefndin áréttar því mikilvægi þess að fundin verði leið til að ná fram jöfnun á kostnaði við dreifingu raforku í dreifbýli og þéttbýli til lengri tíma og beinir þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að við árlegt endurmat ýmissa gjalda vegna fjárlagagerðar verði fjárhæð jöfnunargjalds látin fylgja verðlagi. Áhrif af boðaðri hækkun Landsnets. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að Landsnet hefur boðað hækkun á gjaldskrá um 9,9% hjá dreifiveitum um áramót og að í kjölfar þess megi gera ráð fyrir gjaldskrárhækkunum hjá einhverjum dreifiveitum á næsta ári. Í sameiginlegri umsögn Bændasamtaka Íslands, Sambands garðyrkjubænda og Sölufélags garðyrkjumanna er lýst áhyggjum af því hvernig boðuð gjaldskrárhækkun Landsnets fari saman við þá hækkun jöfnunarframlags sem lögð er til með frumvarpinu, sérstaklega fyrir stærri notendur á við garðyrkjustöðvar, með vísan til þess að gjaldskrárhækkanir hafi gert að engu fyrri framlög til jöfnunar dreifikostnaðar. Einnig áhrifum slíkra gjaldskrárhækkana á framleiðslukostnað í samhengi við markmið um verulega framleiðsluaukningu í innlendri ylrækt, samanber endurskoðun á búvörusamningi garðyrkjuframleiðenda. Nefndin minnir á að Orkustofnun hefur ekki staðfest hækkunarbeiðni Landsnets en tekur undir áhyggjur um að boðaðar gjaldskrárhækkanir geti dregið úr þeim áhrifum sem frumvarpinu er ætlað að hafa verði það samþykkt. Nefndin bendir jafnframt á að dreifiveitur eigi inni heimildir til hækkunar á gjaldskrám, samanber 17. gr. raforkulaga, þar sem kveðið er á um að Orkustofnun setji tekjumörk þeirra. Samkvæmt ákvæðinu eru tekjumörk dreifiveitna ákveðin til fimm ára í senn vegna dreifingar raforku í þéttbýli annars vegar og í dreifbýli hins vegar og uppfærð árlega miðað við breytingar á grunnforsendum. Nefndin minnir jafnframt á að það er m.a. hlutverk stjórna dreifiveitnanna að halda gjaldskrárhækkunum innan þess ramma sem þeim er settur og æskilegt að slíkar hækkanir vinni ekki gegn markmiðum stjórnvalda með aðgerðum við fjárlög fyrir árið 2021. Með hliðsjón af framangreindu bendir nefndin á að það skiptir máli að hraða vinnu við að ná fram fullri jöfnun dreifikostnaðar raforku milli dreifbýlis og þéttbýlis og að það sé gert þannig að gjaldskrárhækkanir dreifiveitna dragi ekki úr eða geri að engu framlög til jöfnunar dreifikostnaðar. Á meðan málið var til meðferðar hjá nefndinni afgreiddi meiri hluti fjárlaganefndar nefndarálit um fjárlög fyrir árið 2021 og lagði þar m.a. til að framlag ríkisins til jöfnunar kostnaðar við dreifingu raforku yrði hækkað um 90 millj. kr. til viðbótar við 600 millj. kr. framlag ríkissjóðs. Sú hækkun eigi að duga til að sem mestri jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku á milli dreifbýlis og þéttbýlis verði náð frá og með 1. september á næsta ári án þess að til komi frekari hækkun jöfnunargjalds. Frá árinu 2022 er viðbótin 270 millj. kr. og eru þessar 90 millj. kr. því einn fjórði hluti þess þar sem viðbótin miðast við 1. september 2021. Nefndin óskaði í framhaldi eftir því við ráðuneytið að fá uppfærðar sviðsmyndir sem tækju mið af þeirri hækkun sem meiri hluti fjárlaganefndar lagði til og samþykktar voru við 2. umr. um fjárlög. Samkvæmt uppfærðri sviðsmynd 4, sem sýnir áhrif á raforkureikning almenns notanda (heimili) af hækkun jöfnunargjalds um 13% og útfærslu dreifiveitna á hækkun heildargjaldskrár að teknu tilliti til 9,9% hækkunar Landsnets til dreifiveitna og 690 millj. kr. framlagi ríkisins til hækkunar á dreifbýlisframlaginu, skilar breytingin frekari lækkun raforkukostnaðar í dreifbýli án þess að komi til frekari hækkunar á kostnaði í þéttbýli, frá því sem var áætlað í sviðsmynd 4 áður en hún var uppfærð. Nefndin beinir því til ríkisstjórnarinnar að tryggja fjármögnun jöfnunar kostnaðar við dreifingu raforku í næstu fjármálaáætlun. Við meðferð málsins fyrir nefndinni var lýst áhyggjum af áhrifum gjaldskrárhækkunar á þá notendur sem ekki teljast til stórnotenda samkvæmt raforkulögum og þurfa því að greiða jöfnunargjald. Stórnotendur, þ.e. notendur sem nota innan þriggja ára á einum stað a.m.k. 80 GWst á ári (ígildi 10 MW), eru í viðskiptum við flutningsfyrirtækið Landsnet og greiða ekki jöfnunargjald þar sem jöfnunargjaldið á að fjármagna tilfærslu innan kerfis dreifiveitna frá þéttbýli til dreifbýlis. Bent var á að þeir aðilar sem eru nálægt því að teljast til stórnotenda og stefni að því marki búi við skerta samkeppnishæfni þar sem þeir geti ekki tengst inn á flutningskerfi Landsnets. Samtök iðnaðarins hvetja í umsögn sinni til endurskoðunar á þeim reglum sem taka til svokallaðra millistórra notenda og stuðla um leið að frekari atvinnuuppbyggingu. Samtökin vísa til minnisblaðs atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, dags. 7. desember síðastliðinn, við málið þar sem raktar eru fimm mismunandi leiðir til að jafna dreifikostnað raforku í dreifbýli og þéttbýli. Jafnframt vekja samtökin athygli á því að þar komi fram að gera megi ráð fyrir hækkunum á gjaldskrá í þéttbýli og mest í orkufrekri starfsemi á við garðyrkju, gagnaver, stálsmiðjur, bakarí o.fl. og hvetja til þess að annarri starfsemi á þéttbýlum svæðum verði ekki gert að niðurgreiða lækkun kostnaðar við dreifingu raforku. Fyrir nefndinni kom fram að ráðuneytið ynni að því að skoða leiðir til að minnka þau skörpu skil sem eru í raforkulögum í dag í skilgreiningu á stórnotanda þar sem miðað er við 10 MW. Meðal annars eru til skoðunar breytingar sem gætu falið í sér meiri þrepaskiptingu og endurskoðun á uppbyggingu gjaldskráa dreifiveitna og Landsnets til að draga úr skörpum skilum. Nefndin telur frumvarpið skref í rétta átt að því að jafna muninn á milli notenda í dreifbýli og þéttbýli hvað varðar kostnað við dreifingu raforku. Fyrirsjáanlegt er að um tímabundið ástand er að ræða á meðan verið er að ráðast í nauðsynlegar fjárfestingar innan kerfis dreifiveitna og eftir það minnki þörf fyrir jöfnun raforkukostnaðar þótt æskilegast hefði verið að ná strax sem mestri jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Nefndin fagnar 90 millj. kr. viðbótarframlagi í fjárlögum fyrir árið 2021, frá og með 1. september 2021 og svo 270 millj. kr. frá 2022, en að óbreyttu á með þeirri viðbót að nást markmið um sem mesta jöfnun frá september 2021. Nefndin ítrekar hins vegar að mikilvægt er að líta til þess hvernig jöfnunargjaldið og framlög úr ríkissjóði fara saman við þær heimildir sem dreifiveitur hafa til hækkunar á gjaldskrá, innan settra tekjumarka, svo að það markmið sem lagt er upp með skv. 1. gr. laga nr. 98/2004, um jöfnun á kostnaði við dreifingu raforku, náist - sem er mikilvægur punktur. Nefndin leggur til breytingu tæknilegs eðlis sem er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með meðfylgjandi breytingu. Hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Aðrir hv. þingmenn sem skrifa undir þetta nefndarálit eru: Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson og Njáll Trausti Friðbertsson. - Ég hef lokið máli mínu.
Frú forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, nr. 98/2004. Eins og hv. flutningsmaður málsins fór vel yfir áðan bárust nokkrar umsagnir og fengum við sömuleiðis á fund okkar tvo gesti vegna málsins. Þetta mál lætur e.t.v. ekki mikið yfir sér en hér er um að ræða mikilvægt jafnréttismál, jafnrétti til búsetu. Það mál sem við fjöllum um hér snýr í raun að því að jafna möguleika fólks á því að búa og starfa um land allt í hinum dreifðu byggðum, ekki eingöngu í þéttbýlinu. Þetta er mál sem snýst um jöfnuð. Þingflokkur Samfylkingarinnar styður að sjálfsögðu þetta mikilvæga jafnréttismál og meginmarkmið málsins en ég setti þó fyrirvara við nefndarálitið. Það er fyrst og fremst vegna tveggja atriða sem ég vil gera stuttlega grein fyrir hér. Staðreyndin er að því miður er kerfið sem við erum að vinna með meingallað og hefur sú staðreynd verið þekkt lengi. Þetta kemur m.a. fram í greinargerð málsins sjálfs frá ráðuneytinu. Því miður hefur aukning á niðurgreiðslum verið étin upp á skömmum tíma með gjaldskrárhækkunum dreifiveitna. Ég er ekki að gefa í skyn að þær hækkanir hafi ekki verið byggðar á málefnalegum grunni heldur er ég einfaldlega að lýsa staðreynd. Það þýðir að í raun hefur það of oft gerst að niðurgreiðslurnar skili sér ekki til neytenda í þeim mæli sem ætlast var til. Sömuleiðis hefur munurinn á örfáum árum vaxið á ný og enn sitja þeir sem búa í dreifbýlinu eftir með sárt ennið. Það er því alveg ljóst, frú forseti, að kerfið eins og það var sett upp virkar ekki nægilega vel í þágu þeirra sem það á að þjóna. Ég held að það sé því algjört lykilatriði að gera þurfi skýra kröfu um að hæstv. iðnaðarráðherra komi fram með raunverulegar tillögur til breytinga og það strax í vor. Þetta mál er búið að þvælast í kerfinu í lengri tíma og það er löngu tímabært að taka það upp og ljúka því í eitt skipti fyrir öll þannig að allir landsmenn sitji við sama borð. Frú forseti. Nú þegar er ljóst að líklega verða einhverjar hækkanir á gjaldskrám dreifiveitna um áramótin en eins og komið er inn á í nefndarálitinu verða þær vonandi ekki að raunveruleika enda mikilvægt að slíkar hækkanir vinni ekki gegn markmiðum málsins sem við fjöllum um í dag. Því miður er sömuleiðis ljóst að við náum ekki að fjalla um og breyta kerfinu nú fyrir áramót. Því veljum við að styðja málið eins og það er lagt fram í dag. Hæstv. ráðherra sagði í andsvari við 1. umr. málsins að hún hygðist leggja fram á vorþingi tillögur að breytingum og ég skora á ráðherra að standa við það því að eins og ég kom inn á áðan er alveg ljóst að þetta kerfi virkar ekki eins og það er. Þegar staðan er sú er það eina skynsamlega í stöðunni að finna aðra leið að markmiðum málsins sem er að jafna búsetumöguleika. Frú forseti. Annað atriði en vissulega veigaminna sem ég var svolítið hissa á í nefndarálitinu er að vísað er til næstu fjármálaáætlunar að tryggja áframhaldandi fjármögnun í stað þess að setja það einfaldlega inn í þá fjármálaáætlun sem nú er til umfjöllunar hjá fjárlaganefnd. Ég vil því einfaldlega beina því til hv. þingmanna sem eiga sæti í fjárlaganefnd að taka til skoðunar hvort ekki mætti bæta úr því án mikilla vandræða og koma þessu inn í þá fjármálaáætlun. Frú forseti. Ég get ekki lýst því nógsamlega hversu mikilvægt ég tel markmið málsins vera, þ.e. að jafna dreifikostnað á raforku milli dreifbýlis og þéttbýlis. Það er sérstakt að búa jafnvel við hliðina á virkjun en þurfa samt sem áður að greiða tugþúsundum hærra gjald en þeir sem búa í þéttbýli. Íslendingar báru gæfu til þess á sínum tíma að jafna kostnað vegna símtala milli landshluta. Okkur ber nú að sýna sama kjark á nýju ári og jafna á sama hátt kostnað vegna dreifikerfis raforku milli þéttbýlis og dreifbýlis.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fjalla í örstuttu máli um þetta mál sem hér hefur verið rakið af samþingmönnum mínum í nefndinni. Ég skrifa undir nefndarálitið í þessu máli. Ég vil samt aðeins taka undir það sem hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir sagði rétt áðan um að það vanti aukinn jöfnuð í þetta kerfi. Ég var í atvinnuveganefnd árið 2015 þegar gerður var skurkur í þessu máli, að bæta það óréttlæti sem landsbyggðin bjó við þá, dreifbýlið sérstaklega, og munurinn var orðinn óþægilega mikill. Það virðist vera að það sé orðinn viðvarandi munur dreifbýlis og þéttbýlis í þessu kerfi. Við fórum nákvæmlega yfir þetta með ráðuneytinu og helstu sérfræðingum okkar og það liggur fyrir að dreifiveitur eiga t.d. inni núna nokkra hækkun og ég get ekki séð hvernig þær ætla að komast hjá því að hækka kostnað sinn og taka meiri gjöld. Það væri þá alla vega eitthvað að í kerfinu ef það gerist ekki. Það mun éta upp töluvert af þeim fjármunum sem eiga að fara til að jafna dreifikostnað þannig að við kölluðum eftir nákvæmlega því sama og við gerðum árið 2015. Hvað myndi gerast ef ein gjaldskrá fyrir dreifingu raforku í dreifbýli og þéttbýli yrði tekin upp á Íslandi? Ráðuneytið hefur auðvitað skoðað þetta og þar kom fram að af og til í tíu ár hefur þetta verið til skoðunar í ráðuneytinu. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að nú er kominn tími til þess að við klárum það mál og þá leið og sjáum hvort hún geti ekki orðið farsæl. Það eru ákveðnir ágallar á henni sem ég get alveg tekið undir og koma fram í mati á áhrifum sem ráðuneytið sendi okkur og fór yfir með okkur. Sameinuð gjaldskrá myndi þýða hækkun í þéttbýli en lækkun í dreifbýli. Það hefur auðvitað legið fyrir. Almennt myndi lækkun á gjaldskrám í dreifbýli vera um 30% en hækkun í þéttbýli um 10% en ef horft er til heildarorkukostnaðar, rafmagns og hita, er lækkun í dreifbýli 12%, sem er u.þ.b. 35.000 kr. á heimili á ári en hækkun í þéttbýli um 2–3%, sem er u.þ.b. 4.000 kr. á ári á heimili. Það sér það auðvitað hver maður að það er eitthvað sem heimilisbuddan hjá svona allflestum myndi ekki verða vör við um hver mánaðamót. Helstu kostirnir eru að þetta væri varanleg lausn og einföld út frá settum markmiðum. Þetta væri, eins og kemur fram í skjalinu hér, að fullu fjármögnuð leið með gjaldskrá notenda án ríkisframlags. Það er fordæmi að finna í olíudreifingu, fjarskiptum og póstþjónustu. Það yrði meiri fyrirsjáanleiki í kerfinu og samkeppnisstaða dreifbýlis og þéttbýlis yrði jafnari til lengri tíma og það er mál sem er gríðarlega mikilvægt, að jafna samkeppnisstöðu þéttbýlis og dreifbýlis. Ég vil bara, virðulegur forseti, ítreka í þessari stuttu ræðu að það er mjög mikilvægt að við förum í þá vinnu, og helst sem fyrst, eins og kom fram í ræðu áðan, að það verði klárað á þessu ári að skoða virkilega þann kost og hvaða leiðir þarf til þess að ein gjaldskrá fyrir allt landið verði að veruleika, öllum til hagsbóta. Það er alveg sama hvað við reynum að hysja upp um þetta kerfi reglulega, við missum alltaf brækurnar niður á hælana vegna þess að jöfnunarframlögin eiga það til að minnka og bilið eykst milli dreifbýlis og þéttbýlis, fólkinu fækkar, kostnaðurinn eykst á hvern og einn og við verðum sameiginlega að standa vörð um að við búum í sama landinu við sama kostnað.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, langþráð mál, lengi beðið eftir því. Þetta er mikilvægt frumvarp og löngu tímabært. Það má eiginlega furðu sæta að slík og þvílík mismunun skuli hafa fengið að viðgangast og það svo lengi. Þetta er gott lítið skref í rétta átt en það er of stutt, of lítill áfangi í sjálfsagða réttlætisátt. Það er ekki verið að biðja um teppalagningu upp að hverju húsi, malbik um alla jörð, pósthús eða banka í göngufjarlægð fyrir landsbyggðarfólk, bónusverð í allar búðir. Nei, það er verið að krefjast þess að ljós og hiti sé í boði á sama verði með sömu kjörum fyrir alla landsmenn, að þjóðin öll hafi eðlilegan aðgang að þessari sameiginlegu auðlind á jafnræðisgrundvelli. Þetta er ekki lítið hagsmunamál fyrir fólk sem býr á landsbyggðinni, hvort sem það er í þéttbýli úti á landi eða í dreifbýli, og að hluta til snertir þetta líka atvinnurekstur. Við tölum mikið um jöfnun lífskjara í öllu landinu. Það segir réttilega í greinargerð með frumvarpinu að háir taxtar á dreifikostnaði raforku í dreifbýli stuðli í auknum mæli að fólksfækkun, samdrætti í atvinnurekstri og tilheyrandi neikvæðum byggðalegum áhrifum. Þetta er allt satt og rétt. Það er náttúrlega fráleitt að munur á raforkukostnaði í þéttbýli og víða á landsbyggðinni, eða þar sem grófust eru dæmin, sé upp undir 60% þegar upp er staðið. Rafmagn til lýsingar og upphitunar á ekki að vera lúxus en því miður er þetta raunin víða úti á landi og mörg dæmi um að alveg upp undir 20% af ráðstöfunartekjum heimilisins fari í þennan eina útgjaldaliði, að halda á sér hita og geta kveikt ljós. Þetta er algerlega fráleitt en hefur fengið að viðgangast lengi. Í nútímasamfélagi er raforkan óaðskiljanlegur hluti af daglegu lífi hvers manns. Án hennar lifum við ekki hinu hefðbundna lífi hvar sem við búum. Ríkisstjórnin hefur látið þetta gott heita allt kjörtímabilið en bregst nú við á elleftu stundu. Það er gott, betra er seint en ekki. Við þessa breytingu hefur ráðherra gefið landsbyggðarfólki loforð um að munurinn á raforkukostnaði heimila í dreifbýli og þeirra sem njóta eðlilegra raforkukjara verði ekki meiri en 15%. Krafan er auðvitað sú að fullum jöfnuði verði náð strax. Úr þessum ræðustól var fullyrt fyrir nokkrum dögum að það yrði þegar á næsta ári en það er ekki rétt. Það verður ekki fyrr en í fyrsta lagi 2025 og það getur margt gerst á svo langri leið. Þangað til situr fólk sem býr á landsbyggðinni á hakanum. Dæmi: Landsnet hefur boðað 10% taxtahækkun, eins og fram hefur komið, á gjaldskrá dreifiveitna nú strax um áramót. Ef þau áform verða að veruleika verður strax á ný hoggið í þessa hagsbót. Það er skammarlegt hvernig farið er að og alveg ljóst að það verður að rjúfa þessa víxlverkun, hætta þessum skollaleik. Það er nauðsynlegt að fara í kerfisbreytingu eins og fram hefur komið, m.a. hjá hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér, leggja til grundvallar að þetta sé sameiginleg grunnþjónusta sem eigi að vera í boði fyrir alla landsmenn á sambærilegu verði en að það muni ekki allt að 60% eftir því hvar búið er, það sé ein gjaldskrá fyrir alla landsmenn. Stundum er það, frú forseti, meira að segja þannig að uppsprettan, auðlindin er í næsta nágrenni við þann stað þar sem raforkan er keypt hvað dýrustu verði. Slík nálgun er ekki að skapi jafnaðarmanna en það er ekki áhyggjuefni þessarar ríkisstjórnar eins og sjá má á þessu máli og svo mörgum öðrum. Ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar skipaði starfshóp vorið 2017 sem skilaði af sér í fyrravor og vann ágætt verkefni sem var að greina möguleika og gera tillögur um uppfærslu á flutningskerfi í dreifbýli, reyndar með áherslu á þrífösun rafmagns. Nefndin skilaði af sér skýrslu sem heitir Skýrsla starfshóps um raforkuflutning í dreifbýli, mjög gagnlegt og gott innlegg í þessa umræðu og staðfestir allt sem komið hefur fram. Nefndin reifaði m.a. ýmsar hugmyndir varðandi sameinaðar gjaldskrár í dreifbýli og einnig sameiningu veitna. Þar var auðvitað staðfest að slík úrræði sem við erum að nefna, sameinaðar gjaldskrár, myndu leiða til jöfnunar og til bættrar stöðu neytenda og fyrirtækja í dreifbýli. Því veldur það vonbrigðum að ekki skuli gengið lengra í þessu frumvarpi í sjálfsagða réttlætis- og umbótaátt fyrir raunar alla. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu í vinnu sinni að með einni dreifiveitugjaldskrá í landinu, án nokkurra mótvægisaðgerða en þær gætu verið nokkrar, gæti mesta hækkun í þéttbýli orðið 15–17% en lækkun í dreifbýli hins vegar veruleg eða á bilinu 42–43%. Þá sér hver maður í hvaða stöðu málið hefur verið og fengið að þróast átölulaust um margra ára skeið og alltaf sigið á ógæfuhliðina. Ríflega 50% af neytendum fengju um 8,5% hækkun með þessari kerfisbreytingu ef engar mótvægisaðgerðir færu fram. Þetta kom sömuleiðis fram í ræðu hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar sem talaði áðan. Hann var með aðrar tölur í rauninni en allt hnígur þetta að hinu sama. Þetta er hagsmunamál, samfélagslegt verkefni sem þarf að vinna að með einum eða öðrum hætti. Leiðirnar eru til. Þær kunna að vera grýttari að einhverju leyti en þær eru færar. Það á auðvitað að vera sjálfsagt mál að tryggja eins og kostur er að algengustu lífsnauðsynjar, sem þetta auðvitað er, raforka, að almenn þjónusta standi til boða á sama verði hvar sem er á landinu. Raforkan er auðvitað einn þáttur þessa, óaðskiljanlegur hluti af daglegum veruleika, heitt og kalt vatn, ég tala nú ekki um vöruverð og flutningaþjónustu. Það er kannski snúnara fyrir opinber yfirvöld að koma að því en nauðsynlegt að huga eftir sem áður að þeim þáttum líka. Við sem erum orðin eldri en tvævetur munum eftir því þegar greitt var sérstaklega fyrir langlínusamtöl og skref voru misstór í símasamskiptum. Eitt gilti fyrir bæjarfélög, eitt gilti fyrir höfuðborgarsvæðið en ef fólk hringdi út á land þurfti að greiða miklu meira fyrir það. Þeir sem bjuggu úti á landi urðu fyrir miklum búsifjum vegna þessa. Hverjum dettur í hug að hægt væri að snúa til baka til þessa kerfis? Er þetta ekki sjálfsagt réttlætismál? Gildir ekki nákvæmlega sama um þá grunnþjónustu sem er raforka? Frú forseti. Að lokum er það áréttað enn og aftur að með þessu frumvarpi er sjálfsögðum og fullum jöfnuði alls ekki náð og öfl í samfélaginu eru þegar byrjuð viðleitni sína til að breikka bilið aftur. Sá sem hér stendur spyr: Mun ríkisstjórnin láta það viðgangast?
Hæstv. forseti. Við erum að ræða nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, nr. 98/2004. Ég ætlaði aðeins að koma hingað upp og taka undir með þeim sem hafa talað á undan mér í stórum dráttum um það hvaða augum þeir líta þetta mál. Ég og hv. þm. Ólafur Ísleifsson erum á þessu máli með fyrirvara og fyrirvarinn er í raun og veru sá að ekki sé gengið svo rösklega til verks að þetta virki þannig að þetta endist. Eins og sagan segir okkur og hefur verið minnst á hér áður var farið í svona aðgerðir árið 2015 og það í raun og veru núllaðist út þegar á móti komu hækkanir á öðrum þáttum, eins og t.d. núna, en það hefur komið fram hér á undan að nú er í kortunum, bara strax upp úr áramótum, hækkun á gjaldskrá Landsnets til dreifiveitna um tæp 10%. Þar kemur þá strax hækkun á móti sem deyfir þessa jöfnun fyrir þá sem fá hana. Og ég tek undir með hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni sem talar af reynslu, hafandi verið í atvinnuveganefnd í mörg ár, ekki reyndar svo lengi sem elstu menn muna, en þó nokkur ár.
Næstum því.
Næstum því, segir hv. þingmaður og hann var einmitt í nefndinni þegar farið var í þessar breytingar 2015 og leggur til, og ég tek undir með honum, að það verði skoðað að fara í eina einfalda gjaldskrá þar sem jöfnuður ríkir. Hv. þm. Guðjón Brjánsson líkti þessu áðan við það eins og var hér í gamla daga með símann þegar landsmenn þurftu að borga meira fyrir símtölin sín af því að þeir bjuggu lengra frá höfuðborgarsvæðinu. Það er því hægt að setja upp alls konar líkingar sem maður getur tekið undir. Mig langaði til að vitna í eina umsögn sem mér finnst ansi góð. Það bárust margar góðar umsagnir og flestar jákvæðar hvað það varðar að taka þetta skref og ég tek heils hugar undir það. Þessi umsögn er frá Samtökum iðnaðarins og þar kemur m.a. fram, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar, að gefnu tilefni, vísa samtökin hér til athugasemda sem fram koma í minnisblaði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, dags. 7. desember sl., og birt er í málaskrá þessa máls. Þar er gerð grein fyrir kostum og göllum tiltekinna aðferða til að jafna kostnað á milli dreifbýlis og þéttbýlis, þar sem nefndar eru til að mynda leiðir sem fela í sér hækkun á gjaldskrá í þéttbýli og mest hjá þeim sem nota mikla orku og eru nefnd þar í dæmaskyni starfsemi garðyrkjubænda, gagnavera, stálsmiðja, bakara o.fl. Hvað slík áform varðar almennt leggjast SI alfarið á móti auknum álögum á atvinnulíf þar með taldar allar breytingar á þá vegu að hækka til muna raforkukostnað á notendur. Þess í stað hvetja samtökin stjórnvöld til að lækka kostnað án þess að annarri starfsemi á þéttbýlum svæðum verði gert að niðurgreiða þá starfsemi.“ Þetta er einmitt það sem fyrirvari okkar hv. þm. Ólafs Ísleifssonar er við, að þetta sé ekki góð aðferð til þess að jafna kostnað. Og svo ég haldi aðeins áfram: „Að gefnu tilefni, og í framhaldi af framanrituðu, óska SI eftir að koma á framfæri ábendingum til atvinnuveganefndar hvað varðar enn frekari hvata er varða hagræði á sviði gjaldtöku fyrir raforku og atvinnuuppbyggingu, þar með talin atvinnustarfsemi jafnt utan sem innan þéttbýlis. Benda samtökin á að samkvæmt raforkulögum, nr. 65/2003, eru notendahópar raforku tvenns konar. Annars vegar almennir notendur, þ.e. heimili og fyrirtæki sem ekki teljast til stórnotenda og þar með talinn sá notendahópur sem m.a. jöfnun á raforku tekur til, og hins vegar stórnotendur. Á grundvelli þessarar tvískiptingar er fyrirtækjum, sem nota ákveðið magn raforku á hverjum stað, heimilt að njóta ákveðins hagræðis sem stórnotendur. Notendahópur raforku hefur hins vegar tekið breytingum undanfarinn áratug eða frá þeim tíma sem raforkulög voru sett árið 2003. Í núverandi fyrirkomulagi er lítið hagræði fyrir orkusækinn iðnað að hefja starfsemi sem ekki fellur undir stórnotendahugtak raforkulaga og hagræði sem þeim er veitt með þeim lögum. Hins vegar telja samtökin mikilvægt að stuðla að hvata fyrir ýmsa starfsemi, sem notar ákveðið magn raforku án þess að ná lægra þrepi stórnotendahugtaks raforkulaga, til að stuðla þannig að atvinnuuppbyggingu óháð þeim svæðum sem slík starfsemi er starfrækt. Slíkt myndi einnig veita raforkufyrirtækjum færi á að vaxa og dafna samhliða uppbyggingu viðskiptavina sinna. Í því skyni hafa samtökin talað fyrir því að regluverk raforkumála taki þannig tillit til svokallaðra millistórra notenda sem muni njóta þess í kjörum að nota mikla orku og um leið stuðla að atvinnuuppbyggingu hér á landi. Skora samtökin því á atvinnuveganefnd að taka slíkt fyrirkomulag til frekari skoðunar, sem sagt að teknu tilliti til þess með hvaða hætti stórnotendur, að breyttu breytanda, eru skilgreindir í raforkulögum og útfærsla á því hugtaki í lögunum með hliðsjón af millistórum notendum.“ Þarna eru samtökin í raun og veru að hvetja til þess að gætt sé sanngirni í raforkukostnaði þannig að það hvetji þá sem þurfa að nota rafmagn, sem eru flestir en misjafnlega mikið þótt allir þurfi að nota rafmagn, og minnast tvisvar sinnum á hvata. Að þessu sögðu ætla ég ekki að hafa mál mitt lengra. Eins og ég sagði í upphafi er þetta skref í rétta átt en ég hef áhyggjur af því að þetta muni enda eins og sagan hefur sýnt okkur þannig að við þurfum að finna einfaldari og betri útfærslu sem dugir.
Frú forseti. Ég vildi rétt koma hingað upp og fagna því að við séum að klára þetta ferli, a.m.k. í bili, jöfnunina á dreifingu raforku. Það hefur komið fram í umræðunni að 2015 var þetta nánast jafnað að fullu ef ég man rétt. Á þessum fimm árum hefur myndast gat upp á milljarð í að nægilegt fjármagn sé til að jafna dreifinguna. Í frumvarpinu er verið að leggja til að hækka, eða verðbæta raunar, frá 2015 um 130 milljónir. Síðan koma 600 milljónir í gegnum fjárlög. Einnig eru 90 milljónir í fjárlögum frá og með 1. september 2021. Eftir það 270 milljónir á ári og þá er búið að ná þessari jöfnun að fullu. Með því sem er verið að gera hér er dreifikostnaður jafnaður úr 49% í 85%. Það er því verið að taka stór skref og við náum þessu síðan að fullu í haust. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hafa rætt um að við þurfum síðan að finna sjálfbærari leið til lengri tíma þannig að kerfið virki rétt í stóra samhenginu og við þurfum ekki að standa í þessum málum í gegnum fjárlög eins og við erum að gera núna að einhverju leyti. Við ættum heldur að reyna að finna sjálfbærari lausn. Ýmislegt hefur verið skoðað og í góðri vinnu atvinnuveganefndar við vinnslu málsins var ýmislegt reifað fyrir nefndinni. Við þurfum að vinna enn frekar í þá átt að klára þessi mál á næstu árum með betri hætti. Það kemur líka fram í þessari umræðu að það er mikil fjárfesting í gangi núna í dreifiveitunum og henni var flýtt eftir óveðrið í fyrra. Á næstu fimm árum þarf að klára að koma strengjum í jörð þannig að þetta verði mestallt komið í jörð. Þetta kemur að einhverju leyti fram í verðskránni en á að jafnast út til lengri tíma. Það er einn punktur sem mig langar kannski fyrst og fremst að minnast á hér og kemur fram í nefndarálitinu en það er hvernig stórnotendur eru skilgreindir í kerfinu. Þetta er atriði sem tengist raunverulega atvinnu- og nýsköpun vítt og breitt um landið. Við þurfum að lækka þau mörk sem skilgreina stórnotendur sem komast þá úr þessari dýru dreifingu á raforku. Við þurfum að vinna það betur. Þessi umræða var töluvert í gangi í vinnu orkustefnunefndar sem skilaði af sér í haust. Ég vildi rétt impra á þessu hér vegna þess að þetta er atriði sem mér þykir gríðarlega mikilvægt og við þurfum virkilega að taka okkur tak í að finna út hvernig ætlum að fara með þau mál í framtíðinni.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ferðagjöf, nr. 54/2020 (framlenging gildistíma). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigrúnu Brynju Einarsdóttur og Þórarin Örn Þrándarson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Elías Bj. Gíslason frá Ferðamálastofu og Gunnar Val Sveinsson og Baldur Sigmundsson frá Samtökum ferðaþjónustunnar. Nefndinni bárust umsagnir frá Ferðamálastofu, Samtökum ferðaþjónustunnar og Persónuvernd. Með frumvarpinu er lögð til sú breyting á lögum um ferðagjöf, nr. 54/2020, að gildistími ferðagjafa sem ekki hafa verið nýttar við lok árs 2020 verði framlengdur um fimm mánuði til og með 31. maí 2021. Lög um ferðagjöf tóku gildi 23. júní 2020 en á grundvelli þeirra fá einstaklingar sem falla undir skilyrði 1. mgr. 1. gr. laganna stafræna 5.000 kr. inneign sem nýta má til að greiða fyrir þjónustu frá útgáfudegi til og með 31. desember 2020 hjá þeim fyrirtækjum sem eru skilgreind í 2. mgr. 1. gr. laganna. Tildrög laga um ferðagjöf má rekja til efnahagslegra áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru árið 2020 og aðgerða ríkisstjórnarinnar til að efla efnahagskerfið og draga úr neikvæðum áhrifum á atvinnulífið í kjölfar faraldursins. Ferðagjöfin er aðgerð sem felur í sér ríkisaðstoð samkvæmt 61. gr. EES-samningsins en með frumvarpinu er verið að leggja til framlengingu á ríkisaðstoðarkerfi sem þegar hefur verið samþykkt af Eftirlitsstofnun EFTA, þ.e. til og með 31. desember 2020, á grundvelli viðmiða sem sett voru í orðsendingu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um tímabundinn ramma um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna yfirstandandi Covid-19 heimsfaraldurs. Hinn 13. október í haust var tímabundinn rammi um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna yfirstandandi Covid-19 heimsfaraldurs framlengdur til 30. júní 2021 með orðsendingu framkvæmdastjórnarinnar. Nefndin tekur fram, líkt og segir í greinargerð með frumvarpinu, að framlenging gildistíma er einnig tilkynningarskyld til Eftirlitsstofnunar EFTA og háð samþykki hennar. Samkvæmt upplýsingum frá fjármála- og efnahagsráðuneyti er forkynningarferli lokið og fyrir liggur óformleg afstaða stofnunarinnar um að sú framlenging gildistíma sem lögð er til með frumvarpinu samrýmist ríkisaðstoðarreglum EES-samningsins. Persónuvernd vekur í umsögn sinni til nefndarinnar athygli á því að stofnunin ákvað, í kjölfar fjölmiðlaumfjöllunar fyrr á þessu ári, að hefja frumkvæðisathugun á þeirri vinnslu persónuupplýsinga sem fram fer í því forriti sem nota má til nýtingar ferðagjafar, m.a. á því hvaða upplýsingum forritið Ferðagjöfin veitti aðgang að í farsíma notenda. Ekki liggi fyrir hvenær þeirri athugun ljúki. Í umsögnum og fyrir nefndinni lýstu Ferðamálastofa og Samtök ferðaþjónustunnar ánægju með tillögu um framlengingu á gildistíma ferðagjafarinnar. Ferðagjöfin hafi haft mjög jákvæð áhrif á ferðahegðun Íslendinga innan lands í sumar og hafi því verið verulegur stuðningur við ferðaþjónustuna hvort sem um er að ræða beinar tekjur af ferðagjöf eða afleiddar tekjur. Óhjákvæmilega hafi dregið úr nýtingu ferðagjafarinnar í haust vegna Covid-takmarkana og því sé mikilvægt að áfram verði stutt við ferðaþjónustuna í vetur. Nefndinni var bent á að hægt er að fylgjast með tölulegum upplýsingum um notkun ferðagjafarinnar á Mælaborði ferðaþjónustunnar á vef Ferðamálastofu. Þar kemur m.a. fram að 9. desember var búið að sækja 182.872 ferðagjafir eða um 914 millj. kr. af þeim 1,5 milljörðum kr. sem gert var ráð fyrir til ferðagjafar samkvæmt fjáraukalögum fyrir árið 2020, samanber lög nr. 36/2020. Þar af var búið að nýta 657 millj. kr. til kaupa á þjónustu hjá þeim fyrirtækjum sem geta tekið við ferðagjöf samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga um ferðagjöf. Nefndin tekur undir sjónarmið um mikilvægi ferðagjafar fyrir ferðaþjónustuna enda ljóst að enn á eftir að nýta verulegan hluta af því fé sem var gert ráð fyrir í ferðagjöfina á árinu 2020. Framlenging gildistíma til vorsins 2021 sé því mikilvægur stuðningur við ferðaþjónustuna ef aukið svigrúm skapast til ferðalaga næstu mánuði og veki um leið athygli á og styðji við uppbyggingu heilsársferðaþjónustu á Íslandi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið skrifa Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Njáll Trausti Friðbertsson, framsögumaður málsins, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson. Í lokin, frú forseti, langar mig að benda á að rétt áður en ég mælti fyrir nefndarálitinu kom tölvupóstur frá nefndarritara til nefndarmanna um að þær upplýsingar hafi verið að berast frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í dag að formlegt samþykki hefði komið frá Eftirlitsstofnun EFTA fyrir framlengingu á gildistíma ferðagjafar. Í greinargerð með frumvarpinu er gerður fyrirvari um samþykki Eftirlitsstofnunar EFTA hvað viðkemur lögmætri ríkisaðstoð og í nefndaráliti atvinnuveganefndar sem ég var að mæla fyrir er bent á þetta. Í greinargerðinni segir: „Framlenging á gildistíma er einnig tilkynningarskyld til Eftirlitsstofnunar EFTA og háð samþykki stofnunarinnar.“ Samkvæmt upplýsingum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu er forkynningarferli lokið og fyrir liggur óformleg afstaða stjórnarinnar um að sú framlenging gildistíma sem lögð er til með frumvarpinu samræmist ríkisaðstoðarreglum EES-samningsins. Formlegt samþykki er sem sagt komið og fékk fjármála- og efnahagsráðuneytið senda staðfestingu þess efnis í dag.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd Viðreisnar fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um ferðagjöf. Ferðagjöfin hefur gengið þokkalega. Mér fannst þetta strax frá upphafi vera áhugaverð nálgun og fagnaði henni og við sjáum þokkalega jákvæð áhrif af þessu. En síðan erum við einfaldlega líka að horfast í augu við þann veruleika sem blasir við núna. Það liggur fyrir að það er ákveðinn geiri, ekki síst menningar- og listageirinn, sem á verulega undir högg að sækja, svo að vægt sé til orða tekið, ásamt ferðaþjónustu. Þess vegna leggjum við í Viðreisn fram tillögu sem felur í sér viðbótargjöf til bjargar og stuðnings menningu, listum og ferðaþjónustu þar sem við teljum að hækka eigi inneignina upp í 15.000 kr., sem sagt viðbótargjöf. Við leggjum til að á eftir 2. mgr. 1. gr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Viðbótargjöf menningar og lista er stafræn 15.000 kr. inneign útgefin af stjórnvöldum til einstaklinga 12 ára eða eldri með íslenska kennitölu og með skráð lögheimili á Íslandi. Inneign þessi er ekki framseljanleg. Við 3. mgr. bætast tveir nýir töluliðir - og þar teljum við upp í 6. og 7. tölulið leikhúsin og menningarhúsin sem þetta á við um. Við nefnum Borgarleikhúsið, Gaflaraleikhúsið, Hof Menningarhús, Kómedíuleikhúsið, Leikhús Akureyrar, Tjarnarbíó, Þjóðleikhúsið og önnur leikhús sem hafa boðið upp á sýningar gegn endurgjaldi á sl. 12 mánuðum og einnig fyrirtæki sem hafa boðið upp á sýningu á leiklist, danslist, tónlist, brúðuleik og skyldri liststarfsemi gegn endurgjaldi á sl. 12 mánuðum. Skal inneignin gilda fyrir sýningar á sviði og í beinni útsendingu á internetinu. Við sjáum þá þróun, sem er mjög ánægjuleg í þessum erfiðu aðstæðum, að listamenn eru, eins og við mátti búast, útsjónarsamir í því hvernig hægt er að halda áfram að miðla list og menningu til okkar Íslendinga, og ég hvet okkur öll til að taka vel í það, með alls konar tónleikum og öðrum menningarviðburðum sem verið er að bjóða upp á næstu daga og vikur. Við leggjum til að í stað dagsetningarinnar 31. desember 2020 komi 30. júní 2021. Þetta er til að veita þessum hópum stuðning. Við í Viðreisn höfum ítrekað komið með tillögur, sem vel að merkja voru allar felldar af hálfu meiri hlutans, um að veita veitingahúsunum, einyrkjum, litlum ferðaþjónustufyrirtækjum, bæði hér og á landsbyggðinni, viðspyrnu. Við þreytumst ekki á að sýna fram á að við þurfum að taka utan um þennan hóp neðan á þessu tímabundna ástandi stendur, meðan á þessum náttúruhamförum stendur, til að viðspyrnan verði kröftug og öflug. Þegar við höfum náð fram áhrifum af bólusetningu, og náð andrými til að fara af stað aftur, verðum við líka að tryggja að fólk hafi bæði í sig og á og sé tilbúið í viðspyrnuna sem við sem samfélag köllum eftir til að auka verðmæti, auka hagvöxt, fara af stað til að við getum síðan á endanum bæði hlaupið hraðar og staðið vörð um okkar velferðarkerfi. Við þurfum að taka utan um lista- og menningargeirann með mun markvissari hætti en gert hefur verið og þess vegna teljum við líka að ýta þurfi undir ákveðna neyslu meðal okkar, hvetja fólk til þess að neyta menningar og listar. Til þess er leikurinn gerður, með þessari breytingartillögu, sem ég vona svo innilega, virðulegi forseti, að verði samþykkt hér á þinginu. Það veitir ekki af að viðspyrnan verði sem kröftugust. Að mínu mati er erfitt að fara í viðspyrnu án þess að listir og menning blómstri með okkur því að það er lífæð í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs. Þetta er frá meiri hluta velferðarnefndar og mér finnst rétt að upplýsa hverjir komu á fund nefndarinnar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bjarnheiði Gautadóttur og Jón Þór Þorvaldsson frá félagsmálaráðuneytinu, Hannes S. Jónsson frá Körfuknattleikssambandi Íslands, Guðmund B. Ólafsson og Róbert Geir Gíslason frá Handknattleikssambandi Íslands, Guðna Bergsson frá Knattspyrnusambandi Íslands og Elínu Ölmu Arthursdóttur og Kristján Gunnarsson frá Skattinum. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Bandalagi íslenskra skáta, Bandalagi sjálfstæðra leikhúsa, Handknattleikssambandi Íslands, Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands, KFUM og KFUK á Íslandi, Knattspyrnusambandi Íslands, Körfuknattleikssambandi Íslands, Landssambandi hestamanna og Ungmennafélagi Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði lög um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldursins. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda til að bregðast við áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru á íþróttastarf og er því ætlað að draga úr tjóni sem íþróttafélög hafa orðið fyrir vegna nauðsynlegra sóttvarnaráðstafana. Heimilt verður, að uppfylltum skilyrðum, að greiða íþróttafélagi launakostnað á tímabilinu frá 1. október 2020 til og með 30. júní 2021. Á fundum nefndarinnar og í umsögnum sem henni bárust var hvatt til þess að frumvarpið tæki einnig til frjálsra félagasamtaka sem sinna æskulýðsstarfi, utan íþróttahreyfingarinnar. Meiri hlutinn áréttar að frumvarp þetta er einn liður í fjölþættum aðgerðum stjórnvalda sem allar hafa það að markmiði að draga úr tjóni af völdum heimsfaraldurs kórónuveiru. Með frumvarpinu verða heimilar greiðslur til íþróttafélaga sem gert var að fella tímabundið niður starfsemi að hluta eða öllu leyti, á tilteknu tímabili, samkvæmt reglugerðum heilbrigðisráðherra um takmörkun á samkomum vegna farsóttar. Öðrum frjálsum félagasamtökum var ekki gert skylt að hætta starfsemi með sama hætti á grundvelli áðurnefndra reglugerða og falla þau af þeim sökum ekki undir ákvæði frumvarpsins. Meiri hlutinn tekur þó undir þau sjónarmið sem reifuð hafa verið í umsögnum til hennar og fram komu í umfjöllun gesta um málið. Mikilvægt er að brugðist sé við þeim mikla vanda sem frjáls félagasamtök, m.a. þau sem sinna æskulýðsstarfi, standa frammi fyrir. Til þessa hafa slík félög að mestu fallið utan þeirra sértæku aðgerða sem stjórnvöld hafa gripið til vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, en hafa þó að nokkru getað nýtt sér almennari úrræði stjórnvalda. Samhliða afgreiðslu þessa máls eru áætlaðar breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar þess efnis að bráðabirgðaákvæði laganna um bætur í hlutastarfi nái einnig til lögaðila sem starfa í þágu almannaheilla og hafa ófjárhagslegan tilgang. Það úrræði mun gagnast frjálsum félagasamtökum sem sinna æskulýðsstarfi. Um þetta vísast að öðru leyti til umfjöllunar meiri hluta nefndarinnar um 300. mál á yfirstandandi þingi. Á fundi nefndarinnar kom fram að hlutfall launamanna sem sinntu störfum sem falla undir gildissvið frumvarpsins væri á bilinu 20–30%. Algengt væri að þjálfarar og aðrir sem sinna íþróttastarfi og þjálfun væru hlutastarfsmenn, samningar við þá væru jafnan tímabundnir og miðuðust við tiltekið keppnistímabil eða námsönn. Í flestum tilvikum væri því ekki um að ræða launamenn samkvæmt 1. tölulið 4. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987. Af þeim sökum félli stór hluti starfsmanna íþróttafélaga utan gildissviðs frumvarpsins. Meiri hlutinn telur mikilvægt að frumvarpið nái til allra starfsmanna íþróttafélaga sem á beinan hátt tengjast æfingum og keppni í íþróttum, hvort sem um ræðir launamenn eða verktaka. Leggur meiri hlutinn því til að gildissvið frumvarpsins verði víkkað svo að það nái til íþróttamanna, þjálfara, aðstoðarmanna og annarra sem tengjast æfingum og keppni íþróttafélaga samkvæmt launasamningi eða verktakasamningi til tiltekins tíma. Meiri hlutinn áréttar að frumvarpinu er ekki ætlað að ná til þeirra launamanna íþróttafélaga sem starfað hafa í ótímabundnum störfum sem áðurnefndar reglugerðir heilbrigðisráðherra höfðu ekki bein áhrif á, svo sem skrifstofufólks. Fyrir nefndinni kom fram að mikilvægt væri að tryggja að ekki gætti misræmis milli þeirrar upphæðar sem íþróttafélag fær greitt fyrir launamann í starfi og fyrir verktaka í starfi. Launagreiðanda er skylt að greiða launatengd gjöld, svo sem iðgjald lífeyrissjóðs, tryggingagjald og sjúkrasjóð, gjöld sem verktaka sjálfum er gert að greiða. Leggur meiri hlutinn því til að hámarksgreiðsla fyrir tilteknar verktakagreiðslur miðist við 70% þeirrar upphæðar sem reikningur verktaka hljóðar upp á svo að samræmis sé gætt milli þeirra upphæða sem íþróttafélögin sjálf þurfa að standa undir. Meiri hlutinn leggur til breytingar á ákvæði 7. gr. frumvarpsins sem lúta að þeim upplýsingum sem íþróttafélögum er gert að afhenda við vinnslu umsóknar. Þá leggur meiri hlutinn einnig til að við upptalningu gagna, sem þó eru ekki tæmandi talin í ákvæðinu, verði bætt ráðningarsamningum og samningum við verktaka, reikningum fyrir verktakavinnu og staðfestingu verktakagreiðslna. Telur meiri hlutinn mikilvægt að slík gögn liggi fyrir þegar umsókn er lögð fram þar sem slíkir samningar eru ein af grunnforsendum þess að unnt sé að sannreyna að skilyrði laganna séu uppfyllt. Þá leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis að íþróttafélögum verði gert skylt að afhenda upplýsingar um fyrri greiðslur til launamanns eða verktaka svo að unnt verði að sannreyna samræmi þeirra við fyrri greiðslur félagsins til viðkomandi og hvort óeðlileg hækkun hafi orðið á greiðslum milli mánaða. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Helga Vala Helgadóttir og Anna Kolbrún Árnadóttir skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem þær hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir þetta álit rita framsögumaður málsins, Ásmundur Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, formaður nefndarinnar, með fyrirvara, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Virðulegur forseti. Bara rétt í lokin vil ég þakka góða samstöðu í nefndinni um þetta mál. Ég vil þakka nefndarritara og starfsmönnum félagsmálaráðuneytisins, fulltrúum íþróttafélaga, æskulýðsfélaga og almannaheillafélaga fyrir gott samstarf sem birtist í niðurstöðum nefndarinnar og ráðuneytisins. Virðulegur forseti. Við erum að landa hér góðu máli.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, Ásmundi Friðrikssyni, kærlega fyrir ræðuna. Ég fagna því að nefndin hafi mætt þeirri gagnrýni sem kom fram hér, m.a. frá mér við 1. umr. um málið, að það væri auðvitað ótækt að verktakagreiðslur íþróttafélaga féllu ekki undir þá lausn sem formuð er í þessu frumvarpi. Nú er búið að taka tillit til þess. Ég man að á þeim tíma talaði hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, á þeim nótum að vandamál varðandi verktakagreiðslur íþróttahreyfingarinnar yrðu leyst í öðru frumvarpi. Kom það eitthvað til umræðu við vinnu nefndarinnar? Er líka verið að vinna eitthvað í þessum efnum annars staðar í kerfinu, ef svo má segja? Hefur hv. framsögumaður meiri hluta nefndarinnar upplýsingar um það? Það sem mig langar aðallega að koma inn á er það sem kemur undir fjárhæð greiðslna. Þar segir, með leyfi forseta: „Launagreiðanda er skylt að greiða launatengd gjöld, svo sem iðgjald lífeyrissjóðs, tryggingagjald og sjúkrasjóð, gjöld sem verktaka sjálfum er gert að greiða. Leggur meiri hlutinn því til að hámarksgreiðsla fyrir tilteknar verktakagreiðslur miðist við 70% þeirrar upphæðar sem reikningur verktaka hljóðar upp á …“ Launatengdu gjöldin falla auðvitað ekki niður. Ef þarna er ætlunin að mæta þeim einum og sér er nauðsynlegt að þetta verði tekið til endurskoðunar. Í öllu falli er nauðsynlegt að útskýra betur í hverju munurinn liggur því að verktakinn sem rukkar íþróttafélagið þarf að skila þessum gjöldum af reikningi sínum. Það er því einhver hugsanafeill í því ef einvörðungu er verið að horfa til launatengdu gjaldanna. Gæti hv. þingmaður, framsögumaður málsins, [[Forseti hringir.]]kannski útskýrt í hverju þetta liggur?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir fyrirspurnina. Það kom auðvitað strax í ljós að verktakagreiðslurnar voru fyrir utan þetta frumvarp. Í þeim skilaboðum og umsögnum sem nefndin fékk frá íþróttaforystunni og var talið upp hér áðan var lögð mikil áhersla á að verktakagreiðslur yrðu teknar inn í lagafrumvarpið. Það var alla vega ekki talað um, svo að ég muni eftir, að það væru sérstök lög um verktaka, heldur var ákveðið að taka þetta inn á þann hátt sem hér er gert. Fyrir liggja upplýsingar frá íþróttafélögum sem benda til þess að 60% þeirra sem starfa hjá þeim séu á verktakagreiðslum. Það var því mjög stórt hagsmunamál fyrir hreyfinguna að verktakagreiðslur væru teknar inn og lagði hún gríðarlega áherslu á það í öllum samtölum sínum við nefndina. Það kom fram í viðræðum við Skattinn að með stórum hluta verktakagreiðslna væri mikill kostnaður; bifreiðakostnaður, aksturskostnaður, fatakostnaðar og ýmislegt annað sem íþróttamenn bera af störfum sínum. Talið var að þar sem æfingar og keppnir féllu niður yfir þetta tímabil félli þessi kostnaður sem hefur verið tilgreindur á verktakagreiðslum líka niður. Það var því niðurstaða nefndarinnar að skurðpunkturinn á þessari upphæð væri 70%. Ég get alveg sagt það hér að eðlilegt er að við deilum eitthvað um það. En þetta er niðurstaða nefndarinnar og við leggjum þetta svona fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir svarið. Þó að ég ætli ekki að gera tillögu um það hér að málið verði tekið til nefndar á milli umræðna held ég að þetta sé engu að síður atriði sem sé vert að skoða sérstaklega. Ég er nokkuð viss um, eftir að hafa starfað töluvert í rekstri, að það að eyrnamerkja 30% reiknings í kostnað sem fellur niður er skot töluvert yfir markið. Væru þessir sömu aðilar launamenn, eins og upphaflega frumvarpið gerði kröfu um, væri gert ráð fyrir þessum kostnaði með einum eða öðrum hætti í ráðningarsamningi viðkomandi aðila. Í öllu falli félli þessi kostnaður á íþróttafélagið og að langmestu leyti væri hann raunverulegur. Ég held að 70% greiðsluhlutfallið sé allt of lágt. Það væri mun nær lagi að horfa á tölu einhvers staðar í námunda við 90%. Því var gaukað að mér að komin væri fram breytingartillaga þess efnis frá hv. þingmanni í velferðarnefnd, Helgu Völu Helgadóttur, sem tekur einmitt á þessu í þá veruna að leggja til 90% í staðinn fyrir 70%. Ég held að það sé skynsamlegri nálgun en 70% viðmiðið því að launatengdu gjöldin koma alltaf til greiðslu. Verktakinn sem skilar íþróttafélagi reikningi upp á segjum 100.000, til að hafa töluna þægilega, þarf að skila launatengdu gjöldunum af þeirri upphæð að fullu. Það þarf að gera ráð fyrir launatengdu gjöldunum í stuðningsheimildinni samkvæmt þessu frumvarpi. Það er þá annar kostnaður [[Forseti hringir.]]sem mögulegt er að horfa til og hann er alveg örugglega ekki 30%.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Við getum auðvitað rætt þetta fram og til baka og ég skil þessi skilaboð þingmannsins ágætlega og átta mig vel á þeim. Það var farið vel yfir þetta í nefndinni, þessi sjónarmið komu fram og menn skilja þau. Ég held að í ljósi þess að við tókum verktakana inn, og það var náttúrlega gríðarlega mikilvægt að það næðist, sé kannski ekki óeðlilegt að miða við önnur sambærileg lög sem við höfum verið að setja í þessu Covid-ástandi, um hlutabætur, hlutabótastyrki og allt það sem við erum að gera. Þar eru alls staðar þök og hámörk og það er íþróttahreyfingin eðlilega líka að fá á sig í þessu máli. Í stóru myndinni erum við samt sem áður að koma gríðarlega vel að íþróttahreyfingunni. Við erum að hjálpa henni til að vera klár þegar flautað verður til leiks á ný. Ríkið hefur líka styrkt starfsemi hennar með almennum lögum sem gilda um þá starfsmenn sem vinna á skrifstofum hjá íþróttafélögunum; almenna starfsmenn, skrifstofufólk, framkvæmdastjóra og aðra sem hafa getað fengið hlutabótaleið eða þær leiðir sem ríkið hefur verið að bjóða upp á. Við höfum því verið að dekka það bara nokkuð vel. Ég meðtek skilaboðin frá hv. þingmanni, en meiri hlutinn leggur þetta fram svona. Þannig geri ég ráð fyrir að við reynum að ljúka málinu.
Frú forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu minni við þetta mikilvæga og þarfa mál. En áður en ég geri það vil ég taka fram að ég styð í einu og öllu þær breytingar sem gerðar voru í nefndinni en skrifaði þó undir nefndarálitið með fyrirvara vegna þeirrar breytingar sem ég tel nauðsynlegt að leggja til. Í fyrsta lagi legg ég til að á eftir orðinu launagreiðslum í 1. málslið 6. gr. frumvarpsins komi: auk launatengdra gjalda. Í annan stað legg ég til að í a-lið 5. töluliðar breytingartillögu á þskj. 598 komi 90% í stað 70%. Hvers vegna? Ef ég fer aðeins yfir breytingartillögurnar fyrst þá legg ég þetta til vegna þess einfaldlega að við höfum í öðrum úrræðum sem við höfum samþykkt á Alþingi að ráðast í, t.d. styrki á uppsagnarfresti, tekið þá ákvörðun að styðja fyrirtækin um þann kostnað sem þau þurfa sannarlega að bera, auðvitað að einhverju hámarki en í því úrræði t.d. eru launatengdu gjöldin, orlofsgreiðslur og lífeyrissjóðsgreiðslur og þess háttar með í styrknum. Hvers vegna? Jú, vegna þess að við erum að styrkja fyrirtækið um þann kostnað sem það þarf að bera vegna starfsmannsins. Hér áðan var rætt um að blanda þessum launatengdum gjöldum saman við umræðuna um hvort styðja ætti við verktaka eða ekki. Þetta eru bara tvö alls óskyld mál í rauninni og við verðum að skilja alveg um hvað við erum að tala. Hvort sem greiðandinn, þ.e. vinnuveitandinn, greiðir laun launamanni eða verktaka þá er bara verið að greiða ákveðinn reikning, annars vegar til verktakans og hins vegar laun og launatengd gjöld vegna starfsmannsins. Þess vegna skiptir í rauninni engu máli hvort um er að ræða verktaka eða launamann, við ætlum að styðja við bakið á þessum fyrirtækjum um þennan skamma tíma. Við ætlum að styðja við bakið á íþróttafélögunum vegna þess kostnaðar sem þau þurfa að bera vegna starfsmanna sem geta ekki vegna kórónuveirufaraldursins sinnt sinni vinnu. Íþróttafélögin þurftu algerlega að loka, stöðva alla starfsemi um ákveðinn tíma og þetta frumvarp er til þess að reyna að koma til móts við þann hóp sem sinnir með beinum hætti þjálfun eða iðkun íþrótta. Hér er ekki um að ræða skrifstofufólk eða annað starfsfólk. Þess vegna legg ég til þá breytingu að við grípum þessi félög, eins og við höfum tekið ákvörðun um hér í þinginu að grípa önnur félög. Við höfum tekið ákvörðun um að hafa ekki launatengdu gjöldin undanskilin af því það er sannarlega kostnaður sem íþróttafélögin þurfa að bera. Í rauninni finnst mér ekki vera rökstutt hvers vegna meiri hlutinn tekur ákvörðun um að hafa þetta með öðrum hætti en önnur úrræði. Ég átta mig ekki á því af því þetta er kostnaðurinn og ég fékk það á tilfinninguna í nefndinni að verið væri að bera saman tvo ólíka hluti, að það væri í raun verið að láta eins og launatengdu gjöldin hefðu eitthvað með verktakann að gera. Það er ekki svo. Það eru launatengd gjöld á báðum stöðum. Á öðrum staðnum þarf vinnuveitandinn að standa skil á launatengdum gjöldum og á hinum staðnum þarf verktakinn að standa skil á launatengdum gjöldum sjálfur. Hvort heldur sem er þá finnst mér ótækt að við látum íþróttafélög standa í allt öðrum sporum en önnur fyrirtæki á Íslandi. Það dylst engum hvers konar forvarnir og lýðheilsa býr að baki íþróttastarfi á Íslandi. Við fengum fyrir nefndina fulltrúa Knattspyrnusambands Íslands, Körfuknattleikssambands Íslands og Handknattleikssamband Íslands og fengum að heyra hjá þeim hvernig staðan er. Það hefur orðið algjört hrun í tekjum hjá íþróttafélögum um allt land. Það hefur orðið algjört hrun líka í styrkveitingum af því að auðvitað halda félög og fyrirtæki um allt land frekar að sér höndum á meðan við látum þennan storm ganga yfir. Það er líka erfitt fyrir félögin að sækja styrki en á sama tíma eru íþróttafélögin skuldbundin, bæði sínu launafólki, sem er mögulega 20% starfsfólksins, þ.e. iðkendum og þjálfurum, en líka þeim verktökum sem eru með tímabundna verktakasamninga. Nú skal það tekið fram og það var staðfest að verktakasamningar við íþróttafélögin eru ekki svokölluð gerviverktaka, engan veginn. Þetta eru einfaldlega tímabundnir samningar, mögulega eitt leiktímabil, og þetta eru hlutastörf. Þetta er ungt fólk sem er hugsanlega leikmenn og taka að sér þjálfun yngri flokks og fá fyrir það kannski 10.000 kall á mánuði o.s.frv. Þeir gestir sem komu á fund nefndarinnar ræddu það að fjöldinn sem starfaði við þetta hjá íþróttafélögum um allt land væri hvorki meira né minna en 1.000 manns. Það eru um 100.000 iðkendur og sjálfboðaliðar en þeir sem koma að starfinu og þjálfa og spila og þess háttar eru um 1.000 manns. Þetta er auðvitað breiðfylking fólks sem þarna er undir og það er ekki hægt að horfa fram hjá lýðheilsusjónarmiðum þegar við styðjum við bakið á íþróttafélögum. Þetta er mjög mikilvæg starfsemi sem þarna fer fram. Hún er mikilvæg fyrir börn í mjög ólíkum aðstæðum. Þetta krefst iðulega ekki mikilla fjárútláta þannig séð og stéttaskiptingin er ekki mjög áhrifamikil í þessari starfsemi heldur hefur verið reynt eins og frekast er unnt, af sveitarfélögum t.d., að veita börnum efnaminni fjölskyldna styrk til þess að taka þátt í slíku starfi. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hefur verið rætt um hlutabótaleiðina af því að það kom til umræðu í nefndinni hvort taka ætti fleiri félagasamtök inn í frumvarpið. Við vinnslu nefndarinnar kom í ljós að þau félagasamtök eru að mörgu leyti ólíkt uppbyggð einmitt vegna sérstöðu íþróttafélaganna, annars vegar hversu margir sjálfboðaliðar eru þar og hversu margir eru í eingöngu litlu hlutastarfi við iðkun eða þjálfun eða aðstoðarþjálfarar. Þetta vinnusamband verður á einhvern hátt ólíkt því sem þekkist annars staðar. Þess vegna var tekin sú ákvörðun að fara frekar þá leið að breyta ákvæðum laga um hlutabótaleiðina til þess að koma þeim félagasamtökum frekar inn í það úrræði, að hleypa þeim aftur inn þar en því miður var þeirri leið breytt síðastliðið sumar þannig að félagasamtök sem eru óhagnaðardrifin og eru almannaheillasamtök voru tekin út úr þeirri leið á óskiljanlegan hátt. Nú er verið að bæta þeim aftur inn í það mál og þannig grípum við þau félög sem sinna annars konar starfsemi en íþróttastarfsemi. Aftur segi ég að það er vegna þess hvers eðlis þetta vinnusamband er milli starfsfólks sem kemur beint að iðkun íþrótta eða er íþróttafólk sjálft á einhvers konar þóknun og svo íþróttafélaganna. Ég hef þá kynnt breytingartillöguna sem ég legg til og vona að meiri hluti þings sé tilbúinn til þess að skoða hana með opnum augum þrátt fyrir að hún komi nú bara frá aumum stjórnarandstöðuþingmanni. Ég held að það hafi gætt ákveðins misskilnings í umræðunni um af hverju launatengdu gjöldin ættu að vera undanskilin í þessu úrræði en ekki öðrum úrræðum eins og það gildi einhverjar aðrar reglur um íþróttafélög en fyrirtæki sem hafa fengið stuðning vegna kórónuveirufaraldursins. Að öðru leyti styð ég að sjálfsögðu þetta mál heils hugar og er mjög ánægð með að nefndin hafi fallist á að bæta verktökum inn í málið. Það var mjög mikið um það rætt hér við 1. umr. Sú sem hér stóð benti á að verktakarnir væru þetta stór hluti íþróttaiðkenda og þjálfara þannig að það skipti mjög miklu máli að ekki yrði farið í einhverja loftfimleika hvað þetta varðar og þeir skildir eftir í þeim tilgangi að reyna að breyta þeim kúltúr sem þar tíðkast. En það er, svo ég segi það aftur, ekki vegna gerviverktöku heldur vegna þessara tímabundnu stuttu hlutastarfasamninga sem þekkjast svo vel í þessu umhverfi.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs. Ég held að óhætt sé að segja að ánægjulegt er að sjá hvað þingheimur hefur náð vel saman um þetta mál í öllum megindráttum. Hér er um að ræða eina stærstu fjöldahreyfingu landsins, þ.e. íþróttahreyfinguna, með fleiri þúsund sjálfboðaliðum og líklega eitthvað á annað þúsund starfsmenn, ef ekki fleiri, sem eru á ýmsum greiðslum. Ég ætla ekki að tíunda í smáatriðum það sem kom fram á fundum nefndarinnar, aðrir nefndarmenn hafa farið yfir það, en ég ætla aðeins að staldra við verktakagreiðslurnar, eins og aðrir þingmenn hafa gert, því að það er mjög mikilvægt að menn átti sig á því að launastrúktúrinn í íþróttafélögunum er oft í verktakagreiðslum af ástæðum sem eru kannski ekki öllum ljósar. Oft og tíðum eru þetta mjög tímabundin störf. Stundum geta þetta verið störf jafnvel í nokkra mánuði eða einangruð verkefni til skamms tíma og því ekki óeðlilegt að um verktöku sé að ræða. Hins vegar má engu að síður segja að verktakan sé að sumu leyti öðruvísi en kannski þegar maður kaupir sér smið til vinnu eða eitthvað þess háttar því að það er í sjálfu sér ákveðið ráðningarsamband á milli þess sem vinnur vinnuna og íþróttafélagsins sem hann starfar fyrir. Þannig er 3. töluliður í breytingartillögum nefndarinnar kominn til, að við 3. gr. bætist tveir nýir töluliðir, annars vegar verktakagreiðslur og hins vegar verktaki. Þarna er skilgreining á því hvað átt er við með annars vegar verktakagreiðslum, þ.e. tilteknar verktakagreiðslur fyrir störf sem snúa beint að íþróttastarfi viðkomandi íþróttafélags, og hins vegar verktaka, sem er sá sem starfar beint við ástundun, þjálfun og aðstoð hjá íþróttafélagi samkvæmt samningi um verktakagreiðslur. Það er mjög mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að hér er ekki á ferðinni að breyta í einhverjum grundvallaratriðum skilgreiningunni á verktaka eða verktöku yfirleitt í skattalegum skilningi, alls ekki, heldur er hér um að ræða að horfast í augu við það að þarna er sérstakt samband á milli þess sem vinnur starf fyrir íþróttahreyfinguna og íþróttahreyfingarinnar. Það er í rauninni nokkurs konar starfsmannasamband en er yfirleitt leyst með þessum hætti. Þess vegna er þetta leyst svona í frumvarpinu og í rauninni farin sú leið sem ég hef tíundað. Það hefur komið fram við rekstur málsins fyrir nefndinni að það eru fleiri félög þarna úti, eins og frjáls félagasamtök, æskulýðsfélög og fleiri, sem hafa ekki náð inn í það skjól, skulum við segja, alla vega ekki í nægilega miklum mæli, sem aðgerðir vegna kórónuveirufaraldursins hafa náð til og þá kannski sérstaklega ekki hlutabótaleiðina. Eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á áðan liggur fyrir þinginu breytingartillaga við 300. mál sem gengur út á það að þeir aðilar nái inn í hlutabæturnar og þannig tryggt að þörfum þeirra verði líka mætt, enda kann þar að vera ýmiss konar starfsemi, oft með þó nokkrum starfsmönnum, sem hefur jafnvel orðið fyrir búsifjum vegna faraldursins og sem hefur ekki beinlínis verið mætt, skulum við segja, og því ástæða til og rétt að taka fram að þar njóta íþróttafélögin líka þess ávinnings sem felst í því að bæta frjálsum félagasamtökum í hlutabæturnar. Við skulum ekki gleyma því. Það hefur nokkuð verið rætt um hvort fara ætti alla leið í 90% eða jafnvel fulla prósentu hvað varðar verktakagreiðslurnar og hvort það sé eðlilegur munur á þeim verktakagreiðslum sem eru tilteknar í breytingartillögu nefndarinnar eða hvort þessar greiðslur ættu að vera hærri. Ég vil í því sambandi benda á að það er ekkert lágmark. Það er ekkert lágmark í sjálfu sér í þessu frumvarpi eins og reyndar er í mörgum öðrum frumvörpum sem hafa verið til meðferðar hjá stjórnvöldum. Í sambandi við til að mynda hlutabæturnar er gerð krafa um lágmark 25% tekjufall, þ.e. að fyrirtæki eða lögaðili hafi orðið fyrir þeim búsifjum, skulum við segja. Þess vegna má kannski segja að ekki sé óeðlilegt að það sé að einhverju leyti brugðist við því, bæði með þessu og eins með þeim skýringum sem hv. framsögumaður kom inn á, að sá kostnaður sem fellur til af íþróttaiðkun og er að hluta til mætt með verktakagreiðslunum fellur væntanlega ekki til meðan hvorki eru haldnar íþróttakeppnir né stundaðar æfingar. Hvort við höfum þarna hitt á nákvæmlega réttu prósentuna skal ég ekki segja, en þetta er sú nálgun sem ég skrifa undir og tek þátt í að flytja með öðrum nefndarmönnum og mun styðja við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs. Ég styð þetta mál heils hugar og tel það mjög til bóta. Það er löngu tímabært að við tökum og höldum svolítið utan um íþróttahreyfinguna vegna þess að við vitum hversu mikilvæg hún er. Stuðningurinn er sérstaklega mikilvægur fyrir minni félögin sem berjast mörg í bökkum og það yrði mikið áfall fyrir íþróttir í landinu ef þau gætu ekki sinnt störfum sínum, sérstaklega gagnvart börnum, vegna þess að forvarnastarf íþróttafélaga er gífurlegt. Þar af leiðandi er líka gott að vita að við erum að reyna að grípa sem flesta og ég vona heitt og innilega að þetta nái líka til litlu íþróttafélaganna sem þurfa virkilega á hjálp að halda og að þetta skili sér alla leið. En þegar svona stuðningur er veittur óttast maður alltaf að einhverjir sitji eftir. Ég verð að segja að ég tek undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Breytingarnar sem hún leggur fram eru ekki stórvægilegar en allar breytingar sem hjálpa í þessu eru til góða og ég tel að við ættum alveg að geta tekið þær til greina. Við hefðum getað gert það og komið þeim þannig fyrir að allir væru sáttir vegna þess að í sjálfu sér er engin andstaða við þetta mál heldur eingöngu spurningar um smávægilegar lagfæringar og búið er að gera góðar lagfæringar á þessum málum. Málið er á réttri leið. Ég vil bara ítreka að ég vona heitt og innilega að breytingartillögurnar nái fram að ganga og þá held ég að málið sé í nokkuð góðri sátt. En svo þurfum við auðvitað að fylgjast með því hvernig þetta skilar sér til íþróttafélaganna og hvernig það allt virkar. En vonandi fáum við að vita það á næsta tímabili. Vonandi eru ekki margir sem detta á milli og fá ekki þá hjálp sem þeir þurfa nauðsynlega á að halda. En ég trúi því að stærsti hlutinn fái þá hjálp sem hann þarf á að halda.
Frú forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu. Aðdragandi þessa máls er, eins og hv. þingmenn þekkja, sú staða að við erum í miðjum heimsfaraldri vegna kórónuveirunnar og fyrirséð að á næstu vikum og mánuðum muni verða aðgengi að bóluefni vegna Covid-19 sjúkdómsins. Þá er mikið hagsmunamál fyrir stjórnvöld og alla landsmenn að sem flestir láti bólusetja sig. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa ráðuneytisins, Guðbjörgu Benjamínsdóttur lögmann og Þórólf Guðnason sóttvarnalækni. Nefndinni bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands og Sjúkratryggingum Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000, bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að gildissvið laganna verði rýmkað þannig að þau taki til þeirra sem gangist undir bólusetningu á Íslandi gegn Covid-19 sjúkdómnum á árunum 2021–2023 með bóluefni sem lagt er til af hálfu íslenskra heilbrigðisyfirvalda. Tekinn er af allur vafi um skaðabótaréttarlega stöðu þeirra sem kunna að verða fyrir líkamstjóni við eða í kjölfar slíkrar bólusetningar og réttur til skaðabóta rýmkaður umfram gildandi rétt, eftir atvikum til ársins 2033 með vísan til fyrningar bótakrafna samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu, eins og nánar er fjallað um í greinargerð með frumvarpinu. Ríkir almanna- og þjóðarhagsmunir mæla með víðtækri bólusetningu sem framkvæmd verði eins fljótt og kostur er í því skyni að stöðva útbreiðslu sjúkdómsins. Þar af leiðandi er brýnt að ryðja úr vegi sem flestum hindrunum fyrir almennri og skjótri bólusetningu. Frumvarp þetta er mikilvægt skref í átt að því markmiði með því að takmarka verulega fjárhagslega áhættu almennings af bólusetningu við sjúkdómnum, þótt einhverjar aukaverkanir kunni að koma fram. Með vísan til umfjöllunar í greinargerð um samninga framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins við framleiðendur bóluefnis um afsal skaðabótaréttar framleiðenda, sem tekur til allra ríkja innan Evrópusambandsins og EFTA, er mikilvægt að tekið sé af skarið um hvar skaðabótaábyrgðin liggur. Þar sem um ræðir bóluefni sem íslenska ríkið mun afla og leggja til og þjóðhagslegir hagsmunir standa til þess að bólusetning verði almenn og gangi hratt fyrir sig er við það miðað að íslenska ríkið beri ábyrgð á því fjártjóni sem einstaklingar kunna að verða fyrir vegna eiginleika bóluefnis og rangrar meðhöndlunar þess samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu. Nefndin leggur áherslu á að bótaskylda ríkisins er óháð því hvar bólusetning fer fram innan heilbrigðisþjónustunnar. Á fundum nefndarinnar og í umsögnum sem nefndinni bárust var almennt lýst yfir stuðningi við efni og tilgang frumvarpsins og hvatt til skjótrar samþykktar þess. Lögð var áhersla á að tilgangur frumvarpsins, að treysta stöðu þeirra sem kunna að verða fyrir líkamstjóni við eða í kjölfar bólusetningar, væri ein af forsendum fyrir almennri bólusetningu og markvissri stöðvun á útbreiðslu sjúkdómsins. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að vaxandi hópur fólks um allan heim kjósi að forðast ráðlagðar bólusetningar og taki ákvörðun um að láta hvorki bólusetja sig né börn sín vegna órökstudds ótta við bóluefni sem notuð hafa verið um áratugaskeið. Vegna mikilvægis almennra bólusetninga gegn sjúkdómum sem herjað hafa á mannkynið í aldanna rás væri tilefni til þess að ákvæðið yrði gert almennt gagnvart öllum ráðlögðum bólusetningum. Nefndin áréttar mikilvægi almennra bólusetninga og tekur undir mikilvægi þess að útrýma órökstuddum ótta við ráðlagðar bólusetningar. Þá kom fram fyrir nefndinni að gildandi lög um sjúklingatryggingu næðu til atvika þar sem röng meðhöndlun bóluefnis af hálfu heilbrigðisstarfsmanns veldur bólusettum einstaklingi tjóni. Með frumvarpinu væri það ítrekað og skýrt. Sömuleiðis væri skýrt að ákvæði 4. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna tæki til sjaldgæfra og alvarlegra fylgikvilla bólusetninga með vísan til umfjöllunar um ákvæðið og 1. gr. laganna í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um sjúklingatryggingu. Þar að auki bæri greinargerð þess frumvarps sem hér er til meðferðar það með sér að bótaskyldu væri ætlað að ná til tjóns yfir lágmarksbótafjárhæð vegna allra fylgikvilla bólusetninga gegn Covid-19 sjúkdómnum, ekki aðeins sjaldgæfra og alvarlegra fylgikvilla. Nefndin tekur undir framangreindan skilning á gildandi rétti og þeim réttaráhrifum sem bráðabirgðaákvæði frumvarpsins felur í sér. Þótt einhver tjónstilvik vegna bólusetningar kynnu að teljast bótaskyld samkvæmt gildandi rétti er tilgangur frumvarpsins einmitt sá að taka af allan vafa um skaðabótaréttarlega stöðu þeirra sem kunna að verða fyrir líkamstjóni við eða í kjölfar slíkrar bólusetningar. Á það var bent að upp kynnu að koma tilvik þar sem tjónþoli fengi tjón sitt ekki bætt að fullu vegna bótahámarks 2. mgr. 5. gr. laga um sjúklingatryggingu. Hætta væri á að tjón ungra einstaklinga yrði að hluta óbætt. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er hámark bóta samkvæmt ákvæðinu 11.605.731 kr. miðað við 1. janúar 2020. Sú takmörkun á við um öll tjónsatvik samkvæmt lögunum nema samkvæmt 1. mgr. 4. gr. þeirra. Nefndin leggur áherslu á að í frumvarpinu felst mikil réttarbót og rýmkun skaðabótaréttar vegna bólusetningar við Covid-19 sjúkdómnum og eðlilegt að almennt bótahámark gildandi laga taki einnig til bótaréttar á grundvelli frumvarpsins. Þá skal á það bent að almennar skaðabótareglur gilda um bótakröfur vegna tjóns umfram bótahámark 2. mgr. 5. gr. laganna. Nefndin tekur undir það sem fram hefur komið við meðferð málsins að með frumvarpinu sé stigið mikilvægt og nauðsynlegt skref í átt að því markmiði að tryggja almenna bólusetningu og hefta þannig útbreiðslu Covid-19 sjúkdómsins og takmarka það gríðarlega tjón sem yfirstandandi heimsfaraldur hefur haft í för með sér fyrir íslenskt samfélag. Lögð er áhersla á að stjórnvöld kynni fyrir almenningi hvert eigi að leita til þess að tilkynna um aukaverkanir sem einstaklingar kunna að verða fyrir í kjölfar bólusetningar. Fyrir nefndinni kom fram að ekki væri hægt að útiloka að bólusetningar gætu hafist fyrir áramótin, þó að ólíklegt væri. Leggur nefndin því til að frumvarpið nái til þeirra sem gangast undir bólusetningu á Íslandi gegn Covid-19 sjúkdómnum á árunum 2020–2023, þó að raunar sé ekki mikið eftir af árinu 2020. Að því sögðu skal áréttað að nefndin er einhuga um mikilvægi þess að frumvarpið nái fram að ganga og leggur til að það verði samþykkt með breytingu sem ég hef áður reifað. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir álitið skrifa hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir formaður, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sara Elísa Þórðardóttir og Vilhjálmur Árnason. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þessu máli. Það er gleðiefni að á sama degi og mælt er fyrir nefndaráliti í þessu máli, og það verður vonandi samþykkt á allra næstu dögum, berist góðar fréttir utan úr heimi, frá Evrópu, um að Lyfjastofnun Evrópu ætli að afgreiða umsókn um bóluefni frá Pfizer BioNTech 21. desember, þ.e. einum átta dögum fyrr en upphaflega hafði verið áætlað. Það kann þá að leiða til þess að sú breyting sem við gerum verði virkari. Við getum vonað það. En við sjáum það úti í heimi og hér á Íslandi að sú vonarglæta sem smátt og smátt hefur verið að færast upp á sjóndeildarhringinn, í kjölfar þess að bóluefni hafa verið þróuð og eru núna í umsóknarferli, og sum raunar þegar samþykkt í sumum löndum, er býsna mikilvæg núna í svartasta skammdeginu. Þess vegna er sérstakt ánægjuefni, herra forseti, að geta mælt fyrir þessu frumvarpi nú og vona að með því tryggjum við að bólusetning við Covid-19 sjúkdómnum geti hafist um leið og bóluefni verður tilbúið og að hún verði almenn og hjálpi okkur sem samfélagi að komast í gegnum þennan faraldur skaðlaust og fyrr en ella.
Virðulegur forseti. Ég styð heils hugar þetta frumvarp um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu, um bótarétt vegna bólusetningar. Ég kem bara hingað upp í þeim tilgangi að benda á þá einu hnökra sem ég sé á þessu frumvarpi. Það er þessi lága upphæð, skaðabótaupphæð, 11.605.731 kr., sem er ekki há tala miðað við það að einhver verði fyrir 75–100% örorku. Það kom fram í umfjöllun nefndarinnar að ef viðkomandi er kominn í það mikla örorku fer hann auðvitað á örorkubætur en við vitum að lægstu örorkubætur eru eiginlega ávísun á algjöra fátækt. Ef við tökum þessa upphæð þá er hún ekkert gífurlega há. Ég held að það segi okkur líka, þó að það komi aðrir bætur til, að almennt þurfum við hér á þinginu að taka til endurskoðunar fjárhæðir allra skaðabóta vegna þess að þær hafa ekki verið uppfærðar rétt, sérstaklega í skaðabótalögum. Það er löngu tímabært að uppfæra allar tölur miðað við rauntíma, tíma dagsins í dag, þannig að þær skili virkilega því sem þær eiga að gera og að sá sem lendir í óhappi sé öruggur með það - við vonum að það verði enginn, það væri óskandi, en ef svo illa vildi til þá er hann a.m.k. það vel staddur að hann ætti ekki að þurfa að lifa í fátækt það sem eftir er. Ég styð þetta heils hugar vegna þess að þetta er framsýnt mál, við erum að klára þetta áður en bólusetning hefst. Þetta var einróma samþykkt í nefndinni og allir sammála og þetta er bara frábært mál. En eins og ég segi, það eru aðallega tölurnar, þær þyrfti að endurskoða, en annars er þetta bara hið besta mál.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um ráðstöfun útvarpsgjalds. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp þess efnis að lögum um ráðstöfun útvarpsgjalds skuli breytt. Breytingin lúti að því að hverjum og einum greiðanda útvarpsgjalds skuli heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins eins og hann kýs.“ Það eru félagar mínir í þingflokki Miðflokksins sem eru meðflutningsmenn á þessari þingsályktunartillögu, allir sem einn. Meginmarkmið hennar er að styrkja og bæta stöðu einkarekinna fjölmiðla um leið og dregið verður úr yfirburðarstöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði, eða eins og segir í greinargerð þingsályktunartillögunnar: „Allir þeir sem skattskyldir eru á Íslandi, einstaklingar og lögaðilar, greiða sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins ohf. Útvarpsgjaldið, sem lagt er á við álagningu opinberra gjalda ár hvert, er lagt á þá einstaklinga sem skattskyldir eru samkvæmt 1. gr. laga um tekjuskatt og lögaðila sem bera sjálfstæða skattskyldu samkvæmt 2. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. […] Gjaldið nemur fastri fjárhæð sem er ákvörðuð með lögum. Hér er um að ræða nefskatt sem enginn skattskyldur aðili kemst undan að greiða. Skiptir þá engu hvort hann getur notað fjölmiðlaþjónustu Ríkisútvarpsins, hvort hann sættir sig við hana eða hvort hann skilur hana yfirleitt. Með tillögu þessari er lagt til að unnið verði að breytingum á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013, sem fela í sér breytt fyrirkomulag við innheimtu útvarpsgjalds. Lagt er til að landsmenn hafi valfrelsi um ráðstöfun hluta þessa gjalds. Þannig geti þeir með framlagi sínu tryggt tiltekinn fjölbreytileika í rekstri fjölmiðla landsins. Með því að sitja eitt að þessum gjaldstofni hefur Ríkisútvarpið haft yfirburðastöðu gagnvart öllum öðrum fjölmiðlum, og gildir það um fréttaflutning og dagskrárgerð. Slík einokunarstaða, sérstaklega ríkismiðils, er óeðlileg nú á tímum og vinnur beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana. Í 1. gr. laga um Ríkisútvarpið er tiltekið að markmið þeirra sé að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í samfélaginu með fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Ríkisútvarpinu er þannig falin framkvæmd þessarar stefnu stjórnvalda. Það sé þjóðarmiðill og skuli rækja fjölbreytt hlutverk sitt af fagmennsku, metnaði, heiðarleika og virðingu. Þá skuli það leggja rækt við íslenska tungu, menningu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. Það er skoðun flutningsmanna þessarar tillögu að til þess að Ríkisútvarpið geti rækt þessa skyldu þurfi að vera rými fyrir aðra öfluga fjölmiðla á markaðinum. Hér er átt við fjölmiðla sem geti veitt Ríkisútvarpinu aðhald og um leið aukið fjölbreytileika þjóðfélagsumræðunnar og eflt frekar skilning almennings á henni. […] Áhrif fjölmiðla á samfélagið eru svo viðamikil að fjölmiðlalæsi neytenda er ein af grundvallarforsendum þess að þeir geti talist fullgildir og virkir borgarar í lýðræðisríki. Að veita einum ríkisreknum miðli lungann úr fjölmiðlastyrkjum hins opinbera vinnur gegn þessum markmiðum. Undanfarið hafa birst margvíslegar upplýsingar um að stjórnendur Ríkisútvarpsins telji sig hafa sjálfdæmi um það hvernig staðið er að rekstri þess. Bæði Ríkisendurskoðun og fjölmiðlanefnd hafa ítrekað gert alvarlegar athugasemdir við starfsemi Ríkisútvarpsins og framkvæmd á ýmsum lögbundnum skilyrðum sem gilda um rekstur stofnunarinnar. Hvað lögbundnar skyldur hennar varðar má jafnframt benda á að Ríkisútvarpið gegnir nú á dögum hvergi nærri sama öryggishlutverki og fyrr á tíð. Nefskattur á borð við útvarpsgjald þekkist nú þegar í lögum um sóknargjöld. Þar er kveðið á um að þjóðkirkjusöfnuðir og skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög samkvæmt lögum um þau skuli eiga ákveðna hlutdeild í tekjuskatti sem lagður er á samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Er það val skattgreiðenda til hvaða safnaðar gjaldið rennur. Ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að útfæra útvarpsgjaldið á svipaðan hátt, t.d. þannig að skattskyldur aðili tilgreini á skattframtali hverju sinni hvert hann vill beina hluta útvarpsgjaldsins. Um árabil hefur verið rætt um að takmarka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og renna þannig styrkari stoðum undir frjálsa fjölmiðla. Augljóslega hefur slík útfærsla ekki hlotið brautargengi. Telja því flutningsmenn tillögunnar rétt að fara þessa leið með farsæld frjálsrar fjölmiðlunar fyrir augum og tryggja þannig heilbrigðari og fjölbreyttari þjóðmálaumræðu í landinu.“ Að þessu sögðu legg ég til að að lokinni fyrri umr. gangi málið til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Forseti. Ég get ekki sagt að ég sé hissa á þessari tillögu frá hv. þingmönnum Miðflokksins. Ég hef heyrt þá segja ýmislegt um Ríkisútvarpið og lesið eftir þá enn meira þannig að sá andi sem svífur hér yfir vötnum kemur mér ekki á óvart. Ég gæti eytt dágóðum tíma með hv. þingmanni í andsvörum og best þætti mér ef ég fengi bara öll andsvaraslottin og við gætum átt gott samtal en því miður heimila þingsköp það ekki. Ég verð að velja úr textanum það sem mér finnst eiginlega með eindæmum eins og greinargerðin er. Ég kýs því að staldra við 2. efnisgrein í greinargerð, með leyfi forseta: „Slík einokunarstaða, sérstaklega ríkismiðils, er óeðlileg nú á tímum og vinnur beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana.“ Hvaða dómadagsvitleysa er í gangi, forseti? Eru hv. þingmenn að halda því fram að ríkisfjölmiðlar vinni gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana?
Já, RÚV alla vega.
Eru hv. þingmenn svo leiðitamir hv. þingmanni og foringja sínum, Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, sem kallar hér fram í, að þeir geta ekki hugsað sér að aðrir geti myndað sér eigin skoðanir nema einhver segi þeim hvað eigi að hugsa? [[Gripið fram í.]]- Væri forseti til í að þagga niður í þessum gjammara [[Segir hver?]]hér úti í sal? Telur hv. þingmaður að BBC, að skandinavískir ríkisfjölmiðlar, ríkisfjölmiðlar um allan heim, vinni gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana? Eða er þetta bara enn ein aðförin að RÚV eins og birtist í gjammi hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar?
Ekki vera svona sár alltaf. Róa sig.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé andsvarið og hefði nú orðið sár hefði hv. þingmaður ekki komið upp í andsvar við mig um þetta mál. Það er auðvitað algerlega augljóst að sú yfirburðastaða sem Ríkisútvarpið hefur á fjölmiðlamarkaði hefur áhrif á umræðu í samfélaginu. Það stenst beinlínis enga skynsemisskoðun að halda öðru fram þegar Ríkisútvarpið hefur úr um 7 milljörðum að spila á ári, þar af 5 sem koma í gegnum nefskattinn sem hér er til umræðu. Þetta frumvarp gengur fyrst og fremst út á það að styrkja og bæta stöðu einkarekinna fjölmiðla í þessum slag við þetta allt um drottnandi fyrirbæri sem Ríkisútvarpið er. Af því að ég veit að hv. þingmaður er mikill áhugamaður um alþjóðasamninga og plögg sem koma frá alþjóðastofnunum þá segir beinlínis í 37. gr. tilskipunar Evrópuráðsins, nr. 65/2007, að fjölmiðlalæsi snúist um að gera neytendum kleift að nýta sér fjölmiðla á öruggan og skilvirkan hátt. Hluti af þessu er að fjölmiðlun, fréttaflutningur, dagskrárgerð, sé fjölbreytt í hverju samfélagi. Ég leyfi mér að fullyrða að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, sem hefur starfað sem blaðamaður, telji stöðu fjölmiðla og hlutverk þeirra í að upplýsa íbúa hverrar þjóðar ekki til fyrirmyndar í alræðissamfélögum þar sem ein ríkisfréttastofa stýrir því með hvaða hætti mál eru lögð fram og kynnt. En það sem undirstrikar viðkvæmni hv. þingmanns - nú er tíminn búinn. Ég fer í þetta í seinna andsvari af því að ég gef mér að hv. þingmaður komi hér upp aftur. Ég gef mér jafnframt að forseti leyfi ekki [[Forseti hringir.]]fleiri slott heldur en þetta eina þannig að nú ráðlegg [[Forseti hringir.]]ég þingmanninum að nýta tímann vel í spurningar [[Forseti hringir.]]en ekki eyða honum í almennar vangaveltur eins og áðan.
Forseti. Það kemur nákvæmlega ekkert á óvart að hv. þingmaður reyndi ekki einu sinni að svara þeim spurningum sem til hans var beint. Það er nefnilega háttur Miðflokksmanna að finna sér vitleysuna, velta sér upp úr forinni, hlusta ekki á neinn sem reynir að tala við þá og svara engu, vera bara á sínum stað. Samtöl við Miðflokksmenn eru ekki til, frú forseti.
Viltu ekki spyrja um eitthvað? Þá er auðveldara að svara.
Ef hv. þingmaður hlustaði stundum þá hefði hann heyrt spurningarnar frá mér áðan. Ég skal endurtaka þær fyrir hann: Telur hv. þingmaður að það sama eigi við um aðra ríkisfjölmiðla? Telur hv. þingmaður að t.d. í Bretlandi sé slík einokunarstaða sem vinni beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana Breta? Telur hv. þingmaður það? Eða í öðrum löndum þar sem eru ríkisfjölmiðlar? Forseti. Fátt sýnir betur þennan fáránlega hugsunarhátt en það sem hv. þingmaður sagði áðan um umræðuna, „þar sem ein ríkisfréttastofa stýrir því með hvaða hætti mál eru lögð fram og kynnt“. [[Gripið fram í.]]Það kemur mér ekkert á óvart að hv. þingmaður hafi aldrei opnað dagblað eða vefsíðu á Íslandi en þær eru til töluvert margar. Við erum meira að segja að fara að styrkja þær um mörg hundruð milljónir. [[Gripið fram í.]] Hv. þingmönnum Miðflokksins er mjög tíðrætt um þessa 7 milljarða sem þeir virðast telja að fari beint í fréttastofu RÚV. [[Gripið fram í.]]Veit hv. þingmaður ekkert hver önnur hlutverk Ríkisútvarpsins eru? Hve stór hluti, hv. þingmaður, svo ég beini beinni spurningu til þingmannsins sem veit allt um fjármuni RÚV, af heildarfjármunum RÚV fer í fréttastofu, hve stór hluti fer í innlenda dagskrárgerð, fer í þá menningarstarfsemi sem safnadeild RÚV er o.s.frv.? Eða finnst hv. þingmönnum Miðflokksins það engu máli skipta?
Virðulegur forseti. Við hv. þingmann segi ég bara: Rólegur, kúreki. Það er einfaldlega ekkert verið að fjalla um hlutfall fjárveitinga til fréttastofunnar í þessari þingsályktunartillögu. Það er einmitt sérstaklega komið inn á það að dagskrárgerð lúti sömu lögmálum í hugum málsflytjanda. Nú kristallast að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé virðist hvorki hafa lesið þingsályktunartillöguna né hlustað á framsögu mína sem er auðvitað bara eins og það er og ég á erfitt með að leiðrétta það. Ég verð þó að leiðrétta það sem kom fram í máli hv. þingmanns í seinna andsvari, að ég hefði verið að vísa til þess að fréttastofan stýrði fréttaflutningi og skoðanamyndun. Þegar ég kom inn á það í svari mínu var ég að tala um fréttastofur í alræðisríkjum. Það er lágmarkskrafa að hv. þingmaður hlusti á þann sem er að svara honum ef það á að vera eitthvert vit í framhaldsandsvari. Ef það á að bera saman stöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði á Íslandi við t.d. stöðu ríkismiðilsins BBC í Bretlandi þá er þar mjög ólíku saman að jafna. Ég skal fara í gegnum það í miklum „díteil“ en það er ekki mögulegt í stuttu andsvari. En það er hreinlega fáránlegur samanburður að leggja það að jöfnu. Við hv. þingmann vil ég segja: Yfirburðastaða Ríkisútvarpsins á þessum markaði er með þeim hætti að það er hér um bil óbærilegt við að vera fyrir einkarekna miðla. Sama þunga staða er hvað almenna dagskrárgerð varðar en þetta er augljósast í fréttavinnslunni, [[Forseti hringir.]]svo maður segi það bara eins og það er. Í því felst engin gagnrýni á störf fréttastofunnar. Það er aðeins [[Forseti hringir.]]verið að benda á að fjárhagslega er það alger yfirburðastaða [[Forseti hringir.]]sem Ríkisútvarpið hefur.
Herra forseti. Mig langar að leggja aðeins orð í belg um þessa ágætu tillögu sem við Miðflokksmenn stöndum að og varðar fjármögnun Ríkisútvarpsins að því leyti til að við leggjum til að almenningi verði sjálfum falin ábyrgð á því hvar hann vill að peningar hans sem fara í fjölmiðlun komi niður. Eins og við vitum er í gangi nauðungaráskrift að einum fjölmiðli. Það vill þannig til, herra forseti, að ég hygg að hvergi í umhverfi okkar hafi orðið jafn mikil þróun undanfarin ár og áratugi og í miðlun efnis, í fjölmiðlun. Við sjáum það bara alls staðar í hinum ólíku miðlum, svo sem í heimabrúki þar sem vínillinn hefur vikið fyrir CD sem hefur svo vikið fyrir streymisveitum. Það má segja að einn maður með sendi sé fjölmiðill. Við verðum vör við þetta núna þegar sú ríkisstjórn sem nú situr hyggst jafna aðstöðumun fjölmiðla á Íslandi með því að gera þá alla að ríkisfjölmiðlum, þ.e. ef þeir uppfylla ákveðin skilyrði. Það er í sjálfu sér ótrúlega athyglisvert að eiginlega megi segja að Ríkisútvarpið hafi að mörgu leyti alveg frítt spil. Það virðist ekki þurfa að velta þar við neinum steini kostnaðarlega. Ég gagnrýndi það fyrir nokkrum árum að þá voru, held ég, 10 eða 12 framkvæmdastjórar hinna ýmsu sviða hjá Ríkisútvarpinu sem þá hafði rétt rúmlega 200 manns í vinnu plús verktaka sem síðar hefur komið í ljós að voru væntanlega ráðnir ólöglega. Það hefur jú komið í ljós á allra síðustu árum að meðan þessi þróun fjölmiðla heldur áfram - og það er enginn endir á því í augsýn - heldur Ríkisútvarpið að grunni til áfram að vera í svipuðu umhverfi, svipuðu boxi, og 1930, plús Rás 2, plús sjónvarp. Að öðru leyti er svo sem engin stórkostleg þróun í rekstri Ríkisútvarpsins nema hvað menn ákváðu fyrir nokkrum árum, illu heilli, að breyta fyrirtækinu í ohf. Og eins og á við um fleiri ohf. hefur eiginlega allt verið á verri leið en áður var ef eitthvað er. Nú er það ekki ætlan mín eða annarra Miðflokksmanna að fara að handstýra fjölmiðlum en það vill verða þannig með þau ohf. og hf. sem ríkið á að það virðist vera býsna langur vegur frá eigandanum til starfseminnar og þeirra sem stjórna starfseminni. Ég held að ég sé búinn að spyrja tvo menntamálaráðherra hver sé staða starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf., hvort þeir hafi réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna eða starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Síðast þegar ég spurði hæstv. menntamálaráðherra að þessu vissi hún ekki svarið. Ég veit ekki hvort þetta er eitt af því sem hefur lent á milli hluta þegar rekstrinum var breytt. Ég vek athygli á því að á meðan við engu er hróflað í rekstri þessa fyrirtækis - sem nota bene fékk nú um daginn nokkur hundruð milljónir í viðbót úr ríkissjóði vegna slæms rekstrarástands. Það eru ekki allir fjölmiðlar svo heppnir að geta skrúfað frá slíkum krana þegar illa árar. Í breytilegum heimi og breyttum heimi þykir okkur tími til kominn að neytendur á fjölmiðlasviðinu fái að hafa eitthvað um það að segja í hvað afnotagjaldspeningarnir fara, þ.e. hvort menn vilji styðja og styrkja Ríkisútvarpið áfram um þessa upphæð eða hvort menn vilji ávísa upphæðinni í einhvern annan farveg. Það er tekið alveg öndvegisdæmi sem ég veit að forseti kannast vel við, þ.e. að þau gjöld sem menn kæra sig ekki um að þjóðkirkjan fái, þeim er hægt að ávísa annað að vild. Ég hef sagt það hér áður, herra forseti, að þjóðin fæðist inn í tvær stofnanir. Við fæðumst inn í þjóðkirkjuna og við fæðumst inn í RÚV. Við getum sagt okkur úr þjóðkirkjunni en það er bara ein leið út úr RÚV og hún er niður á sex fet. Það er bara þar til dauðinn aðskilur. Það eru ekki öðruvísi slit á því viðskiptasambandi. Það er því fullkomlega eðlilegt og löngu tímabært að taka umræðu akkúrat um þetta án þess að vera neitt að fáta í erindi Ríkisútvarpsins við nútímann og án þess að verið sé að fara eitthvað sérstaklega yfir þá starfsemi sem þar er rekin. Þar eru viss gildi sem ber að hafa í huga, samanber hlutlægni, óhlutdrægni, að varðveita íslenskt mál og sinna öryggishlutverki. Ef vel er að gáð má finna gloppur í öllu þessu, herra forseti. Öryggishlutverkið er svo fínt að ég man eftir því, - og ég hef sagt þessa sögu hér áður - verandi á Fjallabaki syðra að sumarlagi og hefði átt að finna mig öruggan þar ef t.d. hefði flætt eða eitthvað slíkt, að þegar ég kveikti á útvarpinu þá var Lindin, kristileg útvarpsstöð, sú fyrsta sem mætti í útvarpið í bílnum. Ég hafði svo sem ekkert á móti því, alls ekki. Sælir eru þeir sem heyra Guðs orð. En RÚV var ekki að finna á þessum bletti á landinu, alls ekki. Öryggishlutverkið á þessu landsvæði var því ekki til. Við gætum endalaust rökrætt hvort hlutlægnishlutverkið fellur að því sem það ætti að gera. Eitt getum við þó fullyrt, herra forseti, og það er að varðveisla íslensks máls er ekki til fyrirmyndar hjá þessu fyrirtæki svo að það sé bara sagt. Það verðum við vör við á hverjum einasta degi þegar við hlustum á rásir þessa fyrirtækis. Það má því greinilega taka til hendinni þarna og það má greinilega gera þarna eitthvað til að spara. Ég skil ekkert í því að þessar tíu mínútur sem mér eru ætlaðar hér séu búnar. Ég verð að meta hvort ég þurfi að koma hingað upp aftur til að klára mál mitt. Ég læt þá forseta vita.
Forseti. Þetta mál snýst fyrst og fremst um samkeppnisstöðu á fjölmiðlamarkaði, um sanngirni og lýðræði. En vegna geðshræringar hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés hérna áðan get ég ekki látið hjá líða að nefna að auðvitað er það líka mikilvægt að hugað sé að skyldum Ríkisútvarpsins til að sýna hlutlægni og sanngirni í umfjöllun sinni. Og af því að hv. þingmaður spurði í forundran hvort menn héldu virkilega að til að mynda BBC í Bretlandi væri að stýra umræðunni í tiltekna átt þá er kannski allt í lagi að minna á það að fyrrnefnd stofnun, BBC, hefur fengið mikla gagnrýni einmitt fyrir það og stjórnendur stofnunarinnar viðurkennt að þetta sé vandamál og lofað bót og betrun og eru nú að ráðast í átak til að bæta þar úr, svoleiðis að kannski getur það orðið fyrirmynd. En hér ræðum við fyrst og fremst stöðuna á mjög mikilvægum og erfiðum samkeppnismarkaði sem er fjölmiðlarekstur á Íslandi. Með um 350.000 manna þjóð, ekki meira, er erfitt að halda úti umfangsmikilli fjölmiðlun þó að margir hafi unnið fórnfúst starf í því og nútímatækni auki vissulega möguleika manna á slíkum rekstri á hagkvæmari hátt en áður en tekjurnar eru engu að síður af það skornum skammti að flestir fjölmiðlar berjast í bökkum og þurfa jafnan fjárveitingar frá eigendum sínum, í allt of mörgum tilvikum hafa fjölmiðlar komist í þrot, jafnvel aftur og aftur, sami miðillinn og þurft að byrja upp á nýtt. Þeir sem reka þessa miðla hafa reynt, stundum nánast eins og hrópandinn í eyðimörkinni vegna lítilla viðbragða frá okkur hér á Alþingi, að krefjast meiri sanngirni og að við, löggjafinn, tökum tillit til aðstæðna þeirra. En það hefur verulega skort á það. Með þessari þingsályktunartillögu er gerð tilraun til að bæta þar úr og þetta er lagt fram sem þingsályktunartillaga til þess einmitt að reyna að fá ríkisstjórnina með í þetta verkefni því að við höfum séð hvernig fer fyrir tillögum þegar búið er að leysa málin fyrir stjórninni og útfæra þær, þá er talið mikilvægast af öllu að láta þær hverfa eða hafna þeim. Með þessu móti leggjum við fram hugmynd að lausn sem við bjóðum ríkisstjórninni að vinna úr og að sjálfsögðu erum við reiðubúin til að taka þátt í þeirri vinnu því að ekki er vanþörf á. Það er ekki hægt að búa við það í rekstri á nokkru sviði að það sé einn ríkisstyrktur risi sem þurfi ekki að keppa á sömu forsendum og allir aðrir. Hvernig væri t.d. ef þetta væri í verslunarrekstri, í rekstri matvöruverslana, svo við tökum dæmi? Eru þær ekki mikilvægar? Jú, þær eru jafnvel enn þá mikilvægari en fjölmiðlar þó að þeir séu mikilvægir. Það er mikilvægast af öllu að hafa eitthvað að borða og ef hér hefði verið skortur á því að menn kæmust í slíkar nauðsynjar hefði ríkið hugsanlega einhvern tímann tekið það að sér að setja upp verslanir og reyna að þjónusta sem flesta. En væri eðlilegt að slíkt ástand ríkti nú eða væri eðlilegt að ríkið tæki að sér að stofna matvöruverslun ríkisins, matvöruverslun sem þyrfti ekki að ná hagnaði á sama hátt og aðrar verslanir og myndi keppa við þær á grundvelli, ekki aðeins tekna heldur sérstaks skatts, nefskatts, sem almenningur væri látinn greiða fyrir að halda þessum verslunum gangandi? Ég óttast að aðrar verslanir myndu flestar hverjar ekki endast lengi við þær aðstæður. Það var skiljanlegt þegar Ríkisútvarpið var stofnað árið 1930, þá sem alger nýjung eða nánast alger nýjung á Íslandi, að það þyrfti aðkomu ríkisins til þess að hægt væri að ráðast í fjárfestinguna og senda fróðleik og upplýsingar til allra, a.m.k. flestra landsmanna. Öðruvísi hefði það ekki verið hægt á þeim tíma og lengi vel sat Ríkisútvarpið eitt á þessum markaði. En svo tóku aðrir fjölmiðlar, ljósvakamiðlar, að bætast við og fjölmiðlamarkaðurinn fyrir vikið orðinn gjörbreyttur og forsendurnar þar af leiðandi frá því sem var í upphafi. Við hljótum að vilja sem löggjafinn, sem neyðir í rauninni almenning til að greiða þennan nefskatt, að taka að einhverju leyti mið af aðstæðum og bregðast við þessari mismunun sem aðrir fjölmiðlar standa frammi fyrir. Ríkisútvarpið er ekki kannski mikill stuðningsaðili annarrar ríkisstofnunar, svokallaðrar stundum, þjóðkirkjunnar, hefur jafnvel ráðist í söfnunarátak svona með öfugum formerkjum til að fá fólk til að skrá sig úr þjóðkirkjunni og fjallað töluvert um aðskilnað ríkis og kirkju þótt hann hafi reyndar þegar átt sér stað. En er ekki tímabært að við ræðum aðskilnað ríkis og RÚV, aðskilnað ríkis og útvarps? Með þessari tillögu er ekki verið að stíga það skref til fulls, ekki verið að ganga eins langt eins og t.d. hefur verið gengið hvað varðar þjóðkirkjuna. Það er verið að stíga fyrsta skrefið í því að gera Ríkisútvarpið sjálfbjarga og um leið jafna stöðuna, draga úr mismunun á fjölmiðlamarkaði og gera það á lýðræðislegan hátt með því að gefa hverjum og einum, sem nú greiðir þennan nefskatt, tækifæri til að hafa eitthvað um það að segja í hvaða fjölmiðlarekstur honum er varið þannig að ríkið sé ekki að skipa fólki að afhenda peningana sína til þess að láta eingöngu eina stofnun hafa þá heldur hafa menn smá tækifæri, þó afmarkað, vek athygli forseta á því hversu hóflegt þetta er og afmarkað, til þess að styðja við aðra fjölmiðla líka. Svoleiðis að þetta er tillaga sem er til þess ætluð að bregðast við umfangsmiklum vanda, í rauninni neyðarástandi sem nú ríkir á fjölmiðlamarkaði, með miklu lýðræðislegri og skynsamlegri hætti en þær tillögur sem við höfum heyrt ræddar í ríkisstjórninni sem ganga út á að gera einkareknu miðlana háða ríkinu, háða því að vera skammtað úr hnefa frá ráðherra. Þar kemur einnig upp ýmis mismunun, eins og við höfum heyrt, það er ekki val, ekki endilega hægt að tala um jafnræði milli fjölmiðla eftir formi til að mynda hvað það varðar, en hér er um að ræða lýðræðislega leið, en þó farið mjög hóflega af stað, þar sem fólki er gefið aðeins meira tækifæri til að ráðstafa eigin peningum en gert er ráð fyrir í núverandi fyrirkomulagi. Ég held að Ríkisútvarpið, sem talar mikið um hversu mikinn stuðning það telji sig hafa, hafi gott af því að fá slíka mælingu og þurfa að sanna sig, þurfa að sinna öllum landsmönnum og þurfa jafnvel að sýna sanngirni í umfjöllun sinni. Þetta mál tekur á stórum vanda, leysir hann á skynsamlegan hátt, færir hér inn nýja nálgun sem getur orðið upphafið að endurreisn á íslenskum fjölmiðlamarkaði og um leið lýðræðislegra samfélagi.
Herra forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka forseta vel meinta ábendingu í minn garð áðan. En þeim þingmanni sem hér stendur er ljós munurinn á þingsályktunartillögu og frumvarpi og veit svona sirka hve tíminn er í hverju fyrir sig og var ekki að álasa forseta fyrir skort á tíma, heldur var þetta kannski frekar almennt tuð yfir því að hafa svo mikið að segja að ekki væri hægt að koma því að á tíu mínútum. Það hefur verið þannig, herra forseti, eins og margir hér inni vita, að okkur Miðflokksmönnum hefur á síðustu dögum verið ráðlagt að stíga inn í tímavél eða hoppa aftur inn í torfbæinn. Það kann vel að vera að margt sé til í því, að við þurfum að gera annaðhvort eða hvort tveggja. En svo vill til að akkúrat núna þegar Miðflokkurinn kemur fram með þessa tillögu, sem er bæði framsækin, framsýn - og get ég sagt nýtískuleg, herra forseti, hún er frjálslynd - þá vill svo til að nánast allir frjálslyndir fulltrúar í þessum sal eru horfnir. Og ég er ekki að gera lítið úr þeim heiðursmönnum sem sitja hér af hálfu Samfylkingarinnar og fylgjast með umræðum, og væri fengur að því að fá sjónarmið þeirra fram í þessu máli. En ég var kominn að því í fyrri ræðu minni að ég teldi að Ríkisútvarpið væri ekki að uppfylla það menningarhlutverk sitt að dagskráin sé flutt fram á góðri íslensku. Ég get nefnt eitt dæmi því til sönnunar, herra forseti. Um margra ára skeið, og jafnvel frá upphafi, ég er ekki alveg kunnugur því, hefur Ríkisútvarpið haft í þjónustu sinni svokallaðan málfarsráðunaut. Eina afrek þess aðila sem ég kann er orðskrípið „fössari“, og ég veit að ég á ekki að segja þetta í þessum ræðustól en ég verð að gera það bara til að taka eitt dæmi. Aðra hortitti gæti ég tínt til til að sýna fram á að þarna vantar upp á, en það er ekki aðalatriðið. Það er eiginlega tvennt sem okkur gengur til með þessum tillöguflutningi. Í fyrsta lagi að skattgreiðendur fái val um það hvert neyðaráskrift þeirra rennur og að stofnuninni, eða fyrirtækinu, ohf.-inu, sé gert kleift að kynnast stöðu sinni á markaði, að kynnast því af eigin raun hver staða ríkisfjölmiðilsins er meðal þjóðarinnar, hvort það er enn RÚV okkar allra eða bara sumra. Ríkisútvarpið hefur látið mæla traust á sjálfu sér nokkuð lengi og kemur bara þokkalega út. Sé það raunin að þjóðin treysti RÚV ohf. jafn vel og af er látið þarf Ríkisútvarpið ohf. ekki að óttast nokkurn skapaðan hlut. Þá bara heldur það áfram að fá í sinn hlut þann stóra skerf af nefskattinum sem útvarpsgjaldið er og getur farið öllu sínu fram. Sé traustið og áhuginn á dagskrá ríkisfjölmiðilsins hins vegar með öðrum hætti þarf hann einfaldlega að laga sig að þeim aðstæðum eins og önnur fyrirtæki gera sem selja þjónustu eða vöru, að laga sig að þeim veruleika sem nú er uppi. Herra forseti. Nú ætla ég að segja aftur það sem ég sagði í upphafi fyrri ræðu minnar. Í engum geira sem ég man eftir hefur orðið jafn mikil þróun undanfarna áratugi og í margmiðlun og fjölmiðlun. Allir sem taka þátt í þeirri starfsemi þurfa einfaldlega að fylgja þeirri þróun sem best þeir geta. Og ég er viss um að það er alveg hægt, Ríkisútvarpið ohf. hefur alla burði til að gera það. Málið snýst einfaldlega um að veita útvarpinu tækifæri til að mæla stuðning við sjálft sig og taka stefnuna þaðan.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið er hér um tímamótatillögu að ræða af hálfu okkar Miðflokksmanna til að koma til móts við þann vanda sem við þekkjum öll að steðjar nú að einkareknum fjölmiðlum. Það er nú einu sinni þannig að burt séð frá kórónuveirunni og þeim áhrifum sem hún hefur haft á fjölda fyrirtækja í landinu þá er rekstrargrundvöllur fjölmiðla víða um heim í ákveðinni kreppu, bæði vegna harðnandi samkeppni og vegna víðtækra breytinga á fjölmiðlum á umliðnum árum. Almennt er það þannig þegar lýtur að stuðningi til fjölmiðla í almannaþágu að hans er aflað með tvennum hætti. Annars vegar er um að ræða opinber fjárframlög sem við þekkjum, sem t.d. Ríkisútvarpið nýtur, og hins vegar í formi afnotagjalds, einhverju formi, sem er þá nefskattur eða útvarpsgjald eins og við erum að ræða hér og við Miðflokksmenn erum að leggja til breytingu á. Þetta er skynsamleg breyting vegna þess að hún gerir hverjum og einum greiðanda útvarpsgjaldsins heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins. Í dag er þetta þannig að það rennur allt til Ríkisútvarpsins og greiðandinn hefur ekkert val um það hvert þessir fjármunir fara. Það er svolítið sérstakt, vægast sagt, vegna þess að maður hefði talið að það væri lýðræðislega eðlilegt að fá að ráðstafa þessu gjaldi til annarra fjölmiðla. Þessi tillaga er mjög hófleg, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, en hún gengur út á að gera einnig þeim fjölmiðlum sem þá fengju þetta gjald kleift að sinna hlutverki sínu betur. Það er rétt að skoða aðeins hlutverk fjölmiðla og hvernig þeir sinna hlutverki sínu betur. Það er mjög mikilvægt og sérstaklega á þeim tímum sem við lifum í dag, þegar við sjáum t.d. alls konar falsfréttir og hvernig eigendur fjölmiðlafyrirtækja misnota vald sitt með ýmsum hætti. Það hefur gjarnan verið talað um að fjölmiðlar séu hið svokallaða fjórða vald sem bætist í hóp hinna þriggja stoða ríkisvaldsins; löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds. Við þekkjum það að hlutverk fjölmiðla er m.a. að miðla upplýsingum og skoðunum til almennings. Þar af leiðandi hafa þeir gríðarlega mikil áhrif á viðhorf fólks. Því er nauðsynlegt að ritstjórar hafi frelsi til að stýra fjölmiðlum sínum faglega án þess að fréttir og umfjöllunarefni þeirra verði undir áhrifum og þrýstingi frá eigendum og öðrum hagsmunaaðilum. Það er þó algeng skoðun að erfitt sé að halda uppi alfarið óháðum fjölmiðli þar sem það sé óhjákvæmilegt að verða fyrir áhrifum einhvers, hvort sem það er frá eigendum, auglýsendum eða skoðunum blaðamanna sjálfra. Svo hafa fjölmiðlar náttúrlega það mikilvæga hlutverk að endurspegla fjölbreytt samfélag. Þessi tillaga er afar mikilvæg að því leytinu til að hún gerir fjölmiðla ekki háða. Ef sú leið verður farin sem rætt hefur verið um, að ríkið styrki fjölmiðlana með beinum greiðslum, er sú hætta fyrir hendi að umfjöllunin geti verið lituð að einhverju leyti. Hér er farin sú lýðræðislega leið að hver og einn geti ráðstafað gjaldinu að eigin vild, sem maður hefði talið að væri mjög skynsamlegt. Satt best að segja finnst mér svolítið einkennilegt að það sé ekki búið að fara þá leið. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að framboð fjölmiðla sé fjölbreytt til að koma sem flestum sjónarmiðum á framfæri og þess vegna eru einkareknu og líka litlu fjölmiðlarnir mikilvægir, sérstaklega þegar kemur að lýðræðislegri og óháðri umræðu. Það þarf að gæta að þessum fjölbreytileika og að því að fjölmiðlar séu ekki handbendi fárra einstaklinga. Það eru til ýmsar kenningar sem hafa komið fram og lagt grunn að hugmyndinni um hið mikla vald sem fjölmiðlar hafa, þar á meðal kenningin um dagskrárvaldið sem höfum stundum heyrt. Það er það vald sem fjölmiðlar hafa til að draga upp ákveðna mynd af veruleikanum. Þeir hafa vald til að velja hvaða fréttir skulu sagðar og hvernig þær skulu sagðar, sem mun óhjákvæmilega hafa áhrif á hvernig skoðanir áhorfenda mótast. Fjölmiðlar búa því yfir miklu valdi. Þeir hafa vald til að draga upp ákveðna mynd af veruleika dagsins og hafa áhrif á þær skoðanir sem við myndum okkur. Hvaða fréttir eru valdar til umfjöllunar og hvernig þær eru sagðar skipti því síður en svo litlu máli. Það eru ýmsir áhrifaþættir, bæði innan og utan fjölmiðlanna, sem spila inn í það hvernig fréttir eru valdar og unnar. Þegar kemur að því að velja fréttir gera fréttamenn sér ekki endilega grein fyrir því sjálfir hvað það sé sem ráði för. Ef við skoðum aðeins hin Norðurlöndin þá er hin almenna stefna víðast hvar sú að halda almannaútvarpsstöðvunum, sem eru á vegum hins opinbera, utan við samkeppni á auglýsingamarkaði á sama tíma og þær keppa við einkareknar stöðvar um áhorfendur og hlustendur. Þannig er norska ríkisútvarpið nánast algerlega án auglýsinga. Minni tekjur og umfangsmikill niðurskurður á fréttastofum og ritstjórnum kemur í veg fyrir að stjórnendur hafi þær bjargir sem þarf til að skila til almennings raunverulegri fjölbreytni fjölmiðlaefnis. Í Noregi var fyrir ekki svo löngu síðan sett á laggirnar nefnd sem skoðaði fjölmiðlaumhverfið þar. Sú nefnd taldi að mikil hætta væri á því að sú blaðamennska sem er nauðsynleg fyrir opinbera umræðu gæti beinlínis horfið áður en tækist að finna þetta sjálfbæra rekstrarmódel fyrir fjölmiðla. Það er því, og við sjáum það núna, mjög brýnt að fara að finna lausn á þessu. Þess vegna er tillaga okkar mjög góð. Hún er mjög einföld í framkvæmd og í raun og veru óumdeild. Einstaklingur getur ráðstafað gjaldinu sjálfur, þó aðeins að hluta, þetta er hófleg tillaga, og þá fer þetta beint til viðkomandi fjölmiðils. Hér hefur ríkisstjórnin reynt að koma í gegn máli sem kallast fjölmiðlafrumvarpið, til að reyna að styrkja fjölmiðla. Það hefur gengið brösuglega hjá þeim að koma því máli áfram og mikill ágreiningur innan ríkisstjórnarflokkanna um það. Á meðan tapast dýrmætur tími og þess vegna er mjög mikilvægt að koma með einfalda lausn, sem við Miðflokksmenn erum að gera með þessari tillögu sem gagnast öllum fjölmiðlum alveg örugglega. Það er svo sannarlega nauðsynlegt að bregðast við sem fyrst. Það er svolítið fróðlegt, herra forseti, að skoða niðurstöðu nefndar í Noregi sem skilaði tillögu um hvernig ætti að bregðast við fjölmiðlamarkaðnum þar, en ég sé að tíminn er orðinn ansi skammur til að fara yfir það. Í Noregi er ríkur skilningur á lýðræðishlutverki fjölmiðla og þar hafa háar fjárhæðir farið úr sameiginlegum sjóðum um árabil til að styrkja fjölbreytni og fjölræði í norskum fjölmiðlum. Það er líka bent á að ekki sé um annað að ræða á meðan efnahagslegar undirstöður fjölmiðla breytast ekki til hins betra en að halda áfram myndarlega á þeirri braut. Þetta er hið norska módel. Norðmenn vilja talsverðu kosta til [[Forseti hringir.]]svo að raunveruleg lýðræðisleg umræða geti þrifist. Herra forseti. Eins og ég sagði er þessi tillaga einföld. Hún er góð og kemur til með að bregðast við vanda [[Forseti hringir.]]sem er brýnn. Ég vona svo sannarlega að hún njóti stuðnings hér og fái skjóta meðferð.
Virðulegur forseti. Mig langaði bara sem flutningsmaður tillögunnar að kom upp við lok umræðunnar og þakka fyrir prýðisgóða umræðu og innlegg. Það er rétt að halda því til haga að málið allt gengur út á það að auka frelsi þeirra sem greiða svokallað nefgjald sem Ríkisútvarpið situr eitt að í dag. Ég held að hér sé komin lausn sem leysir á einu bretti það vandamál sem hefur verið kastað á milli stjórnarflokkanna og í pólitíkinni um langa hríð, hvernig eigi að styðja við einkareknu fjölmiðlana á sama tíma og það tekst með þessu að jafna stöðu einkareknu fjölmiðlanna samanborið við ríkisrekna miðilinn. Lagt er til að það sé þriðjungur sem gjaldendur fái að ráðstafa sjálfir. Þriðjungur af gjaldinu eru rúmir 1,5 milljarðar. Það er auðvitað sennilega aldrei þannig að allir velji að ráðstafa þessu með öðrum hætti en er í dag. Ef við gefum okkur að um helmingur gjaldenda nýti sér það þá eru þetta kannski 800 millj. kr. á ári, eitthvað svoleiðis, en fjölmiðlafrumvarpið er að vinna með tölu upp á 400 millj. kr., um það bil. Ég held að við séum með þessum hætti búnir að stíga með meira afli inn í það að styðja við einkareknu miðlana, innlenda fréttavinnslu og fréttaöflun og innlenda dagskrárgerð. Ég vil því bara hvetja þingheim allan til að taka þessari tillögu vel og ég vona að umræðan í allsherjar- og menntamálanefnd verði góð. Ýmsir munu eflaust vilja ráðstafa hluta af sínu gjaldi til Morgunblaðsins eða Fréttablaðsins, aðrir til DV eða Stundarinnar og enn aðrir til fotbolti.net eða einhvers annars íþróttamiðils, svo að dæmi séu tekin. Einhverjir munu vilja styðja við héraðsfréttamiðlana sína. Í norðvesturkjördæmi gætu þar komið til Skessuhorn, svo Bæjarins bestu, Feykir, Skagafréttir, Jökull og Húnahornið svo að nokkur séu nefnd. Ég held að mjög margt jákvætt náist fram með því að leyfa einstaklingum og gjaldendum öllum að ráðstafa þessu gjaldi að hluta til sjálfir. Það setur líka aðhald á hið alltumlykjandi Ríkisútvarp, að það gæti hlutleysis og sinni störfum sínum af samviskusemi, bara rétt eins og lög kveða á um. En ég ætla ekki að lengja þessa umræðu núna. Ég bara vona að málið fái jákvæðar og góðar undirtektir. Við í þingflokki Miðflokksins sláum margar flugur í einu höggi með þessari tillögu okkar. Það er kannski eitt atriði sérstaklega sem mig langar til að halda til haga í lokin. Eflaust munu einhverjir hugsa: Ja, hvað er þá því til fyrirstöðu að það verði bara bætt í úr ríkissjóði þeim upphæðum sem gjaldendur ákveða að ráðstafa til annarra einkamiðla? Það er auðvitað ekkert því til fyrirstöðu. Það er ekki markmiðið með þessari tillögu en það eru önnur mál sem þurfa að koma til sjálfstæðrar skoðunar burt séð frá þessu, það er vera Ríkisútvarpsins og fyrirferð Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og það er t.d. hvort ekki væri rétt að endurskoða reglur um virðisauka, til að mynda af áskriftum frjálsra fjölmiðla. Ættum við að skoða þætti sem snúa að skattlagningu auglýsingatekna o.s.frv.? Getum við unnið eitthvað með tryggingagjald starfsmanna? Eins og við þekkjum er launahlutfall af rekstrarkostnaði auðvitað mjög hátt hjá fjölmiðlum. Það að þetta mál klárist og verði afgreitt með þessum hætti fríar þingheim ekki frá því að taka umræðuna um stöðuna á auglýsingamarkaði og síðan aðra þá þætti sem geta stutt við innlenda fjölmiðlun og fréttaöflun með áherslu á að styðja við einkareknu miðlana, bæði hvað fréttavinnslu og -öflun varðar og almenna dagskrárgerð. Að endingu þakka ég fyrir góðar umræður og óska þessari þingsályktunartillögu okkar í Miðflokknum alls hins besta.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um græna atvinnubyltingu. Flutningsmenn eru þingmenn Samfylkingarinnar. Við leggjum til að Alþingi álykti, með tilliti til alþjóðlegra loftslagsskuldbindinga Íslands á tímum hamfarahlýnunar og í ljósi efnahagssamdráttar, sögulegs fjöldaatvinnuleysis og framleiðsluslaka vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, að fela ríkisstjórninni að grípa til eftirtalinna aðgerða til að fjölga störfum, örva eftirspurn og styðja við loftslagsvæna verðmætasköpun á Íslandi. Nánari útfærslu tillagna að aðgerðum verði lokið fyrir 1. maí 2021. Við leggjum til nokkrar aðgerðir og mig langar að drepa aðeins á þær. Í fyrsta lagi að stofnaður verði grænn fjárfestingarsjóður í eigu hins opinbera sem styðji við loftslagsvæna atvinnuuppbyggingu og grænan hátækniiðnað. Ríkið leggi sjóðnum til 5 milljarða kr. í hlutafé. Sjóðurinn leiti eftir samstarfi við einkafjárfesta, taki mið af aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum og stefnu Vísinda- og tækniráðs í allri sinni starfsemi og ýti undir góða stjórnarhætti í félögum sem hann fjárfestir í. Umhverfisráðherra skipi í stjórn sjóðsins, m.a. eftir tilnefningu náttúruverndarsamtaka, samtaka launafólks og samtaka atvinnurekenda. Í öðru lagi að umhverfis- og auðlindaráðherra hafi forgöngu um að mótuð verði ný aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem geri ráð fyrir 60% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 miðað við árið 2005. Markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 verði fest í lög, skerpt á sjálfstæði og aðhaldshlutverki loftslagsráðs gagnvart stjórnvöldum og stjórnsýsla loftslagsmála efld. Í þriðja lagi að framkvæmdum vegna borgarlínu á höfuðborgarsvæðinu verði flýtt og 1,5 milljarða kr. viðbótarframlag veitt til uppbyggingar stofnleiða fyrir hjólreiðar á næsta ári. Betri samgöngum ohf. verði falið að flýta þeim framkvæmdum í samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sem eru mannaflafrekar og skila miklum loftslagsávinningi. Jafnframt verði stutt við landsbyggðarstrætó til að gera auðveldara og ákjósanlegra að ferðast milli landshluta með strætisvagni. Í fjórða lagi að ráðist verði í markvissar aðgerðir til að hraða orkuskiptum á láði og legi. Stutt verði við uppbyggingu rafhleðslustöðva um allt land með það fyrir augum að nýskráningu bensín- og dísilbíla verði hætt frá og með árinu 2025. Flutnings- og dreifikerfi rafmagns verði styrkt svo að kerfið standi undir auknu álagi, meðal annars vegna rafvæðingar hafna. Framlög til Orkusjóðs verði auk þess tvöfölduð. Í fimmta lagi að ríkissjóður hafi milligöngu um hagstæðar lánveitingar til sveitarfélaga vegna loftslagsvænna fjárfestinga og byggða- og samfélagsþróun verði efld með 800 millj. kr. aukaframlagi til sóknaráætlana landshluta árið 2021. Í sjötta lagi að ráðist verði í kraftmikið átak í skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis, birkiskóga og kjarrlendis. Stuðningur við landbótaverkefni frjálsra félagasamtaka verði stóraukinn og sett af stað markviss vinna við endurskoðun styrkjakerfis og skattumhverfis til að ýta undir ábyrga landnýtingu og gera bændum kleift að einbeita sér í auknum mæli að kolefnisbindingu, endurheimt votlendis og uppgræðslu á illa förnu landi. Í sjöunda lagi að stofnaður verði Umhverfis- og garðyrkjuskóli með starfsnámi á framhaldsskólastigi að Reykjum í Ölfusi, aðgengi að tæknifræðinámi utan höfuðborgarsvæðisins verði aukið og stutt við uppbyggingu háskólaútibús á Austurlandi. Stutt verði við námstengd vinnumarkaðsúrræði fyrir atvinnuleitendur og fleiri með auknum framlögum til starfsmenntunar, framhaldsfræðslu, símenntunarstöðva, starfsendurhæfingar og vinnustaðanáms. Í áttunda lagi að skipaður verði starfshópur um skipulega uppbyggingu iðngarða á Íslandi þar sem auðlindastraumar eru fjölnýttir og virði hreinnar orku hámarkað, svo sem til uppbyggingar í matvælaiðnaði, lífrænni eldsneytisframleiðslu, líftækni og garðyrkju. Í níunda lagi að framlög til launasjóða listamanna verði stóraukin og komið verði til móts við menningarstofnanir sem orðið hafa fyrir tekjutapi vegna samkomubanns. Endurgreiðslur á virðisaukaskatti til framleiðenda kvikmynda og sjónvarpsefnis verði hækkaðar og farið í markvissar aðgerðir til að gera Ísland að ákjósanlegum stað til fullvinnslu kvikmynda. Í tíunda lagi að gerð verði heildstæð greining á því hvernig bæta megi regluverk og nýta skattalega hvata til að treysta samkeppnishæfni Íslands á sviði nýsköpunar, rannsókna og þróunar og tryggja hugverka- og hátækniiðnaði hagfelldari rekstrarskilyrði. Framlög til Tækniþróunarsjóðs, Rannsóknasjóðs og Innviðasjóðs verði aukin og úrræðið Stuðnings-Kría verði loks fullfjármagnað. Þetta eru þær tíu aðgerðir sem við leggjum til en að sjálfsögðu viljum við fá fleiri tillögur í vinnslu málsins á þinginu og í framhaldinu hjá stjórnvöldum. Sá heimsfaraldur sem við stöndum frammi fyrir hefur valdið heimskreppu og sögulegum efnahagssamdrætti á Íslandi. Meira en 20.000 manns eru án vinnu og eftirspurn hefur dregist stórkostlega saman, fjárfestar halda að sér höndum og framleiðsluþættir liggja mjög víða ónýttir. Um leið hafa vextir hins vegar snarlækkað og náð sögulegu lágmarki, hvort sem litið er til skammtíma- eða langtímavaxta. Lánakjör ríkisins í augnablikinu eru því hagstæð og í ljósi framleiðsluslakans í hagkerfinu eru margföldunaráhrif opinberra fjárfestinga og samneyslu umtalsvert meiri nú en í venjulegu árferði. Við leggjum því til að við þessar krefjandi aðstæður stígi ríkisvaldið fram af festu og nýti fjárfestingarsvigrúmið til að styðja við vistvæna atvinnuuppbyggingu um allt land, auka framleiðslugetu þjóðarbúsins til langframa og renna nýjum stoðum undir verðmætasköpun á Íslandi. Markmiðið er að skapa verðmæt græn störf, efla innviði, auka umsvif í atvinnulífinu og tryggja að viðspyrnan eftir efnahagsáhrif heimsfaraldursins samræmist heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Samkvæmt rannsóknum sem voru unnar af hópi hagfræðinga fyrir Oxford Smith School of Enterprise and the Environment í maí 2020 og byggjast á viðtölum við á þriðja hundrað sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim, eru fjárfestingar í grænni nýsköpun og þróun og uppbygging innviða og flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerða sem hafa margfeldisáhrif og eru þannig ákjósanlegar á krepputímum þegar framleiðsluþættir liggja ónýttir eða illa nýttir og fjárfestingar í einkageiranum eru við frostmark. Þessi þingsályktunartillaga grundvallast á þeirri djúpu sannfæringu að markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi árið 2040 falli vel að markmiðum um aukin lífsgæði og fjölgun starfa fyrir almenning í landinu. Með samþykkt hennar og framkvæmd aðgerðanna yrði stigið mikilvægt skref í átt að sjálfbærara og betra samfélagi hér á Íslandi. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál hefur áætlað að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu árlega til loftslagsmála næstu árin svo takmarka megi hlýnun við 1,5°C miðað við meðalhitastig fyrir iðnbyltingu. Rannsóknir sýna allar að næstu fimm til tíu ár skipta sköpum fyrir mannkynið og vistkerfi jarðar. Við vitum að ríkustu 10% heimsbyggðarinnar eru ábyrg fyrir helmingi af allri losun gróðurhúsalofttegunda en afleiðingar þeirrar losunar koma hins vegar harðast niður á fátækustu þjóðum heims. Þannig er baráttan gegn hamfarahlýnun óaðskiljanlegur þáttur í baráttunni gegn ójöfnuði á heimsvísu og ábyrgð ríkra þjóða eins og Íslendinga er því mjög mikil. Því miður höfum við Íslendingar ekki staðið okkur nógu vel í þeim efnum undanfarna áratugi. Frá því að Ísland skrifaði undir Parísarsáttmálann árið 2015 hefur losun haldið markvisst áfram að aukast. Ljóst er að aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum gengur of skammt og markmið sem ríkisstjórnin kynnti nýverið er of þokukennt. Í október 2020 samþykkti Evrópuþingið að ná fram 60% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Danir hafa gengið enn lengra og stefna nú að 70% samdrætti losunar. Ísland er hins vegar eftirbátur nágrannalandanna og Evrópusambandsins í þeim efnum, en gildandi aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum gerði ráð fyrir 35% samdrætti en síðan var það aukið í 55%. Það er í rauninni ekki fjármagnað og ekki hefur komið fram með skýrum hætti með hvaða hætti á yfir höfuð að gera það. Ísland hefur nefnilega alla burði til að, ja, ef ekki skara fram úr í loftslagsmálum þá a.m.k. sýna mörgum öðrum þjóðum gott fordæmi og vera jafnfætis þeim sem fremst standa. Nýting á endurnýjanlegri orku hefur skapað Íslandi nokkra sérstöðu meðal þjóða en Ísland varð fyrst ríkja til að nýta jarðhita til almennrar húshitunar löngu áður en loftslagssamningur Sameinuðu þjóðanna var gerður árið 1992 og hefur verið leiðandi í útflutningi þekkingar á sviði slíkrar nýtingar. Við höfum séð að Auðlindagarðurinn á Reykjanesi, þar sem afgangsstraumar úr orkuverum nýtast til fjölbreyttrar atvinnu- og verðmætasköpunar, getur verið skólabókardæmi um sóknarfæri sem felast í sjálfbærri þróun og framsýnni hugsun. Að sama skapi má benda á að gróska er á svipuðum vettvangi í sjálfbærri orkunýtingu á Norðausturlandi, undir formerkjum fyrirtækisins Eims, þar sem sveitarfélög og orkufyrirtæki vinna saman að nýsköpun og bættri nýtingu orkuauðlinda. Loks má benda á að íslensk fyrirtæki og vísindamenn hafa þróað byltingarkenndar tæknilausnir í loftslagsmálum sem hafa vægast sagt vakið heimsathygli. Þannig er Hellisheiði núna eini staðurinn í heimi þar sem koltvíoxíð úr andrúmslofti er fangað og því fargað og dælt niður í jörðina. Öll þessi verkefni stuðla að atvinnu- og verðmætasköpun á grunni sjálfbærni, nýsköpunar og hátækni og svara því kalli sem íslenskt atvinnulíf þarf svo á að halda, að fjölga stoðunum undir starfsemi okkar þannig að við lágmörkum þær hættur sem skapast við tilfallandi héraðsbrest. Og ég held að þau svari líka miklu betur kalli unga fólksins okkar um störf sem það vill vinna í framtíðinni. Ég held að það sé alveg ljóst að markaðsöflin leysa ekki loftslagsvandann upp á eigin spýtur. Það gildir um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og líka um aðgerðir til að binda og farga kolefni. Til að Ísland geti náð miklum árangri þar og orðið leiðandi í sjálfbærri þróun og grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæði og vísa veginn. En við megum heldur ekki gleyma því að það engin sátt verður um hröð orkuskipti og breytingar á atvinnu- og lifnaðarháttum nema við höfum líka velferðarsjónarmið að leiðarljósi þannig að tryggt sé að við þau umskipti falli ekki allur kostnaður á tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum. Ég sé að tími minn er að verða búinn þannig að ég ætla að fara að ljúka þessu. Ég verð að nefna það í lokin að við áætlum að aðgerðirnar sem hér eru lagðar til kosti um 20 milljarða kr. sem fær mig til að efast um að ríkisstjórnin geti bara sisvona aukið markmið sín í loftslagsmálum án þess að það kosti nokkuð. Við teljum hins vegar að þetta sé auðvitað ekki nettókostnaðurinn vegna þess að þetta átak og þessar aðgerðir munu skila sér í auknum hagvexti, fjölgun starfa og auðvelda Íslandi að standa við alþjóðlegar skuldbindingar sínar. Samhliða eflingu almenningssamgangna, hröðun orkuskipta, bættri landnýtingu, grænni innviðafjárfestingu og skipulagðri uppbyggingu iðngarða er auðvitað líka lagt til að efla hugvitsiðnað, nýsköpun og þróun, listir og menningu. En með öllu þessu gæti okkur auðnast að skapa miklu meiri fjölbreytni í íslensku atvinnulífi, sem við þurfum svo virkilega á að halda, og búið til betra og ekki síst miklu skemmtilegra samfélag.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp vegna þess að ég vil styðja þetta mál og hefði gjarnan viljað vera á því. Ég tel að markmiðin sem þar er að finna séu góð og að við ættum að vinna saman að því að uppfylla þau. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við stefnum að sjálfbærari og mannvænni atvinnuvegum á Íslandi. Mér finnst þessi tillaga ríma ágætlega við tillögu Pírata um sjálfbæra iðnaðarstefnu, ég hugsa að það geti unnið vel saman. Ég vil hvetja þingheim til að kynna sér þessar tillögur og til að yfirstíga mörkin milli stjórnar og stjórnarandstöðu þegar kemur að því að ræða þær og koma þeim áfram í gegnum þingið. Ég held að ríkisstjórnin ætti að vera aðeins metnaðarfyllri í áætlunum sínum þegar kemur að loftslagsmálum og mætti alveg hlusta á aðra en sjálfa sig af og til þegar kemur að því hvernig ætti að standa að því. Ég legg til að hún kynni sér a.m.k. þessar tillögur og athugi hvort hún sé mögulega til í að styðja þær þar sem þær virðast bara ágætlega úr garði gerðar og þar sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að hún vilji standa sig betur en hún er að gera núna. Ég legg því til að við reynum að vinna þetta mál hratt og vel ásamt sjálfbærri iðnaðarstefnu Pírata og ýmsum fleiri góðum grænum málum sem finna má hér á ýmsum svæðum í kringum þingið sem ekki endilega tilheyra ríkisstjórnarbekknum. Ég vildi bara lýsa yfir stuðningi mínum við þetta mál.
Heyr, heyr.
Forseti. Þetta er endurflutningur á máli sem við fluttum í vor um að fresta nauðungarsölum. Við stöndum frammi fyrir Covid-kreppunni, hún er byrjuð. Í nóvembermánuði kom fram á vef Vinnumálastofnunar að heildaratvinnuleysi væri komið upp í 12%, sem er vel yfir 20.000 manns sem þurfa að reka heimili sín og standa frammi fyrir því að sá rekstur á ekki endilega eftir að ganga upp. Fjármálaráðherra nefndi í vor að við stæðum frammi fyrir verstu kreppu í heila öld og þess vegna fannst okkur tímabært að byrja strax að setja á borðið það sem var gert í síðustu kreppu. Það tók að vísu heilt ár frá hruni að leggja fram fyrsta frumvarpið um frestun á nauðungarsölum en við erum orðin ansi vön í þessu. Þetta er eitthvað sem Alþingi þekkir vel. Þetta er eitthvað sem samfélagið þekkir vel. Það sem við viljum gera með því að leggja fram frumvarp um frestun nauðungarsalna er að minna á að það er kominn tími til þess að slík skilaboð, slíkt fyrsta skref, séu send út í samfélagið að fólk þurfi ekki hafa áhyggjur af því ef það lendir í fjárhagserfiðleikum vegna Covid að það muni tapa heimilum sínum. Þetta eru skilaboð sem gefa fólki öryggi. Það hefur verið komið með hvern björgunarpakkann á fætur öðrum fyrir atvinnulífið. Það hafa verið einhverjir björgunarpakkar fyrir einstaklinga en það hafa ekki verið heildstæðir björgunarpakka fyrir heimilin, þannig að fólk geti haldið heimilum sínum. Það er áhugavert að fara yfir tímalínuna og skoða hvenær þetta hefur gerst áður. 21. október 2009, ári eftir guð blessi Ísland ræðuna, kannski formlega upphaf hrunsins á Íslandi eða þegar fólk vaknaði almennt til meðvitundar um hversu slæm staðan var, lagði hæstv. dómsmálaráðherra fram frumvarp um frestun nauðungarsölu, sem þá var Ragna Árnadóttir. Það er áhugavert því að hún er núna skrifstofustjóri þingsins. Eftir áramótin, 24. febrúar 2010, lagði hún aftur fram slíkt frumvarp. 2012 var það Ögmundur Jónasson, þáverandi dómsmála- og mannréttindaráðherra. Svo lagði meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar sameiginlega fram frumvarp 2013 og sama ár, rétt fyrir árslok eða 10. desember, lagði Hanna Birna Kristjánsdóttir, hæstv. innanríkisráðherra, fram frumvarp og síðan aftur 2014. Þetta er því eitthvað sem við þekkjum vel, þetta stenst stjórnarskrá, lög, væntingar, og við þekkjum að þetta virkar. Þetta hefur þýtt það að fjölmörg heimili, fjölmargir Íslendingar, fjölmargar fjölskyldur töpuðu ekki dýrmætustu eign sinni, öryggi sínu, heimili sínu. Það er kominn tími til að setja þetta á borðið og viljum við beina því til stjórnarflokkanna og til allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem þetta mál hefur alltaf verið unnið, að vinna þetta hratt og vel. Það geta komið fram alls konar sjónarmið sem geta breytt málinu eitthvað en þó vil ég aftur ítreka að þetta er samhljóða því máli sem Hanna Birna Kristjánsdóttir, hæstv. innanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins, lagði fram á sínum tíma, bæði í lok árs 2013 og í september 2014. Frumvarpið er í rauninni mjög einfalt. Í greinargerðinni kemur fram, með leyfi forseta: „Séu gerðarþolar fleiri en einn verður beiðni um frestun að koma frá þeim sameiginlega. Áskilið er að um sé að ræða húsnæði sem er ætlað til búsetu samkvæmt ákvörðun skipulags- og byggingaryfirvalda, gerðarþoli eigi þar lögheimili og haldi þar heimili.“ Fókusinn er ekki á þá sem eru kannski í einhverju braski heldur á heimili fólks, heimili fjölskyldna landsins, og að þessi frestur verði gefinn. Mig langar að fara í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna. Það voru Hagsmunasamtök heimilanna sem stóðu vaktina í síðustu kreppu, pössuðu upp á það og þrýstu á stjórnvöld að fresta nauðungarsölum m.a. og á önnur úrræði þannig að fjölskyldur töpuðu ekki heimilum sínum. Í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna, bæði frá því í vor þegar við lögðum málið fram síðast og svo aftur núna við þetta mál sem við erum að ræða, segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt til að gerðarþoli geti óskað eftir því að nauðungarsölu íbúðarhúsnæðis þar sem hann heldur heimili og hefur lögheimili verði frestað fram yfir 1. desember 2021. Sú tillaga er í fullu samræmi við þær aðgerðir sem Hagsmunasamtök heimilanna hafa lagt áherslu á að skuli grípa til í því skyni að veita heimilunum skjól fyrir þeim neikvæðu áhrifum sem heimsfaraldur kórónuveiru hefur og mun hafa á efnahagslífið og fjárhagslega stöðu heimilanna á næstunni. Alls voru 20.252 einstaklingar atvinnulausir í almenna bótakerfinu í lok októbermánaðar og 4.759 í minnkuðu starfshlutfalli, eða samtals 25.011 manns, samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun. Þá hafa þúsundir leitað eftir greiðslufrestunum húsnæðislána hjá bönkunum. Verðbólga hefur aukist frá því að frumvarp þetta var síðast lagt fram og blikur eru á lofti um hagsmuni heimilanna. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lýst því yfir að búast megi við verstu kreppu í hundrað ár, jafnvel verri en þeirri sem gjaldþrot bankanna árið 2008 hafði í för með sér. Enginn treystir sér til að spá um hversu langvarandi þessi kreppa muni verða en ljóst er að ekki munu öll heimili fara vel út úr henni. Frestun greiðslna mun ekki leysa vanda allra þó hún sé mikilvæg sem fyrstu viðbrögð, en við mörgum mun ekkert blasa við nema óvissan ein þegar frestuninni lýkur.“ Þarna vil ég aðeins koma inn í og benda á að það er hægt að lengja frestinn og gera það tímanlega. Þetta er tillaga um að gera hlutina tímanlega til þess að fólk hafi ekki óþarfa áhyggjur ofan á atvinnumissi, ofan á minnkað starfshlutfall, ofan á það að hafa tapað vinnunni eða lífsviðurværinu, um að það geti líkað tapað heimilinu. Það er hægt að fara strax af stað með málið í vinnslu í allsherjar- og menntamálanefnd, vinna það og ná samstöðu um hver sé rétta tímasetningin og senda þau skilaboð út í samfélagið. Ef þarf að lengja frestinn eftir því sem teygist úr kreppunni og þörfin er áfram til staðar þá er hægt, eins og síðast, að gera það tímanlega. Það hefur verið gert sex sinnum frá síðasta hruni, fyrst einu ári eftir hrunið og síðast sex árum síðar. Nú fer ég fer aftur í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna, síðustu efnisgreinina, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta er gríðarlega mikilvægur liður í því að veita heimilunum skjól við þær fordæmalausu efnahagslegu aðstæður sem eru komnar upp. Hagsmunasamtök heimilanna skynja miklar áhyggjur og ótta meðal almennings um afdrif heimilanna á komandi misserum. Frestun á nauðungarsölum myndi senda sterk skilaboð og hughreysta þá sem hafa þessar réttmætu áhyggjur. Samtökin mælast því eindregið til þess að frumvarp þetta verði samþykkt sem lög nú þegar.“ Undir umsögnina rita fyrir hönd Hagsmunasamtaka heimilanna Ásthildur Lóa Þórsdóttir og Guðmundur Ásgeirsson. Ég legg til, forseti, að þetta mál gangi til allsherjar- og menntamálanefndar og fái þar venjulega þinglega meðferð. Umsagnarfresturinn er þrjár vikur. Það eru enn þá eftir tveir fundir í allsherjar- og menntamálanefnd, geri ég ráð fyrir, og hægt að senda málið strax í umsagnarferli þannig að í byrjun árs verði umsagnir komnar og hægt að hefja gestakomur. Þá getum við strax sent þau skýru skilaboð að okkur sé umhugað um það, þegar við stöndum frammi fyrir þessari kreppu sem fjármálaráðherra hefur sagt að gæti verið verri en kreppan í bankahruninu, að stíga strax inn og koma heimilunum í skjól. Sendum þau skilaboð að það sé það sem við ætlum að gera, ekki bara að koma atvinnulífinu í skjól, sem þurfti að gera, heldur líka að koma heimilunum í það skjól sem þau fengu eftir hrunið. En vegna þess að við þekkjum söguna verðum við núna í fyrra fallinu og sendum þessi skilaboð strax.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál sem gengur út á það að stíga skref í átt að því að tryggja að þessi kreppa verði ekki þess valdandi að fólk missi heimili sín, svo einfalt er það. Þetta nær ekki utan um alla sem eiga á hættu að missa heimili sín en þetta nær utan um hóp af fólki sem við svo sannarlega viljum ekki að missi heimili sín út af heimsfaraldri kórónuveirunnar og þeirri efnahagskreppu sem henni fylgir. Ég verð að segja að ég undrast að ríkisstjórnin hafi ekki sjálf stigið þetta skref - eða undrast, mér þykir það a.m.k. miður, vegna þess að þá væri þetta bara frágengið því að meiri hluti er fyrir því á þingi. Ég hlýt því að hvetja meiri hluta þessa þings til að vinna málið hratt og vel og samþykkja það vegna þess að við hljótum að vera sammála um að við viljum ekki að fólk missi heimili sín vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og þeirrar efnahagskreppu sem henni fylgir. Þarna erum við að veita fólki frest til að greiða úr sínum málum til að halda heimili sínu, vera í skjóli og vari á meðan þetta ástand ríkir. Þetta er sjálfsagt mál, þetta er mikilvægt mál og ég vona að það verði afgreitt hratt og vel heimilum landsins til hagsbóta.
Forseti. Ég er stolt af því að það sé flokkurinn minn sem á frumkvæðið að því að þetta mál sé komið á dagskrá í kvöld og að við ræðum það í þingsal núna í þetta sinn undir þessum erfiðu kringumstæðum í samfélaginu, í þjóðfélaginu og í heiminum öllum. Þetta mál er réttlætismál og mikilvægt er að bregðast við strax. Þess vegna, eins og kom fram í máli hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar, er mikilvægt að þetta sé komið núna og það sé eitthvað gert núna strax til að tryggja að fólk sem býr jafnvel við atvinnumissi nú þegar, yfirvofandi atvinnumissi og óöryggi hvað varðar lífsviðurværi sitt, þurfi ekki í ofanálag að hafa áhyggjur af því að missa heimilin sín. Það er mikilvægt að bregðast strax við. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að hafa augu og eyru opin gagnvart þessu máli og fara strax í þær aðgerðir sem þarf til að það fari hratt og vel í gegn hér á þingi. Málið sýnir kannski í verki hvernig við Píratar nálgumst hlutina, sýnir hver forgangsröðun okkar er; heimilin í landinu. Við höfum séð skjót og í mörgum tilfellum ágætisviðbrögð við vanda fyrirtækja núna á þessum erfiðu Covid-tímum en heimilin eru ekki síður mikilvæg og hér sýnum við hver forgangsröðun okkar er. Þetta er raunverulega réttur fólks að við í þessu velferðarríki, Íslandi, tryggjum þetta öryggi núna þegar slík vá gengur yfir okkur. Þetta ástand hefur valdið gífurlegri streitu í samfélaginu, hjá okkur öllum og inni á öllum heimilum og ég held bara hjá vel flestum einstaklingum fyrir margra hluta sakir. Streita er þekkt lýðheilsuvandamál. Því er það raunverulega hlutverk ríkisins og okkar sem hér störfum að beita okkur fyrir þeim hlutum sem geta dregið úr streitu og lýðheilsuvandamálum. Þetta mál er algerlega borðleggjandi gagnvart því og borðleggjandi að það muni veita öryggi og að fólk þurfi ekki ofan á allt annað að hafa áhyggjur af því að missa heimili sín, sem er oft heilagur staður fyrir mörgum. Forseti. Ég vænti þess að Alþingi og ríkisstjórnin sýni þessa sjálfsögðu mannúð gagnvart þeim sem vegna algerlega óviðráðanlegra aðstæðna, sem þessi Covid-faraldur er, gætu verið komnir í mjög vonda og afleitu stöðu sem ógnar öryggi þeirra og skjóli. Við eigum að vera svoleiðis samfélag og ég trúi því að við viljum vera svoleiðis samfélag. Við viljum að Ísland, velferðarríkið, geti staðið undir því nafni enda er það hagur okkar allra. Það er hagur okkar allra að sýna hvert öðru skilning, mannúð, liðlegheit, samhygð og samúð og við höfum gert það að mörgu leyti í þessu ástandi. En hér er uppskrift að öðru skrefi í þeim efnum. Ég hvet þingheim allan til að taka vel á móti þessu máli, koma því í gegn og auka á farsæld þessa samfélags sem við búum í.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar. Frumvarpið snýst um endurgreiðslu kostnaðar en lögin um sjúkratryggingar eru frá 2008. Þetta er í þriðja sinn sem ég mæli fyrir þessu máli og Viðreisn leggur það fram en það hefur ekki fengið framgang innan þingsins til þessa. Það er alveg ljóst að það er enginn vilji hjá ríkisstjórnarflokkunum til að hleypa þessu máli í gegn. Það felur í sér að hægt verður að grynnka á biðlistum, að mjaðma- og liðskiptaaðgerðir verði gerðar hér heima þannig að við getum ýtt fólki út af biðlistum með jákvæðum hætti og aukið lífsgæði þess verulega. Það er mun hagfelldara fyrir ríkið og þjóðhagslega hagkvæmt. Því miður er það þannig að flokkarnir, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri græn og Framsóknarflokkur, hafa ekki viljað ljá máls á þessu og hafa m.a. fellt tillögur okkar í tengslum við fjárlögin til þess að koma til móts við þennan hóp. Ástæðan er fyrst og fremst sú að það er stefna ríkisstjórnarinnar að semja ekki við sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólk, í þessu tilviki fólk sem getur komið til móts við sjúklinga sem glíma við sársauka. Oftast er verið að skipta um mjaðmakúlur eða lið og við sjáum líka að biðlistar eru að lengjast annars staðar, t.d. hvað varðar sálfræðiþjónustu. En það er önnur saga. Frá því að Covid þeystist hingað inn til landsins, um mánaðamótin febrúar/mars, hafa biðlistar ekki styst, aðstæður hafa ekki skánað. Þvert á móti hefur þörfin fyrir að forgangsraða málum hér í þinginu aldrei verið meiri. Það þarf að setja þetta mál framarlega til að koma til móts við fólk sem er á biðlistum. Í haust lýsti Alma Möller landlæknir þeirri skoðun sinni að kórónuveirufaraldurinn hefði dregið fram ákveðna veikleika heilbrigðiskerfisins. Veikleikarnir lúta að mönnun á sjúkrahúsum, mönnun innan heilbrigðisgeirans og plássleysi. Það er með öðrum orðum erfitt fyrir hið opinbera að sinna grunnþjónustunni almennilega. Þótt margt hafi verið gert ágætlega og menn og konur hafi reynt að leggja sitt af mörkum þá er það einfaldlega þannig að hið opinbera kerfi er þungt í vöfum og það er fyrst og fremst skortur á mannafla og plássleysi sem hefur leitt til þess að erfitt er að taka á biðlistunum, ekki síst þegar tregða er innbyggð í kerfið, tregða hjá stjórnvöldum við að leita til sjálfstætt starfandi aðila. Það bara má ekki, sama þótt það væri til heilla fyrir allan almenning, ekki síst þá sem eru á biðlistum. Landlæknir sagði í þessu sama viðtali, sem ég vitnaði í áðan, að nauðsynlegt væri að líta til eininga sem væru utan opinbera kerfisins til að mæta þeim biðlistavanda sem aukist hefur á síðastliðnum árum. Ég held að við ættum að taka Ölmu Möller á orðinu. Það má segja að þetta frumvarp, þó að verið sé að leggja það fram í þriðja sinn, komi mjög til móts við það sem landlæknir var að benda á. Það er ekki ásættanleg ráðstöfun opinbers fjár að senda einstaklinga, sem hafa verið á biðlistum eftir því að komast á biðlista og hafa brutt verkjatöflur á meðan þeir bíða, í mjaðma- og liðskiptaaðgerðir til Svíþjóðar í staðinn fyrir að semja við sjálfstætt starfandi aðila hér heima sem gera nákvæmlega sömu aðgerðir. Og það sem meira er: Það eru oft sömu læknarnir sem gera aðgerðir á einkaklíník hér heima en það má ekki semja við hana af því að það samræmist ekki stefnu ríkisstjórnarinnar. Þess vegna er betra að senda fólk til Svíþjóðar á einkaklíník þar. Og viti menn, oftar en ekki er læknir að heiman sendur með hópnum og umsvifin í kringum hvern einstakling eru hátt í 3 millj. kr. Það er meira en tvisvar sinnum dýrara að fara þessa leið en að sinna sjúklingunum hér heima. Þetta er auðvitað ekki boðlegt, virðulegi forseti. Frumvarpið snýr að því að setja þarfir sjúklinga í forgang og hverfa frá þeirri opinberu stefnu ríkisstjórnarinnar að láta hlutina fremur snúast um óbeit sína á einkareknum einingum. Það gengur ekki að þessi stefna sé ríkjandi því að á endanum setur hún þarfir sjúklinga ekki í forgang heldur mjög aftarlega á blað. Sjálfstæðisflokkurinn hefur valið að þegja, flokkur sem áður kenndi sig við frelsi, og tekur með þegjandi samþykki þátt í þeirri aðför sem að mínu mati á sér stað, aðför heilbrigðisráðherra að þessu kerfi. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þingmönnum Sjálfstæðisflokksins í hinum og þessum málum. Við sjáum að það er greinilega ekki langt í prófkjör. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru að viðra áhyggjur sínar af hinum og þessum málum, en ekki þessu. Þeir hafa einfaldlega ekki sagt neitt, ekki einu sinni lýst áhyggjum sínum yfir því að ekki sé verið að nýta framlag einkaframtaksins til að lina þjáningar fólks á biðlistum. Enginn hefur komið og rætt þetta. Allir hafa greitt atkvæði gegn tillögum okkar í tengslum við fjárlög og komið í veg fyrir að mál af þessu tagi verði afgreitt úr nefnd og tekið til atkvæðagreiðslu. Svo mikið er frelsið á þeim bænum. Við þekkjum auðvitað áherslur Vinstri grænna og það má alveg hrósa hæstv. ráðherra fyrir staðfestu í því að koma meira og minna allri starfsemi undir ríkið þegar að þessum aðgerðum kemur. Gott og vel. Við vitum að hverju við göngum þar. Þau vilja ekki leita til aðila utan opinbera kerfisins. Ég bendi á þetta mál og ég vil líka benda á þá biðlista sem eru að myndast eftir sálfræðiþjónustu og svipaðri klínískri meðferð, atferlismeðferð. Það má ekki styrkja leiðir utan opinbera kerfisins til að hjálpa fólki. Áðurnefnd úrræði heyra ekki undir hið opinbera, heilsugæslu eða Landspítala, og þá má bara helst ekki gera þessar aðgerðir. Mér finnst það mjög mikil skammsýni. Það er ekki verið að einblína á þarfir sjúklinganna, á þarfir einstaklinganna. Ég er ekki að segja að ríkið eigi ekki að koma að málum, alls ekki. En við verðum að geta sinnt þörfum þessara einstaklinga og ef leita þarf til einkaaðila þá gerum við það. Ég get borið virðingu fyrir skoðun heilbrigðisráðherra þó að ég sé allsendis ósammála henni. Ég hef sagt það upphátt mörgum sinnum og Viðreisn hefur lagt fram mál en ekki fengið stuðning frá öðrum flokkum sem kenna sig við frelsi. Á meðan, af því að þetta hlýtur ekki framgang, hrannast upp biðlistar og fólk bryður verkjatöflur. Við höfum reynt að ýta við þessu í þrjú ár, og ítrekað lagt fram frumvarp, lagt til breytingar á fjárlögum, allt til að auka lífsgæði fólks og stytta biðlista, sem ég hefði haldið að væri forgangsmál ríkisstjórnarinnar, án árangurs. Það er tiltölulega einfalt í framkvæmd að leyfa Sjúkratryggingum Íslands að semja við sjálfstætt starfandi aðila svo lengi sem þeir uppfylla þau skilyrði sem eru m.a. innan ramma EES-samstarfsins. Það er svolítið snúið að halda þessa framsöguræðu aftur og aftur en við leggjum málið fram til að undirstrika að til eru lausnir til að leysa biðlistavandann. Af því að hæstv. landbúnaðarráðherra nefndi orðið lífsstíl þá held ég að biðlistar séu að verða að lífsstíl þessarar ríkisstjórnar. Ekki er annað að sjá þegar engar undirtektir eru gagnvart málum eins og þessum, þegar tillögur okkar eru felldar, tillögur sem eiga að koma í veg fyrir að biðlistar myndist. Það er ákveðinn lífsstíll þessarar ríkisstjórnar að móta og mynda biðlista. Sú undarlega staða er uppi að Sjúkratryggingar Íslands telja sér ekki heimilt að greiða kostnað við sams konar aðgerðir hér á Íslandi. Hin pólitísku skilaboð eru þau að stofnunin fær ekki heimild til þess þrátt fyrir að aðgerð sé gerð af aðila sem uppfyllir öll lagaskilyrði. Það tikkar einfaldlega ekki í hið hugmyndafræðilega box ríkisstjórnarinnar að gera þessar aðgerðir hér heima. Ef við skoðum aðstæður eins og þær eru í dag hefur heimsfaraldurinn haft það í för með sér að öll ferðalög eru erfiðari. Fólk hefur þurft að fresta alls kyns aðgerðum en ekkert gerist hjá ríkisstjórninni. Afleiðingin er því enn lengri biðlistar. Er verið að teikna upp einhverja framtíðarsýn í staðinn? Nei. Það eina sem gerist ef slíkar tillögur berast er að Sjálfstæðismenn, Framsóknarmenn og Vinstri græn fara sjálfkrafa á rauða takkann og hafna öllum leiðum til að fá allar hendur upp á dekk til að leysa biðlistamálin. Alltaf er svarið nei, ef finna á aðra lausn en þá að hrúga fólki inn í opinbera kerfið með tilheyrandi biðlistum þar líka. Við sjáum biðlista vera að myndast eftir sálfræðiþjónustu, það hefur verið bætt í heilsugæsluna út af sálfræðiþjónustu, en ekki má leita til annarra aðila. Nei, segir ríkisstjórnin, bara nei - ótrúleg skammsýni. Ég vil biðja fólk að hafa það hugfast að ýmsir aðilar geta vel veitt skilgreinda opinbera þjónustu. Hér er ekki verið að tala um að menn borgi sig fram fyrir í kerfinu. Hér er verið að tala um skilgreinda þjónustu, verkferla, markmið. Það er alveg skýrt hvað hver aðgerð kostar. Markmiðið er að fólk fái lausn sinna mála, fái þjónustu þegar það þarf á því að halda. Stefna þessarar ríkisstjórnar er einmitt að veita ekki þjónustu þó að hægt sé að veita hana hér innan lands, heldur leyfa fólki að hafa það huggulegt eða hitt þó heldur á biðlistum. Við erum ekki að ógna jöfnum aðgangi að heilbrigðisþjónustu með því að viðurkenna að það eru fleiri en ríkið sem geta sinnt ákveðinni þjónustu. Við skulum hins vegar viðurkenna þann vanda sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að því að stytta biðlista. Ég hefði viljað sjá plan frá ríkisstjórninni í þá veru að leysa biðlistavandann, að hún hefði sagt: Við verðum ekki með fólk á biðlista eftir þrjá mánuði, ekki eftir liðskiptaaðgerðum, mjaðmaaðgerðum, ekki eftir sálfræðiþjónustu eða annarri þjónustu sem verið er að leita eftir, af því að við ætlum að setja aukið fjármagn inn á spítalana, við ætlum að leysa mönnunarvandann þannig að við klárum biðlistana. En það er ekki einu sinni þannig plan sem er sett fram. Það er bara lok, lok og læs. Það þýðir ekki að setja málin í nefnd. Það hefur verið svolítið þannig hjá þessari ríkisstjórn. Við í Viðreisn spurðumst einmitt fyrir um það hve margar nefndir hefðu verið skipaðar, og starfshópar, af þessari ríkisstjórn. Það hljóp á hundruðum. Það þýðir ekkert að setja þessi mál, hvað þá heilbrigðismál, aftur í nefnd, og skoða þau aðeins betur. Það eru nöturleg skilaboð til fólks á biðlistum, sem margt hvert hefur beðið mánuðum saman og sumt svo árum skiptir. Það er einfaldlega ekki boðlegt, virðulegi forseti, þetta gengur ekki. Við í Viðreisn erum að gera lokatilraun á þessu kjörtímabili en ef guð lofar mun þetta breytast á næsta kjörtímabili. Ef og þegar Viðreisn kemst í ríkisstjórn munum við leggja áherslu á að nýta alla aðila, opinbera aðila sem og einkaaðila, til að sinna þeirri þjónustu sem fólkið okkar þarf á að halda, hvort sem það er innan heilbrigðiskerfisins, félagslega kerfisins eða menntakerfisins. Við megum ekki leyfa okkur að láta fordóma ráða för eða kreddur eða, með fullri virðingu fyrir stefnu Vinstri grænna, hugmyndafræðilega gamaldags pólitík. Ég vil þó ekki síst beina orðum mínum til þeirra sem á tyllidögum skilgreina sig sem frelsisunnendur, víðsýna og lausnamiðaða, og segja að við verðum að reyna að tryggja framgang þessa máls. Við getum ekki tekið okkur meiri tíma í að gera ekki neitt í biðlistavandanum. Við ríkisstjórnarflokkana segi ég: Reynið að hrista af ykkur þann lífsstíl sem felst í því að byggja biðlista á biðlista ofan. Ég vil ítreka hvatningu mína til þeirra sem eru frelsisunnandi og lausnamiðaðir, ég vil ítreka hvatningu mína til þeirra sem eru hér á þingi og vilja leggja málinu lið: Það er hægt að breyta þessu. Það þarf bara vilja. Það þarf bara kraft. Ég vil undirstrika að mörgum sinnum hefur verið farið yfir málið í nefnd og þetta er í þriðja sinn sem við leggjum það fram. Ég vonast til þess og brýni velferðarnefnd til að afgreiða málið með hraði þannig að við veitum fólki sem er á biðlistum von og sendum skýr skilaboð um að við ætlum að sinna því. Þó að þetta fólk hafi verið þarna vikum, mánuðum og árum saman ætlum við að sinna því. Og við ætlum að stytta biðlistana, við ætlum að veita fólki þjónustu. Það skiptir fólk ekki endilega máli hvort það er ríkið eða einkaaðilar sem veita þjónustuna. Segjum við fólkið: Við ætlum að taka utan um ykkur. Við ætlum öll að vera í sama liði hvað það varðar. Það þarf að hugsa til þeirrar leiðsagnar sem landlæknir veitti okkur einmitt í viðtalinu sem ég nefndi þar sem hún sagði að nauðsynlegt væri að líta til eininga utan opinbera kerfisins til að mæta þeim biðlistavanda sem við höfum staðið frammi fyrir. Og við höfum staðið frammi fyrir þeim vanda allt þetta kjörtímabil af því að ríkisstjórnin hefur lítið sem ekkert verið að vinna í þessu. Hér er enginn að tala um einkarekstur eins og menn vilja oft halda fram þegar þvæla á mál eða gera þau tortryggileg eða einfaldlega að setja mál í bið eins og þessari ríkisstjórn er tamt. Ef einhverri ríkisstjórn mun takast að setja á fót á Íslandi tvöfalt heilbrigðiskerfi þá er það þessari ríkisstjórn. Það verður í boði ríkisstjórnar Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks ef þau ætla ekkert að gera í biðlistamálum. Þótt þau hafi tækin, þótt þau hafi tillögurnar og tólin, til þess að leysa málin þá verður það í boði þessarar ríkisstjórnar að koma upp tvöföldu heilbrigðiskerfi. Það hugnast mér ekki. Þess vegna verðum við að vera með skýrt skilgreind markmið, þau eru í lögum og þau eru í þessu frumvarpi. Tökum utan um fólkið hvar sem það er á biðlistum, sinnum því og fáum alla þá sérfræðinga, þá sem eru sjálfstætt starfandi og þá sem starfa hjá hinu opinbera, til að koma fólki út af þessum biðlistum. Þetta frumvarp er tækifæri til þess.
Virðulegur forseti. Ég fjalla hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum, um hjálpartæki. Þetta er mál Ingu Sæland og Flokks fólksins, að málinu stendur Flokkur fólksins eins og hann leggur sig. Auk þess er Helgi Hrafn Gunnarsson á þessu frumvarpi. Í 1. gr. segir: Á eftir 6. mgr. 2. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Hjálpartæki skv. 2. mgr. 26. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, eru undanþegin skattskyldu. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi (326. mál) en náði ekki fram að ganga. Með frumvarpinu er lagt til að hjálpartæki, samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, verði undanþegin virðisaukaskatti. Hugtakið hjálpartæki er samkvæmt ákvæðinu skilgreint sem hjálpartæki sem ætluð eru til að draga úr fötlun, aðstoða fatlað fólk við að takast á við umhverfi sitt, auka eða viðhalda færni og sjálfsbjargargetu eða auðvelda umönnun. Jafnframt verður hjálpartækið að teljast nauðsynlegt og hentugt til að auðvelda athafnir daglegs lífs. Sjúkratryggingar Íslands greiða eða taka þátt í kaupum á hjálpartækjum eftir ákveðnum reglum, samanber reglugerð nr. 1155/2013 um styrki vegna hjálpartækja, með síðari breytingum, en notendur þurfa gjarnan að greiða sjálfir fyrir hluta kostnaðar. Markmið frumvarpsins er að jafna aðstöðumun notenda sem þurfa á slíkum hjálpartækjum að halda og létta efnahagslega byrði þeirra. Áhrif frumvarpsins á tekjur ríkissjóðs yrðu ekki veruleg, en ríkissjóður greiðir nú þegar stóran hluta þess virðisaukaskatts sem innheimtur er af þessum vörum. Áætluð útgjöld vegna hjálpartækja í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021, það er 1. mál, á 151. löggjafarþingi, eru um 6 milljarðar kr. Endurgreiðslur eru um 95% af þeirri upphæð og er endurgreiðsluhlutfallið um 90%. Afnám virðisaukaskatts, að jafnaði 24%, lækkar tekjur ríkissjóðs um rúmlega 1 milljarð kr. Í reglugerð um styrki vegna hjálpartækja kemur fram hversu viðamikið mál hjálpartækin eru og hversu breitt svið er um að ræða. Það kemur á óvart hversu viðamikill þessi flokkur er, en að sama skapi er eiginlega undarlegt að ekki skuli vera fyrir löngu búið að sjá til þess að þessi nauðsynlegu tæki fyrir fatlaða einstaklinga og hreyfihamlaða og eldri borgarana okkar séu virðisaukaskattslaus. Í reglugerð um hjálpartæki, í I. kafla, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sjúkratryggðir eiga rétt á styrkjum vegna hjálpartækja samkvæmt reglugerð þessari. Sjúkratryggður er sá sem er búsettur á Íslandi og hefur verið það a.m.k. síðustu sex mánuðina áður en bóta er óskað úr sjúkratryggingum að uppfylltum öðrum skilyrðum laga um sjúkratryggingar, nema annað leiði af milliríkjasamningum, sbr. 10. gr. laga um sjúkratryggingar. Með búsetu er átt við lögheimili í skilningi lögheimilislaga. Börn yngri en 18 ára sem búsett eru hér á landi eru sjúkratryggð með foreldrum sínum. Sama á við um stjúpbörn og fósturbörn. Að öðru leyti gilda um það hverjir teljist sjúkratryggðir hér á landi ákvæði í 10.–16. gr. laga um sjúkratryggingar. Sjúkratryggingar Íslands ákvarða hvort einstaklingur teljist sjúkratryggður.“ Í 2. gr. eru skilgreiningar á hjálpartækjum. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hjálpartæki er tæki sem ætlað er að draga úr fötlun, aðstoða fatlaða við að takast á við umhverfi sitt, auka eða viðhalda færni og sjálfsbjargargetu eða auðvelda umönnun. Hjálpartækið verður jafnframt að teljast nauðsynlegt og hentugt til að auðvelda athafnir daglegs lífs.“ Í 6. gr. reglugerðar um styrki til hjálpartækja er talað um hjálpartæki til heyrnar- og sjónskertra. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Heyrnar- og talmeinastöð útvegar hjálpartæki fyrir heyrnarskerta, heyrnarlausa og þá sem eru með heyrnar- og talmein samkvæmt lögum nr. 42/2007, um Heyrnar- og talmeinastöð. Í þeim tilvikum sem heilbrigðisráðherra hefur veitt öðrum en Heyrnar- og talmeinastöð heimild til að selja heyrnartæki getur einstaklingur snúið sér til þess aðila vegna kaupa á heyrnartæki. Um styrki til þeirra sem eru með heyrnarmein fer samkvæmt reglugerð nr. 1118/2006, um greiðsluþátttöku ríkisins í hjálpartækjum sem Heyrnar- og talmeinastöð útvegar, og reglugerð nr. 146/2007, um styrki vegna kaupa á heyrnartækjum hjá öðrum en Heyrnar- og talmeinastöð. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskertra og daufblinda einstaklinga annast úthlutun sérhæfðra hjálpartækja, samanber lög nr. 160/2007, um Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga.“ Hér fyrr í dag, undir störfum þingsins, benti ég á furðulega hluti. Ef við skoðum t.d. greiðslur og styrki er varða börn sem þurfa á gleraugum að halda kemur í ljós að styrkirnir eru á bilinu 3.500–7.500 kr. á gler. Ef um er að ræða sérstaklega sterk sjóngler og mikla sjónskekkju bætast við 500–1.500 kr. á gler eftir styrkleika. En kostnaður foreldra við kaup á gleraugum getur verið 40.000–60.000 kr. Þarna á milli er himinn og haf. Þarna á milli er nær tífaldur munur, sem segir okkur að þarna er gjörsamlega rangt gefið, enda kemur í ljós að þessar upphæðir hafa ekki verið uppfærðar í nær 15 eða 20 ár. Það er auðvitað til háborinnar skammar að við skulum láta viðgangast að foreldrar barna, sem einhverra hluta vegna þurfa á gleraugum halda, séu í þeirri aðstöðu að það sé þeim eiginlega fjárhagslega ofviða að redda þeim nauðsynlegum tækjum til að þau geti séð almennilega, jafnvel lesið og lært. Og hvað þá þegar það eru kannski tvö, þrjú börn í viðkomandi fjölskyldu sem þurfa þessa aðstoð, þá er það orðin óþolandi byrði fyrir viðkomandi fjölskyldu að sjá til þess að útvega fjármuni til að aðstoða börnin. Í sumum tilfellum þurfa þessi börn jafnvel tvenn, þrenn gler á ári þannig að enn getur þessi kostnaður aukist. Þá er það alveg furðulegt í þessu samhengi að heyrnartæki barna eru greidd að fullu úr ríkissjóði en gleraugu ekki. Maður verður eiginlega orðlaus þegar maður sér aftur og aftur svona fáránlega mismunun. Við erum búin að sjá þetta í ýmsum myndum í heilbrigðiskerfinu okkar. Það merkilegasta við það er að maður heldur alltaf að maður geti ekki séð meiri mismunun, en hún verður sífellt meiri. Þetta er eiginlega ekkert annað en gróf mismunun, óskiljanleg mismunun milli barna, og skýtur verulega skökku við þegar við hugsum um að gæta jafnræðis. Ég sé ekki hvernig það á að vera jafnræði að ef maður heyrir illa sé í lagi að borga kostnaðinn að fullu, en ef maður sér illa sé það bara allt í lagi, þá þurfi ekkert að styrkja það að fullu. Þessu þarf að breyta. Ef við lítum á ýmsa hluti sem fólk áttar sig ekki þá eru hjálpartæki sem fólk þarf - ég hef t.d. orðið var við að ef einstaklingur er með lyftu fyrir hjólastól í bifreið sinni þá er það greitt niður 100%, þannig að þar er ekki um niðurfærslu styrkja að ræða, en á sama tíma er einstaklingum gert illmögulegt að spara ríkissjóði fé með því t.d. að færa lyftu úr einum bíl yfir í annan, sérstaklega þegar ekki er hægt að nota sömu lyftur í rafmagnsbíla og venjulegar jarðefnaknúnar bifreiðar. Þá fær einstaklingurinn það ekki, sem vill jafnvel spara ríkinu stórfé. Við erum með alls konar vitleysur í kerfinu. Í kerfinu er líka ótrúlegur fjöldi mismunandi hjálpartækja. Það eru hjálpartæki til meðferðar og þjálfunar; stoðtæki, spelkur, gerviliðir, bæklunarskór, gervihlutir aðrir en gervilimir, hjálpartæki við persónulega aðhlynningu og hjálpartæki til að klæðast, ferilhjálpartæki og hjálpartæki við flutning, húsbúnaður, hjálpartæki til tjáskipta, upplýsinga og viðvörunar, hjálpartæki til meðhöndlunar og tæki til að meðhöndla tæki eða hluti. Þetta sýnir okkur að það eru ótrúlega mismunandi hlutir sem til þarf. Eins eru styrkir ökuþjálfunar fyrir þá sem þurfa sérstaka bifreið. Þar er styrkurinn einungis 70% af þessum kostnaði, sem er töluverður, sérstaklega fyrir þá sem eru á strípuðum örorkubótum. Þá er þetta stór kostnaður og þá kemur líka þarna inn virðisaukaskattur, en það myndi lækka kostnaðinn eitthvað ef hann væri afnuminn. Í fylgiskjali í reglugerð kemur líka fram skilgreiningin á því hverjir eiga rétt á þessum hjálpartækjum. Það eru t.d. lífeyrisþegar, sá sem hefur gilt örorkuskírteini frá Tryggingastofnun ríkisins eða er 67 ára eða eldri, börn og unglingar yngri en 18 ára. Og svo kemur innkaupaheimild frá Sjúkratryggingum Íslands sem gildir ýmist í eitt, fimm eða tíu ár. Þátttaka Sjúkratrygginga Íslands í greiðslu á hjálpartækjum er 50%, 70%, 80%, 90%, 95% eða jafnvel 100%. En það getur verið rosalega stór biti fyrir fólk að kaupa hjálpartæki og fá aðeins 50% kostnaðar niðurgreiddan, vegna þess að sum þessara hjálpartækja eru gífurlega dýr. Þau kosta gífurlegan pening, sérstaklega ef það eru rafmagnshjálpartæki sem fólk þarf að notast við til að komast á milli staða og hefur eiginlega enga aðra tegund hjálpartækja til að fara á milli staða, t.d. hálfgerðar skutlur. Það segir sig sjálft að það myndi muna gífurlega miklu ef slíkt væri án virðisaukaskatts. Ég vona heitt og innilega að þetta frumvarp verði samþykkt þannig að við þurfum ekki að mæla fyrir því aftur að ári.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér í annað skipti fyrir frumvarpi sem ég legg fram um breytingu á lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Þetta þingmál gengur einfaldlega út á það að gefa eða auka frelsi þegar kemur að líkamsleifum. Í dag erum við með frekar gömul lög um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Við erum auðvitað með mjög ákveðna ramma í kringum kirkjugarðana okkar og hvernig þá skal meðhöndla og svo er hægt að sækja um að láta brenna líkamsleifar sínar. Þá er mjög strangur rammi um það hvað skal gera við öskuna. Henni skal sem sagt koma fyrir í þar til gerðu keri og hana skal jarðsetja í kirkjugörðum. Þó er hægt að sækja um undanþágu frá því ákvæði, áður var það til ráðuneytisins en nú er það til sýslumanns, um að dreifa öskunni en þó má eingöngu gera það yfir öræfum eða sjó. Það er í rauninni sá þáttur í lögunum sem ég vil breyta og tel tímabært að breytist. Ég hef fengið með mér í þetta mál flutningsmenn úr flestum flokkum hér á þingi. Með mér flytja þetta mál hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Willum Þór Þórsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Inga Sæland, Björn Leví Gunnarsson og Andrés Ingi Jónsson. Ég ætla að segja það, virðulegur forseti, að eftir að ég lagði þetta mál fram á sínum tíma í fyrra og svo aftur núna hef ég fengið fjölda símtala og skeyta og póstsendinga um mikilvægi þess að breyta þessum lögum og heyrt ýmiss konar sögur og sjónarmið sem ég held að sé mjög mikilvægt að tekin verði fyrir hér á vettvangi þingsins. Ég er þeirrar skoðunar, og flutningsmenn, að ástæða sé til að hafa um þetta frelsi og einstaklingar eigi sjálfir að ráða sínum næturstað. Í bíómyndum sér maður oft að jarðneskum leifum fólks er dreift fallega yfir fallegt land eða vatn eða í einhverjum skógi og fólk er jafnvel með einhverja minningarreiti og annað því tengt. En það er ekki heimilt í dag og þegar fólk sækir um þessa sérstöku undanþágu þá skal dreifa öskunni á öræfum eða yfir sjó og það má bara vera á einum stað. Það er ekki í boði að dreifa ösku víðar og það má alls ekki merkja þessa staði. Þegar ég fór að grafast fyrir um þetta var mér bent á það að víða á Norðurlöndunum væri þetta mun frjálsara en hér þó að þar séu vissulega reglur í kringum þetta. Þá var sérstaklega tilgreint að þar væri komin ákveðin hefð fyrir skógarlundum þar sem mætti dreifa ösku og fólk mætti setja minningarskildi á tré. Ég birti í greinargerð með frumvarpinu upplýsingar sem upplýsingaþjónusta þingsins var svo góð að koma með, þar segir t.d. að í Danmörku megi dreifa ösku yfir opið haf en biskup geti heimilað að farið sé með öskuna á annan hátt. Í Finnlandi skal fara með ösku látins manns af virðingu og þannig að minning hans sé heiðruð, dreifa má ösku t.d. yfir vatn eða land, forstöðumaður bálstofu má því aðeins láta öskuna af hendi til að hún sé greftruð eða komið fyrir á varanlegum stað. Þá þarf innan árs að grafa öskuna eða koma henni fyrir á varanlegum stað. Þó þarf að afla leyfis hjá eiganda eða umráðamanni lands þar sem öskunni er komið fyrir. Í Noregi veitir sýslumaður leyfi fyrir dreifingu ösku og í Svíþjóð má dreifa ösku annars staðar en í kirkjugarði að fengnu leyfi hjá lénsstjórn. Slíkt leyfi er aðeins veitt ef sá staður þar sem öskunni skal dreift er talinn hentugur og augsýnilegt að askan verði meðhöndluð af virðingu. Ég tek fram að auðvitað er það mjög mikið atriði að farið sé með þetta af virðingu. Ég nefndi hér áðan það sem maður sér í bíómyndum en hér er ég að tala um Norðurlöndin sem við höfum oft horft til í lagasetningu sem þessari og mér finnst ástæða til að horfa til þess. En víða er þetta auðvitað alveg frjálst. Enginn fær að hafa einhverja sérstaka skoðun á því. Aðstandendur fá einfaldlega duftkerið afhent og geta ráðið því hvort það er uppi á arinhillu, öskunni dreift, hvort öskunni er dreift innan einhvers tíma eða dreift á marga staði eða settur upp einhver minningarskjöldur eða annað. Þar af leiðandi, þrátt fyrir að við séum með stífan lagaramma um þetta og aðstandendur fái ekki afhent duftker nema hafa sótt um það og skrifað undir hvað þeir ætli að gera við það og annað, þá tel ég, og reyndar eru komnar sannanir fyrir því, að hér sé ösku látinna manna dreift án þess að það sé nokkurs staðar skráð eða neins staðar sótt um það. Til að mynda hafa birst fréttamyndir af því þegar einstaklingur var að dreifa ösku látins ástvinar yfir Seljalandsá og ég ímynda mér að fólki sem býr við meira frelsi í þeim efnum detti ekki einu sinni í hug að það þurfi sérstaklega að sækja um leyfi fyrir slíku. En ég tók líka eftir því, og maður fer að hugsa á sérkennilegan hátt þegar maður fer að velta þessu máli fyrir sér, að þegar ég var að tékka mig inn í flug fyrir Covid, þegar fólk var enn þá að ferðast, þá var skilti á borðinu við innritunina þar sem var tekið fram hvað megi taka með sér í handfarangur. Það eru auðvitað miklar reglur um krem og snyrtivörur og annað en varðandi duft þá má það vera mjólkurduft fyrir ungbörn og lyf, séu þau nauðsynleg, og þá var líka sérstaklega talað um ösku. Það er sem sagt í lagi að ferðast með ösku í handfarangri. Það er greinilega það algengt að það er sérstaklega tilgreint við innritun. Ástvinur þurfti að fara utan að sækja líkamsleifar látins ástvinar og ég hafði miklar áhyggjur af því að viðkomandi gæti ekki komist með þetta óhindrað til landsins, fara þyrfti margar ólíkar flugferðir á milli margra landa en það var víst minnsta mál að fara með öskuna í bakpokanum um fjölda flugvalla. Það segir mér að kannski sé kominn tími til að breyta þessu og eðlilegt að einstaklingurinn sjálfur geti látið liggja eftir sig bón um það hvernig fara skuli með líkamsleifarnar, þ.e. óskað eftir því að vera brenndur og óskað eftir því að öskunni sé dreift með ákveðnum hætti og svo ættum við auðvitað að treysta aðstandendum til að virða þá ósk. Ég ætlaði líka aðeins að fara yfir það að bálförum hefur fjölgað töluvert. Ég hygg að það hafi verið hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sem lagði fram fyrirspurn til dómsmálaráðherra á 149. þingi um hlutfall bálfara og hefðbundinna útfara, þá voru bálfarir orðnar 35% allra útfara. Þá voru vangaveltur um hvað við þyrftum mikið rými undir kirkjugarða til lengri tíma. Ljóst er á þeim svörum að í slíkum áætlunum gerum við ráð fyrir því að bálförum fjölgi enn frekar. Það hefur verið þróunin og allar líkur á að það verði áframhaldandi þróun. Ég ætla alls ekki með því að tala niður kirkjugarða, mér finnst kirkjugarðar afspyrnufallegir. Sjálf fer ég einmitt sérstaklega á hátíðum og minnist látinna ættingja með því að kveikja á kertum og ég held að kirkjugarðar þjóni ofboðslega miklu samfélagslegu og menningarlegu hlutverki. En að því sögðu vilja ekki allir hvíla þar til allrar eilífðar og vilja að öðruvísi sé farið með líkamsleifar þeirra og þess vegna finnst mér ástæða til að við opnum á það. En ég ætla þó að nefna líka í þessu að kirkjugarðar taka auðvitað upp landrými og við þekkjum það nú úr næsta nágrenni að hér voru mikil átök um byggingar vegna þess einmitt að þar var kirkjugarður á sínum tíma. Við höfum þó þróað það þannig að með fjölgun bálfara getur aðstandandi ráðið því, hægt er að jarðsetja kerið í leiði látins ættingja eða í venjulegu leiði í kirkjugörðum. En til eru sérstakir garðar fyrir þetta, afspyrnufallegir, og vel hefur tekist til með það. En mér finnst það þó engin ástæða fyrir því að gefa ekki frelsi til að dreifa öskunni sé þess óskað. Ég hef líka fengið spurnir af því að fólk sé hér með hugmyndir um að byggja upp ákveðna minningargarða, Tré lífsins er til að mynda eitt fyrirtæki sem ég hef fengið sendar upplýsingar um, það vill byggja upp slíka minningargarða og þróa ákveðna þjónustu í kringum það. Eins og ég sagði áðan hefur fjöldi fólks haft samband og lýst miklum áhuga á því að þetta mál nái fram að ganga. Ég velti fyrir mér hvort ég þurfi nokkuð að segja mikið meira, mér finnst þetta svo borðleggjandi. Ég ætlaði að beina því til allsherjar- og menntamálanefndar að í þessu frumvarpi mínu tek ég í raun bara undir það sem er í dag, að ösku skuli setja í duftker úr forgengilegu efni, og áfram sé heimilt að grafa þau og þá fylgi því þær reglur sem um það eru. Aftur á móti er ég bara að opna á það að virða ósk hins látna og dreifa þá öskunni óski hinn látni þess. Þá má einnig velta fyrir sér, og það er ein af þeim ábendingum sem hafa komið inn í þessa umræðu, því sem ég myndi kalla þéttingu byggðar í kirkjugörðum. Nú finnst mér þétting byggðar eiga við sums staðar og sums staðar alls ekki. En maður gæti vel séð fyrir sér að hægt væri að þétta byggð í kirkjugörðum og koma fyrir fjölskylduminningarreitum. Ég minnist þess sjálf að hafa labbað um slíka, eigum við að segja kirkjugarða, í Hong Kong þar sem fjölskyldur voru í rauninni bara með sína skápa eða sínar blokkir og kerin voru þá annaðhvort jarðsett eða inni í skápum og þarna var ofboðslega fallegt og fólk setti þar skrautmuni og annað sem tengdist látnum ættingja, það kom greinilega þarna saman þegar það vildi minnast ættingjanna og átti fallega stund. Þó að frumvarpið hér geri ráð fyrir því að haldið verði áfram að fara þá leið með duftkerin sem er í dag, þ.e. að þau séu jarðsett, og mig minnir að það sé alla vega 1 m niður, þá má líka alveg velta fyrir sér hvort það eigi að opna enn frekar á það. En stóra málið finnst mér nú að dreifing öskunnar verði gerð frjáls og við hættum að vasast svona mikið í því og hafa miklar skoðanir á því hvar og hvernig fólk megi dreifa öskunni og merkja reitina sérstaklega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Hér er að sjálfsögðu um athyglisvert mál að ræða. Mig langar aðeins að biðja hv. þingmann að koma nánar inn á hvernig hún sér fyrir sér minningarskjöld viðkomandi ef ósk hins látna væri á þann veg að öskunni yrði dreift eins og mælt er fyrir um að leyft verði í frumvarpinu, sem er í raun og veru ekki heimilt í dag. Hvernig færi þá með minningarskjöld, ef hv. þingmaður vildi fara aðeins betur yfir það? Svo langar mig að fá álit hv. þingmanns á heimagrafreit. Í því felst ákveðið frelsi, það kemur fram frumvarpinu, og ég sé að hv. þingmaður er áhugasöm um að dreifing ösku verði gerð frjáls og það er bara gott og vel. En nú eru heimagrafreitir ekki leyfilegir í dag, það er ekki leyfilegt að stofna nýjan heimagrafreit. Ef við ferðumst um landið og sveitir landsins sjáum við að á sumum bæjum eru heimagrafreitir og að mínum dómi eru þeir til prýði. Þeir eru menningarsöguleg verðmæti, myndi ég segja, þar sem hvíla gjarnan fjölskyldur sem bjuggu á þeim stað. Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að skoða það nánar að leyfa jafnvel heimagrafreiti á ný, og þá kannski með einhverjum takmörkunum, t.d. með því [[Forseti hringir.]]að heimila duftker sem greftrunaraðferð? Ef hv. þingmaður gæti komið aðeins inn á þetta.
Virðulegur forseti. Varðandi minningarskildi eða annað þess háttar, að merkja staði með einhverjum hætti, þá hef ég séð fallegar myndir af því, t.d. trjálundi þar sem fólk fær að dreifa ösku viðkomandi og fólk fær að setja minningarskjöld á tré í garðinum. Eins hefur maður séð þetta jafnvel við bekki eða annað slíkt. En auðvitað er þetta undir því komið að það sé heimild hjá landeiganda, þannig að eigi menn sjálfir landið myndu þeir ráða því hvað þeir gerðu en annars ekki ef þetta væri á opinberum vettvangi. Auðvitað er ekki hægt að dreifa ösku á landi einhvers annars án samþykkis landeiganda. En ég sé t.d. ekkert því til fyrirstöðu að það megi merkja þessa reiti með einhverjum hætti. En þá ætla ég að segja eitt, sem ég gleymdi að koma inn á, að ástæða er til að gefa það upp þannig að legstaðaskrá - er ég ekki að fara rétt með, er það ekki? - verði í gildi, ég held að það sé mikilvægt að svo verði. Varðandi heimagrafreiti verð ég að viðurkenna, vegna þess að ég hafði svo mikinn áhuga á þessu máli, að ég skoðaði það ekki sérstaklega. En ég hnaut um það þegar ég fór í gegnum lögin. Þar eru, eins og hv. þingmaður þekkir betur en ég, mjög ákveðin skilyrði. Þeir geta verið á ættaróðölum. Ef ekki hefur verið jarðsett þar í ákveðinn langan tíma getur fólk tekið þá heimagrafreiti af. Ég hygg engu að síður að það að veita aukið frelsi með dreifingu ösku ætti að auðvelda þeim sem vilja hvíla í heimagrafreitum og vera þá með skildi eða annað þar, hvort sem það væri með því að dreifa öskunni sjálfri eða jarðsetja. Ég tek ekki á því í þessu frumvarpi, ég er í rauninni að tala um jarðsetningu keranna enn þá í kirkjugarði. Mér fyndist ekkert því til fyrirstöðu að hv. allsherjar- og menntamálanefnd myndi jafnframt taka það upp í yfirferð sinni yfir þetta frumvarp og endurskoðun á lögunum því að þau eru vissulega komin aðeins til ára sinna. Þótt þetta sé nú eitthvað sem breytist ekki, þ.e. við fæðumst og deyjum, þá má alveg horfa á það stundum með nýjum gleraugum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég fagna því að hv. þingmaður hafi áhuga á að skoða heimagrafreiti í þessu samhengi, ég held að það sé alveg full ástæða til þess. En mér finnst aðeins óljóst með þessa minningarskildi, hvort það gæti verið kannski svolítið snúið í framkvæmd og hvort það gæti gert að verkum að það komi svolítill losaragangur á þessa skráningu. Eins og í dag er t.d. vefsíða sem heitir gardur.is þar sem hægt er að fletta upp hvar viðkomandi hvílir og þá í hvaða kirkjugarði o.s.frv. Ef þetta fyrirkomulag yrði tekið upp myndi það kannski svolítið flækja þetta mál. Sér hv. þingmaður fyrir sér - hv. þingmaður nefndi trjálundi eða annað slíkt - að það yrði skráð með einhverjum hætti? Er það kannski ekki á skjön við það ef engin skráning yrði, ef hv. þingmaður gæti farið yfir það? Mér finnst þetta vera svolítið óljóst. Nú þekki ég ekki nákvæmlega hvernig þessi framkvæmd er annars staðar á Norðurlöndunum þar sem þetta er heimilt. Þetta yrði náttúrlega nýmæli hér á Íslandi. Gæti hv. þingmaður farið aðeins betur yfir þessa hluti?
Virðulegur forseti. Ég fjalla meira um það í greinargerðinni að mér finnist að þetta eigi að vera frjálst og þá er ég í rauninni að leggja til að við tökum það úr lögunum að ekki megi merkja þá staði þar sem ösku er dreift. Það er áfram reglugerðarheimild í lögunum þannig að ég held að slíkt þyrfti að útfærast í reglugerð, en minn vilji stendur til þess að það yrði frjálsræði utan um þetta. Ég tek sem dæmi þegar fólk lendir í því að aðstandandi týnist og ekki er hægt að jarðsetja viðkomandi, og á ég eitt svoleiðis dæmi, þá erum við með fallegan minningarreit, stein þar sem eru minningarorð. Við höfum fallega reiti um látna sjómenn og þá sem hafa týnst á hafi úti, hægt er að setja minningarreiti um þá. Ég sæi þetta fyrir mér að með sambærilegum hætti gætu verið trjálundir þar sem fólk fengi að setja upp minningarreiti eftir að hafa dreift öskunni. Í allri þessari umræðu hefur líka komið fram að fjöldi fólks hefur óskað eftir því að láta dreifa öskunni á vinsæla fótboltavelli. Það er t.d. þekkt í Bretlandi að fólk vill hvíla á uppáhaldsvelli sínum. Ég veit ekki hvort fótboltavellirnir hér myndu taka jákvætt í það. Mér skilst að á allra vinsælustu völlum úti í heimi hafi verið orðin svolítið mikil ásókn í þetta, þannig að menn bjuggu til aukaminningarreit til hliðar svo að fótboltamennirnir þyrftu ekki að spila í öskunni, sem var jú vinsælt að dreifa. En að öllu gamni slepptu þá held ég að það sé vel hægt að útfæra þetta af virðingu við hinn látna fyrst og fremst. Það er kannski annað sem þetta kemur inn á, því ég hef fengið ábendingar um að í eldri görðum, þar sem aðstandendur eru kannski ekki lengur að sinna leiðinu, sé kannski betra að þar sé minningarskjöldur og það svæði lifi sem minning um hinn látna og sé sinnt á meðan því er sinnt. En svo þegar liðnir eru margir áratugir eða árhundruð þá þarf enginn svo sem að sinna því leiði lengur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir framsöguna og fyrir að leggja fram þetta áhugaverða mál. Þingmaðurinn er naskur á að leggja fram mál sem snerta í rauninni svolítið við fólki og fá það til að hugsa: Bíddu, þurfum við virkilega að gera hlutina eins og við höfum alltaf gert þá? Það er sérlega virðingarvert að taka upp mál með þeim hætti sem þingmaðurinn gerir. Ég fagna því og held að hugsunin í þessu frumvarpi sé góð, þ.e. að fara töluvert meira í frjálsræðisátt en er núna. Ég tek undir það með þingmanninum. Það sem mér finnst vanta og langar að spyrja um er hvort þingmanninum finnist nóg að allt eftirlit og öll umsýsla eða skráning jafnvel, ef hægt er að orða það þannig, sé bara í reglugerð. Eins og þingmaðurinn leggur til að 4. mgr. 7. gr. laganna orðist þá rúmast býsna víður rammi innan reglugerðarheimildarinnar án þess að sagt sé mikið um það nákvæmlega hvernig eigi að gera hlutina. Ég velti því fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi hugsað það eitthvað frekar eða sé kannski meira að fiska eftir því að þau atriði verði reifuð í nefndinni og skoðað með hvaða hætti sé hægt að gera það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og spurninguna. Já, það var með ráðum gert að ég skildi þetta eftir svolítið opið í 4. mgr 7. gr. þar sem ég segi í rauninni bara: Virða ber ósk hins látna um hvar og hvernig ösku er dreift eða hún varðveitt sé ósk hins látna sú að askan sé ekki jarðsett. Um nánari reglur um dreifingu ösku látins manns fer samkvæmt reglugerð settri með heimild í þessum lögum. Þá er í rauninni fellt brott úr gildandi lögunum að einungis megi dreifa ösku yfir öræfi eða sjó. Í greinargerðinni tala ég skýrt um vilja minn til að gera þetta mjög frjálst. En ég átta mig á því að fólk kann að vilja fara kannski aðeins hægar í þá vegferð og þá held ég einmitt að upplagt sé fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að reifa það svolítið. En ég held að punkturinn um legstaðaskrá skipti máli. Það var ábending sem mér barst einmitt í fyrra. Ég held að engu að síður sé mikilvægt, af því að ég held að í því sé mikill auður og menning, að við getum farið inn á gardur.is og flett upp fólki og hvar legstaður þess er. Í þessu tilfelli treysti ég aðstandendum til að taka við kerinu og gera það við það sem hinn látni óskaði en skila jafnframt skráningu til legstaðaskrár um hvar öskunni verður dreift eða hvort hún er varðveitt. Ég veit að sumum hugnast það alls ekki en ég myndi vilja ganga alla leið í frelsisáttina hvað það varðar og treysti fólki fullkomlega til þess. Ég held að það sé sama varðandi legstaðaskrána, þegar fólk týnist er það skráð með þeim hætti. Jafnvel þótt fólk vilji láta dreifa sér yfir Vatnajökul og Varmá væri hægt að skrá það, ef ég tek tvö mjög ólík dæmi. Ég sé í rauninni ekki vandamálið og sé ekki ástæðu fyrir því að við þurfum að vera með stífa stjórnsýslu í kringum það leyfisveitingakerfi sem við erum með í dag og held að við getum einfaldað þetta til muna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, það er áreiðanlega hægt að breyta þessu á þann veg að við séum ekki svona rosalega stíf á gormunum í þessu eins og er í gildandi lögum. Ég er algerlega sammála þingmanninum um það. Vangaveltur mínar snúa meira að því hvort það ætti þá að skrifa það aðeins ítarlegar í lagatextann eða kannski kemur það bara í nefndarálitinu eða eitthvað slíkt, ég þori ekki að fullyrða um það. Annað sem ég velti fyrir mér er, þingmaðurinn kom raunar aðeins inn á það, hvar maður getur leyft að dreifa ösku. Eigum við að vera með alveg sömu reglu t.d. í þéttbýli og dreifbýli? Væru einkalóðir alltaf stikkfrí og væri einkaland alltaf stikkfrí nema með leyfi viðkomandi landeiganda? Og svo er það skráningin sem þingmaðurinn kom aðeins inn á, eigum við að segja að það sé í sjálfu sér kannski pínulítið persónulegra að einhver vilji láta dreifa sér í Varmá, eins og þingmaðurinn komst að orði áðan, en ef viðkomandi vill bara eiga fastan legstað einhvers staðar í einhverjum kirkjugarði? Það þarf að skoða persónuverndarvinkilinn á þessu, af því að nú vitum við að persónuverndarlögin ná í rauninni út yfir gröf og dauða, og hvort þarf að skoða eitthvað sérstaklega. Mig langar að vita hvort þingmaðurinn hefur velt því eitthvað fyrir sér af því að þetta eru eðlilega mjög persónuleg mál. Ég er sammála þingmanninum um að það er fullt efni til að rýmka löggjöfina og ég hlakka til að sjá afurðina sem kemur frá nefndinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur andsvarið. Það var einmitt með ráðum gert að ég skrifaði það ekki nákvæmlega niður í frumvarpið. Ég áttaði mig á því að auðvitað kunna að vera misjöfn sjónarmið um það og þetta er gert ekki síst til að hreyfa við umræðunni og ég vænti þess að nefndinni berist líka umsagnir frá þar til bærum aðilum. Þegar ég hóf vinnu við þetta mál fór ég að forvitnast um hvort einhver ástæða væri fyrir þessum stífa lagaramma í dag, eitthvað í hollustuháttum og mengunarvörnum eða eitthvað slíkt. Ég vissi í rauninni ekkert hverju ég var að leita að en ég fann ekki neitt þannig að ég sé það ekki, ekki nema það séu einmitt tilfinningar okkar. Hv. þingmaður kom t.d. inn á þéttbýli og einkaland en sjálfri, virðulegur forseti, finnst mér það ekki skipta máli. Ég treysti fólki til að taka við ösku látins ættingja og fara með hana af virðingu og virða ósk hins látna. Ég sé ekki að ósk hins látna, að gefa eftir þetta frelsi, geti einhvern veginn haft áhrif á okkur hin, að það leiði á einhvern hátt til tjóns fyrir aðra. Þess vegna skil ég ekki ástæðuna fyrir því að vera með þetta mjög mikið njörvað niður. En auðvitað er það þannig að það þarf að virða eignarland en varla verður ösku einhvers dreift í garðinn hjá nágrönnunum, en væri frjálst að gera það í eigin garði eða gróðurreit eða sumarbústaðalandi. Ég hef reyndar ekki velt því fyrir mér varðandi persónuverndarmálin. Þá er legstaðaskráin væntanlega öll undir, ef ég skil hv. þingmann rétt. Ég hef frekar litið á það þannig að það væri eitthvað fallegt við það. En það má velta því fyrir sér, kann að vera, án þess að ég þekki það, að fólk geti óskað eftir því að það sé ekki skráð í legstaðaskrá. [[Forseti hringir.]]Ég bara verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að ég þekki það ekki.
Herra forseti. Við fjöllum um áhugavert frumvarp sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir flytur hér öðru sinni og ég nýt þess heiðurs að fá að vera meðflytjandi, sömuleiðis öðru sinni. Þetta er áhugavert frumvarp, kannski fullmikið sagt að það sé upplífgandi, en það er tímabært og kallast sannarlega á við samtímann, breytt viðhorf og siðferði og trúarleg viðmið. Þetta er á sína vísu umhverfismál og í aðra röndina líka loftslagsmál. Við leggjum hér til að rýmka ákvæði um bálfarir. Það getur beinlínis snert loftslagsmál því að búnaðurinn þarf að uppfylla strangar kröfur sem lúta að umhverfinu. Við búum, herra forseti, að rótgrónum siðum og hefðum við leiðarlok lífs, um greftrun, legstæði, kirkjugarða og alla lagalega umgjörð við þessar aðstæður og talsverð íhaldssemi ríkir um málaflokkinn, kannski umfram það sem gerist annars staðar. Við höfum siði, hefðir og venjur sem við viljum ógjarnan hvika mikið frá. Svona hafa hlutirnir verið í áratugi og aldir þó að við merkjum auðvitað þróun í átt til breytinga. Tíðni bálfara á Íslandi fer vaxandi. Eins og hv. þingmaður kom inn á voru þær 35% allra útfara 2017 en hlutfallið var komið upp fyrir 40% fyrir tveimur árum, og á þessi siður vaxandi fylgi að fagna. Hvers vegna? er spurt. Það er kannski ekki til nein einhlít skýring en það sem menn hafa hent á lofti er aukin vitundarvakning um umhverfismál og um jarðnýtingu að einhverju leyti. Við erum að nálgast Norðmenn að þessu leyti en 44% frænda okkar kjósa þessa leið. Danir og Svíar eru enn ötulli að þessu leyti en þar er hlutfallið 81% og 82%. Bretland er með 75% hlutfall, Tékkland 80% og Sviss 87%. Japanir verða ekki toppaðir en þar segir tölfræðin að hlutfallið sé 100%. Bandaríkin dvelja við 47% hlutfall bálfara, þegar við fjöllum um hefðir og venjur í þessu efni. Í frumvarpinu eru ekki lagðar til byltingarkenndar tillögur, miklu fremur hófstilltar tilslakanir í átt til breytinga varðandi umgengni og hvílustað jarðneskra leifa einstaklinga og hugsanlegar óskir þeirra í þeim efnum. Ég tel það líka vera anga af þessu máli að þetta ýtir kannski fremur við opinni umræðu nánustu aðstandenda um óskir viðkomandi þegar hann er að komast á leiðarenda, eða þegar fyrirsjáanlegt er að viðkomandi sé að kveðja. Þetta skapar kannski að einhverju leyti umræðu um ósk þess sem í hlut á, hvað hann vill, hvernig hann sér þetta fyrir sér. Eins og hv. þingmaður kom inn á eru miklar skorður við þessu hér, og það er kannski að óþörfu. Lagt til að dreifing ösku verði gefin frjálsari, losað um hömlur og ekki verður lengur háð stífum skilyrðum um að grafa ker í skilgreindu grafarstæði í skilgreindum kirkjugarði, eins og nú er trúlegast skilyrði. Fram kemur í greinargerð að vaxandi hluti einstaklinga óski þess að fá að dreifa ösku utan kirkjugarða. Sinn er siður í landi hverju. Í greinargerð er stutt yfirlit um hátt nágrannalandanna. Norðmenn eru, eins og kunnugt er, trúfastir og traustir og fastir fyrir að ýmsu leyti, ekki síst í trúarlífi en þeir hafa skilgreint sínar leiðir í meðferð dufts að lokinni bálför og gengið býsna langt í frjálsræðisátt að ýmsu leyti, ef hafðar eru í huga fastar hefðir þeirra. Hver sá sem hefur náð 15 ára aldri telst geta sótt um að jarðneskum leifum sínum að bálför lokinni verði dreift í náttúrunni. Samkvæmt norskum útfararlögum skal bálför fara fram eigi síðar en tíu dögum eftir andlát. Að bálför lokinni skal jarðarför fara fram í síðasta lagi sex mánuðum eftir bálför en heimilt er að gera á því undantekningar ef sérstaklega stendur á. Hvað varðar dreifingu á dufti yfir landið gilda sjálfsagt önnur tímamörk. Að dreifa ösku látins einstaklings í Noregi á opin svæði með skilmálum, svo að ég leyfi mér að varpa svolitlu ljósi á það hvernig þetta er í okkar næsta nágrannalandi, hjá frændum okkar þar, er viðurkennt sem valkostur við graflagningu. En ekki verður bæði haldið og sleppt, það er ekki hægt að fá að dreifa hluta af öskunni og setja síðan hluta í grafreit í kirkjugarði. Í öllum tilvikum er gengið út frá því að viðkomandi hafi sjálfur valið. Að öðrum kosti er farið að óskum ættingja enda sé það í samræmi við væntar óskir viðkomandi. Í Noregi er það þannig, samkvæmt reglugerðum, að ekki er heimilt að dreifa ösku viðkomandi á marga staði, eða eins og fyrr segir að dreifa að hluta og grafa í jörð að hluta. Það samræmist ekki norskum reglum. Þegar um er að ræða dreifingu ösku í sjó er ekki skilyrði að það sé á rúmsjó, það er heimilt að gera það nær landi, innan skerja og það er líka heimilt að dreifa ösku látinna inni á fjörðum. Þó eru settar skorður við erilsöm frístundasvæði. Menn þurfa að taka tillit til aðstæðna og útilífs og t.d. má ekki dreifa ösku við strönd þar sem fjölmenni er gjarnan eða á íbúðar- eða frístundahúsasvæðum. Þá er einnig opnað fyrir það að dreifa megi ösku í ár, vatnsföll og líka í stöðuvötn þar sem aðstæður leyfa og víðerni er nægt. Hnykkt er á því að víðerni þurfi að vera nægt. Sérstakar reglur gilda um svæði sem eru með takmarkaðan aðgang að einhverju leyti, vernduð eða friðuð svæði en það þarf að sækja sérstaklega um leyfi, en auðvitað er þetta allt saman háð leyfum. Þá hefur orðið vinsælla með tímanum að sökkva kerjum í sjóinn í stað þess að dreifa öskunni í hafið en þá er það sett sem skilyrði að kerin séu úr forgengilegu efni sem leysist upp. Ætíð er lögð á það talsverð áhersla meðal Norðmanna að dreifing ösku látins einstaklings skuli fyrst og fremst eiga sér stað á svæðum sem ekki eru í byggð. Það kallast á við þau ákvæði sem við búum við, að þetta skuli vera í óbyggð, en þeir slaka þó örlítið meira til í þessu. Þeir gera það þó að skilyrði að víðáttan sé næg og jarðvegur sé þannig að askan eigi greiða leið niður í hann og gangi í samband við náttúruna, taki þátt í hringrásinni. Heimilt er að dreifa ösku í skóglendi en takmörk sett við svæði sem eru útivistarsvæði. Það hefur verið dálítil ásókn í að fá að dreifa ösku á mjög takmarkað og afmarkað svæði, t.d. í nágrenni við frístundahús fjölskyldunnar. Reglugerð leggur áherslu á ákvæðin um að ösku skuli ekki dreift í byggð og jafnframt það markmið að askan skuli greiðlega geta horfið í jarðveginn og hringrás náttúrunnar og ekki verði hægt að merkja ummerki um öskuna til lengri tíma. Í Noregi er það fylkismaður hvers fylkis sem annast leyfisveitingar en auðvitað þarf að uppfylla ákveðið form. Það er vandalaust og ákvörðun hans er hægt að vísa til ráðuneytis. Það er fróðlegt að blaða í útfararlögum frænda okkar í Noregi og þar kemur ýmisleg á óvart. Öll sveitarfélög skulu hafa til ráðstöfunar grafarstæði eða jarðnæði, legstæði, í þessu skyni sem svarar til 3% af íbúum sveitarfélagsins. Við erum vön því að geta ráðstafað leiðum og landi um ótakmarkaðan árafjölda. En í Noregi er þessu öðruvísi háttað því að heimilt er að nota gröf að nýju eftir 20 ár frá síðustu jarðsetningu, ef annað er ekki tekið sérstaklega fram en duftker má leggja í kistugröf fyrr. Ef kirkjugarður er aflagður skal hann friðaður í 40 ár frá síðustu jarðsetningu. Umráð grafarstæðis eða leiðis gildir í 20 ár, og greiða þarf af því gjald. Ef það fer á eindaga eru eftirlifendur ekki í góðum málum. Það er sem sagt hægt að framlengja leiði, að ósk ættingja, ef það er vel hirt og því er haldið við og sýnd ræktarsemi og ef það er í samræmi við skipulag kirkjugarðsins. Þarna virðast Norðmenn vera miklu meira inni á því að nýta land betur, nýta legstæði betur. Þegar umráðatímanum lýkur skal rétthafa gefast kostur á að fjarlægja grafstein eða önnur minni. Ef það er ekki gert innan sex mánaða safnar embættið því saman. Þarna eru viðhorfin önnur en við þekkjum. Svo virðist sem samfélagið, hið geistlega vald, líti svo á að þegar viðkomandi er látinn ljúki þar með skyldum samfélagsins gagnvart honum nema ættingjar vilji gera aðrar ráðstafanir. Þetta var um útfararlögin í Noregi, er kannski örlítið hliðarspor við það frumvarp sem við fjöllum hér um. Herra forseti. Þetta er ekki róttæk breyting sem við leggjum til í þessu efni, en vissulega er um tilfinningamál að ræða. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á eru allir einhuga um að taka skuli á þessum málum og fjalla um þau af mikilli virðingu við alla þá sem við sögu koma. Rétt eins og við höfum verið alin upp og hvergi er gengið á svig við mannvirðingu heldur horft til meira frjálsræðis og leitað eftir að verða við hinstu óskum einstaklinga með verðugum hætti. Þess vegna vona ég að málið fái góða umræðu, jákvæða umfjöllun og farsæla afgreiðslu um síðir og að Íslendingar feti í kjölfarið sömu slóð og nágrannaþjóðir okkar, af virðingu við alla þá sem gengnir eru.
Herra forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur á þessu máli þannig að það skal kannski engan að undra að ég er nokkuð jákvæður í garð þess. Þetta er, eins og hefur verið nefnt hérna í umræðunni, mál sem snertir okkur öll af því að jú, við deyjum öll um síðir. Við höfum held ég flest velt því fyrir okkur hvað við viljum að taki við jarðnesku leifunum sem við skiljum eftir okkur. Þetta frumvarp breytir ákvæðum sem voru ögn umdeild þegar þau komu inn í lögin fyrir 20 árum. Það var ekki stór hópur þingmanna sem fetti fingur út í það að setja inn heimild til dreifingar ösku en þó var einn þingmaður sem sagðist reyndar ekki vilja vitna til Eyrbyggju þar sem því er lýst hvernig aska af látinni manneskju fór í bæjarlækinn og kýrin sem gekk með kálfinn drakk öskuna og úr varð síðan nautið Glæsir. Það eru því ýmis sjónarmið í þessum málum. Ég hef alltaf litið á þetta sem spurningu um það hvernig líkamar okkar geta sem fyrst orðið hluti af náttúrulegu hringrásinni sem við erum hluti af. Það að brenna jarðneskar leifar og dreifa þeim út í náttúruna er skjótvirkasta aðferðin til þess. Þegar ég hóf þingmennsku á sama tíma og hv. fyrsti flutningsmaður þessa máls þá kíkti ég einmitt á lögin sem við erum hér að tala um að breyta og fannst þessi grein, eins og hv. þingmaður kom inn á í flutningsræðu sinni, um dreifingu ösku dálítið skrýtin. Ýmsir varnaglar eru slegnir í henni sem er ekki augljóst af hverju eiga endilega að vera. Ég lagði því fram fyrirspurn til dómsmálaráðherra á 149. þingi til að sjá hvernig þróunin hefur verið, hvernig hlutfall bálfara hefur þróast á síðustu árum og hversu oft sótt er um dreifingu ösku. Í rauninni kom þrennt í ljós, þrjú aðalatriði, í svari dómsmálaráðherra. Í fyrsta lagi fór hlutfall bálfara af útförum þeirra sem létust á árunum 2013–2017 stöðugt vaxandi, fór úr 28% og upp í 35%. Það ætti í rauninni að vera markmið að ná þessu hlutfalli sem hæstu vegna þess, sem komið hefur verið inn á í umræðunni, að kerfi kirkjugarða eins og þeir hafa verið skipulagðir síðustu áratugi gengur ekki upp til lengdar. Við viljum hafa minningarreitina sem kirkjugarðar eru nálægt eftirlifendum en erum núna í þeirri stöðu að garður uppi í Grafarvogi nægir ekki lengur fyrir höfuðborgarsvæðið. Það þarf að fara upp í Úlfarsárdal og hann á að duga í einhverja áratugi og þá þarf að fara enn lengra út fyrir þungamiðju byggðarinnar og þar með verður lengra fyrir eftirlifendur að fara til að minnast hinna látnu. Annað atriði sem kom fram í svari ráðherrans, og var óvænt, var hversu hátt hlutfall umsókna um öskudreifingu var frá erlendum ríkisborgurum. Aðdráttarafl Íslands sem ferðamannalands nær sem sagt út fyrir gröf og dauða. Raunin er sú að tugir umsókna hafa borist frá fólki sem hefur jafnvel aldrei komið til landsins en vill þegar þar að kemur, eftir að hafa séð myndir af Íslandi, dvelja hér til eilífðarnóns. Ég held að okkur megi þykja dálítið vænt um að fólk vilji ferðast hingað hina hinstu ferð og vera með okkur að eilífu. Eitt dæmi sem ég heyrði af þessu snerti björgunarsveit úti á landi sem fékk upphringingu frá lögmanni frekar auðugs manns sem hafði fallið frá sem átti sér þá hinstu ósk að vera dreift yfir ákveðinn fjallstind á Íslandi. Lögmaðurinn hafði milligöngu um að björgunarsveitin fór með ösku hins látna upp á fjallstindinn og dreifði henni þar yfir á fallegum degi. Og ef ekkert annað þá gæti þetta verið fjáröflunarleið fyrir björgunarsveitir þegar þær hætta að geta selt flugelda. Þriðja atriðið sem kom í ljós í svari hæstv. dómsmálaráðherra, sem bendir okkur kannski einna helst á það hversu brýnt er að breyta lögunum var það sem sagði þar, með leyfi forseta: „Nánari skýringu á hugtökunum öræfi og óbyggðir er ekki að finna í lögum eða reglugerð um öskudreifingu en stuðst er við almenna málvenju.“ Það er rosalega sjaldan sem við sjáum löggjöf þar sem er einfaldlega stuðst við almenna málvenju um skilgreiningu á hlutum og ekki alltaf til eftirbreytni vegna þess að hugmyndin í lögunum, þegar þau voru sett fyrir 20 árum, var að öskudreifingin væri fjarri byggð og hún snerti ekki neysluvatn eða hvað það er vegna áhyggja sem fólk kann að hafa af hollustuháttum og mengunarvörnum. En fyrir vikið þarf starfsmaðurinn sem tekur við umsókn um öskudreifingu að taka matskennda ákvörðun um það hvort tiltekinn staður uppfyllir þau skilyrði eða ekki, á meðan staðirnir eru væntanlega mjög margir sem geta nokkuð hættulaust tekið við ösku. Þetta er ekki eitur, þetta er lífrænt efni, aðallega kalksambönd. Það er kannski ekki gott að dreifa of mikilli ösku á fótboltavelli eins og dæmin sanna, en að öðru leyti rennur þetta bara beinustu leið út í hringrásina. Síðan er vandi við lögin að þeim er oft ekki fylgt. Við þekkjum örugglega öll einhverjar sögur eins og söguna af fjallageitinni sem dó og var brennd og afkomendurnir tóku sumarið í að ferðast um landið og dreifa hluta af öskunni yfir alla tindana sem viðkomandi elskaði. Það getur verið hluti af sorgarferlinu, hluti af því að heiðra minningu viðkomandi, en lögin leyfa ekki að ösku sé dreift á fleiri en einum stað. Af hverju ekki? Af hverju þarf að láta eins og að jarðneskar leifar þurfi að vera á einum og sama staðnum þegar þær hverfa bara í næstu rigningu út í umhverfið? Mér datt þetta líka í hug þegar umræðan hér áðan fór að snúast um legstaðaskrá og mikilvægi þess að staðsetningin væri þekkt. Þarf það? Af hverju? Staðsetning hvers? Staðsetning á hefðbundnum legstöðum er skráð vegna þess að þar er eitthvað. En ári eftir að ösku hefur verið dreift yfir fjallstind er þar ekkert eftir af þeim jarðnesku leifum. Þannig að ég skil ekki alveg hvað það er sem við ættum að rembast við að skrá. Hins vegar er mjög mikilvægt að útfæra, eins og rætt hefur verið hér, einhvern minningarstað, einhvern punkt sem fólk getur sótt heim til að minnast hins látna. Það getur alveg eins verið sumarbústaður við rót fjallsins þar sem öskunni dreift á toppnum. Það getur verið hvað sem er. Minning er eitthvað sem fólk hefur á eigin forsendum. Það er tilfinning sem fólk er að vinna með þar. Svo þurfum við kannski að skoða þetta mál í samhengi við stærri umræðu. Hér nefndi hv. þm. Guðjón Brjánsson flatarmál kirkjugarða og við þyrftum kannski við gott tækifæri að ræða það hversu varanlegir kirkjugarðar eru og óbreytanlegir. Það er eðlilegt að viðhafa ákveðna íhaldssemi þegar kemur að kirkjugörðum sem hinsta hvílustað ástvina. En vegna þess að Víkurgarður var nefndur, sem er hér handan við hornið, er ágætt að minnast þess að á þeim örlitla reit voru Reykvíkingar grafnir í tíu aldir. Ef einhverjar leifar hefðu verið eftir af fyrstu jarðnesku leifunum sem þar var komið fyrir hefði verið búið að stafla þarna ansi mörgum hæðum af fólki. Hins vegar eru kirkjugarðar 20. aldarinnar á höfuðborgarsvæðinu allir á breiddina. Þeir eru stórir vegna þess að þar eru teknar grafir og almennt eru þær ekki nýttar aftur. Eitthvað er farið að gera af því í Suðurgötugarði að grafa aftur í elstu grafirnar, kannski sérstaklega duftker ástvina þeirra sem þar hvíla fyrir. En þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða miklu meira til að geta haldið jarðneskum leifum ástvina okkar áfram í samfélagi við okkur sem lifum til þess að við getum heimsótt þá, minnst þeirra, kynnt afkomendur þeirra fyrir ömmu og afa sem þau hafa aldrei séð, bara með því að heimsækja minningarstaðinn og ræða um viðkomandi. Þar að auki þurfum við, held ég, að bjóða upp á stóraukningu í því að fólk láti dreifa jarðneskum leifum sínum á þeim stöðum sem það elskar og eru hluti af þeirra persónu og geta þar með orðið hluti af minningunni sem fólk rifjar upp með reglubundnum hætti með því að fara að fjallinu sem amma elskaði og lét dreifa sér yfir og hugsa til hennar þar. Út af öllu þessu þá vona ég að allsherjar- og menntamálanefnd gangi sem best að vinna úr þessu góða frumvarpi og að á næstu árum fáum við fleiri frumvörp af þessu tagi sem breyta því aðeins hvernig fólk getur komið sér fyrir þegar það hættir að lifa.
Virðulegi forseti. Ég fagna því máli sem við ræðum hér í kvöld. Eins og sést á meðflutningsmönnum frumvarpsins er það nokkuð þverpólitískt, sem er mjög ánægjulegt. Ég tel að við tölum ekki nógu oft um dauðann. Við hræðumst og forðumst samtalið hvert við annað og ekki síst við börn þegar það er einmitt mikilvægt að við eigum þetta samtal og upplýsum börn um þá óumflýjanlegu staðreynd lífsins sem dauðinn er. Það er réttur barna að vera upplýst um dauðann rétt eins og um lífið, enda getur það skipt máli þegar börn upplifa missi að þau viti hvað er að gerast, hafi vitneskju um þennan atburð sem er algengur og óumflýjanlegur. Við missum flestöll einhvern ástvin á lífsleiðinni. Fullvissan og vitneskjan um dauðann gefur lífinu líka gildi. Dauðinn rammar lífið inn og undirstrikar mikilvægi þess og dýrmæti. Vitneskjan um dauðann minnir okkur á hverfulleika lífsins og á það að tíminn er takmörkuð auðlind fyrir okkur öll. En jafnvel þegar okkar eigin tími er á þrotum heldur hann áfram að líða, að okkur látnum. Eftirlifendur okkar lifa áfram og eiga minninguna að. Núna í Covid var almenningur hvattur til þess að eiga samtal um dauðann við sína nánustu, hvattur til að eiga opið samtal um það hverjar óskir þeirra væru þegar ekki væri hægt að spyrja þá lengur og þeir ekki til staðar til þess að svara eða lýsa yfir óskum sínum að jarðlífi loknu. Forseti. Þann 8. apríl síðastliðinn birtu fjórir læknar og hjúkrunarfræðingar á vef Landspítalans ráðleggingar til almennings um mikilvægi innihaldsríks samtals á erfiðum stundum, ekki síst á tímum eins og þessum, í Covid-19 faraldrinum, með leyfi forseta: „Miklu skiptir að fólk ræði við sína nánustu áður en það verður mjög veikt um hvernig aðstæður það geti ekki lifað við og hvernig það myndi vilja deyja.“ Eitt besta ráðið til þess að létta á áhyggjum getur einmitt verið að ræða um þær opinskátt. Við ræðum oft og tíðum í þingsal um yfirráð yfir eigin líkama og virðingu fyrir óskum og persónulegri ákvarðanatöku einstaklingsins, okkar sem lifandi erum. Við ræðum og leggjum áherslu á mikilvægi frelsisins, einstaklingsfrelsisins, sem þó má ekki vera á kostnað frelsis, lífs og heilsu annarra. Þessi umræða er ekki síður viðeigandi þegar kemur að líkama hins látna. Eins og áður segir fagna ég því að verið sé að útvíkka umræðuna um dauðann í stjórnmálunum á Alþingi og dýpka hana, eins og þetta mál gerir svo sannarlega. Persónuleg ákvarðanataka og virðing fyrir ákvarðanatöku einstaklingsins er, eins og áður segir, algengt málefni í þingsal og opinber íhlutun í slík persónuleg mál er almennt ekki af hinu góða. Forðast ber stífan lagaramma í kringum persónulegar ákvarðanir er varða líf og dauða. Kveðjuathafnir eru í langflestum tilfellum mikilvægur þáttur í sorgarferli. Það getur verið mikilvægur þáttur í úrvinnslu sorgar að óskir hafi verið ræddar fyrir fram og að þær óskir sé svo hægt að uppfyllta, að hægt sé að kveðja ástvin, þann einstakling sem fallinn er frá, með þeim hætti að það endurspegli sál hans og persónuleika. Þetta mál, sem snýr að því að dreifa ösku þar sem sá látni hefur jafnvel óskað eftir að verði gert eða þar sem fjölskyldan eða aðstandendur telja við hæfi að einstaklingurinn fái að hvíla, getur því verið mjög mikilvægt fyrir fólk og það er mikilvægt í úrvinnslu sorgar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, 1. flutningsmaður þessa máls, minntist á nýsköpunarverkefni í tengslum við dauðann og greftrun og minningargarða og slíkt. Það er spennandi vettvangur. Það er vettvangur sem við forðumst í allt of miklum mæli að leita á, horfa á og ræða jafnvel í samhengi nýsköpunar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir minntist á nokkur verkefni í ræðu sinni, þar á meðal Tré lífsins – minningargarða o.fl. Það er spennandi verkefni. Dauðinn þarf ekki að vera niðurdrepandi. Hann er óumflýjanleg staðreynd lífsins. Hér rétt á eftir ræðum við áhugavert frumvarp um aldursfordóma, sem ég hlakka til að hlýða á umræður um og jafnvel taka þátt í. Þetta tengist allt saman. Við ræðum hér oft og tíðum um upphaf lífsins og miðbik þess og á eftir ætlum við að ræða um seinni ár lífsins. Nú erum við að ræða um dauðann. Það er mikilvægt, jákvætt og gott að við getum leitað á slíkan umræðuvettvang í opnu samtali hvert við annað sem samfélag með óskir og virðingu að leiðarljósi, óskir þeirra sem lifandi eru og óskir látinna ættingja. Þetta mál gengur til hv. mennta- og menningarmálanefndar og ég hlakka til að sjá hvort þetta mál fær framgang innan þingsins.
Virðulegur forseti. Mig langar að enda á að þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta mál. Mér finnst það einmitt sýna að þetta er, eins og hér hefur verið komið inn á, þverpólitískt mál. Þetta er ekki hápólitískt efni en þetta er eitthvað sem skiptir okkur öll máli. Þess vegna langar mig að hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að taka málið strax fyrir á fundi sínum og senda til umsagnar svo að hátíðarnar nýtist til þess. Ég ítreka að þó að það fari lítið fyrir þessu máli þá er það eitthvað sem kostar ekkert. Ef eitthvað er myndu sparast fjármunir hjá ríkinu við að auka þetta frelsi. Mig langar því að hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd áfram í þessari vinnu. Ég þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Áðan var farið að tala um nýsköpun. Svo talaði hv. þingmaður líka um að Ísland hefði aðdráttarafl út yfir gröf og dauða. Það er svo sannarlega þannig og við vitum af því að þrátt fyrir að það samræmist ekki reglum hefur fólk komið hingað, örugglega í góðri trú, með ösku látinna ættingja og dreift henni. Þegar rætt var um að þetta gæti verið fjáröflunarmöguleiki fyrir björgunarsveitir varð mér nú reyndar hugsað til tímamótaverksins Lovestar eftir Andra Snæ Magnason því að talandi um nýsköpun er auðvitað ýmislegt hægt að gera í þessum efnum. En að öllu gamni slepptu vildi ég bara þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Ég ítreka að ég held að við ættum að geta gert mjög vel hér og af fullri virðingu við hinn látna. Ég minni hv. þingmenn og hv. allsherjar- og menntamálanefnd á að það er einhvers virði að geta virt hinstu ósk hins látna. Og ég vil leggja til að við reynum að gera það hið fyrsta.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun gegn öldrunarfordómum. Tillaga þessi er nú flutt stakstæð, en þótt fylgitillögur hennar frá hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og Ásmundi Friðrikssyni séu líka í ferli hér innan þings er ekki búið að mæla fyrir þeim. Þær fylgdu með í fyrra. Þá voru þessar tillögur bornar fram allar saman. Það vill svo skemmtilega til að meðflutningsmenn okkar á þessum tillögum eru einmitt títtnefndir hv. þm. Guðjón S. Brjánsson og Ásmundur Friðriksson auk hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, Halldóru Mogensen, Hönnu Katrínar Friðriksson og Guðmundar Inga Kristinssonar. Tillagan gengur út á það að fela félags- og barnamálaráðherra að skipa starfshóp sem geri aðgerðaáætlun gegn öldrunarfordómum. Áætlunin yrði gerð í nánu samstarfi við hagsmunaaðila og að starfshópurinn skili tillögum til ráðherra eigi síðar en haustið 2021. Síðan myndi ráðherra kynna Alþingi niðurstöður starfshópsins á haustþingi 2021. Eins og ég nefndi áðan er þetta ekki í fyrsta sinn sem þessi tillaga kemur fram. Hún var lögð fram í fyrra að vel ígrunduðu máli og eftir nokkra umræðu. Í bæði skiptin sem hún hefur verið lögð fram hefur orðið um hana dálítil umræða í samfélaginu sem er vissulega hluti af planinu, skulum við segja, herra forseti, þ.e. að fá upp umræðuna um það sem ég hef viljað kalla samfélagsmein, fordóma gegn eldra fólki og tal um það á fordómafullan hátt sem skaði hreinlega hagsmuni þess. Þessir fordómar koma víða fram. Það er ítrekað talað um að eldra fólk kosti svo mikið, það taki of dýr pláss á spítölum, það íþyngi félagsþjónustu sveitarfélaga, skilji ekki nútímann, fylgist ekki með o.s.frv. Það fer hins vegar miklu minna fyrir því í umræðunni að eldra fólk býr yfir gríðarlegum félagsauði og það býr yfir mjög verðmætri þekkingu, ekki bara um það sem það hefur sjálft gert fyrr á ævinni heldur býr það yfir mikilli þekkingu um samfélagið, - og er verðmætt sem slíkt - um söguna og hvernig hlutirnir hafa gengið fyrir sig. Það er þess vegna mikilvægt að reyna með öllum ráðum að koma eldra fólki meira á jafnræðisgrunn í umræðunni, að við hættum að kalla allt sem eldra fólki fylgir einhvers konar vandamál og förum kannski frekar að tala um verkefni. Fordómar gegn eldra fólki geta nefnilega valdið alls konar vanlíðan. Þeir geta valdið kvíða, þeir geta valdið því að fólk missi kjarkinn og þeir geta jafnvel valdið því að fólk leiti ekki réttar síns, krefjist ekki réttar síns, hvort heldur er þegar um er að ræða viðeigandi þjónustu eða í öðrum tilvikunum. Það er til að mynda oft talað um að eldra fólk sé svo dýrt, það nýti sér svo dýra þjónustu og það sé langdýrast í heilbrigðiskerfinu. En ef við snúum þessari umræðu við og hugsum með okkur: Hvenær þætti okkur eðlilegt sem samfélagi að einhver nýtti heilbrigðisþjónustuna mest? Væri það ekki ömurlegur vitnisburður um samfélag að fólk væri að nýta sér heilbrigðisþjónustuna mest og eiga í mestum erfiðleikum og veikindum á yngri árum? Er ekki bara eðlilegt og eðlilegur gangur lífsins að fólk sem hefur lifað langa ævi kunni, m.a. vegna þess og vegna sjúkdómsbyrði sem það kann að bera, að þurfa hreinlega að nota þjónustuna? Þá á hún að vera til reiðu. Það er raunar þekkt að eldra fólk er ekkert að valda kostnaði í heilbrigðiskerfinu þegar það er í raun að sækja sér réttinn. Það er líka rétt að hafa það í huga að steríótýpan um aldraðan mann, sem kann að vera einhver lasburða og hrumur, er röng. Hún er hreinlega röng. Langstærstur hluti eldra fólks býr við ágæta heilsu og líður vel. Hugmyndin um að allir eldri einstaklingar séu lasburða og lélegir er beinlínis skaðleg. Það er oft látið að því liggja að eldra fólk stífli pláss á spítölum, eins og stundum er sagt, þó að það liggi fyrir og við vitum öll að það er mikil hreyfing á eldra fólki sem liggur inni á sjúkrahúsum. Tilfellið er náttúrlega bara að eðli málsins samkvæmt, eins og ég nefndi hér áðan, má alltaf gera ráð fyrir því að stærri hluti þeirra sem leitar inn á spítala séu aldraðir. En að það sé alltaf sama aldraða fólkið sem, eins og ég las nú einhvers staðar, nánast „heldur til“ - setjum það í gæsalappir, herra forseti - inni á spítölunum er bara vitleysa. Það er ekki þannig. Þrátt fyrir allt þetta og þær staðreyndir sem ég hef rakið hér þá er að sjálfsögðu mikilvægt að halda áfram að þróa þjónustu heilbrigðiskerfisins og félagsþjónustuna á öllum stigum, þar með talið stofnanaþjónustu fyrir eldra fólk sem oft er talað um. Það er ekki verið að tala um að við eigum að hætta því. Það er líka þannig, herra forseti, að enn þann dag í dag er gert ráð fyrir að fólk hætti almennt að vinna á almennum vinnumarkaði við 70 ára aldur og raunar líka hjá því opinbera. Það er algjörlega óháð því hvort fólk vill það sjálft og óháð því hvort það er fært um að vinna áfram. Með því að þvinga fram starfslok á þessum tíma fer reynsla og þekking þessara einstaklinga oft og tíðum forgörðum og þar með sá mannauður sem fylgir. Það væri að mörgu leyti miklu eðlilegra að gera fólki kleift að ljúka störfum á sínum eigin forsendum og þá fremur eftir því hvort það getur unnið starfið eða hefur vilja til þess. Sú aðferð að takmarka atvinnuþátttöku eldra fólks með þeim hætti sem gert er nú eru í rauninni aldursfordómar og veldur fólki oft miklu hugarangri. Það er einnig vel þekkt að upp koma ýmis geðræn vandamál við starfslok, eins og kvíði og jafnvel þunglyndi, sem mætti ætla að yrði í minna mæli og minna áberandi ef við gerðum fólki kleift að hætta virkri atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Tilgangur tillögunnar er að fela ráðherra að gera heildstætt mat á öldrunarfordómum og leita leiða til að draga úr þeim eða eyða. Í þeim tilgangi er lagt til að eftirfarandi verði gert: Í fyrsta lagi að lagaumhverfið verði yfirfarið og metið hvort lög mismuna aldurshópum að því er varðar réttindi og skyldur umfram það sem mætti telja eðlilegt vegna þroska og getu. Í öðru lagi að metið verði hvort tilefni sé til að fella brott aldurstengdar viðmiðanir í lögum þar sem það á við, svo sem þegar átt er við starfsréttindi, rétt til atvinnu, rétt til lífeyristöku og rétt á tiltekinni þjónustu. Í þriðja lagi að metið verði hvort frekar skuli miða við hæfni í lögum, þ.e. menntun, reynslu eða getu eða önnur málefnalegri viðmið en aldur. Það er mikilvægt að unnin verði aðgerðaáætlun í nánu samstarfi við hagsmunaaðila, svo sem hagsmunasamtök eldra fólks, aðila vinnumarkaðarins og aðra þá sem ætla má að hafi yfirsýn yfir málið vegna sérþekkingar eða reynslu. Þar má sérstaklega nefna fræðimenn sem hafa skrifað um málið, svo sem öldrunarfræðinga, heilbrigðisstarfsfólk með sérmenntun á sviði öldrunarfræða, félagsráðgjafa og fleiri. Við skipan starfshóps verði litið sérstaklega til fyrrgreindra þátta. Eðli málsins samkvæmt má gera ráð fyrir að það hljótist einhver kostnaður af vinnu starfshópsins en hann verður þá aðallega innan ráðuneytisins í fyrstu. Niðurstöður hópsins gætu síðan mögulega breytt kostnaðarlíkönum hins opinbera. Það mætti ætla að mat á því væri þá eitt af verkefnum slíks starfsfólks. Virðulegi forseti. Það er þannig, sérstaklega á svona skrýtnum tímum eins og við lifum núna þegar skórinn kreppir að, að fordómar eiga mjög auðveldlega upp á pallborðið. Við höfum því miður heyrt það í þessum heimsfaraldri að menn hafa jafnvel misst út úr sér á stundum að allt sé að fara á hliðina á spítölunum vegna þess að þeir séu fullir af gömlu fólki sem eigi ekkert að vera þar. Þessi umræða verður háværari en oft áður og hún er sár fyrir aðstandendur þessa fólks og hún er sár fyrir þetta fólk sjálft. Þess vegna er mikilvægt að við reynum að hætta þessu tali. Fordómar gegn eldra fólki eru að sumu leyti kannski annar angi af nokkurs konar eineltisumræðu um þennan hóp, auðvitað ekki alveg eins en það eru að sumu leyti sömu þættir sem koma þar að máli. Orðræðan hefur það nefnilega í för með sér að hún gerir lítið úr fólki og smættar það. Þegar svoleiðis tilfinningum er komið að hjá fólki þá líður því verr en ella og nær síður vopnum sínum og nær ekki almennilega að njóta sín og sinna með þeim hætti sem það annars gæti. Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að þessi tillaga fari til hv. velferðarnefndar í kjölfar umræðu hér og hlakka til að vinna áfram með þetta mál ásamt og þeim tillögum sem ég nefndi hér í upphafi frá hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og Ásmundi Friðrikssyni. Ég vonast til að hægt verði að vinna þessar þrjár tillögur saman í einum pakka og koma þeim aftur inn í þingsal áður en þingi lýkur að vori.
Virðulegi forseti. Ég fagna því máli sem við ræðum hér núna. Þetta er löngu tímabært mál. Ég hef oft verið hugsi yfir framkomu okkar sem samfélags við þá sem eldri eru. Aldursfordómar geta verið svo rótgrónir í menningunni að við sjáum þá ekki, heyrum þá ekki, tökum ekki eftir þeim. Það sem er kannski verra er að óafvitandi tekur fólk oft þátt í einhverju sem litast af aldursfordómum sem eru rótgrónir í menningu okkar. Brandaramenning getur oft upplýst um fordóma í samfélögum. Það er eiginlega skylda okkar allra að vera með opin augu. Það má hlæja og gera grín að hlutum í lífinu og að okkur öllum að einhverju leyti. En þegar það fer að snúast upp í það að vera hreint ofbeldi sem jaðarsetur hópa leynt og ljóst er það skylda okkar sem samfélags að rísa upp og horfa á það berum augum. Ég tel að þetta mál geri það, sé skref í átt að því. Svo að ég taki eitt dæmi um það sem ég á við er brandaramenning í kringum afmæli oft og tíðum sú að nokkrir áratugir eru sniðnir af þegar einhver á afmæli. Gert er ráð fyrir því að þeim sem á afmæli finnist það betra. Það er einhver útgangspunktur að undantekningarlaust sé betra að vera yngri en að fagna því að vera orðinn þroskaðri og vera lifandi. Þetta getur oft verið lúmskt. Það getur kannski oft verið fyndið ef það særir ekki en þetta er nokkuð sem við þurfum að hafa augun opin fyrir í samfélaginu. Eðli málsins samkvæmt er það oft þannig með menningu að við sjáum hana ekki sjálf. Í eldra fólki er oft mannauður sem hefur verið ýtt til hliðar. Eldra fólk hefur ekki þau tækifæri í samfélaginu sem það ætti að hafa og ætti að geta haft. Það hefur heilmikið fram að bjóða, hefur heilsu og áhuga en einhvern veginn er búið að draga úr möguleikum fólks vegna lífaldurs sem samfélagið segir að sé orðinn hár. Það þarf að laga. Við þurfum að fagna því að þroskast sjálf og fagna því að aðrir þroskist, fagna reynslunni, þekkingunni sem eldra fólk býr að, fá jafnvel aðgang að henni, spyrja, tala við þá sem eldri eru sem hafa upplifað ýmislegt í gegnum ævina og vita jafnvel margt sem við vitum ekki sem yngri erum. Það getur oft verið dýrmæt þekking og dýrmætt samtal og gefandi. Eftir stendur samt að þessi skipting í eldri og yngri er líka varhugaverð. Við eigum að taka höndum saman. Við eigum að taka alla með, því að jaðarsetning hópa er alltaf ofbeldi. Ég fagna því þessu máli. Við þurfum að tala um þetta sem samfélag og megi málinu vegna vel í nefndarvinnu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um ríkisábyrgð á viðspyrnulán til atvinnuþróunar. Eins og hæstv. forseti sagði liggur tillagan fyrir á þskj. 31 og er mál nr. 31. Ég er fyrsti flutningsmaður og meðflutningsmenn eru Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Willum Þór Þórsson og Þórunn Egilsdóttir. Þetta er sem sagt mál sem allur þingflokkur Framsóknarflokksins stendur að og er liður í áherslum flokksins á atvinnumál og eitt af forgangsmálum þingflokksins. Tillagan sjálf hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að hafa forgöngu um að hrinda í framkvæmd tímabundinni aðgerð sem hvetji til fjárfestinga í atvinnuþróun og greiði fyrir aðgengi atvinnuþróunarverkefna að lánsfjármagni á tímum efnahagslegs samdráttar af völdum heimsfaraldurs kórónuveiru. Aðgerðin felist í ríkisábyrgð á lán sem lánastofnanir veiti lögaðilum til atvinnu- og gjaldeyrisskapandi atvinnuþróunarverkefna. Útfærsla verkefnisins, þar með taldar tillögur að nauðsynlegum lagabreytingum, liggi fyrir eigi síðar en 1. febrúar 2021. Miðað verði við að aðgerðin komi til framkvæmdar fyrir 1. mars 2021.“ Það liggur sem sagt á að koma tillögunni til framkvæmda. Greinargerð tillögunnar er ítarleg og liggur hér fyrir á nokkrum blaðsíðum. Þar er farið yfir markmið aðgerðarinnar, þörfina og mögulega útfærslu. Talsverð vinna liggur að baki þessu máli og vil ég þakka öllum sem að því hafa komið. Ég mun ekki fara yfir greinargerðina frá orði til orðs en draga fram megináherslurnar. Markmið tillögunnar er að tryggja að atvinnu- og gjaldeyrisskapandi verkefni hafi aðgengi að lánsfé og styðja þannig við viðspyrnu fyrirtækja. Í því skyni verði komið á fót kerfi þar sem ríkið ábyrgist að hluta lán til slíkra verkefna. Ábyrgðunum er ætlað að draga úr óvissu og áhættu þess fjármagns sem fer í arðbæra fjárfestingu á tímum samdráttar eins og við upplifum núna. Vaxandi atvinnuleysi, samdráttur í landsframleiðslu, versnandi hagvaxtarhorfur og samdráttur í atvinnuvegafjárfestingu kalla á viðbrögð stjórnvalda. Flutningsmenn hafa skoðað ýmsar leiðir til opinbers stuðnings við atvinnuþróun, svo sem styrki, skattaívilnanir og ríkisábyrgðir, en ákveðið var að leggja til ríkisábyrgðir á lán sem lánastofnanir veita lögaðilum til lítilla og meðalstórra atvinnu- og gjaldeyrisskapandi verkefna. Forsenda þess að við veljum þessa leið í tillögunni er að hún leiði ekki til útgjalda úr ríkissjóði um leið og aðgerðin hefst því ef vel tekst til skila verkefni sem heppnast tekjum í ríkissjóð umfram útgjöld vegna verkefna sem ekki lifa út lánstímann, jafnvel verulegum tekjum umfram ætluð útgjöld. Aðgerðin krefst því ekki útgjalda úr ríkissjóði nema ef fleiri ábyrgðir falla en áætlanir gera ráð fyrir. En til þess að aðgerðin nái markmiðum sínum þurfa ríkisábyrgðir til hennar að nema að lágmarki 10–15 milljörðum, en það þyrfti að útfæra betur í útfærslunni. Í greinargerð er farið yfir stöðuna í samfélaginu. Ég sé svo sem ekki ástæðu til að rekja það allt hér. Við höfum farið í gegnum það í tengslum við fjárlagavinnu o.fl. Ég vil vekja athygli á því að það er kannski óljóst í frumvarpinu að þegar er verið að tala um atvinnuleysistölur þá er verið að tala um meðaltal árs. Eitt af því sem liggur fyrir er að fjárfestingar einkaaðila í atvinnurekstri höfðu dregist mikið saman á fyrri helmingi ársins 2020. Þannig hefur hlutfall atvinnuvegafjárfestinga af landsframleiðslu lækkað hratt undanfarið og er nú komið niður fyrir meðaltal undanfarins aldarfjórðungs og útlit er fyrir að þessi samdráttur haldi áfram gangi spár eftir. Kannanir meðal atvinnurekenda hafa sýnt að fjárfestingar standi nánast í stað á næsta ári. Við þær aðstæður er þess vegna sérstaklega mikilvægt að hvetja fyrirtæki til framþróunar og arðbærra fjárfestinga í takt við samfélagsbreytingar á meðan heimsfaraldurinn gengur yfir og til að mæta breytingum sem óhjákvæmilega fylgja í kjölfar hans. Þess vegna verðum við að bregðast við, þar sem samfélagið þarf á virkri atvinnuþróun, fjölgun starfa og auknum gjaldeyristekjum að halda. Aðstæður kalla á það að stjórnvöld fari í aðgerðir sem hvetja til fjárfestinga til að styrkja atvinnulífið í bráð og lengd. Það hefur verið farið í aðgerðir og verulega bætt í stuðning við nýsköpun sem er mjög mikilvægt. Það hefur verið farið í ýmsar aðgerðir til viðspyrnu vegna Covid og til að halda fyrirtækjum gangandi. Ég lít á þessa aðgerð þannig að hún sé á milli nýsköpunar og þess að halda fyrirtækjum lifandi, það þarf líka að sækja fram. Ef við komum aðeins að því hvernig þetta hefur verið síðasta áratuginn hefur hagvöxtur verið borinn uppi af nýjum störfum og atvinnuþróun á breiðum grunni í iðnaði, sjávarútvegi, afleiddum tæknigeira, fiskeldi, kvikmyndagerð og síðast en ekki síst í ferðaþjónustu. En fyrir u.þ.b. áratug voru flestir sem borið hafa uppi þessa þróun í einhverjum öðrum störfum. Það segir okkur að um allt land er fólk sem hefur gripið tækifærið síðasta áratuginn og er örugglega tilbúið að halda því áfram. Tillögunni er ætlað að greiða fyrir því að þetta fólk og fyrirtækin hafi aðgang að fjármagni til að skapa samfélaginu tekjur og mæta þeim kostnaði einstaklinga og samfélagsins alls af heimsfaraldrinum. Tillögunni er ætlað að bregðast við vísbendingum um að niðursveiflan í hagkerfinu magnist vegna þess að fyrirtækin hafa ekki aðgang að lánsfjármagni fyrir góð og arðbær verkefni og með aðgerð af þessu tagi gætu stjórnvöld sent skýr skilaboð um að framtíðin á Íslandi sé björt og að óhætt sé að stíga skrefið. Hvatinn sem felst í ríkisábyrgðum ætti að geta nýst fyrirtækjum af öllum stærðum og gerðum þótt verkefnin sem ráðist yrði í yrðu flest lítil eða meðalstór. Þetta eru verkefni sem lánveitendur teldu vænlegan fjárfestingarkost í hefðbundnu árferði en gjalda nú fyrir óvissuna í samfélaginu. Íslenskt samfélag hefur ekki efni á því að bíða af sér faraldurinn heldur þarf framþróun og nýting tækifæra að halda áfram. Þá er mikilvægt að aðgerðinni er ekki ætlað að raska samkeppni heldur styðja við þróun og uppbyggingu í sem flestum greinum sem geta skapað verðmæti og gjaldeyristekjur. Það geta allar greinar komið til greina þarna, hvort sem það er iðnaður, tölvuleikjagerð, landbúnaður eða ferðaþjónusta, kvikmyndagerð, sjávarútvegur o.s.frv. En aðeins að umfangi aðgerðarinnar. Það er mikilvægt að hvatningin nái til sem flestra en lánin geti orðið nógu há til að hafa raunveruleg áhrif. Því þarf að ákveða hámarksfjárhæð hvers láns og fjölda lána til sama aðila. Í ljósi þess gæti talist eðlilegt að fjárhæð ábyrgðar gæti hæst orðið 200 millj. kr. og hver lögaðili gæti aðeins hlotið viðspyrnulán með ríkisábyrgð vegna eins verkefnis en útfærslan verður að stuðla að því að þau lán dreifist til sem fjölbreyttastra verkefna í samfélaginu. Ríkisábyrgð er að jafnaði ekki veitt á fulla lánsupphæð en samkvæmt viðmiðum OECD gæti verið ráðlegt að veita ábyrgð fyrir allt að 70% lánsfjárhæðar. Og eins og áður sagði: Til þess að aðgerðin hefði marktæk áhrif þyrfti að leggja að lágmarki 10–15 milljarða í verkefnið. Þá er því velt upp að átta ár gæti verið hæfilegur gildistími ábyrgðar. Við mál eins og þetta er ekki aðgangur að öllum þeim tækjum og tólum sem maður vildi hafa til að meta áhrif á ríkissjóð. En áhrifin ráðast af ýmsum þáttum, svo sem eftirspurn eftir lánum og framgangi þeirra atvinnuþróunarverkefna sem lánin væru veitt til. En búast má við því að áhrifin á ríkissjóð yrðu jákvæð, bæði í formi sjóðstreymis og endanlegrar afkomu. Í rauninni má segja að yfirgnæfandi líkur séu á því að uppsöfnuð áhrif aðgerðarinnar á afkomu hins opinbera yrðu jákvæð þegar fram í sækti. Í útfærslunni þarf að huga að ríkisstyrkjum og heimildum til ríkisstyrkja og opinberra úrræða vegna heimsfaraldurs og gæta að reglum um ríkisaðstoð og samspili úrræðisins við aðrar opinberar stuðningsaðgerðir í þeim tilvikum sem þær hafa þegar komið í hlut lántaka. En það eru alveg skýrar heimildir til þess, og í ljósi þeirrar stöðu sem hagkerfi heimsins standa frammi fyrir hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins heimilað ríkjum sambandsins að veita ríkisaðstoð til fyrirtækja í vanda í mun meira mæli en í venjulegu árferði. Flutningsmenn hafa fundið dæmi um svipaða útfærslu, t.d. í Belgíu. Varðandi framkvæmdina er lagt upp með að aðgerðin beinist að lögaðilum sem sækja um lán vegna atvinnuþróunarverkefna og fjármálastofnunum sem veita lán til atvinnuþróunar. Þá er mjög mikilvægt að í útfærslunni verði skýrt afmarkað hvað atvinnuþróunarverkefni er, að það sé verkefni til þróunar á vöru, þjónustu eða framleiðsluaðferð og síðan þyrfti að móta skilyrði fyrir því að atvinnuþróunarverkefni falli undir aðgerðirnar þannig að lán sem veitt yrði til verkefnisins gæti notið ríkisábyrgðar; hvaða skilyrði þyrfti að uppfylla. Eins þarf að skilgreina leiðir fyrir lögaðila til að sýna fram á að verkefni uppfylli skilyrðin, finna einfaldar leiðir til þess, og hvort eða hvernig lagt yrði faglegt mat á verkefnin áður en veitt er vilyrði fyrir ríkisábyrgð og eins hvaða upplýsingum stjórnvöld þyrftu á að halda á meðan ríkisábyrgð væri í gildi og hvernig þær upplýsingar yrðu veittar. Því hefur verið velt upp ef farið yrði út í faglegt mat hvort Rannís væri rétti aðilinn til þess. Flutningsmenn telja eðlilegt að byggja skilyrði faglegs mats á fimm atriðum sem eru grundvöllur þess að markmið tillögunnar náist. Fyrsta skilyrðið yrði náttúrlega að verkefnið leiddi af sér vöru eða þjónustu sem væri gjaldeyrisskapandi og að verkefnið væri atvinnuskapandi á Íslandi allan lánstímann, að verkefnið fæli í sér nýnæmi, annaðhvort svæðisbundið eða á landsvísu, en krafan um nýnæmi væri allt annars eðlis en í nýsköpunarverkefnum, því sem fellur undir nýsköpun. Hún væri t.d. ákveðin krafa um nýnæmi í tiltekinni grein eða svæðisbundið. Svo þyrfti að útskýra hvernig verkefni gæti staðið af sér mismunandi efnahagsaðstæður, hefðbundnar efnahagssveiflur, og þá þyrfti viðskiptaáætlun að vera mjög vel skilgreind með tilliti til framangreindra atriða. Þá er mikilvægt að sem flestir geti veitt lán inn í þetta sem stunda lánveitingar til atvinnurekstrar, viðurkenndir viðskiptabankar, mikilvægt að lífeyrissjóðirnir gætu komið inn í þetta, hugsanlega aðrir sjóðir sem hafa það að markmiði að styrkja atvinnuþróun eða nýsköpun sem er lengra komin. Síðan þyrfti að móta skýra umgjörð um umsýslu og eftirfylgni. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Þrátt fyrir stöðuna í samfélaginu er mikilvægt að framþróun atvinnulífsins stöðvist ekki og hér hef ég skýrt tillöguna og legg til að málinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar að lokinni þessari umræðu.
Forseti. Það er svo sem ágætispæling á bak við þetta þingmál. En ég er með tillögu að einföldun; að stroka burt ríkisábyrgðina, gera þetta bara í gegnum alla nýsköpunarsjóðina sem við erum með. Þá náum við markmiðinu án þess að hafa þessar flækjur þar sem við verðum að passa hitt og þetta, fylgja lögum um ríkisábyrgð og svoleiðis. Við setjum bara aðeins meira í atvinnuþróunar- og nýsköpunarfarveginn, setjum aðeins meira í Tækniþróunarsjóð og í brothættar byggðir og sóknaráætlanir og allt það sem við setjum fé í, þessar lausnir sem við erum þegar með til að ná nákvæmlega þessum markmiðum. Þetta er frábært, nema bara burt með ríkisábyrgð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það segir mér í rauninni að hv. þingmaður skilur hugmyndina mjög vel. En þarna er þó um að ræða að þetta eru fyrirtæki sem stunda atvinnurekstur sem eru í rauninni ekki að leita styrkjum. Þau eru að leita að lánum. Aðstæðurnar í þjóðfélaginu núna gera það að verkum að lánastofnanir eru mjög tregar til lána til atvinnurekstrar. Tillagan gengur út á það að ríkið deili ábyrgðinni með fjármálastofnununum og síðan greiðir fyrirtækið auðvitað til baka þegar þar að kemur. En þetta eru samt verkefni af sama tagi og hv. þingmaður talar um. Þetta eru oft verkefni sem geta jafnvel fengið styrki úr einhverjum af þessum sjóðum, en þetta eru þó verkefni sem standa mjög vel undir þeim fjárfestingarkostnaði. Þetta snýst um að koma fjármagninu, sem er líka til í landinu, út til fyrirtækjanna sem vilja nota það til að skapa meiri verðmæti til að við höfum úr meiru að spila, til að einstaklingar hafi vinnu, til að ríkið fái meiri tekjur í kassann til að borga kostnaðinn af Covid og atvinnulífið geti vaxið og dafnað eins og við viljum sjá það gera alla tíð. Þannig komum við fleiri og fjölbreyttari verkefnum í gang en að eiga aðgang að lánsfjármagni eins og staðan er núna.
Forseti. Ég átta mig á þessu. En þegar ég var að hlusta á afmörkun og markmið tillögunnar, að það leiði af sér vöru sem sé gjaldeyrisskapandi, sem sé atvinnuskapandi á Íslandi, feli í sér nýnæmi, að Rannís fari með faglegt mat á því - þetta er bara nýsköpunarverkefni. Stefnan hefur verið að reyna að draga úr ríkisábyrgð. Við eru náttúrlega lent í ákveðnum aðstæðum sem hafa endurvakið það að einhverju leyti. En þegar ég skoða þetta betur þá æpa allar kröfurnar nýsköpun, sem settar eru í greinargerðinni. Frábært. Ég tek undir það og held að þegar allt komi til alls þá sé afurðin af því að fara með þetta í gegnum nýsköpunarferlið sú, hvernig sem það færi að lokum, þó að það sé ekki ríkisábyrgð á því, að það skilur alltaf eftir sig þau verðmæti sem nýsköpun gerir almennt séð, hvort sem hún tekst eða ekki. Þannig að ég sé í rauninni enga ástæðu til að blanda ríkisábyrgð inn í þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður hefur komið auga á að við flutningsmenn vorum að reyna að búa þannig um hnútana að þetta væri skýrt og að mörgu leyti svipuð skilyrði og nýsköpunarverkefni þurfa að uppfylla. En ef við horfum á þetta sem einhverja línu af verkefnum sem þróa atvinnulífið þá er hér ákveðin atvinnustarfsemi sem heldur áfram í sama farvegi og hún hefur verið. Á þessum enda er eitthvað nýtt sem verið er að gera. Það byggir á nýrri tækni og nýjum rannsóknum og allt það. En þá er einhvers staðar þar á milli það sem höfum stundum kallað þróun, atvinnuþróun. Nýsköpunarverkefni fara oft í þann fasa eftir fyrsta nýsköpunarhlutann, ef við getum sagt sem svo. Þá er oft erfitt að nálgast fjármagn eins og t.d. í landshlutunum. Í ferðaþjónustunni er stundum kvartað ef það er t.d. búið að koma á einhverri tiltekinni afþreyingu á Vesturlandi þá sé ekki hægt að fá styrk fyrir því sama á Austurlandi, þó að það sé mjög mikilvægt að það sé afþreying bæði á Austurlandi og Vesturlandi. Og auðvitað líka á Norðurlandi og Suðurlandi. Þess vegna er miklu minni nýnæmiskrafa í tillögunni en hjá nýsköpunarsjóðum. Að því leyti er útfærslan á þessari nýnæmiskröfu mun rýmri en ef um nýsköpunarverkefnin væri að ræða. Og auðvitað er líka gert ráð fyrir að útlagður kostnaður úr ríkissjóði vegna þessa sé mun minni með ábyrgðunum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til kosningalaga. Frumvarpið flyt ég sjálfur að höfðu samráði við formenn stjórnmálaflokkanna en einnig að undangenginni kynningu og umfjöllun bæði í forsætisnefnd Alþingis og umfjöllun á vettvangi funda minna með formönnum þingflokka. Það er svo að Alþingi hefur haldið utan um þetta mál á undirbúningsstigi alllangt aftur á bak í tímann eða allt frá árunum 2013 og 2014 þegar Alþingi tók í raun og veru forystu í þessu verkefni og tók það að sér og hefur séð um það síðan. Frumvarpið byggir á tillögum starfshóps um endurskoðun kosningalaga sem ég skipaði 24. október 2018 og lauk hann störfum 10. september í ár. Frumvarpið er lagt fram eins og frá því var gengið af hálfu starfshópsins. Vinna hans styðst að þó nokkru leyti við vinnu annarrar nefndar sem þáverandi forseti Alþingis, Einar K. Guðfinnsson, skipaði árið 2014 en vegna þingrofs eða snemmbærra kosninga árið 2016 lauk þeirri vinnu fyrr en ætlað var, reyndar með framlagningu frumvarps til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, án þess að það næði umfjöllun hér á þingi. Það frumvarp var þó að sjálfsögðu ekki jafn gagnger heildarendurskoðun á öllum kosningaákvæðum og hér er á ferðinni og sneri eingöngu að lögum um kosningar til Alþingis. Þau ákvæði kosningalaga sem lúta að undirbúningi og framkvæmd kosninga hér á landi hafa í raun lítið breyst um áratugaskeið. Vegna tíðra kosninga á undanförnum árum og ýmissa breytinga annarra sem orðið hafa hefur þeim sem að framkvæmd kosninga hafa komið orðið æ ljósari þörfin á breytingum. Þannig hefur kjörbréfanefnd Alþingis sjálfs bent á í álitum sínum í kjölfar alþingiskosninga 2013, 2016 og 2017 að brýnt sé að ljúka almennri endurskoðun laga um kosningar til Alþingis. Landskjörstjórn hefur að afloknum alþingiskosningum allt frá kosningunum 2009 vakið athygli forseta Alþingis, ráðherra og formanna þingflokka á þörf almennrar endurskoðunar laga um kosningar til Alþingis og telur að stefna beri að setningu nýrrar heildarlöggjafar um kosningar. Loks hafa borist athugasemdir og ábendingar frá lýðræðis- og mannréttindastofnun Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, við kosningalöggjöfina hér á landi og framkvæmd við alþingiskosningar árið 2009, 2013 og 2017. Allir þessir aðilar hafa komið ábendingum á framfæri og gert athugasemdir og lagt til úrbætur, ýmist allt frá árinu 2009 eða frá árinu 2013. Athugasemdir lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE lúta í meginatriðum að stofnun sjálfstæðs kosningayfirvalds sem hefði yfirumsjón með framkvæmd kosninga, að samræma þurfi verklag kjörstjórna, að veita þurfi kjósendum meiri fræðslu og leiðbeiningar og að utankjörfundaratkvæðagreiðsla ætti ekki að hefjast fyrr en framboðsfrestur er liðinn. Til að víkja fyrst að forminu, herra forseti, vil ég byrja á að taka fram að frumvarp þetta til kosningalaga stefnir að mun einfaldari, heildstæðari eða nútímalegri löggjöf um framkvæmd kosninga. Lög um kosningar til Alþingis, lög um kosningar til sveitarstjórna, lög um framboð og kjör forseta Íslands og lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna falla brott, verði frumvarpið samþykkt, og einn lagabálkur mun gilda um almennar kosningar í stað fjögurra áður. Felur þetta í sér umtalsverða fækkun lagagreina og reyndar myndu nokkur ákvæði kosningalaga færast í aðra lagabálka. Uppbyggingin á þessu er þannig að lög um kosningar til sveitarstjórna, lög um framboð og kjör forseta Íslands og lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna vísa til laga um kosningar til Alþingis um margt. Á það til að mynda við um atkvæðagreiðsluna sjálfa, undirbúning hennar og atkvæðagreiðslu utan kjörfundar og á kjörfundi. Er þá yfirleitt tekið fram að um slík atriði fari að öðru leyti samkvæmt lögum um kosningar til Alþingis og eftir því sem við á. Þar eru á ferðinni sem sagt tiltölulega gamalkunnugar vísanir milli laga og þær eru margar í þessu tilviki. Með einni kosningalöggjöf eru allar slíkar tilvísanir aflagðar og komið í veg fyrir möguleg mistök við rangar eða villandi tilvísanir milli laga. Ekki er nú minnst um vert hversu mikið það einfaldar þeim sem eru að setja sig inn í og kynna sér löggjöf um kosningar að þurfa ekki að hafa fyrir því að hlaupa á milli lagabálkanna á víxl. Frumvarp til kosningalaga sem hér er mælt fyrir byggir á tveimur meginþáttum að segja má: Annars vegar nýju skipulagi stjórnsýslu kosningamála og hins vegar breytingum sem hafa það að markmiði að einfalda regluverk um framkvæmd kosninga og tryggja réttindi kjósenda. Eins og lesa má um í almennum athugasemdum frumvarpsins er yfirstjórn málaflokks kosninga að mörgu leyti óskýr og brotakennd, þar með talið heimildir til að gefa einstökum aðilum sem að framkvæmdinni koma almenn fyrirmæli og leiðbeiningar. Að auki takmarkast núverandi skipulag kosninga við undirbúning og framkvæmd kosninga sem tímabundins verkefnis í aðdraganda hverra kosninga um sig. Öðrum verkefnum eins og fræðslu, gerð leiðbeininga og handbóka, þjálfun, þróun verkferla, rannsóknum og stefnumótun hefur á hinn bóginn verið takmarkað sinnt enda enginn sem heldur utan um málaflokkinn að staðaldri. Lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE hefur nú í þrígang í skýrslum sínum um alþingiskosningar 2009, 2013 og 2017 vikið að skorti á samhæfingu við framkvæmd kosninga og að tryggja þurfi samræmi á öllum stigum kjörstjórna. Hefur stofnunin lagt til sem forgangstilmæli sín að skoðuð verði stofnun sjálfstæðs kosningayfirvalds sem færi með vald yfir öllu kosningaferlinu. Í frumvarpinu er því lagt til að stjórnsýsla kosningamála verði einfölduð og samræmd og einum aðila, landskjörstjórn, falið skýrt yfirstjórnar- og samræmingarhlutverk. Yfirstjórn kosningamála verði færð frá dómsmálaráðuneytinu til sjálfstæðrar stjórnsýslunefndar sem auk þess að bera ábyrgð á framkvæmd kosninga sinni viðvarandi verkefnum milli kosninga. Þannig er stefnt að því að sameina verkefni sem nú eru unnin af mörgum aðilum og samræma með því verklag, auka skilvirkni og efla fagmennsku um kosningaframkvæmd. Gert er ráð fyrir því að landskjörstjórn taki við verkefnum dómsmálaráðuneytisins, forsætisráðuneytisins, Hæstaréttar, yfirstjórnar kjördæma og að hluta til yfirstjórnar sveitarfélaga á sviði kosninga, en þó ekki öllum. Þessum verkefnum má skipta í fyrsta lagi í lögbundin verkefni sem falla til í aðdraganda kosninga eins og að auglýsa kjördag, útbúa kjörgögn, senda út leiðbeiningar o.s.frv. Í öðru lagi viðverandi verkefni eins og leiðtogahlutverk við þróun kosningaframkvæmdar og verkferla. Stjórnsýsluverkefni kosninga yrðu á einni hendi, til að mynda innleiðing nýrrar löggjafar sem taka verður tillit til við framkvæmd kosninga - þar er nærtækast að nefna persónuverndarlöggjöfina því að það er að sjálfsögðu svo að framkvæmd kosninga þarf að taka mið af lagaumhverfi af því tagi - og aukin fræðsla og leiðbeiningar um kosningar samkvæmt tilmælum ÖSE. Þá gefst tækifæri á að sinna kosningarannsóknum væntanlega með ötulli hætti en nú er gert. Lögð er áhersla á sjálfstæði landskjörstjórnar sem fimm manna stjórnar með því að hún ræður framkvæmdastjóra og ákveður sjálf aðsetur skrifstofu sinnar. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu, þótt að sjálfsögðu megi ræða um útfærslur þar, að landskjörstjórn verði skipuð þremur fulltrúum kosnum af Alþingi, einum fulltrúa tilnefndum af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einum fulltrúa tilnefndum af samstarfsnefnd háskólastigsins. Samsetning landskjörstjórnar endurspeglar þannig hlutverk hennar í alþingiskosningum, sveitarstjórnarkosningum, forsetakjöri og við framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Við smíði tillagna um aukið og viðvarandi hlutverk landskjörstjórnar var m.a. litið til fyrirmynda í Noregi, Svíþjóð og Bretlandi þar sem starfa sjálfstæðar kosningastofnanir, eins og rakið er í greinargerð frumvarpsins. Samhliða þessum breytingum er lagt til að yfirkjörstjórnir sveitarfélaga verði þær kjörstjórnir sem annist framkvæmd kosninga og að þær njóti leiðsagnar og aðstoðar landskjörstjórnar. Lagt er til að landskjörstjórn taki á móti framboðslistum fyrir alþingiskosningar og að talning atkvæða verði á ábyrgð yfirkjörstjórna sveitarfélaga. Landskjörstjórn tekur einnig saman fjölda atkvæða framboða í hverju kjördæmi og reiknar atkvæðatölur lista og frambjóðenda. Landskjörstjórn og yfirkjörstjórnir sveitarfélaga taka þannig við verkefnum yfirkjörstjórna kjördæmanna og því er lagt til að þær verði felldar brott. Rétt er að undirstrika að kjördæmin verða áfram grunneiningar í alþingiskosningum og með þessum breytingum er að sjálfsögðu ekki hróflað við því á nokkurn hátt enda stendur stjórnarskráin sjálf vörð um það fyrirkomulag að verulegu leyti. Loks er lagt til að komið verði á fót sjálfstæðri og óháðri úrskurðarnefnd um kosningamál og með því komið til móts við m.a. ábendingar ÖSE í skýrslu stofnunarinnar um alþingiskosningarnar 2009. Samkvæmt frumvarpinu verður unnt að skjóta til nefndarinnar tilgreindum ákvörðunum landskjörstjórnar, yfirkjörstjórna sveitarfélaga og Þjóðskrár Íslands um undirbúning og framkvæmd kosninga. Nefndin skal einnig úrskurða um gildi framboðslista við alþingiskosningar og sveitarstjórnarkosningar og kjörgengi frambjóðenda í sveitarstjórnarkosningum. Loks og ekki síst skal úrskurðarnefnd kosningamála taka við kærum um ólögmæti forsetakjörs, sveitarstjórnarkosninga, þjóðaratkvæðagreiðslna og íbúakosninga sem haldnar eru á grundvelli sveitarstjórnarlaga. Kærur út af gildi alþingiskosninga, þar á meðal um kjörgengi alþingismanna, koma til úrlausnar Alþingis sjálfs í samræmi við fyrirmæli 46. gr. stjórnarskrárinnar. Rétt er að geta þess að með því að setja á fót sérstaka úrskurðarnefnd er ekki verið að taka úrskurðarvald frá kjörstjórnum eða landskjörstjórn. Stofnun sérstakrar úrskurðarnefndar felur því í sér viðbótar og umtalsverðar réttarbætur. Hinn meginþáttur frumvarpsins má kalla einföldun regluverks, að einfalda regluverkið og gera það skilvirkara. Vil ég fara yfir sex sérstakar tillögur frumvarpsins sem stefna að þessu markmiði. Þar nefni ég fyrst nýtt fyrirkomulag fyrir þá sem þurfa aðstoð við að kjósa. Ein allra mikilvægasta tillaga frumvarpsins er sú að öllum sem þess þurfa verður heimilað að fá aðstoð við kosningar, hvort sem er vegna fötlunar, veikinda, elli eða af öðrum ástæðum. Samkvæmt lögum um kosningar til Alþingis getur kjósandi nú eingöngu fengið aðstoð kjörstjóra eða eigin aðstoðarmanns við að greiða atkvæði vegna sjónleysis eða ef honum er höndin ónothæf. Komi kjósandi með eigin aðstoðarmann á kjörstað fylgir því talsvert umstang. Þetta fyrirkomulag hefur verið gagnrýnt af hagsmunaaðilum þar sem fólki er mismunað eftir því hvers konar fötlun það býr við. Eins og þingheimi er kunnugt var samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks fullgiltur hér á landi 2016 og í samræmi við þá alþjóðlegu skuldbindingu er lagt til að allir kjósendur eigi rétt á aðstoð við að greiða atkvæði og þannig tryggt að allir geti notið þeirra grundvallarmannréttinda að taka þátt í kosningum. Meginregla kosningalaga verður því sú að einstaklingur með kosningarrétt, sem getur mætt á kjörstað, eigi rétt á aðstoð í samræmi við þarfir sínar. Kjósandi getur valið á milli þess að njóta aðstoðar kjörstjórnar eða koma með sinn eigin aðstoðarmann á kjörstað. Skilyrði er að kjósandi geti sjálfur skýrt þeim er aðstoðina veitir frá því hvernig hann vill greiða atkvæði og aðstoðarmanni er óheimilt að aðstoða fleiri en þrjá kjósendur. Refsivert verður að neyða fólk til að greiða atkvæði. Þessi tillaga starfshópsins var unnin í samstarfi við Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands. Ég legg áherslu á að hér er lögð á vogarskálarnar meginreglan um leynilegar kosningar annars vegar og hins vegar hinn lýðræðislegi réttur til að greiða atkvæði. Það er ljóst mál og er í mínum huga þannig að það síðarnefnda vegur þyngra í þessu tilliti og þörfin fyrir aðstoð metin brýnni heldur en almenna reglan um ýtrustu kosningaleynd. Þess má geta að stjórnskipunarréttarfræðingur sem hefur kynnt sér tillögur frumvarpsins um málið telur hana ekki stofna kosningaleynd í hættu. Þá eru það atkvæði utan kjörfundar en þar er m.a. enn verið að koma til móts við ábendingar ÖSE allt aftur til ársins 2009 um jafnræði stjórnmálasamtaka. Lagt er til að framkvæmd atkvæðagreiðslu utan kjörfundar hefjist ekki, þ.e. utankjörfundaratkvæðagreiðslan, fyrr en öll framboð hafa verið komin fram eftir að framboðsfrestur er runninn út. Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar færist því nær kjördegi og hefst 29 dögum fyrir kjördag í stað mögulega 56 daga nú, enda sýnir reynslan að meginþungi atkvæðagreiðslunnar er tveimur, þremur vikum fyrir kjördag. Í ljósi þess að kjósendur vita hverjir verða í framboði þegar atkvæðagreiðsla utan kjörfundar hefst, verði þetta niðurstaðan, er lagt til að kjósendur geti eingöngu greitt atkvæði einu sinni í hverjum kosningum, annaðhvort utan kjörfundar eða á kjörfundi. Einnig er lagt til að tekin verði upp póstkosning til að auðvelda aðgengi að atkvæðagreiðslu utan kjörfundar fyrir Íslendinga sem búa erlendis. Póstkosning er þröng heimild fyrir kjósendur sem eru erlendis og hafa hvorki tök á að greiða atkvæði utan kjörfundar né á kjördag. Tillagan er að norrænni fyrirmynd og felur í sér leið fyrir kjósendur sem ekki geta mætt í sendiráð eða til ræðismanns að kjósa og myndu eflaust ekki greiða atkvæði í miklum mæli annars. Póstkosning er einnig lögð til svo að komið sé til móts við gagnrýni sem komið hefur fram vegna galla á utankjörfundaratkvæðum sem koma erlendis frá þar sem kjörstjórar hafa ekki haft næga þekkingu til að leiðbeina um hvernig greiða á atkvæði. Rýmri frestur er veittur til að kjósa með pósti því að gera þarf ráð fyrir rúmum tíma fyrir kjósandann að skila atkvæði af sér þar sem póstsamgöngur geta verið stopular. Samhliða þessum breytingum er með frumvarpinu leitast við að gera ákvæði gildandi laga um framkvæmd atkvæðagreiðslu utan kjörfundar skýrari og formfastari, til að mynda um það hvenær atkvæðagreiðslunni skuli lokið. Jafnframt er það nýmæli að sýslumaður skuli að ósk sveitarstjórnar skipa kjörstjóra til þess að annast atkvæðagreiðslu utan kjörfundar en gildandi lög kveða eingöngu á um heimild í þessu skyni. Sýslumannsembættum hefur fækkað mjög hin síðustu ár og því er í einhverjum tilvikum hagfelldara að utankjörfundaratkvæðagreiðsla fari fram á vegum sveitarfélaga. Loks er gert ráð fyrir að atkvæðagreiðsla utan kjörfundar geti farið fram á hreyfanlegum kjörstað, t.d. í rútu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar svo að kosningaathöfnin verði einfaldari og öruggari með því að kjörstjórn stimplar kjörseðil áður en kjósandinn leggur hann í atkvæðakassa. Er þetta að finnskri og norskri fyrirmynd. Með hliðsjón af þeirri tækni sem almenningi stendur til boða, til að mynda með því að taka myndir af kjörseðli í kjörklefa og láta síðan prenta og dreifa eða til að upplýsa hvernig kjósandi hefur greitt atkvæði, má segja að tiltölulega auðvelt geti verið að hafa áhrif á framkvæmd kosninga eða spilla þeim. Í ljósi þessa vaknar eðlilega sú spurning hvort einfalda megi framkvæmdina og þar með auka öryggi og auðvelda jafnframt störf kjörstjórna með því að gera ráð fyrir að kjörstjórn staðfesti með stimpli sínum á kjörseðilinn að kjósandi hafi greitt atkvæði áður en hann leggur hann í atkvæðakassa. Með þessu fyrirkomulagi er ekki þörf á sérstöku bókhaldi eða uppgjöri um fjölda notaðra og ónotaðra kjörseðla og engin þörf á reglum um sérstaka varðveislu og dreifingu kjörseðla. Samhliða þessu er lagt til að atkvæði verði metin ógild ef kjörseðill er ekki sá sem landskjörstjórn eða yfirkjörstjórn hefur látið gera og ef kjörseðill hefur ekki verið stimplaður af kjörstjórn eða kjörstjóra. Í frumvarpinu er lagt til að miðlæg vinnsla kjörskrár verði hjá Þjóðskrá Íslands í stað sveitarfélaga eins og nú er. Gert er ráð fyrir að kjörskrá miðist við íbúaskrá þjóðskrár 33 dögum fyrir kjördag og að gera megi leiðréttingar á kjörskránni fram á kjördag. Þjóðskrá Íslands auglýsir að gerð hafi verið kjörskrá og sendir sveitarfélögum kjörskrána með rafrænum hætti. Þá er gert ráð fyrir að fest verði í lög sú framkvæmd að stjórnmálasamtök sem bjóða fram við kosningar og frambjóðendur í forsetakjöri eigi rétt á að fá afhenta kjörskrá. Lagt er til að tekin verði upp rafræn kjörskrá sem verði meginregla við kosningar. Þó verði sveitarstjórn heimilt að óska eftir því við landskjörstjórn að notast við prentaða kjörskrá, t.d. ef ekki er unnt að tryggja rafræna tengingu við hinn miðlæga gagnagrunn á kjörstað. Í frumvarpinu er að finna tillögu þess efnis að útgáfa kjörbréfa til alþingismanna, forseta Íslands og sveitarstjórnarfulltrúa verði lögð af. Í stað þess fái þeir tilkynningu um niðurstöðu kosninga og að þeir hafi hlotið kosningu. Talsvert umstang fylgir útgáfu kjörbréfa og þá sérstaklega útgáfu kjörbréfa til varaþingmanna sem ekki hafa slíkt, sem ekki verður séð að hafi annan tilgang en að lýsa kosningaúrslitum. Mikilvægt er að lýsa réttum úrslitum kosninga opinberlega eftir hverjar kosningar - og við vorum nýlega minnt á mikilvægi þessa - og er á því byggt í frumvarpinu. Að mati starfshópsins er þar með ekki nauðsynlegt að gera það með útgáfu kjörbréfs. Samkvæmt 33. gr. stjórnarskrárinnar er kosningarréttur í alþingiskosningum og þar með forsetakjöri og þjóðaratkvæðagreiðslu bundinn við lögheimili á Íslandi nema undantekningar frá þeirri reglu séu ákveðnar í lögum, samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga um kosningar til Alþingis. Þá gildir kosningarrétturinn nú í átta ár frá flutningum frá Íslandi en hægt er að viðhalda kosningarréttinum í fjögur ár til viðbótar í senn með umsókn til Þjóðskrár Íslands. Kosningarréttur í sveitarstjórnarkosningum er á hinn bóginn bundinn við lögheimili með mjög þröngum undantekningum. Starfshópurinn sem undirbjó frumvarpið ræddi hversu lengi mætti ætla að Íslendingar búsettir erlendis haldi þannig tengslum við landið að réttlæti áhrif á íslenskt samfélag og/eða áhuga á því, þ.e. með kosningarréttinum. Í ljósi þess að kosningarréttur þeirra er undantekning frá lögheimilisskilyrði stjórnarskrárinnar er á því byggt í frumvarpinu að Íslendingar búsettir erlendis haldi kosningarrétti sínum við alþingiskosningar, forsetakjör og í þjóðaratkvæðagreiðslum í 16 ár frá flutningi lögheimilis. Þannig er hinn sjálfgefna heimild verulega lengd eða um átta ár og mælt fyrir um skýra og fyrirsjáanlega reglu. Slíkt felur í sér einföldun stjórnsýslu þar sem umsýsla við umsóknir til Þjóðskrár Íslands, samanber 2. gr. laga um kosningar til Alþingis, leggst af. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að þeir Íslendingar sem búsettir eru erlendis og hafa nú kosningarrétt haldi honum í 16 ár frá gildistöku nýrra laga þannig að Íslendingar sem hafa verið á bilinu 0–8 ár með lögheimili erlendis eða hafa nýlega endurnýjað kosningarrétt sinn um fjögur ár þar í viðbót, myndu allir saman fá viðbótar 16 ára rétt. Gert er ráð fyrir því, og það gerist í raun sjálfkrafa, að kjósandi öðlist aftur kosningarrétt við flutning lögheimilis til landsins. Benda má á skýringar við 3. gr. frumvarpsins fyrir nánari upplýsingar um þetta sem og fyrirkomulag að þessu leyti í nágrannaríkjum okkar. Þar er einnig að finna upplýsingar um fjölda þeirra sem nýtt hafa sér þennan rétt sinn. Virðulegi forseti. Að öðru leyti langar mig til að nefna lauslega nokkur önnur mikilvæg atriði frumvarpsins. Það er gert ráð fyrir því að talning atkvæða fari fram í sveitarfélögum en þar sem færri en 100 kjósendur eru á kjörskrá skal landskjörstjórn sameina talninguna við talningu í öðru sveitarfélagi. Vegna athugasemda sem komu fram í samráðsferli frumvarpsins var horfið frá því að leggja til að talning færi fram á kjörstöðum. Nú er sem sagt lagt til að talning atkvæða fari fram á ábyrgð yfirkjörstjórnar sveitarfélags og hún mun því ákveða hvar hentugast er að telja atkvæðin. Það er alveg ljóst að mikilvægi kjörstjórna sveitarfélaganna vex við þessar breytingar en þær hafa nú þegar mikilvæg hlutverk. Í þessu sambandi má auðvitað nefna að sveitarfélögunum er að fækka og þau eru að stækka og þau ættu þar af leiðandi verða almennt séð betur í stakk búin til að styðja myndarlega við bak sinna kjörstjórna og tryggja þeim góðar starfsaðstæður. Lagt er til að kjördögum verði flýtt til að auðvelda framkvæmd kosninga þannig að sveitarstjórnarkosningar fari framvegis fram annan laugardag í maí í stað síðasta laugardags í maí og að forsetakjör verið haldið fyrsta laugardag í júní í stað síðasta laugardags í júní. Almennt verði tímafrestir reiknaðir í heilum sólarhringum til að gæta samræmis. Hvað viðvíkur framboðum til alþingiskosninga er gerð nokkur rýmkun eða breyting á fjölda frambjóðenda á lista. Er við það miðað að á framboðslista skuli vera a.m.k. jafn mörg nöfn og kjósa á í hvert skipti en aldrei fleiri en tvöföld sú tala, í stað núgildandi reglu, sem er í raun mjög ströng, þar sem segir að á framboðslista skuli vera nöfn tvöfalt fleiri frambjóðenda en nemur þingsætum í kjördæminu og hvorki fleiri né færri. Þetta er stíf regla, t.d. í tilvikum eins og þeim að frambjóðandi látist rétt fyrir kosningar. Reyndar er séð fyrir því með því að í lögunum verði ákvæði um að þá færist frambjóðendur aftar á listanum sjálfkrafa upp. Ákvæði um umboðsmenn stjórnmálasamtaka eru gerð skýrari í sérstökum kafla frumvarpsins þannig að auðvelda megi yfirsýn yfir störf þeirra. Það er gengið út frá því með skýrum hætti að kjósendur skuli merkja X í ferning á kjörseðli og ákvæði um mat á gildi atkvæða hefur verið uppfært í samræmi við úrskurði kjörbréfanefndar síðustu árin. Lagt er til að tekið verði upp í kosningalög að norskri fyrirmynd og samkvæmt tilmælum ÖSE sérstök heimild fyrir innlenda og erlenda kosningaeftirlitsmenn til að fylgjast með framkvæmd kosninga. Loks er lagt til að fella kosningaframkvæmd opinberra aðila undir stjórnsýslulög, nr. 37/1993, og upplýsingalög, nr. 114/2012, auk þess sem umboðsmaður Alþingis fari með eftirlit með stjórnsýslu þeirra. Við vinnslu frumvarpsins, virðulegur forseti, var lögð mikil áhersla á góða upplýsingagjöf og að vinna allt ferlið opið. Boðið var upp á samráðsgátt strax í upphafi og aftur í lok vinnu starfshópsins, auk samráðs við hagsmunaaðila og fulltrúa þingflokka. Sérstakur ráðgefandi hópur fulltrúa þingflokkanna starfaði samhliða nefndinni. Auk þess var tekið á móti fjölda gesta og ýmislegt rætt. Síðan var opnað sérstakt vefsvæði á vef Alþingis fyrir endurskoðun kosningalaga þar sem miðlað var upplýsingum um vinnu starfshópsins og er einnig að finna gögn um vinnu fyrri starfshópa. Þetta var gert til að tryggja breiða aðkomu að þessu stóra máli og að athugasemdir gætu komið fram strax í upphafi vinnunnar en ekki þegar hún væri langt komin. Í byrjun þessa árs voru helstu atriði tillagna starfshópsins kynnt forsætisnefnd Alþingis og öllum þingflokkum og þingmanni utan flokka. Seinna samráðsferli fór fram í mars 2020 og voru þá drög að frumvarpi til heildarlaga um kosningar ásamt greinargerð send hagsmunaaðilum og lögð í samráðsgátt stjórnvalda og á vef Alþingis til kynningar. Helst gerðu umsagnaraðilar athugasemdir við talningu atkvæða á kjörstað, að hver kjósandi gæti aðeins kosið einu sinni og við stimplun kjörseðla sem hluta kosningarathafnarinnar. Starfshópurinn reyndi síðan af fremsta megni að taka athugasemdir umsagnaraðila til greina og skýra þá eftir atvikum betur út tillögur sínar þar sem við átti. Eins og áður sagði var ákveðið að falla frá því að framkvæma talningu á kjörstöðum og er nú mælt fyrir um að talning atkvæða verði á ábyrgð yfirkjörstjórna sveitarfélaga. Í skýringum í frumvarpinu, sem er allmikið að vöxtum með mjög ítarlegri greinargerð, er rækilega farið yfir þessi atriði. Starfshópurinn brást ekki við athugasemdum er lutu að breytingum á stjórnarskrá eða athugasemdum um fjármál og starfsemi stjórnmálaflokka, athugasemdum um breytt kosningakerfi, kjördæmaskipan eða úthlutun þingsæta enda er það sjálfstætt mál og í sjálfu sér ekki hluti af bráðnauðsynlegri heildarendurskoðun kosningalaganna og kosningafyrirkomulagsins sjálfs. Með þessu má kannski segja á penan hátt að starfshópurinn hafi reynt að halda flokkspólitík utan við þetta mál og líta á það sem faglegt úrlausnarefni að gera tillögur að faglegri og vandaðri heildarendurskoðun kosningalöggjafarinnar í einu frumvarpi. Herra forseti. Þetta verk er metnaðarfullt og eðlilega eru ýmis sjónarmið uppi um einstök atriði þessa máls, útfærslur og tæknileg atriði og ég hef drepið á nokkur þeirra og gæti bætt fleirum við. Ég veit að meðal þingflokkanna, meðal formanna flokkanna og hjá einstökum þingmönnum, er að sjálfsögðu að finna eðli málsins samkvæmt athugasemdir við ýmislegt og varla við öðru að búast. En ég vil bara að lokum leggja mikla áherslu á það og biðja hv. þingmenn að hafa í huga að það er varla vansalaust lengur að Alþingi, úr því að það hefur tekið þetta verkefni dálítið upp á sínar herðar, komist ekki að lokum í mark með það löngu brýna verkefni að mæta athugasemdum, sumum býsna alvarlegum, sem við höfum fengið núna ítrekað eftir þrennar og fernar síðustu almennar kosningar í landinu. Af ýmsum ástæðum hefur ekki unnist úr því eins og skyldi og við engan að sakast í þeim efnum nema þá óstöðugleika í stjórnmálum sem hefur leitt til snemmbærra nýrra kosninga aftur og aftur. Nú held ég að við séum komin nær þessu marki en nokkru sinni fyrr. Ég bind því miklar vonir við að frumvarpið fái góða og rækilega skoðun í nefnd en legg að sjálfsögðu áherslu á að það ber að leita sem víðtækastrar samstöðu um þetta mál. Það er ákaflega mikilvægt fyrir okkur sem þroskað lýðræðisríki að góður friður sé um grundvallarlöggjöf af þessu tagi. Að lokinni þessari umræðu, virðulegur forseti, legg ég til að málið gangi til 2. umr. og til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Forseti. Örstutt praktískt atriði fyrir þingið. Fram kom í umfjöllun forsætisnefndar þegar verið var að grennslast fyrir um hvernig leggja ætti þetta mál fram að best væri að klára það fyrir áramót. Það er augljóslega ekki að fara að gerast þannig að mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvenær þyrfti í rauninni að klára frumvarpið til að þess að það kæmi tímanlega til framkvæmda og hægt yrði að fara að nýjum kosningalögum fyrir næstu kosningar?
Herra forseti. Þetta er mjög gild spurning. Ég get sjálfsagt gengist við því að hafa sjálfur haft uppi þau orð að það væri æskilegt ef menn ætluðu að kjósa eftir þessum nýju lögum 25. september á næsta ári að frumvarpið gæti orðið að lögum strax núna um áramótin. Ég ætla ekki að segja að það þætti óhæfilegt ef svo tækist til að Alþingi ynni þetta mál hratt og vel og góð samstaða yrði um það og það yrði gert að lögum í febrúar eða fyrir miðjan mars, eitthvað svoleiðis, að það þætti of nálægt komandi alþingiskosningum. En það er alveg ljóst að þar verður að vera verulegt bil á milli. Það er ekki við hæfi að vera að hreyfa til kosningalöggjöf þegar komið er of nálægt kosningum þannig að ég myndi nú segja að menn hefðu ekki mikinn tíma eftir áramótin ef menn á annað borð vildu, hefðu áhuga á, sem væri auðvitað ákaflega æskilegt, að hægt væri að notast við þessa nýju metnaðarfullu endurskoðuðu kosningalöggjöf strax í næstu alþingiskosningum. En ég legg sérstaka áherslu á að það á ekki að ráða hér of mikið ferð. Okkur er ekkert að vanbúnaði í sjálfu sér að kjósa eftir gömlu lögunum. Við gerum það þá bara einu sinni enn og það eru bara á þeim sömu ágallarnir. Við fengjum þá sjálfsagt í hausinn sömu athugasemdirnar en ég tel að það hafi allt saman gengið ágætlega. Menn gætu að sjálfsögðu einfaldlega haft gildistöku þessara laga þannig að þau tækju við bak alþingiskosningum í september á næsta ári og t.d. að kosið verði eftir þeim í fyrsta sinn við sveitarstjórnarkosningar vorið 2022. Ég minni á að sveitarfélögin voru með í þessu starfi, eru mjög áhugasöm um þetta mál og framgang þess, líta til þessara breytinga með mjög jákvæðum augum. Það gerir líka Hæstiréttur sem losnar við það hlutverk sem honum hefur þótt óþægilegt, að vera aðili að kosningaframkvæmd, þ.e. kosningu forseta Íslands, [[Forseti hringir.]]þannig að samstarfsaðilar okkar, samstarfsaðilar Alþingis um þetta mál líta held ég allir til þess með velvilja að þessari vinnu verði lokið.
Forseti. Eins og hv. þingmaður hefur kannski tekið eftir liggur fyrir breytingartillaga samhliða frumvarpinu nú í 1. umr. Þar er um að ræða þrjár breytingar en þó aðallega eina breytingu, þ.e. varðandi kosningarréttinn og hvernig hann helst eftir að viðkomandi hefur flutt lögheimili frá Íslandi. Fyrirkomulagið sem fyrirfinnst í því frumvarpi sem hér um ræðir er skerðing á núverandi rétti. Núverandi réttur er í rauninni á þann veg að hægt er að viðhalda honum út alla ævina á meðan tillagan í þessu frumvarpi er 16 ár að hámarki. Mig langar í rauninni til að hvetja þingið til að draga ekki úr þessum rétti. Það er meira að segja auðveldara að breyta núverandi fyrirkomulagi til þeirrar einföldunar sem talað er um í frumvarpinu með því að hætta einfaldlega við að kæra inn á kjörskrá, eins og það er kallað, - það þarf ekki í rauninni - heldur að halda bara atkvæðisréttinum eins og hann er án þess að fólk þurfi að kæra sig inn á kjörskrá í hvert skipti. Það ætti að vera mun einfaldara í framkvæmd og viðhalda þeim réttindum sem eru til staðar nú þegar. Mér finnst alla vega mikil afturför ef við drögum úr kosningarréttinum í nýjum kosningalögum.
Herra forseti. Þetta er annað atriði sem kemur mér ekki á óvart að menn velti fyrir sér. Það gerði nefndin reyndar mjög mikið og velti fyrir sér ýmsum leiðum en varð á endanum sammála um að leggja þetta svona til, að rýmka þennan sjálfvirka rétt, tvöfalda hann úr átta árum í 16 en láta þar við sitja. Ég held að þeim hafi verið það mjög ljóst að þetta væri eitthvað sem líklegt væri að bæri á góma á Alþingi. Að sjálfsögðu er hægt að bæta þarna aftan við ferli þar sem menn eiga þess kost að endurnýja rétt sinn. Ég held að það sé alveg ljóst að það yrði mun umfangsminna með þessari sjálfvirku rýmkun. Ef menn kynna sér gögn um það gerist það æ sjaldnar ef fólk hefur búið einn og hálfan, tvo áratugi erlendis að það sé enn þá með þau tengsl eða telji sig bara eiga að vera að skipta sér af því sem hér fer fram. Það eru þó alltaf einhverjir. Og ég vek athygli á því að eins og bráðabirgðaákvæðið er útfært myndu allir sem hafa þennan rétt í dag fá 16 ár í viðbót. Það myndi þýða það að þeir sem hafa verið að nýta sér þennan rétt eða styttra en átta ár eru liðin síðan þeir fluttu út eða þeir hafa endurnýjað hann einu sinni eða tvisvar væru þá á kjörskrá í 20 ár, 24 ár, 28 ár samfellt án þess að hafa nokkurn tíma flutt lögheimilið heim til Íslands. Mér er mjög til efs að á það myndi reyna mikið umfram það. En þótt það sé ekki nema einn maður þá geta menn sagt að það sé sama grundvallaratriðið og ég geri engar athugasemdir við það að nefndin fari vel ofan í saumana á þessu. Ég hef ekki áhuga á því að taka af mönnum einn eða neinn rétt sem þeir telja mikilvægan. Ég minni þó á að stjórnarskráin er með lögheimili sem grundvallarreglu en heimilar löggjafanum að víkja frá því með undanþægum ákvæðum. Það hefur löggjafinn gert og það hefur verið að rýmka frekar en þrengjast á undanförnum árum. Nú er þetta ekki lengur [[Forseti hringir.]]hátíðleg kæra heldur tilkynning til Þjóðskrár, einfaldara í vöfum en áður var. Þannig að þetta er atriði sem er sjálfsagt að nefndin skoði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég er sérstaklega ánægður með það sem kom fram í andsvari við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson varðandi tímarammann vegna þess að ég held að mjög æskilegt væri að við næðum að klára þetta núna í vetur þannig að hægt væri að kjósa eftir nýjum lögum í haust. En við þurfum að vera með svigrúm til að takast það ekki og miða þá bara gildistökuna við það, þannig að þá verði kosið eftir nýjum lögum í kosningunum þar á eftir, vegna þess að það skiptir máli að þetta frumvarp fái vandlega skoðun og rækilega yfirferð í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það er sannarlega margt sem þarf að breyta. Ég verð að viðurkenna að ég sakna vel ydduðu ritblýanna og ýmissa svona „kúríósíteta“ sem hafa verið í lögum. En flest virðist nú vera til bóta. Ég er sérstaklega ánægður með að skjóta eigi varanlegum stoðum undir starfsemi landskjörstjórnar til að þar safnist saman þekkingin og stofnanaminnið sem þarf til að tryggja góða framkvæmd kosninga. Varðandi það langar mig bara rétt að spyrja hvort ekki hafi verið búið almennilega um heimildir til söfnunar tölfræði um kjósendur. Það hefur orðið einhver misbrestur á því í síðustu kosningum að Hagstofan hafi getað fengið aldursdreifingu kjósenda frá kjörstjórnum. Þetta þarf náttúrlega allt að vera á hreinu. Síðan varðandi yfirkjörstjórnirnar. ÖSE hvetur til þess að störf þeirra séu samræmd en í frumvarpinu eru lagðar niður sex yfirkjörstjórnir kjördæma og við hlutverki þeirra taka 73 yfirkjörstjórnir sveitarfélaga. Ég velti fyrir mér hvort samræmingarverkefnið sé ekki þeim mun flóknara, hvort þetta sé ekki ákveðin þversögn miðað við það markmið sem á að nást varðandi yfirkjörstjórn. Þurfum við ekki jafnvel að endurskoða þetta?
Í fyrsta lagi tek ég undir með hv. þingmanni. Það er rækilega undirstrikað bæði í greinargerð frumvarpsins og ég kom aðeins inn á það í framsöguræðu minni að ætlunin er að við færum okkur yfir í það að einn aðili hafi þetta verkefni viðvarandi með höndum og beri ábyrgð á því og að ekki sé litið á undirbúning og framkvæmd kosninga sem tímabundna törn eins og okkur Íslendingum er nú gjarnan tamt að gera. Ég þekki þetta svo sem ágætlega og veit hvernig þetta hefur líka verið í þeim ráðuneytum sem hafa komið að framkvæmd kosninganna, dómsmálaráðuneytinu í alþingiskosningum og sveitarstjórnarráðuneytinu í hinum að einhverju leyti. Þar hafa menn kannski verið með einn mann sem hefur unnið við þetta áður og svo er ráðið fólk til að taka törnina. Svo er það búið. Hér er hugsunin allt önnur, að reyna að byggja upp samfellu, samræmingu og stofnanaminni í stjórnsýslueiningu sem annast þetta mikilvæga verkefni. Varðandi tölfræðina um kjósendur myndi ég vilja fá athuga það aðeins betur. Ég er sammála hv. þingmanni um að mikilvægt sé að það sé tryggt að menn hafi greinargóðar upplýsingar. Það tengist auðvitað því sem þarna er að finna um metnaðarfull áform um kosningarannsóknir og að greiða götu þess að menn geti unnið með akademíunni og öðrum slíkum. Þegar kemur að því að ganga svo langt í samræmingu að yfirkjörstjórnir séu einfaldlega lagðar niður og kjörstjórnir sveitarfélaganna sjái um þetta má kalla það róttæka tillögu. En í fyrsta lagi er það nú þannig að á Íslandi eru tvö stjórnsýslustig. Í öðru lagi eru kjörstjórnir sveitarfélaganna staðreynd og þurfa að vera staðreynd og þurfa að vera góðar og vel upplýstar og kunna að framkvæma kosningar. Þær eru þátttakandi í alþingiskosningum. Auðvitað er það einföldun í sjálfu sér að þrepin séu bara tvö og leiðbeiningar landskjörstjórnar gangi þá beint niður í þær kjörstjórnir sveitarfélaga sem sjá um kosninguna á viðkomandi svæði og annast talningu atkvæða. [[Forseti hringir.]]Eins og ég sagði líka: Með því að sveitarfélögin eru að stækka og þau eru að eflast er ég trúaður á að þetta fyrirkomulag geti orðið ágætt. En enn segi ég: Ef menn telja áfram [[Forseti hringir.]]hlutverk fyrir yfirkjörstjórnir kjördæma þá ræða menn það.
Forseti vill minna hv. þingmann á að það er gert ráð fyrir að forseti sé ávarpaður þegar menn taka til máls í ræðustól.
Þingmaðurinn skal reyna að bæta sig.
Herra forseti. Ég held að þessi þversögn sem ég skynja þarna á milli gömlu yfirkjörstjórnarinnar og þeirrar nýju gæti líka verið eitthvað sem endurspeglar innleiðingarfasann sem þarf að fara í gegnum með ný lög. Kannski verður kerfið ekki tilbúið á þessu hálfa ári sem gæti liðið frá samþykkt laganna þar til að landskjörstjórn geti miðlað til yfirkjörstjórna sveitarfélaganna með fullnægjandi hætti. En þetta er eitthvað sem við skoðum í nefndinni, held ég. Mig langar að spyrja út í þá tillögu í frumvarpinu að kjósandi sem kýs utan kjörfundar megi ekki kjósa á kjörfundi vegna þess að eitt af því, við skulum segja fallegasta sem mér hefur þótt í kosningakerfinu á Íslandi er hvað fólk sem framkvæmir kosningar gengur langt í að sjá til þess að vilji hvers einasta kjósanda nái fram að ganga. Þarna finnst mér stigið dálítið í ranga átt með það. Ef fólk skiptir um skoðun og kemur sér á kjörstað eftir að hafa greitt atkvæði utan kjörfundar og vill greiða atkvæði á kjörfundi þá sé ég ekki alveg hvaða rök eru fyrir því að synja viðkomandi um það. Og einmitt varðandi fegurðina í hinu smáa í íslenska kosningakerfinu er kannski hægt að benda á t.d. bráðabirgðaákvæði I í þessu frumvarpi sem snýst um kosningarrétt þeirra sem voru danskir ríkisborgarar hér á landi 1994 sem samkvæmt greinargerð voru þrír einstaklingar. En auðvitað höldum við því inni af því að þetta eru þrjú atkvæði sem eiga rétt á því að skila sér í kjörkassa. Ég velti fyrir mér hvort sama eigi ekki við um fólkið sem greiðir atkvæði utan kjörfundar. Og svo á minni síðustu sekúndu, kom ekki til tals að lögbinda reglur um kynjahlutföll á framboðslistum [[Forseti hringir.]]sem eru nauðsynleg, held ég, til þess að við getum verið með frambærilegt hlutfall kynja hér á þingi? Innri reglur flokka [[Forseti hringir.]]duga greinilega ekki til. Það eru alltaf nokkrir flokkar sem þráskallast við. Þó að meiri hluti flokka standi sig vel þá þurfum við greinilega fastari reglur til að ná utan um þetta.
Herra forseti. Rökin fyrir því væntanlega að ekki sé sama þörf lengur fyrir að menn geti hent utankjörstaðaatkvæði sínu og kosið upp á nýtt eru náttúrlega þau að framboðsfrestur rennur út á sama tímapunkti og utankjörstaðaatkvæðagreiðsla hefst. Það standa ekki lengur þau rök til þess að einhverjar óvæntar aðstæður hafi komið upp af því tagi að allt í einu séu komin fram ný framboð sem menn dauðlangi til að kjósa sem þeir vissu ekki af áður. Eftir stendur að sjálfsögðu að mönnum geti snúist hugur eða eitthvað annað gerst og þá má alveg velta því fyrir sér, þótt það sé eilítið flóknara, á að hafa þetta þannig að menn geti eftir sem áður, þó að þeir hafi kosið utan kjörfundar, væntanlega þá fyrst og fremst þeir sem eru hér innan lands, mætt á kjörstað og allt í einu uppgötvað að þeir gátu mættu á kjörstað, því að ég minni á að almenna reglan á náttúrlega að vera að menn kjósi utan kjörstaðar af því að þeir telji líklegt að þeir verði hindraðir í því að kjósa á kjörstað. En auðvitað er það ekki alltaf veigamiklar ástæður eins og við vitum. Svo geta verið enn aðrar ástæður eins og þær bara að af farsóttarástæðum vilji menn ekkert vera að fjölmenna á kjörstað, að þá geti þetta átt við. Ég giska á, án þess að vilja fara langt með það, að að einhverju leyti hafi menn verið að horfa til þeirrar einföldunar sem í þessu er fólgin, t.d. gagnvart utankjörstaðaatkvæðagreiðslunum að utan og jafnvel póstkosningunni. Ég held að það væri ekki hægt að skipta þessu upp því að menn geta alveg eins komið óvænt heim frá útlöndum og viljað kjósa á kjörstað eins og að þeir væru hér heima. Þá held ég að ég hafi bara eiginlega sama svarið, að þetta geti menn skoðað. Varðandi það að lögbinda kynjahlutföll. Nei, nefndin hélt sig mjög trú þeirri faglegu vinnuforsendu sinni að blanda ekki slíkum stjórnmálalegum álitamálum inn í sína vinnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir framsöguræðuna í þessu máli og þá vinnu sem hér er lögð fram til umræðu á Alþingi. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þingmanns, að málið á sér alllangan aðdraganda. Við getum sagt að árið 2016 hafi vinna við breytingar á kosningalögunum verið alllangt komin þó að ekki tækist að gera þær breytingar á lögum sem þá lágu fyrir eftir vinnu starfshóps sem hafði starfað, ef ég man rétt, í tvö ár. Vinnan sem birtist í frumvarpinu er þó nokkuð umfangsmeiri eða nær til fleiri þátta en vinnan sem lá fyrir 2016. Í stórum dráttum má segja að það séu breytingar sem stafa af því að farin var sú leið í þessari vinnu að leggja til sameiningu lagabálkanna sem gilda um kosningar. Margar af þeim breytingum sem hér birtast eru afleiðing af því. Almennt talað vil ég segja að margt í þessu frumvarpi og þeirri vinnu sem hér liggur fyrir er til bóta. Hér er margt áhugavert og væri til framfara, alveg tvímælalaust. Ég get líka tekið undir það að það eru ákveðnir þættir í núgildandi kosningalögum sem þörf var á að endurskoða og hægt að skoða bæði út frá tiltölulega einföldum tæknilegum atriðum, en líka stærri atriðum, eins og varðandi kæruleiðir og annað þess háttar. Ég verð að segja að þrátt fyrir að margt sé til bóta eru enn atriði þarna inni sem ég myndi vilja gera athugasemdir við eða teldi að þingið ætti að taka til nánari skoðunar áður en málið er afgreitt. Sumt af því er kannski smálegt og ástæðulaust að ræða í þessari umræðu og betra að taka fyrir í nefndarstörfum, eins og framkvæmdaratriði og annað þess háttar sem eiga í sjálfu sér ekki að þurfa að vera sérstök deilumál á þessum vettvangi. En þau atriði sem ég vildi helst flagga hér við 1. umr. málsins snúa að stjórnsýslunni og þeim breytingum sem þar eru fyrirhugaðar og skipulagi kosningaframkvæmdarinnar í megindráttum. Til að gera langa sögu stutta, af því að ég ætla ekki að draga þessa umræðu neitt sérstaklega á langinn, eru þarna atriði sem ég tel að þyrfti að skoða sem varða skipun og hlutverk landskjörstjórnar. Um það vil ég segja að ég tel, og hef svo sem sagt það áður við eitthvert tækifæri, að ástæða sé til að efla landskjörstjórn, auka þann stuðning sem hún býr við og auka samfelluna í hennar störfum. Mér finnst kannski fulllangt gengið í stofnanavæðingu landskjörstjórnar með ákvæðum frumvarpsins og velti fyrir mér hvort öll þau atriði sem talin eru upp sem æskileg verkefni landskjörstjórnar þurfi endilega að vera þar. Látum það vera. Sum af þessum verkefnum eru þegar í höndum dómsmálaráðuneytis og það er kannski ekki úrslitaatriði hvort þau eru vistuð hjá dómsmálaráðuneyti eða landskjörstjórn. Aðalatriðið er að verkefnunum sé vel sinnt og að stjórnvöld sem hafa þau með höndum hafi til þess burði að sinna þeim. Ég endurtek það sem ég segi að mér finnst kannski nokkuð langt gengið í að stofnanavæða landskjörstjórn. Ég verð eiginlega að geta þess að í fyrri útgáfum frumvarpsins var talað um stofnun sérstakrar kosningastofnunar. Við það voru gerðar athugasemdir og það tekið út. En mér finnst breytingin kannski meira fólgin í því að það sem áður átti að heyra undir kosningastofnun er núna sett undir landskjörstjórn án þess að verið sé að breyta innihaldinu. Látum það vera. Það er atriði sem mér finnst að fara megi yfir. Með sama hætti velti ég líka fyrir mér stöðu landskjörstjórnar í stjórnkerfinu. Hér er hún gerð að stjórnsýslunefnd sem heyrir undir dómsmálaráðherra, vissulega sjálfstæð stjórnsýslunefnd. Í dag er stjórnin kosin af Alþingi og hefur sjálfstæði í samræmi við það. Ég játa það alveg að ég hefði, ef ég hefði setið við skriftir og gengið frá þessu frumvarpi, haldið því fyrirkomulagi og látið þingið kjósa landskjörstjórn í ljósi þess að þeir sem fara með æðstu stjórn kosningamála eiga að sækja vald sitt til kjósenda þó að það sé í gegnum stigskipt fulltrúakerfi. Þarna eru frávik í því sem mér finnst út af fyrir sig ástæðulaus og það er atriði sem ég myndi telja ástæðu til að skoða við yfirferð frumvarpsins. Með sama hætti geri ég athugasemdir við að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir að við alþingiskosningar starfi ekki yfirkjörstjórnir fyrir kjördæmin. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni hér áðan, að viss þversögn er fólgin í því að leggja niður yfirkjörstjórnir kjördæmanna og færa hluta þeirra verkefna til 73 yfirkjörstjórna sveitarfélaga vegna þess að með því að hafa yfirstjórn kosninga í hverju kjördæmi í höndum einnar yfirkjörstjórnar fyrir hvert kjördæmi er þó ívið auðveldara, hefði ég haldið, að tryggja samræmingu í framkvæmd og þess háttar en með því að færa veigamikið hlutverk út til allra staðbundnu kjörstjórnanna, ef svo má segja. Það er atriði sem ég myndi vilja fara yfir. Grunneiningin í alþingiskosningum er auðvitað kjördæmið. Við getum tekið ákvörðun við annað tækifæri um hvort við viljum hafa kjördæmin fleiri eða færri. En grunneiningin í alþingiskosningum eru kjördæmin og mér finnst ekki fara illa á því að yfirábyrgð á kosningum og kosningaframkvæmd í hverju kjördæmi sé á einum stað en ekki mörgum. Með sama hætti tel ég að talning atkvæða ætti að eiga sér stað á einum stað í kjördæmi með þeim hætti sem hingað til hefur verið gert. Þrátt fyrir að það geti verið forvitnilegt fyrir áhugamenn um stjórnmál, stjórnmálamenn, stjórnmálaskýrendur, fjölmiðla og aðra að vita hvernig atkvæði falla nákvæmlega í einstökum sveitarfélögum þá held ég að ekki sé mikilvægt að draga það fram út frá sjónarmiðum lýðræðisins, vegna þess að kjördæmin eru grunneiningin í alþingiskosningum, ekki sveitarfélögin. Ég held að heppilegra sé að hafa eftirlit með framkvæmd talningar og annað þess háttar á einum stað frekar en mörgum. Gegn þessu hefur verið teflt fram því sjónarmiði að kosningar í sveitarfélögum séu nú þegar á ábyrgð kjörstjórnar viðkomandi sveitarfélaga og það hafi út af fyrir sig ekki verið nein sérstök vandkvæði varðandi það. Ég dreg ekki í efa að það sé allt saman framkvæmanlegt. En í ljósi þess að kjördæmin eru grunneiningin finnst mér einhvern veginn fara betur á því að þetta eigi sér stað með þessum hætti. Ég held að það skipti líka máli upp á eftirlit og aðkomu umboðsmanna framboða við talningu og annað. Það er einfaldara að eiga við það ef talningin er á sex stöðum á landinu í alþingiskosningum en ekki á meira en 70 stöðum. Það er atriði sem ég tel að skoða eigi í meðförum þingsins. Aðrar athugasemdir sem ég hef rekist á við yfirferð nú, og reyndar líka á fyrri stigum, eru kannski frekar tæknilegs eðlis. Ég játa það alveg að ég spyr mig hvort ástæða sé til að kosningarrétturinn renni endanlega út að 16 árum liðnum frá því að viðkomandi kjósandi flytur frá landinu. Mér heyrðist hv. þingmenn hér áðan vera að reifa hugmyndir um að að 16 árum liðnum yrði hægt að endurnýja, sem mér finnst ekkert fráleit hugmynd, jafnvel þó að ljóst væri að að 16 árum liðnum væru kannski tengsl viðkomandi einstaklings við landið farin að dofna með einhverjum hætti. Ef einstaklingur hefur átt lögheimili utan landsteinanna í 16 ár er hann kannski ekki þátttakandi í samfélaginu með sama hætti og þeir sem hér búa og starfa og greiða hér skatta og annað þess háttar. En ég tel að það sé atriði sem sé vel athugandi að taka til athugunar og endurskoðunar í meðförum þingsins. Ég er hugsi, eins og kannski fleiri þingmenn, varðandi möguleikana fyrir þá sem greiða atkvæði utan kjörfundar að greiða atkvæði aftur á kjördag. Ég tek undir það sem fram kom í andsvörum áðan, mér finnst það í sjálfu sér kannski ekki þurfa að vera vandamál þó að einstaklingur sem greitt hefur atkvæði utan kjörfundar ákveði, vegna þess að honum hefur snúist hugur eða eitthvað, að koma á kjörstað og greiða þá atkvæði og auðvitað er það þá síðari atkvæðaseðillinn sem á að gilda. Þetta er líka atriði sem mér finnst ástæða til að skoða. Ég klóra mér pínulítið í höfðinu yfir þessu nýmæli varðandi póstatkvæði. Þarna er vissulega um að ræða mjög takmarkaða eða þrönga heimild, en ég myndi áskilja mér rétt til að velta fyrir mér fyrirkomulaginu hvað það varðar. Þetta er viðbót við núgildandi heimildir um utankjörfundaratkvæði sem er ágæt þó að það hafi vissulega, og er alveg viðurkennt, að komið hafa upp vandamál varðandi framkvæmdina erlendis og í sjálfu sér jákvætt að skoða einhverja nýbreytni í því sambandi. En auðvitað má ekki slaka á kröfum um öryggi og annað þess háttar. Það sama á við um framkvæmd utankjörfundaratkvæðagreiðslu sem felur í sér færanlegar kjördeildir - ég er nú að leita að því hvar þetta er í frumvarpinu. En alla vega held ég að við verðum að tryggja að þrátt fyrir að á annan kantinn sé æskilegt að tryggja að sem flestir geti greitt atkvæði þarf náttúrlega líka að vera hægt að tryggja öryggi í framkvæmdinni. Hæstv. forseti. Tími minn er liðinn í þessari lotu. Ég fagna því að við fáum þetta til meðferðar [[Forseti hringir.]]hér í þinginu en bendi á að það tekur tíma að gera jafn viðamiklar breytingar og hér er mælt fyrir um. Það tekur tíma í meðförum þingsins, [[Forseti hringir.]]við verðum að gefa okkur tíma til þess í meðförum þingsins. Og svo tekur tíma að undirbúa framkvæmdina þegar lögin hafa verið samþykkt. Menn mega ekki flýta sér um of í þeim efnum.
Forseti. Að nokkurn veginn öllu leyti, 99% af þessu frumvarpi eða svo, þetta er stórt frumvarp og 99% er mikið, en líka 1%, er þetta mjög gott og til mikilla bóta. Ef ekki væri fyrir það, aðallega, sem ég nefndi í andsvari áðan um skerðinguna á kosningarrétti einstaklinga með lögheimili erlendis, að takmarka hann við 16 ár, hefðum við örugglega verið meðflutningsmenn á þessu frumvarpi. En við drögum línuna við þetta atriði um skerðingu á kosningarrétti. Það er grunnregla hjá okkur Pírötum, hluti af okkar grunngildum, að efla og vernda borgararéttindi. Eitt af grunnatriðum í lýðræðissamfélagi er að geta tekið þátt í kosningum og þar af leiðandi tökum við ekki þátt í að skerða kosningarrétt. Við gerum mjög alvarlega athugasemd við það atriði. Vissulega eru ekkert rosalega margir sem nýta sér þetta en þegar það er einn er það nóg að mínu mati. Sömu mótrök eru fyrir því í rauninni að viðhalda kosningarréttinum og að sleppa þessari svokölluðu kæru inn á kjörskrá. Ef tengingin minnkar og þátttaka minnkar gerist það jafn sjálfkrafa í rauninni, eins og ef viðkomandi heldur kosningarréttinum, hvort hann tekur þátt eða ekki. Þannig að ef það er skorið á við 16 ár og það eru einungis fáir sem nýta kosningaréttinn eftir það ætti það ekki að muna miklu á því og að hafa kosningarétt áfram og leyfa þeim fáu sem nýta sér hann áfram að gera það. Það getur átt við í t.d. forsetakosningum sem hafa kannski sögulega séð ekkert endilega gerst mjög oft en getur vel verið að gerist oftar í framtíðinni. Þetta getur líka átt við það að þó að viðkomandi sé með lögheimili erlendis þá sé hann ekki með það nema af því að hann dvelur rétt rúmlega hálft árið erlendis. Hann sé í miklum samskiptum við Ísland, land og þjóð, en sökum starfa eða annars sé hann sjö, átta mánuði erlendis. Hann heldur þannig tengingu við landið þó að 30, 40 ár líði. Það eru kannski ekki mörg tilvik en eins og ég segi, eitt tilvik er nóg. Hin tvö atriðin sem við gerum athugasemdir við eru, eins og hefur komið fram í umræðunni, í fyrsta lagi að geta ekki greitt aftur atkvæði á kjördag. Þegar allt kemur til alls er kjördagur það sem skiptir máli. Allt annað, utankjörfundaratkvæði, póstatkvæðin og allt það, eru aukaréttindi til að geta tekið þátt í kosningum en það er kosningadagsetningin sem skiptir máli. Ef það kemur eitthvað upp á þessum lengri tíma frá því að kosning hefst fram að kjördegi, sem hefur gerst þó nokkrum sinnum á undanförnum árum og valdið því kosningar hafa borið að með stuttum fyrirvara, teljum við tvímælalaust að fólk eigi að geta nýtt rétt sinn á kjördag. Svo er að lokum mjög einfalt en gríðarlega mikilvægt atriði sem við leggjum til. Það er einfaldlega sú viðbót í reglugerðarheimild að á undan orðunum „og innsiglun kjörgagna“ komi: afstemmingu. Afstemming á öllum kjörgögnum skiptir rosalega miklu máli í gæðavottun á kosningum. Þar sé ég mun á gæðavottun á kosningum annars vegar og hins vegar aðgengi að kosningunum. Eins og kom fram í máli hv. þm. … Birgis Ármannssonar. Ég er slæmur með nöfn, það gerist hjá mér að ég verð nafnablindur. Það var mjög óþægilegt þegar ég var í doktorsnámi að muna ekki nöfnin á öllum sem skrifuðu greinar, ég mundi efni greinanna en ekki hver skrifaði þær. Það var stundum ekkert voðalega gaman að tala við fólk um rannsóknir því að nöfnum var hent fram fram og til baka og ég vissi ekkert hvað þau voru að tala um. En í máli hv. þingmanns var fjallað um nauðsyn þess að kosningarnar séu öruggar, á móti réttinum og aðgenginu að kosningum. Að sjálfsögðu viljum við að kosningar séu öruggar og þar kemur afstemming gagna inn sem gæðaeftirlit á kosninguna í heild sinni, hversu mikið af kjörgögnum var notað og hversu mikið var í afgang og ýmislegt fleira. Þetta er mjög einföld viðbót af því að hún kemur bara inn í reglugerðarheimild þar sem er hægt að vinna með hvernig gæðaeftirlit er og afstemming á notkun á kjörgögnum fer fram eftir því sem á líður. Það er hægt að bæta því við á næstu árum og gera það betra og betra. En það skiptir máli að í lögunum sé skilyrði um að reglugerðin fjalli um afstemmingu á kjörgögnum. Vegna þess sem hv. þm. Birgir Ármannsson talaði um varðandi póstkosningu þá langar mig til að minnast á það að ég hef kosið erlendis. Það getur verið gríðarlega flókið og maður hefur heyrt sögur af því að fólk er að taka lestir í níu klukkutíma bara til að komast og hitta einhvern ræðismann o.s.frv. Ég tel viðbótina um póstkosningu vera gríðarlega mikilvæga til að tryggja aðgengi að kosningum. Mér finnst það mikilvægara en öryggið hvað kosningar varðar og gögnin hvað varðar póstkosningu gera kosninguna ekki svo óörugga að það ætti að valda veseni. Það að auðvelda fólki þátttöku er mikilvægara. Það að leyfa fólki að nýta kosningaréttinn er mikilvægara, sérstaklega þegar áhættan er eins lítil og hún er með aðferð eins og póstkosningu. Þegar á heildina er litið vonast ég til þess að frumvarpið fái tiltölulega skjóta og góða meðferð í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ferlið er búið að vera mjög langt. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á er málið búið að fara í gegnum samráðsferli á mörgum stöðum. Það er búið að fara í gegnum mjög mörg gæðatékk, fara á marga eftirlitsstaði og það hefur verið brugðist við athugasemdum á ýmsum stöðum, líka í því fyrirkomulagi sem var þingmannanefndin, sem var minnst á hérna og starfaði stutt, tveir fundir eða eitthvað svoleiðis sem sú nefnd fékk, það var ekkert voðalega mikið, mun minna en ég bjóst við. En ég sé breytingar í frumvarpinu vegna athugasemda sem komu fram þar. Það er því búið að fara yfir þetta á mörgum stöðum í langan tíma og frumvarpið eins og það lítur út í dag ætti að geta fengið tiltölulega góða afgreiðslu innan þingsins án þess að skjót meðferð myndi þýða slæma eða lélega meðferð þingsins á málinu þar sem það var búið að fara í gegnum mjög langt ferli áður en það kom hingað inn. Ég hef ekki of miklar áhyggjur af því. Við gætum jafnvel klárað þetta mál í lok mars eða um það leyti. Ef það koma engar sérstakar eða mjög alvarlegar athugasemdir fram í umsögnum þá hef ég ekki miklar áhyggjur af gæðum frumvarpsins í heild sinni hvað þessi atriði varðar. Ég myndi telja það litla áhættu sem slíka þótt þingið myndi afgreiða jafn stórt frumvarp og þetta er á tiltölulega stuttum tíma þótt ég mæli að sjálfsögðu ekki með neinni flýtimeðferð. En að undanskildum þeim breytingartillögum sem hér eru lagðar fram myndi ég endilega vilja fá þetta frumvarp samþykkt tímanlega fyrir kosningar þannig að það myndi nýtast strax á næsta ári.
Herra forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hér hafa tekið þátt á síðkvöldi í umræðu um þetta mál, bæði með andsvörum og ræðum. Ég vil fyrst koma inn á nokkur atriði sem hér hefur borið á góma varðandi hlutverk og stöðu landskjörstjórnar og stjórnskipulega stöðu hennar sem að sjálfsögðu má ræða um. En þá minni ég á það, sem kom fram í framsöguræðu minni, að í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir því að sú stjórnsýsla falli bæði undir stjórnsýslulög og upplýsingalög, sem ekki hefur gilt að öllu leyti gagnvart kosningum fram að þessu. Alþingi kýs áfram meiri hluta, að vísu bara meiri hlutann núna í landskjörstjórn. Það er að sjálfsögðu atriði sem menn geta hugleitt en það liggur í eðli máls vegna sameiningarinnar í ein lög að t.d. samtök sveitarfélaga í landinu komi að borðinu líka. Hugsunin með að hafa fræðasamfélagið með er tengingin við fræðin og rannsóknir og annað því um líkt. Að sjálfsögðu þarf að búa vel að landskjörstjórn. Ein möguleg lending þess máls, sem ég átti kannski alveg eins von á að yrði raunin, var að landskjörstjórn fengi sjálfstæða stöðu þannig að hún starfaði í skjóli Alþingis. Það hefði að mínu mati alveg komið til greina sem frágangur á því máli. En niðurstaðan var að horfa til hennar sem sjálfstæðrar stjórnsýslunefndar á ábyrgð dómsmálaráðuneytisins. Ég skil vel að menn staldri við það að yfirkjörstjórnir kjördæmanna hverfi af heimi og ég get alveg viðurkennt það sjálfur, þegar ég hugsa um venjulega kosninganótt, að maður myndi sakna þess að heyra ýmsa formenn yfirkjörstjórna koma og lýsa úrslitunum í sínum kjördæmum, hver með sínu lagi eins og gengur. En á hinn bóginn má segja að auðvitað sé það til talsverðrar einföldunar að sex slík batterí, kosin af Alþingi, og það sem þau þurfa að hafa í kringum sig til að geta sinnt sínu hlutverki, hverfi og þeir sem tala fyrir einföldun regluverks og að minnka báknið líta kannski aðeins á þetta sem þátt í því. En svo gamni sé nú sleppt þá geri ég ekki lítið úr því sjónarmiði, og ég velti fyrir mér í því sambandi leiðbeiningum landskjörstjórnar niður eftir keðjunni. Það er alveg ljóst að það er mikilvægt að ábyrgur aðili geti leiðbeint og veitt ráðgjöf og reynt að tryggja samræmi á öllum stigum kosningaframkvæmdarinnar. Og hvar byrjar kosningaframkvæmdin? Jú, hún byrjar hjá kjörstjórnum sveitarfélaganna. Kjörstjórnir sveitarfélaganna eru grunneiningin í öllum almennum kosningum. Þær eru það þá og verða það óháð því hvort til er yfirstjórn kjördæmis eða ekki. Þær eru t.d. einar á vellinum þegar kosið er til sveitarstjórna. Þá sæi maður fyrir sér að landskjörstjórn myndi leggja sérstaka rækt við það að leiðbeina þeim og tryggja samræmi þeirra. Menn kunna að hafa áhyggjur í því sambandi af kjörstjórnum í fámennum sveitarfélögum sem ekki væru kannski miklir burðir til að aðstoða með og búa góðar starfsaðstæður. En þar sem ég þekki til, og það er m.a. í mjög litlum sveitarfélögum, er það gert af mikilli samviskusemi og menn vanda sig ákaflega mikið við það og fá yfirleitt hæstu kosningaþátttöku alls staðar því allir rólfærir menn sem eru á kjörskrá í viðkomandi litlu sveitarfélagi eru búnir að kjósa klukkan fjögur. Þannig er það nú bara mjög víða. Þegar slíkt kemur upp í stóru sveitarfélögunum þá held ég að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því, þau búa mjög myndarlega að sínum kjörstjórnum og í tilviki Reykjavíkur er þetta auðvitað í sjálfu sér eitt og hið sama nema kjördæmin eru tvö. En þetta er að sjálfsögðu atriði sem menn geta skoðað. Ég legg þá aðallega áherslu á það, án þess að ég ætli að segja stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir verkum, að vilji menn skoða þann möguleika að yfirkjörstjórnir kjördæmanna verði til staðar áfram með hlutverk, og það hlutverk verður þá væntanlega ekki síst að talningin fari þar fram í alþingiskosningum áfram, gott og vel, þá þarf að skilgreina samt vel hlutverk þeirra og stöðu í nýja fyrirkomulaginu því þær hafa þá ekki hlutverki að gegna í sveitarstjórnarkosningum o.s.frv. Varðandi það að úrslitin birtist í einstökum sveitarfélögum, sem ég veit að eru mismunandi sjónarmið uppi gagnvart, þá er hér farin sú millileið að setja lágmarksíbúafjölda. Menn geta auðvitað rætt hvort hann eigi að vera hærri en ég bendi á að í nágrannalöndum okkar, ég hygg bara eiginlega öllum, er talið á kjörstað alveg niður í tíu atkvæði eða eitthvað svoleiðis. Ég fylgist gjarnan með kosningum annars staðar á Norðurlöndunum og þar er gaman að sjá pínulítil sveitarfélög eða pínulitla kjörstaði detta inn með 10–15 atkvæði. Það er auðvitað þannig í dag að í stærri sveitarfélögum landsins bjóða flokkarnir gjarnan fram pólitískt sína eigin lista og þar af leiðandi vita menn nokkuð fylgið hjá þeim. Þannig að þetta snýst ekki um það, held ég, að það geti verið rök fyrir því að flokka sveitarfélögin í landinu með mismunandi hætti af þessum ástæðum, að í þeim minni megi ekki sjást hvernig styrkleikahlutföll framboða liggja, en þau geri það beint og óbeint í hinum stærri vegna þess að þar er meira um pólitísk framboð. Það er frekar spurningin um kosningaleyndina, og að fara ekki of neðarlega gagnvart því að þetta sé orðið svo lítið samfélag og svo fá atkvæði að það sé auðvelt fyrir kunnuga að telja það algerlega út. Þar held ég að nefndin hafi í sjálfu sér fundið ágætisviðmiðun, að hafa þá einhverja lágmarksíbúatölu, sem reyndar verður óþörf ef svo fram heldur með áform um sameiningu sveitarfélaga þar sem lágmarksíbúafjöldi á að verða eftir tvennar kosningar eða svo 1.000 manns en við sjáum til hvernig fer með það. Varðandi það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á þá þótti mér gott að heyra að hann teldi frumvarpið, ef ég tók rétt eftir, eiginlega 99% gott, það er ágætisútkoma. Ég er alveg sannfærður um að á þeim atriðum sem hann nefndi - og voru auðvitað svo sem komin svolítið upp á borðið þá þegar og vitað var að menn myndu vilja skoða, eins og þetta með 16 ára kosningaréttinn hjá þeim sem búsettir eru erlendis og mögulega framlengingu á því - vefjist ekki fyrir mönnum að reyna að finna lausn og ná saman um það og ýmis önnur slík atriði. Hv. þingmaður tók þannig til orða að ef þau atriði hefðu verið lagfærð í frumvarpinu þá hefðu Píratar verið tilbúnir til að standa að flutningi þess og það vissi ég svo sem eftir samtöl. Þá ætla ég bara að segja það alveg eins og er, þannig að ekkert sé verið að fara í kringum það, að ég átti samtöl við ýmsa úr þingflokkunum og síðan við formenn flokkanna og þar voru ýmsir fyrirvarar gerðir og þar voru spurningar af svipuðum toga, ef þetta væri nú kannski lagfært þá litist viðkomandi betur á að standa að flutningi málsins o.s.frv. Eftir að það hafði verið rætt nokkuð fór málið eiginlega inn á það spor að það væri einfaldara að ég legði frumvarpið fram einn fyrir hönd þeirrar vinnu sem Alþingi hefur lagt af mörkum og að þingið sjálft, þingnefndin, tækist á við að skoða þá fyrirvara og þær athugasemdir sem væru af ýmsum toga hjá mismunandi aðilum og það hefði orðið ansi flókið og seinlegt, held ég, að fara algerlega nýja umferð í vinnu við málið til að reyna að ná því öllu saman til þess að síðan gæti ég kannski flutt málið með formönnum allra flokka. Ég vil þó taka fram, og það á ekki að vera neitt leyndarmál, að meiri hluti formanna flokkanna var tilbúinn til að standa að flutningi málsins. En það voru efnislegir fyrirvarar sem eru fullkomlega skiljanlegir og aðstæður sem gerðu það að verkum að þessi leið var valin, að ég held í ágætri sátt, að ég myndi flytja málið, gera grein fyrir því eftir því sem ég gæti, eftir því sem ég vissi af slíkum efnislegum fyrirvörum eða flöggum sem reist höfðu verið, og vísa því svo bara áfram til þingnefndarinnar að skoða það. Varðandi póstkosningu, örstutt að lokum, þá hefði það mikla kosti, held ég, ef menn teldu að við værum að ná vel utan um það að tryggja slíka framkvæmd, „eftir því sem best verði á kosið,“ vegna þess að það er alveg ljóst, við þekkjum það, að Íslendingar eru ótrúlega duglegir, þó ekki fjölmennari þjóð en raun ber vitni, að vera hreinlega úti um allan heiminn og á ólíklegustu stöðum þar sem oft á tíðum er gríðarlega langt í næsta ræðismann, hvað þá sendiráð, og menn þurfa að hafa mjög mikið fyrir því ef þeir ætla að nýta kosningarrétt sinn. Niðurstaðan er því miður sennilega oftast að menn gefast upp einfaldlega við það, hafa ekki fyrir því. Svo má spyrja: Er einhver grundvallarmunur á slíkri póstkosningu og því að menn kjósi utan kjörstaðar, að vísu með kjörgögnum sem þeir hafa þá náð sér í kannski hjá ræðismanni og séu svo með atkvæði sitt sjálfir og þurfi sjálfir að koma því heim? Það er þá ekki mikill munur á því ef menn senda hvort heldur væri með pósti og ef hægt er að finna þannig leiðir sem m.a. tæknin getur boðið upp á, að menn geti prentað út algerlega lýtalaus kjörgögn til að kjósa utan kjörstaðar hjá sjálfum sér og fyllt út í tveimur, þremur umslögum, einu sendingarumslagi og öðru með nafni sínu og kennitölu og öllu slíku og svo því þriðja ómerktu og sendi það í póst eins og þeir myndu senda hið formlega gamaldags utankjörstaðaatkvæði sitt þá er ég ekki viss um að menn sjái að á þessu sé svo mikill munur þegar þeir fara að hugsa sig svona í gegnum þetta. En hagræðið væri algerlega ótvírætt. Ef menn teldu að þetta yrðu að vera prentuð kjörgögn heiman frá þá væri hægt að biðja um að þau væru send í pósti og svo væru þau send til baka. En ég tel að það sé spennandi kostur til að skoða en að sjálfsögðu ekkert úrslitaatriði heldur bara viðbótarviðleitni til þess, eins og hér var reyndar réttilega bent á, að reyna að gera öllum sem mögulegt er eins auðvelt að nýta þennan helga rétt sinn og kostur er, kosningarréttinn. Ég verð svo bara að segja að frumvarpið byggist á vandaðri vinnu eins og ég held að það og mjög rækileg greinargerð þess beri með sér. Það er mikilvægt, já, að vinna þingsins verði sömuleiðis vönduð og þetta verði skoðað vel. Það á ekki að flýta sér neitt um of í þeim efnum. En hitt væri auðvitað mjög spennandi og mjög gaman ef menn sæju fram á möguleikana á því að lögfesta það þannig að þetta gæti hlotið prufukeyrslu í alþingiskosningunum næsta haust. Eins og ég sagði áður og minni á þá veit ég að sveitarfélögin hafa fyrir sitt leyti mikinn áhuga á að þetta geti orðið. Það mun að vísu ekki hafa mikil áhrif á undirritaðan hvort kosið verður til Alþingis næsta haust, ekki hvað þingsæti varðar, samkvæmt gömlum eða nýjum kosningalögum. En ég er áhugasamur um þetta mál og legg á það mikla áherslu að mér er nokkuð annt um það, af því ég þekki svo vel til þess, herra forseti, að sú gríðarlega mikla og góða vinna sem lögð hefur verið í þetta mál nýtist, að hún skili okkur að lokum nýrri og góðri heildstæðri kosningalöggjöf. Alþingi hefur lagt verulega mikið af mörkum, lagt til starfsmenn á bak við nefndirnar gegnum tíðina og tekið á sig kostnað og án þess að sjá það eftir sér og það er nú kannski ekki á hverjum degi sem það er Alþingi en ekki framkvæmdarvaldið sem hefur veg og vanda af vinnu af þessu tagi þannig að auðvitað hef ég metnað fyrir hönd Alþingis Íslendinga til þess að hér fáist góð niðurstaða.
Það er nú þekkt að menn hætti við að hætta.