Í dag, fimmtudaginn 7. maí, tekur Álfheiður Eymarsdóttir sæti á Alþingi sem varamaður fyrir Smára McCarthy.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Í kvöldfréttum RÚV sl. þriðjudag sagði hæstv. fjármálaráðherra, aðspurður um kjaradeilu Eflingar og Sambands íslenskra sveitarfélaga, að forsendur lífskjarasamninganna stæðu óskaplega tæpt. Honum fannst augljóst að það væri ekki mikið svigrúm til að mæta þeim kröfum sem nú væru uppi í kjaradeilum. Þessi orð lætur hæstv. fjármálaráðherra falla á sama tíma og hér á þingi afgreiðum við hvern aðgerðapakkann á fætur öðrum til bjargar efnahagslífinu, til bjargar fyrirtækjum og atvinnurekendum. Það virðist vera gríðarlegt svigrúm til að koma til móts við kröfur stærstu fyrirtækja í landinu að greiða hlutabætur og uppsagnarfrest fyrir starfsfólkið svo að fyrirtækin þurfi ekki að bera kostnaðinn af því, en þegar kemur að svigrúmi til að greiða fólki sem sinnir ómissandi grunnþjónustu í landinu sanngjörn laun, þá er svigrúmið allt í einu ekki neitt. Hvernig stendur á því, forseti? Fulltrúar atvinnurekenda voru heldur ekki lengi að stilla sér upp fyrir myndavélarnar og nýta þennan nýja höggstað á lífskjarasamningunum. Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins sagði gjörbreyttar forsendur í efnahagslífinu og vildi þess vegna ekki svara því hvort samningum yrði mögulega sagt upp síðar á árinu vegna forsendubrests. Þetta opnaði hæstv. fjármálaráðherra á og jafnvel hvatti til með orðum sínum í kvöldfréttum RÚV í fyrradag. Ég myndi ásaka ráðherra um kæruleysi ef ég teldi þetta ekki vera fullkomlega viljandi gert. Ég spyr því: Er hæstv. fjármálaráðherra að hóta þessum stéttum að ef þær falli ekki frá kröfum sínum muni hann segja upp lífskjarasamningunum? Ætla stjórnvöld ekki að standa við lífskjarasamningana í þeirri fjármálaáætlun sem von er á fljótlega?
Virðulegi forseti. Ég spyr hv. þingmann bara: Hvar hefurðu verið? Átta menn sig ekki á því hvað er að gerast á Íslandi? Við erum að tapa á þessu ári, umfram það sem við héldum að yrði halli ársins, 250 milljörðum eða álíka, tvöfaldri fjárhæð sem við ætluðum til ársins 2033 að setja í höfuðborgarpakka. Þar þótti mönnum nóg að gert. Hvar hafa menn verið sem koma hingað upp og spyrja: Hvaða breyttu forsendur er ráðherrann að tala um? Ég veit ekki hvað ég get gert fólki til hjálpar sem skilur ekki hvað hefur breyst. Það sem ég sagði um lífskjarasamningana, sem hv. þingmaður heldur að ríkisstjórnin hafi skrifað undir og sé aðili að en er ekki, er að lífskjarasamningarnir voru gerðir með stuðningi stjórnvalda milli aðila vinnumarkaðarins. Það er ekki á verksviði stjórnvalda að segja þeim upp eins og hv. þingmaður spurði mig um. Þessir samningar voru gerðir á þeim forsendum sem menn höfðu þá um framvindu efnahagsmála. Það sem ég hef sagt um þetta mál er að við höfum, þrátt fyrir að þær forsendur hafi breyst í grundvallaratriðum fram á þennan dag, enn verið að gera samninga sem taka mið af þessu. Samningar sem ekki hafa tekist hafa haft það merki á sér, sem sagt viðræðurnar um þá samninga, að þar er farið fram á meira en lífskjarasamningarnir rúmuðu. Það er óraunhæft. Þeir sem ekki sjá það eru ekki að fylgjast með. Þeir sem ekki sjá að ekki er svigrúm til að ganga lengra en lífskjarasamningarnir í nýjum kjarasamningum eru einfaldlega ekki raunveruleikatengdir. Við erum í varnarbaráttu, við erum að reyna að verja það sem var gert í lífskjarasamningunum og það stendur tæpt. Það stendur tæpt [[Forseti hringir.]]þegar 50.000 manns eru komin á atvinnuleysisskrá í millitíðinni, hv. þingmaður.
Forseti. Ég átta mig alveg á ástandinu. Þetta snýst um forgangsröðun, þetta snýst um hugmyndafræði og þetta snýst um hvernig á að forgangsraða verkefnum sem á að setja fjármagn í. Það á augljóslega ekki að forgangsraða í að greiða hér mannsæmandi laun þeim stéttum sem við höfum séð undanfarið að samfélagið myndi bókstaflega hrynja án. Þetta snýst um forgangsröðun. Ég er að benda á að svigrúmið hefur verið gríðarlegt þegar kemur að varnarbaráttunni, en við erum líka að reyna að verja grunnstoðir samfélagsins. Það eru þessir hópar sem sinna þeim störfum. Við viljum verja grunnstoðir samfélagsins og í því felst að greiða almennileg laun. Hvernig stendur á því að svigrúmið er endalaust þegar kemur að björgunaraðgerðum fyrir fyrirtæki, í þeirri varnarbaráttu, en þegar kemur að varnarbaráttu fyrir grunnstoðir samfélagsins, fyrir fólk sem vinnur störf í ómissandi grunnþjónustu í samfélaginu, er svigrúmið ekki neitt? Það elur á óánægju, [[Forseti hringir.]]streitu og veikindum að meta fólk ekki að verðleikum. Þetta grefur undan grunnstoðum samfélagsins og ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvað kostar það inn í framtíðina?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur hingað og segir að við sýnum því engan skilning að við þurfum að verja velferðarkerfið okkar. Í hvað heldur hv. þingmaður að þessir 250, kannski 300, milljarðar í halla á ríkissjóði á þessu ári fari nema að borga opinberum starfsmönnum laun, styðja við almannatryggingakerfið okkar, félagslegu kerfin, standa með húsaleigubótum o.s.frv.? Í hvað heldur hv. þingmaður að þetta fari? Hann ætti kannski að kynna sér það hvernig útgjöld ríkisins skiptast. Við erum einmitt að forgangsraða í það að verja opinbera þjónustu, samneysluna, á þessum gríðarlega erfiðu tímum og við tökum lán fyrir þessu öllu saman. Við tökum lán fyrir því að verja opinberu þjónustuna. Þá kemur hv. þingmaður og segir að vegna þess að við viljum ekki gera kjarasamninga sem eru umfram forsendur lífskjarasamninga við einhverjar tilteknar stéttir séum við ekki að forgangsraða rétt. Þetta er algjör þvæla.
Forseti minnir hæstv. ráðherra á að vitna til hv. þingmanna með fullu nafni eða kjördæmisnúmeri.
Herra forseti. Ómældum fjármunum úr sameiginlegum sjóðum okkar er nú varið til að hjálpa fyrirtækjum og þá er eðlilegt að setja skilyrði. Skilyrðin sem sett hafa verið eru t.d. um tekjufall, stöðu fyrirtækja fyrir Covid-19, hlutfall launakostnaðar í rekstri, engar arðgreiðslur, óumsamda kaupauka, kaup í eigin hlutabréfum, greiðslur af víkjandi láni fyrir gjalddaga eða lán til eigenda eða nákominna aðila sem eru ekki nauðsynleg til að viðhalda rekstri eða rekstrarhæfi frá 1. mars og ekki heldur á þeim tíma sem ábyrgðar ríkissjóðs nýtur við. Fyrirtækin þurfa að hafa staðið í skilum við lánastofnanir og með opinber gjöld. Þau mega ekki hafa verið tekið til slita eða bú til gjaldþrotaskipta og loks þarf að vera ástæða til að ætla að fyrirtæki gæti vaxið og dafnað eftir að heimsfaraldurinn hefur gengið yfir. Hvergi er hins vegar minnst á skattaskjól eða aflandsfélög. Við viljum ekki rétta þeim fjármuni skattgreiðenda sem hafa svikið undan skatti og ekki lagt sinn sanngjarna hlut af mörkum til sameiginlegra sjóða og ætla öðrum að bera sinn hlut í velferðarkerfinu. Panama-skjölin sýndu að umfang aflandsvæðingar íslensks efnahagslífs var einstakt í heiminum á þeim tíma sem gögnin náðu til og við þekkjum samspil móður- og dótturfélaga við lágskattasvæði og aflandsfélög. Ég vil því spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Er ekki nauðsynlegt að hans mati að setja skýr skilyrði um að einstaklingar eða lögaðilar með skráð eignarhald í aflandsfélögum eða á lágskattasvæðum eða fyrirtæki í eigu aflandsfélaga eða félaga sem skráð eru á lágskattasvæðum fái ekki aðstoð ríkisins með nokkrum hætti?
Virðulegi forseti. Við erum með slík skilyrði. Slík skilyrði voru skrifuð vegna brúarlánanna inn í samning fjármálaráðuneytisins við Seðlabankann þar sem það er gert að skilyrði að þeir sem hyggjast sækjast eftir brúarlánunum hafi fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi. Sama skilyrði er að finna í frumvarpi sem nú er til meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd um stuðningslán. Þar er skrifað inn í lagagreinina, þ.e. frumvarpsgreinina, að full og ótakmörkuð skattskylda á Íslandi sé skilyrði fyrir því að slík lán séu veitt. Þetta tel ég vera alveg skýrt og taki til þess að þeir aðilar sem hafa skattskyldu í einhverju öðru landi falli ekki undir skilyrðið.
Herra forseti. Það er rangt hjá hæstv. ráðherra að það sé tryggt í frumvarpi ríkisstjórnarinnar að fyrirtæki í skattaskjólum fái ekki stuðning. Hvergi eru þau skilyrði sem girða fyrir að fyrirtæki sem notfæra sér skattaskjól eða eru með eignarhald á lágskattasvæði fái stuðning frá ríkinu. Sérfræðingar hafa bent á þetta. Indriði H. Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri, hefur tjáð sig í fjölmiðlum og sagt að frumvarpið um stuðningslánin taki ekki á því með nokkrum hætti hvort fyrirtæki sem fái ríkisaðstoð notfæri sér skattaskjól eða séu með eignarhald í skattaskjóli. Í því frumvarpi er vísað í sömu skilyrði og hæstv. ráðherra talaði um áðan, þar er aðeins vísað í 1. og 2. gr. tekjuskattslaga sem engan veginn taka á þessum málum. Fjármálaráðherra Frakklands hefur boðað að skilyrði Frakka eigi að ná til fyrirtækja með höfuðstöðvar eða dótturfélög í skattaskjólum. Danir hafa sett upp girðingar [[Forseti hringir.]]í þessu efnum. Fleiri lönd hafa gert slíkt hið sama en ef ég skil hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra rétt telur hann ekki ástæðu til að gera það hér á landi.
Virðulegur forseti. Ég þarf greinilega að endurtaka það sem ég sagði. Ef hv. þingmaður les samning fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans sér hv. þingmaður skýrt skrifað út að þeir einir sem hafa fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi eiga rétt á úrræðinu. Sama grein er skrifuð inn í frumvarp um stuðningslán sem er til meðferðar í þinginu. Það sem ég hygg að hv. þingmaður sé að vísa til hér, og er afskaplega óskýr í sinni framsögu um, er að slík fyrirtæki sem eiga þá rétt á, ef þau eru með fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi, geta tengst öðrum aðilum sem hugsanlega eru með skattskyldu sína annars staðar. Um þau mál fjalla m.a. sérstakar reglur um skattskil á Íslandi sem hafa verið settar hér á Alþingi og takmarka möguleika innlendra aðila til að njóta góðs af lægri skattprósentum á slíkum svæðum. Mér finnst sjálfsagt að þetta sé skoðað nákvæmlega í nefndarvinnunni hér og það er bara rangt sem hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]er að reyna að fleyta hérna út í kosmósið, að við höfum ekki hugað að þessu.
Virðulegur forseti. Nú er að koma í ljós hverjir eru í forgangi hjá þessari ríkisstjórn. Öryrkjar fá hungurlús, 20.000 kr., þeir þurfa bara að herða sultarólina. Síðan er verið að ráðast á unglinga og eldri borgara sem eru búnir að spara sér til að fara í frí. Þeir eiga gefa eftir fjármuni afturvirkt til ferðaskrifstofa. Við erum með stórfurðulegar sektargreiðslur þar sem við sektum þá sem eru með 200.000 kr. útborguð laun um 80.000 kall, en gerum það sama fyrir þann sem er með 800.000 kr. Þeir sem eru á hæstu launum geta brotið af sér fjórum, fimm, sex, sjö sinnum oftar áður en þeir komast í sömu spor og þeir sem á lægstu launum eru. En svo erum við að hjálpa fyrirtækjum. Það stendur ekkert á því að hjálpa fyrirtækjunum en heimilin, nei. Og hvernig er staðan nú? Það var sagt að við þyrftum engar áhyggjur að hafa af verðbólgu. En staðan er sú að við þurfum að hafa miklar áhyggjur af verðbólgu. Nýjasta spá Seðlabankans er 1,4% verðbólga. Ef við tökum bara síðustu spá sem var ekki nema 0,10%, en það endaði í 0,5%, fimm sinnum meira. Þá er Seðlabankinn að spá núna 7% verðbólgu. Og hvað þýðir þetta á mannamáli? Hagstofan reiknar vitlaust, það er verið að reikna verðbólgu af ferðum en það var enginn að fara í ferðalög. Og af hárgreiðslu, það var enginn að fara í hárgreiðslu á þeim tíma en allt var þetta tekið inn í, rangar tölur. Þær notaðar til að ná af heimilum 20–30 milljörðum. Þetta þarf bara að gera fimm sinnum eða tíu sinnum þá er búið að ná af heimilum björgunarpakka ríkisstjórnarinnar upp á 200–300 milljarða. Er þetta það sem verið er að stefna í? Ég spyr: Hvernig væri nú að hæstv. fjármálaráðherra sæi til þess að Hagstofan, það er mannanna verk að reikna út verðbólgu, geri þetta rétt?
Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki alveg hvað ég get sagt við þessari fyrirspurn. Ég tel að Hagstofan sé að reikna verðbólguna mjög faglega og njóti stuðnings af alþjóðlega viðurkenndum aðferðum til þess. Við höfum reyndar ákveðið eftir samtal við vinnumarkaðinn að fá einn færasta sérfræðing í heiminum til að skoða sérstaklega samsetningu vísitölu neysluverðs. Ég vænti þess að niðurstöður hans verði aðgengilegar áður en langt um líður. Mér skilst að sú vinna sé langt komin. Þá getur hv. þingmaður, sem virðist vera mikill sérfræðingur á þessu sviði, kannski speglað sig eitthvað í niðurstöðum sérfræðingsins sem er alþjóðlega viðurkenndur aðili. Hv. þingmaður hélt hér ræðu um að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar væri ekki rétt og eingöngu væri verið að vinna í þágu fyrirtækja en ekki nægilega vel í þágu öryrkja, unglinga og einhverra annarra sem greiða skatta. Ég ætla bara að biðja hv. þingmann um að hugleiða það aðeins hvers virði störfin eru sem hafa verið til staðar í landinu hjá fyrirtækjunum, þessi mögulega 30.000–40.000 störf sem eru að tapast núna í augnablikinu. Hvers virði eru þau fyrir getu okkar til þess að geta rekið hér þéttriðið velferðarkerfi? Kannski höfum við fengið núna í fyrsta skipti ótrúlegt skólabókardæmi upp í hendurnar sem maður gæti varla látið sér detta í hug í kennslustund. Við höfum séð það núna kristaltært hvað það þýðir að tapa þessum störfum. Það þýðir að við höfum ekki efni á almannatryggingum, ekki efni á skólakerfinu. Við höfum ekki efni á því að reka spítalana, borga þingmönnum laun eða öðrum opinberum starfsmönnum. Við þurfum að taka fyrir því lán. Það er ekki að furða þó að stjórnvöld leggi áherslu á það að endurheimta þessi störf, skapa ný, þannig að við getum staðið vörð um heilbrigðiskerfið og velferðarþjónustuna í landinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Það er sérfræðingum að þakka að lán heimilanna hafa hækkað um 20–30 milljarða. Þetta eru allir sérfræðingarnir. Á sama tíma segir fjármálaráðherra og allir: Það er engin verðbólga. Það er ekkert að ske. Hvernig í ósköpunum stendur á þessum útreikningum? Þú svaraðir því ekki. Er í lagi að redda störfum? Já, það er flott, en á kannski að taka heimilin af sama fólkinu sem er með verðtryggð lán? Á það ekkert að stoppa? Má það vera í frjálsu falli? Hvernig væri að setja stopp tímabundið? Af hverju er svo erfitt að taka húsnæði út úr verðtryggingunni, setja tímabundið stopp í sex mánuði þannig að það sé bæði tryggt að húsnæðið sé ekki boðið ofan af fólki og líka að það missi ekki allt sem það á í íbúð sinni vegna þess að lánin hafa stökkbreyst?
Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að það er hægt að miða við vísitölu án húsnæðisliðar. Það er eitt af því sem við lýstum yfir í tengslum við gerð lífskjarasamninganna að við myndum koma fram með frumvarp þess efnis. Frumvarp með slíku ákvæði hefur legið inni í þingflokkum stjórnarflokka. Ég held hins vegar að menn eigi dálítið að gæta sín á því að kalla eftir þeirri breytingu. Mjög sterkar vísbendingar eru uppi um að vísitala án húsnæðisliðar myndi þróast með óhagstæðari hætti en vísitala með húsnæðislið einmitt við þær aðstæður sem nú hafa skapast. Það yrði þá til tjóns fyrir heimilin sem við hv. þingmaður erum sammála um að þurfi að gæta að.
Virðulegur forseti. Mig langar við þetta tilefni að rifja upp fyrirspurn sem ég sendi hæstv. fjármálaráðherra upp úr miðjum janúar, fyrir tæpum fjórum mánuðum. Í grunninn er fyrirspurnin ekki flókin, í rauninni já- eða nei-spurning, en síðan eru vissulega tvær viðbótarspurningar sem orsaka það kannski að hægt gengur með svör þó að ég telji líklegt að vinnan við svörin sé ekki unnin í fjármálaráðuneytinu á þessum snúnu Covid-tímum. Það sem ég spurði um á sínum tíma og mig langar til að forvitnast um hér við þetta tækifæri er hvort stjórn nýs Landspítala ohf. eða til þess bærir aðilar fyrir hönd stjórnar hafi sent stjórnvöldum uppfærða kostnaðaráætlun fyrir byggingu nýs Landspítala. Reglulega kemur fram gagnrýni á að vegna ohf. ríkisins sé erfitt að sækja upplýsingar þangað. Vissulega er formið með þeim hætti að í flestu samhengi starfa opinber hlutafélög í sama starfsumhverfi og hefðbundin hlutafélög hvað þetta varðar. Í ljósi þess að það er auðvitað mikill fókus á það að átta sig á hver framkvæmdastaðan er í samfélaginu - hér er verið að ræða samgöngupakka höfuðborgarsvæðisins, borgarlínu og annað slíkt - þykir mér algjör lágmarkskrafa um jafn stórt og mikilvægt verkefni og þetta er að þinginu sé ljóst hvort einhverjar breytingar séu að verða á áætlunum um kostnað verkefnisins. Ég reiknaði sannast sagna með að svari við þessari fyrirspurn yrði kastað fram eða til baka á stuttum tíma en nú fer að halla í fjóra mánuði og þess vegna langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra um þetta.
Virðulegi forseti. Ég skal ganga eftir því að svör við þessari fyrirspurn verði kláruð sem fyrst og komið til þingsins. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa skilning á því að breyttar aðstæður hafa gert okkur erfitt fyrir að sinna öllum verkefnum. En mig langar til af þessu tilefni að freista þess að átta mig á því hvort hv. þingmaður er að tala um kostnaðaráætlun fyrir meðferðarkjarnann einan og sér sem hefur mest verið rætt um, þ.e. nýju byggingarnar, og hvað það kostar að byggja og reisa nýju byggingarnar við Landspítalann eða hvort hv. þingmaður er að tala um hlutina í stærra samhengi sem myndi þá taka til endurgerðar á öllum gömlu húsunum sömuleiðis, umbreytingu á þeim í nýjum tilgangi þeirra. Við getum tekið t.d. öll gömlu húsin við Landspítalann þar sem við munum færa starfsemi yfir í nýja meðferðarkjarnann og tengd hús og enn á eftir að svara almennilega. Hvað ætlum við að gera við þessar byggingar inn í lengri framtíð? Og svo hefur það líka verið þannig að kostnaðaráætlanir um byggingu nýs Landspítala hafa ekki fram á þennan tíma - við höfum reyndar rætt aðeins um þetta við gerð fjármálaáætlunar á undanförnum árum - tekið að fullu tillit til allra nauðsynlegra tækjakaupa sem Landspítalinn stendur frammi fyrir að þurfi að ráðast í á komandi árum. Þess vegna hefur það verið dálítið óljóst í almennri umræðu um kostnað við byggingu Landspítalans hvort menn eru bara að tala um kostnaðinn við nýjar byggingar eða þörf fyrir ný tækjakaup á næsta áratug og svo líka endurbótakostnað vegna gamals húsnæðis og kostnað sem mun falla til við að koma því í nýtt hlutverk, þ.e. gömlu byggingunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Það er nú þannig að kostnaðarmatið hvað endurbyggingu gömlu bygginganna varðar var svo vitlaust að ég geri enga kröfu um að reynt verði að svara því, ekki einu sinni í skriflegri fyrirspurn frá mér. Það hlýtur að þurfa að taka endurmatið algerlega frá grunni. En í þessari fyrirspurn minni er ég bara að tala um nýbyggingarnar. Það eru aðrir þættir sem koma til skoðunar síðar, en fremst í röðinni vildi ég gjarnan fá upplýsingar um það. Það er auðvitað athyglisvert líka, af því að hæstv. ráðherra talaði um framtíðarmálin, að það var horft til þess að skilgreindur yrði nýr staður fyrir næsta spítala þegar var verið að keyra í gegn þessa ákvörðun um að klára uppbygginguna við Hringbraut. Þá voru helst nefndir Vífilsstaðir og Keldnaland. Vífilsstaðir voru síðan seldir til Garðabæjar og Keldnalandið fært núna, ef frumvarp sem mælt hefur verið fyrir klárast, inn í nýtt félag sem tengist fjármögnun borgarlínu. En uppleggið er nýjar byggingar. [[Forseti hringir.]]Það væri áhugavert, ef hæstv. fjármálaráðherra hefur tíma, að hann upplýsti hvernig hann sæi fyrir sér að skilgreina síðari tíma [[Forseti hringir.]]byggingarsvæði fyrir næsta Landspítala.
Virðulegi forseti. Já, ég tel að það hljóti að vera hægt að koma til þingsins svari um þessar nýju byggingar sem fyrst, reyndar mun það hjálpa að við erum komin nálægt því að fara í útboð á uppsteypu og slíkum frumframkvæmdaliðum. Varðandi framtíðarstaðsetningu fyrir næsta sjúkrahús þá tek ég undir með hv. þingmanni að mikilvægt er að það verði ákveðið tímanlega og ég tel reyndar að báðir þessir staðir sem nefndir voru geti komið til álita í því sambandi. Ég held að Keldnalandið hefði aldrei allt verið lagt undir spítala, svo stórt er það, en liggur vel við meginumferðaræðum, eins og Vífilsstaðalandið. Þar eru í mínum huga enn þá tækifæri, ef menn hugsa langt inn í framtíðina, til þess að gera ráð fyrir því að framkvæmdir geti verið þar til uppbyggingar á næstu mannvirkjum fyrir heilbrigðiskerfið.
Virðulegi forseti. Fólk á flótta og fólk í leit að vernd. Í gærkvöldi var hér til umræðu frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um útlendingamál. Frumvarpið er að mestu óbreytt frá upphaflegu frumvarpi sem þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Sigríður Andersen, lagði fyrst fram í samráðsgátt. Þar er fjallað um möguleika fólks á alþjóðlegri vernd á Íslandi og möguleika stjórnvalda til að vísa þessu sama fólki burt. Í kjölfar umræðunnar í gærkvöldi myndi ég vilja beina spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra. Rauði þráðurinn í frumvarpinu er að styrkja stoð Dyflinnarreglugerðarinnar. Í samhengi hlutanna hér held ég að það hljóti einfaldlega að þýða að þeir sem hafa fengið inni einhvers staðar annars staðar, hvar sem það nú er, eigi ekki skjól hér. Engu skiptir hvar það er, í hvaða löndum það er eða við hvaða aðstæður það er og hvaða aðstæður bíða fólks þar. Það er einfaldlega þannig að mjög lítið er á bak við þann merkimiða að hafa t.d. fengið alþjóðlega vernd í Grikklandi og það að halda því fram að það sé raunveruleg vernd fyrir fólk sem sent er út í vonleysi er ekki góð pólitík. Allt er þetta sett fram undir formerkjum skilvirkni og einfaldari málsmeðferðar. Þótt það sé vissulega ágætt og alltaf kappsmál að stytta málsmeðferðartíma leyfi ég mér að fullyrða að það er ekki biðtíminn sem hefur truflað almenning hér. Styttri málsmeðferðartími er ekki stóri sannleikurinn þegar niðurstaðan verður vond og jafnvel ómannúðleg. Það er ekki það sem kallað hefur verið eftir. Við höfum séð sorglegar sögur fólks, fullorðinna og barna, sem sækja skjól á Íslandi og það er fólk sem raunverulega þarf á þessari vernd að halda. Þetta mál er að mínu viti skref til baka. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Er einhugur um þetta mál í ríkisstjórninni? Nýtur hæstv. ráðherra stuðnings samráðherra sinna úr öðrum flokkum? Er samstaða um málið í ríkisstjórnarflokkunum þremur?
Virðulegur forseti. Ég ítreka að það sem hv. þingmaður kom inn á, að frumvarpið væri óbreytt, er ekki rétt. Vegna athugasemda frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna var t.d. fallið frá því að kæra fresti réttaráhrifum sem og var tekið út að það þyrfti verulegar ástæður vegna endurupptöku. Síðan er forgangsröðunin. Það skiptir einmitt máli hvar fólk hefur verið. Við beitum t.d. ekki Dyflinnarreglugerðinni er varðar Grikkland og Ungverjaland vegna þeirra stöðu sem þau lönd eru í í dag. Við sendum fólk ekki til baka í flóttamannabúðir í Grikklandi. Varðandi frumvarpið sjálft erum við auðvitað að líta til málsferðartímans, eins og hv. þingmaður kom inn á, vegna þess að það er óásættanlegt að svo margir sem koma hingað þurfi að bíða í fjölda mánaða, eins og við höfum séð svo oft, eftir endanlegri niðurstöðu. Við verðum að forgangsraða fyrir það fólk sem er í raunverulegri þörf fyrir vernd. Verndarkerfið okkar er einmitt ekki hugsað fyrir fólk sem er með vernd í öðru ríki nú þegar. Þrátt fyrir breytingarnar í frumvarpinu fá þeir sem eru með vernd annars staðar einstaklingsbundna skoðun, þ.e. fá viðtal og geta lagt fram þau gögn sem þeir óska eftir og fært fram rök fyrir sinni vernd hér þrátt fyrir vernd annars staðar. Endursendingar mega aldrei brjóta í bága við 42. gr. útlendingalaga sem byggist á 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Við ættum auðvitað að ræða það að fólk sem er með vernd annars staðar og er með réttindi eins og ríkisborgarar annarra Evrópuríkja ætti að geta komið hingað og fengið frekar atvinnuleyfi. Við ættum að hugsa það út frá því að þau eiga ekki endilega heima í verndarkerfinu okkar þar sem við verðum að forgangsraða betur. Þrátt fyrir að 531 einstaklingur hafi fengið vernd í gegnum það kerfi okkar á síðasta ári verður okkur að ganga betur í stjórnsýslu útlendingakerfisins. Það er óásættanlegur biðtími í dag. Við verðum að geta afgreitt mál betur og hraðar á þeirri forsendu að fólk geti fyrr hafið árangursríka aðlögun. [[Forseti hringir.]] Varðandi samstöðu í ríkisstjórninni eru, eins og komið hefur fram, einstaka fyrirvarar hjá Vinstri grænum við nokkur atriði í frumvarpinu. Þess má geta [[Forseti hringir.]]að í frumvarpinu felast fjölmargar aðrar breytingar en þessi eina breyting sem hv. þingmaður vísar til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra svörin. Valdið er hennar og valdið er ríkisstjórnarflokkanna þriggja. Spurningin var einföld: Er samstaða í ríkisstjórnarflokkunum þremur? Hæstv. ráðherra svaraði því til að það séu settir fram fyrirvarar. Allir sem hafa hlýtt á það hverjir fyrirvararnir eru átta sig á því að þeir eru veigamiklir. Mér finnst svör dómsmálaráðherra því miður ramma ágætlega inn að hverju er stefnt og ég hef áhyggjur af því. Mér finnst þessi pólitík lýsa skorti á mannúð, samkennd og ábyrgð. Þeir stjórnarliðar sem hafa talað í þessu máli af hálfu VG hafa ýmist lýst yfir efasemdum eða allt að því andstöðu. Það er óskandi að þeir hafi kjarkinn til að standa með þeim efasemdum sínum í málinu og stoppa það. Sannarlega verður að forgangsraða, sannarlega verður að horfa til þeirra sem eru í mestri þörf, en áhyggjuefnið er hvar sú lína er dregin. Vernd mun standa mjög fáum til boða verði þetta niðurstaðan, jafnvel ekki þeim sem sannarlega þurfa á henni að halda. Niðurstaðan verður: Hingað geta fáir leitað og mörgum verður vísað burt. Það er pólitík sem er ekki hægt að taka undir.
Virðulegur forseti. Það er alrangt hjá hv. þingmanni að eftir að þetta frumvarp fari í gegn muni fáir eiga þess kost að fá vernd, að það myndi standa fáum til boða. Það er alrangt hjá hv. þingmanni. Við sjáum það í dag að allir þeir sem fá jákvæð svör í kerfinu okkar í dag eru einmitt þeir sem eru í raunverulegri þörf fyrir vernd, að flýja ofsóknir í heimalandi sínu. Aukinn fjöldi úr þeim hópi kemur hingað að sækja um í fyrsta skipti á Íslandi og hefur ekki sótt um í öðru landi, er ekki með vernd annars staðar og þarf raunverulega á vernd að halda. Þeir sem falla undir það að vera með vernd annars staðar fá oftast neikvætt svar í íslensku kerfi í dag þannig að raunverulega breytir þetta mjög litlu nema því að hraða svarinu. Það sem hv. þingmaður kemur hér inn á, mannúð, samkennd og ábyrgð, er einmitt það sem útlendingalöggjöfin og útlendingastefna Íslands gengur út á, mannúð, samkennd og ábyrgð og að gera vel við þá sem koma hingað í raunverulegri þörf fyrir vernd. Við erum að gera vel, við gerum betur en nokkur önnur lönd í kringum okkur við að taka á móti fólki, hvort sem við miðum við fjölda eða hvernig við erum að bregðast við Covid, og gefa fólki alþjóðlega vernd [[Forseti hringir.]]vegna þeirra aðstæðna sem nú eru uppi sem mun hafa áhrif á 225 einstaklinga.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum breytingartillögur meiri hlutans og erum aðilar að þeim tillögum en það sem okkur fannst skorta í þennan bandorm var að mæta heimilum sem hafa orðið fyrir miklu tekjufalli og ekki síst þeim sem hafa misst vinnuna. Það viljum við gera með því að hækka atvinnuleysisbæturnar og um það eru fyrstu liðirnir í þessari tillögu sem greidd verða atkvæði um á eftir. En hér er einnig tillaga um að hækka framfærsluviðmiðið til barna þeirra sem eru atvinnulausir og þá tillögu kalla ég til 3. umr., m.a. fyrir áeggjan stjórnarmeirihlutans, þannig að vonandi fær sú tillaga jákvæða meðferð í efnahags- og viðskiptanefnd. Að lokum verða greidd atkvæði sérstaklega um að námsmenn geti fengið atvinnuleysisbætur.
Herra forseti. Í þessum erfiða slag erum við búin að afgreiða fjöldamargar nauðsynlegar aðgerðir til að verja fyrirtæki landsins fyrir tekjufalli þannig að þau verði vonandi starfhæf áfram. Við höfum hins vegar ekki gert nógu mikið til að verja heimilin og fólkið í landinu fyrir tekjufalli. Það er svo sannarlega með föst útgjöld líka og búið að gera ráðstafanir langt fram í tímann sem miða við eðlilegar aðstæður. Þess vegna er nauðsynlegt að við horfum til hækkunar á atvinnuleysisbótum, hækkum hámarksupphæð tekjutengingar og komum þannig til móts við þúsundir ef ekki tugþúsundir heimila sem verða núna fyrir tímabundnu tekjufalli. Því vona ég að félagar okkar í stjórnarliðinu greiði atkvæði með þessari tillögu.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögur sem snúa að atvinnuleysisbótum. Það er klárlega góður hugur á bak við þær. Ég tel hins vegar ekki tímabært að bregðast við með þessum hætti akkúrat núna. Þó er ljóst að verði atvinnuleysið til lengri tíma er þetta eitthvað sem við munum þurfa að skoða á síðari stigum. Ég segi nei.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um það hvort hækka eigi grunnatvinnuleysisbætur upp að lágmarkslaunum á þessum fordæmalausu tímum en við greiðum einnig atkvæði um það hvort þeir 17.000 námsmenn sem nú búa við fullkomna óvissu um framfærslu sína á næstu vikum og mánuðum munu geta séð fyrir fjölskyldum sínum í sumar, munu geta greitt leiguna sína og framfleytt sér og börnum sínum. Það er átakanlegt að hlusta á hv. þingmann Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í pontu á þessum degi, þegar námsmenn eru að ljúka vorönn sinni, segja að það sé ótímabært að greiða atkvæði um að tryggja framfærslu þeirra sem eru í námi. Það er líka ótrúlegt að fylgjast með ef Vinstrihreyfingin – grænt framboð ætlar í alvöru að fella þessar nauðsynlegu tillögur.
Herra forseti. Mig langar til að gera grein fyrir því að þingflokkur Viðreisnar mun greiða atkvæði með þessu máli. Hér er um að ræða tímabundna ráðstöfun til að mæta viðkvæmum hópi fólks í gríðarlega erfiðri stöðu. Það er alveg rétt að margt býr undir í þessu, það þarf að ræða ákveðin mál og taka þetta í stærra samhengi. Ákvarðanir af þessu tagi myndu alla jafna þarfnast ítarlegrar meðferðar. Hið sama á við um allar þær aðgerðir sem hér hefur verið farið í af hálfu stjórnvalda til að mæta aðstöðu fyrirtækja og heimila á þeim tímum sem við lifum nú. Það að taka þennan viðkvæma hóp sérstaklega út fyrir og segja að við gerum þetta bara seinna eru mjög sérkennileg skilaboð. Í þeim anda að við erum að mæta fordæmalausum aðstæðum styður þingflokkur Viðreisnar þetta mál.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um tillögu okkar í Samfylkingunni um aukinn stuðning til námsmanna. 3.000 störf eru ágæt í sjálfu sér en þau duga að sjálfsögðu hvergi nærri þeim mikla fjölda námsmanna sem stendur nú frammi fyrir geigvænlegum vanda og á erfitt með að láta enda ná saman. Oft eru þetta námsmenn sem koma frá efnaminni heimilum og það er mikilvægt að þeir fái aukinn stuðning. Ég vonast til að þessi tillaga okkar fái brautargengi hér.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um mál sem má segja að sé nokkurs konar grundvallarbreyting á hugsunarhættinum í atvinnuleysistryggingakerfinu. Við erum þegar búin að bæta í hvað varðar sumarstörf námsmanna. Það hefur þegar verið brugðist við með svokölluðum sumarlánum fyrir þá námsmenn sem fá ekki vinnu og verða við nám í sumar og við treystum á sveitarfélögin til þess, eins og þau gerðu í hruninu, að bregðast við með myndarlegum hætti og skapa störf fyrir námsmenn þannig að ekki þurfi að koma til þess að námsmenn hafi ekki framfærslu í sumar. Af þessum ástæðum er ekki ástæða á þessu stigi málsins til að samþykkja þessa tillögu og því segi ég nei.
Herra forseti. 17.000 námsmenn munu ljúka vorönn á næstu dögum. Því miður finnst stjórnarþingmönnum ekki tímabært að huga að því hvernig þetta fólk á að fara að því að borga reikningana sína um næstu mánaðamót, hvernig það á að gefa börnunum sínum að borða í sumar. Námsmenn eru nefnilega alls konar. Námsmenn eiga líka fjölskyldur, námsmenn þurfa að borga leigu og námsmenn hafa ekki öll í djúpa vasa foreldra sinna að sækja. Atvinnuleysisbótakerfið verður að tryggja líka námsmenn á svona tímapunktum. Við erum á fordæmalausum tímum. Námsmenn eru framtíðin okkar. Við viljum ekki að þetta fólk hrökklist úr námi á þessum tímapunkti. Þess vegna leggjum við í Samfylkingunni til og óskum stuðnings þingmanna við að námsmenn geti tímabundið í sumar fengið stuðning okkar [[Forseti hringir.]]eins og annað fólk.
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn styðjum eindregið þá tillögu sem hér um ræðir. Það er alveg skýrt að raddir námsmanna eru mjög á einn veg. Þeir eru að biðja um að þetta úrræði verði sett fram og samþykkt. Það er ósköp eðlilegt þegar við ræðum um aðstöðu fólks á þessum fordæmalausu tímum að við skoðum aðstæður allra, að við tökum utan um fólkið okkar. Hér er um tímabundna tillögu að ræða sem kemur mjög skýrt fram varðandi hagsmuni námsmanna og aðstöðu þeirra. Það er ekki þannig að allir námsmenn muni fá vinnu. Hver eru þá skilaboðin? Að við ættum kannski að ákveða þetta seinna, hugsanlega, og meta stöðuna síðar. Þetta er ekki boðlegt, reynum að ákveða og afgreiða tillögu sem eyðir óvissu sem fyrst, líka hjá námsmönnum. Þess vegna styðjum við þessa tillögu.
Virðulegur forseti. Í breytingartillögum frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem ég hygg að flestir þingmenn hér muni styðja, gerum við verulegar breytingar þegar kemur að endurgreiðslu vegna rannsókna og nýsköpunar. Ég held að það séu góðar breytingar en við erum líka að feta okkur í nýjar áttir hvað það varðar að skipta fyrirtækjum eftir stærð og hafa prósentuna þar af leiðandi breytilega eftir stærð fyrirtækja. Það eru tímabundnar aðgerðir og ég held að það sé rétt hjá okkur á þessum tímapunkti að hafa þær tímabundnar þó að ég aðhyllist almennt að þessi fyrirtæki þurfi að geta séð langt fram í tímann. Við þurfum að vega og meta hvaða árangri við náum en ég útiloka alls ekki að það gæti verið góð ástæða að framlengja þessar aðgerðir síðar.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um að brott falli sú hugmynd að hafa aukið fjármagn til nýsköpunar tímabundið næstu tvö ár. Við vitum öll að ef vel á að vera þarf áhersla á nýsköpun að vera leiðarljós okkar inn í framtíðina. Þetta er tillaga frá okkur í Viðreisn. Nú hef ég heyrt stjórnarliða koma hingað upp og segja að þetta sé hið ágætasta mál en bara ekki tímabært núna, þau ætli að gera þetta seinna. Ég harma það að vissu leyti vegna þess að ég er algjörlega ósammála því að þetta sé ekki tímabært núna. Ég tel þetta lykilatriði í því að ná okkur upp úr þeirri stöðu sem við erum í. Ég fagna því þó líka ef þetta er fyrirheit um það að ef málið verður fellt hér komi það inn í næsta aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar vegna þess að þetta er mikilvægt.
Virðulegi forseti. Við afgreiðslu bandormsins er verið að gera umtalsverðar breytingar á frumvarpinu, einkum er varðar styrki til rannsókna og þróunar og hækkun á endurgreiðslum vegna þess. Þar er töluvert mikið að gert. Það er umtalsverð hækkun og málið allt bætt til muna. Því er ekki tímabært að fara í enn frekari aðgerðir en þessar. Þetta er mjög mikilvægt skref sem við tökum núna og ég tel einnig að við munum á síðari stigum aðgerða vegna þessa faraldurs mögulega þurfa að taka afstöðu til þess hvort lengja þurfi í úrræðunum, eins og raunar kemur fram í þeirri breytingartillögu sem atkvæði verða greidd um á eftir. Ég tel að á þessu stigi málsins sé það ekki tímabært enda vitum við ekki hversu langvinnur þessi faraldur verður eða afleiðingar hans.
Herra forseti. Á erfiðum tímum þarf að grípa til róttækra aðgerða. Við þurfum að huga að framtíðinni. Við vitum af biturri reynslu að það er mikilvægt að skjóta styrkari og fjölbreyttari stoðum undir efnahagslíf Íslendinga til að við séum ekki eins viðkvæm fyrir áföllum og raun ber vitni. Nýsköpun og rannsóknir eru lykilatriði í því að bæta framtíðina og gera efnahagslíf okkar styrkara. Allar bráðabirgðaákvarðanir eru ekki til góðs. Það sem þeir þurfa sem stunda nýsköpun og rannsóknir er að hafa fullvissu um að þeir njóti stuðnings til framtíðar. Þess vegna er nauðsynlegt að þessar aðgerðir séu ekki tímabundnar.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um mikilvægar tillögur, í fyrsta lagi að auka verulega stuðning við þær endurgreiðslur sem nýsköpunarfyrirtæki geta fengið, hafa það þrepaskipt þar sem lítil fyrirtæki fá meira en hækkum þakið fyrir hin stóru. Þá eru líka gerðar mjög mikilvægar tillögur um lækkun á tryggingagjaldi um fjórðung í sex mánuði og að þau fyrirtæki sem ráða til sín fólk af atvinnuleysisskrá á næstu 12 mánuðum greiði einungis fjórðung gjaldsins. Þetta er mjög mikilvægt, bæði til framtíðar og til skamms tíma. Þess vegna segi ég að sjálfsögðu já og ég held að það sé slys að þessi tillaga sé felld sem ég sé hér á töflunni.
Herra forseti. Ég lýsi að sjálfsögðu yfir stuðningi við frumvarpið og þær breytingar sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd leggur til á málinu. Ég vildi þó geta þess að ég hef enn nokkrar áhyggjur af 9. gr. sem varðar fjölmiðla. Það á eftir að koma í ljós hvernig hún verður nákvæmlega útfærð. Nefndin gerir tillögu um aðeins nánari leiðarlýsingu fyrir hæstv. menntamálaráðherra en athugasemdir mínar lúta einkum að því að til þess að veita fjárheimildir af þessu tagi þurfi skýr fyrirmæli að koma í lögum um þær viðmiðanir sem eiga að vera til hliðsjónar og það þarf auðvitað að varast að hafa of rúmar heimildir til reglugerðarsetningar að þessu leyti þegar um er að ræða fjárheimildir úr ríkissjóði. Það var eingöngu þetta sem ég vildi koma á framfæri, hæstv. forseti, en ég styð málið að öðru leyti.
Virðulegur forseti. Ég styð að sjálfsögðu þessar breytingar enda stend ég að þeim. Mig langar að nota tækifærið og þakka fyrir gott samstarf í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég hygg að flestir þingmenn muni jafnvel styðja þetta því að þingmenn úr öllum flokkum voru saman á nefndarálitinu. Við gerum ýmsar breytingar á þessu frumvarpi sem kemur í rauninni til út frá svokölluðum aðgerðapakka tvö hjá ríkisstjórninni. Mestur tími hjá nefndinni fór í að ræða áhrif á nýsköpun og rannsóknir og þróun og ég er mjög stolt af þeim breytingum. Við göngum jafnvel enn lengra en ríkisstjórnin hafði gert og boðað í sínum aðgerðapakka þegar kemur að endurgreiðslu vegna rannsókna og þróunar og skattafslætti vegna fjárfestinga í nýsköpunarfyrirtækjum. Ég held að þetta sé mikilvægt. Þarna er viðspyrnan. Þarna er tækifærið. Þetta er það sem við þurfum að virkja á komandi árum, þ.e. hugvitið okkar sem við höfum endalaust af.
Herra forseti. Ég vil nýta tækifærið til að nefna sérstaklega þátt nýsköpunar, rannsókna og þróunar í þessu frumvarpi. Ég tel að þetta sé alveg gríðarlega mikilvægt skref fyrir íslenskt efnahagslíf til framtíðar. Við byrjuðum í raun og veru á því að setja sérstök lög um nýsköpun eftir efnahagshrunið, fyrir áratug. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan þá en enn er töluvert ógert í starfsumhverfi nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi og ég tel að þær breytingar sem er verið að gera með þessu frumvarpi verði mjög mikilvægar til að styðja það starfsumhverfi til allrar framtíðar og ná því markmiði sem við þurfum að stefna að sem er að fjölga stoðunum undir íslensku efnahagslífi. Að þessu sögðu held ég að þetta séu ásamt mörgum öðrum mikilvægum breytingum í frumvarpinu kannski mikilvægustu breytingarnar til lengri framtíðar og styð þessar breytingartillögur og frumvarpið að sjálfsögðu og segi já.
Virðulegur forseti. Ég sit hjá og set gult við málið. Í þessu frumvarpi er mjög lítið fyrir öryrkja og eldri borgara, eiginlega ekkert. Það er eiginlega sorglegt hvernig forgangsröðunin er gagnvart þeim hópum sem minnst mega sín og þurfa mest á hjálp að halda. Því miður virðast þeir vera í smáaletrinu hjá þessari ríkisstjórn og hún setur smáagnarögn inn, kannski til að setja risaplástur yfir samvisku sína. Ég veit það ekki en því miður get ég ekki stutt þetta og þess vegna sit ég hjá.
Forseti. Það er margt gott í þessu frumvarpi en ég sit hjá. Ég greiddi atkvæði með fyrsta aðgerðapakkanum. Þá var meira óvissuástand og þurfti meiri samstöðu en ég nefndi samt nokkur atriði sem þyrfti að hafa til hliðsjónar þegar ríkið er annars vegar, í öllum aðgerðapökkunum og jafnframt þessu máli þegar ríkið er að taka ákvarðanir um að minnka skattheimtu, fella niður gjöld, í reynd að veita ívilnanir til fyrirtækja eða þeirra sem þurfa á að halda og svo útdeila fjármagni með brúarlánum eða slíku. Það þarf að hafa í huga að þessi fyrirtæki geti ekki greitt sér út arð, þau geti ekki vera að kaupa sín eigin hlutabréf og greiða sér út arð, að þau geti ekki hækkað laun forstjóra sinna, að það séu einhver takmörk á því að fyrirtæki geti átt eignir í skattaskjólum - allir þessir þættir sem fram hefur komið í umræðunni frá upphafi að almenningur muni ekki sætta sig við, þ.e. að þannig sé farið með ríkisfé að ekki sé girt það vel fyrir á Alþingi að ekki sé farið illa með ríkisfé þegar verið er að reyna að bregðast við efnahagsástandinu og ástandi heimilanna í þessu efnahagshruni. [[Forseti hringir.]]Það er ekki nógu vel gert þarna, það var gert svolítið og það var lagað í nefndinni. Nefndin má fá heiður fyrir það en samt er ekki nógu vel passað upp á þessa hluti. Ég mun sitja hjá í málinu þangað til það verður gert.
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn erum á og styðjum nefndarálit meiri hluta nefndarinnar. Við höfum dregið það fram og reynt að nálgast þetta risavaxna verkefni með það í huga hvernig við getum orðið að liði. Það er margt sem hefur tekið jákvæðum breytingum innan nefndarinnar. Hæstv. forsætisráðherra talaði blessunarlega um nýsköpunina því að það er tæki til framtíðar. Margt mjög jákvætt hefur verið gert hér en ég sakna þess m.a. að ekki hafi verið samþykkt tillaga okkar frá Viðreisn sem fól í sér að aðgerðirnar væru ótímabundnar. Þannig værum við raunverulega að horfast í augu við og takast á við framtíðina þar sem við þurfum að fjölga tækifærum. Eins og ég segi styðjum við í Viðreisn þetta eins og það liggur fyrir en ég vek um leið athygli á því að þær fáu tillögur sem stjórnarandstaðan hefur lagt fram eru nú sem fyrr allar felldar af stjórnarmeirihlutanum.
Herra forseti. Málið sem við erum að samþykkja núna er til bóta. Í því eru mörg mjög góð atriði. Við í Viðreisn höfum lagt fram tillögur um breytingar sem ljóst er orðið að ekki var tekið mark á. Það sem eiginlega hryggir mig mest í þessu máli öllu er það hversu tregir stjórnarflokkarnir eru til þess að horfa til langrar framtíðar. Forsætisráðherra talaði um að tillögurnar væru til góðs um alla framtíð. Öll framtíð forsætisráðherra í nýsköpunarmálum er til tveggja ára. Það er ekki löng framtíðarsýn í nýsköpunar- og þróunarmálum og það hryggir mig líka að hæstv. nýsköpunarráðherra skuli ekki styðja þessar tillögur.
Herra forseti. Ég styð þessar tillögur. Ekki getur maður hugsað sér að styðja ekki tillögur til að koma til bjargar fjölda fólks og fyrirtækjum sem vonandi verða til þess að efla hér atvinnulíf og láta þetta samfélag ganga. Ég verð þó að hafa orð á því að mér hugnast illa hversu lítil yfirsýn er yfir þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur nú ákveðið að ráðast í. Sviðsmyndagreining virðist vera afskaplega fátækleg, stjórnarþingmenn sem og stjórnarandstöðuþingmenn virðast vera í algjöru myrkri um hvaða áhrif einstakar aðgerðir hafa á framtíð Íslands. Því miður er greiningarvinna í skötulíki og mér hugnast illa slík vinnubrögð. Þetta eru ofboðslegir fjármunir sem við erum að ákveða að ráðstafa út í samfélagið. Það er nauðsynlegt að bregðast við en það er líka nauðsynlegt að vanda sig þegar svona risastórar aðgerðir eru framkvæmdar. Engu að síður styð ég málið.
Virðulegi forseti. Ég hef lagt fyrir þingið mína fjórðu skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem utanríkisráðherra og nú einnig þróunarsamvinnuráðherra. Ég vona að þingmönnum hafi gefist ráðrúm til að kynna sér efni skýrslunnar. Árleg skýrslugjöf til Alþingis er gott tilefni til að ræða um stöðu og hlutverk utanríkisþjónustunnar á hverjum tíma en ég hef sem ráðherra lagt mikið upp úr samráði og samstarfi við þingið um þessi mál. Ég vænti þess að við getum átt málefnalegar og gagnlegar umræður um utanríkismál hér í dag enda hafa þau mál sjaldan skipt íslensku þjóðina jafn miklu máli og nú um stundir. Virðulegi forseti. Þann 10. apríl 1940 tóku Íslendingar þá gæfuríku ákvörðun að taka meðferð utanríkismála í eigin hendur. Það var mikilvægt skref í að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar til framtíðar og markaði upphaf íslensku utanríkisþjónustunnar. Það er ágætt að hafa í huga þegar rætt er um fordæmalausa tíma nú á dögum að aðstæður í heiminum voru ekki síður krefjandi þá fyrir litla þjóð í ólgusjó heimssögulegra atburða. Miklar breytingar hafa orðið á utanríkisþjónustunni á þeim 80 árum sem liðin eru frá því að Íslendingar tóku þessi mál í sínar hendur. En þrátt fyrir þær miklu breytingar sem orðið hafa á utanríkisþjónustunni frá þessum örlagaríku dögum vorið 1940, eins og þessi yfirgripsmikla skýrsla ber með sér, er meginhlutverkið enn hið sama; að standa vörð um hagsmuni lands og þjóðar á erlendum vettvangi. Á undanförnum árum hefur skipulega verið unnið að því að gera umbætur á íslensku utanríkisþjónustunni þannig að hún verði betur í stakk búin til að mæta áskorunum samtímans. Við vitum að stormur getur skollið á fyrirvaralaust og þá gefst enginn tími til að gera skipið sjóklárt. Heimsfaraldur hefur á svipstundu breytt heimsmyndinni í stóru sem smáu. Þjóðir heims standa ekki eingöngu frammi fyrir alvarlegri heilsufarsógn heldur mögulega mestu heimskreppu okkar tíma. Utanríkisþjónustan hefur staðið vaktina síðustu vikur og sýnt í verki að hún var í stakk búin að takast á við þessar erfiðu aðstæður. Þær umbætur sem ráðist hefur verið í á undanförnum árum hafa þar skipt sköpum. Aukinn sveigjanleiki í starfseminni og áhersla á upplýsingaöflun og upplýsingagjöf út á við hefur reynst vel í þessum aðstæðum. Utanríkisþjónustan hefur unnið að því sem einn maður að aðstoða hátt í 12.000 Íslendinga sem staddir voru erlendis þegar faraldurinn braust út. Þá hefur utanríkisþjónustan ásamt Íslandsstofu lagt kapp á að aðstoða íslensk útflutningsfyrirtæki við gjörbreyttar aðstæður og áfram er unnið að því að kortleggja hindranir og greiða úr þeim eftir því sem hægt er. Hörð samkeppni hefur ríkt á heimsvísu um hlífðarbúnað, öndunarvélar og fleiri nauðsynjavörur fyrir heilbrigðisgeirann og utanríkisþjónustan hefur lagt sig fram um að liðka fyrir innflutningi á þeim vörum. Sendiráð Íslands í Kína hefur greitt fyrir kaupum og flutningi á vörum frá Kína og með samstilltu átaki innan stjórnsýslunnar tókst að ganga á methraða frá samningum um sameiginleg innkaup á lækningavörum í Brussel og forða því að Evrópusambandið setti á útflutningsbann til EFTA-ríkjanna á tilteknum hlífðarbúnaði fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Norrænt samstarf hefur sannað gildi sitt sem kristallast í því nána samstarfi sem hefur átt sér stað við borgaraþjónustu undanfarnar vikur. Meðal Norðurlandanna ríkir samstaða um að efla þurfi mannréttindi og lýðræði sem eiga undir högg að sækja á tímum kórónuveirunnar og styðja fátækustu ríkin í samstarfi við alþjóðastofnanir og mannúðarsamtök. Mun Ísland ekki láta sitt eftir liggja í því efni. Virðulegi forseti. Um áramótin lauk 18 mánaða langri setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, þeirri fyrstu sem kjörins fulltrúa. Fullyrða má að kosning Íslands 13. júlí 2018 hafi markað tímamót enda er setan í ráðinu tvímælalaust eitt veigamesta hlutverk sem Ísland hefur gegnt á alþjóðavettvangi. Áhersla á mannréttindi hefur alltaf verið hluti af utanríkisstefnu Íslands og raunar farið vaxandi á undanförnum árum, þar með talið með aukinni þátttöku í starfsemi mannréttindaráðsins. Framganga Íslands í ráðinu frá 2017 hefur vakið mikla eftirtekt og réði miklu um það að Ísland þótti góður kostur til að fylla skarðið sem Bandaríkin skildu eftir sig sumarið 2018. Lagt var upp með það af hálfu utanríkisráðuneytisins að nota tækifærið til að láta að sér kveða, efla mjög virkni sína í ráðinu og taka frumkvæði í tilteknum málum. Mesta athygli vakti þegar Ísland hafði í mars 2019 frumkvæði að því að flutt var sameiginlegt ávarp 36 ríkja um ástand mannréttinda í Sádi-Arabíu. Þegar ég ávarpaði mannréttindaráðið bæði 2017 og 2018 gagnrýndi ég mjög að sum ríki væru eins og stikkfrí þegar kæmi að umfjöllun ráðsins. Skiptir þá m.a. máli að Sádi-Arabía var kjörinn fulltrúi í mannréttindaráðinu á þessu tímabili en í leiðbeiningum um starfsemi ráðsins kemur fram að sérstakar kröfur séu gerðar til aðildarríkja ráðsins um forystu í mannréttindamálum. Ísland hafði nokkrum sinnum áður rætt í landsávörpum sínum bága stöðu kvenna í Sádi-Arabíu en þetta var í allra fyrsta sinn sem mörg ríki tóku sig saman um slíka gagnrýni. Áhersla á jafnréttindi og mannréttindi kvenna einkenndi málflutning Íslands í mannréttindaráðinu meðan á setunni stóð. Mannréttindiráð samþykkti til að mynda ályktun Íslands og fleiri ríkja um jöfn laun til handa körlum og konum. Ísland lagði einnig upp með að gera réttindum hinsegin fólks hátt undir höfði í málflutningi sínum. Þar er um viðkvæman málaflokk að ræða á vettvangi fjölþjóðasamstarfs, enda mikið verk að vinna til að stuðla að hugarfarsbreytingu meðal þjóða. Fyrir þær sakir þótti brýnt að Ísland legði sitt af mörkum og gekk það eftir. Síðast en ekki síst beitti Ísland sér fyrir umbótum á starfsemi mannréttindaráðsins og náðist nokkur árangur í þeim efnum á tímabilinu þótt enn sé verk að vinna. Forystuhlutverk Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna var prófsteinn á það hvernig íslenska utanríkisþjónustan tekst á við stór og vandasöm verkefni. Ef marka má umsagnir alþjóðlegra mannréttindasamtaka og stórra erlendra fjölmiðla má segja að við höfum staðist þá prófraun. Farsæl utanríkisviðskipti eru forsenda þess að lífskjör Íslendinga haldist áfram góð. Undanfarið hefur verið lögð rík áhersla á að tryggja íslenskum fyrirtækjum bestu mögulegu viðskiptakjör og sem greiðastan aðgang að alþjóðamörkuðum. Þar sem Ísland er lítið opið hagkerfi skiptir aðgengi að erlendum mörkuðum okkur höfuðmáli. Aðgengi að erlendum mörkuðum skiptir einfaldlega öllu máli fyrir íslensk fyrirtæki og íslenskt efnahagslíf sem og fyrir Ísland sem lítið opið hagkerfi. Góðir viðskiptasamningar við erlend ríki eru lykillinn að því að tryggja íslenskum fyrirtækjum bestu mögulegu viðskiptaumgjörð. Fríverslunarsamningar sem Ísland hefur gert ná til 74 landa sem alls telja tæplega 2,9 milljarða manna eða rúmlega þriðjung mannkyns. Ísland var fyrst Evrópuríkja til að gera fríverslunarsamning við Kína og hefur útflutningur þangað þrefaldast frá því að samningurinn tók gildi. Á grundvelli fríverslunarsamnings höfum við á allra síðustu misserum fjölgað útflutningstækifærum til Kína með samningum um gagnkvæma viðurkenningu heilbrigðisvottorða fyrir ákveðnar landbúnaðar- og sjávarafurðir. Í krafti aðildar sinnar að EFTA hefur Ísland gert 29 samninga við 40 ríki og landsvæði. Þá hefur EFTA nýlokið samningaviðræðum við ríki Suður-Ameríku og með þeim samningi mun 300 milljóna manna markaðssvæði bætast við fríverslunarnetið. Þau tímamót urðu á síðasta ári að sérstök skýrsla um EES-samninginn var gefin út á Alþingi en fram að því hafði slík upplýsingagjöf fallið undir skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál. Fer vel á því að Alþingi sé sérstaklega gerð grein fyrir EES-samstarfinu með árlegri skýrslu og umræðu í þingsal. Það undirstrikar mikilvægi þessa einstaka samnings fyrir okkur Íslendinga. Miklu skiptir að hrinda í framkvæmd þeim tillögum sem starfshópur um EES-samstarfið skilaði síðastliðið haust og fjallað var um í þinginu. Evrópska efnahagssvæðið er og verður okkar kjölfestumarkaður. EES-samningurinn er auðvitað annað og meira en fríverslunarsamningur og hefur gjörbreytt íslensku viðskiptaumhverfi á þeim aldarfjórðungi sem liðinn er frá því að hann tók gildi og gert okkur samkeppnishæfari, jafnvel á mörkuðum utan EES. En þó svo að EES-svæðið sé okkar kjölfestumarkaður megum við ekki gleyma því að Bandaríkin eru stærsti einstaki markaður íslenskra útflytjenda. Undanfarin ár hefur verið lögð á það mikil áhersla í utanríkisráðuneytinu að byggja upp enn nánara efnahagslegt samstarf við Bandaríkin, sérstaklega á sviði vísinda og nýsköpunar. Verulegur árangur hefur náðst í þeim efnum síðastliðið ár. Til marks um það er aukinn áhugi bandarískra stjórnvalda á efnahagslegri samvinnu við Ísland, einkum í kjölfar heimsóknar utanríkisráðherra Bandaríkjanna hingað til lands í fyrravetur. Fundir með bandarískum ráðamönnum, bæði í stjórnkerfinu og bandaríska þinginu, hafa til að mynda skilað því að nú er komið fram frumvarp í bandaríska þinginu um áritanir fyrir íslenska fjárfesta og viðskiptaaðila sem myndu auðvelda aðgang að Bandaríkjamarkaði. Þetta hefur verið forgangsmál hjá íslensku viðskiptalífi um árabil. Síðast en ekki síst ber að nefna hringborðsumræður utanríkisráðherra og varaforseta Bandaríkjanna um samstarf á sviði efnahags- og viðskiptamála Íslands og Bandaríkjanna með forsvarsmönnum atvinnulífs beggja landa á fundi í Höfða í september í fyrra. Á eftir Bandaríkjunum er Bretland mikilvægasta viðskiptaland Íslands. Bretland er stærsti einstaki útflutningsmarkaður Íslands hvað vöruviðskipti varðar og samskipti þjóðanna hafa alla tíð verið náin. Hagsmunagæsla Íslands vegna útgöngu Breta úr Evrópusambandinu hefur verið forgangsmál í utanríkisráðuneytinu undanfarin ár. Fyrr á þessu ári var undirritaður samningur við Breta sem leysir úr viðeigandi útgönguskilmálum með sambærilegum hætti og gert er í útgöngusamningi Bretlands og ESB. Ísland mun brátt hefja samningaviðræður við Bretland um framtíðarsamskipti ríkjanna. Viðræðurnar munu standa yfir á aðlögunartímabilinu sem nú tekur gildi og fara fram samhliða samningaviðræðum Bretlands við ESB. Undirbúningur miðast við að gera víðtækan efnahags- og samstarfssamning við Bretland. Samningsmarkmiðum Íslands verður eftir atvikum fylgt eftir í samfloti með öðrum EFTA-ríkjum innan EES eða með tvíhliða samningum Íslands og Bretlands. Tekið verður mið af viðræðum Bretlands og ESB þar sem það á við og samræmist hagsmunum Íslands. Ekki verður hvikað frá því höfuðmarkmiði að fá a.m.k. sambærileg viðskiptakjör og önnur ríki á EES-svæðinu og freista þess um leið að ná fram atriðum er varða sérstöðu Íslands og kjarnahagsmuni Virðulegi forseti. Aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningur við Bandaríkjamenn eru sem fyrr hornsteinar í íslenskri utanríkisstefnu. Breytt öryggisumhverfi í Evrópu eftir ólögmæta innlimun Rússa á Krímskaga árið 2014 hefur kallað á aukinn viðbúnað í okkar heimshluta. Við því hefur verið brugðist með stórauknu eftirliti með kafbátaumferð og eru umtalsverðar framkvæmdir fyrirhugaðar á flugskýlum og öðrum mannvirkjum á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli af þeim sökum. Á síðustu misserum hafa umsvif herliðs Bandaríkjanna og annarra bandalagsríkja Atlantshafsbandalagsins þannig aukist á norðaustanverðu Atlantshafi vegna breyttra aðstæðna í öryggismálum og versnandi öryggisumhverfis í Evrópu. Samvinna Íslands við aðrar Norðurlandaþjóðir, auk Bretlands, Þýskalands og Eystrasaltsríkjanna, á sviði varnar- og öryggismála hefur að sama skapi orðið umfangsmeiri og nánari. Sérstaklega hefur samstarf við Norðurlöndin farið vaxandi síðustu árin og á síðasta ári áréttuðu norrænu utanríkisráðherrarnir í sameiginlegri grein í tilefni af tíu ára afmæli norræna varnarsamsamstarfsins, NORDEFCO, að bæta við frekari úrræðum til að vera betur í stakk búin til að takast á við hættuástand. Tilgangur norræna varnarsamstarfsins er að efla varnargetu hvers og eins aðildarríkis, kanna samlegðaráhrif og greiða leið skilvirkra, sameiginlegra lausna. Samvinna Finna og Svía með aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins á vettvangi þess er enn fremur til marks um þá miklu áherslu sem Norðurlandaþjóðarnar allar leggja á samstarf í öryggis- og varnarmálum Á þingi Norðurlandaráðs sl. haust var af hálfu Íslands lögð áhersla á aukið norrænt samstarf á sviði utanríkis- og öryggismála, en efling samstarfsins hefur verið forgangsmál í formennskuáætlun Íslands. Náðist samstaða um tillögu mína að fela Birni Bjarnasyni, fyrrverandi ráðherra, að skrifa skýrslu þar sem gerðar verða tillögur um hvernig megi þróa samstarf Norðurlandanna enn frekar. Verður horft sérstaklega til loftslagsmála, fjölþátta ógna og netöryggis, ásamt styrkingar fjölþjóðlegrar samvinnu og alþjóðalaga. Fyrsti áfanginn í þessari vinnu var stöðuskýrsla sem forstöðumenn norrænu alþjóðastofnananna unnu og afhentu sl. vor um framkvæmd tillagna úr skýrslu Thorvalds Stoltenbergs frá 2009. Virðulegi forseti. Innan utanríkisráðuneytisins hefur þróunarsamvinna fengið aukið vægi. Ný þróunarsamvinnustefna var samþykkt á Alþingi fyrir ári síðan en í henni endurspeglast áherslur Íslands um að nýta þá sérþekkingu sem við búum yfir á fjölmörgum sviðum við uppbyggingu innviða og atvinnuvega í þróunarlöndum í samvinnu við íslenskt atvinnulíf. Í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar hafa framlög til þróunarsamvinnu vaxið hröðum skrefum síðustu ár. Meira máli skiptir þó til lengri tíma sú hugarfars- og stefnubreyting sem er að verða í þessum málum með aukinni þátttöku einkaaðila í þróunarsamvinnu. Án þátttöku atvinnulífs og einkaaðila munu þau markmið sem þjóðir hafa heims hafa sett sér í þessum málum aldrei nást. Um þetta er að skapast skilningur og samstaða meðal ríkja heims og það er svo sannarlega mikilvægt. Aukin aðkoma Íslandsstofu að verkefnum á sviði þróunarsamvinnu er til marks um þessa áherslubreytingu af okkar hálfu en það er vonandi einungis vísir að því sem koma skal. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum fagna því tækifæri að fá að eiga orðastað við þingmenn í dag um utanríkismál á grundvelli þeirrar yfirgripsmiklu skýrslu sem liggur hér fyrir í þinginu. Utanríkismál hafa sjaldan skipt okkur jafn miklu máli og þau gera nú um stundir og eftir 80 ára farsælt starf íslensku utanríkisþjónustunnar er hún í dag vel í stakk búin til að gæta hagsmuna lands og þjóðar á alþjóðavettvangi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Ég vil spyrja hann um grein í Morgunblaðinu í dag þar sem hann ræðir um hlífðarfatnað fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem Evrópusambandið var einhverra hluta vegna nærri því búið að loka á. Hversu alvarlegt var þetta? Spurningin er um samskiptin við Evrópusambandið fyrst svona hlutir geta komið upp á yfirborðið. Ég spyr líka um EES-samningana vegna þess að mér skilst að við séum að innleiða kannski 13–14%. Eru það góðir samningar að hluta eða bæði góðir og slæmir? Þeir sem við innleiðum ekki, tökum ekki inn, eru þeir allir slæmir? Hvernig fer valið fram? Ég læt þetta duga í fyrri umferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Önnur spurningin er nú í stærra lagi en ég skal reyna að svara henni. Fyrst varðandi það hvort þetta hafi verið alvarlegt ástand. Já, virðulegi forseti, það var það. Það hefði verið mjög alvarlegt fyrir okkur ef þetta bann hefði haldið áfram en það var á grunni EES-samningsins sem við fengum því hnekkt vegna þess að þeir voru að brjóta EES-samninginn. Og þá er komið að kjarna máls, að fyrir litla þjóð, svo sem allar þjóðir en sérstaklega fyrir litla þjóð, þegar svona hlutir gerast, er gott að geta gripið til samnings og geta sagt við viðkomandi aðila: Þið eruð að brjóta samninginn. Það er það sem við gerðum, EFTA-ríkin, og áttum þar gott samstarf við bæði Noreg og Liechtenstein til að leysa þetta. Ég skal reyna að svara seinni spurningunni á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gott og blessað að samningurinn hafi skilað okkur þessu. En mig langaði að spyrja: Telur ráðherra að utanríkisráðuneytið muni breytast vegna Covid? Verður meira um fjarfundi? Verða breytingar á skrifstofum utanríkisráðuneytisins vegna þessa? Síðan langar mig líka að spyrja í sambandi við NATO og hernaðarbandalög, en mér sýnist við vera að fara af stað með einhvern hernaðarsperring hérna á norðurslóðum. Við gætum jú sprengt okkur í tætlur með kjarnorkusprengjum og öðru en mér sýnist á öllu miðað við Covid að það verði frekar einhver smáveira sem við sjáum ekki með berum augum sem gæti drepið okkur miklu frekar. Spurningin er: Er ekki kominn tími til að við förum að endurskoða [[Forseti hringir.]]hernaðarbandalög og einbeita okkur að því að finna lausnir gagnvart þessum litla óvini sem er okkur mun hættulegri?
Virðulegi forseti. Takk fyrir spurningarnar. Fyrst vil ég svara örstutt spurningunni sem var stór og við getum rætt betur, en við ræddum sérstaklega EES-málin. Ég held að við ættum að velja úr þessum samningum því að Evrópusambandið er í sjálfu sér ekkert flókið. Menn tala um það eins og það sé eitthvað óljóst hvað í því felst. Það er ekkert óljóst. Ég held að við myndum velja úr, því að það sem við vildum taka úr Evrópusambandinu höfum við tekið inn í EES-samninginn. Ég held að það sé svona stutta svarið. En það þarf að ræða þetta ítarlegar. Varðandi breytingar vegna Covid þá höfum við alltaf kallað eftir fleiri fjarfundum. Núna hafa þeir orðið. Ég hef ekki trú á því að þeir fari. En það er ekki nóg. Það er miklu auðveldara að vera á fjarfundum, sama hvort það er með útlendingum eða Íslendingum, ef maður þekkir fólkið. Persónuleg tengsl fara aldrei út úr stjórnmálum eða alþjóðamálum eða neinu öðru. Gott að hv. þingmaður kemur að Atlantshafsbandalaginu því að þegar Covid kom upp unnu ríki Atlantshafsbandalagsins saman. Öryggismál eru miklu víðfeðmari heldur en bara þessi hefðbundnu. Við erum líka að horfa á netógnir, [[Forseti hringir.]]netöryggismálin og svo sannarlega þessi mál sem ganga yfir okkur núna.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og ræðuna og ég mun koma inn á eitt og annað á eftir í minni ræðu. Mér fannst ræða ráðherra hér áðan eiginlega undirstrika enn frekar nauðsyn þess, í ljósi þeirra fordæmalausu tíma sem við lifum, að við skoðum hvernig æskilegast er að treysta stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi. Að mínu mati þarf að stíga þar ákveðin skref og þó að ég sé ákveðinnar skoðunar þá þurfum við engu að síður að nýta tímann og skoða hvaða kostir eru hagfelldastir fyrir okkur. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er hann sammála mér í því? Mun hann styðja okkur í því að vinna úttekt á stöðu Íslands í svæðisbundinni fjölþjóðlegri samvinnu þar sem mat verði lagt á hvernig styrkja megi stöðu Íslands á alþjóðavettvangi til framtíðar? Það verði einfaldlega lagt mat á það hvort tvíhliða samningar séu til þess fallnir að gæta hagsmuna Íslands í þessu breytta umhverfi [[Forseti hringir.]]eða hvort við dýpkum okkar alþjóðasamvinnu sem víðast. Styður hann okkur í Viðreisn og fleiri þingmenn annarra flokka [[Forseti hringir.]]í því að það verði skipuð nefnd til að fara einmitt yfir þessa risavöxnu hagsmuni okkar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég þekki ekki til þessa þingmáls sem hv. þingmaður vísar til. Við erum auðvitað búin að leggja mikla vinnu í skýrslugerð, t.d. EES-skýrsluna, og við höfum svo sannarlega með mjög skipulögðum, ákveðnum og markvissum hætti verið að vinna að hagsmunum okkar á öðrum vettvangi gagnvart mikilvægum löndum og markaðssvæðum. Í mínum huga liggur alveg fyrir að við erum með ágætar greiningar en síðan þurfum við að framkvæma þær. Ég held, virðulegur forseti, að á undanförnum árum og áratugum, svo það sé bara sagt, höfum við verið svolítið villt í holtaþoku þegar kemur að umræðunni um utanríkismál. Það hefur verið dýrt vegna þess að það hefur gert að verkum að það hefur vantað að við séum með áhersluna á hagsmunagæslu þar sem við erum í samstarfi og þurfum að gæta hagsmuna okkar. Ég sannfærist meira um þá skoðun með hverjum deginum sem líður.
Virðulegi forseti. Þetta er lykilspurning. Ég er búin að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir EES-samstarfið og fyrir liggur mjög gagnmerk skýrsla um það hversu mikilvægt það er fyrir okkur Íslendinga að vera með sæti við borðið. En þetta er svolítið fortíðin. Það sem ég er að tala um er framtíðarspegillinn og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er hann reiðubúinn að skipa nefnd sem hefur það hlutverk að meta kosti Íslands í alþjóðlegu samhengi til framtíðar? Hvaða leið er best fyrir okkur Íslendinga að fara núna? Er það leið tvíhliða samninga, eins og utanríkisráðherra hefur í rauninni verið að boða, eða er það að dýpka samráðið í okkar alþjóðlega samstarfi, hvort sem það er NATO, Evrópusamstarfið eða á öðrum vettvangi? Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er hann reiðubúinn til að beita sér fyrir því að vinna úttekt á stöðu Íslands í svæðisbundinni fjölþjóðlegri samvinnu? Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli að við fáum aðeins að sjá á spilin til framtíðar [[Forseti hringir.]]og vinna í haginn, óháð því hvort við viljum ganga inn í ESB eða ekki, og við förum í það að vinna undirbúningsvinnuna okkar, faglegu vinnuna [[Forseti hringir.]]þar sem við fáum alla að borðinu.
Virðulegi forseti. Ég hef nú ekki séð þetta þingmál en það kemur kannski ekkert rosalega á óvart út á hvað það gengur. Það er ESB - aftur. Ég held, svo að það sé alveg skýrt, að við verðum … [[Gripið fram í.]]Virðulegi forseti. Hef ég truflað eitthvað hv. þingmann? Ég sagði bara orð sem maður má kannski ekki segja. Það sem við höfum verið að gera með þessum skýrslum, hvort sem það er EES-skýrslan eða Utanríkisþjónusta til framtíðar, er að hugsa til framtíðar og hvernig við getum best gætt okkar hagsmuna. Þegar ég er að vísa til þess að umræðan hafi verið á röngum stað þá held ég, virðulegi forseti, og ég vona og ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um það, þótt við séum ósammála um ýmislegt, að við höfum ekki tekið nægjanlega djúpa umræðu um t.d. EES-samninginn. Við höfum ekki gert það. Það hefur ekki verið nægilega mikið í umræðunni [[Forseti hringir.]]hvaða möguleika við höfum þar og hvernig við getum best gætt hagsmuna okkar. Það hefur gert það að [[Forseti hringir.]]verkum að allra handa misskilningur hefur vaðið uppi og við erum svolítið að súpa seyðið af því núna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna og við munum eiga gott tækifæri á eftir til að fara nánar í þau málefnasvið sem eru undir í skýrslu um utanríkismál. Ég hef áhuga á því að heyra hvernig mál standa og viðræður hjá hæstv. utanríkisráðherra við kollega hans á Norðurlöndum. Þann 30. apríl tjáði hæstv. utanríkisráðherra sig við Ríkisútvarpið um að það kæmi vel til greina af hans hálfu að opna landamæri milli Norðurlandanna en ekki hefði þó átt sér stað formlegt samtal. Það var fyrir viku síðan og ég myndi gjarnan vilja heyra hvort einhver önnur formlegri samtöl hafi átt sér stað síðan þá og ef svo er, hvort eitthvað hafi hreyfst í þessum efnum í þeim samtölum. Ég vil kannski líka fá sýn hæstv. utanríkisráðherra á horfurnar á því að [[Forseti hringir.]]aflétta takmörkunum á hreyfingar og för fólks milli Norðurlanda og Íslands.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina í þessu svo mjög mikilvæga máli. Það sem við erum að horfa á er heimskreppa og hún muni ekki liðkast og við fáum ekki viðspyrnu fyrr en við getum opnað landamæri. Þess vegna hef ég frá fyrsta degi á öllum þessum fundum með kollegum á Norðurlöndunum vakið máls á því að mér finnst að Norðurlöndin eigi að ganga á undan með góðu fordæmi. Þetta er hins vegar ekki eiginlega á borði utanríkisráðherra. Nú hefur forystan verið hjá Danmörku og við beindum því sérstaklega á síðasta fundi til dómsmálaráðherra sem fer með þessi mál í Danmörku að hún kallaði kollega sína saman til að ræða nákvæmlega þessi mál. Ég hef líka tekið þessi mál upp við aðra kollega mína sem ég hef átt samskipti við eins og í norrænu ríkjunum og Eystrasaltsríkjunum. Sömuleiðis hef ég falið öllum sendiráðunum að kanna með óformlegum hætti hvaða möguleikar eru og hvort það sé áhugi t.d. á tvíhliða för. Síðan er ríkisstjórnin - og aftur, þetta er ekki á mínu borði að öðru leyti en því að ég kem auðvitað að þessu sem utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]- og við að skoða það í vinnuhópi hvað við getum gert ein og sér því þetta er mjög mikilvægt eins og hv. þingmaður vísaði til.
Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra um mikilvægi þessa að eiga þessi samtöl um afléttingu á takmörkunum á för fólks milli Norðurlandanna, kannski sér í lagi vegna þess að Norðurlöndin hafa verið með mismunandi stefnu og áherslur í viðbrögðum sínum við Covid. Svíar skera sig mjög úr og þá getur maður ímyndað sér að þetta geti orðið svolítið flókið. En ástæðan fyrir því að ég spyr út í þetta er kannski það sem hæstv. ráðherra kom aðeins inn á í sínu andsvari, þ.e. þetta samhæfingarhlutverk. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra verið í formlegum samtölum við Ernu Solberg þann 16. apríl, við Stefan Löfven 29. apríl og við Mette Frederiksen 24. apríl og eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á er þetta líka á borði dómsmálaráðherra. Ég myndi gjarnan vilja fá að vita hvernig samhæfingarhlutverkin eru á milli ráðherra og hvort verið sé að samhæfa þessi samtöl sem eiga sér stað milli ráðamanna á Íslandi og ráðamanna á Norðurlöndunum [[Forseti hringir.]]og hver sé hin eiginlega lína þegar kemur að því að opna á för fólks á milli Norðurlandanna.
Virðulegi forseti. Svo ég fari aðeins í það sem kemur að ríkisstjórninni þá sinnir hæstv. heilbrigðisráðherra eðlilega þeim mikilvæga þætti sem snýr að heilbrigðismálunum. Það er sérstakur hópur á vegum ríkisstjórnarinnar um ferðatakmarkanir. Ég held að ég geti fullyrt að við ræðum þetta á hverjum einasta fundi ríkisstjórnarinnar og sömuleiðis vinna ráðuneytisstjórarnir þétt saman og á milli ráðherra þannig að það ber engan skugga á þetta samstarf. Í mínum huga liggur þetta svona: Við viljum ekki taka óþarfaáhættu. Það er uppleggið í þessu. En sömuleiðis verðum við að passa það að við séum með þegar hlutirnir fara að gerast. En síðan er hitt að við getum gert ákveðna hluti ein. Ég veit ekki hvort þetta svarar algerlega spurningunni, en það eru bara allir að róa í sömu átt, það er svona stutta svarið, af augljósum ástæðum og samstarfið er mjög gott hvað þetta varðar og annað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna um þessa skýrslu. Á bls. 8. eins og hæstv. ráðherra rakti, segir: „Þau tímamót urðu á síðasta ári að sérstök skýrsla um EES-samninginn var gefin Alþingi“ - reyndar svolítið sérstakt orðalag - „en fram að því hafði slík upplýsingagjöf fallið undir skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál.“ Þetta var afrakstur skýrslubeiðni hv. þm. Ólafs Ísleifssonar, en í beiðninni var farið fram á skýrslu um kosti og galla EES-samningsins. Skýrslubeiðnin var samþykkt á Alþingi í þrígang og hæstv. ráðherra skipaði starfshóp og gaf út erindisbréf um að hann skyldi fjalla um ávinninginn af samstarfinu. Ég endurtek: Ávinninginn af samstarfinu. Það sjá allir muninn á því að fjalla um kosti og galla og síðan ávinning. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: [[Forseti hringir.]]Hvers vegna var erindisbréfið ekki í samræmi við skýrslubeiðnina?
Virðulegi forseti. Við höfum tekið þessa umræðu áður og það er sjálfsagt að taka hana aftur. Ef við tökum þetta saman þá var hér farið í skýrslugjöf og það er sjaldan, ég man í fljótu bragði ekki eftir því þegar þingmenn hafa komið fram með skýrslubeiðni, að orðið hafi verið við henni með þeim hætti og hér var gert. Ef menn skoða skýrsluna, því það sem skiptir máli er hvað stendur í henni, er hún mjög yfirgripsmikil skýrsla um EES-samstarfið. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég treysti öllum hv. þingmönnum og reyndar allri þjóðinni og svo sannarlega hv. þm. Birgi Þórarinssyni til að meta það hvað honum finnst vera kostur og hvað honum finnst vera galli. Ég held að einhverjir skýrsluhöfundar á vegum utanríkisráðherra þurfi ekkert að mata það ofan í hv. þingmenn. En ég held að það sé lykilatriði og hafi verið afskaplega mikilvægt að draga fram staðreyndir og upplýsingar. Það sem einum finnst fallegt finnst öðrum ljótt. Það er gömul saga og ný.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra. Þetta er náttúrlega ekkert svar. Hvað finnst einum fallegt og hvað finnst öðrum ljótt? Það er ekkert svar í þessari umræðu. Þetta er ósköp einfalt, það þarf að fá það fram hjá sérfræðingum, sérfræðingum ráðuneytisins, hverjir kostirnir og gallarnir eru, ekki ávinningur. Það þarf að fara eftir því sem beðið er um. Það er hlutverk framkvæmdarvaldsins. Þegar Alþingi biður um skýrslu af þessu tagi, og það er skýrt orðað hvað er verið að biðja um, þá á að fara eftir því. Það var bara ekki gert. Við þurfum ekki einhverjar ræður eða skýrslur til að mæra samskipti okkar við Evrópu, bara raunhæfa greiningu á kostum og göllum. Þetta er ósköp einfalt og menn eiga ekki að vera hræddir við það. Þetta er það sem Miðflokkurinn lagði áherslu á og ítrekaði í þrígang. Jú, skýrslan var gerð en hún er ekki í samræmi við beiðnina. Erindisbréfið er ekki sambærilegt við beiðnina. Ég ætla ekkert að halla á þá höfunda sem gerðu þessa skýrslu, [[Forseti hringir.]]þeir unnu náttúrlega samkvæmt erindisbréfinu. Það er nokkuð ljóst, hæstv. ráðherra, að það var ekki farið eftir því sem beðið var um.
Virðulegur forseti. Ég er bara hjartanlega ósammála hv. þingmanni, í fyrsta lagi um að ekki hafi verið farið eftir því sem beðið var um. Þessi gagnrýni kom mjög seint fram. Ég held að vísu, þó að það sé aukaatriði, að hv. þm. Ólafur Ísleifsson hafi verið í Flokki fólksins þegar hann bað um þessa skýrslu en það kann að vera misminni. Ég verð að vísu að viðurkenna að ég var örlítið hræddur þegar ég heyrði hv. þingmann, sem fer oft með prýðismálflutning hér, segja að það þyrfti einhverja sérfræðinga til að segja okkur hvað væru kostir og gallar. Ég segi fyrir mig, ég læt ekki neinn sérfræðing segja mér hvað eru kostir og gallar og hef aldrei gert það og ég mun aldrei gera aldrei. Aldrei. Mér finnst það orðið svolítið sérkennilegt ef þjóðkjörnir fulltrúar eru að kalla eftir því, að þeir þurfi sérstaka sérfræðinga til að segja þeim hvað eru kostir og hvað eru gallar. [[Gripið fram í: … misskilningur.]]Við höfum það bara alveg á hreinu. Hér er grundvallarágreiningur. [[Gripið fram í.]]Ég mun aldrei láta sérfræðing segja mér hvað eru kostir og hvað eru gallar. En ég vil gjarnan að þeir sem þekkja best til kalli eftir staðreyndum og leggi þær á borðið. [[Gripið fram í.]]Síðan geta allir [[Forseti hringir.]]metið það hvað eru kostir og hvað eru gallar. Og það þarf enga hjálp við það, í það minnsta ekki í þeim flokki sem ég er í.
Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu utanríkisráðherra, ágæt fyrir margra hluta sakir. Það er eitt og annað sem er endurnýtt og endurunnið en það er engu að síður vert að geta þess að ákveðin jákvæð skref hafa verið tekin og að mínu mati ber þar hæst aukning varðandi þróunaraðstoð, betra utanumhald utan um alla þróunarhjálp og núna í Covid-málum er verið að efla það. Ég vil líka þakka sérstaklega borgaraþjónustu utanríkisráðuneytisins og því starfsfólki sem hefur komið að því að hjálpa fólkinu okkar heim, svarað spurningum og haldið utan um það eins og kostur er, verandi í erfiðri aðstöðu m.a. í útlöndum og við þær aðstæður sem þar eru. Ég verð að segja eins og er, eftir að hafa hlustað á andsvör ráðherra sem voru ekki mjög upplýsandi og hvað þá uppbyggileg, að ég saknaði þess að fá svör varðandi framtíðarsýnina, svör varðandi það að fá að tala um alþjóðamál. Þó að við vitum það alveg og ég er fegin að heyra að m.a. hæstv. ráðherra er með það nokkuð vel á hreinu, að við í Viðreisn viljum klára aðildarviðræður við Evrópusambandið og fara lengra á þeim vettvangi, þá gerum við okkur líka grein fyrir því að það er erfitt að taka þá ákvörðun núna með bæði hæstv. ráðherra og þann meiri hluta sem hér er. En hvað getum við gert núna í þeim fordæmalausu aðstæðum sem við búum við núna? Aðstæður fyrir Covid kölluðu í rauninni líka á þá spurningu. Ég ætla að fara yfir það betur á eftir að við þurfum einmitt að kortleggja stöðu okkar Íslendinga í alþjóðlegu samhengi og reyna að draga svolítið fram hvar við viljum bera niður. Hvernig viljum við huga að hagsmunum okkar til skemmri og lengri tíma? Hæstv. utanríkisráðherra talaði um, og ég var mjög hugsi yfir því, að við hefðum ekki tekið, eins og hann orðaði það, stórpólitíska umræðu um EES. Við unnum þessa skýrslu sem er, eins og ég gat um áðan, fortíðarspegill, en hún segir sögu og það er erfitt að móta og marka skref til framtíðar öðruvísi en að skilja söguna svolítið vel. Sú skýrsla dregur vel fram mikilvægi þess að við Íslendingar gerum allt til þess að skoða, af fullri einurð og einlægni og af krafti, ekki eftir hentistefnu eða einhverjum vinasamböndum hér og þar á hverjum tíma, hvort sem það er út af Brexit eða einhverju öðru, heildarhagsmuni landsins til lengri tíma. Skýrslan dró mjög vel fram að við Íslendingar jukum hagsæld okkar í gegnum EES-samstarfið. Við bjuggum til betra umhverfi fyrir neytendur, fyrir samkeppni o.s.frv., algerlega ómetanlegt samstarf, en við þurfum að huga að framtíðinni af því það er svo margt sem er breytt. Ég vil nefna það sem dregið er fram í þeirri þingsályktunartillögu sem við í Viðreisn og fleiri þingmenn úr fleiri flokkum höfum lagt fram að hafi heimsmyndin hafi verið breytt fyrir Covid er hún gjörbreytt í dag í miðjum kórónuveirufaraldri. Ég vil draga fram nokkra þætti. Það er Covid í dag. Við erum að sjá ákveðin teikn á lofti sem eru vond, m.a. innan Evrópusambandsins, um að þjóðir séu að gefa afslátt á lýðræðinu á þessum tímum. Stórir miðlar sem hafa m.a. fjallað um ástandið í Ungverjalandi, segja: Lýðræðið er ekki að virka lengur eins og það á að gera í Ungverjalandi og sömu leið eru m.a. Serbía, Svartfjallaland og Pólland að fara. Þetta er hættulegt. Þetta er hættulegt af því að Evrópa hefur verið vagga lýðræðisins svo lengi. Þetta vekur okkur til umhugsunar og á að gera um hvernig við viljum haga okkar samskiptum, bæði við það svæði en líka Bandaríkin. Þar er hætta á ákveðinni skrumskælingu lýðræðisins eftir því hvernig Bandaríkjaforseti hagar sér hverju sinni, fyrir utan þá stóru heilbrigðishættu sem felst í þessum litla fyrirsjáanleika í ákvörðunartöku hans. Þegar gjaldmiðillinn hrundi og bankarnir féllu árið 2008 kom í ljós að við Íslendingar áttum ekkert mjög mikið skjól. Afstaða Norðurlandanna mótaðist m.a. afstöðu annarra eins og Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem blessunarlega kom einmitt eftir hrunið og aðstoðaði okkur. Við vorum ekki fullgildir aðilar að Evrópusambandinu þrátt fyrir innri markaðinn og þannig gátum við ekki sótt þangað pólitískan styrk og þrátt fyrir ágæta reynslu kaldastríðsáranna, m.a. í samskiptum við Bandaríkin, þá skelltu Bandaríkin í lás. Öll sú atburðarás vekur auðvitað upp spurningu um hvort Ísland þurfi ekki að huga að breytingum og frekara pólitísku skjóli. Það sama gildir um Kína. Kína verður forysturíki heimsins á næstu áratugum og Ísland þarf eins og aðrar þjóðir að eiga mikil og sterk og góð samskipti við Kínverja. Ólík hugmyndafræði landanna skapar hins vegar augljósar hættur fyrir okkur og hvað þá fyrir land sem er lítið eins og Ísland. Við skulum átta okkur á því að í tímans rás hefur pólitískt skjól Evrópuríkja í auknum mæli færst frá Atlantshafsbandalaginu til Evrópusambandsins. Það er mikilvægt fyrir okkur að minna okkur sjálf á að Sovétviðskipti okkar Íslendinga á fyrri hluta kaldastríðsáranna hefðu ekki verið möguleg án verulegra pólitískra áhrifa Sovétríkjanna á íslensk málefni, sagan segir okkur það. Við skulum læra af þeirri sögu líka. Við höfðum síðan á endanum skjól innan Atlantshafsbandalagsins en eins og ég segi er skjól Evrópuríkja að færast svolítið frá Atlantshafsbandalaginu inn í Evrópusambandið. Þess vegna skiptir máli að við svörum spurningunni hvort öflugri eða dýpri alþjóðleg og fjölþjóðleg samvinna geti styrkt stöðu Íslands í samskiptum við Kína og önnur voldug ríki. Það er svo margt sem segir okkur að við verðum að huga að því hvernig við ætlum að gera þetta og ekki síst loftslagsmálin. Við sjáum það í dag að vísindamenn voru að vara okkur við Covid. Það voru teikn á lofti, það voru ýmsir vísindamenn sem sögðu: Það kemur svona veira. En að mörgu leyti voru menn ekki að hlusta. Þess vegna eigum við að læra af því og hlusta m.a. á færustu vísindamenn heimsins sem hafa ítrekað varað við því að ef ríkin, ekki síst iðnríkin, fari ekki að gera eitthvað drastískt, eitthvað stórkostlegt, taka einhver stór skref í þá veru, þá fer illa. Í þeim málum er engin þjóð eyland, allur árangur á sviði loftslagsmála er kominn undir alþjóðlegri samvinnu. Bandaríkin hafa fjarlægst fjölþjóðasamstarf á þessu sviði en að mínu mati hefur Evrópusambandið náð markverðum árangri á sviði loftslagsmála, en það er ekki nóg. Bandaríkin hafa líka lamað starf Norðurskautsráðsins í loftslagsmálum. Það getur vel verið að utanríkisráðherra sé ekki sammála mér um það en ég er eindregið á því að Bandaríkin hafa lamað það starf á sviði loftslagsmála þar sem við Íslendingar höfum farið með formennsku. Það er ólíklegt að það náist árangur í loftslagsmálum án þess að alþjóðlegt, fjölþjóðlegt samstarf verði í forystu. Þess vegna verðum við m.a. að leita svara við þeirri spurningu hvernig við Íslendingar tökumst á við loftslagsvána í alþjóðlegu samstarfi. Síðan getum við nefnt alþjóðavæðinguna, fjölþjóðafyrirtæki sem hafa vaxið þannig að þau eru öflugri og sterkari en einstök ríki. Við sjáum að Evrópusambandið og ríki ein og sér eiga mjög erfitt með að taka á stórfyrirtækjunum, eins og Google og Facebook og Apple og hvað þau heita öll, nema saman. Þess vegna er fagnaðarefni að neytenda- og samkeppnismálin hafa verið fókuspunktur hjá m.a. Margrete Vesthager sem hefur tekið þessi stórfyrirtæki svolítið á beinið. Við Íslendingar þurfum að spyrja okkur hvernig við ætlum að haga okkar samvinnu og samstarfi og hvernig hagsmunum okkar er best borgið þar. Þess vegna er ég að undirstrika það að kalla eftir einhverri framtíðarsýn, framtíðarnálgun, að við undirbúum okkur fyrir framtíðina með því að kalla til sérfræðinga, kalla til fólk úr öllum flokkum til þess að fara yfir það hvernig við getum styrkt stöðu Íslands á alþjóðavettvangi til framtíðar, hvort við ætlum að fara leið m.a. tvíhliða samninga eða fjölþjóðasamstarfs. Við þurfum að vera undirbúin. Þótt við sem flokkar höfum ákveðnar skoðanir um hvert eigi að fara, í guðanna bænum, notum alla vega tímann núna til að vera undirbúin undir næsta áfall, undir næstu ákvörðun, stóru utanríkispólitísku ákvörðunina sem við þurfum að taka. Hún kemur fyrr en síðar. [[Forseti hringir.]]Þá er best fyrir okkur Íslendinga og Alþingi Íslendinga að við höfum unnið heimavinnuna. [[Forseti hringir.]]Hún er eftir og hún er m.a. á ábyrgð utanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég veit ekki hvort hún hafi komið á óvart en maður hefur ekki heyrt svona ræðu mjög lengi. Fyrst vil ég leiðrétta það, vegna þess að ég er formaður í Norðurskautsráðinu, að Bandaríkjamenn hafa ekki lamað áætlanir okkar í loftslagsmálum eða neinu öðru. Það er bara alrangt og sú fullyrðing stenst ekki. Ég hef bara aldrei heyrt hana fyrr en hv. þingmaður kemur hér fram með þær yfirlýsingar. Ég verð að viðurkenna að ég er eiginlega bara orðlaus, að koma hingað upp við þessar aðstæður og tala um að Evrópusambandið standi svo sterkt núna þegar þetta álagspróf er í alþjóðasamstarfi. Virðulegi forseti. Ég er reglulega á fundum með fólki sem er miklir ESB-sinnar og gegnir sambærilegum embættum og ég í öðrum löndum. Það hefur enginn haldið þessu fram, enginn. Og reyndar er það þannig að menn hafa alla jafna áhyggjur, eins og þeir höfðu sömuleiðis í fjármálakreppunni, vegna þess að svo sannarlega var ekki skjól fyrir löndin sem voru í Evrópusambandinu. Skrifaðar hafa verið lærðar greinar og bækur um slíkt og auðvitað er endalaus umfjöllun. En þegar við horfum á þetta hér - eigum við að fara í gegnum Schengen? Eigum við að fara í gegnum samstarfsleysið eftir að Covid kom upp? Eigum við að fara yfir sundrunguna í Evrópusambandinu þegar það áfall reið yfir? Ég vil bara biðja hv. þingmann að útskýra þetta fyrir mér, þingi og þjóð, því að það eru fréttir að Evrópusambandið hafi staðist þá prófraun sem þetta Covid áfall er, það eru miklar fréttir fyrir alla.
Herra forseti. Ég spyr mig að því hvort hæstv. ráðherra hafi verið í salnum þegar ég flutti ræðuna, ég velti því bara fyrir mér. En ræða hæstv. ráðherra sagði mér reyndar mjög margt og hún er framhald af því að augljóst er að ráðherra boðar áfram stórpólitíska umræðu um EES-samstarfið. Það er fínt, við skulum fara yfir hana og ég vona að við sjáum einhvern tímann leiðarljósin í framtíðinni af hálfu hæstv. ráðherra. Það tal segir mér reyndar miklu meira. Það er verið að reyna að höfða til hópsins sem hefur flætt, m.a. frá Sjálfstæðisflokknum, yfir í Miðflokkinn og það er greinilegt að Sjálfstæðisflokkurinn er að stuðla að því að það fólk sem fór frá Sjálfstæðisflokknum yfir í Miðflokkinn komi heim aftur. Og ég sé að verið er að boða meiri harðlínu í Evrópumálum og í alþjóðasamstarfi af hálfu utanríkisráðherra heldur en boðað hefur verið nokkru sinni. Það er það sem ég les út úr þessu, og það er áhugavert að fylgjast með því, er að hæstv. ráðherra hefur engar áhyggjur af því hver stefna Bandaríkjamanna er í loftslagsmálum. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi rætt við samstarfsflokk sinn, Vinstri græna í ríkisstjórn, hvort engar áhyggjur séu af því hvaða stefnu Bandaríkjamenn hafa í loftslagsmálum, af því að stefna Bandaríkjamanna í loftslagsmálum í dag er ógn við okkur Íslendinga og alla þá sem hafa tengsl við norðurskautið, ef menn átta sig ekki á því. En það kemur reyndar ekkert á óvart að úr þessum herbúðum séu menn bara húrrandi, hoppandi glaðir með allt sem kemur frá Trump. Það er hins vegar engin nýlunda fyrir mig. Það sem ég vil hins vegar fá hér fram er að við sameinumst um að fara að vinna að hagsmunum Íslendinga til lengri tíma, kortleggja fjölþjóðlegt samstarf okkar. Er ég með þessu að segja að það sé allt glatað í Evrópusambandinu? Nei, ég er gagnrýnin á það sem hefur komið þaðan. Það er það sem ég sagði áðan, ég er gagnrýnin á það sem hefur m.a. gerst í Evrópusambandinu en líka víða um heim. Ég er hrædd við þá leið og þá vegferð sem bíður núna ef ekki er spyrnt við fótum varðandi lýðræðið. [[Forseti hringir.]]Það er það sem ég óttast og þess vegna vil ég hvetja hæstv. ráðherra til þess einmitt [[Forseti hringir.]]að fara að kortleggja hagsmuni okkar Íslendinga til lengri tíma í fjölþjóðlegu samstarfi. Þar liggja hagsmunir okkar í dag.
Virðulegur forseti. Ekki skýrði þetta málin mikið. Ég hef aldrei áður verið ásakaður um að taka öllu því sem frá Trump kemur og styðja það. En einhvern tímann er allt fyrst. Ég var að mótmæla því að það er ekki rétt að Bandaríkjamenn hafi lamað samstarf við Norðurlönd. Sú fullyrðing getur ekki staðið hér án þess að hún sé leiðrétt, því að það er bara einfaldlega ekki rétt. Það sem við lögðum upp með og samstaða náðist um er það sem við erum að vinna með í formennskuáætlun okkar. Varðandi framtíðarsýn, við eigum alltaf að líta til framtíðar, það höfum við gert þau ár sem ég hef verið í ráðuneytinu. Þess vegna kemur skýrslan um utanríkisþjónustu til framtíðar. Þegar við erum að skoða EES-málin erum við ekki að líta í fortíðarspegilinn nema bara til að læra og skoða og meta stöðuna. Ef það er harðlína að gæta hagsmuna okkar í EES-samstarfinu, ókei, þá gengst maður bara við því, ég held að það sé mjög góð harðlína. Ég vona að allir hv. þingmenn séu harðlínumenn hvað það varðar að gæta hagsmuna okkar í því mikilvæga samstarfi. Ég er þeirrar skoðunar og þess vegna var farið í ákveðnar breytingar. Ég held að við höfum ekki náð fullkomnun í því, við höfum ekki staðið okkur nógu vel í því en við getum gert betur. Ég er harðlínumaður þegar kemur að því að gæta hagsmuna Íslands og ég vona að hv. þingmaður sé það líka. Ég vil treysta því og trúa. Við fórum strax í þá vinnu og settur var á hópur til þess að læra af því hvað hefur gerst núna undanfarnar vikur og sömuleiðis að leggja upp með það hvernig við getum sinnt hagsmunum Íslands sem best í þeirri stöðu sem við erum í núna. Ég held burt séð frá þessari umræðu sem við erum að taka núna, þá sé miður, og ég vona að ég hafi rangt fyrir mér, að nokkuð mikill tími muni fara í ákveðna hagsmunagæslu sem við höfum ekki þurft að sinna í nokkuð langan tíma vegna góðrar stöðu í heildina í alþjóðamálum. Og þá er ég sérstaklega að vísa til stuðnings við útflutningsfyrirtækin vegna þess að okkur liggur á sem aldrei fyrr að auka verðmætin í okkar landi [[Forseti hringir.]]og við munum aldrei ná því upp nema með því að auka útflutningsviðskipti aftur.
Virðulegur forseti. Það er gott að það sé undirstrikað að hæstv. utanríkisráðherra er formaður Norðurskautsráðsins. Þá er vert að rifja upp að á sínum tíma höfðu bandarískir embættismenn samþykkt yfirlýsinguna hvað varðar loftslagsbreytingar innan Norðurskautsráðsins. Síðan kemur utanríkisráðherra Bandaríkjamanna á fundinn og þar neitar hann að taka orðið loftslagsbreytingar inn í yfirlýsingu utanríkisráðherra Norðurskautsráðsins. Er hæstv. ráðherra formaður ráðsins? Er hann búinn að gleyma þessu? Svo kemur hann hingað og segir að Bandaríkjamenn hafi ekki haft nein áhrif á neitt af þessu. Mér finnst þetta vera metnaðarleysi í loftslagsmálum. Þarna hefði ég viljað sjá Íslendinga spyrna fastar niður fótum. En Norðurlandaþjóðirnar gerðu þetta saman. Það þurfti að halda friðinn. Gott og vel. En þetta er dæmi um það sem ég segi að sé ógn við íslenska hagsmuni þegar Bandaríkin beinlínis neita að taka inn í yfirlýsingu utanríkisráðherra Norðurlandanna varðandi Norðurskautsráðið, og allra ráðherra sem komu þar inn, að neita að taka inn orðið loftslagsbreytingar. Mér finnst það hættumerki. En gott og vel, ráðherra Sjálfstæðisflokksins finnst það ekki. Við erum bara ósammála þarna. Ég tel einmitt að við þurfum að hafa mjög varann á okkur þegar kemur að Bandaríkjamönnum og umræðu um loftslagsmál. Það á að vera eitt helsta verkefni okkar í utanríkispólitíkinni að vera með mun agressífari loftslagsstefnu en verið hefur. En hvað er það sem við erum síðan að finna núna og fá skilaboð um frá m.a. Sjálfstæðisflokknum á síðustu dögum? Það má bara ekki ræða ákveðin málefni því að ekki er tími til þess. Þetta minnir mann á þann tíma þegar sagt var við okkur hægra fólkið að það væri aldrei rétti tíminn til að lækka skatta. Og nú er allt í einu ekki rétti tíminn til að ræða utanríkismál, alþjóðasamstarf, hvað þá Evrópusambandið. Það má bara ekki ræða það núna af því að ekki er rétti tíminn til að ræða þau mál, m.a. fjölþjóðasamstarf. Ég ítreka hvatningu mína til hæstv. ráðherra, setjum niður nefnd, starfshóp, sem kortleggur hagsmuni Íslands [[Forseti hringir.]]í fjölþjóðasamstarfi til lengri tíma. Við það á enginn að vera hræddur, hvað þá utanríkisráðherra.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna í upphafi máls míns að ég er nokkuð gáttaður á svörum og í rauninni málflutningi hæstv. utanríkisráðherra. Ég ætlaði að byrja á jákvæðum nótum en ég ætla þó að fá að nefna að við stöndum frammi fyrir því, ég kem inn á það á eftir, að mannkynið þarf að velta því mjög alvarlega fyrir sér hvernig það ætlar að feta sig inn í framtíðina ef vel er á að fara. Hæstv. ráðherra talaði um í ræðu sinni að við værum stödd í einhverri holtaþoku varðandi utanríkismál. Samt sem áður svarar hann með dylgjum og útúrsnúningum og reynir einhvern veginn í sinni skrýtnu þráhyggju að snúa allri umræðu um það hvort við eigum ekki að tala um hlutina á víðari nótum, hvernig við og önnur ríki fetum okkur áfram sem best, hvort það verður gert með einangrun, tvíhliða samningum eða fjölþjóðlegri samvinnu, þá vinklar hann það alltaf inn á Evrópusambandið. Evrópusambandið skiptir gríðarlega miklu máli og það er hægt að ræða hér í sérstakri umræðu um kosti þess og galla, hvað hefur farið vel og hvað hefur farið verr í þessum veirufaraldri, nákvæmlega eins og hægt væri að ræða um aðgerðir íslensku ríkisstjórnarinnar. En ég kalla bara eftir því eins og hv. þingkona Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir gerði áðan, að ráðherra þjóðarinnar í utanríkismálum sé aðeins stærri í hugsun en þetta og ég kem örugglega inn á það aðeins á eftir. En skýrsluna ætla ég líka að ræða svo tíminn hlaupi ekki frá mér áður en það er gert. Það er margt ágætt í henni og margt sem er okkur til sóma. Í fyrsta lagi vil ég nefna að borgaraþjónustan, eins og kemur fram, hefur staðið í ströngu og aðstoðað tugþúsundir Íslendinga sem staddir voru erlendis þegar heimsfaraldurinn braust út. Það er sérstök ástæða til að þakka starfsfólki ráðuneytisins fyrir að hafa brugðist hratt og örugglega og vel við í því, einnig að kortleggja hindranir okkar og aðstoða útflutningsfyrirtæki. Hæstv. ráðherra talaði vissulega um mikilvægi frjálsra viðskipta og verðmæti, en hæstv. ráðherra verður kannski að fara að átta sig á því að verðmæti liggja svo miklu víðar en bara í viðskiptum þótt þau séu nauðsynleg og það er kannski það sem hv. þingkona á undan mér var m.a. að ræða. Í öðru lagi er sjálfsagt að hrósa Íslandi fyrir þátttöku í mannréttindaráðinu. Þar hefur mannréttindum og jafnréttismálum verið haldið vel á lofti. Við höfum nýtt mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna til að gagnrýna þjóðir og veita aðhald. Í þriðja lagi er rétt að hrósa ráðuneytinu og ráðherra fyrir framsetninguna á skýrslunni sem verður myndrænni og betri og auðlæsari í hvert skipti þótt kannski mætti fara að víkka sjóndeildarhringinn. Loks ætla ég að hrósa ráðherra og starfsfólki fyrir mjög greinargóða skýrslu og yfirferð yfir mikilvægi EES-samningsins og hvað Evrópusamstarfið er dýrmætt fyrir landið okkar. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að því sé slegið föstu að mikil fjölþjóðleg samvinna milli ríkja sé lykillinn að farsælli þróun hér eins og annars staðar í heiminum. En í þessum síkvika heimi, sem hefur breyst umtalsvert á síðasta mánuði, er einmitt mjög nauðsynlegt að ræða þessi mál í miklu víðara samhengi. Ég held að með ríkri og mikilli alþjóðasamvinnu getum við best tryggt fullveldi okkar. En þó að ráðherra nefni mikilvægi fjölþjóðlegs samstarfs og fari yfir áskoranir sem eru samfara Covid-veirunni þá finnst mér skorta ákveðna framtíðarsýn. Það eru ýmis úrlausnarefni sem aldrei verða leyst nema í miklu alþjóðlegu samstarfi. Veiran er auðvitað mjög nærtæk í þeirri umræðu, svo ég nefni nú ekki vandamál sem tengd eru fátækt og ójöfnuði í heiminum og loftslagsógninni og einnig áskoranir sem bíða okkar samfara brjálæðislegum breytingum sem eru handan hornsins vegna nýrrar tækni. Við sjáum það í þessari baráttu núna hvernig ríki geta brugðist við skyndilegri aðsteðjandi ógn með jákvæðum og neikvæðum hætti. Hér dró hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir ágætlega upp áðan þá óheillaþróun sem hefur átt sér stað innan einstakra landa í Evrópu, svo ég nefni ekki þann farsa sem er í gangi í Bandaríkjunum núna. Við þurfum virkilega að vera á tánum og ræða þetta. Við erum að fara að mæta bara vegna áhrifa þessarar veiru mjög djúpstæðum vanda, sennilega kannski þeim mesta sem blasir við á heimsmarkaði í 90 ár. Það er alveg sjálfsagt að ræða það hvað gerist þegar ríki mæta svona vandamálum á fyrirvaralausan hátt, hvað gerist þegar þau ákveða að hætta að ganga í takt, jafnvel vinaþjóðir og nágrannaríki, og hvernig við getum í framtíðinni tryggt að það eigi sér ekki stað. Við þurfum líka að ræða hvaða áhrif svona faraldur hefur almennt á heimsbyggðina. Það er algjörlega viðbúið að hann geti aukið neyð sem er nú þegar til staðar og ýkt í fátækustu ríkjum heimsins. Því er alveg sjálfsagt að hrósa ráðherra fyrir að auka framlag til þróunarsamvinnu og breytt vinnulag við uppgjörsreglu innan málaflokksins. En ég verð þá að endurtaka gagnrýni mína, sem ég hef áður komið á framfæri, að það þýðir ekki fyrir ráðherra að koma í útvarpsviðtöl og segja að Ísland muni ekki láta sitt eftir liggja. Ísland er nefnilega að gera það. Ísland ver miklu minni peningum til þróunarsamvinnu en okkur er sæmandi og miklu minni en önnur nágrannaríki. Þannig að við skulum vera stór einu sinni og reyna að setja okkur markmið um að hífa það framlag upp um leið og færi gefst. Í skýrslunni er komið aðeins inn á alþjóðasamþykktir sem varða flóttafólk og fólksflutninga. Það er lögð áhersla á sameiginlega ábyrgð og gildandi mannréttindasamninga. Ég veit auðvitað að útlendingalögin eru ekki beint á könnu hæstv. ráðherra en það hlýtur að þurfa að tengja aðeins saman þessi mál sem er verið að ræða hér samtímis í þinginu og þá getur maður ekki annað en gagnrýnt það frumvarp sem kom til 1. umr. í gærkvöldi og er auðvitað mikil afturför í málaflokknum. Ég minni enn og aftur á að formenn flokka undirrituðu árið 2017 yfirlýsingu þess efnis að strax að loknum þeim kosningum ætti að fara í breytingar á útlendingalögum til að bæta réttindi þessa fólks og auka vernd viðkvæmra hópa, kvenna og barna. En nú eru í þrígang þrír mismunandi ráðherrar dómsmála úr Sjálfstæðisflokknum búnir að leggja fram mál sem er bein afturför. Ég hlýt að gagnrýna það og það tengist umræðu um utanríkismál, sérstaklega þegar verið er að draga fram göfug markmið okkar í skýrslunni. Við verðum að hætta þessum leiðangri og snúa inn á betri brautir. Annað er okkur ekki sæmandi. Ég á lítinn tíma eftir, ég ætlaði að tala meira um varnarmálin og ráðherra kom aðeins inn á þau, en horfandi á það að umfangið á Miðnesheiði er að aukast stórkostlega og það getur verið ástæða fyrir því, hafandi það í huga að einstakir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins eru að skrifa bænabréf til bæjarstjórna og óska eftir leyfi fyrir [[Forseti hringir.]]tugmilljarða framkvæmdum við herskipahöfn og annað slíkt. Þá hlýt ég að spyrja ráðherra eftir því hvort það sé ekki eðlilegt að í utanríkismálanefnd fari fram með [[Forseti hringir.]]þátttöku ráðherra einhver grundvallarumræða um varnarmál á Íslandi og hvort það sé einhver stefnubreyting að eiga sér stað.
Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu þó að eðli málsins samkvæmt þurfum við ekki að vera sammála í öllu. Varðandi síðustu spurninguna sem hv. þingmaður kom með þá er engin stefnubreyting. Við byggjum varnarsamstarf okkar og öryggissamstarf á aðildinni að Atlantshafsbandalaginu, og erum virkir þátttakendur í því, og á tvíhliða varnarsamningi við Bandaríkin. Það hefur alltaf legið fyrir hvað það felur í sér. Við erum ekki með her en við erum hins vegar með aðstöðu sem nýtist okkur, ekki bara í öryggis- og varnarmálaþættinum, heldur er borgaraleg starfsemi, sem okkur finnst vera sjálfsögð og er sjálfsögð og verður alltaf að vera, að mjög stórum hluta byggð upp í tengslum við það samstarf. Og svo það sé alveg á hreinu, af því að mér finnst hv. þingmaður vera á svipuðum stað og sá þingmaður sem hér talaði áðan: Ég er alltaf til í að ræða ESB-mál, alltaf.
Ég var ekki að tala um ESB.
Þá misskildi ég hv. þingmann en hins vegar, ef við ræðum utanríkismál og alþjóðamál, þá mega menn ekki vera reiðir ef ekki eru allir sammála. Hv. þingmaður renndi hérna ágætlega yfir samstarf okkar við Sameinuðu þjóðirnar sem er gríðarlega mikilvægt og ég held að við getum verið ánægð með framlag okkar þar og við eigum alltaf að vera gagnrýnin á eigin störf, Atlantshafsbandalagið, mannréttindaráðið, sem er auðvitað partur af Sameinuðu þjóðunum en við höfum tekið sérstaklega út úr, og EES. Það kemur fram t.d. í skýrslunni að það eru 600 vinnuhópar sem við getum haft aðgang að í gegnum EES-samstarfið. Við þurfum að vera mjög vakandi að vakta þá hópa þegar kemur að samstarfi okkar. Svo er það Norðurskautsráðið, og ég ítreka aftur að upplegg okkar fól m.a. í sér loftslagsmál og formennskuáætlunin hefur gengið eftir og samstarfið gengur vel. Svo fór hv. þingmaður í nokkuð sem ég veit að hann hefur mikinn áhuga á, sem er þróunarsamvinnan. Þetta er eitthvað sem tengist ekki bara í nútíð heldur framtíð og við eigum að hafa áherslur hvað varðar alla þessa þætti.
Herra forseti. Já, aðeins varðandi þróunarsamvinnuna. Það er bara okkur ekki sæmandi, jafnvel þó að við gerum ágætlega í að bæta núna í, samfara Covid-veirunni, að ráðherrar þjóðarinnar komi í viðtöl og tali um að við ætlum ekki að láta okkar eftir liggja á meðan við erum svo langt á eftir markmiðum sem við höfum sett okkur. Það er bara það sem ég er að benda á. Varðandi uppbyggingu varnarmannvirkja er ég ekki að segja að þau séu endilega óþörf. Ég er að tala um að það þurfi umræðu um þau. Auðvitað er það meira en stigsmunur, það er eðlismunur, þegar upphæðir fara úr 5 milljörðum í 15 milljarða. Og þegar einstakir þingmenn eru að ræða í bréfum til sveitarstjórna um 30 milljarða til viðbótar í uppbyggingu þá hljótum við að spyrja: Um hvað er að ræða? Og af því að í þessu ágæta plaggi er fín mynd, kennslubókarmynd af mengi, þar sem er farið yfir alþjóðasamstarf okkar - þar er Evrópusambandið og EES-samningurinn og þar er NATO, ÖSE og guð má vita hvað - þá verður ráðherra að hætta að fara alltaf á taugum ef við nefnum Evrópusamvinnu og halda að allt sé að hverfast um hana. Hún skiptir okkur gríðarlegu máli, er lykillinn að velgengni okkar í dag, en ráðherra verður einhvern veginn að hætta þessari þráhyggju og þora að fara að tala um hvaða breytingar eru að eiga sér stað í heiminum og hvernig við fótum okkur best þar. Er það með þessum eða hinum hættinum? Þess vegna hlýt ég að styðja ákall hv. þingkonu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur: Vill ráðherra gera þá skýrslu sem hún biður um? Svaraðu bara já eða nei.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað mikil frétt fyrir mig að ég hafi farið á taugum út af einhverjum málum í tengslum við umræðu um alþjóðamál og það eru upplýsingar sem hafa ekki borist á borð til mín. Það er enginn eðlismunur á samstarfi okkar þegar kemur að varnarmálum, það liggur alveg fyrir. Hins vegar hefur verið lítið gert í endurnýjun varnarmannvirkja í langan tíma. Það segir sig sjálft, bæði út af breyttum aðstæðum í öryggisumhverfi og sömuleiðis bara varðandi breytta tækni og annað slíkt, að það þarf að viðhalda slíku og endurnýja. Það er ekkert leyndarmál að þegar kemur að Helguvík þá held ég að það gæti verið mjög góð fjárfesting sem myndi nýtast okkur ekki bara í öryggismálunum heldur sömuleiðis hvað varðar borgaralega starfsemi. Við erum t.d. að nýta ljósleiðarann í því sem snýr að flugumferð okkar og annað slíkt. En varðandi þessa tillögu um skýrslu sem ég hef bara ekki náð að skoða þá fagna ég almennt öllu því sem kemur að umræðu um þessi mál. Hvort það sé rétt að fara í þessa skýrslu veit ég ekki, en það sem ég er hins vegar að leggja áherslu á er að ef menn segja að þeir séu fylgjandi EES-samningnum þá verður hljóð og mynd að fara saman. Svo geta menn viljað stíga einhver önnur skref, en við hljótum, ef við erum fylgjandi því að verja EES-samninginn, að styðja það að efla og styrkja hagsmunagæslu á þeim vettvangi og gera það sem þarf að gera og er m.a. lagt til í skýrslu starfshóps sem var undir forystu Björns Bjarnasonar þegar kemur að þeim efnum. Eitt af því er aukin umræða um t.d. fræðilega þáttinn þar.
Herra forseti. Við höfum alltaf talað fyrir því að við viljum auðvitað verja þennan mikilvæga viðskiptasamning, en það útilokar ekki að maður horfi stærra. Og af því að ég og hæstv. ráðherra lærðum stærðfræði hjá held ég sama kennaranum og lærðum báðir um mengi þar þá vitum við að EES-samningurinn er einhvers konar hlutmengi í Evrópusambandinu og síðan er Evrópusambandið einhvers konar hlutmengi í enn þá stærra samstarfi og það er alveg hægt að ræða þessa tvo hluti og hvar er best fyrir okkur að vera. En ég er sammála því að það er sennilega rétt hjá hæstv. ráðherra að hann er ekki að fara á taugum vegna þess að hann vill ekki ræða utanríkismál. Sennilega er þetta algerlega útpælt hjá honum vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn í augnablikinu finnur sig í þeirri óþægilegu stöðu að vera ráðvilltur og klemmdur á milli sjónarmiða annars vegar Viðreisnar sem vill meira alþjóðastarf og hins vegar Miðflokksins sem hefur verið krítískari út í ýmislegt varðandi það. Það er dálítið erfitt að vera á þeim stað að ætla að gera öllum til hæfis. Þá er það gjarnan sem gestgjafinn segir eiginlega bara sem minnst og reynir að forða sér frá allri umræðu. Það að gefa út yfirlýsingu í eina áttina getur verið hættulegt fyrir hann hinum megin. Ég held að það sé í rauninni bara hárrétt hjá ráðherra, það er bara fullkomin pólitísk greining á stöðunni. Sjálfstæðisflokkurinn er þarna í erfiðri stöðu á milli og þess vegna vill ráðherra dvelja uppi í holtaþokunni sem hann taldi umræðuna um utanríkismál vera stadda í í augnablikinu.
Herra forseti. Skýrsla utanríkisráðherra er mikið skjal og ég ætla aðeins að velja eða dvelja við fáein atriði sem standa mér einna næst og þá kemur fjölbreytni í þessa umræðu væntanlega. Ég ætla að byrja aðeins á norðurslóðunum, ég þarf ekki að útskýra þýðingu þeirra hnattrænt langt umfram stærð og eins það að þetta er auðvitað okkar nærumhverfi. Vinnuramminn er fjórþættur a.m.k., það er í fyrsta lagi Norðurskautsráðið og ég held því fram að forystustarfið þar nú hafi gengið vel og vakið verðskuldaða athygli. Við höfum þar lagt áherslu á plast sem hefur verið hér til umræðu og virðist vera nokkuð mikil samstaða um að það sé ákaflega mikilvægur þáttur í framtíð norðurslóða. Af 80 sýnum sem voru tekin hringinn í kringum Ísland, svo ég nefni sem dæmi, var örplast í kræklingi á 78 stöðum allt í kringum landið. Það segir okkur svolítið um hvert þetta stefnir og mikilvægi plastsins. Hér stóð til að halda ráðherrafund um Norðurhöf, dæmi um alþjóðasamvinnuna, sem kórónuvírusinn frestar. Loftslagsmálin hafa verið mjög ofarlega á baugi hjá Íslandi á þessum tíma, þ.e. að minnka losun en ekki síst sót. Sótmengun er mjög alvarleg og stórveldin í báðum þessum tilvikum, bæði hvað losun varðar og sótið, þá á ég við stórveldin hérna á norðurslóðum, leika stórt hlutverk í því að þarna gerist eitthvað. Ég skal koma að því á eftir. Við höfum lagt áherslu á endurnýjanlega orku, það tengist líka sótmenguninni, og síðast en ekki síst á samfélög á norðurslóðum. Allt þetta kemur fram í skýrslunni. Þar er vandi á höndum. Við höfum beitt okkur fyrir kynjajafnrétti á þeim stað sem það er ekki sjálfsagt, á norðurslóðum mjög víða, og eins misnotkun ungs fólks á vímugjöfum. Það eru líka tækifæri í nýsköpun og í nýjum hugsunum um framtíð þessara samfélaga og allt þetta kristallast í sex vinnuhópum sem falla undir Norðurskautsráðið. Þetta kristallast líka í efnahagsráði norðurslóða þar sem við erum líka með forystu og jafnvel í strandgæsluhópi norðurslóðaríkja þar sem við erum líka með forystu. Það sem er mikilvægt inn í þessa umræðu núna er einfaldlega að samstarfið hefur gengið vel og verið óbreytt áfram, hvað sem hr. Trump og hr. Pompeo hafa sagt, flestöllum til mótmæla. Það er það sem skiptir máli varðandi hlutverk Bandaríkjanna í þessum hluta loftslagsmála. Það hefur nefnilega haldið áfram þrátt fyrir, ég ætla ekki að segja bullið en læt þar við sitja. Þungamiðjan hefur líka verið að hluta til hjá þingmannaráðstefnu norðurslóða eða það sem við köllum CPAR. Hún er tengiliðurinn milli löggjafarvaldsins í þessum löndum og framkvæmdarvaldsins. Á Íslandi leggjum við í þessari litlu þingmannanefnd sem hér starfar fram okkar ársskýrslu og ég get bara vísað til hennar. En það sem er mikilvægt þar eru ráðstefnuyfirlýsingarnar, sem eru allt upp í 35 liðir, og sú síðasta frá Inari hefur nú verið greind í utanríkisráðuneytinu að beiðni okkar í þingmannanefndinni. Það kemur í ljós, ef farið er yfir greininguna, hvað hefur gerst, hvað vill Ísland, hvað vill Norðurskautsráðið, að árangur íslenska þjóðþingsins í að koma málum á dagskrá í Norðurskautsráðinu hefur verið furðanlega góður. Ég get þá vísað í þessa yfirferð sem við í nefndinni gerum einhvern tíma grein fyrir. Norðlæga víddin er þriðji þátturinn í þessu þar sem Evrópusambandið, Ísland, Noregur og Rússland vinna saman. Þar hefur árangurinn m.a. verið sá að það er núna nútímafrárennsli í Sankti Pétursborg og það er verið að hjálpa Rússum með geislavirkan úrgang. Það voru vonir bundnar við ráðherrafund hér á landi líka á þessum vettvangi en það hefur orðið að fresta honum af ýmsum ástæðum, líka pólitískum, en vonandi verður hann haldinn. Fjórði liðurinn sem ég vildi koma að er vestnorræna samstarfið. Það kemur fram í skýrslunni að viðskipti og samskipti við Grænland hafa eflst og það er vel. Það var hætt við að segja upp Hoyvíkursamningnum svokallaða, viðskiptasamningi okkar við Færeyinga, að frumkvæði Færeyinga sjálfra. Við sjáum vonandi fram á bættan samning sem á að fara að leggja vinnu í sem ýtir þá undir áframhaldandi og bætt viðskipti milli þessara ríkja. Vestnorræna samstarfið verður seint ofmetið. Mig langar aðeins að koma inn á setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, hún kom skyndilega til, 2018–2019. Við höfum rætt hana áður og menn eru sammála um að við höfum haft erindi sem erfiði og fengið jákvæð viðbrögð, t.d. við frumkvæði Íslands að gagnrýni á Sádi-Arabíu og Filippseyjar, en víða er pottur brotinn engu að síður og það eru næg verkefni, m.a. í okkar eigin heimsálfu, í Austur-Evrópu, þar sem ríki hafa verið að fara út af sporinu. En þá vil ég bara minna á það út af umræðunum hér áðan að það var löngu farið að gerast fyrir tíma Covid. Við könnum möguleika á því að ná sæti í mannréttindaráðinu á ný til þriggja ára, eðlilegt tímabil. Þarna er ákveðin hringrás norrænna ríkja og við höfum möguleika á því að ná sæti í ráðinu og eigum þar ágætiserindi. Það er nóg af öðrum áhyggjuefnum. Ég nefni Tyrkland og sérstaklega núna um þessar mundir þar sem verið er að ræða um frekari innlimun á vesturbakka í deilum Ísraelsmanna og Palestínu í andstöðu við allt álit alþjóðasamfélagsins fyrir utan nokkur ríki. Ég legg á það mikla áherslu að rödd Íslands heyrist þegar kemur að þessum ríkjum, Tyrklandi, Ísrael og Palestínu. Ég ætla að fara fáeinum orðum um sjálfbæra þróun sem er áhersla okkar í auðlinda- og umhverfismálum á alþjóðavettvangi vegna þess að hún snýst að hluta til um ferðaþjónustuna. Á alþjóðavísu verður ferðaþjónustan að vera sjálfbær, ekki bara á Íslandi eins og við segjum heldur á alþjóðavísu. Eins og á Íslandi þá er lykilorðið í framtíð ferðaþjónustu á heimsvísu þolmörk. Það eru þolmörk hvað náttúrulegt umhverfi jarðar snertir, það eru þolmörk hvað álag á samfélög snertir. Það er álag á efnahagsmálin, þ.e. hvernig þeim er fyrir komið. Við þekkjum það hér á Íslandi að ferðaþjónustan er allt of stór þáttur í efnahagslífi okkar í raun og veru vegna þess að hún þolir illa áföll og Covid hefur auðvitað sýnt okkur fram á það. Við höfum rætt um nýsköpun, við höfum rætt um að breyta þessum hlutföllum í efnahagskerfi Íslands og það er mjög mikilvægt. Og þá komum við að flugþjónustunni sem er að hluta til utanríkismál, að sjálfsögðu, því að uppbygging hennar verður líka að lúta einhverjum þolmörkum. Það er alveg ljóst að við getum farið aftur upp í 4,4 milljónir farþega á ári í gegnum Ísland. En hvað með 5, hvað með 10, 15 og 20? Um þessar mundir hefur flugreksturinn sjálfur verið 12–14% af vergri landsframleiðslu. Það er mjög hátt hlutfall. Við getum farið að hugsa okkur að tvöfalda þetta. Hvar eru þá þolmörkin? Þannig að ég legg á það áherslu að við förum virkilega að hyggja að þolmörkum og leggja okkar lóð á vogarskálarnar, bæði hvað snertir þolmörk í ferðaþjónustu á heimsvísu og þolmörk ferðaþjónustu í okkar eigin landi. Mig langar að fara örfáum orðum um afvopnun. Ég tel að hlutverk Íslands eigi að vera mjög skýrt, stuðla að víðtækri afvopnun og þar með að taka þátt í banni við tilvist og notkun kjarnavopna, þ.e. ICAN-samkomulaginu, sem við getum kallað svo, sem æ fleiri ríki hafa undirritað og mér finnst að Ísland eigi að vera þar á sama hátt og það á að vera tryggt hér að kjarnorkuvopn komi aldrei nálægt íslenskri efnahagslögsögu eða yfirráðasvæði okkar vegna þess að notkun þeirra, hvernig sem er, er ávallt glæpur gegn mannkyni. Mig langar að minnast líka á þróunarsamvinnuna vegna þess að ég tek svo sem undir það að mjög mikilvægt sé að við höldum áfram að þoka henni lengra upp í 0,3% og áfram eins og meðaltöl gera ráð fyrir, upp í 0,7%. Ég minni á að nú var sérstakt framlag til þróunarríkja lagt fram af Íslands hálfu vegna Covid. En hvernig sem það nú er þá langar mig að leggja hér fram tillögu að fimmta skóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Þeir eru fjórir fyrir. Það er nýsköpun í matvælaiðnaði, fæðubótar- og líftækniiðnaði. Það er fjöldi fyrirtækja á Íslandi sem getur kennt þróunaríkjasérfræðingum heilmargt í þeirri tegund af nýsköpun.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það sem ég sé sem stóru myndina í ræðu hv. þingmanns er að alþjóðasamstarf er miklu meira en það sem snýr bara að þeim sem gegnir embætti ráðherra á hverjum tíma. Ég held að það sé eitt af verkefnum okkar, hv. þingmaður fór mjög hratt yfir það, eðlilega, á stuttum ræðutíma, að koma þeim skilaboðum áleiðis hvað er í gangi á vettvangi þar sem þingmenn koma beint að. Því hefur nú verið hrósað hér að í skýrslunni eru hlutirnir settir meira fram með myndrænum hætti. Það hefur verið markmið, það er engin tilviljun því að við erum að reyna að koma því áleiðis hvað er að gerast með eins einföldum hætti og hægt er því að fólk hefur ýmislegt annað að gera en að lesa langar skýrslur. Ég held að það ætti líka að vera sérstakt verkefni, hvort sem það er samvinnuverkefni ráðuneytisins eða þingsins, að koma því betur áleiðis hvað hv. þingmenn eru að gera í sínu mikilvæga alþjóðasamstarfi því það skiptir mjög miklu máli. Ég er sammála hv. þingmanni í því, sérstaklega því sem hann sagði um norðurslóðamálin. Það gengur vel, sem betur fer, og það er mikilvægt er að fólk sé meðvitað um hvað við erum að gera og af hverju þetta skiptir máli. Hv. þingmaður henti inn í lokin hugmynd um fimmta skóla GRÓ, nú heitir þetta GRÓ eftir að við gerðum samning við UNESCO. Það er áhugaverð hugmynd. Önnur hugmynd sem ég hef heyrt og finnst líka vera áhugaverð er að við verðum með sérstakan skóla um forvarnir vegna þess að hugmyndafræðin á bak við skólana er að við miðlum því áfram sem okkur hefur gengið vel í. Ég tek fagnandi góðum hugmyndum en ég held að það sem hér kom fram í ræðu hv. þingmanns sé að það er sérstakt markmið að koma þeim skilaboðum áleiðis, ekki bara til þings heldur líka þjóðar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir og tek undir þetta með utanríkismálin yfir höfuð, þau faðma náttúrlega gríðarlega vítt svið og alþjóðasamvinna er á ótal stigum og af ótal stærðum ef við orðum það þannig. En ég tek um leið undir það sem aðrir þingmenn hafa sumir sagt hér á undan að það er sérstakt þegar utanríkismál eru rædd á Alþingi, á almennum vettvangi eins og hér er, þá taka þingmenn almennt ekki þátt í því. Það er til umhugsunar og mér finnst að þarna þurfi að gera bragarbót á. Varðandi tillöguna sem ég lagði fram um fimmta skólann, nýsköpun í matvælaiðnaði og fæðubótar- og líftækniiðnaði, þá höfum við gert þetta mjög sjávartengt og landbúnaðartengt og myndi sennilega henta mjög mörgum þróunarþjóðum. Hitt með forvarnirnar styð ég innilega. Það gæti þá verið sjötti skólinn fyrir mér, það er gaman að það skuli vera orðin til regnhlíf hér sem við köllum GRÓ utan um þetta. Það er búið að flytja þetta til UNESCO, eins og menn vita. Ég nefndi einmitt að forvarnir skiptu verulegu máli og Ísland hefur hvað ungdóminn varðar náð alveg einstökum árangri undir forystu ákveðins prófessors, Ingu Dóru Sigfúsdóttur við Háskólann í Reykjavík. Þetta var orðið alþjóðlegt verkefni, m.a. á norðurslóðum, Planet Youth hét það sums staðar, og ég styð það eindregið. Það eru fleiri málefni sem væri gaman að ræða hér eins og málefni hafsins, en við sjáum til með það.
Hv. þingmaður vísar til þess að það eru kannski ekki margir þingmenn sem taka þátt en ég held líka að við ættum að hugsa það þannig, og höfum svo sem gert það, að taka sérstaka umræðu um skýrsluna um mannréttindaráðið og sömuleiðis varðandi EES-málin. Þetta er svo víðfeðmt að við ættum hér í þinginu að gera meira af því að taka ákveðna þætti fyrir og gefa okkur bara þann tíma sem þarf af ástæðum sem ég held að ég þurfi ekki að rökstyðja neitt frekar. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega GRÓ-skólana, þeir eru náttúrlega stórir skólar á íslenskan mælikvarða en mjög fáir vita af þeim. Ég vona að það muni breytast og það er upplifun, fannst mér, að koma þar. Ég hef haft það fyrir reglu að reyna að fara alla vega einu sinni á ári og skoða þróunarverkefnin okkar, af ástæðu sem mér finnst vera augljós, og ég vona að þeir sem á eftir mér koma hafi það sem reglu líka, og hitta þá sem hafa verið útskrifaðir úr þessum skólum til að heyra hvernig námið hefur nýst þeim og hvað þeim hefur fundist um það. Það eru mjög ánægjulegir fundir og það þarf að hafa mjög mikið fyrir því að draga upp úr þeim hverjir gallarnir eru og hvað megi betur fara, en ég hef reynt það samt vegna þess að við höfum ekki náð fullkomnun í þessu, ekki frekar en neinu öðru. En mér finnst þetta vera skynsamleg leið, að þar sem við höfum náð árangri þá miðlum við því til annarra. Varðandi forvarnamálin, af því að hv. þingmaður nefndi þau, þá tengjast þau norðurskautsmálunum og þetta eru oft á tíðum okkar næstu nágrannar. Við höfum, tel ég, í gegnum þetta samstarf og annað eflt tengslin. En betur má ef duga skal. Við getum auðvitað lært mjög mikið af þessu fólki en sömuleiðis hefur sumt gengið vel hjá okkur sem þeir eru að eiga við núna og við eigum að vera mjög einbeitt [[Forseti hringir.]]í því að miðla upplýsingum og styrkja samstarfið, ekki bara meðal þingmanna og stjórnmálamanna heldur líka meðal almennings.
Herra forseti. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra varðandi skólana. Það eru 1.400 sérfræðingar sem hafa farið í gegnum þessa fjóra skóla Sameinuðu þjóðanna og við getum ímyndað okkur ölduhreyfingarnar út frá því fólki í heimalöndum þess. Ég minntist aðeins á málefni hafsins. Það er alþjóðasamningur í undirbúningi um vernd og nýtingu hafsins, líffræðilegrar fjölbreytni, úthafinu, svokallaður BBNJ-samningur sem mun reynast mikið framfaraspor. Það er mjög mikilvægt að fólk muni eftir því að við erum þar að taka þátt. Annað sem ég nefndi ekki var netöryggi sem er ný ógn þar sem við þurfum að vanda okkur mjög mikið. En hvað um það. Það er svo komið að utanríkisþjónustan okkar er að halda upp á sína áttugustu ártíð núna. Hún þarf að vera öflug, við vitum það. Hún þarf að vera skilvirk og við vitum það líka. Þannig að það er ástæða til að muna eftir því hér úr ræðustól í lok þessarar umræðu okkar hæstv. utanríkisráðherra að hrósa um leið þjónustunni fyrir hennar vinnu í Covid-faraldrinum. Það hefur komið fram hjá öðrum þingmönnum og ég tek undir það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og öllu hans starfsfólki fyrir að koma henni saman fyrir okkur. Mig langar líka að taka undir þakkir sem hafa komið hér fram til utanríkisþjónustunnar í heild sinni. Ég veit að það hefur reynt gríðarlega mikið á starfsfólkið í þessu ráðuneyti á síðustu vikum og mánuðum eftir þennan hræðilega Covid-faraldur og ég veit að þar hafa allir gengið í þau störf að hjálpa Íslendingum heim. Þar sem ég þekki sjálf fólk sem hefur þurft að nýta sér þessa þjónustu þá veit ég að það er afar þakklátt. Þegar maður stendur úti í hinum stóra heimi í vandræðum er dýrmætt að koma frá lítilli þjóð, vitandi að hér er einhver sem er að hugsa til manns og leggur ýmislegt á sig til að koma okkur heim. Það hefur svo sannarlega gengið vel. Skýrslan er víðfeðm og það væri hægt að fara yfir svo margt en því miður er tíminn, virðulegur forseti, allt of lítill og mér finnst eiginlega að við þyrftum að leggja til að það verði tvöfaldur ræðutími þegar kemur að umræðu um eins stóra og mikilvæga skýrslu og þessa. Ég þarf því að stikla á stóru um það sem mig langar að koma á framfæri. Við höfum rætt sérstaklega um veru okkar í mannréttindaráðinu og ég vil bara ítreka hvað mér finnst þar hafa tekist vel til. Nýverið heyrðum við fréttir frá Filippseyjum um að þar væri verið að loka vinsælli sjónvarpsstöð, hún fengi ekki lengur sendingarleyfi. Þá kemur svo bersýnilega í ljós hversu mikilvægt fjölmiðlafrelsi er og ég er stolt af því sem hæstv. utanríkisráðherra og hans fólk hefur gert í þeim málum, að benda á mannréttindabrot. Bent hefur verið sérstaklega á það á Filippseyjum og líka í Sádi-Arabíu og víðar. Þessu eigum við að halda áfram. Við eigum alltaf að vera málsvari mannréttinda og þar eigum við aldrei að gefa neinn afslátt. En það sem stendur mér kannski einna næst í þessum alþjóðlegu málum öllum eru norðurslóðamál. Það er erfitt að raða í einhverja mikilvægisröð en norðurslóðamálin eru okkur rosalega mikilvæg Það að við sitjum í Norðurslóðaráðinu með hinum Norðurlöndunum en líka Bandaríkjunum og Kanada og svo Rússlandi, sitjum við sama borð með sama atkvæðamagn, er auðvitað gríðarlega mikilvægt fyrir litla þjóð hér í Norður-Íshafi. Þetta eru málefni sem ég fékk áhuga á um leið og ég kom inn á þing og fáir höfðu áhuga á þá. En maður sér hvað áhuginn og mikilvægið er að vaxa mikið. Hér voru Bandaríkin nefnd sérstaklega áðan og ég verð að viðurkenna að það er mín skoðun að Bandaríkin hafi nýverið vaknað aftur til vitundar um mikilvægi norðurslóða, það hafi svolítið gleymst á tímum, en sem betur fer þá hafa þeir áttað sig nú á mikilvæginu. Norðurslóðamál eru mjög víðtæk og auðvitað eru loftslagsmál gríðarlega stór hluti af því og bara sjálfbærni almennt. Ég veit að yfirskrift okkar í formennskunni er Saman til sjálfbærni á norðurslóðum, þar sem lögð er áherslu á málefni hafsins, loftslagsmál, endurnýjanlega orku og fólk og samfélag. Þetta eru allt mjög mikilvægir þættir og ekki síst þátturinn sem lýtur að sjálfbærninni og fólki og samfélagi. Við megum ekki gleyma því að við erum norðurslóðaríki, þó að það búi kannski ekki margir beinlínis innan línunnar, og höfum hag af því. Við þurfum að tala fyrir hönd fólks sem býr á norðurslóðum og þarf að lifa af á norðurslóðum og stundum í umræðunni um norðurslóðir verður það svolítið fjarstæðukennt þegar rætt er um þær, ég veit ekki hvað ég á að segja, einhvers staðar í Mið-Evrópu eða Ameríku, og fólk ræðir um þetta svæði svolítið eins og einhverja dýragarða sem við ættum að friða með fallegum ísbjörnum og jöklum. Eins fallegt og það er og við viljum standa vörð um það þá megum við aldrei gleyma því að þarna býr fólk. Þarna mun fólk búa um ókomna tíð og við þurfum að tryggja öryggi þess. Hér var nefnd plastmengun á norðurslóðum og ég veit að sérstök áhersla hefur verið lögð á það verkefni. Við höfum verið að ræða hér aðeins loftslagsmálin og í vikunni barst umræðan svolítið að plastinu og hræðslunni við að þetta komi allt saman frá Kína og einhverjum fljótum þar. Jú, þar er uppspretta mikillar mengunar, en mér fannst mjög áhugavert að sjá það í skýrslu sem við í Vestnorræna ráðinu fengum til okkar fyrir síðasta aðalfund að það hafa verið gerðar rannsóknir á strandlengju Grænlands hvað plastmengun varðar. Nú man ég ekki alveg prósentuna en langstærsti hluti þeirrar mengunar var upprunninn frá þéttbýlisstöðum í Grænlandi þannig að þetta er auðvitað okkar mál. Þetta skiptir miklu máli því við treystum á þessa matarkistu hérna í kringum okkur, hafið. Við erum sjálf að markaðssetja okkur og selja okkur út á hreinleikann og þá skiptir hafið miklu máli og þess vegna plastmengunin líka. Það er skuggalegt að sjá hvað mikið af sorpi og plasti finnst í hafinu. Ég held að það séu mikil tækifæri falin í norðurslóðamálum fyrir okkur Íslendinga. Á sama tíma og norðurslóðir glíma við mikla ógn sem er ekki síst til komin vegna loftslagsbreytinga, felast líka í slíkum ógnum tækifæri. Það eru þrír lagalega skuldbindandi samningar sem gerðir hafa verið meðal norðurslóðaríkjanna í ráðinu, um leit og björgun, um sameiginleg viðbrögð við mengun og mengunaróhöpp og svo samningur um vísindasamstarf. Ég sé tækifæri fyrir Ísland að verða ákveðin miðstöð í þessum þáttum. Ég hef sérstaklega horft á vísindasamstarfið en leit og björgun gefa auðvitað vegna staðsetningar okkar líka mikið tækifæri. Í mínum huga eigum við að horfa til þess í uppbyggingu innviða, þá vísa ég til hafna og flugvalla og þess háttar inniviða en ekki síður vísindalega innviði. Ég veit að Háskóli Íslands vinnur mikið að norðurslóðamálum og vísindum þar að lútandi en Háskólinn á Akureyri gerir það líka og hér hefur aðeins skapast umræða um það að Akureyri eigi að vera einhvers konar höfuðborg norðurslóðamála og ég hef sagt hér í ræðustól að ég líti eiginlega svo á að Akureyri spili gríðarlega mikilvægt hlutverk og þar eru mörg tækifæri þegar kemur að þessum málum. Það sem mig langar kannski að nefna hér, á þeim stutta tíma sem ég á eftir, um það sem ég hef séð í mínu samstarfi - ég sit í Vestnorræna ráðinu og reyndar líka í Íslandsdeild ÖSE - þá fylgist ég svolítið mikið með vinum okkar og nágrönnum, Færeyingum og Grænlendingum. Það er áhugavert en líka ógnvekjandi hversu mikill áhugi hefur beinst að þessum góðu vinaþjóðum okkar. Nú er ég til að mynda að vísa í styrki og lánveitingar til alls konar innviðauppbyggingar sem getur verið hið besta mál ef vel er haldið á öllum spöðum, en ég er ekki síður að vísa í upplýsinga- og fjarskiptaöryggi. Við fengum hér fréttir um að færeyskum ráðamönnum hefði raunverulega verið hótað í þeim efnum. Við þurfum að leggja mikla rækt við upplýsingaöryggi. Ég veit að það er gert og þar falla mörg ráðuneyti undir og við höfum tekið smáumræðu í þinginu um þessi mál, en ég held því miður að við verðum að vinna hraðar. Þetta eru mál sem við þurfum að setja meira á oddinn. Þetta er bara virkilega mikilvægt. Við sjáum líka að það er að verða svolítið mikill stórveldabragur á þessu. Ég var t.d. stödd úti í Washington þegar Pompeo kom hingað í heimsókn og þá var ég að kynna mér norðurslóðastefnu Bandaríkjamanna. Það kom til tals hér og það voru mér auðvitað vonbrigði þegar uppákoman varð í Rúmeníu, þeir vildu ekki skrifa undir ályktunina eins og hún lá fyrir, en sem betur fer náðist einhver málamiðlun um það. En góðu fréttirnar voru þær að þegar maður var þarna í Washington að fá kynningu á því sem þeirra stofnanir og stjórnsýsla og vísindastofnanir eru að gera, sést að það er verið að halda áfram með öll þau verkefni sem hafa verið í gangi hjá Norðurslóðaráðinu og það er auðvitað fjöldinn allur af verkefnum. Þar var engan bilbug á fólki að finna hvað það varðar. En þar var líka rætt mjög mikið um Kínverja og hvaða stöðu þeir væru að taka sér inn á þessu svæði þar sem þeir skilgreina sig, ef ég íslenska það, sem nálægt norðurslóðaríki, sem sumum finnst mjög hlægilegt. En það er auðvitað ekkert óeðlilegt við það að Kínverjar sýni norðurslóðum mikinn áhuga enda vitum við að það liggja gríðarlega miklir hagsmunir undir fyrir þá miklu framleiðsluþjóð þegar siglingaleiðir opnast að fullu í gegnum norðurskautið. Þetta eru kannski viðkvæmir þættir en mér finnst samt ástæða til að við förum vel yfir þessi upplýsinga-, fjarskipta- og öryggismál okkar því að við viljum auðvitað vera í góðu samstarfi við allar þjóðir, [[Forseti hringir.]]hvort sem það er til austurs eða vesturs. Ég ítreka það, virðulegur forseti, að ég legg til að við tökum það upp í forsætisnefnd að lengja umræðutímann þegar um skýrslu utanríkisráðherra er að ræða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er tvennt sem ég vildi koma inn á. Fyrst ætla ég að taka undir það sem mér finnst vera mjög góð hugmynd hjá hv. þingmanni, og ég veit að hv. þingmaður stýrir - eðlilega, ég setti hv. þingmann þar til verka - hópi um nýja stefnu um norðurslóðir og er þar með fleiri góðum þingmönnum eins og hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, sem sömuleiðis fór vel yfir þetta, að það sé partur af okkar áherslum að tala fyrir hönd þeirra fjögurra milljóna sem búa á norðurslóðum. Mér fannst hv. þingmaður færa afskaplega góð rök fyrir því og þegar hv. þingmaður talaði með þessum hætti þá fannst manni það svo fullkomlega augljóst. En það er ekki nóg að ætla þetta, við höfum talið okkur gera það, en ég held að við gætum gert miklu betur. Eins og komið hefur fram þá eigum við sem betur fer rödd á alþjóðavettvangi og við eigum að nýta hana, m.a. þegar kemur að því að tala fyrir hönd þess fólks sem býr á norðurslóðum. Við erum auðvitað þar með talin. Það má ekki gleyma því að það býr fólk á norðurslóðum og ætlar að búa á norðurslóðum. Eitt af áherslumálum okkar í norðurslóðaforystunni er að huga sérstaklega að því fólki af augljósum ástæðum. Sömuleiðis fór hv. þingmaður í annað sem er gríðarlega mikilvægt, af því að hér erum við að tala um mismunandi öryggisógnir, en það eru netöryggismálin og upplýsingaöryggismál. Þar held ég, virðulegi forseti, að við þurfum að framkvæma hratt. Ég hef lagt áherslu á að við verðum að fylgjast með því hvað er að gerast og hefur verið að gerast annars staðar því það er að gerast hér líka. Þar verðum við að vinna náið og þétt með okkar nánustu bandalagsríkjum, t.d. Norðurlöndunum, því að þau er betur til þess búin, hafa stærri og öflugri stjórnkerfi og sömuleiðis öryggisvarnir. Það er mjög gott að hv. þingmaður skuli ræða þetta hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég ítreka það sem ég var að tala um varðandi netöryggismálin og ég tek undir það að samstarf Norðurlandanna er svolítið lykilatriði þarna. Ég fylgdist með því í gegnum fjármálaáætlanir og það góða fyrirkomulag sem við erum með þar að við höfum verið í ákveðinni greiningarvinnu og fyrir einu eða tveimur árum minnir mig að við höfum verið að horfa til Boston og tækis sem hefur verið þróað þar hjá háskólanum. Svo eru netöryggismál rædd í öllu okkar alþjóðasamstarfi, hvort sem það er innan ÖSE eða NATO og örugglega, hjá Evrópuráðinu og hjá fleirum, en það er svolítið viðkvæmt þegar kemur að fjölþjóðasamstarfi að ræða netöryggismál. Ég held því að Norðurlöndin ættu einmitt að vera býsna góður samstarfsaðili fyrir okkur þegar að þessu kemur. Auðvitað eigum við að taka þátt í umræðunni á öllum vettvangi. En þegar kemur að minni þjóðum hér í Norður-Atlantshafi þá eigum við, að ég tel, sérstaklega í þessu og reyndar mörgu öðru, að halla okkur að Norðurlöndunum og þá er gott að sjá hve öflugt og gott samstarf er á milli Norðurlandanna almennt. Ég náði nú ekkert að ræða ástandið sem við lifum í núna, Covid-ástandið, en ég vona svo innilega að við förum fljótlega að geta opnað okkar landamæri og þá væri kannski fyrsta skrefið einmitt Norðurlöndin. En ég held að þarna séu vissulega tækifæri og við þurfum að hreyfa okkur hraðar. Ég hef líka sagt það um netöryggismálin að ég hef haft ákveðnar áhyggjur af því hvað þau mál dreifast víða í stjórnkerfinu okkar og við vitum að það er alltaf ákveðið vandamál að ná samþættingu. Þetta er að sjálfsögðu að einhverju leyti utanríkismál, þetta er auðvitað fyrst og fremst þjóðaröryggismál, það fellur undir samgönguráðherra sem fjarskiptaráðherra en er líka tengt löggæslunni og þar af leiðandi dómsmálaráðherra. Eflaust væri hægt að telja upp fleira því að fjarskiptin komi einhvern veginn inn á allar hliðar samfélags okkar í dag.
Já, ég er sammála hv. þingmanni og bara svo það sé sagt í þessu samhengi um samstarf Norðurlandanna að við höfum lagt sérstaka áherslu í formennskutíð okkar í Norðurlandaráði á öryggis- og varnarmálin, samvinnu utanríkisþjónustu og auðvitað samvinnu Norðurlandanna í heild sinni. Nú erum við svo lánsöm að það var fallist á tillögu mína og náðist samstaða um að Björn Bjarnason stýri í rauninni skýrslunni sem menn kenna við Stoltenberg, en nú tala menn um Bjarnason-skýrsluna. Þetta er eitt af þeim málum, í breyttum heimi, sem menn líta til þegar hugsað er um öryggismál. Ég tel að umræðan hafi verið of lítil hér heima og áherslan hafi ekki verið nægilega mikil. Hv. þingmaður fór aðeins yfir það. Við erum með öðruvísi stjórnarráð en þau lönd sem við berum okkur saman. Við erum t.d. ekki með her og þá er ýmislegt sem kemur að varnarmálunum öðruvísi. Þetta heyrir undir samgönguráðuneytið og eðlilega eru fjarskipti þar. En þetta er þáttur sem við þurfum að líta sérstaklega til. Það er enginn sem gerir hlutina fyrir okkur. Við þurfum að vinna vinnuna okkar hér heima en á sama tíma er mikilvægt að við lærum af þeim sem við erum í nánasta samstarfi við og vinnum þétt saman í því. Það kæmi mér verulega á óvart ef þetta verður ekki stórt atriði í skýrslu Björns Bjarnasonar.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hæstv. ráðherra. Ég bíð mjög spennt eftir Bjarnason-skýrslunni. Ég efast ekki um að þar verði að finna mikinn fróðleik og áhugaverða lesningu. En hæstv. ráðherra kom einmitt inn á eitt lykilatriði og það er að við erum herlaus þjóð. Nú ætla ég ekki að tala fyrir her á Íslandi, ég hef ekki gert það, en þar sjáum við einmitt svo mikinn mun á okkur og öðrum löndum varðandi þessi öryggismál. Það vill nú svo til að ég á bróður sem býr í Noregi og hefur starfað lengi hjá norska hernum í upplýsinga- og netöryggismálum og hann hefur haldið nokkra fyrirlestra yfir mér í þessum málum. En vegna þess að þessar þjóðir hafa her, þá hafa þær allt aðrar rannsóknarheimildir. Það er allt annað sem her getur gert heldur en, með fullri virðingu fyrir því, við skrifborð hjá lögreglunni okkar eða ríkislögreglustjóra. Þar komum við inn á lykilþætti, þetta er það sem varnarmál snúast að stærstum hluta orðið um í dag, þ.e. netöryggi. Það er vegna þess að allt er tengt fjarskiptum. Ég bíð spennt eftir þessari skýrslu og veit að við munum fara dýpra og betur í umræðu um þessa þætti en ítreka það sem ég sagði hérna áðan: Við þurfum að hafa hraðar hendur því þetta er allt að gerast á ljóshraða. En vegna þess að ég náði ekki að fara yfir allt hérna er ég með einn punkt sem ég náði ekki að nefna og lýtur að allt öðru og ég ætla að leyfa mér að fleygja honum hér fram. Hér var verið að ræða mögulega nýjar útgáfur af skólum í þróunarsamvinnu okkar. Það er hugmynd sem ég hef ekki komið í verk að gera neitt með enn þá og hafði hugsað mér að nota þetta ár í, árið 2020, sem er ár hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra. Við gætum örugglega gert mikið í þróunarstarfi okkar með því að nýta þessar frábæru fagstéttir og þá miklu fagþekkingu sem felst í ljósmæðrafræðum og hjúkrun hér á landi, til að mynda í Afríku. Við höfum náð alveg ofboðslega miklum árangri og þetta væri kannski tækifæri okkar til að skila meiru til samfélagsins sérstaklega á þessu málefnasviði.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu um þessa skýrslu sem er að mörgu leyti ágæt og ég vil þakka fyrir hana og þakka starfsmönnum ráðuneytisins sem unnu við skýrslugerðina, hún er ágæt og vel fram sett, auðveld til lestrar sem skiptir máli. Ég vil einnig nota tækifærið eins og margir aðrir þingmenn og þakka borgaraþjónustunni og bara öllum starfsmönnum ráðuneytisins sem voru í borgaraþjónustunni í tengslum við veirufaraldurinn. Ég hef aðeins spjallað við hæstv. utanríkisráðherra um þetta og ég þekki fólk sem var í erfiðum aðstæðum erlendis sem leitaði til þjónustunnar og bar mikið lof á hana. Fyrir það ber að þakka sérstaklega og ánægjulegt hversu vel til tókst hjá okkur við þessar erfiðu aðstæður sem vissulega eru einstakar. Það sýnir að við höfum yfir frábæru starfsfólki að ráða í utanríkisþjónustunni sem lagði sig fram nótt sem nýtan dag í því að aðstoða íslenska ríkisborgara á erlendri grundu. Ég vil í upphafi staldra svolítið við forystuhlutverk okkar í mannréttindamálum. Þó svo að Ísland hafi gerst aðili að flestum þeim alþjóðastofnunum sem settar voru á fót í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar gerðist Ísland ólíkt hinum Norðurlöndunum ekki virkur þátttakandi innan þeirra. Þess vegna var þetta óvænta tækifæri til að setjast í mannréttindaráðið kærkomið og ég er þeirrar skoðunar að við eigum að sækjast eftir setu þar í framhaldi þegar röðin kemur að okkur og þá í samstarfi við Norðurlöndin og nýta þá góðu reynslu sem við höfum í þeim efnum. Ég er sammála því sem hefur komið fram og tel mikilvægt að Ísland sé ávallt rödd á alþjóðavettvangi og rödd skynsemi og að við stöndum vörð um mannréttindi. Við eigum þarna ýmis vannýtt tækifæri sem ég hef áður minnst á hér og sérstaklega í friðarmálum að mínum dómi. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hefur t.d. sagt að við eigum mikil tækifæri og það er litið upp til okkar og það er mjög jákvætt og eitthvað sem við eigum að nýta okkur. Núna þegar setu okkar í ráðinu er lokið þá eigum við að mínum dómi að halda áfram og vera þessi rödd á alþjóðavettvangi. Við eigum ekki að setjast í helgan stein þó að við séum ekki lengur í ráðinu. Þar vil ég nefna sérstaklega að við þurfum að halda því á lofti að samstarfslönd okkar, t.d. þegar kemur að þróunarsamvinnunni, þurfa að taka sig á í málefnum hinsegin fólks. Það er eitthvað sem við eigum að halda á lofti. Það er mikilvægt í mínum huga vegna þess að sum af þessum samstarfslöndum okkar hafa því miður bara slæmt orð á sér hvað það varðar, framkomu gagnvart samkynhneigðum. Ég vil auk þess koma aðeins inn á mál sem mér er svolítið hugleikið. Það lýtur að því að við hugsum líka um söguna þegar kemur að mannréttindamálum og hvað hún hefur verið þyrnum stráð víða og sérstaklega í Evrópu. Á þessu ári eru 75 ár frá lokum helfararinnar og miðað er við 27. janúar 1945 þegar sovéskar hersveitir frelsuðu fanga í Auschwitz-Birkenau útrýmingarbúðunum í Póllandi. Ég held að það hefði átt að minnast á það í skýrslunni að fyrir þinginu liggur þingsályktunartillaga frá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, varaformanni utanríkismálanefndar, um að við Íslendingar minnumst sérstaklega helfararinnar. Það er ótrúlegt að við erum eina ríkið af 57 ríkjum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu þar sem helfararinnar er ekki minnst. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, António Guterres, sagði í ávarpi í tilefni af alþjóðlegum kynningardegi um fórnarlömb helfararinnar að það sé hættuleg villa að halda því fram að helförin hafi einfaldlega verið til komin vegna einhvers konar geðbilunar glæpahóps nasista. Þvert á móti væri helförin hátindur þess sem nú er kallað gyðingahatur, árþúsunda gamalt hatur á gyðingum og þeir gerðir að blóraböggli. Gyðingahatur er þrálátt og hefur tekið á sig nýjar myndir og finnur nýjan farveg í þessari nýju tækni og þetta er alltaf sama gamla hatrið. Við megum aldrei sofa á verðinum. Undanfarið höfum við horft á auknar árásir á gyðinga og samfélög gyðinga og gyðingahatur bæði í Evrópu og Bandaríkjunum og þetta er mikið áhyggjuefni. Ég segi fyrir mitt leyti að við verðum aðeins að taka okkur á í þessu og minnast helfararinnar og ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra og skora á hann að beita sér sérstaklega fyrir því að þessi tillaga verði samþykkt og við höldum í heiðri þennan alþjóðlega minningardag á Íslandi. Ég vil auk þess aðeins koma inn á mál sem mér finnst að við ættum að tala fyrir á alþjóðavettvangi í framhaldi af því að við erum ekki lengur í mannréttindaráðinu. Það eru ofsóknir gegn kristnum. Við eigum að vera rödd sem heyrist á alþjóðavettvangi í þessum efnum og í fararbroddi að mínu áliti. Gleymum því ekki að barátta fyrir mannréttindum er einnig barátta fyrir trúfrelsi. Við Íslendingar erum þjóð með 1000 ára farsæla sögu kristni í landinu og því miður hafa fáir staðið vörð um mannréttindi kristinna hópa í löndum þar sem slíkar ofsóknir hafa átt sér stað. Og það er nú bara þannig, herra forseti, að kristnir er sá trúarhópur í heiminum sem verður mest fyrir barðinu á ofsóknum. Það er talið að um 245 milljónir kristinna manna sæti ofsóknum vegna trúar sinnar og ríflega 4.000 létu lífið á síðasta ári af þeim sökum og bara í Norður-Kóreu voru um 70.000 manns í þrælkunarbúðum vegna kristinnar trúar. Fyrir ári síðan, á páskum, var gerð mikil hryðjuverkaárás á Sri Lanka, ein stærsta hryðjuverkaárás í heiminum síðan árásin á tvíburaturnana í New York var gerð, og hún beindist að kristnum. Þar var öfgahópur íslamista sem myrti 250 kirkju- og hótelgesti að morgni páskadags. Eftir þessi voðaverk þá hafa sjónir manna beinst aðeins að þessum alvarlega hlut og samkvæmt tölum Sameinuðu þjóðanna falla hundruð kristinna í hverjum mánuði vegna margvíslegra ofsókna. Bretar hafa sýnt frumkvæði í því að tala gegn ofsóknum gegn kristnum og ber að fagna því. Forsætisráðherra Bretlands, Boris Johnson, gerði ofsóknir gegn kristnum að umtalsefni í jólaávarpi sínu. Síðan var það á síðasta ári sem breska utanríkisráðuneytið gaf út mjög vandaða skýrslu um ofsóknir gegn kristnum. Niðurstaðan í þeirri skýrslu er sláandi en þar kemur fram að sannanir séu fyrir því að ofsóknir á hendur kristnu fólki séu verri en nokkur sinni áður. Breski utanríkisráðherrann hefur sagt að hann muni nota áhrif Breta á alþjóðavettvangi til að vernda kristið fólk sem sætir árásum vegna trúar sinnar. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til þess að taka þennan málaflokk að sér. Við erum lítil þjóð á alþjóðavettvangi en við getum hins vegar haft kröftuga rödd og til okkar er horft, m.a. hefur framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna sagt það. Þess vegna er mikilvægt í mínum huga að nýta þetta tækifæri til að halda áfram á þessari braut sem við höfum markað okkur með setu okkar í mannréttindaráðinu með jákvæðum hætti, þ.e. að gagnrýna það sem fáir hafa því miður vilja taka að sér og þar nefni ég sérstaklega kristnina. Ég vona að utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]og ríkisstjórnin geri þetta að sínu og við getum verið stolt af þeim málflutningi.
Virðulegur forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir góða og yfirgripsmikla ræðu. Hann kaus að leggja áherslu á mikilvægan málaflokk sem eru mannréttindamálin. Ég er sammála hv. þingmanni, ég held að það sé góð hugmynd að við minnumst helfararinnar. Við höfum svo sem tekið það upp og vakið athygli á því að gyðingahatur er að aukast og auðvitað er það þannig að þegar menn hugsa um helförina þá er það slíkur gjörningur og slíkt grimmdarverk og það lætur engan ósnortinn að fara í skoðunarferð í útrýmingarbúðir af mörgum ástæðum án þess að ég ætli að rekja það hér. Sama má segja um það sem hv. þingmaður vísar til varðandi kristna, hv. þingmaður fór ágætlega yfir það. Við höfum verið að skoða þetta í ráðuneytinu því að þetta er eitthvað sem við eigum að líta til líka og við eigum að sjálfsögðu að láta í okkur heyra þegar kemur að ofsóknum gegn kristnum eins og öðrum sem verða fyrir ofsóknum út af trú sinni eða lífsskoðun. Hv. þingmaður var með hvatningu til okkar, eins og ég skildi hv. þingmann, og henni er bara tekið mjög vel. Eins og ég nefndi þá höfum við verið að skoða þetta sérstaklega af ástæðum sem hv. þingmaður vísaði til. Mér finnst gott að fá hvatningu eins og þessa úr þinginu og frá hv. þingmanni og ég vil þakka honum fyrir það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góðar viðtökur gagnvart þessari hvatningu minni til þess að við látum rödd okkar heyrast á alþjóðavettvangi fyrir hópa sem, eins og ég segi, því miður ekki margir hafa tekið upp hanskann fyrir, þ.e. samkynhneigða. Það er erfiður málaflokkur þegar kemur að alþjóðasamstarfi eins og getið er um í skýrslunni, að tala fyrir réttindum samkynhneigðra. Við þekkjum það náttúrlega að samfélög og trúarhópar líta þetta mjög misjöfnum augum og við þessu liggur dauðarefsing í sumum löndum eins og í Íran. Ég bara þakka fyrir þann kjark sem utanríkisþjónustan og ráðherra sýndi með því að gagnrýna þetta innan mannréttindaráðsins. Við eigum að fylgja þessu eftir og það er mitt innlegg í umræðuna. Þetta er náttúrlega viðamikil skýrsla og margt sem maður hefði viljað koma inn á, en tíminn er naumur og þess vegna fannst mér mikilvægt að leggja áherslu á þetta í ljósi þess að við erum ekki lengur í þessu ráði en við höfum hins vegar náð okkur þarna í dýrmæta reynslu og sýnt það hversu megnug við getum verið. Það þarf ákveðinn kjark til að tala fyrir mannréttindum kvenna í Miðausturlöndum eins og Sádi-Arabíu og ég hvet ráðherra til að gera það enn frekar. Það er margt einkennilegt í þessum samfélögum í Miðausturlöndum þar sem íslamstrú er ríkjandi þegar kemur að konum. Ég nefni sérstaklega ungar stúlkur sem þarf að hugsa um sem t.d. verða barnshafandi utan hjónabands, þær eru nánast útskúfaðar í samfélaginu það sem eftir er ævinnar. Þetta er hlutur sem fáir kannski tala um, en þarna [[Forseti hringir.]]er mikið verk að vinna og ég hvet aftur hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum.
Án þess að ég ætla að lengja þetta mjög mikið þá er ég aftur sammála hv. þingmanni. En bara svo það sé sagt, þó að við séum ekki lengur með setu í mannréttindaráðinu þá getum við enn þá ávarpað það og tekið þátt í starfi þess, eins og við höfum gert. Ég var fyrsti utanríkisráðherrann sem gerði það. Eins og hefur verið rakið var málflutningurinn með þeim hætti að það hjálpaði til þegar Bandaríkjamenn gengu út, þá litu menn til okkar. Þannig að við munum áfram láta að okkur kveða þar. En það er ekki bara þar, af því að hv. þingmaður vísaði til fleiri þátta, við erum komin með mannréttindamiðaða þróunarsamvinnustefnu. Það er gegnumgangandi í okkar þróunarsamvinnuverkefnum að leggja áherslu á mannréttindamálin, m.a. út af ástæðum sem hv. þingmaður nefndi en því miður, þrátt fyrir að ræða hv. þingmanns hafi verið yfirgripsmikil og góð, þá er ástand mannréttindamála þannig í heiminum að hún var ekki tæmandi, því miður.
Herra forseti. Það er kannski litlu við þetta að bæta öðru en því að við höfum á að skipa mjög hæfu starfsfólki í utanríkisráðuneytinu sem hefur sérhæft sig á ákveðnum sviðum. Við eigum að sjálfsögðu að nýta þá þekkingu sem við höfum öðlast í mannréttindaráðinu. Það er mjög mikilvægt. Síðan eru held ég u.þ.b. tólf ár í það að við gætum hugsanlega fengið tækifæri til að setjast í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja því eftir og sækjast eftir setu í því mikilvæga ráði. Við höfum alla burði til þess og höfum reynslu af því að bjóða okkur fram og getum nýtt þá reynslu. Það fylgja því mikil tækifæri að setjast í þetta mikilvæga ráð þannig að ég legg það svona inn hér, þetta er eitthvað sem við ættum að stefna að. Tíminn líður hratt og þetta þarfnast mikils undirbúnings og þar getum við haft rödd til að tala fyrir þeim málum sem við höfum talað fyrir í mannréttindaráðinu og veitir svo sannarlega ekki af. Síðan á öryggisráðið náttúrlega, eins og við þekkjum, að reyna að stuðla að friði í heiminum, þar er mikið verk að vinna og þar höfum við Íslendingar mikil tækifæri. Við erum herlaus þjóð, við erum þjóð án vopnaframleiðslu. Það er eitthvað sem skiptir miklu máli þegar kemur að friðarmálum og friðarumleitunum milli ríkja o.s.frv., þetta traust. Við sjáum það bara í Miðausturlöndum, bæði hvað Ísrael og Palestínu varðar, deilur þar. Þar treysta menn ekki Evrópusambandinu, Ísraelsmenn treysta ekki Evrópusambandinu, Palestínumenn treysta ekki Bandaríkjamönnum o.s.frv. Þetta er eitthvað sem [[Forseti hringir.]]skiptir verulegu máli, að hafa traust, þannig að við eigum fullt erindi inn í öryggisráðið [[Forseti hringir.]]að mínum dómi og það er af mörgu að taka. Ég segi þetta gott í bili og þakka fyrir ágætar umræður.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að hafa orð á því að það er eitthvað á huldu með ræðutímann hérna. En mig langar eins og aðrir að þakka fyrir þessa skýrslu. Þetta er ítarlegt yfirgrip yfir það helsta sem gerst hefur á vettvangi ráðuneytisins og ráðherra síðastliðið ár og frá því að síðasta skýrsla var flutt. Það verður að viðurkennast að þetta ár, 2020, byrjaði með nokkrum látum fyrir utanríkisþjónustuna eins og alla aðra, það voru mörg verkefni sem bættust við eða breyttust í það minnsta þegar þessi faraldur lét á sér kræla, fyrir utan allt annað sem daglega er verið að sinna. Utanríkisþjónustan er gríðarlega mikilvæg og ég hugsa að þetta sé eitt af þessum mikilvægu verkefnum sem of fáir gera sér grein fyrir hvað skipta miklu máli. Menn horfa gjarnan í þá fjármuni sem eru settir í þessi verkefni, ég kem aðeins nánar að því á eftir, átta sig ekki alveg á því að í rauninni er, vil ég meina, starfsfólk þjónustunnar að vinna kraftaverk á hverjum einasta degi á ýmsum sviðum miðað við stærð okkar litlu þjónustu. Þessi hópur sem hefur það verkefni að gæta okkar hagsmuna er öflugur og gætir þess líka að við uppfyllum okkar skyldur þegar kemur að alþjóðasamstarfi og skuldbindingum að sjálfsögðu undir vökulu auga og stjórn og stefnu ráðherra og ríkisstjórnar á hverjum tíma. Það er mjög mikilvægt að Íslendingar eins og aðrir, en kannski ekki síst Íslendingar eða íslensk þjóð, geti fylgt eftir og fylgst með þeirri þróun sem á sér stað á alþjóðavettvangi á hverjum tíma, haft skoðun, haft rödd og lagt til breytingar eða tillögur, en geti umfram allt fylgst með og fylgt eftir þróuninni með það að markmiði að gæta hagsmuna okkar í síbreytilegum heimi. Ég hef svo sem sagt það áður úr þessum ræðustól að það sé mikilvægt að efla utanríkisþjónustuna og gera það að verkum að hún geti enn betur sinnt þeim verkefnum sem þar er sinnt. Eins og ég sagði áðan er nánast kraftaverk hvernig þetta gerist allt saman með þessa fámennu þjónustu en vel mönnuðu. Við erum smáþjóð. Við erum eyríki í miðju Atlantshafi. Við erum háð alþjóðaviðskiptum, alþjóðasamningum og -samskiptum. Við sjáum að þegar verður, ég ætla að leyfa mér að segja aflabrestur í ferðaþjónustu þá eru aðrar atvinnugreinar sem þurfa að bera uppi samfélagið, sjávarútvegur svo dæmi sé tekið. Það skiptir miklu máli fyrir Ísland að vel sé gætt að öllum alþjóðasamningum. Kannski er það það sem mestu skiptir, að alþjóðalög séu skýr, þau séu virt. Við þurfum að sjálfsögðu að fylgja lögum og reglum og höfum gert það. Fyrir okkur skiptir gríðarlega miklu máli að halda áfram góðu samstarfi við alþjóðastofnanir, hvort sem það er NATO, ÖSE eða eitthvað annað. Þar þurfum við að leggja til málanna og standa vörð um grunnatriði þessara stofnana sem við tökum þátt í. Það er þar af leiðandi nokkuð áhyggjuefni að innan sumra þessara stofnana hafa einstök ríki kannski eða aðilar tekið upp á því að fara svolítið á sveig við grunnforsendur eða grunnreglur sáttmálans sem við ritum undir, ef við horfum á lýðræði, mannréttindi og öryggi. Það er líka áhyggjuefni að þegar svona ástand á sér stað, eins og er núna varðandi Covid-veiruna, og er kannski ekkert nýtt að eitthvað slíkt komi upp, vilja sumir stjórnmálamenn, sum ríki, sumir forsvarsmenn ríkja, nýta sér ástandið sem er ekki gott í eigin þágu til að ná sér í völd o.s.frv. Það verðum við að sjálfsögðu gagnrýna innan þeirra stofnana þar sem við höfum rödd. Þessi tími er ekki langur sem maður hefur til að ræða þessa miklu skýrslu en ég ætla núna, eftir þennan stutta inngang, að grípa niður á nokkrum stöðum í henni. Það væri mjög æskilegt að hafa lengri tíma í þetta, virðulegur forseti. En ég ætla að byrja á því að nefna að á bls. 33 er talað um gerð nýs framkvæmdasamnings undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur Íslendinga því að þetta er samningur sem nær utan um og lýtur að einum af okkar grunnatvinnuvegum og grunnstoðum hagkerfis okkar, þ.e. að við getum verndað og nýtt hafið sem best og með þeim hætti sem við þekkjum einna best, á sjálfbæran og skynsamlegan hátt. Það hefur verið í gegnum tíðina ásókn í það að samtök eða einhvers konar yfirþjóðlegar stofnanir vilji meira og meira stýra náttúruauðlindum. Ég held að við eigum að fara mjög varlega í því að taka þátt í slíku þegar reynslan sem við höfum a.m.k. búið við er að okkur gengur það mjög vel og aðrir geta þess vegna lært af okkur. Mig langar síðan að hlaupa að bls. 40, þar sem talað er um Evrópuráðið og að það eigi loksins að opna aftur fastanefnd í Strassborg, vera þar með fólk á staðnum. Ég velti fyrir mér hvort það sé bara meðan við erum með formennsku í ráðinu sem við tökum við 2022, og verið er að undirbúa. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við verðum áfram með fasta viðveru eftir að okkar formennsku lýkur. Á bls. 43 er talað um málefni hafsins og jarðvarma og slíkt og það er mjög mikilvægt að framlag Íslendinga til loftslagsmála byggi m.a. á því að við leggjum fram þekkingu, tæknikunnáttu, við bjóðum fram okkar frábæru vísindamenn og einstaklinga sem hafa náð árangri í tæknilausnum, fyrirtæki þess vegna, til að leita lausna á loftslagsvandanum. Það er auðvelt að vera með boð og bönn. Við eigum að fara erfiðu leiðina og benda á lausnirnar, koma með þær inn í þetta. Það höfum við gert í gegnum árin varðandi jarðvarmann og eigum að halda áfram á fleiri stöðum. Rætt er um hafréttarmál og landgrunnsmál á bls. 45. Þetta eru gríðarlega mikilvægir málaflokkar og sérstaklega er landgrunnsmálið mikilvægt þegar við horfum til lengri tíma. Þá að alþjóðlegu viðskiptasamstarfi. Það er að sjálfsögðu mikilvægt fyrir þjóð sem byggir afkomu sína á utanríkisviðskiptum. Þar þarf áfram, eins og hefur verið gert undanfarin ár, að standa vaktina, standa vörðinn og efla viðskiptin. Þegar kemur að öryggis- og varnarmálum þá þurfum við að sjálfsögðu að fylgja þeirri þróun sem á sér stað og fylgjast vel með. Við þurfum að standa okkar plikt. Við þurfum að efla samstarf okkar þegar kemur að okkar helstu bandamönnum í varnar- og öryggismálum. Við eigum ekki vera hrædd við að ræða nauðsynlega uppbyggingu eða aukið samstarf með einhverjum hætti. Mig langar að nefna Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, þar sem ég á sæti í þingmannanefndinni. Þar eru ýmsar áskoranir sem endurspeglast kannski af stóra sviðinu inn á þingmannaráðstefnuna, þingmannafundina og eru, hvað á maður að segja, svona frosin vandamál, sem endurspeglast þar inn. Aðeins um þróunarsamvinnu sem tekur um 46% af útgjöldum til þessa sviðs, mikilvægur málaflokkur að sjálfsögðu. Þar eigum við að halda áfram að bjóða fram íslenska þekkingu og kunnáttu og auka þar samstarf með öðrum ef við mögulega getum. Það er búið að leysa með einhverjum hætti þann tilvistarvanda sem stefndi í varðandi Háskóla Sameinuðu þjóðanna, það held ég að sé ágætislausn. Ég hafði efasemdir í upphafi svo að ég viðurkenni það nú, en þarna held ég að menn hafi ratað á fína lausn og fagna því. Þetta getur verið undirstaða og hefur verið að framlagi okkar á mörgum sviðum. Hér er fjallað um þverlæg málefni, ég ætla ekki að stoppa við það akkúrat núna, ég verð að gera það síðar, en á bls. 107 er farið yfir fjárveitingar til til utanríkismála. Þar hafa utanríkismál 1,8% af A-hluta fjárlaga, rúmlega 18,5 milljarðar, og þar af fara 76% í málefnasvið sem falla undir þróunarsamvinnu og alþjóðastofnanir eða 8,5 milljarðar. Þetta eru ekki stórar tölur í stóra samhenginu við verkefnin, við fjárhag ríkissjóðs og við alla þá gríðarlegu hagsmuni sem þarna eru undir. [[Forseti hringir.]]- Þetta var mjög snöggsoðið um skýrslu utanríkisráðherra.
Af því tilefni að hv. þingmenn hafa spurt út í ræðutíma er það þannig að allir ræðumenn fá 10 mínútur í ræðu. Forseti vill benda á að það er hægt að skrá sig í aðra ræðu í 5 mínútur. Það er vegna þess að ekki var samið um talsmenn fyrir fram og því er enginn sérstakur ræðutími talsmanna, sem alla jafna er 15 mínútur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og eins og hann nefndi sjálfur fór hann yfir mjög stór mál á mjög skömmum tíma af því að ræðutíminn er stuttur, en hann kom inn á marga góða punkta. Eitt af því sem hv. þingmaður vísaði til og talaði fyrst um, og ætti að vera augljóst en er það ekki, er að alþjóðalögin eigi að vera skýr og að það eigi að fylgja þeim eftir. Ég held að það muni reyna svolítið mikið á það núna í kjölfar Covid-faraldursins hvernig það mun reynast og þar eru algerlega okkar hagsmunir undir eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir mjög vel og hefur ávallt verið fastur á því að okkar hagur sé að farið sé eftir alþjóðalögum. Það er auðvitað hagur allra, en sérstaklega smærri þjóða. Hv. þingmaður vísaði hér til mjög mikilvægra mála sem við ræðum lítið en við erum alveg með auga á og leggjum áherslu á og það eru hafréttarmálin og landhelgismálin. Þar er um að ræða gríðarlega hagsmuni fyrir íslenska þjóð og við erum algerlega meðvituð um það og það er forgangsmál hjá okkur að vinna að því. Varðandi fastanefndina þá verður örugglega tekin ákvörðun um það af einhverjum öðrum, geri ég ráð fyrir, en þeim sem hér stendur, því að það er gert ráð fyrir að þetta verði 2022–2023, maður veit nú aldrei hvernig mál þróast. En eins og hv. þingmaður veit hefur ekki verið skrifstofa þarna en þegar við tökum við forystunni þurfum við eðli máls samkvæmt að auka viðveru okkar. Ég vildi líka minnast á það sem hv. þingmaður kom sérstaklega inn á, sem er vanmetið en gríðarlega mikilvægt, en það er hvað jarðvarminn getur spilað stórt hlutverk í baráttunni í loftslagsmálum. Reyndar er það þannig ef það væri bara farið í það að hita upp hús með jarðvarma þar sem það er hægt þá hugsa ég að við myndum leysa loftslagsvandann. Þessi leið sem við fórum var nú ekki farin út af loftslagsmálum á sínum tíma, en þeir sem á undan okkur gengu sýndu mikið frumkvæði og dug og þor og hitaveituvæddu landið. Þessa tækni er hægt að nota víðs vegar annars staðar og þetta er svo sem þverlægt alls staðar og hvort sem það er í þróunarsamvinnunni eða í uppbyggingarsjóði EFTA eða EES eða annars staðar þá leggjum við áherslu á þetta. En betur má ef duga skal.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir að koma upp í andsvar. Maður veltir fyrir sér þessum fjölbreyttu og stóru verkefnum og það er á mörgum stöðum sem við þurfum að vaxa eða gæta betur að hagsmunum okkar. Hafréttarmálin sem ég nefndi í minni ræðu og hæstv. ráðherra kom inn á eru einn hluti af því. Þeim tengjast að sjálfsögðu öll umhverfismálin og loftslagsmálin. Við höfum séð greiningar og spár um það hvað gerist ef ákveðnir hlutir gerast í hafinu, það súrnar meira, hitnar meira o.s.frv., og við þurfum þess vegna að taka þátt í öllum verkefnum sem við getum til að sporna gegn því. Mig langar líka að nefna í sambandi við alþjóðastofnanir þar sem við tökum þátt, mig langar bara að hafa sagt það hér, að með því fólki sem er að gæta okkar hagsmuna, hvort sem það er í Strassborg, frá París held ég að það sé í dag, í Vínarborg eða New York eða hvar sem er, með þessa litlu þjónustu, náum við að skanna það helsta og mikilvægasta. En við gætum vitanlega gert betur og það vita allir. Á sama tíma þurfum við vitanlega, og ég veit að hæstv. ráðherra vill gera það, að reyna að forgangsraða þeim litlu fjármunum sem við höfum í þessi verkefni. Það skiptir vissulega miklu máli að við tryggjum, og eyðum þá púðri og peningum í það, viðskipti til og frá landinu. Áskoranirnar sem hafa verið undanfarið varðandi t.d. Brexit og þennan faraldur sem nú geisar hafa eðlilega verið miklar. En með fjölbreyttri og sterkri þjónustu getum við ráðið við þetta allt, að sjálfsögðu. Það er hins vegar spennandi að velta því fyrir sér hvernig spár munu þróast til lengri tíma litið. Hver verður framtíðin eftir að þessi faraldur er genginn yfir? Ég held að hann breyti töluvert mikið heimsmyndinni og breyti líka utanríkisþjónustunni til lengri tíma, í það minnsta gæti þurft [[Forseti hringir.]]að endurmeta verkefnin út frá þessum faraldri.
Hv. þingmaður ræddi hér í lokin og fór yfir þær breytingar sem verða út af faraldrinum og auðvitað hafa orðið miklar breytingar á þessum örskamma tíma. Við höfum sett sérstakan hóp af stað sem á að vinna mjög hratt til að nýta þessi sóknarfæri sem komu með faraldrinum, augljóslega t.d. með fjarfundum. Það er eitthvað sem hefur alltaf verið hægt en nú er það gert. Við höfum kallað eftir þessu í utanríkisþjónustunni, en það hefur verið svolítið erfiðara hinum megin að fá fólk til að nýta þá tækni. Núna gerist þetta og ég hef átt fjölmarga fundi og miklu fleiri fundi, þó að ég hafi ekki getað farið neitt, með því að nýta fjarfundabúnað og ég vona að það sé komið til að vera. En ég er ansi hræddur um, nema eitthvað breytist, að áskoranirnar verði miklu fleiri. Ég hef áhyggjur af því að við munum þurfa að fara í hagsmunagæslu sem við höfum verið nokkuð laus við fram til þessa. Þá er ég t.d. að vísa til þess þegar ríki heims og öll þau ríki sem við berum okkur saman við, eru t.d. að fara í ríkisstyrki og allra handa aðgerðir. Ég vona að þeim hlutum verði hætt mjög hratt en ég er svartsýnn á að það verði. Sömuleiðis erum við núna að vinna að því með mörgum fleirum í ríkisstjórninni að reyna að opna landamæri með skynsamlegum hætti, það er nauðsynlegt til að það geti komið efnahagsleg viðspyrna. Það er auðvelt að loka en það getur orðið erfitt að opna og það getur tekið langan tíma. Það snýst ekki bara um för fólks heldur allra handa hluti sem okkur finnst vera algjörlega sjálfsagðir núna og höfum í gegnum samninga, m.a. EES-samninginn, og höfum getað gengið að sem vísum. Við erum að sjá það að menn hafa tekið ýmislegt í Evrópusamstarfinu úr sambandi við þessar aðstæður. Það má vera og það er líklegra en hitt að við þurfum að einbeita okkur sérstaklega að hagsmunagæslu sem við höfum ekki þurft að gera í nokkuð langan tíma. Af hverju þurfum við að gera það? Af því að við þurfum að auka verðmæti hér, við verðum að [[Forseti hringir.]]selja vörur og þjónustu ef við ætlum aftur að komast á þann stað sem við viljum vera á efnahagslega.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir síðara andsvar. Það vekur upp vangaveltur um það hvort það sé ekki mikilvægt, og það getur vel verið að sú vinna sé hafin í ráðuneytinu og menn séu farnir að velta því fyrir sér, að meta hvaða skref önnur við þurfum að taka en akkúrat þau að reyna að opna fyrir fólksflutningum. Hvað þýðir það til framtíðar litið þegar Íslendingar fara aftur að dreifast út um allar koppagrundir, út um allan heim? Hvað hefur breyst í þeim löndum sem Íslendingar sækja hvað mest til? Þurfum við að undirbúa okkur með einhverjum öðrum hætti? Þurfum við að vera hér heima búin með öðrum hætti, þurfum við að vera með annars konar starfsemi í sendiráðum og ræðisskrifstofum, þurfum við að fjölga þeim, ekki bara út af fólki heldur líka út af viðskiptum til að gæta okkar hagsmuna? Hvað lærum við af þessu öllu saman? Manni virðist að fyrstu viðbrögð flestra hafi verið að líta inn á við, hvernig menn verja heimatorfuna, og það þurfum við Íslendingar að gera líka að sjálfsögðu. Við höfum horft til þess að við séum sjálfum okkur nóg með sem flest. Svo þurfum við að sjálfsögðu að búa til einhvers konar skipulag ásamt okkar helstu samstarfsþjóðum. Komi upp aðstæður sem þessar aftur þá þurfa ákveðnir hlutir að fúnkera, þá þurfa þeir að ganga smurt. Það er utanríkisþjónustan sem mun verða að gegna lykilhlutverki í því að koma á einhvers konar plani, ræða áform um það hvernig við höldum flutningaleiðum opnum og hvernig við höldum því gangandi svo allt lokist ekki alveg í harðalás. Það eru tíu ár síðan hrunið reið yfir. Nú kom þessi faraldur og þetta mun koma upp aftur. Það munu koma aftur svona skellir eins og við upplifum núna, kannski ekki eins og þessi, en þeir munu koma, þeir koma reglulega og við þurfum þess vegna að læra það sem við getum lært af þessum ósköpum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra og starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir árlega skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem flutt er hér í þinginu. Ég vil byrja á því að þakka starfsfólki ráðuneytisins fyrir óþreytandi vinnu sína um allan heim á 80 ára afmæli íslensku utanríkisþjónustunnar. Alveg sérstakar þakkir fær starfsfólkið í borgaraþjónustu ráðuneytisins fyrir dýrmæta vinnu þess undanfarnar vikur við að aðstoða tugþúsundir manna við að komast heim á tímum heimsfaraldurs og við hljótum öll að kunna þessu frábæra starfsfólki miklar þakkir fyrir það, eins og margir hafa minnst á í þessari umræðu í dag. Eðli málsins samkvæmt er Covid-19 heimsfaraldur fyrirferðarmikill í skýrslunni og þær áskoranir sem blasa við í alþjóðasamstarfi og í alþjóðasamvinnu vegna hans. Ef það er einhvern tímann þörf og nauðsyn á alþjóðasamvinnu og alþjóðasamtali hefur Covid-heimsfaraldurinn sýnt okkur það rækilega að það er eina lausnin til að takast á við ógn á borð við þá sem að okkur hefur steðjað undanfarnar vikur. Skýrsla utanríkisráðherra um utanríkismál og alþjóðamál er eitt mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar á hverju yfirstandandi þingi þegar kemur að stefnumörkun og áherslum í utanríkismálum. Ég hefði kannski viljað sjá fastar kveðið að orði um stefnu okkar og áherslur í alþjóðamálum frekar en að hér sé um einhvers konar ársskýrslu að ræða þar sem farið er yfir verkefni liðins árs. Þó að skýrslan sé vel upp sett og aðgengileg og gott að finna upplýsingar þá hefði ég kannski viljað sjá þar skarpari áherslur með skýrari stefnumörkun. Í stjórnarsáttmála segir að utanríkisstefna Íslands byggist á skýrum viðmiðum um lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, sjálfbæra þróun og friðsamlegar lausnir, sem eru göfug og falleg markmið en kannski ekki mjög áþreifanleg. Því þarf að vera með skýra og skarpa stefnu. Þetta sést kannski best þegar kemur að mannréttindamálum sem hafa eiginlega hafa dottið í fangið á okkur eins og seta okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sem í raun og veru barst okkur þegar Bandaríkin drógu sig úr ráðinu. En eins og segir í skýrslunni lauk um síðustu áramót 18 mánaða setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, þeirri fyrstu sem kjörins fulltrúa. Þetta sæti í þessu dýrmæta ráði markaði ótrúleg vatnaskil fyrir Ísland og Íslendinga, enda eitt mikilvægasta hlutverk sem Ísland hefur gegnt á alþjóðavettvangi. Ég er afskaplega stolt af framgöngu okkar í ráðinu þennan tíma. Við fengum lítinn undirbúningstíma fyrir setuna og það er ótrúlega ánægjulegt að sjá hversu mikla eftirtekt framganga Íslands í ráðinu frá 2017 vakti, enda tók Ísland frumkvæði og sat ekki með hendur í skauti. Málflutningur okkar og forysta um að fjalla um stöðu mannréttinda í Sádi-Arabíu var ótrúlega mikilvæg og sömuleiðis gagnrýni Íslands á stöðu mannréttinda í Filippseyjum. Þessi málflutningur skiptir sköpum fyrir okkur, ekki bara til að efla sjálfstraust okkar sem fámennrar þjóðir á alþjóðavettvangi heldur er líka mikilvægt fyrir okkur þingmenn hér að finna að okkar málflutningur í okkar litla þingsal skiptir máli á alþjóðavísu. Það er mikilvægt og getur skipt sköpum, ekki bara fyrir okkur heldur fyrir fólkið sem um ræðir og verður fyrir mannréttindabrotum og ofsóknum. Blaðamenn á Filippseyjum nutu góðs af okkar baráttu sem og konur og pólitískir fangar í Sádi-Arabíu. Okkar áhersla á stöðu kynjanna, jafnrétti og mannréttindi kvenna og áhersla á réttindi hinsegin fólks í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna voru góðar áherslur og ég er stolt af þeim. Þetta var próf sem var lagt fyrir okkur óvænt en við stóðumst það með sóma og það sýnir svo vel hversu lítil ríki geta áorkað miklu á alþjóðavettvangi. Frábært dæmi þess að lítil þjóð getur haft áhrif og verið fordæmi fyrir stærri þjóðir. Þetta sama sáum við líka gerast þegar Ísland viðurkenndi fyrst Vesturlanda Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki árið 2012 sem ég er gríðarlega stolt af. Ég hvet að sjálfsögðu hæstv. utanríkisráðherra til að fylgja þeirri viðurkenningu í verki áfram, eins og ég gerði held ég fyrir ári síðan. Ríkisstjórn sem leidd er af Vinstrihreyfingunni – grænu framboði getur ekki vikið af sinni leið þegar kemur að málefnum Palestínu. En við þurfum líka að halda vel á spöðunum og nýta þessa dýrmætu reynslu sem við náðum okkur í með setunni í mannréttindiráðinu og fylgja henni eftir og ég vona innilega að það sé markviss vinna í gangi til þess. Við þurfum líka að byggja áfram upp þekkingu og reynslu og tengsl til að fá sem mest út úr þessari setu. Við þurfum líka að muna að Ísland á líka sæti í öðrum mjög mikilvægum mannréttindastofnunum í Evrópu eins og Evrópuráðinu. Á þessu ári fögnum við því að 70 ár eru liðin frá því að Ísland gerðist aðildarríki að Evrópuráðinu sem var stofnað árið 1949 af tíu Vestur-Evrópuríkjum og íslensk stjórnvöld ákváðu að gerast aðildarríki árið eftir. Það var framsýn og góð ákvörðun íslenskra stjórnvalda þess tíma sem hefur sýnt sig og sannað rækilega. Í gegnum ráðið er íslenska ríkið aðili að mannréttindasáttmála Evrópu sem er ein mesta réttarbót sem Ísland hefur undirgengist. Sáttmálinn hefur haft mikil og góð áhrif á réttarríkið hér á landi, til að mynda hefur hún haft rík túlkunaráhrif á mannréttindaákvæði stjórnarskrár Íslands eins og sjá má í dómum Hæstaréttar. Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki og með það að markmiði beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Mannréttindasáttmálinn er þeirra þekktastur og á honum grundvallast Mannréttindadómstóll Evrópu. Dómstóllinn tekur til meðferðar kærur frá aðildarríkjum, einstaklingum og hópum vegna meintra brota á ákvæðum mannréttindasáttmálans og eru dómar hans bindandi að þjóðarétti fyrir viðkomandi ríki. Það bárust mjög ánægjuleg tíðindi frá Mannréttindadómstól Evrópu í Strassborg fyrir skemmstu þegar Íslendingur, Róbert Spanó, lögfræðingur og varaforseti dómstólsins, var kjörinn forseti hans. Það er gríðarlegur heiður, ekki bara persónulega fyrir Róbert heldur fyrir okkur Íslendinga að eiga forseta þessa gríðarlega mikilvæga dómstóls og mannréttindastofnunar. Ég sakna þess að hafa ekki séð neinar opinberar hamingjuóskir vegna kjörsins, hvorki frá hæstv. utanríkisráðherra né öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar, því tilnefningin við dómstólinn var studd og lögð fram af íslenskum stjórnvöldum fyrir sjö árum síðan. Það er líka ánægjulegt að sjá að það sé aukin áhersla á þróunarsamvinnu með skipulagsbreytingu á starfi ráðuneytisins sem endurspeglar aukna áherslu á þróunarsamvinnu og nafnabreytingin er þar mikilvægur liður. Það hefur sjaldan verið jafn mikilvægt og nú að gefa einmitt í í þróunarsamvinnu sem skýrt viðbragð við Covid-faraldrinum og styrkja þau ríki sem eiga erfiðara um vik að bregðast við alvarlegum faraldri eins og Covid er og axla þá alþjóðlegu ábyrgð sem í því felst. Við höfum haldið á lofti í okkar alþjóðastarfi jafnréttissjónarmiðunum og sumir segja að það sé nánast bara óvart að það sé stefna Íslands að halda alltaf á lofti jafnréttissjónarmiðum á alþjóðavettvangi. En það má líka alveg færa rök fyrir því að við höfum ekki gengið neitt sérstaklega langt í því eða verið sérstaklega róttæk í því. Við höfum til að mynda ekki lagt upp með að umbreyta kynjakerfinu líkt og Svíar gera í sinni femínísku utanríkisstefnu. Ég sagði það líka í ræðu fyrir ári síðan, og geri það aftur, að Íslendingar eiga að halda úti femínískri utanríkisstefnu, gera það markvisst, breikka aðkomu okkar enn frekar í þeim málum og líta til Svía sem hafa haldið úti femínískri utanríkisstefnu frá árinu 2015. Við erum komin með mjög góða reynslu úr þróunarsamvinnunni þegar kemur að jafnrétti kynjanna í hvívetna og við getum skerpt áherslur okkar enn frekar og ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til þess. Tíminn er að renna út en það er ýmislegt sem brennur á okkur. Friðsamlegar lausnir eru eitt af meginviðmiðum utanríkisstefnu Íslands og það rímar ákaflega vel við áherslur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Viðvera erlends herliðs hefur aukist undanfarin ár og sömuleiðis hafa fjármunir til hermála verið auknir. Nú strax sem viðbragð við Covid kom fram stórkarlalegt ákall frá Suðurnesjunum um að NATO kæmi að uppbyggingu hafnar í Helguvík. Ég verð bara að mótmæla því sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan að þarna gæti verið um spennandi fjárfestingarmöguleika að ræða. Þarna verða náttúrlega þinglegar ákvarðanir að liggja að baki og þingleg umræða varðandi enn frekari uppbyggingu hernaðarmannvirkja, hvað þá grundvallarmannvirkja á borð við hafnir og hafnarmannvirki. Ég geri mér grein fyrir stöðunni sem uppi er en hvet Suðurnesjamenn til að sýna víðsýni, frumleika og framsýni í sínum tillögum þegar kemur að uppbyggingu efnahagsmála og til að bregðast við stöðunni sem þar er vegna Covid og sömuleiðis víða um land. Að lokum, hæstv. forseti, af því að tíminn er að renna frá mér, langar mig að minnast á það að öflugasta tækið til að stuðla að friði er að draga úr ójöfnuði. Áherslur íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum verða að mínu mati að bera þess órækt vitni að stuðla að því að draga úr ójöfnuði sem fremst má vera. Ég vil líka undir lokin minna á tillögu til þingsályktunar um græna utanríkisstefnu. Ég minntist áðan á femíníska utanríkisstefnu, en græn utanríkisstefna á þeim tímum sem við erum að upplifa er líka lykilatriði í því að bregðast við þeirri alþjóðlegu vá sem við okkur blasir, sem eru loftslagsmálin. Þar getur hæstv. utanríkisráðherra og hans ráðuneyti stigið mun fastar niður fæti, farið í afdráttarlausari aðgerðir og gert tillögur að stefnumótandi vinnu þegar kemur að því að mæta þeirri vá sem loftslagsbreytingarnar eru. Við getum sýnt frumkvæði þar á alþjóðavettvangi líkt og við höfum gert í svo ótal [[Forseti hringir.]]mörgum öðrum málum. Við getum sýnt líka sjálfstraust og verið bein í baki með alla okkar reynslu þegar kemur að því [[Forseti hringir.]]að stuðla að aðgerðum gegn loftslagsbreytingum og umhverfisvernd og þar eigum við að stíga fast niður fæti. - Herra forseti. Ég lýk máli mínu hér og nú.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir prýðilega ræðu. Það er náttúrlega vitað að við erum ekki í sama flokki þannig að við þurfum ekkert að vera sammála um alla hluti. En ég þakka hlý orð í garð utanríkisþjónustunnar og starfsfólks hennar. Ég er alveg sammála hv. þingmanni þegar hún talar um mannréttindamál að öðru leyti en því að ég er ekki sammála því að þetta hafi dottið í fangið á okkur. Við settum aukna áherslu á þetta þegar ég ávarpaði mannréttindaráðið en ég er fyrsti íslenski utanríkisráðherrann sem gerir það og við fundum það þegar eftir því var leitað að við myndum setjast í ráðið að það var ekki út af neinu. Það var vegna þess að við höfðum gengið fram eins og við gerðum og menn vildu að því yrði fylgt eftir. Það höfum við gert og munum halda áfram. Hv. þingmaður vísar í Evrópuráðið og allt rétt sem hún segir um að við eigum auðvitað að nýta og munum nýta reynsluna þaðan. En við eigum líka að gera þetta í þróunarsamvinnunni og það höfum við ákveðið að gera. Það var þriggja manna vinnuhópur sem kom með prýðisgóðar áherslur í skýrslu og hefur skoðað mikið hvað við getum lært af öðrum löndum sem við berum okkur saman við og þetta er eitt af því sem við erum að leggja áherslu á. Þegar kemur að jafnréttismálum og umhverfismálunum þá er það þannig að fólk tekur því bara sem sjálfsögðu í okkar utanríkisstefnu, sama hvar það er, hvort sem það er í varnarmálum eða annars staðar, að við séum með jafnréttismálin á oddinum. Það er eftirspurn eftir því. Ef við skoðum t.d. hér á bls. 39 um kynjajafnrétti í heiminum og tíu efstu þjóðirnar, þá er Ísland nr. 1, Noregur nr. 2, Finnland nr. 3 og Svíþjóð nr. 4. Ég get farið yfir umhverfismálin á eftir en við gerum auðvitað mjög gott með því að sýna gott fordæmi [[Forseti hringir.]]og sem betur fer gerum við það hvað þetta varðar. En þetta er eitt af því sem við leggjum áherslu á alls staðar í okkar utanríkisstefnu.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar ef orð mín hafa kannski misskilist þannig að ég hafi verið að gera lítið úr setu okkar og starfi okkar á sviði mannréttindamála síðustu ár, alls ekki. Það sem ég átti kannski frekar við var að seta okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna hafi kannski dottið í fang okkar þannig að við gátum ekki undirbúið okkur nægjanlega, en að því sögðu þá stóðum okkur gríðarlega vel miðað við þann stutta tíma sem við fengum í undirbúning fyrir setu í ráðinu. Það hefðu ekki öll ríki hreinlega ráðið við þann stutta undirbúningstíma sem við fengum til þessarar mikilvægu setu. En við sýndum það og sönnuðum að við vorum verkefninu vaxin og allri þeirri ábyrgð sem þessari setu fylgdi. Kannski verð ég líka að skýra hvað ég átti við þegar ég var að tala um jafnréttismálin. Það er þessi ósk mín um að við uppfærum okkur svolítið hressilega þegar kemur að jafnréttismálunum á alþjóðavísu, að við förum að hugsa upp á nýtt hvernig við getum markað okkur skýrari stefnu vegna þess að akkúrat áherslurnar í jafnréttismálum hafa vakið mikla athygli á alþjóðavísu. Það er tekið eftir því og er litið til okkar þegar kemur að alþjóðamálum og það er yfirleitt talað um Ísland sem fyrirmynd að öllu leyti þegar kemur að jafnréttismálum. Það gefur okkur líka tækifæri til að þróa okkur og vaxa og dafna þegar kemur að því og koma með róttækari og djarfari lausnir í þeim málum. Aðeins varðandi loftslagsmálin. Ég vil líka benda á orð Michelle Bachelet, mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna, sem hefur lýst því yfir að loftslagsbreytingar eru orðin ein helsta ógn við mannréttindi í heiminu. Hún hefur bent á það að um 40% borgarastyrjalda í heiminum síðustu 60 árin megi rekja til hnignunar umhverfis og áhrifa breytinga á loftslagið. Þegar við ætlum að stíga niður fastari fæti í mannréttindamálum og nýta okkur þá reynslu sem við höfum sannarlega fengið, mjög hratt, mjög góða reynslu, þá verðum við að horfa til loftslagsbreytinga og skapa okkur skýrari stefnu á alþjóðavettvangi þegar kemur að loftslagsmálum. Tillögur um þá stefnu má sjá í þingsályktunartillögu um græna utanríkisstefnu sem ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur lesið og hvet hann til að kynna sér þá þingsályktunartillögu vel.
Ég ætla ekki að bæta neinu við varðandi jafnréttismálin, ég held að það sé ekki langt á milli okkar hv. þingmanns, ef eitthvað, þegar við ræðum þau mál. En hins vegar vildi ég vekja athygli á því sem kemur fram um loftslagsmálin og umhverfismálin, það er á bls. 42–45 í skýrslunni. Ég tel okkur líka að hafa skyldum að gegna varðandi ákveðin málefni. Ef ég man rétt eru 70% af heiminum hafið, en það eru ekkert voðalega margir sem eru mikið að hugsa um það, alla vega ekki á alþjóðavettvangi. Við höfum litið á það þannig að það sé okkar hlutverk að vera í forystu alltaf þegar kemur að málefnum hafsins. Í formennskunni í norðurskautsráðinu sem hefur gengið vel, og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fór ágætlega yfir það, hafa áherslur verið á málefni hafsins, loftslagsmál og endurnýjanlega orku og fólk og samfélög á norðurslóðum, bara svona sem eitt dæmi. En þetta á auðvitað við alls staðar. Þegar kemur að þróunarsamvinnunni er engin tilviljun að GRÓ-skólarnir eru m.a. jafnréttisskóli og sömuleiðis jarðvarmaskóli. Reyndar er það þannig líka þegar kemur að sjávarútvegsmálum að þar höfum við umhverfisskilaboð sem við erum að deila með öðrum. Menn geta haft allar skoðanir á veiðileyfagjöldum og öllu milli himins og jarðar en það eru mjög litlar deilur ef nokkrar á Íslandi um það að sú leið sem við höfum farið að stunda sjálfbærar fiskveiðar, sem hefur fengið viðurkenningu alls staðar, sem við viljum, held ég að ég geti fullyrt, er leiðin sem við viljum fara. Því miður er hún ekki farin, svo að dæmi sé tekið. Loftslagsmálin tengjast auðvitað jarðarmálum og því að nýta endurnýjanlega orku náttúrlega órjúfanlega. Eitt er hvað menn eiga að kalla þetta en í framkvæmdinni leggjum við alls staðar áherslu á jafnréttismálin og sömuleiðis [[Forseti hringir.]]grænu málin, ef þannig má að orði komast. Framsóknarmenn verða nú ánægðir með að heyra þetta.
Ég lýsi yfir ánægju minni með þessa upptalningu hæstv. utanríkisráðherra á þeim verkefnum sem hann tók til og ég held að hann hafi ekki einu sinni náð að taka þau öll til vegna þess að hér í kafla um loftslagsmál á bls. 42 er einmitt talað um samstarf utanríkisráðuneytisins og forsætisráðuneytisins um loftslagsmál sem hefur verið aukið. Framlag Íslands í græna loftslagssjóðinn, Green Climate Fund, hefur verið aukið núna fyrir næstu árin og sömuleiðis, eins og hæstv. ráðherra fjallaði um, hefur utanríkisráðuneytið líka áætlað að verja 276 millj. kr. til þróunarríkja vegna Covid-19 sem skiptast niður eins og sjá má í skýrslunni. Það er vel og mjög gott viðbragð. Svo vil ég bæta við orð hæstv. ráðherra því að á bls. 103–105 er líka umfjöllun um svokölluð þverlæg málefni þróunarsamvinnu þar sem talað er um umhverfis- og loftslagsmál, jafnréttismál og mannréttindamál og áhrif Covid á stöðu kvenna, m.a. stöðu þeirra í framlínu heilbrigðisþjónustunnar. Þetta er vel. Þetta er akkúrat dæmi um skarpar og skýrar aðgerðir sem eru viðbragð við þeim verkefnum sem við erum að glíma við núna á alþjóðavísu. Ég er í raun og veru að hvetja hæstv. ráðherra til að stíga enn fastar til jarðar í þessu, að Ísland láti að sér kveða þegar kemur að grænu málunum, umhverfismálum og loftslagsmálum á alþjóðavettvangi og sömuleiðis að við gerum jafnréttismálin skýrari og skarpari og kannski uppfærum þau reglulega til þess að við höldum forystu okkar á alþjóðavísu þegar kemur að jafnréttismálum og áherslu á jafnrétti kynjanna.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um skýrslu hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Hér hefur verið mikið rætt um t.d. mannréttindi og mannréttindasáttmálann. Ég hef oft furðað mig á því í sambandi við mannréttindasáttmálann og Mannréttindadómstólinn, sem er dómstóll sem er orðinn gjörsamlega yfirfullur af málum, hvernig valið fer fram á þeim málum sem fá forgang þar inni. Sum mál get ég verið alveg sammála um og önnur ekki en ég er sérstaklega undrandi yfir þeim málum sem komast ekki fyrir þann dómstól. Það segir mér að dómstóllinn sé ekki í mjög góðum málum eins og staðan er í dag og þar þarf að bæta úr. Mér finnst við oft fara á flug þegar við ræðum mannréttindi og hvernig þau eru erlendis, sem er gott, en við gleymum oft að við eigum að byrja hér heima, taka til í eigin garði, sýna öðrum löndum gott fordæmi og vera með mannréttindi og jafnrétti og það allt saman í góðum málum heima hjá okkur. Það yrði örugglega vel tekið eftir því ef við gerðum það en því miður sjáum við í mörgum málum að við stöndum okkur ekki nógu vel og þá sérstaklega, myndi ég segja, í málefnum fatlaðra. Samningur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra hefur verið heit kartafla hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn og það er eiginlega óskiljanlegt og skammarlegt að við skulum ekki vera löngu búin að ganga þannig frá því að mannréttindi fatlaðs fólks séu byggð á nákvæmlega sama grunni og allra annarra. Við sjáum kannski betur flísina í auga annarra en bjálkann í eigin auga. Eitt af því sem ég er líka að velta fyrir mér eftir andsvör við hæstv. utanríkisráðherra áðan er sú tilfinning sem ég fékk um EES-mál. Ég fékk það á tilfinninguna að við værum með stóran konfektkassa með 100 molum. Síðan ætlum við að velja einhverja 12, 14, 15 góða mola. Þetta eru molar úr dökku og góðu súkkulaði en svo er fylling inni í þeim og af henni getur verið óbragð, eins og í tilfelli orkupakkans og fleiri mála. Ég sé ekki að við séum að fá allt það góða og skilja það slæma eftir. Ég verð að segja alveg eins og er að bara núna um daginn, og það var ekki í fyrsta skipti, fékk ég hálfgerðan hroll þegar ég byrjaði að lesa EES-lögin. Þetta var eins og í laginu hans Ladda um Roy Rogers, „hættu að telja“. Ég var að reyna að telja ESB, EES og þetta var í öðru hverju orði, EES-reglugerðir eða lög. Hvernig í ósköpunum eigum við að sjá lögin fyrir reglunum eða reglurnar fyrir lögunum, þetta er svo gígantískt mikið og furðulegt? Ég hef oft hugsað að það hljóti að vera hægt að einfalda þetta, það hljóti að vera hægt að hafa þetta á mannamáli í staðinn fyrir að það líti út eins og ég veit ekki hvað. Svo er annað í erlendu samstarfi. Þar er eitt af stóru málunum hafið, loftslagið, loftslagsmálin, plastið sem er okkur lifandi að drepa. Þarna þurfum við aldeilis að taka til hendinni og sem betur fer erum við núna að vakna upp og fara að gera eitthvað í þessum málum. En spurningin er bara hvort það dugi til vegna þess að við sjáum enn þá þjóðir taka plastdraslið sitt og annað rusl og senda það til vanþróaðra landa þar sem það safnast upp og verður eiginlega að frumskógi. Maður sér heilu fljótin í Asíu stútfull af plastúrgangi, sérstaklega frá Evrópuríkjum. Þarna erum við að flytja vandamál Evrópu yfir á vanþróuðu ríkin sem eru að drukkna í þessu. Eitt sem við ættum að vera búin að ræða er Covid-19 veiran og hvers vegna hún er komin fram. Nýjustu kenningarnar eru þær að hún sé komin til vegna þess að við erum að eyða skógi. Við erum að eyða gróðri og þar af leiðandi skapa kjöraðstæður fyrir svona vírusa. Ef þetta er rétt þá er Covid-19 veiran sú fyrsta af mörgum og þá þurfum við, eins og ég hef komið að áður, að fara að hafa meiri áhyggjur af því hvernig við ætlum að berjast við veiruna heldur en af kjarnorkusprengjum og öðru vegna þess að það er auðvitað allt annar hlutur. Eins og staðan er í dag held ég að ótti okkar við að lenda í öðrum veirufaraldri sé meiri en ótti okkar við nokkuð annað. Spurningin er bara hvað Norðurlöndin og aðrar þjóðir heims ætla að gera í þessum málum. Núna virðist það vera keppikeflið að finna uppruna veirunnar, hvar og hvers vegna hún varð til, finna út hverjum faraldurinn er að kenna og kenna hvert öðru um í staðinn fyrir að einbeita okkur að því að hugsa hvernig við ætlum við að stoppa faraldurinn og koma í veg fyrir að næsta holskefla fari af stað. Það verður ærið verkefni og ég vona heitt og innilega að við finnum eitthvað út úr því. Annað sem er sýnir okkur svart á hvítu að við þurfum að vera í góðu samstarfi við Bretland er það hvernig Bretum gengur að koma sér út úr kóngulóarvef ESB. Við vitum að það hefur ekki gengið átakalaust fyrir sig, sem sýnir vel hversu skelfilegt batterí Evrópusambandið er. Við verðum að átta okkur á því að þetta er fáránlegt bandalag að mörgu leyti. Ef við horfum á Grikklandi í austri, Spán í vestri og svo Finnland í norðri er himinn og haf á milli þessara þjóða. Það er eiginlega með ólíkindum að bandalagið skuli halda enn þá. Ég fékk það á tilfinninguna í Covid-faraldrinum að þarna nötri allt. Ef fleiri þjóðir ætla að reyna að komast út úr þessum ósköpum vona ég að þær lendi ekki í sama basli og Bretar. Ég bendi líka á, og það kom skýrt fram í andsvörum, að við sáum hvernig Brussel og Evrópusambandið brugðust við og ætluðu að reyna að loka á hlífðarbúnað fyrir heilsugæslu og annað. Þarna bjargaði EES-samningurinn, segir hæstv. utanríkisráðherra, og það er auðvitað alveg frábært ef hann virkaði í þessu tilfelli en það segir okkur samt að við þurfum að vera á tánum og fylgjast vel með því hvað Evrópusambandið er tilbúið að gera og hvernig það er tilbúið að bregðast við ef eitthvað bjátar á. Það segir okkur líka margt um það sem gæti skeð þegar næsti faraldur ríður yfir, ef það verður annar sem við vonum heitt og innilega að gerist ekki, að ekki komi Covid-20 eða Covid-21 eða eitthvað enn þá verra, og þá verðum við að vera undir það búin hvernig heimurinn bregst við. Þess vegna þurfum við að einbeita okkur að því að vera sjálfbær á öllum sviðum, þannig að við þurfum ekki að treysta í blindni á einhverja aðra heldur getum treyst á okkur sjálf. Það held ég að sé næsta og besta skref sem við getum tekið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu. Hann veltir upp ýmsum hlutum og ég vildi kannski minnast á nokkra. Mannréttindadómstóllinn heyrir ekki undir þennan málaflokk en mannréttindaráð gerir það svo sannarlega og hv. þingmaður bendir réttilega á að það er til lítils að vera að skipta sér af öðrum meðan við erum ekki búin að taka til heima hjá okkur. Samt sem áður, og það kemur fram á bls. 36 í skýrslunni, er staða Íslands á völdum mannréttindavísum þannig að ég held að við getum verið stolt af því hvar við stöndum í samanburði við aðra þegar kemur að jafnréttismálum, friðarmálum, málefnum samkynhneigðra og barna, þar erum við nr. 1, sömuleiðis varðandi lýðræðið, þar erum við nr. 2. Síðan eru hér fleiri þættir án þess að ég ætli að fara yfir það allt saman. En við eigum auðvitað alltaf að vera með augun á því að það er til lítils fyrir okkur að vera að gagnrýna aðra ef við erum ekki sjálf með hlutina í lagi. Varðandi EES þá sagði ég áðan að ég teldi að við hefðum tekið bestu molana og skilið hina eftir, svona almennt, og ég held að vísu að óbragðið sem margir töldu vera við þriðja orkupakkann hafi ekki komið í ljós, alla vega ekki enn þá og ég á ekki von á því að það verði. En það er ýmislegt sem ég veit að hv. þingmaður hefur áhuga á og hefur barist fyrir, sem hefur komið í gegnum EES, t.d. varðandi baráttu gegn mismunun á vinnumarkaði. Þegar ég var að byrja í stjórnmálum, gerði það mjög ungur, þá sögðu menn að við tækjum allt frá Danmörku af því að við erum auðvitað ekki að finna upp hjólið. Margt af því sem okkur finnst vera sjálfsagt fáum við í rauninni annars staðar frá, ákveðna sérfræðiþekkingu eða vinnu fyrir okkur í ýmsum málum, m.a. frá EES. Ég ætla ekkert að ræða ESB-málin [[Forseti hringir.]]nema hv. þingmaður vilji sérstaklega að ég geri það, en hann hittir naglann á höfuðið sem er kjarni máls að það gætir enginn [[Forseti hringir.]]okkar hagsmuna nema við sjálf.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og get verið sammála honum í mörgum sviðum. Eitt er kannski ekki rætt mikið en það er sú samvinna sem við eigum við Norðurlöndin. Ég skal alveg viðurkenna það að mín fyrstu kynni af Norðurlandaráði voru ekki góð. Það voru nú bara, held ég, mistök í upphafi. En eftir að ég fór að kynna mér betur málefni Norðurlandaráðs og Norðurlandanna í heild sinni, þá er þar margt sem við getum lært, alveg hellingur. Því miður kom Covid í veg fyrir það en við vorum á leiðinni að fá einar þrjár eða fjórar nefndir Norðurlandaráðs hingað heim í sumar. Því miður er það farið. Hingað átti t.d. að koma velferðarnefnd sem ætlaði að kynna sér jafnréttismál hér, sem sýnir að þeir voru að horfa til þess, og líka geðheilbrigðismál. Jú, við stöndum okkur vel á ýmsum sviðum en við getum alltaf gert betur og okkur ber líka að gera betur og ég vil ítreka það að við eigum að taka til í okkar eigin garði vegna þess að við getum það svo vel, við erum svo fámenn og getum svo auðveldlega verið algjör fyrirmynd, t.d. jafnréttismálum. En einhverra hluta vegna erum við enn að berjast, ég nefni t.d. kvennastörfin og konur í verkfalli sem eru að berjast fyrir einhverjum lágmarkslaunum vegna þess að það er einhver pólitísk þrjóska milli sveitarfélaga sem er alveg með ólíkindum vegna þess að þarna er um smáaura í heild sinni að ræða. Þess vegna skilur maður oft ekki þetta með jafnréttið, að við skulum ekki geta alla vega fundið það út að þeir sem eru t.d. á lægstu laununum og hafa það verst séu á jöfnum tekjum og mannsæmandi og að við skulum ekki vera búin að reikna út hvað þarf til að lifa og hvað séu mannsæmandi laun hérna á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að halda mig eins og ég get við utanríkismálin. Hv. þingmaður minntist á Norðurlandasamstarfið og Covid-faraldurinn er álagspróf á alþjóðasamstarf og ég held að það sé óhætt að segja að Norðurlandasamstarfið komi prýðilega út úr því. Mér þykir vænt um að heyra þegar hér er verið að hrósa starfsfólki utanríkisþjónustunnar, sérstaklega í borgaraþjónustunni, og þar unnu Norðurlöndin saman sem einn maður að koma Norðurlandabúum heim. Þegar var verið að skipuleggja flug skipti engu máli frá hvaða Norðurlöndum fólk var, Norðurlandabúar gátu gengið inn í þau flug. Fyrir alla var það mikilvægt en þó sérstaklega fyrir smæstu þjóðina í þessu fimm ríkja samstarfi og það erum við. Það er auðvitað alveg til fyrirmyndar. Ég vil ekki særa neinar tilfinningar þannig að ég ætla ekkert að fara yfir það sem hefur kannski ekki gengið jafn vel en það er gríðarlegur stuðningur á Íslandi og öllum hinum Norðurlöndunum við norrænt samstarf. Þar höfum við beitt okkur mjög og munum halda því áfram og það skyldi ekki vera vanmetið. Ég held hins vegar að það sé hægt að gera betur og reyndar held ég að það sé alltaf þannig að þegar menn eru komnir af stað, alveg sama hvað það er, og telja sig vera búna að ná einhvers konar fullkomnun, þá er leiðin bara niður á við. Við eigum alltaf að vera hógvær þegar við erum að lýsa því yfir hvað við erum ánægð með, hvort sem það er eitthvert ákveðið alþjóðlegt samstarf eða eitthvað innan lands, annars fara augun af boltanum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég veit að það er margt gott. Við megum ekki gleyma þessum ferðum sem voru farnar til Kína til þess að ná í alls konar gögn vegna Covid-veirunnar, það var alveg frábært. Ég held að á þessum sviðum getum við verið í góðu samstarfi við Norðurlöndin en það er, eins og ég segi, ekki eins gott við Evrópusambandið vegna þess að þeir voru tilbúnir að loka á hlífðarfatnað. Þess vegna eigum við kannski að einbeita okkur frekar að Norðurlöndunum og taka höndum saman með þeim þannig að Norðurlöndin verði sjálfbær að því leyti að þau eigi nægar birgðir ef eitthvað svona kemur upp á. Það er eitt í þessu sem við gleymum oft að tala um og það eru lyfjamálin. Nú virðist stór hluti lyfja vera upprunninn frá Kína og ég spyr mig oft hvernig það verður ef eitthvað slitnar þarna á milli: Hvar stöndum við þá í lyfjamálum? Ég hugsa að Norðurlöndin geti þar komið að en ef framleiðsla er eingöngu í Asíu eða eingöngu í Kína þá erum við í slæmum málum ef eitthvað rofnar í þeim málum og ég hef oft velt því fyrir mér hvernig það er. Við þurfum bara að skoða það.
Hæstv. forseti. Mér skilst að það hafi orðið einhver mistök varðandi ræðutímann um þessa skýrslu þannig að ég óska eftir því, ef ég tel þörf á því, að vera skráð aftur í ræðu á eftir, en við sjáum til hvernig mér gengur að fara yfir efnið. Ég vil einnig styðja þá tillögu sem fram hefur komið hér að í framtíðinni verði tvöfaldur ræðutími um skýrslu utanríkisráðherra, ég held að það dugi ekkert minna, eða að hafa þessa umræðu oftar á dagskrá yfir árið þegar við gerum nýja starfsáætlun fyrir þingið. Þetta er alla vega allt of knappur tími. En þrátt fyrir svona netta skammarræðu í byrjun vil ég þakka hæstv. ráðherra og hans starfsfólki fyrir mjög góða og ítarlega skýrslu að venju. Það er af mörgu að taka en þó er þessi skýrsla frábrugðin venjubundnum skýrslum þar sem heimurinn glímir nú við faraldur af völdum Covid, sem hefur ekki farið fram hjá neinum. Segja má að faraldurinn hafi sett samfélög um allan heim á hliðina. Samgöngur hafa lamast og atvinnulífið að stórum hluta og við blasir alvarlegt atvinnuleysi um allan heim. Við þekkjum ekki enn til fulls hverjar afleiðingar þessa faraldurs verða en við getum þó gert ráð fyrir að efnahagslegar afleiðingar hans verði verulega neikvæðar um allan heim. Það er þó of snemmt að spá nokkru um framhaldið en það sem við getum rætt og eigum að ræða er annars vegar að skoða viðbrögðin við Covid og hvað við getum lært af þeim og hins vegar hvernig við getum nýtt þessa reynslu til að byggja upp til framtíðar í nánu samstarfi við nágrannaríki og aðrar vinveittar þjóðir og ekki síst alþjóðlegar stofnanir eins og margir hafa nefnt í dag. Herra forseti. Fram kemur í skýrslu ráðherra að glundroða hafi gætt í alþjóðlegu samstarfi þegar veiran lét á sér kræla utan Asíu og ekki síst innan Schengen. Landamæri lokuðu fyrirvaralaust, má segja, og einnig á milli Norðurlanda án þess að nokkurt samtal eða samráð hefði átt sér stað, alla vega í sumum tilfellum. Eftir á að hyggja hefði mátt framkvæma hlutina á annan hátt og ég efast ekki um að menn muni læra af þessari reynslu. Í öllu óðagotinu og óvissunni stóð borgaraþjónusta utanríkisþjónustu Íslands vaktina um heim allan. Ég hélt ég væri frumleg þegar ég var að skrifa þessa ræðu en það hafa sem betur fer allir komið inn á þetta atriði og hrósað starfsfólki utanríkisþjónustunnar sem vann afrek, má ég segja, sat við símann og tölvuna dag og nótt og þjónustaði Íslendinga um allan heim. Þó að við séum fámenn, Íslendingar, fámenn þjóð, þá tekst okkur einhvern veginn að vera alltaf úti um allt við leik og störf og það reyndi allverulega á utanríkisþjónustuna en hún stóðst prófið. Ég vil þakka henni enn og aftur, hún á heiður skilinn og starfsfólk hennar fyrir sitt framlag. Herra forseti. Ég verð einnig að koma því hér að ég var mjög ánægð að sjá þá samstöðu sem norrænu ríkin hafa sýnt á þessum tíma, þó svo að ég sé búin að gagnrýna hér aðeins landamæralokanirnar, en mörg önnur verkefni hafa verið á borðinu og þá ekki síst það sem ég nefndi áðan, samstarf varðandi borgaraþjónustuna, að koma norrænum borgurum til síns heima, en einnig varðandi samstöðu og áherslur þeirra á að standa þurfi vörð um mannréttindi og lýðræði sem á undir högg að sækja á tímum kórónuveirunnar. Einnig þau skilaboð að norræn ríki telji mikilvægt að styðja fátækustu ríkin í samstarfi við alþjóðastofnanir og mannúðarsamtök. Það er afar mikilvægt atriði og í skýrslu ráðherra er þessa áherslu á mannréttindi, lýðræði og samstarf við alþjóðastofnanir víða að sjá. Ég ætla kannski ekki að fara ítarlega ofan í kaflann um þróunarsamvinnuverkefnin í framhaldinu, en umfjöllun um þau er að finna á bls. 87 og áfram. Þar er gerð mjög góð grein fyrir því þróunarsamstarfi sem við Íslendingar tökum þátt í, bæði samstarf við fjölþjóðlegar stofnanir og eins tvíhliða samstarf. Það má bæði sjá og heyra að hæstv. ráðherra leggur mikla áherslu á þennan málaflokk og ríkisstjórnin hefur verið að bæta í fjármunum og auka áherslu almennt á það sem er vel. En aftur að norrænni samvinnu. Norrænir ráðherrar hafa fundað bæði formlega og óformlega síðustu vikur, deilt upplýsingum og rætt þær leiðir sem ríkin gætu mögulega farið til að bregðast við Covid-19. Það gleður mig að sjá og heyra hversu mikið vægi norrænt samstarf hefur haft þegar á reynir. Það er greinilega ekki bara í orði heldur líka á borði. Það er gerð mjög góð grein fyrir þessu á mjög mörgum stöðum í skýrslunni hvernig við norrænar þjóðir höfum nálgast þetta flókna verkefni. Á vef norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs - ég vil kannski nota tækifærið og auglýsa þá síðu, norden.org - má einnig sjá ýmsar fréttir þess efnis, m.a. er þar frétt um að norrænir ráðherrar vilji tryggja samlegð milli efnahagslegrar endurreisnar og grænna umskipta í ljósi Covid - þarna er tækifæri - og að norrænu samstarfsráðherrarnir hafi ákveðið að ríkin sameinist um rannsóknir og aðrar markvissar aðgerðir til að hjálpa svæðinu að komast út úr þeim erfiðu aðstæðum sem Covid hefur leitt af sér og að atvinnuvegaráðherrar Norðurlandanna séu nú að undirbúa uppbyggingarstefnu eftir kórónukreppuna, svo fátt eitt sé nefnt. Þetta er allt af hinu góða. Norðurlandaráð hefur ekki látið sitt eftir liggja við að hvetja ráðherra til náins samstarfs, bæði á meðan Covid stendur og einnig að faraldrinum loknum. Þann 20. apríl sl. sendi forsætisnefnd Norðurlandaráðs bréf til allra forsætisráðherra Norðurlanda. Í bréfinu vísar forsætisnefndin til stefnu um samfélagsöryggi sem samþykkt var einróma á Norðurlandaráðsþingi í október árið 2019. Forsætisnefndin hvetur ríkisstjórnir Norðurlanda til að innleiða þær tillögur sem lagðar eru fram í stefnunni og nefnir sérstaklega tillögu um að ríkisstjórnir Norðurlanda samræmi aðgerðir til að tryggja framboð á mikilvægum lyfjum, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom einmitt inn á það hér rétt áðan, og öðrum búnaði til lækninga. Í bréfinu undirstrikar forsætisnefndin þörfina á uppfærðri norrænni áhættugreiningu og viðbúnaðaráætlun og leggur til að komið sé á fót óháðri norrænni viðbúnaðarnefnd. Ég tel mjög mikilvægt að þessum nefndum verkefnum verði flýtt eins og mögulegt er og mér þætti vænt um að heyra frá hæstv. ráðherra hvaða sýn hann hefur á þessa stefnu varðandi nánara samstarf sem útfært yrði út frá þessum meginatriðum sem koma fram í bréfinu frá forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Það er stefna Norðurlandanna að verða samþættasta svæði heims. Við eigum í mjög nánu sambandi og milli okkar ríkir traust sem er einstakt á heimsvísu. Það er því mikilvægt að ríkisstjórnir vinni saman að því að draga úr neikvæðum áhrifum þeirra ferðatakmarkana sem gripið hefur verið til og skoði hvort hægt sé að samræma viðbrögð við faröldrum í framtíðinni með þeim hætti að ekki þurfi að grípa til nýrra landamærahindrana. Herra forseti. Mér þykir einnig mjög mikilvægt að koma því að hér í þessari umræðu í dag að nefndir Norðurlandaráðs hafa fundað mjög reglulega síðustu vikur þrátt fyrir ferðabann. Skrifstofa Norðurlandaráðs og starfsmenn Íslandsdeildar Norðurlandaráðs hafa staðið sig með miklum sóma við að leita lausna svo starfið geti haldið áfram nánast óslitið þrátt fyrir breytt fundaform. Við höfum notast við fjarfundabúnað með innbyggðum túlkunarmöguleikum og einnig afgreitt mál skriflega eins og kostur er. Auðvitað var leiðinlegt að geta ekki haldið vorþing Norðurlandaráðs í Helsinki í lok mars eins og til stóð en málin voru samt sem áður afgreidd eins og kostur var, bæði á fjarfundum og skriflega og þeim frestað sem mögulegt var að fresta til haustsins. En við stefnum enn á að halda haustþing Norðurlandaráðs í lok október í Reykjavík eða þar til annað kemur í ljós. Þessi reynsla hefur kennt okkur það að möguleikar á fjarfundaformi eru meiri en margir bjuggust við, sérstaklega með tilliti til alþjóðasamstarfs og túlkunar. Ég mun því leggja áherslu á það í forsetatíð minni í Norðurlandaráði að hefðbundnum fundum ráðsins og nefndum verði fækkað. Þannig væri hægt að gera starfið enn skilvirkara, spara umtalsverða fjármuni vegna ferðakostnaðar og fundahalda sem og að fækka kolefnissporum og draga þar með verulega úr umhverfisáhrifum vegna ferðalaga. Ég sé í skýrslu ráðherra að utanríkis- og varnarmálaráðherrar Atlantshafsbandalagsins hafa í fyrsta sinn fundað með fjarfundabúnaði. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég er alls ekki búin að ljúka máli mínu og óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra, sem vill líka kalla sig þróunarsamvinnuráðherra, fyrir þessa skýrslu sem liggur fyrir þinginu og hefur fengið hérna langa umræðu, ég ætla ekki að segja að hún hafi verið langdregin, hún var löng og margt í mörgu, eins og sagt er. Ég ætla ekki að hafa langa tölu um þetta, skýrslan er yfirgripsmikil og veitir ágætisyfirlit yfir alla þá starfsemi sem fram fer í utanríkisþjónustunni og er sett fram á skýran og skilmerkilegan hátt. Hún þjónar margvíslegum tilgangi og gott fyrir bæði þingmenn og almenning að geta flett upp í skýrslunni. Að vísu er ekki fjallað um EES-málin af því að það var gefin út sérstök skýrsla um þau en að öðru leyti er þetta ágætisyfirlit. Utanríkismál Íslands eru, eins og sjá má af þessari skýrslu, margvísleg og af ýmsum toga og þjóna sjálfsögðu langflest þeirra því eina markmiði og ætti auðvitað að vera helsta markmiðið að gæta hagsmuna Íslands á erlendri grundu en einnig eru þarna önnur verkefni sem þjóna hagsmunum Íslands með óbeinum hætti, ekki eins beinum og menn kannski þekkja helst. Þar nefni ég að sjálfsögðu þróunarsamvinnuna sem þjónar hagsmunum alls heimsins að við leggjum öll lið í þeim efnum. Mér er hins vegar efst í huga það mál sem er efst á baugi þessa dagana og varðar utanríkismál mjög mikið og það er ástandið vegna Covid-veirunnar sem hefur geisað í mismiklum mæli milli landa. Svo virðist sem flest lönd hafi gripið til svipaðra aðgerða til að stemma stigu við útbreiðslu veirunnar sem vonandi er nú í rénun. Alvarlegustu aðgerðirnar að mínu mati eru þær takmarkanir sem settar hafa verið á för fólks á milli landa. Við Íslendingar og íslensk stjórnvöld höfum borið gæfu til þess að grípa ekki til jafn harðra aðgerða og mörg ríki í kringum okkur, þótt við höfum um miðbik þessa faraldurs brugðið á það ráð að fylgja löndunum í Schengen, sem við höfum átt í ágætu samstarfi við, og loka ytri landamærum Schengen. Innri landamæri Schengen frá sjónarhóli Íslands hafa verið opin og það er fagnaðarefni og ágætt að leggja á það áherslu í umræðunni hér á landi og erlendis að þau hafa verið opin. Fyrir viku síðan eða svo var hins vegar brugðið á það ráð að kveða á um sóttkví fyrir þá útlendinga sem koma til Íslands, ólíkt því sem hafði verið boðað í upphafi faraldursins. Ég verð að segja að ég er ekki sátt við þá ákvörðun. Mér finnst ekki hafa verið tilefni til þess. Hingað eru ekki að koma ferðamenn í stórum stíl, því miður, ekki enn sem komið er og kannski ekki ástæða til að grípa til þeirra aðgerða sem sóttkví í tvær vikur er, enda vonast ég til að þetta verði mjög skammvinn aðgerð. Þetta held ég að sé mál málanna í utanríkismálum í dag á milli ríkja, hvernig létta megi þeim takmörkunum sem settar hafa verið, hvernig við getum horft til þess að landamæri verði opin fyrir ferðamenn og þá sem eru í lögmætri för til landa án þess að þeir þurfi að sæta því að fara í svo íþyngjandi meðferð sem sóttkví er í tvær vikur í hverju einasta landi. Það hefur komið fram að einhverjir ráðherrar okkar hafa rætt þetta við kollega sína, a.m.k. á Norðurlöndum, og ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til dáða í þeim efnum. Sjálf hef ég átt viðræður við kollega mína á Norðurlöndunum, formenn utanríkismálanefnda, og ég greini þar jákvæða afstöðu til samvinnu Norðurlandanna í þessu máli og óþreyju margra þingmanna á Norðurlöndum fyrir því að þessum takmörkunum verði aflétt. Menn gera sér það ljóst að það er alveg sama til hvaða sértækra aðgerða menn ætli að grípa, hvort sem það er hér á Íslandi eða í öðrum löndum, til þess að bjarga fyrirtækjum og efnahagslífinu, störfum fólks og lífsviðurværi, slíkar aðgerðir duga skammt ef ekki er opið fyrir viðskipti að öðru leyti. Samskipti við önnur lönd eru, eins og heimurinn hefur þróast sem betur fer, grundvallaratriði í því. Það er auðvitað sérstaklega mikilvægt fyrir eyland eins og Ísland sem hefur byggt sína velmegun og bætt kjör undanfarna áratugi einmitt á auknum samskiptum við útlönd. Þess vegna legg ég mikla áherslu á að það verði forgangsraðað í störfum utanríkisþjónustunnar á næstu misserum, ég vona að það verði ekki á næstu árum sem það þurfi að gera en a.m.k. næstu vikum og misserum, að koma mönnum erlendis í skilning um að það er nauðsynlegt að fara að opna þetta og læra að lifa með veirunni. Ég vil í þessu sambandi benda á að það hafa einmitt borist fréttir af því að Eystrasaltsríkin hafa tekið ákveðið frumkvæði innan Evrópu í þessum efnum með því að opna á för manna sín á milli. Þeirra væntingar standa væntanlega til þessa að víkka það út. En það er áhugavert að Eystrasaltsríkin skuli taka þetta frumkvæði sem maður hefði haldið að lægi beinast við að gera t.d. hérna á Norðurlöndunum eða í hinni gömlu Evrópu. Það er ekki fjallað sérstaklega um þetta í skýrslunni, hún hefur væntanlega verið í ritun eitthvað fyrir þennan tíma þótt það sé auðvitað gerð grein fyrir því að aðstæður hafa breyst að einhverju leyti hvað þetta varðar. Sérstaka athygli mína vakti kafli á bls. 85 um netöryggi sem ég held að verði mjög til umræðu næstu misserin. Ég tel a.m.k. mjög mikilvægt að menn ræði það hvernig uppbyggingu á hinu svokallaða 5G kerfi verði háttað og lagasetningu í kringum það í ljósi öryggismála vegna þess að uppbygging á 5G er ekki bara einfalt fjarskiptamál heldur er alveg ljóst af umræðu alþjóðlega og í ýmsum löndum að þetta varðar mjög öryggismál ríkja. Ég vænti þess að í næstu skýrslu verði kannski ítarlegar fjallað um 5G. Mig langar að lokum að nefna það, það hefur kannski ekki náðst að fara yfir það í þessari skýrslu, en ég held að það hljóti að vera óhjákvæmilegt fyrir okkur Íslendinga að í utanríkismálum verði forgangsraðað næstu árin í ljósi þeirrar efnahagslægðar sem blasir við út af Covid-veirunni. Hér eru auðvitað mjög mörg verkefni og ég ætla ekki að gera hæstv. utanríkisráðherra það að spyrja hann hér, ef hann ætlar að fjalla um það í lokaræðu sinni, hvort hann sjái fyrir sér einhverja möguleika á að forgangsraða og hvaða verkefni það væru, sérstaklega í þessari skýrslu, sem við mættum kannski síst vera án og hvaða verkefni það eru sem við helst gætum sett til hliðar í einhvern tíma. En það er alveg óhjákvæmilegt að menn leiti leiða til þess að draga saman í útgjöldum í þessum málaflokki eins og öllum öðrum. Þá kemur kannski vel á vondan, fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott, og í þessu veirufári hefur mönnum farið mjög fram með alls kyns fjarfundabúnað og í utanríkismálum hefur það skipt mjög miklu máli að geta haft samskipti við fólk úti í heimi með fjarfundabúnaði. Ég vænti þess að það fyrirkomulag sé komið til að vera og menn nýti sér það í ríkara mæli og opinberir starfsmenn utanríkisráðuneytisins og þingsins ferðist kannski aðeins minna en þeir hafa gert hingað til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Eins og hv. þingmaður veit þegar kemur að Schengen og landamæravörslu þá er það ekki undir utanríkisráðuneytinu komið en ég hef hins vegar frá fyrsta degi, bæði í því sem snýr að Norðurlöndunum og Eystrasaltsríkjunum, lagt á það áherslu að við hugum að því að vera helst í forystu við opnun, í það minnsta þegar kemur að aðferðafræðinni. Á sama hátt hef ég falið öllum sendiráðunum að hafa samband við þau ríki sérstaklega þar sem gengið hefur best um möguleika á því að vera með tvíhliða opnanir. Þar sem þetta er á málefnasviði annarra ráðherra þá hefur ríkisstjórnin í heild sinni verið að skoða hvað við getum gert sjálf og hvernig sé best að haga þessum málum. Það liggur alveg fyrir að það skiptir engu máli, eins og hv. þingmaður vísaði til, í hvaða aðgerðir verður farið innan lands; á meðan efnahagskerfin opnast ekki þá munum við ekki ná árangri. Það sama er með netöryggi, í Stjórnarráðinu eru þau mál á hendi samgönguráðherra. En það breytir því ekki að okkar sýn er skýr og allir eru meðvitaðir um að við eigum að taka þau mál mjög alvarlega og fylgja fordæmi annarra ríkja sem við erum í bestu samstarfi við. Öll ríki sem við berum okkur saman við hafa tekið netöryggismálin og sérstaklega 5G málin mjög föstum tökum. Varðandi forgangsröðun utanríkisþjónustunnar hefur nú þegar verið tekin ákvörðun um það, og ég lýsti því yfir fyrir nokkru og það tekið fyrir sérstaklega í umræðunni, og ég hef falið hópi að koma með tillögur um hvernig við getum í framkvæmd forgangsraðað fyrir útflutningshagsmuni. Vonandi varir ástandið ekki of lengi en stóra verkefnið er að forgangsraða verkefnum utanríkisþjónustunnar fyrir útflutningshagsmuni og þá aðila [[Forseti hringir.]]sem selja vörur og þjónustu því að við munum ekki ná efnahagslegri viðspyrnu fyrr en við náum aftur sömu verðmætatölum þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið þótt hann hafi ekki beint til mín spurningu sérstaklega, en ég fagna því sem fram kom í andsvari hans að nú þegar sé hafin vinna við þetta og menn séu meðvitaðir um að gæta þurfi að hverri einustu krónu í utanríkismálum eins og öðrum málum og að sú vinna við forgangsröðun sé hafin í ráðuneytinu. Ég bjóst ekki við neinu öðru af hæstv. ráðherra en að hann ætlaði að halda vel um peninga skattgreiðenda að þessu leyti. Af því að ráðherra nefnir Schengen, sem er alveg rétt að heyrir ekki undir utanríkisráðuneytið heldur hefur dómsmálaráðuneytið farið með það sem lið í samstarfi um öryggismál yfir landamæri, þá liggur fyrir að ákvörðun Schengen-ríkjanna um lokun ytri landamæra fellur niður 15. maí, í næstu viku. Þá verður væntanlega tekin ákvörðun um hvort hún verði framlengd. Ég hef lagt áherslu á að það verði ekki gert og að Ísland taki frumkvæði og kynni það bara innan Schengen að Ísland taki ekki þátt í áframhaldandi lokun ytri landamæra. Ísland hefur forræði til að setja sér einhverjar sérstakar reglur hafi menn áhuga á því, sem ég vona að þeir hafi ekki. En þetta tengist auðvitað líka innri landamærunum og í viðræðum við t.d. Norðurlöndin eða önnur ríki Evrópu hefur borið á því að í ríkjum í Evrópu þá séu menn að bíða eftir einhverju frumkvæði frá Evrópusambandinu, sameiginlegri fyrirskipun Evrópusambandsins og tilmælum um hvernig opnun innri landamæra verði háttað. Þá finnst mér rétt að menn hafi í huga að þegar tekin var ákvörðun um að loka innri landamærum Evrópuríkjanna, Evrópusambandsríkjanna, gerðu ríkin það hvert fyrir sig án nokkurrar aðkomu Evrópusambandsins og menn vógu bara og mátu eigin hagsmuni og það var gert mögulega í andstöðu við Evrópusambandið. En það var ekki Evrópusambandið sem hafði frumkvæði að því og ég tel að menn eigi ekki að bíða eftir einhverju frumkvæði frá Evrópusambandinu í þessu. [[Forseti hringir.]]Við Íslendingar eigum a.m.k. að hafa frumkvæði og sækja fram í þessum efnum og tala fyrir opnun landamæra og hvetja okkar góðu nágranna og vini til að opna sín landamæri.
Virðulegi forseti. Ég hef haft það fyrir reglu að koma í andsvör vegna þess að mér finnst þetta form ekkert voðalega gott og ef þetta væri eins og venjulega biði ég eftir að allar ræðurnar væru búnar og svo hefði ég einhverjar tíu mínútur til að svara öllu. Ég er bara að reyna að koma fram við hv. þingmenn eins og ég myndi vilja að væri komið fram við mig þegar ég var í þeirra stöðu og reyni þess vegna að koma með andsvör eftir hverja ræðu og hef gert það í umræðunni hér í dag. Það er kannski ástæðan fyrir því að ég er ekki að spyrja sérstaklega heldur tel ég að samtalið verði betra og þeir sem taki þátt í því og fylgist með því séu kannski meira upplýstir ef þetta er gert með þessum hætti. En ég er algerlega tilbúinn til að skoða breytingar á því formi. Almennt varðandi það sem hv. þingmaður vísaði til þá er staðan bara þessi: Það skiptir engu máli, eins og hv. þingmaður vísaði til, hvað við gerum og hvernig pakkarnir verða búnir til eða hvaða aðgerðir við förum í; meðan landamæri opna ekki fer efnahagslífið ekki af stað eins og við þekkjum það. Það á ekki bara við um Ísland heldur allar þjóðir sem við berum okkur saman við. Kannski er einhver þjóð sem getur haft algerlega lokað, ég þekki það ekki, en það er örugglega ekki þjóð sem er með mikla velmegun eða hagsæld hjá sínum íbúum. Þetta er umhverfið sem við erum að eiga við og við verðum að vera mjög meðvituð um og vinna að því öllum árum að opna landamæri án þess að ögra þeim árangri sem náðst hefur. Við eigum auðvitað að stíga varlega til jarðar. En það eru ýmsar leiðir færar. Við eigum sömuleiðis, eins og hv. þingmaður vísar til og það hef ég gert, að tala fyrir því að við vinnum saman með öðrum þjóðum að þessu marki. En við eigum hins vegar ekki að bíða eftir frumkvæði einhvers annars. Það er ekkert unnið með því. Við megum ekki sitja með hendur í skauti. Þeir fiska sem róa.
Virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram með ræðu mína sem ég var rétt rúmlega hálfnað með áðan. Ég var að tala um fjarfundi en mikið hefur verið notast við þá hjá Norðurlandaráði undanfarið og einnig sá ég upplýsingar um það í þessari góðu skýrslu að varnarmálaráðherrar og utanríkisráðherrar hefðu fundað með fjarfundabúnaði í fyrsta sinn í sögunni og það hefði bara gengið nokkuð vel. Ég hef einnig þær upplýsingar frá fulltrúum Alþingis í Evrópuráðinu og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu að fundað hafi verið jafnt og þétt síðustu vikur þannig að þarna eru tækifæri til framtíðar. Ég ætlaði aðeins að koma inn á kaflann um öryggis- og varnarmál á bls. 21. Þar er verið að tala um upplýsingaóreiðu og hún sé núna mikið til umfjöllunar hjá Sameinuðu þjóðunum og undirstofnunum. Röngum upplýsingum sé sérstaklega beint gegn einstökum ríkjum og alþjóðastofnunum og grafi undan öryggi ríkja og trausti almennings til stofnana og stjórnvalda. Þjóðaröryggisráð setti nýlega á fót vinnuhóp um upplýsingaóreiðu og markmiðið er að kanna umfang skipulagðrar útbreiðslu rangra eða misvísandi upplýsingar um Covid. Það verður áhugavert að sjá þær niðurstöður. Það er mikil vinna í gangi og mikil áhersla á þennan málaflokk eins og fram kemur í skýrslunni. Herra forseti. Traust er ein af mikilvægustu undirstöðum lýðræðislegra samfélaga og falskar fréttir og upplýsingaóreiða er raunveruleg ógn við lýðræðið sem ber að taka mjög alvarlega. Þegar fólk getur ekki treyst þeim upplýsingum sem það fær er því ómögulegt að taka upplýsta ákvörðun og uppfylla þar með lýðræðislega skyldu sína. Ég óttast auðvitað umfang, afl og möguleika þeirra sem dreifa vísvitandi fölskum fréttum til að grafa undan grunngildum lýðræðislegra þjóðfélaga sem og alþjóðastofnunum. En á sama tíma fagna ég þeirri áherslu sem bæði stofnanir, ríki og samtök og háskólasamfélagið leggja nú á þennan málaflokk. Mig langaði að nefna að ég var nýlega á málþingi á vegum þjóðaröryggisráðs og Alþjóðastofnunar Háskóla Íslands þar sem þetta var til umfjöllunar. Það kom fram mjög mikið af áhugaverðum upplýsingum og í stuttu máli sagt er mjög mikilvægt að við greinum betur hér á landi þessar fölsku upplýsingar. Það er sem sagt verið að vinna að því í vinnuhóp á vegum þjóðaröryggisráðs. Annað sem mér fannst merkilegt er að eldra fólk, sem sagt 60+, er líklegra til að dreifa fölskum upplýsingum. Unga fólkið okkar sem fær fræðslu í skólum, er varara um sig og hugsar sig frekar tvisvar um áður en það dreifir fölskum upplýsingum, það er læsara á upplýsingarnar. Það er því mjög mikilvægt að eldra fólkið fái líka þessa fræðslu og að stjórnvöld beiti sér sérstaklega fyrir því. Það var eiginlega svolítið skelfilegt að sjá hversu auðvelt það er að búa til falskan prófíl og leika sér að fólki á netinu og safna gríðarlega miklum persónulegum upplýsingum á netinu án þess að fólk átti sig á því. Það er mjög auðvelt þó að maður sé ekki mjög flinkur á tölvur. Þetta var skuggalegt þannig að við þurfum að vinna í þessu. Tíminn styttist. Mig langaði að nefna netöryggismálin. Margir hafa gert það í dag og ég tek bara undir að það er mikilvægt að vinna vel með okkar norrænu samstarfsaðilum og einnig vinum í Eystrasaltsríkjunum sem hafa mjög mikla reynslu og þekkingu á þessu sviði. Mér fannst áhugavert það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um áðan, að þetta er náttúrlega víðast hvar í hinum löndunum varnamál en þar sem við erum ekki með her er umgjörðin svolítið önnur. Það er fjallað um þetta í skýrslunni á bls. 85. Ég ætlaði líka að tala um auðlinda- og umhverfismál á bls. 41 og vildi náttúrlega nefna skýrsluna frá Birni Bjarnasyni sem við eigum fljótlega von á, Bjarnason-skýrsluna. En margt hefur breyst síðan Stoltenberg-skýrslan kom út og heimurinn breytist hratt og við því þurfum við að bregðast. Kórónuveiran hefur hrint okkur áfram inn í tíma mikilla breytinga og jafnvel byltinga. Ég hugsa að ég láti þetta duga enda hef ég ekki meiri tíma. [[Forseti hringir.]]Hafið og sá samningur sem er talað um á bls. 33 er líka mjög merkilegur og athyglinnar virði. En ég þakka fyrir gott hljóð.
Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóðar ræður og líka fyrir þrautseigjuna og gefa ekki þumlung eftir og taka aðra ræðu. Það finnst mér gott. Ef ég má hafa skoðanir á umræðunni þá held ég að við ættum að hugsa það í framtíðinni að skipta þessu upp. Þetta er svo víðfeðmt. Við erum náttúrlega að taka EES-málum sérstaklega en ég held að jafnvel þó að það væri sama skýrslan væri skynsamlegt að við tækjum bara ákveðna þætti fyrir í hvert skipti fyrir sig. En það er auðvitað þingsins að ákveða. Ég lýsi mig alla vega reiðubúinn til að gera það með þeim hætti. Ég er sammála hv. þingmanni þegar hann vísar til þess að samráð og samtal hefði átt að vera á Norðurlöndunum fyrir lokun. Ég hef ekkert verið feiminn við að lýsa því yfir. Á sama hátt er ég sammála hv. þingmanni með Norðurlandasamstarfið, við höfum alltaf tækifæri en sérstaklega núna til að styrkja það og dýpka. Ég vonast til að skýrsla Björns Bjarnasonar sé liður í því. Á sama hátt sé ég tækifæri í heilbrigðismálum, svo sannarlega, jafnvel enn frekar í öryggis- og varnarmálum. Hv. þingmaður vísaði til netöryggismála og það er svo sannarlega vettvangur. Þingmaðurinn tók nokkurn tíma í að tala um fjarfundi og ég vil trúa því að þeir séu komnir til að vera. Auðvitað koma þeir ekki alveg í staðinn fyrir að fólk hittist. Það skiptir engu máli hvort maður er að hitta útlendinga eða Íslendinga. Ég hugsa að ef fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga myndu aldrei hittast í eigin persónu heldur væri bara um fjarfundi að ræða þá gengi það ekki jafn vel. Við þurfum alltaf á mannlegum samskiptum að halda, hvort sem það eru þingmenn sín á milli eða milli þjóða. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram hjá hv. þingmanni og þeim áherslum og sérstaklega varðandi Norðurlandamálin. Ég veit að hv. þingmaður talar ekki bara í því efni heldur sömuleiðis framkvæmir eins og allir vita.
Virðulegur forseti. Já, við erum algerlega sammála um að þessi skýrsla þarf miklu meira pláss á þinginu. Þetta eru oft á tíðum ólíkir málaflokkar og það er mjög óþægilegt að þurfa í raun bara að telja upp kaflaheiti og fagna einhverju, við höfum mjög lítinn tíma til að fara almennilega ofan í hlutina og taka inn meiri upplýsingar sem tengjast þessum umfjöllunarefnum. Það er stiklað á allt of stóru og það er ekkert tilefni til þess heldur þvert á móti, þannig að ég hvet forsætisnefnd og forseta Alþingis til að horfa til þess að breyta fyrirkomulaginu við gerð næstu starfsáætlunar. Við erum að fjalla um risastór mál eins og t.d. netöryggismálin, við gætum þess vegna tekið heilan dag í það hér vegna þess að það er mál sem tekur mikið pláss hjá þjóðunum í kringum okkur og ekki að ástæðulausu. Það er allt undir. Okkar þjóðaröryggi er undir. Þessu þurfum við að gefa meiri tíma og enn og aftur að vinna vel með okkar vinaþjóðum á þessum vettvangi. Ég heyrði að hæstv. ráðherra var sammála um að við ættum að dýpka okkar norræna samstarf og mig langaði til að inna hann sérstaklega eftir þessu bréfi sem forsætisnefnd Norðurlandaráðs sendi til forsætisráðherranna. Ég held að hæstv. ráðherra hafi séð það. Þar er verið að undirstrika að gerð verði norræn áhættugreining og viðbúnaðaráætlun og að komið verði á fót [[Forseti hringir.]]óháðri norrænni viðbúnaðarnefnd. Hvað finnst hæstv. ráðherra um það?
Ég þakka hv. þingmanni aftur. Án þess að ég sé búinn að skoða málið með þeim hætti að ég geti úttalað mig um það nákvæmlega held ég að hugsunin á bak við það sé að það væri mjög æskilegt að við værum með einhvern vettvang sem getur brugðist við óvæntum atburðum eins og þessum. Auðvitað var brugðist við, í það minnsta þegar kemur að utanríkisráðherrunum, m.a. vegna þess að við áttum mjög góðan fund með öllum ráðherrunum í Borgarnesi. Hann var ekkert langur en það var þó þannig að við vorum þarna í einhvern tíma og okkur gafst gott tækifæri til að kynnast ágætlega. Það gerir það að verkum að þegar svona aðstæður koma upp og það þarf að halda fjarfund þá er það gert með litlum fyrirvara og við erum búnir að halda sex slíka, bara utanríkisráðherrarnir. Síðan hef ég átt tvo frekar en þrjá með þróunarsamvinnuráðherrunum og einn, ef ég man rétt, frekar en tvo með varnarmálaráðherrunum. Þetta held ég að sé komið til að vera en við þurfum að hafa eitthvert skipulag til staðar. Við erum búin að efla mjög mikið NORDEFCO, sem er öryggis- og varnarsamstarfið. Eins og ég nefndi í framsöguræðu minni eru Finnar og Svíar mjög virkir þátttakendur í samstarfi við Atlantshafsbandalagið. Ég á frekar von á því án þess að ég viti hvað verði endanlega í þeirri skýrslu, en það kæmi mér á óvart ef í skýrslu Björns Bjarnasonar verði ekki tekið nokkuð þétt á þessu. Norðurlandasamstarfið fram til þessa hefur staðist álagsprófið, sérstaklega þegar kemur að borgaraþjónustunni sem ég vék að áðan. Það á auðvitað eftir að koma í ljós þegar kemur að opnun landamæra. Það er ekki nóg að við séum á þeim stað, það þurfa allir að vera sammála um aðferðafræðina í því. Auðvitað þvælist það fyrir að staðan í löndunum er misjöfn og það allt saman en það breytir því ekki [[Forseti hringir.]]að við eigum sem Norðurlönd að vinna saman að þeim málum.
Virðulegur forseti. Það er kannski fáu að svara en þetta er ágætissamtal sem við eigum hér. Mér finnst gott að heyra hversu umhugað hæstv. ráðherra er um norrænt samstarf og þessi Borgarnesfundur var mjög góður, skilst mér, og menn eru í mjög reglubundnu samtali. Mig langaði til að nefna aðeins það sem ég hafði ekki tíma til áðan, varðandi loftslagsmálin, þ.e. auðlinda- og umhverfismálin á bls. 41 og svo áfram í skýrslunni. Ég sé að það er ekki bara í þessum kafla, það má sjá víða í skýrslunni einmitt þessa auknu áherslu íslenskra stjórnvalda á þessa málaflokka. Auðvitað hefur hagsmunagæsla okkar alltaf verið mjög virk og öflug varðandi auðlindamálin eins og gefur að skilja, en þá með áherslu á málefni hafsins sérstaklega. Mig langaði bara rétt að segja, svo það verði sagt hér í ræðustól, að mér finnst einnig mjög mikilvægt starf okkar Íslendinga á sviði jarðvarmamála. Þar erum við í fremstu röð í heiminum með mikla þekkingu, frábæra sérfræðinga. Við höfum tekið þátt í átaki Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra orku fyrir alla og svo erum við og orkugeirinn á Íslandi náttúrlega í samstarfi við þróunarríki til að miðla þekkingu á þessu sviði. Þá kem ég kannski enn og aftur að fjarfundum og kolefnisfótsporinu. Ég heyrði kannski ekki hæstv. ráðherra svara því en ég held að það sé fullt tilefni til þess og í ljósi þess að við þurfum að draga saman í ríkisfjármálunum á næstunni, miðað við þennan faraldur sem gengur nú yfir, en þarna er gríðarlegt tækifæri til að fækka kolefnissporum og draga úr losun. Ef maður fer inn á kolefnisspor.is [[Forseti hringir.]]og setur inn nokkrar flugferðir, þó að það sé ekki nema ein á ári erlendis, hækkar það gríðarlega. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að það sé fullt tilefni til þess að bæði ráðuneytið [[Forseti hringir.]]og Alþingi leiti leiða til að fækka fundum þó að sjálfsögðu sé mjög mikilvægt að hittast líka í persónu reglulega?
Virðulegi forseti. Örstutt framhald um leið og ég tek undir að það þarf að vera meiri umræða, tvöföldun umræðu, og það gengur náttúrlega ekki ef forseti er frekar að stytta tímann en lengja hana. En það er önnur saga og lýsir ákveðnum metnaði þegar kemur að utanríkismálum, sem eru gríðarlega mikilvæg. Við þurfum að veita ákveðna sýn og forystu í því að reyna að kortleggja okkar hagsmuni til skemmri og lengri tíma og ég lýsti því áðan að mér finnst skorta á þá sýn og lýsi áfram eftir þeirri forystu. En það er kannski ekki við öðru að búast þegar í ríkisstjórn eru flokkar sem vilja kannski ekki stuðla að miklum breytingum þegar kemur að þessu þannig að það er í rauninni ekki óvænt og kannski skiljanlegt að því leytinu til. Aðeins um mannréttindi. Ég vil einmitt hæla ráðherra hvað varðar mannréttindanálgunina í tengslum við mannréttindanefndina. Setu okkar þar lauk núna um áramótin og þó að við höfum fengið þessa nefndasetu upp í hendurnar þá spilaðist vel úr henni og það sem skiptir máli er hvað var gert og ég fagna því. Auðvitað spyr maður sig hvernig við fylgjum þessu eftir, ekki bara innan mannréttindanefndarinnar. Hvernig umgengst til að mynda ríkisstjórnin niðurstöðu dómstóla Mannréttindadómstóls Evrópu? Hvernig er umgengnin við þá niðurstöðu? Mér finnst varðandi þau viðbrögð að það mætti skerpa á þeirri sýn sem við höfum varðandi mannréttindamál og að við tökum alvarlega þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum undirgengist. Mér finnst hafa skort á það af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég velti fyrir mér, nú man ég ekki á blaðsíðu hvað það er í skýrslunni, stöðu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO, sem er í rauninni lömuð í dag út af framferði Bandaríkjanna. Fyrir þá sem eru að hlusta og fylgjast með þá hafa Bandaríkin neitað að skipa í úrskurðarnefnd stofnunarinnar sem skiptir máli að því leytinu til að hún ýtir mjög á að það verði ríkjandi milliríkjaviðskipti, hún hjálpar mjög til við að markmið um heilbrigð milliríkjasamskipti séu í gildi og í rauninni virk. Bandaríkjamenn hafa þverskallast við þetta og fyrir vikið er komið upp ákveðið neyðarástand. Evrópuríkin, sem ég ætla að fá að leyfa að nefna hér, og Kanada hafa tímabundið komið upp ákveðinni úrskurðarnefnd til að reyna að leysa þetta og sinna verkefnum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar á meðan Bandaríkin eru undir þessum hatti og eru í rauninni að grafa undan þessari mikilvægu stofnun. Þetta þýðir að stofnunin mun ekki ná til þeirra þjóða sem í rauninni þurfa mest á aðhaldinu að halda, sem mest þurfa á því að halda að það sé potað og pikkað í þau og sagt: Munið hvað frelsi og opin viðskipti hafa mikla þýðingu fyrir lífsgæði allra þjóða, lífsgæði þegnanna í öllum löndum. Það hefur skort á það og alvarlegt að þriðja heims ríkin skuli ekki hafa þennan stuðning, ekki síst á þessum tímum. Ég tel og ég kom að því í fyrri ræðu minni að það skiptir svo miklu máli að við tökum loftslagsmálin inn í þetta með ákveðnum hætti á þessum umbyltingatímum. Alþjóðaviðskiptastofnunin hefði getað skipt mjög miklu máli við að ýta undir græna hagkerfið alls staðar í heiminum, bæði hjá þriðja heims þjóðunum en ekki síður við að ýta því áfram á heimsvísu. Meðan Bandaríkjamenn eru með þessum hætti að hamla störfum þessarar nefndar þá vantar það tæki inn í það að við höfum opin og frjáls viðskipti sem skipta miklu meira máli í dag en bara fyrir Covid. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því, hann kemur hugsanlega að því í ræðu sinni á eftir, hvernig ráðuneytið hefur beitt sér þegar kemur að þessu. Hefur ráðuneytið komið þessum ábendingum og hvatningu til Bandaríkjamanna að skipa dómara í þessa nefnd? Þetta skiptir máli upp á stóru myndina að gera. Það er alveg ljóst, hef það bara lokaorðin í bili a.m.k., að auðvitað erum við að upplifa tíma [[Forseti hringir.]]þar sem línur frjálslyndis og alþjóðasamstarfs annars vegar [[Forseti hringir.]]og einangrunarhyggju og ákveðins afturhalds hins vegar eru að takast á og þess vegna skiptir máli að rödd Íslands heyrist skýrt og klárt, [[Forseti hringir.]]alltaf með lýðræði, alltaf með opnum frjálsum markaði, alltaf fyrir mannréttindi alls staðar og hvenær sem er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ætla fyrst og fremst að fara í það sem kemur að Alþjóðaviðskiptastofnuninni og fara aðeins yfir það í stuttu andsvari hvernig þau mál standa. Alþjóðaviðskiptastofnunin er nokkuð sem kom í kjölfar GATT og allt þetta er byggt upp undir forystu Bandaríkjamanna. Það er hins vegar ekki bara bundið við Bandaríkjamenn að menn hafa talið að fyrirkomulagið eins og það er núna hafi t.d. ekki gert ráð fyrir hlutum eins og þeim að sami aðili gæti verið efnahagslegt stórveldi og þróunarríki, sem þýðir að hann fær ákveðna forgjöf, getum við sagt, í þeim samningum sem Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur gert. Síðan er ekki heldur hægt að neita því að það hefur ekki gerst mjög mikið með nýja samninga hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Hún var hugsuð sem heil regnhlíf, það væri allt saman undir því og við værum bara með einn markað í heiminum en eftir Úrúgvæ-ferlið hefur ekki mikið skeð, því miður, og lítið verið að gerast. Það hafa Bandaríkjamenn og fleiri verið ósáttir við og sömuleiðis töldu þeir að þarna væri mismunun. Það breytir því ekki að það er mjög vont að úrskurðarnefndin sé ekki til staðar af því að hún er ekki mönnuð, það næst ekki samstaða um mönnun í hana. Það þýðir að þegar koma upp deilumál milli ríkja sem byggja á viðskiptasamningum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar er ekki hægt að skera úr um þau, það eru ekki nægilega margir dómarar í dómstólnum til að svo megi verða. Okkar afstaða hefur verið að við leggjum alla áherslu á að viðhalda Alþjóðaviðskiptastofnuninni og við erum í samskiptum við þau ríki [[Forseti hringir.]]sem núna eru að leita að öðrum leiðum til þess og við höfum sömuleiðis hvatt Bandaríkjamenn til að leita allra lausna í þessu því að það eru ekki góðar fréttir þegar Alþjóðaviðskiptastofnunin getur ekki leyst úr deilumálum.
Virðulegur forseti. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að þrýsta eins og hægt er á Bandaríkjamenn þannig að Alþjóðaviðskiptastofnunin geti alla vega haldið áfram að stuðla að því að eðlileg milliríkjaviðskipti eigi sér stað og reynt að tala fyrir m.a. grænum lausnum til lengri tíma í hagkerfi heimsins. Það skiptir miklu máli að ekki sé grafið undan alþjóðastofnunum eins og Bandaríkjastjórn er að gera núna, því miður, gagnvart Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. En það er önnur saga. Mér finnst mikilvægt að nefna varnarmálin, ég kom því ekki að áðan, það er náttúrlega risastór pakki og er hluti af því sem við ættum að tala um og sem nefndarmaður í NATO-nefndinni held ég að það væri ágætt að við myndum óska eftir því við forseta að hér færi fram sérstök umræða um NATO og varnarmálin. Hér þurfa að vera hernaðarmannvirki og þau umsvif sem því fylgja, og ég hef stutt það, en mér finnst líka skipta máli að þetta fari eftir réttum boðleiðum. Það þarf að fara í gegnum þinglega meðferð, í gegnum lýðræðislega umræðu. Það hefur til að mynda alltaf verið prinsipp hjá Sjálfstæðisflokknum að blanda ekki saman hagsmunum viðskipta og varna. Það er alltaf sjálfstætt hagsmunamat þegar varnir Íslands eru metnar. Það hefur haft gríðarlega mikla og sterka þýðingu fyrir okkur Íslendinga að vera aðilar, stofnaðilar, að Atlantshafsbandalaginu og við höfum farið vel með það vald. Við höfum haldið uppi lýðræðislegri umræðu en það verður að vera gert á forsendum þingsins, það sé mat þingsins hverjir eru varnarhagsmunir þjóðarinnar hverju sinni en ekki metið út frá efnahagslegum hagsmunum tiltekinna svæða eða greina. Þannig verður að líta á það. Mér þætti gott ef hæstv. ráðherra kemur hingað upp í andsvar að vita hvernig hann horfir á mat þessara tilteknu hagsmuna.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður getur alveg treyst því að ég tala fyrir frelsi í viðskiptum og hef alltaf gert og mun alltaf gera. Hv. þingmaður talar um að taka ákveðna aðila út og þá hef ég t.d., meira sem þingmaður en ráðherra, þegar ég hef haft tækifæri til að hitta forystumenn Evrópusambandsins, talað mjög gegn þeirri verndarhyggju og verndarstefnu sem þar er. Sem betur fer stöndum við miklu framar þegar kemur að frelsi í viðskiptum en Evrópusambandið. Hv. þingmaður var að ræða þessi mál og mér fannst hún gleyma þeim sem standa okkur jafnvel nær. Við vitum að ef við gengjum í Evrópusambandið myndu tollar á ýmsum vörum hækka gríðarlega. Tollfrelsi okkar Íslendinga er svona 90% á meðan það er í Evrópusambandinu, ef við tökum tollalínuna, 26%. Þetta er eitt af því sem kemur fram í gögnunum þegar menn voru í aðlögunarviðræðunum. Í ofanálag þyrfti að setja fleiri milljarða í kerfi til að flækja tiltölulega einfalt tollkerfi sem við erum með núna, svo einhver dæmi séu tekin. Síðan getum við farið út í tæknilegu viðskiptahindranirnar líka. Ef við erum að tala almennt um viðskiptamálin í heiminum eru tollar ekki lengur stærsta vandamálið heldur hefur tæknilegum viðskiptahindrunum vaxið mjög ásmegin. Það kemur illa niður á öllum löndum en þó sérstaklega okkur Íslendingum sem eigum svo mikið undir frjálsum heimsviðskiptum. Varðandi varnarmálin og öryggismál þá verð ég viðurkenna að ég skildi ekki alveg hvað hv. þingmaður var að fara, en afstaða okkar er mjög skýr. Við erum auðvitað að fylgja þeirri stefnu sem við höfum gert um langa hríð. Við erum virkir aðilar að Atlantshafsbandalaginu og með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það þýðir, bæði fyrir okkur sem og bandalagið því að við erum mikilvægur hlekkur í Atlantshafsbandalaginu og vörnum þess, að hér þarf að vera aðstaða. Við Íslendingar höfum hins vegar fram til þessa notað hana mjög, bæði þegar kemur að fluginu, ljósleiðaranum, höfnum og öðru slíku, og höfum gert það um áratugaskeið. Það er ekkert því.
Herra forseti. Það var gríðarlega mikilvægt að fá þetta inn. Ég hélt um tíma að utanríkisráðherra væri orðinn talsmaður þess að reyna að koma upp múrum og höftum frekar en hitt vegna þess að því er ekki að leyna að við höfum upplifað að ráðherrar í ríkisstjórninni hafi talað um að hækka tollmúra, auka tollvernd á meðan þetta ástand varir. Við erum búin að heyra það af hálfu ráðherra í ríkisstjórn. Það skiptir gríðarlega miklu máli að menn séu mjög á varðbergi hvað það varðar og ég hlýt þá að gefa mér að þegar hæstv. ráðherra fer í samtöl og viðræður við Breta út af Brexit haldi hann einmitt þessum sjónarmiðum mjög á lofti, að viðskiptafrelsi þurfi að vera hér á milli ríkja. Þá verður hann líka að takast á við það þegar Bretar óska eftir því m.a. að koma með landbúnaðarvörur hingað inn til Íslands. Það verður fróðlegt að heyra viðhorf ráðherra til þess. Mér finnst hins vegar miður að finna alltaf þessa meinbægni sem kemur af og til í garð Evrópska efnahagssvæðisins og Evrópusamstarfsins sem hefur skilað mestum ávinningi fyrir íslenska þjóð á síðastliðnum 25 árum. Það þarf alltaf í lokin aðeins að hnýta í sambandið og samninginn og allt er svo ómögulegt, allt svo ónýtt og reyna að tala það niður í staðinn fyrir að tala það upp [[Gripið fram í.]]og reyna að draga fram það sem skiptir máli. Það sem skiptir m.a. máli er að neytendavernd [[Gripið fram í.]]hefur aukist. Við erum með frumvörp frá ráðherra í ríkisstjórninni, frá Sjálfstæðisflokknum sem dregur m.a. úr neytendavernd. Eigum við að tala um inneignarnótur og ferðaskrifstofur? Bara lítið dæmi um það hvernig menn umgangast þetta vald sitt. Eða þá frumvarp frá ráðherrum Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn sem m.a. miða ekki að því að auka og efla samkeppni og Samkeppniseftirlitið heldur frekar að draga úr eftirlitinu. Þess vegna skiptir lýðræðislegt aðhald hér á þinginu máli. [[Forseti hringir.]]Þess vegna skipta svona umræður um utanríkispólitík máli af því að það á endanum er alltaf verið [[Forseti hringir.]]að reyna að þrengja í staðinn fyrir að víkka út. Það þarf að halda hér uppi umræðu um frjálst samfélag, opið samfélag, alþjóðlegt samfélag.
Herra forseti. Okkur hefur orðið tíðrætt um þann tíma sem okkur skortir til að fara í nánari umræðu um þennan mikilvæga málaflokk sem utanríkismálin eru. Mig langaði aðeins til að bæta við í þessari styttri ræðu minni um baráttuna við falsfréttir og rangfærslur. Það var gott að heyra hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur, forseta Norðurlandaráðs, minna á það að með formennsku sinni í Norðurlandaráði hefur Ísland komið fram vilja til þess á vettvangi Norðurlandaráðs að leita svara við því hvernig yfirvöld, stjórnmálamenn, borgaralegt samfélag og aðrar stofnanir geta brugðist við upplýsingaóreiðu og dreifingu á rangfærslum. Þetta er gríðarlega mikilvægt vegna þess að þetta er auðvitað þjóðaröryggismál, líkt og farsóttir, og þetta tvennt þurfum við að setja svolítið ofar í mikilvægisröðina þegar við ræðum utanríkismálin og þjóðaröryggismál. Farsóttir voru í fyrstu tillögum um þjóðaröryggi og þjóðaröryggisstefnuna ekkert sérstaklega hátt á blaði en í ljósi þeirrar reynslu sem við erum að upplifa núna þurfum við sannarlega að hafa það þannig. Þetta kemur einmitt við sögu í tengslum við Covid-19, dreifing á falsfréttum og röngum upplýsingum sem villir um fyrir fólki og býr m.a. til þrýsting á að hlýða ekki sérfræðingum og vísindafólki. Það kemur meira að segja við sögu í umræðunum hér í þingsal þegar þingmenn á borð við formann hv. utanríkismálanefndar koma hér fram og segja að nú verðum við að demba okkur í það að opna landamærin sem fyrst. Mig langar bara að minna á að ein af ástæðum þess af hverju Íslendingum hefur gengið svo vel í baráttunni gegn Covid-19 er að við höfum á að skipa mjög góðum sérfræðingum og mjög góðu vísindafólki og við höfum borið gæfu til að hlusta á það fólk og hlýða því, en við hlýðum líka og hlustum á og berum virðingu fyrir þeim alþjóðastofnunum sem við erum aðilar að, líkt og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Við höfum borið gæfu til að hlíta þeim ráðleggingum sem þaðan koma en grafa ekki undan þeim alþjóðastofnunum sem við eigum aðild að. Þó að óþreyjan sé mikil, þó að við viljum láta allt fara í gang, þá verðum við samt að halda áfram að bera virðingu fyrir vísindum, bera virðingu fyrir þeim ráðleggingum sem fram koma frá sérfræðingum í þeim alþjóðastofnunum sem við eigum aðild að. Ég árétta það bara og hvet hæstv. utanríkisráðherra til þess og ég veit að hann gerir það, þó svo að það komi þrýstingur héðan frá nokkrum þingmönnum um að gera það ekki og liðka til eða slaka á. Við erum alltaf betur í stakk búin til að takast á við svona ákvarðanir þegar við hlustum á vísindamenn og faglegar ráðleggingar og treystum því sem alþjóðastofnanir koma sér saman um. Ég vildi líka að minna á það varðandi varnarmálin að það er kannski komin ástæða til að fara að tala um þau og fara í sérstaka umræðu þegar þingstörfin komast á skrið og í eðlilegt form, en þá verðum við líka að geta talað um breytt öryggismat, um öryggismatið sem liggur til grundvallar þeim ákvörðunum sem við höfum verið að taka varðandi uppbyggingu og auknar fjárfestingar í varnarmannvirkjum. Við þurfum kannski að taka það líka með inn í þá umræðu. Við erum öll svolítið málþurfi hér eftir nokkrar vikur af öðruvísi þingstörfum en ella og þess vegna liggur okkur mikið á hjarta og kannski sérstaklega þegar tíminn í þessari umræðu er ekki alveg eins langur og mörg okkar héldu. En það er alveg ljóst að á þessum undarlegu tímum sem við höfum upplifað undanfarnar vikur skiptir ótrúlega miklu máli að halda styrk þegar kemur að alþjóðasamvinnu og samstarfi og ekki að grafa undan alþjóðastofnunum sem við eigum aðild að heldur þvert á móti að styrkja þær og festa í sessi. Þannig styrkjum við alþjóðasamstarf og alþjóðasamvinna og alþjóðasamtalið sem við verðum að eiga. Þó svo að fjarfundabúnaður hafi kannski orðið til þess að við getum tekið fleiri fundi í gegnum tölvuna og heima hjá okkur, skiptir líka miklu máli að hittast og búa til tengsl og eiga þannig samtöl líka, fara aðeins út fyrir okkar eigin landamæri og hitta fólk og sjá hvernig reynslan er annars staðar í öðrum samfélögum. Þetta held ég að við séum öll sammála um sem erum í þingsal núna a.m.k. Ég vildi bara minnast á þetta vegna þess að hv. þm. Silja Dögg kom inn á þessa mikilvægu þætti sem falsfréttir og rangfærslur eru vegna þess að við höfum séð þá ógna lýðræðinu og mannréttindum og virðingu fyrir lögum og reglum. Við höfum séð það gerast á ógnarhraða. Við höfum líka séð það þegar kemur að hatursglæpum [[Forseti hringir.]]sem fjölgar, mig langaði líka til að minnast á það vegna ræðu [[Forseti hringir.]]hv. þm. Birgis Þórarinssonar um ofsóknir vegna trúar, en þar spila rangfærslur og falsfréttir mikið inn í. - Ég þakka fyrir, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Það sem ég tek með mér úr þessari umræðu, ég ætla að reyna að fara yfir það á þessum stuttan tíma, er í fyrsta lagi að mér finnst ánægjulegt hvað umræðan er breið og hún hefur breikkað mjög mikið frá því að ég tók við embætti ráðherra utanríkismála. Það segir mér bara það að vitneskja þingmanna, og ég vona þjóðarinnar líka, er að verða meiri um alþjóðamál í víðu samhengi því að hagsmunir okkar liggja víða. Við höfum takmarkaðan mannafla og fjármuni og það er mikilvægt að við tökum pólitíska umræðu um það hvernig við nýtum þessa hluti sem best. Mér þykir líka vænt um að heyra allar þessar þakkir til borgaraþjónustunnar. Það sem ég vil segja er að borgaraþjónustan er alltaf til staðar. Hún hefur bara ekki verið áberandi í fjölmiðlum. Þau sem þar vinna að jafnaði, þó að þau séu ekki mörg, hafa alltaf unnið mjög gott starf við að hjálpa Íslendingum sem eru í vanda annars staðar. Hins vegar held ég að einn þáttur sem við höfum gert til að breyta ráðuneytinu, og mér finnst þetta allt saman spila saman, hafi hjálpað núna. Við erum að reyna að koma eins miklum upplýsingum á framfæri og við getum um hvað við erum að gera, svo það sé sagt. Það hjálpaði til þegar kom meiri þjálfun, ekki bara í upplýsingadeildina heldur almennt og sú hugsun að koma upplýsingum áleiðis og þegar þessar aðstæður komu upp gekk stór hluti út á það. Sömuleiðis held ég að við getum sagt að sveigjanleikinn í ráðuneytinu sé mikill og gerði það að verkum að um 140 manns, þegar mest var, voru vinna að þessum málum í ráðuneytinu. Síðan, virðulegi forseti, höfum við fengið hvatningu til að gera ýmsa hluti og mér finnst það bara gott, við höfum ekki náð neinni fullkomnun þótt við séum ánægð með þetta starf. Það er hvatning frá hinum ýmsu hv. þingmönnum og við tökum því bara af mjög mikilli jákvæðni. Hér er mikil umræða um opnun landamæra og það er mjög eðlilegt. Af hverju er sú umræða? Það er vegna þess að við verðum að ná efnahagslegri viðspyrnu. Við verðum að gera það. Meðan við erum lokuð þá gerist það ekki. Síðan er það okkar að finna leiðir til að opna landið og við gerum það m.a. með sérfræðingum þannig að það séu minnstar líkur á því að við sjáum hér mikið bakslag í smiti. En ég veit ekkert frekar en nokkur annar hvort þessi veira verður hér í mánuð í viðbót eða tíu mánuði eða tíu ár, ég hef ekki hugmynd um það. Þetta er bara breytt heimsmynd og við þurfum að taka mið af því. En meðan við opnum ekki mun okkur að blæða út fjárhagslega, svo það sé sagt. Þetta er ekki sjálfbært og við höfum ekki efni á þessu eins og staðan er núna, það liggur alveg fyrir. Ég veit ekki af hverju sumir í þjóðfélaginu mæta núna og halda að það sé hægt að ganga á ríkissjóð eins og hann sé ótæmandi uppspretta. Það er ekki þannig. Peningarnir fara mjög hratt. Sem betur fer vorum við vel undir þetta búin fjárhagslega. En þetta mun breytast mjög hratt og við þurfum að hugsa allar leiðir til að fá efnahagslega viðspyrnu aftur. Hér hafa öryggismálin verið rædd í víðara samhengi en oft áður og það er mjög gott. Hér var talað um hluti sem mér fannst gott að heyra frá hv. þingmönnum, um netöryggismál, 5G og annað slíkt. Það hefur ekki verið í umræðunni áður og það er mjög mikilvægt að taka þessa umræðu. Ég hef svo sannarlega fundið það á mínum fundum og komið því áleiðis inn í ríkisstjórn og þjóðaröryggisráð og annars staðar og svo sem mitt ráðuneyti hvaða áhyggjur við höfum af þessum málum. Við teljum þetta vera grafalvarlegt mál sem þurfi að taka nákvæmlega sömu tökum og þau lönd gera sem við erum í mestum samskiptum við og þá er ég sérstaklega að vísa til Norðurlandanna. Síðan þurfum við að ræða varnarmálin. Og ef varnarmál hafa einhvern tímann verið mikilvæg þá er það núna því við vitum ekki hvernig mál munu þróast. Það er mjög ólíklegt að þau muni þróast að öllu leyti í jákvæðari áttir. Það er auðvelt að ímynda sér að ýmsir aðilar sem hafa ekki góðan ásetning sjái tækifæri í þeirri stöðu sem er nú uppi. Við erum mjög lánsöm, virðulegi forseti, að vera í varnarsamstarfi, við erum í Atlantshafsbandalaginu og með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það hefur skilað okkur miklu fram til þessa og við þessar aðstæður er mjög gott að við séum aðilar að því samstarfi. Síðan, svo það sé sagt, er það algerlega skýrt og það hefur verið tekin ákvörðun um það og við erum að vinna að því að utanríkisþjónustan forgangsraðar núna í þágu útflutningshagsmuna, af ástæðum sem ég nefndi, sem aldrei fyrr. Auðvitað hefur það alltaf verið forgangsmál en ég held að við öll, Íslendingar, þurfum að vera meðvituð um það að nú þurfum við að afla tekna vegna þess að við erum ekki sjálfbær eins og er. Við erum að fara í gegnum mjög erfiða tíma og þurfum að reyna að koma okkur út úr því eins hratt eins og mögulegt er. Þá ræða menn eðlilega hagræðingarmál. Frá því að ég tók við hef ég litið svo á að það verði alltaf hlutverk okkar að hagræða. Eina skiptið sem sendiráðum hefur verið lokað í góðæri er á undanförnum árum. Það hefur aldrei verið gert áður. Þegar menn skoða rekstur utanríkisþjónustunnar þá hefur hún ekki fengið aukningu, heldur minnkun ef við berum saman við rekstrartölur frá 2007, 2008. Það er mjög ólíkt því sem maður getur séð á öðrum sviðum. Síðan verða þingmenn að ákveða það hvernig þeir telja best að forgangsraða. Ég held hins vegar að hafi einhvern tímann verið þörf á því að halda uppi þeirri þjónustu og hagsmunagæslu sem við höfum haft á vegum utanríkismála þá sé það núna. Ég er ansi hræddur um að við munum sjá allra handa verkefni sem við höfum ekki séð mjög lengi og við héldum að væru farin af borðinu og ég nefndi þau í ræðu minni áðan. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir er farin en hún beindi til mín spurningum og athugasemdum og ég veit ekki af hverju hv. þingmaður sagði að ég væri að tala um EES því ég var að tala um ESB. Það er stór munur þar á. Ég var að tala um ESB og ég var að tala um verndarstefnu ESB í viðskiptamálum, ekki bara í tollum heldur sömuleiðis tæknilegum viðskiptahindrunum. Ég var ekki að tala um EES, það er ekki tollabandalag. Þess vegna getum við gert okkar eigin fríverslunarsamninga. Ef við færum inn í ESB þá hefðum við ekki frelsi fyrir það lengur. Þá mun Brussel gera það fyrir okkur. Varðandi landbúnaðarsamningana, tollasamning við Evrópusambandið, er það nokkuð sem við höfum verið að skoða og ég verð nú að viðurkenna að ég er ekki viss um að það sé besti samningur sem við höfum gert og þegar kemur að okkar viðskiptastefnu erum við mjög frjálslynd og, eins og ég nefndi, mun frjálslyndari en ESB. Það sýnir sig bara þegar menn bera saman tollfrelsi ESB og Íslands, 90% á Íslandi, 26% í Evrópusambandinu. Þetta eru bara staðreyndir sem liggja fyrir. Hér var nefnt Brexit og þar sem tollasamningurinn gerður á sínum tíma við Evrópusambandið með Bretland þar inni og mjög stór markaður fyrir landbúnaðarvörur okkar er í Bretlandi, innflutningur frá þeim líka mikill, finnst mér eðlilegt að tekið sé tillit til þess, en fram til þessa hefur verið erfitt að ræða það við Evrópusambandið. Virðulegi forseti. Ég vil aftur lýsa yfir sérstakri ánægju minni með umræðuna í dag, mér hefur fundist hún vera góð og málefnaleg og ég þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í henni. Þeir komu allir vel undirbúnir til leiks og búnir að kynna sér málin mjög vel, komu með góð innlegg og ég hef fylgst með öllum þeim ræðum og kom með svör við þeim öllum nema seinni ræðu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur, það er ekki út af neinu öðru en það var síðasta ræðan á undan minni og ég sá ekki sérstaka ástæðu til að bregðast við einhverju sem þar kom fram að öðru leyti en almennt í mínum lokaorðum. Það er gott að hafa umræðu sem þessa um jafn mikilvægan málaflokk og því meiri umræðu sem við getum haft hér í þingsal, því ánægðari er ég. Ég held að við séum núna búin að stíga skref sem við eigum ekki að stíga til baka, þ.e. að skipta upp umræðunni um utanríkismálin, og ég held að við getum gengið lengra. Ég ætla ekki að fara að útlista það, ég er bara að lýsa yfir vilja mínum til þess að taka þátt í slíkri umræðu en auðvitað er það hv. þingmanna að ákveða hvernig slíkt fyrirkomulag verður.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2020. Það er vissulega sérstakt að standa hér í þeim sporum að mæla fyrir fjárauka á þessum tíma árs og í annað sinn á skömmum tíma. En við lifum jú sérstaka tíma og fordæmalausar aðstæður. Líkt og í fjáraukalögunum sem samþykkt voru í lok mars er í frumvarpinu fyrst og fremst verið að óska eftir fjárheimildum vegna afmarkaðra og tímabundinna ráðstafana til að bregðast við áhrifum faraldursins á íslenskt efnahagslíf og samfélag. Ég vil þakka öllum þeim fjölmörgu umsagnaraðilum sem brugðust skjótt við erindi nefndarinnar um að skila umsögnum á skömmum tíma og koma á fund nefndarinnar til að ræða þær tillögur sem er að finna í frumvarpinu. Þeir eru taldir hér, allir þessir fjölmörgu aðilar, á fremstu síðu í nefndaráliti meiri hlutans og vísa ég til þeirrar upptalningar. Þetta er kallað álit meiri hluta vegna þess að jafnframt er lagt fram nefndarálit minni hluta. Þó hygg ég að samstaða hafi verið í nefndinni um þær tillögur sem hér koma fram en auðvitað eru fjölmargar aðrar hugmyndir, sem jafnframt eru nefndar í þessu áliti, með fyrirvara. Aðrir munu þá gera grein fyrir þeim í ræðum sínum. Þær aðgerðir sem er að finna í tillögum þessa fjárauka eru einungis hluti af umfangsmiklum aðgerðum sem stjórnvöld hafa ráðist í til að mæta efnahagslegum afleiðingum af völdum Covid-19 heimsfaraldursins. Um leið og mikilvægt er að bregðast hratt við þá verður það æ ljósara að mikilvægt er að tapa ekki yfirsýn, að við höfum heildarsýn á þær aðgerðir sem við ráðumst í og þau markmið sem aðgerðirnar eiga að skila og nýtast sem viðbrögð við afleiðingum faraldursins. Meðal aðgerða sem Alþingi hefur nú þegar veitt heimildir fyrir eru greiðsla atvinnuleysisbóta samhliða skertu starfshlutfalli, greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví, frestun á skattgreiðslum og veiting ábyrgðar ríkisins á hluta lána til fyrirtækja í greiðsluvanda. Þá hefur verið ráðist í sérstakt fjárfestingarátak og auknar heimildir veittar fyrir markaðsátaki í ferðaþjónustu, samanber fjáraukalögin sem Alþingi samþykkti 30. mars sl. Þetta er auðvitað ekki tæmandi upptalning en áherslur stjórnvalda hafa beinst að því að verja afkomu heimila og fyrirtækja til að mæta þeirri skyndilegu röskun sem varð á stórum hluta efnahagskerfisins og tryggja þannig eftir mætti áframhaldandi ráðningarsamband launafólks og fyrirtækja. Tilgangur þessa frumvarps er að útvíkka enn frekar stuðning við hópa sem fyrri ráðstafanir hafa ekki náð til, tengt öðrum ráðstöfunum í ríkisfjármálum á sviði skattamála og fjárstuðningi til rekstraraðila. Því þarf að horfa á það í samhengi við tvö önnur frumvörp, mál nr. 725 og mál nr. 726, sem fjalla um fjárstuðning til minni rekstraraðila og frekari breytingar á skattalögum og stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki og einkarekna fjölmiðla auk aðgerða til að bæta fjárhagslega stöðu sveitarfélaga. Um þessi frumvörp hefur hv. efnahags- og viðskiptanefnd fjallað og við ræddum annað þeirra í gær. Virðulegi forseti. Frumvarpið sem við ræðum hér er að meginefni tvíþætt. Annars vegar er kallað eftir heimild til að veita stuðningslán og hins vegar að afla útgjaldaheimilda fyrir rúmlega 13 milljörðum kr. Eru þær tillögur af þrennum toga. Í fyrsta lagi eru það félagslegar aðgerðir að fjárhæð 8,4 milljarðar kr. Í öðru lagi framlög til nýsköpunar og þróunar að fjárhæð 2,3 milljarðar kr. og í þriðja lagi framlag vegna lokunarstyrkja til rekstraraðila sem áætlaðir eru samtals 2,5 milljarðar kr. og kallast á við það mál sem ég vísaði til og er til umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Af 8,4 milljörðum eru 5 milljarðar ætlaðir í starfsúrræði fyrir námsmenn og atvinnuleitendur og sumarnám á framhalds- og háskólastigi. 1 milljarður kr. fer til að fjármagna álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks sem staðið hefur í framlínu í baráttunni við Covid-19 faraldurinn. Ýmsar félagslegar áskoranir fylgja faraldrinum; 895 millj. kr. eru ætlaðar í ýmis félagsleg úrræði til að vinna gegn félagslegri einangrun aldraðra og öryrkja, aðstoð við fjölskyldur fatlaðra barna, stuðning við börn af erlendum uppruna, umönnun langveikra barna og aðgerðir vegna barna af erlendum uppruna og aðgerðir gegn heimilisofbeldi, til að efla félagsþjónustu og barnavernd í dreifðustu byggðum og eflingu samstarfs lögreglu, félagsþjónustu og barnaverndar til að gera þjónustu við börn í viðkvæmri stöðu markvissari. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir átaki í geðheilbrigðismálum með 540 millj. kr. fjárheimild til verkefnisins Heilsuefling í heimabyggð, sem samanstendur af fjölda aðgerða. Heilsugæsluþjónusta um land allt verður efld með sérstakri áherslu á geðrækt og andlegt heilbrigði. 600 millj. kr. er ætlað að fara í gegnum sveitarfélögin og veita styrki til tekjulægri heimila til að börnin geti stundað tómstundir sínar og íþróttir. 250 millj. kr. eiga að fara til aðgerða á Suðurnesjum þar sem staðið verður fyrir átaki í að efla félagslega þátttöku og virkni íbúa með erlendan bakgrunn ásamt því að koma á fót þverfaglegum teymum á sviði félags-, heilbrigðis- og menntamála. Auk þess er fyrirhugað að styrkja og þróa Reykjanes Geopark. Að lokum fara 125 millj. kr. í að efla stafræna tækni og þjónustu á vegum sveitarfélaganna og þróun sviðsmyndalíkans. Þetta er mjög gróf upptalning á þeim félagslegu aðgerðum sem aflað er heimilda fyrir í frumvarpinu. Þá er óskað eftir 2,3 milljörðum til nýsköpunar og þróunar. Má segja í samhengi allra þessara frumvarpa að mjög mikil áhersla sé lögð á nýsköpun og þróun. Þar er um að ræða 1.150 millj. kr. framlag í Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóð, sem þarf þó ekki útgjaldaheimild gangi breytingartillaga nefndarinnar eftir, þar sem það mun fara í gegnum efnahags- og sjóðstreymi ríkissjóðs. 500 millj. kr. eru ætlaðar í Matvælasjóð og 300 millj. kr. í Nýsköpunarsjóð námsmanna. Þá fara 250 millj. kr. í launasjóð listamanna og 100 millj. kr. fara í sérstakt kynningarátak til hvatningar viðskipta við innlenda verslun og þjónustu. Að lokum er hér aflað heimildar fyrir 2,5 milljörðum kr. til að fjármagna lokunarstyrki til fyrirtækja, samanber þingmál nr. 725 sem ég vísaði og tel og er enn til umfjöllunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin fjallaði þó nokkuð um þróun efnahagsmála. Mikil óvissa ríkir um framvindu efnahagsmála hérlendis og í heimshagkerfinu öllu. Fjölmargir aðilar teikna upp sviðsmyndir en hefðbundin spálíkön ná í raun og veru ekki utan um stöðuna og þau breytast hratt. Ég held að almennt megi segja, eins og fram kom hjá flestum þeim aðilum sem nefndin átti samtal við og umsögnum, að myndin hafi dökknað þegar við vorum að ræða hér síðasta fjáraukalagafrumvarp. Það er ekki langt síðan. Við þekkjum að gildandi stefna hefur verið tekin úr sambandi og forsendur hennar í raun og veru algerlega brostnar. Ekki er útséð um hvenær raunhæft er að leggja fram drög að nýrri stefnu og áætlun. Í venjulegu árferði værum við í þeim sporum að ræða fjármálaáætlun. Það er því óhætt að segja að sviðsmyndir hafi dökknað eftir því sem liðið hefur á tímabilið. Það speglast vel í því að vægi ferðaþjónustunnar í útflutningstekjum, atvinnu- og verðmætasköpun er meira hér en víða annars staðar. Þess vegna er útlit fyrir að samdrátturinn verði meiri hér en í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Kemur það m.a. fram í sviðsmyndum hjá OECD og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og fleiri. Aðilar vinnumarkaðarins hafa teiknað upp sviðsmyndir og í einni slíkri, sviðsmynd Viðskiptaráðs, er dekksta sviðsmyndin sú að spá hér allt að 13% samdrætti. Forsendur framvindunnar munu auðvitað markast af því hvernig til tekst með að koma heimilunum af stað á ný og afléttingu takmarkana sem við höfum sett okkur í baráttunni við veiruna. Auðvitað má segja að eina raunverulega lausnin fyrir til að mynda ferðaþjónustu sé að heimurinn fari að ferðast á ný. Það er eina raunverulega lausnin. En við þurfum að stíga ákveðið inn í til að bregðast við afleiðingunum eins og þær birtast okkur þessar vikurnar. Umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir gagnvart þeim aðgerðum sem boðaðar eru hér. Ég held að ég geti fullyrt það, virðulegi forseti. Þeir bentu á að frekari aðgerðir þyrftu að koma til. Þá kom fram í máli margra að sumar hverjar myndu ekki ganga nógu langt. Athugasemdirnar fjölluðu töluvert um þær aðgerðir sem útfærðar eru í máli nr. 725, frumvarpi um að veita lánastofnunum ábyrgð ríkissjóðs að fullu og höfuðstólslána, og máli nr. 726, um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar faraldursins. Skilyrði lokunarstyrkja koma einnig fram í máli 725 ásamt stuðningslánunum. Ég ætla ekki að ræða það frekar hér. Það var mikið rætt í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og í fjölmörgum umsögnum þar, og vissulega kallast þessi mál á. Í greinargerð frumvarpsins er vísað til frumvarps um ráðstafanir í ríkisfjármálum, máli nr. 726, sem ég hef vísað til og er um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum. Í 9. gr. þess er fjallað um rekstrarstuðning til einkarekinna fjölmiðla. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur lagt til breytingar á þeirri grein í því skyni að afmarka stuðninginn, leiðbeinandi afmörkun fyrir ráðherra til að útfæra í reglugerð. Við þurfum þá að gera ráðstafanir í fjáraukalagafrumvarpinu og leggjum hér til breytingar sem heimila að nýta þá fjárheimild sem er til staðar í gildandi fjárlögum, allt að 400 millj. kr. Af þeim sökum er ekki gerð tillaga um sérstaka gjaldaheimild í frumvarpi til fjáraukalaga. Nokkrir umsagnaraðilar fögnuðu tillögu um álagsauka en töldu að fleiri ættu slíkar greiðslur skilið en lagt er til hér, til að mynda fjölmörg hjúkrunarheimili. Þetta er auðvitað vandmeðfarið og augljóst að mikið álag hefur hvílt á mjög mörgum. Árangurinn er ekki síst vegna góðrar frammistöðu fjölmargra og markvissra aðgerða þar. Hjúkrunarheimili hafa með aðgerðum sínum almennt náð góðum árangri, ég held að við getum fullyrt það. Ég hef heyrt sóttvarnalækni og fleiri tala um að sá árangur sé hluti af athyglisverðum árangri sem við höfum náð í baráttu við veiruna. Meiri hlutinn beinir því til hæstv. heilbrigðisráðherra að láta kanna kostnað sem ráðstafanir þeirra hafa valdið. Rekstrarform á eignarhaldi starfseminnar er mismunandi á milli heilmila, en mikilvægt er að endurspegla álag og viðbótarkostnað með einhverjum hætti í samningum við heimilin. Nefndin ræddi þetta þó nokkuð og þetta er alltaf vandmeðfarið og sanngirnismál. Ég held að það sé mjög erfitt að draga línu um hverjir fá og hverjir ekki. Ég held að þetta verði að skoða áfram en lagður er til 1 milljarður í þessi mál að sinni. Hér var mikið rætt um rannsóknir, þróun og nýsköpun og menntamál. Nefndin leggur sérstaka áherslu á nægjanlegt framboð á námsplássum í háskólum landsins, ekki síst í verk- og starfsnám og tækninám á háskólastigi. Það var almenn ánægja, held ég að ég geti fullyrt, með þær vinnumarkaðsaðgerðir og menntaúrræði sem boðuð eru, en meiri hlutinn bendir á að þau úrræði þurfi að henta fjölbreyttum hópi fólks, þar með talið fötluðu fólki og fólki með skerta starfsgetu á vinnumarkaði og innan skólakerfisins. Sömu viðhorf gilda um áherslur á öflugri heilsugæslu og geðrækt og stuðning um tómstundastyrki í gegnum sveitarfélögin. Meiri hlutinn leggur áherslu á að þar verði haft samráð í millum þeirra aðila sem hafa með þá úthlutun að gera hjá sveitarfélögunum og/eða að taka við þeim. Þar nefnum við fulltrúa sveitarfélaganna, Íþrótta- og tómstundaráð, íþrótta- og æskulýðsfélögin sjálf og alla þá fulltrúa tómstunda sem falla undir þetta úrræði. Hætt er við því á þessum tímum að neyslu- og fíknivandi aukist í samfélaginu vegna áhrifa Covid-19. Skimun og fjölbreytt meðferðarúrræði eru því mikilvæg. Því er lagt til að Sjúkratryggingum Íslands verði gert að semja um styrkingu á göngudeildarþjónustu og vinna á biðlistum hjá SÁÁ eftir áfengismeðferð sem myndast hafa vegna faraldursins. Til þessa verkefnis verði bætt við 30 millj. kr. Þá vil ég minnast á hlutverk heilsugæslunnar í þessum efnum og geðheilsuteymin. Það er mikilvægt, en áherslan hér er á fjölbreytt meðferðarúrræði og eftir samtal við fulltrúa SÁÁ kom í ljós að áhrifa Covid-19 hefur gætt þannig að þeir hafa orðið fyrir tekjufalli og þurfa þar af leiðandi, ef ekki verður neitt að gert, að skerða grunnþjónustuna sem er hluti af heilbrigðiskerfinu. Við því bregst nefndin og er mikilvægt að þeir peningar skili sér hratt þannig að ekki komi til skerðingar á þjónustunni. Ein af afleiðingum faraldursins er hætta á aukinni einangrun fatlaðs fólks sem þurfti að sæta skertri þjónustu eða halda sig til hlés vegna eigin aðstæðna eða aðstæðna í samfélaginu. Fjölmargir staðir á landinu bjóða upp á starfsendurhæfingu eða vinnu og virkni fyrir fatlað fólk og eiga sumir þeirra, t.d. þeir sem byggja rekstur sinn að hluta á sölu varnings eða vinnu, í erfiðleikum með að halda uppi starfsemi vegna afleiðinga Covid-19. Nefndin telur mikilvægt í ljósi þessa að sett verði fjármagn og lögð áhersla á að tryggja að möguleikar fatlaðs fólks á endurhæfingu, starfsþjálfun og verndaðri vinnu verði ekki skertir sökum faraldursins og afleiðinga hans. Meiri hlutinn gerir því tillögu um 100 millj. kr. fjárveitingu til að tryggja sérstakan tímabundinn viðbótarstuðning við aðila sem slíkri þjónustu sinna. Ítarleg umsögn barst frá sveitarfélögunum, að venju vil ég segja, virðulegur forseti. Þau eru misjafnlega stödd og um leið og þau eru að bregðast við eiga þau mikið undir í þessum aðgerðum ríkisins. Fjölmargar aðgerðir, bæði á borði sveitarfélaganna og ríkisins, kalla á aukið samráð á milli sveitarfélaga og ríkis. Hér eru möguleikar á að styrkir úr fasteignasjóði jöfnunarsjóðs muni hafa jákvæð áhrif til að fara í framkvæmdir og beinir nefndin því til sveitarfélaganna að gera gangskör í því að nýta það til að bæta aðgengismál fatlaðs fólks. Eins og ég sagði áðan er mikil áhersla á nýsköpun og þróun í aðgerðum stjórnarinnar. Þær fjárheimildir sem aflað er hér og þær sem lagðar eru til í skattalegum ráðstöfunum í bandormi á endurgreiðsluhlutfalli rannsókna- og þróunarkostnaðar - það er verið að lyfta þakinu á þeim greiðslum og hækka hlutfallið verulega - munu gagnast mjög hagnýtum rannsóknum. Sama má segja um þær fjárheimildir sem við leggjum til í til að mynda Matvælasjóð og einnig þær fjárfestingar sem fyrir eru í Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóði. Við áttum samtal við Vísindaráð og viljum bregðast við, til að verja vægi grunnrannsókna, með því að leggja til 200 millj. kr. sem fara til Rannsóknasjóðs. Ég vil líka koma því að varðandi rannsóknir og þróun að nefndin beinir því til utanríkisráðuneytisins og eftir atvikum mennta- og menningarmálaráðuneytisins að ljúka aðildarumsókn að Geimvísindastofnun Evrópu í samræmi við samþykkt Alþingis þann 13. október 2016, á þskj. 1827. Fram kom bæði í mjög vandaðri umsögn og samtali að veruleg tækifæri fælust í þeirri aðild, bæði varðandi atvinnusköpun og svo rannsóknir og vísindi. Áherslan á nýsköpun felur í sér aukinn stuðning við rannsóknir og þróun en jafnframt er þar mikilvægt tæki til efnahagslegrar viðspyrnu. Ég held að þetta sé hárréttur tímapunktur, bæði til að bregðast við ástandinu en ekki síður til að horfa inn í framtíðina þar sem það verður ærið verkefni að draga hratt úr því atvinnuleysi sem myndast hefur mjög hratt. Stóra verkefnið er að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Ég vísa í því tilliti til klasastefnu sem er í mótun og var samþykkt hér á Alþingi fyrir skömmu, ég átti aðild að því að leggja það mál fram, og stafrænna smiðja, sem er mál sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lagði fram á Alþingi og var samþykkt. Þetta eru hvort tveggja tæki til að efla nýsköpun og umhverfi hennar enn frekar. Meiri hlutinn vill beina því til hæstv. ráðherra að huga að nýsköpunaraðstöðu um allt land og nýta þessi tæki til að sameina opinbera og almenna geirann, skapa samvinnu og aðstöðu, veita viðspyrnu og vinna gegn atvinnuleysi. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lagði þetta góða mál til vinnu nefndarinnar og ég geri ráð fyrir því að hann taki það frekar upp í ræðu sinni. Í umfjöllun nefndarinnar var komið inn á fjölmarga þætti; stöðu íþróttahreyfingarinnar, aukinn stuðning við viðkvæma hópa, framkvæmdir um allt land og í því samhengi sóknaráætlanir, Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, beina styrki til fyrirtækja, til þeirra sem falla utan afmörkunar lokunarstyrkja, stöðu NPA-samninga og fjölgun starfa, útvíkkun til almenna geirans í þeim efnum og fjölgun samninga listamannalauna. Ekki náðist samstaða um að fara í alla þessa hluti eða leggja fram auknar heimildir á öllum þessum sviðum, en meiri hlutinn leggur til breytingar sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali. Um þær breytingar náðist samstaða og um annað ekki. Það birtist í þeim fyrirvörum sem nefndarmenn gera sérstaklega grein fyrir ellegar í séráliti minni hluta og breytingartillögu þar að lútandi. Virðulegi forseti. Nú fer ég að ljúka þessari yfirferð. Um leið og mikilvægt er að bregðast hratt við og af krafti er hér að teiknast upp að við munum skila ríkissjóði með miklum halla á þessu ári. Því er rétt að minna á að ekki hefur verið dregið úr umfangi gildandi fjárlaga. Það er mikilvægt í allri þessari orrahríð og umræðu og aðgerðum að þær aðgerðir sem hér eru settar til varna og viðspyrnu bætast í raun og veru við 1.000 milljarða umfang gildandi fjárlaga. Þá finnst mér gleymast í umræðunni að ríkissjóður er að verða fyrir miklu tekjufalli, bæði á útgjaldahlið og tekjuhlið, og við erum að gera ráðstafanir til að koma fyrirtækjum og heimilum í gegnum þennan skafl. Verið er að veita frestanir á gjöldum þannig að tekjufallið á þessu ári verður mikið og auðvitað eru umsvifin að minnka í hagkerfinu. Þetta mun leiða til kröftugrar sveiflujöfnunar, sérstaklega í gegnum atvinnuleysistryggingarnar. Það er auðvitað hlutverk ríkissjóðs að hafa styrk til að standa undir grunnvelferðarkerfunum okkar á tímum sem þessum. Við verðum að muna að það kemur dagur eftir þennan dag og það kemur annað ár. Við þurfum að huga að grunngildum laga um opinber fjármál sem eru sjálfbærni og varfærni. Það fer ekki frá okkur. Að því sögðu er mikilvægt að við ráðumst í allar þessar aðgerðir, mætum þessu, verjum afkomu heimila og fyrirtækja. Þá eru önnur tækifæri sem meiri hlutinn beinir til ríkisstjórnarinnar að vinna markvisst að. Hann nefnir í því sambandi endurskoðun á starfsumhverfi kvikmyndagerðar. Aukinn áhugi er að koma með stór kvikmyndaverkefni til landsins og í því geta falist eftirsóknarverð tækifæri til viðspyrnu. Nefndin hefur kallað eftir frekari upplýsingum um stöðuna á þeim málum og hvetur hæstv. ráðherra til að taka vel utan um þau mál. Við höfum fengið upplýsingar um að komið hafi beiðnir til sóttvarnayfirvalda um hvort hópar sem eru við upptökur við slík verkefni geti komið til landsins. Nefndin vekur athygli á því að í frumvarpinu er ekki að finna beiðnir um útgjaldaheimildir vegna stóraukinna rekstrar- og tilfærsluútgjalda ríkisins í tengslum við heimsfaraldurinn og munar þar langmest um gjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs og vegna heilbrigðiskerfisins. Nefndin beinir því til stjórnvalda að kalla eftir nauðsynlegum útgjaldaheimildum jafnóðum og þörf er á. Það má gera samhliða frekari aðgerðum vegna efnahagsáfallsins. Ég hef þegar greint frá nokkrum breytingartillögum sem nefndin náði samstöðu um, í grunnrannsóknir, 200 millj. kr. Og með þeim framlögum sem nefndin stóð að í síðustu atrennu hafa framlög til sjóðsins hækkaði um 31% frá gildandi fjárlögum, einskiptisframlag til SÁÁ 30 millj. kr. til að koma í veg fyrir skerðingu þeirrar mikilvægu þjónustu. Þá leggur nefndin til 157 millj. kr. til að tryggja fulla fjármögnun NPA-samninga á þessu ári. Þá er hér tillaga um 100 millj. kr. einskiptisframlag til að tryggja starfsemi verndaðra vinnustaða. Þá er lagt til 25 millj. kr. framlag til félagasamtaka til að styðja við viðkvæma hópa samfélagsins. Ég fór yfir tillögur tæknilegs eðlis vegna Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóðs, sem fer í gegnum sjóðstreymi ríkissjóðs og bætist við 6. gr. heimild þessa efnis, sem og stuðningslán með vísan í sérstakt frumvarp þess efnis. Að öðru leyti vísa ég til breytingartillagna í sérstöku þingskjali. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum þakka nefndarmönnum samstarfið og samstöðuna um þetta mál og það sem lagt er til og ber fulla virðingu fyrir því að hér eru aðrar tillögur og um aðra þætti og fjölmargar hugmyndir. Þannig á það auðvitað að vera. En um þetta náðist samstaða og það er gjarnan þannig að ekki fá allir allt sem sem vilji þeirra stendur til. En ég vil þó þakka þá samstöðu um það sem lagt er til hér. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson er áheyrnarfulltrúi í nefndinni og styður þær tillögur sem fram koma. En hann telur þær ekki ganga nógu langt og mun gera grein fyrir því hér, geri ég ráð fyrir. Í sérstökum kafla er greinargerð um fyrirvara þá sem aðrir nefndarmenn gera og rita undir álit meiri hluta. Ég geri jafnframt ráð fyrir að þeir geri frekari grein fyrir þeim. Að því öllu sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstökum þingskjölum. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Inga Sæland, og gerir það með fyrirvara, Birgir Þórarinsson, og gerir það með fyrirvara, Björn Leví Gunnarsson, og gerir það með fyrirvara. Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Við erum að fara í gegnum nefndarálit vegna fjáraukalaga frá fjárlaganefnd. Það er margt gott þar um að vera, en því miður ætla ég bara að skella mér beint í það sem mér finnst eiginlega mest vanta inn í þetta, t.d. um málefni fatlaðs fólks, þ.e. NPA. Þar eru settar inn 157 milljónir, sem er mjög gott, en ekki er verið að auka í. Þarna er mikil þörf vegna þess að þau sem þar eru inni hafa kannski séð fram á það að nú ætti að auka í þennan málaflokk, að þau myndu sleppa úr því fangelsi sem þau eru í með því að fá þessa aðstoð. Ég spyr hvort megi þá ekki óttast það út frá stöðu ríkissjóðs að þær aukningar sem var lofað verði þar af leiðandi ekki á næstunni?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir góða spurningu. Við kölluðum eftir upplýsingum varðandi NPA-samninga, bæði frá sveitarfélögunum og ráðuneytinu, og áttum jafnframt ágætissamtal við Öryrkjabandalagið. Búið er gera 87 samninga milli sveitarfélaganna og ríkisins á þessu ári. Í ljós kom að bæði vegna kjarabóta og annarra þátta vantaði upp á að fullfjármagna samningana. Við vildum stíga inn í það og fulltryggja þá fjármögnun, það eru þessar 157 milljónir. Varðandi fjölgun samninga var áhugi í nefndinni á því en þá ber að minna á að það þarf að vera samtal á milli sveitarfélaga og ríkisins vegna þess að ríkið borgar 25% og sveitarfélögin 75% og við viljum fá nánari upplýsingar um hvað það eru margir samningar og hvar þeir eru úti um landið áður en við förum að stíga inn í með 25% framlag og láta sveitarfélögin kannski kljást um það. Það væri gagnvart jafnræðinu líka eitthvað ankannalegt. En þeim samningum á að fjölga verulega á næsta ári.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og vona svo að það gangi eftir. Annað sem ég velti fyrir mér í þessu er það sem mér finnst vanta og ber að þakka eða ekki, það er, því miður, eins og ég hef kallað það hungurlús, 20.000 kr. eingreiðsla til öryrkja, og það hefur ekki komið neitt fram til eldri borgara sem eru í slæmri stöðu. Það er annað í þessu sem sýnir bara hversu nauðsynlegt er að veita meira til þeirra sem verst hafa það, eins og öryrkja, að bara í mars og apríl hefur umsóknum hjá Hjálparstofnun kirkjunnar fjölgað um 60%. Það sýnir hvernig ástandið er og hversu grafalvarlegt það er, því miður, eins og staðan er í dag, að á sama tíma og við erum að moka fjármunum í fyrirtæki sem sum eru að misnota aðstöðu sína, þá erum við ekki að hjálpa þeim sem mest þurfa á að halda og svelta hreinlega í dag. Mér finnst sorglegt að við skulum ekki hafa getað - ég veit að beðið var um hærri eingreiðslu upp á 100.000 kr. kannski eða eitthvað en ekki var tekið tillit til þess. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Er ekkert fram undan í því að hjálpa þeim og sjá til þess að þeir verst settu fái aðeins meira?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða spurningu. Hér er auðvitað fjölmargt sem snýr að félagslegum aðgerðum sem kallaðar eru. 8,4 milljarðar eru m.a. handa þeim hópum sem eru viðkvæmir fyrir og sérstaklega við þessar aðstæður. Hér eru þó nokkrir fjármunir sem eru ætlaðir til þess, til að mynda eru 450 milljónir til að vinna gegn félagslegri einangrun aldraðra og öryrkja og handa fjölskyldum fatlaðra barna o.s.frv., bæði í barnavernd og úti um allt land. Það er rétt sem hv. þingmaður kom inn á. Í umfjöllun okkar kom skýrt fram að eftirspurnin eftir aðstoð, mataraðstoð og fleiru, hefði aukist og við leggjum aukalega til 25 milljónir sem fara gagngert til þess og það er þá til viðbótar við allar þær aðgerðir sem þegar koma fram í frumvarpinu í þennan félagslega stuðning.
Herra forseti. Áður en Covid-19 barst til Íslands var ákveðið að verja 400 milljónum til fjölmiðla á fjárlögum, þ.e. fyrir Covid. Síðan í seinni aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar til að mæta Covid-áfallinu var tilkynnt af hálfu ríkisstjórnarinnar að það ætti að setja 350 milljónir til fjölmiðla til að mæta því tekjutapi sem fjölmiðlar verða fyrir vegna faraldursins. Þetta var ánægjuleg yfirlýsing en svo þegar maður rýndi gögnin, rýndi fjáraukann sem hér er til umræðu, þá voru 0 kr. til fjölmiðla. Nú kemur í ljós að meiri hluti nefndarinnar ætlar ekki að bæta við þessum 350 millj. kr. eins og hefði mátt skilja að væri viðbót við 400 milljónirnar heldur stendur til, eins og ég skil það, að endurnýta þessa peninga, þessar 400 milljónir sem áttu að fara í allt annað hjá fjölmiðlum. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann, formann nefndarinnar: Hvernig stendur á því að við erum ekki að uppfylla það sem ríkisstjórnin sjálf var að stæra sig af þegar hún kynnti þennan aðgerðapakka, að hér ætti að setja sérstaka fjármuni til fjölmiðla [[Forseti hringir.]]vegna Covid-faraldursins. Mér finnst menn vera að blanda saman tveimur atriðum sem þarf virkilega að skýra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir mjög góða spurningu. Þetta var auðvitað rætt hér, ekki bara í hv. fjárlaganefnd heldur í allsherjar- og menntamálanefnd, vegna þess að þetta kom spánskt fyrir sjónir þegar það kom inn í þingið. Þetta kemur fram í greinargerð með frumvarpinu en svo var engin fjárheimild á móti. Það er rétt að í gildandi fjárlögum voru 400 milljónir ætlaðar almennum stuðningi við fjölmiðla. Nú er það svo að afleiðingar Covid koma þannig fram hjá fjölmiðlum að meiri eftirspurn er eftir fréttaflutningi þeirra og jafnvel afþreyingarefni o.s.frv., þannig að hlutabótaleiðin er kannski ekki úrræðið sem myndi nýtast þeim. Ég sagði í ræðu áðan að það fá ekki allir allt. Við erum með frumvarpið enn þá í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er ekki farið frá okkur. Ef það verður afgreitt af þinginu og teiknast upp sem almennur stuðningur við einkarekna fjölmiðla, með þeim atriðum sem nefndin kemur sér saman um, þarf að afla sérstakrar heimildar af því að við í fjárlaganefnd erum að leggja til að allt að 400 millj. kr. fari í þennan Covid-stuðning.
Herra forseti. Hér er einfaldlega verið að lofa fjölmiðlum því sem var þegar búið að lofa þeim á fjárlögum. Þetta er sérkennilegt. Og jafnvel verður fjárhæðin lægri en 400 milljónir þannig að hugsanlega er verið að lækka stuðning til fjölmiðla úr 400 niður í 350 milljónir. Mig langar í seinna andsvari að beina sjónum mínum að atvinnuleysisbótum. Hv. þingmaður og kollegar hans í ríkisstjórn felldu í morgun tillögur Samfylkingarinnar um að hækka atvinnuleysisbætur. Þær eru núna 289.000 kr. á mánuði. Ég spyr hv. þingmann: Treystir hann sér til að lifa á 289.000 kr. mánuðir? Af hverju felldi hv. þingmaður þá tillögu? Þetta er augljóslega ekki mikil aukning sem Samfylkingin var að leggja hér fram. Þetta var virkilega raunsæ tillaga til að ná fram í þessum sal, sérstaklega í ljósi þess að núna stefnir allt í að 15.000–20.000 manns fari á atvinnuleysisbætur. Allir Íslendingar þekkja einhvern sem er á leiðinni á atvinnuleysisbætur eða er að fara að lenda þar sjálfir. Fólk getur spurt: Af hverju eigum við að treysta þingmönnum sem treysta sér ekki sjálfir til að lifa á 289.000 kr. á mánuði? Af hverju eigum við að treysta þeim þingmönnum sem ákveða í þessum sal að fólkið sem lendir á atvinnuleysisbótum eigi að sætta sig við svo lágar bætur á meðan þingmenn myndu aldrei sætta sig svo lágar tekjur?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég held að það sé alveg eðlilegt svar hjá þeim sem hér stendur að með sjö manna fjölskyldu myndi það hrökkva skammt og ég hef fullan skilning á því að þetta er lágt og erfitt að láta það ganga upp. Ég vil þó segja að þegar teknar eru ákvarðanir um að hækka atvinnuleysisbætur - við hækkuðum þær um 30.000 kr. árið 2018 og það var vel, og auðvitað er mikill þrýstingur á að þær hækki og eðli máls samkvæmt er mikið atvinnuleysi, þetta er lág fjárhæð og vonandi tekst það - þá þarf það auðvitað að gerast í einhverju samhengi við kjör almennt og við aðila vinnumarkaðarins. Það er mjög hæpið að þingnefnd stígi þar inn og segi: Við skulum bara hækka atvinnuleysisbætur sisvona. Ég vara hreinlega við því, talandi um ríkisfjármálin almennt, og ég fór aðeins í það. Ég held að það væri eitthvað sem við ættum ekki að stíga inn í. En ég geri ráð fyrir að þessi umræða haldi áfram.
Virðulegi forseti. Ég velti aðeins fyrir mér heildarsýninni í þessum fjáraukalögum og fyrri fjáraukalögum og næstu fjáraukalögum. Hvers vegna eru lokunarstyrkir 2,5 milljarðar en ekki 2 eða 3 eða 5 eða 1? Hvers vegna eru framlög til geðheilbrigðismála og fjarþjónustu 540 millj. kr., sem er nokkuð nákvæm tala í samhengi fjárlaga, en ekki 1 milljarður eða 500 milljónir eða eitthvað annað? Spurning sem ég spurði á fyrsta fundi um þetta var: Hvaða vanda mætir hver aðgerð? Hver er væntur viðsnúningur vegna þeirra aðgerða sem er verið að stinga upp á? Eins og venjulega komu engin svör við því. Það finnst mér vera dálítið einkenni þessa fjárauka og fyrri fjárauka, hálffálmkenndar aðgerðir sem er farið í án þess að þingið sé neitt sérstaklega látið vita af því af hverju farið er í þessa aðgerð en ekki hina og af hverju það er þessi upphæð en ekki einhver önnur. Þá velti ég fyrir mér ábyrgð og eftirliti fjárlaganefndar í kjölfarið. Hver er hún?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni mjög mikilvægar spurningar. Þetta er eitthvað sem er bara hluti af vinnu okkar. Ég ætla kannski að byrja þar sem hv. þingmaður endaði. Við höfum mjög ríkt eftirlitshlutverk og það heitir eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Ég get alveg tekið undir það sem hv. þingmaður er að varpa hér fram, oft eru ekki nægjanlega skýrar og afmarkaðar upplýsingar og gögn sem fylgja þeim ákvörðunum sem hafa verið teknar. Varðandi lokunarstyrkina er það annað þingmál en þar liggur að baki áætlun um hversu mikill fjöldi fyrirtækja muni falla undir þær afmarkanir sem þar eru lagðar til. Varðandi geðheilbrigðismálin liggur þar helst til grundvallar fjöldi starfa sem er á bak við ráðningar fleiri sálfræðinga og geðlækna og þeirra sem eiga að koma inn í þá mynd með heilsugæslunni og teymi þar að lútandi. En þetta er mjög mikilvægur punktur sem hv. þingmaður dregur fram.
Virðulegur forseti. Það er að vissu leyti svar að segja að það sé ákveðinn fjöldi starfsmanna o.s.frv. sem kemur inn í geðheilbrigðismálin sem útskýrir þá upphæð. En á bak við þá spurningu er hvort það mæti þörfinni. Það höfum við ekki hugmynd um. Um það á vinna Alþingis einmitt að snúast. Þegar framkvæmdarvaldið kemur og segist þurfa pening þurfum við að spyrja af hverju. Hver er væntur ávinningur af því að fjármagna þær aðgerðir sem framkvæmdarvaldið biður um að fá að fara í? Það er gegnumgangandi í fjáraukanum að svörin við því hafa ekki verið mjög ítarleg ef einhver. Tilfinningin sem ég fæ í þessu öllu er að í rauninni sé ríkisstjórnin dáldið að giska, að herma eftir aðgerðum sem ríkisstjórnir í öðrum löndum hafa notað og skjóta einfaldlega á upphæð sem virðist vera nægilega há til að friðþægja eitthvað.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar mikilvægu vangaveltur. Ég myndi þó ganga ekki svo langt að segja að hér væri um einhverja friðþægingu að ræða. Við vitum að afleiðingar faraldursins hafa mikil áhrif þegar kemur að þessum þætti og margir sem finna fyrir auknum kvíða, þunglyndi og einangrun og þar fram eftir götunum. Þannig að þörfin hefur aukist, við finnum fyrir því og þess vegna viljum við stíga inn með aukið framlag. Munum við ná utan um það hversu mikil þörfin er og ná utan um vanda allra í einu? Nei, alveg örugglega ekki. En ég held að við séum að stíga mjög þarft og mikilvægt skref með því að setja þessa fjármuni til að efla þennan þátt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir framsögu hans. Ég vildi koma aðeins inn á sveitarfélögin við hv. þingmann. Það kom fram á fundi sveitarfélaganna með nefndinni að lítið samráð hafi verið haft við sveitarfélögin í þessum aðgerðum og þau hafi þurft að taka á sig mikið tekjufall og útgjaldaaukningu. Þeir fulltrúar Reykjavíkurborgar sem komu á fund nefndarinnar lögðu t.d. áherslu á það að fjárframlög til sveitarfélaganna frá ríkinu væru nauðsynleg. Auk þess hefur jöfnunarsjóðurinn orðið fyrir tekjufalli, allt upp í 4 milljarða, þannig að það er óvíst með aðkomu hans eins og hann hefur haft burði til áður. Gleymum því ekki heldur að 80% af útsvarsstofni sveitarfélaganna eru laun. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þess að vænta að ríkisstjórnin komi með tillögur um sérstakan beinan stuðning við sveitarfélögin?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni mjög góða spurningu. Það er mikilvægt að draga fram að við áttum að venju mjög gott samtal við sveitarfélögin og fengum mjög yfirgripsmikla umsögn. Við ræddum m.a. við fulltrúa Reykjavíkurborgar og fengum horfa á þær sviðsmyndir sem þeir eru að fjalla um og bæði hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborg kom fram að þeir söknuðu þess að það væri meira samráð. Tekjufallið er mikið eins og hjá ríkissjóði og heimilunum og fyrirtækjunum og við finnum öll fyrir því. Sveitarfélögin eru að bregðast við því og það er mikil ábyrgð á þeim. Það er krafa um að þau gefi afslátt af fasteignasköttum og fresti greiðslum o.s.frv. Ég held að áður en teknar verða einhverjar ákvarðanir um hvort það verði beinir styrkir frá ríki til sveitarfélaga, og ég hef ekki heyrt að búið sé að taka neinar ákvarðanir um slíkt, sé mikilvægt að þetta samráð verði aukið, að það verði meira og þéttara.
Herra forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, sjái þörfina á því að eiga meira samstarf við sveitarfélögin og samráð. Það er algjörlega nauðsynlegt og eitthvað sem hefur ekki verið viðhaft og það skrifast á ríkisstjórnina, það er bara þannig. Ég vildi þó koma nánar að sveitarfélögunum og í þessu tilfelli Suðurnesjum. Nú voru nýjustu tölur um atvinnuleysi á Suðurnesjum að berast og er hlutfallið 28% í aprílmánuði. Þetta eru hreint og beint hamfaratölur, ef við getum orðað það þannig. Reykjanesbær er með 28% atvinnuleysi og Suðurnesin í heild sinni með 25% atvinnuleysi. Það er sérstök aðgerð til Suðurnesja í þessu frumvarpi upp á 250 millj. kr. Ég held því miður að þessi einstaka greiðsla og aðgerð dugi afar skammt og því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér og hvort þess sé að vænta að það komi frekari stuðningur til Suðurnesja.
Hæstv. forseti. 250 millj. kr. inn í þessa hrikalegu stöðu hrökkva skammt, ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga það hér fram. Við vorum að ræða sveitarfélögin og kom það mjög skýrt fram hjá fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga að staðan er mjög misjöfn eftir því hvert vægi atvinnugreinarinnar er á hverju svæði fyrir sig. Meginástæðan fyrir því að þessi hrikalega staða á Suðurnesjum hefur teiknast upp blasir auðvitað við. Ég tel fullvíst að það verði sérstakt átak þar sem og á fleiri stöðum þar sem vægi ferðaþjónustunnar er jafn mikið og raun ber vitni. Það þarf þá að fara fram frekari greining á því og hvernig við erum að vinna okkur í gegnum þetta skref fyrir skref. Ég held að það sé nokkurn veginn svarið sem ég treysti mér til að gefa hér en ég held að það verði að skoða hvernig staðan er hjá sveitarfélögunum á öllu landinu. Þetta er eitt af því sem samráðsnefnd sveitarfélaga og ríkis verður að fara í gegnum.
Herra forseti. Hér erum við að fara að ræða um hinn svokallaða aðgerðapakka tvö, sem ríkisstjórnin hefur kynnt. Það verður að segjast að þessi pakki, ef pakka skyldi kalla, hefur valdið talsverðum vonbrigðum. Þau vonbrigði koma skýrt fram hjá ferðaþjónustunni, þau koma skýrt fram hjá verkalýðshreyfingunni, atvinnurekendum, Öryrkjabandalaginu, Félagi eldri borgara og að sjálfsögðu stjórnarandstöðunni, sem er eilítið metnaðarfyllri en ríkisstjórnarflokkarnir hvað þetta varðar, svo fáeinir séu nefndir. Fyrirhugaðar aðgerðir í þessum fjárauka nægja engan veginn til að mæta því alvarlega ástandi sem blasir við íslenskum heimilum og fyrirtækjum. Vitið þið hvað þessi fjárauki er stór? Hann er rúmlega 13 milljarðar. Er það há tala eða lág tala? Það er mjög lág tala, þessi fjárauki er um 1% af ríkisútgjöldunum. Ég veit að það stefnir í stærri halla. Ég veit að þetta er ekki eini aðgerðapakkinn. Síðasti fjárauki var 25 milljarðar. Þetta nægir engan veginn til að mæta þessari krísu sem allir eru sammála, hægri og vinstri, upp og niður, um að sé mjög djúp, alvarleg og jafnvel ein dýpsta efnahagskreppa sem við höfum séð í 100 ár. Af hverju eigum við þá að hoppa af gleði yfir að fá 1% fjárauka eins og hér er til umræðu? Hér var sagt ítrekað af hálfu ráðherranna: Gerum frekar meira en minna. Ég hef ítrekað kallað eftir því, gerum þá meira. Þetta er ekki nægjanlegt til að mæta þeirri alvarlegu stöðu sem hér er uppi. Stjórnarflokkarnir vita það. Þeir segja, þegar maður gagnrýnir þá með þessum hætti: Já, já, þetta kemur seinna. Það var sagt með pakka eitt, núna með pakka tvö og í næstu viku kemur pakki þrjú. En það eru nú þegar hugmyndir sem væri hægt að ráðast í og við í fjárlaganefnd höfum ítrekað fengið umsagnir frá fjöldanum öllum af aðilum, hagsmunaaðilum, um að hér sé hægt að gera meira og það er hægt að gera meira. Núna þurfum við að setja opinbera viðspyrnu í kerfið. Á meðan eftirspurnin á einkamarkaði hefur hrunið þarf hið opinbera að koma inn með sinn kraft. Í meðförum fjárlaganefndar, því við erum hér í 2. umr., varð niðurstaðan eftir mikla fundarsetu að gera einungis fimm breytingartillögur, frekar smáar í stóra samhenginu, upp á 500 milljónir sem er 0,05% aukning ríkisútgjalda, til að setja þessar tölur í samhengi. Þetta er svo lítið eftir allt sem við höfum gengið í gegnum í fjárlaganefndinni, fundað kvölds og morgna, þá er þetta afraksturinn. Sumar breytingartillögurnar eru svo smáar að þetta er eitthvað sem ráðherrarnir eiga bara að redda af sínu skúffufé, í alvörunni. Ég lýsti miklum vonbrigðum með að fjárlaganefnd treysti sér ekki til að gera meira í samræmi við þær umsagnir sem við fengum. Við fengum fínar umsagnir. Mér finnst fjárlaganefnd vera of máttlaus þrátt fyrir góða viðleitni, of máttlaus þegar kemur að því að setja aukna fjármuni í þá átt sem kallað er eftir og er nauðsynlegt. Ég hef líka nefnt að með þessum aðgerðapakka kynnti ríkisstjórnin glærupakka upp á 36 bls. og þar er hvergi minnst einu orði á heimili. Ég veit að fólk vinnur hjá fyrirtækjum. Fólk er ekki fyrirtæki og fyrirtæki eru ekki fólk. Þetta sýnir bara viðhorfið, hver nálgunin er uppi í fjármálaráðuneyti. Fókusinn er ekki á heimilin. Það sést nokkuð vel þegar skoðað er það kynningarefni sem ríkisstjórnin teflir þó sjálf fram. Það hefði þurft að huga að aðgerðum sem mæta tekjutapi heimilanna með beinum hætti. Það vekur athygli að húsnæðismálin eru t.d. ekki nefnd einu orði í þessum aðgerðapakka en við sjáum hvað kemur næst. Alþýðusambandið, það stóra batterí, lýsti í umsögn sinni um þennan pakka verulegum vonbrigðum, m.a. með að þar væri ekki að finna neinar tillögur, þetta er bara beint úr umsögn þess, til að tryggja afkomuöryggi þeirra hópa sem féllu milli skips og bryggju í fyrri aðgerðum stjórnvalda, svo sem einstaklinga sem eru með undirliggjandi sjúkdóma, óléttra kvenna, foreldra sem hafa misst úr vinnu vegna takmarkaðs leikskóla- og skólastarfs, launafólks sem starfar hjá fyrirtækjum samkvæmt fyrirmælum sóttvarnayfirvalda o.s.frv. Þetta eru hópar sem ASÍ segir að þurfi að gera meira fyrir og huga meira að í þessum aðgerðum. Þannig að beinar tillögur fyrir heimilin eru afskaplega rýrar, ef einhverjar. Í þessu sambandi vil ég líka beina því til bankanna úr þessum stól að það skiptir miklu máli að þær vaxtalækkanir sem Seðlabankinn hefur ráðist í skili sér til heimilanna. Við sjáum það á vaxtatölum bankanna að það er ekki gert í nægilegum mæli. Það er ágætt að bankarnir heyri það úr þessum stól að vaxtalækkun Seðlabankans verður að skila sér til heimilanna. Sömuleiðis vil ég koma þeirri hvatningu á framfæri til Íbúðalánasjóðs, sem er með uppgreiðslugjald á mörgum sínum útlánum, að huga að því að taka það af svo fólk geti hugsanlega endurfjármagnað sín lán, jafnvel fært sig til lífeyrissjóða eða bankanna þar sem vextirnir eru líklega lægri, en fólk er fast út af uppgreiðslugjaldinu. Þetta er neytendavæn aðgerð sem við ættum að huga að því fólk er að greiða stóran hluta af sínum tekjum í húsnæðismál. Herra forseti. Það eru gríðarleg vonbrigði með þá staðreynd að í þessu frumvarpi er ekki gerð nein hækkun á atvinnuleysisbótum. Hvað eru atvinnuleysisbætur háar? Þær eru tæpar 290.000 kr. Hugsið ykkur, 290.000 kr. Ég treysti mér ekki til að lifa á 290.000 kr. og fullyrði að enginn þingmaður í þessum sal treystir sér til að lifa á 290.000 kr. á mánuði. En af hverju ætlumst við þá til þess að fólk sem lendir í atvinnuleysi og fer á þessar bætur lifi á þessum litlu fjármunum? Þingheimi var gefið tækifæri nú í morgun til að hækka atvinnuleysisbætur, ekkert mjög mikið, en upp í 314.000 kr. Hvað gerðist hér? Þingmenn Vinstri grænna, þingmenn Framsóknarflokksins og þingmenn Sjálfstæðisflokksins sögðu allir nei við þessari litlu hækkun á atvinnuleysisbótum. Mér finnst það vera nöturleg skilaboð til þess fjölda fólks sem nú er að fara á atvinnuleysisbætur í því ástandi sem er í dag. Atvinnuleysi er okkar megináhyggjuefni í dag. Það stefnir í metatvinnuleysi. Við erum komin með allt að 15.000–20.000 manns á atvinnuleysisskrá plús fólkið sem er á hlutabótum. Allt að 50.000–60.000 Íslendinga, einn fjórða af vinnumarkaðnum, vantar meiri vinnu eða vinnu yfirleitt. Atvinnuleysi, hvað þá langtímaatvinnuleysi, er eitt það ömurlegasta sem fólk lendir í samfélagslega, heilsufarslega, efnahagslega o.s.frv. Það er gríðarlega mikilvægt að við beitum öllum tiltækum ráðum til að sporna gegn atvinnuleysi. Samhliða því eigum við að hækka bæturnar sem þetta fólk þarf að reiða sig á. Við getum ekki ætlast til að fólk lifi á 289.000 kr. á mánuði. Við höfum efni á því að hækka þessar bætur. Við erum að ráðast í margs konar aðgerðir. Það er ekki hægt að segja við okkur: Nei, Ísland hefur ekki efni á því að hafa hærri atvinnuleysisbætur en 289.000 kr. Það er ekki rétt. Við höfum svo sannarlega efni á því, herra forseti, og það er nauðsynlegt að við hækkum þær. Það er mikilvægt að hækka atvinnuleysisbætur, en það er líka gríðarlega mikilvægt að búa til ný störf og vernda störf. Eitt helsta útspil þessarar ríkisstjórnar er að niðurgreiða uppsagnir. Það er leiðin í þriðja pakkanum sem verður líklega til umræðu hér í næstu viku. Ég hef varpað fram þeirri hugmynd, og fleiri, að samhliða því að búa til ný störf í einkageiranum þurfum við líka að fjölga opinberum störfum. Við þurfum auðvitað að gera hvort tveggja. Við þurfum að fjölga störfum í einkageiranum, en hann er ábyrgur fyrir yfir 70% starfa. En okkur vantar líka opinber störf og okkur vantaði þau fyrir þetta hrun. Okkur vantaði fleiri hjúkrunarfræðinga, fleiri sjúkraliða, fleiri kennara, skólaliða, lögreglumenn, barnaverndarfólk, sálfræðinga, sjúkraþjálfara, vísindamenn. Það eru allt opinberir starfsmenn sem vöntun var á fyrir þennan faraldur og hvað þá núna. Það er góð hugmyndafræði og góð hagfræði að fjölga opinberum störfum. En það er ekki ný hugmynd. Einn þekktasti hagfræðingur 20. aldarinnar, Keynes, talaði nákvæmlega svona. Í kreppu og krísu fjölgum við opinberum störfum og aukum opinber umsvif. Það er ekki hægt að auka opinber umsvif án þess að fjölga opinberum starfsmönnum. Með því náum við að fjölga störfum sem okkur vantar en líka að bæta þjónustu gagnvart okkur sjálfum. Landspítalann hefur ítrekað sent okkur þau skilaboð um að þar vanti fleiri hjúkrunarfræðinga. Af hverju svörum við ekki því ákalli? Við erum með færri lögreglumenn í dag en fyrir tíu árum. Sjúkraþjálfarar, sjúkraliðar og fleiri stéttir; fólk finnur það á eigin skinni að það vantar að bæta þarna í. Roosevelt gerði þetta, forseti Bandaríkjanna, hann fjölgaði opinberum störfum. Hann stuðlaði líka að auknum opinberum umsvifum, jók opinberu eftirspurnina, lét hjól atvinnulífsins fara af stað með opinberu fé. Það er einmitt það sem við eigum að gera núna. Ríkið getur tekið höggið á sig. Það getur auðvitað ekki gert allt, það er enginn að tala um það, og auðvitað þurfum við líka að hlúa að einkageiranum og nýsköpuninni. Einkageirinn er gríðarlega mikilvægur, skapar gjaldeyri o.s.frv. Þetta eru tvær stoðir. Fókusinn má ekki bara vera á aðra stoðina. Ég er alls ekki að segja að við höfum bara fókus á opinber störf, alls ekki, en mér finnst skilaboðin frá ríkisstjórninni vera þau að við eigum bara að fókusa á aðra stoðina, sem er einkageirinn. Þegar ég tefldi þessari hugmynd fram sagði formaður Sjálfstæðisflokksins, og þetta er bein tilvitnun í hann: „Þetta er einhver versta hugmynd sem ég hef heyrt“, sagði hann þegar ég lagði til að við ættum að fjölga hjúkrunarfræðingum, sjúkraliðum, lögreglumönnum, sálfræðingum o.s.frv. Grundvallarmunurinn á milli Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins verður ekki skýrari. Það væri fróðlegt að heyra frá Vinstri grænum og Framsóknarflokknum hvar þeir standa í þessari hugmyndafræðilegu umræðu, hvort ekki sé skynsamlegt að efla opinbera þjónustu með fleiri opinberum störfum til að mæta þeirri þörf sem óneitanlega er fyrir hendi hvert sem litið er í velferðarkerfinu eða í menntakerfinu. Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki sjá þetta. Nöturleg skilaboð, fannst mér, til opinberra starfsmanna frá formanni Sjálfstæðisflokksins. Mér finnst Sjálfstæðisflokkurinn alltaf nálgast umræðuna um opinber störf og þjónustu eins og það sé eitthvert bákn sem þurfi að berjast gegn. Ég ætla bara að rifja upp hvað opinber starfsmaður gerir fyrir fjármálaráðherra og allan almenning í landinu. Það er opinber starfsmaður sem tekur á móti þér þegar þú fæðist. Það er opinber starfsmaður sem kennir börnunum þínum. Það er opinber starfsmaður sem sér um þarfir fatlaðra og eldri borgara. Það er opinber starfsmaður sem er núna í framlínunni gegn heimsfaraldri og það er líka opinber starfsmaður sem rannsakar jarðfræði Íslands, vaktar snjóflóðahættu, hannar vegina sem þú keyrir, sígur úr þyrlu til að bjarga sjómanni, greiðir þér áunnar bætur og kemur í veg fyrir að á þér sé brotið sem neytanda en líka sem manneskju. Loks er það opinber starfsmaður sem hjúkrar þér á dánarbeði þínu. Mér finnst Sjálfstæðisflokkurinn, og formaður hans sérstaklega, alltaf nálgast það þannig að öll verðmætasköpun eigi sér fyrst og fremst stað í einkageiranum. Það er einfaldlega rangt. Það er eins og sumir hægri menn átti sig ekki á því að opinberir starfsmenn skapa mjög mikil verðmæti og greiða skatta. Það er ekki síst fyrir tilstilli opinberra starfsmanna að stór hluti af verðmætasköpun einkageirans getur átt sér stað. Förum aðeins yfir það. Einkafyrirtæki reiða sig á að opinberir starfsmenn kenni verðandi starfsmönnum einkageirans, hjúkri starfsmönnum þeirra, komi þeim aftur til vinnu í einkageiranum. Það eru opinberir starfsmenn sem byggja upp fjarskiptakerfi og samgönguæðar sem einkageirinn reiðir sig á. Það eru opinberir starfsmenn sem framfylgja samkeppnislögum, svo hinn stóri svíni ekki á hinum smáa. Það eru opinberir starfsmenn sem gera fríverslunarsamninga sem einkageirinn reiðir sig óneitanlega á. Svona mætti lengi telja. Við eigum ekki að sætta okkur við að endalaust sé verið að tala niður hið opinbera kerfi og starfsmenn þess af ákveðnum stjórnmálamönnum. Síðan er það mjög áhugavert, og það er ekki síst á tímum neyðarástands, að skoðanabræður fjármálaráðherra til hægri leita í faðm ríkisins og vilja aðstoð frá hinum opinberu starfsmönnum og fá fjármagn frá almenningi. Kjarni málsins er þessi: Það er bæði samfélagslega og efnahagslega miklu skynsamlegri leið að fólk sé með atvinnu, þótt opinber sé, það virðist vera skammaryrði hjá þessari ríkisstjórn, en að fólk sé á bótum. Við getum og eigum að fjölga opinberum starfsmönnum og um leið erum við að bæta þjónustuna fyrir okkur sjálf, hvort sem það er aukin heilbrigðisþjónusta, félagsþjónusta, bætt menntun, nýsköpun, löggæsla eða hvaðeina sem við reiðum okkur á. Við megum ekki og eigum ekki að láta hægri kreddu ráða hér ríkjum því hún er bæði óskynsamleg og kostnaðarsöm. En ég vil líka ítreka, eins og ég gat um áðan, að við eigum að sjálfsögðu líka að fjölga störfum í einkageiranum. 70% af störfum eru í einkageiranum og sá geiri er að sjálfsögðu mjög mikilvægur. En það er áhugavert að hafa í huga að undanfarin tíu ár hefur opinberum starfsmönnum fækkað hlutfallslega miðað við fjölgun landsmanna. Það er líka áhugavert að einn þriðji af ríkisútgjöldunum, sem eru 1.000 milljarðar, fer í laun. Það er enginn að tala um að hið opinbera gnæfi yfir með einhverjum hætti. Við erum bara að tala um að það nægir ekki að niðurgreiða uppsagnir, eins og það sé heimsins besta leið. Við eigum líka að búa til störf og verja störf. Það getum við í þessum sal. Herra forseti. Mig langar að fara aðeins í annað. Í þessum aðgerðapakka er óneitanlega mjög áberandi að litlu fyrirtækin virðast gleymast og ekki síst þau sem eru í ferðaþjónustunni. Úrræðið sem helst gagnast þeim eru svokölluð stuðningslán, upp á 6 milljónir. Í fyrsta lagi er þetta frekar lág upphæð og í öðru lagi heyrum við að bankarnir, sem eiga að veita þessi lán, eru alls ekkert að fara að gera það og vilja ekki sjá þessi lán. Þetta úrræði virðist ekki þjóna þeim tilgangi sem það átti að gera. Það getur verið gott úrræði. Við þurfum alla vega að fylgjast vel með því hvort það skili sér til þeirra fyrirtækja sem þurfa á því að halda. Það þarf því að setja meiri hugsun, herra forseti, og kraft í hvernig við mætum litlu fyrirtækjunum, ekki síst í ferðaþjónustunni, sem er nú að blæða út. Þetta eru ekki endilega fyrirtæki sem þurftu að loka vegna tilmæla sóttvarnayfirvalda heldur fyrirtækin sem lokuðu vegna tekjutaps eða minnkandi eftirspurnar eftir þjónustu. Það er ekki nóg að niðurgreiða uppsagnir eins og verður gert í þriðja pakkanum, en við erum enn þá í öðrum pakka. Þess vegna veltir stjórnarandstaðan fyrir sér með sameiginlegri breytingartillögu hvort við ættum ekki að styrkja þessi fyrirtæki. Þau fyrirtæki sem njóta stuðningslána eða geta notið góðs af þeim eru afmörkuð nú þegar af ríkisstjórninni. Af hverju ekki að styrkja þau með beinum hætti eins og ríkisstjórnin hefur ákveðið að styrkja svokölluð lokunarfyrirtæki? Það eru fyrirtækin sem þurftu að loka vegna tilmæla sóttvarnayfirvalda. Þetta er ein leið sem væri hugsanlega hægt að ráðast í til að mæta því tapi sem þessir aðilar verða fyrir. Ég heyri víða í atvinnulífinu að litlu fyrirtækin, sem eru nánast öll okkar fyrirtæki, sjá ekki neitt í þessum aðgerðum, eða lítið, það er alltaf eitthvað í þessu. Þetta eru fyrirtækin sem fá ekki lokunarstyrki, munu ekki nýta sér brúarlánin, stuðningslánin ná afskaplega skammt. Eftir stendur, hvað? Jú, hlutabótaleiðin. Við styðjum hana en við þurfum að vera miklu metnaðarfyllri til að ná til þessara litlu fyrirtækja sem eru í rosalegum vandræðum en eru kannski ekki að biðja um mjög mikið. Þetta eru fyrirtæki sem glíma t.d. við að standa í skilum á leigu. Mig langar að biðla til fasteignafélaga, sem eiga stóran hluta af húsnæði fyrir atvinnulífið, að þau sýni skilning og sveigjanleika gagnvart þessum litlu fyrirtækjum þegar kemur að húsaleigu. Þetta skiptir máli. Að gefa þessum fyrirtækjum sex mánaða frest á greiðslu húsaleigu myndi skipta miklu máli. Ég ætla ekki bara að biðla til þessara þriggja stóru fasteignafélaga, ég ætla líka að biðla til þeirra sem eiga þessi fasteignafélög, og það eru í sumum tilfellum lífeyrissjóðirnir okkar, að sýna samfélagslega ábyrgð. Allir eru að taka eitthvað á sig. Þeir þurfa að vera sveigjanlegir þegar kemur að slíkum aðgerðum. Lífeyrissjóðirnir eru svolítið ríki í ríkinu. Þeir eiga 5.000 milljarða. Hugsið ykkur. Ríkið er með 1.000 milljarða. Eignir lífeyrissjóðanna eru fimm sinnum stærri en fjárlög ríkisins. Lífeyrissjóðirnir hafa 12 milljarða í hverjum mánuði til að fjárfesta. Þeir skipta okkur rosalega miklu máli til að koma hjólunum af stað aftur og líka að þeir sýni sveigjanleika og skilning gagnvart þeirri fordæmalausu stöðu sem fyrirtækin glíma núna við. Lífeyrissjóðir; komið með okkur í þetta, bankarnir, stórfyrirtæki og fasteignafélög. Þið verðið að gera það því til lengri tíma skiptir svo miklu máli að við höfum öflugt atvinnulíf. Við verðum að hafa öflugt atvinnulíf, spennandi atvinnulíf sem byggist á nýsköpun og tækni og bjartsýni. Fólk þarf að hafa von út úr þessu svartnætti sem við erum núna í. Allt svona, þriggja eða sex mánaða pása af leigugreiðslum, skiptir máli svo menn leggi ekki upp laupana of snemma. Herra forseti. Lítum þá á félagslegu aðgerðirnar í þessum pakka. Þær eru frekar aumar og naumar. Í þær fara 8,5 milljarðar. Það er ekkert sérstaklega mikið. Ég hef gaman af tölum og að setja þær í samhengi. Þessi félagslegi pakki er lægri upphæð en lækkun veiðileyfagjalda verður á kjörtímabilinu hjá þessari ríkisstjórn. Auðvitað fögnum við þeim verkefnum sem fá einhverja fjármuni en við þurfum að hugsa miklu meira um félagslegu aðgerðirnar sem þarf að ráðast í. Þetta er ekki bara efnahagslegt sjokk sem við erum að ganga í gegnum, þetta er sjokk á svo mörgum mismunandi sviðum. Ef við lítum á verklegar framkvæmdir í þessum aðgerðapakka þá er það mjög fljótgert. Það eru engar verklegar framkvæmdir í þessum fjárauka. Þegar við afgreiddum fyrsta fjáraukann voru þar verklegar framkvæmdir en þær voru strax gagnrýndar fyrir að vera allt of litlar, jafnvel áður en blekið á þeim fjárauka þornaði. Þetta snertir það sem ég gat um áðan, að það skiptir svo miklu máli í svona ástandi að hið opinbera auki eftirspurn sína eftir þjónustu og framkvæmdum. Ég veit að þingmenn vita þetta alveg en þetta þarf að vera myndarlegra en þið eruð tilbúin að gera hér. Það þarf að vera myndarlegra. Það borgar sig til lengri tíma að spýta í svo atvinnulífið nái að rísa upp og fari síðan aftur að greiða skatta. Þá komumst við fyrr út úr þessu. Við megum ekki hugsa í þeirri sjálfstæðisnaumhyggju sem virðist ráðandi. Við megum ekki láta formann Sjálfstæðisflokksins ráða viðbrögðum okkar gagnvart þessari krísu. Það er ekki gott fyrir samfélagið ef sú hugmyndafræði verður ofan á. Nú er ég biðla til félaga minna í Vinstri grænum og Framsókn. Sjálfstæðisflokkurinn þarf jafnvel meira á ykkur að halda en þið á þeim flokki. Nýsköpunarmálin. Ég hef sagt úr þessum ræðustól: Nýsköpun er töfraorðið úr kreppu. Það getur tekið tíma að fá afraksturinn fram en við vitum ekkert hvert næsta Meniga eða næsta Marel. Hér er svo auðvelt að setja meira í nýsköpun. Ég veit að það er verið að setja aðeins meira í, en þetta eru allt of litlir fjármunir. Meiri hlutinn var ekki til í að setja neitt meira í Tækniþróunarsjóð að þessu sinni, menn voru ekki til í að setja í Kvikmyndasjóð, en það er mjög sniðugt og kallar ekki á mikla peninga. Þegar kvikmyndaverkefnin eru tilbúin að koma, þau koma jafnvel fyrr til okkar en túristarnir, og kvikmyndaiðnaðurinn er búinn að grátbiðja okkur: Setjið meira í sjóðinn, setjið meira í endurgreiðsluna. Ég veit að í nefndaráliti meiri hlutans er talað um að stefna eigi að því að gera það, en það sem skiptir mig máli eru bara konkret tölurnar. Ef við meinum að við viljum efla kvikmyndaiðnaðinn þá skulum við láta tölurnar tala sínu máli. Þær gera það ekki því að það fer ekki króna í Kvikmyndasjóð í meðförum nefndarinnar. Ég hef aðeins talað um listamannalaun. Hér er verið að bæta aðeins í þau. Það er verið að bæta 100 listamönnum á listamannalaun og forsætisráðherra sagði að sú hugmynd hefði verið fengin frá okkur í Samfylkingunni. Við fögnum því að sjálfsögðu. Ég ítreka samt að við hefðum viljað fá meira fyrir listamenn. Það eru 3.000 listamenn sjálfstætt starfandi í menningu, þeir sem eru ekki á launaskrá annars staðar. Þessir aðilar eru að fara á atvinnuleysisbætur. Þeir hafa ekki getað unnið m.a. út af samgöngubanni og tilmælum sóttvarnayfirvalda um 2 metra regluna o.s.frv. Mér finnst það svo rakin hugmyndafræði og pólitík: Af hverju er ekki skárra að hafa listamann á launum þar sem hann er að vinna? Listamannalaun eru laun, það þarf að skila af sér. Af hverju er ekki skárra að hafa listamann á launum í stað þess að hafa hann á atvinnuleysisbótum? Þetta er „win-win“, ef ég má sletta, herra forseti. Hér er verið að bæta við 100 á listamannalaun og við fögnum því að sjálfsögðu, en ég hefði viljað hafa þá 3.000. Við hefðum efni á því vegna þess að atvinnuleysi er svo dýrt. 1 prósentustig í auknu atvinnuleysi kostar 6,5 milljarða. Hugsið ykkur. Vitið þið hvað kostar 6,5 milljarða líka? Það er það sem kostar að tífalda fjölda listamanna á listamannalaunum, bara til að setja þessa tölu í samhengi. Ég er ekkert að segja að við hefðum náð því í gegn en við hefðum getað sett fleiri aðila í þetta kerfi sem við höfum nú þegar. Þetta krefst engrar sérstakrar hugsunar eða kerfisbreytinga, við fjölgum bara þeim listamönnum sem færu á listamannalaun. Þeir myndu skapa ríkara samfélag. Listamenn skapa líka umsvif, þeir ráða annað fólk í vinnu. Þetta býr til peninga, bókstaflega. Svo eru það fjölmiðlarnir. Mér finnst sérkennilegt að þær 400 milljónir sem voru ákveðnar á fjárlögum áður en faraldurinn barst til Íslands eigi núna að fara til fjölmiðla undir hatti Covid-faraldursins. Þetta er mjög sérkennilegt. Það vita það allir í þessum sal að þetta var kannski ekki alveg pælingin. En af hverju bætum við ekki úr? Af hverju eru enn þá 0 kr. í fjáraukanum til fjölmiðla? Af hverju erum við að leyfa Sjálfstæðismönnum, sem eru að stoppa fjölmiðlafrumvarpið svokallaða í nefndinni, að vinna þennan slag líka? Þeir eru að gera það. Í aðgerðapakka tvö, sem við ræðum hér, var talað um að setja 350 milljónir til fjölmiðla til að mæta Covid-faraldrinum. Svo þegar maður fer að rýna í blöðin, sér maður að það er ekki króna. Þá er sagt: Við ætlum að nota þessar gömlu 400 milljónir sem voru ákveðnar fyrir jól. Þetta gengur engan veginn, herra forseti. Til að bíta höfuðið af skömminni er þetta meira að segja lægri upphæð. Við vorum búin að ákveða 400 milljónir, nú eru þær orðnar 350, alla vega í aðgerðayfirlýsingunni. Meiri hlutinn fær tækifæri til að bregðast við þessu því að hér verður breytingartillaga í kvöld um að bæta í. Við þurfum að gæta sérstaklega hagsmuna sveitarfélaganna. Þau sögðu í sinni umsögn að þau verði fyrir allt að 50 milljarða kr. tekjutapi. Það er lítið sem ekkert í tillögu meiri hlutans sem lýtur að þeim. Við þurfum að gæta sérstaklega að stöðu einstakra hópa, öryrkja, eldri borgara, leigjenda, námsmanna. Við höfum ítrekað bent á það, ekki síst hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, og varpað skýru ljósi á að það þarf ekki bara að hækka atvinnuleysisbæturnar heldur þarf líka að huga miklu betur að kvennastéttum í þessu landi. Við erum með átakið Allir vinna með virðisaukaskattinn. Þingið bætti meira að segja bifreiðaverkstæðum inn í það síðast. Af hverju getum við ekki bætt kvennastéttum, svokölluðum kvennavinnustöðum, inn í sama úrræði? Við fengum umsagnir og fundargesti frá SÁÁ, Geðhjálp og Hugarafli og þetta voru allt aðilar sem töluðu við okkur í fjárlaganefndinni og kölluðu eftir auknum stuðningi. Herra forseti. Að lokum er ýmislegt jákvætt í þessum fjárauka. Það eru álagsgreiðslur til framlínufólks, en við viljum láta þær ná til fleiri aðila. Af hverju er verið að skilja út undan hluta af starfsmönnum hjúkrunarheimila eða löggæslufólk? Aðrar jákvæðar aðgerðir hafa verið lagðar fram og sumar eru meira að segja þannig að við lögðum þær til fyrst við fyrri fjárauka, en stjórnarmeirihlutinn felldi það. Nú er það komið. Skiptir mig engu máli, þetta er bara skrýtinn sandkassaleikur. Mig langar að lokum að segja að við þurfum að passa okkur á því þegar fram líða stundir og við þurfum að fara að borga skuldirnar okkar, sem við erum óneitanlega að fara í, [[Forseti hringir.]]þá megum við ekki láta Sjálfstæðisflokkinn ná þeim skuldahala niður með því að skera niður í opinberri þjónustu. [[Forseti hringir.]]Þar hljótum við að geta staðið saman, hv. þingmenn í Vinstri grænum og Framsóknarflokknum, [[Forseti hringir.]]og staðið í lappirnar varðandi niðurskurðarhníf Sjálfstæðisflokksins.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom víða við í ræðu sinni og fór um víðan völl. Það er allt í lagi. Af mörgu er að taka þegar kemur að fjármálum ríkisins. En mig langar í þessu fyrsta andsvari að staldra við það sem hv. þingmaður kom að í lokaorðum sínum vegna þess að það skiptir máli hvernig við förum í gegnum þessa kreppu og hvernig við komum út úr henni og hvernig við bregðumst við þegar við komum út úr henni. Í framsöguræðu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar um nefndarálit meiri hlutans ítrekaði hann það að fjárlög ársins eru í gildi. Það er mikilvægt að halda því til haga að ekki hefur verið skorið neins staðar niður. Við erum að tala hér um það sem við ætlum að auka í. En það liggur hins vegar líka alveg ljóst fyrir að það verður gat vegna þess að ríkissjóður mun einnig fá minni tekjur, vegna til að mynda atvinnuástandsins. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann, sem er að leggja til alveg gríðarlega kostnaðarmiklar tillögur, hvernig hann sjái þetta fyrir sér. Ég er sammála honum um að í framtíðinni eigi ekki að þurfa að skera niður. En hvernig vill hann þá, ef hann gæti útskýrt aðeins betur, fara í það verkefni að auka í núna? Því að þetta er vandasamt.
Herra forseti. Já, þetta er vandasamt. Mér finnst sérkennilegt að heyra frá þingmanni Vinstri grænna að þetta séu kostnaðarsamar tillögur. Ég var í stjórnarsamstarfi með þessum blessaða flokki. Þá réðumst við í talsvert metnaðarfyllri tillögur en hér eru bornar á borð, þar á meðal - treystið okkur þá, þegar við vorum saman í ríkisstjórn - að setja námsmenn á atvinnuleysisbætur það sumar. En það er augljóslega ekki stefna Vinstri grænna í dag þar sem þið fellduð það í morgun að taka það skref þannig að mér finnst Vinstri grænir ekki vera sami flokkur og ég starfaði með. Ég hef verið að kalla eftir auknum kostnaði, já. Það er réttlætanlegt, finnst mér, í svona ástandi að ráðast í kostnaðarmiklar og metnaðarfullar tillögur. Ég veit að við þurfum að greiða það á einhverjum tímapunkti að sjálfsögðu, en einmitt eftir síðasta hrun ákváðu Samfylkingin og gömlu Vinstri græn að fara hina svokölluðu blönduðu leið. Reynt var að hlífa velferðarkerfinu eins og kostur var. Þetta hefur verið staðfest af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, OECD og fleiri aðilum að hafi verið mjög skynsamleg leið, að vernda velferðarkerfið og skólakerfið en huga síðan að ákveðnum tekjuleiðum. Það er sú umræða sem við eigum eftir að taka, hvaða tekjuhugmyndir þið í Vinstri grænum hafið til að mæta þeirri stöðu sem óneitanlega blasir við. Mín reynsla af þessu blessaða ríkisstjórnarsamstarfi er að Sjálfstæðisflokkurinn muni stjórna þessu. Hann mun skera niður. Það er sem sagt ykkar í Vinstri grænum að standa í lappirnar og koma í veg fyrir það. Við erum í stjórnarandstöðu. Við reynum að veita ykkur málefnalegt aðhald en þið verðið að standa með okkur í að verja velferðarkerfið og skólakerfið. Þið eruð í samstarfi með flokki sem hefur ekki þá hugmyndafræði, verkin sýna það. Þannig að ég vil að snúa því upp á hv. þingmann í ljósi þess að hún kaus að starfa með þessum flokki á þessum tíma, að það er ykkar að verja kerfið, það er ykkar að verja almenning, það er ykkar að verja almannahagsmuni.
Herra forseti. Ég get ekki annað sagt en að mér þykir hv. þingmaður slá úr og í í ræðu sinni. Ég held að það sé ekkert feimnismál að tala um að allar aðgerðir sem farið er í hafi kostnað í för með sér. Það er bara staðreynd. En það er jákvætt vegna þess að við erum að bregðast við ástandinu þannig að það er bara útúrsnúningur á orðum mínum ef hv. þingmaður vill láta eins og ég telji það eitthvað neikvætt, svo er alls ekki. En það skiptir máli hvernig það er gert. Hv. þingmaður talar um að fjölga þurfi þeim sem hafa réttindi til atvinnuleysisbóta en segir á sama tíma að það sé mikilvægt að fólk sé með atvinnu, sé ekki á bótum og ég er alveg sammála því. Hér er verið að leggja til yfir 4 milljarða til að styrkja einmitt það að námsmenn komist í vinnu í sumar. Ég hef ekkert heyrt hv. þingmann tala um það. Telur hann það ekki jákvæða aðgerð? Svo verð ég að spyrja að því hér að lokum, vegna þess að ég finn ekkert um það í nefndaráliti hv. þingmanns og heyrði það ekki heldur í ræðu hans, hvort hann hreinlega samþykki eða styðji þessa fjáraukatillögu sem hér er sett fram. Í rauninni hefur ekkert komið fram í orðum hans um hvort hann styðji hana og þær tillögur sem hér er verið að bæta við alls staðar. Hins vegar hefur hann talað um ýmsar aðrar aðgerðir sem hann talar fyrir og talar um í sínum breytingartillögum.
Herra forseti. Ég svara því fyrst: Já, Samfylkingin styður tillögur ríkisstjórnarinnar. Við höfum gert það. Við styðjum góðar tillögur. En hvernig stendur á því að þið styðjið engar tillögur frá stjórnarandstöðunni? Var ekki verið að tala um að við ættum að vinna saman, við værum í sama báti? Við í ólíkum flokkum í stjórnarandstöðunni náum saman um tilteknar breytingartillögur, Samfylkingin, Miðflokkurinn, ólíkir flokkar, og sýnum þá ábyrgð að snúa bökum saman með tillögur sem við getum sameinast um. En hvernig stendur á að þið í Vinstri grænum, Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum styðjið ekki eina einustu tillögu frá okkur? Við styðjum ykkar góðu tillögur og erum ekkert feimin við það. Í svona ástandi þurfa menn aðeins að lyfta sér upp úr skotgröfunum. Varðandi störfin og bæturnar - já, við viljum búa til og verja störf. Það er ekkert svoleiðis hjá ykkur. En við viljum líka hækka bæturnar því að þær eru skammarlega lágar, 290.000 kr. Hv. þingmaður hlýtur að vera sammála mér um að það er allt of lágt. Það er hægt að gera bæði. Varðandi námsmennina þá er þessari ríkisstjórn ekki að fara að takast að skaffa störf fyrir alla námsmenn. Það er alveg ljóst. Tillaga Samfylkingarinnar lýtur að því að þeir námsmenn sem munu ekki fá störf í sumar eða geta ekki nýtt sér þau úrræði sem boðið er upp á, geti fengið atvinnuleysisbætur, þeir sem út af standa. En hver voru skilaboðin í dag frá ríkisstjórninni? Nei, nei og nei. Þið fellduð þá tillögu. Aftur enn ein nöturlegu og köldu skilaboðin frá Vinstri grænum til námsmanna. Þetta var ekki svo risavaxin tillaga að þið gætuð ekki stutt hana en hún var þessum hópi mjög mikilvæg, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja að mér fannst ég vera að hlusta á nákvæmlega sömu ræðuna hjá hv. þingmanni og hann flutti hér við fjárlagafrumvarpið í haust. Það þarf að gera meira hér og gera meira þar. En látum það liggja milli hluta. Það sem truflaði mig í þessari ræðu, fyrir utan að hún var öll full af hálfsannleik og útúrsnúningum, er þessi sérkennilega fullyrðing um að Sjálfstæðismenn hafi einhverja andúð á ríkisstarfsmönnum. Hvaða uppfinning er það? Það er auðvitað þannig að samneyslan er mjög mikilvæg. Hún er mikilvæg stoð í samfélaginu, stór hluti af heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu og mjög mikilvæg. En hv. þingmaður verður að átta sig á því að til þess að við getum haft hér mikilvæga og almennilega samneyslu, þarf viðskiptaumhverfið að afla þess fjár. Þess vegna er auðvitað aðaláherslan á það núna að tryggja þær stoðir sem skapa þessi verðmæti. Það er ekki forgangsatriði núna við þessar aðstæður, sem við reiknum með að séu tímabundnar, að fara að fjölga hér sérstaklega sálfræðingum og kennurum o.s.frv. í nokkurra mánaða starf. Þetta er undarleg framsetning, undarleg forgangsröðun og allt tal um að það sé fjárfestingin sem þurfi að fara í, að fjölga einstökum starfsmönnum í einstökum stéttum.
Herra forseti. Hv. þingmaður segir að ég haldi sömu ræðuna aftur og aftur. Já, það er kannski bara ríkt tilefni til þess að halda sömu ræðuna aftur og aftur. Hv. þingmaður segir sömuleiðis að ég vilji gera meira, á sama tíma og það eina sem hv. þingmaður hefur fram að færa á sínum þingmannsferli er að draga úr, gera minna, vera neikvæður og rífa niður. Þetta er það eina sem ég sé frá hv. þingmanni. Ég sé afskaplega fátt uppbyggilegt frá hv. þingmanni. Hvar eru hugmyndir hv. þingmanns til að bregðast við þessu? Ég sé þær ekki. Ég skil ekki alveg tilgang hv. þingmanns í stjórnmálum þegar þetta er eina framlagið hans, viku eftir viku, að draga aðra niður og vera hótfyndinn á Facebook.
Það er ekki umræðan núna.
Nei, þú ert að gagnrýna minn málflutning, ég er að gagnrýna þinn málflutning. Varðandi opinberu starfsmennina - ég undirstrika að ég er ekkert bara að tala um það, við gerum hvort tveggja, við eflum störfin og búum til störf í einkageiranum sem og opinber störf. Það á að vera forgangsatriði að fjölga hjúkrunarfræðingum. Hv. þingmaður hlýtur að vera sammála því. Gott og vel ef hann vill ekki fjölga sálfræðingum. Ég held reyndar að það eigi að gera það líka, en nú er lag að bæta opinberu þjónustuna og fjölga störfum þar. Það er það. Við erum ekkert að tala um að hið opinbera eigi að gnæfa yfir hagkerfið eða neitt svoleiðis. Hv. þingmaður þarf að hafa í huga að yfir 70% starfa eru í einkageiranum en við höfum séð fækkun opinberra starfsmanna hlutfallslega miðað við fjölgun landsmanna undanfarin tíu ár. Við höfum séð ákall frá menntakerfinu og velferðarkerfinu og félagskerfinu um að það vanti fleiri starfsmenn til að bæta þjónustuna. Ég er ekkert að biðja um mikið, hv. þingmaður. Er ekki rökrétt að lögreglumenn séu fleiri í dag en fyrir tíu árum? Þeir eru færri. Okkur hefur fjölgað ansi mikið. Þannig að þetta er forgangsatriði. Þetta snýst um aðgerðir sem ekki bara við erum tilbúin að ráðast í, hver einasta þjóð í heiminum er að tala nákvæmlega eins og ég. Það er bara einn stjórnmálaflokkur í heiminum sem ég hef fylgst með sem er á móti svona leiðum og það er Sjálfstæðisflokkurinn. [[Forseti hringir.]]Þetta er 100 ára gömul umræða sem sýnir að í kreppu bætir [[Forseti hringir.]]hið opinbera í, hvort sem það eru störf eða umsvif, til að milda kreppuna [[Forseti hringir.]]og komast fyrr upp úr henni.
Hæstvirtur forseti. Það sem ég er að gera í stjórnmálum er að ég er í stjórnarmeirihluta. Mín pólitíska sýn er sú að efla hér atvinnulífið sem vinstri menn kalla venjulega sérhagsmuni. Ég stefni að því að efla íslenskt atvinnulíf, gera það fjölbreyttara til þess að samneyslan verði öflug. Við getum gert meira þar. Þegar ég sé fyrir mér hér tímabundið ástand og þarf að bjarga, sem er hugsað sem tímabundið, þá dettur mér ekki fyrst í hug að fjölga störfum hjá hinu opinbera en mér gæti dottið hins vegar í hug að fara í góðar fjárfestingar á vegum hins opinbera sem einkaaðilar ynnu síðan að mestu. Það gæti verið mikilvægt. Mín störf hér fara ekki fram á samfélagsmiðlum, ég er í stjórnarsamstarfi og mér heyrist hv. þingmaður augljóslega ekkert vita hvað er að gerast þar, hann kemur bara hérna með sömu ræðuna hvert einasta skipti sem hann kemur upp í ræðustól, aldrei neitt nýtt. Alltaf þarf að bæta í hér og þar og hann segir alltaf: Það er mjög lítið. En þegar allt er tekið saman þá er það bara mjög mikið. Við þurfum að huga að því, og menn verða að fara að átta sig á, hvar verðmæti verða til í byrjun og hvað við þurfum að gera til þess að geta gert þessa mikilvægu samneyslu betri og fjölbreyttari. Að hún sé unnin af ríkisstarfsmönnum geri ég enga athugasemd við, í samneyslunni. Ég er alls ekki á móti ríkisstarfsmönnum, ég hef meira að segja sjálfur verið ríkisstarfsmaður þótt það hafi ekki verið lengi á mínum starfsferli.
Herra forseti. Ég skil ekki af hverju ég þarf að vera að taka þennan slag um að það gæti verið skynsamlegt að fjölga hjúkrunarfræðingum, lögreglumönnum o.s.frv. Ég ætla ekki að fara með þessa upptalningu. Ég skil ekki af hverju ég þarf í alvörunni að eiga í þessari samræðu um að nú sé einmitt tíminn til að bæta meira í. Hv. þingmaður segist vera hluti af þessu stjórnarsamstarfi. Já, þið eruð meira að segja að bæta í að vissu leyti. Ég er bara að segja: Það þarf að gera meira. Margt sem hv. þingmaður hefur sagt í viðtali með mér í fjölmiðlum, eins og að fjölga listamönnum væri hin alvitlaustasta hugmynd sem hann hefur heyrt líka - hv. þingmaður man eftir því - nú er hann að standa fyrir því að fjölga þeim. Ekki satt?
Ekki ræð ég öllu.
Nei, en ræðurðu einhverju, hv. þingmaður?
Einhverju.
Já, ég vona að þú ráðir sem minnstu því einmitt þessi hugmyndafræði sem þú ert að tefla fram hér er gjaldþrota hugmyndafræði hægri kreddu, um að ef orðið opinbert er fyrir framan þá sé það eitthvað slæmt. Það er það ekki, alveg eins og ég sem vinstri maður vil öflugan einkageira, að sjálfsögðu. Ég vil mjög frjálst atvinnulíf, en ég hlýt að geta leyft mér að hugsa að við getum gert betur þegar kemur að opinberu þjónustunni. Ég er ekki að tala út í loftið, það er þörf fyrir það. Þetta er skynsamleg hagfræði sem hefur verið nýtt í 100 ár til að mæta kreppu. Hægri og vinstri flokkar hafa gert þetta um allan heim. Við eigum að tileinka okkur það sem aðrar þjóðir eru að gera. Við eigum ekki að sætta okkur við að þegar atvinnulífið, einkageirinn, lendir í vandræðum þá eigi alltaf að ríkisvæða tapið og einkavæða hagnaðinn. [[Gripið fram í.]] Við eigum að taka þessa - [[Gripið fram í.]]nei, við eigum að taka þessa hugmyndafræðilegu umræðu, hvernig við bregðumst við stöðunni í dag. Það skiptir máli. Núna á sér stað alveg stórkostleg tilfærsla á fjármunum, m.a. vegna aðgerða ríkisstjórnar hv. þingmanns. Höfum þetta allt uppi á borði. Tökum þessa hugmyndafræðilegu umræðu. En vitið þið hvað? Ég er sannfærður um að við í Samfylkingunni höfum rétt fyrir okkur [[Forseti hringir.]]því að það er tekið undir það sem við erum að segja og gera það um allan heim. Sem betur fer [[Forseti hringir.]]er Sjálfstæðisflokkurinn ekki við stjórnvölinn í öðrum löndum en því miður er hann það hér.
Það er eitthvað nýtt ef Samfylkingin hefur rétt fyrir sér.
Herra forseti. Miðflokkurinn hefur frá upphafi þeirra efnahagslegu hamfara, ef svo má að orði komast, sem nú ganga yfir þjóðina vegna veirufaraldursins lagt áherslu á að gripið verði til tímanlegra og stórra almennra aðgerða svo lágmarka megi það efnahagslega tjón sem við stöndum frammi fyrir. Ríkisstjórnin hefur hins vegar ákveðið að grípa til margra takmarkaðra aðgerða, gera þetta í smáskömmtum sem gerir það erfiðara nú en áður að ná því mikilvæga skjóli fyrir atvinnulífið og heimilin sem nauðsynlegt er. Miðflokkurinn hefur stutt allar tillögur ríkisstjórnarinnar í þeim aðgerðum sem snúa að því að lágmarka það tjón sem veirufaraldrinum hefur valdið okkur. Miðflokkurinn styður þennan aðgerðapakka tvö með fyrirvara þó um að gera þurfi betur og ég mun koma nánar inn á það á eftir. Miðflokkurinn hefur á fyrri stigum þessa máls almennt í samstarfi við minni hluta nefndarinnar lagt fram breytingartillögur sem allar hafa verið felldar af ríkisstjórnarflokkunum og komið var inn á hér fyrr. Auk þess hefur Miðflokkurinn birt í fjölmiðlum fjölmargar tillögur og ábendingar um hvað sé hægt að gera til að lágmarka tjónið og við höfum einnig sent forsætisráðuneytinu tillögur eins og óskað var eftir í tölvupósti. Hæstv. forsætisráðherra óskaði eftir tillögum í tölvupósti og við höfum gert það. Miðflokkurinn hefur því lagt mikið af mörkum til þess að koma heimilum og fyrirtækjum í skjól þar til að efnahagskerfið nær sér á ný og hingað fara að streyma ferðamenn aftur og útflutningur og útflutningsgreinarnar ná sér að fullu, sem við vonum að sjálfsögðu að verði sem fyrst. Starfið innan fjárlaganefndar hefur verið viðamikið á þessum fordæmalausu tímum. Það þekkja allir nefndarmenn sem hafa sótt marga fundi vegna þeirra björgunaraðgerða sem hér hafa verið til umræðu og hafa verið lagðar fram. Þrátt fyrir fögur fyrirheit og góðan vilja á vettvangi nefndarinnar um aðkomu minni hlutans að tillögugerðinni hefur sú ekki orðið raunin í verulegum mæli. Því miður hefur meiri hlutinn ekki þegar á hólminn er komið stutt tillögur minni hlutans, tillögur Miðflokksins, og ekki verður annað séð en að leita megi orsaka þess í raun og veru í andstöðu fjármálaráðuneytisins. Það er mín skoðun. Sé það raunin er um óeðlileg afskipti framkvæmdarvaldsins af fjárveitingavaldinu að ræða. Það vekur upp spurningar um hvert raunverulegt hlutverk Alþingis er í þessum grundvallarstörfum lýðræðislegra kjörinna fulltrúa. Eins og ég sagði áðan telur Miðflokkurinn að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í þessu frumvarpi gangi ekki nógu langt til að mæta brýnni þörf fyrir nauðsynleg úrræði á þessum erfiðu tímum fyrir heimilin og atvinnufyrirtæki landsmanna. Miðflokkurinn leggur því fram eigin breytingartillögu við frumvarpið auk breytingartillagna í samstarfi við aðra þingmenn í minni hluta nefndarinnar. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin leggur upp með hér eru að sjálfsögðu allar mikilvægar og þar vil ég nefna t.d. félagslegu úrræðin. Þau eru mikilvæg og það er margt ágætt hvað þann málaflokk varðar í þessu frumvarpi. Við þurfum einnig að beina sjónum okkar að mikilvægi þess að þeir sem eru atvinnulausir geti sótt sér menntun og það er ekki nefnt í frumvarpinu. Það ætti t.d. að skoða og veita ívilnanir til að fólk geti farið í nám í greinum þar sem skortur er. Við verðum að reyna að nota þá stöðu sem við erum í til þess að búa í haginn fyrir framtíðina og auka nýliðun í mikilvægum stéttum, eins og á meðal hjúkrunarfræðinga. Það þarf hvata til þess og það kostar peninga en ávinningurinn er mikill. Við þurfum að hugsa vel um börnin og líðan barna á þessum erfiðu tímum. Við þurfum að styrkja viðbragðskerfi sem vinnur gegn ofbeldi gegn börnum. Það er gott mál vegna þess að í þessum kringumstæðum hefur það sýnt sig að heimilisofbeldi eykst og er það miður og gjarnan er það þannig að tilkynningum um ofbeldi gegn börnum fjölgar. Í efnahagshruninu 2008 og 2009 var fjölgunin um 40%. Það er gott mál að verið sé að styðja foreldra langveikra barna. Úrræðið nær til foreldra barna 18 ára og yngri og þetta úrræði þarf að víkka og ná til eldri einstaklinga. Styrkurinn til íþrótta- og tómstundastarfs barna er jákvætt mál þar sem miðað er við lágtekjuheimili. Í þeim málaflokki er brýnt verkefni sem væri kjörið að setja fjármuni í þessum aðstæðum. Þar má nefna byggingu íbúða þar sem fatlaðir búa í svokölluðum herbergjasambýlum. Það þarf átak þar til að bæta aðstæður þessa fólks sem eru algerlega óviðeigandi. Það er fjárfesting sem skilar sér og skapar störf. Undir liðnum um vinnumál og atvinnuleysi er gert ráð fyrir sérstöku átaki í því að fjölga tímabundið störfum fyrir námsmenn 18 ára og eldri. Því verður þannig háttað að fyrir hvern einstakling greiði Vinnumálastofnun til sveitarfélags eða opinberrar stofnanir rúmar 316 þús. kr. fyrir hvern mánuð og síðan er gert ráð fyrir sérstöku átaki til að efla náms- og starfsúrræði fyrir atvinnuleitendur í sumar og næsta vetur. Ég tek heils hugar undir það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að afar brýn þörf er á því að bregðast við aðstæðum þeirra þúsunda einstaklinga sem nú eru atvinnulausir og eru að nýta sér rétt sinn til greiðslu atvinnuleysisbóta. Miðflokkurinn telur hins vegar nauðsynlegt að útvíkka þetta úrræði til félagasamtaka og einkafyrirtækja og flytur breytingartillögu þess efnis við frumvarpið þannig að félagasamtök og einkafyrirtæki geti ráðið þá sem eru án atvinnu til sín með stuðningi ríkisins og þeir hafi forgang sem hafa verið lengi án atvinnu. Það er eitt brýnasta verkefni okkar allra hér að reyna að ná niður atvinnuleysinu og reyna að skapa störf fyrir þá sem eru atvinnulausir og ýmis úrræði sem hægt er að finna. Þó að við náum ekki að finna störf fyrir alla eru ýmis úrræði sem hægt er að bjóða upp á. Önnur breytingartillaga sem Miðflokkurinn leggur til við frumvarpið varðar tryggingagjaldið. Eins og við þekkjum er gjaldið reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna, því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun, því hærri fjárhæð þarf að greiða í tryggingagjald og því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, því dýrari er hver starfsmaður fyrir sitt fyrirtæki. Gjaldið dregur þannig úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar einkafyrirtækja eru því hindraðir með háu tryggingagjaldi. Nú erum við í þannig aðstæðum að það munar um hvert einasta starf, störf verða ekki til af sjálfu sér og stjórnvöld verða að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að draga úr atvinnuleysi, eins og ég sagði, sem er það mesta í sögunni. Tímabundin niðurfelling tryggingagjaldsins eins og Miðflokkurinn leggur til gerir fyrirtækjum auðveldara með að halda í starfsfólk sitt á erfiðum tímum og ráða nýtt starfsfólk sem eykur síðan skatttekjur ríkissjóðs. Það er sannarlega ávinningur af niðurfellingu gjaldsins tímabundið. Tekjur af tryggingagjaldinu voru áætlaðar um 100 milljarðar fyrir árið, 50 milljarðar fyrir sex mánuði, en þegar annar hver maður er orðinn atvinnulaus er nokkuð ljóst að þetta kostar ekki ríkissjóð 50 milljarða að afnema gjaldið út árið, það væri nær að það kostaði í kringum 25 milljarða. Síðan er það hvetjandi fyrir fyrirtækin að ráða inn starfsmenn. Þau hafa þá meira fé til ráðstöfunar og það skilar einnig ríkissjóði. Við leggjum til að það fylgi 10 milljarðar kr. af þessari tillögu okkar sem við teljum afar mikilvæga og vel útfærða. Ég vil nefna aðeins sveitarfélögin. Ég kom inn á í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, mikilvægi þess að hafa samráð við sveitarfélögin í þeim aðgerðum sem eru fram undan. Sveitarfélögin hafa kvartað yfir því að ekki sé haft samráð við þau í þessum aðgerðum og þau kalla eftir því að það verði sérstakir styrkir til sveitarfélaganna. Ég held að það verði að skoða með opnum huga og af fullri alvöru vegna þess að gleymum því ekki að 80% af útsvarsstofni sveitarfélaganna eru laun og þau hafa orðið fyrir miklu tekjufalli og auk þess útgjaldaaukningu. Auk þess hefur jöfnunarsjóður orðið fyrir tekjufalli. Allt spilar þetta inn í það að ráðstöfunartekjur sveitarfélaganna eru minni og brýnt að mæta því. Ég fagna því sem hv. þm. Willum Þór Þórsson sagði í andsvari, að mikilvægt væri að skoða þennan möguleika. Ég vil sérstaklega nefna Suðurnesin vegna þess að þar er atvinnuleysi núna 28%. Þetta eru svo ótrúlegar tölur að maður trúir þeim varla, 28% í Reykjanesbæ og 25% á Suðurnesjum öllum. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin leggur hér til, 250 millj. kr., duga skammt í þeim efnum. Ég fagna því einnig frá hv. formanni fjárlaganefndar að nauðsynlegt sé að skoða þetta úrræði. Í umsögn Samtaka iðnaðarins kemur fram að það þurfi meira að koma til en þessi fjárauki kveður á um og er lögð rík áhersla á nýsköpun í þessum aðgerðum, sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Það eru aðgerðir hvað varðar nýsköpun og nýsköpun skapar störf og verðmæti. Hvað tekjuskattsleiðina varðar hef ég áður minnst á að þar er þakið of lágt. Um það hafa Samtök iðnaðarins ályktað. Hvað rannsóknar- og þróunarmál varðar má ekki gleyma því að þegar ríkissjóður setur fjármuni í þennan mikilvæga málaflokk er það fjárfesting. Allar nýsköpunaraðgerðir á tímum mikils atvinnuleysis eru mjög mikilvægar. Ég vil aðeins koma inn á verðbólguna. Þeir gestir sem voru spurðir út í þróun verðbólgu telja að enn séu tiltölulega skaplegar verðbólguvæntingar. Ég held hins vegar að við þurfum að fylgjast mjög vandlega með því og Miðflokkurinn hefur lagt til að ef sýnt þykir að það sé að koma hressilegt verðbólguskot þá verði að taka vísitölu neysluverðs úr sambandi tímabundið svo við þurfum ekki að ganga í gegnum það sem við gengum í gegnum í efnahagshruninu, að heimilin og fyrirtækin og sérstaklega heimilin og íbúðalán heimilanna fari upp úr öllu valdi. Það má aldrei gerast aftur. Það sem má kannski gagnrýna sérstaklega við aðgerðir ríkisstjórnarinnar almennt er að margar af þeim ganga of hægt í framkvæmd og eru of flóknar. Hvað stuðningslánin varðar þarf að skoða það að þau verði tengd tekjutapi þannig að hægt verði að fá lán í hlutfalli við tekjutapið og fastan kostnað. Þannig er hægt að ná til fleiri fyrirtækja og nýta takmarkaða fjármuni betur. Ég vil einnig nefna sérstaklega að Ríkisendurskoðun kom fyrir nefndina og lagði áherslu á það að verði vikið frá skilyrðum þar sem ríkisábyrgð er til staðar, eins og í brúarlánum og stuðningslánum, þá falli þessi ríkisábyrgð niður. Sú eftirlitsnefnd sem kemur til með að starfa þarf að hafa í frammi samtímaeftirlit og málsmeðferðin þarf að vera í samráði milli fjármálastofnana, það er mjög mikilvægt. Við sjáum núna fréttir af því að hlutabótaleiðin hefur verið misnotuð. Það er náttúrlega alveg forkastanlegt af fyrirtækjum að gera slíkt. Við erum öll í þessu saman, að komast upp úr erfiðleikunum saman. Þá eiga menn ekki að stunda slíka ólöglega starfsemi, þurfi menn ekki á því að halda eiga þeir ekki að nýta það. Nokkur orð um lokunarstyrkina. Það kom fram af hálfu ferðaþjónustunnar að umfang lokunarstyrkjanna er ekki nægilegt. Það væri skynsamlegra að hækka fjárhæðarhámarkið og skoða hvort ekki væri eðlilegt að t.d. veitingastaðir falli þar undir. Hvað stuðningslánin varðar lagði ferðaþjónustan áherslu á að viðmiðunarmörk tekna yrðu hækkuð úr 500 milljónum í allt að 1 milljarð. Greinin leggur áherslu á að gengið sé of langt í skilyrðum um ákveðna hegðun lántaka til framtíðar. Við þurfum að hlusta á slíkar athugasemdir vegna þess að mjög mikilvægt er að aðgerðirnar komi sem fyrst til framkvæmda. Því lengur sem það dregst á langinn, því meira verður tjónið og því erfiðara verður fyrir þessi fyrirtæki að komast af stað aftur þegar fer að birta til. Við vonum svo sannarlega að eitthvað gerist í því, hugsanlega í ágúst. Það kom fram á fundi með ferðaþjónustunni að bundnar eru vonir við það að við förum að sjá hér ferðamenn í ágúst en það verður þá væntanlega í mjög takmörkuðum mæli. Ég fagna sérstaklega álagsgreiðslunni sem núna er komin fram og minni á það að Miðflokkurinn lagði þetta til á fyrri stigum í aðgerðapakka eitt innan fjárlaganefndar og fékk mjög dræmar undirtektir. En þetta er komið hingað inn og ég fagna því að sjálfsögðu. Það er svolítið skemmtilegt að sjá það að ríkisstjórnin fellir tillögur frá Miðflokknum, frá stjórnarandstöðuflokkunum, og síðan birtast þær í næsta aðgerðapakka á eftir sem tillögur frá ríkisstjórninni. Að sjálfsögðu fagnar maður því en skilur ekki hvers vegna verið er að fella tillögur sem menn hafa einhvern áhuga á, þeir vilja greinilega alla vega ekki að stjórnarandstaðan leggi þær fram. Ég legg áherslu á að við fylgjumst vel með þróun efnahagsmála. Það er mjög góður kafli í nefndaráliti meiri hlutans á bls. 4 og 5 þar sem fjallað er um efnahagshorfur og þróun, sviðsmyndir. Þetta eru því miður svo sem ekki bjartar sviðsmyndir en ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir alla þingmenn að kynna sér þennan kafla sérstaklega í nefndarálitinu. Þar er margt fróðlegt og við erum að sjá náttúrlega mjög erfiðar tölur hvað varðar hagvöxtinn. Ísland sker sig úr gagnvart öðrum Norðurlöndum með þeim hætti að hér verði samdrátturinn meiri en þar og í fleiri löndum og það er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Ég sé að tími minn er á þrotum. Að lokum vil ég segja að það eru að sjálfsögðu í frumvarpinu aðgerðir og úrræði sem eru mikilvæg. Það þarf hins vegar að sjá til þess að þetta gangi hratt fyrir sig. Brúarlánin eru ekki enn þá komin til framkvæmda. Stuðningslánin verða með sama hætti. Framkvæmdaþátturinn í þessu stenst ekki nógu vel og þarf að gera bragarbót á. Ég vona svo sannarlega að meiri hlutinn og ríkisstjórnin ýti á eftir því vegna þess að það er afar mikilvægt að þetta skili sér til fyrirtækja sem allra fyrst og að félagslegu úrræðin skili sér til þeirra sem þurfa á því að halda og til heimilanna þannig að við getum unnið áfram í því saman að lágmarka það tjón [[Forseti hringir.]]sem við stöndum frammi fyrir [[Forseti hringir.]]í þessum erfiðu aðstæðum, minnug þess að þetta eru tímabundnar aðstæður. [[Forseti hringir.]]Vonandi komum við til með að sjá birta til innan skamms.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Pólitík er leikur sem er spilaður með annarra manna líf og peninga. Stundum er leikurinn spilaður í þágu allra og stundum bara í þágu þeirra sem spila leikinn. Yfirleitt er leikurinn hins vegar í þágu ákveðins hóps umfram annars sem getur verið bæði jákvætt og neikvætt. Er verið að bæta kjör fátækra eða styrkja stöðu útgerðarinnar? Er verið að auka lýðræðisleg réttindi allra eða vernda náttúruna eða er einungis verið að hugsa um sitt eigið pólitíska rassgat? Nýleg tilvitnun í formann stjórnmálasamtaka sýndi hvernig góðum málum sem flestir eru sammála um er fórnað í pólitískum leikaraskap. Þar var sagt, með leyfi forseta: „Því færri óumdeildum málum sem ríkisstjórnin komi áfram, þeim mun þrengra verði um „sérstök áhugamál“ ríkisstjórnarinnar.“ Þessi ummæli minna óneitanlega á önnur eldri ummæli annars formanns stjórnmálasamtaka, með leyfi forseta: „Ég gerði öll mál tortryggileg og fylgdi þeirri reglu veiðimannsins að maður má ekki einungis kasta flugu sem manni finnst falleg því að maður veit aldrei hvaða flugu laxinn tekur. Ég tók því upp öll mál, jafnvel þó að ég væri í hjarta mínu samþykkur þeim, og hjólaði í þau því að ég leit á stjórnarandstöðu sem stjórnarandstöðu.“ Hvort tveggja er dæmi um viðhorf í pólitíska leiknum sem leiða til verri niðurstöðu fyrir alla þar sem góð mál sem gætu bætt líf fólks eru síður samþykkt og peningum er eytt í óþarfa sýndarrifrildi sem hefur þann eina tilgang að láta þann sem skammast líta betur út en þann sem er skammaður. Nýleg umræða um orkupakka þrjú er kristaltært dæmi um slíkt sýndarrifrildi. Þar þurfti strámann til að beina athyglinni frá spillingarsamkrulli um sendiherrastóla og ummælum um typpi og skrokka. Var til betra tækifæri en tiltölulega flókið mál um orkuauðlindir og útlendinga? Úr varð eitt verst rökrædda mál þingsögunnar sem kostaði tugi milljóna en skilaði samt tilætluðum árangri fyrir pólitískt gjaldþrota stjórnmálamenn. Hversu sorglegt er það? Pólitík er nefnilega leikur sem er spilaður með annarra manna líf og peninga og í slíku neyðarástandi sem við stöndum frammi fyrir nú er meira undir en nokkru sinni áður. Það er því nauðsynlegt að minna á þær öfgar sem pólitíkin getur boðið upp á áður en sagt er: það eru allir að gera sitt besta. Ég endurtek: Það eru allir gera sitt besta. Það er mitt mat á þeim viðbrögðum og aðgerðum sem lagðar hafa verið fram. Það er hins vegar annað mál hvort hið besta sé nóg og sitt sýnist hverjum um það. Frá því að Covid hófst hafa aðstæður breyst mjög mikið og auðvelt að segja að fyrstu viðbrögð hefðu getað verið betri út frá þeim upplýsingum sem við höfum fengið síðan. Þegar fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar voru kynnt voru ýmis teikn á lofti um alvarlegra ástand og orðin „betra að gera meira en minna“ eru ansi tómleg enn sem komið er. Margir umsagnaraðilar hafa kallað eftir umfangsmeiri aðgerðum en ríkisstjórnin hefur dregið samt upp ákveðnar línur og einungis tíminn mun leiða í ljós hvort þær línur séu nægilega framsæknar til að takast á við ástandið og hvort nægilega tímanlega sé gripið til aðgerða eða ekki. Efnahagsholan sem blasir við okkur kom mörgum á óvart vegna þess hversu skyndilega hún varð til og hvers vegna hún myndaðist. Áður hafa komið upp alvarlegar pestir en aldrei af þessari stærðargráðu í því alþjóðlega samfélagi sem hefur orðið til á undanförnum tiltölulega fáu árum. Enginn virðist hafa hugmynd um það hvernig á að bregðast við með tilliti til heilbrigðis-, samfélags- og efnahagssjónarmiða, a.m.k. ef marka má hversu mismunandi viðbrögðin hafa verið úti um allan heim. Sóttvarnaviðbrögð hafa verið mjög mismunandi með skelfilegum afleiðingum í sumum löndum og mjög góðum árangri í öðrum, t.d. hér á Íslandi. Efnahagsleg viðbrögð hafa einnig verið mjög mismunandi milli landa en þó hafa ýmsar efnahagslegar aðgerðir líkt og pestin smitast á milli landa að einhverju leyti. Þannig eru algeng rök fyrir aðgerðum stjórnvalda hér á landi að þær séu einfaldlega svipaðar og annars staðar. Það eru pínulítið tóm rök því þá fylgir ekki af hverju það er verið að beita þeim. Annaðhvort það eða að það séu sömu aðgerðir og voru notaðar í síðasta hruni og hafi gengið vel þá. Það er góðra gjalda vert að gramsa í reynslubankanum og draga upp þau verkfæri sem virka. Eins og okkur er hins vegar ítrekað sagt af umsagnaraðilum eru engar tvær kreppur eins. Það eru mismunandi ástæður fyrir hverri kreppu og mismunandi afleiðingar. Það þýðir að þótt rörtöng hafi verið gott verkfæri síðast þá þarf kannski að stilla stærðina á henni til þess að hún gagnist til að leysa vandamál dagsins í dag. Stærsta vandamál þeirrar efnahagsholu sem blasir við okkur í dag er sú hola sem ferðamannaiðnaðurinn skilur eftir sig. Sú atvinnugrein var orðin gríðarlega umfangsmikil í íslensku efnahagslífi fyrir faraldurinn og verður fyrir mestum áhrifum. Þetta er iðnaður sem var með þó nokkuð miklar skattaívilnanir til að hjálpa til við uppbyggingu og hann blés í rauninni út eins og raunin varð. Það mun mjög líklega taka þó nokkuð langan tíma fyrir ferðaþjónustuna að ná sömu hæðum og áður en við getum ekki beðið þangað til það gerist heldur verðum við að finna eitthvað annað að gera á meðan. Þar komum við að áherslu Pírata á nýsköpun. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar er kafli um efnahagslega viðspyrnu, þar er fjallað um nýlegar þingsályktunartillögur um mótun klasastefnu og aðgengi að stafrænum smiðjum. Báðar tillögurnar fjalla um eflingu nýsköpunar um allt land og aðgengi að nýsköpun. Báðar tillögurnar bjóða upp á fjölbreytt tækifæri til að takast á við það efnahagsástand sem við komum til með að glíma við á næstu árum. Það þarf nýsköpunaraðstöðu úti um allt land þar sem bæði opinberi og almenni geirinn koma saman og geta nýtt þau tækifæri sem eru til staðar, þar má horfa til Blábankans á Þingeyri eða vísindagarðanna í Vatnsmýri og alls þar á milli. Til þess að nýta nýsköpunarfjármagn og stemma stigu við auknu atvinnuleysi væri eðlilegt að stíga ákveðin skref í áttina að þessum tveimur þingsályktunartillögum. Það þarf að byggja upp aðstöðu úti um allt land þar sem fólk getur komið saman, fyrirtæki og einstaklingar, og notað þá aðstöðu sem er aðgengileg í nærsamfélaginu til þess að gera meira og betur. Það er lykilatriði í endurreisn samfélagsins eftir Covid og uppbyggingu til framtíðar. Það er ekkert fjármagn í þessum fjárauka en þetta er ákall um að það komi í næsta pakka sem samkvæmt öllum skilaboðum er von á fljótlega, sjáum til hvernig það verður. Ég skrifa undir nefndarálit meiri hluta aðallega af tveimur ástæðum. Til að byrja með, eins og ég sagði áður, af því að ég tel að allir séu að reyna að gera sitt besta. Ég tel að það væri hægt að gera betur en það má alveg taka undir skref í rétta átt þótt þau séu lítil. Sumum finnst þau kannski vera aðeins stærri en ég segi en stærðargráður eru mismunandi í huga fólks, allt í lagi. Af sömu ástæðu er ég með á breytingartillögu minni hluta, þar sem eru lögð fram fleiri og stærri skref. Til viðbótar við það er þingflokkur Pírata með enn fleiri breytingartillögur. Að sjálfsögðu eru þær tillögur sem Píratar stóðu að ásamt öðrum vegna fyrsta fjáraukans enn í boði en þar sem meiri hlutinn hefur þegar hafnað þeim tillögum er óþarfi að eyða tíma þingsins í endurtekningar á þeim. Kannski finnst einhverjum undarlegt að ég taki undir álit meiri hlutans. Ef svo er bendi ég bara útskýringar mínar í upphafi ræðunnar á því hvernig pólitíkin getur virkað. Það er auðvelt að vera bara fúll á móti og þykjast vita betur en málið er að í rauninni veit enginn mikið betur. Við fáum a.m.k. ekki mikið af upplýsingum til þess að vinna með. Það þýðir að þó að nefndarmenn stjórnarflokkanna treysti kannski ráðherrum til að koma með gáfulegar tillögur til þingsins um viðbrögð við þessu ástandi þá treysti ég ráðherrum ríkisstjórnarinnar bara alls ekki til að gera það. Ég tel að viðbrögð ríkisstjórnarinnar séu minnsti samnefnarinn sem hún getur komið sér saman um og þar við situr. Það þýðir þó ekki endilega að tillögurnar séu slæmar, bara að þær séu takmarkaðar. Þess vegna get ég tekið undir þær og á sama tíma lagt til viðbætur og það er fyrirvari minn gagnvart þessu áliti. Málið sjálft er ekkert endilega eitthvað sem ég get tekið undir að sé nóg en álitið á því hvað þarf til er eitthvað sem ég get tekið undir. Það byggist á ákveðinni von um að þetta dugi og við náum að bregðast við í tæka tíð í framtíðinni. Þar er ég eins og meiri hlutinn að giska dálítið. Það er nefnilega aldrei útskýrt hversu miklu þessar aðgerðir eiga að skila, það er bara vonað að þær dugi. Ég vona það líka en hef eins og meiri hlutinn engar forsendur til að segja hvort þær muni gera það eða ekki nema bara með ágiskun. Þess vegna stend ég einnig að frekari breytingartillögum því eins og áður hefur verið sagt: Nú er tíminn til að gera meira en minna. Ég ætlaði að fara aðeins yfir breytingartillögur þingflokks Pírata. Þær eru í tvennu lagi, annars vegar er það breytingartillaga til að dekka kostnað heilbrigðiskerfisins sem hefur hlotist vegna þess faraldurs sem heilbrigðiskerfið þurfti að glíma við. Við fengum minnisblað um sundurliðun á þeim kostnaði upp á rúma 5,3 milljarða sem kemur augljóslega til kasta Alþingis að lokum og ég skil ekki af hverju því gati er ekki lokað strax. Það er önnur tillagan. Hin tillagan snýr að lífeyri almannatrygginga. Í 69. gr. almannatryggingalaga kemur fram að lífeyrir almannatrygginga eigi að hækka um hvort sem er hærra, launaþróun eða vísitala neysluverðs. Vandamálið er að alltaf er spáð fyrir um það í upphafi árs hver vísitala neysluverðs verður og hver launaþróun verður og nokkurn veginn alltaf hefur þetta verið vanspáð. Það gerir að verkum að grunnlífeyrir hefur nær alltaf verið undir bæði launaþróun og vísitölu neysluverðs. Nú gerðist það 1. maí að þingmenn og ráðherrar fengu launahækkun upp á 6,3% út frá útreikningum um launaþróun fyrir árið 2018, 6,3%. Á sama ári, 2018, fengu þeir sem fá lífeyri samkvæmt almannatryggingalögum 4,7% hækkun af því að hún var eftir væntri launaþróun en ekki raunverulegri launaþróun. Þetta gerist ár eftir ár. Uppsöfnuð hækkun vegna þessa, fyrir málefnasvið öryrkja alla vega, er síðan 2007, sem er þegar voru síðustu stóru kerfisbreytingar, er rúmlega 30%. Þarna vantar 30% hækkun sem er um 22 milljarðar. Á nákvæmlega sömu forsendum og laun ráðamanna, þingmanna og ráðherra hafa hækkað ætti lífeyrir almannatrygginga að sjálfsögðu að fylgja með á sama hátt. Ég minni á það sem ég nefndi í upphafi: Er verið að bæta kjör fátækra? Þetta sagði hæstv. félags- og barnamálaráðherra og vísaði í fræg ummæli Mahatma Gandhis og Kims Larsens um það hversu fátækt væri mikilvægt mál stjórnvalda að glíma við. Þegar maður sér þennan augljósa mun á því hvernig útreikningar fyrir þá sem hafa það gott hagnast þeim á meðan útreikningar fyrir þá sem hafa það verst hagnast þeim ekki, þegar þetta eru í raun sömu útreikningarnir þá fallast mönnum pínulítið hendur við þau verkefni sem þingið glímir við. Önnur atriði sem Píratar hafa lagt áherslu á umfram nýsköpun, sem verður að leggja mjög mikið kapp á til að fjölga störfum. Það var talað um að rúmlega 50.000 manns væru á atvinnuleysisbótum að öllu leyti eða að hluta og störfin sem þar voru undir, að miklu leyti í ferðaþjónustunni, eru ekkert að koma aftur í bráð. Það er líka annað sem við ættum að stefna almennt að, að hafa ekki svona fáar starfsstéttir í rauninni sem mynda meiri hlutann af efnahagslífi Íslands; ferðamannaiðnaðurinn, áliðnaðurinn og sjávarútvegurinn, að ekki séu öll egg í sömu körfunni. Þess vegna átti nýsköpun á sínum tíma að verða fjórða stoðin. Við verðum að fara að hlúa vel að henni og sem betur fer hefur meiri hlutinn og þingið hlustað á ábendingar fólks einmitt í þessu ástandi um að leggja meira til nýsköpunar en ríkisstjórnin hefur gert. Ég held að ríkisstjórnin fagni því bara, a.m.k. hef ég heyrt hæstv. nýsköpunarráðherra fagna auknu fjárframlagi og fjárheimildum í þann málaflokk því tækifærin eru tvímælalaust til staðar. Við sáum það í þeim fjárheimildum sem voru lagðar í Rannsóknasjóð, til Rannís. Maður heyrir um fjölmargar umsóknir í hann sem var áður hafnað þó að þær væru með einna besta einkunn því að var ekki nægilega mikið fjármagn til að fjármagna allar þær umsóknir sem eru núna hver á fætur annarri að fá styrk. Afraksturinn af þessu verður á næstu árum mjög mikill. Við þurfum að passa að halda í við þetta, að hugsa ekki um þetta sem einskiptislausn á þessu ástandi. Það verður að vera stígandi í þessu og að við tryggjum grundvöllinn að þessari fjórðu stoð, fjölbreyttu stoðinni, sem ætti að mínu mati að vera langstærsta stoðin þegar allt kemur til alls. Þá verðum við sveigjanlegri og sjálfbærari gagnvart efnahagshræringum sem hafa oft slegið þessar stóru atvinnugreinar okkar og komið okkur í vandræði. Með fjölbreyttari störfum og fjölbreyttari efnahag komumst við betur í gegnum þær kreppur sem við lendum í. Að lokum höfum við Píratar lagt fram frumvarp um að stöðva nauðungarsölur. Kannski er ekki þörf á því akkúrat núna en það verður þörf á því. Vonandi ekki en það er ekkert ólíklegt að það verði þörf á því, alls ekki, ef fer fram sem horfir. Það er gott að vita af því strax að öryggisnetið sé til staðar af því að við vitum það alveg að síðast var brugðist of seint við. Leiðrétting sem var reynt að gera eftir á var gjörsamlega út úr kortinu. Fólk sem var búið að missa húsnæði sitt fékk ekki neitt, fékk ekkert bætt en þeir sem náðu að standa af sér storminn fengu síðan leiðréttingu, þ.e. þeir sem þurftu í rauninni síst á því að halda. Vissulega var hún réttlætanleg út frá þeim forsendum að það varð ákveðinn brestur og allt í lagi að bæta hann en það fengu ekki allir þá leiðréttingu og það er það sem var ósanngjarnt. Kannski var ósanngjarnast einmitt að af þeim sem gætu fengið eða áttu að fá leiðréttingu þá voru það þeir sem síst þurftu á henni að halda sem fengu hana. Ég geri ekki lítið úr því að þeir sem fengu leiðréttinguna áttu tvímælalaust rétt á henni en þeim mun meiri rétt áttu þeir sem fengu ekki leiðréttingu en höfðu misst allt, líka námsmenn og leigjendur sem fengu ekkert. Þess vegna þurfum við að passa þetta strax, koma með lög um að við stöðvum nauðungarsölur, að það sé pása á þeim vettvangi. Þegar þeirri pásu verður aflétt verði annað net líka þar sem hið opinbera grípur jafnvel nauðungarsölur á lögheimili fólks og gerist lánveitandi þess í staðinn þangað til viðkomandi getur fundið sér endurfjármögnun. Þetta er meira að segja ókeypis aðgerð að mestu leyti fyrir ríkissjóð af því að ríkissjóður tekur yfir lánið eða nauðungarsöluna sem gæti jafnvel verið höfuðstólslækkun því að lánið getur verið selt á undirverði, eins og gerðist síðast, en fær síðan aftur fjármagnið þegar búið er að endurfjármagna lánið. Þetta er mjög ódýr aðgerð. Þetta eru nokkur atriði, nýsköpun, heilbrigðiskerfið, öryggi heimilanna. Þetta eru atriði sem við þurfum að gefa merki um strax að Alþingi hafi klárað áður en við erum komin í einhver vandræði, jafnvel strax í sumar þar sem þarf kannski að kalla þingið saman í miðju sumarfríi, hvenær sem það verður, ekki eins og ég telji að það þurfi endilega sumarfrí í þessu ástandi.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hafði nú ekki hugsað mér að koma í andsvar en rétt í lokin þegar hv. þingmaður kom inn á nauðungarsölurnar hrönnuðust upp spurningar. Í fyrsta lagi: Hvernig sér hv. þingmaður atburðarásin fyrir sér? Hv. þingmaður sagði að þetta yrði ódýr aðgerð. Hversu ódýr út frá þeirri sviðsmynd sem hv. þingmaður dregur upp? Þetta getur verið býsna flókið lagalega gagnvart eignarrétti og fleiru þannig að ég vildi heyra aðeins betur um aðferðafræðina. Hugsunin er auðvitað góð í ljósi reynslunnar, ég dreg ekki dul á það, en ef hann gæti komið rétt inn á þetta.
Virðulegi forseti. Til að byrja með vonumst við til þess að aðgerðir stjórnvalda og þingsins skili þeirri niðurstöðu að sem fæstir lendi í þeim vandræðum að það þurfi nauðungarsölu, lánveitandi grípi til þess ráðs. Ef það er pása á nauðungarsölum með lögum frá Alþingi gefur það meira svigrúm til að klára öll þau vandamál milli lánveitenda og lántakenda með einhvers konar endurfjármögnun og slíku. Þegar því skjóli er aflétt verði vonandi sem fæstir eftir, en mögulega verða það einhverjir. Á þeim tímapunkti selur væntanlega lánveitandinn, þ.e. bankinn, viðkomandi húsnæði á nauðungaruppboð og ríkið nýtir forkaupsrétt eða eitthvað slíkt til að kaupa eignina og skuldbreytir þeim kaupum í lán húsnæðisins þar sem viðkomandi er með lögheimili og verður í rauninni lántakandi aftur, þá beint frá ríkinu í gegnum kaupleigu eða einhvers konar samning sem ríkið heldur á í ákveðinn langan tíma, Íbúðalánasjóður getur gert þetta eða eitthvað slíkt, þangað til að sá sem er íbúðareigandi getur skuldbreytt eða fengið endurfjármögnun á láninu hjá venjulegri lánastofnun. Þá er ríkið búið að kaupa upp lán og selja lánið til baka og allt þar undir ætti í rauninni að standa nokkurn veginn á núlli, kannski verður fjármagnskostnaður eða einhver lán sem glatast algerlega eða eitthvað því um líkt. En eftir stendur ríkið með eignina ef viðkomandi fellur frá eða eitthvað því um líkt þannig að eignin er til staðar á bak við þannig að það ætti að vera mjög ódýr aðgerð.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ekki kominn lengra í að ígrunda þetta en þetta er áhugaverð nálgun á viðfangsefni sem getur verið flókið, ég tala nú ekki um þegar pólitíkin fer að nálgast það eitthvað hér á vettvangi löggjafans. Látum vera með það. Þetta er áhugaverð nálgun. Þá veltir maður fyrir sér tímamörkunum þegar við lendum í svona hremmingum, við skulum vona að þetta verði tímabundið og leiði ekki til fjöldaþrots sem myndi kalla á mjög dramatískar aðgerðir. Hvar myndi hv. þingmaður draga mörkin með slíkt tímabil? Í þessum heimi okkar kemur auðvitað fyrir að fólk lendir í vandræðum, óhjákvæmilega, og er búið að skuldbinda sig í samningum sem fara illa. Við þurfum að hafa einhverja löggjöf um það. Það þyrftu að vera einhver mörk á því þegar ríkið stígur svona inn í. Er það úrræði bara endalaust eða hver yrðu mörkin á þeirri greiningu, hv. þingmaður?
Virðulegi forseti. Það er mjög erfitt að spá fyrir um mörkin en líklega eru það nokkur ár. Hvort þau yrðu tvö, fjögur, fimm eða tíu þess vegna, er ekkert rosalega mikið í samhenginu. Þær upphæðir sem væru undir hjá ríkinu vegna þessara aðgerða væru smámunir miðað við þær upphæðir sem er verið að setja í fyrirtæki og reyna að setja alls konar lagaskilyrði um notkun á þeim björgunarpökkum. Þannig að ég sé ekkert vandamál við að redda lagakrókunum og fjárheimildunum, miðað við þann kostnað. Þegar við erum komin í þann samanburð þá sé ég nákvæmlega ekkert vandamál við þetta sem er ekki hægt að leysa.
Herra forseti. Við erum að fást við einn hluta af því sem við erum farin að kalla aðgerðapakka sem kemur frá ríkisstjórninni og þessi pakki er númer tvö í röðinni. Hann er talsvert umfangsminni en sá fyrsti og eru það kannski vonbrigði. Hv. þm. Willum Þór Þórsson fór ágætlega yfir nefndarálitið og vinnu nefndarinnar og ég vil gjarnan byrja á því að segja að ég held að nefndin hafi unnið ágætt starf, kallaðir voru til margir gestir og nefndinni bárust mörg álit. Við ræddum fram og til baka um ýmsa hluti og frumvarpið hefur tekið smávægilegum breytingum, þ.e. þær fjárhæðir sem á að nýta, og ef mér telst rétt til þá bættust 500 milljónir í þennan pakka sem var upp á 13 milljarða rúma þannig að hann tók ekki stakkaskiptum. Í greinargerð er fjallað um ýmis atriði sem nefndin segir að hefði mátt gera meira í og væri nauðsynlegt að gera meira í og bendir á en stígur ekki stærri skref en þetta. Ég er áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd og ég er með á álitinu í þeim skilningi að ég lýsi mig samþykkan því en um leið geri ég - það má nú varla kalla það fyrirvara, það er kannski ekki formlega rétt - athugasemd með því að ég styðji þessar tillögur, að ég telji þær alls ekki ganga nógu langt til að takast á við þann vanda sem við er að etja. Staða efnahagsmála er vissulega erfið og óvissan mikil og þær hugmyndir sem ég legg fram, og við hjá Viðreisn, eru í sjálfu sér ekki mjög margar, þær eru til þess að gera fáar. Við vildum draga fáa drætti en nokkuð afdráttarlausa. Okkar hugmyndir ganga fyrst og fremst út á það að reyna eftir mætti að tryggja að atvinnulífið haldist gangandi og atvinnuleysi verði eins lítið og hægt er. Það er langmikilvægast. Við vitum að atvinnuleysi hefur skotist upp núna. Þúsundir eru á atvinnuleysisskrá og hlutabótaleið og brýnasta verkefni okkar til er að reyna að koma í veg fyrir að það verði viðvarandi, standi lengi, vegna þess að það er svo hættulegt. Það er það sem maður óttast, að ef atvinnuleysi verður umfangsmikið og það teygist úr því þá munum við standa frammi fyrir því að það verði miklu stærri hópur fólks en við höfum nokkurn tímann séð sem mun ekki eiga aftur afturkvæmt á vinnumarkaðinn og það væri mjög hryggileg þróun. Þess vegna leggjum við hér til að opnað sé fyrir það, og kemur fram í breytingartillögum, að tryggingagjaldi verði breytt á þann veg að það verði lækkað almennt núna í sex mánuði þannig að það verði 75% af því sem nú er en næstu 12 mánuði verði það bara fjórðungur af því sem nú er þegar fólk kemur til starfa af atvinnuleysisskrá. Nú veit ég fullvel að þegar við ræddum svokallaðan bandorm og hann var afgreiddur hér fyrr í dag, þá voru tillögur í þessa veru sem voru í því frumvarpi felldar. Ég held hins vegar, og ég er sannfærður um það, að ríkisstjórnin, meiri hlutinn, muni koma með tillögur sem ganga í þessa átt. Ég er algerlega sannfærður um það og þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við vindum bráðan bug að því að skapa rými fyrir þær aðgerðir. Við leggjum líka áherslu á það, og það miðar líka að því að halda uppi atvinnustigi, að við bætum í þá fjármuni sem eru ætlaðir til þess að koma námsmönnum í vinnu. Þegar hafa verið boðaðar aðgerðir um að setja 2 milljarða í að skapa sumarstörf hjá hinu opinbera. Við viljum bæta milljarði í þann pott. Við viljum víkka það út til þess að það nái einnig til almenna markaðarins. Það eru ekki síður fyrirtækin sem þurfa á því að halda að geta ráðið námsmenn í vinnu en að námsmennirnir þurfi á fyrirtækjunum að halda. Margir námsmenn hafa um margra sumra skeið unnið hjá sama fyrirtækinu, eru þar hnútum kunnugir og það eru ekki síður verkefni í atvinnulífinu sem þarf að leysa. Þar að auki blasir við að með því að fara þessa leið verða þau störf sem til eru ódýrari fyrir ríkið því ríkið borgar auðvitað með störfunum. Það borgar þá helming eða svo á móti störfunum sem fara á almenna markaðinn en 100% fyrir þau sem verða hjá ríkinu sjálfu. Það liggur í augum uppi. Loks leggjum við til að við búum mjög í haginn fyrir framkvæmdir á samgöngumannvirkjum um allt land og hér á höfuðborgarsvæðinu, ekki síst borgarlínu. Við þurfum að leggja fé í það að hanna, undirbúa, bjóða út og flýta verkefnum þannig að á næstu misserum eigum við tilbúin verkefni sem hægt er að ráðast í hratt og örugglega. Þetta er mikilvægt bæði vegna þess að við þurfum á innviðunum að halda til lengri framtíðar og aftur mun þetta skapa atvinnu fyrir fjölmargt fólk. Allt þetta sem ég hef nefnt hér á undan er til þess fallið að örva atvinnulífið, auka umsvifin og koma hjólum atvinnulífsins eins fljótt í gang og nokkur einasti kostur er og um leið hamla því mikla böli sem atvinnuleysi er. Eins og ég sagði hér fyrr í ræðu minni, stóra hættan sem ég held að við eigum að gera allt til að koma í veg fyrir er sú að við förum að horfa fram á viðvarandi atvinnuleysi, langtímaatvinnuleysi. Við þekkjum það frá mörgum öðrum löndum. Það er mjög erfitt viðfangsefni, þegar fólk er búið að vera lengi atvinnulaust, að komast aftur út á vinnumarkaðinn og verða virkt að því leyti til í samfélaginu. En um leið og við erum að horfa á það sem þarf að gera núna til skemmri tíma, sem er vissulega ærið úrlausnarefni, verðum við að vera djörf og við verðum að horfa til lengri framtíðar. Þess vegna höfum við í Viðreisn lagt mjög mikið kapp á að gera allt sem við getum til þess að örva rannsóknir, nýsköpun og tækniframfarir í þessu landi. Það blasir við, og ég hef oft talað um það í þessum ræðustól, að við erum alltaf að segja þetta við sjálf okkur, það er alltaf verið að segja þetta við okkur af okkar ráðgjöfum frá útlöndum og hvaðan sem þeir nú koma: Þið verðið að skjóta styrkari stoðum undir efnahagslífið, þið verðið að auka fjölbreytnina. Þið megið ekki treysta svona mikið á fáar einhæfar atvinnugreinar. En okkur hættir alltaf til að falla í þá gryfju að gleyma þessum góðu ráðum og taka því fagnandi þegar greinar spretta upp og verða svo fyrirferðarmiklar í okkar efnahagsumsvifum að bjáti eitthvað á þar þá erum við í miklum vanda. Með því að fara nýsköpunarleiðina erum við að búa til miklu fjölbreyttara atvinnulíf sem verður miklu betur í stakk búið til að takast á við áföll af ýmsu tagi. Þess vegna höfum við sagt: Við eigum að leggja miklu meira fé í þetta. Við þurfum að gera það strax. Þess vegna leggjum við til að sett verði aukið fé í Rannsóknasjóð, meira en meiri hlutinn leggur til, líka í Tækniþróunarsjóð og Innviðasjóð. Það liggur alveg fyrir, það var í fjölmiðlum í dag, að Tækniþróunarsjóður var t.d. að úthluta 800 milljónum, það hafa aldrei verið fleiri umsóknir. Gestir fyrir nefndinni sem töluðu um alla þessa sjóði sögðu: Úthlutunarhlutfall okkar er allt of lágt. Við erum að hafna verkefnum sem eru þess fullkomlega verðug að fá brautargengi. Þeir getað notað miklu meira fé. Nú þurfum við að vera djörf og við þurfum að dæla fé inn í þessar greinar. Þær munu kannski ekki skila störfunum á morgun en það líður ekki á löngu þar til þau fara að koma og skila arði og breyta íslensku samfélagi. Hér verðum við að vera djörf og hugsa til langs tíma. Því miður, þrátt fyrir viðleitni í þessa átt þá er alls ekki gengið nógu langt í þessum efnum að mínu mati. Þess vegna leggjum við einmitt til í breytingartillögum okkar að setja fé í þessa sjóði og auka þar við um 600 milljónir í Tækniþróunarsjóð, 600 milljónir í Rannsóknasjóð og 50 milljónir í Innviðasjóð vegna þess að við verðum að klekja út fleiri fyrirtækjum og verkefnum. Annað í tengslum við nýsköpun, fyrr í dag eða í gær vorum við að afgreiða blessaðan bandorminn þar sem við fjölluðum líka mikið um nýsköpun. Þar varð niðurstaðan vissulega sú - og því ber að fagna - að stíga skref í átt að því að auka þá fyrirgreiðslu sem fyrirtæki fá í gegnum skattafslátt fyrir verkefni sem hafa verið metin hæf til endurgreiðslu á sköttum, það er vel. Menn vildu því miður ekki hafa þær aðgerðir ótímabundnar heldur tímabundu þær sem er ekki það sem nýsköpun og þróunarvinna og vísindastörf þurfa á að halda. Þau þurfa á því að halda að vita að þau geti treyst á stuðningskerfið til langs tíma. Annað mál sem við í Viðreisn höfum lagt áherslu á er það að við erum með mörg nýsköpunarfyrirtæki sem eru langt komin í því að fjármagna sig til framtíðar, eða einhverrar framtíðar, skulum við segja, sem búa nú við gríðarlegan vanda. Í þessu samhengi er rétt að nefna að það er sjóður sem heitir Kría sem á að fara að stofna, það á eftir að setja lög um hann en gert er ráð fyrir honum í tillögum nefndarinnar núna og tillögum stjórnvalda og það er ágætt. Á sama tíma hefur verið rætt um svokallaða stuðnings Kríu. Að þessu sinni er ekkert fjármagn veitt til þess verkefnis. Það verkefni er afar brýnt og ég veit að ríkisstjórnin hefur hug á því að flytja tillögur í þá veru. En því miður eru fjármunirnir sem eru veittir þangað allt of litlir. Þetta gengur út á það að ríkið komi með mótframlög á móti fjárfestum til þess að halda þessum fyrirtækjum gangandi. Þess vegna leggjum við fram breytingartillögu sem gerir ráð fyrir því að veitt verði heimild til þess að Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins, sem hæstv. nýsköpunarráðherra hefur talað um að ætti að fara með þessi mál, fái 3 milljarða í heimild til þess að fara með fjármögnun á þessum sprotafyrirtækjum sem eru komin á legg og hafa þegar hlotið viðurkenningu. Nú er mjög erfitt að átta sig á því hvort 3 milljarðar eru nóg eða hvort þeir eru allt of lítið. En við getum sagt að ef þetta er allt of mikið þá verði heimildin ekki nýtt. Ef þetta er allt of lítið þá bætum við við þannig að hér er farin mjög hófleg leið í þessu, en hún skiptir gríðarlega miklu máli því að það er nú bara einu sinni þannig að nýsköpunarfyrirtækin sem standa núna frammi fyrir algjörri fjárþurrð skipta tugum. Ef þessi fyrirtæki, sem mörg hver eru búin að vera í misseri og ár að byggja sig upp, leggja upp laupana núna þá verður sá skaði ekki bættur þannig að þetta þarf að gerast strax. Þess vegna legg ég ofuráherslu á að við samþykkjum hér í þinginu að veita þessa heimild þannig að þegar sé hægt að hefjast handa við að koma þessum fyrirtækjum til bjargar. Það hefur viljað brenna við, og ég veit að það er ekki vegna einhvers illvilja, að þær aðgerðir sem þó hafa sumar hverjar verið boðaðar til einstaklinga og fyrirtækja taki allt of langan tíma í framkvæmd. Við erum að tala um brúarlán. Það var fyrst í dag sem fyrsti samningur milli Seðlabanka og banka var gerður, mörgum vikum eftir að þetta var boðað og bankinn segir að það muni taka vikur enn að koma þessu í gagnið. Við verðum að reyna að búa svo um hnúta að þessar aðgerðir allar sem er gripið til séu ekki bara fyrirheit heldur sé þeim hrundið í framkvæmd eins fljótt og vel og nokkur kostur er, því að það er lítið gagn að loforðunum um að eitthvað muni gerast seinna. Ég er sannfærður um að þingið mun taka vel í þessar tillögur Viðreisnar sem eru mjög hóflegar. Þær eru skynsamlegar og þær munu allar skila okkur betra samfélagi þegar fram í sækir og draga úr þeim skaða sem fyrirsjáanlegur er ef við förum ekki rétt að hlutunum núna.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða fjáraukann og ég verð að segja alveg eins og er að eftir fréttir Stöðvar 2 í kvöld er ég gjörsamlega gáttaður á því hvernig fyrirtæki geta hagað sér. Það er alveg með ólíkindum að á sama á tíma og verið er að róa lífróður til að bjarga fyrirtækjum, heimilum - og það fer minna til heimilanna - er fyrirtæki sem virðist ætla að fara að skila 7 milljarða hagnaði að fara með lúkurnar ofan í ríkissjóð og biðja um björgun upp á 35 til 40 milljónir. 1% af þeim dygði fyrir þessum bótum í tvo mánuði. Ég spyr bara hvort ekki sé kominn tími til að gera eins og var gert á sínum tíma. Þá var það Tryggingastofnun ríkisins og sú háværa umræða að öryrkjar væru svo rosalega spilltir að þeir væru að svindla sér inn á bætur Tryggingastofnunar og þarna væru að hverfa út milljarðar, sem síðan reyndist bara tómt bull. Við getum gert nákvæmlega það sama og Tryggingastofnun gerði á þeim tíma, búið til svikahnapp og komum honum fyrir hjá fjármálaráðuneytinu. Við getum líka gert eins og ráðherrann benti á þannig að allir hringi í 1717 og láti vita þegar fyrirtæki haga sér svona algjörlega óábyrgt. Það væri hið besta mál og ég er viss um að þeir hjá 1717 gætu safnað því saman og komið því til fjármálaráðuneytisins. Við verðum og eigum að stoppa þetta. Að því sögðu ætla ég að snúa mér að því sem formaður Flokks fólksins, Inga Sæland, annar varaformaður fjárlaganefndar, bókar í þessum fjárauka, með leyfi forseta, orðrétt: „Enda þótt breytingartillögur meiri hlutans séu um margt jákvæðar þá ganga þær ekki nógu langt í að tryggja stuðning við viðkvæmustu þjóðfélagshópana, almannatryggingaþega, atvinnulausa og fátækar fjölskyldur. Fólk sem bjó við fátækt fyrir Covid-19 heimsfaraldurinn er ekki nefnt á nafn í þessum svokölluðu björgunarpökkum ríkisstjórnarinnar. Þessi þjóðfélagshópur hefur rétt eins og aðrir orðið fyrir tekjumissi og útgjaldaaukningu vegna faraldursins. Stjórnarflokkarnir neita að framlengja uppbót á örorkulífeyri eða að veita sams konar úrræði fyrir ellilífeyrisþega. Eigi að síður finna þeir til fjármuni handa einkareknum fjölmiðlum í eigu auðmanna með bein tengsl við stjórnmálaflokka. Þá er í nefndarálitinu gert ráð fyrir fjárframlögum til SÁÁ gegn því að samið verði um ráðstöfun þeirra við Sjúkratryggingar Íslands. Hér er um einskiptisaðgerð að ræða sem hugsuð er til að mæta hluta af því tekjutapi sem samtökin hafa orðið fyrir vegna Covid-19 faraldursins. Því er afar mikilvægt að greiðslan berist strax og milliliðalaust svo ekki verði um skerðingu á þjónustunni að ræða. Nauðsynlegt er að styrkja enn frekar við hjálparsamtök umfram þær 25 millj. kr. sem gert er ráð fyrir í nefndarálitinu. Miðað við þau hundruð milljarða króna sem setja á í björgunaraðgerðir er ótrúlegt að ekki skuli vera gert ráð fyrir því að gefa svöngum að borða. Nefna má Fjölskylduhjálp Íslands í því sambandi sem vinnur nú þrekvirki á hverjum virkum degi með matargjöfum. Við verðum að tryggja að allir þeir sem gefa fólki mat geti starfað af fullum krafti á meðan við göngum í gegnum þennan dimma dal. Þá er dapurlegt að sjá að ríkisstjórnin ætlar ekki að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða til að koma í veg fyrir stórfelldar hækkanir á höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána. Á þessum óvissutímum er nauðsynlegt að setja 2,5% þak á vísitölu neysluverðs, ellegar er hætta á að fjöldi landsmanna missi heimili sitt líkt og gerðist hér í kjölfar efnahagshrunsins 2008.“ Við verðum að átta okkur á því, virðulegur forseti, að verðtryggingin er böl, sérstaklega verðtrygging á íbúðalánum. Það er alveg með ólíkindum að ríkisstjórnin ætli ekki að læra af fyrri mistökum ríkisstjórnar við hrunið og taka verðtrygginguna af íbúðalánum. Þeir geta fest hana við 2,5%, t.d. í sex mánuði til að byrja með. Tröllatrú þeirra á því að ekki yrði verðbólga beið hnekki fyrir stuttu síðan þegar banki spáði 0,1% verðbólgu en hún endaði í 0,5%, fimm sinnum meira. Nú kemur Seðlabankinn og segir að ekki verði nema 1,4% verðbólga í versta falli. Ef það sama skeður þar og hjá fyrri bankanum og verðbólgan fimmfaldast verður hún 7%. Ég segi bara: Guð blessi heimilin. Í því samhengi má nefna að við furðum okkur oft á því hvers vegna í ósköpunum ekki er gert meira fyrir öryrkja. Hvar, í öllu því fári sem hefur gengið yfir, er orði eytt á eldri borgara? Hvar er ein króna til eldri borgara? Það er ekki stakt orð neins staðar um að hjálpa eldri borgurum sem verst standa í þessum kórónuveirufaraldri. Það er til háborinnar skammar vegna þess að við vitum um loforð formanns Sjálfstæðisflokksins til eldri borgara á sínum tíma þar sem hann að lofaði að leiðrétta kjaragliðnun allt aftur til 2009. En það var bara fyrir kosningar, ekki þegar hann var kominn til valda. Við erum með furðulegt kerfi sem mismunar fólki, mismunar þeim sem verst standa. Við erum búin að búa til stórfurðulegar tölur; 250.000, 290.000, 335.000, 400.000, 700.000 og einhvern veginn erum við búin að setja niður að þeir sem eru lægstir eigi að reyna að tóra á 250.000. Það eru 70% öryrkja. Næst koma 290.000 kr., nú þegar tala atvinnulausra nálgast 30.000–40.000, jafnvel 50.000. Lágmarkslaun eru 335.000 og það þarf að berjast með kjafti og klóm fyrir að halda þeim lífskjarasamningi sem þar er því að stefnt er að því að ráðast á hann líka. Gerð var beiðni í þessum fjáraukalögum um að setja inn eitthvað meira fyrir öryrkja og eldri borgara. Það hefði verið hægt og hefði verið gott, eins og reynt var, að koma að 100.000 kr. eingreiðslu, skatta- og skerðingarlausri, til eldri borgara og öryrkja, þá sem verst standa, í sumar. Það er ekki inni í myndinni. Í skýrslu KPMG kemur fram að árið 2019 voru tekjur af erlendum ferðamönnum 470 milljarðar. Þetta er næstum allt horfið. Í skýrslunni er spáð lækkun gjaldeyristekna sem gæti numið allt að 330 milljörðum kr. Þetta eru gífurlegar fjárhæðir og segir okkur að með sama áframhaldi saxast á gjaldeyrisforða landsins. Tekjusamdráttur gæti numið 25% af heildartekjum þjóðarbúsins. Tjón á Íslandi yrði meira en í öðrum hagkerfum sem við berum okkur saman við vegna þess að ferðaþjónustan myndar stærri hluta hagkerfisins hér. Þetta erum við alltaf að gera. Við erum búin að búa til skrímsli sem er ferðaþjónustan og hún hrundi. Við erum að búa til skrímsli sem er fiskeldi. Það gæti þurft bara eina sýkingu þar til þess að það myndi hrynja. Við verðum að fara að huga að því að jafna út og finna og skapa ný störf, nýja tekjustofna. Stjórnarliðar voru að hæla sér af því hér að vera með félagsmálapakka í þessu upp á 8,8 milljarða en þeir gleyma því hver bankaskatturinn var. Hann var 11 milljarðar. Ef við horfum raunhæft á þetta eru þeir að tala um 200–300 milljarða björgunarpakka. Hvað erum við þá að tala um? Bara 10% af því eru 20–30 milljarðar. Væri nokkuð óeðlilegt að 10% af því færu til þeirra sem verst standa, að við myndum hreinlega passa upp á þá sem eru verst staddir í þjóðfélaginu? Jú, þeir ætla að setja 22,5 milljónir, 25 milljónir með könnun á þörfinni, í mataraðstoð, til hjálparstofnana. Fyrr í dag sagði ég frá því að hjá Hjálparstofnun kirkjunnar hefði aukningin verið 60% í mars og apríl og mikil aukning líka á þörfinni fyrir lyf. Þetta segir okkur alla söguna, hversu rosalega mikil þörfin er. En það þýðir ekkert að ræða það, þeir hlusta ekki sem ráða í ríkisstjórninni. Fjárlaganefnd kallaði eftir tillögum frá ÖBÍ sem svaraði með tillögu um hækkun grunnlífeyris, mjög sanngjörn tillaga. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp úr frétt frá stjórn Öryrkjabandalagsins: „Á fundi fjárlaganefndar kom fram ósk um tillögur frá ÖBÍ um viðbrögð við þeirri fordæmalausu stöðu sem uppi er í íslensku efnahagslífi í kjölfar Covid-19. Hér kemur tillaga ÖBÍ um hækkun framfærslu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Um er að ræða lágmarkskröfu. Þær fordæmalausu aðstæður sem við lifum nú kalla á nýja hugsun og nálgun þar sem velferð fólks verður að vera í fyrirrúmi. Með hækkun örorkulífeyris til samræmis við lágmarkslaun vinnum við okkur hraðar út úr þeim þrengingum sem nú blasa við. Sinnuleysi síðasta áratugar um kjör öryrkja má ekki halda áfram í skjóli núverandi kreppu. Nú munar um 80 þús. kr. á örorkulífeyri og lágmarkslaunum og útlit er fyrir að kaupmáttur lífeyris minnki enn frekar, eftir að hafa nánast staðið í stað á kjörtímabili núverandi ríkisstjórnar. Örorkulífeyrinn hefur dregist mikið aftur úr kjörum annarra hópa, svo sem launaþróun á vinnumarkaði, lágmarkstekjutryggingu í dagvinnu og atvinnuleysisbótum. Nauðsynlegt er að fjárhæðir almannatrygginga fylgi launahækkunum kjarasamninga til að draga úr ójöfnuði og til að tryggja megi afkomu fólks.“ Grunnlífeyrir hækki um 41.000 kr. á árinu 2020. Framfærsluviðmiðið hækki um sömu krónutölu á sama tíma. Tillagan er í samræmi við tillögu BSRB um hækkun örorku- og endurhæfingarlífeyris í umsögn BSRB um þingmál 726 og 724.“ Þetta er gífurlega hógvær krafa, sérstaklega í því ljósi að við erum nýbúin að hækka laun okkar þingmanna, ráðherra og annarra æðstu opinberu starfsmanna um allt að 70.000 og upp í á annað hundrað þúsund. Það eru ekki til peningar til að hækka um 41.000 en það eru til peningar til að hækka um 70.000 og yfir 100.000 kr. á mánuði fyrir okkur sem þurfum síst á því að halda. Svona er þeirra réttlæti, eða eigum við ekki að segja óréttlæti. Því miður er sinnuleysi um kjör öryrkja í núverandi kreppu algjört og þá einnig sinnuleysi gagnvart eldri borgurum. Við erum í þeirri furðulegu stöðu að við horfum einhvern veginn fram hjá mannréttindum. Við fylgjum ekki mannréttindasáttmálanum og tryggjum ekki að allir séu jafnir og hafi húsaskjól, fæði, klæði, lyf og læknisþjónustu. Því miður er það staðreynd að það sem hefur gleymst í stöðunni eins og hún er núna er að hætta er á því að fleiri lendi á örorkubótum vegna þess að biðlistar hafa lengst í alls konar aðgerðir. Þar þarf að spýta í en ég á eftir að sjá hversu mikið það verður vegna þess að nú þegar er byrjaður barlómur, sem er kannski réttur að mörgu leyti, um gífurlegan halla á ríkissjóði. En hvað þýðir það yfirleitt? Ég segi fyrir mitt leyti að ef það er eins og það hefur áður verið þá mun þrengja enn meira að þeim sem síst skyldi, öryrkjum, eldri borgurum, láglaunafólki, atvinnulausum. Það hefur sýnt sig að það hefur aldrei verið hægt að hækka þá í kreppu og síðan, þegar góðærið skellur á, gleymast þeir. Við sjáum það best á því hvernig við afgreiddum laun þingmanna. Þar fórum við eftir launavísitölu. Það stendur, eins og við vitum, skýrt í 69. gr. almannatryggingalaga að bætur almannatrygginga skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þetta er aldrei gert. Þess vegna fengu öryrkjar um síðustu áramót mun minna en við, þjóðkjörnir fulltrúar hér. Ástandið hjá öryrkjum og eldri borgurum og þeim sem verst standa er síst betra úti á landi. Við vitum stöðuna á Reykjanesi. Þar var fyrir faraldurinn gífurlega erfið staða, mikið atvinnuleysi og það hefur stóraukist. Í því samhengi megum við ekki gleyma að við eigum að standa vörð um börnin, langveik börn, fötluð börn. Okkur ber skylda til þess að verja þau en til þess að verja þau verðum við líka að verja foreldra þeirra. Nú er staðan sú að jafnvel báðir foreldrar eru atvinnulausir og gjörbreyttar forsendur. Við verðum og eigum að greina og finna út hvar þörfin er mest og hjálpa. Við verðum að taka nákvæmlega sömu stefnu á eldri borgara, öryrkja, fötluð börn, barnafjölskyldur og við erum að taka á fyrirtæki. Það er alltaf sagt að við verðum að bjarga fyrirtækjunum til að verja störfin en það verður líka að bjarga heimilunum til að verja störfin. Við vitum hvernig þetta fór í hruninu, við vitum að það voru á annan tug þúsunda heimila sem voru hreinlega tekin af fólki. Ég óttast mest að það verði aftur þannig vegna þess að bara nýjasta verðbólguskotið var upp á 20–30 milljarða. Það þarf ekki mörg svoleiðis til að sama staðan komi upp og þá er verið að senda reikninginn á heimilin. Það er verið að senda 200–300 milljarða halla ríkissjóðs á heimilin, og til hvers? Til að bjarga bönkunum eða ríkissjóði.
Frú forseti. Við ræðum hér fjáraukalagafrumvarp tvö. Við erum nýbúin að afgreiða fjáraukalagafrumvarp eitt, sem er ákaflega sérstakt og ég þarf ekki að rekja ástæður fyrir því í ræðustóli Alþingis á þessum degi. Ég held að það sé mikilvægt í þessari umræðu nú að við reynum að átta okkur á heildarmyndinni sem við stöndum frammi fyrir þegar við erum að fjalla um og halda utan um ríkisfjármálin. Í mínum huga er heildarmyndin einfaldlega sú að við höfum hér í gildi fjárlög sem samþykkt voru tímanlega fyrir síðustu áramót sem gerðu reyndar ráð fyrir halla á rekstri ríkissjóðs. Frá þeim tíma, með því sem við breyttum í fjáraukalagafrumvarpi eitt, eru t.d. komnir 18 milljarðar kr. í auknar fjárfestingar á árinu 2020 sem þýðir að við erum komin í 100 milljarða fjárfestingu af ríkisins hálfu. Í því fjáraukalagafrumvarpi vorum við líka með hækkuð framlög til ýmissa verkefna. Hér hefur mikið verið rætt um nýsköpun og tækniþróun og þar vorum við að auka verulega fjármuni. Við létum líka aukna fjármuni til sóknaráætlana, í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og svo mætti lengi telja, allt til að örva, allt til þess að koma af stað fjárfestingu, allt til að skapa störf. Við erum í óvæntum aðstæðum, heimsfaraldri sem ríður yfir heimsbyggðina og skapar þau óvæntu vandræði sem við stöndum frammi fyrir. Það er ekki einfalt að glíma við þetta og það er ekki eins og einföld ráð við því séu gripin upp úr hattinum heldur eru samfélög og þjóðir að þreifa fyrir sér hvernig þau geti best varið atvinnulíf, gert fyrirtækjum kleift að hafa enn þá traustar stoðir til að standa á þegar losnar aftur um og við getum aftur farið að búa til verðmæti og skapa aftur það samfélag sem við þekktum. Ég held að þetta sé myndin af því verkefni sem við stöndum frammi fyrir. Það hefur verið boðað í það minnsta eitt fjáraukalagafrumvarp í viðbót áður en langt um líður og það fæðist í raun og veru eftir að aðgerðir sem tilheyra þessu fjárlagafrumvarpi eru kynntar og við nánari útfærslu á því. Þess vegna langar mig á þessum stað í umræðu um fjáraukalagafrumvarp tvö að taka sérstaklega fram, af því að þau orð féllu hér fyrr í umræðunni að allir hafi orðið fyrir vonbrigðum með þetta fjáraukalagafrumvarp og þessar ráðstafanir, að svo er einmitt ekki. Það hafa einfaldlega fleiri en færri, og það kom skýrt fram í umsögnunum sem hv. fjárlaganefnd bárust, fagnað almennt þeim aðgerðum sem gripið var til þó svo að menn greini eðlilega á um leiðir og aðferðir o.s.frv. Ég held að það sé mikilvægt að við förum fram með þeim hætti sem við gerum hér, nokkuð varlega eða af ábyrgð. Þess vegna langar mig til að vitna, virðulegi forseti, í nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar þar sem við vorum í okkar vinnu að reyna að átta okkur á efnahagsstöðunni og stöðu ríkissjóðs í því ástandi sem við erum í. Það er alls ekki einfalt verkefni en samt mikilvægt á hverjum tíma að við reynum að draga upp sem heildstæðasta mynd af því við hvað er að fást. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að lesa upp úr nefndaráliti meiri hlutans en þar stendur um efnahagshorfur og þróun og sviðsmyndir: „Mikil óvissa ríkir um framvindu efnahagsmála bæði hérlendis og ekki síður í heimshagkerfinu. Að öllu jöfnu væri fjármálaáætlun til næstu fimm ára nú til umfjöllunar í þinginu en óvissa gerir spáaðilum erfitt um vik. Gildandi stefna hefur verið tekin úr sambandi og ný uppfærð áætlun liggur ekki fyrir og ekki víst hvenær raunhæft er að leggja fram drög að nýrri fjármálastefnu og áætlun. Hagstofan hefur ekki endurmetið þjóðhagsspá eftir að faraldurinn kom upp. Seðlabankinn birti 25. mars sl. tvær sviðsmyndir sem að hluta til byggjast á sviðsmyndum OECD á alþjóðlegum hagvexti. Frá þeirri sviðsmynd má segja að horfur hafi dökknað og flest bendir til þess að efnahagsáfallið verði meira og langvinnara en áður var talið. Af þeim sökum voru sviðsmyndirnar uppfærðar í byrjun apríl. Mildari sviðsmyndin gerir ráð fyrir 4% samdrætti í efnahagslífinu, að útflutningur vöru og þjónustu dragist saman um 18,7%, atvinnuleysi verði að meðaltali 6,1% og einkaneysla dragist saman um 1,7%. Dekkri sviðsmyndin miðast við enn meiri samdrátt efnahagslífsins í heild eða 6,9%, útflutningur dragist saman um 27,2%, atvinnuleysi verði 7,5% og einkaneyslan lækki um 4%. Bankinn spáir því að verðbólguhorfur breytist lítið þrátt fyrir mikið umrót í efnahagsmálum, eða 1,4% milli ára. Seðlabankinn mun áfram vinna að því að greina efnahagsleg áhrif faraldursins og nýjar sviðsmyndir verða kynntar 20. maí nk.“ Í nefndarálitinu vitnum við líka til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, með leyfi forseta: „Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn birti nýlega endurskoðaða efnahagsspá fyrir heimshagkerfið og fyrir einstök ríki sem tekur til yfirstandandi árs og næsta árs. Það er fyrsta spá AGS eftir að Covid-19 faraldurinn braust út. Þar er gert ráð fyrir 3% samdrætti í heimshagkerfinu sem yrði mesti samdráttur síðan í kreppunni miklu á 3. og 4. áratug síðustu aldar. Til samanburðar dróst heimshagvöxtur saman um 0,1% í fjármálakreppunni 2009. Í grunnsviðsmynd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er gert ráð fyrir að efnahagsleg áhrif faraldursins verði tímabundin og þau fjari út á seinni hluta þessa árs. Á næsta ári er spáð kröftugum hagvexti, eða 5,8% samkvæmt spánni. Lögð er áhersla á að óvissan í spánni sé mun meiri nú en í venjulegu árferði og að mögulega kunni samdrátturinn á yfirstandandi ári að verða meiri. Í Evrópu er áætlað að í ár verði hagvöxtur neikvæður á bilinu 3–10%, misjafnt eftir löndum.“ Við birtum í nefndaráliti okkar töflu um hagvaxtarspá milli einstakra ríkja, sem ég fer kannski ekki nánar yfir í þessari ræðu, en dreg það einungis fram að við erum að glíma við ótrúlega kröftugan viðsnúning í efnahagsmálum. Það er þess vegna full ástæða til, virðulegi forseti, að við séum ekki að þenja ríkisútgjöldin út hugsunarlaust eða nánast af engri ábyrgð og hraðar en við þó gerum og er nú nóg gert samt. Ég held að það sé ágæt lexía og ágætt að hugleiða það að samkvæmt drögum að spá sem fjármálaráðuneytið hefur unnið um horfur í rekstri ríkissjóðs til næstu fimm ára gætum við einfaldlega lent í þeirri stöðu að hafa aukið skuldir ríkissjóðs svo mikið að þær verði allt að 50% af landsframleiðslu árið 2025. Þetta er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir, hvernig við ætlum að standa saman að því að halda utan um þjóðfélag okkar, efnahagslífið, vinnu fólks og verðmætasköpun og þar af leiðandi grunninn að því að við getum rekið samfélag okkar eins og við höfum gert og hvernig við ætlum til lengri tíma að sjá ríkisfjármálin þróast. Það er ekki bjart fram undan ef við náum ekki þeim viðsnúningi sem við þurfum á að halda, samkvæmt þeim sviðsmyndum sem spáaðilar hafa verið að birta okkur. Fleiri aðilar, sem sendu hv. fjárlaganefnd umsagnir og fylgdu þeim eftir, hafa líka gert sviðsmyndir út frá sínum forsendum. Það eru sviðsmyndir allt frá því að hingað komi enginn ferðamaður á þessu ári og spáð allt að 13% efnahagssamdrætti yfir í sviðsmyndir þar sem gert er ráð fyrir að losni um komur ferðamanna og heimsbúskapinn þegar líða tekur á árið. Þetta er stóra verkefnið. Þess vegna getum við aldrei lagt nægjanlega áherslu á það í umfjöllun um þau fjáraukalagafrumvörp sem eru viðbragðsmál eða mál sem ríkisstjórn og meiri hluti Alþingis og Alþingi eru að fást við til að reyna að bregðast við stöðunni nánast frá degi til dags. Ég held hins vegar, virðulegur forseti, þegar tekin eru saman viðbrögð okkar í fjáraukalagafrumvarpi eitt og í því fjáraukalagafrumvarpi sem núna er til umfjöllunar, að við séum á margan hátt að nálgast þetta verkefni með mjög ábyrgum hætti. Ég ætla aðeins að vísa í eitt til viðbótar því sem ég rakti hér um aukna fjármuni til opinberrar fjárfestingar sem er fyrst og fremst í þeim þáttum samfélagsins sem geta staðið til lengri tíma og við getum haft ágætan ávinning af og undirbyggja framtíð okkar og vöxt og viðgang okkar samfélags, en það er sú áhersla sem við leggjum hér á nýsköpunarmál og rannsóknir. Ég trúi því að hún sé gríðarlega mikilvæg á þessari stundu. Meiri hluti hv. fjárlaganefndar gerir raunar sáralitlar breytingar á framlögðu fjáraukalagafrumvarpi en gerir þó t.d. þá breytingu að auka fjármuni enn til Rannsóknasjóðs og bæta þannig í grunnrannsóknir. Sama hvaða áföngum við munum ná í nýsköpun og til að bæta starfsumhverfi nýsköpunar og sóknar á því sviði þá skiptir okkur máli að halda vel utan um grunnrannsóknir á sem flestum sviðum. Þess vegna leggur meiri hluti fjárlaganefndar til breytingartillögu til að bæta þar betur í. Ég held, virðulegur forseti, að á þessu stigi í umræðunni geti ég ekki varpað skýrari mynd á hvað við erum að fást við með þeim þingmálum sem við ræðum þessa dagana og við alþingismenn erum að vinna í. En í ljósi þeirrar áherslu sem við erum að leggja á nýsköpun og sókn í rannsóknum langar mig að við hugleiðum rétt sisvona í lokin að þau viðbrögð sem allt samfélagið hefur gripið til á undanförnum dögum og vikum og þær miklu breytingar sem fólk hefur verið að glíma við, hvort sem það er í atvinnulífinu, í menntakerfinu eða í heilbrigðismálum eða hvar sem við berum niður í okkar samfélagi, t.d. hvernig þingmenn hafa breytt sínum starfsháttum, ganga ekki að öllu leyti til baka. Við erum á ótrúlega stuttum tíma, held ég, að búa til miklar samfélagslegar breytingar. Þess vegna vildi ég bara draga það fram, virðulegur forseti, hér undir lokin, að það skiptir máli í hverju hið opinbera er að fjárfesta til lengri tíma. Hið opinbera hefur t.d. borið gæfu til þess að styðja við og örva fjárfestingu í fjarskiptainnviðum og ég trúi því, þegar ég stend í ræðustólnum hér á þessu maíkvöldi, að hefðu ekki komið til þeir fjármunir sem varið var til að efla fjarskiptakerfið í landinu hefði kreppan mögulega orðið enn þá dýpri. Virðulegi forseti. Okkur getur greint á um leiðir, við getum verið sammála eða ósammála um að það geti þurft að gera meira hér og þar, en að öllu samanlögðu held ég að við eigum í þessu landi bjarta framtíð sem áður, en það skiptir máli hvernig á er haldið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Ég vildi koma aðeins inn á það sem er undir liðnum nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Þar er þess getið að stofna eigi nýjan sjóð, Matvælasjóð, og setja 500 millj. kr. í þann sjóð, sem er að sjálfsögðu ágætt. Það er hins vegar verið að leggja niður annan sjóð sem hefur verið nýsköpunar- og framfarasjóður fyrir landbúnaðinn í meira en hálfa öld. Þetta er ágætur sjóður og hefur skipt sveitir þessa lands og bændur mjög miklu máli. Hann veitir landbúnaðargeiranum margvíslega styrki, sumir hverjir lúta ekki beint að matvælaframleiðslu heldur eru mikilvægir í því að treysta byggð vítt og breitt um landið. Það er mjög mikilvægt að þau verkefni verði ekki út undan þegar þessi nýi sjóður verður stofnaður. Sjóðurinn hefur stutt við verkefni sem tengjast ekki beint matvælaframleiðslu heldur einnig menntun og endurmenntun og hefur ekki síst komið að atvinnuskapandi verkefnum með bændum til viðbótar við hefðbundna framleiðslu og styrkir sjóðsins hafa átt þátt í verðmætasköpun í mörgum nýjum störfum til sveita. Það er víðsýni sem hefur einkennt störf þessa sjóðs. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála þessu og hvort hann telji að það hefði ekki verið skynsamlegast, í ljósi allrar þeirrar reynslu sem þessi sjóður hefur, og nú er mikilvægt að koma þessum peningum sem fyrst í vinnu ef þannig má orða það, að setja þessa peninga í þá sjóði sem eru fyrir, þ.e. sjávarútvegssjóðinn og síðan landbúnaðargeirann, þ.e. Framleiðnisjóð. Hefðu peningarnir ekki nýst betur þannig strax frekar en að byrja upp á nýtt og stofna nýjan sjóð og allt sem því fylgir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningu hans. Nú vill svo til að bráðum heyrir saga annars af þeim ágætu sjóðum sem lagðir voru niður, Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, fortíðinni til. Ég þekki þann sjóð ágætlega, við vorum jafnaldrar. Ég þekki líka ágætlega til AVS-sjóðsins og þeirra verkefna sem hann hefur gripið til. Ég flutti um það ræðu í umræðum um þetta þingmál fyrr á þessum þingvetri að ég tel þetta að mörgu leyti vera gæfuspor. Það er þannig frá því gengið, í afgreiðslu meiri hluta atvinnuveganefndar, að tekið sé utan um þau verkefni sem hv. þingmaður nefnir hér sem hafa skipt máli. Ég vil bara nota þetta tækifæri, virðulegur forseti, til að segja að verk Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á sínum tíma, þegar við tókumst á við mikla offramleiðslu, skiptu gríðarlega miklu máli. En staðreyndin er hins vegar sú að við höfðum á mörgum undanförnum árum verulega dregið úr framlögum til sjóðsins þannig að hann var ekki lengur sá kraftmikli sjóður sem hann var í árdaga. Hefði verið réttara að beina fjármunum inn í þá sjóði óbreytta? Ég er ekkert endilega viss um að það hefði verið hin rétta aðferð. Við erum þarna að reyna að samþætta fleiri krafta sem felast í verkefnum sem eru til sjávar og sveita og skapa þannig samlegð og kraft út úr þessum sjóðum. Varðandi grunnrannsóknir og ýmsar rannsóknir sem Framleiðnisjóður hefur fjármagnað þá getum við tekið þá umræðu dýpra og seinna. En rétt eins og með grunnrannsóknir, sem meiri hluti fjárlaganefndar er að leggja áherslu á í breytingartillögum sínum, eru grunnrannsóknir í landbúnaði og í sjávarútvegi gríðarlega mikilvægar. Ég myndi leggja þá tillögu til hv. þingmanns, þegar hann kemur í sitt seinna andsvar hér, hvort við eigum líka að velta fyrir okkur hvernig atvinnugreinin sjálf getur stutt við grunnrannsóknir og rannsóknir á sínu sviði.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætissvar. Það sem ég hef áhyggjur af hvað þetta varðar er að verið er að setja aukna fjármuni í tvo sjóði - 500 milljónir, sem eru nú töluverður peningur - en það er í raun einskiptisaðgerð. Við vitum ekkert hvað kemur ári síðar og þá þarf væntanlega að fara að huga að því að skera niður til að mæta þeim gríðarlega halla sem við sjáum fram á að verði á ríkissjóði, og þá er hættan sú að þarna séu tvær mikilvægar atvinnugreinar að berjast um litla fjármuni, þ.e. sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn. Það er áhyggjuefni í mínum huga hvort ekki hefði verið affarasælast á þessum tímapunkti, í þessum aðstæðum, að setja fjármuni í þá sjóði strax og nýta þá til skapandi verkefna og atvinnuuppbyggingar frekar en að fara þessa leið. Þetta eru sjónarmið sem ég hef haft í umræðunni og gott að fá fram hjá hv. þingmanni, sem þekkir þennan málaflokk mjög vel, sjónarmið hans. Ég held að það þurfi a.m.k. að tryggja það mjög vel að þau verkefni sem Framleiðnisjóður hefur haft með höndum verði áfram og lúti að þeim byggðamálum sem hann hefur staðið sig frábærlega í og þeim mikilvægu verkefnum sem hann hefur sinnt á því sviði. Maður óttast að þetta komi til með að skolast eitthvað til þegar athyglin þarf að vera á öðrum málaflokki á sama tíma, þ.e. á sjávarútveginum og því sem að honum snýr. Þetta eru hlutir sem ég hef velt fyrir mér og þótti eðlilegt að heyra viðhorf hv. þingmanns í þeim efnum þar sem hann hefur mikla þekkingu á málinu.
Virðulegi forseti. Ég nálgast hugleiðingar hv. þingmanns með því að segja að þær eigi fyllilega rétt á sér. Við getum hins vegar ekki sagt að í grunninn verði einhver átök um það þegar þessu einskiptisframlagi lýkur. Sjóðirnir hafa verið fjármagnaðir með ákveðnum hætti og að hluta til mun það standa til lengri tíma og mögulega um það samið í samningum, t.d. við bændur. En það sem mér finnst vera helsta sóknarfæri hins nýja Matvælasjóðs er einfaldlega sú staðreynd að ein helsta auðlind okkar er matvælaframleiðsla úr hvorri greininni sem hún er, hvort sem það er sjávarútvegur eða landbúnaður, og síðan iðnaður henni tengdur. Það eru einfaldlega mikil sóknarfæri í því, hv. þingmaður, að virkja þessa krafta saman þannig að við höldum utan um þá virðiskeðju, allt frá þeirri auðlind sem við erum að nota, hvort sem það er grasið sem sprettur eða sjórinn í kringum landið, og síðan út í gegnum vinnsluferlið þannig að við séum að búa til meiri verðmæti úr þeim matvælum sem við erum að framleiða og stuðla þar með að meiri nýsköpun. Það eru stóru sóknarfærin sem við höfum og þess vegna er það ákaflega jákvætt skref í mínum huga að sameina þessa sjóði.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segir að verið sé að nálgast þetta með ábyrgum hætti. Mig langar að spyrja aðeins um hliðarmál sem við erum með sem breytingartillögu, þetta er smáspurning um réttlæti varðandi t.d. hækkun launa þingmanna og ráðherra, sem var upp á 6,3% samkvæmt launaþróun ársins 2018, en á sama ári hækkaði lífeyrir almannatrygginga um 4,7% þrátt fyrir að launaþróun ársins á almenna markaðnum hefði verið 6,45% og hefði þá átt að hækka, miðað við 69. gr. í lögum um almannatryggingar, um 6,45% og er kjaragliðnun upp á 1,75%. En alla vega, þingmenn fá sem sagt greitt eftir á samkvæmt útreikningum um launaþróun þegar við vitum hver raunveruleg launaþróun hefur orðið en samkvæmt lögum um almannatryggingar - ekki samkvæmt lögunum heldur samkvæmt túlkun laga um almannatryggingar er spáð fyrir um verðlagsþróun eða launaþróun. Hver sú raunverulega launaþróun eða verðlagsþróun verður hefur ekki áhrif á hækkun lífeyris almannatrygginga. Og einungis sex sinnum af 23 skiptum frá 1997 hefur hækkun lífeyris samkvæmt almannatryggingum verið hærri en annaðhvort launaþróun eða verðlagsþróun. Kjaragliðnunin frá því er nú orðin rúmlega 51%. Vanmat er á því í raun hversu mikil launaþróun eða verðlagsþróun verður í upphafi árs miðað við hvernig hún verður í lok árs. Launamunurinn er þá þessi. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri eðlilegt að við tækjum einmitt upp sömu reiknireglu fyrir þennan hóp samkvæmt þessum lögum og við gerum fyrir þingmenn og ráðherra, sem sagt að gera það upp í lok árs þegar við vitum hver launaþróun og verðlagsþróun hefur orðið.
Virðulegur forseti. Ég þakka sömuleiðis hv. þingmanni fyrirspurn hans. Hann færði í tal þennan samanburð. Ég vil minna hv. þingmann á það að í umræðu um laun alþingismanna, ráðherra og embættismanna tekst nú yfirleitt að setja það í eitthvert viðkvæmt ljós. Ég vil í fyrsta lagi rifja upp og minna á, þó að ég hafi ekki prósentur á takteinum rétt eins og hv. þingmaður virðist hafa, að launaþróun þess hóps sem við tilheyrum hefur skilið sig frá almennri launaþróun í landinu. Hvort það sé eðlilegt að taka upp sömu reiknireglu milli þessara hópa sem hann gerir hér að umtalsefni og stilli þessu saman svona hlið við hlið, þá vil ég einfaldlega segja: Hafa lög verið brotin í þessum efnum? Er þetta spurningin um hvort þessi reikniregla sé eitthvað réttari en einhver önnur? Það er bara önnur umræða sem ég held að ég sé tilbúinn að taka hérna í stuttu andsvari við hv. þingmann. Það má á hverjum tíma stilla upp launaþróun alþingismanna í neikvætt ljós. Það er ákveðin íþrótt sumra stjórnmálamanna að gera það. Með þessu er ég ekki á nokkurn hátt að segja að það sé eitthvert samþykki mitt fyrir því hvernig þróun fyrir almannatryggingar hefur verið á þeim vettvangi. Ég vil bara segja að frá þeim tíma sem ég hef setið á Alþingi, frá árinu 2013, hefur þessi umræða komið upp á hverju ári. Við höfum farið eftir þeim reiknireglum sem þar eru settar fram og fylgt þeim. Settar voru upp ákveðnar reiknireglur fyrir kjaramál eða fyrir launaþróun þeirra embættismanna og þjóðkjörinna einstaklinga, sem hv. þingmaður vitnar til, og við erum að fara eftir þeim reglum í hvívetna, en það er síðan allt önnur umræða hvort það eigi að vera sama reiknireglan.
Virðulegi forseti. Viðkvæmt ljós, mér finnst þetta ekkert viðkvæmt í raun og veru. Ég er að bera það saman einmitt að verið er að reyna að nota sömu aðferð til að uppreikna laun hópa sem hafa ekki verkfallsrétt eða geta ekki deilt um kjör sín, við alla vega hérna getum skipað okkar eigin laun samkvæmt lögum o.s.frv. Þegar kjararáð, eins og það var áður, tók ákvörðun um laun þingmanna árið 2016 og spurt var um rökin á bak við þá launahækkun fengust þau t.d. ekki nema á mjög óljósum forsendum. Ég er að reyna að segja að þessir tveir hópar, og fleiri hópar, ég ber saman þessa tvo hópa sérstaklega af því að það er nýbúið að hækka laun þingmanna og ráðherra, að í lögum um almannatryggingar er mjög augljóst að reynt er að fylgja sömu reiknireglu, sem sagt að taka mið af launaþróun þannig að þau hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs eða launaþróun, eftir því hvort sem er hærra, meðan hjá þingmanninum hækki þau um launaþróun opinberra starfsmanna. Þar er munurinn. Hjá þingmönnum er það í tengslum við opinbera starfsmenn, en í lífeyrinum þá er það bara launaþróunin almennt. Allt í lagi með það, ekkert undan því að kvarta. Munurinn er sá að það er ekki notuð raunveruleg launaþróun eða raunveruleg verðhækkun neysluverðs hjá lífeyrisþegum en notuð er raunveruleg hækkun hjá þingmönnum. Já, þeir sem eru með háan lífeyri fá það fyrir fram fyrir árið, það er eitt, meðan þingmenn fá það eftir á. Það er líka munur þar. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki eðlilegt að þetta sé alla vega sambærilegt eða að ef skekkja er í lok árs sé það gert upp. Við erum endurtekið að vanmeta hækkunina eins og hún ætti að vera samkvæmt almannatryggingalögunum upp á rúmlega 50%.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir forsendurnar sem þarna eru gefnar í báðum tilfellum og svo oft hef ég tekið þátt í umræðu og hlustað á umræðu í þessum sal þar sem við erum að gera þessar áætlanir, byggja þróun almannatryggingagreiðslna á þessum áætlunum, að þetta hefur ávallt verið umdeilt eins og ég sagði. Ég ætla ekki að fara í gegnum þá umræðu í stuttum andsvörum hvor reglan sé réttari en henni hefur verið fylgt, ég undirstrika það. Það birtist m.a. í því sem hv. þingmaður rekur. Ég var ekki að reyna að segja að það væri eitthvað viðkvæmt að ræða kjör alþingismanna og hv. þingmaður kveinkaði sér undan því að ég væri á einhvern hátt að gera það, nema síður sé. En þetta er hins vegar alltaf þessi íþrótt, þegar laun alþingismanna breytast þá verður ákveðið uppþot. Þess vegna er aldrei rétti tíminn og aldrei rétta stundin til að breyta kjörum þeirra. En sú umræða sem hv. þingmaður leggur upp með á fyllilega rétt á sér. Ég get alveg tekið undir það að þessa þætti, að þegar áætlunin stenst ekki hvort þurfi þá ekki að endurskoða hana síðan í uppgjöri. Það er sjálfsagt bara umræða sem á eftir að tæma. En ég minni á að þeirri aðferð hefur verið fylgt árum saman og enginn hefur svo sem fikrað sig áfram í að breyta þeirri reiknireglu.
Frú forseti. Á fordæmalausum tímum erum við að skrifa söguna. Það liggur eiginlega í hlutarins eðli. Fordæmalausir tímar þýða að fordæmi eru ekki fyrir hendi. Handritið er ekki fyrir hendi. Við þurfum sjálf að skrifa handritið dag frá degi. Það endurspegla m.a. aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar sem komið hafa til þingsins á síðustu mánuðum. Þar er brugðist við stöðu sem enginn bjóst við. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi í ræðu fyrr í dag eru allir að gera sitt besta en vita kannski ekki nákvæmlega hvað á að gera vegna þess að handritið er ekki til. Ég nefndi við 1. umr. þessa máls að það hefði komið mér á óvart hvernig þróun heildarumfangs fjáraukalaga hefði verið frá aðgerðapakka eitt yfir í aðgerðapakka tvö, sem við ræðum í dag. Á meðan fjáraukalög eitt hljóðuðu upp á 25,6 milljarða erum við í dag að ræða fjáraukalög upp á 13,2 milljarða, sem slagar rétt upp í helming af því sem gert var í fyrri hluta aðgerðahrinunnar sem er í gangi núna, jafnvel þótt við tökum til þann hálfa milljarð sem fjárlaganefnd leggur til að bætt verði við. Mér finnast góðar sögur eiga að hafa aðra stígandi. Þetta er ekki tröppugangurinn sem ég tengi vel skrifuðu handriti, en fyrir vikið fáum við væntanlega fleiri fjáraukalög þegar heildarmyndin verður enn skýrari. Annað sem ég ræddi við 1. umr., sem mér finnst farið að verða enn ljósara þegar þetta mál er komið til endanlegrar afgreiðslu, er hvað við búum oft illa að getu til að greina aðstæður, til að viða að okkur gögnum, upplýsingum, tölum, öllum þeim nauðsynlega hrávið sem góð stefnumörkun þarf að vera búin til úr. Í frumvarpinu er það augljósast varðandi mat á áhrifum frumvarpsins á stöðu kynjanna. Slíkt mat var lagt á félagslegu aðgerðirnar sem eru í fjáraukalagafrumvarpinu sem eru, svo að það sé sagt, mjög jákvætt framtak, mjög góður hluti af þessu frumvarpi. Það hefur varla komið neinum á óvart að þær aðgerðir komi vel út úr mati á kynjaáhrifum. Þess þá heldur hefði kannski þurft að meta allt frumvarpið vegna þess að mig grunar að sá hluti tillagnanna sem komið hefði verr út í slíku mati sé akkúrat sá hluti sem ekki var greindur. Það er vegna svona smáatriða sem maður fær sömu tilfinningu og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lýsti og kallaði fálmkenndar aðgerðir - kannski er hægt að finna einhverja vinalegri leið til að orða það. Hér er heyja viðað víða, hér er safnað saman. Teknar eru þær hugmyndir sem er auðvelt að færa fram í tíma sem hefðu kannski hvort eð er orðið að veruleika á næstu árum, og þeim pakkað saman í aðgerðapakka og hrint í framkvæmd fyrr en ella. Auk þess er farið í gamlar verkfærakistur og eldri hugmyndir endurnýttar, stundum með góðum árangri og stundum ögn síðri. Í aðgerðapakka eitt samþykktum við að endurlífga Allir vinna verkefnið, sem ég er ekki viss um að hafi legið nægjanlega miklar greiningar fyrir á, til að sýna fram á að það ætti endilega jafn mikið erindi í dag og eftir bankahrunið. Þá er hlutabótaleiðin endurvinnsla frá sama tíma. Ég held að þegar hún var sett af stað fyrr á árinu hafi hún kannski lofað meiru en nú þegar kemur í ljós að það bil sem hún þarf að brúa er töluvert lengra en henni var ætlað að standa undir. Svo eru ýmis minni atriði í þessu frumvarpi, eins og að bjóða upp á sumarnámskeið fyrir framhaldsskólanema og háskólanema, svo að fólk geti haldið áfram að mennta sig í sumarfríinu og haldið sér í virkni ef það er ekki í vinnu. En mér finnst það hróplegt hversu mjög vantar greiningar, hversu mjög vantar að hlusta á ákall þeirra hagsmunaaðila sem aðgerðin beinist að. Það má t.d. spyrja sig hvort sumarnámskeiðin eftir hrun hafi í raun gefist eins vel og vonast var til, hvert útskriftarhlutfall þeirra sem sóttu þau hafi verið, t.d. hefði mátt athuga hvort stúdentar hefðu verið að kalla eftir þessu. Það hefði svo sem ekki þurft að athuga það vegna þess að stúdentar voru ekkert að kalla eftir þessu. Það sem stúdentar voru að kalla eftir var að fjárhagslegt öryggi þeirra væri tryggt yfir sumarmánuðina. Að leggja 800 milljónir í sumarnámskeið þjónar fræðslu en það þjónar ekki tilgangi varðandi framfærslu fólks. Stúdentar eru með einfaldri hópum til að ná utan um af þeim sem við getum litið til. Þetta er stór hópur með mjög þekkta árstíðasveiflu. Það er vitað að um þetta leyti árs losnar fólk úr námi og fer af fullum krafti út á vinnumarkaðinn í þrjá mánuði og svo aftur í skóla og fer ekki af vinnumarkaði vegna þess að allar greiningar á íslenskum stúdentum sýna að þeir vinna meira en kollegar þeirra í Evrópu. Yfirgnæfandi meiri hluta stúdenta vinnur með námi á meðan fólk í sömu stöðu í öðrum löndum getur oftar einbeitt sér að náminu einu saman. Íslenskir stúdentar stóla algerlega á þennan árstíðarytma til að tryggja sér örugga framfærslu. Það skiptir þá jafnvel enn meira máli en erlenda kollega þeirra vegna þess að íslenskir stúdentar eru yfirleitt eldri en evrópskir stúdentar að meðaltali og líklegri til að bera ábyrgð á fjölskyldu og heimili, reka heimili. Þannig að þörf þeirra á fjárhagslegu öryggi er mjög mikil. Grundvallarspurningin, þegar kemur að þessum hópi, hefði náttúrlega átt að vera: Hvernig tryggjum við honum framfærslu? Til þess eru jú tvær ágætar leiðir í frumvarpinu sem við ræðum í dag; annars vegar að skapa um 3.000 sumarstörf í samstarfi ríkis og sveitarfélaga og hins vegar að veita 300 millj. kr. í Nýsköpunarsjóð námsmanna til að skapa störf þar. En ef við reiknum okkur upp úr þeim tölum sem fram koma í könnun ýmissa stúdentasamtaka, Stúdentaráðs Háskóla Íslands og annarra, mætti áætla að um helmingur íslenskra stúdenta reiknaði með að vera án vinnu í sumar. Um helmingur þýðir að ef þau störf verða til sem lagt er til að verði til með þessu frumvarpi þá náum við kannski utan um helming af þeim hópi sem ná þarf til. Það er miður að enn sé ekki búið að ná lendingu í því að stúdentum verði gert kleift að sækja sér atvinnuleysisbætur ef ekkert annað býðst til þess að fólk hafi það öryggisnet sem felst í því að eiga trygga framfærslu. Ef frumvarpið væri greint ofan í kjölinn myndi væntanlega koma í ljós að sá hópur sem þetta snerti mest, sá hópur sem færi hvað verst út úr því að vera atvinnulaus og án framfærslu allt sumarið, þyrfti að þreyja þorrann næstu lánshæfu mánuðina, væri einmitt fólkið sem taka þarf utan um, fólkið sem er með veikt félagslegt net, fólkið sem kemur kannski frá heimilum þar sem það hefur ekki mikið á milli handanna, fólk sem er að reyna að mennta sig til að veita sér betri framtíð en foreldrar þess gátu leyft sér. Það er fólkið sem við eigum að styðja. Þess vegna vona ég að þótt tillaga um atvinnuleysisbætur til handa þessum hópi hafi verið felld hér fyrr í dag komi hún aftur hingað í sal, eins og margar góðar hugmyndir stjórnarandstöðunnar, örlítið seinna sem næsti aðgerðapakki ríkisstjórnarinnar. Mig langar að víkja nokkrum orðum að nýsköpun sem talsvert er fjallað um í frumvarpinu og lýsa sérstakri ánægju með að fjárlaganefnd hafi gefið þeim umsögnum gaum þar sem bent var á nauðsyn þess að gæta að grunnrannsóknum, vegna þess að þær gleymast oft. Rannsóknir eru allt of oft hugsaðar á forsendum atvinnulífsins og hagnýtingarmöguleika en nýsköpun fyrirtækja á sér ekki stað í landi nema grunnrannsóknum sé sinnt, vegna þess að nýsköpunarfyrirtæki spretta upp í löndum þar sem aðgengi að menntun er gott og þar sem fjárhagur fólks er ekki hindrun fyrir því að það geti sótt sér menntun, þar sem félagslegar stoðir eru sterkar. Að einhver ákveði að opna hér nýsköpunarfyrirtæki og laði til landsins erlenda starfsmenn byggist líka á því að hér séu greiðar almenningssamgöngur, góðir leikskólar, stutt í náttúru. Allt það sem gerir lífið gott er það sem fólk vill meðfram því að vinna spennandi vinnu. Nefndin leggur til 200 milljóna viðbót í Rannsóknasjóð sem mun aldeilis muna um á tímum þegar þarf að hafna nánast fullkomnum umsóknum í þann sjóð. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson leggur til 600 milljónir og ég held að við verðum ekki farin að styrkja neitt síðri umsóknir þó að sjóðurinn myndi stækka það mikið. Ég held að það sé umræða sem við þurfum að taka með okkur inn í haustið, í fjárlagavinnuna, með það fyrir augum að stækka Rannsóknasjóð varanlega þannig að hann tvöfaldist að umfangi frá því sem nú er. Svo vil ég lýsa ánægju með að fjárlaganefnd minni stjórnsýsluna á aðildarumsókn að Geimvísindastofnun Evrópu, sem gengið hefur óþarflega hægt að ganga frá innan stjórnsýslunnar, en er einmitt svo gott dæmi um litla og einfalda breytingu sem getur munað verulega um. Ef við fáum aðild að Geimvísindastofnuninni opnast nefnilega möguleikar fyrir fólk í háskólasamfélaginu og í nýsköpunarfyrirtækjum til að sækja sér samstarfsaðila og styrki að utan og getur það hlaupið á háum upphæðum. Ef við skoðum hliðstæðu sem við þekkjum ágætlega og oft er rædd þá hefur Veðurstofunni gengið vonum framar að fjármagna rannsóknir með erlendu styrkjafé, svo vel að á fjárlögum þessa árs er heildarumfang reksturs Veðurstofunnar 2,5 milljarðar, en kemur ekki nema 1,1 í beinum ríkisframlögum. Megnið af því sem upp á vantar kemur í gegnum rannsóknarsamstarf sem fjármagnað er með styrkjum. Að lokum get ég ekki látið hjá líða að nefna fréttir dagsins af fyrirtækjum sem misnota neyðarráðstafanir sem fjármagnaðar eru úr sameiginlegum sjóðum, fyrirtæki sem greiða eigendum sínum arð á sama tíma og þau nýta sér hlutabótaleiðina, sem sett er upp til þess að hjálpa fyrirtækjum sem annars myndu varla lifa af. Það er ótrúlegt dómgreindarleysi og ég vona að fyrirtæki vilji ekki að þetta verði þeirra kafli í sögunni sem verið er að skrifa. En þetta fékk mig til að hugsa um þann mismun sem birtist stundum í lagasetningu hjá okkur þegar að því kemur hvernig við tökum á brotum á þeim reglum sem hér eru settar. Þar þótti mér nærtækast að líta á frumvarp um lokunarstyrki, sem er hluti af þessum aðgerðapakka, um fjárstuðning til minni rekstraraðila. Þar erum við að tala um hárgreiðslustofur og nuddstofur og sjúkraþjálfara sem fá að hámarki 2,4 milljóna styrk vegna þess að þau hafa þurft að loka vegna lagafyrirmæla. Þetta eru ekki háar upphæðir fyrir ríkið, en lítil fyrirtæki munar um þetta. Ef rekstraraðili veitir hins vegar rangar eða ófullnægjandi upplýsingar þannig að það hafi haft áhrif á þann styrk sem viðkomandi fékk skal skatturinn gera honum að greiða 50% álag á kröfu um endurgreiðslu. Þarna erum við með dálítið skýrt og hart úrræði. Reyndar, ef við förum aftar í þetta frumvarp, erum við með grein um viðurlög þar sem einstaklingur eða lögaðili sem brýtur af ásetningi eða stórfelldu gáleysi gegn lögunum getur þurft að sæta fangelsi allt að tveimur árum. Þessi refsirammi er síðan nokkuð harður miðað við að fyrir nokkrum vikum samþykktum við lög um hlutabætur sem fyrirtæki virðast því miður geta misnotað í þágu fjármagnseigenda án þess að nokkur refsing komi til. Ég held að það sé nokkuð sem við þurfum að hugsa vel og vandlega og spyrja okkur, alltaf þegar við stöndum frammi fyrir ákvörðunum af þessu tagi, hvort þær uppfylli það að við séum í alvöru öll saman í þessu.
Frú forseti. Hér fjöllum við um fjáraukalagafrumvarp ríkisstjórnarinnar, annan fjárauka í Covid. Fjárauki, já, það er lagafrumvarp þar sem fjárveitingavaldið, Alþingi Íslendinga, tekur ákvörðun um hvernig ráðstafa á opinberu fjármagni. Ekki má stofna til opinberra útgjalda án heimilda. Vegna aðstæðna þarf nú að afgreiða fjárauka á færibandi, kannski ekki vikulega en ótt og títt svo hægt sé að bregðast við ástandinu. Hér er um að ræða 13 milljarða innspýtingu í kerfið okkar til að bregðast við því ófremdarástandi sem ríkir. 13 milljarðar eru miklir peningar, ekki nóg, en miklir fjármunir, sér í lagi þegar þetta er ein af fjölmörgum aðgerðum sem við erum að fara í. Í gær áttum við hv. þingflokksformaður Samfylkingarinnar, Oddný G. Harðardóttir, og hv. þingflokksformaður Framsóknar og formaður hv. fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, hér orðastað um það hversu mikilvægt það væri að fá fjármálaráð til að ræða við nefndarmenn í hv. fjárlaganefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd um það hvað væri eiginlega að gerast, við hvað væri að fást, hvernig fjármálaráð sæi fyrir sér hvað væri að gerast í þessu fordæmalausa ástandi. Fjármálaráð á að tryggja að fram fari hlutlægt mat á stefnumörkun í opinberum fjármálum. Fjármálaráð skipað sérfræðingum, fagfólki, er sjálfstætt í störfum sínum. Ríkisstjórn Íslands hefur verið skynsöm að fela sérfræðingum að bregðast við heilsufarshættu vegna Covid-veiru en þegar kemur að efnahagsaðgerðum óttast ég að lítið sé verið að leita til sérfræðinga, þar sem lítið er hlustað og lítil yfirsýn. Ég óttast, frú forseti, að sviðsmyndagreiningar, greiningar á áhrifum séu í algjöru skötulíki. Þetta hefur því miður birst okkur of víða hér í þingi og í opinberri umræðu. Því miður magnast þessi tilfinning upp eftir því sem ég hlusta á fleiri ræður stjórnarliða, en þó ber að benda á að í dag, í 2. umr. sem er meginumræða um þennan fjárauka þar sem er verið að dæla peningum út í kerfið til bjargar, hafa einungis þrír stjórnarliðar treyst sér til að fjalla um björgunaraðgerðirnar. Það var áberandi í 1. umr. hversu stjórnarþingmenn virtust illa átta sig á aðgerðapakkanum, enda höfðu þeir litla kynningu fengið á því sem var í gangi. Ekki er þeim boðið að borðinu þegar kemur að skipulagningu og ekki einu sinni öllum ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Ég sakna líka í allri þeirri vinnu sem á sér stað vegna þessa Covid-áfalls almennrar umræðu um það hvaða stefnu við viljum taka, hvernig samfélag við viljum byggja. Hvernig viljum við hafa þetta? Hvað er í gangi? Hvert eruð þið að fara? Engin slík umræða er í boði hér í þingsal eða annars staðar, hvorki meðal stjórnarliða, meðal þingmanna almennt né ríkisstjórnarinnar. Það eru vissulega fordæmalausir tímar og margt sem þarf að gera. Við verðum einhvern tímann að gefa okkur tækifæri til að setjast niður og ræða saman um það hvernig land við viljum byggja, hvernig við ætlum að hafa þetta. Við getum ekki bara tekið opinbert fé og sáldrað því út án nokkurrar yfirsýnar. En fjáraukinn, við erum hér með þessa milljarða sem eiga að fara í ýmsar áttir. Áður en lengra er haldið vil ég segja að ég mun greiða atkvæði með fjáraukanum og ég mun greiða atkvæði með breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar. Þar eru ýmsar góðar hugmyndir, aðrar minna góðar, ég myndi kannski fara öðruvísi að í einhverjum þáttum, en ég mun greiða atkvæði með. Mig langar að ræða það sem er ekki í þessum tillögum, ekki breytingartillögum og ekki í tillögum ríkisstjórnarinnar. Við skulum byrja á heilbrigðiskerfinu, frú forseti. Nú er það svo að heilbrigðiskerfið okkar hefur um árabil verið verulega vanfjármagnað. Það er vanfjármagnað ef miðað er við önnur sambærileg lönd, vanfjármagnað borið saman við OECD-ríki, vanfjármagnað ef miðað er við launastrúktúr í landinu og fullkomlega vanfjármagnað þegar kemur að þeim verkefnum sem því ber að sinna. Svo kom veiruskrattinn og þá þurfti beinlínis að ýta öllum aðgerðum og verkefnum sem ekki voru beinlínis lífsnauðsynleg til hliðar og fara í miklar aðgerðir til að geta brugðist við Covid-veirunni með þeim hætti sem nauðsynlegt var til bjargar mannslífum og þar hefur heilbrigðisstarfsfólk á Íslandi unnið algjört kraftaverk. Því ber að fagna og fyrir það ber að þakka. Í upphafi var stjórnendum heilbrigðisstofnana uppálagt að halda saman beinum kostnaði vegna Covid-aðgerða og skila þeim tölum einu sinni í viku, frú forseti, til heilbrigðisráðuneytisins og þeim var lofað að þetta yrði allt greitt. Fyrir tæpum mánuði, eða þann 17. apríl sl., var kostnaður heilbrigðisstofnana, sem eru vanfjármagnaðar, við skulum muna það, vanfjármagnaðar heilbrigðisstofnanir, kominn upp í 3,5 milljarða íslenskra króna, 3,5 milljarða fyrir tæpum mánuði. Þetta voru því fyrirséðar kostnaðartölur þegar fjáraukafrumvarp hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kom fram. Engu að síður var tekin ákvörðun um það af hæstv. ráðherra að gera ekkert með þennan viðbótarkostnað sem stofnanirnar hafa nú þegar orðið fyrir. Hvernig þær eiga að fara að því, sér í lagi minni stofnanir, að borga reikninga um mánaðamót og tryggja starfsfólki laun er algerlega óvíst og þeim rekstraraðilum sem koma að þessum stofnunum algjörlega á huldu. Í störfum mínum í hv. velferðarnefnd ákvað ég að hringja hringinn í kringum landið og spyrja: Hvernig ætlið þið að fara að þessu? Ef við tökum sem dæmi Heilbrigðisstofnun Vestfjarða sem þurfti að ráða inn fimmtíu bakverði, þetta er þriðjungsaukning á öllu starfsfólki sem þar starfar, vissi forstjórinn ekki hvernig hann ætti að fara að því að borga þeim laun. Fjármálaskrifstofa ríkisins sem greiðir út launin hefur enga heimild til að borga laun. Hvernig á hún að gera það þegar er engin heimild? Það verður að taka þetta bara af einhverjum öðrum rekstri, sleppa því að borga símann, sleppa því að borga matinn. Þetta er ákvörðun fjármálaráðherra og þetta er ákvörðun fjárlaganefndar, sem ekki tók tillit til þessa í afgreiðslunni núna, að skilja þetta bara eftir fyrir framtíðina til að finna út úr. 3,5 milljarðar voru fyrir tæpum mánuði komnir til vegna beinna aðgerða Covid. Og það er ekkert brugðist við þessu. Mér þykir það, frú forseti, mjög alvarlegt. Mér þykir alvarlegt að við séum að ala á ótta þeirra sem eru ekki að veikum mætti heldur af fullri hörku að reyna að reka heilbrigðisstofnanirnar okkar, en við virðum þær ekki viðlits þegar kemur að svona björgunaraðgerðum. Hvernig ríkisstjórnin sér fyrir sér að láta þetta ganga upp veit ég ekki. Það er ekkert hugsað út í þetta. Þá langar mig að nefna álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks sem allir, hver einn og einasti stjórnarþingmaður og ráðherra í ríkisstjórn, felldu hér í þingsal í síðustu umferð. Nú hefur komið inn tillaga um að koma með álagsgreiðslur en það bara fyrir suma heilbrigðisstarfsmenn. Stjórnarandstaðan lagði til að við færum í þessar álagsgreiðslur sem eru að fordæmi nágrannaríkja. En nú er það ákveðið, skorið þannig við nögl, að framlínufólk við sjúkraflutninga, lögreglu, heilbrigðisstarfsfólk á hjúkrunarheimilum er hreinlega skilið eftir. Þetta er bara fyrir fólk sem er inni á deildunum í Covid-búningunum, virðist vera. Af hverju þessi ákvörðun var tekin er alveg óskiljanlegt, sérstaklega þeim sem starfa t.d. á hjúkrunarheimilum og fást við Covid-sjúklinga. Það fólk fær ekki álagsgreiðslur frá hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarþingmönnum. Við leggjum til í breytingartillögu að þetta verði aukið til að jafnt gildi um okkar framlínufólk. Ég vona að stjórnarþingmenn fái leyfi til að greiða atkvæði, þótt ekki væri nema með einni tillögu stjórnarandstöðunnar, af því það er jú sama hvaðan gott kemur. Það á að styðja góð mál, þetta er gott mál. Þessar greiðslur munu ekki setja landið á hliðina, svo mikið er víst. Ég vil einnig nefna fleiri breytingartillögur sem við í Samfylkingunni leggjum til. Þær varða grunnatvinnuleysisbætur, hækkun þeirra svo að þær nálgist lágmarkslaun, hækkun tekjutryggingar atvinnuleysisbóta og síðast en ekki síst þá tímabundnu aðgerð, frú forseti, að leyfa námsmönnum sem geta ekki með nokkru móti fengið vinnu í sumar, ekki í neinum af þeim 3.000 störfum sem er verið að búa til, að fá atvinnuleysisbætur. Já, ríkisstjórnin ætlar að fjölga sumarstörfum fyrir námsmenn, það er mjög gott, enda mun ég vera á grænu þá, ég mun styðja þá aðgerð, að sjálfsögðu. En, frú forseti, þetta eru 3.000 störf sem ná ekki einu sinni að grípa bara námsmenn við Háskóla Íslands sem eru án atvinnu í sumar, ekki einu sinni við einn háskóla af þeim fjölmörgu háskólum sem við erum með. Bara nemendur við Háskóla Íslands sem eru ekki komnir með neina vinnu og sjá ekki fram á að fá neina vinnu eru 5.000. Þá eigum við eftir að tala um alla þá námsmenn við Listaháskólann, þar sögðust bara 20% námsmanna komnir með vinnu í sumar, sem sæju ekki fram á að fá neina vinnu. Þá eigum við eftir að tala um alla þá námsmenn sem eru við Háskólann í Reykjavík, Háskólann á Akureyri, Háskólann á Bifröst og alla framhaldsskólanema. Þeir sem eru undir 18 ára eru jú vissulega eða eiga að vera á framfæri foreldra sinna, en foreldrum ber engin skylda til að framfleyta þeim sem eru yfir 18 ára. Svo megum við ekki gleyma að á Íslandi búa ekki allir við góð kjör. Það eiga ekki allir námsmenn á Íslandi möguleika á að fá húsnæði og fæðu fyrir sig og börnin sín heima hjá foreldrum sínum á meðan á þessu roki stendur. Það er bara ekki þannig. Ég trúði ekki mínum eigin augum í dag þegar tillögur voru felldar af ríkisstjórninni um að hleypa ekki þeim námsmönnum, bara þeim námsmönnum sem fá ekki vinnu, ekki þessi sumarstörf sem er verið að fara í, inn í okkar sameiginlega kerfi til bjargar þeim. Þetta er ávísun, frú forseti, á að fólk hrökklist úr námi, sérstaklega þeir sem eru í viðkvæmustu hópunum. Þetta er tækifæri til að skapa hér mikinn ójöfnuð af því að námsmenn þurfa líka að borga leigu og sjá börnum sínum farborða. Já, frú forseti, ég tek undir orð hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins, Haraldar Benediktssonar, sem sagði í ræðu fyrr í kvöld það skipta máli í hvað verið er að setja fjármagn. En við skulum líka taka eftir í hvað ekki er verið að setja fjármagn og hvað er beinlínis fellt af þeim tillögum sem eru lagðar fram til góðra mála. Við skulum muna það hvaða hópar fá ekki skjól hjá ríkisstjórninni og stjórnarliðum.
Frú forseti. Við ræðum hér þennan fjárauka sem er hluti af Covid-19 aðgerðapakka stjórnvalda til að mæta efnahagslegum afleiðingum heimsfaraldursins. Við vitum hver staðan er þar. Það gengur yfir farsótt og efnahagshamfarir í kjölfarið. Sem betur fer stendur ríkissjóður vel og sem betur fer eru stjórnvöld á sama stað og stjórnvöld víðast hvar öll af vilja gerð að grípa inn í og aðstoða. Frekar of mikla aðstoð en of litla, segir fjármálaráðherra í upphafi, og ríkisstjórnin kinkar kolli. Stjórnarandstöðunni er haldið í myrkrinu en hún styður björgunaraðgerðir, gerir það á þann hátt sem hún getur með því að styðja Covid-stuðningsmál ríkisstjórnarinnar einróma þegar þau koma fram þó svo að meiri hlutinn felli allar breytingartillögur stjórnarandstöðunnar. Svo er það kannski bara allt í lagi vegna þess að þær detta flestar inn í næsta aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar og þá er tilganginum náð. Staðreyndin er sú að rekstrargrundvöllur fjölmargra fyrirtækja, heillar atvinnugreinar og meira til, er horfinn í einu vetfangi og það detta inn björgunarpakkar. Alþingi afgreiðir risamál um risaútgjöld á mettíma, allt til að grípa fyrirtæki, til að grípa heimili og til að grípa fólk. Það er hlutabótaleið, það eru atvinnuleysisbætur úr ríkissjóði, það eru laun í sóttkví, það er frestun greiðslu opinberra gjalda, brúarlán til fyrirtækja, lokunarstyrkir, stuðningslán til lítilla og meðalstórra fyrirtækja, jöfnun tekjuskatts og þannig mætti áfram telja. Við erum í þoku, það er bara þannig, með framhaldið, í þoku með það hvaða leiðir eru best færar og líka í þoku með það hvaða áhrif þær aðgerðir sem við erum að grípa til hafi. Það býr vissulega margt í þokunni og margt af því sem hefur verið gert til þessa er alveg hreint ágætt. En þokan hefur neikvæðar hliðar. Á Íslandi geymir sagan margar sorgarsögur af því að fólk hefur orðið illa úti. Þokan hefur villt því sýn og afvegaleitt og fólk jafnvel gefist upp við bæjardyrnar af því að það sá ekki í þokunni. Mér kemur þetta í hug vegna þess að ég hef undanfarna daga átt samtöl við forsvarsfólk og starfsfólk lítilla og stórra fyrirtækja sem hefur frá því seinni hluta mars, frá því að fyrstu aðgerðirnar fóru að koma fram, nýtt sér, samkvæmt bestu þekkingu og getu, þau færi sem við höfum lagt fram til þess eins eiginlega að uppgötva það einhverjum dögum, jafnvel vikum, jafnvel mánuði, seinna að það hefði átt að fara aðra leið, að annað hefði hentað því betur eða að það sótti um á vitlausum af stað eða gerði þetta einhvern veginn öðruvísi en það hefði átt að gera. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í hárgreiðslumann sem sagði: Ég er vissulega ekki menntaður í þessum fræðum en ég er með landsliðið af lögfræðingum og endurskoðendum hér í stólnum hjá mér. Þeir gáfu mér næstum því jafn mörg ráð, um það hvaða leið ég ætti að fara, og þeir voru margir. Þetta er fólkið sem kann þetta. Niðurstaðan er sú að þetta er ansi flókið. Við erum með alls konar fyrirtæki í vanda, rótgróin fyrirtæki, með tiltölulega einfaldan rekstur, allt yfir í ný fyrirtæki, sem eru að fóta sig, yfir í risafyrirtæki, mjög flókin, og þau eru öll í vanda; eru með alls konar skuldbindingar sem þau geta allt í einu ekki staðið við og það eru alls konar leiðir í boði. Það er ansi flókin mynd sem blasir við þeim, jafnvel með öllum þessum pökkum. Lítil fyrirtæki, stór fyrirtæki, alls konar fyrirtæki þurfa skýra leiðsögn um þennan frumskóg. Það þurfa einstaklingar líka og það er það sem er að koma sífellt betur í ljós. Það er í þessum veruleika sem gagnsemi samráðs og samvinnu er svo ótvíræð. Ég hef reynslu af því, eins og margir aðrir, að vinna að tilteknu stóru verkefni innan lítilla fyrirtækja, innan stórra fyrirtækja, innan fyrirtækja sem eru í miklu sambandi við önnur fyrirtæki í viðkvæmri stöðu á markaði, og auðvitað er það þannig að svona stór og mikilvæg verkefni eru gjarnan sett af stað í þröngum hópi. Menn halda þessu þétt að sér til að passa að missa þetta ekki úr höndunum. En á lokasprettinum, þegar kemur að því að prufukeyra þetta, er fólki sem til þekkir hleypt að borðinu. Það kemur með sínar hugmyndir, sína reynslu, bendir á eitthvað nýtt. Reynsla mín er sú að það sé alltaf betra að fá fleiri með þegar kemur að lokasprettinum, alltaf. Það eru heilmikil sannindi í því að betur sjái augu en auga og það á svo sannarlega við í þeim aðstæðum sem við búum við hér og engin ástæða er til að halda að við stjórnmálamenn búum við einhvern annan veruleika í því en aðrir gera. Þess utan er mikilvægt að við forðumst ákveðna rörsýn þegar við vinnum að málum. Fólk kemur með mismunandi sýn að vandamálinu. Það eina sem við eigum sameiginlegt er að vera sammála um hvert vandamálið er og vera ansi mikið sammála um það hvert við viljum fara. Ef samráð af þessum toga hægir á málum verður bara að hafa það. Það mun aldrei hægja meira á en þau mistök sem við getum gert akkúrat núna af því að við köllum fólk ekki að borðinu, af því að stjórnarflokkarnir nýta sér ekki kraft stjórnarandstöðunnar, nýta sér ekki þau eyru, þá reynslu sem þar býr o.s.frv. Hefði t.d. ekki verið jákvætt fyrir einhverjum vikum að skoða fyrstu umferð hlutabótaleiðarinnar með gagnrýnum augum og fá fleiri að borðinu til að velta upp steinum? Vissulega tók það mál jákvæðum breytingum í meðförum velferðarnefndar en greinilega ekki nægilega miklum. Svo er kannski eitt af þessu öllu sem er áhugavert að taka inn í myndina og það er að líta til þess sem er. Nú er ég bara með nefndarálitið með fjáraukanum þar sem af hálfu meiri hlutans er farið ítarlega yfir málin. Það stingur í augu sums staðar að verið er að leggja til, af góðum hug, ákveðin útgjöld en ef marka má það sem gerst hefur hingað til er þetta ekki endilega í hendi, jafnvel þótt samþykkt verði hér fljótlega, vegna þess að útfærslan er eftir. Mig langar að vísa í bls. 3 í nefndarálitinu þar sem verið er að tala um átak í geðheilbrigðismálum með fjárheimild 540 milljónir. Það er sem sagt verið að leggja sérstaka áherslu á geðrækt. Nú vill svo til að fyrir Alþingi liggur frumvarp - það er reyndar mál Viðreisnar en það er metfjöldi, liggur mér við að segja, meðflutningsmanna úr öllum flokkum á því þingmannamáli og nálgunin því sannarlega þverpólitísk - sem felur í sér að sálfræðiþjónusta sé flutt inn í greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga. Það mál hefur fengið mjög ítarlega og góða umfjöllun í velferðarnefnd, er tilbúið en hefur ekki verið tekið út. Hér er hins vegar verið að tala um verkefni sem á eftir að útfæra. Væri ekki nær að nýta sér það sem til er og hleypa frumvarpinu í gegn þannig að hægt væri að grípa til aðgerða strax? Annað sem er áhugavert að sjá er að fjölmiðlastuðningurinn sem á að koma hérna fram, einsskiptisstuðningurinn, er eiginlega ekki meiri en svo að hann er lægri en sú fjárhæð sem búið er að tala um af hálfu ríkisstjórnarinnar, það sem af er kjörtímabilinu. Það að kalla þetta einhvern Covid-stuðning er því í besta falli vandræðalegt og það er algerlega ótækt að halda einkareknum fjölmiðlum í þessari stöðu á tímum sem þeir eiga sannarlega að vera til þess bærir að veita Alþingi og ríkisstjórn, fyrirtækjum sem hyggjast nýta sér þær leiðir sem eru í boði alvöruaðhald. En fyrst og fremst dregur þetta úr getu fjölmiðlanna til að veita stjórnvöldum aðhald á meðan haldið er á þessu máli, þessum lofaða stuðningi, ekki mánuð eftir mánuð heldur ár eftir ár. Nú er svo komið að þessi heimild á að fara inn, það á að taka hana af hinni. Þetta er millifærsla og þarna hverfur áttundi parturinn einhvers staðar í leiðinni. Þarna hefði mátt gera betur. Við getum haldið áfram. Án nokkurs vafa eru fleiri mál af alls konar toga tilbúin sem hefði verið hægt að grípa til og nýta. Það hefði verið hægt að nota þetta viðbótarfjármagn sem verið er að setja í þau mál sem þegar hafa verið unnin, hafa farið í umsögn og eru tilbúin til að fara út og gera gagn. Frú forseti. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson fór í fyrri ræðu vel yfir breytingartillögur Viðreisnar við þetta mál, og það er svo sem rétt að fara yfir það aftur að við munum styðja þessar tillögur. Ég fór yfir það hér áðan. Við styðjum góð verk. Það er verið að gera vel, það er bara aðferðafræðin sem ég hef verið að gagnrýna. Við munum ganga út frá því að tillögur okkar verði felldar, því erum við orðin vön. Við munum styðja tillögur meiri hlutans en halda áfram að veita það aðhald sem við getum. Meðal þeirra tillagna sem Viðreisn leggur fram er aukið fjármagn í nýsköpun. Það er vissulega verið að auka þar í. Við höfum þá bjargföstu trú að skilaboð um langtímaátak í þeim málum muni skila okkur miklum ávinningi. Þess vegna lögðum við sérstaklega fram hér fyrr í dag tillögu um að það yrði fellt niður að hafa þetta tímabundna nálgun til næstu tveggja ára. Það liggur fyrir að þegar fyrirtæki eru að leggja í rannsóknarvinnu, nýsköpun og þróunarvinnu þarf það að hafa vissu fyrir því að ekki sé verið að tjalda til einnar nætur, ef svo má segja. Við hefðum virkilega viljað sjá a.m.k. það hljóta brautargengi. En það þýðir svo sem ekki að þetta verði ekki framlengt einhvern tímann þegar líður á og við munum vissulega tala fyrir því áfram og styðja það. Við erum líka með tillögur um aukningu til námsmanna, vinnu í sumar, viljum bæta þar í. Við viljum líka útvíkka það til einkageirans. Það eru alls konar ástæður fyrir því. Það liggur fyrir að sumarstörf námsfólks hjá hinu opinbera eru greidd 100% af hinu opinbera, þ.e. bæði sá helmingur sem verið er að bjóða í af Vinnumálastofnun og svo eru þetta störf hjá opinberum fyrirtækjum. Ef einkamarkaðurinn er með í þessu þá greiða þau fyrirtæki helminginn að sjálfsögðu . Þetta örvar einkageirann og síðan er vert að hafa í huga að það er fullt af ungu fólki að mennta sig í greinum sem ekki bjóða upp á störf í hinum opinbera geira atvinnulífsins heldur í einkageiranum. Það skiptir líka máli. Við erum að tala um námsmenn í margra ára námi sem hafa jafnvel unnið árum saman í einhverju fyrirtæki, komnir með góða þekkingu, og eru mikilvæg viðbót við það fyrirtæki. Við hefðum viljað sjá þetta úrræði ná til þess. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum í huga að atvinnutryggingakerfið okkar er ekki beinlínis vinsamlegt námsfólki og það eru alls konar rök fyrir því að svo sé. En á sama tíma erum við með þannig námslánakerfi að fólk er beinlínis hvatt til þess að vinna með. Við erum því ekki alveg að sýna námsfólkinu okkar sanngirni í því hvernig við byggjum kerfið upp og þar með hvernig við erum að bregðast við þessu núna. Við leggjum því til 1 milljarð til viðbótar í sumarstörf námsmanna og þessa útvíkkun úrræðisins. Ég ætla ekkert að hafa þetta mikið lengra. Það er liðið á kvöldið og við eigum mjög langa atkvæðagreiðslu eftir. Nú er búið að fara hér mörgum orðum um efnislegt innihald þessa pakka líkt og annarra. Mig langaði að ræða aðferðafræðina og ég vona að hún hafi komist til skila að einhverju leyti. Mér finnst þetta skipta máli. Fyrir utan kláran ávinning af því held ég að við myndum vinna betur svoleiðis fyrir fólkið okkar. Dæmin sýna að við erum að senda frá okkur mjög ólík skilaboð. Gallinn við þá stöðu er að við erum að verja peningum í eitthvað sem skilar ekki alveg sínu. Mér finnst einfaldlega betri bragur á því fyrir okkur að skoða aðferðirnar.
Herra forseti. Við ræðum fjáraukalög, önnur á frekar skömmum tíma, en fjáraukalög snúast um að bæta við það fjármagn sem þegar hefur verið ákveðið í gegnum fjárlög og verður nýtt á yfirstandandi ári. Við erum að tala um aðgerðir sem bætast við fjárlög ársins 2020 og á að sama skapi að nýta á árinu 2020. Þar skiptir máli inn í samhengið við þær tillögur sem hér eru lagðar fram að þetta snýst um árið í ár. Þetta snýst um það sem við ætlum að gera núna. Mig langar að fara aðeins yfir það sem var auðvitað rakið þegar málið var lagt upphaflega fram, þ.e. um hvað málið snýst. Það er annars vegar um heimild til að veita stuðningslán og svo eru það félagslegar aðgerðir, þ.e. aðgerðir sem snúa að því að efla hið félagslega öryggisnet okkar á þessum tímum. Þær tel ég skipta alveg gríðarlega miklu máli og ég tel skipta máli að þær komi núna. Við erum að grípa til mikilvægra félagslegra aðgerða núna og það er eitt af því sem ég held að við höfum lært af fyrra efnahagshruni, að mikilvægt er að gera ákveðna hluti strax. Mig langar að halda því til haga að hér er verið að setja 5 milljarða í aðgerðir sem snúa að námsmönnum og fólki í atvinnuleit. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Og innan þess er líka verið að gera sérstakt átak til að fjölga tímabundnum störfum fyrir námsmenn sem hafa takmarkaðan rétt til atvinnuleysisbóta og verið er að efla náms- og starfsúrræði fyrir atvinnuleitendur í sumar og næsta vetur. Einnig er verið að leggja til peninga til að hægt verði að efla menntun ungs fólks í sumar sem og að bjóða upp á sumarnám fyrir framhaldsskólastigið. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli. En svo er líka verið að leggja til fjármuni til að draga úr félagslegri einangrun aldraðra og öryrkja. Það er hópur sem hefur að mörgu leyti dregið sig til baka í Covid-fárinu. Þess vegna er mjög brýnt að styrkja þá starfsemi sem er nú þegar í gangi og þær félagsmiðstöðvar og ýmis afþreyingarúrræði sem þeir hópar notfæra sér. Þá er einnig verið að leggja til peninga til félagsþjónustu og barnaverndar í dreifðum byggðum en einnig er verið að efla og auka í barnavernd. Því miður hefur það sýnt sig því að þetta er gríðarlega nauðsynlegt að gera, því að ástandið hefur gert að verkum að aðstæður margra barna hafa orðið verri og þess vegna er svo mikilvægt að bregðast við því nú þegar. Þá er ótalið að hér er verið að veita 600 millj. kr. til þess að styðja við íþróttir og tómstundir barna sem koma frá tekjulágum heimilum. Þetta er einnig atriði sem ég tel að skipti mjög miklu máli. Einnig er verið að efla það sem snýr að þjónustu heilsugæslunnar þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Það er gríðarlega mikilvægt og ég held að einmitt þessi leið, að gera það í gegnum heilsugæsluna, skipti máli. Við viljum að heilsugæslan sé fyrsti viðkomustaður og að mínu mati á hún að vera það sama hvers konar sjúkdómar eða krankleiki plagar fólk. Það hefur kannski eðli máls samkvæmt talsvert verið rætt um breytingartillögur sem eru gerðar við þetta fjáraukalagafrumvarp og þær viðbætur sem er verið að gera. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að þær breytingartillögur sem lagðar eru til í nefndaráliti og breytingartillögum meiri hlutans, sem raunar mjög margir þingmenn minni hlutans taka einnig undir, mér hefur heyrst að allir ætli að styðja þær, eru unnar í samtali í hv. fjárlaganefnd. Það er því ekki hægt að segja að þetta séu einungis tillögur frá okkur sem tilheyrum meiri hlutanum. Auðvitað höfum við mikið um þær að segja, enda er þetta nefndarálit meiri hlutans, en það er engin tillaga hér sem ég hef heyrt einhvern í minni hlutanum tala gegn. Í samtalinu í nefndinni hafa allir svo sannarlega lagt til málanna og haft áhrif á það hvernig tillögurnar mótast. Hins vegar eru lagðar fram fleiri breytingartillögur og í sjálfu sér er ekkert um það að segja, það er bara frelsi allra hv. þingmanna að leggja fram breytingartillögur. En mér finnst skipta máli, og við verðum að hafa það í huga, að allar þær aðgerðir sem ráðist er í núna kosta peninga. Mér finnst allt í lagi að tala um það. Það er gott að við setjum peninga til að mynda í að efla félagslega kerfið okkar. En við þurfum líka að hafa í huga að einhvern tímann kemur að því að það þarf að ná aftur jafnvægi í rekstri ríkissjóðs. Þess vegna skiptir máli að það sem við gerum sé eins markvisst og við mögulega getum. Það snýst auðvitað um að við getum átt gott og blómlegt samfélag til framtíðar. Og einmitt vegna þessa verð ég að taka undir með þeim sem hafa lýst því hvernig þeim er misboðið yfir þeim fréttum sem við höfum fengið af því að fyrirtæki sem hafa verið að nýta sér þau úrræði sem búið er að koma á laggirnar til þess einmitt að halda utan um fólkið í landinu við þessar aðstæður - þá er ég að vísa í hlutabótaleiðina - að fyrirtæki skuli hafa leyft sér að setja starfsmenn sína á hlutabætur, sem eru, eins og ég segi, aðgerðir sem gripið er til til að standa vörð um ráðningarsamband fólks og afkomu þess og er einmitt fjármagnað í gegnum okkar sameiginlegu sjóði. Þetta er fjármagnað með skattpeningunum okkar, og að þau fyrirtæki skuli hafa leyft sér að greiða eigendum sínum arð í sömu andránni er ekki nógu gott. Það er okkur, sem vinnum hérna í þessu, brýning til að vanda okkur við það hvað við erum að gera. En ég ætla líka rétt að vona að þetta verði skilaboð út í samfélagið að við tökum höndum saman um að segja: Svona viljum við ekki gera þetta. Svona viljum við ekki fara með almannafé okkar. Við eigum að grípa inn í og standa vörð um afkomu fólks en við ætlum að gera það líka með framtíðina í huga. - Það minnir mig á að ég gleymdi einu í ræðu minni sem snýr einmitt að framtíðinni, ég hoppaði bara óvart yfir þann kafla. Það er auðvitað allt það sem við erum að gera og styrkir við nýsköpun. Þar erum við í meiri hluta fjárlaganefndar að bæta enn frekari peningum við í grunnrannsóknir. Þetta fjármagn skiptir alveg gríðarlega miklu máli vegna þess að það mun styrkja okkur sem samfélag til framtíðar. Svo langar mig líka að nefna annað, og við komum inn á það í nefndarálitinu, að það er rosalega mikilvægt að minna á, í öllum þeim aðgerðum sem almennt er gripið til á vinnumarkaði, að fatlað og langveikt fólk er einnig á vinnumarkaði. Það þarf auðvitað að standa vörð um kjör þess á vinnumarkaði í þessu ástandi og til að það sé enn frekar hægt leggur meiri hluti fjárlaganefndar til að ráðist verði í einskiptisframlag til að gera það kleift að standa sérstaklega vörð um starfsemi verndaðra vinnustaða sem hafa skerst sökum faraldursins. Ég tel að við séum með mikilvægt fjáraukalagafrumvarp, það taki á mjög mikilvægum þáttum. Það er alveg ljóst að þetta verður ekki síðasta fjáraukalagafrumvarpið sem við fjöllum um á þessu ári og ég held að mikilvægt sé að eftir því sem tíminn líður og við förum að sjá hvernig aðgerðir sem við grípum til eru að virka að við lærum af því og sníðum vinnu okkar í kringum það. Það hefur svo sannarlega sýnt sig að þörf getur verið á því. En ég vona svo sannarlega að við tökum nú höndum saman og stöndum saman sem samfélag og látum það ekki viðgangast að fyrirtæki nýti þetta ástand til þess að ganga í okkar sameiginlegu sjóði til annars en þess sem þarf að gera til að halda fólki í vinnu og til að halda sjó til að geta haldið áfram til framtíðar. Núna á ekki að vera græðgi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Miðflokkurinn hefur stutt tillögur ríkisstjórnarinnar og aðgerðir. Við styðjum þennan aðgerðapakka tvö, eða fjárauka tvö, enda mikilvægt að styðja allar þær aðgerðir sem koma til með að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir vegna faraldursins. Miðflokkurinn telur að nauðsynlegt sé að ganga lengra og mun flytja breytingartillögur, sem við greiðum atkvæði um á eftir, sem snúa að því að fjölga störfum. Það er gríðarlega mikilvægt í þessu árferði þegar við sjáum að u.þ.b. 50.000 manns eru atvinnulaus eða á hlutabótum. Það er algjört forgangsverkefni stjórnvalda að fjölga störfum og draga úr atvinnuleysi eins og kostur er og þar leggjum við til að tryggingagjaldið falli niður fram að áramótum. Tryggingagjaldið er mjög góð leið, þ.e. að lækka það eða fella niður, til að verja störfin og þá hafa fyrirtækin meira ráðstöfunarfé til að halda í starfsfólk sitt og jafnvel þá ráða nýtt starfsfólk. Síðan leggjum við til sérstakra fjárveitingu í að útvíkka þessa sumarstarfaleið þannig að hún gildi inn í haustið og veturinn og snúi að félagasamtökum og einnig einkaframtakinu þannig að ríkissjóður geti fjármagnað það að þessir aðilar ráði til sín fólk. Þetta eru að okkar mati mjög góðar tillögur. Eins og ég sagði áðan höfum við stutt tillögur meiri hlutans. En mig langar að spyrja hv. þingmann: Eigum við von á því að stjórnarmeirihlutinn felli tillögur frá Miðflokknum hér á eftir?
Herra forseti. Líkt og ég fór yfir í ræðu minni eru tillögurnar frá meiri hluta fjárlaganefndar unnar í ákveðinni samvinnu og fleiri hafa komið að því að móta þær en einungis við sem erum í meiri hlutanum, þó svo að við berum auðvitað, má kannski segja, meginábyrgð á þeim, en líkt og kom fram í máli hv. þingmanns segist hann styðja þær. Ég hef hreinlega efasemdir um tryggingagjaldsleiðina og hvort hún muni endilega ná því markmiði sem helst yrði á kosið. Annars veit ég að það hefur meira verið fjallað um þessi mál í efnahags- og viðskiptanefnd og þar hefur þetta verið rætt og leitt til ákveðinna lykta þar, hvað ég best veit. Hvað varðar það að útvíkka átak í starfsúrræðum og láta það ná einnig til einkamarkaðarins hef ég einnig efasemdir um þá leið og velti fyrir mér hvernig ætti þá að útfæra það þannig að við getum tryggt að fyrirtæki segi ekki upp starfsfólki sem er nú þegar í vinnu til að ráða nýtt starfsfólk inn sem væri þá að hluta til, eða að miklu leyti í rauninni, á launum á vegum ríkisins. Í fljótu bragði sé ég ekki alveg hvernig sú leið ætti heldur að virka sem skyldi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er tiltölulega einfalt mál að skilyrða það sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af varðandi sumarstarfaleiðina. Það er ósköp einfalt, alveg eins og hægt er að setja skilyrði varðandi hlutabótaleiðina, um að ekki verði arðgreiðslur o.s.frv. Það er tiltölulega einfalt mál að gera. Miðflokkurinn er með fleiri breytingartillögur og þá sameinaðar að mestu með stjórnarandstöðuflokkunum. Þar eru margar góðar tillögur, t.d. varðandi álagsgreiðslurnar, að auka við þær. Komið hefur fram á fundum nefndarinnar að það eru hópar sem verða út undan sem hafa svo sannarlega verið í framlínunni, það er þá sérstaklega starfsfólk á vegum hjúkrunarheimilanna. Það er því mikilvægt að útvíkka þá leið. Við erum með tillögu um það að öryrkjar og eldri borgarar fái sérstaka eingreiðslu. Það er mikilvæg leið til að örva hagkerfið. Þá fá þessir hópar meiri ráðstöfunartekjur og eyða þeim væntanlega að hluta til. Það fer þá út í hagkerfið og kemur hagkerfinu af stað, verslun og þjónustu o.s.frv. Við erum auk þess með lokunarstyrki til fyrirtækja, þ.e. þeirra sem eiga eingöngu rétt á stuðningslánum frá ríkisstjórnarflokkunum, þar leggjum við til að þessi fyrirtæki fái einnig lokunarstyrki eins og þau fyrirtæki sem þurftu að loka vegna tilmæla sóttvarnalæknis. Það er líka mikilvægt úrræði. Við erum með tillögu um að frysta lán hjá öllum ferðaþjónustufyrirtækjum til 18 mánaða. Það er svo sannarlega þörf fyrir það. Annars erum við hreinlega að horfa fram á fjöldagjaldþrot í greininni, þannig að hún verður ekki tilbúin að fara af stað þegar ferðamenn koma hingað aftur. Fleiri tillögur; við erum með hækkun í Tækniþróunarsjóð og rannsóknir og þróun og Kvikmyndasjóð, Framkvæmdasjóð ferðamanna, sóknaráætlun landshluta og til ungra frumkvöðla. Nú spyr ég hv. þingmann: Kemur stjórnarmeirihlutinn, ríkisstjórnarflokkarnir, til með að fella þær tillögur?
Herra forseti. Hv. þingmaður hefur kynnt ágætlega breytingartillögur síns flokks og það er bara fínt og kannski eðlilegt að hann noti tækifærið til þess. Líkt og ég er áður búin að segja er verið að leggja til mikla fjármuni í ýmsa hluti til að styrkja samfélagið, til að auka nýsköpun og til að styrkja hin ýmsu félagslegu kerfi. Þetta skiptir allt saman máli. Það sem hér er verið að gera er að auka enn við það. Ég tel að það sé mjög ábyrgt að fara varfærna leið vegna þess að það skiptir máli hvað við gerum núna og hvernig við gerum það. Þess vegna er mjög mikilvægt að standa með báða fætur á jörðinni og vera ekki með yfirboð þegar kemur að þeim aðgerðum sem stjórnvöld fara í núna á þessum gríðarlega viðkvæmu tímum.
Virðulegur forseti. Það var áhugaverð umræða um markmiðin í andsvari áðan, markmið með lækkun tryggingagjalds; það væri óljóst hvort þau myndu skila árangri. Vandamálið er að allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru undir sömu ágiskunum og þessi tillaga um lækkun tryggingagjaldsins. Það er meira að segja ágætiságiskun að lækkun tryggingagjaldsins hefði jákvæð áhrif hvað þetta varðar en ýmislegt í tillögum ríkisstjórnarinnar í fjárauka tvö er ekkert endilega svo augljóst að skili þeim árangri sem því er ætlað, eða hvaða árangri þeim aðgerðum var ætlað að skila yfir höfuð. Dæmi um það er í raun hver afdrif fyrsta fjáraukans hafa orðið, með arðgreiðslur o.s.frv., það vantar aðeins fágun þar á. Mig langar líka til að spyrja hv. þingmann: Ólíkt því sem var í síðasta hruni, þegar skuldasöfnun var vegna bankanna sem fengu þá eignir fyrir og skuldasöfnunin greiddist í raun til baka, erum við ekki í þeim lúxus núna. Við fáum í raun engin veð fyrir þeirri skuldasöfnun sem við förum út í í kjölfarið á þessu. Þannig að endurkoman eftir þessa niðursveiflu verður allt öðruvísi en síðast, þ.e. við fáum ekki eina stóra summu þegar eignirnar eru gerðar upp heldur verðum við stöðugt að vinna að því að greiða niður þá skuldasöfnun ólíkt því sem var síðast. Og hvernig sér hv. þingmaður þetta fyrir sér ofan í áætlanir, t.d. um lækkun skatta sem er eitt af skilyrðum lífskjarasamningsins, frá stjórnvöldum?
Herra forseti. Fyrst varðandi tryggingagjaldsleiðina. Það sem ég átti við er að hún myndi nýtast fyrirtækjum, hvernig sem þau standa að öðru leyti. Hún snýr ekkert sérstaklega að þeim fyrirtækjum sem standa sérstaklega illa núna. Hv. þingmaður kom einnig inn á það í andsvari sínu að við þurfum að hugsa um framtíðina og hvernig við komum út úr þessu því að á einhverjum tímapunkti mun þurfa að ná meira jafnvægi í ríkissjóði. Ég vil gera það þannig að við stöndum vörð um samfélagið okkar, um félagslegu kerfin okkar, um hið opinbera. Þess vegna tel ég einmitt að það skipti máli að við séum að beina fjármagninu eins markvisst og við mögulega getum og það er mjög líklegt að við lærum eitthvað á leiðinni um það hvernig eigi að stilla það nákvæmlega af. Það er, held ég, bara mjög eðlilegt. En ég tel að það sé einmitt verið að leggja áherslu á það að beina fjármununum eins markvisst og við mögulega getum og höfum þekkingu á akkúrat á þessum tímapunkti.
Virðulegur forseti. Stundum virka skilyrðislausar lausnir betur, alla vega svona að grunni til. Við Píratar höfum talað um þetta, t.d. varðandi skilyrðislausa grunnframfærslu, einmitt þar sem grunnurinn er tryggður. Þar fá þeir sem þurfa - og þeir sem þurfa kannski minna - ákveðin laun svo að vel gangi. Grunnurinn er tryggður, af því að við getum alltaf öll lent í vandræðum. Þó að okkur gangi vel núna þá er það ekki tryggt til framtíðarinnar. Mig langaði þess vegna til að spyrja um ákveðna launatryggingu sem ég spurði hv. þm. Harald Benediktsson um áður. Við þingmenn erum núna samkvæmt lögum tryggðir í launum um að hækka samkvæmt launaþróun opinberra starfsmanna og ég held þetta sé ágætisfyrirkomulag. En að sjálfsögðu koma tímar þar sem svoleiðis hækkun er óviðeigandi, bara upp á ástandið núna t.d. Til samanburðar er einmitt annar hópur sem hefur það mjög slæmt. Þeir sem eru undir lífeyri almannatrygginga eru með mjög svipuð skilyrði til hækkana á sínum lífeyri, þ.e. hvort sem er hærra, launaþróun eða vísitala neysluverðs. Frá því að lögin voru sett hefur lífeyririnn alltaf verið hækkaður samkvæmt spá um launaþróun og neysluverð en það hefur nokkurn veginn alltaf verið vanmetið. Það hefur verið vanmetið um rúmlega 50% á þessum 22 árum, 30% síðan 2007 þegar síðustu stóru kerfisbreytingar voru gerðar. Mig bara langaði til þess að velta því upp með hv. þingmanni: Af hverju erum við [[Forseti hringir.]]ekki að gera þetta á nákvæmlega sama hátt fyrir þennan hóp sem hefur það sem verst og fyrir þingmenn, það [[Forseti hringir.]]munar þarna um 50%?
Herra forseti. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á því hvernig laun alþingismanna taka breytingum eru að mínu mati alveg gríðarlega mikilvægar. Alþingismenn eru núna ekki leiðandi í því hvernig launin þeirra breytast heldur fylgja í kjölfar þess sem gerist á hinum opinbera markaði. Ég held að þetta sé eitthvað sem eigi eftir að koma í ljós til framtíðar að sé hið mesta gæfuspor og ég held að flestir séu sammála um að það sé rétta leiðin þó svo að það sé talað um það akkúrat þegar hækkunin kemur til þingmanna. En það er önnur saga og allt í lagi með það. Hv. þingmaður talaði hér um skilyrðislausa grunnframfærslu, það sem hann telur vera kostina við þá leið. Ég verð að segja að ég tel hana einmitt alls ekki til þess fallna að auka jöfnuð í samfélaginu og alls ekki til þess fallna að bæta kjör til að mynda öryrkja því að með þeirri leið fá allir sama grunninn hvað annað sem þeir hafa til viðbótar við það. Að sumu leyti er verið að setja þá peninga til þeirra sem þurfa ekkert á þeim að halda, kannski ekki ósvipað og hlutabótaleiðin endaði m.a. hjá fyrirtækjum sem voru að greiða sér arð. Þetta held ég að verði til þess að svo mikið af peningum fari einmitt til þeirra sem þurfa ekki á því að halda og þá er ekki hægt að gera þær breytingar sem eru nauðsynlegar á almannatryggingakerfinu, þær breytingar sem er einmitt svo nauðsynlegt að gera til að bæta kjör þeirra sem hafa engin önnur tækifæri til að bæta kjör sín.
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið áhugaverð umræða, mikilvæg umræða, því að þau skref sem við erum að taka hér í dag og á eftir í atkvæðagreiðslu eru náttúrlega liður í því að halda áfram að reyna að treysta undirstöðurnar og byggja samfélag okkar upp. Við í Viðreisn höfum nálgast verkefnið þannig að við vildum verða að liði. Við vildum sýna samstöðu, ekki kannski einhliða samstöðu, en við höfum greitt atkvæði með öllum tillögum ríkisstjórnarinnar og erum núna fylgjandi meirihlutaáliti ríkisstjórnarflokkanna. Við höfum að sjálfsögðu komið með okkar tillögur, sumar hafa ratað inn, aðrar ekki. Það er eins og gengur. Þetta er þessi fallega mynd af þinginu, við erum í óformlegu spjalli og maður sér sumt komast inn í tillögugerð, annað ekki. Það er náttúrlega umhugsunarefni þegar tillaga næst ekki inn en kemur síðan korteri inn af því að þá er það ríkisstjórnin sjálf sem er með tillögurnar. En gott og vel, þetta mjakast allt. Við erum að vinna tíma með þessu meðan tekist er á við veiruna. Ég vil taka undir það sem m.a. fjármálaráðherra og fleiri í ríkisstjórn hafa sagt, m.a. formaður fjárlaganefndar sem kemur hér í salinn, að það er algjört lykilatriði að setja verðmætasköpun í forgang, halda hagkerfinu gangandi. Það er algjört lykilatriði. Vernda störfin, skapa störf og búa til tækifæri. Það gætir ákveðins misskilnings um að með þessu séum við að fara gegn heimilunum í landinu. Það er ekki þannig. Það er órofa þráður á milli atvinnulífs, fyrirtækja og heimila. Ef atvinnulífið er á brauðfótum falla heimilin og fjölskyldurnar líka. Þess vegna styð ég ríkisstjórnina í að huga einmitt að því hvernig við getum tekið utan um atvinnulífið. Það er líka margt annað sem hefur verið gert vel, ekki nóg alltaf, en það er margt sem er verið að reyna að gera og takast á við, m.a. greiðslu atvinnuleysisbóta, að styrkja skólana, ýmis úrræði sem eru mjög af hinu góða, og rannsókna- og þróunarsjóði. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, fulltrúi okkar í efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd, fór mjög vel yfir tillögur okkar í Viðreisn í þessum umgangi og nálgun okkar. Hann sagði réttilega að stóra verkefnið er að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Þess vegna verðum við í rauninni að leggja allt annað til hliðar að mínu mati, t.d. umræðu um það hvort við erum með háa eða lága skatta, þaninn ríkissjóð eða ekki. Við þurfum að koma íslensku samfélagi, íslensku atvinnulífi, íslenskum heimilum, íslenskum atvinnugreinum fyrir horn meðan þessi stormur varir. Þá verðum við að fara í ákveðnar fordæmalausar aðgerðir í samhengi við þessa fordæmalausu tíma. Við verðum að gera allt til þess að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi þannig að samfélagslegu vandamálin og efnahagslegi kostnaðurinn fyrir samfélagið verði ekki of stór. Hvað þýðir það til lengri tíma fyrir ríkissjóð? Nú hafa menn miklar áhyggjur af því að verið sé að leggja of miklar byrðar á ríkissjóð sem stendur skrambi vel miðað við helstu nágrannaþjóðir okkar hvað varðar skuldastöðu. Við verðum að leggja mjög mikið á okkur til að halda utan um okkar minnstu bræður og systur en líka að koma í veg fyrir að langtímaatvinnuleysi festist í sessi með þeim samfélagslegu afleiðingum sem fylgja, óróa og einnig áhrifum á lýðræðið sjálft. Við vitum að það mun á endanum hafa áhrif á lýðræðið. Ég vil ekki hugsa þá hugsun til enda ef við sjáum þær afleiðingar inn í framtíðina að hér spretti upp einhverjir öfgaflokkar á þessum grunni. Það er upp á lýðræðið gera sem skiptir máli að við hugsum þetta þannig. Þess vegna skiptir verðmætasköpunin miklu og utanumhaldið utan um fyrirtækin þar með. Við höfum lagt gríðarlega mikla áherslu á það að stór skref yrðu tekin strax, ekki minni skref. Ég get ekki neitað því að sumt af þessu finnst mér vera smáskammtalækningar, en þetta er vel meint. Það er ákveðinn metnaður til staðar þó að ég hefði viljað sjá hann meiri. Varðandi nýsköpunina hef ég margoft sagt að tekin hafa verið mörg framfaraskref á sviði nýsköpunar, rannsókna og þróunar. En núna er einstakt tækifæri til að gera enn betur. Ég varð þess vegna fyrir miklum vonbrigðum með þau skilaboð sem ríkisstjórnarflokkarnir og meiri hlutinn á þingi sendi út í dag þegar þeir felldu tillögu okkar í Viðreisn um að hafa framlög til nýsköpunar og þróunar ekki tímabundin heldur ótímabundin þannig að við séum að segja: Já, við erum að veðja á nýsköpun, við erum að fjárfesta í nýsköpun til lengri tíma. Það eru mikilvæg skilaboð að við fjárfestum ekki tímabundið í þessum geira því að nýsköpun þarf tíma. Nýsköpun og sprotar þurfa andlegt og efnahagslegt svigrúm til að vaxa og dafna. Mér fannst þetta vond skilaboð, ekki í takti við það sem við erum að tala um, að hér þurfi að vera fleiri egg í körfunni. Við þurfum að byggja upp ferðaþjónustuna aftur, bara þannig að það sé á hreinu. Það er, svo ég sletti, virðulegi forseti, „low-hanging fruit“ fyrir okkur til að komast sem fyrst upp úr þeirri efnahagslægð og krísu sem við stöndum frammi fyrir. En við megum ekki gera þau mistök sem við höfum gert á umliðnum árum að safna ekki í sarpinn, styðja ekki við fjórða geirann; nýsköpunina, þróunina, rannsóknir. Þess vegna leggjum við í Viðreisn mikla áherslu á nákvæmlega þessa þætti og viljum hafa þau skilaboð skýr. Við megum heldur ekki gleyma því að við erum í samkeppni og var hún mikil fyrir, samkeppni um hugvit, mannauð. Öll ríki í Vestur-Evrópu, bæði fyrir austan, fyrir norðan og sunnan og líka Bandaríkin og við sjáum Kína og önnur ríki Asíu koma sterk inn. Það ætla allir að reyna að gera enn betur varðandi menntun, rannsóknir, vísindi, þróun, nýsköpun. Þá verðum við að gjöra svo vel og sýna ákveðna samkeppnishæfni og aðlögunarhæfni, vera fljót, vera með einfalt regluverk, vera með skýrar boðleiðir og láta kerfið virka. Það er bara ekki að virka nógu hratt og vel núna. Og af hverju viljum við gera meira og af hverju viljum við í Viðreisn setja meira fjármagn inn í sjóðina, bæði hækka endurgreiðsluþakið fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og bæta enn frekar í rannsókna- og þróunarsjóði? Það er m.a. út af kostnaðinum af krónunni, þeim örlagavaldi sem allt of fáir vilja nefna hér í þessum sal. Það sýnir sig að 75% af nýsköpunarfyrirtækjum segja að ein helsta viðskipta- og samkeppnishindrunin fyrir þau sé krónan. Þá skulum við bara taka það strax inn í breytuna varðandi framlögin. Það er m.a. ástæðan fyrir því að við viljum gera enn betur í nýsköpun og sprotageiranum. Við höfum líka sett fram tillögur varðandi tryggingagjald til að gera það sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði fyrr í dag, að verja störfin fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu, til að fólk búi við öryggi og geti farið til vinnu. Í því felst mikið öryggi og það er líka hvati til að halda vélum atvinnulífsins og efnahagslífsins gangandi. Þess vegna höfum við lagt fram ákveðnar tillögur um tryggingagjaldið. Við höfum líka sett fram tillögur varðandi innviðafjárfestingar og þær munu verða fleiri af því að það sem verið er að tala um hér í dag er að mínu mati of lítið. Við þurfum að flýta framkvæmdum, framkvæmdum sem við erum þegar byrjuð að gera ráð fyrir í langtímafjárfestingarplani okkar. Við þurfum líka að fara í nýjar fjárfestingar. Við þurfum að sýna strax á spilin varðandi borgarlínuna og hönnunina, einnig hönnun á Ölfusárbrú og að fara strax af stað og enn frekar með hjúkrunarrými - og vantar þau nú. Þau 100 rými sem voru opnuð núna við Sléttuveg setti fyrrverandi hv. þingmaður Viðreisnar, Þorsteinn Víglundsson, af stað 2016, 2017. Það er bara of langt síðan. Við þurfum að halda áfram þessum byggingum, gera það núna og flýta framkvæmdum. Af hverju segi ég það? Af því að við sáum það á síðasta ári, fyrir Covid, að það var m.a. mikill samdráttur í byggingargeiranum sem er fjölmenn atvinnugrein, 15.000–17.000 manns sem vinna þar, og við sáum fyrir að það yrði a.m.k. 20% samdráttur og hann verður enn meiri eftir Covid. Þess vegna þarf að senda út skýr skilaboð. Þarna finnst mér vanta metnaðinn af því að þetta er hluti af því að fara í endurreisnina, viðspyrnuna fyrir íslenskt atvinnulíf. Þetta þarf því að vera skýrt. Ég vil sjá mun meiri innviðafjárfestingar en verið er að boða og það strax. Þetta er lykilatriði. Stóra málið er verðmætasköpunin og hvernig við ýtum henni af stað. Ég hef svolítið gaman af því að við erum sem betur fer blessunarlega meira sammála en hitt hér, ekki töluð endilega mikil pólitík í kringum allt og ég er heldur ekkert endilega viss um að það sé akkúrat eftirspurn eftir miklum árekstrum. Ég hef þó orðið vör við ákveðinn núning á milli hægri og vinstri flokkanna hér um gildi opinberra starfa, um verðmætasköpun opinberra starfa og verðmætasköpun starfa í einkageiranum eins og þetta sé einhver svart/hvít veröld, sem hún er ekki. Þetta styður hvort annað. Guð minn góður, erum við ekki búin að upplifa það í dag og núna á síðustu vikum hversu verðmæt störfin eru í opinbera geiranum, heilbrigðisgeiranum? En við sjáum líka að það er lykilatriði, til að við getum haldið áfram að styrkja okkur á sviði velferðar, á sviði mennta og á sviði nýsköpunar, að við getum farið áfram með atvinnulífið þannig að það verði aukin atvinnu- og verðmætasköpun í einkageiranum. Það er algjört lykilatriði. En auðvitað er það kúnstugt að heyra á sama tíma fjármálaráðherra kvarta undan því að það vanti aukinn skilning á mikilvægi einkageirans. Við styðjum hann í því að ýta undir þau störf. Við skulum ekki gleyma því að tímabilið fyrir Covid er svolítið í þoku og það er einhvern veginn gleymda tímabilið, örugglega svolítið heppilegt fyrir ríkisstjórnina. En á síðasta ári, undir forystu þessarar ríkisstjórnar og m.a. Sjálfstæðisflokksins í fjármálaráðuneytinu, þá fækkaði störfum á almenna markaðnum um 6.000, fyrir Covid, vegna of mikilla skatta, of mikilla gjalda á atvinnulífið. Ríkissjóður, undir lok ársins 2019, var ekki lengur sjálfbær. Ríkisstjórnin stóð frammi fyrir því verkefni að þurfa að fara að forgangsraða til að ríkissjóður yrði til lengri tíma sjálfbær. Það var verkefni sem blasti við um síðustu áramót. Það er pínulítið kaldhæðnislegt að tala um að gæta þurfi að mikilvægi starfa á einkamarkaði en hafa á sama tíma staðið fyrir því á síðasta ári að fækka störfum á almennum vinnumarkaði um 6.000. Við í Viðreisn höfum tekið eindregið undir að huga þurfi vel að atvinnulífinu og fyrirtækjunum en á sama tíma er auðvitað ömurlegt og þyngra en tárum taki að upplifa það að fyrirtæki sem þurfa ekki á ríkisaðstoð að halda í því ástandi sem við búum við núna þurfi að taka smáaukasnúning, aukakrók, til að fara á ríkisjötuna. Það þarf að rökstyðja af hverju það er gert. Ég vil hvetja Samtök atvinnulífsins til þess að gefa einfaldlega út siðareglur í svona málum því þetta skemmir fyrir okkur sem tölum fyrir atvinnulífinu, tölum fyrir því af hverju það þurfi að byggja undir fyrirtækin. Af hverju þurfum við að gera það? Ég er búin að margítreka að það er lykilatriði fyrir fjölskyldurnar og fyrir lífsöryggi og afkomu fólks að hafa hér öflug fyrirtæki. Þess vegna er það óþolandi ef fyrirtæki fara þessa leið þegar þau þurfa ekki á því fjármagni að halda. Við þurfum svo sannarlega á hverri krónu að halda í uppbyggingu og viðspyrnu atvinnulífsins. Ég gat um það áðan að lítið er talað um pólitíkina. Ég held að það sé rétt. Við eigum ekki núna, tímabundið, að fara að ræða hvort við eigum að hækka eða lækka skatta, skera niður eða ekki hjá ríkissjóði. Við eigum að gera það sama og aðrar þjóðir eru að gera og betur. Bandaríski seðlabankastjórinn sagði ekki alls fyrir löngu að það ætti ekki einu sinni að dvelja við skuldastöðu ríkissjóðs í Bandaríkjunum heldur fyrst og fremst að glíma við þennan skammtímavanda með aðgerðum strax og það stórtækum til að koma í veg fyrir langtímavanda með öllu því samfélagslega óöryggi og óróleika sem fylgir og ég gat um áðan. Þetta segir seðlabankastjóri Bandaríkjanna, þess lands sem við lítum oft til varðandi eitt og annað, kannski ekki akkúrat þessa stundina, en varðandi frelsi og fleira. Þar skuldar ríkissjóður 100% af vergri landsframleiðslu. Hvað skuldum við Íslendingar? Innan við 30%. Þannig að staða íslenska ríkisins og ríkissjóðsins er miklu sterkari en margra annarra. Ég hef bent á það áður hvað Þjóðverjar eru að gera, sem eru aðhaldsamasta þjóðin, með fullri virðingu fyrir öllum öðrum þjóðum, þegar kemur að ríkisfjármálum, mjög íhaldssöm, hvort sem horft er til SPD, sósíaldemókratanna sem stýrðu landinu lengi með Helmut Schmidt og fleiri í forystu, yfir í CDU, kristilega demókrata, sem voru líka mjög íhaldssamir í þessu, hvort sem það var Helmut Kohl og að ég tali nú ekki um þá frábæru fyrirmynd sem Angela Merkel er. Þeir eru að fara með skuldsetningu þýska ríkisins úr 40% upp í hátt í 60% af því að allir gera sér grein fyrir því að nú þýðir ekki að hika, vera með fum eða fát. Það þarf að fara óhefðbundnar leiðir til að atvinnulífið geti farið sem allra fyrst af stað. Þá er ég komin að því sem ég sakna héðan. Ég vil leyfa mér að gagnrýna ríkisstjórnina. Nú erum við búin að ná tökum á veirunni. Við höfum hlustað á sérfræðingana í almannavarnateyminu. Þau hafa útskýrt hvert þau eru að fara, þau hafa sett markmið í samvinnu við m.a. Háskóla Íslands, og allt hefur þetta staðist, meira og minna. Stóra myndin hefur staðist. Við höfum alltaf getað fylgt þeim af því að þau hafa útskýrt hvert þau eru að fara. Við erum búin að ná tökum á veirunni í þessari lotu. Hún kemur aftur, við vitum það, en í þessari lotu erum við búin að ná tökum á henni. Þá hefði ég haldið að ríkisstjórnin væri tilbúin með sitt plan, ekki bara viðbragðsáætlanir sem eru góðra gjalda verðar. En núna eru komnir hátt í þrír mánuðir. Við erum örhagkerfi. Það er ekki þannig að við séum með flókið hagkerfi, bara alls ekki, en það er eins og við séum ekki tilbúin. Okkur er ekki sagt hvert planið er. Hvenær á að byrja að opna? Hvernig á að opna? Við upplifðum það bara síðast í dag hér í þingsal að hver höndin er upp á móti annarri innan ríkisstjórnarflokkanna um það hvort eigi að opna 15. maí eða hvort það eigi yfir höfuð að opna. Það er af því að ríkisstjórnin er ekki búin að sýna á spilin. Hvar eru sviðsmyndirnar? Hvenær setur hún þær á borðið? Ég veit að fulltrúar Viðreisnar hafa kallað eftir sviðsmyndagreiningu og upplýsingum einmitt um þetta en engin svör fengið af hálfu ríkisstjórnarflokkanna og ráðherra ríkisstjórnarinnar. Það er umhugsunarefni að við vitum í raun ekkert hvert planið er næstu daga og næstu vikur, næstu mánuði. Við erum jú að reyna að koma ákveðnum aðgerðum í verk. Og vel að merkja, brúarlánin sem voru kynnt fyrir sex eða sjö vikum, eru vart farin af stað. Það voru fréttir í dag um það. Samt er þetta byrjað að virka úti í heimi, til að mynda í 500 milljóna manna hagkerfi sem er Evrópusambandið, sem var gagnrýnt hér í dag harkalega fyrir það hvað það væri þunglamalegt. Já, já, það er fullt að þar, en þessi 27 ríki hafa þó komið sér saman um risaaðgerðapakka og látið hann byrja að vinna. Hér er ekkert tilbúið hvað þetta varðar. Brúarlánin eru að hökta núna af stað. Ég skil ekki af hverju við erum svona svifasein. Það er ofvaxið mínum skilningi þegar við erum í þessu litla hagkerfi þar sem boðleiðir eiga að vera skýrar. Ég heyrði af samskiptum Íslendings í dag við ferðaþjónustuaðila á Spáni. Sá Íslendingur hafði leigt hús á Spáni fyrir þremur árum. Ferðaþjónustuaðilinn á Spáni klukkaði hann og sagði: Gott og vel, þetta ástand hefur verið, en hér er planið frá ríkisstjórninni um hvernig við ætlum að opna. Við ætlum reyndar ekki að opna í maí en við stefnum að einhverri dagsetningu í júní og hér er planið frá ríkisstjórninni um hvernig á að opna þessa mikilvægu atvinnugrein Spánverja. Fyrir okkur Íslendinga er hún ein af stóru atvinnugreinunum okkar, atvinnugrein sem væri auðvelt að koma af stað aftur ef við sýnum fram á eitthvert plan hvað þetta varðar. Það er það sem ég kalla eftir í dag. Það vilja allir gera sitt besta, ég geri mér grein fyrir því, en það gengur að mínu mati ekki lengur að við fáum engar sviðsmyndir frá ríkisstjórninni. Ég vil hvetja hana til þess að líta til almannavarnaþríeykisins sem hefur einmitt sýnt á spilin dag eftir dag, ekki þannig að þetta hafi verið eitthvert slump inni á milli, heldur sýndu þau dag eftir dag hvernig á að vinna að markmiðinu og fengu almenning til þess að skilja hvað var í gangi. Þetta þarf íslenska ríkisstjórnin að gera líka. Við erum allt of svifasein í dag. [[Forseti hringir.]]Ef þetta heldur áfram að vera svona óskýrt þá verður endurræsingin [[Forseti hringir.]]á hagkerfinu erfiðari, tjónið verður meira og það tjón verður í boði ríkisstjórnarinnar ef hún fer ekki að sýna á spilin strax.
Herra forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um fjáraukalög upp á 13 milljarða sem eru u.þ.b. 1% af ríkisútgjöldunum sem að mínu mati dugar engan veginn til að mæta þeirri þörf og því ákalli sem á sér stað í þessu samfélagi sem þarf að kljást við eina dýpstu kreppu í 100 ár. Hér er ekki verið að hækka atvinnuleysisbætur. Hér er lítið sem ekkert hugað að heimilunum. Hér eru engar verklegar framkvæmdir. Litlu fyrirtækin virðast vera gleymd. Hér er ekki verið að setja ný störf eða varnir gagnvart núverandi störfum í forgang. Hugmyndir ríkisstjórnarinnar eru fyrst og fremst að niðurgreiða uppsagnir. Samfylkingin styður að sjálfsögðu allar góðar tillögur en við viljum ganga miklu lengra. Hér höfum við lagt fram tillögur ásamt öðrum í stjórnarandstöðunni um að bæta í álagsgreiðslur, auka styrki til lítilla fyrirtækja, ekki síst í ferðaþjónustunni. Við viljum setja aukna fjármuni til öryrkja og eldri borgara og SÁÁ, Kvikmyndasjóðs, fjölmiðla, landsbyggðarinnar o.s.frv. Þetta eru allt gerlegar tillögur og ég veit að í hjarta sínu eru margir þingmenn stjórnarflokkanna samþykkir þeim en ég veit sömuleiðis, því miður, að hver einasta tillaga stjórnarandstöðunnar verður felld. [[Forseti hringir.]]Er það sérstaklega miður í ástandi eins og þessu, herra forseti.
Virðulegur forseti. Hér leggur hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson til að atvinnuleysisbætur hækki og að námsmönnum verði tryggður réttur til þeirra nú í sumar. Stúdentar vilja vinna en þeir geta það ekki ef vinna er ekki í boði. Vissulega er verið að skapa sumarstörf fyrir námsmenn, mögulega 3.000 störf, en það hrekkur skammt þegar atvinnuleysið er meira en það. Hér er lagt til að stúdentar fái öryggisnet yfir sumarið til að tryggja að fólk hafi öruggt viðurværi og geti haldið áfram námi í haust. Þetta er sjálfsögð og mikilvæg tillaga fyrir hóp sem við viljum standa vörð um.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um annan fjáraukann sem hefur komið til í tengslum við aðgerðir vegna faraldursins og þegar liggur fyrir að sá þriðji mun koma. Fjáraukinn nú er upp á 13–14 milljarða. Á fordæmalausum tímum gerist margt fordæmalaust. Stjórnarandstaðan gerir hér breytingartillögur upp á yfir 60 milljarða, þar af Samfylkingin 37 og Píratar 25. Í fjáraukanum eru, eins og áður sagði, 13–14 milljarðar. Þetta eru sannarlega fordæmalaus yfirboð. Ég segi nei.
Herra forseti. Meðal þess sem er lagt til í þessari breytingartillögu er að námsmönnum verði tryggður réttur til atvinnuleysisbóta í sumar. Mig langar að nota þetta tækifæri, um leið og ég geri grein fyrir atkvæði mínu, til að benda á að þær aðgerðir sem nú er verið að grípa til eru sambærilegar við þær sem voru lagðar til í síðustu kreppu. Kerfinu var samt breytt í tíð þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra, hv. þm. Árna Páls Árnasonar, á þann veg að námsmenn fengju þá ekki greiddar atvinnuleysisbætur í námsleyfum skóla og það hefur verið þannig allt frá þeim tíma. Mig langaði bara til að þetta kæmi fram við þetta tækifæri en ég mun sem sagt ekki styðja þessa breytingartillögu.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um tillögu sem kveður á um aukinn stuðning við smærri fyrirtæki og mig langar að færa alveg sérstaklega í tal fjölmiðla sem gert er ráð fyrir að fái aukinn stuðning samkvæmt þessari tillögu okkar. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilsvert hlutverk fjölmiðla á tímum sem þessum og það þarf heldur ekki að minna þingheim á þann mikla vanda sem fjölmiðlar standa frammi fyrir á tímum þegar hrun blasir við í tekjum þeirra. Ég treysti því á að þingheimur muni bregðast vel og drengilega við.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um álagsgreiðslur til þeirra sem eru í framlínunni, til heilbrigðisstarfsmanna, m.a. á hjúkrunarheimilum, sjúkraflutningafólks o.s.frv., af því að við teljum að allir eigi að sitja við sama borð þegar kemur að álagsgreiðslum til þeirra sem hafa brugðist við vegna Covid-vanda. Að sjálfsögðu eigum við að láta þar alla framlínustarfsmenn sitja við sama borð, ekki bara þá sem eru inni á þar til gerðum heilbrigðisstofnunum, heldur öllum heilbrigðisstofnunum. Að sjálfsögðu greiðum við atkvæði með þeim tillögum.
Virðulegur forseti. Ekki erum við bara að greiða atkvæði um álag til heilbrigðisstarfsmanna heldur einnig sérstaklega 100.000 kr. einskiptisgreiðslu fyrir öryrkja og eldri borgara. Það væri frábært ef það hefði verið hægt að samþykkja það. Svo er 100 millj. kr. stuðningur til SÁÁ sem hefur núna misst niður svo til alla álfasölu vegna Covid. Þess ber að geta að eldri borgarar hafa ekki fengið neitt og þessar 100.000 kr. einskiptisgreiðslur til öryrkja og eldri borgara hefðu skilað mjög miklu til þeirra og sýnt lit en því miður lítur út fyrir að það verði ekki samþykkt
Virðulegur forseti. Í tónlistinni er oft upprunalega útgáfan betri en „cover“-lagið. Þannig er t.d. með þá tillögu að greiða álagsgreiðslur til framlínufólks í velferðarkerfinu. Þetta var lagt til við síðasta aðgerðapakka. Það var fellt á þeim tíma, dúkkaði síðan aftur upp í tillögum stjórnarliða - til færri starfsmanna en í upprunalegu útgáfunni. Hér er lagt til að færa það til fyrra horfs sem er betra en virðist því miður ekki njóta hljómgrunns hjá þeim sem tóku þetta lag upp í nýrri útgáfu.
Herra forseti. Þetta eru breytingar frá stjórnarandstöðunni sem setja ekkert á hliðina. Tillagan lýtur að því að setja fjármuni í nýsköpun, m.a. í Tækniþróunarsjóð og Kvikmyndasjóð. Það er með ólíkindum að þingheimur treysti sér ekki til að setja fé í þessa tvo lykilsjóði. Kvikmyndaiðnaðurinn hefur verið að kalla eftir auknum stuðningi frá stjórnvöldum og ekki fengið. Sú upphæð sem rennur til endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar lækkaði um 30% á milli ára í síðustu fjárlögum en í þeirri tillögu sem við greiðum líka atkvæði um eru aukin framlög til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða sem maður hefði haldið að væri stuðningur við. Mér sýnist þó svo ekki vera. Þarna er tillaga um framlög til sóknaráætlana landshluta sem maður hefði haldið að sumir þingmenn gætu stutt. Allt kemur þó fyrir ekki. Þarna er lítil upphæð til Ungra frumkvöðla o.s.frv. Þetta eru tillögur sem maður hefði haldið að á tímum neyðarástands væri hægt að sameinast um en eins og með allar aðrar tillögur stjórnarandstöðunnar sjáum við að hv. þingmenn Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins [[Forseti hringir.]]fella allar okkar tillögur á sama tíma og við samþykkjum þeirra tillögur. Þetta er sorglegt, herra forseti.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um breytingartillögu Miðflokksins við fjáraukalagafrumvarpið. Hún er í tveimur liðum, annars vegar að fella niður tryggingagjaldið fram að áramótum sem mun skapa störf. Það mun styrkja fyrirtækin í því að halda núverandi starfsfólki og ráða nýtt starfsfólk. Auk þess er tillaga um að bæta við sumarstarfaúrræðið og útvíkka það þannig að það eigi einnig við um félagasamtök og einkaframtakið og verði útvíkkað fram á haust og inn í veturinn. Við leggjum til aukna fjárveitingu í þetta til að reyna að verja störfin. Mikilvægasta verkefni stjórnvalda í þessum erfiðu kringumstæðum er að verja störfin og geta fjölgað störfum. Þessi tillaga gengur út á það og ég hvet þingheim til að styðja hana.
Herra forseti. Ég styð þessa tillögu sem gengur út á að veita aukið fé, samtals 2 milljarða kr., til að skapa störf með svokallaðri sumarstarfaleið. Ég held að mjög margt hér í landinu sé ógert og hægt að nýta fólk til ýmissa starfa, eins og t.d. í skógrækt. Það þarf að grisja skóga, leggja vegi og stíga og ýmislegt annað má finna til. Ég held að það sé vel þess virði að leggja aukið fé í þetta verkefni.
Virðulegi forseti. Hérna er leiðrétting á grunnlífeyri samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar frá árinu 2007 þar sem reikna á með hækkun grunnlífeyris, annaðhvort eftir launaþróun eða eftir vísitölu neysluverðs, hvort sem er hærra. Það hefur aldrei verið gert í rauninni þannig að smátt og smátt hefur orðið ákveðin gliðnun á raunhækkun miðað við þá hækkun sem tekin er fram í lögunum upp á rúmlega 30%. Þetta er það sem munar á málefnasviði örorku þannig að við leggjum einfaldlega til að á sömu forsendum og laun þingmanna og ráðherra hækka eftir raunverulegri launaþróun verði þetta lagfært þannig að það sé sambærilegt. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög einföld breytingartillaga. Við í fjárlaganefnd fengum, og velferðarnefnd líka, minnisblað og útreikninga frá ráðuneytinu um áfallinn kostnað vegna faraldursins fyrir heilbrigðiskerfið. Það var sundurliðað niður á stofnun og fleira og uppsafnaður kostnaður var rétt rúmir 3,5 milljarðar sem eru fjárheimildir sem við þurfum hvort eð er að dekka einhvern tímann á árinu. Að sjálfsögðu eigum við að gera það strax og ættum í rauninni að vera að fá betri greiningar um það hver kostnaðurinn er síðan þá. Þetta er síðan um miðjan apríl þannig að augljóslega eru þarna fjárheimildir sem vantar upp á og við leggjum einfaldlega til að þær verði samþykktar núna strax. Ég segi já.
Virðulegur forseti. Það er full ástæða til að árétta það sem ítrekað hefur komið fram, að það liggur algjörlega fyrir að allur sá kostnaður sem fellur til í heilbrigðiskerfinu vegna Covid-19 verður bættur. Til að tryggja að við séum með nákvæma tölu í þessum efnum hefur öllum heilbrigðisstofnunum verið sett það fyrir að halda þessum kostnaði til haga frá einni viku til annarrar. Honum verður safnað upp í því skyni að bæta stofnunum það sem þar kemur fram. Það er flókið viðfangsefni sem blasir við stofnununum þegar kúfurinn verður að baki, þ.e. að taka til við verkefni sem hafa beðið en ekki síður að taka til við hefðbundna heilbrigðisþjónustu en tryggja jafnframt að heilbrigðiskerfi okkar geti brugðist hratt og örugglega við þegar og ef faraldurinn lætur aftur á sér kræla.
Herra forseti. Við fjöllum um tillögu frá Viðreisn þar sem í 3. lið er gert ráð fyrir að veita 5 milljarða kr. til tveggja verkefna. Annað verkefnið gengur út á að veita 2,5 milljarða til Vegagerðarinnar í þörf, góð og brýn verkefni, en hinn hluti tillögunnar, 2,5 milljarðar, á að ganga til að flýta framkvæmdum við borgarlínu. Miðflokkurinn getur ekki stutt það mál og munum við ekki greiða atkvæði um 3. liðinn þess vegna. Við teljum að borgarlína sé illa undirbúið og óljóst loforð inn í framtíðina til mikilla útgjalda. Þetta er þá bara byrjunin á því sem koma skal þar sem borgarstjórnarmeirihlutinn með borgarstjórann í fararbroddi hefur teymt ríkisstjórnina inn í þetta verkefni. Við getum því ekki greitt atkvæði með þessari tillögu sem er ágæt að öðru leyti.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um fjórþætta tillögu. Hún fjallar um lagfæringar á tryggingagjaldi til að örva það að fyrirtæki hafi fólk í vinnu og að ráðið sé inn fólk af atvinnuleysisskrá. Við leggjum hér til innspýtingu í rannsóknasjóðina okkar, við leggjum til að setja fé til að flýta framkvæmdum og síðast en ekki síst leggjum við til að settur verði 1 milljarður í sumarstörf námsmanna og að ákvæðið verði víkkað þannig út að það nái líka til einkageirans. Ég sé á töflunni að þetta fellur ekki vel í hv. þingheim sem er miður en kemur því miður heldur ekki á óvart.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um það að veita 3 milljarða til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins til að geta veitt stuðningslán til nýsköpunarfyrirtækja sem mörg hver standa núna tæpt. Sumum er að blæða út. Þetta er hugsað sem mótframlag ríkisins á móti fjármögnun frá einkafjárfestum. Ég veit að hæstv. nýsköpunarráðherra hefur hug á því að svona mál nái fram að ganga þannig að ég treysti því a.m.k. að hún muni greiða þessu atkvæði. Ég sé þó að þær vonir voru haldlitlar og vonlausar, allt gott er fellt frá stjórnarandstöðunni eins og venjulega, líka þetta góða mál.
Virðulegur forseti. Ég var með á nefndaráliti meiri hluta og tek undir breytingartillögur meiri hluta í þessu máli þó að málið sjálft sé ýmsum vanköntum búið sem þýðir að ég sit hjá við þessa atkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Við erum að greiða atkvæði um gríðarlega mikilvæg fjáraukalög og mikilvægar breytingartillögur við það frumvarp. Ég held að sérstaklega félagslegu aðgerðirnar sem hérna eru lagðar til eigi eftir að skipta alveg gríðarlega miklu máli. Það kann að vera að við þurfum að greiða atkvæði um fleiri fjáraukalög á komandi tímum en þessi hérna eru svo sannarlega mikilvæg til að íslenskt samfélag nái þeirri viðspyrnu sem er nauðsynleg eftir það sem á undan hefur gengið síðustu vikurnar.
Hæstv. forseti. Ég vil í lok atkvæðagreiðslu um fjáraukalagafrumvarp sem er mikilvægur hluti af heildaraðgerðum og ráðstöfunum til að bregðast við afleiðingum Covid-19 á efnahagslífið og samfélagið þakka bæði umræðuna hér í dag sem hefur verið mjög gagnleg og vinnu hv. fjárlaganefndar. Hér er aðgerðum fyrst og fremst beint að hópum sem fyrri aðgerðir hafa ekki náð til. Um er að ræða fjölmargar félagslega mikilvægar aðgerðir, náms- og starfsúrræði fyrir námsmenn og atvinnuleitendur, álagsgreiðslur og tómstundastyrki til barna tekjulægri fjölskyldna og það rennur í gegnum öll sveitarfélög á landinu, geðrækt og geðheilbrigðismál. Heilsugæslan er efld að því leyti sem og félagslegur stuðningur við börn. Þess utan er mikil áhersla á nýsköpun og stuðning við minni rekstraraðila.