Virðulegi forseti. Fæðingartíðni íslenskra kvenna hefur aldrei verið lægri og hefur dregist saman um það sem nemur að meðaltali hálfu barni á aðeins tíu árum. Þetta er reyndar staðan á Norðurlöndum og um alla Evrópu. Til ársins 2010 var fæðingartíðni íslenskra kvenna sú hæsta í Evrópu en nú er hún í sjötta sæti. Þegar við vorum á toppnum var meðaltalið 2,2 börn á hverja konu. Í nýársávarpi árið 2020 bað Erna Solberg, forsætisráðherra Noregs, landsmenn um að eignast fleiri börn. Hún sagði að hún þyrfti sennilega ekki að útskýra hvernig þetta væri gert né ætlaði hún að gefa beinar skipanir en henni var alvara því að Norðmönnum fjölgar ekki nægilega. Hvert er áhyggjuefni hennar? Jú, velferðarsamfélagið stendur ekki undir sér ef fólk hættir að eignast börn. Þeir sem eru á vinnumarkaði skapa tekjur og greiða skatta og styðja þannig við þá sem hafa skilað sínu verki á vinnumarkaði. Aldurspíramídi sem er á hvolfi getur ekki staðið undir velferðinni. Á Íslandi fæðast í dag líka of fá börn til að halda jafnvæginu til lengri tíma litið. Kappsmál stjórnvalda á þess vegna að vera að stuðla að frekari barneignum og þess vegna er það beinlínis í hag okkar að reka fjölskylduvæna pólitík. Við þurfum nefnilega fleiri vinnandi hendur til lengri tíma litið og fleiri lítil börn munu til lengri tíma litið beinlínis bæta lífskjör okkar allra. Við eigum þess vegna að hvetja frjósemisgyðjuna til dáða, hvetja hana til að leggjast undir feld. Um þetta ættu landsmenn að hugsa núna þegar þeir ferðast innan húss og innan lands í sumar, að gleyma þá ekki að ferðast kannski bara dálítið í svefnherberginu. Ömmum okkar og öfum tókst að fjölga sér um 200.000 á tíu árum og með það í huga að verja velferðina og efnahaginn með fleiri börnum ættum við líka að hlusta á Ernu, fyrir land og þjóð og fyrir ríkiskassann. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]]
Virðulegi forseti. 2%. Könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands sýnir að andstæðingar sóttvarna við landamærin eru um 2% landsmanna, en 80% landsmanna styðja eindregið aðgerðir við landamærin í núverandi mynd eða hertri. Samt fékk ég línu um daginn frá góðri frænku minni í útlöndum sem fylgist ágætlega með íslenskri þjóðmálaumræðu og var alveg gáttuð á þessari úlfúð sem væri hér í landinu út af tiltölulega vægum ráðstöfunum. Hún er sjálf í landi þar sem hefur verið útgöngubann og allt daglegt líf eiginlega bara drepið í dróma. Ég útskýrði fyrir henni að skoðanakannanir segðu annað, en andstæðingar sóttvarna væru bara svo háværir og duglegir að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Hvaða fólk er þetta annars? Ég held að þetta séu einhvers konar stjórnleysingjar, þetta séu anarkistar til hægri og vinstri sem líta á almenning, einstaklingana annars vegar og svo ríkisvaldið hins vegar, sem óvini, sem andstæður, þar sem einstaklingurinn sé alltaf að verjast ásælni ríkisins. Þetta eru sjónarmið sem er allt í lagi að viðruð séu og sjálfsagt er að leggja eyru við. En þetta eru sem sé 2% sjónarmið. Samt finnst manni eins og þessi 2% sjónarmið eigi sér ríkari hljómgrunn innan ríkisstjórnarinnar en meðal almennings og mann grunar að þessi sjónarmið hafi orðið ofan á þegar ríkisstjórnin lét undir höfuð leggjast að tryggja í lögum að hægt væri að skikka fólk í sóttvarnahús, eins og sóttvarnalæknir vildi. [[Forseti hringir.]]Þá heyrðust líkingar við gúlagið og fangabúðir nasista og guð má vita hvað. [[Forseti hringir.]]Þetta er sem sagt enn eitt málið þar sem hægri öfgar fá óeðlilegt vægi við lagasetningu. Og það er [[Forseti hringir.]]vegna þess að vinstri menn bera ekki gæfu til að vinna saman.
Forseti biður hv. þingmenn vinsamlegast um að virða tímamörkin.
Herra forseti. Baráttan við Covid og afleiðingar heimsfaraldursins hefur ekki bara verið sóttvarnir og heilbrigðisþjónusta. Hún hefur líka falið í sér mjög umfangsmiklar aðgerðir í efnahagsmálum, umfangsmiklar aðgerðir til að grípa til varna fyrir íslenskt samfélag, fyrir íslenskan almenning til þess að afleiðingar faraldursins bíti ekki eins harkalega og ella hefði orðið. Þingið hefur í góðri samstöðu afgreitt fjölda mála sem koma að efnahagslegum afleiðingum faraldursins og í gær ræddi ég m.a. einn af þeim þáttum, þ.e. átakið Hefjum störf. Í morgun kom svo uppfært mat frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum á aðgerðum stjórnvalda í samanburði við önnur lönd. Og nú brá svo við að Ísland var ekki lengur eitt af rauðu löndunum, sem einhverra hluta vegna hafði komist inn í mat þeirra áður, heldur vorum við nú einna grænust og með aðgerðapakka sem tomma nokkuð yfir 9% af landsframleiðslu, mun meira en hjá hinum Norðurlöndunum, og það þrátt fyrir að hér hafi í heildarsamhenginu gengið býsna vel í baráttunni við faraldurinn. Við höfum til að mynda getað haldið samfélaginu opnu miklu lengur og meira en nágrannaríkin. Bólusetningar hafa gengið vel, við erum á réttri leið þar. Það var greinilegt að nokkurt fár kviknaði á samfélagsmiðlum þegar fyrri útgáfa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á mati á aðgerðum kom fram. Ég hlakka til að sjá þau jákvæðu viðbrögð sem vafalaust munu koma við þessum góðu fréttum á sama vettvangi.
Hæstv. forseti. Þrátt fyrir viðsjár í efnahagsmálum hefur fiskeldi aflað meiri gjaldeyristekna en nokkru sinni og vægi þess hefur aldrei verið meira. Á síðasta ári var slátrað rúmum 40.000 tonnum af eldislaxi og útflutningsverðmæti nam rúmlega 29 milljörðum. Verðmæti útfluttra sjávarafurða nam um 270 milljörðum kr. og því var hlutfall fiskeldis af útflutningsverðmæti sjávarafurða komið í um 11%. Það eru tæp 5% verðmæta vöruútflutnings þjóðarinnar. Fiskeldi er því ekki einungis komið til að vera heldur stefnir í að það verði einn af grunnatvinnuvegum Íslendinga. Það hefur burði til að vaxa, ólíkt öðrum sjávarútvegi sem sækir í takmarkaða auðlind sem byggð er á sjálfbærri nýtingu. Fyrir alla áhugamenn um atvinnuuppbyggingu landsbyggðar er vaxtarþróun fiskeldis mikilvæg. Byggðastofnun telur að að jafnaði hafi mátt rekja um 81% atvinnutekna í fiskeldi til landsbyggðarinnar. Á það ekki síst við um fiskeldi á Austfjörðum þar sem slátrað var 10.000 tonnum á síðasta ári. Ánægjulegt hefur verið að fylgjast með Fiskeldi Austfjarða sem hóf starfsemi sína árið 2012 í Berufirði og hefur síðan farsællega byggt upp starfsemi þar og á Fáskrúðsfirði og slátrun og vinnslu á Djúpavogi. Hluti afurðavinnslunnar er í Borgarnesi og seiðaeldi er í Þorlákshöfn og Kelduhverfi. Reksturinn, sem heldur nú um 100 starfsmenn, liggur því víða um landsbyggðina. Sama gildir um fyrirtækið Laxa fiskeldi, sem rekur seiðaeldi í Ölfusi en er með umfangsmikið og fullkomið sjókvíaeldi á Reyðarfirði með 16.000 tonna framleiðsluheimild á laxi. Slátrun fer fram í Búlandstindi á Djúpavogi, sem er í eigu þeirra og samstarfsaðila. Þrátt fyrir að stór hluti Íslands hafi verið lokaður fyrir fiskeldi frá 2004 og stjórnvöld setji eldinu æ strangari kröfur, óttast menn umhverfisáhrif á vöxt fiskeldisins. Við skulum gera ríkar kröfur um uppbyggingu eldis í sátt við umhverfið því að efnahagsleg hagsæld mun áfram byggja á vexti útflutningsgreina.
Virðulegur forseti. Í góðri umræðu Flokks fólksins hér á Alþingi í gær, um fátækt á Íslandi, var talað um meðaltal í því hve gott við höfum það hér á landi. Meðaltal segir ekkert um það hversu gott eða slæmt fólk hefur það sem verst er sett hér á landi. Nýjasta spurningin varðandi það hvernig við eigum að útrýma fátækt er sú sem hæstv. fjármálaráðherra setti fram í umræðu hér á Alþingi: Hvar eigum við að fá fjármagn til þess? Hvar eigum við að fá fjármagn til þess að útrýma sárafátækt og fátækt í heild sinni? Nýjasta útspil ríkisstjórnarinnar í málefnum þeirra sem lengst hafa verið atvinnulausir er stuðningur upp á 472.000 kr. á mánuði plús lífeyrissjóðsgreiðsla upp á 11%, sem er gott mál svo langt sem það nær, eða bara rétt fram yfir kosningar. Enginn spurði um það hvar ætti að fá fjármagn til að standa undir þessum útgjöldum. Það hefur enginn í ríkisstjórninni spurt að því hvaðan fjármagnið eigi að koma til að standa undir öllum þeim hundruðum milljarða króna sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna Covid-19 veirufaraldursins hafa kostað ríkissjóð. Nei, þessi kostnaður kemur úr ríkissjóði og þaðan á einnig að koma fjármagn til að koma í veg fyrir ömurlega stöðu þeirra sem lifa við fátækt. Það er ömurlegt að fátækt fólk eigi ekki fyrir mat fyrir börnin sín nema rétt í byrjun mánaðarins. 472.000 kr. fyrir skatt er há krónutala hjá þeim verst settu, sem verða að reyna að tóra á helmingi lægri upphæð, eða rúmlega 200.000 kr. útborguðum á mánuði. Fátækt eða örbirgð er efnahagsástand í boði ríkisstjórnarinnar hjá þeim sem líða skort, skortir mat, húsnæði, föt og aðrar nauðsynjar, og hafa verri aðgang að heilbrigðisþjónustu. Við erum með börn í þessum ömurlegu aðstæðum. Börn í þúsundatali búa við ömurlegar aðstæður og þurfa að lifa við fátækt. Flokkur fólksins segir: Útrýmum fátækt strax. Fólkið fyrst, svo allt hitt.
Herra forseti. Ég ætla að fjalla örlítið um gangverkið varðandi lög og reglugerðir í samhengi við lýðræðisskipulagið sem við búum við. Alþingi setur lög með ákveðnum hætti og með þeim reglum sem um það gilda. Lögin mega vitaskuld ekki fara í bága við ákvæði í stjórnarskrá lýðveldisins. Lögin setja t.d. framkvæmdarvaldinu skorður. Þannig verða þær reglugerðir sem stafa frá ráðherrum í ríkisstjórn að eiga sér viðhlítandi lagastoð. Þær verða að styðjast við lög og mega vitaskuld ekki vera í andstöðu við ákvæði laga. Litið hefur verið svo á að það sé alvarlegt ef hæstv. ráðherrar ríkisstjórnar virða ekki landslög með þessum hætti. Nýverið úrskurðaði héraðsdómur að ríkinu hafi ekki verið heimilt að skylda fólk í sóttkvíarhótel, eins og kveðið var á um í reglugerð hæstv. heilbrigðisráðherra. Með öðrum orðum var niðurstaðan sú að ákvæði í reglugerð hæstv. heilbrigðisráðherra ætti sér ekki stoð í lögum. En sjaldan er ein báran stök, herra forseti. Það er nefnilega ekkert nýtt að ráðherrann stjórni sínum málaflokki með setningu reglugerða sem ekki hafa fullnægjandi lagastoð. Í Morgunblaðinu í morgun er fjallað um fyrirhugaða breytingu á reglugerð hæstv. heilbrigðisráðherra um endurgreiðslu kostnaðar vegna þjónustu sjálfstætt starfandi sérgreinalækna og efasemdir um að ákvæði reglugerðarinnar eigi sér viðhlítandi lagastoð. Dögg Pálsdóttir, lögfræðingur Læknafélags Íslands, fjallaði um þetta í grein í Læknablaðinu nýlega þar sem hún segir a.m.k. tvö ákvæði reglugerðarinnar um endurgreiðslu kostnaðar vegna þjónustu sjálfstætt starfandi sérgreinalækna hafi skort viðhlítandi lagastoð á þeim tíma sem reglugerðin var sett. Nefnir hún 7. gr., um skyldu sérgreinalækna til að veita Sjúkratryggingum Íslands upplýsingar og gögn sem nauðsynleg eru vegna eftirlitshlutverks Sjúkratrygginga. Í grein sinni segir Dögg að engin lagastoð hafi verið fyrir þessu ákvæði reglugerðarinnar á þeim tíma, sú stoð hafi fyrst komið inn með lögum nr. 92/2020. Þá nefnir hún einnig 5. gr. reglugerðarinnar [[Forseti hringir.]]sem fjallar um að til að sjúkratryggðir njóti sjúkratryggingaréttar síns beri veitanda heilbrigðisþjónustu að skila reikningsupplýsingum til Sjúkratrygginga á því formi sem stofnunin ákveður, [[Forseti hringir.]]en fyrir því sé engin lagaheimild. Herra forseti. Er það boðlegt í lýðræðisríki að hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]leitist við að stjórna sínum málaflokki ítrekað með reglugerðum sem ekki eiga sér stoð í lögum?
Forseti. Þegar land er ræktað getur verið skynsamlegt að hvíla það um hríð og hefja svo aftur ræktun á því. Ég lít svo á með mál sem ég er að tala um hér, að ég hafi hvílt það um hríð en ætli svo að taka það aftur upp á ný. Þetta er mál sem er mér mjög hugleikið og snýr að innlendri matvælaframleiðslu og þeim hugmyndum sem ég hef um að koma upp matvælaframleiðsluklasa á Suðurlandi í kringum Árborgarsvæðið. Ég hef talað um þetta áður, frú forseti, og það er vegna þess að ég held að þetta sé þjóðþrifamál sem ég hvet Alþingi og ríkisstjórnina sérstaklega til að taka upp. Við tölum nefnilega um það á hátíðarstundum að við viljum efla innlenda matvælaframleiðslu. Það er ekki eftir neinu að bíða með að taka stór og ákveðin skref í því. Ég hef horft á Suðurland sérstaklega sem er blómlegt matvælaframleiðsluhérað. Þar fer stór hluti grænmetisframleiðslu landsins fram, aðstæður eru sérstaklega góðar þar hvað jarðhitann varðar og stutt á helsta markað, kornrækt mikil, rannsóknarstöð í Gunnarsholti, yrkisrannsóknir sem þarf að efla og ýmislegt fleira, að ég tali nú ekki um Garðyrkjuskólann að Reykjum sem hefur verið vagga íslenskrar garðyrkju áratugum saman. Okkar skylda er að viðhalda þeirri starfsemi og starfsmenntun sem þar er. Mjólkurframleiðsla er öflug á svæðinu. Það má nefna fiskeldismálið í Þorlákshöfn, ég held að það hafi verið nefnt hér af einhverjum hv. þingmanni áðan. Við erum með fiskeldis- og fiskvinnsluskóla í Grindavík sem er hægt að tengja í gegnum Suðurstrandarveg o.s.frv. Forseti. Ég er með mál hér í þinginu um akkúrat þetta og ég ætla tímans vegna að álykta að það sé ekki endilega öruggt að það klárist. En ég hvet þá ráðherra sem þar er skorað á að taka málið einfaldlega upp, að ríkisstjórn Íslands komi á þessu þjóðþrifamáli á Suðurlandi.
Herra forseti. Ég ætla að víkja hér aðeins að ferðavögnum eða hjólhýsum sem eru vinsælt farartæki hér á landi. Í Morgunblaðinu í dag segir að sala á hjólhýsum sé margföld miðað við sama tíma í fyrra og það líti út fyrir að allir nýir ferðavagnar verði uppseldir í maí til júní. Enn fremur segir í fréttinni að allir ætli að ferðast innan lands í sumar vegna veirufaraldursins. Þrátt fyrir miklar vinsældir hjólhýsa er verið að úthýsa hjólhýsum á vinsælum svæðum til áratuga eins og á Laugarvatni og í Þjórsárdal. Hjólhýsaeigendur hafa fengið bréf um að þeir eigi að koma sér burt og aðlögunartíminn er mjög skammur. Í Þjórsárdal má ætla að ákvörðunin snerti um 300 til 400 manns. Það er Skógrækt ríkisins sem ræður ríkjum í Þjórsárdal og ber umhverfisráðherra ábyrgð á þessari framkomu. Umhverfisráðherra hefur hvatt landsmenn til að ferðast innan lands en vill síðan ráða því hvar þeir mega ekki vera. Á Laugarvatni er það Bláskógabyggð sem lokar vinsælasta hjólhýsasvæðinu á Íslandi og kom það sem reiðarslag fyrir hjólhýsaeigendur. Fyrstu hjólhýsin komu á Laugarvatn fyrir 50 árum. Hjólhýsi eru yfir 200 og hafa eigendur lagt í margvíslegan kostnað og vinnu við að útbúa sér sína sælureiti til áratuga. Breytingar á regluverki hafa gert það að verkum að koma þarf öryggismálum á svæðinu í viðunandi horf. Sveitarfélagið er ekki reiðubúið að leggja í þann kostnað. Félag hjólhýsaeigenda hefur boðist til að taka þátt í kostnaðinum og leggja til 20 millj. kr. en sveitarfélagið hefur ekki séð ástæðu til að svara því. Eflaust þarf úrbætur á fleiri hjólhýsasvæðum á landinu. Ef viðbrögðin verða þau sömu og hjá Bláskógabyggð og í Þjórsárdal er ljóst að hjólhýsasvæði á Íslandi munu renna sitt skeið á enda. [[Forseti hringir.]]Landsmenn eru hvattir til að ferðast innan lands og sala hjólhýsa slær öll met en á sama tíma er hafin herferð gegn hjólhýsasvæðum.
Virðulegi forseti. Ég sat fund með fulltrúum þeirra 46.000 eldri borgara sem búa í landinu þar sem fram koma helstu áherslupunktar þeirra fyrir komandi alþingiskosningar. Á fundinum í Stangarhyl, sem var afar upplýsandi, ríkti góður andi, eins og venjulega þegar við hittum fulltrúa eldra fólks. Fyrsti áherslupunkturinn fjallar um að eldra fólk fái að vinna eins og það vill. Það er mikilvægt að við náum frekari sátt um frítekjumörk, en hver þúsundkall í hækkun frítekjumarka kostar ríkissjóð 200 millj. kr., eins og fram kom á fundinum. Ég velti fyrir mér hvort lægsta tíundin, 3.500 manns, sem hefur engar aðrar tekjur til að skerða eða bæta kjör þess, gæti fengið viðbótargreiðslu sem næmi lægstu frítekjumörkum. Þessi hópur situr alltaf eftir í öllum kröfugerðum og þarna gæti 25.000 kr. greiðsla skipt máli fyrir aðila sem hefur rétt um 300.000 kr. á mánuði. Virðulegi forseti. Önnur atriði sem eldra fólk kallar eftir er að 70 ára starfsaldursregla verði afnumin og að fólk ráði starfslokum sínum sjálft. Fram kom hjá þeim að 67 ára aldursmörk stýri því mjög hvenær fólk fer á lífeyri. Hér er mál sem er mikilvægt að skoða í ljósi þess að þjóðin eldist og starfskrafta fólks nýtur lengur við fram eftir aldri. Þá vill eldra fólk að heilsugæslan verði vagga öldrunarþjónustu sem nálgast hópinn fyrr á lífsleiðinni með samhæfðri teymisvinnu lækna, hjúkrunarfræðinga, Janusarverkefninu og fleiri verkefnum. Eldra fólkið kallar eftir nýjum búsetuúrræðum, sem núna eru fábreytt. Það kallar eftir millistigi í búsetu á eigin heimili og hjúkrunarheimili, sem mætti sannarlega reka af einkaaðilum. Hér er á ferðinni afar áhugaverð hugmynd sem skoða mætti vel. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt við svörum kalli eldra fólks um að hafa áhrif á eigið líf. Það gerum við með því að auka frjálsræði og leiðir í búsetu og þjónustuúrræðum þessa hóps og tryggja afkomu þeirra sem lægstar hafa tekjurnar í þessum hópi með því að lægstu greiðslur almannatrygginga fylgi lægstu launum í landinu.
Herra forseti. Evrópumálin hafa verið nokkuð til umræðu á ný, góðu heilli. Það er á stefnuskrá Viðreisnar að halda áfram aðildarviðræðum um inngöngu Íslands í það góða samband sjálfstæðra og fullvalda Evrópuþjóða. En við þessar aðstæður spyr fólk gjarnan: Hvers vegna er þetta markmið ykkar í Viðreisn? Svarið við því er einfalt. Innganga í Evrópusambandið er ekki sjálfstætt markmið. Inngangan er hins vegar stórt skref í átt að mörgum markmiðum sem þingmenn allra flokka berjast fyrir. Með inngöngu í Evrópusambandið og upptöku evru fylgir langþráður gengisstöðugleiki. Hann mun gera rekstur á Íslandi blómlegri með auknum fyrirsjáanleika og lægri vöxtum. Hann mun gera verðtrygginguna óþarfa fyrir heimili landsins. Hann mun lækka kostnað heimilanna við matarkörfuna. Innganga gerir okkur kleift að takast á við vandamál sem eru of stór fyrir einstök ríki að glíma við, ekki síst loftslagsbreytingarnar. Í Evrópusambandinu er mikill stuðningur við landbúnað, sérstaklega á norðurslóðum. Þar er haldið vel utan um hagsmuni smárra fyrirtækja og stuðning við nýsköpun. Stöðugra gengi styður líka við hagvöxt og hagvöxtur er lykillinn okkar að því að stíga út úr yfirstandandi heimskreppu án þess að þurfa að grípa til verulegs niðurskurðar og skattahækkana. Þetta vitum við allt saman vel. Listinn er langur yfir kosti þess að ganga í Evrópusambandið. Nærtækt er núna að nefna hvar við stæðum í öflun bóluefna ef við nytum ekki skjóls Evrópusambandsins og svarið blasir auðvitað við: Mun verr. Þess vegna er innganga í Evrópusambandið ekki sjálfstætt markmið en hún er vegurinn okkar að bættum lífsgæðum og fjölþættri lausn við mörgum stórum vandamálum.
Virðulegi forseti. Hvernig getum við verið sjálfbær? Það er spurning sem er ofarlega í hugum margra, sérstaklega þegar við erum að komast út úr krísuástandi sem fylgir þessum heimsfaraldri. Hvað gerum við til að tryggja fæðuöryggi okkar t.d. þegar við styðjumst svo mikið við innflutning eins og raun ber vitni? Þetta eru spurningar sem þarf að svara og þetta er umræða sem þarf að eiga sér stað á flestum stigum stjórnsýslunnar. Hugsaðu stórt, hugsaðu grænt, er yfirskrift vefstofu sem Eimur, Nýsköpun í norðri og Samtök sveitarfélaga á Norðurlandi eystra og vestra, ásamt Hacking Hekla, standa fyrir á morgun. Vefstofan er undanfari lausnamótsins Hacking Norðurland, sem hefst svo í kjölfarið. Þar er þemað orka, matur og vatn, eða heilög þrenning í sjálfbærni, eins og þau segja sjálf. Markmiðið er að hvetja fólk til að hugsa hvernig hægt er að nýta auðlindir Norðurlands með sjálfbærum hætti til framtíðar. Á síðu fundarins segir, með leyfi forseta: „Þessar auðlindir tengjast órjúfanlegum böndum og þannig getur verið gagnlegt að hugsa um þær saman. Þetta eru auðlindir sem við erum rík af og auðlindir sem við bruðlum með. Hvernig getum við verið sjálfbær og til fyrirmyndar á heimsvísu?“ Ég tel þetta átak sannarlega vera til fyrirmyndar. Hér er unnið þvert á stofnanir og stoðir hins opinbera til að vinna að lausnum á mörgum þeirra stóru spurninga sem við stöndum nú frammi fyrir. Eins og flest er þessa dagana, og ég benti á hér áðan, er þetta á netinu og ég hvet fólk sem vill vita meira um þetta að hlusta á setninguna á morgun sem hefst klukkan tvö og er á Facebook-síðu Eims.
Herra forseti. Ég ætla að víkja örfáum orðum að sama máli og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson minntist á hér áðan, sem er nýtt uppfært mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á umfangi þeirra stuðningsaðgerða sem íslensk stjórnvöld hafa gripið til vegna viðbragða við Covid-vandanum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingmenn átti sig á því að þær tölur sem fóru á flug hér fyrir helgi, og bentu til þess að stuðningur hér á landi hefði verið mun minni en í flestum löndum sem við berum okkur saman við, voru byggðar á vitlausum forsendum. Það var ekki tekið tillit til allra þeirra aðgerða sem skipta máli í þessu sambandi, vantaði reyndar heilmikið upp á að teknar væru inn í dæmið aðgerðir sem bein tengsl hafa við Covid og eru viðbrögð við vandanum og eins virðist viðmiðunartímabil að einhverju leyti hafa verið annað. Einungis var tekið tillit til aðgerða hér á síðasta ári en í ýmsum viðmiðunarlöndum a.m.k. var tekið tillit til aðgerða á þessu ári líka og svo virðist það vera í stöðunni að bornar hafa verið saman annars vegar rauntölur frá Íslandi og hins vegar einhverjar áætlanir stjórnvalda í öðrum ríkjum. Á margan hátt var því verið að bera saman epli og appelsínur og niðurstaðan auðvitað skökk eftir því. Í staðinn fyrir að íslensk stjórnvöld séu að verja 2,1% af vergri landsframleiðslu í stuðningsaðgerðir, sem var niðurstaða skýrslunnar, er um að ræða 9,2% af vergri landsframleiðslu, það er gríðarlegur munur. Nú er alltaf hægt að teygja svona samanburð og toga með ýmsum hætti. Það skiptir hins vegar verulegu máli í þessu sambandi að ná leiðréttingu á þessu [[Forseti hringir.]]eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn virðist hafa fallist á. Við erum þá komin miklu nær því að vera að bera saman sambærilega hluti.
Hæstv. forseti. Hlutverk fjármálaráðs er afar mikilvægt í verklagi ríkisfjármála. Hv. fjárlaganefnd fékk fulltrúa ráðsins á sinn fund í morgun til að ræða álitsgerð þess við tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Í 13. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um hlutverk ráðsins um að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun og stefnumörkunin fylgi þeim grunngildum sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. sömu laga, um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi, auk þess sem hún standist fjármálaleg skilyrði 7. gr. laganna um afkomu, skuldahlutfall og skuldalækkunarhlutfall. Eins og við þekkjum hefur fjármálareglum verið vikið til hliðar og kveðið á um breytt hlutverk fjármálaráðs að því leyti að leggja mat á þau áform stjórnvalda að virkja fjármálareglurnar að nýju árið 2026 að undangenginni stöðvun skuldasöfnunar 2025, sem að því leyti hefur ígildi fjármálareglu. Álit fjármálaráðs hefur verið mjög gagnlegt og í senn leiðsögn í umfjöllun þingsins auk þess að styðja við almenna og hlutlæga umræðu um stefnumörkun stjórnvalda og opinber fjármál. Á því er ekki breyting og fundurinn með ráðinu var að venju upplýsandi. Það sem er óhefðbundið nú, en kjarnar kannski um leið mikilvægi ráðsins út frá hlutverki þess, eru efnahagslegar afleiðingar kórónuveirunnar og sú staðreynd að við erum á kosningaári. Áskoranirnar í ríkisfjármálum eru þó ekki að fara frá okkur og það er ærið verkefni að koma á jafnvægi og stöðugleika að nýju með sjálfbærni að leiðarljósi. Auðnist okkur það er það mat fjármálaráðs að gangi forsendur eftir varðandi yfirlýst markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra verði hægt að virkja fjármálareglur að nýju árið 2026.
Herra forseti. Þau tíðindi hafa nú borist frá Danmörku að yfirmenn sóttvarna þar í landi hafa ákveðið að hætta að nota bóluefni AstraZeneca vegna aukaverkana sem hafa komið í ljós eftir að notkun þess jókst. Danir ætla að bjóða þeim 150.000 einstaklingum sem hafa fengið fyrri bólusetninguna með AstraZeneca-efninu aðra lausn. Þetta samsvarar því að 10.000 manns á Íslandi fengju sömu meðhöndlun. Í framhaldi af því að Danir hafa hætt notkun á efninu hljótum við að þurfa að fá yfirlýsingu frá hæstv. heilbrigðisráðherra um hvað ríkisstjórnin ætli að gera í framhaldinu, hvort hún ætli að fara að ráði Dana eða hvort áfram verði haldið að nota þetta bóluefni sem er vægast sagt umdeilt. Ég er alveg sannfærður um að eftir þessar fregnir frá Danmörku í morgun muni þeim fjölga sem hafna því að fá efnið í bólusetningu. Æskilegast væri auðvitað að ná tangarhaldi á Þórólfi sjálfum, þ.e. að þingmenn fengju beint viðtal við hann. Það væri hægt að gera með því að hann yrði kallaður fyrir hv. velferðarnefnd þannig að hægt væri að fá sjónarmið sóttvarnalæknis fram í þessu máli. Góðu fréttirnar eru hins vegar þær að tilkynnt hefur verið um aukið framboð á Pfizer-bóluefni fyrir Evrópu svo að skiptir milljónum skammta og hugsanlega mun það leysa okkur úr þessari snöru. En við verðum að fá það fram frá stjórnvöldum hvort þau hyggist halda áfram að nota AstraZeneca-bóluefnið til bólusetningar hér á Íslandi og þá fyrir hvaða hópa.
Herra forseti. Istanbúl-samningurinn er samningur um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gagnvart konum og heimilisofbeldi. Hann var samþykktur á vettvangi Evrópuráðsins 11. maí 2011, en hér á landi var hann fullgiltur í apríl 2018. Istanbúl-samningurinn er einn mikilvægasti samningur Evrópuráðsins og eitt öflugasta tækið til að berjast á alþjóðavísu á alþjóðavettvangi gegn kynbundnu ofbeldi, heimilisofbeldi og þvinguðum hjónaböndum. Það myndi hafa alvarlegar afleiðingar fyrir líf milljóna kvenna og stúlkna í aðildarríkjum Evrópuráðsins, ef svo fer fram sem horfir að aðildarríki á borð við Pólland, Tyrkland, Slóvakíu og Ungverjaland segi sig frá þessum gríðarlega mikilvæga samningi. Það sem einu sinni virtist tiltölulega óumdeilt 25 blaðsíðna skjal, átti eftir að verða ásteytingarsteinn í aðildarríkjum Evrópuráðsins um skilgreiningu á kyni og myndgerving fyrir stærra menningarstríð sem er í uppsiglingu og hefur verið grasserandi og kraumandi síðustu árin á milli gömlu Austur-Evrópu og Vestur-Evrópu. Eitt af öðru snúa gömlu Austur-Evrópuríkin baki við samningnum og fullyrða að hann muni rýra útgáfu þeirra af fjölskyldugildum. Tyrkland, sem hýsti samninginn, mun draga sig út úr honum 1. júlí næstkomandi. Pólland hefur gefið til kynna að það efist um samninginn, neðri deild pólska þingsins. Önnur Evrópulönd, Ungverjaland, Búlgaría og Tékkland, undirrituðu skjalið en hafa ekki þýtt ákvæði þess í lög. Andstreymið snýst um menningarstríð á milli popúlískra, and-femínískra afla á móti sjálfsögðum réttindum kvenna og stúlkna um að eiga sér mannsæmandi líf. Þetta er ekki bara áróðursstríð gegn Istanbúl-sáttmálanum, þetta er líka and-evrópskt áróðursstríð [[Forseti hringir.]]og and-ESB áróðursstríð, eins og Daniel Holtgen, talsmaður Evrópuráðsins, sagði í gær. [[Forseti hringir.]]Við, íslenskir þingmenn, eigum að láta í okkur heyra og mótmæla þessu framferði aðildarríkja Evrópuráðsins [[Forseti hringir.]]á hvaða vettvangi sem við getum og ég hvet okkur öll til þess.
Virðulegi forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á málefnasviði mennta- og menningarmála að því er varðar öflun sakavottorðs. Um er að ræða lög er varða leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla, íþróttir, æskulýðsstarf, lýðskóla, tónlistarskóla, náms- og starfsráðgjafa, framhaldsfræðslu og menntun og hæfni og ráðningu kennara. Með frumvarpinu er stefnt að samræmdum reglum í löggjöf um skilyrði fyrir ráðningu í störf með börnum og ungmennum. Virðulegi forseti. Nú vík ég að efnislegu innihaldi frumvarps þess sem hér er mælt fyrir. Með frumvarpi þessu er mælt fyrir um sams konar breytingar á öllum þeim lagabálkum sem frumvarpið tekur til. Í öllum lögum sem eru til umræðu er varða þennan lagabálk er lagt til að starfsfólk megi eftir sem áður ekki hafa hlotið refsidóm fyrir brot á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Við ráðningu skal liggja fyrir sakavottorð eða heimild fyrir þann sem fer með ráðningarvald til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Þetta er lagt fram til samræmis við barnaverndarlög, nr. 80/2002, þannig að hafi umsækjandi verið dæmdur fyrir önnur brot skuli meta áhrif þess á hæfni viðkomandi til að gegna því starfi sem um ræðir, m.a. að teknu tilliti til eðlis starfsins og alvarleika brotsins. Á ákvæði þetta einnig við um verktaka og undirverktaka. Markmið frumvarpsins er að tryggja að uppfærðar upplýsingar um þessi mál liggi ávallt fyrir. Með vísan til þess er kveðið á um í frumvarpinu að sá sem fer með ráðningarvald hafi heimild til að óska eftir endurnýjun á sakavottorði eða heimild til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Til að gæta meðalhófs skal slíkt þó að hámarki gert einu sinni á ári nema fram komi upplýsingar sem gefa tilefni til frekari upplýsingaöflunar. Virðulegi forseti. Verði þetta frumvarp að lögum verða öll ákvæði um ráðningarbann í sérlögum á sviði mennta- og menningarmála er varða börn og ungmenni samræmd og yrði mikil réttarbót í slíku, sér í lagi fyrir börn og ungmenni. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, og lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008, um fagráð eineltismála. Ísland hefur með ýmsum alþjóðlegum skuldbindingum skuldbundið sig til þess að tryggja öryggi og velferð barna, þar á meðal með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem var lögfestur hér á landi með lögum nr. 19/2013. Einelti er samfélagslegt mein og brýnt að allir í skólasamfélaginu leggi sitt af mörkum til að uppræta það. Fagráði eineltismála er ætlað það hlutverk að veita skólasamfélaginu stuðning vegna eineltismála með almennri ráðgjöf, leiðbeiningum og upplýsingagjöf, auk þess sem hægt er að vísa einstökum málum til fagráðsins sem lýkur slíkum málum með áliti. Slíkt álit hefur oft að geyma leiðbeiningar til aðila skólasamfélagsins, þar á meðal foreldra, um hvernig vinna megi að úrlausn mála með hagsmuni barns að leiðarljósi. Nú vík ég að efnislegu innihaldi frumvarps þess sem hér er mælt fyrir. Meginmarkmið frumvarpsins er að styrkja lagastoð fagráðsins með sambærilegum breytingum á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, og lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008. Þannig verður ekki lengur skylt að kveða á um starfsemi fagráðs í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins á hvoru skólastigi heldur verður því komið fyrir með sérstakri lagagrein í hvorum lagabálki. Með 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að ráðherra skipi fagráð eineltismála sem starfar á grunn- og framhaldsskólastigi. Fagráðið skal skipað þremur aðalmönnum og þremur varamönnum sem hafa þekkingu, menntun og reynslu sem nýtist við ráðgjöf og úrlausn mála. Ráðherra er heimilt að fela Menntamálastofnun eða öðrum aðilum að annast umsýslu fagráðsins. Málsgreinin er í samræmi við núgildandi verklagsreglur en með lögfestingu hennar er ætlunin sú að tryggja að fagráðið hafi styrkari lagastoð en áður. Með 2. mgr. er kveðið á um hlutverk fagráðsins til samræmis við núgildandi verklagsreglur. Málsgreinin stendur í beinum tengslum við 3. mgr. sem kveður á um heimild fagráðsins til að vinna með persónuupplýsingar. Sú málsgrein kemur til vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur á störfum fagráðsins en í dag berst fagráðinu meira magn af viðkvæmum upplýsingum í tengslum við mál sem eru til meðferðar. Þá er í 4. mgr. að finna ákvæði sem fjallar um rétt almennings til aðgangs að gögnum og er ákvæðið til samræmis við 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Sú tillaga byggist á upplýsingum frá fagráði eineltismála um að því berist gjarnan gögn sem eiga rætur að rekja til barnaverndarmála og þykir rétt að sömu takmarkanir séu á afhendingu slíkra gagna hjá fagráði eineltismála og gilda hjá barnaverndarnefndum. Virðulegur forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á fjölmiðlalögum, nr. 38/2011. Frumvarpinu er ætlað að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2018/1808, um breytingar á hljóð- og myndmiðlunartilskipun ESB 2010/13. Miklar breytingar hafa orðið á undanförnum árum á stöðu fjölmiðla, einkum með tilkomu og vexti samfélagsmiðla. Tilefni breytinga á hljóð- og myndmiðlunartilskipuninni var að hún fæli ekki í sér fullnægjandi vernd fyrir börn og neytendur á svokölluðum mynddeiliveitum, sem er nýtt hugtak yfir það sem á ensku er nefnt „video sharing platforms“. Þekktust þeirra er YouTube en Facebook fellur einnig þar undir. Áhorfsvenjur fólks hafa breyst og þá sérstaklega barna. Línulegt áhorf hefur minnkað og fólk horfir sífellt meira á efni í ólínulegri dagskrá og á mynddeiliveitum. Nauðsynlegt var talið að reglur um fyrrnefndar myndmiðlunarleiðir yrðu samræmdar til að stuðla að jafnræði fjölmiðla, óháð þeim miðlunarleiðum sem þeir nota. Virðulegi forseti. Nú mun ég víkja að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að mynddeiliþjónusta falli að hluta undir lögsögu fjölmiðlanefndar og nýjar efnisreglur í fjölmiðlalögum. Sú breyting er nýmæli þar sem með því eru ákveðnir þættir í starfsemi mynddeiliveitna felldir undir fjölmiðlalög þótt slíkar veitur séu ekki fjölmiðlar í eðli sínu. Í öðru lagi er með ítarlegum lögsögureglum kveðið á um staðfesturíki mynddeiliveitna, þ.e. undir lögsögu hvaða EES-ríkis starfsemi þeirra heyrir. Í þriðja lagi er með ítarlegum hætti kveðið á um þær viðeigandi ráðstafanir sem mynddeiliveitur þurfa að grípa til í því skyni að vernda börn og ungmenni fyrir efni og notendaframleiddu efni sem getur haft skaðleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðislegan þroska. Óheimilt verður að dreifa efni sem hvetur til ofbeldis, haturs og refsiverðs verknaðar. Í því efni er sérstaklega tilgreind hvatning til hryðjuverka og efni sem lýtur að kynþátta- og útlendingahatri. Að sama skapi er skerpt á sambærilegum reglum sem gilda fyrir fjölmiðla. Hér er rétt að geta þess að reglurnar snúast ekki um að mynddeiliveitur ritskoði efni sem deilt er á þeirra vegum heldur að þær geri notendum sínum auðvelt að tilkynna efni sem fer gegn reglum þeirra og tilskipunarinnar. Mynddeiliveitum er skylt að grípa til viðeigandi ráðstafana ef ljóst þykir að efnið brjóti í bága við ákvæðið. Í fjórða lagi eru breytingar á ákvæðum um upprunaland fjölmiðlaþjónustu og hvernig skuli bregðast við efni sem sjónvarpað er frá einu ríki en er beint til notenda í öðru ríki. Hér er ríkjum sem efninu er beint að og sem telja að efni brjóti gróflega gegn lögum þeirra gert auðveldara að stöðva slíkar útsendingar eða krefjast þess að upprunaríkið grípi til viðeigandi aðgerða. Í fimmta lagi er gerð krafa um að 30% af framboði myndefnis eftir pöntun verði evrópsk verk og auglýsingareglur rýmkaðar þannig að hámark auglýsinga verði 20% á tilteknum tímabilum en ekki bundið við 20% á klukkustund eins og nú gildir. Í sjötta lagi er í frumvarpinu gert ráð fyrir að fjölmiðlanefnd fái það hlutverk að gera áætlanir og ráðstafanir til að efla og þroska fjölmiðlalæsi almennings auk annarra verkefna er varða upplýsingagjöf til Eftirlitsstofnunar EFTA og þátttöku í starfi samráðshóps evrópskra fjölmiðlaeftirlitsstofnana. Að lokum er í frumvarpinu lagt til að nýttar séu heimildir í tilskipuninni til að setja frekari reglur en kveðið er á um þar. Annars vegar er um að ræða að notendum sé kynnt með skýrum hætti að um auglýsingu eða kynningu sé að ræða ef innskotið er lengra en fimm mínútur, og hins vegar að aðeins þeim sem ekki stunda starfsemi í hagnaðarskyni sé heimilt að kosta barnaefni. Aðrar breytingar eru minni háttar. Virðulegur forseti. Ég tel að það frumvarp sem ég mæli hér fyrir feli í sér ýmsar réttarbætur í takt við þær breytingar sem hafa orðið á undanförnum árum í fjölmiðlun og á samfélagsmiðlum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu svo neinu nemi. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mér finnst þó rétt og skylt áður en málið gengur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að það komi hér fram að ég hef ákveðnar efasemdir um að 18. gr. frumvarpsins standist 73. gr. stjórnarskrárinnar. Ég tek hins vegar eftir því að það var skoðað sérstaklega í ráðuneytinu og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að tekið hafi verið sérstakt tillit til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, sem tryggir að hér verði ekki lögð á almenn ritskoðun. Ég tel að 18. gr. frumvarpsins, um það að hér skuli fjölmiðlaveitum verða skylt að hafa eitthvert ákveðið lágmark á einhverju efni frá einhverjum ákveðnum þjóðum, stangist á við það. Ég vil a.m.k. vekja athygli nefndarinnar á þessu og óska eftir því að hún skoði það alveg sérstaklega og ítarlega. Það mun ráða a.m.k. minni afstöðu til málsins þegar þar að kemur. Ég hygg að það sé nauðsynlegt fyrir allsherjar- og menntamálanefnd að fá sérfræðinga á sviði stjórnskipunarréttar til að fara sérstaklega yfir þetta ákvæði. Að öðru leyti vonast ég til þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd vinni þetta frumvarp með jafn góðum og skipulegum hætti og hún hefur gert þegar kemur að öðrum frumvörpum.
Herra forseti. Í dag erum við að fjalla um áform atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Með frumvarpinu er fyrst og fremst verið að bregðast við þeirri ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og koma á fót Tæknisetri Íslands. Þar er alls ekki að finna sterka sýn á framtíð nýsköpunar á Íslandi. Eins og fram kemur í nefndaráliti 1. minni hluta atvinnuveganefndar frá 2. umr. þá er í greinargerð frumvarpsins fjallað um þau markmið að efla opinberan stuðning við nýsköpun í landinu með einföldu verklagi, skýrri ábyrgð og sterkum tengslum við háskólasamfélag, atvinnulíf og hagaðila. Í markmiðsgrein frumvarpsins er lögð áhersla á eflingu nýsköpunar á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni, forgangsröðun verkefna, að draga úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika þannig að opinbert fé nýtist sem best til þeirra verkefna sem það er veitt í. Markmiðin eru sannarlega ágæt en því miður er ljóst að þetta frumvarp mun ekki ná þeim markmiðum. Herra forseti. Í síðustu viku sendi maður að nafni Kristján Leósson bréf á alla þingmenn þar sem hann fjallar um stöðu málsins og mig langar, með leyfi forseta, að lesa aðeins úr bréfi hans, enda tel ég að innihaldið eigi erindi í þingsal og vona að allir þingmenn hafi nú þegar lesið það: „Nýsköpunarmiðstöð hefur sinnt þjónustu, rannsóknum og hagnýtum rannsóknarverkefnum í samstarfi við einstaklinga og fyrirtæki, bæði sprotafyrirtæki og rótgróin fyrirtæki auk háskóla og annarra rannsóknastofnana hérlendis sem og erlendis. Stofnunin hefur starfað að byggingarrannsóknum, rannsóknum í jarð- og vegtækni, prófunum á byggingarvörum og rannsóknum í efnaverkfræði, efnistækni, líftækni og orkutækni, auk þess að bjóða aðstoð og starfsaðstöðu fyrir frumkvöðla á ofangreindum áherslusviðum. Stofnunin hefur einnig séð um rekstur almennra frumkvöðlasetra, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni, og boðið takmarkaða en gjaldfrjálsa handleiðslu fyrir frumkvöðla á allra fyrstu stigum. Stofnunin hefur haft yfir að ráða 6.500 m² sértryggðu rannsóknarhúsnæði á Keldnaholti sem er í eigu ríkisins, þar sem stofnunin og forverar hennar hafa verið til húsa síðastliðin 50 ár. Hluti þess húsnæðis var nýlega gerður upp fyrir tugi milljóna. Hluti húsnæðisins er leigður út til sprotafyrirtækja sem reiða sig á aðgang að tilraunastofum, rannsóknartækjum, verkstæðum og annarri sérhæfðri aðstöðu. Árlegt rekstrarframlag ríkisins til NMÍ í hefur numið um 700 millj. kr. og sértekjur stofnunarinnar af þjónusturannsóknum og innlendum og erlendum rannsóknarstyrkjum hafa numið sambærilegri upphæð undanfarin ár. Í upphafi árs 2020 störfuðu hjá stofnuninni 81 starfsmaður í 73 stöðugildum. Um 20 þessara starfsmanna sinntu beinum stuðningi við frumkvöðla, samskiptum við skólakerfið, stafrænum smiðjum og tengdum hlutum. Af þeim voru sex stöðugildi utan höfuðborgarsvæðisins.“ Herra forseti. Opið var fyrir umsagnir í samráðsgátt í tíu daga og bárust 45 umsagnir frá 39 aðilum, þar á meðal einstaklingum, háskólum, stofnunum, sveitarfélögum og hagsmunaaðilum. Um tveir þriðju af umsagnaraðilum voru neikvæðir í garð frumvarpsins og lögðu fram alvarlegar athugasemdir við efni og innihald. Nokkrar umsagnir voru mjög afdráttarlausar og í umsögn frá samtökunum Space Iceland er frumvarpið sagt illa unnið, í andstöðu við eigin yfirlýst markmið, tímarammi breytinga sé of stuttur og vandamálin sem ætlað sé að leysa séu ekki í tengslum við boðaðar aðgerðir, auk þess sem skortur á greiningum og samráði í ferlinu er harðlega gagnrýndur. Bæði 1. og 2. minni hluti atvinnuveganefndar voru einnig afdráttarlausir í andstöðu sinni í álitum sínum við 2. umr. og í nefndaráliti 1. minni hluta kemur fram, með leyfi forseta: „Í breytingartillögu meiri hlutans eru lagðar til nokkrar nauðsynlegar breytingar á frumvarpinu. 1. minni hluti tekur undir þær breytingartillögur en í ljósi þess hversu illa var staðið að málinu strax í byrjun og hversu vanreifað það var af hálfu ráðuneytisins er ljóst að ekki er hægt að styðja málið. Enn er tilefni lagasetningarinnar óskýrt og greiningarvinna sem leggja hefði átt til grundvallar breytingum vanreifuð eða ekki til staðar. Þá er tímarammi breytingaferilsins of stuttur og stofnunin lögð niður án þess að búið sé að móta þá ferla sem eiga að taka við veigamiklum verkefnum stofnunarinnar. Það er sannfæring 1. minni hluta að ástæða sé til að fresta frekari umfjöllun um málið og undirbúa það betur. Þá er þessi tímapunktur sérstaklega óheppilegur til að vera með óvissu í kerfinu enda sjaldan verið jafn mikil þörf fyrir stuðning við nýsköpun og frumkvöðlastarf í landinu og nú. 1. minni hluti átelur í því samhengi hversu langt ráðuneytið hefur gengið í að leggja stofnunina niður áður en vilji og samþykkt þingsins liggur fyrir sem gerir það að verkum að erfitt er að taka skref til baka, hverfa frá ákvörðuninni og hefja vegferðina á réttum byrjunarreit. Undanfarna áratugi hefur mikilvægi alþjóðlegrar samvinnu og sóknar á alþjóðlega markaði sífellt aukist. Þrátt fyrir aukna áherslu á alþjóðlega samkeppnishæfni landsins er staðreyndin samt sem áður sú að samkeppnishæfni Íslands hefur dalað í alþjóðlegum samanburði. Eins og fram kemur í umsögn Kristjáns Leóssonar um málið var Ísland í 13. sæti á lista Global Innovation Index á árunum 2015–2017 en á árunum 2018–2020 hefur það setið í 20.–23. sæti. Þetta er á sama tímabili og stöðugur árlegur hagvöxtur hefur verið 2–7%. Kristján bendir einnig á að meðal helstu styrkleika Íslands síðustu árin hefur talist fjöldi birtra vísindagreina og hlutfall rannsókna sem styrktar eru með erlendu fjármagni, en meðal helstu veikleika hefur hins vegar verið lágt hlutfall há- og millitæknivarnings í innlendri framleiðslu og útflutningi. Að auki stendur landið mjög neðarlega varðandi fjölda útskrifaðra háskólanema úr vísinda- og tæknigreinum en þar hefur lítið þokast áfram þrátt fyrir nokkur átaksverkefni stjórnvalda á síðustu árum. Þá kom fram í McKinsey-skýrslunni í kjölfar efnahagshrunsins 2008 að mikilvægt væri að byggja nær eingöngu á nýjum útflutningreinum. Þá má ekki gleyma því að alþjóðleg samvinna og samstarf á vettvangi hins opinbera er ekki síður mikilvæg fyrir alþjóðlega samkeppnishæfni landsins, og til þess að taka þátt í því starfi þarf að vera þekking og mannauður hjá hinu opinbera sem vinnur að stuðningi við vistkerfi nýsköpunar og hefur tækifæri til að vinna að slíkum alþjóðlegum samstarfsverkefnum. Mikilvægi þess að styðja við nýsköpun, rannsóknir og þróun er óumdeilt og hefur á undanförnum árum nokkuð verið bætt í framlög til þeirra málaflokka. Hins vegar kemur ýmislegt í ljós þegar rýnt er í tölurnar, eins og fram kemur í umsögn Kristjáns Leóssonar, en hækkunin kom fyrst og fremst til vegna hækkunar á hlut fyrirtækja á meðan framlög til rannsókna og þróunar í háskólum og opinberum stofnunum hafa dregist saman, einkum hjá opinberum stofnunum. Sýnt hefur verið fram á í erlendum rannsóknum að skýr tengsl eru á milli fjárfestinga hins opinbera og einkageirans í rannsóknum og þróunarstarfi, þ.e. að með því að auka eigið framlag til háskóla og opinberra rannsóknastofnana hvetur ríkið til frekari umsvifa í einkageiranum. Nú er mikil áhersla lögð á að nýta nýsköpun sem leið út úr þeirri kreppu sem við stöndum frammi fyrir og því ljóst að nú er ekki ástæða til að draga úr stuðningi við alþjóðlega samvinnu og á sviði nýsköpunar og tækniþróunar. Þvert á móti væri skynsamlegra að styrkja enn frekar aðgerðir til stuðnings vistkerfis nýsköpunar og leggja áherslu á aðkomu ríkisins að því að brúa bil milli rannsókna og markaðar. Samhliða væri ástæða til að efla þær stofnanir hins opinbera sem sinna tæknirannsóknum, þjónusta atvinnulífið og sinna margs konar eftirliti.“ Frumvarpið, sem á að vera um opinberan stuðning við nýsköpun, fjallar í raun aðeins um það verkefni hvernig leggja á Nýsköpunarmiðstöð niður og setja á fót Tæknisetur. Tækifærið er ekki nýtt í að ræða hvernig opinberum stuðningi við nýsköpun og frumkvöðlastarf verði háttað. Í frumvarpinu vantar sýn á hvert hlutverk ríkisins eigi að vera og hvernig þjónustu við mikilvæga aðila í vistkerfi nýsköpunar sé best háttað. Það vantar alfarið útfærslur á mikilvægri þjónustu, t.d. við landsbyggðir, frumkvöðla á fyrstu stigum og stuðning við alþjóðasókn, alþjóðlegt samstarf og fjölmargar aðrar áskoranir. Svo eru önnur brýn verkefni á sviði loftslagsbreytinga og annarrar áskoranna tengd Covid-19 faraldrinum. Það er því þannig að breytingar sem orðið hafa á frumvarpinu kalla á að ráðuneytið byggi upp gjaldfrjálsa þjónustu við frumkvöðla sem á að vera aðgengileg um allt land, og stafræna nýsköpunargátt sem Nýsköpunarmiðstöð hélt þegar utan um. Samkvæmt greinargerðinni með frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir samstarfi þvert á ráðuneyti varðandi nýsköpunarmenntun, að ráðuneytið styðji áfram við verkefni um samfélagslega nýsköpun, stuðning við hraðla og nýsköpunarkeppni um allt land og að ráðuneytið styðji áfram við námskeiðahald. Öllu ofannefndu sinnti NMÍ áður. Hvaða tilgangi þjónar að auka umsvif ráðuneytisins svo verulega á kostnað sérhæfðra stofnana? Herra forseti. Margt er óljóst í frumvarpinu. Markmiðin eru óskýr og slitrótt. Það er í raun fátt í þessu frumvarpi sem einfaldar stuðning, bætir innviði, gerir ráð fyrir tækjakaupum eða eykur yfirsýn. Yfirbygging minnkar ekki heldur. Hún virðist vera að dreifast um alla stjórnsýslu, þekking tapast og kostnaður við lokunina eina er rúmar 300 milljónir. Frumvarpið skýrir aðkomu hins opinbera ekkert sérstaklega að nýsköpun. Nýsköpun er fjárfesting til framtíðar. Nýsköpun og stuðningur við frumkvöðla verður að vera skilgreindur í stoðkerfinu og sérstaklega úti á landsbyggðinni. Landsbyggðin situr á hakanum eins og svo oft áður og svar ráðherra til að mæta kvörtunum landsbyggðarinnar er stóra snuðið, nýsköpunarsjóðurinn Lóa. Hvers vegna að stofna enn einn sjóðinn þar sem litlu fé er útdeilt handahófskennt og alger vöntun er á áframhaldandi stuðningi? Undanfarin ár hefur opinber stuðningur við nýsköpun - eða skortur á honum - verið harðlega gagnrýndur á Austurlandi og talið að þessi skortur á aðgengi að stuðningi við nýsköpun í landshlutanum hafi bókstaflega haft neikvæð áhrif á samkeppnishæfni landshlutans að þessu leyti. Það hefði verið eðlilegt í ljósi þess að gert hefði verið ráð fyrir að koma á fót stöðugildi í þeim landshluta sömuleiðis en tækifærið er ekki nýtt til þess og í raun verið að draga úr stuðningi við nýsköpun á landsbyggðunum þrátt fyrir fögur orð og fullyrðingar um annað. Verið er að benda á þann augljósa möguleika að jafnvel hefði fjármagninu einfaldlega verið betur komið fyrir hjá landshlutasamtökum sveitarfélaga sem hluti af uppbyggingarsjóðum sóknaráætlana landshlutanna sem hafa það hlutverk að úthluta styrkjum til menningar, atvinnuþróunar og nýsköpunar í stað þess að búa til enn einn sjóðinn sem frumkvöðlar þurfa að sækja í. Stofnun smásjóða hér og þar er engan veginn nægilega góð framtíðarsýn. Staðan er því einföld: Besta skrefið til úrbóta er að draga frumvarp ráðherra til baka og hefja endurskoðun á faglegri forsendum. Við í þingflokki Samfylkingarinnar munum ekki styðja þetta frumvarp og ég skora á stjórnarþingmenn að skoða málið betur og greiða atkvæði í samræmi við samvisku sína.
Herra forseti. Við ræðum í senn tvö mál, annars vegar frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun og hins vegar um Tækniþróunarsjóð. Þetta eru eðli málsins samkvæmt mjög stór mál. Ef við lítum aftur til aðdraganda síðustu kosninga, alþingiskosninganna 2017, þá var nýsköpunin eitt af þeim málum sem bar mjög hátt í allri umræðu og vildu allir þá Lilju kveðið hafa, leyfi ég mér að segja. En við erum í þeirri stöðu að fjalla um frumvarp sem því miður verður að segjast eins og er að reyndist ófullburða. Við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, fulltrúar Miðflokksins í atvinnuveganefnd, lögðum fram minnihlutaálit á fyrri stigum málsmeðferðar hér á hinu háa Alþingi. Þar á meðal bentum við á að markmiðslýsingin í 1. gr. frumvarpsins á sér nánast enga samsvörun í innihaldi frumvarpsins. Þetta var ítrekað bent á í umsögnum og af hálfu gesta á fundum hv. atvinnuveganefndar. Með hæfilegri einföldun má segja að virkar efnisgreinar frumvarpsins séu aðeins tvær. Það er annars vegar að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og hins vegar að veita ráðherra heimild til að stofna einkahlutafélag um starfsemi tækniseturs. Í áliti okkar vísum við til Kristjáns Leóssonar sem lagði fram mjög ítarlega umsögn og kom sem gestur á fund nefndarinnar. Hann er þróunarstjóri nýsköpunarfyrirtækisins DT Equipment ehf. og á sér langan feril að baki í fræðum og rannsóknum og nýsköpun. Í minnihlutaáliti okkar bentum við á athugasemdir hans sem lúta að því hversu öllum undirbúningi málsins virðist hafa verið áfátt og vísa ég til þess. Það er áhyggjuefni að uppi skuli vera sú staða að miklar efasemdir séu um að með þessu máli sé nægilega stutt við nýsköpun á landsbyggðinni. Þá ber að geta þess að ekki er nægilega vel búið um hnúta varðandi mótun framtíðarstefnu um byggingarannsóknir. Það á ekki síst við í ljósi umtalsverðra samfélagslegra hagsmuna af grundvallarrannsóknum sem lúta að byggingum, vegagerð og fjölmörgum öðrum þáttum - ég þarf ekki einu sinni að nefna mygluna. Þarna eru ýmis atriði sem verður að telja sérkennileg. Ekki hefur verið skýrt, leyfi ég mér að segja, í allri meðferð málsins af hverju kosið var að fela þeirri ágætu stofnun, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, sem ég skal síst halla orði á hér, umsjón með hinum nýja samkeppnissjóði um byggingar- og mannvirkjarannsóknir. Það er vægt orðað að segja að slík óvissa sýnist kannski ekki falla vel að verksviði þeirrar stofnunar sem eftirlitsstofnunar. Því hefur heldur ekki verið svarað af hverju þessi sjóður var ekki falinn Rannsóknamiðstöð Íslands, oftast kölluð Rannís, sem fer með sambærilega sjóði. Mikil óvissa ríkir um fjárhagslegar afleiðingar af þeim breytingum sem lagðar eru til og fjárhagsáætlanir hins nýja félags, sem kynntar hafa verið á fundum atvinnuveganefndar, eru ekki nema eins konar drög og afar ófullkomin sem slík, leyfi ég mér að segja. Það er ógott til þess að hugsa hvernig staðið var að starfsmannamálum í tengslum við niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar, en við meðferð málsins kom fram að starfsmenn töldu sig í óvissu um hvernig staðið yrði að því ferli. Stéttarfélög gerðu athugasemdir, skiluðu umsögnum og lögðu þar áherslu á mikilvægi þess að tryggja starfsöryggi sem flestra við tilfærslu þeirra verkefna sem Nýsköpunarmiðstöð hafði með höndum. Ég leyfi mér að segja það hér, eins og kemur fram í áliti okkar hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar, að breytingartillaga minni hlutans rennir stoðum undir að þessum þætti hafi ekki verið gefinn nægilegur gaumur við undirbúning frumvarpsins. Þá vil ég segja að breytingartillögur meiri hluta hv. atvinnuveganefndar miða að því að bæta þetta ófullburða frumvarp. Við þingmenn Miðflokksins studdum þær í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. af þeirri ástæðu að þær eru fallnar til að bæta a.m.k. úr þeirri óvissu sem frumvarpið veldur. Upp úr stendur að stjórnvöldum hefur með frumvarpinu ekki tekist vel upp við að efla nýsköpun þegar kemur að nýsköpun með virkri þátttöku atvinnulífs og landsbyggðar við framtíðaruppbyggingu atvinnulífs í landinu. Við teljum að kröftug nýsköpun sé mikilvæg forsenda þess að reisa stoðir undir hagsæld landsmanna til framtíðar. Frú forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á bréfi til þingmanna frá fyrrgreindum Kristjáni Leóssyni sem er dagsett 6. apríl síðastliðinn og var sent með tölvupósti 7. apríl. Yfirskriftin er: „Bréf til þingmanna vegna frumvarps til laga um opinberan stuðning við nýsköpun.“ Ég ætla, með leyfi frú forseta, að vísa aðeins til niðurlagskafla. Þetta er bréf upp á sex þéttritaðar síður og niðurlagskaflinn ber yfirskriftina „Afleiðingarnar“. Þar segir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið samþykkt á Alþingi verður niðurstaðan út á við sú að opinbera stofnunin Nýsköpunarmiðstöð verður lögð niður, einkahlutafélag um tæknisetur, kostað af ríkinu, verður stofnað og mun þurfa á næstu árum að byggja upp sitt orðspor og berjast fyrir því að tryggja sér fjárhagslegan rekstrargrundvöll, t.d. til að eiga möguleika á að sækja fjármagn úr rannsóknaráætlunum Evrópusambandsins sem Nýsköpunarmiðstöð hefur á undanförnum árum gert með góðum árangri og þannig dregið hundruð milljóna króna inn í hagkerfið sem runnið hafa til stofnunarinnar og samstarfsfyrirtækja innan lands.“ Kristján fjallar áfram um breytingar á rannsóknum í þessu efni og ályktun hans er að þetta sé meiri háttar breyting frá því fyrirkomulagi sem aðilar í íslensku atvinnulífi, sérstaklega úr tækni-, framleiðslu- og byggingariðnaði, hafi notið góðs af í meira en hálfa öld. Þá segir áfram í niðurlagskafla Kristjáns Leóssonar að afleiðingarnar af því að samþykkja þetta frumvarp séu að hans mati, eins og hann kemst að orði: „… laskað umhverfi til rannsókna og til stuðnings íslensku atvinnulífi, dreifðari þjónusta og aukinn beinn kostnaður hins opinbera bæði til skamms og langs tíma. Sá kostnaður sem þegar liggur í glötuðum tækifærum til stuðnings við atvinnulíf og uppbyggingar nýrra tækifæra vegna óvissuástands undanfarna tæpa 14 mánuði verður ekki svo auðveldlega metinn til fjár en ljóst er að hann er umtalsverður. Þessar ógöngur má að langmestu leyti rekja til þess að enginn viðeigandi undirbúningur átti sér stað áður en vegferðin hófst. Margt hefði vissulega mátt bæta í umhverfi nýsköpunar á Íslandi og starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands með viðeigandi greiningum, ábyrgum vinnubrögðum og úthugsuðum skrefum til breytinga með skynsamlega nýtingu opinbers fjármagns að leiðarljósi.“ - Hann lýkur bréfi sínu með því að segja, með leyfi forseta: „Að mati undirritaðs er óásættanlegt að Alþingi samþykki jafn veigamiklar breytingar og hér um ræðir á jafn veikum grunni. Auðveldasta skrefið til úrbóta er að láta frumvarp ráðherra niður falla og hefja vinnu við endurskoðun og uppbyggingu rannsókna-, þróunar- og nýsköpunarkerfis atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins á faglegri forsendum.“ Frú forseti. Undir þessi orð skal tekið. Ég gat þess áðan að við þingmenn Miðflokksins studdum allar breytingartillögur meiri hluta hv. atvinnuveganefndar í ljósi þess að við töldum þær til bóta. En ég vil bæta við að þetta frumvarp er þannig, eins og ég hef rakið, m.a. með vísan til umsagna og gesta á fundum hv. atvinnuveganefndar og þess sem þeir höfðu þar að segja um málið, að við þingmenn Miðflokksins getum ekki stutt málið. Frú forseti. Við ræðum hér líka annað mál sem er Tækniþróunarsjóður. Enda þótt við séum kannski ekki beinlínis sátt við hvernig það atvikaðist að við erum að fjalla hér um það mál felur það ósköp einfaldlega í sér að verið er að taka kafla úr gildandi lögum og setja sem sjálfstæð lög um Tækniþróunarsjóð. Við teljum að Tækniþróunarsjóður sé gagnleg stofnun og við viljum að sjálfsögðu að starfsemi hans sé tryggð fullnægjandi lagastoð. Hér er ekki verið að gera annað en að framlengja gildandi ákvæði um hann en núna í búningi sérstakra laga um sjóðinn sem við munum styðja.
Frú forseti. Ég vil aðeins víkja að Tækniþróunarsjóði. Hér er stefnt að því að setja sérlög um þann sjóð en hann hefur til þessa verið hluti af heildarlögum um opinberan stuðning við tækniþróun, nýsköpun og atvinnuþróun. Mikilvægt er í þessari vinnu að gæta samræmis í allri lagasetningu er varðar nýsköpun. Tækniþróunarsjóður gegnir lykilhlutverki í þessu stuðningskerfi nýsköpunar hér á landi og er í raun sú grein ríkissjóðs sem styðja skal við tækniþróun í landinu. Þess vegna er lagagrundvöllur hans forsenda fyrir því að við getum nýtt auðlindir okkar og mannafla á þessu sviði, staðið jafnfætis öðrum þjóðum, þróuðum þjóðum, í lífskjörum og byggt grunn undir framleiðsluiðnað sem atvinnugrein og nýtt íslenskt hugvit til að ná markaðsforskoti á heimsvísu í ýmsum greinum. Þetta eru göfug og mikilvæg markmið. Fjárveitingar til tækniþróunar hérlendis hafa hingað til verið töluvert minni en hjá öðrum þjóðum. Íslensk stjórnvöld hafa þó á síðustu árum bætt örlítið úr þessu í tengslum við faraldurinn, og er það vel, og veitt aukið fé í þennan málaflokk. Engu að síður stöndum við illa í alþjóðlegum samanburði og nánast allt það fé sem fer til tækniþróunar hefur runnið til Tækniþróunarsjóðs. Það er annað í þessu, þ.e. að Tækniþróunarsjóður getur ekki verið óháður burðaraðili styrkveitinga til nýsköpunar í landinu á sama tíma og hann er eignaraðili einstakra sprotafyrirtækja. Í því liggja hagsmunaárekstrar og er athyglisvert að skoða umsagnir sem hafa borist til nefndarinnar. Ef við skoðum aðeins umsögn frá Samtökum frumkvöðla- og hugvitsmanna þá hafa þeir einmitt áhyggjur af hagsmunaárekstrum og gera athugasemdir við það í umsögn sinni. Þeir segja t.d. í staflið b að það verði m.a. hlutverk Tækniþróunarsjóðs að styrkja uppbyggingu sprotafyrirtækja og eiga aðild að þeim á frumstigi nýsköpunar. Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna telja að þetta tvennt fari alls ekki saman. Tækniþróunarsjóður er samkeppnissjóður og hlýtur sem slíkur að þurfa að vera óháður og hlutlaus matsaðili umsókna í sjóðinn. Ef Tækniþróunarsjóður á sjálfur aðild að verkefni sem sækir um stuðning í samkeppni við önnur verkefni er hann í raun og veru ekki óvilhallur matsaðili heldur beinn hagsmunaaðili. Hér benda samtökin á augljósa hagsmunaárekstra og ég get ekki séð að þetta hafi verið sérstaklega skoðað í nefndinni, ég hef ekki orðið var við það. Þetta getur, segja þeir hér, haft það í för með sér að ógilda matsniðurstöður umsókna og að sama gildi þó að verkefni með eignaraðild í Tækniþróunarsjóði sæki ekki um stuðning í samkeppni við aðra. Einungis sú staðreynd að Tækniþróunarsjóður á í samkeppni við aðra umsækjendur um framgang verkefna ógildir allar matsniðurstöður Tækniþróunarsjóðs. Það er svolítið athyglisvert að menn hafi ekki beint sjónum sínum að þessu í ríkari mæli. Sjóðurinn er alfarið sniðinn að þörfum háskólasamfélagsins, stórra starfandi fyrirtækja. Ég held að það sé alveg augljóst, menn sjá það. Ekki er að finna ákvæði um að tiltekinn hluti ráðstöfunarfjár sé ætlaður verkefnum einstaklinga sem eru með verkefni á byrjunarstigi. Það eru oft á tíðum ákaflega mikilvægir hópar og áfram virðast einyrkjar á sviði frumkvöðlastarfs og nýsköpunar þurfa að keppa við stóru fyrirtækin og ríkisstyrkta háskóla. Það virðist vera ætlunin að fela öll völd, stærstu opinberu sjóðina á þessu sviði, í hendur fámenns hóps stórra hagsmunaaðila og minni hópar, eins og hagsmunasamtök frumkvöðla og hugvitsfólks, hafa verið sniðgengnir. Áfram er gert ráð fyrir því að Vísinda- og tækniráð skipi fagráð Tækniþróunarsjóðs og áfram er gert ráð fyrir því að Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna fái enga aðkomu að ferli því sem skiptir meginmáli til að ný verkefni einstakra hugvitsmanna geti orðið að veruleika. Ég hef áður rætt hér, kom inn á það í 1. umr. þessa máls, mikilvægi þess að styðja við bakið á samtökum hugvitsfólks, þessum minni aðilum. Ég hef því miður talað fyrir daufum eyrum nýsköpunarráðherra hvað það varðar. Það er athyglisvert, í umsögn Samtaka frumkvöðla og hugvitsmanna, að ráðherra málaflokksins fær svolitla ofanígjöf. Talað er um að þessi mikilvægi hópur, sem telur, að ég held, á fjórða hundrað félagsmanna, sé sniðgenginn. Félögin hafa ítrekað bent á að ýmsir vankantar séu í lagasetningu og framkvæmd í stjórnkerfi nýsköpunar sem hindri framgang nýsköpunarverkefna og svo hnykkja þau á því í umsögn sinni að félögunum hafi markvisst verið haldið frá allri aðild að stjórnum, nefndum og ráðum sem stjórnvöld skipa í til að stýra málefnum stuðningsumhverfisins. Það er að sjálfsögðu óeðlilegt og hér er þess getið að atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra hafi gengið, eins og það er orðað hér, hart fram gegn hugvitsfólki og frumkvöðlum í þessu efni og markvisst gengið fram með fordómum. Nú er hæstv. ráðherra ekki hér til að svara fyrir þetta en þetta kemur fram í umsögn þessara aðila og þarfnast að sjálfsögðu viðbragða af hálfu ráðherra. Þeir nefna t.d. skipun í stýrihóp, þar sem þessi hópur hafi verið sniðgenginn, til að móta nýlega nýsköpunarstefnu, að í raun og veru sé verið að leggjast gegn fjárveitingu til þessa hóps. Ég vil þó taka það fram að fjárlaganefnd veitti sérstakan styrk upp á 5 millj. kr. til þessara samtaka við afgreiðslu fjárlaga og ég vil þakka formanni nefndarinnar fyrir að hafa tekið vel í það erindi, það var ákaflega mikilvægt því þessi samtök hafa ekki fengið stuðning í langan tíma. En það er líka áhyggjuefni að hæstv. ráðherra skuli ekki sýna þessum hópi nægilegan áhuga, þetta er nú einu sinni það sem skiptir verulegu máli þegar við horfum til nýsköpunar, það eru þessir frumkvöðlar, einstaklingar, einyrkjar sem koma fram með hugmyndir sínar og þurfa stuðning til að koma þeim á framfæri, hugmyndum sem geta síðan orðið að stórum verkefnum, skapað fjölda starfa o.s.frv. Það á að taka vel á móti þessu fólki og reyna að aðstoða það eins og mögulegt er en ekki útiloka það í þessu ferli. Þegar verið er að fjalla um nýsköpunarstefnu o.s.frv. eru sjónarmið þessara aðila ákaflega mikilvæg. Það er sem sagt mikilvægt fyrir stefnu stjórnvalda að styðja markvisst við uppbyggingu á nýsköpunardrifnum atvinnuvegum og stuðla þannig að vexti sprota- og nýsköpunarfyrirtækja, auk þess að tryggja að á Íslandi sé aðgengi að fjármagni sem er sérhæft fyrir þess háttar starfsemi. Það er af hinu góða að fjölga sjóðum sem frumkvöðlar geta leitað til, svo framarlega sem þeir sem þar eru séu víðsýnir og setji ekki öll eggin í sömu körfuna, eins og gerðist reyndar með nýsköpunarsjóð árið 2000 þegar hin svonefnda tæknibóla sprakk. Það sem vantar kannski allra mest fyrir frumkvöðla á byrjunarstigi er þolinmótt fjármagn og að hvert og eitt verkefni verði metið og í því fjárfest svo lengi sem þurfa þykir allt þar til frumgerð hefur sannað sig. Það þýðir ekki að veita fjármagn í verkefni til þriggja ára ef verkefnið er það stórt og umfangsmikið að fyrirséð er að það klárist ekki á svo skömmum tíma. Menn verða að hafa ákveðna þolinmæði og horfa til þess að á endanum geti verkefnið orðið af hinu góða og skapað störf, og góð hugmynd orðið að veruleika með þeim hætti að undir það heyra þá margar fjölskyldur sem hafa atvinnu af því. Við þekkjum það að stórfyrirtæki hafa orðið til fyrir hugmyndir fárra aðila og jafnvel einyrkja. Það eru allt of mörg verkefni skilin eftir úti í miðri á, ef svo má að orði komast. Það eru slík verkefni sem þurfa þetta þolinmóða fjármagn og meiri tíma til að sanna sig og það þarf að halda vel utan um þau verkefni. Klárlega er allur raunverulegur og skilvirkur stuðningur við nýsköpun af hinu góða og það skiptir miklu máli að fjármunirnir nýtist vel til nýsköpunar. Nýsköpun er ekki eins og hver annar bankarekstur þar sem fljóttekinn gróði er í fyrirrúmi. Það er þolinmæðin sem skiptir mestu máli í þessu. Það hefur t.d. verið gallinn við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins að fjárfestingar hans hafa miðast við þennan skjótfengna arð en ekki að leggja áhættufé í nýsköpunarverkefni. Þannig hafa t.d. nýsköpunarverkefni á fyrri stigum verið útilokuð frá aðstoð hans. Við fyrstu sýn sýnist mér að þessi sjóður gagnist lítið þeim sem eru upp til hópa á frumstigi nýsköpunar. Það er að sjálfsögðu skynsamlegt af stjórnvöldum, í því árferði sem við erum, að setja aukið fé í nýsköpun og við í Miðflokknum höfum sannarlega stutt það og lagt það til. Hins vegar virðist eiga að ráðstafa því mestöllu eftir þessum sama farvegi í Tækniþróunarsjóð. Það er eitthvað sem hefði þurft að fara mun betur yfir, hvort það væri skynsamlegt. Hefði t.d. ekki verið skynsamlegra að efla aðra sjóði sem starfa við hlið Tækniþróunarsjóðs, t.d. Orkusjóð? Þótt Tækniþróunarsjóður sé að mörgu leyti ágætur og bjóði upp á margbreytt úrræði er alltaf óheppilegt þegar ein stofnun hefur allt um það að segja hverjir fá þolinmóða líflínu í þessum efnum og hverjir ekki þegar kemur að þeim mikilvæga málaflokki sem við ræðum hér. Í lokin, af því að tíminn er nú að renna út, rakst ég hér einnig á umsögn frá Ríkisendurskoðun. Ríkisendurskoðun bendir á að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um einkahlutafélög þarf yfirlýsing löggilts endurskoðanda að fylgja með stofnanasamningi þegar hlutafé er greitt með öðrum verðmætum en reiðufé. Frumvarpið sem við fjöllum um hér kveður á um það að undanþága skuli vera frá þessu ákvæði laga um einkahlutafélög en í greinargerð er ekki að finna skýringar á þeirri undanþágu. Þannig er gert ráð fyrir því að umrædd yfirlýsing þurfi ekki að fylgja stofnanasamningi. Þetta er að mati Ríkisendurskoðunar óheppilegt, sérstaklega í ljósi þess að ákvæði til bráðabirgða í IV. og V. kafla kveða á um ákveðnar ráðstafanir á tilteknum eignum Nýsköpunarmiðstöðvar. Ég held að það sé mikilvægt að þetta verði haft í huga. Að þessu sögðu þá held ég að það sé margt í þessum málum [[Forseti hringir.]]sem við þurfum að setjast betur yfir. Sérstaklega finnst mér áhyggjuefni hvernig þessi litli hópur, samtök hugvitsmanna og kvenna, er undanskilinn í þeirri stefnumörkun sem nauðsynleg er í þessum málaflokki. Ég vona að bætt verði úr því.
Frú forseti. Í upphafi árs 2020 tilkynnti ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra ríkisstjórnarinnar þau áform sín að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Á því rúma ári sem liðið er frá því að málið kom fram hefur það snúist um að ganga nánast frá öllum yfirlýstum markmiðum um endurbætur, einföldun og lækkun kostnaðar. Frú forseti. Við erum hér með umdeilt frumvarp í höndunum. Það fjallar í raun og veru um að bregðast við þeirri ákvörðun ráðherra frá því í upphafi árs 2020 að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og koma á fót Tæknisetri Íslands. Það er nokkuð stór breyting á stuðningi við nýsköpun á Íslandi. Miðpunktinn á að leggja niður, miðpunktinn sem hefur borið meginþungann og meginábyrgð á stuðningi við íslenska frumkvöðla frá því Nýsköpunarmiðstöðin var stofnuð árið 2007, fyrir 14 árum. Til að rekja feril málsins, frú forseti, var opið fyrir umsagnir í samráðsgátt í tíu daga og á þeim dögum bárust 45 umsagnir frá 39 aðilum; frá einstaklingum, háskólum, stofnunum, sveitarfélögum og hagsmunasamtökum. Langstærstur hluti var neikvæður í garð frumvarpsins og viðraði og lagði fram margar alvarlegar athugasemdir við efni þess og innihald. Þeirra á meðal voru Vísindafélag Íslands, Verkfræðingafélag Íslands, Arkitektafélag Íslands, Hönnunarmiðstöð, Háskóli Íslands, Listaháskóli Íslands, Landsvirkjun og sérfræðingar í byggingar- og tæknirannsóknum auk starfsmanna Nýsköpunarmiðstöðvarinnar sjálfrar. Meiri hluti atvinnuveganefndar lagði til breytingar á frumvarpinu í áliti sínu þar sem ráðherra var uppálagt að setja á fót stafræna nýsköpunargátt fyrir upplýsingagjöf um stuðning við nýsköpun og tryggja að ráðgjöf á fyrstu stigum nýsköpunarverkefna yrði gjaldfrjáls og aðgengileg hvar sem væri á landinu. Einnig lagði meiri hluti hv. atvinnuveganefndar til að ofangreint einkahlutafélag, svokallað tæknisetur sem ég minntist á í upphafi, skyldi bjóða öllu fastráðnu starfsfólki störf, fastráðnu starfsfólki efnis-, líf- og orkutæknideildar og Rannsóknastofu byggingariðnaðarins. Breytingartillögur meiri hlutans í nefndinni voru samþykktar í 2. umr. þar sem stjórnarandstöðuþingmenn, þar á meðal sú sem hér stendur, ítrekuðu andstöðu sína við frumvarpið og gagnrýndum við skort á undirbúningi, útfærsluatriðum, markmiðssetningu, skort á sýn, skort á stefnu o.s.frv. Engar breytingar voru gerðar í atvinnuveganefnd eftir 2. umr. og hér stöndum við nú. Það er ákaflega margt sérkennilegt í þessu máli, vegna þess að rúmu ári eftir að yfirlýsing ráðherra var sett fram, um niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, er staðan sú að stefnt er að því að á Keldnaholti verði starfrækt tæknisetur sem sinni byggingarrannsóknum, rannsóknum í jarð- og vegtækni og prófunum á byggingarvörum, rannsóknum í efnaverkfræði, efnistækni, líftækni og orkutækni, auk þess að bjóða aðstoð og starfsaðstöðu fyrir frumkvöðla á ofangreindum áherslusviðum. Með öðrum orðum er tilgangur, umfang, aðstaða og starfsfólk algerlega óbreytt frá fyrra fyrirkomulagi rannsóknardeilda Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, þegar undanskilinn er flutningur efnagreiningardeildar yfir á aðra stofnun. Yfir því klórar fólk sér í höfðinu vegna þess að markmiðin eru þá orðin allt önnur en upphafleg markmið. Allur þessi hringlandaháttur á rúmlega ári á þessari kjarnastarfsemi nýsköpunar á Íslandi hefur orðið þess valdandi að hér hefur orðið brot á tengslanetum, hlutverkum hefur verið dreift, byggja á aftur upp þjónustuna á nýjum stöðum innan kerfisins og í litlum samkeppnissjóðum með sérstakri umsýslu og þeim hefur verið fjölgað, rof hefur orðið á þjónustu, þekking horfið og þróunarnet hins opinbera gagnvart atvinnulífi og frumkvöðlum dofnað og rofnað. Og hver er þá uppskera þessa ótrúlega frumvarps? Það er nefnilega svo, frú forseti, að eins og kom fram hér í máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar þá er nýsköpunarstarfsemi ekki eins og önnur starfsemi. Það þarf að hlúa að þeirri starfsemi og þeim stuðningi af hálfu hins opinbera til að vel sé gert. Það er hins vegar ólíðandi að sá hringlandaháttur sem fylgdi framlagningu frumvarpsins, og hefur fylgt því þann tíma sem það hefur legið inni í þinginu, valdi þeirri óvissu og óskýrleika sem fólk í nýsköpun hefur þurft að þola á þessu rúma ári og hvað þá á tímum eins versta efnahagsástands sem við höfum upplifað, í kjölfar heimsfaraldurs, þar sem falleg orð hafa verið látin falla um mikilvægi nýsköpunar og að viðspyrnan út úr kreppunni sé nýsköpun. Þá er verið að taka umgjörð nýsköpunar og þyrla henni upp í loft og eftir stendur óvissa. Það eru eiginlega mestu vonbrigðin af öllu að finna ekki sterka sýn á framtíð nýsköpunar á Íslandi þegar bæði er ákall eftir því og fagrar ræður og fögur fyrirheit ráðherra og stjórnarþingmanna gefa til kynna að það sé besta leiðin út úr Covid-kófinu. En bæði þetta frumvarp hér og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir næstu fimm ár gefa það ekki til kynna. Talað er um eflingu nýsköpunar á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni og forgangsröðun verkefna og að draga eigi úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika svo að opinbert fé nýtist sem best. Þá er það dapurleg staðreynd að þeim fögru fyrirheitum er ekki fylgt eftir með því frumvarpi sem við ræðum hér í dag. Þær 700 milljónir sem ríkið lagði til reksturs Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands eru hlutfallslega lítil upphæð þegar miðað er við að í tíð núverandi ríkisstjórnar hafa árleg opinber útgjöld verið hækkuð vegna aukinna framlaga til rannsókna- og þróunarverkefna innan einkafyrirtækja og framlags til fjárfestingarsjóðsins Kríu. Eins og ég hef talað um áður í þessum ræðustól er eðlilegt að einkafyrirtæki séu styrkt upp að ákveðnu marki. En sá stuðningur má ekki vera á kostnað stuðnings hins opinbera við opinberar stofnanir, opinberar rannsóknastofnanir eins og Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefur verið. Það er því miður raunin. Það er í raun og veru þannig, frú forseti, að Ísland hefur á undanförnum árum dregist langt aftur úr meðaltali Evrópusambandsins yfir styrki við nýsköpunarstarfsemi í opinberum stofnunum. Tilgangurinn, umfang, aðstaða og umgjörðin fyrir starfsfólk er algjörlega óbreytt frá fyrra fyrirkomulagi en hin mikla sýn um framtíðarlandslagið, hvernig við ætlum að hafa þetta, er ekki til staðar. Í þessu frumvarpi er ekki útfært hvernig og hvert hlutverk ríkisins, hins opinbera, eigi að vera þegar við tölum um stöðu nýsköpunar á Íslandi. Það er löngu samþykktur og margsamþykktur sannleikur, ekki bara hér á Íslandi heldur erlendis, að stuðningur hins opinbera við nýsköpunarstarfsemi í fyrsta og öðrum fasa er nauðsynlegur til þess að sú starfsemi vaxi og dafni með blómlegum hætti. Það er því með ólíkindum að fylgjast með framgangi þessa máls í þinginu. Ég var að tala hér um heildarútgjöld til rannsókna og þróunar á Íslandi. Á árunum 2013–2015 jukust þau sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. En þá hófst sú þróun sem við sjáum áframhald á í þessu frumvarpi, frumvarpi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur um að auka heildarútgjöld rannsókna og þróunar til einkafyrirtækja. Sú vegferð hófst á árunum 2013–2015 í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Hækkanir til fyrirtækja jukust um tæpan helming á meðan rannsókna- og þróunarframlög ríkisins til háskóla og opinberra stofnana lækkuðu á sama tíma sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Hvað gerðist svo á árunum 2016–2018? Áfram héldu framlögin að lækka. Framlögin til rannsókna og þróunar lækkuðu í öllum ofangreindum flokkum og heildarútgjöld til þeirra drógust saman niður í 2% af vergri landsframleiðslu og stöðugt heldur þróunin áfram. Lækkunin heldur áfram að vera hlutfallslega mest hjá opinberum stofnunum og árið 2018 hafði hlutur opinberra stofnana í rannsókna- og þróunarútgjöldum dregist saman um þriðjung á fimm árum. Það er nefnilega svo, frú forseti, að með því að auka framlög til háskóla og opinberra rannsóknastofnana hvetja stjórnvöld til frekari rannsókna- og þróunarumsvifa í einkageiranum. Í samanburði Hagstofunnar á dreifingu rannsókna- og þróunarútgjalda milli landa í Evrópu árið 2017 sést að Ísland er nálægt meðaltali Evrópusambandsins í heildarútgjöldum sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu en hlutur opinberra stofnana var hins vegar að meðaltali 2,5 sinnum lægri á Íslandi en í Evrópusambandinu. Við erum í raun og veru með hálfgert stefnuleysi, myndi ég segja, í þessum málaflokki sem er svo gríðarlega mikilvægur fyrir okkur sem skapandi leið út úr þeim efnahagsáföllum sem riðið hafa yfir okkur hér á undanförnum rúmlega tólf mánuðum, sem er akkúrat þessi sjálfbæra leið til framtíðar, þessi græna leið sem við eigum að fara til að koma okkur út úr þessum efnahagskröggum, með því að efla verulega opinberar tæknirannsóknastofnanir á sviði nýsköpunar og styrkja rekstur opinberrar stofnunar sem hefur það hlutverk að brúa bil milli rannsókna og markaðar. Í frumvarpinu hefur upphaflega markmiðssetningin fallið um sjálfa sig og er orðin að einhverju allt öðru en upphaflega og hringlandahátturinn gagnvart sviðinu, geiranum, starfsfólkinu hefur verið óboðlegur. Nú sitjum við uppi með þá staðreynd að styrkjaumhverfið í nýsköpun á Íslandi er tætingslegt, óljóst og óskýrt. Við vorum með stofnun sem vissulega og réttilega má gagnrýna og má endurskoða, sjá hvað gengur vel, sjá hvað gengur verr, straumlínulaga, gera stofnunina sterkari, skilvirkari. Nýsköpunarmiðstöð Íslands er ekki hafin yfir gagnrýni, en tökum þá fyrst stofnunina út og verum með eitthvert plan sem á að taka við, plan sem heldur, með skýra sýn, skýra stefnu og fókus á það hvað nákvæmlega við viljum fá hér á næstu árum fyrir komandi kynslóðir, fyrir sjálfbæran vöxt efnahagslífsins og fyrir sjálfbæran vöxt út úr þeirri kreppu sem við erum að glíma við.
Frú forseti. Við ræðum hér tvö frumvörp saman, opinberan stuðning við nýsköpun og Tækniþróunarsjóð. Undanfarin þrjú ár hafa framlög til nýsköpunar og rannsóknarsjóða aukist gífurlega, um 70%, og sérstaklega ef horft er til Tækniþróunarsjóðs sem hefur fengið 2 milljarða. Það sem hv. þingmaður kom inn á í síðustu ræðu fellur því ekki að upplýsingum um mikla aukningu í þennan geira í valdatíð þessarar ríkisstjórnar. Ríkisstjórnin hefur einmitt lagt mikla áherslu á að styrkja og efla nýsköpun og auka framlög í þá sjóði sem hægt er að sækja í til þess að byggja á í þeim efnum, hvort sem er í matvælaframleiðslu, í tæknigeiranum, í ferðaþjónustu eða öðru því sem fellur undir nýsköpun. Nýsköpun er byggð á fjölbreytileika og er ekki eingöngu miðuð við tæknigeirann heldur alla geira atvinnulífsins. Þetta mál kom inn í atvinnuveganefnd milli 2. og 3. umr. og óskað var eftir því að farið yrði yfir málefni tækniseturs, fjárhagsáætlun og tekjuöflun. Gert er ráð fyrir að samsetning tekna ELO breytist og á næstu árum verði einn þriðji tekna í gegnum þjónustusamning við hið opinbera, einn þriðji tekna af innlendum og erlendum styrkjum og einn þriðji tekna af þjónustu við atvinnulífið. Við fengum gesti til að fara yfir þetta og fulltrúa úr ráðuneytinu og þar voru einnig til umræðu byggingarrannsóknir og hvernig hægt væri að tryggja samfelldar rannsóknir, halda þeirri samfellu sem nauðsynleg er. Komið er inn á það í frumvarpinu að þær verði tryggðar til næstu tveggja ára þar til sú aðstaða sem þarf til verði byggð upp og að hún verði tilbúin árið 2022. Það var einnig til umræðu í nefndinni, milli 2. og 3. umr., að á meðan málið hafi verið til meðferðar í þinginu hafi verið undirrituð yfirlýsing ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir hönd þessa óstofnaða félags, tæknisetursins, við rektor Háskóla Íslands og rektor Háskólans í Reykjavík, þ.e. viljayfirlýsing um samstarf tækniseturs og háskólanna sem felur m.a. í sér að háskólarnir leggi fram þann búnað sem þeir eiga hlut í með forvera tækniseturs, þ.e. Nýsköpunarmiðstöð, og að það fari inn í tæknisetur. Eins og við vitum tekur frumvarpið gildi 1. júlí 2021. Því var ýtt aðeins lengra fram á árið til þess að búið væri að undirbúa þessar breytingar sem mest gagnvart öllum þeim sem hlut eiga að máli, starfsfólki, og hvað varðar þá samfellu sem þarf að vera varðandi byggingarrannsóknir og fleiri hluti. Mikið samráð hefur verið haft í þessu máli við þá aðila sem starfa í dag hjá Nýsköpunarmiðstöð. Stór hluti þeirra heldur áfram störfum á þessum vettvangi og búið er að tryggja það sem snýr að kjörum starfsfólks í breytingunum. Ég vil koma aðeins inn á nýjungar, af því að vítt og breitt hefur verið rætt um þetta mál, en fram fór mikil og góð vinna í samstöðu í nefndinni um að horfa til þeirra umsagna sem bárust og gera breytingar sem þóttu vera til bóta til að bæta frumvarpið enn frekar. Nefni ég þar á meðal nýsköpunargátt, rafræna nýsköpunargátt, þar sem boðið verður upp á almenna ráðgjöf og svör veitt við algengum og sértækum spurningum og tryggt að frumkvöðlar hafi gjaldfrjálsan aðgang að þeirri ráðgjöf á fyrstu stigum, fjármagnað af ráðuneytinu, og í framhaldinu verði slík ráðgjöf skilgreind í reglugerð. Ég tel þetta mjög mikilvægt til að tryggja aðgengi þeirra sem eru að stíga fyrstu skrefin og með þessari stafrænu nýsköpunargátt erum við að feta okkur áfram inn í hinn stafræna heim sem við erum öll á fleygiferð inn í. Það tryggir líka aðgengi fólks vítt og breitt um landið, hvort sem það er í fámennari byggðum, á útnesjum eða hvar sem það er, að slíkum stuðningi og slíkri ráðgjöf og aðgengi sem kannski hefur ekki verið til staðar í dag þar sem fulltrúar frá Nýsköpunarmiðstöð hafa einungis verið á fáum stöðum úti á landi. Það er líka verið að tala um að samþætta þetta allt byggðaáætlun og ég tel góða viðbót að tryggja það. Við komum einnig inn á þessar byggingarrannsóknir, að þær verði kirfilega tryggðar þar til búið verður að byggja aðstöðu undir tæknisetur varanlega upp og gott samráð og samvinna verði við þá fagaðila sem hafa starfað þar. Tæknisetur tekur að sér mikilvæg verkefni og nýtir sér þekkinguna og mannauðinn sem verið hefur hjá Nýsköpunarmiðstöð en tæknisetur er samt sem áður ekki rannsóknarstofnun heldur vettvangur til að styðja við tækniþróun og atvinnusköpun á sviði tæknigreina. Tæknisetur verði því, ólíkt Nýsköpunarmiðstöð, ekki stofnun með áherslu á eigin rannsóknarverkefni heldur fyrst og fremst vettvangur fyrir tækniþróun í samvinnu við háskólana og atvinnulífið og vettvangur fyrir frumkvöðla og sprota sem eru að koma undir sig fótunum á sviði hátækni. Kannski er mönnum brugðið, það eru allir hræddir við breytingar þegar um er að ræða stofnanir sem hafa verið starfandi í langan tíma. En ég held að það sé alltaf gott að skoða möguleika á að stokka upp hluti svo að þeir gagnist þeim verkefnum sem þeim er ætlað að sinna án þess að missa út þann mannauð og þá þekkingu sem byggst hefur upp á löngu árabili. Ég tel að unnið hafi verið að því. Þetta eru verkefni sem unnið hefur verið að í marga mánuði að reyna að gera sem best. Þær breytingar sem gerðar hafa verið, bæði á vegum ráðuneytisins og í nefndinni - í samvinnu við ráðuneytið og þá fagaðila sem hlut eiga að máli og hafa sem mesta þekkingu á starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar, hafa verið þar um langan tíma - hafa að mínu mati skilað góðum viðbótum við frumvarpið. Það er búið að lögfesta þarna hluti sem ekki voru lögfestir áður, t.d. er búið að lögfesta Fab Lab smiðjurnar og tryggja þeim fjármuni í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Þessi nýsköpunargátt á að tryggja byggingarrannsóknir, tryggja kjör starfsfólks við breytingarnar og fleiri hluti mætti vissulega nefna. En breytingarnar sem hafa verið gerðar eru þó í megindráttum í samræmi við upprunaleg áform. Byggingarrannsóknum verður fundinn vettvangur í tæknisetri, þær verða efldar með sérstökum framlögum í samráði við félagsmálaráðuneytið. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og Vegagerðin hafa gefið út að prófanir á byggingarvörum skuli framkvæmdar af faggiltu umhverfi og að eftirlit verði aukið með prófunum. Unnið er að undirbúningi faggiltra prófana hér á landi, bæði hvað varðar prófanir á byggingarvörum og þjónustumælingar á sviði umhverfisvöktunar. Þetta tæknisetur verður stofnað á grundvelli efnis-, líf- og orkutækni, Rannsóknastofu byggingariðnaðarins og frumkvöðlaseturs Nýsköpunarmiðstöðvar á sviði tæknigreina. Stuðningur við nýsköpun á landsbyggðinni er efldur, m.a. með stofnun Lóu nýsköpunarsjóðs. Nú þegar hafa borist yfir 200 umsóknir í sjóðinn en hann var kynntur til sögunnar í febrúar. Ég tel það vera vitni um að mikil gróska er í nýsköpun á landsbyggðinni. Ráðuneytið hefur ráðið til sín tvo starfsmenn með aðstöðu á landsbyggðinni til að efla stuðning við nýsköpun á landsvísu. Unnið er að því að efla samstarf við byggðaáætlunina og nýsköpun á landsbyggðinni, og gerður hefur verið samningur við átta stafrænar smiðjur í kringum landið. Í þeim samningum felast bæði aukin fjárframlög og skýrari umgjörð um starfsemina. Allt er þetta nú fram á veginn og ég efast ekki um að þeir sem hafa talað hér á undan, burt séð frá úrtöluröddum, vilja nýsköpun í landinu allt það besta. Það geri ég og aðrir sem standa að þessu máli. Menn eru alltaf að taka einhverja áhættu í lífinu við allar breytingar en ég tel þessar breytingar lagðar fram með það í huga að efla og styrkja enn frekar nýsköpun, bæði á vettvangi hins opinbera og líka í atvinnulífinu almennt og aðgengi almennings og frumkvöðla, jafnt á byrjunarstigi og lengra kominna, til að efla og styrkja og þróa fjölbreytileika í atvinnulífinu. Ég er mjög ánægð með það.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði ekki að taka þátt í þessari umræðu en síðasti ræðumaður ýtti mér upp í púltið. Ég sá allt í einu nýjan vinkil á þessu máli og hann er sá að þetta opinberar hversu skrýtinn kokteill sú ríkisstjórn er sem nú situr. Það er eiginlega dálítið furðulegt þegar hv. þingmaður Vinstri grænna kemur í ræðustól og talar fyrir því að menn taki áhættu í lífinu um leið og hún tekur þátt í að leggja niður ríkisstofnun sem verið hefur tiltölulega óumdeild og gert gríðarlega mikið gagn og breytir henni í einkahlutafélag. Ég verð að segja, frú forseti, að öðruvísi mér áður brá. Kannski er þetta orðin einhver skiptaregla milli ríkisstjórnarflokkanna, að Vinstri græn taka þátt í því að leggja niður vel þokkaða ríkisstofnun og breyta í einkahlutafélag, en Sjálfstæðisflokkurinn horfir á heilbrigðiskerfið sem meira og meira er sveiflað til marxískrar hugmyndafræði með hverjum deginum. Upphaflega var lagt upp með að þessi ríkisstjórn væri með breiða skírskotun en í ljós hefur komið æ ofan í æ, m.a. í þessu máli, að menn eru sífellt að finna einhvern samnefnara sem þau ólíku öfl sem standa að ríkisstjórninni geta komið sér saman um, meðreiðarsveinninn hreyfir hvorki legg né lið og lætur hafa sig út í allt fyrir þrjá ráðherrastóla. Þetta er í stuttu máli efnisinnihald ríkisstjórnarinnar sem nú situr. Ég er búinn að halda ræður í þessu máli í öllum þremur umræðunum. Ég held að ég hafi verið einn af fáum sem tóku til máls í 1. umr. Það blasti við frá byrjun að í fyrsta lagi hafði ekki verið haft samráð við einn eða neinn þegar þetta frumvarp var lagt fram. Það var alveg greinilegt að farið var í blóra við öll góð ráð sem starfsfólk, sem verið hafði þarna í áratugi, hafði fram að færa. Það var satt að segja farið þannig að gagnvart þessu starfsfólki að það fékk eiginlega blauta tusku í andlitið frá ríkisstjórninni. Það er næsta víst, og það veit ég vegna þess að ég hef heyrt í sumu af þessu fólki, að við þetta hrökk fyrir borð mikill mannauður, mikil þekking og mikil reynsla. Eins og ég sagði við báðar umræðurnar held ég því fram að þessi ákvörðun hljóti að hafa verið tekin í fundarhléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins. Menn hafa verið með einhvern lista af stofnunum og svartan tússpenna og strikað út af listanum og fært inn á servéttu með fálkanum í horninu og sagt: Þessar stofnanir ætlum við að leggja niður og sýna landsmönnum fram á það hversu frjálslyndur og framsækinn þessi flokkur er. Einnig er talað um að þessari gerð eigi að fylgja lægri kostnaður. Ég held ég hafi spurt að því í báðum umræðum, og ég held að félagar mínir hafi spurst fyrir um það í hv. atvinnuveganefnd, hversu hátt hlutafé einkahlutafélagsins, sem verður alfarið í eigu ríkisins, eigi að vera. Ekkert svar hefur borist, frú forseti. Ég lagði það upp á einhverjum tímapunkti að hugsanlega væru menn að fara út í að stofna einkahlutafélag með lágmarksupphæð, 500.000 kall, eins og menn gera gjarnan ef þeir ætla að fara að flytja inn inniskó eða eitthvað svoleiðis. En ég hef grun um að þær milljónir sem á að „spara“ með þessari gerð hverfi þegar kostnaðurinn við stofnun einkahlutafélagsins hefur verið mældur og veginn og kostnaðurinn af því að færa til verkefni sem sinnt hefur verið vel, inn í stofnun sem ekki býr að því stofnanaminni og þeirri þekkingu sem er fyrir hendi í gömlu Nýsköpunarmiðstöðinni. Þarna er ég að tala um Rannsóknastofu byggingariðnaðarins sem verið hefur að störfum í áratugi. Nú á sem sagt að rífa þessa reynslu upp með rótum og kasta henni hingað og þangað; einn biti fer í einkahlutafélagið, annar inn í Húsnæðis- og mannvirkjastofnun o.s.frv. Þetta eru engin vinnubrögð, frú forseti, og lýsir óvenju einbeittum brotavilja að ganga svona fram þrátt fyrir öll varnaðarorð. Hv. þingmaður Vinstri grænna kallaði það úrtöluraddir hér áðan, af því að við erum ekki nógu djörf og ekki nógu til í að stofna einkahlutafélag eins og VG. Ég hef kannski tillögu handa þessum ágæta þingmanni VG. Ég er til í að stofna með henni einkahlutafélag sem myndi stuðla að því að stytta biðlista í heilbrigðiskerfinu, ég er alveg til í það, ég skal bara gera það hér og nú til þess að það geti hafið störf á morgun. En ég hugsa að Sjálfstæðisflokkurinn myndi nú kæfa það í fæðingu enda er hann búinn að standa að því nú í fjögur ár að færa heilbrigðiskerfið í marxíska átt, eins og ég sagði áðan. En aðalmálið er það að þrátt fyrir öll varnaðarorðin í upphafi, þrátt fyrir það sem starfsmennirnir reyndu að koma á framfæri áður en raddir þeirra voru kæfðar, þrátt fyrir varnaðarorð þeirra sem komu fyrir nefndina og þrátt fyrir umsagnirnar, er ekki hlustað, ekkert með það gert. Frú forseti. Mér rennur alltaf til rifja þegar ég veit það - og það hefur komið fyrir nokkrum sinnum á mínum stutta ferli hér í þinginu - þegar ég finn það, þegar ég heyri það alls staðar í umsögnum og hjá gestum sem hafa uppi varnaðarorð, að þingið er að gera mistök með því að afgreiða ákveðin mál og því er haldið til streitu. Það er ekki hægt að taka þátt í því, frú forseti, þó að við teljumst þá úrtölumenn sem ekki viljum stofna einkahlutafélag með VG. Það verður þá bara svo að vera. Við erum þá bara ekki nógu framsækin, sem viljum sjá til allra átta áður en við tökum þátt í því að mola niður ríkisstofnun sem hefur gott orð á sér, og tvístra mannauðnum, starfsmönnum með áratugareynslu. Við erum einfaldlega ekki til í það. Ég skal gangast undir það hvar sem er að ég sé úrtölumaður ef afstaða mín til þessa vonda máls þýðir það. Ég skal bara gangast við því að ég sé gamaldags af því að ég vil ekki stofna einkahlutafélag með VG. Það skal bara viðurkennt hér og nú. Það verður þá líka að viðurkenna að VG er komið lengra í einkavæðingarherferðinni og vegferðinni en ég, nema náttúrlega í heilbrigðismálunum sem áfram verða marxísk. Frá öllum hliðum séð er þetta mál vont. Frá öllum hliðum séð er þetta mál þannig vaxið að ekki er hægt að styðja það. Frá öllum hliðum séð blasir við, alls staðar og hvarvetna, hvernig þetta mál er búið til. Það er búið til úr þeim hrærigraut skoðana sem fyrirfinnast í þessari ríkisstjórn. Þetta er ekki eina dæmið þar sem þjóðin mun að lokum súpa seyðið af þeim hræringi sem komið var saman á sínum tíma. Við sjáum þetta út um allt. En því er þannig varið, því miður, að meira að segja heitustu jafnaðarmenn, að ég taldi, koma hingað upp og hæðast að úrtölumönnum fyrir að vilja ekki stofna einkahlutafélag með VG. Það verður bara að hafa það og því miður sé ég ekki fram á að hægt verði að leiðrétta þessi mistök. Það er ekki heldur horft til þess í þessu máli, mistök sem gerð verða með samþykkt þessa máls verða ekki leiðrétt svo auðveldlega. Menn hafa fullyrt það, og tala af reynslu, af því að við vorum að tala um fjárhagshliðina hér áðan, að einkahlutafélag muni ekki að sama skapi ganga að styrkveitingum frá Evrópusambandinu, svo að dæmi sé nefnt, og ríkisstofnun gerir. Það vill svo til að ég vann við það í dálítinn tíma í fyrra lífi mínu að reyna að koma Íslandi inn í Evrópusambandið, þ.e. á milli 9 og 5 en ekki í annan tíma. Það var augljóst mál, af samskiptum við sendinefndir sem hingað rötuðu frá Evrópusambandinu, að menn virtust, þótt margt megi slæmt um það samband segja, vera þokkalega vel að sér í bókhaldi. Þeir virtust gera þokkalegar kröfur um að því fé sem Evrópusambandið léti af hendi rakna væri fylgt vel eftir, að það færi á rétta staði o.s.frv. Þar voru uppi ákveðnar kröfur og ákveðnar aðferðir til að færa það og menn fullyrða við mig, og hafa gert allan þann tíma sem þetta mál hefur verið að velkjast hér, að styrkveitingar frá Evrópusambandinu til þessa málaflokks muni ekki verða þær sömu til einkahlutafélags og til ríkisstofnunar af þeim ástæðum sem ég rakti áðan. Þá kemur spurningin: Verða þá framlög til nýsköpunar lægri sem því nemur um fyrirsjáanlega framtíð eða mun ríkisstjórnin sjálf reiða fram fé í þennan málaflokk? Ef svo er spyr ég aftur: Hvað verður þá um sparnaðinn af þessari breytingu, frú forseti? Ég verð því að spyrja enn einu sinni, og í raun og veru ætti ég að heimta að þetta mál fari ekki til atkvæða fyrr en svar við þeirri spurningu liggur fyrir, hversu hátt hlutafé einkahlutafélagsins fyrirhugaða, sem VG ætlar að stofna, eigi að vera. Á það að vera 500.000 kall eða á það kannski að vera jafn margar milljónir og eiga að sparast með því að tvístra stofnuninni eins og hér á að gera með þessum fyrirsjáanlega hörmulegu afleiðingum? Frú forseti. Einmitt á þessum tíma á tíma þegar við þurfum á nýsköpun að halda eins og aldrei fyrr, hvarvetna - ég skrifaði fimm eða sex langhunda fyrir ári, fyrir tólf mánuðum, um það hvað við ættum að gera til þess að búa okkur undir það sem gerðist að 18 mánuðum liðnum, þ.e. um mitt þetta ár, þegar við sæjum fram úr faraldrinum sem við værum að glíma við, að við værum þá reiðubúin með svör, með áætlanir um hvað við ætluðum að gera til að auka t.d. útflutningstekjur. Það er alveg víst að til þess að vinna okkur út úr því ástandi, sem við erum vonandi að sjá fyrir endann á, verðum við að auka framleiðslu til útflutnings til að auka gjaldeyristekjur til að hjálpa okkur að greiða niður skuldir ríkissjóðs sem myndast hafa á þeim tíma sem faraldurinn hefur staðið, nema Sjálfstæðisflokkurinn ætli að hækka skatta á næstu árum svo um getur. Öðruvísi verður ekki tekist á við þennan vanda. Það er að vísu hægt að draga saman í ríkisrekstri, klárlega einhvers staðar, en nú þurfum við á nýsköpun og stuðningi við nýsköpun að halda sem aldrei fyrr. Svar ríkisstjórnarinnar við því ákalli er að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður. Hversu sorglegt getur þetta orðið, frú forseti?
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á barnalögum, nr. 76/2003, með síðari breytingum, um skipta búsetu barns. Málinu var vísað til nefndarinnar að lokinni 2. umr. og hefur nefndin fjallað um það að nýju. Í frumvarpinu er lagt til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2022. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að gert sé ráð fyrir að fram að gildistíma verði farið frekar yfir ákvæði laga og reglugerða á málefnasviðum sem heyra undir önnur ráðuneyti og metin þörf á breytingum með hliðsjón af skiptri búsetu barns og öðrum atriðum eftir atvikum. Nefndin telur mikilvægt að efni greinargerðarinnar verði útfært í nýju ákvæði til bráðabirgða í barnalögunum sjálfum. Með bráðabirgðaákvæðinu verði þannig tryggt að gerðar verði þær breytingar á lögum og reglugerðum sem leiði af lögfestingu fyrirkomulagsins um skipta búsetu áður en lögin taka gildi 1. janúar 2022. Telur nefndin að einkum sé um að ræða málefnasvið sem heyri undir félagsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Það leiði þó af samþykkt frumvarpsins að önnur ráðuneyti verði einnig að meta þörf á slíkum breytingum eftir því sem við á. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 31. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Skipa skal þrjá starfshópa, einn á vegum félagsmálaráðuneytis, annan á vegum heilbrigðisráðuneytis og þriðja á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytis, sem falið verði að leggja til hvernig breyta skuli lögum og reglugerðum sem heyra undir málefnasvið þeirra og meta þörf á breytingum með hliðsjón af skiptri búsetu barns og öðrum atriðum eftir atvikum. Hver starfshópur skili niðurstöðum sínum eigi síðar en 1. október 2021. Ráðherra í hverju ráðuneyti leggi, eftir atvikum, fram frumvarp sem byggist á niðurstöðum viðkomandi starfshóps eigi síðar en 1. nóvember 2021. 2. Við 32. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Þó öðlast b-liður 31. gr. þegar gildi. Páll Magnússon og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Olga Margrét Cilia, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson með fyrirvara.
Virðulegur forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013. Tilgangur frumvarpsins er að láta sérreglur gilda um upplýsingagjöf um Ríkisútvarpið eins og ætlun löggjafans var en misfarist hafði við lagasetningu á 141. löggjafarþingi. Áfram er litið til þess að úrskurðarnefnd um upplýsingamál geti leyst úr ágreiningi sem verður um túlkun á 1. gr. frumvarpsins. Þrátt fyrir að samþykktum Ríkisútvarpsins hafi verið breytt er talið að veita þurfi ákvæði þessu lagastoð og að samþykktir Ríkisútvarpsins dugi ekki til. Fyrirhuguð lagabreyting var kynnt stjórn Ríkisútvarpsins í tengslum við breytingar á samþykktum félagsins. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fengið gesti á sinn fund frá menntamálaráðuneytinu, forsætisráðuneytinu, Blaðamannafélagi Íslands og frá Persónuvernd. Tvær umsagnir bárust frá Blaðamannafélagi Íslands og Persónuvernd. Samkvæmt 1. mgr. b-liðar 1. gr. frumvarpsins er enn fremur heimilt að veita upplýsingar um viðurlög í starfi sem æðstu stjórnendur hafa sætt, þar á meðal vegna áminninga og brottvísana, enda séu ekki liðin meira en fjögur ár frá þeirri ákvörðun sem um ræðir. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ekki verði séð að ríkir almannahagsmunir séu af því að gert sé uppskátt um áminningu sem stjórnandi hefur hlotið vegna áfengisneyslu í samanburði við hagsmuni viðkomandi starfsmanns af því að vera gefinn kostur á því að bæta ráð sitt án þess að eiga á hættu að vera um ókomna tíð stimplaður fyrir slíka háttsemi. Í þessu sambandi var bent á að samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, eru viðkvæmar persónuupplýsingar m.a. skilgreindar sem upplýsingar um stjórnmálaskoðanir, trúarbrögð og lífsskoðun, heilsufarsupplýsingar, upplýsingar um lyfja-, áfengis- og vímuefnanotkun og upplýsingar um kynlíf manna og kynhneigð. Taka þurfi af allan vafa ef ætlunin er ekki að veita heimild til upplýsingagjafar um forsendur viðurlaga eða áminningar sem æðstu stjórnendur Ríkisútvarpsins hafi sætt ef viðurlögin eru byggð á viðkvæmum persónuupplýsingum. Með hliðsjón af framangreindu telur meiri hlutinn betur fara á því að texta 1. mgr. b-liðar 1. gr. frumvarpsins verði breytt til samræmis við efni greinargerðarinnar og þannig áréttað að upplýsingaréttur almennings nái ekki til viðkvæmra persónuupplýsinga. Meiri hlutinn leggur til breytingar þess efnis. Að öðru leyti leggur meiri hlutinn til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingartillögum sem eru svo taldar upp og ég ætla ekki að lesa þær, þær liggja fyrir á þskj. 1052. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Páll Magnússon, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Olga Margrét Cilia og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til einföldunar á regluverki. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum sem miða að því að fella niður óþarfa leyfisveitingar, draga úr aðgangshindrunum að mörkuðum og stuðla að heilbrigðri samkeppni. Frumvarpið skiptist efnislega í átta kafla þar sem lagðar eru til breytingar á ýmsum lögum, m.a. lögum um bókhald nr. 145/1994, lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins nr. 61/1997, lögum um sölu fasteigna og skipa nr. 70/2015, lögum um lausafjárkaup nr. 50/2000, höfundalögum nr. 73/1972, lögum um aukatekjur ríkissjóðs nr. 88/1991, og brottfall laga um verslunaratvinnu nr. 28/1998 og laga um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga og hagfræðinga sem eru nr. 27/1981. Umfjöllun nefndarinnar sneri kannski fyrst og fremst að tveimur þáttum, annars vegar eignarhaldi á fasteignasölu og hins vegar að prófi til viðurkenningar bókara. Í 2. mgr. 7. gr. laga um sölu fasteigna og skipa, nr. 70/2015, er kveðið á um það skilyrði að sé fasteignasala stunduð í nafni félags skuli löggiltur fasteignasali eiga með beinum hætti meiri hluta í því. Samkeppniseftirlitið, sem lagði fram umsögn, kom fyrir nefndina og hvetur til þess að framangreint skilyrði verði fellt brott. Vísar Samkeppniseftirlitið í því sambandi til samkeppnismats OECD þar sem fjallað er um úrbætur til að draga úr samkeppnishindrunum í ferðaþjónustu og byggingariðnaði. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að litið hafi verið til þess hvort rök væru fyrir því að fella brott framangreint skilyrði. Meiri hlutinn bendir á að fyrirkomulag fasteignasölu hér á landi sé að miklu leyti ólíkt því sem tíðkast í samanburðarlöndum og aðgangshindranir meiri, líkt og kemur fram í skýrslu OECD. Í skýrslu OECD er hvatt til þess að reglur um eignarhald á fasteignasölu verði teknar til endurskoðunar að því gefnu að lagðar verði til aðrar, og síður takmarkandi leiðir, til þess að tryggja hagsmuni neytenda og tryggja varnir gegn hagsmunaárekstrum. Meiri hlutinn hvetur ráðuneytið til þess að vinna að frekari afnámi aðgangshindrana á þessu sviði. Í frumvarpinu er lagt til að próf til viðurkenningar bókara sem ráðherra veitir verði aflögð. Upphaflega markmiðið með viðurkenningu bókara var að auka gæði reikningsskila og skattframtala með aukinni þekkingu bókara á þeim sviðum. Sú leið var farin að fela ráðherra að standa fyrir námskeiði og prófi til viðurkenningar bókara og var sú viðurkenning tekin upp í lögum nr. 29/1997 við breytingu á lögum 145/1994, um bókhald. Var verkefnið í fjármálaráðuneytinu fyrst um sinn en síðan var það fært til efnahags- og viðskiptaráðuneytisins og er nú hjá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Nú er svo komið að nám bókara er orðið viðurkennt í atvinnulífinu sem mikilvægur hlekkur í keðju reikningsskila og er því ekki lengur talin þörf á að ráðherra hlutist til um að veita þessa viðurkenningu og standa fyrir sérstökum prófum. Fyrsta skrefið í þessu ferli var tekið með lagabreytingu árið 2011 þegar felld var brott skylda ráðherra til að hlutast til um að námskeið yrðu haldin. Talið er tímabært að taka næsta skref og er lagt til að viðurkenningu ráðherra verði hætt og lögverndun starfsheitisins því aflögð. Meiri hluti nefndarinnar leggur til eina breytingartillögu varðandi próf til viðurkenningar bókara. Í umsögn dómnefndar viðurkenndra bókara er bent á að í 8. mgr. 5. gr. reglugerðar um próf til viðurkenningar bókara, nr. 649/2019, sé kveðið á um að allir prófhlutar skuli vera dagsettir innan þriggja ára frá dagsetningu elsta prófsins. Þeir sem hófu fyrsta prófhluta haustið 2020 kynnu að hafa haft væntingar um að geta lokið síðasta prófhluta haustið 2023 og eftir atvikum upptökuprófi að vori 2024. Leggur meiri hlutinn því til að þeim sem það kjósa verði gefinn kostur á að ljúka prófum til viðurkenningar bókara fyrir 1. apríl 2024. Leggur meiri hlutinn til leiðréttingu á þessu svo að ákvæðið bætist við lög um bókhald. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem fram kemur í nefndarálitinu. Undir nefndarálitið skrifa Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Brynjar Níelsson framsögumaður, Jón Steindór Valdimarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þórarinn Ingi Pétursson.
Hæstv. forseti. Stjórnvöld skipuðu vinnuhóp helstu sérfræðinga á sviði skattrannsókna, á sviði saksóknar, bæði í skattalagabrotum og öðrum efnahagsbrotum, til að bregðast við niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu um það að tvöföldum refsingum yrði ekki beitt við rannsókn og saksókn skattalagabrota. Frumvarpið er afrakstur vinnu þessa hóps, sem var fyrst og fremst til að bregðast við niðurstöðu Mannréttindadómstólsins. Helstu efnisatriði þessa frumvarps, sem eru auðvitað fjölmörg, eru að lagt er til að embætti skattrannsóknarstjóra verði lagt niður og verkefni þess flutt til embættis ríkisskattstjóra. Stofnuð verði sérstök eining innan Skattsins, sem er sú stofnun sem ríkisskattstjóri stýrir og sem annast þau verkefni sem honum er falið að sinna, þar sem fram fari rannsóknir á skattalagabrotum og ákvarðanir sekta vegna slíkra brota. Einingunni stýri í umboði ríkisskattstjóra embættismaður sem nefnist skattrannsóknarstjóri og þar með gætt að því að skattrannsóknarstjóri haldi sjálfstæði sínu við rannsókn skattalagabrota og sektarákvarðanir. Einnig er gert ráð fyrir að fjárstjórnarvaldið verði hjá ríkisskattstjóra en faglegri starfsemi einingarinnar verði stýrt af skattrannsóknarstjóra. Ekki eru lagðar til neinar breytingar á þeim heimildum sem skattrannsóknarstjóri hefur að gildandi lögum til rannsóknar skattalagabrota. Heldur hann þeim óbreyttum eftir þær breytingar sem hér eru lagðar til. Með þeirri tillögu að sameina undir eina stofnun allt skatteftirlit og rannsóknir vegna skattsvika verður mótun slíkra reglna einfaldari og fyrirkomulagið skilvirkara þar sem ríkisskattstjóri sker í vafatilvikum úr um í hvorn farveg mál fari. Þar með ættu jafnframt að mótast viðmið innan skattkerfisins um hvenær mál skuli sæta sérstakri skattrannsókn. Ekki er stefnt að breytingu á heimildum Skattsins til að beita viðurlögum, svo sem vegna síðbúinna framtalsskila og skila á hlutafjármiðum og launamiðum. Lögð eru til skýr skil milli stjórnsýslumála sem eru afgreidd innan skattkerfisins og svo alvarlegri mála sem sæta refsimeðferð samkvæmt útgáfu fyrirmæla ríkissaksóknara á grundvelli 21. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Rannsókn og ákvörðun sekta vegna skattundanskota verði í höndum skattrannsóknarstjóra í þeim tilvikum þegar þau falla ekki undir fyrirmæli ríkissaksóknara. Þar með er lagt til að yfirskattanefnd fari ekki með sektarheimildir í stærri málum heldur verði nefndin í hlutverki sjálfstæðrar kærunefndar sem tekur við kærum vegna ákvarðana skattrannsóknarstjóra um að leggja á sektir. Eftir sem áður stendur dómstólaleiðin opin og geta skattaðilar borið niðurstöðu um álagningu sektar og sektarfjárhæð undir dómstóla. Samkvæmt framansögðu er lagt til að ríkissaksóknari gefi fyrirmæli á grundvelli laga um meðferð sakamála um hvaða málum skuli vísað til lögreglu. Í þeim fyrirmælum felist mat á hvaða brot teljist meiri háttar brot í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, þannig að þeim verði vísað strax til rannsóknar og ákærumeðferðar. Þá er í frumvarpinu tekið af skarið um að rannsókn sakamála vegna skattalagabrota fari fram undir stjórn ákæranda. Eðlilegt er að fela embætti héraðssaksóknara rannsókn slíkra mála þar sem sakamálarannsókn þarf að vera stýrt af lögreglu enda þarf rannsakandi að fara með lögregluvald. Erfitt er að útfæra þá breytingu að færa lögregluvald til skattrannsóknarstjóra umfram það sem segir nú þegar um réttarstöðu þeirra sem sæta rannsókn skattrannsóknarstjóra eftir gildandi lögum. Frumvarpinu er ekki ætlað að stuðla að því að sérþekking á skattalagabrotum verði byggð upp á tveimur stöðum, þ.e. innan skattkerfisins og hjá lögreglu. Stefnt er að því markmiði að meiri hluti mála verði leystur innan skattkerfisins og einungis stærri og alvarlegri málin verði tekin til rannsóknar lögreglu og sæti þar með ákærumeðferð. Jafnframt er lögð til breyting þess efnis að héraðssaksóknari geti vísað máli aftur til skattyfirvalda ef hann telur ekki rétt að halda áfram rannsókn málsins eða ekki eru skilyrði til útgáfu ákæru. Í slíku tilviki gæti málinu lokið innan skattkerfisins, hugsanlega með möguleika á álagsbeitingu en þó ekki samhliða sektarákvörðun. Með því að héraðssaksóknari geti forgangsraðað rannsókn mála fæst endurgjöf yfir í skattkerfið og ætti því að mótast framkvæmd um rannsókn skattalagabrota. Slíkt ætti að geta leitt til hagkvæmari nýtingar mannafla við rannsókn annarra mála innan beggja kerfa. Í reglum frumvarpsins er auk þess gætt að því að ekki verði aðhafst neitt það annars staðar innan skattkerfisins sem gæti spillt rannsókn sakamálsins auk þess sem forðast á miklar endursendingar innan skattkerfis sem kalla á endurteknar rannsóknir. Lagt er til að ef mál fer í rannsókn hjá héraðssaksóknara, sem hefur í för með sér útgáfu ákæru, leiði það til endurákvörðunar skatta án álagsbeitingar innan skattkerfisins. Það er óháð því hverjar lyktir málsins verða hjá dómstólum, áfellisdómur eða sýknun. Jafnframt leiðir rannsókn skattamáls hjá héraðssaksóknara til endurákvörðunar skatta án álagsbeitingar. Ef mál er síðar fellt niður hjá embættinu þar sem rannsókn þykir ekki líkleg til að leiða til sakfellingar gæti það hugsanlega leitt til beitingar álags samhliða endurákvörðun skatta. Mikilvægt er að héraðssaksóknari upplýsi í öllum tilvikum um niðurstöðu rannsóknar til að endurákvörðun geti farið fram og gert er ráð fyrir að nánari reglur verði settar um það í reglugerð um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna. Þá er lagt til að beiting álags samhliða sektarákvörðun verði útilokuð. Nú hefur verið leitt í lög sérstakt bráðabirgðaákvæði um að álag verði ekki lagt á samhliða sektum í skattamálum, samanber lög nr. 33/2020. Hér er lagt til að ákvæðið verði fest varanlega í sessi en þó með nánar tilteknum breytingum sem leiða af tillögum frumvarpsins. Verði frumvarpið að lögum þarf jafnframt að setja nánari reglur í reglugerð um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna sem taki mið af þeirri breytingu að embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins verði lagt niður og þess í stað fari sérstök eining innan Skattsins með rannsóknir á skattalagabrotum, sem og þeim breytingum á málsmeðferð sem leiðir af frumvarpinu. Talsverð umræða var um þetta frumvarp í nefndinni og ekki eru allir á eitt sáttir við það að leggja niður embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins í núverandi mynd. En það er mat meiri hlutans að sameining Skattsins og skattrannsóknarstjóra sé til þess fallin að styrkja skatteftirlit, skattrannsóknir og tryggja að málsmeðferð sé í samræmi við niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu um tvöfalda refsingu. Þetta er gert í hagræðingarskyni. Þetta mun festa í sessi tryggari málsmeðferð, þ.e. þannig að þau mál sem hægt er að leysa innan stjórnsýslunnar, innan skattkerfisins, séu leyst þar og verði það gert með álagi eða sektum þá er málinu lokið endanlega um sakarefnið sem þar er um að ræða. Sé hins vegar um að ræða alvarleg mál, sem gætu fallið undir 262. gr. almennra hegningarlaga, þ.e. stórfelld skattalagabrot sem tengjast auðvitað öðrum brotum eins og peningaþvættismálum o.s.frv., fari þau strax í slíka sakamálarannsókn. Hér eru gerð ákveðin skil sem eru í mínum huga, og flestra annarra held ég, mjög æskileg. Eftir sem áður er ekkert því til fyrirstöðu að Skatturinn sinni rannsókn sinni og geri það vel með rannsóknardeild sinni sem kallast skattrannsóknarstjóri innan embættisins og er sjálfstæður í störfum sínum. Þá kemur bara í ljós mjög fljótlega hvort málið er þess eðlis að hægt sé að ljúka því innan stjórnsýslunnar, innan Skattsins. Ef mál er þess eðlis að ekki er um að ræða rangt framtal, ásetningsstigið ekki fyrir hendi, ekki ásetningur um að draga undan skatti eða svíkja, brotið er stórfellt, háar fjárhæðir, þá sé því lokið innan dómskerfisins með ákæru en ekki innan stjórnsýslunnar. Þetta er mjög eðlilegt. Þetta er rökrétt og hefur engin áhrif til hins verra, nema síður sé, á rannsóknir skattyfirvalda á framtölum. Tilgangur skattyfirvalda er að tryggja að álagning sé rétt. Til þess að svo verði þarf það auðvitað að hafa eftirlit, hafa möguleika á að skoða mál. Það er algerlega tryggt í þessu frumvarpi og rúmlega það. Það er mjög æskilegt í raun og veru, og það er greinilega samdóma álit þeirra sérfræðinga sem komu fyrir nefndina, þeirra sérfræðingar sem voru í þeim vinnuhópi sem samdi frumvarpið, að þetta fyrirkomulag sé til þess fallið að styrkja skatteftirlit, styrkja rannsóknir og koma í veg fyrir tvítekningu, endurteknar rannsóknir. Skilin þarna á milli eru nokkuð skýr og þar sem vafi liggur tekur ríkissaksóknari ákvörðun um hvar mál skulu vera. Skýrara verður það ekki í mínum huga. Þetta er mál til mikilla bóta. Það er mikilvægt að möguleiki sé að auka svigrúm til að ljúka minni málum á stjórnsýslustiginu sjálfu. Það er eðlilegt að það falli í hlut embættis ríkisskattstjóra að gefa fyrirmæli um hvaða brot ættu að fara í ákærumeðferð á grundvelli laga um meðferð sakamála þar sem tekið er mið af því markmiði að sem flestum málum verði lokið innan skattkerfisins. Það er langeðlilegast að þeim ljúki þar. Þegar talið er að mál eigi að fara áfram til rannsóknar héraðssaksóknara þarf það því að gerast með fyrirsjáanlegum og skýrum hætti og er mikilvægt að ákvörðun liggi mun fyrr fyrir, eftir því sem kostur er á, um það í hvaða farveg beina eigi rannsókn til að koma í veg fyrir tvöfalda málsmeðferð, sem þetta mál snýst allt saman um. Þetta snýst ekki bara um kerfið, þetta snýst líka um þá sem eru bornir sökum eða sæta rannsókn, að þau mál taki skemmri tíma en staðan hefur verið. Kerfið er ótrúlega svifaseint núna og við höfum staðið frammi fyrir því að mál hafi verið lengi þar, engu að síður farið til ákæruvaldsins til sérstakrar rannsóknar eftir að búið er að beita sektum eða viðurlögum á stjórnsýslustiginu. Um það snerist þessi dómur, að hér var raunverulega verið að refsa mönnum með tvöföldum hætti. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er ekki hægt að bjóða borgurunum upp á slíka málsmeðferð og þess vegna var þetta mjög tímabært og var raunar löngu komið til umræðu áður en dómur Mannréttindadómstólsins féll um að við þyrftum að laga þetta, hafa árangursríkari skattrannsókn, markvissari, þannig að ljóst sé hvert hlutverk hvers og eins er. Ég tel að með þessu frumvarpi höfum við náð því. Ég lít svo á að hér hafi talsvert verið vandað til verka og að þetta verði mjög til bóta þegar fram í sækir. Það kann hugsanlega að vera einhver titringur svona til að byrja með þegar menn koma með nýtt kerfi í þetta, en ég sé ekkert í þessu máli sem ekki er hægt að leysa á mjög skömmum tíma, slípa til mjög hratt. Ég bind miklar vonir við að skattrannsókn, skatteftirlit, muni batna mikið ef og þegar þetta frumvarp verður að lögum. Í nefndinni komu talsvert til umræðu mál sem eru í gangi núna þar sem beitt hefur verið einhvers konar viðurlögum á stjórnsýslustiginu en eru til meðferðar hjá héraðssaksóknara, hvað verði um þau. Það er ljóst að þau mál sem greinilega heyra undir þau tilvik sem nefnd eru í dómi Mannréttindadómstólsins hafa ýmist verið felld niður eða munu verða felld niður. Nú kann að vera ágreiningur um einhver af þessum málum en meiri hluti nefndarinnar taldi ekki rétt að löggjafinn færi að ákveða það að öll þau mál þar sem beitt hefur verið einhvers konar viðurlögum á stjórnsýslustigi muni sjálfkrafa verða felld niður. Það er ekki rétt að gera það með lögum heldur verðum við að treysta því að ákæruvaldið, sem fer með þessi mál, tryggi að ekki verði ákært og dómstólar tryggi að ekki verði sakfellt ef slík mál eru andstæð þessari niðurstöðu Mannréttindadómstólsins. En það er eiginlega ekki boðlegt að löggjafinn grípi með beinum hætti inn í löggjöf og segi að öll þessi mál skuli felld niður. Þannig að úr því varð ekki þó að í umsögnum og hjá gestum hafi komið fram rök fyrir því að löggjafinn ætti að gera slíkt, en það varð ekki niðurstaðan. Ég bendi á að þessu frumvarpi er ætlað að koma til móts við niðurstöðu dóma Mannréttindadómstóls Evrópu. Meðal tillagna í frumvarpinu er að útiloka að álagi verði beitt samhliða stjórnvaldssektum eða refsingu vegna skattalagabrota og til viðbótar felast í frumvarpinu ýmsar tillögur, sem ég hef rakið hér, um að skýra nánar fyrirkomulag rannsóknar í kjölfar skattalagabrota sem eiga að stuðla að því að gera kerfið gegnsærra og skilvirkara. Er þar reynt að styrkja réttaröryggi einstaklinga við rannsókn skattalagabrota og er þá einkum horft til styttingar málsmeðferðartíma og einföldunar málsmeðferðar. Þetta held ég að sé tilgangur sem við getum öll verið mjög sátt við. Það er mikilvægt að við getum stytt málsmeðferðartíma og einfaldað málsmeðferð, að við getum tryggt að mál séu ekki á tveimur stöðum í einu. Um það snýst frumvarpið. Ég held að ég geti alveg sagt að mikill samhljómur hafi almennt verið meðal sérfræðingar sem gáfu umsögn, sem hafa sumir unnið í þessu kerfi meira og minna alla starfsævina. Þeir eru allir sammála um að þetta mál sé til mikilla bóta. Það kom hins vegar gagnrýni frá skattrannsóknarstjóra, sem þó átti aðild að þessum vinnuhópi, ef ég man rétt, þar sem gerð var athugasemd við að fella það embætti inn til ríkisskattstjóra. Ég er ósammála því og tel það í raun og veru algerlega fráleitt, sem tillögur hafa komið um, að ákæruvald fari jafnvel til skattrannsóknastjóra. Það held ég að sé fullkomlega fráleitt og myndi ekki standast neina skoðun. Ég vara við öllum slíkum hugmyndum. Herra forseti. Ég ítreka að það var talsverð samstaða, alla vega í meiri hlutanum. Ég fann svo sem ekki mikinn ágreining í minni hlutanum nema um það sem ég kalla minni atriði, en það er engu að síður eingöngu meiri hluti sem stendur að þessu nefndaráliti. Það eru hv. þingmenn Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Ég geri ráð fyrir því að þeir sem eru annarrar skoðunar séu nú þegar búnir að biðja um andsvar við mig og fagna ég því mjög að geta tekið umræðu um þetta. Ég þykist vita hvernig hún verður en það er allt í lagi. Það eru gerðar hér örlitlar breytingartillögur og ég vísa bara í nefndarálitið í þeim efnum, ég hlakka svo mikið til að fá andsvör.
Herra forseti. Þetta frumvarp snýst um tvennt. Annars vegar eru það álitamálin um tvöföldu refsinguna og um það ríkir samkomulag. Hins vegar er það um stofnanafyrirkomulag, sem hefur ekkert með tvöföldun refsinguna að gera. Það er hægt að leysa það með öðrum hætti. Þetta frumvarp er að mínu mati meingallað. Ég vil að því verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar af ýmsum ástæðum, m.a. vegna þess að það er mikill óskýrleiki um ábyrgðarsvið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki tekið undir það með mér að við lestur frumvarpsins vakni spurningar um hvort ætlunin sé að hverfa frá núgildandi fyrirkomulagi þar sem eiginleg rannsókn fer fram hjá skattrannsóknarstjóra og fela hana héraðssaksóknara, eða hvort ráðgert sé að hin eiginlega rannsókn verði áfram framkvæmd hjá skattrannsóknarstjóra en undir stjórn eða beiðni héraðssaksóknara þegar á að rannsaka stærri mál. Hvernig á þetta fyrirkomulag að vera? Ég vil jafnframt spyrja hv. þingmann og framsögumann nefndarálitsins fyrir hönd meiri hlutans hvaða viðmið eigi að nota til að ákveða hvort mál eru stór og þurfi að fara út úr húsi. Hvaða viðmið eru það sem hv. þingmaður og meiri hlutinn sér fyrir sér að verði notuð til að flokka mál í mikilvæg og minni mál?
Hæstv. forseti. Ég er algjörlega ósammála því að það sé einhver óskýrleiki um ábyrgðarsvið. Viðmiðin eru auðvitað þau sem ríkissaksóknari metur og er falið að meta og gerir það alla daga, metur hvort mál heyri undir 262. gr. almennra hegningarlaga. Ef hann telur það ekki, og hérna er gert ráð fyrir að hann meti þetta, má ljúka málinu með viðurlögum á stjórnsýslustigi með sektum eða álagi. Flóknara er það ekki. Það er raunverulega gert í dag nema hins vegar að menn voru að afgreiða einhver mál með álagi hjá Skattinum og héraðssaksóknari að rannsaka sömu mál og ákæra og fékk síðan dóm. Þá lá fyrir einhver sekt eða álag hjá Skattinum sem enginn vissi af, eða ef þeir vissu af því þá breyttu þeir engu. Það var engu að síður dæmt með hliðsjón af því að það var alvarlegt brot og allt tekið í einu lagi þrátt fyrir að búið væri að refsa. Verið er að koma í veg fyrir þetta og það er mjög mikilvægt. Ég sé ekkert vandamál við viðmiðið. Þetta gerir ríkissaksóknari á hverjum degi, að meta það hvort mál heyri undir slíka rannsókn eða ekki. Ef hann gerir það ekki þá reiknar hann bara með að málinu ljúki og beinir því til skattyfirvalda. Í mínum huga er þetta alveg ótrúlega skýrt, eins og kom fram hjá öllum sérfræðingum, menn höfðu ekki áhyggjur af þessu. Menn geta auðvitað deilt um það hvenær mál telst meiri háttar og eigi að sæta ákæru og hægt sé að heimfæra undir 262. gr., en á endanum eru það alltaf dómstólar sem meta það.
Herra forseti. Eins og fólk getur lesið í umsögnum voru ekki allir á eitt sáttir um að þarna væri mikill skýrleiki á ferðinni. Ég held að hv. þingmaður sé ekki heldur alveg fullkomlega skýr á því hvernig þetta á allt að ganga fyrir sig. Ef viðmiðið er t.d. fjárhæðir þá getur það verið þannig, eins og fram kom á mörgum fundum í nefndinni þegar fjallað var um þetta mál, að það getur litið þannig út í byrjun að mál sé smátt og lágar upphæðir undir, en síðan kemur við nánari rannsókn í ljós að málið er stórt og mikið. Og það getur líka verið öfugt. Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér með þessu, býður þetta ekki upp á einhvern hringlandahátt á milli Skattsins og héraðssaksóknara í of mörgum málum? Ég vil líka spyrja hv. þingmann, af því að hann tók það fram í ræðu sinni áðan að það væri svo mikilvægt að sjá til þess að ekki byggist upp sérþekking á þessu sviði á tveimur stöðum: Hvernig getur hv. þingmaður séð það fyrir sér að það verði ekki nauðsynlegt, með þessu fyrirkomulagi, að sérþekkingin verði að vera á tveimur stöðum? Núna er rannsóknin öll á einni hendi, stór og smá mál fara í gegnum skattrannsóknarstjóra ríkisins, en með þessu frumvarpi er þessu einhvern veginn hringlað til á mjög óskýran hátt. Og um leið og talað er um að skipta þessu einhvern veginn á milli héraðssaksóknara og Skattsins á samt ekki að byggja upp sérþekkingu á tveimur stöðum. [[Forseti hringir.]]Ég bið hv. þingmann að útskýra þetta í stuttu máli enda hefur hann ekki langan tíma.
Hæstv. forseti. Já, auðvitað er sérþekking á tveimur stöðum ef frumvarpið verður að lögum, en sérþekkingin er á þremur stöðum núna; hjá Skattinum, hjá skattrannsóknarstjóra og hjá héraðssaksóknara, ákæruvaldinu. Hér er einfaldlega verið að gera eins og í svo mörgum öðrum málum, þ.e. að innan stjórnsýslunnar er viðurlagaheimild. Við sjáum þetta í samkeppnismálum, við sjáum þetta í fjármálaeftirliti, við sjáum þetta í ýmsum stofnunum. Ef málin eru ekki með þeim hætti að eðlilegt sé að ljúka þeim þar þá eru þau send til lögreglu og ákæruvalds. Það sama er verið að gera hér. Það er miklu einfaldara í mínum huga að gera það með þessum hætti og ekkert óljóst. Ríkisskattstjóri ákveður hvort málið sé á þeim tíma þess eðlis að hægt sé að ljúka því innan stjórnsýslunnar, innan Skattsins, eða hvort það þurfi að fara í ákærumeðferð. Það er hans að meta það. Þar er viðmiðið ekki endilega fjárhæðir heldur fyrst og fremst ásetningsstig eða saknæmisskilyrði sem slík. Flest brot eru þannig að það er rangt talið fram og ekki einu sinni ásetningur og þá er beitt álagi, það er bara gáleysi. Stundum er ekki neitt gert vegna þess að það eru eðlilegar skýringar á þessu. Hins vegar þegar mál eru þess eðlis að verið er að skipuleggja undanskot með ýmsu fifferíi þá getur það verið mjög saknæmt þó að fjárhæðirnar séu ekki háar. Þannig að ég held að það sé fyrst og fremst saknæmisskilyrðin sem skipta þarna máli og rétti aðilinn til að meta það er auðvitað ríkisskattstjóri. Við værum að fara langt aftur í tómt rugl í mínum huga ef ákæruvald ætti að færast til skattrannsóknarstjóra.
Herra forseti. Ég hef ekki enn þá náð að átta mig á megintilgangi ríkisstjórnarinnar með þessu máli. Talað er um að tilgangurinn sé að einfalda kerfið en ég sé ekki betur en að tilgangurinn sé að veikja embætti skattrannsóknarstjóra með því að gera það mikilvæga embætti, sem hefur verið kallað eftir árum saman að verði eflt og veitt frekari heimildir, að deild innan ríkisskattstjóra. Aðeins varðandi það að færa skattrannsóknarstjóra ákæruvald, sem hv. þm. Brynjari Níelssyni finnst algerlega fráleitt, væri það sambærilegt og þekkist t.d. núna hjá lögregluembættum í minni sakamálum. Þau sem eru þeim mun stærri fara til héraðssaksóknara sem tekur ákvörðun um ákæru en fer ekki í djúpa rannsókn á öllum málunum frá byrjun til enda heldur kannar það sem búið er að gera og tekur ákvörðun um ákæru. Ég skil ekki af hverju ekki er farin sú leið sem kallað hefur verið eftir árum saman innan embættisins, frekar að efla skattrannsóknarstjóra, láta skattrannsóknarstjóra fá heimild til að gefa út ákæru en þegar um er að ræða risavaxin mál séu þau send til héraðssaksóknara til ákvörðunar um ákæru. Mér finnst eins og með þessu sé verið að taka þetta mikilvæga embætti sem við höfum viljað efla árum saman og bara skutla því ofan í skúffu.
Hæstv. forseti. Þetta er sama ræða og ég heyrði hjá Samfylkingunni þegar átti að sameina Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann, nákvæmlega sama ræðan: Það er verið að veikja eftirlitið. Það er auðvitað ekki verið að veikja eftirlitið. Það er verið að styrkja það. Ég vil af þessu tilefni fá að lesa upp úr ræðu seðlabankastjóra, með leyfi forseta: „Nú er það ein stofnun sem ber ábyrgð á fjármálastöðugleika og hefur í hendi sér upplýsingar um fjármálakerfið og þróun kerfislægrar áhættu innan þess. Hinn endursameinaði Seðlabanki hefur miklu skýrari valdheimildir til þess að grípa inn í rás atburða. Bankinn hefur nú þann slagkraft að geta haft áhrif á hegðun fjármálastofnana og markaðsaðila til hins betra. Því miður eigum við ekki enn nægjanlega góða þýðingu á enska orðinu „prudence“ sem sameinar allt það sem við viljum ná fram í hegðun eftirlitsskyldra aðila á fjármálamarkaði. Kannski má kalla það fyrirhyggju og ráðdeild - kannski þurfum við nafnasamkeppni til þess að ná þessum mikilvægu skilaboðum fram í einu orði?“ Nákvæmlega það sama erum við að gera hér. Við erum að ná fram betra eftirliti, skilvirkara eftirliti, meiri skýrleika, hvaða mál eigi heima undir ákæru og hver ekki, hvað hægt sé að leysa á stjórnsýslustiginu. Af hverju eiga almennar stjórnsýslustofnanir sem geta beitt viðurlögum að hafa ákæruvald líka? Það er almennt aldrei. Ég veit að Landhelgisgæslan vildi fá ákæruvald í landhelgisbrotum. Auðvitað gerist það ekki. Saksókn og ákæra er fyrir þá sem það kunna, ekki fyrir aðra. Það fer aldrei vel þegar stjórnsýslustofnanir eru farnar að gefa út ákæru og flytja mál fyrir dómi. Þær geta á grundvelli rannsókna sinna metið það svo að hér hafi verið framin brot og lagt á viðurlög. Síðan geta menn farið með það fyrir dóm ef þeir eru ósáttir við það.
Það er þetta með eftirlitið sem við í Samfylkingunni viljum gjarnan efla á öllum sviðum samfélagsins en einhvern veginn hefur á þessu kjörtímabili borið meira á veikingu hvers konar eftirlits um alla anga samfélagsins. Þegar við tölum um að stjórnsýslustofnanir geti ekki líka farið með ákæruvald - hvers vegna ekki? Skattrannsóknarstjóri sjálfur skrifar 11 blaðsíðna umsögn þar sem hann rekur hvers vegna ætti ekki að fara þá leið sem ríkisstjórnin vill fara í þessu máli. Þarna er verið að gera hlutina óskýrari. Verið er að setja saman í einn graut eftirlit og rannsókn. Verið er að draga tennurnar úr skattrannsóknarstjóra þegar kemur að sjálfstæði embættisins sem verður núna deild, þegar kemur að fjárframlögum, þegar kemur að mannaráðningum, þegar kemur að umsvifum. Skattrannsókn er í eðli sínu annars konar starfsemi en eftirlit. Skattrannsóknarstjóri þarf að hafa eigin fjárheimildir og full yfirráð og vera öðrum óháður en ekki lítil deild innan ríkisskattstjóra. Þegar ég les umsögn skattrannsóknarstjóra finnst mér blasa við að verið er að draga tennurnar úr þessu embætti í staðinn fyrir að svara kallinu sem hefur heyrst árum saman; að reyna að efla það til að minnka útflæði fjármuna úr sameiginlegum sjóðum okkar landsmanna [[Forseti hringir.]]til að við getum átt hér innviði sem eru nógu traustir til að bera okkur öll.
Hæstv. forseti. Ég andmæli því að verið sé að veikja hér eftirlit. Verið er að gera það markvissara og gera það betra, alveg eins og var gert með Fjármálaeftirlitið.
Það er ekkert …
Jú, allir eru sammála sem þar komu að. Allir sem koma að þessum málum eru sammála um að hér sé verið að einfalda þetta, skýra það, gera það markvissara. Rannsókn og eftirlit eru ekkert óskyldir hlutir. Þegar skatturinn fær framtalið skoðar hann það og við getum kallað það rannsókn. Þetta er auðvitað bara einn og sami hluturinn. Mál þurfa síðan oft meiri skoðun og langskilvirkast og markvissast er að það sé gert innan sama embættisins. Sérstaklega er þó tekið fram í þessu máli - kannski það eina sem ég er ósammála - eitthvað er búið til sem heitir sjálfstæði skattrannsóknarstjóra. Þetta eru skattyfirvöld, þetta er einn skattur sem á að tryggja að menn borgi réttan skatt, að álagningin sé rétt. Um það snýst þetta. Verið er að reyna að gera það þannig hér að það sé innan skattsins, gert með skýrum hætti og þeim málum sem hægt er að ljúka sé lokið þar og þau mál sem eru stærri og heyra undir hegningarlögin fari í eðlilega sakamálameðferð. Það er svo einfalt. En verið er að reyna að sá tortryggni, að Sjálfstæðisflokkurinn sé einhvern veginn að draga úr eftirliti sem er fjarri lagi. Þetta er samið af öllum þeim sérfræðingum sem komu að þessum málum til að tryggja að rannsóknirnar séu markvissari, skýrari og til að tryggja að réttur borgaranna sé ekki fyrir borð borinn. Um það snýst þetta mál. Þið getið auðvitað reynt, hv. þingmenn, að gera það tortryggilegt með þessum hætti [[Forseti hringir.]]en það mun ekki ganga vel hjá ykkur.
Herra forseti. Frumvarpið felur í sér breytingar af tvennum toga, eins og fram hefur komið í fyrri ræðum. Annars vegar breytingar vegna tvöfaldrar refsingar sem eru viðbrögð við dómum Mannréttindadómstóls Evrópu. Hins vegar eru lagðar til veigamiklar breytingar á stofnanafyrirkomulagi og málsmeðferð skattalagabrota. Vegna tvöföldu refsingarinnar er lagt til að bráðabirgðaákvæði í lögum um tekjuskatt og lög um virðisaukaskatt, sem framlengd voru með lögum nr. 140/2020, verði varanlega fest í sessi en þó með tilteknum breytingum. Ákvæði um þetta eru í 7. og 14. gr. frumvarpsins og 1. minni hluti styður þær breytingar. Hitt blasir þó við að álitamálin um tvöföldu refsinguna hafa ekkert að gera með stofnanafyrirkomulag. Það er því sjálfstæð ákvörðun stjórnvalda að breyta stofnanafyrirkomulagi með þeim afleiðingum sem því fylgir fyrir starfsemi embættis skattrannsóknarstjóra. Það er afar mikilvægt að Alþingi leggi á það þunga áherslu að sporna við skattundanskotum. Í umsögn sinni til nefndarinnar um frumvarpið bendir skattrannsóknarstjóri á að áherslur þingsins um áratugaskeið á baráttu gegn skattundanskotum, eflingu skattrannsókna og aukið sjálfstæði skattrannsóknarstjóra hafi gegnt þýðingarmiklu hlutverki við að auka sýnileika og varnaráhrif í málaflokknum. Mikilvægt sé að halda áfram í sömu átt með styrkingu og eflingu sem nauðsyn kalli á. Jafnvel þó að þær breytingar verði sem lagðar eru til í frumvarpinu en 1. minni hluti leggst gegn er mikilvægt að sjálfstæði skattrannsóknarstjóra verði tryggt. 1. minni hluti átelur að ekki hafi verið metnir kostir sameiningar embættisins við Skattinn á móti kostum þess að skattrannsóknir séu á hendi sjálfstæðs embættis. Augljóst er að grundvallarmunur er á málsmeðferð allri eftir því hvort um skatteftirlitsmál eða skattrannsóknarmál er að ræða. Fyrsti minni hluti gagnrýnir óskýrleika frumvarpsins og að lykilspurningum um hver eigi að rannsaka alvarleg mál sé ekki svarað. Spurningar vakna um hvort ætlunin sé að hverfa frá gildandi fyrirkomulagi þar sem eiginleg rannsókn fer fram hjá skattrannsóknarstjóra og fela hana héraðssaksóknara eða hvort ráðgert sé að hin eiginlega rannsókn verði áfram framkvæmd hjá skattrannsóknarstjóra en undir stjórn eða að beiðni héraðssaksóknara. Óskýrleiki er um viðmið þegar meta á alvarleika mála. Ef miða á við fjárhæð þarf að hafa í huga að þær taka í flestum tilfellum breytingum við rannsókn. Mál sem í byrjun varðar lágar upphæðir getur orðið um stórar og öfugt eftir því hvernig rannsókn vindur fram. Þannig gæti mál flækst á milli embætta með tilheyrandi tvíverknaði, kostnaði og óskilvirkni. Lagt er upp með að ákvörðunarvald í vafamálum um hvort tilvik heyri undir skattrannsókn eða skatteftirlit verði í höndum ríkisskattstjóra en ekki skattrannsóknarstjóra. Skattrannsóknarstjóri bendir á að þarna sé um grundvallaratriði að ræða og forsendu þess sjálfstæðis sem byggt hefur verið undir og tryggt um áratugaskeið. Takmörkun á sjálfstæði embættisins felst einnig í því að starfsemin verði háð ákvörðun ríkisskattstjóra um fjárframlög, mannaráðningar og öll umsvif. Einnig mun ríkisskattstjóri skipa skattrannsóknarstjóra en ekki ráðherra líkt og nú er. Öll brot gegn skattalögum, óháð alvarleika þeirra, eru rannsökuð af sama aðila, þ.e. skattrannsóknarstjóra. Þannig er tryggt að eins er tekið á öllum meintum brotum og samræmis og jafnræðis gætt við rannsókn og beitingu rannsóknarúrræða. Markmið skattrannsóknar er tvíþætt. Annars vegar er hún grundvöllur að endurákvörðun skatta og hins vegar refsimeðferð. Því á sér stað samvinna um mál er varða skattkerfið annars vegar og refsivörslukerfið hins vegar. Þess má geta að sömu atvik og til rannsóknar hafa verið við skattrannsókn kunna að koma til endurtekinnar rannsóknar hjá héraðssaksóknara í öðru samhengi. Á það t.d. við þegar peningaþvætti er talið hafa átt sér stað samhliða skattalagabrotum. Rannsókn peningaþvættismála heyrir alfarið undir héraðssaksóknara. Í Svíþjóð er komið í veg fyrir slíkan tvíverknað með því að veita skattyfirvöldum heimild til rannsóknar peningaþvættis. 1. minni hluti leggur til að litið verði til Svíþjóðar hvað þetta varðar. Herra forseti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir þeirri verulegu breytingu frá því sem nú er að skattrannsóknarstjóri leggi á stjórnvaldssektir sem kæranlegar verði til yfirskattanefndar. Lagt er til að sektirnar geti verið frá 100 þús. kr. til 100 millj. kr. Þar sem gert er ráð fyrir að fjársektir vegna skattalagabrota verði aldrei lægri fjárhæð en tvöföld vantalin skattfjárhæð felur heimildin í sér að henni verði unnt að beita vegna allt að 50 millj. kr. skattundandráttar. Þannig munu umtalsvert færri mál sæta ákærumeðferð en nú er. Því er verið að milda til muna mat á alvarleika brota og milda refsingar við brotum gegn skattalögum frá því sem nú er. Rökin virðast vera að afkastageta hjá ákæruvaldi sé ekki nægileg. Þau rök geta ekki dugað fyrir slíkum breytingum. Einnig er það svo að heimild til kyrrsetningar eigna er bundin við að refsiverð háttsemi varði 262. gr. almennra hegningarlaga. Kyrrsetning eigna mun því eiga við um mun færri meint brot en nú gerir. Líkt og bent er á í umsögn skattrannsóknarstjóra um frumvarpið hafa þær heimildir sem rannsakendum eru búnar grundvallarþýðingu varðandi möguleika þeirra til að rannsaka og upplýsa um skattundanskot. Allt sem skerðir þær heimildir er líklegt til að skila sér í lakari árangri. Í meira en aldarfjórðung hefur reglulega verið vakin athygli á nauðsyn þess að uppræta augljósan tvíverknað í rannsókn á skattsvikum og efnahagsbrotum og útgáfu ákæra á því sviði, jafnt í þingmálum sem mörgum skýrslum og greiningum. Fyrirkomulagið hér á landi er seinvirkt og kostnaðarsamt og hvorki hinu opinbera né meintum sakborningum í hag. Með löngum málsmeðferðartíma vex auk þess hættan á að réttarspjöll verði sem leiði til mildari dóma en ella eða jafnvel sýknu eins og dæmi eru um. Samkvæmt upplýsingum frá skattrannsóknarstjóra er það svo að þrátt fyrir að málum frá embættinu sé samkvæmt orðanna hljóðan vísað til rannsóknar héraðssaksóknara sé almennt ekki um að ræða rannsókn málanna frá grunni hjá því embætti. Rannsóknir héraðssaksóknara byggist almennt á þeirri rannsókn sem skattrannsóknarstjóri hefur framkvæmt og lýst er í skýrslu hans um viðkomandi mál. Þannig er byggt á gagnaöflun skattrannsóknarstjóra auk þess sem niðurstöður hans eru yfirleitt lagðar til grundvallar að öllu leyti. Við rannsókn héraðssaksóknara er sakborningur síðan kvaddur til skýrslutöku vegna málsins. Getur þannig átt sér stað viss tvítekning án þess þó að um sé að ræða algjöra endurtekningu rannsóknar. Í flestum tilvikum höfðar héraðssaksóknari mál að öllu leyti samkvæmt niðurstöðum rannsókna skattrannsóknarstjóra og sú er nær alltaf raunin ef um einfaldari mál er að ræða. Í einhverjum tilvikum er ekki ákært fyrir alla þætti samkvæmt niðurstöðum skattrannsóknarstjóra en í fáeinum tilvikum eru mál felld niður með öllu vegna þess að ekki þykir tilefni til saksóknar. Skattrannsóknarstjóra er ekki kunnugt um samsvarandi endurtekningu rannsókna í fyrirkomulagi annarra þjóða. Í stað þess að sameina embætti skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra þannig að skattrannsóknarstjóri verði eining innan Skattsins væri skilvirkara að mati 1. minni hluta að veita skattrannsóknarstjóra ákæruvald í þeim málum sem embættið rannsakar. Í nokkrum útgefnum skýrslum hefur verið fjallað um að færa ákæruvald til skattrannsóknarstjóra, þar á meðal í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á ríkislögreglustjóra frá árinu 2006 þegar saksókn efnahagsbrota heyrði undir hann. Í skýrslunni kemur m.a. fram að það sé mat Ríkisendurskoðunar að tvíverknaður felist í tilhögun þessara mála, svo sem skýrslutökum bæði hjá skattrannsóknarstjóra og lögreglu, sem lengir málsmeðferðartíma að óþörfu. Rannsóknir skattrannsóknarstjóra lúti sömu grundvallarreglum opinbers réttarfars og rannsóknir lögreglu. Skýrslur teknar hjá skattrannsóknarstjóra hafi þar af leiðandi sama sönnunargildi og skýrslur teknar hjá lögreglu. Að mati Ríkisendurskoðunar sé því formlega ekkert sem gerir þá kröfu að sakborningur sé kallaður til skýrslutöku eftir að máli hefur verið vísað til lögreglunnar. Til að koma í veg fyrir þennan tvíverknað og stuðla að styttri málsmeðferðartíma sé brýnt að skapa betri samfellu í rannsókn alvarlegra skattalagabrota. Að mati 1. minni hluta eiga sömu sjónarmið við í dag. Verkefnisstjórn um breytingar og umbætur á skattkerfinu frá 2016 kemst að svipaðri niðurstöðu og leggur til að rannsóknarmál verði eingöngu til meðferðar hjá skattrannsóknarstjóra sem fái ákæruvald. Skattrannsóknarstjóri skal nú þegar í rannsóknaraðgerðum sínum gæta að lögum um meðferð sakamála eftir því sem við getur átt. Þekking skattrannsóknarstjóra til að rannsaka sakamál af þessu tagi er þegar til staðar. Persónuvernd nefnir t.d. í ákvörðun sinni frá 7. desember 2010, nr. 2010/1092, að rannsóknir skattrannsóknarstjóra á skattalagabrotum séu „ígildi lögreglurannsóknar“. Sakamál vegna skattalagabrota krefjast sérþekkingar og sérhæfingar, bæði hvað varðar rannsóknir og saksókn. Það stuðlar að skilvirkni að einn og sami aðilinn annist hvort tveggja. Slík tilhögun er þekkt í öðrum löndum, þar á meðal í Þýskalandi. Í þriðju útgáfu skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) frá 8. nóvember 2017 má sjá að tilhögun rannsóknar og saksóknar í skattamálum er með mjög mismunandi hætti eftir ríkjum. Má almennt segja að þar séu aðilar að reyna að samtvinna annars vegar sérþekkingu á skattarétti og hins vegar skilvirkni ákærumeðferðar. Eins og áður segir tengist peningaþvætti oft skattsvikum og kemur fram í skýrslu fjármálaaðgerðahópsins, FATF, og áhættumati ríkislögreglustjóra að skattalagabrot séu ein helstu frumbrot peningaþvættis. Rannsókn peningaþvættisbrota er samkvæmt lögum á hendi héraðssaksóknara. Vegna þess hve mjög peningaþvættisbrot tvinnast saman við frumbrot liggur hins vegar vel við að rannsaka peningaþvætti vegna skattsvika samhliða þeim skattalagabrotum sem um ræðir. Fyrsti minni hluti telur að verði tvíverknaður við rannsóknir sakamála aflagður muni það koma í veg fyrir óþarfa fyrirhöfn og kostnað fyrir hið opinbera og óþarfa íþyngingu fyrir sakborninga. Líta megi til reynslu af rannsókn stórra flókinna mála sem nýlega hafa verið og eru á borði embættanna. Þá telur 1. minni hluti að frumvarp sem miðar að því að skattrannsóknarstjóri verði deild innan Skattsins sé ekki til þess fallið að auka skilvirkni þessara mála. Fyrsti minni hluti telur farsælast að fjármála- og efnahagsráðherra skipi starfshóp sem vinni drög að lagafrumvarpi þar sem kveðið verði á um breytingu á embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins í þá veru að embættinu verði veitt ákæruvald og heimild til saksóknar í þeim málum sem það rannsakar. Því leggur 1. minni hluti til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur og hv. þm. Smári McCarthy.
Hæstv. forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur að hún sagði að frumvarpið fæli í sér skerðingu á heimildum og starfi skattrannsóknastjóra. Ég spyr: Hvaða heimildir er verið að taka af skattrannsóknastjóra og hvernig breytist starf hans? Hefur hann ekki sömu úrræði og áður? Sérstaklega er tekið fram að hann sé sjálfstæður í störfum sínum innan Skattsins. Hvað breytist? Er það virkilega þannig að Samfylkingunni finnst eðlilegt að öllum stjórnsýslustofnunum sem hafa eftirlit og rannsókn með hinum ýmsu málaflokkum, hvort sem það er fjármálaeftirlit, samkeppniseftirlit o.s.frv., verði líka falið ákæruvald í þessum málum? Er það stefnan? Ég vil fá að vita það. Er það virkilega þannig? Og að Landhelgisgæslan fái ákæruvald í landhelgisbrotum? Og svona mætti lengi telja. Nei, ég held að það sé mjög röng stefna, röng leið. Þess vegna tel ég þessa leið mjög skynsamlega, hún var löngu tímabær, alveg burt séð frá dómi Mannréttindadómstólsins. Það hafa einfaldlega verið mistök hjá okkur að vera ekki löngu búin að leiðrétta þetta þannig að saksókn sé algerlega skilin frá úrræðum stjórnsýslustofnana til að beita viðurlögum eftir rannsóknir sína og skoðun sem er hluti af eftirliti þeirra. Það er auðvitað kjarni málsins sem við eigum að huga að. Er ég ekki örugglega í andsvari? Ég á 13 mín. eftir.
Þingmaðurinn er í andsvari og forseti hefur vökul augu á klukkunni og mun stýra því.
Þetta verður þá lengsta andsvar þingsögunnar. En spurningin var þessi: Hvaða skerðingar hafa orðið á störfum og heimildum skattrannsóknarstjóra?
Herra forseti. Hv. þingmaður spyr út í stefnu Samfylkingarinnar og hvort það sé virkilega svo að fyrst við viljum, og tökum undir með sérfræðingum sem mælt hafa með því, að skattrannsóknarstjóri ríkisins fái ákæruvald, þá séum við um leið að segja að allar eftirlitsstofnanir eigi að fá ákæruvald. Hvers lags bull er þetta, herra forseti? Auðvitað er það ekki þannig. Við í Samfylkingunni viljum efla skattrannsóknir og við viljum að skattrannsóknarstjóri fái aukin verkefni og fleiri bjargir til að vinna hratt og vel úr sínum málum. Það er þannig, og við þekkjum það vel, að nú þegar er ákveðinn tvíverknaður í kerfinu og það þarf að taka á honum. Við getum gert það með því að færa embættinu ákæruvald og þá gengur þetta hraðar fyrir sig, sem væri bara gott fyrir okkur sem skattgreiðendur en líka fyrir þá sem verið er að rannsaka, að flýta niðurstöðunni. En það er fráleitt að mínu áliti að ætla að taka á þeim bunka sem situr á borði héraðssaksóknara, taka á því vandamáli, með því að veikja embætti skattrannsóknarstjóra, rúlla því sem deild undir Skattinn og milda refsingar til þess að hægt sé að ljúka málunum fyrr. Herra forseti. Þetta kalla ég að veikja skattrannsóknir á Íslandi. Það er verið að gera það með þessum hætti. Skattrannsóknarstjóri hefur sjálfur farið ítarlega yfir það með okkur í nefndinni og allir geta lesið umsögn hans og þess embættis. Það má líka skoða svo margar skýrslur þar sem sérfræðingar á þessu sviði [[Forseti hringir.]]hafa mælt með því að styrkja embættið og gefa því fleiri bjargir til þess að vinna á alvarlegum skattsvikum.
Hæstv. forseti. Sérfræðingar hafa mælt með því að skattrannsóknarstjóri fái ákæruvald - hvaða sérfræðingar voru það? Fyrir nefndina kom fjöldi manns. Það mælti enginn með því, ekki einu sinni fyrrverandi skattrannsóknarstjórar, fyrrverandi ríkisskattstjórar að auki, ekki nokkur maður. Það lítur enginn af þessum mönnum svo á að verið sé að veikja skattrannsóknarstjóra eða skattrannsóknir. Enginn, bara ekki nokkur maður. Sá eini sem hefur gert athugasemdir við þetta er skattrannsóknarstjóri sjálfur af því að hann er ekki lengur sjálfstæð stofnun úti í bæ. Hér er ekki verið að veikja skattrannsóknir, það er verið að styrkja þær þannig að skattrannsókn og eftirlit sé virkt innan stjórnsýslustofnunarinnar og málum lokið þar, langflestum. En um leið og skattsvik eru með þeim hætti að þau heyra undir alvarleg brot, undir hegningarlögin, er það miklu flóknara en að rannsaka skattalagabrot. Það fylgja því allt önnur brot. Þess vegna tel ég fráleitt í alla staði að öll þau mál verði bara hjá skattrannsóknarstjóra. Hvað lengi? Þangað til hann ræður ekki við þau lengur? Nei, það er langbest að það sé klippt og skorið hvaða mál eigi að vera eftir og hvaða mál fari áfram, eins og hugsunin er með þessu frumvarpi. [[Forseti hringir.]]Það er skilvirk skattrannsókn. Það er skilvirk meðferð mála.
Herra forseti. Ég hjó ekki eftir ákveðinni spurningu í ræðu hv. þingmanns og ég er fegin að hann fékk bara tvær mínútur. En það er augljóst að við erum algjörlega ósammála í þessum efnum. Það eru til fjölmargar skýrslur, eins og oft hefur verið bent á, einmitt um kosti þess að skattrannsóknarstjóri fái ákæruvald og það er gagnrýnt að það hafi ekki verið skoðað sérstaklega að styrkja embættið frekar og færa því fleiri bjargir. Það sem fólk var að meta var hvort það gæti gengið upp að renna embættinu undir skattrannsóknarstjóra. Það kom fram í máli sérfræðinga að þá þyrfti að sjá til þess að embættið hefði ákveðið sjálfstæði og var efast um það af sérfræðingum sem komu fyrir nefndina að það væri tryggt með þessu frumvarpi. Skattrannsóknarstjóri segir í umsögn sinni að ef hann ætti að velja á milli þess að skattrannsóknir færu alfarið til héraðssaksóknara eða undir Skattinn væri betra að hafa sérþekkingu hjá Skattinum. En því miður er með framsetningunni í frumvarpinu séð til þess að splitta þarf sérfræðiþekkingunni upp. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson fór ágætlega yfir hér áðan þá telur hann augljóst að sérfræðiþekkingin þurfi að vera á tveimur stöðum þótt hann hafi lesið það upp úr nefndarálitinu að koma ætti í veg fyrir það. [[Forseti hringir.]]Það er eins og með annað í þessu frumvarpi, þarna er mikill óskýrleiki.
Herra forseti. Ég hef gert mér grein fyrir því frá því að við hófumst handa við þetta frumvarp að hv. þm. Oddný Harðardóttir er í grunninn á móti því sem hér er verið að gera og það er auðvitað bara réttur hvers og eins. Það er hins vegar kokhreysti mikil að vitna til þess að flestir sérfræðingar eða sérfræðingar leggist gegn þessu vegna þess að það er ekki þannig. Ég ætla að benda hv. þingmanni á umsögn sem ríkisskattstjóri sendi nefndinni, þar sem hann rekur þetta mál og segir m.a. að með þeirri breytingu sem hér er verið að gera, að ferli mála innan skattkerfisins í heild sinni sé á forræði sömu stofnunar, gefist tækifæri til að tryggja eins ríkt samráð og samstarf og kostur er og móta slík viðmið og stýra ferli mála með sem bestum hætti frá upphafi til enda. Síðan ætla ég að vitna orðrétt í þessa umsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Með vísan til skýrari verkaskiptingar, hvort tveggja við mörk skattkerfisins og refsivörslukerfisins og á milli þeirra sem starfa við skatteftirlit og rannsóknir, aukins samráðs, skýrari viðmiða við málsmeðferð, aukins gagnsæis og tækifæra til nýtingar upplýsinga, þá telur ríkisskattstjóri tillögur frumvarpsins líklegar til þess að styrkja baráttuna gegn skattsvikum, með samstillingu þeirra úrræða og mannauðs sem skattkerfið hefur yfir að ráða.“ Þá spyr ég hv. þingmann: Er hún alveg fullviss um að þau rök, þær skoðanir og þær röksemdir og fullyrðingar sem ríkisskattstjóri hefur hér, og ég vitna í, standist ekki? Það er það sem hv. þingmaður er að halda fram.
Herra forseti. Ég kannast ekki við að hafa haldið þessu fram. Auðvitað er það bara mjög gott og ágætt … [[Gripið fram í.]]- Ég kannast ekki við að hafa haldið því fram að það sem skattrannsóknarstjóri segir í sinni umsögn, um að ávinningur sé af samvinnu embættanna, sé rangt. Og auðvitað má auka samvinnu á milli embættanna án þess að sameina stofnanirnar og það má fara ýmsar leiðir í þeim efnum. En ef við ætlum að efla skattrannsóknir þá eigum við að gefa skattrannsóknarstjóra aukin verkfæri, ákæruvald og jafnvel fleiri verkefni, og horfa til Svíþjóðar hvað þetta varðar. Í Svíþjóð er skattrannsóknarstjóri ekki með ákæruvald en náin samvinna er á milli héraðssaksóknara og skattrannsókna þar. Til vara myndi ég vilja að við myndum herma eftir Svíum og líta til landa eins og Finnlands sem er aftarlega á merinni hvað þetta varðar og enn frekar ættum við að horfa til Þýskalands sem leggur mikið upp úr skattrannsóknum og tekur harkalega á þeim málum. En hér á Íslandi, í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, ætlum við að fara að stíga skref til að milda refsingar og draga tennur, sem ég held að sé augljóst, úr skattrannsóknum á Íslandi. Það finnst mér mikið óráð, forseti, og vil að þessu frumvarpi verði vísað til föðurhúsanna.
Herra forseti. Ég skil satt að segja hvorki upp né niður í hv. þingmanni núna. Ég vitnaði hér í umsögn skattstjóra þar sem hann fullyrðir að sú breyting sem verið er að gera muni styrkja baráttuna gegn skattsvikum. Ég skildi hv. þingmann þannig að hann væri að tala um það hér áðan að svo yrði ekki, heldur þvert á móti. Skattstjóri segir líka að þetta skapi tækifæri til að nýta heildstæðar greiningar til áhættumats og forgangsröðunar við bæði skattrannsóknir og skatteftirlit á grundvelli yfirsýnar yfir ferlið allt frá framtals- eða skýrsluskilum til innheimtu. Hann er sem sagt að fullyrða það að hér sé verið að stíga skref í þveröfuga átt við það sem hv. þingmaður heldur hér fram. Það er verið að styrkja skattrannsóknir. Það er verið að styrkja baráttuna gegn skattsvikum og undir þetta taka fyrrverandi yfirmenn þessara embætta og í rauninni líka sá aðili sem ber ábyrgð á rannsókn og ákæru í efnahagsbrotum, héraðssaksóknari, og ríkissaksóknari einnig. Þannig að fullyrðingar um að með þessu frumvarpi sé verið að veikja skatteftirlit, skattrannsóknir eða baráttu gegn skattsvikum standast ekki, hv. þingmaður, nema hv. þingmaður hafni því sem kemur fram í umsögn ríkisskattstjóra. Spurningin er: Er það svo, hv. þingmaður?
Herra forseti. Auðvitað hafna ég ekki öllu sem stendur í þessari umsögn og hv. þingmaður er að þvæla málin til þess að taka ekki á því sem skiptir mestu máli hér. Skattstjóri núverandi, sá einstaklingur, stóð að skýrslu ásamt tveimur öðrum sérfræðingum í skattamálum þar sem hann mælti eindregið með því að skattrannsóknir á Íslandi yrðu styrktar og embætti skattrannsóknarstjóra fengið ákæruvald þannig að það eru sannarlega tvær hliðar á þessu máli. En ég skil það vel að yfirmaðurinn sem á að fá skattrannsóknir inn til sín horfi á björtu hliðarnar, [[Gripið fram í.]]horfi á það sem gæti verið gott í þessum efnum. [[Gripið fram í.]]Samtal á milli stofnananna er gott og það hefði örugglega mátt bæta það og það má gera án þess að renna stofnununum saman. Það er auðvitað augljóst, og það sér hver maður, að þegar á að breyta ferlinu þannig að alvarleg skattalagabrot upp á tugi milljóna króna eru bara sett í eitthvert sektarferli og fara ekki í saksókn þá erum við að milda hvernig við tökum á skattalagabrotum hér á landi. Það hljóta allir að sjá. Rökin sem gefin eru í greinargerð með frumvarpinu eru að það þurfi að minnka bunkann sem liggur á borði héraðssaksóknara. Það má gera það með öðrum hætti en að veikja skattrannsóknir og gera lítið úr skattalagabrotum á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, skattalegir hvatar fyrir lögaðila sem starfa til almannaheilla. Nú er það svo, virðulegur forseti, að þetta mál á sér töluverðan aðdraganda og langar mig að gera aðeins ítarlegri grein fyrir þeim aðdraganda að málinu heldur en kemur fram í nefndarálitinu sjálfu. Umræða um breytingu á lögum um skatta og gjöld til eflingar á skattalegu umhverfi lögaðila sem starfa til almannaheilla og falla undir þriðja geirann hefur átt sér þó nokkurn aðdraganda. Upphaf málsins má rekja til þingsályktunartillögu sem hv. þm. Willum Þór Þórsson flutti á 143. löggjafarþingi. Tillagan hljóðaði upp á endurskoðun á virðisaukaskattsumhverfi íþróttahreyfingarinnar og fól í sér að íþrótta- og ungmennafélög yrðu undanþegin virðisaukaskatti af starfsemi sinni að öllu leyti ásamt því að íþrótta- og ungmennafélög fengju heimild til að fá endurgreiddan virðisaukaskatt af byggingu íþróttamannvirkja á íþróttasvæðum sínum, vinnulaunum og efniskaupum. Hv. þm. Willum Þór Þórsson kom inn á í sinni greinargerð með þingsályktunartillögunni að mikilvægt væri að skoða efnahagslegt mikilvægi íþrótta og áhrif skipulagðs íþróttastarfs á vegum íþróttahreyfingarinnar í víðu samhengi. Hlutverk ríkisins hlyti að vera að tryggja sem besta umgjörð og aðbúnað fyrir almennings- og afreksíþróttir þjóðinni til heilla. Íþróttahreyfingin væri þjóðhagslega mikilvæg og meginmarkmið tillögunnar væri að leggja til að ríkisstjórnin kæmi að því að efla skipulagða íþróttastarfsemi ásamt þátttöku foreldra og annarra. Ekki náðist að klára afgreiðslu málsins á 143. löggjafarþingi. Hv. þm. Willum Þór Þórsson lagði málið fram aftur en í breyttri mynd sem frumvarp á 144. löggjafarþingi og aftur á 145. löggjafarþingi. Frumvarpið var til breytinga á lögum um virðisaukaskatt og miðaði að því að breyta virðisaukaskattsumhverfi íþróttahreyfingarinnar með sama hætti og lagt er til í þingsályktunartillögunni. Með frumvarpinu var lagt til að öll sölustarfsemi íþróttafélaga yrði undanþegin virðisaukaskatti ásamt því að endurgreiða að fullu virðisaukaskatt sem greiddur væri vegna vinnu manna við nýbyggingu, endurbyggingu og viðhald íþróttamannvirkis ásamt þjónustu vegna hönnunar og eftirlits með nýbyggingu, endurbyggingu eða viðhaldi þess háttar húsnæðis sem og af efniskaupum til slíkra framkvæmda. Þetta væri liður í því að bregðast við skorti á íþróttamannvirkjum og bæta aðstöðu. Frumvarpið náði þá til 2. umr. á 145. löggjafarþingi. Efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um málið sem lauk með nefndaráliti um að málinu yrði vísað til ríkisstjórnar. Fjármála- og efnahagsráðherra hafði á þessum tíma skipað stýrihóp til að endurskoða reglur um virðisaukaskatt og vörugjöld í því skyni að einfalda og bæta skilvirkni kerfisins og lagði nefndin til að þessar tillögur yrðu teknar til skoðunar hjá stýrihópnum. Á 145. löggjafarþingi lagði atvinnuveganefnd undir formennsku hv. þm. Jóns Gunnarssonar fram frumvarp til laga um endurgreiðslu til félagasamtaka til almannaheilla vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda. Með frumvarpinu var lagt til að setja á fót sérstakt endurgreiðslukerfi til að efla hvers kyns starfsemi félagasamtaka til almannaheilla hér á landi. Með frumvarpinu var lögð til heimild til að endurgreiða félagasamtökum til almannaheilla fjárhæð sem nemur virðisaukaskatti vegna mannvirkjagerðar og annarra framkvæmda. Markmiðið með frumvarpinu var að styðja við starfsemi félagasamtaka af þessu tagi, til að mynda til að hvetja til uppbyggingar á ýmiss konar aðstöðu. Frumvarpið fékk ekki afgreiðslu á 145. löggjafarþingi og var endurflutt á 148. og 149. löggjafarþingi. Hinn 1. apríl 2019 skipaði fjármála- og efnahagsráðherra starfshóp sem falið var að leggja fram tillögur að breytingum á þeim lögum sem giltu um skattlagningu starfsemi sem félli undir þriðja geirann. Hitann og þungann af þeirri vinnu báru hv. þingmenn Óli Björn Kárason og Willum Þór Þórsson. Af framangreindu er ljóst að umræða um breytingar á skattalegu umhverfi lögaðila sem starfa til almannaheilla og falla undir þriðja geirann, með það að markmiði að efla það mikilvæga starf sem þar fer fram, hefur átt nokkurn aðdraganda. Með frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld með þessu markmiði. Meðal annars er lagt til að lögaðilar sem starfa til almannaheilla verði undanþegnir tekjuskatti af tilgreindum fjármagnstekjum, fest verði í sessi heimild þeirra til að fá endurgreidd 60% virðisaukaskatts af vinnulið vegna byggingarvinnu, að hlutfall frádráttarheimildar atvinnurekenda vegna fjárframlaga til almannaheilla tvöfaldist í tilteknum tilvikum og að einstaklingum verði heimilt að draga tiltekin fjárframlög til lögaðila sem starfa til almannaheilla frá skattskyldum tekjum að nánari skilyrðum uppfylltum. Nánari umfjöllun um efni frumvarpsins er að finna í 3. kafla greinargerðar með því. Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að tæpa á og gera grein fyrir þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til. Í 1. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 4. tölulið 4. gr. laga um tekjuskatt, sem kveður á um undanþágu frá greiðslu tekjuskatts vegna lögaðila sem verja hagnaði sínum einungis í þágu samfélagslegra markmiða. Í öðrum ákvæðum frumvarpsins eru lagðar til skattalegar ívilnanir vegna lögaðila samkvæmt 4. tölulið 4. gr. og vegna þeirra sem veita slíkum félögum framlög og gjafir. Þeir skattalegu hvatar sem lagðir eru til í frumvarpinu ná því til lögaðila sem falla undir 4. tölulið 4. gr. laga um tekjuskatt. Undanþága frá greiðslu tekjuskatts samkvæmt 4. tölulið 4. gr. laganna, með þeim breytingum sem lagðar eru til, gildir að tveimur skilyrðum uppfylltum, þ.e. að hagnaði sé einungis varið til almannaheilla og að lögaðili hafi það að eina markmið samkvæmt samþykktum sínum. Í umsögn Skattsins er bent á að ekki liggi fyrir hvort hagnaði hafi einungis verið varið til almannaheilla fyrr en við álagningu, eða um það bil tíu mánuðum eftir lok reikningsárs. Að auki var bent á að sú undanþága sem kveðið væri á um í 4. tölulið 4. gr. tæki til atvinnurekstrarfélaga. Almennt hefðu hefðbundin líknar-, menningar- og hjálparsamtök ekki atvinnurekstur með höndum, heldur nytu þau undanþágu frá greiðslu tekjuskatts á grundvelli 5. töluliðar 4. gr. laganna. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu þar sem fram kæmi afstaða ráðuneytisins til framangreindra ábendinga Skattsins. Að höfðu samráði við Skattinn lagði ráðuneytið til að gerðar yrðu breytingar á 1. gr. frumvarpsins, sem og afleiddar breytingar á öðrum ákvæðum þess til samræmis. Með vísan til minnisblaðs ráðuneytisins leggur meiri hlutinn til þá breytingu að við 4. gr. laga um tekjuskatt bætist ný málsgrein þar sem fram komi að þeir lögaðilar sem um ræðir í 5. tölulið 1. mgr. 2. gr., samanber 5. tölulið 4. gr. laga um tekjuskatt, og hafi með höndum þá starfsemi til almannaheilla sem fram kemur í a–g-lið 4. töluliðar 4. gr. verði undanþegnir tekjuskatti, séu þeir skráðir í sérstaka almannaheillaskrá hjá fyrirtækjaskrá Skattsins. Þá er lagt til að tilgreint verði sérstaklega í töluliðnum að ákvæði VII. kafla laga um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri, nr. 119/2019, skuli gilda um skráningu lögaðila í almannaheillaskrána, eftir því sem við á. Þar sem gert er ráð fyrir að þau fyrirtæki sem falli undir nýjan 9. tölulið 4. gr. laga um tekjuskatt stundi að einhverju leyti atvinnustarfsemi til fjáröflunar er lagt til að þeim verði slík starfsemi heimil innan þeirra marka sem tilgreind eru í samþykktum lögaðilans og leiða megi beint af tilgangi hans eða ef starfsemi hefur aðeins óverulega fjárhagslega þýðingu með tilliti til heildartekna lögaðilans. Sú heimild er í samræmi við 2. gr. laga um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri, nr. 119/2019. Til samræmis við framangreint leggur meiri hlutinn til breytingar á öðrum ákvæðum frumvarpsins, þannig að þau félög sem falli undir nýjan 9. tölulið 4. gr. tekjuskattslaga njóti þeirra ívilnana sem frumvarpið kveður á um. Í b-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að nýr málsliður bætist við 4. tölulið 4. gr. þar sem kveðið verði á um hvaða starfsemi teljist til almannaheilla. Í umsögnum sem bárust nefndinni komu fram áhyggjur af því að upptalning á þeirri starfsemi sem telst til almannaheilla kynni að útiloka ýmis samtök sem starfa í þágu tiltekinna réttinda frá því að njóta þeirra ívilnana sem kveðið er á um. Kvenréttindafélag Íslands benti m.a. í umsögn sinni á að óvíst væri hvort samtök sem berðust fyrir réttindum jaðarsettra hópa í samfélaginu féllu undir hugtökin „mannúðar- og líknarstarfsemi“. Þá benda Náttúruverndarsamtök Íslands á að ekki sé ljóst hvort starfsemi náttúru- og umhverfisverndarsamtaka falli undir upptalningu b-liðar 1. gr. Í greinargerð með frumvarpinu er tilgreint í dæmaskyni hvaða starfsemi falli undir ákvæðið. Þótt hafa beri slíka dæmatalningu til hliðsjónar við fyllingu hugtaka eins og „menningarmálastarfsemi“ eða „mannúðarstarfsemi“ ræðst það að lokum af eðli starfseminnar hvort hún teljist falla þar undir. Meiri hlutinn telur að umhverfis- og náttúruverndarsamtök stundi menningarmálastarfsemi í skilningi ákvæðisins og njóti því þeirra ívilnana sem kveðið er á um, enda uppfylli þau að öðru leyti skilyrði 9. töluliðar. Að sama skapi teljist starfsemi um bættan hag jaðarsettra hópa til mannúðarstarfsemi. Meiri hlutinn bendir á að þær skilgreiningar sem lagt er til að verði a- og b-liður 4. töluliðar 4. gr. laga um tekjuskatt eru nokkuð almennar, enda er þeim ætlað að ná til víðs mengis lögaðila sem starfa í þágu samfélagslegra málefna. Í því ljósi telur meiri hlutinn óheppilegt að íþróttastarfsemi sé sérstaklega tilgreind í b-lið ákvæðisins. Annars vegar telur meiri hlutinn augljóst að íþróttastarfsemi falli almennt undir æskulýðs- og menningarmálastarfsemi og hins vegar kann slík tilgreining að skapa vafa að því er varðar eðlisólíka starfsemi. Leggur meiri hlutinn því til að fallið verði frá því að tilgreina það sérstaklega að íþróttastarfsemi falli undir b-lið 4. töluliðar 4. gr. laga um tekjuskatt. Í 8. gr. frumvarpsins er lagt til að fjórar nýjar málsgreinar bætist við 42. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, þar sem kveðið verði á um rétt lögaðila sem starfa til almannaheilla til endurgreiðslu 60% virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað við byggingu, viðhald eða endurbætur á mannvirkjum í þeirra eigu, eða sérgreindum matshlutum þeirra. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt gildandi ákvæði til bráðabirgða XXXIV í lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, eiga þeir lögaðilar sem fjallað er um í frumvarpinu rétt á 100% endurgreiðslu vegna þeirra verkþátta sem að framan er getið til ársloka 2021. Meiri hlutinn telur skynsamlegt að endurgreiðsluhlutfallið verði áfram 100% til 31. desember 2025 þannig að ráðrúm gefist til þess að meta áhrif þeirrar ívilnunar á starfsemina. Jafnframt er lagt til að kveðið verði á um að endurskoðun ákvæðisins skuli fara fram fyrir lok gildistíma þess. Meiri hlutinn leggur til að gildistaka laganna miðist við 1. nóvember 2021. Þannig gefist Skattinum svigrúm til þess að koma upp opinni almannaheillaskrá vegna þeirra lögaðila sem komi til með að falla undir 9. tölulið 4. gr. laga um tekjuskatt. Þó miðist gildistaka 8. gr. frumvarpsins áfram við 1. janúar 2022, enda gildir ákvæði til bráðabirgða XXXIV í lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, til og með 31. desember 2021. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir þetta rita formaður nefndarinnar, Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson framsögumaður. Ágúst Ólafur Ágústsson og Smári McCarthy rita undir nefndarálitið með fyrirvara sem þeir hyggjast gera grein fyrir í þingræðum. Ég vil síðan að lokum, virðulegur forseti, koma á framfæri þökkum til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um að hafa loksins komið frumvarpinu í þennan búning og við séum komin á þá leið sem við erum komin með þetta núna. Eins og ég benti á fyrr í minni ræðu þá á málið sér töluverðan aðdraganda. Það er mjög merkilegt fyrir mig, verð ég að segja, að fá að vera framsögumaður þessa máls því að það eru aðrir þingmenn sem hafa borið hitann og þungann af því að koma því í þann farveg sem það er í dag. Ég þakka fyrir að fá að grípa inn í þetta og vil þakka sérstaklega formanni efnahags- og viðskiptanefndar, Óla Birni Kárasyni, fyrir það traust að fá að taka við þessu máli. Ég vona að menn komi til með að fjalla um þetta mál af því að það er, held ég, eitt af þeim málum sem margir hafa beðið eftir sem starfa í þessum geira. Ef við horfum til nágranna okkar á Norðurlöndum og víðar þá eru samtök og félög sem starfa í þessum geira með ýmsa skattalega hvata einnig. Þetta kemur væntanlega til með að efla og styrkja þeirra starfsemi sem er öllum til heilla hvar sem er, því að mörg eru félögin og starfsemin fjölbreytt. En fyrst og fremst snýr þetta að félögum sem eru rekin, ef ég má sletta, virðulegi forseti, sem „non-profit“ félög. Heilt yfir er það þannig að fólk leggur mikið á sig sem starfar í þessum félögum og ég tel að með þessu frumvarpi séum við að koma verulega á móts við alla þá mikilvægu starfsemi sem þar er unnin. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér um breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld, skattalega hvata fyrir lögaðila sem starfa til almannaheilla. Hér er verið að leggja til breytingar í þá veru að efla almannaheillastarf í gegnum skattalega hvata til þriðja geirans, sem við stundum köllum svo, sem starfar við og stuðlar að almannaheill, og jafnframt til einstaklinga og fyrirtækja sem leggja þeirri starfsemi lið með vinnu, gjöfum, fjárframlögum og öðrum slíkum stuðningi. Ég vil taka undir með hv. framsögumanni og þingmanni, Þórarni Inga Péturssyni, sem endaði á að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég fagna þessu máli alveg sérstaklega, eins og allir þingmenn, að ég held, sem birtist í samstöðu hv. efnahags- og viðskiptanefndar í þessu máli, að það sé komið alla leið hingað inn í þingsal í 2. umr. í þessari samstöðu, með þeim breytingum sem nefndin leggur til. Ég tel þessar breytingar til bóta og óhjákvæmilegt í raun að leggja það til miðað við þær umsagnir sem bárust við málið. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra tók þetta mál til sín, getum við sagt, og skipaði starfshóp. Ég fullyrði að þetta hefði annars ekki náð alla leið þrátt fyrir góðan hug fjölmargra þingmanna og þingsins alls í gegnum tíðina um að taka utan um og efla sjálfboðaliðastarf í landinu. Þegar kemur að skilgreiningum og að formgera skattalega hvata flækist málið örlítið. Hv. þingmaður og framsögumaður, Þórarinn Ingi Pétursson, rakti ágætlega söguna og tildrög málsins. Það eru fjölmargir aðilar í samfélaginu sem vinna að almannaheill. Fjölmörg félagasamtök og sjálfboðaliðar á þeirra vegum vinna óeigingjarnt sjálfboðaliðastarf og sinna verkefnum sem við næðum ella ekki að sinna, hvort heldur sem er skipulega eða þá af því afli sem við upplifum oft og tíðum, að ég tali ekki um fjárhagslega. Þetta frumvarp er ekki síst til að viðurkenna og styðja við þetta viðamikla starf á svo mörgum sviðum; á vettvangi íþrótta, tómstunda, æskulýðsstarfs, ekki síst barna og unglinga, góðgerðarfélaga, mannúðarsamtaka, hjálparsamtaka og fleiri, starfi sem við þurfum svo sannarlega á að halda sem samfélag og gætum ekki borið uppi ef það ætti allt saman að fara í gegnum sjóði ríkisins. Mál af þessum toga hafa nokkrum sinnum verið lögð fram af þingmönnum vegna þess að hugurinn er góður að baki því og áhuginn er til staðar til að efla og styðja þetta starf. Það hefur kannski meira snúist um hversu víðtækt þetta ætti að vera og til hvaða tegunda skattaívilnana það ætti að ná. Að miklu leyti hafa málin í gegnum tíðina snúið að mannvirkjagerð og forvarnastarfi barna og unglinga og er sú saga ágætlega rekin í nefndaráliti með málinu. Ég ætla aðeins að vísa í nefndarálit um málið þegar það fékk hér meðferð 2016. Mér finnst fróðlegt að rifja upp og varpa ljósi á hve mikilvægt það hefur verið fyrir málið í raun og veru að fara í gegnum þetta þroskaferli. Þar segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að þjónusta og vörusala íþrótta- og æskulýðsfélaga sem stunduð er í því skyni að afla fjár til að standa undir kjarnastarfsemi þeirra verði undanþegin virðisaukaskatti. Einnig er lagt til að íþrótta-, æskulýðs- og ungmennafélög fái endurgreiddan virðisaukaskatt vegna tilgreinds kostnaðar við íþróttamannvirki á árinu 2016. Markmið frumvarpsins eru að styðja við starfsemi íþrótta-, æskulýðs- og ungmennafélaga, einkum sjálfboðaliðastarf, og uppbyggingu íþróttamannvirkja. Mál svipaðs efnis voru lögð fram á 143. og 144. löggjafarþingi (487. og 411. mál). Síðustu ár hefur verið unnið að endurskoðun á reglum um virðisaukaskatt og vörugjöld í því skyni að einfalda og bæta skilvirkni kerfisins.“ Á þessum tíma var skipaður stýrihópur sem fjalla átti um virðisaukaskattskerfið í heild sinni og lagði nefndin til á sínum tíma að þessar tillögur yrðu teknir til skoðunar. Það er skemmst frá því að segja að það dagaði uppi því að þetta er flókið, en þá eins og nú var einlægur ásetningur flutningsmanna að styðja við þetta öfluga sjálfboðaliðastarf sem mér verður tíðrætt um. Þegar ég segi flókið má kannski sjá það af þeim breytingartillögum sem lagðar eru til hér til aukins skýrleika og ég styð. Ég er búinn að skoða þetta út frá umsögnunum og samráði við hv. efnahags- og viðskiptanefndar við Skattinn og ráðuneytið. Þetta hefur lykilþýðingu þegar kemur að hinu skattalega umhverfi þriðja geirans, utanumhaldi, aðhaldi og eftirliti, sem var m.a. verkefni starfshópsins. Hann lagði jafnframt fram tillögur að breytingum á ýmsum sköttum sem rötuðu í það frumvarp sem við fjöllum um hér og lúta að erfðafjárskatti, fasteignaskatti, fjármagnstekjuskatti, stimpilgjaldi, virðisaukaskatti og stuðningi vegna mannvirkjagerðar og tekjuskatti. Málið er því orðið mun víðtækara en við höfum horft á í gegnum tíðina og má segja að hv. atvinnuveganefnd og hv. þm. Jón Gunnarsson hafi uppfært málið og komið því í þann búning sem við horfum til hér. Forvarnastarf barna og unglinga einkennir margt af þessari starfsemi og er óumdeilt að það hefur gríðarlegt gildi. Ég fullyrti í upphafi ræðunnar að málið væri ekki í þessum búningi og komið alla þessa leið ef hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefði ekki fangað það sem hann gerði með skipun starfshóps. Ég vil nota tækifærið hér, hæstv. forseti, og draga fram hverjir voru í þessum starfshópi, af því að ég sé að þess er ekki getið í greinargerð með frumvarpinu. Starfshópurinn sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skipaði var skipaður Óla Birni Kárasyni, Guðrúnu Ögmundsdóttur hagfræðingi, Berki Arnarsyni og Guðrúnu Ingu Sívertsen auk Helgu Jónsdóttur frá fjármálaráðuneytinu. Svo störfuðu með hópnum Hlynur Ingason og Ingibjörg Helga Helgadóttir, lögfræðingar í ráðuneytinu. Ég vil nota tækifærið hér og þakka þessum öfluga hópi fyrir samstarfið og vinnuna og þá skýrslu sem liggur til grundvallar frumvarpinu. Hæstv. forseti. Ég get sagt það hér að það var eiginlega ekki fyrr en við fórum að horfa til verkefnisins eins og það var lagt fram í skipunarbréfi að ég áttaði mig á því hversu viðamikið það væri í raun og veru og eins að ná utan um málið, þrátt fyrir góðan hug í gegnum tíðina. Eins og kemur fram í skipunarbréfinu, og ég ætla að rifja upp úr skýrslunni, var starfshópnum ætlað að leggja fram tillögur að breytingum og eftir atvikum lögum og reglugerðum sem gilda um skattlagningu á þeirri starfsemi sem fellur undir þriðja geirann eða telst til menningarstarfsemi. Þarna var því enn ein útvíkkun á málinu. Auk þess er skattalegt umhverfi flókið þegar kemur að því að útfæra málið. Að sama skapi var mikilvægt að gera einhvers konar samanburð á því hvernig þetta tíðkast í samanburðarlöndum okkar. Við lögðum í þó nokkra vinnu í þeim efnum, sem var mjög notadrjúgt, vil ég segja, við framhaldið og vinnslu málsins. Þrátt fyrir að ýmis almannaheillastarfsemi hafi um langt skeið notið skattalegra ívilnana, skattfrelsis, undanþága, endurgreiðsluheimilda eða skattfrádráttar, má segja að hingað til hafi skattlagning almannaheillafélaga verið líkari skattlagningu opinberra stofnana fremur en aðila á markaði. Að einhverju marki, þar sem þessi félög sinna jú þjóðfélagslega brýnum og mikilvægum verkefnum fyrir velferðarsamfélagið, sem hið opinbera myndi ella þurfa að sinna, og m.a. með samanburði við aðrar þjóðir, var starfshópnum það ljóst að gera mátti betur. Við vorum eftirbátar og við höfum verið eftirbátar í þessum efnum. Við lögðum því á það áherslu að ekki væri einungis mikilvægt heldur forsenda þess að slíkar ívilnanir yrðu tækar, að rammi og skilgreining á hugtakinu almannaheill væri skýr og skráning hjá Skattinum grundvallarskilyrði. Ég sé að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur lagt sig mjög vel fram um að taka utan um þennan þátt. Ég sé það líka af umsögnum við málið. Ég met það svo að þær breytingartillögur sem nefndin hefur gert séu mjög til bóta og til aukins skýrleika, enda hefur það algjöra lykilþýðingu þegar kemur að hinu skattalega umhverfi, utanumhaldinu, aðhaldinu og eftirlitinu. Það er ekki langt síðan við samþykktum lög um almannaheillastarfsemi yfir landamæri. Starfshópurinn lagði fram tillögur að breytingum á ýmsum sköttum, eins og ég fór yfir hér áðan. Mér sýnist að þær tillögur hafi nánast allar með tölu ratað í frumvarpið. Síðan má auðvitað ræða hversu langt ætti að ganga. Það verður tíminn að leiða í ljós. Það var kannski helst það sem sneri að mannvirkjagerð og endurgreiðslu á virðisaukaskatti, hvernig búa mætti um slíkan stuðning. Við eigum auðvitað fyrirmyndir, ég nefni kvikmyndagerð, bókaútgáfu, þegar kemur að því að ganga út frá útlögðum kostnaði og hafa á því einhver mörk. Í annan stað má segja að áhugi þingmanna á að auka hvata og stuðning um langa hríð hefur skapað væntingar. Ég held að við flest okkar höfum orðið vör við það. Það má kannski segja að sporgöngumenn í grasrót almannaheillafélaga sitji svolítið eftir vegna þess að það er langur tími liðinn frá því að við fórum að fjalla um þessi mál að einhverju marki með það í huga að ná einhverjum framgangi. En ég veit að nefndin ræddi viðmiðunarmörkin töluvert. Umsagnirnar bera það með sér að það er almenn ánægja með frumvarpið og ekki síst þann áfanga að sýna stuðning við þessa mikilvægu starfsemi í verki, efla og virða sjálfboðaliðastarfið í landinu. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru viðbrögð við ábendingum sem koma þarna fram og sneru að skilgreiningu og afmörkun á gildissviði og vann nefndin það mjög vel. Hæstv. forseti. Ég gæti staðið hér mun lengur og í allan dag, en ég er ekki viss um að það sé mikil eftirspurn eftir því. En ég vil í lokin draga fram nokkrar athyglisverðar breytingar, til að mynda breytingu á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, en sú breyting mun koma í veg fyrir að töluverður hluti af fjármunum sjóða sem styðja við almannaheillastarf fari í skatt. Þá er hér að finna undanþágur góðgerðastarfsemi frá virðisaukaskatti. Endurgreiðsluákvæði, sem svo mikil áhersla hefur verið lögð á í gegnum tíðina, mun koma til góða við mannvirkjagerð og kannski ekki síst viðhald. Á mörgum sviðum er það stór hluti af starfsemi, en á öðrum sviðum mun minni hluti af starfsemi og ég sá það líka í athugasemdum við málið. En þetta mun skipta miklu máli fyrir hin ýmsu félög og samtök. Þá er það frádráttur atvinnurekstraraðila af tekjuskatti. Við höfum séð mál þess efnis. Ég man eftir máli sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson lagði fram um að hækka það hlutfall og hér erum við að sjá tvöföldun á því hlutfalli, úr 0,75% í 1,5% vegna framlaga til almannaheilla og kolefnisjöfnunar. Þar erum við kannski farin að sjá þá framtíð sem við horfum til í stafrænu, grænu umhverfi. Þar er um mjög athyglisverða viðbót að ræða, myndi ég segja. Ég sé líka fyrir mér að það muni gefa mjög aukin tækifæri, sú breyting sem felst í að heimila einstaklingum að draga frá skatttekjum sínum einstaka fjárframlög til almannaheillastarfsemi, ekki þó meira en 350.000 kr. Það held ég að eigi eftir að gagnast mjög víða og verða mjög drjúg viðbót. Mér verður hugsað til hugmyndafræði bakvarðasveita í víðum skilningi í þeim efnum og er þekkt. Ég ætla að fara að ljúka þessari ræðu minni en ég get bara viðurkennt að ég er mjög ánægður með þetta mál. Ég vil líka taka það fram að það er búið að fjármagna þetta mál, það er fjárheimild á bak við það upp á 2,1 milljarð þannig að það er býsna vel unnið og ígrundað. Á þeim tíma sem um ræðir hef ég auðvitað bæði lagt fram frumvörp og þingsályktunartillögur og verið meðflutningsmaður á fleiri málum sem tengjast þessu, en ég ætla að ítreka að málið hefði ekki komist á þennan stað nema fyrir tilstilli hæstv. ríkisstjórnar - það má finna um þetta texta í stjórnarsáttmála, kannski ekki alveg nákvæmlega eins og þetta er útfært eða jafn viðamikið. Ég fullyrði að ef hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefðu ekki tekið málið svona í fangið þá værum við ekki að klára það með þessum hætti. Ég fagna þessu mjög og vona innilega að þetta nýtist öllu almannaheillastarfi í landinu. Ég vil síðan alveg í blálokin þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd góða vinnu og framsögumanni nefndarinnar fyrir að halda utan um málið á lokametrunum. Þetta er mér mjög gleðilegt og ég held að við fögnum því öll að málið sé komið á þennan stað.
Virðulegi forseti. Ég tek svo sannarlega undir það að ég held að hér séum við með mjög mikilvægt mál í höndunum. Ég held að það sé líka full ástæða til að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir elju hans í þessum efnum en hann leiddi einmitt þann starfshóp sem hann vísaði til áðan í ræðu sinni og var eiginlega grunnurinn að frumvarpinu. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, og kom líka fram þegar mælt var fyrir frumvarpinu á sínum tíma, að þetta er svona til að sýna ákveðið þakklæti, sýna að það skiptir máli fyrir samfélag okkar að við séum með þessi almannaheillafélög þarna úti, eða hinn svokallaða þriðja geira. Ég held að flestir landsmenn átti sig á mikilvægi þess þegar horft er til björgunarsveitanna um þessar mundir, og þess mikla þrekvirkis sem björgunarsveitir landsins hafa unnið, hvort sem er á gosstöðvunum eða í kjölfar þess illviðris sem við höfum búið við á síðustu vetrum. En það er auðvitað svo miklu meira að auki. Það eru öll íþróttafélögin og það eru öll félögin sem eru að berjast fyrir mannúðarmálum og öðru þess háttar. Ég held því að við séum hér með ofboðslega gott mál og ég er á nefndarálitinu og styð málið heils hugar. Það er mikilvægt að átta sig á því að með starfi þessara félaga „sparast“ fé frá ríki og sveitarfélögum því ef greiða þyrfti fullt verð fyrir alla þá þjónustu sem þriðji geirinn veitir - ég veit ekki einu sinni hvort reynt hefur verið að leggja mat á það, hvaða fjárhagslega mat er þar undir, en það er gígantískt að umfangi. Ég er kannski líka að segja þetta vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt að við séum ekki alltaf upptekin af því; þessi störf þriðja geirans byggja á sjálfboðaliðum og byggja á þeirri sýn að fólk vilji leggja eitthvað af mörkum án þess endilega að fá greitt í fjármunum til baka. Þess vegna er mikilvægt að við sem þegnar í þessu þjóðfélagi tökum þátt í sjálfboðastarfi og vinnum með okkar félagasamtökum, hvort sem það eru foreldrafélög, íþróttafélög, skátar eða annað. Að þessu sögðu langaði mig engu að síður að deila smááhyggjum sem ég hef haft þegar þessi mál hafa komið upp. Eins og kom fram í framsöguræðunni, og hv. þm. Willum Þór Þórsson kom líka inn á, hefur þetta reynst svolítið flóknara en við héldum í upphafi. Flækjustigin geta verið víða og sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður til margra ára velti ég fyrir mér samstarfi sveitarfélaga og almannaheillafélaga. Þá er ég kannski sérstaklega að horfa til íþróttafélaga en það geta líka verið fleiri félög undir; það eru vangaveltur um hver eigi að byggja yfir viðkomandi starfsemi. Er það sveitarfélagsins eða er rétt að félagasamtökin komi að þessu? Við höfum séð alls konar sambland af því í gegnum tíðina. Það má velta fyrir sér hvort þetta skref ýti frekar undir það að félögin sjálf ráðist í fjárfestingu í stað sveitarfélaganna. Það kann að vera jákvætt. Það kunna að vera góð rök fyrir því. En ég vil segja: Það er líka rosalega mikilvægt hjá þessum almannaheillafélögum að horfa svolítið til deilihagkerfisins, ef ég má orða það með þeim hætti. Ég er með öðrum orðum að segja að ekki þurfi allir að eiga kassa utan um sína starfsemi. Það er of algengt að minni almannaheillafélög ráðist í einhvers konar uppbyggingu, fjárfestingu, og þegar allt kemur til alls var kannski ekki rétt áætlað. Þá eru einhverjir einstaklingar búnir að leggja nafn sitt undir og þá er oft komið og bankað upp á hjá sveitarfélaginu. Sveitarstjórnarmönnum er stundum jafnvel stillt upp við vegg því að þetta er jú allt mikilvæg starfsemi og mikilvægur málaflokkur sem liggur undir. Kannski tekst að rífa upp þessar ágætu byggingar en svo þegar kemur að því að horfa á rekstrarkostnaðinn þá hefur gleymst að gera ráð fyrir því í áætlunum eða eitthvað hefur breyst. Hér talar neikvæði þingmaðurinn Bryndís Haraldsdóttir, en ég vildi samt nefna þetta. Okkur hættir nefnilega til að eiga alveg ofboðslega mikið af fjármunum bundnum í svona fasteignainnviðum sem eru jafnvel bara nýttir í örfáar klukkustundir á viku. Auðvitað myndi maður vilja sjá að félög deildu oftar aðstöðu og sveitarfélög hefðu líka tækifæri til að deila aðstöðu með alls konar félagasamtökum, t.d. skólahúsnæðinu okkar sem er með því glæsilegra, held ég, sem þekkist. Maður fer í skóla víða erlendis og þar eru ekki jafn glæsilegar og flottar byggingar og við búum við hér og þar af leiðandi er sjálfsagt að þær séu notaðar í meira mæli. Ég vildi bara koma þessum vangaveltum mínum á framfæri undir þessari umræðu, en á sama tíma held ég að það sé mikilvægt og gott skref að hvetja fólk til að styðja við almannaheillafélög. Ég fagna því þess vegna að við séum komin á þennan stað með þetta frumvarp og náum að klára það nú á næstu vikum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka félögum mínum sem talað hafa fyrir þessu máli hér. Ég ætla líka, eins og sú sem stóð hér á undan mér, að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að hafa hrint þessu máli svolítið í gang hér innan þingsins. Ég held að það sé með þetta mál eins og svo mörg önnur að þau þurfa dálítinn meðgöngutíma. Það hefur sannarlega tekið dálítinn tíma að komast að þeirri niðurstöðu sem við fjöllum um hér. Stundum þarf það bara að gerast til að niðurstaðan verði eins góð og kostur er. Ég tek undir það að hægt er að nálgast þetta í stjórnarsáttmálanum og ríkisstjórnin og fjármálaráðherra hafa, ásamt þingmönnum sem unnu undirbúningsvinnu við frumvarpið, komið málum í þann farveg sem hér er. Maður sér það á umsögnunum hversu mikið þessu er fagnað og hversu ólík þau félög sem skila inn umsögn eru í raun og veru. Þegar við tölum um þriðja geirann eða almannaheillafélög eru björgunarsveitirnar eðli máls samkvæmt ofarlega á blaði og fleiri aðilar. Það er af því að þeir eru mjög svo sýnilegir, enda gætum við ekki án allra þessara almannaheillafélaga verið. Það voru Barnaheill, Geðhjálp, Kvenréttindafélagið, náttúruverndarsamtök og íþróttafélög og ekki síst björgunarsveitirnar sem sendu, ásamt mörgum öðrum, inn fínar og góðar umsagnir og fögnuðu þessu. Ég ætla bara að taka undir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var að tala um með sveitarfélögin. Þetta var afskaplega góður punktur, þetta með að sameinast um aðstöðu frekar en að allir þurfi að eiga aðstöðu fyrir sig. Það er jú ekki þannig hjá þessum félögum að þau þurfi í öllum tilfellum að eiga fasteignir ein. En svo sjáum við líka og höfum haft af því fregnir, væntanlega margir þingmenn, að með samþykkt þessa frumvarps og sérstaklega þess ákvæðis sem hér er undir, sem er að endurgreiðsluhlutfallið í virðisaukaskattinum verður 100% alveg fram til 31. desember 2025, verður mörgum þeirra sem þess þurfa gert kleift að ráðast í endurnýjun, viðbyggingar eða nýbyggingar eða annað slíkt, framkvæmdir sem menn hafa ekki getað ráðist í til margra ára. Með samþykkt þessa máls verður það möguleiki og það er gríðarlega mikilvægt. Maður þekkir til víða úti á landi þar sem menn hafa beðið með að koma sér upp húsnæði, t.d. eins og björgunarsveitir sem eru þá jafn vel að sameinast með öðrum um aðstöðu. Ég vildi því koma hér upp og fagna þessu máli. Þetta er eitt af því sem ég sem þingmaður hef fengið mörg símtöl og tölvupósta um, hvort þetta verði virkilega ekki að veruleika. Þess vegna fagna ég því að við erum komin á þennan stað. Ég tek undir að það er mjög mikilvægt að einstaklingar geti líka fengið frádrátt með því að leggja almannaheillafélögum lið. Ef við erum aflögufær þá er það mín skoðun að við eigum að styðja þau almannaheillafélög sem við kjósum að gera, sum kannski við mörg en aðrir við fá eins og þar stendur. En við sem erum aflögufær eigum auðvitað að gera það og þetta verður kannski enn meiri hvatning til að láta verða af því og gerir félögin enn öflugri en þau eru. Eins og ég sagði áðan held ég að við getum ekki án þessara félaga verið. Þau eru svo ótal mörg hér á landi.
Herra forseti. Ég fagna því mjög hversu mikil samstaða virðist vera um framgang þessa máls. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hér sé verið að stíga mikið gæfuspor vegna þess að skilaboðin úr þessum sal, með þessu frumvarpi, til frjálsra félagasamtaka, sem vinna að almannaheillum, hvort sem það eru íþróttafélög, björgunarsveitir, líknarfélög ýmiss konar eins og Krabbameinsfélagið, Barnaheill eða náttúruverndarsamtök, eru þessi: Við kunnum að meta það sem þið eruð að gera. Við kunnum ekki bara að meta það heldur gerum við okkur grein fyrir því hversu mikilvægt starf ykkar er og viljum hvetja almenning til að leggja okkur lið. Það eru skilaboðin úr þessum sal, til þeirra þúsunda sjálfboðaliða sem leggja það á sig að taka þátt í starfsemi almannaheillafélaga á ýmsum sviðum. Það er ekki ónýtt að vera hér sem þingmaður og taka þátt í að stíga slíkt gæfuspor. Ég held að við eigum að vera nokkuð hreykin, en við eigum líka að gefa fyrirheit um að hér verði ekki látið staðar numið heldur munum við þróa þetta áfram eftir því sem reynslan gefur tilefni til. Við erum líka að segja við sjálfseignarstofnanir sem styðja við námsmenn, sem styðja við rannsóknir og þróun: Við vitum hversu mikilvægt starf ykkar er. Við vitum hversu mikilvægur Háskólasjóður er t.d. fyrir Háskóla Íslands. Þess vegna teljum við rangt að lagður sé á sérstakur fjármagnstekjuskattur og ykkar burðir til að standa undir því verkefni sem þið hafi tekið að ykkur þar með veiktir. Þetta mun efla menntun, rannsóknir og þekkingu í íslensku samfélagi. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en mér þótti rétt að koma hingað upp og segja þessi fáu orð. Að lokum vil ég þakka hv. framsögumanni, Þórarni Inga Péturssyni, fyrir forystu hans í málinu. En ég get ekki stigið niður öðruvísi en að segja að ef hv. þm. Willum Þór Þórsson hefði ekki fylgt málinu eftir í nokkuð mörg ár og sýnt alveg ótrúlega þrautseigju þá værum við hugsanlega ekki á þessum stað. En þar á auðvitað hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarni Benediktsson, einnig stóran hlut.
Virðulegur forseti. Frá því að heimsfaraldur kórónuveirunnar reið yfir hefur fjárfesting dregist verulega saman og atvinnuleysi aukist til muna. Hið opinbera hefur brugðist við slaka í fjárfestingum með auknum útgjöldum til opinberra framkvæmda en skortur er á fjárfestingu af hálfu einkaaðila. Á sama tíma er ljóst að baráttan við loftslagsvána hverfur ekki þrátt fyrir að heimsfaraldurinn gangi yfir og áfram er nauðsynlegt að aðgerðir stjórnvalda styðji við stefnumótun um árangur í þeim efnum. Til þess að styðja við græna umbreytingu, sem nauðsynleg er á öllum sviðum samfélagsins til að ná loftslagsmarkmiðum stjórnvalda, er í því frumvarpi sem ég fjalla hér um, frumvarpi til laga um breytingar á tekjuskattslögum, lögð sérstök áhersla á að hvatarnir snúi að fjárfestingum í eignum sem teljast umhverfisvænar og stuðla að sjálfbærni. Þannig er frumvarpið liður í aðgerðum stjórnvalda og öflugri viðspyrnu gegn neikvæðum áhrifum Covid-faraldursins með það að sjónarmiði að ýta undir græna fjárfestingu. Nefndin fékk fjölda aðila á sinn fund, eins og segir í nefndarálitinu, og einnig barst fjöldi umsagna við málið. Með þessu frumvarpi er lagt til nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem annars vegar er kveðið á um heimild til að fyrna atvinnurekstrareignir í formi lausafjár, sem aflað er á árinu 2021, hraðar en gildandi lög segja til um, og hins vegar er kveðið á um heimild til að reikna sérstakt fyrningarálag af kaupverði ákveðinna umhverfisvænna atvinnurekstrareigna sem aflað er á árunum 2021 og 2022. Eins og ég sagði áðan hefur atvinnuvegafjárfesting dregist verulega saman. Frumvarpið miðar því að því að skapa almenna atvinnurekstrarhvata til fjárfestingar. Með þessum skattalegu ívilnunum ætlum við okkur að ýta undir fjárfestingar í umhverfisvænum eignum. Jafnframt er þetta liður í aðgerðum stjórnvalda til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins og hluti af stefnumótun um árangur í baráttunni gegn loftslagsvánni. Virðulegi forseti. Ég ætla þá að fara yfir nokkur atriði þar sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd lagði til ákveðnar breytingar. Varðandi fyrningarálagið segir í umsögn KPMG að sú ívilnun sem leiðir af heimild til flýtifyrningar samkvæmt 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins verði mismunandi eftir félagaformi. Ef fyrningarhlutfallið verður 15%, líkt og lagt er til, nemur ívilnunin 3% kaupverðs hjá félögum sem sæta 20% tekjuskatti. Það væri þá 5,64% kaupverðs hjá félögum sem sæta 37,6% tekjuskatti, en gæti numið allt að 7% kaupverðs hjá sjálfstætt starfandi fólki. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu um þetta mál. Þar kom fram sú afstaða að miðað hefði verið við að ívilnunin væri 3%, óháð rekstrarformi. Þess vegna leggur nefndin til breytingu þess efnis að ívilnunin verði 5% af kaupverði, óháð rekstrarformi. Þá leggur nefndin til að heimild til fyrningarálags gildi til loka árs 2025. Með þessu verður betur stutt við græna fjárfestingu, sjálfbæra þróun og breytta hegðun í loftslagsmálum. Nefndin telur að tímabil fyrningarálagsins sé of stutt til þess að markmiðum frumvarpsins verði náð að fullu. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að leggja mat á reynsluna af sérstöku fyrningarálagi fyrir lok árs 2025. Þá erum við að velta fyrir okkur hvort ekki sé ástæða til að gera þetta ákvæði varanlegt. Í frumvarpinu er talað um BAT-viðmiðunarskýrslur. Ég ætla að leyfa mér að efast um að margir viti nákvæmlega um hvað fjallað er um þar. En nefndinni barst ábending í umsögn frá Umhverfisstofnun um að notast frekar við hugtakið BAT-niðurstöður en BAT-viðmiðunarskýrslur. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggjum við til þessa breytingu. Er þar verið að tala um BAT-niðurstöður Evrópusambandsins og losunarviðmið í viðeigandi BAT-niðurstöðum Evrópusambandsins. Þetta er sem sagt frekar tæknilegs eðlis og bara orðalagsbreyting. Í frumvarpinu er talað um að heimilt verði að reikna 15% fyrningarálag vegna eigna sem knúnar eru 100% af raforku frá endurnýjanlegum orkugjöfum, lífeldsneyti eða rafeldsneyti. En við umfjöllun nefndarinnar kom fram að það er afar sjaldgæft að bifreiðar séu 100% knúnar metanóli, metani og etanóli. Alla jafna sé örlítið jarðefnaeldsneyti nýtt til þess að ná því hitastigi í vélinni að hún geti brennt lífeldsneytinu. Því leggur nefndin til að 100%, sem tilgreind voru í frumvarpinu, verði breytt í 85%. Teljum við það ná sama markmiði og í raun ná betri árangri þar sem þá er horft til þess lífeldsneytis sem stundum hefur átt dálítið í vök að verjast. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að birta lista yfir þá skattaðila sem nýta sér fyrningarálagið. Í sameiginlegri umsögn Samtaka atvinnulífsins, Samtaka verslunar og þjónustu, Samtaka iðnaðarins, Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi og Samtaka ferðaþjónustunnar segir að slík birting geti haft letjandi áhrif á nýtingu úrræðisins enda geti upplýsingar um fyrningarálag opinberað trúnaðarupplýsingar hjá fyrirtækjunum. Því leggur nefndin til að skylda Skattsins til að birta lista yfir þá sem nýta þau úrræði sem kveðið er á um í frumvarpinu, verði felld brott, enda kunni það að vinna gegn því markmiði frumvarpsins að hvetja til grænna fjárfestinga ef rekstraraðilar veigra sér við því að nýta sér þær ívilnanir. Í 6. mgr. 1. gr. frumvarpsins er talað um álit óháðra sérfræðinga, þ.e. að með skattframtalinu skuli skila ákveðnum rökstuðningi fyrir því hvernig skilyrði fyrningarálagsins teljast uppfyllt varðandi hverja eign fyrir sig. En eftir yfirlegu og samráð við ríkisskattstjóra telur nefndin að óþarft sé að mæla fyrir um slík ákvæði og tiltekin fjárhæðarmörk eins og gert er í frumvarpinu. Við teljum nægjanlegt að ríkisskattstjóri leggi mat á það hverju sinni hvernig skatteftirliti er háttað, hvort og hvaða fjárhæðarmörk séu notuð til viðmiðunar við það mat og hvaða gögnum og skýringum hann óskar eftir frá skattaðila í því skyni hverju sinni. Þess vegna leggur nefndin til að það falli brott vegna þess að eftir þetta samráð teljum við að ríkisskattstjóri hafi þær heimildir sem til þarf til að óska eftir öllum þeim gögnum sem ástæða þykir til til að meta þessar fjárfestingar. Í frumvarpinu var kveðið á um að fyrirtæki í eigu eða ábyrgð ríkisins eða sveitarfélaga féllu ekki þarna undir, og ekki heldur skattaðilar sem teljast vera í fjárhagsvanda. Eftir yfirlegu og ýmsar ábendingar frá gestum og þeim sem sendu okkur umsagnir telur hv. efnahags- og viðskiptanefnd að það sé í raun óþarfi. Við segjum það hér í svolítið löngum texta sem ég ætlaði að reyna að lesa ekki allan upp. En við teljum sem sagt ekki ástæðu til að hafa þessi skilyrði í frumvarpinu. Þegar kemur að fyrirtækjum í fjárhagsvanda, ef þau geta ekki nýtt sér þau úrræði sem lögð eru til, þá segir í minnisblaðinu: „Atvinnurekstur í fjárhagsvanda væri með uppsafnað skattalegt tap og því myndi fyrningarálagið ekki vera ívilnun. Það væri ekki nema ef hægt væri að snúa við rekstrinum og mynda hagnað umfram eldra uppsafnað tap þannig að þá fyrst yrði gengið á fyrningarálagið. Ef ljóst væri að það myndi takast þá væri félag vart í fjárhagsvanda, þá ekki nema tímabundnum. Ráðuneytið telur því líklega rétt að fella út skilyrðið.“ Þar af leiðandi teljum við það óþarfa að vera með slíka útilokun inni. Hvað fyrirtæki í eigu ríkisins eða sveitarfélaga varðar þá sköpuðust líka nokkrar umræður um það. Það kom sérstaklega fram í umsögn frá Landsvirkjun, að mig minnir, að ástæða væri til þess að orkufyrirtækin væru þarna undir. Þá er hægt að velta fyrir sér þessum fyrirtækjum almennt í eigu ríkis og sveitarfélaga og okkur fannst ástæða til að fella það út. Auk þess eru aðrar breytingartillögur sem eru eingöngu tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif og liggja fyrir í sérstöku skjali um breytingartillögur á þessu frumvarpi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef farið hér yfir og þeim tæknilegu breytingum sem liggja fyrir. Ágúst Ólafur Ágústsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson rita undir nefndarálit þetta með fyrirvara sem þeir hyggjast gera grein fyrir í þingræðu. Jón Steindór Valdimarsson og Smári McCarthy rita undir nefndarálit þetta með fyrirvara. Þeir eru ósammála rökstuðningi meiri hlutans fyrir brottfalli lokamálsliðar 5. mgr. 1. gr. um birtingu lista yfir þá sem nýta sér ívilnanir samkvæmt ákvæðinu á vef Skattsins. Undir þetta nefndarálit skrifa allir hv. þingmenn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, þ.e. formaður nefndarinnar, Óli Björn Kárason og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Smári McCarthy, Þórarinn Ingi Pétursson, Ólafur Þór Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson og sú sem hér stendur. Virðulegi forseti. Ég hef þá lokið við að fara yfir þetta nefndarálit. Mig langar til að segja að frá mínum bæjardyrum séð held ég að hér sé um ofboðslega mikilvægt mál að ræða. Það er m.a. vegna þess sem ég fór hér yfir, að við höfum því miður séð atvinnufjárfestingu dragast verulega saman og við vitum að það skiptir máli fyrir hagvöxt framtíðarinnar að atvinnufjárfesting sé veruleg. Með þessu viljum við ýta undir það, en ekki bara það, við horfum einnig til hvers konar viðspyrnu við sjáum út úr þessu kófi. Við erum að hvetja til grænna fjárfestinga og ýta með því undir þau markmið sem við höfum sett okkur í loftslagsmálum. Það held ég að sé ofboðslega mikilvægt. Þá má velta fyrir sér af hverju þetta er Covid-aðgerð en ekki bara almenn aðgerð. Það er eitt af því sem ég velti fyrir mér. Ég kom aðeins inn á það í umfjöllunin minni hvort það væri eðlilegt að þetta væru bara almennir hvatar. Þá skiptast á þau sjónarmið að við eigum almennt að hafa lága skatta og ekki þurfa að flækja kerfið með slíku, en hitt sjónarmiðið er að við munum örugglega þurfa að horfa til þess í töluvert langan tíma að hvetja enn frekar til grænna fjárfestinga. Það er samt sem áður þannig að eins gott og frábært og þetta frumvarp er og markmiðið með því, þá má alveg eiga von á því að það verði eitthvert flækjustig við útfærsluna. Það er kannski ekki síst þess vegna sem við tökum á því í nefndarálitinu að farið verði yfir hvernig til tekst. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að slík samantekt myndi liggja fyrir áður en ákveðið væri nákvæmlega með hvaða hætti ætti að ráðast í skattalega hvata til lengri tíma litið. Virðulegi forseti. Ég er með öðrum orðum að segja að ég held, og nú tala ég frá eigin brjósti en ég hygg að við séum flest sammála um það í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, að þetta sé ofboðslega mikilvægt mál. En þegar frumvarpið er skoðað og 1. gr. þess þá er þar ákveðin upptalning og það mun örugglega reyna á ágæta starfsmenn Skattsins þegar kemur að þessu öllu saman. Þar af leiðandi er einmitt ástæða til að sjá hvernig það mun allt saman ganga. En stóra málið er að við þorum að stíga þessi skref. Ég held að þetta skref sé mikilvægt og við eigum að þora að stíga það. Þess vegna er ég þakklát hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að koma með þetta mál hér inn og nefndinni fyrir að afgreiða það hér út. Ég treysti á að við hér í þingsal munum ná að klára þetta mál hér á allra næstu dögum, vegna þess að ég veit að það eru fyrirtæki úti í samfélaginu sem bíða þess að sjá hvaða niðurstöðu við fáum í þetta mál. Ég er algjörlega sannfærð um að þetta verður hvati til frekari fjárfestinga og það er það sem við þurfum á þessum tímapunkti.
Forseti. Ég mæli hér fyrir býsna einföldu máli sem því miður þarf að mæla fyrir, því að reyndin er sú að þegar ný breytingalög voru sett árið 2020 var sett nýtt reglugerðarákvæði en láðist að vísa til 1. mgr. samhliða 2. mgr., sem þó var samviskusamlega vísað til. Með öðrum orðum var ónæg tilvísun í lögunum sem samþykkt voru í fyrra og ófullnægjandi reglugerðarheimild í 2. mgr. 6. gr. b og 6. mgr. 8 gr. Þá er hér leiðrétt tilvísun í kafla í 3. mgr. 38. gr. Í öllum innleiðingarferlunum og samskiptunum á milli framsögumanns nefndarinnar og ráðuneytis og þess sem verið var að vinna með þar urðu einfaldlega þessi leiðu mistök þannig að hér er verið að laga þau. Jafnframt er lagt til að tvær gerðir Evrópusambandsins verði innleiddar og þeim bætt við 47. gr. laganna. Um er að ræða tilskipun (ESB) 2018/410 og framselda ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2020/1071. Loks er lögð til breyting á II. viðauka við lögin í samræmi við áðurnefnda framselda ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2020/1071. Meiri hlutinn telur að þegar leiðrétta þarf meinbugi eða aðra annmarka á lögum þurfi að bregðast við skjótt svo að löggjöf verði eins vönduð og kostur er og hefur því lagt fram nefndarálit með breytingartillögu þar sem fram fer smávægileg lagfæring sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif, vonandi þannig að við þurfum ekki að standa hér aftur og leiðrétta það. Sú leiðrétting á lögum um loftslagsmál sem ég mæli hér fyrir er að í stað dagsetningarinnar 24. júní í 5. gr. komi: 14. júlí. Hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en Hanna Katrín Friðriksson skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þm. Sara Elísa Þórðardóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu. Undir það skrifa auk mín, sem er framsögumaður, hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum, um uppbyggingu innviða og íbúðarhúsnæðis. Mál þetta er tvískipt. Ég ætla aðeins að koma að seinni hlutanum fyrst, en hann snýr að frestun varðandi það hvenær hægt er að víkja frá meginreglu um sex vikna lágmarksfrest til að veita umsögn um tillögu að breytingum á deiliskipulagi sem varðar einvörðungu uppbyggingu á íbúðarhúsnæði. Það er seinni hlutinn sem er hér en ég ætla að koma aðeins betur inn á fyrri hlutann í upphafi máls míns sem snýr að uppbyggingu innviða, þ.e. raflínumálum. Það er ágætt að rekja það, svo að við höfum það öll í huga, af hverju farið er í þessa breytingu. Þetta kemur frá óveðursnefndinni svokölluðu og er átt við óveðrið - og nú er ég ekki barnanna bestur í tímasetningu, forseti, sem var hér væntanlega [[Gripið fram í: 2019.]]jólin 2019. Ég þakka hv. þingmönnum veitta leiðsögn og aðstoð, þeir þekkja þessa meinbugi í skilningi mínum á línulegum tíma, ég þakka pent fyrir. Það óveður varð til þess að íbúar stórra landsvæða bjuggu við það ástand, sem er einfaldlega ekki í lagi, að vera rafmagnslausir dögum saman og í ískulda þannig að býsna ljóst varð að grípa þyrfti til aðgerða. Skipuð var þessi samráðsnefnd sem fór yfir það en í henni sátu fulltrúar ráðuneyta og hagsmunaaðila auk Sambands íslenskra sveitarfélaga, en niðurstaða þeirrar nefndar var að leggja til ýmsar breytingar á lögum, þar með talið þessa. Þessi tillaga hefur í daglegu tali verið nefnd raflínunefnd og snýr að því að þegar raflínur liggja yfir sveitarfélög verði gerðar þær breytingar á skipulagslögum að raflínunefnd taki ákvörðun um slíkar framkvæmdir þvert á sveitarfélög sem verði nokkurs konar yfirhattur yfir sveitarfélög. Forseti. Eðlilega vakti þetta upp og vekur enn umræður um skipulagsvald sveitarfélaga. Fátt hefur verið meira rætt undanfarið, þó að það hafi kannski ekki alltaf farið hátt, í ólíklegustu málum og úr ýmsum áttum en einmitt skipulagsvald sveitarfélaga. Það hefur verið dálítið merkilegt að fylgjast með því að þar hafa fylkingar oft skipt um stað á vígvellinum, þ.e. þau sem í einu máli halda skipulagsvaldi sveitarfélaga hátt á lofti, að það verði að verja umfram allt annað, eru í öðru máli ekki með eins miklar áhyggjur af því. Ég nefni þetta mál því að auðvitað komu upp athugasemdir um að hér væri jafnvel verið að ganga á skipulagsvald sveitarfélaganna. Ég minni aftur á að Samband íslenskra sveitarfélaga tók þátt í þessum undirbúningshópi. Ég nefni hálendisþjóðgarð þar sem mikið hefur verið rætt um að verið sé að ganga á skipulagsvald sveitarfélaga. Eins og ég nefndi áðan er kannski fólk sem telur að ekki sé verið að ganga á skipulagsvaldið hér hart á því að verið sé að gera það í hálendisþjóðgarðinum og öfugt, fólk sem talar um að hér sé verið að ganga á skipulagsvaldið telur kannski að ekki sé verið að gera það í hálendisþjóðgarðsmálinu. Ég nefni þetta, herra forseti, til að draga það fram að skoðanir um þetta mál eru ólíkar og athugasemdir um þetta bárust til nefndarinnar, sérstaklega frá Reykjavíkurborg í gegnum fundargerðir stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Svo að ég reki örstutt meginefni frumvarpsins, eins og ég gerði áðan, er lagt til að lágmarksathugasemdafrestur við auglýsingar aðal- og deiliskipulagstillagna sem varða uppbyggingu íbúðarhúsnæðis, og ekki eru háðar mati á umhverfisáhrifum, verði styttur úr sex vikum í fjórar og svo nýmæli um landfræðilega gagna- og samráðsgátt sem starfrækt verði af Skipulagsstofnun. Hvað varðar raflínunefnd þá komu þau sjónarmið fram að fyrirkomulagið sem lagt er til í frumvarpinu með raflínunefnd vegi að skipulags- og sjálfsákvörðunarvaldi sveitarfélaga og skapi með því óásættanlegt fordæmi um takmörkun á þeim rétti sveitarfélaga. Þá var ekki ljóst að þetta fyrirkomulag myndi leysa nokkurn vanda. Ljóst er að frumvarpið felur í sér frávik frá meginreglum skipulagslaga um að sveitarfélög fari með skipulagsvaldið. Öll slík frávik ber að túlka afar þröngt. Meiri hlutinn bendir á að nú þegar setji ýmis lög takmarkanir á heimildir sveitarfélaga til ákvarðanatöku um landnotkun við skipulagsgerð eins og fjallað er um í greinargerð frumvarpsins. Það er kannski, forseti, ágætt að hafa það í huga að nú þegar eru ýmsar áætlanir, ýmsar samþykktir, sem við gerum hér, og ekki er hægt að horfa fram hjá því að það setur skipulagsvaldi sveitarfélaga ákveðin takmörk. Ég nefni kerfisáætlun Landsnets sem gott dæmi um þetta, og það er ýmislegt fleira í því. Meiri hlutinn áréttar að ákvæði frumvarpsins eru skýrt afmörkuð að efni, þ.e. þau taka einungis til lagningar raflína í flutningskerfi raforku. Ákvæðin ná ekki til annarra innviða eins og samgönguframkvæmda. Er það mat meiri hlutans að þær skapi ekki fordæmi varðandi frekari takmörkun á skipulagsvaldi sveitarfélaga. Ég ætla, forseti, einfaldlega að nefna fílinn í stofunni því að hér er sérstaklega talað um þann vilja meiri hluta nefndarinnar, sem kemur líka skýrt fram í máli ráðherra málaflokksins, að þetta eigi eingöngu við um raflínur í flutningskerfi raforku. Þetta á ekki við um samgönguframkvæmdir, þetta á ekki við um flugvöllinn í Reykjavík, svo að dæmi sé tekið, því að í ofanálag við það dæmi sem ég nefndi hér áðan, um umræður um skipulagsvald sveitarfélaga, þarf náttúrlega að horfa til þess að reglulega koma fram frumvörp hér á Alþingi um að ganga á skipulagsvald Reykjavíkurborgar varðandi það landsvæði sem nú er helgað flugvelli. Þess vegna skil ég vel að fulltrúar Reykjavíkurborgar hafi varann á sér þegar að öllum svona málum kemur. Einmitt þess vegna, í góðu samráði og samtölum í nefndinni, kveðum við svona sterkt að orði í álitinu. Framkvæmdir við meginflutningskerfi raforku eru sérstaks eðlis, liggja yfir mörk nokkurra sveitarfélaga og eru ólíkar ýmsum öðrum samfélagslegum innviðum, sem að mati meiri hlutans réttlæta að umfjöllun um skipulagsbreytingar og framkvæmdaleyfi hljóti sérstaka málsmeðferð. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu kom fram við athugun starfshóps sem skipaður var vegna fárviðrisins í desember 2019 að töluverðar tafir hafi orðið síðustu ár í undirbúningsferli framkvæmda við flutningskerfi raforku og þá sérstaklega við meginflutningskerfið sem er á ábyrgð Landsnets. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt með hliðsjón af markvissri atvinnu- og byggðaþróun og þar með brýnt að einfalda og flýta ferli ákvörðunartöku um lagningu raflína, og hlíta þá niðurstöðu þess starfshóps sem skipaður var, og ég kom hér inn á áðan sem fór yfir stöðuna eftir óveðrið - óveðursnefndin eins og hún hefur verið kölluð. Forseti. Ég ætla að láta þetta duga um skipulagsvaldið og þau ákvæði og raflínunefndina svona mestan part. Hvað varðar athugasemdafrest við breytingar á deiliskipulagi íbúðarhúsnæðis er lagt til að sveitarstjórnum verði heimilt að víkja frá meginreglunni um sex vikna lágmarksfrest til að veita umsögn um tillögu að breytingu á deiliskipulagi sem varðar einvörðungu uppbyggingu á íbúðarhúsnæði. Sveitarstjórn geti að ákveðnum skilyrðum uppfylltum ákveðið að fresturinn verði að lágmarki fjórar vikur. Það er skemmst frá því að segja að það voru skiptar skoðanir meðal umsagnaraðila um þetta ákvæði frumvarpsins og þau sjónarmið komu vissulega fram að heimildin gengi ekki nægilega langt og ætti að stefna að því að stytta málsmeðferðartíma allra skipulagstillagna. Hins vegar komu andstæðu sjónarmiðin fram, að óæskilegt væri að hrófla við umsagnarfresti þar sem slíkt fæli í sér skerðingu á aðkomu almennings að skipulagsferlinu. Að mati meiri hlutans er hér farið bil beggja og telur meiri hlutinn ráðlegt að miða breytinguna að sinni einvörðungu við uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. En við beinum því til ráðuneytisins að fara heildstætt yfir kynningar og samningskröfur skipulagslaga með það að markmiði að tryggja skilvirka stjórnsýslu en um leið gæta að rétti almennings til að taka þátt í skipulagsbreytingum í sínu nærumhverfi. Ég ætla, forseti, að leyfa mér aðeins að tala aftur um önnur mál en þau sem hér eru undir. Ég hef einmitt líka upplifað það á síðustu mánuðum og misserum að fólk sem hefur sterkar skoðanir á umsagnarfresti skiptir oft um skoðun eftir því hvað er undir. Þetta hef ég upplifað í vinnu minni við að leiða starfshóp um endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ég er þeirrar skoðunar, og ég fagna því mjög að það hafi leitað inn í nefndarálitið, að við þurfum einfaldlega að setjast yfir þetta heildstætt, við þurfum að sjá hvaða frestir það eru sem eru í gildi í stjórnkerfinu svo að þau sem að málum koma þurfi ekki að velkjast í vafa um að ef þetta er svona mál sé fresturinn átta vikur, ef þetta er svona mál sé hann sex vikur og svo fjórar í enn öðru tilviki. Það þarf einfaldlega meiri samræmingu. Að lokum, forseti, er mælt fyrir um nýja landfræðilega gagna- og samráðsgátt á vegum Skipulagsstofnunar. Það er jákvætt skref á þeirri vegferð að einfalda aðgengi hagsmunaaðila að gildandi skipulagsáætlun og málsmeðferð nýrra skipulags- og framkvæmdamála. Umsagnaraðilar lýstu allir ánægju sinni með tilkomu gáttarinnar, hvöttu raunar til þess að hún yrði tekin í notkun sem fyrst. Þó þyrfti að gæta þess að hún yrði sniðin að þörfum og verklagi sveitarfélaga jafnt sem Skipulagsstofnunar og bent var á hnökra sem orðið hefðu við innleiðingu nýrrar byggingargáttar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og við í meiri hlutanum tökum heils hugar undir þessi sjónarmið. Í þessu samhengi vil ég aftur nefna endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum því að þau hverfast að miklu leyti um svipaða hugmynd, þ.e. gagnagátt þar sem allir aðilar máls geti nálgast öll gögn er málið varða hverju sinni. Aðgangur að gögnum er eitt af lykilatriðunum í Árósarsáttmálanum sem tryggir rétt almennings til upplýsinga og þess vegna fögnum við þessu mjög, þessum tilslökunum eða umbótum í þá átt að opna fyrir aðgang í gegnum gátt. Meiri hlutinn leggur fram breytingartillögur og vísun til kerfisáætlana um uppbyggingu raforkukerfisin; ég kom aðeins inn á kerfisáætlun áðan. Bent var á að samkvæmt raforkulögum, nr. 65/2003, væri kerfisáætlun háð samþykki en ekki staðfestingu Orkustofnunar. Þá hefði hugtakið staðfesting tiltekna merkingu í skipulagslögum og færi betur á því að samræma orðalagið að þessu leyti raforkulögum. Meiri hlutinn tekur undir það og leggur til breytingu þess efnis að vísað sé til samþykktrar kerfisáætlunar í stað staðfestrar í 1., 2. og 7. gr. frumvarpsins. Afgreiðsla raflínuskipulags: Í 1. mgr. d-liðar 7. gr. er kveðið á um að þegar frestur til athugasemda sé liðinn skuli raflínunefnd fjalla um tillögu að raflínuskipulagi á nýjan leik og taka afstöðu til umsóknar um framkvæmdaleyfi. Bent var á að á þessu stigi í ferlinu liggur hvorki fyrir umsókn um framkvæmdaleyfi né tímabært að taka afstöðu til leyfisumsóknar. Það sé gert þegar raflínuskipulag hafi tekið gildi með staðfestingu ráðherra og birtingu í B-deild Stjórnartíðinda. Með vísan til þess leggur meiri hlutinn til að orðin „umsóknar um framkvæmdaleyfi, þ.m.t.“ falli brott úr ákvæðinu. Að lokum, forseti, um kostnað við gerð raflínuskipulags og eftirlit með framkvæmdum: Í 4. og 13. gr. er kveðið á um að kostnaður við gerð raflínuskipulags og eftirlit með framkvæmdum skuli greiddur af framkvæmdaraðila. Fram kom að ósamræmi er milli þess og ákvæðis 14. gr. þar sem fram kemur að raflínunefnd sé heimilt að innheimta kostnað vegna skipulagsvinnu nefndarinnar af framkvæmdaraðila. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 14. gr. þannig að samræmi verði milli þessara ákvæða, þ.e. að raflínunefnd innheimti kostnaðinn. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali, og ég hef að nokkru leyti gert grein fyrir hér. Undir þetta rita, auk mín, sem er framsögumaður, hv. þingmenn Bergþór Ólason, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara, Jón Gunnarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir framsöguna. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd með hv. þingmanni og við fórum vel yfir frumvarpið. Hv. þingmaður hefur rakið býsna vel hér þær umræður sem áttu sér stað, áhyggjur sem voru viðraðar vegna þess inngrips í skipulagsvald sem frumvarpið felur í sér, með býsna góðum rökum, það skal ekki horft fram hjá því, sérstaklega í ljósi þess áfalls sem stór hluti landsins varð fyrir um síðustu áramót í kjölfar óveðursins, en það breytir því ekki að inngrip í lögvarinn rétt sveitarfélaga er býsna stórt skref. Við lögðum töluverða vinnu í að koma þessu nefndaráliti, orðalaginu í kaflanum um raflínunefnd og raflínuskipulag, í þann farveg að það yrði alls ekki á nokkurn hátt undir nokkrum kringumstæðum litið á þetta sem fordæmisgefandi. En síðan hafa mál þróast sem ég er áhyggjufull yfir, svo ég segi það bara hreint út. Hv. þingmaður nefndi að hæstv. umhverfisráðherra, sem fer með þetta mál, hefði lýst því sjálfur yfir að þetta væri ekki fordæmisgefandi, ef ég skildi hann rétt áðan. Þá langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður hafi heyrt orðaskipti hæstv. umhverfisráðherra við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hér í gærkvöldi þar sem var verið að ræða endurskoðaða landsskipulagsstefnu, þar sem ráðherra sjálfur kemur inn á þetta mál og segir, með leyfi forseta: „Ég held að það sé kannski ekkert vitlaust að sjá hvernig það gerir sig, verði það frumvarp að lögum,“ - það frumvarp sem við ræðum hér nú - „þ.e. að hafa fyrirkomulagið með því móti.“ Þar er hæstv. ráðherra að vísa í inngrip í skipulagsrétt sveitarfélaga. [[Forseti hringir.]]Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður hefur fengið tækifæri til að fylgjast með þessu. Er hv. þingmaður sannfærður um að fyrirvarar sem við í umhverfis- og samgöngunefnd setjum í nefndaráliti okkar [[Forseti hringir.]]tryggi að hér séum við ekki að opna einhverja flóðgátt og hleypa nokkrum fílum, eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, inn á gólfið?
Forseti. Hvað varðar orðalagið í nefndarálitinu er það býsna skýrt og unnið í náinni samvinnu eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég vil þakka hv. þingmanni mjög góða samvinnu og samtöl um akkúrat þetta mál. Ég held að við höfum öll komið að því þannig að við vildum binda sem fastasta hnúta utan um akkúrat þetta og ég tel okkur hafa gert það. Nefndarálit er lögskýringargagn og ég á erfitt með að sjá að hægt sé að vera mun skýrari í orðalagi en við erum hér. Við segjum einfaldlega: Ákvæði frumvarpsins eru skýrt afmörkuð að efni og taka einungis til lagningar raflína í flutningskerfi raforku. Eins og það sé ekki nóg, sem það er kannski ekki, það er betra að hafa vaðið fyrir neðan sig, segjum við að ákvæðið nái ekki til annarra innviða eins og samgönguframkvæmda. Það er mat meiri hlutans að það skapi ekki fordæmi varðandi frekari takmörkun á skipulagsvaldi sveitarfélaga. Ég verð að játa, forseti, að ég heyrði ekki þau orðaskipti sem hv. þingmaður vísar til og veit ekki hvort hæstv. ráðherra var þar bara að ræða um að horfa til þess hvernig þetta fyrirkomulag gæfi sig varðandi raflínulagningu, og bara að meta það, eða hvort hann var að vísa í eitthvað annað, ég hef sannast sagna ekki hugmynd um það. En hvað mín orð varðandi afstöðu ráðherrans varðar þá var ég sem framsögumaður málsins að sjálfsögðu í náinni samvinnu við ráðherrann og þá var upplýsingagjöf á báða bóga varðandi það hvernig um þetta var búið í nefndarálitinu og þar vorum við alveg samstiga.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann kom mér svo sem ekkert á óvart þar. Kannski var pínulítið ósanngjarnt að ganga hér í andsvar út frá orðum sem féllu í samtali ráðherra við þingmann í gærkvöldi, seint í gærkvöldi ef ég man rétt. En fyrst ég fæ tækifæri á öðru samtali um þetta mál þá langar mig aðeins að heyra skoðun hv. þingmanns, af því að hann fór svo ágætlega yfir það áðan hvaða augum menn líta gullið, þennan sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga, eftir því hvaðan menn horfa. Við getum talið upp þessi mál, við erum með hálendisþjóðgarðinn, flugvöllinn í Reykjavík, tilraun til lögbundinnar sameiningar sveitarfélaga og vegaframkvæmdir ýmiss konar. Ég held meira að segja að í einhverjum tilfellum séu hér þingmenn sem gjarnan vildu grípa inn í skipulagsmál Reykjavíkur til að stoppa borgarlínu, ef ég hef skilið pirring ýmissa þingmanna rétt, og ég er ekki að horfa hér með hnakkanum á hv. þingmann sem þar situr, þeir finnast víðar. Þetta var kannski útúrdúr en því er ekki að neita að mjög oft - og aftur er ég kannski að vísa í ágæt andsvör hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hér frá í gær, sem er hokin af reynslu á sveitarstjórnarstiginu líka - þvælast kerfin fyrir og þau þvælast stundum fyrir þegar kemur að þjóðþrifaverkum sem þarf að koma áfram í þágu lands og þjóðar. Hefur hv. þingmaður einhverjar hugmyndir um hvernig hægt væri - ég segi nú kannski ekki eitt skipti fyrir öll, en í stóru myndinni - að koma málum fyrir þannig að um þau ríkti sæmileg sátt og við værum ekki að ræða þau svona ad hoc í hvert einasta skipti og þá út frá pólitískum augum hvers og eins, hvaða fyrirkomulag væri hér best ríkjandi, svo maður noti nú tvær mínútur í slíkar hugleiðingar. Mér þætti vænt um að heyra þær.
Forseti. Ég þakka traustið til að koma með lausnir á þessu á tveimur mínútum. En ég fagna tækifærinu til þessarar umræðu. Ég held að ég og hv. þingmaður séum um býsna margt sammála í þessum efnum miðað við það sem ég hef heyrt af málflutningi hv. þingmanns um þessi mál. Ég held að það sé ekki hægt að koma þessu í eitthvert horf í eitt skipti fyrir öll, nei. Ég held að það sé ekki þannig. Ég held að á meðan eru fleiri en eitt stjórnsýslustig í landinu, sem er vel, verði það þannig. Annað stjórnsýslustigið getur sett lög sem hitt verður að fara eftir. En hitt getur það ekki. Sveitarfélögin geta ekki samþykkt eitthvað sem Alþingi þarf að sitja og standa eftir og þá munu alltaf koma upp einhver tilvik þar sem Alþingi, löggjafinn, er að horfa á einhverja stærri heildarmynd og það getur á einhvern hátt rekist á hugmyndir í minni einingum. Ég held að sjálfsákvörðunarréttinn beri að virða í hvívetna. Ég held að það sé alltaf best af því að fólk getur, í ákveðnum tilvikum, eins og Ísland gerir sem ríki, gerst aðili að alþjóðlegum samningum og gefið þar eftir að einhverju leyti réttinn til að taka ákvarðanir en gert það með opin augun. Þannig er alltaf best að maður takmarki eitthvað af sínum réttindum. Ég held að öflugri og stærri sveitarfélög séu stórt skref í átt að því að laga jafnvægið. Ég held að auknir fjármunir frá ríki til sveitarfélaga, eða úr ríkissjóði, þ.e. að sveitarfélögin fái aukinn hluta af tekjum til að standa undir sínum mikilvægu verkefnum, séu líka hluti af því.
Forseti. Það mál sem við tölum hér um, frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum (uppbygging innviða og íbúðarhúsnæðis), hefur fengið fína umfjöllun hjá umhverfis- og samgöngunefnd. Nær allir nefndarmenn umhverfis- og samgöngunefndar eru með á meirihlutaáliti. Framsögumaður, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, fór vel yfir nefndarálitið áðan, svo vel að ég sé enga ástæðu til að fara yfir það. Ég er á álitinu en með fyrirvara. Ástæða fyrirvarans felst í kaflanum Raflínunefnd og raflínuskipulag þar sem eru frávik frá meginreglum skipulagslaga um að sveitarfélög fari með skipulagsvaldið. Við fórum, eins og fram hefur komið, vel yfir það og reyndum eins og hægt var að girða fyrir að það væri fordæmisgefandi. Hér væri um að ræða mjög sérstaka stöðu, vanda sem kom í ljós og við þyrftum að bregðast við vegna þess að hlutverk okkar er að tryggja öryggi fólks hvar sem það býr á landinu, m.a. með tilliti til rafmagnsöryggis. Þetta var leiðin sem menn töldu einfaldasta til að fara að því marki og hún felur í sér þetta inngrip. Frá mínum bæjardyrum séð er það næstum því óásættanlegt inngrip en það er ásættanlegt ef ég er 100% örugg um að það hafi ekki fordæmisgildi og menn líti ekki þannig á að einhvern veginn sé einn fingur kominn inn um gættina sem heldur ekki eins vel í framhaldinu. Ýmislegt hefur gerst frá því að nefndarálitið var skrifað sem dregur úr trausti mínu á því að svo sé og kannski er nærtækt að nefna frumvarp sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra lagði fram varðandi mögulegt inngrip í ákvarðanir sveitarfélaga um staðsetningu flugvalla svo að dæmi sé tekið. Í meðförum þingsins er frumvarp um lögbundna sameiningu sveitarfélaga og frumvarp um hálendisþjóðgarð. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé fór vel yfir það að menn hafa mismunandi skoðanir á þessu eftir því hvaða pólitísku sýn þeir hafa á hvert mál fyrir sig og það einfaldar ekki myndina. En rauði þráðurinn í öllum þessum málum er áhugi þingsins, vilji og eftir atvikum þörf á grípa inn í skipulagsvaldið. Hæstv. umhverfisráðherra, en málið heyrir undir hann, flytur þetta frumvarp. Hann á annað mál sem snertir sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og það er frumvarp um hálendisþjóðgarð. Þar er á brattann að sækja fyrir hæstv. ráðherra og fylgjendur, a.m.k. frumvarpsins og mögulega fylgjendur hálendisþjóðgarðs í hvaða mynd sem er. Það verður trauðla gert nema með einhverju inngripi eða a.m.k. samstarfi við sveitarfélög. Það er svo fjarri því að ég ætli hæstv. umhverfisráðherra að vera að setja fingurinn inn í gættina til að slaka aðeins á hjörunum. En eins og ég nefndi áðan eru síðan önnur mál í gangi frá öðrum ráðherrum, sérstaklega hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Málið verður því svolítið stærra en því var mögulega ætlað að verða, eða þá að það er kannski nákvæmlega jafn stórt og einhverjir sáu fyrir sér að það yrði. Ég ætla að leyfa mér að vísa í samtalið sem hæstv. umhverfisráðherra átti við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur í gær um endurskoðaða landsskipulagsstefnu þar sem hæstv. ráðherra nefndi að fyrra bragði akkúrat þetta mál. Í samhengi hlutanna er svolítið erfitt að sjá fyrir sér, ef hann telur ekki nákvæmlega að þarna geti verið eitthvert fordæmi, að menn séu að prófa, menn séu að athuga hvernig þetta gangi til. Þess vegna, herra forseti, ætla ég að óska eftir því að málið verði kallað inn til nefndar á milli 2. og 3. umr. Ég óska eftir því og mun gera það við formann nefndar að hæstv. ráðherra komi til fundar við okkur og fari aðeins yfir þessi mál vegna þess að ég get ekki stutt þetta mál og verið á meirihlutaáliti ef ég er í góðri trú, eins og ég held að aðrir í nefndinni séu, um að við séum að segja eitt en ráðherra sjái út úr því annað. Nú er ég ekki að gera því skóna að svo sé en ég tel slíkan vafa leika á málinu að ég óska eftir þessu. Ég vona að það gangi eftir sem fyrst, helst í fyrramálið, og að við getum klárað málið. Ég þarf fyrir mitt leyti þessa fullvissu.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom í ræðu sinni inn á umræðu í nefndinni. Mig langar að spyrja: Var þá líka tekin umræða um svæðisbundna kerfið í tengslum við meginflutningskerfi raforku, sem er byggðalínuhringurinn, sem er Sauðárkrókslína, Dalvíkurlína, Laxárlína, Húsavíkurlína, Kópaskerslína, sem væri þá hluti af þessu máli? Ég er ekki viss hvort allir hv. þingmenn átti sig á alvarleika veðursins sem gekk yfir í desember 2019. Þetta mál verður til í gegnum átakshóp sem kom með einar 500 tillögur, ef ég man rétt, í febrúar/mars 2020 og þetta er ein tillaga þess átakshóps, að auðvelda stjórnsýslu í lagningu á því stóra kerfi sem flutningskerfi raforku er. Þannig að það er kannski spurningin. Það vill svo til þegar þessi mál eru skoðuð í samhengi í Evrópu að yfirgnæfandi fjöldi Evrópuríkja er með löggjöf í þessa veru, þar sem er verið að tryggja þjóðaröryggishagsmuni sem snúa að flutningskerfi raforku. Við sem upplifðum þetta veður í desember 2019 beint, og raunverulega hvað þetta hefði getað farið miklu verr, þarna gengu ákveðnar línur mjög tæpt, tökum þetta alvarlega og ég held að þetta sé fínt skref til að tryggja það öryggi sem allir leita eftir í sínu lífi. En þetta er það sem ég vildi kannski spyrja um til að byrja með.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla ekki að gera því skóna að hann hafi ekki hlustað á ræðu mína en hún fólst í því að það væri akkúrat það áfall sem stór hluti landsmanna varð fyrir, rafmagnsleysið fyrir lok síðasta árs, sem er ástæða þessa máls og við fjölluðum vel og ítarlega um það. Ástæða fyrirvara míns hér lýtur ekki að því að við séum að fara þessa leið til að tryggja rafmagnsöryggi heldur að sú áhætta sé fyrir hendi að við höfum ekki girt nægilega vel fyrir það að þetta sé fordæmisgefandi fyrir ýmis önnur mál sem koma upp og hafa verið ítrekuð hér, bæði af mér og framsögumanni. Þau koma ekki rafmagnsöryggi við heldur hinum ýmsu málum sem varða sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga og ég nefni þar aftur hálendisþjóðgarð, sameiningu sveitarfélaga, flugvelli, og vegaframkvæmdir eru eitt sem hefur verið nefnt o.s.frv. Þannig að: Nei, það er ekki þannig að við höfum ekki farið vel og ítarlega yfir þetta og það er sannarlega ekki þannig að við í umhverfis- og samgöngunefnd gerum okkur ekki grein fyrir mikilvægi þess að reyna með öllum ráðum að koma í veg fyrir að sú staða sem kom upp í kringum síðustu áramót komi upp aftur.
Hæstv. forseti. Það sem var óvenjulegt í desember 2019, í því óveðri sem gekk yfir norðurhluta landsins, var nákvæmlega það að það var flutningskerfi raforku, meginflutningskerfi þjóðarinnar, sem gaf sig, ákveðnar línur tengdar því. Það var ekki dreifikerfið, sem hefur gerst í gegnum áratugina, heldur stóra kerfið sem hafði ekki undan þessu veðurálagi, þannig að þetta er nýtt. Fyrir ári óskaði ég, ásamt þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, eftir skýrslu um innviði og þjóðaröryggi. Sú skýrsla kom út í janúar og þar er tekið á þessu og bent á - og hluti af því er flutningskerfi raforku - að í öllum nágrannalöndunum, sem við miðum okkur við, þá er þetta tekið sérstaklega fyrir sem hluti af þjóðaröryggismálum. Það á ekki bara við raforkukerfið heldur alla helstu innviði sem viðkomandi þjóðfélög eiga allt undir. Það geta verið netöryggismál, infrastrúktúr, brýr, virkjanir og ýmislegt eins og er í Svíþjóð, Danir eru með sitt og Norðmenn líka. Við erum í raun með þessu, með nákvæmlega sama hætti, að færa okkur inn í þetta. Hvað þá með Keflavíkurflugvöll? Hann er raunverulega undir skipulagsvaldi ríkisins, samstarfshópur með tveimur sveitarfélögum á því svæði vinnur það, þannig að það er bara litið á það út frá þjóðaröryggishagsmunum. Þetta er nákvæmlega eins mál, og við erum með fleiri mál sem snúa að stóru hagsmununum í heildarsamhengi hluta en einstök sveitarfélög geta ekki farið gegn þeim. Þess vegna vil ég líta til nágrannaþjóðanna sem hafa verið með og byggt upp löggjöf hjá sér um áratugaskeið, liðin eru 30, 40, 50, 60 ár síðan þau settu slíka löggjöf hjá sér. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þá hv. þingmaður og hennar flokkur á móti því að við tryggjum þessa helstu þjóðaröryggishagsmuni í löggjöf á Íslandi, sem snúa að grundvallaratriðum í innviðum landsins?
Herra forseti. Ég ætla að frábiðja mér að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson komi hingað upp og lesi eitthvað annað og verra í orð mín en þar stendur, alveg sama hvaða verkefni hann stendur frammi fyrir núna. Það er ekkert í málflutningi mínum þar sem ég geld varhuga við því að hér sé gengið lengra en við ætlumst til í lögskýringargagni okkar. Það er ekkert í málflutningi mínum sem verðskuldar einhverjar pólitískar pillur um að ég og félagar mínir í Viðreisn áttum okkur ekki á þjóðarhagsmunum. Það getur hins vegar vel verið að ég leggi annað í hugtakið þjóðarhagsmunir en hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins. Það er allt önnur og lengri saga og mér duga ekki tvær mínútur til að fara yfir það. En hafi hv. þingmaður áhuga á djúpri samræðu um það þá býð ég hann velkominn í það hvenær sem er. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta.
Herra forseti. Það mál sem við ræðum hér er sett fram til að bregðast við ástandi sem bregðast þarf við. Óveðrið sem gekk yfir norðurhluta landsins í desember 2019 sýndi fram á veikleika í dreifikerfi raforku, veikleika sem við vissum alveg af, veikleika sem verið hefur mjög erfitt að bregðast við og laga á síðustu árum og áratugum. Ég held við þekkjum öll einhver dæmi úr okkar sveitum þar sem vandræði af þessum toga eru til staðar. Það er t.d. hægt að benda á Suðvesturlínu sem hefur verið að velkjast í kerfinu í rúman áratug og aldrei næst að mynda sátt á milli framkvæmdaraðila og íbúanna meðfram línunni og íbúanna sem taka eiga við raforkunni. Þetta er virkilega bagaleg staða, þetta er nokkuð sem bregðast þarf við. En er þetta endilega leiðin til þess? Ég ætla ekki að halda því fram að þetta sé á sama skala í groddaskap og frumvarp sem liggur hér fyrir þinginu um framkvæmdarleyfi fyrir Suðvesturlínu frá nokkrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins þar sem beinlínis er lagt til að binda í lög eina framkvæmd til að komast fram hjá sjálfsögðu valdi íbúa sveitarfélags yfir skipulagi síns svæðis. Það frumvarp sem við ræðum hér er hins vegar, eins og fram hefur komið í máli allra ræðumanna, inngrip í sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga, inngrip í þann rétt fólks að hafa áhrif á nærsamfélag sitt. Það er upplýsandi að lesa umsagnir við þetta mál. Umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga ber t.d. með sér að það sé með nokkrum semingi sem það sætti sig við þessa leið. Það gerir það með þeim fyrirvara að hér á Alþingi verði sá skilningur staðfestur að ekki séu áform um frekari skref í þá átt að færa skipulagshlutverkið frá sveitarfélögum. Sambandið áttar sig á nauðsyn inngrips í þessa tilteknu tegund framkvæmda á þessum tímapunkti en að þar við skuli sitja. Reyndar bóka tveir stjórnarmenn sambandsins gegn þessari sameiginlegu niðurstöðu, telja að hér sé óásættanlegt fordæmi sem vegi að skipulags- og sjálfsákvörðunarvaldi sveitarfélaga. Það vill svo til að þar er um að ræða fulltrúa Reykjavíkurborgar í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga, en hann skilar einmitt afgerandi umsögn gegn frumvarpinu, leggst alfarið gegn tillögu frumvarpsins um raflínunefnd og raflínuskipulag þvert á sveitarfélagamörk, alfarið, og segir að um sé að ræða óásættanlegt fordæmi þar sem vegið sé að skipulags- og sjálfsákvörðunarvaldi sveitarfélaga. Þetta segir fulltrúi Reykjavíkurborgar ekkert út í loftið vegna þess að hann veit hvað hangir á spýtunni ef fordæmi skapast. Það þarf ekki annað en að kíkja á þingmálaskrár síðustu ára og áratuga. Við eigum t.d. nokkurra ára gamalt frumvarp nokkurra þingmanna um að taka yfir skipulagsvald í Kvosinni þegar einhverjum fulltrúum í forsætisnefnd þótti Reykjavíkurborg hafa staðsett listaverk sem þeim var ekki þóknanlegt of nálægt þinghúsinu. Þá vildu þingmenn bara bregðast við með því að einangra þingið í bómull þar sem ríkið hefði skipulagsvald, 20 m frá Ráðhúsi Reykjavíkurborgar sem hefði misst skipulagsvaldið yfir þessu svæði. En frá Ráðhúsinu er svo sem ekki mikið lengri vegur yfir á flugvöllinn sem virðist sömuleiðis vera bitbein þeirra sem vilja ganga að skipulagsvaldi sveitarfélaga í þágu óljósra hagsmuna sem eru gjarnan klæddir í búning almannahagsmuna. Eðlilega reisir Reykjavíkurborg flögg hér og segir að þetta sé ekki í boði. Reykjavíkurborg er ekki bara á móti, hún er líka að benda á að aðrar leiðir séu færar. Ein þeirra varðar einmitt mál sem er nýkomið til þingsins, sem eru lög um mat á umhverfisáhrifum. Frumvarp um heildarendurskoðun þeirra gekk til umhverfis- og samgöngunefndar í gær þar sem m.a. er kveðið á um liprari og auðveldari stjórnsýslu í stærri framkvæmdum. Verið er að vinna í öllum þessum vanköntum á ferlinu sem hafa valdið því að stærri framkvæmdir, eins og Suðvesturlína, lenda ítrekað upp við vegg þannig að lagaramminn, hinn almenni lagarammi sem á að geta tekið utan um svona, er að batna og gæti vel dugað til að ná utan um þessi mál. Þar að auki þyrfti ríkið kannski að eiga orð við framkvæmdastofnanir sínar. Það eru ekki mjög margir aðilar sem lenda í þessum vandræðum gagnvart kerfinu sem eru í framkvæmdum sem teygja sig þvert á sveitarfélagamörk. Það er Landsnet sem er í stóru raforkukerfunum og það er Vegagerðin sem er í stóru samgönguframkvæmdunum og báðar þessar stofnanir virðast allt of oft lenda í endalausum deilum við sveitarfélög, jafnvel bara um hluta af þeim framkvæmdum sem til skoðunar eru. Í Suðvesturlínu held ég að eini ásteitingarsteinninn núorðið sé einhver pínustubbur hjá sveitarfélaginu Vogum þar sem sveitarfélagið er alveg hart á því að fá línuna í jörð en Landsnet er grjóthart á því að það verði ekki. Hvort þurfum við að breyta lögum eða láta fólk bara finna einhverja leið til að sættast? Á ekki Landsnet að geta beygt sig undir vilja sveitarfélaga þegar svona háttar til? Ég hef lagt fram breytingartillögu við frumvarpið sem felur í sér að felldur verði brott sá hluti þess sem lýtur að raflínunefnd og raflínuskipulagi vegna þess að frumvarpið felur í sér veigamiklar breytingar sem geta skapað varasamt fordæmi þar sem skipulagsvaldið er fært frá sveitarfélögunum og getur dregið úr möguleikum almennings til að hafa áhrif á stefnumótun í skipulagsmálum. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr vandanum sem við stöndum frammi fyrir, heldur bara að leggja til að skoðuð verði leið sem byggir á traustari lagaramma en hér er lagt upp með. Ég lagði þessa breytingartillögu fram fyrir viku eða svo, en í millitíðinni heyrði ég orðaskipti í þingsal sem fengu mig til að sannfærast enn frekar um að þessi breytingartillaga sé nauðsynleg. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom inn á þetta í fyrri ræðu og ég er ánægður með að umhverfis- og samgöngunefnd muni taka málið inn á milli umræðna til að heyra í hæstv. umhverfisráðherra varðandi afstöðu hans til þessa máls. Þeir varnaglar sem slegnir eru í nefndaráliti, þ.e. að hér sé ekki um fordæmisgefandi ákvörðun að ræða, virðast ekki hafa náð eyrum ráðherrans miðað við orð hans hér í gær þegar hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir lýsti sinni sýn í umræðum um 705. mál, landsskipulagsstefnu, um að hún vildi sjá ákveðna grunninnviði aðra en raflínur festa í sameiginlega sýn. Við eigum einmitt mörg dæmi um stærri framkvæmdir sem erfitt er að koma áfram vegna þess að flækjustigið er til staðar þegar margir aðilar koma að málum. Hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu grunninnviði á borð við rafmagnslínur, veitur, flugvelli og hafnarmannvirki, en velti því upp hvort ekki væri sniðugt að festa þetta niður í landsskipulagsstefnu. Við því brást ráðherrann með því að segjast vera tilbúinn til að taka umræðu um þessa grunninnviði en vildi benda sérstaklega á frumvarp sitt, frumvarpið sem við ræðum hér í dag, þar sem verið væri að setja málefni raflína í nýtt form. Þá sagði ráðherra, með leyfi forseta: Ég held að það sé kannski ekkert vitlaust, verði það frumvarp að lögum, að sjá hvernig það gerir sig að hafa fyrirkomulagið með þessu móti. Hann segir reyndar að honum þyki ekki skynsamlegt að fara of hratt í þessar breytingar. En í þessu andsvari sínu segir ráðherra allt nema orðið fordæmi. Allt sem ráðherrann sagði í gær bendir til þess að hann líti á þá breytingu sem verið er að gera hér sem eitthvað sem sé bara ekkert vitlaust að sjá hvernig virki svo mögulega sé hægt að beita því annars staðar líka. Þetta þurfum við að skoða í umhverfis- og samgöngunefnd og vonandi hefur ráðherra farið fram úr sér þó að orðin virki reyndar býsna skýr eins og þau féllu í gær. Ég hef hér gert grein fyrir þessari breytingartillögu minni sem liggur fyrir við 2. umr. málsins.
Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki bara að leggja til að hætt verði með málið. Ef taka á raflínunefndina út úr þessu ákveðna frumvarpi er kannski lítið eftir af málinu. Ég hélt að hún væri það sem væri lausnamiðað í málinu. Hvað leggur hv. þingmaður til til að leysa þessi mál? Það er rétt að ekki hefur fengist framkvæmdaleyfi í tíu ár, held ég, fyrir Suðurnesjalínu 2, það tók 15–20 ár með línurnar fyrir norðan, Kröflulínu 3 og Hólasandslínu 3, og Blöndulína 3 er sjálfsagt búin að vera rúm 20 ár í umræðunni. Ég hélt að með frumvarpinu ætti að reyna að tryggja það öryggi sem við sáum í desemberveðrinu 2019 að er nauðsynlegt. Ekki er hægt að líkja því veðri og því sem gerðist þá í flutningskerfi raforku, sem er stóra kerfið, saman við þær truflanir sem orðið hafa í dreifikerfinu, minna kerfinu, sem hv. þingmaður var kannski að tala um að hefðu orðið í gegnum tíðina. Í þessu veðri brást flutningskerfið, stóra kerfið, í fyrsta skipti. Það er stóra breytingin í málinu og var náttúrlega alvarlegt. Þar gerðust hlutir varðandi veðrið sem ekki var reiknað með að gætu gerst, eða menn gáfu sér það. Því er búið að bíða lengi eftir að styrkja kerfið. Varðandi óljósa hagsmuni. Fyrst hv. þingmaður kom inn á Reykjavíkurflugvöll, held ég að benda megi á skýrslu Þorgeirs Pálssonar varðandi Reykjavíkurflugvöll og þjóðaröryggismál sem tengjast því að hafa varaflugvöll fyrir landið, ástæðuna fyrir því að tveir flugvellir þurfa að vera á suðvesturhorni landsins; til að tryggja öryggi og síðan sjúkraflug í landinu. Hvað er óljóst við þá hagsmuni sem snúa að sjúkraflugi í landinu og mikilvægi varaflugvalla?
Virðulegur forseti. Fyrri spurningin sneri að því hvað standi eftir í frumvarpinu ef breytingartillaga mín nær fram að ganga. Þá liggur í hlutarins eðli að það sem snýr að raflínunefnd og raflínuskipulagi dettur úr frumvarpinu og eftir standa atriði sem snúa að uppbyggingu íbúðarhúsnæðis, sem er annar þáttur frumvarpsins og er vissulega ekki jafn veigamikill þáttur og hinn. En þetta er tillaga sem ég legg fram einfaldlega vegna þess að málið kemur ekki nógu klárt til okkar. Samband íslenskra sveitarfélaga samþykkir það með semingi út á forsendur sem mér sýnast hafa brostið í gærkvöldi. Ég veit að hv. þingmaður, sem margfaldur flutningsmaður frumvarpa til að rífa skipulagsvaldið af sveitarfélögum í tilteknum málum, er kannski ekki jafn heitur í því og sá sem hér stendur að skipulagsvaldið sé hjá sveitarfélögunum. En hann hlýtur að skilja þá afstöðu.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé bara gott fyrir umræðuna að fá fram þau sjónarmið sem við höfum fengið sem snúa að þessum þætti málsins. Málið í grunninn og stóra myndin af málinu er að skoða hvað nágrannalöndin, sem eru komin miklu lengra en við, hafa gert. Örfá ríki í Evrópu gera þetta með svipuðum hætti og við. Öll Norður-Evrópa setti löggjöf til að tryggja þessa innviði fyrir 20, 30, 40, 50 árum síðan, þ.e. hvert sem litið er, ef við lítum til hinna Norðurlandanna, Bretlands, Hollands og hvað við teljum upp. Við erum þá að reyna að skoða myndina heildrænt. Þetta er bara smá brot af því máli í sjálfu sér. Sjálfur hef ég talað fyrir því að við sem sitjum hér hljótum að líta til þess að við setjum þá löggjöf sem tryggir helstu öryggishagsmuni þegna samfélagsins þannig að einstök sveitarfélög geti ekki farið gegn þeim hagsmunum. Það er sú sýn sem ég hef haft á þetta. Hvernig getum við líkt saman hálendisþjóðgarði og helstu þjóðaröryggishagsmunum landsins? Ég skil ekki þá umræðu hér í kvöld. Eigum við að treysta einstökum sveitarfélögum fyrir þjóðaröryggishagsmunum okkar í stóru myndinni? Erum við ekki að reyna að setja löggjöf um netöryggismál? Eru við ekki að reyna að styrkja raforkukerfið þannig að það sé hér sem við ákveðum hvernig við stöndum að þeim málum? Er það ekki í raun það sem hæstv. samgönguráðherra setur fram í frumvarpi sínu um loftferðir; að tryggja grunnöryggishagsmuni sem snúa að þessum málum? Svo er bara fínt ef það sem hv. þingmaður kom inn á hér í kvöld er stefna Pírata í þessum málum.
Virðulegi forseti. Það sem getur gerst við þá breytingu sem lögð er til með þessu frumvarpi er að ákvarðanir færist fjær almenningi og að hagsmunir sveitarfélaganna verði látnir víkja fyrir hagsmunum framkvæmdaraðila sem gætu kannski náð sátt við sveitarfélögin ef þeir vönduðu sig við það. Þetta held ég að ætti að geta rímað ágætlega við stefnu allra flokka að standa vörð um. Kannski er rétt að undirstrika, af því að mér finnst einhvern veginn liggja í orðum hv. þingmanns að við séum eitthvað ósammála um nauðsyn þess að tryggja raforku um landið, að það erum við alls ekki. Ég vil hins vegar að við gætum að því að við förum ekki að brjóta t.d. 78. gr. stjórnarskrárinnar um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna í leiðinni. Miðað við hvernig fulltrúar Sjálfstæðisflokksins láta varðandi frumvörp þess efnis þá spyr ég mig hvort það sé kannski stefna Sjálfstæðisflokksins að ýta sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga til hliðar þegar það hentar.
Forseti. Ég velti því aðeins fyrir mér hvort hv. þingmaður sé farinn að teygja sig fulllangt þegar hann er farinn að túlka huga og vilja stjórnarmanna Sambands íslenskra sveitarfélaga, og segir hér: Samþykkt með semingi af Sambandi íslenskra sveitarfélaga út af forsendum sem breyttust í gærkvöldi. Í umsögn sambandsins segir, virðulegur forseti, með leyfi þínu, og kemur kannski ágætlega inn á orð hv. þingmanns líka um vanbúið mál: „Samband íslenskra sveitarfélaga hefur á fyrri stigum átt aðkomu að vinnu við mótun tillagna um breytingar á málsmeðferð, með setu í starfshópum sem ráðherra skipaði. Af þeirri ástæðu er ekki tilefni til mikilla efnislegra athugasemda við frumvarpið þótt í umsögn þessari verði áréttuð afstaða sambandsins um meginatriði frumvarpsins.“ Síðan eru tilteknar meginástæður þess að Samband íslenskra sveitarfélaga telur frávikið varðandi skipulagsvaldið vera ásættanlegt í mörgum, mörgum liðum. Það er nú semingurinn sem hv. þingmaður af visku sinni, eða kannski bara í pólitískum skylmingaleik, ákveður að fullyrða að fólk úti í bæ sé með. Ég held að við eigum aðeins að gæta þess hvernig við tölum um fólk sem ekki er í þessum þingsal og túlkum orð þess. Og já, áréttað er að þetta sé verulegt frávik og lögð þung áhersla á að við umfjöllun um frumvarpið á Alþingi verði sá skilningur staðfestur að ekki séu áform um frekari skref, sem er einmitt það sem við gerum. Mér þykir heldur mikil minnimáttarkennd hjá hv. þingmanni, hjá löggjafanum, þótt einhver ráðherralufsa sem ekki á einu sinni á sæti á Alþingi [[Hlátur í þingsal.]]hafi einhverja skoðun á einhverju. Erum við ekki löggjafinn, takk fyrir?
Virðulegi forseti. Já, ég skal viðurkenna það að semingur var kannski fulldjúpt í árinni tekið. [[Gripið fram í.]]En Samband íslenskra sveitarfélaga undirstrikar að þetta frumvarp sé verulegt frávik og í því ljósi verði að staðfesta þann skilning að ekki séu áform um frekari skref í þessa átt. Hvað einhver ráðherralufsa segir skiptir máli þegar sú meinta lufsa er ráðherra málaflokksins sem um ræðir og er t.d. samflokksmaður framsögumanns málsins, sem er búinn að hnýta þetta haganlega í nefndarálit, en það hefur ekki skilað sér til ráðherrans. Annaðhvort þarf Alþingi að kveða fastar að orði eða hv. þingmaður að eiga orð við ráðherrann. Ég held að þessi umræða eigi kannski betur heima í umhverfis- og samgöngunefnd í beinu samtali við ráðherrann þar sem mér heyrðist á fyrri ræðum að hv. þingmaður hefði misst af umræðum ráðherrans og hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þar sem þessi orð féllu. Og það munum við væntanlega fá að heyra ráðherrann útskýra við næsta tækifæri í umhverfis- og samgöngunefnd.
Forseti. Ég missti vissulega af umræðum í gær, en internetið er magnað fyrirbæri. Þar er hægt að verða sér út um ýmsar upplýsingar, m.a. þessar. Hv. þingmaður segir að annaðhvort verði að kveða fastar að orði í því sem nefndin getur nú eiginlega varla kveðið fastar að orði um, sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson og við ræddum hér um áðan að við hefðum hnýtt saman þá hnúta, eða að eiga samtal við ráðherrann. Ég ætla að leyfa, mér, forseti, að velta upp þriðja möguleikanum: Að kannski túlki stjórnarandstöðuþingmaður hér orð ráðherrans ekki algerlega hundrað prósent. En það er akkúrat samtal sem við skulum eiga við hæstv. ráðherra í öðru samhengi. Ég segi bara aftur: Hæstv. ráðherra má hafa hvaða hugmynd sem hann vill hafa. Ég veit ekki hvort lýsing hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar á vilja hæstv. umhverfisráðherra er sú eina rétta, en ég veit að samþykkt Alþingis, lögskýringargagnið, nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, er það sem telur. Mig langar, forseti, að spyrja hv. þingmann um mál sem er mér nokkuð skylt, því að ég hripaði líka eftir honum að heildarendurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum gæti dugað til að ná utan um þau vandamál sem komið hafa upp varðandi uppbyggingu flutningskerfis raforku. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig? Því að ég kom að því að semja þau lög, hef verið vakinn og sofinn í því í rúm tvö ár, en klóra mér aðeins í kollinum yfir því hvernig þau lög eiga að vera svarið við þessu vandamáli. Það væri ánægjulegt að fá að heyra það frá hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Þegar hv. þingmaður er farinn að gera því skóna að hér hafi ég ekki verið að túlka orð ráðherra hundrað prósent rétt, þegar ég las upp orð ráðherra frá því í gær, þá held ég að við komumst ekki lengra með þessa umræðu.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum sem varðar uppbyggingu innviða og fleiri þætti sem hv. framsögumaður umhverfis- og samgöngunefndar, þ.e. nefndarálitsins, gerði ágætlega grein fyrir áðan. Kastljósinu hefur einkum verið beint að einum þætti þessa frumvarps, þ.e. innviðauppbyggingu og raflínuskipan. Tilurð frumvarpsins má rekja til mikils óveðurs í desember 2019, eins og fram hefur komið hjá hv. þingmönnum. Það óveður olli miklu tjóni og setti samfélagið allt úr skorðum. Samgöngur lögðust af og atvinnulífið lamaðist á þeim svæðum sem urðu verst úti á norðanverðum og vestanverðum hluta landsins. Það urðu miklar truflanir í flutnings- og dreifikerfi rafmagns sem síðan hafði að sjálfsögðu áhrif á fjarskipti og sambandsleysi við umheiminn varð veruleiki um hríð á stórum svæðum. Þetta var hörð lexía sem þeir sem eru eldri en tvævetur, skulum við segja, muna kannski enn, en við höfum ekki upplifað annað eins lengi. Í kjölfar þessa var skipaður starfshópur eða átakshópur sex ráðuneyta sem fékk það verkefni að meta og hugsanlega finna færar leiðir til að efla innviði í flutnings- og dreifikerfi raforku og fjarskiptum og hvort einfalda mætti og flýta málsmeðferð við breytingar á áætlunum sveitarfélaga varðandi sitt aðalskipulag og sömuleiðis hvernig mætti vinna með greiðum hætti að útgáfu framkvæmdaleyfa þegar framkvæmd tekur til nokkurra sveitarfélaga eða fleiri sveitarfélaga en eins. Það kom fram við athugun starfshópsins að síðustu ár hafa orðið umtalsverðar tafir í undirbúningsferli framkvæmda við flutningskerfi raforku og þá sérstaklega við meginflutningskerfið sem er á ábyrgð Landsnets. Herra forseti. Sveitarfélög, lítil og meðalstór, mæðast í mörgu og stundum tefja skipulagsmálin fyrir framgangi einstakra þátta í skipulagsferlum. Það kann að vera að óeining sé um einstaka framkvæmd og þá valkosti og þær leiðir sem til greina koma innan sveitarstjórna og meðal íbúanna. Auk þess sýnir reynslan að hætta á töfum eykst auðvitað í réttu hlutfalli við fjölda þeirra sveitarfélaga sem koma að málum. Þetta er að glíma. Raflínur í meginflutningskerfi raforku liggja nefnilega um fleiri en eitt sveitarfélag og þær geta kallað á breytingar á aðalskipulagi og þar er kannski um nokkur sveitarfélög að ræða og breyta þarf aðalskipulagi í hverju þeirra fyrir sig og líka gefa út framkvæmdaleyfi í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Þetta var viðfangsefnið og meginefni frumvarpsins, sem byggir efnislega á tillögum starfshóps ráðuneytanna sem fjallar um að opnað verði á möguleika og heimildir til að vinna sérstakt innviðaskipulag sem taki til svæðis þvert á sveitarfélagsmörk í þeim tilgangi að auðvelda og flýta fyrir uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þetta eru álitamálin. Gert er ráð fyrir því að gerð slíks skipulags verði í höndum nefndar sem í eigi sæti fulltrúar ríkis og fulltrúar sveitarfélaga. Heimilt verður sem sé að skipa stjórnsýslunefnd. Það er heimilt. Þessi nefnd hefur verið kölluð raflínunefnd og þar eiga fulltrúar í viðkomandi sveitarfélögum sæti, þeim sveitarfélögum sem viðkomandi skipulagsákvörðun á að ná til. Í nefndinni situr líka fulltrúi Skipulagsstofnunar til að tryggja fagþekkingu og tengsl við mat á umhverfisáhrifum. Það er rétt að árétta að um er að ræða valkvæða málsmeðferð sem fer einungis í framkvæmd ef fram kemur ósk um það frá framkvæmdaraðila. Beiðni framkvæmdaraðila um skipun raflínunefndar skal sett fram snemma og strax á undirbúningsstigi framkvæmdar og áður en ferli samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum fer í gang. Þessari raflínunefnd, sem svo hefur verið nefnd, er ætlað að veita framkvæmdaleyfi vegna framkvæmda í flutningskerfinu samkvæmt þeirri áætlun sem ríkir um kerfið og hafa eftirlit með þeim framkvæmdum og framkvæmd raflínuskipulagsins. Ef nefndin kemst ekki að sameiginlegri niðurstöðu er lagt til að málinu skuli innan ákveðins tíma vísað til umhverfis- og auðlindaráðherra sem taki ákvörðun um hvað skuli taka til bragðs, hvaða skilyrðum framkvæmdin skuli háð í skilmálum skipulagsins og hvaða valkostir skuli verða uppi. Herra forseti. Í umhverfis- og samgöngunefnd fékk frumvarpið ítarlega umfjöllun, leyfi ég mér að segja. Það bárust 16 umsagnir frá sveitarfélögum og stofnunum. Margar þeirra voru alljákvæðar og töldu áformin vera til framfara á margan hátt. Það var þó ekki einhlítt eins og komið hefur fram í ræðum hv. þingmanna. Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga áréttar þó að tillaga um raflínunefnd sem vinna muni sérstakt vinnuskipulag, sé verulegt frávik frá meginreglu skipulagslaga. Sambandið leggur mikla áherslu á að við umfjöllun Alþingis endurspeglist sá skilningur með órækum hætti að ekki séu áform um frekari skref í þá átt að færa skipulagshlutverkið frá sveitarfélögunum, enda er skipulagshlutverkið einn af hornsteinum sjálfsstjórnarréttar sveitarfélaga, nánast hin helgu vé. Það hefur einnig komið fram að andstaða var við þetta í umsögn Reykjavíkurborgar og innan sambandsins þar sem fulltrúar Reykjavíkurborgar skiluðu sérstakri bókun. Reykjavíkurborg telur þessar breytingar reistar á efnislega rýrum rökum og þær séu ekki aðgengilegar og þarna sé með sama hætti vegið að sjálfsákvörðunarvaldi sveitarfélaga og þetta skapi, eins og fram hefur komið, varasamt fordæmi. Þetta var afstaða Reykjavíkurborgar og sambandsins en í meðförum nefndarinnar tókst að koma á breytingum í samráði við framsögumann sem leiddi málið af lipurð, breytingum sem nægðu til að ásættanleg niðurstaða og breið sátt náðist, leyfi ég mér að segja, en áréttað er kirfilega í nefndaráliti því sem liggur fyrir að ákvæði frumvarpsins séu skýrt afmörkuð að efni, taki einungis til lagningar raflína í flutningskerfi raforku. Ákvæðið nái ekki til annarra innviða eins og samgönguframkvæmda og skapi því alls ekki fordæmi varðandi frekari takmörkun á skipulagsvaldi sveitarfélaganna. Með þessu trúum við því að girt sé fyrir frekari freistingar ríkisvaldsins til að feta sig inn á hina helgu reiti sveitarfélaganna. Í gærkvöldi urðu orðaskipti í þingsal í umræðu sem skapaðist þegar hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra mælti fyrir þingsályktunartillögu um endurskoðun landsskipulagsstefnu fyrir árin 2015–2026. Skilja mátti af orðum ráðherra í andsvari að vel væri hægt að hugsa sér sama fyrirkomulag varðandi fleiri innviðaþætti en við erum að fjalla um hér varðandi þessa breytingu á skipulagslögum núna og þar voru nefndir vegir, rafmagnslínur o.fl., að þessi atriði ættu í það minnsta að lúta frekari tilmælum ríkisins eða jafnvel að gengið yrði lengra eins og ráðherra nefndi að stundum hefði verið rætt, að það ætti hreinlega að heyra undir skipulagsvald ríkisins. Þá erum við kannski farin að fjalla um það sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á varðandi ýmsa þætti sem hugsanlega gætu lotið þjóðaröryggisþáttum. Þau atriði þarf auðvitað að fjalla um á réttum vettvangi og undir réttum formerkjum. Það er nauðsynlegt að afstaða ráðherra og skoðanir í þeim efnum séu alveg ljósar, hvort eitthvað sé undirliggjandi í þessu máli. Það er ekki gott og ekki við hæfi að svo mikilvægir hagsmunir séu kynntir og lagðir fram og jafnvel talað undir rós eða með óljósum hætti, ekki þegar verið er að tala um svona mikilvæg atriði í stjórnkerfinu. Það er alþekkt og óþarfi að draga yfir það fjöður að stór og krefjandi verkefni, þar sem mörg sveitarfélög koma að, hafa gengið hægt og dregist og tafist á undanförnum árum, jafnvel stór hagsmunamál landsvæða, svo að valdið hefur tilfinnanlegu tjóni og tafið framþróun. Þegar ráðherra lætur orð falla, þó að orðið sé frjálst og íslenskan dásamlegt tungumál sem býður upp á ótal blæbrigði, um svona viðkvæm málefni sem lúta að sjálfstæði sveitarfélaga er ekki nema von að ýmsir hrökkvi við og vilji skýringar, hvort hér liggi hugsanlega fiskur undir steini. En fyrir þinginu liggja nú mál þar sem mjög gott tækifæri gefst til að nálgast umræðuna um þessa mikilvægu þætti á eðlilegan og málefnalegan hátt. Ég nefni frumvarp um umhverfismat framkvæmda og áætlana og fyrrnefnda þingsályktunartillögu um endurskoðaða landsskipulagsstefnu. Þarna eigum við að ganga að verkefnum með opin augun, og ekki síst með opinn hug. Ég styð það að málið verði kallað að nýju til nefndar, rætt við hæstv. ráðherra og farið í saumana á þessum umdeilanlegu þáttum.
Hæstv. forseti. Mig langaði að spyrja út í vinnu í hæstv. umhverfis- og samgöngunefnd í þessu máli, því að ég er að lesa nefndarálitið, og hvort ekkert hafi verið rætt um svæðisbundna flutningskerfið, sem er raunverulega samnefnari fyrir þann hluta flutningskerfisins sem ekki telst til meginflutningskerfisins. Við erum með meginflutningskerfið, sem er byggðalínuhringurinn, og svo erum við með svæðisbundna kerfið, sem er háspennta kerfið, sem er hluti af flutningskerfinu út frá byggðarlínuhringnum. Eins og komið hefur fram hér í umræðunni er eins og það hafi ekki ratað inn í texta málsins. Hins vegar getur kannski verið ágætt að málið fari aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr. til að fá á hreint hvernig stendur á því. Í því sem ég hef lesið í skjölum málsins sé ég hvergi minnst á svæðisbundna kerfið. Það er kerfið sem fór mjög illa í desemberveðrinu 2019, aðventustorminum, og þyrfti raunverulega að taka tillit til þess í kerfinu, það er mjög mikilvægt í samhengi hlutanna. Varðandi frumvarpið sem slíkt, raflínunefnd og eitt framkvæmdaleyfi fyrir lagningu raflínu, þá segir í 2. mgr. 28. gr. vegalaga að Vegagerðin geti komið með ósk um lagningu vegar með tilliti til umferðaröryggis. Nú þegar er heimild til þess til að fækka slysum og auka umferðaröryggi. Það er því komið í vegalög. Síðan er það sem ég hef minnst á í kvöld varðandi Keflavíkurflugvöll. Hann er undir nefnd á vegum ríkisins sem sveitarfélög hafa aðkomu að, kannski aðeins tengt því sem við erum að ræða varðandi raflínukerfið eða raflínunefndina. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því að fleiri fordæmi séu í stjórnsýslunni eða í löggjöf frá þinginu sem fara í sömu átt og við ræðum hér?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Í nefndinni voru fulltrúar dálítið uppteknir af þessu atriði varðandi samskipti sveitarfélaganna, en svæðisbundnu þættirnir komu, eftir því sem ég man, mjög lítið við sögu. Það er alveg hárrétt að líklega er eðlilegt að þeim sé gefinn gaumur því að þeir eru angi af sama máli. Varðandi aðra þætti grunninnviðanna, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á í ræðu sinni, sitja sveitarfélögin og ríkisvaldið ekki við sama borð, það gildir ekki jafnræði þar. Annar aðilinn getur sett lög og hinn ekki. Þetta verður þess vegna að vera í afar góðu samráði og það verður að gera það á réttum vettvangi. Aðilar verða að semja um þessi atriði sín á milli. Vissulega eigum við þessa dýrmætu mikilvægu grunninnviði sem við verðum að styrkja betur en við höfum gert til þessa. Reynslan sýnir að við þurfum að gera það. Það eru ekki bara vegir, það eru hafnir og flugvellir vítt og breitt um landið.
Herra forseti. Ég legg þá til að hv. þingmaður ræði þessi mál varðandi svæðisbundna flutningskerfið í nefndinni. Ég tel fulla þörf á því að þau fái umræðu vegna þess að það sem var óvenjuslæmt í óveðrinu var að skemmdir urðu á byggðalínuhringnum, stóra kerfinu. En það sem gerðist líka var að Sauðárkrókslína, Dalvíkurlína, Húsavíkurlína, Laxárlína og Kópaskerslína duttu allar út vegna óveðurs og fóru margar mjög illa. Kannski var stærsta einstaka tjónið það að þetta kerfi og þessar línur urðu fyrir gríðarlegu tjóni í desemberveðrinu, sem við köllum oft aðventustorminn. Síðan langaði mig rétt að spyrja hv. þingmann: Hver er þá afstaða hans til þjóðaröryggismála, til að tryggja helstu innviði landsins sem við höfum rætt hér? Ég kom inn á vegalögin áðan, þar sem tekið er tillit til umferðaröryggis, og Keflavíkurflugvöll og hlutverk hans í samgöngukerfi landsins. Hvernig eigum við að fara með þetta? Eigum við að líta til nágrannaþjóðanna eins og ég lýsti hér fyrr í kvöld? Norðurlöndin, Bretland, Þýskaland, Holland, nánast öll Evrópa er með þetta í stjórnsýslu sinni og samþykkt í lögum frá viðkomandi þingum. Hvar stendur þá hv. þingmaður og flokkur hans, Samfylkingin, til að tryggja þessa helstu öryggishagsmuni þjóðarinnar? Tökum þá kannski í leiðinni það sem bent hefur verið á, eins og umræðuna um Teigsskóg og töfina sem varð þar. Við höfum talað um Reykjavíkurflugvöll, sjúkraflugið, hlutverk hans sem varaflugvallar. Hvernig eigum við að tryggja helstu öryggishagsmuni þjóðar þannig að einstök sveitarfélög fari ekki hart gegn þeim? Gæti hv. þingmaður útskýrt afstöðu sína og flokks síns gagnvart því máli?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir síðara andsvar. Varðandi svæðisbundna kerfið er ég svo sem ekki vel heima. Við höfum kynnt okkur umsagnir sem bárust. Umsögn Landsnets kemur t.d. ekkert inn á þennan hátt. Nú hefur verið fjallað dálítið um að dreifikerfið fari í auknum mæli í jarðstrengi og þess vegna höfum við kannski ekki fjallað svo mikið um þetta. Varðandi grunninnviði og þjóðaröryggismál eru það mikilvæg atriði. Hv. þingmaður spyr um skoðun mína og míns flokks. Við í Samfylkingunni leggjum ríka áherslu á að virða beri sjálfsákvörðunarrétt og sjálfstæði sveitarfélaga. Samvinna ríkis og sveitarfélaga er mikilvæg á margvíslegum sviðum og varðandi grunninnviði líka. Ég held að verkefni komandi missera sé að setjast yfir þetta með mjög vönduðum hætti og fjalla um það. Við erum með í deiglunni frumvörp og hugsanlega frumvörp í smíðum sem lúta að sameiginlegum sjóðum okkar sem eru landið og umhverfi þess sem við þurfum að gæta vel að og búa þar vel um hnútana. Það verður æ meira knýjandi að þarna sé unnið markvisst og af framsýni og fagmennsku.