Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 1. þm. Reykv. n., Guðlaugur Þór Þórðarson, verði fjarverandi á næstunni í nokkrum ferðum erlendis í opinberum erindum fram til 12. apríl. Í dag, þriðjudaginn 2. apríl, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Albert Guðmundsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Borist hefur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1090, um nefndir, starfshópa, faghópa og ráð á vegum ráðuneytisins, frá Ingu Sæland.
Virðulegur forseti. Ég rak augun í fyrirsögn í Mannlífi núna um helgina og þar er spurt: Hvers vegna er svona dýrt að veikjast á Íslandi? Er það fjárhagslegt gjaldþrot að verða veikur af krabbameini á Íslandi? Hvernig stendur á því að kostnaðurinn við að veikjast af krabbameini getur farið yfir milljón fyrir utan vinnutap? Það kostar t.d. ekki krónu, ekki eina krónu, að veikjast í Bretlandi. Við erum að tala um lyfjakostnað og alls konar kostnað upp á 400.000 kr. En það sem slær mig eiginlega mest er að einstaklingur úti á landi þarf að borga 600.000 kr. í ferðakostnað. Ég ætla að lesa annað sem kemur skýrt fram í greininni, með leyfi forseta: „Ég viðurkenni alveg að mesta orkan og áhyggjurnar fara í pappíra, umsóknir, fjármál og þess háttar.“ Það er með ólíkindum að við ætlum líka, ofan í krabbamein, að láta fólk verða fyrir andlegu tjóni vegna fjárhagsáhyggna. Það er lýjandi og það er okkur til háborinnar skammar á Alþingi að við skulum láta viðgangast að fólk sem verður veikt verði að glíma við fjárhagslegar áhyggjur og eigi ekki í sig og á. Þetta á ekki bara við um einstaklinga með krabbamein, það á líka við um einstaklinga sem eru með börn. Það að veikt barn þýði að foreldrar þess verði fjárhagslega næstum öreigar við það og geti ekki einu sinni haldið íbúð eða átt fyrir mat eða lyfjum er okkur til háborinnar skammar. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum getum við látið þetta viðgangast ár eftir ár án þess að bregðast á neinn hátt við?
Herra forseti. Í síðasta mánuði beindi ég fyrirspurn til ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um húsbíla, svokallaða Campers á ensku. Svar ráðherra barst í vikunni er leið og er um margt áhugavert. Ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér það. Það sem vekur athygli er í fyrsta lagi að fram kemur að það er ekki fyllilega vitað hversu margar gistinætur eru í slíkum farartækjum utan hefðbundinna tjaldsvæða, en þær eru líklega á bilinu 150.000–250.000 á ári. Fjöldinn gæti þannig verið á bilinu 2%–3% allra gistinátta og gistináttagjald af þeim gæti þá verið á bilinu 45–75 milljónir á ári. Þessar tölur eru þó með þeim fyrirvara að ekki er enn sem komið er talið sérstaklega með tilliti til þessara gistikosta heldur eru þeir taldir með tjaldgistingu. Í fyrirspurninni var einnig spurt um hvort mögulegt væri að innheimta gistináttaskatt af leigu slíkra bifreiða af bílaleigunni, þ.e. þegar bíllinn er leigður út. Í rauninni er ekkert í lögum um gistináttagjald sem hindrar það. Hins vegar er enn sem komið er gert ráð fyrir að leigjendur bílanna greiði á þeim gististöðum sem þeir fara á, þ.e. er á tjaldstæðunum. Þingmenn þekkja umræðuna sem skotið hefur upp kollinum öðru hvoru um að slíkir bílar gisti oft utan skilgreindra svæða og valdi stundum jafnvel ónæði eða ama. Ef gistináttagjaldið væri innheimt af bílaleigunni væri hins vegar hægt að beina bílunum inn á hefðbundin tjaldsvæði og minnka þannig ágang á svæði utan þeirra. Það er fagnaðarefni að ráðherra telur að starfshópur á vegum Stjórnstöðvar ferðamála, sem skoðar nú gjaldtöku af ferðaþjónustunni í samræmi við stjórnarsáttmálann, ætti að skoða þessa leið eða sambærilegar til að innheimta gjaldið. Slíkt væri bæði skynsamlegt fjárhagslega og einnig góð leið til að beina ferðamönnum í að gista þar sem gert er ráð fyrir að þeir hafi næturstað.
Herra forseti. Loftlagsbaráttan verður unnin í smáum og stórum skrefum. Það er mikilvægt að halda þeim öllum til haga á raunsannan hátt og blása fólki bjartsýni og þor í brjóst. Ekki gera lítið úr stefnu eða árangri, jafnvel halda því fram að ekkert sé gert af viti og að við höfum séð að við höfum aðeins tíu ár til stefnu, eftir það sé baráttan töpuð. Það kemur fram í svari hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn minni um samgöngusamninga að Stjórnarráðið, stofnanir og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins skuli setja sér loftslagsstefnu. Meðal markmiða sem hægt er að setja í hana er að auka hlutfall starfsmanna sem eru með samgöngusamninga þar sem starfsmenn nýta sér almenningssamgöngur eða vistvænan ferðamáta til að ferðast til og frá vinnu. Það er aftur á móti í höndum hvers og eins ríkisaðila að ákveða hvort boðið sé upp á slíka samninga og ég hvet til þess að þeir verði hafðir sem allra, allra flestir og mestir. Ég spurði enn fremur um kolefnisjöfnun flugferða og fleira. Þá kemur það fram í loftslagsstefnu Stjórnarráðsins, sem verið er að leggja lokahönd á, að gert er ráð fyrir að Stjórnarráðið kolefnisjafni starfsemi sína, þar með talið losun sem verður vegna flugferða starfsmanna jafnt innan lands sem utan. Í stefnunni er auk þess gerð krafa á ríkisstofnanir um slíka kolefnisjöfnun. Þið heyrið og sjáið að þarna er verið að taka raunsönn skref sem við eigum að halda á lofti og minna á og duga til að auka bjartsýni. Þess vegna er mjög brýnt að við tölum gjarnan öðruvísi en við gerum, ýmist þingmenn, fjölmiðlar eða sérfræðingar, vegna þess að það er engin ástæða til að tala nein skref í loftslagsjöfnun eða loftslagsbaráttu niður.
Herra forseti. Saga vegagerðar og endurbóta á Vestfjarðavegi 60, um sunnanverða Vestfirði, er löng og ströng. Ekki er ástæða til að rekja hana hér í smáatriðum heldur aðeins tæpa á því að nýjustu vendingar í því langa undirbúningsferli eru að nú í haust lagði sveitarstjórn Reykhólahrepps í heilmikla vinnu við gerð undirbúnings aðalskipulags, um breytingu á því. Ég ber mikla virðingu fyrir því starfi sem sveitarstjórnin lagði í síðastliðið haust. Meðal annars voru haldnir tveir íbúafundir, þar sem þessi mál voru rædd, og voru þeir vel sóttir. Þar var flutt skilmerkilegt erindi frá Skipulagsstofnun um mögulega tímalínu í því verki þegar ákvörðun sveitarstjórnar lægi fyrir. Þann 22. janúar sl. samþykkti sveitarstjórn Reykhólahrepps síðan tillögu að aðalskipulagi sem send var Skipulagsstofnun til meðferðar. Nú hefur komið í ljós að afgreiðsla á því erindi tefst eitthvað. Þessi framkvæmd hefur um langan tíma verið fullfjármögnuð í samgönguáætlun og er það nú. Það er mikilvægt að við eyðum sem fyrst óvissu um framtíð eða tímasetningar þessarar framkvæmdar. Það var ánægjulegt að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins, á ferð sinni um Vestfirði síðastliðna helgi, hélt sérstakan þingflokksfund í Teigsskógi og heimilaði mér að leggja hér fyrir þingið að nýju frumvarp um lagasetningu um veglagningu um Teigsskóg, eða Vestfjarðaveg 60, sem ég hafði áður látið leggja fram ásamt þingmönnum Norðvesturkjördæmis. Erindi mitt hér í ræðustólinn í dag er einungis að afla því máli fylgis. Ég vona að við getum staðið saman að því að höggva á þennan hnút. Ég tel að Alþingi Íslendinga skuldi íbúum á Vestfjörðum að sem fyrst verði hoggið á þennan hnút og þrætuna um þessa veglagningu.
Herra forseti. Síðasta laugardag, 30. mars, voru 70 ár liðin frá því að hér á Alþingi var samþykkt með þingsályktunartillögu að Ísland yrði stofnaðili að hernaðarbandalaginu NATO. Þetta hefur því alltaf verið svartur dagur í augum okkar friðarsinna. Þennan dag, árið 1949, brutust út miklar óeirðir fyrir framan þinghúsið þar sem bæði voru samankomnir þeir sem mótmæltu því að við gerðumst aðilar að NATO en einnig aðrir sem studdu það. Laust fylkingunum saman og höfðu hinir svokölluðu hvítliðar m.a. verið fengnir til þess að mæta mótmælendum með mikilli hörku. Krafa fólksins á Austurvelli sem ekki vildi inngöngu í NATO var að boðað yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um tillöguna. Í takt við stefnu okkar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og líka í takt við þá kröfu sem sett var fram á Austurvelli árið 1949 höfum við nú lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem hreinlega verði spurt: Vilt þú að Ísland gangi úr Atlantshafsbandalaginu, NATO? Svarmöguleikarnir verða nei eða já. Það hefur alltaf verið málstað okkar friðarsinna til framdráttar að fá upp umræðu um slík efni og ég vona að þessi leiðu tímamót, þegar 70 ár eru liðin frá því að við gengum í NATO, verði til þess að við ræðum hvaða þýðingu það hefur að við séum aðili að slíku hernaðarbandalag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Það voru góðar fréttir sem bárust úr Karphúsinu um yfirlýsingu frá ríkissáttasemjara um samkomulag verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnulífsins um meginlínurnar í kjarasamningum með fyrirvara um aðkomu stjórnvalda og samninganefnda og félagsmanna. Það má leyfa sér að binda vonir við að málið klárist. Það yrðu virkilega góðar fréttir fyrir atvinnulíf og efnahag. Ég ætlaði að ræða ríkisfjármálaáætlun og auðvitað hafa kjarasamningar, að um semjist, mikla þýðingu fyrir forsendur þeirrar áætlunar. Ég ætlaði þó ekki að ræða þessar forsendur eða efni áætlunarinnar heldur um fyrirkomulag þeirrar vinnu sem fram undan er í þinginu og hjá fastanefndum þingsins. Í bréfi hv. fjárlaganefndar sem sent var á formenn fastanefnda leitast nefndin við að koma vinnunni fram undan í það mót að hún verði skilvirkari og ekki síður að samvinna um framgang málsins verði skýrari. Sökum þess hve fjármálaáætlun er umfangsmikið mál er gagnlegt fyrir fjárlaganefnd að fá ábendingar og greinargerð um stefnumörkun málefnasviða og aðgerðir enda fastanefndir betur inni í þeim þingmálum sem þessu tengjast. Nefndin hefur í þessu skyni tekið saman ábendingar nefndarinnar frá síðustu áætlun, 2019–2023, og flokkað eftir fastanefndum til að þingið geti beitt sér frekar í að fylgja þeim eftir. Hingað til hafa umsagnir og álit fastanefnda verið mjög vönduð og gagnleg fyrir fjárlaganefnd en um leið yfirgripsmikil og gætt nokkurrar skörunar í umfjöllun. Þá er það umhugsunarefni að hingað til hefur þingið bent á fjölmarga þætti sem mættu betur fara og skilað ábendingum í sínum greinargerðum en þó ekki gert tillögur að breytingum hingað til á útgjaldarömmum áætlunarinnar. Áætlað er í þessu bréfi að vinnan fram undan taki nokkrar vikur en fastanefndir skili umsögnum og ábendingum til hv. fjárlaganefndar fyrir 10. maí nk.
Herra forseti. Ég vil taka upp mál sem hefur verið rætt í áratugi og er mikið þjóðþrifamál. Í morgun skrifar Ásgeir Theódórs læknir grein í Morgunblaðið um ristilkrabbamein þar sem kemur fram að nýgengni þessa meins fer hækkandi þvert á spár. Um leið og læknirinn hvetur fólk til að huga að heilsu sinni með því að fara í skoðun brýnir hann stjórnvöld til aðgerða. Fram kemur að á síðustu fimm árum hafa 67 einstaklingar látist árlega vegna þessa krabbameins sem tekur bæði til meins í ristli og endaþarmi. Við því er að búast að tíðni þessarar tegundar krabbameins hækki með hækkandi aldri þjóðarinnar. Kostnaður við víðtæka skimun í eldri aldurshópum er hreint smáræði miðað við þann ávinning sem hlýst af því að koma í veg fyrir að meinið komist á síðari stig. Sá kostnaður sem einstaklingur þarf að inna af hendi, óski hann þess að fara í ristilspeglun, getur komið í veg fyrir að fólk í tekjulægri hópum fari í þá tiltölulega einföldu og oftast sársaukalitlu skoðun. Fjárhagur manna má ekki standa í vegi fyrir því að með skimun megi afstýra því að einstaklingar greinist allt of seint, fái þeir krabbamein af þeirri tegund. Það er ekki ásættanlegt. Herra forseti. Þetta er ekki nýtt úrlausnarefni, það hefur verið rætt áratugum saman. Hér var samþykkt þingsályktunartillaga árið 2007. Og hvað hefur gerst síðan? Þessi skimun hefur ekki farið í gang enn. Það er kallað eftir skýrri stefnu stjórnvalda í málinu. Innleiðingin gengur allt of hægt. Um stórt lýðheilsumál er að ræða sem snýr bæði að körlum og konum. Aðalatriðið er, og mest um vert, að greina þetta krabbamein á frumstigi og koma þannig í veg fyrir að meinið komist á óviðráðanlegt stig.
Virðulegi forseti. Ég kem hér til að fagna því að starfshópur um heildarstefnumörkun fyrir nemendur með annað móðurmál en íslensku hefur tekið til starfa á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Tvítyngi, það að vera jafnvígur á tvö tungumál, er verðmætt, bæði fyrir einstaklinga og samfélagið í heild. Það er mikilvægt fyrir þroska barna að fá tækifæri til að eiga samskipti á sínu móðurmáli. Þekking á móðurmálinu hefur áhrif á sjálfsmynd barna, er nauðsynlegur grunnur fyrir öðru tungumálanámi og þar með árangri í öllu námi og virkri þátttöku í þjóðfélaginu. Stuðningur, hvatning og virðing fyrir námi í móðurmáli samhliða námi í íslensku er mikilvæg. Þar er ábyrgð foreldra og skóla sameiginleg. Hugsið ykkur hvers börn fara á mis ef þau geta ekki rætt við afa og ömmu. Síðastliðinn föstudag hitti ég ásamt fleiri þingmönnum nefnd pólskra þingmanna sem hefur það hlutverk að sinna Pólverjum búsettum erlendis og halda tengslum við þá. Þeirra áhersla var einmitt á að íslenskt skólakerfi byði upp á tækifæri til að rækta pólsku og viðurkenningu á pólsku sem hluta af formlegu námi nemenda af pólskum uppruna í íslenskum skólum. Margt er vel gert í skólakerfinu og víðar í samfélaginu í vinnu með tvítyngdum nemendum, en það eru líka margar áskoranir. Mikil þekking hefur byggst upp í einstökum skólum hér á landi á tiltölulega stuttum tíma en það vantar heildarstefnu til að betri árangur náist og að nemendur njóti sambærilegrar þjónustu og réttinda. Hlutverk starfshópsins, sem nú hefur verið skipaður, er að koma að stefnumótun í málaflokknum og gera tillögur að leiðum til úrbóta í námi og kennslu sem taki mið af fjölbreyttum hópi nemenda frá ólíkum menningarheimum. Þetta er löngu tímabær vinna. Það þarf faglega forystu og faglegan stuðning við skóla til að raunverulegar umbætur verði.
Virðulegur forseti. Nú þurfum við að standa við bakið á atvinnulífinu. Mikill uppgangur hefur verið í íslensku samfélagi undanfarin ár. Þá hafa fyrirtækin getað nýtt þann kraft til að skapa frekari verðmæti hér, skaffa fólki atvinnu og standa undir þeim hagvexti sem verið hefur. Núna síðast með falli WOW air eru blikur á lofti. Að vísu var byrjaður samdráttur í ferðaþjónustu og flugi WOW fyrir fallið þannig að fyrirtækin, t.d. á Suðurnesjum, voru farin að finna fyrir samdrætti fyrir fall WOW og náttúrlega enn meira núna eftir fall þess. Við höfum líka heyrt um loðnubrestinn. Við höfum heyrt um seinkun á framkvæmdum, eins og vegaframkvæmdum og orkuframkvæmdum á Vestfjörðum, og bakslag sem kom vegna leyfa í fiskeldi og annað slíkt. Allt það hefur haft þau áhrif að fólk heldur að sér höndum. Þess vegna er mikilvægt að atvinnurekendum sem ráða fólk í vinnu til að stunda hér verðmætasköpun sé gert kleift að halda þeirri vinnu áfram og sjá til þess að halda hjólum atvinnulífsins gangandi þannig að verðmætasköpunin fyrir velferðina haldi áfram. Því vil ég benda á nokkrar tillögur sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa komið fram með í þessu efni og lagt fram á Alþingi. Það eru leiðir sem við getum farið til að standa við bakið á atvinnulífinu, til þess að halda velferðinni áfram. Þar vil ég fyrst nefna að auka endurgreiðslur í fyrirkomulaginu Allir vinna úr 60% í 100% og hafa frístundahús þar inni í, með 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu; endurgreiða virðisaukaskatt við fráveituframkvæmdir; aðstoða sveitarfélögin og opinbera aðila við að auka framkvæmdastig sitt, sem er um leið heilbrigðismál, og leyfa íþróttafélögum og öðrum almannaheillasamtökum, eins og Landsbjörgu og fleirum, að byggja aðstöðu sína og fá virðisaukaskattinn endurgreiddan af því. Allt er þetta hugsað til að auka framkvæmdir [[Forseti hringir.]]nú þegar samdráttur er í ferðaþjónustunni og annars staðar og til að tryggja aukna verðmætasköpun í samfélaginu.
Herra forseti. Það var gott að vakna í morgun og heyra að það væri flötur á samningi milli aðila á vinnumarkaði. Það var óvenju bjart yfir þeim og mér heyrist skapandi hugsun geta leitt til nýstárlegrar nálgunar. Ég bind því miklar vonir við þennan áfanga. En undirritun samninga hangir á aðkomu stjórnvalda eins og lengi hefur verið vitað og ég bið því hæstv. ríkisstjórn að halda vel á spöðunum í framhaldinu. Nú reynir einmitt á það hvort ríkisstjórnin er tilbúin til að koma með útspil sem mikill meiri hluti landsmanna hefur sagst sammála um, þ.e. að lækka skattbyrði á lág- og millitekjuhópana, hópana sem urðu eftir í fordæmalitlum uppgangi síðustu ára. Samfylkingin mun að sjálfsögðu mæta jákvæð öllum tillögum sem miða í þessa átt. Þegar á móti blæs getum við Íslendingar sýnt að við erum samheldin þjóð og ég held að nú þurfum við á því að halda að þjappa okkur saman eftir áföllin sem hafa riðið yfir síðustu vikur. Hlutverk ríkisstjórnar er að mæta fólki þar sem það er, ekki þar sem ríkisstjórnin óskar að það sé statt. Hún þarf því nú að bretta upp ermar og ráðast í aðgerðir til að tryggja fólki í landinu sómasamleg lífskjör og öryggi og vinna gegn ójöfnuði og að langþráðum stöðugleika. Ef það reynist nauðsynlegt að mynda nýja ríkisstjórn til þess að ráðast í þetta verkefni þá, herra forseti, verður svoleiðis að vera.
Herra forseti. WOW air hætti starfsemi í síðustu viku og hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Afleiðingarnar af gjaldþrotinu eru margvíslegar og alvarlegar fyrir þúsundir einstaklinga og fjölskyldna. Það á eftir að koma í ljós hve mikil áhrif gjaldþrotið mun hafa á rekstur sveitarfélaga, útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs, Ábyrgðasjóðs launa og efnahags- og atvinnulífið almennt, ekki síst ferðaþjónustuna í landinu. Það hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni að WOW air hefur átt í miklum erfiðleikum um langa hríð. Sá sem hér stendur hefur t.d. lagt fram tvær fyrirspurnir til hæstv. samgönguráðherra sem varða reglur Isavia um lendingargjöld, innheimtu þeirra og skuldasöfnun flugfélaga við Isavia, fyrst í október á síðasta ári og aftur í nóvember sama ár. Tilgangur þeirra var að reyna að varpa ljósi á hvort einstök flugfélög væru að safna upp óeðlilegum skuldum við Isavia. Erfitt reyndist að fá skýr svör, m.a. vegna þess að ekki væri heimilt að gefa upp skuldir einstakra viðskiptavina. Þá fengust engar upplýsingar vegna ársins 2018. Í öðru svarinu kom hins vegar fram að skuldir sem voru komnar fram yfir gjalddaga höfðu aukist um tæpan milljarð milli áranna 2016 og 2017, úr 786 milljónum í 1,7 milljarða. Herra forseti. Í fjölmiðlum hefur komið fram að skuldir WOW við Isavia séu a.m.k. 1,8 milljarðar kr. Isavia hefur þó ekki staðfest þá tölu svo ég viti né heldur neitað. Spurningin sem verður að svara er sú hvort það sé eðlilegt að ríkisfyrirtæki á borð við Isavia leyfi slíka skuldasöfnun, hvaða áhrif það hefur á samkeppni og jafnræði flugfélaga, en síðast en ekki síst hvort rekstrinum hafi verið haldið áfram óeðlilega lengi með aðstoð [[Forseti hringir.]]ríkisfyrirtækisins Isavia. Var það vilji eiganda Isavia sem erum við sjálf?
Hæstv. forseti. Ég hef aftur lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um opinbera háskóla og lögum um háskóla sem gengur lengra en það frumvarp sem ég lagði fram fyrst. Frumvarpið sem ég hafði lagt fram gerði ráð fyrir því að einnig yrði litið til einstaklinga sem hefðu lokið sveinsprófi við inntöku í háskóla, en að þessu sinni geng ég lengra og aðalatriðið verður ekki stúdentspróf eða sveinspróf heldur færni og þekking sem svarar til krafna skólans um undirbúning fyrir nám á háskólastigi. Lögð skal áhersla á að lagt sé heildstætt mat á nemendur og meta skuli einstaklinga sem hafa lokið stúdentsprófi, sveinsprófi, öðru fag-, starfs- eða listnámi. Með því er fólki gefið tækifæri sem hefur lokið öðru námi en stúdentsprófi en hefur samt nægjanlega reynslu, mögulega úr atvinnulífinu eða öðru, til að ráðast í háskólanám. Nú þegar er í lögunum kveðið á um undantekningar, að háskólum sé heimilt að innrita nemendur sem ekki hafi lokið stúdentsprófi, en ljóst er að undantekningin stuðlar að því að inntaka slíkra nemanda mætir ávallt afgangi. Með frumvarpinu er ekki markmiðið að galopna háskólamenntun heldur að háskólinn sé opnari við að taka á móti fjölbreyttum hópi, fjölbreyttari nemendum með mismunandi bakgrunn sem þó hafa næga þekkingu til að stunda háskólanám í ákveðnum greinum. Stúdentspróf verður að sjálfsögðu hin almenna bóklega leið til að undirbúa sig undir mikið af háskólanámi en háskólanum er þá í sjálfsvald sett hvernig hann velur í skólann og í ýmsar deildir og getur haft það eftir sínu höfði og mismunandi eftir deildum. Það er sérstakt að hafa hitt mikið af fólki, hvar sem ég fer á landinu, sem ræðir þetta frumvarp við mig og spyr: Af hverju á sjúkraliðinn sem er með starfsreynslu og næga þekkingu og færni ekki að komast inn í hjúkrunarfræði? Af hverju á búfræðingurinn sem hefur starfað í lögreglunni í fjölda ára og með næga þekkingu og reynslu ekki að komast inn í lögreglufræðina eða listfræðingurinn með starfsreynslu úr leikskóla ekki að komast inn í leikskólakennaranám? Ég vil breyta því. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Fréttir næturinnar, um að búið sé að aflýsa verkföllum, eru góðar. Þær veita vissulega von um að hægt sé að minnka óvissu fyrir einstaklinga, fjölskyldur, lítil fyrirtæki og stór. Ábyrgðin á samningum er að sjálfsögðu hjá aðilum vinnumarkaðarins og þeir standa að mínu mati undir henni. Ríkissáttasemjari hefur tekið vel utan um samningsaðila og haldið þeim við efnið. Það er ávallt fagnaðarefni þegar sést í land með kjarasamninga, sér í lagi þegar þeir fela í sér sanngjarnar launahækkanir, skynsamlegar breytingar á vinnufyrirkomulagi og möguleika, ekki síst fyrirtækjanna til að halda áfram að efla sig og styrkja. En mikilvægast er þó að stöðugleika sé ekki ógnað með tilheyrandi samfélagskostnaði til skemmri og lengri tíma - og ég ætla að leyfa mér að ganga út frá því að út frá þessu sé gengið. Engin ástæða er til að ætla annað en að á þessum tímapunkti geri ríkisstjórnin það sem þarf til að dæmið hjá aðilum vinnumarkaðarins gangi endanlega upp. Við í Viðreisn höfum gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir margumrætt skattaútspil sitt. Það var mislukkað og gekk fyrst og fremst út á málamiðlun milli ríkisstjórnarflokkanna sjálfra í stað þess að einblína á lausn kjaradeilunnar. Það bað enginn um þetta, sagði einn forystumaður í verkalýðshreyfingunni. Ákallið frá verkalýðshreyfingunni var hins vegar að tryggja skattaumbætur fyrir fólk með lágar tekjur og millitekjur, ekki fyrir hátekjufólk eins og útspil ríkisstjórnar Vinstri grænna fól í sér. Þótt þetta útspil hafi síðan ekki verið beint til þess fallið að liðka fyrir viðræðum og jafnvel dregið þær á langinn ætla ég að ganga út frá því að hægt verði að klára kjaraviðræður. Boltinn er hjá ríkisstjórninni og við í Viðreisn munum að sjálfsögðu styðja hana til skynsamlegrar niðurstöðu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara fram á meira í þessari viku en að ríkisstjórnin hafi plan um það hvernig hægt verði að nálgast niðurstöðu kjarasamninga, hafi plan um það hver aðkoma hennar verður að kjarasamningum þessa vikuna. Ég ætla ekki að biðja um meira en ég ber þá von í brjósti.
Hæstv. forseti. Samkvæmt fréttum sem berast þessa klukkutímana virðist hilla undir að kjarasamningum á almennum markaði sé að ljúka. Það er mikið gleðiefni og auðvitað vonar maður að aðilar hafi náð samningum sem séu á skynsamlegum nótum og muni skapa áframhaldandi hagvöxt og hagsæld hjá bæði fyrirtækjum og einstaklingum og að með þeim sé afstýrt tjóni sem af frekari verkföllum hefði orðið. Það er þó einn óvissuþáttur í þessum fréttum, sá að nú stendur upp á ríkisstjórn Íslands að koma að þessu máli til að liðka fyrir. Ég get alveg viðurkennt að ég er ekkert gríðarlega bjartsýnn eftir feril þeirrar stjórnar síðustu 18 mánuði eða svo. Ég fylgist hins vegar mjög spenntur með því hvort þær kröfur eða sá vilji verkalýðsforystunnar sem fram hefur komið um að hér verði dregið úr vaxtaokri og það verði breytt til í vísitöluútreikningi, hvort slíkar hugmyndir rata inn í þá lausn sem ríkisstjórnin verður að koma fram með í dag. Það má segja að þessi dagur sé nokkurs konar álagspróf á ríkisstjórnina og við fáum að sjá eftir nokkra tíma hvort ríkisstjórnin stenst þetta álagspróf. Ég ætla að láta hana njóta vafans en ég er ekki bjartsýnn. Að sjálfsögðu munum við þá fjölmenna upp í þennan stól og finna að því ef illa gengur en auðvitað vonar maður það besta. Ég bíð sem sagt spenntur eftir útspili ríkisstjórnarinnar til að leysa þessa deilu.
Virðulegur forseti. Uppi er mjög áhugaverð staða meðal samningsaðila á vinnumarkaði sem skorað hafa á stjórnvöld að lækka skatta, og það með fjármálaráðherra úr Sjálfstæðisflokki, sem alla jafna vill lækka skatta, og forsætisráðherra úr Vinstri grænum, sem ég held að væri alveg til í að lækka skatta á láglaunafólk, eins og er krafan almennt. Þetta hljómar mjög gerlegt. En tillögur samkvæmt fjármálaáætlun líta þó eiginlega þveröfugt út. Þar kemur skattalækkunin aðallega til góða fyrir þá sem eru með milli- og hátekjur. Öll skattaívilnun kemur í rauninni þeim til góða. Ég hvet ríkisstjórnina til góðra verka í þessum málum. Verið hefur nokkur jarðskjálfti á íslenskum vinnumarkaði á undanförnum árum síðan kjararáð kom með innlegg sitt í þessa fyrstu bylgju kjaramála. Þá bylgju höfum við ekki enn náð að jafna. Við erum enn þá að sigla í gegnum þann storm. Það verður áhugavert að sjá hvaða niðurstöðu við náum í því efni með þessari áskorun aðila vinnumarkaðarins til stjórnvalda. Ég ætla að vera hóflega bjartsýnn hvað það varðar - hóflega af því að ég sé þess ekki merki í fjármálaáætluninni þar sem tvímælalaust hefði verið tækifæri til að leggja þessar áherslur. En það var ekki gert og ég skil ekki af hverju. Þess vegna vakti það ákveðna bjartsýni að sjá þessa niðurstöðu í morgun. En framvindan er á herðum ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma í þessa sérstöku umræðu um skerðingar vegna atvinnu- og lífeyrissjóðstekna eldri borgara og öryrkja. Meðal spurninga sem við ætlum að reyna að svara er: Er það ekki ávísun á fátækt að skatta 36,94% og skerða 45% atvinnu- og lífeyristekjur eldri borgara og öryrkja eins og gert er í dag? Er eðlilegt að 60.000 kr. greiðslur til öryrkja frá lífeyrissjóðum séu skertar 100%? Ríkisstjórnin myndi græða á því að leyfa þeim eldri borgurum að vinna sem vilja og það án skerðingar. Gróðinn yrði í skatttekjum og betri heilsu þeirra sem vilja eða geta unnið. Að koma í veg fyrir vinnu hjá þeim sem vilja vinna með skerðingum og sköttum á laun þeirra er ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi sem bitnar á eldri borgurum eða öryrkjum. Það er fáránlegt að skerða vinnulaun. Þar eru einnig undir lífeyrissjóðslaun frá lífeyrissjóðunum sem eru ekkert annað en laun viðkomandi og vextir. Þetta er eignaupptaka af verstu gerð. Hvers vegna er það látið viðgangast hjá ríkisstjórnarflokkunum, sömu flokkum og hafa komið á hálfum lífeyrissjóðsgreiðslum frá lífeyrissjóðum og hálfum frá Tryggingastofnun ríkisins og það án allra skerðinga fyrir eldri borgara? Sá sem er með 1 milljón frá lífeyrissjóði fær 124.053 kr. á mánuði frá TR, þ.e. nákvæmlega sömu upphæð og sá sem er með 125.000 kr. frá lífeyrissjóðnum sínum. Þarna er um að ræða ótrúlega óreiðu vegna þess að ef við tökum þessa tvo einstaklinga fær sá sem hefur ekki nema 125.000 kr. frá lífeyrissjóði, sem er yfirleitt láglaunafólk eða þá konur, og vinnur hálfa á móti hálfri vinnu, útborgaðar 233.000 kr. Hinn sem er með 1 milljón frá lífeyrissjóði, hvað fær hann útborgað? Jú, hann fær útborgað 738.000 kr. og fær 124.000 kr. frá ríkinu. Hvernig í ósköpunum er þetta hægt? Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp orðrétt það sem stendur á vef Tryggingastofnunar: „Lífeyrissjóðstekjur eru of lágar, þar af leiðandi átt þú ekki rétt á 50% lífeyri og 50% frá lífeyrissjóðunum miðað við þær lífeyristekjur sem þú gefur upp. Lífeyrissjóðstekjurnar þurfa að vera hærri en 124.053 kr. á mánuði svo að þú eigir rétt. En þú getur sótt um almennan ellilífeyri.“ Á hverjum er verið að níðast einna helst? Jú, konum. Vegna þess að viðkomandi hefur ekki náð því að fá nógu háan lífeyri má neita honum um að fá 125.000 kr. sem milljón króna maðurinn fær. Skerðingar öryrkja vegna krónu á móti krónu er ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi sem hefur varað í tvö ár eftir að eldri borgurum var sleppt úr þeirri fjárhagslegu gildru. Ríkissjóður er um 20 milljarða í plús sem honum hefur stoltum tekist að hafa af öryrkjum með krónu á móti krónu, með því að afnema ekki skerðinguna á sama tíma og gert var hjá eldri borgurum. Þá myndi aldurstengd örorkuuppbót hætta að skerða framfærsluuppbótina og næði þar með tilgangi sínum sem er að koma til móts við einstaklinga sem ekki hafa safnað réttindum í lífeyrissjóð. Við afnám krónu á móti krónu myndu öryrkjar njóta greiðslna sem eiga að bæta stöðu þeirra, svo sem dánarbætur, mæðrabætur og feðralaun, sjúkrabætur, lífeyrissjóður og séreignarsparnaður. Séreignarsparnaður er ekkert annað en vextir og laun og á ekki að skerðast króna á móti krónu. Sérstök uppbót er 63.000 kr. á mánuði og ef öryrki með 1 milljón í séreignarsparnaði tekur hana út til að borga fyrir húsnæði, lyf, mat, föt fyrir börnin sín gerir ríkisstjórnin eignaupptöku á henni í formi skatta og skerðinga. Þetta er ekki gert við nokkra aðra launþega eða eldri borgara sem eiga séreignarsparnað. Þeir verst settu á meðal öryrkja geta ekki unnið neitt. Þeir hafa orðið að hætta að vinna vegna þess að 100.000 kr. vinnulaun verða 0 vegna krónu á móti krónu skerðingar og sérstaka uppbótin upp á 63.000 kr. á mánuði hverfur. Eru ekki allir jafnir fyrir lögum eða er í lagi að leggja veikt og slasað fólk, öryrkja, í einelti fjárhagslega á öllum sviðum vegna veikinda þeirra? Getur hæstv. ráðherra svarað því hvenær því ólöglega fjárhagslega ofbeldi verður hætt?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þessa umræðu hér. Í umræðunni hefur verið beint til mín tveimur spurningum sem ég ætla að leitast við að svara. Í fyrsta lagi hvað varðar skerðingar eins og þær eru uppbyggðar. Það er rétt að 45% atvinnu- og lífeyrissjóðstekna skerða greiðslur til ellilífeyrisþega. Aftur á móti má ekki gleyma því í þessu sambandi að í gildi er almennt 25.000 kr. frítekjumark sem gildir um allar tekjur ellilífeyrisþega. Auk þess hefur frá 1. janúar 2018 verði í gildi sérstakt 100.000 kr. frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega, sem þýðir að þeir geta unnið sér inn 100.000 á mánuði með atvinnu án þess að það hafi nokkur áhrif á greiðslur ellilífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins. Það eru því aðeins tekjur umfram þessi frítekjumörk sem hafa áhrif til lækkunar á greiðslur ellilífeyrisþega. Það vekur hins vegar athygli að eftir að ellilífeyriskerfið var einfaldað og breytingar gerðar í því skyni að stuðla að frekari atvinnuþátttöku eldri borgara hefur öldruðum með skráðar atvinnutekjur frá Tryggingastofnun ekki fjölgað og fækkaði reyndar talsvert á milli áranna 2017 og 2018. Staðreyndin er að einungis 8% þeirra sem fengu greiddan lífeyri frá Tryggingastofnun í ársbyrjun 2018 voru með einhverjar atvinnutekjur, eða 2.800 einstaklingar. Þar af voru rúmlega 1.600 einstaklingar með tekjur undir 100.000 kr. frítekjumarkinu. Í tilfelli örorkulífeyrisþega er málið flóknara. Þar gilda mismunandi reglur um hina ýmsu bótaflokka, eins og þingmaðurinn rakti í máli sínu. Ég hef lagt áherslu á að breyta kerfinu til einföldunar þannig að bótakerfið hvað varðar örorkulífeyrisþega verði líkast því sem gildir um ellilífeyrisþega. Von er á skýrslu starfshóps mjög fljótlega þar sem tillögur um nýtt bótakerfi verða lagðar fram. Ég bind vonir við að við getum ráðist sem fyrst í einföldun á kerfinu og tekið m.a. á þeim skerðingum sem nefndar eru. Seinni spurningin sem hv. þingmaður spyr er hvort eðlilegt sé að 60.000 kr. greiðslur öryrkja frá lífeyrissjóði séu skertar 100%. Þarna er um að ræða framfærsluuppbótina sem verið hefur við lýði í meira en 10 ár. Í upphafi var henni ætlað að tryggja að lífeyrisþegar hefðu að lágmarki ákveðnar tekjur sér til framfærslu að meðtöldum bótum almannatrygginga. Tiltölulega fáir fengu uppbótina greidda í upphafi. Í gegnum árin hefur framfærsluuppbótin hins vegar hækkað hlutfallslega meira en aðrar bætur almannatrygginga og hefur hún þannig fengið aukið og meira vægi en ráðgert var í upphafi. Framfærsluuppbótin hefur komið sér vel til fyrir marga einstaklinga en hún hefur hins vegar þann ótvíræða ókost að allar tekjur hafa áhrif á fjárhæð hennar, sem kallað hefur verið króna á móti krónu skerðing í daglegu tali og hv. þingmaður kom réttilega inn á í upphafsorðum sínum. Ég held að það sé tímabært að leggja hana af og einfalda bótakerfið vegna örorku með svipuðum hætti og gert hefur verið í tilfelli ellilífeyrisþega með sameiningu bótaflokka og einföldun útreikningsreglna. Hvað varðar hins vegar þetta ákveðna dæmi sem hv. þingmaður tók í sínu máli, um að 60.000 kr. greiðslur til öryrkja væru skertar um 100%, þá er málið ekki alveg svo einfalt. Í dæminu virðist þingmaðurinn gera ráð fyrir því að viðkomandi einstaklingur fái greidda aldurstengda örorkuuppbót., þ.e. að hann hafi verið mjög ungur þegar hann var metinn á örorku í fyrsta skipti. Meðalaldur öryrkja við fyrsta örorkumat er aftur á móti um 40 ár. Í þeim tilfellum þurfa lífeyrissjóðstekjur að ná rúmlega 90.000 kr. á mánuði til að framfærsluuppbótin falli niður. Ég rek það ekki hér til að gera lítið úr fyrirspurn hv. þingmanns eða málflutningi hans, heldur fyrst og síðast til þess að benda á hversu flókið þetta kerfi er í heildina og samspilið á milli flokka og skerðingar og hversu brýn þörf er fyrir heildstæða einföldun á kerfinu. Þess vegna hefur ríkisstjórnin lagt mjög mikla áherslu á heildarendurskoðun kerfisins með fækkun bótaflokka í huga og einföldun og að samhliða því verði dregið úr þeim skerðingum sem innbyggðar eru í kerfið. Ég bind mjög miklar vonir við að það verkefni muni takast vegna þess að hingað til hefur verið nokkuð góð pólitísk samstaða um það í sölum Alþingis, í það minnsta í umræðunni, að ráðast þurfi í einföldun á kerfinu og að draga þurfi úr þessum skerðingum. Ríkisstjórnin vinnur að því og hefur til þess ákveðið fjármagn á yfirstandandi ári. Við ræddum það líka við gerð ríkisfjármálaáætlunar og ætlum okkur að ná því markmiði. Ég bind miklar vonir við þá vinnu sem nú er í gangi og er mikilvægt að hún fari að líta dagsins ljós þannig að við getum farið að vinna eftir henni.
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu þýðingarmikla máli. Sömuleiðis þakka ég hæstv. ráðherra fyrir hans framlag hér. Ekki má undan dragast að leysa öryrkja úr hinni manngerðu fátæktargildru sem þeim hefur verið búin. Miðflokkurinn vill taka fast á þessum málaflokki. Í stjórnmálaályktun flokksins, sem samþykkt var á flokksráðsfundi um helgina segir svo, með leyfi forseta: „Íslenska þjóðin eldist eins og á við um nágrannaþjóðirnar. Fjölgun aldraðra á komandi árum liggur fyrir í lýðfræðilegum gögnum og spám. Við því er mikilvægt að bregðast með tímanlegum og réttum hætti. Miðflokkurinn vill að eldri borgarar hafi tök á að lifa mannsæmandi lífi. Ríkisstjórnin hefur daufheyrst við kröfum um að bætur almannatrygginga“ - sem tekur auðvitað jafnt til aldraðra og öryrkja - „fylgi launaþróun. Hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna í 100 þúsund krónur gengur of skammt. Miðflokkurinn vill að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur enda liggja fyrir útreikningar sem ekki hafa verið bornar brigður á að slík aðgerð kosti ríkissjóð ekki svo mikið sem eina krónu. Miðflokkurinn telur einnig brýnt að hækka frítekjumark vegna fjármagnstekna og að fast verði tekið á skerðingum bóta vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum sem grafið hefur undan tiltrú á lífeyriskerfinu og skilur aldrað láglaunafólk eftir jafnsett og fólk sem ekkert hefur greitt í lífeyrissjóð á starfsaldri. Miðflokkurinn vill að öldruðum sé gert kleift að búa á heimilum sínum en að úrræði séu fyrir hendi þegar slíks er ekki lengur kostur. Miðflokkurinn vill gangast fyrir átaki til að reisa dvalar- og hjúkrunarheimili fyrir aldraða sem mæti þeirri þörf sem fyrir hendi er á hverjum tíma. Aldraðir sem skilað hafa ævistarfi sínu eiga skilið að búa við góð kjör og öryggi.“
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni, hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni, fyrir umræðuna. Hann er óþreytandi við að ræða málefni eldri borgara og öryrkja og við erum nær alltaf sammála í þeim efnum. Mér fannst hann koma með mikilvægan punkt sem við höfum kannski ekki alveg verið sammála um, en hér kom hann með dæmi um einstakling sem fær 1 milljón í lífeyrisgreiðslur en fær samt sem áður 125.000 kr. frá Tryggingastofnun. Ég fékk aðstoð í tölvunni og þetta dæmi er hárrétt eins og hann leggur það fram. Þetta er auðvitað ekki í neinu samræmi við það sem við höfum verið að tala um í þessum sal, að þeir sem hafa háan lífeyri fái líka bætur frá Tryggingastofnun. Virðulegi forseti. Ég held að mjög mikilvægt sé að þessar reglur verði endurskoðaðar. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég heyri líka að ákveðnir þjóðfélagsþegnar sem geta t.d. verið með mjög há laun geta nýtt séreignarsparnað fyrstu árin þegar þeir komast á lífeyri og fengið þannig líka fullar bætur frá Tryggingastofnun. Það er ekki kerfi sem við erum að hugsa um. Það er ekki kerfi sem við höfum talað um að verja. Ég tek þess vegna undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni að þetta er verk sem þarf að fara í. Við erum að tala um að reyna að hafa kerfið réttlátt. Margir fá allt of lágar bætur eins og hér kom fram og ég held að það sé verk að vinna að færa þá háu bótaeinstaklinga og færa tekjur þeirra til þeirra sem minna hafa. Það er verkefnið fram undan, við erum sammála um það og ég ætla að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu ótrúlega máli í ræðu.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að taka upp þetta efni, sem er því miður gamalkunnugt: skerðingar í almannatryggingakerfinu sem skilja þúsundir lífeyrisþega eftir í fjárhagslegri úlfakreppu. Við verðum að stíga skref út úr þessu lamandi kerfi sem er af manngerðum toga og pólitískum toga. Þetta er stefna um samfélagsgerð. Ég ætla ekkert sérstaklega að tala um skerðingar. Það er annar hópur á þessu stigi sem er okkur í Samfylkingunni ofar í huga, hópur sem þekkir ekki skerðingar, bara skort og fátækt. Það er aldrað fólk, iðulega farið að kröftum, hefur kannski verið utan vinnumarkaðar hluta ævi sinnar eða búið við langvarandi heilsubrest, hefur lítinn eða engan lífeyrissjóðsrétt og dregur fram lífið af strípuðum lífeyri frá Tryggingastofnun. Þetta eru bláfátækir Íslendingar. Þetta er ástand sem er til vansa í okkar menningarsamfélagi hjá sjöttu hamingjusömustu þjóð í heimi. Það eru að lágmarki 3.000 manns 65 ára og eldri sem lifa undir fátæktarmörkum á Íslandi, 8% eldri borgara. Sennilega eru þeir miklu fleiri, því miður. Þessar tölur er að finna í nýlegri skýrslu starfshóps félags- og barnamálaráðherra um kjör aldraðra. Í þessum hópi eru einstaklingar sem lifa við kvíða, vanlíðan og skert lífsgæði. Þetta er veruleiki á Íslandi í dag. Þetta er viðráðanlega stór hluti þeirra 35.000 eldri borgara sem eiga rétt til greiðslna frá Tryggingastofnun. En að sama skapi er það til háborinnar skammar að skuggi fátæktar grúfi yfir þó svona stórum hópi. Það á ekki bara við um aldraða. Það er einnig hlutskipti stórra hópa öryrkja. Hverjar eru tillögurnar til úrbóta? Hvar eru þær og hvenær koma þær fram? Ég spyr hæstv. ráðherra þeirrar spurningar því að við höfum ekkert val, við verðum að gera hér úrbætur.
Virðulegi forseti. Tilgangur almannatryggingakerfisins frá upphafi hefur verið að aðstoða þá sem þurfa aðstoð. Verkalýðshreyfingin barðist fyrir lögum um alþýðutryggingar í 15 ár áður en lögin um þær voru loks samþykkt. Þetta er því grundvallarstoð í velferðarkerfinu okkar. En það er rétt að muna að aðstoða þá sem aðstoða þarf og þeirri aðstoð þarf að forgangsraða, beina stuðningnum þangað sem hans er mest þörf. Eitt fyrsta verkefni þessarar ríkisstjórnar var að hækka frítekjumark atvinnutekna eldri borgara upp í 100.000, enda forgangskrafa hagsmunasamtaka þeirra. Sú ráðstöfun hefur skilað sér í talsverðum kjarabótum fyrir þá eldri borgara sem hafa atvinnutekjur. En hækkun frítekjumarksins hefur ekki skilað sér í fjölgun eldri borgara með atvinnutekjur og þeim fækkaði raunar milli áranna 2017 og 2018. Í desember á síðasta ári skilaði starfshópur félagsmálaráðherra af sér ítarlegri skýrslu um stöðu þeirra eldri borgara sem hvað höllustum fæti standa í samfélaginu. Sem betur fer er sá hópur ekki stór en mikilvægt að beina sjónum fyrst að þeim hópi til að hann festist ekki varanlega í fátækt. Þar tel ég að við þurfum ávallt að byrja. Við hljótum alltaf að forgangsraða þeim efst sem hafa mesta þörf fyrir aðstoð. Þaðan kemur sérstaka framfærsluuppbótin sem hefur verið gagnrýnd fyrir að hafa allt of hörð skerðingarmörk, króna á móti krónu, en framfærsluuppbótinni var ætlað að tryggja lágmarkstekjur ef aðrar tekjur og bætur örorkulífeyrisþega næðu ekki ákveðnum lágmörkum. Ég held að allir séu sammála um að skerðingarmörkin séu allt of há og því ætlum við að breyta. Forseti. Ég tel að full ástæða sé til að einfalda þau kerfi sem komin eru til ára sinna. Í þau hafa verið bútasaumaðar lausnir sem ekki ríkir sátt um í dag og um þau hefur staðið yfir vinna í langan tíma. Breytingarnar þurfa að tryggja framfærslu og að þeir sem það geta geti bætt sinn hag. En við þurfum að ná árangri, samstöðu og lendingu þannig að það hverfi ekki alltaf einhver frá borðinu þegar kemur að endalokum einhvers samtals.
Forseti. Það kemur fram í Píratakóðanum, sem er sameiginleg gildayfirlýsing Pírataflokka um allan heim að Píratar virði mannhelgi. Þeir leggja sig fram um að koma á samfélagi þar sem samstaða ríkir og þar sem hinir sterku vernda og aðstoða þá sem veikir eru. Þetta er grunnurinn sem við byggjum á og m.a. ástæða þess að ég og aðrir Píratar höfum lagt mikla áherslu á að leiðrétta kjör viðkvæmra hópa í samfélaginu. Að leiðrétta kjör þessara hópa snýst ekki einungis um að tryggja mannréttindi heldur snýst það einnig um skynsamlega og ábyrga stefnumörkun. Núverandi fyrirkomulag gerir lítið annað en að tryggja fátækt þeirra sem stóla á lífeyrisgreiðslur, fyrirkomulag sem er algjörlega galið í ljósi þeirrar þekkingar sem við búum yfir í dag um afleiðingar fátæktar á andlega og líkamlega heilsu fólks. Það ætti því að vera ljóst að útrýming fátæktar er fjárfesting til framtíðar. Hindranir á athafnafrelsi og getu fólks til að auka lífsgæði sín í formi skerðinga og lágra lífeyrisgreiðslna mun aldrei verða sparnaður. Að halda slíku fram afhjúpar skort á framsýni og vítaverðan vanskilning á samspili kerfa. Markmið almannatryggingakerfis er ekki ölmusa með ströngum skilyrðum heldur greiðslur sem stuðla að því að einstaklingar geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi. Markmið um sjálfstætt líf felur í sér að við útrýmum fátækt og þeirri frelsisskerðingu sem henni fylgir. Forseti. Innviðir eru meira en vegir og brýr, það er fólkið í landinu. Til að tryggja velgengni samfélagsins þurfum við að fjárfesta í fólki, í einstaklingum og gera þeim kleift að lifa sjálfstæðu lífi á eigin forsendum. Ég hef tekið eftir því að í þessari góðu umræðu hafa margir, stjórnarliðar líka og ráðherrar, talað um þörf þess að einfalda bótakerfið, afnema framfærsluuppbótina og minnka eða afnema skerðingar. Það er frábært. En lífeyrisþegar eru búnir að bíða lengi eftir þessum breytingum og Píratar eru með eitt þingmál sem situr nú fast í velferðarnefnd af því að stjórnarliðar [[Forseti hringir.]]neita að taka það út úr nefndinni, líklegast vegna þess að þeir þora ekki að greiða atkvæði gegn því máli þegar að því kemur í þingsal. Hvers vegna er ekki hægt að taka þetta mál út og afgreiða það bara strax? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Það sorglega við krónu á móti krónu skerðinguna og löngu úr sér gengið fyrirkomulag örorkulífeyrismála hér á landi er að það er búið að vera í umræðunni í fleiri ár að endurskoða það kerfi. Í a.m.k. áratug er búin að standa nær samfelld vinna um endurskoðun lífeyriskerfis fyrir öryrkja og eldri borgara. Það tókst að ljúka þeirri vinnu gagnvart eldri borgurum 2016, en því miður sátu öryrkjar eftir þá. Ég óttast að á því verði afskaplega lítil breyting á komandi árum því að ekki er að sjá á fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar að neitt fjármagn sé ætlað til þess að taka á kostnaði við t.d. afnám á krónu á móti krónu skerðingu. Sá kostnaður hefur verið metinn á hartnær 10 milljarða til skemmri tíma litið. Vonandi mun sú breyting leiða til þess að draga muni úr nýgengi örorku hér enda er ekkert eins atvinnuhamlandi og króna á móti krónu skerðingin. Til að byrja með er viðbúið að af þeirri breytingu hljótist allnokkur kostnaðarauki fyrir ríkissjóð. En það er alveg augljóst þegar rýnt er í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að ekki er gert ráð fyrir þeim kostnaði þar. Þar af leiðandi hlýtur stærsta spurningin til hæstv. ráðherra að vera: Hvernig á að fjármagna þær breytingar sem lofað hefur verið að ráðast í? Rétt er að minnast þess að ráðherra hefur nýlega skýlt sér á bak við að ekki sé hægt að ráðast í leiðréttingar á skerðingum á örorkulífeyri þar sem ekki sé fjármagn fyrir hendi í gildandi fjárlögum til þeirrar leiðréttingar. Það sama hlýtur að eiga við um þetta. Það hlýtur að þurfa fjárheimildir til að ráðast í nauðsynlegar kerfisbreytingar. Þær fjárheimildir skortir.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, þakka flokksbróður mínum hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir að koma með hana í sérstöku umræðunni í dag og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur hér. Við tölum um skerðingar á lífeyristekjur aldraðra og öryrkja og atvinnutekjur. Við virðumst neita að horfast í augu við það að í þeim þjóðfélagshópum býr mikill mannauður, vannýttur mannauður, og alltaf í boði ríkisstjórnar hverju sinni. Ég hef áður bent á það sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson benti á áðan. Í fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er ekki gert í neinu ráð fyrir því að reyna að koma til móts við þetta fátækasta fólk, koma til móts við það með því að hætta að skattleggja fátækt. Tækifærið er núna. Ríkisstjórnin hefur það í höndum sér akkúrat núna að laga ástandið á vinnumarkaði með því t.d. að koma til móts við kröfur láglaunastéttanna og verkalýðsins um að hætta að skattleggja fátækt. Flokkur fólksins á líka frumvarp í velferðarnefnd sem hefur legið þar og kemst ekki inn í þing, frumvarp sem lýtur að því að hætta að skerða launatekjur eldri borgara. En í raun og veru erum við ekki í þessari umræðu að tala um nákvæmlega hópinn sem situr eftir, þ.e. öryrkjana og eldri borgarana sem eru á strípuðum launum frá almannatryggingakerfinu. Við erum að reyna að koma til móts við þá sem mögulega gætu haldið áfram að taka þátt í samfélaginu með okkur og unnið með okkur við að byggja það upp í stað þess að meina þeim um það með slíkum og þvílíkum skerðingum að allur vilji til sjálfsbjargar er ekki orðinn að neinu. Þess vegna spyr ég, þrátt fyrir að talað sé um að það kosti um 10 milljarða að afnema krónu á móti krónu skerðingar á öryrkja, er þá einhver að tala um hvað mannauðurinn myndi skila sér til baka [[Forseti hringir.]]þegar út á vinnumarkaðinn kæmi og tæki virkilega þátt í samfélaginu með okkur?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli og hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni fyrir innlegg hans. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað um mikilvægi þess að afnema krónu á móti krónu skerðingu og við þurfum að flýta því máli. Mig langar til að koma inn á málefni aldraðra og vinnumarkaðsmál. Eftirlaunahópurinn fer stöðugt stækkandi, en það er hópurinn 67 ára og eldri. Það er sá aldur og aldurstakmark sem við höfum sett inn sem réttindamörk vegna eftirlauna og almennt er aldurshópurinn 67–70 ára sá sem við höfum gert ráð fyrir að hverfi af launamarkaði. En eiga þessi aldursmörk enn þá við? Bætt heilsa og líðan gerir það að verkum að fólk er virkara lengur og því tilbúnara til að vinna lengur. Fólk stundar endurmenntun alla starfsævina og viðheldur færni við fjölbreytt störf. Vinnumarkaður framtíðarinnar verður sveigjanlegri og mun gera ráð fyrir ólíkum þörfum og mismunandi færni. Allt eykur það kröfur fólks til að geta stundað vinnu lengur. Auk þess þurfum við á að halda kröftum, hæfileikum og reynslu fólks hér á landi eins lengi og þess nýtur við, sem getur líka aukið ráðstöfunartekjur þess. Það er ekki seinna vænna en að undirbúa vinnumarkaðinn og umhverfi þess fyrir það að fólk dvelji þar lengur. Við þurfum að horfa á þá staðreynd að þessi aldursmörk, 67 ár, eiga ekki lengur við. Frá 1. janúar 2018 var frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega hækkað í 100.000 kr., sem þýðir að þeir geta unnið sér inn 100.000 kr. á mánuði með atvinnu án þess að það hafi nokkur áhrif á greiðslu ellilífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins. Það eykur þann sveigjanleika að fólk geti að einhverju marki unnið launavinnu á móti töku eftirlauna og stuðlað að sveigjanlegri starfslokum. Virðulegi forseti. Það er ekki aðeins að hlutfall þeirra sem eru í hópi aldraðra fari stækkandi heldur er breytileiki þessa hóps mikill. Það er því nauðsynlegt að vinnumarkaðurinn fari fyrir alvöru að horfa til þessa hóps af meiri áhuga en áður.
Forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún er þörf og ekki er vanþörf á því að brýna núverandi ríkisstjórn í þessum málum. Mig langar að nefna tvö atriði sem fram hafa komið í umræðunni. Ég er alveg steinhissa á því að menn séu hissa á að ekki hafi fjölgað öldruðum á atvinnumarkaði út af 100-þúsundkallinum sem þeir geta unnið sér inn. Hver veður upp úr stólnum til að vinna sér inn 100-þúsundkall? Afsakið. Í annan stað er hin ástæðan fyrir því að aldraðir hafa ekki komið út á vinnumarkaðinn fyrir 100-þúsundkallinn, óttast ég, að þeir séu að vinna svart. Við höfum neytt kynslóðina sem skóp þetta þjóðfélag til að vinna svart. Við erum með sveigjanleg starfslok í orði, 65–80 ára, en samt bönnum við starfsmönnum að vinna eftir sjötugt. Að vísu liggur í nefnd frumvarp frá Miðflokknum um að ríkisstarfsmenn megi vinna til 73 ára, ef þeir vilja og geta. Það fæst ekki tekið úr nefnd. Við lögðum um jólin fram tillögur við fjárlagaumræðu að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur, bara ekki. Það var fellt. Við lögðum líka fram að krónu á móti krónu skerðingu myndi linna um áramótin en ráðherra brá þá á það ráð að reyna að hræða eða neyða öryrkja til að taka upp starfsgetumat áður en þessi greiðsla kemur til. Sá sem hér stendur var í nefnd sem var með þetta mál til umfjöllunar og það vita allir að til þess að hægt sé að taka upp starfsgetumat verða að vera til hlutastörf. Það verður að byrja á að skapa hlutastörf, sérstaklega hjá hinu opinbera, hjá sveitarfélögum, og með samningum við atvinnurekendur til að þeir sem eru metnir hæfir til að geta unnið sér inn einhverjar krónur reki sig ekki á vegg að mati loknu. Þess vegna er til skammar að ráðherrar skuli pína öryrkja til að taka upp starfsgetumat áður en þetta liggur fyrir.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa mikilvægu og fjölbreyttu umræðu. Það er margt sem þarf að ræða í henni. Við erum öll sammála um að við viljum gera vel við þá hópa sem eru hér til umræðu, eldri borgara og öryrkja, þó að deila megi um hvort eigi að ræða þá tvo hópa alltaf saman og blanda þeim saman, eins ólíkir og þeir eru á margan hátt. Ég tek undir að það liggur mikið á að gera breytingar varðandi skerðingarnar hjá öryrkjum eins og hefur verið gert hjá eldri borgurum. Vonandi tekst okkur að klára það hið fyrsta og það er mjög mikilvægt. Það er líka mikilvægt að hvorugt þessara kerfa sé byggt þannig upp að fólk sé fest í einhvers konar fátæktargildru. Við erum öll sammála um þetta, að við viljum draga úr skerðingunum. Við viljum hjálpa þeim sem á því þurfa að halda. Þess vegna þurfum við að hafa það svolítið á hreinu hvað þær aðgerðir sem við förum í þýða. Ég tel ekki til mikils að vinna að fara í aðgerðir sem greiða fjármuni úr almannatryggingum, úr ríkissjóði, skattfé almennings, til fólks sem hefur næga framfærslu í dag á meðan til er fólk sem hefur ekki næga framfærslu. Við þurfum að stilla okkar aðgerðir af þannig að við hjálpum þeim sem þurfa aukna framfærslu, að við borgum ekki úr ríkissjóði til fólks sem hefur nægt fjármagn á milli handanna. Þetta þurfum við að hafa algjörlega kýrskýrt. Ég tek alveg undir mikilvægi þess að leyfa fólki að vinna og þess vegna erum við búin að setja inn frítekjumark og lækka skerðingarnar úr 100% niður í 45%. Þar þurfum við að halda áfram og það gerum við ekki nema með aukinni verðmætasköpun í samfélaginu. Þetta þarf að fylgjast að og það er hægt að nota þessa mælikvarða á mörgum öðrum stöðum líka [[Forseti hringir.]]en þannig bara virka því miður ekki fjárlög ríkisins.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það var merkilegt að hlusta á hæstv. félags- og barnamálaráðherra segjast vilja fella niður skerðingar á örorkulífeyri því að um það erum við, held ég, öll sammála og munum við í Samfylkingunni ekki liggja á okkar liði við að koma því loksins í gegn. Hættum að mala og förum að gera. Við höfum rætt þetta svo oft en það breytist ekkert, ekki heldur hjá núverandi ríkisstjórn þar sem hæstv. ráðherra fer með málaflokkinn. Við teljum öll að þetta kerfi sé algjörlega galið. Það er ósanngjarnt og vitlaust. Og ekki nóg með það, heldur er tveimur ólíkum hópum, eldri borgurum og öryrkjum, egnt hvor gegn öðrum, eins vitlaust og það nú er. Það er bara svo dýrt að leiðrétta þetta, segja stjórnvöld alltaf. En við þau vil ég segja að það er líka mjög dýrt að halda fólki í sárri fátækt. Það hefur harkalegar afleiðingar inn í heilbrigðiskerfið og hið félagslega kerfi. Það er dýrt fyrir ríkið og það er dýrt fyrir sveitarfélögin. Svo er alveg merkilegt að hlusta á hæstv. ráðherra greina frá því að eftir að frítekjumark var hækkað hjá eldri borgurum hefur þeim ekkert fjölgað sem sótt hafa vinnu. Það liggur því ekkert fyrir um að þetta verði svo dýrt fyrir ríkissjóð því að við eigum að leyfa fólki að sækja sér þá vinnu sem það mögulega getur til að koma sér út úr sárri fátækt. Ég þreytist ekki á að benda á að um leið og við setjum mikið fjármagn í að efla virkni einstaklinga sem komnir eru á örorku, með hvers konar virkninámskeiðum og styrkingu, refsum við þeim fyrir að nýta sinn aukna kraft. Það er ekki merki um gott fjármálalæsi, herra forseti. Að lokum vil ég líka segja að það er alveg merkilegt að hlusta á orð hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem virðast hafa mestar áhyggjur af þeim hópi sem hefur nóg. Þeir hafa komið hérna tveir og hafa sérstaklega [[Þetta er rangt.]]talað um þá hópa sem hafa nóg milli handanna [[Þetta er rangt. Þetta er …]]og að þeir eigi … [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]
Gefið ræðumanni hljóð. Ekki frammíköll.
Þakka þér fyrir, herra forseti. Að lokum vil ég segja að það var alveg merkilegt að hlusta á orð hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins [[Forseti hringir.]]sem komið hafa hingað og virst hafa mestar áhyggjur af þeim sem hafa nóg á milli handanna á meðan við hin erum kannski meira að horfa á þá sem ekki hafa til hnífs og skeiðar. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]] Fyrirgefðu, herra forseti. Þetta er eiginlega ekki hægt. [[Forseti hringir.]]
Forseti vill ekki frammíköll og allra síst orðbragð af þessu tagi. En ræðutíma ræðumanns er lokið.
Já, en ég verð að fá að klára ræðuna, hún var mjög vel tímasett. [[Forseti hringir.]]
Hv. þingmaður er komin hálfa mínútu fram úr.
Já, það er af því að annar ræðumaður tók tíma þeirrar sem hér stendur. Já, þær eru misjafnar áhyggjur fólksins hér á Alþingi. Við í Samfylkingunni höfum frekar áhyggjur af þeim sem ekki eiga til hnífs og skeiðar.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem við eigum um almannatryggingakerfið okkar, öryggisnetið, sem við sem samfélag höfum komið okkur upp fyrir þá sem sökum aldurs eða skertrar starfsgetu geta ekki séð fyrir sér með atvinnutekjum. Ég er hjartanlega sammála því að að sjálfsögðu eru skerðingar og skerðingarhlutföll, hvort sem er vegna atvinnutekna, lífeyrissjóðstekna eða einhvers annars, partur af þeirri umræðu. Ég vil líka taka undir það sem hér hefur verið sagt, að það sé nauðsynlegt að einfalda kerfið þótt ekki væri nema bara til þess að þeir sem kerfið nota og þurfa á það að treysta geti áttað sig á réttindum sínum. Það er hlutur sem skiptir máli. Það að afnema krónu á móti krónu skerðinguna er partur af því. Mér finnst hins vegar líka mikilvægt að við föllum ekki í þá gryfju að um leið og við tölum um einföldun á kerfinu verði umræðan einfölduð vegna þess að þetta snýst um marga og ólíka þætti sem þurfa að spila saman með sanngjörnum hætti. Þar finnst mér mikilvægt að halda nokkrum hlutum til haga. Einn þeirra er sá að ekki nema u.þ.b. fjórðungur örorkulífeyrisþega er með einhverjar atvinnutekjur þannig að við megum ekki fókusera bara á skerðingarhlutföll þeirra sem eru með atvinnutekjur. Við þurfum líka að hugsa um hina sem hafa ekkert annað sér til framfærslu. Við verðum að leggja meiri áherslu á endurhæfingu til að fólk komist út á vinnumarkaðinn. Við verðum að setja ábyrgð á vinnumarkaðinn, og þar með samfélag okkar, um að ráða fólk með skerta starfsgetu í vinnu. [[Forseti hringir.]]Svo verðum við að horfa til samspils lífeyrissjóðstekna og almannatrygginga. Það er risastór umræða sem því miður er ekkert pláss fyrir í þessari sérstöku umræðu.
Forseti. Þegar maður skoðar tölurnar fer mann að gruna sterklega að þetta sé bara hápólitískt mál. Ef við skoðum t.d. stjórnarsáttmálann, þ.e. hverjir séu kjósendur þeirra flokka sem eru núna í stjórn, forgangsraða þeir frekar á eldri borgara - kjósendaflokkurinn er þar - en þá sem eru með lægstar tekjurnar. Hjá þeim sem eru með lægstar tekjurnar, meira að segja hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, minnkar hlutfallið hjá þeim sem kjósa þá. Á öðrum tekjustigum er það þannig að eftir því sem tekjur lækka hjá fólki kýs það frekar Vinstri græna - nema þeir sem eru í alveg lægsta tekjuflokknum. Þannig að við sjáum, og nú horfum við á stjórnarsáttmálann sjálfan, að ef við ætlum að reyna að meta hvað þessi ríkisstjórn ætlar að gera fyrir öryrkja kemur það fram á bls. 30, á eftir öllu öðru, alveg á næstsíðustu blaðsíðunni, þar detta inn þessi almannatryggingamál. Fyrst þá er talað um, með leyfi forseta: „Tekjumark atvinnutekna aldraðra verður hækkað í 100.000 kr. strax um næstu áramót.“ Aldraðir settir í forgang. Þar á eftir er talað um öryrkja og þá á bara að fara í eitthvert samtal við öryrkja. Það á ekki að lækka þá. Hvers vegna á ekki bara að lækka þá samhliða? Það er alveg hægt að gera það, það er sanngjarnt að gera það. Aldraðir mega vinna sér inn tekjur án þess að fá skerðingar. Stundum vilja menn halda áfram að vinna sér inn tekjur. Við viljum að þeir séu aðeins virkir á vinnumarkaðnum. Það vita allir að það er hollt og gott. Hvað með þá sem eru á atvinnuleysisbótum? Þetta eru allt hópar fólks sem við viljum veita öryggisnet. Aldraðir fá þessar 100.000 kr., það eru 69.000 kr. fyrir þá sem eru á atvinnuleysisbótum. Þeir fá bætur frá ríkinu - en samt er þeim heimilt að vinna sér inn 69.000 kr. án þess að vera skertir, því að við viljum að þeir séu á vinnumarkaðnum. Við viljum að þeir séu með annan fótinn þar og reyni að komast inn á hann. Það er nákvæmlega það sama og við viljum með öryrkja. Við viljum að öryrkjar geti, þá daga sem þeir hafa þrek og orku til - það er mjög mismunandi - komist út á vinnumarkaðinn. Við munum sjá þetta gerast þegar aðrir flokkar eða flokkar sem setja þetta fólk í meiri forgang - þá munu þessar skerðingar hverfa. Þessar skerðingar munu mögulega hverfa á þessu kjörtímabili ef það verður nógu mikill þrýstingur á ríkisstjórnina [[Forseti hringir.]]en ég held ekki niðri í mér andanum hvað það varðar. Svo mun þetta mögulega hverfa líka þegar allt menntaða, klára fólkið sem er að detta út af vinnumarkaði út af kulnun fer að þrýsta á sína vini, þá kannski verður kominn nógu mikill pólitískur þrýstingur. En hann er ekki til staðar í dag, ekki hjá þessum flokkum.
Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að hefja umræðu um þetta mál. Þeir einstaklingar sem verða fyrir skerðingum vegna atvinnu- og lífeyrissjóðstekna eru fjölbreyttir og þeir búa við mismunandi kjör. Þessi hópur er jafn mikill þverskurður af þjóðinni og hverjir aðrir. Sú mynd sem þessi staða gefur okkur af samfélaginu er ekkert sérstaklega falleg, ekki síst þegar litið er til áhrifanna á þá tekjuminnstu eða þá sem verst standa. En þetta er líka sanngirnismál. Það eiga allir rétt á því að stjórnvöld komi fram við þá af sanngirni. Staðreyndin er sú að kerfið sem við höfum byggt upp letur fólk frá vinnu í stað þess að hvetja það áfram. Í því samhengi er mikilvægt að horfa á jákvæð áhrif þess að vera hluti af samfélaginu, t.d. í gegnum vinnu, jákvæð áhrif á heilsuna, bæði líkamlega og andlega, að finna að maður skipti máli. Með þessu er ég ekki að segja að allir eigi að vera knúnir til að vinna, alls ekki, en það er óverjandi að stjórnvöld torveldi fólki sérstaklega að nýta þessi tækifæri sín í samfélaginu. Hérna er króna á móti krónu skerðingin sennilega mesti áhrifavaldurinn, sú eining innan kerfisins sem virkar mest vinnuhamlandi á umrædda hópa. Þetta er akkúrat sá þáttur sem stjórnvöld hafa boðvald yfir sem á ríkastan þátt í að gera lífeyrisþegum erfitt um vik með að stunda vinnu. Það er óverjandi. Hvað stendur þá í vegi fyrir úrbótum? Er það kostnaðurinn? Ef hann er svo mikill að hæstv. ríkisstjórn er ómögulegt að afnema skerðingarnar að fullu, af hverju þá ekki að byrja á því að gera það að hluta til og fylgjast með árangrinum, mæla hann, mæla aukningu í atvinnuþátttöku meðal þeirra sem þiggja atvinnu- og lífeyristekjur, bæði eldri borgara og öryrkja, mæla aukninguna í lífsgæðum hjá þeim sem hafa mátt þola skerðingarnar og taka svo að einhverjum tíma liðnum stöðuna og spyrja: Hver hefur kostnaður okkar sem samfélags verið af skerðingunum til þessa dags? [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé komið nóg. Ég held það sé komin full ástæða til að taka raunverulega stöðuna og mæla þetta. Við getum ekki haldið áfram að rífast um þetta hérna og knýja málið ekkert áfram. Það er einfalt að komast að því hver raunkostnaðurinn er og stoppa þetta.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmönnum kærlega fyrir umræðuna í dag. Ég tek heils hugar undir margt sem þar hefur komið fram eins og að króna á móti krónu frumvarp Pírata komist út úr nefnd og í atkvæðagreiðslu. Einnig að hvergi í fjárhagsáætlunum er gert ráð fyrir að útrýma krónu á móti krónu skerðingunni, eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson benti á. Það sem við höfum komist að í dag og er staðreynd er að allir flokkar vilja afnema krónu á móti krónu. Allir flokkar lofuðu fyrir síðustu kosningar að taka út krónu á móti krónu og það eiginlega strax. Þess vegna er óskiljanlegt að það skuli ekki vera gert í dag. Það sem skelfir mig mest í þessu samhengi er að 4 milljarðar eru áætlaðir í þetta en svo var klipinn af því 1,1 milljarður og þá eru komnir 2,9 milljarðar og þeir eru fastir. Hvað þýðir að 4 milljarðar eigi að fara í þetta þegar það kostar sennilega í kringum 12 milljarða að gera þetta? Ég spyr: Hvar er brellan? Vonandi getur ráðherra svarað því hvernig á að afnema krónu á móti krónu skerðingu með 4 milljörðum ef það kostar 12 milljarða? Ég held að það sé eiginlega grunnsvarið sem við þurfum að fá og hitt líka að það er svolítið skrýtið með hálfan á móti hálfum lífeyri sem ellilífeyrisþegar mega fá að þeir sem þurfa mest á því að halda að geta fengið hálfan á móti hálfum og unnið áfram sem eru með undir 124.000 kr. úr lífeyrissjóði fá ekki en það er búið að setja þetta til hinna sem hafa ekkert með að gera. Það er svona bútasaumur í þessu kerfi okkar sem er alveg skelfilegur. Þetta er orðið svo bútasaumað kerfi og þetta skrímsli er orðið svo mikið að enginn getur fest hendur á því. Þess vegna verðum við að núllstilla, við eigum bara að ganga í það að segja hér og nú: Við núllstillum kerfið, búum til nýtt kerfi, mannlegt sem ber virðingu fyrir réttindum fólks þannig [[Forseti hringir.]]að það geti lifað með reisn og ekki í sárri fátækt.
Virðulegi forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka fyrir hana. Mér hefur fundist hún heilt yfir vera góð og málefnaleg. Ég ætla að enda á því að taka undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni sem talar um að núverandi kerfi gagnvart örorkulífeyrisþegum sé orðið mikill bútasaumur og þarfnist heildstæðrar endurskoðunar. Þess vegna erum við einmitt í þeirri vinnu. Ég hef ekki fundið annað hjá þeim fulltrúum sem hér eru í salnum og eru í þessari vinnu, sem eru hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir og hv. þm. Ásmundur Friðriksson, en að bæði í þessari umræðu hér og í þeirra málflutningi sé nokkur samhljómur um þessi mál, sem lýtur að því í fyrsta lagi að einfalda kerfið og í öðru lagi að við horfum til þess að geta gert meira fyrir þá sem sannarlega þurfa á því að halda og hafa minna milli handanna. Þessi vinna miðar öll að því. En samhliða þurfum við að gera breytingar á kerfinu okkar og styðja betur við endurhæfingu, aðstoða fólk við að koma sér aftur út á vinnumarkaðinn. Eins og sakir standa, ef ungu fólki á örorku fjölgar með sama hætti og verið hefur, breytast tölurnar. Það fóru um 42 milljarðar árið 2016 í þennan málaflokk, í örorkulífeyri. Það verður komið í 90 milljarða árið 2030. Það miðast við að við gerum ekkert, bætum ekki tekjur þeirra hópa sem þarna eru inni. Þess vegna þurfum við að ná fram kerfisbreytingum og króna á móti krónu skerðingarnar eru einn liður í því en það þarf fleira til, til þess að styðja við fólk til að fara út á vinnumarkaðinn, það sem dettur út af vinnumarkaði. Þess vegna þurfum við þessar kerfisbreytingar vegna þess að við þurfum sannarlega að bæta kjör þessa hóps. En til þess þurfum við að geta náð [[Forseti hringir.]]að tryggja að það sé ekki fjölgun með sama hætti og verið hefur. Það held ég að við séum öll sammála um, svona meira og minna. En ég þakka fyrir umræðuna. Hún var góð og ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka málið upp.
Herra forseti. Ég styð þetta frumvarp um skóga og skógrækt heils hugar. Ég er ánægður með að með því er lagður grunnur að því að skógrækt geti vaxið og orðið grunnur að stöðugri atvinnu vítt og breitt um landið um langa framtíð. Við þurfum að gera stórátak í skógrækt og þetta er skref í þá átt. Undir nefndarálitið skrifaði ég með fyrirvara sem felst í því að ég set spurningarmerki við að valdheimildir stofnunarinnar verði rýmkaðar svo mikið sem raun ber vitni, eins og er reyndar algengt meðal stofnana í dag. Það er viðsjárvert en reyndar allt of algengt í stjórnsýslunni. Þarna er ég að tala um sektarvald sem fært er Skógræktinni í hendur í 23. gr. frumvarpsins. Ég er einnig ósáttur með 22. gr. þar sem dagsektir sem Skógræktinni er heimilað að leggja á þá sem gerast brotlegir eru allt að 500.000 kr. Þar finnst mér allt of mikið í lagt - svo og að Skógræktinni séu falin ný og óskyld verkefni eins og fram kemur í 21. gr. frumvarpsins.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. nefnd fyrir að hafa farið yfir málið og lagt það fram eins og það liggur fyrir núna. Ég held að það hafi verið gerðar skynsamlegar breytingar. Þetta eru líka skynsamlegar stjórnkerfisbreytingar á þessum mikilvæga sjóði. En ég vil ítreka það sem kom fram hér í gær, að ég tel æskilegt að það fari fram heildstæð úttekt á því hvernig við skipuleggjum okkar framlög varðandi rannsóknir og þróun í tengslum við jafnréttismál til að geta gert þetta jafnvel enn skilvirkara en nú er. Síðan vil ég jafnframt undirstrika það sem kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra um fulltrúa ráðuneytisins, eða forsætisráðherra - að það verði haft samráð við alla stjórnmálaflokka um skipun fulltrúans. En að sjálfsögðu styð ég þetta mál. Það er framvinda í þessu máli og þróunin er góð. En það er eitt og annað sem við þurfum síðan að fara enn betur yfir.
Forseti. Þessi tillaga breytir skipulagi Jafnréttissjóðs og færir það til betri vegar. Hún felur í sér viðbrögð við #metoo þar sem rannsóknarefnum tengdum kynferðislegri áreitni er bætt við þau verkefni sem sjóðurinn styrkir. Ég kem bara hingað upp til að fagna því að það eigi að styrkja rannsóknir á þessu sviði og lýsi yfir ánægju með að nefndin mælist til þess að sjóðurinn haldi áfram að starfa eftir að upprunalegri áætlun um fimm ára starfstíma er lokið.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1217, máli 766. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Þetta varðar innflutning búfjárafurða. Ég vil í upphafi ræðu minnar rekja stuttlega forsögu þessa máls áður en farið verður yfir þær breytingar sem frumvarpið kveður á um. Við gildistöku EES-samningsins hinn 1. janúar 1994 var Ísland undanþegið reglum I. viðauka samningsins varðandi dýra- og plöntuheilbrigði. Hinn 1. janúar 1997 tóku gildi endurskoðaðar reglur á þessu sviði sem leiddu til þess að Ísland hefði að óbreyttu talist þriðja ríki varðandi útflutning á sjávarafurðum til Evrópusambandsins. Það hefði kallað á umfangsmiklar sýnatökur og kostnað. Slík breyting hefði haft verulega skaðleg áhrif á útflutning íslenskra matvæla og því var ákveðið að hefja viðræður um endurskoðun á undanþágu Íslands frá I. viðauka. Þeim viðræðum lauk með því að Ísland gekkst undir þær gerðir sem vörðuðu sjávarafurðir en hélt undanþágu sinni varðandi búfjárafurðir. Í febrúar árið 2002 tók ný matvælalöggjöf Evrópusambandsins gildi en hún fól m.a. í sér að sá aðskilnaður sem áður var milli mismunandi framleiðslugreina, þar með talið búfjárafurða og sjávarafurða, var felldur úr gildi. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins fór fram á að Ísland tæki þessa löggjöf upp með heildstæðum hætti í EES-samninginn þar sem ekki væri lengur unnt að innleiða þessar reglur þannig að þær tækju einungis til sjávarafurða. Það var svo árið 2005 sem íslensk stjórnvöld samþykktu að hefja viðræður um upptöku matvælalöggjafar Evrópusambandsins í EES-samninginn. Skilyrði Evrópusambandsins fyrir þeim viðræðum var að svokölluð leyfisskylda yrði felld niður en í henni felst að óheimilt er að flytja inn kjöt, egg og ógerilsneyddar mjólkurvörur til landsins nema með sérstakri heimild Matvælastofnunar. Með beiðni um innflutningsleyfi vegna kjöts þarf að fylgja vottorð um að það hafi verið geymt við a.m.k. -18°C í einn mánuð fyrir tollafgreiðslu. Í viðræðum um upptöku matvælalöggjafar Evrópusambandsins í EES-samninginn var af hálfu Íslands sett það eina skilyrði að Ísland myndi ekki gefa eftir bann við innflutningi lifandi dýra. Í júní 2006 samþykkti þáverandi ríkisstjórn drög að samkomulagi um upptöku matvælalöggjafarinnar í EES-samninginn þar sem m.a. var gert ráð fyrir að frystiskyldan yrði felld niður. Samkomulag þetta var síðan endanlega staðfest af hálfu ríkisstjórnarinnar árið 2007 með fyrirvara um samþykki Alþingis. Árið 2008 lagði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í tvígang fram frumvarp á Alþingi til að leiða matvælalöggjöf ESB í lög. Þau frumvörp voru í samræmi við það samkomulag sem íslensk stjórnvöld höfðu gert við ESB og sameiginlega EES-nefndin hafði samþykkt. Í frumvarpinu var, í samræmi við fyrrgreindar skuldbindingar, kveðið á um afnám leyfisveitingakerfisins en hvorugt frumvarpanna náði fram að ganga á Alþingi. Á milli þinga árið 2008 var leitað álits frá dönskum lögmanni og sérfræðingi í Evrópurétti um möguleika Íslands til að takmarka innflutning á ófrystu kjöti. Niðurstaða hans var afdráttarlaus hvað kerfisbundið eftirlit með innfluttu kjöti frá öðru EES-ríki varðar. Slíkt eftirlit væri óheimilt þótt ekkert kæmi í veg fyrir að íslensk stjórnvöld gerðu skyndiskoðun á innflutningi. Árið 2009 lagði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra svo fram sambærilegt frumvarp sem þó hafði tekið nokkrum breytingum og þeim er þannig lýst í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta er í samræmi við efnisákvæði ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar að öðru leyti en því að innflutningsbann á hráu kjöti og hráum eggjum samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1993, um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, helst og er ekki afnumið.“ Frumvarpið var samþykkt á Alþingi hinn 18. desember 2009 og hefur leyfisveitingakerfið verið óbreytt síðan þá. Með þeirri samþykkt staðfesti Alþingi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um innleiðingu matvælalöggjafar Evrópusambandsins og við gildistöku laganna 1. mars árið 2010 hófst fyrrgreindur 18 mánaða aðlögunarfrestur íslenskra stjórnvalda að matvælalöggjöf Evrópusambandsins. Hinn 1. nóvember 2011 gilti matvælalöggjöfin að fullu gagnvart Íslandi. Árið 2011 sendu Samtök verslunar og þjónustu kvörtun til Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, þar sem kvartað var yfir innflutningsbanni á ófrystu kjöti. Töldu samtökin að bannið bryti í bága við skyldur Íslands samkvæmt EES-samningnum. Að undangengnum formlegum bréfaskriftum við Eftirlitsstofnun EFTA vegna málsins var niðurstaða stofnunarinnar sú að íslenska ríkið hefði brotið gegn skuldbindingum sínum samkvæmt EES-samningnum. Árið 2014 höfðaði fyrirtækið Ferskar kjötvörur ehf. dómsmál gegn íslenska ríkinu fyrir íslenskum dómstólum. Í málinu óskaði Héraðsdómur Reykjavíkur eftir ráðgefandi áliti frá EFTA-dómstólnum. Í álitinu kom fram sú afstaða dómstólsins að íslensk löggjöf samræmdist ekki ákvæðum EES-samningsins. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur var efnislega samhljóða áliti EFTA-dómstólsins og í dómi héraðsdóms var komist að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða „vísvitandi og alvarlegt brot á samningsskuldbindingum íslenskra stjórnvalda.“ Var íslenska ríkið dæmt til að greiða Ferskum kjötvörum ehf. skaðabætur. Eftir uppkvaðningu dóms Héraðsdóms Reykjavíkur vísaði ESA samningsbrotamálunum áfram til EFTA-dómstólsins. Dómur EFTA-dómstólsins lá fyrir 14. nóvember 2017 og komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að Ísland hefði brotið gegn skuldbindingum samkvæmt EES-samningnum. Tæpu ári eftir að dómur EFTA-dómstólsins var kveðinn upp staðfesti Hæstiréttur Íslands niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur. Hæstiréttur komst þannig að þeirri niðurstöðu að leyfisveitingakerfi í tengslum við innflutning á kjöti og eggjum og krafa um frystingu kjöts bryti í bága við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum og þá var skaðabótaskylda íslenska ríkisins staðfest. Á þeim fimm mánuðum sem hafa liðið frá því að dómur Hæstaréttar Íslands féll í málinu hefur verið látið á það reyna að flytja inn ófryst kjöt sem Matvælastofnun hefur hafnað í samræmi við gildandi löggjöf. Í ljósi þess að málsatvik hafa verið með sambærilegum hætti og í fyrrgreindu máli Hæstaréttar hefur ríkislögmaður metið það sem svo að ekki væri annað að gera en að ljúka málunum með sátt og greiðslu skaðabóta. Á meðan óbreytt réttarástand ríkir má gera ráð fyrir að fleiri slík mál komi upp, enda íslensk stjórnvöld skaðabótaskyld gagnvart hverjum þeim aðila sem reynir að flytja hingað til lands ófrystar kjötvörur. Því skal haldið til haga í þessu sambandi að fjárhæð skaðabóta eru engin takmörk sett. Loks má geta þess að staða málsins í dag er með þeim hætti að Eftirlitsstofnun EFTA sendi hinn 13. febrúar sl. rökstutt álit til íslenskra stjórnvalda. Þar kemur fram að ESA geti sent málið til EFTA-dómstólsins ef stjórnvöld bregðast ekki við álitinu fyrir 13. apríl nk., þ.e. eftir tæpar tvær vikur. Virðulegi forseti. Frá því í desember 2017 hafa íslensk stjórnvöld undirbúið aðgerðir til að bregðast við þeim dómum sem nú liggja fyrir og hafa m.a. átt í viðræðum við ESA og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Í febrúar sl. átti hæstv. utanríkisráðherra Íslands fund með Federicu Mogherini, utanríkismálastjóra Evrópusambandsins. Í máli hennar kom fram að EFTA-dómstóllinn hefði kveðið upp dóm í málinu sem Íslandi beri að hlíta með því að breyta löggjöf sinni. Í síðustu viku átti ég fund með Andriukaitis, framkvæmdastjóra Evrópusambandsins á sviði heilbrigðis og matvæla. Á þeim fundi gerði ég grein fyrir því frumvarpi sem ég mæli nú fyrir og þeirri aðgerðaáætlun sem lögð hefur verið fram, m.a. þeirri kröfu að innflutt alifuglakjöt fullnægi sömu kröfum og gerðar hafa verið til innlendrar framleiðslu undanfarna tvo áratugi. Þá vísaði ég til þess á fundinum að sjúkdómastaða íslenskra búfjárstofna væri sérlega góð í samanburði við önnur ríki og gerði grein fyrir átaki íslenskra stjórnvalda til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería á Íslandi sem hófst í febrúar sl. Loks má nefna að við Andriukaitis sammæltumst um að styrkja samstarf Íslands og Evrópusambandsins varðandi aðgerðir gegn bæði kampýlóbakter og sýklalyfjaónæmum bakteríum. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er skýrt. Íslensk stjórnvöld ætla að standa við alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist og tryggja þannig stöðu landsins á innri markaði EES-svæðisins. Með því eru íslensk stjórnvöld jafnframt að virða og fara eftir skýrum dómum Hæstaréttar Íslands og EFTA-dómstólsins. Samhliða þessu er öryggi matvæla og vernd búfjárstofna treyst enn frekar, auk þess sem gripið er til aðgerða til að bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þremur lagabálkum og rétt þykir að fjalla efnislega nánar um helstu breytingar. Lagt er til að núverandi leyfisveitingakerfi vegna kjöts og eggja verði afnumið. Eins og ég hef ítrekað rakið hér í dag er afnám leyfisveitingakerfisins nauðsynlegt til að bregðast við dómum Hæstaréttar Íslands og EFTA-dómstólsins. Ég vek þó athygli á því að með frumvarpinu eru ekki gerðar breytingar á skilyrðum á innflutningi umræddra landbúnaðarafurða sem upprunnar eru utan EES. Fyrir liggur að krafan um frystingu kjöts hefur í för með sér tvo meginkosti. Annars vegar getur 30 daga biðtími verið vörn gegn því að sjúkdómar eða sýktar afurðir berist hingað til lands, en ekki er kunnugt um tilfelli hér á landi undanfarna áratugi þar sem þessi frestur hefur haft þýðingu. Við þessu er engu að síður brugðist í frumvarpinu með tilteknum aðgerðum. Hins vegar minnkar frysting magn kampýlóbakter í alifuglakjöti en hefur lítil áhrif á aðrar sjúkdómsvaldandi örverur eða sýklalyfjaónæmar bakteríur. Rétt er að fjalla nánar um þetta atriði, enda er um að ræða stærstu áskorun sem við hefur blasað í undirbúningi þessa máls. Ísland býr við þá öfundsverðu stöðu að tíðni kampýlóbaktersýkinga er sú lægsta í Evrópu. Ástæðan er sú að við erum með mjög öflugt eftirlit með innlendri framleiðslu alifuglakjöts. Íslensk stjórnvöld hafa svigrúm til þess að setja reglur að landsrétti um kampýlóbakter þar sem samræmd löggjöf innan ESB er ekki fyrir hendi. Með vísan til þessa er í frumvarpinu bætt við ákvæði í lög um matvæli sem kveður á um bann við dreifingu ómeðhöndlaðra sláturafurða alifugla á markaði nema sýnt sé fram á gagnvart opinberum eftirlitsaðilum að staðfest hafi verið með sýnatöku á eldistíma eða við slátrun að ekki hafi greinst kampýlóbakter í fuglunum. Samkvæmt frumvarpinu skal með reglugerð nánar skilgreina hvað felst í meðhöndlun í skilningi ákvæðisins. Með þessari ráðstöfun verður sterk staða Íslands þegar kemur að vörnum gegn kampýlóbaktersýkingum tryggð. Skilaboðin eru því skýr, íslensk stjórnvöld ætla með þessum nauðsynlegu breytingum að standa vörð um sterka stöðu Íslands þegar kemur að vörnum gegn kampýlóbaktersýkingum. Með frumvarpinu er bætt við ákvæði í lög um matvæli sem heimilar Matvælastofnun og heilbrigðisnefndum sveitarfélaga að leggja stjórnvaldssektir á matvælafyrirtæki sem brjóta gegn fyrrgreindu banni á dreifingu alifuglakjöts. Með lögfestingu ákvæðisins verður lögð áhersla á ábyrgð matvælafyrirtækja við að tryggja að matvæli sem eru markaðssett séu örugg og uppfylli kröfur sem gerðar eru vegna varna gegn kampýlóbakter. Í ákvæðinu er vikið að þeim sjónarmiðum sem opinberum eftirlitsaðilum ber að leggja til grundvallar ákvörðun um álagningu sektar. Með frumvarpinu er enn fremur lagt til að bætt verði við ákvæði í lög um matvæli sem heimilar ráðherra að fela Matvælastofnun að annast framkvæmd sýnatöku hjá matvælafyrirtækjum að fenginni tillögu stofnunarinnar. Þessar sýnatökur eru fjármagnaðar af ríkissjóði og byggjast á sýnatökuáætlun Matvælastofnunar og hafa heilbrigðisnefndir sveitarfélaga annast sýnatökur sem fram fara í smásölu, enda lögbært yfirvald með fyrirtækjum samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga um matvæli. Auk þess er með frumvarpinu gerð breyting á ákvæði 27. gr. laga um matvæli þar sem núgildandi ákvæði er þrengra en samsvarandi ákvæði tilskipunar nr. 89/662. Samkvæmt núgildandi ákvæði í lögum um matvæli eru skyndiskoðanir og sýnataka einungis heimilar ef rökstuddur grunur er til staðar um að matvælin séu heilsuspillandi eða óhæf til neyslu eða geti valdið dýrasjúkdómum. Með hliðsjón af efni tilskipunarinnar er ákvæðinu breytt þannig að tryggt sé að Matvælastofnun geti sinnt eftirliti í báðum þessum tilvikum en ekki einungis þegar rökstuddur grunur er til staðar. Það er mikilvægur þáttur í að tryggja öryggi matvæla sem dreift er hér á landi. Að lokum vil ég nefna að með frumvarpinu er bætt við lög um matvæli og lög um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru heimild til ráðherra til að vísa til erlendrar frumútgáfu reglugerða við innleiðingu reglugerða ESB sem teknar eru upp í EES-samninginn með einfaldri málsmeðferð. Breytingunum er ætlað að tryggja að ESB-gerðir öðlist gildi hér á landi á tilsettum tíma þegar ekki tekst að þýða þær í tæka tíð. Þannig verði sett reglugerð þar sem vísað er til birtingar á ESB-gerð á ensku en þegar þýðingin er tilbúin verði sett ný reglugerð þar sem þýðingin er birt í viðauka og eldri reglugerð felld brott. Með þessu móti er tryggt að reglur um innflutning dýraafurða frá þriðju ríkjum séu uppfærðar í tæka tíð til að koma megi í veg fyrir innflutning afurða sem ekki eru taldar öruggar. Virðulegi forseti. Verði frumvarp þetta að lögum hefur það óveruleg en jákvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs líkt og nánar er rakið í greinargerð með frumvarpinu. Þá má geta þess að ráðuneytið óskaði eftir því við Daða Má Kristófersson, prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands, að hann ynni álitsgerð um efnahagsleg áhrif frumvarpsins. Í niðurstöðu hans kemur fram að að teknu tilliti til núverandi markaðshlutdeildar innflutnings og þróunar síðari ár, sértækri eftirspurn eftir innlendri framleiðslu og staðkvæmd ferskra og frosinna kjötvara, virðist ólíklegt að fyrirhugaðar breytingar hafi umfangsmiklar afleiðingar fyrir innlenda framleiðslu umfram það sem ætla má að yrði miðað við þróun undangenginna ára. Sérstaklega virðist ósennilegt að mikill samdráttur verði í seldu magni innlendrar framleiðslu ef verðlækkun verður á ferskum afurðum í kjölfar lagabreytingarinnar. Þá kemst hann að þeirri niðurstöðu að verði frumvarpið að lögum muni heildarsamdráttur í tekjum innlendra framleiðenda landbúnaðarafurða verða á bilinu 500–600 millj. kr. á ári á meðan aðlögun að nýju markaðsjafnvægi stendur yfir. Ábati neytenda af frumvarpinu er töluverður, tæpar 900 millj. kr. á ári að mati Daða Más. Í því sambandi vísar hann til reynslu þess að aflétta innflutningstakmörkunum þegar tollar voru felldir niður á tómötum, gúrkum og paprikum árið 2002. Markaðshlutdeild innlendra framleiðenda dróst saman til skamms tíma en viðsnúningur varð í framleiðslu garðyrkjubænda. Á rúmum áratug óx framleiðsla þessara tegunda um 60% á meðan vöxtur á framleiðslu annarra tegunda var aðeins 5%. Aukningin varð ekki síst vegna þess að íslenskum framleiðendum tókst að skapa sér samkeppnisforskot á innflutt grænmeti vegna betri merkinga um uppruna innlendu framleiðslunnar. Að mati Daða Más bendir þetta til þess að umtalsverð sértæk eftirspurn sé meðal íslenskra neytenda eftir þeim eiginleika vöru að hún sé framleidd hér á landi. Sambærilegar niðurstöður megi finna í öðrum rannsóknum, t.d. frá Noregi. Frá upphafi þeirrar vinnu sem birtist í þessu frumvarpi og fyrrgreindri aðgerðaáætlun hefur verið skýrt að þetta mál snýst ekki einungis um að framfylgja niðurstöðu dómstóla. Þetta er á þann veg ekki einfalt lagatæknilegt mál. Stærstur hluti þeirrar vinnu sem ég hef gert hér að umtalsefni hefur falist í því að móta umfangsmikla aðgerðaáætlun sem gengur eins langt til að tryggja enn frekar öflugar varnir fyrir öryggi matvæla og búfjárstofna og unnt er, en jafnframt í að bæta samkeppnisstöðu innlendra framleiðenda. Samhliða framlagningu þessa máls er umrædd aðgerðaáætlun því lögð fram en í henni eru 15 aðgerðir. Hluti þeirra snýr beint að afnámi leyfisveitingakerfisins en öðrum er almennt ætlað að stuðla að þeim markmiðum sem ég nefndi áðan. Ég tel óþarft að rekja allar aðgerðirnar í löngu máli en rétt er að gera grein fyrir hluta þeirra. Fyrsti hluti aðgerðaáætlunarinnar af þremur snýr að lýðheilsu og vernd búfjárstofna. Þar er m.a. að finna aðgerðir er lúta að salmonellu og svokölluðum viðbótartryggingum. Hinn 4. júlí 2018 óskaði ráðuneytið eftir því við Eftirlitsstofnun EFTA að fá viðbótartryggingar vegna kjúklinga- og kalkúnakjöts og eggja. Var sú beiðni samþykkt í upphafi þessa árs og er íslenskum stjórnvöldum því heimilt að gera kröfu um að vottorð um sýnatöku og rannsókn á salmonellu fylgi hverri sendingu af fyrrgreindum afurðum. Þegar er unnið að því að óska eftir því við ESA að Ísland njóti viðbótartrygginga vegna svínakjöts og nautakjöts líkt og Noregur, Finnland og Svíþjóð hafa nú þegar fengið. Á fundi mínum með ESA í síðustu viku gerði ég grein fyrir þessari vinnu sem er í forgangi hjá ráðuneytinu. Jafnframt er í þessum fyrsta hluta aðgerðaáætlunarinnar gerð grein fyrir ráðstöfunum varðandi kampýlóbakter sem birtast í frumvarpinu og ég vék að fyrr í ræðu minni. Þá má nefna að sett verður á fót áhættumatsnefnd en mælt er fyrir um skipan hennar í lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Hlutverk nefndarinnar er að veita og hafa umsjón með framkvæmd vísindalegs áhættumats á sviði matvæla, fóðurs, áburðar og sáðvöru. Í umræðu um afnám frystiskyldunnar hafa komið fram áhyggjur sem tengdar hafa verið sýklalyfjaónæmi. Vegna þessa hefur ráðuneytið leitað ráðgjafar hjá bæði yfirdýralækni og sóttvarnalækni. Telja þau að afnám frystiskyldunnar muni hafa lítil áhrif á dýrasjúkdóma hér á landi og mótvægisaðgerðir þær sem tilgreindar eru í aðgerðaáætluninni muni minnka áhættuna. Engu breyti hvort kjöt sé ferskt eða frosið þegar kemur að sýklalyfjaónæmi. Afnám frystiskyldunnar muni því ekki eitt og sér hafa áhrif á sýklalyfjaónæmi hér á landi. Árið 2017 skilaði starfshópur hæstv. heilbrigðisráðherra tillögum um varnir gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería á Íslandi. Hinn 8. febrúar sl. undirrituðum við hæstv. heilbrigðisráðherra yfirlýsingu þar sem fram kemur að tillögur hópsins muni marka opinbera stefnu stjórnvalda í þessum málaflokki. Strax eftir undirritun yfirlýsingarinnar var skipaður stýrihópur með yfirdýralækni, sóttvarnalækni og fulltrúa atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Hlutverk hópsins er að framfylgja stefnu stjórnvalda í málaflokknum og þessi vinna er hluti af fyrrgreindri aðgerðaáætlun. Annar hluti áætlunarinnar snýr að aukinni fræðslu. Matvælastofnun vinnur nú að því að undirbúa áætlun um kynningu og fræðslu til ferðamanna varðandi innflutning afurða úr dýraríkinu en slík vinna hefur verið fjármögnuð. Talið er að hætta sé á að sjúkdómsvaldar flytjist til landsins með matvælum og klæðnaði ferðafólks. Sú hætta er þegar til staðar og því mikilvægt að farþegar til landsins fái fræðslu um góða sjúkdómastöðu íslenskra búfjárstofna og hversu viðkvæmir þeir eru fyrir nýju smiti. Þannig sé brýnt fyrir fólki sem hingað kemur, jafnt Íslendingum sem erlendum ferðamönnum, hvað beri að varast varðandi matvæli og klæðnað, svo sem alþekkt er í löndum sem hafa hliðstæðar áherslur að þessu leyti til. Þriðji og síðasti hluti áætlunarinnar snýr að bættri samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu og þar er að finna sex aðgerðir. Í fyrsta lagi má nefna að ráðgert er að setja á fót matvælasjóð með áherslu á eflingu nýsköpunar í innlendri matvælaframleiðslu. Í öðru lagi vil ég nefna að í febrúar 2018 skipaði ég starfshóp til að móta innkaupastefnu opinberra aðila á sviði matvæla. Drög að slíkri stefnu voru birt á samráðsgátt stjórnvalda í síðustu viku. Í þriðja lagi má geta þess að hinn 1. febrúar sl. var undirritað samkomulag um þátttöku í átaki um betri merkingar matvæla. Aðilar samkomulagsins eru sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Bændasamtök Íslands, Neytendasamtökin, Samtök verslunar og þjónustu, Félag atvinnurekenda og Samtök iðnaðarins. Markmið átaksins er að tryggja betur rétt neytenda til upplýsinga um uppruna, framleiðsluhætti, lyfjanotkun og umhverfisáhrif matvæla. Hlutverk hópsins er að hafa með höndum skipulag og umsjón með átaksverkefni um merkingar og hvernig betur megi upplýsa neytendur og fyrirtæki um réttindi og skyldur á skýran og einfaldan hátt í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. Í fjórða lagi vil ég nefna að unnið er að matvælastefnu fyrir Ísland. Loks má nefna tvær aðgerðir sem bætt var við eftir ábendingar í samráðsgátt stjórnvalda. Annars vegar komu fram ábendingar um að ekki sé til staðar tryggingasjóður sem bændur geti leitað til vegna mögulegs tjóns á búfé. Í því samhengi er rétt að vísa til þess sem kemur fram í ráðgjöf yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis til ráðuneytisins, að með vísan til aðgerðaáætlunar ráðuneytisins telji fyrrgreindir sérfræðingar að afnám frystiskyldunnar muni hafa lítil áhrif á dýrasjúkdóma hér á landi og að aðgerðirnar muni minnka áhættuna. Þrátt fyrir það hyggst ráðuneytið taka til skoðunar hvort forsendur séu fyrir því að slíkur sjóður skuli settur á. Hins vegar komu fram ábendingar í samráðsferli um að mikilvægt sé að endurskoða tollvernd. Í því sambandi hyggst ráðuneytið taka þróun tollverndar til skoðunar. Virðulegi forseti. Nokkur umræða hefur verið um áhrif þeirra breytinga sem frumvarpið kveður á um á öryggi matvæla og vernd búfjárstofna. Sú umræða var á köflum, leyfi ég mér að segja, ekkert sérstaklega hófstillt og fór um víðan völl. Því lagði ég áherslu á að leitað yrði ráðgjafar frá óháðum sérfræðingum varðandi þær breytingar sem boðaðar eru í frumvarpinu og það hefur verið gert. Þannig hefur ráðuneytið haft samráð við fjölda innlendra og erlendra sérfræðinga, m.a. yfirdýralækni og sóttvarnalækni. Laut ráðgjöf þeirra annars vegar að áhrifum á öryggi matvæla og hins vegar að vernd búfjárstofna en ég tel rétt að reifa niðurstöður þeirra í stuttu máli. Varðandi öryggi matvæla má skipta þeirri umfjöllun í þrjá flokka, þ.e. salmonellu, sýklalyfjaónæmar bakteríur og kampýlóbakter. Varðandi salmonellu er það niðurstaða yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis að viðbótartryggingar vegna kjúklinga- og kalkúnakjöts og eggja viðhaldi öryggi hvað salmonellu varðar. Ekki sé hins vegar hægt að draga ályktanir um hvort aukin hætta verði vegna svína-, nauta- og andakjöts, enda ekki til fullnægjandi upplýsingar hér á landi. Í öðru lagi varðandi sýklalyfjaónæmar bakteríur má vísa til þess sem ég vék að fyrr í ræðu minni, þ.e. að það breyti engu hvort kjöt sé ferskt eða frosið með tilliti til sýklalyfjaónæmis og því ekki talið að afnám frystiskyldu muni ein og sér hafa áhrif á sýklalyfjaónæmi hér á landi. Loks í þriðja lagi varðandi kampýlóbakter er það niðurstaða yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis að með því að viðhalda gildandi fyrirkomulagi í innlendri framleiðslu og að erlend framleiðsla alifuglakjöts lúti sömu reglum og gilt hafa hér á landi í tvo áratugi megi færa fyrir því rök að engin breyting verði á kampýlóbaktersmiti í fólk frá alifuglakjöti. Varðandi vernd búfjárstofna er það niðurstaða yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis að afnám frystiskyldunnar muni hafa lítil áhrif á dýrasjúkdóma hér á landi og mótvægisaðgerðirnar muni minnka áhættuna. Sú niðurstaða er raunar í samræmi við umsögn Dýralæknafélags Íslands sem skilað var inn í samráðsgátt en þar kemur fram að það sé hverfandi, ef nokkur, áhætta af fersku kjöti á móti því frosna sem þegar er flutt inn. Virðulegur forseti. Nú eru liðin tæp 14 ár frá því að íslensk stjórnvöld tóku ákvörðun um að hefja viðræður um mögulega upptöku matvælalöggjafar Evrópusambandsins. Það eru liðin tíu ár, áratugur, frá því að Alþingi staðfesti þá skuldbindingu að innleiða matvælalöggjöfina og fella niður fyrrgreint leyfisveitingakerfi. Niðurstaða dómstóla er skýr; íslensk stjórnvöld hafa ekki staðið við sínar skuldbindingar. Þau brot eru sögð vísvitandi og alvarleg. Staða málsins í dag er annars vegar ótakmörkuð skaðabótaskylda íslenska ríkisins vegna innflutnings á ófrystu kjöti. Þetta þýðir að hver sem reynir að flytja inn ófrosið kjöt og er stöðvaður getur fengið fyrir það skaðabætur frá íslenska ríkinu en fjárhæð skaðabóta eru engin takmörk sett. Hins vegar eru afleiðingar á vettvangi EES-samstarfsins en Ísland þarf að svara rökstuddu áliti ESA fyrir 13. apríl og vísast nánar til umfjöllunar í greinargerð um mögulegar afleiðingar þessa. Það frumvarp sem hér liggur fyrir hefur það að meginmarkmiði að hætta þessum brotum en um leið að tryggja öryggi matvæla, vernd búfjárstofna og að bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Jafnframt ætlum við að auka vöruúrval íslenskra neytenda og treysta þeim til að taka upplýsta ákvörðun um sín innkaup. Í stað þess að setja upp hindranir og múra setjum við upp eðlilegar, réttmætar og ábyggilegar varnir. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Það er nokkuð ljóst að við erum neydd í samræmingu á regluverki frá Evrópusambandinu. Hér er á ferðinni stórmál sem getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir búfjárstofna okkar og þar með okkar hreina landbúnað og auk þess varðar málið lýðheilsu landsmanna. Sérstaða okkar þegar kemur að íslenskum búfjárstofnum er ótvíræð. Þeir hafa verið einangraðir í okkar góða landi um aldir og hafa aldrei komist í snertingu við ýmis smitefni margra búfjárstofna sem eru landlægir í Evrópu og víðar. Rökin eru þannig svo sannarlega okkar megin. Það verður að segjast eins og er að það er náttúrlega dapurlegt að við séum komin í þessa stöðu. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnvöld hafi ekki sýnt nægilega vel fram á það hversu sérstaða okkar er okkur mikilvæg. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra varðandi þessa aðgerðaáætlun sem hann hefur kynnt hér og er í 12 liðum. Það er ekkert fjallað í þessari aðgerðaáætlun um skaðabótaskyldu. Ef það myndi nú gerast, sem margir óttast, að eitthvað af þessum smitsjúkdómum sem hafa aldrei borist til landsins kæmu hingað til landsins. Við sem hér erum og þeir sem styðja þetta mál bera væntanlega ábyrgð á því. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hver kemur til með að bera skaðabótaskyldu gagnvart bændum [[Forseti hringir.]]ef það kemur upp að smitsjúkdómar sem hafa aldrei komið hingað berist til landsins ?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst af öllu vil ég segja að það er enginn sem neyðir stjórnvöld til að samræma regluverk sitt. Skuldbindingarnar sem við erum að ræða hér voru gerðar án allra þvingana af hálfu Evrópusambandsins. Það voru íslensk stjórnvöld sem tóku ákvörðun um að ganga til samninga við Evrópusambandið með einu skilyrði, að lifandi dýr yrðu ekki flutt til landsins. Að öðru leyti var bara frjáls för landbúnaðarafurða og fleira þess háttar. Það er fyrst og fremst sú skuldbinding sem við erum að staðfesta hér, því að þessi samningur var leiddur í lög landsins árið 2009. Reglugerð nr. 89/662 var samþykkt í sameiginlegu EES-nefndinni árið 2007 með 18 mánaða aðlögunartíma. Hún var leidd í lög með samþykkt Alþingis árið 2009. Frá þeim tíma hefur Ísland notið allra hagsbóta af þessu samkomulagi, en óskir samningsaðilans hafa ekki verið fullnustaðar. Út á það ganga dómarnir. Þannig að það er enginn sem neyðir okkur til að gera þetta. Sérstaðan er vissulega mikil. En ég bendi á vegna ótta - eða umhyggju - hv. þingmanns fyrir íslenskum búfjárstofnum, sem ég deili vissulega með honum, að það er mat okkar færasta fólks, okkar sérfræðinga á þessu sviði, að hætta á sýkingum í búfjárstofnum við að aflétta frystiskyldunni sé engin. Við erum bara í sömu stöðu. Enda erum við að flytja inn það sem kallað er hrátt kjöt. Það bara er frosið. 4.000 tonn árið 2017. Málið snýst fyrst og fremst um að aflétta því [[Forseti hringir.]]sem kallað er frystiskyldan og [[Forseti hringir.]]standa við þær skuldbindingar sem við leiddum í lög.
Herra forseti. Ég verð að biðja hæstv. ráðherra um að svara spurningunni. Hann svaraði henni ekki. Ég ætla að biðja hann að svara spurningunni í næsta andsvari. Hver kemur til með að bera skaðabótaskyldu gagnvart bændum ef það gerist - sem getur gerst - að hingað berist til landsins búfjársjúkdómasmit, búfjársjúkdómar sem hafa aldrei komið til landsins? Það hlýtur að hafa alvarlegar afleiðingar og það verður einhver að svara fyrir það. Ég ætla að biðja hæstv. ráðherra að svara: Kemur ríkissjóður til með að bera skaðabótaábyrgð gagnvart bændum ef þetta gerist? Það væri gott að fá það fram. Síðan vil ég koma aðeins inn á það sem ráðherra hefur nefnt, að það verði sömu kröfur gagnvart innflutningi. Þá langar mig að spyrja hann varðandi innflutning á eggjum. Innflutningur á stofneggjum er þeirri kröfu undirorpinn að það þarf að vera einangrun í 26 daga. Hvernig horfir þetta [[Forseti hringir.]]við eggjaframleiðendum, kjúklingaframleiðendum, við breytingu á lögum hvað þetta varðar?
Virðulegi forseti. Svo ég svari eggjaspurningunni fyrst minnir mig að það sé bara gert ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi að því leytinu til. Varðandi bætur vegna sjúkdóma sem kunna að koma upp vil ég fyrst undirstrika að mat okkar fólks, okkar embætta sem sýsla með þessi mál, er að við séum ekki að auka við hættu með því að aflétta þessu. Ég vil bara að það sé undirstrikað. Hingað til hefur ríkissjóður staðið straum af bótum sem kunna að falla vegna lagasetninga sem brjóta á fólki eða hafa einhverjar afleiðingar. Það hefur verið umræða um það í tengslum við þetta mál að við höfum ekki sambærilegan tryggingarsjóð fyrir bændur eins og þeim býðst á Evrópska efnahagssvæðinu. Við segjum í greinargerð með frumvarpinu að við ætlum að skoða möguleika á því að taka upp og stofna slíkan sjóð. Það ætlum við að skoða af fullri alvöru. En að óbreyttu, ef til kemur, [[Forseti hringir.]]ef það er hægt að rekja einhver áföll til lagasetningar þingsins, liggur í augum [[Forseti hringir.]]uppi að það er ríkissjóður sem ber slíkt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og ágæta ræðu. Það er ljóst, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að við þurfum að bregðast við hæstaréttardómnum og þeim ávirðingum sem á okkur hafa komið í kjölfarið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Í ljósi þess að við afnám frystiskyldunnar, sem kveðið er á um í frumvarpinu, má gera ráð fyrir að innflutningur á fersku kjöti muni aukast. Í fyrsta lagi langar mig til að fá fram hjá ráðherra hvort lagt hafi verið mat á það hversu mikil aukning verði á innflutningi. Einnig hvort lagt hafi verið mat á það í því ljósi, þ.e. í ljósi aukningar á neyslu, hvort líkur á sýklalyfjaónæmi muni aukast þess vegna, þ.e. vegna aukningar á neyslu. Þá eru fleiri tækifæri til að neyta afurðanna af því að við vitum að ákveðinn þröskuldur er fyrir marga neytendur að borða kjöt sem hefur verið fryst. Það er einhvers konar mýta, skulum við segja, að ófryst kjöt sé miklu betra en frosið. En allt í góðu með það. En gera má ráð fyrir að neysla muni aukast. Spurningarnar eru því þessar: Hefur verið lagt mat á hversu mikið neyslan eykst? Hefur verið lagt mat á það hvort sú neysluaukning muni hafa áhrif á tíðni eða líkur á sýklalyfjaónæmi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið við þessu er það að við höfum engar upplýsingar um þetta. Gróft mat, hvort tveggja frá Daða Má Kristóferssyni sem hann vann á sínum forsendum og sömuleiðis létu Bændasamtökin vinna ákveðna úttekt, gerir ráð fyrir töluvert miklum breytingum í neyslu. Það er alveg óhjákvæmilegt að ætla að þessu fylgi einhverjar breytingar. Það held ég að hljóti að vera, en það þarf ekkert endilega að vera samasemmerki á milli þess að þetta verði hrein viðbót við þá neyslu sem fyrir er. Það kann að vera að í einhverjum tilteknum kjötafurðum sem fluttar yrðu inn ófrosnar dragist sala saman í því sem hingað til er flutt inn frosið. Staðreyndin er sú að hinn íslenski kjötmarkaður er þannig að um fjórðungur af íslenskum kjötmarkaði, í nauti, svíni og alifuglakjöti, um 25% er innflutt kjöt á markaði. Innflutningur á milli áranna 2017 og 2018 dróst saman þrátt fyrir þennan umdeilda tollasamning sem tók gildi 1. maí 2018. Það að reyna að spá fyrir um breytingar á þessum markaði er ekki auðvelt og menn reyna einhvern veginn að námunda það. Við getum dregið reynslu, eins og ég gat um í ræðu minni áðan, af því sem garðyrkjan gekk í gegnum. Það er í mínum huga alveg óumdeilt að það verður eitthvert högg við allar svona breytingar og við þurfum að leggja okkur fram um að reyna að mæta því með einhverjum ábyggilegum og uppbyggilegum hætti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Svona í blálokin kom ráðherra aðeins inn á það sem ég ætlaði að spyrja um næst, þ.e. hvort til séu einhverjar áætlanir um það hvernig verði brugðist við því og með hvaða hætti. Ég var nú að leita eftir því í fljótheitum áður en ég kom í ræðustól hvort mikið væri talað um sníkjudýrasjúkdóma. Það er eitthvað talað um þá, en það er sami vandinn þar, að með aukinni neyslu má gera ráð fyrir að hættan á sníkjudýrasmitun aukist, en sníkjudýrasjúkdómar af völdum neyslu kjötafurða eru nánast óþekktir á Íslandi. Það væri áhugavert að heyra hvort uppi eru einhverjar áætlanir um hvernig ætti að bregðast við [[Forseti hringir.]]mögulegum breytingum á því.
Virðulegi forseti. Já, enn og aftur vísa ég bara í það sem þessir sérfræðingar leiðbeina okkur með, sem komu að vinnu frumvarpsins með okkur, sóttvarnalæknir og embættið og embætti yfirdýralæknis. Það er illt að áætla það sem við ekki þekkjum og við sjáum ágætisdæmi um það, t.d. varðandi umræðuna um sýklalyfjaónæmi, að við horfum fram til þess að Matvælastofnun birti upplýsingar. Fyrir hálfum mánuði höfðum við rætt um íslensk matvæli og búfénað á þann veg að hann væri sýklalyfjaónæmisfrír, sem er svo raunin að er ekki. Það sem við ekki þekkjum, við getum illa brugðist við því. Við erum að byggja upp varnir á ólíkum sviðum. Við treystum verulega mikið á að Matvælastofnun nái að [[Forseti hringir.]]byggja sig upp gagnvart þessu og efnum til samstarfs og [[Forseti hringir.]]sömuleiðis við Evrópusambandið við að halda uppi okkar ýtrustu vörnum á hvaða sviði svo sem það er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir hans framsögu hér. Eðli málsins samkvæmt hljótum við að spyrja, vegna þess að úti í samfélaginu ríkja ákveðnar efasemdir um að við séum að gera rétt. En jú, Hæstiréttur, héraðsdómur, EFTA-dómstóllinn - allir hafa stigið fram og sagt okkur að ef við ætlum að taka þátt í þessu með þeim stóru og undirgangast skilmála, hvað þá þegar við semjum sérstaklega við þá um hlutina, sé ekkert annað í boði en að standa við gerða samninga. Það breytir ekki þeirri staðreynd að við höfum fengið að heyra ýmislegt. Mig langar að vísa í það sem er verið að birta núna, 27. febrúar, af þessum sérfræðingum hjá Matvælastofnun, að í sameiginlegri skýrslu frá Matvælaöryggisstofnun Evrópu, EFSA, og Sóttvarnastofnun Evrópu, ECDC, sem kom út núna í febrúar, komi fram að aukið sýklaónæmi mælist í bakteríum sem smitast á milli dýra og manna eins og salmonellu og kampýlóbakter og allt þetta. Við vitum að við hljótum að mega njóta vafans. Við hljótum að verða að líta til framtíðar um það hvað við erum að gera. Við erum með sérstöðu, við erum með algjörlega hreina afurð. Erum við að taka óþarfa áhættu og hvers eru þeir megnugir þessir svokölluðu sérfræðingar í embættismannakerfinu, sem hæstv. ráðherra verður svo tíðrætt um og vísar til? Hversu bærir eru þeir til þess að vita meira en aðrir sóttvarnalæknar og aðrir sérfræðingar sem koma fram með allt aðra sögu og allt aðra sýn? Það væri kannski á einhverjum tímapunkti rétt að við hreinlega byðum öllum þessum Evrópulöndum að rækta handa þeim hreint og almennilegt kjöt. Hæstv. ráðherra, hvað vitum við? Hvernig getum við gengið út frá þessu sem vísu og væri hugsanlegt að lýðheilsusjónarmið landans gætu ráðið einhverju þegar við erum að semja við Evrópusambandið um þessi mál?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég geri ráð fyrir því að sú hæstv. ríkisstjórn sem vann í þessum málum á árabilinu 2000–2006 hafi haft lýðheilsusjónarmið í hávegum og treysti því, og sé það raunar á gögnum, að menn séu að reyna að byggja upp stöðu okkar á hinum ýmsu sviðum miðað við þá þekkingu sem fyrir var á málinu á þeim tíma. Þegar árið 2005 var rætt um viðbótartryggingar vegna salmonellu, þó svo að við höfum ekki fengið þær fyrr en nú í janúar árið 2019. Með sama hætti höfum við heldur ekki haft, hvað á ég að segja, nægilega fullkomnar upplýsingar um okkar eigin stöðu, samanber þessar upplýsingar sem ég nefndi sem Matvælastofnun var að setja fram um sýklalyfjaónæmar bakteríur sem fylgja okkar búfjárstofnum. Það er hins vegar algerlega óumdeilt að búfjársjúkdómar hjá okkur eru á allt öðru stigi en í Evrópu. Við erum einungis með rétt um 20 búfjársjúkdóma sem herja á okkar búfénað en þeir eru á annað hundrað, 120 eða rúmlega það, í Evrópu. Þetta er staða sem við ætlum að verja. Ég vil leggja áherslu á það hér að neysla á landbúnaðarafurðum er í öllum meginatriðum meinholl. Efasemdir fólks varðandi heilnæmi þeirra, að teknu tilliti til einhvers konar sýkinga - því getur fólk reynt að verjast með því að vanda sig við suðu eða steikingu. Ég veit að sumum líkar kjötið betur hálf hrátt. Ég er ekki á þeim stað sjálfur, vil frekar hafa það ágætlega kokkað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir svarið. Við vitum nokkurn veginn hvernig hann vill hafa fæðuna sína og nokkuð ljóst að hann er ekki á leiðinni að verða vegan. Það breytir ekki þeirri staðreynd að það sem við horfum upp á núna, burt séð frá dýrasjúkdómum og öðru slíku, sem við erum með ákveðna sérstöðu í, er það hvar við stöndum gagnvart fjölónæmum sýklalyfjabakteríum, og ég held að landinn almennt velti því fyrir sér. Það er grafalvarlegt mál þegar við vitum að mest af því kjöti sem flutt er hingað inn hefur á uppvaxtartíma skepnunnar sem það er af verið gjörsamlega pakkfullt af sýklalyfjum til að koma í veg fyrir alls konar sjúkdóma og sýkingar á líftímanum. Þetta er vitað, þetta er þekkt. Það er ekki neinn óvissuþáttur, þetta er til framtíðar litið talið eitt alvarlegasta heilbrigðisvandamál sem við munum horfast í augu við næstu áratugina. Það er bara spurning hvenær það slær okkur í rot.
Virðulegi forseti. Það getur vel verið að maður verði einhvern tímann það sem kallað er vegan; maður á aldrei að útiloka nokkurn skapaðan hlut í lífinu. Í tengslum við þær áhyggjur sem hv. þingmaður hefur af sýklalyfjaónæmi og öðru því um líku segi ég: Þess vegna erum við að taka á málinu. Hér liggur stefna íslenskra stjórnvalda í fyrsta skipti fyrir, hún liggur fyrir í tíu liðum. Það er farið að vinna eftir henni.
Eru þeir þá hættir að gefa sýklalyf þarna úti?
Við erum að taka ákvarðanir fyrir Ísland, íslenska neytendur, íslenska bændur, fyrir íslensk stjórnvöld um okkar eigin mál. Við höfum enga stjórn á Evrópusambandinu og kærum okkur heldur ekkert um að hafa hana. Við þurfum hins vegar að byggja okkur sjálf upp, grípa til þeirra viðbragða sem okkur eru fær. Það erum við að gera, núverandi ríkisstjórn. Ég nefndi það í framsöguræðu minni að við höfum þegar gengið frá stefnumörkun, ég og hæstv. heilbrigðisráðherra, á þessu sviði sem hv. þingmaður hefur svona miklar áhyggjur af, sem full ástæða er til.
Herra forseti. Þetta er vissulega mjög alvarleg staða sem er tilefni þess að við erum að fjalla um þetta mál hér í dag. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög vandaða framsögu og vísa til þeirrar aðgerðaáætlunar í 12 liðum sem hann hefur kynnt. Þar er liður sem er mjög veigamikill og er gert ráð fyrir að verði lögfestur í 3. gr. þess frumvarps sem liggur fyrir og er það atriði sem ég vil spyrja ráðherra aðeins út í. Ég er upplýstur um að ekki sé skimað fyrir kampýlóbakter, svo að maður taki sér það lítt fagra orð í munn, í kjúklingaeldi og slátrun í Evrópu. Hefur ráðherra látið kanna, t.d. með því að afla lögfræðilegs álits, hvort það ákvæði sem þarna er fjallað um, þ.e. að óheimilt sé að dreifa alifuglakjöti nema sýnt sé fram á að ekki hafi greinst kampýlóbakter, sem væntanlega felur í sér einhvers konar kröfu um vottorð, gæti mögulega reynst vera samningsbrot eins og frystiskyldan, vegna þess að hún að sama skapi fól í sér kröfu um vottorð?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi það sem hann gerir að umtalsefni, hvort þetta geti verið hugsanlegt samningsbrot, tel ég svo ekki vera af hálfu Íslands. Við erum ekki að banna innflutning. Við erum hins vegar að setja skilyrði fyrir dreifingu matvæla á íslenskum markaði. Við setjum reglurnar þar, þegar vara er komin inn fyrir landamæri okkar. Við erum ekki að reisa varnir á landamærum eins og frystiskyldan gerði. Það er alveg rétt að ekki er skimað fyrir þessu. Við höfum það verklag að skima fyrir eldishópa áður en þeir fara í slátrun og svo er skimað aftur eftir slátrun o.s.frv., það eru reglur. Þetta er íslenska aðferðin. Við hins vegar gerum kröfu um vottorð á markaði hjá okkur áður en vöru er dreift. Þetta er regluverk sem ég tel að standist og er mjög einbeittur í þeirri skoðun minni. Ég hef kynnt þetta hvort tveggja fyrir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og Eftirlitsstofnuninni ESA og upplýst hvernig við förum í það. Ég treysti því einfaldlega að við stöndum saman um það regluverk sem hér er verið að setja upp, vegna þess að mesta ógnin og raunar nánast sú eina við þá breytingu sem við erum að gera er hættan á kampýlóbaktersmiti vegna alifuglakjöts. Sú leið sem hér er sett upp á að girða fyrir þá hættu. Hún á að halda eins og hún hefur haldið gagnvart íslenskri framleiðslu í alifuglakjöti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fyrir að veita innsýn í eins konar baksvið þessa ákvæðis í 3. gr. og hvernig það er hugsað. Þetta er mjög upplýsandi. Ég vil vegna orða hæstv. ráðherra taka fram að ekki mun skorta, a.m.k. ekki af minni hálfu, á stuðning við aðgerðir sem fallnar eru til þess að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Ég ætla að leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra í framhaldinu hvaða áform eru um framkvæmd á því eftirliti sem þarna er lagt upp með. Er gert ráð fyrir að þetta verði falið tiltekinni stofnun eða er gert ráð fyrir nýrri stofnun? Í öllu falli, er framkvæmdin fjármögnuð eða er það rétt skilið að fram hafi komið í umræðum um fjármálaáætlun að svo væri ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka stuðninginn við þau meginmál sem hv. þingmaður nefndi. Við deilum einfaldlega þeirri afstöðu því að sá sem hér stendur hefur engan hug á því að veikja stöðu okkar á því sviði, ekki með nokkrum hætti, og þess vegna hefur málið m.a. tekið þennan tíma í vinnslu. Má nefna til viðbótar því sem hv. þingmaður nefndi áðan varðandi vottorðin að þau fyrirtæki sem hafa staðið í þeim málum gera engar athugasemdir við þá aðferð sem er lögð til í frumvarpinu, í tengslum við samráðsgáttina hefur enginn gert athugasemdir við þetta þannig að menn líta á það sem eðlilegt. Varðandi hins vegar meðferðina á því og hinn kerfislega þátt er einfaldlega gert ráð fyrir því að þetta verði með sambærilegum hætti og fari í gegnum sömu ferla eins og vottorðakrafan er gagnvart íslensku framleiðslunni. Þetta endar á því að Matvælastofnun eða einhver á hennar vegum gefur út heimildina fyrir dreifingu. Hvað varðar umræðu um fjármögnun liggur fyrir að þær aðgerðir sem við höfum nefnt eru fjármagnaðar og gert ráð fyrir þeim í fjárlögum.
Frú forseti. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um aðdraganda að gerð þess og vísað til dóma Héraðsdóms Reykjavíkur, Hæstaréttar og EFTA-dómstólsins, sem í stuttu máli fela í sér að íslenska ríkið hafi brotið gegn sínum skyldum samkvæmt EES-samningnum með því að viðhalda núverandi leyfisveitingakerfi við innflutning á hráu kjöti, eggi og ógerilsneyddum mjólkurvörum. Talið var að leyfisveitingakerfið mætti ekki réttlæta á grundvelli 13. gr. EES-samningsins. Það er mjög merkilegt að það skuli ekki hafa tekist að halda þessu ákvæði til streitu og rétt að rifja það aðeins upp. Í 13. gr. samningsins segir: „Ákvæði 11. og 12. gr. koma ekki í veg fyrir að leggja megi á innflutning, útflutning eða umflutning vara bönn eða höft sem réttlætast af almennu siðferði, allsherjarreglu, almannaöryggi, vernd lífs og heilsu manna eða dýra eða gróðurvernd, vernd þjóðarverðmæta […] Slík bönn eða höft mega þó ekki leiða til gerræðislegrar mismununar eða til þess að duldar hömlur séu lagðar á viðskipti milli samningsaðila.“ Þetta ákvæði er mjög skýrt og verður að segjast eins og er að það eru mjög mikil vonbrigði og sérstakt að ekki skuli vera horft til þessa ákvæðis þegar þetta mál kemur upp af hálfu Evrópusambandsins. Það vekur mann líka til umhugsunar og rétt að nefna það í tengslum við hinn svonefnda orkupakka þrjú, sem nú er væntanlegur frá ríkisstjórninni, að það hefur komið fram að ríkisstjórnin er afar ánægð með að náðst hafi fyrirvarar sem viðurkenni okkar sérstöðu í þeim efnum. Við eigum eftir að sjá það allt saman og fara yfir það mál mjög gaumgæfilega þegar að því kemur, en maður spyr sjálfan sig: Ef það var svona auðvelt að fá þessa fyrirvara gagnvart þriðja orkupakkanum, hvers vegna var ekki hægt að fá viðurkennda þessa sérstöðu hvað varðar okkar landbúnað, okkar búfjárstofna sem hafa verið hér í landinu í aldir og eru mjög hreinir miðað við það sem gerist í Evrópu? Þetta er mikið umhugsunarefni og tími til þess að velta því gaumgæfilega fyrir sér og ræða nánar. Í landbúnaðarkafla EES-samningsins segir í 18. gr. að 13. gr. skuli gilda og þar eru engir fyrirvarar nefndir. Fræðimenn hafa bent á að það sé rökrétt að halda því fram að samningsaðilar hafi mátt treysta því að 13. gr. EES-samningsins myndi gilda orðum sínum samkvæmt. En svo kemur á daginn að þetta er nánast túlkað út af borðinu, til hagsbóta fyrir viðskiptafrelsi á kostnað heilbrigði búfjárstofna og lýðheilsu. Þarna er mikilvægt ákvæði sem heldur ekki og verður svo sannarlega mikilvægt að koma því sjónarmiði að þegar við ræðum um orkupakkann, eins og ég nefndi áðan. Frú forseti. Ég vil víkja að umsögn Bændasamtaka Íslands um þetta frumvarp. Við í Miðflokknum erum sammála Bændasamtökunum hvað þetta varðar. Þetta er mjög vönduð umsögn frá samtökunum en þau taka undir efasemdir sem fræðimenn hafa lýst um það hvort EES-ríkin séu raunverulega á jafnréttisgrundvelli gagnvart Evrópusambandinu þegar kemur að undanþágum. Þá er nefnilega mjög athyglisvert að skoða 114. gr. Lissabon-sáttmálans, sáttmála Evrópusambandsríkjanna. Í þeirri grein kemur fram að álíti aðildarríki, eftir að Evrópuþingið og ráðið eða framkvæmdastjórnin hefur samþykkt ráðstöfun til samræmingar, að óhjákvæmilegt sé að viðhalda innlendum ákvæðum sem helgast af grundvallarþörfunum sem um getur í 36. gr., sem ég kem að á eftir, eða af sjónarmiðum um umhverfisvernd eða aðbúnað á vinnustað, skal það tilkynna framkvæmdastjórninni þessi ákvæði og tilgreina ástæðurnar fyrir því að viðhalda þeim. Þetta þýðir að ríki innan Evrópusambandsins geta haldið í ákveðin ákvæði sem varða þeirra sérstöðu þrátt fyrir samræmingu laga sem kveðið er á um í 114. gr. Lissabon-sáttmálans. Þetta er ótvíræður réttur ríkja innan Evrópusambandsins, en hins vegar gildir þetta ekki þegar kemur að EES-samningnum. Þar getum við ekki haldið regluverki okkar sem lýtur að okkar sérstöðu. Þetta er mjög athyglisvert og ég held að þetta séu nefnilega mjög veigamikil rök sem hefði verið hægt að beita í viðræðum við Evrópusambandið um að það viðurkenndi okkar sérstöðu í þessu máli. Ég held að það sé mjög mikilvægt að halda þessu til haga. Þetta sýnir ákveðinn tvískinnung af hálfu Evrópusambandsins hvað þetta varðar. Evrópuríkin eiga rétt á því að tekið sé tillit til ákveðinnar sérstöðu þeirra, að sjálfsögðu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, en því er hins vegar ekki fyrir að fara hvað varðar EES-samninginn. Það vekur náttúrlega upp spurningar um það hvers vegna gengið er harðar fram gagnvart aðildarríkjum EES-samningsins heldur en innan Evrópusambandsins sjálfs. Í kjölfar yfirlýsingar Bændasamtakanna í tengslum við frumvarpið kom m.a. fram að samkvæmt drögum að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim að fyrirhugað væri að heimila dreifingu á ógerilsneyddum mjólkurafurðum. Þá sendi ráðuneytið frá sér tilkynningu þar sem ítrekað var að ekki væri fyrirhugað í tengslum við frumvarpið að gera breytingar á núgildandi regluverki um dreifingu á ógerilsneyddum mjólkurvörum. Mjólk sem dreift er til neytenda skuli vera gerilsneydd og mjólkurvörur unnar úr gerilsneyddri mjólk samkvæmt ákvæði reglugerðar. Bændasamtökin benda á að það sem er hins vegar athyglisvert við þetta, og við í Miðflokknum tökum heils hugar undir það, er að efni áðurnefndra frumvarpsdraga og leiðréttingarinnar er óskýrt. Samkvæmt 10. gr. núgildandi reglugerðar, nr. 488/2012, með síðari breytingum, er innflutningur á ógerilsneyddum mjólkurvörum óheimill. Lagastoð þessa reglugerðarákvæðis má segja svolítið hæpna því að bannið kemur ekki fram í áðurnefndum lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim heldur eru fyrir hendi almennar reglugerðarheimildir. Það má því skilja núverandi stöðu á tvo vegu, annað hvort svo að innflutningur á ógerilsneyddum mjólkurvörum sé bannaður eins og framkvæmdin hefur verið eða að hann sé það ekki, því lagastoð skortir. Þessu er mikilvægt að halda til haga. Verði frumvarp þetta að lögum verður sett ákvæði í dýrasjúkdómalögin um bann við innflutningi á ógerilsneyddri mjólk og mjólkurafurðum frá öðrum löndum en EES-ríkjum, Sviss, Grænlandi og Færeyjum. Það mætti því leggja þann skilning í ákvæðið að innflutningur á þessum tilteknu vörum frá EES-ríkjum, Færeyjum, Grænlandi og Sviss sé heimill og er í sjálfu sér um eðlilega gagnályktun þar að ræða. Það myndi auk þess líklegast líka gilda þó að reglugerðarákvæði stæði óbreytt þar sem lög ganga framar reglugerðum eins og kunnugt er og reglan er nýrri en ákvæðið í reglugerðinni. Það er auk þess í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands og skuldbindingar gagnvart EES-samningnum eins og EFTA-dómstóllinn skýrir hann, en það eru sterk sjónarmið þegar kemur að því að skýra íslensk lagaákvæði. Það er því eðlilegt að skilja málið þannig að drögin að frumvarpinu feli í sér tillögu um breytingar á reglum um innflutning á ógerilsneyddri mjólk þrátt fyrir það sem segir í tilkynningunni. Bændasamtökin telja óeðlilegt að ráðherra líti fram hjá niðurstöðu EFTA-dómstólsins, að innflutningsbann á þessum afurðum sé ólöglegt á meðan brugðist er við öðrum niðurstöðum. Eins og EFTA-dómstóllinn hefur skýrt skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum brýtur 3. gr. reglugerðar nr. 448/2012 gegn þeim. Verði reglugerðarákvæðið fellt úr gildi er ekki í lögum eða öðrum reglugerðum bann við því að ógerilsneydd mjólk og mjólkurafurðir séu fluttar inn til eigin nota svo lengi sem afurðirnar fara ekki á markað. Bændasamtök Íslands hafa ítrekað bent á að vísindaleg rök stjórnvalda í málflutningi sínum fyrir dómstólum um áhættu vegna aukins innflutnings á framangreindum afurðum hafa ekki verið dregin í efa. Aðstaða íslensks landbúnaðar til að keppa við erlenda framleiðslu getur ekki talist jöfn og greinin býr yfir ýmiss konar sérstöðu sem auðvelt er að glata. Sérfræðingar hafa bent á að afnám takmarkana á innflutningi, svo sem frystiskyldunni, muni þýða verulega aukna hættu á ýmsum sviðum fyrir heilsu manna og dýra. Matarsýkingum fjölgi og meiri hætta verði á að hingað berist bakteríur sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Engin önnur Evrópuþjóð skimar jafn vel fyrir kampýlóbakter enda er árangur Íslands mjög góður í baráttunni og telst í raun öfundsverður, en sýkingar af völdum bakteríanna eru algengar matarsýkingar í Evrópu. Sýkingar af völdum baktería sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum eru taldar eitt alvarlegasta heilbrigðisvandamálið í heiminum í dag og sterk tengsl eru á milli þessa og sýklalyfjanotkunar í landbúnaði. Samkvæmt gögnum frá Lyfjastofnun Evrópu frá 2015 er sýklalyfjanotkun í landbúnaði í Evrópu allt upp í 88 sinnum meiri þar sem hún er mest en hér á landi. Þá er óumdeilt að innlendir búfjárstofnar hafa búið við langa einangrun og aldrei komist í snertingu við smitefni margra búfjárstofna sem eru landlæg í Evrópu og víðar. Berist hingað smit, sem er líklegt að geti valdið miklu tjóni með ófyrirsjáanlegum afleiðingum, þá hefur íslenskur landbúnaður ekki aðgang að neinum tryggingasjóði vegna tjóns af völdum búfjársjúkdóma eins og er fyrir hendi í Evrópusambandinu, að frátöldum bótagreiðslum vegna niðurskurðar í sauðfé. Ríkissjóður þyrfti að bæta bændum slíkt tjón og það kom fram í andsvari hæstv. ráðherra áðan. Í 5. og 6. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ráðherra sé heimilt að fela Matvælastofnun að annast framkvæmd sýnatöku, stofnuninni sé heimil skyndiskoðun, sýnataka o.s.frv. Ákvæðið er að mati Bændasamtakanna í lausu lofti og leggja þarf áherslu á að tryggja þurfi fjármagn til að framkvæma þá vöktun, eftirlit og sýnatöku sem er nauðsynleg. Það kom fram áðan að þetta er viðamikið verkefni sem var ekkert kveðið á um hvernig ætti að fjármagna í fjármálaáætlun. Það er nú eitt af mikilvægustu rökunum hvað varðar þessa aðgerðaáætlun sem er kveðið á um í þessu frumvarpi. Það verður að fá það alveg skýrt hvernig þetta verður fjármagnað og hvernig þessu eftirliti verður háttað yfir höfuð. Í 4. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvæði, þar sem kveðið er á um skilyrði um að sláturafurðir alifugla sem dreift er á markaði ómeðhöndluðum, skuli vera af sláturfuglum þar sem staðfest hefur verið með sýnatöku á eldistíma að ekki hafi greinst kampýlóbakter, bætist við 8. gr. a í matvælalögum. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Ég hef töluvert meira fram að færa í þessari umræðu en sé að tíminn er búinn. Ég óska hér með eftir að ég verði settur aftur á mælendaskrá til að halda áfram umfjöllun minni um þetta mikilvæga mál.
Frú forseti. Ég vil byrja ræðu mína á því að rifja upp að árið 1947 gaf landbúnaðarráðherra, sem þá var, út stóra og mikla skýrslu um afleiðingar þess að hér var flutt inn Karakúlfé, sem var á þeim tíma ein af þeim ákvörðunum sem Alþingi hafði tekið til að efla íslenskan landbúnað. Og hvers vegna, virðulegi forseti, byrja ég ræðuna á því að rifja þetta upp? Jú, það er vegna þess að afleiðingar af þeim innflutningi voru hörmulegar. Þar var nú ekki kastað til höndunum. Þar var verið af biturri reynslu að reyna að vanda innflutning á lifandi fé til þess að verjast dýrasjúkdómum. Þeir kynbótagripir sem voru fluttir inn voru með fullkomnum vottorðum, en afleiðingarnar af þessum innflutningi voru hrikalegar. Þær voru næstum svo alvarlegar - eða ekkert næstum, þær voru það alvarlegar - að það þurfti að skipta um fjárstofn. Það voru felldir stofnar bænda í héruðum. Það voru fjárflutningar á milli landshluta. Því að sem betur fer áttum við einangruð héruð sem áttu hreina stofna til þess að endurreisa sauðfjárræktina á þeim tíma. Ég vil byrja á því að rifja þetta upp vegna þess að við verðum við hvert skref sem við stígum í þessum efnum að vanda okkur sérstaklega vel. Ég er ekki með þessu að boða hrun í landbúnaði eða hamfarir af þeim toga sem þarna voru, en við skulum vera alveg meðvituð um að minnstu mistök í þessu geta verið mjög alvarleg. Við höfum þessa einstöku stöðu sem hæstv. ráðherra rakti hér í sinni ítarlegu framsöguræðu, sem ég vil þakka honum fyrir, um hver okkar sérstaða sé með því hvað við höfum fáa búfjársjúkdóma. Við höfum búfjárstofna hér á landi sem eru í þeirri stöðu að sjúkdómar sem hingað geta borist og eru ekki taldir alvarlegir í öðrum löndum geta gert mikla skráveifu. Þannig hefur t.d. á undanförnum árum borist hingað smit sem varð valdur að miklum skaða í íslenskri hestamennsku. Það var ekki einu sinni álitinn hættulegur sjúkdómur þar sem hann var landlægur á meginlandinu. Þetta eru allt saman atriði sem við þurfum að horfa til þegar við gerum slíkar breytingar sem þetta lagafrumvarp undirbyggir - svo vel megi fara. Ég tel, virðulegi forseti, að við séum komin í þessa stöðu af því að við höfum ekkert endilega nýtt okkur vel þau tækifæri sem EES-samningurinn þó færði og það samkomulag sem við gerðum við Evrópusambandið árið 2005 um upptöku á matvælalöggjöfinni, til þess sem hæstv. ráðherra rakti í sinni framsögu, að liðka um fyrir útflutningi sjávarafurða. Ég tel að eftir að Alþingi hafnaði frumvarpi þessa efnis sem innihélt ekki frystiskyldu í tvígang hér árin 2007 og 2008, að mig minnir, hafi verið ástæða fyrir íslensk stjórnvöld að fara til Evrópusambandsins og reyna að fá skilning á því að það væri ekki vilji fyrir þessum breytingum sem hér voru lagðar til. En stóra tækifærið til þess að fá skilning á þessari sérstöðu Íslands var eftir að við afgreiddum matvælalöggjöfina árið 2009, ef ég man rétt, virðulegur forseti. Því að þá höfðum við tíma til að koma upp þeim vörnum sem ekki gæfu eftir. Það var ekki gert. Ég las um það í ágætri grein sem fyrrverandi landbúnaðarráðherra, sem þá flutti þetta mál, skrifaði í Bændablaðið fyrir ekki löngu síðan, að hann hafi haft í hyggju að sækja þær varnir en ekki gefist tími eða tóm til þess. Ég ætla ekkert að rekja ástæður þess neitt sérstaklega. En þetta tel ég vera þá tvo megintímapunkta þegar við sóttum ekki þær varnir gagnvart því sem við núna stöndum frammi fyrir - vegna þess að það hafa gengið dómar og dómum þurfum við að hlíta. Þess vegna fagna ég sérstaklega þeim viðbótaraðgerðum sem hæstv. landbúnaðarráðherra kynnir hér með þessum lagabreytingum. Aðgerðum sem er í einum 12 liðum. Ég vil segja, virðulegur forseti, að ég hef ekki í langan tíma séð jafn rösklega gengið fram í því að reyna að slá skjaldborg utan um þessa stöðu og utan um hagsmuni landbúnaðarframleiðslunnar og hæstv. ráðherra gerir með sínum aðgerðum. Ég vona og beini því til hv. atvinnuveganefndar þegar hún fær málið til meðferðar að hún leggist nú yfir það, bæði með hæstv. ráðherra og með þeim sem koma til með að veita nefndinni umsögn í sinni vinnu, að taka utan um þennan aðgerðapakka með það fyrir augum að gera hann þannig úr garði að hann verði sú viðbótarvörn sem við þurfum á að halda. Það tel ég vera hina einu raunhæfu leið. Allt annað sem haldið er fram að sé hægt að gera er í mínum huga óskhyggja. Og við þurfum ekkert á óskhyggju að halda í þessum efnum lengur. Við þurfum á raunverulegum aðgerðum að halda. Ég ætla ekki að álasa þeim landbúnaðarráðherra sem stóð hér í stafni árið 2005 og þeirri ríkisstjórn sem þá var og fékk einungis undanþágu fyrir innflutningi á lifandi dýrum, því þar höfðum við mjög skýra stöðu. Þar höfðum við mjög dapra reynslu, eins og ég rakti í upphafi ræðunnar, og það var í raun og veru það sem grundvallaði það að við fengum undanþáguna á lifandi dýrum, sú þekking og sú greining sem var á íslenskum búfjárstofnum. Mér kemur á óvart þegar ég hlusta núna á hæstv. landbúnaðarráðherra, sem ég hef gert á nokkrum kynningarfundum um þetta frumvarp, er hann segir að hann hafi fengið viðurkenndar viðbótartryggingar á salmonellu vegna kjúklingaræktarinnar, en að hún hafi ekki fengist vegna svínaræktar eða vegna nautakjötsframleiðslu. Mér kemur það á óvart því að ég taldi sýnatöku og rannsóknir á þessu sviði vera mun betri en virðist vera. Og þar er þá kannski enn og aftur kominn fram grunnurinn að þeirri stöðu sem við kannski erum í - eða erum í, ekkert kannski. Grunnurinn er sá að við erum ekki að byggja á nægjanlegum rannsóknum og þekkingu til þess að geta varið okkar stöðu. Það er því miður hin kalda staðreynd þessa máls og við sitjum uppi með tjónið af því. Þetta segi ég líka til þess að reyna að skerpa enn frekar á því að þær aðgerðir sem eru boðaðar með þessu frumvarpi verða að vera þannig úr garði gerðar að það sé fyrirhafnarinnar virði að leiða þær í lög og að þær séu ekki skotnar niður daginn eftir að þær eru samþykktar. Við skulum alveg búa okkur undir það að þær verði teknar og settar undir smásjána og reynt að bora á þær göt. Í allri þessari umræðu verður ekki undan því vikist að nefna það, þar sem oft má ráða annað af almennri umræðu um íslenskan landbúnað, að hann sé einhver einangrunarhyggjuatvinnugrein og gamaldags og kerfislægur, að staðreyndin er sú að við höfum á Íslandi eina frjálslyndustu landbúnaðarstefnu í okkar heimshluta. Það getum við rökstutt með margvíslegum hætti. En þetta er samt niðurstaðan. Þess vegna skiptir sérstaklega miklu máli að við höfum augun á því sem skapar hið raunverulega rekstrarumhverfi fyrir íslenskan landbúnað og tökum þá samhliða þessum breytingum umræðuna um hvar við getum bætt það. Það er t.d. hægt að nefna hina víðfrægu tollvernd, sem er önnur meginstoðin undir íslenskri landbúnaðarstefnu við hliðina á íslenskum búvörusamningum. Tollverndin, sem undirbyggð var með þátttöku í alþjóðasamningum upp úr árinu 1990, hefur í mjög langan tíma verið látin brenna upp á altari verðbólgunnar. Það er svo komið fyrir henni víða að hún er hætt að veita þá vörn sem henni var hugsað að gera. Ég hef sérstakar áhyggjur af henni í kjölfar þeirra breytinga sem þetta lagafrumvarp leiðir til á stöðu nautakjötsins hér á markaði. Ég beini því líka til hv. atvinnuveganefndar að ræða það sérstaklega, ef hún hefur tök á að greina þá stöðu. Svo að við reynum að draga það saman sem ég held að verði fyrst og fremst verkefni þingsins í meðferð þessa frumvarps, held ég að það sé að ræða rekstrarstöðu landbúnaðarins. Og ég kalla eftir því. Ég held að það sé eina raunverulega svarið við þessum breytingum, við þurfum að viðurkenna hina raunverulegu rekstrarstöðu eða raunverulegt starfsumhverfi sem afurðastöðvar landbúnaðarins eru nú í eftir að við höfum gengið jafnlangt í þeim efnum og raun ber vitni að taka okkur á hendur samninga sem í daglegu tali eru kallaðir tollasamningar. Mig óar satt að segja við þeim sofandahætti sem mér finnst ríkja hjá stjórnendum íslenskra afurðastöðva, sem eru jú íslenskir bændur. Að þeir séu ekki meira á tánum í því að sækja fram til hagræðingar og samstarfs í þeim geira en þeir eru. Mig óar við því, því veruleikinn er þessi, og hæstv. ráðherra rakti það ágætlega í sinni framsöguræðu, hversu hátt hlutfall búvörumarkaðarins er orðinn innflutt búvara, að þessi fyrirtæki eru komin í harða samkeppni við fyrirtæki á miklu stærri markaði. Við erum á hinum stóra markaði með íslenska landbúnaðarframleiðslu, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Og hvort sem fyrirtækið heitir Sláturfélag Suðurlands eða Kjarnafæði eða Norðlenska eða Kaupfélag Skagfirðinga - jú, allt saman stór og burðug fyrirtæki og glæsileg og vel rekin hér heima á Íslandi - en í samhengi við hin stóru fyrirtæki sem þeim er ætlað að keppa við eru þau krækiber. Og eru nú krækiber reyndar ágæt. En styrkur þeirra hlýtur að felast í því að leita leiða til þess að þau treysti sig í sessi, annaðhvort með því að leita heimilda til að auka verkaskiptingu, sem ég tel alls ekki vera útilokað samkvæmt núgildandi lögum og þurfi enga sérstaka lagabreytingu til þess, eða með nánara samstarfi eða sameiningu. Ég held að það sé eina raunhæfa svarið - til viðbótar því sem hæstv. ráðherra hefur nefnt í sinni aðgerðaáætlun, að taka ennú betur utan um íslensku búvöruframleiðsluna og lyfta henni upp, mæta íslenskum neytendum með góðum merkingum, sem neytendur kalla eftir. Við þurfum að taka miklu fastar á. Því ef það er eitthvað sem ég hef ekki óttast í tengslum við þetta mál er það hugur íslenskra neytenda. Það er sterkur og ríkur vilji íslenskra neytenda að fá að vita og þekkja uppruna matvörunnar sem þeir kaupa. Það er dónaskapur og það er ósiður að reyna að dylja það fyrir íslenskum neytendum hver sé uppruni vörunnar. Þarna liggur eitt meginsóknarfærið í framhaldi af þessum breytingum: Hagræðing og samstaða íslenskra afurðastöðva til að geta greitt bændum hærra verð, til þess að geta lækkað kostnað og til þess að geta upplýst neytendur um þá vöru sem þeir vilja kaupa. Þess vegna eigum við að setja markið hátt í þessari vinnu sem fram undan er, láta ekki deigan síga og nýta þau tækifæri sem umræðan núna m.a. opnar fyrir okkur. Því ég tek eftir því að þegar birtar eru skoðanakannanir um viðhorf til þessa máls svarar meiri hlutinn að hann sé ekki ginnkeyptur fyrir því að slakað sé meira á innflutningi, á vörnum gagnvart innfluttri búvöru. Ég held að þarna séu ákveðin skilaboð sem við eigum að taka alvarlega. En það sem ekki lá fyrir 2005 þegar íslensk stjórnvöld gengust undir þessa skilmála, að taka upp matvælalöggjöfina, og það sem hefur vaxið allar götur síðan, er umræðan um sýklalyfjaónæmi. Sú staða var ekki uppi árið 2005. En sú umræða vex hratt núna. Það mátti vel merkja á ágætri framsöguræðu hæstv. ráðherra að hann tekur þá umræðu vel. Ég fagna því sérstaklega sem hann sagði í sinni ræðu um samskipti sín við framkvæmdastjórnina, að þar sé skilningur á þessari stöðu og skilningur á ótrúlegum árangri okkar, sérstaklega íslenskra alifuglaframleiðenda, í baráttunni við kampýlóbakter. Ég er ekkert svartsýnn á að það takist að vinna úr þessu máli með þeim hætti að það geti orðið til framfara. Ég vil undir lok þessarar ræðu segja, virðulegi forseti, að ég hef í langan tíma ekki séð jafn málefnalega tekið utan um þá hagsmuni sem við erum flest í þessum sal tilbúin að ganga fram og verja, sem eru hagsmunir íslenskra sveita og íslensks landbúnaðar til framtíðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir góða ræðu, sérstaklega fyrri part ræðunnar, hann var mjög góður, þar sem hv. þingmaður ræddi um það þegar heimilt var að flytja inn lifandi fé á sínum tíma og þær alvarlegu afleiðingar sem það hafði fyrir okkur. Þetta var svo sannarlega þörf ábending hjá hv. þingmanni og vekur okkur svo sannarlega til umhugsunar um hvað gæti gerst hér, verði þetta frumvarp að lögum. Hv. þingmaður nefndi að það væri óskhyggja af okkar hálfu að við gætum náð einhverri annarri niðurstöðu, þ.e. náð einhverjum samningum við Evrópusambandið um að til þessa innflutnings eða afnáms frystiskyldu þyrfti ekki að koma. Ég er ósammála hv. þingmanni hvað þetta varðar og sérstaklega fannst mér gott þegar hv. þingmaður nefndi að sýklalyfjaónæmi hafi ekki verið til staðar 2005. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Það eru gerð mistök á þessum árum, okkar sérstöðu er ekki haldið á lofti. En hins vegar er hér komið nýtt atriði í þennan málflutning sem ætti svo sannarlega að halda til streitu gagnvart Evrópusambandinu - um að við getum ekki orðið við því að afnema þessa frystiskyldu. Ég vil spyrja hv. þingmann að því sem kemur fram í 114. gr. 4. tölul. Lissabon-sáttmálans, þ.e. sáttmála þjóðríkja Evrópusambandsins, þar sem kemur fram að ríkin hafi heimild til að setja sérstakar reglur, eins og í okkar tilfelli, án þess að það þurfi að samræma þær regluverki Evrópu. Þá spyr ég hv. þingmann: Telur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]ekki að þessi tvö atriði, sýklalyfjaónæmi og þetta atriði sem ég nefndi varðandi 114. gr. Lissabon-sáttmálans, geti verið veigamikil rök í því að halda til streitu að [[Forseti hringir.]]falla ekki frá frystiskyldunni?
Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég gleðst yfir því að honum hafi fundist ræða mín góð, sérstaklega fyrri hlutinn, það fannst mér líka. [[Hlátur í þingsal.]] Ég vil bara segja hv. þm. Birgi Þórarinssyni að ég vildi sannarlega geta valið að vera ekki í þessari stöðu. En efnislega, vegna þeirra tveggja atriða sem hann spurði um, vil ég aðeins hnykkja á því að sýklalyfjaónæmið var ekki á sama stað í umræðunni árið 2005 og það er núna og frystiskyldan hefur í sjálfu sér ekki áhrif á sýklalyfjaónæmu bakteríurnar, nema þá er kemur síðan að því að meðhöndla matvöruna sem þiðna vöru í samhengi við aðrar. En það eru líka fleiri þættir og þeir tengjast líka hlutum eins og salmonellu og kampýlóbakter, góðri og ábyrgri meðferð matvæla. Þannig að frystiskyldu og sýklalyfjaónæmi er ekki hægt að setja samasemmerki á milli. Þess vegna fagna ég sérstaklega þeim orðum hæstv. ráðherra í hans framsögu þegar hann sagði frá fundi sínum með framkvæmdastjórninni þar sem ég veit að aðstæður okkar, vegna lágrar tíðni sýklalyfjaónæmra baktería, vöktu athygli. Og ég er bjartsýnn á að það verði hægt að vinna með það áfram. Varðandi seinna atriðið er hann nefnir, um heimildir okkar til að beita sérstökum reglum, er það eitt af ákvæðum þessa frumvarps að við munum innleiða hér í reglur þau ákvæði sem heimilt er að innleiða samkvæmt matvælalöggjöfinni, um að beita skyndilokunum eða skyndiflöggun, komi upp alvarlegir búfjársjúkdómar sem við þurfum að verjast. Það hefur verið meginröksemd fyrir frystiskyldunni. Í raun og veru hefur hún ekki gert annað en gefa okkur þennan 30 daga frest. Við höfum í raun og veru allt annað vöktunarkerfi og eftirlit með búfjársjúkdómum í dag. Þess vegna skiptir heimildin [[Forseti hringir.]]til flöggunar og innflutningsbanns mjög miklu máli og hana erum við að innleiða hér.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nú er það svo að þegar Finnar voru að ganga í Evrópusambandið var lögð rík áhersla á að finnskur landbúnaður væri stundaður við allt aðrar aðstæður en í Evrópusambandinu, veðurfarslegar og landfræðilegar aðstæður. Finnar héldu þessu til streitu. En það var lítill áhugi á þessu meðal Evrópusambandsins. Þá brugðu Finnar á það ráð að bjóða fulltrúum Evrópusambandsins, embættismannaklíkunni innan landbúnaðarins í Evrópusambandinu, í heimsókn til Finnlands. Þegar þeir komu, í marsmánuði, var allt á kafi í snjó. Þá áttuðu þeir sig á því að finnskur landbúnaður bjó við mikla sérstöðu. Ég vil því spyrja hv. þingmann og velta því hér upp, fá hans hugleiðingar um það, hvort það hefði ekki verið eðlilegt að bjóða hingað fulltrúum Evrópusambandsins í tengslum við þetta mál til að kynna sér íslenskan landbúnað og þessa sérstöðu sem íslenskur landbúnaður býr við þegar kemur að lyfjanotkun í landbúnaði og hreinleika búfjárstofna. Þekkir hv. þingmaður það hvort þessir aðilar hafi komið hingað til lands, heimsótt bændur og rætt við þá? Ég held að það sé nefnilega mjög mikilvægt innlegg inn í þessa umræðu að menn kynni sér aðstæður. Ég er alveg sannfærður um að Evrópusambandið hefur sáralítið kynnt sér þessar aðstæður, annað en lesið einhver skjöl.
Frú forseti. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því að þessu ágæta fólki sé boðið að koma hingað að kynna sér aðstæður. Þess vegna fannst mér það vel gert hjá hæstv. landbúnaðarráðherra að fara til framkvæmdastjórnarinnar og tala máli okkar, tala fyrir þeim hagsmunum sem við viljum halda á lofti. Mér fannst það satt að segja vonum seinna gert. Og rétt eins og við frágang þess þingmáls sem hefur verið kallað þriðji orkupakkinn finnst mér íslensk stjórnvöld núna loksins vera farin að fá sjálfstraust til þess að mæta til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins og segja hvað henti fyrir íslenskar aðstæður. En af því að hv. þingmaður gerði mér þann greiða, raunverulega, að ræða inngöngu Finnlands í Evrópusambandið, langar mig, virðulegur forseti, að deila reynslu sem ég varð fyrir í öðru starfi þegar við stóðum frammi fyrir aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu. Fyrsta ráð finnskra bænda til íslensku Bændasamtakanna var: Verið aldrei einir á fundi með Evrópusambandinu og gætið að því á hvaða formi þeir ganga frá svokölluðum undanþágum. Vegna þess að finnskir bændur töldu sig hafa gert einar 114 undanþágur frá meginreglum Evrópusambandsins og þær voru næstum allar af léttúð skotnar niður eins og flugur, því að það var í fyrsta lagi ekki rétt frá þeim gengið og þær höfðu heldur enga lagastoð í því regluverki sem Evrópusambandið starfaði eftir. Þess vegna var þeim sópað eins og dauðum flugum út af borðinu og ekkert stóð eftir, sem m.a. þýddi það, virðulegi forseti, að það sem menn töldu sig hafa fengið skilning á, sú sérstaða finnskra Sama að slátra hreindýrum við þær aðstæður sem þeir höfðu búið við um aldir, og þeir höfðu sérstaklega undirskrifað blað um að mætti, var léttvægt fundið seinna. Þeir þurftu síðan að saga hornin af hreindýrunum og flytja þau 500 km leið [[Forseti hringir.]]í sláturhús. Þess vegna gef ég ekkert, virðulegi forseti, fyrir að það sé hægt með einhverju [[Forseti hringir.]]almennu dægurtali að sækja einhverjar sérstakar undanþágur. Við verðum að bera staðreyndir á borð og hafa sjálfstraust til að bera okkur eftir því. Það sjálfstraust hafa núna íslensk stjórnvöld loksins fundið á nýjan leik. [[Gripið fram í: Ég nefndi staðreyndirnar.]]
Frú forseti. Við ræðum hér stórt og mikið mál sem hefur legið þungt á mörgum, en ekki er mögulegt að flýja að takast á við það. Við þekkjum undanfara málsins varðandi dóm EFTA-dómstólsins og síðan Hæstaréttar Íslands. Samkvæmt þeim dómum brýtur frystiskylda í bága við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum og við þurfum að bregðast við því. Þessi skuldbinding var staðfest af Alþingi árið 2009 og matvælalöggjöfin var tekin upp nema að frystiskyldan þar var ekki afnumin. Nú stöndum við frammi fyrir því að dómar hafa fallið og það er ekkert annað hjá stjórnvöldum en að bregðast við því. Vissulega gætu áhrifin verið alvarleg gagnvart íslenskum landbúnaði og það er auðvitað það sem stjórnvöld og allir þeir sem vilja íslenskum landbúnaði vel hafa verið að glíma við og hvernig hægt er að bregðast við því. Fram hefur komið í greiningum að það gæti haft mikil áhrif á tekjur bænda ef óheftur innflutningur verður og frystiskylda afnumin. Þetta gæti þýtt minnkaðar tekjur hjá bændum upp á 500–600 milljónir og jafnvel miklu meira. Þess vegna er mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra hefur komið vel inn á, að vera með öflugar mótvægisaðgerðir. Það er þar sem við sem stjórnvöld þurfum að fylgja hart eftir til þess að styðja við íslenskan landbúnað og heilnæma landbúnaðarframleiðslu sem við erum svo stolt af hér á Íslandi. Og horfa til þess að okkar landbúnaður hefur mikla sérstöðu hvað varðar hreinleikann, aðbúnað og ekki mikla lyfjanotkun, eins og nefnt hefur verið. Þess vegna er ekki boðlegt að vera í samkeppni við landbúnað nema á sömu forsendum, að við gerum sömu kröfur til landbúnaðarframleiðslu sem hugsanlega væri flutt inn og við gerum til íslenskrar landbúnaðarframleiðslu. Á þeim forsendum tel ég að við getum verið samkeppnisfær, að við tryggjum það í aðgerðaáætlun okkar að ekki verði gefinn neinn afsláttur af því hvers konar landbúnaðarvörur við myndum væntanlega flytja inn, að það standist allt það sem við gerum kröfur til varðandi okkar landbúnað og að við höfum þær varnir eins miklar og við getum í þeim efnum. Ég bind miklar vonir við þá aðgerðaáætlun sem liggur fyrir að stjórnvöld ætla að gera og við þurfum að fylgja því stíft eftir. Varnirnar gegn kampýlóbakter eru öflugar og því þarf að rýna hvort aðrar varnir séu það líka. Það mætti einnig skoða fælingarmáttinn, hvort stjórnvaldssektir varðandi innflutning séu nægjanlega miklar ef menn fara ekki eftir því regluverki sem við setjum upp. Eins og það lítur út í dag geta sektir verið frá 25.000 upp í allt að 25 millj. kr. og eru til þess hugsaðar að innflutningsaðilar fari ekki að taka neina áhættu varðandi það að flytja inn kjöt sem ekki stenst þær kröfur sem við munum gera. Við horfum líka til lýðheilsu og verndun búfjárstofna og heilnæmis og ekki síst til umhverfisþátta matvælaframleiðslu. Það skiptir auðvitað miklu máli, í samhengi hlutanna, varðandi loftslagsmál að vera með sem umhverfisvænstan landbúnað. Að neytendur neyti þeirrar framleiðslu sem næst er í þeirra umhverfi og að vörur séu ekki fluttar um langan veg eða þær framleiddar við einhverjar aðstæður sem við þekkjum ekki og myndum ekki sætta okkur við hér á landi. Við getum líka horft til þess að jafnvel er verið að greiða fólki, sem framleiðir vörurnar, langt undir þeim kjörum sem við teljum mannsæmandi. Allt þetta skiptir máli. Okkar verkefni fram undan er að tryggja stöðu íslensks landbúnaðar, horfa til framleiðslu heilnæms íslensks landbúnaðar og að hann keppi á jafnræðisgrunni varðandi alla þá þætti sem hér hefur verið tæpt á. Við í atvinnuveganefnd fáum þetta mál inn til okkar til að glíma við og við munum gera hvað við getum til að tryggja enn frekar stöðu íslensks landbúnaðar hvað varðar þetta mál. Ég veit að stjórnvöld hafa brugðist mjög hart við því að gera það með þeim vopnum og tækjum sem möguleg eru. Við munum halda áfram að skoða það í nefndinni hvort við getum styrkt það enn frekar. Ég veit og treysti því að þar munum við öll sameinast, fólk úr öðrum flokkum ásamt þeim sem eru í stjórnarflokkunum, að tryggja framleiðslu íslensks landbúnaðar og að hann sé samkeppnisfær á jafnréttisgrunni við innfluttar landbúnaðarafurðir sem innflutningur gæti aukist á í framhaldi af afgreiðslu frumvarps þessa.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Í umsögn Bændasamtaka Íslands segir: „Bændasamtökin lögðu til með bréfi sem sent var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þann 23. febrúar 2018 að leitað yrði samninga við Evrópusambandið vegna niðurstöðu EFTA-dómstólsins frá 14. nóvember 2017, annars vegar um að óskað yrði undanþágu frá niðurstöðunni, en til vara að þriggja til fimm ára aðlögunartími fengist. Fram hefur komið að einhverjar viðræður hafi átt sér stað en erfiðlega hefur gengið að fá aðgang að ýmsum gögnum sem tengjast málinu, þar á meðal fundargerðir frá fundi Guðlaugs Þórs Þórðarsonar utanríkisráðherra og utanríkismálastjóra ESB, Federicu Mogherini. Samtökin hafa efasemdir um að málið hafi verið sótt af einhverri alvöru gagnvart ESB í meintum viðræðum.“ Þetta er mjög athyglisvert sem kemur fram. Í fyrsta lagi að það skuli vera erfitt að fá upplýsingar um hvort það hafi farið fram einhverjar viðræður. Það er eitthvað sem skiptir verulegu máli í þessu öllu saman. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem er jú formaður atvinnuveganefndar: Mun hún beita sér fyrir því í nefndinni að farið verði fram á þriggja til fimm ára aðlögunartíma, frest, til að innleiða þessa breytingu á frystiskyldunni eins og Bændasamtök Íslands hafa lagt áherslu á?
Frú forseti. Veruleikinn er sá að við erum nú þegar komin með tíu ára frest í þessu máli. Við höfum ekki uppfyllt matvælalöggjöfina sem við samþykktum 2009 svo að það liggi fyrir, og þessir dómar liggja fyrir. Ég tel eðlilegt að við í atvinnuveganefnd förum yfir málin með viðkomandi ráðherrum sem hafa fjallað um þau og farið til Brussel til að fylgja þessum málum eftir og kanna möguleika á að verja okkar hlut í þessu máli. Ég get ekki svarað fyrir það hvað mönnum hefur farið á milli í þeim efnum en ég hef þá trú að menn hafi reynt að halda uppi hagsmunum Íslands og horft svo framan í þann veruleika að við þyrftum að horfa til ýmissa annarra hluta eins og að styrkja varnir okkar með aðgerðaáætlun sem er sundurliðuð í frumvarpinu. Þar gerum við sömu kröfur til þeirrar framleiðslu, uppruna, rekjanleika, lyfjanotkunar og alls þess hreinleika, og við gerum til íslensks landbúnaðar. Ef við stillum upp öllum þessum vörnum get ég ímyndað mér að innflutningsaðilar, sem kannski bíða mjög spenntir eftir því að fá að flytja inn þessa framleiðslu að utan, muni reka sig á það háar girðingar að þeir komist ekki yfir þær.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er svolítið athyglisvert, sem hv. þingmaður nefndi, að settar yrðu svo háar girðingar að ekki væri hægt að komast yfir þær. Það væri ágætt að fá nánari útfærslu á því hvort það sé kannski stefna stjórnarmeirihlutans að reyna að girða þetta af. Hvaða afleiðingar hefur það þá gagnvart Evrópusambandinu sem sækir þetta mál fast? Nú er mjög skammur tími þar til þetta á að taka gildi, sem er 1. september nk. Í ljósi þessarar aðgerðaáætlunar, og sérstaklega þegar kemur að því að skima fyrir kampýlóbakter, er náttúrlega um mjög viðamikla aðgerð að ræða og tæpast hægt að ætlast til þess að búið sé að koma öllum þessum aðgerðum í gang á þetta skömmum tíma. Telur hv. þingmaður þá ekki eðlilegt að farið sé fram á viðbótarfrest, sérstaklega í ljósi þess að ekki er það langt síðan þessi dómur féll og Bændasamtökin leggja áherslu á að sótt verði um frest? Ég spyr ekki síst í ljósi þess að ég efast um, og það er kannski ágætt að fá það fram frá hv. þingmanni, að þessar mótvægisaðgerðir verði allar tilbúnar þegar þetta á að bresta á hér á haustmánuðum.
Frú forseti. Það er ekki langur tími til stefnu í sjálfu sér. Við höfum mjög öflugt eftirlitskerfi í dag. Það er skimað fyrir öllu mögulegu varðandi framleiðslu í íslenskum landbúnaði og við höfum mjög sterka stofnun, Matvælastofnun, og aðra aðila sem fylgjast grannt með heilbrigði íslenskrar framleiðslu svo að ég tel að það sé ekki vandamál. Auðvitað munum við í atvinnuveganefnd kalla til alla þá sérfræðinga sem munu fjalla um þetta mál og koma að því að framfylgja því sem þar kemur fram. Þegar ég talaði um það háar girðingar að ekki væri sjálfgefið að allir gætu flutt inn eins og þeir vildu af hráu kjöti var það myndlíking. Ég er ekki að tala um að við gerum eitthvað sem stenst ekki lög. Í dag erum við brotleg. Við höfum, samkvæmt hæstaréttardómi og dómi EFTA, brotið lög. Það er veruleikinn og þeir sem flytja inn kjöt eru í rétti til að gera það. Við erum að brjóta á þeim aðilum miðað við óbreytt ástand, það er hinn kaldi veruleiki sem við verðum að glíma við. Ég tel að það verði bara skoðað hvort við þurfum frest á þessari tímasetningu. Ég held að fullur vilji sé til þess að vinna það hratt og örugglega í málinu að við getum sett fram og unnið eftir þessari aðgerðaáætlun sem er listuð upp til að mæta því að íslenskur landbúnaður muni keppa á jafnræðisgrundvelli og við séum ekki að flytja inn landbúnaðarvörur sem eru framleiddar með þeim hætti sem við sættum okkur ekki við miðað við okkar kröfur.
Forseti. Verði þetta mál samþykkt erum við, þingið, að búa til það sem mætti kalla hinn fullkomna storm fyrir íslenskan landbúnað. Greinin var í talsverðum rekstrarvanda fyrir. Þetta er nr. 1. Nr. 2. Það hafa verið lagðar á greinina sífellt meiri og stöðugt nýjar kvaðir sem henni er ætlað að uppfylla. Margar hverjar dýrar og margar hverjar samkeppnishamlandi þegar greinin er að keppa við risabú í útlöndum sem fylgja ekki í öllum tilvikum - og kannski í fæstum - þeim skilyrðum sem íslenskur landbúnaður þarf að lúta. Nr. 3. Það var gerður tollasamningur við Evrópusambandið sem var, ólíkt því sem gefið var til kynna þegar samningurinn var kynntur, mjög óhagfelldur Íslandi. Nr. 4. Það liggur fyrir í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að það er aðeins ein stétt á Íslandi sem getur vænst viðvarandi kjararýrnunar, samkvæmt áætlunum ríkisins, um fyrirsjáanlega framtíð, næstu fimm árin, og það eru bændur. Því að alls staðar annars staðar er gert ráð fyrir verulega auknum framlögum til að standa undir launakostnaði og öðru því sem ríkið þarf að standa straum af, mikilvægum hlutverkum ólíkra stétta og ólíkra verkefna á Íslandi. Alls staðar nema í landbúnaði er gert ráð fyrir auknum framlögum. Í landbúnaði er gert ráð fyrir stiglækkandi framlögum. Svo er nr. 5. Það sem ríkisstjórnin, og að því er virðist stjórnarmeirihlutinn allur, ætlast til að við samþykkjum nú er að opna fyrir innflutning á hráu kjöti, eggjum og ógerilsneyddum mjólkurvörum. Með þessu væri ekki aðeins verið að bæta við þá efnahagslegu ógn sem íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir heldur væri verið að skapa nýja og mjög umtalsverða ógn við heilbrigði íslenskra manna og dýra. Það er lýsandi fyrir þetta mál hversu lítið samráð stjórnvöld hafa talið ástæðu til að hafa, við til að mynda Bændasamtök Íslands - eins og þau kvarta undan í áliti sem þau hafa skilað atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Það er ljóst að verði þessar breytingar að lögum má gera ráð fyrir því að matarsýkingum fjölgi umtalsvert og sýklalyfjaónæmar bakteríur berist til landsins. Eins og bent er á í áliti Bændasamtakanna hefur ekki verið neinn raunverulegur ágreiningur um hin vísindalegu rök fyrir því að viðhalda óbreyttri stöðu hvað þetta varðar. Það má einfaldlega gera ráð fyrir að hingað berist ýmis óværa í auknum mæli. Sem er ekki bara synd, það er söguleg skömm ef því verður leyft að gerast. Því að við eigum hér alveg einstaklega heilnæma matvælaframleiðslu, búfjárstofna sem að einhverju leyti hafa búið við einangrun í hátt í 1200 ár og aldrei komist í snertingu við sjúkdóma sem eru þó landlægir í Evrópu. Þetta eru ekki bara sjúkdómar sem valda miklum búsifjum í Evrópu, þetta eru líka sjúkdómar sem teljast jafnvel ekki hættulegir þar en myndu vera mjög hættulegir okkar stofnum, sem eru ekki - og bara alls ekki - vanir að fást við slík smit. Íslenskir bændur hefðu ekki aðgang að tryggingarsjóði til að bregðast við þessu á sama hátt og evrópskir bændur. Hvers vegna skyldi þessi tryggingarsjóður vera til staðar? Jú, vegna þess að þetta er viðvarandi vandamál í Evrópu þar sem rekinn er landbúnaður á allt öðrum forsendum en hér á Íslandi. Það að ætla íslenskum bændum, um leið og skórinn kreppir, að keppa á þessum forsendum, keppa við verksmiðjubú í útlöndum sem nota jafnvel sýklalyf til að geta haft dýrin við allt aðrar aðstæður en við myndum telja ásættanlegt hér - það er ekki hægt að ætlast til þess af þessari undirstöðuatvinnugrein Íslendinga. Grein sem hefur í fyrsta lagi haldið lífinu í landsmönnum frá landnámi en er líka undirstaða byggðar í stórum hlutum landsins. Ef hún verður fyrir frekari skakkaföllum, ég tala nú ekki um eins umfangsmiklum og þetta mál gefur til kynna, yrði tjónið svo miklu víðtækara en eingöngu hjá þeim sem starfa við greinina beint, þó að það sé nú nógu alvarlegt í sjálfu sér. Það hafa borist ýmsar ábendingar um ágalla á þessu máli og ég er ekki viss um að mér gefist tími til að fara yfir þær í þessari fyrstu ræðu minni. Ég ætla fyrir vikið að biðja forseta að skrá mig nú þegar aftur á mælendaskrá en halda mig við það sem mætti kalla stóru myndina í þessari fyrstu ræðu. Stóra myndin er sú að hér er um að ræða fullveldismál. Eitt af þessum málum sem varða grundvallarhagsmuni íslensks samfélags til allrar framtíðar. Maður skyldi ætla að við þær aðstæður væru stjórnvöld reiðubúin að beita sér til fulls. En það hafa þau ekki gert í þessu máli, eins og kemur glögglega fram í áliti Bændasamtakanna, sem hafa verið illa upplýst um gang mála og efast um að til að mynda hæstv. utanríkisráðherra hafi af nokkrum krafti leitast við að fá undanþágu frá þessum dómi EFTA-dómstólsins sem svo mikið er vísað í. Ég tek undir þær efasemdir, því þau skilaboð sem við höfum fengið frá stjórnarflokkunum, og enduróma nú í þessari umræðu, eru öll á þann veg að við eigum í rauninni ekki annan kost en að gefast upp. En þetta mál er af þeirri stærðargráðu að við getum ekki leyft okkur að gefast upp. Ég tek undir með Bændasamtökunum að eðlilegt næsta skref sé að gera Evrópusambandinu það ljóst að við förum fram á - og það eru sterk rök fyrir því - undanþágu frá þessum dómi EFTA-dómstólsins. Á meðan þær diplómatísku, pólitísku viðræður standa yfir bíðum við með afgreiðslu þessa máls. Það er a.m.k. ljóst að við getum ekki leyft okkur að samþykkja það. Því að hættan er einfaldlega það mikil, hvort sem litið er til rekstrargrundvallar þessarar mikilvægu atvinnugreinar eða lýðheilsu í landinu. Eins og ég nefndi hér áðan, frú forseti, rekja Bændasamtökin í áliti sínu ýmsa galla á málsmeðferð ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Svör stjórnarliðsins virðast engu að síður öll vera á þann veg að þau hafi setið uppi með þetta, fengið þetta í fangið eftir niðurstöðu dómstóla að einhverju leyti, og að öðru leyti eftir svör Evrópusambandsins. Það leiðir óneitanlega hugann að næsta máli á dagskrá hjá þessari ríkisstjórn sem er innleiðing þriðja orkupakka Evrópusambandsins. Á sama tíma og þau birtast hér og segja okkur að það sé bara ekkert í málinu að gera, við höfum talið að það væru undanþágur hérna en Evrópusambandið segi bara nei, ætla þau að reyna að telja okkur trú um að við getum samþykkt þennan þriðja orkupakka af því að um leið ætlum við að samþykkja sjálf einhliða einhverjar undanþágur í þingsályktunartillögu. Þetta væri auðvitað ekkert annað en kostulegt, virðulegur forseti, ef þetta væri ekki svona dapurlegt. Að við sitjum uppi með ríkisstjórn sem á sama tíma og kemur fram í svona mikilvægu grundvallarhagsmunamáli þjóðarinnar og segir bara: Því miður, við héldum að það giltu þarna undanþágur en þær gilda greinilega ekki, segir Evrópusambandið - segir við okkur að við þurfum ekki hafa neinar áhyggjur af þessum orkupakka vegna þess að við ætlum að biðja um undanþágur. Þetta er allt á sömu bókina lært, virðulegur forseti. Þetta mál, verandi spurning um þessa undirstöðuatvinnugrein og raunar um fullveldi landsins líka, kallar á viðbrögð í samræmi við það. Talandi um undanþágur var það áhugavert sem kom fram í ræðu hv. þm. Haraldar Benediktssonar hér áðan, að finnskir bændur hefðu talið sig hafa fengið 114 undanþágur þegar samið var um inngöngu Finnlands í Evrópusambandið. Það hefði ekkert verið gert með þessar undanþágur. Eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson orðaði það hefði þeim verið sópað út af borðinu af Evrópusambandinu eins og dauðum flugum. Þarna fannst mér glitta aðeins í gamla, góða hv. þm. Harald Benediktsson. Því miður kláraði hann svo ræðu sína á að lýsa, að því er virtist, fullkominni tryggð við ríkisstjórnina. Og það er ekki annað að heyra af þeim ræðum sem hafa verið fluttar til þessa en að tryggð stjórnarliða, hvar í flokki sem þeir standa, sé miklu meiri við þessa ríkisstjórn og flokksforystu sína en við íslenskan landbúnað. Ég skal segja alveg eins og er, frú forseti, það veldur mér vonbrigðum. Ég taldi að í þessu máli mundi fólk standa í lappirnar, ekki bara gagnvart Evrópusambandinu heldur líka gagnvart eigin flokkum. Þó ekki væri nema í ljósi fyrri yfirlýsinga úr stjórnarflokkunum öllum. En það eiga fleiri eftir að tala hér í dag og í kvöld og við skulum sjá hvað setur. Vonandi verða einhverjir tilbúnir til að standa á fyrri prinsippum hvað þetta mál varðar. Ég ætla hérna undir lokin, frú forseti, að vitna í orð sem höfð voru eftir Henry Kissinger sem var m.a. utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Hann mun hafa sagt: Þeir sem stjórna fæðuframboðinu stjórna fólkinu. Þeir sem stjórna orkunni geta stjórnað heilu heimsálfunum. Og þeir sem stjórna fjármagninu stjórna heiminum. Nú blasir það við okkur að ríkisstjórn Íslands er að ná alslemmu, fullu húsi. Hún hefur áður gefið allt eftir gagnvart vogunarsjóðum í New York og London, fallist á kröfur þeirra, m.a. um losun hafta af svokölluðum aflandskrónum. Hún hefur kynnt að til standi að færa að verulegu leyti yfirráð yfir íslenskum orkumálum til evrópskrar stofnunar. Og nú ætlast hún til að við lúffum fyrir Evrópusambandinu í því mikla lífsspursmáli sem matvælaframleiðsla okkar er. Þessi ríkisstjórn hefur á undraskömmum tíma gefið eftir varðandi fæðuframboðið, og þá að einhverju leyti yfirráð yfir fólkinu, varðandi orkuna, og þá kannski yfirráð yfir heilu heimsálfunum eins og stefnt er að í Evrópu varðandi orkulöggjöfina þar, og varðandi þeim erlendu fjármagnsöflum, sem a.m.k. að mati Henry Kissinger ráða heiminum. Þetta höfum við fengið nú þegar frá þessari ríkisstjórn og sýnir okkur það í fyrsta lagi að ríkisstjórnin er ekki tilbúin að standa almennilega í lappirnar til að verja grundvallarhagsmuni Íslands. Þetta sýnir okkur um leið að þessi mál, hvort sem það er orkupakkinn eða fjármálakerfið eða það sem við erum að ræða nú, eru fullveldismál. Þau snúast um að við höfum vald yfir okkar eigin örlögum. Og þegar um fullveldismál er að ræða verða menn að standa í lappirnar.
Frú forseti. Þetta mál sem við ræðum í dag ber yfirskriftina dýrasjúkdómar og lætur þannig ekki mikið yfir sér en málið er af stærra taginu. Reyndar er það svo stórt að ekki er ofmælt, eins og hv. síðasti ræðumaður Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði að hér er um fullveldismál að ræða. Það sést þegar af því að stjórnvöld hafa kynnt aðgerðaáætlun sem hefur þau markmið að efla matvælaöryggi, sem er grundvallarþáttur í lífi einnar þjóðar, að tryggja vernd búfjárstofna, og það er sjálf undirstaðan undir landbúnaðarframleiðslunni, og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu, en hún á auðvitað allt undir því að hún geti staðið af sér samkeppni við erlenda keppinauta. Þess vegna er ekki ofmælt að hér sé um fullveldismál að ræða, frú forseti. Í málinu liggja fyrir umsagnir sem falla kannski ekki síst í tvo flokka. Annars vegar þær sem lýsa miklum efasemdum um að þessi aðgerðaáætlun, sem er í 12 liðum, gangi nógu langt og svo á hinn bóginn að það muni takast að hrinda þeim nógsamlega í framkvæmd á þeim skamma tíma sem er til stefnu vegna þess að frumvarpið að meginstefnu tekur gildi 1. september næstkomandi. Það er ekki langur tími. Aðgerðaáætlunin er í 12 liðum, eins og áður segir, í þremur meginköflum, þ.e. um lýðheilsu og vernd búfjárstofna, um aukna fræðslu og um bætta samkeppnisstöðu. Ekki er að sjá að það séu neinar ýkjur hjá þeim sem hafa látið í ljósi það álit í umsögnum að sá tími sem fyrir hendi er til að hrinda þeim aðgerðum sem boðaðar eru í framkvæmd, að sá tími sem þarna er ætlaður kunni að vera ónógur. Ég mun nú, frú forseti, grípa niður í nokkrar umsagnir til að fjalla nánar um einstök atriði. Auðvitað verður að gera ráð fyrir að 2. umr., eftir að málið hefur fengið umfjöllun í nefnd, verði mjög ítarleg, svo mikilsvert sem þetta mál er og stórt í sniðum og snertir víðtæka og djúptæka íslenska hagsmuni. Fyrir liggur mjög vönduð umsögn frá Bændasamtökum Íslands þar sem þau segja meðal annars að þau hafi ítrekað bent á að vísindaleg rök stjórnvalda í málflutningi sínum fyrir dómstólum um áhættu vegna aukins innflutnings á þeim afurðum sem hér um ræðir hafi ekki verið dregin í efa. Það segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Aðstaða íslensks landbúnaðar til að keppa við erlenda framleiðslu getur ekki talist jöfn og greinin býr yfir ýmiss konar sérstöðu sem auðvelt er að glata. Sérfræðingar hafa bent á að afnám takmarkana á innflutningi, svo sem frystiskyldu, muni þýða verulega aukna áhættu á ýmsum sviðum fyrir heilsu manna og dýra. Matarsýkingum fjölgi og meiri hætta verði á að hingað berist bakteríur sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum.“ Ég held að óumdeilt sé sem í umsögninni segir að engin önnur Evrópuþjóð skimi jafn vel fyrir kampýlóbakter enda árangur Íslands í þeirri baráttu talinn öfundsverður en í Evrópu eru sýkingar af völdum þeirrar bakteríu sem kennd er við kampýlóbakter algengustu matarsýkingarnar. Öll sagan er auðvitað ekki sögð með þessu vegna þess að sýkingar af völdum baktería sem taka engum sönsum þó að dælt sé yfir þær sýklalyfjum, eru ónæmar fyrir sýklalyfjum, slíkar sýkingar eru taldar eitt alvarlegasta heilbrigðisvandamál í heiminum um þessar mundir. Fram kemur í umsögn að sterk tengsl séu á milli þessa og sýklalyfjanotkunar í landbúnaði. Gögn frá Lyfjastofnun Evrópu, upplýsingar frá 2015, bera með sér að sýklalyfjanotkun í landbúnaði í Evrópu sé allt að 88 sinnum meiri en hér á landi, þar sem hún er mest. Menn sjá því hvílíkur munur er á þeirri framleiðslu sem kemur úr íslenskum búskap og frá a.m.k. sumum af þeim löndum sem hann keppir við. Það er alþekkt að íslenskir búfjárstofnar hafa búið við langa einangrun. Áðan var minnst á allt að 1.200 ár í því sambandi. Það er líka alveg ljóst að íslenskir búfjárstofnar hafa aldrei komist í snertingu við smitefni margra búfjársjúkdóma sem hafa um langan aldur verið landlægir í Evrópu og víðar. Ef svo hrapallega tækist til, frú forseti, að hingað bærist smit má telja líklegt, og því er reyndar haldið fram í umsögn Bændasamtakanna, að það geti valdið miklu tjóni með ófyrirséðum afleiðingum. Á það er bent í umsögninni að íslenskur landbúnaður hafi „ekki aðgang að neinum tryggingasjóði vegna tjóns af völdum búfjársjúkdóma eins og er fyrir hendi innan ESB, að frátöldum bótagreiðslum vegna niðurskurðar í sauðfé. Þyrfti ríkissjóður, ásamt bændum að bera slíkar byrðar.“ Og er ekki annað að heyra af máli ráðherra í andsvörum við upphaf þessarar umræðu en að hann sé að mestu leyti sammála þessari fullyrðingu Bændasamtakanna. Enn fremur er rakið í þessari ágætu og vönduðu umsögn Bændasamtakanna að í aðgerðaáætlun þeirri sem boðuð er af hálfu stjórnvalda í þeim tillöguflutningi sem hér liggur fyrir, að meðal þeirra aðgerða sem vinna skuli að sé að bæta samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar og þar liggja fyrir skýrslur, greinargerð frá prófessor við Háskóla Íslands, Daða Má Kristóferssyni frá 14. janúar 2019, sem unnin var fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Þar er áætlað að árlegt hreint tekjutap bænda vegna breytinga sem frumvarpið felur í sér geti numið 600 millj. kr. á hverju ári, a.m.k. á meðan aðlögun að nýju markaðsjafnvægi eigi sér stað eins og það er lagt upp. Síðan er skýrsla sem þekkt endurskoðunarfyrirtæki og ráðgjafarfyrirtæki, Deloitte, vann fyrir Bændasamtökin vorið 2018. Þar kemur fram að mögulegt tekjutap íslensks landbúnaðar, verði frjáls innflutningur á fersku kjöti, ógerilsneyddri mjólk og gerilsneyddum eggjum leyfður, gæti orðið á bilinu 1,4–1,8 milljarðar kr. Fram kemur að áhrifin yrðu afgerandi mest á framleiðslu nauta,- svína- og alifuglakjöts. Frú forseti. Það mun reyna mjög á hv. atvinnuveganefnd þegar hún fjallar um frumvarpið, að hún velti við öllum steinum til að ganga úr skugga um hvaða bit geti reynst í þeim varnarviðbúnaði sem aðgerðaáætlun í 12 liðum er ætlað að vera. Sömuleiðis að fjalla um það í hv. nefnd hversu raunhæft er að þær aðgerðir geti komist til framkvæmda og hlotið verkan fyrir gildistökudag laganna 1. september næstkomandi. Frú forseti. Ég gríp hérna niður í umsögn Landssamtaka sauðfjárbænda, með leyfi forseta: „Íslendingar eiga gífurleg verðmæti sem felast í einstakri sjúkdómastöðu búfjár á Íslandi. Sú staðreynd og ekki síður mjög lítil og markviss notkun sýklalyfja í landbúnaði í áratugi gerir landbúnaðarframleiðslu á Íslandi einstaka þegar kemur að hreinleika afurða.“ Sjá menn hvílík verðmæti við eigum í íslenskum landbúnaði í því ljósi? Sjá menn hvílík verðmæti geta farið forgörðum ef hér verða slys vegna þess að sjúkdómar rata í íslenska búfjárstofna sem hafa verið í einangrun í hátt í 12 aldir? Þessi áhætta er umtalsverð miðað við það sem verður að álykta, a.m.k. af því sem sumir vísindamenn segja. Fram kemur í umsögn Landssamtaka sauðfjárbænda, með leyfi forseta: „Vísindamenn greinir á um hvaða áhrif frjáls innflutningur hráu kjöti muni hafa á þessa stöðu. Eitt er þó ljóst að áhættan eykst taki frumvarpið gildi. Það er líka ljóst að ef við töpum þeirri stöðu sem nú er varðandi dýraheilbrigði munum við aldrei ná því til baka. Það er réttur okkar sem þjóðar að halda hér uppi eðlilegum vörnum [[Forseti hringir.]]hvað varðar heilbrigði manna og dýra. Þessi staða okkar er öfundsverð, hún er einstök og í raun furðulegt [[Forseti hringir.]]að við skulum gefast upp við að halda hér uppi eðlilegum vörnum landsins.“ Ég verð að biðja forseta að skrá mig að nýju á mælendaskrá því að ég þarf að fjalla ítarlegar um þetta efni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu sem um margt var ljómandi góð. Ég get lýst mig sammála mörgu því sem hann færði þar fram. Ég vil sérstaklega draga fram í hans ræðu einstakan árangur sem íslensk alifuglarækt hefur náð, sem er nákvæmlega kjarninn í málinu og er ástæða þess að hæstv. landbúnaðarráðherra vill grípa til viðbótaraðgerða til að verja þessa stöðu. Það sem ég saknaði úr ræðu hv. þingmanns var að hann reifaði á engan hátt hvaða aðrar leiðir væru færar. Ég spyr þingmanninn að því hvaða hugmyndir hann hafi um það hvernig Ísland eigi að bregðast við eftir að hafa fengið þennan dóm. Ég held að það sé mikilvægt að við ræðum það í þessari umræðu hvaða aðrar leiðir séu færar. Ef þingheimur gæti komið auga á það skal ég fyrstur manna taka undir það og móta þær leiðir ef þær eru raunhæfar og ekki með þeim afleiðingum sem hv. þingmaður rakti hér, og vitnaði í ágætar umsagnir. Meginmálið er þetta, og ég hef lesið þessar ágætu umsagnir allar: Mér finnst lítið gefið fyrir það sem reynt er að gera í meðferð og frágangi þessa máls. Vísað er til hv. atvinnuveganefndar, og hv. þingmaður á sæti þar í dag, og ég spyr hvernig hann ætli þá að meðhöndla þær aðgerðir sem þar eru boðaðar. Vill hann hafna þeim öllum eða hvaða aðrar leiðir eru færar, hv. þingmaður?
Frú forseti. Það er fjarri mér að halla orði á þær leiðir sem eru boðaðar í tólf liða aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra. Ég leyfði mér eingöngu að vísa til þess að það er endurtekið stef í þeim umsögnum sem hér liggja fyrir en það eru a.m.k. umtalsverðar áhyggjur hjá þeim samtökum sem hafa látið frá sér umsagnir um þetta mál af því að þessar aðgerðir gangi ekki nógu langt og að þær verði ekki komnar í framkvæmd á þeim skamma tíma sem er til stefnu. Ég hafði tækifæri til þess hér fyrr í dag að inna hæstv. ráðherra sérstaklega eftir mikilvægum þætti í þessari aðgerðaáætlun sem er það að óheimilt verði að dreifa alifuglakjöti nema sýnt sé fram á að ekki hafi greinst kampýlóbakter. Ég fékk mjög upplýsandi svör frá hæstv. ráðherra og ég ítreka þakkir mínar til hans fyrir. Áhyggjur mínar af þessu atriði jukust a.m.k. ekki við þau svör sem hann veitti. En ef til vill er málið þannig vaxið að ekki verður fyrir það synjað, frú forseti, að pólitískar og diplómatískar lausnir eigi við þegar svo miklir hagsmunir eru undir sem raun ber vitni, þar sem er matvælaöryggi, vernd búfjárstofna og samkeppnisstaða innlendrar matvælaframleiðslu. Kannski hafa ekki að öllu leyti fengist fullnægjandi svör um það hversu hart var sótt fram af hálfu stjórnvalda á þeim vettvangi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans svar og ég tók úr því svari þann punkt, og fagna honum sérstaklega, að hann tekur undir þær aðgerðir sem hæstv. landbúnaðarráðherra boðar í þingmálinu. Ég undirstrika það, rétt eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan, að ég held að það sé nákvæmlega hlutverk atvinnuveganefndar og þeirra sem þar sitja að ræða þær aðgerðir og mögulega þétta þær ef þess er nokkur kostur. Ég valdi mér ekki það hlutskipti í lífinu að þurfa að tala til stuðnings því að fella frystiskyldu úr lögum. Ég hef áður verið í öðru starfi og var stuðningsmaður þess að það ákvæði væri inni í lögum. En ég deili ekki við dómstólana. Okkar æðsti dómstóll hefur dæmt á þessa vegu. Mér eru það vonbrigði. Ég veit líka til þess að í málarekstri Íslands var þessari sérstöðu okkar haldið á lofti og viðkvæmri stöðu búfjárstofna. Það var lítið yfir gefið fyrir það í niðurstöðu EFTA-dómstólsins. Eftir situr, virðulegur forseti, spurning til hv. þingmanns eftir hans ræðu: Hvaða aðrar leiðir eru færar en að bregðast við með þeim hætti sem boðað er í þessu frumvarpi?
Herra forseti. Auðvitað styð ég allar aðgerðir sem hafa að markmiði að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Það eina sem ég leyfði mér var að draga fram þær áhyggjur sem liggja sem rauður þráður í gegnum umsagnirnar sem fyrir liggja. Ég geri mér fulla grein fyrir því hvað þeir dómar sem liggja fyrir í málinu, og þá ekki síst dómur Hæstaréttar Íslands, valda miklum erfiðleikum. Ég leyfi mér hins vegar að segja það, hafandi vakið máls á því í svari við andsvar hv. þingmanns, að fullvalda þjóð hefur á valdi sínu pólitískar og diplómatískar aðgerðir og á að beita þeim eftir fremsta megni þegar þannig stendur á sem hér um ræðir. Ég tel afar mikilvægt að þeir hagsmunir sem hér eru undir séu varðir. Ég geri ekki lítið úr þeim mikla vanda sem þessir dómar, erlendur dómstóll annars vegar og Hæstiréttur hins vegar, skapa stjórnvöldum. Ég leyfði mér sömuleiðis að segja að það hlýtur auðvitað að vera, og ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka undir þau sjónarmið, meginverkefni á vettvangi hv. atvinnuveganefndar að fjalla mjög rækilega um aðgerðaáætlunina, hversu langt þessar aðgerðir ná og hversu líklegt er að þær komist til framkvæmda í tæka tíð.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða frumvarp sem snýr að breytingum á innflutningi á búfjárafurðum. Ég vil byrja á því að þakka sérstaklega hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir ræðu hans og málflutning sem ég tek undir, einkum það sem hann sagði í upphafi ræðunnar um búfjársjúkdóma og hversu viðkvæmur búfjárstofn okkar er. Við getum alveg farið aftur til þess þegar fjárkláði barst með innfluttu fé eða þegar danskur hrútur var fluttur inn til landsins fyrir 1900 en með honum fengum við riðuna sem við erum enn þá að takast á við. Með frumvarpinu er hæstv. ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðar að bregðast við dómi EFTA-dómstólsins og einnig þeirri niðurstöðu sem íslenskir dómstólar hafa komist að, þ.e. að núverandi fyrirkomulag stríði gegn tilskipun 89/662/EBE þar sem bannað er að viðhafa sérstakar ráðstafanir eða prófanir á landamærum innan hins innri markaðar. Það er rétt að þá tilskipun innleiddum við árið 2009 en höfum ekki brugðist við með breytingum á löggjöf okkar í fyrrnefnda átt. Við höfum rembst eins og rjúpan við staurinn við að verja sérstöðu okkar en sú aðferðafræði sem við höfum viðhaft er ekki viðurkennd. Það er rétt sem hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu, að frystiskyldan ver okkur ekki gegn smiti og sjúkdómum en gefur okkur svigrúm eða tíma til að bregðast við ef erfiðir sjúkdómar koma upp erlendis, skjóta upp kollinum, eins og kúariða og svínapest. Frystiskyldan hefur því skipt máli en hún verður ekki til staðar framvegis. Í greinargerðinni með frumvarpinu segir að við ætlum að hætta þessum brotum, eins og það er nú skemmtilega orðað, hætta þessari óþekkt og gerast ábyrg. Allt í lagi, en hvernig verjum við sérstöðu okkar og hvernig verðum við ábyrg? Innflutningur á hráu kjöti og sóttvarnir landsins snúast um sérstöðu Íslands til framtíðar. Framtíðarhagsmunir íslensks samfélags eru undir. Þá er ég að tala um lýðheilsu og heilsu búfjárstofnanna okkar. Þeir hagsmunir eru miklu stærri en hagsmunir einstakra stétta í nútíðinni. Samningar og lög eru mannanna verk sem hægt er að breyta en ef sérstaða landsins tapast verður hún ekki auðveldlega endurheimt. Innflutningur á hráu kjöti og unnum kjötvörum hefur vaxið á undanförnum árum, sérstaklega síðustu þrjú ár. Nær allur innflutningur á kjötvörum er af úrbeinuðu kjöti. Ef við umreiknum það magn í kjöti á beini má sjá að hlutfall innflutts alifuglakjöts á síðasta ári var um 20%, í svínakjöti 27% og nautakjöti 22%. Innflutningur er því staðreynd og er orðinn umtalsverður. Okkur ber skylda að halda uppi vörnum fyrir sérstöðu okkar sem felst í tiltölulega lítilli sýklalyfjanotkun í landbúnaði og lágri tíðni sýklalyfjaónæmra baktería í fólki. Sérstaða landsins byggir m.a. á hreinleika búfjárstofna okkar, sem okkur hefur tekist að halda í vegna legu landsins. Heimurinn allur þarf að verjast þeirri ógn sem blasir við vegna vaxandi sýklalyfjaónæmis. Sýnt hefur fram á ótrúlega mikla fylgni milli neyslu matvæla þar sem sýklalyfjanotkun í landbúnaði er mikil og tíðni sýklalyfjaónæmra baktería í fólki. Þeir hagsmunir eru lífinu á jörðinni jafn dýrmætir og hreinleiki lofts og vatns. Íslensk matvælaframleiðsla er ekki undanskilin. Við verðum að passa hana líka. Smit frá matvælum í búfé er staðreynd og þekkt dæmi um slíkt erlendis frá. Má þar nefna sjúkdóma eins og gin- og klaufaveiki, sem er kannski sú pest sem menn óttast mest og er mjög smitandi. Það hefur stundum verið gert lítið úr smitleiðum en þær eru viðurkenndar í gegnum matvæli. Við verðum því að vera viðbúin því að óheftur innflutningur á hráu kjöti verði að veruleika hér á landi - og hvað getum við gert? Samhliða þessu frumvarpi hafa stjórnvöld kynnt aðgerðaáætlun sína sem ætlað er að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Þetta er allt mjög mikilvægt. Þetta eru þær leiðir sem við veljum að fara til að bregðast við þeim dómi. Allar mótvægisaðgerðir eru þýðingarmiklar og eiga fullan rétt á sér. Eigi aðgerðirnar hins vegar að skila árangri verðum við að hafa lengri tíma en nokkra mánuði til að innleiða þær. Sérstaklega er mikilvægt að það náist að fram fari ítarlegt, alþjóðlegt og viðurkennt áhættumat sem tekur á áhrifum breytinganna hér á landi. Ég myndi því ætla að frestun á gildistöku laganna sé mikilvæg. Ég veit ekki hvað við erum að tala um í því sambandi en nokkrir mánuðir geta skipt máli til að koma mótvægisaðgerðum í fulla virkni, þó ekki væri nema einhverjum þeirra. Það skiptir máli að breytingar verða á innflutningstakmörkunum. Mikilvægt er að finna flöt á því að styrkja þær mótvægisaðgerðir sem nefndar eru meðfram frumvarpinu. Aðgerðaáætlunin er í 15 liðum. Ég held að ég taki ekki eina fram fyrir aðra þar sem þær eru allar mjög mikilvægar; viðbótartrygging gagnvart kjúklinga- og kalkúnakjöti og viðbótartrygging vegna svína- og nautakjöts og að bannað verði að dreifa alifuglakjöti. Þetta skiptir gríðarlega miklu vegna þess að það setur innflytjendum skýrari skorður og tryggir að þeir reyni af fremsta megni að komast hjá því. Áhættumatsnefnd verður sett á fót. Ég held að við þurfum að fara í þetta ásamt öðrum aðgerðum áður en kemur að gildistöku þessara laga. Þó að íslenskur landbúnaður standi vel í alþjóðlegum samanburði þurfa íslenskir bændur að laga sig að breyttum kröfum og reglugerðum, eins og þetta frumvarp birtir. Íslenskir búfjárstofnar eru að mestu lausir við notkun á sýklalyfjum og öðrum lyfjum. Þó hefur slíkt komið upp og við þurfum að taka okkur á í þeim efnum. Hreinir búfjárstofnar eru liður í því að tryggja matvælaöryggi landsins. Með hlýnandi loftslagi, hnattvæðingu og vaxandi innflutningi á kjöti er hætta á að smitsjúkdómar berist til landsins. Öflugar rannsóknir á sviði dýraheilbrigðis og dýrasjúkdóma eru forsenda þess að hægt sé að tryggja áfram örugga matvælaframleiðslu hér á landi, kannski meira nú en nokkru sinni áður. Því skiptir miklu að við eflum allar rannsóknir í landbúnaði og í matvælaiðnaðinum. Það kemur til með að skila okkur betri þekkingu á því að takast á við vandamálið sem við erum að ræða í dag. Til að ná fram þeim markmiðum þarf að virkja sterka matvælastefnu. Þetta eru allt atriði sem við getum ráðist í. Sterk matvælastefna gerir okkur bæði virkari og býr til þekkingu sem við getum byggt á til að verjast og takast á við þetta vandamál. Hún þarf sérstaklega að endurspegla sérstöðu landsins, uppbyggingu matvælaframleiðslu hér til sjálfbærrar þróunar, tryggja gæði og síðast en ekki síst gæta hagsmuna neytenda. Um það snýst þetta allt. Við erum öll neytendur hér á landi. Það er fleira sem hægt er að gera. Við þurfum að passa að gerðar verði sömu gæðakröfur á innflutt matvæli frá Evrópska efnahagssvæðinu og gerðar eru til íslenskrar matvælaframleiðslu, enda er markmiðið með EES-samningnum að tryggja sambærileg samkeppnisskilyrði. Við þurfum að taka undir að tryggt verði að lýðheilsa beri ekki skaða af innflutningi vegna sýktra matvæla, enda getur það ekki verið markmið með EES-samningnum, eins ágætur og hann er, að staðan versni hér á landi. Með slíkum aðgerðum lágmörkum við áhrif innflutnings á búfjárstofna og lýðheilsu hér á landi. Þetta skiptir gríðarlega miklu og ég vil undirstrika að gildistaka laganna verði endurskoðuð með það fyrir augum að nægilegur tími gefist til að innleiða fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir. Atriði eins og að dreifing matvæla sem innihalda kampýlóbakter og salmonellu og fjölónæmar bakteríur verði óheimil verða að eiga við bæði innlenda og erlenda framleiðslu. Við þurfum líka að líta okkur nær í þeim efnum. Það skiptir mig máli og við getum gert það samhliða þessu. Eins og ég sagði þarf að tryggja fjármagn til eftirlits og rannsókna. Nokkrir þingmenn komu inn á tryggingar áðan og við þurfum að huga að tryggingarsjóði, sem er nefndur í greinargerðinni og skiptir máli að við hnykkjum svolítið vel á því. Ég vil ítreka að við þurfum að fara strax í þessar aðgerðir, sem eru mjög góðar, og tryggja að þær verði virkar þegar frumvarpið tekur gildi. Sérstaklega vil ég undirstrika áhættumatið, sem skiptir máli að fari fram og taki til breytinganna hér á landi og þýðingu þeirra fyrir okkur á lýðheilsu og heilsu búfjár.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður skrifaði grein í Bændablaðið 28. febrúar sl. ásamt öðrum þingmanni úr Framsóknarflokknum, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur. Greinin var svolítið athyglisverð og þar segja hv. þingmenn, undir kafla í greininni sem hefur yfirskriftina Ekki gefast upp: „Með samþykkt á óbreyttu frumvarpi værum við sem sjálfstæð þjóð að gefast upp fyrir reglum sem settar voru án þess að næg þekking á mögulegum áhrifum væri til staðar.“ Síðar segir: „Með því að leyfa innflutning á hráu kjöti án þess tímafrests sem leiðir af frystiskyldunni værum við að gera vafasama tilraun með lýðheilsu þjóðarinnar.“ Ég vil spyrja hv. þingmann: Styður hv. þingmaður þetta frumvarp? Í greininni segir: „Okkur ber skylda til að halda uppi vörnum fyrir sérstöðu okkar ... Því þurfa íslenskir ráðamenn að ... eiga samtöl við þá sem stýra Evrópusambandinu.“ Ég spyr líka hv. þingmann: Telur hv. þingmaður að nægilega vel hafi verið staðið að þessum samræðum við embættismenn Evrópusambandsins? Þetta eru tveir punktar, ágætir og góðir punktar, í grein hv. þingmanns sem vert væri að fá greinargott svar við. Styður hv. þingmaður frumvarpið í ljósi þessarar greinar og telur hv. þingmaður að nægjanlega vel hafi verið staðið að þessum viðræðum við Evrópusambandið til að sýna fram á sérstöðu okkar í þessu mikilvæga máli?
Virðulegi forseti. Þær spurningar og þær athugasemdir sem hv. þm. Birgir Þórarinsson kemur inn á reifaði ég í ræðu minni áðan. Ég er alveg jafnskeptísk á þetta frumvarp en ég veit að viðræður hafa farið fram, jafnvel eftir að þessi frumvarpsdrög komu fram. Ég veit að hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson fór út á fimmtudaginn til viðræðna við ESB í þessu sambandi. Mér finnst það virðingarvert að þetta samtal eigi sér stað og það á eftir að eiga sér stað á fleiri flötum. Ef við förum í þessar aðgerðir allar held ég að allt sé til þess vinnandi að við komum þeim á fót, sérstaklega áður en frumvarpið tekur gildi. Mér finnst það skipta máli. Ég reifaði málið og þetta samtal á eftir að eiga sér stað og mun eiga sér stað um langa framtíð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég verð að setja þetta í samhengi við það sem hv. þingmaður segir í greininni um að ekki eigi að gefast upp. Er þá þetta frumvarp ekki uppgjöf? Í greininni, sem hv. þingmaður skrifaði í Bændablaðið, segir: „Stjórnvöld verða að óska eftir lengra svigrúmi til innleiðingar, aðlögun og raunverulegar varnir taka tíma.“ Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað þetta varðar. Þá vil ég spyrja hv. þingmann hvort Framsóknarflokkurinn sem slíkur muni beita sér fyrir því að lengri frestur verði veittur í þessum efnum, t.d. í þrjú til fimm ár, eins og nefnt hefur verið hér. Ég get ekki lesið betur en að hv. þingmaður, sem flutti þessa ræðu hér áðan, hafi talað svolítið á skjön við það sem hún sagði í grein í Bændablaðinu; hún talaði um uppgjöfina, að gefast ekki upp. Síðan er komið frumvarp sem er uppgjöf sem hv. þingmaður ætlar greinilega að styðja. Á móti kemur að það verður að fá það á hreint hvort Framsóknarflokkurinn ætlar yfir höfuð að styðja frumvarpið og hvort Framsóknarflokkurinn ætlar að beita sér fyrir því að veittur verði lengri frestur ef hv. þingmaður getur ekki hugsað sér að styðja þetta í óbreyttri mynd. Er breytingartillögu að vænta frá Framsóknarflokknum hvað þetta varðar?
Virðulegi forseti. Ég fæ tækifæri sem meðlimur í atvinnuveganefnd til að fylgja frumvarpinu áfram og ég hef aldrei verið orðlaus þar inni. Ég tel að ég verði áfram að vinna með þetta mál og ég mun örugglega setja eitthvert fingrafar á það. Þessi aðgerðaáætlun er komin fram og þær tillögur sem þar eru, og það felast líka sóknartækifæri í því fyrir íslenskan landbúnað. Hv. þingmaður talaði um hvort ég myndi styðja frest í þrjú til fimm ár. Ég held að það sé nokkuð langur tími. Ég held að við yrðum búin að fara allt of marga hringi eftir þann tíma. Ég vil endurtaka að hæstv. ráðherra fór út til viðræðna og samtalið á sér enn stað. Þó að frumvarpið hafi verið lagt fram þá er það ekki komið í sinni endanlegu mynd sem við fáum að greiða atkvæði um hér. Ég get fullyrt að ég á eftir að ræða málið í nefndinni. Vonandi gefst okkur góður tími til að setja fingraför okkar á málið.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, þ.e. innflutningi á búfjárafurðum. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða og öfluga kynningu á þessu frumvarpi. Einnig vil ég þakka einum hv. þingmanni fyrir innblásna og öfluga ræðu fyrr í dag, hv. þm. Haraldi Benediktssyni. Með leyfi forseta er óhætt að segja að gamli Halli hafi verið mættur aftur og því ber að fagna. Frumvarpið ætla ég svo sem ekkert að dvelja mjög lengi við. Það er alveg ljóst út á hvað þetta frumvarp gengur. Það gengur fyrst og fremst út á að mæta þessum dómi, þ.e. að afnema frystiskylduna. Mér finnst menn hafa verið svolítið fastir hér undanfarið í söguskýringum og upprifjunum. Þó svo að ég hafi hælt hv. þm. Haraldi Benediktssyni fór hann alveg aftur til ársins 1949. [[Gripið fram í: Sjö.]]1947. En við verðum að velta því fyrir okkur hvernig við tökumst á við framtíðina og ætla ég að reyna að koma inn á það í minni ræðu. Auðvitað er margt að varast í því sem fram undan er. Lífið er alltaf áskoranir, við þurfum stundum að leita annarra leiða en við höfum haft fyrir framan okkur. Ég hefði feginn viljað hafa hér endalausa frystiskyldu og risastóra tollmúra og þar fram eftir götunum, en veruleikinn er bara ekki þannig. Hvernig ætlum við að styðja og styrkja íslenskan landbúnað þannig að hann komi til með að blómstra í framtíðinni? Stórt er spurt. Þá er best að reyna að svara því. Ég er ekkert með patentlausnir á því frekar en neinn annar, en í sameiningu trúi ég að við getum alltaf fundið leiðir til þess að nálgast þetta markmið, sama hvar í flokki við stöndum - og hvað mun hafa verið hér og áður og alls staðar annars staðar. Í þessu frumvarpi kemur ágætlega fram aðgerðaáætlun. Í þeim gögnum sem ég er með er hún í 15 liðum, margir hafa nú verið að tala um 12 hér fyrr í dag. Ég velti því fyrir mér þegar við komum að þessari aðgerðaáætlun: Til að þessi aðgerðaáætlun verði virkilega gott gagn, er ekki skynsamlegast að hún sé þingsályktun sem fylgi frumvarpinu? Ég mundi leggja til að menn skoðuðu það, því að við vitum alltaf að það sem fylgir frumvörpum, hvort sem er í greinargerðum eða einhverju öðru, bítur ekki alveg eins mikið. En ef við værum með þetta í þingsályktun og tækjum þessa aðgerðaáætlun og gerðum hana enn öflugri en hún er nú þegar, þá óttast ég ekkert þegar við innleiðum þetta frumvarp. Ég tek það líka fram að við þurfum, tel ég, lengri aðlögunartíma til að innleiða allar þessar áætlanir. Ég tel að fram til 1. september sé of knappur tími. Ég skal glaður éta það ofan í mig ef ég hef rangt fyrir mér, en ég tel að þetta þurfi atvinnuveganefnd að skoða, eins og svo margt í þessu máli. Einnig þurfum við að taka það svolítið föstum tökum og velta fyrir okkur hvernig við getum gert íslenskan landbúnað eins samkeppnishæfan og hægt er við þann innflutning sem fram undan er; því að það er alveg óumflýjanlegt að það verður innflutningur. Afurðastöðvum á Íslandi hefur verið líkt við krækiber hér í dag. Ég held að það sé að mörgu leyti rétt lýsing, þ.e. þetta eru krækiber miðað við þau risafyrirtæki sem við eigum í samkeppni við. Ég hef verið óþreytandi við að tala um endurskoðun á starfsumhverfi afurðastöðva og veit að hæstv. ráðherra finnst ég stundum leiðinlegur þegar ég kem inn á þetta, en ég ætla að halda áfram að þreyta hann með því. Það er algjört lykilatriði fyrir íslenskan landbúnað að afurðastöðvar í kjötiðnaði geti sameinast, geti unnið saman til að mæta þeim áskorunum sem fram undan eru. Það er algjört lykilatriði. Síðan skulum við velta fyrir okkur innflutningnum. Það er búið að tala hér um viðbótartryggingar fyrir kampýlóbakter, viðbótartryggingar fyrir salmonellu. Það er óheimilt að dreifa ógerilsneyddri mjólk. Bætum við einu atriði í viðbót: Bönnum dreifingu á matvörum sem innihalda visst mikið magn af fjölónæmum bakteríum. Ég reikna með því að atvinnuveganefnd skoði þessar leiðir mjög vel, því að ef við förum þessa leið, að banna dreifingu á vörum sem innihalda kampýlóbakter og salmonellu og bönnum dreifingu á ógerilsneyddri mjólk og matvörum sem innihalda visst mikið magn af fjölónæmum bakteríum, erum við komin með ansi öflugar varnir. En við verðum þá líka að gera kröfur til okkar eigin landbúnaðar í þessu samhengi. Gerum alltaf mestar kröfur til okkar sjálfra, því þá fyrst verður tekið mark á okkur. Það verður aldrei tekið mark á okkur ef við ætlum að verja okkur með einhverjum öðrum ráðum. Kröfurnar verða fyrst að koma hér heima fyrir. Það er algjört lykilatriði. Ég geri mér líka grein fyrir því að þessu fylgir að við þurfum að rannsaka. Það þarf að auka eftirlit. Okkur vantar upplýsingar um okkar eigin landbúnað. Hvar erum við stödd á þessu róli? Við vitum það nokkuð vel hvað varðar kampýlóbakter. Það er búið að skima fyrir kampýlóbakter í töluvert mörg ár. Það er skimað fyrir salmonellu, veit ég, alla vega í sumum sláturhúsum. Ég þekki ekki alveg regluverkið í kringum það. Við vitum það og þekkjum öll að við erum með bann við dreifingu á ógerilsneiddri mjólk. Og við þurfum þá einnig að skima fyrir fjölónæmum bakteríum. Staða okkar er mjög sérstök á heimsvísu þegar kemur að hreinleika landbúnaðarafurða. Ég fullyrði að engin önnur þjóð býr við þessa auðlind, að vera með því sem næst ómengaða afurð. Ég segi „því sem næst“. Ég vil að menn hafi það bak við eyrað. Við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að halda því þannig. Með því er ég ekki að segja að þetta frumvarp sem hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson er að leggja fram sé handónýtt. Það er gott skref. Við erum á ágætri vegferð. Við þurfum bara að bæta aðeins við það. Ég hef fulla trú á því að hv. atvinnuveganefnd þingsins taki það þannig. Í þessari aðgerðaáætlun er t.d. komið inn á merkingar á matvælum - og ekki vanþörf á. Þær geta verið ansi villandi. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa hérna innihaldslýsingu á innfluttri matvöru. Svona er hún: „Innihald: Villiblómahunang.“ Síðan kemur að upprunanum: Austur-Evrópa, Mið- og Suður-Ameríka og/eða ... [[Hóstað í þingsal.]]“ Og lífrænt vottað. Væntanlega hefur upprunavottorðið verið alveg afskaplega flókið. Ég trúi ekki öðru. Ég sé að menn brosa yfir þessu. En þetta er eiginlega ekkert fyndið. Hvað er verið að gera með þessu? Það er bara verið að blekkja neytendur, því miður. Þetta er allt of algengt, að menn blekkja neytendur. Þetta er bara eitt lítið dæmi. Við þekkjum alveg að það er til hópur á samfélagsmiðlum sem heitir „Villandi merkingar á matvælum“ þar sem er búið að líma yfir hitt og þetta. Ég hef fulla trú á íslenskum neytendum. Þeir vilja kaupa hágæða vöru og þeir vilja kaupa íslenska vöru. Þeir eru ekki fyrir að verið sé að klína einhverjum öðrum miðum ofan á vörur - sem koma erlendis frá, fullyrði ég. Í þessari aðgerðaáætlun er t.d. komið inn á áhættumatsnefnd, sem ég held að sé ekki búið að skipa í. Það á að endurskoða matvælastefnu eða vinna hana og hún kemur til með að skila sér um næstu áramót. Þetta undirstrikar að við þurfum lengri tíma en til 1. september. Það er algjört lykilatriði. Ég sagði hér fyrr í ræðu minni að ég hefði fulla trú á að við værum með þannig landbúnað að ef við erum með varnirnar í lagi og gerum kröfu til okkar sjálfra verði okkur allir vegir færir. Við skulum hugsa okkur það þannig að þangað getum við farið, þannig byggjum við sveitirnar. Við byggjum þær ekki upp með því að eyða tíma okkar hér í það að rífa niður með misvísandi málflutningi, því með þessu tel ég að við séum í betri málum. Ef við gerum þetta almennilega, bætum við þessum hlutum sem við vorum með áðan, verðum við með miklu öflugri varnir fyrir okkar búfjárstofna og til að verja lýðheilsu landsins en við erum með í dag þegar frystiskyldan er við lýði. Takk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar að grípa aðeins niður í umsögn Landssambands sauðfjárbænda við þetta frumvarp. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Stjórn Landssamtaka sauðfjárbænda hefur farið yfir efni frumvarpsins og leggst alfarið gegn því að það verði samþykkt. Það er skoðun samtakanna að taka verði EES-samninginn til endurskoðunar í ljósi þess að ekki sé hægt að beita ákvæði 13. gr. EES-samningsins sem forsendu fyrir núverandi fyrirkomulagi er varðar innflutning á hráu, ófrosnu kjöti. [...] Samtökin telja niðurstöðu EFTA-dómsins og dóms Hæstaréttar Íslands algjöran forsendubrest á skilyrðum fyrir samþykkt samningsins og hafna alfarið þeirri uppgjöf sem felst í frumvarpinu. Íslendingar eiga gífurleg verðmæti sem felast í einstakri sjúkdómastöðu búfjár á Íslandi. Sú staðreynd og ekki síður mjög lítil og markviss notkun sýklalyfja í landbúnaði í áratugi gerir landbúnaðarframleiðslu á Íslandi einstaka þegar kemur að hreinleika afurða. Þessi staða okkar er öfundsverð,“ segir í umsögninni, „hún er einstök og í raun furðulegt að við skulum gefast upp við að halda hér uppi eðlilegum vörnum landsins.“ Nú er það svo að hv. þingmaður er fyrrverandi formaður Landssambands sauðfjárbænda. Þá langar mig að spyrja hann hvort hann telji að hér sé um algjöra uppgjöf að ræða. Hann sagði jafnframt að hann óttaðist ekkert. Er hann ósammála þessari umsögn Landssambands sauðfjárbænda?
Virðulegi forseti. Þakka þingmanninum andsvarið. Ég er viss um að umsögn Landssamtaka sauðfjárbænda hefði verið önnur ef þeir hefðu hlustað á mína ræðu hérna áðan. [[Hlátur í þingsal.]]Ég held að það sé bara alveg á hreinu. Ég get líka alveg upplýst hv. þingmann um að þessi umsögn Landssamtaka sauðfjárbænda var eins og skrifuð út frá mínu hjarta fyrir þrem, fjórum mánuðum síðan. En batnandi mönnum er best að lifa og það á ekki bara við um mig heldur á það við um fleiri. Takk.
Ég þakka hv. þingmanni þetta stutta svar. Svolítið athyglisvert. Svona í ljósi fyrri stöðu hans í þessari mikilvægu landbúnaðargrein. Í umsögn Landssambands sauðfjárbænda um frumvarpið segir jafnframt: „Einnig telja samtökin að það þurfi að ganga mun lengra í mótvægisaðgerðum en lagt hefur verið til.“ Þá vil ég enn og aftur spyrja hv. þingmann: Er hann sammála þessu? Telur hann að það þurfi að vera ítarlegri mótvægisaðgerðir? Kæmi hann til með að styðja, segjum, breytingartillögu þess efnis að það yrði lengri frestur og ítarlegri mótvægisaðgerðir? Verður ekki að teljast að svar hv. þingmanns varðandi þessa góðu umsögn sé svolítið á skjön við það sem hann hefur sagt áður í þessum efnum og það að hann starfar nú í þessari mikilvægu grein?
Virðulegi forseti. Þakka fyrir annað andsvar. Spurningin var: Kem ég til með að styðja frumvarpið með viðbættum mótvægisaðgerðum? Ég kom inn á það áðan í ræðu minni að það vantaði að mínu viti upp á þessar mótvægisaðgerðir. Ég vildi í fyrsta lagi að mótvægisaðgerðir yrðu gerðar að þingsályktun og síðan taldi ég upp nokkur atriði, ein fjögur atriði, sem þyrfti að bæta við. Ég get alveg sagt þér það og verið heiðarlegur í því svari, hv. þm. Birgir Þórarinsson, að ef þessi atriði koma til viðbótar styð ég frumvarpið. Takk.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka landbúnaðarráðherra fyrir gott frumvarp, frábæra framsögu. Ég tek líka undir frábæra ræðu hv. 1. þm. Norðvest., Gamla Halla eins og hann var kallaður, sem ég hélt alltaf að hefði verið kallaður Gamli Rauður en það er greinilega einhver misskilningur. Ég hef fylgst með gerð þessa frumvarps nokkuð lengi. Ég leiddi verkefnahóp sem fylgdist með framgangi þessa máls, þessa frumvarps, og ég er afar ánægður með hvernig til tókst. Menn verða að átta sig á því að hér er verið að bregðast við ólögmætu ástandi. Þetta er ólögmætt ástand. Það verður að bregðast við því strax. Það fer ekkert eftir hentugleika eða á að skoða betur. Það er bara ekki í boði, því miður. Miðað við þann tíma sem við höfum haft, sem ráðherra hafði og ráðuneytið hafði, þá er komið frumvarp þar sem brugðist er ágætlega við þessu og ekki bara það heldur er frumvarpið til mikilla bóta fyrir matvælaöryggi í landinu, fyrir samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar og vernd búfjárstofna. Það er heilmikið í þessu frumvarpi og það er mjög gott. Hér hafa nokkrir talað um að þetta sé svona og svona og menn hafa kannski mest talað um einhvers konar sagnfræði, að við hefðum átt að gera betur í gamla daga eða eitthvað svoleiðis. Það er ekkert um það að ræða. Og svo er alveg ljóst að frystiskyldan, sem var sett á með ólögmætum hætti á sínum tíma, verndar okkur ekki neitt gegn sýklaónæmi. Í þessu frumvarpi eru ákveðnar tryggingar gagnvart salmonellu. Frystingin hafði væntanlega einhver áhrif á kampýlóbakter. En ég segi auðvitað við fólk sem hefur miklar áhyggjur af þessu og heldur að allt sé að fara til andskotans út af þessu: Sleppið því að borða innflutt kjöt. Það er nóg í boði af frábærri íslenskri vöru. Ég er algerlega sannfærður um að þessi breyting muni gefa íslenskum matvælaframleiðendum mikil sóknarfæri. Þróunin er sú og hefur verið lengi, gengur mjög hratt, að neytendur krefjast betri og öruggari vöru. Við skulum bara byrja á því sjálf hér heima, að kaupa þessa frábæru vöru þótt hún kunni að vera örlítið dýrari, því hún er miklu betri. Og ég er líka jafn sannfærður um að það sé stutt í það að erlendir neytendur átti sig á því að íslensk matvara er með því allra besta í heiminum. Við getum ekki verið föst í sama gamla farinu. Ég er ekki að segja að það sé ekki mögulegt að bæta þetta frumvarp eða gera það betra. En hérna er verið að bregðast við þessu ástandi og þar að auki að bæta stöðu íslenskrar framleiðslu. Ég held að menn eigi almennt að fagna því með því að styðja frumvarpið þó að mönnum finnist það ekki fullkomið að öllu leyti, eða telji að það þurfi einhvern lengri tíma, sem ég er ekki viss um, enda er það ekki í boði. Ég er sjálfur mikill stuðningsmaður innlendrar matvælaframleiðslu. Ég er mjög tilbúinn að leggja á mig ýmislegt til að efla samkeppnishæfni íslenskrar framleiðslu og auka matvælaöryggi o.s.frv. En ég vil fara að lögum. Og ég vil fara að þeim samningum sem við höfum gert enda feikimiklir hagsmunir í því að við förum eftir þessu. Hvað sem okkur kann að finnast um dómana sem hafa gengið um lögmætið eða ólögmætið réttara sagt, við getum deilt um það, þá er þetta niðurstaðan og ég held að til lengri tíma sé hún til bóta fyrir íslenskt samfélag, til mikilla bóta fyrir íslenska matvælaframleiðslu og íslenskt samfélag. Þannig að við erum í tiltölulega góðum málum. Ég heyri að ég hef náð aðeins að vekja einhverja Miðflokksmenn. En ég bið menn að hugsa út í þetta. Við getum ekki verið hér með neina skemmri skírn eða einhverjar blekkingar gagnvart þeim samningi sem við höfum undirritað og búið er að dæma um. Allt slíkt kemur bara í hausinn á okkur. Stóru hagsmunirnir eru þessir: Að við séum með trygga matvælaframleiðslu, samkeppnishæfa matvælaframleiðslu og eigum möguleika á að efla og auka samkeppnina hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég verð nú seint talin standa vaktina fyrir Miðflokkinn, en það er rétt að ég stend vaktina fyrir samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar og samfélagsins og vil þakka hv. þingmanni fyrir skýra ræðu, hreinskiptna ræðu, þar sem hann lýsti mjög vel stöðunni nákvæmlega eins og hún er, að ástandið eins og það er í dag er ekki valkvætt. Þetta er ólögmætt ástand og stjórnvöldum ber einfaldlega skylda til að uppfylla þennan dóm. Það er ekki hægt að velja hvaða dómum EFTA-dómstólsins við förum eftir. Auðvitað eiga þá stjórnvöld að gæta að ýmsu og mér finnst hæstv. ráðherra hafa gert það vel, þetta er vandrataður vegur. Það er ósköp auðvelt fyrir mig í stjórnarandstöðu að koma hingað og segja: Hann gerir þetta ekki rétt, hann átti að gera þetta hinsegin. En ráðherra reynir að gæta annars vegar að heilnæmi í íslensku samfélagi. Hann gætir að íslenskri náttúru, íslenskum landbúnaði, um leið og hann uppfyllir okkar alþjóðlegu skuldbindingar, sem vel að merkja gríðarlegir hagsmunir hanga á, íslenskir hagsmunir, um að við uppfyllum áfram okkar skuldbindingar gagnvart EES-samningnum og þær skuldbindingar sem við höfum mjög opinskátt gengist undir, ríkisstjórnir síðustu 15, 20 ára. Ég hef hlustað á allar ræðurnar í húsinu í dag frá skrifstofu minni hjá okkur í þingflokki Viðreisnar. Þær eru auðvitað prýðisgóðar. Efnislega er ég ekki sammála öllum þeirra. En það hefur komið í ljós að efasemdir eru á meðal stjórnarþingmanna, greinilegar efasemdir um að þetta mál fari með þessum hætti í gegnum þingið. Eðlilega taka alltaf mál einhverjum breytingum. En ég vil spyrja hv. þingmann: Mun hann taka undir þann tón sem ég greindi áðan í ræðum nokkurra þingmanna ríkisstjórnarinnar, að fresta hugsanlega þessari gildistöku til að uppfylla aðgerðaáætlunina og nýta aðgerðaáætlunina [[Forseti hringir.]]til að reisa háar girðingar, m.a. til þess að erfiðara verði fyrir innflutningsaðila að flytja inn ferskt kjöt? Ég vil spyrja hv. þingmann að þessum tveimur spurningum.
Hæstv. forseti. Svarið er nei. Ég mun ekki taka undir það að fresta gildistöku nema einhvers konar samkomulag náist við þá úti í Evrópu um að það væri í lagi. Ég hef enga trú á að það náist. En ég mun ekki taka undir það að fresta gildistöku. Nú man ekki seinni spurninguna, maður er orðinn svo fullorðinn. [[Gripið fram í: … gegnum aðgerðaáætlun.]]Mér finnst dómurinn mjög skýr. Reisa einhverjar girðingar til að komast hjá þessu? Þá erum við bara komin í önnur málaferli sem ég hef engan áhuga á. Ég hef bara áhuga á því að við förum eftir þeim samningum sem við höfum gert, förum eftir þeim reglum sem við höfum undirgengist og gerum það besta til að tryggja heilnæmar vörur á Íslandi, hvort sem við framleiðum þær sjálf eða aðrir flytji þær inn. Hafa eins miklar tryggingar og við getum sem gildir þá um allar vörur, hvort sem þær eru innlendar eða innfluttar, jafnt gildi um alla. Mikilvægt er að það sé heilbrigður markaður, heilbrigð samkeppni, en reglur sem tryggja heilnæmi. Í grófum dráttum er þetta bara svona.
Herra forseti. Ég vil aftur ítreka þakkir mínar fyrir þessa hreinskiptni og líka raunverulega trú á því að við getum sett okkur þær reglur sem undirstrika heilnæmið og styðji áfram við íslenskan landbúnað, af því að við hv. þingmaður deilum því að í samkeppni erum við, held ég alveg örugglega, bæði sannfærð um að íslenskur landbúnaður mun verða yfirsterkari þeirri innfluttu vöru sem um ræðir. En það er auðvitað neytenda að velja. Við verðum að treysta þeim. Um leið er þetta frelsi og þessi opni hvati fyrir okkur til að gera betur um leið og við reynum að setja fram skýrar reglur sem uppfylla m.a. skýrt eftirlitshlutverk þannig að neytendur viti hvaðan varan kemur. Þar stöndum við Íslendingar og landbúnaðarframleiðslan mun framar. Ég segi þetta og spurði hv. þingmann að þessum spurningum því að það er ákveðin bitur reynsla í gegnum atvinnuveganefnd að þegar þeir þingmenn stjórnarinnar sitja þar og fá tækifæri til að liðka fyrir, þá sé farið í þveröfuga átt. Ég vil benda m.a. á [[Forseti hringir.]]ostamálið, sérostamálið, þar sem tækifæri var til þess að opna, en það var lokað og neglt fyrir í leiðinni.
Hæstv. forseti. Ég hef í raun og veru alveg tröllatrú á íslenskum framleiðendum. Ég held að Íslendingar hafi sýnt að þeir kunna vel að takast á við samkeppni. Ég held að menn hafi gert það í grænmetisbransanum, eins og sagt er. [[Gripið fram í: Algjörlega.]]Þegar við stöndum frammi fyrir því að þurfa að standa okkur þá erum við ótrúlega öflug. En við verðum að tryggja að hér sé heilbrigt umhverfi til þess. Eins og ég sagði áðan er ég mikill aðdáandi íslenskra bænda og framleiðenda og hef tröllatrú á þeim. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta gefur þeim heilmikil sóknarfæri. Ef mál þróast á einhvern annan veg er ég tilbúinn að skoða ýmsar aðgerðir til að tryggja [[Forseti hringir.]]matvælaframleiðslu, tryggja það að hér sé örugg matvælaframleiðsla. Það er þá bara seinni tíma skoðun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann kom inn á það að hér hafi lög verið brotin og að við þurfum bregðast á viðeigandi hátt við því, þess vegna sé þetta frumvarp komið fram. En þetta mál snýr líka að einstökum landbúnaði okkar og þeirri sérstöðu sem við búum við. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum ávallt í svo stóru máli sem þessu að beita okkur á hinum pólitíska vettvangi, þ.e. ræða við framkvæmdastjóra Evrópusambandsins um sérstöðu okkar og sýna þeim fram á þá hættu sem fylgir því að þurfa að innleiða þá skyldu sem felst í því að þetta frumvarp er komið fram. Það má sem dæmi nefna að í landhelgisdeilunni við Breta lögðum við fram veigamikil gögn sem studdu málstað okkar, gögn eins og skýrslu Hafrannsóknastofnunar á þeim tíma um ofveiði. Rökin voru okkar megin og við náðum að lokum sigri gegn heimsveldi, eins og við þekkjum. Það sama á við í þessu máli að mínu dæmi. Sérstaða okkar er ótvíræð. Íslenskir búfjárstofnar hafa verið einangraðir um aldir og aldrei komist í snertingu við smitefni margra búfjárstofna sem eru landlægir í Evrópu og víðar, þannig að rökin eru okkar megin. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Er ekki eðlilegt að við beitum öllum rökum okkar áður en við gefumst upp, eins og sagt er? Þá vil ég nefna sérstaklega það sem kemur fram í 114. gr. Lissabon-sáttmálans þar sem er heimild til þess fyrir ríki innan sambandsins til að vera með sérreglur, ef svo ber undir, [[Forseti hringir.]]sem sagt vegna einhvers vanda sem ríkin glíma við eða vegna sérstöðu þeirra. Þetta gildir innan Evrópusambandsins. Þetta gildir ekki [[Forseti hringir.]]innan Evrópska efnahagssvæðisins, EES-samningsins. Þá spyr ég hv. þingmann: Telur hann ekki að þetta séu rök sem við eigum að beita í umræðunni og benda á að ættu einnig að eiga við um EES-ríkin?
Forseti beinir því til hv. þingmanna að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður, við erum búnir að beita þeim rökum. Þeim rökum var öllum beitt í dómsmálinu. Það gleymist stundum í umræðunni. Við erum alltaf að reyna að gæta hagsmuna okkar. Það er gert í þessu máli líka. Rætt er við fulltrúa Evrópusambandsins o.s.frv. Farið er í ítarlegar rökræður. Öll rökin komu fram í dómsmálinu. Þetta varð niðurstaðan. Þess vegna erum við að bregðast við ólögmætu ástandi. Hvað sem okkur kann að finnast, hvernig sem við viljum túlka 12. og 13. gr., þá er þetta svona. Ég er bara að segja, hv. þingmaður, að ég tel niðurstöðuna og þetta frumvarp jafnvel til bóta - ekkert jafnvel, ég held það sé til bóta til lengri tíma fyrir íslenska matvælaframleiðslu. Ég trúi því. En það er ekki þar með sagt að ekki kunni að verða erfiðleikar einhvers staðar á leiðinni. En ég mun þá vilja skoða þau úrræði sem hægt er að nýta eða beita á hverjum tíma til að tryggja örugga matvælaframleiðslu, eins og ég hef sagt áður, á heilnæmri vöru, hér eftir sem hingað til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eftir það sem ég hef skoðað get ég ekki séð að við höfum beitt okkur nægilega vel á vettvangi Evrópusambandsins, þ.e. pólitískt séð. Nú er ég að tala um pólitískt séð. Ég veit ekki til þess að þetta hafi verið rætt við framkvæmdastjóra Evrópusambandsins, Jean Claude Juncker, sem er æðsti yfirmaður Evrópusambandsins. Þetta er stórt mál. Svo að ég taki aftur samlíkinguna við landhelgisdeiluna fóru þar fram viðræður milli forsætisráðherra og forsætisráðherra Breta, á æðstu stigum stjórnsýslunnar. Ég get ekki séð að það hafi verið gert núna og ég tel eðlilegt að sú leið sé reynd til fulls. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því, burt séð frá því hvort hér sé um mótvægisaðgerðir [[Forseti hringir.]]að ræða eða hvort þær séu fullnægjandi eða ekki. Það er t.d. ekki hægt að fá fundargerðir sem utanríkisráðherra átti í [[Forseti hringir.]]þeim efnum, þannig að það liggur fyrir að ekki eru nægilegar upplýsingar um [[Forseti hringir.]]hversu vel við höfum beitt okkur á hinu pólitíska sviði.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég held að við höfum beitt okkur eins og hægt var að gera. Auðvitað getum við rökrætt og deilt um það hvort nægilega vel sé gert en ég er ekki alveg sammála því að þetta sé svona ægilega stórt mál. Við fluttum inn kjöt áður, það var bara fryst, sem hefur engin áhrif á sýklalyfjaónæmið og bjargar okkur ekki einu sinni almennilega frá kampýlóbakter, sem við getum eiginlega ráðið við sjálf með því að elda matinn. Ég er eins og hæstv. ráðherra, ég vil borða matinn eldaðan. Ég hef ekki svona miklar áhyggjur af þessu. Ég held að þetta sé ekki risamál. Þetta virkar á mig eins og létt þjóðhyggja hjá hv. þingmanni. Ekki að ég hafi neitt á móti henni, alls ekki, en menn ættu ekki að vera fastir í gömlu fari. Nú þurfum við bara aðeins að horfa fram [[Forseti hringir.]]í tímann og vera djörf, en samt tryggja [[Forseti hringir.]]örugga framleiðslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni ræðuna. Hér fjöllum við um frumvarp og tilheyrandi mótvægisaðgerðir, sem ég lít svo á að þingið þurfi í meðförum sínum að kanna hvort það nái að tryggja, að hér muni áhætta eða áskoranir fyrir lýðheilsu Íslendinga ekki aukast við þær breytingar sem fylgja frumvarpinu og eins áhætta fyrir búfjárstofna í landinu. Ég tel þetta hvort tveggja vera mjög mikilvægt og í sjálfu sér stórmál, en mál sem hægt er að mæta ef rétt er staðið að aðgerðum. Það er ein mótvægisaðgerð sem mig langar sérstaklega að spyrja hv. þingmann út í, þ.e. áhættumat. Ég tel að eitt af því sem hefði í rauninni átt að vera búið að fara í en sé lykilatriði til framtíðar að farið verði í sé alþjóðlega viðurkennt áhættumat sem þær alþjóðastofnanir sem vinna með matvælaeftirlit og matvælaöryggi á heimsvísu hafa sett fram hvernig á að vinna. Það er lykillinn að öllum okkar forvörnum til framtíðar. Spurning mín til þingmannsins er: Ef við hefðum niðurstöður úr slíku áhættumati, stæði ekki öll umræða við Evrópusambandið og innan Evrópska efnahagssvæðisins á traustari grunni? Þá hefðum við upplýsingar um raunverulega stöðu, þar sem við stöndum raunverulega fæti framar, og eins um hvað við gætum fengið út úr ýmiss konar greiningu á því [[Forseti hringir.]]hvar áhættan liggur í raun.
Hæstv. forseti. Fyrir liggur niðurstaða yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis hvað varðar vernd búfjárstofna. Hún er eftirfarandi: Afnám frystiskyldu hefur lítil sem engin áhrif á veiru- og bakteríusjúkdóma í dýrum en getur haft áhrif á sníkjudýrasmit. Löglega framleitt kjöt innan EES og viðbrögð EES-landa við alvarlegum dýrasjúkdómum, m.a. með skynditilkynningarkerfi milli landa, ætti að fyrirbyggja að afurðir sem innihaldið geta smitefni dýrasjúkdóma berist hingað til lands. Því má telja að afnám frystiskyldu muni hafa lítil áhrif á dýrasjúkdóma hér á landi og að mótvægisaðgerðir muni minnka áhættuna. Farið hefur fram eitthvert mat á því. Það er auðvitað talsverð áhætta að vera á lífi, almennt. En hér er auðvitað búið að tryggja það [[Gripið fram í: Hvað?]]eins og hægt er í þessu, held ég. Einhver seinkun eða einhver skoðun á þessu mun örugglega ekki breyta neinu, því miður. En ég er samt þannig maður að ég vil auðvitað tryggja öryggi eins og hægt er. Það er búið að fara nokkuð vel yfir þetta, líka hvernig við getum sjálf tryggt okkur. Og samgöngur milli landa og allt sem er að gerast - það getur auðvitað eitthvað gerst. En ég held að við séum undir það búin og getum brugðist við því, þannig að ég hef ekki áhyggjur af því að afnám frystiskyldunnar muni einhverju breyta í þessu. Það er bara það sem ég er að segja.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held samt að hann hafi að nokkru leyti misskilið spurninguna. Alþjóðlega viðurkennt áhættumat með sérstakri aðferðafræði hefur mér vitanlega ekki farið fram hér á landi. Ég held að það sé nokkuð sem við þurfum að tryggja að verði gert í framtíðinni af því að það getur undirbyggt t.d. lagasetningu á Alþingi á ýmsum sviðum, ekki bara hvað varðar flutning á matvælum milli landa, heldur líka í forgangsröðun í ýmsu í frárennslismálum okkar eða sorphirðu og ýmsu öðru. Þar með stæðum við á traustari grunni í heildaráhættumati, t.d. varðandi hvaða raunveruleg áhætta fylgir ferðaþjónustunni, hvaða forvarnir við ættum að leggja í þar o.s.frv. Þannig að [[Forseti hringir.]]ég vil að við vöndum okkur betur á þessu sviði til frambúðar.
Hæstv. forseti. Nei, sjálfsagt er mjög gott að fara í allsherjaráhættumat í þessum efnum. Ég ætla ekki setja mig á móti því. En eins og ég hef sagt áður erum við hér að bregðast við ólögmætu ástandi með eins skjótum hætti til að forða skattgreiðendum frá miklu tjóni. Það er enginn tími til að fara í eitthvert alþjóðlegt áhættumat með þetta allt saman. [[Gripið fram í.]]- Nei. En við höfum þó niðurstöðuna frá smitsjúkdómalækni og sóttvarnalækni, þannig að mér finnst undirbúningurinn fyrir þetta eins góður og hægt er að hafa hann og einhver frestun eða seinkun á því yrði bara til tjóns og gæti orðið mikið tjón sem ég vil ekki leggja á skattgreiðendur.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru (innflutningur búfjárafurða). Ég ætla mest að fjalla um greinargerðina og umsagnir í þessari ræðu. Með frumvarpinu er lagt til afnám núverandi leyfisveitingakerfis við innflutning á tilteknum landbúnaðarafurðum. Markmið breytinganna er að íslensk stjórnvöld standi við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist enda mikilvægt fyrir íslensk stjórnvöld að virða skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningum, dómi EFTA-dómstólsins um túlkun hans og dómi Hæstaréttar Íslands. Aðgerðaáætlun til mótvægis í tengslum við frumvarpið sem og framlenging áðurnefnds frumvarps er viðbragð stjórnvalda við niðurstöðu Hæstaréttar Íslands frá 11. október 2018 og EFTA-dómstólsins frá 14. nóvember 2017. Niðurstaða dómanna var að núverandi leyfisveitingakerfi við innflutning á kjöti og eggjum og krafa um frystingu kjöts brjóti í bága við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Umrætt leyfisveitingakerfi felur í sér að óheimilt er að flytja inn kjöt og egg hingað til lands nema með tilskilinni heimild Matvælastofnunar, með beiðni um slíkt innflutningsleyfi. Hverri vörusendingu þarf að fylgja vottorð um að vörurnar hafi verið geymdar við a.m.k. -18°C í einn mánuð fyrir tollafgreiðslu. Aðgerðaáætlunina, sem er í tólf liðum, munum við í atvinnuveganefnd, en sá sem hér stendur er í atvinnuveganefnd, fara vel yfir og velta þar við hverjum steini. Í umsögn með frumvarpinu frá Bændasamtökum Íslands kemur m.a. fram, í sambandi við 13. gr. EES-samningsins, að fræðimenn hafa bent á að rökrétt sé að halda því fram að samningsaðilar hafi mátt treysta að 13. gr. samningsins myndi gilda orðum samkvæmt þrátt fyrir samning um aukið viðskiptafrelsi á kostnað sjónarmiða um heilbrigði manna og dýra. Bændasamtökin hafa ítrekað bent á að vísindaleg rök stjórnvalda í málflutningi sínum fyrir dómstólum, um áhættu vegna aukins innflutnings á framangreindum afurðum, hafi ekki verið dregin í efa. Aðstaða íslensks landbúnaðar til að keppa við erlenda framleiðslu getur ekki talist jöfn og greinin býr yfir ýmiss konar sérstöðu sem auðvelt er að glata. Sérfræðingar hafa bent á að afnám takmarkana á innflutningi, svo sem frystiskyldu, muni þýða verulega aukna áhættu á ýmsum sviðum fyrir heilsu manna og dýra. Matarsýkingum fjölgi og meiri hætta verði á að hingað berist bakteríur sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Engin önnur Evrópuþjóð skimar jafn vel fyrir kampýlóbakter, enda er árangur Íslands í þeirri baráttu talinn öfundsverður. Sýkingar af völdum bakteríanna eru algengustu matarsýkingar í Evrópu. Sýkingar af völdum baktería sem ónæmar eru fyrir sýklalyfjum eru taldar eitt alvarlegasta heilbrigðisvandamál í heiminum í dag. Sterk tengsl eru á milli þessa og sýklalyfjanotkunar í landbúnaði en samkvæmt gögnum frá Lyfjastofnun Evrópu, frá árinu 2015, er sýklalyfjanotkun í landbúnaði í Evrópu allt að 88 sinnum meiri en hér á landi, þar sem hún er mest í Evrópu. Þá er óumdeilt að innlendir búfjárstofnar hafa búið við langa einangrun og aldrei komist í snertingu við smitefni margra búfjársjúkdóma sem eru landlægir í Evrópu og víðar. Berist hingað smit er líklegt að það geti valdið miklu tjóni með ófyrirséðum afleiðingum. Þá hefur íslenskur landbúnaður ekki aðgang að neinum tryggingasjóði vegna tjóns af völdum búfjársjúkdóma eins og er fyrir hendi innan ESB, að frátöldum bótagreiðslum vegna niðurskurðar í sauðfé. Eftir þessa 1. umr. gengur frumvarpið til atvinnuveganefndar þar sem sá er hér stendur á sæti og munum við fara vel ofan í saumana á þessu máli. Þótt hv. þm. Brynjar Níelsson hafi talað um að þetta væri ekki stórmál þá lít ég á þetta sem stórmál. Ég segi: Þetta er heilbrigðismál. Við verðum að vinna úr þessu sem best íslenskum landbúnaði til heilla. Þetta er líka forvarnamál þar sem við verðum að sporna við þeim sjúkdómum sem þessu kunna að fylgja. Í mínum huga er þetta það stórt mál að ekki er hægt að tala um það í einhverjum þeim tón að um smámál sé að ræða. Við stöndum frammi fyrir því að þurfa að bregðast við þessum dómi og viðbrögðin felast m.a. í þessu frumvarpi. Þetta er viðamikið frumvarp, einar 40 bls. Farið er vel ofan í saumana á hinum ýmsu atriðum með alls konar greinargerðum og öðru slíku, og þannig munum við vinna í atvinnuveganefnd. Ég held ég segi þetta gott að sinni og ræði betur um þetta síðar
Hæstv. forseti. Hér er um að ræða gríðarstórt hagsmunamál allra og þess vegna ber okkur að vanda til verka. Lægsta nýgengi kampýlóbakter í Evrópu er á Íslandi. Lægsta nýgengi salmonellu er á Íslandi. Lægsta nýgengi E. coli-bakteríunnar er á Íslandi en bakterían hefur ekki fundist í íslensku búfé. Ástæðan er væntanlega sú að hér á landi hafa verið settar upp varnir sem nú á að setja til hliðar. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga að matvælaöryggi og lýðheilsa eiga alltaf að vega þyngra en viðskiptahagsmunir. Í greinargerð með frumvarpinu sem nú er til umræðu hér er tekið fram að fjármagn hafi verið veitt til Matvælastofnunar til að auka skoðun og greiningu en ekki er að finna í fjármálaáætlun fjármagn til að hún geti sinnt því eftirlitshlutverki sem henni ber. Það hlýtur að vera lykilatriði að Matvælastofnun fái nægjanlegt fjármagn til þess að standa undir því hlutverki því þannig er öryggi bæði landsmanna og dýra tryggt. Eyfirskir kúabændur lýsa áhyggjum sínum og það má lesa í umsögn þeirra á samráðsgátt stjórnvalda þar sem þeir segja, með leyfi forseta: „Fersku kjöti geta fylgt dýrasjúkdómar sem ógna okkar viðkvæmu dýrastofnum, sjúkdómar sem eru tiltölulega skeinulitlir erlendis geta hoggið stór skörð í okkar einangraða bústofn.“ Þetta er því stórmál. Stjórn Félags eyfirskra kúabænda segir stjórnvöld taka mikla áhættu og nefnir enn fremur að ekkert sé fjallað um hvernig eigi að koma til móts við innlenda framleiðendur eða starfsumhverfi þeirra. Félagið varar við þeirri tilslökun sem boðuð er í frumvarpinu, hún geti falið í sér óafturkræfar afleiðingar fyrir okkar viðkvæmu dýrastofna. Á sama tíma er í Evrópu verið að setja upp varnir. Þetta er mjög mikið umhugsunarefni. Það er umhugsunarefni að ríkisstjórnin sé ekki tilbúin til að standa með íslenskum bændum og þar með íslenskri framleiðslu þar sem gæðin eru mikil og óumdeild. Vissulega er ekki hægt að ganga gegn þeim dómum sem hafa fallið en ef vilji er fyrir hendi er vel hægt að finna leiðir til að verja það sem við eigum, heilnæma matvælaframleiðslu. Því er stundum haldið fram að hlusta eigi á sérfræðinga og þá sem þekkja hvað best til og í þessu tilfelli eru það íslenskir bændur. Umsagnir þeirra við frumvarpið má ekki hunsa og það er ekki hægt að halda því fram að ekki sé hægt að bregðast við. Okkur ber að bregðast við og hlusta á varnaðarorð þeirra sem best þekkja. Það eru bændur. Staða okkar er einstök og því ber okkur að halda uppi öllum vörnum sem við búum yfir. Sú aðstaða sem landbúnaðar hér á landi býr við er ekki jöfn ef miðað er við erlenda framleiðslu og málið nær í gegn. Sérstaða okkar hér á landi er einstök. Því er haldið fram, m.a. í umsögn Bændasamtaka Íslands, að matarsýkingum gæti fjölgað og að meiri hætta verði jafnvel á að hingað til lands berist bakteríur sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Eins og ég sagði áðan þá er hætta á að innlendir búfjárstofnar smitist af sjúkdómum sem er að finna í öðrum Evrópulöndum. Svo er spurning hvort ekki eigi að endurskoða tollasamning við Evrópusambandið. Landssamtök sauðfjárbænda leggjast gegn frumvarpinu. Það kemur fram í umsögn þeirra og þau leggja til að EES-samningurinn verði endurskoðaður. Þau segja að stjórnvöld hafi gefist upp og benda enn fremur á eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það er skoðun samtakanna að taka verði EES-samninginn til endurskoðunar í ljósi þess að ekki sé hægt að beita ákvæði 13. gr EES-samningsins sem forsendu fyrir núverandi fyrirkomulagi er varðar innflutning á hráu, ófrosnu kjöti. Þegar EES-samningurinn var innleiddur árið 2009 var það eitt af þeim skilyrðum sem sett voru að áfram yrði bann við innflutningi á hráu ófrosnu kjöti, hráum eggjum, ógerilsneyddum mjólkurvörum og hráum ósútuðum skinnum. Samtökin telja niðurstöðu EFTA-dómsins og dóms Hæstaréttar Íslands algjöran forsendubrest á skilyrðum fyrir samþykkt samningsins og hafna alfarið þeirri uppgjöf sem felst í frumvarpinu.“ Þetta finnst mér mjög áhugaverður punktur og það verður fróðlegt að fylgjast með hvernig atvinnuveganefnd mun taka á þessu grundvallaratriði. Okkur ber að tryggja öryggi matvælaframleiðslu í landinu. Það merkir einnig að við tryggjum byggð um allt land. Það snertir atvinnuöryggi og ekki aðeins bænda eða afurðastöðva, eins og hér hefur verið nefnt, heldur eru ýmsar hliðargreinar beinlínis í hættu ef einhver hluti keðjunnar rofnar. Við verðum að sjá í gegnum fyrirætlan þeirra sem sjá sér hag í því að flytja inn ódýrar afurðir sem oft standast ekki þær gæðakröfur sem við setjum. Matvælaframleiðsla íslensks landbúnaðar er mikilvæg framtíðaratvinnugrein sem ber að verja og tryggja vænlegt rekstrarumhverfi. Fjölbreyttur og öflugur landbúnaður er nauðsynlegur fæðuöryggi þjóðarinnar og er hornsteinn byggðar í landinu. Ég tek því undir að endurskoða þurfi tollasamninga við Evrópusambandið með það að markmiði að tryggja stöðu innlendrar framleiðslu sem oft keppir við niðurgreidda vöru, eins og ég sagði fyrr, sem er framleidd við óviðunandi skilyrði. Eftir umfjöllun hér fer málið til atvinnuveganefndar og það er ljóst að hennar bíður mikið og stórt verk. Það verður hreinlega að vinna málið þannig áfram að hér verði áfram heilnæm matvælaframleiðsla og það án allrar áhættu.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim og fleiri lögum. Aðdragandinn að lagasetningunni eru dómar héraðsdóms, Hæstaréttar og EFTA-dómstólsins sem fela í stuttu máli í sér að íslenska ríkið hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum með því að halda uppi leyfiskerfi á innflutningi á hráu kjöti, eggjum og ógerilsneyddum mjólkurvörum. Því sé íslenskum stjórnvöldum nauðsynlegt að opna fyrir innflutning á hráu kjöti, eggjum og ógerilsneyddri mjólk. Hér er einmitt lagasetning sem gengur í þá átt. Herra forseti. Við Íslendingar stöndum í þeim góðu og öfundsverðu sporum að landbúnaðarafurðir sem framleiddar eru hér innanlands eru heilnæmar og að mestu ósýktar af lyfjaþolnum bakteríum. Svo er ekki um landbúnaðarvörur á stórum svæðum í Evrópu. Svo ótrúlegt sem það er tökum við nú upp á því að koma öllu þessu í uppnám. Mál þetta snertir fjölmörg svið, herra forseti, og eitt þeirra er fæðuöryggi þjóðarinnar. Við verðum að vera sjálfum okkur næg, að mestu, um fæðu. Af hverju? Það er almannavarnamál. Ýmsa vá getur borið að dyrum. Náttúruvá, vá frá viðskiptalegum sjónarmiðum eins og var uppi hér við hrunið, að ógleymdum mannanna verkum, þegar mannkynið sýnir sínar verstu hliðar í ófriði. Fæðuöryggi snertir almannahag og er þannig í raun almannavarnamálefni. Því er mikilvægt að hlúa að og tryggja innlenda matvælaframleiðslu þannig að við séum í stakk búin að fæða íbúa landsins ef vá ber að dyrum. Þetta snertir einnig varðveislu þekkingarinnar við að framleiða afurðirnar, verkvitið sem því fylgir og getur á skömmum tíma glatast. Mál þetta snertir ekki bara fæðuöryggi þjóðarinnar og innlenda framleiðslu, eins og ég hef nefnt, heldur snertir það líka verndun innlendra búfjárstofna. Þar á ég ekki einungis við að halda í okkar sérstaka kúastofn, íslenska hestinn, íslenska sauðféð eða forystufjárstofninn, heldur á ég einnig við almennt sérstöðu íslenskra búfjárstofna, sem hafa verið hér að mestu einangraðir í yfir 1100 ár og eru þess vegna veikir fyrir alls kyns smitsjúkdómum sem annars staðar, til að mynda í Evrópu, eru oft á tíðum landlægir og hafa með tíð og tíma ekki orðið eins skæðir búfjárkynjum Evrópu. Ef íslensku búfjárstofnarnir sýktust af þessum sjúkdómum gæti það valdið gífurlegu tjóni og gæti í versta falli útrýmt einstökum stofnum hér á landi og með þeim hætti unnið óafturkræft tjón á arfleifð okkar sem þjóðar. Herra forseti. Þá er ónefnd sú hætta að hingað berist í auknum mæli sýklalyfjaónæmar bakteríur - í meira mæli en við höfum áður kynnst og með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Vísindamenn hafa talið þá ógn sem mannkyninu stafi af aukinni útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería og auknu þoli þeirra gegn hvers kyns sýklalyfjum mestu heilsufarslegu ógn sem mannkynið stendur frammi fyrir í náinni framtíð. Þess konar bakteríur eru að verða landlægar í Evrópu, sem er bein afleiðing að óhóflegri notkun sýklalyfja sem dælt er í búfénað í Evrópu til þess að skepnurnar fái ekki neins konar kveisu, vaxi eins hratt og nokkur kostur er og geti þannig komið fyrr til slátrunar og fengið síðan ríkisniðurgreitt flugfar til allra afkima Evrópusambandsins. Hér er lagt til að Ísland verði eitt þeirra markaðssvæða sem þessar afurðir nái til. Hér hef ég ekki nefnt ýmsa aðra sjúkdóma sem valda matarsýkingum í fólki og eru landlægir í Evrópu, svo sem kampýlóbakter. Með innflutningnum er verið að bjóða hættunni heim á aukningu á slíkum eitrunum. Hver er ástæða þess að flestir þessir sjúkdómur er óþekktir eða miklu sjaldgæfari hér á landi en á meginlandi Evrópu? Ástæðan er hreinleiki íslenskra búfjárafurða og hreint ómengað vatn. Þá vil ég einnig nefna í minni ræðu að það ætti að vera sjálfsögð krafa neytenda að þeir fái með vörunni upplýsingar um uppruna þess sem boðið er til sölu og neyslu. Það eflir vitund neytenda fyrir vörunni og leggur einnig kröfur á framleiðendur að standa sig. Það gerir einnig að verkum að neytendur geta valið á milli framleiðenda, jafnt innlendra sem erlendra. Það er nefnilega mikill munur á uppeldi búfjár og alidýra eftir löndum og neytendur eiga kröfu á að vita uppruna varanna - og einnig um hvers lags aðbúnað dýrin eru alin við. Þar er ólíku saman að jafna, herra forseti, íslensku sauðkindinni sem hleypur frjáls um fjöll og firnindi eða dýr í smáum stíum Evrópu. Þá á ég ónefnd umhverfismálin því þessar vörur á að flytja hingað inn yfir hafið með tilheyrandi útblæstri gróðurhúsalofttegunda - eins og það skipti engu máli í öllu samhenginu. Nú þegar allir keppast við að reyna að líta vel út gagnvart þeim málefnum klappa sjálfskipaðir talsmenn neytenda upp heildsalaherinn þegar dómar ganga Evrópusambandinu í hag í málum eins og þessu. Fögnuður þeirra gæti orðið skammvinnur ef íslenskri framleiðslu verður fórnað og við smám saman gerð háð innflutningi á vöru sem unnt væri að framleiða hér innanlands í okkar ómengaða landi. Herra forseti. Ég hef farið yfir nokkur atriði. Ég hef farið yfir hættuna á að hingað berist sýklalyfjaónæmar bakteríur. Ég hef farið yfir alls kyns eitranir sem geta fylgt þessum afurðum. Ég hef farið yfir fæðuöryggi þjóðarinnar, sem er nátengt almannavörnum og almannavarnakerfi Íslands. Ég farið yfir þekkingu sem glatast gæti í landinu, þekkingu á landbúnaði og umhirðu búfjárstofna. Ég hef líka farið yfir sérkenni og eiginleika íslensku búfjárstofnanna sem ekki mega glatast - en stórhætta er á því, ef hingað berast skæðir sjúkdómar í búfé, að íslensku búfjárkyni verði hreinlega útrýmt. Ég hef einnig farið yfir samkeppnisstöðu íslenskrar og innlendrar framleiðslu, sem er auðvitað afskaplega bágborin miðað við þá styrki og þann aðbúnað sem framleiðsla í Evrópu býr við. Framleiðslan er auðvitað alls ekki samkeppnisfær. Ég hef bent á þann mun sem þarna er á. Að flytja hingað vörur, hugsanlega niðurgreiddar, framleiddar með aðstoð mikils magns af sýklalyfjum og fluttar hingað með mengandi útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Þannig að ég tel að við eigum að fara varlega í þessu máli og vernda fullveldi þjóðarinnar sem er fólgið í þessum mörgu atriðum sem ég hef hér nefnt.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögun um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, innflutning búfjárafurða. Í daglegu tali kallast þetta frumvarp um afnám frystiskyldu á hráu kjöti og hefur verið rætt út frá ýmsum sjónarmiðum í salnum í dag síðan þingfundur hófst. Margrét Guðnadóttir, fyrrverandi prófessor í sýklafræði við Háskóla Íslands, lét hafa eftir sér í viðtali við Morgunblaðið fyrir réttum tveimur árum síðan að það væri ræfildómur að reyna ekki að halda landinu hreinu. Í máli eins og þessu geta verið miklar tilfinningar uppi. Menn telja að þarna sé staðan þannig að verði gerð mistök verði ekki svo auðveldlega aftur snúið með þau eða undið ofan af þeim. Ég held að við sem hér erum og horfum til þeirrar reglusetningar sem nú er unnið að verðum að nálgast málið á þann hátt að leita allra leiða til að tryggja sem öruggast umhverfi fyrir innlenda matvælaframleiðslu hér eftir sem hingað til. Þá er auðvitað fremst í röðinni að gefa ekki neitt eftir af þeim réttindum sem við höfum í dag. Menn greinir á um hvort leitað hafi verið allra þeirra leiða sem færar eru til að viðhalda undanþágum eða réttindum okkar til að takmarka flæði á hráu, ófrosnu kjöti til að mynda, ógerilsneyddri mjólk og hráum eggjum til landsins. Ef við horfum í átt til þess sem almenningi hugnast best þá sýna kannanir að almenningur treystir þeirri vinnu sem unnin hefur verið hingað til í málinu ekkert sérstaklega vel. Meiri hluti landsmanna er andvígur því að regluverkið, eins og það verður verði þetta frumvarp samþykkt óbreytt, gangi eftir. Almenningur hefur góða tilfinningu gagnvart innlendri framleiðslu matvæla, innlendum landbúnaðarafurðum, og vill setja á herðar okkur sem hér erum þá skyldu að leita allra mögulegra leiða til að vernda hann áfram. Það er síðan athyglisvert að sjá nýjar kannanir þar sem liggur fyrir að rétt um 60% landsmanna vilja ekki opna þessar breytingar á meðan rétt um 30%, ef ég man rétt, eru áfram um það. Í sömu könnun var spurt hvort menn vildu sjá forseta Íslands vísa málinu til þjóðaratkvæðagreiðslu, fari það lítið eða óbreytt í gegn, og var meiri hluti landsmanna þeirrar skoðunar. Við þingmenn verðum að átta okkur á því að ábyrgð okkar er gríðarlega mikil. Maður upplifir - og nú vona ég að félagar mínir í stjórnarflokkunum á þingi reiðist ekki - eins og það sé eitthvert hópefli í gangi hjá ríkisstjórnarflokkunum, annars vegar gagnvart þessu máli sem snýr að afnámi frystiskyldunnar og hins vegar í tengslum við þriðja orkupakkann sem kemur væntanlega til umræðu í næstu viku. Þau mál eru einfaldlega þeirrar gerðar að allt of mikið er undir til þess að kasta til hendinni. Málið sem við ræðum hér er margþætt. Það snýr m.a. að smitsjúkdómum og matvælaöryggi almennt. Það snýst um innlenda matvælaframleiðslu, það snýr að lýðheilsu og að innflutningi og mögulegum skaðabótum. Fyrst og fremst er þetta enn eitt fullveldismálið sem menn virðast ætla að vera litlir í sér gagnvart. - Þarna kemur, eins og einhvern tíma var sagt, ráðherrann í salinn.
Ég er yfir 180.
Mér fipaðist aðeins þegar ráðherrann kominn í salinn og kallaði fram í fyrir mér. Það er allt í lagi. Það hefur margoft verið sagt í dag að dómur hafi fallið og við honum þurfi að bregðast. Málið rekur sig auðvitað, eins og við þekkjum, aftur til ársins 2004 eða þar um bil og mætti eflaust teygja það að hluta til lengra aftur. Menn virðast mjög gjarnir á að hengja sig í það að þeir hafi ekki gætt að sér á fyrri stigum í stað þess að nálgast Evrópuregluverkið með kassann út og segja: Við ætlum okkur að ná að verja stöðu okkar þannig að óbreytt verði frá því sem nú er. Ef við horfum til þeirra aðila sem mest eiga undir í málinu held ég að ekki halli á neinn á ósanngjarnan hátt ef ég lít fyrst til umsagnar Bændasamtakanna í þeim efnum. Bændasamtökin og félagsmenn þeirra eru uggandi yfir þessu og hafa verið lengi. Mín upplifun er sú að það bæti í áhyggjurnar frekar en að draga úr þeim því að sagt er við ætlum að leysa þetta allt saman með því að reisa veggi, tryggja að eftirlitið verði svo gott að ekkert smit komist inn fyrir varnarlínu okkar og að við getum vikið frá þeim reglum sem við nú styðjumst við án þess að hætta neinu hvað hreinleika afurða varðar. Á sama tíma eru skilaboðin sem við lesum út úr fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem liggur fyrir til næstu fimm ára, að ekki virðast ætlaðir neinir fjármunir í að styðja við þetta eftirlit sem á að bæta svona stórkostlega við. Þarna fer ekki saman hljóð og mynd og það setur að manni þann ugg að þetta verði allt í einhverju skötulíki 1. september þegar reglubreytingarnar eiga að eiga sér stað og að menn fljóti sofandi að feigðarósi. Það er alveg ljóst að án viðbótarfjárveitinga verður eftirlitið ekki í neinni þeirri stöðu að vinna gegn þeim áhrifum sem gætu komið fram ef hlutir fara á versta veg. Ef ég gríp aðeins niður í umsögn Bændasamtakanna, með leyfi forseta, segir hér: „Bændasamtökin hafa ítrekað bent á að vísindaleg rök stjórnvalda í málflutningi sínum fyrir dómstólum um áhættu vegna aukins innflutnings á framangreindum afurðum hafa ekki verið dregin í efa. “ Ef það er hægt að tala um kjarna málsins hvað röksemdir okkar gagnvart Evrópuregluverkinu varðar þá ætti þetta að vera kjarni málsins. Það er enginn sem efast um að hreinleikinn hér er þannig að menn komast upp í það að nota 88 sinnum meira af lyfjum í framleiðslu erlendis heldur en við horfum til hérna. Erlendis, í Evrópu í heild sinni, eru menn að glíma við um 120 dýrasjúkdóma á sama tíma og við erum að slást við um 20 hér heima. Þetta eru gjörólíkir markaðir og framleiðslan er með allt öðrum hætti á nettum búum á Íslandi þar sem heilnæmi og hreinleiki og hollusta er fyrirrúmi samanborið við risaverksmiðjubú sem innlendri framleiðslu verður ætlað að keppa við hér eftir gangi málið fram eins og það hefur verið lagt fram af hæstv. landbúnaðarráðherra. Ef ég held áfram með umsögn Bændasamtakanna, með leyfi forseta: „Aðstaða íslensks landbúnaðar til að keppa við erlenda framleiðslu getur ekki talist jöfn og greinin býr yfir ýmiss konar sérstöðu sem auðvelt er að glata. Sérfræðingar hafa bent á að afnám takmarkana á innflutningi, svo sem frystiskyldu, muni þýða verulega aukna áhættu á ýmsum sviðum fyrir heilsu manna og dýra. Matarsýkingum fjölgi og meiri hætta verði á að hingað berist bakteríur sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Engin önnur Evrópuþjóð skimar jafn vel fyrir kampýlóbakter enda árangur Íslands í þeirri baráttu talinn öfundsverður en sýkingar af völdum bakteríanna eru algengustu matarsýkingar í Evrópu.“ Staðan hér heima er frábær og það er mikið á sig leggjandi til þess að verja hana. Ég nefndi í byrjun að eitt af þeim atriðum sem málið snerist um væru skaðabætur. Annars vegar eru það skaðabætur sem verslunin virðist líta á orðið sem fastan tekjupóst hjá sér, að sækja í ríkissjóð eftir þeim kæruleiðum sem þar standa til boða. Hins vegar eru það atriði sem við verðum líka að horfa til, þ.e. ef allt fer á versta veg verður staða innlends landbúnaðar allt öðruvísi heldur en nú er, ekki bara markaðslega í þeim slag sem innlendum landbúnaði verður att í gagnvart erlendri verksmiðjuframleiðslu heldur líka vegna breyttrar stöðu hvað varðar sjúkdóma og allt sem þeim fylgir. Með leyfi forseta ætla ég að taka eina tilvitnun til viðbótar úr umsögn Bændasamtakanna: „Sýkingar af völdum baktería sem ónæmar eru fyrir sýklalyfjum eru taldar eitt alvarlegasta heilbrigðisvandamál í heiminum í dag. Sterk tengsl eru á milli þessa og sýklalyfjanotkunar í landbúnaði en samkvæmt gögnum frá Lyfjastofnun Evrópu frá 2015 er sýklalyfjanotkun í landbúnaði í Evrópu allt upp í 88 sinnum meiri en hér á landi, þar sem hún er mest.“ Þetta er sláandi staðhæfing sem þarna kemur fram og ekkert sem bendir til þess að ástæða sé til að draga hana í efa. Í gögnum, sem ég er reyndar ekki með hjá mér í augnablikinu en get kannski vísað í í síðari ræðu, er því haldið fram að um 33.000 manns látist á ári í Evrópu vegna matvælasýkinga. Ætli 33.000 samsvari ekki um 20 manns á ári á Íslandi, ef við yfirfærum þá tölu, sem er nokkurn veginn fjöldinn sem lætur lífið hér í bílslysum, því miður, jafn hræðileg og sú staða er. Það er því til mikils að vinna að halda markaðnum eins hreinum og hægt er, landbúnaðarframleiðslunni sterkri, styðja við þá innlendu framleiðslu sem við höfum notið alla tíð og taka ekki óþarfa áhættu í þeim efnum. Það kom upp fyrr í dag vangavelta varðandi hvort hægt væri, ef málið fer í gegn eins og það er lagt upp, að fresta gildistöku þess sem þar er tekið á. Ef slíkt kallar á ný málaferli frá versluninni er ágætt að það liggi fyrir að verslunin líti á málarekstur gegn ríkissjóði í því samhengi sem sjálfstæðan tekjustofn. Ég trúi ekki öðru ef menn sjá fram á að þurfa að vinna sér tíma, til að mynda til að tryggja varnirnar betur, eftirlitið og það allt saman, dragi þeir aðeins andann og sætti sig við að innleiðingin tefjist sem nokkru nemi. Ég hef enga trú á því að þeir sem harðast berjast fyrir innflutningnum hafi áhuga á því að valda innlendum landbúnaði vandræðum umfram það sem þegar er orðið. Ef menn finna ekki leið til þess að gjörbreyta nálguninni sem hér er lagt upp með held ég að menn verði alla vega að hafa það til hliðsjónar í allri vinnunni sem fram undan er í nefndinni hvort þeir leiti leiða til að fresta innleiðingunni til að gefa kerfinu svigrúm til að verjast þeirri vá sem fyrir dyrum er. Ég held að það sé sannarlega þess virði að halda til haga. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég vona að við finnum leið til að draga úr allri þeirri áhættu sem hér er lögð á kerfið og vinna málið í góðri sátt í þinginu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég staldra aðeins við þessar fullyrðingar Miðflokksins, um að vegið sé að fullveldi þjóðarinnar, og spyr hv. þingmann: Er það ekki einmitt fullvalda þjóð sem getur samið um gagnkvæm viðskipti, frjálst flæði tiltekinnar vöru milli landa eins og við höfum undirgengist í þessu tilviki? Hvernig í ósköpunum fær sú fullyrðing staðist að stjórnvöld séu með einhverjum hætti, af því að þau virða gagnkvæma samninga sem gerðir hafa verið, að fyrirgera fullveldi okkar? Ég sé ekki hvernig það fær staðist og ég verð að segja að mér finnst þetta hljóma eins og óttalegt lýðskrum. Það má geta þess, af því að um gagnkvæm viðskipti með matvælaafurðir er að ræða, að við höfum miklu meiri hagsmuni af útflutningi til Evrópusambandsins en innflutningi þaðan. Vert er að hafa í huga að sjávarafurðir eru undir sömu matvælalöggjöf og landbúnaðarafurðir. Gæti ekki yfirlýsing okkar um að við treystum ekki matvælaeftirliti Evrópusambandsins sem við störfum eftir falið í sér hættu á því að við fengjum gagnkvæma yfirlýsingu á okkur, að traust væri ekki borið til eftirlits okkar með sjávarafurðum sem fluttar eru út til landa í Evrópusambandinu? Ég spyr bara: Eru þingmenn flokks hv. þingmanns tilbúnir að fara í veðmál með útflutningshagsmuni sjávarútvegs inn á Evrópumarkað?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á fullveldishlutann sem ég rétt tæpti á í ræðu minni, ég ætlaði að taka hann sérstaklega fyrir í seinni ræðu. Ég held að það sé alveg óhætt að segja ef maður skoðar gögn málsins, hver þróun mála hefur verið, ef við miðum við tímamarkið 2004, að það hafi ekki verið í huga þeirra sem sátu við samningaborðið að mál enduðu með þeim hætti sem nú stefnir í. Það að setja þetta í það samhengi að menn hafi ætlað sér að semja sig í þessa stöðu er í sjálfu sér alveg fráleitt og ég geri svo sem lítið með það. Ég gef mér að hv. þm. Þorsteinn Víglundsson átti sig á að svo var ekki. Það sýna öll gögn málsins og þær þreifingar sem hafa átt sér stað í ein 15 ár, samningaviðræður og síðan dómsmál sem endar með þeirri niðurstöðu sem menn telja sig vera að bregðast við hér í dag. Nú hvað það varðar að við séum tilbúin til að spila happdrætti með útflutningshagsmuni þjóðarinnar á móti þessu þá vísa ég þeirri athugasemd á bug. Það hlýtur að koma til skoðunar hvernig raunverulega er haldið á málum á hvorum enda fyrir sig. Ég veit ekki annað en að allt sem snýr að utanumhaldi útflutnings, ég gef mér að þingmaðurinn hafi verið að tala sérstaklega um sjávarútveginn, sé í mjög góðum farvegi, sérstaklega góðum.
Forseti. Ég er að vísa til þess að í alþjóðaviðskiptum er gjarnan horft til gagnkvæmni. Ég er ekki að draga í efa, og þykist þekkja það ágætlega, að eftirlit með sjávarafurðum er hér með miklum ágætum, eftirlit með heilnæmi þeirrar vöru í útflutningi. Ég bið fyrir mér ef Evrópusambandið færi að draga í efa matvælaeftirlit með sama hætti og við erum að gera með þeim yfirlýsingum sem hér koma fram varðandi innflutt kjöt sem við höfum skuldbundið okkur til að flytja inn með ákveðnum skilmálum. Það er sú gagnkvæmni sem ég er að vísa til og er reyndar fjallað aðeins um í greinargerð með frumvarpinu, hvað gæti gerst, þótt ólíklegt sé talið, ef við yrðum flokkuð sem þriðja ríki þegar kæmi að flutningi matvæla á milli Evrópusambandsins og okkar. Við höfum ítrekað verið dæmd brotleg í þessu máli. Hér er verið að leiðrétta eða lagfæra það sem við höfum verið dæmd brotleg fyrir. Að sjálfsögðu eigum við að gæta okkar hagsmuna og heilnæmis þeirra vara sem við erum að flytja inn með öllum þeim ráðum sem við lagalega getum notað. Við eigum að láta af tilburðum til að brjóta vísvitandi þær reglur sem við höfum skuldbundið okkur til að starfa eftir. Það snýr að trúverðugleika í alþjóðaviðskiptum til lengri tíma litið og það á ekkert að vera að gambla með slíka hluti í þjóðernispopúlismi eins og mér finnst þingmenn Miðflokksins gera. Ég er alveg sammála hv. þingmanni: Við erum með einstaklega mikla gæðavöru hér heima þegar kemur að innlendum landbúnaðarafurðum, heilnæma og góða vöru. Mér finnst málflutningur þingmanna hins vegar bera það með sér að hann hafi enga trú á samkeppnisstöðu þessarar góðu vöru í samkeppni við innflutning.
Herra forseti. Það má sennilega segja að þarna kristallist að einhverju marki munur okkar sem fyllum hóp þingmanna Miðflokksins annars vegar og Viðreisnar hins vegar gagnvart innlendum landbúnaði. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson virðist halda [[Við höfum trú á honum.]]- nei, það er auðvitað þannig að ef hv. þm. Þorsteinn Víglundsson hefur ekki skilning á stórkostlega mismunandi aðstæðum til landbúnaðarframleiðslu á Íslandi, hér á norðlægum slóðum, samanborið við verksmiðjubúskap hér og þar í Evrópu, þá skýrir það auðvitað ýmislegt. Það að vilja verja innlenda framleiðslu, bæði hvað varðar heilnæmi og hins vegar viðhalda þeim tollaviðmiðum sem horft hefur verið til og eru kannski að mörgu leyti ástæða til að bæta inn í því að þau hafa trappast niður jafnt og þétt. Þarna kristallast, að ég held, munur á tilfinningu þessara tveggja þingflokka fyrir innlendum landbúnaði. Það hefur ekkert með það að gera að við í þingflokki Miðflokksins og ég höfum ekki trú á innlendum landbúnaði í samkeppni. Það að við viljum verja hann með þeim hætti sem við höfum talað fyrir hefur með það að gera að við höfum skilning á mismunandi aðstæðum innlendrar landbúnaðarframleiðslu annars vegar og verksmiðjubúskaparins sem hv. þingmaður og félagar hans í Viðreisn og margir aðrir eru áhugasamir um að etja honum saman við. Enda er sá verksmiðjubúskapur ríkisstyrktur af miklum móð úti í Evrópu.
Herra forseti. Það hefur verið haft langt mál um þetta frumvarp í dag og ég ætla ekki að lengja það neitt mjög mikið enda fer því fjarri að ég telji mig vera sérfræðing á þessu sviði, utan þess að vera maður sem áratugum saman hefur neytt íslenskra landbúnaðarvara með mikilli ánægju. Ég er sem sagt neytandi en ég hef ekki fengist neitt við framleiðslu á landbúnaðarvörum. Mér hefur þótt þess gæta dálítið í umræðum í dag um þetta mál að hér hefur verið talað út frá hagsmunum framleiðenda landbúnaðarvara og því einhvern veginn slegið föstu að hagsmunir framleiðenda fari ævinlega saman við hagsmuni neytenda í þessum málum. Ég, herra forseti, leyfi mér að vera svo djarfur að halda því fram að það þurfi ekki endilega alltaf að vera svo. Það geti með öðrum orðum vel verið að íslenskir neytendur hafi hagsmuni af því að fá að kaupa innfluttar landbúnaðarvörur. Ekki bara vegna þess að innfluttar landbúnaðarvörur séu ódýrari heldur jafnvel hugsanlega líka vegna þess að innfluttar landbúnaðarvörur kunni í einhverjum tilvikum að hafa til að bera meiri gæði en innlendar landbúnaðarvörur. Ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að þetta er mjög djörf fullyrðing hjá mér og kannski nánast goðgá í þessum ræðustól að halda öðru eins fram. Ég hef samt þennan grun að það sé alveg hugsanlegt að í einhverjum tilvikum, kannski undantekningartilvikum, séu erlendar landbúnaðarvörur jafnvel betri en íslenskar landbúnaðarvörur. Það er þó kannski ekki aðalatriði þessa máls sem við erum að fást við hér í dag heldur hitt að það er fallinn dómur um að Íslendingar hafi ekki staðið við þær skuldbindingar sem þeir hafa undirgengist. Eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði í ágætri ræðu fyrr í dag: Dómum þarf að hlíta. Það er einfaldlega svo. Kannski er málið bara útrætt þegar sú setning hefur verið sögð. Þarna er um að ræða hagsmuni. Það eru margvíslegir hagsmunir í þessu máli. Ég tæpti hér á því að hugsanlega þyrftum við líka að huga að hagsmunum neytenda en ekki eingöngu hagsmunum framleiðenda landbúnaðarvara. Hér er líka um að ræða hagsmuni sjávarútvegsins, stórfellda hagsmuni, af því að flytja út sjávarútvegsvörur, flytja út fisk og markaðshagsmunir því tengdir og þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi þeirra viðskipta. Svo þarf kannski ekki heldur að hafa mörg orð um, en þó finnst manni stundum eins og það kunni að vera ástæða til að minna á það í þessari umræðu, mikilvægi frjálsra viðskipta og í tengslum við það mikilvægi frjálsra viðskipta fyrir smáþjóð á borð við Íslendinga, mikilvægi þess að farið sé að reglum og farið sé eftir samningum sem gerðir hafa verið, mikilvægi gagnkvæmni í viðskiptum fyrir svona þjóðarkríli eins og Íslendinga. Íslendingar eiga allt undir því að aðrar þjóðir virði samninga við Íslendinga en láti ekki afl ráða í þeim viðskiptum vegna þess að Íslendingar eru vopnlaus lítil þjóð. Það hefur margoft sýnt sig að Íslendingar hafa getað treyst alþjóðlegum stofnunum og alþjóðlegum dómum þegar á það hefur reynt. Jafnvel leyfi ég mér, herra forseti, að minna á Icesave-málið sem hefði ekki unnist nema fyrir það að alþjóðlegur dómstóll, sem við höfðum undirgengist lögsögu hjá og þær þjóðir sem við áttumst við þar, úrskurðaði Íslendingum í hag. Það er mikið í húfi að við Íslendingar virðum alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Hér er ekki um það að ræða að mínu mati að það sé yfirleitt möguleiki á því að víkjast undan þeim. Við þurfum að ráða fram úr því hvernig við förum að því að virða þessar skuldbindingar og mér sýnist að í þessu frumvarpi sé vel tekið á því. Manni hefur stundum fundist eins og það hafi viðgengist ákveðin markaðsvernd fyrir framleiðendur íslenskra landbúnaðarvara, en hún hefur oft verið undir yfirskini neytendaverndar. Það hafa verið búnar til margs kyns hindranir undir því yfirskini að það sé verið að vernda neytendur. Það er jafnvel stundum eins og því sé slegið föstu að það séu hagsmunir íslenskra neytenda að búa við sem allra mestar viðskiptahindranir. Ég held að það sé nokkuð orðum aukið að svo sé, en það breytir þó ekki, og við megum ekki gleyma því, að ýmislegt sem um er rætt varðandi þetta tiltekna mál er raunverulegt áhyggjuefni. Sýklalyfjaónæmi er raunverulegt áhyggjuefni fyrir okkur öll og við getum ekki bara vísað því á bug og sagt að það skipti engu máli. Að það skipti engu máli að notkun sýklalyfja sé minni í íslenskum landbúnaði en í landbúnaði á meginlandi Evrópu. Það skiptir miklu máli og mikilvægt að það sé hugað vel að því og ég vænti þess að það verði gert í starfi nefndarinnar. Það kunna líka að vera önnur rök fyrir tollvernd, sem koma að vísu ekki við þetta mál beinlínis vegna þess að það varðar ekki sjúkdóma. Það eru rök sem mér þykja hins vegar mjög gild, þ.e. þau rök að flutningur á matvælum skilur eftir sig mikið kolefnisfótspor og við vitum að það er ekki verðlagt. Það sýnir sig ekki í verði á alls kyns varningi sem hingað er fluttur með flugvélum það raunverulega verð sem við greiðum fyrir að nýta þennan varning og kaupa. Það er í vissum skilningi borgað með þessum varningi. Mín vegna mætti alveg hugsa sér einhvers konar gjald, kolefnisgjald, sem kæmi ofan á matvæli sem eru flutt með þeim hætti. Engu að síður þá vil ég vara við því að við nálgumst þetta mál eða yfirleitt bara nokkur mál út frá einföldum andstæðupörum eins og mér hefur þótt dálítið áberandi í þessari umræðu. Annars vegar höfum við innlent, við höfum hreinleika, við höfum hollustu. Hins vegar höfum við útlenskt, óhreinleika, óhollustu. Það erum við á móti hinum. Við erum hrein, hinir eru óhreinir. Ég held að það sé ekki vænleg leið að fást við lausn svona mála að horfa á þau út frá þessum einföldu andstæðupörum. Að lokum, af því að ég byrjaði á því að tala sem neytandi, þá er mér náttúrlega rétt og skylt að vitna um það að svona mestan part eru íslenskar landbúnaðarvörur afbragðsgóðar. Þó að hér yrðu flutt inn matvæli frá ýmsum löndum þá er ég alveg sannfærður um að ef ég fæ réttar upplýsingar um uppruna vörunnar þá muni ég sækjast eftir því að neyta frekar íslenskra landbúnaðarvara en vara frá löndum þar sem ég þekki síður til. Það kann að vera vegna þess að ég er ekki mjög ævintýragjarn í minni neyslu en ég held þó að þetta gildi um marga fleiri en mig. Ég vil ljúka þessari ræðu á að leggja áherslu á það. Ég held að það sé mikilvægt að neytendur fái að vita hvaðan vörurnar koma. Ef það er vel merkt og ef markaðssetningin á íslenskum landbúnaðarvörum er vel heppnuð og góð þá held ég að það sé ekkert að óttast í samkeppni fyrir íslenska framleiðendur við erlendan varning nema síður sé. Ég held að þetta gæti einmitt orðið lyftistöng. Ég held að umfram allt þá megi heimóttarskapur aldrei vera okkur leiðarljós þegar við erum að leysa mál af þessu tagi.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér um breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli, lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvörum, frumvarp frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Lögin eru nr. 25/1993. Eiginlega er fyrsta spurningin sem mig langar að fá svar við og maður veltir fyrir sér: Hvar erum við stödd? Erum við komin í Evrópusambandið? Erum við komin þangað án þess hafa tekið eftir því? [[Gripið fram í: Nei, nei, nei.]]Er það ekki bara eiginlega orðið þannig að í gegnum Evrópska efnahagssvæðið, samninginn okkar, erum við einfaldlega að undirgangast alls konar orkupakka? Í dag voru fjögur mál sem voru tilskipanir frá EES og við vorum að stimpla. Ætli það séu ekki jafn mörg mál á hverju ári þar sem Alþingi Íslendinga er stimpilpúði fyrir EES-gerðir sem okkur eru færðar eins og bara hin almenna löggjöf sem við byggjum á sjálf? Hvar er okkar fullveldi? Hvernig förum við með það? En nú skulum við segja annað. Við tölum hér um innflutning á ferskum afurðum, fersku kjöti, eggjum og ógerilsneyddum mjólkurvörum. Mig langar í beinu framhaldi af því að koma með pínulitla sögu, vegna þess að í raun og veru hef ég ekkert á móti því að við séum í góðum samskiptum við önnur lönd. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið veitti okkur fullan aðgang að innri markaði Evrópusambandsins. Hann hefur í rauninni verið alger grundvallarsamningur hvað lýtur að útflutningi á okkar vörum, til að koma þeim greiðlega á markað. Það er ekki þar með sagt að við hefðum ekki getað fengið að koma þeim á markað einhvers staðar annars staðar, en þetta var alla vega það sem við völdum á þessum tíma og útkoman er þessi. Við erum hér með stimpilinn á lofti alla daga í þinginu, meira og minna, til að stimpla gerðir í gegnum þennan Evrópska efnahagssvæðissamning. En þetta litla söguinnlegg sem mér finnst ég þurfa að koma með núna, þar sem mínar áhyggjur snúa aðallega að þeirri þróun sem er að verða í heiminum í dag varðandi sýklalyfjaónæmi, er að uppgötvun sýklalyfja var í upphafi 20. aldar talin eitt merkasta afrek vísindalegrar læknisfræði. Með uppgötvun Alexanders Flemings á pensilíni árið 1928 og myndun og framleiðslu annarra sýklalyfja næstu áratugina þar á eftir, kviknaði von um að hægt væri að lækna og jafnvel útrýma mörgum af hættulegustu sjúkdómum heimsins. Hins vegar leið ekki langur tími frá því að notkun sýklalyfja hófst þar til stofnar ónæmra baktería komu fram. Nú er svo komið að sumar tegundir baktería eru ónæmar fyrir nánast öllum gerðum sýklalyfja. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur skilgreint sýklalyfjaónæmi sem eina af stærstu heilbrigðisógnum heimsins. Aukið ónæmi fyrir sýklalyfjum verður vandamál við meðferð sýkinga og hefur þar af leiðandi slæmar afleiðingar fyrir heilsu manna og veldur auknum kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Sóttvarnastofnun Evrópusambandsins áætlar að í Evrópu einni komi upp u.þ.b. 400.000 sýkingar á ári hverju af völdum ónæmra sýkla, sem leiði til um 33.000 dauðsfalla á ári. Með auknum ferðalögum og viðskiptum með matvæli og dýraafurðir heimshornanna á milli opnast leiðir fyrir sýklaónæmar bakteríur sem aldrei fyrr. Mig langar að nefna að ég hafði samband við og hef verið að fylgjast mjög vel með prófessor, við eigum góðan prófessor í sýklafræði við læknadeild Háskóla Íslands. Hann er líka yfirlæknir við sýkla- og veirufræðideild Landspítalans. Nafn hans er Karl G. Kristinsson. Hann hefur verið hvað ötulastur við að benda á óafturkræfan alvarleika þess að við bjóðum hættunni heim hvað varðar þetta útbreidda sýklalyfjaónæmi. Núna erum við að fara að breyta þessari reglugerð. Það hefur fallið dómur, ekki einn, ekki tveir, heldur þrír - héraðsdómur, Hæstiréttur, EFTA-dómstóllinn. Við höfum verið að brjóta gegn lögbundnum skyldum okkar, gegn samningnum. Auðvitað skal halda samninga. Fyrst við erum búin að undirgangast þá á annað borð verðum við að halda þá. Það sem mér finnst kannski jákvætt í því sem við erum að tala um hér og nú í dag, þetta frumvarp, er að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur sagt að það muni virkilega vera lagt í það að reyna að rannsaka sem best og gerst þær afurðir sem við flytjum inn. Ég veit ekki alveg hvernig á að fara að því. Ég átta mig ekki alveg á því, vegna þess að þessi ágæti maður sem ég ætla að fá að vísa í hérna, Karl G. Kristinsson, segir að það taki í raun og veru ansi langan tíma að finna þetta út. Fyrir utan það má til gamans geta þess að hann tjáði mér að samstarfsaðili hans á Landspítala – háskólasjúkrahúsi hefði verið að kaupa sér frosinn kjúkling á dögunum, ekki ferskan, takið eftir, heldur frosinn innfluttan kjúkling frá Danmörku, sem voru nú ekki nein vandræði fyrir okkur að flytja inn. En upprunalandið var nú samt sem áður Tæland. Það stóð í smáa letrinu fyrir neðan. Maður spyr sig. Við tölum hér um að þetta verði hagsmunamál fyrir neytendur. Við verðum komin með samkeppni. Við verðum með kjöt og afurðir sem verða hér mun ódýrari en það sem almennt gengur og gerist á markaði. Flestir hér inni segja: Auðvitað munum við bara að velja íslenskt. En hér er samkeppnin komin og hver getur bara valið fyrir sig. Ég segi: Hverjir skyldu það nú vera sem munu alveg örugglega velja ódýrustu vöruna? Það eru þeir sem kaupa núðlupakkann áfram á 25 kr. fyrir börnin sín af því þeir að ná ekki endum saman um hver mánaðamót og kaupa innflutta danska kjúklinga þar sem upprunalandið er sennilega Tæland. Hvað erum við að gera til að tryggja það sem kemur hér fram, að upprunaskráningin sé trygg? Að við fáum í rauninni ekki vöruna einhvern veginn bakdyramegin þar sem upprunalandið er allt annað en það sem lögboðið á að vera og við ætlum að fylgja hér eftir? Mig langar aðeins að benda á ágæta grein, með leyfi forseta, eftir Karl G. Kristinsson, sem ber heitið „Enginn veit hvað átt hefur fyrir fyrr en misst hefur“: „Íslendingar njóta þess að vera með lægsta hlutfall sýklalyfjaónæmis í Evrópu og hafa þess vegna ekki kynnst því hversu alvarlegar afleiðingar sýklalyfjaónæmis geta verið.“ Það kom fram hinn 5. nóvember sl., með leyfi forseta, í grein í The Lancet Infectious Diseases um sjúkdómsbyrði af völdum helstu sýklaónæmu bakteríanna í Evrópu að niðurstöðurnar sýndu árið 2015 - hugsið ykkur - að það mætti kenna sýklalyfjaónæmi um 33.110 dauðsföll. 874.541 glatað, gott æviár. Þetta samsvarar 6,44 dauðsföllum og 170 glötuðum, góðum æviárum að jafnaði á 100.000 íbúa í Evrópusambandinu, á EES-svæðinu. Ísland hins vegar kemur langbest út úr þessum samanburði, eða með 0,3 dauðsföll, 5,2 glötuð æviár á 100.000 íbúa. Þannig að ég segi, virðulegi forseti: Það má alltaf gera betur. Ég veit að við verðum að standa við skuldbindingar okkar og allt það, þannig að það er ekki um auðugan garð að gresja hvað það varðar. En það er samt dapurt að teljast hafa fullveldi en í raun og veru horfa upp á að við höfum það ekki neitt. Og rökstuðningurinn fyrir því að við segjum: Nei, hingað og ekki lengra - hver var hann aftur? Yrðum við skömmuð og rekin út af innri markaðnum? Kannski, ég veit það ekki. Ég leyfi mér að efast um það. Ég held að við séum ekki það risastór og merkileg í því. En yrðum við rekin út af innri markaðnum? Hér grundvallast þetta aðallega á því að við tryggjum eins og bestur kostur er, eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur í rauninni sagt, að þegar kemur að því að flytja inn þessar vörur reynum við eins og kostur er að hafa það hafið yfir allan vafa að við berjumst með oddi og egg gegn því að þetta komi til með að vera hér í eins miklum mæli, þetta sýklalyfjaónæmi, og það er í rauninni úti um alla Evrópu. En maður spyr sig þá líka: Hvers vegna skyldi það ekki alveg eins vera hér? Hvað erum við svona merkileg? Kannski bítur ekkert á Íslendinga? Er það þar sem gamla, góða þjóðarstoltið stendur upp úr, að það bítur bara ekkert á okkur þótt fólk sé að hrynja út af þessum hryllingi allt í kringum okkur? Nei, það mun sennilega bara ekkert bíta á okkur. En hvað um það. Íslenskir bændur, sérstaklega sauðfjárbændur, hafa nú ekki riðið feitum hesti hvað varðar afkomu. Við höfum afskaplega lítið gert til þess að halda utan um þá atvinnugrein. Og með tilkomu þessa nýja innflutnings á hráu kjöti mun hún sannarlega ekki batna. Þannig að ég skora á stjórnvöld í kjölfarið. Við verðum náttúrlega að vernda íslenskar afurðir betur og vera með ákveðnar forvarnir gegn því að við horfum hér á eftir sauðfénu, okkar ferska lambakjöti, bara út um gluggann því að allir gefist upp á því að rækta það. Ég hefði frekar getað ímyndað mér að við mundum geta byggt upp það öfluga matvælaframleiðslu að við yrðum bara sjálfbær, þyrftum ekki endilega að treysta á einhverja aðra. Við höfum alla burði til að rækta nánast hvaðeina. Okkar græna frábæra orka sem á núna sennilega á að fara að selja út um hvippinn og hvappinn, inn á raforkumarkað Evrópu, eins og lög gera væntanlega ráð fyrir. Við gætum t.d. komið til móts við grænmetisbændur. Við getum niðurgreitt orkuna. Við getum verið með risagróðurhús. Við getum verið sjálfbær. Við getum selt út heilbrigðustu og hreinustu afurðina. Við getum verið stolt af því að vera með alvöruafurðir sem er ekki haldin öllum þessum bakteríum og hroða. Til gamans ætla ég að bæta því við í lokin að mér var sagt frá Íslendingum sem hafa komið inn á Landspítala – háskólasjúkrahús frá Evrópulöndum og t.d. verið að borða dásamlegu steikurnar á Spáni sem ég hef nú sjálf borðað, mjúkar og safaríkar og svo sannarlega ekkert að þeim og Spánverjar bara allir sprelllifandi og allt það. Ég veit náttúrlega ekkert hversu margir hafa hrokkið upp af vegna þess að þeir hafa einmitt þurft að ganga í gegnum kampýlóbakter og allar þessar sýkingar. En þessi ágæti prófessor sagði mér að þegar betur væri að gáð mældumst við sennilega öll með þessar bakteríur í okkur eftir að hafa neytt þessara afurða annars staðar. Það kom mér svolítið á óvart. Ég var reyndar að spjalla við hann í dag um þessi mál vegna þess að mig langaði að setja mig pínulítið inn í málin af því að mér finnst hann hafa gengið það rösklega fram í að benda okkur á hve ástandið gæti hugsanlega orðið alvarlegt og óafturkræft. Við verðum bara að treysta því að fyrst við ætlum að vera löghlýðin og standa við skuldbindingar okkar og þá samninga sem við höfum undirgengist, að eftirlitið okkar verði öflugt. Ég ætla að endurtaka: Að a.m.k. gerum við allt sem í okkar valdi stendur til að reyna að sporna við þessari óheillaþróun sem hefur orðið úti um alla Evrópu. Og það sem meira er og kemur hérna fram er að það er það alvarlegt að það veldur jafnmiklu álagi á heilbrigðiskerfi í Evrópu og heilsu fólks og inflúensa, berklar og HIV samanlagt. Þetta eru staðreyndir. Hugsið ykkur. Þannig að ég segi bara, virðulegi forseti: Það er eins gott að stíga varlega til jarðar.
Hæstv. forseti. Umræðan hefur verið býsna góð og fjölbreytt og hér hefur ekki verið töluð vitleysan. Mig langar sérstaklega til að minnast á ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar í því samhengi, sem dró upp ansi góða mynd af því að við viljum ekki vera lögbrjótar. Það er alveg rétt, við viljum það ekki. Því er náttúrlega klárt að við þurfum að svara því á einhvern hátt að við höfum verið dæmd fyrir Hæstarétti til að taka það upp að flytja inn ófrosið kjöt. Ég vil hvorki kalla það hrátt né ferskt af því að frosið kjöt er jú hrátt líka og við vitum ekkert hversu ferskt það kjöt er sem flutt verður inn þótt það sé ófrosið, það getur alveg hafa þiðnað upp mörgum sinnum, við vitum ekkert um það. Þess vegna þurfum við að nota orðtakið ófrosið kjöt um það sem við flytjum inn. En ekki hefur verið mikið um það í dag að menn hafi rætt um áhrif þessa máls á neytendur, en málið hefur vissulega mjög víðtæk áhrif. Þetta allt hefur áhrif á bændur. Þetta hefur áhrif á landbúnaðinn, sem er 20.000 manna atvinnuvegur, og þetta hefur líka áhrif á neytendur. Og hvað er það sem neytendur eiga rétt á? Jú, neytendur eiga rétt á því að vera boðið upp á gæðavöru sem er ekki sýkt á einn eða neinn hátt. Neytendur eiga rétt á því að ganga að vöru sem er ekki þannig að hún sé bráðdrepandi. Ég vil geta þess að í Evrópu látast 33.000 manns hvert ár af völdum kampýlóbaktersýkinga. Ef við yfirfærum það yfir á Ísland yrðu það sirka 22 manneskjur á ári. Það er því ýmislegt sem þarf að varast í þessu. Þess vegna þurfum við náttúrlega að grípa til einhverra ráðstafana til að verða ekki fyrir einhverjum slíkum kárínum. Menn hafa verið að tala um það frekar léttúðlega - við erum með mjög viðkvæma stofna, þ.e. dýrastofna, sem eru búnir að vera hér öldum saman og eru þess vegna mjög næmir fyrir utanaðkomandi sjúkdómum og dettur mér í hug mjög nýlegt dæmi um það, sem sagt hrossasótt sem kom hér upp vegna þess að inn voru flutt óhreinsuð reiðtygi. Þetta er mjög gott dæmi um hvað okkar stofnar eru viðkvæmir fyrir bakteríum og útsettir fyrir sjúkdómum sem hingað kunna að rata. Í greinargerðinni á blaðsíðu 30 er reyndar texti sem hefði getað verið skrifaður í gær, 1. apríl. Hann hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kanna á möguleika þess að tollayfirvöld hafi sérþjálfaða hunda við tolleftirlit sem gætu þefað uppi kjöt sem kemur með ferðamönnum á helstu komustöðum til landsins, svo sem í Leifsstöð og á Seyðisfirði. Með því yrði hægt að koma í veg fyrir innflutning á kjöti sem er ekki framleitt á lögmætan hátt og sem gæti borið með sér dýrasjúkdóma.“ Þetta er reyndar alveg stórkostleg setning. Sá sem skrifaði hana hefur væntanlega ekki gert sér grein fyrir að það tekur svona eitt og hálft ár, eða tvö ár, að velja og þjálfa hund til að þefa uppi óæskilega hluti. Þetta er reyndar líka í frekar mikilli andstöðu við það að hæstv. fjármálaráðherra, í þau skipti sem ég hef átt við hann orðastað um tollgæslu, hefur verulega lítinn áhuga á tollgæslu. Ef þetta er hins vegar dæmi eða eitthvað slíkt um breytt hugarfar að því leyti, þá er þetta mjög gott. En þetta tekur eitt og hálft til tvö ár og mér skilst að sú ráðstöfun sem við erum að samþykkja, ef hún verður samþykkt í þinginu, taki gildi 1. september næstkomandi. Þá verður fíkniefnahundurinn eða kjötþefhundurinn ekki fæddur, þá á eftir að þjálfa hann og gera hann kláran. Ég sé líka að kallaður hafi verið saman hópur út af þessu sem hafði ekki formlegt hlutverk eða stöðu og skilaði ekki niðurstöðu undir stjórn hv. þm. Brynjars Níelssonar. Ég var að velta fyrir mér hvað þessi hópur hefði gert, hvort hann hefði bara verið ráðherra svona til selskapar eða hvort hann hefði lagt eitthvað til þessa verks sem hér er. En mig langar til að halda áfram að tala um það að við verðum að tryggja að neytendur á Íslandi geti gengið að góðum vörum, að tryggt sé að hingað til lands verði fluttar vandaðar og góðar vörur. Sporin hræða ögn vegna þess að flutt hefur verið inn - nú er náttúrlega engin nýjung að flytja inn kjöt til Íslands, það er búið að flytja inn alveg rosalega mikið af kjöti undanfarin fimm ár, mest út af því að íslenskir bændur hafa ekki haft undan - mikið magn af kjöti frá Spáni og Þýskalandi, en í báðum löndum er mjög mikil notkun sýklalyfja sem gæti haft í för með sér ónæmi fyrir fjölónæmum bakteríum. Við vitum heldur ekki hvort þeir gripir sem kjötið er af, sem hingað hefur verið flutt inn, hafi verið fóðraðir á erfðabreyttu fóðri. Við vitum það ekki. Við þurfum því að hugsa þetta. Við þurfum líka að hugsa annað, af því að á blaðsíðu 32 segir, með leyfi forseta: „Gera má ráð fyrir að ábati neytenda verði tæpar 900 millj. kr. á ári.“ Ég er ekki svo viss um, hæstv. forseti, að þetta sé rétt, nema að því gefnu að við flytjum inn kaupmenn líka. Það er ekki nóg að flytja inn kjöt, það verður ekki ódýrt af því að flytja það inn. Með þeirri reynslu sem við höfum nú þegar af innflutningi á landbúnaðarafurðum, þótt hún sé stutt og ekki mjög stór, þá bendir hún mjög til þess að við þurfum að flytja inn kaupmenn líka. Nú er það þannig að heildsalarnir, heildsalafélagið, hefur farið í mál við ríkið og fengið bætur upp á 3 milljarða, sem maður hefur ekki séð í verði út úr búð. Verð var lækkað til sauðfjárbænda á afurðum þeirra fyrir tveimur árum um 30% og þar áður um 10%. Sú lækkun kom hvergi fram til neytenda. Það datt að vísu upp úr einum ágætum varaþingmanni fyrir nokkrum vikum að þessi skammtur hefði dottið í vasa afurðastöðva sem væru að lepja dauðann úr skel. Þetta sýnir okkur að þessi leið, þessi virðiskeðja frá innflutningi og í körfuna í búðinni er býsna löng og hlykkjótt. Það er ekki gott að hafa eftirlit með henni allri. Menn hafa talað hér mjög eins og vant er þegar landbúnaðarvörur ber á góma. Þá tala menn um þá stórkostlegu reynslu sem varð af því að gefa eftir tolla á paprikum, gúrkum og tómötum. Stórkostleg reynsla. Á blaðsíðu 32 segir, með leyfi forseta: „Árið 2012 hafði framleiðsla þessara tegunda vaxið um 60% frá árinu 2001,“ - jahá, ætli fólksfjölgun eigi ekki einhvern þátt í þessu? mætti segja mér - „á meðan vöxtur í framleiðslu annarra tegunda var aðeins 5%.“ Þetta er einmitt mergurinn málsins, vegna þess að það var svo þægilegt fyrir alla að setja upp tollfríðindi á paprikur, gúrkur og tómata. Og þá voru bændur að framleiða þetta og voru bara til friðs. Síðan var hægt að okra á öllu öðru og flytja um langan veg með tilheyrandi kolefnisspori og við vitum ekkert hvernig varan var framleidd. Það er nefnilega orðið erfiðara og erfiðara í dag að vera ábyrgur neytandi. Maður hefur heyrt mjög sjokkerandi frásagnir af því að fólk sem er að taka upp grænmeti suður í Evrópu er misnotað kynferðislega, þegar það er ekki er tína upp grænmeti. Það er nánast í mansalsaðstæðum. Við höfum verið að flytja inn dálítið af frosnum kjúklingi frá Danmörku. Við erum ekkert nær um það hvort sá kjúklingur er danskur eða ekki, og ef ég þekki rétt hafa Danir þá reglu að ef 30% af því sem er í pokanum er danskt þá er það flutt út sem danskt, þ.e. allur pokinn, kjötið gæti þess vegna verið frá Tælandi, þar sem aðbúnaður búfjár er ekki til fyrirmyndar og þrælar frá Mjanmar sjá um vinnuna. Þá segi ég aftur: Það er erfitt að vera ábyrgur neytandi. Mjög. Við þurfum því að gæta að slíkum atriðum því að að þessu frumvarpi samþykktu erum við jú að opna á það að hingað verði fluttar inn vörur í miklu meira magni en hefur verið. Eins og ég segi: Við vitum ekkert um upprunann á þeim. Það kemur okkur svolítið í koll núna, ég hef varað við þessu áður, að upprunamerking okkar hér innan lands er ekki nógu góð og á meðan hún er ekki nógu góð, þá eigum við mjög erfitt með að heimta mjög skýra upprunamerkingu annars staðar frá. Síðan er það eitt sem flækir málið. Það er t.d. sú saga af grís er fæðist í Finnlandi. Hann er fluttur til Póllands til uppvaxtar. Honum er slátrað í Þýskalandi, fluttur til Finnlands og fær finnskt vegabréf. Við vitum ekki alltaf um leið vörunnar sem við kaupum. Þetta gerir náttúrlega miklar kröfur til innflutningsaðila, til matvæladreifenda á Íslandi. Eins og ég rakti áðan er sagan hingað til ekki alveg til fyrirmyndar vegna þess að við höfum verið að velja vörur frá löndum sem framleiða ódýra vöru, en sem er mjög sýklalyfjuð og við vitum ekkert um aðbúnað þeirra dýra sem kjötið er af sem er flutt hingað inn. Af þessu öllu má sjá að þetta er vandratað og við þurfum að vanda okkur verulega mikið og það gerum við ekki með því að kaupa hund í apríl til að leyfa honum að þefa í september. Það er alveg klárt. Það dugar ekki. Síðan er hægt að benda á það að á hverju ári í áratugi hefur verið gert upptækt mikið magn af kjötvörum á landamærum á Íslandi, bæði í Leifsstöð og á Seyðisfirði. Það kjöt hefur í mörgum tilfellum verið ófrosið en ekki mjög ferskt þegar það er gert upptækt. Það kjöt hefur ratað hingað á landamærin frá Asíu eða Austur-Evrópu, þar sem við vitum ekkert um hvort einhverjir sjúkdómar eru í dýrum og vitum ekki við hvers konar aðstæður dýr hafa búið áður en þeim var slátrað. Þetta er því ekki einfalt mál. Ég sé ekki í frumvarpinu, þó að ég hafi ekki lúslesið það, að menn séu að reyna að girða fyrir akkúrat þetta sem ég var að segja áðan. Ég sé ekki að menn gangist fyrir því til dæmis að við fáum leyfi - nú verðum við að sækja um leyfi hjá Evrópusambandinu, þurfum að sækja um leyfi eftir þriðjudaginn í næstu viku til að fá að stinga í samband og fá rafmagn - við þurfum að fá leyfi hjá þeim væntanlega til að skima sérstaklega fyrir kampýlóbakter eða salmonellu, af því að þeir segjast vera búnir að gera það áður. En eins og dæmin sanna nýlega hér heima hefur sú skimun ekki tekist algerlega, hún er ekki ótvíræð. Með tilliti til þess, bæði lífvænleika íslenskra framleiðenda og ekki síður íslenskra neytenda, þá verðum við náttúrlega gera þá kröfu að í þessu plaggi, sem á eftir að hafa mikil áhrif fram í tímann, sé gengið þannig frá hlutum að allir geti verið sæmilega öruggir með sig, þ.e. bæði þeir sem stunda samkeppni við þessa niðurgreiddu framleiðslu, því að bændur eru væntanlega eini þjóðfélagshópurinn sem ég man eftir í fljótu bragði sem stundar samkeppni eða er í samkeppni við niðurgreidda framleiðslu. Ég man t.d. ekki eftir því að tryggingafélög séu það eða aðrir, t.d. bakarar, ég minnist þess ekki. Það er því margs að gæta í frumvarpinu. Ég sé ekki að það sé þannig gert að við getum verið algerlega óttalaus. Ég vænti þess og vona að hv. nefnd sem tekur þetta til meðferðar vandi sig og vandi umfjöllun. En ég kem kannski nánar að því í seinni ræðum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir allar hætturnar sem við neytendur búum við. Þetta eru allt saman ákveðnar hættur. Það er hætta þegar koma hér ferðamenn. Það er hætta þegar flutt eru inn matvæli. Það er hætta þegar flutt er inn grænmeti. Það er hætta þegar flutt eru inn reiðtygi. Það er allt satt og rétt. En hvað eigum við að gera með þær staðreyndir sem fyrir liggja, þ.e. að við verðum að komast úr þessu ólögmæta ástandi? Er það ekki alveg rétt? Og er ekki líka í þessu frumvarpi verið að bæta öryggi varðandi matvælaframleiðslu með ýmsum hætti? Erum við ekki jafnvel að gera ástandið skárra en það er nú þegar? Þetta eru lykilatriði í mínum huga. Ég er mjög hlynntur íslenskri matvælaframleiðslu og mér fyndist mjög bagalegt ef þetta hefði slæm áhrif á samkeppnisstöðu íslenskrar matvælaframleiðslu. Ég hef að vísu ekki trú á að það hafi það, en ég er ekki sá maður sem myndi vilja láta hana fara lönd og leið í samkeppni við niðurgreiddan landbúnað í útlöndum. Ég er ekki þar og hef aldrei verið. Það er vísu önnur umræða hvernig menn bregðast við því. Það sem er rétt er að hér er frumvarp þar sem reynt er að bregðast við ýmsum hættum sem fylgja innflutningi á matvælum og kjöti og öðru. Við erum að bregðast við því. Getum við eitthvað annað gert? Getum við í þessu ólögmæta ástandi farið að bíða eftir einhverjum hundi? Nei, við getum það ekki. Hvaða önnur viðbrögð getum við sýnt heldur en að leggja fram þetta ágæta frumvarp?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir þetta andsvar. Ég er honum ekki sammála um að með frumvarpinu sé reynt að bæta þetta ástand. Það var það sem ég sagði áðan um hættuna við þetta ástand: Við þurfum að fá að grípa til einhverra ráðstafana sem duga. Og nei, við getum ekki beðið eftir einhverjum hundi, þess vegna áttum við að fóstra hann fyrir 20 mánuðum þannig að hann yrði klár 1. september nk. en ekki fara að hugsa um hann núna. Þess vegna áttum við líka að grípa til fleiri ráðstafana sem teknar eru upp í þessari ágætu greinargerð. Það bendir allt til þess að menn hafi allt í einu vaknað upp við vondan draum og sagt sem svo: Við erum að fara að setja í gang frumvarp sem tekur gildi 1. september nk., hvað getum við gert í einu dauðans ofboði til að reyna að laga þetta þannig að einhver svipur sé á? En það er bara enginn svipur á þessu, hv. þingmaður, því miður. Mér finnst eiginlega skína í gegn í þessari greinargerð að þetta er unnið í dauðans ofboði. Það segir hér frá hringferð ráðherra sem var farin á síðasta hausti að hitta þá sem þetta hittir verst fyrir, bændur. Ég veit ekki hvort það átti að kalla það samráð eða eitthvað annað og veit ekki hvað kom svo sem út úr því nema bændur hafa örugglega komið gremju sinni á framfæri við ráðherrann, sem er svo sem ágætt. En ég segi aftur: Ég fæ ekki séð, hv. þingmaður, að hér sé gripið í taumana nógu snemma. Það er talað um að árétta og gera eitthvað í framtíðinni og MAST á að fá einhverja peninga, en þetta er allt saman of lítið, of seint, sýnist mér.
Hæstv. forseti. Hér er búið að ná tryggingu varðandi salmonellu. Hér er verið að auka eftirlitið vegna kampýlóbakters, bæði fyrir innlent kjöt og innflutt kjöt. Það er verið að gera ýmislegt. Það liggur alveg fyrir. Ef menn telja sig geta gert betur, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, þá leggja menn bara til einhverjar tillögur í meðferð málsins fyrir þinginu og gera kannski gott frumvarp enn betra. Það er hugsanlegt, ég skal ekki útiloka það. Hv. þingmaður spurði líka um þennan verkefnahóp sem ég leiddi og velti því fyrir sér hvað hann var að gera, hann skilaði ekki sérstakri niðurstöðu. Þessi hópur átti auðvitað fundi með ráðuneytisfólki og ráðherra. Í þessum hópi voru fulltrúar hagsmunaaðila, bænda, frá Samtökum atvinnulífsins og menn gátu fylgst með því hvað væri verið að gera, koma með ábendingar um hvað menn ættu að reyna í samtölum við Evrópusambandið o.s.frv. Að því leytinu var þessi hópur innviklaður í málið þótt hann hafi ekki haft formlegt hlutverk og ætti ekki að skila sérstakri niðurstöðu, svo það sé upplýst. Ég vil að lokum taka undir með hv. þingmanni. Ég hef auðvitað áhyggjur. Ég hef áhyggjur af velferð. Ég hef almennt áhyggjur af heilnæmi vöru. Ég vil gera allt til þess að hægt sé að bæta það ástand. Ég veit að það verður aldrei fullkomið, ekki á meðan við leyfum för fólks á milli landa og vörum milli landa. En það að tryggja öryggi eins vel og hægt er miðað við það þá samninga sem við höfum skuldbundið okkur til þess að efna og fylgja [[Forseti hringir.]]tel ég mjög mikilvægt. Ég vildi bara koma því að, hv. þingmaður.
Hæstv. forseti. Ef hv. þingmaður vill fá að vita hvað við Miðflokksmenn getum gert ef við fáum til þess afl og umboð þá þurfum við bara að komast í ríkisstjórn og þá myndi hann komast að því fullkeyptu hvað við erum færir um að gera ef við fáum til þess tækifæri. Þess verður vonandi ekki langt að bíða. Ég ber mikla virðingu fyrir því að þessi óformlegi hópur hafi fundað með einhverjum fulltrúum heildsalahópsins og Bændasamtakanna án þess að skila niðurstöðu. En ég segi aftur þrátt fyrir þessi orð þingmannsins: Við lestur þessarar greinargerðar þá fæ ég ekki séð, alla vega ekki þannig að ég sé sjálfur óttalaus og öruggur, að hér hafi allt verið reynt sem hægt er að gera miðað við þá samninga sem við höfum undirgengist, eins og hv. þingmaður orðaði það. Ég hef þá trú að við hefðum átt og höfum átt og ættum núna, sérstaklega á meðan þetta frumvarp er hér til meðferðar, að sækja enn á Evrópusambandið til að fá það fram að sérstaða okkar sé slík að við eigum aukaatriði til þess að skima fyrir ýmsum sjúkdómum. Við skulum ekki gleyma því, hv. þingmaður, að við etjum hér kappi við Evrópusamband sem áratugum saman beitti Íslendinga tæknilegum hindrunum í því að flytja út landbúnaðarafurðir inn í Evrópusambandið. Það var alls konar smásmygli og nýjar reglur á hverjum degi til að koma í veg fyrir að við Íslendingar gætum flutt út landbúnaðarafurðir til Evrópusambandsins. Ég sé ekki neitt því til fyrirstöðu að við reynum að herja á þetta sama samband til þess að vernda bæði fólk og fénað á Íslandi.
Frú forseti. Það hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með umræðum um þetta ágæta mál hér í dag. Ef maður á að segja eins og er: Ja, hvað kallar maður þessa pólitík sem hér er flutt? Þetta er standandi hræðsluáróður um að hér sé stórkostleg vá fyrir dyrum ef við svo lítið sem virðum þær samningsskuldbindingar sem við höfum undirgengist í samningi okkar um Evrópska efnahagssvæðið um innflutning á landbúnaðarafurðum. Við erum margdæmd í málinu. Sú frystiskylda sem við vorum með á innfluttu kjöti taldist ekki málefnaleg sjúkdómavörn, enda hefur verið sýnt fram á, m.a. af sérfræðingum landbúnaðarráðuneytisins hér, að hún hefur sáralítið að segja gegn þeim sjúkdómum sem helst er um rætt, eins og fjölónæmum bakteríum. Hún hefur bara ekkert að segja í þeim efnum. Þessi orðræða á miklu meira skylt við pólitík sem er að verða allt of algeng, bæði hér á landi og annars staðar, pólitík hræðslunnar. Pólitíkin: „Við gegn þeim“. Að allt sem frá „þeim“ kemur sé vont og hættulegt og beri að forðast með öllum tiltækum ráðum en allt sem „við“ gerum, í einhverri svona fortíðarþrá, sé algjörlega frábært og yfir allt og allan vafa hafið. Þessi umræða - þá er ég ekki bara að tala um einhverjar landbúnaðarafurðir - er alveg gríðarlega óheilbrigð í lýðræðislegum þjóðfélögum í dag. Hættuleg, mundi ég segja. Þetta heitir réttu nafni lýðskrum, sem m.a. Miðflokkurinn hefur stundað hér hraustlega í dag. Auðvitað eigum við að gæta með öllum tiltækum ráðum, með þeim lagalegu úrræðum sem við höfum, að heilnæmi þeirrar matvöru sem er flutt hér inn. Við eigum að sinna því eftirliti sem við getum sinnt. En við þurfum líka að átta okkur á því að við höfum undirgengist í alþjóðasamningum okkar að virða matvælaeftirlit aðildarríkja Evrópusambandsins, sem starfa eftir sömu reglum og við gerum sjálf hér. Það er þessi gagnkvæma virðing sem er undirstaða frjálsra viðskipta milli landa, ekki bara með landbúnaðarafurðir til landsins, heldur ekki síður með okkar eigin landbúnaðarafurðir inn á Evrópumarkað - og það sem mestu máli skiptir auðvitað fyrir okkar hagsmuni, sjávarafurðir inn á Evrópumarkað. Það er kjarni frjálsra viðskipta í gegnum aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu að við virðum það gæðaeftirlit sem við sinnum hér og það gæðaeftirlit sem sinnt er innan aðildarríkja Evrópusambandsins sem við eigum viðskipti við - að við virðum reglur og fyrirkomulag hvert annars til að hægt sé að tryggja snurðulaus, tafarlaus viðskipti milli landa. Þegar þingmenn hér í þessum sal vega að grunnstoðum Evrópusamstarfsins með þessum hætti, grunnstoðum viðskipta innan Evrópu með þessum hætti, að við eigum að draga í efa það matvælaeftirlit sem við sjálf störfum eftir og draga í efa hæfni þeirra þjóða sem við eigum viðskipti við til þess að sinna því, erum við farin að vega að frjálsum viðskiptum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þá erum við komin inn á þá braut, sem kom raunar ágætlega fram í ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar, að það sem raunverulega liggur hér undir er ekkert annað en viljinn til þess að reisa hér tæknilegar viðskiptahindranir með landbúnaðarafurðir, sem eru ólöglegar samkvæmt þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist í EES-samningnum. Það er einmitt kjarni þeirra fríverslunarsamninga sem við gerum, ekki hvað síst samningsins um Evrópska efnahagssvæðið: Að við séum ekki að reisa ólögmætar, tæknilegar viðskiptahindranir til verndar vörum hér heima fyrir. Um það snýst kjarni þessa máls. Þetta er, þegar öllu er á botninn hvolft, spurningin um hvort þingmenn hér í þessum sal séu hlynntir þeim viðskiptasamningum sem við höfum gert, tilbúnir að vinna í einu og öllu eftir þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist. Þar er ekkert verið að krefjast þess að við sýnum einhvern undirlægjuhátt eða gætum ekki okkar eigin hagsmuna. Að sjálfsögðu gerum við það. En við virðum þá samninga sem við höfum gert. Við störfum eftir lögum. Það er alveg ótrúleg léttúð sem er hér í umræðunni um að láta dæma okkur til hins og þessa. Hér er talað um að við eigum með öllum tiltækum ráðum að tefja gildistöku þessa frumvarps, í einhverjum óljósum tilgangi reyndar. Því er fleygt í verslunina að segja: Kæri hún okkur bara ef hún kýs að kæra okkur. Það komi þá bara í ljós hvort, eins og einhver hv. þingmaður orðaði það í dag, verslunin ætli að þrífast á lögsóknum við íslenska ríkið. Það eru auðvitað hábölvað hér í þessum sal að þingmenn tali með þessum hætti, að vísvitandi sé farið út í einhverja tafaleiki og flækjur og talað um lögbrot undir rós hér í þessum sal og sagt berum orðum úr þessum stól: Farið þið þá bara í mál. Þetta er auðvitað ekki boðlegur málflutningur. En þetta eru auðvitað einkenni þessarar pólitíkur sem við sjáum meira og meira af í öllum hinum vestræna heimi, þessa þjóðernispopúlisma, þessa lýðskrums. Það er vaxandi tilhneiging til einangrunarhyggju, til verndarhyggju. Það er ábyrgðarlaust í þjóðfélagi eins og á Íslandi. Ég hygg að það séu fá lönd sem eiga jafn mikið undir frjálsum alþjóðaviðskiptum og við. Og ég held að sé enginn samningur sem við höfum gert sem fullvalda þjóð, hvorki fyrr né síðar, sem er mikilvægari fyrir okkur heldur en einmitt samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Það er ótrúlegt ábyrgðarleysi af hálfu þingmanna hér í þessum sal að tala um þennan samning af jafn mikilli léttúð og hér hefur verið gert í umræðunni í dag og í kvöld. Það er í raun og veru til skammar að horfa upp á þetta. Þar er að mínu viti verið að hætta miklu ríkari hagsmunum en hagsmunum landbúnaðarins gagnvart innflutningi og það eru hagsmunir sjávarútvegsins gagnvart útflutningi sjávarafurða inn á Evrópska efnahagssvæðið. Það er ágætt bara að hafa það í huga að við flytjum héðan út sjávarafurðir fyrir vel á þriðja hundrað milljarða á ári, að stærstum hluta inn á þennan mikilvægasta markað okkar. Ég held að sé gott að hafa það í huga. Síðan auðvitað finnst mér dálítið hjákátlegt, í raun og veru, hversu litla trú þeir þingmenn sem stunda þennan málflutning hafa á gæðum íslenskra landbúnaðarafurða. Við höfum séð og fengið reynsluna í gegnum grænmetisræktina af frjálsum innflutningi landbúnaðarvara. Og við höfum séð íslenska neytendur í verki velja íslensku vöruna umfram þá innfluttu þegar sú íslenska býðst. Við höfum líka séð ávinning íslenskra neytenda af þeirri samkeppni sem frjáls innflutningur á grænmeti færði. Grænmeti hefur hækkað langtum minna en aðrar landbúnaðarafurðir frá því sú tollvernd var afnumin hér fyrir 15 árum, raunar minna en vísitala neysluverðs á sama tíma, talsvert minna. Þetta er auðvitað kostur samkeppninnar. Þetta er það sem við sækjumst eftir, að geta hvort tveggja í senn varið hagsmuni innlends landbúnaðar og innlendrar landbúnaðarframleiðslu með beinum stuðningi við greinina en leyft neytendum líka að njóta góðs af kostum samkeppninnar með hagkvæmari verðlagningu viðkomandi vara en ella. Ég er alveg sannfærður um að þó svo að þessum breytingum sem hér er verið að ræða muni augljóslega fylgja aukinn innflutningur landbúnaðarafurða munu Íslendingar velja innlenda landbúnaðarvöru fram yfir þá innfluttu. Ég mun gera það sjálfur. Ég kýs miklu fremur íslenskt lambakjöt en innflutt og ber mig eftir því að kaupa innlenda framleiðslu almennt, sé hún í boði og á sæmilega sambærilegum kjörum. En ég er alveg tilbúinn að greiða hærra verð. Ég held að íslenskir bændur muni standa sig mjög vel í samkeppni við innflutning, með öflugri vöruþróun, með áframhaldandi gæðaframleiðslu eins og íslenskur landbúnaður hefur verið með, og auðvitað með því að tryggja rétta upprunamerkingu, sem skiptir neytendur langmestu máli þegar upp er staðið. Í stuttu máli: Þetta er gott mál. Við erum loksins að uppfylla samningsskyldur okkar gagnvart Evrópska efnahagssvæðinu, að láta af þessari síbrotastarfsemi gagnvart samningnum sem við höfum verið að stunda í þessu máli. Við verðum að gera það með réttum hætti og um leið að tryggja, með auknu eftirliti, að íslenskum neytendum stafi ekki hætta af þeirri þróun. Það væri ágætur siður, og var það hér í eina tíð hjá okkur sem þjóð, að við legðum mikið upp úr því að standa við þá samninga sem við gerðum, að orð okkar stæðu, að við værum traustsins verð en reyndum ekki af ásetningi að brjóta þær skuldbindingar sem við sjálf og sjálfviljug sem fullvalda þjóð höfum undirgengist. Það fylgir nefnilega sú ábyrgð fullvalda þjóðum. Þegar við gerum samninga stöndum við við okkar hlut - því að við ætlumst að sjálfsögðu til að aðrar þjóðir standi við sínar skuldbindingar gagnvart okkur.
Frú forseti. Ég leyni því ekki að ég varð fyrir vonbrigðum með ræðu hv. þingmanns. Hann kemur upp í pontu Alþingis og kallar eftir ábyrgri umræðu, vopnaður límmiðum sem á stendur: „lýðskrum“, „hræðslupólitík“, „þjóðernispopúlismi“ og „einangrunarsinnar“. Hvers konar orðræða er þetta? Er þetta ábyrga umræðan sem hv. þingmaður var sjálfur að kalla eftir? Ég varð ekki var við ábyrgðina. Þannig að ég auglýsi eftir henni. Það var líka talað um að hér væru menn skíthræddir við gæði framleiðslu íslensks landbúnaðar og svo náttúrlega var grænmetissöngurinn sunginn einu sinni enn. Það er svo þægilegt að hafa bændur sem framleiða gúrkur og tómata og paprikur uppi á hillu og það verður engin þróun í þeirri grein, fyrir utan svolítið af salati og svolítið af kryddjurtum. Þetta er náttúrlega rosalega þægilegt fyrir þá sem stjórna markaðnum, ég neita því ekki. En þetta kemur neytendum ekki til góða og ekki framleiðendunum. Þannig að ég spyr nú hv. þingmann í fyrsta lagi um þessa ábyrgu umræðu sem hann vildi að aðrir stunduðu, hvort hann ætli sér að ástunda hana sjálfur með einhverjum hætti, og hvað honum finnist í raun og veru um þetta mál hér, sem ég t.d. í mínu máli áðan lagði upp með að væri illa undirbúið - og ég fer ekkert ofan af því, þetta er eins og menn hafi í dauðans ofboði á síðustu stundu ætlað að hræra einhverju saman til að redda sér fyrir horn. Og víst er það rétt að það er búið að dæma okkur í þessu máli. Það er enginn að efast um að það. Það er enginn að kveinka sér út af fyrir sig undan því. En ég spyr hv. þingmann: Er hann þess fullviss að málið eins og það er hér búið dugi okkur til þess að ná þeim markmiðum sem við viljum, þ.e. að hér verði tryggðar vörur til neytenda, hagkvæmar og öruggar, og það verði ekki til þess að íslenskur landbúnaður, svo viðkvæmur sem hann er - og þá er ég aðallega að tala um búsmalann - verði fyrir tjóni þar af?
Frú forseti. Mér þykir að sjálfsögðu óstjórnlega leitt að hafa valdið hv. þingmanni vonbrigðum. En stundum er gott að tala hreint út um hlutina. Heitir það ekki bara að tala íslensku? Að tala um þetta mál eins og raunverulega er verið að ræða það? Þetta er hræðsluáróður. Það er talað um hættuna á smiti fjölónæmra baktería. Það er aldrei minnst á það einu orði í ræðum hér þegar þetta er nefnt að langmesta ógnin sem okkur stafar af þessu, og það er rétt að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur litið á þetta sem mikla heilsuvá, er okkar eigin sýklalyfjanotkun, okkar notkun í okkur sjálf, ekki inntaka okkar í gegnum kjöt. Önnur mesta hættan er í gegnum ferðamenn. Ég hef ekki heyrt mikla umræðu um frystiskyldu á ferðamönnum. Það væri sennilega ekki mjög heppileg þróun, alla vega ekki fyrir ferðamennina. Þetta er lýðskrum. Þetta er hræðsluáróður. Það kemur alltaf í ljós í umræðunni þegar öllu er á botninn hvolft að það er verið að kalla eftir tæknilegum viðskiptahindrunum á landbúnaðarafurðir. Það er kjarni máls. Ég mundi miklu frekar vilja, í ábyrgri umræðu hér í þessum sal, að við tækjum upp umræðuna um stuðningskerfið okkar við landbúnað. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að við styðjum vel við íslenskan landbúnað og íslenska landbúnaðarframleiðslu. Ég myndi sjálfur miklu fremur kjósa að við beittum þeim stuðningi miklu meira í beingreiðslur til bænda, með auknum sveigjanleika, auknu frelsi til þess að ráða sinni framleiðslu sjálfir, heldur en t.d. í gegnum tollverndina sem er stór hluti okkar stuðnings eða verndar við greinina í dag. Ég held að það væri miklu betra, bæði fyrir bændur, fyrir landbúnaðinn og fyrir neytendur. Það er bara víst svo að neytendur hafa notið góðs af þróuninni sem var í grænmetinu, bæði hvað varðar verð en líka hvað varðar vöruúrval.
Hæstv. forseti. Ég held að hv. þingmanni hafi tekist að hafa eitt rétt atriði í þessu andsvari, nefnilega að við tökum mjög lítið inn af sýklalyfjum í gegnum kjötát - vegna þess að dýrin sem við ræktum fá mjög lítið af sýklalyfjum. Þannig að þetta er alveg hárrétt hjá þingmanninum og svo sem skarplega athugað. En hvaða lýðskrum er í því að vilja stíga varlega til jarðar í þessu stóra hagsmunamáli? Það er engin léttúð í því að þetta er stórt hagsmunamál og ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um það. Því þetta varðar bæði þessa 20.000 manna atvinnugrein og það að þjóðin fái heilnæma fæðu til að neyta. En nú langar mig til að spyrja hv. þingmann: Gerir hann ekkert með varúðarorð vísindamanna hér á Íslandi sem hafa einmitt varað mjög við innflutningi á t.d. ófrosnu kjöti, nema að gengið sé þannig frá [[Forseti hringir.]]að það sé skimað þannig að það valdi ekki hættu? Gerir þingmaðurinn lítið úr [[Forseti hringir.]]þessum varúðarorðum eða varnaðarorðum?
Frú forseti. Ég nálgast ekki matvælaöryggi af neinni léttúð í þessari umræðu. Ég bara treysti sérfræðingum ráðuneytisins sem segja að okkur stafi ekki ógn af þessu máli. Og ég treysti því og þykist vita nokkuð vel að hæstv. ráðherra væri ekki að flytja þetta mál hér í þessum sal ef hann teldi að þjóðinni stæði ógn af þeim innflutningi sem fyrir höndum er. Ég er bara nokkuð viss um það að hann væri ekki hér staddur með þetta mál fyrir þinginu ef hann raunverulega teldi að svo væri. Ég treysti, líkt og hæstv. ráðherra, ráðleggingum sérfræðinga ráðuneytisins. Og ég tel að þær ráðstafanir sem hér eru boðaðar um hert eftirlit og að við beitum þeim úrræðum sem við höfum, dugi til.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hef tekið þátt í þessari umræðu frá upphafi og komið hér nokkrum sinnum og tekið til máls. Þingmenn hafa misjafnar skoðanir á þessu máli og umræðan hefur verið málefnaleg að því leytinu til, en hún tók hins vegar algerlega nýja stefnu með ræðu hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, sem segir það að við þingmenn Miðflokksins tölum um málið af léttúð, þjóðernispopúlisma og lýðskrumi. Nú vil ég benda hv. þingmanni á að í málflutningi mínum vísaði ég í umsagnir sem hafa borist frá Bændasamtökunum, Landssambandi sauðfjárbænda, Landssambandi kúabænda og fleirum. Þetta var megininntakið í málflutningi mínum og vísaði ég auk þess í greinargerðir vísindamanna hvað þetta varðar. Ég vil þá bara spyrja hv. þingmann að því hvort umsögn Bændasamtaka Íslands varðandi þetta mál sé lýðskrum? Er umsögn Landssambands sauðfjárbænda lýðskrum og popúlismi? Er umsögn Landssambands kúabænda, þjóðernispopúlismi og lýðskrum? Og má sama segja um Samtök mjólkur- og kjötvinnslufyrirtækja? Er málflutningur allra þessara aðila lýðskrum, hv. þingmaður?
Frú forseti. Það er ekkert nýtt að málflutningur Bændasamtakanna í þessum innflutningsmálum hefur blandast mjög umræðunni um matvælaöryggi og tæknilegar viðskiptahindranir. Ég kallaði þær umsagnir hins vegar ekki lýðskrum. Ég var að vísa til þeirrar umræðu sem ég hlustaði á í þessum sal. Ég stend fyllilega við þær. Þetta er lýðskrum. Verið er að ala á ótta að óþörfu. Verið er að - ja, ég mundi segja fara alla vega mjög frjálslega með staðreyndir varðandi þá hættu sem að steðjar. Og hér er vísað í rannsóknir, staðhæfingar vísindamanna á vegum ráðuneytisins um það hversu öruggt þetta sé í raun. Það er ágætt að hafa það í huga í öllum þessum málflutningi um þá stórkostlegu vá sem að okkur á að steðja sem þjóð. Mér þykir reyndar alltaf áhugavert að velta fyrir mér á móti: Af hverju erum við ekki með standandi aðvörun til Íslendinga um að ferðast ekki til Evrópu úr því að þetta eru svona hættuleg matvæli sem þarna eru framleidd? En hér er auðvitað verið að horfa í að gætt sé varúðar. Hér er verið að efla eftirlitið. Við byggjum á sambærilegu eftirliti, sömu matvælalöggjöf og önnur aðildarríki Evrópska efnahagssvæðisins. Í því felst engin hætta að mati þessara sömu sérfræðinga. Það gleymist alltaf að nefna í þessu samhengi, eins og varðandi fjölónæmu bakteríurnar, að mesta váin stafar af öðru en innflutningi á matvælum, þ.e. okkar eigin sýklalyfjanotkun og ferðamönnum sem koma hingað til landsins.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hann nefndi í ræðu sinni að væntanlega Miðflokksmenn og fleiri séu að vega að grunnstoðum Evrópusamstarfsins og frjálsum viðskiptum. Ég vil þá spyrja hv. þingmann: Hvernig fær hann það til að ganga upp þegar innan Evrópusambandsins hafa ríki sem eru í Evrópusambandinu heimild samkvæmt 114. gr. Lissabon-sáttmálans, sem er sáttmáli Evrópuríkjanna um hvernig þau ætla að haga samskiptum sínum, til þess að setja ákveðnar reglur, sérreglur, án þess að það komi þó í veg fyrir samræmingarregluna sem er í 114. gr. Hvernig getur sá málflutningur sem við Miðflokksmenn höfum viðhaft vegið að þessum grunnstoðum Evrópusamstarfsins [[Forseti hringir.]]þegar þetta er heimilt innan Evrópusambandsins sjálfs en það er hins vegar ekki heimilt innan EES-samningsins? [[Forseti hringir.]]Það er kannski kjarni málsins og sá málflutningur [[Forseti hringir.]]sem við hefðum átt að viðhafa hér til að sýna sérstaklega fram á sérstöðu okkar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið hið síðara. Er það ekki kjarni málsins? Við sömdum þetta atriði ekki inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og getum þar af leiðandi ekki beitt því. Þetta er kannski pínulítið eins og umræðan um þriðja orkupakkann, að menn mundu vilja standa hér í þessum sal og endursemja, jafnvel sömu aðilar og gerðu samningana á sínum tíma, um það með hvaða hætti þetta sé tekið inn. Ég er bara að tala um að við virðum okkar alþjóðlegu skuldbindingar með nákvæmlega sama hætti og við ætlumst til að viðskiptaþjóðir okkar virði skuldbindingar sínar gagnvart okkur. Um leið og við förum að beita tæknilegum viðskiptahindrunum í alþjóðaviðskiptum með ólögmætum hætti erum við að grafa undan þeim viðskiptasamningum sem við höfum gert. Þeirra mikilvægastur er samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið, enda miklu meiri og mikilvægari en hefðbundinn viðskiptasamningur sem slíkur. Það er auðvitað þannig. Samningar eru einskis virði ef samningsaðilar vilja ekki virða þá. [[Forseti hringir.]]Tilraunir okkar til að sniðganga þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist grafa undan samningum sem við höfum gert.
Frú forseti. Það er þannig að allar þjóðir standa með landbúnaði sínum. Landbúnaður og matvælaöryggi er einn af grunnþáttunum í sjálfstæði hverrar þjóðar. Ég vil í síðari ræðu minni ræða hagsmunagæslu ríkisstjórnarinnar, stjórnvalda, í málinu. Ég spurði hæstv. ráðherra utanríkismála að því hvort hann hefði beitt sér pólitískt í málinu á vettvangi Evrópusambandsins. Kvaðst hann hafa hringt í utanríkismálastjóra Evrópusambandsins, Mogherini, og rætt við hana um málið. Ég verð að segja að fyrir litla eyþjóð eins og Ísland eru hagsmunir málsins miklu stærri en svo að eitt símtal dugi til. Við höfum í huga að samningur Evrópusambandsins og okkar, EES-samningurinn, er á ábyrgð utanríkisráðherra og þetta því á hans könnu. Komið hefur fram að mjög erfitt er að fá upplýsingar um það hvað fór fram á þeim fundi. Leitað hefur verið eftir því en ekki gengið. Það er líka rétt að geta þess að maður setur ákveðið spurningarmerki við það hversu ákveðinn hæstv. utanríkisráðherra var í því að reyna að ná einhvers konar pólitískri lendingu í málinu sem væri okkur hagstæð. Minna má á að hæstv. ráðherra sagði í umræðum á Alþingi árið 2006 að hann sæi enga sérstaka ástæðu til að vernda með tollum eða öðru slíku landbúnað eins og alifuglarækt og svínarækt. Hann sagði jafnframt að hann velti því fyrir sér hvort skynsamlegt væri af okkar hálfu að skilgreina hagsmuni okkar á landbúnaðarsviðinu út frá þeim forsendum. Það er greinilegt að hæstv. ráðherra hefur fyrir fram ákveðna skoðun á a.m.k. hluta landbúnaðarins eða landbúnaðarframleiðslunni í landinu, sem ég tel ekki heppilegt innlegg í svona hagsmunagæslu. Við blasir að hæstv. utanríkisráðherra hefur viljað rýra og jafnvel fella niður tollvernd í svína- og kjúklingarækt. Ég spyr hvort hann sé þá rétti aðilinn til að halda fram sérstöðu okkar í þeim efnum. Einnig er áhugavert að skoða nánar umsögn Bændasamtakanna hvað þetta varðar. Þau segja raunar beinum orðum að þau hafi miklar efasemdir um að málið hafi verið sótt af einhverri alvöru gagnvart Evrópusambandinu í viðræðum. Þau segja jafnframt umsögn sinni: „Það eru gríðarleg vonbrigði að landbúnaðarráðherra skuli gefast upp í baráttunni við að halda uppi rétti okkar Íslendinga til að verja lýðheilsu og íslenska búfjárstofna. Ábyrgð ráðherra er mikil og það er órökrétt að ríkisstjórn skuli á sama tíma tala um að efla íslenska matvælaframleiðslu og kynna til sögunnar aðgerðaáætlun til að auka matvælaöryggi og heimila innflutning á hráu ófrosnu kjöti, eggjum og ógerilsneyddri mjólk. Frumvarpið gengur þvert á þau yfirlýstu markmið þjóða að fækka sjúkdómstilfellum sem berast með matvælum. Íslendingar eiga hreina og heilbrigða búfjárstofna og eru lánsamir að því leyti hversu matvælasýkingar eru fátíðar hérlendis. Það er beinlínis skylda okkar að viðhalda þeirri góðu stöðu.“ Ég tek heils hugar undir það, frú forseti, að við höfum því miður ekki nógu góðar upplýsingar um hversu öflug hagsmunagæslan var af hálfu utanríkisráðuneytisins í málinu og er full ljóst að það þarf að liggja fyrir. Að lokum vil ég vitna í Ólaf Jóhannesson, fyrrverandi forsætisráðherra, sem sagði í landhelgismálinu að samkomulag væri útilokað [[Forseti hringir.]]nema litið yrði með fyllstu sanngirni á aðstæður okkar. Ég tel þau orð svo sannarlega eiga við í dag í þessu stóra máli.
Virðulegur forseti. Efnislega verður umræðan auðvitað takmörkuð við 1. umr. um þetta mál en ég held, sem öllum má vera ljóst, nema mögulega hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, þingmanni Viðreisnar, sem talaði áðan á annan hátt en þingmenn hafa almennt gert í dag, að meginlínan sem megi lesa út úr því sem sagt hefur verið í dag sé að menn fari eins varlega og þeim framast er unnt. Afstaða almennings til þessara mála, sem kemur m.a. fram í könnun sem Gallup gerði í mars, er sú að rúm 60% landsmanna eru andvíg því að heimilaður verði innflutningur á ófrosnu hráu kjöti. Sá meiri hluti þjóðarinnar er ekkert þeirrar skoðunar bara af því bara. Menn hafa áhyggjur af því. Þeir telja að frumvarpið sem liggur fyrir gangi ekki eins langt og mögulegt sé að komast í því að verja einstaka stöðu okkar hvað hreinleika og heilnæmi innlends landbúnaðar varðar. Það er skylda okkar að ganga eins langt í þeim efnum og nokkur kostur er. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Þorsteins Víglundssonar - þótt mér þætti hún því miður vond að mjög mörgu leyti og yfirlætið sem þar kom fram þeirrar gerðar að það er tilefni til sérstakrar skoðunar eitt og sér - var krafan að menn stæðu við sitt, stæðu við það sem þeir lofuðu. Það er krafan sem ég held að almenningur geri til okkar þingmanna með þeim skilaboðum sem send eru í könnun Gallup fyrir tveimur vikum síðan, að við stöndum í lappirnar í málinu eins og nokkur kostur er, leitum allra þeirra leiða sem færar geta verið og að menn nálgist málið þannig að ef málið gengur í gegn í meginatriðum eins og það liggur fyrir núna verðum við að fá meiri tíma. Með einhverjum ráðum þarf að kaupa tíma til að tryggja þær varnir sem nauðsynlegar eru. Það er alveg útilokað mál, alveg sama hvort við horfum á þá 15 liði í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sem lagðir eru til eða fjárveitingar til MAST í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára, að búið sé að vinna þann undirbúning sem nauðsynlegur er. Ég mjög hræddur um að við verðum tekin rækilega í bólinu þann 1. september næstkomandi. Ég vona að nefndin taki þetta mál allt til mjög gagngerrar skoðunar og endurskoðunar og að farið verði eins varlega og nokkur kostur er. Ég held að ef vel er að gáð finnist leiðir sem allir geti lifað bærilega við og meginþorri landsmanna verði sáttur við. En sú leið er ekki römmuð inn í því frumvarpi sem nú liggur fyrir.
Hæstv. forseti. Þessi umræða hefur mestan part verið mjög góð. Menn hafa skipst á skoðunum af hreinskilni. Hins vegar datt inn ein ræða sem var gjörsamlega ómálefnaleg og full af ómerkilegri merkimiðapólitík. Í stað þess að fjalla um málið sem slíkt var sneitt að þeim sem taka þátt í umræðunni. Þetta heitir á íþróttamáli að fara í manninn en ekki boltann. Það er ekki til sóma, en ég ætla ekki þangað og við ætlum ekki þangað. Við ætlum að halda áfram að ræða það sem málið snýst um. Þetta mál snýst um að neytendur á Íslandi geti gengið að öruggum matvælum. Það snýst um að landbúnaðurinn hér, þ.e. búsmalinn, verði ekki fyrir óæskilegum áhrifum, eins viðkvæmur og hann er fyrir utanaðkomandi áhrifum. Þetta snýst um að málið sé þannig búið að hægt sé að treysta því að einmitt þau skilyrði sem ég þuldi upp áðan standi. Eins og málið liggur fyrir teljum við sem höfum rætt það mest í dag að svo sé ekki. Meðan við erum sannfærð um að svo sé ekki höldum við náttúrlega áfram að benda á að við teljum að æskilegra sé að nokkur tími fáist til að undirbúa gildistöku samkvæmt þessum lögum, að við verðum í stakk búin til að takast á við verkefnið þegar þar að kemur. Við höfum sagt að við séum ekki sannfærð að svo sé samkvæmt því plaggi sem liggur fyrir. Því verðum við að koma á framfæri mjög gaumgæfilega þótt það sé kallað einhverjum illum nöfnum sem ég nenni ekki að endurtaka. Við teljum sannast sagna að hér sé farið of seint af stað og að þær ráðstafanir sem eru boðaðar nægi ekki til þess að markmiðið sem ég ræddi áðan náist, þ.e. að neytendur gangi að öruggum matvælum og að hingað verði ekki flutt vara sem hefur óæskileg áhrif á íslenskan landbúnað. Við teljum að málið, eins og það er reifað, standist ekki þær kröfur. Eins og ég sagði í fyrri ræðu vona ég að þegar þetta mál gengur til nefndar fái það mjög vandlega umfjöllun. Ég vænti þess að nefndarmenn muni hlusta af athygli og taka mark á þeim ábendingum og umsögnum sem munu örugglega koma fram í málinu og að menn séu ekki hræddir við að taka ákvarðanir þótt einhverjum detti í hug að þær séu settar fram af annarlegum hvötum, eins og var reynt áðan. Við verðum bara, þau okkar sem erum hér inni, að reyna að gjalda varhuga við því að málið sé ekki nógu vel fram sett, við verðum að taka því þótt einhverjir séu nógu litlir í sér til að rífa málið úr þeim málefnalega farvegi sem það hefur verið í í allan dag og breyta því í persónulegt skítkast. Það er hins vegar viðkomandi hvorki til sóma né upplyftingar á annan hátt. Frú forseti. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt, ég vona að málið fái mjög vandlega og gaumgæfilega umfjöllun í nefndinni og að það komi inn í þingsal aftur í betri búningi en það er nú, betur reifað og að búið verði að bæta inn í það nauðsynlegum aðgerðum sem geti orðið til þess að það uppfylli þau skilyrði sem við höfum flest haft uppi í dag.
Frú forseti. Ég hef hlustað hér ræður í allan dag, missti af ræðum frá korter í sjö af því að það er dagur einhverfra í dag og ég fór að sjá magnaða heimildarmynd um hinar ósýnilegu konur sem haldnar eru einhverfu. Kem síðan hingað inn og hlustaði á síðasta ræðumann sem mér skilst og var að fá upplýsingar um að hafi verið svona ljómandi ánægður með ræðu varaformanns Viðreisnar, sem greinilega hefur skilað sínu og ruggað bátnum. Það er gott, það segir mér að hann hefur einfaldlega verið að fara yfir staðreyndir og segja hlutina eins og þeir eru. Ég efast ekki um að hann hefur farið yfir þá gríðarlega miklu hagsmuni sem felast í því fyrir Ísland að fara eftir þeim dómi sem EFTA-dómstóllinn kvað upp og varðar innflutning á matvælum, málið sem við tölum um sem ferska kjötið. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur sett fram þetta frumvarp. Ég hlustaði á ræðu hans sem og annarra fyrr í dag og vil hrósa ráðherra fyrir ræðu sem var yfirgripsmikil, fór vel yfir staðreyndir máls, fór vel yfir söguna. Það vita allir hér inni að ég gagnrýni mjög þessa ríkisstjórn, finnst þetta vera íhaldsframsóknarstjórn, ég veit ekki hvort til er herfilegri blanda, en þannig er þetta. Það þarf enginn að segja mér að þessi ríkisstjórn fari hér fram með mál sem er ætlað að ógna fæðuöryggi landsins, matvælaöryggi landsins eða fara gegn bændum. Í þessu máli styðjum við ríkisstjórnina. Við gerum það. - Mér þætti gott, frú forseti, ef það væri lokað hér til hliðar rétt á meðan þó að spjallið til hliðar sé alveg ljómandi. Það skiptir máli að hafa í huga, þegar við ræðum þetta mál, þá miklu hagsmuni sem eru undirliggjandi fyrir Ísland, íslenskt atvinnulíf, íslenskt efnahagslíf, við að fylgja þessu eftir. Þetta skiptir máli, ekki bara fyrir landbúnaðinn heldur fyrir annan útflutning eins og t.d. sjávarafurðir, sem er m.a. grunnurinn að því að þessi leið var farin á sínum tíma. Þá voru vegnir og metnir hagsmunir og þáverandi landbúnaðarráðherra Framsóknarflokksins fylgdi þessu úr hlaði. Dómurinn er skýr. Við höfum upplifað nokkur mál á umliðnum dögum og misserum þar sem er eins og ráðherrar í ríkisstjórn vilja velja eftir hvaða dómum þeir ætli að fara, dómum sem hafa komið utan. Ég hef varað við því í þessari umræðu og í tengslum við þetta mál. Þetta er ekki í boði. En ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir framsöguræðuna sem er um leið mikilvægt lögskýringargagn með þessu máli, hún útskýrir mjög vel af hverju þessi leið er farin. Það er búið að rýna þetta vel. Ráðuneytið hefur unnið þetta með sérfræðingum og það hafa verið gefnar mjög glöggar útskýringar, t.d. með sýklalyfjaónæmið. Það er eðlilegt að fólk sé hrætt og við verðum að hlusta á það. Við verðum að snerta það. Við verðum að ávarpa það og segja: Þið þurfið ekki að vera hrædd. Og miðað við ástandið núna þá breytir þetta frumvarp ekki neinu varðandi núverandi fyrirkomulag á innflutningi á ferskum kjötvörum. Við verðum líka að taka tillit til þess. Við segjum það alveg skýrt og klárt í Viðreisn: Við viljum afnema tollvernd á landbúnaðarvörum. Við viljum hins vegar að sú tollvernd sem nemur að jafngildi um 17–19 milljörðum hugsanlega fyrir landbúnaðinn fari til stuðnings landbúnaðinum í staðinn. Það er ekki það að við viljum draga úr stuðningi við landbúnaðinn, við viljum bara gera það á grunni frjálsra viðskipta, frjáls markaðar, og um leið styðja og taka betur utan um landbúnaðinn og gera stuðninginn við bændur markvissari en nú er. Stundum finnst mér eins og landbúnaðarkerfið sem við erum búin að koma upp, margt ágætt í því, sé gert fyrir kerfið en ekki bændur sjálfa, ekki neytendur sjálfa. Það er svolítið eins og menn hafi týnt sér í því í staðinn fyrir að vera með markvissari stuðning. Það er efni í aðra umræðu. En það sem ég tel mikilvægt í þessu er að við hlustum á þær efasemdarraddir sem hafa heyrst og sem reynt hefur verið að svara. Það er gert í þessu frumvarpi. Ég hlustaði á ræðurnar hér í dag hjá öllu því góða fólki sem ég virði mjög og kom með sínar ábendingar. Þetta eru hins vegar allt ábendingar sem hafa verið settar fram og voru uppi í vörnum Íslands gagnvart EFTA-dómstólnum, bæði á fyrri stigum og á síðari stigum. Þetta eru allt ábendingar sem við höfum reynt og sett fram. Ég efast ekki um að allir landbúnaðarráðherrarnir, hvort sem þeir voru Framsóknarflokksins, Vinstri grænna eða Sjálfstæðisflokksins, hafi einmitt reynt að halda uppi þessum gagnmerku vörnum fyrir íslenskan landbúnað á grunni EES-samningsins. Það hefur ekki gengið. Við erum búin að fara hinn lögformlega farveg sem við undirgengumst með því að skrifa undir EES-samninginn. Þess vegna er þessi leið farin sem er í frumvarpinu og það er búið að kortleggja nokkurn veginn allt. Það er líka búið að leggja fram mikilvæga aðgerðaáætlun að mínu mati sem snýr að neytendavernd og betri merkingum. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að eftirlitið og upplýsingarnar séu þannig að þær verði mun betur úr garði gerðar en er í dag, bæði á innlendum matvörum, en ekki síður erlendum. Þetta gildir um bæði útlendar vörur sem innlendar, allt í þágu neytenda og aukins gagnsæis. Það mun styðja við svo margt annað, ekki síst aukna nýsköpun. Ég er sannfærð um það, ekki bara eftir að hafa verið skamman tíma í landbúnaðarráðuneytinu, heldur líka eftir að hafa verið 20 ár á þingi, á þessu ári eru 20 ár síðan ég settist fyrst á þing, að íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir gríðarlegum tækifærum. Undirstöður íslensks landbúnaðar eru góðar og við getum sótt fram, m.a. á grunni frjáls markaðar, opins markaðar og í trausti þess að einmitt þessi gróska sem hefur verið í íslenskum landbúnaði fái núna að nærast enn frekar. En auðvitað þarf landbúnaðurinn okkar áfram stuðning. Það er ekki spurning. Varðandi aðgerðaáætlunina þá er m.a. talað um viðbótartryggingar, betri merkingar matvæla, allt sem ég tek undir. Við viljum draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería og við þurfum líka að taka svolítið til í heimahögunum. Við vitum að það hefur greinst sýklalyfjaónæmi í íslenskum matvælum og við þurfum að skoða hvað hægt er að gera. Ég veit að margir íslenskir bændur sem hafa staðið frammi fyrir því að þurfa að nota sýklalyf eru að kanna allar leiðir og finna út úr því með sem bestum hætti að vara þeirra verði enn betri og sneiða fram hjá sýklalyfjum til þess að varan verði hreinni. Þetta er eitthvað sem við eigum að hjálpa bændum með og við gerum það í gegnum rannsóknir, með því að efla rannsóknir og þróun í tengslum við íslenskan landbúnað og við eigum líka að ýta við og styðja ráðherra í því að koma með eina öfluga matvælastefnu og helst sameina sjóði á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs með það markmiði að efla matvælaframleiðslu og rannsóknir. Ég vil leyfa mér að fullyrða að það er margt sem hægt er að taka undir í þessu frumvarpi og það er meira sem sameinar okkur í þessu máli en sundrar. Ég hef sjálf ákveðin varúðarsjónarmið þegar kemur að þessu máli og tek undir það og hef fyllsta skilning á því að fólk vilji fara vel yfir þá þætti. Það má hins vegar ekki beita hræðsluáróðri til að halda landinu lokuðu, til að gæta sérhagsmuna. Það er ekki í boði og undir það vil ég ekki taka. Við þurfum heldur ekki að fara þá leið. Við getum farið aðrar leiðir, haft opinn markað, uppfyllt okkar alþjóðaskuldbindingar og um leið stutt við íslenskan landbúnað og þar með íslenska neytendur. Það veldur mér ákveðnu, ég ætla ekki að segja hugarangri, en það er umhugsunarefni að skynja það hér í fyrri ræðum, ekki síst af hálfu stjórnarþingmanna, að það virðist eiga að nota hv. atvinnuveganefnd til að koma jafnvel upp einhverjum girðingum. Það hefur verið talað um fresti, m.a. á þessu máli. Það hefur verið reynt. Við höfum í meira en 10 ár hummað málið fram af okkur, meira að segja nokkuð markvisst af hálfu nokkurra ráðherra. Málinu hefur verið ýtt frá, því hefur verið seinkað, því hefur verið frestað til þess að þurfa ekki að uppfylla þessar skuldbindingar. Það er alvarlegt af því að það eru svo miklir hagsmunir sem hanga á þessari spýtu, hagsmunir sem tengjast EES-samningnum sem hefur verið okkur Íslendingum ótrúlega dýrmætur, hvort sem er á sviði neytendaverndar, vinnuréttar og svo mætti lengi áfram telja. Við höfum einfaldlega ekki efni á því að standa ekki við okkar skuldbindingar. En við gerum það auðvitað af varúð og varkárni. Það sýnir líka þetta frumvarp. Við gerum það þannig að við erum búin að gera heimavinnuna okkar. Það kemur fram m.a. í frumvarpinu. Ég vara við því ef það eru hér einstaklingar, sama í hvaða flokki þeir standa, sem ætla að taka þetta mál og snúa því á hvolf og reyna að kokka upp einhvern veruleika sem ekki er. Það er búið að fara í gegnum hvern einasta þátt sem menn hafa sett fram. Eins og ég segi þá ber ég virðingu fyrir þeirra skoðunum en það er búið að taka á þeim og svara þeim. Yfirdýralæknir núverandi og líka fyrrverandi hafa m.a. bent á að hættan varðandi m.a. sýklalyfjaónæmið er ekki fyrst og fremst í gegnum innflutt kjöt, heldur ferðamenn. Af hverju einbeitum við okkur þá ekki að því? Aðgerðaáætlunin kemur inn á það og snertir á því. Við erum einmitt að bregðast við þeim ábendingum, taka á því sem við þurfum að gera til þess að koma í veg fyrir smithættu. Það er ekki í gegnum landbúnaðarvörur eins og sýnt hefur verið fram á. Það má miklu frekar gagnrýna ríkisstjórnir síðustu ára, núna þegar eru komnar 2,3 milljónir ferðamanna til landsins, að hafa ekki gert eitthvað í þessu. Ef menn hafa þennan mikla metnað til að verja íslenska náttúru, verja íslenskar vörur og framleiðslu, þá hefðu þeir fyrir löngu átti að leggja fram tillögur í þá veru hvernig við pössum upp á það að þessi nýja atvinnugrein sem ferðaþjónustan er leiði ekki til þess að hún ógni matvælaöryggi. Það er miklu frekar hægt að spyrja þeirrar spurningar. Ég vara við því að það verði farin að einhverju leyti fjallabaksleið sem mér fannst m.a. formaður atvinnuveganefndar vera að ýja að, að það ætti að nota m.a. aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sem boðuð er til að byggja það mikla garða, það miklar girðingar að það væri ekkert hægt að flytja inn, það væri bara lífsins ómögulegt fyrir innflytjendur. Vel að merkja, innflytjendur eru líka bændur, fyrirtæki í eigu bænda. Það eru ekki bara vondu hræðilegu verslanirnar, sem sumum hér innan dyra er mjög í nöp við, heldur flytja líka fyrirtæki í eigu bænda inn erlendar matvörur. Það þýðir ekkert að fara í þá vinnu að koma upp þessum hindrunum og girðingum innan atvinnuveganefndar. Ég mun, sitjandi í atvinnuveganefnd, fylgjast vel með því. Það frumvarp sem hér liggur frammi af hálfu ráðherra býður ekkert upp á fresti. Við höfum einfaldlega ekki heimild til þess að fara fram á frekari frestun, ekki nema menn þori að koma hingað upp og segja mjög opinskátt: Við ætlum ekki að fylgja eftir okkar alþjóðlegu skuldbindingum. Við ætlum ekki að fylgja eftir dómi EFTA-dómstólsins. Öðruvísi mér áður brá. Sumir hafa einmitt rætt um það og fagnað sérstaklega ákveðnum dómum EFTA-dómstólsins. Er það þá bara valkvætt af hálfu þingmanna eftir hvaða dómum á að fara og hverjum ekki? Það er hættulegt. Það sem ég óttast eftir daginn sem sagt, svo að ég haldi áfram, herra forseti, sem vel að merkja svaraði vel og skilmerkilega í þessari umræðu, kom með gott innlegg inn í umræðuna, er að meðferð atvinnuveganefndar verði til þess að gjörbreyta málinu. Það má ekki gerast. Það er engin ástæða til þess að við frestum, eins og ég segi, við höfum ekki heimild til þess. Það er enn þá mikil vinna fram undan. Það er ástæða til þess fyrir okkur að fenginni reynslu, m.a. eins og ég gat um fyrr í dag út af sérostunum, að hafa varann á þegar ríkisstjórnarflokkarnir þrír, og mér sýnist að þeir verði studdir mjög af Miðflokknum, koma að þessu máli. Við þurfum að framfylgja [[Forseti hringir.]]okkar alþjóðaskuldbindingum. Það er greinilegt að það þarf [[Forseti hringir.]]ákveðið eftirlit með því innan atvinnuveganefndar eftir ræður dagsins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég heyrði ekki betur en þingmaðurinn hefði ekki heyrt ræðuna sem ég flutti hér í dag og ég get vorkennt henni út af því. Ræða mín fjallaði mest um neytendur og þeirra hag reyndar. En bara svo að hv. þingmaður sé upplýst um það þá var varaformaður Viðreisnar ekki hér í salnum að hrista upp í einu eða neinu heldur var hann með merkimiðapólitík af ódýrustu sort og persónulegt skítkast. En ég ætla ekki þangað. Ég tók hins vegar eftir því að hv. þingmanni er það mjög í mun að við stöndum við okkar erlendu skuldbindingar, eins og öllum, að ég held, sem hér hafa talað í dag. Málið er hins vegar það að við erum nokkur hér inni sem höfum talið að þetta mál sé ekki á þeim stað að það verði til að tryggja neytendum örugga vöru, að það sé ekki á þeim stað að hægt sé að treysta því að það hafi ekki áhrif á viðkvæman búsmala landsins út af sjúkdómahættu og þess vegna höfum við verið að tala um að skerpa þurfi á þessu máli í atvinnuveganefnd, og ég efast ekkert um að hv. þingmaður, sem hér talaði á undan, mun taka þátt í því. En það eru ýmsar aðgerðir sem eru nefndar til sögunnar sem eru bara á þeim stað tímalega séð að þær munu ekki virka 1. september nk. þegar þetta mál á að taka gildi. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hvort henni finnist ekki að við þurfum að vera algerlega örugg um að við séum með þetta mál í þeim farvegi að það muni hvorki skaða neytendur né framleiðendur, [[Forseti hringir.]]að við þurfum að vera með það alveg á hreinu áður en við leggjum upp í þá vegferð að lögin taki gildi.
Herra forseti. Aðeins stutt um varaformann Viðreisnar, ég hef bæði unnið með honum hér og annars staðar, m.a. hjá Samtökum atvinnulífsins. Ég held að sanngjarnari manni, málefnalegri, hafi ég eiginlega aldrei unnið með. En það sem er stundum erfitt er að hann er svo ofboðslega hreinn og beinn. Hann segir hlutina eins og þeir eru. Það getur oft stungið. Ég efast ekki um að hann hefur einmitt gert það hér í dag. Mér finnst ekki boðlegt að segja að það frumvarp sem við ræðum af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra boði stórkostlega hættu fyrir neytendur eða íslenska bændur. Mér finnst það bara ekki boðlegt. Ég er í stjórnarandstöðu. Það vita allir hver afstaða mín er gagnvart þessum framsóknarflokkum sem eru í ríkisstjórn. En það mál sem liggur hér fyrir er vel unnið. Ég verð að taka málefnalega afstöðu til þess. Mín málefnalega afstaða er sú að þetta sé rétt skref, hárrétt skref að stíga núna. Ég óttast að í atvinnuveganefnd verði þrýst á allar leiðir - og þess vegna er ég ánægð með að hæstv. ráðherra hefur verið að hlusta hér - til að fresta málinu enn og aftur. Ég minni á að við höfum frestað þessu máli og hummað það fram af okkur í meira en tíu ár. Það er tími til kominn að við Íslendingar stöndum við okkar skuldbindingar, því við höfum miklu meira að græða á því en tapa að standa við þær.
Já, hæstv. forseti. Ég get ekki annað en ráðlagt hv. þingmanni að hlusta á ræðu varaformanns síns og komast að því hvað hann var málefnalegur með þeim hætti. Þá mun hún náttúrlega komast að því að hann var það alls ekki. En það er önnur saga. En við verðum að vera ósammála, ég og hv. þingmaður, um að þetta mál sé það vel búið að það sé til þess fallið að geta náð þeim árangri sem þarf fyrir 1. september nk. Það eru allnokkur atriði sem voru tínd hér saman í dag þar sem hægt er að benda á það, alls konar aðgerðir sem menn ætla að grípa til, nota sérþjálfaða hunda sem ekki er búið að kaupa og þjálfa, sem tekur eitt til tvö ár o.s.frv. Það eru alls konar hlutir hér inni þar sem er, eins og maður segir, of seint í rassinn gripið. Það á að beina auknu fé til Matvælastofnunar, en það er ekki byrjað á því. Þetta er svolítið á þessum stað. Við verðum að vera ósammála, ég og hv. þingmaður, um að þetta mál sé þannig búið að það sé til þess fallið að tryggja öryggi neytenda og framleiðenda. Og þetta er ekki hræðsluáróður. Þetta er bara niðurstaða sem menn fá með því að gaumgæfa það plagg sem hér liggur fyrir. Svo einfalt er það nú. Og það skiptir í sjálfu sér engu máli hvort maður er í stjórn eða stjórnarandstöðu ef út í það er farið. Við erum í stjórnarandstöðu. Við erum ekki að reyna að hjálpa þessari stjórn á einn eða annan hátt, alls ekki. Okkur þykir þetta frekar lágkúruleg stjórn og hefur alltaf þótt og erum ekki hér til þess að auka hennar veg eða hjálpa henni þannig á leið. En það breytir ekki því að við höfum skyldur gagnvart fólkinu í landinu, hvort sem það eru neytendur eða bændur eða þeir sem vinna við landbúnað. Við viljum að þeirra hagur versni ekki við það að þetta mál verði keyrt í gegn eins og hér á að gera.
Herra forseti. Við höfum alls konar skyldur, við sem erum hér á þingi og erum fulltrúar þjóðarinnar, m.a. til að uppfylla okkar alþjóðaskuldbindingar, ekki síst þær sem skipta okkur Íslendinga gríðarlega miklu máli. Við höfum líka þær skyldur að standa vörð um íslenska náttúru, að standa vörð um íslenskan landbúnað, styðja hann eins og best verður á kosið og halda vel utan um neytendur. Það er vel hægt með þessari leið sem hér er kynnt til sögunnar. Ég vara við því að menn noti hér stóryrtar yfirlýsingar - ég fæ oft á tilfinninguna að þær séu eingöngu settar fram til þess að valda hræðslu, valda úlfúð, valda óöryggi. [[Gripið fram í.]]Það er oft tilfinningin þegar hlustað er á þessar ræður. Þannig að ég vara við því og þess vegna fagna ég því að þetta er málefnalegt innlegg hjá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, stútfullt af upplýsingum, svörum einmitt við þeim ræðum. Þessi svör komu líka fram fyrr í dag, við þeim ábendingum sem hafa verið settar fram. Við höfum verk að vinna í atvinnuveganefnd. Það er eitt og annað sem þarf að fara gaumgæfilega yfir, sjá hvort við getum stutt betur við eftirlitshlutverkið, við upplýsinga- og neytendaverndina sem þarf að koma mjög skýrt fram í frumvarpinu og við förum að sjálfsögðu í þá vinnu. En þessum dómi EFTA-dómstólsins þurfum við að sjálfsögðu að hlíta, eins og við gerðum á sínum tíma með Icesave.
Háæruverðugi forseti. Í ljósi þess að hv. þingmenn, bæði úr stjórnarmeirihlutanum og stjórnarandstöðunni, hafa gert mikið úr viðbragðsáformum hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem kynnt eru samhliða þessu frumvarpi þykir mér við hæfi að líta aðeins betur á athugasemdir Bændasamtakanna við þessi áform um viðbrögð og aðgerðir til að bregðast við afleiðingum þessa frumvarps. Ég mun reyndar ekki í þessari stuttu ræðu ná að fara yfir allar þær athugasemdir en ég mun stikla á stóru. Það er t.d. bent á það af hálfu Bændasamtakanna að heimild ráðherra til að fela Matvælastofnun sýnatöku sé algerlega í lausu lofti. Óljóst sé með hvaða hætti eða hvort þetta muni ganga eftir. Og Bændasamtökin benda eðlilega á að réttara væri að tala um skyldur sem menn eigi að uppfylla í þessum efnum. Það er líka bent á að það muni reynast erfitt að staðfesta að alifuglakjöt hafi ekki smitast af kampýlóbakter á eldistíma og að mikil óvissa sé um möguleika manna á að fylgja því eftir, sem er auðvitað mikið áhyggjuefni. Því að eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson benti á hér fyrr í dag, og það voru mjög sláandi upplýsingar, deyja 33.000 Evrópumenn eða svo úr kampýlóbaktersýkingum á hverju ári. Það jafngildir því að u.þ.b. 22 Íslendingar mundu látast af þessum ástæðum. Hv. þm. Brynjar Níelsson bendir á þá leið til að bregðast við þessu að menn borði bara íslenskt kjöt og íslensk matvæli. Ég treysti hv. þm. Brynjari Níelssyni vel til þess. Ég reyni að sjálfsögðu að fylgja þeirri reglu og borða íslenskt kjöt, bæði eldað og hrátt, en mundi aldrei treysta mér til að borða erlend matvæli nema einstaklega vel elduð. Og hv. þm. Brynjar Níelsson bætti reyndar þeim ráðum við að ef menn hefðu áhyggjur af þessum erlenda mat væri bara hægt að mauksjóða hann og þar með komast hjá þessari hættu. En við komumst til að mynda ekki hjá annars konar smithættu fyrir búfjárstofna og við komumst sannarlega ekki hjá því að með þessu aukist mjög hætta á fjölónæmum sýklum. Bændasamtökin benda á það í áliti sínu að áætlun ráðherrans sé verulega veik og tímaramminn óraunhæfur. „Verulega veik,“ segja Bændasamtökin um þau áform sem hæstv. ráðherra hefur kynnt sem viðbrögð við eigin frumvarpi. Á öðrum stað er bent á að aðgerðirnar séu bitlausar. Þar er lýst efasemdum um að málið hafi verið sótt af fullum þunga. Ég held að það sé alveg ástæða til þess að hafa slíkar efasemdir. Menn segja: Það er fallinn dómur og þá verðum við að hlíta honum. En sá dómur var rangur, bendir Stefán Már Stefánsson, lagaprófessor, á. Þarf þá ekki hlíta röngum dómum? spyrja kannski einhverjir. Svarið við því er að þetta mál er af þeirri stærðargráðu - og það er brotið á Íslandi með þessari niðurstöðu að því marki - að það kallar á pólitískt inngrip, það kallar á diplómatískar og pólitískar aðgerðir sem þurfa að vera til þess fallnar að sýna Evrópusambandinu að okkur sé full alvara með kröfu um að fá undanþágur frá þessu og að gerðar verði lagfæringar sem augljóslega þarf á að halda. Því Íslendingar njóta t.d. ekki sömu réttinda hvað varðar það að verja okkar framleiðslu og Evrópusambandslöndin njóta. Ef EES-samningurinn á að ganga út á jafnræði verður eftirfylgnin að vera í samræmi við það og við að treysta okkur til að gera kröfu til þess að sú sé raunin í stað þess að víkja, aftur og aftur, og ætla íslenskum landbúnaði að uppfylla strangari, erfiðari og dýrari skilyrði en þeim evrópska en um leið að njóta ekki verndar sem er sambærileg við þá sem evrópskur landbúnaður nýtur.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1236, 776. mál, en um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands sem varðar stjórn veiða á makríl sem ráðgert er að öðlist gildi fyrir upphaf veiða íslenskra skipa á stofninum á sumri komandi. Með frumvarpinu er lagt til að aflamarksstjórn verði tekin upp við veiðar á makríl en fram til þessa hefur stjórn veiða á stofninum lotið reglugerðum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og leyfum frá Fiskistofu sem sett hafa verið til eins árs í senn, eins og nánar er rakið í almennum afhugasemdum með frumvarpinu. Það er raunar löngu tímabært að taka upp slíkt skipulag þar sem veiðar í atvinnuskyni hafa verið stundaðar úr stofninum af íslenskum skipum frá því á árunum 2005 og 2006. Í raun hefur verið skylt um langt árabil að úthluta aflahlutdeildum til veiðanna, en ekki hefur orðið af því þótt athuga verði að verulegt frjálsræði hefur verið um skipulag veiðanna samkvæmt árlegum reglugerðum sjávarútvegsráðuneytisins þannig að skipulagi þeirra hefur um sumt svipað til aflamarksskipulagsins. Í almennum athugasemdum með frumvarpinu er rakið að skýringu á þeim drætti sem orðið hefur á úthlutun aflahlutdeilda megi rekja að verulegu leyti til ágreinings um skiptingu veiðiheimilda. Úr þeim ágreiningi var leyst að nokkru með tveimur dómum Hæstaréttar Íslands þann 6. desember 2018 þar sem fallist var á kröfu áfrýjenda, tveggja útgerðarfélaga, um að viðurkennt yrði að íslenska ríkið bæri skaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem þau kynnu að hafa beðið af því að fiskiskipum í þeirra eigu hafi verið úthlutað minni aflaheimildum á árunum 2011–2014 en skylt hefði verið samkvæmt lögum um veiðar utan lögsögu Íslands, nr. 151/1996, hinum svonefndu úthafsveiðilögum. Forsendur dóma Hæstaréttar hvíla á því að samkvæmt 2. mgr. 5. gr. úthafsveiðilaganna er skylt að úthluta aflahlutdeild til veiða á deilistofni, sé tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla við veiðar á viðkomandi stofni. Teljist veiðireynsla samfelld á þeim tíma skal að mestu byggt á veiðireynslu skipa en annars geta forsendur úthlutunar verið frjálsari samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 5. gr. laganna. Hæstiréttur telur að útgáfa reglugerðar um stjórn makrílveiða hafi svarað til töku ákvörðunar um takmörkun heildarafla og því hafi hendur ráðherra verið bundnar af viðmiðum um veiðireynslu árið 2011 og honum ekki heimilt að líta til annarra sjónarmiða við skiptingu heimilda. Með frumvarpi þessu er því jafnframt brugðist við niðurstöðu dóma Hæstaréttar. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er viðbragð við framanröktum aðstæðum sem eru mjög óvenjulegar þar sem fyrir liggur dómur frá Hæstarétti sem kveður skýrt á um að veiðistjórn eins mikilvægasta nytjastofns Íslendinga hafi lengi ekki verið í réttu horfi að lögum. Það er grundvallaratriði í mínum huga að umræða um málið taki mið af þessum aðstæðum og hefur allur undirbúningur þess í ráðuneyti mínu miðað að því að bæta úr þeim vanköntum, þ.e. að færa veiðistjórnina í lagalega rétt horf. Í framhaldi af dómum Hæstaréttar ákvað ég að skipa starfshóp sem skyldi fara yfir þýðingu dómanna og veita ráð um þær ákvarðanir sem taka þyrfti í kjölfarið. Hópinn skipuðu þrír lögfræðingar sem eru jafnframt sérfræðingar í lögum á sviði fiskveiðistjórnar. Starfshópurinn skilaði áliti sínu 31. janúar á þessu ári og voru meginniðurstöður hans þær að skylt væri að ákveða aflahlutdeildir í makríl samtímis ákvörðun leyfilegs heildarafla veiðanna fyrir næsta veiðitímabil, sumarið 2019. Það yrði einungis gert með reglugerð samkvæmt 2. mgr. 5. gr. úthafsveiðilaganna þar sem úthlutað yrði aflahlutdeildum á grundvelli veiðireynslu þriggja bestu veiðitímabila af síðustu sex árum, þ.e. áranna 2013–2018. Ég vek sérstaka athygli á því sem segir í áliti starfshópsins að væri gefin út reglugerð vegna veiða á árinu 2019 sem miðaði við veiðireynslu á árunum 2013–2018 væri líklegt að sú úthlutun myndi skapa ríkinu áframhaldandi eða viðvarandi skaðabótaábyrgð. Ráðherra myndi enda halda áfram að baka þeim tjón sem fengju minna úthlutað en þeir hefðu fengið á grundvelli veiðireynslu á árunum fyrir 2011. Slík reglugerð væri þannig byggð á formlega fullnægjandi lagastoð en myndi hins vegar efnislega viðhalda ólögmætu ástandi. Þetta er ástæðan fyrir því að starfshópurinn kemst svo að orði í skýrslu sinni, sem prentuð er sem fylgiskjal með frumvarpinu, að ráðherra, þ.e. þeim sem hér talar, sé rétt að beita sér fyrir því að Alþingi veitti honum valdheimildir sem komi í veg fyrir að áfram verði gefnar út reglugerðir sem baki ríkinu bótaábyrgð. Við hljótum öll að fallast á að það sé enginn vegur að gefa út slíkan opinn tékka á ríkissjóð. Þetta er bakgrunnur þess að frumvarp þetta var samið í ráðuneyti mínu og er einnig mikilvægt til áréttingar um þýðingu þess að frumvarp þetta hljóti tímanlega meðferð hér í þingsal og hjá hv. atvinnuveganefnd. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að meginefni frumvarpsins. Það er álit starfshópsins sem ég hef áður sagt frá að nýmæli í lögum sem fæli í sér hóflega tilfærslu eða breytingu á úthlutuðum eða væntum aflahlutdeildum sem byggi á lögmætum markmiðum og væri reist á efnislegum mælikvarða væru ekki til þess fallin að skapa íslenska ríkinu áframhaldandi bótaskyldu. Í þeim tilgangi að auðvelda undirbúning mögulegrar lagasetningar voru í áliti starfshópsins reifaðir nokkrir ólíkir valkostir við stefnumörkun. Tekið var fram að hver þeirra um sig hefði kosti og galla sem nánar voru reifaðir í álitinu. Þessir valkostir væru jafnframt ekki tæmandi taldir en settir fram með hliðsjón af lagaumhverfinu og þeim fyrirmyndum sem finna mætti í eldri löggjöf á sviði fiskveiðistjórnar. Sagt er frá þeim valkostum í almennum athugasemdum með frumvarpinu en sú tillaga sem frumvarp þetta hefur að geyma var ein þeirra sem starfshópurinn benti á. Með frumvarpinu er ráðherra veitt heimild til að miða veiðireynslu við lengra tímabil við úthlutun aflahlutdeilda en samkvæmt gildandi lögum á sama hátt og gert var við úthlutun aflahlutdeilda úr norsk-íslenska síldarstofninum. Til þess er að líta að aðstæðum við stjórn makrílveiða svipar um sumt til aðstæðna við veiðar á norsk-íslenskri síld þar sem verið höfðu sérstakar stjórnunarráðstafanir í gildi áður en kom til úthlutunar aflahlutdeilda. Að auki mælir með þeirri aðferð að Hæstiréttur hefur fjallað um gildi hennar með hliðsjón af jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, svo sem rakið er í áliti starfshópsins. Með 1. gr. frumvarpsins er samkvæmt þessu lagt til að úthlutað verði aflahlutdeild til veiða á makríl á grundvelli tíu bestu aflareynsluára þeirra á árunum 2008–2018, að báðum árum meðtöldum. Tekið er einnig fram að hafi skip komið í stað skips sem áunnið hefur sér aflareynslu á þessu tímabili skuli það skip sem í staðinn kemur njóta þeirrar sömu aflareynslu. Frumvarpið var kynnt á samráðsgátt Stjórnarráðsins og fengust um það allnokkrar umsagnir sem farið var yfir áður en það var lagt fyrir Alþingi. Frá efni þessara umsagna er sagt í skýringum með frumvarpinu, en ljóst er af þeim að sitt sýnist hverjum. Það er enda auðséð að hver sá aðili sem á rétt til verðmætrar úthlutunar sem þeirrar sem frumvarp þetta mælir fyrir um hefur hagsmuni af því að verja stöðu sína og reyna að fá til sín stærri hluta úthlutunar. Það er ekki nema skiljanlegt, en ég treysti Alþingi vel til að fara að nýju yfir sjónarmið sem kunna að standa því að baki um leið og horft verði til stjórnskipulegra takmarkana hins almenna löggjafa við meðferð þessa máls. Í kafla um mat á áhrifum frumvarpsins og í lýsingu á viðbrögðum við sjónarmiðum hagsmunaaðila um frumvarpið er þegar leitast við að takast á við þessi ólíku sjónarmið og veit ég að í meðförum nefndarinnar verða þau ekki síður til umfjöllunar. Ég tel það raunar óhjákvæmilegt að yfir þau verði að fara. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða við þessa framsögu málsins að vekja athygli þingheims á upplýsingum sem standa í almennum athugasemdum með frumvarpinu um ástand makrílstofnsins. Þar er greint frá því að Alþjóðahafrannsóknaráðið, ICES, leggur til í samræmi við nýtingarstefnu fyrir makríl að afli ársins 2019 verði ekki meiri en 318.403 tonn, sem er veruleg lækkun frá árinu 2018 þegar ráðgjöfin það ár var um 550.000 tonn, að ég tali ekki um að árið 2017 var ráðgjöfin 857.000 tonn. Miðað við stöðu viðræðna strandríkjanna er engu að síður afar ósennilegt að heildarveiðin verði innan þeirrar sömu ráðgjafar og ég gat um áðan. Hvað þetta mun þýða fyrir framtíð þessara veiða fyrir íslensk skip er erfitt að segja, en þetta er þörf árétting um mikilvægi þess að samningar takist sem fyrst meðal strandríkja um stjórn veiða úr stofninum. Ósagt skal látið hverjir framtíðarmöguleikar íslenskra skipa til veiða úr stofninum í íslenskri lögsögu kunna að verða. Óneitanlega vekur staðan þó nokkurn ugg um hvernig veiðarnar kunna að þróast næstu árin og er þörf árétting um mikilvægi þess að enn verði haldið áfram þeirri Canossa-göngu, sem verið hafa hinar langvinnu en enn sem komið er árangurslausu viðræður okkar við önnur strandríki um verndun og nýtingu þessa fiskstofns. Um tekjuáhrif frumvarpsins fyrir ríkissjóð er fjallað í kafla 6.4. í almennum athugasemdum með frumvarpinu og vísast nánar til þess sem þar segir. Ég vil, virðulegi forseti, að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um efni þess og gerð grein fyrir því. Að lokinni umræðu í þingsal legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég er með nokkrar spurningar til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi: Hvaða aðrir valkostir voru skoðaðir við gerð þessa frumvarps, þá helstir? Hvaða aðrar leiðir voru skoðaðar til að fara makrílleið? Var einhvern tímann hugsað um að stokka kerfið upp að nýju? Hvaða valkostir voru skoðaðir í því? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hver staða smábáta er í tengslum við makrílinn. Hver verður hún að mati hans? Það væri gott ef hæstv. ráðherra myndi í samræmi við þetta frumvarp lýsa því hver staða smábáta og þeirra sem hafa veitt makríl á minni bátum á umliðnum árum verður. Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvaða sjónarmið Vinstrihreyfingin – grænt framboð kom með við gerð frumvarpsins. Settu Vinstri græn t.d. fram kröfu um tímabundna samninga? Hvaða sjónarmið og kröfur komu Vinstri græn fram með sem hægt er að finna í sjálfu málinu? Eða voru kannski engin sjónarmið sett fram af hálfu flokksins? Ég held að það yrði strax hjálplegt ef ég gæti fengið svör við þessum þremur spurningum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Spurt er hvaða valkostir voru skoðaðir. Þeir eru tilgreindir í áliti starfshóps lögfræðinganna. Þetta eru í grundvallaratriðum þrjár meginleiðir. Allir þeir valkostir sem til skoðunar voru byggðu á núverandi lagaverki. Með öðrum orðum gaf ég starfshópnum ekki fyrirmæli um að skoða hugmyndir sem ekki lágu fyrir óútfærðar heldur um að byggja fyrst og fremst vinnu sína á gildandi laga-og regluverki sem hefur gilt um slíkar veiðar í allnokkur ár. Staða smábáta í frumvarpinu er sú hin sama og annarra sem hafa veiðireynslu í þessari fisktegund. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að aflahlutdeildum verði úthlutað á grunni veiðireynslu þeirra skipa sem sótt hafa í stofninn á tímabilinu 2008–2018, að báðum árum meðtöldum, en þó er heimilt að sleppa einu ári úr. Hvaða varðar sjónarmið sem einstakir þingflokkar stjórnarinnar hafa í þeim efnum eru þau misjöfn og talar hver fyrir sig í því. Frumvarpið er stjórnarfrumvarp og hefur farið í gegnum þingflokka stjórnarinnar. Þau efni sem ég man sérstaklega eftir í viðræðum við þingmenn úr röðum Vinstri grænna snúa að heimildum smábáta og hvernig þeim verði tryggð staða í þessum veiðum á komandi árum. Að öðru leyti treysti ég þingmönnum Vinstri grænna til að tala sjálf fyrir sjónarmiðum sínum við meðferð málsins.
Herra forseti. Já, ég geri það að sjálfsögðu líka. Eins og hæstv. ráðherra kom réttilega inn á er þetta stjórnarfrumvarp og eins og gengur eru reifuð mismunandi viðhorf. Við erum að tala um veiðistjórn á tiltölulega nýjum stofni en dýrmætum, verðmætum stofni sem Ísland hefur yfir að ráða innan efnahagslögsögu sinnar. Ég hefði því haldið út frá hugmyndafræðinni að hæstv. forsætisráðherra og aðrir ráðherrar og þingmenn Vinstri grænna hefðu komið með einhverjar athugasemdir - sem þau gerðu blessunarlega út af smábátunum - bara út af því prinsippi. Það að aðrir valkostir skuli ekki hafa verið metnir heldur eigi eingöngu að ganga út frá núverandi lagaverki segir mér risasögu. Það segir mér ríkisstjórn ætlar ekkert annað en að festa varanlegar veiðiheimildir, líka við makríl. Henni er að takast það núna með þorskkvótann og undirstrikaði það eiginlega með síðustu breytingum á veiðigjöldum. Ríkisstjórnin ætlar að fara sömu leið með makrílinn. Ég bið hæstv. ráðherra að leiðrétta mig ef það er ekki réttur skilningur. Til upplýsingar um málið, bæði fyrir ræður okkar þingmanna á eftir en líka fyrir atvinnuveganefnd, þurfum við að fá að vita hvaða sjónarmið, hvaða hugmyndafræði er lögð til grundvallar. Út frá frumvarpinu er ekki hægt að ráða neitt annað en að það eigi ekki að vera tímabundnir samningar. Ergo: Það var ekki einu sinni lögð áhersla á það af hálfu forystu flokksins í ríkisstjórn, sem mér finnst miður. Verið er að festa í sessi varanlegar veiðiheimildir. Við hljótum að gera það að umtalsefni. Það er ekki hægt annað. Þetta er risamál, afgreitt og sett hér inn í kvöldið. Þetta er prinsippmál og því hvílir á herðum hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]sú skylda að upplýsa nákvæmlega hver umræðan og aðdragandinn var af hálfu ríkisstjórnarinnar og hvaða fyrirvarar voru settir við málið. [[Forseti hringir.]]Ef engir fyrirvarar voru settir er það líka frétt út af fyrir sig.
Virðulegi forseti. Það er ekkert verið að festa varanlega í sessi þær aflahlutdeildir sem um ræðir frekar en aðrar aflahlutdeildir í fiskveiðistjórnarkerfinu á Íslandi. Þær eru ótímabundnar hins vegar. Það liggur alveg skýrt fyrir að Alþingi getur hvenær sem er breytt lögum í þá veru að breyta úthlutun veiðiheimilda, eins og við erum raunar að gera með því frumvarpi sem liggur fyrir. Það ber að undirstrika að sú hugmyndafræði sem þetta byggir á er í rauninni sú hugmyndafræði sem er í lögum um fiskveiðistjórn á Íslandi í dag. Það er ekki samkomulag um neina umturnun á því fyrirkomulagi sem er í gildi, aflamarkskerfinu og veiðistjórninni sem í því er. Ég þekki alveg hugmyndir sem fram hafa komið, m.a. í umræðu okkar um álagningu veiðigjalds eða breytingunum á því, það eru ólík sjónarmið uppi í því hvernig við ætlum að taka á aflamarkskerfinu. Eins og undirstrikað er í frumvarpi sem hluti stjórnarandstöðunnar er kominn fram með tengt úthlutun í makríl er það engum vafa undirorpið að Alþingi getur sett ný lög um úthlutun aflahlutdeildar án þess að það komi til skaðabótaskyldu og annað. Það liggur fyrir og er meira að segja undirstrikað í greinargerð með frumvarpinu sem kemur væntanlega til umræðu í þingsal innan tíðar. Auðvitað eru skiptar skoðanir milli stjórnarflokkanna um útfærslu ýmissa mála en á þeim grunni sem ég hef rakið og gert grein fyrir í framsöguræðu, á þeim grunni sem þessi þriggja manna sérfræðingahópur lagði upp með, á þeim grunni er þetta frumvarp byggt.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni viljum að makrílkvótinn verði boðinn út og munum leggja fram breytingartillögu þess efnis við afgreiðslu þessa frumvarps. Ég vil í fyrstu ræðu minni um frumvarpið fara yfir 10 algengar spurningar og svör við þeim um útboð á aflaheimildum. Fyrsta spurningin er að sjálfsögðu þessi: Hvers vegna ættum við að hugleiða útboð á fiskveiðiheimildum? Markmiðið með útboðsleið er í meginatriðum þríþætt; að auka jafnræði við úthlutun á sameign þjóðarinnar, lækka þröskulda fyrir nýliða og láta greinina sjálfa ákveða hvað hún vill og geta greitt fyrir heimildirnar í stað þess að stjórnmálamenn geri það eins og nú er. Spurning nr. 2 er: Á útboðsleiðin fáa talsmenn? Svarið er: Nei, alls ekki. Það eru a.m.k. fjórir þeirra átta flokka sem nú eiga sæti á Alþingi sem hafa útboðsleið á stefnuskrá sinni. Það eru Píratar, Samfylking, Vinstri græn og Viðreisn. Þetta er að finna um stefnu þeirra á netinu, með leyfi forseta: Píratar segja: „Íslenska ríkið, fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, eiganda auðlindarinnar, skal bjóða aflaheimildir upp til leigu á opnum markaði og skal leigugjaldið renna í ríkissjóð og skulu öll úrslit uppboða vera opinberar upplýsingar.“ Í stefnu Samfylkingarinnar segir m.a. þetta: „Úthluta á aflaheimildum á jafnræðisgrundvelli til hóflegs tíma með gagnsæjum hætti. Nýir fiskstofnar og aukning á kvóta eiga strax að fara í útboð.“ Vinstri grænir segja, með leyfi forseta: „Endurúthlutun felst annars vegar í tímabundinni ráðstöfun leyfa og skal að hluta vera bundin útgerðarformum og veiðiaðferðum, og hins vegar í uppboði, að hluta bundin svæðum landsins og sveitarfélögum og þeim aðilum boðið að skilgreina leiðir til úthlutunar.“ Að lokum segir í stefnu Viðreisnar: „Í stað veiðileyfagjalds verði ákveðinn hluti kvótans settur á markað á hverju ári. Þannig fæst sanngjarnt markaðstengt afgjald fyrir aðgang að auðlindinni og umgjörðin um atvinnugreinina verður stöðug til frambúðar. Leiðin hvetur til hagræðingar og hámarks arðsemi þegar til lengri tíma er litið. Einnig opnast leið fyrir nýliðun.“ Af þessu má sjá að það eru fjórir flokkar, í það minnsta, sem vilja útboð á aflaheimildum. Verkefnisstjórn sem skilaði þáverandi hæstv. forsætisráðherra tillögum sínum um breytingar á skattkerfinu sumarið 2016 lagði til að farið yrði í útboð á aflaheimildum og enn fremur hafa alþjóðastofnanir eins og OECD gefið okkur þau ráð að við ættum að feta braut fyrningarleiðar og útboðs til að auka félagslegt réttlæti svo veiðigjaldið verði í betra samræmi við rekstraraðstæður greinarinnar á hverjum tíma. Þetta má sjá á yfirliti frá OECD um stefnumótun Íslands um fiskveiðar frá því í september 2015. Þá er það spurning nr. 3: Mun útboðsleiðin hækka kostnað útgerðarinnar og er það tilgangur hennar? Það er ekki tilgangur útboðsleiðar að hækka veiðigjöld þótt það gæti hugsanlega orðið niðurstaðan. Markmiðið er fyrst og fremst að auka réttlæti við úthlutun þessarar þjóðareignar. Ríkjandi úthlutunarreglur, þar sem ávallt sömu aðilunum er úthlutaður kvóti, brjóta í bága við jafnræðissjónarmið við úthlutun og því þarf að þróa nýjar leiðir. Jafnframt er óskynsamlegt að láta það í hendur stjórnmálamanna að ákveða verð á gæðum. Því valdi er betur komið fyrir í höndum frjáls markaðar. Við ákvörðun um tilboðsverð munu útgerðirnar geta lagt til grundvallar nýjustu upplýsingar um stöðu og útlit greinarinnar. Því yrði útboðsleiðin ávallt byggð á betri upplýsingum en lagðar eru til grundvallar ákvörðun veiðigjalds. Það getur vel verið að útboðsleiðin leiði til hærri greiðslna fyrir veiðileyfin. Það er t.d. niðurstaðan ef mið er tekið af útboðum í Færeyjum. Þar fór kílóið á makríl í útboðinu í september á 89,9 kr. á meðan við rukkum 3,55 kr. Þarna er svo mikill munur, forseti, að það er ekki hægt að láta hann liggja óútskýrðan. Spurning nr. 4. Yrðu útboð til skamms eða lengri tíma? Svarið getur verið: Hvort tveggja. Hægt er að bjóða út aflaheimildir til eins árs eða 20 ára og allt þar á milli. Skynsamlegt gæti verið að bjóða upp á fleiri en eina tímalengd. Þá er hægt að hafa vissan sjálfvirkan sveigjanleika sem fæst með hlutfallslegri árlegri skerðingu. Í Færeyjum eru heimildirnar boðnar út í þremur tímalengdum; til eins árs, þriggja ára og átta ára. Ríkið býður út sérleyfi í samgöngum að jafnaði til 5 ára og hafa útboð á fjarskiptaleyfum einnig verið til svipaðs tíma. Spurning nr. 5: Er útboð þjóðnýting á eignum útgerðarmanna? Nei, svo sannarlega ekki. Í 1. málslið 1. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, er svo fyrir mælt að nytjastofnarnir á Íslandsmiðum séu sameiginleg eign íslensku þjóðarinnar. Þá er kveðið svo á um í 3. málslið að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Í þriðja lagi hafa fallið hæstaréttardómar þar sem réttur löggjafans til að breyta um úthlutunaraðferð er áréttaður. Í dómi vegna máls Vinnslustöðvarinnar hf. gegn íslenska ríkinu frá því í mars 2017 segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Jafnframt er því slegið föstu í síðari dóminum að löggjafinn geti ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skuli innkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og þeim eftir atvikum endurúthlutað, svo og kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann fégjald vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun nytjastofnanna.“ Spurning nr. 6: Leiða útboðin til hraðari samþjöppunar aflaheimilda? Það er spurning sem maður heyrir oft um þetta málefni. Svarið er ekki endilega já. Fiskmarkaðir, sem er ein tegund útboða, hafa til að mynda ekki leitt til samþjöppunar í fiskvinnslu. Núgildandi kerfi úthlutunar og frjáls framsals hefur leitt af sér mjög hraða samþjöppun. Umfjöllun Morgunblaðsins frá því í október í fyrra sýndi mikla fækkun útgerðarfyrirtækja með aflaheimildir. Þeim hefur fækkað um 564 frá fiskveiðiárinu 2005–2006. Þau fóru sem sagt úr 946 fyrirtækjum í 382. Það er auðvelt að hanna útboð sem leiðir til þess gagnstæða, þ.e. til minni samþjöppunar, en er reyndin við núverandi úthlutun með framsali. Vert er að skoða umsagnir fræðimannanna Peters Cramptons og Thorbjørns Trondsens um makrílfrumvarpið sem var lagt fram á 144. löggjafarþingi. Gott dæmi er útboð makrílkvóta í Chile en þar hafa hagsmunasamtök stórútgerðar kært fyrirætlanir stjórnarinnar um breytta dreifingu kvótans. Stjórnvöld vilja stýra útboðum og gefa smærri útgerðum möguleika á að fá kvóta með sérstöku útboði á hrossamakríl og sardínum en stórútgerðin þar ver hagsmuni sína grimmt líkt og gert er á fleiri stöðum. Spurning nr. 7. Leiða útboð til jaðarverðlagningar og mjög hás verðs fyrir nýliða? Sé aðeins lítill hluti boðinn út í senn getur það leitt til jaðarverðlagningar og verð því hærra en eðlilegt væri að leggja á alla greinina. Það kemur berlega í ljós í núverandi kvóta á markaði milli útgerða þar sem verð er gríðarlega hátt. Ef við skoðum Fiskistofuvefinn getum við séð hvað kílóið á t.d. þorski fer á á þeim útboðsmarkaði, því að útboðsmarkaður er til, hann er bara á milli útgerða. Þar fer þorskkílóið á 180–200 kr. á milli aðila á meðan veiðigjaldið er á milli 13 og 14 kr. Frumútboð þar sem mun meira yrði selt, það litla magn sem nú er í boði á kvótamarkaðinum, er líklegt til að lækka þetta verð mjög mikið og auðveldar því nýliðun í greininni til mikilla muna þannig að nýir aðilar geta haslað sér völl. Spurning nr. 8. Er líklegt að útboð auki álögur á sjávarútveginn og veiki þar með hæfni hans í alþjóðlegri samkeppni? Háir skattar geta verið bjagandi og leitt til veikingar á samkeppnishæfni atvinnugreina. Það þekkjum við. Auðlindagjöld, einkum þau sem ákvörðuð eru af markaði eru ekki skattar heldur greiðsla fyrir aðföng. Þau eru af þessum sökum talin hlutlausari tekjuleið fyrir hið opinbera. Jafnframt leggst útboðsgjaldið eingöngu á útgerðina en hún starfar ekki í alþjóðlegri samkeppni heldur er hún vernduð frá henni með lögum. Gjaldið leggst ekki á fiskvinnslu og söluaðilar fiskafurða og veldur engum kostnaðarauka hjá þeim. Verð fisks á fiskmörkuðum tekur eingöngu mið af framboði og eftirspurn og því mun veiðigjald eða útboðsleið ekki hafa áhrif á það. Spurning nr. 9. Ef útboðsleiðin er svona góð, því er henni ekki beitt á fleiri takmörkuð gæði? Útboð eru einmitt meginregla þegar hið opinbera þarf að velja á milli fyrirtækja, hvort sem er um að ræða úthlutun takmarkaðra gæða, svo sem loftslagsheimilda og tíðnisviða, eða úthlutun verkefna, svo sem til stórframkvæmda og veitingar sérleyfa í samgöngum. Jafnframt hyggst sjávarútvegsráðherra beita útboðsaðferð við úthlutun á fiskeldissvæða í sjó, sem nú er til umræðu í atvinnuveganefnd. Spurning nr. 10. Hafa útboð reynst illa annars staðar? Færeyingar hafa verið að þróa útboðsleiðina og hyggjast halda því áfram. Umræða er um það í Noregi núna að afnema svokallaðan strúktúrkvóta og bjóða hann út. Rússar hyggjast hefja útboð aftur en tilraun sem þeir gerðu fyrir mörgum árum gekk ekki nægilega vel. Makrílkvótar í Chile eru boðnir út, eins og ég sagði áðan, og Grænlendingar líta til reynslu Færeyinga nú þegar þeir eru að vinna að breytingum á sínu kerfi. Þegar, segi ég, ekki ef, við tökum upp útboð á aflaheimildum getum við litið til reynslu annarra þjóða. Ísland hefur á undanförnum áratugum verið leiðandi í þróun heildstæðs fiskveiðikerfis og verið óhrætt við að fara nýjar leiðir á undan öðrum. Til að fá fullt verð fyrir veiðileyfi eigum við að bjóða út aflaheimildir. Opinbert útboð er skilvirkasta leiðin til að skila arðinum af auðlindinni til þjóðarinnar. Útboð myndi draga fram sanngjarna samkeppni milli sjávarútvegsfyrirtækja og tryggja minni fyrirtækjum aðgang að kvóta. Verðið yrði það sem fyrirtækin væru reiðubúin að greiða fyrir aflaheimildirnar og yrði um leið það veiðigjald sem rynni í ríkissjóð. Í dag geta þeir sem fá úthlutaðan kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta til 3. aðila. Það er óþolandi að horfa upp á slík viðskipti og bera þau saman við það lága veiðigjald sem nú rennur í ríkissjóð. Sérfræðingar hafa bent á að með vel útfærðu útboði gætu stjórnvöld náð fram öllum þeim markmiðum sem þau setja sér fyrir fram, svo sem skiptingu á milli skipaflokka, landsvæða og nýliðunar. Fiskveiðikerfinu þarf að breyta í heild sinni og hægt er að taka strax skref í rétta átt. Við afgreiðslu þessa frumvarps mun Samfylkingin leggja fram breytingartillögu um útboð á makrílkvóta til ákveðins tíma sem nánar verður útskýrt í nefndaráliti fulltrúa Samfylkingarinnar í atvinnuveganefnd.
Virðulegur forseti. Þetta var athyglisverð ræða um kosti útboðs sem ég er að vísu algerlega ósammála. Ég tel þetta eina af verstu hugmyndum sem komið hafa fram í íslenskum stjórnmálum í seinni tíð. Það er bara ein spurning í kringum þetta. Makríllinn sem þarna er um að ræða, í þessu frumvarpi, er hann sameign þjóðarinnar? Hann er veiddur einhvers staðar í miðju Atlantshafi, ekki í okkar fiskveiðilögsögu. Hvers vegna sækjum við okkur hlutdeild í þessum kvóta? Vegna þess að einhverjir útgerðarmenn ákváðu að sigla langt suður í höf til veiða. Svo telja einstakir þingmenn það mikið réttlætismál að við tökum - ég veit ekki á hvaða grundvelli, kannski á þeim grundvelli að menn halda að þeir eigi fiskinn - þessa aflahlutdeild og bjóðum hana upp; að veiðireynslan hafi enga þýðingu, að frumkvöðlarnir hafi enga þýðingu. Telur hv. þingmaður að þessi frumkvöðlastarfsemi, þessi leið að fara að veiða þennan makríl og afla okkur þar með hlutdeildar í heildarkvóta í samningum - að þetta sé hægt út frá stjórnarskránni og verndun réttinda sem menn afla sér með því að fara að veiða? Ég held að þetta sé algjörlega fráleitt, sérstaklega við makrílveiðarnar. Þetta er náttúrulega vont við allar veiðar en sérstaklega í stofni sem er ekki einu sinni veiddur innan okkar eigin lögsögu og ekki undir nokkrum kringumstæðum hægt að segja að sé sameign þjóðarinnar. Við getum auðvitað ákveðið veiðina á grundvelli fullveldisréttarins, stjórnmálamenn geta ákveðið það. En það er ekkert réttlæti að bjóða þetta allt saman upp.
Frú forseti. Það er augljóst að ég og hv. þingmaður erum ósammála um þetta mál. Ríkið semur fyrir hönd þjóðarinnar væntanlega, ekki fyrir hönd útgerðarmannanna. Ríkið semur um aflakvóta fyrir hönd þjóðarinnar. Mér finnst það réttlátt að bjóða hann út. Ég vitnaði hér áðan í hæstaréttardóma þar sem það er skrifað niður að auðvitað getum við, löggjafinn, gert hvað sem við viljum varðandi breytingar á þessum lögum, fyrnt og endurúthlutað og boðið út og gert það sem okkur þykir skynsamlegt að gera. Já, ég er alveg sannfærð um að þeir sem eru með góða veiðireynslu og tæki og tól þeir bjóða það sem þeir treysta sér til að greiða fyrir kvótann, sem væri ígildi veiðigjalds. Og já, mér finnst það réttlátt, þegar ríkið semur fyrir hönd þjóðarinnar, og þegar fiskurinn er innan okkar lögsögu er það algerlega augljóst, að bjóða út aflaheimildir. Það á auðvitað ekki að rífa þetta allt upp á einni nóttu heldur gera þetta með aðlögun sem gæti jafnvel tekið 20 ár, 15–20 ár. Þá um leið værum við að búa til réttlátara kerfi og auka möguleikana á nýliðun í greininni, ásamt því að greinin greiðir veiðigjald sem hún telur sig ráða við, eftir því hver staðan er hverju sinni.
Hæstv. forseti. Sitt sýnist hverjum um réttlætið. Það er svo sem ekki nýtt. Ég verð að segja að ég ætla líka að vera ósammála hv. þingmanni um að löggjafinn geti gert hvað sem honum sýnist varðandi aflahlutdeildina. Ég held að löggjafinn geti t.d. ekki ákveðið að innleysa allar aflaheimildir einstakra útgerða og selja á uppboði, ég held að stjórnarskráin muni ekki leyfa það. Hins vegar gæti löggjafinn ákveðið að veiðar skuli vera frjálsar. Þá er ekki tekið af neinum. Ég ætla ekki að fara í eitthvert lögfræðilegt debatt um þetta. Ég er bara að segja að ég tel mikilvægt að það gildi sömu reglur um þetta eins og um aðrar veiðar. Veiðireynslan skiptir máli, hvatinn að menn reyni eitthvað nýtt, fari eitthvað og reyni að mynda sér einhver réttindi - ég lít svo á að þau réttindi séu, eins og önnur réttindi, varin af stjórnarskránni. Ég trúi því að dómstólar muni vera sammála mér í því. Annað í lokin sem veldur mér líka svolitlum áhyggjum: Hv. þingmaður sagði að veiðigjöldin væru mjög lág. Mér finnst 33% af hagnaði plús skattur af öðrum hagnaði útgerðarinnar ekki lítil hlutdeild sem ríkið fær við þessar veiðar. Ég tel að skattlagning sé ívið of há í heildina og geti veikt samkeppnisstöðu okkar, sem þetta mál snýst meira og minna allt um.
Frú forseti. Nú er sú sem hér stendur ekki löglærð, það er hins vegar hv. þingmaður sem kom hér í andsvar. Í ræðu minni áðan vitnað ég í hæstaréttardóm og ég vil, frú forseti, fá að lesa aftur það sem þar stendur. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en að það sé staðfesting á því sem ég sagði hér áðan en ekki því sem hv. þingmaður sagði. Þessi málsgrein úr hæstaréttardómnum frá því í mars 2017 er svona, með leyfi forseta: „Jafnframt er því slegið föstu í síðari dóminum að löggjafinn getur ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skuli innkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og þeim eftir atvikum endurúthlutað, svo og kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann fégjald vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun nytjastofnanna.“ Þetta er niðurstaða úr hæstaréttardómi. Þetta stendur skýrum stöfum og ekki nokkur lífsins leið að misskilja. Hv. þingmaður talar um að veiðigjaldið sé hátt en ég vil þá óska eftir skýringu á því frá hæstv. ráðherra, og mér finnst eðlilegt að við stjórnmálamenn spyrjum: Hvernig stendur á því að útgerðin í Færeyjum vill bjóða 89,9 kr. fyrir kíló af makríl? Annað útboð er reyndar hjá þeim í næstu viku þannig að það má vera að annað verð komi þá, en það sem útgerðarmenn í Færeyjum eru tilbúnir til að bjóða í makrílkvótann er 2.400% hærra en það sem okkar útgerðarmenn þurfa að borga. Þarna er munur sem þarf að skýra. Aðeins í lokin, frú forseti: Mér er það hulin ráðgáta hvers vegna Sjálfstæðismenn treysta ekki á markaðinn þegar kemur að fiskveiðiauðlindinni en tala mikið um hann þegar önnur gæði eru annars vegar.
Frú forseti. Það mætti snúa því við sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði hér áðan: Hvers vegna trúa jafnaðarmenn á markaðinn þegar fiskurinn er undir en ekki í velferðarkerfinu?
Það er svolítið mikill munur þarna.
En markaðslögmálin eru oft einkennileg í Samfylkingunni. Mig langar að ræða aðeins það frumvarp sem hér liggur fyrir þar sem er verið að bregðast við hæstaréttardómi og því að aflaheimildum í makríl, frá því að hann fór að veiðast við Íslandsstrendur í kringum 2005–2006, hefur verið úthlutað með reglugerð. Það er auðvitað ekki gott og hefði átt fyrir löngu síðan að lögfesta hvernig við úthlutum aflaheimildum í makríl. En þetta er veruleikinn sem við stöndum frammi fyrir og við honum verður að bregðast. Munurinn á útgerðarformum á þessum veiðum er auðvitað til staðar og við fulltrúar Vinstri grænna í atvinnuveganefnd höfum sett fyrirvara í okkar þingflokki við þetta mál. Við teljum að við þurfum að skoða það vel inni í atvinnuveganefnd. Sérstaklega hvernig staða minni og meðalstórra báta er gagnvart þeim reglum sem eru í þessu frumvarpi. Við þekkjum það að þessir minni bátar hófu að einhverju gagni veiðar á makríl þegar makríllinn gekk hér nær ströndinni um 2011. Veiðireynsla þeirra er því ekki söm og þeirra stóru sem byrjuðu sínar veiðar á úthafsmiðum. Vissulega voru menn þar frumkvöðlar í að afla þessarar reynslu þegar makríllinn fór að ganga hér bæði í okkar lögsögu og hér nær landi. Þetta er einn af þeim deilistofnum sem við eigum að semja um, þó að oft hafi reynst erfitt að ná samningum. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á erum við að veiða meira heldur en ráðleggingar ICES segja til um varðandi þennan stofn. Það er auðvitað mikil ábyrgð sem fylgir því að fara óvarlega í þessum efnum. Það er mjög brýnt að okkur takist að ná samkomulagi við þær þjóðir sem við þurfum í þeim efnum og stýra þessum veiðum með ábyrgum hætti, líka varðandi veiðiráðgjöf og hvernig gæðunum er skipt. Það var mikil búbót fyrir Íslendinga að fá makrílinn inn í sína lögsögu og ég tala nú ekki um á þeim tíma sem virkilega þurfti á að halda til þess að blása í glóðir í efnahagslífinu eftir hrunið. Það má segja að hann hafi vissulega verið kærkominn gestur inn í okkar landhelgi og til nýtingar af okkar skipa- og bátaflota til að lyfta efnahag þjóðarinnar upp. Og hann gerði það vissulega. Ég vil inni í atvinnuveganefnd skoða frekar þessa útfærslu og skoða þessi viðmiðunarár milli ólíkra skipastærða, bátastærða. Eins og málið lítur út núna væru úthlutun smábáta sem hafa verið að veiða makríl hér á króka við strendur landsins um 2% af heildarúthlutun. Mér þykir það vera ansi þunnur þrettándi og tel að við getum búið þannig um að hlutur þeirra sé meiri. Við þekkjum það að þessi stóru og öflugu skip munu aldrei fara að skarka uppi við strönd landsins þar sem þessi makríll veiðist, feitur og fínn, seinni partinn í ágúst eða september. Það eru auðvitað krókabátar sem geta veitt hann við strendur landsins en ekki þessi stóru skip. Það er því mjög brýnt að við stöndum vörð um þá stærð af bátum sem geta veitt á króka við strendur landsins og tryggjum þeirra hlut þegar við setjum lög um veiðar á makríl, sem auðvitað er mjög nauðsynlegt að gera. Hlutur smábáta, eins og ég nefndi hér áðan, hefur verið að einhverju gagni frá 2011. Þá var hann samt ekki mikill, 304 tonn, fór upp í 1.099 tonn 2012 en var í fyrra kominn upp í 3.501 á þá báta sem voru að veiða. En heildarmagnið sem slíkt, svo ég taki þá tölu, var 129.579 tonn sem smábátar veiddu. Ég gæti verið að fara með rangar tölur hérna en það kemur þá bara í ljós. Hlutur smábáta var 2018 orðinn tæp 2,9% en var þegar mest lét árið 2014 4,88%. Þegar það var hlutdeildarsett árið 2014 fækkaði bátum mjög mikið og þeir minni sem fengu minni hlutdeild sáu sér ekki hag í að sækja þann afla svo að bátum fækkaði árið 2015 úr 121 niður í 57 báta og hafa verið í kringum 50 frá þeim tíma. Ég tel því að við eigum að gera bragarbót núna þegar við fáum málið til umfjöllunar. Reyna að útfæra þetta þannig að það standist alla lagalega skoðun og við sem löggjafi getum búið þannig um hnútana að við tryggjum þessum krókaaflamarksbátum réttlátan hlut í heildaraflanum. Það er fullur möguleiki á því að hafa áfram pott, eins og hefur verið undanfarin ár, inni í 5,3% félagslega hlutanum. Þar var á síðasta ári pottur upp á 2.000 tonn sem menn gátu nýtt sér í krókaaflamarkskerfinu, leigt úr, fengið úthlutað úr. Hann er ekki til staðar eins og þetta lítur út núna og ég tel að það sé mjög mikilvægt að við tökum út fyrir sviga pott til að nýta í félagslega hluta kerfisins, 5,3% kerfisins, og styrkjum grunninn fyrir þessa litlu báta. Það eru auðvitað margir bátar sem hafa lagt í mikinn kostnað við búnað til að stunda makrílveiðar. Ég tel að mikilvægt að við styðjum við þá. Í Noregi er hlutur smábáta 16–18%. Þar hafa Norðmenn ákveðið að tryggja hlut smábátaflotans við strendur landsins, þeirra sem eru að krókaveiðum á makríl, í þessu hlutfalli. Ég tel að við þurfum að horfa til þess, þó að við séum ekki endilega að taka þá tölu. Við þurfum virkilega að horfa til þess og því sé talan, eins og hún leit út í þessu frumvarpi - 2% fyrir smábáta - ekki ásættanleg. Það verði að horfa með sanngirni á að þessir minni bátar koma miklu seinna inn í veiðar. Það verður að horfa til þess þegar horft er til viðmiðunarára hjá þeim. Eitt er það líka sem ég vil vekja athygli á og mér finnst mikilvægt að tekið sé til skoðunar. Eins og ég skil þetta er framsal á þessum veiðiheimildum og engin girðing á milli krókaaflamarkskerfisins og stóra kerfisins. Í okkar fiskveiðistjórnarkerfi í dag er girðing þar á milli. Ég tel að við eigum við að horfa til þess að það verði líka girðing á milli í þessu kerfi. Það sé mikilvægt. Og það er ýmislegt sem við þurfum að horfa til. Ég ætla ekki að binda mig við neitt ákveðið en ég tel að okkur í atvinnuveganefnd beri skylda til þess, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að skoða vel allar umsagnir. Það hafa komið umsagnir í samráðsgáttinni, eins og var talað um, og við fáum áfram umsagnir til okkar og glímum við að gera þetta þannig að menn geti eins vel við unað og hægt er í svo umdeildu máli sem það vissulega er. Það var minnst á það hér áðan hvort Vinstri græn hefðu komið að þessu máli á einhverjum stigum. Við vitum að þetta mál er á forræði hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra en við munum skoða í góðri samvinnu að gera, væntanlega, einhverjar breytingar á málinu í nefndinni og stefna að því að ná góðri sátt um þær. Ég vil bara vekja athygli á því að við erum í ríkisstjórn þar sem flokkar hafa mismunandi áherslur varðandi fiskveiðistjórnina. Við höfum lagt fram og náð sátt um ákveðna þætti í fiskveiðistjórnarkerfinu í stjórnarsáttmála og höfum verið að vinna út frá honum. En það liggur ekki fyrir í stjórnarsáttmála, eðli málsins samkvæmt, miðað við ólíkar stefnur flokkanna í sjávarútvegsmálum, ef ætti að fara að taka fiskveiðistjórnarkerfið upp frá grunni. Og þá liggur fyrir að það verður ekki skorið upp með manni og mús í þessari umferð. En við getum lagfært og komist að samkomulagi um ýmislegt sem er til bóta og ég tel það bara vera brýnt að við gerum það og hugum að því að það sé sem mest jafnræði, að gæðunum sé deilt út með réttlátum hætti og horft til annarra landa sem við berum okkur oft saman við: Norðmenn sem veiða makríl og Færeyinga, sem eru auðvitað líka stórir í makrílveiðum. Við getum tekið ýmislegt til skoðunar sem er þar. Það kom fram hér í ræðu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur að það væri verið að bjóða upp makríl fyrir um 89 kr., 87 eða 89 kr., í Færeyjum. En þær tölur sem ég hef heyrt að fáist fyrir kílóið af makríl upp úr sjó hér á króka hljóða upp á 90 kr. Svo að það dæmi gengur varla upp. Eitthvað er þar nú annað á ferð, einhver jaðartilboð og uppboð. Því að eitthvað vilja menn fá fyrir sinn snúð fyrir veiðarnar og geta ekki borgað sambærilega tölu per kíló á uppboði og þeir fá síðan fyrir aflann á markaði. Við Vinstri græn höfum ekki verið neitt sérstaklega markaðsdrifin í gegnum tíðina og stígum mjög varlega til jarðar ef markaðurinn einn á að ráða för. Við viljum félagslegt réttlæti og jafnræði, skoða hlutina út frá skynsemi og hvað sé gerlegt hverju sinni og reyna að að leggja gott til málanna í þessu máli eins og öðrum þeim málum sem við höfum til umfjöllunar í þessu stjórnarsamstarfi.
Frú forseti. Ég vil bara minna á að systurflokkur Vinstri grænna með Høgna Hoydal í broddi fylkingar hefur verið einarður talsmaður þess að fara fram með uppboð í Færeyjum. Þeir eru að þreifa sig áfram. Þetta er ekkert fullkomið en þeir eru að þróa þetta áfram, m.a. í þágu réttlætis og í þágu almannahagsmuna. Það hefur verið þeirra helsta röksemd. Þetta er systurflokkur Vinstri grænna. Ég fegin að heyra þennan tón sem kom fram hjá hv. þingmanni varðandi smábátana. Ég deili þeim áhyggjum og kannast vel við að við sjáum líka á umsögnum við frumvarpið að það er óánægja meðal þess hóps með það hvernig frumvarpið tekur á þeirra málum. Eins og ég segi kannast ég vel við það. Með sína öflugu hagsmunagæslumenn og talsmenn sem koma málum sínum skýrt á framfæri töluðu þeir við mig í ráðuneytinu á sínum tíma og voru ekkert sérstaklega glaðir með það að ég sagði að ég mundi ekki koma til móts við þá, ekki meðan dómsmálið væri í gangi. Ég taldi ekki rétt að breyta því. Og síðan ekki síður hitt að sáttanefndin svokallaða, með öllum flokkum, var líka í gangi. Ég vildi ekki gera neitt sem ruggaði þeim báti að ná mikilvægri, þjóðfélagslegri, samfélagslegri sátt um fyrirkomulag fiskveiða og gjaldtöku í því samhengi. Hitt er hins vegar að ég hef mikinn skilning á því í tengslum við makrílinn að þetta er nýr stofn við Íslandsmið. Mig langar að spyrja, þar sem allir flokkar innan sáttanefndarinnar nema einn, Sjálfstæðisflokkurinn, lögðu fram hugmyndir og sögðust vera tilbúnir til að skoða eitthvert form á tímabundnum samningum. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Gerðu Vinstri græn einhvern fyrirvara við makrílinn um þetta? Reyndu Vinstri græn að segja: Gott og vel. Við erum ekki að hrófla við stóra fiskveiðistjórnarkerfinu, en makríllinn er upplagt tækifæri fyrir okkur til að fara inn í tímabundna samninga? [[Forseti hringir.]]Voru einhverjir fyrirvarar af hálfu Vinstri grænna hvað þetta atriði varðar?
Frú forseti. Nú sit ég ekki við ríkisstjórnarborðið. Það getur vel verið að ég geri það einhvern tímann, en ég geri það ekki núna, svo að ég hef ekki þessar upplýsingar frá fyrstu hendi. Ég held að það sé rétt að hv. þingmaður spyrji ráðherra Vinstri grænna út í þessa hluti. Ég ætla ekki að hætta mér út á að fara að svara fyrir aðra í þeim efnum. En eins og fiskveiðistjórnarkerfið er í dag eru ótímabundnar úthlutanir. Það liggur fyrir að þeim er úthlutað til ótiltekins tíma eins og við þekkjum. Þær eru ekki ævarandi. Það kemur líka skýrt fram í frumvarpi sem hv. þingmaður hefur dreift og er um uppboð eða útboð á makríl. Og Alþingi getur hvenær sem er lagt til breytingar varðandi fyrirkomulag á úthlutun aflaheimilda. Þeim er úthlutað til eins árs í senn og ég held að það sé mjög mikilvægt að halda því til haga. Ég man eftir því þegar ég tók glímu, ásamt fleirum, til að reyna að gera breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu hér 2009–2013. Þá fékk ég álít frá virtum lögfræðingi sem var á þeim tíma, Magnúsi Thoroddsen heitnum, um að Alþingi gæti hvenær sem er, án þess að menn væru skaðabótaskyldir, gert breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Svo að það er bara í mínum huga verkefni sem er alltaf til staðar. En það verður líka að vita hvenær það er einhver möguleiki á að framkvæma breytingar. Við Vinstri græn höfum verið hlynnt tímabundnum nýtingarsamningum. [[Forseti hringir.]]Það liggur alveg ljóst fyrir.
Frú forseti. Þetta var áhugavert svar, því að undir lokin kom hv. þingmaður og sagði að Vinstri græn væru hlynnt tímabundnum samningum. Þeirri stefnu og því sjónarmiði hefur greinilega ekki verið haldið á lofti í þessu máli, því að þessi mál eru auðvitað ekki ákveðin bara við ríkisstjórnarborðið. Við vitum það. Ef ekki er búið að breyta fyrirkomulaginu, sem er ekki að mér vitandi, fara ríkisstjórnarmálin fyrir þingflokkana og þeir samþykkja málin. Og það virðist vera að hvorki þingflokkur Vinstri grænna né ráðherrarnir hafi sett þessa fyrirvara um tímabundnu samningana. Mér finnst það miður, því að þetta er mál sem skiptir gríðarlega miklu máli eða er innlegg inn í það hvernig við reynum að koma á fyrirsjáanleika, stöðugleika og tímabundnum samningum, til þess að koma í veg fyrir varanlegar úthlutanir til útgerða. Það er alveg rétt sem menn hafa sagt, þingið getur breytt hvenær sem er. En af hverju erum við að fjalla um þetta mál á þessum forsendum? Af því ríkið var skaðabótaskylt á grunni þeirrar ákvörðunar sem m.a. ráðherrar Vinstri grænna tóku á sínum tíma varðandi makrílinn. Við erum skaðabótaskyld. Þess vegna spyr ég: Af hverju nýttum við ekki tækifærið núna og breyttum þessu og notuðum makrílinn sem dæmi um hvernig við gætum þróað okkur áfram í átt að auknu réttlæti? Við erum ekki með allt undir. Af hverju var ekki hægt að fara í tímabundna samninga? Ef hv. þingmaður er á móti uppboðsleið eða markaðsleið, þá er bara að taka skrefið með tímabundna samninga; eins og til 20 ára; og svo er hægt að ákveða gjaldafyrirkomulagið. Ég er tilbúin til þess að ræða það, þó að ég sé eindreginn talsmaður þess að fara markaðs- eða uppboðsleið. En þetta hefði verið svo kjörið tækifæri fyrir Vinstri græn til þess að sýna að þau séu reiðubúin til þess að standa alla vega á þessu prinsippi sínu varðandi tímabundnu samningana. Því það er ekki allt kerfið undir. Makríllinn er kjörið tækifæri fyrir okkur til þess að rétta þann kúrs sem tekinn var, því miður, á sínum tíma af hálfu ráðherra Vinstri grænna.
Frú forseti. Ég bara þakka hv. þingmanni fyrir það hve mikið traust hún ber til okkar Vinstri grænna. Hún telur greinilega afl okkar og kraft vera meiri en þingstyrkur okkar sýnir fram á. Ég veit alveg að við stöndum í lappirnar og stöndum vel fyrir okkar, öll sem erum hér á þingi. En það er nú svo að þetta stóra mál varðandi auðlindamálin og að koma auðlindaákvæði í stjórnarskrá og hvernig fiskveiðistjórnarkerfinu er háttað - ég veit ekki hve margar nefndir hafa verið síðustu 20 árin með fólki úr öllum flokkum, flokkum sem eru ekki lengur á þingi og fjölda manns sem hafa glímt við þetta verkefni síðustu 20–30 ár, bara eins lengi og ég hef verið að vasast í pólitík. Og aldrei hefur náðst niðurstaða. Við Vinstri græn erum bara raunsæ. Eins og ég nefndi gerðum við fyrirvara, fulltrúar atvinnuveganefndar í þingflokki Vinstri grænna. Við ætlum að glíma við það verkefni að skoða þessar umsagnir og horfa til hagsmuna, sérstaklega lítilla og meðalstórra útgerða, varðandi makrílinn við strendur landsins á króka. Því að við teljum að það muni ekki einhverjar aðrar útgerðir fylla það skarð. Og við munum gera það, glíma við það. En að við getum sisvona í leiðinni gert grundvallarbreytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu eftir okkar höfði er auðvitað bara tálsýn sem er ekki framkvæmanleg við þessar aðstæður. Við erum með stjórnarsáttmála. Þar kemur margt gott fram sem er til bóta varðandi ýmsa þætti, varðandi byggðafestu og útgerðarform minni báta, að styrkja strandveiðar og margt annað gott. En það náðist ekki niðurstaða [[Forseti hringir.]]um að fara að gera grundvallarbreytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, nr. 151/1996, með síðari breytingum, stjórn fiskveiða á makríl. Eins og kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, varð fyrst vart við makríl, kannski ekki við Íslandsstrendur, upp úr árinu 2005 og honum landað og jókst það mjög hratt árin þar á eftir. Var talað um að þetta hefði verið hálfgerð himnasending á sínum tíma, rétt um og eftir hrunið, að fá makrílinn inn í lögsöguna. Það eru alveg orð að sönnu. Mest fór upp í 160.000 tonn á árunum í kringum 2014 og þá voru yfir 250 skip að veiðum, skip og bátar. Þetta frumvarp er samið í raun og veru út af hæstaréttardómi sem féll á síðasta ári. Langar mig aðeins að vitna í inngang greinargerðar með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt til að aflamarksstjórn verði tekin upp við veiðar á makríl en fram til þessa hefur stjórn veiða á stofninum lotið reglugerðum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og leyfum frá Fiskistofu sem sett hafa verið til eins árs í senn. Það er tímabært að taka upp slíkt skipulag enda raunar verið skylt um langt árabil án þess að aðhafst hafi verið í þá átt með öðru en því að auka nokkuð frjálsræði um skipulag veiðanna samkvæmt téðum reglugerðum, þannig að svipað hafi til aflamarksskipulags.“ - Þ.e. í þeim reglugerðum sem hafa verið við lýði undanfarin ár. Í upphafi frumvarpsins í 1. gr. er talað um að Fiskistofa skuli úthluta einstökum skipum aflahlutdeild í Norðaustur-Atlantshafsmakrílstofninum á grundvelli tíu bestu aflareynsluára þeirra á árunum 2008–2018, að báðum árum meðtöldum. Eins og ég lít á þetta er um einhvers konar málamiðlun að ræða eða til að mæta bæði þessum dómi og öllum þeim sem að slíkum veiðum hafa komið á því tímabili. Í dómnum eru reyndar skaðabótakröfur á íslenska ríkið, þannig er það nú bara. Eins og kom fram líka í ræðu síðasta ræðumanns er hlutur smábáta rýr í þessu og er ég sammála ræðumanni að í því verðum við að vinna í atvinnuveganefnd smábátum til handa. Mig langar að fara aðeins yfir sögu makrílveiða, svona gróft tekið, frá því að þær hófust og skrifaði ég pistil þegar hæstaréttardómurinn féll á síðasta ári. Pistillinn hljóðar einhvern veginn svona: Undangenginn dómur Hæstaréttar 6. desember síðastliðinn í máli útgerðarmanna vegna hlutdeildar í makríl gegn íslenska ríkinu er um margt áhugaverður þó að ekki hafi hann komið öllum á óvart. Eflaust eru einhverjir sem munu líta á dóminn sem fordæmisgefandi og fara fram á skaðabætur og leiðréttingu. Í tilfellum útgerða sem fengu bæði úthlutað eftir veiðireynslu og úr potti myndi það einungis þýða að aflahlutdeildir færðust til innan sömu útgerðar. Eftir standa þá einungis smábátar en þeirra hlutur í heildaraflanum er afar lítill. - Ætla ég að koma aðeins betur að því á eftir. Til þess að setja dóminn í samhengi tel ég rétt að rifja upp forsögu þess að makríl var úthlutað til annarra en þeirra sem höfðu veiðireynslu. Það er vert að minnast einnig á það að kvótanum var í upphafi eða fram til ársins 2015 úthlutað til eins árs í senn. Árið 2009 var 11.200 tonnum úthlutað til skipa en stór hluti þess afla var nýttur í bræðslu. Reglur um makrílveiðar voru býsna strangar árið 2010. Markmiðið var að makríll væri nýttur til manneldis en ekki í bræðslu. Tilgangurinn var að auka verðmæti og þar með tekjur þjóðarbúsins. Ekki mátti flytja afla á milli skipa, ekki einu sinni í eigu sömu útgerðar. Ástandið í hafinu var þannig að margar útgerðir, stórar og smáar, sáu ekki fram á að hafa næg verkefni og líklega af þeim sökum þótti eðlilegt að fleiri fengju að spreyta sig á veiðum og vinnslu á þessu nýfengna gulli. Það var því gefin út reglugerð sem úthlutaði 15.000 tonnum til skipa sem ekki höfðu stundað þessar veiðar og 3.000 tonnum til smábáta. Þetta ár var heildarúthlutunin 112.000 tonn og hlutur smábáta því mjög lítill og varla það stór að hann hefði áhrif á afkomu stórútgerða. Á þessum tíma var makríll vaðandi um allan sjó og flestum þótti eðlilegt að fá að veiða hann. Kunnáttuleysi og gullgrafaraæði varð að vísu til þess að ýmsir fjárfestu um of í tækjum og búnaði. Margar smábátaútgerðir höfðu litla veiðireynslu og einhverjir ekki hafið veiðar og því með enga veiðireynslu þegar varanleg aflahlutdeild var sett á 2015. Þetta varð engu að síður mikil búbót fyrir marga þá sem ekki höfðu úr of miklu að spila og fiskvinnslur vítt og breitt um landið náðu að nýta búnað sinn betur. Í dag stendur eftir spurningin hvert framhaldið verður. Sennilega verður ekki hægt að taka til baka varanlega aflahlutdeild sem komið var á 2015. Bæturnar sem þegar hafa verið dæmdar munu að sjálfsögðu koma við þjóðarbúið - ef af verður - og enginn deilir um það að ákveðnar útgerðir urðu fyrir tjóni. Spurningin er hins vegar þessi hvort eðlilegt hefði verið að úthluta á sínum tíma óháð því hvernig fara ætti með hráefnið og hvort viðmiðunarárin hefðu ekki alveg eins átt að vera þau ár sem skip hófu veiðarnar fyrir alvöru, þ.e. þegar meira var gert úr aflaverðmæti. Af því að ég minntist á smábátana áðan þá hafði ég lesið á heimasíðu Landssambands smábátaeigenda að stjórn landssambandsins samþykkti eftirfarandi ályktun um frumvarpið. Langar mig, með leyfi forseta, að lesa það upp: „Smábátaeigendur hófu fyrst veiðar á makríl að einhverju marki árið 2013. Tímabil veiðireynslu á hins vegar að vera 2008–2018. Stjórn Landssambands smábátaeigenda lýsir undrun yfir að hér hafi verið kynnt frumvarp sem mismunar útgerðaraðilum eftir stærð og aðstöðu til veiða. Smábátaeigendur höfðu engin tök á að afla sér veiðireynslu á fyrri hluta tímabilsins þegar makríllinn var á fjarlægum miðum, langt utan farsviðs þeirra. Stjórn Landssambands smábátaeigenda krefst þess að tekið verði tillit til þessa aðstöðumunar við fullvinnslu frumvarpsins.“ Í framhaldi af þessu má geta þess að makríll, sem gengur upp á grunnslóð og er á svæðum þar sem krókabátar veiða hann, er akkúrat á svæðum þar sem togarar koma aldrei og munu ekki veiða þann makríl sem kemur upp á grunnslóð. Því þykir smábátasjómönnum að mæta verði þessu í frumvarpinu á einhvern hátt og munum við í atvinnuveganefnd fjalla um það þegar frumvarpið gengur til nefndar. Tvö prósent til smábáta er ekki nema flís af þeirri köku og eins og kom fram áðan er pottur til smábáta eða til strandveiða við Noreg 16–18%. Hann fór hér upp í 4%, held ég, einhvern tímann. Hráefnið sem kemur af þessum krókaveidda makríl fer allt til manneldis. Þetta er alveg gæðahráefni. Þetta er fiskur sem er aldrei eldri en um tíu klukkustunda gamall í bátunum, í ískrapa yfirleitt í kringum 0° og orðinn mjög feitur þegar krókabátarnir veiða hann. Það er upp úr verslunarmannahelgi sem hann fer yfirleitt að veiðast, a.m.k. undanfarin ár. Því er það í mínum huga réttlætismál að krókabátar fái að veiða úr þeim stofni sem gengur að hluta til upp að ströndum landsins og er ekkert á slóðum togara. Þannig að hvorugur útgerðarflokkurinn er að trufla hinn. Þetta er eitthvað sem ég vona að við getum hnikað til í nefndinni. Það er ljóst að þetta er langur tími, þessi viðmiðunarár 2008–2018, tíu ár. Þetta dreifist því ansi mikið yfir flotann. En þetta frumvarp er komið fram. Ég hef farið aðeins yfir söguskýringar á því hvernig þetta hefur gengið fyrir sig. Um tíma var svolítið gullgrafaraæði og var mikið veitt í bræðslu fyrstu árin en síðan fóru menn að horfa til verðmætis sem betur fer. Ég segi enn og aftur að hráefnið sem smábátar koma með í land er 100% gott hráefni, alger stjörnufiskur. Ætla ég ekki að hafa mál mitt lengra að sinni.
Frú forseti. Frumvarp hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um úthlutun aflaheimilda til veiða á makríl er í grundvallaratriðum vont mál. Er kannski ekki eftir miklu að vonast þar sem úthlutun aflaheimilda almennt séð er ekki í góðum málum. Kemur þar aðallega tvennt til: Ákvörðunin um að úthluta kvóta í stað þess að fá fyrir hann greitt markaðsverð annars vegar og hins vegar sú staðreynd að miða á við veiðireynslu frá tímabili sem sjómenn gátu ekki vitað að frumvarp þetta mundi byggja á og höfðu sumir þeirra ekki einu sinni tækifæri til að veiða á fyrri hluta tímabilsins. Það er skylda okkar löggjafans að verjast hruni fiskstofna með lagasetningu sem tryggir eðlilega umgengni við þá. Í staðinn erum við hér að verða vitni að tilraun á kostnað smábátaeigenda og minni útgerða. Tilraun til að lögbinda um ókomna tíð mismunun við úthlutun veiðiheimilda. Það er með ólíkindum að hæstv. ráðherra gangi nú fram með frumvarp sem snýr að því að lögbinda makrílkvóta út frá veiðireynslu síðustu 11 ára. Slíka reynslu hefðu minni útgerðir landsins mögulega lagt á sig ef vitað hefði verið að þessi leið yrði farin löngu seinna við að úthluta föstum kvóta - þar sem minni fyrirtækin fengu enga aðkomu að né tækifæri til að afla sér hennar. Atburðarásin á miðunum síðan að makríll fór að veiðast við Íslandsstrendur hefur vægast sagt verið skrautleg. Við upphaf veiðanna var það svo að hvert einasta fljótandi fley stórskipaflotans var hér við mokveiðar á makríl. Stór hluti aflans var svo sendur í bræðslu. Hann fór ekki einu sinni á markað. Smábátaeigendur gátu fyrst hafið veiðar á makríl að einhverju marki árið 2013. En tímabil veiðireynslu á hins vegar að vera frá 2008–2018. Það er því undarlegt að fram sé komið stjórnarfrumvarp sem mismunar útgerðaraðilum eftir stærð og aðstöðu til veiða. Smábátaeigendur höfðu engin tök á að afla sér veiðireynslu á fyrri hluta tímabilsins þegar makríllinn var á fjarlægum miðum, langt utan farsviðs þeirra. Núna í dag finnum við okkur í þeirri stöðu að hæstv. ráðherra ætlar sér að refsa minni útgerðum landsins fyrir að hafa ekki getað stundað veiðar á fyrri hluta tímabilsins. Hvers vegna, virðulegi forseti, leggur hæstv. ráðherra það ekki til að bjóða út veiðar á makríl og fá sambærilegt verð fyrir auðlindina og t.d. í Færeyjum, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á hér í ræðu sinni áðan? Nei. Einhverra hluta vegna sjáum við hér algjört áhugaleysi ráðherra á því að fara hina eðlilegu og réttlátu útboðsleið. Í sjávarútvegsstefnu Pírata segir, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið, fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, eiganda auðlindarinnar, skal bjóða aflaheimildir upp til leigu á opnum markaði og skal leigugjaldið renna í ríkissjóð og skulu öll úrslit uppboða vera opinberar upplýsingar. Allur afli skal fara á markað til að gera viðskipti með sjávarútvegsafurðir eðlilegri og bæta hag sjómanna, minni sjávarútvegsfyrirtækja og annara fyrirtækja sem vinna með afleiddar afurðir.“ Maður hefði haldið að svona frjáls markaðsleið væri samflokksmönnum hæstv. ráðherra samboðin. En greinilega er afskaplega lítill samhljómur með grunnhugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins á blaði og gjörðum hans í ríkisstjórn. Forseti. Við sem hér á Alþingi störfum ættum að vera kjörin til að tryggja frjálsræði til veiða og að þjóðin njóti ágóða auðlinda í sinni eign. Nú þegar ferðaþjónustan, sem nýlega tók fram úr sjávarútveginum sem arðbærasta atvinnugrein þjóðarinnar, hefur á síðustu dögum beðið stórkostlegan hnekki er viðbúið að sjávarútvegurinn komi fljótlega til með að skipa stærri sess í hagkerfi landsins. Eigum við þá, kjörnir fulltrúar landsmanna, að líða það að ríkisstjórnin geri hér enn eina atlögu að þessari þjóðaratvinnugrein? Og það á kostnað minni útgerða, aðallega á landsbyggðinni? Það er gömul saga og ný að víða er og hefur lengi verið pottur brotinn í fiskveiðistjórnarkerfi Íslands með tilheyrandi afleiðingum fyrir þjóðarbúið og byggðir til sjávar og sveita. En virðulegi forseti, mér er misboðið að sjá þessa atlögu að smærri útgerðum enn eina ferðina. Í dag verðum við vitni að því að hæstv. ráðherra leggur til lögbundna mismunun sem er, að mínu mati, brot á jafnræðisreglu alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Ég minni á að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að fylgja ákvæðum samningsins. Hér á fyrri árum og öldum var það réttur okkar Íslendinga að fá að njóta náttúruauðlinda sem við eigum saman sem þjóð. Hvernig samrýmist þetta plagg sem við tökum hér fyrir í þingsal í dag hagsmunum fólks í sjávarbyggðum landsins - sem einmitt vegna svona afleitrar lagasetningar í gegnum tíðina hefur verið svipt lífsviðurværi sínu? Svar mitt, virðulegi forseti, við þeirri spurningu er: Það gerir það hreint ekki. Hér erum við að sjá það lagt til að meingallað kvótakerfið verði gert að enn stærra þjóðarmeini í stað þess að nýta hér stórkostleg tækifæri til að prófa aðrar aðferðir við úthlutun veiðileyfa. Hv. þingmenn eru hér oft á tíðum yfirlýsingaglaðir um áætlanir og vilja sinn til að nýta umboð sitt hér á þingi til að bæta kjör og kost þeirra sem búa í sjávarbyggðum og minni byggðarlögum landsins. Þetta er ekki leiðin til þess.
Herra forseti. Áhugaverð umræða hefur verið um makríl, sjónarmiðin sem hafa verið sett fram eru að einhverju leyti gamalkunnug en ég vil undirstrika, þrátt fyrir að margir telji að tækifærið sé ekki til að skipa málum með aðeins öðrum hætti í tengslum við makrílinn en gengur og gerist í stóra fiskveiðistjórnarkerfinu, þá er það tækifæri ekki gengið okkur úr greipum. Það er einmitt núna, þegar við stöndum frammi fyrir því að bregðast við þeim hæstaréttardómi sem fallið hefur um makrílinn og bakað ríkinu skaðabótaskyldu. Þá er einmitt tækifærið til að staldra við og spá í hvað það er sem við hér á þingi getum gert, þessir ólíku flokkar sem hafa þó haft einhverja sameiginlega taug um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu, t.d. um tímabundna samninga, sem ég hefði alla jafna talið að útgerðir landsins myndu taka fagnandi, því að við erum að tala um 20 ára samninga, hið minnsta, sem myndu veita 20 ára fyrirsjáanleika fyrir allar útgerðir. En um leið undirstrika með tímabundnum samningum að fiskurinn í sjónum, fiskveiðiauðlindin, er sameign þjóðarinnar. Mér fannst miður að heyra það fyrr í dag að verið væri að efast um út á hvað sameign þjóðarinnar gengi. Það þarf náttúrlega að breyta stjórnarskránni og vonandi erum við að þokast nær því varðandi auðlindaákvæðið. Það þarf að gera og vonandi kemur það fyrr en síðar út úr fundi stjórnarskrárnefndar, ásamt auðlindaákvæðinu. Það er merkilegt að heyra iðulega verulegar efasemdir, ekki síst af hálfu lögfræðinga innan þingflokks Sjálfstæðisflokksins, um hvað þetta raunverulega þýði. Það sé í rauninni mjög erfitt að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu, þó að alltaf komi setningin: Við getum gert það á hverju ári. En við vitum það, m.a. varðandi þau mál sem um ræðir að þau hafa bakað okkur skaðabótaskyldu gagnvart því hvað þetta þýði. Við skulum líka vera minnug þess að í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga er einmitt sameignarákvæði um sameign þjóðarinnar á fiskveiðiauðlindinni og hefur oft verið sagt að það ákvæði hafi haldið heilli ríkisstjórn saman árin 1991–1995, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks. Þetta er ekki eitthvert ákvæði, að hægt sé að fara í einhverja léttvæga leiki með það og segja: Hvað þýðir þetta? Eða útskýra sameignarhugtakið eingöngu út frá sjónarmiðum þeirra sem hafa gert út. Það er ekki hægt af því að fiskveiðiauðlindin er sameign þjóðarinnar og þá þarf að tryggja það enn frekar í sessi. Ég vil líka draga það fram í frumvarpinu að merkilegt hefur verið, og það hefur komið fram í andsvörum mínum við þingmenn Vinstri grænna, að þeir hafi ekki gert fyrirvara um að hafa frumvarpið, sem hér um ræðir, með öðrum hætti, þrátt fyrir að hafa það í stefnuskrá sinni að hafa tímabundna nýtingarsamninga. Það er ekki þannig að við séum að kollvarpa stóra fiskveiðistjórnarkerfinu, eins og ég hef bent á. Við erum að tala um makrílinn. Við gætum farið leið sem væri skref að aukinni sátt, að mínu mati. Það er miður að upplifa það að ríkisstjórnarflokkarnir vilja ekki teygja sig að því og leggja sig ekki einu sinni fram um það. Ég er kannski ekki að setja fram miklar kröfur hvað það varðar gagnvart Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, en ég hefði talið eðlilegt að Vinstri græn hefðu a.m.k. sett fram einhverjar skoðanir eða tekið umræðu um að fara í tímabundna samninga, að ég tali ekki um markaðsleið þegar kemur að makrílnum. Það hefur því komið fram að sá metnaður var ekki til staðar. Sagt var áðan: Við ætlum ekki að fara að kollvarpa öllu fiskveiðistjórnarkerfinu. Það er einmitt ekki það sem hér um ræðir. Hér er einstakt tækifæri fyrir þingið og þær réttlætistaugar sem tikka vonandi einhvers staðar enn þá meðal þingmanna stjórnarflokkanna í þessu máli, að reyna að leiðrétta í litlum skrefum það óréttlæti sem er enn innbyggt í íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég hef margoft sagt - og ég ætla ekki að fá að heyra það enn og aftur að það eigi að kollvarpa kerfinu eða að við höfum ekki skilning á því hvað útgerðin eigi að gera - að íslenskur sjávarútvegur er í fremstu röð. Það á ekki að umbreyta fiskveiðistjórnarkerfinu, kvótakerfinu, eins og það er núna. En sátt verður að nást um greiðslur fyrir aðganginn að auðlindinni. Á meðan það er ekki verður allt fiskveiðistjórnarkerfið alltaf undir. Það finnst mér ekki ákjósanlegt. Mér finnst það einfaldlega ekki ákjósanlegt með þetta mikilvæga kerfi okkar, fyrirmynd að mörgu leyti fyrir margar aðrar þjóðir, sjálfbært fiskveiðistjórnarkerfi og sem byggir á ákvörðun vísindamanna. Við höfum aukið verðmætasköpun í greininni og því á ekki að breyta. En menn verða að fara að leggja sig fram um og nota þá tækifærin þegar þau gefast til að reyna að teygja höndina aðeins út og sýna fram á að það sé einhver meining í þeim hugsjónum sem ég hélt að væri m.a. innan Vinstri grænna, að ná einhverri sanngirni og réttlæti varðandi úthlutun verðmæta eins og makríllinn er. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um smábátana. Við þurfum að huga sérstaklega að þeim í þessu máli. Ég vil geta þess að við í Viðreisn ásamt þingmönnum fleiri flokka, Pírata og Samfylkingarinnar, höfum lagt fram frumvarp varðandi stjórn veiða úr makrílstofninum. Þar er sérstaklega tekið fram að 5% þeirra aflahlutdeilda viljum við að sett verði á markað. Við erum að tala um 20 ára samning, mikinn fyrirsjáanleika fyrir útgerðirnar. Við erum að tala um að af heildaraflamagninu, aflahlutdeildinni, verði 5% tekin - við skulum hafa það hugfast að mesta hlutfall smábáta var 4,8% - við leggjum til að 5% verði boðin á markaði þar sem eingöngu smábátum verði leyft að bjóða í þann þátt. Það er því verið að koma með mjög afgerandi hætti til móts við smábátana. Þetta þarf auðvitað að laga í því frumvarpi sem hér um ræðir. Ég heyrði talsmann Samfylkingarinnar, hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, ræða um uppboðsleiðina. Við höfum verið að tala um markaðsleið, við höfum talað um að tímabinda samningana til 20 ára og setja 5% á markað hverju sinni og ekki síst að það sem kemur fram í uppboðum fari síðan í sérstakan uppbyggingarsjóð landsbyggðarinnar, til þeirra svæða þaðan sem veitt er og greitt er. Þegar við förum yfir umsagnir sem hafa komið um þessa útfærslu, þá er engin eining. Halldór Árnason skrifar, með leyfi forseta: „Það er staðreynd að fjölmargar smábátaútgerðir hafa lagt í umtalsverðan kostnað við að útbúa sig fyrir makrílveiðar. Allt stefnir í að þær fjárfestingar hafi verið til einskis.“ Síðan segir Reykjaneshöfn, með leyfi forseta: „Fyrirhugaðar breytingar sem stefnt er að með þessu frumvarpi munu hafa neikvæð áhrif á þær tekjur sem Reykjaneshöfn hefur af þessari þjónustu. Sama gildir um þær landvinnslur sem tekið hafa á móti þessum afla í gegnum hafnir Reykjaneshafnar. Reykjaneshöfn mælir á móti því að af þessari breytingu verði nema tryggt verði að smábátar eigi sama aðgang að þessum veiðum og þeir hafa haft hingað til.“ Þorbjörn hf., Nesfiskur ehf. og Rammi hf. segja m.a., með leyfi forseta: „Því er ljóst að með ofangreindum lögum er verið að færa áunnin verðmæti frá einum flokki skipa til annarra og er því mótmælt.“ Dómur Hæstaréttar var áfellisdómur. Auðvitað. Tækifærið á sínum tíma var ekki notað, en okkur er að gefast annað tækifæri, nýtum það, segi ég. Dómurinn átti í rauninni ekki að koma á óvart því að í áliti umboðsmanns Alþingis frá 2014 segir m.a. að það hafi öllum aðilum verið ljóst að stjórn veiðanna væri haldin ógildingarannmörkum, líkt og rakið var í umsögn uppsjávarfélaganna og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Líka er áætlað, vel að merkja, að frumvarpið muni hafa áhrif á það að tekjur ríkissjóðs dragist saman um sem nemur 1,5 millj. kr. króna á ári. Í áliti starfshóps ráðherrans kemur fram að löggjafinn hafi rúmar heimildir til að skipa málum eftir því sem hann telur sanngjarnt og eðlilegt. Ég tek undir það. Þegar við lesum yfir umsagnirnar er ljóst að ekki er sátt til staðar um frumvarpið. Það er svo sem ekki fyrsta sjávarútvegsfrumvarpið sem ekki er sátt um, en það hefði mátt búast við því að reynt hefði verið að fara einhverja aðra leið en að fara í það að framlengja núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Þá er bara best að segja það hreint út. Vinstri græn ætla að leggja niður sínar hugsjónir, sín vopn varðandi það að reyna að berjast fyrir breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu. Það kemur svo sem ekki á óvart - hvalveiðarnar, sem Vinstri græn voru algjörlega á móti, þau eru búin að kyngja því. Ísland er eina ríkið í heiminum sem hefur hafið veiðar á langreyði og það er gert með stuðningi Vinstri grænna. Það kemur því í rauninni ekkert lengur á óvart þegar við ræðum aðkomu Vinstri grænna að þessu. Líkt og fram kemur í áliti starfshóps ráðherra, og vert er að draga það fram, hefur hann ekkert val um það að viðhalda þeirri veiðistjórn makrílveiða sem hefur verið nokkurn veginn óbreytt frá árinu 2011. Hann hefur aftur á móti val um það hvaða leið verði farin til að tryggja nauðsynlegar réttarúrbætur og viðhalda því ekki þessu ólögmæta ástandi. Val ráðherrans, hæstv. sjávarútvegsráðherra sem er búinn að standa sig svo asskoti vel hér fyrr í dag undir hatti landbúnaðarráðherra, er ekki einungis þeir fjórir kostir sem taldir eru í greinargerð með frumvarpinu. Það kemur reyndar fram þar, eins og hann nefndi í ræðu sinni, að valkostirnir séu ekki tæmandi taldir. Ég saknaði eins valkostar, eins og ég nefndi áðan, að úthluta ekki aflahlutdeild með boðvaldi ríkisins í enn eitt skiptið, heldur nýta einstakt tækifæri sem hér er til staðar til að láta reyna á markaðsleið í sjávarútvegi á sanngjarnan hátt með tímabundnum samningum, þannig að fyrirsjáanleiki verði fyrir útgerðirnar. Hæstv. forseti. Ég trúi á markaðinn. Ég trúi því að markaðurinn sé betri til að ákveða verðið á makrílnum en stjórnmálamenn, eftir því hvernig þeir vakna upp hverju sinni og hvernig stöðu þeir eru í hverju sinni. Ég treysti því frekar að markaðurinn ákveði og finni hið rétta verð, hið sanngjarna verð. Því að erfitt er fyrir okkur að meta það hvað er hið sanngjarna verð. Ég sakna þess að ekki skuli vera metnaður hjá markaðssinnuðum flokkum, alla vega á hátíðarstundum, að þeir taki skref og segi: Allt í lagi við skulum reyna að koma til móts við það að reyna að ná einhverri sátt. Tökum lítil skref, en tökum þau í tengslum við makrílinn. Leiðirnar sem lagðar eru til í frumvarpi ráðherra eru allar því marki brenndar að valda einhverjum aðila tjóni í formi tekjutaps, ólíkum aðilum, eftir því hvaða leið verður fyrir valinu og mismiklu, en tjóni engu að síður og mér sýnist tjón smábáta eða lítilla og meðalstórra útgerða vera einna mest. Í áliti starfshóps ráðherrans kemur líka fram að löggjafinn, eins og ég sagði, hafi rúmar heimildir til að skipa málum eins og hann kýs. Dómstólar hafa látið svo um mælt að löggjafinn geti kallað inn heimildir og úthlutað að nýju ef til stendur að koma á nýju fyrirkomulagi svo fremi að lágmarkskröfur séu virtar um jafnræði á efnislega mælikvarða. Það leggjum við í Viðreisn einmitt til að gert verði en ekki með þeim hætti sem ráðherra hefur lagt til. Það gefur augaleið varðandi skiptingu heildaraflans í hluti sem selja má á uppboðsmarkaði, að sú leið er ekki einungis til þess fallin að skapa mesta sátt í greininni um skiptingu aflaheimilda og gjaldtöku fyrir þær, heldur er hún líka sú leið sem sennilega mun skila því gjaldi sem næst kemst eðlilegu markaðsvirði auðlindarinnar, eins og ég gat um áðan. Líklegast er að sú leið verði til þess að finna þann punkt sem við erum alltaf að tala um, hið sanngjarna, réttláta gjald. Ég hef sagt og er enn þá sannfærð um það að ef menn leggja sig fram og þora, beini ég þessu m.a. til Vinstri grænna, að fara með hugmyndir sínar inn í ríkisstjórnarsamstarfið og tala fyrir aukinni sátt um fiskveiðistjórnarkerfið, en ekki bara halla sér aftur og segja: Þetta bara þýðir ekki. Þetta er ekki hægt, þetta er allt ómögulegt og við getum ekki gert meira. En þetta er hægt því að hægt er að ná breiðri pólitískri sátt um fiskveiðistjórnarmálin og lái mér hver sem vill. Ég er ekki Pollýanna hér í ræðustól. Ég vil undirstrika að við í Viðreisn og fleiri höfum lagt fram mál. Ég mun óska eftir því að það verði rætt hið fyrsta þannig að fjallað verði um það samhliða þessu máli ráðherra í atvinnuveganefnd. Mikilvægt er að nefndin fái tækifæri til að bera saman kosti þeirra leiða sem við leggjum til. Þetta er skýr valkostur, valkostur okkar flutningsmanna þess frumvarps og þess frumvarps sem við erum að ræða. Ljóst er að ranglæti fylgir frumvarpi sjávarútvegsráðherra meðan það er réttlæti sem við fáum í gegnum okkar frumvarp sem við í Viðreisn og fleiri lögðum fram í dag.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, eða stjórn veiða á makríl. Samkvæmt frumvarpinu á að úthluta aflahlutdeild til skipa byggt á veiðireynslu þeirra á tímabilinu 2008–2018. Byggja þarf á 10 bestu árum af þessu 11 ára tímabili. Í greinargerð með frumvarpinu er tekin upp aflamarksstjórn. Er lagt til að tekin verði upp aflamarksstjórn á veiðum á makríl, en fram til þessa hefur stjórn á veiðunum lotið reglugerðum sjávarútvegsráðherra og leyfum Fiskistofu til eins árs í senn. Þannig er talið tímabært og raunar skylt að taka upp slíkt skipulag, en það hafi dregist vegna ágreinings um skiptingu aflaheimilda. Úr þeim ágreiningi hafi verið leyst með tveimur dómum Hæstaréttar. Þar var fallist á kröfur tveggja útgerðarfyrirtækja um skaðabótaábyrgð ríkisins vegna þess að skipum í þeirra eigu hafi verið úthlutað minni aflaheimildum á árunum 2011–2014 en skylt hafi verið samkvæmt lögum um veiðar utan lögsögu Íslands. Forsendur dómanna eru þær að lögin gera ríkinu skylt að úthluta aflahlutdeild til veiða á deilistofni eins og við á um makrílinn, sé ákvörðun tekin um að takmarka heildarafla við veiðar úr stofninum. Við þá úthlutun eigi að taka mið af samfelldri veiðireynslu sé hún til staðar og sé ráðherra ekki heimilt að líta til annarra sjónarmiða við skiptingu heimilda. Þannig var komist að þeirri niðurstöðu að úthlutun aflaheimilda á þessum tíma hafi gengið í berhögg við lög. Þannig mætti úthlutun leyfilegs heildarafla til skipa ekki byggjast á öðrum grundvelli en veiðireynslu. Á árunum fyrir 2008 var það mikil gæfa þegar makríllinn fór að venja komur sínar upp að landinu, í nálægð við það, vegna þess að eftir hrun má með sanni segja að þessi fiskur hafi hreinlega orðið til þess að þjóðarskútan fór ekki hreinlega á hliðina. Veiðar á þessum fiski hófust fyrir árið 2008. Við úthlutun aflaheimilda í makríl árið 2011 var skylt að ákvarða aflahlutdeild skipa á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabil skipanna á undangengnum sex veiðitímabilum. Nokkur útgerðarfyrirtæki sem þannig töldu sig hafa fengið úthlutað minni aflahlutdeild í makríl á þessum árum, 2011 og 2014, en þeim bar miðað við veiðireynslu og í samræmi við lög fóru í dómsmál við ríkið, sem tafði, að sögn, lagasetningu þá sem hér er komin fram. Tap sem þessi fyrirtæki töldu sig hafa orðið fyrir nemur verulegum fjárhæðum. Það er þannig ljóst að aðdragandi þessarar lagasetningar eru dómar Hæstaréttar í málum 508 og 509 frá 2017, þar sem viðurkennd var bótaskylda íslenska ríkisins vegna fjártjóns sem tvö útgerðarfélög töldu sig hafa orðið fyrir og rakið er til úthlutunar aflaheimilda í makríl 2011–2014. Í dómunum er viðurkennt að meginreglan sé sú að hlutdeildarsetja á miðað við þrjú bestu árin á síðustu sex árum og er þar horft til þeirra fyrirtækja og skipa sem öfluðu sér veiðireynslu á grundvelli ákvæða gildandi laga um stjórn fiskveiða um hvernig fara skuli með úthlutun veiðiréttinda í tilvikum sem þessum. Er veiðireynslan þar lykilþáttur í öflun réttar til framtíðar eða í stofni eins og gert var með kolmunnann 2001. Í dómunum kemur fram ítrekað mikilvægi þess að samræmd stjórn gildi um veiðar úr stofnum sem veiðast bæði innan og utan íslensku lögsögunnar, eins og á t.d. við um loðnustofninn. Menn hafa auðvitað ýmsar og alls kyns skoðanir á þessu máli og hvernig útdeila á kvótanum og veiðiréttinum. Við höfum hlustað á ræðumenn hér í dag og í kvöld reifa tillögur sínar og flokka sinna. Þar hafa komið fram margháttaðar tillögur. Auðvitað hafa menn alltaf skoðanir á þessu og menn munu alltaf rífast um gæði heimsins, eins og kannski má segja. Ég vil vara við því og það er mín skoðun að það sé mjög varhugavert að kasta þessum heimildum eða rétti til veiða upp í loftið eins og um einhverja tívolíbombu væri að ræða, og vona að það fari bara vel. Það sem ég vil hins vegar gera að umtalsefni hér er frumkvöðlarétturinn, sem er og var sniðgenginn við úthlutun aflaheimilda í makríl á árunum fyrir 2010. Þá er ég að tala um þá sem leggja á sig áhættu og tilraunastarfsemi í slíkum atvinnurekstri sem fiskveiðar eru og fá svo ekki nokkra umbun þegar tegundin er síðar kvótasett, eins og um er að ræða í makrílnum. Í álitsgerð starfshóps sjávarútvegsráðherra um viðbrögð vegna dóms Hæstaréttar vegna ólögmætis reglugerða um makrílveiðar segir að ráðherra hafi á fyrstu árum veiðanna ekki litið til frumkvöðlaréttar samkvæmt 9. mgr. 5. gr. úthafsveiðilaganna. Í því ákvæði er vísað til heimildar ráðherra til að ákveða að allt að 5% heildarafla skuli úthlutað til þeirra skipa sem hófu veiðar úr viðkomandi stofni. Í álitsgerð starfshópsins segir jafnframt að útgangspunkturinn sé sá að þegar veiðar á tilteknum stofni eru takmarkaðar ber að taka tillit til réttinda þeirra sem fram til þess hafa stundað veiðar úr þeim stofni og eftir atvikum ráðist í fjárfestingar í því skyni en þurfa síðan að sæta aflatakmörkunum. Herra forseti. Ég ætla að lesa hér úr umsögn Vinnslustöðvarinnar, sem send var atvinnuvegaráðuneytinu um frumvarpið, með leyfi forseta: „Samkvæmt frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar er ekki áætlað að úthluta meiri hlutdeild til þeirra aðila sem með áhættusamri sókn í nýjan stofn makríls á sínum tíma og með miklum kostnaði tókst að afla meiri verðmæta …“ Og síðar: „Þeir sem sækja á ný mið með tilheyrandi áhættu ættu að fá að njóta frumkvæðisins. Þær útgerðir sem voru tilbúnar að leggja í kostnað við að leita makríls og styðja við íslenskar hafrannsóknir ættu […] að eiga meira tilkall en þær útgerðir sem ekkert gerðu fyrr en ljóst var að veiðar á makríl væru ákjósanlegar.“ Þetta eru þeir aðilar sem stunduðu tilraunaveiðar á makríl löngu áður en aðrir komu þar að, þar á meðal ríkið, og sýndu nokkurn áhuga á þessum stofni. En nú vilja allir Lilju kveðið hafa. Fyrirsjáanleikinn er mikilvægur í stjórn fiskveiða sem mynda hvata fyrir aðila í sjávarútvegi að afla sér og þjóðarbúinu veiðireynslu í ónýttum stofnum og að fá að njóta frumkvæðis af sókn sinni í nýjar tegundir. Þess vegna set ég spurningarmerki við af hverju ekki er miðað að einhverju leyti við veiðireynslu fyrstu áranna fyrir 2008 þegar frumkvöðlarnir fóru til veiða úr þessum stofni, sem þá var að synda í fyrsta skipti í grennd við landið. Sú vegferð kallaði auðvitað á áræðni og uppfinningasemi að vera fyrstur til veiðanna og leiðir til þess að maður hugsi hvort þeir aðilar eigi ekki að fá að njóta þeirrar frumkvöðlastarfsemi sinnar í einu eða neinu með þessu frumvarpi. Loks tel ég, herra forseti, að mál þetta þurfi gaumgæfilegrar skoðunar við í atvinnuveganefnd.
Virðulegi forseti. Nú er langt liðið að kvöldi og óþarfi að vera að lengja þetta mjög mikið úr því sem komið er. En það er alveg ljóst að þetta makrílfrumvarp sem kemur inn í atvinnuveganefnd þarf skoðunar við eins og önnur frumvörp og hér er sérstaklega eldfimt efni á ferðinni. Ráðuneytið er búið að liggja lengi yfir þessu og þetta er niðurstaðan. Ráðherra sagði hér í upphafi að í kjölfarið á dómsmálum væri þetta ákveðin niðurstaða. Við þurfum að fara yfir þetta í nefndinni og skoða það. Mig langar aðeins að gera að umræðuefni það sem hér hefur komið fram hjá ræðumönnum Samfylkingarinnar og Viðreisnar þar sem rætt er um útboð á makríl. Þessi útboð, hvað snýr að Færeyingum, eru þannig að verið er að bjóða upp nokkur tonn. Þetta er afar lítið hlutfall af makríl sem Færeyingar hafa veitt. Ég þekki það auðvitað ekki í Chile, ég veit ekki hve mikið við eigum sameiginlegt með þeim, en við eigum margt sameiginlegt með Færeyingum. Það liggur alveg fyrir að þegar boðið er upp lítið magn af fisktegundum fer það jafnan á háu verði. Það þarf ekki að miða heila fiskstofnana við 89 kr. á makríl, þegar meðalverðið á mörkuðunum var í fyrra um 65 kr. Mér finnst gæta endalausrar gleði við að skatta og leggja á skatta endalaust og helst má ekki vera búið að veiða fiskinn áður en búið er að skattleggja hann. Við erum að baksa við að koma fram eldisfrumvarpi og þar skipta skattarnir líka mestu máli og þá er verið að tala um viðbótarskattana, veiðigjöldin. Það er rétt farið að slátra fyrstu löxunum af þessum 70 þús. tonnum sem við ætluðum að fara að vinna á hverju ári, og það þarf helst að leggja skatt á þá löngu áður en þeir hafa náð fullri stærð. Þó að það gangi ágætlega að tala þetta ofan í höfuðborgarbúana sem eru kannski ekki mikið inni í fiskveiðunum, að mér finnst - og reyndar kannski fólk á landsbyggðinni allri. Það eru engar tengingar, hvorki við sjósókn né landbúnað, nú orðið í þessu landi. Fólk veit ekkert hvað er að gerast og heldur að útgerðin geti borgað endalaust. Þó að hún ráði við að borga veiðigjöld er ekki hægt að ganga endalaust að þessari atvinnugrein, ekki endalaust. Virðulegi forseti. Það er annað sem ég vil nefna sem mér finnst ég verða að koma að. Það kemur fram að þegar makríllinn kemur upp að landinu og kemur fyrst austan til, við Glettingsflak og Rauða torgið og á þessum gömlu slóðum djúpt úti af landinu, þá voru engir smábátar að veiða þar, ekki fyrstu árin. Það varð ekki fyrr en síðar. Á Suðurnesjum, þar sem makrílvertíð hefur skipt æ meira máli á undanförnum árum, þar sem fryst hafa verið 7 þús. tonn á vertíð eingöngu af krókamakríl, þá er það alveg ljóst að litlir bátar þar sem hafa verið með kvóta eru kannski að fá úthlutað samkvæmt þessum hugmyndum, eða þessum lögum, 50–70% af því sem þeir eiga. Þær útgerðir munu ekki rísa undir einu eða neinu. Við þurfum því að skoða hvernig við ætlum að taka smábátana í þessu. Þeir fá 2,89% úthlutað í þessu aflamarki hér, en þeir hafa yfirleitt verið með svona 5,3% af heildarafla í tegundum, þannig að við þurfum að skoða það. Það hefur komið fram hjá formanni nefndarinnar og fleirum að sérstök ástæða sé til að skoða það og setja sérstakan pott fyrir smábáta. Við munum gera það. Við munum skoða það. Við viljum líka skoða úthlutanir á fleiri bátum, millistærðinni, og fara vel yfir þetta. Ég veit að mikil vinna hefur verið lögð í þetta í ráðuneytinu. Það er góð vinna til að byggja á. Það er góð vinna til þess að fara heim og sofa á, held ég.