Forseta hefur borist bréf, dagsett í dag, frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um mannabreytingar í nefndum þingsins, sbr. 16. gr. þingskapa. Berglind Ósk Guðmundsdóttir tekur sæti Óla Björns Kárasonar sem varamaður í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins og Diljá Mist Einarsdóttir tekur sæti Haraldar Benediktssonar sem varamaður í Íslandsdeild NATO-þingsins. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Forseti vill tilkynna að á fundi Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál, sem haldinn var í gær, 6. desember, var Eyjólfur Ármannsson kosinn varaformaður. Þá var á fundi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins (IPU), sem haldinn var í gær, 6. desember, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kosinn varaformaður.
Forseti vill vekja athygli á því að dagskrárliðurinn um óundirbúinn fyrirspurnatíma getur staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir þannig að allt að sex fyrirspurnir komist að. Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og innanríkisráðherra.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra talaði um það í stefnuræðu sinni að bæta þyrfti kjör öryrkja og hæstv. félagsmálaráðherra og samflokksmaður hans tók einnig í sama streng. Við lestur fjárlagafrumvarpsins sést þó að það eina handfasta sem ríkisstjórnin hyggst gera er að hækka grunnbætur öryrkja um 1% umfram árlega og lögbundna hækkun upp á 4,6%. Á sama tíma hefur launavísitalan hækkað um 7,6% á árinu. Sé auk þess tekið tillit til verðbólgu batna kjörin sem sagt ekkert og enginn raunverulegur vilji birtist hjá ríkisstjórninni til að jafna þennan órétt. Það er erfitt að sjá að ríkisstjórnin hafi einhverja afsökun í málinu. Afkoma ríkissjóðs varð 120 milljörðum betri á þessu ári en óttast var en í fjárlagafrumvarpinu sést að aðeins 1,3 milljarðar eru veittir til almennings aukalega umfram það lögbundna þrátt fyrir þennan afkomubata. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé ekki sammála mér um það að þessi aukning geri lítið til að bæta kjör þessara tekjulágu hópa og geri ekkert til að draga úr tekjugliðnuninni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að vekja máls á mjög mikilvægu efni. Ég hlýt nú að benda á það í upphafi að þó að afkoma ríkissjóðs sé betri, sem við fögnum öll og má m.a. rekja til þess að þær aðgerðir sem stjórnvöld réðust í, bæði hvað varðar efnahag og samfélag, skiluðu þeim árangri að við erum að sjá mun betri afkomu en reiknað var með, þá gera áætlanir eigi að síður ráð fyrir tæplega 170 milljarða kr. halla á rekstri ríkisins á þessu ári. Sú staðreynd hefði einhvern tímann þótt sláandi, en vegna þess að við höfum tekið þá ákvörðun að við ætlum að vaxa út úr þessari kreppu, að við nálgumst hana af ákveðnu æðruleysi, þá sjáum við um leið ekki verulega aukningu á útgjöldum í þessum fjárlögum vegna þess að við erum að gefa okkur tíma til að vaxa út úr kreppunni til aukinnar velsældar. Hvað varðar örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sérstaklega þá er það rétt sem hv. þingmaður bendir á að greiðslur til þeirra taka sérstakri prósentsviðbótarhækkun umfram 4,6%, sem er þá viðbótarhækkun upp á 800 millj. kr. Á síðasta kjörtímabili, þó að við ætlum ekki að dvelja við það, vörðum við 4 milljörðum kr. í að bæta kjör örorkulífeyrisþega og þeim var fyrst og fremst varið í það verkefni að draga úr skerðingum sem hefur verið eðlilegt baráttumál talsmanna þessa hóps. Ég vil segja það hér að að sjálfsögðu er þetta bara fyrsta skrefið af mörgum en mikilvægasta verkefnið þegar kemur að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum er að endurskoða kerfið. Því var ekki lokið á síðasta kjörtímabili. Því verkefni verðum við að ljúka á þessu kjörtímabili til að gera þetta kerfi réttlátara og gagnsærra og tryggja afkomu ekki síst þeirra sem höllustum fæti standa, en framkalla líka rétta hvata til aukinnar virkni og þátttöku þeirra sem það geta. Þetta er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Ég treysti á það að nýr félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra muni eiga gott samráð við Alþingi um þetta verkefni því að við erum búin að ræða það í óteljandi skipti hér í þingsal. Ég er alveg viss um að við getum náð samstöðu um þetta mikilvæga verkefni.
Herra forseti. Hefst nú sami söngurinn um að endurskoða kerfið. Auðvitað er það nauðsynlegt en það er býsna ómanneskjulegt að láta fólk bíða árum saman eftir þessari endurskoðun, fólkið borðar ekki þetta samráð og býr ekki heldur í því. Ég var ekkert að halda því fram hér, herra forseti, að staðan á ríkissjóði væri góð. Ég er miklu frekar að spyrja: Er hún nógu slæm til að skilja þessa hópa enn og aftur eftir? Þess vegna hlýt ég bara að endurtaka spurninguna til hæstv. forsætisráðherra: Er hún sammála mér um að þessi aukning geri lítið sem ekkert til að bæta kjörin og er hún sammála mér um að kjaragliðnun muni halda áfram? Já eða nei.
Herra forseti. Eins og kom mjög skýrt fram í fyrra svari mínu er verið að leggja aukna fjármuni til þess verkefnis að bæta kjör örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Eins og kom skýrt fram í fyrra svari mínu er það einungis fyrsta skrefið af fleirum og eins og kom skýrt fram: Já, sami söngur en það er vegna þess að verkefnið hefur ekkert farið frá okkur og við megum ekki gefast upp á því verkefni að gera þetta kerfi betra. Við sem höfum tekið þátt í því að samþykkja aukna fjármuni til að bæta kjör örorkulífeyrisþega sjáum líka að kerfið er hlaðið innbyrðis skerðingum sem gerir það að verkum að okkur reynist erfitt að tryggja að stuðningurinn nýtist þar sem hann á best heima. Það er stórt verkefni og ég ætla ekki að falla frá því að eitt mikilvægasta verkefnið sem Alþingi stendur frammi fyrir er að ná samstöðu um miklu réttlátara kerfi. Ég er þess fullviss að við getum það ef við leggjum okkur virkilega fram um að skapa samstöðu um það.
Forseti. Það gladdi mig mjög að sjá að fimmta málið á þingmálaskrá hæstv. heilbrigðisráðherra sé að afglæpavæða vörslu neysluskammta, að það verði eitt af fyrstu verkum nýs heilbrigðisráðherra. Ég held að ég tali fyrir hönd allra Pírata þegar ég segi að við fögnum þessari einbeittu yfirlýsingu hæstv. ráðherra og við munum að sjálfsögðu leggja okkar af mörkum svo að niðurstaðan verði farsæl. Hér á landi látast 30–40 ungmenni af völdum ofskömmtunar á ári hverju sem er óvenjuhátt hlutfall miðað við aðrar þjóðir. Í þeim löndum sem hafa farið þá leið að afglæpavæða vörslu neysluskammta hefur dauðsföllum þeirra sem látist hafa af ofskömmtun vímuefna fækkað verulega og oftast horfið algerlega. Að meðhöndla vímuefnanotkun sem heilbrigðis- og félagsmál en ekki innan löggæslu- og dómskerfisins bjargar lífi og er í anda þess sem er að gerast í löndunum allt í kringum okkur. Rannsókn sem unnin var í samstarfi við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands í haust sýndi að meiri hluti þjóðarinnar er fylgjandi því að afglæpavæða neysluskammta og er því sammála hæstv. heilbrigðisráðherra um að meðferð vímuefnanotenda eigi að fara fram í heilbrigðiskerfinu frekar en í fangelsum landsins. Eins og við munum öll strandaði mál fyrrverandi heilbrigðisráðherra í nefnd í vor vegna togstreitu meðal stjórnarflokkanna. Því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann muni fara í þá vinnu að afla málinu stuðnings kollega sinna í nýrri ríkisstjórn og hvort þess megi vænta að þetta mikilvæga mál, þetta mikilvæga mannréttindamál sem bjargar lífi, forseti, fái loksins brautargengi á þessu þingi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrirspurnina. Það er rétt að þetta mál var lagt fram á síðasta þingi, af fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur. Mig langar aðeins að byrja á forsögunni. Af því að hv. þingmaður spyr hvort ég muni beita mér fyrir því að farið verði í þá vinnu að afla stuðnings þá held ég að það skipti afar miklu máli að samstaða sé um að áform um hverju þetta á að skila gangi upp, að það sé samstaða þeirra hópa sem starfa á vettvangi um að þetta leiði til þess ávinnings sem leitast er eftir. Hægt er að rekja viðhorfsbreytingu í þessum málaflokki alveg áratug aftur eða lengra. Hæstv. heilbrigðisráðherra lagði fram þingsályktunartillögu 2014, ef ég man rétt, eða skipaði alla vega starfshóp. Svo lagði hv. þm. Halldóra Mogensen ítrekað fram mál þess efnis. Þetta er sambærilegt við málið sem hæstv. ráðherra lagði hér fram og ég mun leggja fram að nýju. Það dregur mjög vel fram - og allar umsagnir, það komu mjög margar umsagnir um málið frá hinum ýmsu aðilum. Ég er svolítið staddur þar að afla málinu stuðnings og samstöðu um að það skili þeim árangri sem ætlast er til, þ.e. að draga úr skaðavaldandi áhrifum af þessum hræðilega fíknisjúkdómi. Það er lykilatriði. Þetta kjarnast svolítið um það hvað neysluskammtur er. Þá verðum við að ræða við lögregluyfirvöld, meðferðarfulltrúa og fleiri aðila í þeim efnum og horfa til lýðheilsu, forvarna [[Forseti hringir.]]og stefnumótunar almennt.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hæstv. ráðherra er með málið á þingmálaskrá sinni þannig að ég geng út frá því að hann ætli að leggja það fram og ég vænti þess. Það stendur reyndar að þetta sé með breytingum. Það væri áhugavert að vita í hvaða breytingar á að fara út frá frumvarpi fyrrverandi ráðherra. Mér finnst mikilvægt að vita hvort ráðherra sé ekki alvara með að fara í þessa vinnu og hvort hann sé sammála um mikilvægi þessa máls. Ég sé líka að það á ekki að leggja málið fram fyrr en í febrúar. Og mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hérna alveg í lokin - ég átta mig á því að hann er nýr inn í heilbrigðisráðuneytið: Er hæstv. ráðherra alvara með að fara í þá vegferð að afglæpavæða vörslu neysluskammta vímuefna? Mun hann leggja málið fram, er það pottþétt? Og mun hann fara í þá vinnu að afla stuðnings innan sinnar eigin ríkisstjórnar, [[Forseti hringir.]]hjá kollegum sínum í ríkisstjórninni? Þannig strandaði málið seinast. Það strandað á því að stjórnarliðar, flokkar innan ríkisstjórnarinnar, [[Forseti hringir.]]voru ekki sammála málinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Auðvitað er hæstv. ráðherra sem hér stendur full alvara með þessu máli. En við viljum líka ná árangri og við í ráðuneytinu munum fara í þá vinnu að ræða við þá aðila sem ég kom að í fyrra svari til að við náum árangri með þessari stefnumörkun og hún sé í samhengi við aðra stefnumörkun á sviði forvarna, lýðheilsu o.s.frv. Ég bendi á … [[Mun þetta pottþétt komast að?]]Já, [[Frábært.]]það er á þingmálaskrá og ég get dregið það fram að fulltrúar dómsmálaráðuneytis, ríkislögreglustjóra, frjáls félagasamtök sem veita þjónustu á vettvangi og fólk sem er í virkri vímuefnanotkun - við höfum líka hlustað á þá aðila, hvernig þetta gagnast, til að ná þá árangri með þessa vinnu. Það er alþjóðleg nefnd sem heitir, með leyfi forseta, Global Commission on Drug Policy sem hefur verið í forsvari víða í heiminum [[Forseti hringir.]]þar sem þessi leið hefur verið farin í heildarstefnunni.
Hæstv. forseti. Fyrst vil ég óska hæstv. ráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni til hamingju með nýja ráðuneytið og óska honum velfarnaðar í því starfi. Það bárust af því fréttir nú rétt í þessu að á síðustu klukkustundum sínum í embætti hafi fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra friðlýst jörðina Dranga í Árneshreppi. Þetta hafi gerst á föstudagskvöldi en lyklaskipti urðu á laugardagsmorgni, daginn eftir. Hér kemur fram í frétt á vefmiðlinum Bæjarins besta sem birtist núna fyrir nokkrum mínútum síðan að þetta hafi nú ekki gengið betur en svo að fulltrúi Árneshrepps í starfshópnum sem um þetta fjallaði hafi neitað að styðja friðlýsinguna. Svo er fjallað hér um ýmsa fjárstyrki sem tengjast þessu og þar fram eftir götunum. Ástæða þess að ég vil taka þetta upp í óundirbúinni fyrirspurn í dag er að formenn ríkisstjórnarflokkanna hafa setið í tvo mánuði og spjallað um hin ýmsu mál og m.a. má lesa út úr stjórnarsáttmálanum að áætlaðar séu töluverðar breytingar á regluverki orkuöflunar hér á landi. Það vakti mikla reiði hjá ýmsum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda kosninga þegar nefndur fyrrverandi umhverfisráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, var að friða hin ýmsu svæði. Ég nefni hér Skaftárhreppinn undir kosningar. Hæstv. núverandi innanríkisráðherra gerði alvarlegar athugasemdir við þetta. Þess vegna lítur það alveg hreint ótrúlega út að sjá að að kvöldi síðasta dags í embætti hafi fyrrverandi umhverfisráðherra friðað jörðina Dranga, sem mun ekki vera lítil óumdeild aðgerð og hefur veruleg áhrif á einn tiltekinn virkjunarkost sem í dag er í nýtingarflokki. Vissi hæstv. ráðherra af þessu? Og með hvaða hætti sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þetta mál verði leyst eða undið ofan af því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni bæði fyrir fyrirspurnina og hamingjuóskirnar. Sú atburðalýsing sem hv. þingmaður lýsir hér eru fréttir fyrir mig. Ég er nú ekki búinn að vera lengi í embætti og er að reyna að setja mig inn í flest þau mál sem þar eru inni á eins skömmum tíma og hægt er, fyrir utan að gera ýmsar ráðstafanir. Mér hafði borist til eyrna eitthvað varðandi friðlýsingarnar en ekki þær áhyggjur sem hv. þingmaður vísar hér til, það er eitthvað sem mér hefur ekki borist til eyrna. Sannast sagna er þetta bara eitt af þeim fjölmörgu málum sem ég hef ekki náð, á þeim tíma sem ég hef verið umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, að setja mig inn í. Þess vegna ætla ég, eðli máls samkvæmt, ekki að úttala mig um það hér og nú. Hv. þingmaður hefur vakið athygli á málinu en almennt liggur það fyrir, og hefur gerst yfir langan tíma, að mikið er af friðlýstum svæðum á landinu. Það er eitt af þeim verkefnum sem getið er um í stjórnarsáttmálanum hvernig fara eigi með það. Ég held að stóra málið sé það, og við lærðum það t.d. af umræðunni um hálendisþjóðgarð, að mörg sjónarmið eru uppi og það er nú eitt af því sem lagt er upp með í stjórnarsáttmálanum að hafa aukið samráð við heimamenn þegar menn vinna að þeim málum. Og ég tel það vera skynsamlegt og gott. En svo getum við líka sagt að við séum öll heimamenn, Íslendingar, og ég tel sömuleiðis mikilvægt að hlusta á útivistarsamtök og landverndarsamtök og aðra þá aðila sem telja sig hafa hagsmuna að gæta. Ég vil alla vega trúa því að samtal muni ekki leiða til neins annars en til góðs. [[Forseti hringir.]]Þó að það endi ekki endilega með því að allir verði sammála væri í það minnsta gott að við kæmumst að niðurstöðu um það um hvað við erum ósammála.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hæstv. ráðherra myndi kannski vinsamlegast staðfesta það í seinna svari sínu hvort það sé réttur skilningur að fyrrv. umhverfisráðherra hafi ekki upplýst hann um það sem hann gerði kvöldið áður en hann afhenti honum lyklana að ráðuneytinu, að hann hefði friðað jörð sem er lykilatriði í tengslum við virkjunarkost í nýtingaráætlun. Ég trúi því hreinlega ekki að það sé raunin að fyrrverandi umhverfisráðherra hafi ekki upplýst þann ráðherra sem tók við málaflokknum nokkrum klukkustundum síðar um að síðasta embættisverk fyrrv. ráðherra hafi verið að friða jörð sem slær því sem næst af virkjunarkost í nýtingarflokki. Getur þetta verið?
Virðulegi forseti. Án þess að vilja neitt vera að fara út í það sem hefur gerst frá því að ég tók við, og samskipti mín og fyrirrennara míns, er skemmst frá því að segja að þau litlu samskipti sem átt hafa sér stað hafa verið einstaklega góð. Við höfum sammælst um það, og þurfti ekki neitt til, að setjast niður og fara yfir ýmis mál en hefur ekki gefist tími til þess. Hins vegar var það auðvitað ekki þannig, þegar við vorum að skiptast á lyklum, að við hefðum tíma til að fara yfir öll þau mál sem eru í gangi, ekki frekar en þegar ég afhenti hinum ágæta utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra lyklana. Ekki það að ég hafi gert neitt á - eða við getum orðað það þannig að við eigum t.d. líka eftir að fara yfir ýmis mál og það verður auðvitað gert. [[Forseti hringir.]]En ég á ekki von á öðru en að samstarf mitt við fyrirrennara minn verði bara gott hér eftir sem hingað til.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til hamingju með embættið og velfarnaðar í starfi. Þetta eru í raun mikilvægustu málaflokkar landsins, umhverfis-, orku- og loftslagsmál. Í stjórnarsáttmálanum er mikið talað um grænt atvinnulíf og græn störf. Ég segi ekki að það sé á hverri blaðsíðu, en á bls. 9 segir t.d., með leyfi forseta, um loftslagsmál eða græna atvinnuuppbyggingu: „Sátt verður að ríkja um nýjar virkjanir til að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag. Mestu skiptir að það verði gert af varfærni gagnvart viðkvæmri náttúru landsins og í takt við vaxandi orkunotkun samhliða útfösun jarðefnaeldsneytis, til að mæta fólksfjölgun og þörfum grænnar atvinnuuppbyggingar.“ Á bls. 10 segir, með leyfi forseta: „Við munum styðja við og greiða fyrir grænni atvinnuuppbyggingu …“. Á sömu blaðsíðu segir, með leyfi forseta: „Gerð verður áætlun um að efla og þróa rannsóknir og þekkingu á sviði grænna lausna í þágu atvinnulífs …“. Og svona heldur þetta áfram. Á bls. 13 er fjallað íslenskan landbúnað, fiskeldi og sjávarútveg. Þar segir, með leyfi forseta: „Með auknum áhuga á hreinum afurðum, sem framleiddar eru með endurnýjanlegri orku og grunnu kolefnisspori á Íslandi, skapast mikil sóknarfæri í framleiðslu matvæla og ýmissa hliðarafurða.“ Spurningin er þessi: Hvernig samrýmist þetta orðalag í stjórnarsáttmálanum sölu upprunaábyrgða? Á síðasta ári, samkvæmt heimildum frá Orkustofnun, voru 87% af raforku á Íslandi framleidd með kolum og kjarnorku. 57% af henni voru framleidd með jarðefnaeldsneyti og 30% með kjarnorku. Ég fæ ekki séð hvernig þetta samrýmist því að fara í græna atvinnuuppbyggingu í landinu þegar 90% af raforku í landinu eru framleidd með kjarnorku og kolum.
Virðulegi forseti. Guð láti gott á vita. Mér sýnist að ég sé að verða búinn að fá jafn margar fyrirspurnir í þessum fyrsta fyrirspurnatíma sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og þau fimm ár sem ég var utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, og ég gleðst bara yfir nýtilkomnum áhuga á því að spyrja þann sem hér stendur. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu spurningu. Hann vísar í stóra verkefnið og það er mikilvægt að bæði þingheimur og þjóð séu meðvituð um þau stóru mál sem við erum að fara í, sem eru loftslagsmálin og að fara í græna byltingu. Við höfum auðvitað tekið slíkar byltingar og það hafa verið mjög farsæl skref fyrir íslenska þjóð sem eftir hefur verið tekið og skapar okkur sérstöðu. En nú erum við að fara í önnur og jafnvel enn stærri verkefni. Ég fagna því að hv. þingmaður fari yfir þessi áhersluatriði í stjórnarsáttmálanum og ég vona að um þau verði góð samstaða. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá er þetta eitthvað sem við þurfum og hljótum að ræða, burt séð frá því hvaða skoðun menn hafa á því máli, m.a. hér í þessum sal. Ég hef ekki átt marga fundi frá því að ég tók við. Fyrsti fundurinn minn var með Landvernd og Náttúruverndarsamtökum Íslands og þá Landsvirkjun og Samtökum iðnaðarins. Eitt af því sem ég tók upp á fundi mínum með Landsvirkjun voru akkúrat þessar upprunaábyrgðir sem hv. þingmaður vísar til. Það verða að vera mjög sterk rök fyrir því menn fari þá leið. En menn eru löngu farnir þá leið. Burt séð frá því hvaða skoðun menn hafa á því, það eru ýmis sjónarmið í því, þá finnst mér þetta vera mál sem við hljótum að ræða hér og að menn hafi stefnu í. Ég fagna áhuga hv. þingmanns á málaflokknum og áherslunum og sömuleiðis þakka ég hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Af málflutningi hans mátti heyra - og mig langar að spyrja hvort það sé ekki rétt skilið - að þessi sala upprunaábyrgða sé á grundvelli þriðja orkupakkans og orkustefnu Evrópusambandsins. Við getum kannski tekið umræðu um þriðja orkupakkann aftur og fjórða orkupakkann líka. Ef fara á í græna atvinnuuppbyggingu, hvernig samræmast þá græn atvinnuuppbygging og græn störf orkustefnu Evrópusambandsins allri þessari sölu á upprunaábyrgðum? Ætlar meiri hlutinn að leggjast gegn því að þessi sala á upprunaábyrgðum fari fram? Ég tek fram að ég tel þetta vera kolólöglega sölu, það er ekki komið fyrir dóm enn þá. Þetta er alla vega í fyrsta skipti sem varan fylgir ekki upprunavottorðinu. Það er verið að selja upprunavottorð en varan fer ekki með. Ég veit að þetta er hundrað prósent skiptanleg vara, en þetta er það sem það er. Og dómari sem myndi dæma þetta löglegt væri alla vega illa tengdur við raunveruleikann því að raforkukerfi Íslands er ekki tengt við raforkukerfi Evrópu. Við setjum ekki straum inn á það, við erum að hjálpa Evrópu að menga. En spurningin er þessi: Mun þetta leiða til umræðu um þriðja orkupakkann aftur og orkustefnu Evrópusambandsins á Íslandi?
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður byrjaði vel þá fór hann aðeins út af sporinu. Að halda því fram að þetta tengist þriðja orkupakkanum er fullkomin þvæla. Ef hv. þingmaður vill ræða hér um það … [[Gripið fram í.]]- byrjaði að kalla það orkustefnu Evrópusambandsins. Ég vil líka upplýsa hv. þingmann að Ísland er ekki í Evrópusambandinu. En guð minn almáttugur, ef ég fæ að ræða hér aftur um þriðja orkupakkann þá gleðst ég, að fara aðeins yfir það hvað menn sögðu um hvað myndi gerast ef við færum í þriðja orkupakkann. Hv. þingmaður getur alveg treyst á það að ég mun taka virkan þátt í þeirri umræðu. Ég hlakka til þess. [[Gripið fram í: … síðast?]]Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ætti kannski aðeins að rifja upp eigin orð [[Gripið fram í.]]og síðan hvað gerðist í kjölfarið. Akkúrat. Hvar er sæstrengurinn sem átti að koma hingað og við gátum ekki stöðvað?
… byggja …
- Er ég að fara að byggja? Ég hlakka til þessarar umræðu. Við skulum fara í það hvað hér var sagt um þriðja orkupakkann í leiðinlegustu ræðum þingsögunnar og hvað gerðist eftir að við samþykktum þriðja orkupakkann.
Virðulegi forseti. Það er gaman að koma hérna upp í beinu framhaldi af umræðu um leiðinlegustu þingræður allra tíma. En ég er hér komin til að ræða um þann kafla stjórnarsáttmálans sem fjallar um þarfir barna. Stuðningur við þá hugmyndafræði er svo sannarlega til staðar af hálfu þingsins og í samfélaginu öllu. Stjórnarsáttmálinn víkur sérstaklega að þörfum barna sem tala íslensku sem annað móðurmál og nefnir að þátttaka fólks af erlendum uppruna sé mikilvægur þáttur í vexti efnahagslífsins. Ég vona að ríkisstjórnin setji metnað í að gera orðin í sáttmálanum að raunverulegum aðgerðum en viðurkenni þó að síðasta kjörtímabil hræðir í þeim efnum. Þá lagði ríkisstjórnin nefnilega fram frumvörp með verulega góðum markmiðum en kostnaðurinn og ábyrgðin var skilin eftir hjá sveitarfélögum landsins. Þegar fjármagnið vantar, þegar reikningurinn er sendur annað, þá eru sveitarfélögin vitaskuld skilin eftir í þeirri stöðu, bæði hin fámennari og hin fjölmennari, að sitja eftir með kröfur og sitja eftir með ábyrgð sem þau geta illa axlað. Hvað þýðir það? Hverjar eru afleiðingarnar? Jú, vitaskuld þær að þjónustan lætur bíða eftir sér og skuldir sveitarfélaga aukast. Einna skýrast var þetta í aðgerðum í þágu fatlaðs fólks, en þar skorti 9 milljarða upp á að dæmið gengi upp. Barnafrumvarp eða farsældarfrumvarp félagsmálaráðherra, sem naut mikils stuðnings í samfélaginu öllu, gerði ekki heldur ráð fyrir öllu því fjármagni sem þurfti til að raungera góðar hugmyndir. Nú er sérstaklega tekið fram í stjórnarsáttmálanum að styðja eigi við börn af erlendum uppruna. Engu að síður tók ríkisstjórnin þá ákvörðun á síðasta kjörtímabili að börn í Reykjavík nytu ekki stuðnings úr jöfnunarsjóði vegna skólastarfs eða kennsla barna af erlendum uppruna. Samt er tæplega helmingur af öllum þessum börnum í Reykjavík. Ég spyr þess vegna hæstv. innviðaráðherra hvort hugur hans standi til þess að ríkisstjórnin fullfjármagni þessi brýnu verkefni og hvort treysta megi því að þegar sveitarfélögin fái verkefninu í fangið þá séu þau skilin eftir í þeirri stöðu að geta axlað ábyrgðina.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða fyrirspurn og tækifærið til að fara aðeins yfir staðreyndir mála. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við leggjum ofuráherslu á það í stjórnarsáttmálanum, og í því sem við höfum verið að gera, að taka vel utan um börnin okkar. Þau eru jú framtíðin og skipta öllu máli. Sú leið sem við höfum farið með farsældarfrumvörpunum naut ekki bara mikils stuðnings í samfélaginu heldur líka á þinginu og þau eru orðin að veruleika og innleiðingin er hafin. Við höfum líka ákveðið að stokka upp í stjórnkerfinu til að tryggja þá samlegð vegna þess að það er jú í leikskólanum og í grunnskólanum sem stærstu skrefin verða tekin í fyrstunni. Það var búið að tryggja fjármagn í fjármálaáætlun til að fara af stað í þessa fjárfestingu, sem hefur verið kölluð ein arðsamasta fjárfesting Íslandssögunnar, alla vega á pari við þær stærstu ef borið er saman við mannvirki, þ.e. að grípa nægilega snemma inn í. Hv. þingmaður endaði síðan á að fara yfir íslenskukennslu til nýbúa, sem er grundvölluð á skiptingu fjárframlaga til sveitarfélaga, sem er samkomulag frá 1996 sem Reykjavíkurborg hefur nú skorað á hólm þrátt fyrir að við í ráðuneytinu höfum sagt: Við erum tilbúin til að hlusta á það og ræða það við önnur sveitarfélög að það hefur orðið talsverð breyting og þróun og fjölgun í þeim hópi barna af erlendum uppruna sem þurfa á þessu að halda. Við höfum boðist til þess að taka samtal um slíkt en Reykjavíkurborg hefur ákveðið að fara í málaferli við ríkið vegna þess að þeir segja einfaldlega að samkomulagið frá 1996 komi borginni ekki við. Ég er maður orða minna. Ég trúi því líka að þeir sem gera samkomulag á fyrri tímum eigi að standa við þau. Þar er málið statt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hann kallaði eftir því að við ættum hér samtal um staðreyndir. Þetta eru staðreyndir málsins. Svona lítur þjónustan út gagnvart börnum í landinu og ekki síst gagnvart börnunum í Reykjavík. Þar er helmingur þessa hóps. Og gleymum því ekki að sveitarstjórnarstiginu var beitt aftur og aftur á síðasta kjörtímabili til að draga úr kostnaði og ábyrgð ríkissjóðs. Vinnan er hjá sveitarfélögunum. Kostnaðurinn er hjá sveitarfélögunum, ábyrgðin er hjá sveitarfélögunum og þau og börnin sem þurfa á þjónustunni að halda verða að geta treyst því að fjármagn fylgi. Þegar talað er um að fjárfesta í fólki gengur ekki bara að senda reikninginn annað. Það gengur ekki og það er ekki boðlegt. Ég endurtek spurninguna vegna þess að við erum að ræða staðreyndir málsins: Hyggst ráðherra sveitarstjórnarmála, innviðaráðherra, beita sér með öðrum hætti á þessu kjörtímabili en ríkisstjórnin gerði á því síðasta?
Herra forseti. Það er nauðsynlegt að tala um hlutina eins og þeir eru. Staðreyndir eru staðreyndir. Samkomulagið var gert. Útsvarið sem Reykjavíkurborg innheimtir var stillt af og skiptingin á milli annarra sveitarfélaga var stillt af miðað við það að Reykjavíkurborg, sem er jú mjög stór sem hlutfall af öllum útsvarsgreiðendum á Íslandi og öllum landsmönnum, kæmi jafn sterk út. Það er margsinnis búið að reikna það út. Svoleiðis er það. Það er hins vegar staðreynd að það hefur orðið umtalsverð fjölgun í hópi barna af erlendum uppruna, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu. Mér fannst málefnalegt að ræða það við Reykjavíkurborg hvort við ættum ekki koma til móts við þann málaflokk. Í stað þess hefur borgin ákveðið að fara í málaferli við öll sveitarfélög í landinu eða gegn öllum sveitarfélögum í landinu með því að fara í mál við ríkið, svo ég orði það nú rétt, og setja í uppnám samkomulag sem allir gerðu árið 1996. Það er staðreyndin. Það hefur verið vilji af hálfu okkar hjá ríkinu, í ráðuneytinu, sveitarstjórnarráðuneytinu, til að taka þetta samtal. Við höfum gert það margoft. [[Gripið fram í.]]Niðurstaðan er alltaf sú sama: Stærsta sveitarfélag landsins vill fara með málið til dómstóla til að knýja á um að samkomulagið frá 1996 standi ekki lengur. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Það er ekki það sem önnur sveitarfélög í landinu vilja og þetta hjálpar ekki börnunum í Reykjavík. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Þetta er rangt. Það er hægt að fara samkomulagsleiðir, vilji menn gera það.
Ég bið hv. ræðumenn að virða ræðutímann og hv. þingmenn að virða það að það hefur einn orðið í einu, ekki fleiri.
Herra forseti. Ég óska yður til hamingju með kjörið og velfarnaðar í starfi. En það hlýtur að valda hæstv. forseta nokkrum áhyggjum nú þegar þing er nýhafið að heyra það hér í þingsal að eitt af umdeildustu málum síðasta kjörtímabils, a.m.k. á sviði umhverfismála, skuli hafa verið afgreitt að því er virðist nánast í skjóli nætur af einum hæstv. ráðherra, þá í öðru embætti reyndar, algerlega án samráðs við þingið, og þar með komið í veg fyrir einn af þeim fáu virkjunarkostum sem höfðu komist í nýtingarflokk, virkjunarkost sem er mikilvægur fyrir alla byggð á Vestfjörðum ekki hvað síst og mikilvægur liður í umhverfisvernd í loftslagsmálum á Íslandi. Að einn hæstv. ráðherra skuli hafa afgreitt þetta án nokkurs samráðs við þingið, án nokkurs samráðs við arftaka sinn, sem kemur greinilega af fjöllum, ekki þó fjöllum Vestfjarða, og gert þetta rétt áður en hann færði sig í annað ráðuneyti getur ekki talist í lagi að mati hæstv. forseta Alþingis. Alþingi hlýtur að fá einhverja aðkomu að þessu máli.
Herra forseti. Alveg burt séð frá því hvað manni finnst um þessa friðlýsingu þá verð ég að taka undir að þetta eru alveg ótrúlega undarleg vinnubrögð. Þau eru auðvitað bara síðasti hlekkurinn í atburðarás sem hófst síðasta vor þegar ráðherrarnir fóru ríðandi um héruð til að borga og friðlýsa og kaupa sér velvild kjósenda í landinu, þegar við í þinginu voru nýbúin að samþykkja breytingar sem gerðu það að verkum að við takmörkuðum möguleika okkar til að ferðast á kostnað ríkisins, sem var bara fínt. En nú hljótum við í framhaldinu að óska eftir yfirliti yfir stuðning, fjárútlát og ferðir ráðherranna frá því að þingi lauk í haust og, að ég hélt, fram yfir kosningar, en greinilega þangað til lyklaskiptin áttu sér stað.
Virðulegur forseti. Ég lýsti því yfir í ræðu hér við 1. umr. fjárlaga að það væri ekkert annað í stöðunni en að kalla eftir skýrslu um það með hvaða hætti ráðherrar hefðu deilt út þyrlupeningum - eins og ég vil kalla það, peningum sem er kastað út úr þyrlu yfir landslýð - að gerð verði úttekt á því með hvaða hætti þeim fjárveitingum hefði verið háttað, þá sérstaklega undir lok kjörtímabilsins og þá sérstaklega á þeim tíma sem þingmenn höfðu undirgengist og samþykkt samhljóða, að mig minnir, að engir kostnaðarreikningar yrðu gerðir á þingið. Þá var ríkissjóður skyndilega notaður sem kosningasjóður ríkisstjórnarflokkanna. Ég vil nefna það í þessu samhengi við hæstv. forseta að þessu þarf þá að fylgja einhvers konar yfirlit yfir aðgerðir ráðherra á síðustu stundu, sem ráðherrar geta útfært með reglugerðum eða friðlýsingu eins og í þessu tilviki. Það er algerlega ótækt fyrir þingið að þurfa að lesa sig í gegnum Stjórnartíðindi mörgum vikum [[Forseti hringir.]]eftir að aðgerðir áttu sér stað í skjóli nætur til að átta sig á því hvað raunverulega gerðist síðustu daga hvers ráðherra í embætti.
Herra forseti. Óháð því hvað okkur þykir um akkúrat þær aðgerðir sem hér hafa komið til tals, þessa friðun í skjóli síðustu nætur, minna þær óneitanlega á aðgerðir einhverra sem telja sig þurfa að verja virkið áður en það fellur í óvinahendur. Þetta er svolítið sérstakt í ljósi þess að um er að ræða sömu ríkisstjórnarflokka. Hvað mig varðar þá beinir þetta athyglinni að fréttum um dreifingu raforku, um þá stöðu sem Landsvirkjun er í, farin að nýta sér skerðingarákvæði í orkusamningum vegna skorts á raforkudreifingu til loðnubræðslunnar nú þegar sú vertíð er fram undan. Við vitum að yfirfall úr Hálslóni í tíu daga hefði dugað til að bjarga þessari vertíð. Ég velti fyrir mér hvort það sem hér hefur borið á góma sé það sem koma skal í átökum ríkisstjórnarflokkanna um þetta mikilvæga mál í framtíðinni. [[Forseti hringir.]]Verður það leyst svona, hver verður frekastur hverju sinni, frekar en í samtali milli ríkisstjórnarflokka og hér innan þings? Þetta er mikilvægara en svo að hægt sé að útkljá það í sandkassa.
Forseti. Það sem verið er að fjalla um hérna er áhugavert, þessar ákvarðanir ráðherra undir lok kjörtímabils. Það hefur verið fjallað um þetta áður. Ég bað einmitt um að við myndum fjalla aðeins um það í fjárlaganefnd um daginn. Framkvæmdarvaldið er búið að vera í fríi í næstum því hálft ár. Það eitt og sér er mjög varhugavert, sérstaklega þegar við búum í þingbundnu lýðræði, við verðum að hafa það í huga. Við eigum að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og þegar það tekur sér mjög vænan skammt af eftirlitslausum verkum rétt fyrir kosningar er það eitthvað sem við verðum að skoða, í rauninni hvort sem tilefni er til eða ekki, það er bara skylda okkar. Það koma greinilega fram ábendingar núna um atriði sem virka áhugaverð, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, og gefa okkur tilefni til að skoða það frekar en bara almennt tilefni, sem ætti að vera nóg. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að [[Forseti hringir.]]svara fyrirspurnum fjárlaganefndar í þessum málum.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þau orð sem hér hafa fallið varðandi framkomu og hegðun ráðherra ríkisstjórnarinnar í aðdraganda kosninga. Nú hefur sú sem hér stendur lagt fram frumvarp til breytinga á lögum um opinber fjármál sem bannar ráðherrum að dreifa fjármunum átta vikum fyrir kosningar, enda er slík framkoma með öllu ólýðræðisleg. Að auki hef ég óskað eftir því að Ríkisendurskoðun fari ofan í saumana á því hvernig ráðherrar hegðuðu sér síðustu mánuði fyrir kosningar. Það verður að vera eitthvert aðhald með ráðherrum, framkvæmdarvaldinu, og þegar ráðherrar taka þá ákvörðun einir síns liðs að hafa ekkert þing hér að störfum í fjölda mánaða til að geta eftir eigin hentugleika dreift fjármunum almennings [[Forseti hringir.]]í hugðarefni sín til að laða að kjósendur, þá hljótum við að biðja Ríkisendurskoðun um aðstoð.
Herra forseti. Ég óska eftir því að þér bregðist við þeirri kröfu sem hér hefur komið fram um að Alþingi hafi meira eftirlit með aðgerðum hæstv. ráðherra, sérstaklega þó hvað varðar þetta stóra mál, sem hefur verið umdeilt mál í samfélaginu lengi en hafði þó verið leitt til lykta á sínum tíma, varðandi virkjunarkost sem fór í nýtingarflokk af hálfu Alþingis. Hér er ráðherra sem er í raun búinn að missa embættið sitt að nota stöðu sína til að ganga gegn ákvörðun Alþingis. Það hlýtur að vera að hæstv. forseti vilji á einhvern hátt bregðast við þessu. Því miður virðist þetta lýsandi fyrir það hvernig þessi ríkisstjórn er mynduð þar sem ráðherrar fengu einfaldlega í hendurnar einhvers konar uppskrift að því hvað þeir ættu að gera, hafandi ekki haft neina aðkomu að því í hvað stefndi. Annaðhvort hefur sú uppskrift verið samin af embættismönnum eða forystumönnum stjórnarflokkanna. En einhverjir þeirra virðast hafa séð tækifæri í því að fara ólýðræðislega fram [[Forseti hringir.]]í ráðuneytum sínum áður en þeir tækju við að uppfylla kröfur forystumanna.
Virðulegi forseti. Það er enginn skortur á tækifærum fyrir Alþingi til að veita Stjórnarráðinu aðhald, einstökum ráðherrum eða ríkisstjórninni, í nefndum, hér í þingsal. Hér er verið að nefna tvö dæmi, annars vegar dæmi um friðlýsingu þar sem ýmislegt er fullyrt án þess að það hafi verið mikið rætt eða skoðað. Ég held að það væri betra að þroska umræðuna aðeins meira áður en menn fara að draga stórar ályktanir. Hins vegar er því haldið fram að ráðherrar hafi frjálsar hendur um að dreifa peningum um samfélagið, eins og hv. þingmaður nefndi hér áðan og algjörlega skautað fram hjá því að það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið. Ráðherrar gera ekki annað en að ráðstafa fjárheimildum sem Alþingi hefur afhent þeim. Ráðherrar hafa ekki frjálsar hendur um meðferð fjármuna á fjárlögum. Það er bara langt frá því. Þeir sækja þær í lög, þær heimildir sem eru til staðar. Ég held því að Samfylkingin þurfi að leita eitthvert annað en í þessa skýringu til að gera upp við niðurstöðu kosninganna.
Herra forseti. Já, já, Samfylkingin mun auðvitað skoða sína stöðu. Það er bara býsna auðvelt að hafa tapað með reisn miðað við það að sitja í skjóli einhvers sigurs sem þó voru verstu kosningar í manna minnum fyrir Sjálfstæðisflokkinn og gera það mjög illa. Hæstv. ráðherra talar yfirleitt um að byrja að dýpka og þroska umræðuna þegar hann er kominn í vanda. Við vorum einfaldlega ekki í neinum færum til að hafa eftirlit svo vikum og mánuðum skipti með þessari ríkisstjórn. Ég óska þá eftir því að hæstv. ríkisstjórn, að eigin frumkvæði, leggi fram lista yfir öll útgjöld sem áttu sér stað frá þinglokum og fram að lyklaskiptum og jafnframt akstursdagbækur.
Virðulegur forseti. Ég vildi aðeins koma hérna upp í framhaldi af orðum hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann talar um að þingið hafi næg tækifæri til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Það er bara ekki rétt. Hér var boðað til kosninga. Við fórum síðan í sumarfrí og svo kom þingið ekki saman fyrr en eftir dúk og disk. Þetta voru fleiri mánuðir þar sem þingið hafði einmitt ekki tækifæri til þess að veita eðlilegt aðhald með framkvæmdarvaldinu. Þess utan hefur verið beðið um skýrslur, var gert hér síðasta vetur, t.d. frá sjávarútvegsráðuneytinu um kvótakerfið og áhrif íslensks kvóta í samfélaginu almennt. Sú skýrsla kom í skötulíki. Það skortir því mikið upp á og er ekki rétt sem kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að þingið hafi öll völd til þess að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Mér finnst mjög mikilvægt að taka undir það sem hv. þingmenn Miðflokksins hafa nefnt hér, [[Forseti hringir.]]að það er mjög brýnt að jafna út þennan aðstöðumun sem verður þegar svona langt þinghlé er, á milli óbreyttra þingmanna í stjórnarandstöðu annars vegar og svo þeirra sem sitja á ráðherrastóli.
Virðulegur forseti. Það var ýmist verið að útdeila peningum í aðdraganda kosninga eða gefa loforð inn í framtíðina um útbýtingu fjármuna sem ekki hafa verið samþykktir hér af fjárveitingavaldinu. Það hafa verið skrifaðar um það margar greinar, hæstv. fjármálaráðherra, þar sem var verið að dreifa, ýmist einn eða fleiri ráðherrar, inn í sömu samtök, vissulega mörg brýn málefni. 150 milljónir í nemendagarða á Flateyri. Ég man ekki eftir því að Alþingi hafi samþykkt það. Kannski getur hæstv. fjármálaráðherra leiðrétt það. Það var auðvitað verið að úthluta skúffufé hér og þar. Húsnæði yfir þyrlur Landhelgisgæslunnar, ýmiss konar geðheilbrigðisþjónusta, samtök, félagasamtök, vegir og ýmislegt annað. Þetta getur hæstv. fjármálaráðherra fundið út með því að lesa fjölmiðla sem hafa verið að fjalla um þetta.
Forseti. Ég hlýt að koma hérna upp til að taka undir með kollegum mínum. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór ágætlega yfir þetta þegar kom að öllum þessum litlu styrkjum bara úti um allt korteri fyrir kosningar. Það voru mörg félagasamtök sem fengu styrki rétt fyrir kosningar. Það var allt í einu hægt að finna húsnæði fyrir Listaháskóla Íslands, bara korteri fyrir kosningar og það var ýmislegt ... [[Gripið fram í.]]- Já, ókei. Það var ýmislegt dregið upp úr hattinum rétt fyrir kosningar. Nú er ég ekki að segja að þetta hafi ekki verið góð verkefni, flest þessara verkefna voru verkefni sem ég hefði stutt heils hugar. En það hlýtur að þykja furðulegt að þetta sé í lagi og leyfilegt fyrir ráðherra að láta svona í kosningabaráttu sinni, að geta tekið bara upp eitthvert skúffufé og hent því hingað og þangað til þess að vinna sér atkvæði. Þannig að ég tek heils hugar undir þá beiðni um að fá lista yfir útgjöld ráðherra fyrir kosningar. Ég held að það sé mjög mikilvægt og ég skora á forseta að bregðast við þeirri beiðni og láta okkur vita hvort þetta sé eitthvað sem hann hyggst aðstoða við og styðja stjórnarandstöðuna í að fá.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé efni sem við þurfum að halda mjög rækilega til haga gagnvart ríkisstjórninni aftur og aftur, að fólk átti sig á þýðingu þess hvaða áhrif þessi vinnubrögð hafa. Þingi var slitið 13. júní. Það kom aftur saman í desembermánuði. Þingið hefur ekki verið í neinni stöðu til að veita ríkisstjórninni aðhald, einfaldlega vegna þess að þannig var búið um hnútana að það var ekki að störfum. Þegar hæstv. ráðherra talar um að þingið hafi næg tækifæri þá er það einfaldlega ekki þannig. Þau verkfæri sem við beitum - við óskum eftir skýrslum og hvað verður um þær? Þær birtast í annarri mynd en þær voru skrifaðar. Nýjasta dæmið um hvernig skipað var í nefndir á vegum þingsins, hver hlutföllin eru þar, verkaskipting og hlutföll sem ekki hafa sést áratugum saman. Það er einfaldlega þannig að maður er alltaf skilinn eftir með þessa tilfinningu, aftur og aftur, að það sé mikill vilji til þess hjá ríkisstjórninni að þingið standi veikt.
Forseti. Mér finnst áhugavert að fjármálaráðherra fjalli hér um að þingið hafi nú öll tækifæri til þess að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það ætti að vera augljóst öllum að fyrirspurnum er svarað seint og svör eru ávallt þannig að reynt er að fara fram hjá aðalatriðunum og sem minnstu er svarað, ef einhverju. Þegar hafið er frumkvæðismál í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur meiri hlutinn sig saman og segir: Nei, okkur finnst þetta vera óþarfi, og lokar málinu með bókun. Þetta fjárlagafrumvarp - ætlar einhver að segja að þetta sé gagnsætt skjal sem við getum notað til þess að segja að þetta séu nákvæmlega fjárheimildir ráðherra? Ekki séns. Þannig að: Nei, þingið sem er með eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu, er með löggjafarhlutverkið, þarf nauðsynlega að fá réttar upplýsingar frá einmitt þeim aðila sem það er með eftirlit gagnvart en fær þær gagngert ekki. Það er alvarlegt. Það er mjög alvarlegt og það er á ábyrgð meiri hluta þingsins, þeirra þingmanna [[Forseti hringir.]]sem standa á bak við þennan ríkisstjórnarmeirihluta. [[Forseti hringir.]]Þau ákveða bókstaflega að eftirlitið virki ekki.
Herra forseti. Þetta er svo sem ágætisumræða. Ég vil þó vekja athygli þingmanna á því að eftirlitshlutverki eða möguleikum þingmanna til að sinna því eftirlitshlutverki lýkur ekki þegar boðað er til kosninga. Það hafa alla tíð verið möguleikar, t.d. að boða þingnefndir á fund sé ástæða til, alveg fram á kjördag, vegna þess að umboðið er fram að kjördegi. Og það var ekki nýtt af miklum krafti, a.m.k. ekki hjá stjórnarandstöðunni. Ég dreg því þá ályktun að stjórnarandstaðan hafi ekki talið mikla ástæðu til að sinna þessu eftirlitshlutverki. Auk þess getur það verið gagnrýnivert ef verið er að veita einhverja fjármuni úr ráðuneytum. En þingmenn geta lagt fram fyrirspurnir, skriflegar fyrirspurnir, til hvers einasta ráðherra og fengið upplýsingar. Þingmenn geta líka, þess vegna hér í þingsal, t.d. í krafti setu sinnar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, óskað eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar til að athuga þau mál sem þeir telja að þurfi athugunar við. [[Forseti hringir.]]Það eru allir möguleikar til staðar fyrir þingmenn. Enginn sviptir þingmenn hljóðnemanum í aðdraganda kosninga eða eftir kosningar, hvorki í fjölmiðlum né annars staðar.
Herra forseti. Ég vil bara í ljósi orða hæstv. fjármálaráðherra, sem vissulega er mikið til í, varðandi aðgengi okkar þingmanna að pontunni, aðgengi að upplýsingum, skýrslubeiðnum og öðru slíku, þá verður samt að rifja upp, og mér þykir miður að fyrrverandi utanríkisráðherra sé farinn úr salnum, að það tók allnokkurn tíma að fá unna úttekt á kostum og göllum EES-samningsins sem var unnin í kjölfar ítrekaðra beiðna fyrrverandi þingmanns Miðflokksins, Ólafs Ísleifssonar. Síðan kom prýðisgóð skýrsla um kosti EES-samstarfsins. Þar var ekki stafkrókur um galla þess sem við vitum að eru ýmsir. Staða þingmanna er því dálítið snúin stundum hvað það varðar að fá vitræn svör við spurningum sem eru settar fram af sanngirni.
Forseti. Ég kem hér upp til að bregðast við ummælum hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Það er bara þannig að stjórnarandstaðan hefur það ekki alltaf í hendi sér að geta sinnt þessu mikilvæga aðhaldi og fengið það fram af því að það er náttúrlega meirihlutaræði hérna líka. Við báðum t.d. um þingfund, sumarþing, til að afgreiða og hefja umræðu um stjórnarskrárbreytingar en það var ekki fallist á það. Við báðum um þingfund í kjölfar Ásmundarsalarmálsins milli jóla og nýárs þar sem ráðherra virti ekki sóttvarnareglur og það var ekki fallist á þingfund. Það eru ýmsar fyrirspurnir í nefndum sem ekki fá svör, þannig að þetta er ekki alveg svona einfalt. Það sem ég held að við ættum að spyrja okkur að núna eftir þetta, sem ég væri líka til í að eiga umræðu um og er mikilvægt, er þetta: Ef við ætlum að halda áfram að hafa haustkosningar í staðinn fyrir vorkosningar og skapa þessar aðstæður þar sem við höfum takmarkaða getu til að hafa aðhald með þinginu út af löngum pásum frá þingstörfum, sem er nokkuð sem við þurfum að skoða í heildarsamhengi, verðum við að átta okkur á hvort það sé raunverulega til styrktar þingræðinu, því að ég held að svo sé ekki.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir þetta. Það er alveg á hreinu, meiri hlutinn hefur sýnt það og sýnt vel fram á að þeir hafa meiri hlutann, að þeir ráða. Þeir hafa sent okkur skýr skilaboð um það. Að segja svo að við getum beðið um eitthvað þegar það stendur ekki til - auðvitað getum við beðið um það, en okkur verður ekki svarað. Við fáum ekkert það sem við erum að biðja um og við þekkjum það bara nú síðustu daga. Það hlýtur að vera kominn tími til þess, ef við ætlum að reyna að fá einhverja virðingu hér á Alþingi, að við þurfum að tala saman þannig að það sé hlustað á báða, ekki bara annar aðilinn sem segir: Ég ræð, ég er með meiri hlutann. En það er staðan núna og við sjáum það á umræðunum sem hafa verið hér í dag að það er bara eitt, ríkisstjórnin ræður. Við getum beðið um eitthvað en við fáum ekki það sem við biðjum um, það er alveg á hreinu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2022. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum í samræmi við forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2022. Efnisatriði þess eru af margvíslegum toga og hafa bæði tekju- og gjaldaáhrif á frumvarpið. Ég mun fjalla nokkuð ítarlega um þau atriði sem mestu máli skipta en sú yfirferð er ekki nauðsynlega í sömu röð og viðkomandi efnisgreinar frumvarpsins. Í fyrsta lagi fjalla ég um verðlagsuppfærslu krónutöluskatta og gjalda. Í frumvarpinu eru tillögur um 2,5% hækkun á svokölluðum krónutölusköttum í samræmi við venju en undanfarin ár hefur ríkisstjórnin miðað við að þessir krónutöluskattar og gjöld hækkuðu ekki umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans. Reyndar hefur það komið fyrir á umliðnum árum að við höfum tekið ákvörðun um að færa ekki upp viðkomandi skatta og gjöld en að þessu sinni erum við að fylgja þeirri venju sem hefur verið undanfarin ár að leggja þetta af mörkum til að halda aftur af verðbólgu en þess má geta að áætluð 12 mánaða breyting á vísitölu neysluverðs yfir yfirstandandi ár er 4% samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar. Hins vegar er gert ráð fyrir að hækkunin sé ekki meiri en nemur þessu verðbólgumarkmiði Seðlabankans. Hér er um að ræða kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt bensíngjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald og gjald af áfengi og tóbaki. Gert er ráð fyrir að þessi hækkun skili ríkissjóði um 1,7 milljörðum kr. á ári að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Áhrifin á vísitölu neysluverðs eru áætluð 0,08% og er þá ekki horft til hækkunar á útvarpsgjaldi og gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra en þau gjöld hafa ekki áhrif á vísitölu neysluverðs. Í öðru lagi um þetta síðastnefnda gjald, þ.e. gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjaldið: Hér er lögð til 2,5% hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra og samkvæmt því verður gjaldið 12.334 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2022 vegna tekna ársins 2021. Áætlað er að þessi hækkun skili um 70 millj. kr. í viðbótartekjur á ári. Jafnframt er gert ráð fyrir að sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins verði hækkað úr 18.300 kr. í 18.800 kr. í takt við verðlagsbreytingar frumvarpsins. Viðbótartekjur af þeirri hækkun nema um 120 millj. kr. árlega. Næst er það nýtt viðmið við uppfærslu skattleysis- og þrepamarka í tekjuskatti einstaklinga. Í frumvarpinu er lagt til að við árlega uppfærslu skattleysis- og þrepamarka verði miðað við þróun vísitölu neysluverðs að viðbættum 1% framleiðnivexti á ári. Gert er ráð fyrir að mat á framleiðnivexti til lengdar verði tekið til endurskoðunar á fimm ára fresti og bætt við vísitölu neysluverðs við uppfærslu hvers árs. Með þessu viðmiði verður uppfærsla skattleysis- og þrepamarka gagnsæ og skiljanleg. Sjálfvirk sveiflujöfnun verður innbyggð í skattkerfið þar sem skattbyrðin lækkar þegar launahækkanir eru lægri en samtala verðbólgu og langtímaframleiðnivaxtar og öfugt, þegar þær eru umfram langtímaframleiðnivöxt. Þá er einnig komið í veg fyrir að mismikil hækkun skattleysis- og þrepamarka leiði til þess að hlutfallsleg skattbyrði einstaklinga í neðri hluta tekjudreifingarinnar hækki með tímanum án þess að það hafi verið sérstaklega ákveðið. Áætlað er að tekjuskattur muni lækka um 2,3 milljarða á næsta ári vegna upptöku framleiðniviðmiðs við uppfærslu skattleysis- og þrepamarka ef miðað er við 1% framleiðnivöxt. Næst eru það barnabætur. Hér er lögð til hækkun á fjárhæðar- og skerðingarmörkum tekna vegna barnabóta sem koma til framkvæmda við ákvörðun barnabóta í fyrirframgreiðslu og við álagningu opinberra gjalda á árinu 2022. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að neðri skerðingarmörk tekjustofns barnabóta hækki um 8%. Hjá einstæðum foreldrum hækka mörkin þá úr 4,2 milljónum á ársgrundvelli í 4,5 milljónir, eða ef við horfum á þetta á mánaðarlegum grundvelli þá hækka neðri skerðingarmörkin úr 325.000 kr. á mánuði í 379.000 kr. Það þýðir að fyrir einstætt foreldri sem hefur allar sínar tekjur af launavinnu og greiðir 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð er engin skerðing á barnabótum upp að 395.000 kr. Fyrir sambúðarfólk hækka neðri skerðingarmörk tekjustofns barnabóta úr 8,4 millj. kr. á ársgrundvelli í 9,1 milljón og ef við horfum á þetta sama á mánaðarlegum grundvelli er það hækkun úr 702.000 kr. á mánuði í 758.000 kr. Það þýðir að fyrir foreldra í sambúð, sem hafa allar sínar tekjur af launavinnu og greiða 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð, er engin skerðing á barnabótum upp að 790.000 kr. í samanlögð mánaðarlaun. Í annan stað er gert ráð fyrir að efri skerðingarmörk tekjustofns barnabóta hækki um 12%. Efri skerðingarmörkin hafa haldist óbreytt frá upptöku þeirra árið 2019 en voru þá 52,8% hærri en neðri skerðingarmörkin. Síðan þá hafa neðri skerðingarmörkin hækkað árlega og leitt til þess að bilið milli skerðingarmarkanna hefur minnkað. Þessu er að hluta til mætt með frumvarpinu þar sem lögð er til hlutfallsleg hækkun á efri skerðingarmörkin sem er umfram þetta með neðri skerðingarmörkin. Að lokum er lagt til að fjárhæðir barnabóta hækki á bilinu 5,5–5,8%. Fyrir einstæða foreldra hækka barnabætur með fyrsta barni um 22.300 kr. og verða 413.000 kr. og barnabætur greiddar með börnum umfram eitt hækka um 20.200 kr. og verða 423.000. Fyrir foreldra í sambúð hækka barnabætur með fyrsta barni um 13.500 kr. og verða 248.000 kr. og barnabætur greiddar með börnum umfram eitt hækka um 15.800 kr. og verða 295.000 kr. Barnabætur sem greiddar eru með börnum yngri en sjö ára hækka um 8.000 kr. og verða 148.000 kr. Verði frumvarpið að lögum mun samspil breyttra skerðingarmarka og hærri fjárhæðar barnabóta leiða til þess að barnabætur hækka á komandi ári. Heildarútgjöld barnabóta árið 2022 eru áætluð 13,9 milljarðar á verðlagi ársins. Gert er ráð fyrir að þær hækkanir sem lagðar eru til á fjárhæðar- og skerðingarmörkum tekjustofns barnabóta rúmist innan fjárheimilda barnabóta á árinu 2022 og leiði ekki til hækkana á útgjöldum ríkissjóðs. Þetta leiðir af því að talsverðar nýlegar launahækkanir hefðu ella orðið til þess að fjárheimildin á bak við barnabætur í fjárlögum, eins og þau voru lögð fram á þinginu fyrir nokkrum dögum, hefðu skert barnabætur með þeim hætti að fjárheimildin hefði ekki öll gengið út. Við þessu er brugðist. Þá er komið að vaxtabótunum. Lagt er til bráðabirgðaákvæði sem kveður á um að útreikningsreglur vaxtabóta verði framlengdar eitt ár í viðbót sem þýðir að reiknireglur og viðmiðunarfjárhæðir kerfisins verði þær sömu á árinu 2022 og voru á þessu ári en útgjöld vegna vaxtabóta eru áætluð 2,2 milljarðar á næsta ári á grundvelli þessara forsendna. Næst er það greiðsla kostnaðar vegna reksturs Fjármálaeftirlits og skilavalds. Það eru lagðar til breytingar á eftirlitsgjaldi og ýmsum fastagjöldum samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Heildarbreytingar á hlutfallstölum endurspegla árlegt eftirlitsgjald til að standa undir rekstri Fjármálaeftirlits og skilavaldsins. Lögð er til sú breyting að við gerð rekstraráætlunar Fjármálaeftirlitsins verði horft til áætlunar á þróun starfseminnar næstu þrjú árin frekar en að horft sé til síðustu þriggja ára. Með því getur skipting eftirlitsgjaldsins fyrr tekið mið af áherslum stofnunarinnar og breytingum á lagaumhverfi eftirlitsskyldra aðila. Þá er lögð til breyting á eftirlitsgjaldi lífeyrissjóða þannig að gjaldhlutfall þrepaskipts gjalds lækki en fastagjöld hækki. Á heildina litið leiðir breytingin til óvenjulegrar lækkunar gjaldsins á lífeyrissjóði. Jafnframt er lögð til breyting á eftirlitsgjaldi þannig að heimilt verði að innheimta gjald af útibúum eftirlitsskyldra aðila hér á landi sem ekki hafa starfsleyfi hérlendis. Sem stendur eru rekin sex slík útibú hér á landi. Þá eru lagðar til breytingar á þann veg að umboðsaðilar greiðslustofnana samkvæmt lögum um greiðsluþjónustu, dreifingaraðilar rafeyrisfyrirtækja samkvæmt lögum um útgáfu og meðferð rafeyris og lánamiðlarar og lánveitendur samkvæmt lögum um neytendalán sem falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins skuli greiða eftirlitsgjald í formi fastagjalds. Um er að ræða nýja gjaldaliði til að standa undir því eftirliti sem er viðhaft. Einnig er lögð til sú breyting að rekstraraðilar sérhæfðra sjóða, sem fengið hafa heimild til að markaðssetja sjóðina hérlendis, skuli greiða fastagjald fyrir hvern slíkan sjóð. Um nýjan gjaldalið er að ræða en nokkur vinna hefur fylgt eftirlitinu. Loks er lögð til hækkun á fastagjöldum vátryggingamiðlara. Áætlað eftirlitsgjald ársins er samtals 2.332,7 millj. kr. og áætlað er að aðrar tekjur nemi 29,6 milljónum. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður Fjármálaeftirlitsins verði 2 milljarðar og 490 millj. kr. Þannig er gert ráð fyrir að heildarútgjöldin nemi 127,7 milljónum umfram tekjur og að þessum útgjöldum verði mætt með lækkun á uppsöfnuðum rekstrarafgangi Fjármálaeftirlitsins. Áætlað gjald vegna fjármögnunar skilavalds er samtals 94,5 milljónir sem endurspeglar áætlaðan kostnað vegna skilavaldsins. Eftirlitsgjald til að standa straum af kostnaði við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi tekur því nokkrum breytingum á einstaka liðum en í heildina hækkar gjaldið um 232,9 milljónir. Gjaldið lækkar á lánafyrirtæki, greiðslustofnanir, vátryggingafélög, verðbréfafyrirtæki, aðila með innheimtuleyfi og ýmis eignarhaldsfélög. Lækkun gjaldsins á þessa aðila er vegna lækkunar álagningarstofns og/eða fækkunar aðila í flokknum. Þá lækkar gjaldið á lífeyrissjóði vegna lækkunar álagningarhlutfalls. Fyrir aðra flokka hækkar gjaldið eða stendur í stað. Næst um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara: Í frumvarpinu er lögð til hækkun á gjaldhlutfalli álagningarstofns samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Í lögunum segir að tekið skuli tillit til rekstrarafgangs eða rekstrartaps af starfsemi umboðsmanns skuldara við ákvörðun á fjárhæð gjalds fyrir næsta almanaksár. Þá að rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttöku heimilismanna. Hér er lagt til nýtt ákvæði til bráðabirgða við lög um málefni aldraðra. Það er gert til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Jafnframt er lagt til að gildandi ákvæði til bráðabirgða í lögunum verði framlengt. Það leiðir til þess að heimilt verður að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu 2022. Næst um samspil örorkugreiðslna almannatrygginga og lífeyrissjóða. Hér er lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða til að sporna gegn því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju á árinu 2022. Þá er gert ráð fyrir að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar verði sú sama á árinu 2022 og á þessu ári. Frítekjumarkið er nú 1.315.200 kr. á ári sem jafngildir 109.600 kr. á mánuði. Verði bráðabirgðaákvæðið ekki framlengt mun frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna lækka úr 1.315.200 á ári í 300.000 kr. og leiða til lækkunar bóta hjá þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem hafa atvinnutekjur yfir frítekjumarkinu. Að óbreyttu ákvæði hefðu útgjöldin lækkað um 1 milljarð kr. á árinu 2022. Næst er komið að sérstöku frítekjumarki vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Hér er lagt til sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega sem nemur 1,2 millj. kr. á ári í dag en lagt er til að það verði hækkað í 2,4 milljónir á ári. Breytingin mun leiða til 540 millj. kr. hækkunar á útgjöldum ríkissjóðs á ári. Starfsendurhæfingarsjóðir eru næstir hér á dagskrá. Það er lögð til breyting á bráðabirgðaákvæði. Við ætlum að framlengja ákvæði til bráðabirgða við lög um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða og lög um tryggingagjald sem kveður á um að starfsendurhæfingarsjóðir fái ekki tekjur af almennu tryggingagjaldi á árinu 2022. Sambærilegt ákvæði hefur verið í gildi frá 2013. Eftir sem áður er gert ráð fyrir óbreyttri fjármögnun frá atvinnurekendum og lífeyrissjóðum eða 0,1%. Þá er gert ráð fyrir að samkomulagi milli fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og barnamálaráðherra annars vegar og VIRK Starfsendurhæfingarsjóðs hins vegar verði breytt til samræmis og að á árinu 2022 leggi ríkissjóður Starfsendurhæfingarsjóði til framlag á fjárlögum. Gert er ráð fyrir að föst krónutala sóknargjalda hækki úr 980 kr. á mánuði samkvæmt gildandi lögum í 985 kr. fyrir árið 2022. Lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga breytist að öllu jöfnu í samræmi við áætlaða breytingu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga 16 ára og eldri, sem og fjölgun einstaklinga. Nú er hins vegar, eins og í fjárlögum fyrir árið 2021, með breytingu á lögum um sóknargjöld, gert ráð fyrir að fastsetja fjárhæð sóknargjalda. Gjaldskyld losun gróðurhúsalofttegunda og úrvinnslugjald: Gert er ráð fyrir að fjárhæð losunargjalds vegna hvers tonns gjaldskyldrar losunar verði hækkað úr 3 milljörðum - nei, afsakið, hér er fór ég aðeins fram úr mér í fjárhæðinni. Hér er fjárhæð losunargjaldsins undir og vegna hvers tonns gjaldskyldrar losunar verður fjárhæðin hækkuð úr 3.430 kr. í 5.767 kr. Þetta er breyting sem leiðir af breytingum á meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu eins og það var á árstímabili sem lýkur 31. júlí ár hvert. Jafnframt eru lagðar til hækkanir á úrvinnslugjaldi vegna plastumbúða, heyrúlluplasts, olíuvara, svartolíu, halogenaðra efna, málningar og rafhlaðna. Gert er ráð fyrir að þessar breytingar hafi óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru var gistináttaskattur felldur brott tímabundið með bráðabirgðaákvæði við lög um gistináttaskatt frá 1. apríl 2020 til og með 31. desember 2021. Að óbreyttu ætti bráðabirgðaákvæði því að renna sitt skeið um áramótin. Í þessu frumvarpi er lögð til tímabundin framlenging á bráðabirgðaákvæðinu og verði það að lögum verður greiðsla og innheimta gistináttaskatts felld niður til og með 31. desember 2023. Verði tillagan að lögum kemur hún til með að lækka skatttekjur ríkissjóðs um 860 millj. kr. á árinu 2022 og 1.030 milljónir á árinu 2023 að gefnum forsendum og þetta er allt að meðtöldum virðisaukaskatti. Áhrif til lækkunar á vísitölu neysluverðs eru áætluð 0,01% á næsta ári. Hér er einfaldlega um það að ræða að ferðaþjónustan er sú grein atvinnulífsins sem kannski er helst enn í sárum. Við höfum ákveðnar ráðstafanir enn á landamærum. Við sjáum að ferðalög eru ekki orðin eins og áður var og gistiþjónusta í landinu er enn að jafna sig eftir heimsfaraldur. Þess vegna myndi það skjóta skökku við að kynna til sögunnar að nýju skatt sem myndi aftur gera þeirri atvinnugrein erfiðara fyrir að reisa sig við. Í stjórnarsáttmálanum er nokkuð fjallað um gistináttagjaldið og rætt um það að eftir því sem atvinnugreinin taki að nýju við sér þá verði endurnýjaður gistináttaskattur kynntur til sögunnar og boðað er að það verði skoðað með sveitarfélögunum hvort hægt sé að finna útfærslu sem myndi mæta þörfum sveitarfélaganna fyrir ýmiss konar fjárfestingu og ráðstafanir sem tengjast komum ferðamanna. Eins og við þekkjum af eldri umræðu hér í þinginu um það mál skiptast sveitarfélögin dálítið í tvö hólf. Það eru annars vegar sveitarfélög sem hafa mörg gistirými innan sveitarfélagsmarkanna og myndu þar af leiðandi fá talsverðar tekjur af slíkum skatti og svo eru það hins vegar sveitarfélög sem finna töluvert fyrir ferðamannastraumnum án þess að vera með mörg gistirými og slík sveitarfélög kalla eftir því að fá hlutdeild í skattinum sem er ætlaður til þess að mæta beinum og óbeinum kostnaði fyrir sveitarfélögin beint af komum ferðamanna. Þetta er löng umræða sem ég ætla ekki að fara út í nákvæmlega hér en frumvarpið gerir sem sagt ráð fyrir því að næstu tvö árin myndum við geta unnið nánar með reynsluna af því að hafa haft þennan skatt og fylgst náið með því hvernig greininni gengur að reisa sig við eftir heimsfaraldur. Við gætum átt þetta samtal við sveitarfélögin og ég hlýt að benda á að í upphafi, þegar við opnuðum á það í stjórnarsáttmálanum frá 2017 að eiga samtal við sveitarfélögin um gistináttaskattinn, var ávallt gert ráð fyrir því að það samtal færi fram í einhverju heildarsamhengi fjárhagslegra samskipta ríkis og sveitarfélaga. Mig langar til að færa mig úr gistináttaskattinum yfir í grunnforsendur flokkunar ríkisaðila samkvæmt lögum um opinber fjármál. Við leggjum í þessu frumvarpi til breytingu á 50. gr. laga um opinber fjármál ásamt nauðsynlegum breytingum til samræmis á öðrum greinum. Þetta er gert til þess að laga ákveðið ósamræmi þar sem alþjóðlegi hagskýrslustaðallinn um opinber fjármál, sem við köllum almennt GFS, tekur alfarið mið af eðli starfseminnar við flokkun ríkisaðila í A-, B- og C-hluta aðila samkvæmt núverandi 50. gr. laganna, þ.e. GFS-staðallinn tekur alfarið mið af eðli starfseminnar við flokkun ríkisaðila en flokkun í A-, B- og C-hluta samkvæmt núverandi 50. gr. ræðst af ábyrgðarsjónarmiðum. Hérna þykir rétt að gera breytingar svo samræmis sé gætt við framsetningu á opinberum fjármálum. Þetta skiptir máli svo ekki þurfi sífellt að vera með einhvers konar sérstakar skýringar þar sem byggð er brú frá einum staðli yfir í aðra framsetningu. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir helstu atriði frumvarpsins og vil láta þess getið undir lok míns máls að við samningu frumvarpsins var m.a. skoðað hvort framlengja ætti átakið Allir vinna. Það er átak sem hefur gengið út á það að endurgreiða einstaklingum að fullu virðisaukaskatt af tiltekinni þjónustu og hefur reynst vel. Við höfum í gegnum tíðina ýmist verið að styðjast við 60% endurgreiðsluhlutfall eða 100% endurgreiðsluhlutfall og ég vil bara láta þess getið hér að við erum að greina hver möguleg áhrif af því væru á næsta ári að framlengja átakið, skoða gögn um það hvernig átakið hefur reynst á þessu ári og þann tíma sem við höfum verið með 100% endurgreiðslur í gildi. Mér þykir mjög líklegt að við munum leggja til að átakið verði framlengt. Það er svona álitamál hversu lengi það ætti að vera, en þessum gögnum myndum við vilja geta komið á framfæri við þingið á næstu dögum eftir að málið hefur farið til nefndar til frekari skoðunar. Ég vildi láta þess getið, vegna þess að ég hef fundið fyrir umræðu um þetta atriði sérstaklega og vissulega vorum við að ræða þetta í kosningum fyrir ekki alls löngu og flestir sammála um að rétt væri að framlengja átakið. En ég vildi hins vegar byggja undir slíka tillögugerð með gögnum sem gætu dýpkað umræðuna og þau eru að fæðast. Þá vil ég láta þess getið að frumvarpið hefur áhrif á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt eins og menn geta getið sér nærri. Það er gert ráð fyrir að þessi verðlagsuppfærsla krónutöluskatta skili ríkissjóði 1,7 milljörðum, eins og ég rakti áðan, og þar eru inni hliðaráhrif á virðisaukaskattinn. Þetta eru takmörkuð áhrif upp á 0,08% á vísitölu neysluverðs og tekjuskatturinn lækkaður um 2,3 milljarða vegna framleiðniviðmiðs sem ég rakti áðan. Heildarútgjöld barnabóta eru áætluð 13,9 milljarðar. Það má áætla að með þeim breytingum sem hér eru lagðar til vaxi útgjöld vegna barnabóta þó nokkuð miðað við það sem ella hefði orðið. Ég er ekki með þá tölu hjá mér í augnablikinu en ég myndi treysta mér til að slá á að það gæti munað allt að 2 milljörðum. Tillaga í frumvarpinu um óbreyttar viðmiðanir vaxtabótakerfisins leiðir til þess að útgjöld vegna vaxtabóta nema 2,2 milljörðum á árinu 2022. Við sjáum af þessu að vaxtabótakerfið er smám saman, ár frá ári, að skreppa saman og við hafa tekið önnur úrræði, almenna íbúðakerfið, hlutdeildarlánin og fleiri úrræði, sem vekur upp spurningar um það hvort við ættum mögulega að flytja þá fjármögnun alfarið yfir í þessi nýju úrræði. En hér er ekki verið að leggja það til heldur gengið út frá því að vaxtabætur á næsta ári verði 2,2 milljarðar. Ég hef rakið þetta með gistináttaskattinn og sömuleiðis með atvinnutekjur ellilífeyrisþega, að tvöfalda frítekjumarkið. Aðrar breytingar hafa ýmist áhrif á tekju- og/eða gjaldahlið en eru mjög óverulegar. Að því sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að bæta eigi afkomu og möguleika örorkulífeyrisþega til virkni og atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Þetta er göfugt markmið og við vitum, vegna kannana sem gerðar hafa verið fyrir Öryrkjabandalagið, að ein helsta hindrunin fyrir atvinnuþátttöku öryrkja eru skerðingarnar í kerfinu, skerðingarnar sem valda því að þegar fólk með skerta starfsgetu finnur starf við hæfi þá éta launin nær strax upp greiðslurnar frá Tryggingastofnun. Þetta er fátæktargildra þar sem skatta- og bótakerfið vinnur beinlínis gegn sjálfsbjargarviðleitni fólks. Hér er um að ræða áttunda fjárlagabandorm hæstv. ráðherra Bjarna Benediktssonar og þetta eru áttunda fjárlögin þar sem frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum stendur í stað. Og núna með þessum bandormi verður það hátt í helmingi lægra en frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki á sama tíma og bilið milli lífeyris og launa hefur breikkað og breikkað. Hvernig væri það nú að hækka frítekjumarkið hjá þessum hópi, auka frelsi fólks með skerta starfsgetu til að afla sér tekna [[Forseti hringir.]]og sækja sér bjargir utan almannatryggingakerfisins, t.d. hækka það til jafns við frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki? Er það eitthvað sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra myndi styðja?
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir um stjórnarsáttmálann. Við höfum það að markmiði að auka möguleika öryrkja til atvinnuþátttöku og helsti þröskuldurinn sem hefur verið í vegi fyrir því eru áhyggjur Öryrkjabandalagsins af starfsgetumatinu og einkum því að starfsgetumatið geti leitt til einhvers konar gildru þar sem svo virðist sem starfsgetumat sé til staðar en þegar á það er látið reyna þá gengur verr en menn vonuðust til og þá verði erfitt að komast aftur inn á gamla kerfið. Ég hef margoft lagt til að við bregðumst við þessu með því einfaldlega að tryggja ákveðna endurkomuleið inn á kerfið og það er á forræði félagsmálaráðherra að leiða þá vinnu og sú vinna hefur reyndar staðið yfir lengi. Það er ekki gott að bera saman frítekjumark atvinnutekna ellilífeyrisþega og öryrkja vegna þess að þetta eru ekki lengur sambærileg kerfi. Kerfisbreytingin sem við gerðum á ellilífeyri almannatrygginga árið 2016 [[Forseti hringir.]]breytti því kerfi í grundvallaratriðum en þá óskaði Öryrkjabandalagið eftir því að fá að njóta áfram óbreytts kerfis.
Virðulegi forseti. Nei, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, helsti þröskuldurinn er ekki áhyggjur Öryrkjabandalagsins af starfsgetumati. Helsti þröskuldurinn er skerðingakerfið sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur viðheldur. Það er alveg á hreinu. Hvernig stendur á því að það er alveg sama hversu vel árar í samfélaginu, það er alveg sama hvort það er uppgangur í hagkerfinu eða hvort það er kreppuástand, að það þarf alltaf að skilja þá tekjulægstu eftir? Hæstv. fjármálaráðherra finnur alltaf einhverja afsökun fyrir að ríghalda grunnbótum almannatrygginga langt undir lágmarkslaunum. Hann finnur alltaf einhverja afsökun fyrir því að ríghalda frítekjumarki t.d. lífeyristekna hjá eldri borgurum í 25.000 kr. Hann finnur alltaf einhverja afsökun fyrir því að halda frítekjumarki atvinnutekna hjá öryrkjum í 109.600 kr. ár eftir ár eftir ár.
Virðulegi forseti. Hugmyndin með starfsgetumatinu er einmitt sú að fólk geti farið út á vinnumarkaðinn og unnið án skerðinga, neytt starfsorku sinnar án skerðinga en fengið bætur sem endurspegla þá örorku sem metin hefur verið. Að þessu leyti til er ég bara algjörlega ósammála hv. þingmanni. Annars er það þannig, ef við skoðum þróun kaupmáttar bóta almannatrygginga á undanförnum árum, að erfitt er að finna tímabil þar sem kaupmáttur þeirra bóta hefur vaxið jafn mikið jafnt og þétt ár eftir ár og ég hafna því þess vegna algerlega að við höfum látið öryrkja sitja sérstaklega eftir. Allar rannsóknir sýna, hvort sem litið er til ellilífeyrisþega eða annarra þeirra sem treysta á almannatryggingakerfið, að það hefur tekist að verja og bæta við kaupmáttinn ár frá ári. Stóra verkefnið sem bíður okkar í tilviki öryrkja er að gera allsherjarkerfisbreytingu sem ég talaði fyrir í aðdraganda kosninga og bind vonir við að við náum að framkvæma á þessu kjörtímabili.
Virðulegur forseti. Ráðherra talaði um, í sambandi við Allir vinna, að menn væru að klóra sér í hausnum yfir því hvort halda ætti því áfram. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra ætti að hætta því og láta þetta vera áfram. Þetta er frábært framtak og kemur heimilunum virkilega til góða. En það sem ég klóra mér í hausnum yfir og ég vil fá skýringar á er hvers vegna í ósköpunum talað er um það hér ár eftir ár að framlengja eigi bráðabirgðaákvæði vegna Framkvæmdasjóðs aldraðra, að framlengja bráðabirgðaákvæði vegna kostnaðar heimilanna, að framlengja bráðabirgðaákvæði vegna víxlverkandi örorkulífeyris, að framlengja bráðabirgðaákvæði vegna frítekjumarks örorkulífeyrisþega. Þetta er endalaust, það er endalaust talað um að framlengja einhver bráðabirgðaákvæði. Og hvaða afleiðingar hafði það á sínum tíma þegar það gleymdist að framlengja bráðabirgðaákvæði við skerðingu lífeyrissjóðs aldraðra? Það endaði sem dómsmál. Hvers vegna í ósköpunum er ekki séð til þess að leysa þetta í eitt skipti fyrir öll, og hætta að framlengja þessu ár eftir ár? Hver er ástæðan?
Virðulegi forseti. Það er nú eins og ég lét getið um hér áðan, varðandi átakið Allir vinna, að ég hafði vonast til að geta komið með betur undirbyggð gögn en hægt var að undirbúa fyrir framlagningu frumvarpsins. Ég boða það þess vegna að eftir að við höfum fjallað um málið í ráðherranefnd og eftir atvikum í ríkisstjórn mun ég leggja til ákveðnar breytingar við nefndina. Við sjáum bara hvernig úr því spilast hér í þinginu. Ég heyri það sem hv. þingmaður segir að hann myndi styðja það enda gerðu flestir flokkar það fyrir kosningar, ef ég man rétt. Varðandi framlengingu á bráðabirgðaákvæðum eru þær í öllum tilvikum ívilnandi. En það er þessi saga sem hv. þingmaður var að rekja hér og hún er til vitnis um að okkur hefur ekki tekist að fara í heildarendurskoðun á kerfinu. Þess vegna erum við föst í þessum endalausu framlengingum ár hvert á ýmsum ívilnandi ákvæðum laganna. Ég held að við verðum að láta okkur hafa það einu sinni enn. En mér finnst meiru skipta að við förum í þessa alvöruvinnu. Ég held að hægt sé að gera miklar umbætur á kerfinu án þess að það þurfi að kosta mjög mikið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég vil benda á að hann sagði að Öryrkjabandalagið hefði stoppað endurskoðun almannatryggingakerfisins þegar eldri borgarar fengu sína endurskoðun. Það hefði verið Öryrkjabandalaginu að kenna. Það var ekki Öryrkjabandalaginu að kenna vegna þess að Öryrkjabandalagið vildi bara ekki kyngja því sem því var boðið, var ekki sátt við það. Við skulum hafa það alveg á hreinu. Síðan er annað sem er stórfurðulegt í þessu. Hann segir að öryrkjar hafi ekki setið eftir. Ég bið hæstv. ráðherra þá að skýra það út fyrir mér hvernig í ósköpunum stendur á því að öryrkjar með 109.000 kr. frítekjumark, ef það væri uppreiknað síðan það var sett á, þ.e. 109.000 krónurnar, þá eru það 220.000 kr. Ég bið hæstv. ráðherra líka að skýra það út fyrir mér hvers vegna í ósköpunum allir styrkir sem öryrkjar fá eru fastir og hækka ekki. Og þeir hafa setið fastir undanfarin ár og áratugi? Er það ekki skerðing?
Virðulegur forseti. Ég held að það þjóni litlum tilgangi að reyna að rekja þá sögu hvers vegna ekkert varð úr því að afgreiða frumvarp eftir margra ára vinnu sem í upphafi var leidd af Pétri heitnum Blöndal. Síðan tók Þorsteinn Sæmundsson við og það hafa verið nokkrir félagsmálaráðherrar sem hafa fengið talsvert svigrúm í fjármálaáætlunum og fjárlögum til að hrinda þeim breytingum í framkvæmd. Það var engin samstaða um breytingarnar í þeim hópi sem stóð að tillögugerðinni og þar sátu fulltrúar frá Öryrkjabandalaginu. Það liggur alveg ljóst fyrir að ef þessar breytingar hefðu orðið hefðu útgjöld ríkissjóðs verið nokkrum milljörðum hærri yfir umrætt tímabil. Ég vil bara nefna, vegna þess að hv. þingmaður segir að þarna hafi verið hugmyndir sem menn vildu alls ekki kyngja, að það liggur fyrir að ríkissjóður hefði greitt mörgum milljörðum meira út í bætur yfir tímabilið frá því að þetta gerðist. [[Forseti hringir.]]Nú er í sjálfu sér ekki svigrúm til að svara öllu öðru sem spurt var um.
Forseti. Ég vil spyrja ráðherra aðeins um þá breytingu sem virðist vera á því hvernig ráðuneytið meðhöndlar 69. gr. almannatryggingalaga þar sem nú er gert ráð fyrir leiðréttingu á vanmati hækkana 2021. Verðbólgan varð hærri en gert hafði verið ráð fyrir 2021, svo að munar 0,8%, sem á þá að leggja ofan á hækkun ársins 2022. Það er 3,8% launaþróun 2022, 0,8% bætast við það sem verður 4,6% grunnur. Svo ákveður ríkisstjórnin að bæta við 1% í viðbót upp á 5,6%. Hingað til hefur skýringin verið sú að það megi bara gera þessa breytingu einu sinni á ári og þá fyrir fjárlög komandi árs en núna er komin ný skilgreining án þess að lög hafi sérstaklega breyst, ég sé alla vega ekki í þessu frumvarpi að verið sé að breyta neinu í lögunum sem ætti að breyta skilgreiningunni. Mig langar því að spyrja ráðherra: Af hverju er þessi viðhorfsbreyting til notkunar á þessum lagaákvæðum?
Virðulegur forseti. Í sjálfu sér er engin breyting varðandi túlkun ákvæðisins sem fjallar um lágmarksbreytingar sem ber að gera um hver áramót. Það hefur alltaf verið sjónarmið fjármálaráðuneytisins að hver ríkisstjórn geti síðan ákveðið að breyta umfram þær lágmarkskröfur sem lög kveða á um. Hér hefur að jafnaði verið miðað við þær verðlagsforsendur sem almennt eru notaðar í frumvarpinu og þegar það gerist, eins og átti við árið 2021, að verðbólgan verður hærri má segja að það sé ekki óeðlilegt að horft sé til þess að bæturnar hækki þá a.m.k. um það sem munar á því að verðlag varð á endanum hærra en forsendur fjárlagafrumvarpsins gengu út frá. En því til viðbótar er hér, og bara til að undirstrika enn frekar hvernig við horfum á 69. gr., tekin sjálfstæð ákvörðun um 1% til viðbótar sem ríkisstjórnir geta ákveðið að gera.
Forseti. Ég er alveg sammála því að ríkisstjórn getur ákveðið að bæta í umfram lágmarkið en þetta er í fyrsta skipti sem tekið er tillit til vanáætlunar fyrra árs. Það sem er áhugavert við það er að þá er þróun verðlags tekin, munurinn á henni, sem er lægri tala en launaþróun. Ef horft væri til launaþróunar frá október 2020 til október 2001 - ég veit ekki alveg hver vænt launaþróun er á árinu 2021, það er ekki fjallað um það í fjárlagafrumvarpinu - eru það 7,6%. Þá vantar í raun 3% ef taka ætti tillit til 69. gr. um að það sé hærri talan af annaðhvort launaþróun eða verðbólgu sem horfa eigi til. En ríkisstjórnin velur í fyrsta sinn að horfa til þess hvernig raunþróun hefur verið og leiðrétta fyrir því en velur þá lægri töluna en ekki þá hærri. Hvers vegna gerir ríkisstjórnin það?
Virðulegi forseti. Ég verð að leyfa mér að vísa til skriflegs svars sem ég hef skilað hingað til þingsins áður úr ráðuneytinu um það hvernig við teljum rétt að túlka 69. gr. Við höfum reyndar í því sambandi á einhverjum tímapunkti líka átt í skoðanaskiptum við umboðsmann Alþingis. En það er algengt að í umræðu um 69. gr. sé sú túlkun notuð hér á þinginu að horfa eigi til launavísitölunnar eins og hún er reiknuð, en við höfum talið að það sé í raun og veru réttara að horfa til þeirra umsömdu kjarasamningshækkana sem hafa verið í gildi á viðmiðunarárinu. Og það er það viðmið sem almennt hefur verið litið til.
Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Mig langar í fyrra andsvari að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem kemur fram á bls. 13 í frumvarpsplagginu, undir lið 3.7, um sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Þar kemur fram að þetta verði hækkað úr 100.000 kr. á mánuði í 200.000 kr., sem sagt úr 1,2 milljónum á ári í 2,4 milljónir, og að kostnaðarauki ríkissjóðs vegna þessa sé 540 milljónir. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Var lagt mat á það hverjar tekjur ríkissjóðs verða af þessari breytingu?
Virðulegi forseti. Stutta svarið við þessari spurningu er: Nei. Við höfum almennt í kostnaðarmati verið að nota stöðugar forsendur. Við höfum skoðað heiminn eins og hann breyttist ekkert við að hækka frítekjumarkið og hvað það myndi þá kosta ríkissjóð í ný útgjöld. Það er í raun hin hefðbundna kostnaðarmatsaðferð ráðuneytisins við skatta- og gjaldabreytingar. Mér finnst hv. þingmaður vera að gefa í skyn að þessir fjármunir muni ekki týnast í hagkerfinu og ég er nú sammála því. Þá er á endanum alltaf spurning: Hvert fara peningarnir? Hvaða hlutfall af þessum peningum endar í virðisaukaskattsgreiðslum og hvað fer í sparnað o.s.frv.? Við höfum ekki gert tilraun til þess að meta það.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra. Það verður í öllu falli ekki seinna en í erfðafjárskatti sem ríkissjóður læsir klónum í hluta af þessum fjármunum aftur. En ég held að það sé nú verulega stór hluti sem skilar sér inn fljótlega aftur, bara í ljósi þess hvernig fólk nýtir viðbótarkrónur sem það hefur til ráðstöfunar. Í seinna andsvari langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Ég veitti því ekki athygli, missti reyndar af fyrstu mínútu ræðunnar eða svo, en það varðar skattalega meðhöndlun nýorkubíla, hvort einhverra breytinga væri að vænta frá fyrri ákvörðunum. Ég finn þetta ekki í fljótu bragði í bandorminum og það væri áhugavert að heyra, í ljósi þess að hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir að verkefnið Allir vinna sé til sérstakrar skoðunar, hvort við megum eiga von á því að það komi einhverjar breytingar inn er varða skattlagningu nýorkubíla.
Virðulegur forseti. Ég get svarað því þannig að við höfum ekki verið að undirbúa framlengingu á ívilnandi ákvæðum varðandi t.d. tengiltvinnbílana. Ég tek hins vegar eftir því að framleiðendur ná sífellt betri árangri við að draga úr losun slíkra bíla og er í raun stórmerkilegt að sjá hversu mikil breyting hefur orðið á skömmum tíma, jafnvel nokkuð stórir og þungir bílar eru farnir að losa þriðjunginn af því sem þeir gerðu áður, og hér er ég að bera saman tengiltvinnbíla í báðum tilvikum. En stóra verkefnið sem bíður okkar á þessu sviði er að hafa aftur tekjur af umferð í landinu og langtímaþróunin bendir til þess að ef við gerum ekkert í málinu muni tekjur ríkissjóðs skreppa saman um hátt í 1% af landsframleiðslu sem væri á verðlagi dagsins í dag kannski í kringum 30 milljarðar á ári, sem eru þá ekki fyrir hendi til að fjármagna samgöngukerfið. Þessu verðum við að bregðast við.
Forseti. Við ræðum hér um fjárlagabandorminn og ég ætla að byrja á því að fara yfir atriði sem mér líst mjög vel á. Þar ber helst að nefna þau nýmæli að árleg uppfærsla skattleysis- og þrepamarka í tekjuskattskerfinu verði hér eftir miðuð við hækkun neysluverðsvísitölunnar og áætlaðan framleiðnivöxt í hagkerfinu. Þetta er snjallt og með þessu er verið að slá tvær flugur í einu höggi, viðhalda sveiflujöfnunaráhrifum tekjuskatts- og bótakerfisins en um leið verjast ójafnaðaráhrifum af raunskattsskriði. Þessi breyting snýst um það, og það er skýrt tekið fram í greinargerð, að koma böndum á raunskattsskrið, þá þróun þegar skattbyrði tekjulægri hópa eykst og eykst af miklu meiri þunga en skattbyrði þeirra tekjuhærri. Þetta sætir nokkrum tíðindum því að síðan hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson tók við embætti árið 2013 hefur skattbyrði tekjulægstu hópa íslensks samfélags aukist ár eftir ár, stig af stigi. Hvernig gerðist það? Jú, það gerðist vegna þess að persónuafsláttur fylgdi ekki launaþróun vegna þess að bótafjárhæðir rýrnuðu að raunvirði og skerðingarmörk vaxta- og barnabóta hækkuðu ekki í takt við laun og fasteignaverð og þetta var bara pólitísk ákvörðun. Raunskattsskrið af þessu tagi, þetta er skemmtilegt orð, er bara klassísk leið hægri manna til að hækka skatta á venjulegt fólk á meðan skattbyrðin er lækkuð hjá hinum tekjuhæstu og eignamestu, hún er færð til. Lengst af talaði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um þetta raunskattsskrið sem eins konar náttúrulögmál, eitthvað sem hlyti bara að gerast þegar uppgangur væri í hagkerfinu. En það er fagnaðarefni að með þessum bandormi er horfið af þeirri braut með þessum mjög snjalla hætti og viðurkennt að koma þurfi böndum á raunskattsskrið, svo að ég noti nú orðalag úr greinargerð frumvarpsins. Auðvitað hefðu samt margar af tekjulægri fjölskyldum landsins alveg þegið það að vera hlíft við aukinni skattbyrði síðustu átta árin þegar sköttum og gjöldum var einmitt létt af stórútgerðinni og ríkasta fólkinu á Íslandi. Þetta er til bóta en að öðru leyti er þetta ekkert sérlega geðslegur bandormur. Í fjárlögunum sjáum við enga raunhækkun framlaga til barnabótakerfisins og í þessum bandormi er þess mjög vandlega gætt að hvers kyns hreyfingar á fjárhæðum og skerðingarmörkum feli ekki í sér aukin útgjöld eða aukinn stuðning við barnafjölskyldur á Íslandi yfir það heila. Það er bara verið að hliðra til peningum innan kerfisins. Barnafólk þarf áfram að búa við skarpar skerðingar og tekjutengingar, ólíkt því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum þar sem litið er á barnabætur sem svona almennt stuðningsnet, verkfæri til að létta undir með fólki sem er að ala upp börn, lágtekju- og millitekjufólki. Þetta og svo auðvitað hin algjöra stöðnun í þessum fjárlagapakka þegar kemur að félagslegri húsnæðisuppbyggingu er ekki gott veganesti inn í kjarasamningana á næsta ári. Við sjáum líka í bandorminum að áfram er gert ráð fyrir því að Framkvæmdasjóður aldraðra hlaupi undir bagga þegar kemur að rekstri hjúkrunarrýma frekar en að geta einbeitt sér að sínu grunnhlutverki, sem er uppbygging nýrra hjúkrunarheimila, nokkurs sem sárvantar vegna útskriftarvanda Landspítalans og ómanneskjulegs álags í heilbrigðiskerfinu. Það má vera að ríkisstjórnin líti fyrst og fremst á aukna heimaþjónustu sem lausn á þessum vanda, a.m.k. ber stjórnarsáttmálinn það með sér, þar er ekki einu sinni minnst á hjúkrunarheimili og hjúkrunarrými. En þá kemur það náttúrlega á óvart að engin merki eru um neitt stórátak í heimaþjónustu í fjárlagafrumvarpinu. Hér bólar heldur ekkert á alvörusókn í loftslagsmálum, til að mynda þegar kemur að grænum gjöldum eða grænum ívilnunum. Þar sjáum við bara algera lognmollu svo að þessi fjárlagapakki í heild endurspeglar ekki með neinum hætti þá staðreynd að ríkisstjórnin hefur uppfært loftslagsmarkmið sitt, stefnir núna loksins að 55% samdrætti í losun fyrir árið 2030, sem er náttúrlega orðin tóm ef því markmiði verður ekki fylgt eftir þegar kemur að útgjöldum og tekjum ríkisins. Það segir sig sjálft. Í frumvarpinu er heldur ekki sýnd nein alvöruviðleitni til að jafna byrðarnar í samfélaginu, beina skattheimtunni að ofurarði, ofureignum eða ofurtekjum. En verst af öllu er þó kaldlyndið gagnvart þeim hópum í íslensku samfélagi sem verst standa, ekki síst þeim sem reiða sig á lífeyri. Með breytingunum á frítekjumarki, sem hér eru boðaðar, verður staðan þannig eftir áramót að frítekjumark eldra fólks vegna atvinnutekna verður orðið átta sinnum hærra en frítekjumarkið vegna lífeyristekna. Almenna frítekjumarkið á áfram að standa í 25.000 kr. á mánuði og eftir það byrja bara skerðingarnar að bíta. Og hvaða hópur er það sem þarna er skilinn eftir? Jú, á hverjum bitnar þetta? Þetta bitnar á fólkinu sem hefur unnið lýjandi störf alla ævi. Þetta bitnar á verkafólki. Þetta bitnar á iðnaðarmönnum, hjúkrunarfræðingum, sjómönnum, fólkinu sem hefur unnið erfiðisvinnu og þarf heilsu sinnar vegna að leggja niður störf þegar komið er á eftirlaunaaldur, láta sér nægja greiðslur frá Tryggingastofnun og frá lífeyrissjóðnum sínum. Þetta er eldra fólkið sem á að sitja eftir með átta sinnum lægra frítekjumark. Hvað þýðir það t.d. fyrir eldri konu sem hefur alið upp þrjú börn, borið hitann og þungann af heimilishaldinu eins og oft er, barnauppeldinu, unnið slítandi störf á lágum launum þess á milli? Óskertur væri ellilífeyrir hennar 266.000 kr. eins og kerfið er í dag en segjum að hún fái 80.000 kr. úr lífeyrissjóði þá skerðast bæturnar um tæpar 25.000 kr. og eftir að skatturinn hefur líka tekið sitt verða eftir fyrir þessa konu 271.000 kr., 5.000 kr. aukalega. Það er nú allur ávinningurinn af því að hafa greitt í lífeyrissjóð alla ævi eins og almannatryggingakerfið okkar er í dag. Finnst hæstv. fjármálaráðherra forsvaranlegt að skattpína fólk með þessum hætti? Og hvernig dettur hæstv. fjármálaráðherra í hug, og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, að viðhalda þessu kerfi ár eftir ár frekar en að hækka frítekjumarkið vegna lífeyristekna og binda enda á langvarandi kjaragliðnun milli launa og lífeyris? Hvers vegna er það ekki gert? Ég hef nægan tíma, sýnist mér, þannig að ég ætla líka að víkja nokkrum orðum að öryrkjum, að fólki með skerta starfsgetu. Eins og ég minntist á áðan er frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum 109.600 kr. Það frítekjumark hefur staðið í stað í tíu ár. Það hefur staðið í stað í hverjum einustu fjárlögum sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson hefur lagt fram og í hverjum einasta fjárlagabandormi. Tökum raunverulegt dæmi um hvað þetta þýðir: Kona með 75% örorku - segjum að hún fái tímabundið verkefni í einn og hálfan mánuð og 153.000 kr. greiddar fyrir verkið. Hvernig spilast þetta þá? Jú, greiðslur Tryggingastofnunar skerðast um 53.000 kr. Skatturinn tekur 78.000 kr. og eftir standa 27.000 kr. Svona er fyrirkomulagið. Finnst hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktssyni þetta sanngjarnt kerfi? Getur hann réttlætt það að hafa þetta skerðingarkerfi svona áfram eftir átta ára setu í fjármálaráðuneytinu? Vill hæstv. fjármálaráðherra í alvörunni skilja við kerfið svona þegar hann lætur af embætti einn daginn? Þetta eru spurningar sem vakna þegar þessi bandormur er lesinn. Vonandi getur hæstv. ráðherra útskýrt betur fyrir okkur hver heildarhugsunin er, hvert hann og ríkisstjórnin eru að fara með almannatryggingakerfið okkar. Þá bendi ég á að einhverjir frasar um að það þurfi að taka kerfið til heildarendurskoðunar á kjörtímabilinu o.s.frv. eru ekki gilt svar þegar menn hafa setið átta ár í embætti og nú fjögur ár með sömu flokkunum í ríkisstjórn.
Virðulegur forseti. Ég vil kannski byrja á því að segja nokkur orð um raunskattsskriðið sem við boðuðum að við vildum bregðast við. Lengst af var umræðan um það að það væri ósanngjarnt að þrepamörkin milli þrepa í tekjuskattskerfinu fylgdu einni vísitölu, launavísitölunni, en persónuafslátturinn annarri, neysluvísitölunni, og það er alveg rétt að það hefur gerst yfir tíma að átt hefur sér stað raunskattsskrið á Íslandi. En það er ekki bara undanfarin ár heldur má segja að það hafi gerst alveg frá upphafi staðgreiðslukerfisins þar sem svo virðist sem við höfum kannski farið fullbratt af stað með háum frítekjumörkum sem yfir tíma voru unnin til baka. Við skulum segja að það hafi á næstum því 30 árum verið unnið til baka. Þegar við förum yfir þetta tímabil og gerum það upp þá finnst mér sjálfsagt að ræða um skattbyrðina fyrir einstaka tekjuhópa á tímabilinu. En það eru önnur atriði sem skipta samt sem áður meira máli. Ráðstöfunartekjur fólks, kaupmáttur, skiptir miklu meira máli en skattbyrði. Hvernig gengur okkur að auka ráðstöfunartekjur fólks? Krónurnar sem fólk hefur úr að spila í lok mánaðar skipta á endanum alltaf miklu meira máli en tæknilega talan skattbyrði. Í þessu samhengi hefur okkur gengið frábærlega og okkur hefur gengið alveg einstaklega vel á undanförnum árum þar sem við höfum farið í gegnum kjarasamninga þar sem sérstök áhersla hefur verið lögð á hækkun neðri enda launastigans sem hefur viðhaldið þeirri yfirburðastöðu sem við höfum haft að launajöfnuður er hvað mestur á Íslandi, ekki bara á Norðurlöndunum heldur í heiminum öllum. Þrátt fyrir allt tal um raunskattsskrið þá búum við í samfélagi þar sem ráðstöfunartekjur fólks hafa vaxið jafnt og þétt og þær hafa vaxið meira en annars staðar. Þessu er öllu hægt að fletta upp á tekjusagan.is, sem er vefur sem ég átti frumkvæði að því að setja saman til þess einmitt að geta tekið umræðu af þessu tagi á grundvelli raunupplýsinga.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra talaði um raunskattsskrið sem þróun sem hefði átt sér stað áratugum saman. En það er nú samt þannig að ef við lítum þó nokkur ár aftur í tímann sjáum við að það er tímabil þar sem raunskattsskriðið átti sér ekki stað í sama mæli og áður þar sem það gerðist loksins að skattbyrði tekjuhæstu tíundanna jókst meira, jókst meira að segja meðan skattbyrði tekjulægstu tíundanna dróst örlítið saman. Þetta er þegar ríkisstjórn jafnaðarmanna og Vinstri grænna var við völd. Hæstv. ráðherra minntist á vefinn tekjusagan.is og mér fannst einmitt athyglisvert að á þeim vef er hvergi hægt að sjá nákvæmlega skattbyrði milli ára. Þetta fannst mér svolítið áberandi þegar vefurinn var kynntur með pompi og prakt fyrir nokkrum árum. Það er nefnilega þannig að þótt hæstv. fjármálaráðherra tali um að ráðstöfunartekjur ráðist m.a. af skattbyrði þá er það staðreynd að því meiri sem skattbyrðin er þeim mun lægri verða ráðstöfunartekjur hjá hópum. Skattbyrði heldur aftur af ráðstöfunartekjum, veldur því t.d. að hjá sumum hópum í íslensku samfélagi aukast nafnlaun meira en ráðstöfunartekjurnar - nú er ég búinn að missa þráðinn en þetta hangir saman. Það er ekki hægt að slíta ráðstöfunartekjur frá skattbyrði eins og ráðstöfunartekjur séu það eina sem skiptir máli. Skatturinn skiptir líka máli og allt eru þetta pólitískar ákvarðanir um það hvernig gæðunum í samfélaginu okkar er skipt.
Virðulegi forseti. Það var nú eiginlega einmitt punkturinn minn að ráðstöfunartekjurnar hefðu ekki getað vaxið ef við hefðum gengið of langt í skattlagningu launahækkana. Við hljótum að stefna að því markmiði að bæta lífskjör fólks, að tryggja að fólk fái að njóta erfiðisvinnu sinnar og fái að halda eftir sanngjörnum hlut af vinnuframlagi sínu. Þess vegna finnst mér hinn eini rétti mælikvarði í þessu efni vera ráðstöfunartekjurnar og kaupmáttur þeirra yfir tíma. Ef við erum í keppni við önnur lönd um skattbyrði þá held ég að við verðum með afskaplega mikla rörsýn á kerfið okkar. En um skattbyrðina, þróun hennar yfir tíma og þar með talið raunskattsskriðið, var skrifuð heilmikil skýrsla af Axel Hall fyrir nokkrum árum - hann er doktor í tekjuskatti og einn okkar allra færasti maður til að taka þetta til samanburðar, og gerði það mjög nákvæmlega - þar sem það er dregið fram, það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, að raunskattsskriðið er staðreynd. Ég held að ég myndi vilja lýsa því þannig að við hefðum þurft að gera leiðréttingu á tekjuskattskerfinu eftir breytinguna sem var tekin upp með staðgreiðslunni á sínum tíma þar sem kerfið skilaði ríkissjóði yfir tíma einfaldlega ekki þeim tekjum sem nauðsynlegar voru. Svo hefur sú mikla breyting átt sér stað í íslensku samfélagi að fleiri og fleiri hafa notið góðs af verðmætari störfum, við erum að framleiða svo miklu meiri verðmæti í dag, svo að við höfum staðið undir því að fólk láti hluta af launum sínum renna í tekjuskatt. Þetta er mikilvæg umræða. Ég segi: Ráðstöfunartekjurnar eru alfa og omega en skattbyrðin skiptir að sjálfsögðu máli, sérstaklega þróun skattbyrðinnar yfir tíma og svo þurfum við að horfa á hluti eins og tekjujöfnuð og slíka þætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svarið. Hann sagði að tekjujöfnuður skipti máli í sínum huga svo að ég vænti þess að sú ríkisstjórn sem nú er að hefja störf, eða endurnýja heitin eftir fjögurra ára starf, grípi til afgerandi aðgerða til að auka jöfnuð í íslensku samfélagi. Það framleiðniviðmið sem stungið er upp á í skýrslu Axels Halls, sem hæstv. fjármálaráðherra nefnir, er gott skref út af fyrir sig en það þarf að ganga lengra og ég velti fyrir mér t.d. hvort ekki þurfi t.d. að gæta þess, þótt ekki verði kannski miðað við framleiðni, að frítekjumörk í almannatryggingakerfinu hreyfist svolítið í takt við t.d. persónuafslátt og skattleysismörk í tekjuskattskerfinu til að auka jöfnuð. Við þurfum að draga úr og stöðva þessa langvarandi kjaragliðnun í almannatryggingakerfinu. Ég hvet hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, fyrst honum er annt um tekjujöfnuð, til dáða.
Frú forseti. Ég ætla að vera sammála hæstv. ráðherra um það að það eru ráðstöfunartekjurnar sem skipta öllu máli. En þá þarf líka að huga að dreifingu þeirra, hvernig þær skiptast á milli mismunandi tekjutíunda eða tekjuhópa í samfélaginu. Það er sama hversu oft ég spyr að því í fjárlaganefnd, minnist á að ráðstöfunartekjur hafi aukist, og minni á að það skipti máli hvernig sú dreifing er, þá fæ ég aldrei svör eða greiningu í kjölfarið á því hvernig ráðstöfunartekjur hafa skipst á milli þeirra sem eru með lægstu tekjurnar og hinna sem eru með hæstu tekjurnar. Það má til dæmis gera ráð fyrir því að ráðstöfunartekjur hærri tekjutíunda hafi hækkað þó nokkuð mikið í kjölfar hækkandi hlutabréfamarkaðar í faraldrinum. Það er augljóst að ráðstöfunartekjur miðtekjuhópanna hafa aukist umfram ráðstöfunartekjur lægstu tekjuhópanna, sérstaklega með tilliti til þeirra breytinga sem verið er að gera varðandi almannatryggingar og réttindi þeirra sem þar eru en það er tekið fram í lögum að hækka eigi þær tekjur a.m.k. í takt við launaþróun eða vísitölu neysluverðs, hvort sem er hærra. Ef launaþróun er lægri en vísitala neysluverðs hækkar lífeyrir almannatrygginga samkvæmt vísitölu neysluverðs. Ef launaþróunin er hærri þá hækkar hann samkvæmt því. Nú er í fyrsta sinn verið að viðurkenna það vanmat sem hefur verið gegnumgangandi undanfarin 20 ár og það er leiðrétt aftur á bak og þá er miðað við vísitölu neysluverðs. En launaþróunin er hærri og það er ekki miðað við hana. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvernig við getum einhvern veginn klórað okkur í gegnum þetta þegar hæstv. ráðherra vísar málinu eitthvað annað. Þið verðið að horfa í ráðstöfunartekjur, gjörið svo vel hér eru ráðstöfunartekjur, [[Forseti hringir.]]en við fáum aldrei svörin um það hvað þær þýða fyrir hinar mismunandi hópa samfélagsins.
Virðulegur forseti. Ég vil biðjast afsökunar, ég ruglaðist alveg í ríminu þegar ég fór héðan út úr salnum. Ég áttaði mig ekki á því að ég þyrfti að taka við andsvörum. Því miður held ég að ég verði að biðja hv. þingmann að bera spurninguna upp aftur. Ég hreinlega hélt ég væri laus allra mála næsta hálftímann.
Forseti. Það er bara eins og gengur og gerist. Ég var að fjalla um það að ég væri sammála hæstv. fjármálaráðherra um það að ráðstöfunartekjur séu alfa og omega í þessu. En vandinn sem við glímum við hefur alltaf verið hvernig ráðstöfunartekjur dreifast á milli mismunandi tekjuhópa. Við höfum séð það í faraldrinum að fjármagnstekjur hafa hækkað mjög mikið sem þýðir að ráðstöfunartekjur þeirra tekjuhærri hafa verið að hækka mjög mikið. Það dregur auðvitað meðaltalsráðstöfunartekjurnar upp. Maður spyr út í þetta í fjárlaganefnd: Já, þetta eru ráðstöfunartekjur, frábært, en hvaða áhrif hefur það t.d. á þá sem eru með lægstu launin, eru með lífeyri almannatrygginga? En það fást engin svör. Við sjáum að ríkisstjórnin er að leiðrétta vanáætlun sína frá síðasta ári. Gert var ráð fyrir 3,6% verðlagsþróun en hún varð 4,4%, varð sem sagt 0,8% hærri en miðað var við og nú á að leiðrétta það. Vandinn er sá að launaþróun hefur verið 7,6% á undanförnu ári þannig að ef við leiðréttum laun lífeyrisþega miðað við verðlagsþróun þá erum við að hækka þau minna en launaþróun hefur verið. Þar af leiðandi er augljóst að kjarabæturnar, ráðstöfunartekjurnar, aukast minna þar en hjá öðrum. Ofan á það voru gerðar krónutöluuppfærslur í lífskjarasamningunum og ef þú breytir þeim yfir í prósentutölur fyrir þá lægst launuðu er það miklu lægri krónutala sem hefur neikvæð áhrif á ráðstöfunartekjurnar ef miðað er við aðra. Já, eins og hæstv. ráðherra segir, ráðstöfunartekjur skipta máli en þá þurfum við líka að horfa á hvar þær eru og hvernig þær birtast fyrir mismunandi hópa sem hefur aftur áhrif inn í þessa umræðu um skattskrið og hvernig skattar leggjast líka mismunandi á mismunandi hópa. Þetta er tvöfalt vandamál.
Virðulegi forseti. Ég tek bara heils hugar undir orð hv. þingmanns, þetta eru góðar athugasemdir og hugleiðingar. Það sem við sjáum í fjárlagafrumvarpinu og fjárlagabandorminum sem við ræðum er ávísun á það að þessi þróun, þar sem lífeyrir dregst aftur úr lægstu launum í samfélaginu, haldi áfram næstu ár. Þessi smáviðbót, sem birtist í frumvarpinu í forsendum um þróun almannatrygginga, dugar hvergi nærri til til að stöðva það sem kallað er kjaragliðnun og veldur auknum ójöfnuði í samfélaginu. Maður hefur líka áhyggjur af ójöfnuði meðal eldra fólks, inni í þeim hópi. Ég man ekki betur en að ég hafi séð nýlegar rannsóknir sem sýna að ójöfnuður meðal eldra fólks er umtalsvert meiri á Íslandi en víða annars staðar. Þá hlýtur nú eitthvað að vera bogið við almannatryggingakerfið okkar, þetta skerðingarkerfi.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða aðeins um lægstu tekjutíundina, fólkið á Íslandi sem býr við minnstu ráðstöfunartekjurnar, fólkið á Íslandi sem lifir við fátækt. Það að einhver á Íslandi, einu ríkasta landi heims, skuli lifa við fátækt er skammarlegt. Það eru að sjálfsögðu ánægjulegar fréttir í þessum svokallaða bandormi að ríkisstjórnin ætli að tvöfalda frítekjumark aldraðra á milli ára. Hins vegar er sorglegt að átta sig á því að sú aðgerð hefur einungis áhrif á um 1.400 af 40.000 öldruðum á Íslandi. Með öðrum orðum: Þetta hljómar eins og mjög gjafmild ríkisstjórn sem ætlar að gera mikið fyrir þá sem lifa við fátækt en sannleikurinn er sá að kostnaður ríkisins við þessa breytingu er ekki mikill. Nær hefði verið að ráðast í aðgerðir sem nýttust breiðari hóp aldraðra. Má þar t.d. nefna atriði sem var einnig nefnt í ræðu hér á undan, að hækka frítekjumark á eftirlaun úr lífeyrissjóðum, t.d. til jafns við atvinnutekjurnar, þ.e. upp í um 200.000 kr. á mánuði. Já, það er skammarlegt hvernig við förum með þær kynslóðir sem tryggðu þá velsæld sem við lifum við í dag. En það eru ekki bara þeir öldruðu sem við hugsum ekki nógu vel um. Í dag eru yfir 21.000 manns með 75% örorku- eða endurhæfingarmat hér á landi. Þessi fjöldi hefur tvöfaldast frá aldamótum og hækkar ár frá ári. Um 30% þessa hóps eru undir fertugu og tveir þriðju eru konur. Þessi hópur á mjög erfitt með að sækja sér bjargir annars staðar en inn í sjálft almannatryggingakerfið þar sem íslenskur vinnumarkaður tekur lítið sem ekkert á móti fólki með skerta starfsgetu og bætur sem ríkissjóður greiðir skerðast mjög hratt ef öryrkjar reyna að vinna. Þannig er frítekjumark atvinnutekna öryrkja 109.600 kr. og hefur verið óbreytt í áratug. Ef verðlagshækkunum hefði verið fylgt væri þetta frítekjumark nú mun hærra. Að auki er lágmarksframfærslutrygging þeirra sem fá örorku- og endurhæfingarlífeyri um 265.000 kr. á mánuði fyrir þá sem ekki fá greidda svokallaða heimilisuppbót en 333.000 kr. hjá þeim sem fá slíka. Það þarf ekki að vera með doktorsgráðu, eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vildi að einhver hefði, maður þarf ekki doktorspróf í stærðfræði til að komast að þeirri niðurstöðu að hér sé um fátæktargildru að ræða og að mjög erfitt sé fyrir fólk í þessari stöðu að losna út úr þeirri gildru. Þetta er gildra þar sem m.a. eru engir hvatar til að taka þátt á vinnumarkaðnum. Á sama tíma og þessi mörk haldast þau sömu og lífeyririnn hækkar minna en launaskrið sjáum við annað í samfélaginu hækka og hækka eins og t.d. húsnæðiskostnað. Hér er kjörið tækifæri, fyrir ríkisstjórn sem vill raunverulega bæta kjör þeirra verst settu, til að hafa alvöruáhrif. En þegar þetta er rætt, eins og t.d. við hæstv. ráðherra hér áðan, er fátt annað um svör en að verið sé að hugsa upp nýtt kerfi. Þangað til að þetta nýja kerfi tekur við, sem við fengum ágætissögukennslu um áðan að hafi verið rætt í áraraðir, mega þessir blessuðu öryrkjar og ellilífeyrisþegar bara lifa í fátæktargildru og geta beðið þangað til ríkisstjórnarflokkarnir ná saman um raunverulegar aðgerðir. En miðað við hvað tók þau í langan tíma að semja sín á milli um stóla myndi ég ekki halda niðri í mér andanum að þessar breytingar gerist hratt. Eins og áður var nefnt eru einungis 1.400 af 40.000 ellilífeyrisþegum með atvinnutekjur og verða fyrir þeirri breytingu sem frítekjumark hefur áhrif á. Ég skil þetta að vissu leyti því að aldraðir eiga það skilið að þurfa ekki að vinna fram á síðustu stund til að geta lifað mannsæmandi lífi. En öryrkjar eru að stórum hluta ungt fólk sem hefur áhuga á því að taka virkari þátt í samfélaginu sé þess kostur. En núverandi kerfi, sem ríkisstjórnin heldur áfram að svelta, er þvert á móti letjandi. Það borgar sig ekki fyrir öryrkja að vinna hlutastörf. Það borgar sig ekki að leggja sitt af mörkum. Við þurfum að gefa öryrkjum tækifæri til að vinna ef þeir þess óska og öðlast þannig aftur þá starfsgetu sem þeir eiga skilið án þess að við séum að refsa þeim fyrir það. Ég vona því að ríkisstjórnin og nefndir innan Alþingis sem ræða þessi mál sýni þá forsjá að horfa til þess að tvöfalda frítekjumark sem fyrst, ekki bara tvöfalda heldur að gera frítekjumark öryrkja jafnhátt og þau leggja til að gera við aldraða. Mig langaði líka að tala aðeins um barnabætur. Ríkisstjórnin talar mikið um hvað þau séu að gera góða hluti í að hækka barnabætur. Að sjálfsögðu er gott að þær séu að hækka á milli ára. En sannleikurinn er sá að þessar hækkanir duga ekki til að halda í við hækkandi útgjöld. Það er líka mikilvægt að muna að fyrir marga, sér í lagi ungt fólk með börn, er þetta lífsnauðsynleg búbót til þess að geta veitt börnum sínum mannsæmandi lífsgæði. Einnig er vert að hafa í huga að barnabætur eru í raun ekki styrkur eða bætur heldur er þarna verið að tala um ákveðna tilfærslu á milli kynslóða. Við sem eigum börn sem hafa vaxið úr grasi erum að borga að hluta til hærri skatta sem yngra fólk sem er með börn er að fá í formi barnabóta. Hægt er að tala fallega um að við séum að hækka barnabæturnar en raunveruleikinn er sá að Ísland er langt undir meðaltali OECD-ríkjanna, svo að ekki sé talað um Norðurlandanna sem eru með mun ríflegri stuðning en við erum með hér á landi. Ísland er t.d. eina landið á Norðurlöndunum fyrir utan Danmörku sem skerðir barnabætur vegna tekna. Í Danmörku er miðað við mun hærri upphæðir en hér. Hér skerðast barnabætur strax við lágmarkslaun. Danirnir völdu skemmtilega upphæð vegna þess að þeir byrja að skerða við svipuð laun og þingmenn fá. Kannski ættum við að hugsa hvort þetta væri ekki eitthvað sem við gætum tekið upp. Já, það er til skammar að á Íslandi skuli vera fólk sem lifir við fátækt. Við sem hér sitjum berum þá ábyrgð að bæta úr slíku.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2022. Þar kennir margra grasa en ég vil byrja á að ræða þá uppákomu sem varð í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann fór að tala um þegar samið var um skiptingu kerfisins hér á árum áður þegar eldri borgarar sömdu og króna á móti krónu skerðingar þeirra voru teknar út. Hann sagði hreinlega að öryrkjar hefðu verið skildir eftir og þeir hefðu tapað milljörðum á því. Það verður að segjast alveg eins og er að öryrkjar hefðu farið mjög illa út úr því starfsgetumati sem var í þeim drögum sem þar voru sett fram. Það hefði valdið algerum hörmungum hjá þeim hópi vegna þess að þegar þessi umræða fór fram var talað um ákveðnar þvinganir, að þvinga hóp öryrkja í eitthvað sem þeir myndu aldrei ráða við og þeir fengju engu að ráða um hvort þeir gætu eða gætu ekki. Og ekkert til vara þannig að þeir gætu varið sig ef kerfið sem þeir áttu að fara í gengi ekki upp. Þetta sýnir sig líka best þegar hæstv. fjármálaráðherra fullyrðir, eins og hann gerði áðan í andsvörum, að öryrkjar hafi fengið ótrúlega miklar hækkanir. Öryrkjar undanfarinna áratuga hafa ekki fengið nema rétt að ná því að þakka fyrir hækkanir í samræmi við vísitölu neysluverðs á hverju ári. Samt stendur skýrum stöfum í 69. gr. að farið skuli eftir launaþróun og ekki eftir vísitöluhækkuninni nema hún sé hagkvæmari. Þetta hefur valdið því að örorkulífeyririnn er það lágur, sem hann er í dag, að sumir eru í fátækt og aðrir virðast vera í sárafátækt. Það segir sig líka sjálft að það er stórfurðulegt kerfi sem þessi ríkisstjórn og ríkisstjórnir undanfarinna ára verja sig með þegar þær segja við einstaklinga sem þær ætla að veita styrk - hvort sem það er til lyfjakaupa, bensínkaupa eða á einhvern annan hátt, fyrir hjálpartæki eða annað - að þeir skuli hafa fasta krónutölu og sú krónutala er ekki látin hreyfast í áratug eða áratugi. Það er skerðing. Verið er að lækka stórlega tekjur þeirra sem þurfa á þessum styrkjum að halda. Það sækir enginn um þessa styrki og það fær enginn þessa styrki nema hann þurfi nauðsynlega á því að halda. Það er enginn að fá bílastyrk, það er enginn að fá lyfjastyrk nema þurfa á því að halda. Það er ömurleg sýn að núverandi ríkisstjórn og undanfarnar ríkisstjórnir skuli ár eftir ár, áratugum saman, hafa leyft sér að níðast á þennan hátt á þeim sem virkilega þurfa á því að halda að fá þetta. Við sjáum líka hvað þetta kerfi er arfavitlaust - eins og þegar ég fór í andsvar við hæstv. ráðherra - þegar verið er að framlengja til bráðabirgða hverju atriðinu á fætur öðru. Svo koma þeir úr ríkisstjórn hingað upp mjög stoltir af því að þeir ætli að hækka frítekjumark eldri borgara úr 1.200.000 í 2,4 milljónir á ári, eða úr 100.000 kr. upp í 200.000 kr. Þvílík ofrausn. Það sem er kannski stórmerkilegast í þessu er að þeir segja að það kosti 500 milljónir. En hefur einhver séð útreikninginn á því hvernig það kostar 500 milljónir? Ég hef ekki séð hann, enda gætu þeir ekki sýnt þann útreikning, það er útilokað vegna þess að þetta kostar ekki krónu. Þetta er hagur ríkisins af því að skatttekjur, virðisauki og ýmsir aðrir jákvæðir hlutir eru ekki teknir með í dæmið. Það sem er merkilegast við þetta er að þeir gera ekkert fyrir öryrkja í þessu samhengi. Það eiga að vera sömu 109.000 kr. og hafa verið síðan 2012 sem ættu í dag að vera að lágmarki 220.000 kr. ef rétt væri gefið. Nákvæmlega það sama gildir um þessar krónutölur og með eldri borgarana. Það er hagur ríkisins að leyfa þessu fólki að vinna. Ef öryrki sem er á strípuðum launum getur unnið fer hann að vinna og borgar skatta og hann hefur það betra. En ríkisstjórnin segir: Nei, það verður að skerða. Til hvers að fara að vinna ef þú veist að það sem þú átt að fá í vinnulaun verður tekið af þér? Ég er með það alveg á hreinu að við í þinginu værum ekkert að vinna hérna og við myndum aldrei leggja okkur eins mikið fram og við gerum ef við vissum fyrirfram að við fengjum engin laun, þau yrðu bara skert, króna á móti krónu. Það er svo heimskulegt að það ríður ekki við einteyming að svona kerfi skuli viðgangast. Ríkið er tilbúið að borga einstaklingi sem er á örorku fyrir að hann sitji heima og það refsar honum gróflega ef hann reynir kannski að vinna í þrjá mánuði. Fyrir einstaklinga sem fara út á vinnumarkaðinn er kerfið svo flókið. Þótt þú sért með frítekjumark eru ákveðnar bætur sem skerðast alltaf. Þú lendir alltaf í vandræðum með kerfið vegna þess að það er byggt þannig upp, vísvitandi og viljandi, að skerðingarnar eru ekki á einum stað, þær eru út um allt kerfið. Þess vegna kallar maður þetta keðjuverkandi skerðingar. Þær geta sveigst út um allt. Það sem er eiginlega fáránlegast í þessu öllu er að þetta er ekki bara innan kerfisins, það fer líka út til sveitarfélaga og í félagsbótakerfið þar, eins og t.d. í sérstakar leigubætur. Ég veit það ekki en ef nóbelsverðlaun væru veitt fyrir heimsku og heimskulegt kerfi þá myndum við vinna, alveg á stundinni. Og við myndum líka vinna ef veitt væru nóbelsverðlaun fyrir að viðhalda gjörsamlega heimskulegu kerfi og bæta í það aftur og aftur, bæta í það: Við ætlum að framlengja þetta og hitt til bráðabirgða. Og víxlverkun örorkubóta og lífeyrissjóða, maður er oft búinn að tala sig bláan um hvað þetta er vitlaust kerfi. En hvað gerir ríkisstjórnin? Jú, við ætlum að halda áfram með það. Og hvaða afsökun hefur hún alltaf? Jú, hún hefur þá afsökun að ekki sé búið að semja við öryrkja. Ekki hefur verið séð til þess að öryrkjar hlýði ríkisstjórninni og fari út á vinnumarkað á þeirra forsendum, ekki á forsendum öryrkjanna sjálfa, nei, á forsendum ríkisstjórnarinnar. Kannski er það að mörgu leyti ekki sanngjarnt, og það hefur verið notað sem rök, að ef við tökum tvo einstaklinga á vinnumarkaði, annar er öryrki og hinn er fullvinnandi frískur einstaklingur, og þeir vinna hlið við hlið, að ef öryrkinn væri ekki skertur væri hann að fá meira en hinn vinnandi maðurinn. Það er enginn vandi að ganga frá kerfinu þannig að það sé ekki. Við eigum að miða t.d. við meðallaun en ekki að byrja strax. Við erum með stórfurðulegt kerfi. Barnabótakerfið okkar er t.d. líka eitt furðufyrirbrigðið, að við skulum skerða bætur við lægstu laun. Tveir einstaklingar á lágmarkslaunum, barnabætur þeirra byrja strax að skerðast. Við erum ein á Norðurlöndum með svo stórfurðulegt kerfi. Sumar Norðurlandaþjóðir eru með þannig kerfi að það skerðist ekki neitt. Sumar eru með kerfi þar sem skerðingin byrjar þegar mánaðarlaun eru komin yfir milljón en við byrjum að skerða strax við lægstu laun. Þetta sýnir okkur svart á hvítu að við þurfum að fara að breyta kerfinu þannig að það sé mannúðlegt og auðskiljanlegt. Það er auðvitað alveg óþolandi að við skulum hafa búið til kerfi sem er svo flókið að enginn skilur það og allra síst þeir sem eiga að lifa í því. Hugsið ykkur, þegar maður spáir í þetta verðbólguskot sem er komið, að í upphafi þessa árs var öryrkjum og eldra fólki stillt upp við vegg og það átti að reikna út hver verðbólgan yrði til að geta sett fram rétta tekjuáætlun. Hafið þið séð Seðlabankann eða bankana geta reiknað út rétta verðbólgu? Þeir hafa kannski verið eitthvað nálægt því en kannski hefði verið nær að spyrja öryrkjana og eldri borgarana hver væri rétta verðbólgan þegar þeir voru að fylla út skattskýrsluna sína og áætla tekjurnar fram í tímann. Málið er einfalt núna, það er eitt sem liggur mest á í þessu samhengi og það er að samþykkja og lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Meðan svo er ekki held ég að það sé dauðadæmt að reyna að endurskoða kerfið. Það þarf að drífa í því strax eftir áramótin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks og síðan að tala um kerfi fyrir öryrkjana og breyta því, einfalda þetta bútasaumaða skrímsli sem Tryggingastofnun og almannatryggingakerfið er orðið, gera það einfalt. Svo einfalt þurfum við helst að hafa það að hvert einasta mannsbarn skilji það. En ég óttast að það verði því miður ekki raunin. Ef maður les fjármálaáætlun er ekki reiknað með neinu fyrir þennan hóp og eins og hefur komið fram er ríkisstjórnin ofsalega stolt og ánægð og finnst hún hafa gert alveg rosalega mikið fyrir þennan hóp að ætla að gefa honum 1% umfram verðtryggingu, 1% sem skilar þeim lægstu 1.500 kr. eftir skatta og jafnvel engu eftir skerðingar. Það er aumt og því miður er ekkert í þessu riti sem breytir því. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra sé einmitt að boða það stoltur að þetta sé allt sem koma skal. Ég vona samt heitt og innilega að þessi ríkisstjórn sjái einhvern tíma ljós fram undan en ég stórefa að svo verði. Þau hafa ekki hingað til sýnt það, á þeim fjórum árum sem þau hafa verið við völd, og þau sýna það ekki í fjárlagafrumvarpinu, ekki í þessum breytingartillögum. Ég óttast mest að þau geri það ekki heldur þegar frumvarpið kemur til 2. umr. Ég vona samt heitt og innilega að þau taki sig til og séð verði til þess að allir þeir sem eru í almannatryggingakerfinu, eldra fólk sem hefur gjörsamlega setið eftir í Covid og öryrkjar sem hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þess að þeir hafa líka setið eftir heima, fái a.m.k. 100.000 kr. skatta- og skerðingarlausa eingreiðslu nú fyrir jólin. Ég held að það ætti ekki að vera erfitt miðað við skúffupeninga og annað sem ríkisstjórnin og ráðherrar hafa sent frá sér eða spreðað.
Forseti. Spólum eitt ár aftur í tímann og horfum fram á árið 2021. Gert er ráð fyrir 3,4% launaþróun og 3,6% verðbólgu. Ríkisstjórnin, fjármálaráðuneytið, ákveður, samkvæmt lögum um almannatryggingar, að hækka almannatryggingar um 3,6%, sem er hærri talan af þessu tveimur, launaþróun og vísitölu. Nú sjáum við hins vegar að verðlagsþróun vísitölu neysluverðs hækkar um 4,4%, er 0,8% hærri en gert var ráð fyrir. Þannig að þau sem sáu fram á 3,6% hækkun fyrir ári verða fyrir vonbrigðum, að sjálfsögðu. En þá kemur ríkisstjórnin og segir: Heyrið, þessi 0,8%, við ætlum ekki að greiða ykkur það afturvirkt. Látum það vera. En hækkum það alla vega, tökum tillit til þess núna. Hækkum ekki um 3,8%, eins og gert er ráð fyrir að launaþróun verði á næsta ári, sem er hærra en verðbólgan á að vera á næsta ári, sem er áhugavert út af fyrir sig. Þá ætlum við að segja: 4,6%, gjörið svo vel, af því að ykkur vantaði 0,8% í fyrra Og svo ætlum við að vera aðeins meira góð og bæta heilu prósenti ofan á það, 5,6%. Frábært. Er það ekki æðislegt? Það hljómar mjög jákvætt. En eins og við byrjuðum á að segja þá er það sem er hærra, launaþróun eða verðlagsþróun, sem skiptir máli. Frá október 2020 til október 2001 hefur launaþróun verið 7,6%, launavísitalan. Þannig að ef bæta ætti það upp vantar 3% ofan á þetta. Ef tekið væri tillit til 1% líka myndi það verða enn þá meira. Hvernig leggst þetta tilboð í þennan hóp, að mati hv. þingmanns?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Ég verð bara að segja að mér finnst þetta skelfilegt. Það er alveg sama hvernig á þetta er litið vegna þess að það áttu að vera 7% um síðustu áramót, lágmark, og ef við værum að gera eitthvað rétt þá værum við líka með lágmark sjö komma eitthvað prósent um þessi áramót. Þannig að í heildina ættu þetta að vera 15%. En ég set alltaf spurningarmerki við þetta. Það setur alltaf að mér kuldahroll við tilhugsunina um þessar prósentuhækkanir vegna þess að þetta eru lágar bætur. Þeir sem eru lægstir þarna, þeir sem eru í búsetuskerðingum eru þarna rétt um 250.000 kr. fyrir skatt, þeir sem eru á besta stað þar. Síðan er byrjað að skerða og þeir eru komnir með krónu á móti krónu skerðingar inn í dæmið, komnir aftur með þetta ógeð, krónu á móti krónu skerðingar, sem er ekkert annað en 100% eignaupptaka. Hvað skila svona hækkanir þessu fólki? Við vitum það ekki, en við vitum að þetta er ofboðslega misjafnt. Sumir fá jú eitthvað út úr þessu kerfi og geta verið sæmilega ánægðir með kannski 4.000–5.000 kr. í vasann á mánuði. En aðrir, sem lenda verst í þessu og fara jafnvel yfir í félagsbætur sveitarfélaganna og sérstöku húsaleiguuppbótina og skerðast þar, þeir tapa. Þeir geta aldrei grætt á þessu. Eina leiðin fyrir þennan hóp er að breyta kerfinu eða, sem ég hef alltaf sagt, að setja þetta í gegnum skattkerfið: Hættum að skatta fátækt. Tökum þetta gegnum skatt. Og hvaða afleiðingar hefur það líka? Ef við tökum þetta í gengum skatt þá hefur það ekki áhrif á verðlagið. En ef við setjum þetta hinum megin þá byrjar boltinn að rúlla. Allar þessar prósentuhækkanir valda því að boltinn fer að rúlla og verðbólgan eykst. Og hverja sitja sárastir eftir?
Forseti. Tökum aðeins staðreyndir málsins. Frá 1997–2000 hefur launaþróun samkvæmt launavísitölu - sem er mjög svipuð þar sem laun hafa hækkað samkvæmt greiningum BHM, BSRB og ASÍ - verið að meðaltali 6,93% á ári, meðaltalsprósentan var 6,93% á ári. Á sama tíma hefur verðbólgan verið 4,29% á ári. Þetta voru 23 ár, árið 2020. Örorkulífeyrir hefur hækkað um 5,54% að meðaltali, sem er meira en verðbólgan en minna en launaþróun. En af því að það er mismunandi hvort er hærra, verðbólga eða launaþróun þá hefði hún samkvæmt þeim viðmiðum átt að hækka um 7,47% á ári að meðaltali, þ.e. 2% að meðaltali sem safnast upp í um 50% hækkun á þessum grunni sem vantar - 50%. Það eru tölurnar sem verið er að tala um í umræðunni: 300.000–360.000 kr. skatta- og skerðingarlaust o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Það er bara nákvæmlega sú tala í rauninni sem við værum í ef lögum hefði verið fylgt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég er algjörlega sammála, því miður. Það versta af þessu öllu er að við stjórnum þessu ekki. Þá værum við búin að breyta þessu. Það er engin spurning, við værum sko löngu búin að koma þessu í lag. Það segir sig líka sjálft að ef þessir verst settu í þjóðfélaginu hefðu 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust í framfærslu nú í dag, bara á þessu augnabliki, er ég viss um að fullt af fólki þarna úti myndi fagna því alveg gífurlega, vegna þess að við erum að tala um fólk sem er jafnvel með rétt rúmlega 200.000 kr. í búsetuskerðingu, þessir verst settu. Það sem er eiginlega furðulegast við þessa ríkisstjórn er að á síðasta vetri var ekki nóg með að hún setti krónu á móti krónu skerðinguna á þetta, heldur fengu þeir 10% minna en aðrir. Hvernig er hægt að vera svona veruleikafirrtur og láta þennan hóp sem er verst settur fá 10% minna en það sem enginn lifir á?
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er alltaf gaman og lærdómsríkt að heyra af reynslu fólks. Nú hefur hv. þingmaður setið hér á þingi lengur en ég og eflaust heyrt í mörgum öryrkjum sem lifa hreinlega við sárafátækt hér á landi. Þegar það fólk heyrir afsakanirnar sem ríkisstjórnin og stjórnmálamenn veita fyrir því af hverju ekkert er gert í þeirra málum get ég ímyndað mér að hv. alþingismaður finni fyrir mikilli reiði í þjóðfélaginu þegar kemur að þessum málum. Nú er talað um að það þurfi að breyta kerfinu og mig langar að heyra frá hv. þingmanni: Hvaða atriði eru það sem ríkisstjórnin ætti að hafa í huga þegar hún er að byggja upp þetta nýja kerfi sem hún notar endalaust sem afsökun? Hvað þurfa þau að passa svo við lendum ekki í sömu fátæktargildrunum og sama ruglinu og við erum í í dag?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég er búinn að vera í fjögur ár á þingi, en áður var ég í 24–25 ár í kerfinu. Ég var í Sjálfsbjörg, landssambandi hreyfihamlaðra. Ég var í kjarahópi Öryrkjabandalagsins, ég var í stjórn Öryrkjabandalagsins á tímabili og ég var í verkefni um Evrópuár gegn fátækt og félagslega einangrun. Þannig að ég veit nákvæmlega hvernig hlutirnir voru á þeim tíma. Það er ekkert flókið að beita þessu og búa til rosalega flott kerfi. Gerum það eina sem gildir, nr. 1, 2 og 3, að hafa það svo einfalt að allir skilji það. Það er nr. 1, 2 og 3. En það sem þarf aðallega að gera og er eina leiðin til að breyta kerfinu er að tala við þá sem nota kerfið, láta þá vera með, hlusta á þá. Leyfa þeim að benda á hvernig best er að breyta kerfinu. Þetta er eins og við myndum segja, bara núna í dag, að við ætluðum að breyta hér á Alþingi, að breyta nefndum og alls konar hlutum og fundarstjórn og alls konar, og við myndum ákveða að við hefðum ekki hundsvit á þessu og ætluðum bara að láta öryrkjana gera þetta. Heldurðu að ríkisstjórninni myndi detta það í hug? Ekki í eina mínútu. En þeim dettur samt í hug að þvinga kerfi sem þeir eru búnir að búa til upp á öryrkjana og verða alveg steinhissa þegar öryrkjarnir segja: Nei, við viljum ekki þetta kerfi. Þeir töluðu ekki við þá. Það er kominn tími á að ríkisstjórnin sjái til þess að taka upp alvörusamtal við Öryrkjabandalagið, við þá sem þurfa að nýta þetta kerfi, og hlusta og fara eftir því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Það er mjög mikilvægt sem hv. þingmaður nefndi, þetta með að hlusta á notendur kerfisins. Ég kem úr tæknigeiranum og hef lært nákvæmlega þetta á undanförnum 20 árum, að ef maður ætlar að búa til hugbúnað sem virkar þá þarf að hlusta á notendur, annars endar maður með eitthvað sem virkar aldrei. En mig langaði líka að spyrja hv. þingmann: Nú erum við í desember, það eru að koma jól og það er ekki svo að öryrkjar eða eldri borgarar fái einhvers konar desemberuppbót eins og flestir launamenn. Getur hv. þingmaður getur gefið okkur örlitla innsýn inn í hversu erfiður þessi tími er fyrir öryrkja?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanninn fyrir þetta. Það er svolítið merkilegt þegar maður fer að tala um desembermánuð. Það er innbyggt í kerfið að það eigi að borga út desemberuppbót. Í dag er desemberuppbótin að ég held um 47.000 kr. óskertar þannig að hún skili rúmum 30.000 kr. útborgað. En þeir sem dirfast að hafa tekjur annars staðar, ef þeir dirfast að hafa lífeyrissjóð, að hafa verið þvingaðir í eignarupptökuvarinn lífeyrissjóð, að borga í hann, þeir fá ekki neitt. Ég get bent á að þegar ég var í þessu kerfi á sínum tíma held ég að ég hafi fengið 1.000 eða 2.000 kr. í jólauppbót - að setja það í samhengi við það sem við fáum hér í jólauppbót í dag. Ég væri tilbúinn að skipta á núlli hér; ég fengi núll, þeir fengju það sem við fáum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina, þetta er langt í frá fyrsta skiptið sem við heyrum sömu skilaboð úr ranni hv. þingmanns. En ég trúi því að þau verði flutt þar til að þau komist til skila. Ég er að velta því fyrir mér að ég upplifi eiginlega að þingheimur hafi sjaldan verið í betri færum til að koma ákveðnum áherslum til skila þegar kemur að fjárlagaumræðu í ljósi þess hversu ófullkomið plagg þessi fjárlög eru sem við ræðum núna. Það vekur t.d. svona í stóru myndinni undrun mína að hér skuli ekki sitja fleiri þingmenn úr röðum stjórnarflokkanna að ræða þessi mál vegna þess að það er einfaldlega búið að gefa það út að þetta er ófullburða plagg og breytingar munu koma. En mig langaði kannski að spyrja, og ég er svolítið að höggva í sama knérunn og þeir hv. þingmenn sem komu hér upp á undan mér í andsvör við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson, að ef svo færi að það væri í boði tillaga sem gæti náð lengst í því að jafna kjör þessara hópa, öryrkja og eldra fólks, sem hv. þingmaður hefur verið óþreytandi að tala fyrir, hvaða tillaga væri það helst? Ég spyr vegna þess að við tölum öll hér eins og okkur þyki það sjálfsagt mál að laga þetta en það séu einhvern veginn seigfljótandi kerfi sem stoppa okkur. Nú er aldeilis verið að brjóta upp hin ýmsu kerfi í Stjórnarráðinu, taka niður veggi á milli ráðuneyta, búa til ný ráðuneyti. Afleiðingin er að við erum með óljósan stjórnarsáttmála og við erum með drög að fjárlagafrumvarpi. Hvað leggur hv. þingmaður til? Hvað myndi hann leggja til ef hann fengi þá ósk uppfyllta að það kæmi inn bara ein tillaga sem væri raunhæf og gengi lengst í að jafna kjör þessara hópa sem hann hefur talað mest fyrir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir frábæra fyrirspurn vegna þess að þetta er einmitt kjarninn í þessu: Hvað getum við gert nú þegar og það myndi virka, virka 100%? Það er mjög einfalt. Svarið er ofboðslega einfalt. Ég er ekki nákvæmlega með töluna en ég myndi segja í kringum 35.000 kr. skattalækkun. Hverju myndi það skila? Jú, stærsti hópur öryrkja yrði þá næstum því skattlaus. Þetta er sú upphæð, held ég, sem flestir eru í, annaðhvort með aðeins minna eða aðeins meira. Einhvers staðar á þessu bili, ég er ekki með alveg nákvæma tölu. Þetta myndi ég að gera á stundinni. Þetta myndi skila sér beint í vasann til þeirra, beint. Ef þetta hefði verið gert um síðustu áramót ætti hellingur í þessum hópi enn fyrir mat, gæti enn leyst út lyf, sem hann annars getur ekki. Ég veit ekki hversu oft þetta fólk hefur bent á að eftir fyrstu vikuna er þetta búið og þá eru það hjálparstofnanir. Það segir okkur að það er vitlaust gefið. Það segir okkur að við getum og eigum að hjálpa þessu fólki. En við sjáum hvað ríkisstjórnin hefur mikinn áhuga þessu og allir stjórnarliðarnir hér. 1%, það er allt og sumt sem skilar sér ekki einu sinni beint í vasann heldur skilar sér bara inn í þetta kerfi þar sem eru keðjuverkandi skerðingar út um allt og það veit enginn hver fær þúsundkall af þessu, eina krónu eða ekkert.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Þetta var eins skýrt og það gerist. Nú sjáum við bara til með það. En mig langaði í seinni umferð að fara aðeins til baka í orð hv. þingmanns þar sem hann talaði um kjör öryrkja og aldraðra, þá úr þeirra ranni sem mynda þessa ákveðnu jaðarhópa, hvernig þeir koma undan Covid-tímabilinu. Hv. þingmaður talaði um það í tengslum við möguleikana á einhvers konar uppbótargreiðslu nú þegar kemur undir árslok. Þá velti ég fyrir mér: Þekkir hv. þingmaður til þess að aðstæður þessara tilteknu hópa hafi verið kannaðar sérstaklega með tilliti til skerðinga og áhrifa Covid almennt? Við höfum talað um unga fólkið, við erum að tala um börnin, við einblínum á heilbrigðiskerfið, en hefur hagur þessa fólks verið skoðaður með Covid-augum? Vitum við hver áhrifin hafa verið þar? Eða er þetta enn eitt sem gleymist þegar kemur að þessum hópi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn, þarna hitti hún naglann akkúrat á höfuðið. Það hefur alls ekki verið gert og það er eiginlega stórfurðulegt ef við hugsum út í það: Á hverja hefur Covid mest áhrif? Viðkvæma hópa, hópa sem eru með undirliggjandi sjúkdóma, fólk sem er með lungnasjúkdóma. Þetta fólk er búið að vera lokað inni, ekki bara öryrkjar heldur líka eldra fólkið okkar. Það hefur annaðhvort þurft að treysta á nána ættingja til að ná í mat og lyf eða fá sent heim, sem er dýrt. En ég spyr mig hversu margir einstaklingar í þessum hópum komast ekki einu sinni til þess að fá mat, geta ekki farið í biðröð og beðið um mat, maturinn er ekki keyrður heim frá hjálparstofnunum, þannig að þau hafi enga möguleika. Ég spurði þess vegna hérna um daginn hversu margir standa frammi fyrir því að geta ekki valið á milli lýsisflösku eða maltdósar í ísskápnum, heldur sé bara ekki neitt.
Frú forseti. Mig langar að velta því upp hvort það sé fundarfært hjá okkur í dag eða hvort forseti þurfi að gera hlé á þessum fundi vegna þess að stjórnarliðar virðast allir hafa öðrum hnöppum að hneppa en að ræða grundvöll fjárlaga ríkisins næsta árið. Hér erum við búin að ræða bandorminn í tvo klukkutíma. Eini fulltrúi stjórnarflokkanna sem hefur tekið til máls er hæstv. fjármálaráðherra. Er staðan kannski sú að ógnarjafnvægið milli stjórnarflokkanna felur í sér að lyklavöldunum fylgi friðhelgi, að flokkarnir tjái sig ekki hver í annars máli? Hvort heldur sem er, frú forseti, þá óska ég liðsinnis forseta við að vinna bug á þessu vegna þess að það er ólýðræðislegt og það er ólíðandi og það er vanvirðing við þingið að hér sé bara stjórnarandstaðan að hjala ofan í hvert annað.
Virðulegur forseti. Það er ákveðinn lýðræðishalli í því að heyra aðeins sjónarmið stjórnarandstöðunnar, og vissulega hæstv. fjármálaráðherra þegar hann flutti flutningsræðu sína, í þessari mikilvægu umræðu. Man veltir fyrir sér hvar allir stjórnarliðarnir eru, hvort þeir séu kannski bara ekkert mættir í vinnuna. Ég sé þá ekki hérna í salnum. Þeir eru ekki hér til að hlusta á sjónarmið stjórnarandstöðunnar, það er ekki þannig að þau sitji andaktug að heyra hvað við höfum að segja og hafi þess vegna ekki tekið til máls. Þau eru ekki á mælendaskrá, þau hafa ekki tekið til máls, þau hafa ekki einu sinni notað andsvararétt sinn. Ég trúi því varla að þau hafi engar skoðanir á því hvernig eigi að fara með fjármuni ríkisins á næsta ári. Ég bara á mjög erfitt með að trúa því, virðulegi forseti. Ég kalla eftir skýringum á þessum fjarvistum stjórnarþingmanna.
Virðulegur forseti. Ég vil líka taka undir þetta. Ég held að skýringin á því að stjórnarþingmenn eru ekki hérna í salnum liggi kannski í því að þeir skammist sín fyrir og þori ekki að taka þátt í umræðunni um eldri borgara og öryrkja. En af gamalli reynslu þá er ég farinn að hallast að því að þeir skammast sín ekki fyrir eitt eða neitt, eru eiginlega stoltir af því miðað við hvernig þeir koma hérna, ég held að það séu þrír hæstv. ráðherrar búnir að lofsyngja þetta 1% auka fyrir öryrkja. En það er alltaf von. Það var einn stjórnarþingmaður í salnum áðan og mér sýnist sá stjórnarþingmaður ætla að láta sjá sig aftur í salnum og það er þá kannski von að einhverjir fleiri láti sjá sig. Mér finnst það eiginlega bara sjálfsagt, þetta eru þeirra fjárlög, að stjórnarþingmenn láti sjá sig hérna.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þessi orð sem hér hafa fallið og eiginlega að lýsa yfir furðu minni. Í ljósi þess að komið hefur fram í máli forystufólks stjórnarflokkanna að það megi búast við miklum breytingum á þessu fjárlagafrumvarpi og í ljósi þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað og þess stutta tíma sem ríkisstjórnin hefur haft, meinta stutta tíma og hvað það nú er, undra ég mig á því að stjórnarþingmenn skuli ekki hafa áhuga á umræðunni og að koma sínum sjónarmiðum að. Ég átta mig á því að þau sitja með tvöfaldan meiri hluta í fjárlaganefnd. Þar er ekki hin eiginlega þinglega umræða. Þar er ekki málstofan út til samfélagsins. Hún er hér. Mér þætti áhugavert að fá að heyra sjónarmið meiri hlutans sem ætlar jú að ná í gegn miklum breytingum á eigin frumvarpi. Hverjar eru þær? Hvað er fólk að hugsa? Eða er þetta samræða sem þolir ekki dagsins ljós? Er það ástæðan fyrir því að hér sitjum við, stjórnarandstaðan, og ræðum málin án aðkomu stjórnarliða?
Forseti. Í 1. umr. kemur framkvæmdarvaldið með mál til þingsins. Það er þessi meiri hluti sem hefur tekið sér völd til að halda dagskrá þingsins í ákveðinni gíslingu, stjórnar því hvaða mál koma á dagskrá og hvernig umræður eru, hvernig mál eru afgreidd úr nefndum og þess háttar. Ég myndi halda að þau myndu vilja fylgja alla vega málum úr hlaði en það er ekki í rauninni. Við búum við það að stjórnarþingmenn einfaldlega afsala sér völdum til ráðherra sinna og treysta því bara sem þeir leggja fram þrátt fyrir að þeir komi hérna og veifi: Heyrðu, hérna er vinna sem við ætlum að laga. Fáum við engar skoðanir stjórnarþingmanna á því? Er þetta bara skoðanalaust stimpilverkefni sem við erum að glíma við hérna. Manni líður stundum þannig í þingvinnunni. Núna er kominn tími, það þarf að klára og stimpla og öll sú vinna sem búið er að vinna fram að því er í rauninni bara ákveðið formsatriði sem þurfti að ganga í gegnum, þurfti bara að þola, í bið einhvern veginn þar til talinn er hentugur tími til að klára. Er þetta svoleiðis?
Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa verið að nefna. Fyrir okkur sem erum ný hérna og erum að mæta á þennan vinnustað er alveg ótrúlegt að sjá hvers konar vanvirðingu hv. stjórnarþingmenn sýna því sem við erum hér að leggja fram. Það er ekki bara þannig að það séu hv. þingmenn úr stjórnarliðinu sem eru með skilaboð frá sínum þingflokksformönnum um að mæta ekki hingað heldur virðast hæstv. ráðherrar, jafnvel hæstv. ráðherrar sem eru að leggja fram mál, ekki hafa tíma til þess að hlusta á það hvað aðrir hafa að segja. Þetta er algjör vanvirðing, jafnvel fyrir okkur nýliðana sem héldum að unnið væri vel á þingi.
Frú forseti. Það liggja auðvitað ekki fyrir nein skilaboð frá þingflokksformönnum stjórnarflokkanna um að þingmenn í stjórnarmeirihlutanum eigi ekki að taka þátt í umræðunni eða fylgjast með henni, eftir því hvernig þeir kjósa að gera. Í það minnsta liggur ekkert slíkt fyrir af hálfu þingflokks Vinstri grænna og að ég held ekki frá neinum öðrum enda væri slíkt mjög furðuleg vinnubrögð. Ég hef verið hér að fylgjast með þessari umræðu í dag og mun halda áfram að gera það en ég held að það sé mikilvægt að koma málinu hratt og örugglega til nefndar, en að sjálfsögðu þannig að þeir þingmenn sem það kjósa geti komið sjónarmiðum sínum á framfæri í ræðustóli Alþingis. Það er svo sannarlega hægt og ég fylgist með umræðunni enda skiptir það máli þegar við tökum málið til okkar í efnahags- og viðskiptanefnd.
Frú forseti. Ég ætlaði bara að koma hingað upp og þakka hv. þingmanni Reykjavíkurkjördæmis norður, Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir að koma hingað og taka þátt í þessari umræðu. Það er gott að heyra að það er ekki verið að fjarstýra þingmönnum hér. En þetta er alveg rétt. Auðvitað er brýnt að mál komist til nefndar í vinnu en vegna þess að hér hafa beinlínis verið fyrirheit um að það muni taka breytingum hefði maður haldið fyrir fram að akkúrat umræðan hér væri mikilvægt innlegg í þá vinnu. En það gleður mig að heyra að hv. þingmaður Vinstri grænna situr hér og fylgist með. Ég hefði gjarnan kosið að hún tæki þátt ásamt kollegum sínum í umræðunni af því að þingmenn stjórnarmeirihlutans hljóta jú líka að hafa skoðun á því fjárlagafrumvarpi sem við erum að vinna með.
Virðulegur forseti. Ég heyri að það er kallað eftir þátttöku okkar sem tilheyrum stjórnarmeirihlutanum í þessari umræðu og það er sjálfsagt að verða við því. Ég get lofað hv. þingmönnum að þingmenn fylgjast hér með þessari umræðu þó að ekki séu allir í þingsal eða að óska eftir því að komast á mælendaskrá. Hér hefur átt sér stað ágætisumræða um frumvarp sem er nátengt fjárlögunum, sem við eyddum jú töluverðum tíma í að ræða. Og bara vegna þess að hv. þingmenn nefndu sumir hverjir að þeir væru hér í fyrsta sinn og furðuðu sig svolítið á umræðunni, þá er það nú oft þannig að 1. umr. um mál er oft ekki ýkja löng. Fólk er að virða skoðanir sínar og sjónarmið á því sem liggur hér frammi, en dýpsta vinnan á sér stað í nefndinni sjálfri. Ég naut þess nú að vera í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili og þar var mjög spennandi vinna með þetta ágæta frumvarp. Og ég sit nú í fjárlaganefnd þar sem við erum að falla um fjárlögin. Svo gerir maður ráð fyrir því að einmitt þegar við erum búin að fara á dýptina ofan í þessi mál og komin með þau í 2. umr. í þingsal verði umræðan jafnvel enn meiri.
Forseti. Já, það er gott að það er engin skipun til meiri hluta þingmanna um að mæta ekki hérna í ræðustól. En er það þá bara skortur á áhuga? Er ekki búið að vera að tala um mjög mikilvæg og áhugaverð mál hérna, eins og maður myndi halda? Við erum í 1. umr. En það eru þrjár umræður um lög. Ekki sleppum við þá 1. umr. bara af því bara, hvað þá umræðu um svona mikilvæg lög. Þó að það sé eftir einhver vinna í nefndinni og við 2. og 3. umr., þá höfum við alveg lent í því að forseti hefur kvartað hérna á fyrra kjörtímabili undan því að liðurinn um atkvæðagreiðslu sé orðinn enn ein umræðan um frumvörp eða tillögur. En það er einfaldlega af því að það er einungis þá sem er einhver þátttaka af hálfu stjórnarþingmanna í umræðu, sem vantar annars oft. Þannig að ef þeir stjórnarþingmenn eru allir að fylgjast með, hvað er þá málið? Erum við að segja einhverja skrýtna hluti hérna sem ekki eru þess verðir að bent sé á, eitthvað sem taka þurfi tillit til í nefndarvinnunni?
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fleiri hafa sagt hérna og ekki síst orð hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar, sem er, líkt og ég, nýr á þessu þingi. Svörin hafa líka komið mér á óvart frá hv. þingmönnum meiri hlutans, sem hingað hafa komið í pontu og lýst því að þau séu að hlusta. Samt virðast þau ekki sjá tilefni til að taka til máls. Ég er ekki í fjárlaganefnd en hef mikinn áhuga á þessari umræðu. Ég hefði haldið að hér ætti að fara fram umræða þar sem við heyrum báðar hliðar, ekki bara framsögu og síðan það hvaða minni hluti þingsins er ægilega óánægður með allt saman og meiri hlutinn hefur ekkert um það að segja. Ég er mjög forvitin um þau svör og það sem meiri hluti þingsins hefur um það að segja sem hefur komið hér fram í dag og lýsi því yfir að ég sakna þeirrar þátttöku í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér gríðarlega mikilvægt mál sem er í tengslum við fjárlög og hvernig staðið verður að efnahagsmálum næstu fjögur ár. Ríkisstjórnin, þar með talið hæstv. fjármálaráðherra, hefur talað um að þetta sé eitt mikilvægasta verkefni stjórnmálanna næstu árin; að stuðla að sjálfbærum og öruggum ríkisfjármálum, efnahagsmálum. Öðruvísi mér áður brá, að það sé aðeins einn úr hópi stjórnarliða, sem eru með þingmeirihluta upp á 38 þingmenn, sem tekur þátt í umræðunni og er margra manna maki, hæstv. ráðherra. En ég hefði haldið að áhuginn á umræðunni væri meiri en raun ber vitni hjá þingmönnum sem hafa tjáð sig mjög mikið um mikilvægi þess að lækka gjöld, lækka álögur eða lýsa yfir áhyggjum af þeim málum, þegar við ræðum hér frumvarp sem hækkar álögur og gjöld á heimili, lítil og stærri fyrirtæki í landinu. Ég hefði haldið að áhuginn væri meiri í þessu brýna máli sem við ræðum hér. Þetta eru ekki bara einhver aukreitismál heldur risamál sem við erum að fjalla um, fjárlög, fylgifrumvörpin o.fl. Þannig að þetta undrar mig svolítið í ljósi allrar umræðu, en ekki síst í kosningabaráttunni.
Virðulegi forseti. Já, það er gott og blessað að hlusta. En við erum jú í málstofu og hún hlýtur að skiljast sú upplifun að talað sé fyrir daufum eyrum þegar við fáum ekki einu sinni eitt einasta andsvar. Ekki einn stjórnarþingmaður er á mælendaskrá að undanskildum flutningsmanninum, hæstv. ráðherra, ekki eitt andsvar frá stjórnarþingmanni. Það er varla að þeir sjáist hér í salnum og í húsi. Það er eitt að hlusta á okkur með öðru eyranu en það er annað að taka þátt í lýðræðislegri umræðu um það hvernig við ætlum að haga samfélagi okkar, hverjar fyrirætlanirnar þessarar nýju ríkisstjórnar eru. Þau eru nýkomin inn á lokasprettinum fyrir jól með skjal sem menn segja að sé ekki alveg tilbúið og hafa ekkert um það að segja hvað sé að bætast við, hver sé sýn þessa meiri hluta. Upp á hvað ætlið þið að bjóða okkur? Um hvað hafið þið eiginlega að tala? Hvað hafið þið eiginlega að gera hv. þingmenn fyrst þið eruð ekki hér?
Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka það sem ég sagði áðan, það hafa verið skilaboð til þingmanna í stjórnarmeirihlutanum, frá þeim sem stýra þingflokkunum, um að taka ekki þátt í umræðunum. Ég hef heyrt þau skilaboð sjálfur með eigin eyrum og hef rætt um það við aðra hv. þingmenn úr þeim flokkum. Þannig að reynið ekki að neita því. Í fjárlaganefnd sitja níu manns. Af þeim eru sex frá stjórnarmeirihlutanum, þrír frá stjórnarandstöðunni. Við erum 63 þingmenn á Alþingi. Við viljum að rödd okkar heyrist líka. Þess vegna er mikilvægt að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar gefi sér tíma til að taka þátt í þessari umræðu og hlusta á það hvað við höfum að segja.
Virðulegur forseti. Ég held að allt það sem viðkemur fjárlögunum, allt það sem lagt hefur verið fram hér, sé klippt úr síðustu fjármálaáætlun með smábreytingum. Ég held hreinlega að stjórnarliðar skammist sín fyrir þetta og vilji þess vegna ekki ræða þetta. Þau sjá að þetta er svo lélegt að þau geta ekki einu sinni komið hingað upp til að verja þetta. Það eru auðvitað allir stærstu hóparnir skildir eftir, þeir sem þurfa virkilega á einhverju að halda. Ég segi fyrir mitt leyti, ef maður væri hinum megin við borðið, að ég myndi ekki láta í mér heyra, hvað þá reyna að ræða og verja þessi ömurlegu fjárlög sem hafa verið lögð fram. Þau eru eingöngu fyrir þá útvöldu en ekki fyrir þá sem þurfa mest á hjálp að halda.
Frú forseti. Mig langar aðeins að bregðast við orðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hér áðan. Hún nefndi það að meginþungi vinnunnar, aðalvinnan, í tengslum við fjárlög, færi fram í nefndunum, í fjárlaganefnd til að mynda. Rétt eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson sagði hér áðan hefur stjórnarmeirihlutinn komið því þannig fyrir að þau hafa nýtt ýtrasta styrk sinn, þrátt fyrir að ekki sé venja um slíkt, að manni skilst, til að vera þar með fleiri fulltrúa og aukinn meiri hluta miðað við það sem minni hlutinn hefur. Þar sem meginþungi starfsins er hefur stjórnarandstaðan því ekki tækifæri til að koma sjónarmiðum jafn sterkt á framfæri og hér í þingsal. Ég tek því undir þau orð þingmanna sem hér hafa talað að það er undrunarefni að stjórnarþingmenn skuli líta á sig sem einhvern stimpil og stimpilpúða fyrir það sem kemur frá ráðherrunum. Hér í þingsal þarf að eiga sér stað mun dínamískari, innihaldsríkari og dýpri umræða um fjárlög. Til þess að svo megi verða væri fínt að fá þingmenn stjórnarmeirihlutans til að taka þátt í umræðunni.
Frú forseti. Fyrir utan ráðherrana sem voru kallaðir til andsvara í fjárlagaumræðunni fyrir helgi talaði enginn stjórnarliði á laugardaginn. Það töluðu tveir stjórnarliðar um fjögurleytið á föstudaginn og enginn stjórnarliði eftir kvöldmat á fimmtudaginn, fyrir utan einn sem tók nokkur andsvör. Það er því ekki bara í þessu máli sem stjórnarliðar eru að skrópa og skila auðu heldur líka í fjárlögunum sem eru hin hliðin á ríkisfjármálunum. Frú forseti. Þingið tók sitt lengsta hlé í rúma þrjá áratugi eftir að því var frestað í vor. Í hálft ár þurfti fólk ekki að mæta hingað til að ræða þróun samfélagsins, í þessari málstofu lýðræðisins. Í hálft ár gátum við ekki haft aðhald með ríkisstjórninni. Við erum á sjötta fundi kjörtímabilsins og er nokkuð til of mikils mælst að fólk fari að mæta í vinnuna?
Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa verið aðeins of sein að bregðast við. Mig langaði að benda hv. þm. Sigmari Guðmundssyni á að stjórnarmeirihlutinn er langt frá því að vera einhver stimpilpúði á stjórnarfrumvörp. Ef þau frumvörp eru skoðuð sem fóru til hv. efnahags- og viðskiptanefndar á síðasta kjörtímabili sést alveg skýrt að efnahags- og viðskiptanefnd kom með fjöldann allan af breytingartillögum um mál sem þar voru til umfjöllunar. Það er auðvitað rosalega vinsælt í pólitísku upphlaupi að tala um að stjórnarmeirihlutinn sé einhver stimpilpúði og að fólk mæti ekki til vinnu þó að það sitji ekki í þingsal og fari ekki í andsvör um ræður stjórnarandstæðinga sem eru í raun að halda sömu ræður og þeir buðu upp á í kosningabaráttunni. Í 1. umr. fjárlaga var bara rosalega lítið nýtt sem kom fram. En ég hlakka til að taka umræðuna í nefndunum og ekki síður í 2. umr. hér í þingsal. Ég tek svo sannarlega undir það að þessi salur á að vera málstofa. Hér á að eiga sér stað dínamísk og skemmtileg umræða og ég er tilbúin að taka þátt í því.
Forseti. Áhugavert að fá gildismat á því framlagi sem maður leggur til hér í ræðustól Alþingis frá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, kannski hún fylgist þá aðeins með þeim tveimur atriðum sem ég ætla aðallega að bæta við í 1. umr. um þetta mál. Í fyrsta lagi ætla ég að fjalla örlítið um verðlagsuppfærslur krónutöluskatta sem eru alltaf mjög áhugaverðar á hverju ári. Hér er fjallað um að hækkunin nemi 1,7 milljörðum kr. á ári að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Þessi áhrif eru áætluð 0,08%, það er ekki sagt nákvæmlega í greinargerðinni en ég skildi það af framsögu ráðherra að það væri hlutdeildin, ekki hlutfall, heldur hlutdeild í verðlagsþróun vísitölu neysluverðs, verðbólgunni í rauninni. Án alls annars myndi vera 0,08% verðbólga bara út af krónutölusköttunum. Það eru 37 eða 38 milljarðar sem fara í launa- og verðlagsbætur í fjárlagafrumvarpinu sem mundi þýða, gróflega reiknað, að það er hálfur til 1 milljarður eða svo sem eru væntanlega hringrásaráhrif þessara krónutölubreytinga í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Það þarf að taka tillit til þessara krónutöluhækkana á næsta ári. Þannig að 1,7 milljarðar í tekjur minnka þarna um hálfan til 1 milljarð eða svo þar sem þetta hefur líka áhrif á laun sem slík. Verðbólgan er eitt en svo er verðlagsþróunin líka. Þarna er verið að hækka verðlag sem hefur áhrif á kaupmáttinn sem hæstv. ráðherra er svo annt um. Það eru 2,8 milljarðar eða svo af vergri landsframleiðslu sem er þarna verið að bólstra lítillega. Þetta finnst mér áhugavert í samhengi hlutanna. Hitt sem mig langar til að fjalla um er þessi breyting á túlkun laga, sérstaklega á 69. gr. almannatryggingalaga. Ég fjallaði aðeins um þetta í andsvörum við nokkra þingmenn en mig langar að fara yfir það á heildstæðari hátt í ræðu. Hér erum við að fjalla um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2022 og það hefur aldrei gerst áður að horft hafi verið til verðlagsþróunar eða launaþróunar liðins árs þegar verið er að uppfæra lífeyri almannatrygginga fyrir næsta ár. Það er að gerast í fyrsta sinn núna í rauninni. Þá hafa verið ár þar sem ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að hækka umfram lágmörkin sem getið er um í lögunum, það hefur gerst, að ég held, sex sinnum á undanförnum 23 árum eða eitthvað svoleiðis. Þá er þetta í sjöunda sinn sem það væri gert. En við vitum ekki hver raunhækkunin verður og við vitum ekki hvort þessi hækkun verði umfram raunverðbólgu og raunlaunaþróun. Það á eftir að koma í ljós hvort þetta er í raun og veru hækkun umfram það eða ekki. En þetta er, eins og ég segi, í fyrsta sinn sem horft er til baka og sagt: Það var gert ráð fyrir minni verðbólgu en raunin varð, við hækkuðum lífeyri almannatrygginga samkvæmt verðbólguvæntingum sem urðu síðan hærri. Þarna munar 0,8% og við ættum að taka tillit til þess nú á næsta ári og bæta við þessum 0,8% fyrir árið 2022. Mjög gott, frábært. Á þennan hátt hef ég skilið þessa grein, 69. gr. almannatryggingalaga. Þar er kveðið á um að bætur almannatrygginga skuli hækka að lágmarki um það sem er hærra, verðlagsþróun eða launaþróun. Ég veit að launaþróun er mjög flókið hugtak og í raun er ekki til sérstakur útreikningur á því hvað það er í raun og veru þannig að nærtækast er kannski að miða við launavísitölu. Það eru til nokkrar greiningar hjá verkalýðsfélögunum sem hafa sýnt að hækkanir félagsmanna þeirra flútta nokkurn veginn nákvæmlega við launavísitölu. Það er því mjög nærtækt að nota tilvísun í launavísitölu þegar talað er um launaþróun. Það er alla vega ekki fjarri lagi. Þetta er sem sagt ákvörðun ríkisstjórnarinnar greinilega, að endurtúlka það hvernig á að fara með 69. gr. almannatryggingalaga án þess að það sé lagabreyting í þessu frumvarpi. Það finnst mér áhugavert. Ég hefði búist við því, af því að það er verið túlka þessi lög á nýjan hátt, að lagabreytingu hefði þurft til að byggja grunn fyrir þeirri nýju ákvörðun. Nema það sé einmitt einfaldlega ákvörðun ríkisstjórnarinnar að gera þetta öðruvísi, sem er ekki alveg það sem okkur hefur verið kynnt. Okkur hefur verið kynnt að þetta 1% í viðbót sé samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Þetta er aðeins misvísandi. Vandinn er að verðbólga var hærri á árinu 2021 en gert var ráð fyrir en það var launaþróunin líka. Gert var ráð fyrir 3,4% launaþróun á árinu 2021. Gert var ráð fyrir 3,6% verðbólgu. Þess vegna voru bætur almannatrygginga hækkaðar um 3,6% en ekki samkvæmt launaþróun sem var 3,4%. Nú erum við með verðlagsþróun upp á 4,4%. Allt í lagi, frábært, það er hærra en 3,6%. Þótt ekki sé fjallað um það í fjárlagafrumvarpinu þá er hægt að fara inn á vef Hagstofunnar og skoða breytingar á launavísitölu sem er nákvæmasta talan sem við höfum um það hvernig laun eru að þróast. Ef við skoðum ár aftur í tímann, frá nýjustu tölum sem eru í október 2021 og tökum október 2020 til október 2021, jafngildir sú breyting 7,6% hækkun, ekki 3,4% heldur 7,6%. Þannig að upprunalega talan sem var notuð vegna verðbólgunnar, væntrar verðbólgu, sem var 3,6%, ætti að miða við hæstu töluna sem er ekki 4,4% heldur launaþróunina sem er 7,6% eða þar um bil. Þar munar 4 prósentustigum en ekki 0,8. Ég ræði þetta sérstaklega í umræðu um þetta frumvarp af því að mér finnst ný lagatúlkun vera í gangi án þess að gerð sé breyting á lögum. Mér finnst áhugavert að svo sé. Ég fjallaði um það í andsvari við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson hvað sagan segir okkur um nákvæmlega þessar breytingar sem eru gerðar á hverju ári. Meðaltal launaþróunar, meðaltalsprósentan frá árunum 1997–2020 er 6,93%, launavísitalan. Þetta er á ári. Verðbólgubreytingin á ári í prósentum, prósentutalan sjálf á sama árabili, er 4,29% að meðaltali. Ef við myndum nota hærri töluna þá dugar það ekki alveg af því að það er mismunandi hvort verðbólgan sé hærri eða launaþróun. Miðað við þetta hefur meðaltalsprósentuhækkunin á örorkulífeyri á þessu sama tímabili verið 5,54%. Hún er hærri en verðbólgan - sem er gott, það er kaupmátturinn, frábært - en hún er lægri en launaþróunin sem er 6,93%. Það er slæmt, það er kjararýrnun miðað við meðaltalsþróun á launamarkaði. Þannig að já, kaupmátturinn, það er frábært, en nei, ekki jafn góður og fyrir aðra. Vandinn er að þarna átti að miða við hærri töluna, hvort sem það er launaþróun eða verðbólga, því að stundum er verðbólgan hærri en launaþróun, og þá hefði átt að miða við 7,47% að meðaltali, ekki 5,54% eins og í rauninni hefur verið gert. Þarna er u.þ.b. 2 prósentustiga munur sem summast upp í um 50% mun á upphæðum þegar allt kemur til alls eftir rúm 20 ár. Og í rauninni meira, ég reiknaði bara 20 ár en þetta eru 23 eða 24 ár þannig að það er orðið meira en það, þetta eru bara 20 ár og summast upp í 50%. Það finnst mér mjög alvarlegt. Maður heyrir það í allri umræðunni um kaup og kjör nákvæmlega þessa hóps að það er verið að fjalla um 300.000 kr., 320.000 kr. í grunnlífeyri og maður sér að fólk sem er með hvað minnst er með um 200.000 kr. Ef við setjum 50% ofan á það erum við komin með 300.000, æði. Þetta eru nákvæmlega tölurnar sem er verið að fjalla um að ættu að vera í gildi og væru í gildi ef það væri einfaldlega farið eftir bókstaf laganna og hækkað samkvæmt launaþróun eða verðlagsþróun, hvort sem er hærra. Það hefur hins vegar ekki verið gert. Það hefur bara verið hækkað samkvæmt væntingum, samkvæmt spá um hver launaþróun og verðlagsþróun verður, ekki hver raunveruleg verðlagsþróun og launaþróun hefur verið. Núna er hins vegar verið að breyta því. Núna er verið að fara til baka og segja: Árið 2021 var meiri verðbólga en gert var ráð fyrir og við ætlum að hækka samkvæmt því. Frábært, þetta er frábær niðurstaða. Mér líst mjög vel á þetta. Þetta er mjög í anda lagagreinarinnar í almannatryggingalögunum nema hvað hér er launaþróunin hunsuð algjörlega sem var stærri stærðin. Með þessu er ríkisstjórnin að taka ákvörðun, eða hver sem ákvað að túlka almannatryggingalögin svona upp á nýtt, um að horfa til þess hvernig þetta á að hækka í raun en velur lægri töluna, ekki hærri töluna, sem er mjög áhugavert. - Ég sé ekki að einhver stjórnarþingmaður hafi óskað eftir að spyrja mig eða fjalla nánar um þetta í andsvörum. Sjáum hvernig það gengur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Hann er þingmaður sem er að verða svolítið hokinn af reynslu í fjárlaganefnd, m.a. í tengslum við bandorminn. Ég kem úr tveimur ólíkum áttum. Annars vegar langar mig til að spyrja um áfengisgjaldið. Það hækkar í samræmi við það verðlagsviðmið sem frumvarpið ber með sér þótt það sé lægra, sem er jákvætt, heldur en verðbætur raunverulega eru. En mig langar að spyrja hvort hann telji það réttlætanlegt í ljósi þess í fyrsta lagi að tekjur af áfengisgjaldi voru meiri núna á þessu ári en í langan tíma, m.a. af mikilli innanlandsneyslu út af faraldrinum. Síðan er hitt sem ég velti fyrir mér og spurningin þá til hv. þingmanns: Telur hann réttlætanlegt að næsta ár fengi áfengisgjaldið bara kælingu í ljósi þess að þetta kemur ekki hvað síst niður á litlum fyrirtækjum, smáum rekstraraðilum, í veitingahúsageiranum og líka ferðaþjónustu? Hvort hann sæi fyrir sér að það hefði mátt koma með þann stuðning inn í næsta ár með því að frysta áfengisgjaldið, a.m.k. það ár. Síðan er annað, ég sé að ég á hálfa mínútu eftir og ætla að nýta hana. Mig langar aðeins að fara yfir kolefnisgjöldin. Mér finnst vanta alla umræðu um inntakið á kolefnisgjöldum. Stefnan hjá okkur í Viðreisn er að við eigum, ekki spurning, að nota hvata, græna hvata og gjöld svo lengi sem það eru ekki viðbótarálögur á allt kerfið sem slíkt, frekar að fara í það að breyta kerfinu. Finnst hv. þingmanni vanta inn í þetta plagg í hvað nákvæmlega gjöldin eigi að fara? Hvar gæti ég þá t.d. leitað að því, því að ég fæ ekki svör við neinum af þeim spurningum hér af hálfu þingmanna meirihlutans? [[Forseti hringir.]]Hvar gæti ég hugsanlega leitað mér upplýsinga um það í hvað nákvæmlega kolefnisgjaldið á að fara og hvar sé ég pólitíska stefnumörkun um kolefnisgjaldið?
Forseti. Þetta er einmitt mjög áhugaverð spurning: Hvernig get ég séð í hvað skattarnir mínir fara? Það er einfaldlega mjög flókið, sérstaklega núna þegar búið er að afnema þessar svokölluðu mörkuðu tekjur, eyrnamerktu tekjur, að mestu leyti, eiginlega að öllu leyti. Það þýðir að þó að ríkið sé að taka kolefnisgjald og það fari kannski í einhver kolefnisjöfnunarverkefni þá er ekki alveg beintenging þar á milli. Við ættum að geta séð það, það ætti að vera augljóst að a.m.k. sú upphæð eigi að fara þarna á milli en t.d. með bensíngjaldið þá fer meira í samgöngur heldur en innheimtist af bensíngjaldinu, þannig að þar er viðbót bætt við. Þá hugsar maður: Allt í lagi, það er annaðhvort ekki verið að taka nægilega hátt kolefnisgjald eða bensíngjald eða eitthvað því um líkt eða það eru einhverjar aðrar ástæður fyrir því. En þær ástæður þurfa þá að vera pólitískar á ákveðinn hátt og það þurfa að vera til útskýringar á því og við fáum einfaldlega aldrei þessar útskýringar. Slíkar útskýringar ættu alltaf að vera til í fjármálaáætlun því að þar setja stjórnvöld fram stefnu sína um útgjöld og líka um tekjur. Þá þarf að útskýra að við ætlum að setja kolefnisgjald til að ná ákveðnum árangri með þeim gjöldum. Og alveg eins með áfengisgjaldið. Kannski er það til þess að fjármagna forvarnastarf. En við sjáum gjaldið hækka núna án þess að neitt meira fari í forvarnastarf. Kannski er það af því að það hefur gengið þó nokkuð vel í forvörnum gegn áfengi, sérstaklega meðal yngra fólks, en það eru enn þá biðlistar hjá SÁÁ t.d. Það virðist ekki vera nein stefnumörkun, bara einhvern veginn: Látum þetta vera eins og það er, tökum allt áfengisgjaldið og nýtum það í vegina. Eða eitthvað því um líkt. Það vantar einmitt útskýringarnar á þessu. Þessar útskýringar þurfa að vera til núna þegar búið er að afnema eyrnamerkingar á sköttum. Og þær vantar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég verð að segja t.d. með áfengisgjaldið að ég hef verið sammála hæstv. fjármálaráðherra um að við erum komin að ystu mörkum hvað varðar álögur á áfengi á Íslandi, sérstaklega þegar við erum með óljósa stefnumörkun á bak við. Eitt árið segjum við já, við þurfum að setja í forvarnastarf, við þurfum að bæta í SÁÁ en síðan kemur næsta ár og þá þarf ekkert að bæta í. Það þarf að vera meira samhengi þar á milli. Svo er það líka það sem við í Viðreisn höfum verið að kalla eftir á öðrum sviðum og það eru árangursmælikvarðar. Það er eins og það eina sem kemur frá ríkisstjórninni sé að bæta í útgjöld. Og allt í lagi, gott og vel, tökum þá umræðu. Batnar þjónustan? Styttast biðlistarnir? Verða vegirnir betri? Verða til að mynda fjarskiptin á landsbyggðinni betri? Mér finnst vanta þennan árangursmælikvarða sem svo lengi hefur verið kallað eftir, reyndar mjög lengi, svona í gegnum árin ef maður fer að fletta upp í sjálfum sér. Mér finnst það skorta. Það er svolítið vaðið í þetta og ekki hugsað um stóru myndina. Við megum ekki gleyma því að Ísland er háskattaland miðað við OECD. Ég er ekki að segja að það sé skammaryrði. Ég veit að við Íslendingar viljum greiða skatta svo lengi sem þeir fara í arðbærar fjárfestingar og öfluga samfélagslega þjónustu, hvort sem það er á sviði menntunar, nýsköpunar eða heilbrigðismála. En mér finnst það vera í lausu lofti. Eftir öll þessi umskipti og góða viðleitni, m.a. af hálfu hæstv. fjármálaráðherra í gegnum tíðina, til að bæta umgjörðina við fjárlögin, eins og með lögum um opinber fjármál, þá finnst mér losarabragur á þessu, lausatök, og mér finnst gegnsæið ekki aukast með árunum, þvert á móti.
Virðulegur forseti. Ég er sammála því að áfengisgjaldið er komið í hæstu hæðir og að þolmörkum í rauninni gagnvart ýmsum atriðum hvað það varðar, sérstaklega þegar maður reynir að horfa á tilgang þess. Ef tilgangur áfengisgjaldsins á beinlínis að vera að draga úr neyslu og það er gert með því að hafa áfengi dýrt þá vitum við að það virkar að hluta til ekki. En ef það á að vera til þess að fjármagna forvarnir og viðbrögð við þeim skaða sem áfengi veldur vissulega þá er ekki neitt rökrétt samhengi þar á milli. Það vantar einmitt. Það vantar að þessi stjórnvöld útskýri fyrir okkur að verið sé að taka sanngjarnt gjald fyrir þjónustu sem við ákveðum lýðræðislega. Það er grundvöllur samfélagssáttmálans að við séum ekki að taka bara einhverjar ákvarðanir hérna sem okkur dettur í hug, af því að mér fannst það sniðugt, ég ætla að gera þetta svona. Það þarf að vera meira lýðræði í þessu. Kosningar snúast um það og lýðræðið snýst um meira en að vera bara með kosningar á fjögurra ára fresti. Þetta er kjarni þeirra laga sem var breytt 2015, laga um opinber fjármál, að stjórnvöld setji skýra stefnu um það sem ríkisstjórnin vill ná fram og útskýri fyrir okkur hvernig samfélagið verði betra, hagkvæmara, skilvirkara, auðugra, hamingjusamara o.s.frv. með því að fylgja stefnu stjórnvalda og fjármagna hana, því að hún er að vissu leyti fjármögnuð með t.d. áfengisgjaldi. Og fyrst áfengisgjaldið fjármagnar meira en er notað í forvarnir þá getur maður sagt að áfengisgjaldið fjármagni vegagerð. [[Forseti hringir.]]Er það sanngjörn notkun á skatti? Ég er ekki viss.
Virðulegur forseti. Hér talaði hæstv. fjármálaráðherra um að vilja framlengja átakið Allir vinna. Þetta er farið að heyrast víða. Það vakti athygli mína og vil ég á móti vekja athygli á þeirri spennitreyju sem virðist halda aftur af okkur í öðrum útgjöldum, en þarna virðist vera svigrúm vegna þess að þetta átak hefur kostað ríkissjóð 10 milljarða. Ég held að það sé mjög mikilvægt að halda því til haga þó að margt jákvætt hafi fengist út úr því. Það hefur líka verið ágætistaktur í byggingargeiranum og það er nú ekki auðvelt að fá iðnaðarmenn þessa dagana. Ég nefni þetta vegna þess að víða er rætt, t.d. í fjárlagafrumvarpinu, um að mörg Covid-úrræði séu að renna sitt skeið af því að atvinnuleysið hafi gengið niður. Ég nefni þetta, virðulegi forseti, því að þrátt fyrir 20 milljarða kr. betri afkomu í fyrra en við var búist hefur hæstv. ráðherra borið fyrir sig í nýjustu útgáfu fjárlaganna að ekki sé hægt að hreyfa sig að neinu leyti vegna verðbólgu, þar með talið fyrir okkar viðkvæmustu hópa. Öryrkjar og eldri borgarar sjá rétt rúmlega 1 milljarðs kr. viðbót við sín kjör í þessum fjárlögum þrátt fyrir 120 milljarða kr. afkomubata, því að verðbólgan í landinu er of mikil til að ríkið geti hreyft sig. Þetta fólk er ekki í framkvæmdum heima hjá sér, það er að reyna að komast af. Við erum að tala um 1 milljarð miðað við 10 milljarða sem fóru í Allir vinna vegna Covid, og nú er verið að ræða um að endurvekja það og halda áfram. Gott og vel. En við skulum aðeins hugsa um samhengi hlutanna þegar við tölum um upphæðir. Það var m.a. rætt í tengslum við Allir vinna að það sé ekki bara mikilvægt átak til að örva atvinnulífið, heldur líka vegna þess að það dragi úr svartri atvinnustarfsemi. Hugsum aðeins til enda hvernig rökfærsla er hér til staðar. Við viljum sem sagt hvetja einstaklinga til að borga lögbundin gjöld sín með afslætti og við erum tilbúin að veita peninga út í kerfið sem gætu verið þensluhvetjandi til þess að fólk sinni lögbundnum skyldum sínum. En við erum ekki með svigrúm til að leyfa öryrkjum að sækja sér vinnu í auknum mæli. Það er eitthvað bogið við þessa rökfærslu, vil ég leyfa mér að fullyrða. Í ofanálag má rekja þá verðbólgu sem nú heldur aftur af fjármögnun úrræða til þessara viðkvæmu hópa, samkvæmt hæstv. ráðherra, en virðist ekki halda aftur af mögulegri fjármögnun úrræða í atvinnugrein sem er í uppsveiflu til eignaverðshækkana hjá allt öðrum hópi, á íbúðamarkaði og til hliðar á verðbréfamarkaði. Öryrkjar eiga fæstir húsnæði og ef þeir eiga húsnæði þá er það ekki dýrasta húsnæðið, sem hefur hækkað mest, og ekki eiga þeir mikinn sparnað og minnst í lífeyrissjóði, þar sem eignir hafa jú vissulega hækkað í verði. Eldra fólk á í lífeyrissjóði en þær lífeyrisgreiðslur skerðast að nær öllu leyti hjá þeim hópi sem mest þarf á breytingum að halda í dag, og þá er ég að tala um einstaklinga sem ekki eiga nóg í lífeyrissjóði til að lifa af og þurfa að treysta á almannatryggingar en fá lítið sem ekkert af lífeyristekjum sínum, hvað þá eignaverðshækkun, því að skerðingarmörkin hreyfast ekkert. Þessi hópur fær því ekkert aukalega vegna þessara eignaverðshækkana sem þrýsta nú á allt kerfið en kostnaðurinn lendir á þeim, því að verðbólgan hefur þyngst áhrif á einstaklingana sem hafa minnst á milli handanna. Virðulegi forseti. Það er til marks um framfarir þjóðar hversu vel hún sinnir sínum viðkvæmustu hópum. Í þessu frumvarpi eru engar framfarir. Þetta kallast að niðurgreiða áhættu eins hóps á kostnað annars, því að það eru aðgerðir ríkisins sem valda verðbólgu dagsins í dag og eignaverðshækkunum dagsins í dag. Ákvörðun um að beina mestum stuðningi við hagkerfið í gegnum bankakerfið og Seðlabankann varð til þess að stór hluti fjármagns hljóp inn á eignamarkaði - eignamarkaði sem eru skapaðir af ríkinu - með ramma sem hefur byggt upp markaðshagkerfi dagsins í dag, ramma sem hefur vissulega gert fólki víða kleift að fjárfesta og sækja ávöxtun. En þetta er líka rammi sem gerði þeim sem stóðu betur að vígi í fyrra en margir aðrir kleift að bæta enn frekar við sig tekjum vegna aðgerða ríkisins í tengslum við Covid. Þetta sama fólk gat líka gert við heima hjá sér með afslætti. Nú skapar þessi rammi, þessi markaður, þrýsting á verðbólgutölur og heldur aftur af möguleikum okkar til að sækja fram og tryggja framfarir út frá þeirri skilgreiningu að framfarir þjóðar byggi á hversu vel hún sinnir sínum viðkvæmustu hópum. Önnur leið til að skilgreina framfarir er hversu vel við hugum að unga fólkinu okkar, unga fólkinu sem þarf í sífellu að hlusta á mikilvægi þess að það þurfi að hlaupa hraðar fyrir eldri hópa því að lýðfræðin vinni á móti þeim. Bent er á að framleiðnin hafi aldrei verið mikilvægari, nýting menntunar, en aukasókn, umframsókn, hraðari sókn í stórum málum sem ákvarða framtíð lands og þjóðar, til að mynda loftslagsmál í þágu atvinnuuppbyggingar, eru nú í biðstöðu vegna verðbólgu. Engu er bætt við fyrri plön frá því í vor þrátt fyrir stórhuga stjórnarsáttmála. Hræsnin er sú að þessi hópur, unga fólkið, líkt og eldra fólk og öryrkjar, er núna að lenda í tvöföldu höggi. Ríkisstjórnin situr í spennitreyju vanfjárfestingar í framtíðarstörfum fyrir þetta unga fólk vegna verðbólgu á íbúðamarkaði, sem bitnar mest á ungu fólki. Á síðustu 30 árum hefur íbúðaverð hækkað um nærri 50% - 50% - umfram ráðstöfunartekjur fólks og hækkanir eru enn þá meiri, næstum því tvöfalt meiri, meðal ungs fólks undir fertugu. Dæmi um áhrif aðgerðaleysis í húsnæðismálum á Íslandi, sem hefur skapað þennan vítahring, þennan margumrædda vítahring íbúðaverðs, launahækkana og verðlagshækkana í þessum fjárlögum og heldur aftur af breytingum í þessum bandormi, er að þar kemur fram að endurskoða hefur þurft áætluð útgjöld ríkissjóðs vegna verðbólgu þeirra, vegna þess að verðbólgan var 1,7% hærri en við var búist. Þessari viðbótarverðbólgu fylgir kostnaður upp á 3,6 milljarða kr. Það er jafn há upphæð og ríkið leggur í fjárfestingu í húsnæði hér á landi í gegnum almenna íbúðakerfið. - Ég endurtek: Það fer jafn mikið í viðbótarverðbólgu út úr ríkissjóði vegna þessa spírals sem við erum komin inn í, og fer inn í almenna íbúðakerfið á þessu ári, kerfi sem gæti haldið aftur af umræddum hækkunum, kerfi sem gæti komið okkur í þá stöðu að við stæðum ekki stöðugt í þessum hækkunum. Hér væri hægt að fjárfesta með virkum hætti í kerfunum okkar til að draga úr þrýstingi í stað þess að bakka bara og bíða eftir því að vandinn vindi sífellt upp á sig, í stað þess að benda bara á unga fólkið og segja því að hlaupa hraðar, vera með meiri framleiðni, láta einhvern veginn ótta um framtíðina drífa það áfram. Hvar liggur ábyrgðin í þessu máli? Þessum hópum, ungu fólki, og svo öryrkjum og eldra fólki, sem ekki hefur háar tekjur, er svo att saman einhvern veginn á þeim forsendum að það sé ekki svigrúm til að standa með viðkvæmasta fólkinu í landinu af því að það auki skuldir framtíðarkynslóða. Þannig er hægt að koma sér undan ábyrgð um ákvörðun um að breyta kerfunum, styrkja þau, stokka upp, með því að fullvissa unga fólkið okkar, nýjar kynslóðir, um að þetta sé ekki skynsamlegt. Alvöruleiðtogar skilja stóru myndina og átta sig á eigin ábyrgð í þessu máli, sem er þessi spennitreyja sem við erum í í dag vegna aðgerðaleysis í stórum samfélagslegum verkefnum, líkt og á íbúðamarkaði, vegna áhugaleysis á að byggja upp alvörubarnabótakerfi sem dregur úr skattbyrði ungs fólks sem á að hlaupa hraðar og kaupa dýrari íbúð. Spenna hefur svo skapast sem heldur aftur af sókn fyrir þessar sömu framtíðarkynslóðir. Hér þurfa stjórnvöld að hvetja til samstöðu hópa, að rjúfa þennan vítahring í stað þess að bakka og bíða eftir að samfélagssáttmáli okkar fyrir ungmenni, unga sem aldna, rofni, því að sókn fyrir þau ungu og framtíðina og vörn fyrir þá sem viðkvæmastir eru virðist ómöguleg því að ríkið er að lenda í verðbólgu. Það er eitthvað að þegar stjórnvöld geta ekki losað hagkerfið og samfélagið úr vítahring. Það er eitthvað að þegar stjórnvöld upplifa sig valdalaus, horfa bara út um gluggann og benda á hættu í komandi kjaraviðræðum. Það er eitthvað að þegar stjórnvöld halda að það að vera stórhuga sé auðvelt, að sóknartækifæri birtist aðeins þegar aðstæður eru einfaldar og að bíða verði þar til lygnir til að gera eitthvað í málunum. Það er eitthvað að þegar stjórnvöld geta bara talað um kostnaðinn sem er að koma í stað þess að umbylta kerfunum okkar og breyta stöðunni.
Frú forseti. Það er eitt og annað sem mætti nefna hér við 1. umr. en það eru sjö atriði sem mig langar að koma sérstaklega inn á. Fyrst langar mig að koma inn á það sem kom fram í framsöguræðu hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssonar, og varðar frítekjumark eldri borgara. Í ræðu hæstv. ráðherra kom fram að kostnaður við það að hækka frítekjumarkið úr 100.000 kr. á mánuði í 200.000 kr. væri um 540 milljónir á ári. Í andsvörum spurði ég hæstv. ráðherra hvort fjármálaráðuneytið hefði reynt að komast til botns í því, með öllum þeim fyrirvörum sem slíkt kallar auðvitað á, að átta sig á tekjuauka á móti af þessari aðgerð. Svarið var á þá vegu að það væri horft til þess að aðgerðin kallaði ekki fram aðrar breytingar á háttum fólks. Það er auðvitað ekki þannig sem þetta atvikast í raunheimum þannig að ég held að það væri skynsamlegt ef hv. efnahags- og viðskiptanefnd myndi kalla til sín sérfræðinga, ég nefni af handahófi prófessor Ragnar Árnason sem hefur rannsakað þessi mál og skoðað ofan í kjölinn, og reyna að ná utan um það hver hin eiginlegu áhrif af breytingu sem þessari eru líkleg til að verða. Mér segir svo hugur um að nettóútgjöld ríkissjóðs af þessari aðgerð verði sáralítil. Þá er alveg litið fram hjá því sem má færa plúsmegin í kladdann hvað varðar heilsufarsleg áhrif og þau félagslegu sem snúa að því að fullorðið fólk geti verið lengur á vinnumarkaði, þau sem bæði vilja og geta. Ég myndi því telja skynsamlegt að hv. efnahags- og viðskiptanefnd tæki þetta til sérstakrar skoðunar úr því að fjármálaráðuneytið hefur ekki gert það. Ég kom inn á það sömuleiðis í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra hver afstaðan væri varðandi skattalega meðhöndlun nýorkubíla og var þá kannski sérstaklega að huga að því með hvaða hætti tengiltvinnbílar, sem nokkuð hefur verið rætt um, yrðu meðhöndlaðir í þessu frumvarpi. Það er horft til þess að stuðningur við þá sé að fasast býsna hratt út um áramót og í byrjun næsta árs, 15. febrúar minnir mig að sé ákveðið viðmið í þeim efnum. Fulltrúar Bílgreinasambandsins hafa farið yfir það með að mínu mati nokkuð sannfærandi hætti að það væri skynsamlegt að horfa til þess að tengiltvinnbílarnir myndu njóta ívilnunar enn um sinn, Bílgreinasambandið hefur nefnt tvö ár, á meðan gæði þessara bíla og tækniþróun framleiðanda er að ná brúa þetta bil sem er á milli fyrstu og annarrar kynslóðar tengiltvinnbílanna og hreinu rafmagnsbílanna. Ég held að það væri skynsamlegt að hv. efnahags- og viðskiptanefnd tæki þó ekki væri nema einn snúning á því að reyna að greina það og kalla til þá sem best þekkja varðandi hvað er að gerast hjá framleiðendum og þar fram eftir götunum, svo að við missum ekki dampinn. Ef það er markmið á annað borð að fasa út bensín og dísil þá held ég að það sé skynsamlegt að reyna að halda þeim takti sem viðhafður hefur verið. En í þessu samhengi nefndi hæstv. ráðherra það sömuleiðis að það skipti auðvitað lykilmáli að fara að koma tekjuöflunarhlutanum af ökutækjum og umferð í eitthvert forsvaranlegt framtíðarhorf. Í þeim efnum er ég algjörlega sammála hæstv. ráðherra. Sjálfur flutti ég allnokkrar ræður á síðasta kjörtímabili þar sem ég lýsti furðu minni yfir því að þetta hefði ekki gerst og ekki verið í vinnslu á liðnu kjörtímabili. Hæstv. samgönguráðherra þáverandi, núverandi innviðaráðherra, talaði á þeim nótum að þetta væri allt saman í skoðun og það væri verið að huga að þessu. En þegar maður horfir á raunverulega stöðu mála þá virðist vera að þetta sé svona að fara af stað innan fjármálaráðuneytisins núna. Það getur auðvitað verið rangur skilningur hjá mér en mér fannst það liggja í orðum hæstv. fjármálaráðherra að í rauninni sé verið að horfa til þessarar stefnumörkunar núna. Ég vil í því samhengi segja að það hefði þurft að gerast á síðasta kjörtímabili. Það var margbent á að við værum á eftir áætlun eða á eftir því sem æskilegt væri í þeim efnum. Ég lýsi þó yfir ánægju minni með að þessi vinna sé loksins komin af stað og bendi aftur á þessi atriði sem snúa að meðhöndlun tengiltvinnbílanna en minni þó jafnframt á, af því hæstv. ráðherra er hér í salnum, að ökutæki og umferð eru býsna hátt skattlögð á Íslandi og að það verði haft í huga við þá stefnumörkun sem verið er að vinna að í fjármálaráðuneytinu. Þessu til viðbótar vil ég koma inn á Framkvæmdasjóð aldraðra. Þar er enn ein framlengingin á því að tekjur framkvæmdasjóðsins fari til rekstrar. Ég veit að ætlunin var að við værum fyrir allnokkru komin út úr þessari stöðu en erum hér enn þá. Það er nauðsynlegt að skoða þetta í samhengi við það hversu illa hefur tekist að koma út fjárveitingum til nýframkvæmda, til uppbyggingar dvalarheimila svo dæmi sé tekið. Við heyrðum hér dæmi í fjárlagaumræðunni hvernig ekki hefur tekist að koma af stað framkvæmdum í Reykjanesbæ, bara af því að ég man eftir því dæmi í augnablikinu, en þau eru auðvitað fleiri landið um kring. Þannig að þetta þarf að skoðast í samhengi. Ég verð auðvitað að gera hina árlegu athugasemd mína við hækkun útvarpsgjaldsins. Það hækkar úr 18.300 kr. í 18.500 á hvern gjaldaðila, upp um 2,73%, og þykir ýmsum nóg um forgjöf Ríkisútvarpsins á þessum markaði. Mig langar að nefna gistináttaskattinn sem er nefndur í frumvarpinu á þeim nótum að ferðaþjónustan fái enn um sinn frí frá þeim skatti og innheimta gistináttaskatts verði felld niður til og með 31. desember 2023, sem sagt rúm tvö ár til viðbótar. Ég held að það ætti á þeim tíma að skoða það vel að fella þennan skatt endanlega niður. Ég held að hann sé skili í sjálfu sér litlu, innheimta hans sé flókin og á köflum ósanngjörn. Það er búið að ganga til aðgerða sem kannski jafna þetta að einhverju marki. Í upphafi var þetta, eins og við þekkjum, sama gjald á nótt á tjaldstæði og á dýrustu hótelum landsins og síðan í hina röndina jók þetta bara flækjustigið sem var mikið fyrir. Ég treysti mér ekki til að vísa í akkúrat hver vann þá úttekt en mig minnir að það hafi verið gerð úttekt á gistináttaskattinum fyrir nokkrum árum, gott ef það var ekki bara ríkisendurskoðandi sem felldi þann dóm að þetta væri með óhönduglegustu gjaldstofnum ríkisins og flækjustig og kostnaður við innheimtu væri að hlutfalli með því mesta sem þekktist á nokkrum gjaldstofnum. Síðan til viðbótar er auðvitað ástæða til að nefna að horft er til þess að hækka kolefnisgjald um 2,5%. Ég hef ásamt félögum mínum í Miðflokknum lagt fram tillögu um að lækka það gjald á hverju ári undanfarin fjögur ár og ég velti fyrir mér hver rökin eru fyrir því að láta þetta gjald fylgja hinni almennu 2,5% hækkun. Ef hæstv. fjármálaráðherra heyrir í mér þá verð ég að spyrja: Kom ekki til greina að lækka gjaldið í ljósi þess að fagráðherrar umhverfismála hafa ekki getað greint árangur af gjaldinu af neinni vissu á liðnu kjörtímabili? Það hefur ítrekað verið spurt um það. Ég held að það hljóti að enda á þeim stað með gjald sem þetta, sem er ætlað til þess að hafa áhrif á starfsemi fólks og fyrirtækja og framgöngu fólks og fyrirtækja og þar sem fagráðherrar þeirra málaflokka hafa á fjórum árum ítrekað þurft að svara því til að það sé erfitt að leggja mat á árangur sem af gjaldinu hlýst, að við hér á þingi veltum því fyrir okkur að stíga til baka hvað kolefnisgjaldið varðar og vonandi að endingu fella það niður, enda að mörgu leyti ósanngjarn skattstofn eins og honum er stillt upp. Að endingu langar mig til að koma inn á almennt atriði sem snýr að þessari árlegu hækkun til samræmis við verðlag. Nú er miðað við 2,5% og ég velti fyrir mér ef hæstv. ráðherra heyrir í mér: Kom ekki til greina að sleppa þessari verðlagsuppfærslu? Við horfum fram á hækkandi verðbólgu sem er keyrð áfram af þáttum sem við þekkjum, verðhækkunum erlendis frá, húsnæðisverði og ýmislegt mætti nefna. Ég er ekki viss um að það sé skynsamlegt að ríkisstjórnin leggi sitt lóð á vogarskálarnar með því að láta þessa gjaldaliði alla hækka með sjálfvirkum hætti. Bendi ég þá sérstaklega á að það væri mönnum í lófa lagið að láta kolefnisgjaldið og til að mynda útvarpsgjaldið ekki taka þessa hækkun enda engin augljós rök í hvorugu þessara tilvika. Það er vitað að hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson tók a.m.k. eitt ef ekki tvö ár á kjörtímabilinu 2013–2016 þar sem sjálfvirk gjaldahækkun var aftengd. Ég held að það væri skynsamlegt í núverandi ástandi að gera slíkt hið sama í þessari atrennu þannig að öll þessi gjöld sem hækka með sjálfvirkum hætti núna hækki ekki. Bara svona til að nefna það þá eru býsna mörg atriði sem þarna falla undir; kolefnisgjaldið, áfengis- og tóbaksgjöld, almennt vörugjald af bensíni, sérstakt vörugjald af blýlausu bensíni, sérstakt vörugjald á hvern lítra af öðru bensíni, olíugjaldið hækkar, kílómetragjald og svo mætti lengi áfram telja í tengslum við akstur og umferð. Bifreiðagjaldið hækkar, gjald vegna kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og skilavald og svona mætti áfram telja. Ég held að það hefði verið skynsamlegt hjá núverandi ríkisstjórn að senda þau skilaboð til þeirra sem reka starfsemi sína á grundvelli þessara gjalda að nú þyrfti sú starfsemi að sníða sér stakk eftir því að 2,5% hækkunin kæmi ekki fram. Síðan í lokin vil ég benda á eitt, og ég á nú eftir að skoða það og geri það kannski milli umræðna og mögulega ef maður lítur inn sem áheyrnarfulltrúi í efnahags- og viðskiptanefnd, en hér er gjaldskyld losun gróðurhúsalofttegunda. Hún fer upp um 68% á milli ára, sýnist mér, úr 3.430 kr. fyrir hvert tonn losunar í 5.767 kr. Er horft til þess að þetta sé miðað við þróun á verði slíkra eininga á markaði. Í þessu samhengi langar mig að rifja upp umræðu sem ég átti við hæstv. forsætisráðherra fyrir sennilega réttu ári síðan um hvort búið væri að tryggja og kaupa þær losunarheimildir sem okkur var þá uppálagt að kaupa til að jafna þá umframkeyrslu sem við höfum undirgengist. Þá var svarið nei og ég veit að svarið við þeirri spurningu var nei þegar nokkuð var liðið á árið 2021. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér, horfandi á það að verð þessara eininga hefur hækkað um 68% á milli ára: [[Forseti hringir.]]Er enn ekki búið að festa þessar einingar eða er markmið í sjálfu sér að sem mestur kostnaður lendi á ríkissjóði vegna þessa?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða ræðu. Það var eitt sem ég hjó eftir, bæði í ræðu hv. þingmanns og eins í andsvörum við hæstv. fjármála- og efnahagsmálaráðherra, það virðist vera voða erfitt fyrir ríkið að svara hvaða áhrif ákveðnar aðgerðir hafa eða svara því hvers konar breytingar ákveðnar aðgerðir hafa í för með sér. Nú stundaði ég nám við Kaupmannahafnarháskóla fyrir rétt rúmum 30 árum og þá frétti ég af því að þar væru ríkið og þingið með tæknitól, nokkurs konar módel til þess að svara slíkum spurningum. Þetta módel hét Adam sem, með leyfi forseta, stóð fyrir „Annual Danish Aggregate Model“. Var þetta ekki með góðum dönskum hreim þarna? Nú veit ég fyrir víst að slíkt módel var búið til hér á landi eftir hrunið til að hægt væri að taka betri ákvarðanir um það hvað þyrfti að gera til að bjarga heimilunum. Planið var víst alltaf að senda slíkt módel yfir í Hagstofuna en það fylgdu aldrei neinir peningar til þess að halda þessu módeli við. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hann ekki vera kominn tími til að við sem þingmenn og ríkisstjórnin og ráðuneytin hafi slíkt tól til að geta skoðað áhrif aðgerða?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til að byrja með er auðvitað bara ábyrgðarhluti hjá okkur þingmönnum að taka ákvarðanir án þess að vita hvaða áhrif þær hafa. Nú þekki ég ekki þetta danska tól sem hv. þingmaður vísaði til en ég held í öllu falli að skynsamlegt sé að uppáleggja í þessu tilviki fjármálaráðuneytinu nokkuð stífar óskir, ef svo má segja, hvað það varðar að greina og útskýra áhrif. Mér þykir t.d. alveg fráleitt, eins og ég kom inn á í andsvörum mínum við hæstv. fjármálaráðherra fyrr í dag og í ræðu minni hér áðan, að eingöngu sé horft á gjaldahliðina í tengslum við hækkað frítekjumark eldri borgara. Það er bara algjörlega fráleitt og stenst enga skynsemisskoðun. En svona er þetta nú. Ég ítreka bara það sem ég sagði áðan að mér segir svo hugur að nettóútgjaldaauki af þessari aðgerð sé hverfandi ef nokkur. Að sama skapi finnum við okkur í þeirri stöðu að innleiða hinar ýmsu reglur og gerðir. Ýmsir sáttmálar eru þannig fram settir að erfitt er að lýsa yfir andstöðu við innleiðingu án þess að fá yfir sig mikil hrakyrði. Án þess að maður sé endilega á móti efnisatriðum málsins, eða segjum bara einhvers sáttmála sem er verið að horfa til innleiðingar á, er alveg óþolandi að vera í þeirri stöðu að hafa ekki hugmynd um, eða a.m.k. litla, þó að ekki væri nema hver fjárhagslegu áhrifin af slíkri ákvörðun eru því að það ætti kannski í flestum tilvikum að vera auðveldast að nálgast. Þó að auðvitað sé alltaf einhver óvissa þá held ég að þeir sem bestar upplýsingar hafa hafi ágætis tilfinningu fyrir því hver áhrifin verða ef ekki á að bíða með innleiðingu þessa tiltekna þáttar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég veit ekki hvort varð af því en fyrir 30 árum var m.a. rætt um að búa líka til Evu en hún átti að geta svarað þingmönnum og ríkisstjórn hvaða áhrif aðgerðir hefðu á umhverfið. Mér fannst þetta framsýni þá og skrýtið að við skulum ekki vera með þetta í dag hér innan lands. Hv. þingmaður nefndi nefnilega eitt dæmi undir lok ræðu sinnar um þessar 2,5% hækkanir. Ég hafði einmitt hugsað svolítið þegar ég sá þær: Já, en hvaða áhrif hefur þetta á verðbólguna? Er það að setja inn slíkar hækkanir ekki að hafa áhrif út á við á verðbólguna þó svo að inn á við hafi það þau áhrif að erfiðara getur verið fyrir þá sem framkvæma eitthvað fyrir sama pening að ná fram einhverjum hlut? En kannski er hægt að finna peninga annars staðar í það. Telur hv. þingmaður að ef við hefðum einhver slík tól, einhverjar leiðir til að svara þessu, að við sem þingheimur tækjum kannski öðruvísi og betri ákvarðanir og settum ekki verðbólguna óvart í gang eða óvart á meiri hraða heldur en hún annars er?
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Fyrst varðandi verðbólguna: Það eru ekki bara áhrifin sem þessi 2,5% sjálfvirka hækkun hefur á hækkun verðbólgu heldur er líka ákveðið samþykki gagnvart markaðnum í heild, öllum seljendum vöru og þjónustu, að hann segi bara: Heyrðu, ríkissjóður er að hækka, þeir eru ekkert bíta á jaxlinn og halda aftur af sér hvað verðlagshækkanir varðar. Við ýtum okkar út líka. Áhrifin eru auðvitað afleidd úti um allan markaðinn. Ég held að það væri mjög gott merki, sérstaklega ef einhver meining er á bak við það að reyna að halda aftur af verðbólgu og útþenslu báknsins, að falla frá þessari sjálfvirku hækkun. Mér þætti góður bragur á því en það er fátt sem bendir til þess í augnablikinu, sýnist manni, að vilji sé til þess hjá ríkisstjórninni. Ég þarf nú að fara að kynna mér Adam og Evu á öðrum forsendum en hingað til en hvað Evu varðar, þetta danska kerfið sem var byggt upp fyrir 30 árum til að auðvelda þingmönnum að taka tillit til áhrifa á umhverfið og náttúruauðlindir, þá erum við auðvitað með nokkur slík kerfi í gangi þótt þau heiti ekki jafn skemmtilegum nöfnum og góðum og vel meitluðum. Það er mat á umhverfisáhrifum, það er sérstakt yfirmat á umhverfisáhrifum áætlana, ef ég man rétt, og fleira slíkt. Þetta eru alveg ofboðslega kerfislægar [[Forseti hringir.]]lausnir og oft notaðar á annan máta, held ég, [[Forseti hringir.]]en þær voru upphaflega hugsaðar til.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessar fínu umræður sem hafa verið hér og reyndar líka fyrir helgi í tengslum við fjárlagaumræðuna. Ég hef setið á þingi í einhver ár og mér hefur fundist þessi umræða vera fróðleg og gagnleg og áhugavert hvernig þingmenn, eðli málsins samkvæmt, með ólíka flokka hér á þingi, nálgast málið úr ólíkum áttum. Það er fróðlegt og um leið gagnlegt og fær mann kannski til að hugsa þetta aðeins breiðar. Við ræðum frumvarp sem oft er nefnt bandormurinn, breyting á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir næsta ár. Það var umræða áðan, undir fundarstjórn forseta, um að stjórnarþingmanna væri saknað - ekki bara að þeir séu ljómandi skemmtilegir margir hverjir og hafi margt að segja heldur hefði ég haldið að einhverjir af þessum 38 þingmönnum, fyrir utan kannski fjármálaráðherra, myndu tjá sig um mál eins og þetta sem snertir útgjöld og álögur. Þó að langur tími hafi liðið frá kosningum þar til ríkisstjórnin var mynduð er samt það stutt frá kosningum að mér eru ofarlega í huga ýmsar greinar frá fólki sem nú er orðið þingmenn sem gumaði sig af því að Sjálfstæðisflokkurinn lækkaði alltaf skatta og álögur. Það er ekki endilega hægt að sjá á þessu máli svo að því sé til haga haldið. Mig langar aðeins að byrja á því sem skiptir kannski mestu máli. Sumar þessar breytingar eru ekki óeðlilegar, bara engan veginn. Það eru mörg jákvæð skref stigin í þessu máli og hefur m.a. verið bent á viðmið bóta almannatrygginga, barnabóta o.s.frv. Þar eru stigin skynsamleg skref til hagsbóta fyrir langflesta. Það skiptir mestu máli, ef við tökum þetta mál og líka fjárlagafrumvarpið, og við tökum undir það með ríkisstjórninni, að við vöxum út úr vandanum. Það er gríðarlega mikilvægt. En við verðum líka að hafa í huga að vaxtagjöld eru orðin fimmti stærsti þátturinn þegar kemur að útgjöldum ríkissjóðs og þegar við sjáum spána fram til 2026 munu þau útgjöld einungis vaxa. Þrátt fyrir að skuldahlutfall Íslands sé í þokkalegu lagi miðað við sumar aðrar þjóðir er vaxtabyrðin engu að síður þung hér. Hún er hlutfallslega þyngri hér en annars staðar af því að við búum í hávaxtaumhverfi, þegar við erum í þessu krónuumhverfi. Við þurfum því að fara varlega þegar kemur að útgjöldunum þegar sú mynd er höfð í huga. Í frumvörpunum er heimild fyrir ríkissjóð, og við hljótum að taka á því þegar þar að kemur, af því að við erum að ræða hér tekjuhlutann, til að taka ríflega 200 milljarða lán. Við hljótum að ræða hvort þeirri heimild verður beitt og þá hvaða áhrif það muni hafa á stöðu ríkissjóðs. Ég geri ráð fyrir að hv. fjárlaganefnd skoði þetta af því að við þurfum einmitt að vaxa út úr vandanum. Við horfum fram á þetta: Verðbólga er mikil. Við erum í hröðu vaxtahækkunarferli. Við sjáum fram á minni hagvöxt eftir ár, hagvöxt sem verður minni en raunvextir verða. Það þýðir að ekki er hægt að vaxa út úr vandanum öðruvísi en að beita öðrum hefðbundnum aðferðum sem við þekkjum og ríkisstjórnin er að reyna að sneiða hjá. Við þurfum að tala tæpitungulaust um þetta af því að ekki er hægt að sjá, hvorki í þessu frumvarpi né öðrum frumvörpum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram, hvernig örva á atvinnulífið og efnahagsumhverfið þannig að við getum stigið það skref sem við erum sammála ríkisstjórninni um, þ.e. að vaxa út úr vandanum. Þau teikn eru ekki á lofti af því að við höfum ekki stöðugan gjaldmiðil. Við erum ekki með fyrirsjáanleika í gjaldmiðlamálum og því til viðbótar eru þessar risaáskoranir sem við blasa eftir ríflega ár þegar kemur að vinnumarkaðinum. Ég ítreka að ég vil hvetja aðila vinnumarkaðarins til að semja af skynsemi og koma líka upp ákveðnum fyrirsjáanleika fyrir vinnumarkaðinn og um leið fyrir samfélagið allt þegar kemur að launahækkunum, þ.e. að þær breytingar verði sem raunverulega stuðla - ég hef heyrt hæstv. fjármálaráðherra og fleiri þingmenn tala um að það skipti mestu máli - að bættum ráðstöfunartekjum fólks. Ég tek heils hugar undir það. Þegar verðbólgu- og vaxtaumhverfi er með þeim hætti sem nú er er ábyrgð aðila vinnumarkaðarins gríðarleg. Ég vil enn og aftur beina orðum mínum til þeirra um að henda það á lofti um leið og við skiljum líka skilaboðin sem verkalýðshreyfingin sendir út, t.d. um ráðstafanir varðandi húsnæðiskaup, húsnæðisuppbyggingu, ungs fólks og efnaminna fólks, og skilaboðin frá Samtökum atvinnulífsins og fyrirtækjum sem ítreka að samhliða kröfunni um öflugt atvinnulíf þurfum við bætt rekstrarumhverfi. Við þurfum að einfalda kerfið, gera það gegnsærra, gera það dínamískara þannig að atvinnulífið geti samhliða kröfunni um að vaxa út úr vandanum farið að hlaupa hraðar. Það gerist náttúrlega helst með stöðugum gjaldmiðli. Þið þekkið þá umræðu af hálfu okkar í Viðreisn. En meðan við búum við krónuumhverfi þurfum við að beita öllum tiltækum ráðum til þess einmitt að ýta undir atvinnulífið og halda utan um atvinnulífið þannig að það geti hlaupið hraðar. Þar þurfum við að ýta undir einfaldara kerfi. Ég hefði viljað sjá einhver teikn á lofti, einhvern fyrirsjáanleika, um að svigrúm verði til að lækka skatta eða tryggingagjald á lítil og meðalstór fyrirtæki. Mig langar í þessu samhengi að undirstrika, af því að við erum að ræða bandorminn, að það hvernig við getum aflað aukinna tekna byggist meira og minna á verðlagshækkunum. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði áðan, ég hefði viljað sjá ríkið beita ákveðinni hófsemd, velta þessu ekki strax út í verðlagið, en um leið vil ég draga fram að ríkið er ekki að fullnýta svigrúmið. Rétt skal vera rétt og það er að vissu leyti virðingarvert þegar kemur að flestum gjöldum þarna en ég hef spurningar varðandi tvenn gjöld a.m.k. sem mig langar að ræða aðeins hér. Það þarf að skerpa á forgangsröðun útgjalda miðað við spána og við ræðum fjármálastefnuna á eftir og þá verðum við að átta okkur á hvernig við getum skerpt forgangsröðun þegar kemur að útgjöldum - ég ítreka árangursmælikvarða og ábyrga hagstjórn. Nokkur atriði, stikkorð: Gistináttagjald. Ég vil fagna því sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan um að fara þurfi í samvinnu við sveitarfélögin um að auka fyrirsjáanleika þegar kemur að gistináttagjaldinu. Það átti að taka gildi að nýju, minnir mig, um þessi áramót en það er framlengt til ársins 2023. Ég hvet hæstv. ráðherra og sveitarstjórnir, og þá sveitarstjórnarráðherra, til að stíga þessi skref til að minnka óvissu þegar kemur að fjármálum sveitarfélaga og hvernig við ætlum að haga gistináttagjaldinu. En ég tel rétt að framlengja það og styð það um leið og ég hvet þessa aðila til að taka málið lengra og sýna aðeins á spilin. Ég vona að hv. fjárlaganefnd fái tækifæri til þess að sjá hvað menn eru að hugsa í þessum málum. Þegar kemur að rekstri Framkvæmdasjóðs aldraðra - þetta eru ekki óeðlilegar breytingar hér. En ég vil undirstrika þá skoðun mína, sem er greinilega skoðun margra, að það er brýnt að við förum að reyna að breyta þessu fyrirkomulagi, þessari undanþágu sem veitir heimildir, að beita framkvæmdasjóðnum að hluta til í reksturinn. Ég hefði miklu frekar viljað sjá meiri snerpu í því að nýta þetta fjármagn betur til fjárfestinga og fjölgunar hjúkrunarrýma. Ég hef margítrekað sagt að mér finnst það til vansa að við höfum ekki náð að byggja fleiri hjúkrunarrými, létta álaginu á Landspítalanum og auka þjónustu um allt land hvað það varðar. Ég hvet ráðherra til að reyna að nota framkvæmdasjóðinn og breyta því fyrirkomulagi sem þar er, að auka fjárfestingar hvað þetta varðar. Síðan kemur að grænu sköttunum, kolefnisgjaldinu. Það hækkar um 2,5%. Það er hægt að réttlæta það með verðlagsbreytingum. Við í Viðreisn höfum ítrekað, gerðum það ekki bara fyrir kosningar, að við teljum mjög mikilvægt að beita grænum hvötum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn dregur fram, um leið og hann hvetur okkur áfram til að vanda undirbúning, að við erum enn langt undir viðmiðum þeirra þegar kemur að umhverfisgjöldum sem eru til þess fallin að breyta hegðun. Ég vil líka vara við því að þetta verði einhver fjallabaksleið fyrir ríkissjóð til að ná sér í tekjur. Við verðum að nota skattkerfið, breyta því þannig að ekki verði, þegar upp er staðið, um viðbótarálögur á heimilin og fyrirtækin í landinu að ræða. Mér finnst það skipta mjög miklu máli. Samhliða þessu vil ég einnig segja að ég hefði viljað fá að ræða þetta, við tökum þá umræðu kannski við 2. umr., við loftslags- og umhverfisráðherra. Ég vil ekki endilega sjá hækkun á kolefnisgjaldi ef ég sé það ekki fara þangað sem það á að fara, í loftslagsmál, í umhverfismál. Þetta verður að fara þangað. Auðvitað hef ég ákveðnar spurningar. Við sjáum að losun Íslendinga er 18 millj. tonn og með því að fara í endurheimt votlendis og raskaðra vistkerfa myndum við minnka losun um 9 millj. tonn. Stöðvun gróðureyðingar yrði 4 millj. tonn. Hvernig beitum við kolefnisgjöldunum? Hvernig beitum við grænum sköttum sem verið er að taka? Það held ég að verði eitt af verkefnunum sem nýr loftslags-, umhverfis- og orkumálaráðherra verður að fara í og svara okkur hér í þinginu, hvernig raunverulega er verið að beita grænum sköttum til að breyta hegðun en líka til að vinna á þeim gríðarlega loftslagsvanda sem við og öll heimsbyggðin stendur frammi fyrir. Að síðustu langar mig að tala um það sem sumir kalla aukamál, sem það er að vissu leyti, en það eru áfengisgjöldin. Alltaf þegar við þingmenn leyfum okkur að tala um áfengismál þá megum við aldrei tala um þau. Engu að síður er þetta eitt af verkefnum okkar þingmanna. Áfengisgjaldið er hækkað sem nemur þeim verðlagshækkunum sem flestallar gjaldahækkanirnar miða við. Ég vil taka undir það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrir kosningar, og ég hefði vonað að hann hefði kjark til að halda þeirri skoðun fram yfir kosningar, að álögur á áfengi eru komnar að ystu mörkum. Það er ljóst að fenginni reynslu að okkur hefur vegnað gríðarlega vel þegar kemur að forvörnum í áfengis- og vímuefnamálum. Við erum með mælanlegan árangur, t.d. í grunnskóla, á það hvernig við höfum frá 1991 náð neyslu ungmenna á Íslandi niður en hún var með því hæsta sem gerðist innan OECD. Nú erum við með einna minnstu neysluna á síðasta skólastigi í grunnskóla. Það gerðist út af markvissum forvörnum og verkefnum þeim tengdum. Ég hefði því gjarnan vilja sjá að menn hefðu aðeins haldið að sér höndum, ekki bara vegna þess að gjaldið er komið að ystu mörkum heldur ekki síður vegna þess að á þessum tímapunkti horfum við upp á þann hluta atvinnulífsins sem snertir veitingahúsageirann, skemmtistaðina og þann þátt sem tengist m.a. ferðaþjónustunni, fara illa út úr faraldrinum. Þar eru allar svona álögur, hvort sem það er áfengisgjaldið eða ýmsar fleiri álögur sem snerta atvinnulífið, rekstraraðilum til trafala. Þetta eru hlutfallslega mjög þungar álögur á þessi litlu fyrirtæki en oft er um að ræða eins til tveggja og upp í tíu manna fyrirtæki, oftast eru það kringum átta til 15 manns. Þó að vel hafi verið gert í tryggingagjaldinu, sem hefur lækkað tímabundið, þá skiptir allt máli þegar kemur að rekstri lítilla fyrirtækja á erfiðum tímum. Í heildina er margt áhugavert í frumvörpunum og það eru ýmis teikn á lofti sem eru góð en önnur sem mér finnst að við þurfum að ræða. Ég hvet hv. fjárlaganefnd til að fara vel yfir þetta mál.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Ég hjó sérstaklega eftir því sem hv. þingmaður sagði í upphafi ræðunnar um dræma þátttöku stjórnarliða í þessari umræðu hér, raunar enga þátttöku stjórnarliða í þessari umræðu hér. Það hefur ekki verið eitt andsvar og það hefur ekki verið ein ræða að undanskildum hæstv. fjármálaráðherra sem auðvitað er tilneyddur til að flytja þetta mál hingað inn á þing. En það virðist enginn annar stjórnarliði hafi áhuga á að taka til máls í 1. umr. um þennan bandorm. Nú er hv. þingmaður nýbúin að ljúka störfum sem starfsaldursforseti sem segir sitt um starfsreynslu hv. þingmanns og ég velti fyrir mér hvað hún les í þetta áhugaleysi og þetta þátttökuleysi hjá meiri hlutanum. Er það það að þau hafa ekki áhuga á umræðu um þetta? Er það af því að þau vilja ekki ræða mikilvæg málefni eins og það sem hv. þingmaður ræddi í lok ræðu sinnar, áfengisgjöldin og hvort það sé réttmætt að halda því áfram? Eða t.d. kolefnisgjöldin sem við erum vissulega að ræða hér líka og hvernig við viljum beita þeim stýritækjum til framtíðar? Er þetta eitthvað sem á einfaldlega ekki upp á pallborðið hjá þeim eða er eitthvað óþægilegt að ræða það eða hafa þau bara engan áhuga á því sem minni hlutinn er að segja? Ég upplifði eftir að þetta þing hófst mjög sterk skilaboð um að það skipti meiri hlutann takmörkuðu máli hvað okkur finnst. Þau ætli sér hvort sem er bara ná sínu fram. Þar af leiðandi getum við hjalað hér í fleiri klukkustundir án þess að þau veiti því nokkurt viðnám, aðalvinnan fari jú fram í nefndum, þar munu þau ná sínu fram og því skipti engu máli að taka þátt í umræðunni við einhvern minni hluta sem hvort eð er verður ekkert hlustað á.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að muna að setja „starfs“ fyrir framan „aldursforseti“. Ég held að ég væri samt ekki sanngjörn ef ég myndi koma hingað upp og úthúða öllu því sem meiri hlutinn er að gera, ef ég sýndi því ekki einhvern skilning. Hins vegar þegar við horfum á það þá hefur þetta, þótt ég ætli ekki að segja nákvæmlega þetta, oft komið fyrir en þá hefur það reyndar verið í öðru umhverfi. Þingið kom tiltölulega fljótt saman eftir kosningar. Það var meiri virkni og dínamík í þinginu sjálfu. Við erum núna með ríkisstjórn sem tekur allan kaflann frá sjálfri sér á síðasta kjörtímabili sem snertir virðingu þingsins. Það er hægt að lesa ýmislegt út úr því. Síðan þegar öll þessi litlu púsl eru sett saman, eins og bara hvernig er raðað í nefndir, þá er þetta í fyrsta sinn í meira en 30 ár sem þeir beita þessu af fullum þunga og það er undir forystu Vinstri grænna sem það er gert. Já, það er hægt að lesa alls konar út úr þessu en ég þegar upp er staðið er þetta dínamískur staður og þótt vissulega sé það þannig að við í stjórnarandstöðunni höldum uppi starfi þingsins, það sést á umræðunni í dag, við áttum okkur á því, verum hreinskilin með það, þá skulum við líka binda vonir við það að meiri hlutinn mæti hér til leiks við 2. umr. Það eru svo mörg mál þar sem þetta snýst ekki bara um gagnrýni heldur frekar að rýna til gagns, mér finnst það fyrra neikvæðara. Mér þætti svo gott að fá umræðu við t.d. þingmenn úr umhverfis- og samgöngunefnd: Hvernig sjáið þið, kæru vinir, okkur beita kolefnisgjöldunum? Hvernig sjáum þið t.d. áfengisgjaldið, sem við vorum að ræða áðan? Svo ég tali ekki um, [[Forseti hringir.]]og ég kem að því í síðara andsvari, hvernig við ræðum [[Forseti hringir.]]þróun á starfsgetumatinu sem hefur m.a. áhrif á útgjöld ríkisins. Þannig að já, það margt skrýtið, [[Forseti hringir.]]margt sérstakt. En þetta er, enn og aftur, mjög dínamískur staður.
Virðulegur forseti. Já, ég lagði sérstaka áherslu á „starfs“ í heitinu „starfsaldursforseti“ og það var einungis til að leggja áherslu á þingreynslu hv. þingmanns og til þess einmitt að fá að grennslast aðeins fyrir um hana. En vegna þess að hv. þingmaður talaði um kolefnisgjaldið þá vil ég gera umhverfisstefnu og loftslagsstefnu sitjandi ríkisstjórnar að umtalsefni í síðara andsvari. Hv. þingmaður var að lýsa því sem mér finnst vera ákveðin tilhneiging í stjórnarmeirihlutanum sem er að vera með alls konar en vera kannski ekki með það neitt sérstaklega úthugsað og heldur ekki endilega með það sett þannig upp að því sé ætlað að ná einhverju ákveðnu markmiði. Mig langar að nefna dæmi. Þegar við vorum að ræða gildandi fjármálaáætlun núna í vor þá rak ég augun í það að á málefnasviði þáverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kom fram að til stæði að stefna að samdrætti í losun frá landnotkun sem væri umtalsvert hærra markmið heldur en finna mætti í nýsamþykktri loftslagsáætlun stjórnvalda. Það var sem sagt þannig að ríkisstjórnin hafði gefið út rosalega flotta áætlun um samdrátt í losun og hvað hún ætlaði að gera í loftslagsmálum. Svo kom áætlun bara nokkrum mánuðum síðar, fjármálaáætlun þar sem voru enn metnaðarfyllri markmið. Ég hugsaði með mér að þetta væri frábært og spurði hæstv. ráðherra hvernig stæði á þeim mun. Væri það svo að ráðuneytið hefði tekið sjálfstæða ákvörðun um að vera svona miklu metnaðarfyllra en loftslagsáætlun stjórnvalda gerði ráð fyrir? Þá kom svarið frá hæstv. ráðherra: Nei, hann vissi ekki hvers vegna það væri munur og ætlaði að grennslast fyrir um það. Ég fékk svo aldrei nein svör um það. Það sem ég las út úr þessu var [[Forseti hringir.]]að það væri bara slumpað á eitthvað og það sett í þessa áætlun. Þetta er sú tilhneiging sem ég er að vísa til, að gera bara eitthvað [[Forseti hringir.]]og sjá svo til hvort það standist. Þetta þekkir hv. þingmaður líka þegar kemur að t.d. sálfræðiþjónustu.
Virðulegi forseti. Upphaflega voru þetta m.a. andsvör út af vinnunni hér og skorti á þingmönnum meiri hlutans. Ég held líka að hluti af því sem spili þar inn í sé óvissa. Það er óvissa hjá þeim því að þau átta sig ekki á hvernig eigi að framfylgja fögrum fyrirheitum í stjórnarsáttmála. Meira að segja að ráðuneytin eru ekki alveg skýr, það er verið að hlaupa á milli og berjast á milli, einhver togstreita um hvar hitt og þetta eigi að vera innan Stjórnarráðsins. Þá er oft betra að skilaboðin frá forystunni séu, og það sýnast mér þau vera: Hafið ykkur hæg meðan við erum að reyna að greiða úr þessari flækju og reynum að halda áfram að vera vinir. Þannig að það sé sagt. Fyrirheitin í stjórnarsáttmálanum eru mörg hver mjög fín en það er ekkert um tímasettar áætlanir, fjármagnaðar áætlanir. Ein mesta brotalöm á síðasta kjörtímabili sem virðist ætla að flytjast yfir er til að mynda í umhverfis- og orkumálum. Við erum að sjá fréttir og ákall frá Landsvirkjun varðandi orkuskort og hvernig þarf að hagræða hlutum af því að flutningskerfið er ekki nægilega öflugt og burðugt og það er ekki alveg nægilega skýr sýn. Það er af því að það er hálfvelgja innan ríkisstjórnarinnar. Við vitum að það er togstreita innan ríkisstjórnar þegar kemur að þessu og fyrir vikið verður þetta þessi moðsuða, þannig að skilaboðin eru óskýr. Verður farið í það að nýta virkjunarkosti rammaáætlunar? Verður farið í það að bæta við flutningskerfið? Atvinnulífið, bæði hér á suðvesturhorninu og á landsbyggðinni, þarf á því að halda að fá skýr svör. Það vantar skýr svör af hálfu ríkisstjórnar þegar kemur að þessu og það sama, réttilega, varðandi loftslagsmálin. Við sjáum ekki og ég held að það verði afar fróðlegt að fylgjast með því hvernig hæstv. loftslagsráðherra mun framfylgja [[Forseti hringir.]]stjórnarsáttmálanum. Ég spái því líka að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra [[Forseti hringir.]]muni taka til sín stór verkefni á sviði umhverfismála og það er bara jákvætt, en hann þarf hugsanlega að gera það til þess að eitthvað verði gert í loftslags- og umhverfismálum og á vegum ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Mér fannst nú bara við hæfi að koma hér aðeins í pontu á eftir starfsaldursforseta þingsins, sem nýr þingmaður hér að stíga mín fyrstu skref og blanda mér aðeins í umræðuna um fjárlög þar sem ég sit nú í fjárlaganefnd þingsins. Það hefur verið kallað eftir því hér í dag að þingmenn meiri hlutans komi og tjái sig og ég ætla aðeins að skýra mína hlið á þessu máli. Ég er búinn að vera í þinginu í allan dag og síðustu daga og hlusta á umræðuna. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur sem erum að koma inn ný að reyna að átta okkur á umfangi þess verkefnis sem við erum með í höndunum. Fyrir okkur og fyrir mig að stíga fyrstu skrefin í fjárlaganefnd þingsins skiptir ekki síður máli, mjög miklu máli, að heyra þau sjónarmið sem hér hafa komið fram og fara með þau inn í nefndina til þess að hægt sé að taka umræðu þar fyrir seinni umræður fjárlaga. Fyrir mína parta hafa þessir dagar verið afskaplega áhugaverðir. Það hefur verið áhugavert og athyglisvert að fylgjast með umræðunni og hlusta á þessi mörgu og mismunandi sjónarmið sem hér hafa fram komið. Þannig að ég hlakka bara til verkefnanna í nefndinni, að koma þessu saman. Það er mikilvægt að þessi umræða fari fram og það sé hlustað á þau sjónarmið sem hér hafa fram komið og það er ég að gera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Norðvest., Stefáni Vagni Stefánssyni, kærlega fyrir að koma hingað upp. Ég skil alveg hvað hv. þingmaður er að segja. Ég fagna því um leið að núna hafa tveir af 38 þingmönnum meiri hlutans, stjórnarliðum, komið hingað upp. Ég vil þakka fyrir það í leiðinni að hv. þingmaður er að hlusta, m.a. á mjög málefnalegar ábendingar að mínu mati þegar kemur að því að leysa úr þessu annars risastóra verkefni. Stærsta verkefni ríkisstjórnarinnar og okkar sem erum á þingi er að koma efnahagsmálum landsins á réttan kjöl, að gera ríkissjóð sjálfbæran, að hafa atvinnulífið þannig að við getum öll hlaupið hraðar, þannig að við getum vaxið út úr vandanum. Þá er af mörgu að taka. Það er alveg heill hellingur að byrja sem nýr þingmaður hér á þingi, vera í fjárlaganefnd og líka formaður atvinnuveganefndar, sem eru gríðarlega miklir og mikilvægir málaflokkar, sem ég vil óska hv. þingmanni velfarnaðar í. En um leið þakka ég fyrir að verið er að hlusta. Ég vil um leið hvetja, ekki síst alla nýja þingmenn til að taka þátt í umræðunni. Það er oft hrollur í manni þegar maður kemur hingað upp og finnst maður stundum ekki hafa nægilega mikla yfirsýn. En allir þeir sem kjörnir hafa verið á þing þvert á flokka eru hæft fólk sem vill vel og hefur metnað til þess að standa sig betur fyrir hönd þjóðarinnar. Þannig að ég er nokkuð bjartsýn um leið og ég ítreka að sjálf ætla ég að fara í stutta ræðu á eftir. Það var eitt atriði áðan sem ég gleymdi sem er í raun ábending til hv. fjárlaganefndar og þeirra þingmanna sem þar eru.
Herra forseti. Já, ég þakka hlý orð í minn garð. Það er alveg rétt að það er örugglega hrollur í ansi mörgum nýjum þingmönnum að stíga upp í þetta risastóra ræðupúlt hérna. En það er líka rétt að við höfum öll rödd og eigum að nýta hana hér. Til þess erum við kjörin, til að nýta okkar rödd og láta okkar sjónarmið heyrast hér og það munum við svo sannarlega gera. En ég held að það sé líka mikilvægt, eins og ég sagði áðan og eins og ég var að benda á, að það er ekki síður mikilvægt í þessari umræðu um akkúrat stærsta verkefni ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma, sem eru fjárlög og hvert við ætlum að stefna til næstu ára, að hlusta og meðtaka og reyna að ná yfirsýn yfir stóru myndina. Að reyna að leiða saman ólík sjónarmið og ólíkar nálganir í þeim fjölmörgu erfiðu og flóknu verkefnum sem okkar bíða á næstu dögum og næstu misserum. Ég óska bara eftir góðu samtali og samstarfi um það verkefni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni vegna Stefánssyni fyrir að koma hér upp í ræðu, fyrsti stjórnarþingmaðurinn að undanskildum fjármálaráðherra til að gera það í þessari umræðu. Það var ánægjulegt að heyra að hann er að hlusta á þessa umræðu og ætlar að taka hana inn í vinnuna í fjárlaganefnd. Ég vildi því spyrja hv. þingmann vegna setu hans í fjárlaganefnd og vegna þess að hann er í stjórnarmeirihlutanum: Nú vitum við að víða hefur komið fram í umræðunni um fjárlög að til stendur að koma með ansi miklar breytingar við frumvarpið. Ég velti fyrir mér hvort meiri hlutinn sé að vinna þessar breytingar í sameiningu, hvort meiri hlutinn hafi fengið einhverja tilkynningu um hvenær restin af okkur þingmönnum fær að vita svona um það bil hvað á að koma fram af breytingartillögum við þetta frumvarp. Hvort við fáum einhverjar upplýsingar um hvenær það muni liggja fyrir eða hvort þetta lendir bara í nefndinni í einni bunu rétt áður en taka á málið út fyrir 2. umr. Ég er bara forvitin um hvort hv. þingmaður viti hvort það sé eitthvert plan eða hvort það verði eins og svo oft áður –– nú veit ég að hv. þingmaður er nýr hérna - að við fáum einhverja pappíra frá ráðuneytinu rétt áður en taka á málið út. Þá gefst lítill tími til að fara yfir tillögurnar. Er eitthvert plan, hv. þingmaður?
Forseti vekur athygli á því að það er mikið verið að tala um fjárlaganefnd í þessu máli, en þetta mál fer annars til efnahags- og viðskiptanefndar þegar umræðu lýkur nema ósk komi um annað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Væntanlega fer þetta mál til efnahags- og viðskiptanefndar, eins og herra forseti kom inn á áðan. Hv. þingmaður spyr varðandi fjárlögin. Fyrir þingmann sem er að stíga sín fyrstu skref í fjárlaganefnd og hér á þingi þá get ég svarað því til að það er eflaust plan, en hvert hvað það er nákvæmlega get ég ekki fullyrt á þessu stigi málsins. Ég hef það ekki hjá mér. En ég get komist að því fyrir hv. þingmann ef hann óskar þess og reynt að koma því til hans. Ég mun þá beina fyrirspurn til formanns fjárlaganefndar um það hvernig hún sér þá vinnu fyrir sér sem fram undan er á næstu misserum og skal glaður greina hv. þingmanni frá því þegar ég er kominn með það plan í hendur.
Virðulegi forseti. Af því að við erum að koma hér ábendingum á framfæri m.a. til fjárlaganefndar til að skoða ákveðna hluti þá er kannski þrennt sem ég myndi vilja koma á framfæri við bæði fjárlaganefnd og aðrar nefndir þingsins. Í fyrsta lagi það sem hefur verið nefnt með tengiltvinnbíla og framlengingu ívilnana. Ég held að það sé réttmætt að skoða hvort eigi að framlengja. Ég er ekkert að segja að það eigi að gera það, en að menn skoði það. Það hafa komið fram ábendingar, m.a. frá verkalýðshreyfingunni og fleiri aðilum, sem draga það fram að það er ekki síst efnaminna fólk sem á í erfiðleikum með að fjárfesta í rafmagnsbílum. Oft eru rafmagnsbílar, sem betur fer er það að breytast, annar bíllinn á heimilinu og tengiltvinnbílarnir eru ákveðin brúarleið til að skoða fyrir fólk til að taka engu að síður þátt í þessari breytingu sem er svo sannarlega að eiga sér stað og við erum á fleygiferð með. Þetta er bara ábending um að skoða þetta betur og rökstyðja enn skýrar að láta ívilnunina falla niður núna en framlengja ekki um eitt ár af því að þróunin bara á þessu ári hefur verið ótrúlega jákvæð. Í öðru lagi er ég með ábendingu til m.a. allsherjar- og menntamálanefndar og fjárlaganefndar í tengslum við Ríkisútvarpið okkar, þá mikilvægu stofnun. Mér finnst alveg ótrúlega hvimleitt að sjá hvað menn eru tilbúnir til að leggja lykkju á leið sína til að tala þá stofnun niður. Það er hægt að gagnrýna margt hjá henni en ekki síður er hægt að þakka fyrir margt sem þar er gert. Engu að síður þá þarf að skoða stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og það verður að fara að sýna á einhver spil þar. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að gera það og ég held að farsælast væri að reyna að ná einhverri þverpólitískri sátt eða niðurstöðu hvað það varðar. Það verður fyrr en síðar að fara að taka á þessu, stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, um leið og ég undirstrika mikilvægi útvarpsins okkar í almannaþágu. Í þriðja lagi, og það er kannski ekki síst þess vegna sem ég kom upp, eru það orð hæstv. ráðherra í tengslum við starfsgetumatið. Það er mikilvægt hvað varðar atvinnutekjur eldri borgara en ekki síður öryrkja - við vitum að fyrirkomulagið og kerfið er mismunandi - að þessum hópum sé ekki refsað fyrir þær svona gríðarlega eins og hefur verið í gegnum tíðina þótt jákvæð skref hafi verið tekin. Það á frekar að ýta undir og hvetja fólk til að bjarga sér án þess að það leiði til þessara miklu skerðinga. Ég vona að orð hæstv. fjármálaráðherra þegar hann talaði um endurskoðun á lífeyristryggingakerfinu fyrir kosningar hafi ekki bara verið eitthvert fallegt kosninga„gigg“ af því að þetta er mjög mikilvægt. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda áfram með þá vinnu sem hefur verið farið af stað með. Um leið skil ég líka hræðslu Öryrkjabandalagsins. Mér fannst gott að finna þann skilning líka hjá hæstv. fjármálaráðherra þegar kemur að starfsgetumatinu því eins og staðan er núna þá er afar erfitt fyrir fatlaða og öryrkja að komast inn á vinnumarkaðinn. Vinnumarkaðurinn býður í rauninni ekki upp á það. Í rauninni hefur hið opinbera ekkert endilega gengið á undan með góðu fordæmi. Það eru ákveðnar stofnanir sem hafa gert vel en við getum gert miklu betur hjá hinu opinbera, bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Meðan vinnumarkaðurinn er ekki opnari fyrir fólk með alls konar þarfir, með alls konar hæfni, verður tortryggni þegar kemur að starfsgetumatinu. Þar þarf að byggja upp traust og ég treysti ráðherra fyllilega til að halda áfram með þá vinnu og leiða hana í samvinnu við bæði Öryrkjabandalagið, verkalýðshreyfinguna, Þroskahjálp og fleiri. En þetta vildi ég sagt hafa. Það skiptir gríðarlega miklu máli að taka þessi skref, að minnka skerðingar vegna atvinnuþátttöku fólks hvar sem það er statt í samfélaginu. En um leið verðum við að skilja að það þurfa að eiga sér stað ákveðnar samfélagsbreytingar, vinnutengdar breytingar. Þannig að ég vil senda um leið hvatningu út til fyrirtækjanna, út til vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar að búa þannig í haginn að alls konar fólk með alls konar þarfir geti fundið flöt til að nota sína krafta á vinnumarkaðnum.
Virðulegi forseti. Ég vil bara byrja á því að taka undir orð hv. þingmanns þar sem hún bendir á starfsgetumatið og hversu mikilvægt það er að við komum fólki í virkni og þá sérstaklega fólki með geðrænan vanda sem er á örorku. Við þurfum líka að mæta þeim hópi og það þarf að eiga sér stað einhver hugarfarsbreyting í samfélaginu eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Við getum ekki verið að setja fólk í aðstæður þar sem það hefur ekki ákveðið svigrúm til þess að vera virkt, vera þátttakendur í atvinnulífinu því það er það sem alla langar þegar öllu er á botninn hvolft, að vera virkir þátttakendur í samfélaginu. Þetta er í rauninni það sem ég vildi koma hérna upp til að segja og ég tek heils hugar undir það.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ræðu og hvetja hv. þingmann einmitt til að fara með þessi viðhorf og þessa sýn inn í þá vinnu sem er fram undan, þá mikilvægu vinnu sem þarf að sinna og ég veit að hún mun gera það af kostgæfni, en um leið lýsa líka ánægju minni með að hér undir lokin eru ákveðnir tónar slegnir sem mér finnst vera jákvæðir, mér finnst þeir vera mikilvægir fyrir þingið. Þannig að ég bind vonir við að það verði eitthvað unnið með þessi málefni sem við erum að ræða hér og eru okkur bæði kær og fólkinu úti í samfélaginu mikilvæg, að þau verði tekin áfram. Um leið ítreka ég þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir að hafa komið inn á þetta gríðarlega mikilvæga mál, að auka virkni fólks þannig að það geti fundið farveg fyrir sína krafta hvar sem það er statt í lífinu. Fyrir þetta vildi ég þakka.
Virðulegi forseti Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Efnisatriði frumvarpsins eru af margvíslegum toga og ég hyggst reyna að gera grein fyrir hverjum og einum af helstu þáttum. Það er í fyrsta lagi almannaheillaskrá. Með lögum sem öðluðust gildi 1. nóvember sl. voru gerðar breytingar til eflingar á skattumhverfi lögaðila sem starfa til almannaheilla og falla undir þriðja geirann. Í lögunum er gert ráð fyrir að fyrirtækjaskrá Skattsins haldi sérstaka almannaheillaskrá og gert ráð fyrir því í lögunum að viðkomandi lögaðili sem veitir viðtöku framlagi sé skráður í skrána þegar gjöf eða framlag er afhent. Þar sem Skatturinn mun halda almannaheillaskrá ólíkt almannaheillafélagaskrá, sem fyrirtækjaskrá Skattsins heldur, er lagt til að tilvísun til fyrirtækjaskrár verði felld brott úr lögunum. Þá er lagt til að í stað tilvísunar til laga um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri verði vísað til laga um félög til almannaheilla vegna skráningar og hæfis lögaðila eftir því sem við á í almannaheillaskrá Skattsins. Í lögum um tekjuskatt er kveðið á um að lögaðilar sem hafa með höndum starfsemi sem telst til almannaheilla og skráðir eru í sérstaka almannaheillaskrá Skattsins greiði ekki tekjuskatt. Lagt er til að í lögunum verði annars vegar kveðið á um það skilyrði fyrir skráningu lögaðila í almannaheillaskrá að staðin hafi verið skil á ársreikningi til ríkisskattstjóra og að ekki sé um að ræða vanskil eða áætlanir skatta, skattsekta, gjalda og skýrsluskila. Hins vegar að ákvörðun ríkisskattstjóra um höfnun á skráningu eða afskráningu verði kæranleg til yfirskattanefndar. Þá þykir jafnframt rétt að kveða á um kærufrest hafni ríkisskattstjóri lögaðila um skráningu í almannaheillaskrá eða úrskurði aðila af almannaheillaskrá. Þá þykir ástæða til að upplýsingaskylda þeirra sem skráðir eru í almannaheillaskrá sé tilgreind sérstaklega í lögum um tekjuskatt, vegna eftirlitshagsmuna. Næst er það um skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa. Í frumvarpinu er lagt til að gildistími úrræðis varðandi skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa verði framlengdur um þrjú ár. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að einstaklingar geti nýtt sér frádrátt frá tekjuskattstofni, að viðbættum fjármagnstekjum, vegna fjárfestinga á árunum 2016–2021. Að óbreyttu yrði því síðasta skattívilnunin veitt við álagningu opinberra gjalda á árinu 2022 vegna fjárfestinga á árinu 2021. Framlenging úrræðisins er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um að auka aðgengi að fjármagni fyrir bæði nýsköpunarfyrirtæki og smærri fyrirtæki í vexti og er talið að úrræðið geti haft mikla þýðingu fyrir slík fyrirtæki. Þá að refsinæmi vegna vanframtalinna fjármagnstekna hjóna. Samkvæmt tekjuskattslögum skal leggja fjármagnstekjur hjóna saman og telja til tekna hjá því hjóna sem hefur hærri hreinar tekjur. Þegar skýrt er rangt eða villandi frá einhverju um fjármagnstekjurnar í sameiginlegu framtali hjóna er einungis háttsemi þess tekjuhærri lýst refsiverð. Telja verður eðlilegt að saknæmið og refsinæmið snúi að þeim sem tekjurnar tilheyra og telur þær ekki fram í sameiginlegu framtali. Því er lagður til nýr málsliður þess efnis að refsiákvæði laganna taki einnig til tekjuskatts af þeim tekjum sem tilheyra tekjulægri makanum en telja ber fram hjá því hjónanna sem hærri hefur tekjur. Í fjórða lagi er það skipting gjalddaga þing- og sveitarsjóðsgjalda einstaklinga og útvarpsgjalds. Í frumvarpinu er að finna tillögur sem tengjast skiptingu gjalddaga þing- og sveitarsjóðsgjalda einstaklinga og útvarpsgjalds. Fyrirkomulag skiptingar greiðslna niður á nokkra gjalddaga hefur valdið flækjustigi í framkvæmd þegar gjaldendur greiða eftirstöðvar upp á fyrsta gjalddaga. Þannig myndast inneign sem ber inneignarvexti á meðan eldri skuld fellur í gjalddaga. Því er lagt til að við framtalsskil geti framteljandi óskað eftir að greiða eftirstöðvar álagðra skatta og gjalda í einu lagi á fyrsta gjalddaga eftir álagningu en ella verði eftirstöðvunum skipt á hefðbundna gjalddaga samkvæmt gildandi lögum. Í fimmta lagi eru það fjárhæðarmörk skattskyldu við sölu á raforku eða heitu vatni. Hér er lögð til sú breyting á fjárhæðarmörkum að þau verði hækkuð. Samkvæmt lögum um umhverfis- og auðlindaskatta eru þeir sem selja raforku eða heitt vatn til endanlegra notenda fyrir minna en 500.000 kr. á ári undanþegnir skattskyldu. Lagt er til að fjárhæðarmörkin verði hækkuð í 2 milljónir en við mat á fjárhæðinni er meðal annars litið til veltumarka virðisaukaskatts. Við lögfestingu laga um umhverfis- og auðlindaskatta áttu fjárhæðarmörk skattskyldunnar sér samsvörun í veltumörkum laga um virðisaukaskatt, þ.e. 500.000 kr. Sú fjárhæð hefur ekki tekið breytingum í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa á veltumörkum virðisaukaskatts. Hins vegar var fallið frá skattlagningu af raforku frá og með árinu 2016 og því tekur tillagan einungis til fjárhæðarmarka við sölu á heitu vatni. Hækkunin einfaldar rekstrarumhverfi aðila með lítil umsvif og auðveldar eftirlit. Þá er einnig lagt til að orðalagi ákvæðisins verði breytt til samræmis við orðalag laga um virðisaukaskatt, þ.e. að miða skuli við tekjur á hverju tólf mánaða tímabili, en ekki almanaksárið. Næst eru það frekari breytingar á lögum um virðisaukaskatt skatt. Samkvæmt lögunum skal miða skattverð vöru sem afhent er án endurgjalds við almennt gangverð í sams konar viðskiptum. Liggi slíkt verð ekki fyrir skuli miða skattverð við reiknað útsöluverð þar sem tekið er tillit til alls kostnaðar að viðbættri þeirri álagningu sem almennt er notuð á vörur eða þjónustu af sama tagi. Í skattframkvæmd hefur skráðum aðila m.a. borið að greiða virðisaukaskatt af andvirði vöru jafnt sem skattskyldrar þjónustu sem afhent er án endurgjalds og miðar tillaga frumvarpsins að því að skjóta styrkari stoðum undir þá framkvæmd. Þá er lagt til að tekin verði upp í lögin sérregla um skattverð þegar skattaðili móttekur notað lausafé í eigu einstaklinga utan rekstrar í umboðssölu. Skattaðili kemur þá fram í nafni eiganda og fyrir hans reikning. Sérreglan heimilar umboðsmanni að miða skattverð við söluþóknun samkvæmt samningi aðila að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Séu þau skilyrði ekki uppfyllt kemur til álita að fella viðskipti undir sölumiðlun enda séu skilyrði hennar uppfyllt. Að öðrum kosti ber skattaðila að innheimta virðisaukaskatt af heildarandvirði hins selda samkvæmt lögum um virðisaukaskatt. Næst um losunarviðmið. Gert er ráð fyrir breytingum í tengslum við losunarviðmið ökutækja en álagning skatta og gjalda á ökutæki tekur að vissu marki mið af skráðri losun koltvísýrings við notkun. Þannig er lagt til að þegar fyrir liggur að losunarviðmið er skráð bæði samkvæmt evrópsku aksturslotunni svokölluðu og samræmdu prófunaraðferðinni svokölluðu skuli eingöngu miða við skráða losun samkvæmt síðarnefndu aðferðinni. Hún er nýrri og öflugri og talin ráðandi við mat á koltvísýringslosun. Þá að útleigu vistvænna ökutækja. Þar eru lagðar til breytingar á lögum um virðisaukaskatt vegna ákvæðis til bráðabirgða XXXIX. Ákvæðið mælir fyrir um að útleiga á skráningarskyldu ökutæki sem fallið hefur undir ívilnun á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða XXIV sé að fullu undanþegin skattskyldri veltu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ákvæði til bráðabirgða XXIV kvað áður á um sérstaka virðisaukaskattsívilnun vegna annars vegar innflutnings og skattskyldrar sölu á nýjum rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreiðum og hins vegar vegna innflutnings og fyrstu sölu á notuðum rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreiðum að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Ákvæðinu var breytt árið 2020 og það m.a. látið ná til endursölu á notuðum rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreiðum að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Telja verður eðlilegt að sambærileg sjónarmið gildi í báðum þessara tilvika og er því lagt til að ákvæði til bráðabirgða XXXIX nái jafnframt til framleigu á ökutækjum, sem notið hafa fyrrnefndrar ívilnunar, að uppfylltum öðrum skilyrðum sem koma fram í ákvæðinu. Skilagrein með skilum á launaafdrætti er hér næst. Það er gert ráð fyrir breytingu á svokölluðum launaafdrætti, þ.e. þegar opinber gjöld eru ógreidd er innheimtumanni heimilt að krefja vinnuveitanda um að halda eftir allt að 75% af heildarlaunagreiðslum til launþega hverju sinni. Lagt er til að áréttað verði í lögum um innheimtu opinberra skatta og gjalda að launagreiðanda sé skylt að senda skilagrein með skilum á afdregnum sköttum sem honum bar að halda eftir af launum, en annars er hætta á að greiðslunni verði ekki ráðstafað með réttum hætti. Næst um heimildir til kyrrsetningar eigna. Í frumvarpinu er að finna tillögur að breytingum á heimild til kyrrsetningar eigna. Með lögum um breytingu á lögum er varða rannsókn og saksókn skattalagabrota voru lögfest skýr skil milli stjórnsýslumála sem eru afgreidd innan skattkerfisins og alvarlegri mála sem sæta refsimeðferð samkvæmt útgáfu fyrirmæla ríkissaksóknara. Vegna þessa þykir nauðsynlegt að gera breytingar á kyrrsetningarákvæði laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda í þá veru að kyrrsetningarheimildin taki einnig til meintrar refsiverðrar háttsemi sem varðar sektarákvörðun samkvæmt lögum um tekjuskatt, virðisaukaskatt, staðgreiðslu opinberra gjalda og staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Rannsókn og ákvörðun sekta vegna skattundanskota er nú í höndum ríkisskattstjóra í þeim tilvikum þegar þau falla ekki undir fyrirmæli ríkissaksóknara. Yfirskattanefnd fer því ekki lengur með sektarheimildir í stærri málum heldur er nefndin í hlutverki sjálfstæðrar kærunefndar sem tekur við kærum vegna ákvarðana ríkisskattstjóra um að leggja á sektir. Breytingartillagan er í samræmi við athugasemdir í greinargerð frumvarps þess er varð að lögum um breytingu á lögum er varða rannsókn og saksókn skattalagabrota þar sem fram kemur að ekki sé stefnt að breytingum á heimildum ríkisskattstjóra til að beita viðurlögum. Jafnframt er lögð til sú breyting að heimila kyrrsetningu á meðan mál er til meðferðar hjá lögreglu eins og í tilviki mála sem eru til skattrannsóknar og myndi ríkisskattstjóri þá annast rekstur kyrrsetningarinnar vegna rannsóknarinnar óháð því hvar hún fer fram. Þetta getur t.d. átt við þegar ekki hefur verið gerð krafa um kyrrsetningu hjá ríkisskattstjóra en nýjar upplýsingar koma fram eftir að máli hefur verið vísað til lögreglu. Þá eru einnig lagðar til smávægilegar orðalagsbreytingar. Að lokum er að finna tillögu að viðbót við lög um fjársýsluskatt sem felur í sér vísun til kyrrsetningarákvæðis laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda. Næst um gjöld fyrir skráningu félaga til almannaheilla. Hér eru lagðar til breytingar vegna slíkra gjalda. Lög um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri voru sérstaklega sett til að bregðast við og uppfylla tilmæli FATF, alþjóðlegs fjármálaaðgerðahóps ríkja um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, og var hluti af þeim aðgerðum sem stjórnvöld gripu til vegna athugasemda FATF. Eins og fram kemur í greinargerð með þeim lögum voru þessi félög talin í mestri hættu á að vera misnotuð og var skráningarskylda þeirra í almannaheillafélagaskrá lögfest. Samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs er gjald til skráningar félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri 83.000 kr. Gjaldið telst nokkuð hátt og talin hætta á að valin verði önnur félagaform og starfsemi félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri verði þannig falin, en það er staða sem sérstaklega átti að taka á og koma í veg fyrir. Því er lagt til að skráningargjaldið verði lækkað í 25.000 kr. sem er jafnt skráningargjaldi annarra félaga eða sambærilegra aðila. Þá er jafnframt lagt til að félög til almannaheilla sem falla undir lög um félög til almannaheilla greiði sama gjald fyrir skráningu eða 25.000 kr. Varðandi mat á áhrifum tillagna frumvarpsins má segja að áhrif af tillögu um að framteljanda verði heimilt að óska eftir því við framtalsgerð að greiða eftirstöðvar þing- og sveitarsjóðsgjalda og útvarpsgjald á einum gjalddaga í stað þess að þær skiptist á sjö eða þrjá gjalddaga er talin vera mjög óveruleg en hagræðið hins vegar talsvert. Flækjustig við útgáfu reikninga og innheimtu verður minna fyrir Fjársýslu ríkisins og ríkissjóður mun jafnframt hafa hag af því að greiðslur skili sér fyrr í ríkissjóð. Sparnaður yrði einnig einhver þar sem mun færri kröfur yrðu stofnaðar í bankakerfinu. Ný regla sem heimilar að virðisaukaskattur sé einungis lagður á þóknun milligönguaðila þegar notað lausafé í eigu einstaklinga er selt í umboðssölu ætti að óbreyttu að lækka verð á notuðum varningi, hvort sem það er húsbúnaður, leikföng, fatnaður og annað sem kann að vera selt er með slíku fyrirkomulagi. Aðilum sem bjóða slíka þjónustu verða sífellt fleiri og óvíst er hvort virðisaukaskatti hafi í öllum tilvikum verið skilað af fullu söluverði hingað til þar sem nokkur vafi hefur verið uppi um gildandi reglur um skattverð. Gera má ráð fyrir því að bein áhrif af þessari breytingu á tekjur ríkissjóðs verði óveruleg. Varðandi skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa er áætlað að úrræðið muni leiða til lækkunar á tekjum ríkissjóðs um 30 millj. kr. árið 2022 vegna yfirstandandi árs. Ef úrræðið yrði framlengt um þrjú ár má áætla, miðað við þessar 30 millj. kr. á yfirstandi ári, að þriggja ára framlenging gæti numið 90 millj. kr. lækkun á þessum skatti. Á móti verður að horfa til þeirra jákvæðu áhrifa sem vonast er til að þessi ívilnun hafi í för með sér til lengri tíma. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu munu samanlagt ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, einstaklinga eða lögaðila. Þetta eru að sumu leyti einfaldlega breytingar sem metið er að nauðsynlegt sé að gera og munu þess vegna leiða til þess að viðkomandi löggjöf á sviði skattamála verði skýrari. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það er tvennt sem mig langar að ræða við hæstv. ráðherra. Annars vegar er það frádráttur frá tekjuskattsstofni vegna hlutabréfakaupa. Mér líst í sjálfu sér ágætlega á þetta úrræði og allt í góðu með að framlengja það. En vegna þess að úrræðið hefur staðið yfir frá 2016 og er að klárast núna og í greinargerð kemur ekkert meira fram heldur en að úrræðið geti haft mikla þýðingu fyrir slík fyrirtæki þá velti ég fyrir mér hvort það hljóti ekki að liggja að baki einhver greining og hvort ráðuneytið hafi ekki eitthvað meira fyrir sér en að það telji að það geti verið gott að þetta haldi áfram. Væntanlega liggur eitthvað fyrir um þau áhrif sem úrræðið hefur haft þessi fjögur ár sem það hefur verið í gildi. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra gæti aðeins farið í gegnum hvað liggi að baki ákvörðun um að framlengja þetta úrræði. Síðan langaði mig að ræða aðeins um lögaðila í almannaheillaskrá og þá lagabreytingu sem verið er að leggja til með frumvarpinu, líka í samhengi við að verið er að breyta skráningargjaldi hjá félögum sem starfa til almannaheilla og hafa starfsemi yfir landamæri. Hæstv. ráðherra vísaði vissulega í að FATF-samtökin hefðu bent á að þetta væru félögin sem væru hvað viðkvæmust fyrir misnotkun vegna peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka og þess vegna væri verið að setja allt þetta regluverk í kringum félög til almannaheilla. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra: Nú er verið að bæta inn ákveðnum skilyrðum til að félag fái þessa skráningu en hvað er verið að gera til að fylgja því eftir að það sé einmitt ekki verið að misnota félög til almannaheilla? Hvað er ráðuneytið að gera og hvað er það í okkar gangverki sem tryggir að ekki sé verið að misnota félög, sérstaklega þau sem eru með starfsemi yfir landamæri? Hvernig er eftirliti með því háttað?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi skattafslátt vegna hlutabréfakaupa þá átti frumvarpið um það efni sér nokkurn aðdraganda og hægt er að vísa til greinargerðar með frumvarpinu á sínum tíma. Hér er í raun og veru ein af mörgum stuðningsaðgerðum fyrir smærri félög sem eru hugsaðar til þess að skapa jákvætt, hvetjandi, samkeppnishæft umhverfi fyrir fyrirtæki sem stunda frumkvöðlastarfsemi í landinu. Oft á tíðum eru þetta verkefni sem hefjast í stuðningskerfi stjórnvalda, þ.e. þau fá styrk af opinberu fé og komast á legg og þurfa síðan í framhaldinu að treysta á fjármögnun víða að úr hagkerfinu. Oft á tíðum er verið að leita eftir stuðningi þeirra sem standa félaginu næst. Með því að framlengja þetta úrræði erum við að taka stöðumat eftir þetta tímabil sem er að renna sitt skeið og segja að þetta hafi gengið ágætlega. Við vitum hvert umfangið er, svona gróft metið felst 30 millj. kr. stuðningur í lagaákvæðinu og við teljum að þetta séu jákvæð merki sem ástæða sé til að taka til endurskoðunar á þessum tímapunkti og framlengja, einfaldlega í þessum tilgangi. Almannaheillaskráin, hér er verið að bregðast við því sem gæti valdið misnotkun. Þetta frumvarp er auðvitað dæmi um eitthvað sem við gerum til að reyna að forða misnotkun en að öðru leyti verður að vísa til allra annarra almennra aðgerða sem við höfum verið að beita til að efla eftirlitsstofnanir og alla þá sem geta haft vísbendingar um misnotkun félaganna og þar getur fjármálakerfið sjálft leikið lykilhlutverk.
Virðulegi forseti. Ég var kannski að spyrja hvort það lægi fyrir einhver greining á þessu úrræði með endurgreiðslu fyrir hlutabréfakaup og hvernig það hefur þá skipst á milli smærri sprotafyrirtækja sem það er talið hafa góð áhrif á samkvæmt greinargerð frumvarpsins. Nú er ég ný í efnahags- og viðskiptanefnd og er að koma mér inn í nýjan málaflokk en ég fæ ekki skilið þetta öðruvísi en svo að þetta gildi bara um hlutabréfakaup almennt, sama í hvaða hóp hlutabréfa þessi hlutabréfakaup falla. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort það liggi fyrir einhver greining á hversu hátt hlutfall fer í sprotafyrirtæki og minni fyrirtæki miðað við bara venjuleg fyrirtæki á markaði sem þurfa engar sérstakar ívilnanir til að fólk kaupi í þeim hlutabréf. Ég spurði um eftirlitið og var kannski ekki alveg að falast eftir því að heyra að fjármálageirinn ætti að fylgjast með heldur frekar til hvaða aðgerða ríkisstjórnin hefði gripið til þess að tryggja betra eftirlit með þessari félagastarfsemi sem við vitum að FATF hefur bent á sem sérstaklega viðkvæma gagnvart misnotkun og sérstaklega viðkvæma gagnvart peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Stærsta ástæðan fyrir því að við enduðum á gráum lista FATF fyrir ekki svo löngu var að við vorum með eftirlit í skötulíki. Það var bara ekkert eftirlit með því regluverki sem við vorum með. Við vorum kannski með regluverk í kringum þetta en það var enginn til að framfylgja því. Þess vegna er ég að biðja hæstv. ráðherra að fara aðeins yfir þetta. Fyrir utan að það þurfi að skrá þessi félög og búið sé að lækka einhver gjöld til að skrá þau, hvað erum við að gera til að tryggja að ekki sé verið að misnota þetta félagaform? Hvað erum við að gera til að koma í veg fyrir peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka?
Virðulegi forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Peningaþvættisregluverkið allt er í raun og veru ekki hér á dagskrá. Og þegar spurt er hvað annar ráðherra er að gera til að uppfylla skyldur sínar að lögum og ganga úr skugga um það með sínum undirstofnunum að verið sé að framfylgja eftirlitshlutverki stjórnvalda þá verð ég að segja að það er kannski ekki beint á dagskrá hér í þessu frumvarpi. En hér er lítið dæmi um það sem við getum gert til að draga úr hvatanum til að stofna félög af einu tagi umfram annað. Ég verð bara að vísa almennt til þeirrar aðgerðaáætlunar sem var innleidd hér og leiddi á endanum til þess að Ísland var tekið af gráa listanum vegna þess að við vorum búin að koma upp eftirlitskerfi, regluverki og stofnanastrúktúr sem var líklegur til að að taka á þeirri hættu sem hv. þingmaður er að vekja athygli á að er ávallt til staðar. Varðandi afslætti vegna hlutabréfakaupa vil ég taka fram að þetta eru afslættir sem eingöngu eiga við þegar fjárfest er í nýsköpunarfyrirtækjum og smærri fyrirtækjum í vexti og er laga- og regluverk sem við þurfum að passa upp á að rúmist innan ríkisstyrkjareglna. Þess vegna hefur verið horft til þess hvernig Evrópusambandið og önnur ríki á EES-svæðinu hafa beitt þessum úrræðum. Því hefur verið sýndur skilningur í samhengi við ríkisstyrkjareglur að ríki vilji örva sprota á borð við þessa í samfélögum sínum. Við höfum mjög ákveðin skilaboð frá hagsmunaaðilum þessara fyrirtækja um að þessi þáttur umhverfisins skipti verulegu máli.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2022–2026. Samkvæmt lögum um opinber fjármál myndar fjármálastefnan grundvöll að stefnumótun í opinberum fjármálum hverju sinni. Hún felur í sér ytri vikmörk gagnvart afkomu og skuldaþróun opinberra aðila í heild, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga, stofnana og fyrirtækja þeirra. Þannig dregur fjármálastefnan upp stóru línurnar í opinberum fjármálum. Nánari útfærsla fer fram í árlegri fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi hvers árs þar sem fram koma pólitískar áherslur og áætlanir um einstök útgjöld og tekjustofna. Á síðasta kjörtímabili markaði ríkisstjórnin stefnu um verulega eflingu velferðarkerfa, stórsókn í innviðafjárfestingum, endurskoðun skattkerfa auk metnaðarfullra markmiða í umhverfismálum og jukust framlög til flestra málefnasviða í takt við aukið svigrúm til útgjaldavaxtar. Ávöxtum langs hagvaxtarskeiðs var markvisst varið til að lækka skuldir, styrkja opinbera þjónustu, þétta félagslegt stuðningsnet og lækka skatta. Á vormánuðum 2020 urðu hins vegar veðrabrigði og þá brustu allar meginforsendur efnahagsáætlana og við blasti gríðarstórt verkefni á sviði sóttvarna og efnahagsmála. Fjármálastefna fyrir árin 2022–2026 endurspeglar þessar erfiðu aðstæður og viðbrögð stjórnvalda til að vinna bug á þeim þar sem ríkisfjármálunum er beitt af fullum þunga. Verkefnið fram undan er að byggja upp viðnámsþrótt ríkisfjármálanna að nýju og verja þann mikla ávinning sem náðist fyrir kórónuveirufaraldurinn. Það er markmið ríkisfjármálastefnunnar að styðja við hagkerfið og skapa viðspyrnu fyrir verðmætasköpun í kjölfar kreppu. Leiðarljós stefnunnar er að stöðva hækkun skulda sem hlutfalls af landsframleiðslu eigi síðar en árið 2026. Í því skyni er stefnt að varfærnum en markvissum bata í opinberum fjármálum þar sem hallarekstur minnkar ár frá ári samhliða því sem staðinn er vörður um opinbera þjónustu og fjárfestingu. Mun lægra skuldahlutfall en áður hafði verið spáð, m.a. vegna öflugs hagstjórnarlegs viðbragðs við faraldrinum, veitir svigrúm til að fresta því markmiði að stöðva hækkun skuldahlutfallsins um eitt ár frá því sem stefnt var að í fjármálaáætlun síðastliðið vor. Efnahagslegur stöðugleiki til skemmri tíma og sjálfbærni opinberra fjármála til lengri tíma grundvallast þó á því að þeirri markmiðssetningu sem birtist í þessari þingsályktunartillögu verði í megindráttum fylgt. Markmiðið með þessari stefnumörkun er þríþætt. Í fyrsta lagi að standa vörð um viðnámsþrótt og sjálfbærni opinberra fjármála þannig að stjórnvöld séu ávallt í aðstöðu til að milda áhrif óvæntra efnahagsáfalla á samfélagið. Í öðru lagi að byggja upp svigrúm til að mæta fyrirsjáanlegum þrýstingi á opinber fjármál vegna lýðfræðibreytinga, ekki síst öldrunar þjóðarinnar sem mun færast í aukana á næstu árum og áratugum. Í þriðja lagi er til skemmri tíma áfram horft til þess að styðja við hagkerfið og standa þannig vörð um þann efnahagsbata sem nú er hafinn. Stefnumörkunin grundvallast á núverandi stöðu og horfum í efnahagsmálum. Eftir mikla ágjöf af völdum faraldursins hefur hagkerfið náð traustri fótfestu á yfirstandandi ári. Atvinnuleysi hefur meira en helmingast og er nú svipað og fyrir faraldurinn. Efnahagshorfur eru bjartar þótt hagkerfið vaxi af lægri grunni en ef ekki hefði komið til faraldursins. Gert er ráð fyrir 5,3% hagvexti árið 2022 og alls 16% hagvexti til ársins 2026 samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem liggur til grundvallar stefnunni. Líkur eru á áframhaldandi bata í ferðaþjónustu og þrótti í einkaneyslu og fjárfestingu. Fjárhagsstaða heimila er sterk og atvinnuleysi lækkar áfram. Verðbólga hefur aftur á móti reynst þrálátari en áður var áætlað og verðbólguhorfur hafa versnað, þótt enn sé útlit fyrir að verðbólga fari lækkandi á næsta ári. Það er ljóst að á næstu árum mun sem endranær reyna á samspil milli opinberra fjármála, peningamála og aðila vinnumarkaðar. Fjármálastefnan byggir eins og fyrr segir á mun sterkari skuldastöðu hins opinbera í upphafi stefnutímabilsins en útlit var fyrir á fyrstu stigum faraldursins. Þessar bættu skuldahorfur eiga fyrst og fremst rætur sínar að rekja til þróttmeiri efnahagsumsvifa en áður hefur verið spáð, m.a. vegna réttra og umfangsmikilla viðbragða stjórnvalda við efnahagskreppunni. Þá mun fyrirhuguð sala eignahluta ríkissjóðs í Íslandsbanka á næstu tveimur árum gefa væntingar um betri stöðu. Þetta er allt að gefnum markaðsaðstæðum. Skuldastaðan ætti að verða umtalsvert betri en fyrri spár höfðu gert ráð fyrir nái áformin fram að ganga. Hér er verið að horfa til þess að markaðsaðstæður leyfi sölu á eftirstandandi hlut ríkisins eftir skráningu bankans á markað og sömuleiðis horft til þess markaðsvirðis sem Kauphöllin sýnir í dag. Að teknu tilliti til alls þessa eru gert ráð fyrir, í uppfærðum skuldahorfum, að skuldir hins opinbera nemi um 40% af landsframleiðslu á þessu ári, miðað við skuldareglu laga um opinber fjármál. Til samanburðar má nefna að við framlagningu á fjármálaáætlun síðastliðið vor var útlit fyrir að skuldahlutfallið yrði nær 44% af landsframleiðslu. Hér erum við að ræða skuldir hins opinbera. Til að ná því markmiði að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af landsframleiðslu verður afkoma hins opinbera bætt ár frá ári. Áætlaður halli hins opinbera, þ.e. A1-hluta ríkissjóðs og A-hluta sveitarfélaga, lækkar úr um 200 milljörðum kr. á næsta ári í að hámarki 50 milljarða kr. árið 2026. Hallinn minnkar þannig úr tæplega 6% af landsframleiðslu árið 2022 í um 1% af landsframleiðslu í lok tímabilsins. Þessi markmið um afkomu byggja á núverandi efnahagshorfum eins og þær birtast í þjóðhagsspánni, en hagvöxtur næstu ára leiðir af sér umtalsverðan afkomubata þótt hann dugi ekki einn og sér til að stöðva vöxt skulda. Heildartekjur hins opinbera eru áætlaðar um 38,5% af vergri landsframleiðslu að jafnaði á þessu ári og því næsta. Gert er ráð fyrir að tekjur vaxi sem hlutfall af vergri landsframleiðslu um tæplega 2 prósentustig og verði um 40,5% af vergri landsframleiðslu undir lok tímabilsins. Útgjöld hins opinbera eru áætluð um 48,5% af vergri landsframleiðslu á þessu ári en lækka í um 44,5% af vergri landsframleiðslu á því næsta samhliða miklum hagvexti, viðsnúningi á vinnumarkaði og þar með lægri útgjöldum vegna atvinnuleysis. Auk þess fjara tímabundnar mótvægisráðstafanir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru að stærstu leyti út. Gert er ráð fyrir að útgjöld verði undir lok tímabilsins um 41,5% af vergri landsframleiðslu sem samrýmist meðaltali áranna 2018 og 2019. Þannig fari útgjöld lækkandi sem hlutfall af vergri landsframleiðslu frá núverandi stöðu. Í því felst að haldið verði aftur af vexti útgjalda þannig að þau hækki ekki umfram vöxt landsframleiðslunnar. Raunvöxtur útgjalda verði því hóflegur á tímabilinu eða innan við 1% á ári hjá ríkissjóði. Þetta er nú kannski það atriði sem við höfum hvað helst rætt hér í þinginu á undanförnum árum og ekki að ófyrirsynju. Við þurftum í tvígang á síðasta kjörtímabili að taka fjármálastefnuna til endurskoðunar og gefa hana út að nýju. Hér er verið að bregðast við þessari reynslu og taka tillit til ábendinga sem borist hafa héðan úr þinginu og frá fjármálaráði og víðar og þróa áfram þetta óvissubil í framsetningu málsins að þessu sinni. Þannig er heimilt að ganga á óvissubilið reynist hagþróun lakari en nú er talið líklegast en aðeins í þeim mæli sem leiðir af lakari efnahagshorfum. Einungis niðursveiflur af sömu stærðargráðu og fjármálakreppan 2008 og efnahagsáfallið af völdum kórónuveirufaraldursins myndu falla utan óvissubilsins eins og það er sett fram í stefnunni. Þetta mætti orða með þeim hætti að það þyrfti áfall sem væri sambærilegt eða stærra og þessi tvö stóru áföll til þess að við værum komin út fyrir óvissubilið. Óvissubilið rúmar sem sagt samdrátt í hagkerfinu sem er eitthvað minni en þessi tvö stóru tilvik. Með þessari framsetningu óvissubilsins, auk áskilnaðar um að umtalsverður hagvöxtur umfram núverandi horfur verði nýttur til að bæta afkomu, er byggður inn meiri sveigjanleiki í fjármálastefnunni gagnvart hagsveiflum en áður. Þetta segir okkur að verði umtalsverður hagvöxtur umfram núverandi horfur verði hann nýttur til að bæta afkomuna. Einhver hagvöxtur getur skapað svigrúm án þess að það renni allt til þess að bæta afkomuna en það verður auðvitað að horfa til skilyrða laganna, bæði hinna almennu skilyrða en líka hinna sértæku skilyrða þegar það kemur til skoðunar við gerð fjármálaáætlunar eða í fjárlagagerð. Virðulegi forseti. Viðfangsefni fjármálastefnu eru að mörgu leyti annars eðlis en þeirrar stefnumótunar sem fram fer við gerð fjárlaga hvers árs. Þegar til fimm ára er litið hafa ýmsar langtímaáskoranir meira vægi. Öldrun þjóðarinnar og breytingar á framleiðnivexti á alþjóðavísu eru meðal þátta sem horfa verður til. Hvort tveggja veldur hægari hagvexti og meiri útgjaldaþrýstingi til næstu ára og jafnvel áratuga en ella væri raunin. Stefnumótun og forgangsröðun í opinberum fjármálum með áherslu á að efla vaxtargetu hagkerfisins skiptir höfuðmáli til að bregðast við þessum áskorunum. Aukin framleiðslugeta er jafnframt forsenda þess að hagkerfið geti til frambúðar staðið undir miklum launahækkunum undanfarinna ára. Að sama skapi dregur öflugur vöxtur framleiðslugetunnar úr þörfinni fyrir sérstakar tekjuöflunar- og aðhaldsaðgerðir til að stöðva skuldasöfnun. Eins og við höfum áður sagt: Við ætlum að vaxa út úr kórónukreppunni, frekar en að skera niður og hækka skatta. Í þessu samhengi er rétt að minnast þess að efnahagslegur stöðugleiki sem leiðir af því að ríkissjóður vinni gegn hagsveiflunni stuðlar á endanum að meiri hagvexti. Að sama skapi leiðir áhersla á víðtæka opinbera fjárfestingu í efnislegum og samfélagslegum innviðum til aukinnar getu hagkerfisins til vaxtar. Þessi áhersla sést með skýrum hætti í áætlunum ríkisstjórnarinnar, en fjárfestingarstig hins opinbera er og verður hátt í sögulegu ljósi allt til ársins 2023 samhliða því sem stuðningur við rannsóknir og þróun og fjárfestingar fyrirtækja hefur verið aukinn verulega. Þannig byggjum við undir ný tækifæri, ný störf og nýja stoð atvinnulífsins á sviði nýsköpunar og hugverkaiðnaðar. Á komandi árum verður áfram unnið að endurbótum á skattkerfinu. Ráðist verður í heildarendurskoðun á skattlagningu ökutækja og eldsneytis í því augnamiði að skapa sjálfbæra tekjuöflun fyrir uppbyggingu og viðhald samgönguinnviða. Áfram verður lögð áhersla á þátttöku í alþjóðlegu samstarfi, ekki síst yfirstandandi baráttu gegn alþjóðlegri skattasniðgöngu og samstarfi um skattlagningu stafræna hagkerfisins. Þá mun skattkerfið áfram eiga hlutverki að gegna í umhverfis- og loftslagsmálum þar sem notast verður við jákvæða hvata til greiða fyrir grænum lausnum samhliða gjaldtöku á losunarvalda gróðurhúsalofttegunda. Tækifæri gefst til nánari umræðu um þessa þætti í umræðum um fjármálaáætlun á nýju ári sem kemur fram fyrir 1. apríl. Virðulegi forseti. Framlagning fjármálastefnu er veigamikill þáttur í umgjörð opinberra fjármála. Stefnunni er ætlað að varða veginn fyrir fjármálaáætlanir og fjárlög næstu ára með því að lengja sjóndeildarhring stefnumörkunar við upphaf kjörtímabils. Þannig gefst Alþingi tækifæri til þess að ræða um stefnumörkun til fimm ára á grundvelli grunngilda laganna um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Með samþykkt stefnunnar leggur Alþingi leiðarstein fyrir opinber fjármál það sem eftir lifir kjörtímabilsins. Í undirliggjandi forsendum fjármálastefnu er lögð rík áhersla á að verja þann mikla árangur sem náðst hefur í uppbyggingu á öflugri opinberri þjónustu á liðnum árum. Reynslan undanfarið hefur að auki sýnt fram á mikilvægi þess að búa í haginn og sýna ábyrgð í ríkisfjármálum. Það er því skynsamlegt að draga úr halla ríkissjóðs og stöðva með því hækkun hlutfalls skulda af landsframleiðslu á næstu árum. Gangi hagspár eftir verður á sama tíma hægt að viðhalda öflugri opinberri þjónustu, auka fjárfestingar ríkisins og stefna í átt að jöfnuði að nýju í ríkisfjármálunum. Þetta eru meginmarkmið fjármálastefnunnar til næstu fimm ára. Ég vek sérstaka athygli á greinargerðinni þar sem er nokkuð djúp greining á efnahagsstöðunni og þeim grunni sem stefnan er reist á, efnismikil umfjöllun sem skiptir miklu máli. Við höfum sömuleiðis í viðauka sett inn skýringar sem gera grein fyrir þeim breytingum sem eru á framsetningunni sem ég hef rakið. Ég legg til að málinu verði vísað til fjárlaganefndar og til síðari . umræðu að lokinni umræðu þessari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessa yfirferð. Mig langaði að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvað muni taka við árið 2026. Telur hæstv. fjármálaráðherra skynsamlegt að skulda- og afkomureglan taki við af fullum þunga þá? Ég bendi á þetta í samhengi við það að miðað við núverandi forsendur og stöðu skulda, eins og þær koma fram í framlagðri stefnu 2026, eru þetta um 46–47% af landsframleiðslu sem þarf þá strax að minnka um 5% á því ári, til að standast reglur. Ef mér reiknast rétt til eru það um 70 milljarðar kr. sem þurfa strax að fara í skuldaniðurgreiðslu - 70 milljarðar kr. í skuldaniðurgreiðslu ef reglurnar falla til af fullum þunga og til viðbótar gætu mögulega komið, eins og nú er í áætlun, afkomubætandi ráðstafanir. Þykir hæstv. ráðherra þetta of bratt? Telur hæstv. ráðherra mögulega skynsamlegra að reglurnar yrðu innleiddar í skrefum eftir þetta mikla áfall núna og í ljósi þess að forsendur þessarar stefnu voru í raun brostnar fyrir Covid?
Virðulegi forseti. Þetta er mikilvægt atriði sem við höfum skrifað í lögin að fjármálaráð eigi að hafa eftirlit með. Við erum með sérstakt ákvæði í lögunum sem felur fjármálaráði að veita þinginu umsögn um það hvort líklegt sé að við séum að sigla í átt til þess að geta látið reglurnar taka nýju gildi á þessu tímamarki. Ég tel að þetta ráðist þegar að því kemur að verulegu leyti af hagvaxtarstiginu. Það ætti ekki að vera stórkostlegt mál að sjá skuldahlutföllin sigla smám saman aftur í átt að 30% viðmiðinu. Ef við höfum náð frumjöfnuði að nýju ætti hagvöxturinn á hverju ári smám saman að ýta okkur í þá átt. Það má hins vegar alveg leyfa sér að taka þá umræðu hvar skuldastiginu sé rétt stillt. 30% er tiltölulega grimm regla. En ég held líka að við höfum reynslu af því að vera, sem mjög opið og tiltölulega fábrotið hagkerfi, útsett fyrir stórum áföllum. Ef við skoðum alþjóðlega þróun, sem ég hygg að sé m.a. rakin í greinargerðinni, sjáum við að dýpri kreppum er að fjölga og þær virðast reynast dýpri eftir því sem árin hafa liðið. Eftir því sem alþjóðavæðingin hefur tekið meira yfir þurfum við að vera reiðubúin til að taka í fangið dýpri og örari niðursveiflur en við höfum kannski mátt venjast síðastliðin 100 ár. Það þýðir að við þurfum að nota góðu árin til að safna í kornhlöðurnar og þar getur nokkuð stíf skuldaregla komið til. Ég tel t.d. að við eigum að hafa stífari skuldareglu fyrir ríkissjóð en evrusvæðið og að það hafi sýnt sig í þessari niðursveiflu að það hafi reynst okkur alveg gríðarlega dýrmætt. En við gerðum rétt ef við notuðum næstu ár til að þróa þessa umræðu áfram, [[Forseti hringir.]]spyrja hvernig okkur gengur frá einu ári til þess næsta og hlusta eftir ábendingum frá fjármálaráði.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargott svar og ég fagna því að þetta verði mögulega tekið til umræðu, skuldastigið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við veltum því fyrir okkur hvað er eðlilegt skuldastig vegna þess að ýmsar forsendur hafa breyst í heiminum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það verði rætt á komandi árum hvernig við komum út úr þessu ástandi. Mig langaði til þess að fylgja þessu eftir og beina til hæstv. ráðherra, í samhengi við getu hagkerfisins til að bregðast við, spurningu um mikilvægi þess að við séum búin að búa í haginn, hvort hann sjái ekki forsendur fyrir því eða geti séð hina hliðina á málinu, þ.e. að hægt sé að búa í haginn með ýmsum öðrum hætti en að borga niður skuldir. Það er t.d. hægt að gera með því að styrkja aðra atvinnuvegi, koma í veg fyrir að við séum með jafn einsleitt hagkerfi og við erum með í dag og höfum verið með sem þýðir, eins og með ferðaþjónustuna núna, eins og með bankakerfið á sínum tíma, eins og með sjávarútveginn fyrir nokkrum áratugum, að við fáum þessa stóru og miklu áföll. Það gæti verið mikilvægt á komandi kjörtímabili að við myndum ræða aðeins um skuldir út frá breiðara sjónarmiði, þ.e. að fjárfesta í innviðum og nýjum atvinnugreinum þannig að við séum ekki bara að taka allan hagvöxtinn sem kemur næstu fjögur til fimm árin og skófla því í fjárhagslegar skuldir heldur líka í uppbyggingu á fjölbreyttara hagkerfi.
Virðulegi forseti. Þetta eru gríðarlega mikilvægar vangaveltur. Ég er algerlega sammála því að við megum ekki vanrækja það að fjárfesta í innviðum og við höfum ekki haft almennilega getu í allt of langan tíma til að meta það hvert fjárfestingarstig hins opinbera er. Við erum smám saman að byggja upp getu til að greina það betur og okkur hefur ekkert gengið allt of vel að koma öllum fjárheimildum út undanfarin ár, það á t.d. við um yfirstandandi ár. Við höfum tryggt gríðarlega miklar fjárheimildir til fjárfestinga en það hefur ekki gengið nægilega vel að mínu mati að koma þeim öllum til vinnu. En það er grundvallaratriði að fjárfest sé í hagkerfinu. Það er annað sem skiptir líka máli hér vegna þess að við ræðum mjög oft um stóru kerfin okkar, hvort sem er heilbrigðiskerfið eða almannatryggingakerfið. Staðreyndin er sú að við höfum látið tilfærslukerfin vaxa svo mikið á undanförnum árum, og við höfum verið með það sem pólitískt áherslumál að gera betur við þá sem þurfa að treysta á þessi kerfi, að svigrúmið til fjárfestinga hefur dregist saman. Við þurfum að gera það aðeins upp við okkur hvernig við ætlum að forgangsraða á milli þessara stóru mikilvægu þátta. Hvað ætlum við að nota tilfærslukerfin mikið til þess að lyfta undir með þeim sem þurfa á stuðningi að halda og hversu langt er hægt að ganga áður en við höfum gengið svo á svigrúm ríkisins til fjárfestinga að ekki verði við það unað? Hvort er mikilvægara til lengri tíma litið? Þetta eru gríðarlega mikilvægar spurningar. Það er líka eitt sem skiptir máli, þegar við erum að horfa á skuldahlutföllin, og það er að vinna markvisst að því, og það verður eitt af mínum áherslumálum á þessu kjörtímabili, að tryggja að engar hindranir séu til staðar fyrir ríkissjóð til að fjármagna þessar skuldir sínar. Við höfum of langa sögu af því að borga sérstakt álag á íslensku ríkisskuldirnar. Þegar við erum að bera okkur saman við aðrar þjóðir í skuldahlutföllum verðum við líka að horfa á vaxtabyrðina sem leiðir af skuldunum og horfast í augu við það að skuldir okkar eru og hafa að jafnaði verið dýrari [[Forseti hringir.]]en sambærileg skuldahlutföll kosta aðra ríkissjóði. Á þessu eru tæknilegar, markaðslegar og ýmsar aðrar skýringar [[Forseti hringir.]]sem við þurfum að ræða og takast á við þar sem það er hægt.
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta ótrúlega skemmtileg og áhugaverð umræða sem á sér stað hér, t.d. orðaskiptin hér síðast. Það er algjörlega hárrétt að vaxtabyrði okkar Íslendingar er hlutfallslega meiri miðað við aðrar þjóðir, hún er þyngri. Stóri fíllinn í postulínsbúðinni er að okkar mati auðvitað gjaldmiðillinn. Það er náttúrlega ein stærsta breytan í þessu. En við erum ekki að fara að breyta því núna, því miður. En mig langar að taka undir að það skiptir gríðarlega miklu máli að horfa á hvernig við ætlum að útbúa ríkissjóð, hvernig við ætlum að greiða niður skuldir og hvort við eigum að greiða niður skuldir. Ég held einmitt að sagan sýni að bæði í hruninu og síðan núna fyrir þetta áfall hafi komið sér vel að það var búið að búa í haginn. Það var búið að greiða niður skuldir. Það hafa verið pólitísk átök hér í gegnum tíðina um hvort við ættum að greiða niður skuldir eða ekki, en ég held að það hafi skipt máli upp á þau viðbrögð sem við gátum sýnt í þessum tveimur stóru efnahagslegu áföllum sem dunið hafa yfir þjóðina. Þess vegna langar mig að spyrja í tengslum við fjármálastefnuna, og það er gott að þingið getur gefið sér tíma til að ræða þetta af því að þetta eru svona stóru breiðu línurnar. Mig langar að spyrja í ljósi stjórnarsáttmálans, langar að fá svar við því hjá hæstv. fjármálaráðherra: Sér hann fram á það að útgjöld ríkisins muni aukast á grundvelli stjórnarsáttmálans og þeirra fyrirheita sem þar eru? Mig langar líka í öðru lagi að spyrja, miðað við hagvaxtarspána og síðan það vaxtahækkunarferli sem við erum í þá sjáum við fram á að hagvöxtur verði minni en vextir: Hvernig og hvaða leiðir sér hann fram á, það væri gott ef hann gæti nefnt dæmi, að við getum farið til að vaxa út úr vandanum þegar staðan er þessi? Í þriðja lagi eru spurningar um sölu ríkiseigna. Ég styð það eindregið að við höldum áfram sölunni á til að mynda Íslandsbanka, en mig langar að fá aðeins skýringar hjá hæstv. ráðherra. Hvernig sér hann að andvirðinu verði varið? Verður það til að lækka skuldir eða fara í frekari fjárfestingu innviða [[Forseti hringir.]]á vegum ríkisins?
Virðulegi forseti. Fyrst um sölu Íslandsbanka. Salan mun einfaldlega skapa svigrúm fyrir ríkissjóð til að fjármagna sig og þar með þá fjármagna fjárfestingar og draga úr vaxtagjöldum sem eykur enn frekar svigrúmið. Þannig að já, við verðum áfram með hallarekstur og verðum ekki með frumjöfnuð allt þetta áætlunartímabil. Það verður ekki fyrr en í lokin sem við náum frumjöfnuði. En það er augljóst að sala bankans mun auka svigrúmið. Stuttlega varðandi vextina þá hafa verið ýmsar ástæður fyrir því að ríkissjóður hefur ekki notið nægilega góðra kjara að mínu áliti. Eitt af því hefur varðað uppgjör á fjárfestingum erlendra aðila á íslenska markaðnum. Svo verð ég bara að segja alveg eins og er að mér hefur þótt sem íslenska ríkið njóti ekki sanngjarnra kjara, þegar borið er saman við aðrar þjóðir, sem fjárfestingarkostur þegar við horfum til landsframleiðsla á mann, horfum til skuldastöðunnar, horfum til hagvaxtarhorfanna, horfum til menntunarstigs þjóðarinnar, horfum til auðlindanýtingar, ég tala nú ekki um það hvernig við höfum fjármagnað lífeyriskerfi okkar, langtímaskuldbindingar ríkissjóðs. Allt þetta, skynsamleg nýting auðlindanna, græna orkan o.s.frv., ætti að gefa tilefni til að ætla að ríkissjóður Íslands væri mjög álitlegur fjárfestingarkostur í krónum fyrir erlenda, alþjóðlega fjárfesta. Það hefur átt sér stað töluvert mikil breyting þar sem hlutfall erlendra fjárfesta í íslenskum krónum, ríkisskuldabréfum, hefur dregist saman og mér finnst það vera vísbending um að við höfum eitthvert verk að vinna þarna. Ég sé ekkert sérstakt sem bendir til þess að útgjöldin þurfi nauðsynlega aukast mikið miðað við stjórnarsáttmálann. Eitthvert svigrúm verður þó að vera til þess að þessi raunvöxtur, sem ég ræddi um hérna áðan, fari í að uppfylla slík markmið. En við hljótum líka að horfa til þess að nýta peningana betur og það hlýtur að vera forgangsatriði að tryggja góða nýtingu, sérstaklega eftir jafn mikla útgjaldaaukningu og hefur verið undanfarin ár.
Virðulegi forseti. Já, ég get alveg tekið undir vangaveltur hæstv. ráðherra. Af hverju er ekki verið að fjárfesta meira? Af hverju fáum við ekki í ríkara mæli betri vaxtakjör? Betri lánskjör fyrir ríkissjóð? Svar okkar í Viðreisn er að ein af ástæðunum, ég er ekki að segja að það sé sú eina, er m.a. gjaldmiðillinn og hversu mikilvægt er að vera með trúverðugan, stöðugan gjaldmiðil. Okkar gjaldmiðlasaga er frekar mikið meira rússíbani en þokkaleg lína og það er ekki endilega aðlaðandi, hvorki fyrir þá sem eru til í að lána okkur né þá sem ætla að fjárfesta. Ég tek undir áhyggjur varðandi fjárfestingarkostinn sem Ísland er. Því til viðbótar er raungengið, og þá kannski staða útflutningsatvinnuveganna núna, frekar sterkt. Miðað við spár bankanna er það eitthvað sem er að styrkjast. Það veldur mér viðbótaráhyggjum um hvernig við ætlum að halda áfram að vaxa út úr vandanum ef útflutningsgreinarnar eru kannski í veikari stöðu en árið áður til þess að standa undir hagvextinum sem við þurfum svo mjög á að halda. Mig langar að spyrja: Skildi ég hæstv. ráðherra rétt að það verði eitthvert örlítið útgjaldasvigrúm? En fyrst og síðast þarf að spyrja hvernig við ætlum að nýta krónurnar, fjárfestinguna, betur, að fá að vita í hverju við erum að fjárfesta. Ef svo er, mun þá ráðherra koma fram með ríkari stýritæki, árangursmælingar, til að vita í hverju við erum raunverulega að fjárfesta, hvort sem er í velferð, innviðum, menntun eða öðru?
Virðulegi forseti. Já, ég get alveg verið sammála hv. þingmanni þegar kemur að því að það að fjárfesta í íslensku krónunni er ekki það sama og að fjárfesta í evrunni eða dollara eða einhverjum af þessum stóru myntum. Ég held hins vegar að þegar við berum íslenska hagkerfið og styrk þess saman við sambærileg lönd, hvort sem er innan OECD eða hvort við horfum til myntsvæða eða annað, þá eru horfurnar á Íslandi býsna góðar. Við erum með líffræðilega sterka stöðu, þó að við séum eldast erum við yngri en flestar þessara þjóða. Ég nefndi líka lífeyrissjóðakerfið hérna áðan, ég nefndi hagvaxtarhorfurnar, og ég nefni bara tæknistigið, við erum núna að leggja nýjan gagnastreng til útlanda, við erum með ljósleiðaravæðingu á Íslandi sem er umfram allt það sem þekkist annars staðar og þessa grænu ímynd. Það er bara svo margt sem segir manni að við höfum sterka stöðu og hér erum við að ræða fjármálastefnu sem er til vitnis um að við höfum tekið allt varðandi opinberu fjármálin til endurskoðunar og erum að vinna það inni í nýjum lagaramma. Þetta eru allt sölupunktar sem ættu að vera álitlegir fyrir alþjóðlega fjárfesta sem að jafnaði eru ekki að velta fyrir sér svona skammtímasveiflum á gengi gjaldmiðla heldur horfa til lengri tíma. Þetta er ég bara að nefna í tilefni af því að hlutfall erlendra fjárfesta í íslensku krónunni er með lægsta móti um þessar mundir. Það er ákveðið umhugsunarefni, sérstaklega ef maður skoðar vaxtamuninn og vaxtabyrðina hjá ríkissjóði Íslands og öðrum þjóðum. Hvernig getum við mælt og fylgst vel með og hvað stýritæki getum við haft til að skoða útgjaldahlið ríkisfjármálanna? Við erum með ýmis umbótaverkefni í gangi og þar fyrir utan auðvitað með margt sem varðar opinberu þjónustuna, eins og það sem er verið að fjármagna í gegnum island.is. En ég held að það verði bara að viðurkennast að við getum gert svo miklu miklu betur með því að greina gögnin sem ríkið býr yfir. Og ef við getum notað bara vefinn tekjusagan.is sem eitt lítið dæmi um upplýsingar [[Forseti hringir.]]sem við getum komið betur á framfæri á grundvelli gagna sem við þegar eigum. Sama gildir um velsældarmælikvarðana, [[Forseti hringir.]]þetta er framsetning á gögnum sem við þegar eigum. [[Forseti hringir.]]Við eigum að gera miklu meira í að greina gögn og spyrja hvernig við náum markmiðum okkar.
Forseti. Mig langar að halda áfram að tala um fátækt. Fátækt er reyndar orð sem virðist vanta, bæði í þessa fjármálastefnu og í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar og kemur aðeins einu sinni fyrir á 350 blaðsíðum fjárlagafrumvarpsins. Það er von mín að þeir stjórnarliðar sem hér eru hlusti á þessi orð og bæti þar kannski úr, því að fátækt er nokkuð sem við eigum ekki að þurfa að upplifa á Íslandi. Ég naut þess heiðurs á árunum 2018–2020 að sitja sem varamaður í stjórn Rauða krossins á Íslandi, en á þeim tíma ákváðu þau mikilvægu samtök að stofna og reka sárafátæktarsjóð. Seta mín þarna veitti mér ákveðna innsýn í líf fátækra á Íslandi, innsýn sem fæst okkar sem hér sitjum höfum nokkurn tíma fengið. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem fengu úthlutað úr sárafátæktarsjóði Rauða krossins var fólk sem einnig fékk fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögunum og sumir voru einstaklingar sem af ýmsum ástæðum detta á milli kerfa og eru tímabundið alveg tekjulausir. Dæmi um slíkt eru einstaklingar sem bíða eftir rétti til atvinnuleysisbóta og hafa fullnýtt rétt sinn til endurhæfingarlífeyris. Annað dæmi eru einstaklingar sem hafa komið hingað til lands og unnið sem verktakar, slasast við störf sín og eiga ekki nein réttindi hér á landi. Þá má nefna líka þá sem nýkomnir eru með stöðu flóttafólks hér og eru enn að fóta sig í nýju samfélagi. Fólk í slíkum aðstæðum stendur oft frammi fyrir miklum kostnaði og þarf eins og aðrir að útvega sér húsnæði og koma undir sig fótunum. Þessi hópur er oft mjög berskjaldaður og í viðkvæmri stöðu, enda með lítið tengslanet að baki. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er mismunandi og margir þeirra sem þiggja framfærslu frá sveitarfélögum eiga ekki allir rétt á fullri aðstoð. Með ört hækkandi verði á almennum leigumarkaði er ótrúlega erfitt fyrir fólk að sjá sér farborða, tala nú ekki um þau sem þurfa að borga leikskólagjöld, kaupa fatnað á börn og annað. Það er auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að tala um auknar ráðstöfunartekjur fyrir fólk á sama tíma og hann gerir sífellt fleiri hluti í kerfinu gjaldskylda. Þessi aukna gjaldskylda gerir nefnilega það að verkum að fleira og fleira fólk sem lifir við sárafátækt neitar sér um mikilvæga og oft lífsnauðsynlega þjónustu. Þetta sýndi sig innan hóps umsækjenda til sárafátæktarsjóðs Rauða krossins. Margir þeirra neita sér um það sem fæst okkar telja til munaðar eins og dömubindi, læknisrannsóknir, lyf og strætóferðir. Á þeim árum sem Rauði krossinn starfrækti sárafátæktarsjóðinn kom í ljós að stór hópur fólks býr við afar bág kjör hér á landi. Það er mikilvægt að til séu úrræði til að takast á við þetta ástand hjá því fólki sem býr við sárafátækt, hvort sem um er að ræða tímabundna eða langvarandi fátækt. Að fólk þurfi að reiða sig á styrki og stuðning á borð við þann sem Rauði krossinn veitti er ekki úrræði sem dugar til langframa. Þar þarf ríkið að taka forystu. Það á enginn að þurfa að búa við sárafátækt í okkar ríka landi. Þessi hópur er sannarlega til og aðgerða er þörf nú strax. Þar sem við höfum hér nokkra stjórnarmeðlimi, hv. þingmenn og hæstv. ráðherra, þá langar mig að spyrja: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að útrýma sárafátækt á Íslandi á tímabili þessarar fjármálaáætlunar?
Virðulegur forseti. Við ræðum hér eitt af stærstu málum komandi ára, myndi ég segja, þ.e. fjármálastefnu fyrir árin 2022–2026. Ég hef áður í þessum sal flutt ræður um mikilvægi laga um opinber fjármál - okkur hættir til að tala um nýju lögin um opinber fjármál, þau eru kannski ekki svo ofboðslega ný lengur, en nýleg eru þau - og hvað breytingin varð gríðarlega mikil við þessa löggjöf. Að sjá núna hvernig þingið, sem er jú fjárlagagjafinn, fjallar um fjármál ríkisins og efnahagsmál allt árið. Við vorum að klára hér umræðu um fjárlög og frumvörp því tengd núna áðan og nú fjöllum við um fjármálastefnuna, sem á reyndar að koma fram einu sinni á kjörtímabili. Ég hef samt sem áður fengið tækifæri til að taka þátt í nokkrum umræðum um fjármálastefnu því að henni hefur jú verið breytt á síðustu misserum. Svo er það fjármálaáætlun sem við fjöllum um í byrjun næsta árs. Ég vil ítreka það fyrir þá sem ekki til þekkja hversu mikilvæg þessi bragarbót er á allri umgjörð um bæði lýðræðislega umræðu um fjárlög og efnahagsmál ríkisins, en líka hversu miklu faglegri og betri þessi vinnubrögð eru öllsömul. Ég hef nefnt það áður að ég kom inn sem varaþingmaður rétt fyrir jól 2004 eða 2005 þar sem verið var að takast á um einhverja 500 þúsundkalla hér og milljón hér til einhverra góðgerðaverkefna víða um landið. Ramminn utan um fjármál ríkisins er í svo miklu betri horfi nú en þá, sem betur fer. Þegar ég les í gegnum þessa fjármálastefnu þá langar mig eiginlega að fara að tala enn þá meira um framtíð og horfa aðeins lengra inn í framtíðina. Mig langar aðeins að velta því upp hér, vegna þess að ég veit að erum að koma á laggirnar framtíðarnefnd við þingið, að þó að þetta sé mikil framför að við höfum hér stefnu til ársins 2026 núna, þá er 2026 næstum því bara á morgun, svona í stóra samhengi hlutanna. Þannig að hér í þessari stefnu er vissulega verið að varpa fram þessum stóru áskorunum sem við stöndum frammi fyrir sem samfélag; það er auðvitað öldrun þjóðarinnar, sjálfvirknivæðing og þær miklu samfélagslegu breytingar sem eru að eiga sér stað. Mig langaði að nefna að ég held að það væri ástæða til þess að taka þá umræðu jafnvel lengra hér í þingsal um það hvernig við ætlum að takast á við þessar risastóru áskoranir. Mig langar líka að koma inn á mikilvægi þess að við séum núna komin með okkar velsældarmarkmið eða velsældarvísa. Ég var svo heppin að fá að taka þátt í vinnu á síðasta kjörtímabili um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði og við vitum það flest hver að Ísland, ásamt fleiri þjóðum, hefur tekið upp það verklag að horfa á velsæld. Við sjáum það bara að í síðustu fjármálastefnu var fjallað um orðið velsæld yfir 300 sinnum í stefnunni, en það var orð sem hafði varla sést í fjármálastefnu áður. Það er kannski dæmi um þetta breytta verklag. Hagstofan er núna farin að birta þessa velsældarvísa og ég held að við þingmenn, og ég mun leggja mig fram við það, virðulegur forseti, munum fylgja þessum markmiðum eftir. Við fylgjumst með þessum málum. Í þeim er m.a. komið inn á það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson ræddi hér á undan mér, þ.e. fátækt. Við þurfum að hafa þessa mælikvarða og ég myndi helst vilja sjá þá eins mikið niðurbrjótanlega og hægt er svo hægt sé að bregðast við þar sem þörfin er mest, þar sem raunveruleg þörf er. Að í staðinn fyrir að fara í kerfisbreytingar á kerfinu öllu þá sjáum við hvar vandamálin liggur og við getum brugðist við vandamálum og hjálpað þeim sem á hjálpinni þurfa að halda. Ég held að þessi ágætu velsældarmarkmið séu tæki til þess. Það er eitt sem mig langar að gagnrýna í þessari fjármálastefnu, það er markmið okkar eða mælikvarðinn sem settur er á eina okkar stærstu atvinnugrein, þ.e. ferðamenn. Hér er talað um fjölgun ferðamanna úr ríflega 700.000 árið 2021 í nær 2 milljónir 2024. Ég hygg að við þurfum að breyta orðræðunni hvað þetta varðar. Við erum núna með stefnumörkun ferðaþjónustunnar þar sem er í rauninni ekki minnst einu orði á fjölda ferðamanna, heldur gengur allt í stefnumörkun ferðaþjónustunnar út á það hvað við fáum út úr atvinnugreininni. Þar er t.d. markmið um 700 milljarða kr. útgjöld ferðamanna árið 2030, að heimamenn séu 90% eða meira jákvæðir fyrir ferðaþjónustunni og að meðmælastig sé hátt, sem og virk álagsstýring. Ég vildi bara benda á þetta í þessu samhengi. Ég átta mig alveg á því að þetta eru tölur sem hafa verið settar inn í excel-skjöl til að bregðast við og með ákveðnum spám en ég held við þurfum að huga að því að breyta því í takt við þessar breyttu áherslur sem eru orðnar hjá okkur í ferðaþjónustunni og munu verða enn fleiri, held ég, á komandi árum. En annars þakka ég bara fyrir þessa góðu stefnu sem hér liggur fyrir og hlakka til að fá að fjalla frekar um hana í fjárlaganefnd, ég tala nú ekki um þegar við fáum mat fjármálaráðs sem mun fara yfir þetta og veita góða innsýn. Það er líka ein af þeim góðu breytingum sem orðið hafa með lögum um opinber fjármál, að við höfum þá óháða sérfræðinga utan þingsins sem skila okkur sínu mati á fjármálastefnunni. Allt er þetta gert til þess að auka fagmennskuna í kringum þetta og lýðræðislega umræðu um þennan risastóra málaflokk, sem eru efnahagsmál ríkisins, fjármálastefna okkar og áætlun til lengri tíma.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og langaði að taka undir nokkra hluti sem hv. þingmaður nefndi. Í fyrsta lagi tel ég mjög mikilvægt að við séum með sem bestan mælikvarða á hvað gangi vel, hvað gangi illa, hvar við eigum að bæta okkur o.s.frv. Ég ræddi hér fyrr í dag um mikilvægi þess að við þingmenn, og ríkisstjórnin reyndar líka, hefðum slík tól og slík módel til að vinna eftir þannig að við hefðum betri yfirsýn yfir það hvaða áhrif ákveðnar aðgerðir hafa á ákveðna hópa samfélagsins. Svo langaði mig líka að nefna, og ég vona að þetta sé eitthvað sem fjárlaganefnd skoðar í meðförum sínum á málinu, fjölda ferðamanna sem hv. þingmaður talaði um. Það sló mig svolítið þegar ég hóf lesturinn á fjárlagafrumvarpinu að það virtist vera mikill niðurskurður á þeirri fjárhæð sem fer í að kynna Ísland á alþjóðavettvangi milli ára. Það voru nú ekki margir ferðamenn sem komu hingað á þessu ári þannig að ég veit ekki hvernig peningar þessa árs voru nýttir. En ég myndi alla vega vilja sjá meiru eytt í að halda áfram að kynna Ísland á erlendri grundu því að það er að koma nýr hópur af ferðamönnum sem vilja sjá þetta fallega land.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og get tekið undir mikilvægi þess að við séum að greina þau gögn sem eru til. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kom einmitt inn á, í ræðu áðan, mikilvægi þess að við nýtum þau gögn. Sem betur fer hafa verið stigin risastór skref í þessu nú á síðustu árum og ég held að það megi hrósa hæstv. ráðherra fyrir það. Við getum horft á tekjusöguna, við getum líka horft á framsetninguna á fjárlögum núna og fjárlög.is þar sem birtist allt önnur og miklu skýrari mynd fyrir almenning og okkur þingmenn af því sem um er að ræða hér. Ég nefndi líka áðan fjármálaáætlunina og að við höfum með henni miklu betra tæki til að hafa eftirlit með fjármálum ríkisins, við þingmenn, þegar kemur að þeirri umfjöllun. Varðandi ferðamennina þá ítreka ég það sem ég sagði áðan, ég held að fjöldinn skipti ekki öllu máli. Við eigum að horfa á hvað kemur út úr greininni, hverju greinin skilar. Ég held að við höfum verið að gera frábæra hluti varðandi kynningu á Íslandi sem ferðamannastað og ég er ofboðslega bjartsýn á framtíð íslenskrar ferðaþjónustu. Ég held að þegar við rísum núna upp úr kófinu verði tækifærin meiri en nokkru sinni. En ég vona líka að við höfum hugrekki til að nýta þau tækifæri vel og minn áróður er sá að mér finnst það ekki snúast um fjölgun ferðamanna eða fjölda hausa heldur fyrst og fremst hverju ferðaþjónustan skilar Íslandi. Það er gaman að sjá hvernig okkur hefur tekist að markaðssetja landið, bæði til ferðamanna en líka til væntanlegra íbúa, til fjárfesta og bara til alheimsins, og það hvað Ísland stendur fyrir sem sjálfbær græn eyja þar sem stunduð er græn nýsköpun. Allt þetta vinnur saman. Hvað það varðar erum við líka með menningu okkar og sögu, kvikmyndageirann og allt það sem hefur einmitt unnið að því að markaðssetja Ísland sem ferðamannastað.