Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 755, um sölu á eignarhlut Landsbankans hf. í Borgun hf. og Valitor hf., frá Kristjáni L. Möller.
Forseti. Á dagskrá þingsins í dag eru átta svokölluð þingmannamál, mál sem eru flutt af þingmönnum, en yfirgnæfandi fjöldi frumvarpa sem flutt eru og samþykkt eru stjórnarfrumvörp. Sex þingmálanna sem talað verður fyrir í dag eru flutt af þingmönnum úr öllum flokkum; þingsályktunartillaga um sólarhringsmeðferð í öndunarvél á heimili sjúklinga, tillaga um áhættumat vegna ferðamennsku, tillaga um dag helgaðan fræðslu um mannréttindi barna, frumvarp um stytting vinnutíma, tillaga um aðgerðaáætlun gegn súrnun sjávar á norðurslóðum og tillaga um notkun gúmmíkurls úr dekkjum á leik- og íþróttavöllum. Virðulegi forseti. Allt eru þetta mikilvæg mál og mikil samstaða um þau. Þess vegna finnst mér eðlilegt að spurt sé hvers vegna þau hafi ekki verið fyrr á dagskrá þingsins. Svarið við því er einfalt. Forseti þingsins hefur farið að kröfu ríkisstjórnarflokkanna um forgangsröðun í þinginu. Engin mál skyldu sett á dagskrá fyrr en forgangsmál Sjálfstæðisflokksins um brennivín í búðir væri komið til nefndar. Menn geta svo dæmt um mikilvægi þess máls í samanburði við þau mál sem ég hef lesið upp hér á undan. Ræður þá Sjálfstæðisflokkurinn einn í þinginu? Nei, hinn ríkisstjórnarflokkurinn hafði líka sitt forgangsmál, það var að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun. Þar með voru miklir fjármunir fluttir frá sjálfstæðri og óumdeildri stofnun inn í utanríkisráðuneytið, enda hóf þróunarsamvinnuskrifstofa ráðuneytisins nýja starfsemi strax í upphafi árs og fór að veita styrki til kvikmyndagerðar. Um slíka styrkveitingu eru ekki til neinir verkferlar, en þar virðist skylda að vera sveitungi hæstv. ráðherrans. Mér finnst þessi dæmi lýsandi fyrir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar og bið aðra að dæma fyrir sig.
Hæstv. forseti. Síðastliðinn mánudag var á dagskrá þingfundar til 3. umr. og atkvæðagreiðslu frumvarp um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, um notkun fánans í markaðssetningu vöru og þjónustu. Þá bar svo við að málið var tekið af dagskrá og sem framsögumaður málsins ætla ég að útskýra stuttlega hvers vegna. Samtök iðnaðarins hafa eðlilega látið sig málið varða og við vinnslu málsins hjá nefndinni sendu samtökin inn ágætisumsögn um málið og fylgdu þeirri umsögn eftir með gagnlegum ábendingum. Fulltrúar samtakanna höfðu svo samband á ögurstundu fyrir 3. umr. á Alþingi og höfðu athugasemdir og hugmyndir um útfærslu og breytingar á málinu. Sú ákvörðun var tekin að bregðast við og gefa Samtökum iðnaðarins færi á að fylgja þessari útfærslu eftir og upplýsa nefndina frekar um hugmyndir sínar og því var málið tekið af dagskrá. Samtök iðnaðarins komu svo fyrir nefndina í gærmorgun og fóru yfir málið og útskýrðu sjónarmið sín og breytingartillögur fyrir nefndinni. Minnisblað þess efnis liggur þegar fyrir á vef Alþingis um málið og þar geta áhugasamir kynnt sér tillögurnar. Í stuttu máli snúa þær að því að þar sem fáninn er í eðli sínu upprunamerking er mikilvægt að tryggja frekar að neytendur geti gengið að því sem vísu að upplýsingar um uppruna séu skýrar, eins og þegar fáninn er notaður í markaðssetningu á vöru og þjónustu verði stuðst við fyrirliggjandi upprunareglur samnings Evrópska efnahagssvæðisins, bókun 4. Í öllu falli var hratt brugðist við og þykir mér full ástæða til að þakka hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hæstv. forseta fyrir skjót viðbrögð. Það er von mín að málið tefjist ekki fram úr hófi og að þessi snúningur verði til bóta.
Herra forseti. Eins og ég hef áður rætt í pontu þá hafa menntamálin verið mér hugleikin og kannski meðferð hæstv. ráðherra á þeim þar sem hann gerir gjarnan breytingar í gegnum fjárlög en ekki með þverfaglegri umræðu. Það er hins vegar ánægjulegt að sjá að hann hefur fallist á þá tillögu sem samstarfshópur lagði fram á norðaustursvæðinu. Skipaður var starfshópur með heimamönnum og skólameisturunum er varðaði meðal annars menntaskólana á Tröllaskaga, á Akureyri og í Þingeyjarsýslunum, bæði í Laugum í Reykjadal og á Húsavík. Í sem stystu máli þá hefur ráðherra fallið frá sameiningaráformum. Hann hefur sæst á þá niðurstöðu að skólarnir vinni saman en allir þeir sem að málinu hafa komið á þessu svæði telja það mun farsælla til framtíðar, bæði hvað varðar búsetu- og byggðasjónarmið og það auki valmöguleika og styrki alla faglega innviði miklu meira í staðinn fyrir að við hefðum staðið frammi fyrir miklum og tímafrekum stjórnsýslubreytingum. Virðulegi forseti. Það er ánægjuleg staða að loksins sé komin fram einhver lokapunktur, alla vega í bili. Við verðum auðvitað að treysta því að svo verði áfram því að við búum við íbúafækkun mjög víða á þessum svæðum og þar af leiðandi fækkun nemenda. Þess vegna er samvinna skólanna afar mikilvæg til þess að nemendur geti sótt nám sitt með fjarnámi jafnvel eða í samvinnu við aðra skóla. Þannig að ég get ekki annað en fagnað því í dag að ráðherrann hafi látið sér segjast.
Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt og ástæða til að vekja máls á því að umræðan í þingsal í síðustu viku einkenndist að miklu leyti af umfjöllun um umhverfismál. Þau mál taka yfir vítt svið og snerta okkur öll. Loftslagsbreytingar af mannavöldum eru einn mesti vandi sem mannkynið stendur frammi fyrir. Ef ekki tekst að koma böndum á losun gróðurhúsalofttegunda er hætta á stórfelldri röskun á lífríki jarðar og lífsskilyrðum komandi kynslóða. Vandinn verður mestur í framtíðinni eftir tugi ára en krefst aðgerða nú. Verkefnið kallar á fjárfestingar og nýsköpun sem styður við umhverfisvæna tækni. Með því að leggja fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sýnir ríkisstjórnin vilja sinn í verki. Hæstv. forseti. Íslensk stjórnvöld hafa nú í fyrsta skipti ráðstafað fjármagni sérstaklega til heildstæðrar áætlunar um aðgerðir í loftslagsmálum. Á fjárlögum 2016 fara til dæmis rúmlega 30 milljónir til Vatnajökulsþjóðgarðs og Veðurstofunnar til að forma verkefni, bæta vöktun og setja upp lifandi kennslustofur um loftslagsbreytingar sem gefa almenningi kost á að sjá áhrif þeirra á jökla landsins. Segja má að breytingar á jöklum sé augljósasta birtingarform á loftslagsbreytingum en óvíða í Evrópu er aðgengi að jöklum eins gott og hér á landi. Vel mætti hugsa sér að ferðamenn hefðu áhuga á að sjá slíkar breytingar og upplifa hve mikið jöklar hafa bráðnað hér á landi síðastliðin ár. Á auðveldan hátt gætum við gefið fólki kost á að sjá niðurstöður úr vöktun jökla á áhrifaríkan hátt, við Vatnajökul, Snæfellsjökul og ef til vill Drangajökul, sem sýnir breytileikann. Þar með væri kominn vísir að aðdráttarafli fyrir ferðamenn, vísindamenn og fleiri sem stuðlar að dreifingu ferðamannastraums og styrkingar byggðar. Hæstv. forseti. Með skynsamlegri nálgun getum við samþætt ferðamennsku og rannsóknir með áherslu á aukna umhverfisvitund.
Herra forseti. Niðurstaða EFTA-dómstólsins á dögunum um að íslensk stjórnvöld megi ekki setja reglur sem komi í veg fyrir innflutning á ófrosnu kjöti, vekja furðu og spurningar um hvort íslensk lög og stjórnarskrá séu ekki ofar EES-samningnum sem vísað er til í álitinu. Vilhjálmur Arason læknir varar mjög við hættunni sem stafar af innflutningi á hráu, fersku kjöti til landsins. Kjötið getur verið mengað af lyfjum og hættulegum efnum, auk hættunnar á bakteríum sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Hann segir að úrskurður EFTA gangi gegn lýðheilsusjónarmiðum og að sérstaða íslensks heilbrigðis í landbúnaði sé látin víkja fyrir tilskipun ESB. Það er mikið áhyggjuefni, einnig vegna hættu á smitsjúkdómum hjá búfé. Réttur þjóðar til þess að standa vörð um lýðheilsu og heilbrigði búfjár hlýtur að vera mikill, en EFTA-dómstóllinn telur sig hafa stöðu til að leyfa óheftan innflutning á hráu ófrosnu kjöti sem gengur þvert á íslensk lög. EES-samningurinn hefur verið að víkka út. Ég tel að íslensk lög kveði skýrt á um að innflutningur á hráu, ófrosnu kjöti sé óheimill. Það getur ekki verið að EES-samningurinn gangi lengra en íslensk lög. Við verðum að standa vörð um lýðheilsu almennings og þá hættu sem vissulega er fyrir hendi, að hér komi upp miklir búfjársjúkdómar í kjölfarið ef þetta verður að veruleika.
Hæstv. forseti. Mig langar að byrja ræðu mína á að þakka hv. þingmönnum, þeim Elínu Hirst og Þorsteini Sæmundssyni, fyrir góðar ræður hér gær í störfum þingsins. Ég verð að segja að ég er hjartanlega sammála því sem þau höfðu fram að færa. En nú kem ég að því sem ég ætla að fjalla um, þ.e. heildarsamhengi húsnæðismála. Samkvæmt nýrri Hagsjá Landsbankans kemur fram að tvöfalt fleiri voru að kaupa fyrstu íbúð á árinu 2015 samanborið við árið 2008. Á árinu 2008 voru fyrstu kaup innan við 10% allra viðskipta með fasteignir á landinu öllu. Árið 2015 voru rúmlega 22% allra viðskipta fyrstu kaup eða um 2.600 íbúðir af um 11.700 íbúðaveltu. Jákvætt er að sjá að svo virðist sem unga fólkið eigi auðveldara með að kaupa sér húsnæði nú en áður. Samt sem áður er mikilvægt að endurskoðun á skilyrðum greiðslumats eigi sér stað. Nauðsynlegt er að horft sé til skilvísi einstaklinga. Það er ekki hægt að horfa lengur upp á þá sem borga himinháa leigu komast ekki í gegnum greiðslumat þrátt fyrir að greiðslubyrðin mundi lækka um tugi þúsunda. Það er samt svo að alltaf verður einhver hluti á leigumarkaði, bæði tímabundið og ótímabundið. Þess vegna er mikilvægt að frumvörp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra er varða nauðsynlegar húsnæðisumbætur á leigumarkaði nái fram að ganga. Flestum gestakomum vegna málanna er lokið í hv. velferðarnefnd þingsins og þar hefur vinnan gengið vonum framar. Á næstu vikum verður nefndarálit unnið og afar líklegt er að húsnæðisfrumvörpin verði að lögum innan fárra vikna. Mikilvægt er að horfa á heildarsamhengi húsnæðismála. Þegar leigumarkaðsmálin hafa verið afgreidd þá taka verðtryggingarmálin við. Í því samhengi þarf að horfa til vaxtabyrði lána og greiðslubyrði fólks af húsnæðislánum. Festa þarf í sessi hvata til húsnæðissparnaðar, t.d. í formi séreignarsparnaðar, og eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni þarf að endurskoða þau viðmið sem sett eru fram við greiðslumatið.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni dóm Hæstaréttar þar sem Hæstiréttur hefur fallist á endurgreiðslukröfu frá innflytjendum vegna fjárhæða sem þeir greiddu fyrir tollkvóta. Tollkvótar hafa verið boðnir út, en hugmyndin með þeim er samt sem áður að flytja til landsins innfluttar landbúnaðarafurðir með engum tollum. Þegar tollkvótarnir eru boðnir út þarf auðvitað að borga fyrir þá og því er svo velt út í verðlagið og neytendur gjalda fyrir. Samkvæmt dómnum á ríkið að endurgreiða fyrirtækjunum um hálfan milljarð, eflaust eru fleiri fyrirtæki þarna úti sem munu láta reyna á rétt sinn hvað þetta varðar. Spurningin er með þennan hálfa milljarð og hvernig neytendur munu njóta þess því að það eru væntanlega þeir sem hafa greitt aukalega fyrir ostana og kjötið og hvað það nú er sem hefur verið flutt hingað til lands. Ég vil skora á þessa seljendur, einn þeirra er Hagar sem er stór aðili á markaði, að skila þessu til neytenda. Mér detta líka í hug Neytendasamtökin þótt það sé kannski ekki endilega eðlilegt að hagsmunasamtök styrki félagasamtök. Mér finnst stjórnvöld hafa veitt skammarlega lágar upphæðir til Neytendasamtakanna í gegnum tíðina sem sinna gríðarlega mikilvægu hlutverki og senda til dæmis mjög góðar umsagnir við ýmis mál. Þau fá 8 millj. kr. frá ríkinu á ári. Skammarlegt. Ég mundi vilja sá eflingu á t.d. Neytendasamtökunum og að þessir innflytjendur mundu með einhverjum raunhæfum hætti skila peningunum aftur til neytenda. Ég skora hér með á þá að gera það.
Forseti. Mig langar að gera að umtalsefni breytingar á byggingarreglugerð, en þessar breytingar eru til kynningar og umsagnar á síðu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Það er tvennt sem ég vil gera að umtalsefni í þessum efnum. Í fyrsta lagi eru gerðar tillögur um að aðgengi fatlaðra sé skert og sé skertara en það er í núgildandi byggingarreglugerð. Það er að mínu mati skýrt að slíkar breytingar standast ekki gildandi mannvirkjalög. Þegar sú sem hér stendur mælti fyrir mannvirkjalögum á sínum tíma þá stóð í frumvarpinu eins og það kom frá mér, þáverandi ráðherra, að stuðla skyldi að aðgengi. Alþingi tók málið til skoðunar og niðurstaða Alþingis og afgreiðsla var í þá veru og án mótatkvæða að aðgengi skyldi tryggt. Alþingi hnykkti á kröfunni um aðgengi. Hér er verið að leggja til að aðgengi sé skert frá því sem nú er og þá verður Alþingi að mínu mati að koma að því. Hitt eru félagsleg áhrif breytinga sem lagðar eru til, önnur félagsleg áhrif. Til að mynda er horfið frá þeirri kröfu að gluggar skuli snúa í tvær áttir og opnað á það að gluggar snúi bara í eina átt. Gluggar sem snúa bara í norður á lítilli og niðurgrafinni íbúð gera þá íbúð mun síðri til íbúðar. Samnýting á eldhúsi fyrir fleiri íbúðir og það að gluggar geti snúið bara í norður eru líka breytingar sem ekki hafa verið í byggingarreglugerð hingað til. Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt að fram fari mat á félagslegum áhrifum þeirra breytinga sem lagðar eru til á byggingarreglugerð og ég hvet verkalýðshreyfinguna á Íslandi til að skoða þær því að ég vil heyra hvort hún sé sammála þeim breytingum [[Forseti hringir.]]sem hér er lagðar til að því er varðar gæði ódýrustu íbúðanna á Íslandi.
Hæstv. forseti. Eitt af því sem einkenndi fjármálakerfið á Íslandi fyrir hrun var að þá var í gangi hávaxtastefna líkt og nú og inn streymdi erlent áhættufé. Nú er svo að í næsta mánuði stendur til að Seðlabankinn bjóði upp 200 milljarða af slíku fé til að losa um svokallaða snjóhengju. Maður hefði ætlað það að þessir atburðir, þ.e. það sem gerðist hér í aðdraganda hrunsins og nauðsynlegar ráðstafanir vegna þess núna, hefðu kennt Seðlabankanum eitthvað. En það kemur fram í svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur um innflæði gjaldeyris í fyrra að hingað hafi streymt fjármagn til kaupa á ríkisskuldabréfum upp á 54 milljarða kr. Og það á að fara að losa um 200 í næsta mánuði. Í svarinu segir einnig að þetta innflæði einskorðist við fé sem kemur inn í landið eftir svokallaðri nýfjárfestingarleið Seðlabankans. Þetta þýðir að Seðlabankinn er að bjóða áhættufjárfestum aftur ekki einungis að koma hér í vaxtahimin heldur fá þeir 20% fleiri krónur fyrir þann gjaldeyri sem þeir koma hér með inn. Seðlabankastjóri hefur sagt að innflæði fjármagns sé svolítið eins og áfengisáhrif, það sé mjög gott í hófi, en mér sýnist Seðlabankinn vera dottinn herfilega í það og ég held að hann sé kominn á ofboðslegt vaxtamunarfyllirí.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að eiga orðastað við hv. þm. Pírata Birgittu Jónsdóttur en hún er því miður veik svo ég beini orðum mínum til hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar. Ég vil byrja á því að óska Pírötum til hamingju með það mikla fylgi sem þeir fá samkvæmt skoðanakönnunum. Ég neita því ekki að ég vildi heldur sjá Sjálfstæðisflokkinn með 40% í könnunum, en við skulum bíða og sjá hvað kemur upp úr kjörkössunum á næsta ári. Tilefni þessara orðaskipta minna eru ummæli Birgittu Jónsdóttur sem hún birti á Facebook-síðu sinni nýlega þar sem hún segist ekki vilja frjálshyggjumenn í Pírata. Ég veit um frjálshyggjumenn sem geta vel hugsað sér að styðja Pírata í næstu kosningum, því velti ég fyrir mér hvaða skilaboð þetta eru til þeirra. Er sem sagt verið að afþakka stuðning þeirra? Mundu þeir líka vera útilokaðir úr flokksstarfinu? Hefði nóbelsverðlaunahafinn Milton Friedman, ef hann hefði verið Íslendingur, ekki verið velkominn í Pírataflokkinn? Mér finnst þetta mjög sérkennileg pólitík því ég taldi Pírata vera breiðfylkingu fólks sem vildi breytingar, virkara lýðræði og gagnsæi og svo framvegis. En samkvæmt þessu eru bara sumir velkomnir að leggja gott til málanna en ekki allir. Þá langar mig til að heyra viðhorf kafteins Pírata til Evrópustefnu flokksins, því það kemur fram í nýlegri könnun Gallup að meiri hluti kjósenda Pírata, 67%, mundi sennilega eða örugglega greiða atkvæði með aðild Íslands að Evrópusambandinu ef gengið yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið nú. Þess vegna langar mig að vita aðeins meira um Evrópustefnu Pírata.
Virðulegi forseti. Það er rétt að kannski ætti að varpa þessari spurningu til hv. þm. Birgittu Jónsdóttur en hvað varðar þá spurningu hvort frjálshyggjumenn séu velkomnir í Pírata, þá er svarið afdráttarlaust já. Það kemur fram í grunnstefnu Pírata að það að hafna einhverjum ummælum, alveg sama frá hverjum þau koma, sem eru einhvers annars efnis, er á skjön við grunnstefnu Pírata. Þar kemur fram í lið 1.1: „Píratar leggja áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir.“ Í næsta lið, 1.2, segir: „Í þessu felst að Píratar móti stefnu sína í ljósi gagna og þekkingar sem er aflað óháð því hvort tillaga virðist í fyrstu æskileg eða ekki. Afstaða Pírata til hugmynda er óháð því hverjir fortalsmenn hennar eru.“ Frá upphafi hafa alltaf verið meðlimir Pírata, alla vega eins lengi og ég hef verið með hreyfingunni, frá því einhvern tímann um sumarið 2012, sem kalla sig frjálshyggjumenn. Það er algjör nýlunda að það komi einhverjum á óvart eða sé til umræðu. Frjálshyggjumenn eru velkomnir í Pírata, allir eru velkomnir í Pírata hvort sem þeir kalla sig frjálshyggjumenn eða ekki, hvort sem þeir kalla sig femínista eða ekki. Það eina sem þeir þurfa að eiga sameiginlegt er að aðhyllast grunnstefnu Pírata og hún er skilmerkilega sett fram á vefsetri okkar og hvet ég alla þingmenn til að skoða hana. Þegar kemur að ESB-málinu hefur það verið afstaða okkar frá upphafi að það sé ákvörðun sem eigi að liggja hjá þjóðinni. Það er í sjálfu sér ekki hlutverk stjórnmálamanna að ákveða þetta upp á eigin spýtur heldur þarf þjóðin að eiga þátt í þeirri ákvörðun. Eftir allt sem á undan er gengið í kringum umsóknarferlið að ESB þykir okkur einsýnt að greiða eigi atkvæði um það hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum eða ekki og í lokin að sjálfsögðu að greiða atkvæði um fulla aðild að samningaviðræðum loknum. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns en skal gjarnan svara einnig hverju öðru sem er.
Virðulegi forseti. Í morgun í umhverfis- og samgöngunefnd var haldinn fundur sem bar yfirskriftina Flugöryggi á Akureyri. Þannig er mál með vexti að Isavia hefur tekið ákvarðanir um að fækka flugumferðarstjórum og taka upp hina svokölluðu AFIS-þjónustu sem ég skil ekki öðruvísi en svo að þar verði einstaklingar sem eru með minna nám á bakinu og mun minni reynslu og hafa ekki heimild til þess að stýra hinum mjög svo mikilvæga radar sem er nauðsynlegur út af legu Akureyrarflugvallar. Í rauninni er þetta skrýtið í því ljósi að stjórnvöld hafa lýst yfir miklum áhuga á að styrkja millilandaflug til Akureyrar og hafið aðgerðir í þá áttina. Við horfum upp á það núna, sem er gleðiefni, að efni sem kemur til úr Vaðlaheiðargöngum er sett til þess að undirbúa byggingu nýs flughlaðs. Þess vegna veltir maður fyrir sér í hvaða átt Isavia sé í rauninni að fara. Fram komu fullyrðingar um að þetta væri eingöngu tímabundin aðgerð sem væri nauðsynleg út af manneklu, en þegar áhöld eru um að gerður verði nýr þjónustusamningur þar sem Isavia mun leggja til að AFIS-þjónusta geti viðgengist þá hefur maður á tilfinningunni að svo verði ekki. Ég vil beina því til innanríkisráðuneytis og allra þeirra sem málið varðar að tryggja að áfram verði sama þjónusta og verið hefur á Akureyrarflugvelli frá árinu 1960. Það skiptir gríðarlegu máli að þjónustan sé ekki bara sú sama heldur líka öryggið. Við höfum [[Forseti hringir.]]heyrt sömu vangaveltur áður. Þeim var hafnað út af öryggissjónarmiðum. Ég vona að svo verði líka núna og Isavia hverfi frá þessum hugmyndum hið snarasta.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í framhaldi af fréttaflutningi og af fyrirspurn hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur til utanríkisráðherra um vissar styrkveitingar til gerðar heimildarmyndar um stöðu flóttafólks á Íslandi og verkefni í þróunarsamvinnu. Það er kvikmyndagerðarmaður, ágætis náungi, Árni Gunnarsson, sem fær styrk frá utanríkisráðuneytinu upp á 3 milljónir og 3 milljónir frá ríkisstjórninni til að gera þessar heimildarmyndir. Það er fínt að gerðar séu heimildarmyndir af þessu tagi, sem á m.a. að sýna í skólum og á RÚV, ég geri ekki athugasemdir við það, en ég geri þungar athugasemdir við það hvernig er staðið að styrkveitingum til þessara verkefna. Ég get ekki orða bundist. Mér blöskrar þetta. Umræddur kvikmyndagerðarmaður er ágætisvinur hæstv. ráðherra, vann í sama starfi og hann sem aðstoðarmaður þáverandi félagsmálaráðherra, flokksbróðir og kemur líka úr Skagafirði eins og hæstv. ráðherra. Ég vil ekki svona þjóðfélag. Það er fullt af fólki á Íslandi með mjög góðar hugmyndir, sem langar að gera alls konar hluti, langar að gera heimildarmyndir, langar að gera kvikmyndir í fullri lengd og þar fram eftir götunum. Það á ekki að vera útslitaatriði hvort maður sé vinur ráðherra, hvort maður fái peninga til að gera svona hluti. Þetta er eitt það fyrsta sem hæstv. ráðherra gerir við peninga sem renna til nýstofnaðrar þróunarsamvinnuskrifstofu sem var áður Þróunarsamvinnustofnun. Þetta er auðvitað blaut tuska í andlitið á öllum þeim sem gagnrýndu það að sú stofnun var lögð niður að nota fjármunina bara strax í kjölfarið og skrifstofan er sett á laggirnar til þess að deila út peningum til vina sinna. Mér finnst þetta ekki í lagi. Við eigum ekki að þola svona kjaftæði, við sem sitjum á Alþingi Íslendinga.
Virðulegi forseti. Þetta eru miklar ræður sem hér eru haldnar. Ég ætla ekki að blanda mér í umræðu um heimildarmyndagerð en mér þykir áhugavert að hlusta á hv. þingmenn. Ég man ekki eftir þessum ræðum frá þeim á síðasta kjörtímabili, en það má nefna fyrirspurnir um allra handa verkefni og svör við þeim sem væntanlega mætti halda jafn heitar ræður um, um kunningsskap og vinskap og sama kjördæmi og annað slíkt, ef vilji væri fyrir hendi. Þessir hv. þingmenn voru á þingi á síðasta kjörtímabili en héldu engar slíkar ræður og voru bara sáttir við [[Gripið fram í.]]hvernig gengið var fram. En allt í góðu, ef menn vilja bjóða út verkefni eins og þessi skal ég svo sannarlega styðja það. Ég sá bara ekki að þetta væri gert með þeim hætti á síðasta kjörtímabili þegar hv. þingmenn studdu þingmeirihlutann. En allt í góðu með það. [[Gripið fram í.]] Hér var hins vegar rætt um hluti að forgöngu meiri hluta hv. fjárlaganefndar sem snúa að tollamálum. Þar sitjum við uppi með það, Hæstiréttur hefur dæmt svo, að nú á að greiða ákveðnum fyrirtækjum til baka á þeim forsendum að skattar hafi verið ofteknir upp á 1,2 milljarða, sýnist mér að heildargreiðslan geti verið. Það er rétt að menn deila ekki við dómarann og þetta hlýtur að vera endemis klúður, en í ofanálag virðast allar forsendur benda til að það sem var lagt af stað með með samningunum við Alþjóðaviðskiptastofnunina á sínum tíma, um að auka samkeppni á landbúnaðarmarkaði, hafi verið framkvæmt með þeim hætti að það nýtist ekki neytendum. Núna á að greiða þessar sektargreiðslur til þessara stóru fyrirtækja en enginn getur sýnt fram á skaða þeirra, alla vega hefur það ekki verið gert. Eftir standa neytendur sem hafa ekki fengið að njóta samkeppni í verði að minnsta kosti, kannski í gæðum, ég efast þó um það. [[Forseti hringir.]]Þeir sitja alltaf eftir með sárt ennið og það þykir mér miður. Ég tel að við þurfum að endurskoða þessa framkvæmd og ýmislegt annað sem snýr að viðskiptamálum okkar Íslendinga.
Virðulegur forseti. Annaðhvort hefur viðhald íbúðarhúsnæðis minnkað um marga milljarða króna á síðasta ári eða þá að skattsvik hafa aukist um marga milljarða eftir að ríkisstjórnin dró úr endurgreiðslum virðisaukaskatts vegna viðhaldsframkvæmda við íbúðarhúsnæði. Það blasir við hverjum sem kynnir sér þær tölur sem birtar voru í Fréttablaðinu í morgun, og í framhaldi af umræðum mínum við fjármálaráðherra á mánudaginn um skattsvik, að það var óskynsamlegt af ríkisstjórninni að hafa ráðist í þá skattahækkun sem fólst í að minnka endurgreiðslur sem fólk sem er að halda við húsnæði sínu fær á virðisaukaskatti. Allir vinna hét átakið sem síðasta ríkisstjórn beitti sér fyrir og tryggði það að fólk sem er að endurbæta húsnæði sitt fær allan virðisaukaskatt af vinnu iðnaðarmanna á staðnum endurgreiddan. Þetta gerði að verkum að menn hættu í stórum stíl að vera með svarta atvinnustarfsemi í viðhaldi á íbúðarhúsnæði og fóru að telja þessar tekjur fram. En ekki bara þessar tekjur. Fyrir vikið voru líka taldar fram alls kyns aðrar tekjur eins og vinna á verkstæðum, efniskaup og aðrir slíkir hlutir og skattskil urðu miklu betri. Það er alveg óskiljanlegt að ríkisstjórn sem telur sig hafa svigrúm til þess að lækka skatta á stórútgerðina og á efnuðustu heimilin í landinu hafi séð sérstaka ástæðu til þess að hækka skatta á fólk sem er að halda við húsnæði sínu með þeim afleiðingum að svört atvinnustarfsemi stóreykst og ríkissjóður tapar á öllu saman þegar upp er staðið og dæmið gert upp.
Virðulegi forseti. Hér höfum við greitt atkvæði í 2. umr. um höfundaréttamál sem okkur pírötum eru mjög mikilvæg. Við höfum gert ákveðna fyrirvara við þetta mál og viljum halda því til haga að umræðunni um það er ekki alveg lokið. Það eru fleiri sem koma að, ýmislegt er að gerast í heiminum o.s.frv., en í heildina teljum við þetta mál jákvætt og þess vegna greiðum við atkvæði með því núna en með þeim fyrirvara að umræðunni er ekki lokið og málin verða rædd áfram.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á slægingarstuðlum. [[Gripið fram í: Einn?]]Ásamt mér eru flutningsmenn Vilhjálmur Árnason, Páll Valur Björnsson og Oddný G. Harðardóttir. [[Gripið fram í.]] Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að endurskoða reglur um slægingarstuðul og færa þær í þannig horf að staða aðila eftir svæðum verði jöfn, t.d. með því að heimila breytilegan stuðul eftir veiðisvæðum og tímabilum.“ Með fylgir stutt greinargerð en tillaga þessi var reyndar áður flutt á 144. löggjafarþingi. Þegar talað er um að slægja eru innyfli fjarlægð úr kviðarholi fisks. Hlutfall slógs er misjafnt eftir tegundum. Á vef Fiskistofu er slægingarstuðla að finna en slægingarstuðull er hlutfall slógs af vigtuðum óslægðum fiski. Samkvæmt Fiskistofu er slægingarstuðull þorsks 0,84. Það þýðir að þegar þorski er landað óslægðum eru 84% af fiskinum dregin frá kvóta sem merkir að ef 1 þús. kílóum er landað af þorski eru 840 kíló dregin frá kvóta en 160 skráð sem slóg. Slægingarstuðullinn er sá sami fyrir allt landið óháð veiðarfærum, veiðisvæðum, árstímum og öðru. Það er vitað að hlutfall slógs er mismunandi eftir því hvaða forsendur liggja að baki og gefur því augaleið að almennur stuðull upp á 16% slóginnihald mismunar aðilum. Algengt er á vertíð í janúar til maí á vertíðarsvæðum við Suður- og Vesturland að hlutfall slógs sé 25–30% og jafnvel hærra. Ef gert er ráð fyrir að 26% slóg séu í fiski og honum landað óslægðum eru aðeins 16% dregin frá vigt, en með réttu ætti að draga 26% frá til að fá rétta vigt af slægðum fiski. Þarna tapast 100 kíló af hverju tonni sem landað er óslægðu. Líkt og fram hefur komið er slóginnihald þorsks mismunandi eftir því á hvaða stöðum er veitt, með hvaða veiðarfærum og á hvaða tímabili og því er unnt að hagnast á stuðlinum eins og hann er í dag. Þótt margir hafi slóginnihald sem nemur 25–30% eru aðrir með slóginnihald sem nemur 6–10%. Því er unnt að hagnast á því að landa óslægðum afla. Flutningsmenn telja mikilvægt við endurskoðun reglna samkvæmt tillögugrein að kveðið verði á um hærri slægingarstuðul á svæðinu frá Horni í austri að Látrabjargi í vestri frá 15. janúar til 15. apríl ár hvert. Lögð hefur verið áhersla á að nýta sjávarafurðir sem best og því er mikilvægt fyrir alla að nýta til fullnustu þau verðmæti sem geta skapast í greininni. Það gefur augaleið að þegar aðilar tapa á því að koma með óslægðan afla að landi munu þeir slægja hann úti á sjó og fleygja slógi fyrir borð sem þýðir að þau verðmæti sem nota mætti ef fiskur væri slægður í landi tapast og verðmæti minnka. Það er því ekki einungis hagur þeirra sem starfa í greininni að leiðrétta þennan stuðul heldur þjóðarbúsins alls. Um þetta mál hefur verið fjallað oft og mörgum sinnum síðustu tvo áratugi og hafa margir lýst yfir áhuga á að koma breytingum í gegn en lítið hefur gerst þrátt fyrir ábendingar frá þeim sem verst verða fyrir þessu. Á aðalfundi Samtaka fiskvinnslu án útgerðar 12. nóvember 2005 kom meðal annars eftirfarandi fram í ávarpi þáverandi sjávarútvegsráðherra, Einars K. Guðfinnssonar, í tengslum við þetta mál: „Vegna eindreginna óska hagsmunaaðila er nú gert ráð fyrir að slægingarstuðull verði afnuminn í nokkrum bolfiskstegundum, þ.e. þorski, ýsu og ufsa, og er gert ráð fyrir að þær tegundir verði ávallt vigtaðar slægðar. Gert er ráð fyrir að afla sé ýmist landað slægðum eða hann slægður í landi og vigtaður í kjölfarið. Kostirnir eru augljósir, aflaskráning verður nákvæmari og útgerðir munu ekki þurfa að sæta því að slóginnihald verði dregið af aflamarki þeirra.“ Það er ljóst að sú leið að setja alla undir sama hatt með 16% slóginnihald mismunar aðilum sem starfa innan sömu greinar. Það er kominn tími til að breyta þessu og leiðrétta stuðulinn svo allir sitji við sama borð. Virðulegi forseti. Ég hef lengi talað fyrir þessari breytingu enda mikilvægt að slóg berist að landi en nú eru unnin mikil verðmæti úr slógi og skapa þau vinnslunni hundruð milljóna eða jafnvel milljarða í tekjur á hverju ári auk þess sem þau skapa ný, fjölbreytt og vel launuð störf í sjávarbyggðunum og það er svo mikilvægt. Þessi nýsköpun sem er mjög öflug í Grindavík, á Ísafirði og víðar hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana og nýlega heyrði ég í fréttum að forsætisráðherra Noregs, Erna Solberg, hefði talað um að Norðmenn þyrftu að fylgja í kjölfar Íslendinga og auka verðmæti í sjávarútvegi. Það ætlum við að gera með þessari tillögu.
Hæstv. forseti. Þessi slægingarstuðull hefur verið lengi til umræðu. Það er alveg kristaltært að innihald í maga þorsks er mjög misjafnt eftir árstíðum og landshlutum og ég get alveg stutt þessa tillögu fljótt á litið. Mig langar að spyrja hv. þingmann um staðsetninguna frá Horni í austri að Látrabjargi, er þingmaðurinn þá að tala um vestur fyrir eða austur fyrir? Ég átta mig ekki alveg á því í textanum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég hef litið svo á að þeir mælingarpunktar sem Landhelgisgæslan notar á þessa staði væru notaðir. Þetta eru líka gamlir punktar, voru notaðir í kvótauppfærslu á sínum tíma þannig að þetta eru fornar mælistikur. Í meðförum nefndar þyrfti kannski að hnykkja aðeins betur á því hvaða punkta um er að ræða. Það þyrfti kannski að setja hnitin inn í greinargerðina.
Hæstv. forseti. Jú, ég var í raun og veru að spyrja í hvora áttina þetta væri, hvort þetta væri fyrir Vestfirði … [[Gripið fram í: Já, já, já.]]já, [[Gripið fram í: Norður fyrir eða suður fyrir?]]eða suður fyrir. [[ÁsmF: Það er suður fyrir.]]Fiskur hrygnir víðar en fyrir vestan og étur loðnu alls staðar í kringum landið þannig að þá hef ég fengið svar við spurningunni og þakka fyrir mig.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um að Alþingi álykti að fela félags- og húsnæðismálaráðherra að leggja fram á Alþingi frumvarp til laga um embætti umboðsmanns aldraðra. Tillaga þessi gerir ráð fyrir að komið verði á fót sérstöku embætti umboðsmanns. Hlutverk hans verði að gæta réttinda og hagsmuna þess sístækkandi hóps sem aldraðir eru. Það geri hann meðal annars með því að leiðbeina öldruðum um réttindi sín og bregðast við telji hann að brotið sé gegn þeim, gera tillögur um úrbætur á réttarreglum er varða aldraða og hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni aldraðra. Þjónusta við aldraða dreifist á hendur ríkis, sveitarfélaga, félagasamtaka og einkaaðila. Löggjöf sem varðar málaflokkinn er flókin, ekki síst á sviði skatta, almannatrygginga og heilbrigðismála. Aldraðir eru stór og fjölbreyttur hópur og misjafnlega fær um að gæta réttar síns og hagsmuna sjálfur. Að mati flutningsmanna er því rík þörf á málsvara sem gæti réttinda og hagsmuna aldraðra og leiðbeini þeim um rétt þeirra. Sú þörf mun aðeins aukast eftir því sem tímar líða. Gert er ráð fyrir að þeim sem eru 67 ára og eldri fjölgi um rúmlega 26 þús. á næstu 15 árum, eða um 71%. Talið er að 80 ára og eldri fjölgi um tæplega 6.600 á sama tíma, eða um 55%. Þessi gríðarlega fjölgun í elstu aldurshópunum kallar á nýja nálgun í öllum málaflokkum sem tengjast öldruðum, ekki síst hvað varðar alla þjónustu, húsnæði o.s.frv. Þetta kallar líka á stóraukið upplýsingaflæði til þessa hóps. Tillögur í þessa veru hafa nokkrum sinnum áður verið lagðar fram á þingi en ekki hlotið afgreiðslu. Á 120., 121. og 122. löggjafarþingi voru lagðar fram samhljóða tillögur til þingsályktunar um umboðsmann aldraðra. Í þeim var lagt til að ríkisstjórninni yrði falið að kanna forsendur fyrir stofnun slíks embættis sem sinnti gæslu hagsmuna og réttinda þeirra. Ef við skoðum frumvarp sem lagt var fram á 122. löggjafarþingi var lagt til að komið yrði á fót embætti umboðsmanns aldraðra sem hefði það hlutverk að standa vörð um hagsmuni og réttindi þeirra. Í greinargerð með frumvarpinu kom fram að talsverð umræða hefði verið um að aldraða skorti talsmann sem nyti virðingar og gætti hagsmuna þeirra gagnvart stjórnvöldum, tryggði að vilji aldraðra kæmi fram áður en teknar væru ákvarðanir sem vörðuðu þá, fylgdist með því að þjóðréttarsamningar, lög og stjórnsýslureglur væru í heiðri hafðar og brygðist við ef talið væri að með athöfnum eða athafnaleysi væri brotið gegn réttindum, þörfum eða hagsmunum aldraðra. Á 126. löggjafarþingi var enn lögð fram tillaga til þingsályktunar um umboðsmann aldraðra. Þar var lagt til að ríkisstjórninni yrði falið að stofna slíkt embætti sem sinnti gæslu hagsmuna og réttinda þessa hóps. Þá var á 136. löggjafarþingi lögð fram tillaga til þingsályktunar um málsvara fyrir þennan hóp. Í henni var lagt til að félags- og tryggingamálaráðherra yrði falið að beita sér fyrir því að komið yrði á fót þjónustu sem sinnti gæslu hagsmuna og réttinda aldraðra. Metið yrði hvort sett yrði á laggirnar sérstakt embætti umboðsmanns þessa hóps eða hvort sveitarfélög önnuðust verkefnið. Samráð yrði haft við hagsmunasamtök aldraðra við vinnuna. Loks var þingsályktunartillaga sú sem hér er lögð fram einnig lögð fram á 144. löggjafarþingi en kom ekki til umræðu. Að mati flutningsmanna er ærin ástæða til að láta loks verða af því að koma á fót þessu embætti og í raun með ólíkindum að slíkt embætti hafi ekki orðið að veruleika fyrr. Ég vil sérstaklega benda á að umboðsmaður Alþingis, Tryggvi Gunnarsson, kom á fund stjórnskipunarnefndar Alþingis ekki fyrir löngu til að ræða störf sín og taldi hann sérstaka ástæðu til að minnast á þátt aldraðra. Þannig fær umboðsmaður Alþingis inn á borð til sín sífellt fleiri mál þar sem aldraðir kanna rétt sinn gagnvart stjórnvöldum. Þeir þekkja ekki rétt sinn og vita ekki hvert á að leita eftir svörum. Í slíkum tilvikum er oft það eina sem fólki dettur í hug að senda bréf til umboðsmanns Alþingis. Staðreyndin er nefnilega sú að upplýsingar um réttindi og skyldur aldraðra liggja ekki fyrir á einum stað. Eldri borgarar þurfa að ganga á milli stofnana með pappíra til að sanna rétt sinn, hringja í símaborð þeirra til að fá óljós svör og oft engin. Kerfið er allt annað en einfalt og stundum er eins og tölvuöldin hafi ekki enn gengið í garð í íslensku stjórnkerfi. Eiga eldri borgarar þessa lands ekki betra skilið? Það eiga ekki allir ættingja sem geta gengið í málið og fundið úrlausn. Niðurstaðan er sú að eldri borgarar þessa lands verða oft af greiðslum úr kerfinu sem þeir eiga þó rétt á bara vegna þess að þeim láðist að sækja um þennan eða hinn styrkinn eða greiðsluna úr kerfinu. Þeir verða líka af þjónustu sem þeir eiga rétt á og mundi oft á tíðum einfalda líf þeirra og gera það bærilegra. Er ekki lágmark að við sjáum til þess að borgarar þessa lands geti fengið úrlausn mála sinna á einfaldan og skilvirkan hátt? Er ekki lágmark að eldri borgarar fái það sem er svo sannarlega þeirra? Formaður kjaranefndar Landssambands eldri borgara og formaður Félags eldri borgara, Þórunn Sveinbjörnsdóttir, ritaði ágæta grein í Morgunblaðið um þessi mál fyrir um það bil ári. Þar segir hún orðrétt, með leyfi forseta: „Það hefur æ oftar komið fram á fundum hjá aðildarfélögum Landssambands eldri borgara hversu mikilvægt er að við fáum „umboðsmann aldraðra“. Í umræðunni hefur verið bent á að æðimörg og margvísleg mál gætu borist til umboðsmanns aldraðra. Fyrirspurnir, ábendingar og hreinlega kærur þar sem menn telja rétt sinn brotinn. Það er líka rétt að það komi fram, að barist hefur verið fyrir því að fá umboðsmann aldraðra árum saman á meðan aðrir hagsmunahópar hafa fengið talsmann eða umboðsmann.“ Fyrrum formaður Landssambands eldri borgara segir aðeins síðar í grein sinni orðrétt: „Þekking fólks á réttindum sínum er misjöfn og þurfa margir að láta kanna stöðu sína, aðgengi að upplýsingum liggur víða og veitist mörgum flókið að ná heildarmynd af þeim. Hvergi er hægt að ganga að upplýsingaflæði fyrir eldra fólk um þau ár sem þá eru fram undan. Eldri borgarar sem eru í leit að hentugra húsnæði eru dæmi um hóp sem fær misvísandi upplýsingar um hvað sé þjónustuíbúð eða öryggisíbúð og þurfa opinberir aðilar, þar með talinn umboðsmaður aldraðra ef við hefðum hann, að koma að því að fá fasta og örugga skilgreiningu á þessum íbúðamálum. Ekki má kaupa köttinn í sekknum. Alþingi þarf að taka þetta mál til skoðunar og vinna að löggjöf um „umboðsmann aldraðra“ með það að leiðarljósi, að slíkt embætti geti stuðlað að bættu upplýsingaflæði til eldri borgara og að réttarstaða þessa hóps sé virt í hvívetna. Taka á móti fyrirspurnum, kanna mál einstaklinga, og stuðla að því að fólk á öllum aldursskala efri áranna njóti persónulegra réttinda, virðingar og samfélagsþátttöku.“ Þetta eru orð formanns kjaranefndar Landssambands eldri borgara. Og svona má halda áfram. Í BSc-ritgerð sem Sólveig Pálmadóttir skrifaði um réttarstöðu aldraðra var meðal annars skoðað hvort brotið væri á réttindum aldraðra sem búa á öldrunarheimilum og hvort mannréttindabrot ættu sér stað þegar kæmi að öldruðum. Rétt er að taka það fram að þessi ritgerð var skrifuð fyrir nokkru síðan þannig að ekki er víst að allar fullyrðingar séu réttar í dag. En niðurstaða hennar var í stuttu máli sú að staðan væri þannig að nauðsynlegt væri að skipa umboðsmann aldraðra sem hefði það hlutverk að gæta hagsmuna þeirra og standa vörð um réttindi þeirra og bæta hag í samfélaginu. Sólveig segir í ritgerð sinni að umboðsmaður mundi sjá til þess að stefna stjórnvalda í málefnum aldraðra væri í samræmi við vilja þeirra og væntingar. Hann gæti sett fram úrbætur í málum sem snerta hag þeirra á öllum sviðum. Einnig gæti hann haft frumkvæði um umræður í samfélaginu um málefni þeirra og stuðlað að úrbótum á þeim réttarreglum og stjórnsýslufyrirmælum sem snerta mál skjólstæðinga hans. Margrét Margeirsdóttir, fyrrverandi formaður Félags eldri borgara, sagði á sínum tíma að eldri borgarar stæðu mjög illa að vígi þegar þeir þyrftu að sækja eða verja réttindi sín. Enginn aðili í stjórnkerfinu væri til staðar sem þeir gætu leitað til og hefði það lögbundna hlutverk að sinna málum þeirra þegar þeir teldu brotið á sér. Eldri borgarar stæðu berskjaldaðir gagnvart stofnunum og yfirvöldum sem beittu valdi sínu á óréttlátan hátt, líkt því miður fjölmörg dæmi væru um eins og hún sagði. Það er rétt að taka fram að þessi ummæli Margrétar féllu fyrir um það bil átta árum. En hvað hefur breyst? Staðreyndin er sú að stór hópur eldri borgara er í stöðugri baráttu við kerfið, eins og ég kom inn á áðan, vegna þess að þeim finnst brotið á sér og þeir fá ekki lausn eða leiðréttingu mála sinna. Mjög oft er um að ræða lífeyrismál, húsnæðismál, skattamál, þjónustumál o.s.frv. Við skuldum eldri borgurum þessa lands að búa vel að þeim og skapa þeim eins öruggt umhverfi og framast er kostur. Þetta fólk hefur lagt mikið af mörkum til samfélagsins á langri ævi og það er lágmark að við sjáum til þess að það þurfi ekki að hafa áhyggjur af jafn sjálfsögðum hlut og réttindum sínum á síðustu æviárunum. Réttindi eldri borgara eru víða varin, ekki bara í lögum, reglugerðum og stjórnsýslufyrirmælum hér innan lands heldur líka í alþjóðlegum skuldbindingum okkar. Mannréttindasamningar og milliríkjasamningar leggja skyldur á herðar okkar þegar kemur að mannréttindum og þeir eru bindandi fyrir okkur. Þannig segir Sólveig Pálmadóttir í ritgerð sinni að vanvirðandi meðferð á öldruðum brjóti gegn stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum, mikilvægt sé að hlúa vel að öldruðum sem skilað hafi sínu ævistarfi og ætti það velferðarþjóðfélag sem Ísland er að setja það í forgang að gera öldruðum kleift að lifa sín síðustu ár með reisn: „Þeir eiga að fá að halda sjálfstæði sínu þar til yfir lýkur, mannlegri reisn og við góða aðhlynningu í tryggu umhverfi.“ Þetta er kjarni málsins. Eldri borgarar eiga sinn rétt. Þetta er ekki alltaf vinsælasti þjóðfélagshópurinn hjá stjórnmálamönnum en það breytir engu um réttindi þessa fólks. Ég ætla að vona að þingið beri gæfu til að samþykkja þetta góða mál að þessu sinni og ýta því ekki til hliðar eins og hefur verið gert svo oft áður. Það er komið nóg. Þeim peningum sem varið er í þennan málaflokk er vel varið. Þeir munu skila sér margfalt til baka. Hugsum um hag sístækkandi hóps eldri borgara. Hugsum um hag okkar allra. Meðflutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru hv. þingmenn Elsa Lára Arnardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Páll Jóhann Pálsson, Þórunn Egilsdóttir og Jóhanna María Sigmundsdóttir. Að lokinni umræðu mælist ég til að málinu verði vísað til velferðarnefndar.
Herra forseti. Ég tek undir það, tillagan er afar góð og ég styð að hún komi fram. Ég vil gjarnan sjá þetta embætti umboðsmanns verða að veruleika og tek undir margt sem kom fram í orðum þingmannsins, m.a. að ekki eiga allir bakland sem getur stutt þá í því flókna ferli að takast á við lífeyriskerfið sem við förum inn í þegar við eldumst. Ég minni á að við vinstri græn eigum eitt gott mál í þinginu sem einmitt hefur ekki fengist mælt fyrir og snýr að því að fólk geti búið saman á dvalarheimilum þegar annar aðilinn er orðinn veikur og þarfnast aðstoðar og getur ekki verið heima. Eins og við vitum hefur almennt ekki verið í boði að makinn geti verið með. Hverjir eiga að hafa umboðsmann? Eiga öryrkjar að hafa umboðsmann? Það skiptir svolitlu máli hvernig við förum með þetta og það gæti orðið tregða í kerfinu. Við þurfum að hugsa um að aðrir eru líka að berjast við kerfið ef við getum sagt sem svo. Þess vegna finnst mér það skipta máli og spyr hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér að við verðum með mjög marga umboðsmenn, eða hvaða málaflokkar telur hann helst að eigi heima þar undir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir ágæta fyrirspurn og vil einnig hrósa henni fyrir það mál sem hún minntist á áðan, mál sem flokkur hennar, Vinstri grænir, hefur lagt fram um það að fólk geti búið saman á efri árum þannig að ekki sé verið að stía giftu fólki í sundur. Það er mjög gott málefni og það er mál sem ég mun tvímælalaust styðja hér. Hún spyr hverjir eigi að fá umboðsmann. Í rauninni er ekki hægt að hafa neina tæmandi skilgreiningu á því. Umboðsmannakerfið er til staðar hjá okkur í dag. Það sem ýtti þessu máli úr vör var að þetta er mjög stór hópur og mun stækka alveg gríðarlega á næstu árum eins og fram kom í máli mínu áðan. Tugþúsundir manna verða komnar yfir 67 ára aldur eftir nokkur ár. Hagsmunir þessa fólks eru miklir, þetta er fólk sem er komið á þann stað í lífinu að það áttar sig ekki á breytingum í kerfinu og ekki hvert það á að leita. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt að fólk hafi einn málsvara og þetta snýst um það. Ég ætla ekki þar með að útiloka að það geti þurft umboðsmenn fyrir fleiri hópa, alls ekki, en hins vegar eru takmörk fyrir því hvað við getum haft marga umboðsmenn. Það segir sig sjálft en ég tel að varðandi þennan hóp sé það algjörlega nauðsynlegt. Þar tala ég af eigin reynslu þar sem ég hef verið að annast mál fyrir fólk á þessum aldri og hef einmitt áttað mig á að það er ekki bara að þetta fólk átti sig ekki á réttindum sínum, heldur tók það mig margar vikur að finna út hvaða réttindi viðkomandi aðilar áttu í kerfinu. Þó ætti ég að vera þokkalega vel að mér í þeim málum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Það getur nefnilega skipt máli. Við erum í tveimur tilfellum að tala um viðkvæma hópa sem hafa þurft, eins og fram kom í ræðu þingmannsins, og munu þurfa stuðning þegar þeir komast á efri ár. Eins og ég segi styð ég þetta og mér fannst góð grein formanns Félags eldri borgara sem hann vitnaði í. Það er tvennt í þessu. Nú hafa verið lögð fram húsnæðisfrumvörp og undirliggjandi er að laga megi byggingarreglugerðina að því að hafa rýmin mjög lítil. Mér óar við að minnsta kosti einu sem þar er undir af því að ég vil horfa á það þannig að við séum ekki að skerða rými. Ég get hugsað mér það varðandi stúdentaíbúðir en ekki íbúðir sem við viljum að fólk geti búið í til framtíðar og geti fengið þjónustu heima hjá sér eins lengi og mögulegt er. Ég hef miklar áhyggjur af því að við förum inn í byggingarreglugerð og skerðum þar með húsnæði sem á að fara að rísa og spyr þingmanninn hvort hann telji ekki að þar sé meðal annars verið að takmarka aðstöðu eldra fólks til að minnka við sig, vera lengur heima o.s.frv. Síðan verð ég auðvitað að spyrja í lokin, í ljósi allrar þeirrar umræðu sem við áttum hér um kjaramál eldri borgara og öryrkja fyrir jólin, [[Forseti hringir.]]hver hann haldi að niðurstaðan hefði orðið ef eldri borgarar hefðu getað skotið máli sínu til umboðsmanns eldri borgara.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að kannski sé ekki rétt að setja þetta alveg í samhengi við fyrirliggjandi húsnæðisfrumvörp. Ég held að lífsgæði eldri borgara séu alveg sérdæmi og það verði tekið fullt tillit til þeirra í þessum málum og varðandi þær heimildir sem mögulegar verða leyfðar um stærð íbúðarhúsnæðis og annað slíkt. Þingmaðurinn veltir fyrir sér hver niðurstaðan í kjaramálum eldri borgara hefði orðið ef þeir hefðu getað skotið máli sínu til umboðsmanns aldraðra. Umboðsmaður aldraðra er ekki neinn dómstóll þannig að hann hefði í sjálfu sér ekki komið með neina ákveðna niðurstöðu í því máli, hann hefði hins vegar getað komið fram með upplýsingar um stöðu aldraðra, verið búinn að heyra ýmislegt um þau mál í þinginu, mjög misvísandi fullyrðingar um hver staða aldraðra er. Það hefði verið gott að hafa umboðsmanninn þótt ekki væri nema til þess að leggja fram upplýsingar sem allir geta verið sammála um og hefðu getað tekið tillit til í þeirri umræðu sem hér varð í kringum jólin. Hann hefði fyrst og fremst nýst í slíkum tilfellum en ekki beint til þess að kveða upp einhvern úrskurð um hvort þeir hefðu átt að fá þessa prósentuhækkun eða hina eins og var í umræðunni fyrir jól.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Karli Garðarssyni fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu og vonast svo sannarlega til að hún nái fram að ganga. Auðvitað hefði maður óskað þess að hún og mörg önnur þingmannamál hefðu náð að komast fyrr á dagskrá. Tillagan er góð og það er rétt hjá hv. þingmanni að kerfið er of flókið. Það er allt of erfitt fyrir marga að leita réttar síns. Það er líka rétt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns að líklega verði margir aldraðir af rétti sínum, tapi jafnvel fjármunum eða missi af fjármunum sem þeir eiga eflaust rétt á vegna þess að lagaumhverfið er töluvert flókið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Í sumum sveitarfélögum úti á landi hefur svokölluðum öldungaráðum farið fjölgandi eftir síðustu sveitarstjórnarkosningar að ég held, þ.e. í sumum sveitarfélögum hefur þeim verið komið á fót þannig að aldraðir geta innan sveitarfélaganna komið upplýsingum sínum er varða sveitarfélögin á framfæri og eiga þar málsvara. Telur hv. þingmaður að það sé til bóta fyrir þennan hóp fólks? En eins og hann sagði í ræðu sinni telur hann að sá hópur fari ört stækkandi og sýnir fram á tölulegar upplýsingar um það. Telur hv. þingmaður að þessi öldungaráð séu til bóta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir fyrirspurnirnar. Það er eitt varðandi réttindin sem ég komst að þegar ég fór að vinna í þessum málum fyrir ættingja mína og það er að ekkert gerist sjálfkrafa í kerfinu. Ef þú sækir ekki um þá færðu ekki það sem þú átt að fá út úr kerfinu. Þú þarft alltaf að sækja um allt. Það gerist ekkert sjálfkrafa. Þetta kom mér á óvart því að ég hélt að kerfið væri þannig uppbyggt að eldri borgarar þyrftu ekki að fara inn á fullt af einhverjum síðum til að leita að einhverjum dálkum og eyðublöðum til að fylla út. En það er þannig. Það þarf að gera það svoleiðis. Þetta kom mér verulega á óvart. Varðandi öldungaráðin held ég að þau séu til góðs. Ég er alveg sannfærður um að þau gera gott gagn þar sem þau hafa verið sett á fót. Ég held hins vegar að umboðsmaður sé skilvirkara form. Ég held um slík öldungaráð að hlutverk þeirra yrðu kannski mismunandi milli sveitarfélaga, þau yrðu misjafnlega skilvirk í vinnu sinni, það tæki kannski á sumum stöðum mjög langan tíma að fá niðurstöðu í mál o.s.frv. Ég hef ekkert á móti þeim. Ég held að þau aðstoði eldri borgara talsvert. En ég held að umboðsmaður sé mun skilvirkara fyrirkomulag. Það yrði væntanlega lögfræðimenntaður aðili með eitthvað af aðstoðarfólki. Ég er ekki að tala um stóra stofnun heldur litla stofnun sem svarar fyrirspurnum og bendir á ýmislegt í réttarmálum fyrir aldraða sem má bæta.
Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að umboðsmaður aldraðra verði skilvirkara form en öldungaráðin en tel samt sem áður að öldungaráðin skili mjög vel því sem þeim er ætlað að skila og séu mikil bót og mikilvægt að rödd þessara einstaklinga fái að heyrast innan stjórnsýslu sveitarfélaga, bæja og borga. En það er rétt sem hv. þingmaður segir að það gerist ekkert af sjálfu sér í þessu kerfi. Of oft hef ég heyrt af fólki, jafnvel nálægt mér, sem er að leita réttar síns og fær svör við hvers vegna lífeyrir sé skertur í tekjuáætlun og þess háttar og svörin eru: Það er bara svona. Fólk hefur ekki þekkingu til þess að spyrja eða ganga lengra til að fá skýrari og nákvæmari svör hvers vegna verið sé til dæmis að skerða bæturnar. Mér finnst þetta afar göfug þingsályktunartillaga. Ég mun svo sannarlega veita henni atkvæði mitt enda einn af meðflutningsmönnum hennar. Vegna þess að við erum með annan hóp sem á jafnframt stundum líka erfitt með að leita réttar síns, sem eru öryrkjar, þá langar mig að spyrja: Hvernig þætti hv. þingmanni ef þetta væri umboðsmaður lífeyrisþega? Kannski eru hóparnir það ólíkir þrátt fyrir að vera báðir í þessu kerfi. Kannski á það ekki samleið. Ég hef verið að velta fyrir mér ef þetta væri umboðsmaður lífeyrisþega, hvernig það liti út. En eins og ég segi, kannski eru hóparnir það ólíkir innbyrðis samt sem áður.
Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir fyrirspurnina. Við tölum oft um aldraða og öryrkja sem eitt mengi, en þetta eru tveir ólíkir hópar. Þó að þeir fái lífeyri og annað slíkt eru þetta tveir ólíkir hópar, ólíkar þarfir o.s.frv. Þess vegna þótti mér rétt í þessu tilfelli að leggja til að þetta yrði bundið við aldraða. Ekki er þar með sagt að öryrkjar þurfi ekki sterka málsvara í kerfinu, þeir þurfa þess svo sannarlega og eiga það skilið líka, en mér þótti í þessu tilfelli betra að taka þennan ákveðna hóp út, og þá var ég að horfa svolítið mikið til þeirra vandamála, þeirra erfiðleika sem það fólk á í þegar kemur að réttindum þess. Fólk sem missir til dæmis maka og er í sárum þarf kannski viku eða tveimur vikum seinna að fara inn á einhverjar síður í kerfinu til að leita að réttindum sínum, eyða dögum í einhverja slíka hluti, það er gjörsamlega fáránlegt. Það er fyrir neðan allar hellur hvað kerfið sem við erum með er flókið. Það er það sem ég var að horfa á þegar ég settist niður út af þessu máli, að búa til eitthvert kerfi sem væri þannig að fólk, eldri borgarar, gæti leitað á einn stað, fengið allar nauðsynlegar upplýsingar hvert það á að leita, hvernig það á að fylla þetta og hitt út og hver réttindi þess væru. Það getur ekki verið svo flókið að við getum ekki sett upp slíkt kerfi.
Herra forseti. Ég kem nú bara hér upp til að fagna þessari tillögu frá hv. þingmönnum Framsóknarflokksins sem leggja hana fram og ég tel hana löngu tímabæra. Það hefur ekki síst komið í ljós núna fyrir jólin, þegar við stóðum í stappi með afturvirkar greiðslur til þessa hóps, að það hefði kannski ekki verið slæmt fyrir þennan hóp að hafa umboðsmann til að vinna að sínum málum. Ekki síst finnst mér það algjörlega nauðsynlegt í ljósi þess að þjóðin er að eldast eins og fram kemur hér. Það eru margir sem búa við mjög bágan kost af eldri borgurum. Það kom líka í ljós hérna fyrir áramótin, þegar verið var að ræða þessi mál, að það eru um og yfir 4.000 einstaklingar, eldri borgarar, sem búa við fátæktarmörk. Þetta er fólk sem hefur nánast ekki í nein hús að venda. Nú er ég ekkert að lasta það fólk sem er í forsvari fyrir eldri borgara. Þetta er dugmikið fólk sem berst áfram fyrir réttindum síns fólks, en það vantar töluvert mikið upp á. Ég tek líka undir með þeim sem hafa talað hér, eins og hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, og spyr: Þurfa öryrkjar líka umboðsmann? Það er spurning sem er mjög mikilvæg og við ættum að taka til umræðu hér á þingi vegna þess að þessir hópar fólks hafa ekki samningsrétt og eru upp á Alþingi komnir með það að lifa. Eins og kannski kom fram var gríðarleg undiralda í samfélaginu fyrir jól og eldri borgarar og öryrkjar, þó að maður eigi kannski ekki alltaf að spyrða þessa tvo hópa saman, lögðu á það gríðarlega áherslu að þingmenn stæðu með þeim og uppfylltu það réttlæti sem þeir fóru fram á. Það brást eins og kom í ljós og ekkert við því að gera. En umboðsmaður aldraðra væri stórt skref. Ég furða mig líka á því, þegar maður les þessa greinargerð og annað, að sams konar mál hafa verið lögð fram margoft áður og aldrei hlotið hljómgrunn. Ég velti því fyrir mér hvers vegna. Hvaða augum lítum við eldri borgara í þessu landi? Þessi hópur er sístækkandi og við þekkjum það öll hér inni. Við eigum aldraða foreldra, skyldmenni og annað sem hafa það ekkert allt of gott og búa við fátæktarmörk. Við erum ekki að bjóða þessu fólki upp á mannsæmandi lífskjör. Það er algjört lykilatriði að búa í samfélagi þar sem öllum er séð fyrir mannsæmandi lífskjörum. Það stendur í öllum sáttmálum sem við höfum skrifað undir og stjórnarskrá. Þess vegna fagna ég þessu virkilega. Mér datt í hug, þegar við vorum að ræða þetta hér áðan, þegar hv. þm. Karl Garðarsson mælti hér fyrir þingsályktunartillögunni, að það var maður sem hringdi í mig fyrir jól. Það voru reyndar tveir menn sem hringdu í mig rétt fyrir jól, eldri menn, rúmlega 80 ára báðir, sem gátu ekki einu sinni veitt sér þann munað að kaupa sér lyf. Þeir voru með um 160–170 þús. kr. útborgaðar á mánuði, þar af fóru 90 þús. kr. í leigu og síðan þurftu þeir að reyna að reka bíl og annað. Annar þeirra upplifði á sínum tíma snjóflóðið á Patreksfirði þar sem hann missti móður sína og bróður og hafði fengið loforð um að fá styrk og framfærslu frá ríkinu til að byrja nýtt líf annars staðar. Það var allt svikið og nú býr hann einn í íbúð og getur nánast enga björg sér veitt. Það er þyngra en tárum taki að þurfa að hlusta á þetta í landi eins og Íslandi þar sem ein ríkasta þjóð í heimi býr. Það er skammarlegt að við skulum þurfa að vera að tala um það hér á Alþingi að eldri borgarar þessa lands, fólkið sem byggði þetta land upp úr mjög erfiðum aðstæðum, um og í kringum miðja síðustu öld, þurfi að búa við þessar aðstæður. Það er alveg forkastanlegt. Þjóð sem er jafn rík af auðlindum á ekki að þurfa að standa í þessu, að geta ekki boðið fólkinu sínu upp á mannsæmandi lífskjör þegar dregur að endalokunum. Ég vil því ítreka að ég er mjög ánægður með þessa tillögu og styð hana og vona að hún fái brautargengi. Vonandi fær þetta brautargengi og umræðu í velferðarnefnd og verður afgreitt hér strax í vor. Ég er mjög hlynntur því að öll mál komist í gegn og verði tekin til afgreiðslu í þingi og þetta er eitt af þeim málum sem ég mun veita brautargengi. Það er alveg ljóst.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þetta mál vegna þess að ég er ekki sammála hv. flutningsmanni um hvernig honum finnist að taka beri á þessu, þ.e. að einhvern veginn sé hægt að aðskilja samtalið og samræðuna út frá þessari tilteknu tillögu. Ef við stofnum embætti umboðsmanns aldraðra þá eigum við auðvitað að ræða hvað í því felst. Mér fannst hv. þingmaður svara því eins og þetta ætti að vera frekar bitlaus aðili í sjálfu sér; felldi enga dóma og kveddi ekki upp úrskurð. Hann getur nefnilega alveg kvatt upp tiltekinn úrskurð, það fer eftir því hvaða vald hann hefur. Við höfum hér umboðsmann Alþingis sem leggur mat á tiltekin málefni og Alþingi virðir það; virðir niðurstöðu umboðsmanns Alþingis. Þess vegna spurði ég þessarar spurningar varðandi kjaramálin sem við ræddum hér fyrir áramótin, hvort ekki hefði verið farið svolítið öðruvísi að; ég tel að eldri borgarar hefðu klárlega leitað réttar síns í gegnum umboðsmann sinn. Meiri hlutinn hefði kannski hinkrað með að að láta málin ganga fram í fjárlögum eins og þau gerðu. Við eigum að hugsa þetta í stóra samhenginu. Við erum alltaf að plástra þegar við fjöllum um hin ýmsu málefni. Mér finnst því að við eigum að ræða það opinskátt, þegar við erum að stofna embætti, hvað við viljum að það geri. Hv. flutningsmaður fór svo sem ágætlega yfir ákveðna hluti og vitnaði til greina sem skrifaðar hafa verið frá 2007. Málið hefur jú mjög lengi verið að velkjast í kerfinu; þetta er, eins og þingmaðurinn rakti, ekki í fyrsta, annað eða þriðja sinn sem þetta er lagt til, það er margoft búið að leggja þetta til. En einhverra hluta vegna nær þetta ekki fram að ganga. Þá spyr maður sig, þó að við hér í minni hlutanum séum tilbúin til að styðja þetta, hvaða tregða það er í kerfinu sem veldur því að við náum þessu ekki í gegn. Það er kannski að hluta til þetta, ímynda ég mér: Hverjir eiga að hafa umboðsmann? Það gæti verið atriði númer eitt, eins og við fórum aðeins inn á í andsvörum áðan, að það þurfi að vera búið að marka það aðeins að ef við samþykkjum að setja á fót embætti umboðsmanns aldraðra þá muni öryrkjar, sem eru kannski að berjast við kerfið um þá flóru alla, líka telja sig eiga rétt á slíkum umboðsmanni. Við þurfum að vera heiðarleg við sjálf okkur og setja niður hvað það er sem hefur orðið til þess að málið hefur ekki náð fram að ganga. Ég tek undir allt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, auðvitað á það fólk sem byggði landið sem við búum í núna ekki að þurfa að lepja dauðann úr skel og átti aldrei að þurfa að gera. Það kemur fram í greinum þessara tveggja kvenna - önnur þeirra er formaður Landssamband eldri borgara og hin var varaformaður Félags eldri borgara í Reykjavík, þegar hún er skrifuð árið 2007 - að áhyggjuefnið er það að standa berskjaldaður fyrir framan stofnanir og yfirvöld ef valdið er misnotað á einhvern hátt, innan og utan stofnana. Þá er talað um kjaramál, eins og í fyrri greininni hjá Margréti Margeirsdóttur, skattamál og þjónustu. Þess vegna leyfði ég mér að nefna þetta hér áðan. Við vitum að það er jú enginn aðili sem tekur heildstætt á þessu eða er að leiðbeina fólki innan kerfis. Í þessari grein er líka verið að tala um lífeyrismálin og mál sem þeim eru tengd, skattamál, en einnig búsetumál, skort á þjónustu, bæði utan stofnana aldraðra sem og innan þeirra, af því að hópurinn hefur jú kannski ekki allur efni á því að leita aðstoðar lögfræðinga. Í grein Þórunnar er líka minnst á kjarabæturnar. Hún nefnir að eldri borgarar, sem eru í leit að hentugra húsnæði, séu dæmi um hóp sem fær misvísandi upplýsingar um hvað sé þjónustuíbúð eða öryggisíbúð og allt slíkt. Þess vegna leyfði ég mér að tala um þetta hér áðan í hinu stóra samhengi af því að við eigum að gera það, að velta því fyrir okkur hvað slíkur umboðsmaður mundi hugsanlega fá inn á borð til sín. Það rekja þær, þessar ágætu konur, ágætlega að mínu viti. Af því að við erum nú þegar að fjalla um velferðarmálin í tengslum við húsnæði þá finnst mér alla vega, miðað við það upplegg sem þar er undir að hluta, að það þurfi að breyta því töluvert til þess einmitt að mæta þessum hópi til framtíðar. Í grein Þórunnar H. Sveinbjörnsdóttur segir, með leyfi forseta: „Eldri borgarar sem eru í leit að hentugra húsnæði eru dæmi um hóp sem fær misvísandi upplýsingar um hvað sé þjónustuíbúð eða öryggisíbúð og þurfa opinberir aðilar, þar með talinn umboðsmaður aldraðra ef við hefðum hann, að koma að því að fá fasta og örugga skilgreiningu á þessum íbúðamálum. Ekki má kaupa köttinn í sekknum.“ Þetta finnst mér vera mjög mikilvægt. Ég er líka alveg sammála því, eins og hér kom fram, að við þurfum að gæta að orðræðu okkar, við spyrðum oft saman eldri borgara og öryrkja. Þetta er alls ekki sama mengið, eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á. Stór hluti þessa hóps býr við bág kjör, er að berjast við kerfið, eins og sagt er, og það hefur okkur sem talsmenn sína af því að hann hefur ekki verkfallsrétt. Þess vegna eru þessir hópar kannski gjarnan spyrtir saman, en auðvitað eigum við ekki að gera það. Ekki frekar en, eins og Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir bendir á í grein sinni, þegar verið er að tala um rétt sjúklinga og annað slíkt, aldraða og veika sem festast inni á sjúkrahúsum fram að dvöl á hjúkrunarheimili; hún bendir á að fráflæðisvandi sjúkrahússins einskorðist ekki við eldri borgara. Hún bendir einnig á að enginn annar aldurshópur fái slíka umfjöllun og lítur á það sem aldursmismunun. Þegar við erum að tala um að fólk hafi það misgott þurfum við alltaf að gæta okkar í því að það eru ekkert allir undir í því frekar en í öðru. En mig langaði aðeins að koma hingað upp og tjá mig um þetta af því að mér finnst að við þurfum líka að velta því fyrir okkur hvers vegna þetta hafi ekki náð fram að ganga og að við verðum að reyna að átta okkur á því utan um hvað þessi aðili á að ná; það á ekki bara að leiðsegja fólki í gegnum kerfi sem við komum ekkert að. Við komum að því með lagasetningu sem við erum meðal annars að vinna að í dag.
Virðulegi forseti. Ég vildi taka til máls og lýsa yfir miklum stuðningi við þessa tillögu. Mér finnst hún stórgóð. Ég held að það séu fleiri hópar í samfélaginu sem mundu njóta góðs af því ef sérstakt embætti umboðsmanns væri þeim til handa. Mér finnst alveg þess virði að minnast á það við þetta tækifæri að ég tel þessa hugmynd koma oft fram í samfélaginu vegna þess að það er einn umboðsmaður sem hefur staðið sig með stakri prýði og það er umboðsmaður Alþingis. Vinnan sem hefur komið frá því embætti hefur verið með þvílíkum sóma og margsinnis varpað ljósi á hluti sem betur mega fara, oft og tíðum hefur það í för með sér að þeim er breytt til hins betra. Það er vegna þess að umboðsmaður nýtur mikillar virðingar í samfélaginu öllu. Störf hans eru álitin skipta raunverulegu máli. Þess vegna er afskaplega mikilvægt þegar sett er á fót slíkt embætti að embættið sjálft njóti trausts og stuðnings og virðingar þeirra sem þeim umboðsmanni er ætlað að aðstoða með réttarvernd sína. En ég held að svona embætti þurfi ekki endilega að vera stór til að vera gagnleg, sér í lagi fyrir viðkvæma hópa eins og aldraða, öryrkja, fanga og aðra hópa í samfélaginu sem er ákveðin tilhneiging til í samfélagi okkar, því miður er það allt of algengt, að líta á sem einhvers konar afgangsstærð. Ég held að ef þessi tillaga nái fram að ganga sé hægt að draga mjög mikið úr þeirri tilhneigingu í fyrsta lagi og í öðru lagi draga úr áhrifum þeirrar tilhneigingar. Mörg vandamál eru þannig að það þarf ekki nema að benda á þau og tala um þau til þess að eitthvað lagist, auðvitað ekki af sjálfu sér alfarið, fólk þarf að gera eitthvað til að laga hlutina, en það er mikið af vandamálum sem eru óleyst einfaldlega vegna þess að enginn talar um þau eða kemur ekki upplýsingum á framfæri á nógu skilvirkan hátt. Það er auðvitað hárrétt sem hv. þm. Karl Garðarsson fór vel yfir í ræðu sinni að það hversu flókið kerfið er þegar kemur að öldruðum og öðrum viðkvæmum hópum veldur því að réttarvernd er afskaplega erfið. Sú mantra verður seint endurtekin of oft að mínu viti að þegar viðkvæmir hópar, sem oft og tíðum hafa ekki mikið milli handanna, lenda í því að á rétti þeirra er á einhvern hátt brotið verða þeir að hafa utanaðkomandi aðila til að aðstoða sig við að gera sér ljóst hver réttindi þeirra eru og hvernig eigi að bregðast við því þegar eitthvað fer úrskeiðis. Við getum alveg gefið okkur að hlutirnir fari úrskeiðis. Það er alveg sama hversu glæsilegar stofnanir við höfum, það verður alltaf fólk sem vinnur þar og það verður alltaf fólk sem vinnur samkvæmt lögum og reglugerðum sem við setjum hér eða þá hæstv. ríkisstjórn. Afleiðingarnar af því þegar mistök eiga sér stað bitna á þessum skjólstæðingum en ekki endilega á þeim sem setja reglurnar. Maður getur ímyndað sér muninn á því að finna sjálfur fyrir afleiðingum gjörða sinna og því að gera það ekki. Munurinn er gríðarlegur. Mér finnst því afskaplega mikilvægt að á Íslandi almennt tileinkum við okkur hugarfar aðhalds og mótvægis. Við þurfum að hafa stofnanir sem veita hver annarri aðhald og mótvægi. Þetta er hugtak sem á ensku, með leyfi forseta, er kallað „checks and balances“ og er notað í bandarískri stjórnsýslu. Mér finnst að við eigum að tileinka okkur það hugarfar og slík vinnubrögð meira í framtíðinni. Við getum ekki treyst stofnunum af þeirri einföldu ástæðu að þær eru stofnanir. Í því felst enginn áfellisdómur heldur aðeins viðurkenning á því að stofnanir séu mannleg fyrirbæri og maðurinn er ekki óbrigðull. Það er líka vegna þess að stjórnsýslan er ekki lífvera og hefur ekki tilfinningar og finnur ekki endilega fyrir því þegar eitthvað bjátar á. Það getur komið alfarið niður á skjólstæðingum án þess að kerfið, eins og það er kallað, finni fyrir því. Þá er svo mikilvægt að til staðar sé embætti á borð við umboðsmann, sem ég tel mjög heppilega lausn, til þess að veita þá tilfinningu í formi gagnrýni eða upplýsingaleitar eða jafnvel einhvers konar ákvörðunarvalds. Umboðsmaður Alþingis er áhugaverð stofnun að því leyti að umboðsmaður hefur í sjálfu sér ekki neitt dómsvald. Hann getur ekki skikkað stofnanir til þess að gera eitt eða neitt né breyta einu eða neinu. Það er alfarið vegna virðingar fyrir starfi hans og fyrir þeirri stofnun og sögu stofnunarinnar af afgreiðslu mála og metnaðar fyrir því að gera rétt sem niðurstöður umboðsmanns Alþingis hafa raunveruleg áhrif. Aftur kemur að því hversu mikilvægt það er að slík embætti njóti virðingar, séu almennilega fjármögnuð og hlutverkið skýrt o.s.frv., en aðallega að fólk, og sér í lagi skjólstæðingar embættisins, upplifi það sem svo að það skipti raunverulega máli sem kemur frá umboðsmanni. Það skiptir gríðarlegu máli. Ég held að ástæðan fyrir vinsældum umboðsmanns Alþingis sé að fólk upplifir sem það skipti máli þegar hann úrskurðar um eitthvað eða segir eitthvað eða skilar skýrslu sem segir eitthvað. Það hafi raunveruleg áhrif jafnvel þótt lögformlega hafi umboðsmaður Alþingis ekki neitt dómsvald. Enn og aftur lýsi ég yfir stuðningi við þessa tillögu og verð að segja að það hafa komið fram tillögur svipaðs eðlis um aðra hópa og umboðsmaður flóttamanna verið nefndur, umboðsmaður innflytjenda, umboðsmaður fatlaðs fólks og fleira í þeim dúr. Ég vara við því einu að þetta sé álitin einhvers konar galdralausn. Það getur þurft meira en einfaldlega að setja á fót embætti umboðsmanns og telja þá að verkefninu sé lokið. Það þarf alltaf að fylgja því eftir og tryggja að tiltekið embætti nái raunverulegum árangri og hafi þau tæki og tól með lögum og fjármagni og aðstæðum til þess að sinna vinnu sinni þannig að niðurstöður stofnana skipti raunverulegu máli. Sömuleiðis er mikilvægt að umræddur umboðsmaður sé ótengdur þeim kerfum sem hann á að gagnrýna eða hafa einhvers konar eftirlit með. Með því er ekki átt við að hann eigi ekki að þekkja kerfin sem hann fjallar um heldur fyrst og fremst að þetta tvennt sé aðskilið. Umboðsmaður Alþingis er nefnilega ein af þeim stofnunum sem heyrir beint undir Alþingi, tilheyrir ekki ríkisstjórn sem dæmi. Það er afskaplega mikilvæg staða fyrir það embætti að mínu mati. Almennt tel ég að eftirlitsstofnanir eigi að tilheyra Alþingi. Það er í sjálfu sér ekki aðalatriði en ég vildi varpa því fram að í okkar litla landi skiptir miklu máli að við séum með aðskilnað stofnana mjög skýran og sem skynsamlegastan. Fleira hef ég ekki að segja um þetta mál annað en að ég ítreka enn og aftur stuðning minn við það. Ég vona svo sannarlega að þetta góða mál fái fulla meðferð á Alþingi og vænti þess fastlega að Alþingi samþykki málið ef það nær til atkvæðagreiðslu eftir síðari umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls, Páli Val Björnssyni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og Helga Hrafni Gunnarssyni, fyrir þeirra framlag. Ég get tekið undir nánast allt það sem þau hafa sagt úr þessum stól. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að hnykkja á í þessu máli. Það er rétt, sem hv. þm. Páll Valur Björnsson minntist á, að aldraðir hafa ekki samningsrétt, og því er mikilvægt að aðrir geti fjallað um þau mál. Að sama skapi er það rétt, sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson minntist á, að umboðsmaður hefur ekki dómsvald. Umboðsmaður er heldur ekki kjaradómur. Við þurfum að hafa það alveg á hreinu. Hann getur komið með úrskurð um ýmis mál, en hann er ekki dómstóll og hann er ekki kjaradómur þannig að það sé alveg á hreinu. Af hverju hefur þetta mál verið lagt svona oft fram hér á þingi og aldrei náð í gegn? Ég hef rætt við flutningsmann sem lagði þetta mál fram nokkrum sinnum á þingi og staðreyndin er sú, eins og við í þessum sal vitum, að um það bil 2–3% mála sem eru samþykkt hér á þinginu koma frá almennum þingmönnum, nánast öll mál, eða 95%, koma frá ríkisstjórninni. Það er því oft afskaplega erfitt fyrir þingmenn að ná slíkum málum í gegn. Ég held að það sé kannski ein af ástæðunum fyrir því að þetta mál hefur ekki náð í gegn. Mér heyrðist á viðkomandi, sem ég ræddi við, að mikill stuðningur hafi verið við viðkomandi frumvörp eða þingsályktunartillögur, en það hefði ekki dugað til þar sem málið hefði ekki komist á dagskrá og umræðan hefði ekki klárast. Maður er líka alltaf hræddur um að stækka kerfið, að verið sé að búa til eina stóra stofnun í viðbót sem er ekki það sem ég hef í huga með þessari tillögu minni. Ég held, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson minntist réttilega á, að þetta þurfi ekki endilega að vera stórt dæmi, að ekki þurfi mjög margir að vera í vinnu í þessu til að þetta geti skilað góðum árangri. Fólk veltir þá fyrir sér: Hvað með aðra hópa, af hverju fá þeir ekki líka umboðsmann? Þá er rétt að geta þess að við erum með umboðsmannakerfi nú þegar. Við höfum verið með umboðsmann skuldara, umboðsmann barna og umboðsmann Alþingis þannig að þetta kerfi er við lýði hjá okkur og þetta er ekki neitt sem við erum að finna upp með þeirri þingsályktunartillögu sem hér er. Hvernig embættið verður nákvæmlega byggt upp? Þetta er þingsályktunartillaga sem gerir ráð fyrir því og óskar eftir því að félagsmálaráðherra leggi fram frumvarp um þetta mál þar sem farið verði í gegnum það hvert hlutverk umboðsmanns aldraðra verður, þannig að það verði skilgreint nánar. Enn fremur er hægt að skilgreina það með reglugerð ef þörf krefur. Tilgangurinn með þessari tillögu er að hreyfa við málinu, koma því af stað og sjá til þess að ráðherra leggi frumvarp fyrir þingið innan skamms tíma. Að lokum vil ég þakka hv. þingmönnum sem komu hér upp og ræddu þetta mál fyrir þeirra stuðning. Ég er mjög ánægður með það og vona að málið fái góðan framgang.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um sólarhringsmeðferð í öndunarvél á heimili sjúklinga. Flutningsmenn tillögunnar eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þm. Brynjar Níelsson, Elsa Lára Arnardóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Páll Valur Björnsson og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að gera ráðstafanir til að hægt verði að bjóða þeim sjúklingum sem þurfa langtímameðferð í öndunarvél um barkarennu sólarhringsmeðferð á heimili þeirra. Þá verði leitast við að bæta aðbúnað og aðstoð í daglegu lífi sjúklinga sem þurfa víðtæka öndunaraðstoð. Í því skyni verði gripið til eftirfarandi aðgerða: 1. Sköpuð verði umgjörð, með sérhæfðu starfsfólki, um aðstoð í daglegu lífi á heimili sjúklinga. 2. Séð verði til þess að sjúklingum standi til boða samskiptatæki og þjálfun í notkun þeirra án þess að þeir sem þurfa aðstoð við tjáningu þurfi að bíða eftir tækjum eða þjálfun. 3. Komið verði á fót heimili til hvíldarinnlagnar sem hefur á að skipa sérhæfðu starfsfólki. Heilbrigðisráðherra skipi undirbúningshóp sem í sitji fulltrúi ráðherra, sem veiti hópnum forustu, tveir fulltrúar Landspítala og tveir fulltrúar samtaka sjúklinga. Hópurinn móti tillögur um skipulag heimaþjónustu, rekstur heimilis til hvíldarinnlagnar, samskiptatæki og þjálfun í notkun þeirra. Starfshópurinn skili tillögum fyrir 1. febrúar 2016.“ Í þingskjalinu stendur 1. febrúar, en þeirri dagsetningu verður augljóslega að breyta þar sem í dag er 3. febrúar. Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: „Langtímameðferð í öndunarvél lengir líf og eykur lífsgæði sjúklinga með skerta öndunargetu. Það er réttlætismál að íslenskir sjúklingar, sem þurfa og kjósa langtímameðferð í öndunarvél, eigi kost á henni. Nauðsynlegt er að allir þættir meðferðarinnar séu öruggir og skilvirkir, þar með talið umgjörð, aðstoð og tæki. Hér á landi hefur málefnum sjúklinga sem þurfa langtímameðferð í öndunarvél ekki verið fylgt nægilega hratt eftir“ - og ekki nægilega vel, og lífsgæði sjúklinganna ekki verið eins góð og mögulegt er. - „Skortur er á sérhæfðu starfsfólki sem aðstoðar á heimili sjúklingsins og enginn möguleiki er á hvíldarinnlögn sem hefur á að skipa sérhæfðu starfsfólki. Biðtími eftir samskiptatækjum er langur og kennslu og þjálfun í notkun þeirra er ábótavant. Þá er nauðsynlegt að einn aðili innan stjórnsýslunnar beri ábyrgð á þjónustu við sjúklinga sem þurfa langtímameðferð í öndunarvél til að koma í veg fyrir óskilvirkni sem leiðir af því að sjúklingar þurfa að leita á marga staði eftir lausn sinna mála. Umbóta er þörf og í þeim anda er þessi þingsályktunartillaga lögð fram.“ Sólarhringsmeðferð í öndunarvél er fyrir sjúklinga með of skertan vöðvastyrk til að anda, en oftast eru lungun frísk. Meðferð sjúklinga í öndunarvél getur verið nauðsynleg í tengslum við ýmsa sjúkdóma. Meðal þeirra er Duchenne-vöðvarýrnun sem er arfgengur sjúkdómur sem eingöngu kemur fram hjá drengjum. Tíðnin er einn af hverjum 4.000 drengjum sem fær þennan sjúkdóm og þannig má búast við því að einn drengur fæðist með skjúdkóminn á Íslandi annað hvert ár. Einkenni sjúkdómsins kemur fram í bernsku og flestir greinast fyrir sex ára aldur. Smám saman rýrna allir meginvöðvar líkamans. MND-sjúkdómurinn einkennist fyrst og fremst af vöðvarýrnun. Vöðvamáttur sjúklingsins þverr og dánarorsök er yfirleitt ófullnægjandi öndunargeta. Nýgengi MND er að jafnaði 1,9 tilfelli á 100.000 íbúa á ári og greinast því um sex nýir MND-sjúklingar árlega á Íslandi. Meðallíftími án öndunarvéla er rúm þrjú ár. Á Vesturlöndum er hópur sjúklinga sem í bernsku smitaðist af mænuveiki. Eftirstöðvar sjúkdómsins urðu oft mikil hryggskekkja sem leitt getur til skertrar öndunargetu síðar á ævinni. Þessir sjúklingar eru oft með lítið lungnarúmmál og vegna aflögunar brjóstkassans geta þeir ekki andað sem skyldi. Minnkuð öndunargeta getur verið vegna mænuskaða. Ef áverki verður efst á hálshrygg þannig að mænan skaðast leiðir það til þess að öndunarvöðvarnir lamast og viðkomandi getur orðið háður öndunarvél ef mænuskaðinn er ofarlega. Fólk með aðra sjúkdóma getur einnig þurft á sólarhringsmeðferð í öndunarvél að halda. Margir sjúkdómar geta leitt til skertrar öndunargetu enda þótt lungun sjálf séu að mestu leyti frísk, t.d. mænurýrnun og ýmsir fátíðir vöðva- og taugasjúkdómar. Herra forseti. Hér á landi eru 10–15 einstaklingar sem þurfa á öndunarvél að halda allan sólarhringinn til að geta lifað. Mikilvægast er að sérhæft starfsfólk sé til staðar hvort heldur sem er á heimili viðkomandi eða í hvíldarinnlögn. Starfsfólk þarf að fylgja sjúklingnum þar sem hann er hverju sinni. Nauðsynlegt er að gera ráð fyrir báðum möguleikum, þannig að sjúklingurinn geti verið heima með aðstoð allan sólarhringinn sé þess óskað og að viðkomandi eigi möguleika á hvíldarinnlögn þar sem starfsfólkið fylgir einnig með allan sólarhringinn. Þar sem sjúklingar geta þurft aðstoð við tjáningu er mjög mikilvægt að tryggt sé að samskiptatæki séu boðin einstaklingum tímanlega og að búnaðurinn sé settur rétt upp. Kennsla á búnaðinn þarf alltaf að vera hluti af ferlinu og skal hún veitt strax í kjölfar uppsetningar. Hafa þarf í huga að án hjálpartækjanna getur sjúklingurinn ekki átt í samskiptum við aðra, hvort sem um er að ræða fjölskyldu, vini eða starfsmenn hans. Búnaðurinn sem sjúklingarnir þarfnast er flókinn og sérþekking því nauðsynleg við val, afhendingu, kennslu og eftirfylgni. Þar sem aðstæður sjúklinga geta breyst hratt, og tíminn því sannarlega dýrmætur, er nauðsynlegt að búnaðurinn sé tækur án biðtíma, ásamt kennslu og þéttri eftirfylgni. Fyrirkomulag fræðslu fyrir aðstoðarfólk sjúklinga þarf að vera með skipulögðum hætti. Rétt er að Landspítalinn sjái um þann þátt og gera þarf ráð fyrir vinnuframlagi starfsfólks spítalans, bæði við að undirbúa og sinna kennslunni. Við getum lært af öðrum þjóðum í þessum efnum. Í Danmörku er fyrir hendi áratugareynsla af sólarhringsmeðferð í öndunarvél á heimili sjúklinga. Reynslan þar er sú að 80–90% þeirra ungu manna sem greinast með Duchenne-vöðvarýrnun óska eftir barkarennu og tengingu við öndunarvél þegar sú stund rennur upp að þörf verður á slíku. Meiri hluti sjúklinga með MND sefur upphaflega með ytri öndunarvél líkt og kæfisvefnssjúklingar en aðeins 5% þeirra hafa þegið sólarhringsmeðferð með heimaöndunarvél um barkarennu. Yfirleitt eru sex starfsmenn í fullu starfi á hverjum tíma hjá sjúklingi sem þarf sólarhringsmeðferð heimaöndunarvélar og telst hann sjálfur atvinnurekandi þeirra. Hann auglýsir eftir aðstoðarfólki og tekur sjálfur ákvörðun um vinnutíma og uppsagnir ef til þess kemur. Fyrirkomulag vinnunnar er yfirleitt samfelld 24 tíma vakt en stundum eru vaktirnar styttri eða 12 tímar. Dönskum sjúklingum hugnast betur lengri vaktir því að þá trufla vaktaskipti síður heimilislífið. Aðstoðarmannahópurinn skipuleggur sjálfur vinnufyrirkomulag í samráði við sjúklinginn og ef nýliðun á sér stað fer fræðslan að meginhluta til fram innan hópsins. Sjúkrahúsið er til vara og öryggis og þar eru ákveðnir aðilar sem aðstoðarfólkið getur snúið sér til allan sólarhringinn. Herra forseti. Eins og ég sagði og lýsti í upphafi er þverpólitísk samstaða um þessa þingsályktunartillögu. Það er vel þekkt að taka þarf á í þessum málum. Sveitarfélög og ríki þurfa að tala saman og einnig þarf að vera samræmi á milli félagsmálaráðuneytisins og velferðarráðuneytisins. Það er von mín að þingsályktunartillagan fái hraðan og góðan framgang í hv. velferðarnefnd og verði í framhaldinu samþykkt á Alþingi.
Virðulegi forseti. Það kemur stundum fyrir í þingstörfunum að andsvar er svolítið skrýtið orð vegna þess að ég hef ekki sérstaka spurningu til hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur og ætla ekki að mótmæla neinu af því sem hv. þingmaður sagði hér. Ég vil hins vegar taka undir hversu nauðsynlegt það er að afgreiða þessa tillögu sem fyrst. Ég vil benda á að tillagan hefur beðið hér síðan í október, ég held ég fari rétt með það, og ekki komist að, án þess að ég ætli að stofna til illinda út af því, vegna þess að önnur mál hafa þótt brýnni. Ég get ekki séð, virðulegi forseti, hvaða önnur mál geta verið brýnni en að þessi þingsályktunartillaga komist til nefndar, því að hér erum við að tala um fólk sem býr við sjúkdóma og aðstæður sem eru óboðlegar. Þess vegna hvet ég nefndina til þess að afgreiða þetta mál sem fyrst þannig að við getum samþykkt það hér sem fyrst og það geti farið til ráðherra sem fyrst og að þeir sjúklingar sem á þessari aðstoð þurfa að halda fái hana sem fyrst.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt að þingsályktunartillagan hefur legið hér frammi lengi, reyndar frá upphafi þings. Hún var lögð fram í byrjun september. En það er afar mikilvægt að tillagan nái að ganga hratt og vel í gegn. Alveg eins og hv. þingmaður benti á getum við bætt upp fyrir þann tíma sem glatast hefur af því málið hefur ekki komist á dagskrá, með því að afgreiða það hratt í gegnum þingið. Ég vona bara, eins og hv. þingmaður, að það verði akkúrat þannig að við náum að fara með það hratt í gegnum þingið. Það er engin pólitísk andstaða. Málið er þannig að það er langt ofar öllu pólitísku þrasi og við ættum að sameinast um að laga það og láta ekki sjúklingana bíða á mikið lengur við þær aðstæður og þau lífsgæði sem nú er boðið upp á.
Herra forseti. Ég kem hérna upp eins og áðan, til þess að fagna þessari tillögu. Ég er meðflutningsmaður og er mjög stoltur af því vegna þess að ég tel, eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanna hér, að þetta sé mannréttindamál. Þetta er réttlætismál sem ætti að fá að ganga í gegnum þingið mjög fljótt. Ég segi mannréttindamál vegna þess að í 76. gr. stjórnarskrárinnar stendur skýrum orðum að enginn eigi að líða fyrir sjúkleika sinn. Eins erum við aðilar að mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem segir í 25. gr., með leyfi forseta: „Allir eiga rétt á lífskjörum sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan þeirra sjálfra og fjölskyldu þeirra. Telst þar til fæði, klæði, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagsleg þjónusta, svo og réttur til öryggis vegna atvinnuleysis, veikinda, fötlunar, fyrirvinnumissis, elli eða annars sem skorti veldur og menn geta ekki við gert.“ Þetta getur nú ekki verið skýrara. Það er því alveg með ólíkindum að við skulum ekki vera löngu búin að koma þessum málum í viðunandi horf. Eins og fram kemur í greinargerðinni er áratugareynsla af þessum málum í Danmörku. En ég hef lúmskan grun um að þetta snúist alltaf um peninga, krónur og aura, hér á Íslandi. Þá kem ég líka að þeirri spurningu sem ég hef oft velt fyrir mér: Hvers konar samfélag viljum við hafa á Íslandi? Hvernig samfélag viljum við vera? Viljum við vera samfélag sem hlúir að öllum sínum þegnum, eins og stendur í stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum, eða viljum við skilja suma út undan, óhreinu börnin hennar Evu? Ég velti því oft fyrir mér vegna þess að það er ekki bara varðandi þetta bráðnauðsynlega mál sem við ræðum hér, heldur fatlaðir og öryrkjar líka. Við höfum margoft farið yfir aðstæður þeirra á Íslandi og þeir hafa staðið í áratugalangri baráttu við að ná réttindum sínum og geta lifað hér mannsæmandi lífi eins og allir aðrir. Það er ekki eins og það séu margir sem um ræðir. Þetta eru 10–15 einstaklingar á ári og vissulega kostar það pening. En við eigum ekki að vera að velta því fyrir okkur hvað það kostar. Við eigum bara að fullnægja þörfum þessa fólks til þess að gefa því kost á að því að lifa í samfélaginu með okkur. Það er bara svo einfalt. Það getur vel verið að það sé óábyrgt af mér að segja það en ég meina það. Það er mín staðfasta trú að við eigum að láta einskis ófreistað við að uppfylla þessi skilyrði og mannréttindasáttmála og stjórnarskrárbundinn rétt til þess að allir geti lifað hér mannsæmandi lífi. Við ræddum um eldri borgara áðan. Það er alveg sama með þá. Þetta helst allt í hendur, en talið berst alltaf að aurum og krónum, að þetta sé svo dýrt. Og af því að þetta er svo dýrt látum við þetta fólk sitja á hakanum, sem er náttúrlega alveg ömurlegt ástand og ekki til eftirbreytni fyrir okkur sem þjóð. Eins og ég kom inn á áðan í ræðu minni um eldri borgara er forkastanlegt að við getum ekki sinnt fólki sem á því þarf að halda. Ég get nefnt NPA-aðstoðina, liðveisluna, sem hefur sýnt það og sannað að hún er stórkostlegt framfaraskref fyrir fólk sem á henni þarf að halda og gerir því kleift að lifa sjálfstæðu lífi, vinna og leigja húsnæði og er virkir þátttakendur í samfélaginu í staðinn fyrir að vera bundið inni á sambýlum, sem vissulega eru góð fyrir suma, það er staðreynd. Sumir þurfa á því að halda en ekki allir. Við eigum ekki að velta því fyrir okkur. Ég hefur tekið eftir togstreitunni á milli sveitarfélaga, verkefnastjórnar og annarra sem að þessum málum koma. Þar er alveg ótrúleg togstreita og alltaf er verið að tala um peninga. Við eigum ekki að velta því fyrir okkur. Við eigum að forgangsraða í þágu þessa fólks. Við eigum að forgangsraða í þágu heilbrigðis og þess fólks sem þarf á þessari aðstoð að halda. Þar á meðal þess fólks sem þarf á sólarhringsmeðferð í öndunarvél að halda. Þess vegna er ég mjög stoltur af því að vera flutningsmaður að þessari þingsályktunartillögu. Eins og kom fram í máli hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, sem er fyrsti flutningsmaður málsins, er engin pólitísk deila um málið. Ég held að það ætti að geta farið í gegn án vandkvæða og það gerist vonandi. Ég trúi því að það verði samþykkt núna á vorþingi.
Hæstv. forseti. Mig langar að leggja nokkur orð í belg um tillögu til þingsályktunar um sólarhringsmeðferð í öndunarvél á heimili sjúklinga. Ég er ekki einn af flutningsmönnum tillögunnar en ég styð hana engu að síður heils hugar. Líkt og 1. flutningsmaður, hv. þm. Oddný Harðardóttir, rakti svo ágætlega í yfirferð sinni er þetta gríðarlega mikilvægt mál fyrir þá einstaklinga sem á svona meðferð þurfa að halda. Líkt og fram kom í máli hv. þingmanns eru ekki margir einstaklingar hér á landi sem þurfa á öndunarvél að halda allan sólarhringinn en það skiptir auðvitað öllu máli fyrir þá. Og hreinlega vegna þess hversu lítill þessi hópur er þá hljótum við að geta náð utan um hann og komið málum hans í ekki bara viðunandi horf, eins og ég var næstum því búin að segja, heldur hreinlega í gott horf. Mig langar aðeins að víkka þetta út því að þó svo að málið snúist að sumu leyti ekki um nema tiltölulega fáa einstaklinga þá er þetta hins vegar mál sem mér finnst svo kjörið að nota til þess að varpa ljósi á og skoða hvernig heilbrigðismálum og í raun öllum velferðarmálunum er fyrir komið því að eins mikilvæg og læknismeðferð er þá skiptir það sem á eftir kemur, allt þetta félagslega, ekki síður máli. Það er það sem mig langar að draga fram í þessari ræðu. Í munnlegu svari sem hæstv. heilbrigðisráðherra gaf hér við fyrirspurn frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur um málið fyrir einhverjum dögum eða vikum síðan kom fram að sólarhringsþjónusta inni á heimili krefst aðkomu margra. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í orð hæstv. ráðherra sem sagði: „Er algengast að þeir sjúklingar fái notendastýrða persónulega aðstoð sem er félagslegt úrræði, félagsleg þjónusta sem einstaklingur getur sótt um.“ Mig langar að segja nokkur orð um þetta því að í fyrsta lagi er notendastýrð persónuleg aðstoð, eða NPA, tilraunaverkefni á Íslandi. Það er þjónusta sem er í rauninni á hendi sveitarfélaganna að veita og ekki nema nokkrir tugir langtímaveiks eða fatlaðs fólks sem fá þá þjónustu. Það er því svolítið hraustlega sagt hjá hæstv. ráðherra að algengast sé að þeir sem þurfi sólarhringsþjónustu fái notendastýrða persónulega aðstoð. Því miður er það einungis minni hluti þeirra sem þurfa þjónustu yfir langan tíma, hvort sem það er allan sólarhringinn eða eitthvað aðeins skemmri tíma, sem fær slíka aðstoð. Þá kem ég að hinu félagslega samhengi sem mig langar til að ræða hér. Okkur hættir oft til þegar kemur að því að ræða um málefni tiltekinna hópa að klippa líf þeirra niður í búta og fjalla um líf þeirra út frá einhverjum tilteknum þáttum. En þannig er líf fólks vitaskuld ekki. Við vitum það öll sem þurfum ekki aðstoð að þannig er líf okkar ekki og þannig er líf annarra heldur ekki og á ekki að vera, hvort sem þeir eru haldnir sjúkdómum eða fatlaðir. Þess vegna er svo mikilvægt að taka heildstætt utan um málið. Þetta er einmitt dæmi um mál þar sem það kristallast svo að það þarf að gera, því að það er auðvitað ekki nóg að bjarga lífi eða lengja líf fólks með því að veita því aðgang að öndunarvél ef það er ekkert líf sem því fylgir. Þetta gerist alltaf þegar ég tala á þessum tíma dags hér. Þess vegna langar mig bara að segja það núna fyrst röddin er að reyna að hafa vit fyrir mér og vill greinilega ekki að ég segi mjög mikið um þetta, að það er svo mikilvægt að ná utan um þetta mál, ekki bara út frá einu ráðuneyti, þ.e. þá ráðuneyti heilbrigðisráðherra. Ég trúi því að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt, og þess vegna langar mig að beina því til hæstv. heilbrigðisráðherra, sem er með þessari tillögu falið að gera ráðstafnanir til að hægt verði að bjóða þeim sjúklingum sem þurfa langtímameðferð í öndunarvél, að sjá til þess að kerfin tali vel saman á milli ólíkra ráðuneyta. Þetta mál kemur líka inn á svið hæstv. félags- og húsnæðisráðherra og það kemur líka inn á málefni sveitarfélaganna. Ég held að sé alveg rosalega mikilvægt að ráðherrann sem gera mun ráðstafanirnar hafi það í huga til þess að líf þeirra sjúklinga sem hér um ræðir geti orðið heildstætt þó svo að þeir glími við mjög erfið og alvarleg veikindi.
Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að lýsa yfir fullum stuðningi við þetta mál og þakka hv. flutningsmönnum fyrir að leggja það fram. Ég þakka hv. 1. flutningsmanni Oddný G. Harðardóttur fyrir að rekja það mjög vel og einnig öðrum hv. þingmönnum sem rætt hafa þetta mál. Það er auðvitað er margt brýnt í þjóðfélagi okkar þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, en þarna er ýmsu ábótavant. Það er mikilvægt að þetta mál verði unnið hratt. Í því samhengi er það eins og það er sett fram einmitt stuðningur við ráðherra til að bregðast hratt við og klára málið, vegna þess eins og fram hefur komið í umræðunni snýst það um að bæta það fyrirkomulag sem er til staðar. Þarna er pottur brotinn og málið snýst, eins og ávallt þegar kemur að slíkum málum, um mannréttindi og lífsgæði þeirra sem lenda í þessari alvarlegu stöðu. Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að málið fái hraðan og skjótan framgang og styð það heils hugar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um áhættumat vegna ferðamennsku. Fyrsti flutningsmaður er sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, og aðrir flutningsmenn eru hv. þingmenn Steingrímur J. Sigfússon, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Jón Gunnarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Róbert Marshall, Katrín Júlíusdóttir og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að koma því til leiðar að ríkislögreglustjóri geri áhættumat fyrir Ísland með tilliti til ferðamennsku, eftir atvikum í samstarfi við Ferðamálastofu, Slysavarnafélagið Landsbjörg, Umhverfisstofnun og aðra aðila á vettvangi ferðamála, öryggis- og björgunarmála og náttúruverndar. Í framhaldi af því verði kannað og metið hvort ástæða þyki til að setja sérstakar reglur um ferðir á þeim svæðum sem falla í efsta áhættuflokkinn.“ Greinargerð með tillögunni fylgir hér. Þingsályktunartillagan sem hér um ræðir var áður flutt á 143. löggjafarþingi og stóðu fulltrúar allra stjórnmálaflokka á þingi að baki henni. Tillagan var tekin til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd sem sendi út umsagnarbeiðnir hennar vegna. Bárust tólf umsagnir frá ýmsum aðilum, nokkuð sundurleitar að efni, en allar til marks um það að málið sem til meðferðar er þarfnast úrlausnar fyrr en síðar. Ekki tókst að afgreiða þingmálið á 143. löggjafarþingi og var það því lagt fram að nýju á 144. löggjafarþingi en ekki var mælt fyrir því þá. Sökum þess að ekkert hefur gerst sem dregur úr mikilvægi þess að efla öryggi í ferðamennsku er málið lagt fyrir enn á ný af þingmönnum úr öllum stjórnmálahreyfingum á Alþingi eins og við fyrri flutning málsins. Málinu fylgir upphafleg greinargerð, óbreytt. - Ætla ég að fara yfir hana að hluta, þá greinargerð sem fylgir með. „Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að fækka slysum og óhöppum ferðamanna í óbyggðum og utan alfaraleiða. Með því yrði dregið úr þjáningum einstaklinga af völdum slysfara og hrakninga og kostnaði samfélags og einstaklinga vegna leitar- og björgunarstarfa. Sem kunnugt er hefur erlendum ferðamönnum á Íslandi fjölgað mikið á undanförnum árum og á sama tíma hefur teygst nokkuð úr hinum hefðbundna ferðamannatíma sumarmánaðanna inn á haust og vetur. Íslendingar ferðast einnig um landið á öllum árstímum. Mest er um óbyggðaferðir að sumarlagi en þær tíðkast einnig á öðrum tímum árs. Á 140. löggjafarþingi og einnig á 141. löggjafarþingi var flutt frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 73/2005, um skipan ferðamála, með síðari breytingum, sem ekki varð að lögum. Var stjórnarfrumvarp þetta samið í iðnaðarráðuneytinu og tók mið af tillögum nefndar sem þáverandi iðnaðarráðherra, Katrín Júlíusdóttir, skipaði árið 2010 til að gera tillögur að endurskoðun laganna. Lagðar voru til breytingar á stjórnsýslu ferðamála annars vegar og hins vegar breytingar sem lúta að öryggi ferðafólks og eftirliti með þeim aðilum sem bjóða fram og annast ferðir um Ísland. Um öryggismálaþáttinn segir m.a. í athugasemdum við lagafrumvarpið: „Á undanförnum árum hafa orðið nokkur alvarleg slys á ferðafólki hér á landi. Til að bregðast við þessu er talið æskilegt að gera auknar öryggiskröfur til þeirra aðila sem bjóða upp á ferðir hér á landi. Þannig eru í frumvarpinu ákvæði sem kveða á um skyldur aðila sem bjóða upp á ferðir innan lands til að útbúa og skila inn til Ferðamálastofu öryggisáætlun þar sem fram kemur mat á áhættu viðkomandi ferðar og lýsing á því hvernig viðkomandi aðili hyggist bregðast við beri vá að höndum í ferðinni.“ Og enn fremur segir um þetta: „Nái frumvarpið fram að ganga mun það auka öryggi ferðamanna sem fara í skipulagðar ferðir innan lands þar sem kröfur til þeirra sem hafa heimild til að bjóða upp á slíkar ferðir verða auknar. Í einhverjum tilvikum munu breytingarnar hafa það í för með sér að ferðaskipuleggjendur og aðrir leyfishafar þurfi að meta áhættu af ferðum sínum og útbúa viðeigandi viðbragðsáætlun en margir leyfishafar hafa þegar útbúið slíkar áætlanir.“ Eins og framangreind tilvitnun ber með sér gerðu lagabreytingarnar, sem frumvarp iðnaðarráðherra boðaði, ráð fyrir að skipuleggjendur ferða tækju á sig alla ábyrgð á áhættumati vegna þeirra. Má segja að sú hugsun sé í samræmi við almannarétt, þ.e. þann rétt „sem almenningi er áskilinn til frjálsra afnota af landi og landsgæðum, til farar um land og vötn o.fl. samkvæmt ákvæðum í náttúruverndarlögum.“ Almannarétturinn leiðir það af sér að fólki er heimil för um landið og ber hver einstaklingur ábyrgð á för sinni og þeim afleiðingum sem af henni kunna að hljótast. Rétturinn til frjálsrar farar um land og vötn er vissulega einkar mikilvægur og ekki er stefnt að því með þessari þingsályktunartillögu að afnema hann eða skerða, og í sjálfu sér ekki heldur að hindra fólk í að tefla í tvísýnu á ferðum sínum, heldur aðeins að vitneskja um áhættuna liggi fyrir og að nauðsynlegar varúðarráðstafanir verði gerðar. Það er réttmætt og eðlilegt að skipuleggjendur ferða annist áhættumat vegna ferða sinna og þeirra athafna sem þeim kunna að fylgja, og geta ráðið úrslitum um það hvort ferð telst áhættusöm eða ekki, standi straum af kostnaði við þetta og sjái um að kynna niðurstöðurnar fyrir viðskiptavinum sínum. Eftir að ljóst varð að fyrrnefnt frumvarp iðnaðarráðherra um breytingu á lögum um skipan ferðamála yrði ekki að lögum gaf Ferðamálastofa út í maí 2013 leiðbeinandi reglur um öryggismál ferðaskipuleggjenda og ferðaskrifstofa. Ábyrgð á framkvæmd öryggismála ferðafólks er fyrst og fremst hjá ferðaþjónustuaðilum samkvæmt þessum reglum enda voru þær upphaflega samdar sem reglugerð um öryggismál ferðaþjónustunnar í tengslum við frumvarp iðnaðarráðherra. Samkvæmt reglunum eru ferðaþjónustuaðilar hvattir til að gera öryggisáætlun, útbúa skriflegt áhættumat fyrir hverja ferð, setja skriflegar verklagsreglur um framkvæmd þjónustunnar, útbúa viðbragðsáætlun í samræmi við áhættumat og halda atvikaskýrslu um öll óhöpp, slys og atvik sem hefðu getað leitt til óhapps eða slyss. Þá er lýst þeim kröfum sem gera skal til menntunar og þjálfunar leiðsögumanna í mismunandi ferðum og við mismunandi staðhætti. Í fylgiskjölum reglnanna eru lýsingar á þeim námskeiðum sem leiðsögumenn og fararstjórar skulu hafa lokið til að geta tekið að sér leiðsögn í hinum ýmsu tegundum ferða. Gefur þetta nokkra hugmynd um þær ráðstafanir sem helst er talið koma til greina að beita til að auka öryggi ferðafólks í skipulögðum ferðum hér á landi. Með tilliti til hnattstöðu Íslands, náttúrufars og veðurlags og þeirrar staðreyndar að talsvert er um slys á ferðafólki hér á landi og kostnaðar- og áhættusama leitar- og björgunarleiðangra í óbyggðum virðist ærin ástæða til þess að gert verði áhættumat fyrir ferðir í óbyggðum Íslands þar sem helstu áhættuþættir við slíkar ferðir verði dregnir fram og metnir. Eins og vikið er að í tillögugreininni getur áhættumatið leitt til þess að settar verði reglur um ferðir á þau svæði sem falla í efsta áhættuflokkinn og þær bundnar tilteknum skilyrðum. Slíkar reglur eru sums staðar í gildi þar sem aðstæður krefjast þess, svo sem í víðáttumiklum óbyggðum á Grænlandi og á Svalbarða þar sem ríkir óblítt og rysjótt veðurfar, langt er til byggðra bóla og náttúrufar er í senn hrikalegt og viðkvæmt fyrir átroðningi. Ferðamönnum, sem koma til Svalbarða og ætla sér að fara þar um utan byggðra bóla, ber að tilkynna sýslumannsembættinu á Svalbarða um ferðir sínar og sýna fram á tryggingu.“ Mig langar í lokin að vísa til blaðagreinar sem var skrifuð núna á dögunum, 24. janúar 2016. Árni Tryggvason jöklaleiðsögumaður ritaði viðamikla grein og fyrirsögn hennar er: Er ferðamönnum fórnandi? Að mati Árna Tryggvasonar stefna ferðaþjónustufyrirtæki viðskiptavinum sínum í hættu með algjörlega óundirbúnum jöklaferðum. Hann segir meðal annars, með leyfi forseta: „Mörg fyrirtæki í greininni leggja einnig mikinn metnað í þjálfun starfsfólks, öryggisstaðla og viðbragðsáætlanir. Vakinn, sem er gæða- og umhverfiskerfi ferðaþjónustunnar, er leiðarljós þessara fyrirtækja við skipulagningu um öryggisviðmið í ferðum þeirra. Flest metnaðarfyllstu fyrirtækin innan ferðaþjónustunnar eru þátttakendur í Vakanum og hópur fyrirtækja og félaga er í úttektarferli til að uppfylla skilyrði til þess að verða þar fullgild. […] Einnig hefur Ferðamálastofa gefið út „Leiðbeinandi reglur um öryggismál ferðaskipuleggjenda og ferðaskrifstofa“.“ Hann segir einnig: „Hér höfum við því næg viðmið til að öryggi okkar verðmætu farþega sé sem allra mest, sem auðvitað er sjálfsagt þar sem greinin er viðkvæm og má ekki við áföllum vegna nokkurs konar vanrækslu. Því hafa ábyrg ferðaþjónustufyrirtæki sammælst um viðmið varðandi öryggi sem eiga að duga til að menn viti hvað óhætt sé að gera. Þá er skynsemi nauðsynleg viðbót til að hlutirnir séu í lagi.“ En svo segir hann: „Nú er ég þá að koma að kjarna málsins, en það eru þau fyrirtæki í ferðaþjónustu sem hunsa allar sjálfsagðar öryggisráðstafanir í fjölda ferða þrátt fyrir að allt líti vel út á yfirborðinu. Þessi fyrirtæki eru yfirleitt með góða og vandaða bíla og veita góða þjónustu. Jafnvel eru góðir ökuleiðsögumenn í þjónustu þeirra og öruggir bílstjórar sjá um aksturinn. Tilefni þess að ég ákvað að tjá mig um þessi mál er sú hætta sem allt of mörg þessara fyrirtækja eru að stefna viðskiptavinum sínum í með algjörlega óundirbúnum jöklaferðum.“ Hann vekur athygli á mörgu undir þessum fyrirsögnum: „Hvað þarf til að tryggja öryggið?“ „Á hættusvæði án búnaðar eða þjálfunar“. Menn eru auðvitað að stefna farþegum sínum í slíkum ferðum í mikla hættu ef menn eru ekki undirbúnir sem skyldi. Ein fyrirsögnin er: „Með ferðamenn á sprungusvæði“. Við vitum, eins og jöklarnir okkar eru á ákveðnum árstímum, að þeir geta verið gífurlega hættulegir yfirferðar og ekki fyrir óvana að fara um. Áhættumat á mjög vel við að gera á þeim svæðum, á jöklunum þar sem auðvelt er að villast og farið er á hættuleg svæði þar sem sprungur eru og mikil hreyfing er á jöklunum. Greinarhöfundur vísar til þess að leiðsögumaður hafi villst í jöklaferð og fyrirtækið hafi verið dæmt vegna slyss í áhættuferð. Ég vildi vísa til þessarar greinar Árna Tryggvasonar jöklaleiðsögumanns til stuðnings því að mér finnst þessi þingsályktunartillaga vera mjög brýn og eiga vel við. Þetta er í þriðja skiptið sem hún er lögð fram af þingmönnum úr öllum flokkum og ég treysti á að hún fáist afgreidd því að það er löngu orðið tímabært.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um dag helgaðan fræðslu um mannréttindi barna. Flutningsmenn ásamt mér eru talsmenn barna á Alþingi og það eru hv. þingmenn Valgerður Bjarnadóttir, Karl Garðarsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Elín Hirst og Birgitta Jónsdóttir. Þessi tillaga hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra í samráði við mennta- og menningarmálaráðherra að beita sér fyrir því að 20. nóvember, dagurinn sem barnasáttmálinn var samþykktur, verði ár hvert helgaður fræðslu um mannréttindi barna í skólum landsins.“ Nú var það svo, eins og kemur fram í greinargerðinni, að tillagan var lögð fram á síðasta þingi, 144. löggjafarþingi, 397. mál, og er því um endurflutning að ræða. Því miður fór málið fyrir ofan garð og neðan síðasta vor í öllu kraðakinu við lok þings, en það hafði fengið góða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd og allir voru sammála þessu, bæði ráðherrar og flestallir þingmenn, held ég. Það hafði enginn neitt við þetta að athuga enda er þetta táknræn þingsályktunartillaga þar sem markmiðið er að gera mannréttindum hærra undir höfði í skólum landsins. Ég ætla að lesa greinargerðina, með leyfi forseta: „Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálinn eins og hann er oftast kallaður, var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 20. nóvember 1989. Hann var undirritaður fyrir Íslands hönd árið 1990 og fullgiltur árið 1992. Sáttmálinn boðar nýja sýn á stöðu barna í samfélaginu. Sáttmálinn skilgreinir börn sem viðkvæman hóp sem hefur sérstaka þörf fyrir vernd og umönnun. Samhliða því gengur sáttmálinn út frá að börn séu fullgildir og hæfir einstaklingar sem búi yfir viðhorfum og reynslu sem feli í sér verðmæti fyrir samfélagið. Það var mikið fagnaðarefni þegar Alþingi ákvað einróma að lögfesta barnasáttmálann í febrúar 2013, samanber lög nr. 19/2013, um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Ísland hefur þannig viðurkennt sáttmálann með afdráttarlausum hætti en lögfesting hans felur í sér skýra stefnuyfirlýsingu um forgangsröðun með tilliti til réttinda barna. Samkvæmt barnasáttmálanum ber aðildarríkjum að kynna efni hans með virkum hætti fyrir börnum sem og fullorðnum. Grundvallarforsenda fyrir innleiðingu sáttmálans er að fólk, börn jafnt sem fullorðnir, þekki réttindi barna og geti sett þau í samhengi við daglegt líf og starf. Einhver helsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir á Íslandi er að auka þekkingu á innihaldi barnasáttmálans. Kannanir meðal barna sýna að íslensk börn hafa takmarkaða þekkingu á réttindum sínum og vissa tilhneigingu til að rugla saman grundvallarhugtökum á borð við „forréttindi“ og „réttindi“. Til að fullorðnir og börn geti átt innihaldsrík samtöl um mannréttindi á jafningjagrundvelli er þörf fyrir markvissari fræðslu. Eitt mikilvægasta skrefið í þá átt er að skapa umræðu um réttindi og fræða einstaklinga um birtingarmynd réttinda í daglegu lífi. Þannig gerum við börn meðvituð um eigin réttindi og komum þeim í skilning um að aðrir eigi sömu réttindi. 20. nóvember 2014 var 25 ára afmæli barnasáttmálans fagnað og í tilefni þessara merku tímamóta telja flutningsmenn mikilvægt að veita réttindum barna aukið vægi.“ - Þess má geta að þeir sem eru flutningsmenn eru talsmenn barna sem voru skipaðir á þessum degi 2014. „Því er lagt til að Alþingi ákveði að fela innanríkisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra að beita sér fyrir því að dagurinn sem barnasáttmálinn var samþykktur, 20. nóvember, verði ár hvert helgaður fræðslu um mannréttindi barna í skólum landsins. Sérstakur fræðsludagur um mannréttindi barna er mikilvægt skref í þá átt að auka þekkingu barna á réttindum sínum. Má í því sambandi einnig benda á að árið 2005 samþykktu öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal Ísland, að efla kennslu um mannréttindi í skólum. Árið 2008 voru ný lög um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla samþykkt á Alþingi og nýjar aðalnámskrár fyrir öll skólastigin voru samþykktar árið 2011. Aðalnámskrá á að vera rammi utan um skólastarfið, birta heildarsýn um menntun og útfæra nánar þá menntastefnu sem felst í lögunum. Sú menntastefna sem birtist í aðalnámskrá grunnskóla er reist á sex grunnþáttum menntunar. Þessir grunnþættir eru læsi, sjálfbærni, heilbrigði og velferð, lýðræði og mannréttindi, jafnrétti og sköpun. Auk þess að vera byggð á lögum um grunnskóla byggist aðalnámskrá á ýmsum öðrum lögum og alþjóðlegum samningum, þar á meðal barnasáttmálanum. Það fellur vel að markmiðum skólalöggjafar og aðalnámskráa að veita mannréttindum barna aukið vægi og halda fræðsludag um mannréttindi barna ár hvert, hinn 20. nóvember, á deginum sem barnasáttmálinn var samþykktur.“ Ég vona svo sannarlega að þetta mál fái brautargengi núna á vorþingi og verði samþykkt. Það var engin mótstaða gegn því þegar það var til umræðu á síðasta þingi og margir sem fögnuðu því. Ég vil líka nefna í þessu sambandi að ég hef lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla. Þar vil ég breyta markmiðsgreininni og bæta inn orðinu: mannréttindi. Kannski finnst mörgum nóg um, en ég held að aldrei hafi verið meiri þörf á því að fræða börn og allan almenning í rauninni um mannréttindi eins og staðan er í heiminum í dag. Ég hef sjálfur reynslu af því sem kennari, eins og kemur fram í greinargerðinni, að börn eru ekki meðvituð um mannréttindi og átta sig hreinlega ekkert á því hvað það þýðir. Það er reyndar um svo margt annað í skólastarfi þegar maður talar um markmiðsgreinina, það snýst um að búa til samfélag sem einkennist af samvinnu, sáttfýsi, kærleik m.a., og vináttu milli fólks. Menntun snýst náttúrlega um að búa til manneskjur sem eru tilbúnar að lifa í mannlegu samfélagi sjálfum sér og öðrum til hagsbóta [[Gripið fram í.]]og ekki síst öðrum. Það er eitt af því sem stundum vill gleymast að það er lykillinn að góðu samfélagi að fólk starfi saman fyrir hvert annað. Stór liður í því er að fræða börn um mannréttindi sín. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, alveg harður á þeirri skoðun, að efla beri samfélagskennslu í skólum til mikilla muna. Í samfélagskennslu mætti leggja enn þá meiri áherslu á siðfræði og siðferðilegan boðskap til þess að búa til dæmis þannig í haginn fyrir þjóðina að hún sé tilbúin að mæta áföllum eins og við höfum sjálf lent í. Við höfum séð það á síðustu árum að hér varð siðrof í samfélaginu og hver níðir skóinn af öðrum og mikil upplausn og reiði hefur verið kraumandi allt frá 2008 og er nú mál að linni. Þetta hefur ekki góð áhrif á börn, því börnin heyra það sem fram fer í kringum þau og eru mjög næm á aðstæður. Herra forseti. Ég vil að lokum segja að ég vonast til að þetta mál eins og þau mál sem hafa verið flutt í dag og verið rædd, allt hin bestu mál, fái góða afgreiðslu og skjóta í vor. Það þyrfti til dæmis ekki að fara langur tími í umræðu um þetta mál því það er búið að ræða það fram og til baka. Ég vona að öll þessi mál fái afgreiðslu í vor og þessi tillaga verði afgreidd þannig að næsta haust verði það orðið fast í skólastarfi að 20. nóvember sé dagur sem helgaður er mannréttindum barna og mannréttindum yfir höfuð í heiminum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni kærlega fyrir að vera 1. flutningsmaður þessa máls og þakka honum líka fyrir að vekja athygli mína á málinu þannig að ég gat verið meðflutningsmaður, ég er mjög sátt við það. Hér á Alþingi er starfandi, eins og hann sagði, þingmannahópur sem hefur það að meginverkefni að passa upp á málefni sem tengjast börnum og ungmennum. Eitt af því sem við teljum að sé mikilvægast í þeim efnum þótt af mörgu sé að taka - og á morgun verða sérstakar umræður um stöðu barna í samfélaginu - er einmitt það sem kemur fram í þingsályktunartillögu hv. þingmanns, að börnin fái fræðslu um réttindi sín. Þessi þingsályktunartillaga er þverpólitísk og það eru allir, sem að þessum málum koma úti í samfélaginu, sammála um að það sé grundvallaratriði fyrir barn - til að geta staðið með sjálfu sér og látið vita ef ekki er allt í lagi í kringum það - að það viti hvaða rétt það hafi. Þessi réttur er mjög skýr, samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er því afskaplega mikilvægt að við fáum þetta samþykkt á þessu þingi þannig að þetta geti komist á laggirnar strax í vetur 20. nóvember, að börn fái á þessum degi uppfræðslu um réttindi sín samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek heils hugar undir með henni. Eins og kom fram hjá henni þá vona ég svo sannarlega að þetta fáist samþykkt. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að það er mjög mikilvægt að börn viti réttindi sín og þekki þau. Og ekki bara þau heldur er þetta þá kannski líka orðinn fastur punktur í skólastarfinu því að þetta er ekkert endilega svo mikið til umræðu í skólum. Við leggjum gríðarlega áherslu á að börn kunni íslensku og geti reiknað, en eins og ég sagði áðan í ræðu minni þá bind ég miklar vonir við að samfélagskennsla verði aukin. Það er stór hluti af þessari samfélagskennslu að kenna börnum réttindi sín og hvar þau standa. Við vitum, eins og kemur fram í skýrslunni frá UNICEF, sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, að yfir 6.000 börn búa við verulegan skort á Íslandi sem er með hreinum ólíkindum. Það segir okkur að víða er pottur brotinn. Þó að ég vilji ekki kenna skólum um það þá eru þeir einhverjar mikilvægustu stofnanir landsins til að finna út hvar pottur er brotinn hjá börnum. Kennarar sem leggja sig alla fram við að sinna nemendum sínum, eins og starfslýsing þeirra segir til um og siðareglur, eiga að sjá þetta strax. Það á þá að vera hægt að grípa inn í og segja börnum hver réttindi þeirra eru, hvert þau geta leitað og veita þeim alla þá aðstoð sem kennurum er unnt. Kennarastarfið er meira en það að kenna, það er svo rosalega víðfeðmt ef út í það er farið. Ég lít á kennarastarfið sem lykilstarf hvað varðar börn, og á þá bæði við leikskólakennara og kennara í skólum. Þar er hægt að sjá hvar kreppir að. Ég segi það og tek undir það með hv. þm. Elínu Hirst alveg heils hugar að ég tel að við, talsmenn barna, höfum staðið okkur ágætlega á þeim tæpum tveimur árum sem við höfum verið starfandi og höfum verið að reyna allt sem við getum til að vekja athygli á aðstæðum barna og hvað megi betur fara. Ég er alveg á því að verði þetta niðurstaðan, sem ég trúi að verði, þá er það mjög mikilvægt skref í þá átt að börn átti sig á réttindum sínum og ekki bara börn heldur allir sem starfa í kringum þau, fullorðnir og kennarar sérstaklega.
Virðulegi forseti. Já, þetta er mál sem kallast þingmannamál, en á hinu háa Alþingi virðist svo vera að flestöll mál, eða yfir 90% og jafnvel meira, sem hér fara í gegn séu ríkisstjórnarmál. Það er því afskaplega ólíklegt að mál eins og þetta, mál sem þingmaður leggur fram, eða mál sem ég mun tala hér fyrir á eftir, nái fram að ganga. Ég tel að það sé ljóður á starfinu hér í hinu háa Alþingi og vil koma því á framfæri. Hvað varðar mannréttindi barna, eins og hv. þm. Páll Valur Björnsson vék að, þá er það ekki bara mikilvægt fyrir börnin heldur líka fyrir foreldrana og fyrir allt samfélagið að vita að við höfum skrifað undir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem börnum eru tryggð ákveðin réttindi varðandi líf sitt og lífsgæði. Það er afar mikilvægt fyrir börnin að vita af þessu sjálf, að þau hafi þennan rétt. Þetta fellur til dæmis einkar vel að stefnu míns flokks, Sjálfstæðisflokksins, þar sem við erum að berjast fyrir frelsi einstaklingsins. Það er einmitt það sem við erum að gera með þessu máli að veita þessum einstaklingum, sem eru ungir að árum, vitneskju um að þeir hafi sinn persónulega rétt og geti gert eitthvað ef á þeim er brotið og leitað hjálpar.
Herra forseti. Já, ég tek heils hugar undir það sem hv. þingmaður segir. Það sem hún nefndi fyrst, í seinna andsvari sínu, var það hvernig staðan væri á Alþingi, hvað varðar þingmannamál, og hvernig sú dagskrá sem við höfum horft upp á í haust hefur þróast. Eins og ég sagði áðan þá er hér í dag verið að leggja fram átta eða níu þingmannamál, ég er ekki alveg klár á því hve mörg þau eru; allt saman rosalega góð og gegn mál sem eru til þess fallin að breyta samfélaginu til hins betra og eru öll í þágu almannaheilla. Ég segi ekki að þau mál sem lögð hafa verið fram séu það ekki, en ég velti því fyrir mér að hér á haustmánuðum var þingið nánast óvirkt. Það voru ekki lögð fram þingmannamál vikum og mánuðum saman, áfengisfrumvarpið svonefnda hélt þinginu til dæmis í gíslingu, vildu margir meina, sem gerði að verkum að hér var ekki hægt að tala og ræða um málin. Hægt hefði verið að mæla fyrir öllum þessum málum snemma í haust, þau voru öll tilbúin þá og hugsanlega væru þau bara afgreidd. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er ófremdarástand á þessum málum. Flestöll mál sem hér fara í gegn og eru samþykkt eru ríkisstjórnarmál, það er kannski eðli málsins samkvæmt. En þegar svona mál koma fram, sem eru þverpólitísk - það eru þingmenn frá öllum flokkum á þessum málum - þá á þetta ekki að þurfa að vera vandamál. Þetta á bara að vera fyrst á dagskrá og til þess að gera að verkum að þessi mál fari í gegn. En kannski er mælt fyrir þeim og svo enda þau í bunkanum inni í nefnd og svo er verið að mæla fyrir þessu ár eftir ár í staðinn fyrir að koma þessu fyrr inn til flutnings á þingi og inn í nefndir, svo að hægt sé að greiða atkvæði um þau. Þannig er hinn lýðræðislegi vettvangur. Þetta er lýðræðislegur vettvangur til þess annaðhvort að samþykkja eða fella.
Herra forseti. Ég ætla að taka aðeins þátt í umræðunni. Ég tilheyri líka hópi talsmanna barna og er afar stolt að fá að fylla þann hóp. Ég tek undir með hv. 1. flutningsmanni að þetta er eitthvað sem við reynum að halda á lofti eins oft og við mögulega getum. Í því samhengi er vert að minna á sérstakar umræður sem fara hér fram á morgun um skýrslu UNICEF um réttindi barna, sem kom út á dögunum, og fær hálftíma umræðu á morgun, þyrfti kannski töluvert meira, en hún fær þó alla vega það og er það mjög gott. Hér var verið að enda við að tala um með hvaða hætti mál koma inn í þingið og hvernig það er allt saman. Ég sit í þeirri nefnd sem fær þetta mál, ég held að það fari til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég ætla að leggja til að málið fari ekki til umsagnar. Það var sent út til umsagnar þegar mælt var fyrir því síðast. Umsagnir komu frá þeim aðilum sem hafa sérstaklega verið að helga sig mannréttindum barna og koma að þessum málum. Þær eru allar jákvæðar eins og gefur að skilja. Ég tel enga ástæðu til að við sendum málið aftur út til umsagnar með hálfs árs millibili, í máli af þessum toga sem snýst um að einn dagur á ári sé helgaður einhverri tiltekinni fræðslu. Við eigum bara að afgreiða það hratt og vel í nefndinni, koma því aftur inn í þingið og klára það. Það er mín skoðun. Ég vona að hinir flutningsmennirnir séu mér sammála. Ég kem alla vega til með að ræða það við þá sem ekki heyra þetta, og hér er 1. flutningsmaður. Hér hefur aðeins verið rætt um hvað þetta snýst. Sem kennari heyrði ég gjarnan að börnin vissu allt um réttindi sín en ekki skyldur. Þetta snýst meðal annars um það einmitt að uppfræða börn um réttindi sín og skyldur, hvað eru forréttindi og hvað eru réttindi. Það er auðvitað afar mikilvægt að fullorðnir fái líka slíka fræðslu um mannréttindasáttmála og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna til að geta átt uppbyggilegar samræður, þó að maður geti það nú kannski án þess að kunna þá samninga utan bókar, við börn og ungt fólk, en þá er það samt sem áður mikilvægt. Í umsögn Barnaheilla segir að barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna sem hefur eftirlit með barnasáttmálanum leggi mikla áherslu á kynningu og fræðslu um samninginn, bæði til barna og fullorðinna. Það er auðvitað grundvallaratriði að til að geta beitt réttindum og til að geta borið virðingu fyrir þeim og til að þekkja réttindi annarra þurfa allir einstaklingar að vita og þekkja sín eigin réttindi. Það að börn fái að vita um réttindi sín gefur þeim líka aukið færi á því að átta sig á þessum mörkum. Og við viljum náttúrlega auka líkurnar á því að börn og ungt fólk beri virðingu fyrir samfélaginu og réttindum annarra þannig að það smiti út frá sér til allra. Börn eru oft gott aðhald á okkur, fullorðna fólkið, þegar kemur að því. Það sem er kannski líka áherslan í þeirri fræðslu sem hér um ræðir og á að vera undir, þ.e. að börn og ungt fólk þekki réttindin sín eða fái þessa mannréttindafræðslu, er að það geti í rauninni auðveldað fólki að átta sig á því ef á því er brotið og brugðist sé við því, hvort sem það er í formi þess að kalla til aðstoð eða fá einhvers konar aðstoð í því formi að réttindum þeirra sé fullnægt. Í umsögn Barnaheilla segir að mannréttindafræðsla sé forvörn í sjálfu sér. Ef börn búa við réttlæti og velferð þá séu auknar líkur á því að þau virði réttindi annarra. Það er einmitt á það bent að fullorðnir þurfi líka að fá slíka fræðslu. Þegar verið er að tala um fræðslu af þessum toga fögnuðu því allir sem sendu inn umsagnir um málið, og vonast auðvitað til að málið nái fram að ganga. Þetta snýr fyrst og fremst að 12. gr. samningsins þar sem tekið er á því að gera sér grein fyrir stöðu og réttindum sínum sem ungur einstaklingur í samfélaginu. En allir árétta það í umsögnum sínum að fullorðnir njóti líka slíkrar fræðslu. Svo verðum við að hafa það hugfast þó að einn dagur verði ætlaður fræðslu - við erum með alls konar svona daga, dagur íslenskrar tungu, dagur íslenskrar náttúru o.s.frv., allt fellur þetta vel að aðalnámskrám grunnskólans og ekki flókið að koma þessu inn þar og örugglega bara áhugavert og ánægjulegt uppbrot í skólastarfinu. En ég held að við verðum að hafa það hugfast að þetta má ekki vera þessi eini dagur og svo ekki meir, þ.e. einu sinni á ári. Afar mikilvægt er að það sé á öllum tímum, og ekki bara í skólakerfinu og ekki bara hjá foreldrum, heldur hjá öllum þeim sem koma að störfum með ungu fólki, með börnum og ungu fólki, að þeir þyrftu auðvitað að fá svona fræðslu, sérstaklega þeir sem starfa kannski á vegum hins opinbera, sveitarfélaga eða ríkis og hafa með börn að gera, að þeir fái fræðslu þannig að við séum að minnsta kosti trygg með það umhverfi sem við treystum börnunum okkar fyrir. Ég trúi því í rauninni, af því ég er ekki viss um að þetta sé lesið á öllum þeim stöðum sem það ætti að vera lesið, að þá mundi svona dagur í það minnsta vekja athygli á því að þetta væri til umfjöllunar og við sem sitjum á Alþingi getum svo ýtt undir umfjöllun þennan tiltekna dag og vakið athygli á honum og reynt að styðja við og borið út boðskapinn. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég er ánægð með tillöguna, en ég er að hugsa um að leggja það til sem ég sagði áðan að málið fari hratt og vel í gegnum nefndina og fái skjóta afgreiðslu, því að þetta er ekki mál sem á að þvælast um í kerfinu af því að önnur mál hafi verið fyrir eða eitthvað slíkt, heldur fyrst og fremst vegna þess að það er þverpólitískt og á ekki að koma við kaunin á nokkrum manni og afgreiða ætti málið út sem fyrst.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga fyrir hönd hv. varaþingmanns Björns Levís Gunnarssonar sem er varamaður hv. þm. Birgittu Jónsdóttur. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Ásta Guðrún Helgadóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, sá sem hér stendur, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt og kveður á um að lög um 40 stunda vinnuviku verði að lögum um 35 stunda vinnuviku. Frumvarp þetta var lagt fram á 144. löggjafarþingi. Ekki var mælt fyrir frumvarpinu þá og er það því lagt fram á ný óbreytt. Frumvarpið felur í sér þá breytingu að í hverri viku skuli ekki vera fleiri en 35 dagvinnutímar sem vinna ber á dagvinnutímabili á virkum dögum og að jafnaði skuli unnar sjö klukkustundir í dagvinnu á degi hverjum frá mánudegi til föstudags. Þrátt fyrir að fjöldi vinnustunda á ári hafi dregist saman á undanförum árum er meðalvinnuvika á Íslandi um 40 stundir. Í skýrslum OECD sem mæla jafnvægi á milli vinnu og frítíma sést að Ísland kemur mjög illa út en þar er landið í 27. sæti af 36 þjóðum. Heildarvinnutími yfir árið er þó rétt undir meðaltali OECD-landa. Ein helsta ástæða þess að Ísland kemur illa út í vinnujafnvægismælingu OCED-landa er sú að Íslendingar vinna langa vinnudaga en heildarvinnutíminn helst tiltölulega lítill vegna þess að sumarleyfi eru í lengra lagi. Heildarvinnutími er þó um 500 klukkustundum lengri en hjá Þjóðverjum sem eru með stysta vinnutímann og rúmlega 400 klukkustundum lengri en hjá Hollendingum sem eru með næststysta vinnutímann. Tillagan mundi minnka heildarvinnutíma um um það bil 230 klukkustundir á ári sem mundi færa Ísland í 10. sætið, næst á eftir Svíþjóð sem er þó að færa sig í áttina að sex stunda vinnudegi. Framleiðni á Íslandi er undir meðaltali landa OECD. Frakkland, sem hefur verið með 35 stunda vinnuviku síðan árið 2000, er með talsvert meiri framleiðni en er á Íslandi og landið er mun ofar í mati á jafnvægi milli vinnu og frítíma. Danmörk, Spánn, Belgía, Holland og Noregur eru efst á þessum lista, þar er vinnutíminn styttri en á Íslandi en framleiðnin meiri. Í öllum þessum löndum eru greidd hærri laun nema á Spáni. Ekki er því hægt að útskýra meiri framleiðni né hærri laun með löngum vinnudegi. Þvert á móti bendir margt til þess að styttri vinnudagur leiði til meiri framleiðni og aukinna lífsgæða. Frumvarp þetta felur í sér að almennur vinnutími er styttur um klukkutíma á dag, þ.e. úr átta klukkutímum í sjö. Víðs vegar er verið að skoða mun róttækari breytingar. Svíar eru að gera tilraunir með sex stunda vinnudag og nýlega kynnti kynjafræðingurinn Thomas Brorsen Smidt hugmyndir um fjögurra klukkutíma vinnudag. Markmið breytingarinnar er ekki að kjör skerðist við styttingu vinnudags og ekki er gert ráð fyrir því að vinnudagur styttist sjálfkrafa við þessa breytingu. Lög um 40 stunda vinnuviku voru sett árið 1971 en það var fyrst árið 2012 sem meðalvinnuvikan varð 40 stundir. Markmið lagabreytingar þessarar er að auka markvisst framleiðni og lífsgæði launþega á Ísland, en líkt og skýrslur OECD hafa sýnt fram á haldast ekki endilega í hendur lengri vinnutími og meiri framleiðni. Virðulegi forseti. Ég legg til að málið fari til umfjöllunar í atvinnuveganefnd og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir þetta frumvarp. Það er virkilega athyglisvert og áhugavert og ég hefði viljað sjá það fyrr, eftir að hafa búið í þessu landi og verið á íslenskum vinnumarkaði í yfir 40 ár. Ég velti samt fyrir mér hvort þetta sé mögulegt á Íslandi. Í fiskvinnslu þar sem ég þekki til lifir fólk hreinlega ekkert á því. Þó að það vinni átta tíma á dag er ekki nokkur leið að lifa á því. Þó að það komi fram að laun eða kjör eigi ekki að skerðast við styttingu vinnudags er ég hræddur um að það sé það fyrsta sem mundi gerast ef þetta yrði lögsett. Auðvitað mundu launin skerðast og eru þau ekki há fyrir. Mig langar að spyrja þingmanninn um þetta þótt ég ætli ekki að lengja umræðuna. Ég hef lifað í þessu landi í 54 ár og upplifað hvernig er að vera á vinnumarkaði sem verkamaður. Þegar ég var í þessum geira, t.d. fiskvinnslu, varð ég hreinlega að vinna helst 10–15 klukkutíma á dag til að geta séð mér og fjölskyldu minni farborða. Ég velti fyrir mér hvernig í ósköpunum fólk á að fara að því að lifa af 35 stunda vinnuviku í fiski eða þjónustustörfum þar sem eru skammarlega lág laun.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er að til þess að svara með einhverjum gögnum þyrfti ég að sjá fjallað um málið í nefnd þar sem viðlíka spurningum um tiltekin störf og tiltekin laun í tilteknum stéttum er best svarað. Hins vegar óttast ég ekki að til lengri tíma muni launin skerðast og það er ekki markmið frumvarpsins. Það þykir alltaf hálfsjálfsagt að það sé nauðsynlegt að vinna jafn mikið og við vinnum á hverjum tíma. Samkvæmt þeirri söguskýringu sem ég fann þegar ég leitaði að gögnum um þetta mál er tilfellið samt það að átta tíma vinnudagur var ekki reiknaður þannig út að með átta tímum á dag fengist mesta framleiðnin, að þannig fengi fólk best borgað eða að þannig mundi fólk hafa í sig og á. Þetta var einfaldlega þannig að það eru 24 klukkustundir í sólarhringnum og fólk þurfti að vinna mjög mikið til að hafa í sig og á og þá kom upp sú krafa á sínum tíma, gott ef það var ekki í lok 19. aldar án þess að ég þori að fullyrða það, að skipta þessu í þrennt, átta tímar fyrir svefn, átta tímar fyrir leik, átta tímar fyrir vinnu. Sú skipting var ekki gerð með neinum vísindalegum hætti. Þess vegna hygg ég ekki að það sé meiri ástæða til að halda að maður gæti lifað af átta tíma vinnudegi en einhverju öðru. Ég held að launaþróunin taki alltaf mið af umhverfi sínu. Sem dæmi hefur því alltaf verið spáð að miklar skattahækkanir mundu sjálfkrafa leiða af sér atvinnuleysi. Það er ekki reyndin. Ástæðan er sú að efnahagurinn þróast meðfram, hagkerfið bregst við slíkum breytingum. Mér finnst ekkert samasemmerki milli þess að stytta vinnudag og greiða lægri laun. Ég trúi því ekki að til lengri tíma yrði það þróunin, hugsanlega til skemmri tíma, en þetta er nokkuð sem þyrfti að ræða betur í nefnd.
Virðulegi forseti. Sú þingsályktunartillaga sem ég mæli nú fyrir, um aðgerðaáætlun gegn súrnun sjávar á norðurslóðum, var lögð fram hér á fyrstu dögum þingsins í haust, nánar tiltekið í september. Þetta er í fyrsta skipti sem málið kemst á dagskrá og það er kominn febrúar. Eins og ég sagði áðan tel ég það ekki okkar háa Alþingi til framdráttar að mál sem þingmenn flytja fái svo lítið svigrúm í dagskrá þingsins því ég að tel að þessi mál séu oft og tíðum mjög mikilvæg. Þetta tiltekna mál er mál sem ég hefði talið að þyldi ekki mikla bið, en engu að síður líður svona langur tími frá því við leggjum málið fram, ég ásamt hátt í 30 öðrum þingmönnum, og þar til málið kemst á dagskrá. Að málinu sjálfu. Að mati margra vísindamanna er Ísland á versta mögulega stað þegar súrnun sjávar er annars vegar og mjög litlar rannsóknir fara fram hérlendis á afleiðingum hennar. Súrnun sjávar er í raun falinn fylgifiskur loftslagsbreytinga og útblásturs koltvísýrings í andrúmsloftið. Sú þróun hefur þegar haft áhrif á umhverfið og mun hafa alvarlegar afleiðingar á vistkerfi hafsins og gæti þess vegna haft skaðleg áhrif á lífsviðurværi milljóna manna sem reiða sig á sjávarútveg, ekki hvað síst Íslendinga sem reiða sig á sjávarútveg í svo miklum mæli. Súrnun sjávar er afleiðing aukins koltvísýrings í andrúmsloftinu en um þriðjungur koltvísýringsins sem losaður hefur verið út í andrúmsloftið eftir iðnvæðingu hefur nefnilega endað í hafinu. Þannig hafa höfin takmarkað gróðurhúsaáhrif af mannavöldum en afleiðingin er breytt efnajafnvægi ólífræns kolefnis í sjónum. Einungis rúmur áratugur er síðan ljóst var að um verulegar umhverfisbreytingar væri að ræða sem gætu haft áhrif á lífríki hafsins. Meðal annars áttu langtímamælingar Hafrannsóknastofnunar á ólífrænu kolefni í sjó við Ísland þátt í að upplýsa um þær breytingar, en þær mælingar eru ein af fáum mæliröðum sem ná lengra en þrjá áratugi aftur í tímann. Mælingar Hafrannsóknastofnunar norður af Íslandi sýna skýrt að sjórinn er að súrna og að kalkmettun í hafinu minnkar. Kalkmettun er mikilvægur umhverfisþáttur fyrir kalkmyndandi tegundir í hafinu, til dæmis rækju og fleiri krabbadýr; samlokur, til dæmis kræklinga, snigla; til dæmis beitukóng, skrápdýr; til dæmis ígulker og krossfiska. Fjöldi tegunda, sem þjóna mikilvægu hlutverki í fæðukeðju hafsins tilheyrir þessum hópum, til dæmis áta, og eru þær mikilvæg fæða fyrir ýmsa nytjastofna í efnahagslögsögu Íslands. Efnahagslegra áhrifa af súrnun sjávar er þegar farið að gæta á vesturströnd Bandaríkjanna þar sem ostrueldi hefur orðið fyrir miklum fjárhagslegum skaða. Ástæðan er sú að lítil kalkmettun olli því að lirfur ostranna geta ekki myndað skel og verða afföll mikil. Því hefur ríkisstjórn Bandaríkjanna í auknum mæli stutt við rannsóknir á súrnun sjávar með stuðningi ýmissa stofnana. Sjórinn norður af Íslandi súrnar hratt miðað við hafsvæði sunnar í Atlantshafinu og skýrist það einna helst af lágu hitastigi sjávar. Erfitt er að áætla hverjar afleiðingar þessarar þróunar verða fyrir vistkerfið í hafinu, enda engar rannsóknir sem fara fram á þeim tegundum sem þar er að finna með tilliti til súrnunar sjávar. Þannig eru efnahagsleg áhrif af súrnun sjávar við Ísland alls óþekkt. Setja þarf á stofn sérhæfða aðstöðu sem leyfir rannsóknir á áhrifum súrnunar sjávar á lífverur sem þjóna mikilvægu hlutverki í vistkerfi hafsins við landið. Slík aðstaða er forsenda þess að vísindamenn geti sótt fjármagn í samkeppnissjóði hérlendis og erlendis. Grunnur að tilraunaaðstöðu í landi er þegar til staðar hjá Þekkingarsetri Suðurnesja í Sandgerði en þörf er á frekari uppbyggingu svo að nýta megi aðstöðuna til að gera upplýsandi rannsókna á áhrifum súrnunar sjávar. Athuga þyrfti möguleika á að nýta aðrar leiðir við að rannsaka áhrif súrnunar sjávar á lífríkið við Ísland, t.d. með því að kanna náttúruleg fyrirbrigði eins og koltvísýringsgas af sjávarbotni. Orsaka súrnunar sjávar er fyrst og fremst að leita í útblæstri koltvísýrings, einna helst vegna nýtingar manna á jarðefnaeldsneyti. Og alltaf komum við að því sama. Þar sem spár benda til að áhrifin verði mikil hér á landi ættu Íslendingar að taka forustu í þessu máli. Okkur gefst einstakt tækifæri til að fara fyrir umræðunni í þessu máli og leggja okkar fram til að móta framtíðarstefnu í málaflokknum bæði í Norðurskautsráðinu og á alþjóðlegum vettvangi.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu eins og flestum sem hafa verið fluttar í dag. Ég tel að þetta sé gríðarlega mikilvægt mál og það sést náttúrlega á flutningsmönnum þess. Þetta eru 23 þingmenn úr öllum flokkum sem segir okkur hversu mikilvægt málið er og hversu bráðnauðsynlegt sé að koma þessu í verk sem fyrst. Ég tek undir með hv. þm. Elínu Hirst að það hefði mátt komast mun fyrr á dagskrá. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það að súrnun sjávar er helst komin til, eins og kemur fram í greinargerðinni, vegna útblásturs koltvísýrings og nýtingar manna á jarðefnaeldsneyti. Við vitum það núna sem erum í stjórnmálum og fylgjumst með að áhugi á norðurslóðum hefur aukist gríðarlega á síðustu árum og menn eru uppi með miklar og stórar hugmyndir um siglingaleiðina norður fyrir norðurpólinn, í gegnum norðurpólinn, og um að umferðin fari öll hér í gegn. Við getum rétt ímyndað okkur ef koltvísýringsútblásturinn sem nú er er þegar farinn valda súrnun sjávar hvernig það verður ef skipaumferðin verður eins og reiknað er með. Nú þegar er mikill áhugi á frekari skemmtiferðasiglingum upp með austurströnd Grænlands og umferð mun aukast mikið. Ég tel að það eigi að leggja mikla áherslu á þetta mál og ræða það mun meira á þingi og í samfélaginu en er gert. Loftslagsmálin eru helstu mál samtímans og mikilvægustu mál samtímans. Mig langar líka að nefna, af því að komið er inn á það, að við höfum mikla möguleika á að láta til okkar taka í þessum málum og í framtíðarstefnunni í málaflokknum í Norðurskautsráðinu og á alþjóðlegum vettvangi. Ég sit í Vestnorræna ráðinu sem hélt þemaráðstefnu um helgina, sem fjallaði reyndar um lýðræði á norðurslóðum, en í gær mælti formaður Íslandsdeildar, hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, fyrir tillögu til þingsályktunar um að styrkja samstarf við Grænland og Færeyjar um sjávarútvegsmál. Meðal annars er nefndur samstarfsmöguleiki á sviði hafrannsókna og stöðu umhverfismála og sjálfbærni. Við vorum einmitt í heimsókn hjá Þekkingarsetri Suðurnesja í Sandgerði á fimmtudaginn þar sem þingmönnum frá Færeyjum og Grænlandi var kynnt sú starfsemi sem þar fer fram. Þeir voru virkilega ánægðir og áhugasamir um hana og létu í það skína að þeir væru tilbúnir í miklu meira samstarf. Vissulega kostar allt svona peninga, eins og venjulega, en þarna er möguleiki á því að Grænlendingar og Færeyingar geti komið inn með fjármagn, ég segi svona. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur, þessar þrjár þjóðir á Vestur-Norðurlöndum, að standa saman í þessu. Mikilvægasta sameiginlega auðlindin okkar er hafið. Það vita það allir að yfir 90% af útflutningstekjum Grænlands og Færeyja eru sjávarafurðir og um 40% frá okkur. Þótt vissulega sé farið að leggja meiri áherslu á að fara í námuvinnslu og olíuvinnslu við Grænland er það samt í biðstöðu því að þeim er mjög annt um auðlindir sínar og hafið í kringum sig, af því að það er lífæðin. Sjávarútvegurinn heldur lífinu í þessum þjóðum og við verðum að leita allra leiða til þess að koma í veg fyrir að hér verði farið inn í krafti frekju og græðgi stórra fyrirtækja sem ásælast auðlindir í hafinu á norðurslóðum og að ekkert verði gert nema í fullu samráði við íbúa á svæðinu, ég tala nú ekki um frumbyggja. Þetta er gríðarlega mikilvægt, eins og fram kemur í þessari þingsályktunartillögu. Við höfum aðstæðurnar. Við getum bætt þær og við getum bætt í og við getum aukið samstarfið við nágrannaþjóðir okkar. Ég legg til að það verði meðal annars rætt hér og farið í viðræður við bæði Færeyinga og Grænlendinga því að áhugi þeirra er svo sannarlega til staðar, eins og ég hef sagt. Þetta er sameiginleg auðlind okkar á norðurslóðum og við verðum að passa vel upp á hana og láta einskis ófreistað til að afla okkur allra upplýsinga fagmanna um hvernig staðan er á lífríkinu í hafinu í kringum löndin okkar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um bann við notkun gúmmíkurls úr dekkjum á leik- og íþróttavöllum þar sem Alþingi ályktar að fela hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra að setja bann við notkun gúmmíkurls úr dekkjum á leik- og íþróttavöllum. Ráðherra móti í kjölfarið áætlun sem miði að því að gúmmíkurli úr dekkjum verði skipt út fyrir hættuminni efni á þeim leik- og íþróttavöllum þar sem það er að finna. Því verki verði lokið fyrir árslok 2016. Meðflutningsmenn á tillögunni ásamt þeim er hér stendur eru eftirtaldir hv. þingmenn: Ásmundur Einar Daðason, Frosti Sigurjónsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson, Vigdís Hauksdóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Jón Gunnarsson, Valgerður Gunnarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Birgitta Jónsdóttir, Kristján L. Möller, Oddný G. Harðardóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Brynhildur Pétursdóttir og Páll Valur Björnsson. Ber að þakka þann þverpólitíska stuðning sem málið hefur fengið og umræðuna. Ég mun styðjast við greinargerð og þá umræðu sem málið fékk á Alþingi í lok nóvember á síðastliðnu ári. Með þingsályktunartillögu þessari er ætlunin að girða eins hratt og unnt er fyrir notkun eitraðra og ef til vill heilsuspillandi efna á svæðum sem m.a. eru ætluð til íþróttaiðkunar barna og unglinga. Að mati flutningsmanna tillögunnar er brýnt að gripið sé til aðgerða í þessa veru án tafar enda óréttlætanlegt að heilsu og öryggi barna sé teflt í hættu á meðan beðið er óyggjandi sannana fyrir skaðsemi efnanna. Umræða um dekkjakurl og áhrif þess á umhverfið og heilsu og öryggi barna hefur má segja verið allt frá því að Læknafélag Íslands ályktaði um þetta mál og mögulega skaðsemi þess árið 2010. Gúmmíkurl úr dekkjum hefur verið notað sem fyllingarefni á leik- og íþróttasvæðum hérlendis, einkum gervigrasvöllum til knattspyrnuiðkunar, og það um nokkurra ára skeið. Töluverð umræða fór þannig fram um hugsanlega skaðsemi þessa kurls í kjölfar ályktunar Læknafélags Íslands á aðalfundi í október 2010, þar sem skorað var á stjórnvöld að banna notkun efnisins á íþrótta- og leiksvæðum þar sem það innihéldi krabbameinsvaldandi efni og önnur eiturefni. Í svörum hæstv. umhverfisráðherra við fyrirspurn Sivjar Friðleifsdóttur um notkun gúmmíkurls á 139. löggjafarþingi kom m.a. fram að ráðherra hygðist beina því til Umhverfisstofnunar að gefa út tilmæli um að leitast skyldi við að nota önnur efni við uppsetningu nýrra leik- og íþróttavalla og endurnýjun gamalla. Slík tilmæli hafa gefið góða raun í Svíþjóð og Noregi. Til að mynda minnkaði notkun á slíkum völlum úr 91% af notkun slíkra valla niður í 40% á fjögurra ára tímabili í Svíþjóð. En einhverra hluta náðist ekki að fylgja málinu eftir og það féll niður þar til Morgunblaðið birti grein eftir Ásdísi Ásgeirsdóttur undir yfirskriftinni „Ekki eru öll kurl komin til grafar“ þann 13. september á síðastliðnu ári. Þar var vakin athygli á því að lítið hefði breyst á síðustu fimm árum og m.a. bent á að dekkjakurl væri á gervigrasvelli ÍR sem þó væri aðeins fimm ára gamall. Jafnframt voru nefnd dæmi frá Bandaríkjunum sem renndu stoðum undir kenningar um skaðvænleg áhrif dekkjakurls á heilsu. Í kjölfar birtingar greinarinnar var stofnaður þrýstihópur á netinu sem skorar á Reykjavíkurborg að hreinsa gervigrasvelli borgarinnar af gúmmíkurli úr dekkjum. Telur sá hópur ríflega 1.000 manns. Á vegum hópsins var haldinn íbúafundur í Frostaskjóli 27. september síðastliðinn þar sem kom skýrt fram vilji foreldra þeirra barna sem iðka reglulega íþróttir á umræddum völlum og hafa áhyggjur. Þeir gera kröfu um að gripið sé til aðgerða. Sama dag sendi stjórn Heimilis og skóla, landssamtaka foreldra, frá sér ályktun þar sem farið var fram á að sveitarfélög landsins réðust án tafar í endurnýjun valla „sem þaktir eru heilsuspillandi dekkjakurli svo börnin okkar geti leikið sér og þjálfað sína færni örugg og við heilsusamlegar aðstæður“, eins og þar stendur, virðulegi forseti. Í greinargerð með fyrrnefndri ályktun Læknafélags Íslands frá 2010 segir að meðal efna í dekkjakurli finnist benzapyren, sem sé krabbameinsvaldandi, og að dietyxhexylftalat og butylbenzylftalat - ég vil afsaka það hér, herra forseti, ef ég fer ekki alveg hárrétt með framburð þessara flóknu efnasamsetninga - geti valdið ófrjósemi, og svo er talað um fenól sem safnist fyrir í náttúrunni og geti haft langtímaáhrif á hana, sink sem sé í vissum tilvikum eitrað fyrir lífverur, og blý sem valdi ófrjósemi og skemmdum á taugakerfi. Börn séu sérstaklega næm fyrir áhrifum blýs. Læknablaðið tók í kjölfar þessarar ályktunar viðtal við framsögumann hennar, Þórarin Guðnason, hjartalækni og fyrrum varaformann Læknafélags Íslands. Þar sagði Þórarinn meðal annars: „Í dekkjakurli eru krabbameinsvaldandi efni og önnur eiturefni sem geta verið hættuleg fyrir börn og aðra iðkendur íþrótta á gervigrasvöllum. Í ýmsum nágrannalöndum okkar er mælt með takmörkun á notkun dekkjakurls vegna þessara efna. Slíkar takmarkanir eru í Þýskalandi og Svíþjóð. Norðmenn hafa rannsakað nokkuð og bent á hættuna á umhverfisáhrifum af kurlinu á nærlendi gervigrasvalla. Það er viðurkennt að í hjólbörðum eru ýmis eiturefni sem meðhöndla verður af varúð. Skýrar reglur eru til staðar um meðhöndlun og förgun ónýtra hjólbarða en þegar búið er að kurla dekkin niður og dreifa þeim á íþróttasvæði barna og unglinga gilda reglurnar ekki. Þó er ljóst að eiturefnin eiga mun greiðari leið út í umhverfið úr dekkjakurlinu en þegar þau eru bundin í heila hjólbarða.“ Þórarinn ávarpaði fyrrnefndan íbúafund í Frostaskjóli þar sem hann ítrekaði þessi áður fram komnu sjónarmið og gaf greinargott yfirlit yfir þau eiturefni sem óumdeilanlega er að finna í gúmmíkurli úr dekkjum. Nauðsyn þess að grípa til aðgerða má finna í svari hæstv. umhverfisráðherra við fyrirspurn Sivjar Friðleifsdóttur um gúmmíkurl úr dekkjum frá 139. löggjafarþingi. Flutningsmenn þessarar tillögu eru ósammála þeirri nálgun að ekki þurfi að grípa til aðgerða nú þegar og telja að börnin eigi að njóta vafans sem ríkir um skaðsemi dekkjakurls. Það er nú kannski kjarninn í þessu máli, vegna þess að það skal ítrekað og tekið fram að engar rannsóknir um skaðsemi eða langtímaáhrif dekkjakurls eru óyggjandi, en það er ekki hins vegar hægt að réttlæta það að taka þessa áhættu til þess að spara peninga þegar teflt er um heilsu barna og ungmenna. Reynslan hefur sýnt að taka þarf á þessu máli. Ég tel umræðuna sem var hér fyrir fimm árum af hinu góða. Hún spratt fram í kjölfar þessarar ályktunar og stuðlar að vitundarvakningu, en lítið hefur þó áunnist í þessu efni. Ég held þó, virðulegi forseti, að sveitarfélögin séu að bregðast við víða og reyna að skipta þessu út. Vilyrði ráðherra um að sett yrðu tilmæli um notkun annarra efna en dekkjakurls á leik- og íþróttavöllum hafa jafnframt litlum árangri skilað og enn er dekkjakurl notað við uppsetningu nýrra valla. Ég get vitnað hér í nýlega blaðagrein þar sem verið var að bæta á dekkjakurli. Þá er ég að vísa í blaðagrein á vefmiðli Morgunblaðsins frá því 27. janúar þar sem fyrirsögnin er: „Dekkjakurl er notað þvert gegn ákvörðun“. Málið var tekið upp hér í umræðu á Alþingi 30. nóvember síðastliðinn þar sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra var til svara. Þar sagði hæstv. ráðherra m.a. að ráðuneytið hefði falið Umhverfisstofnun að skoða þessi mál út frá þeirri umræðu sem farið hefði fram. Við þá skoðun hefði meðal annars komið í ljós að hættuleg efni gætu mögulega komist út í umhverfið í einhverju magni í gegnum sigvatn frá völlunum. Það tel ég til að mynda að þurfi að skoða frekar hvort viðeigandi mengunarvarnir og frárennsliskerfi séu til staðar og hver lengri tíma áhrif á umhverfið gætu mögulega orðið ef svo er ekki. Varðandi þær reglugerðir sem gilda um þetta vísaði hæstv. ráðherra í reglugerð nr. 888/2015, um skráningu, mat og leyfisveitingu og takmarkanir efnisnotkunar. Ber að haga notkun dekkjakurls á íþróttavöllum í samræmi við þær takmarkanir. Ég held að það væri ágætistilefni fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd að ganga eftir upplýsingum í þá veru. Um eftirlit með notkun gúmmíkurls var ráðgert að fara af stað með verkefni í samvinnu við Knattspyrnusamband Íslands í janúar sem leið um efnagreiningu á gúmmíkurli. Þá hafa heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna upplýsinga- og eftirlitsskyldu um þörfina til verndar heilsu og umhverfi og það bæði gagnvart almenningi og Umhverfisstofnun. Þannig koma fjölmargir aðilar að þessu máli. Málið var sérstaklega tekið fyrir á fundi í október 2011 með heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga, Umhverfisstofnun, Matvælastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, umhverfisráðuneytinu og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu. Þar var farið yfir heilbrigðiseftirlit og hvað kanna þyrfti varðandi loftgæði, sótthreinsun og þrif þegar gúmmíkurl er notað á leik- og íþróttasvæðum. Þannig hefur umræðan kallað fram viðbrögð. Ég hef þegar nefnt verkefni Umhverfisstofnunar og Knattspyrnusambandsins. Í framhaldinu er það ætlun Umhverfisstofnunar að skoða hvort nauðsynlegt sé að setja reglur um notkun efna á leikvallasvæðum og íþróttavöllum. Þá hafa heilbrigðisnefndir sveitarfélaga gert frekari kröfur varðandi umgengni við gervigrasvelli sem miða að því að auka öryggi og hollustuhætti fyrir iðkendur, þjálfara og áhorfendur. Það leiðir af sér að mikilvægt er að draga það fram hvaða leiðir hafa raunverulega verið farnar, þannig að aðilar hafi sannarlega farið yfir þessi mál. Ég vísa því til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að kanna það mál, hvernig það hefur gengið eftir. Að öllu þessu sögðu telja hv. flutningsmenn þingsályktunartillögunnar ljósa nauðsyn þess að stíga skrefið til fulls og banna þegar í stað áframhaldandi dreifingu gúmmíkurls úr dekkjum á leik- og íþróttasvæði hérlendis og hefja í beinu framhaldi vinnu eftir útfærðri áætlun. Hæstv. ráðherra lofaði því í umræðu hér í lok október á síðasta ári að fylgja þessu máli fast eftir. Ég trúi því að tillagan muni styðja hæstv. ráðherra í því að ljúka þessari áætlun farsællega og í samvinnu við hlutaðeigandi aðila og hefja í beinu framhaldi vinnu við að skipta efninu út fyrir önnur hættuminni efni. Þessi þingsályktunartillaga og umfjöllun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd er til þess fallin að styðja þetta mál og fá farsæla niðurstöðu í málið og til þess að tryggja þeim sem iðka leik- og íþróttir á völlunum, ekki síst börnunum okkar, sem öruggast og heilnæmast umhverfi. Ég vil í lokin benda á að áhrif dekkjakurls á heilsu og umhverfi hefur verið rannsakað víða. Þar sem ég hef leitað mér upplýsinga hafa ekki komið fram óyggjandi sannanir um skaðsemi dekkjakurls eða hægt að staðfesta um langtímaáhrif þess á heilsu eða umhverfi, en rannsóknir eru hafnar. Ég vísa hér til þriggja ára rannsóknar í Kaliforníufylki sem er í gangi og ég hef það staðfest á fréttamiðli reyndar, ESPN, þar sem verið er að reyna að kanna frekar langtímaáhrifin af þessu efni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna og þetta mjög svo áhugaverða mál. Það vill svo til að þeirri sem hér stendur er málið dálítið skylt þar sem hér fer umhverfisráðherra sá sem er títtnefndur í greinargerð málsins. Er allt satt og rétt sem hér er eftir haft varðandi aðkomu mína að málinu á sínum tíma. Ég tel að full ástæða sé til þess að málið komi fram með þeim hætti sem hér er gert til þess að dýpka umræðuna í þinginu og að ekki sé fullnægjandi þegar um er að ræða efasemdir um það hversu heilsusamlegt það sé að börnin séu ekki látin njóta vafans fortakslaust. Ég styð því grundvallarhugsun hv. þingmanns og þeirra flutningsmanna sem upp eru taldir að því er varðar þetta mál. Mig langar að spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi: Liggur alveg fyrir að nægilegar heimildir séu fyrir hendi hjá ráðherra til þess að gefa út bann við notkun á gúmmíkurli? Þarf lagastuðning eða er nægilegt að vísa í eða breyta með einhverjum hætti nefndri reglugerð 888/2015 í þessa veru? Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann af því að það er dálítið óljóst af orðalagi tillögunnar hvort um er að ræða að ráðherra eigi að leggja áætlunina fram fyrir árslok 2016 eða hvort framkvæmdinni eigi að vera lokið fyrir árið 2016. Ég læt þetta duga í mínu fyrra andsvari og á eina spurningu til góða í mínu seinna andsvari.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur og fyrrverandi hæstv. fyrrverandi umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir. Hv. þingmaður og þáverandi hv. þm. Siv Friðleifsdóttir tóku málið til umræðu út frá fyrirspurn hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur á sínum tíma. Það studdi við málið sem fékk meiri athygli. Því ber að fagna. Ég vil líka taka það fram, hæstv. forseti, að ég hef fengið mjög góðan stuðning og leiðbeiningar frá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur um það hvernig leiða eigi mál áfram. Þetta er sannarlega ekki auðvelt mál og það tengist svari mínu við fyrstu spurningunni um hvort beinlínis sé hægt að gefa út fortakslaust bann þar sem þetta eru efni sem ekki er bannað að flytja inn. Það liggur ekki ljóst fyrir, og nú vitna ég í umræðuna sem fram fór hér 30. október á síðastliðnu ári með hæstv. ráðherra, og þarf að skoða í samhengi við þær reglugerðir sem eru til staðar. Af því að hv. þingmaður spyr svo hreint út þá kom þetta mál upp og var ein af spurningum sem lagðar voru fyrir ráðherra. Eftir að hafa farið í þessa viðamiklu reglugerð og viðauka með henni get ég ekki svarað því hér og nú, en ég geri ráð fyrir því að það verði hluti af vinnu með tillöguna í nefnd að kanna það gaumgæfilega.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og skil hann sem svo að sú vinna sé ef til vill eftir og að hann sjái fyrir sér að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fari yfir þessi mál, þ.e. að kanna hvort lagalegar forsendur séu fyrir hendi til þess að banna beinlínis notkun á gúmmíkurli úr dekkjum. Mig langar til þess að biðja hv. þingmann í sínu seinna svari við andsvari mínu að víkja orðum að því hversu raunhæfur tímaramminn er og hvort þessi tímamörk fyrir árslok 2016 séu hugsuð fyrir þann tíma sem ráðherra fær til þess að leggja fram áætlun sem miðar að því að dekkjakurli verði skipt út. Eða gerir hv. þingmaður ráð fyrir því að öllu gúmmíkurli hafi verið skipt út fyrir árslok 2016? Við erum náttúrlega komin inn á það ár og það er býsna brött áætlun ef svo á að vera. Svo langar mig að spyrja hv. þingmann því að ég sé ekki að það komi fram í greinargerð með málinu, en ég býst við að hv. þingmaður þekki málið vel: Hversu mikið umfang er þetta verkefni? Hversu margir vellir eru þetta? Hversu mörg sveitarfélög eru þetta? Hversu mikið mál er að skipta út þessum völlum? Hvaða efni mundum við þá nota í staðinn? Sér hv. þingmaður fyrir sér einhverjar hindranir að því er varðar samráð, sem yrði væntanlega fyrst og fremst við íþróttafélögin og sveitarfélögin? Hefur hv. þingmaður einhverja hugmynd um kostnað sem af þessu verkefni hlytist, sem er væntanlega eitt af þeim sjónarmiðum sem horfa þarf til?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Allar þessar spurningar hafa komið upp í ferlinu og eru mjög góðar. Auðvitað væri æskilegasta niðurstaðan sú af því að þetta er á borði fjölmargra aðila og það er síst af öllu tilgangurinn hér að - þessu máli er ætlað að kalla fram samvinnu og ná farsælli niðurstöðu af því að það er á borði sveitarfélaganna sem þurfa að byggja upp og fjármagna þessa velli. Það er auðvitað líka á borði íþróttayfirvalda og að þessu marki á vettvangi löggjafans, þar sem um er að ræða umhverfismál og mögulega hættu á nærumhverfi þessara valla og á heilsu þeirra sem nota vellina. Sem betur fer hafa sveitarfélögin brugðist vel við og er víða farið að skipta út þessu efni fyrir hættuminna efni. Þetta hættuminna efni er svokallað iðnaðargúmmí sem við finnum til að mynda í þvottavélunum okkar. Það er efni sem er staðfest að hefur minna skaðleg áhrif. Auðvitað á maður að tala varlega varðandi öll svona efni vegna þess að maður er ekki búinn að lesa allar rannsóknir sem liggja undir í tengslum við þau. En það er almennur vilji til að leysa þetta mál, ég finn það. Svo kostar það auðvitað pening. Hv. þingmaður kom inn á tímarammann. Vissulega er nokkur tími liðinn, eins og gjarnan vill verða þegar farið er af stað með mál. Síðan þá eru einhverjir mánuðir liðnir. Ég sé það fyrir mér að hægt verði að klára málið og banna notkun dekkjakurls og vinna það síðan með sveitarfélögunum, setja samráðsferli í gang og vinna út frá áætluninni og ljúka málinu í árslok [[Forseti hringir.]]2016. Það má vel vera að endurskoða þurfi tímarammann af því að það er svolítill tími liðinn frá því að málið var lagt fram og þar til mælt var fyrir því. [[Forseti hringir.]] Varðandi vellina er ég ekki með töluna hérna í gögnunum sem ég er með. Þetta voru tugir valla, en búið er að skipta út á mjög mörgum völlum. Ég get því ekki fullyrt um töluna akkúrat núna.