Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Kristrún Frostadóttir, 3. þm. Reykv. s., verði fjarverandi á næstunni. Í dag, mánudaginn 28. febrúar, tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingar í kjördæminu, Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Jóhann Páll Jóhannsson, 11. þm. Reykv. n., muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því Dagbjört Hákonardóttur, 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann.
Kjörbréf Dagbjartar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Dagbjört Hákonardóttur hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 403, um starfslokaaldur hjá opinberum hlutafélögum í eigu ríkisins, frá Birgi Þórarinssyni. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 429, um byggðarlög í grennd við eldvirk svæði á Suðurnesjum, frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Þá hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 375, um aðlögun barna að skólastarfi, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Að lokum hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 128, um tekjutryggingu almannatrygginga, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 110, um greiðslur Tryggingastofnunar til eldri borgara, frá Óla Birni Kárasyni, á þskj. 432, um samræmda móttöku flóttafólks og þskj. 433, um áætlaðan aukinn kostnað af þjónustu við flóttafólk, báðar frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Virðulegi forseti. Þótt af nægu sé að taka í íslenskri pólitík - ég gæti komið hingað upp og gagnrýnt ríkisstjórnina harðlega fyrir slappa stefnu í sjávarútvegsmálum, fyrir að vera ekki með jafnréttismálin alveg í lagi, svo að ég tali nú ekki um efnahagsmálin - þá er það mér ekki efst í huga núna þegar ég stend hér. Ég er nýkomin af þingmannaráðstefnu ESB og NATO-ríkjanna um varnar-, utanríkis- og öryggismál og eðlilega fjallaði dagskráin fyrst og fremst um þennan hrylling, árás Rússa í Úkraínu. Það var ótrúlega dýrmætt að hlusta á sendiherra Úkraínu með tilfinningaþrungna ræðu og leiðtoga stjórnarandstöðunnar í Hvíta-Rússlandi, Svetlönu Tsíkhanovskaju, sem við höfum hitt nokkrir þingmenn þegar hún heimsótti íslenska þingið fyrr á síðasta ári þar sem hún var að brýna okkur, en ekki síður var dýrmætt að finna samstöðuna hjá þingmönnum þvert yfir flokka, þvert yfir Evrópu. Allir þingmenn voru að brýna sínar ríkisstjórnir, að ekki væri nóg að gert. Þá fann maður að þrýstingurinn mun koma að innan til þess að gera meira. Það er margt búið að gerast síðan á föstudaginn og mér finnst samstaðan í Evrópu hafa aukist og þrýstingur á Rússa sem betur fer líka. Ég vil draga það fram að ég er afar ánægð með það hvernig forsætisráðherra og ekki síður utanríkisráðherra hafa af einurð og eindrægni stigið fram og lýst yfir samstöðu og afgerandi ákvörðun um samstöðu og samvinnu gagnvart ofríki Rússa. Ég vil fagna því sérstaklega hvað þær hafa talað skýrt í þessum efnum. En mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra. Það hafa verið tekin mikilvæg skref og afgerandi með því að loka lofthelginni fyrir Rússum en hvenær má búast við skýrri stefnu af hálfu okkar Íslendinga, táknrænni stefnu varðandi það að vera með opinn faðminn, hlýjan faðminn til að taka á móti flóttafólki, hugsanlega frá Úkraínu? Mér þætti gott að fá að vita það og heyra hér afgerandi orð, eins og ráðherrarnir hafa verið með fram til þessa, um að við séum tilbúin þegar til þess kemur.
Herra forseti. Hv. þingmaður ræðir hér samstöðu í Evrópu og ég vil líka segja það að mér fannst gott að skynja samstöðuna í þingsal þegar við ræddum þessi mál á þessum vettvangi í síðustu viku, afgerandi samstöðu allra þeirra sem tóku þátt í þeim umræðum. Það er óendanlega dýrmætt. Þar kom fram mjög skýr afstaða allra flokka á Alþingi um að við fordæmum þessa innrás. Það komu líka fram mjög skýr sjónarmið og vilji þingmanna allra flokka um að Ísland leggi sitt af mörkum, m.a. hvað varðar mannúðaraðstoð. Við gripum strax til þess að setja fjármuni í mannúðaraðstoð sem skiptast á milli Rauða krossins og stofnana Sameinuðu þjóðanna. Og af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um flóttafólk þá er talið að núna strax í dag sé hálf milljón manna á flótta og jafnvel er reiknað með því að fjöldinn geti farið upp í 4 til 5 milljónir. Sem svar við spurningu hv. þingmanns vil ég segja það algjörlega skýrt að við munum taka á móti fólki á flótta. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur óskað eftir því við flóttamannanefnd að hún komi saman og hefur fundað með henni, beðið hana um að leggja mat á stöðuna og gera tillögu til ríkisstjórnar. Við sjáum það að meiri hluti þeirra sem eru á flótta eru konur og börn og við erum reiðubúin að taka á móti þessu fólki. Sum munu vilja leita tímabundins skjóls og önnur ekki. Á það mun flóttamannanefndin reyna að leggja mat en það liggur algerlega skýrt fyrir að íslensk stjórnvöld eru reiðubúin þegar kallið kemur að taka hér á móti fólki.
Virðulegi forseti. Þetta nefnilega snýst ekki bara um að sýna samstöðu með Úkraínu heldur um leið að standa með gildum okkar um lýðræði, um frelsi, um mannréttindi. Við horfum upp á að það er núna alræðið gegn lýðræðinu, það er kúgun gegn frelsinu og gegn því erum við einmitt að berjast og þannig stöndum við saman. Ég er þeirrar eindregnu skoðanir að það hafi verið mikil gæfa okkar Íslendinga að eiga strax frá upphafi fulla aðild að NATO, Atlantshafsbandalaginu, og eiga líka aðild að kjarna Evrópusambandsins, þ.e. innri markaðnum, í gegnum EES-samninginn. Hvort tveggja hefur þjónað heildarhagsmunum okkar Íslendinga. Þegar við þurfum að standa vörð um hagsmuni okkar þá þurfum við að verja gildi okkar og þá stöndum við með Úkraínu. Þannig er það bara fyrir okkur í dag. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að mér finnst skipta máli að ríkisstjórnin viti það að hún er með trausta bakhjarla í þingi þegar kemur að því að taka afgerandi afstöðu með fólkinu í Úkraínu, með lýðræðinu, með mannréttindunum, með frelsinu. Ég ætla að fá að sletta hér, virðulegi forseti: Slava Ukraini.
Herra forseti. Þessir atburðir hafa líka sýnt okkur hversu mikil verðmæti felast í friði í heiminum. Friður er í raun og veru undirstaða allra framfara, efnahagslegra sem samfélagslegra. Við sjáum það þegar það brýst út stríð með þessum hætti, með þessari innrás, hvernig lífi þessa fólks, venjulegs fólks, er hreinlega snúið á hvolf og það leggur á flótta eða grípur til vopna. Í Úkraínu er ekki verið að ræða þau viðfangsefni sem við getum leyft okkur að fást við hér þegar við ræðum um efnahagslegar framfarir, velsældarmarkmið o.fl. Það kannski sýnir okkur svo áþreifanlega hversu dýrmætur friðurinn er. Ég veit að ég tala fyrir hönd okkar allra þegar ég segi að við vonumst svo sannarlega til þess að þessum stríðsátökum ljúki sem fyrst. Það hefur verið alger samstaða um það ákall. Hernaðinum verður að linna. Við gerum okkar meðan á þessu stendur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Eins og fram kom í samskiptum hér á undan hefur verið ánægjulegt að sjá hversu vel Vesturlönd standa saman núna eftir hina hrikalegu innrás í Úkraínu þó að undirbúningi hefði hugsanlega mátt hafa verið betur háttað. En nú ríkir samstaða og ekki hvað síst hefur NATO sannað gildi sitt og Eystrasaltslöndin, vinaþjóðir okkar þar, Pólverjar og fleiri þjóðir í austanverðri Evrópu eru mjög fegnar, auðvitað, að vera aðilar að þessu bandalagi, enda sýnir það stuðning við þessar þjóðir á þessum viðsjárverðu tímum. En afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili og því síðasta til Atlantshafsbandalagsins hefur verið nokkuð á reiki. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra við þessar aðstæður sem nú eru uppi: Styður ríkisstjórnin öll aukin umsvif Atlantshafsbandalagsins á Íslandi? Það eru líkur á því að eftir því verður sóst eins og hlutirnir eru að þróast og jafnframt líkur á því að farið verði fram á aukinn stuðning bandalagsþjóðanna við NATO á þann hátt sem þær geta best gert hver um sig. Styður hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnin öll aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og aukin umsvif þess hér, hugsanlega uppbyggingu og aukinn stuðning Íslands við bandalagið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina þó að ég geri athugasemdir við það þegar hann segir að afstaða ríkisstjórnarinnar hafa verið á reiki. Hann vísar þar til þess að afstaða Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sé ekki sú sama og samstarfsflokka okkar. En það liggur líka fyrir, og hefur legið skýrt fyrir frá stjórnarsáttmálanum sem skrifað var undir 2017 og er ítrekað nú, að við stöndum öll með samþykktri þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland þar sem m.a. er kveðið á um aðild að Atlantshafsbandalaginu og í krafti þeirrar þjóðaröryggisstefnu hef ég talað sem fulltrúi íslenskra stjórnvalda á vettvangi Atlantshafsbandalagsins þar sem ég sat leiðtogafund núna á föstudag og fór yfir stefnu íslenskra stjórnvalda í þessum efnum. Þetta hefur ekki verið á reiki, þetta hefur verið algerlega skýrt frá upphafi síðasta kjörtímabils og er enn skýrt.
Herra forseti. Ég hefði vænst þess að hæstv. forsætisráðherra og formaður þjóðaröryggisráðs svaraði spurningunni um hvort hún styðji áframhaldandi og aukin umsvif NATO á Íslandi og aukinn stuðning Íslands við bandalagið. Þetta voru spurningarnar sem ég setti fram en fékk ekki svör við. Það hefur líka komið á daginn að einn helsti veikleiki Evrópu í því að takast á við þetta ástand er hversu háð Evrópa er innflutningi á rússnesku gasi og olíu. Á sama tíma og norsk stjórnvöld eru nýbúin að útdeila 53 leyfum til leitar og vinnslu olíu og gass í norskri lögsögu boðar íslenska ríkisstjórnin bann við olíu- og gasleit í íslenskri lögsögu. Er ekki rétt að endurskoða þessi áform og styðja með því við betri öflun nauðsynlegra orkugjafa, sem losa jafnmikið hvort sem þeir eru framleiddir hér á Vesturlöndum eða í Rússlandi eða annars staðar, að auka framboð þessara [[Forseti hringir.]]nauðsynlegu orkugjafa hér á Vesturlöndum?
Herra forseti. Ef hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að Ísland hafi ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem koma fram í þjóðaröryggisstefnunni, eins og t.d. hvað varðar viðhald varnarmannvirkja, þá get ég upplýst hv. þingmann um að framlög til þeirra jukust um helming á síðasta kjörtímabili frá því sem var þegar hv. þingmaður leiddi hér ríkisstjórn, þannig að ég held að hv. þingmaður ætti að spara sér þessar miklu áhyggjur. Það breytir því ekki að mínar vonir eins og vonandi okkar allra standa til þess að ástandið í heimsmálunum þróist með þeim hætti að hér verði friðsamlegri horfur en ekki ófriðsamlegri. Grundvallarstefna minnar hreyfingar er að horfa til þess að við leysum þau mál sem við getum leyst með friðsamlegum hætti. Hv. þingmaður spyr hér um olíu. Þá minni ég á þá skýru stefnu núverandi ríkisstjórnar og þeirrar síðustu að ráðast hér í orkuskipti því orkuskipti eru ekki bara umhverfismál, ekki bara loftslagsmál, ekki bara efnahagsmál heldur eru þau líka þjóðaröryggismál því að þau snúast um það að við getum verið öðrum óháð um orku. [[Forseti hringir.]]Þegar við horfum til þess hvað er rétta skrefið að taka núna þá er það ekki að hefja olíuleit í landhelginni til að bregðast við [[Forseti hringir.]]heldur einmitt að flýta orkuskiptum og ná um leið loftslagsmarkmiðum okkar.
Herra forseti. Líkt og í síðustu viku fagna ég því að ríkisstjórnin hafi með afdráttarlausum hætti fordæmt innrás Rússa í Úkraínu og tekið skýra afstöðu með Evrópusambandinu og NATO-ríkjum. Eins er gott að heyra afstöðu hæstv. utanríkisráðherra gagnvart því að greiða hingað leið flóttafólks frá Úkraínu. En ég verð að segja að ég hef áhyggjur af þeim undirtóni sem hefur verið hjá hæstv. dómsmálaráðherra. En ráðherra sagði, með leyfi forseta, að það ríkti neyðarástand hjá Útlendingastofnun og að það myndi tefja fyrir móttöku flóttafólks frá Úkraínu að hér á Íslandi væri fjöldi flóttafólks staddur sem teppti aðstöðu fyrir aðra sem við myndum vilja taka á móti. Þetta er ekki allt, herra forseti, heldur sagði hæstv. dómsmálaráðherra einnig, með leyfi forseta: „Mörg lönd sem hafa áhyggjur af því að fólk sem hefur ekki heilindin með sér sé að nota þetta tækifæri til að komast inn í Evrópu.“ Hæstv. forsætisráðherra. Þessi málflutningur er með öllu óboðlegur. Með honum er hæstv. dómsmálaráðherra í ríkisstjórn Íslands að stilla hópum upp hvorum á móti öðrum. Stuðning við flóttafólk frá Úkraínu má ekki nota til að grafa undan öðru flóttafólki sem einnig hefur flúið neyð, jafnvel sömu neyð, þótt það kunni að vera annarrar trúar eða af öðrum kynþætti. Það er skylda okkar sem þjóðar á meðal þjóða að veita hér stuðning og skjól, hvort sem um er að ræða úkraínskan almenning eða fólk af öðru þjóðerni og af öðrum kynþætti sem einnig flýr stríðsátök og ofsóknir. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún taki undir með hæstv. dómsmálaráðherra og hafi sömu áhyggjur og hann af svindli í kerfinu og misnotkun á þessari neyð. Er þetta stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni sem ég heyri, bæði frá umræðum hér í síðustu viku sem og á þessum fyrirspurnatíma, að er ofarlega í huga hv. alþingismanna. Ég vitna til þess sem ég nefndi áðan, að félagsmálaráðherra hefur þegar átt fund með flóttamannanefnd þannig að þegar er hafinn undirbúningur þess að geta tekið á móti fólki frá Úkraínu. Húsnæðismál Útlendingastofnunar muni ekki standa í vegi fyrir þeirri móttöku. Ég leyfi mér að rifja hér upp að það er ekki langt um liðið síðan ástand skapaðist í Afganistan og ríkisstjórn Íslands tók þá ákvörðun fyrst að taka á móti tilteknum fjölda fólks og tók svo nýja ákvörðun um að taka á móti auknum fjölda fólks frá Afganistan vegna þess að okkur fannst mikilvægt að axla ábyrgð í samfélagi þjóðanna og tókum við hlutfallslega á móti fleirum en Norðurlöndin við það tækifæri. Þannig að þegar við lítum til þess sem gert hefur verið þá höfum við ekki skorast undan ábyrgð í þessu. Hv. þingmaður vísar til orða hæstv. dómsmálaráðherra. Ég vil bara leggja áherslu á það að hér er um að ræða fólk í mjög viðkvæmri stöðu og það skiptir að sjálfsögðu máli hvernig við tölum um þessa hópa. Út frá því sem við sjáum þá vitum við að það er u.þ.b. hálf milljón á flótta og það geta orðið fjórar, fimm milljónir eftir því sem menn reyna að sjá fyrir. En við vitum líka að staðan breytist mjög hratt dag frá degi. Við vitum líka út frá því sem við höfum í dag að vafalaust vill flest þetta fólk geta snúið aftur þannig að þarna þarf að huga að því að við getum tekið á móti fólki bæði til skemmri og lengri tíma og að við sýnum að við stöndum með Úkraínumönnum í þeim skelfilegu aðstæðum sem þau eiga nú í.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Flóttamannanefnd hefur aðallega verið að hugsa um svokallaða kvótaflóttamenn en ekki það fólk sem hefur komið hingað af sjálfsdáðum, fólk á flótta sem leitar hér verndar. Ég held að við verðum að átta okkur á því og öll ríkisstjórnin að þetta eru ólíkir hópar sem fá mjög ólíka þjónustu á Íslandi. Annar hópurinn þarf að díla við Útlendingastofnun og það sem þar á sér stað og hinn hópurinn kemur hingað í boði ríkisstjórnar. Ég vil líka aðeins velta upp stöðunni á landamærum Úkraínu. Ástandið er hvað verst á landamærum Póllands annars vegar og Ungverjalands hins vegar. Nýjustu tölur segja að 430.000 manns séu nú þegar komin frá Úkraínu frá því að innrásin hófst. Þannig að ég vil spyrja um bæði hvað við ætlum að gera fyrir þessi ríki sem taka nú á móti þessum ótrúlega fjölda, en líka hvort til standi að endurnýja samning við Rauða kross Íslands nú þegar við blasir að fjöldi flóttamanna sem kemur hingað mun margfaldast. Það var einmitt verið að taka ákvörðun um það í ríkisstjórn Íslands að endurnýja ekki samninginn við Rauða krossinn þannig að sá málaflokkur er snýr að dómsmálaráðherra og það að veita fólki vernd er í algjöru uppnámi.
Herra forseti. Hv. þingmaður vísar til þess að þetta séu ólíkir hópar, þ.e. kvótaflóttafólk annars vegar og hins vegar þau sem koma hingað og sækja af sjálfsdáðum um alþjóðlega vernd. Það var unnið að því á síðasta kjörtímabili að reyna að koma á samræmdu móttökukerfi fyrir flóttafólk, m.a. var þingmál sem stoppaði allnokkrum sinnum á Alþingi. Það var hins vegar ýmislegt gert, bæði á vettvangi Fjölmenningarseturs, Vinnumálastofnunar og fleiri aðila til þess að reyna að samræma þetta og tryggja að móttakan sé í samræmi, hvort sem um er að ræða kvótaflóttafólk eða fólk sem kemur hingað í leit að alþjóðlegri vernd. Hvað varðar samning við Rauða krossinn verð ég eiginlega að vísa þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra sem fer með það mál og þær ástæður sem hann hefur fyrir þeirri ákvörðun, hún hefur ekki verið borin undir ríkisstjórnina. En ég vil ítreka að við munum svara kallinu um að taka á móti fólki og ég vil líka benda á að [[Forseti hringir.]]það skiptir einnig máli að styðja betur við mannúðaraðstoð á staðnum, [[Forseti hringir.]]því að þar er staðan auðvitað mjög þung.
Virðulegur forseti. Hugur okkar er hjá almenningi í Úkraínu og sérstaklega börnum og líka þeim sem eru fatlaðir og veikir sem eiga erfitt á venjulegum tímum en lifa við ömurlegar aðstæður á stríðstímum. Því miður er líka fólk á Íslandi í ömurlegum aðstæðum af öðrum orsökum. Hagvöxtur hefur ekki skilað sér til almannatryggingaþega, kaupmáttaraukningu hafa þeir ekki séð áratugum saman. Heil fjölskylda stóð frammi fyrir því nýlega að ætla að leysa út lyf. Lyfjakostnaðurinn var rúmar 57.000 kr., þau gátu ekki leyst lyfin út. Það hlýtur að vera eitt það ömurlegasta að þurfa þá að fara að forgangsraða. Fyrir hvaða einstakling í fjölskyldunni á að leysa út lyfin? Fyrir barnið, fyrir þann veikasta? Hvernig á að velja? Á heimasíðu Tryggingastofnun ríkisins stendur að uppbót á lífeyri megi greiða vegna umönnunarkostnaðar, lyfjakostnaðar, kaupa á heyrnartækjum og rafmagnskostnaðar vegna notkunar á súrefnissíu. Upphæð uppbótar reiknast út frá tekjum og kostnaði. Uppbætur, og takið nú eftir, eru tekjutengdar og falla niður ef heildartekjur eru yfir 276.432 kr. á mánuði. Við heildartekjur yfir 276.432 kr. á mánuði falla þær niður. Hverjir eru með þessar 276.432 kr. á mánuði í heildartekjur? Getur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagt mér það? Hvað ætlar hann að gera í þessu?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og taka undir með honum varðandi það sem hann sagði í upphafi síns máls um Úkraínu og fólk á flótta þar. Það er hárrétt hjá þingmanninum að það hefur heldur ekki allt fólk jöfn tækifæri til að leggja á flótta þó svo að það vildi jafnvel gera það. Það á sérstaklega við um fatlað fólk, eins og hv. þingmaður benti á. Fyrirspurn þingmannsins snýr að uppbótarlífeyri og tækjabúnaði sem skerðist þegar ákveðinni upphæð er náð. Ég vil taka undir það með hv. þingmanni að þetta er eitt af því sem við þurfum að leggjast mjög vel yfir núna þegar heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu fer fram. Það er vinna sem ég er að setja í forgang í ráðuneyti mínu vegna þess að við vitum öll og við erum öll sammála um að sá hópur samfélagsins sem hefur einna helst setið eftir á undanförnum árum er örorkulífeyrisþegar. Við skuldum okkur sjálfum í heild - við erum öll sama þjóðin og við eigum að gera betur þegar kemur að þessum hópi og þessu fólki. Það er forgangsatriði sem er í vinnslu í ráðuneytinu hjá mér, byggt á vinnu sem farið hefur fram á undanförnum árum. Við höfum talað um það mjög lengi að þessu kerfi þurfi að breyta og það skulum við gera í sameiningu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra innilega fyrir svörin. Ég er innilega sammála honum en því miður erum við búin að segja þetta svo oft. Alla þá tíð sem ég hef verið á þingi er búið er að segja: Þessi hópur getur ekki beðið lengur. En hann bíður og hann bíður og hann bíður enn. Og hvað gerðum við hér um daginn? Jú, við samþykktum viðspyrnustyrki fyrir fyrirtæki. Gott mál. Það var hægt að afgreiða það á nokkrum dögum hér. En við getum líka hækkað styrki til almannatryggingaþega, við getum hækkað tekjur almannatryggingaþega. Við getum gert þetta allt núna. Þessi hópur á ekki að bíða lengur. Það hlýtur að vera löngu orðið tímabært að við hættum að tala um þessi mál og framkvæmum. Látum þennan hóp ekki bíða lengur.
Hæstv. forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum bara mjög sammála um þessi mál. Mig langar þó að benda á að stigið var skref, þó svo að það væri ekki risavaxið, hér um áramótin þegar hækkun til örorkulífeyrisþega var prósenti meira en hefði verið ef bara hefði verið miðað við verðlagsbreytingar. Í tengslum við þá ákvörðun ríkisstjórnar og samþykkt Alþingis á fjárlögum var passað upp á að hið svokallaða fall á krónunni yrði úr sögunni þannig að þegar ákveðin hækkun kemur inn verði skerðingar ekki með þeim hætti að örorkulífeyrisþegar missi allar bætur. Það var gríðarlega mikilvægt skref sem ég ákvað að stíga núna um áramótin. Ég vil líka nefna í þessu samhengi að ég gerði breytingar á reglugerð um áramótin varðandi börn örorkulífeyrisþega. Áður var það þannig að til þess að foreldrar yrðu ekki fyrir skerðingum þurftu börn þeirra, þ.e. eldri en 18 ára, að vera í fullu námi fram til 26 ára aldurs, en núna er það skilyrði ekki lengur fyrir hendi, það er nóg að vera í hlutanámi. Þetta eru lítil skref sem ég nefni hér en þetta eru skref í rétta átt og við munum taka stærri skref á næstu árum því að þetta er forgangshópur.
Forseti. Stríðið í Úkraínu hófst fyrir mörgum árum. Í raun má rekja það til febrúar 2014 þegar Janúkóvítsj var kosinn burt af úkraínska þinginu. Þá var Krímskagi innlimaður og upplýsingastríð Rússa hófst. Það hefur verið kallað ýmsum vægari nöfnum en stríð en það er nauðsynlegt að kalla hlutina réttum nöfnum og aðgerðir Rússa gegn Úkraínu og mörgum öðrum löndum er ekkert annað en upplýsingastríð. Það er til ítarleg skýrsla, kennd við Mueller í Bandaríkjunum, sem sýnir án nokkurs vafa víðtæka árás Rússlands á kosningar í Bandaríkjunum árið 2016. Sú árás fór aðallega fram á samfélagsmiðlum, Fésbók, gagnvart almennum borgurum. Árásirnar voru víðtækar og náðu, m.a. með hjálp fyrirtækja eins og Cambridge Analytica, til Brexit, kosninga á Ítalíu, Keníu, Nígeríu, Mexíkó, Brasilíu, Indlandi, Ungverjalandi og Malasíu. Við vitum þetta út af opinberum rannsóknum og vegna ýmiss gagnaleka. Við vitum að bæði fyrirtæki og ríki hafa stundað víðtækar njósnir og árásir gagnvart almennum borgurum. Við vitum af stafrænum stríðsrekstri Rússa. Við vitum líka að varnir okkar hérna á Íslandi eru ekkert sérstaklega góðar, kannski af því að við höfum ekki tekið þessi mál nægilega alvarlega og kannski líka vegna þess að varnaraðgerðir hafa frekar snúist gegn almennum borgurum en í vörn fyrir þá. Stríð Rússa gagnvart Úkraínu nær líka til okkar því að stríðsvettvangurinn er ekki bara á landi, hann er líka stafrænn. Þótt ekki sé endilega hægt benda beint á stafrænar árásir Rússa á Ísland er hægt að benda á slíkar árásir gagnvart Bandaríkjunum. Og þar sem samstarf NATO nær til stafrænna árása og fjarskipta vil ég spyrja ráðherra fjarskipta: Hvernig er verið að efla varnir almennra borgara á Íslandi gegn netárásum í ljósi allsherjarstríðs Rússlands gagnvart Úkraínu á landi og NATO í stafrænum heimi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er einn af þeim öngum stöðunnar sem uppi er í dag sem þarf sérstaklega að skoða. Við höfum auðvitað gert mjög mikið í netöryggismálum á undanförnum árum og tekið stór skref til að efla varnir okkar á þeim sviðum. Við höfum núna sett sérstaka netöryggisstefnu ríkisins um net- og upplýsingaöryggi þar sem verður mörkuð sérstök aðgerðaáætlun í hinum ýmsu aðgerðum sem við þurfum að fara í til að tryggja öryggi borgaranna betur þegar kemur að netöryggi í heild sinni. Við erum að vinna sérstaklega í því þar sem við þurfum að gera enn betur vegna þessarar stöðu og höfum sett saman sérstakt teymi í ráðuneytinu og erum í samstarfi við utanríkisráðuneytið varðandi það. Þetta er yfir höfuð mjög stór áskorun, eins og hv. þingmaður nefnir, en ég er viss um að allt það sem við höfum gert undanfarin ár til að styrkja þessar varnir muni skipta okkur og borgarana máli. Ég veit líka að betur má ef duga skal.
Forseti. Þetta stafræna stríð hefur varað í átta ár. Það eru til nýleg dæmi um að þingmenn hafi lent í ákveðnum stafrænum árásum, líka innbrotum á stafrænan hátt. Þá veltir maður fyrir sér hvernig aðgerðir stjórnvalda eru að skila sér í auknum vörnum, ef ekki gagnvart þingmönnum þá a.m.k. gagnvart almennum borgurum. Við erum að tala um árás á NATO. Hvað þýðir það í samhengi þess samstarfs sem við tökum þátt í? Þetta er ekkert léttvægt mál í samhengi þess sem er að gerast síðan í raunheimum, á landi. Við erum í varnarsamstarfi sem nær líka til stafrænna samskipta.
Virðulegi forseti. Það er samtal á milli CERT-IS, ríkislögreglustjóra og utanríkisráðuneytisins um stöðu mála núna frá degi til dags og það eru reglulegir stöðufundir vegna þessa ástands og plan um að upplýsa netöryggisráð um gang mála. CERT-IS er netöryggissveit Fjarskiptastofu. En það er auðvitað mikilvægt að þetta samstarf virki betur og það er búið að gera núna sérstakt plan um mjög skilvirkt samstarf forsætisráðuneytisins sem fer fyrir þjóðaröryggisráði, öryggis- og varnarmálaskrifstofu sem er undir utanríkisráðuneytinu, míns ráðuneytis um netöryggismál og dómsmálaráðuneytisins um netglæpi. Það samstarf sem við höfum gengið í, m.a. í Eistlandi, sem og sú netöryggissveit sem við höfum sett á fót í utanríkisráðuneytinu mun vonandi skila sér í því að við stöndum mun betur að vígi en áður. Auðvitað eru áskoranir núna á hverjum degi og mikilvægt að taka stöðuna á því.
Virðulegur forseti. Það var með sanni sérstakt að stíga inn í Hofburg-höllina í Vínarborg á fimmtudaginn á fund í ÖSE-þinginu hafandi fengið þær fréttir um morguninn að eitt ÖSE-ríki hefði hafið allsherjarárás inn í annað. Ég sat um 2 m frá úkraínska þingmanninum sem hélt hjartnæma ræðu. Hann lýsti því hvernig þingmenn í Úkraínu væru að vopnavæðast og hvernig þingmenn ætluðu út á götur til að berjast fyrir sjálfstæði sínu. Hann bar fram ákall um aðstoð, ákall um vopn, um fjármuni og mannúðaraðstoð. Sem betur fer hafa aðgerðir vestrænna ríkja stigmagnast á síðustu klukkustundum og síðustu dögum og eru núna meiri en við höfum nokkru sinni séð áður frá lokum síðari heimsstyrjaldar. En mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um samstöðu innan NATO-ríkjanna. Hvernig er hljóðið núna í NATO og megum við ekki gera ráð fyrir því að þessi innrás Pútíns hafi einmitt þveröfug áhrif frá því sem hann ætlaði sér? Munum við ekki einmitt sjá varnarbandalagið NATO stækka til austurs? Ég heyrði það á máli við kollega mína í Finnlandi og Svíþjóð að þar væri aukinn stuðningur við inngöngu í NATO. Á hæstv. forsætisráðherra von á því að við fáum innan tíðar umsóknir frá Finnlandi og Svíþjóð og að NATO muni jafnvel svara ákalli Úkraínu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það sem við getum verið algerlega sammála um er að það hefur verið mjög mikil samstaða bæði innan Atlantshafsbandalagsins, sem hv. þingmaður nefnir hér, og Evrópusambandsins. Við höfum auðvitað verið í miklu samráði við Evrópusambandið, Ísland og Noregur, um þær efnahagsaðgerðir sem gripið hefur verið til. Þær aðgerðir voru líka til umræðu á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins, mikil samstaða var um þær aðgerðir og það liggur algjörlega fyrir að þetta eru miklu harðari efnahagslegar refsiaðgerðir en við höfum áður séð. Þær snúast um það í raun og veru að opna augu rússneskra stjórnvalda fyrir þeirri stöðu að þessi hernaður er óásættanlegur. Hann er algjörlega óásættanlegur í samfélagi þjóðanna og þess vegna grípum við til þessara hörðu efnahagslegu refsiaðgerða sem ég tel að við sjáum í raun nú þegar bera með sér að hafi haft ákveðin áhrif. Við heyrum að tónninn er hugsanlega eitthvað aðeins að breytast af því að þetta er ekkert smáræði sem hefur verið gert, hvort sem horft er til orkumarkaðarins, fjármálamarkaða, rússneska seðlabankans, SWIFT-greiðslnanna eða allra þeirra einstaklinga sem þarna eru undir. Þá hef ég ekki nefnt lokun lofthelginnar, sem hefur líka verið ákveðin í samráði landa, sem og réttindi um vegabréfsáritanir. Ég vil segja það af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um vini okkar, Finna og Svía, að leiðtogar þessara ríkja voru á leiðtogafundinum og á honum var samþykkt að það yrðu aukin samskipti núna fram undan vegna þeirrar stöðu sem er uppi í álfunni. Þessir leiðtogar hafa auðvitað áður setið leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins og hvað sem verður þá tel ég að samstarfið milli Atlantshafsbandalagsins og þessara ríkja sé mjög þétt.
Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Viðbrögð Rússa og Hvít-Rússa á ÖSE-fundinum voru, eins og víða í alþjóðasamfélaginu, þau að þeir halda því hreinlega fram að þetta hafi verið nauðsynlegar aðgerðir til að koma í veg fyrir þjóðarmorð Úkraínumanna á Rússum. Það er náttúrlega þvílík helber vitleysa sem engin alþjóðastofnun eða fjölmiðill hefur getað staðfest. En þetta eru viðhorf rússneskra og hvítrússneskra þingmanna. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra að því hvort komið hafi til tals að herða refsiaðgerðir gegn Hvíta-Rússlandi og hvort ekki séu raunverulegar áhyggjur af því að Rússar muni einfaldlega nota Hvíta-Rússland til að komast gegn þeim hörðu refsiaðgerðum sem settar hafa verið á landið. Að lokum langar mig að spyrja hvort ekki sé komin ástæða til þess að Alþingi Íslendinga álykti sérstaklega þar sem við fordæmum innrás í Úkraínu, krefjumst þess að vopn verði lögð niður, að mannréttindi verði virt og að alþjóðalög séu ávallt virt.
Herra forseti. Ég get tekið undir hvert orð hjá hv. þingmanni þegar hún ræddi mögulega ályktun Alþingis því að þetta er auðvitað undirstaðan í því sem íslensk stjórnvöld eru að segja, það er að virða alþjóðalög, það er að virða mannréttindi og það er að leggja niður vopn. Ég vil segja af því hv. þingmaður spyr sérstaklega um Hvíta-Rússland eða Belarús að þvingunaraðgerðir sem tilkynnt var um 5. og 23. febrúar beinast einnig gegn einstaklingum í Belarús sem studdu við árás Rússlands í Úkraínu. Í dag var tilkynnt um breytingu á gildandi þvingunaraðgerðum gegn Belarús þar sem 27 einstaklingum og sjö lögaðilum var bætt á lista yfir þau sem sæta þvingunaraðgerðum, þannig að þvingunaraðgerðir gegn Belarús hafa verið gagnvart einstaklingum og lögaðilum. Við höfum talað fyrir því. Við höfum líka talað fyrir því að fara inn í SWIFT-kerfið eins og svo var ákveðið að gera af því að við teljum að það sé gríðarlega mikilvægt að ná raunverulegum árangri með þessum refsiaðgerðum, að þær bíti í raun og veru og hafi þau áhrif að Rússar láti af hernaði.
Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er voru gerðir kjarasamningar á almennum vinnumarkaði vorið 2019 sem kallaðir hafa verið lífskjarasamningarnir. Svo fylgdu í kjölfarið samningar við stéttarfélög á opinberum vinnumarkaði. Við gerð þeirra kjarasamninga lofaði ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fjölmörgum aðgerðum sem grípa skyldi til til að létta undir með launafólki og halda frið á vinnumarkaði. Ein af þessum aðgerðum sneri ekki beinlínis að efnahagsaðgerðum eða öðru slíku heldur hafði augun á framtíðarumhverfi vinnumarkaðarins þar sem því var heitið að stjórnvöld og heildarsamtök á vinnumarkaði myndu vinna saman að gerð grænbókar um framtíðarumhverfi kjarasamninga og vinnumarkaðsmála og að slík grænbók yrði lögð fram á Alþingi til umfjöllunar áður en nokkrar stefnumarkandi ákvarðanir yrðu teknar. Sagðar voru fréttir af því haustið 2020, í nóvember minnir mig, að stofnuð hefði verið þriggja manna nefnd mætustu einstaklinga sem hóf störf við að undirbúa grænbókina og ræða við aðila vinnumarkaðarins, bæði atvinnurekendur og stéttarfélögin, um umfjöllunarefni grænbókarinnar. Eins og þingheimur vísast veit þá á grænbókin að taka á því hver eru áherslumálin, um hvað þarf að fjalla, skilgreina umfjöllunina og taka hana svo lengra með þátttöku Alþingis og yrði á endanum síðan að einhvers konar stefnumarkandi plaggi ef allt gengur eftir. Nú hefur lítið spurst til vinnu grænbókarnefndarinnar svokölluðu um hríð og ég geri mér grein fyrir að ýmis önnur verkefni hafa kannski verið ofar á blaði hjá Stjórnarráðinu. En mig langar til að nota tækifærið hér og inna hæstv. forsætisráðherra eftir því hvað líði störfum þessarar nefndar um framtíðarumhverfi kjarasamninga og vinnumarkaðar. Og ef það er þannig, eins og ég hef haft á tilfinningunni um hríð, að ekkert sé að gerast í málinu, þá kannski greini ráðherra hv. Alþingi frá því hvers vegna það er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að setja málefni vinnumarkaðarins hér á dagskrá. Það veitir nú ekki af. Það er alveg hárrétt, og ég ætla ekkert að endurtaka það sem hv. þingmaður fór yfir, að ég skipaði þessa nefnd um gerð grænbókar á haustmánuðum 2020 og vinna hennar hófst í nóvember það ár. Eins og hv. þingmaður fór hér yfir þá átti hún að fjalla með dálítið breiðum hætti um umgjörð á íslenskum vinnumarkaði, skoða löggjöf, regluverk og breytingar á vinnumarkaði, m.a. í tengslum við tæknibreytingar sem ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á. Það var leitað samráðs við heildarsamtök á vinnumarkaði, auk þess sem fulltrúar frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og embætti ríkissáttasemjara komu að þessari vinnu. Strax í upphafi var kallað eftir efni og áliti aðila vinnumarkaðarins um helstu viðfangsefni og álitamál í tengslum við þau. Það er skemmst frá því að segja að það komu mjög takmörkuð viðbrögð við þessum óskum. Stórir aðilar lýstu miklum efasemdum um þetta verklag. Það þyrfti að gefa þessari vinnu mun meiri tíma en áætlað var. Samtalið þyrfti að eiga sér stað á vettvangi formanna heildarsamtaka, forystufólks, stjórnvalda áður en hægt væri að taka það lengra. Það sem við höfum gert til að hlusta á þessar raddir er að við höfum litið til vettvangs þjóðhagsráðs. Eins og hv. þingmaður þekkir var þjóðhagsráð aðila vinnumarkaðarins, stjórnvalda og Seðlabankans fyrst sett á laggirnar 2016 en í tengslum við lífskjarasamninga var hlutverk þess endurskoðað og útvíkkað fyrir breiðari aðkomu og sjónarmið innan ráðsins. Þannig hefur þjóðhagsráð í raun orðið að einhverju leyti vettvangur þessarar mikilvægu umræðu. Þar sitja formenn stjórnmálaflokka sem aðild eiga að ríkisstjórn hverju sinni, ætíð forsætisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, forystufólk Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, BSRB, Kennarasambandsins, Samtaka atvinnulífsins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Seðlabankans. Það er skemmst frá því að segja að það hafa verið haldnir mjög tíðir fundir í þjóðhagsráði og á árunum 2020 og 2021 voru haldnir mjög margir aukafundir vegna Covid. Það er auðvitað rétt sem hv. þingmaður segir hér að vissulega tók heimsfaraldur að einhverju leyti yfir þau verkefni sem við vorum að vinna með aðilum vinnumarkaðarins, en við höfum líka verið að ræða á vettvangi þjóðhagsráðs ýmis þau atriði sem segja má að skipti máli fyrir umgjörð vinnumarkaðarins. Á síðasta fundi okkar ræddum við til að mynda hlutverk ríkissáttasemjara og hvaða umbótum er hægt að ná fram í kjaraviðræðum. Þar var kallað eftir frekari tölfræði og frekari gögnum, til að mynda þegar kemur að því að meta tímann sem líður frá því að samningar losna og þar til sest er við samningaborð. Það hefur verið gagnrýnt að við séum með allt of marga samninga sem hreinlega klárast áður en sest er að samningaborðinu, svo dæmi sé tekið. Við höfum líka verið á vettvangi þjóðhagsráðs að ræða efnahagsmálin og stöðu þeirra, sem er auðvitað sérstök að loknum heimsfaraldri eftir umfangsmiklar efnahagsaðgerðir, hvernig skuli halda áfram, og einnig húsnæðismál. Og það var eftir umræður á vettvangi þjóðhagsráðs sem ég ákvað að setja af stað framhaldsátakshóps um húsnæðismál. Fram undan eru fundir um afkomuöryggi, almannatryggingar, atvinnuleysistryggingar, stuðning við barnafjölskyldur, sí- og endurmenntun og tengsl hennar við vinnumarkaðinn og ekki síður andlega heilsu á vinnumarkaði. Það má segja að á þessum vettvangi hafi aðilar vinnumarkaðarins sett á dagskrá þau atriði sem þeir meta mikilvæg fyrir umgjörð vinnumarkaðsmála. Og ef ég ætti að reyna að miðla því hér hver áherslan er þá myndi ég segja að það sé mjög mikill þungi í því að vilja ræða vinnumarkaðsmálin í samhengi við velferðarmál í breiðum skilningi þess orðs, þ.e. ekki bara stuðningskerfin okkar heldur líka það sem lýtur að framhaldsfræðslu, vinnumarkaðsaðgerðum, hreyfanleika á vinnumarkaði og öðru slíku. Svo ég dragi þetta saman í mjög stutta samantekt þá höfum við tekið þessi mál upp til fyrstu umræðu, getum við sagt, á vettvangi þjóðhagsráðs og ég vonast til þess að sú umræða muni svo skila sér í framhaldsvinnu þar sem það var alveg ljóst að aðilum fannst grænbókarvinna ekki getað farið af stað nema hún hefði verið rædd á þessum vettvangi áður. Við þurfum eiginlega bara að meta stöðuna eftir því sem þessari vinnu okkar á vettvangi þjóðhagsráðs vindur fram.
Forseti vill minna á að á fyrirspurnafundi sem þessum þá geta aðrir þingmenn en ráðherrar og málshefjendur tekið til máls einu sinni í eina mínútu.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að í þingsal skuli koma þessi mál sem skipta svo miklu máli og hafa svo mikil áhrif, bara upp á framtíðarstöðu okkar sem samfélags en ekki síður stöðu almennings í landinu, með hvaða hætti við nálgumst kjarasamninga sem skipta máli. Hæstv. forsætisráðherra nefnir hér að launþegahreyfingar vilji ræða kjarasamninga samhliða velferðarmálum og það er auðvitað bara skiljanlegt. Hér er sýknt og heilagt verið að ræða að við þurfum að búa til eitthvað sem heitir íslenskt vinnumarkaðsmódel í einhverju samhengi við norrænt vinnumarkaðsmódel. En það gerist aldrei vegna þess að við upplifum allt annan veruleika hvað stöðugleika varðar á Íslandi sem ekki er til staðar á Norðurlöndum. Þar býr fólk við ákveðinn stöðugleika og það er ekkert hægt að ætlast til þess að launþegahreyfingar semji um eitthvað á meðan umgjörðin og undirstöðurnar eru ekki í lagi.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að við fáum tækifæri til að ræða vinnumarkaðsmál og ég held að við ættum reyndar að taka sérstaka umræðu um þau. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði hér á undan, það eru ákveðnar grundvallarundirstöður í íslensku samfélagi sem þarf að laga til þess að menn og fólk geti sest að samningaborðinu með reisn og nokkuð mikilli vitneskju um að hægt sé að vinna að einhverju stabílu módeli, sem ég tel mikilvægt að við förum að flytja okkur yfir í, að við förum úr þessum vinnumarkaðslíkani sem hefur gilt hér í áraraðir, áratugi. Við sjáum ekki síst núna þegar við erum komin í verðbólgu og vextir eru á uppleið, að það er þörf fyrir stöðugleika í vinnumarkaðsmálum sem aldrei fyrr, ekki síst fyrir almenning í landinu. En auðvitað er það fróðlegt og ég hefði gjarnan viljað fá að heyra hér hvaða boðskap forsætisráðherra og ríkisstjórnin ætlar að fara með inn í kjaraviðræður, t.d. varðandi aðkomu ríkissjóðs. [[Forseti hringir.]]Mun ríkisstjórnin gera t.d. kröfu um að kjarasamningar samræmist efnislega verðbólgumarkmiðum ríkisstjórnarinnar? [[Forseti hringir.]]Það er mikilvægt fyrir okkur sem hér erum að vita um slíka afstöðu og nálgun.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það að það er mikilvægt að við ræðum þessi mál hér þó að ég hafi almennt verið á því að það eru aðilar úti á markaði sem eiga að semja og við sem þing eigum ekki að taka þátt í því. En þetta umhverfi virðist vera svo séríslenskt. Á Norðurlöndunum eru almennt fyrirliggjandi nýir kjarasamningar þegar samningar renna út eða í 90% tilfella. Hér er það núll. Það gerist bara ekki að það sé nýr kjarasamningur á borðinu þegar kjarasamningur rennur út og það er auðvitað eitthvað sem við verðum að breyta. Ég veit að ríkisstjórnin hefur haft ákveðið ákvæði um þetta í sínum sáttmála og hér er vísað í í undirbúningsvinnu fyrir það, þannig að ég held að það sé svo sannarlega mikilvægt að við ræðum þessi mál og komumst niður á einhvern sameiginlegan flöt hvað það varðar. En þetta er ekki mál sem við ein getum ákveðið hér heldur snýst þetta um samstarf. Þetta snýst um samstarf þeirra sem eru úti að semja og þá er mjög mikilvægt að verkalýðshreyfingin komi að borðinu og við sameinumst öll um mikilvægi þess að við höfum hér kjarasamninga sem almennt gilda til lengri tíma og við höfum meiri fyrirsjáanleika í vinnumarkaðsmálum.
Forseti. Það er alveg rétt sem komið hefur fram hérna, að við erum með dálítið brotið vinnumarkaðsmódel. Ég tel að eina leiðin til að laga það sé að fá ákveðið akkeri, ákveðinn fastan grundvöll í kjaraviðræður hérna á Íslandi sem næst einungis með því að við séum sammála um kaup og kjör þeirra stétta sem sinna grunnstoðum landsins; í menntakerfinu og í heilbrigðiskerfinu. Þá dugar ekki að stjórnvöld sendi t.d. hjúkrunarfræðinga endurtekið í gerðardóm, aftur og aftur. Það býr ekki til grundvöll að neinni samstöðu um neitt á vinnumarkaðinum. Þannig að við þurfum að byrja þar, með víðtækri samstöðu um það hver laun þessarar stétta eiga að vera sem allir aðrir geta miðað sig við.
Frú forseti. Ég þakka fyrir innlegg hv. þingmanna í þessa umræðu og fyrir svör forsætisráðherra. Ég verð að viðurkenna að það hryggir mig eilítið að grænbókarferlið skyldi hafa strandað með þessum hætti. Ég geri mér grein fyrir að það skiptir máli að taka þessa umræðu á vettvangi þjóðhagsráðs. En hitt er ferli þar sem verið er að safna hugmyndum og álitamálum og reyna að búa til samstöðu um framtíðina og það er miður ef við getum ekki unnið þannig. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra beiti sér fyrir betra samtali við verkalýðshreyfinguna um það, m.a. vegna þess að það er risastór kjaralota fram undan á næsta eina og hálfa ári, kannski tveimur árum, og hana þarf að undirbúa. Hér er vísað til kjaralíkansins eða vinnumarkaðslíkansins í nágrannalöndunum. Þar virðist fólk bæði kunna á klukku og dagatal og þar er unnið eftir ákveðnum föstum leikreglum sem er ekkert mjög flókið að koma sér saman um. En það þarf auðvitað að koma sér saman um þær. Ég veit að fulltrúar launafólks hafa kannski ekki alveg sömu hugmyndir um það og fulltrúar atvinnurekenda en þá skiptir einmitt svo miklu máli að koma fólki saman í samtalið og finna leiðina í gegn af því að úrlausnarefnin sem bíða okkar eru fjölmörg, ekki bara - sem er ekkert bara - að semja um kaup og kjör fyrir öll stéttarfélög í landinu. Við erum með húsnæðismálin, risavaxið velferðarmál sem er í fullkomnu óefni og komið hefur fram í máli forseta ASÍ að er aðalmálið fyrir komandi kjaraviðræður. Við erum t.d. með lífeyrismálin og lífeyristökualdur á borðinu sem þarf að ræða og verður að takast í almennu samtali á milli aðilanna. Við eigum ólokið verkefnum eins og því mikilvæga verkefni sem fylgdi samningnum um jöfnun lífeyrisréttinda á milli almenna og opinbera markaðarins, að jafna kjör milli markaða. Allt þetta hefur legið í láginni allt of lengi og ég vil brýna forsætisráðherra til að setja þessi mál á dagskrá.
Frú forseti. Það er náttúrlega ekki hægt að koma hér upp og tala um þessi mál hafi legið í láginni því að eins og ég fór hér yfir þá hefur þjóðhagsráð verið mjög virkt og raunar má segja að síðasta ríkisstjórn og sú sem nú situr hafi beitt sér af mjög miklum krafti í vinnumarkaðsmálum. Ég get talið það upp: Hér var lagt niður kjararáð, hér var stofnuð kjaratölfræðinefnd, hér var endurskipað þjóðhagsráð með útvíkkuðu hlutverki. Gefin var út mjög yfirgripsmikil yfirlýsing í tengslum við lífskjarasamninga, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, þar sem boðaðar voru aðgerðir og við þær staðið velflestar. Ég get nefnt húsnæðismálin. Þriðjungur þeirra íbúða sem byggður var nýr hér í fyrra og hittiðfyrra kom til vegna aðgerða stjórnvalda, þ.e. með auknum stofnframlögum við almennar íbúðir og nýjum hlutdeildarlánum. Ég get rætt hér um lengingu fæðingarorlofs, ég get rætt um þriggja þrepa skattkerfi o.s.frv. Allt sprettur þetta m.a. úr samtali stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins. En stjórnvöld smíða ekki nýtt vinnumarkaðslíkan. Það gera aðilar vinnumarkaðarins og hv. þingmaður, sem fyrrverandi formaður heildarsamtaka launafólks, þekkir mjög vel tregðu verkalýðshreyfingarinnar sérstaklega til að koma inn í samtalið um grænbókina. Við verðum bara að segja þá hluti eins og þeir eru. Þar var gríðarleg tregða hjá heildarsamtökum launafólks og það er þannig að samtal verður að eiga sér stað með vilja þeirra sem taka þátt í því. Ég þvinga engan til samtals. Ég hef hins vegar á vettvangi þjóðhagsráðs sett þau mál á dagskrá sem stjórnvöld vilja ræða, sem verkalýðshreyfingin vill ræða, sem atvinnurekendur vilja ræða, og ég hef ekki gefist upp á því samtali, aldrei nokkru sinni. Það þekkir hv. þingmaður mjög vel frá sinni fyrri tíð. Ég trúi því einlæglega að öflugt samtal þessara aðila sé liður í öflugu samfélagi og hluti af öflugri samfélagsgerð er sterk verkalýðshreyfing, gott samtal aðila vinnumarkaðarins við stjórnvöld og þetta mikilvæga samspil sem ég nefndi hér áðan um velferðarkerfi og vinnumarkaðslíkan. Ég hef ekki gefist upp á því samtali þótt ég taki það kannski í auknum mæli á öðrum vettvangi en til stóð þegar til grænbókarvinnu var stofnað.
Virðulegi forseti. Fyrsta spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra snýr að því hvernig ráðherra hyggist bregðast við þeim áhrifum sem hækkandi verðbólga hefur á verðtryggðar skuldbindingar heimila og hvort komi til greina að setja þak á þau áhrif eða leiðrétta, líkt og fordæmi eru fyrir. Leigusamningar eru langflestir verðtryggðir og þegar hefur leiga hækkað um tugi þúsunda hjá fjölmörgum. Ég vona að hæstv. ráðherra ætli ekki að reyna að bjóða þessum heimilum upp á að halda því fram að meðaltöl sýni að launakjör þessara heimila hafi batnað svo gríðarlega að hér sé engra aðgerða þörf. Það er ekki raunveruleikinn sem þessi heimili búa við og þau vita betur. Ég frábið mér tal um skjól verðtryggingar á erfiðum tímum og að greiðslubyrði lána hækki ekki, því að það er beinlínis rangt. Vextir verðtryggðra lána munu hækka eins og vextir annarra lána og afborganir þeirra því hækka. En að auki mun 30 millj. kr. lán bæta heilum 7 milljónum við sig á lánstímanum bara út af þessu eina ári. Það er hár kostnaður að sitja uppi með vegna þessa eina árs og þessi hækkun upp á heilar 7 millj. kr. miðast við að verðbólga hækki ekki frekar á árinu, sem allt stefnir þó í. Önnur spurning snýr að því hvernig ráðherra hyggst sjá til þess að þær vaxtalækkanir sem þegar hafa komið fram af hálfu Seðlabanka Íslands skili sér að fullu til neytenda. Vaxtalækkanir Seðlabankans skiluðu sér ekki nema að nokkru leyti til neytenda en hækkanir hans skila sér hins vegar alltaf að fullu. Hvernig hyggst hæstv. fjármálaráðherra taka á þessu misræmi eða finnst honum bara allt í lagi að bankarnir geti alltaf hagað málum sér í hag á kostnað neytenda? Þriðja spurningin snýst um hvort ráðherra telji koma til greina að grípa til aðgerða fyrir heimilin vegna þeirra vaxtahækkana sem virðast vera í uppsiglingu, svo sem með því að setja þak á vexti húsnæðislána eða leiðrétta fyrir hækkun þeirra líkt og fordæmi eru fyrir. Síðan þessi spurning var lögð fram hafa vaxtahækkanir þegar orðið og aðgerðaleysi ráðherra við vaxtahækkunum bankanna, sem eru þegar komnar yfir það sem samið var um í lífskjarasamningunum, segir sína sögu og veitir kannski svar við þessari spurningu. En engu að síður væri gott að fá það staðfest hvort það séu bankarnir sem ráða mestu um afkomu þjóðarinnar og hvort ríkisstjórnin beygi sig undir ákvarðanir þeirra sem enginn hefur kosið til að fara með svo mikil völd. Fjórða spurningin er hvort ráðherra telji koma til greina að bregðast við þeim fordæmalausu aðstæðum sem heimsfaraldurinn hefur skapað, með aðgerðum til að tryggja að enginn þurfi að missa heimili sitt af þeim orsökum. Það á enginn að þurfa að missa heimili sitt vegna afleiðinga Covid-19. Það minnsta sem ríkisstjórnin getur gert er að létta þeim áhyggjum af fólki og lofa því að einstaklingar og fjölskyldur verði varin gegn heimilismissi í stað þess að setja það í hendur bankanna, enda er það uppskrift af hörmungum, eins og nýleg dæmi sanna. Í raun má segja að þessar spurningar snúist um hver stjórni þessu þjóðfélagi; kjörnir fulltrúar eða bankarnir sem enginn hefur kosið.
Virðulegur forseti. Eitt af meginmarkmiðum Seðlabanka Íslands er að verðbólgan sé sem næst 2,5% á tólf mánaða grundvelli. Sveiflur í efnahagslífinu leiða þó til þess að verðbólgan sveiflast í kringum þetta markmið. Þróttmikill efnahagsbati og erfiðleikar í aðfangakeðjum heimsins hafa leitt til hækkunar verðbólgu á alþjóðavísu. Þessi alþjóðlega þróun ásamt hækkun húsnæðisverðs hafa drifið áfram verðbólgu sem er nú ríflega 6%. Þegar litið er til samevrópsks mælikvarða á verðbólgu er hún engu að síður svipuð á Íslandi og annars staðar í Evrópu og það gildir þessi misserin og reyndar svona að jafnaði. Hvað varðar leiguverðið sérstaklega er árshækkun þess nú 3% eða nálægt verðbólgumarkmiði. Þetta er það sem mælingarnar sýna okkur. Í ljósi sögunnar er eðlilegt að Íslendingar óttist verðbólgu. Hins vegar þarf að hafa í huga að umgjörð efnahagsmála hefur gjörbreyst til hins betra á undanförnum árum. Þótt verðbólgan hafi hækkað er hún mun lægri en í kjölfar fyrri efnahagsáfalla. Allar spár gera ráð fyrir að verðbólga lækki á ný á næsta ári. Kaupmáttur heimilanna hefur vaxið þrátt fyrir faraldurinn og spár gera ráð fyrir enn frekari kaupmáttarvexti. Þetta á sérstaklega við um þá tekjulægri, en nefna má að breytingar stjórnvalda á tekjuskattskerfinu hafa bætt hag þess hóps sérstaklega. Þá er rétt að hafa í huga að skuldir heimilanna eru nú meira en þriðjungi lægri, í hlutfalli við ráðstöfunartekjur, en fyrir áratug síðan. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli, að skoða hverjar ráðstöfunartekjurnar eru og bera það saman við skuldirnar og greiðslubyrði þeirra. En ef við skoðum þetta í hlutfalli við landsframleiðslu þá eru skuldir heimilanna hvergi lægri á Norðurlöndunum en hér. Þá hafa heimilin nú val um lánaform og geta flest með einföldum hætti flutt lán milli tegunda og lánveitenda. Í því samhengi má nefna að einungis helmingur útistandandi húsnæðislána er verðtryggður, sem er veruleg breyting frá því sem áður var. Staða heimilanna er allt önnur og betri en í kjölfar fyrri efnahagsáfalla. Ríkisstjórnin mun áfram leggja mikla áherslu á að verðbólga haldist lág og stöðug, en það gengur best með ábyrgri stjórn ríkisfjármála sem stuðlar að stöðugleika, fremur en að ýta undir þenslu og verðlagshækkanir. Undanfarið höfum við tekið stór skref í samræmi við tillögur í hvítbók um fjármálakerfið. Neytendum hefur til að mynda verið gert kleift að flytja sig með lágmarkstilkostnaði á milli lánastofnana. Í lögum um fasteignalán hefur verið sett hámark á uppgreiðslugjald sem er 0% í tilfelli lána með breytilegum vöxtum og eykur verulega samkeppni á milli lánastofnana. Að auki hefur stimpilgjald af lánaskjölum verið fellt niður og bankaskatturinn lækkað mikið, m.a. til að stuðla að lægri fjármagnskostnaði heimilanna. Með þessum aðgerðum hafa stjórnvöld stuðlað að heilbrigðu fjármálakerfi sem ætti að tryggja betur að þær breytingar á vöxtum sem Seðlabankinn ákvarðar skili sér til heimilanna, enda höfum við aldrei í okkar hagsögu haft hagstæðari húsnæðisvexti en undanfarin ár. Samkeppni á íbúðalánamarkaði virðist hafa aukist talsvert, og aukin hagkvæmni í bankarekstri skilað sér til neytenda, en vaxtamunur innlána- og útlánavaxta banka, sem er einn mælikvarði á þetta, hefur ekki verið lægri í um áratug. Þótt stýrivextir hafi farið hækkandi, eftir að hafa lækkað meira en fordæmi eru fyrir, eru allar líkur á að vextir verði áfram lágir í sögulegum samanburði. Í því samhengi er rétt að benda á það sem fram hefur komið hjá peningastefnunefnd, að aukið vægi óverðtryggðra íbúðalána sé tilefni til að taka varfærnari skref í vaxtahækkunum en ella. Það er þess vegna fátt sem bendir til þess að þróun vaxta á húsnæðislánum muni kalla á víðtækar eða almennar mótvægisaðgerðir af hálfu stjórnvalda. Að lokum. Í upphafi faraldursins buðu bankarnir og lífeyrissjóður í samráði við stjórnvöld upp á greiðsluhlé á íbúðalánum. Raunin varð sú að færri þurftu á því úrræði að halda en óttast var og engin merki eru um að greiðsluerfiðleikar heimila hafi aukist mikið frá því fyrir faraldurinn. Hins vegar er mikilvægt að fylgjast áfram vel með þróun mála. Þess vegna fagna ég þessari áherslu hjá hv. þingmanni sem ég tel að sé til fyrirmyndar og skipti miklu máli. Við verðum að fylgjast mjög vel með þessari stöðu. En þeir einstaklingar sem glíma við fjárhagsvanda geta lagt fram umsókn um aðstoð hjá umboðsmanni skuldara. Sú stofnun leitar lausna fyrir viðskiptavini [[Forseti hringir.]]með eins mildum úrræðum og hægt er og greiðsluaðlögun er eitt af þeim. Reynslan af þessari aðstoð er góð og eins og staðan er núna er ekki að sjá þörf fyrir önnur úrræði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu því að ég held að það sé alltaf mikilvægt að við tölum um efnahagsmálin hér í þessum sal og hvaða áhrif þau hafa á heimilin í landinu. Ég hef sagt það hér áður að í upphafi kórónuveirufaraldursins hafði ég verulegar áhyggjur. Ég hafði verulegar áhyggjur af því að við værum að sigla inn í ástand sem væri kannski sambærilegt og það sem við lentum í eftir bankahrunið. En það hefur kom mér ánægjulega, ja, kannski ekki á óvart, en það hefur verið ánægjulegt að sjá það hvað aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa skipt miklu máli og hvað við höfum náð fljótt upp dampi aftur sem gerir það að verkum að það er kannski ekki það sem ég hef mestar áhyggjur af núna. En verðbólga er í eðli sínu eitthvað sem við þurfum alltaf að hafa augun á og áhyggjur af og kannski akkúrat núna hefur maður mun meiri áhyggjur af því sem er að gerast úti í heimi og hvaða áhrif það kann að hafa á efnahagshorfur hér heima svo og auðvitað á efnahag heimilanna í landinu.
Forseti. Hér hefur verið talað um að verðbólgan sé innflutt. Það var hrakið mjög fljótt þegar bent var á það að vísitala neysluverðs hefur aðallega hækkað út af húsnæðisliðnum. Vísitala neysluverðs hefur hækkað um 9% frá því að faraldurinn hófst en um 10–12% ef við skoðum þá undirliði sem varða matvæli, samgöngur og húsnæði, þannig að þau sem eyða öllum sínum tekjum í þessa liði búa við miklu hærri verðbólgu en flestir aðrir sem hafa hærri ráðstöfunartekjur. Mér finnst dálítið óþægilegt þegar talað er um að við séum í rauninni með mjög lágar skuldir í samanburði við önnur lönd því að við höfum upplifað á sama tíma gríðarlega eignasöfnun af því að húsin hafa einfaldlega orðið verðmætari. En mig langar að fá aðeins skýrar fram hvort verið er að tala hérna um nettó- eða brúttóskuldir eða hvernig það er, því að það skiptir máli. Eins og þetta þróaðist fyrir hrun þá var það þannig að þegar bólan síðan sprakk þá hrúguðust skuldirnar vegna of hás íbúðaverðs ofan á þá sem tóku allt of há lán út af húsnæðisbólunni.
Frú forseti. Ágæt umræða hjá þingmanninum hér á undan mér. Um hvað erum við að tala, hvaða mengi? Við vitum að á síðustu tíu árum, áratug, hafa vextir sjálfsagt aldrei verið lægri á Íslandi og þá er kannski spurning hvernig á að takast á við málið; eigum við að gera það sértækt fyrir ákveðna hópa eða altækt fyrir allt mengið? Eins og hefur komið fram í þessari umræðu hefur eignastaða Íslendinga í húsnæði aldrei verið sterkari og lánshlutfallið miðað við eignastofninn með því lægsta sem hefur þekkst í landinu áratugum saman, gott ef hlutfallið hefur nokkurn tímann verið jafn gott. Þarf þá ekki að tala aðeins sértækara um það sem þarf að fást við? Síðan getum við tekið umræðu um stefnu Reykjavíkurborgar með lóðaskorti og annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og víða um landið, hvort hún sé rétt, og hvernig við byggjum upp byggingargeirann til að sinna framboðinu. Ég held að þetta sé áhugavert efni og við þurfum að taka svolítið ákveðinn hluta málsins betur fyrir í þessari umræðu.
Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin og öðrum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Ég er ein af þeim sem sat í vanda í mörg ár, alveg fram til 2019, út af eftirmálum hrunsins, fyrir utan það að hafa horft í augun á ansi mörgum sem lentu í því að missa heimili sín eftir hrun. Ég vil byrgja brunninn áður en nokkur dettur ofan í hann. Það er of seint að grípa inn í þegar fólki er vísað á umboðsmann skuldara, sem var eina lausnin sem var í boði eftir hrun. Ég ætla bara að segja það hér að það er lausn sem virkar ekki. Hún virkar engan veginn. Þar fór fólk í einhvers konar greiðslustöðvun og svo sat það uppi með allan pakkann þegar það fékk á endanum höfnun hjá umboðsmanni skuldara með vöxtum, vaxtavöxtum, dráttarvöxtum og mjög oft í verri stöðu en það var áður. Ég hef stundum tekið þannig til orða að hlutverk umboðsmanns skuldara hafi verið að matreiða fólk fyrir bankana og segja því hvað það mátti ekki gera. Það gæti bara borðað hafragraut alla daga vikunnar nema kannski pulsur á sunnudögum. Það var það sem umboðsmaður skuldara gerði. Þetta var ekki gott úrræði og ég vil með öllum ráðum koma í veg fyrir að svoleiðis staða komi upp aftur. Hvaða mengi er þetta? Það geta ekki allir skipt yfir í óverðtryggð lán þó að þeir myndu vilja það. Það eru mjög margir sem geta það ekki. Þeir fá ekki greiðslumat fyrir það eins og staðan er. Þeir geta það ekki og við höfum mælt fyrir því hér að fólk fái að gera það. Því var hafnað. Ókei, þá komum við að þessum alþjóðlegu áhrifum og húsnæðisliðnum. Hvers vegna er verið að hækka vexti þegar verðbólgan er að stórum hluta innflutt? Það er nú eitt. Og annað er: Af hverju er húsnæðisliðurinn ekki tekinn út úr vísitölunni? Það eitt og sér myndi bjarga gríðarlega miklu. Við erum að tala um fólk sem á í verulegum erfiðleikum og þó að talað sé um að leiga hafi hækkað um 3%, og til séu einhverjar tölur um það, þá er það staðreynd að leiga hefur í mörgum tilfellum hækkað um tugi prósenta.
Virðulegi forseti. Það er kannski aðalatriðið hér að þegar við skoðum heilt yfir stöðu heimilanna þá er hún sterk. Hún er sterk vegna þess að ráðstöfunartekjurnar hafa vaxið og verðbólga hefur undanfarin misseri verið lág. Vextir hafa verið mjög lágir og við höfum gert umbætur á húsnæðislánamarkaði og bara í fjármálastarfsemi á Íslandi sem leiða til þess að neytendur njóta mun betri kjara. Þetta skiptir máli vegna þess að þegar við stöndum frammi fyrir þeim göllum eða ókostum sem verðbólguskot hefur í för með sér þá skiptir það öllu hver staða heimilanna er. Hér var því velt upp hvort verg staða væri sú sem ég var að vísa til áðan eða hvort þetta væri hrein staða heimilanna. Ég var einfaldlega að bera skuldirnar saman við ráðstöfunartekjur heimilanna, sem er það sem á endanum skiptir kannski hvað mestu máli, hvaða hlutfall af ráðstöfunartekjum fer í að þjónusta húsnæðislán. Þar er staðan bara býsna sterk og hún er sömuleiðis sterk gagnvart mælikvörðum eins og landsframleiðslu. En ég tek auðvitað undir með þeim sem segja að það eru fáir sem velta því fyrir sér hvað þeir sjálfir skulda í húsinu sínu sem hlutfalli af landsframleiðslu. Það er eflaust mjög sjaldgæft. En aðalatriðið er samt það að eins og staðan er í dag þá sjáum við ekki skýr merki um aukin vanskil í fjármálakerfinu. Og hækkun á húsnæðisverði og aukin verðbólga, hærri vextir en við höfum notið undanfarin tvö, þrjú ár, gefa ástæðu kannski fyrst og fremst til þess að huga að fyrstu íbúðakaupendum, þeim sem enn eiga eftir að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Það er fólkið sem maður er kannski einna helst að hugsa um og þar virðist vera mikill markaðsbrestur á framboðshliðinni.
Forseti. Samkomulag um rannsóknir á nýjum flugvelli í Hvassahrauni var undirritað 29. nóvember 2019. Í þeim samningi er gerð grein fyrir hinum ýmsu rannsóknum sem þarf að vinna fyrir árslok 2024 en á fyrstu tveimur árum verkefnisins á hins vegar að klára ákveðnar rannsóknir til að hægt sé að leggja mat á frekara framhald þess. Þau tvö ár eru nú liðin og eðlilegt að spyrja um framhald verkefnisins. Spurningar sem eru settar fram í fyrirspurninni eru: 1. Hvernig miðar undirbúningi og framkvæmdum við nýjan flugvöll samkvæmt samkomulagi ríkis og Reykjavíkurborgar frá 2019? Hafa rannsóknir verið fjármagnaðar? Það var búist við 100 milljónum frá hvorum samningsaðila. Hvenær er von á niðurstöðum? 2. Hvers konar rannsóknarniðurstöður myndu teljast neikvæðar og gera flugvöll í Hvassahrauni óæskilegan? Voru þau viðmið sett áður en rannsókn á flugskilyrðum hófst? 3. Ef ákvörðun væri tekin um byggingu nýs flugvallar, hversu langan tíma tæki sú framkvæmd? Hér hafa heyrst ansi stórar áratölur og í samanburði við framkvæmdir á flugvöllum í öðrum löndum er það dálítið lengri tími en þar heyrist. Miðað við að fyrsta fasa rannsóknarinnar ætti að vera lokið, hefur ráðherra fengið einhverja kynningu á frumniðurstöðum og gefa þær eitthvað til kynna um framhald verkefnisins? Miðað við hagræna frumathugun Rögnunefndarinnar er nefnilega um að ræða 100–150 milljarða kr. samfélagslegan ábata á verðlagi dagsins í dag af því að byggja flugvöll í Hvassahrauni. Það munar nú um minna fyrir landsmenn. Ábatinn væri enn meiri ef spítalinn hefði ekki verið byggður við Hringbraut heldur á aðgengilegri stað fyrir bæði höfuðborgarbúa og íbúa landsbyggðarinnar, sem dæmi. Metið er að heildarferðatími þeirra sem væru að fara í sjúkraflug myndi lengjast um u.þ.b. tíu mínútur, sem myndi núllast út ef spítalinn hefði verið byggður á aðgengilegri stað. En það er kannski allt í lagi því að það er alls ekkert ólíklegt að það þurfi bara að byggja nýjan spítala þegar þessari framkvæmd í Hvassahrauni á að ljúka miðað við þann fjölda ára sem maður hefur heyrt að taki að byggja þennan flugvöll. Þegar allt kemur til alls þá eru þessar auka tíu mínútur væntanlega engar, enda eru líka til fleiri lausnir til að stytta slíkan tíma en endilega þarna. En sá hluti sem snýr að þeim ferðatíma er ekki nema einhver örfá prósent, 2–4%, af heildarferðatíma sjúklinga. Augljósa spurningin hlýtur því að vera að ef hagrænar væntingar eru svona gríðarlega jákvæðar, um 2–3 milljarðar á ári ef maður tekur það niður á ár, hvers vegna hefur þetta verkefni tafist jafn mikið og raun ber vitni?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta stóra mála upp svo að við eigum möguleika á að fjalla um það hér. Það er rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að fyrir nokkrum árum lá fyrir ávinningur af mjög mikilli stærðargráðu, upp á 150 milljarða, í skýrslum viðurkenndra aðila. Mér fannst málið þá þess eðlis, það væri það hagkvæmt eða mikill ávinningur af því fyrir þjóðarbúið, að við yrðum að skoða alla hluti gaumgæfilega og almennilega og geta svarað þessu. Ég hef ekki fengið endanlegar skýrslur um þetta allt saman en í ljós hefur komið að þessi ávinningur er ekki fyrir hendi, enda voru menn þarna að bera saman epli og appelsínur eins og oft gerist. Þegar menn fara að bera saman raunverulega hluti þá er ávinningurinn ekki eins mikill. Ég vil líka segja að rannsóknirnar í heild sinni, eins og hv. þingmaður var að vísa til að væri skipt í tvennt að stóru leyti, hafa í raun gengið býsna vel. Ég kem kannski aðeins inn á tímalínuna í því undir lokin. Varðandi spurningar hv. þingmanns þá hafa rannsóknirnar verið fjármagnaðar þannig að hvor aðili um sig, ríkið annars vegar og Reykjavíkurborg hins vegar, leggur að jöfnu til fjármagn til rannsókna og þær hafa verið innan þeirra marka sem við settum og það sem um hefur verið samið. Rannsóknirnar standa enn yfir og þær eru af margvíslegum toga. Veigamestar eru veðurmælingar sem hófust í ársbyrjun 2021. Það er ætlað að þær standi yfir til ársloka á þessu ári, þ.e. verði alveg tvö heil ár. Hins vegar er mat á náttúruvá sem stóð til að yrði unnið á síðasta ári en verður unnið á þessu ári af hálfu Veðurstofunnar og í framhaldinu verður unnið úr rannsóknargögnum og áætlað er að niðurstöður liggi fyrir í síðasta lagi um mitt ár 2023. Það liggur ekki fyrir ákvörðun um hvort af gerð flugvallarins verður þar sem grundvallarrannsóknum er ekki lokið og það væri ekki mjög skynsamlegt að hefja framkvæmdir áður en slíkum rannsóknum lýkur. Slíkar ákvarðanir hafa því auðvitað ekki verið teknar. Varðandi rannsóknarniðurstöður, hvort viðmið hafi verið sett áður um það hvers lags niðurstöður teldust jákvæðar eða neikvæðar, þá er stutta svarið: Já, viðmiðin eru sett fyrir fram, þau eru þekkt, til að mynda nýtingarstuðull. Í samkomulaginu er lögð áhersla á að áætla nýtingarstuðul flugvallarins í samanburði við þá flugvelli sem fyrir eru á suðvesturhorninu og viðmiðið er að flugvöllurinn í Hvassahrauni verði jafn góður eða betri en Reykjavíkurflugvöllur. Það kemur fram í samkomulaginu og þar eru nýtingarstuðlar á bak við. Helsta áhyggjuefnið þegar rannsóknir hófust var ókyrrð í lofti eða flugkvika og því hefur verið lögð áhersla á að meta hana. Síðan, eins og allir þekkja hófst eldgos í Fagradalsfjalli sem hefur aukið vægi náttúruvár í umræðunni. Lokaspurning er kannski þessi: Ef allt þetta yrði nú jákvætt og talið yrði hagkvæmt og skynsamlegt, miðað við viðmiðin og nýtingarstuðla og annað, að fara í þessar framkvæmdir, hversu langan tíma tæki það? Miðað við reynslu af undirbúningi stærri framkvæmda má búast við að skipulagsbreytingar geti tekið um tvö ár að lágmarki. Umhverfismat á þessari framkvæmd hefur verið talið taka á milli fimm til átta ár, hönnun um tvö ár og framkvæmdir með útboðsferli um sex til átta ár. Samanlagt gæti tíminn því orðið 15–20 ár. Það er sambærilegur tími miðað við reynslu erlendis af verkefnum af svipuðum toga. Auðvitað er í einhverjum tilvikum samtímis hægt að vinna einhver af þessum verkefnum. En stóra myndin er þessi: 15 ár, kannski 12 eða 13 ár og upp í 20 ár, þ.e. til 2035 eða 2040 sirka ef við erum að horfa á þetta í dag. Tímalínan við rannsóknirnar er sú að þeim hefur fyrst og fremst seinkað vegna þessarar náttúruvár, vegna eldgosa og jarðskjálfta sem hafa verið, þannig að Veðurstofan hefur einfaldlega ekki treyst sér til þess að klára það verkefni en bæði veðurrannsóknir og flugrannsóknir hafa verið í fullum gangi.
Frú forseti. Þetta er stórt og mikilvægt mál og mikilvægt að halda uppi umræðu um það. Ástæðan fyrir því að farið var að tala um Hvassahraunsflugvöll á sínum tíma var sá möguleiki að hægt væri að stækka hann upp í fullbyggðan alþjóðaflugvöll. Það er grunnforsendan, að þetta haldist í hendur, þú byggir innanlandsflugvöll og getur síðan stækkað hann upp í alþjóðaflugvöll. Það er forsendan fyrir því að farið var að ræða um Hvassahraun á sínum tíma. Bessastaðanesið - sú hugmynd datt út vegna þess að ekki var hægt að stækka hann upp í alþjóðaflugvöll. Þess vegna datt hann út. En sem innanlandsflugvöllur er það möguleiki sem hefur í sjálfu sér aldrei verið skoðaður vegna þess að honum var hafnað í ákveðnu ferli í öllu þessu. Það verður að halda svolítið tímalínunni og samhengi hlutanna. Jafn góður eða betri kostur en Vatnsmýrin - það þekkjum við og við eigum eftir að fá niðurstöðuna. Þessi 15–20 ár, eins og hæstv. ráðherra kemur inn á, eru þekkt vítt og breitt um hinn vestræna heim í svona ferli þannig að ein mínúta í svona máli er stuttur tími.
Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra nefndi töluna 150 milljarða í því samhengi að byggja flugvöll í Hvassahrauni. Ég held að sú tala geti hækkað verulega, a.m.k. í 200 milljarða. Ég hef ekki verið talsmaður þess yfir höfuð að flytja Reykjavíkurflugvöll, en ef svo færi að það væri nauðsynlegt þá teldi ég að innanlandsflugið ætti að fara suður til Keflavíkur og við ættum að byggja þar upp þá aðstöðu sem þarf til þess. Ég held að það sé mun hagkvæmara og skynsamlegra. Þar er okkar alþjóðaflugvöllur og öll sú aðstaða sem þarf. Ég legg sérstaklega áherslu á það sem kom fram í máli ráðherra að það liggur ekki fyrir mat á náttúruvá, sem hefur náttúrlega breyst heilmikið núna á einu ári, það er rétt ár síðan gosið hófst. Páll Einarsson, okkar virti jarðvísindamaður, hefur einmitt minnst á að nú sé kominn sá tími á Reykjanesskaganum að við megum búast við eldsumbrotum næstu áratugina ef ekki næstu árhundruð, þannig að ég held, þar sem nú liggur fyrir þessi skýrsla um mat á náttúruvá, að þar verði breyttar forsendur. Það er mín skoðun.
Virðulegi forseti. Já, það er mikilvægt að miklar rannsóknir fari fram þegar mikil fjárfesting og breyting er gerð. Hér var talað um veður og náttúruvá. En svo eru náttúrlega umhverfismatið og skipulagsmálin eftir þannig að við erum að tala um 50 ár. Það er búið að taka 20 ár að fá að leggja eina straumlínu þarna. En mig langar þá að snúa þessu við og segja að ábatinn af þessu - það hefur margt breyst frá því að þessi nefnd fór af stað. Nú erum við með alþjóðaflugvöll í Keflavík. Þar er ríkið búið að gera rammaskipulag á sínu svæði, Kadeco-svæðinu, við Ásbrú, upp á 40.000 manna byggð. Þá þurfum við kannski ekki að fá allt Vatnsmýrarsvæðið undir íbúabyggð heldur getum við bara byggt á landi ríkisins á Ásbrú þar sem stærstu vinnustaðir landsins eru, Isavia, Icelandair, Bláa lónið o.fl., í næsta nágrenni. Ég held að við ættum að fara að skoða þessi mál um innanlandsflug og alþjóðaflug út frá réttum forsendum miðað við veruleikann í dag.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu í þessu samhengi. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan að við værum að tala um 15–20 ár þar til flugvöllur í Hvassahrauni yrði bær til notkunar. Sjálfur er ég nú mikill efasemdarmaður um að það sé yfir höfuð nokkurt vit í að halda þessum rannsóknum áfram, en látum það liggja á milli hluta. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér skilyrði í Vatnsmýrinni, á Reykjavíkurflugvelli, til þessa tíma. Nú liggja fyrir rannsóknir hollensku geimferðastofnunarinnar um skert rekstrarhæfi vallarins á grundvelli byggðar á Valssvæðinu svokallaða og mikill varúðartónn hefur verið sleginn varðandi uppbyggingu í Skerjafirðinum sem gæti haft veruleg áhrif á rekstrargetu flugvallarins í Vatnsmýrinni strax á næstu árum. Við horfum til 15–20 ára framkvæmdatíma á þessum velli sem er mögulega hugsaður til að koma í staðinn fyrir völlinn í Vatnsmýri. Hver sér hæstv. ráðherra fyrir sér að verði staða innanlandsflugsins komi sú staða upp [[Forseti hringir.]]að flugvöllurinn í Vatnsmýrinni verði ekki rekstrarhæfur lengur vegna þess að búið verður að þrengja svo mjög að honum?
Forseti. Eins stórt mál og þetta er þá er þetta samt hluti af miklu stærra vandamáli. Það er í raun skortur á heildarsýn í því hvernig bæði samgöngur á landi og samgöngur í flugmálum eigi að þróast á næstu áratugum með tilliti til t.d. heilbrigðisöryggis. Það er að mínu mati óásættanlegt að það sé ákveðinn flöskuháls í Reykjavík fyrir öryggi vegna Landspítalans, að allir þurfi nauðsynlega að koma hingað í ákveðnar öryggisaðgerðir. Það ætti að sjálfsögðu að vera dreifðari áhætta hvað það varðar út af því að við búum í mjög miklu veðurofsalandi, eins og við höfum séð nú í febrúar. Ég kalla eftir því, af því nú er búið að stofna hérna innviðaráðuneyti og það á að ná öllu saman og gera allt skilvirkara, að við fáum plan á borðið um það hvernig þetta á eftir að virka, ekki bara til 5 og 15 ára eins og í samgönguáætlun heldur einmitt með tilliti til skýrslu um langtímahorfur í efnahagsmálum, sem fjármálaráðuneytið gefur út, varðandi mannfjöldaþróun, varðandi stefnu stjórnvalda um það hvernig byggð á að þróast víðs vegar um landið. Hvar verða alþjóðaflugvellir úti um allt land? Hvar verður neyðarþjónusta vegna heilbrigðismála úti um allt land með tilliti til þeirra tenginga? Þetta mál er einn hluti af því sem varðar suðvesturhornið. Það er rosalega mikilvægt að skýr stefna sé um það hvert verið er að fara. Það er ekki tækt lengur að það sé flugvöllur í Vatnsmýrinni. Það er ekki tækt að sjúkrahúsið sé við Hringbraut, það er það bara ekki. Þrengingarnar eru of miklar, hafa verið heillengi og við höfum vitað það heillengi. Við höfum vitað það frá upphafi þessarar aldar en samt var ekki farið eftir því þannig að á næstu árum eða áratugum [[Forseti hringir.]]þurfum við að teikna upp heildarmyndina af þessu [[Forseti hringir.]]til þess að hægt sé að framkvæma eitthvað sem heitir byggðastefna á Íslandi.
Frú forseti. Ég vil jafnframt þakka hv. þingmönnum fyrir að taka með málefnalegum hætti þátt í þessari umræðu. Það er rétt, sem einn þingmaður nefndi, að þessir 150 milljarðar voru ávinningur við alþjóðaflugvöll og þeirri tölu hafði verið fleygt fram hér fyrir nokkrum árum. Það var ástæðan fyrir því að ég setti þessa vinnu í gang í upphafi síðasta kjörtímabils, ég vildi ekki vera sá ráðherra sem skoðaði ekki hvort við ættum möguleika á að fá 150 milljarða ávinning, samfélagið. En kostnaður við uppbygginguna er hins vegar miklu meiri, eins og annar hv. þingmaður kom hér inn á. Hann er miklu meiri, það sem búið er að skoða. Hann er ekkert ósvipaður tvöföldun á uppbyggingunni í Keflavík. Það er rétt að hægt er að skoða skipulagið, ég kem aðeins inn á það hér á eftir. Varðandi fyrirspurnina um skilyrðin í Vatnsmýrinni þá er það alveg skýrt að í þessu samkomulagi skal Reykjavíkurborg viðhalda sama rekstraröryggi og á núverandi flugvelli. Ef Skerjafjarðarhugmyndirnar raska því þarf einfaldlega að stöðva þær, þær þurfa að bíða. Það liggur fyrir, nema einhverjar mótvægisaðgerðir séu til, ef það væri þannig. Þessu þarf bara að svara og það er í vinnslu og mun skýrast. Ég er sammála þeim sem hóf umræðuna; stóra myndin er auðvitað að horfa á þetta í 30–50 ára skipulagi í öllum þessum þáttum og þannig höfum við verið að vinna þetta, þannig höfum við verið að hugsa þetta og þannig höfum við verið að undirbúa samgönguáætlun og flugstefnu og þessa stóru mynd, eins og með Sundabrautina, um það hvort Sundahöfnin verði þarna til næstu 50 eða 70 ára. Þannig að ef ég má sletta, frú forseti: „Be my guest“, ég er tilbúinn í þessa umræðu og ég hef lengi verið tilbúinn í hana. Hún tengist umræðu um íbúaþróun hér á þessu svæði og þróun sveitarstjórnarstigsins og meginflutningsleiðanna. En við erum að ræða þetta, bæði í samgönguáætlun og flugstefnu, og það er hugsunin á bak við þá stefnu.
Virðulegi forseti. Fyrir rúmum tveimur árum síðan undirrituðu sveitarfélög höfuðborgarsvæðisins og ríkið svokallaðan samgöngusáttmála. Sáttmálinn inniheldur fögur fyrirheit um það sem áttu að vera umfangsmestu samgönguframkvæmdir sögunnar til að flýta úrbótum á höfuðborgarsvæðinu. Þar skuldbinda aðilar samkomulagsins sig til að flýta tilteknum framkvæmdum í Reykjavík og fyrirspurn mín til hæstv. innviðaráðherra snýr að þeim. Spurningarnar eru skýrar og einfaldar og ég vonast til að fá skýr og einföld svör. Það er engin þörf á flækjum og málalengingum þegar ég er bara að spyrja um stöðu á framkvæmdum: Er búið að bæta umferðarljósakerfi og snjallvæða umferðarljósin okkar, aðgerð sem átti að ráðast í þegar í stað? Hvað með gatnamót við Bústaðaveg og gatnamótin við Breiðholtsbraut sem átti að ljúka á árinu 2021? Hver er staðan á þeim gatnamótum, sem sett voru í forgang vegna hárrar slysatíðni? Hver er staðan á uppbyggingu Keldnalands? Hún er á lista yfir flýtiframkvæmdir og áhugavert að fá svör við því, ekki síst í ljósi stöðunnar á fasteignamarkaðnum í Reykjavík. Hefur leiðarkerfi Strætó verið bætt frá því samkomulagið var undirritað? Markmið sáttmálans er að auka öryggi, bæta samgöngur, minnka tafir og draga úr mengun og það er ríkið sem fjármagnar hann að langstærstum hluta. Það er ríkið sem borgar brúsann. Ég lagði fram þessa fyrirspurn til hæstv. ráðherra sem þingmaður Reykvíkinga, ekki síst til að hvetja hann til þess að hafa öflugt og virkt eftirlit með því að Reykjavíkurborg standi við samkomulagið. Það fer nefnilega ekki fram hjá okkur sem búum í Reykjavík að þessar framkvæmdir eru ýmist ekki hafnar eða komnar mjög skammt á veg þrátt fyrir að þeim hafi átti að vera lokið á síðasta ári.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa margþættu fyrirspurn. Ég ætla að reyna að komast í gegnum hana á þessum fimm mínútum. Ég hjó þó eftir að þingmaðurinn hafði þau orð uppi að þessar framkvæmdir ættu að vera, eða áttu að vera, svo vitnað sé orðrétt til, en staðreyndin er sú að þær bæði eru og verða mestu framkvæmdir sem framkvæmdar hafa verið hér á Suðvesturhorninu. Varðandi umferðarljósin má segja að snjallvæðing umferðarljósa hafi í raun hafist árið 2007 og í dag er rúmlega helmingur umferðarljósa á höfuðborgarsvæðinu með miðlæga stýringu og er unnið að því núna í þessu verkefni að tengja öll umferðarljós. Árið 2020, við upphaf samgöngusáttmálans, fór fram greining á núverandi umferðarljósakerfi og rekstri þess, auk þess sem metnir voru kostir og gallar mismunandi umferðarljósakerfa, m.a. vegna gagnrýni sem var tekin upp í þinginu. Niðurstaða úttektarinnar var að kerfið sem hefur verið innleitt á síðustu árum er gott og einnig sú tækni sem það byggir á. Því var lagt til að haldið yrði áfram á sömu braut og áhersla lögð á að nýta betur þá möguleika sem núverandi kerfi býr yfir. Einnig ætti að leggja áherslu á að þróa stefnu með skýrum markmiðum, skilgreina mælikvarða og ferla til að mæla árangur, meta þörf á mannafla, efla samvinnu veghaldara, þ.e. Vegagerðarinnar og sveitarfélaga. Í framhaldinu var stofnaður samstarfshópur Vegagerðarinnar, Reykjavíkurborgar og SSH um umferðarljós og stýringar og honum falið að gera aðgerðaáætlun um hvernig ná mætti betri árangri með umferðarljósastýringu á höfuðborgarsvæðinu. Fyrstu verkefni samkvæmt aðgerðaáætluninni eru nú í vinnslu og snúa þau að því að skilgreina stefnu og markmið ásamt úrbótaverkefnum og einstaka gatnamótum. Markmið vinnunnar er í anda sáttmálans, þ.e. að stuðla að greiðari samgöngum og auknu öryggi í umferðinni og ég fékk ágæta kynningu á þessu verkefni fyrir jól. Það virðist vera í þokkalegu ferli. Um stöðuna á breytingu gatnamóta Reykjanesbrautar og Bústaðavegar er það að segja að Vegagerðin og Reykjavíkurborg vinna að frumdrögum að breyttri útfærslu þessara gatnamóta sem snúa að því að breyta núverandi gatnamótum í gatnamót með vinstri beygju af Reykjanesbraut inn á Bústaðaveg á brú. Ekki verður hins vegar hægt að taka vinstri beygju af Bústaðavegi inn á Reykjanesbraut sem aðeins er hægt að gera utan annatíma í dag. Eftir breytingar verða því ekki umferðarljós á þessum stað á Reykjanesbraut. Vinna við frumdrögin er langt komin en hluti vinnunnar felst í því að útfæra legu borgarlínu á Reykjanesbraut frá Mjódd að Vogabyggð. Þá er ferlið við mat á umhverfisáhrifum hafið með undirbúningi á tillögu að matsáætlun. Gert er ráð fyrir að for- og verkhönnun ásamt mati á umhverfisáhrifum ljúki á næsta ári og í framhaldinu verði framkvæmdin boðin út, þ.e. á næsta ári. Varðandi Arnarnesveg og Breiðholtsbraut og gatnamótin þar hófst forhönnun á útfærslu þeirra gatnamóta um mitt ár 2021 og lauk í nóvember síðastliðinn. Nú er unnið að hönnun framkvæmdarinnar og er gert ráð fyrir að henni ljúki bara á næstu dögum, vikum. Kópavogur og Reykjavíkurborg eru með sameiginlegt deiliskipulag fyrir Arnarnesveg í kynningu. Gert er ráð fyrir að deiliskipulagsferlinu ljúki núna í vor og í framhaldinu verður framkvæmdin boðin út og er áætlað að framkvæmdir hefjist um mitt þetta ár. Með uppbygginguna á Keldnalandi, hvort hún sé hafin og ef svo er hver sé staðan á henni, þá er það þannig samkvæmt samgöngusáttmálanum að ríkið leggur Keldnalandið til Betri samgangna ohf. sem er síðan ætlað að þróa landið í samstarfi við Reykjavíkurborg og nýta afraksturinn af því til að fjármagna verkefni sáttmálans að hluta. Betri samgöngur tóku til starfa í janúar 2021 og óskaði fyrirtækið eftir samstarfi við Reykjavíkurborg um þróun og skipulag landsins. Borgin skipaði starfshóp um skipulagningu landsins 31. maí síðastliðinn og hafa Betri samgöngur frá þeim tíma unnið að undirbúningi þróunar og skipulags Keldnalands í samstarfi við Reykjavíkurborg og eftir því sem ég best veit, ég var á fundi í morgun, gengur það ágætlega. Unnið er nú að nauðsynlegum grunnrannsóknum á landinu, gagnasöfnun og greiningu sem gengur vel og í framhaldinu er áætlað að vinna rammaskipulag fyrir svæðið og deiliskipulag fyrstu uppbyggingar reita í kjölfarið. Uppbyggingin sjálf getur hafist af því starfi loknu. Ég þori ekki að fullyrða hér tímalínuna í þessum hluta. Ég verð að fá að koma inn á leiðakerfi Strætós í lokaorðum mínum en mig langar að geta þess í upphafi að samgöngusáttmálinn [[Forseti hringir.]]snýst um uppbyggingu innviða en ekki rekstur almenningssamgangna. Engu að síður er ég með upplýsingar um hvernig það hefur þróast.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu. Hér skiptir mestu máli þegar um höfuðborgarsáttmálann er rætt að skipulag og fjármögnun þurfa að tala saman og þurfa bæði að ganga upp svo að hann gangi fram. Umferðarljósastýringin var ekki að ástæðulausu sett í fyrsta forgang því að þar var hægt að ná 30% árangri í að minnka tafir sem ætti að vera ódýrasta lausnin til að ná markmiðum sáttmálans um að vera loftslagsvænn, draga úr töfum og auka flæði umferðar fyrir alla samgöngumáta og þar á meðal almenningssamgöngur. Ég verð bara að segja að það veldur mér mjög miklum vonbrigðum ef það á að fara að byggja áfram á gömlu ljósastýringarkerfi sem er eldgamalt af því að allar nágrannaborgir okkar endurnýja sitt ljósastýringarkerfisútboð á fjögurra ára fresti. Það kostar 3 milljarðar að endurnýja þetta hér, sem er ódýrasta og arðbærasta framkvæmd sem hægt er að fara í þannig að við skulum ekki byggja á gömlu kerfi.
Frú forseti. Mig langar til að þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, fyrir að hefja þessa umræðu. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir greinargóða yfirferð og skýr svör. Mér fannst tónninn í spurningum hv. þingmanns allt að því neikvæður, líkt og hún teldi samgönguuppbyggingu og samgöngusáttmála einkamál Reykjavíkurborgar. Auðvitað er ætlunin að standa við sáttmálann. Til þess þarf auðvitað að vera góð sátt við Betri samgöngur, við Vegagerðina og sveitarfélögin öll á höfuðborgarsvæðinu. En það vakti athygli mína hver svör ráðherrans voru um að tæknin til snjallvæðingar hefði þegar verið innleidd. Við vitum að staðan á breytingu á gatnamótum Reykjanesbrautar og Bústaðavegar er sú að það er beðið eftir tillögum frá Vegagerðinni og lagning Arnarnesvegar að Breiðholtsbraut er í auglýsingu. Allir þeir þættir sem hv. þingmaður er að spyrja um, [[Forseti hringir.]]og málið stendur mér líka nærri sem þingmaður Reykjavíkur, eru nú í fínasta farvegi, að mér sýnist.
Forseti. Ég var á fundi þingmanna á höfuðborgarsvæðinu í síðustu viku, í kjördæmaviku. Í máli kynnenda kom fram að þetta atriði með umferðarljósin væri dálítið ofmetið og í nýrri endurskoðun skili það ekki eins umfangsmiklum umferðarbótum og talið hafði verið og forgangurinn þar hefði því kannski breyst aðeins. Samt var kvartað undan því að fjármagnið innan samningsins væri kannski helst til lítið, dreifðist á of mörg ár og kannski þyrfti að aðlaga það eitthvað. Að öðru leyti sýnist manni framkvæmdirnar ganga nokkuð tafalaust, kannski ekki akkúrat samkvæmt áætlun en alla vega án tafa bæði frá Reykjavíkurborg og frá stjórnvöldum sem er jákvætt. Áhyggjur mínar snúa hins vegar að helmingi fjárheimildanna, 60 milljörðunum, sem eiga að koma í veggjöldum frá stjórnvöldum. [[Forseti hringir.]]Það mál er ekki sýnilegt á þingi enn og ég hef áhyggjur af því hvort það komist yfirleitt í gegnum þingið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og málshefjanda þessa góðu umræðu og mikilvægu. Það byrjar ekki sérstaklega vel, þykir mér, samstarfið sem grundvallast á samgöngusáttmálanum. Ef við horfum á stofnbrautaframkvæmdirnar, þau tvö erfiðu og flóknu gatnamót þar sem ætlunin var að ganga til verks með mislægum gatnamótum, þá hefur í báðum tilvikum verið fallið frá þeim áætlunum, bæði hvað varðar Bústaðaveg og Reykjanesbraut og Arnarnesveg og Breiðholtsbraut. Þetta þykir mér ekki góð byrjun á þessu öllu. Síðan er það spurningin, sem hefur komið á óvart hversu léttvæg svör berast við: Hvert fer umferðin ef farið verður í kjarnaframkvæmd í þessu öllu, Miklubrautarstokkinn? Ekki virðist með nokkru móti hægt að tosa út sjónarmið þeirra bestu sérfræðinga sem að málinu koma um það hvert umferðin skuli fara, því að auðvitað hverfur hún ekki eins og dögg fyrir sólu. Mínúta er knappur tími í svona umræðu en það væri áhugavert að heyra hvort hæstv. ráðherra hefur betri upplýsingar um það hvert umferðin á að fara meðan unnið verður að stokki á Miklubraut.
Virðulegur forseti. Ég tek undir þakkir til hv. þingmanns og hæstv. ráðherra, ég held að það sé mikilvægt að við ræðum málefni höfuðborgarsvæðisins. Þau verða allt of oft út undan og við höfum horft fram á algjört fjársvelti þegar kemur að framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu svo áratugum skiptir. Þess vegna fagnaði ég mjög höfuðborgarsáttmálanum. Loksins, loksins myndum við sjá raunverulegt fjármagn renna til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu og það er mikilvægt. En ég ætla að taka undir ákveðin vonbrigði varðandi ljósastýringarmálið. Ég sat einmitt fund eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hjá Vegagerðinni og ég verð að viðurkenna að það kom mér á óvart að sjá að við værum enn þá í fyrstu skrefunum í ljósastýringarmálum. Það er ekki í samræmi við þær upplýsingar sem ég fékk þegar við vorum að ræða þetta mál. Mér finnst mikilvægt að við sem þingmenn fáum betri upplýsingar um raunverulega stöðu á því máli og af hverju það er svo að bætt ljósastýring er ekki að skila jafn miklu og ráð var fyrir gert í upphafi.
Frú forseti. Kannski er sannleikur málsins sá að ljósastýringar á höfuðborgarsvæðinu geta ekkert endilega skilað miklu meira fyrir bílaumferð á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að þær hafa nú þegar verið hannaðar með þarfir einkabílsins í huga en ekki þarfir gangandi vegfarenda, hjólandi eða þeirra sem þéttbýli ætti að vera hannað út frá. Þetta er eitthvað sem var ekki rætt nógu mikið þegar samgöngusáttmálinn var gerður, sem endurspeglast í því að t.d. var ekki gert loftslagsmat á samningnum frekar en samgönguáætlun yfirleitt. En ég vil bara beina því til ráðherra að skoða frekar leiðir til að setja fólk í forgang í þéttbýlinu frekar en bílana þannig að fólk geti komist öruggt á milli staða, þurfi ekki að bíða lengi á gatnamótum vegna þess að græn bylgja gildir þar fyrir bíla með tilsvarandi aukningu á umferðarhraða og minna öryggi fyrir alla þátttakendur í umferðinni.
Frú forseti. Þegar við ræddum samgöngusáttmálann á sínum tíma var þessi umferðarljósastýring töluverður hluti af því máli. Það er því mikilvægt að upplýsa þingið, t.d. í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, ef eitthvað hefur breyst í eðli sínu varðandi umferðarljósastýringuna. Svo legg ég áherslu á það varðandi Sundabrautina, sem var hluti af því samkomulagi, þ.e. að hún kæmi inn, að það hefur síðan komið í ljós núna á síðustu vikum varðandi arðsemi framkvæmda að það er varla hægt að finna í þessu landi arðbærari framkvæmd en Sundabrautina. Og síðan eitt rétt í lokin um skipulagsmálin. Sem ungur maður, sem ólst upp í Vesturbæ Reykjavíkur, man ég að gamla Hringbrautin var full alla morgna út á Nesið og af því á kvöldin. Þetta hefur ekki breyst í 40 ár. Það hlýtur að vera lykilatriði í þessu máli að færa störfin austar í borgina nær íbúamiðju borgarinnar. Þá gætum við kannski náð einhverri skynsamlegri nýtingu til næstu áratuga til að finna einhverja lausn á málinu. Það væri að byggja upp svæðin austar í borginni til að jafna umferðina.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svörin og eins þingmönnum sem hafa tekið hér þátt. Það er meginregla í samningarétti að samninga skuli halda og mér virðist af svörum hæstv. ráðherra að Reykjavíkurborg hafi ekki gert það þegar kemur að samgöngusáttmálanum. Ég vissi það nú svo sem fyrir, verandi íbúi í Reykjavík. Ég átta mig t.d. alveg á því að það er ekkert búið að bæta umferðarljósastýringu. Ég var nefnilega ekki að spyrja um árin 2007–2019, ég var að spyrja um umferðarljósastýringu eftir undirritun sáttmálans. Ég verð að lýsa yfir smávonbrigðum með langt svar hæstv. ráðherra, að undanskildum lokaorðunum. Málið er í ferli. Og ferlið er meira að segja úrelt og gamaldags. Það er ekki hægt að sannfæra mig um það að þetta sé ferli sem eigi að taka mörg ár en við sem erum búin að bíða eftir Sundabraut í 30 ár erum öllu vön í Reykjavík. Þegar kemur að gatnamótunum þá heyrðist mér það sama vera uppi á teningnum. Ferli, ferli, ferli. Þessum framkvæmdum átti hreinlega að ljúka árið 2021. Strætó er ekki orðinn betri. Það er meira að segja búið að leggja af næturstrætó. Það er hvorki byrjað að skipuleggja né byggja upp Keldnaland sem er einmitt í bakgarðinum heima hjá mér, hæg heimatökin að fylgjast með. „Undirbúningur þróunar framkvæmdar“ hljómar eins og Sundabrautarframkvæmdin síðastliðin 30 ár. Virðulegur forseti. Ef samningsaðili vanefnir samning er einfaldlega hægt að grípa til vanefndaúrræða. Það er t.d. hægt að krefjast efnda og það er jafnvel hægt að rifta. Ríkið hlýtur að velta því fyrir sér að beita slíkum úrræðum í ljósi stöðunnar. Meiri hluti Reykjavíkurborgar getur einfaldlega ekki valið úr ákvæðum sáttmálans til að efna.
Virðulegi forseti. Ég vildi klára fyrri spurningarnar varðandi leiðakerfi Strætó og ítreka að samgöngusáttmálinn snýst um uppbyggingu en ekki rekstur. Engu að síður fylgdu auðvitað með Covid-19, sem skall á allt og alla, verulegar takmarkanir á samgangi og samskiptum almennings og þar með almenningssamgöngum. Það fylgdi auðvitað hrun í fjölda farþega í strætó með tilsvarandi samdrætti í tekjum. Ríkið styrkti engu að síður almenningssamgöngur hér á höfuðborgarsvæðinu sérstaklega um 120 milljónir á síðasta ári vegna áhrifa faraldursins, sem það gerði líka í öðrum almenningssamgöngum á landinu. Strætó hefur, eftir því sem ég fékk upplýsingar um, verið að bæta einhverjar leiðir. Akstur hófst á leið 22 í Urriðaholti í Garðabæ 2020, tíðni var aukin haustið 2021. Það sama gildir um að akstur var hafinn á nýrri pöntunarleið í Gufunesi sem og í iðnaðarhverfi í Hellnahrauni, sem er leið 26, núna í byrjun febrúar. Það sem ég vildi koma hér að er að ég er á þeirri skoðun að umferðarljósastýringarnar muni skila mjög miklu. Ég hef ekki heyrt að þær hafi verið ofmetnar. Það getur vel verið að einhverjir þingmenn hér í þessum sal hafi talið að þær myndu skila enn meiru. Ég verð að segja alveg eins og er að ég heyri að hér eru margir sérfræðingar sem telja að meira að segja þeir viti um hvað kerfið sé hannað. Ég þykist ekki vera með þá þekkingu. Ég hef setið marga fundi um það sem er verið að gera. Ég treysti þessu fólki. Við fengum bæði erlenda sem innlenda sérfræðinga til að skoða kerfið, sem er frá Siemens, sem sögðu að það væri bara í lagi. Það þarf bara að laga þetta og uppfæra þetta og það verður mjög gott. Það ferli er í gangi. Sú vinna er í gangi. Hefur hún gengið hægar en til stóð? Já, mér finnst það, hún hefði mátt ganga hraðar. Hefði uppbyggingin á stofnbrautunum og borgarlínuverkefninu mátt ganga hraðar miðað við fyrstu drög? Já, hún hefði mátt gera það. En það er bara svo margt annað sem tekur tíma í þessu ferli. Mislæg gatnamót, [[Forseti hringir.]]er hræðilegt ef þau eru ekki ef það er bæði brú og að bestu manna yfirsýn búið að hanna að þetta virki sem góða samgöngubót og [[Forseti hringir.]]örugg á einhverjum gatnamótum? Ég ætla ekki að standa hér og dæma um það. Ég ætla að halda því hér fram í lokin að við séum á býsna góðri leið með samgöngusáttmálann [[Forseti hringir.]]og hann sé í traustum höndum Betri samgangna sem ég treysti ágætlega til að þróa verkefnið áfram.
Virðulegur forseti. Múlaþing er landfræðilega langstærsta sveitarfélag landsins með fjóra byggðakjarna og umfangsmikið dreifbýli. Heilsársvegur yfir Öxi var sett fram sem ein helsta forsenda sameiningar Djúpavogshrepps við Fljótsdalshérað, Seyðisfjörð og Borgarfjörð eystri. Tryggar samgöngur og skilvirkar almenningssamgöngur eru grunnur að því að vel takist til við rekstur sveitarfélagsins. Öxi eða Axarvegur nefnist fjallvegurinn milli Skriðdals og Berufjarðar en um hann liggur stysta leiðin milli Fljótsdalshéraðs og Djúpavogs. Það tekur um klukkustund fyrir Djúpavogsbúa að komast til Egilsstaða með því að fara Öxi en ef þessi 532 m hái fjallvegur er lokaður og aka þarf firðina eða um Breiðdalsheiði lengist ferðatíminn um tæpa klukkustund, jafnvel meira ef færðin er léleg. Fyrri fyrirspurn mín til hæstv. innviðaráðherra er einföld: Hver er staðan á framkvæmdum við heilsársveg yfir Öxi? Samband sveitarfélaga á Austurlandi hefur ályktað um árabil að Axarvegur verði byggður upp sem heilsársvegur til að tryggja greiðar samgöngur innan Múlaþings allt árið um kring sem og að stytta flutningsleiðir á milli Austurlands og höfuðborgarsvæðisins. Það er þessi samtakamáttur sveitarfélaganna sem skiptir gríðarlega miklu máli og ljóst að það sinnir hagsmunum heildarinnar að framkvæmdirnar fari af stað sem fyrst. Axarvegur hefur lengi verið á dagskrá og fögur hafa fyrirheitin verið en staðreyndin er sú að áratugur hefur liðið án framkvæmda og samkvæmt kynningu Vegagerðarinnar í byrjun febrúar mun líða hið minnsta eitt ár á útboði áður en framkvæmdir kunna að hefjast og ekkert liggur fyrir um fyrirkomulag gjaldtökunnar. Þá kemur að seinni fyrirspurn minni: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að frekari samgönguúrbætur á landsbyggðinni en yfir Öxi verið gerðar í samstarfi við einkaaðila með það að leiðarljósi að flýta framkvæmdum? Ef svo er, hverjar? Nú eru í gildi lög um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir þar sem upp eru talin sex samvinnuverkefni og þar á meðal er vissulega Axarvegur sem er mikið fagnaðarefni. Í því samhengi velti ég því fyrir mér líka hvort endurskoða megi lögin með það að markmiði að fjölga verkefnum í samstarfi við einkaaðila til að flýta fleiri framkvæmdum á landsbyggðinni. Að lokum langar mig að undirstrika mikilvægi þess að framkvæmdum á landsbyggðinni sem bæta munu lífsgæði fólks og stækka atvinnu- og þjónustusvæði verði flýtt á grundvelli samstarfs við einkaaðila, líkt og segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er alveg rétt að þegar kemur að samgöngum, bættum samgöngum, og eins og eðlilegt er í sameiningum allra sveitarfélaga þar sem er verið að stækka svæðið umtalsvert, eins og raunin varð fyrir austan, þá er það ein af þeim forsendum sem menn sækja í það minnsta á ríkið. Við urðum við þessu kalli og gátum svarað því með því að fara í þessar samvinnuleiðarframkvæmdir, PPP, því að ef við værum að bera Öxi, veg í þeirri raunverulegu hæð sem hann er, saman við aðrar framkvæmdir þá hefði hann ekki verið á dagskrá á næstu árum og áratugum, þó svo að hann hafi ratað inn á einhverja samgönguáætlun, óskalista allra þingmanna, fyrir nokkrum árum. Það voru mjög mörg verkefni sem þangað fóru sem ekki eru komin á dagskrá aftur, því miður. Þannig að þetta er nú raunveruleikinn og þetta reyndi ég að gera mönnum ljóst, að til að koma þessu verkefni á einhvern annan stað svo það væri hægt að fara í þetta hraðar en ella þá yrði það að fara í þessa samvinnuleiðarframkvæmd. Mesti ávinningurinn af því að taka ákvörðun um að setja verkefni í slíkan farveg er að þeim er flýtt með þessum hætti. Það hefur verið gert og kynningarfundur vegna þessa verkefnis var haldinn í byrjun þessa mánaðar, 4. febrúar. Sá fundur er liður í undirbúningi útboðsferils sem í þessu umhverfi PPP-verkefna tekur svona langan tíma. Það er ekki neinn að seinka þeim, samanber að búið er að halda kynningarfund vegna nýrrar brúar yfir Ölfusá sem mun líka taka nákvæmlega þennan tíma og lokaútboðið verður síðan eftir eitt ár. Hornafjarðarfljótið er fyrsta verkefnið og það var einmitt haldinn kynningarfundur fyrir meira en einu ári síðan og útboðið var sirka einu ári eftir það og er núna um garð gengið. Þetta er einfaldlega hluti af samvinnuverkefni ríkis og einkaaðila, svokallað PPP- verkefni, og þannig er þetta. Útboðið er samkeppnisútboð í samræmi við lög um opinber innkaup og það tekur þennan tíma, u.þ.b. eitt ár. Það er sem sagt gert ráð fyrir að skrifað verði undir samninga um framkvæmdir í byrjun næsta árs ef allt gengur að óskum og framkvæmdatími gæti verið þrjú ár. Það er spurt hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir frekari samgönguúrbótum á landsbyggðinni með þessu sama. Þá er það þannig að fyrir þinginu lá frumvarp fyrir nokkrum árum. Þar eru sex verkefni sem samþykkt var að unnin yrðu með samstarfi við einkaaðila með þessum hætti, á grundvelli laga um samvinnuverkefni. En auk þessa vegar yfir Öxi er verið að tala um hringveg um Hornafjarðarfljót, sem er komið lengst þessara verkefna og er búið að bjóða út, hringvegur norðaustan Selfoss og brú á Ölfusá, kynningarfundur var haldinn núna 18. febrúar eða hálfum mánuði síðar en Öxi, hringvegur um Mýrdal, láglendisvegur, og jarðgöng í gegnum Reynisfjall sem eru í umhverfismati. Síðan tvöföldun Hvalfjarðarganga, sem er kannski ekki komið á dagskrá, og hins vegar Sundabraut sem hefur verið unnið ötullega að á síðustu árum og við sjáum fyrir okkur að fari í þetta ferli, sem verður reyndar enn tímafrekara vegna stærðar verkefnisins og það þýðir að á næstu fjórum, fimm árum munum við vera í umhverfismati, hönnun og undirbúningi útboðs og framkvæmdir verða síðan í kjölfarið á því og verkinu ekki lokið fyrr en kannski í kringum 2029–2031. Þannig að þetta eru þau verkefni. Til viðbótar verður skoðað, og ég er til í það, að ráðast í fleiri þjóðhagslega arðsamar flýtiframkvæmdir í samgöngum á grundvelli fjölbreyttrar fjármögnunar og samstarfs við einkaaðila eins og tilgreint er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Ég stend að sjálfsögðu við það. En ég skal viðurkenna og segja það hér að við þetta ferli hingað til hefur það valdið mér vonbrigðum hvernig fjármögnunaraðilar hafa komið með lítinn áhuga, of lítinn, og of metnaðarlitlir að þessum verkefnum vegna þess að það skiptir máli að allir leggi sig fram. Hvalfjarðargangamódelið gekk vel og við skulum taka það með okkur. Menn eiga einhvern veginn ekki að vera að henda upp alls konar hindrunum, þröskuldum að gamni sínu sem mér finnst jafnvel einstaka aðilar hafa verið að gera. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja menn til dáða því að þetta er góð aðferð til þess að flýta verkefnum eins og við erum að gera á Öxi.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu og ég þakka svör hæstv. ráðherra. Hann stal kannski spurningunni minni svona í restina, ég ætla samt að ítreka hana: Eru fjárfestarnir tilbúnir til að dreifa áhættunni með ríkinu í þessum verkefnum? Og hvað þarf þá til til að auka vilja þeirra og annað slíkt? Eins og hann benti á þá eru örugglega færri betri í samstarf um verkefni af þessu tagi en ríkið sjálft. Það er alger forsenda að fjárfestarnir, sem hafa kallað eftir því að fá að fjárfesta í innviðum, séu þá tilbúnir til þess. Ég tek því undir þetta ákall. Þá langar mig líka að spyrja: Ef við getum skipt þessu í vegi sem tengjast samfélagi okkar og svo vegi sem tengjast ferðaþjónustu beint eða öðru slíku, sem eru kannski mun aftar á samgönguáætlun ef þeir eru þar yfir höfuð, væri þá hugsanlegt að fara með ódýrari vegi þannig í þetta fjármögnunarmódel?
Frú forseti. Í þessari umræðu er gjarnan vísað til Hvalfjarðargangamódelsins sem sagt er að hafi gengið vel, en það er ekkert óumdeilt hvernig það gekk. Ríkisendurskoðun benti t.d. á að framkvæmdirnar hefðu ekki verið ódýrari en ef ríkið hefði haldið á þeim og kostnaður Spalar vegna innheimtu veggjalda, þann tíma sem það fyrirtæki starfaði, hljóp á 1 milljarði sem lagðist á notendur, bara umsýsla Spalar, og þar að auki voru greiddar 100 millj. kr. í arð út úr Hvalfjarðargangamódelinu. Svo eigum við náttúrlega annað módel sem er kannski nærtækara, sem er Vaðlaheiðargangamódelið, sem mætti segja að væri frekar víti til varnaðar en hitt þar sem kemur á daginn að þessi PPP-fjármögnun sem er í gangi þar gengur ekki upp. Þannig að ég velti fyrir mér hvort það sé ekki bara betra að við tökum samgönguframkvæmdir [[Forseti hringir.]]inn í gegnum samgönguáætlun og hendur hins opinbera þannig að það sé forgangsraðað í þágu almennings og samfélagsins en ekki eftir því hvort þær passa í eitthvert ákveðið greiðslumódel.
Frú forseti. Öxi er spennandi verkefni, styttir leiðina um 71 km og hefur mikil áhrif á byggð á svæðinu þegar það verður komið í fulla notkun. Við erum víða með þessi verkefni og ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er nauðsynlegt að skoða þetta víðar, þeir finnast víða möguleikarnir í einkaframkvæmd. Hæstv. ráðherra kom líka inn á þennan punkt varðandi lífeyrissjóðina, og kannski vonbrigði, og innviðasjóðinn sem lífeyrissjóðirnir voru að kynna fyrir nokkrum árum og maður skildi það svo að verið væri að bjóða upp í dans og svo er komið núna tilboð með Hornafjarðarfljótið sem er, að mig minnir, 21% yfir kostnaðaráætlun eða framkvæmdakostnaði. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra beint að því: Hefur hann átt samtalið við lífeyrissjóðina eftir það útboð um það sem kemur að þeirri framkvæmd og fjármögnun?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svarið og öðrum hv. þingmönnum sem til máls tóku. Já, ég er vissulega langt frá því að vera fyrsti stjórnmálamaðurinn sem berst fyrir þeim ágæta vegi og jú, það er rétt að útboð kunna að taka þennan tíma en íbúar Austurlands hafa beðið og bíða enn. Ég vil í því sambandi hvetja hæstv. ráðherra til að beita sér af krafti til að útrýma biðinni, ganga kröftuglega fram og fara í þær framkvæmdir sem lofað hefur verið á tilsettum tíma. Uppbygging Axarvegar rímar líka ágætlega við kafla í stjórnarsáttmálanum þar sem segir, með leyfi forseta: „Við munum halda áfram uppbyggingu og viðhaldi á samgöngukerfinu til að auka öryggi fólks á vegum úti, stytta ferðatíma og draga úr útblæstri í samræmi við loftslagsmarkmið.“ Auk þess þekkjum við að ferðamenn velja yfirleitt stystu leiðina svo það er mikilvægt að hún sé eins örugg og kostur er. Nú langar mig að koma aðeins inn á annan þátt í þjónustu við sameinuð sveitarfélög, en það er vetrarþjónusta á vegum sem nú gegnir veigamiklu hlutverki í samnýtingu á þjónustu sveitarfélaga sem hafa lagt kapp í að ná fram hagræðingu með þessum samlegðaráhrifum. Það er því eðlilegt og aðkallandi að vetrarþjónustan verði endurskoðuð frá grunni og það regluverk sem gildir um hana í ljósi þessara sameininga og að meira kapp verði lagt í að veita góða þjónustu þegar um er að ræða tengingu byggðarlaga við þjónustukjarna og innan sama atvinnusvæðis. Sérstaklega þarf auðvitað að taka tillit til skólaakstursleiða milli byggðarlaga, en eins og við vitum er lögbundið að börn eiga að mæta í skólann fimm daga vikunnar og vetrarþjónustan hefur bara ekki verið að sinna þessu nægilega vel. Þannig að það er ákall eftir þessu líka og ég vildi fá að koma þessu að.
Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu einnig. Varðandi ný og fleiri verkefni og jafnvel minni verður það reyndar aðeins vandasamt þar sem þetta ferli er flókið. Það tekur langan tíma. Ef verkefnin eru of lítil þá virðist áhugi aðila ekki vera nægur þannig að ég hef áhyggjur af því að það verði ekki auðvelt að segja já við ágætri spurningu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar. Það er þá út af því. Ég vil líka spyrja hv. þm. Andrés Inga Jónsson: Trúir hv. þingmaður því að Hvalfjarðargöngin væru komin ef við hefðum tekið þau í gegnum samgönguáætlun á síðastliðnum 20 árum með einu efnahagshruni og einum alheimsfaraldri? Trúir hv. þingmaður því? Vaðlaheiðargangamódelið er ekki gott, ég get tekið undir það. En Hvalfjarðargangamódelið er mjög gott. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar þá hef ég ekki átt samtal eftir útboð, en á undanförnum árum hafa mjög margir hangið á hurðinni og hvatt til þessara verka. Ég verð að segja alveg eins og er að það eru vonbrigði að sjá ekki áhuga þessara aðila raungerast í þeim framkvæmdum á verkum sem þó eru afstaðin. Svo vil ég segja við hv. málshefjanda, hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur, að ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að við þurfum að fá meira fjármagn í flýtiuppbyggingu. Við þurfum miklu meira fé í viðhald á vegakerfinu sem við erum að byggja upp og einnig í vetrarþjónustuna. Ég get sagt við hv. þingmann að öllum þeim fjármunum sem þingið mun samþykkja að setja í samgöngumál mun ég koma vel fyrir. Það er næg eftirspurn og nóg af verkefnum.
Frú forseti. Það færi nú kannski betur á því að tala hér heildstætt um málefni hafsins, sérstaklega í ljósi þess að fólk er farið að átta sig á því betur og betur að loftslagsvandinn og málefni sjávar eru bara tvær hliðar á sama pening. Hér fjöllum við aðeins um sjávarspendýrin, sem ég held samt að tengist heildarsýninni frá Íslands hálfu meira en víðast hvar, vegna þess að það má halda því fram varðandi hvalveiðistefnu stjórnvalda, að sá þvergirðingsháttur að halda í ósjálfbærar nytjar sjávarspendýra ríkisstjórn fram af ríkisstjórn hafi tafið fyrir þeirri stefnumótun sem ella hefði átt sér stað, mótun heildstæðrar stefnu sem taki saman loftslagsbreytingar, súrnun og mengun hafsins, sem og vernd líffræðilegrar fjölbreytni í takt við sjálfbæra nýtingu á lífrænum auðlindum sjávar, eins og það heitir, ef ég man rétt. En hér erum við komin til að ræða sérstaklega um sjávarspendýrin. Það er nú líka dálítið umhugsunarvert hvað við vitum lítið um þau. Áhrif hvala t.d. á nytjastofna við strendur Íslands eru lítið þekkt, áhrif hávaða og skipaumferðar neðan sjávar, lítið þekkt líka, og áhrif hvala á lífríkið í heild sinni, ekki heldur mikið þekkt. En það er hins vegar margt sem bendir til þess að hvalir gegni lykilhlutverki í því að dreifa næringarefnum um sjóinn, að fanga kolefni neðan sjávar, og það mætti jafnvel líkja eyðingu hvala við stórtæka skógareyðingu í regnskógum Amazon, svo mikil eru jákvæð áhrif hvala á loftslagsmál. Mér reiknast svo til að sennilega sé eina opinbera rannsóknin sem farið hefur fram, svona langtímarannsókn fyrir tilstuðlan opinberra stofnana, athugun á sjávarspendýrafælum, alltaf á forsendum nýtingar en ekki til að skilja náttúrunnar betur. Ég hef lagt fram tvær spurningar. Lesendur Morgunblaðsins fengu reyndar forsmekk að svari við annarri þeirra sem snýr að því hvort ráðherra hyggist framlengja heimild til veiða á langreyði og hrefnu þegar núverandi reglugerð rennur út. Mig langar bara að fá skýrt fram hver afstaða ráðherra er til þess og hvort einhugur ríki innan ríkisstjórnarinnar til þeirra mála. Og síðan, vegna þess að síðasti umhverfisráðherra fékk ekki pólitískan stuðning við að leggja fram fullburða frumvarp til heildarendurskoðunar villidýralaga, hvort ráðherra matvæla muni beita sér fyrir því að sjávarspendýr færist inn í villidýralög og verði þar á sínum rétta stað með öðrum spendýrum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og fram kemur í máli hans skiptist spurningin í tvennt. Ég myndi svo gjarnan vilja eiga lengra og ítarlegra samtal um málefni hafsins almennt og ekki síst umhverfissjónarmiðin þar. Varðandi fyrri spurninguna um heimildirnar til veiða á langreyði og hrefnu: Þegar veiðitímabilinu lýkur samkvæmt þeirri reglugerð sem nú er í gildi, eins og hv. þingmaður vísar til, þá hefur það komið fram í grein sem ég skrifaði að ég tel að við þurfum að horfa til þess hvort hægt sé að rökstyðja það efnahagslega að halda þeirri heimild opinni. Í sjálfu sér, svo að maður horfi nú bara á staðreyndir máls, er það óumdeilt að þessar veiðar hafa ekki haft mikla efnahagslega þýðingu fyrir þjóðarbúið á síðustu árum. Síðustu þrjú ár hafa engin stórhveli verið veidd en ein hrefna á árinu 2021 og bendir fátt til þess að efnahagslegur ávinningur sé af því að stunda þessar veiðar þar sem þau fyrirtæki sem hafa til þess leyfi, hafa getað veitt hval síðustu árin, hafa ekki gert það. Ef ég sem ráðherra gef mér að þau fyrirtæki sem hafa leyfi til að stunda þessar veiðar hegði sér eins og fyrirtæki gera almennt, þ.e. taki ákvarðanir á markaðslegum grunni, þá hafa þau talað býsna skýrt, bara með því að veiða enga hvali síðastliðin þrjú sumur. Þau telja því augljóslega ekki vera markaðslegar forsendur fyrir veiðunum. Ég mun láta vinna mat á mögulegum þjóðhagslegum og samfélagslegum áhrifum þessa að heimila áframhaldandi hvalveiðar á því ári sem hér er undir en það mat mun fara fram á þessu ári. Það geri ég bara á grundvelli gildandi laga og um það hefur ekki verið fjallað sérstaklega í ríkisstjórn, enda er það hluti af því sem mér ber að horfa til þegar ég er að fara að þeim lögum sem Alþingi hefur samþykkt í þessu efni. Hv. þingmaður spyr síðan um heildarendurskoðun laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, sem hafa stundum verið kölluð villidýralög. Þau, eins og hv. þingmaður veit, falla undir málefnasvið umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Með skýrslu svokallaðrar villidýranefndar er væntanlega átt við skýrslu nefndar um lagalega stöðu þessa málaflokks sem starfaði á árinu 2013 og skilaði af sér skýrslu sem unnin var fyrir þá sem hér stendur, sem þá gegndi embætti umhverfis- og auðlindaráðherra, og var útgefin í apríl 2013. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ég er orðin nokkuð langeyg eftir því að þessi lög verði uppfærð. Frá því að þessi skýrsla var gefin út hefur átt sér stað mikil þróun í málefnum sjávarspendýra. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið setti reglugerð árið 2017 um bann við hvalveiðum á tilteknum svæðum, reglugerð á árinu 2019 um bann við selveiðum og reglugerð 2021 um velferð sjávarspendýra við fiskveiðar og fiskeldi í sjó. Það er líka viðauki með reglugerð 2019 þar sem mælt er fyrir um leyfilegan heildarafla tiltekinna hvalategunda o.s.frv. Það kemur hv. þingmanni sennilega ekki á óvart er að sú sem hér stendur telur að málefni sjávarspendýra ættu almennt að heyra undir lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Það er hins vegar ótvírætt að samkvæmt gildandi lögum falla málefni sjávarspendýra, hvala og sela undir lög sem heyra undir matvælaráðuneytið, þ.e. lög um hvalveiðar hvað varðar hvali og lög um lax- og silungsveiði er varðar seli. Þá ná lög um velferð dýra líka til sjávarspendýra. Í þeirri vinnu sem mun eiga sér stað á kjörtímabilinu um áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi, og var raunar kynnt á vef ráðuneytisins og í samráðsgátt stjórnvalda í dag, er stefnt að því að leggja fram frumvarp um málefni fiskveiðistjórnunar. Þar mun gefast kostur á að taka umræðu um þessi mál almennt en afstaða mín til málsins er skýr.
Frú forseti. Það er gott að heyra að núverandi ráðherra sjávarútvegsmála hefur aðra skoðun á málinu en sá sem síðast sat í embætti. Ég spurði, fyrir tveimur löggjafarþingum, að ég held, ráðherrana tvo, sem togast á um það hvorum megin sjávarspendýrin eigi heima, út í málið. Þáverandi umhverfisráðherra vildi að sjálfsögðu, eins og allt fólk sem hefur kynnt sér greinargóða skýrslu villidýranefndarinnar hlýtur að vera sammála um, færa sjávarspendýrin undir heildstæð nútímaleg lög um villt dýr í náttúru Íslands en þáverandi sjávarútvegsráðherra sá enga ástæðu til þess. Nú vona ég að það horfi til betri vegar. Mig langar að velta því upp, og nú er ég að vísa aftur til greinarinnar sem hæstv. ráðherra birti í Morgunblaðinu um þessi mál, í kjölfar fyrirspurnarinnar, hvort ráðuneytinu hætti kannski til að skoða sjálfbærnivinkilinn of þröngt. Ráðherra talaði í greininni, ef ég man rétt, um að það lægi ljóst fyrir að veiðar á stórhvelum við Ísland væru ekki að tefla stofninum sem slíkum í hættu, að það stefndi ekkert í útdauða tegundarinnar þó nokkrir einstaklingar yrðu veiddir á hverju ári. En í ljósi þeirra upplýsinga sem hafa komið fram á síðustu árum, varðandi gríðarleg áhrif hvala á lífríki sjávar, á viðgang lífríkisins, sérstaklega í efstu lögum sjávar, þar sem fæða fiskanna verður til og kolefnisföngun þessara dýra, velti ég því upp hvort þessi þrönga nálgun sem ráðuneytið hefur oft viðhaft, varðandi meint afrán hvala á nytjategundum sjávar, sé ekki bara þröng og úreld nálgun, hvort ekki þurfi að víkka þetta.
Virðulegur forseti. Það er einkar gleðilegt að geta nú við breytingar á Stjórnarráðinu tekið til endurskoðunar uppbyggingu og samspil málaflokka í nýju matvælaráðuneyti. Meðal þess sem við höfum gert þar er að setja á laggirnar fagskrifstofu sem er þverlæg á aðrar fagskrifstofur í ráðuneytinu, þ.e. snertir bæði skrifstofu sjávarútvegs, skrifstofu landbúnaðar og skrifstofu matvæla og fiskeldis. Sú skrifstofa heitir skrifstofa sjálfbærni. Þetta er með það að leiðarljósi að umfjöllun um nýtingu landgæða og sjávarauðlinda verði að vera í samræmi við hugmyndafræðina um sjálfbæra þróun og allar hennar greinar en ekki síður með þau grundvallarsjónarmið að leiðarljósi sem við höfum undirgengist í alþjóðlegum samningum, annars vegar um loftslag, sem er auðvitað eitt af stærstu viðfangsefnum nútímans, en líka samning sem ætti að ræða meira sem er samningurinn um líffræðilega fjölbreytni og er partur af því þegar við erum að tala um nytjastofna sjávar, hvort sem það eru sjávarauðlindir, fiskur eða aðrar tegundir í sjó, en líka nýtingu landgæða. Þannig að það er mitt mat að þessi grundvallarsjónarmið eigi bara sóknarfæri í Stjórnarráðinu og undir forystu minni í matvælaráðuneytinu verða þau sannarlega hornsteinn.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra. KPMG tók nýverið saman fyrir Samtök sjávarútvegssveitarfélaga greiningu á gjaldtöku af sjávarútvegi og fiskeldi. Þar má sjá að þessar greinar skila umtalsverðum tekjum til þjóðarbúsins. Þar er líka staðfest að með auknum umsvifum undanfarinna ára hefur afdregin staðgreiðsla í fiskeldi farið vaxandi og á árinu 2019 fór hún í fyrsta sinn yfir 1 milljarð og í tæpa 1,2 milljarða á árinu 2020. Í greiningunni má einnig sjá að skipting tekna á milli ríkis og sveitarfélaga er verulega skökk og hallar þá á sveitarfélögin. Hlutdeild sveitarfélaga í heildargjaldtöku í sjávarútvegi og fiskeldi hefur verið í fiskeldi 26–29% á árunum 2016–202l, sem sagt af gjaldtöku í fiskeldinu og þá fyrst og fremst í útsvarsgreiðslum launþega. Hér þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi fiskeldis fyrir samfélögin þar sem það er stundað fyrir vestan og austan, en samfélögin sem hýsa þessa vaxandi atvinnugrein mega hafa sig öll við til að tryggja innviði sem þarf til að mæta þörfum og halda þræði í uppbyggingarferlinu. Uppbyggingin á innviðum er grundvöllur að vexti greinarinnar og sameiginlegum ábata. Fjölgun íbúa, breytt íbúasamsetning og breytt þjónusta við fiskeldi kallar á miklar fjárfestingar sveitarfélaganna og það reynir mikið á grunnstoðir þeirra, sérstaklega á þeim stöðum þar sem hefur ríkt ládeyða síðustu tvo áratugina. Því er áríðandi að tekjur af gjaldtöku í fiskeldi standi undir nauðsynlegum verkefnum þeirra sveitarfélaga sem standa næst eldinu ásamt því að tryggð verði sjálfbærni þeirra hafna og samfélaga þar sem þessi atvinnustarfsemi er stunduð. Því vil ég spyrja hæstv. matvælaráðherra í fyrsta lagi: Telur ráðherra að núverandi gjaldtökuheimildir í laga- og reglugerðaumhverfi fiskeldis, og þá sjókvíaeldis, tryggi sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað nógu skýrar heimildir til töku gjalda af eldinu? Ef ekki, hyggst ráðherra koma með skýrari tillögur að gjaldtökuheimildum? Í öðru lagi: Telur ráðherra að núverandi gjaldtökuheimildir í laga- og reglugerðaumhverfi fiskeldis, og þá sjókvíaeldis, endurspegli þann kostnað sem hvert og eitt sveitarfélag þarf að standa undir við uppbyggingu og þjónustu við sjókvíaeldi? Ef ekki, hyggst ráðherra koma með tillögur að betri gjaldtökuheimildum? Í þriðja lagi: Telur ráðherra að núverandi gjaldtökuheimildir séu heppilegar til að dreifa tekjum af sjókvíaeldi á sveitarfélögin? Ef ekki, hvaða hugmyndir telur ráðherra að séu heppilegar til að dreifa tekjum jafnar í þeim sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað? Mun ráðherra beita sér fyrir breytingum þess efnis?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Þingmaðurinn spyr fyrst um gjaldtökuheimildir og hvort þar sé sveitarfélögum tryggðar nógu skýrar heimildir til töku gjalda af eldinu og ef ekki, hvort ég sem ráðherra hyggist koma með skýrari tillögur að gjaldtökuheimildum. Síðar er spurt hvort þessar heimildir endurspegli þann kostnað sem sveitarfélögin þurfa að standa undir. Það er skýrt markmið í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar að móta heildstæða stefnu um uppbyggingu, umgjörð og gjaldtöku fiskeldis og við þá vinnu munum við leggja áherslu á tækifæri til atvinnusköpunar og mikilvægi þess að greinin byggist upp á grundvelli sjálfbærni, vísindalegrar þekkingar og verndar villtra laxastofna. Þetta er það sem okkur er falið í stjórnarsáttmála. Samkvæmt núgildandi laga- og reglugerðarumhverfi er sveitarfélögunum heimilt að innheimta sérstakt gjald af sjókvíaeldi með svonefndu aflagjaldi. Sú gjaldtökuheimild á þó aðeins við ef eldisfiski er landað í viðkomandi sveitarfélagi. Eins og málum er háttað núna er eldisfiski landað á fáum stöðum og því mörg sveitarfélög sem hafa ekki tök á því að innheimta slíkt gjald. Jafnframt hafa fyrirtæki í einhverjum tilvikum notað sláturskip sem þýðir að enginn fiskur kemur að landi og þar af leiðandi engin leið fyrir sveitarfélagið að innheimta aflagjöld. Aðrar leiðir fyrir sveitarfélögin til innheimtu gjalda eru í gegnum hefðbundna tekjustofna, svo sem útsvar. Eins geta sveitarfélög sótt um fjármagn í gegnum fiskeldissjóð en þriðjungur af gjaldtöku ríkissjóðs á grundvelli laga nr. 89/2019, um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð, rennur einmitt í þann sjóð. Í stjórnarsáttmálanum er kveðið á um að það verði mótuð heildstæð stefna um uppbyggingu, umgjörð og gjaldtöku fiskeldis. Ég hef átt góð samskipti við þau sveitarfélög sem eiga þarna ríkasta hagsmuni og fiskeldissjóðurinn mun verða óbreyttur í ár. En í dag mun fara í samráðsgátt stjórnvalda áherslur og verklag við stefnumótun á sviði matvæla og þar er sérstaklega fjallað um fiskeldi. Verkefnið snýst um að meta stöðu, áskoranir og tækifæri í greininni og þar verður sérstaklega fjallað um þjóðhagslegan ávinning fiskeldis sem og ávinning þeirra byggðarlaga þar sem fiskeldi er stundað. Gjaldtakan og skipting hennar verður einnig skoðuð sérstaklega. Með tilkomu fiskeldis víða um land hafa sveitarfélög almennt upplifað miklar og jákvæðar breytingar með fjölgun íbúa og auknum atvinnutækifærum en með svo ört stækkandi atvinnugrein fylgja vaxtarverkir. Líkt og fram kom í svari mínu hér að framan mun ég setja útfærslu á gjaldtökuheimildum í forgang við þessa stefnumótun. Þar mun ég fá aðkomu sveitarfélaganna og annarra hagsmunaaðila um það hvernig best sé staðið að þessum málum. Hluti af vinnu við stefnumótunina er að greina þörf á uppbyggingu innviða, hvort heldur er á landsvísu eða innan þeirra sveitarfélaga sem um ræðir. Það er afar brýnt að efla enn frekar samstarf ríkis og sveitarfélaga á sviðum loftslags- og umhverfismála. Sveitarfélögin gegna lykilhlutverki í innleiðingu hringrásarhagkerfisins á sviði fráveitumála, mengunarvarna, vatnsverndar, náttúruverndar og verndun líffræðilegs fjölbreytileika en starfsemi tengd fiskeldi fléttast inn í öll þessi atriði með beinum og óbeinum hætti, enda er greinin mjög vaxandi og hefur vaxið mjög hratt á mjög stuttum tíma. Það þarf að samþætta betur skipulagsáætlanir sveitarfélaga og svæðisskipulagsstefnu til að hægt sé að nýta betur innviði og þjónustu. Þetta þarf allt saman að vera undir þegar við erum að horfa til þróunar greinarinnar. Líkt og áður kom fram geta sveitarfélög innheimt tiltekin gjöld í gegnum aflagjald en þau gjöld renna hins vegar bara til þeirra sveitarfélaga þar sem afla er landað. Þetta skapar nokkurn vanda í dreifingu tekna af fiskeldi milli einstakra sveitarfélaga þar sem fiskeldi er stundað. Eins og fram kom geta sveitarfélögin sótt um fjármagn í fiskeldissjóð sem hefur aðeins einu sinni úthlutað og þá kom upp nokkur gagnrýni varðandi landshlutaskiptingu á styrkveitingum. Í ár verður fjárhæðin hækkuð um 80 milljónir, úr 105 milljónum í 185, og sú fjárhæð mun svo hækka stig af stigi næstu ár vegna mjög aukinnar framleiðslu og stigvaxandi gjalds sem mun að fullu koma til framkvæmda árið 2026. Það má áætla að fjárhæðir sem sjóðurinn mun hafa til úthlutunar eftir fjögur ár verði á bilinu 600–800 milljónir. Eins má nefna að sjóðurinn hefur breytt úthlutunarreglum sínum á þann veg að ekki sé hægt að fá hærri styrk til einstakra verkefna en 50 milljónir. Þessi atriði verða öll tekin inn í langtímastefnumótun um fiskeldi en er auðvitað afar mikilvægt til að greinin fái vaxið í sátt við samfélag og umhverfi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka mikilvæga umræðu hér og bæði hæstv. ráðherra og hv. fyrirspyrjanda fyrir þær áherslur sem þær leggja í þessu. Í því samhengi vil ég benda á að við höfum reynsluna og getum kannski lært af henni og hvað við skulum hafa í huga þegar við erum að tala um sjávarútveginn og fiskihafnirnar. Sjálfur bý ég í samfélagi þar sem er landað afla upp á 60 milljarða í útflutningsverðmæti og borgaðar yfir 400 milljónir í veiðileyfagjöld út úr þessu samfélagi. Hins vegar búa 75% af sjómönnunum í öðru sveitarfélagi en mínu og borga því ekki útsvar. Ég sem skattgreiðandi þarf að bera ábyrgð á skuldum hafnarinnar og uppbyggingu innviða sem skapa þessar tekjur fyrir ríkissjóð en sveitarfélagið fær engar tekjur af. Það eru því mörg sjónarmið sem þarf að skoða í þessu og hvet ég ykkur til að hafa það í huga þegar þetta er unnið frekar.
Frú forseti. Þegar við unnum að nýjum fiskeldislögum fyrir þremur, fjórum árum þá vorum við m.a. að ræða akkúrat þennan þátt, fiskeldissjóðinn og hvernig þetta ætti að renna til sveitarfélaganna. Það var ákveðið að fara þessa leið. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á má reikna með að þessar upphæðir hækki mjög á næstu þremur, fjórum árum og verði býsna háar 2025, 2026, upp á kannski 600–800 milljónir. Við höfðum þá náttúrlega mjög í huga að þetta yrði bara þróað áfram þannig að það yrði fljótlega farið í að sjá hver reynslan yrði og síðan myndum við þá í löggjöfinni þróa þetta samtal sem var mikið rætt á þessum tíma og mjög nauðsynlegt og ég held að sé nauðsyn á miðað við hvernig hlutirnir hafa þróast. Það eru fyrst og fremst aflagjöldin sem sveitarfélögin hafa náð. Þá var einmitt varað svolítið við sláturskipunum sem hafa verið notuð svolítið þegar einhverjar aðstæður koma upp, hvaða áhrif þau gætu haft. Þetta er mikilvæg ört stækkandi atvinnugrein og við þurfum að þróa þetta samtal sem snýr að tekjum sveitarfélaganna gagnvart atvinnugreininni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir þeirra innslag. Já, það er alveg rétt að þetta er vandmeðfarið og við erum með nýja grein sem við erum að feta okkur áfram með. Í haust var fyrstu greiðslum úr fiskeldissjóði úthlutað, en réttilega var bent á það hér áðan að við settum þetta inn í lög fyrir tveimur árum. Fiskeldissjóður á sér stoð í lögum og gert er ráð fyrir að þriðjungur tekna af gjaldtökum á fiskeldi renni á komandi árum í fiskeldissjóð og verið er að tala um að við þurfum að útfæra það eitthvað. Í haust voru til skiptanna 105 milljónir, sem úthlutað var út frá umsóknum sveitarfélaga þar sem sjókvíaeldi er stundað. Ákvarðanir um styrkveitingu skulu byggðar á niðurstöðu faglegs mats á umsóknum. Þá er þetta orðinn svona samkeppnissjóður með hliðsjón af þeim markmiðum sem sett hafa verið, eins og segir í reglugerð um sjóðinn. Þarna hefst kapphlaup um hver eigi bitastæðustu umsóknina byggða á ítarlegum gögnum um verkefnið sem sótt er um styrk til. Tvö sveitarfélög á Vestfjörðum fengu 34 millj. kr. og 70 millj. kr. fóru til Austfjarða. Mikil vinna liggur að baki umsókn og er ljóst að sveitarfélög geta ekki gert raunhæfa fjárhagsáætlun eða framkvæmdaáætlun með hliðsjón af starfsemi atvinnugreinarinnar eins og hægt er að gera út frá öðrum greinum sem stundaðar eru á svæðinu. Ný og öflug atvinnugrein skilar því ekki sem þarf til að samfélögin geti vaxið í réttum takti við starfsemina. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að útfærslan á fiskeldissjóði sé heppileg til að dreifa tekjum af fiskeldi á sveitarfélögin sem standa því næst. Í lok ræðu minnar vil ég þakka þau svör sem komu frá hæstv. ráðherra. Það er gott að verið sé að leggja áherslu á, og að þegar sé hafin vinna við það, þetta mjög mikilvæga verkefni. Ef grunninnviðir samfélaganna sem eru næst fiskeldinu fá ekki að vaxa þá er atvinnugreinin í hættu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir góða umræðu. Það er rétt að það komi fram að að minni ósk hefur Ríkisendurskoðun samþykkt að fara í stjórnsýsluúttekt á málefnum fiskeldis, þannig að það liggur fyrir. Raunar býst ég við að þið heyrið það fyrst hér vegna þess að ég held að fréttatilkynningin um þá ákvörðun komi á morgun. Af því að hv. þingmaður er að velta sérstaklega fyrir sér fiskeldissjóðnum og hvernig fyrirkomulagið kemur til með að þróast þá erum við í raun og veru með þessa leiðsögn frá þinginu, frá lagasetningunni 2019, um það með hvaða hætti sé best að gera það. Ég tek eftir því þegar ég les umsagnir um það frumvarp á sínum tíma að það voru uppi vangaveltur um hvaða fyrirkomulag væri best í þeim efnum. Þar kom m.a. upp sú umræða að það færi betur á því að ráðstafa fjármagninu í gegnum jöfnunarsjóð með einhverju móti. Það er auðvitað ein leið. En ég held að það sé afar mikilvægt að samtalið um það hvernig þetta sé best gert sé við sveitarfélögin sjálf, að við förum yfir bæði reynsluna af þessu fyrirkomulagi eins og það er en ekki síður það sem hv. þingmaður nefnir hér í lokin og er svo mikilvægt, að við getum ekki horft til þess að greinin vaxi ef hún hefur ekki stuðning af öflugum innviðum. Það verður að vera og það er sama hvort við erum að tala um aðstöðu til slátrunar, hvort við erum að tala um hafnarmannvirki, hvort við erum að tala um vegasamgöngur o.s.frv., þetta verður allt að vera fyrir hendi til að greinin geti vaxið í sátt við umhverfið og við náttúruna. Ég hlakka til að sjá hvað kemur út úr úttekt Ríkisendurskoðunar og síðan að fara í þá stefnumótun sem nauðsynleg er til lengri tíma.