Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1481, um stuðning við foreldra barna með klofinn góm, frá Ásmundi Friðrikssyni; á þskj. 1521, um kostnað tiltekinna stofnana vegna kaupa og notkunar á Microsoft-hugbúnaði, frá Birni Leví Gunnarssyni; og á þskj. 1522, um auglýsingar á samfélagsmiðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni. Frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1036, um áskrift að dagblöðum, tímaritum og öðrum miðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni, og loks frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1570, um útgjöld og notkun á almennum og sérsmíðuðum hugbúnaði hjá ráðuneytinu og undirstofnunum þess, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Til svara eru: Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Forseti. Síðastliðinn föstudag stóð ég á Austurvelli ásamt hæstv. ráðherra og fjölda hv. þingmanna og ræddi við þátttakendur loftslagsverkfallsins. Rétt um þriðjungur þingmanna mætti til fundar við börn og ungmenni sem krefjast aðgerða vegna hamfarahlýnunar og ég efast reyndar um að nokkur mótmælahópur hafi náð viðlíka samtali við þingmenn og ráðherra en akkúrat þessi hópur. Mér eru minnisstæð orð hæstv. ráðherra á þessum fundi þar sem hann þakkaði þessum ungu aðgerðasinnum fyrir aðhaldið en hvatti þá sömuleiðis til að horfa með bjartsýni á þær jákvæðu aðgerðir sem ríkisstjórnin hefði ráðist í og sem stæði einnig til að framkvæma á næstu árum til að stemma stigu við hamfarahlýnun og til þess að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins. Á sama fundi benti ég aðgerðasinnum á að fylgjast með breytingum á fjármálaáætlun sem til stóð á þeim tíma. Því eins og við hæstv. ráðherra vitum eru orð ódýr en aðgerðir gegn hamfarahlýnun kosta. Fjármálaáætlunin er því mun nákvæmari spámiðill um alvöruáform ríkisstjórnarinnar en fögur fyrirheit í ræðu og riti. Nú hafa þessar breytingar komið fram og meðal tillagna ríkisstjórnarinnar er að tekjur vegna nýrra grænna skatta muni nema 11,5 milljörðum kr. á næstu fimm árum. Til að ná þessum fjármunum í kassann verður lagt gjald á sorpurðun sem og á flúoreraðar gróðurhúsalofttegundir til notkunar í kæli- og frystitækjum. En í hvað fara þessar auknu skatttekjur? Ég fæ ekki betur séð en að til standi að skera niður fjárframlög til umhverfismála á tímabilinu miðað við það sem upphaflega var áætlað um 10%. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Á virkilega að sækja 11 milljarða í umhverfisskatta sem þó skilar sér í samdrætti til málaflokksins upp á 10%?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr um græna skatta. Það er mikið fagnaðarefni, að mínu mati, að ríkisstjórnin hafi nú stigið það skref að setja inn slíkan hvata sem lengi hefur vantað. Hvatinn felst fyrst og fremst í því að verið er að hækka verð á því að urða sorp, sem er grundvallaratriði til að hvetja til þess að rusl verði meira endurunnið og endurnýtt. Á það hefur lengi verið bent hérlendis að of ódýrt hafi verið að urða sorp en aldrei áður hefur verið gripið til neinna aðgerða hvað það varðar. Ef við lítum til Norðurlanda og fleiri Evrópuríkja er þetta mjög algeng aðferð til að reyna að hvetja til þess að gripið sé til umhverfisvænni aðgerða en urðunar sem er neðst í svokölluðum úrgangspíramída og það sem við eigum helst að forðast. Hið sama má segja um hin svokölluðu f-gös eða flúoreraðar gróðurhúsalofttegundir. Þar er verið að setja inn skatt sem á að hvetja til þess að notkun þeirra verði hætt í skrefum. Ef við lítum á það hvaða máli þetta skiptir í stóra samhenginu í loftslagsmálunum eru úrgangsmál ábyrg fyrir um 7% af útlosun Íslendinga og f-gösin fyrir öðrum 7% þegar kemur að beinum skuldbindingum íslenskra stjórnvalda. Ég hef lýst því yfir að ekki verði hreyft við fjármagni til loftslagsmála með þeim breytingum sem hafa verið kynntar í fjármálaáætlun. Ég hyggst einfaldlega standa við það. Ef prósentutölur um aukningu eru skoðaðar erum við að tala um 15% aukningu nú þegar á fjárlögum 2019 miðað við 2017 til umhverfismála og sýnist mér að það fari upp í um 34% árið 2024.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það sem ég skil ekki alveg, miðað við hvernig þetta er sett fram í tillögum ríkisstjórnarinnar um breytta fjármálaáætlun, er að þeir hvatar sem hæstv. ráðherrar talar um virðast ekki vera til staðar heldur er gert ráð fyrir því að skatttekjur vegna þessara nýju skatta haldist eins á tímabilinu. Ef við reiknum með því er ekki gert ráð fyrir því að urðun breytist. Ef skatttekjur af urðun eiga að haldast eins öll þessi ár þá heldur sú kenning ekki vatni að þetta muni einhvern veginn virka letjandi. Hæstv. ráðherra talar um að ódýrt sé að urða. Ég velti fyrir mér: Er nógu ódýrt að endurvinna? Er nógu auðvelt fyrir fólk í landinu að endurvinna? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Á hverja falla þessi gjöld? Og hvers vegna, fyrst að við erum að taka 11 milljarða í skatttekjur, væntanlega af almenningi og fyrirtækjum í landinu, skila þeir 11 milljarðar sér ekki í miklu meiri innspýtingu í umhverfismálin frekar en að fylla upp í eitthvert gat vegna ekkert sérlega ófyrirséðra efnahagsáfalla?
Hæstv. forseti. Hvatarnir eiga að leiða til þess að í framtíðinni dragi úr urðun og gert er ráð fyrir að það komi smátt og smátt fram. Það gerist sennilega ekki einn, tveir og þrír heldur mun væntanlega taka stökk þegar lengra er á liðið. Þetta eru gríðarlega mikilvægar stjórnvaldsaðgerðir til að reyna að ná niður losun gróðurhúsalofttegunda. Ég veit að hv. þingmaður mun án efa styðja það því að þetta eru skynsamlegar aðgerðir sem mjög mikilvægt er að ráðast í. Gjöldin munu falla á þá sem senda sorp til urðunar. Það eru bæði fyrirtæki og almenningur. En það er mjög mikilvægt að reyna að útfæra þetta með þeim hætti að gjöldin falli ekki á þá sem eru duglegir að flokka og aðgreina sitt sorp - að þau falli ekki á þau fyrirtæki og þá einstaklinga. Það er útfærsluatriði. Það er að sjálfsögðu sjónarmið út af fyrir sig að þessu ætti að fylgja innspýting í umhverfismálin. En við lifum í heimi þar sem lög um markaðar tekjur gilda og við sjáum mikla aukningu útgjalda til umhverfismála á næstu árum. Þessar skattatillögur eru fyrst og fremst til að hvetja til umhverfisvænni lifnaðarhátta.
Virðulegi forseti. Ég hef stundum komið hingað og beint orðum mínum að hæstv. heilbrigðisráðherra og ætla ég að þakka henni fyrir að vera með okkur hér í dag þannig að ég hef tækifæri til að gera það enn á ný. Gleðiefnið í sambandi við SÁÁ og þá fjárveitingu sem við samþykktum fyrir jólin um að veita 150 millj. kr. til starfseminnar hjá SÁÁ er náttúrlega sá samningur sem þegar hefur náðst upp á 100 milljónir í göngudeildirnar. Markmiðið var eins og við skildum það, eða a.m.k. flest okkar, að eyða biðlistum inn á Vog. Þá skilst mér að eftir standi 50 milljónir sem ekki hefur, samkvæmt samtali mínu nú í morgun, verið samið um enn, því miður. Vonandi er það á góðri leið og það er það sem mig langar til að nefna við hæstv. heilbrigðisráðherra. Nú vitum við, samkvæmt landsfundi SÁÁ, að það er að fjölga á biðlistanum inn á Vog. Nú bíða 650 manns eftir meðferð og aðstoð á Sjúkrahúsinu Vogi. Þær tölur sem ég hafði áður voru um 600. Það góða í stöðunni eru nýjustu tölur landlæknis sem sýna að dregið hefur úr ótímabærum dauða vegna ofneyslu ópíóíða og lyfjaeitrunar. Á árinu 2018 létust 39 einstaklingar vegna slíkrar eitrunar. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í auknar forvarnir. Hvað líður þeim samningi með 50 milljónirnar inn á Sjúkrahúsið Vog? Og hvaða forvarnir er hæstv. heilbrigðisráðherra að vinna í núna af fullum krafti eins og ég trúi að hún sé að gera til að við sjáum áframhaldandi jákvæða þróun í fækkun dauðsfalla hjá fólki vegna ofneyslu ópíóíða?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og tek undir það sem kemur fram í máli þingmannsins um að við getum sannarlega fagnað því að dauðsföllum vegna ofneyslu lyfseðilsskyldra lyfja hefur fækkað um helming það sem af er ári miðað við sama tíma í fyrra. Það er mat embættisins og ekki síður forstjóra SÁÁ að aukin vitundarvakning um skaðsemina hljóti að hafa haft áhrif auk þess sem hún nefnir sérstakar aðgerðir heilbrigðisráðuneytisins sem lúta að breyttu reglugerðarumhverfi varðandi ávísun þessara lyfja. En mikilvægast af öllu er vitundarvakning meðal almennings og auðvitað líka heilbrigðisstétta. Ég fagna því sérstaklega að þarna sjáum við beinlínis á tölum að ótímabærum dauðsföllum fækkar. Það er það sem við hv. þingmaður erum sammála um að sé ólíðandi annað en að takast á við af fullum krafti og það hef ég gert og vil gera áfram. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þær 50 milljónir sem enn hefur ekki verið samið um á yfirstandandi ári og hv. fjárlaganefnd eyrnamerkti sérstaklega samningum við SÁÁ í samræmi við stefnu heilbrigðisráðuneytisins í þessum málaflokki. Það er ánægjulegt að segja frá því að ég hef skrifað bréf til Sjúkratrygginga Íslands þar sem ég hef lagt áherslu á að það sé tekið til við samninga um þessar 50 milljónir eins fljótt og nokkurs er kostur. Ég hef auk þess átt fund með forystu SÁÁ um þessi mál og raunar fleiri sem lúta að snertiflötum milli ráðuneytisins og SÁÁ og Sjúkrahússins Vogs. Þar hafði SÁÁ uppi ákveðnar hugmyndir um það hvernig þessir fjármunir mættu nýtast sem best fyrir viðkvæmustu hópana sem SÁÁ hefur verið að sinna og ég tók þeirri málaleitan vel. En verkefnið er hjá Sjúkratryggingum Íslands og ég vonast til þess að við sjáum afrakstur þessa samstarfs hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Staðreyndin er sú að nú eru um 125 milljónir enn þá inni á reikningum Sjúkratrygginga Íslands af þeim 150. Þrátt fyrir að samningar hafi náðst um göngudeildir er einungis búið að greiða út 25 milljónir af þessum 100, þó svo að árið sé u.þ.b. hálfnað. En það gleður mig verulega ef á að spýta í lófana hvað það varðar og ég vil trúa því að þetta fjármagn muni a.m.k. skila sér allt fyrir næstu áramót. Við höfum kannski litla ástæðu til að ætla annað. En ég spyr þar sem hæstv. heilbrigðisráðherra minntist á lyfjamálin: Er hæstv. heilbrigðisráðherra búin að skoða eitthvað þá gríðarlegu lyfjasóun sem við horfumst í augu við akkúrat núna? Við erum að urða hundruð tonna af lyfjum árlega sem hefur verið ávísað allt of mikið til veikra einstaklinga. Þeir hafa í rauninni dáið frá fullum skápum af lyfjum, allt upp að verðmæti 600.000 kr. og ljóst er að einstaklingar hafa fallið frá. Við erum að horfa upp á gríðarlega sóun hvað þetta varðar [[Forseti hringir.]]og þetta eru jafnvel lyf sem eru einmitt að rata inn á markaðinn. Ég spyr hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé líka að taka pínulítið utan um þetta.
Virðulegur forseti. Jú, þetta er eitt af því sem er til skoðunar varðandi lyfjamálin. Það er alveg ljóst að við verðum að ná miklu betur utan um þann málaflokk. Við erum ekki ein í þeirri stöðu, þ.e. Íslendingar, heldur er þetta viðfangsefni sem verður sífellt meira krefjandi eftir því sem tímanum vindur fram í löndunum í kringum okkur líka. Við sjáum t.d. ítrekaðar fréttir frá Finnlandi um lyfjaskort og kostnaður ríkjanna í kringum okkur eykst mjög frá ári til árs, sérstaklega að því er varðar dýrustu og flóknustu lyfin. Við þurfum að ná miklu betur utan um þetta en við höfum gert. Það var ánægjulegt að geta sagt frá því að við vorum að ná fyrsta skrefinu í því að geta farið í sameiginleg lyfjaútboð með Norðmönnum og Dönum á dögunum, sem er viðleitni til að ná verðinu niður, til að stilla saman strengi með öðrum. Það hefur lengi staðið til að reyna að gera það. Ég vil loks taka fram að ég vænti þess að þessir peningar komist fljótt í vinnu fyrir SÁÁ og þá góðu starfsemi sem þar fer fram. Ég mun beita mér í þá veru.
Virðulegur forseti. Mig langar í dag að beina orðum mínum til hæstv. umhverfisráðherra í tengslum við rammaáætlun. Um nokkra hríð hefur legið fyrir beiðni í umhverfisnefnd um að hæstv. ráðherra heimsæki nefndina og fari yfir stöðu mála því að framlagning uppfærðrar áætlunar var á þingmálaskrá. Það liggur fyrir að verkefnisstjórnin hefur skilað fyrir þó nokkru en ekkert bólar á málinu í uppfærðum búningi. Verður óneitanlega áhugavert að sjá hvort ráðherra ætli sér að gera einhverjar breytingar á tillögu verkefnisstjórnarinnar eða hvort ráðherra sjái fyrir sér að leggja þær tillögur verkefnisstjórnarinnar fram óbreyttar. En það sem mig langar til að forvitnast um hjá hæstv. ráðherra í dag er svarið við spurningunum: Hver er staðan á þessari vinnu? Hvenær má þingið vænta þess að fá upplýsingar um hvernig málinu vindur fram? Sér ráðherrann fyrir sér breytingar á framlögðum tillögum verkefnisstjórnar? Í fyrri umferð ætla ég að láta þetta duga sem spurningar til hæstv. ráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Kannski er ástæðan fyrir því að ég hef ekki enn hitt ykkur í nefndinni sú að það er ekki tímabært fyrr en hægt verður að greina nefndinni frá því hvað er fram undan. Ég vil leggja áherslu á að í stjórnarsáttmála er fyrst og fremst talað um að bæta raforkuöryggi og áhersla er lögð á að friðlýsa svæði í verndarflokki rammaáætlunar sem samþykkt var 2013. Þetta er það leiðarljós sem ég hef haft í vinnunni, þ.e. að hefja friðlýsingu svæða í verndarflokki rammaáætlunar. Staðan á því er þannig að sendar hafa verið auglýsingar um friðlýsingu verndarflokka í vatnsafli, þegar kemur að 2. áfanganum sem samþykktur var 2013, eins og fyrr segir, og við erum að vinna afmarkanir fyrir jarðhitasvæðin, sem hefur reynst örlítið erfiðara en ég átti von á í upphafi, en við vonumst til að geta sent það frá okkur fyrir sumarið. Þetta er sú forgangsröðun sem ég hef haft á hlutunum en samtímis hefur verið til skoðunar sú niðurstaða verkefnisstjórnar 3. áfanga, sem skilaði tillögum sínum til ráðherra fyrir um tveimur árum. Ég hef talið mikilvægt að vinna hlutina í þessari röð í samræmi við þær leiðbeiningar sem eru í stjórnarsáttmála. Ekki er tímabært að segja til um það með hvaða hætti áætlunin verður lögð fyrir þingið, en við stefnum að því að gera það á næsta þingvetri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir athyglisvert svar og ég leyfi mér að segja heiðarlegt því að þetta eru auðvitað nýjar upplýsingar, þó ekki nýrri en svo að ég kom aðeins inn á þetta í ræðu sem ég hélt í eldhúsdagsumræðum í fyrra þar sem ég hafði áhyggjur af því að það væri meðvitað verið að mola í sundur, brjóta undan því verkfæri sem rammaáætlunin er. Það að hæstv. ráðherra hafi sem viðmið í sínum störfum fyrst og fremst stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en ekki rammaáætlun í þessum efnum, sem er lögbundið ferli eins og við þekkjum, er býsna athyglisvert. Mig langar bara að biðja hæstv. ráðherra að koma hérna upp og leiðrétta mig ef ég er að misskilja það að rammaáætlun sé orðin víkjandi í þessari vinnu. Ætlunin var að leggja rammaáætlun fram á þessu þingi. [[Forseti hringir.]]Nú segir hæstv. ráðherra að ætlunin sé að leggja hana fram á næsta þingi en segir á sama tíma að leiðarljósið sé allt annað.
Hæstv. forseti. Stjórnarsáttmálinn hefur ekki breyst neitt frá því að hann kom fram þannig að það er alveg ljóst að þar er áhersla á að friðlýsa svæði í 2. áfanga rammaáætlunar. Það hefur ekki breyst neitt og ég hef unnið eftir því. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, og það er líka verið að vinna að því í ráðuneytinu, því að lögum samkvæmt ber að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Hún verður á dagskrá þingsins á næsta ári. Það tókst ekki að ljúka því á þessum þingvetri. Það er alls ekki verið að mola kerfið niður, langt í frá. Hér er unnið eftir þeim lögum og reglum sem gilda. Þingmaðurinn þarf ekki að hafa áhyggjur af því að ég vinni að því leynt eða ljóst að mola niður kerfið um rammaáætlun sem ég tel að sé gríðarlega mikilvægt kerfi til að leiðbeina okkur akkúrat um það hvar við eigum ekki að ráðast í virkjanir og hvar séu möguleikar á að ráðast í virkjanir. Eins og við vitum er orkunýtingarflokkurinn þannig [[Forseti hringir.]]að þar þarf að skoða hlutina betur í hverju tilfelli fyrir sig.
Herra forseti. Í mars sl. var kynnt í þessu húsi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar um fyrirheit um hin ýmsu útgjöld ríkisins. Núna, einungis rúmum tveimur mánuðum seinna, koma fram breytingartillögur ríkisstjórnarflokkanna sem lækka þessar upphæðir umtalsvert á mjög mikilvægum og viðkvæmum sviðum. Hér þarfnast ýmislegt skýringa. Vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra um málaflokka hans sem eru ansi mikilvægir. Ég tek fram að þessar tölur eru frá ríkisstjórninni. Hvernig stendur á því að nýsköpun og rannsóknir fá tæpa 3 milljarða kr. lækkun samanlagt næstu fimm árin frá því sem eldri tillaga fjármálaáætlunar hafði gert ráð fyrir? Hvernig stendur á því, herra forseti, að framhaldsskólar fái 1,8 milljarða kr. lægri upphæð samanlagt næstu fimm árin miðað við framlagða fjármálaáætlun? Það sem meira er: Hvernig stendur á því að heildarframlög til framhaldsskóla lækka beinlínis næstu fimm árin þrátt fyrir loforð um að svokallaðir styttingarpeningar ættu að haldast og allt tal um menntasókn? Heildarframlagið lækkar ef við berum saman 2019 og 2024. Hvernig stendur á því, herra forseti, að menning, listir, íþróttastarf og æskulýðsmál fá um 9% lækkun á heildarframlögum árin 2019–2024? Að lokum vek ég sérstaklega athygli á því að háskólastigið, ef LÍN er tekið frá eins og er gert í upprunalegri fjármálaáætlun frá því í mars sl., fær svipaða upphæð árið 2019 og 2024. Það er þvert á tal ráðherra um stórsókn á þessu sviði og skýrt loforð í stjórnarsáttmálanum um mikla aukningu til háskólanna. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Hvað er eiginlega í gangi?
Virðulegi forseti. Hvað varðar háskólastigið hefur það hækkað á síðustu þremur árum á föstu verðlagi um 6,8%. Við höfum ekki séð svona mikla hækkun til framhaldsskólanna í mörg ár. Á næsta ári mun hækkunin halda áfram á hvern einasta nemanda. Það sem við erum að gera á framhaldsskólastiginu en hefur ekki verið gert áður er að við erum að forgangsraða í þágu verk- og starfsnáms. Við erum komin með nýja flokka, hvernig við setjum inn fjármuni og á alla þá flokka og hvern einasta nemanda er hækkun árið 2020. Annað sem ég vil nefna, sem er auðvitað algerlega frábært og ég vona að þingheimur og hæstv. ráðherra geti fagnað með okkur í því, er að við höfum ráðist í aðgerðir í menntamálum er varða nýliðun kennara. Það hefur verið gríðarleg kennaraþörf og í fyrsta sinn erum við að fara eftir færnispá, þ.e. hver kennaraþörfin verður árið 2032. Skemmst er frá því að segja að ríkisstjórnin setti 250 milljónir í þennan málaflokk í ár. Og hvað er að gerast? 45% aukning nýskráningar í Háskóla Íslands. Við höfum ekki séð svona mikla aukningu líklega í áratugi. Það er alveg ljóst að ef við hlúum ekki að starfsumhverfi kennara og förum ekki í þessar aðgerðir verðum við ekki með framúrskarandi menntakerfi. Næst vil ég nefna háskólann. Á síðustu þremur árum hefur háskólastigið hækkað um 10,2% á föstu verðlagi og hækkunin mun halda áfram á næstu árum. Svo er gaman frá því að segja að við erum búin að smíða nýtt stuðningskerfi fyrir námsmenn sem er með allt öðrum hætti en hefur verið gert áður og verða miklu meiri valmöguleikar, þannig kerfi að í stað þess að skulda í kringum 7 milljónir eftir fimm ára nám skulda menn í kringum 3,8 milljónir. Ég hlakka til að fara yfir það með þingheimi þegar ég kynni það frumvarp.
Herra forseti. Mér fannst ráðherrann eiginlega ekki svara þessu. Það er ágætt að vera metnaðarfullur í menntamálum en þegar kemur að fjármálunum erum við að fara aftur á bak. Heildarframlög til framhaldsskólanna verða lægri 2024 en 2019, við erum að fara niður. Svo koma breytingartillögur sem ríkisstjórnin kallar eftir að við samþykkjum og þá er beinlínis verið að lækka framlög til framhaldsskóla um 1,8 milljarða. Það var samkomulag um að svokallaðir styttingarpeningar ættu að haldast, það átti ekki að draga úr fjármunum til framhaldsskólanna. Síðan hafa þessi ráðherra og annar verið metnaðarfullir og ítrekað talað um menntasókn. Háskólastigið fær 39 milljarða árið 2019 fyrir utan LÍN, en fær 40 milljarða 2024. Þetta er nánast sama upphæðin og ég sé ekki þá sókn sem ríkisstjórnin stærir sig af. Tölurnar ljúga ekki og þetta eru engin geimvísindi, herra forseti. Ég vil bara að ráðherrarnir lesi sín eigin excel-skjöl en það er kannski svolítið djúpt á þeim í ljósi þess að þessar vondu breytingartillögur eru á fylgiskjali 7. Sá grunur læðist að mér að hér hafi átt að lauma mjög vondum breytingartillögum [[Forseti hringir.]]í gegnum þingið á síðustu dögum þess. Það er ámælisvert, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og áhuga hans á menntamálum og fyrir að vilja vera í því liði að vera áfram í stórsókn í menntamálum, það er allt gott og vel. Hv. þingmaður minntist á menninguna en ef við lítum á árið 2020 verður áfram aukning. Það er fyrst og síðast vegna þingsályktunartillögu um að efla íslensku, sem er opinbert mál, og munum við einnig setja aukið fé í bókasafnssjóð fyrir höfunda. Þetta er gert, og allar þær aðgerðir sem við höfum farið í varðandi menninguna og bækurnar og annað slíkt, til þess að auka þann fjölda bóka sem er fyrir börn og ungmenni í þeim tilgangi að fá fleiri til að lesa og bæta þann alþjóðlega samanburð sem við höfum í lestrarfærni. Nú á dögunum var yfirmaður menntamála hjá Efnahags- og framfarastofnuninni með fyrirlestur hjá HÍ og hann sagði að honum litist mjög vel á þær aðgerðir sem við værum að fara í og sæi að sett væru langtímamarkmið, sem væri mjög gott. Það verður svo sannarlega staðið við allt sem við höfum sagt [[Forseti hringir.]]og ég er mjög stolt yfir því sem við höfum nú þegar áorkað.
Virðulegur forseti. Mig langar að eiga samtal við hæstv. ráðherra, sem jafnframt er formaður Framsóknarflokksins og oddviti eins af þremur ríkisstjórnarflokkum, um nýbirt álit fjármálaráðs á endurskoðun fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Það er ekkert launungarmál að til þessa ríkisstjórnarsamstarfs var stofnað um stórsókn í útgjöldum ríkissjóðs. Það var límið í þessu stjórnarsamstarfi sem oft hefur farið fram af meira kappi en forsjá, því að á sama tíma hefur verið mjög óljóst hvaða markmið liggja að baki stórsókninni, hvaða árangri er stefnt að öðrum en eingöngu að auka ríkisútgjöld. Þegar umsögn fjármálaráðs er lesin kemur þar fram mjög mikill áfellisdómur yfir fjármálastjórn þessarar ríkisstjórnar. Lýst er miklum grundvallarveikleikum í þeirri sömu fjármálastjórn og raunar sagt að vandi ríkisstjórnarinnar nú, sem birtist í endurskoðun fjármálastefnu hennar, felist fyrst og fremst í veikri fjármálastjórn en ekki veikum efnahagsforsendum, alla vega eins og ríkisstjórnin vinnur út frá, því að uppsafnaður hagvöxtur á tímabili fjármálastefnunnar er 13% í stað þeirra 14% sem upprunalega var gert ráð fyrir. Raunar er það svo að fjármálaráð kemst að mjög skýrri niðurstöðu: Það er ekki tilefni til þessarar endurskoðunar nema af þeim ástæðum einum að horfur eru á því að hagvaxtarþróun verði mun lakari en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í endurskoðaðri fjármálastefnu og þar að lútandi breytingum á fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. En því gerir ríkisstjórnin einfaldlega ekki ráð fyrir í útgjalda- og tekjuáformum sínum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er ekki mikilvægt að hlusta á þessi varnaðarorð fjármálaráðs og taka strax til breytinga endurskoðaða fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]en ekki bíða næsta árs svo þurfi að endurskoða hana að nýju eins og fjármálaráð varar mjög skýrt við að gæti orðið raunin?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Hv. þingmaður þekkir vel þá stefnu sem hefur verið fylgt og það sem ríkisstjórnin setti á laggirnar og við höfum aukið útgjöld verulega á fyrstu tveimur fjárlagaárum ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður og flokkur hans hafa gagnrýnt að gengið hafi verið of langt á meðan aðrir flokkar stjórnarandstöðunnar hafa beinlínis hvatt til að gengið sé enn lengra í útgjöldum. Þegar ríkisstjórnin var mynduð var hún m.a. mynduð um það að verulegar fjárfestingar vantar í innviði, einfaldlega vegna þess að við týndum mörgum árum eftir hrunið. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að þrátt fyrir að við höfum sett svona miklar fjárfestingar í gang, m.a. í fjárfestingu, er fjárfestingarstigið hjá hinu opinbera ekki nógu hátt. Við þurfum að leita leiða til þess á næstu árum að geta haldið áfram að auka fjárfestingu, m.a. til að ýta undir jákvæðar hagspár og efnahagslífið og atvinnulífið. Við settum einfaldlega á borðið, alveg eins og þegar menn ganga til kosninga, það sem við höfðum boðað fyrir kosningar og höfum staðið okkur gríðarlega vel í því. Það er rétt að fjármálaráð hefur gagnrýnt síðustu tvær fjármálaáætlanir, að menn hafi skilið of lítið eftir, það hafi verið of lítið borð fyrir báru, en ég get ekki verið sammála því að ekki séu eðlilegar ástæður til að endurskoða fjármálastefnuna. Ef við lesum fyrstu setningarnar í hagspá Hagstofunnar segir að þetta séu stærstu breytingar frá í það minnsta árinu 1992 eða 1988 og þess vegna fullkomlega eðlilegt að koma hingað inn með breytingar. Núna er þó svigrúm [[Forseti hringir.]]í fjármálastefnunni miðað við fjármálaáætlunina. Ég veit að umræðan í þinginu hefur verið um hvort það sé nægjanlegt. Það verður að koma í ljós.
Herra forseti. Það er einmitt kjarni máls. Frá upphafi stjórnartíðar þessarar ríkisstjórnar hefur verið varað við því að þær efnahagsspár sem hún hefur unnið sínar áætlanir út frá séu of bjartsýnar. Enn er varað við því og enn skellir ríkisstjórnin skollaeyrum við því. Það sem vekur enn fremur athygli í umsögn fjármálaráðs eru skýr varnaðarorð um að annars vegar sé það varúðarsvigrúm sem hér er gefið engan veginn nægjanlegt og engin rök færð fyrir því af hverju það er stillt af miðað við 0,4% eða einhverja aðra tölu, og í öðru lagi, sem snertir nú málaflokk hæstv. ráðherra beint, séu afkomuforsendur sveitarfélaga mjög bjartsýnar. Þess vegna horfir maður enn og aftur til þeirrar stöðu að ríkisstjórnin er hér í sögulegu fráviki á grundvelli tiltölulega lítils fráviks í heildarhagvexti. Það gleymist að taka tillit til þess að hagvöxtur ársins 2018 var miklum mun meiri en gert var ráð fyrir. Þá er hér verið að endurskoða fjármálastefnu í fyrsta skipti á veikum forsendum nema [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnin trúi því að efnahagsforsendur séu mun veikari en ráð er fyrir gert. Er ekki mikilvægt að hlusta á varnaðarorð fjármálaráðs, hæstv. ráðherra? Getum við ekki verið sammála um það?
Virðulegur forseti. Við getum öll verið sammála um að það sé skynsamlegt og nauðsynlegt, enda innbyggt í kerfið, að fjármálaráð veiti okkur leiðsögn og fylgist með og leggi til einhverjar ábendingar og það er nákvæmlega það sem við erum að gera. Hv. þingmaður kemur reglulega hingað upp, hefur gert það núna á undanförnum árum og talað um að við séum að styðjast við of bjartsýnar hagspár. Það er einfaldlega þannig að inn í þetta kerfi opinberra fjármála, lagaumhverfisins skulum við styðjast við þessar opinberu hagspár og engar aðrar. Við höfum hins vegar skilið eftir umtalsverðan afgang þó að hv. þingmaður hafi viljað ganga miklu lengra og skila meiri afgangi. En þá er kannski rétt að rifja upp að flokkur hv. þingmanns var með fjármálaráðuneytið í átta, níu mánuði og lagði fram sínar hugmyndir. Hvernig hafa þær staðist? Kannski þarf hv. þingmaður þegar hann er búinn að vera að gagnrýna hér útgjöld núverandi ríkisstjórnar og stöðuna sem uppi er núna að koma hér upp og greina frá því hvar Viðreisn ætlar að skera niður í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu, í velferðarkerfinu eða í fjárfestingum. [[Forseti hringir.]]Það er ekki hægt að gera allt. Í þeirri stöðu sem við erum í erum við að reyna að gera eins vel og hægt er. [[Gripið fram í: Ertu nú að segja satt?]]
Herra forseti. Lungann af þessu kjörtímabili, það sem af er, hef ég beðið frétta af fyrirspurn sem ég sendi fyrst hæstv. félagsmálaráðherra og síðan hæstv. dómsmálaráðherra. Nú er þingi að verða lokið og ætti að vera lokið en ekkert bólar á svari. Ég verð að leita enn einu sinni ásjár forseta vegna þess að ríkisstjórnin er stofnuð um það að styrkja störf Alþingis og biðja um að þeirri fyrirspurn verði svarað áður en þingi lýkur. Í annan stað bíð ég líka eftir svari við fyrirspurn til fjármálaráðherra um undanskot í skattkerfinu en ég tel að ef svar bærist gæti það verið þokkalegt fóður inn í umræðu um stagbætta og þó götótta fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þess vegna bið ég nú forseta um það enn einu sinni að veita mér, sem hluta af þessu þingi sem á að styrkja, liðsinni til að þeim fyrirspurnum verði svarað tafarlaust.
Forseti mun láta grennslast fyrir um það hvar svör við þessum tveimur fyrirspurnum eru á vegi stödd.
Herra forseti. Það er með ólíkindum hvað hæstv. ráðherrar taka sér langan tíma til að svara fyrirspurnum þingmanna. Ég spurði fjármála- og efnahagsráðherra 29. janúar sl. um mál sem tengjast auðlindarentu, skatti á orkufyrirtæki, og enn hefur ekkert svar komið. Í byrjun apríl spurði ég sama hæstv. ráðherra um mál sem tengjast tekjuskatti fyrirtækja, arði fyrirtækja og tekjuskatti sem þau fyrirtæki skila í ríkissjóð, og enn hefur ekkert svar borist. Það er ekki hægt að sætta sig við þennan seinagang. Ég bið forseta að grennslast líka fyrir um þessar fyrirspurnir.
Forseti mun bæta þessu á listann og það verður kannað hvar svör eru á vegi stödd eða hvort þau eru týnd í kerfinu.
Forseti. Ég kem bara upp svo að þetta komi ekki út eins og gagnrýni stjórnarandstöðunnar eingöngu því að þetta er sameiginlegt hagsmunamál þingsins alls. Þess vegna tek ég undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað á undan mér. Það er ótækt að framkvæmdarvaldið og einstaka ráðherrar, sama hvar í flokki þeir eru, sinni ekki þeirri lögbundnu skyldu sinni að svara þinginu innan þess frests sem þeim er gefinn. Komi til þessi að lengri tíma þarf til að svara á einfaldlega að gefa skýrslu um það og vera í góðu samráði við fyrirspyrjanda hverju sinni. En þetta er ósköp einfalt: Það er tímafrestur og þegar þingið spyr eiga ráðherrar að svara. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa lagt orð í belg vegna þess að ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra í mars sl. um kostnað vegna skipunar landsréttardómara. Ég ítrekaði þá fyrirspurn 20. maí í sérstökum umræðum um stöðu Landsréttar og fékk þá þau svör að síðar í þeirri viku yrði svarið, sem væri tilbúið inni í ráðuneyti, sent hingað til þingsins. Nú ætla ég ekki að ætla hæstv. dómsmálaráðherra að fara hér með fleipur og get ég því ekki skilið orð hennar öðruvísi en svo að svarið sé komið til þingsins. Þá veltir maður fyrir sér hvar svarið sé. Hvers vegna hefur það ekki borist okkur fyrst það er komið til þingsins? Að minnsta kosti sagði hæstv. dómsmálaráðherra að svarið færi úr ráðuneytinu í þeirri sömu viku þannig að nú spyr ég hæstv. forseta: Hvar er svarið?
Herra forseti. Fyrst forsetinn er að safna í sarpinn vil ég bæta við að samþykkt var skýrslubeiðni frá mér, ásamt fjölda annarra þingmanna, um stöðu eldri borgara, umfangsmikil skýrsla. Samþykkt var í þessum sal að forsætisráðherra ætti að vinna þá skýrslu. Beiðnin var samþykkt fyrir 20 vikum. Samkvæmt þingsköpum, ég held að ég fari rétt með, hefur ráðherra tíu vikur til að skila skýrslu. Ég hef fullan skilning á því að skýrslubeiðnin var umfangsmikil og snertir stór málefni sem lúta að eldri borgurum í þessu landi en fyrst forsetinn er að safna í sarpinn mætti hann einnig athuga stöðu þeirrar skýrslugerðar hjá forsætisráðherra. Mér finnst fullmikið þegar tíminn er orðinn tvöfalt meiri en þingsköp gera ráð fyrir.
Virðulegi forseti. Þetta er uppáhaldsumræðuefnið mitt. Meðalsvartími í virkum dögum er 35 dagar í heildina, ekki 15 eins og gert er ráð fyrir. Af öllum þeim sem svara fyrirspurnum er einmitt virðulegur forseti sá eini sem er innan tímamarkanna með 13 virka daga í svartíma, dómsmálaráðherra er með 38 daga, félags- og jafnréttismálaráðherra 39 daga, fjármála- og efnahagsráðherra 42 daga, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 27, utanríkisráðherra 55, umhverfis- og auðlindaráðherra 38, mennta- og menningarmálaráðherra 53, heilbrigðisráðherra 28, forsætisráðherra 21, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra 24, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra 37 og svo félags- og barnamálaráðherra, eins og hann er orðinn núna, 39.
Herra forseti. Þegar málið sem við ræðum nú var í 2. umr. átti ég þess ekki kost að gera grein fyrir fyrirvara mínum en ég er á nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar með fyrirvara. Fyrirvarinn er vegna þess að þarna er verið að gera undanþágu frá virðisaukaskattskerfinu. Við erum með almennt þrep, sem er 24%, og síðan erum við með 11% og svo engan virðisaukaskatt og gerum undanþágur. Þarna er verið að auka flækjustigið með því að setja tíðavörur og getnaðarvarnir í 11% virðisaukaskatt. Auðvitað er ég ekki á móti því að þessar vörur séu ódýrar, langt frá því. Ég mun greiða atkvæði með þessu máli en ég vil að við, þingmenn og hv. þingheimur, íhugum það mikilvæga tekjuöflunarkerfi sem virðisaukaskattskerfið er og þarna stendur til að setja tíðavörur og getnaðarvarnir í 11%. Af hverju ekki öll lyf? Af hverju ekki öll hjálpartæki? Af hverju ekki þetta og af hverju ekki hitt sem er lífsnauðsynlegt að nýta? Eftir því sem undanþágunum fjölgar því veikara verður kerfið þannig að það eru mín varnaðarorð. Virðisaukaskattskerfið er ekki gott tekjujöfnunarkerfi. Það hefur margoft verið sýnt fram á það og nú síðast með stórri skýrslu frá árinu 2015. Það er ekki gott tekjujöfnunarkerfi. Þeir sem kaupa mikið og hafa efni á því fá mun meiri skattafslátt en þeir sem hafa efni á að kaupa minna fá minna. Þetta er ekki gott kerfi til að jafna stöðu fólks. Við eigum hins vegar að nota tekjuskattskerfið til þess, fjölga frekar þrepunum þar og horfa til Norðurlandanna þar sem sú leið er einmitt farin og reynt að halda virðisaukaskattskerfinu eins almennu og mögulegt er. Þetta er minn fyrirvari, forseti, og ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en vildi samt fá að skilja hér eftir nokkur atriði til umhugsunar. Ég held að almennt eigum við að horfa til þess að hafa skattkerfið einfalt, skatta hóflega og gegnsæja. Það er góð meining í þessu máli eins og öllum öðrum málum þar sem ætlunin er að taka afmarkaða þætti út úr hinum almennu viðmiðum, hvort sem um er að ræða virðisauka eða annan skattstofn. Það eru ýmsar vörur sem ungir nota miklu meira en gamlir eða gamlir nota miklu meira en ungir, konur og karla þekkjum við, dreifbýli andspænis þéttbýli - það eru alls konar svona atriði í þessu sem nýtast sem rökstuðningur fyrir afmörkuðum breytingum hverju sinni. Ég held að við eigum að einsetja okkur að reyna að hafa kerfið eins einfalt, gegnsætt, sanngjarnt og samkvæmt sjálfu sér, ef svo má að orði komast, og hægt er. Þetta var allt og sumt sem ég vildi nefna í þessu samtali. Ég vildi bara benda á það augljósa, að það eru miklu fleiri þættir sem gætu orðið rökstuðningur fyrir því að breyta skattareglum eins og þessum; karlar/konur og dreifbýli/þéttbýli, gamalt fólk/ungt fólk og þannig mætti lengi telja. Fleiri orð ætla ég ekki að hafa um þetta að sinni en mér sýnist þeim fjölga örlítið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Að mörgu leyti get ég tekið undir það sem kom fram í orðum hans sem og hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur sem ræddi áður um að virðisaukaskattskerfið væri kannski ekki í fyrsta lagi gott jöfnunarkerfi o.s.frv. Ég lýsti því svo sem í ræðu minni um þetta mál þegar ég fór yfir það af hverju ég væri ekki á málinu þó svo að ég styddi það sem því er ætlað að ná fram. Og þar kemur að andsvari mínu, vegna þess að hv. þm. Bergþór Ólason spyr: Af hverju ekki einhverjir aðrir hópar? Hann tiltekur t.d. eldri og unga og mismunandi búsetu á landinu en getur hv. þingmaður ekki samt verið mér sammála um að við erum að jafna ákveðna stöðu þessara tilteknu hópa með ýmsum tilhliðrunum í skattkerfinu okkar? Það eru til alls konar styrkjakerfi, tilhliðrunarkerfi og hið opinbera eyðir einfaldlega töluverðum tíma, orku og fjármunum í að jafna ef það eru ólíkar aðstæður sem hópar búa við vegna aldurs eða búsetu. Þetta er eitt sem mig langar aðeins að heyra hv. þingmann kommentera á. Síðan er hitt að það sem þessi hópur, þ.e. skilgreiningin karlar/konur, skera sig úr um er í fyrsta lagi að þar er um að ræða nokkurn veginn helming þjóðarinnar og í annan stað ekki eitthvað sem maður ákveður. Maður ákveður ekki í hvoru kyninu maður endar og þar með gengur inn í þetta óréttlæti. En við veljum okkur t.d. búsetu. Aldur breytist með árunum þannig að það er aðeins ólíku saman að jafna í því. Ég held að við séum hérna fyrst og fremst að horfa á það að við erum að laga það óréttlæti að það eina sem skiptir máli er hvers kyns maður er þegar maður notar ákveðna vöru og hún er skattlögð á ólíkan hátt. Gæti hv. þingmaður aðeins komið inn á þetta?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson andsvarið. Við stöndum í því daginn út og daginn inn að færa til fjármuni á milli hópa með einum eða öðrum hætti þannig að kannski svarar það að einhverju marki öllum hinum spurningunum sem á eftir koma. Það er einhvern veginn það sem við bjóðum okkur fram til og erum kosin til að gera og hvort sem okkur líkar betur eða verr erum við alltaf og stöðugt að færa fjármuni eða verðmæti á milli mismunandi hópa. Svo er atriðið sem snýr að því hvort það eigi ekki við að einhverju marki önnur sjónarmið af því að þarna er sirka helmingurinn sem á við og þetta er staða sem fólk velur sér ekki. Þó að ég myndi veðja á að gætu menn valið lægi það sirka til helminga, en hvað veit maður? Það er mismunandi eftir þjóðum og menningarheimum. Ég treysti mér ekki til að nefna einhver dæmi bara þar sem ég stend núna en treysti mér þó til að segja að virðisaukaskattskerfið held ég að sé ekki góð leið til að taka á svona málum. Ég yrði að gefa mér rýmri tíma til að útfæra hvernig slíkt yrði gert og þá er alveg örugglega fleira líka sem kæmi upp sem mætti flokka sem sambærilegar vörur og t.d. tíðavörurnar sem er verið að fjalla um í þessu máli. En ég yrði að gefa mér aðeins meiri tíma, þetta var meira prinsippið sem ég var að tala fyrir hérna áðan en ég held að virðisaukaskattskerfið sé ekki ekki gott kerfi til að gata mjög mikið með undanþágum.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni. Nefndin undirstrikar stuðning sinn við framangreint markmið, þ.e. að koma á neyslurýmum, en telur rétt að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar til frekari vinnslu. Í frumvarpinu er lagt til að bætt verði við lög um ávana- og fíkniefni ákvæði sem heimili stofnun og rekstur neyslurýma. Með neyslurými er átt við lagalega verndað umhverfi þar sem einstaklingar sem eru 18 ára og eldri geta neytt ávana- og fíkniefna í æð undir eftirliti heilbrigðisstarfsmanna og þar sem gætt er fyllsta hreinlætis, öryggis og sýkingarvarna. Í umsögnum um málið kom fram nokkuð afdráttarlaus stuðningur við það markmið að koma á fót neyslurýmum. Fram kom við umfjöllun nefndarinnar að neyslurými hefðu verið rekin um nokkra hríð í Danmörku í kjölfar breytinga á ávana- og fíkniefnalöggjöfinni sem heimili stofnun og rekstur slíkra rýma. Í Kaupmannahöfn hefði verið gert samkomulag við lögregluna um þær reglur sem gilda eigi í rýmunum og hvernig löggæslu sé háttað í kringum þau. Segir m.a. í samkomulaginu að í tilgreindum götum í grennd við neyslurýmið sé varsla fíkniefna til eigin neyslu í neyslurými refsilaus. Við umfjöllun málsins var bent á það að töluvert hefði verið litið til framangreinds fyrirkomulags við gerð frumvarpsins. Væri þannig í greinargerð gert ráð fyrir því að sveitarfélögin gerðu samkomulag við lögreglu um það hvernig löggæslu yrði háttað í kringum rýmin, á sama hátt og gert hefði verið í Kaupmannahöfn. Virðist t.d. að mati nefndarinnar gert ráð fyrir því að refsilausu svæðin verði skilgreind nánar í slíku samkomulagi. Í umsögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eru gerðar athugasemdir við þessa útfærslu. Segir m.a. að ekki sé að finna í gildandi lögum, eða þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu, heimild fyrir lögreglu til þess að semja um refsilaus svæði en það væri verulegum vafa undirorpið að lögregla gæti gengið til slíkra samninga án skýrrar lagaheimildar. Í umsögn ríkissaksóknara var tekið undir framangreinda gagnrýni. Þá óskaði nefndin eftir minnisblaði frá dómsmálaráðuneytinu þar sem gerð yrði grein fyrir því hvernig samráði við ráðuneytið væri háttað, hvort frumvarpið tryggði fullnægjandi lagastoð fyrir samningum sveitarfélaga við lögreglu um starfsemi neyslurýma og hvort gera þyrfti breytingar á öðrum lögum til að tryggja lagaumhverfi neyslurýma. Samantekt dómsmálaráðuneytisins um málið barst nefndinni 24. maí og er í henni tekið undir framangreind sjónarmið. Líkt og fram hefur komið tekur nefndin heils hugar undir markmið frumvarpsins og telur brýnt að ráðast í þær lagabreytingar sem eru nauðsynlegar til þess að tryggja lagalegan grundvöll fyrir starfsemi neyslurýma. Nefndin telur hins vegar ljóst að frumvarpið tryggi ekki með fullnægjandi hætti lögmæti starfseminnar og að endurskoða þurfi ýmis atriði þess með víðtækara og virkara samráði. Nefndin bendir á að hér er um mjög viðkvæma löggjöf að ræða sem getur haft mikil áhrif á heilsu fólks og réttarstöðu þess. Þá reyni í slíkri löggjöf á flókið samspil á milli réttinda neytenda, hlutverks lögreglu og ábyrgðar heilbrigðisstarfsmanna. Í því sambandi undirstrikar nefndin að engin af þeim sjónarmiðum sem hér hafa verið reifuð lýsa andstöðu við neyslurými. Þvert á móti kom fram við umfjöllun um málið ríkur vilji til þess að leysa úr framangreindum álitamálum í samráði við heilbrigðisráðuneytið. Beinir nefndin því til heilbrigðisráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins að halda áfram að vinna í málinu og leggja það fram að nýju eins fljótt og auðið er. Var m.a. rætt í nefndinni að við myndum helst vilja fá það til okkar strax í haust ef möguleiki er á því. Mér skilst að það sé vilji í ráðuneytunum til að flýta þessu máli mjög. Við umfjöllun nefndarinnar kom einnig fram það sjónarmið að markmiði neyslurýma yrði best náð ef varsla neysluskammta fíkniefna yrði gerð refsilaus. Nefndin bendir á að það skjóti skökku við að afnema refsingu við háttsemi sem almennt er ólögmæt innan tiltekins svæðis á grundvelli sjónarmiða um skaðaminnkun. Í greinargerð frumvarpsins er bent á að neyslurými séu fyrst og fremst hugsuð sem úrræði fyrir þá sem eru langt leiddir í fíkn og eygja litla von um að hætta sinni neyslu. Með því að koma á fót neyslurýmum er stigið skref til viðurkenningar á því að þessir einstaklingar séu fyrst og fremst með sjúkdóm. Nefndin telur fulla ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að löggjöfin gangi enn lengra í því að koma til móts við þessa einstaklinga svo að þeim verði ekki gerð refsing vegna þess sjúkdóms. Beinir nefndin því til heilbrigðisráðherra að vinna markvisst að því að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum fíkniefna. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur og að auki Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir yfirferðina. Ég sit í velferðarnefnd sem áheyrnarfulltrúi og ég tek undir með hv. þingmönnum, það voru töluverð vonbrigði að átta sig á því á síðustu skrefum eiginlega þessa máls að það hafi komið ekki betur klárað út. Mig langar í fyrstu að fá álit hv. þingmanns á þessu vegna þess að nú hefur hún stýrt nefnd sem er töluvert málaþung, með mörg mál og mörg þeirra hafa verið í samráðsgátt og hafa tekið breytingum þar áður en þau koma inn til þinglegrar meðferðar. Þetta mál fer í þann farveg en enginn tekur eftir því að þarna eru stórir hlutaðeigandi aðilar, dómsmálaráðuneyti annars vegar og síðan löggæslan, sem stíga ekki inn og koma ekki fram með sínar athugasemdir, annaðhvort af því að þeir voru ekki beðnir um það eða þeir hunsuðu beiðni um það. Það verður að segjast eins og er að mönnum bar einfaldlega ekki saman þegar nefndin reyndi að komast til botns í þessu. Það er kannski ekki stóra málið hér heldur að það liggur alveg ljóst fyrir að við í nefndinni vorum sammála um að við myndum ekki samþykkja mál sem væri þannig vaxið að ekki væri ljóst að réttur neytenda yrði tryggður lagalega, ég tala nú ekki um refsiábyrgð starfsmanna. Þetta er því eðlilegur farvegur. Ég er hins vegar bara að velta fyrir mér hvort eitthvað sé hægt að gera vegna þess að við erum að stíga fyrstu skrefin með því að nýta samráðsgáttina. Þó að þetta sé klárlega skýrasta dæmið um að hún nýtist ekki sem skyldi vegna þess að menn stíga ekki þar inn hefur það komið fyrir í öðrum málum að stórir aðilar koma ekki inn á þessum fyrstu stigum af því að þeir vita ekki af því eða telja ekki ástæðu til. Það hefur síðan áhrif á þinglega meðferð. Er eitthvað sem hægt væri að breyta í þessu ferli að mati formanns í ljósi þessarar reynslu þegar samráðsgáttin er til staðar og málið ætti að vera í nægilegu samráðsferli [[Forseti hringir.]]að koma í veg fyrir að svona gerist, að það séu tvö ráðuneyti og aðrir opinberir aðilar sem einfaldlega eru ekki [[Forseti hringir.]]tilbúnir með sína skoðun þegar málið á að vera á lokametrunum?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er einmitt mjög mikilvægur vinkill. Við sáum þetta klikka trekk í trekk. Mér skildist af mínum samtölum við ráðuneytin að talsambandi hafi ekki alveg verið náð, ekki verið nægilega mikið. Mér skilst að það hafi meira að segja gerst í startholunum, þ.e. ekki þegar málið var komið í samráðsgáttina heldur fyrr þegar sóst var eftir að fá aðstoð og dómgreind dómsmálaráðuneytisins að ráðuneytin hafi ekki alveg náð saman. Ég get ekki sagt til um hverjum það er að kenna, ég bara veit það ekki, en þetta er klárlega eitthvað sem þarf að laga. Það þarf að fá aðila eins og lögregluna og ríkissaksóknara mun fyrr að borðinu. Það hefur eitthvað klikkað og það er algjörlega óljóst hvað veldur því. Það var mjög leiðinlegt með þetta mál, sérstaklega af því að það kemur inn til nefndar þar sem nánast hver einasti þingmaður í nefndinni, þvert á flokka, er sammála markmiði frumvarpsins um að hér eigi að vera neyslurými og að það eigi að koma til móts við þá einstaklinga sem eru í mjög erfiðri stöðu vegna fíknar og fíkniefnaneyslu og að það eigi að koma fram við þá einstaklinga sem sjúklinga en ekki glæpamenn. Ég fagna þeirri niðurstöðu sem við komumst að, það virðist líka vera eining innan nefndarinnar um að það eigi að ganga skrefinu lengra, eða skoða það a.m.k., og afnema refsingar fyrir neysluskammta. Það er stórkostleg niðurstaða og við getum fagnað því. Ég vona að heilbrigðisráðuneytið finni fyrir þeim stuðningi sem það hefur nú til að fara í þá vinnu og skoði að taka þetta mikilvæga skref núna. Þá kannski verða þessi mistök sem urðu í samráðinu til góðs í lokin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Það er nákvæmlega það, að fá eitthvað jákvætt út úr þessu vegna þess að þetta er mál sem var mikil samstaða um í nefndinni, eins og hv. þingmaður kom inn á, og hér á þingi, í þingsal. Það var ekki hægt að heyra annað á umræðum fyrr í vetur og málið hefur fengið töluverða umræðu. Ég velti fyrir mér núna þar sem það þarf að fara ofan í málið aftur að við erum a.m.k. mörg sem óskum þess að það verði hugsanlega til þess að það verði útvíkkað og að varsla neysluskammta verði gerð refsilaus. Þá kemur spurningin: Er eitthvað að mati hv. þingmanns sem við getum gert til að tryggja að verði farið í þá vinnu komi ekki sama staða upp aftur, að það sé eitthvað í kerfinu sem segir: Þetta gengur ekki upp? Nú erum við í velferðarnefnd í sambandi við velferðarráðuneytið, en getum við beint málinu til hins ráðuneytisins, ráðuneytis dómsmála, sem kemur að málinu? Væri rétt að fá aðra fastanefnd Alþingis með okkur í málið? Getum við gert eitthvað til að tryggja að verði málið útvíkkað núna í meðförum ráðuneytanna lendi það ekki aftur í sama einskismannslandi að ári? Hvað heldur hv. þingmaður um það?
Forseti. Mér skilst, og þetta er nokkuð sem ég vissi ekki áður en við fengum þessar upplýsingar í velferðarnefnd, að það að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum sé alfarið í höndum heilbrigðisráðherra. Þar af leiðandi held ég að það sem við getum gert sé að hvetja heilbrigðisráðherra til dáða í þessu efni og fara að taka þetta skref, sérstaklega í ljósi þess að það sem hefur komið úr þessari vinnu er augljós stuðningur við það verkefni. Við þingmenn getum bara stutt við og aðstoðað heilbrigðisráðherra og hvatt hana áfram. Það er eina leiðin sem ég sé fyrir mér að þetta gæti gengið. Það er ljóst núna að þetta verkefni er í höndum heilbrigðisráðherra, að mér skilst, ef ég fer rétt með. Þær upplýsingar komu frá dómsmálaráðuneytinu. Þá er það frekar einfalt. Við hvetjum ráðherra til dáða í þessu efni og beitum þrýstingi og minnum hana á að þetta er vilji velferðarnefndar og þar af leiðandi vonandi vilji meiri hluta þingsins.
Herra forseti. Ég leita ásjár forseta í þessu máli. Í framhaldi af svari fjármálaráðherra við fyrirspurn minni á síðasta ári um forsendur að baki hækkun bóta almannatrygginga sendi lögmaður Öryrkjabandalagsins erindi til umboðsmanns Alþingis vegna 69. gr. laga um almannatryggingar og síðan framkvæmdar fjármálaráðuneytisins við fjárlagagerð. Umboðsmaður Alþingis sendi 18. janúar á þessu ári ákveðnar spurningar til fjármálaráðuneytisins og ákveðnar upplýsingar einmitt í þessu máli og engin svör hafa borist. Síðan hefur umboðsmaður í þrígang ítrekað þessa beiðni sína með bréfum, dagsett 26. mars, 26. apríl og síðan 16. maí. Þetta eru hátt í fimm mánuðir. Ekkert svar berst frá fjármálaráðuneytinu til umboðsmanns. Þess vegna leita ég til þín, kæri forseti, til að umboðsmaður fái stuðning frá þinginu við það að fjármálaráðuneytið svari umboðsmanni þannig að öryrkjar fái skýrari svör um nákvæman útreikning við framkvæmd almannatrygginga [[Forseti hringir.]]og þar með örorkubóta. Ég leita ásjár, herra forseti, hjá þinginu. Það þarf að þrýsta á fjármálaráðuneytið að svara umboðsmanni í þessu máli.
Forseti hefur móttekið þessa beiðni og mun beita sér fyrir því að hún komist áleiðis.
Herra forseti. Ég vil koma hingað upp til þess að fagna og þakka hv. velferðarnefnd fyrir góða vinnu í þessu máli. Það er leitt að það hafi ekki komist lengra. Mér fannst mjög gott að horfa til þess að loksins yrði komið á fót neyslurými hér á Íslandi sem er mjög mikilvægt skaðaminnkunarúrræði fyrir þá sem höllustum fæti standa þegar kemur að vímuefnaneyslu. Þetta er mjög mikilvægt úrræði og mig langaði mjög mikið að sjá það fá framgang hér. Að sama skapi er ég mjög ánægð með þann mikla samhug og samstöðu sem hv. velferðarnefnd hefur sýnt í þessu máli þegar hún leggur til, eins og fram kemur í áliti nefndarinnar, að við umfjöllun nefndarinnar hafi einnig komið fram það sjónarmið að markmiði neyslurýma yrði best náð ef varsla neysluskammta fíkniefna yrði gerð refsilaus. Nefndin bendir á að það skjóti skökku við að afnema refsingu við háttsemi sem almennt er ólögmæt innan tiltekins svæðis á grundvelli sjónarmiða um skaðaminnkun. Í greinargerð er bent á að neyslurými séu fyrst og fremst hugsuð sem úrræði fyrir þá sem eru langt leiddir í fíkn og eygi litla von um að hætta sinni neyslu. Með því að koma á fót neyslurýmum er stigið skref til viðurkenningar á því að þessir einstaklingar séu fyrst og fremst með sjúkdóm. Nefndin telur fulla ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að löggjöfin gangi enn lengra í því að koma til móts við þessa einstaklinga svo að þeim verði ekki gerð refsing vegna þessa sjúkdóms. Beinir nefndin því til heilbrigðisráðherra að vinna markvisst að því að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum fíkniefna. Að þessu framangreindu leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég vil fyrst og síðast þakka hv. formanni nefndarinnar, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir vinnu hennar í þessu máli en einnig hv. þingmönnum Ólafi Þór Gunnarssyni, Ásmundi Friðrikssyni, Guðjóni S. Brjánssyni, Vilhjálmi Árnasyni, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, Andrési Inga Jónssyni og Guðmundi Inga Kristinssyni sem öll eru sammála þessari niðurstöðu sem ég held að sýni mjög ríkan vilja þingsins til að afglæpavæða vörsluskammta fíkniefna sem mér finnst satt best að segja einkar mikið ánægjuefni - sem ég hefði kannski ekki endilega átt von á að ég myndi segja árið 2019 - vegna þess að þetta er mjög mikilvægt skref í átt að þeirri hugmyndafræði sem er að ná fótum í flestum ríkjum heims sem er sú að stríðið gegn fíkniefnum, hið svokallaða, sé stríð gegn fólki og það stríð sé tapað í þeim skilningi að ekki hefur tekist, þrátt fyrir áratugalanga bannstefnu í þessum efnum, áratugalanga refsistefnu í þessum málaflokki, að minnka umfang fíkniefna í neyslu né heldur neyslu þeirra. Það hefur ekki tekist að stemma stigu við þeim milljörðum sem fíkniefnasalar fá út úr viðskiptum sínum og nota til annarra ólögmætra aðgerða af sinni hálfu. Þetta er gríðarleg tekjulind og það hefur ekki tekist að minnka hana, heldur hefur hún þvert á móti farið vaxandi. Það hefur sýnt sig á þessari áratugalöngu bannstefnu að stríðið gegn fíkniefnum er löngu tapað og það var tapað frá upphafi. Viðhorfsbreytingin sem ég vísa í, virðulegi forseti, er sú að í staðinn fyrir bannvæðingu, refsivæðingu, refsivöndinn endalausa, gagnvart því sem sumir kjósa að kalla sjúkdóm en aðrir kjósa að kalla viðbrögð við áföllum eða tengslaleysi við samfélagið - viðhorfið gagnvart því og viðbrögðin gagnvart því eigi ekki að vera þau að fjarlægja fólk úr samfélaginu eða aftengja það enn frekar frá samfélaginu, refsa því fyrir hluti sem sumir vilja meina að það hafi bara enga stjórn á heldur þess í stað að fókusa á mannúðleg skaðaminnkandi viðhorf og úrræði sem eru til þess fallin að hjálpa þeim sem ekki geta haft stjórn á sinni neyslu til að komast aftur á góðan stað í lífinu, hvort sem það vill halda áfram neyslu eða getur ekki hætt neyslu eður ei. Út á það gengur hugmyndafræði skaðaminnkunar. Mér hefur fundist mjög ánægjulegt að sjá á sundanförnum árum hvernig hugmyndafræði skaðaminnkunar, þ.e. sú hugmynd að aðstoða fólk þar sem það er statt, að gera það ekki að skilyrði að viðkomandi hætti neyslunni heldur að vinna að því, með mannúð að leiðarljósi, að minnka sem helst skaðann sem hlýst af neyslunni, hefur náð fótfestu. Það er inntakið í frumvarpi um neyslurými. Til að svo megi verða á töluvert stærri skala í okkar samfélagi er það einmitt hárrétt niðurstaða hv. velferðarnefndar að afglæpavæða verði neysluskammta ólöglegra vímuefna. Öðruvísi gengur þetta ekki upp, virðulegur forseti, og þess vegna er þetta mjög ánægjuleg afstaða sem ég vona að komi fyrir Alþingi strax í haust. Ég vildi af þessu tilefni segja hversu ánægjulegt mér finnst einmitt hvernig umræðan og viðhorfið til fólks sem notar vímuefni, hvort sem er í æð eins og t.d. þetta frumvarp um neyslurými snýr einna helst að, réttindi þess fólks til bestu mögulegu heilsu, réttindi til frelsis og mannvirðingar, hefur þróast á þeim örfáu árum sem Píratar hafa setið á Alþingi Íslendinga, þ.e. frá árinu 2013 þegar fyrst komu fram tillögur þess efnis að skoða bæri hvort afglæpavæða ætti neysluskammta vímuefna. Ég vil meina, virðulegi forseti, við séum komin mjög langt í því að skoða hvernig væri best að því staðið, hvaða kosti og galla er í því að finna og hvernig við getum best fundið út úr því í okkar lagakerfi að standa að því. Ég vil af því tilefni minnast á að það eru margir aðrir kostir við að afglæpavæða neysluskammta og þeir snúa t.d. að unga fólkinu okkar sem getur þá með miklu öruggari hætti nálgast upplýsingar, aðstoð og þjónustu. Það þarf ekki að vera hrætt við að lögreglan sé aldeilis enginn vinur þeirra ef það hleypur á sig þegar kemur að neyslu vímuefna. Við gætum komið af stað töluvert betri skaðaminnkunaráformum á tónlistarhátíðum og öðrum stöðum þar sem er líklegt að ungmenni geri mistök eða fái vond vímuefni til neyslu sem valda því að þau þurfi aðstoðar við. Það mun minnka óttann sem þessi ungmenni munu búa við að leita til lögreglu eða sjúkraflutningamanna eftir aðstoð og þar með minnka þá hættu sem þau standa frammi fyrir kjósi þau eða ákveði þau að fikta eins og stundum er sagt. Þetta er einn af mörgum kostum en þar fyrir utan er rétt að árétta að fólk sem notar vímuefni er líka fólk og eins og ég kom að í upphafi ræðu minnar, herra forseti, er stríðið gegn vímuefnum, eins og það hefur verið kallað, stríð gegn fólki og það er tapað. Þetta er fyrsta skrefið í áttina að því að hætta þessu bulli. Það hefur ekki skilað okkur einum einasta árangri, ekki öðru en eymd og volæði þeirra sem fyrir því verða. Við sjáum það um allan heim að vímuefnalöggjöfinni er beitt sérstaklega hart gegn þjóðfélagshópum sem almennt eru í verri stöðu, gegn minnihlutahópum. Við sjáum líka að langstærstur hluti þeirra sem eru fangelsaðir um allan heim fyrir vímuefnalögbrot er fangelsaður einmitt fyrir vörslu fíkniefna og fyrir brot sem ekki fela í sér nokkurs konar ofbeldi. Við sjáum það líka að oft eru fíkniefnalagabrot dæmd töluvert harðar en töluvert grimmari glæpir að mínu viti, þ.e. fíkniefnalagabrot sem tengjast ekki neinu ofbeldi á neinn hátt og jafnvel gegn svokölluðum burðardýrum. Þau fá refsingar sem eru kannski margfalt á við það sem t.d. verstu brotamenn í kynferðisbrotamálum fá og þá sjáum við að burðardýr fá töluvert þyngri refsingar. Ég held að þetta sé arfleifð af bannstefnutímanum sem ég vona svo sannarlega að sé að líða undir lok og það fyllir mig bjartsýni, virðulegur forseti, að sjá alla hv. velferðarnefnd á þessu máli, sjá þetta framsýna viðhorf hennar og sjá að eitt af okkar helstu áherslumálum í Pírötum um mannúðarstefnu, afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna, hafi fengið svona góðan hljómgrunn á Alþingi Íslendinga. Það gleður mig sannarlega, herra forseti.
Herra forseti. Ég tek til máls m.a. vegna þess að ég er einn af þeim sem rita undir þetta nefndarálit og til þess að undirstrika þann stuðning við efni frumvarpsins sem í álitinu felst. Eins og hefur komið fram í ræðum annarra hv. þingmanna er umbúnaðurinn um málið hins vegar akkúrat eins og það er komið til þingsins með þeim hætti að það er mat nefndarinnar að það þurfi að vinna það betur. Ég held að ég geti talað fyrir munn flestra nefndarmanna að við vonum svo sannarlega að málið komi fljótt aftur til þingsins svo að við getum gengið frá því að afgreiða þetta mikilvæga mál. Þegar við fjöllum um málefni tengd fíkn hefur því miður verið allt of mikil lenska að líta þannig á að hún sé ekki vandamál alls samfélagsins, ekki heilsufarsvandamál, heldur eitthvert prívat vandamál þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Þannig er það alls ekki. Auðvitað brennur þyngst og erfiðast á þeim sem í hlut eiga en það er sannarlega samfélagsins að reyna að bregðast við og við eigum svo sannarlega, til að mynda með þessu úrræði, að reyna að hjálpa þessum einstaklingum. Hugmyndin að þessum neyslurýmum er í grunninn afar góð og getur, a.m.k. í einhverjum tilfellum, leitt til þess að einstaklingar komist hreinlega í færi til að leita sér hjálpar, þótt síðar verði - þótt það sé í sjálfu sér ekki markmiðið með neyslurýmunum. Markmiðið með þeim er að horfast í augu við að þetta sé hluti af stærri vanda og að bregðast við, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom inn á áðan, með skaðaminnkuninni sem felst í þessu úrræði. Ég hlakka til að taka aftur á þessu máli þegar það kemur aftur til hv. velferðarnefndar. Það er gleðilegt, eins og fleiri þingmenn hafa komið inn á, að það virðist vera ágætissamstaða um það í þinginu, milli allra þingflokka og þingmanna allra flokka, að þetta sé mál sem við eigum að klára og leysa. Ég vona að það verði undinn að því bráður bugur í heilbrigðisráðuneytinu að klára það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að hér sé til umræðu þetta mál um neyslurými en það er eiginlega ekki hægt að tala um það öðruvísi en að nefna aðeins málaflokkinn í heild sinni, nefnilega vímuefnamál. Þannig er mál með vexti að frá upphafi ritaðrar sögu og sennilega fyrir það hefur mannkyn notast við vímuefni, það frægasta er sennilega áfengi en áfengi er ekki eina vímuefnið sem mannkynið hefur komist í tæri við. Þau eru ótal mörg, ýmsir kaktusar, sveppir, ýmsar plöntur og þeirra er hægt að neyta á ýmsan hátt. Það er hægt að drekka þau, reykja þau og borða. Það er hægt að neyta þeirra á ýmsan hátt. Af einhverjum ástæðum, væntanlega þeim að áfengi hefur svo ríka og gamla sögu meðfram mannkynssögunni, er gerð sú sérstaka undantekning í nútímasamfélagi að áfengi sé á einhvern hátt ekki vímuefni eða á einhvern hátt ekki fíkniefni eða á einhvern hátt ekki dóp. Það viðhorf hefur endurspeglast í lagaumhverfi í það minnsta á hinum svokölluðu Vesturlöndum og þótt víðar væri leitað, reyndar næstum því alls staðar ef ekki beinlínis alls staðar, að það þurfi að uppræta öll vímuefni nema áfengi. Þau skulu upprætt með löggæslu og á stundum beinlínis hernaði, herþyrlum þar sem vopnaðir einstaklinga hoppa út úr herþyrlum í svokölluðu kamúflasi eða felulituðum fötum og fara og skjóta fólk til að hafa hemil á útbreiðslu og dreifingu ólöglegra vímuefna. Þetta ásigkomulag er stundum kallað dópstríðið. Það var háð í raun og veru að miklu leyti að frumkvæði Bandaríkjanna á seinustu öld, á seinni hlutanum upp úr 1970, 1972–1973, eitthvað svoleiðis. Það var farið í stríð við dóp, á ensku kallað „war on drugs“ og þetta er með verri pólitískum hugmyndum sem hafa komið fram á þeirri öld sem annars var mjög ríkuleg af hræðilegum hugmyndum. Ísland er á meðal þeirra frjálslyndu lýðræðisríkja sem hafa tileinkað sér þetta viðhorf, ekki kannski beinlínis stríðshugarfarið í þeim málaflokki frekar en öðrum en hins vegar óhjákvæmilega þannig að þetta vandamál skuli leysa með löggæslu, passa það að góðu karlarnir sem eru löggurnar nái vondu körlunum sem eru dópsalarnir. Inni í miðju því stríði hafa síðan vímuefnaneytendurnir sjálfir lent. Þeir eru á mjög undarlegum stað, þeir eru einhvern veginn bæði glæpamenn og fórnarlömb. Þetta er bæði löggæslumál og heilbrigðismál gagnvart þeim. Sú innri mótsögn hefur gert það að verkum að yfirvöld hafa misst af tækifærum, bæði til að aðstoða fórnarlömb vímuefnanna sjálfra og fórnarlömb undirheimanna sem hafa orðið til vegna lagalega ástandsins en sömuleiðis misst af tækifærum til að draga úr þeim aðgerðum sem yfirvöld eru gjörn á að fara í sem draga úr frelsi borgaranna. Nú vill svo til að sá sem hér stendur er mjög hlynntur frelsi og það sem meira er, þeim sem hér stendur finnst mjög þreytandi að hlusta á fólk tala um að það sé hlynnt frelsi og aðhyllist frelsi en síðan þegar kemur að því að banna eitthvað er það alltaf til í að banna og þegar kemur að því að leyfa er það alltaf á bremsunni gagnvart því af að leyfa. Frelsi felur í sér að fólk geti gert mistök. Það er til áhugaverð lína úr lagi með hæstvirtum tónlistarmanni Björk Guðmundsdóttur sem sagði: „I thought I could organize freedom, how Scandinavian of me.“ Þýðingin er: Ég hélt að ég gæti skipulagt frelsið, en skandinavískt af mér. Þetta er lína sem mér finnst að Íslendingar og Skandinavar og fleiri mættu taka til sín. Frelsið þýðir ekkert ef algjört öryggi á að fylgja. Frelsið þýðir ekkert ef algjört öryggi á að fylgja, ekki neitt, þá er það þýðingarlaust hugtak. Ég held að skilning á því skorti, sér í lagi hjá þjóðum eins og Íslendingum sem hafa í raun og veru mjög lítið í menningarlegu minni þurft að eiga við svakalega ánauð þegar kemur að grundvallarfrelsismálum. Það var vissulega þrælahald og síðan var vistarbandið lengi vel, sem er tegund af þrælahaldi, en þegar talað er um frelsi á Íslandi finnst mér yfirleitt verið að tala um sjálfstæði Íslands gagnvart Danmörku miklu frekar en frelsi einstaklings til að haga heilastarfsemi sinni úr líkama sínum í heimahúsum sínum eins og þeim einstaklingi sýnist. Þá allt í einu er frelsið orðið ægilega hættulegt vegna þess að við erum í stríði við vímuefni og í stríði við vondu dópsalana og vímuefnaneytendur eru, því miður, þrátt fyrir hið meinta frelsi þeirra dæmdir til að verða það sem kaninn kallar „collateral damage“. Ég kann hreinlega ekki íslensku þýðinguna á orðunum en það er fórnarkostnaður, skulum við segja, einhvers konar fórnarkostnaður. Þetta mál fjallar auðvitað ekki um það allt saman í stóra samhenginu en er hins vegar afleiðing af m.a. skýrslu sem var gefin út af heilbrigðisráðherra, tilkomin vegna starfshóps sem sá sem hér stendur sat í. Sá starfshópur var settur á fót í kjölfar þingsályktunartillögu sem var lögð fram af þingflokki Pírata fyrir einhverjum árum síðan þannig að þetta er augljóslega hið besta mál en það er hins vegar í því samhengi að neyslurými er hugmynd sem er til þess fallin að koma til móts við þann hóp sem á í vandræðum vegna vímuefnaneyslu. Á sama tíma eru þessir hópar lögbrjótar. Þeir brjóta lögin, strangt til tekið ekki með því að neyta vímuefnanna, það er strangt til tekið löglegt, en þeir hafa vímuefnin í fórum sínum meðan þeir neyta þeirra þannig að augljóslega þurfa þeir að brjóta þau lög. Það sem er svo áhugavert þegar rætt er við lögregluöflin á Íslandi er að þá verður til önnur mótsögn. Ég tek sérstaklega eftir því í viðtölum þegar ég ræði vímuefnamál og fæ ýmist að spjalla við lögreglu eða lögreglan tekur þátt í þeirri umræðu. Þá er ákveðin mótsögn. Einhvern veginn er bæði rosalega mikilvægt að neysluskammtar séu ólöglegir, það er rosalega mikilvægt, en að sama skapi er alltaf sagt að enginn fari í fangelsi, engum sé refsað fyrir neyslu eina og sér. Virðulegi forseti. Hvers vegna er það ólöglegt ef það á ekkert að gera við þetta? Ef ekki á að eltast við neytendur, hvers vegna þarf að vera ólöglegt að hafa neysluskammta á sér? Það er engin ástæða, það getur ekki verið. Tilfellið er að við erum enn þá föst í þeirri mótsögn að við ætlum að líta á það sem heilbrigðismál og löggæslumál að vímuefnaneytendur séu bæði fórnarlömb og lögbrjótar. Sú mótsögn gerir það að verkum að við getum ekki hjálpað þeim hópi sem á í vandræðum með neyslu sína að því marki sem okkur ber skylda til að gera sem ábyrgum samfélagsþegnum og sér í lagi sem löggjafa. Annað sem gleymist í þeirri umræðu allri, kannski eðlilega, en því miður, eru vímuefnaneytendur sem eiga ekki í vandræðum með neyslu sína. Ég held að þaðan komi mótsögnin í raun og veru. Ég held að fólk skilji almennt að fólk sem er mjög langt leitt af erfiðri fíkn sé fórnarlömb aðstæðna sinna, það sé komið inn í aðstæður sem það kemst ekki út úr, það fær ekki hjálp og það ræður ekki við eigin vilja að einhverju leyti. Án þess að vilja fara út í alla læknisfræðina og heimspekin á bak við fíkn, það furðulega fyrirbæri, held ég að hugmyndin um neytandann sem reykir hass eða sniffar kókaín eða eitthvað því um líkt og á ekki í neinum vandræðum með það, tollir í vinnu eða skóla eða hverju sem er, á ekki í neinum vandræðum með fjölskyldu sína eða vini, sé óvinur samfélagsins. Ég held að það sé sá aðili sem samfélagið er svo reitt út í. Það eru vímuefnaneytendur sem eru ekki búnir að vinna sér inn fyrirgefningu samfélagsins með því að leggja líf sitt í rúst og jafnvel annarra. Út úr því held ég að komi sú mótsögn og misskilningur um að við getum haft þetta löggæsluatriði og heilbrigðisatriði á sama tíma, að vímuefnaneytendur geti verið lögbrjótar og fórnarlömb á sama tíma. Á einhverjum tímapunkti þurfum við að fara að ræða það af meiri alvöru og í minna samhengi við það að allir vímuefnaneytendur séu sjálfkrafa fórnarlömb, bara það að vímuefnaneytendur gera ekki sjálfkrafa á hlut neins. Það kemur samfélaginu ekki við að einhver heima hjá sér sniffi kókaín eða reyki gras eða hass. Það kemur samfélaginu ekki við. Ég hygg að hið háa Alþingi sé ekki alveg reiðubúið í þá umræðu enda frelsishugmyndin á Íslandi jafn klikkuð og ég lýsti áðan með ágætum söngtexta hæstvirts tónlistarmanns Bjarkar Guðmundsdóttur. Þegar allt kemur til alls þurfum við að fara út í það hvernig við ætlum að líta á þetta frelsi. Ætlum við að aðhyllast frelsi eða ekki? Við lendum þar á endanum. Núna erum við sem betur fer á þeim stað að við getum aðeins einbeitt okkur að þeim sem eru sannanlega fórnarlömb og þeim sem allir, í það minnsta í orði, þykjast vilja hjálpa. Þá kemur svo skýrt fram hversu galið það er að refsa þessu fólki. Þar er það augljóst og þarf ekkert miklu meira en að hugsa aðeins út í það til að komast að þeirri niðurstöðu nema maður sé beinlínis á móti fólki sem á við vandamál að stríða og vilji fólki beinlínis illt fyrir það að eiga við vandamál að stríða. Ég held að reiðin beinist ekki að þeim hópi í raun og veru í samfélaginu. Ég held að hún beinist gagnvart þeim hópi sem kemst upp með það að nota önnur vímuefni, annað dóp en áfengi. Þetta vil ég reyndar meina að sé sambærilegt við ágreining milli trúarbragða. Það er allt í lagi að vera trúaður svo lengi sem það eru réttu trúarbrögðin. Að öðru leyti er fólk alveg reiðubúið að viðurkenna skaðsemina af völdum trúarbragða og að sama leyti er fólk alveg reiðubúið að viðurkenna skaðsemi af völdum vímuefna svo lengi sem það er ekki rætt um skaðsemi áfengis nema auðvitað innan þess samhengis að auðvitað sé hægt að nota það í hófi. Auðvitað á að vera löglegt að selja það, auðvitað og augljóslega. Það eru ekki allir sem nota áfengi einhverjar fyllibyttur, ekki allir sem nota áfengi leggja líf sitt í rúst. Það eru ekki allir sem neyta áfengis sem deyja eða missa vinnuna. En veistu hvað, virðulegi forseti? Sumir sem neyta áfengis rústa lífi sínu, deyja, verða fíkninni að bráð, leggja fjölskyldulíf sitt og vinnu í rúst. Það eru ansi margir reyndar en af einhverjum ástæðum má aldrei setja það í samhengi við ólöglegu vímuefnin. Það fer í taugarnar á mér, virðulegi forseti, að talað sé um áfengi og vímuefni. Nei, nei, nei, áfengi er jafn mikið vímuefni og hvert annað. Það er jafn mikið fíkniefni og jafn mikið dóp. Ef kókaíni er dóp er áfengi er dóp. Það er ekki hægt að hafa þetta öðruvísi, alveg eins og ef við ætlum að kalla islam trúarbrögð eða gyðingdóm trúarbrögð köllum við kristni trúarbrögð. Það er ekki hægt að flokka þau eftir því hvort maður persónulega vilji geta notið þeirra eða ekki eða stundað þau eða ekki. Í því felst hræsni, virðulegi forseti, ekki meðvituð en það er hræsni. Þess vegna finnst mér alveg þess virði fyrir fólk að velta fyrir sér hvernig því lítist á lagafyrirkomulag sem setti áfengi undir sama hatt og t.d. kannabisefni sem að mínu viti er mun vægara vímuefni að langflestu leyti. Þau eru öðruvísi og hafa ólík áhrif en ef ég velti fyrir mér verstu hasshausunum sem ég hef kynnst í gegnum tíðina og ber þá saman við verstu fyllibytturnar sem ég hef kynnst í gegnum tíðina er samanburðurinn mjög skýr. Ég veit alveg í hverju ég vil miklu síður sjálfur lenda eða að fólk sem mér þykir vænt um lendi í. Ég vil miklu síður að það lendi í áfenginu en um leið og sá samanburður er dreginn upp gerist það oft að fólk vill ekki fara út í þann samanburð, auðvitað ekki vegna þess að hann gerir augljósa hræsnina sem felst í núgildandi löggjöf og viðhorfum samfélagsins og löggjafans til vímuefnamála almennt, þá ótrúlegu hræsni, þetta ótrúlega skilningsleysi gagnvart því að fólk vilji hugsanlega nota annað vímuefni en það sem hefur verið notað seinustu árþúsundin opinberlega og í ritaðri sögu, að mestu leyti. Það er eina ástæðan fyrir því að áfengi er umborið en hin ekki. Það er menningarleg staða áfengis, það er það eina. Það er menningarleg staða þess, það er sú staðreynd að valdhafar vilja nota áfengi. Valdhafar skilja skemmtilegu sögurnar í gamla daga þegar þeir fengu sér aðeins of mikið í tána og sögðu skemmtilegur sögur og gerðu eitthvað fyndið og heimskulegt á sínum yngri árum, hugsa til þess með hlýhug. Það var gaman að þessu fylliríi, ég fór og reyndi við ranga stelpu og svo kemur einhver skemmtileg saga út úr því eða hvaðeina og auðvitað stundum harmsögur. Þegar kemur að ólöglegum vímuefnum eru það bara harmsögur vegna þess að valdhöfum finnst ekkert mikilvægt að reykja gras, þeim finnst aðeins mikilvægt að drekka áfengi og þess vegna er áfengi löglegt og ekki kannabisefni. Það er eina ástæðan fyrir því að áfengi er löglegt og ekki kannabisefni, eina ástæðan, það er menningarleg og söguleg staða þess. Ég kemst ekki hjá því að nefna þetta, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst mikilvægt að það heyrist í pontu þegar tækifærin gefast. Þetta mál eins og fleiri, t.d. það mikilvæga mál sem ég vona að komi fram sem fyrst frá hæstv. heilbrigðisráðherra um að hætta að refsa vímuefnaneytendum, eru öll í samhengi við grundvallarviðhorf samfélagsins og löggjafans til frelsis og hvernig það lítur á fólk sem bregður út af vananum og notar vímuefni sem eru ekki hefðbundin í íslensku samfélagi og hvernig viðhorfin eru gagnvart fólki sem síðan fer sér að voða. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira í bili en fagna því mjög aftur að þetta mál sé komið fram og hlakka til að fá fleiri slík fram og hvet hv. þingmenn til að taka virkan þátt í umræðunni. Ég veit að hún er ekkert endilega alltaf skemmtileg og hún er ekki endilega þannig að hægt sé að ræða hana, þ.e. hún er ekki endilega þannig að þingmenn sjái sér fært að segja hlutina sem eru þó tiltölulega augljósir þegar kemur að t.d. frelsi og muninum á skaðsemi vímuefna. Að lokum nefni ég að það eru til svokallaðar dipló leiðir og síðan ekki svo dipló leiðir til að orða hlutina og þannig finnst mér áhugavert að fullyrða á kannski fræðilegri hátt að löggjöfin sé ekki hönnuð með tilliti til þess hversu skaðlegt vímuefni er. Ég segi þetta og það er enginn sem hristir höfuðið, enginn sem hváir, þarf kannski aðeins að melta setninguna, en ef ég segi að áfengi sé miklu hættulegra en nokkur ólögleg vímuefni fær fólk smástuð. Ég var reyndar að segja nákvæmlega það sama. Það er umræðan sem ég held að hv. þingmenn óttist og að samfélagið sé ekki endilega alveg reiðubúið í en að mínu mati er það tilfellið, mjög bersýnilega svo. Ég vísa í rannsóknir á þessum vímuefnum því til stuðnings. Eins og ég sagði fyrir örlitlum málalengingum síðan ætlaði ég ekki að lengja umræðuna og ætla að reyna að standa við það héðan af en fagna málinu og hlakka til að fá fleiri úr sömu átt.
Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að veita hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni andsvar en ummæli sem hann lét falla í ræðu hér áðan hvöttu mig hins vegar til dáða að fara aðeins yfir sögu bannstefnunnar. Hv. þingmaður heldur því fram, og ég tek alveg undir það, að ástæðan fyrir því að áfengi nýtur allt annarrar stöðu en önnur vímuefni er vissulega sú að það eru ákveðin menningarleg tengsl og það er út af því að vesturveldin fíla svolítið áfengið. Það er mjög einfölduð útskýring á því hvers vegna áfengi nýtur allt annarrar stöðu en önnur vímuefni. Hins vegar á sagan um stríðið gegn fíkniefnum og bannstefnan sér töluvert margþættari hliðar sem mig langaði að fara aðeins út í eða eins langt og ég næ á þessum níu mínútur sem ég á eftir, virðulegi forseti, af þessari ræðu. Vissulega, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á rétt áðan, hefur mannkynið neytt hugvíkkandi efna í árþúsundir. Vímuefni á borð við ópíum, kóka, kannabis, khat, peyote, betel og kava hafa verið notuð í alls kyns tilgangi í gegnum þessi árþúsund. Mannfólkið hefur m.a. notast við þessi efni til lækninga, til trúarlegra athafna, til næringar sem og til að skemmta sér saman. Neysla vímuefna er því alls ekki nýtt fyrirbrigði og horfi maður til þessarar löngu sögu vímuefnaneyslu mannkynsins má horfa á alþjóðlegar tilraunir til að banna ræktun, framleiðslu, dreifingu og neyslu vímuefna sem spánnýs fyrirbrigðis. Bannstefnan fæddist á 20. öldinni og hana má að hluta til rekja til þess að með auknum milliríkjaviðskiptum og fólksflutningum jókst neysla vímuefna verulega. Skaðleg áhrif óhóflegrar neyslu urðu meira áberandi í samfélaginu. Það er þó mikil einföldun að halda því fram að það sé eina ástæðan fyrir því alþjóðlega lagaumhverfi sem ríkir um vímuefnaneyslu jarðarbúa í dag. Heimurinn fyrir 100 árum var ekki svo ólíkur heiminum sem við upplifum í dag því að rétt eins og nú var heiminum þá stjórnað með tilliti til viðskiptahagsmuna valdamestu þjóðanna. Tilurð og þróun alþjóðlegrar bannstefnu gegn vímuefnum ber þess einmitt sterkt vitni. Á 19. öld neytti fólk úr öllum stéttum þjóðfélagsins kóka og ópíums, t.d. í Kanada og Bandaríkjunum, Evrópu og Ástralíu. Efnanna var neytt á fjölbreytilegan hátt, þau voru aðallega notuð sem verkjalyf eða róandi lyf. Lítið sem ekkert eftirlit var með neyslu efnanna, hvort sem heldur af hendi lækna eða ríkis. Almenningsálitið var á þá leið að neysla vímuefna væri val hvers og eins og samfélagið leit ekki niður á þá sem það gerðu. Lítið var hins vegar vitað um virkni vímuefnanna og því var algengt að fólk yrði háð þeim eða notaði þau fram úr hófi. Þannig má nefna að algengast var að millistéttarkonur, oftast húsmæður, væru háðar ópíum eða kókaíni, eða fólk sem vann í heilbrigðisgeiranum. Á þessum tíma var ópíumneysla einnig mjög útbreidd í Kína og nágrannalöndum þess. Í gegnum söguna höfðu Kínverjar neytt ópíums sem hluta af helgiathöfnum, á tyllidögum og mannfögnuðum. Ópíum var einnig notað sem verkjalyf vegna ólæknandi eða krónískra sjúkdóma. Flest heimili áttu ópíum í verkjaskápnum þar sem það var notað sem lyf við hinum ýmsu sjúkdómum. Þrátt fyrir að ópíumneysla væri mjög algeng í Kína var mjög sjaldgæft að fólk ánetjaðist efninu og almennt neyttu Kínverjar ópíums á ábyrgan hátt og í hóflegu magni og hafði því neysla efnisins hvorki skaðleg áhrif á heilsu né langlífi meiri hluta neytenda heldur þvert á móti. Almenningsálitið átti þó eftir að breytast verulega, bæði í Kína sem og á Vesturlöndum. Um hálfri öld fyrir aldamótin 1900 hófust nefnilega gríðarlegir fólksflutningar frá Kína til Evrópu, Kanada, Bandaríkjanna og Ástralíu. Talið er að á þessu tímabili hafi um 2 milljónir Kínverja verið fluttar til Vesturlanda sem ódýrt vinnuafl. Aðkoma þeirra átti stóran þátt í breyttu viðhorfi Vesturlandabúa gagnvart vímuefnaneyslu. Mikil andúð og rasismi mætti kínverskum innflytjendur vestan hafs og ópíumreykingar þeirra urðu mikið áhyggjuefni. Þannig urðu ópíumreykingar ógnandi athæfi. Þær voru kallaðar kínversk plága sem leiddi til siðleysis, aukinna lögbrota og almennrar samfélagslegrar hnignunar. Þessi augljósi rasismi og fordómar eru talin hafa valdið því að mörg lönd settu í fyrsta sinn lög um neyslu vímuefna og þá sérstaklega um ópíumreykingar útlendinga. Í Kína varð viðsnúningur á viðhorfum gagnvart ópíumneyslu af öðrum ástæðum en þó beintengdum. Kínverska valdastéttin áleit gríðarlegt framboð ópíums og vandamálin sem fylgdu neyslu þess bera vitni um óvelkomna íhlutun vesturveldanna. Kína hafði verið þröngvað til ópíumviðskipta við Breta eftir að þeir síðarnefndu sigruðu þá fyrrnefndu í ópíumstríðunum 1839–1842 og 1856–1860 og til að ljúka fyrra stríðinu hafði kínverska stjórnin þurft að undirrita Nanking-sáttmálann þar sem breska heimsveldinu áskotnuðust full yfirráð yfir Hong Kong. Það var síðan aðallega þaðan sem Bretar sigldu með milljónir Kínverja úr landi til að nota sem ódýrt vinnuafl á Vesturlöndum. Nanking-sáttmálinn neyddi kínversku stjórnina til að opna fyrir viðskipti við Breta í nokkrum hafnarborgum Kína en Bretar notuðu þessa skilmála m.a. til að flytja þangað óhóflegt magn af ópíum frá Indlandi. Það var því blanda af rasisma og vilji fyrir siðferðisumbótum sem varð til þess að Vesturlönd byrjuðu að beita sér fyrir alþjóðlegri stjórn á ópíumviðskiptum á seinni hluta 19. aldar. Kínverjar á hinn bóginn álitu alþjóðlega stjórn nauðsynlega til að berjast gegn nauðungarviðskiptum sínum við breska heimsveldið. Bandaríkin og Kína voru þau lönd sem börðust hvað harðast fyrir því að banna og refsivæða vímuefni á heimsvísu. Fulltrúar þeirra gengu út af ópíumráðstefnunni árið 1925 þar sem þeir töldu of litlar líkur á því að útkoma ráðstefnunnar myndi leiða í lög nægilega strangar hömlur á viðskipti. Á meðan Bandaríkin reyndu sitt ýtrasta til að koma á alþjóðlegu banni á áfengi og annars konar vímuefni græddu gömlu nýlenduríkin á tá og fingri á framleiðslu þeirra. Gömlu nýlenduríkin áttu gríðarstór ræktunarlönd í nýlendum sínum og einokuðu mjög arðbæran markað fyrir ópíum í Asíu. Þau sáu líka lyflækningamörkuðum í Evrópu og Bandaríkjunum fyrir kókaíni, ópíum, heróíni og morfíni, en eftirspurn eftir kókaíni hafði farið gríðarlega vaxandi í Evrópu í fyrri heimsstyrjöld. Það var notað sem svefnlyf og geðlyf og til að auðvelda hermönnum að ráða við sálfræðilegar afleiðingar hryllingsins sem fylgdi skotgrafahernaði. Lyfjafyrirtæki í Þýskalandi, Hollandi og Bretlandi sóttu hvað mestan gróða í sölu á kókaíni á stríðsárunum. Bandaríkjamenn höfðu töluvert öðruvísi siðferðiskennd og lífsviðhorf en gömlu nýlenduríkin og voru þar af leiðandi í töluverðri andstöðu vegna sinnar sannkristnu púrítanísku viðhorfa sem gætti meðal bandarískra leiðtoga á þessum tíma, á millistríðsárunum. Bandaríkjamenn bönnuðu áfengi og önnur vímuefni í viðleitni sinni til að lifa algjörlega flekklausu lífi hér á jörð, eins og það var orðað, en yfirvöld í Evrópu létu sér samt sem áður ekki segjast. Bannárin svokölluðu í Bandaríkjunum stóðu frá 1920–1933 þegar Bandaríkjastjórn leyfði aftur framleiðslu og neyslu áfengis en á þessu tímabili reyndu Bandaríkjamanna eftir fremsta megni að koma á bannstefnu gegn öðrum vímuefnum í anda áfengisbannsins á heimsvísu. Auðvitað var þessi herferð ekki einungis byggð á trúarhita og kristilegri hugmyndafræði heldur höfðu forsprakkarnir verulegra þjóðarhagsmuna að gæta með því að berjast á vel auglýstan hátt gegn alþjóðlegum viðskiptum með ópíum. Þar sáu þeir sér leik á borði að draga verulega úr gríðarlegum hagnaði nýlenduríkjanna gömlu. Annar hvati fyrir stefnu Bandaríkjanna var að þeir vildu koma sér í mjúkinn hjá kínverskum stjórnvöldum til að auka viðskipti milli landanna tveggja. Strax á fyrstu árum áfengisbannsins í Bandaríkjunum varð sprenging í skipulagðri glæpastarfsemi. Stjórnmálamenn, lögreglumenn og glæpamenn sáu margir sér áhættulítinn leik á borði til að græða stórkostlega á nýjum svörtum markaði með áfengi. Leiðtogar í Evrópu voru langt frá því að vera sannfærðir um ágæti þess að innleiða sömu bannstefnu þegar sögur bárust frá Bandaríkjunum um að mafíur og önnur glæpasamtök hefðu náð yfirráðum yfir heilum borgum vestan hafs. Bandaríkjamönnum tókst því ekki að semja um alþjóðlega bannstefnu fyrr en eftir seinna stríð en þá höfðu Bandaríkin einmitt nógu mikinn áhrifamátt til að þrýsta í gegn markmiði sínu um vímuefnalausa veröld. Þetta er bara mjög stutt upprifjun af fyrstu skrefunum í sögu bannstefnunnar. Bann við áfengi var við lýði í frekar stuttan tíma í Bandaríkjunum en þegar það leið undir lok var tekið upp á því að sníða nákvæmlega sama kerfi utan um bannstefnu gegn vímuefnum nema það gekk töluvert betur að flytja hana út, með efnahagsþvingunum og líka með hótunum um ofbeldi af hálfu Bandaríkjanna, en kannski einmitt bannstefnu þeirra af púrítanískari kantinum gegn áfenginu. Það á sér svo sem margar skýringar og sögur hvers vegna það gekk betur þá, væntanlega vegna þess að Bandaríkin stóðu uppi sem sigurvegarar í seinni heimsstyrjöld og höfðu mjög mikil áhrif eftir það. Stríðið gegn fíkniefnum hefur alltaf verið mjög þægilegur stefnupunktur fyrir Bandaríkin vegna þess að þarna er verið að berjast við ósýnilegan óvin. Hann deyr aldrei og það er mjög auðvelt að draga hann upp þegar sælast á af hálfu ríkisins í meira vald yfir borgurunum.
Herra forseti. Þetta nefndarálit með breytingartillögu er þannig til komið að eftir 2. umr. var þessu máli sem heitir breyting á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum o.s.frv. vísað aftur til hv. umhverfis- og samgöngunefndar vegna ákveðinna upplýsinga sem höfðu komið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Hér geri ég grein fyrir þessu nefndaráliti og breytingartillögu sem kemur þá inn til 3. umr. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju að lokinni 2. umr. Nefndin var upplýst um að sú breyting sem frumvarpið gerir ráð fyrir, að álagðar dagsektir renni til hlutaðeigandi sveitarfélaga í stað rekstraraðila heilbrigðiseftirlits, gæti reynst erfið í framkvæmd. Ástæðan er sú að flestar heilbrigðisnefndir eru reknar í samstarfi margra sveitarfélaga og því gæti hið nýja fyrirkomulag aukið á flækjustig. Nefndin fellst á þau sjónarmið og tekur fram að frumvarpið hefur ekki að geyma sérstakan rökstuðning fyrir breyttu fyrirkomulagi. Það er því ekki ljóst hvers vegna þörf er á breytingunni og mat á því hvaða áhrif það gæti haft í för með sér fyrir heilbrigðisnefndirnar liggur ekki fyrir en nefndin leggur til að frumvarpið verði engu að síður samþykkt með eftirfarandi breytingum, að við 16. gr. komi: a. Í stað orðanna „hlutaðeigandi sveitarstjórna“ í 5. málslið e-liðar komi: rekstraraðila heilbrigðiseftirlits. b. 6. málsliður e-liðar falli brott. Þannig var að hv. þingmenn Karl Gauti Hjaltason og Bergþór Ólason voru fjarverandi við afgreiðslu og Rósa Björk Brynjólfsdóttir var fjarverandi við afgreiðsluna líka en skrifar undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta skrifa auk hennar sá er hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Sigríður Á. Andersen og Vilhjálmur Árnason, hv. þingmenn. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég flyt breytingartillögu við umrætt mál, þ.e. frumvarp til laga um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi. Þetta eru smávægilegar breytingar til leiðréttingar sem tryggja samræmi við orðalag tilskipunarinnar og skýrleika. Breytingartillagan er í tveimur hlutum. 1. Á eftir orðinu „nema“ í fyrri málslið 2. mgr. 18. gr. komi: og. 2. C-liður 1. mgr. 22. gr. orðist svo: flokkar viðtakenda sem fengið hafa eða munu fá persónuupplýsingarnar í hendur, m.a. viðtakendur í þriðju löndum eða alþjóðastofnanir. Svo mörg voru þau orð.
Forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd við frumvarp til laga um breytingu á upplýsingalögum, með síðari breytingum (útvíkkun gildissviðs o.fl.) þar sem við bætum inn í frumvarpstextann orðunum eins og þau eru í upplýsingalögunum núna, þ.e. þessum orðum: svo fljótt sem verða má. Þannig er það í lögunum eins og þau eru í dag. Í frumvarpinu var verið að orða 15. gr. laganna upp á nýtt og bæta inn 150 daga takmarki, þ.e. að úrskurðarnefnd um upplýsingamál mætti að jafnaði ekki vera lengur að vinna sín mál en 150 daga. Í dag fara ýmis mál umfram það og sum fara upp í 180, jafnvel alveg upp í 220 daga. Það er verið að setja efri mörk, takmarka það við 150 daga sem lengst má vinna, en okkur var bent á að orðin: svo fljótt sem verða má, hefðu dottið út ef við hefðum gert þetta svona. Við erum því að bæta þeim inn hér enda er meginreglan í stjórnsýslulögum þannig. Til þess að hafa þetta líka skýrt í upplýsingalögunum, þannig að þegar borgararnir eða fjölmiðlar eru að lesa í gegnum upplýsingalögin sé alveg kýrskýrt að úrskurðarnefnd um upplýsingamál á að vinna kærur sem til hennar berast svo fljótt sem verða má, þá mun á endanum efnismálsgrein 15. gr. orðast svo, með leyfi forseta: „Úrskurðarnefnd um upplýsingamál skal birta úrskurð þeim sem fór fram á aðgang að gögnum og þeim sem kæra beindist að svo fljótt sem verða má en að jafnaði innan 150 daga frá móttöku hennar.“ Eins og ég sagði áðan er þessi breytingartillaga frá öllum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem eru sammála.
Herra forseti. Þetta er um margt sérstakt mál að því leyti að það byggir á hugmyndum sem eru mjög gamlar í umræðunni hérna án þess að þær hafi verið uppfærðar til samræmis við þær breytingar sem hafa orðið og það sem komið hefur í ljós í samfélaginu í millitíðinni. Ég vil bara nota tækifærið hér í mjög stuttri ræðu til að hvetja til þess að þetta mál verði skoðað áfram með það að markmiði að það nái að gegna því hlutverki sem því er ætlað. Til að svo megi verða finnst mér að taka þurfi tillit til mjög margra hluta sem hafa komið á daginn síðustu misserin og árin fremur en að klára mál einfaldlega á þeim forsendum að það sé orðið svo gamalt að tímabært sé að klára það, það er miklu skynsamlegra að nýta þær upplýsingar sem hafa komið fram í millitíðinni til að vinna málið betur og gera það betur úr garði.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér breytingartillögu við frumvarp til laga um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða við 3. umr. Þetta geri ég sem framsögumaður málsins en um er að ræða tvær breytingar, lagatæknilegs eðlis. Annars vegar er um breytingu á gildistökuákvæðinu að ræða og með þeirri breytingu er ætlunin að lögin verði skýrari og skylda ráðherra til þess að gegna þeim skyldum sem þar er kveðið á um verði skýrari sem og birting laganna skýrari. Ég les bara upp þessa breytingu: „Þrátt fyrir ákvæði 29. gr. skal ráðherra tímanlega fyrir 1. september 2020 birta skrá yfir rekstraraðila nauðsynlegrar þjónustu í samræmi við 3. gr.“ Skylda ráðherra er skýrð. Hins vegar: „4. Við bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðist svo: Þrátt fyrir ákvæði 29. gr. skal ráðherra þegar hefja vinnu við gerð stefnu um net- og upplýsingaöryggi samkvæmt 1. mgr. 4. gr. og skipa netöryggisráð í samræmi við 2. mgr. 4. gr.“ Hins vegar er um að ræða tillögu um breytingu á 23. gr. vegna endurtekningar í frumvarpinu. Þegar frumvarpið var lesið yfir kom fram að þar voru tvítekin ákveðin atriði sem reyndist óþarft. Ég ítreka að breytingarnar eru lagatæknilegs eðlis og breyta engu um efni frumvarpsins eða breytingartillögu nefndarinnar að öðru leyti. Ég legg til að tillagan verði samþykkt.
Virðulegur forseti. Þetta er gott dæmi um að við þurfum að klára að framfylgja þingsályktunartillögu sem var samþykkt árið 2015 um tölvutæk skjöl því að hér er einmitt talað um að 2. mgr. 29. gr. falli brott en í upprunalega frumvarpinu ná greinarnar bara upp í 27. Það eru einhverjar breytingartillögur sem komu á milli 1. og 2. umr. og mig minnir að þær bæti við einhverjum greinum. Og þá veit ég ekkert hvaða grein er 29 núna og hver 2. mgr. er. Þegar við fáum breytingartillögu svona seint í ferlinu vitum við almennt séð ekkert hvað er verið að fjalla um. Þetta er skortur á samhengi og við þurfum almennt séð að gera betur með slíkt. Mér þætti vænt um ef flutningsmaður gerði aðeins grein fyrir því nákvæmlega hver 2. mgr. 29. gr. er. Ég hef ekki hugmynd um það þrátt fyrir að ég sé í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. 29. gr. fjallar um gildistökuna og er lagatæknileg. Eins og ég sagði er í 4. gr. kveðið á um að ráðherra skuli tímanlega birta skrá yfir rekstraraðila nauðsynlegrar þjónustu og hins vegar vinna stefnu um net- og upplýsingaöryggi og skipa netöryggisráð. Þetta verður hvort tveggja gert fyrir gildistöku frumvarpsins þannig að í breytingartillögu nefndarinnar var ítrekað að þótt gildistökunni væri seinkað héldu þessar greinar gildi sínu. Í rauninni er verið að lagfæra orðalag á þessum tveimur greinum. Eða kannski er frekar hægt að segja að verið sé að skipta frumvarpinu upp og skýra það.
Virðulegi forseti. Ég ætla þá að gera ráð fyrir að þetta sé úr 26. gr. í frumvarpinu sem var um gildistöku og að 2. mgr. sé að ákvæði 4. gr. öðlist þegar gildi, hún falli brott og annað komi í staðinn. Ég giska á að þetta sé á þeim stað núna.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar með breytingartillögu um frumvarp til umferðarlaga. Við 2. umr. var lagt til að hjálmaskylda á reiðhjólum yrði að 18 ára aldri. Sú tillaga fékk töluverða umfjöllun og komu vissar athugasemdir fram. Við tókum málið aftur inn til umhverfis- og samgöngunefndar til frekari umræðu og eftir að hafa farið yfir sjónarmið í þessu máli, bæði það að lengja hjálmaskylduna og hafa hana til 18 ára og að hafa hana ekki, komst nefndin að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að rétt væri að leggja til að hjálmaskyldan myndi miðast við grunnskólaaldur. Börn sem eru í grunnskóla þurfi að nota reiðhjólahjálma. Þessi skylda er mikilvæg upp á allt skipulag í skólastarfinu og allir eru sammála um mikilvægi notkunar á hjálmum. Það sem gerir umfjöllun um þetta mál erfiða, að taka hina endanlegu afstöðu um hvað sé réttast að gera til að ná þeim markmiðum sem við erum öll sammála um - það eru allir sammála um markmiðin en þetta snýst um leiðirnar að markmiðunum. Markmiðin eru þau að auka umferðaröryggi og tryggja lýðheilsulega og umhverfisvæna ferðamáta. Það eru markmiðin sem allir eru sammála um að sé best að ná. Því miður höfum við bara ekki nógu mikið af gögnum til að byggja á til að taka hina endanlegu ákvörðun um hvað sé rétt leið. Hver er hjálmanotkunin? Hver er ávinningur af hjálmanotkun? Hverjar eru afleiðingarnar af hjálmanotkun og annað varðandi hjólreiðar? Hjólreiðar eru mjög vaxandi samgöngumáti og við höfum sett fjármuni í þær í samgönguáætlun og Vegagerðin forgangsraðar fjármunum, sveitarfélögin forgangsraða fjármunum í auknar hjólreiðar, hjólreiðasport er að aukast og annað slíkt. Þetta er samgöngumáti sem fer vaxandi. Því telur umhverfis- og samgöngunefnd afar mikilvægt að safna saman upplýsingum um þennan samgöngumáta, bæði um hjálmanotkun og aðrar upplýsingar sem geta aukið umferðaröryggi, aukið öryggi í hjólreiðum þannig að við getum hvatt til hjólreiða og auðveldað þær og ýtt undir að þær verði notaðar í auknum mæli í samgöngum hér á landi. Við köllum mjög skýrt eftir því að í gang fari gagnaöflun sem gagnast þessum sjónarmiðum og til að ná þessum markmiðum, markviss áætlun um gagnaöflun hjá framkvæmdarvaldinu, hjá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu ásamt Samgöngustofu, Vegagerðinni og öðrum þeim sem komu að þessu. Við leggjum því til að á meðan við höfum ekki á frekari gögnum að byggja verði hjálmaskylda, sem hefur verið til 15 ára aldurs, út grunnskólagöngu barna til að þar verði visst samræmi. Ég vil í því sambandi benda á að lögin taka ekki gildi fyrr en um næstu áramót þannig að ef einhver afgerandi gögn koma fram á þeim tíma þá höfum við tíma til að endurskoða það. Annars mun þetta gilda þangað til við komumst að því að einhver önnur leið sé betri. Ég legg því til að þessi breytingartillaga fái þinglega meðferð og verði samþykkt eins og hún liggur fyrir.
Virðulegur forseti. Þangað til önnur betri leið finnst, svo orðar flutningsmaður það. Eins og kom fram í framsöguræðunni er skortur á gögnum en það er samt tekin ákvörðun um breytingar og svo á að safna gögnum eftir á. Ég veit ekki hvort það á að vera til að staðfesta þessa niðurstöðu eða hvort það á að ganga til baka ef gögn segja annað. Það kom fram fyrir í nefndinni að það er ákveðin hætta á tryggingarálagi fyrir þá sem eru 15 ára og eldri þegar viðkomandi verður sakhæfur. Mér fannst þau rök gera það að verkum að 18 ára aldurstakmarkið var kallað aftur. Samt var það skilið eftir í 16 árum þrátt fyrir að vafi léki á hvort tryggingafélögin tækju tillit til þess eða ekki. Við vitum ekkert hvort það er gert eða ekki. Því var slengt fram en það eru engin gögn sem segja af eða á, hvort viðkomandi án hjálms missi af tryggingum eða eitthvað svoleiðis. Ég verð að gera athugasemd við þessi vinnubrögð, að taka ákvörðun fyrst og safna svo gögnum. Þó að gildistakan sé ekki fyrr en eftir hálft ár tekur tíma að safna gögnum. Ég hef unnið í vísindastarfi og veit að það tekur tíma og alveg örugglega meiri tíma en sex mánuði til að fá jafn afgerandi rök og hefur verið beðið um í þessu máli, þá í hina áttina, að afnema hjá hjálmaskylduna sem slíka. Það er ekkert sagt um hvaða aðrar leiðir eru mögulegar [[Forseti hringir.]]til að ná sama öryggismarkmiði og lagt er upp með. Það eru til aðrar leiðir en ekki einu sinni fjallað um þær.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta því að ég ætlaði einmitt að koma inn á tryggingarnar í framsöguræðu minni. Ég hef kannað það og það liggja alveg skýr gögn og dómaframkvæmd fyrir því að til þess að skerða tryggingabætur þarf viðkomandi að sýna af sér stórfellt gáleysi. Það að 16 ára unglingur noti ekki reiðhjólahjálm mun seint teljast til stórfellds gáleysis, þar getum við skoðað dómaframkvæmd varðandi beltisnotkun, hraðakstur og annað slíkt. Ég get upplýst hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um að þetta er atriði sem við þurfum ekki að hafa áhyggjur af. Ég hef kannað það og haft samband við tryggingafélögin hvort þessi skilningur minn sé réttur og svo var sagt. Varðandi upplýsingaöflunina var í meðförum þessa máls og frumvarps til umferðarlaga var alltaf talað í nefndinni um samræmi í skóla. Það var atriði sem við ræddum að væri augljóst vandamál sem þyrfti að taka á, að það væri ekki samræmi milli skóla um aldur, hverjir þyrftu að nota hjálma og hverjir ekki. Allir voru sammála um að hjálmanotkun væri mikilvæg. Umræðan í kringum þau sjónarmið sem komu um það hvaða áhrif hjálmaskyldan hefði tengist hugsanlega framhaldsskólunum en helst þeim sem eru yfir 18 ára sem eru komnir með bílpróf og hafa úr fleiri samgöngumátum að velja. Ég tel að við séum að fara mjög varfærnislega leið hér til að ná samræmi til að auka umferðaröryggi og tryggja þá menningarlegu breytingu að hjálmur sé öryggistæki líkt og öryggisbelti eru.
Virðulegi forseti. Að hjálmur sé öryggistæki á við beltin, það þýðir væntanlega sektir o.s.frv. þegar fram líða stundir ef það á að vera sambærilegt. Það sem ég tel skorta hvað þetta mál varðar er umfjöllun í heildstæðari mynd. Allir voru sammála um vandamálið, það er ákveðið samræmingarvandamál fyrir 10. bekkinn sem er ekki með skyldu, en það þýðir ekkert endilega að lausnin sé að setja skyldu á 10. bekkinn. Það var ekkert fjallað um neinar aðrar lausnir, bara að við myndum setja þessa skyldu á, algjörlega óháð því hvaða hliðaráhrif það getur haft í stærra samhengi, áhrif á hin markmiðin um lýðheilsu og aukið umferðaröryggi. Það er skjalfest í öðrum rannsóknum að meiri reiðhjólaumferð eykur öryggi reiðhjólamanna yfirleitt, óháð því hvort þeir séu með hjálma eða ekki. Það er gott að fá það sagt í ræðu að þetta hafi ekki áhrif á tryggingarálagið. Það eru þá gögn málsins sem eru komin fram í þingskjölum og skulu standa sem slík. Að öðru leyti stendur gagnrýni mín varðandi það að það var einfaldlega aðeins ein leið skoðuð til að ná þessu samræmi og það var hjálmaskyldan. Það var ekkert annað í boði og meira að segja á milli 1. og 2. umr. kom tillagan upp í 18 ár bara alveg í lokin. Það var aldrei umræða í nefndinni um skyldu upp að 18 ára aldri, það var alltaf talað um 16 ára aldur. Ég var á nefndarfundunum og fylgdist með því og ég bjóst satt að segja við þessari niðurstöðu ef gögnin styrktu hana en þá kom tillagan um 18 ár, sem var síðan bakkað með sem er mjög fínt. Eftir stendur að aðrar leiðir voru ekki skoðaðar nægilega vel.
Virðulegi forseti. Mér finnst svolítið djúpt í árinni tekið að segja að aðrar leiðir hafi ekki verið skoðaðar. Þá vil ég benda á að þau umferðarlög sem við erum að breyta núna hafa gilt frá 1987 þannig að það er búið að vera algjört frjálslyndi með hjálmaskyldu 15 ára og eldri. [[Gripið fram í.]]Þessi umræða hefur verið mikil og það hefur oft komið upp hvort það ætti að lengja hjálmaskylduna. Ef þetta er enn þá vandamál núna sýnir það að ekki hefur tekist að finna aðrar leiðir hingað til. Það er kannski það sem við vorum að bregðast við. Nefndin taldi rétt að fara varlega og ná þessu samræmi fyrir grunnskólann af því að það er gríðarlega mikilvægt atriði á sama tíma og farið verði að safna gögnum. Þegar það er komið sjáum við hvort þetta hafi einhver áhrif til batnaðar eða hvort tíminn verði nýttur í að finna aðrar leiðir. Við erum hér með umferðarlög og umferðaröryggi er eitt af höfuðmálunum. Ég held að við séum bara að gæta að meðalhófi til þess að reyna að ná markmiðum okkar á sem bestan hátt. Ég vil benda á að þeir sem kvörtuðu mest undan hjálmaskyldunni töldu hana draga úr hjólreiðum. En það er enginn 16 ára unglingur á bíl, það er ekki fyrr en við 17 ára aldur að hann fær bílpróf þannig að þá fyrst, við þann aldur, erum við farin að keppa við aðra samgöngumáta. Ég tel okkur vera að fara varlega hér og held að það sé rétt [[Forseti hringir.]]að samþykkja þetta svona.
Herra forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til umferðarlaga sem snýr að 2. mgr. 50. gr. laganna. Það er þá: „1. Við 2 mgr. 50. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Mælist ávana- og fíkniefni eða lyf skv. 1. mgr., sbr. 6. mgr. 48. gr., í þvagi ökumanns er honum óheimilt að stjórna ökutæki.“ Í öðru lagi: „2. Í stað „50. gr.“ í 1. mgr. 95. gr. og 1., 5. og 7. mgr. 101. gr. komi: 1. mgr., 1. málsl. 2. mgr., 3. eða 4. mgr. 50. gr.“ Skemmtileg upplesning og lofa ég að endurtaka þetta ekki. Í núgildandi umferðarlögum segir í 2. mgr. 45. gr. a: „Mælist ávana- og fíkniefni í blóði eða þvagi ökumanns telst hann vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki.“ Þetta hefur verið gagnrýnt með þeim rökum að mælist fíkniefnin eingöngu í þvagi en ekki í blóði sé ljóst að ökumaðurinn hafi neytt fíkniefnanna en sé ekki lengur undir áhrifum þeirra. Því eigi ekki að fullyrða í lögum að hann sé undir áhrifum og ekki eigi að svipta hann ökurétti. Í breytingartillögunni er lagt til að ökumanni sem þannig er statt um að fíkniefni mælast í þvagi hans sé óheimilt að aka ökutæki en hins vegar er ekki slegið föstu að hann sé óhæfur til þess. Staðreyndin er sú að mælist fíkniefni í þvagi hans hefur hann neytt fíkniefna svo nýlega að þau mælast í þvaginu. Þótt svo vilji til að þau mælist ekki lengur í blóðinu er ekki við því að búast að ökumaður hefði getað mælt það sjálfur. Hann hefur því tekið áhættuna af akstrinum. Það er alsiða í umferðarlögum að áhættutaka af því tagi er óheimil, óháð því hvort tjón hafi orðið af í hvert og eitt skipti. Dæmi er ölvaður ökumaður er lögreglan sér yfirgefa bifreið sína að afloknum akstri. Honum verður refsað og hann verður sviptur ökurétti þó að ekkert tjón hafi orðið af ölvunarakstri hans. Hið sama má segja um hraðakstur, þótt hann hafi engu slysi valdið. Ökumaður sem mælist á ofsahraða í hraðamyndavél verður sektaður þótt hann hafi komist áfallalaust heim. Hann tók einfaldlega áhættu sem hann átti ekki sjálfdæmi um. Við því er reynt að sporna í umferðarlögum. Með sömu rökum á löggjafinn ekki að senda þau skilaboð að þeir sem neytt hafa fíkniefna svo nýlega að þau mælast enn í þvagi þeirra megi taka áhættuna af því að setjast undir stýri. Ef einhverjum finnst þetta ósanngjarnt í garð þessarar ökumanna er rétt að hafa í huga að þeir geta forðast að lenda í þeirri stöðu með því að neyta ekki fíkniefnanna. Þeir þurfa ekki annað en að virða fíkniefnalög og þá er þetta ekkert vandamál. Ef frumvarpið verður samþykkt verður opnað á að fjöldi manns sem nýlega hefur neytt fíkniefna setjist undir stýri hugsandi með sér að þetta hljóti að sleppa, þau séu bara í þvaginu. Því er lagt til að 2. mgr. 50. gr. umferðarlaga orðist með þeim hætti sem ég tilgreindi hér í upphafi og endurtek nú: „Við. 2 mgr. 50. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Mælist ávana- og fíkniefni eða lyf skv. 1. mgr., sbr. 6. mgr. 48. gr., í þvagi ökumanns er honum óheimilt að stjórna ökutæki.“
Virðulegur forseti. Ég vænti þess ekki að hv. þingmaður sé beinlínis hlynntur því að fólki sé refsað fyrir brot sem það hafi ekki framið. Sú tillaga sem hv. þingmaður gagnrýnir er afurð skýrslu og athugunar sem var gerð af heilbrigðisráðherra, af starfshópi sem ég sat í sjálfur. Það er óumdeilt að niðurbrotsefni í þvagi geti ekki eitt og sér sagt til um það hvort viðkomandi sé í vímu meðan á akstri stendur. Nú er rosalega auðvelt fyrir hv. þingmann að segja einfaldlega að fólk eigi ekki nota vímuefni en þannig er nú bara í frjálsu samfélagi að fólk getur samt gert það heima hjá sér, í sínu einkalífi. Ég vænti þess fastlega, miðað við þessa ræðu, að hv. þingmaður sé mótfallinn því að vímuefnaneysla eigi að vera refsilaus, eins og ég tel. En aftur á móti: Jafnvel þótt fólk vilji refsa fólki fyrir vímuefnaneyslu, sem eitt og sér er afspyrnuvond skoðun ef út í það er farið, skil ég hreinlega ekki hvernig er hægt að vera hlynntur því að fyrir það brot eigi að refsa fólki fyrir brot sem fremur ekki. Í frumvarpinu er tilgreint að farið verði eftir blóðprufu, sem er heldur ekki fullkominn mælikvarði en samt miklu skárri. Hann virkar til að mæla það sem er í blóði ökumannsins. Það er ekki þvag sem fer í gegnum heilann á ökumanni þegar hann keyrir heldur blóð og það er í blóði sem efni hafa áhrif á heilastarfsemi ökumannsins og þar með getu hans til að stjórna ökutæki. Ég velti fyrir mér hvernig í ósköpunum hv. þingmaður myndi frekar vilja að farið væri eftir verri mælikvarða sem býður upp á að refsa saklausu fólki fyrir brot sem það hefur ekki framið í stað þess að hafa betri mælikvarða, eins og er samkvæmt frumvarpinu, sem virkar betur og er málefnalegri og nær sama markmiði, sem er að refsa fyrir vímuefnaakstur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég held að þingmaðurinn misskilji þetta að einhverju marki. Það er einmitt verið að leggja til að þetta verði í samræmi við það sem hv. þingmaður sagði um að refsa fólki fyrir brot sem það framdi ekki. Með þessari breytingartillögu er einmitt verið að leggja til að þetta verði brot, bara svo það sé skýrt ef það gat misskilist eitthvað. Jafnframt er lagt til með þessari breytingartillögu að bæði viðmiðin verði notuð áfram eins og hingað til, þ.e. bæði blóð- og þvagsýni - hvað sem nú rennur í gegnum heilann á mönnum dagsdaglega. Þetta er í rauninni mun nær núverandi fyrirkomulagi. Það sem er áréttað hérna er að hætt sé að fullyrða í lögum að hann sé undir áhrifum. Það er akkúrat atriðið sem var gagnrýnt. Að þessu tvennu sögðu er verið að leggja hér til að framkvæmdin verði nær því sem nú er en lagt er til í frumvarpinu. Hins vegar er náttúrlega lykilatriði að það er alls ekki verið að leggja til að ökumönnum verði refsað fyrir brot sem þeir frömdu ekki vegna þess að það er einmitt verið að leggja til að það verði álitið brot komi fíkniefni fram í annaðhvort blóði eða þvagi.
Virðulegi forseti. Gagnrýni mín er á það að hv. þingmaður stingi upp á því að hafa fyrirkomulagið eins og það er. Það er víst í breytingartillögunni að refsa fólki fyrir brot sem það hefur ekki framið. Á Íslandi hafa fallið dómar þar sem einhver var gripinn með niðurbrotsefni af vímuefnum í þvagi, þannig mál fór til Hæstaréttar og viðkomandi var dæmdur fyrir vímuefnaakstursbrot, þrátt fyrir að það væri óumdeilt af ákæruvaldinu og öllum að viðkomandi hefði ekki verið undir áhrifum vímuefna við akstur ökutækisins. Ef fólk vill refsa fyrir vímuefnaneysluna eina og sér skal fólk koma og segja það og rökstyðja þá fáránlegu skoðun. Það að refsa fólki fyrir vímuefnaakstur sem einfaldlega hefur ekki stýrt ökutæki undir áhrifum vímuefna er forkastanleg vitleysa. Það er í reynd mannréttindabrot. Það eru mannréttindi að fólk sé ekki dæmt fyrir brot sem það hefur ekki framið. Og ég er að tala um mál þar sem er óumdeilt að það brot sem í daglegu máli er kallað vímuefnaakstur hafi ekki verið framið heldur er það einmitt sett inn sem lagaleg skilgreining að brotið felist í því að vera með niðurbrotsefni í þvagi, nokkuð sem er vel vitað og viðurkennt alls staðar að dugir ekki til. Hv. þingmaður er þannig víst að leggja það til að fólk verði dæmt fyrir brot sem það hefur ekki framið, með lagatæknilegum útúrsnúningi, þeim sama og hefur verið í lögum hingað til og hefur réttilega verið harðlega gagnrýndur vegna þess að hann felur í sér mannréttindabrot og felur í sér að gera fólk sekt um glæpi sem það hefur ekki framið. Það er rangt, það er siðlaust, ég mótmæli harðlega og skora á hv. þingmann að draga þessa fáránlegu tillögu til baka.
Herra forseti. Ég mun hér eftir sem hingað til forðast að segja allt sem um huga minn fer varðandi ýmsar aðrar breytingartillögur. [[Gripið fram í.]]Ég held að málið liggi þannig að við hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson náum eflaust ekki saman um það. Það er bara þannig. Ég hef ekki orðið var við umræðu um að fyrirkomulag það sem viðhaft hefur verið hér um alllanga hríð varðandi þessi mál hafi verið skilgreint sem mannréttindabrot. Það er ný umræða í mín eyru.
Ég sé það.
Já, þú ert að fullyrða það. Hæstiréttur, í því máli sem hv. þingmaður vísaði til, ég þekki ekki efnisatriði málsins, dæmir auðvitað eftir landslögum og landslögin eru eins og þau eru. Það er verið að leggja til að þeim verði breytt á ákveðinn máta og ég er að leggja til að menn stígi varlega til jarðar hvað þetta tiltekna atriði varðar. Það er eins og þetta horfir við mér. Hv. þingmanni er frjálst að hafa þá skoðun að breytingartillaga mín sé fáránleg, vitlaus og þar fram eftir götunum. Ég sef svo sem alveg rólegur yfir þeirri afstöðu þingmannsins en ég held að það séu svo sem litlar líkur á að við náum saman um afstöðu til málsins. Ég bara ítreka að hér er ég að leggja til að framkvæmdin verði með svipuðum hætti og verið hefur, að því lagfærðu að ekki er lengur fullyrt að ökumaður sé undir áhrifum. En það er haldið í það að það sé bannað að aka ökutæki greinist [[Forseti hringir.]]fíkniefni annaðhvort í þvagi eða blóði.
Forseti áréttar við hv. þingmenn að ávarpa aðra þingmenn í samræmi við þingsköp en ekki nota orðið þú eða hann eða hún.
Ég biðst afsökunar.
Sú afsökunarbeiðni er tekin gild.
Herra forseti. Ég hafði ekki tækifæri til að koma hér í 2. umr. þegar umferðarlögin voru rædd, en ég ætla örlítið að ræða þau umferðarlög sem eru hér til umræðu, þ.e. frumvarp til umferðarlaga. Ég ætla þó ekki að eyða miklum tíma í það, bara að renna yfir þetta. Ég vil þakka fyrir góða vinnu í nefndinni fyrir það fyrsta. Fyrst þegar ég sá þær breytingartillögur sem frumvarpið hafði að geyma fann ég ýmislegt sem ég var ekki ánægður með. En í meðförum nefndarinnar var margt fært til betri vegar, það er óhætt að segja það, þó ekki allt. Ég ætla kannski að renna örlítið yfir það í þessari ræðu minni. Áður en ég byrja þá þykir mér afskaplega sárt, herra forseti, að sjá þessum lögum breytt yfirleitt vegna þess að manni er farið að þykja frekar vænt um gömlu umferðarlögin eftir að hafa unnið við það allar götur síðan þau voru sett, þ.e. lög nr. 50/1987, og það er með eftirsjá sem þau fá núna nýtt númer og sumar greinar breytast, þannig að maður þarf líklega að leggja þetta allt á minnið aftur. Burt séð frá því var auðvitað löngu nauðsynlegt að koma með breytingar í umferðarlögin, mjög margar og margháttaðar, og í meðförum nefndarinnar breyttist margt sem ég var óánægður með. Ég ætla að nefna hjálmanotkunina. Ég er ánægður með breytinguna sem kemur þar inn á síðustu stundu, þ.e. að áfram verði miðað við 15 ára aldur, að ekki sé verið að leggja þar út í einhver djúpsvæði sem við vitum ekki hvar enda varðandi það að taka út þennan aldurshóp, 15–18 ára; að setja þennan hóp ekki í áhættu varðandi tryggingabætur ef hann lendir í slysi og er talinn hafa brotið ákvæði umferðarlaga. Það þarf auðvitað að rannsaka það betur áður en menn fara út í slíkt. Ef þetta dregur úr hjólreiðum þá er það líka afskaplega slæmt. Ég er ánægður með þessa breytingu, að bakkað hafi verið niður í 15 ár, og er sáttur við það. Ég skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara og í máli mínu hér á eftir ætla ég að nefna nokkur atriði sem ég er ekki enn sáttur við, þó að langmest af þessum breytingum sé mjög til góða. Fyrst ætla ég að nefna þessa breytingartillögu sem kom í dag, þ.e. frá hv. þm. Bergþóri Ólasyni. Hún fjallar um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna sem hefur verið hálfgert olnbogabarn í löggæslunni vegna þess að þarna er verið að refsa mönnum. Mönnum hefur verið refsað fyrir að ávana- eða fíkniefni, aðallega kannabis, mælist í þvagi kannski mörgum vikum eftir að viðkomandi hefur reykt kannabis. Mér hefur alla tíð þótt það annarlegt að vera að refsa fólki sem er sannarlega ekki óhæft til að aka bifreið bara vegna þess að niðurbrotsefni mælast í þvagi, kannski mörgum vikum eftir að viðkomandi neytti kannabis. Mér finnst það ekki vera sanngjarnt og ekki rétt og kemur hæfi manns sem ökumanns ekki við. Það hefur verið mín skoðun í gegnum tíðina. Tillaga hv. þm. Bergþórs Ólafssonar gengur út á það, hún var nú bara að koma í dag, að lögreglu sé heimilt að stöðva akstur þeirra sem mælast með niðurbrotsefni í þvagi, eins og t.d. kannabis, sem mun þó vera algengast, held ég, en það er engu að síður refsilaust, þetta fjallar bara um að stöðva aksturinn. Ef lögreglan stöðvar ökumann og hann skilar þvagi og einhvers konar niðurbrotsefni mælast í því sýni, sem er bara til bráðabirgða, þá er aksturinn stöðvaður vegna þess að menn vita ekki endanlega niðurstöðu. Þá tekur einhverjar vikur að fá endanlega niðurstöðu í slíkri sýnatöku. Þannig að auðvitað taka menn ekki áhættu á því að láta ökumenn aka áfram ef þetta gerist. Tillagan gengur út á það, ef ég skil hana rétt, að skjóta styrkari stoðum undir heimild lögreglunnar til að stöðva aksturinn. Síðar koma niðurstöður úr þessum mælingum þegar búið er að taka sýni. Ég ætla að nefna 52. gr. sem fjallar um aðkomu læknis eða hjúkrunarfræðings, sem var í frumvarpinu og var breytt eftir að Læknafélagið hafði mótmælt. Nú skal klínískt mat á ökumanni vera framkvæmt af til þess bærum heilbrigðisstarfsmanni. Ég er, held ég, sáttur við þetta, enda kannski óeðlilegt að fela aðila sem hefur ekki klíníska menntun að leggja slíkt mat á ökumann. Varðandi 64. gr.: Þar var einnig gerð athugasemd af hálfu Læknafélagsins. Það ákvæði var fellt úr frumvarpinu. Þar er ég að tala um tilkynningarskyldu lækna ef þeir verða varir við að einhver sem hefur ökupróf sé ekki hæfur í sínu starfi. Læknafélaginu fannst ófært að um leið og sjúklingur labbaði út af stofunni hjá honum þyrfti læknirinn að hringja til yfirvalda og tilkynna að þar fari óhæfur ökumaður. Það myndi auðvitað valda miklum trúnaðarbresti milli lækna og sjúklinga þeirra og hugsanlega verða til þess að sjúklingar myndu bara alls ekkert mæta til læknis ef þeir teldu sig vera þarna á mörkunum og læknir tæki upp símann um leið og þeir yfirgæfu læknastofuna. Þetta hefur verið fellt út þannig að ég er ánægður með það. Í þriðja lagi er það akstur undir áhrifum lyfja sem er nýtt ákvæði í 50. gr. Það er til bóta að orða það betur, en ég nefni það bara hér að auðvitað er þetta eitthvað sem gæti tekið áraraðir að þróast í starfi ákæruvalds og lögreglu hvernig gengur að sanna slíkt. Þarna er um marga lyfjaflokka að ræða, alls kyns lyf sem hafa ýmiss konar verkun, sem er ekkert óumdeild, þannig að ég tel að þarna sé kannski verið að ríða út á vað sem við vitum ekki hversu djúpt er. En það er auðvitað til bóta að fyrstu skrefin í þessu séu stigin. Varðandi 62. gr., sem fjallar um akstur dráttarvéla m.a., vil ég nefna að þar er ákveðið vandamál sem er enn óleyst og er ekki verið að leysa í þessu frumvarpi, þ.e. þegar dráttarvélar eru notaðar á sama hátt og vörubifreiðar, eru með aftanívagna sem taka mikið magn af efni og eru alls ekki settir undir sama hatt og vörubifreiðar, bæði varðandi skoðun og fleira. Það eina sem nefndin gerir er raunverulega að beina því til ráðherra að skoða þetta eins og segir í nefndarálitinu: „Með hliðsjón af umferðaröryggi beinir nefndin því til ráðherra að endurskoða kröfur til ökuréttinda ökumanna dráttarvéla sem eru í atvinnustarfsemi öðrum en landbúnaðarstörfum í almennri umferð.“ Þarna er ekki verið að taka á þessu vandamáli sem hefur aukist. Ég hefði frekar viljað að nefndin hefði reynt að leysa þetta vandamál sem er aðkallandi víða um land, þ.e. þeir eru í samkeppni við vörubifreiðar sem þurfa að sinna allt öðrum kröfum en þessar dráttarvélar. Þarna er óleyst vandamál. Varðandi vegaeftirlit lögreglu er ég ánægð með að nefndin skyldi hafa fallið frá því að fella á brott heimild til að fela öðrum en lögreglu þetta vegaeftirlit. Þessi heimild var felld á brott í meðförum nefndarinnar og ég er mjög ánægður með það og vil geta þess. Varðandi hlutlægu ábyrgðina í 94. gr. Ég er auðvitað hæstánægður með að það skyldi hafa verið fellt út líka og talaði mikið fyrir því í nefndinni. Við þurfum að stíga varlega til jarðar ef við ætlum að fella sök á eigendur bifreiða þegar þeir eru sannarlega ekki að brjóta af sér, þ.e. þegar þeir lána bílinn - það getur verið ökumaður bílaleigubíls, starfsmaður í fyrirtæki eða bara einhver annar fjölskyldumeðlimur sem ekur of hratt fram hjá hraðamyndavél og rukkunin er send til eiganda. Hann er látinn bera ábyrgðina, alfarið. Það er mjög handhægt ef þetta gæti verið svona, þá gengur innheimta auðvitað prýðisvel. Menn vita nákvæmlega hvert þeir eiga að leita, en eigandinn borgar brúsann þótt hann beri enga sök og hafi enga sök borið oft og tíðum. Við þurfum að finna aðra lausn á þessu vandamáli, t.d. varðandi veggjöld. Þá kemur þetta strax upp: Hvern á að rukka um veggjöld ef ekki er hægt að taka bifreiðina og rukka eigandann, vegna þess að við vitum aldrei hver er að aka í hvert og eitt skipti? Þetta er óleyst vandamál, en ég er ánægður að þetta skyldi hafa verið fellt á brott úr upphaflega frumvarpinu. Annað sem ég ætla að nefna, tíminn flýgur, er 5. mgr. 52. gr. Þar er ákvæði sem er afskaplega einkennilegt, með leyfi forseta: „Ökumanni er óheimilt að neyta áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi efna í sex klukkustundir eftir að akstri lýkur ef ætla má að lögreglurannsókn fari fram vegna akstursins.“ Ég skil alls ekki svona lagatextagerð. Þetta er refsilaust, en ökumanni sem lendir í einhverju er óheimilt að neyta áfengis eða annarra vímuefna eftir að akstri lýkur ef ætla má að það fari fram rannsókn. Þetta er afskaplega einkennilegt. Þetta er refsilaust. Hvað ætla menn þá að gera ef menn brjóta þetta? Hvað ætla menn þá að gera? Ætla menn að skamma þá eða? Þetta er algjörlega þarflaust ákvæði, herra forseti. Ætla þeir að flengja þá eða hvað á að gera? Er þetta bara almenn leiðbeining? Vertu góður. Ég átta mig ekki á þessu ákvæði, alls ekki. Ég hefði viljað sjá það fara út úr frumvarpinu enda hefur það enga þýðingu. Síðan er það 101. gr. sem ég hefði viljað sjá breytast. Þar er sett inn ítrekunarákvæði varðandi þá sem brjóta gegn reglum um aksturs- og hvíldartíma ökumanna. Þar er þessi hópur ökumanna sem er að aka fólksflutningabifreiðum eða stórum ökutækjum tekinn út úr. Ef hann brýtur gegn þessum ákvæðum um aksturs- og hvíldartíma þá eru viðurlögin allt önnur en í mörgum öðrum flokkum vegna þess að hann má sæta sviptingu ef hann brýtur þessi ákvæði oftar en tvisvar sinnum. Ég benti á það í nefndinni að mér fyndist þetta óeðlilegt. Það væru mörg önnur brot, umferðarlagabrot, sem mætti refsa fyrir með slíkum hætti; mér fyndist óeðlilegt að taka bara þetta út. Þetta eru atvinnuréttindi. Ég hefði viljað sjá þetta fara út, eða a.m.k. þá endurskoða ítrekunaráhrif í fjölda annarra tilvika en eingöngu þessu.
Virðulegur forseti. Það koma hérna fram í máli hv. þingmanns að tillagan um hjálmaskylduna upp í 18 ára hefði verið dregin til baka, en það er ekki alveg rétt. Henni var breytt í 16 ára í stað 18 ára. Það var gerð breyting á hjálmaskyldunni þrátt fyrir allt núna á milli 2. og 3. umr. Svo langar mig að spyrja hv. þingmann um framkvæmdina á þvagsýni: Er tekin þvagprufa úti á götu til að stöðva akstur?
Herra forseti. Hjálmaskyldan breyttist held ég oftar en einu sinni frá upphaflega frumvarpinu. Ég var nú að lýsa því yfir að ég væri ánægður með niðurstöðuna eins og hún er núna, þ.e. að miðað sé við þá sem eru yngri en 16 ára, ef ég hef áttað mig rétt á því. Ég held ég hafi tekið vel eftir á síðasta nefndarfundi. Ég er ánægður með þetta og var bara að lýsa yfir þeirri skoðun minni við hv. þingmann. Ég þakka hv. þm Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurninguna. Síðan var hann að tala um þvagsýni. Hann spurði hvort þau væru tekin úti á götu. Ég get upplýst hv. þingmann um að það er gert í sumum tilvikum, já.
Virðulegi forseti. Það kom fram í máli framsögumanns nefndarálits umhverfis- og samgöngunefndar að hann hefði farið í gegnum tryggingaskylduna varðandi ábyrgð þeirra sem sakaðir eru þegar kemur að 16 ára aldurstakmarki og hann fengið fullvissu um að það væri engin áhætta gagnvart þeim aldurshópi varðandi þau áhyggjuefni sem hv. þingmaður reifaði í ræðu sinni áðan. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því að þetta væri - jú, það er komið fram í þingræðu að þetta sé svona. En ég hefði viljað hafa það í höndunum, skriflegt frá sérfræðingum eða þeim sem eru færir um að setja slíkt á blað, í staðinn fyrir í þingræðu. En það er ákveðin ábyrgð að setja það fram í þingræðu sem fullyrðingu um hvort það haldi eða ekki. Og ef hv. þingmaður hafði áhyggjur af tryggingaábyrgðinni upp í 18 ára, og hún er þá enn upp í 16 ára, og tengt þessari fullvissu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar áðan í andsvari, hvort það haldi og slái á þær áhyggjur hv. þingmanns?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það er alveg rétt að það kom fram hjá framsögumanni, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, að hann væri þess fullviss um að þetta myndi ekki hafa áhrif. Bæði það og líka varðandi hjálmaskylduna, hvort það ákvæði sem var fyrirhugað að setja myndi kannski minnka eða slá á þá aukningu sem hefur orðið í hjólreiðum, þá væri auðvitað ekki gott að fara þá leið fyrr en væri búið að rannsaka alla þætti betur, líka varðandi hugsanleg áhrif á tryggingabætur, eigin áhættu eða eitthvað slíkt. Ég er alls ekki að fullyrða að svo sé en ég tel að menn eigi að stíga mjög varlega til jarðar ef þeir fá ábendingar um mögulegar afleiðingar í þá veruna. Það er þess vegna sem ég nefndi þetta. Þannig að ég fagna því. Varðandi þvagið, ég ætla að klára það, þá er það þannig miðað við tillögu hv. þm. Bergþórs Ólasonar að það er raunverulega aðeins verið að veita lögreglunni heimild til að stöðva aksturinn. Þetta er refsilaust. Þannig að ef merkir í þvagi, sem getur verið á lögreglustöð eða út á vegum, þá er viðkomandi ekki leyft að halda áfram. Það hefur verið framkvæmdin en þarna er komin heimild fyrir lögreglu þótt refsilaust sé þangað til niðurstaða úr ítarlegri rannsókn berst.
Virðulegi forseti. Aðeins meiri umfjöllun um hjálmaskylduna þar sem við skildum við hana í andsvörum áðan við hv. þm. Vilhjálm Árnason. Það er ýmislegt annað í þessari ákvörðun sem ég tel ábótavant. Það er aðallega greining á því hver staðan sé eins og er. Samkvæmt þeim upplýsingum sem alla vega ég fæ hjá Landssambandi hjólreiðamanna er hjálmanotkun almennt séð mjög góð á Íslandi. Andstætt kannski öðrum löndum þar sem hjálmaskylda hefur verið tekin upp og hjálmanotkun aukist mjög mikið í kjölfar hjálmaskyldu er það ekkert endilega tilfellið í núverandi aðstæðum á Íslandi þar sem hjálmanotkun er tiltölulega útbreidd. En eins og ég nefndi áðan er staðan tiltölulega óljós. Þau gögn sem við fengum í hendurnar eru ekki það greinargóð að við gætum metið áhrifin af því að taka upp hjálmaskyldu. Það er engin spá sem greinir núverandi stöðu og segir að hjálmaskylda auki hjálmanotkun upp í tiltekið viðmið. Það er ekkert sérstakt markmið með þessari hjálmaskyldu. Þetta virðist bara vera pólitísk ákvörðun sem er ekki byggð á gögnum. Mér finnst það ábótavant því að það eru líka gögn til um það, t.d. frá Nýja-Sjálandi, að þegar hjálmaskylda er tekin upp minnkar hjólreiðanotkun þó nokkuð mikið, sem vegur upp á móti hinum markmiðum þess að setja þetta ákvæði. Þannig að þarna togast tveir pólar á. Nefndin leggur vissulega upp með að það eigi að safna gögnum um niðurstöðu eða hvaða áhrif þetta hefur, hver sé staðan á Íslandi, hver áhrifin af þessu muni verða. En það væri gagnasöfnun eftir á og þá væri verið að lagfæra ákvörðun eftir á. Ef ætti að laga þetta fyrir gildistöku laganna, sem er um áramótin, væri það frumvarp sem kæmi tiltölulega seint fram, væntanlega á næsta haustþingi, og fengi ákveðna flýtimeðferð. Ég sé ekki að það sé hægt að safna fullnægjandi gögnum á þeim tíma eins og hefur verið krafa um, alla vega úr hinni áttinni, að hjálmaskyldan sé ekki nauðsynleg. Bara til að leggja áherslu á það: Hjálmanotkun við aðstæður eins og hjólreiðar úti á götum er mjög nauðsynleg, eða bara almennt séð mjög gáfuleg. En það þýðir ekki endilega að hún eigi að vera skylda samkvæmt lögum. Það er ein skylda samkvæmt lögum núna og þetta hefur farið í gegnum ferli með þessum þessu frumvarpi: Upprunalega var þetta bara eins og það er núna, 15 ára og yngri. Í meðhöndlun nefndarinnar kemur allt í einu breytingartillaga um að þetta eigi að vera upp að 18 ára og yngri og með tilmælum til ráðherra um að skoða hjálmaskyldu fyrir alla. Svo heyrir maður í framsöguræðum nefndarmanna að það eigi að leggja hjálma til jafns við öryggisbelti. Það er alvarlegt mál ef einhver er ekki með öryggisbelti. Það eru sektir og ýmislegt svoleiðis, eftir því sem ég best veit. Þannig að það virðist vera stefnan miðað við allt. Samt eru engin gögn um að þeim öryggismarkmiðum sem er ætlað að ná verði náð með þeirri ákvörðun. Eins og staðan er í dag er verið að taka pólitíska ákvörðun, sem er ekki byggð á gögnum, um að 16 ára og yngri, grunnskólaaldurinn, hafi hjálmaskyldu. Það næst þó ekki alveg af því að þeir sem eiga afmæli nógu snemma á árinu geta allt í einu geta hætt að nota hjálmana þó þeir séu ekki alveg búnir með grunnskóla, ef ég er með tölurnar réttar í þessu. Sumir eiga afmæli í janúar og aðrir ekki fyrr en í desember. Það er dálítið vítt svið á þessu. Það næst því ekkert endilega, held ég, ég gæti haft rangt fyrir mér þar. Það kemur með of skömmum fyrirvara hvar þessi mörk liggi. Þannig að ég bara vek athygli á þessari stöðu. Það er verið að taka fyrst ákvörðun, svo verið að athuga hvort hún sé rétt eða ekki. Þetta á að sjálfsögðu að snúa hinsegin. Það er í rauninni það eina sem ég geri athugasemd við. Ef gögnin sýna, þegar allt kemur til alls, að það verði jákvæðar tölur varðandi hjálmanotkun, jákvæðar tölur varðandi öryggi, jákvæðar tölur varðandi hjólanotkun og svo framvegis, með svona aðgerð, þá verð ég örugglega fyrsti maðurinn til að hoppa á hana. En gögn og upplýsingar þurfa að liggja fyrir, sem er ekki. Þannig að ég mæli ekki með því að þetta sé gert. Það er betra að geyma þetta og taka ákvörðunina þegar það er búið að safna gögnunum, þess vegna fyrir gildistöku, en ég efast um að gagnasöfnunin gangi það fljótt. Það yrði þá væntanlega eftir ár eða svo sem það yrðu komin gögn til þess hægt sé að taka afstöðu um þetta af eða á. Ég hef ekki séð né fengið gögn sem segja að það sé alvarlegt vandamál varðandi hjálmanotkunina eins og er. Þannig að ég sé ekki að það sé hundrað í hættunni hvort muni nokkrum mánuðum til eða frá eftir áramótin, hvort hjálmaskyldan verði lögð á um áramótin eða næsta vor eða yfirleitt. Þannig að ég geri alvarlega athugasemd varðandi ákvörðunarröðina í þessu.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til umferðarlaga og ýmsar breytingar sem þar má finna. Mig langaði til að ræða aðeins þá breytingartillögu sem lögð var fram í dag af hv. þm. og nefndarmanni Bergþóri Ólasyni, breytingartillögu við 50. gr. frumvarpsins. Þar er um að ræða bann við akstri undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Í núgildandi lögum er bannað að aka undir áhrifum ávana- og fíkniefna hafi merki um slíka neyslu mælst í blóði og/eða þvagi. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar þess efnis að, eins og stendur í 2. mgr. 50. gr. „mælist ávana- og fíkniefni skv. 1. mgr. í blóði ökumanns telst hann vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega.“ Það er með öðrum orðum, eins og fram hefur komið í dag og ég vil árétta, verið að taka út mælinguna í þvagi. Við þetta virðist hv. þingmaður vera ósáttur og vill bæta aftur við að „mælist ávana- eða fíkniefni í þvagi ökumanns sé viðkomandi óheimilt að stjórna ökutæki“. Af því tilefni langar mig aðeins að fara fyrst í það sem kemur fram í greinargerð með umræddu ákvæði. Það er einmitt verið að leggja til að gerð verði sú grundvallarbreyting frá gildandi ákvæði að mæling á mögulegu magni ávana- og fíkniefna, sem er grundvöllur að ályktun um að ökumaður teljist undir áhrifum efna og því óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega, fari aðeins fram á blóði ökumanns. Þannig verði felld niður þvagmælingin sem hefur ríkt hér undanfarið og er á því byggt að þegar ávana- og fíkniefni, eða óvirkt umbrotsefni þess, mælist aðeins í þvagi, ekki blóði, eingöngu í þvagi, sé almennt í reynd rétt að álykta að slíks efnis hafi verið neytt en að það sé ekki lengur í því magni eða það nýlega að ökumaðurinn sé undir einhverjum áhrifum efnisins og teljist óhæfur til að stjórna ökutækinu örugglega. Þetta hlýtur að vera grundvallaratriði þegar kemur að refsingu fyrir að stjórna ökutæki eða einhvers konar þvingunarráðstöfunum eins og lagt er til í breytingartillögunni, að viðkomandi sé óheimilt að stjórna ökutækinu, að viðkomandi sé óhæfur til að stjórna ökutækinu. Því að það geta auðvitað komið upp ýmiss konar atvik sem gera okkur minna hæf til að stjórna ökutæki. Það kom fram í máli hv. þingmanns að viðkomandi einstaklingur, ökumaður, geti bara sjálfum sér um kennt að hafa einhvern tímann á síðustu mánuðum mögulega neytt einhverra fíkniefna og auðvitað væri best ef við myndum bara öll sleppa því að neyta áfengis eða annarra vímuefna, eða yfirleitt aka hratt eða aka syfjuð, því að stundum erum við syfjuð og völdum sjálfum okkur og öðrum heilsutjóni. En það er ekki svoleiðis. Við mannfólkið erum alls konar og gerum ýmislegt. En hér erum við að fjalla um hvort eigi að refsa eða beita öðrum þvingunarráðstöfunum þegar fyrir liggur í máli fjölmargra sérfræðinga sem fjallað hafa um málið að viðkomandi ökumaður, hvers þvag reynist vera með einhverjum merkjum neyslu, er ekki óhæfur til aksturs. Fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd komu fjölmargir gestir, þar á meðal Valgerður Rúnarsdóttir, yfirlæknir á Vogi, Kristín Ólafsdóttir og Kristín Magnúsdóttir, frá lyfja- og eiturefnadeild Háskóla Íslands, sem er sú deild sem fæst við allar þessar rannsóknir og mælingar frá lögregluembættunum þegar ökumenn eru teknir. Það kom mjög skýrt fram í máli þessara sómakvenna að mæling á umbroti efna í þvagi sé villandi og að styrkur í þvagi hafi ekki áhrif á hæfnina, þ.e. að þegar vímuefni mælist eingöngu í þvagi en ekki blóði - svo það sé algerlega tekið fram er verið að tala um þegar ekkert mælist í blóði, ekki neitt, en eitthvað mælist í þvagi - sé ljóst að svo langt er liðið frá neyslu efnisins að það hafi ekki áhrif á hæfni einstaklingsins til að aka bifreið eða stjórna ökutækinu örugglega. Og hvers vegna ættum við að beita þvingunarráðstöfunum þegar svo er? Nú skal tekið fram að ef lögreglan hefur minnsta grun um eitthvað slíkt, ef það mælist í þvagi, er búið að fara með viðkomandi í blóðprufu. Þannig að það er löngu búið að stöðva för viðkomandi ökumanns. En ef í ljós kemur að það er ekkert í blóði á ekki að þurfa að halda áfram viðlíka þvingunaraðgerðum og að stöðva áfram förina. Þannig að ég sé eiginlega ekki neina ástæður fyrir því af hverju á að fara að leggja til breytingar á þessu frumvarpi því í rauninni er þetta frumvarp mikil réttarbót. Aðeins varðandi hjálmaskylduna. Það var mjög mikið um það rætt inni í nefndinni hvort ætti að fara upp í 18 ár eða vera áfram í 15 árum vegna þess að 18 ára væri sjálfræðisaldurinn. Ástæðan fyrir því að það var talað um 16 ár sem, varð niðurstaða nefndarinnar, var einfaldlega til þess að senda skýr skilaboð til grunnskólabarna. Þau eru í grunnskóla þangað til á 16. ári. Þó að sum börn verði 16 ára í desember og önnur í janúar er það nú svo með fjölmörg önnur réttindi, svo sem ökupróf eða kosningarrétt eða hvaðeina, að þau miðast við dagatalið en ekki árið sem aldurinn næst. Það verður bara að hafa það. En það var talað um það, til áréttingar, að þetta væru góð skilaboð, að efsti bekkur grunnskóla mætti ekki bara sleppa því einn og sér, bara tíundi bekkurinn og þá færu krakkarnir að hætta að nota hjálm. Það væru svolítið sérstök skilaboð til ungs fólks á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en ég er svolítið á sama stað og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi lögreglustjóri, að mér þótti annt um gömlu lögin, þó að vissulega megi segja að vegna breytts samfélags og nýrrar tækni þurfi að endurskoða og bæta ýmsu við í lögin. En ég er ekki viss um að skrifa þurfi ný umferðarlög. Ef menn ætluðu að gera það yrði það alla vega að vera til bóta, en mér sýnist sum ákvæði í upphaflega frumvarpinu hafi alls ekki verið til bóta. Nefndin hefur lagað sumt. Ég ætla að fjalla aðeins um tvennt í þessu sem hefur verið rætt um af hv. þingmönnum á undan mér, annars vegar stóra hjálmamálið og hins vegar hvenær menn eru undir áhrifum. Ef við byrjum á því vil ég koma því frá mér hér, af því að ég horfi á hv. þm. Bergþór Ólason, sem ég hef miklar mætur á, að þá er þetta sennilega einhver vonlausasta breytingartillaga sem ég hef séð í lengri tíma, og afleit. Ég stend allt í einu í þeim sporum að vera sammála hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni og hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, sem full ástæða er til að hafa almennt áhyggjur af en ekki í þessu máli. Ég er þannig gerður að ég vil helst komast hjá refsingum ef ég mögulega get og vil alls ekki refsa mönnum fyrir að vera undir áhrifum, ef þeir eru ekki undir áhrifum. Það segir sig bara sjálft. Það þarf eiginlega ekkert að ræða það nánar að mínu mati. Ég lenti í þessum hremmingum með fyrri umferðarlögin í merkilegu máli í Hæstarétti Íslands, þar sem maður hafði neytt kannabis tveim mánuðum áður en hann var tekinn af lögreglu og þá reyndist vera niðurbrotsefni í þvagi en ekkert í blóði. Ég hélt mjög innblásna ræðu í Hæstarétti, sagði að það gengi ekki upp. Dómstóllinn yrði bara að grípa inn í. Það gengi ekki upp að löggjafinn segði að viðkomandi hefði verið undir áhrifum þegar hann var ekki undir áhrifum og öll rannsóknargögn sýndu það og allir sérfræðingar sem komu fyrir dóm sögðu að viðkomandi hefði ekki verið undir áhrifum. Það var bara þannig. Það dugði ekki. Þessi innblásna ræða dugði ekki nema til hálfs. Hún dugði að því leyti að Hæstiréttur ákvað að svipta manninn ekki ökuréttindum og stökk þar á heimildarákvæði í umferðarlögunum, sem ég held að hafi verið 104. gr. frekar en 102. gr. þá, en sektaði og sagði að löggjafinn hefði ákveðið að viðkomandi hafi verið undir áhrifum þó að hann hafi ekki verið það. Hnykkti jafnvel á því að þetta myndi bara duga einu sinni fyrir viðkomandi. Svipting yrði næst ef hann tæki kannabis tveim mánuðum áður, en hann æki síðan. Ég held því að þetta sé bara mjög góð breyting. Að segja einfaldlega, eins og rétt er, að viðkomandi sé ekki undir áhrifum og þar af leiðandi sé þetta refsilaust og ég tala nú ekki um að fara að svipta menn leyfi til aksturs. Hitt atriðið varðar hjálmanotkun. Þá lendi ég aftur í þeirri stöðu að mínum mönnum í umhverfis- og samgöngunefnd datt í hug að hækka notkun upp í 18 ár. - Ekki hv. þm. Bergþór Ólason, segir hann. Ég er allt í einu sammála mönnum, eins og hv. þm. Andrési Inga Jónssyni sem venjulega hefur viljað hafa vit fyrir nánast öllum, og vinum mínum í Pírötum. Ég hefði viljað ganga miklu lengra niður og hafa það eins og var í gamla daga þegar ég var barn, þá tók ég barnapróf 12 ára. Síðan kom unglingadeild og ég hefði viljað hafa hjálmaskyldu til 12 ára, því að þá eru börn ekki jafn þróuð og þau verða síðar til að hafa stjórn á svona tækjum. Ég hefði viljað hafa hjálmaskyldu bundna við 12 ár og eins og var oft í skólum í gamla daga, það giltu allt aðrar reglur um unglingadeildirnar en barnadeildirnar. Það hlýtur að vera hægt núna úr því að það var hægt í gamla daga, en gera þarf greinarmun þar á. Svo er það núna bara þannig að hjólreiðar eru ekki sama og hjólreiðar. Þegar ég hjóla í vinnuna, sem gerist stundum, á kvenhjóli með körfu framan á, þá hjóla ég ekki hratt. Ég hugsa að ég hlaupi hraðar eða gerði það alla vega á yngri árum. Ekki ætlum við að skylda skokkara til að hafa hjálm. Það horfir allt öðruvísi við þegar menn eru komnir á keppnishjól eða fara í æfingar fyrir slíkt og fara á 40 km hraða. Ég myndi miklu frekar telja að hjálmaskylda fyrir eldri væri þá bundin við einhvern hraða á hjólinu. Það er nefnilega þannig að hjólreiðar eru ekki sama og hjólreiðar, það er bara þannig. Ég hef ekki séð nein gögn um það varðandi hjólreiðar - sem eru orðnar mjög vinsælar og útbreiddar og margir hjóluðu svo sem þegar ég var barn - að einhver höfuðmeiðsl séu algeng í kringum þær. Ég hugsa að höfuðmeiðsl og önnur meiðsl séu algengari á fólki sem gengur á Helgafell og Úlfarsfell. Hvaða skilaboð ætlar löggjafinn að senda til þess fólks? Eigum við ekki að hafa olnbogahlífar og hnéhlífar? Ég held að ekki sé hægt að líkja þessu við öryggisbelti í bifreið. Ef hjólreiðamaður kemst jafn hratt og bifreið finnst mér að hann eigi að vera með hjálm, ekki binda það við neinn aldur, heldur eigi allir sem hjóla hratt að vera með hjálm, sem ég held að allir séu með. Þannig horfði ég á þessi hjálmamál og fíknimál. Við eigum auðvitað að bera fulla ábyrgð á sjálfum okkur í þessu eins og öllu öðru, þá tala ég um hjálminn. Ég get alveg skilið 15 árin, get hugsanlega fallist á 16 ár. En ég held að menn eigi að fara varlega í þetta og ég held að miklu meiri hagsmunir séu í því að við hjólum meira og oftar heldur en að hugsa að einhver gæti dottið og skaðast eða meitt sig, sem auðvitað gerist alltaf. Það gerist líka á göngu, gerist líka á hlaupum, gerist líka þegar við erum að þvælast um alla hóla, holt og hæðir. Það er hluti af lífinu. Kannski er öruggast að við förum ekkert út fyrir hússins dyr, höfum engin horn í íbúðinni og setjum svamp allan hringinn. Ég hef bara ekki áhuga á því. Auðvitað gildir svolítið annað um börn, en við erum ekki alveg sammála um það. Ég held að ég sé örugglega ekki sammála flestum hér um hvað er barn. Ég hef alltaf miðað barn við sakhæfisaldurinn, það tekur ekki ábyrgð á eigin gerðum fram að þeim tíma. Við erum hér með börn orðið langt fram eftir aldri. Við erum börn þegar kemur að áfengiskaupaaldri, mjög langt fram eftir aldri. Ég er ekki á þeim stað. Menn geta kallað þetta ábyrgðarleysi, en ég held að það sé ekki. Ég held að við í þessum sal séum farin að taka of mikla ábyrgð á öllu fólki í landinu sem ég held að sé ekki til góðs þegar á heildina er litið. Ég ætla ekki að vera bara neikvæður. Auðvitað er margt til bóta. Það er eitt í lokin sem mér finnst skrýtið í frumvarpinu sem enginn hefur viljað breyta, að nú hafa mörkin verið dregin niður úr 0,5‰ í 0,2. Ég hef spurt: Af hverju? Hvað hafa menn fyrir sér í því að þeir sem eru með 0,2–0,5‰ í blóðinu séu óhæfir til aksturs eða verri en þeir sem eru bara með 0,1‰? Ég hef ekki séð nein gögn um það. Ég held að alveg sé ástæðulaust að vera að breyta því nema við höfum eitthvað sem segir að svo sé og að einhverjar rannsóknir sýni það - þó að ég þoli nánast ekki það orð - og eitthvað sem segir mér það. Ég held að þetta sé að vísu allt einhver hluti af minnkandi þolinmæði, eins og menn kalla útlensku, hæstv. forseti, „zero tolerance“ sem er mikið fínt orð, sem ég held líka að hafi verið ástæðan fyrir því að óheimilt var að aka bifreið þó að niðurbrotsefni væru bara í þvagi. Þetta er allt hluti af því sem kallast á útlensku „zero tolerance“, hæstv. forseti, eða engin þolinmæði. Ég upplifi það einhvern veginn í samfélagi okkar að við erum að verða óþolinmóðari gagnvart þeim sem eru öðruvísi en við eða gera ekki það sem okkur finnst skynsamlegast. Þetta er úti um allt í samfélaginu og eina sem okkur dettur alltaf í hug er að beita einhvers konar viðurlögum eða refsingum. Ég held að það sé bara ekki rétt þróun. Ég lít svo á að það væri miklu betra fyrir samfélagið í heild til lengri tíma að við berum aðeins meiri ábyrgð á sjálfum okkur. En ég hef auðvitað engan áhuga á því ef menn eru hættulegir. Ef menn komast að því að menn séu hættulegir með 0,2‰ í blóðinu í akstri, þá set ég mig ekki á móti refsingum við því. En enginn hefur sagt mér það, enginn sýnt mér það eða sannað það fyrir mér, ekki nokkur maður. Þetta er bara hluti af þessari óþolinmæði. Menn segja fyrir fram: Við þolum ekki að einhver smakki áfengi eða einhver önnur efni og aki bifreið. Ég verð að hafa einhver betri gögn en svona óþolinmæði gagnvart slíku. Þá getum við alveg eins haft það 0,0‰, sem verður auðvitað næst þegar lögin verða endurskoðuð. Þróunin er alltaf í þá átt. Og þróunin verður sú að allir verða að vera með hjálm til að aka bifreið, til að aka hjóli, jafnvel til að fara út að skokka. Ég ætla ekki að verða mikill þátttakandi í því og ég held að við ættum að hugsa þessi atriði betur, hæstv. forseti.
Forseti vill geta þess að hann hefur algjört óþol fyrir enskuslettum en lítur samt ekki á hv. þingmanninn sem síbrotamann, þó hann hafi tvisvar sinnum beitt ensku í ræðustól, en bendir á orðasambandið „algjört óþol.“
Herra forseti. Það er söguleg stund á þingi þegar við hv. þm. Brynjar Níelsson erum sammála um eitthvað. Og þá auðvitað skemmti ég mér konunglega við að finna að við erum ekki sammála um stóra hjálmamálið. Það kom fram í máli hv. þingmanns að það væri alls ekki hægt að bera saman hjálmanotkun og öryggisbelti. Því er fyrri spurning mín til hv. þingmanns einfaldlega þessi: Hvers vegna ekki? Þetta er nákvæmlega eins. Þarna er verið að taka ákvörðun um einhvers konar öryggistæki við ferðalög fólks. Ég sé ekki að það sé nokkur einasti munur á öryggisbeltum annars vegar og hjálmanotkun hins vegar. Af hverju er þetta ekki bundið við hraða? [[Forseti hringir.]]Ég kannski kem inn á það í seinna andsvari.
Hæstv. forseti. Ástæðan fyrir að ég lít ekki á þetta sem sama hlut er að hjól og bíll komast á mjög mismunandi hraða og aka á mjög mismunandi hraða. Með sömu rökum gæti ég skyldað alla sem fara út fyrir hússins dyr að vera með hjálm. Það er bara öryggistæki. Ég segi: Einhvers staðar verður að hafa mörkin í þessu. Ég tel að mörkin séu þarna, að við þurfum ekki að hafa hjálm á hjóli, vegna þess að rúmlega 90% hjólreiðamanna eru ekki að hjóla með slíkum hraða að það sé raunverulega hættulegra en bara að vera að hlaupa, eða ganga upp á Úlfarsfell eða upp á Helgafell eða hvaða þau heita öll þessi fjöll. Þegar ég fór síðast á slysavarðstofuna að vori til þá held ég að helmingurinn af þeim sem var að bíða hafi verið að ganga einhvers staðar í kringum bæinn. Stórhættulegt. [[Forseti hringir.]]Ég hef engan áhuga á að grípa í taumana með það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þeir sem eru að hjóla eru iðulega að gera slíkt úti í umferðinni. Þetta snýst ekki endilega um það að þú veltir einhvers staðar, þú dettir eins og er í fjallgöngum, heldur gerast slysin iðulega við það að ekið er á viðkomandi. Bifreið er ekið á hjólandi vegfaranda sem skellur í götuna og þá er gott að hafa hjálm á höfðinu. Skilaboðin sem löggjafinn sendir krökkunum eru skýr. Mér finnast skilaboðin vera kolröng þegar við látum eins og það sé kvöð að vera með hjálm í staðinn fyrir að þetta sé vörn, að þetta sé sjálfsögð vörn, þannig að við séum að leysa þau undan þessari kvöð þegar þau komast í 10. bekkinn, í efsta bekk grunnskóla. Það finnast mér einmitt vera kolröng skilaboð frá löggjafanum.
Hæstv. forseti. Ég vil bara byrja á að andmæla því að flest hjólreiðaslys verði þannig að ekið sé á viðkomandi. Flest slys eru þannig að menn detta einfaldlega, missa stjórn á hjólinu. [[Gripið fram í.]]Oftast keyra bílar á gangandi fólk. Þá væri líka gott að hafa hjálm. Ég er bara að segja að ég vil hafa mörkin einhvers staðar. Okkur getur greint á um það. Ég sagði líka í ræðu minni að ég myndi ekki fetta fingur út í 15 ár, jafnvel ekki 16, ég ætla ekki að gera það að neinu stórmáli. Ég er bara að segja að þegar menn eru komnir upp í 18 ár þá verður næst eitthvað meira. Ég lít svo á að hjólreiðar séu mjög mikilvæg heilsubót fyrir þessa þjóð og við vitum alveg að því fleiri sem hjóla þeim mun fleiri slys verða. En ég er að reyna að meta svolítið heildarhagsmunina í þessu. Sumir nenna ekkert að fara að hjóla og dröslast alltaf með hjálminn. Ég mun ekki nenna því, hv. þingmaður. Þá hætti ég að hjóla.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir ágætisræðu. Ég get svo sem byrjað á að afgreiða hjálmaumræðuna þannig að í mínu tilviki væri mun mikilvægara að vera með hné- og olnbogavarnir en höfuðvarnir. Ég sé að hv. þm. Brynjar Níelsson tekur undir það og er sammála. Ég vissi það fyrir. En varðandi gagnrýni hans á breytingartillögu mína þess efnis að horft verði til þess að þvagprufur séu nýttar við þetta mat er inntakið í umferðarlögum að mínu mati að draga úr áhættusækni. Ég tel fullvíst að þingmaðurinn telji eðlilegt að einstaklingur yrði sektaður fyrir hraðabrot sem næðist á mynd þótt hann hefði komist heilu og höldnu heim til sín. Þykir hv. þingmanni það fráleit nálgun að [[Forseti hringir.]]sams konar varúðarnálgun, svona fælniaðgerð, felist í því að þvagprufan sé hanteruð með sama hætti?
Hæstv. forseti. Hvað fælniaðgerð varðar upplifi ég þetta sem óþol gagnvart fíkniefnaneyslunni. Ef menn segðu við mig að eitthvað benti til þess að þeir sem eru ekki með svona í blóði heldur bara í þvagi, jafnvel margra vikna gamalt, væru síður hæfir til að aka bifreið gæti ég keypt þetta. En mín kenning er sú að þetta óþol sem ég nefndi áðan gagnvart fíkniefnaneyslu sé jafn gáfulegt, hv. þingmaður, og að segja að þeir sem hafa drukkið sykurdrykki eigi ekki að aka bifreið. Það er ekkert sem segir okkur að kannabisneysla fyrir tveimur [[Forseti hringir.]]mánuðum hafi áhrif þó að niðurbrot finnist í þvagi.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Auðvitað vissi enginn nema kúnni hv. þingmanns á sínum tíma hvort um var að ræða tvo mánuði eða einhverja aðra tímalengd frá því að neyslu lauk. Það breytir því ekki að með þessari breytingartillögu er lagt til að þessi háttsemi vegna fíkniefna í þvagi verði álitin ólögleg. Ýmislegt má eflaust heimfæra með sama hætti, að það geti talist til fælingarmarkmiða lagasetningar, og það á ekki bara í umferðarlögunum. Það er víðar. Ég trúi ekki að hv. þingmaður leggi það að jöfnu að þetta sé álitið óforsvaranleg nálgun [[Forseti hringir.]]en á sama tíma sé hann sammála því að refsa megi mönnum [[Forseti hringir.]]fyrir að hafa komist klakklaust heim fullir eða eftir hraðakstur af því að þar varð enginn skaði.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörk.
Ég náði ekki að kára því að hæstv. forseti sló svo hratt.
Hæstv. forseti. Ég get upplýst hv. þm. Bergþór Ólason um að fullt af hættubrotum er refsivert í lögum, það að skapa hættu. Það leiddi ekki endilega til tjóns en það er ekkert nýtt, það eru hættubrot. Það verður þá að vera hættubrot í þessu með það að hafa neytt kannabis þó að virknin sé löngu horfin. Það er ekkert í blóðinu. Efnið er ekki virkt í viðkomandi og hefur þar af leiðandi ekki áhrif á aksturinn, en það finnst í þvagi vegna þess að niðurbrotsefnin eru svo lengi að fara. Það er bara þetta sem ég er að segja. Þetta er munurinn. Það er alveg rétt þegar hv. þingmaður deilir við hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson, við getum ákveðið í lögum að gera refsivert að hafa neytt efna sem eru ekki farin úr þvagi. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að það hefur ekkert með mannréttindi að gera, eins og hv. þm. Helgi Hrafn hélt fram. Það er tóm þvæla. [[Forseti hringir.]]En ég horfi á það svona að viðkomandi verður að vera óhæfur til aksturs, annars vil ég ekki refsa.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Mjög oft er ég sammála hv. þingmanni. Ég er hins vegar á aðeins öðrum stað í þessum hjálmum en margir aðrir af því að ég geri ekki alveg greinarmun á bílbeltum og hjálmi. Ég velti fyrir mér hvort maður sem þarf að skjótast út í búð og þarf að keyra 500 metra eigi ekki að vera í belti. Á ekki að vera með ljós á bifreiðinni ef maður þarf að fara stutt eða keyrir hægt? Ég hef ekki séð nein gögn sem benda til þess að það sé skynsamlegt. Ég man heldur ekki eftir því að lögð hafi verið fram gögn sem sýni að hjálmanotkun dragi úr áhuga á hjólreiðum. Hefur þingmaðurinn vitneskju um það? Maður er ekkert sætur með hjálm, ég geri mér grein fyrir því, en þetta er ekki fegurðarsamkeppni. Mig minnir hins vegar að í gögnunum megi finna upplýsingar frá Danmörku sem sýna að það er fylgni milli hjálmanotkunar og slysa, þ.e. að alvarlegum slysum fækkar þegar reiðhjólamenn noti hjálma. Ég skil frelsishugsunina hjá þingmanninum en við erum [[Forseti hringir.]]að hafa vit fyrir fólki eins og með bifreiðar. Er grundvallarmunur þarna á?
Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áður er ekki grundvallarmunur. Það eru alveg sömu sjónarmiðin að baki. En ég spyr: Hvar liggja einhver mörk á því? Ég er alveg viss um að þeir sem færu upp á fjöll með hjálm, hnéhlífar og olnbogahlífar myndu slasast minna en hinir. Okkur hefur ekki dottið í hug að segja: Þú gengur ekki um óbyggðirnar nema með þennan búnað. Nei, við gerum það ekki. Það að hjóla er í mínum huga fyrir langflesta sem hjóla ekki hratt. Svo sé ég þá sem eru að undirbúa einhverja keppni og hjóla hratt. Þeir eru með hjálma þótt þeir séu 50 ára, 40 ára eða 30 ára. Einhvers staðar eru mörk á þessu. Það er enginn reginmunur á þessu en ég er bara að segja að það fer fyrir mönnum eins og mér, mörgum öðrum og sennilega mörgum ungmennum [[Forseti hringir.]]að við nennum þessu ekki ef við lendum í lögreglunni í hvert einasta skipti sem við förum út að hjóla. Þá munum við ekki hjóla. Það er mín kenning.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að ég sé búinn að hjóla einu sinni í ár og ég notaði hjálm. Mér fannst bara ekkert vit í öðru. Menn geta náttúrlega verið ósammála um hvort það sé einhver ástæða til að verja þennan haus en ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að við komum þeim skilaboðum á framfæri að við erum öruggari með hjálm. Ég held að það sama eigi við þegar við tölum um að lögleiða ljós á bifreiðum eða bílbelti, ég held að það sé enginn grundvallarmunur. Við erum að gæta að lífi, limum og heilsu. Kannski eigum við ekkert að skipta okkur af þessu. Kannski eigum við bara að leyfa fólki að keyra beltislaust. Það verður erfitt að segja að ef maður hjólar hratt þurfi maður að nota hjálm, að ef maður keyrir langt þurfi maður að nota bílbelti eða ljós. Það er voðalega erfitt að setja slík mörk, um það er ég sammála hv. þingmanni. Það er bara spurning um hvar mörkin eiga að vera. Ég er samt mjög glaður með að hér hafi hv. þm. Helga Vala Helgadóttir komið í andsvar og tekið af allan vafa um að það er enn þá meiningarmunur á milli þeirra tveggja um ákveðið mál.
Hæstv. forseti. Já, það er mikill léttir að einhver munur var á okkur. Ég er bara að segja að einhvers staðar verða mörkin að vera. Að mínu mati eru þau þarna. Ég get eiginlega ekki borið saman bílbelti og ljós vegna þess að ljós á bílum varða líka aðra, ekki bara þá sjálfa.
Rétt.
En mér finnst við ekki alltaf geta teygt okkur lengra og lengra með löggjöf og viðurlögum vegna þess að eitthvað gæti gerst. Hvar endum við þá? Við getum verið með áróður, ég er alveg til í að vera með áróður um það og hvetja. Ég hleypti ekki mínum drengjum út á sínum tíma án hjálms. Það hvarflaði ekki að mér af því að ég bar ábyrgð á þeim. Ég er að segja að það er svo margt annað sem getur líka skipt máli. Og hvar endum við? Eins og ég sagði einu sinni endar það með því að [[Forseti hringir.]]við förum aldrei út fyrir hússins dyr. Ég vil ekki vera þar.
Herra forseti. Hv. þm. Brynjar Níelsson talar hér að venju mikið um sjálfan sig og sínar persónulegu skoðanir og reynslu og hann hefur farið mikinn í að útlista fyrir þingheimi hvar óþol hans liggur. Það er eflaust áhugavert fyrir einhverja en minna áhugavert fyrir aðra. Hv. þingmaður segist hafa mikið óþol gagnvart boðum og bönnum þrátt fyrir að hann vinni við lagasetningu á Alþingi, við það að setja lög og reglur, en kannski telur hann sitt hlutverk frekar að draga úr lögum og reglum. Hv. þingmaður ræddi mikið í sinni ræðu um að menn beri ábyrgð á sjálfum sér þegar hann talaði um mælikvarða á áfengi og fíkniefni þegar ökutækjum er ekið. Mig langar til að vita hvaða lausnir hv. þingmaður leggur til, hvað hann hafi í sjónmáli til að draga úr akstri undir áhrifum áfengis eða vímuefna ef ekki með boðum og bönnum, eins og hv. þingmaður talar hér gegn.
Hæstv. forseti. Þetta var eitthvert undarlegasta andsvar sem ég hef lent í á ævinni. [[Gripið fram í.]]Hvaða rugl er þetta? Ég mæli ekki gegn því ef menn eru óhæfir til aksturs eða hættulegir í akstri að það sé bannað. Ég geri bara kröfu um að mér sé sýnt fram á að viðkomandi sé óhæfur, ekki bara af því að ég hafi eitthvert óþol gegn fíkniefnaneyslu eða óþol gegn áfengi. Þetta er ekki flóknara en það. Auðvitað bönnum við og höfum viðurlög ef við setjum fólk í hættu. Við höfum refsilög og hegningarlög, það er enginn ágreiningur um það, en ég ætla ekki að skipta mér af því hvað fólk er að gera, hvort það neytir fíkniefna í frítíma sínum, áfengis eða annars. Ég ætla ekki að banna því að aka eða hjóla eða gera eitthvað nema það hafi ekki hæfni til þess og sé þar með skaðlegt öðrum. Einfaldara svar er ekki hægt að finna.
Herra forseti. Hv. þingmaður segir að hann muni ekki banna fólki að aka undir áhrifum fíkniefna eða áfengis nema það hafi ekki hæfni til þess. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að þessi hæfni sé mæld? Hvaða viðmið sér hann fyrir sér til að úrskurða um hæfni ökumanna til þess að valda ekki bara tjóni á sjálfum sér heldur líka öðrum? Þegar fólk er undir stýri ber það ekki bara ábyrgð á sjálfu sér heldur líka öðru fólki í umferðinni og þar með öðru fólki sem er í bifreiðinni.
Hæstv. forseti. Auðvitað berum við öll ábyrgð á sjálfum okkur og öðrum þegar við erum í umferðinni. Þess vegna þarf að vanda sig. Ég verð oft var við það að þó að menn séu ekki undir áhrifum neinna efna geta þeir líka verið óhæfir til aksturs, t.d. þreyttir eða syfjaðir. Fólk áttar sig á því að þá er það óhæft til aksturs. Það getur sætt refsiábyrgð fyrir slíkt og misst ökuleyfi. Það hefur gerst. Ég er bara að segja að það eru einhverjir sérfræðingar sem meta hvenær eitthvert magn áfengis, hvenær fíkniefni sem ekki er í blóði, hafi áhrif á hæfni viðkomandi til aksturs. Ef það hefur ekki áhrif á hæfni viðkomandi ætla ég ekki að hafa einhver boð og bönn í því. Það hvarflar ekki að mér, hv. þingmaður. Hið sama á við um allt í lífinu. Ég er hins vegar ekkert á móti einhverju öryggi. Ég er ekki á móti öryggisbeltum. [[Forseti hringir.]]Ég er ekki á móti því að menn noti hjálm, síður en svo.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um úrskurðarnefndir á sviði neytendamála. Þetta er stjórnarfrumvarp frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra með því yfirlýsta markmiði að tryggja neytendum aðgang að skilvirkri og faglegri málsmeðferð við lausn ágreinings við seljendur og setja í því skyni umgjörð um lausn deilumála utan dómstóla. Þetta er umfangsmikið mál og lýtur að alls kyns innleiðingum og breytingum á lögum vítt og breitt. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Daða Ólafsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Tryggva Axelsson, Þórunni Önnu Árnadóttur og Matthildi Sveinsdóttur frá Neytendastofu, Heiðrúnu Björk Gísladóttur fyrir hönd Samtaka atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins og Samtaka fjármálafyrirtækja, Breka Karlsson, Brynhildi Pétursdóttur og Ívar Halldórsson frá Neytendasamtökunum og Grím Sigurðarson frá laganefnd Lögmannafélags Íslands. Nefndinni bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Hagsmunasamtökum heimilanna, kærunefnd lausafjár- og þjónustukaupa, laganefnd Lögmannafélags Íslands, Neytendastofu, Neytendasamtökunum, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum verslunar og þjónustu og Samtökum ferðaþjónustunnar. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildarlög um lausn deilumála utan dómstóla. Með því er lagt til að innleidd verði tiltekin ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/11/ESB, um lausn deilumála utan dómstóla, og reglugerð (ESB) nr. 524/2013, um lausn deilumála neytenda með rafrænni málsmeðferð á netinu. Auk þess felur frumvarpið í sér tillögur vegna heildarendurskoðunar á lagaúrræðum til lausnar einkaréttarlegum ágreiningi á sviði neytendamála. Það er skemmst frá því að segja að umsagnaraðilar voru almennt fylgjandi efni frumvarpsins og töldu það fela í sér mikilvægt skref í átt til aukinnar neytendaverndar. Ég ætla ekki að fara í löngu máli yfir álitið en ég vísa til þingskjalsins og ætla ekki að fara í þetta langa og ítarlega nefndarálit öðruvísi en að vísa til þess. Undir lok þess segir að hvað varðar þá neytendavernd vegna svokallaðra gerðarsamninga hafi ráðuneytið bent nefndinni á að í ljósi þeirra breytinga sem efni frumvarpsins felur í sér á fyrirkomulagi við úrlausn ágreinings utan dómstóla sé brýnt að tryggja að neytendur séu ekki hindraðir með óeðlilegum samningsskilmálum frá því að leita til viðeigandi úrskurðaraðila eða að þeim sé með öðrum aðferðum gert erfitt fyrir að leita réttar síns. Hér á landi hefur ekki tíðkast að aðilar að neytendasamningum semji réttarágreining undan lögsögu dómstóla eða úrskurðaraðila. Í gildandi lögum um samningsbundna gerðardóma séu hins vegar ekki sett takmörk á gerðarsamninga af því tagi. Alls staðar annars staðar á Norðurlöndum hafi verið sett sérstök lagaákvæði til að vernda neytendur gegn gerðarsamningum um ágreining sem síðar kann að koma upp í réttarsambandi neytanda og seljanda. Verði frumvarpið að lögum telur ráðuneytið sérstaka þörf á að neytendur verði verndaðir gegn samningsskilmálum um að ágreining skuli leggja í gerð. Jafnframt sé æskilegt í þágu skýrleika og vissu að sérstakt lagaákvæði verði sett um þessa tegund samningsskilmála. Ráðuneytið lagði því til breytingu í samráði við dómsmálaráðuneytið. Meiri hlutinn er sammála ráðuneytinu í þessum efnum og leggur því til viðeigandi breytingar. Að öðru leyti telur meiri hlutinn frumvarpið vera framfaraskref fyrir íslenska neytendur og til þess fallið að styrkja stöðu þeirra og réttindi í ágreiningsmálum sínum við seljendur. Til viðbótar við þær breytingar sem hafa verið útskýrðar í nefndarálitinu eru gerðar nokkrar breytingar sem eru lagatæknilegs eðlis. Þær breytingar allar fylgja í sérstöku þingskjali sem ég ætla ekki að fjölyrða um, það liggur einfaldlega fyrir hér sem fylgigagn málsins. Með þeim breytingum leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt. Undir álitið rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, formaður og framsögumaður, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.
Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál frá árinu 2012, með síðari breytingum, sem lýtur að styrkingu á stjórnsýslu og umgjörð. Almennt séð fagnar meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar þessu frumvarpi og telur það nauðsynlegt skref af mörgum sem taka verður svo að markmiðum Íslands í loftslagsmálum til ársins 2030 verði náð. Ísland er eins og kunnugt er, skuldbundið af alþjóðasamningum til að draga úr útblæstri til að sporna við loftslagsbreytingum. Þeirra helstir eru Parísarsamningurinn sem samþykktur var árið 2015 og Kyoto-bókunin. Þá er Ísland skuldbundið sem aðildarríki Evrópuráðsins til að fara að tilmælum Evrópuráðsins og Evrópuráðsþingsins. Evrópuráðsþingið hefur margsinnis samþykkt að aðildarríki verði að fara í markvissar og umfangsmeiri aðgerðir til að draga úr mengun og bæta loftgæði til að tryggja íbúum borga og sveita þau grundvallarréttindi sem felast í betri loftgæðum, nú síðast með tilmælum stjórnarnefndar Evrópuráðsþingsins 23. maí 2019. Það er skemmst frá því að segja að loftmengun er talin ein helsta heilsufarsógn samtímans samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni en 4,2 milljónir manna deyja á ári hverju beinlínis vegna loftmengunar. Þar af er talið að 753.000 manns láti lífið í Evrópu einni samkvæmt nýjustu tölum stofnunarinnar sem líkt og Evrópuráðsþingið hefur skilgreint hreint loft sem grundvallarmannréttindi. Hvað mengun varðar er Ísland engin undantekning en samkvæmt skýrslu Hagstofunnar var Ísland það ríki innan ESB og EFTA sem var með mesta losun koltvísýrings frá hagkerfi á einstakling 2016. Því er ljóst, herra forseti, að aðgerða er þörf, róttækra aðgerða, og er frumvarp þetta nauðsynlegt skref í þá átt. Mig langar til þess að reifa hér þær breytingartillögur sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar kom sér saman um að gera á frumvarpinu og þær áherslur sem nefndin kom sér líka saman um að leggja á við afgreiðslu málsins. Í fyrsta lagi er það kolefnisjöfnun. Með 1. gr. frumvarpsins er skilgreiningu á hugtakinu kolefnisjöfnun bætt við 3. gr. laga um loftslagsmál. Á fundum nefndarinnar var bent á að markmið aðgerða í loftslagsmálum væri annars vegar að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og hins vegar að jafna fyrir losun sem ekki er hægt að fyrirbyggja að fullu. Skilgreiningin væri óskýr að þessu leyti og blandaði í raun markmiðunum saman í eitt. Meiri hlutinn tók undir framangreind sjónarmið og leggur til breytingu á orðalagi skilgreiningar kolefnisjöfnunar í þá veru að skýra hugtakið og samræma í takt við loftslagsstefnu Stjórnarráðsins. Í öðru lagi er það aðgerðaáætlun. Með a-lið 2. gr. er ákvæði laga um loftslagsmál uppfært með það að markmiði að styrkja áætlunina sem stjórntæki til að ná markmiðum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Að mati meiri hlutans í umhverfis- og samgöngunefnd var aðgerðaáætlun í loftslagsmálum 2018–2030, sem kynnt var í september síðastliðnum góð byrjun þótt þar hafi vantað töluleg markmið. Aðgerðaáætlunin hafi hins vegar komið vinnu af stað og ýtt undir umræðu og orðið hluti af vitundarvakningu í loftslagsmálum hér á landi. Í 1. mgr. málsgrein ákvæðisins kemur fram að ráðherra láti gera aðgerðaáætlun í loftslagsmálum þar sem setja skuli fram tillögur að aðgerðum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka kolefnisbindingu hér á landi. Fram kom fyrir nefndinni gagnrýni á orðalag 1. mgr. þess efnis að óljóst væri hver ætti að bregðast við þessum tillögum og aðgerðum. Meiri hlutinn tók undir að orðalag málsgreinarinnar væri ekki nógu skýrt að þessu leyti og telur rétt að í aðgerðaáætlun séu settar fram aðgerðir í stað tillagna að aðgerðum. Að auki leggur meiri hlutinn í umhverfis- og samgöngunefnd til breytingu á 1. mgr. 2. gr. þess efnis að í aðgerðaáætlun skuli settar fram aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka kolefnisbindingu hér á landi í samvinnu við hagaðila og sérfræðinga. Í þriðja lagi eru það ákvæði um loftslagsráð. Í a-lið 3. gr. frumvarpsins er að finna nýtt ákvæði um loftslagsráð, hlutverk þess og verkefni. Ráðið hefur eins og kunnugt er tekið til starfa en það var skipað í samræmi við þingsályktun nr. 46/145. Verkefni ráðsins eru skilgreind í 1.– 6. tölulið 2. mgr. en eitt þeirra er að miðla fræðslu og upplýsingum um loftslagsmál til almennings, fyrirtækja, stofnana og sveitarfélaga. Fram kom við gestakomur í nefndinni að orðalag ákvæðisins mætti skilja sem svo að loftslagsráð myndi standa fyrir útgáfu efnis. Svo er ekki því að ýmsar stofnanir gera það og standa í útgáfu alls kyns upplýsinga og miðlun upplýsinga. Meiri hlutinn tók undir þau sjónarmið að þetta þyrfti að skýra og telur rétt að loftslagsráð hafi yfirsýn yfir miðlun fræðslu og upplýsinga en ábyrgð á þeirri miðlun sé áfram á hendi viðkomandi stofnana. Því leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis á 4. tölulið 2. mgr. 3. gr. Sambærileg gagnrýni kom einnig fram varðandi 5. tölulið. Réttara væri að stofnanir bæru ábyrgð á og gerðu tillögur að vöktun og rannsóknum sem tengjast loftslagsbreytingum en loftslagsráði væri falið það hlutverk að rýna þær tillögur. Meiri hlutinn tók undir þá gagnrýni og leggur til breytingu þess efnis á 5. tölulið. Sömuleiðis ræddi nefndin töluvert um skipan í loftslagsráð og hvort kveða ætti sérstaklega á um það í lögum hverjir tilnefndu aðila í ráðið. Fram kom á fundum nefndarinnar að nauðsynlegt væri að þessu yrði haldið nokkuð opnu að ákveðnu leyti. Þetta svið, loftslagsmál, væri margbreytilegt og ýmsum breytum háð hvaða aðilar væru nauðsynlegir til setu í ráðinu á hverjum tíma. Hins vegar væri tryggt að í ráðinu ættu sæti fulltrúar ákveðinna sviða samfélagsins og meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og telur jákvætt að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir ákveðnum sveigjanleika við skipan í ráðið. Þegar kemur að fulltrúum atvinnulífsins í loftslagsráði var bent á að þegar fjallað er um atvinnulífið þá sé bæði átt við samtök atvinnurekenda og samtök launafólks. Meiri hlutinn telur því brýnt að ráðherra taki mið af því við skipan í ráðið og þess gætt að fulltrúar beggja þessara ólíku hópa eigi þar sæti. Þá áréttar meiri hluti nefndarinnar jafnréttissjónarmið og mikilvægi þess við skipan í ráðið og að þeir aðilar sem taki sæti hafi reynslu eða þekkingu á loftslagsmálum, sviðum sem tengjast loftslagsmálum eða umhverfismálum. Í fjórða lagi er það loftslagsstefna. Í b-lið 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um loftslagsstefnu ríkisins en samkvæmt ákvæðinu er Stjórnarráði Íslands, stofnunum ríkis og fyrirtækjum í meirihlutaeigu ríkisins skylt að setja sér loftslagsstefnu. Rætt var um það á fundum nefndarinnar hvort það þætti nauðsynlegt að bæta þarna inn í sveitarfélögunum. Sveitarfélögin eru jú eitt mikilvægasta stjórnvaldsstigið hér á landi og samfélagsins og án þeirra vantar ansi mikið inn í aðgerðir til að sporna við loftslagsbreytingum. Ákall um viðbrögð og aðgerðir í loftslagsmálum hefur sjaldan verið háværara en nú. Má þar t.d. nefna ítrekuð loftslagsverkföll ungs fólks víða um heim og hér á Austurvelli. Þá hafa þjóðþing Bretlands og Írlands lýst yfir neyðarástandi í loftslagsmálum sem og þing Skotlands og Wales, ásamt 19 sveitarfélögum í Ástralíu, borgarstjórn Brussel og 114 sveitarstjórnum í Bretlandi þegar þetta er talað. Ég efast ekki um, herra forseti, að sú tala sé síbreytileg og þeim sveitarfélögum og borgum fjölgi sem muni lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum sem hvetji viðkomandi stjórnvöld til að grípa til róttækari aðgerða en nú er. Það er því ljóst, herra forseti, að Íslendingar, líkt og aðrar þjóðir, verða að hraða mjög aðgerðum til að vinna gegn loftslagsbreytingum og alvarlegum afleiðingum þeirra. Það er afskaplega brýnt að opinberar stofnanir á öllum stjórnsýslustigum leiði þá vegferð og séu samstiga í þeim efnum. Þar er sveitarstjórnarstigið ekki undanskilið og fagnar meiri hlutinn þeim mikilvægu skrefum sem stór og fjölmenn sveitarfélög hafa nú þegar stigið, t.d. Reykjavíkurborg sem setti sér loftslagsstefnu árið 2016 og önnur sveitarfélög sem hafa hafið vinnu við innleiðingu lofslagsáætlunar, líkt og Kópavogsbær og önnur sveitarfélög sem hafa lokið innleiðingu áætlunar. Að mati meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar er nauðsynlegt að sveitarfélögin verði virkir þátttakendur í aðgerðum í loftslagsmálum og því leggur meiri hlutinn til að sveitarfélögum verði einnig skylt að setja sér loftslagsstefnu líkt og Stjórnarráði Íslands, stofnunum ríkisins og fyrirtækjum í meirihlutaeigu ríkisins. Að sama skapi gerir meiri hlutinn sér grein fyrir að gerð slíkrar stefnu kann að vera umfangsmikið verkefni fyrir fámennustu sveitarfélögin. Því bendir meiri hlutinn á að sveitarfélög, stór eða smá, geta sameinast um gerð loftslagsstefnu, m.a. með hliðsjón af hagkvæmnissjónarmiðum og að hægt verði að nýta þekkingu í loftslagsmálum þvert á sveitarfélög. Sömuleiðis er vert að geta þess og vekja athygli á því að Umhverfisstofnun mun aðstoða ríkisstofnanir við gerð og framkvæmd loftslagsstefnu og telur meiri hlutinn rétt að sveitarfélögin njóti þeirrar ráðgjafar líkt og aðrar opinberar stofnanir. Leggur meiri hlutinn til breytingartillögu þess efnis á 3. mgr. 3. gr. Stjórnarráð Íslands hefur þegar sett sér loftslagsstefnu en eitt af markmiðum hennar er að vera fyrirmynd fyrir aðrar ríkisstofnanir og fyrirtæki og geta sveitarfélögin einnig litið til þeirrar áætlunargerðar við gerð sinnar eigin loftslagsstefnu. Sömuleiðis kom það fram fyrir nefndinni að nokkrar stofnanir og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins, á borð við stærsta orkufyrirtæki í ríkiseigu, Landsvirkjun, hafa nú þegar sett sér eða vinna ötullega að gerð umhverfis- og loftslagsstefnu. Það kom fram fyrir nefndinni að innan þeirra raða er gríðarlegur vilji til þess að miðla þekkingu og reynslu til annarra varðandi gerð slíkrar stefnu og það er vel. Það var jákvætt að finna þennan samhug hjá gestum sem fyrir nefndina komu í því að vilja deila með öðrum þegar kemur að reynslu við áætlanagerð og að deila því með öðrum stofnunum og sveitarfélögum sömuleiðis. Því hvetur meiri hlutinn til samvinnu meðal þeirra aðila sem undir lögin heyra svo öll sú þekking og reynsla sem þegar er fyrir hendi nýtist sem best og hægt verði að ráðast sem fyrst í markvissar aðgerðir til að sporna við loftslagsbreytingum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við gerð loftslagsstefnu sveitarfélaga verði stefnt að því að sú stefna verði fullbúin fyrir árslok 2021. Ég vil af þessu tilefni benda á og þakka fyrir hversu mikill velvilji er á meðal sveitarfélaga til þess að axla ábyrgð þegar kemur að aðgerðum til að sporna við loftslagsbreytingum. Velviljann má finna beint hjá sveitarstjórnarfólki sem og hjá forystufólki Sambands íslenskra sveitarfélaga, og það er vel. Það er framsýni og réttsýni og ég vil hrósa Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir þá sýn í loftslagsmálum og þá ábyrgð að vilja taka á sig fleiri byrðar og deila þekkingu með öðrum. Í fimmta lagi er í c-lið 3. gr. mælt fyrir um gerð skýrslna um áhrif loftslagsbreytinga á Íslandi. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar fagnar því að gerð slíkra skýrslna verði lögbundin enda eru reglubundnar skýrslur sérfræðinga á þessu sviði nauðsynlegar í þeim aðgerðum og aðlögun sem þarf að vinna að vegna loftslagsbreytinga. Við þurfum að vita nákvæmlega hvaða tölur við erum að vinna með, hvaða breytingar við erum að sjá, hvaða nákvæmu vitneskju við erum að vinna með. Á þetta hefur skort í loftslagsmálum hér á landi og við þurfum að gera betur þegar kemur að því að afla gagna og nota okkur þessi gögn og tölulegar upplýsingar til þess að taka skýrar ákvarðanir. Þess vegna leggur meiri hlutinn áherslu á að þessum reglubundnu skýrslum sé fylgt strax eftir, ekki bara látnar liggja einhvers staðar heldur þeim sé fylgt eftir. Það er líka ákaflega mikilvægt að við höldum vörð um það hér á þingi að það séu reglubundnar umræður í þessum sal um loftslagsmálin, um þá miklu vá sem steðjar að okkur sem samfélagi og að okkur í samfélagi þjóðanna. Því er brýnt að mati meiri hlutans að ráðherra umhverfismála flytji Alþingi skýrslu um stöðu loftslagsmála reglulega þar sem m.a. skal gera grein fyrir niðurstöðum þeirra vísindalegu skýrslna sem hann lætur vinna um áhrif loftslagsbreytinga. Ég tel þetta vera gríðarlega jákvætt vegna þess að við í þingsal þurfum að eiga oftar umræðu um akkúrat loftslagsmálin. Við þurfum að hefja þessi mál ofar á mikilvægislistann okkar, herra forseti. Vonandi tökumst við sem minnst á en við þurfum að ræða þessi mál af dýpt og framsýni. Í fimmta lagi er það loftslagssjóður. Í 5. gr. frumvarpsins er kveðið á um loftslagssjóð og um hlutverk hans og með ákvæðinu í lagafrumvarpinu er hlutverk sjóðsins þrengt frá því sem nú er og lagt til að hlutverk hans verði að styðja við nýsköpun á sviði loftslagsmála og verkefni sem lúta að kynningu og fræðslu um áhrif loftslagsbreytinga. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar telur að þetta ákvæði sé af hinu góða. Það sé gott að verið sé að afmarka hlutverk sjóðsins með skýrum hætti og sérstaklega sé lögð áhersla á nýsköpun frekar en fjármögnun annarra verkefna og hvetja þar með um leið til nýsköpunar þegar kemur að því að finna lausnir við þeim bráðavanda sem loftslagsbreytingar eru. Loftslagsmál og aðgerðir vegna loftslagsbreytinga er gríðarstórt verkefni sem snertir á flestum sviðum samfélagsins. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að fjármögnun verkefna á sviði loftslagsmála komi bæði frá hinu opinbera, sem fjárveitingar úr opinberum sjóðum eða fjárveiting samkvæmt fjárlögum, og atvinnulífinu. Til að mynda í því að styrkja rannsóknar- og þróunarstarf í tengslum við innleiðingu á nýjum loftslagsvænum tæknilausnum eða hönnun. Í 3. málslið 5. gr. kemur fram að þessir styrkir til nýsköpunarverkefna séu akkúrat ætlaðir til þess. Það var bent á að með orðalaginu væri ekki gert ráð fyrir fjármögnun rannsókna eða aðgerða vegna aðlögunar að loftslagsbreytingum en rétt væri að slíkar rannsóknir féllu einnig undir ákvæðið. Meiri hlutinn tók undir þau sjónarmið. Að auki lagði meiri hlutinn til smávægilegar breytingar lagatæknilegs eðlis sem þarfnast ekki útskýringar. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja áherslu á hversu samstiga umhverfis- og samgöngunefnd var við afgreiðslu á þessu lagafrumvarpi. Ég vil líka þakka þann samhug og þann takt sem langflestir nefndarmenn gengu í þegar við í hv. nefnd lögðum til breytingartillögur við frumvarpið. Ég held að umhverfis- og samgöngunefnd hafi gert þetta frumvarp enn betra. Við vitum öll sem hér erum að það er stöðugt verið að kalla á róttækari aðgerðir, skýrari aðgerðir. Þetta frumvarp er bara eitt skref af mörgum sem við þurfum að stíga en það er mikið og mikilvægt skref. Ég er virkilega ánægð með þá vinnu sem umhverfis- og samgöngunefnd lagði í nefndarálitið og þakka nefndarmönnum fyrir þann samhug sem var að finna í nefndinni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ljómandi fína ræðu og taka undir að það er mjög mikilvægt að við ræðum loftslagsmál oftar og dýpra í þessum sal en við gerum. Ég ætla að vona að við fáum tækifæri til þess því að það eru svo mörg tilefni til að ræða loftslagsmál oftar, ekki bara í kringum stefnuna sem við erum að setja núna heldur t.d. í kringum fjárlög og slíkt, hvernig eigi að ráðstafa fjármunum ef við horfum á loftslagsmálin eða aðgerðir sem er augljóst að við þurfum að grípa til. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem kom fram að mér heyrðist í ræðu hennar, að Ísland væri með mesta losun frá hagkerfi á einstakling. Það sem ég er að velta fyrir mér, af því að ég fann það ekki í gögnunum í fljótu bragði þótt mér gæti hafa yfirsést það, er hvort þá sé átt við heildina, þ.e. flug, skip, bíla og hagkerfið í heild. Þá kemur önnur spurning sem snýr að því hvar við getum náð mestum árangri á sem skemmstum tíma. Það er kannski erfitt að svara því og ég ætlast ekki til þess að fá mjög nákvæmt svar við þeirri spurningu. En mér finnst við of oft fókusa á hluti sem eru, ég ætla ekki segja litlir en þeir eru minni en margir aðrir í stóra samhenginu. Við tölum oft um bifreiðar, einkabílinn, sem er skiljanlegt, hann mengar klárlega, en ef ég man rétt er hann lítill hluti af allri losun á Íslandi og sjálfsagt víða, en sérstaklega á Íslandi. Ég spyr: Hvað getum við gert í hinum tilvikunum þar sem við þurfum að draga úr losuninni? Þurfum við að setja kvóta á flugferðir? Hvernig getum við unnið bug á því án þess að vera að tala alltaf um það sama, umferðina og bílinn? Það eru líka skip og vissulega almenningssamgöngur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og gott að heyra að hann tekur undir það með mér að við ræðum oftar og reglulegar um loftslagsmálin. Þegar kemur að mengunartölunum var ég að vísa í skýrslu Hagstofunnar sem birt var, ef mig rámar rétt í, annaðhvort í byrjun þessa árs eða í lok síðasta árs. Þar kom fram að Íslandi var það ríki innan ESB og EFTA sem var með mesta losun koltvísýrings frá hagkerfi á einstakling árið 2016. Það eru nýjustu tölurnar og inni í þeim tölum eru stóru póstarnir, stóriðjan og flugið. Það er rétt sem hv. þingmaður talar um, við þurfum að sjálfsögðu að taka stóru póstana inn í tölurnar. Við þurfum líka að fara að einblína á flugið og stóriðjuna, sem eru jú stórir mengunarvaldar. Þar getum við beitt skapandi hugsun og bæði sett á stýrigjöld eins og kolefnisgjaldið og flugvallarskatt eða flugskatt, líkt og til að mynda sænska ríkisstjórnin hefur lagt á varðandi flugferðir. Síðan er það, af því að við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál er snúa að stjórnsýslunni, líka spurning sem hægt væri að velta fyrir sér hvort hið opinbera, stjórnkerfið, ætti þá í raun og veru að kolefnisjafna flugferðir sínar, hvort það ætti að ganga fram fyrir skjöldu. Við vitum að það er hið opinbera sem gengur fram fyrir skjöldu þegar kemur að aðgerðum til að sporna gegn loftslagsbreytingum. Við getum ekki beðið eftir hinu frjálsa framtaki heldur er það akkúrat hið opinbera sem þarf að ganga á undan með góðu fordæmi.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég er sammála hv, þingmanni um að við þurfum að skoða heildarmyndina, alveg klárlega. Spurningin er líka: Hvernig getum við búið til jákvæða hvata til að fólk eða við einstaklingarnir hugsum betur um það, hugsum okkar gang? Er hægt að vera með jákvæða hvata t.d. til að hvetja til þess að einstaklingar skipti úr dísil- og bensínbílum yfir í rafmagnsbíla? Vissulega eru þeir án gjalda í dag, a.m.k. hluti þeirra. Eigum við hugsanlega að gera enn þá betur og veita þeim sem kaupa sér rafmagnsbíla einhvers konar endurgreiðslu af sköttum, svo dæmi sé tekið? Auðvitað á ríkið og sveitarfélög að ríða á vaðið, skipta öllum bílaflotanum út, velja umhverfisvænar lausnir þegar verið er að mublera upp ráðuneyti eða skrifstofur og slíkt. Það er hægt að gera ýmislegt, ég er sammála hv. þingmanni með það. Það er gaman að heyra ef stjórnvöld eru farin að huga að því að taka t.d. rafmagnsbíla í notkun. [[Forseti hringir.]]Þegar ég var í þeirri stöðu að þurfa að velja ráðherrabíl hér um árið þá vildi ég rafmagnsbíl en mátti ekki.
Ég heyri að ég og hv. þingmaður erum á sömu blaðsíðu þegar kemur að orkuskiptum þegar kemur að bifreiðum og er leitt að heyra ef hv. þingmaður og fyrrverandi utanríkisráðherra hefur ekki fengið að velja sér rafmagnsbíl. Það hefur ekki verið mikil framsýni á þeim tíma en það hefði verið betra. Af því að hv. þingmaður spurði mig í fyrra andsvari um bílaumferðina og talaði um að það væri jafnvel lítill hluti mengunarinnar og kom sömuleiðis í seinna andsvari að bílum og nauðsyn þess að efla hlut rafmagnsbíla í eigu hins opinbera þá tek ég undir það. En ég held líka þegar kemur að almenningssamgöngunum að við þurfum að fara í róttækar aðgerðir til að gera þær að raunhæfum valkosti fyrir fólk. Það eru hinar stórvirku og mikilvægu aðgerðir sem við þurfum að sameinast um. Ekki bara að skipta öllu út fyrir rafmagnsbíla, því að það hafa heldur ekkert allir efni á því að kaupa [[Forseti hringir.]]sér nýjan rafmagnsbíl, heldur líka styrkja til hliðar og samhliða því almenningssamgöngur. Ég treysti á það að hv. þingmaður komi með í þá vegferð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir framsöguræðuna. Ég er með fyrirvara á þessu nefndaráliti og kem inn á hann í ræðu á eftir, ætla ekki að eyða knappt skömmtuðum tíma andsvara í það. En mig langaði koma inn á punkt sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu áðan sem snýr að þeirri afstöðu þingmannsins að auðvitað ætti að telja flug og álframleiðslu og þess háttar undir heildarútblástur á hvern einstakling, „per capita“, með leyfi forseta. Í því samhengi langar mig að spyrja þingmanninn, af því að mér heyrðist fyrsta andsvar fara í þá átt að reyna að fókusera á hvar væri hægt að ná árangri og hvar mest skipti máli að setja orkuna: Telur hv. þingmaður að til að mynda „transit“- farþegar sem koma bara við í Leifsstöð og halda síðan áfram vestur um haf eða til Evrópu eftir atvikum skipti máli til að ná fram raunhæfu mati á árangri? Ef það er staðan gef ég mér t.d. að gjaldþrot WOW hafi haft alveg stórkostleg áhrif í því samhengi að meta losun á hvern einstakling á Íslandi. Við erum í þeirri stöðu að vera þegar að endurmeta fjármálastefnu ríkisins vegna þess. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns: Eigum við að vera að fókusera á þetta? Er ekki eitthvað annað sem við getum sett orkuna í að reyna að greina og meta og ná árangri með? Þetta ágæta fólk mun bara fljúga með einhverjum öðrum ef ekki með íslenskum flugfélögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og áhugaverðan vinkil þegar kemur að flugferðum og mengandi flugstarfsemi. Við vitum að flugið er eitt af því sem mengar hvað mest. Við vitum líka að við erum í svolítið erfiðri landfræðilegri stöðu sem eyja norður í Atlantshafi sem treystir mikið á flugsamgöngur. Hvernig í ósköpunum eigum við að draga úr flugi? Ég er ein af þeim sem hafa um nokkurra ára skeið talið að flugfargjöld væru í raun allt of lág. Ef mér skjöplast ekki fljúga hingað fram og til baka á bilinu 15–25 flugfélög. Það er vel og það er gott að fólk er að ferðast og sjá heiminn. En það er alveg þess virði að staldra aðeins við og velta fyrir sér þegar flugfargjöld til Póllands kosta 8.000 kr. hvort við séum á réttri leið, hvort við séum þá í raun og veru að liðka fyrir flugferðum á þann veg að þær eru hvorki hagkvæmar né umhverfisvænar. Ég velti líka fyrir mér hvort hv. þingmaður deili þeirri skoðun með mér, af því að hann nefndi gjaldþrot WOW og setti það í áhugaverðan búning þegar kemur að umhverfismálunum, að flugfargjöld hafi verið of lág um nokkurra ára skeið og það hafi komið niður á veikari rekstrargrunni flugfélaga, sem við sjáum ekki aðeins hjá WOW heldur líka hjá Norwegian air og öðrum lágfargjaldaflugfélögum í Evrópu, og svo umhverfisþættinum þegar kemur að því. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi [[Forseti hringir.]]hvort það væri möguleiki að taka upp einhvers konar stýringu og átti þá væntanlega [[Forseti hringir.]]við gjöld og skatta. Ég er mjög mikil talskona [[Forseti hringir.]]þess að nota skattkerfið til stýringar og það væri áhugavert að heyra hv. þingmann deila þeirri skoðun með mér.
Forseti minnir einnig á tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur svarið. Til að svara síðustu spurningunni fyrst er ég almennt talsmaður lækkaðra skatta og einfaldari en hækkaðra. Hv. þingmaður spurði mig hvort - hún verður eiginlega endurtaka spurninguna.
… hvort flugfargjöld hefðu verið of lág.
Já, akkúrat. Takk fyrir góða spurningu. Ég held nefnilega að þau hafi verið of lág árum saman en það hefur líka sést í rekstri flugfélaga. Ég held því að ef stífir grænir umhverfisskattar ættu að leggjast ofan á rekstrakostnað þessara félaga væri í rauninni þörf fyrir tvöfalda hækkun, annars vegar á móti grænu sköttunum og hins vegar til að stilla af rekstur félaga sem virðist hafa verið býsna brokkgengur undanfarin ár. Nú er ég kominn í að svara og ég á að vera að spyrja. Þetta er skrýtin staða að vinna sig í. [[Forseti hringir.]]En varðandi spurningu þingmannsins fær hún bara frelsi til að fabúlera eitthvað [[Forseti hringir.]]um hvað ég hefði ætlað að segja hefði ég haft meiri tíma.
Herra forseti. Ég heyri að ég og hv. þm. Bergþór Ólason getum átt í miklum orðaskiptum um hvernig við getum stýrt flugsamgöngum til og frá landinu og einmitt í þá veru að einhver gjöld af þeim geti nýst til umhverfismála. [[Gripið fram í.]]Já, ég held að við séum bæði sammála því. Ég held að það séu mörg tækifæri í grænni skattlagningu. Ég held að við eigum að vera óhrædd við að beita grænni skattlagningu til að stýra ákveðinni hegðun sem er minna umhverfisvæn en önnur og í þeim tilgangi að sporna gegn loftslagsbreytingum. Ég heyri að hv. þm. Bergþór Ólason er mér sammála um að flugfargjöld hafi verið of lág undanfarin ár. Það tek ég bara til mín sem vitni um það að hann er velviljaður því að skoða einhvers konar stýringu í opinberum gjöldum í átt til grænni vegar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu og þessa yfirferð. Hér er mikilvægt mál á ferðinni og stórt mál; loftslagsmálin eru að verða eitt stærsta málið, bæði á landsvísu og svo í alþjóðasamskiptum. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í tvennt. Á bls. 3 er fjallað um skýrslu um áhrif loftslagsbreytinga. Þar segir að ráðherra láti reglulega vinna vísindalegar skýrslur um áhrif loftslagsbreytinga á náttúrufar og samfélag á Íslandi. Ég vil aðeins staldra við þetta samfélag á Íslandi. Ég tek fram að ég er mjög hlynntur þessum skýrslum og tel að þær séu mjög mikilvægt innlegg inn í þetta mál. Hvernig er þetta hugsað ef hv. þingmaður gæti aðeins komið inn á það? Er t.d. verið að skoða skattalega þáttinn? Verður hann skoðaður? Ég held að það sé mjög mikilvægt að skoða hann, sérstaklega hvað varðar landsbyggðina, að skatti eins og kolefnisskattinum sé jafnað á sanngjarnan hátt niður á alla landsmenn. Ég held að það sé svolítið mikilvægt að fá það fram, hvort hugsanlegt sé að það geti fallið hér undir að gerð verði skýrsla í þá veru. Í 4. gr. er talað um fyrirtæki og einstaklinga í atvinnurekstri sem eigi að skila inn skýrslum. Mig langar aðeins að fá það nánar hjá hv. þingmanni: Er verið að tala um að einyrkjar og lítil fyrirtæki þurfi að skila skýrslum? Er þetta ekki orðið svolítið mikil yfirbygging? Án þess að gjald komi fyrir, er sagt, er skylt að skila skýrslu til Umhverfisstofnunar - ef hv. þingmaður gæti aðeins skýrt þetta nánar. Ég fann þetta ekki í greinargerðinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Jú, það er rétt. Hér er kveðið á um að ráðherra láti reglulega vinna vísindalegar skýrslur um áhrif loftslagsbreytinga á náttúrufar og samfélag á Íslandi. Það er alveg ljóst að breytingar á loftslagi verða líka breytingar á samfélagi, samfélagsvenjum okkar, neysluvenjum, ferðavenjum, umferðarvenjum. Loftslagsbreytingar munu líka þýða breytingar á landbúnaði og grundvallaratvinnugreinum okkar eins og sjávarútvegi. Það er skýringin á því af hverju samfélagið kemur hér inn, og er það vel. Það er vel vegna þess að akkúrat með þessari setningu þá er það viðurkennt að loftslagsbreytingar eru ekki bara umhverfisbreytingar heldur líka samfélagslegar breytingar sem við þurfum að rýna og skýra og ræða. Varðandi seinni spurningu hv. þingmannsins um stofnanir ríkisins, hvort eitthvað sé kveðið á um stærð þeirra o.s.frv., þá er það ekki í frumvarpinu og því var ekki heldur bætt við í nefndaráliti meiri hlutans. Ef maður les anda laganna held ég að það hljóti að vera almennur skilningur laganna að hér er ekki átt við eins eða tveggja manna vinnustaði sem heyra undir hið opinbera heldur frekar hina stóru yfirbyggingar og stofnanir sem þurfi að setja sér loftslagsstefnu og áætlanir. Það kom líka fram í máli ráðherrans, þegar hann mælti fyrir frumvarpinu, að Umhverfisstofnun hefur fengið eyrnamerkt fjármagn til að aðstoða við gerð þessarar áætlunar, og þar mun alla vega eitt stöðugildi verða til þess fallið að vinna þessar áætlunargerðir með stofnunum í opinberri eigu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætissvör. Í 4. gr. segir, ef við förum aðeins nánar yfir þetta með þessar skýrslur: „sem fyrirtæki og einstaklingar í atvinnurekstri eiga að skila inn“. Einstaklingar í atvinnurekstri, mér finnst það vera svolítið óskýrt. Það þyrfti að vera einhvers konar skilgreining á því hvað verið er að tala um þarna, þ.e. stærð fyrirtækja o.s.frv. Eins og ég les þetta, herra forseti, finnst mér eins og lítið fyrirtæki með þrjá til fjóra starfsmenn gæti verið krafið um skýrslu um aðgerðir í loftslagsmálum. Það kann að vera misskilningur hjá mér en þetta birtist mér alla vega þannig. Ég var að reyna að lesa mér til í greinargerðinni en ég sá það ekki. Það er nú reyndar talið upp að ráðherra geti sett nánari reglur um þetta í reglugerð. Að lokum langar mig aðeins að koma með smáinnskot varðandi þessa grænu skatta, það var athyglisvert það sem kom fram hjá hv. þingmanni. Væri t.d. ekki kjörið að leggja það á flugfélögin að þau fari að framleiða hreyfla sem menga minna? Þarf almenningur alltaf að sjá um þessa hluti eins og í hærra farmiðaverði og þannig? Eigum við ekki að setja þessar kröfur á flugfélögin?
Herra forseti. Jú, ég er hjartanlega sammála því sem kom fram síðast í máli hv. þingmanns. Einstaklingar geta ekki borið allar þessar byrðar sjálfir heldur verða hinir stóru aðilar, og þar með talið hið opinbera og fyrirtækin, að sýna gott fordæmi og taka þetta líka á sig, þ.e. ábyrgðina á því að sporna gegn loftslagsbreytingum. Ég minnti á það, í fyrra andsvari til hv. þm. Bergþórs Ólasonar, að sænska ríkisstjórnin hefur sett á svokallaðan flugskatt, við mikla tímabundna óánægju flugfélaganna að sjálfsögðu, í því sjónarmiði að þau axli enn frekari ábyrgð þegar kemur að umhverfismálum og loftslagsbreytingum. Varðandi einstaklinga í atvinnurekstri kemur það fram með reglugerðinni sem ráðherra kveður á um hvaða aðilum ber skylda til að skila því. Ég treysti því að það verði með sanngjörnum og góðum hætti af hálfu ráðherra. Ég hvet hv. þingmenn til að fylgja því eftir og fylgjast með því að þær reglugerðir séu vel úr garði gerðar.
Frú forseti. Við greiðum atkvæði um mikið réttlætismál. Það gleður mig mjög að það sé komið á þennan stað í þinginu og ég vonast til þess að sjá dyggan stuðning hv. þingmanna við þetta mikilvæga jafnréttismál. Frumvarpið, verði það að lögum, tekur gildi 1. september og ég vildi bara nota þetta tækifæri til að hvetja neytendur, þá auðvitað konur, og þá sem hafa áhuga á neytendavernd, til að fylgjast grannt með 1. september og athuga hvort þessi mikilvæga skattalækkun skili sér ekki örugglega líka út í verðlagið og að verð á þessum mikilvægu vörum, hreinlætis- og getnaðarvörnum kvenna, muni vissulega lækka í kjölfar þessarar virðisaukaskattslækkunar. Ég hvet okkur öll til að fylgjast vel með því.
Frú forseti. Þetta mál er út af fyrir sig góðra gjalda vert en þetta er bútasaumur við virðisaukaskattskerfið. Auðvitað hefði þurft að taka miklu fleiri skref en að taka þetta mál út úr. Ég minni t.d. á lyf. Virðisaukaskattur á lyfjum leggst mjög þungt á bæði aldraða, öryrkja og þá sem minnst hafa á milli handanna. Þannig að mér þykir þetta mál, eins og ég segi, bútasaumur. Það er ekki til þess fallið að einfalda skattkerfið, frekar hitt. Ég mun ekki taka afstöðu í þessu máli af þeirri ástæðu að mér finnst það ekki ganga nógu langt. Ég held að sértækar aðgerðir eigi ekki að vera okkar leiðarljós. Við eigum að gera aðgerðir sem varða heildarfjölda þeirra sem við erum að vinna fyrir, þ.e. landsmenn alla, og þess vegna finnst mér þetta mál ekki ná nógu langt, þótt það sé góðra gjalda vert eins og ég segi.
Frú forseti. Ég vil við þessa atkvæðagreiðslu gera grein fyrir atkvæði mínu og flokksfélaga minna í Miðflokknum. Þarna er m.a. verið að færa, ef svo má segja, upptalningu helgidagafrídaga úr lögum um helgidaga yfir í lög um 40 stunda vinnuviku. Mér þykir þetta lítt skemmtileg áferð, ef svo má segja. Ég held að óbreytt ástand sé prýðilegt og við teljum að það að færa þessa helgidagaupptalningu yfir í lög um 40 stunda vinnuviku sé einhver millilending í því að setja hana bara að fullu inn í gerð kjarasamninga. Það kæmi mér á óvart ef það væri meiri hluti fyrir slíkri ákvörðun á þinginu.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir það með hv. þingmanni sem talaði á undan mér að mér finnst áferðin ekki alveg eins og ég myndi vilja hafa hana. Ég myndi vilja fella lögin brott, samanber frumvarpið sem Píratar lögðu fram fyrr á þessu þingi. Þetta er þó mál í rétta átt og ég vona að það verði munað næst þegar hv. Sjálfstæðismaður segir að honum finnist að það eigi að vera meiri fókus á að fjarlægja lög en að vera alltaf setja ný að það er alla vega einn Pírati sammála þeim. Mér finnst á stundum að það vanti að sýna í verki það sem sagt er í orði.
Virðulegi forseti. Það er mjög ánægjulegt að standa hér í dag og vera að ganga frá lögum um lýðskóla. Það hefur lengi staðið til að styrkja alla umgjörð í kringum lýðskóla. Með þessum lögum erum við auðvitað að styrkja í sessi þetta form. Sú starfsemi sem hefur átt sér stað hjá LungA og Lýðháskólanum á Flateyri er algjörlega til fyrirmyndar. Þetta þarf inn í íslenskt menntakerfi og við erum að auka fjölbreytileika þessa dagana. Þetta er mjög gott mál og ég þakka sérstaklega allsherjar- og menntamálanefnd hvað hún fór vel yfir málið og hennar stuðning varðandi þetta.
Frú forseti. Það er mikilvægt að koma hingað upp og þakka bæði ráðherra en ekki síður þingheimi. Þetta er gríðarlega merkilegt og mikilvægt skref. Við erum að ýta undir bæði fjölbreytni og aukin tækifæri í kerfinu okkar, bæði hinu óformlega sem formlega skóla- og menntakerfi, og við erum með ánægjulega sprota um landið, bæði í gegnum LungA, Lýðháskólann á Flateyri og vonandi að við eigum eftir að sjá líka enn einn sprotann spretta upp á Laugarvatni í gegnum íþróttaskóla og tengingu við Ungmennafélag Íslands. Þetta er gríðarlega mikilvægt skref, við erum að opna kerfið, við erum ekki að loka því og það hefur bara gott í för með sér og verður til farsældar fyrir íslenskt samfélag. Ég segi því já við þessu góða frumvarpi.
Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og koma hingað upp til að þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ekki síst framsögumanni málsins, hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, fyrir góða vinnu í þessu máli og raunar líka því sem hér var afgreitt á undan. Bæði þessi mál eru afrakstur vinnu sem ég setti af stað fyrir nokkrum mánuðum og koma frá nefndum sem höfðu það markmið að skila frumvörpum til að efla tjáningarfrelsi og gera að verkum að Ísland stæði framar á því sviði. Bæði þessi mál munu skila þeim árangri, ekki síst þetta mál sem felur í sér útvíkkun gildissviðs upplýsingalaga, t.d. hvað varðar stjórnsýslu Alþingis og dómstóla, en leggur líka ríkari kröfur á herðar stjórnvöldum um að standa betur að aðgengi að upplýsingum. Ég er mjög ánægð með þennan áfanga í að auka gagnsæi og upplýsingafrelsi. Við erum ekki búin með alla þá vinnu sem sett var af stað en ég lít svo á að þetta séu merkir áfangar á þeirri leið og nýti hér tækifærið til að þakka nefndinni og hv. framsögumanni sérstaklega fyrir.
Forseti. Mig langar á móti að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Þetta er gríðarleg bylting í því að efla réttindi almennings til að fá upplýsingar og þetta myndi ekki gerast nema af því að þetta er meðal þess sem hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir brennur fyrir. Þetta er eitt af því ánægjulega sem maður sá þegar þessi ríkisstjórn var mynduð að myndi gerast, þ.e. þetta er eitthvað sem maður sér að maður getur treyst hæstv. forsætisráðherra fyrir, þ.e. að efla gegnsæi. Þetta hefur verið sett á oddinn en jafnframt önnur mál sem voru samþykkt á sínum tíma með þingsályktun í þinginu og allir flokkar á því máli, svokölluðu IMMI-máli eða máli um að Ísland skapi sér sérstöðu varðandi upplýsinga- og tjáningarfrelsi sem Birgitta Jónsdóttir var framsögumaður að. Ég þakka henni líka fyrir. Þetta er eitt dæmi um þegar það tekur tíma, hlutirnir gerjast og það verður að vera rétt fólk á réttum stað til að hlutirnir raunverulega skili sér og ég þakka það kærlega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég þakka hlý orð í garð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en vil, vegna þess að ég geri mér grein fyrir því að hæstv. forsætisráðherra er önnum kafin og getur væntanlega ekki lúslesið öll nefndarálit sem koma, minna á það sem kemur fram í nefndaráliti varðandi umrætt frumvarp, þ.e. að stjórnvöld leggi meira til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Vegna þess að sú nefnd hefur verið svelt eins og margar nefndir og málshraði þar er eiginlega algerlega óboðlegur. Til að greiða fyrir þessum málum tók nefndin þá ákvörðun að árétta að stjórnvöld yrðu að búa svo um hnútana að málshraði væri sæmilegur. Annars bara fögnum við þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Þetta mál hefur tekið mörgum góðum breytingum frá því það var lagt fyrst fram í samráðsgátt stjórnvalda og í meðhöndlun nefndarinnar. En það er eitt atriði sem stendur eftir að mínu mati, kostnaðaráhrif frumvarpsins. Það er talað um meira en 500 milljónir á ári og ekkert sérstaklega gerð grein fyrir því í hvað sá peningur eigi að fara. Við höfum glöð samþykkt allar þær betrumbætur sem hafa komið á frumvarpinu en kostnaðarspurningunni er einfaldlega ósvarað og hefur verið ósvarað í umræðunum um málið. Við sitjum því hjá við afgreiðslu málsins í heild.
Virðulegur forseti. Almennt séð er þetta bara mjög gott mál og margar góðar breytingar komnar á þessu frumvarpi. En breytingartillögur sem liggja fyrir eru afleitar af ýmsum ástæðan og sérstaklega hvað varðar hjálmaskylduna sem er verið að setja á. Þar er verið að taka ákvörðun og síðan safna gögnum. Að sjálfsögðu á þetta að ganga í hina áttina, það á fyrst að safna gögnum og síðan taka ákvörðun sem byggir á þeim upplýsingum. Þess vegna höfnum við þeirri breytingartillögu en almennt séð er frumvarpið bara mjög fínt og við hlökkum til að sjá það raungerast.
Virðulegi forseti. Í skýrslu frá starfshópi sem var settur saman vegna þingsályktunartillögu Pírata um endurskoðun á vímuefnastefnu var ein tillaga um að vímuefnaakstur yrði ekki lengur skilgreindur þannig að niðurbrotsefni í þvagi teldist brot á lögunum, teldist vímuefnaakstur, enda fráleitt ef spurður er nokkur sérfræðingur um efnið og í reynd mannréttindabrot þar sem fólk var dæmt fyrir brot sem það sannarlega hafði ekki framið og óumdeilt var að það hefði ekki framið. Það er skilgreiningaratriði í lögunum, það var einfaldlega skilgreint þannig að það væri vímuefnaakstur að vera með niðurbrotsefni af vímuefnum í þvagi, sem þýðir ekki að maður sé í vímu, þýðir hugsanlega að maður reykti gras fyrir einhverjum dögum eða vikum. Þetta var lagað í þessu frumvarpi en hér liggur fyrir breytingartillaga á þskj. 1771 sem ég hvet alla þingmenn til að mótmæla og greiða atkvæði gegn en hún felur í sér að gera þessa jákvæðu breytingu [[Forseti hringir.]]afturreka.
Ágæti þingheimur. Ég vil bara stuttlega koma inn á það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi rétt áðan, að hér er verið að greiða atkvæði um breytingartillögu sem ég lagði fram fyrr í dag sem snýr að því að þessi mál verði í meginatriðum hanteruð með sama hætti og hingað til hefur verið. Í þessu felst ekkert mannréttindabrot. Þarna er verið að ýta undir varúðarregluáhrif eða -nálgun umferðarlaganna en taka út úr lagatextanum þá skilgreiningu sem athugasemdir hafa verið gerðar við. Ég tel að þeim sem vilja ýta undir varúðaráhrif umferðarlaganna sé í rauninni fært hér tækifæri til að viðhalda því að akstur þegar fíkniefni greinast í þvagi sé áfram óheimill. Það er það sem lagt er til með þessari breytingartillögu.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að þessari breytingartillögu sé hafnað með svo yfirþyrmandi meiri hluta Alþingis. Mér finnst það til marks um að við séum þegar allt kemur til alls á réttri leið í vímuefnamálum og að við hættum að koma fram við vímuefnaneytendur eins og þeir séu geislavirkur úrgangur eða sjálfkrafa glæpamenn og hættum að láta eins og fyrir það eitt að nota vímuefni sé maður einhvers konar úrhrak samfélagsins sem ekki eigi skilið sanngjarna málsmeðferð. Ég fagna því, virðulegi forseti, að þessari hörmulegu tillögu sé hafnað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég stend að ákvörðun umhverfis- og samgöngunefndar um afturköllun breytingartillögu við 79. gr. frumvarpsins við 2. umr. en sú breytingartillaga fól í sér hjálmaskyldu að 18 ára aldri í stað til 15 ára aldurs. Þess í stað stend ég að þeirri breytingartillögu sem við greiðum nú atkvæði um þar sem nefndin leggur til að hjálmaskylda nái til 16 ára barna, það sem sagt bætist eitt ár við hjálmaskylduna frá því sem nú er í stað tveggja eins og upphaflega tillagan gerði ráð fyrir. Þannig gefst tími til að skoða málið betur áður en lögin koma til framkvæmda sem verður um næstu áramót en nýlegar rannsóknir frá Danmörku og víðar sýna fram á mjög vaxandi hjálmanotkun, t.d. í Danmörku, sem dregur verulega úr áhættunni á höfuðáverkum, um allt að 50%. Ég samþykki tillöguna.
Virðulegur forseti. Endilega allir að vera með hjálma, að sjálfsögðu, en Alþingi tekur ekki ákvarðanir svona. Alþingi tekur ekki ákvarðanir og leitar síðan eftir upplýsingum og gögnum sem staðfesta þá ákvörðun. Við leitum fyrst að upplýsingum og gögnum og tökum síðan upplýsta ákvörðun. Það er þess vegna sem ég segi nei við þessari breytingartillögu. Það er hægt að safna gögnunum fyrst og taka síðan ákvörðunina í kjölfarið, áður en lögin ganga í gildi. Það er rétt leið til að taka svona ákvarðanir. Þess vegna segi ég nei.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að endurtaka heldur taka undir ástæðuna sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir áðan. Ég vil líka nefna að eitt af stóru öryggismálunum hvað varðar hjólreiðar er að þær verði almennar, að fólk hjóli og að umferðin sé vön því að hjól séu úti um allt. Maður hefur tekið eftir því á Íslandi, sér í lagi ef maður hefur ferðast um í hjólamenningu eins og Hollandi, Danmörku og víðar, að Íslendingar almennt eru ekki vanir mjög mikilli hjólamenningu. Það er það sem við þurfum að breyta. Það er stærsta öryggisatriðið. Þegar allir eru vanir því að hjólreiðamenn séu úti um allt eykst öryggið, hluti af því er að gera ekki óþarfakröfur á hjólreiðamenn, hvorki unga né aldna, umfram það sem nauðsyn er. Þess vegna þarf að sýna fram á að nauðsyn sé á þessu, í það minnsta að það sé gagnlegt og í það minnsta á að bíða þar til gögnin eru komin fram eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Því greiði ég atkvæði gegn tillögunni.
Frú forseti. Ég kem upp til að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir að afgreiða umferðarlög. Þetta er stór dagur. Ég held að búið sé að vinna að þessu af hálfu framkvæmdarvaldsins í 20 ár. Reynt hefur verið síðastliðin tíu ár að koma með frumvarp til þingsins sem þingið hefur sent upp í ráðuneyti og þess vegna er mjög gleðilegt að sjá það gerast að allur þingheimur sé sammála því að afgreiða umferðarlög til að bæta umferðaröryggi og skýra leikreglurnar með þeim afgerandi hætti sem hér er gert. Segið svo og menn geti ekki staðið saman á einhverjum sólríkasta og fallegasta degi Íslands. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Kliður í þingsal.]]
Frú forseti. Við ræðum hér áframhaldandi kerfisvæðingu loftslagsmálanna. Slík kerfisvæðing þessa málaflokks, eins og reyndar svo marga annarra, hefur ekki reynst vel, held ég að mér sé óhætt að segja, fram að þessu. Raunar virðist það vera einkenni á nútímastjórnmálum að því stærri sem málin eru, þeim mun yfirborðskenndari eru lausnirnar. Við getum væntanlega öll verið sammála um að loftslagsmálin séu eitt af stærstu viðfangsefnunum þessi misserin og komandi ár og væntanlega áratugi. En séum við sammála um það hljótum við líka að geta verið sammála um að það þurfi að nálgast loftslagsmálin á þann hátt að það sé til þess fallið að skila raunverulegum árangri. En sú hefur ekki verið raunin. Fyrir ekki svo löngu síðan, árið 2015, var samþykktur svokallaður Parísarsáttmáli í loftslagsmálum og ég tel að ég hafi verið þátttakandi í því og undirritað það skjal, enda vorum við Íslendingar, og erum, allir af vilja gerðir að taka þátt í þeim lausnum sem menn geta komið sér saman um. En því miður er fátt sem bendir til að sú lausn muni skila umtalsverðum árangri, raunar þvert á móti. Nú hefur verið sýnt fram á, með gögnum Sameinuðu þjóðanna sjálfra um loftslagsmál, að jafnvel þó að menn uppfylli Parísarsamkomulagið að öllu leyti á þeim tíma sem menn hafa sett sér til að klára það mál, muni áhrifin vera hverfandi, nánast engin hvað varðar loftslagsbreytingar eða losun gróðurhúsalofttegunda. Það hlýtur að vera áhyggjuefni en þess heldur er það áhyggjuefni að menn haldi áfram á sömu braut, haldi áfram með sýndaraðgerðum, með aðgerðum sem þeir telja til þess fallnar að láta líta út fyrir að verið sé að bregðast við loftslagsvá, án þess að aðgerðir skili nokkrum árangri sem heitið geti. Það er áhugavert til að mynda að bera saman árangur Bandaríkjanna og Evrópulanda undanfarin ár í því að fást við losun gróðurhúsalofttegunda, sérstaklega áhugavert í ljósi þess að Bandaríkjamönnum hefur verið legið á hálsi fyrir að gera ekki sitt í þessu efni. Bandaríkin hafa að sjálfsögðu verið mjög lengi það land sem losar mest af gróðurhúsalofttegundum. En að auki bættist það svo við að bandarísk stjórnvöld sögðu sig frá Parísarsamkomulaginu. En hver hefur raunin verið? Undanfarin ár hefur losun gróðurhúsalofttegunda í Bandaríkjunum minnkað umtalsvert meira en hjá mörgum, líklega flestum, Evrópuþjóðum. Hvernig stendur á því? Jú, það er ekki hvað síst vegna þess að Bandaríkin hafa í auknum mæli fært sig frá orkuframleiðslu með kolabruna og yfir í orkuframleiðslu með bruna á gasi, en gasframleiðsla, jarðgasframleiðsla, hefur aukist töluvert í Bandaríkjunum undanfarin ár með nýrri tækni sem upp á ensku er kölluð „fracking“. Ég verð að biðja herra forseta afsökunar á því að ég þekki ekki íslenska orðið á þeirri aðferð við gasframleiðslu. En afleiðingin hefur verið sú að gasframleiðsla Bandaríkjanna hafi aukist til mikilla muna og það hefur gert þeim kleift að draga mjög verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda. En þetta er eitthvað sem menn vilja einfaldlega líta fram hjá, sem er ákaflega sérkennilegt í ljósi þess að sama fólk telur þetta mestu vá sem steðjar að mannkyninu. Það vill hins vegar ekki eða a.m.k. forðast það að líta til þeirra aðferða sem hafa skilað raunverulegum árangri í að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda en finnur upp sífellt nýjar sýndaraðgerðir og jafnvel, eins og er nú svo einkennandi, því miður, með stjórnmál nútímans og sýndarnálgunin á pólitíkina, finnur upp ný orð til að lýsa hlutunum eins og það leysi eitthvað. Hér liggur fyrir frumvarp sem gengur einmitt fyrst og fremst út á þetta, að búa til nýjar nefndir, jafnvel ný orð, nýjan vettvang til að ræða málin og velta vöngum. Maður óttast í ljósi reynslunnar að þetta verði allt á sömu bókina lært og fram að þessu, að í stað þess að menn líti raunverulega til vísindanna og þeirra aðferða sem geta kannski skilað raunverulegum árangri í þessum efnum, muni þetta snúast um orðskrúð og nefndir til þess að menn geti vísað í það að þessi nefnd sé jú starfandi þarna og þessi markmið hafi verið sett. Þannig séum við að vinna á þessum vanda, þótt raunin sýni að lítið gangi við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta atriði varðandi gasið tengist auðvitað umræðunni um orkuvinnslu á Íslandi. Við búum svo vel á Íslandi að framleiða raforku nánast algerlega eða 100% með endurnýjanlegum orkugjöfum, umhverfisvænum, endurnýjanlegum orkugjöfum. Það hefur oft á tíðum verið sérkennilegt að fylgjast með umræðunni um orkuvinnslu hér á landi þar sem þeir sem skilgreina sig sem umhverfisverndarsinna hafa sett út á það að hér væri virkjað, jafnvel þó að um sé að ræða virkjanir sem eru í samræmi við nýtingarkosti í rammaáætlun, og hafa oft og tíðum hreinlega sett út á allar virkjunarframkvæmdir. Það er sérstaklega sérkennilegt í ljósi þess að sú orka sem framleidd er hér gagnast auðvitað heiminum öllum hvað varðar baráttuna við losun gróðurhúsalofttegunda vegna þess að hún er unnin með endurnýjanlegum orkugjöfum. Hins vegar hafa menn lagst mjög gegn því, margir hverjir, þeir sem skilgreina sig sem umhverfisverndarsinna, að Íslendingar hæfu olíu- og gasvinnslu á Drekasvæðinu. Þeir hafa jafnvel reynt að bregða fæti fyrir þau áform þrátt fyrir að rannsóknir hafi sýnt að þar sé að öllum líkindum að finna umtalsvert jarðgas, náttúrulegt gas ekki hvað síst, sem gæti hjálpað þjóðum heims við að draga úr kolabrennslu og minnka um leið losun gróðurhúsalofttegunda. Það er alveg ljóst að það mun þurfa að auka orkuframleiðslu á komandi árum. Orkuþörf heimsins eykst um u.þ.b. 2% á ári og hefur gert í alla vega 40 ár, að jafnaði. Það mun reynast óframkvæmanlegt að verða við þessari auknu eftirspurn eftir orku eingöngu með vindmyllum og slíkum aðferðum. Raunar gerði ég vindmyllur að sérstöku umtalsefni í umræðu um þriðja orkupakkann og tel ástæðu til að koma inn á þær í seinni ræðu um þetta mál sem við ræðum hér, enda hefur reynst erfitt að sýna fram á að vindmylluvæðingin sé til þess fallin að draga raunverulega úr losun gróðurhúsalofttegunda. Vindmyllur eru almennt framleiddar úr stáli sem er unnið í Kína með brennslu kola og með gríðarlegri notkun á steinsteypu og öðrum efnum sem ýta undir og auka við losun gróðurhúsalofttegunda og ekki hefur verið sýnt fram á að vindmyllurnar nái á líftíma sínum að vinna það upp. En það er erindi í sérstaka ræðu. Ég nefni þetta eingöngu í framhjáhlaupi til að leggja áherslu á það og undirstrika að í loftslagsmálum, í þessu stóra viðfangsefni sem loftslagsmálin eru, þurfa menn í auknum mæli að temja sér að líta á hlutina heildstætt, skoða heildaráhrif þeirra aðgerða sem ráðist er í og líta á hlutina til lengri tíma. Í rauninni á það sama við í þessu eins og svo mörgum stórum málum, menn þurfa að reyna að meta heildaráhrifin til að geta tekið skynsamlegar ákvarðanir sem eru til þess fallnar að skila einhverjum árangri sem heitið geti. Af því að ég nefndi gasnotkun og vindmyllur má setja það í samhengi með því að benda á að gastúrbína framleiðir jafn mikið magn og vindmyllur með einungis 1/200 af því hráefni, þ.e. málmum og öðru sem þarf til að framleiða túrbínurnar, sem þarf í vindmyllurnar til að þær skili sömu orku. Eingöngu eitt af fjölmörgum dæmum sem mætti nefna um að það þurfi að setja þessa hluti í samhengi, sé mönnum alvara með að ná árangri á þessu sviði. Ísland hefur svo sannarlega lagt sitt af mörkum á undanförnum árum og áratugum. Við framleiðum, ef ég man rétt, u.þ.b. tífalt meira af orku hér en meðalþjóðir í Evrópu og við gerum það á umhverfisvænan, endurnýjanlegan hátt. Þess vegna hefur verið afskaplega sérkennilegt, eins og ég gat um áðan, að fylgjast með því hvað umræðan, oft og tíðum frá umhverfisverndarsinnum eða fólki sem skilgreinir sig sem umhverfisverndarsinna, hefur verið neikvæð í garð íslenskrar orkuframleiðslu. Það sama á auðvitað við um álframleiðsluna. Mikið af þeirri orku sem við framleiðum hér á landi fer í að framleiða ál sem svo er flutt út. Ál er einstaklega umhverfisvænn málmur á ýmsan hátt, léttur málmur, til að mynda eyða farartæki sem framleidd eru úr áli frekar en þyngri málum umtalsvert minna af eldsneyti fyrir vikið og losa þannig minna af gróðurhúsalofttegundum. En ál er líka hægt að endurvinna nánast endalaust og það skilar sér mjög vel til endurvinnslu. Þegar það hefur lokið hlutverki sínu á einum stað er það jafnan endurunnið og fær nýtt hlutverk í framhaldinu. Álframleiðsla á Íslandi losar líklega um einn tíunda af því sem sams konar framleiðsla myndi losa í Kína, enda eru álver í Kína, og þeim fer fjölgandi, keyrð áfram af orku sem yfirleitt og jafnvel nánast alltaf er framleidd með kolabruna. Þess vegna er sú staðreynd að við skulum framleiða tiltölulega mikið ál á Íslandi um leið áminning um að við leggjum raunverulega mikið af mörkum til að fást við þá vá sem kann að stafa af loftslagsbreytingum. En til að ná raunverulegum árangri þurfum við að gera betur. Þess vegna væri eða hefði verið gagnlegt að ræða meira um raunverulegar lausnir en það sem birtist í þessu frumvarpi, sem eru nýjar nefndir og jafnvel ný heiti hlutanna. Lausnin mun m.a. felast í því, eins og ég gat um í upphafi, að heimurinn færi sig í auknum mæli frá kolabruna en einnig í tækniframförum. Í því samhengi er mjög áhugavert að líta til þeirra framfara sem hafa orðið við framleiðslu orku með sorpbrennslu. Nú er mikið talað um plast og margir sjá ofsjónum yfir plasti og virðast telja að allt það plast sem notað er hér á Íslandi endi í hafinu. Það er nú ekki svo. Reyndar er yfir 90%, jafnvel allt að 95%, af því plasti sem flýtur um heimshöfin komið úr aðeins tíu ám, tíu fljótum heimsins, og ekki mikið um að plast sem notað er hér á Íslandi endi í hafinu, sem betur fer. Með tækniframförum er nú hægt að brenna plast á jafnvel umhverfisvænni hátt en gas. Í slíkum lausnum kann að felast gríðarlegt tækifæri, til að mynda í þeim löndum sem ég nefndi áðan, þar sem þessi tíu stórfljót eru, þar sem plast hrúgast upp og losunin eykst ár frá ári vegna fólksfjölgunar og aukinna efnahagslegra umsvifa í þessum löndum, ef menn einfaldlega nýta tæknina til að brenna þetta plast, breyta því fyrst í eldsneyti, í nokkurs konar gas, og brenna það svo á jafn umhverfisvænan hátt og jafnvel umhverfisvænni hátt en jarðgasið. Það má auðvitað fylgja sögunni að það er alls konar annað sorp sem mætti brenna í leiðinni. En plastið hefur verið það sem er mest mengandi og losar mest af gróðurhúsalofttegundum. Með því að innleiða þessa nýju tækni við sorpbrennslu væri hámarkslosunin vegna plastbrennslu en allt hitt sorpið losar umtalsvert minna af gróðurhúsalofttegundum á hverja orkueiningu en meira að segja gas. Raunar er heimilissorp að jafnaði umhverfisvænasti orkugjafinn þegar menn brenna það í nútímasorpbrennslum og framleiða með því orku eða rafmagn. Það er til að mynda nýlega búið að reisa mjög stóra sorpbrennslu í Ósló sem sér þeirri borg fyrir miklu af orkuþörf borgaranna þar. Þó að Norðmenn skorti ekki orku almennt, eins og menn þekkja vel, og eigi hana á ýmsu formi hafa þeir með því að nýta tæknina, nýta framfarir í tækni, séð tækifærin í því að brenna sorpi og framleiða með því tiltölulega umhverfisvæna orku. Hvers vegna líta menn ekki til slíkra lausna? Hvers vegna líta menn ekki til þess sem vísindalega og raunverulega virkar og skilar árangri en halda sig í staðinn við sýndaraðgerðir og nýjar nefndir og starfshópa? Ég óttast að það sé einmitt af þeirri ástæðu sem ég gat um í upphafi ræðu minnar, að það sé eðli stjórnmála nútímans að þeim mun stærra sem viðfangsefnið er, þeim mun meiri athygli sem viðfangsefnið fær í fjölmiðlum, þeim mun mikilvægara telji menn að þær aðgerðir sem þeir boða eða vilja ráðast í séu til þess fallnar að vekja athygli, vera sýnilegar, sýna fram á dyggðir viðkomandi stjórnmálamanna eða -hreyfinga. Þar af leiðandi henti mun verr inn í þessa pólitísku umræðu, henti verr en að fljóta með straumnum eða jafnvel sigla á straumnum sem felst í umræðu um þessi mál, að leita hinna vísindalegu og raunverulegu lausna, enda geta þær verið flóknar. Þær geta tekið tíma og oft á tíðum auðvitað orkað tvímælis. En ef okkur er alvara með að takast á við þann vanda sem aukin losun gróðurhúsalofttegunda er, þá mun það ekki takast nema við leyfum okkur að leita lausna sem raunverulega virka. Ég ætla að nefna í lok þessarar fyrstu ræðu minnar um þetta mál, og vil taka að fram að ég mun fara betur í margt af tæknilegum hliðum málanna í seinni ræðum, að ég ætla að nefna sérstaklega þá miklu umræðu sem hefur orðið hér á landi um aðgerðir í loftslagsmálum sem felast í því að moka ofan í skurði. Það hefur ekki verið sýnt fram á að þetta virki og raunar hafa margir vísindamenn lýst miklum efasemdum um að þetta geri tilætlað gagn. En þetta er sýnilegt. Það er hægt að láta taka myndir af sér að moka ofan í skurð og halda því fram að með því sé verið að leggja sitt af mörkum til að fást við loftslagsvána. Í raun kann vel að vera að þetta hafi öfug áhrif. Auðvitað losar votlendi metan, sem er 23 sinnum áhrifaríkari loftslagstegund en koltvísýringur, svoleiðis að það eru talsverðar líkur á því að í a.m.k. einhverjum tilvikum séu menn með þessum aðgerðum að auka losunina. Þetta er eitt dæmi af mörgum um hið sama, allt of margir vilja aðgerðir sem hægt er að fá mynd af, hægt er að haka við að verið sé að bregðast við loftslagsvánni, án þess að þær skili endilega tilætluðum árangri og geti jafnvel haft öfug áhrif við það sem að er stefnt. Það er hins vegar alveg ljóst að landgræðsla og trjárækt er eitt af mikilvægustu tækjunum sem við höfum í því að fást við losun gróðurhúsalofttegunda. Það ætti að vera eitthvað sem menn gætu náð góðri samstöðu um, að auka verulega við landgræðslu og trjárækt á Íslandi. [[Forseti hringir.]] Ég held að ég sé ekki hálfnaður með ræðu mína, herra forseti, og bið um að verða settur aftur á mælendaskrá.
Forseti verður við því og bendir jafnframt þingmönnum á að „fracking“ er víst þýtt sem vökvabrot á íslensku. Það er alla vega svo á Vísindavef Háskóla Íslands.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég verð að lýsa því að ég er sammála því hjá hv. þingmanni að Parísarsamkomulagið hefði mátt vera róttækara en það náðist þó sögulegt samkomulag allra þeirra þjóða sem stóðu að því. Ég er líka sammála hv. þingmanni með að líklega er ofuráhersla lögð á endurheimt votlendis þegar kemur að loftslagsbreytingum og aðgerðum gegn þeim þegar meira mætti tala um og leggja til aðgerðir til að draga beint úr losun lofttegunda. En hv. þingmanninum talað um kerfisvæðingu loftslagsmálanna. Við þurfum einmitt á kerfislægum viðbrögðum að halda. Við þurfum á kerfisbreytingum að halda til að sporna við afleiðingum loftslagsbreytinganna. Mig langar að heyra aðeins frá hv. þingmanni vegna þess að hann staðhæfði að útblástur koltvísýrings, sem er ein mest mengandi lofttegundin og mesti skaðvaldurinn þegar kemur að loftslagsbreytingum, hafi minnkað meira í Bandaríkjunum en í Evrópu. Mig langar að fræðast um það hvaða gögn hv. þingmaður hefur undir höndum til að kasta þeirri staðhæfingu fram.
Herra forseti. Fyrst varðandi kerfisvæðinguna er rétt að taka skýrt fram að ef kerfisvæðingin fæli það í sér að kerfið færi að virka þannig að raunverulega drægi úr losun gróðurhúsalofttegunda væri það jákvæð kerfisvæðing. En sú kerfisvæðingu sem við horfum hins vegar upp á núna er öll, eða a.m.k. að allt of miklu leyti, á þeim forsendum sem ég gat um áðan. Það eru stofnaðar nefndir og samráðshópar og búin til markmið án þess að menn hafi í rauninni lausnirnar til að ná þeim markmiðum, eins og Parísarsamkomulagið er því miður allt of gott dæmi um. En af því að hv. þingmaður spyr hvaðan ég hafi tölurnar hef ég þær m.a. frá Sameinuðu þjóðunum og Orkustofnun Bandaríkjanna. Auðvitað er þetta mjög mismunandi á milli Evrópulanda, enda nefndi ég að þetta ætti við um sum Evrópulönd, en til að mynda Þýskaland, sem leggur mikla áherslu á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, hefur ekki náð þeim árangri sem að hefur verið stefnt. Þrátt fyrir gríðarlega og dýra fjárfestingu í ekki hvað síst vindmyllugörðum gengur Þjóðverjum erfiðlega að draga úr kolabruna, m.a. reyndar vegna þess að tekin var upp sú stefna í Þýskalandi að loka kjarnorkuverum landsins, hverju einasta kjarnorkuveri í Þýskalandi. Á sama tíma kaupa menn svo til Þýskalands raforku úr kjarnorkuverum í Frakklandi, sem sýnir hvað þetta eru oft miklar sýndaraðgerðir. Og á sama tíma: Þegar Þýskaland gerir upp loftslagsbókhald sitt lítur það ekki til áhrifanna sem verða annars staðar, til að mynda í Kína, vegna framleiðslu þar á stálinu sem fer í vindmyllurnar og er framleitt nánast eingöngu með kolabruna.
Forseta láðist að nefna að þar sem þrír hv. þingmenn óska eftir að veita andsvör styttist andsvar í eina mínútu í síðara andsvari.
Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir svörin. Ég myndi gjarnan vilja fá í seinna andsvari nákvæmlega hvaða skýrslu frá Sameinuðu þjóðunum hann er að vísa í vegna þess að í glænýrri grein í World Economic Forum frá því í janúar á þessu ári sýna nýjustu tölur um útblástur landa að Kína trónir efst á toppnum með 29% meiri útblástur koltvísýrings í heiminum, ef frá eru talin losun frá flugi og skipaumferð. Þar á eftir, annað mest mengandi landið, eru Bandaríkin, sem eru enn þá ábyrg fyrir 15% af útblæstri koltvísýrings. Þriðja landi í röðinni er Indland sem er ábyrgt fyrir 7% af mengandi útblæstri. Önnur lönd koma þar á eftir með um 2% af útblæstri á heimsvísu. Það eru Rússland, Japan og Þýskaland. Þannig að ég klóra mér enn þá svolítið í hausnum yfir þeirri fullyrðingu hv. þingmannsins um að vel hafi gengið hjá Bandaríkjunum [[Forseti hringir.]]að draga úr losun vegna þess að staðreyndin er Bandaríkin eru ekki aðilar að Parísarsamkomulaginu [[Forseti hringir.]]og yfirlýst stefna núverandi Bandaríkjaforseta sýnir svart á hvítu [[Forseti hringir.]]að á þeim bæ er ekki mikill vilji til þess að standast alþjóðlegar skuldbindingar þegar kemur að loftslagsmálum.
Herra forseti. Ég hélt því nú ekki fram að Bandaríkin væru hætt að losa gróðurhúsalofttegundir heldur að dregið hefði úr losun þar frá því þegar hún var í hámarki. Ég lýsti því að það væri ekki hvað síst vegna þess að menn væru farnir að nýta gas í auknum mæli frekar en kol við að framleiða orku. En það er rétt sem hv. þingmaður segir að Kína er komið fram úr Bandaríkjunum og styttist væntanlega í að Indland geri það líka, svoleiðis að þar er þetta vaxandi vandamál. En ég geri ekkert lítið úr því að Bandaríkin, þetta mikla iðnveldi, losa að sjálfsögðu gríðarlega mikið af gróðurhúsalofttegundum og ég ætla ekki að verja loftslagsstefnu ríkisstjórnar Bandaríkjanna. Ég er eingöngu að benda á þá staðreynd að það hefur dregið úr losun Bandaríkjanna, þrátt fyrir að þeir séu ekki aðilar að Parísarsamkomulaginu, ekki hvað síst út frá því að þeir nota í auknum mæli gas frekar en kol. Það sýnir að gasbruni á kostnað kolabruna virkar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðuna. Hann fór vítt og breitt yfir þetta stóra mál sem er náttúrlega það stórt að það er að mörgu leyti ofar mínum skilningi, enda erum við að tala um lofthjúp jarðar. Ég hef lýst því að ég hef verið svolítið í tregur í taumi í þessu máli hvað varðar það í fyrsta lagi að kyngja þeirri staðreynd, sem er orðin viðurkennd á alheimsvísu, að við eigum við vanda að stríða og hvernig við getum brugðist við henni. Maður hefur svolítið vera að bíða eftir einhverri aðgerðaáætlun sem er að hluta til í þessu frumvarpi. Gott og vel. Nú hafa margar þjóðir heimsins tekið sig saman um aðgerðir gegn loftslagsvánni og félög hér heima og aðilar hafa líka fjallað um hvernig við getum gert okkur gildandi, jafnvel tekið forystu í loftslagsmálum til að koma okkur betur á kortið í sambandi við það hver við erum og fyrir hvað við stöndum. Mig langar að spyrja hvort þingmaðurinn sjái fyrir sér og hafi leitt að því huga, í einföldu og stuttu máli, hvernig við getum staðið að þeirri sérstöðu að skapa okkur forystu í loftslagsmálum á alheimsvísu.
Herra forseti. Ég tel að við hefðum ágætistækifæri til að vera a.m.k. leiðandi þjóð á því sviði, þó ekki væri nema í ljósi þess að við höfum á undan öllum öðrum þjóðum, svo að segja, náð að færa orkuframleiðslu okkar alfarið yfir í endurnýjanlega orkugjafa. Sú reynsla og þekking sem hefur byggst upp hér á Íslandi á því sviði getur að sjálfsögðu nýst þjóðum um allan heim og er byrjuð að gera það. Ýmis verkefni á sviði jarðvarma hafa til að mynda verið sett af stað með íslenskri aðstoð í Afríku og ekki hvað síst í Kína. En eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir nefndi áðan losa Kínverjar núna umtalsvert meira af gróðurhúsalofttegundum en nokkur önnur þjóð. Það er mjög ískyggilegt, eiginlega óhugnanlegt að líta á gröf og línurit sem sýna vöxt slíkrar losunar í Kína. Langt umfram allar væntingar eða vonir manna frá því að farið var að gera þetta að alþjóðlegu viðfangsefni með samningum, til að mynda Kyoto, hefur Kína skotist langt umfram, ég held að mér sé óhætt að segja mestu svartsýnisspár hvað varðar losunina. En það er sérstaklega vegna gegndarlauss kolabruna við orkuframleiðslu í Kína, kolabruna sem er nýttur til framleiðslu í heimalandinu. Auðvitað er gífurleg uppbygging í þessu stóra landi en einnig er verið að framleiða varning sem er svo fluttur til Vesturlanda og þá fer kolabruninn og orkuframleiðslan ekki í loftslagsbókhald þeirra landa sem taka við varningnum heldur Kína sem framleiðir hann.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Þetta er athyglisvert mál allt saman. En mig langar í framhaldi af því að beina sjónum mínum að okkur á Íslandi í sambandi við kolefnisspor og annað slíkt. Nú höfum við verið að ræða þau mál í sambandi við kolefnissporið. Mikill flutningur er á vörum á milli landa með skipum og flugvélum og eins á fólki. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að við yrðum sjálfbærari, t.d. í matvælaframleiðslu og öðru slíku, og minnkuðum kolefnisspor vegna innflutnings á matvælum þess vegna? Eins er þetta mjög viðkvæmt mál í sambandi við flugið og þá farþegaflug: [[Forseti hringir.]]Hvernig getum við mætt því í sambandi við kolefnisspor?
Herra forseti. Fyrst að fyrra atriðinu varðandi framleiðslu hér heima og að við nýtum heimaframleiðsluna í auknum mæli, það á ekki hvað síst við um matvæli. Þetta er einmitt lýsandi dæmi um það sem hægt er að gera til að hafa raunveruleg jákvæð áhrif og ég hafði raunar hugsað mér að gera það að viðfangsefni sérstakrar ræðu síðar í umræðunni. Það er mjög áhugavert að skoða hversu miklu máli það skiptir fyrir umhverfið að við stöndum vörð um okkar eigin matvælaframleiðslu og þeim mun undarlegra að sjá hvernig vegið er að matvælaframleiðslunni á sama tíma af þeim sem í mörgum tilvikum telja sig vera málsvara umhverfisins. Varðandi ferðamennina hefur mér alltaf þótt ákaflega sérkennilegt að skrifa losun vegna ferðamanna sem fljúga yfir landið eða lenda hérna á Ísland. Ég næ því miður ekki að klára þetta en ég mun koma betur inn á það síðar.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er, eins og hv. þingmaður, aðeins hugsi yfir fyrri partinum af því frumvarpi sem hér er lagt fram. Nú blandast engum hugur um að loftslagsmál eru viðvarandi verkefni og hefur aldrei verið jafn áríðandi og nú að bregðast við. Nú höfum við haft um nokkurra ára skeið, líklega frá árinu 2016, loftslagsráð. Sem er, eins og segir hér í 3. gr. og á bls. 2 í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Starfrækja skal loftslagsráð sem hefur það meginhlutverk að veita stjórnvöldum aðhald og ráðgjöf um stefnumarkandi ákvarðanir og markmið Íslands sem tengjast loftslagsmálum.“ Með frumvarpinu er boðuð sérstök verkefnisstjórn sem mótar tillögur að aðgerðum og hefur umsjón með að þeim sé hrundið í framkvæmd. Ég velti bara fyrir mér: Er þetta ekki sama verkefnið? Og í öðru lagi: Við höfum hér Umhverfisstofnun, mjög sterka og öfluga stofnun, sem hefur verið efld mjög rækilega undanfarin ár og á að hafa eftirlit með loftgæðum o.s.frv. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi skilið þetta, því að ég skildi þetta ekki alveg. Er það verkefnisstjórnin sem hefur þá eftirlit með loftslagsráði sem hefur aftur eftirlit með ríkisstjórninni? Eða er því alveg þveröfugt farið? Ég velti líka fyrir mér hvort annaðhvort verkefnisstjórnin sé þá að taka verkefni frá Umhverfisstofnun og/eða sé einhver yfirfrakki á þá stofnun, ásamt jafnvel loftslagsráði. Þar sem ég skil þetta ekki alveg svona við fyrstu sýn langaði mig til að athuga hvort hv. þingmaður hefur tekið eftir þessu og hvort hann hefur mótað sér skoðun á því hvernig þetta virkar allt saman og vinni saman.
Herra forseti. Nei, ég hef ekki áttað mig almennilega á því en þetta er það sem ég á við þegar ég tala um kerfisvæðingu þessa málaflokks. Búnar eru til nýjar verkefnisstjórnir, ráð, nefndir, stofur jafnvel, til þess að fjalla um þessi mál, án þess að sýnt sé fram á hvernig þetta nýja fyrirkomulag verði skilvirkara í því að finna raunverulegar lausnir eða hrinda þeim í framkvæmd. Eins og hv. þingmaður nefnir réttilega höfum við þegar stofnanir til að takast á við þessi mál og því þætti mér tíma þingsins betur varið í að ræða verkefni þeirra stofnana sem við höfum fyrir og hvaða aðferðir, hvaða verkefni, séu best til þess fallnar að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda fremur en að flækja málið með því að flagga nýjum verkefnisstjórnum til þess eins - eða það óttast ég að sé tilfellið - að geta sagt: Sjáiði, við erum að gera eitthvað. Við stofnuðum nýtt ráð, með einhverju nafni sem á að vera til þess fallið að sýna að menn séu raunverulega að ráðast í aðgerðir. Þetta er auðvitað vandi á mörgum sviðum, að menn bregðast oft og tíðum við með því að flækja úrræðin, flækja umgjörðina, um lausn málanna, í stað þess að einbeita sér að lausnunum sjálfum og lausnum sem raunverulega virka. Hættan við þessar síauknu flækjur er líka sú að þetta kerfi verði sífellt óskilvirkara og jafnvel að það festist í einhverri hringhugsun með hugmyndir eins og að moka ofan í skurði, að það verði kerfislæg hugsun þar sem ein nefndin bakkar hina upp í því að viðhalda einhverju sem í raun kannski virkar ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Það er reyndar líka annað sem ég hef aðeins velt fyrir mér, einmitt vegna þess sem hv. þingmaður sagði um að moka ofan í skurði: Nú hefur maður svo sem heyrt mismunandi sjónarmið um hvort það virkar eður ei. Spurningin er þessi: Þekkir hv. þingmaðurinn rannsóknir sem liggja að baki þeim staðhæfingum að það að moka niður í skurði komi í veg fyrir kolefnislosun? Og þá hefur maður einkum heyrt af því að nú eigi að moka aftur ofan í eldri skurði, sem þegar hafa losað mikið af kolefni, til að búa til nýjar mýrar sem losa svo aftur meira kolefni. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann kannist við að hafa séð eða heyrt af rannsóknum sem styðja þessa kenningu um að moka niður í skurði.
Herra forseti. Ég hef einmitt reynt að kynna mér þetta eftir fremsta megni og hafði hugsað mér að halda sérstaka ræðu um þetta mál, endurheimt votlendis eins og það er kallað, og þá tvær ef ein ræða dugar ekki til. En svo að ég veiti nú hv. þingmanni stuttu útgáfuna þá liggja ekki fyrir rannsóknir að því marki að hægt sé að kveða upp úr um að þetta skili þeim árangri sem talsmenn þessarar aðferðar hafa haldið fram. Raunar hafa verið færð rök fyrir því og skrifaðar um það ágætisgreinar, m.a. í Bændablaðið, að þessar aðgerðir geti skilað öfugum árangri, þ.e. verið skaðlegar hvað varðar losun, til að mynda í dæmum eins og hv. þingmaður nefndi. En ég mun fara betur yfir þetta í sérstakri ræðu.
Herra forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar rýna aðeins í frumvarpið. Þar er fyrst rætt um aðgerðaáætlun og það er hið besta mál. Eins og við þekkjum eru loftslagsmálin orðin mjög stór málaflokkur og mikilvægur, bæði á landsvísu og almennt í alþjóðasamfélaginu. Við erum svo sannarlega minnt á loftslagsbreytingar og þær miklu afleiðingar sem þær hafa haft. Þannig að þetta mál er gott mál að mínu mati. En það eru ýmis önnur atriði sem ég vil kannski koma inn á sem tengjast því. Eins og t.d. skattalega hlutverkið sem er ansi víðtækt að mínu mati og snýr að landsmönnum öllum og sérstaklega landsbyggðinni. Ég ætla að koma aðeins inn á það nánar á eftir, herra forseti. Hér er sem sagt rætt um að ráðherra láti gera aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og tillögur í þeim efnum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka kolefnisbindingu hér á landi. Eins og ég sagði er náttúrlega mjög mikilvægt að menn hafi aðgerðaáætlun. Hins vegar er jafnmikilvægt að sú áætlun sé raunhæf, henni sé fylgt eftir og hún beri árangur. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga. Fögur fyrirheit duga ekki í þessum efnum. Það verður að vera markviss áætlanagerð um hvernig við ætlum að ná þessum markmiðum eins og t.d. hvað varðar Parísarsamkomulagið. Ég hjó eftir því að það segir hér, með leyfi forseta: „Aðgerðaáætlunina skal endurskoða eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga og yfirlýstra markmiða stjórnvalda.“ Það er gott og vel að endurskoða þessa áætlun, fara yfir það hversu vel hafi til tekist, hvað megi bæta o.s.frv. Við gerð hennar, segir hérna jafnframt, „skal hafa samráð við hagsmunaaðila.“ Það er ekki tiltekið nánar hvað í þessu felst en ég held einmitt að það sé afar mikilvægt að það sé haft samráð við t.d. launþegahreyfinguna í landinu, hagsmunasamtök þegar kemur að húsnæðismálum og þessum þáttum sem varða vísitöluna. Vegna þess að skattlagning af þessu tagi kemur náttúrlega til með að hafa áhrif á vísitölu neysluverðs o.s.frv., ráðstöfunartekjur heimilanna. Þess vegna er að mínu mati t.d. afar mikilvægt að hafa samráð við Alþýðusamband Íslands, svo dæmi sé tekið. Hver eru áhrif þessarar skattlagningar sem birtist í kolefnisgjaldinu - sem ég fer nánar yfir á eftir - á heimilin í landinu? Það verður að meta, t.d. í ljósi þess hvaða árangri við erum að ná með þessum aðgerðum. Hverju er kolefnisskatturinn að skila? Er hann að skila þeim árangri í loftslagsmálum sem til er ætlast? Náum við að draga úr losuninni? Hefur skattlagningin þau áhrif að losunin minnkar? Þetta eru allt mjög áleitnar spurningar sem þarf að svara. Mig minnir, herra forseti, að hér hafi verið fyrirspurn frá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni þess efnis hvort væri hægt að segja til um hversu árangursrík þessi skattlagning er þegar kemur að losuninni. Ef ég man þetta rétt, er ekki hægt að slá því föstu hver árangurinn er. Það er í sjálfu sér eitthvað sem við þurfum að fara vel yfir því það er ekki forsvaranlegt að vera með skattheimtu af þessu tagi sem síðan er ekki hægt að segja fyllilega til um hvaða árangri skilar. En þetta frumvarp er að mörgu leyti ágætt og það er gott að hafa aðgerðaáætlun, eins og ég segi. Við höfum ekki staðið okkur nægilega vel í þessum málaflokki, því miður. Við þurfum einnig að velta fyrir okkur hvaða væntingar við höfum til þessa frumvarps. Hér er þess getið að það eigi að skipa loftslagsráð sem hafi það hlutverk að veita stjórnvöldum aðhald og ráðgjöf um stefnumarkandi ákvarðanir og markmið Íslands sem tengjast loftslagsmálum og síðan eru verkefnin talin upp í frumvarpinu. Enn er hér talað um að tryggja skuli að í ráðinu eigi sæti fulltrúar atvinnulífsins, háskólasamfélagsins, sveitarfélaganna og umhverfissamtaka, auk annarra fulltrúa sem nauðsynlegt er talið að eigi sæti í ráðinu á hverjum tíma. Ég tel, herra forseti, eins og ég nefndi áðan, að það sé mikilvægt að þarna komi komi launþegahreyfingin að, einfaldlega vegna þess sem ég rakti hér áðan. Síðan er fjallað um loftslagsstefnu ríkisins og að Stjórnarráðið skuli setja sér loftslagsstefnu og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins. Talað er um að stefna skuli innihalda skilgreind markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og kolefnisjöfnun. Þetta er allt gott og blessað og er ég fylgjandi þessu. Þetta er ágætlega skilgreint. Fyrir utan það sem ég nefndi, að nauðsynlegt er, að mínu mati, að launþegahreyfingin eigi þarna sæti. Síðan er hér kafli þar sem fjallað er um skýrslu um áhrif loftslagsbreytinga og þar kemur fram að ráðherra láti reglulega vinna vísindalegar skýrslur um áhrif loftslagsbreytinga á náttúrufar og samfélag á Íslandi. Það er að sjálfsögðu mjög gott að þessar skýrslur séu unnar, sérstaklega til að fylgjast með árangrinum og hvað viðkomandi aðilar eru að gera í þessum efnum. Vísindalegar skýrslur eru að sjálfsögðu mjög mikilvægar í þessu sambandi. En mig langar aðeins að staldra við skýrslurnar er varða samfélag á Íslandi. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir rakti það áðan ágætlega í andsvari að þetta væri t.d. landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn og ýmsar greinar atvinnuvegarins. En þegar kemur að samfélaginu hugsar maður með sér að íbúarnir, landsbyggðin, fólkið sem býr á höfuðborgarsvæðinu o.s.frv., hafi aðkomu að þessu. Ég held að það sé nauðsynlegt, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, að þetta verði metið, þ.e. hvaða áhrif loftslagsbreytingar hafi og aðgerðir sem tengjast þeim hafi á landsbyggðina. Ég tel að við höfum sýnt fram á það í Miðflokknum að skattlagningunni er ekki jafnað sanngjarnt niður á landsmenn þegar kemur að kolefnisskattinum. Þetta þurfum við allt að ræða og hafa gögn um þessi mál til þess að reyna að haga því þannig til að árangurinn verði sem mestur en jafnframt verði horft til þess að landsmenn sitji allir við sama borð. Gleymum því ekki, eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir nefndi, að það hafa ekki allir efni á því að kaupa sér rafmagnsbifreið. Þess vegna eru almenningssamgöngur mjög mikilvægar í þessum efnum. En til þess að árangur náist í því að við verðum kolefnishlutlaus 2040 verða almenningssamgöngurnar að vera þannig úr garði gerðar að þeir sem hafa ekki efni á því að eignast rafmagnsbifreið geti nýtt sér þær. Auðvitað á að hvetja sem flesta til að nýta almenningssamgöngur. Í 4. gr. er fjallað um að Umhverfisstofnun sé heimilt að krefja stjórnvöld, stofnanir ríkisins, fyrirtæki og einstaklinga í atvinnurekstri, um gögn og upplýsingar sem varða sögulega og framreiknaða losun ásamt upplýsingum um stefnu og aðgerðir í loftslagsmálum í starfsemi þeirra. Svo segir hér neðar að þessi gögn sé skylt að afhenda Umhverfisstofnun og án þess að gjald komi fyrir. Þetta rakti ég hér aðeins í andsvari við hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Mér finnst þetta vera svolítið óskýrt, herra forseti. Er hugsanlegt að það sé hægt að leggja með þessu þær kvaðir á lítil fyrirtæki með kannski tvo, þrjá, fjóra starfsmenn, að þau skili einhvers konar aðgerðaáætlun til Umhverfisstofnunar ef þess er óskað? Ég geri nú ráð fyrir að það sé ekki vilji löggjafans. Þetta þarf að koma skýrt fram og það kom fram í máli hv. þingmanns hér fyrr, framsögumanns, að þetta væri hugsað fyrir stærri fyrirtæki og ríkisfyrirtæki og ég geri ráð fyrir því að svo sé. Þetta finnst mér vera óskýrt í lögunum og ég varð ekki var við að þess sé neitt sérstaklega getið í greinargerðinni við hvað sé átt. Þar segir bara að hægt sé að breyta ábyrgð á gagnaskilum í reglugerð sem ráðherra setur. Þetta er að mínu mati eitthvað sem þarf að setjast betur yfir. Það er þannig í lagasetningu og lög verða ávallt að vera skýr og þess vegna er mikilvægt að setjast aðeins betur yfir þetta mál, að ég tel. Síðan er rétt að minnast á hina svokölluðu grænu skatta sem eru alla vega mikilvæg leið til þess að draga úr losuninni. Í þeim efnum er mikilvægt að þeir skili árangri. Hér var t.d. rætt sérstaklega um að flugvélarekstur, þ.e. flugsamgöngur, mengi verulega mikið og hafi veruleg áhrif í loftslagsmálum. En að sama skapi tel ég að það ætti að setja þær kröfur á flugfélögin eða flugvélaframleiðendur að þeir bæti þá bæta ráð sitt og bæti hreyfla og annað slíkt í þeim tilgangi að mengun verði sem minnst. Það á ekki að vera, að mínu mati, alltaf sú lausn að skattlagningin leggist fyrst og fremst á almenning heldur verða fyrirtækin að taka sig á í þessum efnum, eins og flugfélög og flugvélaframleiðendur. Ég ætla næst, herra forseti, að víkja að kolefnisskattinum. Ég tel að hann sé ekki nægilega ígrundaður. Nú var það hluti af stjórnarsáttmálanum að koma á laggirnar loftslagsráði og aðgerðaáætlun. Gott og vel. Það sem líka hefur birst okkur frá þessari ríkisstjórn er verulega aukin skattheimta á þessu sviði, þ.e. kolefnisgjaldið. Þetta er nýr skattur á Íslandi og í frumvarpi til fjárlaga núna fyrir 2019 kemur fram að tekjur af kolefnisgjaldi séu áætlaðar um 5,9 milljarðar á þessu ári. Gjaldið hefur hækkað hjá þessari ríkisstjórn á mjög skömmum tíma um 50%, frá 2017. Þessar skatttekjur eru ekki allar eyrnamerktar aðgerðum í loftslagsmálum með beinum hætti. Í raun og veru rennur aðeins hluti þeirra til aðgerða í loftslagsmálum. Það er náttúrlega ekki forsvaranlegt, að vera skattleggja almenning svona þegar aðeins hluti af skatttekjunum rennur í þann málaflokk sem þeim er í raun og veru ætlað að renna í. Eins og ég nefndi áðan hefur það komið fram hjá hæstv. umhverfisráðherra að það sé ekki hægt að segja til um það fyllilega hvort þessar aðgerðir í loftslagsmálum, skattheimtan, skili árangri. Það er eitthvað sem hefur ekki verið hægt að sýna nákvæmlega fram á. Ég hef talið, herra forseti, og við reyndar í Miðflokknum öllum, að hækkun kolefnisgjaldsins sé úr hófi. Við leggjum að sjálfsögðu áherslu á að þetta er mjög mikilvægur málaflokkur og mjög mikilvægt að sinna honum. Við verðum hins vegar að reyna að finna lausn sem skilar mestum árangri. Þar er ekki alltaf skattheimtan aðalatriðið. Það verður að horfast í augu við það. Síðan er gert ráð fyrir enn frekari hækkun skattsins á næsta ári og að hann skili þá orðið 550 millj. kr. í tekjur að meðtöldum hliðaráhrifum virðisaukaskatts, þ.e. þessi hækkun. Kolefnisgjaldið nemur u.þ.b. 11 kr. á hvern lítra af bensíni og tæpum 13 kr. á hvern lítra af dísilolíu. Þessar álögur á eldsneyti koma sérstaklega illa niður á landsbyggðinni. Það er staðreynd. Það má því færa rök fyrir því að með kolefnisgjaldinu sé verið að skattleggja landsbyggðarfólk umfram aðra. Enda á rafbílavæðingin eins og við þekkjum hana mun auðveldara um vik hér á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni þar sem innviðir eins og hleðslustöðvar eru mun fleiri á höfuðborgarsvæðinu. Engu að síður hafa rafbílaeigendur kvartað yfir því að innviðir fyrir rafbíla séu engan veginn fullnægjandi í höfuðborginni. Hvað þá á landsbyggðinni. Innviðauppbyggingin er einfaldlega of skammt á veg komin. Auk þess nota íbúar á landsbyggðinni í mun ríkara mæli bifreiðar knúnar með jarðefnaeldsneyti, þ.e. dísilolíu og bensíni, og aka meira vegna fjarlægðar og kaupa þar af leiðandi meira eldsneyti. Það má þannig færa góð rök fyrir því að þessi skattheimta, eins og ég lýsti henni hér, hækkun á lítra af bensíni og hækkun á lítra á dísilolíu, komi verr niður á landsbyggðinni en öðrum landsmönnum. Það er hins vegar alveg ljóst að það er eðlilegt að samfara hækkun á kolefnisgjaldinu eigi gjöld og skattar á umhverfisvænni starfsemi að lækka, ef markmiðið er að draga úr mengun. Svo er ekki, herra forseti. Það er rétt að halda því til haga. Meginmarkmið kolefnisgjaldsins, eins og við þekkjum það, er að hvetja bæði heimili og fyrirtæki til að draga úr losun með því að skipta yfir í hreinni orku. Þetta þekkjum við. En í fyrsta lagi er alls ekki á færi allra að skipta yfir í rafmagnsbifreiðar, eins og ég nefndi áðan, einfaldlega vegna þess að það hafa ekki allir fjárráð til þess. Í öðru lagi henta rafmagnsbifreiðar síður á landsbyggðinni enn sem komið er, eins og t.d. í landbúnaði. Þá lýtur það sérstaklega t.d. að drægni bifreiðanna og fjölda hleðslustöðva. Kolefnisgjaldið leggst því með ólíkum hætti á íbúa höfuðborgarsvæðisins annars vegar og íbúa landsbyggðarinnar hins vegar. Ég sé það, herra forseti, að tími minn er liðinn og ég hef ekki náð að klára þessa yfirferð mína og óska eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að loftslagsmál skuli fá góðan tíma hér á Alþingi og mikinn áhuga, sýnilega. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012, með síðari breytingum (styrking á stjórnsýslu og umgjörð). Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég er dálítið hugsi yfir þessu frumvarpi. Fyrir örfáum árum var komið á fót svokölluðu loftslagsráði sem hafði í sjálfu sér stefnumarkandi hlutverk. Á bls. 2 í frumvarpinu, í a-lið 3. gr. sem verður 5. gr. b um loftslagsráð, með leyfi forseta: „Starfrækja skal loftslagsráð sem hefur það meginhlutverk að veita stjórnvöldum aðhald og ráðgjöf um stefnumarkandi ákvarðanir og markmið Íslands sem tengjast loftslagsmálum.“ Síðan segir: „Verkefni ráðsins eru að: 1. Veita ráðgjöf um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og aðgerðir til að auka kolefnisbindingu. 2. Veita ráðgjöf um aðlögun að loftslagsbreytingum. 3. Rýna á undirbúningsstigi áætlanir stjórnvalda sem snerta loftslagsmál. 4. Miðla fræðslu og upplýsingum um loftslagsmál til almennings, fyrirtækja, stofnana og sveitarfélaga. 5. Veita ráðgjöf um vöktun og rannsóknir sem tengjast loftslagsbreytingum. 6. Vinna að öðrum verkefnum sem ráðherra felur ráðinu hverju sinni. Tryggt skal að í ráðinu eigi sæti fulltrúar atvinnulífsins, háskólasamfélagsins, sveitarfélaga og umhverfisverndarsamtaka auk annarra fulltrúa sem nauðsynlegt er talið að eigi sæti í ráðinu á hverjum tíma. Ráðherra skipar formann og varaformann loftslagsráðs. Loftslagsráð skal gæta óhlutdrægni og vera sjálfstætt í störfum sínum. Loftslagsráð skal skipað til fjögurra ára í senn.“ Um verkefnisstjórnina sem nú á að setja á laggirnar, samkvæmt 2. gr. frumvarpsins, segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skipar verkefnisstjórn sem mótar tillögur að aðgerðum og hefur umsjón með að þeim sé hrundið í framkvæmd.“ Nú er mér ekki ljóst, eftir að hafa lesið þetta frumvarp hratt yfir, hvort það er verkefnisstjórnin sem á að hafa aðhald eða eftirlit með loftslagsráði eða öfugt. Síðan getur maður ekki gleymt því að til er á Íslandi stofnun sem heitir Umhverfisstofnun sem hefur styrkst og eflst undanfarin ár, sem betur fer. Maður veltir fyrir sér hve margar stjórnir og mörg ráð þarf til að fara yfir þessi mál. Í greinargerðinni, á bls. 4, segir, með leyfi forseta: „Ástæða er til að uppfæra ýmis ákvæði laganna og setja ný ákvæði sem styrkja stjórnsýslu í loftslagsmálum og auðvelda stjórnvöldum að ná settum markmiðum í loftslagsmálum, svo sem um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda til 2030 og kolefnishlutleysi árið 2040.“ Nú segi ég enn: Umhverfisstofnun hefur m.a. það hlutverk með hendi að tryggja loftgæði og sjá um loftslagsmál. Í umhverfisráðuneytinu er mikil þekking á loftslagsmálum. Því verð ég að spyrja aftur hvaða tilgangi það þjónar að setja eina stjórnina enn nema menn þurfi bara pláss til þess að planta félögum sínum í þægilega innivinnu. Ég sé ekki að þetta sé til þess að styrkja málið. Þetta er þvert á móti til þess fallið að dreifa kröftunum. Á bls. 5 er talið upp hverjir skipa núverandi loftslagsráð og ég ætla svo sem ekki að lesa það upp, en þar er talað um að nú eigi að veita svigrúm með reglugerð til að ráðherra geti fjölgað í loftslagsráði, einnig fyrir utan verkefnisstjórnina. Fljótt á litið gæti ég bent á að vel færi á því að FÍB ætti fulltrúa í loftslagsráði vegna þess að það eru jú bifreiðaeigendur sem bera uppi meginþungann af þeirri skattheimtu sem beitt er til að borga brúsa loftslagsáhrifanna. Það er í sjálfu sér dálítið merkilegt, herra forseti, þegar maður lítur á það að útblástur bifreiða er sökudólgurinn í 3–5% af heildarlosun kolefnis á Íslandi. Maður spyr sig: Ef maður ætlaði að fara að stífla á myndi maður þá byrja á einhverri pínulítilli kvísl sem stæði undir 3% af rennsli árinnar? Ég held ekki, herra forseti. Ég held að maður myndi reyna að ráðast að þeim þáttum sem eiga miklu ríkari þátt í því að spúa út kolefni en þetta. Það kom fram í mjög góðri ræðu hjá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur að við ættum að setja þessa umræðu í forgang og lyfta loftslagsmálunum ofar á forgangslista stjórnvalda hverju sinni. Ég gæti ekki verið meira sammála. Þess vegna hræðist ég það mjög að menn séu að drepa þessum málum á dreif með því að dreifa kröftunum og setja nefndir og ráð úti um allt sem maður veit ekki alveg hvað á að gera með. Menn ætla að ná miklum árangri í kolefnislosun og byrja, eins og ég segi, á því að ráðast á 3–4%, þ.e. bíleigendum. Það er búið að tala mikið um að í því sambandi eigi að beita orkuskiptum, sem er mjög göfugt markmið og allt í lagi með það. Á sama tíma og menn eru að plana það að koma hér á orkuskiptum er verið að stíga skref með tveimur þingsályktunartillögum og tveimur frumvörpum í að innleiða orkupakka þrjú, frá Evrópusambandinu, sem mun sannarlega hækka orkuverð á Íslandi. Fleiri og fleiri eru að ganga í þá gildru að kaupa sér rafmagnsbíl og eiga á hættu að innan nokkurra ára muni rafmagnsverð, það er til þess að fylla á þann bíl, hækka verulega. Þess vegna finnst mér að þessi mál, loftslagsmál á Íslandi - allt það sem gert er og sagt er það stangast á. Þau markmið sem við höfum haft uppi um að koma á orkuskiptum, draga úr losun o.s.frv., eru að litlu gerð eða, eins og maður segir, það er alla vega lamið á hendurnar á þeim sem ætla sér að taka þátt í þessu átaki með því að gera ráðstafanir sem munu hækka verð verulega. Síðan er annað sem er ekki alveg í takt við þetta frumvarp og er ekki alveg í takt við það sem stjórnvöld ætla sér að gera. Nú á að leggja á sérstakan sorpskatt sem á að skila 1,5 milljörðum á næsta ári og 2,5 næstu fjögur ár. Á sama tíma er dregið úr þeim fjármunum sem fara til umhverfismála hér á landi. Þarna segi ég aftur: Það fara ekki saman orð og athafnir og menn eru að vinna, hvað á ég að segja, á móti sjálfum sér. Talandi um sorpskatt: Það hefur jú verið sagt réttilega að metanútblástur úr ruslahaugum sé mjög skaðsamur loftinu. Metan er í sjálfu sér miklu öflugra efni en koltvísýringur þegar við komum að því að rýra loftgæði. En hvergi er að finna neins staðar í áætlunum stjórnvalda, sem maður hefur séð enn, að draga eigi úr urðun sorps, síður en svo. Menn hafa tekið sífellt stærri svæði undir. Ég nefni t.d. svæði eins og Fíflholt á Mýrum, svæði nálægt Blönduósi, svæði á Suðurlandi þar sem menn hafa sameinast um að urða sorp frá Rangárvallasýslunum báðum og síðan Skaftárhreppi og þar austur um. Öll þessi sorpurðun virðist framkvæmd, að því er manni sýnist, án þess að verulegar rannsóknir liggi að baki áður en menn fara til þess arna. Ég hef ekki enn séð rannsóknir, kannski eru þær til, sem sýna fram á áhrif þessarar urðunar, t.d. á grunnvatn. En látum það nú vera. Þarna erum við að byrgja inni sorp til áratuga með mjög mikilli hættu á að metan losni út. Við erum þegar að brenna metan uppi í Álfsnesi sem ekki er nýtt til neins, ekki nýtt á bíla, hvorki smáa né stóra. Við erum að brenna metanið þar til þess að það komist ekki ómengað út í andrúmsloftið. Þetta er náttúrlega sóun eins og maður hefur aldrei séð áður. Í fyrsta lagi er búið að kosta miklum peningum til að urða sorpið upphaflega. Síðan, eftir að allir þeir fjármunir hafa farið til þess að grafa það niður, myndar sorpið metan sem við erum ekki að nýta og virðumst ekki ætla að nýta heldur neyðumst við til að brenna metani sem er að verðmæti mjög margar milljónir á hverju ári. Síðan verðum við að horfa á það líka að umgengnin, t.d. í Fíflholti á Mýrum, upp í Álfsnesi og víðar, hefur ekki þótt til fyrirmyndar. Þannig að halda að vandamál sorps hverfi bara með því að urða það - því miður er það ekki svo, herra forseti. Það er aldeilis ekki svo og við verðum að bíta úr nálinni með afleiðingar þessa mjög lengi. Ég held að við verðum að horfa, Íslendingar, á þessi mál í stærra samhengi. Við horfum núna á einstaka þætti og við virðumst byrja á því að taka einhverja smáanga sem, eins og ég sagði áðan, skipta verulega litlu máli, samanber útblástur lítilla ökutækja, 3–4%. Við ætlum líka, þó að það komi þessu kannski ekki beint við, að hætta að nota plastpoka til þess einmitt að urða sorp í að hluta, en þetta er hverfandi lítill hluti af því sem við ættum að vera að ráðast gegn. Á árunum 2013–2016 voru þingmenn Vinstri grænna að leita logandi ljósi að því að benda á hvað þeir hefðu átt við þegar þeir töluðu um að menn ættu að gera eitthvað annað en að reisa stóriðjuver - það var nú áður en þeir ákváðu að reisa meðalstóriðjuna á Húsavík sem brennir nokkrum tugum þúsundum tonna af kolum á hverju ári - og þá kváðu einhverjir þingmenn hér upp úr með að ferðamennskan væri þetta eitthvað annað sem Vinstri græn hefðu séð fyrir. Ég man að ég sagði, í umræðum við þessa ágætu hv. þingmenn á sínum tíma, að víst væri það alveg rétt að ferðamennskan væri ágætisatvinnugrein. En það versta við hana væri það að í fyrsta lagi mengaði hún alveg rosalega og í öðru lagi þá væri hún líkleg til að skapa láglaunastörf frekar en hitt. Ég man að ég lenti í þó nokkrum orðahnippingum á þeim tíma einmitt um það atriði. Eins og allir vita þá kostar það engan smávegis útblástur að ferja til Íslands 2 milljónir ferðamanna eða meira á hverju ári og að senda þá til síns heima. Fyrir utan þá sem eiga hér viðkomu og fara vestur um haf þó að dregið hafi úr þeirri starfsemi um stundarsakir vegna þess að WOW féll - sem er nú efni í aðra umræðu sem verður ekki farið í hér. Síðan horfðu menn ekki á það að af þessum 2 milljónum ferðamanna myndi trúlega þó nokkur fjöldi fara hringinn sem kallað er. Það þýðir að við erum hérna með 100 bílaleigur og við erum með nokkra tugi þúsunda bílaleigubíla sem sinna þeim markaði. Það er hvergi um þessi mál getið í þeim drögum sem við horfum hér á. Ég segi aftur: Okkur vantar að víkka út vandamálið sem við erum að horfa á, hvernig við ætlum að leysa það. Síðan er annað sem menn hafa gripið til, að því er virðist í töluverðu flaustri, og það er að fara að moka ofan í skurði. Margir ágætir menn hafa komið á fund okkar Miðflokksfólks og rætt einmitt það atriði og eru flestir sammála um að engar beinharðar vísindalegar rannsóknir liggi að baki því að moka ofan í skurði til þess að reyna að koma í veg fyrir kolefnislosun. Það sé þannig að elstu skurðirnir sem við erum með hér á landi, sem eru kannski til þess fallnir að menn vilji fara að moka ofan í; að þær mýrar séu búnar að losa það kolefni sem í þeim var, að því er færustu menn halda. Þess vegna spyr maður: Ef við ætlum virkilega að fara í markvissar aðgerðir sem taka á flestum þáttum þessa máls er ég ekki endilega viss um að árangurinn sé falinn í því að stofna í sífellu fleiri nefndir og ráð. Síðan þarf alveg örugglega, ef við samþykkjum að stofna þessa verkefnisstjórn, sem á að vinna annaðhvort til hliðar, ofan eða neðan við loftslagsráðið, að mynda einhvern samræðuvettvang þannig að þessi tvö apparöt geti skipst á skoðunum plús Umhverfisstofnun, plús ráðuneytið. Hvert erum við komin þá? Við erum kannski komin með 50 manna hóp sem þarf að funda nokkrum sinnum á ári. Ég segi bara, herra forseti: Er líklegt að svona ofvöxtur í einmitt þessu muni skila okkur einhverjum árangri? Í upphafi frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Ráðherra lætur gera aðgerðaáætlun í loftslagsmálum þar sem setja skal fram tillögur að aðgerðum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka kolefnisbindingu hér á landi. Í aðgerðaáætluninni skal koma fram mat á áætluðum kostnaði ásamt mati á loftslagsávinningi af framkvæmd aðgerðanna sem þar eru lagðar til.“ Síðan kemur þessi dæmalausa verkefnisstjórn sem á að móta tillögur að aðgerðum og loftslagsráðið þarf líka að veita stjórnvöldum aðhald og ráðgjöf um stefnumarkandi ákvarðanir. Síðan, eins og ég segi, höfum við Umhverfisstofnun og við höfum fleiri stofnanir á sviði náttúruvísinda sem ég hélt að væru stjórnvöldum til ráðgjafar um það hvernig við getum best hagað okkur í þessum málum. En við höldum áfram að prika upp nefndum og ráðum í staðinn fyrir að setja þetta mál bara í hendur þeirra sem gerst þekkja. Þá ætla ég aftur að nefna umhverfisráðuneytið, þar sem eru okkar færustu sérfræðingar í loftslagsmálum, hafa setið hverja loftslagsráðstefnuna á fætur annarri, hafa tekið þátt í samningagerð, bæði fyrir Parísarsamkomulagið og áður, Kyoto o.fl. Ég get ekki annað séð en að þetta fólk sé vel til þess fallið, hafi vitneskju, þekkingu, til að geta „hjálpað stjórnvöldum“ til að komast að sem bestri niðurstöðu. Ég sé, herra forseti, að ræðutími minn er um það bil að enda. Því miður, því að ég er rétt kominn af stað með að ræða það sem ég ætlaði að láta frá mér fara um þetta mál og um þetta frumvarp. Ég fer því fram á það við forseta að hann setji mig aftur á mælendaskrá nú þegar ræðutíma mínum lýkur.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um loftslagsmál með breytingu á þeim lögum, þar sem ríkisstjórnin hyggst fara í aðgerðir gegn þessum vanda. Undanfarnar vikur og mánuði hafa skólabörn mætt hér niður á Austurvöll og minnt okkur á loftslagsmál jarðarinnar og bent okkur á hvernig jörðin okkar stynur undan umgengni mannkynsins. Við höldum áfram að njóta lífsins, eins og það er kallað, en það er samheiti yfir þá háttsemi að neyta og sóa öllu sem hönd á festir með tilheyrandi umhverfisspjöllum sem eru svo margháttuð að ekki væri nokkur vegur að fara yfir það í stuttri ræðu. Þessi umgengni við móður jörð er dæmalaus í sögu jarðarinnar og við verðum að láta hendur standa fram úr ermum til að snúa þróuninni við. Við eigum bara eina jörð. Eina byggilega jörð. Okkar er ábyrgðin. Aðgerðir stjórnvalda um allan heim virðast máttlitlar enda snerta allar raunverulegar breytingar til að taka á vandanum sjálfa ímynd okkar um lífsgæði og lífshamingju. Á meðan svo er þarf ekki bara aðgerðir heldur fyrst og fremst víðtæka viðhorfsbreytingu um allan heim. Hér þarf að lyfta grettistökum, ekki bara við Íslendingar heldur allt mannkynið. Ég fagna að sjálfsögðu þeim aðgerðum sem íslensk stjórnvöld hyggjast grípa til í þessum málum. Rafbílavæðing á einkabifreiðaflota landsmanna á 10–15 árum er þó einungis hænufet miðað við heildarlosun hér á landi. Þetta er svipað eins og að sóðinn í hverfinu - en í flestum hverfum er að finna einhvern sóða sem fyllir lóðina sína af bílhræjum og ýmiss konar drasli og varla hægt að komast inn í húsið fyrir rusli og drasli - fáist til að taka til í efri skápunum. Súrnun sjávar er nærtækt vandamál sem við eigum að láta okkur varða, sérstaklega við Íslendingar. Hlýnun sjávar verður til þess að fiskstofnar færa sig um set þótt nýir komi væntanlega í staðinn. Þessi síðastnefndu atriði snúa beint að lífæð okkar Íslendinga sem er sjávarútvegurinn og okkur ber skylda til að leitast við að beita áhrifum okkar svo til gagnaðgerða sé gripið sem allra fyrst. Aðgerða er þörf og hér eigum við Íslendingar að skipa okkur í fremstu röð. Ég þakka skólabörnum landsins fyrir að halda okkur við efnið. Herra forseti. Í raun og veru höfum við á hinu háa Alþingi ekki rætt loftslagsmál neitt afskaplega mikið. Umræðan hefur verið yfirborðskennd og helst fólgin í því að setja af stað nefndir, starfshópa og ráð eða setja á stofn stofur eða stofnanir. Þegar á að ræða raunverulegar aðgerðir er helsta ráðið að leggja á skatta. Þeir eru kallaðir grænir skattar, koma eins og himnasending fyrir vinstri flokkana sem, eins og kunnugt er, virðist dreyma aukna skattheimtu á hverri nóttu og hafa hugmyndaflug sem virðist óendanlegt í þessum efnum. Og þeim tekst að draga hina örgustu meðalhægrisinna í Sjálfstæðisflokki Íslands með sér á vagninn. Herra forseti. Þarna á ég auðvitað við kolefnisgjaldið sem lagt er á eldsneyti án þess að nokkur rannsókn liggi að baki því hvort það hafi nokkurn eða einhvern árangur í för með sér á sviði loftslagsmála eins og yfirlýsta markmiðið þó er. Þannig er því háttað t.d. með kolefnisgjald á fiskveiðar og útgerðir. Þar er gjaldið lagt á algerlega óháð þeirri staðreynd að í þeirri atvinnugrein hefur tekist með rafvæðingu fiskimjölsverksmiðja, endurnýjun fiskiskipaflotans og almennri hagræðingu í greininni sem allir þekkja, fjárfestingum í nýrri tækni og nýjum skipum, að minnka kolefnisfótspor greinarinnar gífurlega á síðustu árum. Atvinnugreinin hefur þannig minnkað útblástur gróðurhúsalofttegunda um 54% frá 1990 sem er langt umfram Parísarsamkomulagið. Þannig hefur hún uppfyllt Parísarsamkomulagið og gott betur en samt er lagt á þessa atvinnugrein kolefnisgjald. Í öllum samkeppnislöndum nýtur þessi atvinnugrein sérstakrar undanþágu á slíkum sköttum sem kolefnisgjaldið er en er sköttuð hér með gjöldum sem ekki liggur fyrir hvort skili raunverulegum, yfirlýstum tilgangi þeirra. Herra forseti. Engar rannsóknir liggja að baki því hvort þessi skattur skili raunverulegum, umhverfislegum árangri heldur virðist þetta bara vera enn einn skatturinn. Herra forseti. Ég hef talað fyrir stóraukningu í skógrækt alveg síðan ég kom hingað fyrst inn á þing. Gróðursetning nýrra skóga hefur minnkað umtalsvert síðustu tíu árin, úr því að hafa verið um 10 milljón plöntur á ári niður í 3 milljónir nú undanfarin ár. Ríkisstjórnin boðar stóraukningu á þessu en í fjárlagafrumvarpinu sjást efndir einungis að litlu leyti. Ef á að auka skógrækt upp í það sem hún var fyrir hrun þá þarf að gefa mikið betur í. Það þarf að koma af stað ræktun, plöntun og koma af stað aðilum sem vilja leggja út fræ nú þegar ef á að takast að hefja nýja gróðursetningu innan fimm ára. Það tekur nokkur ár að byggja upp stöðvar, tekur nokkur ár að byggja upp plöntur í svo miklu magni. Ég hef talað fyrir því að við ættum að gróðursetja a.m.k. 12 milljón plöntur á ári hverju. Það er raunverulegt framlag til loftslagsmála vegna þess að skógur, sérstaklega trjátegundir eins og ösp, bindur gífurlega mikið magn af kolefni á skömmum tíma. Hér er nægt land, skóglaust land að mestu, þannig að tækifærið liggur beint fyrir framan okkur. Ég kalla eftir aðgerðum í þessa veru, alvöruaðgerðum þannig að það sé hægt að fara út í þetta. Herra forseti. Það sem meira er, skógrækt er ekki bara binding á kolefni, skógrækt er framtíðaratvinna. Þetta er atvinna sem hverfur ekki á einni nóttu eins og margar aðrar atvinnugreinar hafa gert, sérstaklega í byggðamálum þar sem fyrri ríkisstjórnir hafa stutt við einstakar atvinnugreinar eins og fiskeldi og loðdýraeldi og eitt og annað í gegnum árin og allir þekkja þá sögu. Það hafa verið veittir gífurlegir fjármunir í þetta sem hefur svo horfið á skömmum tíma og orðið eins og ryðguð minnismerki um allar sveitir. Skógurinn stendur, heldur áfram að vera og gefur atvinnumöguleika til langrar framtíðar fyrir þá íbúa sem þar búa eftir 20, 50 eða 100 ár. Skógræktin veitir atvinnu og arð til langs tíma um allt land. Ég hef ekki bara talað fyrir skógrækt heldur einnig fyrir betri losun úrgangs, þ.e. sorps. Ég lagði fram fyrir nokkrum vikum síðan tillögu til þingsályktunar um sorpbrennslur. Fyrirmyndin er frá Danmörku og reyndar fleiri löndum. Lönd sem eru framarlega í þessum málum hafa tekið upp á því að hætta að urða sorp eins og flestir hafa gert hingað til heldur brenna því á eins umhverfisvænan hátt og frekast er unnt með svokölluðum hátæknisorpbrennslustöðvum. Þar er sorpið bæði endurunnið miklu betur en áður og einnig er brunanum stýrt mun betur. Það er hærra hitastig við bruna. Gasið sem verður til við brunann er einnig brennt á síðara stigi þannig að útblástur er síaður, margsíaður, og er næstum mengunarlaus. Hér á Íslandi urðum við u.þ.b. 140.000 tonn af heimilissorpi á ári hverju, 140.000 tonn, mestmegnis hér upp í Álfsnesi en líka víðar um landið á nokkrum stöðum. Þarna er losað mikið magn af gróðurhúsalofttegundum þó að við séum á þessum stöðvum að reyna af veikum mætti að vinna metangas, sem er allra góðra gjalda vert. Gas sem myndast þarna, ef það fer upp í andrúmsloftið, mengar 25 sinnum meira en ef því er brennt. Ég tel, herra forseti, að þetta sé tækifæri. Það kostar mikinn pening að setja upp svona stöð en við eigum ekki að horfa í það þegar um svo mikilvægt málefni er að ræða sem er að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda og ekki síður minnka notkun á landi. Urðun sorps tekur mikið af landi eins og við þekkjum í Reykjavík, Gufunesi. Hvað var þetta kallað í Gufunesi, garðar? Þar voru sorphaugar, sorpgarðar og líklega verður ekki byggt á því landi alveg á næstunni. Í Álfsnesi fer mikið land undir þetta og víðar um land. Þetta hefur áhrif á umhverfið, bæði sóðaskapur og mengun og útblástur upp úr þessu og síðast en ekki síst valda þessir urðunarstaðir mikilli og viðvarandi grunnvatnsmengun. Alls kyns mengandi efni síga úr þessum haugum niður í jarðveginn og menga grunnvatn á stóru svæði í námunda við sig. Og þegar staðurinn er nálægt sjó lekur þetta auðvitað líka út í hafið. Allir vita hvers lags efni er að finna þarna, alls konar afgang af lyfjum, eiturefnum og hinum og þessum mjög svo mengandi efnum sem fólk varpar á sorphaugana þó að endurvinnsla í dag sé orðið mun og miklu betri en var bara fyrir nokkrum árum síðan. Þessi þingsályktunartillaga kom seint fram en ég hyggst leggja hana fram aftur næsta haust þar sem um svo gott málefni er að ræða. Ef við myndum reisa sorpbrennslustöð eins og er í Kaupmannahöfn, sem annar 400.000 tonnum á ári og er nánast í miðborg Kaupmannahafnar, svo mengunarlítil er hún, þá myndi hún anna allri sorpbrennslu fyrir Ísland. Jafnvel þótt aukning yrði, eins og verið hefur undanfarin ár, gífurleg aukning á sorpi, jafnvel þótt sorpið myndi aukast áfram, þá myndi slík stöð duga um mörg ókomin ár. Annað sem ég myndi vilja nefna í þessu sambandi er staðsetningin. Auðvitað er betra að hafa hana þar sem mesta sorpið er til að koma í veg fyrir akstur um allar koppagrundir með sorp. Það er líka annað sjónarmið sem ég vil nefna. Það er ekki fjarri lagi að slík stöð, kannski minni stöð, væri best staðsett á köldu svæði, til að mynda á Vestfjörðum þar sem vantar raforku. Bara 80.000 tonna stöð sem tæki þá einn þriðja af sorpi hér á landi myndi anna raforkuþörfinni að langmestu leyti á Vestfjörðum. Sem innspýting í kerfið á svæðinu myndi hún líka auka raforkuöryggi. Vissulega myndi þetta útheimta að hluta af þessum sorpi yrði að aka töluvert langan spöl en við gætum hugsað okkur að ein slík stöð væri á Vestfjörðum og svo kannski 200.000 tonna stöð nálægt höfuðborgarsvæðinu sem myndi þá anna langmestu af þessu. Í dag er einungis ein stöð á Íslandi sem brennir sorpi. Það er Kalka í Reykjanesbæ. Sú stöð brennir ekki nema held ég tæplega 12.000 tonnum sem er rétt um 5% af öllu sorpi. En á móti kemur, herra forseti, er þar brennt öllu sjúkrahússorpi á landinu og mestöllu spilliefnasorpi. Við náum að farga því þarna en ella þyrftum við að flytja það sorp til útlanda með öllum þeim útblæstri sem slíkur flutningur myndi útheimta. Það gengur ekki lengur, herra forseti, að við Íslendingar sem viljum líta á okkur sem umhverfisvæna þjóð, séum að grafa tugþúsundir tonna af sorpi í einhverjar landfyllingar eða niður í jarðveg nálægt höfuðborginni. Vatn er hugsanlega að verða ein dýrmætasta auðlind mannkynsins og við í þessu landi þar sem eru óþrjótandi vatnsauðlindir getum ekki verið þekkt fyrir að grafa sorp um allar koppagrundir. Við getum það ekki. Við verðum að koma betur fram. Ef við ætlum að vera sú fyrirmynd sem við viljum vera þá þurfum við að snúa af þessari braut. Þegar ég lagði fram þessa tillögu til þingsályktunar þá fékk ég ansi marga þingmenn til að vera með mér á henni og ég vonast til að í haust þegar ég legg hana fram aftur þá verði þeir enn þá fleiri vegna þess að þetta er eitt besta málið í umhverfismálum sem við getum talað um. Það er minni útblástur gróðurhúsalofttegunda þrátt fyrir brennsluna heldur en þegar sorp er urðað. Það er minni útblástur af sorpbrennslunni. Þarna er einungis um hagnað í umhverfismálum að ræða þó að vissulega kosti svona stöðvar töluverða fjármuni. Ég vil einnig benda á það, herra forseti, að sveitarfélög í dag kosta miklu við að aka sorpi á milli landshluta til urðunar. Slík sorpbrennsla myndi einnig valda því að það yrði meiri þrýstingur á það að allur úrgangur, bæði heimilisúrgangur og annarrar úrgangur, yrði flokkaður mun betur en í dag vegna þess einfaldlega að í svona brennslu þarf að huga að því hvað er brennt í hvert og eitt skipti. Þetta myndi því einnig auka endurvinnslu sem hefur auðvitað stórbatnað á undanförnum árum. Ég held að við eigum margt eftir ólært þar og þurfum að standa okkur enn þá betur í endurvinnslu og flokkun á úrgangi. Þetta virðist oft vera svona til málamynda. Menn eru að flokka ruslið og meira að segja hafa heyrst sögur af því að fólk er að flokka heimilisúrgang og skila þessu í nokkrum pörtum og síðan lendir þetta allt saman á sama urðunarstaðnum. Herra forseti. Við þurfum að standa okkur betur í þessum málum og lýk ég hér með máli mínu.
Hæstv. forseti. Í þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál sem við ræðum er m.a. lagt til að bætt verði við lögin skilgreiningu á kolefnisjöfnun. Hugtakið skiptir máli, m.a. í sambandi við framkvæmd loftslagsstefnu stjórnvalda. Lagt er til að uppfylla markmið Parísarsamningsins eða eins og segir í 3. kafla greinargerðarinnar sem nefnist Meginefni frumvarps, með leyfi forseta: „Aðgerðaáætlun er helsta tæki stjórnvalda til að tryggja að Ísland nái markmiðum Parísarsamningsins og öðrum fjölþjóðlegum skuldbindingum um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, auk markmiða íslenskra stjórnvalda um kolefnishlutleysi. Gert er ráð fyrir að aðgerðaáætlun verði uppfærð ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga og yfirlýstra markmiða stjórnvalda. Mögulega telja stjórnvöld þó rétt að endurskoða áætlunina örar. Í 2. mgr. 5. gr. laga um loftslagsmál, nr. 70/2012, er vísað til samráðs við hagsmunaaðila án þess að það sé nánar útfært. Tryggt skal að þeir sem leitað er samráðs við hafi raunverulegan möguleika á því að kynna sér málið sem um ræðir og gera við það athugasemdir. Gæta þarf þess að tímafrestir séu hæfilegir. Meta verður í hverju tilviki hverjir teljist hagsmunaaðilar í skilningi ákvæðisins. Félagasamtök á vettvangi umhverfismála og samtök fyrirtækja í atvinnulífi yrðu væntanlega ávallt talin hagsmunaaðilar svo dæmi séu tekin en margir fleiri aðilar geta komið til.“ Þetta virðist allt vera í ágætisfarvegi en svo er haldið áfram því að lagt er til nýtt ákvæði sem kveður á um aðlögun að þessum loftslagsbreytingum. Það er nú fest í lög virk áætlun um aðlögun og þetta er nokkuð stór ákvörðun þannig að segja má að um aðgerðaáætlun verði að ræða þar sem það þykir ástæða til að setja niður ramma, aðlögun svo stjórnvöld og samfélagið allt geti búið sig undir þessar loftslagsbreytingar. Það segir í frumvarpinu að skýrslur hafi verið settar fram sem fjalli um áhrif loftslagsbreytinga á Íslandi og það tel ég vera mjög gott mál. Þar voru einmitt ábendingar sem fjalla um aðlögun íslensks samfélags að fyrirsjáanlegum breytingum ef ég les þetta rétt. Talið er mikilvægt að útbúa slíka áætlun og með leyfi forseta segir: „Rétt er talið í ljósi ákvæða Parísarsamningsins og áframhaldandi breytinga á loftslagi að vinna slíka áætlun til að búa íslenskt samfélag betur undir væntanlegar breytingar og grípa til mótvægisaðgerða þar sem slíkt er hægt, svo sem með því að hanna hafnir og önnur mannvirki við strendur með tilliti til hækkandi sjávarborðs. Ekki er kveðið nákvæmlega á um vinnulag og efni áætlunar um aðlögun að loftslagsbreytingum en loftslagsráð hyggst koma með ábendingar um það efni. Ljóst er þó að áætlun um aðlögun að loftslagsbreytingum þarf að byggja á nýjustu og bestu vísindalegu þekkingu og þarf að vera unnin með aðkomu fjölmargra aðila innan og utan stjórnkerfisins.“ Ég les í frumvarpinu að lagt sé til að sett verði í lög ákvæði um loftslagsstefnu hins opinbera, þ.e. Stjórnarráðsins, ríkisstofnana og fyrirtækja þar sem ríkið er meirihlutaeigandi, Stjórnarráðið verði fyrirmynd annarra með því að innleiða loftslagsstefnu og kolefnisjafna starfsemi sína. Það verður því fróðlegt að sjá hvernig stefnan mun birtast og hvaða línu hún leggur og þá hvaða aðgerðir. Þetta er enn nokkuð opið þar sem sérstaki stýrihópurinn sem skipaður er ráðuneytisstjórum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, forsætisráðuneytisins og fjármálaráðuneytisins á að koma með tillögur eftir atvikum, eins og það er orðað í frumvarpinu. Það segir einnig að Umhverfisstofnun muni veita ráðgjöf og við þingmenn hér innan húss verðum vör við leiðir Umhverfisstofnunar sem kallast Græn skref í ríkisrekstri og eru fínar leiðir sem hægt er að kalla raunverulegar aðgerðir. Það er sú nálgun sem við eigum að færa í stjórnsýsluna. Það er ekki gáfulegt eða vænlegt að ætla að skipa enn eina nefndina eða ráðið. Fara þarf í raunverulegar aðgerðir sem eru t.d. aukin plöntun trjáa. Það er leið sem raunverulega skilar árangri og mér sýnist á öllu að fólk sé tilbúið að fara í þær aðgerðir. Til að nefna örlítil dæmi langar mig að minnast á verkefni sem verið er að vinna á Glerárdal fyrir ofan Akureyri en þar er samstarfsverkefni á milli félagasamtaka og fyrirtækja. Lionsklúbburinn Hængur er í samstarfi við Isavia og Sólskóga og þeir kalla þetta verkefni Kolefnisjöfnun Hængsskógar. Á Facebook-síðu verkefnisins segir, með leyfi forseta: „Nokkrar gildar ástæður liggja fyrir því að Lionsklúbburinn Hængur réðst í þetta verkefni. Í fyrsta lagi hefur verið mikil umræða um að græða svokallaðan grænan trefil umhverfis Akureyrarbæ, sem gefur bænum skjól fyrir sterkum vindáttum niður Glerárdalinn. Í öðru lagi leggja lið í því starfi sem felst í því að græða upp landið, auka kolefnisjöfnuð og draga með þeim hætti úr kolefnisfótspori okkar Íslendinga.“ Eins og ég sagði áðan var Hængsskógur verkefni hjá Lionsklúbbnum Hæng á Akureyri og það er byrjað að planta trjám í Glerárdal þar fyrir ofan Akureyri og þeir bjóða samfélaginu að taka þátt í því verkefni með því að koma með tré eða kaupa tré og kolefnisjafna kolefnisspor sitt. Öll þau tré sem plantað er þarna eru ræktuð af Sólskógum í Kjarnalundi, þau eru sem sagt öll úr heimabyggð og það er verið að planta fjölmörgum tegundum, eins og ösp, lerki, birki, reyni, greni og furu. Þetta eru eins til tveggja ára bakkaplöntur og því er haganlega komið fyrir hvaða planta fer niður á hvaða svæði. Þetta er dæmi um mjög lítið verkefni sem unnið er að fullu í sjálfboðavinnu og mér finnst það vera eitt af þeim verkefnum sem ég vil segja að séu raunverulegar aðgerðir. Annað verkefni sem mig langar að vekja athygli á er verkefni sem SAMFOK fer fyrir. Á fésbókarsíðu þess verkefnis segir, með leyfi forseta: „Í gær og í dag var foreldrum sem sitja í stjórnum foreldrafélaga og skólaráðum í yfir 30 skólum í Reykjavík færð birkiplanta frá SAMFOK. Með þessu viljum við þakka foreldrum fyrir að gefa af tíma sínum í foreldrastarf. SAMFOK hefur fengið úthlutað landnemareit í Heiðmörk þar sem hægt verður að gróðursetja plöntuna ef fólk kýs.“ Þarna er komið annað lítið verkefni, ef svo má segja, sem verður á endanum nokkuð stórt og það sem meira er, það er hugsað til framtíðar sem er svo ofsalega mikilvægt í þeirri stöðu sem við erum í í dag. Mig langar líka aðeins að fjalla um samning stjórnvalda og atvinnulífs um samstarfsvettvang og loftslagsmál, að setja þetta allt í samhengi. Það er sem sagt samstarfsvettvangur um loftslagsmál og grænar lausnir þar sem Bændasamtökin eru stofnaðilar ásamt 23 öðrum aðilum. Með því vil ég benda á að ég tel að samfélagið allt sé tilbúið til raunverulegra aðgerða en umfjöllun um þennan samning og þann samstarfsvettvang og hvernig hann á að virka má finna í Bændablaðinu sem kom út 29. maí sl. Í samningnum kemur fram að markmið samstarfsvettvangsins sé í fyrsta lagi að bæta árangur landsins í loftslagsmálum og miðla fjölbreyttu framlagi landsins til þeirra, bæði sem árangri sem hefur náðst en líka hvað er fram undan. Þá er talað um að íslenskar lausnir er varða nýtingu endurnýjanlegrar orku verði þannig miðlað til annarra og unnið verði að útflutningi þessarar vöru sem og hugvits og lausna sem byggi á íslenskri orkuþekkingu og þá að sjálfsögðu á grænum lausnum. Þannig á að vera hægt að auka virði útflutnings. Seinna markmið vettvangsins er að stjórnvöld og atvinnulíf vinni í sameiningu að metnaðarfullum, eins og það er orðað, aðgerðum í loftslagsmálum í samræmi við markmiðin sem stjórnvöld hafa sett sér. Þá eru líka tiltekin fjögur verkefni sem samstarfsvettvangnum er ætlað að sinna og það eru, með leyfi forseta: 1. Að kynna fjölbreytt framlag Íslands til loftslagsmála í fortíð sem og markmið og stefnu til framtíðar. 2. Að tryggja virkt samstarf stjórnvalda og atvinnulífs um aðgerðir í loftslagsmálum, þar með talið kolefnishlutleysi árið 2040. 3. Að styðja við markaðs- og viðskiptaþróunarstarf fyrirtækja tengt loftslagsmálum. 4. Að reka kynningarhús fyrir móttöku gesta og sendinefnda þar sem fram fer kynning og fræðsla um áskoranir loftslagsmála, framlag Íslands og tiltækar lausnir. Þetta eru býsna viðamikil atriði sem ég hef rakið og sem samstarfsvettvangnum er ætlað að sinna. Mér finnst þetta nokkuð bratt nema menn séu nú þegar komnir með einhvers konar aðgerðaáætlun á öllum þeim sviðum. Ég segi að mér finnist þetta bratt vegna þess að 15. september 2019 á vettvangurinn að halda kynningarfund og þá þarf að liggja fyrir hlutverk og verkefni og hvernig tilhögun vettvangsins eigi að vera. Það er líka ágætt að hér komi fram að það verður í höndum Íslandsstofu að halda utan um þann samstarfsvettvang eða þá aðila sem eru frá 24 samtökum. Það er ótrúlega mikið í húfi og nauðsynlegt að vanda vel til verka og ég segi: Það er líka nauðsynlegt að drífa í málum. Þar sem ég er að vitna í Bændablaðið vil ég að lokum vekja athygli á viðtali við eigendur Garðyrkjustöðvarinnar Kvista í Reykholti sem í dag framleiðir um 1.100.000 trjáplöntur á ári til skógræktar. Þá getum við enn og aftur sagt: Þetta eru raunverulegar aðgerðir. Það kemur fram í umfjöllun Bændablaðsins að í kjölfar efnahagshrunsins 2008 hafi stjórnvöld ákveðið að draga saman seglin. Þau ákváðu að draga saman framlög til skógræktar í landinu og það hafði mjög neikvæð áhrif á starfsemi Garðyrkjustöðvarinnar Kvista og eigendur neyddust til að draga saman seglin í trjáplönturæktun. Einhver hefði haldið að árið 2008 hefði einmitt verið viturlegt að gefa í í skógrækt, byrja þá að hugsa til framtíðar, en þessir eigendur þurftu að draga saman seglin í trjáplönturæktuninni. En nú eru þau komin á rétt ról og þau byggja alla starfsemi sína á því að stjórnvöld hafa lofað auknum fjárveitingum í þetta verkefni á næstu árum og þau segja að þau séu komin í svipaða trjáplöntuframleiðslu og fyrir hrun. Ég er nokkuð viss um að fleiri garðyrkjustöðvar hér á landi hafi verið í nákvæmlega þeim sporum á nákvæmlega þeim tíma. Ég vona að við berum gæfu til að hugsa til framtíðar. Ég held að skógrækt sé stór áhrifaþáttur í kolefnisbindingu. Það er á svo margan máta, það snertir atvinnumöguleika og margt annað. Þetta virðist lofa góðu og ég vona og veit að flestir vona að loforðum stjórnvalda verði fylgt eftir vegna þess að þetta er liður í kolefnisbindingu til framtíðar. Ég hef rakið í þessari ræðu það sem snýr að stjórnvöldum og samstarfsvettvangi við atvinnulífið. Mér finnst jafn mikilvægt að koma inn á litlu verkefnin sem þó skipta svo gríðarlega miklu máli. Ég nefndi skógræktarátak hjá Lionsklúbbnum Hæng og ekki síst það að við erum með heildarsamtök skóla sem hafa fengið úthlutað landnemareit í Heiðmörk og eru það samtök foreldra og skóla sem standa að því að gróðursetja þar plöntur. Ég læt þetta duga í bili.
Herra forseti. Ég vil byrja á að óska okkur öllum, og landsliðinu sérstaklega, til hamingju með sigurinn í leiknum. Mér sýndist við öll í salnum kippast við svona nokkurn veginn í takt - nema ræðumaður sem talaði akkúrat jafn lengi og hún þurfti að gera til að leikurinn kláraðist. Loftslagsmál eru auðvitað það sem er hér til umræðu. Ég vil kannski aðeins koma inn á fyrri ræður í kvöld, bara til að ramma inn málið. Við finnum okkur á stað þar sem ég held að allir eða flestir séu sammála um að það sé til mikils að vinna að ramma inn aðgerðir sem virka, aðgerðir þar sem orkunni sem víða fer er veitt á þá staði þar sem árangur getur náðst en minna sé sett í verkefni sem eru meira upp á punt og ljósmyndatækifæri, eins og það er stundum kallað, „photo op“ á ensku, með leyfi forseta, sem ég leyfi mér að þýða sem ljósmyndatækifæri. Það hefur verið fylgst með þessu hérna heima undanfarin ár þar sem hefur verið sérstakur áhugi á því að leggja til atlögu við einkabílinn þrátt fyrir að rannsóknir sýni - og þarf svo sem ekki miklar rannsóknir, þetta er að hluta til bara samlagning á undirliggjandi þáttum - að losun einkabílsins sé mjög hóflegur hluti af því heildarvandamáli sem við er að glíma. Nýlegt áhugaefni er að moka ofan í skurði þar sem mönnum virðist vera fullkomlega óljóst hvaða árangur er líklegur til að nást af slíkum aðgerðum. Það gekk meira að segja svo langt að hæstv. umhverfisráðherra hefur farið yfir það hér í pontu að slíkar upplýsingar liggi ekki fyrir en að það sé verið að vinna að því að ná betur utan um það hvaða áhrif það að moka ofan í skurði hafi með tilliti til aldurs skurða og þar fram eftir götunum. Á sama tíma horfum við upp á aðra puntaðgerð, sem ég leyfi mér að kalla svo, sem er hið svokallaða kolefnisgjald. Eitt væri nú ef stjórnvöld reiknuðu með því að kolefnisgjaldið hefði þau áhrif sem því er ætlað að hafa, þ.e. að stýra hegðun. Markmiðið er nefnilega ekki að láta menn borga fyrir þau óskilgreindu nyt sem það er að setja mengun út í andrúmsloftið. Markmiðið er að stýra hegðun. Og þar er, svo vægt sé til orða tekið, veik tilfinning fyrir því hvort árangur sé að nást. Það er annar hlutur sem hæstv. umhverfisráðherra svaraði heiðarlega og opinskátt hér í pontu fyrir ekki löngu síðan, að það lægi ekki fyrir hver eiginlegu áhrifin af kolefnisgjöldunum væru. En á sama tíma og þeim er ætlað að breyta hegðun þeirra sem nota jarðefnaeldsneyti gera spár ráð fyrir því að notkun aukist. Þá er tekið tillit til þróunar rafmagnsbíla og þess háttar inni í því. Það er gert ráð fyrir því að eldsneytisnotkun aukist þrátt fyrir þessa skatta og þrátt fyrir að þótt hægt gangi sé innleiðing tvinnbíla eða rafmagnsbíla búin að slíta barnsskónum. Það blandast saman einhver sérstakur áhugi á aukinni skattheimtu og þeirri hugarhægð að það sé hægt að gera það undir hatti grænna skatta. Ég held að þarna séum við á rangri vegferð og ég held að best hvað þetta varðar sé að menn stígi nokkur skref til baka og reyni að átta sig á hvað í þessum efnum geti skilað árangri og hvað sé meira til sýnis. Það er annar angi af umræðunni sem mér hefur þótt vanta mikið upp á að sé reynt að kafa aðeins ofan í. Það er: Skiptir máli hvar útblásturinn verður til annars vegar og hins vegar hvar til að mynda flugvélarnar eru skráðar? Nú gef ég mér, án þess að ég hafi rannsakað það sérstaklega að fullu, að kaupskipafloti landsmanna, íslenskra fyrirtækja, sé, alla vega hefur hann verið það lengstum, skráður erlendis. Útblástur þeirra skipa fer þá væntanlega í bókhald einhverra þeirra þjóða sem eru með haganlega löggjöf hvað slíkt varðar. Á sama tíma leyfi ég mér að segja að við séum að berja á okkur sjálfum fyrir að vera með mikinn útblástur á hvern einstakling, þann mesta í heimi, og það eru fluttar innblásnar ræður og sett fram í sjónvarpsþáttum að útblástur per einstakling sé langmestur á Íslandi af öllum þeim þjóðum sem við þekkjum og berum okkur saman við. Ég nefndi það í svari eða andsvari fyrr í dag við hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur við framsöguræðu hennar hvort þingmanninum, sem er framsögumaður nefndar í málinu, þætti skipta máli hvar til að mynda útblástur flugvélar væri skráður. Ef það eru rökin og mælikvarðinn hefur meiri háttar árangur náðst í umhverfismálum á Íslandi með gjaldþroti WOW air. Dettur einhverjum í hug að það sé vit í að nálgast málið þannig? Ég get ekki ímyndað mér það. Það dettur engum í hug að gjaldþrot flugfélags sé samfélaginu til heilla af því að þá er einhver útblásturstala í excel-skjali færð yfir á eitthvert erlent félag eða innlent eftir atvikum. Það breytir auðvitað ekki því að þetta fólk sem er verið að flytja þarf að langmestu leyti að komast leiðar sinnar, hvort sem það er yfir Atlantshafið eða hvort það ætlar að stoppa hér á leiðinni. Það er bara tilfærsla. Ég er nú ekki langskólagenginn í þessum fræðum en samkvæmt því sem ég þekki skiptir ekki öllu máli, og raunar mjög litlu í þessu samhengi, hvar útblásturinn á sér stað. Þetta er sem sagt, með leyfi forseta, „glóbalt“, sem sagt vandamál á heimsvísu. Á meðan það er þannig eigum við að nálgast það þannig. Við eigum að leggja fram þær lausnir sem geta raunverulega skilað árangri inn í heimspottinn, ef við köllum það svo, en við eigum ekki að vera upptekin af því með einhverjum puntaðgerðum að setja hvern plásturinn á fætur öðrum á þetta heimatilbúna sár okkar. Það er virkilega verk að vinna en það er verið að setja orkuna, að ég held, á ranga staði. Fókusinn er rangur. Ég held að við þurfum bara eftir þetta dæmi hér um að það dettur ekki nokkrum manni í hug að gjaldþrot heils flugfélags sé heilladrjúgt í þessu samhengi að taka hugsunina enn þá lengra: Hvað ef það væru engin íslensk flugfélög, það væru bara einhver flugfélög skráð hvar sem er í heiminum, bara ekki hér? Þá væri bara aldeilis frábær árangur að nást í umhverfismálum, útblásturinn færi niður sem aldrei fyrr. Við verðum að koma okkur út úr þessum hluta umræðunnar því að hann er auðvitað húmbúkk og hjálpar okkur ekkert áfram. Annar angi af þessum hluta umræðunnar er mikil andúð þeirra sem mestar áhyggjur hafa. Vissulega hafa flestir eðlilega áhyggjur en sá hópur sem hæst lætur hefur, leyfi ég mér að segja, haft mesta andúð á álframleiðslu innan lands svo lengi sem ég man og þá sérstaklega kannski á seinustu 15 árum, eitthvað svoleiðis, þó að ég treysti mér ekki til að negla það niður í tíma hvenær hún fór að formast með þeim hætti sem síðar varð. Ef við tökum út úr myndinni þær óláns upprunavottanir rafmagns sem orkufyrirtækin eru að selja, svokölluð aflátsbréf, og horfum á það með hvernig orku ál á Íslandi er framleitt held ég að enginn þurfi að velkjast í vafa um að á Íslandi framleiðum við umhverfisvænasta ál í heimi, grænasta ál í heimi. Enginn stenst okkur snúning í þeim efnum á meðan við erum ekki svo skammsýn að selja frá okkur þessi upprunavottorð þannig að innlendir framleiðendur þurfi, þar sem þörf er á slíku, að gefa upp að ál eða aðrar vörur hér heima séu framleiddar með orku sem er búin til úr kolum eða kjarnorku. Eins og ég segi er fókusinn of mikið á puntaðgerðum. Við erum að setja allt of litla orku í það að setja áhersluna þar sem raunverulegur árangur næst. Eitt skref að því er að æskilegt væri að við létum af þeirri áralöngu andúð sem hér hefur grasserað í garð þeirra ágætu álframleiðenda sem hér eru með starfsstöðvar. Ef við skoðum áltonn framleitt á Íslandi, sama kolefnisspor tonns af áli sem framleitt á Íslandi, samanborið við tonn af áli framleitt annars staðar, svo ekki sé nú talað um tonn af áli sem er framleitt í Kína þar sem mengunin er mest á bak við hverja framleidda einingu, er augljóst að við höfum lagt býsna gott til í heimsbókhaldinu hvað losun gróðurhúsalofttegunda varðar. Ef engin framleiðsla væri möguleg á grundvelli orkuframleiðslu eins og hér er stunduð væri heimsbókhaldið í verri stöðu en núna er og við eigum að þora að ræða þetta á þessum forsendum. Við eigum ekki að skammast okkar fyrir hreinu orkuna okkar og þá orkuöflun sem við stöndum fyrir. Við eigum ekki að skammast okkar fyrir þessa góðu vöru, grænasta ál sem framleitt er í heimi, við eigum ekki að skammast okkar fyrir það. Við eigum ekki að skammast okkar eða setja okkur í þá stöðu að allt sé ómögulegt af því að við áttum til skamms tíma tvö stór alþjóðleg flugfélög. Nú eigum við því miður bara eitt. Bókhaldið fyrir Ísland lagaðist við það en fyrir heiminn lagaðist það ekki neitt. Ég gef mér að fólk sé almennt ekki að ferðast til þess eins að sitja í flugsætinu sem þar stendur til boða þannig að þeir sem ætluðu að koma til Íslands reyna að koma hingað áfram þó að eflaust sé eitthvað örlítið þrengra um til skamms tíma, en þeir sem þurftu að fara yfir Atlantshafið, hvort sem það var frá Ameríku til Evrópu eða öfugt, finna sér bara aðra leið, eins og vatnið, og menga alveg jafn mikið og annars hefði verið. Eina breytingin er sú að þeir koma ekki hingað sem túristar. Þá komum við á næsta anga þessarar umræðu minnar sem mig langaði til að nota til að ramma málið aðeins inn. Það er túrisminn. Flugið er auðvitað einn angi af því en túristarnir sem hingað koma fara um landið. Sáralítið hlutfall er fótgangandi eða á reiðhjólum en allur massinn ferðast um með annaðhvort einhverju formi af fólksflutningabílum en þó sérstaklega stór hluti núna og vaxandi með bílaleigubílum þar sem einstaklingar eða fjölskyldur ferðast saman. Þetta fer sömuleiðis inn í púllíuna. Ætla menn að standa hér - það er enginn fulltrúi ríkisstjórnarflokkanna í salnum nema hæstv. forseti sem á ekki hægt um vik að koma í samtal í augnablikinu - og halda því fram að þeir væru tilbúnir að þrengja að túrismanum hér á landi með það markmið í huga að minnka gróðurhúsalofttegundir sem til falla í íslenska bókhaldinu, annaðhvort með flugi, siglingu eða innanlandsferðalögum þeirra góðu gesta sem heimsækja okkur hingað, svo ekki sé talað um skemmtiferðaskipin sem skilja eftir sennilega hvað grófustu mengunina miðað við viðkomu í landi? Þessi stóru atriði sem við þurfum að ræða og eigum að ræða og eru forsenda þess að við náum einhverjum árangri eru algjörlega skilin eftir í heildarumræðunni. Flestöll plön sem sett eru fram eru góðra gjalda verð og sú aðgerðaáætlun sem ríkisstjórnin beitir sér nú fyrir er auðvitað ágæt eins langt og hún nær, en í stóra samhenginu nær hún ekkert mjög langt. Það kom fram í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, formanns Miðflokksins, fyrr í þessari umræðu, að úr tíu fljótum, sem ég held að séu í Afríku og Asíu, berast, ef ég man rétt, um 85% af öllu því plasti sem fer út í heimsins höf. Auðvitað er það fínt að við reynum að standa okkur vel hérna og við eigum að gera það en þarna liggja stóru tækifærin ef menn ætla með einhverju móti að ná árangri hvað plastvandamálið varðar. Ég lít á það sem hluta af loftslagsvandanum þó að það sé auðvitað annars eðlis en gróðurhúsalofttegundir og annað slíkt, t.d. súrt regn og annað slíkt sem fylgir með beinum hætti þeirri umræðu sem hér á sér stað. Punkturinn hjá mér með því að nefna þetta með plastið er að víða er hægt að ná svo miklum árangri ef menn ætla sér, ef menn eru tilbúnir að fókusera orkunni þangað sem stóru vandamálin liggja. Á meðan ég stend hérna er ég að reyna að rifja upp grein sem ég las fyrir nokkrum árum og snerist um það hvaða áhrif næðust fram með gróðursetningu plantna á Íslandi samanborið við á frjósömustu svæðum heimsins hvað trjávöxt varðar. Ef við horfum bara á þetta svona væri auðvitað best að senda hverja einustu krónu eitthvað út í heim en við viljum það ekki, við viljum að það sé einhver ballans í þessu. Þess vegna viljum við standa vel að skógrækt og landgræðslu hér heima en vera meðvituð um hitt, rétt eins og í öllum hinum þáttunum, að það er hægt að ná meiri árangri ef það er horft á vandamálin á heimsvísu. Ef það er horft á þessa hluti á heimsvísu liggja stóru lausnirnar og stóru tækifærin að mörgu leyti annars staðar en hér heima en þau liggja sannarlega hér heima hvað orkuframleiðslu og orkunýtingu varðar. Því að hvert tonn af áli, hvert tonn af kísil, hvert tonn af í rauninni hverri þeirri vöru sem framleidd er á Íslandi samanborið við það að hún sé framleidd þar sem orkan kemur úr kolum eða kjarnorku, er bara nokkuð til lagt hverju sinni. Og af þessu eigum við alveg að vera óhrædd við að vera stolt. Við leggjum bara býsna gott til heimsbókhaldsins hvað orkumálin og útblástursmálin varða og þó að reglurnar séu þannig, þótt talningin sé þannig að mikið af þessu sé hengt á íslenska snaga, er miklu mikilvægara að við horfum á hvernig þetta raunverulega er heldur en hvernig einhver misbroguð samlagningarkerfi í þessu heimsbókhaldi halda utan um kerfið. Ég ítreka það sem ég sagði í byrjun að ekki dettur nokkrum manni í hug að halda því fram að gjaldþrot flugfélagsins WOW hafi verið landinu til heilla af því að þá dró svo úr losun gróðurhúsalofttegunda því að hún færðist bara annað. Ég held að á meðan umræðan er með þeim hætti sem hún er dragi það úr því að við náum raunverulegum árangri. Það er það sem ég vildi segja í byrjun þessarar umræðu.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er áhugavert sem hv. þingmaður kom inn á í lok ræðu sinnar, hvort einhverjum detti það virkilega í hug að það hafi verið blessun af einhverju tagi að WOW, það ágæta flugfélag sem hér starfaði, hafi farið á hausinn, að því fylgi mögulega blessun fyrir umhverfið eða eitthvað slíkt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Kannski hefur sá sem hér stendur ekki fylgst nógu vel með, en er það virkilega þannig að fólk hafi talað á þeim nótum að fall þess félags sé á heildina litið gott út af umhverfismálum og út af baráttu Íslands þegar kemur að loftslagsmálum? Ég vona að svo sé ekki, því að það væri mjög sérstakt ef svo væri. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann, af því að hann situr nú í umhverfis- og samgöngunefnd, hvort á einhverjum tímapunkti hafi verið ræddir af hálfu ríkisstjórnarflokkanna einhverjir jákvæðir hvatar fyrir landsmenn í orkuskiptum, svo að dæmi sé tekið, til að fá fólk til að horfa betur á sitt daglega líf út frá umhverfismálum. Eða eru þetta allt boð og bönn - aukin kolefnisgjöld, aukin skattheimta, sem er svolítið sérstakt í stjórn þar sem Sjálfstæðisflokkurinn ber ábyrgð á fjármálum, að verið sé að taka upp hærri skatta? Ég spyr hvort það hafi verið rætt í nefndinni og þá hvort þingmaðurinn hafi velt því fyrir sér að nota skattkerfið til að hvetja þá sem vilja mögulega skipta um bifreið og endurgreiða eitthvað af kostnaðinum við að eignast rafbíl, hvort sem það er í gegnum skattkerfið eða eitthvað þess háttar. Auðvitað erum við að fella niður gjöld af þessum bílum í dag, en hugsanlega má gera meira með jákvæðum formerkjum.
Virðulegur forseti. Varðandi ívilnanirnar þá er verið að gera eitt og annað í dag. Það er niðurfelling gjalda að hluta til í tengslum við rafmagnsbíla eða svokallaða hybrid-bíla, sem ganga fyrir bensíni eða dísil annars vegar og rafmagni hins vegar. Þar virðist bærilegur árangur vera að nást, en það er engu að síður þannig að hvað heildarmyndina varðar þá gerist þetta nú heldur hægt. Ég sá í einhverri umræðu fyrr á þinginu að á milli 1 og 2% bíla á landinu væru hreinir rafmagnsbílar, ef ég skildi fréttina rétt, þannig að það er langt í land. Ég gef mér að þessir hybrid-bílar séu mun hærra hlutfall en þeir eru þó þannig að að stórum hluta til notast þeir við hefðbundið jarðefnaeldsneyti. Á meðan við vitum ekki hvaða áhrif kolefnisgjöldin hafa er auðvitað erfitt við að eiga að ætla að nýta slík tæki til einhverrar stýringar. Ég man eftir þessum bílagjöldum, en ef ég fengi meiri tíma til að hugsa þá er alveg örugglega verið að vinna með fleiri ívilnandi aðgerðir. En hvað það varðar að fólk tjái sig á þeim nótum að það hafi verið heillavænlegt að WOW hætti rekstri, þá er það nú sem betur fer ekki svo. En hvernig ætla menn þá, þessir sömu hópar sem hafa gengið svona hart fram í því að tala á þeim nótum að losun sé svona mikil, að sýna næstu tölur? Það verður mjög erfitt fyrir þá að fagna þeim mikla árangri sem náðst hefur.
Forseti. Ég tek undir að það verður snúið að sýna fram á það. Maður veltir líka fyrir sér hvernig þetta bókhald allt saman er. Nú höfum við reyndar fyrir framan okkur þá staðreynd að það er, ef ég man rétt, til sjóður sem heitir Votlendissjóður, sem myndi styrkja það að mokað sé ofan í skurði. Auðvitað er það mjög gott ef hægt er að sýna fram á að það skipti máli, að það hafi einhver áhrif. Kannast hv. þingmaður t.d. við að slík gögn hafi verið lögð fyrir í nefndinni, að svo og svo mikið vinnist til baka með því að fara þá leið að moka ofan í skurðina? Einhver nefndi í þessari umræðu, hafi ég tekið rétt eftir, að það gæti haft einhver hliðaráhrif, þ.e. að ekki sé endilega víst að útkoman sé í plús, að það hafi hreinlega ekki verið rannsakað. Ég hef fyrirvara á því en spurningin snýr að því hvort slík gögn hafi verið lögð fyrir nefndina. Það er engan veginn verið að gera lítið úr vandanum þó að maður hafi efasemdir um ákveðnar leiðir í þessu. Er það t.d. raunhæft að ætla að draga úr flugi ef við horfum á heiminn allan þegar æ fleira fólk, jafnvel tugmilljónir manna í hverjum mánuði, komast á þann stað að geta ferðast? Við sjáum stóru löndin í Asíu, hvort sem það er Kína, Indland eða önnur fjölmenn ríki, þar sem svokallaðri millistétt, eða þeim sem hafa það betra, fjölgar gríðarlega. Þetta fólk mun að sjálfsögðu vilja ferðast eins og við hin sem höfum getað gert það. Eiga Íslendingar þá með einhverjum hætti að draga úr neyslu sinni eða úr ferðalögum sínum með því að leggja á sérstaka skatta sem draga úr getu fólks til að ferðast? Erum við þá ekki að stéttskipta samfélaginu enn meira? Mér finnst einhverjir þingmenn vera að gæla við þær hugmyndir.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Mann grunar að flugfélög hafi fyrst og fremst glímt við það undanfarin ár að tekjur á hvern farþega hafa verið of litlar. Ég held að flugfélög þurfi að vinna upp þá stöðu. Ég vona að flugfargjöld verði sem lægst áfram, en ég er hræddur um að flugfélög eigi eftir að vinna upp þessa rekstrarlegu stöðu. Þá held ég að ekki sé æskilegt að búa til viðbótarhækkun í formi skattlagningar á það flug sem um ræðir. Það er oft sagt í gríni að þeir sem ferðast mest séu þeir sem kvarta mest yfir kolefnisspori annarra, þeir mæti helst ekki nema á einkaþotum á þessa fínu loftslagsfundi sína. Ég held að ég muni ekki leggja neitt í þá veruna til í fyrirsjáanlegri framtíð nema eitthvað stórkostlegt breytist, að fara að hindra fólk í ferðalögum með sérstakri skattheimtu sem miðar að slíku. Hv. þingmaður spurði hvort gögn hafi verið lögð fram í umhverfis- og samgöngunefnd sem ramma inn árangur sem næst af því að moka ofan í skurði. Ég sé að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir er mætt í salinn og ég treysti á að hún hristi hausinn eða kinki kolli, ef þetta er misminni hjá mér, en ég held að fyrir nefndinni hafi verið talað á þeim nótum að menn telji sig hafa einhverja tilfinningu fyrir þessu en ekki sé fastur grunnur undir þær tölur. Er það ekki nokkuð rétt, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir? Jú, ég treysti mér til að svara á þeim nótum að betur grundaðar upplýsingar vanti.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum, með síðari breytingum. Frumvarpið var upphaflega flutt af þingmönnum sem sitja í Þingvallanefnd. Eftir 1. umr. fór það til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og sú nefnd hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti og umsagnir bárust frá þremur aðilum. Með frumvarpinu er lagt til að óheimilt verði að reka atvinnutengda starfsemi innan staðarmarka þjóðgarðsins á Þingvöllum án samnings um slíka starfsemi við Þingvallanefnd. Einnig er lögð til gjaldtökuheimild vegna gerðar slíkra samninga, umsjónar með þeim og eftirlits. Ég ætla ekki að rekja nefndarálitið frá orði til orðs. Fyrsti kaflinn fjallar um verndarhagsmuni en fyrir nefndinni kom fram að með hliðsjón af verndarmarkmiðum þjóðgarðsins kynni að vera nauðsynlegt að takmarka þann fjölda aðila sem fær aðstöðu innan tiltekinna svæða þjóðgarðsins og velja á milli aðila sem óska eftir slíku. Fram kom að slíkt fyrirkomulag er að finna í gildandi lögum um Vatnajökulsþjóðgarð en þar sem enn hefði ekki verið sett atvinnustefna fyrir hann og mótuð skilyrði fyrir því að aðilar mættu stunda atvinnu innan þjóðgarðsins hefði ekki verið unnt að framfylgja þeirri takmörkun enn sem komið er. Jafnframt kemur fram að fyrirmyndin að þessu frumvarpi er sótt í lög um Vatnajökulsþjóðgarð. Næsti kafli er um mótun atvinnustefnu og markmiðið með frumvarpinu er að setja skilyrði um hvaða kröfur þurfi að uppfylla til að stunda viðkomandi atvinnustarfsemi. Hins vegar fer nú fram vinna á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins við mótun tillagna um sérleyfissamninga vegna nýtingar á landi í eigu ríkisins. Þegar þeirri vinnu lýkur er mikilvægt að nýta hana sem grundvöll frekari stefnumótunar um fyrirkomulag við úthlutun takmarkaðra gæða í þjóðgörðum, en sú vinna gæti leitt til frekari lagabreytinga. Meiri hlutinn áréttar að með þessu frumvarpi er verið að heimila Þingvallanefnd að setja skilyrði fyrir atvinnustarfsemi innan þjóðgarðsins og móta atvinnustefnu vegna reksturs þar. Skilyrðin geta verið breytileg eftir eðli starfseminnar. Fyrir nefndinni kom fram að eðlilegt væri að horfa til markmiða um sjálfbærni og skilyrða, svo sem um þekkingu á náttúru og menningarminjum þjóðgarðsins, þekkingu og færni í þeirri þjónustu sem á að veita, auk þess sem uppfylla þyrfti öryggis- og gæðakröfur. Þá væri líka mikilvægt að atvinnustefnan skapaði hvata til nýsköpunar. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að rökin fyrir því að lög um þjóðgarðinn á Þingvöllum gangi framar lögum um þjóðlendur séu þau að lítill hluti þjóðgarðsins sé innan þjóðlendna, en fyrir nefndinni kom fram að það væri enn fremur til einföldunar þannig að ekki þyrfti að leita leyfis sveitarstjórnar eins og gert er ráð fyrir í lögum um þjóðlendur, enda hafa sveitarstjórnir aðra aðkomu að málinu. Nefndin leggur til tvær breytingar á frumvarpinu. Annars vegar er um að ræða tillögu um að lögin öðlist ekki gildi fyrr en að ári liðnu, 1. júní 2020. Er það gert í ljósi reynslunnar úr Vatnajökulsþjóðgarði þar sem reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt er að hafa góðan tíma til undirbúnings. Hins vegar er lögð til orðalagsbreyting í setningu eða tilfærsla á orðum til að skýra það að enginn vafi leiki á því að Þingvallanefnd getur gert tillögu að reglugerð sem ráðherra síðan samþykki. Það varðar gjaldtöku fyrir leyfisveitingu og umsýslu við afgreiðslu á leyfum til þess að stunda atvinnurekstur í þjóðgarðinum. Meiri hlutinn í nefndinni leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessum tveimur breytingum. Undir nefndarálitið skrifa Helga Vala Helgadóttir formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason, Þorsteinn Sæmundsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Jón Steindór Valdimarsson skrifar undir álitið með fyrirvara.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna og fyrir að kynna þetta nefndarálit fyrir okkur hér. Ég verð að viðurkenna að ég hafði svo sem ekki sökkt mér mikið ofan í þetta mál en hef þó velt fyrir mér nokkrum atriðum. Mér heyrðist þingmaðurinn nefna að verið væri að horfa til Vatnajökulsþjóðgarðs varðandi gjaldtökuna. Þá er kveðið á um hana í sérstakri reglugerð sem sett er af yfirstjórn þjóðgarðsins. Það slær mig svolítið ef við erum með eina stjórn og reglugerð og leyfisveitingar og slíkt á Þingvöllum og aðra á Vatnajökli, kannski enn aðra á Snæfellsnesi og svo á fleiri stöðum eftir því sem þjóðgörðum fjölgar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það hafi verið rætt á einhverjum tímapunkti að setja hreinlega almennar reglur um leyfisveitingar í þessa átt, þ.e. varðandi atvinnustarfsemi innan þjóðgarða, varðandi gjaldtöku o.s.frv. Ég held einhvern veginn að betur færi á því að þetta væri almenns eðlis, að í raun giltu sömu reglur þó svo að færa megi rök fyrir því að svo sé með því að apa þetta eftir því sem fyrir er. Þá er ég ekki að segja að það sé endilega eitthvað slæmt að apa þetta eftir, ég er bara að segja að mögulega væri betra að hafa þetta almenna reglu sem næði yfir alla þá þjóðgarða sem við eigum og vonandi fjölgum við þeim að einhverju leyti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til að byrja með vil ég að það sé alveg skýrt að sú gjaldtaka sem hér um ræðir, sem ég kom inn á áðan, snýst um þjónustugjöld sem ætlað er að standa undir kostnaði við gerð samninga um veitingu leyfa, umsjón og eftirlit vegna hinna leyfisskyldu starfsemi. Það er ekki nein gjaldtaka umfram það. Þetta frumvarp er hins vegar liður í samræmingu. Það er skref í átt til meiri samræmingar í því að setja fram atvinnustefnu og í því að búa til samræmdar reglur um starfsemina. En svo er hér kafli sem ég hoppaði yfir í nefndarálitinu, en þar segir einmitt: „Meiri hlutinn tekur fram að í frumvarpi til laga um Þjóðgarðastofnun og þjóðgarða frá umhverfis- og auðlindaráðherra er lagt til að reglur fyrir alla þjóðgarða landsins verði samræmdar, þ.m.t. þjóðgarðinn á Þingvöllum. Frumvarpið er til meðferðar á Alþingi en ekki liggur fyrir hvort næst að afgreiða málið fyrir þinglok.“ Takist hins vegar að afgreiða það eða þegar það verður afgreitt verður komið á meiri samræmingu yfir alla þjóðgarða í landinu. En eins og staðan er núna er töluvert í land með að afgreiðslu þess frumvarps verði lokið og það lá fyrir hjá umhverfis- og samgöngunefnd, þeirri vinnslu þar, en þetta mál var aftur á móti unnið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Einhvern veginn slær það mann undarlega að vera að samþykkja mál eins og þetta á sama tíma og annað mál er til umfjöllunar. Þó svo að það kannski klárist ekki núna geri ég ráð fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir vilji halda því til streitu að klára það mál. Ef ég skildi þetta rétt þá er verið að fresta gildistökunni. Ég er að rifja þetta upp, mér fannst eins og fresta ætti gildistökunni, en ef svo er ekki þá er undarlegt að vera með tvenns konar mál í gangi í þinginu sem mögulega taka á því sama, þó svo að hitt tefjist að einhverju leyti. En ég dreg ekki úr mikilvægi þess að einhverjum böndum sé komið á skipulag og annað þarna. En sú spurning sem ég vil kasta fram hér að lokum er hvort þingmaðurinn kannist við það af einhverri umræðu að hugmyndir eða vætningar séu um það að einhver starfsemi verði klárlega bönnuð innan þjóðgarðsins, þ.e. hafa menn gert sér grein fyrir hvers konar starfsemi menn vilja þarna? Eða verður það bara nefndin sem mun gera það með stefnumótun sinni og slíkt að ákveða hvers konar starfsemi á heima innan þjóðgarðsins? Þá velta menn fyrir sér hvort það sé öruggt að sanngirni eða jafnræðis sé gætt. Nú kann að vera að menn sjái tækifæri í því að starfa innan þjóðgarðsins, borga tilskilin leyfi og það allt saman. Er þá líka einhver hámarksfjöldi á leyfum, t.d. varðandi greiðasölu eða slíkt? Ætla menn að leyfa gistingu, verður miðað við einhvern hámarksfjölda og slíkt, eða hve margar rútur megi fara um garðinn á ári og þess háttar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það að við skulum vera að fjalla um þetta mál og samhliða sé stærra mál hér til umfjöllunar endurspeglar bara áskoranir sem eru í þessum málaflokki akkúrat núna. Það er mikilvægt að vinna á mörgum stöðum. Það sem kallar kannski mest á að þetta frumvarp verði samþykkt núna, þó að gildistakan sé ekki fyrr en eftir ár, er einmitt þessi tími sem þarf til að móta atvinnustefnuna. Í 1. gr. segir: „Þingvallanefnd skal móta atvinnustefnu vegna reksturs innan þjóðgarðsins, þ.m.t. móta skilyrði fyrir því að aðilar megi stunda atvinnu innan þjóðgarðsins, m.a. með tilliti til verndarmarkmiða þjóðgarðsins, og samninga þar um.“ Í verndarmarkmiðunum er ýmislegt sett niður sem takmarkar kannski hvaða starfsemi er möguleg í þjóðgarðinum. Þarna er vatnasvið sem er viðkvæmt og nýtur verndar. Um þetta er Þingvallanefnd heimilt að setja reglugerð þar sem nánar er mælt fyrir um skilyrði fyrir rekstri, málsmeðferð og gerð samninga samkvæmt ákvæðum þessum þegar atvinnustefnan hefur verið sett niður og ráðherra skal staðfesta þá reglugerð. Varðandi kröfurnar þá geta þær verið á marga vegu. Í einhverjum tilfellum er þetta mjög einfalt. Þú þarft bara að staðfesta það að t.d. farartæki sem komið er með inn í þjóðgarðinn uppfylli öryggiskröfur, bæði varðandi öryggi farþega en eins varðandi áhættu fyrir umhverfið. Í öðrum tilfellum kunna kröfurnar að vera flóknari eins og um þekkingu leiðsögumanna eða annað slíkt.
Hæstv. forseti. Mál þetta ber augljóslega merki þess að flutningsmenn, sem mig grunar að séu í Þingvallanefnd, í það minnsta einhver, ég man ekki hvernig nefndin er samsett, en það breytir því ekki að augljóst er að flutningsmenn bera hag þjóðgarðsins á Þingvöllum og Þingvalla fyrir brjósti líkt og við gerum vonandi öll. Þetta er ein okkar helsta perla eða sú perla sem við erum hvað stoltust af. Það er fátt skemmtilegra en að fara á Þingvöll og sýna gestum og ferðamönnum sem heimsækja okkur, erlendum gestum, eða jafnvel að fara með Íslendinga, börn sem ekki hafa komið þar áður og fá þau til að anda aðeins að sér sögunni og reyna að upplifa það sem þar fór fram eða hefur farið fram árhundruðum saman. Þá er líka sú landfræðilega saga sem þarna er gríðarlega merkileg og ófáir erlendir gestir hafa upplifað það sem stórkostlegt ævintýri að geta í rauninni staðið á tveimur flekum sem móta þessa jörð okkar, Ameríkuflekanum og Evrasíuflekanum, og geta staðið á þeim báðum í einu og velt því fyrir sér hvernig jarðskorpan hreyfist, ég ætla ekki að segja dag frá degi, en auðvitað gerir hún það, en í það minnsta ár frá ári og hvernig sú þróun á sér stað. Þegar við ræðum um samning, breytingar eða frumvarp sem þetta veltir maður að sjálfsögðu fyrir sér hversu langt þarf að ganga til að ná utan um eða hafa einhvers konar reglu eða utanumhald um starfsemi innan náttúruperlna eða þjóðargersema okkar. Það er ekki sjálfsagt í rauninni að hvað sem er eða hvaða starfsemi sem er geti þrifist innan slíkra gersema. Á sama tíma verðum við að passa okkur á því að hafa leikreglurnar þannig að þær séu fyrirsjáanlegar og flestir sitji við sama borð. Ég velti því fyrir mér í fyrsta lagi hvort menn sjái fyrir sér að einhver takmörkun á tegundum leyfa, ef maður orðar það þannig, geti verið hámark tíu aðilar sem selja pylsur, eða hvernig sem menn horfa á þetta, eða bjóða upp á köfun eða túra með leiðsögn um þjóðgarðinn, eða hvort einhverjar hömlur séu á slíku. Það er ekki að sjá að það sé meiningin í frumvarpinu. En það er líka heldur ekkert sagt hvernig tekið verði á því sæki tíu aðilar um að reka sömu starfsemina og væntanlega er það eitthvað sem mun mótast í þeirri atvinnustefnu sem talað er um að eigi að eiga sér stað. En á sama tíma er ljóst að nefndinni eru gefnar býsna frjálsar hendur með það hvernig sú stefna muni líta út, í það minnsta eins og ég skil málið. Það er hins vegar eðlilegt, svo ég taki það fram, hæstv. forseti, að það sé einhvers konar reglusetning um starfsemi sem fer fram í þjóðgarðinum, ég ítreka það, þ.e. að því leyti að gætt sé að ákveðnum skilyrðum og gæðakröfum og þess háttar. Að öðru leyti má velta fyrir sér hvers vegna eigi að takmarka starfsemi ef hægt er að hafa hana atvinnuskapandi og ganga vel um perluna að sama skapi. Þingvellir eru staður sem ég hygg að ýmsir aðilar gætu hugsað sér að veita þjónustu innan og munu þá þurfa að sækja um leyfi þegar það verði fullmótað. Verði þetta frumvarp að lögum fer af stað ákveðin vinna og geta þá aðilar sem hafa hugsanlega áhuga á því fylgst með og komið vonandi hugmyndum á framfæri við þá sem móta munu þá stefnu og setja leikreglurnar. Eins og kom fram í andsvari mínu við hv. framsögumann nefndarálitsins veltir maður fyrir sér hvers vegna verið er að fara þessa leið með frumvarpið þegar ljóst er að ef frumvarp umhverfis- og auðlindaráðherra verður samþykkt, það gerist líklega ekki á þessu þingi, en verði það samþykkt t.d. á haustþingi, þá er þetta mál óþarft. Gildistökunni er frestað. Til hvers er þá verið að fara í þetta? Ekki nema menn séu á því að þetta sé eitthvert skref í átt til þess að mæta þeim væntingum sem eru í frumvarpi ráðherrans, en um leið gera menn sér kannski ekki væntingar um að það verði klárað í þeirri mynd sem það er. Nú er ég svolítið að geta í eyðurnar. Það er svolítið sérstakt að fara þessa leið, að ég tel, á sama tíma og frumvarp um Þjóðgarðastofnun er í meðförum þingsins. Persónulega finnst mér það í rauninni alveg fáránleg hugmynd, þessi hugmynd um Þjóðgarðastofnun, að búa til enn eina stofnunina, enn eitt stjórnsýsluapparatið í stjórnkerfi okkar. Ég held að öllum sé ljóst að þó svo að eitthvað byrji með einum eða tveimur starfsmönnum þá kallar það á fleira og það blæs út á endanum og stækkar. Ég held því að það sé ekki rétt að fara þá leið, jafnvel mætti hugsa sér að betur færi á því að innan einhvers ráðuneytisins sé hreinlega eflt það svið sem gæti séð um þjóðgarða eða að annarri stofnun sé falið það vald og það samræmt að núverandi starfsemi með einhverjum hætti. Nú er maður svolítið að velta vöngum yfir einhverju sem er í framtíðinni. En það er líka allt í lagi að gera það. Hér kom fram að það væri liður í samræmingu að fara þessa leið, samræmingu þá væntanlega milli þjóðgarða og er það í sjálfu sér ágætt að þeir aðilar sem vilja stunda hvers konar atvinnustarfsemi eða veita þjónustu innan þjóðgarðanna viti eða geti séð að ein regla gildir um það sama. Við getum alveg ímyndað okkur að einhver aðili vilji veita sömu þjónustu í tveimur eða fleiri þjóðgörðum, innan tveggja eða fleiri þjóðgarða, hann geti þá samræmt eða reynt að ná fram ákveðinni hagræðingu í þeirri starfsemi þó svo að þjóðgarðarnir séu hvor í sínum landshlutanum. En þetta ágæta mál er í sjálfu sér ekki að leysa neitt varðandi þessa umsýslu. Ég held að þetta sé góð stefna. Það er gott að ná utan um starfsemina og hafa einhverjar reglur og móta stefnu. Það er nauðsynlegt, ég tek undir það. Það sem mér finnst eiginlega áhugaverðast í þessu öllu saman er stefnumörkunin, að móta stefnu fyrir þjóðgarðinn, hvers konar starfsemi verður í uppbyggingu og slíkt sem við viljum sjá þar. Það er spurning hvort - ég er alls ekki að gera, tek það fram, lítið úr störfum nefndarmanna í Þingvallanefnd, alls ekki. Það má hins vegar velta fyrir sér hvort eðlilegt sé að vera með svona valdamiklar stofnanir, nefndir eða stjórnir yfir þjóðgörðunum, hvort betra sé að hafa meiri miðstýringu eða að færri komi að þessu. Ég er ekki að segja að það sé endilega rétt. Ég er bara að velta þessu upp. Við eigum að einbeita okkur að því að reyna að einfalda kerfið á Íslandi, fækka einingum, ekki fjölga þeim. Jú, samræma eins og hér er sagt, gera þetta allt augljósara. Það er ekki endilega rétt, held ég, að gera það með þessum hætti, þ.e. að setja reglur varðandi nákvæmlega þetta, en þó kann það að vera nauðsynlegt meðan ekkert annað er til eða í hendi. Það er mikilvægt, eins og kom fram í máli mínu í andsvari, að þegar farið verður að úthluta leyfum sé ljóst hvaða reglur gilda, ljóst hvort einhver takmörkun sé á þeirri starfsemi sem þar á að vera, því að um leið og við erum búin að takmarka hlutina, þegar við erum búin að segja að svona starfsemi verður en ekki önnur, svona mörg leyfi verða en ekki þetta mörg, þá værum við búin að búa til ákveðin takmörkuð verðmæti. Mikilvægt er að hafa í huga að öll lög og allar reglugerðir um slíkt þurfa að vera skýrar. Við höfum séð það annars staðar í stjórnkerfi okkar þar sem við erum með takmarkaða auðlind sem dæmi eða takmörkun á einhvers konar leyfum, að það sætir eðlilega sífelldri gagnrýni, sem er bara eðlilegt. Því má velta fyrir sér hvort einhver hætta sé á að menn fari þá leið sem hér er farin, að þetta muni leiða af sér eitthvað slíkt, það starf sem hér um ræðir. Frumvarpið snýr fyrst og fremst að atvinnutengdri starfsemi innan þjóðgarðsins, þ.e. að slíkt geti ekki átt sér stað nema með samningum við Þingvallanefnd. Ég hef ekki þekkingu á því, verð að viðurkenna það, hvaða fyrirkomulag gildir um það í dag, en það kemur kannski fram í umræðunum hvaða reglur gilda í dag um það hverjir geta stundað atvinnustarfsemi innan þjóðgarðsins og þá hvort það sé án alls, hvort því fylgi einhver kostnaður en engin leyfi eða hver breytingin er í raun og veru. Ég vona líka að Þingvallanefnd, fari hún í gerð atvinnustefnunnar - svolítið skrýtið að kalla það atvinnustefnu, ætti frekar að vera þjónustustefna eða eitthvað slíkt - þ.e. hvaða starfsemi á að vera þar innan þjóðgarðsins, geri það sem mest opinberlega, hafi það uppi á borðum, þ.e. taki við hugmyndum frá aðilum, við skulum segja að hún taki við hugmyndum frá hagsmunaaðilum, aðilum sem vilja veita þjónustu og hafa þekkingu á slíku, eða ef einhvers konar nýsköpunarhugmyndir væru uppi um það hvers konar þjónusta geti passað, átt við og fari fram innan þjóðgarðsins. Ég held líka að það sé gríðarlega mikilvægt og eitt af því, hvað sem verður um atvinnustefnuna og frumvarpið sem slíkt, að það sé mótað vandlega hvaða kröfur á að gera til fyrirtækja eða starfsemi innan þjóðgarðanna á Íslandi, að sjálfsögðu umhverfiskröfur varðandi hollustu, mengun og slíkt, að gætt sé að öllu slíku, einhvers konar vottun þess vegna og fyrirtækin uppfylli skýrar kröfur. Það skiptir miklu máli því að ef við ætlum að byggja upp þjóðgarðana sem perlur verðum við að vera fremst í flokki hvar sem er þegar kemur að öllu slíku. Það er ekki síður mikilvægt en að móta stefnu um það sem á að vera innan þjóðgarðsins. Einnig má aðeins velta fyrir sér hvort nefndin fái fullmikið vald. Sveitarfélög tengjast þessu náttúrlega með beinum eða óbeinum hætti. Nú hef ég ekki náð að kynna mér hvort umsögn hafi komið frá þeim aðilum. En í nefndarálitinu kemur fram að þetta sé hugsað til einföldunar að horft sé til laga um þjóðlendur, þ.e. að ekki þurfi að sækja til sveitarfélaganna þegar verið er að tala um að nýta land og réttindi innan þjóðgarðsins, heldur verði það alfarið undir stjórn Þingvallanefndar. Fróðlegt væri að vita hver viðbrögð sveitarstjórnarmanna hafa verið við þessu. Það kann að vera að þetta sé allt gert í góðri sátt og ber því þá að sjálfsögðu að fagna. Það er til bóta, myndi ég segja, í málinu ef svo er. Það er að mörgu að hyggja þegar nefnd, ráð eða einhverjir aðilar fá þau völd sem hér er lagt til. Verði málið að lögum tekur við vinna við að móta atvinnustefnu. Við tekur að nefndin þarf sjálfsagt að setja sér einhvers konar vinnureglur varðandi mótun atvinnustefnu og það sem fram undan er. Fara þarf í gegnum það hvernig gjaldtakan á að vera, fyrir hvað er greitt, hvað er innifalið í gjaldtökunni. Hversu hátt á gjaldið að vera? Hver er umsýslan í raun og veru sem það gjald á að standa undir? Þetta má ekki vera einhvers konar fjáröflunarleið. Það þarf að vera skýrt. Ef það kemur ekki skýrt fram hér þarf það að sjálfsögðu að skýrast þegar reglugerð nefndarinnar verður að veruleika, verði hún að veruleika. En að því sögðu er líka forvitnilegt, hæstv. forseti, að komast að því hvaða reglur gilda í dag um það sem hér er verið að breyta, þ.e. um atvinnustarfsemina, um umsýsluna, hvert menn sækja leyfi sem vilja stofna fyrirtæki, vilja bjóða upp á þjónustu. Væntanlega hefur þjóðgarðsvörður eitthvað um það að segja og möguleg alfarið. Það er tiltölulega einföld stjórnsýsla ef það er, menn geta haft skoðun á því hvort hún sé rétt. Ég er ekki að segja að það sé eitthvað rangt við það, alls ekki. Ég hefði haldið að mjög freistandi væri að hafa þetta mjög einfalt, ef hægt væri, en þá að nefndin hafi, eins og hún hefur, yfirumsjón með þjóðgarðinum. Virðulegur forseti. Ég held að það sé margt áhugavert í þessu máli og geti verið til bóta. Maður furðar sig svolítið á tímasetningunni vegna frumvarps ráðherra, sem er líklega í umhverfis- og samgöngunefnd, og líka því að gildistakan sé færð aftur og sé í rauninni ekki fyrr en í júní 2020. Það væri fróðlegt að vita skýringuna á því. Ég geri mér grein fyrir að einhvern tíma tekur að móta reglugerðina varðandi leyfisgjöldin og móta atvinnustefna. En ég hefði haldið að þetta væri vel rúmur tími, eitt ár, í ljósi þess að við erum með stórt mál í þinginu sem snertir innflutning á ófrosnu kjöti þar sem boðaðar eru fjölmargar svokallaðar mótvægisaðgerðir, 15 eða 17 aðgerðir, og það eru þrír, fjórir mánuðir í að lögin eiga að taka gildi. Það yrði í rauninni stórkostlegt afrek nái eitthvað af þeim fram að ganga áður en gildistakan mun eiga sér stað í því máli. Virðulegur forseti. Þjóðgarðarnir eru okkur gríðarlega mikilvægir. Þetta eru perlur. Þetta eru gersemar sem við þurfum að huga vel að og ganga vel um. Við þurfum að passa að farið sé eftir ýtrustu kröfum og reglum, að sjálfsögðu. Á sama tíma megum við ekki vera með reglur sem eru letjandi fyrir fólk, hvort sem það er að veita þjónustu eða hreinlega að sækja heim þessar perlur okkar, því að það er aldrei ásættanlegt að náttúran sé einhver leikvöllur eða svæði fyrir fáa. Þetta þarf að vera þannig að Íslendingar allir, eða sem flestir og helst gestir okkar, geti með góðu móti sótt þá heim, fengið þar góða þjónustu á sanngjörnu verði þannig að þeir vilji koma aftur og aftur til að njóta þessara frábæru staða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir ræðuna og þá miklu yfirferð sem fólst í hans máli. Hann vék að þætti sem virðist vera athyglisverður, í mínum huga a.m.k., en það er aðgerðaáætlun og tímasetningar og mikilvægi þess. Þar á meðal nefndi hv. þingmaður ártalið 2020. Það er ekki langt í það. Það væri mjög áhugavert ef hv. þingmaður gæti reifað nánar sín sjónarmið í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt að staðið sé tryggilega að öllum undirbúningi ákvarðana og framkvæmda á þeirri stefnu sem er mótuð í frumvarpinu og sem lýtur að atvinnustefnu á þessu þýðingarmikla svæði, helgireit Íslendinga. Þess vegna tel ég að það sé mikilvægt, vegna þess að hann vék að þessu sérstaklega í sinni ræðu, að hann myndi fjalla eilítið nánar um það hver hans sjónarmið eru í þessu og hvað í málinu það er sem gefur sérstakt tilefni til athugasemda um þessa þætti málsins.
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er frumvarp frá umhverfis- og auðlindaráðherra um Þjóðgarðastofnun í umhverfis- og samgöngunefnd. Það kom fram í andsvari fyrr í upphafi þessarar umræðu að gert er ráð fyrir að verði þessi stofnun að veruleika þá taki hún í rauninni yfir þá starfsemi sem hér er. Í ljósi þess að lögin eiga ekki að taka gildi fyrr en 2020, verði frumvarpið samþykkt, veltir maður fyrir sér hvort það séu engar væntingar um að þessi svokallaða Þjóðgarðastofnun verði að veruleika, sem ég held reyndar að sé óþarfastofnun. Hins vegar spyr hv. þingmaður út í atvinnustefnu. Mér finnst eins og þetta eigi frekar að heita þjónustustefna eða eitthvað slíkt, alla vega held ég að atvinnustefna sé eitthvað annað, menn tala t.d. gjarnan um atvinnustefnu sveitarfélaga o.s.frv. Ef menn ætla að taka sér heilt ár í að móta þessa atvinnustefnu, semja reglugerð um gjaldtöku, þá er það býsna rúmur tími og vonandi gefst flestum tækifæri til að koma að þeirri vinnu. En ég vakti athygli á þessu í ljósi þess að það á að samþykkja lög um innflutning á fersku kjöti frá Evrópusambandinu, taka stóra áhættu með íslenskan búfénað og heilsu manna. Mótvægisaðgerðir eru nefndar tengt við það í 15 eða 17 liðum. En það er engin tímasett áætlun varðandi þær mótvægisaðgerðir. Þær eru ekki fjármagnaðar eða neitt slíkt. En hér virðist vera tímasett áætlun. Það á að taka eitt ár að ganga frá þessu. Því spyr maður sig hvort ekki sé hægt að gera það á styttri tíma í ljósi þess sem áður hefur sagt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ekki síst þær áhugaverðu athugasemdir sem hann hafði fram að færa og kannski þá lærdóma sem hægt er að draga af því stóra máli sem liggur fyrir Alþingi og snýr að dýrasjúkdómum eins og það heitir, en er auðvitað í tengslum við innflutning á hráu kjöti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að þar er núna gert ráð fyrir einum 17 tölusettum aðgerðum. Þegar málið kom fyrst fram var lagt upp með líklega einar 12, þeim hefur fjölgað í meðförum Alþingis á þessu máli. En það sem hv. þingmaður segir undirstrikar mikilvægi þess að í málum af þessu tagi séu aðgerðir tímasettar og fjármagnaðar. Reyndar er það þannig, án þess að ég ætli að gera frekar að umræðuefni málið sem lýtur að hráa kjötinu, að það sýnist skorta alvarlega á hvort tveggja, tímasetningu og að fjármögnun sé að fullu tryggð. Reyndar er það svo að þeir sem hafa um þessi mál fjallað, til að mynda gestir á vettvangi hv. atvinnuveganefndar, hafa lagt mikla áherslu á þessa tvo þætti. Í frumvarpinu er fjallað um að ákvæði laga um þjóðgarðinn á Þingvöllum gangi framar ákvæðum laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Það þurfi þess vegna ekki að fá leyfi sveitarstjórna vegna nýtingar lands og landsréttinda innan þjóðgarðsins, heldur er fullnægjandi að fá til þess leyfi Þingvallanefndar. Ég ætla að leyfa mér að lýsa því að þetta ákvæði sýnist vera til [[Forseti hringir.]]bóta, en ég hefði mikinn áhuga á að vita afstöðu hv. þingmanns til þessa atriðis.
Hæstv. forseti. Já, það má segja að það er alveg sama hvaða mál við fjöllum um, ef við erum með 15, 17, 20 loforð eða hvað þau eru mörg um einhverjar aðgerðir, ef þær eru ekki tímasettar og enn síður fjármagnaðar þá eru það bara orð á blaði, þá er það ekkert annað í sjálfu sér. Þess vegna er mikilvægt að skýra það mál. Varðandi það sem við ræðum hér, um atvinnustefnu og gjaldtöku í þjóðgarðinum á Þingvöllum, þá væri fróðlegt að vita hver afstaða sveitarstjórnarmanna hefur verið til þessa máls. Það er spurning. Ég vona í það minnsta að það sé ekki verið að fara gegn vilja þeirra aðila. Það er mjög mikilvægt að gott samstarf sé við sveitarfélögin. Hitt er annað að í sjálfu sér er málið að sjálfsögðu ekki mjög flókið. Þetta er um atvinnustefnu og þetta er um gjöld sem á að greiða. En það verður fyrst flókið þegar þarf að fara að ákveða hvaða atvinnustarfsemi á að leyfa innan þjóðgarðsins og hvaða ekki. Í hversu miklu magni á hún að vera, þ.e. hversu mikill fjöldi leyfa á að vera til reiðu? Hvernig á gjaldtakan að vera? Hversu há? Borga allir jafnt og er tryggt að leyfisgjöldin séu eingöngu fyrir þeim kostnaði sem hlýst af umsýslu þeirra o.s.frv.? Þetta á að taka ár. Fínt, maður treystir því þá að verði málið að lögum verði vandað mjög til verka. Ég treysti að sjálfsögðu nefndinni fullkomlega til þess. En það er mikilvægt að þetta sé mjög ljóst og uppi á yfirborðinu. Helst hefði ég viljað sjá almennar reglur fyrir þjóðgarðana á Íslandi.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi, enda standa að frumvarpinu allir nefndarmenn í Þingvallanefnd. Þetta frumvarp - ég fer nánar í einstök atriði þess á eftir - kemur til vegna stórkostlegrar aukningar ferðamanna á Þingvöllum og eðlilegs áhuga aðila í ferðaþjónustu á að reka ýmiss konar starfsemi í tengslum við komu ferðamanna inn á svæðið. Nærtækast er að nefna köfun í Silfru. Aukning ferðamanna á Þingvöllum hefur verið gífurlega mikil. Maður man þá tíð hér áður fyrr að unnt var að fara á Þingvelli, njóta þar einveru í skjóli fallegra lauta í hrauninu. Maður gat fundið tjaldsvæði einhvers staðar úti í hrauni án þess að vera innan um mikið af fólki. En í dag er þetta þannig að yfir hádaginn í góðu veðri og jafnvel á veturna eru þarna hundruð eða jafnvel þúsundir af ferðamönnum í hvert skipti að njóta þeirrar einstöku náttúrufegurðar sem þarna er að finna. Mikilvægi Þingvalla er mjög mikið í hugum og hjörtum flestra Íslendinga, enda er þarna hægt að finna söguna. Þarna hafa orðið stærstu stundir íslenskrar sögu. Þarna er upphaf löggjafarsamkundunnar sem við núna störfum á hér á Alþingi. Þarna voru kveðnir upp dómar og þeim framfylgt. Þarna er náttúran í öllu sínu veldi, hraun og mosar, runnar og gróður, gjár og hellar, vatn. Þarna er hægt að sjá eldvirknina í sinni tærustu mynd og hvernig hún hefur mótað landið. Þarna er hægt að sjá jarðsig og gróður, þennan gamla, góða íslenska gróður. Þingvellir eru vagga þjóðarinnar. Þetta er perla Íslands og snertir alla Íslendinga hvernig með hana er farið. Þetta frumvarp boðar kannski ekki stórtækar breytingar - en þó. Því er ætlað að ná utan um starfsemi á Þingvöllum og setja undir Þingvallanefnd, þ.e. að þarna geti enginn rekið atvinnutengda starfsemi án samnings um slíka starfsemi við Þingvallanefnd. Það er í stuttu máli efni þessa frumvarps. Afskaplega eðlilegt er vegna sögu staðarins og mikilvægis hans fyrir fullveldi og lýðveldi og lýðveldishugsun allra Íslendinga að þarna sé haldið vel utan um og staðurinn sé verndaður eins og unnt er. Það er einmitt þess vegna sem við erum með sérstaka nefnd, Þingvallanefnd, sem hefur yfirumsjón með þessum helgistað allra Íslendinga. Upphaf staðarins sem sögustaðar fyrir Íslendinga var auðvitað stofnun Alþingis sem átti sér stað á Þingvöllum árið 930. Áður en það gerðist komu upp hugmyndir um að stofna allsherjarþing fyrir Ísland og fyrirmyndin var sótt til Noregs. Þangað var sendur erindreki á vegum þeirra sem mest kvað að hér á Íslandi, goðanna. Maður að nafni Úlfljótur var sendur til Noregs og kynnti sér málin og lögin í Gulaþingi í Noregi. Kom svo til baka eftir að hafa lært þau, eins og sagan segir, utan að og fljótlega eftir það, sumarið 930, var Alþingi stofnað, allsherjarþing fyrir Ísland, með þátttöku allra helstu höfðingjanna. Menn völdu sér þennan stað, herra forseti, Bláskóga, sem nú heita Þingvellir. Þar er að finna upphaf þjóðríkis á Íslandi. Og af hverju var þessi staður valinn? Sumir segja að það hafi verið vegna áhrifa þeirra höfðingja sem frá Ingólfi Arnarsyni voru komnir og bjuggu ekki langt frá, hinum megin við heiðina, og voru þá þegar búnir að stofna sitt héraðsþing, Kjalarnesþing, og fannst náttúrlega hentugt að hafa allsherjarþingið í nálægð við sig, en einnig vegna þess að allar leiðir lágu þarna um, frá Suðurlandi, Austurlandi, yfir Kjöl af Norðurlandi og frá Vesturlandi og Vestfjörðum suður yfir heiðar á Þingvöll. Má til sanns vegar færa að það hafi verið vel til fundið að hafa staðinn þarna og varla hægt að finna betri stað ef menn vilja stofna slíkt þing. Staðurinn átti sér langa sögu í tengslum við Alþingi því Alþingi var starfrækt þarna allar götur til ársins 1800 þegar það var lagt niður um stundarsakir. En margir aðrir merkir atburðir gerðust á Þingvöllum, ekki bara stofnun allsherjarþings heldur fór þar stuttu síðar, mannsaldri síðar, kristnitakan fram árið 1000. Sagan segir að hraun hafði runnið á Hellisheiði einmitt í þann mund þegar Alþingi átti að halda þetta sumar. Hraunið mun hafa runnið niður þar sem Þrengslavegurinn kemur núna, niður af heiðinni ofan í Ölfusið, í brekkunni þar, og stefnt á bæ eins kristins höfðingja. Þegar menn riðu til þings og sáu eldvirknina og hraunið renna töldu heiðnir menn að þetta væri nú óbrigðult merki um hvað goðin og guðirnir hefðu reiðst fyrirætlunum hinna kristnu, að kristna Íslendinga. Áður hafði Ólafur Tryggvason konungur sent hingað sína erindreka í tilraunum erlendra aðila til að skipta sér af innanríkismálum hér innan lands. Hann sendi hingað Þangbrand prest. Árangur af hans för varð ekki mjög mikill, en þó, hann kristnaði einhverja en þurfti að hverfa á braut. Ég var komin þar við sögu að heiðnir menn töldu eldsumbrot á Hellisheiðinni vera óræk merki þess að guðirnir reiddust fyrirætlunum hinna kristnu ákaflega mikið. Þá hafi Snorri Þorgrímsson á Helgafelli sagt á Þingvöllum: „Um hvað reiddust goðin, þá er hér brann hraunið er nú stöndum vér á?“ Þetta þótti sýna mikla skynsemi. Hvaða stóratburðir gætu það nú verið sem guðirnir hefðu reiðst þegar allt Þingvallahraun rann þar einhvern tímann í fyrndinni? Þorgeir goði Þorkelsson, leiðsögumaður, var í málsvari fyrir heiðingja og tilnefndu kristnir Hall Þorsteinsson á Þvottá, Síðu-Hall, sem sinn málsvara. Hallur samdi við Þorgeir Ljósvetningagoða um að hann skyldi segja upp lög sem allir gætu fellt sig við. Hann skyldi sem sagt komast að niðurstöðu í þessu máli. Vel að merkja var Þorgeir málsvari fyrir heiðingjana svokölluðu, þ.e. ásatrúarmenn. Og allir þekkja söguna af því þegar Þorgeir kom í búðir, lagðist niður, breiddi feld sinn yfir sig og hvíldi þar allan þann dag og nóttina á eftir og kvað ekki orð. Morguninn eftir settist Þorgeir upp og bauð mönnum að ganga til Lögbergs og þar hóf hann upp raust sína og kvað: „En nú þykir mér það ráð, að vér látum og eigi þá ráða, er mest vilja í gegn gangast, og miðlum svo mál á milli þeirra, að hvorirtveggju hafi nokkuð síns máls, og höfum allir ein lög og einn sið. Það mun verða satt, er vér slítum í sundur lögin, að vér munum slíta og friðinn.“ Þorgeir kvað þar lög að menn skyldu taka kristni en áfram yrði leyft að blóta leynilega, bera út börn og éta hrossakjöt, sem mér finnst nú vera frumskilyrði að mega snæða enn þann dag í dag. Ef við höldum áfram þar sem frá var horfið eiga Þingvellir sér djúpar rætur í sögu Íslendinga eins og ég hef lítillega farið yfir. En í gegnum aldirnar hafa menn hist þarna og þetta hefur verið staður sameiningar, eins og sagan um kristnitökuna virkilega ber með sér. Skynsömustu menn fundu leið út úr þeim vandræðum sem menn horfðust í augu við þar sem þjóðin skiptist raunverulega í tvær fylkingar, hina heiðnu og hina kristnu. Þess vegna ber að umgangast þjóðgarðinn og helgireitinn Lögberg og svæðið þar í kring af fyllstu varúð og aðgát og stíga varlega til jarðar. Þetta frumvarp gengur út á að óheimilt sé að reka atvinnutengda starfsemi í þjóðgarðinum án samnings við Þingvallanefnd. Í þessum samningi munu vera sett þau skilyrði sem setja þarf starfseminni. Auðvitað er þar efst á blaði ef menn eiga að fá slíka samninga, eins og t.d. um köfun, að þeir hugi að öryggi fyrst og fremst. Það séu gerðir samningar við þá sem hafa reynslu og þekkingu og ganga um af þeirri virðingu og þekkingu sem nauðsynleg er á þessum stað. Slíkir samningar yrðu skilyrtir að því leytinu að tekið yrði fullt tillit til verndarmarkmiða um þjóðgarðinn. Einnig er í frumvarpinu ákvæði um að Þingvallanefnd geti tekið gjöld vegna þessara samninga. Í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar kemur einmitt fram athugasemd við að það skorti skýrleika varðandi gjaldtökuheimildina í frumvarpinu, en að það gangi út á að gjaldið skuli standa undir kostnaði við veitingu leyfisins, umsjón og eftirlit við gerð samninga og umsýslu af hálfu þjóðgarðsyfirvalda. Gjaldið verði hóflegt með tilliti til þessa. Fyrir utan þessa samninga er einnig í frumvarpinu ákvæði um að Þingvallanefnd skuli móta atvinnustefnu fyrir þjóðgarðinn, þ.e. hvers lags atvinnustarfsemi yrði heimil innan þjóðgarðsins. Það er hægt að ímynda sér að aðilar vilji reka þarna alls kyns sölustarfsemi, gönguferðir og kynnisferðir og skoðunarferðir ýmsar, bátsferðir, svo ég nefni eitthvað sem kemur upp í hugann, auk þeirrar köfunar sem þarna hefur verið stunduð af miklum og síauknum krafti undanfarin ár. Það má nefna að köfunin hefur aukist mjög mikið síðustu ár. Þingvallanefnd lét rannsaka þetta núna fyrir nokkrum mánuðum og niðurstaða fagaðila um álag á Silfru var að köfunarstarfsemin væri ekki komin upp að þeim mörkum sem má kalla þolmörk en þó væri ekki langt í það. Þannig að það er mjög mikilvægt að Þingvallanefnd móti þessa stefnu, þ.e. hvers lags atvinnustarfsemi og í hve miklum mæli og hvar og hvernig hún skuli stunduð og hvaða skilyrði skulu sett fyrir slíkri starfsemi. Í frumvarpinu er einnig að finna heimild fyrir Þingvallanefnd til að setja um atvinnustefnuna reglugerð þar sem er mælt nánar fyrir um skilyrði fyrir rekstri, málsmeðferð og gerð samninga samkvæmt ákvæðinu. Í lok greinarinnar er ákvæði um að þetta ákvæði gangi framar ákvæðum laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afréttar. Hvað þýðir það, að þetta gangi framar? Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að rökin fyrir því séu að svo lítill hluti þjóðgarðsins sé innan þjóðlendu og það sé fremur til einföldunar að ekki þurfi að leita leyfis sveitarstjórna eins og áskilið er í lögum um þjóðlendur og Þingvallanefndar til að nýta land og landsréttindi innan þjóðgarðsins heldur verði það alfarið undir stjórn Þingvallanefndar. Það hefur verið deilt örlítið á starfsemina að því leytinu til að það sé ekki aðkoma sveitarstjórna að Þingvallanefnd. Ég get upplýst um mína skoðun á því. Ég tel að í framtíðinni sé æskilegt að í Þingvallanefnd verði aðili frá sveitarstjórn, þ.e. í þessu tilviki Bláskógabyggð sem á landið á Þingvöllum. Þeir eigi aðila í nefndinni. Ég tel það til framfara og æskilegt fyrir samvinnu og samstarf á svæðinu, Það má líka ræða hversu miklum fjölda ferðamanna eigi yfirleitt að beina á ferðamannastaði eins og Þingvelli. Hvað þolir staðurinn mikið af ferðamönnum? Hvert á að beina þeim? Í dag er þetta þannig að ferðamenn ganga helstu leiðir sem eru ágætlega lagðar stígum. Það er sífellt verið að vinna að því að auka við þá og þjónustuaukningin hefur verið mikil. En það má hugsa sér að ef ferðamannastraumurinn eykst mikið frá því sem nú er taki menn að spyrja: Hversu mikið á að heimila af ferðamönnum á viðkvæmum svæðum eins og Þingvellir sannarlega eru?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir hans ræðu sem spannaði vítt svið eins og vænta mátti. Þingmaðurinn er náttúrlega nefndarmaður í Þingvallanefnd og þingmaður Suðurkjördæmis. Það er kannski eitt atriði sem ég vildi gjarnan inna hv. þingmann nánar eftir. Hann vék í sinni ræðu að 2. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um að heimilt verði að taka gjöld, eins og það er orðað, vegna samninga um atvinnustarfsemi og þarna segir, með leyfi forseta: „Sem skulu standa undir kostnaði við veitingu leyfa, umsjón og eftirlit vegna hinnar leyfisskyldu starfsemi.“ Ég vildi kannski inna hv. þingmann eftir því hvaða hugmyndir eru uppi um umfang þessarar gjaldtöku. Og svo kannski líka í víðara samhengi: Hvaða viðhorf eru uppi á vettvangi Þingvallanefndar til atvinnustarfsemi á þessu svæði? Nú fór hv. þingmaður mjög vel yfir það hvað Þingvellir eru þjóðinni kærir sem helgistaður hennar og sögustaður og náttúrlega þvílíkt náttúruundur sem þeir eru. Þannig að það er mjög viðkvæmt hvaða atvinnustarfsemi þarna er leyfð, sem hér eftir verður einungis gert á grundvelli samninga við Þingvallanefnd. En almennt um þau viðhorf sem eru uppi í þessum efnum og hvort gjaldtaka ætti frekar að vera hvetjandi eða letjandi til þess að slík starfsemi fari fram á þessu svæði?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni kærlega fyrir spurningarnar. Hvaða atvinnustarfsemi yrði leyfð? Það yrði að mínu viti alltaf að ákveða í nánum tengslum við markmiðið sem er að vernda þennan stað, vernda Þingvelli En fyrst hann nefnir starfsemi gleymdi ég því nú í minni ræðu að benda á að fyrsta stórframkvæmd Íslandssögunnar var einmitt á Þingvöllum. Ef menn skyldu ekki átta sig á því var fyrsta stórframkvæmd á Íslandi sú þegar landnámsmenn í upphafi stífluðu Öxará og veittu henni í annan farveg þannig að hún rann eins og hún rennur í dag, niður í gjána á þeim stað sem Öxarárfoss er í dag. Þannig að menn hafa nú breytt náttúrunni á Þingvöllum. Þó að langt sé um liðið gleymist það seint. En letjandi eða hvetjandi gjaldtaka? Já, ég held einmitt að hv. þingmaður eigi kollgátuna í þessu efni. Ef talið er að álagið sé of mikið, eins og með köfuninni, held ég að það sé hægt að nota slíka gjaldtöku einmitt til að letja, verðleggja þetta þannig að straumnum og ásókninni verði stýrt, einmitt með því móti að hækka gjaldið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég veiti því sérstaka athygli að hann útilokar ekki þann möguleika að gjaldtöku sé beitt til að ná fram þeim markmiðum sem er lýst í frumvarpinu, þeim verndarmarkmiðum þjóðgarðsins sem þar er fjallað um. Ég vil þess vegna kannski inna þingmanninn hv. heldur nánar eftir því hvaða viðhorf eru almennt uppi um það hversu fýsandi til að mynda nefnd á borð við Þingvallanefnd er um að það verði umtalsverð aukning á atvinnustarfsemi á svæðinu miðað við það sem nú er. Ég ætla leyfa mér að nota þann örstutta tíma sem ég hef til þess að nefna í framhaldi af ræðu hv. þingmanns sem nefndi kristnitökuna, sem oftast er sögð hafa verið árið 1000. En það er ekki úr vegi, herra forseti, að nefna hér doktorsritgerð Ólafíu Einarsdóttur, ritgerð sem hún varði við Uppsalaháskóla á fyrri hluta sjöunda áratugar liðinnar aldar, þar sem hún beitti aðferðum tímatalsfræða í miðaldafræðum til að renna stoðum undir þá kenningu sína að kristnitakan hafi farið fram árið 999 en ekki árið 1000 eins og oftast er sagt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni enn og aftur fyrir góðar spurningar. Það hefði svo sannarlega komið mér verulega á óvart ef hv. þingmaður hefði ekki tekið þeirri áskorun minni sem fólst í ræðunni þar sem ég fór yfir sögu Þingvalla og nefndi kristnitökuna, upphaf allsherjarþings og færslu Öxarár. Það kom mér alls ekki á óvart að hann skyldi nefna einmitt það sem hann nefndi, að kristintakan hafi farið fram hugsanlega árinu áður, þ.e. árið 999 en ekki árið 1000. Ég geri ekki athugasemdir við það, alls ekki. En ég nefndi árið 1000 því að það er svona meira bara í hugum fólks, held ég. Varðandi það að stýra ágangi og álagi á einstaka staði innan Þingvalla er gjaldtaka auðvitað einn möguleikinn. Ég held að í Þingvallanefnd vilji menn fyrst og fremst fara varlega. Þess vegna var farið í ítarlega greiningu á því hver áhrifin væru á Silfru við núverandi álag sem er ansi mikið. Ég man ekki tölur í því sambandi, en það ansi mikið og fer vaxandi. Það var gert í þeim tilgangi að við myndum alls ekki stíga of langt í þeim efnum og vildum fara eins varlega og hægt væri og láta náttúruna og Þingvelli, vatnasviðið, gróðurinn og söguna njóta vafans. Við vorum ansi fegnir þegar við fengum niðurstöðuna um að álagið væri ekki komið að þolmörkum. En það var nánast, það er ekki langt í það. Það er auðvitað kominn tími til að huga að þessum málum.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns fagna þessu frumvarpi sem er um breytingu á lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum, nr. 47/2004, með síðari breytingum og fjallar einkanlega um samning við þjónustuaðila eins og það heitir. Um meginefni frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Óheimilt er að reka atvinnutengda starfsemi í þjóðgarðinum án samnings um slíka starfsemi við Þingvallanefnd. Í slíkum samningum skal setja þau skilyrði fyrir starfseminni sem talin er þörf á, m.a. vegna verndarmarkmiða þjóðgarðsins.“ Og þarna eru þau sérstaklega dregin fram í væntanlegum lagatexta. Síðan, herra forseti, er lögð sú skylda á Þingvallanefnd að móta atvinnustefnu vegna reksturs innan þjóðgarðsins og Þingvallanefnd er m.a. ætlað að móta skilyrði fyrir því að aðilar megi stunda atvinnu innan þjóðgarðsins, m.a. með tilliti til verndarmarkmiða þjóðgarðsins, sem þarna eru nefnd öðru sinni, og samninga þar um. Síðan er heimildarákvæði þar sem segir, með leyfi forseta: „Þingvallanefnd er heimilt að setja reglugerð þar sem mælt er nánar fyrir um skilyrði fyrir rekstri, málsmeðferð og gerð samninga samkvæmt ákvæði þessu sem ráðherra staðfestir.“ Þá er mikilvægt ákvæði þar sem segir, með leyfi forseta: „Ákvæði þetta gengur framar ákvæðum laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta.“ Í annan stað er í frumvarpinu fjallað um heimild til að taka gjöld vegna samninga eins og hér hefur verið lýst og er tekið fram að þau gjöld skuli standa undir kostnaði við veitingu leyfa, umsjón og eftirlit vegna hinnar leyfisskyldu starfsemi. Þarna er fjallað um ýmis verkefni sem munu fara fram í tengslum við þá leyfisskyldu atvinnustarfsemi sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Það er rétt að árétta að þarna er fjallað um veitingu leyfa, umsjón og eftirlit. Herra forseti. Í greinargerð er rakið að gildandi lög um þjóðgarðinn á Þingvöllum, nr. 47/2004, tóku gildi 1. júní það ár og síðan eru raktar breytingar sem gerðar hafa verið á lögunum. Það er t.d. athyglisvert að í 3. gr. laganna er mælt fyrir um markmið með friðun landsvæðis innan staðarmarka þjóðgarðsins, en þar kemur fram að land þjóðgarðsins skuli vera friðað í því skyni, með leyfi forseta: „… að varðveita ásýnd þess sem helgistaðar þjóðarinnar og til að viðhalda eins og kostur er hinu upprunalega náttúrufari.“ Þetta eru auðvitað afar mikilvæg markmið sem ég ætla að flestir geti tekið undir. Það er öllum ljóst og alkunna að ferðamönnum hefur fjölgað mjög á Þingvöllum á undanförnum árum. Það er sama hvenær ársins þangað er komið, jafnan eru þar ferðamenn í allstórum hópum, misstórum auðvitað eftir því á hvaða árstíma er komið, en óhætt er að segja, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að þjóðgarðurinn sé einn fjölsóttasti ferðamannastaður landsins. En fjölgun ferðamanna hefur ýmislegt í för með sér eins og gefur að skilja. Eins og kemur fram í greinargerð hefur færst í aukana að gestir þjóðgarðsins, ferðamenn, sæki í að njóta afþreyingar innan þjóðgarðsins. Þarna er eðlilegt að staldrað sé við. Þingvellir eru helgistaður íslensku þjóðarinnar þannig að afþreying á þessum stað hlýtur að taka mið af þeirri staðreynd. Tekið er fram í greinargerðinni að til þess að geta fullnægt verndarmarkmiðum þjóðgarðsins þyki flutningsmönnum, sem eru hv. nefndarmenn í Þingvallanefnd, nauðsynlegt að mæla fyrir um að atvinnustarfsemi geti einvörðungu farið fram innan þjóðgarðsins á Þingvöllum á grundvelli samnings við Þingvallanefnd. Þarna er með öðrum orðum verið að taka þessi mál, e.t.v. mætti orða það svo, fastari tökum en til þessa hefur verið gert. Og til nánari skýringar er þess getið að með þessum hætti geti þjóðgarðsyfirvöld - þá er væntanlega átt við Þingvallanefnd og eftir atvikum þjóðgarðsvörð - stuðlað að því að atvinnurekstur innan þjóðgarðsins sé á hverjum tíma samrýmanlegur verndarmarkmiðum hans. Ég vil leyfa mér að nota þetta tækifæri, herra forseti, og undirstrika mikilvægi þessa atriðis, að þess sé ætíð gætt til hins ýtrasta að sú starfsemi sem þarna fer fram sé á hverjum tíma samrýmanleg þeim verndarmarkmiðum sem kveðið er á um í lögum og sem ég hygg að öllum beri saman um að séu nauðsynleg. Herra forseti. Í greinargerð segir nánar um þau atriði sem ég hef gert hér að umtalsefni: „Með hliðsjón af verndarmarkmiðum þjóðgarðsins kann að vera nauðsynlegt að setja rekstraraðilum skilyrði og mögulega takmarka þann fjölda aðila sem fær að nýta gæðin hverju sinni þar sem svæðið ber ekki ótakmarkaðan fjölda ferðamanna og átroðningur rýrir verndargildi svæðisins.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Almenn sjónarmið sem gilda við úthlutun takmarkaðra gæða koma þar til skoðunar, svo sem um opinbera auglýsingu þannig að áhugasömum aðilum sé kunnugt um að úthlutun standi fyrir dyrum. Þá verða að liggja fyrir þau sjónarmið sem hafa vægi við ákvörðunartöku um úthlutun, m.a. með tilliti til verndarmarkmiða þjóðgarðsins, og gæta þarf þess að ákvörðun sé tekin á málefnalegum grundvelli.“ Eins og áður segir er gert er ráð fyrir því að Þingvallanefnd fái heimild til að setja reglugerð þar sem gerð verði nánari grein fyrir málsmeðferð. Það eru fleiri atriði sem eru rakin í greinargerðinni sem er mikilvægt að gætt sé að. Þar segir til að mynda, með leyfi forseta: „Önnur atriði sem gætu komið til skoðunar eru m.a. ákvæði um tímalengd samnings, endurgjald, umgengni og aðrar skyldur þjónustuaðila.“ Allt eru þetta þýðingarmiklir þættir. Varðandi þá starfsemi sem fer fram á Þingvöllum er kannski rétt að víkja að nokkrum þáttum. Hv. þingmenn, sem hér hafa tekið til máls, hafa sumir hverjir nefnt Silfru þar sem allumfangsmikil starfsemi er stunduð. Gestir kafa í ánni og er sagt af þeim sem kunnugir eru að það sé mikil og einstök reynsla og þar beri fyrir augu mikla náttúrufegurð. Þarna hafa orðið hryggileg dauðsföll, herra forseti, en það er jákvætt að kröfur hafi verið hertar til starfsemi og gagnvart þeim sem fá leyfi til að leggja fyrir sig köfun í ánni og var það að sjálfsögðu algjörlega nauðsynleg ráðstöfun. Þá vil ég leyfa mér að nefna, herra forseti, að mikið er um útsýnisflug yfir þjóðgarðinn. Það er varla svo að þangað sé komið öðruvísi en að heyra megi gný frá loftförum, þá ekki síst frá hreyflum þyrilvængja, sem svo voru eitt sinn kallaðar, og veltir maður því stundum fyrir sér hvort ferðamenn, sem komnir eru um langan veg frá fjarlægum heimshornum, hafi í raun lagt á sig ferðina til að njóta staðarins við slíkar aðstæður. Oft hefur hvarflað að mér að e.t.v. mætti huga nánar að reglum varðandi flugstarfsemi af þessu tagi, útsýnisflug, og þá sérstaklega með tilliti til þess að varðveita þá kyrrð sem ætti að ríkja á þessum stað í meira mæli en stundum gætir þegar rammast kveður að þessu útsýnisflugi með þyrlum og eftir atvikum flugvélum. Ekki er fráleitt að maður gæti spurt hvernig tekið yrði á umleitan af hálfu fyrirtækis sem vildi koma til móts við þörf vel klifrandi gesta sem sæju fyrir sér vesturvegg Almannagjár sem eftirsóknarverðan til að stunda íþróttaklifur. Ég leyfi mér að segja að menn verða að fara með gát þegar hugmyndir af því tagi eru uppi. Sú hugmynd er ekkert fjarri hugmyndinni um að leggja fyrir sig köfun í Silfru og ég myndi fyrir mitt leyti ekki mæla með því að slík starfsemi yrði samþykkt. Ég nefni þetta sem dæmi um þær ógöngur sem menn gætu ratað í ef menn hafa ekki fulla aðgát og fulla stjórn á atvinnustarfsemi á þessum stað. Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því, úr því að ég er á annað borð að fjalla hér um þjóðgarðinn á Þingvöllum, að nefna náttúruna og lífríkið. Við búum svo vel að miklir og góðir fræðimenn hafa fjallað um það í ritum. Ég leyfi mér að nefna bók Péturs M. Jónassonar, Þingvallavatn. Sömuleiðis vil ég nefna bók sama höfundar og Páls Hersteinssonar, Þingvallavatn. Undraheimur í mótun. Það er nú einu sinni þannig að lífríkið í Þingvallavatni er mikið rannsóknarefni, lífríkið í og við vatnið að sjálfsögðu. Vatnið þar sem dýpst er er einir 114 m eftir því sem ég kemst næst, en yfirborð vatnsins er í sem næst 100 m yfir sjávarmáli, þannig að þar sem vatnið er dýpst þar er komið niður fyrir sjávarmál. Menn geta ímyndað sér allan þann fjölbreytileika sem er að finna í þessu vatni, í lífríki þess. Kannski eru rannsóknir á því ekki nema bara nýhafnar og margt eigi eftir að koma í ljós. Það er alþekkt að þarna eru fjórir bleikjustofnar, einstakt náttúrufyrirbæri. Þá langar mig sömuleiðis að nefna fuglalífið. Himbriminn kemur ár hvert vestan um haf. Hann er einkennisfugl Þingvallavatns og konungur vatnsins og fögur eru hljóð himbrimans. Hann býr yfir tign og fegurð og er fullkomlega meðvitaður um það hvílíka stöðu hann hefur þegar hann er á eða við vatnið. Ekki er hægt annað en að nefna fjallahringinn, eða a.m.k. að grípa þar niður. Austan vatnsins er Tindaskagi, Hrafnabjörg og Kálfstindar. Það merkilega er að Kálfstindarnir, þeir sem hæstir eru, sjást alla leið héðan frá Reykjavík. Þeir sjást til að mynda úti í Örfirisey. Þeir sjást vel frá útsýnisskífunni á Seltjarnarnesi, svo að ég nefni sem dæmi. Herra forseti. Í ferðamálafræðum samtímans þarf að hafa í huga lykilhugtök ekki síst þegar svæði eins og þjóðgarðurinn á Þingvöllum á í hlut. Það er alveg nauðsynlegt að á hverjum tíma sé gætt að þolmörkum Þingvalla. Ég legg á það mikla áherslu og sömuleiðis legg ég áherslu á það hugtak sem orðið hefur mjög mikilsvert í þessum fræðum, sem er um sjálfbærni og sjálfbæra ferðamennsku. Þegar viðkvæm svæði með viðkvæmum gróðri sem getur eðlilega fordjarfast með þeim hætti að það taki áratugi að endurheimta gróðurinn, þá er auðvitað alveg nauðsynlegt að farið sé með allra ýtrustu gát og á það vil ég leggja mikla og þunga áherslu. Herra forseti. Ég á nokkrar sekúndur eftir af ræðutíma mínum og vil nota þær til að leiðrétta missögn sem mér varð á í fyrri ræðu um annað málefni, þar sem ég var að fjalla um fræðilegt framlag Arnars Þórs Jónssonar héraðsdómara. Mér varð á að segja a.m.k. einu sinni að hann væri héraðsdómslögmaður, hann er auðvitað héraðsdómari. Ég tel að mér hafi sömuleiðis orðið það á að nefna hann a.m.k. einu sinni Arnar Má Jónsson, en hann er auðvitað Arnar Þór Jónsson. Og nú þegar ég er búinn að nefna þetta í ræðustól Alþingis þá leyfi ég mér að vænta þess að ég megi eiga von á því að hið rétta og sanna í þessu efni standi í þingtíðindum. En ég hlýt að nefna að ég þakka honum hans mikilsverða framlag til þjóðmálaumræðu á síðustu vikum; eftir því hefur verið tekið og það er mikilsvert.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni fyrir ákaflega skemmtilega ræðu. Ég bý svo vel að hafa heyrt einn fyrrverandi þingmann tala um Þingvelli og nágrennið af mikilli innlifun. Ég verð að segja að náttúrulýsingar hv. þingmanns stóðu honum hvergi að baki. Það er helst á svona stundum sem maður saknar Össurar Skarphéðinssonar, að hafa hann ekki hér til að lýsa Þingvöllum, urriðanum og himbrimanum og því sem þar fer fram. Ég sakna Össurar náttúrlega oft, en hann gat teiknað upp gríðarlega fallegar myndir af Þingvöllum fyrir mann. Hv. þingmaður. Ég velti upp þeim reglum sem þarna á að setja. Annars vegar á að móta atvinnustefnu þar sem á að skilgreina hvers konar starfsemi mun fara fram innan þjóðgarðsins eða geti farið fram og ákveða hvernig gjaldtöku skuli háttað og er ágætlega skilgreint hverju gjaldtakan á að standa straum af. En ég velti fyrir mér hvort ekki sé einfaldara eða betra að vera með almennar reglur um þjóðgarða á Íslandi í stað þess að vera með eina reglu fyrir Vatnajökul og aðra fyrir Þingvelli, jafnvel þó að þar api hver eftir öðrum, heldur að almennar reglur gildi um þá starfsemi sem þarna á að vera. Í öðru lagi sá ég í umsögn Samtaka aðila í ferðaþjónustu væntingar um að þeir sem þegar stunda atvinnustarfsemi innan þjóðgarðsins hafi einhvers konar forskot eða forgjöf þegar þetta nýja system verður tekið upp á aðra sem myndu vilja koma þarna inn og vera með starfsemi. Hefur þingmaðurinn einhverja skoðun á því, hvort eðlilegt sé að taka tillit til þess?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er sannarlega vert þegar talað er um Þingvelli og lífríki Þingvalla að Össurar Skarphéðinssonar sé getið. Hann er eins og kunnugt er, eins og hann segir sjálfur, með doktorsgráðu í samlífi laxfiska, kannski urriðans ekki síst. Svo er náttúrlega hin merka og ágæta bók hans um Þingvallaurriðann til á mörgum menningarheimilum landsmanna og áhugamanna um þau mikilsverðu mál. Það er ein náttúrusýn sem ber fyrir augu og það er í október þegar urriðann má sjá undir Þingvallabrúnni í hópum og sést hversu sér á þeim eftir öll átökin um hrygnurnar og baráttuna sem ríkir í heimi þeirra. En varðandi það málefni sem hv. þingmaður gat um sérstaklega, þ.e. hvort aðilar eigi að njóta forskots eða forgjafar, þá má út af fyrir sig segja að slíkt geti komið til skoðunar en þar geta engin sjónarmið vegið þyngra í mínum huga en þau verndarmarkmið sem eru margáréttuð í lögunum um þjóðgarðinn á Þingvöllum og eru enn áréttuð með þessu frumvarpi sem er greinilega ætlað að styrkja í framkvæmd þau verndarmarkmið. Ég styð þau markmið. Þess vegna fagna ég frumvarpinu og tel það vel úr garði gert og mikilsverðan áfanga í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Ég þakka svarið. Ég held að það leiki enginn vafi á því og ég geri ráð fyrir að þingmenn allir séu sammála um verndarmarkmið laga um þjóðgarðinn á Þingvöllum og þau markmið sem við viljum mögulega bæta við varðandi vernd svæðisins sem er gríðarlega mikilvæg og ég held að við hljótum öll að vera sammála um að mikilvægt er að halda því. Það er annað sem mig langar að velta upp. Ég sá það að sveitarfélaginu Bláskógabyggð var send beiðni um umsögn en sveitarfélagið virðist ekki hafa skilað inn umsögn. Ég hef velt því upp í ræðu hvort þetta frumvarp væri gert með einhvers konar vitund eða í sátt við sveitarfélagið vegna þess að það kemur fram í frumvarpinu um leyfisveitinguna að tekið sé fram í þjóðlendulögum o.s.frv. að ekki sé gert ráð fyrir að leita þurfi til sveitarfélagsins. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum þessu stjórnsýslustigi á lofti. Þetta er mjög mikilvægt stjórnsýslustig og ekki síður mikilvægara í rauninni en ríkisapparatið þar sem verið er að sinna íbúunum af meiri nálægð en við kannski sjáum hér sem við erum á landsmálasviðinu. En ég spurði áðan um almennu regluna. Ástæðan fyrir því að ég spurði hvort það væri betra að hafa almennar reglur er að það er frumvarp í umhverfis- og samgöngunefnd, held ég að sé, um stofnun Þjóðgarðastofnunar sem mér finnst, og það er persónuleg skoðun mín, það hefur ekki verið rætt í Miðflokknum sérstaklega, algerlega galin hugmynd í sjálfu sér, að vera sé að bæta við enn einni ríkisstofnuninni til að sjá um þjóðgarðana. Væri ekki nær að setja almennar reglur og mögulega ef menn vilja draga þetta einhvern veginn saman á einn stað, væri þá ekki betra að það væri gert í einhverju ráðuneytinu?
Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni, a.m.k. hlýtur frumvarp þegar það er lagt fram og er til skoðunar að verða greint mjög nákvæmlega, m.a. með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður lýsti svona laust og bundið í sinni stuttu ræðu og hvort það er þörf á nýrri stofnun, hvort það er rétta leiðin eða hvort þau markmið sem slíku frumvarpi er ætlað að ná yrði mögulega náð með öðrum og hagkvæmari hætti. Það er þarna atriði sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni, það er sem sagt málsgrein sem gerð er tillaga um í hinni nýju grein sem á að bera númerið 5. a, þar sem síðasta málsgreinin kveður á um að lagaákvæði sem hér er ætlunin að lögfesta gangi framar ákvæðum laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Það er skýrt með þeim hætti að ekki þurfi að fá leyfi sveitarstjórna vegna nýtingar lands og landsréttinda innan þjóðgarðsins heldur sé fullnægjandi að fá til þess leyfi Þingvallanefndar. Þetta leyfi ég mér að skilja á þann veg, herra forseti, að með því sé ætlunin að styrkja stjórnsýslu á svæðinu í því tilliti sem frumvarpið fjallar um. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég tel það vel. En ég er ekki í vafa um að [[Forseti hringir.]]Þingvallanefnd mun kappkosta að eiga gott samstarf við Bláskógabyggð.
Herra forseti. Fyrir nokkrum árum síðan sá ég í sjónvarpi viðtal við erlendan ferðamann, unga konu, sem stóð á Hakinu og horfði yfir vellina og vatnið agndofa yfir fegurðinni en sagði við fréttamann aðspurð að hún hefði viljað fá að njóta þessa augnabliks ein. Auðvitað skil ég það sjónarmið mjög vel en þessi unga kona hafði keypt sér ferð til Íslands með skemmtiferðaskipi, einu því stærsta í heiminum, 3.000–4.000 farþegar, á háannatíma og hafði greinilega ekki áttað sig á því að hún myndi ekki fá að njóta Þingvalla alein. Eins og kemur fram í frumvarpinu sem við ræðum hér og í nefndarálitinu, hefur á síðastliðnum árum ásókn fólks í þjóðgarðinn á Þingvöllum vaxið í samræmi við fjölgun ferðamanna til Íslands en þjóðgarðurinn er einn fjölsóttasti ferðamannastaður landsins. Með leyfi forseta: „Einkum er bent á að samhliða þessari fjölgun gesta hefur færst í aukana að gestir þjóðgarðsins sæki í að njóta afþreyingar innan þjóðgarðsins. Til þess að geta fullnægt verndarmarkmiðum þjóðgarðsins þykir flutningsmönnum nauðsynlegt að mæla fyrir um að atvinnurekstur geti einvörðungu farið fram innan þjóðgarðsins á Þingvöllum á grundvelli samnings við Þingvallanefnd. Með þeim hætti geta þjóðgarðsyfirvöld stuðlað að því að atvinnurekstur innan þjóðgarðsins sé á hverjum tíma samrýmanlegur verndarmarkmiðum hans.“ Þetta er alveg laukrétt, herra forseti, því það má segja að starfsfólk Þingvallaþjóðgarðs hafi undanfarin ár unnið alveg einstakt þrekvirki í því að vernda þjóðgarðinn fyrir auknum átroðningi af völdum ferðamanna. Hér varð auðvitað sprengja í ferðamennsku og það má segja að þetta ágæta fólk hafi verið á handahlaupum að endurnýja og byggja upp t.d. göngustíga til að forða svæðinu frá óbætanlegu tjóni. Í augum okkar Íslendinga eru Þingvellir helgur staður. Ég held að okkur finnist við öll, hvert og eitt, eiga hlut í þessari perlu. Þess vegna er okkur ekki sama hvernig um hana er gengið og hvernig starfsemi fer þar fram og á hvaða hátt og á hvers vegum. Það er alveg ljóst, ekki síst með tilliti til þess að menningarminjar þessa staðar voru samþykktar á heimsminjaskrá menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna árið 2004, að við erum ekki bara skuldbundin af því að verja þessa paradís fyrir okkur, þ.e. að sjá til þess að við eigum þessa perlu áfram, heldur erum við búin að lofa öllum heiminum að við ætlum að vernda þennan stað. Það er ótal margt sem fólk sækir til Þingvalla. Það gleymist engum sem hefur staðið á Hakinu, horft yfir vellina og vatnið og horft á fjallahringinn sem er einstakur. Það er alveg sama á hvaða árstíma er, þetta er alltaf svo ólýsanlega fallegt að maður fær eins og högg í magann þegar maður sér þetta. Auðvitað berum við þá skyldu gagnvart okkur sjálfum og komandi kynslóðum að sjá til þess að þessi náttúruperla og einstaki staður sé varðveittur eins og við viljum að hann sé á hverjum tíma. Ýmislegt hefur verið gert og þær sértekjur sem þjóðgarðurinn hefur haft, m.a. af bílastæðagjaldi og fleiru, hafa runnið til þess að byggja upp göngustíga og annað til þess að vernda náttúruna sjálfa fyrir ferðamanninum, þ.e. að hún skaðist ekki. Hér í greinargerðinni með frumvarpinu er vitnað til reynslu Vatnajökulsþjóðgarðs sem vissulega hefur verið í svipuðum sporum, þar hefur þurft að byggja upp á allmörgum stöðum á mjög stuttum tíma í kapphlaupi við tímann. Það má t.d. benda á að eftir að ríkið ákvað að kaupa jörðina Fell þar sem Jökulsárlón er, fyrir tveimur árum eða einu og hálfu ári, standa menn frammi fyrir því að þar er ekkert nema sandur. Það þarf að byggja alla aðstöðu upp á nýtt. Uppbygging hefur í sjálfu sér tekist bærilega hjá t.d. Vatnajökulsþjóðgarði og menn horfa til þeirrar reynslu sem þar hefur orðið, en okkur hefur samt sem áður ekki alveg tekist að finna bestu leið til að innheimta þau gjöld sem menn hafa lagt á, t.d. eins og bílastæðagjöldin. Auðvitað þurfa menn að læra líka af þeirri reynslu. Þess vegna m.a. geri ég ráð fyrir að þetta frumvarp sé hingað komið sem er góðra gjalda vert. Ég get nefnt það í framhjáhlaupi að sá sem hér stendur er meðflutningsmaður á nefndaráliti með breytingartillögu sem fylgir frumvarpinu inn í þingið. Það breytir ekki því að við þurfum að búa þannig um hnútana að sú atvinnustarfsemi sem leyfð er uppfylli ákveðnar kröfur. Ég segi leyfð vegna þess að við eigum ekki að leyfa hverjum sem er að stunda hvaða atvinnustarfsemi sem er inni í þjóðgarði sem er þess utan á heimsminjaskrá menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Við eigum ekkert að vera feimin við það að setja miklar og stífar kröfur til þeirra sem reka fyrirtæki í þjóðgarðinum eða atvinnustarfsemi. Þess utan, eins og reyndar kom fram í máli hv. þm. Ólafs Ísleifssonar áðan, er heldur ekki hættulaust að heimsækja Þingvelli. Því miður höfum við orðið fyrir því að missa nokkra gesti á undanförnum árum og fleiri hafa verið hætt komnir. Það er því full ástæða til þess að gera mjög ríkar kröfur, bæði þjóðgarðsins vegna og ekki síst gestanna vegna. Við viljum að allir sem hingað koma til Íslands séu öruggir á ferðum sínum. Ef við ætlum að standa undir nafni sem þjóð sem tekur á móti ferðamönnum þurfum við að gera ríkar kröfur. Þó að það sé lítils háttar bakslag nú um stundir þá skulum við ekki gleyma því að við erum samt að fá u.þ.b. tvær milljónir ferðamanna til Íslands á þessu ári væntanlega. Reynslan sýnir okkur það, undanfarin ár, að við erum í sjálfu sér alveg fullhert af því að taka á móti þeim fjölda, þ.e. að taka á móti þeim fjölda með þeim hætti að sæmilegt sé og að fólk sé tiltölulega öruggt og geti notið dvalarinnar á meðan ferðalaginu stendur. Það er mjög margt sem hægt er að gera til að skipuleggja starfsemi í og við garðinn þannig að upplifun gesta verði jákvæð, örugg og að þessi einstaka náttúra þoli áganginn. Það hefur stundum verið rætt, og ég held að það hafi verið sett í framkvæmd að einhverju leyti, sérstaklega þegar stór skemmtiferðaskip koma til Íslands eða til Reykjavíkur, að þá séu ekki allar rútur sendar sömu leiðina á sama tíma þannig að það séu kannski nokkur þúsund manns samankomin á Hakinu á sama tíma. Þetta held ég að hafi verið reynt og auðvitað eigum við á þeim tíma sem mest er að gera að dreifa umferðinni yfir daginn. Það er hægt að gera það með fjölmörgum hætti, t.d. með því að hafa lægra bílastæðagjald að morgni og að kvöldi en um miðjan dag. Það er hægt að gera ýmsar ráðstafanir til þess að tryggja það að garðurinn sé ekki troðinn niður og að allir njóti upplifunarinnar. Það er síðan annað mál að það þarf að gæta að mörgu og þess vegna vona ég að þetta mál sé kannski bara hið fyrsta af mörgum í röðinni til að varðveita og byggja upp þennan þjóðgarð sem afþreyingu sem á sér ekki sinn líka. Ég man ekki betur en að í þingsályktunartillögu sem var samþykkt á Alþingi í desember árið 2016 hafi Þingvallanefnd verið lögð sú skylda á herðar að vinna nýtt skipulag fyrir Þingvallasvæðið, m.a. í tilefni af 100 ára afmæli fullveldis Íslands sem haldið var upp á svo eftirminnilega á síðasta ári. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson minntist áðan í ræðu sinni á loftför og það var nú þannig að þegar Alþingi sjálft hélt hátíðarfund á Þingvöllum 18. júlí í fyrra þá drukknuðu ræðurnar stundum í dyn frá flugvélum. Það er náttúrlega óæskilegt og þá er ég ekki endilega að tala um hátíðarfundi Alþingis heldur að gestir þessa þjóðgarðs séu ekki truflaðir af lágflugi flugvéla og þyrlna. Það er því margs að gæta í þessu máli. Annað sem blasir við, af því að ég minnist á það að þessi þingsályktunartillaga hafi verið samþykkt á þinginu 2016, er að það þarf að bæta mjög merkingar sem upplýsa um söguna, upplýsa um hvað er á þessu svæði. Þá hlýtur hugurinn að hvarfla að heiðursgrafreit íslensku þjóðarinnar þar sem hvíla Jónas Hallgrímsson og Einar Benediktsson. Ég verð að segja það, herra forseti, að það er til vansa fyrir okkur öll hvernig að þessum heiðursgrafreit er staðið. Þarna liggja á jörðinni tvær flatar plötur, veðraðar, sem segja eingöngu nöfn skáldanna, ef ég man rétt, hugsanlega fæðingar- og dánardag. Engar upplýsingar, ekki nokkurn skapaður hlutur. Þessum heiðursgrafreit hefur verið sýnd óvirðing af gestum undanfarin ár, það hefur komið fyrir, væntanlega af fólki sem veit ekki betur. Þetta er eitt skref í því og þess vegna vona að ég að þetta mál sé fyrsta málið í röðinni því að við verðum að sýna svæðinu öllu þá virðingu sem það á skilið og þessum tveimur látnu heiðursmönnum verðum við náttúrlega að sýna virðingu líka. Því eins og annar þeirra sagði, og ég vona að ég hafi þetta rétt eftir, herra forseti, með leyfi forseta, eftir minni, „lyngið á lögbergi helga blánar af berjum hvert ár, börnum og hröfnum að leik“. Þetta er ort um 1830, 1830–1840. Síðan er náttúrlega liðin þessi ár og enn er það svo, herra forseti, að lyngið á Lögbergi helga blánar af berjum hvert ár. Við þurfum að sjá til þess að svo verði um ókomna tíð. Þess vegna verðum við að varðveita þetta svæði sem best við getum. Einn liður í því er það sem var minnst á áðan, það er að vernda ísaldarurriðann sem er alveg sérstakur. Fyrrverandi hv. þingmaður og hæstv. ráðherra, Össur Skarphéðinsson, hafði það sem sérstakt baráttumál ár eftir ár á Alþingi að stofninn yrði verndaður með ákveðnum hætti enda einstakur. Ég man ekki hvort það var í tólftu tilraun eða í hvaða tilraun það var sem það tókst loksins og samþykkt ályktun á Alþingi um einmitt þetta á árunum 2013–2016. Hefur Össur Skaprhéðinsson mikinn sóma af því að hafa séð til þess að tillaga hans yrði samþykkt. Ég ítreka það að við þurfum að vanda okkur þegar kemur að atvinnustarfsemi í miðri perlu eins og þessari. Við verðum að gera miklar kröfur, við verðum að gera haldbæra og góða samninga við rekstraraðila. Þeir þurfa að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir bæði ábyrgðinni gagnvart viðskiptavinum sínum, að þeir séu öruggir, og gagnvart helgistaðnum sem þessir viðskiptavinir ganga um. Það er ekki hægt að endurtaka það nógu oft að við verðum að læra af þeim sem gera kannski best í þessum efnum. Þá hvarflar hugur þess sem hér stendur í tvær áttir, annars vegar til Miklagljúfurs í Ameríku og til svæðis í Suður-Þýskalandi sem heitir Berchtesgaden hvar Arnarhreiður Adolfs Hitlers er í 1.834 metra hæð yfir sjávarmáli. Á báðum stöðum eru mjög stífar reglur, á báðum stöðum er innheimt gjald af þeim sem eiga leið um, á báðum stöðum er tryggt að þeir sem eiga erindi í garðana og svæðin fari ekki út um allt heldur fylgi ákveðnum brautum sem búið er að leggja, nota bene, vel og gaumgæfilega. Það er vönduð upplýsingagjöf, vönduð fararstjórn, vönduð leiðsögn. Þetta er til fyrirmyndar. Ég held stundum að við Íslendingar gerum ekki nóg af því að læra af öðrum þegar við erum að reyna að finna upp hjólið eins og við erum búin að gera núna, bæði í Vatnajökulsþjóðgarði og hefur nú tekist bærilega til þó að það sé erfitt sökum þess hversu víðfeðmur hann er og á svo mörgum stöðum o.s.frv., og síðan í Þingvallaþjóðgarði. Ég er í sjálfu sér svolítið hissa á því að við höfum ekki leitað okkur erlendrar ráðgjafar í þessum efnum. Ég heyrði t.d. fyrir dálitlu síðan af manni nokkrum, þýskum, sem hefur unnið með afrískum yfirvöldum í líklega átta eða níu löndum Afríku, í því að byggja upp þjóðgarða og hjálpa þar til í þeirri stóru álfu. Slíkur maður held ég að væri hvalreki fyrir okkur Íslendinga til að láta hann sjá eða komast að því hvað við erum búin að gera sjálf, láta hann benda okkur á. Við eigum að vera ófeimin við að taka tilsögn. Við erum stundum lítið fyrir það, Íslendingar, og viljum gera hlutina á okkar eigin hátt, stundum með skelfilegum afleiðingum. En ég held að við eigum einmitt að læra af því sem best gerist og því sem vandaðast er. Því þó að Þingvellir séu þessi ótrúlega fallega og yndislega náttúruperla þá eru til svæði annars staðar í heiminum engu ómerkilegri, jafn fögur þar sem menn hafa þegar áttað sig á því hvað þarf til að koma og gera til þess að tryggja varðveisluna. Þess vegna skrifa ég glaður undir þá breytingu að hér verði sagt, með leyfi forseta: „Þingvallanefnd er heimilt að setja reglugerð, sem ráðherra staðfestir, þar sem mælt er nánar fyrir um skilyrði fyrir rekstri, málsmeðferð og gerð samninga samkvæmt ákvæði þessu.“ Þetta er mergurinn málsins vegna þess að þá fær Þingvallanefnd óskorað umboð til þess að gera alla þá samninga sem þarf að gera, þeir sem best eru til þess fallnir, starfsfólkið í garðinum og Þingvallanefnd, til að tryggja að atvinnustarfsemi sem er leyft að eiga sér stað í þjóðgarðinum sé með þeim hætti að við séum alveg örugg um það að þeir sem koma og njóta séu öruggir og tekið á móti þeim með þeim hætti að sómi sé að og að við tryggjum að þessi helgistaður Íslendinga verði varðveittur eins og hann er nú um ókomna framtíð.
Herra forseti. Ég hafði undirbúið talsverða ræðu um þetta mál og annað sem því tengist en hef svo verið beðinn um að stytta mál mitt eins og kostur er til að liðka fyrir þingstörfum. Ég hefði gjarnan viljað hafa tækifæri til að flytja ræðuna sem ég hafði undirbúið og raunar var ekkert víst að ég kæmi öllu fyrir í einni ræðu en þar sem ég er yfirleitt allur af vilja gerður að liðka fyrir þingstörfum ætla ég að leitast við að stytta mál mitt eins og kostur er. Þó vildi ég geta þess sérstaklega að þótt frumvarpið sé ágætt og ég hafi ekkert út á það að setja sem slíkt finnst mér tilefni til þess nú að nefna að það mun auðvitað skipta máli hvernig farið verður með það vald sem Þingvallanefnd er fengið samkvæmt frumvarpinu. Í því samhengi vildi ég nefna sérstaklega að menn gleymi ekki mikilvægi hins manngerða umhverfis, jafnvel á stað eins og Þingvöllum. „Jafnvel“ segi ég, en ég ætti kannski frekar að segja „ekki hvað síst“ á stað eins og Þingvöllum. Eins og allir Íslendingar þekkja, eða væntanlega a.m.k. flestir, eru Þingvellir alveg einstaklega merkilegur staður frá náttúrunnar hendi, hvort sem litið er til jarðfræði, dýralífs eða annarra náttúrulegra þátta þar sem Norður-Ameríka og Evrópa mætast, eða fjarlægjast eftir því hvernig á það er litið. En staðurinn er ekki síður merkilegur fyrir þá sögu sem hefur farið fram þar nánast allt frá landnámi og er í rauninni fyrir vikið á margan miðpunktur hátt Íslandssögunnar. Þar af leiðandi er eðlilegt að á Þingvöllum séu minjar um veru mannanna á Þingvöllum. Það eru ekki mörg mannvirki í þinghelginni núna og raunar hef ég haft svolitlar áhyggjur af því að menn vilji nánast útmá minjar um sögu mannanna á Þingvöllum. Til að mynda kom sú umræða mjög upp á yfirborðið eftir að Hótel Valhöll brann. Að sjálfsögðu viljum við að þau mannvirki sem kynnu að vera reist á slíkum stað séu það sem kalla mætti sameign þjóðarinnar, séu mannvirki sem styðja við heildarmynd Þingvalla og Íslendingar líti svo á að séu sameign okkar allra. En einmitt Hótel Valhöll gæti gegnt því hlutverki ágætlega, yrði hótelið endurbyggt. Nú ætla ég, herra forseti, til að standa við það að tala ekki lengi að sleppa því að rekja sögu Hótels Valhallar en láta nægja að benda á að hótelið var fyrst byggt árið 1898 svoleiðis að hótel hafði staðið á Þingvöllum í meira en 100 ár þegar það brann og alveg tilefni til að skoða af alvöru að endurbyggja þetta hótel og þá á sama stað og hótelið sem brann, þó að það hafi ekki staðið þar í upphafi. Það hafði áður staðið við svonefndan kastala en þótti ekki fara vel á því að hafa hótel þar svoleiðis að það var flutt fyrir 1000 ára afmæli Alþingis, flutt á árunum 1928 og 1929 svoleiðis að hægt væri að nýta það við hátíðahöldin í tilefni af 1000 ára afmæli þingsins. Á sama tíma var Þingvallabærinn byggður, reyndar bara þrjár burstir þá og svo var bætt við Þingvallabæinn fyrir landnámsafmælið 1974 tveimur burstum. Menn geta rétt ímyndað sér hvort ekki væri sjónarsviptir að því að Þingvallabærinn, ég tala nú ekki kirkjuna líka, væri ekki þar sem þessi mannvirki standa. Flestar myndir sem menn þekkja frá Þingvöllum eru teknar af Hakinu, af barmi Almannagjár, yfir einmitt svæðið þar sem Þingvallabærinn stendur. Ég er þeirrar skoðunar og ég ímynda mér að flestir geti verið sammála mér um að það að hafa þessi mannvirki, hús, á staðnum skerði ekki á nokkurn hátt útsýnið heldur miklu frekar gefi því aukið vægi og staðnum þar með aukið vægi. Þessu vildi ég koma á framfæri, að við gleymum ekki mikilvægi þess að sýna aðkomu mannanna og sögu þjóðarinnar á staðnum þrátt fyrir að við gætum þess að sjálfsögðu í hvívetna að vernda náttúru staðarins. Þetta getur farið vel saman. Svo má auðvitað hugsa sér að ráðast í framkvæmdir utan við þinghelgina sjálfa til að reyna að dreifa ferðamönnum meira um svæðið, þó að ég geri ráð fyrir að allir sem hafa lagt leið sína til Þingvalla muni vilja fara inn í sjálfa þinghelgina. Svo ég nefni bara eitt dæmi í þessari allt of stuttu ræðu minni mætti til að mynda reisa búðir eins og stóðu á Þingvöllum öldum saman einhvers staðar utan við þinghelgina og búa til sérstakan ferðamannastað úr þeim þar sem gæti verið nokkurs konar víkingaþorp og menn selt ýmsan varning og þannig dreift álaginu frá því sem nú er. Við sjáum til að mynda hvaða áhrif það eitt að aðrir hlutar Þingvalla en þeir sem hafa verið miðpunkturinn hjá ferðamanninum hafi verið notaðir í upptökur á sjónvarpsþáttunum Game of Thrones. Það eitt og sér hefur orðið til þess að vekja aukinn áhuga á fleiri stöðum en ferðamenn sóttu áður. Það sama getum við gert með því að byggja eitthvað og veita þjónustu sem fólk sækir í. Ég ætla að láta þetta nægja til að ég standi nú við þau fyrirheit sem ég gaf um að tala ekki lengi en það er fjölmargt annað sem ég hefði gjarnan viljað koma að hérna. Ég nefni kannski eitthvað af því við 3. umr. en segi þetta gott af ræðuhöldum að sinni.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar vegna frumvarps til laga um frystingu fjármuna og skráningu aðila á lista yfir þvingunaraðgerðir í tengslum við fjármögnun hryðjuverka og útbreiðslu gereyðingarvopna. Nefndin fjallaði um þetta mál, fékk á fund til sín Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneytinu, Áslaugu Jósepsdóttur frá dómsmálaráðuneytinu, Helgu Rut Eysteinsdóttur frá Fjármálaeftirlitinu, Jón Gunnar Ásbjörnsson frá Lögmannafélagi Íslands og Hörð Helga Helgason lögmann. Við fengum jafnframt umsagnir bæði frá Lögmannafélaginu og Persónuvernd sem við óskuðum sérstaklega eftir þegar ákveðnar spurningar vöknuðu í nefndinni og jafnframt minnisblað frá utanríkisráðuneytinu til að bregðast við umsögn, sérstaklega frá Lögmannafélaginu. Frumvarpinu er ætlað að hindra fjármögnun hryðjuverka og útbreiðslu og fjármögnun gereyðingarvopna í samræmi við þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Í frumvarpinu er mælt fyrir um frystingu fjármuna í samræmi við tilteknar þvingunaraðgerðir sem ákveðnar eru af öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, af alþjóðastofnunum eða af ríkjahópum til að viðhalda friði og öryggi og tryggja virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi í samræmi við ákvæði laga um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða. Tilefni frumvarpsins er úttekt sem við eigum að þekkja ágætlega til, úttekt gerð af alþjóðlega fjármálaaðgerðahópnum sem ber á ensku nafnið Financial Action Task Force, FATF - svolítið erfið skammstöfun, virðulegur forseti - á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Okkur barst skýrsla í apríl árið 2018 og það er óhætt að segja að niðurstaðan hafi ekki verið okkur í vil og ljóst að nauðsynlegt væri að bregðast við og það fljótt. Í kjölfarið skipaði dómsmálaráðherra stýrihóp í samræmi við 39. gr. laga nr. 148/2018, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Stýrihópurinn hefur m.a. það hlutverk að stuðla að samræmdum aðgerðum stjórnvalda í málaflokknum og tryggja eftirfylgni og úrbætur vegna athugasemda FATF. Í stýrihópnum eiga sæti fulltrúar allra helstu stjórnvalda sem koma að málaflokknum. Þegar hefur verið brugðist við athugasemdum FATF með margvíslegum hætti, m.a. með setningu nýrra heildarlaga sem við þekkjum vel hér, virðulegur forseti, þ.e. lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem við höfum þegar samþykkt. Frumvarpið hér er mikilvægur liður í því markmiði að tryggja að bætt verði að fullu úr þeim ágöllum sem FATF taldi til. Bregðist íslensk stjórnvöld ekki nægjanlega við athugasemdum FATF getur það haft í för með sér að Ísland verði sett á lista yfir áhættusöm ríki sem haft getur alvarleg áhrif á fjármálakerfið, m.a. í formi lægra lánshæfismats, hærri vaxta og óhagstæðari lánakjara, þannig að nauðsynlegt er að bregðast við. Nefndin telur þess vegna mikilvægt að við bregðumst við á viðeigandi hátt og fagnar því að frumvarpið hafi verið samið í samstarfi allra helstu framkvæmdaraðila á þessu sviði. Nefndin gerir sér grein fyrir mikilvægi þess að tryggja skilvirka framkvæmd innan samstarfsríkjanna svo unnt sé að bregðast með samræmdum og viðeigandi hætti við fjármögnun hryðjuverka og útbreiðslu gereyðingarvopna. Í ljósi þeirra álitaefna sem uppi voru um meðferð persónuupplýsinga og lögfræðilegra álitaefna óskaði nefndin eftir umsögnum frá Persónuvernd og Lögmannafélagi Íslands. Í umsögn Persónuverndar kom fram að reglur frumvarpsins myndu hafa í för með sér vinnslu persónuupplýsinga en að meðalhófs væri gætt að þessu leyti í frumvarpinu og þess vegna gerði Persónuvernd ekki athugasemd við frumvarpið en í umsögn laganefndar Lögmannafélagsins kom fram að það væri tilefni til að bæta við frumvarpið skilgreiningu á hugtakinu „listi yfir þvingunaraðgerðir“ sem myndi auka skýrleika frumvarpsins. Nefndin tók undir það sjónarmið og lagði þar af leiðandi til breytingartillögu sem liggur fyrir á skjali sem fylgir þessu nefndaráliti. Laganefnd Lögmannafélagsins taldi jafnframt að betur færi á að vísa beint til laga nr. 93/2008, um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða, í 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins sem nefndin tekur undir. Þá var í umsögninni bent á að í ljósi þess hve íþyngjandi ákvæði 1. mgr. 8. gr. væri teldi laganefndin æskilegt að skilyrði fyrir skráningu á lista yfir þvingunaraðgerðir kæmu skýrt fram í ákvæðinu sjálfu. Í minnisblaði utanríkisráðuneytisins kom fram að um skilyrði til skráningar væri fjallað í 9.–11. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur undir að æskilegt sé að vísa beint til þeirra ákvæða í 8. gr. og leggur því til breytingu þess efnis. Utanríkisráðuneytið lagði jafnframt til í minnisblaði sínu breytingu á fyrirsögn 8. gr. í ljósi þess að ákvæðið kveður á um rannsókn vegna tilnefninga á lista yfir þvingunaraðgerðir sem er nauðsynlegur undanfari þess að aðilar séu skráðir á slíkan lista. Nefndin telur að slík breyting auki skýrleika ákvæðisins enn frekar. Í umsögn sinni beindi laganefnd Lögmannafélagsins því til nefndarinnar að athugað yrði hvort það stæðist lagaáskilnaðarreglur stjórnarskrárinnar að fyrirmæli ályktunar um íþyngjandi þvingunaraðgerðir verði innleidd með reglugerð. Í minnisblaði ráðuneytisins kom fram að þetta atriði hefði ekki verið tekið til sérstakrar skoðunar við vinnslu frumvarpsins. Aftur á móti væri regluverk um innleiðingu alþjóðlegra þvingunaraðgerða að finna í lögum frá 2008, um framkvæmd fyrirmæla öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, þar sem kveðið er á um að fyrirmæli öryggisráðsins séu framkvæmd með auglýsingu. Fram kom að núverandi fyrirkomulag byggðist í grunninn á því að hægt væri að framkvæma aðgerðir á sem skemmstum tíma og á samræmdan hátt milli landa. Þá er í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 93/2008 tiltekið að „farið hefur fram mikið starf á vegum alþjóðastofnana, ríkja og samtaka í að styrkja beitingu þvingunaraðgerða. Úr þessu starfi hafa komið tilmæli um að ríki noti stjórnvaldsfyrirmæli við framkvæmd á þvingunaraðgerðum þar sem of tímafrekt sé að setja ný lög um hverja ályktun alþjóðasamfélagsins um þvingunaraðgerð. Þessi aðferð er í samræmi við framkvæmd á meðal annarra norrænna ríkja en þau innleiða öll ályktanir um þvingunaraðgerðir með slíkum hætti.“ Í ljósi þessa telur nefndin ekki þörf á frekari athugun hvað þetta varðar. Nefndin brást við tillögu ráðuneytisins til að gera breytingu á 2. mgr. 7. gr. frumvarpsins, að í stað þess að aðeins þeim tilkynningarskyldu aðilum sem tilteknir eru í ákveðnum liðum, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, verði gert skylt að innleiða ferla og aðferðir til að meta hvort viðskiptamenn þeirra séu á listanum yfir þvingunaraðgerðir, nái sú krafa til allra tilkynningarskyldra aðila sem er ekki skylt að hafa kerfi samkvæmt 1. mgr. 7. gr. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingunum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Smári McCarthy skrifar undir álit þetta með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir síðar. Gunnar Bragi Sveinsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálitið skrifa annars allir nefndarmenn í hv. utanríkismálanefnd.
Forseti. Það er nú oft gott að fikra sig upp dagskrár, sjá hvert það leiðir okkur. Ég mæli fyrir þessu nefndaráliti í fjarveru framsögumanns sem vann hvað mest að málinu innan atvinnuveganefndar, þ.e. hv. Ásmundur Friðriksson. Með frumvarpinu er lögð til breyting á stjórnsýslu landbúnaðarmála með því að flytja framkvæmd búvörusamninga og framleiðslustjórn í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Megintilgangur frumvarpsins er að efla stjórnsýslu og stefnumótun á sviði landbúnaðar og matvæla með fjölgun starfsmanna sem sinna þeim málum í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Nefndin fékk til sín fjölda gesta um þetta mál á nokkrum fundum og fór yfir allmargar umsagnir sem bárust um málið. Meðal þess sem bent var á var að með flutningi búnaðarstofu flyttust öflug tölvukerfi, sem byggjast á verðmætum gagnagrunnum um íslenskan landbúnað, til ráðuneytisins. Fram komu áhyggjur af því að verið væri að vinna að samþættingu tölvukerfa og gagnagrunna Matvælastofnunar og búnaðarstofu, auk þess sem góð samvinna hefði verið milli starfsmanna innan stofnunarinnar vegna eftirlits með aðbúnaði og velferð búfjár og þar með framkvæmd búvörusamninga. Nefndin leggur áherslu á að tryggðir verði samningar um upplýsingatæknimál milli ráðuneytisins og Matvælastofnunar sem fyrst til þess að tryggja að framkvæmd búvörusamninga gangi snurðulaust fyrir sig. Þá áréttar nefndin mikilvægi þess að áfram verði unnið að uppbyggingu rafrænnar stjórnsýslu í landbúnaði. Nefndinni var bent á að unnið hefði verið að uppbyggingu upplýsingatæknimála innan Matvælastofnunar sem yrðu í óvissu með þessum breytingum. Nefndinni var jafnframt bent á að flæði milli gagnagrunna væri unnt að tryggja með gerð samninga þar um. Nefndin telur mikilvægt að sú uppbygging í upplýsingatæknimálum sem hefur átt sér stað innan Matvælastofnunar haldi áfram þrátt fyrir að búnaðarstofa og tölvukerfi sem tilheyra starfsemi hennar verði flutt í ráðuneytið og beinir því til ráðuneytisins að tryggja stofnuninni það fjármagn sem hún þarf til að halda þeirri uppbyggingu áfram. Forseti. Í sem skemmstu máli beindust áhyggjur ýmissa að því að uppbygging tölvukerfa og -grunna hefur átt sér stað innan Matvælastofnunar. Að mestu leyti hefur það snúið að verkefnum búnaðarstofu en einhverju leyti hafa verið samlegðaráhrif þannig að verið er að byggja upp þessa þætti innan Matvælastofnunar. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að tryggja að sú uppbygging haldi áfram þrátt fyrir flutning búnaðarstofu. Fyrir nefndinni var lýst yfir áhyggjum af því að ekki yrði mögulegt að skjóta ákvörðun til æðra stjórnvalds og óljóst væri hvaða skipan yrði komið á ef upp kæmi ágreiningur um ákvarðanir ráðuneytisins. Var nefndinni jafnframt bent á að slík kærumál væru almennt fá. Nefndin bendir á að í greinargerð kemur fram að þegar um eitt stjórnsýslustig sé að ræða sé unnt að krefjast rökstuðnings vegna ákvörðunar og eftir atvikum bera undir stjórnvald að nýju. Ráðuneytið geti með innri reglum formgert slíka endurskoðun. Nefndinni var bent á að ráðuneytið hefði þegar hafið skipulagningu á því hvernig tryggt yrði að réttaröryggis yrði gætt með þessum hætti. Nefndin leggur áherslu á að ráðuneytið tryggi að innri ferlar vegna kærumála verði komnir í gagnið þegar verkefni búnaðarstofu hafa verið flutt í ráðuneytið. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem finna má í nefndarálitinu. Undir álitið rita hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, með fyrirvara, og Sigurður Páll Jónsson, með fyrirvara.
Forseti. Þrátt fyrir yfirskrift þessa frumvarps, þ.e. breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, snýr það að þeim þætti þeirra þeirrar yfirskriftar sem snýr að gististöðum og tók mig nokkurn tíma að átta mig á því að þetta snerist ekki um skemmtanahald, nema ef við lítum á svefn sem skemmtun. Þetta snýr að því sem, með leyfi forseta, ég fæ að sletta, hefur verið nefnt Airbnb, þ.e. heimagistingu. Með frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar sem varða starfssvið sýslumannsins. Annars vegar er lagt til að sýslumaður geti lagt stjórnvaldssektir á hvern þann sem rekur leyfisskylda gististarfsemi án tiltekins leyfis, samanber 7. gr. laganna. Hins vegar er lagt til að sýslumanni verði heimilt að beita stjórnvaldssektum vanræki aðili með skráða heimagistingu að skila inn nýtingaryfirliti. Meginmarkmið frumvarpsins er að bæta eftirlit með skammtímaleigu og beitingu viðurlaga, auk þess að samræma betur málsmeðferð og ákvörðun sekta milli leyfisskyldrar gististarfsemi og skráningarskyldrar heimagistingar. Ég tek aftur fram að ég er að mæla fyrir málinu í fjarveru framsögumanns sem vann mest að því innan nefndarinnar, hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar. Fyrir nefndinni kom fram ánægja með að verið væri að efla eftirlit og móta skýran ramma um heimagistingu. Sömuleiðis voru viðruð sjónarmið um að nauðsynlegt væri að þinglýst eignarhald yrði gert að skilyrði fyrir skráningu heimagistingar því að annars væri ýtt undir misnotkun á heimagistingu. Fyrir nefndinni komu jafnframt fram sjónarmið um að með slíkri kröfu væri vegið að rétti leigjenda til að afla sér aukatekna. Nefndin tekur undir að nauðsynlegt er að koma í veg fyrir misnotkun á heimagistingu. Bendir nefndin á að með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem munu styrkja ramma um heimagistingu verulega og samræma málsmeðferð. Því verði stigið stórt skref með fyrirhuguðum lagabreytingum. Nefndin bendir á að samkvæmt meginreglu leiguréttar er framleiga óheimil. Nefndin telur hins vegar rétt að reynsla fáist af því hvernig framangreindar breytingar reynist áður en krafa um þinglýst eignarhald verði sett í lög. Nefndin bendir á að mikilvægt er að skoða málið ofan í kjölinn áður en frekari skref verða stigin og þrengt að rétti leigjenda. Leggur nefndin því ekki til breytingu hvað þetta varðar að svo stöddu. Hér takast á þau andstæðu sjónarmið, forseti, að í einhverjum tilvikum sé verið að leigja út heimagistingu þar sem skráðir leigjendur eru kannski ekki þeir sem raunverulega búa í íbúðunum og svo að leigjendur geti með leyfi leigusala náð sér í aukagetu, eins og þeir sem eiga íbúð, með því að leigja íbúð sína út í skammtímaleigu. Fyrir nefndinni komu fram áhyggjur af því samkeppnisumhverfi sem hótel og gistihús búa við. Var bent á að staða þeirra væri víða bágborin og að á landsbyggðinni væri víðast taprekstur vegna harðnandi samkeppni óskráðrar heimagistingar og gistihúsa sem hafa ekki rekstrarleyfi. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og ítrekar að með frumvarpinu er verið að leitast við að styrkja rammann um slíka starfsemi og samræma eftirlit og refsingar við brotum á þeim reglum sem gilda um starfsemina. Nefndin telur mikilvægt að komið verði í veg fyrir að gististarfsemi fari fram án leyfis. Í því sambandi telur nefndin mikilvægt að þess verði gætt að nýsköpun í ferðaþjónustu verði felld undir leyfis- eða skráningarskylda starfsemi til að gæta jafnræðis í rekstrarumhverfi gistiþjónustu í landinu. Fyrir nefndinni var bent á mikilvægi þess að stjórnsýsla yrði ekki flutt úr héraði. Var nefndinni bent á að óvíst væri hvort unnt væri að framfylgja rannsóknarskyldu með fullnægjandi hætti á öllu landinu ef einu embætti yrði falið að taka ákvarðanir um stjórnvaldssektir um allt land. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að rannsóknarskyldu verði sinnt með fullnægjandi hætti um landið allt. Nefndin bendir á að breytingin felur í sér að viðurlög vegna brota á rekstrarleyfisskyldri gististarfsemi verður í höndum eins sýslumannsembættis til samræmis við það sem gildir um brot á skráningarskyldri starfsemi. Formlegt eftirlit með rekstrarleyfisskyldri starfsemi verði eftir sem áður í höndum staðbundinna lögregluembætta líkt og verið hefur. Því telur nefndin umræddar breytingar ekki fela í sér flutning verkefna úr héraði. Nefndin leggur áherslu á að eftirlit með rekstrarleyfisskyldri starfsemi verði virt um allt land og má í því samhengi ítreka mikilvægi þess að efla samstarf sýslumannsembættisins á höfuðborgarsvæðinu við einstök sveitarfélög. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að breyta 90 daga útleigutíma vegna þess að núverandi dagafjöldi hefði leitt til þess að mikill skortur væri á leiguhúsnæði þar sem stór hluti fasteigna væri nýttur í skammtímaleigu. Þá var nefndinni bent á að nýtingaryfirlit skipti sveitarfélög miklu máli, t.d. í tengslum við álagningu fasteignagjalda. Því yrði sýslumaður að fá skýra lagaheimild til að miðla slíkum upplýsingum til sveitarfélaganna. Nefndin tekur undir þær áhyggjur að skortur sé á leiguhúsnæði og að sá skortur leiði til hækkunar á leiguverði. Nefndin ítrekar þó að hún telur nauðsynlegt að málið verði rannsakað betur áður en frekari breytingar verði gerðar þar sem hugað verði vel að réttindum allra aðila áður en löggjöfin verður hert frekar en lagt er til með frumvarpinu. Nefndin leggur því áherslu á að fylgst verði vel með því hvernig fyrirhugaðar breytingar reynast og í kjölfarið verði gerðar nauðsynlegar breytingar á lögunum. Hér leggjum við til að skoðað verði sérstaklega hvaða áhrif þær breytingar hafa og þá í framhaldinu skoðað hvort 90 daga reglan sé kannski fullrúm, sérstaklega ef hugsunin er eins og ég nefndi áðan að fólk geti náð sér í smá aukagetu með því að leigja út eigin íbúð. Nefndin telur nauðsynlegt að kannaðar verði leiðir til að skýra reglur um heimagistingu enn frekar. Nefndin beinir því til ráðherra að skoða á næsta löggjafarþingi hvort þinglýst eignarhald skuli vera forsenda þess að fá leyfi til heimagistingar en þá verði tryggt að leigjendur geti nýtt sér úrræðið með heimild leigusala. Jafnframt verði athugað hvort þörf sé á að takmarka heimilaðan útleigutíma sem nú er 90 dagar. Þarna kemur það fram sem ég sagði með eigin orðum áðan, gott ef mín útlegging var ekki betri en það sem stendur í nefndarálitinu. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma í nefndarálitinu. Undir þetta álit skrifa fulltrúar í hv. atvinnuveganefnd, hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Ásmundur Friðriksson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Njáll Trausti Friðbertsson.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, nr. 98/1999. Nefndarálitið er á þskj. 1501. Iðgjöld íslenskra innlánsstofnana í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta, TIF, samanstanda af almennu iðgjaldi annars vegar, sem er ákveðið hlutfall af öllum innstæðum innlánsstofnunar, og iðgjaldi samkvæmt áhættustuðli hins vegar. Í frumvarpinu er lagt til að hlutfallstala almenns iðgjalds lækki úr 0,225% í 0,16% sem jafngildir um 26% lækkun iðgjalda í sjóðinn. Iðgjöld í TIF eru há hér á landi í samanburði við önnur EES-ríki en í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja er bent á að iðgjöldin nemi um 3–4% af rekstrarkostnaði innlánsstofnana. Hlutfallslega er kostnaðurinn enn meiri hjá sparisjóðum sem fjármagna starfsemi sína að langmestu leyti á innlánum. Hlutur iðgjalda til TIF hefur verið 7–8% af rekstrarkostnaði sparisjóða. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu byggjast lög um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, nr. 98/1999, á tilskipun EB en þeirri tilskipun og reglum um innstæðutryggingar hefur verið breytt með tilskipunum 2009/14/EB og 2014/49/ESB. Þetta eru svokallaðar DGS-reglugerðir. Unnið er að upptöku tveggja síðarnefndu tilskipananna, þ.e. DGS II og DGS III, í EES-samninginn. Þá ber að skoða reglur um innstæðutryggingar í samhengi við ákvæði tilskipunar 2014/59/ESB, svokallaðri BRRD, sem innleidd var að hluta með lögum nr. 54/2018 og stefnt er á að innleiða að fullu á næsta löggjafarþingi. Um þær breytingar sem eru í farvatninu samhliða innleiðingu síðari hluta BRRD og upptöku DGS II og DGS III vísast til umfjöllunar í 2. og 3. kafla greinargerðar með frumvarpinu. Í árslok 2018 námu heildareignir innstæðudeildar TIF 38,6 milljörðum kr. sem nemur 2,7% af innstæðum sem tryggðar eru samkvæmt gildandi lögum. Hlutfallið nemur 4,5% sé miðað við ákvæði DGS III, þar sem m.a. er kveðið á um 100 þúsund evru hámark á tryggingavernd innstæðna. Hlutfallið telst hátt í alþjóðlegum samanburði og er hlutfallsleg eignastaða sjóðsins verulega umfram 0,8% lágmarksviðmið tilskipunarinnar. Með hliðsjón af því hversu hlutfallslega þung byrði iðgjöldin eru fyrir fjármálafyrirtæki sem aðallega eru fjármögnuð með innlánum og því að staða TIF sýnir að nokkurt svigrúm er til frekari lækkunar iðgjalda telur meiri hluti nefndarinnar rétt að tekin verði upp þrepaskipting á almennu iðgjaldi í sjóðinn. Leggur meiri hlutinn til að af innstæðum upp að 10 milljörðum kr. skuli almennt iðgjald nema 0,02% á ári en af innstæðum umfram þá fjárhæð nemi hlutfallið 0,16% líkt og lagt er til í frumvarpinu. Þá leggur meiri hlutinn til samsvarandi breytingu á hlutfalli á ársfjórðungslegum gjalddögum. Með þessari breytingu vill meiri hlutinn styrkja samkeppnisstöðu sparisjóða en um leið njóta aðrar fjármálastofnanir góðs af lækkuninni. Meiri hlutinn telur að með þessu móti aukist svigrúm innlánsstofnana til að minnka vaxtamun og bjóða viðskiptavinum sínum hagstæðari kjör en áður. Að auki leggur meiri hlutinn til breytingu á gildistökuákvæði þar sem ekki næst að gera viðeigandi ráðstafanir og kemur það fram í nefndarálitinu, en með því fylgja breytingartillögur eins og áður segir og vísa ég í það. Ég vek athygli á því að með þessu er meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar í raun að ýta undir aukna samkeppni á milli fjármálafyrirtækja og teljum við að það sé af hinu góða og nauðsynlegt. Ég óska að vísu eftir því, herra forseti, að málinu verði vísað aftur til efnahags- og viðskiptanefndar á milli 2. og 3. umr. Borist hafa athugasemdir frá tveimur af stóru fjármálastofnunum, viðskiptabönkunum, vegna þessarar þrepaskiptingar og er eðlilegt og sanngjarnt að nefndin hlusti á sjónarmið þeirra. Einnig hefur nefndinni borist umsögn frá Samkeppniseftirlitinu sem mælir eindregið með þeim tillögum sem nefndin leggur til. Herra forseti. Smári McCarthy ritar undir nefndarálitið með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu. Undir nefndarálitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, formaður og framsögumaður, Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Smári McCarthy, með fyrirvara.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá efnahags- og viðskiptanefnd um frumvarp til laga um skráningu raunverulegra eigenda. Mig langar að geta þess í upphafi að þetta frumvarp er til komið vegna sömu skýrslu og ég fór yfir áðan í nefndaráliti frá utanríkismálanefnd, þ.e. svokallaðri FATF-skýrslu, en mér láðist að nefna þá að þar var ég að mæla fyrir nefndaráliti í fjarveru hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur, svo þess sé getið. En að nefndarálitinu frá efnahags- og viðskiptanefnd. Eins og ég sagði er þetta eitt af þeim málum sem er til komið vegna úttektar FATF á Íslandi á vörnum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Nefndin fékk til sín fólk á fund sem er tilgreint í nefndarálitinu og því finnst mér óþarfi að lesa það upp. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög taki gildi um skráningu raunverulegra eigenda, samanber skilgreiningu á raunverulegum eigendum í 13. tölulið 3. gr. laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, og eru það stóru lögin sem ég fjallaði líka um áðan er varða þetta. Frumvarpið er liður í viðbrögðum stjórnvalda við skýrslu alþjóðlega framkvæmdahópsins FATF, eða Financial Action Task Force eins og það heitir á engilsaxnesku, um úttekt á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Hún var birt í apríl 2017 og leiddi í ljós ýmsa veikleika í íslenskri löggjöf. Svo ég fari aðeins yfir það leggur nefndin til ákveðnar breytingartillögur. Í 2. gr. frumvarpsins er gildissvið laganna skilgreint með upptalningu aðila sem undir þau heyra auk almenns ákvæðis um aðra aðila sem fengið hafa útgefna kennitölu að undanskildum lögaðilum í eigu hins opinbera og aðilum sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar sker ríkisskattstjóri úr leiki vafi á því hvort aðilar heyri undir lögin eða ekki. Til að gefa dæmi voru í 2. gr. undir gildissviðum talin upp hlutafélög, einkahlutafélög, samvinnufélög, sameignarfélög, samlagsfélög, byggingarfélög og svo mætti lengi telja. Þetta var listi upp á 21 mismunandi félag. Þetta ákvæði hefur sætt gagnrýni, einkum 14. töluliður þess um að stéttarfélög sem skráð eru í fyrirtækjaskrá heyri undir lögin. Í umsögn Alþýðusambands Íslands kemur fram að greiðandi félagsmenn á hverjum tíma séu raunverulegir eigendur stéttarfélaga og að óheimilt sé að nota félagaskrár eða upplýsingar um stéttarfélagsaðild manna nema í ákveðnum tilgangi. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar vegna þeirrar athugasemdar er tekið fram að aldrei kæmi til þess að einstakir félagsmenn yrðu skráðir sem raunverulegir eigendur í skilningi laganna með vísan til skilgreiningar á raunverulegum eiganda í 13. tölulið 3. gr. laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í minnisblaðinu frá ráðuneytinu kemur enn fremur fram að afmörkun gildissviðsins byggist á 1. mgr. 30. gr. tilskipunar frá Evrópusambandinu, nr. 849/2015, þar sem fram kemur að ákvæðið taki til viðskiptafyrirtækja og annarra lögaðila sem eru stofnaðir á yfirráðasvæði aðildarríkjanna. Fulltrúar ráðuneytisins hafa bent nefndin á að í sambærilegum ákvæðum í norskum, sænskum og finnskum lögum hafi verið farin sú leið að afmarka gildissviðið með skilgreiningu á eðli þeirra aðila sem undir lögin heyra í stað þess að telja upp flokka líkt og gert er í frumvarpinu. Að mati nefndarinnar er að mörgu leyti óheppilegt að telja þá aðila sem heyra undir lögin upp með tæmandi hætti. Með því að fara þá leið að kveða með almennum hætti á um eðli þeirra aðila sem falla undir gildissvið laganna er m.a. komið í veg fyrir að breyta þurfi ákvæðinu þegar ný félagaform verða til. Bendir nefndin í því samhengi á frumvarp til laga um félög til almannaheilla, sem er mál nr. 785 á yfirstandandi þingi. Jafnframt er með því móti girt fyrir að undan gildissviði laganna verði komist með því að velja starfsemi félagaform sem er ekki sérstaklega fram tekið í upptalningu lagaákvæða. Leggur nefndin til breytingu á 2. gr. þannig að gildissvið laganna verði skilgreint með almennu orðalagi samkvæmt fyrirmyndum frá Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Í ákvæðinu verði tekið fram að lögin gildi ekki um fyrirtæki og stofnanir í eigu opinberra aðila né heldur um lögaðila sem skráðir eru á skipulegum markaði samkvæmt skilgreiningu laga um kauphallir. Hið síðarnefnda leiðir af skilgreiningu á raunverulegum eiganda í 13. tölulið 3. gr. laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka en auk 2. gr. afmarkast gildissvið laganna af þeirri skilgreiningu. Með breytingunni er ekki ætlunin að gildissvið laganna verði annað en lagt var upp með í frumvarpinu. Lagt er til ákvæði um að ríkisskattstjóri skeri úr í vafatilvikum um hvort aðilar heyri undir lögin. Þá er lagt til að við reglugerðarákvæði 19. gr. bætist heimild til ráðherra til að skýra gildissvið laganna nánar innan ramma 2. gr. Þá setjum við frest til að skrá raunverulega eigendur í ákvæði til bráðabirgða. Í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er aðilum sem undir lögin heyra og þegar eru skráðir í fyrirtækjaskrá veittur frestur til að veita upplýsingar samkvæmt 2. mgr. 4. gr. til 1. desember 2019. Að tillögu ráðuneytisins leggur nefndin til að frestur þessi verði framlengdur til 1. júní 2020. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar eru tillögur um í sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit skrifa allir hv. nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd.