Þær fregnir bárust okkur alþingismönnum í gær að Svavar Gestsson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, hefði andast á Landspítalanum í fyrrinótt eftir erfiða sjúkdómslegu frá því hann veiktist óvænt og skyndilega í byrjun október næstliðins. Hann var á 77. aldursári. Svavar Gestsson var fæddur á Guðnabakka í Stafholtstungum 26. júní 1944. Foreldrar hans voru hjónin Gestur Zóphónías Sveinsson, síðar bóndi á Grund á Fellsströnd og síðast verkamaður í Hafnarfirði, og kona hans Guðrún Valdimarsdóttir, húsfreyja og síðar verkakona í Hafnarfirði. Æskusveit sinni í Dölum unni Svavar mjög, reisti við starfslok bústað skammt frá þeim slóðum og varði tíma og kröftum til að efla söguminningu héraðsins og rækja arfleifð sagnameistaranna sem þaðan komu. Svavar lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1964 og innritaðist í lagadeild Háskóla Íslands en hvarf frá námi. Hann var þá þegar orðinn virkur þátttakandi í stjórnmálum, m.a. í Æskulýðsfylkingunni, Samtökum hernámsandstæðinga og á Þjóðviljanum þar sem hann varð fastur blaðamaður 1968, þá nýkominn heim frá vetrardvöl og námi í Berlín. Ritstjóri Þjóðviljans varð hann 1971 og gegndi því starfi þar til hann var kosinn á þing í alþingiskosningunum 1978 sem oddviti Alþýðubandalagsins í Reykjavík. Í kjölfar þess varð hann viðskiptaráðherra í rúmt ár og skömmu síðar, frá því í febrúar 1980, félags-, heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra þar til sú ríkisstjórn fór frá í maí 1983. Svavar var þá orðinn formaður Alþýðubandalagsins, frá hausti 1980, og gegndi þeirri stöðu fram til ársins 1987. Hann settist í þriðja sinn á ráðherrabekk í september 1988 og var menntamálaráðherra fram í apríllok 1991. Eins og gefur að skilja var Svavar á þessum árum í hópi áhrifamestu manna í íslenskum stjórnmálum, mælskumaður mikill og baráttuglaður, í senn bæði dáður og umdeildur. Eftir ráðherrastörf sín gegndi Svavar þingmennsku fram í mars 1999, var þá um tíma formaður þingflokks Alþýðubandalagsins og lét mjög að sér kveða í þessum sal. Í samstarfi og samningum um afgreiðslu mála var hann fylginn sér en sanngjarn og sáttfús og átti auðvelt með að umgangast jafnt andstæðinga sem samherja. Svavar sat á 24 löggjafarþingum 1978–1999. Hann var áhugasamur um sögu Alþingis og starfshætti þess og vildi þoka þeim í betra horf. Hann lét sig varða hvernig að Alþingi og alþingismönnum er búið og var síðar formaður Félags fyrrverandi alþingismanna um skeið. Árið 1999 ákvað Svavar að hætta beinum afskiptum af stjórnmálum og var þá skipaður aðalræðismaður Íslands í Winnipeg. Kom í hlut hans að hefja þar myndarlega menningarsókn meðal Vestur-Íslendinga. Bast hann mörgum löndum okkar vestra sterkum böndum og verður hans lengi minnst þar um slóðir fyrir brautryðjandastarf sitt. Eitt fyrsta verk hans vestra var að stýra af Íslands hálfu undirbúningi og framkvæmd hátíðahalda til að minnast þess að árið 2000 var árþúsund liðið frá fyrra landnámi Íslendinga í Vesturheimi. Svavar varð sendiherra Íslands í Svíþjóð árið 2001 og frá 2006 til ársloka 2009 sendiherra Íslands í Danmörku. Hvarvetna þar sem Svavar var fulltrúi Íslands á erlendri grund munaði um störf hans, eldlegan áhuga og dugnað. Er opinberum störfum Svavars lauk hóf hann að sinna ýmsum menningarmálefnum og kom þá víða við, var laginn að fá menn til samstarfs, hvatti þá áfram en lét sjálfur hlut sinn aldrei eftir liggja. Svavar Gestsson var sveitamaður að uppruna, eins og hann sagði oft sjálfur, áhugasamur um verndun lands, útivistar- og hestamaður mikill, ræktaði skóg og sinnti æðarvarpi er hann var aftur snúinn á sínar æskuslóðir. Ungur að árum gekk Svavar róttækri vinstri hreyfingu á hönd og vann að henni alla ævi sína, vaskur í hverju því verkefni sem hreyfingin fól honum. Frami hans í stjórnmálum var skjótur og hann varð ráðherra aðeins 34 ára að aldri. Svavar var í stjórnmálum af lífi og sál hvort sem var með beittum penna sínum á ritvellinum, sem vissulega gat sviðið undan, hér á Alþingi eða í Stjórnarráðinu. Mörgum stórum og þýðingarmiklum málum kom hann áfram, ekki síst á sviði heilbrigðis- og félagsmála og réttindamála launafólks. Svavar Gestsson var hreinskiptinn í öllu samstarfi, glöggur að greina kjarna hvers máls, fundvís á leiðir og úrræðagóður að leysa þann vanda sem við var að fást hverju sinni. Hann var sögufróður og vel lesinn í bókmenntum og hafði ánægju af að miðla þeirri þekkingu, hressilegur í framgöngu og glettinn jafnt í vinahópi sem á mannamótum. Þótt tveir áratugir séu liðnir frá því að Svavar Gestsson lauk þingmennsku erum við enn nokkur hér sem höfðum kynni af honum sem stjórnmálamanni og síðar embættismanni, sennilega þó fáir meiri en sá sem hér stendur og mælir þessi minningarorð um einn nánasta samferðamann sinn og vin á löngum stjórnmálaferli. Við alþingismenn vottum dóttur hans, Svandísi, sem á sæti í þessum sal með okkur, samúð okkar óskipta, nú þegar hún sér á bak föður, vini og einlægum stuðningsmanni. Ég bið þingheim að minnast Svavars Gestssonar, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Forseta hefur borist bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um mannabreytingar í nefndum þingsins, sbr. 16. gr. þingskapa, með þeirri ósk að Þórunn Egilsdóttir taki sæti sem aðalmaður í efnahags- og viðskiptanefnd í stað Willums Þórs Þórssonar. Þórarinn Ingi Pétursson, er situr á þingi sem varaþingmaður fyrir Þórunni Egilsdóttur, mun sitja í nefndinni í hennar fjarveru. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Þá hefur forseta borist tilkynning um að á þingflokksfundi Framsóknarflokksins í gær, 18. janúar, hafi verið samþykkt sú breyting á stjórn þingflokksins að Willum Þór Þórsson verði formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir verði varaformaður og Silja Dögg Gunnarsdóttir haldi sæti sínu sem ritari þingflokksins.
Herra forseti. Alþekkt biðlistablæti ríkisstjórnarinnar tók á sig nýja mynd á dögunum þegar fréttir bárust af 2.000 leghálssýnum sem lágu ógreind í biðröð ofan í kjallara. Á bak við sýnin eru 2.000 konur sem bíða frétta af því hvort sýnin eru jákvæð eða neikvæð, hvort þar greindust frumubreytingar eða ekki, krabbamein eða ekki. Þetta eru 2.000 konur. Ástæðan fyrir þessum óvenjulega biðlista er sú sama og fyrir svo mörgum öðrum biðlistum ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks; vantraust í garð sjálfstætt starfandi sérfræðinga og frjálsra félagasamtaka innan heilbrigðiskerfis okkar. Lausnin við biðlistavandanum á líka að vera sú sama og notuð er þegar kemur að öðrum þekktum biðlistum. Við þekkjum dæmin af fólki sem er sent til útlanda á kostnað ríkisins til að gangast undir liðskiptaaðgerðir þar, með tilheyrandi óþægindum og kostnaði, frekar en að stjórnvöld nýti sér sérfræðikunnáttu og afkastagetu sjálfstætt starfandi sérfræðinga hér á landi. Leghálssýnin á að senda til útlanda og biðlistinn er til kominn af því að ekki er enn búið að semja við þennan einhvern í útlöndum sem á að taka við keflinu af íslenskri frumurannsóknarmiðstöð sem er og hefur verið til staðar. Eftir situr hámenntað og sérhæft starfsfólk án vinnu, sérfræðingar sem ekki fengu boð um vinnu frá ríkinu þegar þjónustan fór þangað um áramót. Ég heyrði í fréttum í gær haft eftir hæstv. fjármálaráðherra að hann hefði mestar áhyggjur af atvinnuleysi. Það hlýtur þá að vera eitthvert annað atvinnuleysi en það sem ríkisstjórnin býr hér til. Spennan eykst, herra forseti. Enn er hálft ár til kosninga og nægur tími til að flytja enn stærri sneið af heilbrigðisþjónustunni okkar til útlanda. Hvað ætli verði næst?
Forseti. Áróðurinn um óráðsíu í fjármálum borgarinnar er orðinn mjög þreyttur. Skuldahlutfall A-hluta Reykjavíkurborgar árið 2018 var 49% þegar meðaltal sveitarfélaga var 63%. Kópavogur var þá með 94%, Hafnarfjörður 112, Garðabær 59, Mosfellsbær 84 og Seltjarnarnes með 27. Í framhaldi af þessu er dregið upp úr hattinum að skuldir A- og B-hluta Reykjavíkur hafi hækkað um 21 milljarð á milli áranna 2018 og 2019 en á sama tíma hækkuðu skuldir ríkisins um 185 milljarða. Merkilegt. Næst kemur að Reykjavík hafi sent frá sér neyðarkall, auðvitað, eins og allir aðrir í landinu, út af heimsfaraldri. Ríkið er að skuldsetja sig um hundruð milljarða á næstu árum út af því. Ástandið kemur auðvitað hart niður á öllum sveitarfélögum. Í þennan ræðustól mæta svo meira að segja ráðherrar og þingmenn Reykjavíkur og kvarta undan slæmum rekstri borgarinnar þótt það sé nákvæmlega ekkert sem bendi til þess að borgin standi sig betur eða verr en önnur sveitarfélög í landinu. Betur að sumu leyti? Já. Verr að öðru leyti? Já. Eru til skýringar á því? Já. Reykjavík er t.d. með miklu þyngri þjónustubyrði en önnur sveitarfélög. Hvað varðar félagslegt húsnæði var fjöldi félagslegra íbúða í Reykjavík árið 2016 4,6%, en Kópavogur var með 3,4% Garðabær 0,7%, Hafnarfjörður 2,4% og Seltjarnarnes 0,9%. Það er ekki hægt að einblína bara á skuldahlutföll og segja: Skamm, illa gert. Ef svo væri þá þyrfti að skamma fullt af öðrum sveitarfélögum líka en ekki taka eitt út fyrir sviga. Það verður alltaf að skoða heildarsamhengið og hafa sanngjarnan samanburð. Sumir segja að samanburðurinn sé ósanngjarn af því að Reykjavík setur félagsbústaði í B-hluta á meðan önnur eru með þá í A-hluta. En á sama tíma er Reykjavík með miklu hærra hlutfall félagslegra íbúða. En haldið endilega áfram með áróðursmöntruna. Ég held áfram að benda á bullið. Ég er ekki einu sinni að segja að rekstur Reykjavíkurborgar sé góður eða slæmur. Ég er bara að segja að sama gagnrýni verði að ganga yfir alla.
Herra forseti. Hörmulegt slys sem varð í Skötufirði um helgina er í fersku minni og hugur okkar margra er hjá þeim sem eiga um sárt að binda og meðal íbúanna í litlu en nánu samfélagi á Flateyri. Inn í umræðuna hefur fléttast brestur á öruggum símasamskiptum á Vestfjörðum, í krefjandi umhverfi í djúpum fjörðum og háum fjöllum. Þótt byggð sé víða orðin gisin um þessar mundir er umferð akandi, hjólandi og jafnvel gangandi fólks umtalsverð, bæði sumar sem vetur, og mun fara vaxandi með auknum fjölda ferðamanna á þessu fróma svæði, auk vaxandi frístundabyggðar. Ástand vega í Djúpinu er víða orðið allgott og þróast hægfara í jákvæða átt. Enn eru þó brýn verkefni á norðanverðum Vestfjörðum sem bíða, ég tala nú ekki um suðurhluta svæðisins. Í kvöldfréttum sjónvarps í gær var fjallað um stöðuna í GSM-fjarskiptum og þá vinnu sem lögð hefur verið í umbætur. Unnið hefur verið að þéttingu senda á undanförnum misserum og fram kom að ráðherra áformar enn frekari aðgerðir til bóta. Þeim þarf að flýta. Þetta eru atriði sem farendur um þjóðvegi landsins treysta á í ferðum sínum sem lykilatriði. Samkvæmt minni reynslu eru greinileg merki um að staðan hafi lagast. Enn eru þó auðir blettir eins og sannaðist átakanlega um síðustu helgi. Þeim verður að útrýma svo fljótt sem nokkur kostur er. Það sama á raunar við um útsendingar útvarps, sem enn ná ekki að hanga samfellt inni á leiðinni til Ísafjarðar. Þá eru ótalin fjarskipti á Hornströndum, m.a. í friðlandinu þar sem þúsundir fólks eru á hverju sumri á ferðum sínum. Þar verður líka að tryggja öryggi sjófarenda sem sigla tiltölulega skammt undan landi. Stjórnvöld eru því hvött, herra forseti, til að bregðast hratt við og setja undir þessa leka og tryggja farendum að þessu leyti greiða og örugga leið.
Virðulegur forseti. Að selja banka eða eiga banka er spurning sem við hér á þingi stöndum frammi fyrir. Ég verð að viðurkenna að umræðan hér í gær kom mér svolítið á óvart því að í raun trúði ég því að flestir væru sammála um að það væri ekki hlutverk ríkisins að eiga banka. Ég held að þingmenn þurfi þá að svara því núna hvað við eigum að eiga marga banka eða hve stóran hluta í bönkum, eða bara hvað ríkið á yfir höfuð að eiga, hvers konar atvinnurekstur eðlilegt er að ríkið stundi. Eigum við að eiga flugfélag? Margir lögðu það til hér, ekki alls fyrir löngu, að ríkið kæmi inn og ætti hlut í Icelandair. Eigum við að eiga sementsverksmiðjur eða malbikunarverksmiðjur? Reykjavíkurborg hefur ákveðið að það sé mjög skynsamlegt að eiga malbikunarverksmiðju. Við getum líka farið að velta fyrir okkur matvælaframleiðslufyrirtækjum, því að það hefur jú með þjóðaröryggi okkar að gera. Kannski ætti ríkið að kaupa fiskeldisfyrirtæki. Það virðist vera mjög óvinsælt að Norðmenn eigi slíkt fyrirtæki en þegar kemur að bönkum finnst okkur engu að síður mjög mikilvægt að erlendir aðilar komi að því með reynslu af eignarhaldi á bönkum. Er ekki rétt að við hættum að reyna að ákveða hverjir eigi og reki fyrirtæki sem eiga augljóslega að vera í höndum einkaaðila og einbeitum okkur að því að setja regluverk utan um slíka starfsemi? Varðandi fjármálastarfsemina hefur örugglega enginn lagabálkur fengið jafn mikla breytingu og einmitt fjármálaumhverfið á síðustu árum. Hér er því verið að leggja til varfærna og gegnsæja leið til að losa um hluta, bara hluta, í Íslandsbanka. Enn er ekki lagt til að gera neitt varðandi Landsbankann. Ég held að við ættum að geta sameinast um að það sé skynsamlegt að hefja þessa vegferð.
Forseti. Átröskunarsjúkdómar eru stöðugt og vaxandi lýðheilsuvandamál víða í heiminum. Átraskanir eru algengar og greinast fyrst og fremst hjá ungum konum en karlmenn og öll kyn eru útsett fyrir þessari röskun sem og fólk á öllum aldri, alveg niður í barnunga einstaklinga. Á síðu Geðfræðslu segir: „Ísland er ekki eftirbátur annarra vestrænna ríkja og sýndi íslensk skimunarrannsókn á átröskunum hjá framhaldsskólanemum að um 10% þátttakenda skimuðust með átröskun og 50% stúlkna og 20% drengja sögðust hafa áhyggjur af mataræði og þyngd. Átröskunarsjúkdómar koma oftast fram á unglingsárum og snemma á fullorðinsárum. Ef þeir eru ekki meðhöndlaðir hafa þeir tilhneigingu til að verða langvinnir og þeim fylgja oft margvísleg líkamleg og geðræn vandamál og dánarlíkur aukast.“ Oft getur átröskunarsjúkdómur lýst sér á svipaðan hátt og fíknisjúkdómur og haft áhrif á öll svið í lífi fólks; samskipti, atvinnu, fjárhag og svo mætti lengi telja. Nýleg evrópsk fjölsetrarannsókn þar sem skoðuð voru tengsl fíknivanda og átröskunar sýndi fram á að algengi fíknisjúkdóma er hærra hjá átröskunarsjúklingum en hjá öðrum. Rannsóknir hafa einnig sýnt tengsl á milli brottfalls úr fíknimeðferð og átröskunar. Hafi sjúklingar bæði átröskun og fíknisjúkdóm virðist sem edrúmennska geri átröskunareinkenni verri og ýti þannig undir líkurnar á því að fólk snúi aftur í neyslu. Átraskanir eru misskilinn sjúkdómur. Nýlegar breskar rannsóknir sýna að tilhneiging til átröskunar meðal unglinga og barna hefur aukist gríðarlega núna í Covid. Forseti. Mig langar að skora á hæstv. heilbrigðisráðherra í samvinnu við menntamálaráðherra og barnamálaráðherra að veita þessum málaflokki sérstaka athygli, skipa e.t.v. starfshóp utan um hann í samráði við það góða fagfólk sem við eigum hér á þessu landi og leggja kraft í vitundarvakningu um þetta brýna lýðheilsuvandamál.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera dálítið stílbrot hér í þessari stuttu ræðu og hrósa eins mörgum og ég get á tveimur mínútum sem ég hef hér. Ég vil byrja á sóttvarnayfirvöldum sem hafa staðið sig með fádæmum vel. Það hefur allt gengið vel, allt gengið eftir. Það er alveg sama á hvaða mælikvarða er mælt ef við berum okkur saman við önnur ríki; tíðni nýsmita, hörkustig aðgerða, mælt í dauðsföllum. Þetta er gert á ýmsa mælikvarða víðs vegar hér í Evrópu. Það er alveg sama hvaða mælikvarði er notaður, við erum að skora hæst eða með þeim hæstu á þeim öllum. Auðvitað hefur kannski eitthvað orkað tvímælis og menn geta spurt sem svo: Af hverju þetta en ekki hitt? Og mönnum gæti einhvers staðar þótt skorta á rökrétt samhengi hlutanna. En í öllum aðalatriðum hefur þetta gengið mjög vel. Helst er þó yfir að kvarta hvernig til tókst með pöntun og afgreiðslu á bóluefnum í samstarfi við Evrópusambandið en ég get upplýst það hér að ég hef rökstuddan grun um að það standi til bóta alveg á næstunni. Sama er að segja um ráðstafanir í efnahagsmálum, það hefur allt gengið eftir. Flestar ef ekki allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa náð eða eru að ná tilætluðum árangri með örfáum undantekningum. Varðandi efnahagsmálin getum við svo glaðst yfir fleiru. Ríkisstjórnin og við hér í þinginu bárum gæfu til þess fyrir nokkrum vikum að auka á það fé sem ætlað er til loðnurannsókna um smávægilega upphæð í því samhengi að nú stefnir í að við getum [[Forseti hringir.]]fengið loðnuvertíð upp á 20–30 milljarða eftir tvö loðnulaus ár. Með öðrum orðum: Það er rík ástæða til að gleðjast [[Forseti hringir.]]og fagna ýmsum jákvæðum merkjum sem við horfum á þessa daga.
Herra forseti. Ég ætla að beina sjónum að stöðu kvenna í atvinnulífinu. Nýlega bárust fréttir af því að GEMMAQ, íslenskt sprotafyrirtæki, hafi unnið svokallaða lesborð þar sem í fyrsta sinn er varpað fram með myndrænum hætti kynjahlutföllum stærstu fyrirtækja á Bandaríkjamarkaði, svonefndum Fortune 500-fyrirtækjum. Fyrir þetta framtak náði GEMMAQ á lista yfir 50 frambærilegustu sprotafyrirtæki sem tengjast New York-borg. Fyrirtækið hefur einnig tekið saman sambærilegar upplýsingar um kynjahlutföll í leiðtogastöðum fyrirtækja í Kauphöll Íslands. Þar kemur margt merkilegt fram. Marel, Sjóvá og Vátryggingafélag Íslands fá níu í einkunn af tíu mögulegum. Einkunnin tíu fæst ef hlutföll kynjanna eru jöfn en fyrirtæki fá 0 í einkunn ef engar konur gegna stjórnunarstörfum hjá fyrirtækinu. Fimm félög fá fimm og hálfan í einkunn, sem kallast rétt að ná og er ekki góð einkunn til afspurnar. Eitt fyrirtæki fær fjóra, sem er í mínum bókum falleinkunn. Við höfum náð góðum árangri í jafnréttismálum og tól eins og það sem GEMMAQ hefur þróað er mikilvægt í framhaldi þeirrar baráttu. Fjárfestar horfa sífellt meira til jafnréttismála við mat á fjárfestingarkostum og fólk sem er í atvinnuleit og neytendur í mati á því hvar þeir kjósa að stunda sín viðskipti. Það er því mikið virði fólgið í því að hafa jafnréttismálin í lagi og virðið mun bara koma til með að aukast. Jafnlaunavottun, sem Viðreisn átti frumkvæði að að gera að lögum, og kynjakvóti í stjórnum styðja við þessa baráttu og auðvelda fyrirtækjum að taka jafnréttismál sín föstum tökum. Núna sjáum við síðan íslenska hugvitið, íslenska nýsköpun, færa það upp á nýtt stig [[Forseti hringir.]]og flytja út fyrir landsteinana með miðlun upplýsinga til almennings og fjárfesta. Þannig getum við stuðlað saman að jöfnum rétti og jöfnum tækifærum fólks óháð kyni.
Virðulegi forseti. Við fengum í gær fregnir af því að Ísland væri eitt örfárra Evrópuríkja sem enn hefðu ekki skilað uppfærðum markmiðum í loftslagsmálum til Sameinuðu þjóðanna. Ég spyr, virðulegur forseti: Hvers konar metnaðarleysi er það? Hversu slöpp getur ríkisstjórnin verið í þessum málum? Í Parísarsamkomulaginu frá 2015 er skýrt kveðið á um að aðildarríki eigi að uppfæra landsmarkmið sín í loftslagsmálum á fimm ára fresti, það er ekki flókið. Þarna velur ríkisstjórnin einfaldlega að skila auðu. Hún er ekki að brjóta alþjóðasamkomulag, við vitum það, en þetta er til marks um sorglegt áhugaleysi og mikla bresti í sjálfri stjórnsýslunni. Ef okkur á að takast að snúa við þeirri hræðilegu þróun sem blasir við mannkyninu verðum við einfaldlega að sýna metnað og vera virkir þátttakendur, ekki þiggjendur. Og hver eru svörin við þessu klúðri hjá ríkisstjórninni? Jú, við erum að vinna í þessu, við erum að skoða þetta, eins og í svo mörg ár. Þetta eru klassísk, vond, slöpp svör. Forystufólk VG þarf að horfast í augu við það að ekki er mikil samstaða í ríkisstjórninni um umhverfis- og loftslagsmál, eins sárt og það er. Á málaflokknum er lítill áhugi á meðal óbreyttra stjórnarþingmanna og skortur á pólitískum vilja. Við vitum að utanríkisráðherra fer með samningsumboðið. Umhverfisráðherra fer með framkvæmdina sjálfa. Þessi skortur á samvinnu, skortur á metnaði og skortur á sýn er á þeirra ábyrgð og leiðir til þess að við skilum auðu í þessum mikilvæga málaflokki sem snertir framtíð okkar allra. Það að skila auðu er a.m.k. ekki góður vitnisburður og sýnir að hér er eitthvað verulega mikið að. Það er ekki nóg, virðulegi forseti, að skipa hér endalaust nefndir, ráð, skrifa skýrslur eða setja okkur á biðlista. Það er bara ekki nóg. Ríkisstjórnin hefur haft allt kjörtímabilið til að sýna á spilin. [[Forseti hringir.]]Við Íslendingar eigum að vera forystuþjóð í baráttu heimsbyggðarinnar við loftslagsvána. [[Forseti hringir.]]Við eigum ekki að vera dragbítur á okkur sjálf eins og ríkisstjórnin er núna.
Virðulegur forseti. Það er eins og ný markmið ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum hafi farið fram hjá fólki í landinu en þau hafa nú birst bæði hér í þessum sal og í fjölmiðlum. Ég vil líka taka undir jákvæð orð 1. þm. Suðurk. þegar hann sagðist ætla að þakka öllum sem hann mögulega kæmist yfir að þakka fyrir allt það góða sem þau hafa gert á síðasta ári. Ég tek undir það. Viðsnúningur í samfélaginu frá því á síðasta ári er meiri en nokkurn hefði getað órað fyrir eftir að tekjur ríkisins hrundu algerlega í kórónuveirufaraldrinum og þúsundir vinnandi fólks urðu atvinnulaus. Fyrirtæki eru löskuð og skólastarf á undir högg að sækja. Virðulegur forseti. Með samstöðu og dugnaði hefur samt náðst ótrúlegur árangur. Þar hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar verið í forystu og lenging bótatímabils tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Stuðningur á ýmsa vegu við fyrirtæki og heimili hefur komið sér afar vel í þessu ótrúlega ástandi. En nú er vonin komin. Bólusetning þjóðarinnar er sú von sem kemur okkur vonandi aftur af stað. Ég er sannfærður um að það verði skemmri tími en við höldum þangað til við sjáum þennan tíma í baksýnisspeglinum. Það er forgangsverkefni. Vonandi gefa nýjar fréttir af loðnuleit okkur 25–30 milljarða loðnuvertíð. Það myndi breyta mjög miklu í sjávarbyggðum landsins, það myndi breyta miklu fyrir útgerðina og það myndi breyta gríðarlega miklu fyrir sjómenn og landverkafólk í sjávarútvegsplássunum allt í kringum landið. Virðulegur forseti. Það er okkar allra að berjast [[Forseti hringir.]]gegn þeim kórónuveirufaraldri sem hér hefur verið og sýna samstöðu í því verki.
Herra forseti. Þessa dagana er svolítið skrýtin staða í stjórnmálunum. Loksins er komið í ljós, eftir mánaðabið og endurteknar spurningar okkar Miðflokksmanna frá því fyrir jól, að við höfum komið okkur fyrir í skottinu hjá Evrópusambandinu, og jafnframt, sem er kannski enn undarlegra, afsalað okkur rétti okkar sem sjálfstæðrar þjóðar til að leitast við að semja sjálf um kaup á bóluefni sem bjargað gæti heilsu fólks, flýtt fyrir endurreisn efnahagsins og aflétt einangrun þúsunda. Hefur ríkisstjórnin með þessu haft það í fyrirrúmi að gæta hagsmuna landsmanna? Stjórnarflokkarnir eru farnir að haga sér alleinkennilega og greinilegt að þar leikur nálægð kosninganna stórt hlutverk. Ríkisstjórnarflokkarnir eru, hver á fætur öðrum, farnir að spila sóló í fjölmörgum málum og hinir, félagar þeirra, keppast svo við að lýsa andstöðu sinni við mál þeirra. Línurnar skerpast með hverjum deginum í afstöðumun flokkanna þriggja sem hanga þó enn saman í ríkisstjórninni. Fyrst skal nefna hálendisþjóðgarðinn þar sem örlítill grenjandi minni hluti reyndist eftir allt saman þó nokkur meiri hluti þjóðarinnar og hreint alls ekki grenjandi. Félagar VG í ríkisstjórn eru vægast sagt tvístígandi í því máli á meðan hver sveitarstjórnin á fætur annarri lýsir yfir fullkominni andstöðu við frumvarpið. Framsóknarflokkurinn, sem alla jafna forðast að taka nokkra afstöðu, ætlar að knýja fram viðamikla sameiningu sveitarfélaga með lagasetningu í mikilli andstöðu við marga sveitarstjórnarmenn og íbúa. Málefni hælisleitenda hafa á vakt Sjálfstæðismanna verið þungur og stækkandi baggi á ríkissjóði og galopin landamæri valda því að fjármunir streyma úr ríkissjóði en innan ríkisstjórnarinnar er staðið í vegi fyrir því að stytta málsmeðferðartíma. Þar skerum við okkur verulega úr miðað við önnur lönd. Í þeim málaflokki rekum við stefnu sem Norðurlöndin hafa horfið frá og forsætisráðherra Dana kallar mistök. Gætir ríkisstjórnin hagsmuna landsmanna með þessum stjórnlausu útgjöldum?
Herra forseti. Nú stendur til að ríkisvæða forvarnir. Færa á skimanir fyrir brjóstakrabbameini frá Krabbameinsfélaginu inn í dýrasta úrræði heilbrigðiskerfisins, sjúkrahúsin. Landspítala er ætlað að skima fyrir þessu krabbameini í samvinnu við Sjúkrahúsið á Akureyri. Ekki nóg með það því nú bregður svo við að hækka á aldursviðmið vegna skimana úr 40 árum í 50 og engin haldbær rök hafa verið sett fram. Á síðastliðnum árum hefur að meðaltali greinst 31 kona á milli 40–50 ára og það hlýtur að skipta máli. Þessar konur skipta máli. Þessi yfirfærsla á forvörnum sem skimun vegna krabbameina er hefur alls ekki gengið vel. En svo virðist sem ráðherra málaflokksins ætli að koma henni í gegn. Konurnar eiga að mæta í skimun inn á sjúkrahús þrátt fyrir að vera fullfrískar, þær eru ekki veikar, þær eru að taka ábyrgð á eigin heilsu, og þrátt fyrir að Landspítalinn sé yfirfullur og ofhlaðinn verkefnum. Flest okkar hafa séð fréttir undanfarna daga þar sem konur og sérfræðingar stíga fram og lýsa áhyggjum sínum vegna sýna sem eru í pappakassa, allt í óreiðu í boði heilbrigðisráðherra. 2.000 konur bíða nú í fullkominni óvissu um hvort strok í leghálsi sýni krabbamein eða ekki. Þar á meðal eru sýni sem þurfa bráða skoðun, enn ein óreiðan sem verður til vegna þess að ríkisvæða á forvarnir.
Herra forseti. Það vakti athygli að samgönguráðherrar átta ESB-landa, m.a. Austurríkis, Portúgals, Frakklands og Danmerkur, sendu frá sér yfirlýsingu sem fjallar um öfugþróun í flugrekstri í kjölfar veirunnar. Ráðherrarnir hvetja ESB-lönd og miðlæg yfirvöld þar til að láta til sín taka. Tilhneigingin snýst um félagsleg undirboð, leiguáhafnir og t.d. það að stunda flugþjónustu í tilteknu landi en nýta aðrar bækistöðvar en heimahöfn til rekstrarins. Þetta er ekki óþekkt en fer vaxandi og varðar lækkandi laun, ráðningarsamninga sem eru ekki til staðar, skattskil og mikilvægt eftirlit, bæði með tæknilega og mannlega þættinum, þ.e. það varðar einfaldlega flugöryggi. Íslensk flugfélög hafa almennt ekki tekið þátt í svona löguðu, samanber ef við tökum Icelandair eða WOW sem dæmi. En nú virðist annað félag brydda upp á slíku. Það liggur fyrir að hér hafa flugfélög rekið starfsemi sína þannig að það hefur lotið íslenskum lögum og kjarasamningum í áratugi og mikilvægt að engin breyting verði á því. Það stefnir í endurskoðun loftferðalaga og þau eru nú komin í samráðsgátt. Það stendur þá líka upp á okkur þingmenn að tryggja í lengstu lög að lagaumhverfi hér sé þannig að það standi vörð um flugöryggi, vinnustaðaöryggi og vinnuskilyrði öll þannig að kaup og kjör vinnandi fólks í landinu séu á þessu sviði í góðu lagi.
Virðulegur forseti. Í gær ræddum við á Alþingi um sölu á minnst 25% hlut í Íslandsbanka, jafnvel stærri hlut. Rökin fyrir því að selja hann eru þau að ríkið eigi ekki að vera í áhættusömum bankarekstri, ríkið eigi ekki að eiga banka sem gefið hefur ríkissjóði tugmilljarða arðgreiðslur. Ríflega 4.000 manns hafa verið án vinnu í meira en ár og um 6.600 án vinnu í 6–12 mánuði. Samtals hafa því um 11.000 manns verið án vinnu lengur en í hálft ár. Sambærileg tala fyrir árið 2019 var 3.800. Nú stefnir í að fleiri hundruð falli af bótum á þessu ári. Það fólk verður þá að segja sig til sveitar, leita á framfærslu sveitarfélaganna. Bara í Reykjanesbæ verða það að óbreyttu 200 manns á árinu sem er nýhafið. Það eru hrikalegar tölur og á bak við þær er mikil vanlíðan og áhyggjur þúsunda borgara í þessu landi af afkomu, fátæks fólks sem sér fram á að stefna í fátæktargildru. Ríkisstjórnin verður að hætta strax að skoða málin með því einu að bora í nefið, því að fram undan er þörf á 2,5 milljörðum í aukningu á félagsbótum hjá sveitarfélögunum. Þá einnig er þörf á stórauknum fjármunum til öryrkja og eldri borgara. Nú verður ríkisstjórnin að hætta að vera með velferðarmálin á hælunum, eins og hún hefur verið allt kjörtímabilið, gagnvart þeim sem reyna að tóra á sultarbótum og smánarlega lágum lífeyrislaunum. Nú er kominn tími til að hún hysji upp um sig og nái í arðinn sem er í Íslandsbanka og noti hann fyrir fólkið. Börnin fyrst, fólkið fyrst, fjölskyldan fyrst og svo allt hitt, eru kjörorð Flokks fólksins. Því miður eru það ekki kjörorð þessarar ríkisstjórnar heldur vill hún selja gullgæsina, bankana, til hverra? 1% af auðmönnum Íslands. Okkur ber skylda til að beita öllum tiltækum ráðum til að bjarga þeim verst settu og þá sérstaklega núna meðan við erum að komast út úr veirufaraldrinum.
Herra forseti. Þann 5. janúar hríslaðist gleði um kynsegin samfélagið. Henni deildum við sem stöndum með þeim hópi þegar uppskera áralangrar baráttu birtist á ofureinfaldan hátt. „Kynsegin/annað“ varð valmöguleiki í fellivalmynd hjá þjóðskrá. Á sama tíma kom flatt upp á fólk sem breytti skráningu að fyrir það þurfti að greiða 9.000 kr. í gjald til þjóðskrár. Það kom flatt upp á þann sem hér stendur en við nánari eftirgrennslan leyndist, nánast neðanmáls, í 4. tölulið 18. gr. laga um kynrænt sjálfræði, breyting á lögum um aukatekjur ríkissjóðs sem hafði þessar afleiðingar. Ég ætla að fullyrða hér að það hafi ekki verið ætlun okkar að koma á sérstökum trans skatti um leið og við náðum þessari réttarbót fram. Bæði er ekki sjálfsagt að trans fólk hafi efni á að borga slíkt gjald en þar að auki þjónar það ekki almannahagsmunum að vera með fjárhagslegan þröskuld fyrir því að nafn og kyn sé rétt í þjóðskrá. Sérstakur trans skattur er ósanngjarn og óréttlátur. Hann varpar skugga á þá stórkostlegu réttarbót sem felst í lögum um kynrænt sjálfræði. Þingið þarf að viðurkenna að þarna varð okkur á í messunni, leiðrétta mistökin og afnema trans skattinn strax.
Virðulegi forseti. Nú er liðinn mánuður frá því að ósköpin dundu yfir á Seyðisfirði þegar aurskriða rauf stórt skarð í byggðina. Þvílík mildi að enginn slasaðist í þeim hamförum. Síðasta mánuðinn hefur fjöldi fólks unnið magnað og mikilvægt starf á Seyðisfirði og eiga allir mikið hrós skilið. Verkefnin sem enn bíða eru líka ærin. Gleymum ekki að það þarf úthald og eftirfylgni við að leysa þau. Áfram þarf að styðja og hlúa að fólkinu á Seyðisfirði og alls ekki má gleyma öllum þeim innflytjendum sem margir eru þar fjarri stórfjölskyldum. Það er vel að sálfræðiþjónusta við Seyðfirðinga hefur verið efld en fleiri gegna mikilvægu hlutverki í þessu sambandi, svo sem samferðafólk, kirkjan og Rauði krossinn. Það þarf að endurskoða áhættumat, meta leiðir við vöktun og ofanflóðavarnir, endurskoða skipulag, varðveislu menningarminja og uppbyggingu mannvirkja. Öll þessi verkefni krefjast samstarfs heimamanna, stjórnvalda á svæðinu og á landsvísu. Sveitarstjórn Múlaþings fær svo sannarlega krefjandi viðfangsefni til að takast á við strax á fyrstu mánuðum í starfi. Margt þarf að gerast hratt en í annað er mikilvægt að gefa sér tíma, svo sem að vinna að mótun framtíðarskipulags byggðar í Seyðisfirði og framtíðarsýn og lausnum við varðveislu menningarverðmæta. Stofnanir ríkis og sveitarfélaga þurfa hver og ein að rækta sitt hlutverk í þeim verkefnum sem fyrir liggja. Gleymum því samt ekki að uppbyggingin veltur á dug og krafti Seyðfirðinga sjálfra sem þeir hafa sannarlega sýnt að þeir eiga nóg af. Stjórnvöld þurfa að tryggja greiðar samskiptaleiðir milli þeirra sem fara með mismunandi hlutverk í stjórnsýslu og þjónustu og íbúa Seyðisfjarðar sem fást við mismunandi persónuleg og samfélagsleg [[Forseti hringir.]]verkefni í uppbyggingunni. Áfram Seyðfirðingar. Gangi ykkur vel.
Forseti. Þetta er dálítið merkilegt mál sem við fáum loksins að ræða. Mig langar til að fjalla aðeins um hluti í greinargerð með þessu frumvarpi sem mér finnst að ættu að vera viðmiðið okkar. Ríkisstjórninni finnst það greinilega líka þar sem tekin eru dæmi frá hinum Norðurlöndunum um hvernig fyrirkomulagið er þar. Byrjað er á Danmörku. Þar eru styrkir til einkarekinna fjölmiðla þrenns konar. Í fyrsta lagi er það styrkur til ritstjórna fjölmiðla til framleiðslu á ritstjórnarefni. Ástæðan fyrir því er örugglega svipuð og fyrir því að slíkt efni er styrkt í Noregi en þar er tjáningarfrelsið undir. Þetta er ákveðinn vettvangur fyrir tjáningu og gagnrýni á stjórnvöld. Í öðru lagi er um að ræða nýsköpunarstyrki sem eru rosalega mikilvægir, einmitt til að það sé ákveðin samkeppni og nýr vettvangur fyrir fólk til að stunda tjáningarfrelsið svo að stærri miðlar nái ekki einokunarstöðu á markaði og stýri umræðunni of mikið. Í þriðja lagi er um að ræða stuðning í formi fjárhagsaðstoðar vegna erfiðra rekstrarskilyrða fjölmiðla. Íslenska frumvarpið snýst um þetta atriði, aðstoð vegna erfiðra skilyrða, til að koma til móts við, eins og er sagt í 2. gr. frumvarpsins, einkarekna fjölmiðla og til að jafna stöðu íslenskra fjölmiðla gagnvart erlendum auglýsingaveitum og samfélagsmiðlum þar sem þeir eiga í samkeppniserfiðleikum á því stigi. Þannig að stuðningur vegna erfiðra rekstrarskilyrða fjölmiðla er fyrir áhrif frá danska kerfinu. Tjáningarfrelsisvinklinum er sleppt. Nýsköpunarvinklinum er sleppt. Ég myndi alla vega meta það á þann hátt að við værum að taka lélegasta möguleikann til að betrumbæta fjölmiðlaumhverfið á Íslandi. Það er ekki verið að taka neina grundvallarafstöðu til þess hvað er heilbrigt fjölmiðlaumhverfi heldur er einfaldlega verið að reyna að moka ofan í það fjölmiðlaumhverfi sem við erum með núna. Þrátt fyrir allar þær breytingar sem hafa orðið á undanförnum áratugum er einfaldlega verið að reyna að skófla ofan í gamla kerfið til að fylla upp í þá holu sem hefur myndast vegna samfélagsmiðla og auglýsinga á öðrum vettvangi. Í Finnlandi er þetta frekar einfalt. Þar eru veittir styrkir til uppbyggingar á starfsemi með nýjar miðlunarleiðir, án tillits til þess hvernig efninu er miðlað, til þróunar nýrrar þjónustu, lausna og framleiðsluaðferða. Nýsköpunarleiðin er farin sem er mjög áhugavert. Þar er þó í skoðun að taka upp sambærilegt styrkjakerfi og er í Danmörku. Eins og ég nefndi áður og eins og segir í greinargerðinni byggist stefna norskra stjórnvalda í málefnum fjölmiðla á kröfum norsku stjórnarskrárinnar um ábyrgð ríkisvaldsins gagnvart því að fyrir hendi séu fullnægjandi grunnstoðir til að upplýst umræða geti farið fram. Grundvöllurinn að tjáningarfrelsisákvæðum í stjórnarskrá er að það sé einmitt hægt að mótmæla ríkisvaldinu, valdhöfum. Þarna er reynt að búa til þann grundvöll sem á að vera aðgengilegur fyrir alla. Það er alveg mjög góður rökstuðningur fyrir því að stuðningurinn við fjölmiðlaumhverfið sé almennur, ekki bundinn við ákveðna fjölmiðla heldur sé hann til að búa til þennan tjáningarfrelsisvettvang. Enn fremur er sagt að meginmarkmið ríkisstyrkja til norskra fjölmiðla sé að styðja við miðlun frétta, fréttatengds efnis og umræðu um samfélagsmálefni með tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og lýðræði að leiðarljósi. Þá er styrkjunum ætlað að stuðla að nýsköpun í greininni og samkeppnishæfu fjölmiðlaumhverfi. Aftur nýsköpun. Styrkir eru tvenns konar: Það eru styrkir til stærsta miðilsins á afmörkuðu svæði eða miðils sem er ekki í samkeppni á tilteknum svæðum - við erum aðeins öðruvísi skipulögð en Noregur, erum ekki með svona risastórt og flókið landsvæði og þó að við séum lítil þjóð í stóru landi að vissu leyti er öðruvísi dreifing hér en á milli Noregs og Svíþjóðar, kannski síður í Danmörku þar sem fjarlægðirnar eru kannski styttri - og síðan eru veittir styrkir til næststærstu miðlanna á tilteknum svæðum. Ekki stærstu heldur næststærstu til að stuðla að samkeppni, til að passa að ekki verði einokun á umræðu og stjórnun umræðunnar. Það er líka verið að skoða mögulegar betrumbætur á þessu umhverfi með því að auka styrkveitingar til smærri fjölmiðla, með einfaldara umsagnarferli og með því að gæta jafnræðis, óháð því hvernig efni er miðlað. Að lokum eru í Svíþjóð veittir dreifingar- og rekstrarstyrkir til prentmiðla og nýsköpunar- og þróunarstyrkir til að efla staðbundna miðla. Að grunni til er allt öðruvísi aðkoma hins opinbera að því að styrkja tjáningarfrelsisumhverfið í nágrannalöndum okkar. Hér tekur ríkisstjórnin enga slíka afstöðu heldur mokar ofan í núverandi rekstrarform fjölmiðla með því að redda þeim auglýsingatekjum frá almenningi með almannafé. Það er vissulega vandamál í rekstri fjölmiðla á Íslandi og þetta er leiðin sem ríkisstjórnin leggur til til að laga það, ekki með því að leggja góðan grundvöll að því hvernig við tryggjum tjáningarfrelsi í landinu á almannavettvangi og ekki með því að efla nýja fjölmiðla og stuðla að nýsköpun til að keppa við þá sem hafa þegar verið hér í heillangan tíma og eru með sína eigin fyrirtækjastyrki fram og til baka. Við þekkjum öll hvernig það umhverfi er hérna. Svo er það náttúrlega hinn fíllinn í herberginu sem er ekki í þessu frumvarpi en við verðum augljóslega að ræða í stærra samhengi. Það er Ríkisútvarpið, ríkismiðillinn. Mjög miklar breytingar hafa orðið á miðlunarumhverfi á undanförnum áratugum. Það dylst engum. Þrátt fyrir það hefur hlutverk Ríkisútvarpsins kannski ekki breyst neitt gríðarlega mikið samhliða því. Dagskráin er tiltölulega svipuð, eitthvert amerískt efni á kvöldin og jú, það eru komnar norrænar „noir“ sakamálasögur og ýmislegt svoleiðis. En allt umhverfið þar í kring og möguleikar sem fólk hefur til að sækja sér afþreyingarefni er orðið allt öðruvísi. Línuleg sjónvarpsmiðlun til afþreyingar er allt önnur núna en hún var fyrir 20 árum. Það ætti að breyta sýn okkar á það hvað línuleg dagskrá sjónvarps þýðir en hefur ekki gert það enn þá. Og ríkisstjórnin þorir ekki að stíga það skref að spyrja þeirrar spurningar. Maður heyrir einungis að RÚV verði að fara af auglýsingamarkaði. En hvað þýðir það? Mér finnst það ágætishugmynd en hvað þýðir það? Þýðir það að verið sé safna auglýsingatekjum til að geta keypt afþreyingarefni? Er dæmið þannig? Ef svo er gæti Ríkisútvarpið miðað meira að menningarlegu hlutverki og t.d. samstarfi við evrópskar sjónvarpsstöðvar eins og það virkar núna. Ef Ríkisútvarpið framleiðir klukkutíma af efni og setur í sameiginlegan sjóð þessara sjónvarpsstöðva getur það fengið klukkutíma af efni frá öllum hinum sjónvarpsstöðvunum. Það eru aukin tækifæri til að búa til og fá efni til að miðla, menningarefni sem þessir ríkismiðlar hafa aðgang að. Það er merkilega áhugavert í þessu samhengi. Þetta er ekki afþreyingarmiðuð þjónusta sem stílar t.d. inn á Hollywood, þar sem afþreyingariðnaðurinn stjórnar því bókstaflega hver menningin er, heldur er þetta upprunalega menningarlegt, kannski í gegnum nýsköpunarstyrki og þess háttar. Það er verið að segja alls konar sögur en svo er líka verið að gera krimma og þess háttar. Það eru aðeins öðruvísi forsendur fyrir því að velja efni sem kemur þarna inn og það er eitthvað sem við ættum kannski að huga að á menningarlegum forsendum frekar en afþreyingarforsendum. Ef markmiðið með að safna auglýsingatekjum er að fylla dagskrá Ríkisútvarpsins með afþreyingarefni þá gætum við kannski farið að hugsa aðeins öðruvísi því að það er búið að afgreiða afþreyingarefnið á allt annan hátt í nútímamiðlasamfélagi. Kannski getum við farið að spyrja betur og meira um menningarlegt hlutverk Ríkisútvarpsins og þá einmitt hvort þörf er á auglýsingatekjum til að kaupa afþreyingarefni. Þá erum við frekar að fara að taka ákvarðanir um það hvernig við erum yfirleitt að styrkja menningu í landinu, t.d. með fleiri samkeppnissjóðum sem einkareknar stöðvar geta að sjálfsögðu sótt í líka. En við erum ekki þar í dag. Nú erum við að tala um frumvarp sem hefur ekki mjög mikinn áhuga á nýsköpun, hefur ekki mjög mikinn áhuga á tjáningarfrelsinu eða þróun á því heldur einfaldlega að redda núverandi fjölmiðlaumhverfi nokkurs konar bótum fyrir tapaðar auglýsingatekjur í samkeppni við þessa nýju miðla. Það er ekki áhersla á nýsköpun, ekki áhersla á tjáningarfrelsi.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér styrki til einkarekinna fjölmiðla. Ég hjó eftir að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson talaði um næststærstu fjölmiðlana í Noregi. Hlutverk fjölmiðla er að miðla efni og við gætum hugsað okkur sem dæmi tvær bókabúðir í smábæ úti á landi. Ættum við að styrkja næststærstu bókabúðina til að hún gæti haldið áfram samkeppni við þá stærstu eða eigum við að hafa þetta eins og er í dag og leyfa bara markaðnum að ráða, sá sem stofnar búð tekur áhættu og ef hún gengur ekki upp þá bara hættir hann? Nú er verið að tala um að styrkja einkarekna fjölmiðla. Við vitum af einkareknum fjölmiðlum í eigu auðmanna sem eru bara að kaupa þá til að ná völdum. Finnst honum í lagi að við færum að styrkja þá sem kaupa fjölmiðla til að koma sínum sjónarmiðum að og eiga nóg af peningum til að gera það og geta rekið þá með tapi og hafa gert það? Hver er skoðun hans á því og hvar eigum við að stoppa þegar við styrkjum sjálfstæðan rekstur?
Herra forseti. Ég mæli ekki endilega með fyrirkomulaginu í Noregi þar sem næststærstu fjölmiðlarnir eru styrktir, ég vildi bara vekja athygli á því að Norðmenn velja einmitt ekki að styrkja þá stærstu. Það er gert til að hafa ákveðið aðhald gagnvart einokun á málfrelsismarkaðnum. Það er í rauninni ákveðið heilbrigði og væntanlega er það sniðið dálítið að norskum aðstæðum, kannski eru ekki mikið fleiri en tveir miðlar á hverju svæði þannig að það kemur svona út. En varðandi auðmenn og fjölmiðla á Íslandi, já, hér hefur vissulega verið ákveðið styrkjaumhverfi útgerðar og þess háttar við ákveðna fjölmiðla. Hvernig það spilar saman við það hlutverk hins opinbera að hafa tjáningarfrelsisgrundvöll, vettvang til að iðka samfélagsumræðu, er alveg áhugavert jafnvægi sem þarf að halda. Talað er um það í skilyrðum að fjölmiðill megi ekki vera í fjárhagsörðugleikum. Ef einhver útgerð eða annar aðili þarf stöðugt að moka peningum inn í fjölmiðilinn þá má kannski fara að skilgreina það í áttina að því að vera í fjárhagsörðugleikum, hægt er að gera eitthvað svoleiðis. En á öðrum Norðurlöndum er þarna áhersla á smærri miðlana, á nýsköpunina, sem geta þá byggt sig upp og orðið að stærri og óháðum fjölmiðlum, óháð aðkomu fjársterkra aðila.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get ekki annað en verið sammála honum. Ég er hræddur um að vandamál okkar liggi í því að ef við byrjum á þessu styrkjakerfi lendum við í vandræðum. Við þurfum líka auðvitað að ræða, eins og hann sagði, stóra bleika fílinn í öllu umhverfinu. Við erum með ríkisrekinn fjölmiðil sem fær 5 milljarða á ári á fjárlögum og 2 milljarða í auglýsingatekjur, alls 7 milljarða. Á sama tíma sjáum við litlar stöðvar, útvarpsstöðvar og jafnvel sjónvarpsstöðvar, sem geta rekið sig á brotabroti af þeirri upphæð. Þessi fjölmiðill hefur þanist út og einhverra hluta vegna þurfti í miðjum Covid-faraldri að styrkja hann enn meira. Ef ég man rétt fóru um 400 milljónir í aukastyrki vegna Covid og ég spyr: Er ekki kominn tími til að brytja fyrirtækið niður og taka það af auglýsingamarkaði? Er ekki nóg fyrir ríkið að vera með eina rás, Rás 1, eina sjónvarpsstöð og fréttir? Í Finnlandi eru fjölmiðlar styrktir þar sem tungumál eru í hættu. Mér finnst Finnar, eftir því sem kemur hérna fram, vera þeir einu sem gera þetta með viti, þeir reyna að afmarka þetta við eitthvert sérstakt málefni en ekki bara almennt af því að við viljum styrkja alla. Þeir sem hafa nægt fjármagn í vasanum og eiga fjölmiðla eiga ekki að fá styrki.
Virðulegi forseti. Ég hef einmitt áhuga á þeim vettvangi tjáningarfrelsis sem fjölmiðlar eru og áhuga á fjölmiðlum sem fjórða valdinu sem þeir eru gagnvart ríkisvaldinu. Þar verðum við að sjálfsögðu að huga að jafnræði á milli mismunandi miðla og hvernig þróunin á því er og tækniþróun. Það væri t.d. mjög góð hugmynd fyrir Ríkissjónvarpið, sem er núna kannski í vandamálum, og fleiri miðla að skoða nýjar leiðir við miðlun, t.d. í stjórnmálaumræðu. Með svona rosalega marga flokka verður kosningasjónvarp gríðarlega flókið og erfitt og hver og einn flokkur fær rosalega lítinn tíma til að tala við þjóðina út af takmörkunum í línulegri dagskrá. En við erum með aðra miðla. Við erum með hlaðvörp, sem eru í rauninni bara útvarpsþættir, en þeim er dreift á annan hátt. Við erum með myndefni á vef sem er dreift á annan hátt en í línulegri dagskrá og það er hægt að breyta dagskrá þessara miðla og þjónustuhlutverki í þágu tjáningarfrelsisvettvangsins rosalega mikið ef við þorum bara að spyrja þeirra spurninga og stíga þau skref í staðinn fyrir að moka ofan í þessa holu. Varðandi mismikinn fjárstuðning þá er það tvímælalaust eitthvað sem væri áhugavert að skoða upp á ákveðin hagsmunatengsl og ráðandi stöðu á tjáningarfrelsisvettvangnum. Í mikilli ráðandi stöðu myndum við væntanlega meta það svo að viðkomandi fjölmiðill þyrfti ekki á stuðningi að halda til að sinna því hlutverki.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða gott mál sem við í Samfylkingunni styðjum og höfum stutt og hefðum alveg viljað sjá samþykkt fyrr hér á Alþingi. Það stóð ekki á okkur og það mega þau vita sem standa fyrir þessu máli að hefðum við verið með þeim í stjórn þá væri þetta mál löngu komið í gegn. En það hefur sumsé strandað á öðrum en okkur. Nú fer málið til allsherjar- og menntamálanefndar og þar munum við sem sitjum í þeirri hv. nefnd rýna það betur. Meðal þess sem ég mun alla vega halda á lofti í þeirri vinnu er að ég vil reyna að endurheimta hluti sem voru í fyrri stigum þessa máls, voru í fyrri frumvörpum en mér sýnast hafa horfið. Það er varðandi skilyrði fyrir rekstrarstuðningi. Í 62. gr. eru talin upp nokkur skilyrði fyrir rekstrarstuðningi. Það snýst um að fjölmiðlar skuli hafa starfað með leyfi frá fjölmiðlanefnd óslitið í 12 mánuði eða lengur, vera skráðir og hafa leyfi, það séu a.m.k. þrír starfsmenn og staðið skil á skýrslum til fjölmiðlanefndar og ekki sé um vanskil að ræða, hvorki á launum né opinberum gjöldum og að fjármál séu í lagi. En í fyrra frumvarpi voru skilyrðin nokkuð ítarlegri og mér þóttu þau góð og skynsamleg. Þar er til að mynda talað um í d-lið að aðalmarkmið prent- og netmiðla skuli vera miðlun frétta, fréttatengds efnis og umfjöllun um samfélagsleg málefni. Hljóð- og myndmiðlar og aðrir sambærilegir miðlar skuli miðla frá sjálfstæðri fréttastofu daglega nýjum fréttum eða fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni. Efni sem birtist í fjölmiðli skuli vera fjölbreytt og ætlað fyrir almenning á Íslandi. Þetta finnst mér vera skilyrði sem er skynsamlegt og sjálfsagt og eðlilegt að við förum fram á slíkt þegar um er að ræða opinberan stuðning við starfsemi fjölmiðils. Ritstjórnarefni skal að lágmarki vera 40% af því efni sem birtist í prentmiðlum og netmiðlum og sömu skilyrði eiga við um staðbundna prent- og netmiðla, en áskilið er að minnst helmingur ritstjórnarefnis varði útbreiðslusvæði miðilsins með beinum eða óbeinum hætti. Þetta þykir mér líka vera skynsamlegt. Svo er líka talað um að einn sjötti hluti, ritstjórnarefni sem birtist í prent- og netmiðlum skuli byggjast á sjálfstæðri frétta- og heimildaöflun. Þarna eru gerð skilyrði um ákveðin fagleg vinnubrögð, fagleg blaðamennskuleg vinnubrögð. Ég kem kannski betur að því hér á eftir. Loks er hér eitt sem mér sýnist að hafa farið forgörðum þegar fjallað er um markmið frumvarpsins. Hér er talað um að markmiðið sé að koma til móts við einkarekna fjölmiðla til að jafna stöðu íslenskra fjölmiðla gagnvart erlendum auglýsingaveitum og samfélagsmiðlum, sem er ágætt markmið. En áður var talað um að styðja skuli við og efla útgáfu í fréttum fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni auk þess að styðja við málstefnu stjórnvalda með því að veita einkareknum fjölmiðlum tímabundinn stuðning í formi endurgreiðslu á hluta kostnaðar sem fellur til við að afla og miðla slíku efni. Ég myndi alveg vilja endurheimta þessa tilvísun til málstefnu stjórnvalda. Við þurfum ekkert að vera feimin við það. En auðvitað snýst þetta fyrst og fremst um að styrkja stöðu fjölmiðla á válegum og viðsjárverðum tímum þar sem fjölmiðlar gegna kannski mikilvægara hlutverki en þeir hafa nokkru sinni gert í því að veita almenningi aðgang að traustum upplýsingum svo að almenningur geti myndað sér skoðanir á traustum grunni en ekki á grundvelli tröllasagna eða á grundvelli lyga. Þetta er aldeilis ekki nýtt. Þegar ég var að velta þessum málum fyrir mér í gær rifjaðist upp fyrir mér að ég hafði einu sinni lesið ágæt skrif eftir Jón Ólafsson ritstjóra, sem var einn af frumkvöðlum íslenskrar blaðamennsku, og má kannski nefna hann í einhverjum skilningi föður nútímablaðamennsku hér á landi. Árið 1870 skrifar Jón Ólafsson eiginlega greinargerð fyrir frjálsri blaðamennsku í blað sem hann ritstýrði þá. Það blað hét Baldur. Þess má geta til gamans að Jón Ólafsson var þá tvítugur að aldri, prestssonur frá Kolfreyjustað. Hann skrifar m.a.: „Blaðamaður verður að fylgja því, er hann ætlar sannast og réttast, án þess að láta það aftra sér, þó alþýða hafi annað álit. Blöðin eiga ekki að vera eins og lúður, er hver sem vill getur básúnað í. Með einu orði, blaðamaður á að vera ráðgjafi lýðsins.“ Þetta finnst mér skemmtilegt orðalag og mér finnst þetta vera í fullu gildi. Það er kannski ekki síst hlutverk fjölmiðla að vera ráðgjafi lýðsins, og er þá náttúrlega orðið lýður notað í sömu merkingu og við höfum í orðinu lýðræði, þ.e. alþýða manna, almenningur, fólk. Hann skrifar líka: „Sjerlega athugaverð er staða blaðanna andspænis fulltrúum þjóðarinnar, þar sem fulltrúaþing eru.“ - Athugið að hann skrifar þetta 1870 þegar Íslendingar höfðu slíkt. - „Þá er blöðin hafa fasta stefnu og fylgja henni fram á sæmilegan hátt, þá mega þau ávallt ganga að því vísu, að fulltrúar þjóðarinnar gefi orðum þeirra hæfilegan gaum. Köllun blaðamannsins er því háleit og fögur, og menn gætu sagt, eitt hið háleitasta og fegursta sem nokkur maður getur tekið sjer fyrir hendur að starfa að. En því æðri, fegurri, helgari og háleitari sem sú köllun er, því meiri vandi og ábyrgðarhluti er henni samfara.“ Ég get ekki stillt mig um að halda hér aðeins áfram og vísa í það sem Jón Ólafsson segir um köllun blaðamannsins 1870, með leyfi forseta: „Hann má aldrei tala þvert um huga sjer, og eigi láta hræða sig frá sannfæring sinni, því að hennar má hann aldrei ganga á bak, þótt það gildi líf hans og mannorð, fje og fjör. Hann má því eigi láta það aftra sér, þótt alþýðuhylli hans liggi við, því sannleikurinn er meira verður; hann má eigi óttast það, þótt hann sjái, að sannleiksást hans gjöri vini hans að óvinum hans, og eigi óttast óvild manna, því að sannleikurinn er meira verður; hann má eigi þegja yfir sannleikanum, eða gjöra móti betri vitund til að geðjast öðrum, hvort sem þeir eru háir eða lágir, því sannleikurinn er meira verður.“ Þannig skrifaði Jón Ólafsson 1870 og þetta er í fullu gildi og minnir okkur á að það að vera blaðamaður er hugsjón. Að vera blaðamaður eða fréttamaður á slíkum miðli er lífsskoðun í sjálfu sér. Blaðamaðurinn fylgir ekki þessum flokki eða hinum flokki að málum, þessari trú eða hinni, þessari lífsskoðun eða annarri. Hann fylgir köllun sinni sem er köllun blaðamennskunnar; að leita sannleikans og vitna um sannleikann og skýra frá því sem blaðamaðurinn telur sannast og réttast í hverju máli. Það er mjög mikilsvert að fólk geti stundað þessa iðju í friði fyrir pólitískum öflum og í friði fyrir fjármálaöflum og þannig að það sé einungis að þjónusta almenning. Ég held að það fari ekkert á milli mála að mikilvægi fjölmiðla fyrir lýðræðislega umræðu, fjölmiðla í samfélagi sem er fjölradda samfélag, einkennist af fjölmenningu, opið fjölradda samfélag, hefur aldrei verið mikilvægara. Fyrir utan það sem ég nefndi fyrr í ræðu minni um skilyrði sem ég myndi vilja sjá bætast við í vinnu hv. allsherjar- og menntamálanefndar, þá langar mig að orða það, það er kannski meira spurning sem ég varpa fram, hvort ástæða kunni að vera til þess að í þessum skilyrðum sé reynt að koma orðum að því að viðkomandi fjölmiðlar haldi í heiðri siðareglur blaðamanna. Blaðamennska er ákveðið fag. Blaðamenn eru ákveðin stétt og blaðamenn hafa með sér sinn félagsskap sem hefur komið sér saman um að starfa eftir tilteknum siðareglum sem allir blaðamenn, sem vilja rísa undir því nafni, þurfa að halda í heiðri. Ég ætla ekki að rekja þær siðareglur hér, en þær eru nokkuð í anda þess sem ég rakti hér af skrifum Jóns Ólafssonar frá 1870. Að blaðamenn aðhyllist þessar siðareglur tryggir ákveðin gæði á því efni sem frá viðkomandi fjölmiðli kemur. Það tryggir að þeir sem nota viðkomandi fjölmiðla geta treyst því að þarna er því miðlað sem vitað er sannast og réttast. Við vitum að það er mikil og umfangsmikil starfsemi í heiminum sem snýst um lygar, snýst um rangar upplýsingar, snýst um miðlun á tröllasögum og skröksögum og beinum lygum og það er í þjónustu tiltekinna afla sem vilja annaðhvort efla völd sín sem þau hafa eða ná völdum. Það gera margir tilkall til þess að geta notað heiðursheitið blaðamaður og fréttamaður, en það eru ekki allir sem rísa undir því. Þeir einir rísa undir þeim titli sem starfa eftir þessum siðareglum sem blaðamenn hafa gert með sér og eru reyndar líka í gildi hjá stofnun eins og Ríkisútvarpinu. Áður en ég hætti vil ég nefna sérstaklega héraðsfréttamiðla. Það er ákaflega mikilvægt að þeir geti haldið áfram starfsemi í sínum héruðum. Við þurfum að búa svo um hnútana að skilyrðin verði ekki of óvægin um til að mynda útgáfutíðni og því um líkt, þannig að slík starfsemi verði styrkt. Ég sé að ég er að verða búinn með tímann þó að ýmislegt sé ósagt. Við eigum eftir að vinna þetta mál í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og ég hlakka til að taka þátt í þeirri vinnu og geri mér vonir um að við náum að skila einhuga úr þeirri vinnu betra og vænlegra frumvarpi.
Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingar á lögum um fjölmiðla sem sett voru hér á hinu háa Alþingi árið 2011. Þau hafa tekið einhverjum breytingum og hér liggur fyrir frumvarp til breytinga á þessum lögum sem lúta að stuðningi við einkarekna fjölmiðla. Það er svar við kalli tímans, svar við breytingum í samfélaginu og mikilli þörf á því að við styrkjum hið talaða og ritaða orð. Þetta frumvarp hefur verið í deiglunni um hríð og birtist okkur nú um síðir, nokkuð rýrara að vísu en efni stóðu til og það er ekki gott. En þessa frumvarps er beðið og það á brýnt erindi. Þetta frumvarp og efni þess styðjum við í Samfylkingunni fullum fetum þó að það verði nú að fylgja með að það liti eflaust að einhverju leyti öðruvísi út ef við hefðum fengið að vera við það borð þar sem það var skrifað. Hagsmunaaðilar í fjölmiðlaheiminum eru margir, sumir öflugir sem þrýstihópur, umvafinn flokkspólitískri velvild og vernd sem raunar tekur út yfir allan þjófabálk. Ég mun í ræðu minni staldra mest við smærri fjölmiðlana og þá einkum fjölmiðla sem starfa á landsbyggðinni. Þeir sitja ekki við sama borð, búa við skarðan hlut í sínu gilda hlutverki. Það er næsta víst að hagsmunir þeirra hafa orðið undir við gerð þessa frumvarps. Búið er að gera veigamiklar breytingar eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson reifaði ágætlega í sinni ræðu. Það er búið að taka út skilyrði, t.d. um útgáfutíðni, og þannig hleypa fleiri miðlum að þessum rekstrarstuðningi, potti sem ekkert hefur stækkað. Hann er 400 millj. kr. að meðtöldum öllum þeim kostnaði sem felst í úrvinnslu umsókna og þóknunar vegna starfa úthlutunarnefndar. En sá sem á mestra hagsmuna að gæta í bráð og lengd í þessu máli er auðvitað þjóðin, öll þjóðin sem þarf og á að hafa greiðan og góðan aðgang að áreiðanlegum og upplýstum fjölmiðlum. Það á við um landsmenn alla. Hefðbundinn rekstrargrundvöllur flestra einkarekinna fjölmiðla, a.m.k. minni fjölmiðla á landsbyggðinni, virðist nánast brostinn. Ástæðurnar eru nokkrar. Það hafa orðið gríðarlegar tæknibreytingar á allra síðustu árum, auglýsingatekjur hefðbundinna fréttablaða hafa dregist saman og færst annað. Fyrirtæki eru farin að haga markaðssetningu með fjölbreytilegri hætti og með öðrum brag. Erlendar efnisveitur eru að verða æ stórtækari á innlendum samkeppnismarkaði fjölmiðla og miðlunaraðferðirnar eru orðnar af öllu tagi. Auglýsingaviðskipti færast stöðugt meira til erlendra stórfyrirtækja á kostnað hefðbundinna einkarekinna fjölmiðla. Þeir bera skarðan hlut frá borði í auglýsingatekjum sínum, svo jaðrar við hrun. Herra forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hér á vettvangi Alþingis hversu dýrmætu hlutverki fjölmiðlar gegna í lýðræðissamfélagi. Þeir flytja fréttir af líðandi stund nær og fjær og eru vettvangur fjölbreyttra skoðanaskipta um dægurmál og þjóðfélagslega mikilvæg mál á hverjum tíma og stuðla þannig, með miðlun sinni, að opinni og upplýstri umræðu og aukinni þekkingu á samfélaginu, þátttöku og ábyrgð sem hvert einasta velferðarsamfélag þarf á að halda og reisir sitt skipulag á, lýðræðislegum kosningum sem dæmi. Þeir rýna og þeir upplýsa. Það skiptir máli hvort sem eiga í hlut staðbundnir miðlar eða stærri fjölmiðlar sem telja sig hafa allt landið undir, eða veröldina þess vegna. Breytingar á umhverfi fjölmiðla geta þannig haft gríðarleg bein áhrif. Því verður gildi fréttamiðlunar óháðra og frjálsra einkarekinna fjölmiðla seint ofmetið. Þá hefur ekki verið nefnt atriði sem einkareknir fjölmiðlar gegna með meiru, en það er meðferð íslenskrar tungu. Þar hafa fjölmiðlar jafnframt þýðingarmiklu hlutverki að gegna, að standa vörð um, viðhalda, efla og vernda íslenska tungu sem á stöðugt meira undir högg að sækja. Herra forseti. Með því frumvarpi sem hér er lagt fram er Ísland síður en svo að feta nýja eða óþekkta slóð. Ísland sem náinn bandamaður Norðurlanda og almennt annarra Evrópuþjóða þekkir til þess að þar eru nágrannar okkar alveg á sömu slóðum. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson reifaði það m.a. í sinni ræðu. Aðgerðir stjórnvalda víða um heim, einkum þó í Evrópu, hafa í ljósi mikilvægis fyrir lýðræði og menningu fyrst og fremst haft það sem yfirlýst markmið að leitast við að tryggja rekstrarumhverfi fjölbreyttra fjölmiðla og það eigum við sannarlega að gera líka eftir því sem okkur er nokkur kostur í hinu smáa samfélagi sem viðgengst á Íslandi. Stóru fjölmiðlarnir á höfuðborgarsvæðinu hafa fengið mikið rými í umræðunni og samkvæmt frumvarpinu fá þeir líka bróðurpartinn af þeim stuðningi sem í boði er. Mér er hins vegar mest umhugað um fjölmiðlana á landsbyggðinni og þeirra hlutskipti. Þar er ég best heima og ég veit hve þýðingarmiklu hlutverki þeir gegna. Ég veit líka um þann lífróður sem útgefendur róa. Úthald þeirra er ekki ótakmarkað og ef þá þrýtur örendið verður erfitt að snúa til baka. Enn er rifa á glugganum. Við höfum enn tækifæri til að sporna við og það skulum við gera. Já, fjölmiðlar í dreifbýli hafa þýðingarmiklu hlutverki að gegna, bæði staðbundnu og á landsvísu. Þeir eru gjarnan eins konar gátt inn í samfélag sem fjölda fólks er ella eins og lokuð bók, þeim sem ekki búa á viðkomandi svæðum en vildu gjarnan fylgjast með þeim hræringum sem þar eiga sér stað. Þrátt fyrir umrót og nýja tækni gegna þeir enn mikilvægum verkefnum sem frétta- og menningarmiðlar og að vera kynningarvettvangur á sínu svæði. Þeir draga fram sérstöðu í byggðunum, halda á stundum uppi vörnum fyrir svæðisbundin hagsmunamál sem varða miklu. Þessir fjölmiðlar eiga á brattann að sækja. Héraðsfréttablöðin sem flest ef ekki öll halda samhliða úti vefútgáfum eru eftir atvikum ekki endilega áskriftarblöð. Þau eru þá háð dreifingaraðilum í pappírsforminu og þetta er einn af hinum veigamiklu útgjaldaþáttum í starfseminni og rekstrinum og það er sjálfstætt umhugsunarefni að koma prentuðu efni í hendur lesenda, í hendur áskrifenda. En ekki má gleyma því að til umfjöllunar er ekki bara ritmál og vefútgáfur. Við eigum líka ágæta sjónvarpsstöð og sjónvarpsstöðvar og ein þeirra er starfrækt á landsbyggðinni, N4 sem staðsett er á Akureyri og rækir hlutverk sitt með sóma. Þar er að finna þáttagerð af ýmsu tagi, fréttatengt efni, fróðleik, samfélagslega umfjöllun og afþreyingu af landsbyggðinni, ekki bara úr Eyjafirði heldur líka Austfjörðum, Vesturlandi og Vestfjörðum, af landsbyggðinni hvarvetna en róðurinn í rekstrinum er erfiður eins og almennt er í fjölmiðlarekstri á Íslandi. Herra forseti. Einkareknir, hlutlausir og gagnlegir fjölmiðlar á landsbyggðinni eru komnir að fótum fram og hættan er sú að þeir leggi upp laupana á næstu mánuðum og misserum verði ekki að þeim hlúð. Það yrði að mínu mati áfall og hörmuleg tilhugsun öllum þeim sem unna hinu frjálsa orði. Þarna er um hagsmuni og sérstöðu landsbyggðar og íbúa þar að ræða en það er líka hagur allra landsmanna að þessir miðlar hverfi ekki af markaði en fái að dafna í sínu hlutverki og á sínum forsendum. Til þess þarf að líta með skilningi og sérstöðu, á mikilvægi þeirra. Það eru nokkur atriði sem koma upp í hugann og eru umhugsunarefni. Sem dæmi: Dreifbýlisfjölmiðlar eins og aðrir reiða sig á birtingu auglýsinga í sínum rekstri. Stöðugt verður þyngra undir fæti í þeim efnum. Fyrirtæki og stofnanir í samfélaginu hafa í sinni þjónustu auglýsingastofur sem meta blákalt hvar helst er að vænta hámarksávinnings af birtingu samkvæmt strípuðum og þaulhugsuðum útfærslum. Þar er dansinn í kringum gullkálfinn fumlaus og taktfastur. Héraðsfréttablöðin eru ekki endilega þar efst á blaði. Gildi birtingar í héraðsfréttablöðum er reyndar oft stórlega vanmetið því þau eru víðlesin langt umfram sitt skilgreinda og hefðbundna upprunalega útgáfusvæði. Síðan má benda á það að fjölmiðlamenn á landsbyggðinni eru sömuleiðis mjög hugsi og reyndar verulega ósáttir við almenna stefnu opinberra stofnana eins og ríkisskattstjóra, ráðuneyta, heilbrigðisstofnana, skóla og annarra opinberra stofnana gagnvart auglýsingum í staðarmiðlun til að ná til þorra landsmanna. Allt of mikið er um að slíkar stofnanir, sérstaklega stofnanir í Reykjavík, sem samt eiga að þjóna öllum landsmönnum, auglýsi einvörðungu í dagblöðum sem eru margfalt minna lesin á landsbyggðinni en staðbundnir fjölmiðlar. Íbúar á landsbyggðinni fara af þeim sökum jafnvel á mis við opinberar upplýsingar sem allir ættu að hafa jafnan aðgang að. Dagblöðin eru í dag, eins og landsbyggðarútgefendur orða það, fyrst og fremst héraðsfréttablöð höfuðborgarsvæðisins og útbreiðsla margra þeirra á landsbyggðinni er takmörkuð að þeirra mati. Á það hefur verið bent og um það fjallað í ræðu og riti, m.a. hér á hinu háa Alþingi, að auka þurfi gegnsæi eignarhalds á fjölmiðlum og koma í veg fyrir samþjöppun eins og átt hefur sér stað á nýliðnum árum og við þekkjum átakanleg dæmi um að jafnvel sjávarútvegsfyrirtæki haldi úti ósjálfbærum stórum fjölmiðli í eiginhagsmunaskyni með markvissum hætti. Æ fleiri miðlar eru nú í beinu eða óbeinu eignarhaldi fjármálaafla, fjárfesta eða stórra fyrirtækja á sínu starfssvæði eða á landsvísu. Það er líka háskaleg þróun. Virðulegur forseti. Stoðir dreifbýlisfjölmiðla eru veikar. Útgefendur einkarekinna hlutlausra og gagnlegra fjölmiðla á landsbyggðinni eru orðnir göngumóðir. Það er að mínu áliti hagur íbúa á landsbyggðinni og þar með hagur allra landsmanna að þeir hverfi ekki af markaði. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á þessu frumvarpi sem hér er til 1. umr. frá því að upphaflega var farið af stað í þessa vegferð munu þýða að áfram fá þrjár stærstu blokkirnar í útgáfustarfsemi upp undir 70% af þeim fjármunum sem ráðstafað er í þetta stuðningsúrræði. Smærri miðlarnir munu auk þess þurfa að gefa eftir af sínum hlut til miðla sem eru nú viðurkenndir inn í þetta kerfi vegna losaralegri skilyrða sem smeygt var inn á lokastigum. Með tilliti til breytinganna og ef vel ætti að vera þyrfti því að stækka pottinn svokallaða um u.þ.b. 100 milljónir, hann er 400 milljónir í dag, og ég varpa þeirri spurningu til ráðherra hvort það sé á dagskrá, hvort það sé vilji til að stíga þannig skref og rétta af kúrsinn. Annar kostur er sá að lækka þakið sem stóru fjölmiðlarnir geta fengið hver fyrir sig. Það er 25% en væri ekki óraunhæft að miða við t.d. 20%. Herra forseti. Ef stjórnvöld vilja leggja sitt af mörkum til að tryggja áfram lýðræðisþróun og samfélagsumræðu og valdeflingu í gegnum einkarekna landsbyggðarfjölmiðla styð ég eindregið að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra gefi hvergi eftir og sjái til þess að stuðningur við einkarekna og ekki síst minni landsbyggðarfjölmiðla verði aukinn en ekki rýrður, aftur bætt í eins og upphaflega var gert ráð fyrir og með því skotið styrkari stoðum undir blómlega og metnaðarfulla fjölmiðlun úr öllum kimum samfélagsins.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um stuðning við einkarekna fjölmiðla, frumvarp mennta- og menningarmálaráðherra. Ég verð að segja alveg eins og er að ég get fundið þessu frumvarpi mestallt til bölvunar, það er eiginlega stórfurðulegt. Eins og kom fram hjá hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fara 70% af þessari upphæð, 400 milljónum, til stærstu fjölmiðlanna en 30% til þeirra minni. Eins og vanalega fá þeir sem síst þurfa hjálpina stærstu sneiðina af kökunni en þeir sem mest þurfa fá minnst. Við erum að byrja á röngum enda. Við gleymum því að við eigum að byrja á réttum stað. Við eigum að byrja á stóra bleika fílnum í herberginu, RÚV. Við gerum okkur ekki, held ég, grein fyrir því að við setjum 5 milljarða á ári beint til RÚV og við verðum bara að gjöra svo vel að borga það hvort sem okkur líkar betur eða verr, auk þess sem RÚV fær 2 milljarða í viðbót í auglýsingatekjur. Það eru gífurlegir fjármunir. Ef við setjum það í eitthvert samhengi þá erum við að tala um á tíu árum heilt þjóðarsjúkrahús eða ef við værum að byggja félagslegar íbúðir þá gætum við byggt yfir 200 slíkar á ári fyrir þennan pening. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum? Og hver er tilgangurinn með því að ríkið sé með svona risavaxinn fjölmiðil? Hann þenst út þótt tækni fleygi gífurlega mikið fram, í dag er ekki næstum því sama umhverfi til að stofna fjölmiðil og var áður fyrr og fjölmiðlaumhverfið breytist sífellt. Við vitum að unga fólkið okkar horfir yfirleitt ekki á sjónvarp í línulegri dagskrá. Samskipti þess og sjónvarpsáhorf er í gegnum netið. Sem betur fer eru margir sem hafa hugmyndir og geta rekið fjölmiðla í gegnum netið og hafa getað gert það. En þeir þurfa samt að reyna það í beinni samkeppni við þennan stóra fíl, RÚV. Til að gera hlutina rétt þá verðum við að minnka Ríkisútvarpið. RÚV þarf ekki að vera það bákn sem það er í dag, það þarf bara að vera ein sjónvarpsrás, ein útvarpsstöð. RÚV þarf ekki að velta 7 milljörðum á ári. Það er alger óþarfi vegna þess að Ríkisútvarpið á að einbeita sér að því sem það ætti að gera, þ.e. að stuðla að menningu í landinu. RÚV þarf ekki að vera að berjast við einkarekna fjölmiðla um bandarískt eða evrópskt afþreyingarefni. Það er nóg af öðrum miðlum sem sjá um það, enda í sjálfu sér eiginlega vonlaus barátta eins og staðan er í dag. Við vitum að við erum með erlenda fjölmiðla eins og Netflix og fleiri sem eru að veita þjónustu fyrir brotabrot, bara smáaura, af því sem RÚV gerir. Þeir fjármunir fara til útlanda vegna þess að þorri fólks hefur efni á því að kaupa aðgang að því en ekki hinum fjölmiðlunum, fyrir utan það að RÚV hefur alltaf það forskot að vera hjá ríkinu og fær sína 5 milljarða, alveg sama hvað á dynur. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir 400 milljónum sem verða sennilega árleg framlög og munu jafnvel hækka. Ég óttast að þetta fari eins og með styrki til stjórnmálaflokka. Þeir byrja smátt en síðan aukast þeir og verða alltaf meiri og meiri. Við gleymum því að við erum að taka fé frá almenningi og við spyrjum almenning aldrei hvort hann sé sáttur við að fjármunum hans sé varið á þann hátt. Einhver segir kannski að 400 milljónir séu ekki rosalega mikið í öllu samhengi ríkisfjármálanna en ég óttast að það sé bara byrjunin. Ég myndi frekar sjá til þess að það yrði þá byrjað á að skilgreina hverjir þurfi á þessum peningum að halda. Þarf einkarekinn fjölmiðill sem auðmaður stendur á bak við að fá styrk frá ríkinu? Við höfum heyrt það aftur og aftur um öryrkja að þeir séu byrði á samfélaginu af því að þeir fá bætur frá ríkinu. Það er veikt fólk sem okkur ber skylda til að hjálpa. Fjölmiðill sem auðmaður stendur á bak við er ekki veikur, hann þarf ekki ríkisaðstoð á nokkurn hátt. Þess vegna er alveg með ólíkindum að á sama tíma og við erum að samþykkja þetta, 400 milljónir til fjölmiðla, neitum við fyrir áramót að auka framlög til mataraðstoðar. Innan við 10% af því sem við leggjum til fjölmiðla gætum við notað til að hjálpa þeim sem þurfa að standa í röð eftir því að fá mat, sem er auðvitað eitt af því ömurlegasta líka, auðvitað eigum við að vera orðin þróaðri og komin lengra en svo að við sjáum fólk standa í röðum og bíða eftir mat, ekki bara fullorðið fólk heldur líka börn. Nei, erum ekki búin að redda því en við erum búin að ákveða að nú eigum við að hjálpa veslings fjölmiðlunum, þeir hafi það svo bágt. Hvernig í ósköpunum getum við sett hlutina svona frá okkur? Einhver tekur ákvörðun um að búa til fjölmiðil og ákvörðun um að berjast á fjölmiðlamarkaði og jú, tekjurnar hafa dregist saman núna í Covid. En hvað gerum við þá? Jú, við aukum enn framlögin. Þessar 400 milljónir eru sennilega nálægt því sem var aukið til RÚV út af kófinu, út af töpuðum auglýsingatekjum. Allir sjá að það er algjört rugl að ríkið skuli vera í þeirri aðstöðu að auka framlögin. Á sama tíma og gerðar eru kröfur um aðhald, og skuldir ríkissjóðs hafa hækkað um 300 milljarða á þessu ári og fara í 600 milljarða á tveimur árum, dettur okkur í hug að til séu peningar fyrir fjölmiðla. Við erum vissulega að aðstoða fyrirtæki og með alls konar styrki í gangi vegna faraldursins en ef við ætlum okkur á annað borð að fara að styrkja einhverja þá eigum við að einbeita okkur að þeim sem standa verst. Hverjir standa verst í baráttunni við risana? Jú, það eru litlir fjölmiðlar, landsbyggðarfjölmiðlar, landsbyggðarblöðin. Bent er á það í frumvarpinu að Ísland sé eina landið sem styrkir ekki fjölmiðla. Það er bara flott. Hvar ætlum við að hætta ef við byrjum? Eigum við að styrkja matvörubúð úti á landi því að hún stendur ekki undir sér? Við höfum orðið vör við að verið er að loka matvöruverslunum og fólk þarf að fara langar leiðir til að kaupa í matinn. Er ekki nær að styrkja það, er það ekki þá næsta skref? Ef við styrkjum það, hvað eigum við þá að styrkja næst? En eins og ég segi, ég myndi frekar telja þörf á að styrkja litlu fjölmiðlana en nokkurn tímann nokkuð annað. Við verðum líka að átta okkur á því að orðið hefur, eins og ég sagði áður, gjörbreyting á umhverfi fjölmiðla. Sá sem vill stofna fjölmiðil getur gert þetta allt sjálfur með einni tölvu. Það þarf nú ekki meiri búnað en það. Við höfum séð aðila reyna af veikum mætti að berjast og reyna að koma sínum sjónarhornum að í gegnum litla fjölmiðla. En baráttan hlýtur að vera, eins og við höfum oft heyrt, Davíð að berjast við Golíat. Davíð vann á sínum tíma í sögunni en í raunveruleikanum er það ekki svoleiðis. Yfirleitt vinnur Golíat því að risarnir hafa öll spjótin í hendi. Þeir hafa fjármagnið, þeir hafa ríkið á bak við sig. Hvers vegna vill ríkið vera með fjölmiðil? Er það til að hafa aðhald, þannig að einhver fjölmiðill standi með ríkisstjórn hvers tíma? Það er góð spurning í sjálfu sér. Jú, ég mun segja það, ég hef orðið vitni að því. Ríkisútvarpið stendur með ríkisstjórninni í ákveðnum málum. Kannski er það allt í lagi. Kannski er það ástæðan fyrir því að við erum með risaríkisfjölmiðil, hann á að vera mótvægi við hina fjölmiðlana sem eru reknir af auðmönnum sem hafa annarra hagsmuna að gæta, hagsmuna 1% þjóðarinnar sem á allan auðinn. Við erum á þeim tímapunkti nú að við eigum að fara að ákveða hvort við ætlum að byrja þessa vegferð. Ég óttast að um leið og við byrjum hana munum við ekki hætta, að þetta verði bolti sem vindur upp á sig. Eins og hefur komið fram eiga 70% fjármagnsins að fara til stærstu fjölmiðlanna. Það er ekki ásættanlegt, það er einfaldlega vitlaust gefið. Við erum þá að hampa þeim sem síst þyrftu og í sjálfu sér á ekki að aðstoða þá sem mest hafa. Þarna inni eru líka mjög strangar reglur og við vitum að nú er fullt af fjölmiðlum, litlum fjölmiðlum úti á landi, sem berjast í bökkum og eru komnir í ákveðnar erfiðar aðstæður. Þeir eiga sér ekki viðreisnar von vegna þess að ef þeir skulda einhver opinber gjöld þá eru ýmsar hindranir settar til að þeir geti ekki nýtt sér þetta. Ég óttast að einungis hinir fjársterku muni virkilega geta nýtt sér þetta. Ég get ekki ímyndað mér að það sé tilgangurinn með þessu. Ég vildi gera þetta eins og Finnar, þeir virðast hafa fundið gullna meðalveginn í þessu. Að vísu er í þessu frumvarpi verið að biðja um að þetta verði eins og annars staðar á Norðurlöndunum. Ég vona að svo fari ekki vegna þess að þar er verið að styrkja tungumál og minnihlutahópa og þar eru nýsköpunarstyrkir og eins og segir hér, með leyfi forseta: „Markmið styrkveitinganna er að aðstoða fjölmiðla við uppbyggingu á starfsemi sinni, m.a. með nýjum miðlunarleiðum. Þessir styrkir eru veittir án tillits til hvernig efni er miðlað og er ætlað að þróa nýja þjónustu, lausnir og framleiðsluaðferðir fjölmiðla þar í landi.“ Ef við værum að gera það þá værum við, held ég, sennilega á betri leið en nokkurn tímann með því að byrja á að henda 400 milljónum í fjölmiðla og síðan koll af kolli með auknu fjármagni næstu ár og áratugi.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram er markmið þessa frumvarps að efla einkarekna fjölmiðla til að gera þeim betur kleift að sinna sínu hlutverki. Þá er nauðsynlegt að skoða aðeins hvert hlutverk fjölmiðla er og hvernig þeir hafa sinnt þessu hlutverki sínu, sem er mjög mikilvægt, sérstaklega á þeim tímum sem við lifum í dag þegar við sjáum t.d. alls konar falsfréttir sem hafa aukist og í sumum tilfellum hvernig eigendur fjölmiðlafyrirtækja hafa ekki nýtt þau með nægilega skynsamlegum hætti. Það hefur gjarnan verið talið að fjölmiðlar séu hið fjórða vald sem bætist í hóp þriggja stoða ríkisvaldsins. Hlutverk þeirra er m.a. að miðla upplýsingum og skoðunum til almennings. Þar af leiðandi hafa þeir gífurleg áhrif á viðhorf fólks og því er nauðsynlegt að ritstjórar hafi frelsi að stýra fjölmiðlum sínum faglega án þess að fréttir og umfjöllunarefni þeirra verði fyrir áhrifum og þrýstingi frá eigendum og öðrum hagsmunaaðilum. Það er þó algeng skoðun að erfitt sé að halda uppi alfarið óháðum fjölmiðli þar sem það sé óhjákvæmilegt að þeir verði fyrir áhrifum einhvers, hvort sem það eru eigendur, auglýsendur eða skoðanir blaðamannanna sjálfra. Fjölmiðlar hafa einnig það mikilvæga hlutverk að endurspegla fjölbreytt samfélag og fjölbreyttur fjölmiðlamarkaður tryggir stjórnmálalega og menningarlega fjölbreytni ásamt því að gefa ríkisborgurum tækifæri til að taka þátt í lýðræðislegum ákvörðunum. Það er mikilvægt að framboð fjölmiðla sé fjölbreytt til þess að koma að sem flestum sjónarhornum. Það á jafnt við í fréttamennsku sem öðru. Jafnframt þarf að gæta að fjölræði á fjölmiðlamarkaði til þess að fjölmiðlar séu ekki undir handbendi fárra einstaklinga. Ýmsar kenningar hafa lagt grunn að hugmyndum um það mikla vald sem fjölmiðlar hafa, þar á meðal kenningin um hið svokallað dagskrárvald. Það er vald sem fjölmiðlar hafa til að draga upp ákveðna mynd af veruleikanum. Þeir hafa vald til að velja hvaða fréttir skulu sagðar og hvernig þær eru sagðar sem hefur óhjákvæmilega áhrif á hvernig skoðanir áhorfenda mótast. Fjölmiðlar búa því yfir miklu valdi, ég held að allir átti sig á því. Þeir hafa það vald að draga upp ákveðna mynd af veruleika dagsins og hafa áhrif á þær skoðanir sem við myndum okkur, hvaða fréttir eru valdar til umfjöllunar, og hvernig þær eru sagðar skiptir síður en svo litlu máli. Það eru ýmsir áhrifaþættir, bæði innan og utan fjölmiðlanna sem spila inn í það hvernig fréttir eru valdar og unnar og þegar kemur að því að velja fréttir gera fréttamenn sér ekki endilega grein fyrir því sjálfir hvað það er sem ræður í raun för, heldur tala frétta- og blaðamenn gjarnan um það eins og það séu í raun og veru ekki þeir sem velji fréttirnar heldur velji þær sig sjálfar. Þá er ekki hægt að neita því að eignarhald fjölmiðla og ýmis hagsmunatengsl geta haft sitt að segja um það hvernig unnið er úr fréttunum. Það er skoðun erlendra fræðimanna á sviði fjölmiðlunar að það sé óhjákvæmilegt fyrir fjölmiðla að verða fyrir áhrifum og þrýstingi úr ólíkum áttum og í því samhengi er rætt um fimm megináhrifavalda á fjölmiðla. Það eru eigendur fjölmiðilsins, auglýsendur, áreiðanlegir heimildarmenn, athugasemdir hagsmunahópa og ríkjandi hugmyndafræði. Ein afleiðing samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði er að til verða stórar og miklar fjölmiðlasamsteypur og þar af leiðandi eru eigendur slíkra fyrirtækja oftar en ekki í annars konar viðskiptarekstri og eiga því hagsmuna að gæta á öðrum mörkuðum sem getur haft áhrif á fréttaflutning viðkomandi fjölmiðils. Auglýsendur geta einnig haft töluverð áhrif á umfjallanir og fréttamat þar sem rekstrarkostnaður fjölmiðla er að miklu leyti greiddur af auglýsingum. Þá er hætt við að ritstjórnarlegt frelsi fjölmiðla þurfi að víkja fyrir hagsmunum auglýsenda. Fjölmiðlar fengu á sig verulegan skell í kjölfar efnahagshrunsins árið 2008. Það er algeng skoðun að þeir hafi í raun brugðist eftirlits- og upplýsingahlutverki sínu í aðdraganda efnahagshrunsins. Margt fróðlegt er að finna um ástand fjölmiðlamarkaðarins í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna. Fjölmiðlar fengu á sig ákveðinn áfellisdóm fyrir að hafa ekki verið nægjanlega á varðbergi og sinnt upplýsingaskyldu sinni í aðdraganda bankahrunsins. Það má m.a. rekja til þess hve samþjappaður fjölmiðlamarkaðurinn var orðinn og mikil tengsl á milli blaðamanna og viðskiptalífsins. Í skýrslunni er það ályktun rannsóknarnefndarinnar að íslenskir fjölmiðlar hafi ekki sinnt hlutverki sínu sem skyldi í aðdraganda hrunsins. Fjölmiðlarnir tryggðu ekki nógu vel sjálfstæði sitt og voru þar af leiðandi ekki nógu vakandi fyrir mögulegum viðvörunarmerkjum. Flestir miðlarnir voru í eigu sömu aðila og áttu helstu fjármálafyrirtækin. Þótt ekki hafi verið sýnt fram á bein áhrif eiganda á fréttaflutning virtist sjálfsritskoðun vera útbreidd í íslensku samfélagi, m.a. vegna þess hve atvinnutækifæri fjölmiðlamanna eru takmörkuð. Jafnframt kemur nefndin fram með þann lærdóm sem draga má af þessu. Meðal þess sem nefnt er er mikilvægi þess að setja einkaaðilum hóflegar takmarkanir á eignarhaldi fjölmiðla. Einnig þarf að efla sjálfstæði ritstjórna og gæta þess að algjört gegnsæi á fjölmiðlamarkaðnum ríki svo ekki sé hægt að fela það hverjir eru raunverulegir eigendur fjölmiðlanna. Það gerir fólki kleift að leggja sjálft mat á hvort gætt sé hlutleysis í fréttaflutningi eða fylgja skoðunum eigandans. Fréttamenn sjálfir hafa í ræðu og riti á liðnum árum komið því á framfæri að þeir hafi orðið fyrir óeðlilegri ritskoðun eiganda þess fjölmiðils sem þeir störfuðu hjá og að eigendur geti spillt ritstjórnarlegu sjálfstæði fjölmiðla. Herra forseti. Það má segja að þetta sé svolítill inngangur að því sem ég ætla að leggja megináherslu á í málflutningi mínum. Það er eðlilegt að velta því fyrir sér hvort styrkjafyrirkomulagið sem hér á að fara að innleiða geri fjölmiðla háða stjórnvöldum og skapi óheilbrigt ástand. Maður spyr sig hvort ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðla og fréttamanna geti orðið fyrir óeðlilegum áhrifum. Sú spurning er ákaflega mikilvæg þegar við ræðum þetta frumvarp. Ég er á þeirri skoðun að það sé einnig mjög mikilvægt að skoða skattumhverfið og koma böndum á erlendar veitur og aðgengi auglýsenda að þeim. Stærstu risarnir á markaðnum eru samfélagsmiðlar. Samkeppni innlendra fjölmiðla við erlendar efnisveitur fer ört vaxandi. Síðan má ekki gleyma risanum á auglýsingamarkaðnum, Ríkisútvarpinu, sem fær 5.000 millj. kr. á ári úr ríkissjóði og sópar svo upp auglýsingamarkaðnum til viðbótar. Ef við skoðum aðeins hin Norðurlöndin þá er hin almenna stefna víðast hvar sú að halda almannaútvarpsstöðvunum sem eru á vegum hins opinbera utan við samkeppni á auglýsingamarkaði á sama tíma og þær keppa við einkareknar stöðvar um áhorfendur og hlustendur. Þannig er norska ríkisútvarpið nánast algerlega án auglýsinga. Minni tekjur og umfangsmikill niðurskurður á fréttastofum og ritstjórnum kemur í veg fyrir að stjórnendur hafi þær bjargir sem þarf til að skila til almennings raunverulegri fjölbreytni í fjölmiðlaefni. Í Noregi var fyrir ekki svo löngu síðan sett á laggirnar nefnd sem skoðaði fjölmiðlaumhverfið þar. Nefndin taldi að mikil hætta væri á því að sú blaðamennska sem er nauðsynleg fyrir opinbera umræðu gæti beinlínis horfið áður en tækist að finna sjálfbært rekstrarmódel fyrir fjölmiðla. Við sjáum það núna að mjög brýnt er að fara að finna lausn á þessu. Þess vegna er tillaga okkar í Miðflokknum um ráðstöfun útvarpsgjaldsins mjög góð. Hún er einföld í framkvæmd og í raun og veru óumdeild. Tillagan gengur út á það að einstaklingur geti ráðstafað gjaldinu sjálfur, þó aðeins að hluta. Og þetta er hófleg tillaga. Þá fer sá hluti beint til viðkomandi fjölmiðils. Þetta er skynsamleg breyting vegna þess að hún gerir hverjum og einum greiðanda útvarpsgjaldsins heimilt að ráðstafa því, allt að þriðjungi, til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins. Í dag er það þannig að allt gjaldið rennur til Ríkisútvarpsins og greiðandinn hefur ekkert val um hvert þessir fjármunir fara. Það er vægast sagt sérstakt vegna þess að maður hefði talið að það væri lýðræðislega eðlilegt að fá að ráðstafa þessu gjaldi til annarra fjölmiðla. Ríkisstjórnin hefur reynt að koma áfram þessu máli sem við ræðum hér í dag til að reyna að styrkja fjölmiðla. Það hefur gengið brösuglega og hefur mikill ágreiningur verið innan ríkisstjórnarflokkanna um það. Á meðan hefur dýrmætur tími tapast. Þess vegna er mjög mikilvægt að koma með einfalda lausn sem við Miðflokksmenn höfum gert og gagnast öllum fjölmiðlum alveg örugglega. Það er fróðlegt, herra forseti, að skoða niðurstöðu þessarar nefndar í Noregi sem skilaði tillögu um hvernig bregðast ætti við fjölmiðlamarkaðnum þar. Í Noregi er ríkur skilningur á lýðræðishlutverki fjölmiðla og þar hafa háar fjárhæðir farið úr sameiginlegum sjóðum um árabil til að styrkja fjölbreytni og fjölræði í norskum fjölmiðlum. Einnig er bent á að ekki sé um annað að ræða á meðan efnahagslegar undirstöður fjölmiðla breytast ekki til hins betra, en að halda áfram myndarlega á þeirri braut. Þetta er hið norska módel. Norðmenn vilja kosta talsverðu til svo raunveruleg lýðræðisleg umræða geti þrifist. Í grundvallaratriðum er hugmyndafræðin í þessu nýja frumvarpi sú sama og í fyrri frumvörpum, þ.e. endurgreiddur er kostnaður vegna launa og verktakavinnu blaða- og fréttamanna, ritstjóra og aðstoðarritstjóra, myndatökumanna, ljósmyndara og prófarkalesara. Endurgreiðslurétturinn nemur 25% af þessum kostnaði og er ekkert hámark sett á hugsanlega endurgreiðslu. Þess í stað er kveðið á um að fari samanlögð endurgreiðsluupphæð til allra þeirra sem rétt eiga, samkvæmt ákvörðun þriggja manna úthlutunarnefndar, upp fyrir það sem fjárheimildir eru fyrir, skerðist útgreiðsla til allra umsækjenda í réttum hlutföllum. Augljóst er að þetta þýðir að stærstu fyrirtækin munu hreppa bróðurpartinn af styrkjunum líkt og var í úthlutuninni vegna kórónuveirufaraldursins. Þá fengu Árvakur, Sýn og Torg, sem flesta hafa í vinnu, langhæstu upphæðirnar. Stóru fjölmiðlafyrirtækin munu fá mest úr þeim potti sem til ráðstöfunar verður og hlutfallslega í samræmi við stærð sína. Skilyrði fyrir styrk eru einfölduð þannig að ekki er lengur gerð krafa um útgáfutíðni eða tegund miðils, einungis að miðillinn skuli vera skráður eða hafa leyfi til hljóð- eða myndmiðlunar. Auk þess skilyrðis eru ýmis tæknileg skilyrði um að staðið hafi verið við skýrslugjöf og skil á opinberum gjöldum og þess háttar, sem eru að sjálfsögðu eðlileg skilyrði. Herra forseti. Að lokum vil ég segja að það er ákaflega mikilvægt í þeirri vinnu sem fram undan er innan nefndarinnar að hlustað verði á sjónarmið minni fjölmiðlafyrirtækja og þá gagnrýni sem fram hefur komið á frumvarpið þannig að þegar vinnunni er lokið náist sem breiðust sátt um þetta mál. Það skiptir að sjálfsögðu verulegu máli og einnig fyrir lýðræðislega umræðu í okkar ágæta samfélagi á tímum þar sem þessi mikilvæga atvinnugrein er í verulegum vandræðum og ekki verður séð að breytingar verði á því í náinni framtíð.
Virðulegur forseti. Mig langar við þessa umræðu um frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla að koma inn á nokkur atriði. Ég ætla fyrst að fyrst að fara stuttlega í frumvarpið sjálft. Síðan ætla ég að fjalla almennt um stöðuna á þessum markaði, svo um tillögur okkar þingmanna Miðflokksins sem miða að því að styrkja stöðu einkarekinna miðla og efni framleiðenda og í lokin að reyna að hnýta þetta saman og horfa til þess hvernig ég teldi skynsamlegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd héldi á þessari vinnu. Frumvarpið liggur fyrir og er með svipuðu sniði og þegar það var lagt fram fyrir ári síðan. Það sem mig langar að nefna í þessu er að þetta ber allt keim af enn einni stofnanavæðingunni. Samkvæmt b-lið 2. gr. frumvarpsins verður sett á laggirnar úthlutunarnefnd, eins og þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skipar þriggja manna úthlutunarnefnd um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Nefndarmenn skulu tilnefndir af ríkisendurskoðanda og skal einn uppfylla starfsgengisskilyrði héraðsdómara, einn vera löggiltur endurskoðandi og sá þriðji hafi sérþekkingu á fjölmiðlum eða fjölmiðlarétti.“ Þessi nálgun finnst mér öll benda til þess að þetta sé verkefni sem væri allt eins hægt að afgreiða og vinna með einfaldri aðgerð á skrifborði hjá Skattinum. Ég er efins um að það sé skynsamlegt að forma nýja opinbera nefnd sem mun hafa yfir sér áru eftirlits, ég ætla ekki að segja ritskoðunar, ég vil alls ekki að nota það hugtak, en engu að síður íhlutunar stjórnvaldsins í þessu tilfelli, í staðinn fyrir að hafa reglurnar einfaldar og gegnsæjar og hafa þá mögulega afgreiðsluna í gegnum Skattinn. Það er auðvitað þannig að þeir einir njóta styrkja samkvæmt þessu regluverki sem falla undir eftirlitshluta fjölmiðlanefndar. Svo er það annað mál út af fyrir sig hvort skynsamlegt sé að sú nefnd verði eilíf. Ég held að við ættum að skoða það sérstaklega hvort ekki sé hægt að leita einfaldari aðferðar til að ná fram þessu markmiði, ef þetta verður leiðin sem verður farin. Í því sambandi er kannski rétt að nefna og minna á að miklar efasemdir komu upp hjá sérstaklega tilteknum hópi stjórnarþingmanna þegar mælt var fyrir málinu hér á síðasta þingi. Það vekur athygli mína, það gæti auðvitað breyst áður en umræðunni er lokið, að hér er enginn þingmaður frá Sjálfstæðisflokknum á mælendaskrá. Þá fer mann að gruna að búið sé að lempa þetta og semja um það á þann veg milli ríkisstjórnarflokkanna að málið verði klárað í þessum búningi og þá verða þeir auðvitað bara kyngja sem þurfa að kyngja í því samhengi. Minnir þetta kannski á umræðu hér fyrir nokkrum dögum síðan að ríkisstjórnarflokkarnir væru búnir að ná einhvers lags samkomulagi um þau stóru mál sem þyrfti að klára. Þar hafa verið nefnd stjórnarskrármálið, hálendisþjóðgarðurinn og sala Íslandsbanka og ætli Framsóknarflokkurinn fái þá ekki þetta fjölmiðlafrumvarp í þeim pakka. Það væri ánægjulegt að sjá þingmenn hér, sérstaklega þá sem mest hafa haft sig í frammi í þessum efnum og talað býsna skynsamlega á fyrri stigum - það er kannski það sem er svo svekkjandi í augnablikinu, að sjá að á mælendaskrá sé enginn þeirra sem mest hefur haft sig í frammi og talað skynsamlega. Það er nú oft þannig að þeir sem hafa sig mest í frammi tala kannski ekki af mestri þekkingu eða skilningi um málin, en er ekki svo í tilviki þessara þingmanna, og vil ég þá sérstaklega nefna hv. þm. Óla Björn Kárason, ég hefði gjarnan viljað heyra hver afstaða hans er til þessa máls eins og það liggur fyrir núna. En aftur að frumvarpinu. Ég geri athugasemdir við þessa stofnanavæðingu með úthlutunarnefndinni. Þriðji aðilinn á að hafa sérþekkingu á fjölmiðlum eða fjölmiðlarétti þannig að það er minni hluti þessa hóps sem gerð er krafa um að hafi þekkingu eða skilning á fjölmiðlun yfir höfuð, þannig að ég held að það hljóti að vera hægt að fara minna stofnanavædda leið að þessu marki. Annað atriði langar mig til að nefna þar sem oft er talað um að nýsköpun og aðgengi nýrra aðila að markaði og þess háttar sé mikilvægt markmið í sjálfu sér. Í 2. tölulið d-liðar 2. gr. er farið yfir skilyrði fyrir rekstrarstuðningi og þar segir, með leyfi forseta: „Fjölmiðill skal vera skráður eða hafa leyfi til hljóð- eða myndmiðlunar samkvæmt IV. kafla. Fjölmiðill skal jafnframt hafa starfað með leyfi frá fjölmiðlanefnd óslitið í 12 mánuði eða lengur.“ Það geta auðvitað verið málefnaleg sjónarmið fyrir svona tímalengd. Síðan segir hér skömmu síðar, með leyfi forseta: „Berist umsókn um rekstrarstuðning vegna næstliðins árs eftir 31. mars, skal vísa henni frá.“ Samkvæmt þessu á því fjölmiðill sem stofnaður er 1. apríl, segjum bara 1. apríl í ár, ekki möguleika á stuðningi fyrr en árið 2023, sem sagt rúmu einu og hálfu ári eftir að hann er stofnaður þar sem hann hefur ekki starfað óslitið í 12 mánuði þegar kemur að 31. mars næsta árs. Þar með fellur sá tiltekni nýi fjölmiðill út um heilt ár sem mögulegur styrkþegi. Þetta held ég að nefndin þurfi að skoða sérstaklega. Mér finnst auðvitað vera til bóta, miðað við fyrstu framlagningu málsins fyrir ári síðan, að hér getur stuðningur til hvers umsækjanda orðið allt að 25% af fjárveitingum til verkefnisins. Það var lægra viðmiðunarhlutfall. Ef ég man rétt er þetta tvöföldun á því þaki sem ég held að sé nauðsynlegt því að burðugustu ritstjórnirnar bera afgerandi kostnað af fréttaöflun og -vinnslu á þessum markaði okkar. Nokkur orð um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar í greinargerð. Mér þykir hreinlega alveg magnað að hægt sé að skrifa greinargerð með frumvarpinu þar sem tekst að skauta algjörlega fram hjá hlutverki eða áhrifum Ríkisútvarpsins á þessum markaði. Það segir í kaflanum um tilefni og nauðsyn lagasetningar, með leyfi forseta: „Síðustu ár hafa rekstrarforsendur einkarekinna fjölmiðla hér á landi versnað til muna. Margar ástæður eru fyrir þeirri þróun, svo sem örar tæknibreytingar og minnkandi auglýsingatekjur fjölmiðla samhliða breyttri neysluhegðun fyrirtækja á markaði. Þá hefur samkeppni innlendra fjölmiðla við erlendar efnisveitur farið vaxandi síðustu ár vegna fjölbreyttari miðlunaraðferða. Kaup á auglýsingum færast í auknum mæli til erlendra stórfyrirtækja, svo sem net- og samfélagsmiðla, sem leitt hefur til samdráttar í auglýsingasölu hjá hinum hefðbundnu einkareknu fjölmiðlum.“ Það er sérstakt afrek að komast í gegnum þennan kafla án þess að nefna einu orði stöðu Ríkisútvarpsins á þessum markaði. Þeir sem hlusta eitthvað eftir þeim sjónarmiðum sem einkareknir fjölmiðlar setja fram í þessum efnum hljóta að átta sig á því að fíllinn í stofunni, ef svo má segja, er Ríkisútvarpið á þessum markaði öllum. Það hefur yfirburðastöðu vegna útvarpsgjaldsins í fyrsta lagi og þeirra rétt um 5 milljarða á ári sem stofnunin fær í gegnum það, og eins þegar stofnunin ryksugar upp auglýsingamarkaðinn, eins og það er stundum orðað, og sækir sér hátt í 2 milljarða þar til viðbótar. Þetta er atriði sem mér finnst að hv. allsherjar- og menntamálanefnd verði að koma sérstaklega inn á í tengslum við vinnslu þessa máls, að aðgerðir er snúa að stöðu Ríkisútvarpsins á markaði verði tengdar þessu máli. Mér þykir ekki boðlegt að afgreiða þetta mál eins og það liggur fyrir og ætla síðan að fara að spekúlera í því hvort taka eigi Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði eða þrengja að auglýsingabirtingum eða hver svo sem leiðin yrði. Það verður að skoða þetta í samhengi og heildstætt því að svona bútasaumur kann ekki góðri lukku að stýra. Ég ætla ekki að fara meira í atriði frumvarpsins í ræðu minni en skil þetta eftir hér og óska eftir því að allsherjar- og menntamálanefnd fjalli um þessi atriði í meðferð sinni. Mig langar til að koma stuttlega inn á tillögu sem við þingmenn Miðflokksins höfum lagt fram, sem er að okkar mati hluti af því að leysa vandamálið sem snýr að þessari yfirburðastöðu Ríkisútvarpsins á markaði, sem er auðvitað alltumlykjandi mál þegar við ætlum að ræða um stöðu einkareknu miðlanna af einhverju viti. Tillaga okkar í Miðflokknum gengur út á það í stuttu máli að gjaldendum útvarpsgjaldsins, sem sagt skattgreiðendum, verði heimilað að ráðstafa þriðjungi útvarpsgjaldsins á hverju ári til þess miðils sem viðkomandi kýs. Með þessu held ég að við sæjum fram á bæði hvata til framleiðslu efnis, gæða þess og að hver miðill passaði upp á kúnnahópinn sinn, ef svo má segja, þá sem fylgjast með og lesa og horfa á það efni sem þar er framleitt. Þarna væri líka komin beintenging við það hvað almenningur vill raunverulega í þessum efnum. Þarna gæti komið verulegur stuðningur við einkareknu ritstjórnirnar og ég held að þær útgáfur, þeir fjölmiðlar sem væru líklegir til að njóta hlutfallslega mest í þessum efnum, séu héraðsfréttamiðlarnir, sem sinna staðbundnum fréttum og nærumhverfinu. Þeir eiga alveg örugglega hauk í horni og það marga í nærumhverfi sínu sem vilja styðja við viðkomandi í útgáfustarfsemi með þriðjungi útvarpsgjalds hvers árs. Þetta eru upphæðir sem safnast saman og skipta máli. Svo hlýtur skýrsla fjölmiðlanefndar frá 2018 að vera tekin aftur upp á borð. Nefndin skilaði skýrslu í janúar 2018 undir forystu Björgvins Guðmundssonar. Allir þessir þættir þurfa að mínu mati að koma til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd með það fyrir augum að við sjáum einhverja heildstæða mynd af því hvernig þetta umhverfi mun þróast á næstunni. Við verðum að horfa á þetta í miklu víðara samhengi vegna þess að ef við klárum þetta mál eins og það liggur fyrir og síðan ætli menn í framhaldinu að fara að skoða einhverja aðra þætti, þá er ég hræddur um að langt verði þangað til að þær lausnir, sem eru mögulega miklu einfaldari, gegnsærri og skýrari en þær sem hér er verið að leggja til, verði uppi á borðum. Í því samhengi vil ég nefna möguleikann á því t.d. að virðisaukaskattur af áskriftum prentmiðla og mögulega annarra miðla verði afnuminn eða endurgreiddur, að tryggingagjald af launum hjá starfsfólki fjölmiðla verði fellt niður eða endurgreitt, og svo það atriði sem ég nefndi áðan, að umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði verði takmörkuð við tiltekna fjárhæð eða stofnunin tekin alveg af þeim markaði. Síðan verði skattlagning auglýsinga í erlendum netmiðlum könnuð. Þetta eru allt saman atriði, og vissulega fleiri, sem nefnd voru í skýrslu fjölmiðlanefndar á sínum tíma og komið hafa fram í umsögnum um þetta mál á fyrri stigum. Ég brýni menn til að skoða málið í stærra samhengi. Sú leið sem hér er farin er tyrfin og ógegnsæ og yfir henni er ára pólitískrar íhlutunar, þó að ég telji mig vita að það sé auðvitað ekki meiningin. En málið er bara þannig fram sett og unnið að sú ára er alltumlykjandi. Ég óska allsherjar- og menntamálanefnd góðs gengis við meðferð þessa máls og mun mögulega koma upp í aðra ræðu síðar í umræðunni.
Hæstv. forseti. Þetta mál er kemur hér fram í annað sinn og virðist vera í svipuðum búningi og síðast nema mér sýnist að nú muni menntamálaráðherra ekki sjálfur úthluta þeim styrkjum sem nefndir eru heldur sérstök úthlutunarnefnd. Ég ætla að fara lauslega yfir frumvarpið sem slíkt en fara að öðru leyti yfir stöðuna á fjölmiðlamarkaði og áhrif fjölmiðla, sem eru ærin. Eins og ég hef örugglega sagt áður hygg ég að í engu hafi orðið jafnmikil þróun undanfarandi ár. Við gætum tekið hvaða árabil sem er, herra forseti. Við gætum tekið síðustu 100 ár, síðustu tíu ár, fimm ár, 50 ár, og það er hvergi jafn mikil þróun og í fjölmiðlun eða margmiðlun og nú er. Segja má að einn einstaklingur sem hefur aðgang að neti eða getur tengt sig að öðru leyti, gefið út snöpp, tíst o.s.frv., sé orðinn fjölmiðill og áhrifavaldur. Þannig að staðan er gerbreytt frá því sem áður var. Það virðist vera siður hjá þessari ríkisstjórn að þegar einfaldir kostir bjóðast velja menn alltaf þyngri og flóknari kostinn. Þetta á t.d. við um það að mikill áhugi er hjá ríkisstjórninni á að gera hálendi Íslands að ríkisstofnun, sem verður væntanlega ein stærsta ríkisstofnun á Íslandi. Menn hafa gefið út einhvern lista um hvaða stofnanir þeir vilja leggja af, þar á meðal Nýsköpunarmiðstöð af öllum. Í stað hennar á að koma upp einkahlutafélagi í eigu ríkisins, af því að við höfum svo góða reynslu af slíkum rekstrareiningum í eigu ríkisins eða hitt þó heldur. Hér erum við að ræða mál um styrki til frjálsra fjölmiðla. Það á að styrkja fjölmiðla um 400 milljónir á ári. Það er út af fyrir sig kunnugleg tala. Við getum borið þá tölu saman við fjárheimildir og tekjur stærsta keppinautarins, stærsta leikarans á sviðinu, RÚV ohf., sem er með um 5 milljarða á fjárlögum plús 2 milljarða í auglýsingatekjur. Það dugði ekki í þetta sinn, frú forseti. Það kom kvein úr Efstaleiti og því var svarað úr þessu húsi með u.þ.b. 400 milljónum meðan á afgreiðslu fjárlaga stóð, ofan á 5 milljarðana, ofan á 2 milljarðana í auglýsingatekjur. Það er líka athugunarefni að með frumvarpinu er verið að ríkisvæða alla fjölmiðla á Íslandi. Það er verið að gera alla fjölmiðla, þ.e. þá sem njóta styrkja samkvæmt frumvarpinu, háða ríkinu og stjórnvöldum hverju sinni. Mér hefur þótt það verulega alvarleg þróun og ég hef verið áhyggjufullur yfir henni. Það virðist vera að svo sé um fleiri. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér lungann úr baksíðugrein Fréttablaðsins í dag eftir Hauk Örn Birgisson. Þar segir, með leyfi forseta: „Á dögunum sagði Blaðamannafélag Íslands að lægsta punkti í samtímasögu íslenskrar fjölmiðlunar hefði verið náð. Tilefnið var ákvörðun Stöðvar 2 um að hætta fréttaútsendingum í opinni dagskrá. Alvarlegur rekstrarvandi einkarekinna fjölmiðla hér á landi hefur blasað við um áraraðir enda er samkeppnisstaða þessara fjölmiðla vonlaus gagnvart hinu ríkisrekna fjölmiðlafyrirtæki RÚV. Meinið er þekkt og lækningin ætti að vera augljós. En í stað þess að ráðast að orsök meinsins ætla stjórnvöld að leggja plástra yfir sárin. Það mun ekki stöðva blæðinguna. Vandamál fjölmiðla verður ekki leyst með því að veita þeim styrki úr ríkissjóði og gera þá þannig háða opinberu fé. Að láta þá árlega senda inn umsókn til sérstakrar úthlutunarnefndar á vegum ríkisins. Þetta mun ekki efla frjálsa og sjálfstæða fjölmiðlaumfjöllun. Þvert á móti. Það er hreinn leikaraskapur að halda því fram að ríkisstyrkir muni ekki hafa áhrif á ritstjórnir fjölmiðla, afstöðu þeirra til málefna og umfjöllunar um þau. Allir sem háðir eru tekjum frá ríkisvaldinu munu haga sér öðruvísi gagnvart valdinu - það eru engin vísindi. Þú bítur ekki höndina sem fæðir þig. Með fullri virðingu fyrir fréttastofu Stöðvar 2 þá felst lágpunktur íslenskrar fjölmiðlunar ekki í því að fréttir stöðvarinnar verði framvegis í læstri dagskrá, heldur í því að til standi að gera íslenska fjölmiðla að bótaþegum. Eflaust er þetta vel meint - en það mun koma þveröfugt út.“ Og lýkur þá lestrinum. Ég hefði nánast getað skrifað þennan pistil sjálfur, frú forseti, vegna þess að hann bergmálar algerlega þær skoðanir sem ég hef haft uppi og hef gagnvart þessu frumvarpi. Ég verð að segja eitt í viðbót áður en ég fer að tala almennt um fjölmiðlamarkaðinn. Það kemur mér mjög á óvart að í skilyrðum fyrir rekstrarstuðningi sem eru talin upp í g-lið 2. gr., þ.e. það sem áður var 62. gr., er í engu gerð krafa um að fjölmiðlar sem njóta ríkisstuðnings hafi gott málfar. Engin krafa er gerð um að móðurmálinu sé gert hátt undir höfði heldur eru þessi skilyrði einungis almenn skattalaga- og skattaatriði. Tek ég þar með undir það sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði áðan, að þessi úthlutunarnefnd gæti í sjálfu sér átt heima hjá skattinum. Auðvitað er fær auðveldari leið til að jafna þann mun sem er á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Við Miðflokksmenn höfum talað fyrir henni mjög oft. Það er sú leið, eins og segir í tillögu okkar, að hver og einn Íslendingur sem borgar útvarpsgjald geti ánafnað þeim fjölmiðli sem hann kærir sig um einum þriðja af því gjaldi. Þetta er þekkt á öðrum vígstöðvum, frú forseti. Þeir sem ekki vilja greiða sóknargjald til þjóðkirkjunnar geta ánafnað sóknargjaldi sínu annað. Ég ætla að segja enn einu sinni það sem ég hef sagt nokkrum sinnum í þessum ræðustól, frú forseti, það má segja að við Íslendingar fæðumst inn í tvær stofnanir. Við fæðumst inn í þjóðkirkjuna og við fæðumst inn í RÚV. Munurinn á þessu tvennu er sá að við getum sagt okkur úr þjóðkirkjunni en við getum ekki sagt okkur undan RÚV. Við skulum með góðu eða illu greiða nauðungaráskriftina alla okkar ævi, þennan nefskatt, alveg burt séð frá því hvort við nýtum þjónustuna eður ei, alveg burt séð frá því hvort við erum ánægð með efnistök eður ei. Nú ætla ég að segja aftur, af því að ég nefndi hér skilyrði um móðurmál, að það eru mjög mikil vonbrigði hvernig Ríkisútvarpið og starfsfólk þess fer með móðurmálið. Ég verð að nefna það, frú forseti, að í starfsliði Ríkisútvarpsins, RÚV ohf., er sérstakur málfarsráðunautur. Sá aðili kemur mér helst í hug vegna þess að sá, eða sú, fann upp nýyrði um föstudag sem ég hef ekki eftir. Ég hlýt að hafa misskilið gjörsamlega, frú forseti, tilganginn með starfi málfarsráðunautar Ríkisútvarpsins. Það kann vel að vera að menn telji að það sem ég segi nú sé talað aftan úr grárri forneskju og það verður bara að hafa það vegna þess að ég tel að móðurmálið íslenska geri okkur að þjóð umfram allt annað. Þess vegna skýtur skökku við að sú menningarstofnun, sem ætti kannski hvað helst að vera brjóstvörn íslenskunnar, bregðist. Ég ætla að segja það sem prívatskoðun hér, frú forseti, og þess vegna vík ég enn að því sem ég sagði áðan, að engin skilyrði eru sett um móðurmál fyrir stuðningi við frjálsa fjölmiðla, að fólkið sem skrifar á vefinn, skrifar í blöðin, talar í útvarpið, kennir okkur íslensku alla daga. Ef það fólk er ekki vel skrifandi og talandi á íslensku, eins og mér finnst oft raunin - ég verð bara að viðurkenna að mér finnst það oft raunin. Það er raun að lesa t.d. vefmiðlana, sem eru reyndar uppfærðir í fljótræði á hverjum degi og virðast ekki vera rýndir að nokkru einasta leyti, en þeir virðast því miður ekki vera yfirlesnir af nokkrum aðila með góðan málskilning. Þarna er eitt veigamikið atriði sem vantar inn í skilyrði fyrir því að styðja frjálsa fjölmiðla. Mestu vonbrigðin eru náttúrlega þau að menn skuli ekki fara þá leið sem væri affarasælust og áhrifaríkust og sem var tekið undir í þessu tilvitnaða tilskrifi sem ég las hér áðan, þ.e. að hagræðingu verði beitt í rekstri Ríkisútvarpsins, RÚV ohf. Það vill þannig til, og ég færði rök fyrir því áðan, að í fjárlagaumræðunni voru enn hækkuð framlög til þess hlutafélags. Ég man ekki eftir því að aðrir fjárlagaliðir hafi fengið jafn vænar trakteringar í fjárlagaumræðunni. Það vill svo illa til, frú forseti, að ég er að verða búinn með þann tíma sem mér er afmarkaður í þessari umræðu að sinni. Ég verð því að hugleiða hvort ég fari aftur í ræðu og geri það á eftir. Það er margt ósagt af minni hálfu um þetta mál. Ég segi enn að ég held að einfalda leið okkar Miðflokksmanna hefði verið affarasælust til að veita einkareknum fjölmiðlum eða frjálsum fjölmiðlum vörn.
Forseti. Mig langaði aðeins að eiga orðastað við hv. þingmann í mestu vinsemd um eitt atriði sem hann nefndi, að Íslendingar fæddust allir inn í annars vegar Ríkisútvarpið og hins vegar þjóðkirkjuna, ef ég man rétt. Er það ekki rétt? Hér talar nú maður sem fæddist einmitt ekki inn í þjóðkirkjuna og hefur aldrei verið meðlimur hennar en er feginn að hafa fæðst inn í Ríkisútvarpið sem og aðra þá þjónustu sem ríkið veitir borgurum sínum í gegnum samneysluna. Fæðumst við ekki öll inn í heilbrigðiskerfið sem við öll greiðum í? Fæðumst við ekki öll inn í menntakerfið sem við öll greiðum í? Fæðumst við ekki öll inn í Þjóðleikhúsið sem við öll greiðum í? Og dansflokkinn, Sinfóníuhljómsveit Íslands, leikhús víða um land sem njóta ríkisstuðnings o.s.frv.? [[Gripið fram í: Skólana?]]Skólana? Menntakerfið nefndi ég einmitt. Fæðumst við ekki öll inn í þessa þjónustu? Eini munurinn í mínum huga, forseti, er að fjármögnun Ríkisútvarpsins fer eftir öðrum leiðum en hvað hitt varðar, hina menningarstarfsemina eða lýðræðisstarfsemina ef við horfum á þann hluta hennar. Það er sérstakt gjald sett á hvern Íslending hvað það varðar en í grunninn er þetta alveg það sama. Við borgum peningana til ríkisins sem í staðinn tekur þá peninga og veitir öllum þjónustu, líka þeim sem ekki greiða gjald. Þannig að við fæðumst inn í samfélagið og ríkisútvarp er hluti af því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni einlæglega fyrir þetta andsvar sem var sköruglegt og honum líkt. Það var aðeins eitt sem kannski vafðist aðeins fyrir hv. þingmanni. Ég talaði um að við fæðumst annars vegar inn í apparat sem við getum sagt okkur frá, nefnilega þjóðkirkjuna sem veitir sannarlega samfélagsþjónustu og veitir sannarlega þjónustu þeim sem bágt standa. Það sem vantaði inn í alla hina rununa hjá hv. þingmanni er það að Landspítalinn og heilbrigðiskerfið eru ekki ohf. Þótt við greiðum 10.000 kall fyrir hvern rass sem sest í sæti á sinfóníutónleikum er Sinfónían ekki heldur ohf. Þannig að að því leyti til er þetta ekki sambærilegt. Munurinn er kannski sá að ef við förum í leikhús eða á sinfóníutónleika þá greiðum við hluta af þeim kostnaði sem hlýst af þeim menningarviðburði sem við upplifum og okkur er í sjálfsvald sett hvort við kaupum okkur miða eða árskort eða hvað við viljum gera eða sleppum því. En sá sem situr heima eða í bílnum og kveikir aldrei nokkurn tímann á Ríkisútvarpinu greiðir samt fullu verði fyrir dagskrá sem hann nýtur ekki vegna þess að hann er neyddur til þess og það er engin leið út nema sex fet niður hugsanlega. [[Gripið fram í.]]Það er þessi mismunur sem er þarna og þess vegna er upptalning hv. þingmanns ekki algjörlega sambærileg þó að ég skilji tilraun hans til þess að reyna að gera hana sambærilega.
Forseti. Ég og hv. þingmaður verðum einfaldlega að vera ósammála um þetta, sem væri ekki í fyrsta skipti sem við erum ekki algjörlega einhuga. Mér fannst hv. þingmaður nefnilega sleppa því úr ræðu minni sem er lykillinn að henni, sem er að segja að þetta sé sambærilegt fyrir utan fjármögnun, eitthvað í þá veru bögglaðist út úr mér. Alveg óháð því hvort ég fari í nokkru sinni í Skaftfell á Seyðisfirði þá fer hluti af skattpeningum mínum þangað, sem betur fer. Ég vildi að það væri hærri upphæð sem færi þangað. Alveg óháð því hvort ég fari á sinfóníutónleika fer hluti af skatttekjum mínum þangað, frábært. Alveg óháð því hvort ég hafi notað mér alla þá vegi sem lagðir hafa verið alls staðar úti á landi - ég mun sennilegast aldrei héðan í frá ganga í grunnskóla í Ísafjarðarbæ en mér finnst fínt að hann hafi á sínum tíma verið fjármagnaður í gegnum opinbera sjóði og skatttekjur. Mér finnst mjög fínt að alls kyns þjónusta um allt land sem ég mun aldrei nýta mér, kannski ekki hæfur til þess og orðinn of gamall eða bara einfaldlega af því að ég bý annars staðar, sé fjármögnuð. Ég þarf ekki að njóta alls þess sem ríkið fjármagnar í gegnum skatttekjur. Ríkisútvarpið er fjármagnað á annan hátt. Það er kannski eitthvað sem við ættum að ræða einhvern tímann. Ætti að skoða hvort ohf. sé endilega sniðugt form? Ætti þetta bara að vera eins og Sinfónían, eins og Þjóðleikhúsið o.s.frv.? Ég tek fram, forseti, að ég er ekki að leggja það til en mér finnst þetta spurningar sem er vert að spyrja. En þjónustan er ekkert öðruvísi en þjónusta Þjóðleikhússins, en þjónusta Sinfóníunnar, en þjónusta Skaftfells menningarmiðstöðvar o.s.frv.
Frú forseti. Hv. þingmaður hitti naglann á höfuðið þegar hann sagði að við yrðum ekki sammála um alla hluti. En það var eitt sem ég hjó eftir í málflutningi hv. þingmanns í báðum andsvörum, að það væri eins konar lögmál að ríkið ræki útvarp. Það er ekki lögmál. [[Gripið fram í.]]Það er ekki lögmál. Einu sinni rak ríkið líka Viðtækjaverslun ríkisins vegna þess að þá fannst mönnum að það væri ekki nóg að reka útvarp heldur þyrfti að reka líka verslun fyrir tækin til að njóta útvarpsins. En það er mjög gott að hv. þingmaður skuli taka þann pól í hæðina að við eigum að ræða aðkomu ríkisins að menningu yfir höfuð, ég er algerlega til í það, mjög til, og þar á meðal þetta. En eins og ég segi, það er ekki lögmál að það sé rekið útvarp á vegum ríkisins. Þetta fyrirtæki, sem er ekki hægt að kalla stofnun lengur vegna þess að það er hlutafélag, hefur í grunninn ekkert breyst síðan 1930 nema hvað varðar tækni. Það er komið sjónvarp og síðan litasjónvarp, það er komin steríóútsending og eitthvað slíkt, en grunnurinn á rekstri þessa félags hefur ekki breyst að marki síðan 1930. Þess vegna er það kannski sem þetta fyrirtæki sogar til sín ógrynni fjár úr ríkissjóði á hverju ári frá hverjum landsmanni, hvort sem hann nýtur þjónustunnar eða ekki, hvort sem hann kærir sig um þjónustuna eða ekki. Það er kannski lykillinn. Þessa umræðu þurfum við að taka miklu lengra.
Forseti. Við erum hér að fjalla um mál sem lýtur að stuðningi við einkarekna fjölmiðla. Ég ætla að haga máli mínu þannig að fjalla fyrst og fremst um stuðning við einkarekna fjölmiðla því að allt of oft leiðist slík umræðu út í akkúrat umræður um Ríkisútvarpið, allt frá tilvist þess yfir í það hvort þar eigi að vera áfengisauglýsingar eða almennar auglýsingar o.s.frv. Ég horfi á þá stöðu þannig, og ætla þar með að ljúka máli mínu varðandi Ríkisútvarpið, að öll Norðurlöndin styðja einkarekna fjölmiðla, algerlega óháð því hvort auglýsingar eru á ríkisfjölmiðlinum eða ekki. Með öðrum orðum, öll þau lönd sem við berum okkur saman við líta á það sem eðlilegan hlut að styðja rekstur einkarekinna fjölmiðla. Ég studdi frumvarp um stuðning við rekstur einkarekinna fjölmiðla þegar það kom fram í fyrra, talaði mikið fyrir því og hefði gjarnan viljað að það hefði verið samþykkt því að ég veit að rekstur einkarekinna fjölmiðla er erfiður. Ég veit líka að rekstur einkarekinna fjölmiðla er mikilvægur og enn fremur að rekstur þeirra, hafi hann verið erfiður fyrir veirufaraldurinn, er umtalsvert erfiðari á eftir. Þannig að það er brýnt að löggjafinn einhendi sér í það verkefni að samþykkja þetta frumvarp, setja það í sína eðlilegu þingmeðferð, gera á því breytingar ef fólk telur það nauðsynlegt, en koma því í gegn. Sjálfur myndi ég óska þess að stuðningurinn yrði afturvirkur, þ.e. það yrði stuðningur frá og með síðustu áramótum. Kannski kemur það út á eitt þegar upphæðin er ein til skiptanna. Ég geng ekki gruflandi að því að þetta er ekki fullkomnasta frumvarp af öllum frumvörpum um hvernig eigi að styðja einkarekna fjölmiðla. Ég held að það sé mjög erfitt að finna leið sem allir sætta sig við varðandi það að styðja einkarekna fjölmiðla, fyrir utan það að ekki eru öll sammála því að það eigi yfir höfuð að gera. En ég horfi á stöðuna þannig. Það er lífsnauðsynlegt fyrir rekstur fjölmargra einkarekinna fjölmiðla að fá stuðning, annars munu þeir leggja upp laupana. Eitthvað þarf að gera og það þarf að gera sem fyrst. Nú vill svo heppilega til að við höfum reynslu af því að hafa samþykkt sérstakan stuðning vegna kórónuveirunnar og úthlutað eftir reglugerð. Sú reynsla er bara fín, ef horft er á málið út frá því að við viljum að fólk sem vinnur við fjölmiðla haldi áfram að vinna við fjölmiðla og fjölmiðlarnir lifi. Ég varð fyrir vonbrigðum með umræðuna. Það kom mér kannski ekkert allt of mikið á óvart en ég vonaði á þeim tíma að við gætum haft okkur upp fyrir það nákvæmlega hverjir væru að fá stuðninginn. Það var því miður ekki þannig, samanber bæði hjá stjórnmálafólki og einstaka blaðamönnum. Ég segi fyrir mína parta að ég ætla ekki að hafa neina skoðun á því hvort þeir fjölmiðlar eða fjölmiðlamenn sem vinna hjá einstökum fjölmiðlum eru mér þóknanlegir eða ekki. Það kemur mér ekki við. Út á það gengur lýðræðisleg umræða að margt sem kemur fram í þeim fjölmiðlum, sem munu njóta styrksins, mun alls ekki verða mér að skapi. Ég mun verða ósammála mörgu og ég mun áfram tauta við sjálfan mig við morgunverðarborðið um að þetta séu nú ekki góð vinnubrögð, eins og allir þeir sem hafa unnið á fjölmiðlum gera eftir að þeir hætta. Við höldum öll að þetta hafi alltaf verið miklu betra þegar við vorum á dögum. En ég ætla að berjast fyrir því að fjölmiðlarnir fái styrkinn. Það er lykilatriðið, forseti. Við þurfum að finna leiðina þar sem verður sem minnst um huglægt mat. Það hefur tekist að þróa þetta mál til betri vegar hvað það varðar. Það þarf ekki eins mikið að setjast yfir það og velta fyrir sér: Er þetta ritstjórnarefni eða ekki? Eða í staðbundnum fjölmiðlum: Er þetta efni af svæðinu eða ekki o.s.frv.? Það er erfitt samt að losna við allt huglægt mat í þessu af því að sjálfur grunnurinn, sjálft andlagið hér, er alltaf að einhverju leyti huglægt mat. Hvað er fjölmiðill? Það er erfið spurning að svara og síkvik. Ég öfunda ekki það fólk sem hefur þurft að búa til kerfið utan um þetta fyrirbæri, hvernig við getum stutt við fjölmiðla til að stuðla að sem fjölbreyttastri, lýðræðislegri umræðu. Það hefur tekist vel til hér að mínu viti. Það eru hlutir sem má þróa og bæta og ég er alveg viss um að eftir því sem fram vindur og stuðningur er greiddur út reglulega og við sjáum hvernig þetta fer allt, mun umhverfið þróast. Við erum að stíga fyrstu skrefin. En við verðum stíga fyrstu skrefin annars verður ekki mikið um einkarekna fjölmiðla til að styðja. Þess vegna lýsi ég yfir sérstakri ánægju minni með það, forseti, að mál þetta sé komið fram og hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til dáða.
Frú forseti. Við fjöllum um afar mikilvægt mál í dag, frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla er varðar stuðning við einkarekna fjölmiðla. Hvers vegna er það mikilvægt? Jú, vegna þess að fjölmiðlar eru einn af máttarstólpum lýðræðis. Mikilvægi fjölmiðla í lýðræðissamfélagi er ótvírætt því það er frá fjölmiðlum sem almenningur fær upplýsingar um allt það sem varðar samfélagið, um það sem gerist t.d. hér á Alþingi, hvernig framkvæmdarvaldið hegðar sér og hvernig stofnanir eru reknar og bara allt sem er. Það er nákvæmlega þetta sem skiptir öllu máli þegar við horfum á það hvort ástæða sé til að styrkja einkarekna fjölmiðla. Hér hefur verið örlítil umræða um stöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði, ég ætla að ræða það aðeins á eftir, en það er ekki hægt að horfa fram hjá því að einkareknir fjölmiðlar hafa verið í töluverðum vanda á undanförnum árum, löngu áður en kórónuveiran lagði heimsbyggðina á hliðina. Mikil breyting hefur orðið með þeirri stanslausu fréttaveitu sem við fáum núna í gegnum samfélagsmiðla og netið þar sem við erum stöðugir neytendur alls kyns upplýsinga, fyrir utan það að við erum neytendur upplýsinga sem eru ekki faglega unnar. Þar liggja einmitt mörkin. Verið er að mata okkur, almenning, á upplýsingum sem stundum eru mjög faglega unnar en eiga stundum ekki við rök að styðjast. Þá er ekki hægt að horfa fram hjá því að fjölmiðlar í dreifbýli hafa einnig mjög mikilvægu hlutverki að gegna, bæði staðbundnu og á landsvísu, af því að þeir eru gátt inn í það samfélag sem er lengra í burtu. Þá erum við líka að tala um fjölmiðla sem annast fréttir utan úr heimi fyrir eyríki eins og Ísland. Við þurfum að vita hvað gengur á annars staðar en í dag er ekki bara fréttatími klukkan átta á kvöldin í Ríkissjónvarpinu sem meginþorri þjóðarinnar horfir á heldur er stöðug fréttaveita allan liðlangan daginn í gegnum hina ýmsu fjölmiðla. Þannig hefur breytingin á fjölmiðlamarkaðnum orðið og það hefur leitt til þess að umtalsverð breyting hefur orðið á auglýsingamarkaði. Það er líka ástæða þess að það er algjörlega nauðsynlegt að Alþingi hraði afgreiðslu þessa máls, vinni það vissulega vel og ítarlega en tryggi að málið verði afgreitt á þessu löggjafarþingi. Auglýsingatekjur fjölmiðla, hvort sem um er að ræða þjóðarútvarpið okkar eða einkarekna fjölmiðla, hafa hrunið algerlega á undanförnum mánuðum og auðvitað hefur það mjög mikil áhrif á reksturinn. Þess vegna finnur stór fjölmiðill hér á landi, Sýn, sig knúinn til þess í dag að loka fréttatíma sínum fyrir þeim sem ekki eru áskrifendur og er það miður að mínu áliti. Ég tel þá fréttastofu mjög mikilvæga. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum a.m.k. tvær sjónvarpsfréttastöðvar. Þó að við getum núna sótt okkur alls konar upplýsingar í erlendum miðlum er nauðsynlegt að við höfum tvo möguleika á að fá fréttir af innlendum vettvangi því að fréttir héðan eru sárasjaldnast í öðrum fréttamiðlum, nema þegar einhverjir skandalar verða hjá stjórnvöldum eða öðrum. Mig langar aðeins að koma inn á ákvæðið er varðar skilyrði fyrir rekstrarstuðningi. Í þessu frumvarpi er margt ágætt og algerlega nauðsynlegt. Hér er talað um að fjölmiðill skuli vera skráður og hafa leyfi, hafa starfað með leyfi frá fjölmiðlanefnd óslitið í 12 mánuði eða lengur og hafa a.m.k. þrjá starfsmenn í fullu starfi. Í 4. tölulið b-liðar 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Fjölmiðlaveita skal hafa staðið skil á árlegri skýrslugjöf til fjölmiðlanefndar skv. 23. gr. vegna ársins á undan og hafa veitt fjölmiðlanefnd fullnægjandi gögn og upplýsingar um eignarhald fjölmiðlaveitunnar, þ.m.t. gögn um raunverulegan eiganda.“ Það finnst mér vera lykilatriði en því miður hefur fjölmiðlanefnd ekki fengið það starfsumhverfi sem nauðsynlegt er til þess að geta hreinlega gengið hart fram gagnvart fjölmiðlum um að veita skýrar upplýsingar um raunverulega eigendur. Það er grundvallaratriði í lýðræðisþjóðfélagi. Við vorum hér með fjölmiðil sem var árum saman rekinn án þess að almenningur vissi hver ætti hann. Einhver huldueigandi var skráður en allir vissu að það var ekki sá sem skráður var sem reyndist vera eigandi fjölmiðilsins. Og af hverju skiptir það máli? Jú, vegna þess að við, neytendur frétta og fréttatengds efnis, þurfum að vita hvort um er að ræða hlutdræga eða hlutlæga umfjöllun fjölmiðils. Það er mjög mikilvægt, ekki síst í fjölmiðlaumhverfinu í dag þar sem er ofgnótt af upplýsingum. Fram kemur í frumvarpinu að fyrirtæki megi ekki vera í vanskilum. Það er mjög gott og nauðsynlegt að undanskilja alla þá fjölmiðla frá rekstrarstuðningi sem hafa ekki greitt lögbundin gjöld til opinberra aðila, lífeyrissjóða og stéttarfélaga. Þeir verða undanskildir því að fá einhvern rekstrarstuðning og er það gott. En ég velti fyrir mér hvort nefndarfólk í hv. allsherjar- og menntamálanefnd eigi að bæta við þarna ákvæði um að undanskilja fjölmiðla ef eigendur geyma hluta fjár síns í skattaskjólum og taka þar af leiðandi ekki þátt í íslensku samfélagi. Ég held að það sé mikilvægt að senda skýr skilaboð út í samfélagið. Ætli eigandi fjölmiðils að fá stuðning frá íslenskum almenningi verður hann að taka ásamt íslenskum almenningi þátt í rekstri samfélagsins. Ég held að það séu skilaboð sem stjórnvöld verða að koma á framfæri af því að við erum jú öll í þessu saman. Farið er aðeins ofan í útfærslur á þessu öllu, hvernig á að fara með þetta allt saman og hvernig eigi að reikna það. Aftur er lagt til styrkjakerfi í svipaðri mynd og var í fyrri tvö skiptin sem hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt fram viðlíka frumvarp eða gert tilraun til þess. Talað er um styrki til fjölmiðla, alls tæplega 400 millj. kr. á ári. Þá verður maður að skoða hvernig það dreifist. Þetta náði að valda titringi í íslensku samfélagi af því að við styrkjaúthlutun núna vegna Covid-faraldursins kom í ljós að 75% af þeim fjármunum sem voru til úthlutunar fóru til þriggja fyrirtækja, þ.e. 300 af 400 milljónum. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr mikilvægi stórra fjölmiðla, alls ekki, af því að stórir fjölmiðlar hafa meiri möguleika alla jafna til að vera með víðtækari og dýpri fréttaskýringar og þess háttar. En ef við horfum á íslenskan fjölmiðlamarkað þá virðist sem það lögmál gildi ekki endilega á Íslandi, ekki þegar kemur að fréttum og að kafa djúpt ofan í fréttir og rekja og stunda rannsóknarblaðamennsku. Þvert á móti erum við hér á okkar litla landi einmitt með litla fjölmiðla með fáum starfsmönnum sem hafa verið í fararbroddi þegar kemur að rannsóknarblaðamennsku. Það blasir við þegar maður horfir á hvernig úthlutun fór fram að ef fjölmiðillinn lætur fátt starfsfólk hlaupa nógu hratt og ganga vinnuna upp að öxlum er ekki verið að horfa á hvað er framleitt heldur hversu margir framleiða það. Þá veltir maður fyrir sér hvort betra sé að vera með fleira fólk innan borðs sem gerir minna eða er í öðrum störfum meðfram eins og kann að vera. Við hljótum að vera sammála um að það er ekki betra að samþjöppun verði á fjölmiðlamarkaði. Enginn fjölmiðill getur fengið meira en 25% af heildarupphæðinni eða hæst tæpar 100 milljónir. Þarna sópuðu þrír fjölmiðlar til sín meginþorra styrkjanna. Það viðheldur þeirri bjögun sem verið hefur á íslenskum fjölmiðlamarkaði sem birtist í því að fjársterkir aðilar niðurgreiða af einhverjum ástæðum rekstur, ár eftir ár og jafnvel áratugi, sem er í bullandi tapi án þess að gera nauðsynlegar aðlaganir á rekstrinum. Þá komum við aftur að lýðræðinu því að fjársterkir aðilar, stórir aðilar í viðskiptalífinu, sjá sér hag í því að eiga fjölmiðla. Þá er ekki hagurinn að eiga fjölmiðil sem spilar barnatíma á morgnana og skemmtiefni á kvöldin heldur einmitt fjölmiðil sem miðlar fréttum. Þetta er sambærilegt annars staðar í heiminum. Mig langar aðeins að koma inn á umsögn Samkeppniseftirlitsins um styrkjakerfi fyrir fjölmiðla en þar kemur fram að Samkeppniseftirlitið telji brýnt að stuðningur við fjölmiðla af almannafé hafi það að meginmarkmiði að styðja við fjölræði og fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi hefur Samkeppniseftirlitið í huga að eignarhald stærri einkarekinna fjölmiðla hefur í vaxandi mæli þróast á þann veg að eignarhaldið hefur færst á hendur fjársterkra aðila sem standa fyrir tiltekna skilgreinda hagsmuni í íslensku atvinnulífi. Í sumum tilvikum blasir við að ráðstöfun þessara aðila á fjármunum í fjölmiðlarekstur hefur það meginmarkmið að ljá hagsmunum viðkomandi aðila enn sterkari rödd og vinna þeim þannig frekari framgang.“ Það er nákvæmlega þetta sem við þurfum að hafa í huga, frú forseti, þegar hv. allsherjar- og menntamálanefnd vinnur þetta mál. Ætlum við að stuðla að samþjöppun á markaði? Ætlum við að efla fjársterku aðilana eða ætlum við að örva fjölmiðlamarkaðinn þannig að fleiri minni aðilar leggi í það flókna umhverfi sem fjölmiðlamarkaðurinn er? Hér eru fjölmargar aðrar umsagnir sem væri gott að fara í, en tíminn er því miður á þrotum. Ég minni á að þjóðarútvarpið okkar sinnir öðrum mikilvægum verkefnum en þeir einkamiðlar sem eru á markaði og hafa verið á markaði síðustu 30 árin. Það að standa hér í pontu Alþingis og tala stöðugt niður þjóðarútvarpið okkar er því miður merki um að hafa ekki skilning á því menningarhlutverki og því menntahlutverki og því öryggishlutverki sem þjóðarútvarpið okkar gegnir umfram aðra fjölmiðla. Mikil umræða hefur átt sér stað á Norðurlöndunum á umliðnum árum um leiðir til að styrkja fjölmiðla. Einkafjölmiðlar eru styrktir umtalsvert á Norðurlöndum, sem reka líka þjóðarútvörp og þjóðarsjónvörp. Við skulum vera stoltir eigendur að Ríkisútvarpinu því það er sameiginleg eign okkar.
Frú forseti. Staða fjölmiðla er okkur öllum ljós. Þeir standa höllum fæti og grundvöllur áskriftarmódela fyrri tíma hrundi, eins og við öll þekkjum, með tilkomu internetsins. Síðan þá virðist hið gjaldfrjálsa opna módel, sem á fyrst og fremst að byggjast á auglýsingatekjum, ekki heldur að hafa dugað til, við þekkjum þetta. Að vissu leyti má segja að einkareknir fjölmiðlar hafi frá tilkomu netsins þurft að vera í stanslausri tilraunastarfsemi til að halda velli og við þessu er verið að bregðast. Það er nefnilega þannig að á sama tíma og þetta er staðreynd, að hér hrundi viðskiptamódel fjölmiðla með tilkomu netsins án þess að á síðustu áratugum hafi tekist að leggja fram nýtt, þá er mikilvægi fjölmiðla fyrir samfélagið okkar öllum ljós og hefur sjaldan verið meira. Hér á landi stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að við höfum fallið jafnt og þétt niður lista blaðamanna án landamæra þar sem fjölmiðlafrelsi í löndum heimsins er metið. Hin Norðurlöndin skipa sér í fjögur efstu sætin en Ísland hefur fallið niður um fimm sæti á tveimur árum og situr í því 15. Nú má vel segja að 15. sæti í samfélagi þjóða sé ekki svo slæmt. Við erum einfaldlega vön öðru og betra. Við erum ekki vön að vera slíkur eftirbátur vina okkar á öðrum Norðurlöndum sem hér sést. Við erum ekki vön að sætta okkur við svona stöðu og það er engin ástæða til þess. Í falli Íslands á þessum lista yfir fjölmiðlafrelsi vega þyngst samskipti fjölmiðla og ráðandi stjórnmálaafla hverju sinni. Í þessu ljósi er seinagangur menntamálaráðherra með þetta frumvarp einstaklega alvarlegur. Markmið frumvarpsins sem við ræðum hér, um stuðning við einkarekna fjölmiðla, er mikilvægt og það er gott. Markmiðið er að efla þá og gera þeim betur kleift að sinna hlutverki sínu í nútímalýðræðissamfélagi. Þær breytingar sem lagðar eru fram í frumvarpinu að þessu markmiði eru vissulega þess eðlis að þær þarf að ræða og það hefur verið gert hér í þingsal. Of lengi, segja sumir, og ég veit að allsherjar- og menntamálanefnd mun taka þetta til gaumgæfilegrar athugunar, þ.e. þar sem gert er ráð fyrir að ríkið veiti styrki sem miðist við allt að 25% af kostnaði viðkomandi fjölmiðils við öflun og miðlun frétta, fréttatengds efnis og umfjöllun um samfélagsleg málefni hér á landi. Samkvæmt frumvarpinu getur kostnaður ríkisins vegna þessara breytinga numið allt að 400 millj. kr. Þegar litið er til annarra Norðurlanda er stuðningur við fjölmiðla þar með mismunandi sniði. Í Noregi nýtur stærsti fjölmiðill á hverju svæði t.d. ekki stuðnings, þ.e. stærsti fjölmiðill á hverju skilgreindu svæði fær ekki stuðning. Í Finnlandi skiptast styrkir annars vegar í nýsköpunar- og rannsóknarstyrki og hins vegar í stuðning til prent- og netmiðla sem eru þá gefnir út á tungumálum minnihlutahópa. Þrátt fyrir þetta fyrirkomulag er Finnland í öðru sæti á lista blaðamanna án landamæra þar sem fjallað er um fjölmiðlafrelsi. Við getum því engan veginn dregið þá ályktun beint að það sé slíkt beint og sterkt samhengi á milli víðtæks opinbers stuðningskerfis og frelsis fjölmiðla. En það sem sameinar þessi stuðningskerfi, þessi ólíku stuðningskerfi annarra Norðurlanda, er nýsköpunarstuðningurinn, stuðningur sem er ekki bundinn öflun og miðlun efnis heldur miðar að því að koma á fót nýjum fjölmiðlum eða þróa nýja þjónustu, nýjar lausnir og nýjar framleiðsluaðferðir. Mér finnst að frumvarp þetta, frumvarp hæstv. ráðherra, hefði mátt koma slíku kerfi á líka í stað þess að binda allan stuðninginn við öflun og miðlun efnis. Það er í framleiðslunni, það er í þróuninni á lausnum við að koma efni á framfæri sem mest þróun hefur orðið undanfarið og er jafnvel ástæðan fyrir þeirri stöðu sem við erum í þannig að hér er kærkomið tækifæri fyrir okkur við vinnslu þessa frumvarps að færa okkur ofar á listann þar og reyna að tryggja að fjölmiðlaumhverfi framtíðarinnar verði í takt við tímann og í takt við það sem gerist í öðrum löndum hvað þetta varðar. Það er jákvætt að búið sé að fella brott markmið um stuðning við málstefnu stjórnvalda sem var að finna í fyrri útgáfu frumvarpsins. Með fullri virðingu fyrir mikilvægi málstefnu alla jafna þá er ég þeirrar skoðunar að slíkar kvaðir hefðu aukið matskennt vald stjórnvalda til að hlutast til um hvernig þessum stuðningi er skipt á fjölmiðla. Það hefði líka að mínu mati unnið gegn hagsmunum minnihlutahópa á Íslandi og þeirra fjölmiðla sem gefa út efni á öðrum tungumálum en íslensku og fyrir þetta vil ég hrósa hæstv. ráðherra. Við þurfum sannarlega ekki á því að halda að auka tækifæri stjórnvalda til að hafa áhrif á fjölmiðla. Með stuðningskerfi því sem hér er verið að vinna að því að koma á fót er opnað á möguleika til að rekstrarhæfi fjölmiðla verði háð velvild ríkisstjórnarinnar, velvild stjórnvalda á hverjum tíma og það er full ástæða til að gjalda varhuga við því. Það er brýnt, verði þetta frumvarp samþykkt, að koma í veg fyrir slík ítök stjórnvalda í fjölmiðlun. Ég legg til að við 2. gr. frumvarpsins verði bætt ákvæði um að opinber stuðningur skuli á engan hátt vinna gegn tjáningarfrelsi fjölmiðla eða sjálfstæði þeirra. Þetta er einfaldlega eðlilegur varnagli og ég trúi ekki öðru en að hæstv. ráðherra, hv. allsherjar- og menntamálanefnd og þingheimur allur taki undir með mér í þeim efnum. Þetta er vissulega ekki trygging fyrir því að svo verði ekki en að hafa þetta þarna, klippt og skorið, eykur og styrkir vörnina fyrir slíkum ítökum. Líkt og ég nefndi í upphafi hefur rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla breyst mikið á liðnum árum. Það koma margar breytur til. Ein þeirra er klárlega auglýsingamarkaðurinn og staða alþjóðlegra risa á netinu hvað þetta varðar. Það hefur þyngt róðurinn. Á því leikur enginn vafi. Ýmsir þingmenn hafa komið hér á undan mér inn á stöðuna sem er sérstaklega slæm núna í ljósi kórónuveirufaraldursins og ég ætla ekki að orðlengja það neitt frekar. Það liggur í augum uppi. Þess vegna hafa stjórnvöld, sem betur fer, hlutast til um sértækan stuðning þótt deila megi um hversu langt hann hafi náð. En við þurfum að gæta þess hér að vera að tjalda til lengri tíma en þeirra spora sem kórónuveirufaraldurinn markar í umhverfið. Staðan fyrir er sú að RÚV er auðvitað í ákveðinni yfirburðastöðu, Ríkisútvarpið, rekið bæði á fjárframlögum og með miklar tekjur af auglýsingamarkaði. Það er ekki nýtt. Það er mín skoðun að vandaður, innlendur, ríkisrekinn fréttamiðill sé af hinu góða. Það felst hins vegar ekki í þeirri skoðun að ég samþykki endilega þær leikreglur á markaði að einkareknir, innlendir fjölmiðlar eigi þar með sjálfkrafa erfitt uppdráttar. Þess vegna hefði að mínu mati verið eðlilegt að ræða báða þætti þessa máls samhliða, að græða það sár sem við horfum öll á á íslenskum fjölmiðlamarkaði frekar en að setja á það plástur. Við eigum vel að geta skapað þá umgjörð að hér geti starfað saman ríkisrekinn miðill og sjálfstæðir miðlar. Það er því miður lítið hald í þeim orðum menntamálaráðherra að hún vilji sjá einhverjar breytingar, breytingar sem ekki eru nægilega útlistaðar og eiginlega ekki neitt útlistað hvernig eigi að vera, breytingar sem ekki hefur verið reynt að koma á allt þetta kjörtímabil. Það þarf meira til en almennar yfirlýsingar um einhvern vilja frá þeim sem fer með völdin. Við hin höfum fátt annað en sá sem fer með völdin á að nýta þau til þess að leggja til sinn vilja í þessu máli. Það hefur vantað upp á að samhliða umræðu um þetta frumvarp fáum við að sjá í raun og sann hver sýn ríkisstjórnarinnar, menntamálaráðherra þar með talinn, er á íslenskt fjölmiðlaumhverfi, bæði ríkisrekna miðilsins okkar og hinna einkareknu. Þetta fer saman. Við erum bara með einn fjölmiðlamarkað. En svo litið sé aftur á stöðu einkareknu fjölmiðlanna þá tel ég þá leið að styðja við þá með styrkjum eðlilega í ljósi grundvallarhlutverks þeirra í lýðræðissamfélagi með það að markmiði að efla og styrkja lifandi og virka innlenda fjölmiðlaflóru. Við þurfum að gera kröfur til fjölmiðla og auðvitað þarf að setja einhverjar girðingar á hvernig þetta er gert. Á sama tíma hvílir sú ábyrgð á okkur, þegar við göngum frá þessum lögum, að tryggja að styrkirnir komi raunverulega að gagni og gagnið felst í því að tryggja frjálsa sterka fjölmiðlun, ekkert annað. Og við þurfum að tryggja, og það er hluti af þessu markmiði, það verður að vera hluti af þessu markmiði, að stuðningurinn fari raunverulega til þeirra fjölmiðla sem þurfi á honum að halda. Frú forseti. Ég veit að hv. allsherjar- og menntamálanefnd mun taka þetta mál faglegum tökum, taka tillit til þeirra fjölmörgu sjónarmiða sem viðruð hafa verið hér í umræðunni og sjónarmiða fjölmargra hagsmunaaðila, listinn er nær endalaus, á sama tíma og hún mun vinna hratt og vel vegna þess að það er orðið brýnt til að það komist einhver mynd á það umhverfi sem við sköpum fjölmiðlum hér á landi.
Virðulegur forseti. Umræðan hér á Alþingi í dag, um fjölmiðla á Íslandi, hefur bæði verið gagnleg og uppbyggileg. Það er alveg ljóst að saga íslenskra fjölmiðla er mjög merk og afar brýnt að við höldum vel utan um fjölmiðlana okkar. Mig langar að gera tilraun til þess að setja hér fram stutta samantekt um það sem ég tel að geti verið gagnlegt að gera í framhaldinu. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að þingmenn eru sammála um lýðræðislegt mikilvægi fjölmiðla, að lýðræðisleg umræða verði að eiga sér stað. Saga okkar sýnir klárlega að uppspretta hugmynda og gagnrýni á stjórnvöld, atvinnulíf o.fl. hefur iðulega verið í gegnum fjölmiðla. Mér þótti vænt um það þegar hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson fór yfir sögu Jóns Ólafssonar, sem er talinn hafa verið einn litríkasti blaðamaður Íslandssögunnar og kom mjög víða við. Ef ég man rétt held ég að hann hafi stofnað fjölmiðilinn Baldur. Hann fór á slóðir Vestur-Íslendinga, var með Heimskringlu og lagði mikið af mörkum til að miðla og veita aðhald. Ég tel að framþróun og hagvöxtur og margt annað sem hefur verið gott á Íslandi tengist einmitt þessari umræðu sem er uppbyggileg en hún einkennist líka af gagnrýni, þar sem við erum stöðugt að skiptast á skoðunum, nákvæmlega eins og við höfum verið að gera hér. Það er óumdeilt, finnst mér, í umræðunni hér að ef okkur þykir vænt um hina lýðræðislegu umræðu þá er afar brýnt að umgjörðin í kringum ríkisfjölmiðilinn, sem var stofnaður árið 1930 - einmitt af flokknum sem ég er kjörin á þing fyrir, Framsóknarflokknum - sé sterk og líka í kringum einkarekna fjölmiðla. Við erum, að mér heyrist, flest sammála um mikilvægi hinnar lýðræðislegu umræðu og við þurfum að ná utan um hana. Í öðru lagi er líka ánægjulegt að heyra að okkur er mjög annt um landshluta-, héraðs-, hverfis- og bæjarmiðla, og það hlutverk sem þeir gegna í sínu nærsamfélagi, í sínum sveitarfélögum. Í frumvarpinu er einmitt tekið sérstakt tillit til þeirra og mér finnst það mjög jákvætt. Í þriðja lagi langar mig að nefna að skilyrðin eru orðin opnari og við gerðum það m.a., svo ég skýri það út, vegna þess að við settum ramma utan um útgáfutíðnina. En eins og hefur komið fram hafa þær tækniframfarir sem hafa átt sér stað, ekki bara á síðustu 15 árum, ekki bara á síðustu tveimur árum, heldur bara á tímabili kórónuveirufaraldursins, gríðarleg áhrif. Við sjáum hvernig auglýsingamarkaðurinn hefur verið að breytast og ég vil meina að við höfum aldrei notað fjölmiðla jafnmikið, ég þori nánast að fullyrða það þó að ég geti ekki vísað í rannsóknir sem styðja við það. Við gerum það í gegnum snjalltækin okkar og þess vegna er svo brýnt að við hugum að tungumálinu okkar. Hér verða að vera öflugir fjölmiðlar sem miðla íslensku. Þegar ég segi að það sé alveg rosalega mikilvægt þá er það upp á orðaforðann. Eitt af því sem við tökum eftir, þegar við skoðum hina alþjóðlegu menntarannsókn, PISA, er að nemendur okkar eiga í meiri erfiðleikum en áður með að draga ályktun af þeim texta sem er fyrir framan þá. Ég held ég hafi minnst á það hér áður að ég skoðaði prófið, fór yfir allar spurningarnar, lesskilning, náttúruvísindi og stærðfræði, og eitt af því sem ég tók eftir var að prófið reyndi verulega á lesskilning. Næstu skref sem ég mun stíga sem mennta- og menningarmálaráðherra verða að leggja aukna áherslu á lesskilninginn sjálfan og jafnvel minni áherslu á það að vera með skeiðklukku á börnunum okkar þegar við erum að meta lesfimi þeirra. Hvernig tengi ég þetta þessu fjölmiðlafrumvarpi? Jú, það eru einmitt fjölmiðlar sem miðla orðaforða. Við viljum að börnin okkar og unga fólkið geti lesið sér til gagns og gamans um málefni líðandi stundar. Þetta er mjög mikilvægt upp á það að geta tekið þátt í umræðu og hafa ekki of miklar áhyggjur af því hvernig við tjáum okkur. Það er ákveðin færni sem við öðlumst í gegnum fjölmiðla, hvort sem það er í gegnum útvarp, sjónvarp, netmiðla, prentmiðla, allt skiptir þetta mjög miklu máli. Mig langar að lokum að nefna að ég fagna því að nokkurs konar þverpólitísk sátt sé að myndast um málið, ég heyri það á flestum þeim kjörnu fulltrúum sem hafa tekið til máls hér. Ég vil þakka sérstaklega tveimur stjórnarþingmönnum, annars vegar formanni allsherjar- og menntamálanefndar, Páli Magnússyni, og hins vegar hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að hafa tekið þátt í þessari vegferð, rýnt málið og komið með uppbyggilega gagnrýni. Ég vil einnig segja að ég treysti allsherjar- og menntamálanefnd fyllilega til að fara yfir þá umræðu sem hefur átt sér stað hér, sem er gagnleg, uppbyggileg og löngu tímabær. Það er mjög mikilvægt að við getum klárað þetta mál og ég er líka að hugsa um stuðning við móðurmálið okkar og að umræðan sé með þeim hætti sem hún hefur verið hér í dag.
Virðulegur forseti. Við erum að ljúka umræðu um ríkisstyrki til einkarekinna fjölmiðla. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort henni finnist eðlilegt í þessu samhengi að styrkja alla fjölmiðla. Nú eiga auðmenn fjölmiðla og ég get ekki séð að þeir þurfi styrk til þess að koma málum sínum á framfæri. Það hlýtur að vera tilgangur þeirra með því að eiga fjölmiðla að koma sínum málum áfram. Þarna er um 400 millj. kr. að ræða og ég hef á tilfinningunni að sú upphæð eigi eftir að hækka. Við þekkjum það af reynslunni. Við vorum með 100–200 millj. kr. til stjórnmálaflokkanna. Það er komið upp í 700–800 millj. kr. í dag - tilhneigingin er sú að þetta blási út. Ég spyr hvort ekki hefði verið betra að fara finnsku leiðina, styrkja t.d. litlu blöðin úti á landi, fara aðra leið en þá að setja alla þessa fjármuni í þetta. Á sama tíma erum við að tala um að selja banka vegna þess að ríkið eigi ekki að standa í bankastarfsemi. Það gefur þó peninga til baka. Á sama tíma erum við með stóra fílinn í stofunni, RÚV. Þjóðin verður að borga 5 milljarða, frá 18 ára aldri verða menn bara að gjöra svo vel að borga inn í þennan sjóð. Svo hefur RÚV 2 milljarða í auglýsingatekjur. Er ekki betra að byrja á því að takmarka RÚV, láta það berjast fyrir því að varðveita íslenska tungu og gera eitthvað allt annað í stað þess að setja allt þetta fólk á jötuna. Eins og komið hefur fram fá ríkustu fjölmiðlarnir 70% af þessu og hinir litlu 30%.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr af hverju verið sé að styrkja einkarekna fjölmiðla og hvort ég hafi ekki áhyggjur af eignarhaldinu. Við höfum sett skýr ákvæði um að gagnsæi þurfi að ríkja um eignarhaldið, hvort fjölmiðillinn sé á vanskilaskrá og annað slíkt. Í þriðja lagi vil ég líka upplýsa hv. þingmann um að við skoðuðum allt fjölmiðlalandslagið á Norðurlöndum og það liggur í þessu mikil vinna, ekki bara frá því að ég varð mennta- og menningarmálaráðherra heldur hafa aðrir ráðherrar farið mjög gaumgæfilega yfir málið. Skipuð var nefnd sem skilaði skýrslu til mín í janúar 2018, nefnd sem fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins hafði skipað, og við fórum yfir það lið fyrir lið hvað við gætum mögulega gert. Þetta er ein niðurstaðan. Ég ætla hins vegar líka að nefna, virðulegi forseti, að ef við skoðum það sem er að gerast annars staðar á Norðurlöndunum þá er það fyrirkomulag sem við leggjum hér til mjög svipað því sem Danir hafa tekið upp og þeir leggja ríka áherslu á að fjölmiðlar séu að sjálfsögðu sjálfstæðir. Ég verð að segja að það hefur aldrei hvarflað að mér á nokkrum tímapunkti að þessi stuðningur hefði áhrif það hvernig fjölmiðlar fjalla um stjórnmál, hvernig þeir fara yfir þau málefni. Hver og einn einstaklingur er sjálfstæður og hann skuldar sjálfum sér það að setja fram sanngjarna og opna umfjöllun um það málefni sem hann fjallar um hverju sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að vera ósammála því að hún taki Dani sem dæmi, ég vil taka Finna. Þó að Danir hafi þetta svona tel ég það ekki réttara, en ég tel Finna vera á nokkuð góðum stað. Ég er eiginlega ánægður með að það kemur fram krafa um að Finnar breyti þessu, en mér sýnist það ekki verða niðurstaðan. Við eigum að efla fjölmiðla en ég óttast að taka þá alla á ríkisjötuna. Þegar við byrjum að taka eitthvað inn þá bara vex það og verður óstjórnlegt. Ég tel miklu betra að tryggja að þessir styrkir verði ár frá ári og þetta verði varanlegt. RÚV er rekið af ríkisfé og er með auglýsingamarkaðinn. Ég sé ekki að RÚV sparki neitt mjög grimmilega í ríkisstjórn hvers tíma því að þú sparkar ekki í þann sem er að ala þig. Ég óttast að þessir fjölmiðlar fari líka að hugsa: Bíddu, á ég að fara hart fram? Kannski fæ ég þá minna á næsta ári, kannski verður þetta dregið til baka? Við eigum ekki að fara út í þetta. Hvar eigum við þá að hætta? Við gætum tekið alls konar hluti úti á landi, verslanir eru t.d. að hverfa úr bæjarfélögum og fólk þarf kannski að fara 100 km til að komast út í búð. Af hverju á ríkið ekki að sjá til þess að fólk þurfi ekki að leggja sig í hættu við að fara yfir fjallvegi, og menga og það allt saman, með því að styrkja verslun? Er það kannski það næsta? Ef við byrjum á þessu öllu, hvar hættum við? Ég óttast að við séum að byrja á röngum enda. Við ættum að byrja á því að taka RÚV út af auglýsingamarkaði. Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér í því? Er ekki kominn tími til að breyta RÚV, skýra hlutverk þess og láta það vera meira í varðveislu íslenskrar tungu og menningar? Það þarf ekki að vera svona stórt.
Virðulegi forseti. Það stendur í stjórnarsáttmálanum að ríkisstjórnin ætli að styðja við einkarekna fjölmiðla. Eins og ég nefndi hófst þessi vinna áður en ég varð mennta- og menningarmálaráðherra. Ég vil bara ítreka að við höfum, með okkar færustu sérfræðingum á sviði fjölmiðla, farið mjög gaumgæfilega yfir málið. Ég skil vel þær athugasemdir sem hafa komið fram hér í dag en ég vil líka nefna það, vegna þess að margir hafa haft áhyggjur af því að fjölmiðlar muni þá ekki gagnrýna stjórnmálamenn og muni ekki gagnrýna ríkisvaldið, að síðast í dag var á baksíðu eins fjölmiðilsins mikil gagnrýni á fjölmiðlafrumvarpið. Ég held að fjölmiðlar muni ekki hika við að gagnrýna það sem við erum að gera hér og ég tek því fagnandi. Þeir eru fjórða valdið og þeir sem eru að skrifa þurfa að rökstyðja það sem þeir gera og við höfum önnur rök og rökstyðjum okkar mál. Ég held að fjölmiðlar hætti ekki að gagnrýna ríkisvaldið, ég held að við sjáum það til að mynda í dag að svo er ekki. Ég vil leggja mikla áherslu á að málið snýst í mínum huga mikið um tungumálið, aðgengi að því. Við verðum að styrkja alla umgjörð þess. Ég lít á þetta fjölmiðlafrumvarp sem mjög mikilvægan þátt í þeirri vegferð minni sem mennta- og menningarmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um reglubundna og viðvarandi upplýsingaskyldu útgefenda verðbréfa og flöggunarskyldu. Frumvarpið er á þskj. 415 og er mál nr. 341. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um samhæfingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan markað. Tilskipunin felur í sér og mælir fyrir um samræmingu reglna um birtingu reglulegra upplýsinga um útgefendur verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði og um svokallaðar flöggunarreglur. Í dag gilda tiltekin ákvæði verðbréfaviðskiptalaga nr. 108/2007 um birtingu reglulegra upplýsinga um útgefendur verðbréfa og flöggunarskyldu. Með frumvarpinu er lagt til að um það efni gildi sérlög og hliðstæð ákvæði í lögum um verðbréfaviðskipti verði felld brott. Markmið lagasetningarinnar er að tryggja gagnsæi upplýsinga um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan verðbréfamarkað til að stuðla að vernd fjárfesta og skilvirkni markaðarins. Meginefni frumvarpsins er innleiðing á efnisákvæðum tilskipunarinnar. Í öðrum kafla er kveðið á um þær reglubundnu upplýsingar sem útgefendum verðbréfa er skylt að birta almenningi, í þriðja kafla er fjallað um flöggunarreglur og í fjórða kafla er fjallað um aðrar skyldur útgefenda verðbréfa. Þá er í frumvarpinu kveðið á um hvernig eftirlit með ákvæðum frumvarpsins fer fram, um heimildir eftirlitsaðila til upplýsingaöflunar, viðurlagaákvæði, kæru til lögreglu, vernd starfsmanns vegna tilkynningar um brot í starfsemi og heimild ráðherra til að setja reglugerðir og Seðlabanka Íslands til að setja reglur. Meginbreytingar með frumvarpinu frá gildandi rétti má draga saman með eftirfarandi hætti: Í fyrsta lagi er hugtakið útgefandi skilgreint á þann veg að einstaklingar geta nú fallið undir skilgreininguna, sem áður var afmörkuð við lögaðila. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á reglum um heimaríki útgefenda verðbréfa, sem tryggja eiga að allir útgefendur verðbréfa, sem eru að nafnvirði jafngildi 1.000 evrum í íslenskum krónum og tekin hafa verið til viðskipta innan EES, lúti eftirliti lögbærs yfirvalds. Samkvæmt breytingunni ber útgefendum að upplýsa lögbær yfirvöld um val sitt á heimaríki innan þriggja mánaða. Hafi verðbréfin verið tekin til viðskipta í fleiri en einu aðildarríki verða þau öll heimaríki þar til útgefandinn velur eitt þeirra og tilkynnir um það. Í þriðja lagi er frestur útgefenda verðbréfa til að birta árshlutareikning vegna fyrstu sex mánaða reikningsársins lengdur úr tveimur mánuðum í þrjá. Jafnframt verður útgefendum verðbréfa gert skylt að hafa ársreikninga og árshlutareikninga aðgengilega í tíu ár, í stað fimm ára. Í fjórða lagi er lagt til að skylda útgefanda verðbréfa til að birta greinargerð frá stjórn tvisvar á ári verði felld brott, þar sem hún er talin of íþyngjandi fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Í fimmta lagi verður útgefendum verðbréfa, sem starfa í jarðvinnslu og skógarhöggi, gert skylt að birta árlega skýrslu um greiðslur til stjórnvalda. Í sjötta lagi er frestur til að tilkynna um stofnun flöggunarskyldu lengdur úr einum viðskiptadegi í fjóra. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með framkvæmd laganna og að ársreikningaskrá kanni hvort upplýsingar í ársreikningum og árshlutareikningum séu samdar í samræmi við viðeigandi reikningsskilareglur. Fjármálaeftirlitið mun hafa hefðbundnar eftirlitsheimildir, svo sem að stöðva tímabundið eða krefjast þess að viðskipti verði tímabundið stöðvuð á skipulegum verðbréfamarkaði sé rökstuddur grunur um brot gegn ákvæðum laganna auk þess sem Fjármálaeftirlitinu verður heimilað að beita viðurlögum gegn hverjum þeim sem brýtur gegn tilteknum ákvæðum frumvarpsins. Þá kveður frumvarpið á um samstarf og upplýsingagjöf til evrópskra eftirlitsstofnana og úrlausn ágreinings milli lögbærra yfirvalda innan EES. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu munu hafa áhrif á útgefendur verðbréfa og eigendur hluta í útgefendum verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Breytingunum er ætlað að auka skilvirkni og sveigjanleika fyrirkomulags varðandi birtingu upplýsinga og stuðla að fjárfestavernd, draga úr íþyngjandi stjórnsýslumeðferð og efla alþjóðlega samkeppnishæfni íslenskra útgefenda innan EES. Hvorki er gert ráð fyrir verulegum áhrifum á stjórnsýslu né að útgjöld ríkisins aukist vegna laganna. Ég tel mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga til að styrkja fjármálamarkaði hér á landi, sérstaklega fyrir litla og meðalstóra útgefendur verðbréfa, og til að standa við samningsskuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég ætla nú bara að koma hingað upp til að fullvissa mig um að búið sé að breyta þessu frumvarpi frá því sem upphaflega var lagt upp með. Í upphafi var málið þannig að gerðar voru strangari kröfur en gagnsæistilskipunin kveður á um. Mér sýnist að þessu hafi verið breytt. Það komu athugasemdir í samráðsgáttina, minnir mig, þess efnis að hér væri á ferðinni strangara regluverk en gildir á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég fagna því að sjálfsögðu ef búið er að breyta þessu. Það er ákaflega mikilvægt, ekki síst núna þegar við erum vonandi að fara inn í viðspyrnu efnahagslífsins vegna veirufaraldursins, að hér gildi sama regluverk þegar kemur að erlendum fjárfestingum í landinu. Þær eru okkur að sjálfsögðu mjög mikilvægar. Erlend fjárfesting er til þess fallin að styrkja efnahagslegar stoðir okkar. Aukin erlend fjárfesting eykur því efnahagslegan þrótt okkar og er auk þess mikilvæg hvað varðar orðstír okkar erlendis þegar kemur að því hvort aðilar vilji fjárfesta hér á landi. Er það þannig, hæstv. ráðherra, að meiningin sé að samræma þetta samkvæmt gagnsæistilskipuninni frá 2004? Vegna þess að þannig var það ekki í upphafi.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og benda á þær framfarir sem fylgja samráðsgáttinni sem hv. þingmaður kom inn á. Það er til bóta fyrir þingið að sjá í þinglegri meðferð í frumvarpinu þau samskipti sem eiga sér stað á undirbúningsstigi. Það gleymist stundum að ekki er langt síðan við tókum það skref að vinna málin betur með þessum hætti. Í samráðskaflanum kemur þetta fram. Ég ætla samt sem áður ekki að fullyrða að það hafi í einu og öllu verið tekið tillit til allra athugasemda sem hv. þingmaður vísaði til í máli sínu. Í samráðskaflanum er þó fjallað um umsagnir frá Logos lögmannsþjónustu, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum atvinnulífsins o.s.frv. Þar var einkum um að ræða athugasemdir við þann frest sem flöggunarskyldur aðili hafði til að senda tilkynningu til útgefanda og Fjármálaeftirlitsins. Í frumvarpinu, eins og það lá fyrir í samráðsgáttinni, var gert ráð fyrir að tilkynningin yrði send án tafar og eigi síðar en næsta viðskiptadag. Þessu var breytt eftir að athugasemdir voru gerðar. Svo er hægt að rekja sig áfram í samráðskaflanum um aðrar breytingar sem gerðar voru, t.d. var orðunum „og flöggunarskyldu“ bætt við í fyrirsögn frumvarpsins. Ég get sem sagt staðfest að málið hefur tekið breytingum og ég vona að það komi til móts við þau atriði sem hv. þingmaður tiltekur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil taka undir það að í þessu máli sjáum við að samráðsgáttin er að sanna gildi sitt. Upphaflega var nefnilega lagt upp með að hér myndu áfram gilda aðrar reglur en gagnsæistilskipunin kveður á um, sem sagt strangari reglur þegar kemur að svokallaðri flöggunarskyldu. Ég fagna því að tekið hafi verið tillit til þessara athugasemda vegna þess að þær eru mjög mikilvægar. Ég vil hér og nú hvetja ráðherra og nefndina í störfunum sem fram undan eru til að nota það tækifæri sem nefndin hefur með þessu frumvarpi til að reyna að draga úr þeim aðgangshindrunum sem eru hér á landi þegar kemur að erlendri fjárfestingu, t.d. tilkynningarskyldunni og fleiri þáttum. Við þurfum að samræma þetta vegna þess að fram undan er mikilvæg viðspyrna okkar. Þá verðum við að hafa nákvæmlega sömu möguleika og þjóðir á evrópska efnahagssvæðinu á því að hingað til lands komi erlend fjárfesting. Það hefur ekki verið þannig og það eru fleiri aðgangshindranir. Hér er alla vega verið að laga þennan þátt sem ég fagna. Eins og ég segi aftur vona ég að nefndin nýti tækifærið til að ganga úr skugga um að hér sé stigið það skref sem er nauðsynlegt, að samræma gagnvart gagnsæistilskipuninni. Ef það er eitthvað annað ætti nefndin svo sannarlega einnig að fara yfir það.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Það skiptir máli að við séum ekki að setja séríslenskar, mjög íþyngjandi reglur umfram það sem við höfum skuldbundið okkur til að gera nema fyrir því séu afskaplega sterk rök. Allt sem hv. þingmaður hefur sagt hér um mikilvægi erlendrar fjárfestingar, svo dæmi sé tekið, get ég sömuleiðis tekið undir. Nefndin fær með þessu tilefni til að ígrunda þetta frekar og fær umsagnir í samráðsgáttinni eins og í nesti fyrir vinnu sína.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu svo neinu nemur. Ég vil bara ítreka það sem ég nefndi áðan varðandi erlenda fjárfestingu, hún styrkir stöðu okkar og er til þess fallin að styrkja efnahagslegar stoðir landsins. Aukin vigt erlendra aðila í íslensku hagkerfi eykur fjárfestingu og skapar betri tengsl við erlenda markaði. Það er mjög mikilvægt. Hún eykur framleiðslu og bætir markaðssetningu okkar á erlendum mörkuðum. Allt eru þetta mjög mikilvægir þættir og sérstaklega í þeirri margumtöluðu viðspyrnu sem fram undan er, sem við vonum svo sannarlega að komi til með að ganga vel. Erlend fjárfesting er töluverð á Íslandi og hefur verið að aukast síðustu ár. Fjárfestingarnar eru margar, þær ná til ólíkra atvinnugreina og skapa fjölbreytt störf. En þrátt fyrir að aukning hafi orðið í erlendri fjárfestingu síðustu ár hér á landi er umfangið engu að síður minna miðað við mannfjölda en almennt er, erlend fjárfesting er meiri í fámennari ríkjum sem við berum okkur saman við. Hún er ákaflega mikilvæg í því sem fram undan er þegar við reynum að snúa við þeim mikla samdrætti sem hefur átt sér stað hér vegna kórónuveirufaraldursins. Þess vegna verða stjórnvöld að leggja sitt af mörkum við að skapa hér samkeppnishæft og eftirsóknarvert rekstrarumhverfi. Við erum að sjálfsögðu ekki sjálfum okkur nóg frekar en önnur ríki og höfum allt á því að græða, ef svo má að orði komast, að fá hingað inn erlenda aðila. Erlendum aðilum fylgir ekki einungis fjármagn heldur oft á tíðum önnur nálgun og fjölbreyttari sýn. Til dæmis í tengslum við söluna á Íslandsbanka hef ég lagt áherslu á í mínum málflutningi að mjög mikilvægt sé að auka samkeppni á bankamarkaði en íslenskur fjármálamarkaður er, eins og við þekkjum, fákeppnismarkaður og erlend fjárfesting er eftirsóknarverð til að auka þessa samkeppni. Þar ættum við að horfa til erlends banka. Ég vil í því samhengi aðeins koma að því, forseti, að mér finnst stjórnvöld ekki hafa sýnt nægilega fram á að það hafi virkilega verið reynt að fá hingað erlendan banka til starfa. Í umfjöllun um þetta mál í fjárlaganefnd, m.a. í samskiptum við Samkeppniseftirlitið, tók Samkeppniseftirlitið undir það að stjórnvöld hafi ekki sýnt fram á það með nægilega skýrum hætti að þau hafi virkilega reynt að fá hingað erlendan banka. Þetta er kannski smáútúrdúr en er samt engu að síður hluti af þessum erlendu fjárfestingum. Við megum ekki gleyma því að aukin samkeppni á bankamarkaði stuðlar að lægri vöxtum, lægri þjónustugjöldum og nýjungum. Það yrði einnig til að auka traust á íslenskum fjármálamarkaði. Þá kem ég að því sem ég nefndi áðan, sem er mjög mikilvægt, þ.e. að draga úr aðgangshindrunum sem eru hér á landi. Þær snúa einnig að fjármálastarfseminni, að fá erlendan aðila inn í fjármálaumhverfi á Íslandi. Þetta frumvarp gefur tækifæri til þess að fara yfir þessa hluti. Eins og ég sagði áðan fagna ég því að breytt hafi verið upphaflegum áformum sem snúa sérstaklega að 21. gr. frumvarpsins þar sem er ákvæði sem kveður á um frest vegna flöggunarskylds aðila til að tilkynna. Þar segir að aðili sem verður flöggunarskyldur skuli senda tilkynningu til viðkomandi útgefanda og Fjármálaeftirlitsins án tafar og eigi síðar en fjórum viðskiptadögum eftir að flöggunarskyldan stofnaðist. Þessu hefur verið breytt. Þessir fjórir dagar voru ekki þarna inni. Nú samræmist þetta gagnsæistilskipun Evrópusambandsins, EES frá 2004, sem mælir einkum fyrir um samræmingu reglna um birtingu reglulegra upplýsinga um útgefendur verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði og um birtingu upplýsinga um breytingu á verulegum hlut atkvæðisréttar hjá slíkum útgefendum. Markmið tilskipunarinnar, eins og kom fram hér áðan, er að samræma kröfur um skyldu útgefenda til að veita upplýsingar og stuðla með því að raunverulegum innri markaði og víðtækri vernd fyrir fjárfesta. Ég fagna því, herra forseti, að þessu hafi verið breytt. Gleymum því ekki að það er mjög mikilvægt að við samræmum þetta vegna þess að það eru dæmi fyrir því að hér hafi erlendir aðilar þurft að sæta óþarflega íþyngjandi skyldum sem eru í gildi en verður vonandi breytt með þessu frumvarpi. Það getur að sjálfsögðu dregið úr áhuga erlendra fjárfesta á þátttöku á markaði hér á landi og að fjárfesta hér og það er mjög óheppilegt. Það eru dæmi þess að erlendir aðilar hafi þurft að greiða háar sektir vegna þess að tilkynning hafi borist of seint. Það má nefna sem dæmi að fyrir tveimur árum gerði Fjármálaeftirlitið sátt við erlendan aðila sem sendi tilkynningu í sex tilvikum, minnir mig, einum degi of seint. Sektin nam tæpum 15 millj. kr. Á síðasta ári þurfti lífeyrissjóður að greiða sekt upp á rúmar 2 millj. kr. vegna þess að tilkynning barst einum degi of seint. Þetta er að sjálfsögðu ekki góður vitnisburður fyrir okkur sem land sem sækist eftir erlendri fjárfestingu. Í báðum tilfellunum sem ég nefndi, upp á 15 og 2 milljónir, voru tilkynningarnar sendar innan þess frests sem kveðið er á um í gagnsæistilskipuninni þannig að ef regluverkið hefði verið það sama hér og innan Evrópska efnahagssvæðisins hefðu þessir aðilar ekki þurft að greiða þessar sektir. Þarna sjáum við klárlega dæmi um svona aðgangshindranir að því að við fáum hingað erlenda fjárfestingu. Ég sé engin rök fyrir því að Ísland eigi að hafa strangara regluverk en kveðið er á um í Evrópu hvað þetta varðar. Það er mikilvægt í nefndarvinnunni sem fram undan er að menn noti líka tækifærið, herra forseti, og fari yfir það hvort það sé fleira í regluverkinu sem þurfi að laga eða samræma gagnvart regluverkinu í Evrópu sem er okkur ákaflega mikilvægt eins og ég hef rakið hér og við þekkjum og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þekkir mjög vel. En að þessu sögðu óska ég nefndinni góðs gengis við þessa vinnu og fagna því að hér hafi verið tekið tillit til mikilvægra athugasemda sem bárust í samráðsgáttina.
Virðulegi forseti Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Frá því að heimsfaraldur kórónuveiru reið yfir hefur fjárfesting dregist verulega saman og atvinnuleysi aukist til muna. Hið opinbera hefur brugðist við slaka í fjárfestingu með auknum útgjöldum til opinberra framkvæmda en skortur hefur verið á fjárfestingu af hálfu atvinnulífsins. Fyrirhugaðar aðgerðir miða að því að hvetja til fjárfestinga einkaaðila í atvinnurekstrareignum með sérstaka áherslu á eignir sem teljast umhverfisvænar og stuðla að sjálfbærni í umhverfismálum. Frumvarpið er þannig liður stjórnvalda í öflugri viðspyrnu gegn neikvæðum áhrifum faraldursins og leggur grunn að sterkara Íslandi til framtíðar. Í frumvarpinu er mælt fyrir tvenns konar frávik frá gildandi lögum sem taka til fjárfestinga í atvinnurekstrareignum í formi lausafjár. Annars vegar er um að ræða almenna heimild til þess að fyrna slíkar eignir sem aflað er á árinu 2021 hraðar en gildandi lög segja til um, þ.e. svokölluð flýtifyrning. Sú aðgerð getur leitt til lægri skattgreiðslna fyrstu árin eftir kaup en á móti kæmi hærri skattgreiðsla á síðari árum þegar búið væri að fyrna stofnverðið að niðurlagsverði, sem er í dag 10% af stofnverði eignar. Í dag er hámarksfyrning lausafjár á bilinu 20–35% og mælir frumvarpið fyrir um að hækka þessi efri mörk í 50% fram til loka árs 2025. Hins vegar er um að ræða heimild til að reikna sérstakt fyrningarálag af stofnverði eða kaupverði ákveðinna atvinnurekstrareigna sem aflað er á árunum 2021–2022, sem heimilt yrði að fyrna með jöfnum fjárhæðum á þremur árum. Skilgreining þeirra eigna sem falla undir heimildina eru eignir sem teljast umhverfisvænar, stuðla að sjálfbærri þróun og falla undir einn af þeim fjórum flokkum sem taldir eru upp í frumvarpinu. Flokkunum er ætlað að endurspegla eignir sem kalla mætti grænar með hliðsjón af alþjóðlegum reglum og viðmiðunum eins og nánar yrði kveðið á um í reglugerð ráðherra. Þá er heimildin einnig látin ná til eigna sem falla ekki undir þessa tilteknu flokka en telja má sambærilegar grænum eignum og stuðla að sömu markmiðum. Samandregið má þannig segja að sérstakt fyrningarálag feli í sér skattaívilnun í formi aukinna frádráttarheimilda frá skattskyldum tekjum og myndar fyrningarálagið þannig hvata til fjárfestinga í grænum eignum og stuðlar að grænni umbreytingu. Virðulegur forseti. Við höfum fengið mjög jákvæð viðbrögð við þessum hugmyndum. Það var eftir þessu kallað á haustmánuðum, þegar tvísýnt var með framlengingu á gildandi kjarasamningum, vegna ólíkrar sýnar, skulum við segja, á milli aðila vinnumarkaðarins um grunnforsendur lífskjarasamninganna. Þá var kallað eftir því af atvinnurekendum að stjórnvöld myndu grípa til aðgerða til að létta mönnum þá erfiðu tíma sem við nú göngum í gegnum og það höfum við verið að gera með ýmsum aðgerðum. Ég ætla að nefna hér nýlega samþykkta lækkun atvinnutryggingagjalds, sem lækkar tímabundið árið 2021, sem dæmi um það. Við höfum verið að gera breytingar á atvinnuleysisbótum sem er sömuleiðis hugsað til að létta undir og hér er mál sem á rætur sínar að rekja til þessa sama samtals og hefur fengið mjög góðar viðtökur hjá Samtökum atvinnulífsins þar sem menn telja að reglur af þessum toga geti losað um fjárfestingu sem ella myndi bíða þar til óvissan myndi minnka o.s.frv. En þetta frumvarp felur í sér mjög sterkan hvata til að hraða áformum um fjárfestingar sem kunna að hafa verið á teikniborðinu eða komast mögulega í forgang núna vegna málsins verði það samþykkt hér á þingi. Þarna er verið að gera ráð fyrir verulegum fjárhæðum. Við erum hér með mat á þessu frumvarpi og það verður að segjast eins og er að mat á aðgerð sem þessari er mjög mikilli óvissu háð en við gerum í frumvarpinu ráð fyrir því að heildarkostnaður breytinganna geti numið allt að 4 milljörðum að núvirði. Þar væru um 400 milljónir sem ættu rætur sínar í skattfrestuninni en 3,6 milljarðar vegna lækkunar tekjustofna vegna ívilnana grænna fjárfestinga. Ljóst er þó, eins og ég segi, að hér er um mjög mikla óvissu að ræða. Í þessu samhengi eru þessir 4 milljarðar bara skattahagræðið en fjárfestingin verður auðvitað ákveðið margfeldi af þessari fjárhæð og munar um það við þær aðstæður sem nú eru uppi vegna þess að atvinnuvegafjárfesting hefur dregist hressilega saman, eins og ég rakti hér áður. Ríkið hefur reynt að bregðast við með því að hækka sitt fjárfestingarstig. Sveitarfélögin eru ekki að fjárfesta af sama krafti og ríkið um þessar mundir þannig að opinbera fjárfestingarstigið mætti vera hærra en mestu munar þó um að atvinnulífið hefur haldið að sér höndum og þessu máli er teflt fram inn í þá stöðu til að hvetja menn til þess að fara í fjárfestingar. Ég bind vonir við að þingið geti unnið hratt í þessu máli. Ég vonast til þess. Ég tel það skipta miklu máli. Við bjóðum fram alla aðstoð úr fjármálaráðuneytinu við efnahags- og viðskiptanefnd meðan málið er þar í vinnslu. Ég tel að það skipti miklu vegna þess að við erum að horfa á það tímabil sem er í raun og veru hafið frá áramótum, þegar við lítum til þess á hvaða tíma fjárfestingar geta átt sér stað. Hver vika og hver mánuður getur skipt máli til þess að það liggi fyrir hver afstaða þingsins er til þess að fjárfestingar eigi sér stað á þessu ári. Það er einmitt núna sem mestu skiptir að tefla fram úrræðum inn í stöðuna. Virðulegur forseti. Eins og áður segir vil ég leggja til að frumvarpið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka framsöguna. Þetta er hið áhugaverðasta mál. Örfá atriði sem mig langar að spyrja út í. Í fyrsta lagi geri ég ráð fyrir því að í þeirri reglugerð sem ráðherra setur samkvæmt þessu frumvarpi verði hnýtt dálítið vel utan um það að ekki verði opnað á neinn grænþvott þegar kemur að þeirri umhverfisvottun og þeim aðilum sem mega viðurkenna þær fjárfestingar sem um ræðir, þannig að við séum hér með raunveruleg græn skref en ekki eitthvað sem gæti orkað tvímælis. Þá langar mig að spyrja ráðherrann varðandi þessa fjóra flokka sem eru taldir upp, sem sagt vistvænar samgöngur, endurnýjanlega orku o.s.frv., hvernig þeir hafi verið valdir og hvort það hafi kannski komið til álita hjá ráðuneytinu að skoða alþjóðleg viðmið, eins og t.d. flokkunarreglugerð Evrópusambandsins, sem má vænta að komi til innleiðingar á Íslandi að hluta til á þessu ári og síðan á næstu tveimur árum, þar sem eru hólfuð niður sex ólík umhverfismarkmið, eins og t.d. markmið um mótvægisaðgerðir gegn loftslagsbreytingum, um aðlögun að loftslagsbreytingum. Mér hefði sýnst að þetta væri jafnvel upplagt tækifæri til að stíga fyrstu skrefin í átt að þeirri innleiðingu, að slá tóninn fyrir það sem mun nánast óhjákvæmilega verða. Og síðan, þó að það séu nú vonandi óþarfar áhyggjur, þá er rétt að hafa í huga að í 33. og 37. gr. laga um tekjuskatt er hluti af því lausafé sem um ræðir tæki og búnaður til rannsókna og vinnslu kolefnis. Þó að það kunni að hljóma fáránlegt þá eiga olíufyrirtæki það til að skilgreina hluta af starfsemi sinni sem t.d. sjálfbæra stýringu á náttúruauðlindum og gætu þar með [[Forseti hringir.]]fallið undir þá upptalningu sem hér er til staðar. Þyrftu ekki, bara til að við séum með belti og axlabönd [[Forseti hringir.]]og algerlega á hreinu að hér sé ekki opnað fyrir neinar ívilnanir í þágu olíuiðnaðar, þessi ákvæði tekjuskattslaganna að vera undanþegin, tekin út fyrir sviga?
Virðulegi forseti. Já, ég get svo sem tekið undir að það skiptir máli að við götum ekki málið að nýju með útgáfu reglugerðar þannig að við myndum opna fyrir einhvers konar grænþvott, eins og hv. þingmaður kom inn á. En ég tel nú að ásetningur okkar sé alveg skýr og þegar kemur að þeim viðmiðunum sem stuðst verður við þá er það rakið í frumvarpinu hvernig horft hefur verið til heimsmarkmiðanna og að flokkarnir byggi á alþjóðlegum reglum og viðmiðunum, m.a. regluverki Evrópusambandsins og flokkunarkerfi þess en einnig á öðrum viðmiðunum og leiðbeiningum. Ég er ekki viss um að þetta sé mjög raunhæft dæmi sem hv. þingmaður nefnir og reyndar tók fram að kannski sé ekki ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þessu. En það er sjálfsagt að skoða þetta. Olíuiðnaðurinn á Íslandi er mjög takmarkaður. Við erum aðallega bara að flytja inn olíu og dreifa henni og litlar rannsóknir og önnur slík starfsemi sem fer hér fram. En ég held að það sé í mjög góðu samræmi við þau markmið sem við höfum verið að setja sem ríkisstjórn að nota þetta tækifæri, bæði til að flýta grænu umbreytingunni og örva fjárfestingu á sama tíma með því að nýta skattkerfið. Og jafnvel þótt það megi halda því fram að fjárfestingarstigið hafi farið svo langt niður að við ættum að horfa víðar yfir sviðið þá er það engu að síður þannig að Samtök atvinnulífsins hafa tekið mjög jákvætt í þetta mál og telja einmitt að fjárfestingarþörfin sé sérstaklega til staðar í þeim geirum sem við erum að tiltaka hér.
Herra forseti. Fyrst varðandi þá reglugerð sem mun setja rammann utan um umhverfisvottun og hvaða viðurkenndu aðila um er að ræða. Þá velti ég fyrir mér hvort efnahags- og viðskiptanefnd þyrfti kannski að fá að sjá drög að reglugerðinni, hvort það þyrfti að hafa eitthvert samráð við umhverfisráðuneytið eða Umhverfisstofnun varðandi það. Umhverfisstofnun heldur utan um umhverfisvottanir hér á landi. Ég held að það mætti styrkja þetta til þess að við séum með það alveg á hreinu frá fyrsta degi hvert eigi að stefna til þess einmitt að ásetningur hæstv. ráðherra náist. Síðan örstutt varðandi þennan nánast óraunhæfa ótta við að opnað geti verið á ívilnanir í þágu kolvetnisvinnslu þá hef ég svo sem ekki nagandi áhyggjur af því að það muni streyma opinbert fé í þann iðnað í gegnum þetta frumvarp verði það að lögum. En ég held að það skipti engu að síður miklu máli að það sé dregin lína í sandinn í öllum þeim lögum sem við samþykkjum, að hérna megin sé hið græna og hinum megin förum við ekki. Það er bara í samræmi við það sem ríki heims skuldbinda sig til í Parísarsamningnum, að koma í veg fyrir að opinbert fé renni í iðnað sem vinnur beinlínis gegn loftslagsmarkmiðum. Þannig að ég held að þetta sé eitthvað sem mætti vel skoða að hnýta utan um í nefndarstarfinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki annað að segja en að ég þakka fyrir ágætar undirtektir við málið og þetta eru ágætisábendingar sömuleiðis sem nefndin getur unnið með og unnið úr. Það verður mjög fróðlegt að sjá hvernig til tekst. Það er ekkert sjálfgefið að okkur takist ætlunarverkið, þ.e. að örva. Það má líka halda því fram að það geti verið erfitt að mæla það eftir á hversu mikið af þeirri fjárfestingu sem á sér stað í kjölfar lagasetningar eins og þessarar á rætur sínar að rekja beint til lagasetningarinnar og hvað var áður áformað. Þetta er ekki gott að mæla nákvæmlega en það sem við vitum er að við höfum þó a.m.k. gert það sem við gátum. Við lögðum til tólin, verkfærin eða hérna í þessu tilviki kannski sérstaklega hvatana, ívilnunina sem skipti sköpum fyrir suma, ef ekki alla, og við vildum að væri til staðar ef það kynni að hafa áhrif á tegund fjárfestinga og fjárfestingarvilja. Ég ætla að taka það aftur fram að það er mjög alvarlegt mál hversu mjög hefur dregið úr fjárfestingu atvinnulífsins og það verður að breytast. Það er ein af forsendum þess að við náum okkur aftur upp úr efnahagslægðinni og um leið forsenda þess að innan fárra ára verðum við samkeppnishæf sem þjóð við aðra þá sem eru að keppa um markaði, t.d. fyrir utanríkisviðskipti og þjónustu við okkur Íslendinga. Við þurfum að halda í okkar vinnumarkað, þ.e. við þurfum að halda í allt það vel menntaða fólk sem er í landinu. Fjárfesting í framtíðinni er ein forsenda þess að hér geti verið lífvænleg skilyrði til lengri tíma og ákjósanlegt að búa þar sem störf verða til í geirum sem eiga erindi við framtíðina.