Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Herra forseti. Undir lok febrúarmánaðar var hæstv. viðkskiptaráðherra býsna yfirlýsingaglöð í fjölmiðlum varðandi hugsanlegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að mæta stöðu fólks sem á í erfiðleikum vegna erfiðra efnahagsaðstæðna. Ráðherra sagði að ríkisstjórnin hefði greint stöðuna mjög vel og verið meðvituð um að ákveðnir hópar myndu lenda í vandræðum vegna hækkandi vaxta og verðbólgu og fullyrti að ráðist yrði í efnahagsaðgerðir. Hún lagði m.a. til að ofurhagnaður einstakra greina, t.d. í sjávarútvegi, yrði skattlagður, að bankar myndu nýta hagnað sinn til að niðurgreiða vexti á íbúðalánum ellegar yrði lagður á hærri bankaskattur og að beita ætti vaxtabótakerfinu af meiri þunga. Þetta var nýr og hressandi tónn sem við í Samfylkingunni vorum nokkuð ánægð með enda teljum við nauðsynlegt að ráðast í sértækar aðgerðir til að mæta þeim heimilum sem fá núna skell með hækkun vaxta og verðbólgu. Það er ekki ólíklegt að þetta muni ýkjast núna með ófriðartímum í Úkraínu. Við höfum raunar lagt fram þingsályktunartillögu ásamt öðrum flokkum stjórnarandstöðunnar um þetta. Viðskiptaráðherra fullyrti líka á Sprengisandi að þessar hugmyndir nytu stuðnings formanns hennar og þingflokks og að Framsóknarflokkurinn myndi ráðast í að afla þessum tillögum stuðnings innan hinna ríkisstjórnarflokkanna. En eftir smáeftirgrennslan kom í ljós að þessar tillögur varaformanns Framsóknarflokksins virtust engan hljómgrunn hafa hjá samstarfsflokkunum, hvorki Sjálfstæðisflokknum né Vinstri grænum. Þess vegna spyr ég hæstv. innviðaráðherra: Voru þetta innstæðulausar yfirlýsingar hjá varaformanni og ráðherra Framsóknarflokksins eða styður hann og þingflokkurinn þær eins og hún fullyrti? Hefur Framsóknarflokkurinn lagt þessar hugmyndir fram við ríkisstjórnarborðið eða hefur þeim þegar verið hafnað þar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni að taka upp stefnu og sjónarmið okkar Framsóknarmanna. Við sem erum í stjórnmálum, hvort sem við erum þingmenn eða ráðherrar, eigum að sjálfsögðu að tjá okkur um það hvað okkur finnst og hvert við eigum að stefna. Það sem hæstv. ráðherra sagði var að á þeim tímum þar sem bankarnir högnuðust verulega - ég held að hún hafi talað um að það væri mikill gróði, sem menn geta auðvitað bara velt fyrir sér í stóra samhengi hlutanna. En það er engin spurning að það voru miklir fjármunir. Þá hvatti hún bankana. Hún hvatti bankana til að skila hluta af þessum fjármunum til viðskiptavinanna. Og hvað gerðist? Hvað gerðist, hv. þingmaður? [[Gripið fram í.]] [[Gripið fram í: Þeir hækkuðu vexti.]]Og ef þeir myndu ekki gera það væri þingið með tæki. Það væri hægt að leggja á bankaskatt að nýju og hækka skatta, arðgreiðslur eða eitthvað slíkt. En bankarnir hækkuðu ekki. Þeir hækkuðu ekki vextina í samræmi við stýrivaxtahækkun Seðlabankans. Þeir tóku með öðrum orðum tillit til þess sem viðskiptaráðherra sagði og fóru algjörlega eftir því sem viðskiptaráðherra sagði. Þannig að það hefur ekki komið til þess að við höfum farið að beita þeim aðgerðum að refsa bönkunum. Við þurfum hins vegar að halda áfram að fylgjast með, hv. þingmaður, og ég veit að við deilum þeirri skoðun. Við þurfum að fylgjast með þeim hópum sem verða augljóslega fyrir meiri áhrifum af verðbólgunni, af stighækkandi verðlagi og þeim aðstæðum sem geta komið upp, hvort sem það er á húsnæðismarkaði eða annars staðar. Ég er sammála hv. þingmanni um það.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra fer í kringum þetta eins og köttur í kringum heitan graut. Auðvitað hækkuðu bankarnir vexti, Landsbankinn um 0,5% [[Gripið fram í.]]af þessum 0,75 prósentustigum sem hækkað var um. En það sem var áhugavert hjá ráðherranum var að hann talaði um að þingið hefði tæki. Hann talaði ekki um að ríkisstjórnin hefði tæki, vegna þess að vissulega kann að vera meiri hluti hér á þingi þó að það sé ekki meiri hluti í ríkisstjórninni fyrir þessum tillögum. Þá er fyrsta spurningin: Njóta þau sjónarmið hans stuðnings um að beita ýtrustu úrræðum til að koma á móts við viðkvæmustu hópana? Nýtur það stuðnings innan hinna ríkisstjórnarflokkanna? Ef ekki, mun hann þá koma með málið sjálfur til þingsins þannig að þingið geti tekið ákvörðun um hvað eigi að gera, og í hvaða aðstæðum er ríkisstjórnin þá? Hæstv. ráðherra verður bara á þessari mínútu sem eftir er að svara spurningunni: Styðja samstarfsflokkarnir tillögu ráðherra og mun hann koma með þetta til þingsins ef hún nýtur ekki stuðnings innan ríkisstjórnarinnar? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það gengur auðvitað ekki upp hjá Samfylkingunni og hv. þingmönnum að koma hér æpandi út alla daga [[Gripið fram í.]]og tala um að vaxtastigið sé eitthvað [[Gripið fram í.]]óvenjuhátt í þessu landi þegar staðreyndin er sú … [[Háreysti í þingsal.]]Þegar staðreyndin er sú … [[Svaraðu spurningunni.]]- Hæstv. forseti. Hef ég ekki mínútu til að svara? [[Forseti hringir.]]
Forseti biður þingmenn að gefa hæstv. ráðherra hljóð til að svara.
Er þetta eitthvað viðkvæmt?
Þetta er þannig að vextir eru ekki mjög háir á Íslandi þó að þeir hafi hækkað. Og það sem hv. þingmaður sagði hérna - já, Seðlabankinn hækkaði stýrivexti um 0,75 en bankarnir hækkuðu bara um 0,4 eða 0,5. [[Gripið fram í.]]Með öðrum orðum: Vaxtamunurinn er minni en hann var áður.
Er ekkert að marka Framsóknarflokkinn?
Þar af leiðandi er það staðreynd [[… ekkert að marka …]]að bankarnir hlustuðu eftir því [[Gripið fram í.]]sem viðskiptaráðherra sagði [[Gripið fram í.]]og fór …
Forseti verður að biðja þingmenn að gefa ræðumanni hljóð til að ljúka máli sínu.
Það gengur ekki að það séu fimm þingmenn …
Forseti verður að biðja þingmenn að sýna ræðumönnum og þingsköpunum þá virðingu að hafa hljóð meðan ræðumaður lýkur máli sínu, en ekki fjórir, fimm að tala úr sæti sínu í einu.
Gefðu honum aukamínútu.
Mig langar að segja við hv. þingmann og þá sem hér hafa galað hvað hæst, að það er auðvitað þannig að þegar menn heyra sannleikann þá verða þeir sárir. [[Hlátur í þingsal.]]Staðreyndin er þessi: Bankarnir hlustuðu. Staðreyndin er þessi: Vaxtastigið í landinu er lægra en oft áður. Staðreyndin er líka þessi að verðbólgan vex og við þurfum að vera á vaktinni. Við verðum tilbúin til þess í ríkisstjórninni og ég veit að margir hér í þinginu verða tilbúnir til að vera með okkur í því.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað freistandi að halda áfram þessari fyrirspurn sem sett var fram áðan. Það er greinilegt að það kemur hæstv. innviðaráðherra eitthvað úr jafnvægi. En gott og vel. Ég ætla að tala um mál sem er í nærsveitarfélaginu hér við höfuðborgarsvæðið, svæði sem hæstv. ráðherra ætti að þekkja. Ég vona að það komi honum ekki úr jafnvægi þó að ég spyrji um Hellisheiðina en ég er ein af þeim sem furða mig mjög á langri og ítrekaðri lokun Hellisheiðar núna yfir veturinn. Ég vil bara vitna í orð bæjarstjóra Hveragerðis þar sem hún segir, eins og við öll: Við höfum sýnum því allan skilning að vegir geta lokast, en tilfinningin er hins vegar sú að Hellisheiðin hafi lokast oftar og lengur þennan vetur en áður og ekki síst er tilfinningin sú að það sé opnað seinna og lokanir séu lengri. Ég segi þetta líka. Síðan 1966 er ég er búinn að fara oft í viku, mörgum sinnum í viku í Ölfusið, mitt annað heimasveitarfélag, og ég veit alveg hvað ég er að tala um hér. Þannig að ég vil gera orð bæjarstjórans Hveragerðis að mínum þegar hún segir: Það er þessi tilfinning að það sé ekki verið að gera nóg. Mig langar til að benda á að á síðustu tíu árum hafa orðið miklir fólksflutningar austur fyrir fjall, til Hveragerðis en líka Árborgar. Við sjáum blessunarlega að stór fyrirtæki hasla sér völl þar, en þetta þýðir meiri umferð til og frá öfuðborgarsvæðinu, á milli þessara svæða, fyrir utan að ferðaþjónustan hefur bætt verulega í og fer vonandi að gera það aftur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Eru einhver plön um að taka tillit til þess sem veðurfræðingar hafa sagt, að við vanmetum vaxandi veðuröfgar, m.a. á þessu svæði? Hefur ráðherra fundað með Vegagerðinni og innt hana eftir því hvort verið sé að moka með öðrum hætti og hvort tekið sé undir þessi orð af hálfu heimafólks? Síðast en ekki síst langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi eitthvað hugsað um að endurmeta áætlanir varðandi göng undir Hellisheiðina, hvort það sé eitthvað í pípunum um að skoða það mál að nýju.
Virðulegur forseti. Það er gott að fá tækifæri til að ræða þessi mál sem eðlilega hafa verið talsvert til umfjöllunar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, að á liðnum árum eru sífellt fleiri sem treysta því að komast á milli landshluta og kannski hefur samfélagið líka bara breyst, það eru meiri væntingar til þess. Við gleymum því oft að við búum á Íslandi og okkur finnst að við eigum að fá þessa vetrarþjónustu og væntingarnar vaxa. Ég hef fullan skilning á því. Ég held að það sé ekki tilfinning, ég held að það sé raunveruleiki að Hellisheiðin hefur bæði verið lokuð oftar og lengur núna í hvert sinn en um langt skeið. Sjálfur hef ég á síðustu 12 árum verið að keyra talsvert til Reykjavíkur og ég held að ég hafi verið veðurtepptur oftar núna í febrúar síðastliðnum en fyrri ár, svo það sé nú sagt. Við höfum eðlilega, vegna þess að menn hafa verið að kvarta hingað og þangað vegna þessarar staðreyndar, leitað eftir upplýsingum hjá Vegagerðinni. Staðreyndin er þessi: Það var boðið út að nýju. Nýr verktaki tók við. Það var í engu breytt uppskrift að þjónustukaupum eða útboðsskilmálum eða verklagsreglum, það eina sem hefur raunverulega breyst frá því sem var í fyrra er að það er allt annað veður. Það sem ég held að við getum sagt núna í febrúar, og það kemur nú bara til af því að maður hefur áhuga á veðri, að í staðinn fyrir að lægðin komi og gangi yfir á fjórum, fimm klukkutímum og síðan kemur logn og þá er möguleiki að moka, þá hefur veðrið staðið yfir í allt að tvo sólarhringa og jafnvel verið ofsaveður, 25 metrar á sekúndu. Annað sem er, og það er líka óvanalegt og gerist með löngu millibili, að það er kaldara, enda hefur snjór verið yfir á suðvesturhorninu allan tímann, hann kemur ekki og fer eins og hefur verið. Þannig að það er búið að vera látlaus skafrenningur og snjórinn hefur vaxið. Svarið er því miður það að veðrið er óvenjuslæmt á Íslandi um þessar mundir og ég held að menn séu allir að reyna að gera sitt besta til að halda opnu.
Virðulegi forseti. Já, það er margt með veðrið en þegar veðuröfgarnar eru eins og hv. þingmaður lýsir þá hljótum við að spyrja: Hvað ætla stjórnvöld að gera í því? Er þá búið að bæta í varðandi skilaboð til Vegagerðarinnar um að bæta í þessa þjónustu? Eins og ég gat um áðan og bæjarstjórinn í Hveragerði sagði: Tilfinningin er sú að það er opnað síðar. Það er mokað öðruvísi. Nú er hæstv. ráðherra búinn að segja að engu hafi verið breytt en er ekki ástæða til að breyta ferlum ef veðrið er orðið með þeim hætti að það er verið að loka hér yfir heiðar mun fjölfarnari götum en áður? Það er meiri traffík heldur en áður á þessum leiðum. Ég vil ítreka spurningu mína varðandi göng. Á sínum tíma, 2012 minnir mig að það hafi verið, voru göng skoðuð. Þá lágu ákveðin álitamál til grundvallar. Það er margt búið að breytast síðan eins og ég gat um áðan. Umferðarþunginn er miklu meiri. Við erum að kalla eftir umferðaröryggi og við erum að kalla eftir því að það sé greiðfært fyrir þann hóp fólks sem býr austan fjalls og þarf að koma hingað á höfuðborgarsvæðið. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég vil inna ráðherra eftir því [[Forseti hringir.]]hver hans skoðun er á því að plön um göng verði skoðuð betur en áður.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki skoðað nýlega hvort göng séu vænlegur kostur enda minnir mig að í þeirri umræðu hafi það verið slegið út af borðinu, m.a. vegna mjög mikils jarðhita og reyndar mikils vatns sem þarna er. En ég hef hins vegar sjálfur fyrir allnokkru spurt, ég ætti nú kannski að fara að kalla eftir svari, það var ekki út af þessu veðri, hvort það væri með einhverjum hætti hægt að byggja einhvers konar vegskála yfir verstu svæðin. Staðreyndin er náttúrlega sú að í þessum veðrum sem verið hafa núna þá myndu þeir ekki hafa hjálpað nokkurn skapaðan hlut vegna þess að veðrið á Sandskeiðinu er oft verst en ekki uppi á Hellisheiði, svo maður segi bara hlutina eins og þeir eru. Staðreyndin er sú að kannski hefur það eina breyst að almannavarnir, þ.e. björgunarsveitirnar sem hjálpa oft til, sem og lögreglan, hafa verið með aukinn þrýsting á að loka en ella. Og þegar versta ástandið varð um daginn þá lokuðu menn í raun klukkutíma of seint og það voru tugir bíla sem festust, sem tók síðan meira en sólarhring að losa. Þannig að [[Forseti hringir.]]ég held því miður að við verðum að sætta okkur við að veðrið á Íslandi er alla vega og núna í febrúar var það sérstaklega skítt, en það er vonandi búið.
Herra forseti. Helsti veikleiki Vesturlanda í viðbrögðum við innrás Rússa í Úkraínu og þeim afleiðingum sem menn sjá fyrir sér á alþjóðasamfélagið af þeim sökum, hefur verið hversu háð sérstaklega Evrópa er orku frá Rússlandi, ekki hvað síst gasi. Það hefur því verið bent á mikilvægi þess að Vesturlönd verði sjálfum sér nóg um orkuframleiðslu. Það er ljóst að það mun ekki bara gerast með því að setja upp vindmyllur um allar trissur. Það er hins vegar mikilvægt að þessi lönd nái að færast í auknum mæli úr kolabruna yfir í olíu og þó sérstaklega gas. Þess vegna er mikil umræða um það í Bandaríkjunum og mörgum Evrópulöndum núna að þau lönd sem geta, þurfi að auka orkuframleiðslu sína. Forseti Bandaríkjanna lýsti því yfir í fyrradag að hann myndi losa um verulegar varabirgðir landsins af olíu. Menn ræða nú aftur gas- og olíuvinnslu í Alaska. Í Bretlandi er mikil umræða um nauðsyn þess að nýta þær auðlindir sem þar eru, ekki hvað síst í formi gass. Norðmenn hafa nú fyrir fáeinum vikum gefið út 53 ný leitar- og vinnsluleyfi fyrir olíu og gas í norskri lögsögu. Kemur ekki til greina að mati hæstv. ráðherra að hverfa frá áformum um að leggja bann við rannsóknum og vinnslu olíu og gass í íslenskri lögsögu? Þessi áform ríkisstjórnarinnar voru aldrei skynsamleg, þau hafa ekki gert neitt fyrir umhverfið en nú er þetta líka orðin spurning um stöðu Vesturlanda í breyttum heimi.
Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar segir að ekki verði farið út í olíuleit á kjörtímabilinu, en það er ekki lagt varanleg bann við því að nýta slíka möguleika í framtíðinni - sem væri annars konar ákvörðun í mínum huga. Ég tek undir það að þessa hluti þarf m.a. að skoða í samhengi við öryggismál og í því samhengi mögulega fullveldismál. En eigum við ekki að líta aðeins inn á við hérna í þinginu og horfast í augu við að það gengur ekki að Alþingi Íslendinga ljúki ekki rammaáætlun í núna að verða níu ár? Það er verið að ræða hlutina í öfugri röð ef við, án þess að ná einhverri framvindu í þeirri umræðu, erum farin að snúa okkur að olíu og gasi. Það sem blasir við okkur núna, m.a. vegna efnahagslegra áhrifa af stríðsátökunum, eru þessi ofboðslegu tækifæri sem við getum sótt innan lands, hér heima fyrir, til að nýta sjálfbæra orku til að mæta okkar orkuþörf inn í framtíðina. Það sem snýr að möguleikanum á því að í framtíðinni verði hugsanlega hægt að nýta það sem mögulega eru olíulindir í íslenskri efnahagslögsögu ætti að koma aftar í forgangsröðinni. Það sem þessi ríkisstjórn hefur sagt er að þetta sé ekki á dagskrá. Nú hefur ríkisstjórnin lagt fyrir þingið rammaáætlun og ég held að við verðum að taka höndum saman og finna leið til að ljúka afgreiðslu hennar þannig að við getum þá farið í beinu framhaldi af því að snúa okkur að fjórða áfanganum og nýta þá kosti sem eru til staðar í landinu til sjálfbærrar orkuvinnslu.
Herra forseti. Ég er tiltölulega sáttur við þetta svar því að mér fannst hæstv. ráðherra vera svona frekar að færa sig frá því frumvarpi sem liggur nú fyrir frá ríkisstjórninni í samráðsgátt stjórnvalda, um bann við leit og vinnslu olíu og gass í íslenskri lögsögu. Þannig að við höldum úti von um að það verði þá að einhverju leyti endurskoðað. Ég get líka svo sannarlega tekið undir með hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að nýta betur umhverfisvæna, endurnýjanlega, innlenda orkugjafa, en mér finnst eiginlega ekki hægt hjá hæstv. ráðherra að skella skuldinni á þingið. Það er ekki eins og ríkisstjórnin hafi gert mikið af því að leita til þingsins og lúta stjórn þess hvað varðar það að setja mál á dagskrá og klára þau. Hvers vegna hefur ríkisstjórnin ekki náð að klára rammaáætlun? Það er miklu frekar spurningin. Getur ekki verið að það sé vegna innbyrðis vanda í ríkisstjórninni? Önnur spurning fyrir hæstv. ráðherra varðandi viðbrögð við ástandinu nú: Kemur ekki til greina að lækka, þótt ekki væri nema tímabundið, álögur á eldsneyti til að draga úr þeim miklu verðhækkunum sem eru fyrirsjáanlegar þar hér innan lands?
Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að ég legg áherslu á að við náum niðurstöðu í þinginu um rammaáætlun er kannski tilurð laganna um þetta efni, sem var í eðli sínu þverpólitísk sátt um að finna nýtt verklag til að ná utan um meðhöndlun og afgreiðslu á þeim orkunýtingarkostum sem við hefðum í landinu, hvernig við vildum flokka þá, hvaða kosti við vildum vernda til framtíðar, hverja vil vildum nýta og hverja við ætluðum að skoða betur. Ef þingleg meðferð þessara mála verður áfram í átakafarvegi þá tel ég að sjálfur grundvöllurinn fyrir löggjöfinni sé að bresta og þá er orðið stutt í að það sé eins gott að afnema þá löggjöf og snúa sér bara aftur að gamla laginu og taka einn kost fyrir í einu. Ef þingleg meðferð rammaáætlunar er áfram í pólitískum átakafarvegi er grunnhugsunin á bak við lögin ekki lengur til staðar. Þá er ekki sáttin sem lagt var upp með um að fylgja þessum farvegi. Það er þess vegna sem ég segi: [[Forseti hringir.]]Nú reynir á þingið. Þetta getur ekki eingöngu byggt á vilja meiri hluta ríkisstjórnarflokkanna [[Forseti hringir.]]hverju sinni.
Virðulegur forseti. Verðbólgan er komin á fleygiferð og verðbólgudraugurinn kominn af stað. Í þessum ræðustól, í miðju Covid, sagði hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn frá mér að hann hefði litlar áhyggjur af verðbólgunni. Ég hugsa að það hljóti að vera breytt núna og nú dynja yfir hækkanir á nauðsynjavörum. Á hverjum bitnar það helst? Jú, þeim verst settu, sem eru í almannatryggingakerfinu. Í bréfi sem hæstv. fjármálaráðherra sendi til ellilífeyrisþega í aðdraganda kosninga árið 2013 sagði m.a.: „Við viljum að þeir sem komnir eru á efri ár njóti afraksturs erfiðis síns. Stjórnvöld eiga að hlúa að öldruðum en ekki að íþyngja þeim með ósanngjarnri skattlagningu.” Hann sagði einnig: „Við ætlum að afnema tekjutengingar ellilífeyris. Þar er sannarlega um réttlætismál að ræða.“ Hver er staðan nú átta árum síðar eftir viðstöðulausa setu hæstv. fjármálaráðherra í ríkisstjórn? Lífeyrisgreiðslur skerða ellilífeyri um 45%. Hvað þýðir það á mannamáli? Jú, það þýðir að einstaklingur sem er með 200.000 kr. í lífeyrissjóð fær útborgaðar 64.000 kr. - 64.000 kr. af 200.000 kr. í almannatryggingakerfinu. Þetta er næstum því 70% skattur og skerðingar. Er það eðlilegt, hæstv. fjármálaráðherra? Ég spyr: Hvað meinti ráðherra með þessum orðum: Við ætlum að afnema tekjutengingar ellilífeyris, þar er sannarlega um réttlætismál að ræða? Ætlar hann að taka á þessum miklu skerðingum í lífeyriskerfinu?
Virðulegi forseti. Í tryggingakerfi almannatrygginga eins og það var byggt upp á sínum tíma varð til bótaflokkur sem hét grunnlífeyrir sem lengi vel var hinn eiginlegi ellilífeyrir, óskerðanlegur. Okkur fannst á sínum tíma vera mikil ósvinna þegar Jóhönnustjórnin tók upp á því að skerða grunnlífeyrinn. Það er hann sem ég var að tala um í tilvitnuðu bréfi og við gengum í það strax sem eitt fyrsta verk ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar sem kosinn var 2013 að afnema tekjutengingu grunnlífeyris. Það gerðum við. Við skiluðum því loforði í hús en við gerðum miklu meira en það. Við lækkuðum skerðingarprósenturnar. Við drógum úr hvers kyns skerðingum sem höfðu verið innleiddar í almannatryggingar á árunum 2009–2013 og svo gerðum við meira vegna þess að árið 2016 tóku við ný réttindi sem hafa sýnt sig að hafa aukið kaupmátt lífeyrisþega almannatrygginga umfram það sem gerðist varðandi kaupmáttarvöxt launþega. Þetta er meginástæðan fyrir því að bætur almannatrygginga í ellilífeyriskerfinu hafa vaxið úr tæpum 40 milljörðum árið 2013 í um 90 milljarða í dag. Það er 50 milljarða aukning í útgreiðslur til lífeyrisþega. Við verjum í ellilífeyri almannatrygginga meira en 10% af öllum tekjum ríkisins, um 90 milljarða útgreiðslur. Þetta er ekki réttindakerfi. Þetta er bótakerfi sem er ætlað að styðja við þá sem ekki hafa náð að nýta starfsævina til að byggja upp lífeyrisréttindi sín. Skerðingarnar sem hv. þingmaður ræðir hér um, við skulum bara ræða það í fullri alvöru hvað það myndi kosta hinn almenna skattgreiðanda að afnema þær með öllu eins og látið er í skína. Ætli það myndi ekki kosta okkur vel rúmlega 100 milljarða á ári að taka allar skerðingarnar og afnema þær og breyta almannatryggingakerfinu í réttindakerfi sem það getur aldrei orðið. Er það virkilega pólitík [[Forseti hringir.]]Flokks fólksins að senda bætur til fólks algjörlega óháð [[Forseti hringir.]]innkomu og efnahag?
Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra snýr út úr eins og hann er vanur. Hann talar eins og allir séu í sömu körfunni. Þeir verstu eru ekki í þessari körfu. Verst setta fólkið er ekki í þessari körfu. Það er ekki að fá neinn kaupmátt og hefur ekki fengið nein kaupmátt. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að sanna það. Hvernig getur einhver fengið kaupmátt þegar hann fær 4,6% hækkun í 6,2% verðbólgu? Hvernig stendur á því, ef við tökum það sem dæmi, að núna eru fasteignaskattar að fara upp úr öllu valdi? Meira að segja er kvartað undan því í Garðabæ að fasteignaskattar hafi hækkað um 8% umfram verðbólgu. Á hverjum bitnar það? Þeim verst settu. Og að snúa út úr hreinlega og segja að allir séu að hafa það svo ótrúlega gott er bara útúrsnúningur. Ég er að tala um þá verst settu. Þið segið alltaf að það séu svo fáir, að þeir séu svo fáir en af hverju gerið þið ekkert fyrir þá? Ef þeir eru svona fáir þá hlýtur það að kosta lítið.
Virðulegi forseti. Ég ætla að láta liggja á milli hluta hver er að snúa út úr hér og hver ekki. En það er rétt sem hv. þingmaður segir að núna á árinu 2022, þegar við sjáum vaxandi verðbólgu, er kjörum lægst launaða fólksins og þeirra sem hafa minnst milli handanna ógnað. Það er hárrétt. Ég geri ekki ágreining um það. Þetta er akkúrat minn málflutningur, að við þurfum að hafa áhyggjur af verðbólgunni vegna þessa fólks. Þegar við horfum til baka og skoðum árangurinn frá 2013 og spyrjum okkur hvernig hefur tekist að tryggja kaupmátt bóta í landinu þá er niðurstaðan alveg skýr og hún er mælanleg. Það hefur tekist að lyfta verulega undir með þessum hópi. Þegar vísað er í orð mín um að ég segi að hópurinn sé smár, að hann sé ekki stór, þá er verið að vísa í þau orð mín að það eru fáir í ellilífeyrishluta almannatrygginga sem hafa engar aðrar tekjur en þær sem koma frá almannatryggingum. Það eru mjög fáir sem hafa engar lífeyristekjur, engar launatekjur, engar fjármagnstekjur, enga framfærslu af nokkrum öðrum toga [[Forseti hringir.]]heldur en bæturnar frá almannatryggingum. Þetta eru fáir einstaklingar en við höfum verið að lyfta sérstaklega undir með þeim.
Hæstv. dómsmálaráðherra lýsti yfir sérstökum áhyggjum af því að flóttafólk annars staðar frá en frá Úkraínu misnoti sér þær tilslakanir sem nágrannaríki Úkraínu hafa gert á landamærum sínum til að komast yfir landamærin. Orðrétt sagði ráðherrann, með leyfi forseta: „Mörg lönd sem hafa áhyggjur af því að fólk sem hefur ekki heilindin með sér sé að nota þetta tækifæri til að komast inn í Evrópu.“ Sami ráðherra hefur ekki einungis efast um heilindi þess flóttafólks sem nú leggur á sig mikið erfiði við að komast frá Úkraínu og í skjól, hann beinir einnig sjónum sínum og spjótum að flóttafólki sem fyrir er á Íslandi og sakar það um að teppa veg Úkraínumanna í skjól til Íslands, raunar að það sé að koma í veg fyrir að hægt sé að taka við flóttafólki til Íslands frá Úkraínu. Hann vekur athygli á neyðarástandi hjá Útlendingastofnun og kyndir undir andúð gagnvart þessum hópum, egnir þá upp hvor á móti öðrum. Ég hef séð viðtal við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem hann heldur því til haga að Útlendingastofnun muni ekki standa í vegi fyrir því að tekið verði á móti flóttafólki frá Úkraínu. Ég tek því sem svo að ráðherra sé ósammála fullyrðingum hæstv. dómsmálaráðherra, a.m.k. hvað það varðar að hér sé verið að teppa þjónustu. Ég er ekki að óska eftir afstöðu ráðherrans gagnvart þessum staðhæfingum, ég óska eftir því að ráðherrann tjái sig um það þegar æðsti yfirmaður útlendingamála, sem deilir þessum verkefnum með hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, tjáir sig með þessum hætti um þessa viðkvæmu hópa eins og raun ber vitni. Ber ekki að mótmæla honum af hálfu stjórnarliða? Á þetta hundaflaututal að fá að viðgangast algjörlega óáreitt af stjórnarliðum? [[Forseti hringir.]]Má þetta bara í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fyrir að taka upp málefni fólks á flótta frá Úkraínu út af þessu hörmulega stríði sem þarna geisar og við erum öll sammála um að sé hræðilegt fyrir ekki bara það fólk sem þarna býr heldur í rauninni fyrir það hvernig það ógnar heimsfriði. Ég hef lýst því skýrt yfir, hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. forsætisráðherra, einnig hæstv. dómsmálaráðherra og fleiri ráðherrar, að Ísland mun taka á móti fólki frá Úkraínu. Það er mergurinn málsins og við það munum við að sjálfsögðu standa. Ég tel það mjög mikilvægt að við sýnum samstöðu með flóttafólki frá þessu svæði og með öðrum Evrópuríkjum þegar þau stíga fram og taka á móti fólki, taka með opnum örmum á móti þeim sem þarna búa við aðstæður sem við öll eigum mjög erfitt með að setja okkur inn í. Ég er þeirrar skoðunar, svo að ég komi nú að því að svara spurningu hv. þingmanns, að í svona málum þá fari best á því að tala varlega, tala af virðingu um fólk og tala með þeim hætti að við höfum frið að leiðarljósi því að friðurinn er undirstaða þess að við getum áfram búið í lýðræðissamfélögum og búið við velferð sem við viljum öll halda áfram að byggja upp.
Virðulegi forseti. Að tala varlega er kannski frekar veik afstaða gagnvart þessari orðræðu sem hefur verið í gangi, svo ég segi ekki meira. Ég fordæmdi þessi ummæli og sagði þau með ógeðfelldari atriðum í útlendingapólitík á Íslandi sem ég hefði upplifað. En jú, það er hægt að biðja ráðherrann um að tala varlega um málaflokk sem hann fer fyrir. Ráðherrann sagði einnig að hann væri að vekja athygli á þeirri alvarlegu stöðu að flóttafólk frá Afganistan, Sýrlandi og fleiri stríðshrjáðum ríkjum væri að teppa aðstöðuna fyrir Úkraínumönnum. Hann ætli að koma með nýtt útlendingafrumvarp sem muni leysa þessi brýnu mál fyrir okkur. Nú er það í verkahring hæstv. ráðherra að sinna húsnæðismálum hælisleitenda. Það er nýbúið að færa þann viðkvæma flokk yfir til hæstv. ráðherra. Mun hann standa fyrir því að rýma húsnæði annarra [[Forseti hringir.]]flóttamanna en þeirra frá Úkraínu til að hægt sé að koma [[Forseti hringir.]]réttu flóttamönnunum fyrir?
Hæstv. forseti. Ég ætla að vera alveg skýr með það að það er ekki verið að teppa eitt eða neitt þegar kemur að móttöku fólks frá Úkraínu. Við munum ekki láta málefni annarra hópa eða hvernig staðan er hjá Útlendingastofnun hafa áhrif á það að við tökum á móti fólki frá Úkraínu. Það væri ekki mikil mannúð í því. Hvað varðar drög að frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra sem hv. þingmaður nefnir þá er það í samráðsgátt stjórnvalda, reyndar búið að leggja það þar fram. Ég hef ekki séð frumvarpið eftir að það kom úr samráði og við höfum ekki farið yfir þann hluta sem snýr að mínu ráðuneyti. En það munum við að sjálfsögðu gera og frumvarpið væntanlega koma síðan fyrir ríkisstjórn eins og ferlið er og við skulum ræða málin þegar þau verða komin lengra.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp vegna svara eða öllu heldur skorts á svörum við skriflegum fyrirspurnum. Þetta er eitt af þeim verkfærum sem við þingheimur höfum til að kalla eftir upplýsingum og samtali við ráðherra um gögn. Ég sé að hér er staddur hæstv. félagsmálaráðherra sem á t.d. eftir að svara spurningu sem ég lagði fram til hans skriflega um miðjan janúarmánuð. Samkvæmt þingskapalögum á hann að hafa til þess 15 virka daga. Ég er með aðra fyrirspurn sem hæstv. heilbrigðisráðherra fékk til sín í desembermánuði. Auðvitað geta alltaf komið upp sérstakar aðstæður og eitthvað komið upp á en tíminn er orðinn þannig að hér vantar mikið upp á. Ég bið um aðstoð og liðsinni forseta þingsins við að setja þrýsting á ráðherra um að koma fram með svör.
Forseti. Þetta er uppáhaldsefnið mitt í fundarstjórn forseta. Ég er með forrit sem ég renni alltaf í gang þegar verið er að spyrja um þetta og núna er staðan sú að fjöldi ósvaraðra fyrirspurna er 91. Það er búið að svara 58 fyrirspurnum að meðaltali á 25 virkum dögum sem er rúmlega það sem á að vera. Þar eru ráðherrar eins og innanríkisráðherra með 33 daga svartíma, félags- og vinnumarkaðsráðherra með 31 dags svartíma og orku- og loftslagsmálaráðherra 33 daga, svo skussarnir séu dregnir upp úr þessum tölum. Hinir standa sig aðeins betur en þetta er staðan eins og hún er núna. Eins og venjulega erum við að fá svör seinna en gert er ráð fyrir því að starf okkar hérna er stundum á þann hátt að við þurfum að fá upplýsingar hratt til að geta unnið þingmál, álit í nefndum. Sérstaklega í nefndunum, þar er miðað við sjö daga þannig að enn og aftur: Gera betur hér.
Virðulegi forseti. Nú höfum við hér í þinginu komið upp nokkrum sinnum það sem af er þessu ári til að vekja athygli á því hversu fáir ráðherrar mæta til að sitja fyrir svörum í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Það gerðist síðast í gær þar sem fyrir lá að það átti ekki einu sinni að ná lágmarki laga varðandi það hversu margir ráðherrar sitja fyrir svörum þó að úr því hafi nú verið bætt, upp að lágmarki. Við náðum upp í þrjá með þessari ábendingu okkar. Þá langar mig að nefna það að í þau skipti sem við höfum kvartað undan þessu þá hefur okkur verið bent á það að til séu aðrar leiðir til að fá svör frá ráðherrum og frá ríkisstjórninni, þar á meðal svör við skriflegum fyrirspurnum. Ef það berast ekki heldur svör við skriflegum fyrirspurnum sem við leggjum fram er það alvarlegt mál. Því beini ég því til hæstv. forseta að benda ríkisstjórninni á það að henni ber lagaleg skylda til að sitja fyrir svörum gagnvart þinginu og að þingið geti nýtt þau tæki sem lög veita til að veita ríkisstjórninni aðhald.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé einmitt það samhengi hlutanna sem skiptir máli, að við erum að hefja nýtt kjörtímabil með þeim hætti að hér hefur fallið Íslandsmet í fjölda ráðherra og ráðuneyta. Engu að síður virðist það ekki duga til að ráðherrar geti staðið í skilum við þingið. Ráðherrar eru ekki mæta hingað inn í þingsal. Þeir eru ekki að svara skriflegum fyrirspurnum. 2 milljarða ráðherrakapallinn er engu að síður ekki að skila betri framleiðni af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Ég hef áhyggjur af því hvaða takt er verið að slá hér í upphafi nýs kjörtímabils og hvaða viðhorf speglast í garð þingsins. Við leggjum fram þessar fyrirspurnir til að ná fram mikilvægum upplýsingum fyrir gangvirki þingsins. Ég brýni forseta að ýta nú við ráðherrum ríkisstjórnarinnar og minni á að fyrirspurnin mín, sú elsta af nokkrum, er frá byrjun desembermánaðar.
Herra forseti. Varðandi svör ráðherra við skriflegum fyrirspurnum þá er kannski rétt að rifja upp að árið 2011 var frestur til að skila svörum lengdur úr tíu dögum upp í 15. Á síðasta ári var reynt að lengja hann enn, úr 15 dögum upp í 25. Bar þá svo við að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd öll sammæltist um að snúa þeirri þróun við og segja: Nei, við höldum okkur við 15 daga. Nefndin bætti um betur og sagði að það væri rétt að kalla eftir ítarlegri rökstuðningi fyrir því ef ráðherra tekst ekki að svara fyrirspurn innan frests. Nú er það bara ekki svo. Þessu hefur ekki verið fylgt eftir, hvorki af ráðuneytum né þinginu, sýnist mér, vegna þess að þá sjaldan að ráðherrar skila inn skriflegri beiðni um að fá að skila eftir tímafrest fylgir enginn rökstuðningur. Þetta þarf skrifstofa þingsins að ganga í að laga svo að hér sé fylgt skýrum vilja þingsins frá því fyrir ári.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir þetta, ég er einn af þeim sem bíða eftir að fá svar við skriflegri fyrirspurn. Ég hef oft furðað mig á því en eftir að ráðuneytunum hefur fjölgað svona mikið og nafnabreytingarnar þá spyr ég nú bara hvort skriflegar fyrirspurnir hafi farið á rangan stað, þeir viti ekki hvert þær eiga að fara. Ráðherrarnir sjálfir vita ekki einu sinni sjálfir í hvaða ráðuneyti þeir eru. Þetta er orðinn svolítið mikill hringlandaháttur og ég vona heitt og innilega að ríkisstjórnin fari að taka til hjá sér og hún gæti byrjað á að stytta nöfn ráðuneyta og ráðherra, taka nokkur bandstrik í burtu og fara að svara fyrirspurnum.
Virðulegi forseti. Mér finnst þessi umræða ber þess merki að stjórnarmeirihlutinn og ráðherrar fari ekki eftir þingsköpum varðandi fyrirspurnir og virði ekki 57. gr. þingskapalaganna. Á þeim stutta tíma sem ég hef verið hér sem nýr þingmaður hef ég orðið var við það að þingmeirihlutinn getur einfaldlega bara vanvirt þingskapalög og vanvirt Alþingi. Við sjáum það á ríkisborgararéttarmálinu, þar sem Alþingi fær ekki umsagnir frá Útlendingastofnun eins og lög kveða á um, og svo aftur núna. Ég tel að það væri vert að endurskoða þingskapalög með það að markmiði að þingminnihluti gæti a.m.k. veitt ráðherra einhvers konar ávítur eða beitt agavaldi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er alveg borin von að þingmeirihlutinn sem ríkisstjórnin styðst við muni hreyfa legg eða lið til að hafa einhvern aga yfir framkvæmdarvaldinu. Ég tel því að það sé mjög vert að skoða þingskapalögin með þetta að markmiði og ég skora á þingmeirihlutann að standa líka vörð um virðingu Alþingis. Ég held að það sé mikilvægt í sjálfu sér, [[Forseti hringir.]]bara fyrir okkur sem stofnun.
Virðulegur forseti. Við tölum um að svara fyrirspurnum. Það er auðvitað líka mjög slæmur ósiður hjá ráðherrum þessarar ríkisstjórnar og eflaust margra annarra á undan henni að svara ekki í óundirbúnum fyrirspurnum eins og við urðum vitni að hér fyrr í dag. Einu tækin sem þingmenn í raun hafa til að bregðast við því er að óska eftir því að þeir geri það en þá er á þá sussað. Þá velti ég fyrir mér hvaða tæki við höfum í raun til að fá ráðherra til að svara þeim spurningum sem að þeim er beint, því talandi um virðingu fyrir Alþingi þá hlýtur það nú að vera lágmarksvirðing a.m.k. að reyna að svara þeim spurningum sem að fólki er beint í staðinn fyrir að fara um víðan völl og svara engu. En gott og vel. Nóg um það. Ég vildi líka koma hérna upp og nýta ferðina til að spyrja hæstv. forseta hvað væri að frétta af lögfræðiáliti sem átti að vinna fyrir þingið um þingskapalög og hvernig þau ynnu saman við beiðni allsherjar- og menntamálanefndar um að fá afhent gögn um veitingu ríkisborgararéttar frá Útlendingastofnun. Ég veit ekki betur en að þetta lögfræðiálit ætti að vera komið og velti fyrir mér hvað veldur töfunum á því.
Forseti vill geta þess að þegar hann gekk eftir því í gær þá var sagt að þetta álit sem um var talað væri í lokavinnslu hjá lögfræðingum þingsins.
Forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og beini því eindregið til hæstv. forseta að beita sínum myndugleika til að standa með þinginu. Löggjafarvaldið er í ákveðinni glímu við framkvæmdarvaldið og þá verður hæstv. forseti að átta sig á að hann er í liði með löggjafarvaldinu, ekki framkvæmdarvaldinu. Ég treysti forseta mjög vel til að stíga fram og, eins og ég segi, beita sínum myndugleika. Hér voru áðan sárasaklaus frammíköll til ráðherra sem svaraði ekki spurningum hér í óundirbúnum fyrirspurnum, kom ráðherranum að vissu leyti úr jafnvægi, en þá brást forseti mjög vel við og stýrði þinginu og beitti ákveðnum aga. Gott og vel. Ég óska eftir því að hann beiti svipuðum aga þegar hann fer með okkar erindi til framkvæmdarvaldsins, þ.e. ríkisstjórnarinnar. Ég beini því eindregið til hæstv. forseta.
Forseti. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn, það er lykilatriði. Þess vegna er þingið að spyrja framkvæmdarvaldið: Hvernig er farið með lög og fjármagn? Þess vegna eiga ráðherrar að svara þegar verið er að spyrja þá. Eins og það er iðkað hérna núna þá koma ráðherra úr þinginu. Ráðherrar eiga í rauninni að hlakka til að koma til þingsins og segja hvað fagleg stjórnsýsla, framkvæmdarvaldið, er að gera, í framkvæmd laga og fjárheimilda sem voru samþykktar hér á þingi. En þetta er einhvern veginn öfugsnúið, það eru ráðherrar sem ráðskast með allt fram og til baka og ef þeir greina frá því að verið sé að misfara með eitthvað í faglegri stjórnsýslu þá er það þeirra ákvörðun, sem þeir eru að kvarta undan. Þess vegna erum við ekki að fá svör af því, ráðherrar þurfa að greina frá eigin klúðri. Það er vandinn sem við erum að glíma við hérna. Þess vegna fáum við ekki svör.
Virðulegi forseti. Ráðherra fyrirskipar undirstofnun að fylgja ekki lögum, sinna ekki skyldum sínum gagnvart þinginu. Hæstv. ráðherra kemur fram í fjölmiðlum og lýsir því stoltur yfir að það sé vegna hans fyrirmæla sem stofnun fylgir ekki skyldum sínum gagnvart þinginu. Hæstv. ráðherrar mæta ekki í óundirbúinn fyrirspurnatíma í þinginu. Hæstv. ráðherrar svara ekki skriflegum fyrirspurnum þingmanna til ráðherra. Nú er ég ný á þessu þingi, kom hingað í fyrsta skipti í haust, og þar er ég ekki ein. Það er mjög mikið um nýtt fólk hér á þinginu. Ég velti fyrir mér hvort það sé mögulega ein af ástæðum þess hversu lítið aðhald ríkisstjórnin virðist fá frá meiri hlutanum á þingi. Ég vil því bara taka undir orð hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar hér áðan. Ég skora á þingmenn í meiri hlutanum og hæstv. forseta þingsins að standa vörð um virðingu þingsins. Það er þingið sem segir ríkisstjórnin fyrir verkum, ekki öfugt.
Herra forseti. Þegar tafir verða á skriflegum svörum við fyrirspurnum þingmanna læðist oft að manni sá grunur að svörin eða spurningarnar séu óþægilegar. Það held ég t.d. að sé varðandi þá fyrirspurn sem Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir lagði fram til heilbrigðisráðherra og var hér upphaf að umræðunni, enda snýst hún um aðgengi að sálfræðiþjónustu óháð efnahag, hið margsvikna loforð ríkisstjórnarinnar um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Skoðum aðeins tölurnar þar. Þann 8. desember var fyrirspurnin lögð fram þannig að 15 virkra daga fresturinn rann út 30. desember. Það kom bréf frá ráðuneytinu 7. febrúar þar sem var óskað eftir fresti. Þetta bréf uppfyllti ekki einu sinni lagabókstafinn um að gera skriflega grein fyrir ástæðum tafa eða hvenær megi vænta svars. Þetta kom hvorugt fram og það er, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson segir, lögbrot af hálfu ráðuneytis. Því síður er farið eftir skýrum vilja allrar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá því fyrir ári um að þetta sé skýrt. Verður við þetta unað, herra forseti?
Virðulegur forseti. Þegar ég ákvað að óska eftir umræðu um samspil verðbólgu og vaxta var það vegna þess að við erum að upplifa um þessar mundir mikinn óstöðugleika og aukna verðbólgu í íslensku samfélagi, óstöðugleika sem virðist hellast yfir okkur með reglulegu millibili og íslenskur almenningur þarf að takast á við í formi verðhækkana, vaxtabreytinga, verðbólgu og kaupmáttarrýrnunar. Íslenskur almenningur stjórnar ekki þessum öflum sem mestu ráða um breytingarnar en verður á endanum fyrir mestum skaða vegna þeirra áhrifa sem þetta hefur á lífskjör. Hver er að velta fyrir sér vaxtamunarviðskiptum, bindiskyldu bankanna og sveiflujöfnunarauka í daglegu lífi? Ég leyfi mér að fullyrða að flesta skorti þekkingu til að átta sig á slíkum hugtökum. Hins vegar er það þannig að hvert þessara atriða geta ráðið miklu um afkomu almennings. Að kaupa sér húsnæði er stór og mikil ákvörðun fyrir flesta sem gerir það að verkum að fólk þarf að setja sér markmið og gera áætlanir til áratuga um endurgreiðslu lána. En því miður er það svo að í fæstum tilfellum standast þessar áætlanir vegna ytri þátta sem fólk ræður ekki við. Að lokum verður staðan alltaf sú að búið er að greiða margfalt verð fyrir fasteignina. Ég hef t.d. upplifað margar niðursveiflur á þeim tíma frá því að ég keypti mína fyrstu íbúð 20 ára gamall. Ég óska ekki börnunum mínum þess að þurfa að ganga í gegnum það sama og mín kynslóð hefur þurft. Ég sé hins vegar ekki að neinar breytingar séu í farvatninu. Ég fæ ég ekki annað séð en að íslensk örmynt, sem þarf bæði belti og axlabönd, sé ástæða þessa óstöðugleika sem við búum við. Á sama tíma er óumdeilt að hagstjórnaraðgerðir bæði ríkisstjórnar og Seðlabankans síðustu tvö árin hafa skilað sér í sögulegri hækkun íbúðaverðs. Af þeirri ástæðu vil ég spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fjögurra spurninga sem eru svohljóðandi: 1. Var framkvæmd greining á því hvaða áhrif lækkun stýrivaxta og bindiskyldu og breyting á sveiflujöfnunarauka kynni að hafa á eftirspurn eftir húsnæði? Ef ekki, hvers vegna var það ekki gert? 2. Hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið rætt við Seðlabanka Íslands um hvaða aðgerðir hann geti gripið til annarra en stýrivaxtahækkana til að vinna gegn verðbólgu? 3. Eftir hrun var stýrivaxtahækkunum beitt ótæpilega með skelfilegum afleiðingum fyrir skammtímaskuldbindingar þjóðarbúsins og skammtíma- og langtímaskuldbindingar heimila. Nú eru 400 milljarða viðbótarskuldbindingar heimilanna augljós hættumerki. Hvaða lærdóm ætlar ríkisstjórnin að draga af þessu og hvernig hyggst hún koma í veg fyrir að hún endurtaki mistökin frá því í hruninu? 4. Hækkun stýrivaxta eykur vaxtamunarviðskipti. Hvernig mun fjármála- og efnahagsráðherra beita sér fyrir takmörkun þeirra og neikvæðum afleiðingum? Þau stýritæki sem verið er að nota til að stilla af íslenskt efnahagslíf hafa alltaf tvær hliðar. Mun t.d. verða aukning á vaxtamunarviðskiptum sem getur haft styrkingu gengis í för með sér sem aftur hefur neikvæð áhrif á útflutningsgreinarnar? Á Seðlabankinn sýknt og heilagt að grípa inn í þróun gengis þegar endalaust er verið að tala um kosti þess að vera með fljótandi krónu? Má íslenskur almenningur ekki njóta þess ef krónan styrkist? Eiga allar okkar aðgerðir að miðast við útflutningsgreinar? Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af því að komandi kjarasamningar verði erfiðir vegna þeirrar stöðu sem upp er komin. Þegar Seðlabankinn hækkar frekar vexti en að leyfa krónunni að styrkjast kemur það sér vel fyrir útflutningsgreinar en bitnar á hag fólksins. Við virðumst vera komin í sömu hringavitleysuna aftur þar sem unga fólkið okkar hefur lagt allt undir í kaupum á húsnæði en þarf nú að kljást við það sem við af minni kynslóð þurftum að glíma við, þ.e. víxlverkun vaxta og verðbólgu sem enginn veit hvar endar. Virðulegur forseti. Það er eins og við höfum ekkert lært.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel að sé tímabær og mikilvæg. Varðandi fyrstu spurninguna þá hafa viðbrögð seðlabanka og ríkissjóða á Vesturlöndum við útbreiðslu heimsfaraldursins víðast hvar verið áþekk. Í upphafi var útlit fyrir dýpsta efnahagsáfall í heila öld, áfall sem leit út fyrir að yrði bæði stærra og útbreiddara en fjármálakrísan. Til að bregðast við því lækkuðu seðlabankar vexti og drógu úr aðhaldi með öðrum hætti, svo sem með afléttingu sveiflujöfnunarauka. Samhliða því juku ríkissjóðir útgjöld og drógu úr skattheimtu. Þetta var gert til að styðja við fjárhag heimila og fyrirtækja í djúpri efnahagskreppu og við aðstæður verulegrar óvissu. Staðreyndin er svo sú að við gripum til skilvirkra aðgerða, m.a. til víðtækra bólusetninga og að lokum lærðum að lifa með veirunni. Stuðningsaðgerðir stjórnvalda og útsjónarsemi fólks og fyrirtækja leiddu til þess að efnahagsbatinn varð bæði skjótari og kraftmeiri en gert var ráð fyrir. Með skjótum efnahagsbata hefur innlend eftirspurn aukist mikið sem birtist ekki síst á húsnæðismarkaði. Verðhækkanir á húsnæðismarkaði eru þannig afleiðing þess að hagkerfið hefur tekið hraðar við sér en reiknað var með. Þetta á ekki aðeins við hér á landi enda er hækkun húsnæðisverðs ekki séríslensk þróun. Það voru framkvæmdar fjölmargar greiningar á þessu tímabili, bæði í ráðuneytinu, í Seðlabankanum og af öðrum greiningaraðilum. Engar þeirra gerðu ráð fyrir að innlend eftirspurn yrði eins kraftmikil og raun ber vitni. Í því samhengi má t.d. nefna að í Peningamálum Seðlabankans frá því í maí 2020, eftir að gripið var til þeirra ráðstafana sem spurt er um, segir, með leyfi forseta, að líklegt sé að það hægi enn frekar á verðhækkunum íbúðarhúsnæðis. Varðandi aðra spurninguna þá hefur Seðlabanki Íslands m.a. það markmið að stuðla að stöðugri og lágri verðbólgu og hann hefur sjálfstæði sitt að lögum af sérstakri ástæðu. Til að ná þessum markmiðum hefur bankinn bæði þá sérþekkingu og hann hefur þau tæki sem þarf og hann notar þau tæki til að ná þessu markmiði með eins skilvirkum hætti og hægt er. Það er rétt sem fram hefur komið að eitt helsta vopn bankans í baráttunni við verðbólgu er hækkun stýrivaxta. Seðlabanki Íslands er ekki einn um að hafa fyrst og fremst það tæki því að stýrivextir eru helsta tæki allra vestrænna ríkja til að hafa áhrif á verðbólguna. Það er ekki tilviljun heldur eru stýrivextir almennt taldir besta tækið til að ná stjórn á verðbólgu. Bankinn hefur svo ýmis önnur tæki til að ná markmiðum sínum, ekki síst varðandi fjármálastöðugleika. Til að hemja verðhækkanir á húsnæði hefur bankinn t.d. sett takmarkanir á veðsetningarhlutföll íbúðalána og lágmark greiðslubyrðarhlutfalls. Seðlabankinn er hins vegar, eins og áður er komið fram, sjálfstæð stofnun og fjármála- og efnahagsráðuneytið hlutast ekki til um það með hvaða hætti hann nær markmiðum sínum. En við leggjum hins vegar áherslu á að Seðlabankinn hafi þau tæki sem hann telur sig þurfa til að ná markmiðunum og við leggjum áherslu á að stefna í opinberum fjármálum styðji við verðbólgumarkmiðið og dragi þannig úr þörf á verulegri hækkun stýrivaxta. Að þriðju spurningunni. Stýrivextir voru vissulega hækkaðir í október 2008 en við getum ekki jafnað því við það sem er að gerast núna. Í fyrsta lagi fóru stýrivextir hæst í 18% í kjölfar fjármálakreppunnar. Á undanförnum mánuðum hafa meginvextir Seðlabankans hækkað úr 0,75% í 2,75%. Það munar töluvert miklu á 2,75% vaxtastigi eða 18%. Það munar reyndar nákvæmlega 15,25 prósentustigum. Í öðru lagi ber að líta til þess að það eru gjörólíkar ástæður fyrir því að vextir hækka nú. Markmiðið í kjölfar fjármálakreppunnar var fyrst og fremst að verja gengi krónunnar, en það er engin hætta á fjármagnsflótta nú eins og menn höfðu áhyggjur af á þeim tíma. Það má bæta við að skuldir hagkerfisins eru lágar í sögulegu samhengi núna og fjárhagsstaða heimilanna er sterk. Þegar hv. þingmaður talar um víxlverkun vaxta og verðbólgu þá vil ég kannski bæta við hinni sögufrægu víxlverkun verðbólgu og hækkana kauptaxta, sem er kannski það sem við þurfum að fara að hafa áhyggjur af. Ég er ekki enn kominn að fjórðu spurningunni, get kannski komið inn á hana hér á eftir. En vaxtamunarviðskipti eru auðvitað eitthvað sem við erum ekki að reyna að laða fram. Einhver eðlileg fjárfesting í gengi krónunnar [[Forseti hringir.]]er ekki til þess að hafa miklar áhyggjur af en við þurfum að vera vakandi yfir því ef vaxtamunarviðskipti aukast um of.
Herra forseti. Það eru teikn á lofti um að heimilin þurfi að fara að hafa áhyggjur. Vextir fara hækkandi, verðbólga fer hækkandi og stríðið í Úkraínu bætir sannarlega ekki horfurnar. Við erum að fara út úr faraldrinum, en það er hlutverk stjórnvalda að gæta þess að endurræsing hagkerfisins bitni ekki á viðkvæmustu hópum samfélagsins. Og því miður er vísbending um það að ákveðnir hópar fari verr út úr þessum faraldri en aðrir. Sú verðbólgu- og vaxtaþróun sem við höfum horft upp á kemur nefnilega verst við þá hópa sem standa höllustum fæti. Það er auðvitað ljóst að alvarlegt efnahagsástand, ekki síst erfiður húsnæðismarkaður auk versnandi heilsu fólks eftir faraldurinn, mun hafa víðtæk áhrif. Hér sagði hæstv. fjármálaráðherra áðan að við hefðum lært að lifa með veirunni, en við munum aldrei læra, ekki til langtíma a.m.k., að lifa með auraleysi. Ríkisstjórnin ber á sinn hátt ábyrgð á þessari stöðu. Þegar vaxtalækkunarferlið hófst fyrir tveimur árum talaði hæstv. fjármálaráðherra nefnilega beinlínis um nýjan veruleika og gaf þannig ungu fólki mjög óraunhæfar væntingar. Margir skuldsettu sig miðað við orð hæstv. fjármálaráðherra og eru núna hugsanlega að lenda í erfiðri stöðu. Nú verður ríkisstjórnin að bregðast við. Hún hefur tækin til þess. Hún getur t.d. stigið fastar inn á framboðshlið húsnæðismarkaðarins, eins og Samfylkingin hefur talað um, og hún getur stutt tillögur Samfylkingarinnar og annarra stjórnarandstöðuflokka um mótvægisaðgerðir við heimilin. Ég trúi ekki öðru en að þessar tillögur hafi stuðning hjá almennum stjórnarþingmönnum, a.m.k. hjá þeim og flokkum þeirra sem kenna sig við jöfnuð.
Virðulegur forseti. Undanfarnar vikur og mánuði höfum við séð stjarnfræðilegar hækkanir á húsnæðisverði sem hefur veruleg áhrif á vísitölu neysluverðs. Í lok janúar hafði húsnæðisverð hækkað um 1,7% bara á einum mánuði. Árshækkunartakturinn er kominn í rúm 20%. Það liggur fyrir að þörfin á viðbrögðum er aðkallandi. Það eru blikur á lofti, það er komið stríð í Evrópu og það hefur gífurleg áhrif á verðbólgu hér á landi og erlendis. Verðbólgan sýnir okkur hversu mikið verð á neysluvöru og þjónustu sem heimili landsins neyta hafa hækkað í verði miðað við sama mánuð ári fyrr. Hagstofan mælir þetta út frá vísitölu neysluverðs, en þar fær hver vöruflokkur mismikið vægi eftir því hversu stór hluti hann er af útgjöldum heimilanna. Langmestu máli skiptir húsnæðisliðurinn, sem mælir kostnaðinn við að búa í eigin húsnæði, en hann er um þriðjungur vísitölunnar og því mesti áhrifavaldurinn á vexti hér á landi. Í útreikningi húsnæðisliðarins er húsnæðisverð, leiguverð, viðhald, rafmagn og fleira tekið inn í jöfnuna. Húsnæðiskostnaðurinn er þar á meðal. Það sem við þurfum að huga að er að húsnæðisliðurinn er ekki eins mældur í samræmdu vísitölunni og þeirri íslensku. Munurinn liggur í því að notuð er greidd húsaleiga ásamt öðrum kostnaði sem lýtur að húsnæði í samræmdu vísitölunni en í þeirri íslensku er notuð greidd húsaleiga ásamt reiknaðri húsaleigu. Virðulegur forseti. Þegar verðbólguhorfur hafa versnað umtalsvert þá hafa þær ákvarðanir sem teknar eru hér í þessum sal gífurleg áhrif á efnahagslífið, eðli málsins samkvæmt, og það er mikilvægt að við setjum tóninn. En viðbrögðin eiga ekki að byrja eða enda hér heldur þurfum við að fá fleiri í lið með okkur til að tempra ástandið. Við þurfum að fara að hugsa málið öðruvísi og hugsa reikningsdæmið öðruvísi. Og nú þegar höfum við í Framsókn lagt fram tillögur að lausnum um hvernig við getum gefið sanngjarnari mynd af vísitölunni og þar með verðbólgunni. Og hvernig væri það að forstjóri Hagstofunnar myndi koma með okkur í þá vegferð sem fram undan er og fara að hugsa í lausnum?
Virðulegur forseti. Vaxtalækkanir Seðlabankans á síðasta ári skiluðu sér ekki til neytenda nema að litlu leyti. Vextir bankanna á óverðtryggðum íbúðalánum eru yfirleitt um þriðjungi hærri en stýrivextir Seðlabankans en þegar stýrivextir Seðlabankans fór niður í 0,75% voru þeir meira en fjórum sinnum hærri. Þessi lækkun skilaði sér þess vegna alls ekki til neytenda nema að litlu leyti. Þessar lækkanir eiga neytendur enn inni hjá bönkunum sem nýta hækkun stýrivaxta til fulls í hvert sinn. Núna er blússandi verðbólga í kjölfar heimsfaraldurs og svo er núna stríð í heiminum sem á áreiðanlega eftir að hafa sín áhrif. Verðbólgan stafar ekki af atburðum hér heima nema að litlu leyti. Það er verðbólga úti um allan heim og því verður að takast á við hana út frá þeim forsendum. Sú leið sem alltaf hefur verið farin til þess að slá á þenslu er að hækka meginvexti Seðlabankans og svo er einnig nú. En ef verðbólgan er fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áhrifa hvernig eiga þá hærri álögur á heimili og fyrirtæki landsins að slá á hana? Það eina sem hærri vextir gera er að auka á erfiðleika heimila og fyrirtækja sem oft eru nægir fyrir, m.a. vegna heimsfaraldurs og afleiðinga hans. Ástandið er erfitt víða um heim vegna Covid og rof hefur komið í framleiðslu- og flutningslínur heimsins, hina svokölluðu virðiskeðju, og flutningskostnaður til landsins hefur þannig hækkað gríðarlega sem og verð á ýmsum vörum. Hærri álögur á íslensk heimili munu ekki hafa nein áhrif á þessa þróun. Núna ætti þvert á móti að koma íslenskum heimilum í skjól fyrir afleiðingum þessara verðhækkana og sjá til þess að þau skaðist ekki meira af Covid-faraldrinum en þegar er orðið þar sem margir hafa orðið fyrir tekjumissi og standa illa undir auknum álögum vegna vaxtahækkana sem vafasamt er að beri tilætlaðan árangur. Stærsti útgjaldaliður flestra heimila er í fyrsta lagi húsnæðiskostnaður og í öðru lagi matarkostnaður. Hverjum hjálpar það ef báðir þessir liðir hækka vegna utanaðkomandi verðbólgu? Hjá sumum fjölskyldum er mánaðarlegur húsnæðiskostnaður, hvort sem það eru afborganir lána eða leiga, allt að 60% af ráðstöfunartekjum. Þetta eru oft staðan [[Forseti hringir.]]hjá tekjulágum fjölskyldum sem hafa lítið borð fyrir báru. Hvert einasta prósentustig til hækkunar á húsnæðiskostnaði getur skilið á milli [[Forseti hringir.]]feigs og ófeigs hjá þeim.
Virðulegi forseti. Málshefjandi þessarar umræðu vísar til hrunsins og veltir fyrir sér því hvaða lærdóm núverandi ríkisstjórn hyggist draga af þeim tíma í ljósi stýrivaxtabreytinga. Í þessu samhengi er mikilvægt að hafa í huga að lækkun stýrivaxta kom einmitt til sem hluti af efnahagsaðgerðum stjórnvalda í kjölfar Covid og stýrivextir nú eru þar sem þeir voru fyrir faraldurinn, líkt og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kom inn á í framsögu sinni. Lágt vaxtaumhverfi hafði áhrif á húsnæðismarkaðinn en á seinni hluta ársins 2021 dró úr veðsetningu sem má tengja við þá ákvörðun fjármálastöðugleikanefndar að lækka veðsetningarhlutfall í lok júní ásamt því að hækkandi eignaverð og skortur á framboði er líklegt til að spila inn í. Við þurfum að nýta öll tæki til að sporna við aukinni verðbólgu og afleiðingum hennar. Hækkun stýrivaxta er helsta tæki Seðlabankans til að ná verðbólgumarkmiðinu. Það er líklegt að vaxtahækkunarferlið haldi áfram á þessu ári. Við vitum að það eru hópar í samfélaginu sem eru viðkvæmir fyrir þessum hækkunum og hagsmunir heimilanna verða að vera í forgangi/fyrirrúmi. Það er ljóst að vaxandi hlutfall íbúðalána á breytilegum vöxtum er varhugavert og eitthvað sem við þurfum að bregðast við. Herra forseti. Næstu árin munu þurfa einkennast af markvissum aðgerðum og stefnumótun hins opinbera til að skapa stöðugt vaxtaumhverfi og fjölbreyttari húsnæðismarkað. Það þarf að halda áfram að styrkja opinberan húsnæðismarkað með það að markmiði að tempra verðhækkanir og mæta eftirspurn. Hið opinbera stóð fyrir byggingu á 30% af öllu nýju húsnæði á síðasta kjörtímabili og þessi þróun þarf að halda áfram svo við getum vaxið út úr faraldrinum líkt og stefna ríkisstjórnarinnar kveður á um.
Forseti. Ég held að það sé mjög gott og nauðsynlegt atriði í þessari umræðu að skoða málið annars vegar út frá stóru myndinni og hins vegar út frá hverjum og einum einstaklingi. Ég ætla að byrja aðeins á stóru myndinni í þessu. Stóra myndin á bak við þetta allt, að mínu mati, sem við þurfum að vekja athygli á og pota dálítið mikið í er lífeyriskerfið okkar. Af hverju segi ég það? Af því að lífeyriskerfið okkar er samkvæmt vefsíðunni lífeyrismál.is 6.000 milljarðar kr. að stærð. Hvað þýðir það, sérstaklega með tilliti til þess að ávöxtunarkrafa á 6.000 milljörðum kr. eru 3,5%? Það þýðir 200 milljarða á ári sem þarf að afla í vexti til að standa undir lífeyrissjóðakerfinu. Þetta er athyglisverð tala af því að raunvirði eykst verg landsframleiðsla einungis um 100 milljarða á ári. Hvað verður þá um hina 100 milljarðana sem vantar? Þeir koma fram í verðbólgu, verðrýrnun, það er ekkert flóknara en það. Þarna er kjarninn í því sem við upplifum dagsdaglega í afborgunum af lánum o.s.frv., grunnurinn að verðbólgunni. Verðbólgan er þarna af því að við leggjum til hliðar hluta af launum okkar til þess að geta fengið þau seinna sem ráðstöfunartekjur á efri árum. En það þarf að viðhalda verðgildi þessarar innlagnar okkar til að við eigum fyrir henni þegar við komumst á efri ár, og þetta kostar hún okkur þegar allt kemur til alls. Hinn hlutinn af lífeyrissjóðakerfinu er síðan húsnæði sem allir þurfa að eignast skuldlaust áður en þeir fara á ellilífeyri. Það ætla ég að minnast aðeins á í seinni ræðunni.
Virðulegi forseti. Vandinn sem hér um ræðir er að mörgu leyti heimatilbúinn og fyrirséður. Þó að um alþjóðlegan vanda sé að ræða þá hefur fjöldi sérfræðinga líka bent á þau mistök sem gerð hafa verið í hagstjórninni. Nú eru fimm mánuðir síðan að ríkisstjórnarflokkarnir háðu sína kosningabaráttu með þeim skilaboðum að hér hafi skapast öruggt lágvaxtaumhverfi á meðan staðreyndin sú að greiðslubyrði almennings hefur snarhækkað á síðustu vikum og mánuðum og mun hækka á komandi tímum. Síðan hefur verið sagt þessu til varnar að í sögulegu samhengi séu vextir lágir. Það skiptir bara engu. Það er engin huggun harmi gegn fyrir alla þá húsnæðiskaupendur þar sem lánin hafa hækkað um tugi þúsunda. Það skiptir heldur engu að miða við einhver verbúðarár því að þetta er allt til heimabrúks. Samkeppnishæfi Íslands og íslensks atvinnulífs fer eftir því hver staða okkar er og samkeppnisstaða við útlönd, ekki hér innan lands. Hver vaxtamunurinn við útlönd? Hann auðveldar ekki íslenskum fyrirtækjum umhverfið. Þannig að vaxtakostnaður af skuldum ríkissjóðs mun hækka og er nú þegar fimmti stærsti útgjaldaliðurinn. Á sama tíma sitjum við uppi með alls konar aukinn kostnað, m.a. vegna fjölda ráðuneyta, af því að það treystir sér enginn til að forgangsraða fjármunum ríkissjóðs. Það þema sem við sjáum hér kallast því réttilega ábyrgðarleysi og aðhaldsleysi. Ríkisstjórnin hefur aukið þensluna og aukið útgjöld til að láta ráðherrakapalinn ganga upp, en hefur síðan ekki manndóm í sér til að klára ýmis grundvallarprinsippmál eins og niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Samtök atvinnulífsins segja stjórnvöld varpa ábyrgð á algerlega ósjálfbærum ríkissjóði og skuldum hans á næstu ríkisstjórn og ríkisstjórnin svarar síðan ekki þeim skilaboðum frá seðlabankastjóra sem sagði skýrt á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun að það þurfi að eyða hallanum, að ríkið verði að eyða minni pening og draga sig til baka. Við blasi annaðhvort skattahækkanir eða að dregið verði úr ríkisútgjöldum. Forseti. Ég kalla eftir skýrum svörum frá stjórnvöldum um næstu skref og ætlast til þess að þau vakni til lífsins, því að staðan er grafalvarleg.
Virðulegi forseti. Nú ætla ég að leyfa mér að vera rödd bjartsýninnar en nú eru uppi gerólíkar aðstæður en þær sem málshefjandi vísar til eftir hrun. Í fyrsta lagi reyndust efnahagsleg áhrif heimsfaraldursins ekki vera jafn langvinn og margir óttuðust og í öðru lagi voru viðbrögð stjórnvalda við faraldrinum til þess að efnahagsbatinn varð meiri en spár gerðu ráð fyrir. Ein helsta breytan er sú að eftir hrun var atvinnuleysi mikið en nú er skortur á vinnuafli. Þá hefur regluumhverfið tekið verulegum breytingum frá hruni til marks um einmitt það að stjórnvöld hafa lært af mistökunum í hruninu. Þessar breytingar eru bæði til hagsbóta fyrir neytendur sem og fjármálastofnanir og neytendur njóta nú betri verndar og hafa aukið frelsi til að taka sjálfstæðar ákvarðanir um eigin fjárhag og viðskipti við fjármálastofnanir. Meðan húsnæðismarkaðurinn drífur áfram verðbólguna að mestu vegna skorts á framboðshliðinni hefur Seðlabankinn fáa aðra kosti en að hækka stýrivexti og er fullt tilefni til þess að beita áfram öðrum þjóðhagsvarúðartækjum. Þær aðgerðir sem gripið er til hér á þinginu mega ekki ýta undir þrýsting á eftirspurnarhliðinni eins og sumar tillögur á þinginu munu gera. Í þessu samhengi má ítreka að skuldir hagkerfisins eru lágar í sögulegu samhengi og þrátt fyrir skuldaaukningu heimilanna er fjárhagsstaða þeirra sterk. Það sem mun svo hafa mest áhrif á þróun verðbólgunnar eru komandi kjaraviðræður. Vinnumarkaðurinn mun spila stórt hlutverk. Laun hafa í heimsfaraldrinum hækkað verulega sem gerist ekki annars staðar í svona aðstæðum. Kjaraviðræðurnar verða að endurspegla aðstæðurnar í hagkerfinu. Að lokum: Það þarf margt að vinna saman til að viðhalda fjármálastöðugleika og til þess þurfum við öll að róa í sömu átt.
Herra forseti. Framkvæmd peningamála hefur breyst mjög til hins betra frá bankahruni og fyrir það getum við fyrst og fremst þakkað mikilvægum lagabreytingum í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Þá varð loksins til sjálfstæður seðlabanki á Íslandi, peningastefnunefnd sett á laggirnar og pólitískum skipunum seðlabankastjóra hætt. Því miður var samningur um aðild að Evrópusambandinu ekki kláraður, því með aðildinni hefðum við fengið efnahagslegan stöðugleika til framtíðar og gjaldmiðil sem borin er uppi af 500 milljónum manna. Í stað þess þurfum við að búa við íslensku krónuna, örmynt sem leikur íslenskan almenning grátt með reglulegu millibili. Síðustu stýrivaxtahækkanir Seðlabankans komu illa við þá tekjulægstu og þá sem verja nú þegar langstærstum hluta ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað, heimili sem eru í þeirri stöðu að mega ekki við neinum óvæntum útgjöldum. Staða fólks á leigumarkaði er erfið og ótryggð, ekki síst nú um stundir þegar verðbólgan vex og leiga sem bundin er vísitölu hækkar sjálfkrafa. Verðbólgan sem mun vaxa enn vegna stríðsins sem nú geisar í Evrópu og vaxtahækkanir verða til þess að húsnæðiskostnaður fólks með lágar og meðaltekjur fer enn lengra yfir viðmiðunarmörk af ráðstöfunartekjum. Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur beitti húsnæðisbótakerfinu og barnabótakerfinu með árangursríkum hætti á erfiðum tímum. Nú ættum við að nýta þá reynslu og beita kröftugum vaxtabótum, leigubótum og barnabótum til að létta fólki róðurinn. Það þarf einungis að stilla af eigna- og launaviðmið og skerðingarmörk. Kerfin eru til og það er hægt að bregðast við strax. Það eina sem vantar er pólitískur vilji til að standa með fólki sem vegna ástandsins nær ekki endum saman.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Einarssyni fyrir þessa umræðu í dag. Aukin verðbólga snertir öll heimili landsins. Það er ástæðan fyrir því að Seðlabankinn hefur hækkað vexti. Það er gert til þess að bregðast við núverandi aðstæðum, þá sérstaklega á fasteignamarkaði. Síðustu ár hafa verið óvenjuleg, m.a. vegna alheimsfaraldurs kórónuveirunnar. Ég hef þó sagt það áður að líklega er ekki skynsamlegt fyrir Seðlabankann að auka taumhald peningastefnunnar of hratt. Nú hillir undir lok faraldursins, atvinnulífið er að komast í gang og við höfum raunhæfa möguleika á að verðbólgan gangi hratt niður með náttúrulegum hætti. En þá þarf líka meira til. Ýmislegt hefur áhrif og það er m.a. staðan á fasteignamarkaði. Hún er erfið, fasteignaverð hefur hækkað gríðarlega hratt og mikill skortur er á framboði á húsnæði. Framboðið hefur ekki haldið í við eftirspurn. Það er staðreynd sem ekki er hægt að líta fram hjá að það er húsnæðisverð sem knýr verðbólguna áfram á Íslandi ásamt hækkun á hrávöruverði. Ástæðan fyrir því er einfaldlega að það er skortur á íbúðum, m.a. vegna þéttingarstefnu borgarinnar, sem hefur leitt til þess að verð á húsnæði er hátt. Það er verið að byggja dýrt á of dýrum svæðum. Það er ekki það sem við þurfum. Við þurfum að byggja hraðar og við þurfum að byggja hagkvæmt. Okkur Íslendingum er að fjölga hratt, þá sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Ábyrgð sveitarfélaga á hækkun fasteignaverðs er mikil og þá sérstaklega Reykjavíkurborgar. Reykjavíkurborg er langstærsta sveitarfélagið á Íslandi og því skiptir gríðarlegu máli hvað er gert. Viðvarandi skortur á lóðum og nýbyggingum hjá Reykjavíkurborg hefur ýtt undir þessa miklu hækkun og knúið áfram verðbólgu. Virðulegur forseti. Við þurfum að gera þetta saman ef við ætlum að halda sjó. Við þurfum að vinna okkar vinnu. Við þurfum að tryggja lóðaframboð og kraftmikla uppbyggingu íbúðarhúsnæðis til framtíðar fyrir alla. Þar hefur Reykjavíkurborg, langstærsta sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu, skilað auðu undir [[Gripið fram í.]]forystu jafnaðarmanna í allt of langan [[Forseti hringir.]]tíma.
Hvað hafið þið gert í Hafnarfirði.
Við erum búin að úthluta lóðum …
Forseti hvetur hv. þingmenn til þess að hætta ekki …
Forseti hvetur hv. þingmenn til þess að gefa ræðumönnum hljóð til að ljúka máli sínu og bendir á að það er ekki heimilt að halda uppi umræðum úr sætum sínum hér í þingsal.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra Bjarni Ben. Hv. þingmenn og kæru landsmenn sem fylgjast með. Ég vil geta þess strax í upphafi að af virðingu við Úkraínu þá er ég í litum þjóðfána þeirra, bláu og gulu. Ég ákvað að svíkja lit og vera í gallabuxum, þótt það sé bannað hér í þinginu, bara í dag. Nema hvað. Margt er skrýtið í kýrhausnum. Í minni minningu var það þannig einhvern tímann upp úr 1980 að ákveðið var að bæði laun og annað væri verðtryggt, sem kom síðan í ljós að var dregið til baka þannig að launin hættu að vera verðtryggð. Þannig að við sem erum launþegar þurfum að lifa við það að verðbólgan hækkar og við þurfum einhvern veginn að redda okkur úr því. Nú er ég búinn að velta þessu fyrir mér. Íbúðareigandi sem á nokkurrar íbúðir og leigir þær út er með verðtryggðar tekjur. Og ofan á allt annað þá borgar hann miklu lægri skatta. Hann borgar 22% í fjármagnstekjuskatt á meðan við hinir þurfum að borga 30–40% í skatt. Það er óréttlát. Besta ávöxtunin í dag. Það er verið að tala um að lítið framboð sé á fasteignum á Reykjavíkursvæðinu, aðallega. Ég hef þá kenningu að ástæðan sé m.a. sú að fjármagnseigendur kaupa íbúðir í gríð og erg vegna þess það er ekki hægt að fá betri ávöxtun í dag. Þegar þú leggur pening inn í bankann færðu núll komma eitthvað prósent vexti þar á og hlutabréf eru upp og niður. En íbúðaverð hækkar stöðugt. Þannig að þeir sem eiga peninga kaupa íbúðir og græða því að þeir geta selt þær aftur um leið og þeir vilja.
Virðulegi forseti. Til þess að klára lífið þá þurfum við að hafa þak yfir höfuðið og ráðstöfunartekjur og til þess höfum við sett upp lífeyrissjóðakerfi sem gerir ekki ráð fyrir því að lífeyririnn geti greitt húsnæðiskostnað. Málið er það einfalt. Fólk þarf að vera búið að eignast skuldlausa íbúð ef lífeyririnn á að duga að jafnaði fyrir bara mat og þess háttar. Sá lífeyrir er einfaldlega ekki ætlaður til að greiða fyrir húsnæði. Í heildarsamhengi þess þurfa stjórnvöld að geta útskýrt hvernig fólk á lágmarkslaunum á að geta eignast húsnæði því eins og er eru framfærsluútreikningar stjórnvalda á þann hátt að þeir sem eru á lágmarkslaunum eru í mínus eftir hver mánaðamót. Þá er ekki séns að geta eignast íbúð, hvað þá þegar einfaldlega öll önnur sveitarfélög en Reykjavík byggja ekki hlutfallslega sinn hluta íbúða sem þarf miðað við þá mannfjöldaþróun sem er spáð á næstu árum og áratugum. Við erum að glíma við það akkúrat núna að það er nýbúið að uppfæra mannfjöldaspána. Hún er hærri en var búist við. Þá þarf enn fleiri íbúðir en búist var við. Í fyrri áætlunum var Reykjavík eina sveitarfélagið sem byggði nægilega mikið til að sinna þeirri þörf miðað við hlutfallslega stærð borgarinnar. Eina sveitarfélagið. Hin eru öll að svíkjast undan í þeirri eftirspurn.
Virðulegur forseti. Hér hafa farið fram ágætisumræður og mörg sjónarmið hafa komið fram sem ég er að mörgu leyti sammála en öðrum ekki. En staðan er hins vegar sú hjá okkur miðað við nágranna okkar í Evrópu, að þeir þurfa ekki að reka heimili sín eins og vogunarsjóði. Þeir neyðast ekki til að spá endalaust í það hvaða áhrif vaxtabreytingar muni hafa á heimilisbókhaldið. Þeir þurfa ekki að endurfjármagna lánin sín á nokkurra ára fresti og eiga ekki á hættu að tapa tugum þúsunda á mánuði vegna skyndilegra ákvarðana seðlabankanna. Venjulegt fólk þarf ekki að hafa ígildi háskólaprófs í hagfræði til að lágmarka skaðann af sveiflukenndum gjaldmiðli. Fullyrðingar hér í dag um að lóðaskortur í Reykjavík sé helsta orsök hækkana á fasteignaverði standast ekki. Fasteignaverð hefur hækkað um allt land og Reykjavík hefur staðið fyrir metuppbyggingu á tímabilinu, mun meira en nágrannasveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu. Aftur á móti hafa lægri vextir og aðgengi að lífeyrissparnaði aukið eftirspurnina á fasteignamarkaði margfalt umfram það sem verið hefur undanfarin ár. Ríkisstjórnin mætti því að líta sér nær áður en hún kennir öðrum um þessa miklu aukningu í skuldbindingum heimilanna. Það er mikið áhyggjuefni að hún hafi ráðist í þessar aðgerðir án þess að skoða möguleg áhrif þeirra. Þegar ég talaði um víxlverkun verðbólgu og vaxta minnist hæstv. fjármálaráðherra á víxlverkun launa og verðlags í sögulegu samhengi. Illu heilli var þetta tekið úr sambandi og launafólk stóð bara óvarið. Þegar verið er að skella vaxtahækkunum á skuldsett fyrirtæki óttast ég að það muni bara fara beint út í verðlagið og valda því að það þurfi áfram að hækka vexti. En að minni hyggju á hagstjórn líka að snúast um hag heimilanna og kannski fyrst og fremst. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið ágætisumræða en kannski hefur verið skautað dálítið léttilega yfir hin raunverulegu efnahagslegu viðfangsefni og hvað sé til bóta miðað við stöðuna eins og hún blasir við okkur núna. Við höfum verið að ræða verðbólguna hér í dag. Ég hef ekki heyrt margar hugmyndir til að slá á verðbólguna en ég hef heyrt margar hugmyndir um ný útgjöld hjá ríkissjóði. Það hafa verið uppi kröfur um að auka útgjöldin í hina og þessa málaflokkana en það eitt og sér er ekki líklegt til að hjálpa okkur að takast á við þann vanda sem við erum að ræða hér, sem er í raun og veru verðbólgan og áhrif hennar á kjör fólks í landinu vegna vaxtahækkana sem fylgt hafa í kjölfarið. Töluvert hefur verið rætt um vaxtahækkunina og fólk segir að það hjálpi ekki þó að vextir séu lágir í sögulegu samhengi. Ég ætla nú samt að halda því fram að það skipti máli að skoða hvaða hlutfall af ráðstöfunartekjum heimilanna fer í afborganir af húsnæðislánum. Það er lágt hlutfall, það er ekki mikið hærra en annars staðar á Norðurlöndunum. Skuldir heimilanna á Íslandi eru þrátt fyrir allt lægri en á hinum Norðurlöndunum, ef við notum mælikvarðann sem hlutfall af landsframleiðslu. Staða heimilanna er því miklu sterkari en umræðan hér í dag ber með sér. Það er allt of lítið sem við fáum út úr þessari umræðu, því miður, sem innlegg inn í markvissar aðgerðir til að fást við hinn undirliggjandi vanda. Ég hef verið að segja: Við þurfum að beita ríkisfjármálunum af skynsemi við þessar aðstæður og við eigum ekki að horfa í hina áttina þegar Seðlabankinn segir að nú sé framleiðsluslakinn horfinn og við séum komin inn í nýtt tímabil. Ég furða mig á því hvað formaður Samfylkingarinnar á við þegar hann lætur sem svo að það hafi verið slæm ákvörðun hjá fólki að endurfjármagna lánin sín eða fara í fasteignakaup. [[Forseti hringir.]]Ég veit bara ekkert hvað menn eru að fara. Fólk hefur notið góðs [[Forseti hringir.]]af lágu vaxtastigi. Ég vil bara segja að sem betur fer hafa margir komist inn á markaðinn og við höfum aldrei séð álíka fjölda fyrstu íbúðarkaupenda, sem er mjög gott mál. En verkefnið heldur áfram og við eigum eftir að tæma þessa umræðu einhvern tímann síðar. Það verður ekki gert hér í dag.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á annars vegar lögum um lýsingu verðbréfa sem boðin eru í almennu útboði eða tekin til viðskipta á skipulegum markaði, nr. 14/2020, og hins vegar lögum um upplýsingaskyldu útgefenda verðbréfa og flöggunarskyldu, nr. 20/2021. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2021/337, sem tekin hefur verið upp í EES-samninginn, verði veitt lagagildi hér á landi. Reglugerðin felur í sér breytingu á reglugerð 2017/1129 sem fjallar um lýsingu verðbréfa. Lýsing er samheiti yfir skjal eða skjöl sem gefa þarf út vegna almenns útboðs verðbréfa eða töku verðbréfa til viðskipta á skipulegum markaði. Reglugerð 2021/337 er hluti af ráðstöfunum Evrópusambandsins til að tryggja greiðsluhæfi og aðgengi að fjármagni til að styðja við endurbætur eftir efnahagslega áfallið sem heimsfaraldur kórónuveiru hefur valdið. Í reglugerðinni er kveðið á um tímabundnar breytingar á fyrirkomulagi lýsinga í því skyni að gera útgefendum og aðilum á fjármálamarkaði kleift að draga úr kostnaði og losa um fjármagn fyrir endurbótaferlið í kjölfar heimsfaraldursins. Tvær meginbreytingar felast í reglugerðinni. Annars vegar er hámarksundanþága lánastofnana frá skyldunni um að birta lýsingu hækkuð úr 75 milljónum evra í 150 milljónir evra á 12 mánaða tímabili ef um er að ræða útboð eða ef verðbréf, sem ekki eru hlutabréfatengd og sem gefin eru út, eru tekin til viðskipta á skipulegum markaði samfellt og endurtekið. Hins vegar kveður reglugerðin á um nýtt, tímabundið og styttra form lýsingar, svokallaða ESB-endurbótalýsingu til fyllingar við áður útgefnar lýsingar. Heimild til að notast við endurbótalýsingu ESB og hámarksundanþáguna fellur úr gildi 31. desember 2022. Þá kveður frumvarpið á um breytingar á lögum um upplýsingaskyldu útgefenda verðbréfa og flöggunarskyldu, nr. 20/2021, sem ætlað er að tryggja að hugtakanotkun og vísanir á milli laga samræmist lögum um markaði fyrir fjármálagerninga, nr. 115/2021. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er létt tímabundið og við tilteknar aðstæður á kröfum um efni lýsinga verðbréfa. Breytingunum er ætlað að gefa lánastofnunum svigrúm til að styðja við fyrirtæki sem þurfa á endurfjármögnun að halda eftir efnahagslega áfallið vegna heimsfaraldursins. Hér er því um ívilnandi lagasetningu að ræða. Talið er æskilegt að lögin taki gildi eins fljótt og auðið er þar sem gildistími reglugerðarinnar er afar skammur og hefur hún þegar tekið gildi innan Evrópusambandsins. Ríkir hagsmunir geta falist í því að innlend fyrirtæki sitji við sama borð og aðrir aðilar á innri markaðnum hvað varðar aðgengi að fjármagni við endurfjármögnun í kjölfar heimsfaraldursins. Virðulegi forseti Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamnings Íslands, Konungsríkisins Noregs og Furstadæmisins Liechtenstein og Sameinaða konungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á fríverslunarsamningi milli Íslands, Konungsríkisins Noregs og Furstadæmisins Liechtenstein og Sameinaða konungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands sem undirritaður var 8. júlí 2021. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni var útganga Bretlands úr ESB og þar með EES-samstarfinu vendipunktur í samskiptum Íslands og Bretlands. Viðskipta- og efnahagssamstarf ríkjanna hefur á undanförnum aldarfjórðungi nær alfarið byggst á EES-samningnum sem er víðtækasti og ítarlegasti fríverslunarsamningur sem Ísland á aðild að. Hann tryggir bæði tollfrelsi og hindranalaus viðskipti með flestar vörur og þjónustu. Strax og Bretland tilkynnti um úrsögn sína úr ESB og EES var ljóst að tryggja þyrfti nýja umgjörð fyrir framtíðarsamband Íslands og Bretlands. Nokkrir samningar voru gerðir við Bretland til þess að bregðast við útgöngunni auk þess sem Ísland vann að því ásamt hinum EES/EFTA-ríkjunum, Noregi og Liechtenstein, að gera ítarlegan fríverslunarsamning til framtíðar. Fram kemur í greinargerðinni að fríverslunarsamningurinn við Bretland er yfirgripsmeiri og ítarlegri en aðrir fríverslunarsamningar sem Ísland á aðild að ef frá er talinn EES-samningurinn. Endurspeglar það mikilvægi Bretlands sem nágrannaríkis og eins helsta viðskiptalands Íslands. Þrátt fyrir umfang samningsins er grundvallarmunur á honum og EES-samningnum sem áður gilti um viðskiptasamband ríkjanna. EES-samningurinn hefur algjöra sérstöðu, m.a. að því leyti að með honum var komið á fót sameiginlegu efnahagssvæði sem byggðist á samræmdum stöðlum og reglum fyrir vöruviðskipti, frjálsri för launafólks, frjálsri þjónustustarfsemi og staðfesturétti, ásamt frjálsum fjármagnshreyfingum. Fríverslunarsamningar fjalla almennt ekki um réttindi borgara til að búa og starfa í þeim ríkjum sem að slíkum samningum standa eða tryggja rétt til menntunar í öðrum ríkjum. Fríverslunarsamningurinn við Bretland inniheldur því ekki ákvæði þess efnis. Þegar kemur að markaðsaðgangi fyrir vörur er EES-samningurinn og fríverslunarsamningar sambærilegir að því leyti að þeir fela ekki í sér tollabandalag. Bæði í EES-samningnum og fríverslunarsamningnum við Bretland er kveðið á um fullt tollfrelsi fyrir iðnaðarvörur en samið er sérstaklega um tollaívilnanir fyrir sjávar- og landbúnaðarafurðir. Samningurinn veitir sams konar tollfríðindi fyrir sjávar- og landbúnaðarafurðir og EES-samningurinn og aðrir tengdir samningar gerðu áður. Þá tryggir samningurinn að útflytjendur íslenskra sjávarafurða og landbúnaðarafurða fái a.m.k. sömu ívilnandi meðferð vegna dýraheilbrigðisreglna við innflutning til Bretlands og önnur samkeppnisríki á EES-svæðinu. Hvað varðar þjónustuviðskipti og fjárfestingar felst munurinn á EES-samningnum og fríverslunarsamningnum við Bretland einkum í því að með EES-samningnum er komið á sameiginlegum markaði fyrir þjónustuviðskipti og frjálst flæði fjármagns, þar með taldar fjárfestingar, þar sem mismunun milli innlendra aðila og aðila frá öðrum aðildarríkjum er almennt bönnuð. Í fríverslunarsamningum, þar með talið fríverslunarsamningnum við Bretland, er staðfest að núverandi löggjöf á sviði þjónustuviðskipta gagnvart þriðju ríkjum skuli gilda gagnvart samningsríkinu og löggjöfin þar með fest í sessi. Hvað varðar eftirlit með heilbrigði matvæla og eftirlit með því að tæknilegum reglum sé framfylgt kveður EES-samningurinn á um að framleiðsluríki sinni eftirliti en að það fari ekki fram á landamærum. Vara getur því að meginstefnu til farið eftirlitslaust milli ríkja innri markaðarins. Vegna eðlis innri markaðar EES er ekki unnt að festa slíkar skuldbindingar í samningi við Bretland án þess að öll aðildarríki EES-samningsins samþykki að gera sams konar samning. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi sambands Íslands og Bretlands sem hefur verið ríkt og náið um langt árabil, m.a. á sviði stjórnmála, menningar, menntunar og viðskipta. Hvað hið síðastnefnda varðar hefur Bretland, eins og fyrr er nefnt, verið meðal mikilvægustu markaða fyrir íslenskar útflutningsvörur auk þess sem Bretar eru næst fjölmennasti hópur ferðamanna hér á landi og þar með stórkaupendur á sviði þjónustuviðskipta. Fram kemur í greinargerð að vöruútflutningur til Bretlands nam tæpum 69 milljörðum kr. á árinu 2020, þar af nam útflutningsverðmæti sjávarafurða 48 milljörðum kr. eða sem svarar til 26% af heildarútflutningsverðmæti íslenskra sjávarafurða það ár. Á sama tíma nam innflutningur frá Bretlandi um 50 milljörðum kr. Útflutningur á þjónustu til Bretlands nam um 48,5 milljörðum kr. á árinu 2020 og tók verulega dýfu vegna heimsfaraldurs Covid-19. Bretland er þó næststærsta einstaka innflutningsland íslenskrar þjónustu og eiga þar sjóflutningar, flugþjónusta og ferðaþjónusta stærstan hlut. Nefndin undirstrikar hina ríku viðskiptahagsmuni sem í húfi eru og telur að með fríverslunarsamningnum, sem tillagan fjallar um, sé viðskiptasambandi Íslands og Bretlands búin sterk umgjörð. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Diljá Mist Einarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 2. mgr. 29. gr. þingskapa. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir álit hv. utanríkismálanefndar rita Diljá Mist Einarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson, Orri Páll Jóhannsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Hér um gríðarlega mikilvægan samning að ræða, fríverslunarsamning Íslands, Noregs og Liechtenstein við Bretland. Nú er það þannig að EES-samningurinn kom upp í hendurnar á okkur, hann var eiginlega saminn fyrir okkur af EFTA-ríkjunum á sínum tíma. Í dag er EES-samstarfið fyrst og fremst drifið áfram af Noregi, ég held um 90%, og í Bretlandi er þetta kallað „the Norwegian system“ eða norska kerfið. Ég efast ekki um að Norðmenn hafi verið algerlega drifkrafturinn í þessu, þetta hafi fyrst og fremst verið samningaviðræður milli Noregs og Bretlands, a.m.k. líta Bretar alltaf á það þannig að það sé fyrst og fremst Noregur sem er þarna undir. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Kom Ísland með einhverjar sérkröfur inn í þennan samning og var tekið tilliti til þeirra? Hverjar voru þessar sérkröfur og var tekið tillit til þeirra? Er þessi samningur eingöngu saminn á forsendum Norðmanna? Hvert var eiginlega innlegg Íslands í samningaviðræðunum og inn í samninginn sjálfan? Eins og ég sagði áðan um þetta kerfi sem er í dag þá var upphaflegi samningurinn saminn, og kostnaðurinn borinn, af ríkjum eins og Sviss, Austurríki, Finnlandi og Svíþjóð, ég veit fyrir víst að Svisslendingar voru mjög öflugir í samningagerðinni, en tóku reyndar ekki þátt í starfinu. En hver var hlutur Íslands í þessu plaggi sem hér er til fullgildingar?
Frú forseti. Hér lendir sá sem talar í smá vandræðum því að það var gætt trúnaðar í nefndinni um minnisblað frá utanríkisráðuneytinu um samningaviðræðurnar, hvernig var tekist á við þær. En allra okkar hagsmuna var gætt og menn tóku fullan þátt í samningsgerðinni. Það er áhugavert að benda á gagnvart EES-samningnum og síðan samspili Noregs og Evrópusambandsins að Norðmenn hafa verið ákaflega duglegir að passa upp á EES-samninginn af sinni hálfu og ef ég man rétt þá hafa þeir verið með 70 starfsmenn í Brussel að fást við samninginn. Við Íslendingar tókum á síðasta kjörtímabili þá ákvörðun að setja aukið fjármagn í þetta í gegnum fjárlögin og þingið tók ákvörðun um það hér að fjölga okkar fulltrúum í Brussel þannig að hvert og eitt ráðuneyti væri meira með á nótunum. Fyrir ekki löngu síðan vorum við með kannski tvo fulltrúa úti í Brussel en núna erum við komin með sjö, átta manns, ef ég man þetta rétt, þannig að flest ráðuneytin sem passa upp á hagsmuni Íslendinga taka þátt. Auðvitað er Noregur stóri aðilinn í EES-samningnum í dag, þeim megin, og með Bretana þá fylgjum við náttúrlega að einhverju leyti með. En ég get fullvissað þingmanninn að við tókum þátt og gættum hagsmuna okkar Íslendinga í gegnum okkar samninganefnd og tókum fullan þátt í þessu starfi. En það er svolítið erfitt að muna nákvæmlega hvað maður má segja út frá þessu minnisblaði sem við fengum, maður hefði kannski verið betur undirbúinn ef maður hefði áttað sig á hvað yrði spurt út í.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Spurning mín núna er þessi: Á Alþingi Íslendinga ekki rétt á því og almenningur í landinu að vita hvert innlegg Íslands var í þessum samningaviðræðum, hver þátttaka Íslands var í þessum samningaviðræðum og hverjar áherslur Íslands voru, á hvað var hlustað og hvað ekki? Núna verður þessi þingsályktunartillaga samþykkt og ég get ekki séð að það sé neinn trúnaður brotinn, eitthvað sem myndi skaða þjóðarhagsmuni, ef við fengjum að vita, íslenskur almenningur, hvert vægi okkar var í þessum samningaviðræðum og hvert vægi okkar er í þessum fríverslunarsamningi sem hér er verið að fullgilda. Ég get ekki séð það. Þetta er mikilvægasti samningur sem Ísland hefur nokkurn tímann gert og þetta er bara spurning um gagnsæi og lýðræði. Ég get tekið líka fram að vissulega eru komnir átta starfsmenn ráðuneyta til Brussel en spurningin er hvort það sé mikið að gera hjá þeim eða ekki og hvort það sé vel skilgreint í störfum þeirra þar að gæta hagsmuna Íslands, t.d. gagnvart sameiginlegu nefndinni.
Frú forseti. Já, það yrði væntanlega að ræða við ráðuneytið og ræða í nefndinni hvað má koma fram. Ég held að þetta snúist kannski líka um framtíðarhagsmuni og samningaviðræður, menn séu mögulega eitthvað að huga að þeim. Við hljótum alltaf, eins og í þessu máli, svo það sé alveg ljóst, að gæta sérstaklega að sérhagsmunum okkar og okkar fólk var á fullu í því sem sneri að okkar hagsmunum Íslendinga sem eru gríðarlega miklir í þessu máli. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er þetta, ef ég man rétt, næststærsta viðskiptaþjóð Íslendinga á eftir Bandaríkjunum. Þetta hefur auðvitað rokið upp, bæði vöruviðskiptin og síðan þjónusta gagnvart fluginu og ferðaþjónustunni. En bara svo ég fullvissi hv. þingmann: Okkar hagsmuna var gætt af okkar fólki í ráðuneytinu fyrir hönd okkar Íslendinga í þessum viðræðum. En svo er spurning hvort við eigum að taka þetta upp, hvernig við metum þetta varðandi heildarhagsmunina. En svona samningur - ég lít svo á að þegar við erum í svona samningaviðræðum við þjóðir, hverjar sem þær eru, þá er aldrei neinn lokasamningur. Þetta er stöðugt ferli og mun örugglega halda áfram og við munum halda áfram að reyna. En ég held að það sé tiltölulega mikil sátt um þennan samning í landinu og þau markmið sem náðust, í sértækum hlutum sem tengjast hagsmunum okkar kannski frekar en hagsmunum Norðmanna og íbúa Liechtensteins. En það er erfitt að fá svona spurningu þegar maður man ekki alveg hvað maður má segja og hvað ekki þegar um að ræða þagnarskyldu undir 24.gr. í nefndinni, maður lendir í smá vandræðum með þetta, en takk fyrir fyrirspurnina.
Frú forseti. Já, að vissu leyti má segja að þegar hlutir eins og Brexit gerast þá þurfi allt í einu að búa til nýja samninga við nýjan aðila. Þá þarf náttúrlega að skrifa mikinn texta og stór hluti af þeim texta er kannski sá sami fyrir öll lönd. En svo eru það sértæku ákvæðin fyrir Ísland sem skipta okkur mestu máli og ég heyrði það sem áheyrnarfulltrúi í utanríkismálanefnd, og það var ekki eitthvað sem var sérstaklega stimplað sem trúnaðarmál, að okkar teymi hefði unnið hörðum höndum að því að reyna að tryggja hagsmuni Íslendinga. Það er sjálfsögðu þannig með svona samninga að þetta þurfti að vinna svolítið hratt af því að menn héldu að Brexit myndi ekkert gerast, svo allt í einu var það orðið og sem betur fer var hægt að gera tímabundna samninga til að brúa bilið. Nú er verið að klára það ferli að koma á þessum sértæka samningi við Stóra-Bretland og Norður-Írland. Er allt þar sem íslensk stjórnvöld vildu? Nei, örugglega ekki. Þegar gerðir eru samningar milli tveggja aðila þarf að finna einhvern gullinn meðalveg sem báðir geta sætt sig við. Getum við gert betri samning? Eflaust. En á þessum tíma held ég að þetta sé ágætur - ég ætla að blanda orðunum varnarsigur og samningur saman í eitt og segja ágætisvarnarsamningur. Það sem við getum búist við er að það þarf að sjálfsögðu að halda áfram. Það er margt sem við vorum kannski orðin vön sem hluti af EES. Má þar t.d. nefna, ef ég man rétt, að í þessum samningi eru ekki lækkuð námsgjöld en íslenskir námsmenn fengu t.d. lækkuð námsgjöld áður fyrr. Það á reyndar við, held ég, um alla Evrópubúa að fá ekki lengur lækkuð námsgjöld, heldur bara þegna Stóra-Bretlands og Norður-Írlands. Það er ýmislegt sem eflaust má laga. Menn geta eflaust rifist um það hvort á einu sviði hefði mátt ganga lengra og styttra á öðrum sviðum o.s.frv. Það mikilvæga er að við getum haldið áfram viðskiptum, við getum haldið áfram ferðalögum, við getum haldið áfram að selja þangað vöru og þjónustu og við vonum bara að það sé hvatning til ráðuneytisins að halda áfram að vinna að æ betri samningum eftir því sem tíminn líður.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um gjaldfrjálsar tannréttingar fyrir börn sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að tannréttingar barna verði gjaldfrjálsar og felur heilbrigðisráðherra að leggja fram frumvarp þess efnis eigi síðar en í maí 2022.“ Frú forseti. Þessi tillaga var lögð fram á síðasta þingi af þáverandi þingmanni Samfylkingarinnar, Ágústi Ólafi Ágústssyni, en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram að nýju. Með tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að tannréttingar barna verði gjaldfrjálsar og að heilbrigðisráðherra verði falið að leggja fram frumvarp þess efnis eigi síðar en í maí 2022. Tannréttingar barna heyra undir heilbrigðismál barna og telja flutningsmenn óboðlegt að börnum sé mismunað eftir efnahag foreldra og leggja því til að tannréttingar barna verði gerðar gjaldfrjálsar eins og tannlækningar barna sem voru gerðar að fullu gjaldfrjálsar árið 2018. Kostnaður við tannréttingameðferð barns getur hæglega farið langt yfir 1 milljón króna og meðferðin tekur að meðaltali þrjú ár. Foreldrar bera kostnaðinn og við blasir að efnaminni foreldrar veigra sér við og geta alls ekki ráðist í að aðstoða börn sín þegar kemur að tannréttingum. Tann- og bitskekkjur erfast gjarnan innan fjölskyldna og því getur töluverður kostnaður lagst á fjölskyldur þegar fleiri en einn fjölskyldumeðlimur þarf á tannréttingum að halda. Þessi staða, frú forseti, er ólíðandi og því er mikilvægt að Alþingi gefi út viljayfirlýsingu um að börnum verði ekki lengur mismunað þegar kemur að tannréttingum. Samningur Sjúkratrygginga Íslands og Tannlæknafélags Íslands um tannlækningar barna tók gildi 15. maí 2013 með undirritun Guðbjarts Hannessonar velferðarráðherra. Samningurinn var innleiddur í áföngum þar sem markmiðið var að tannlækningar fyrir börn 17 ára og yngri yrðu þeim að kostnaðarlausu að undanskildu árlegu komugjaldi. Til að byrja með tók samningurinn til barna 15, 16 og 17 ára og svo bættust fleiri árgangar við samkvæmt tímasettri áætlun þar til hann náði til allra barna hér á landi þegar innleiðingunni lauk að fullu 1. janúar 2018. Samkvæmt samningnum greiða Sjúkratryggingar Íslands núna að fullu fyrir tannlækningar barna 17 ára og yngri, fyrir utan 2.500 kr. árlegt komugjald. Já, frú forseti. Það skiptir nefnilega máli hver stjórnar, þetta gerðist í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Árið 2021 var gert ráð fyrir að kostnaður við að setja tannréttingar barna líka inn í Sjúkratryggingar yrði um 2,6 milljarðar á ári. Um 30% af hverjum árgangi nýta sér nú þjónustu tannréttingalækna. Áætla má að kostnaður við gjaldfrjálsrar tannréttingar barna geti numið 1,5 milljörðum, sem er langtum minna en kostnaðurinn við tannlækningar barna. Markmið samningsins um tannlækningar barna er að börn yngri en 18 ára fái nauðsynlega tannlæknaþjónustu óháð efnahag foreldra. Að mati flutningsmanna á slíkt markmið einnig við þegar kemur að tannréttingum barna af því að núverandi kerfi mismunar börnum eftir efnahag foreldra, enda geta tannréttingar fyrir börn verið mjög kostnaðarsamar og dæmi eru um að meðferðir hafi kostað á aðra milljón króna. Því er það ítrekað að efnaminni foreldrar á Íslandi hafa augljóslega ekki sömu möguleika og þeir sem meira hafa á milli handanna til að tryggja börnum sínum nauðsynlegar tannréttingar. Að mati bæði núverandi og þáverandi formanns Tannréttingafélags Íslands er nokkuð algengt að foreldrar sjái sér ekki fært að láta rétta tennur barna sinna vegna mikils kostnaðar. Það er því alveg ljóst að félitlar fjölskyldur hafa ekki efni á að senda börn sín í tannréttingar, hvað þá ef mörg börn innan sömu fjölskyldu þurfa á tannréttingum að halda. Í þeim tilfellum þar sem nauðsynlegt þykir að barn undirgangist tannréttingameðferð er langoftast um að ræða bit- eða tannskekkju sem er meðfæddur galli og því ekki hægt að koma í veg fyrir. Benda má á að hið opinbera greiðir að fullu fyrir aðgerðir til að bæta úr meðfæddum göllum hjá börnum annars staðar í líkamanum en ekki þegar um er að ræða tennur. Það er undarlegt, frú forseti, að tennur séu undanskildar þátttöku Sjúkratrygginga þegar kemur að tannréttingum. Fram til ársins 1992 var í gildi samningur milli tannréttingasérfræðinga og Tryggingastofnunar ríkisins um endurgreiðslu á tannréttingum. Samningurinn náði til flestra tryggðra sjúklinga með bit- og tannskekkjur og var verulegur hluti af tannréttingakostnaði endurgreiddur. Í byrjun árs 1992 voru hins vegar sett lög sem bundu enda á allar endurgreiðslur vegna venjulegra tannréttinga. Þetta var því miður gert þarna og þýddi að þeir sjúklingar sem þurftu á tannréttingum að halda fengu ekkert endurgreitt. Í dag er það svo að Sjúkratryggingar Íslands greiða hluta kostnaðar vegna nauðsynlegra tannréttinga samkvæmt ákvæðum IV. og V. kafla reglugerðar 451 frá 2013 og er þar skilyrði að tannréttingasérfræðingur veiti þjónustuna vegna tannréttingameðferðar með föstum spöngum og hefur styrkupphæðin, sem er 100.000 kr. eða 150.000 kr., ekki breyst neitt í þessi 20 ár, ekki neitt. Fjárhæðin er sú sama og hefur ekki einu sinni haldið í við verðlagsþróun. Hefði styrkurinn verið vísitölutengdur og fylgt eðlilegu verðlagi væri hann nú 340.000 kr. að lágmarki. Flutningsmenn telja ljóst að þessir styrkir dugi oft skammt og í mörgum tilfellum alls ekki, enda er algengur kostnaður við tannréttingar á aðra milljón króna eins og áður hefur komið fram. Skilyrði fyrir því að fá slíkan styrk frá Sjúkratryggingum er að meðferð með föstum tækjum hefjist fyrir 21 árs aldur og að viðkomandi hafi ekki áður fengið styrk vegna tannréttinga. Sjúkratryggingar Íslands hafa greitt um 220 milljónir í slíka styrki til um 1.840 barna. Ef um alvarlegri tilvik er að ræða greiða Sjúkratryggingar Íslands 95% af þeim kostnaði sem hlýst af meðferð hjá tannréttingasérfræðingi og á þetta við um þau tilvik þegar um er að ræða klofinn góm, meðfædda vöntun á a.m.k. fjórum fullorðinstönnum eða í ákveðnum tilvikum þegar skurðaðgerð þarf til leiðréttingar á biti. Ekki er samningur um slíka þjónustu heldur er greitt eftir gjaldskrá viðkomandi sérfræðings og veit sú sem hér stendur að oft þurfa foreldrar og aðrir fjölskyldumeðlimir barna sem lenda í slysi eða eru með slíka meðfædda galla að standa í margra ára stappi við Sjúkratryggingar Íslands til að fá afgreiddan þó þennan stuðning sem er svona mikið sértækur. Sjúkratryggingar Íslands hafa árlega niðurgreitt 420 meðferðir vegna svona alvarlegra tilfella hjá börnum fyrir um tæplega 200 millj. kr. á ári, þannig að þetta eru ekki háar fjárhæðir, frú forseti. Enn fremur eru styrkir veittir fyrir tveimur ferðum vegna tannréttinga á ári. Skilyrði er að viðkomandi njóti styrks vegna tannréttinga og þá er hægt að fá stuðning fyrir þá sem búa utan helstu þéttbýliskjarna, utan nálægðar við tannréttingasérfræðinga. Hér er lagt til að auk nauðsynlegra tannréttinga sem gerðar eru af læknisfræðilegum ástæðum verði aðrar tannréttingar sem tannlæknir metur að bæti lífsgæði barns einnig gerðar gjaldfrjálsar. Þó skal tekið fram að ekki er gert ráð fyrir að allar hugsanlegar tannréttingar barna verði gjaldfrjálsar, svo sem þær sem út frá læknisfræðilegu sjónarmiði teljast minni háttar. Að því sögðu leggja flutningsmenn áherslu á að hið opinbera setji ekki of ströng skilyrði fyrir greiðsluþátttöku því að oft geta tannréttingar einmitt bætt sjálfsmynd og þannig heilsu, geðheilsu barns, með ýmsum hætti. Flutningsmenn leggja því til að tannréttingasérfræðingar og tannlæknar, í samráði við heilbrigðisráðuneytið, komi sér saman um þau skilyrði sem eiga að gilda, um hvaða tilvik skuli vera gjaldfrjáls og hver ekki. Við samningu frumvarpsins er lögð áhersla á að heilbrigðisráðuneytið hafi samráð við tannlækna og tannréttingasérfræðinga og skal samráð aldrei of oft ítrekað og áréttað hér í þingsal. Því miður mættu ráðherrar, þar á meðal hæstv. heilbrigðisráðherra, taka þetta sterkt til sín. Flutningsmenn leggja áherslu á að gjaldfrelsið taki gildi sem fyrst og eðlilegt markmið væri næsta fjárlagaár. Því er lagt til að heilbrigðisráðherra leggi fram frumvarp eigi síðar en í maí næstkomandi, maí 2022. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu er fjallað aðeins um hvernig þetta er á Norðurlöndunum og þar má sjá, m.a. í Noregi og víðar, að sérstakt tillit er tekið til barnmargra fjölskyldna þar sem fleiri en eitt barn þurfa á tannréttingakostnaði að halda og telja flutningsmenn að það sé mjög til fyrirmyndar og eftirbreytni að hafa það í huga. Þegar tannréttingakostnaður hleypur á milljónum skiptir mjög miklu máli að okkar sameiginlega sjúkratryggingakerfi komi þar til aðstoðar. Eins og áður sagði er það þingflokkur Samfylkingar sem stendur fyrir þessari þingsályktunartillögu. Óskum við að þessari umræðu lokinni eftir því að málið verði sent hv. velferðarnefnd.
Frú forseti. Mig langar að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa þingsályktunartillögu. Tannréttingar fyrir börn eru ekki bara heilbrigðismál í hinni einföldu skilgreiningu þess orðs. Þetta er líka rosalega mikilvægt geðheilbrigðismál vegna þess, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á, að skakkar tennur geta haft skelfileg áhrif á sjálfsímynd barna. Það er með engu ásættanlegt að börn úr efnaminni fjölskyldum þurfi að líða fyrir það hversu dýrar tannréttingar eru. Sjálfur á ég fimm börn sem fóru öll í tannréttingar. Sem betur fer var ég með góð laun þegar þau voru með spangir og hafði efni á því. En ég get sagt það að ég held að engin af þeim meðferðum - þau eru nú komin yfir þann aldur að hægt sé að kalla þau börn núna, þau eru orðin ungir einstaklingar, sjálf komin með börn - hafi kostað undir milljón og síðan eru liðin 10 til 15 ár. Ef ég þekki verðlagsþróun rétt þá hefur verðið alveg örugglega hækkað síðan þá. Það að styrkurinn skuli hafa verið 100.000 kr. allan þennan tíma er náttúrlega til háborinnar skammar. Virðulegi forseti. Ég skora einfaldlega á hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, að taka þessari þingsályktunartillögu vel og senda fulltrúum meiri hlutans í velferðarnefnd þau skilaboð að um sé að ræða réttlætismál sem þurfi að laga svo að þessi þingsályktunartillaga komist hratt og vel í gegnum þingið.
Frú forseti. Það þarf kannski ekki að hafa mörg orð um mikilvægi þessa máls sem hér er flutt af þingflokki Samfylkingarinnar, fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Það er með ólíkindum að við séum hér árið 2022 enn að ræða þá sjálfsögðu samfélagsaðgerð sem það er að niðurgreiða tannréttingar fyrir börn. Það er gert í löndunum í kringum okkur. Það er hluti af því að jafna stöðu barna og jafna stöðu fjölskyldna þannig, eins og fram kemur í greinargerðinni, að efnaminni fjölskyldur þurfi ekki að neita börnum sínum um nauðsynlegar tannréttingar. Það er, verð ég að segja, umhugsunarefni hvernig það hefur verið látið viðgangast í okkar ríka landi árum og áratugum saman að láta sem tannréttingar séu ekki hluti af nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu sem samfélagið þurfi saman að greiða fyrir og bera kostnað af. Oft er verið að ræða í þessum sal hvað það sé að vera jafnaðarmaður eða einhverjir vilja kannski fá betri útskýringar á því hver sé munurinn á sósíaldemókrötum og fólki sem aðhyllist aðrar stjórnmálastefnur. Munurinn liggur í þessu: Við viljum að sameiginlegir sjóðir okkar, skattfé borgaranna, séu nýttir til þess að jafna kjör í landinu og stuðla að því að hver einasti einstaklingur fái blómstrað. Það er hluti af því sem þarf að gera þegar þarf að rétta tennur eða ráðast í stærri aðgerðir vegna munnhols eða tanna. Þetta er í sjálfu sér ekkert flókið en fyrirstaðan hefur verið geigvænleg. Við erum búin að ræða þetta í áratugi og það var jú reyndar, eins og skýrt kemur fram í tillögunni og greinargerðinni, þegar jafnaðarmenn voru í ríkisstjórn og Guðbjartur Hannesson heitinn var velferðarráðherra, sem gengið var til samninga við tannlækna og úr varð kerfi eins og er annars staðar þar sem ekki þarf að greiða fyrir tannlækningar barna nema að mjög litlu leyti. Þetta þarf að vera eins og ég vona að allir þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, og hvort sem þeir styðja ríkisstjórnina eða ekki, treysti sér til að afgreiða þetta réttlætismál og koma því til framkvæmda eigi síðar en á þessu ári.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd þingflokks Samfylkingar fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál er varðar styrki og framlög ráðherra. Frumvarpið er ekki stórt í sniðum, það er tvær greinar og er svohljóðandi: „1. gr. Við 42. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir heimild skv. 1. mgr. er ráðherra óheimilt að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem varða þá málaflokka sem hann ber ábyrgð á átta vikum fyrir auglýstan kjördag til Alþingis. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frú forseti. Í aðdraganda lýðræðislegra kosninga er nauðsynlegt að tryggja að jafnræði sé sem mest milli framboða. Sú hætta er fyrir hendi að sitjandi ráðherrar nýti sér forréttindastöðu sína til að afla sér hylli kjósenda hvort tveggja með aðgangi að fjölmiðlum og opinberu fjármagni. Í 1. mgr. 42. gr. laga um opinber fjármál er ráðherrum heimilað að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem varða þá málaflokka sem þeir bera ábyrgð á. Í aðdraganda alþingiskosninga hefur borið á því að ráðherrar hefji úthlutanir til einstakra mála, í svo stórum stíl að almenningi blöskrar, allt fram að kjördegi til að vekja athygli á sér og sínu framboði. Telja flutningsmenn það vera ólýðræðislegt að svo sé farið með almannafé og aðstaða sé misnotuð með þessum hætti. Af þeim sökum telja flutningsmenn nauðsynlegt að setja takmarkanir á úthlutun styrkja og framlaga í aðdraganda kosninga þannig að ráðherrum sé óheimilt að veita slíkt fjármagn úr opinberum sjóðum síðar en átta vikum fyrir kjördag. Er þetta gert í þeim tilgangi að ekki megi efast um tilgang fjárveitinga, að gæta jafnræðis milli móttakenda hins opinbera fjármagns úr hendi ráðherra og loks til að takmarka misvægi aðstæðna frambjóðenda til Alþingis. Frú forseti. Í aðdraganda síðustu þingkosninga fóru ráðherrar í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ríðandi um héruð með stórkostleg loforð um að byggja þyrluskýli, að veita fjármagn til nemendagarða, að opna geðdeildir og þar fram eftir götunum. Allt þetta sem ég hef nefnt hér eru t.d. slík mannvirki og slíkar framkvæmdir að það er óumdeilt að slíkar fjárveitingar þarf að ákveða hér, innan veggja Alþingis, en ekki á skrifstofu ráðherra hverju sinni. Þetta er ekki skúffufé ráðherra, mörg hundruð milljóna króna stuðningur og jafnvel milljarða kostnaður. Það er ekki í boði að ráðherrar fari ríðandi um héruð með innihaldslaus loforð sín af því að þeir hafa ekki fjárveitingavaldið, þeir hafa það ekki. Það er Alþingi sem hefur fjárveitingavald. Með þessu eru ráðherrar að beita blekkingum og þeir gerðust jafnvel svo grófir að láta nafngreina sig og segja að þeir væru persónulega að úthluta einhverjum fjármunum. Þetta var mjög áberandi í tíð síðustu ríkisstjórnar og því miður er farið að örla á því aftur við upphaf starfs þessarar ríkisstjórnar að ráðherrar stilli sér upp eins og þeir séu að gefa eigin fjármuni. Svo er auðvitað ekki, frú forseti, þetta eru fjármunir skattgreiðenda á Íslandi. Það er ekki lýðræðislegt að ráðherra einn og sér taki ákvörðun um slíka úthlutun eða lofi jafnvel slíkri úthlutun sem hann hefur ekki færi á að lofa vegna þess að fjárveitingavaldið er hér hjá Alþingi. Frú forseti. Við verðum að koma í veg fyrir þennan óskunda. Fyrir síðustu kosningar voru gerðar breytingar á kosningalögum þess efnis að almennir þingmenn hér, sem mögulega eru í framboði í gríðarlega stórum kjördæmum, gætu ekki nýtt starfskostnað þingmanna til þess að greiða fyrir slíkar ferðir. Tekið var fyrir það. Það þótti ósköp eðlilegt og voru greidd atkvæði um það hér í þingsal en meiri hlutinn passaði sig á því að láta þær reglur ekki gilda um ráðherra. Þeir fengu áfram að nýta fjármuni ráðuneyta sinna til að fara ríðandi um héruð til að lofa þyrluskýlum, nemendagörðum, geðspítölum og þar fram eftir götunum, á kostnað sömu skattgreiðenda og það þótti ótækt að þingmenn gerðu. Mögulega er það rétt að þingmenn borgi bara sjálfir úr eigin vasa fyrir slíkt. En við skulum samt muna það að þingmenn eru hér í vinnu fyrir almenning og almenningur á heimtingu á því að þingmenn ferðist um landið og kynni sér það sem almenningur býr við, það sem þarf að gera, það sem betur má fara og hlusta á raddir fólks. Það er ekki nóg að taka upp símtólið, það þarf að hitta fólk, það þarf að skoða aðstæður og það er skylda þingmanna að fara og gera slíkt á vinnutíma og í sínum frítíma en það er ekki í boði að ráðherrar skundi um héruð með loforð sem þeir geta ekki staðið við. Það er ólýðræðislegt að gera það með þeim hætti sem birtist hér í aðdraganda kosninga. Að þessu sögðu legg ég til að þetta frumvarp verði sent inn til efnahags- og viðskiptanefndar og vænti ég þess að allir þingmenn, bæði í meiri og minni hluta, sjái að hér er stórt lýðræðisskref sem þarf að passa að njóti framgangs.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006. Flutningsmenn ásamt mér eru Ásthildur Lóa Þórisdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, öll þingmenn fyrir Flokk fólksins. Í 1. gr. segir eftirfarandi, þ.e. um lög um stjórn fiskveiða: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðast svo: Þrátt fyrir önnur ákvæði þessara laga er öllum þeim íslenskum ríkisborgurum sem hafa tilskilin réttindi til skipstjórnar og vélstjórnar, ef þess er krafist vegna stærðar vélar viðkomandi báts, heimilt að stunda fiskveiðar á eigin bát með fjórum sjálfvirkum handfærarúllum. Báturinn skal vera undir 10 metrum að lengd. Báturinn skal hafa viðurkennt haffæri. Á hverjum bát mega vera tveir menn í áhöfn og er hámarksfjöldi sjálfvirkra rúlla þá fjórar rúllur á bát. Að fimm árum loknum skal skoðuð reynslan af þessum veiðum með tilliti til þess hvort setja eigi viðbótartakmarkanir sem taki eingöngu til veiðisvæða bátanna og fjölda veiðidaga. Veiðar þessara báta eru ekki reiknaðar til aflamarks og hafa ekki áhrif á heildarúthlutun aflamarks til annarra fiskiskipa.“ Í 2. gr. er kveðið á um að lögin skuli þegar öðlast gildi. Frumvarp þetta var upphaflega lagt fram af Guðjóni Arnari Kristjánssyni, fyrrverandi formanni Frjálslynda flokksins, á 132., 133., 135. og 136. löggjafarþingi. Er það nú endurflutt lítillega breytt. Guðjón Arnar barðist fyrir því árum saman að almenningur fengi tækifæri til að stunda frjálsar handfæraveiðar. Sú barátta stuðlaði m.a. að því að opnað var á strandveiðar fyrir rúmum áratug. Strandveiðarnar hafa skilað sjávarbyggðum miklu, en strandveiðikerfið er eigi að síður mörgum annmörkum háð. Aðeins má veiða ákveðið marga daga í mánuði og aðeins á ákveðnum vikudögum. Þá er potturinn lítill og klárast reglulega áður en strandveiðitímabilinu lýkur, með þeim afleiðingum að margir ná ekki að fullnýta veiðirétt sinn. Þess má einnig geta að hæstv. sjávarútvegsráðherra er þegar búinn að skerða pottinn, svokallaðan pott sem strandveiðimenn veiða úr, sem var nú lítill fyrir, um 1.500 tonn og var það eitt fyrsta embættisverk ráðherra í embætti þann 23. desember sl. Flokkur fólksins hefur ávallt stutt frjálsar handfæraveiðar. Mikilvægt er að endurreisa rétt íbúa sjávarbyggðanna til að nýta sjávarauðlindina á þann hátt að fjölskyldur geti lifað af fiskveiðum. Öflug smábátaútgerð hleypir nýju lífi í sjávarbyggðirnar og verður forsenda enn fjölbreyttara atvinnulífs og mannlífs. Það heldur landinu öllu í byggð og er þjóðhagslega hagkvæmt. Frelsi til handfæraveiða er skref til sátta í deilum um sjávarútvegsmál, sem hafa áratugum saman skaðað tiltrú almennings á stjórnkerfið og stjórnmálin. Það er kominn tími til að við leyfum þessu litla frumvarpi að verða að lögum. Það væri gott skref til sátta fyrir Alþingi Íslendinga í deilu sem staðið hefur yfir áratugum saman, sem hefur varað í áratugi. Má m.a. benda á að gerð var bíómynd fyrir 20 árum sem hét Hafið og kom hún af stað mikilli umræðu um kvótakerfið. Í febrúarmánuði voru svo sýndir frábærir þættir sem heita Verbúðin og sköpuðu mikla umræðu í samfélaginu um það óréttlæti og þau rangindi sem kvótakerfið og stjórn fiskveiða hefur verið áratugum saman, og hvers konar hernaður það er gegn byggðum landsins og hreinlega svik stjórnvalda við almenning í landinu og sérstaklega íbúa landsbyggðarinnar. Af þeim sökum er þetta frumvarp um frjálsar handfæraveiðar lagt fram að nýju með þeim skilyrðum sem þar eru tilgreind. Þess má geta að handfæraveiðar hafa verið stundaðar á Íslandi frá landnámi og Íslendingar voru árhundruðum saman bændur sem stunduðu sjávarútveg úr verum. Lög Íslands bera þess merki. Í Jónsbók, sem var löggilt árið 1282, segir í öðrum kapítula, með leyfi forseta: „Allir menn eigu at veiða fyrir utan netlög at ósekju.“ Þetta hefur verið grundvallarregla í íslenskum rétti árhundruðum saman og er enn, þ.e. að allir menn og konur eigi rétt á veiði fyrir utan netlög án takmarkana. Landsmenn sóttu í hafalmenninga utan netlaga eftir föngum án takmarkana af hálfu stjórnvalda uns sett voru lög á ofanverðri 19. öld sem veittu heimild til að takmarka og banna notkun einstakra veiðarfæra á tilteknum svæðum. Í kjölfarið komu heimildir til að friða einstök svæði fyrir veiðum. Síðar voru lögleidd ákvæði um að einstakar veiðar skyldu háðar leyfi sjávarútvegsráðherra. Jafnt og þétt jukust síðan takmarkanir og skerðingar sem komið var á í fiskveiðum. Með útfærslu landhelginnar í 200 sjómílur árið 1975 sköpuðust síðan forsendur fyrir tiltölulega fullkominni stjórnun. Sama ár birti Hafrannsóknastofnun skýrslu þar sem fram kom að þorskstofninn væri ofveiddur og takmarka þyrfti veiðar verulega. Með lögum nr. 81/1976, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, fékk ráðherra heimild til að ákveða hámark þess afla sem veiða mátti af hverri fisktegund á tilteknu tímabili og á árinu 1977 voru í fyrsta sinn, á grundvelli tillagna Hafrannsóknastofnunar, innleiddar almennar takmarkanir á þorskveiðum. Þessi aðferð við fiskveiðistjórnun byggðist fyrst og fremst á sóknartakmörkunum, var kölluð skrapdagakerfi og var óbreytt við lýði fram til ársins 1983. Þá þótti sýnt að með kerfinu næðust engan veginn þau markmið sem stefnt var að til að afstýra ofveiði. Þá hafði fiskveiðiflotinn stækkað verulega með tilheyrandi ofveiði úr stofnum sem sættu engum takmörkunum og er þetta aðdragandinn að kvótakerfinu í dag. Markmiðið með kvótakerfinu, hin málefnalegu rök fyrir kvótakerfinu, eru þau að draga úr ofveiði eins og hér hefur verið rakið. Það hefur öll löggjöf gert frá því að Jónsbókrákvæðið var sett árið 1282, þ.e. að takmarka veiðar ef um ofveiði er að ræða. Það eru einu málefnalegu rökin fyrir að takmarka aðgang að auðlindinni. Önnur rök eru ekki fyrir hendi. Það að gefa handfæraveiðar frjálsar mun ekki leiða til þess að fiskstofnum verði ógnað við Ísland. Málefnalegu rökin, sem ég hef rakið hér, eru ekki fyrir hendi. Það er ekki hægt að eyða fiskstofnum á Íslandi með öngli og á krókaveiðum, það er bara ekki hægt. Þó að landsmenn myndu reyna eins og þeir gætu myndi það aldrei nokkurn tímann takast og þess vegna á að gefa handfæraveiðar frjálsar. Undan ströndum Íslands eru ein gjöfulustu fiskimið í heimi. Þá auðlind hafa Íslendingar nýtt frá því að land byggðist. Íbúar sjávarbyggðanna eiga tilkall til fiskimiðanna undan ströndum landsins. Frá landnámi hefur byggð þar byggst á fiskveiðum og landbúnaði. Nýjar atvinnugreinar, fiskeldi og ferðaþjónusta, eru árstíðabundin aukabúgrein. Takmarkanir stjórnvalda á veiðum íbúanna undan ströndum sjávarbyggðanna eru skerðing á búseturétti þeirra og eru það rök fyrir frjálsum handfæraveiðum. Takmarkanir á atvinnufrelsi þurfa að byggjast á sterkum rökum og ekki ganga lengra en nauðsyn krefur. Aflahámark sem takmarkar fiskveiðar á eingöngu að ná til þeirra veiða sem ógna fiskstofnum, ekki til veiða sem ógna þeim ekki. Handfæraveiðar ógna ekki fiskstofnum eins og áður sagði. Atvinnulíf er grundvöllur allrar byggðar og á landsbyggðinni eru fiskveiðar og landbúnaður grundvöllur byggðarinnar. Ferðaþjónusta er vissulega góð aukabúgrein en hún er árstíðabundin eins og áður sagði. Þetta tengist líka atriði sem lýtur að jöfnum búsetuskilyrðum í landinu og er grundvallarréttur allra landsmanna. Val á búsetu á landsbyggðinni á ekki að vera val um skerta þjónustu eða skert búsetuskilyrði eða lífsgæði. Skerðing á rétti til handfæraveiða er slík skerðing, er skerðing á lífsgæðum. Sagt er að leiðin til heljar sé vörðuð góðum áformum. Kvótakerfið, sem komið var á til bráðabirgða árið 1984, er slík varða fyrir margar sjávarbyggðir. Aflamark í þorski var þá lækkað í 220.000 tonn til að byggja þorskstofninn upp en það eru sömu veiðiheimildir og í dag. Árangurinn er enginn. Það er enginn árangur af núverandi kvótakerfi. Tölurnar sanna það. Örfáir útgerðarmenn náðu með tímanum til sín mestum hluta aflamarksins og skeyttu litlu um sjávarbyggðirnar. Kvótakerfið er óbreytt og sjávarbyggðum heldur áfram að hnigna og íbúum fækkar. Sú þróun mun halda áfram verði nýtingarréttur sjávarbyggðanna ekki viðurkenndur. Það er viðurkenning á atvinnufrelsi og búseturétti í landinu. Mikilvægt er að endurreisa rétt íbúa sjávarbyggðanna til að nýta sjávarauðlindina á þann hátt að fjölskyldur geti lifað af fiskveiðum. Öflug smábátaútgerð mun hleypa nýju lífi í sjávarbyggðirnar og verða forsenda enn fjölbreyttara atvinnulífs og mannlífs. Það heldur landinu öllu í byggð og er þjóðhagslega hagkvæmt. Flokkur fólksins berst þess vegna fyrir því að íbúar sjávarbyggðanna og þjóðin fái að njóta auðlinda sinna. Við viljum nýtingarstefnu um fiskimiðin þar sem auðlindin er sameign þjóðarinnar en ekki einkaeign fárra útvalinna. Við beitum okkur fyrir því með þessu frumvarpi að íbúar sjávarbyggðanna njóti þessa aukna réttar sem er svo sjálfsagður og er grundvöllur búsetu. Þetta er sannarlega skref til sátta í sjávarútvegsmálum eins og áður hefur verið bent á. Strandveiðar, sem komið var á fyrir um áratug, hafa reynst vel fyrir hinar dreifðu sjávarbyggðir þó að litlar séu. Strandveiðar valda minnstu raski í hafrýminu, hafa minnsta kolefnissporið og hámarka verðmæti aflans. Smábátaútgerð hefur spornað gegn samþjöppun og komið í veg fyrir að fjölbreyttur sjávarútvegur legðist af á landsbyggðinni. En með áframhaldandi stefnu stjórnvalda mun það ekki verða. Það er alveg ljóst að núverandi kerfi strandveiða - það er einfaldlega ekki nógu mikil umsetning, ekki nógu miklar tekjur af þessu, fjölskyldur í landinu geta ekki lifað af slíkum veiðum á ársgrundvelli. Við sjáum þetta líka í fjárfestingu í bátum sem er nánast engin. Þetta eru litlir bátar og það er engin endurnýjun í bátaflotanum. Aðgengi að þessum veiðum er takmarkað við 48 daga á ári, 12 daga mánaðarins, og það er ljóst að ekki er aðgangur fyrir ungt fólk sem vill fara í útgerð og það mun væntanlega flytja til Noregs. Ég get tekið sem dæmi að í tímaritinu Fisk og Kyst í Noregi er fjallað um stóraukinn hóp ungs fólks sem sækir í þessa atvinnugrein. Það er eitthvað annað en á Íslandi. Í Noregi er því tekið fagnandi. Það er vegna þess að stuðlað hefur verið að því að fá aukna endurnýjun, að nýjar kynslóðir geti tekið þátt í fiskveiðum og byggt lífsviðurværi sitt á strandveiðum. Það er það sem Ísland á að gera og það er markmið þessa frumvarps. Baráttan fyrir frjálsum strandveiðum er réttindabarátta, barátta fyrir atvinnufrelsi og búseturétti. Þær takmarkanir sem eru á atvinnufrelsi mega ekki ganga lengra en nauðsyn krefur og það að takmarka strandveiðar og hafa þær ekki frjálsar - ég vil meina að það sé ómálefnaleg takmörkun á atvinnufrelsi sem stenst nánast ekki stjórnarskrá. Af hverju er það? Jú, það er vegna þess að veiðar á handfæri ógna ekki fiskstofnum við landið. Þær gera það ekki. Ef einhver ætlar að koma upp í pontu og halda því fram þá verði honum að góðu. Það væri mjög fróðlegt að heyra viðkomandi færa rök fyrir því að veiðar á öngul, veiðar á krók, ógni fiskstofnum á einum gjöfulustu fiskimiðum í heimi. Ég skora þá á hinn sama að prófa að stunda þær veiðar. Þetta er erfið vinna og þarf mikla þrautseigju og mikið úthald, oft í erfiðum veðrum, þetta er ekki fyrir hvern sem er, þetta eru veiðar sem byggjast á hæfileika einstaklinganna og engu öðru. Þessi barátta fyrir jöfnum búseturétti og rétti íbúa sjávarbyggðanna á landsbyggðinni mun halda áfram. Þetta frumvarp hér er bara lítið skref í þá átt. Byggð í landinu - þetta er spurning um það hvort við ætlum að byggja þetta land allt eða eingöngu hér á höfuðborgarsvæðinu, að það verði líka byggt í dreifðum byggðum eins og á Vestfjörðum, Austfjörðum og í kringum allt land. Þetta er spurning um að fólk fái að standa á eigin fótum en ekki þiggja alla ölmusu frá höfuðborgarsvæðinu eða Reykjavík, þar sem verið er að kría út einstaka störf, opinber störf, og reyna að redda einhverju hingað og þangað. Þetta er spurning um að setja völdin aftur til fólksins, aftur heim í hérað, og þessi réttur verður einungis tryggður með eflingu strandveiða. Ég vísa þessu máli til hv. atvinnuveganefndar og vænti þess að það fái góða meðferð og verði samþykkt sem lög frá Alþingi síðar á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir flutning frumvarpsins. Það eru margar spurningar sem vakna og eiginlega fleiri en ég kem fyrir hérna á þessum tveimur mínútum. Eins og segir hérna í greinargerðinni var frumvarpið upphaflega lagt fram af Guðjóni heitnum Arnari Kristjánssyni. Hans barátta leiddi til og stuðlaði að því að opnað var á strandveiðar fyrir rúmum áratug síðan. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja: Hafa flutningsmenn eitthvað skoðað áhrif frumvarpsins á það frábæra kerfi sem ég styð innilega, strandveiðarnar? Flutningsmaður talar um að þetta frumvarp verði til þess að hægt verði að vera með útgerð sem fjölskylda getur stundað. Hér á að fara á bát sem er ekki meira en 10 metrar. Í umhverfis- og samgöngunefnd er ég framsögumaður frumvarps um áhafnir skipa sem fjallar mikið um öryggi sjómanna. Það væri fróðlegt að heyra hvernig það öryggi er tryggt í þessu. Síðan langar mig að spyrja: Ógnar strandveiðifyrirkomulagið fiskstofnunum? Svo langar mig líka að spyrja hvernig flutningsmenn hugsa sér að reka þetta kerfi samhliða strandveiðikerfinu án þess að það verði takmarkanir á aflaheimildum.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef verið að rannsaka uppruna núverandi strandveiðikerfis og verið að reyna að finna skjölin sem liggja á bak við. Ég hef meira að segja lesið lögfræðiálit sem kom í kjölfar þess og laut að áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Þegar Ísland var dæmt sagði mannréttindanefndin að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi væri brot á jafnræðisreglu mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hv. þingmaður minnist á 10 metra. Við höfðum 10 metra inni, ekki undir 10 metrum. Í gamla frumvarpinu voru það 30 brúttórúmlestir. Við megum ekki rugla því saman við 30 tonn, þetta er annað hugtak. Þetta er spurning um 10 metra eða jafnvel 12, 10 metrar ættu að vera nóg. Varðandi öryggi segir í lögunum að báturinn skuli hafa viðurkennd haffæri. Smábátarnir í dag eru yfirleitt undir 10 metrum. Hvað varðar haffæri og öryggismál þá er það að sjálfsögðu tryggt. Þetta yrðu að vera skip sem eru með viðurkennd haffærisskírteini þannig að öryggið ætti alveg fyrir hendi í núverandi kerfi. Varðandi núverandi kerfi, 48 daga kerfið, sé ég fyrir mér að með því að gefa strandveiðar algerlega frjálsar myndi núverandi kerfi leggjast af með tíð og tíma. Ég tel reyndar að það myndi leggjast af með það sama. Það er alger óþarfi að hafa 48 daga þegar við erum búin að gefa frjálsar strandveiðar. Strandveiðikerfið í dag byggist á frelsi, það byggist á því að einstaklingarnir sjálfir fái sér bát og þetta ætti að vera þannig að þeir ættu að eiga bátana sjálfir. Stórútgerðin getur ekki farið að kaupa 50 báta og farið að gera menn út. Það er grundvallaratriði. Þetta ógnar ekki fiskstofnum en þetta kemur í staðinn fyrir núverandi kerfi.
Virðulegi forseti Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta ætti að koma í stað núverandi strandveiðikerfis. Á síðasta ári voru veidd um 11.000 tonn og við erum með ráðgjöf upp á 220.000 tonn, eins og hv. þingmaður kom inn á og fullyrti að enginn árangur hefði orðið af kvótakerfinu sem var sett á fyrir 40 árum. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvernig liti dæmið út núna hefðu ekki verið sett á þær takmarkanir fyrir 40 árum, ef ráðgjöfin er enn þá 220.000 tonn? Hefði kvótinn ekki verið settur á 1983, hvernig liti fiskstofninn út núna, ef enginn árangur hefur orðið af kvótakerfinu, sem við getum tekið aðra umræðu um? Það eru þá komnar tvær spurningar um þetta. Síðan finnst mér mjög undarlegt að ekki sé verið að horfa á að við eflum frekar strandveiðikerfið sem hefur skilað sjávarbyggðum miklu og eru mjög mikilvægar fyrir byggðir landsins. Í strandveiðikerfinu eru stærri bátar, þar er hægt að notast við stærri báta, öruggari báta, og ef við færum að horfa til minni báta erum við náttúrlega farin að ógna svolítið örygginu. Við erum að tala um að 9 metra bátur með tveimur mönnum geti gert út allt árið um kring. Þá finnst mér vanta inn í þetta að við horfum svolítið til þess hvað þetta þýðir, af því að við höfum núverandi kerfi, við höfum þessa ráðgjöf og höfum ákveðið kvótakerfi, þá skil ég ekki hvernig er hægt að afmarka þessa veiðar ef við ætlum að hleypa þeim frjálsum allt árið um kring.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Hvernig mæla menn árangur? Þorskveiðin var 220.000 tonn 1984. Í dag held ég að hún sé 220.417 tonn. Það er 471 tonna árangur. Ef þú stendur í stað er það enginn árangur, það bara er það ekki. Við erum reyndar farin að tala um kerfi sem er ekki strandveiðikerfið, svo það liggi alveg fyrir. Í strandveiðikerfinu, ef það er mikill fiskur þá er væntanlega mikil veiði. Veiðihæfni öngla er bara þannig að það er ekki alltaf sem bitið er á. Ef þú hendir öngli eða króki út í Faxaflóa er ekkert víst að þú sért farin að stunda handfæraveiðar þar. Það er ekki víst að fiskurinn bíti á. Ég sá einhvers staðar að það væri 0,6% veiðihæfni, eða hvort það var 0,06%. Það þyrftu nokkur hundruð fiskar að synda fram hjá áður en bitið væri á. Sá sem veiðir með trolli sópar þessu öllu upp. Hann myndi taka alla 1.000 fiskana. Veiðihæfnin er bara allt öðruvísi með öngli. Það að allir fiskar bíti á hvern þann öngul sem fer ofan í hafið þannig að allir fiskar deyi og við útrýmum fiskstofnunum er bara ekki að fara að gerast. Það mun aldrei gerast, aldrei nokkurn tímann. Varðandi stærðina þá erum við með 10 metra af því það er stærðin sem er verið að nota í dag. Við vorum að hugsa um 12 metra. En þú ferð ekki á 20 metra skip með fjórar rúllur. Það bara gerist ekki. Það er ekki þannig. Það komast fjórar rúllur á bát, á þessum 10 metra skipum, allt að 10 metrum. Það má alveg opna fyrir það að hafa 12 metra eða stærri báta, það er alveg sjálfsagt mál, en þú ferð ekki að setja fjórar rúllur á risaskip. Það gerist ekki. Þetta frumvarp á að gefa tækifæri fyrir landsbyggðina, tækifæri fyrir sjávarbyggðir. Það er alveg sjálfsagt mál ef hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]er á móti frjálsum strandveiðum að hún segi það bara. Það sama með Vinstri græna, sama með sjávarútvegsráðherra. En í guðanna bænum verið ekki að fara í kosningabaráttu og segja að það eigi að efla strandveiðar, [[Forseti hringir.]]efla byggð í landinu, efla sjávarbyggðir [[Forseti hringir.]]og gera svo allt annað þegar komið er inn í þennan sal.
Forseti minnir ræðumenn á að virða ræðutíma.
Virðulegur forseti. Hér erum við að flytja mjög þarft mál sem ég hef stutt liggur við síðan ég man eftir mér. Hef ég kynnst strandveiðum? Já, fyrsta skiptið sem ég fór á sjó til veiða var á árabát í Álftafirði, sex, sjö ára gamall. Þá fórum við út og veiddum fisk sem var síðan hengdur upp í hjall og þurrkaður og búinn til harðfiskur. Ég man enn og mun alltaf muna þegar ég fékk steinbít að borða í fjörunni í Álftafirði. Ég var unglingur, 14, 15 ára, þegar ég fór á handfærabát sem gerði út héðan frá Reykjavík á sumrin og við fórum að Snæfellsnesi, undir jökul, og veiddum þar. Þar voru ekki neinar rafmagnsrúllur, það voru bara venjulegar handfærarúllur, og það veiddist virkilega vel yfirleitt. Þetta var góður sumarpeningur sem við fengum. Eftir að hafa kynnst þessum málum get ég sagt að þetta frumvarp Flokks fólksins er, eins og flutningsmaður, hv. þm. Eyjólfur Ármannsson, kom svo vel að áðan, gjörsamlega frábært. Við erum ekki að gera neitt annað en að gefa öllum byggðum kringum landið tækifæri, tækifæri sem hefur kerfisbundið verið drepið niður af fjármálaöflum sem hafa sölsað undir sig næstum því allan kvótann, stórfyrirtæki sem eru orðin gífurlega sterk fjárhagslega vegna þess að þau hafa fengið ótrúlegt magn kvóta sem þau geta nýtt sér til að græða á tá og fingri. Eins og komið hefur fram er árangurinn af þessu stórkostlega fiskveiðikerfi sem allir eru að hæla einhver 400 tonn á 40 árum, af þessum 220.000 tonnum. Ef við tökum bara 10% af þessum 220.000 eru það 22.000 tonn. Ég efast um að þótt við myndum gefa frjálsar handfæraveiðar yrði það niðurstaðan og þótt það yrði niðurstaðan væri það algerlega ásættanlegt vegna þess að það myndi gefa þvílíkt líf í þær byggðir við landið sem hafa nú þegar misst frá sér allan kvótann. Hann hefur verið seldur burtu og fólkið skilið eftir án þess að eiga nokkra möguleika á að róa til sjávar og bjarga sér. Við erum ekki að tala um nein ósköp. Þetta er 10 m bátar með fjórar rúllur og þessar tvær rafmagnsrúllur á mann. Við ættum því á mjög einfaldan hátt að geta stutt frumvarpið. Ef við tökum núverandi strandveiðikerfi er það að mörgu leyti gott en líka að mörgu leyti meingallað. Það er þessi 48 daga regla og þessi furðulega regla um að það megi ekki fara út nema á ákveðnum dögum. Hvaða fíflagangur er það á Íslandi að segja við einhvern að hann megi ekki fara út þegar það er blankalogn og besta veðrið til að fara veiða: Nei, þú mátt það ekki, það er ekki réttur dagur? Ég held að þeir sem bjuggu til þetta kerfi séu sama liðið og kom að byggingu almannatryggingakerfisins, sem er meingallað kerfi, fáránlega uppbyggt og búið til í algjörri heimsku, eins og einhver hafi fengið þá hugmynd að reyna að klekkja á fólki, bregða fæti fyrir fólk og reyna að plata það. Þetta kerfi er að mörgu leyti líka byggt þannig upp, sem er algerlega óskiljanlegt. Að einhver skuli reyna að verja þetta í stað þess að setjast strax niður og reyna að breyta því og koma kerfinu í þannig horf að það sé sátt um það, sérstaklega sátt meðal þjóðarinnar því að þjóðin er svo sannarlega ekki sátt við núverandi fiskveiðikerfi. Ég held að það sé enginn sáttur við þetta kerfi nema þeir sem græða á tá og fingri, þeir eru auðvitað alsælir: Bara frábært, við skulum berjast með kjafti og klóm, nota alla okkar fjármuni til að berjast fyrir því að halda kerfinu eins óbreyttu og hægt er. Það að fullyrða að frjálsar handfæraveiðar með fjórum rúllum rústi kerfinu, hverjum dettur svona fíflagangur í hug? Jú, áróðursmönnunum sem vilja ekki gefa eftir. Á sama tíma erum við með handfæraveiðar sem eru vistvænar, umhverfisvænustu veiðarnar. Af hverju er rækjustofninn hruninn? Af hverju er humarstofninn hruninn? Jú, af því að við erum búin að draga og við erum búin að eyðileggja botninn með trolli. Trollið er eitt versta veiðarfæri sem við getum verið að djöflast með. Við eyðileggjum botnana alveg kerfisbundið á stórum svæðum. En við höldum þessu áfram. Það er allt í lagi að hafa það. En vistvænt kerfi sem eyðileggur ekki neitt, þar sem aflinn kemur í land og fer 90% á markað - nei. Það er allt of skynsamlegt fyrir ríkisstjórnina og þá sem styðja þetta gamla úrelta kerfi sem stór hluti þjóðarinnar vill ekki sjá. Það eru, eins og ég segi, aðeins þessi fáeinu prósent sem eiga þetta allt og geta grætt á tá og fingri af þessu kerfi sem styðja það. Málið er ekki flókið. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að taka afstöðu með landsbyggðinni, tökum afstöðu með litlu þorpunum í kringum landið þar sem var blómleg veiði, þar sem fólk gat með góðu móti siglt út, örstutt, bara nokkur hundruð metra, til að komast í gjöful fiskimið og dregið ferskan fisk að landi, farið vistvænustu leiðina beint heim. En því miður hefur það sýnt sig hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn að það er ekki til nein heilbrigð skynsemi. Þeir munu setja undir sig hausinn. Þeir munu halda áfram að verja arfavitlaust kerfi sem segir að sjómenn megi ekki veiða nema ákveðna daga í viku, sama hvernig viðrar þá bara verða þeir að gjöra svo vel og sleppa því að veiða. Ef maður horfir á þetta þá stuðlar það frekar að því að menn séu að fara út í viðsjárverðu veðri sem getur skapað hættu. Að þeir skulu ekki fá að velja sjálfir eftir skynsemi, þótt þeir hafi 48 daga í kerfinu. Við hljótum að treysta sjómönnum. Þeirra er öryggið, líf þeirra er undir, þannig að við ættum alveg að geta treyst þeim. Bara þetta sýnir hversu arfavitlaust kerfið er og hversu vitlaust kerfi er verið að verja hér.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar og ég benti á í framsögu minni er hér um mjög umhverfisvænar veiðar að ræða. Það er lítið kolefnisspor, mjög lítið. Af hverju er það? Jú, það er siglt á litlum bát út á miðin, slökkt á vélunum og rafmagnsrúllur settar í gang. Sjálf veiðin skilur ekki eftir sig kolefnisspor. Rúllurnar eru rafmagnsrúllur og svo þegar búið er að veiða er siglt í land aftur. Það er ekki hægt að finna umhverfisvænni veiðar þannig að ríkisstjórn sem vill vera best í heimi í loftslagsmálum þegar kemur að kolefnisspori, ætti að gefa þessar veiðar frjálsar. Annað stenst einfaldlega ekki skoðun út frá umhverfissjónarmiðum. Byggðasjónarmiðin eru alveg skýr og þau eru að búseturéttur á landsbyggðinni, í sjávarbyggðunum byggist á því að geta sótt á miðin utan netlaga. Jónsbókarákvæðið frá 1282 er alveg skýrt hvað það varðar. Ég fór yfir sögu takmarkana á veiðum hér áðan. Þær byggjast allar á því að það er verið friða einstök svæði fyrir veiðum, og þá er ég að tala um togveiðar, þær byggjast allar á því að þorskstofninn sé ofveiddur og það þurfi takmarka þorskveiðar og afstýra ofveiði. Það er ekki hægt að ofveiða þorskstofninn við Ísland, fiskstofna við Ísland með krókaveiðum. Það er ekki hægt. Það að einstaklingar fái fjórar sjálfvirkar rúllur, handfærarúllur, á bát og ætli að stunda veiðar með því frjálst, í krafti atvinnufrelsis síns, mun ekki ógna fiskstofnum. Rökin fyrir strandveiðunum eru alveg skýr. En rökin fyrir því að takmarka þær eru ekki málefnaleg, þau byggjast ekki á vernd fiskstofna, svo það sé alveg skýrt. Það sem hefur gerst með kvótakerfinu er að það er orðið til eins konar kerfi sem snýst um að verja kerfið. Það er það sem þetta snýst allt orðið um. Ég tók þátt í umræðum um kvótasetningu á sandkola og sæbjúgum og ef maður les greinargerðina fjallar hún ekkert um friðun eða vernd sandkola. Nei, nei, hún fjallar um að það gekk svolítið illa í veiðinni hjá fyrirtækjunum. Þess vegna átti að kvótasetja það. Það voru rökin. Það voru rökin sem voru sett á blað. Það var ekkert sett á blað í greinargerðinni, og ég skora á alla að lesa þá greinargerð, um að sandkoli væri hættu. Við getum líka tekið grásleppuna. Það var umræða um hana á síðasta þingi skilst mér, áður en ég kom til starfa á Alþingi. Það hefur ekkert verið vandamál núna með grásleppuna en samt er krafa um að kvótasetja hana. Það getur vel verið að það séu ákveðin vandamál varðandi lagnir og annað slíkt. Þær eru m.a. í netlögum sem lúta að eignarrétti einstaklinga. En þetta snýst orðið mikið um að verja núverandi kerfi. Það að gefa bara 12 veiðidaga í mánuði, 48 daga á ári til að veiða, sem klárast oft strax, mjög fljótlega á veiðitímabilinu og áður en því lýkur, er einfaldlega engan veginn nægjanlegt, engan veginn. Það er allt of lítið frelsi og fjölskyldur í dag geta ekki lifað á þessum veiðum á ársgrundvelli. Það er ekki hægt. Meira að segja Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi líta ekki á þetta sem alvöruatvinnugrein. Það hefur komið fram í umsögn þeirra. Ef maður skoðar tölurnar, fjárfestingar í greininni, þá er verið að halda þessu úti sem einhverjum bita til að friða fólk. Ég held því fram að þetta sé bara blekking. Ég ber mikla virðingu fyrir strandveiðimönnum í núverandi kerfi. Það er bara ekki nógu mikið frelsi, það er ekki nógu mikið atvinnufrelsi, það eru ekki nógu miklar tekjur. Þeir eiga að fá að veiða allan ársins hring. Ég hef fengið upplýsingar hjá mönnum sem eru í strandveiðum og þeir eru að leigja kvóta á 330 kr. kílóið, selja síðan á 365 kr. kílóið og fá 35 kall. Það er kannski aðeins meira út af ýsu og öðru slíku sem kemur að landi. En það eru líka leiguliðar í strandveiðunum sem eru að kaupa sér kvóta til að reyna að bjarga sér. Það að það séu leiguliðar í strandveiðikerfinu á þessum veiðum er algjört hneyksli. Það á að gefa þetta frjálst. Það myndi gera gríðarlega mikið gagn fyrir sjávarbyggðirnar. Þeir sem styðja þetta frumvarp styðja sjávarbyggðirnar. Þeir sem eru á móti þessu frumvarpi eru á móti sjávarbyggðunum. Það er algerlega kristaltært. Út á það gengur þetta og ekkert annað. Einhverjir þingmenn hafi komið upp í andsvör og haldið öðru fram en það er einfaldlega ekki rétt. Hræsnin í kringum þetta kvótakerfi er algerlega með ólíkindum og það skal enginn efast um réttmæti þeirrar gagnrýni sem hefur komið fram, réttmæti þeirrar umfjöllunar sem kom í kjölfar Verbúðarinnar og réttmæti þeirrar gagnrýni sem kom í kjölfar kvikmyndarinnar Hafsins sem kom út fyrir 21 ári. Þessi mynd var frumsýnd árið 2001. Núna er aftur verið að fjalla um þetta tímabil og þá á grundvelli eins konar sagnfræði. Verbúðin er frábærir þættir og þeir sýna svart á hvítu hvað var í gangi. Þeir sem voru næst lagasetningarvaldinu, þeir sem voru næst pólitíkinni, næst Alþingi Íslendinga, högnuðust á þessu og um það snýst þetta. Kvótakerfið snýst um að búa til verðmæti úr kvótanum, framseljanlegum kvóta, það er hægt að veðsetja hann. Löggjafinn, lagasetningarvaldið er að búa til verðmæti sem eru óháð veiðunum sjálfum. Hérna er lítið frumvarp sem er ætlað að virða þau sjálfsögðu mannréttindi að allir eigi rétt á veiði utan netlaga með handfærarúllum, með frjálsum veiðum. Það eru engin takmörk sem eiga að vera á þessu nema stærð bátsins og svo loftslag og veðurfar sem hefur mikil áhrif og takmarkar veiðarnar. Þetta er erfið vinna, mjög erfið vinna, og hún er ekki öllum fær. Það eru ekki allir sem eru með veiðieðli í sér og hafa getu til að stunda þessar veiðar. Ég bendi aftur á að í Noregi er miklu betra aðgengi fyrir ungt fólk að veiðum og mikil fjölgun á ungu fólki í veiðum. Ungt fólk á Íslandi mun fara til Noregs til að stunda veiðar og það flytur líka af landi brott af öðrum orsökum. Þetta er eina vonin fyrir sjávarbyggðirnar og landsbyggðina, að gefa þessar veiðar frjálsar svo að við getum fengið rétt okkar til baka.
Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er lagt til að breytingar verði gerðar á lögum um neytendalán, nr. 33/2013, lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, lögum um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, og lögum um neytendasamninga, nr. 16/2016. Annars vegar lúta þær að hlutlægari bótaskyldu vegna brota gegn lögum á sviði neytendaréttar og hins vegar lúta þær að því að tryggja að neytendur verði ekki bundnir af óréttmætum samningsskilmálum með því að kveða á um að slíkir skilmálar séu óskuldbindandi en viðkomandi samningur skuli þó að öðru leyti standa óbreyttur. Meðflutningsmenn mínir eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Markmið frumvarps þessa er að efla réttarvernd neytenda á íslenskum fjármálamarkaði og samræma hana þeim viðmiðum sem hafa mótast í réttarframkvæmd á sviði Evrópuréttar, einkum með hliðsjón af lögskýringargögnum að baki fyrrnefndum lögum, tilskipun Evrópusambandsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum, tveimur ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins um þetta efni og margítrekaðri dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Frumvarpinu er ætlað að skjóta styrkari stoðum undir þá meginreglu að neytendur skuli ekki vera bundnir af óréttmætum skilmálum. Þar sem sú meginregla hefur ekki enn komið til nægilega skilvirkrar framkvæmdar hér á landi er nauðsynlegt að kveða á um þessi réttindi neytenda með skýrari hætti en hingað til hefur verið gert. Það gefur augaleið að neytendur bera hvorki sömu ábyrgð né skyldur og fjármálafyrirtæki við gerð samninga enda ekki hægt að ætlast til þess að þeir hafi þekkingu til þess, auk þess sem neytendur eiga að geta treyst því að fjármálastofnanir standi rétt að málum. Ábyrgðin er því öll þeirra megin. Hér verður fyrst fjallað um hlutlæga bótaskyldu. Til að útskýra hlutlæga bótaskyldu, sem er það sem verið er að ræða um í frumvarpinu, þarf að skoða aðeins grunnreglu skaðabótaréttar. Almennt gildir sú regla að sýna þurfi fram á saknæma háttsemi tjónvalds svo að tjón fáist bætt. Takist ekki að sýna fram á það eru tjón jafnvel óbætt og tjónþoli situr einn uppi með skaðann. Það er hætt við að tjónþolar, t.d. í umferðaróhöppum, ættu erfitt með að sætta sig við þennan skilning væri hann lagður til grundvallar þar. Hlutlæg ábyrgð felur það aftur á móti í sér að þó að ekki hafi verið sýnt fram á saknæma háttsemi sé skaði tjónþola engu að síður bættur af þeim sem olli honum. Ákvæðin um hlutlæga ábyrgð eiga sér fyrirmynd í lögum um skaðsemisábyrgð og lögum um sjúklingatryggingu, svo að dæmi séu tekin. Ákvæði um hlutlæga ábyrgð eiga sér þannig fyrirmynd víða og ættu hvergi betur við en í viðskiptum neytenda við seljendur vöru og þjónustu þar sem aðstöðumunur milli aðila er oft gríðarlegur. Núverandi ákvæði laganna um bótaskyldu bæta í raun litlu við þau réttindi sem annars myndi leiða af hinum almennu reglum skaðabótaréttar en með þessu frumvarpi er verið að skerpa enn frekar á þeim. Tjón er tjón hvers eðlis sem það er og hver sem hugsun tjónvalds var þegar hann olli tjóninu. Það er því í hæsta máta óeðlilegt að tjónþoli sitji uppi með skaða sem tjónvaldur olli einfaldlega af því að ekki er hægt að sanna saknæma háttsemi, ekki síst ef sérfræðiábyrgð hvílir á tjónvaldi eða augljós aðstöðumunur er á milli aðila. Með því að kveða á um hlutlæga ábyrgð vegna brota gegn lögunum er gengið út frá því að skilyrði bótaréttar um ólögmæta háttsemi séu þá þegar uppfyllt án þess að sýna þurfi fram á saknæma háttsemi að öðru leyti og er þannig stefnt að því að skýra réttarstöðu neytenda svo að þeir eigi auðveldara með að fá tjón sitt bætt. Næst verður vikið að ógildingu ólöglegra samningsskilmála. Ákvæðin um ógildi samninga og samningsskilmála sem brjóta í bága við lögin eiga sér fyrirmynd í samkeppnislögum, í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga en síðarnefnda ákvæðið var liður í innleiðingu á tilskipun ESB um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Með þeim ákvæðum er lagt til að skýrt verði áréttað að samningur og samningsskilmálar sem brjóta í bága við ákvæði laga á sviði neytendaréttar séu ógildir og að kröfu neytanda skuli samningur gilda áfram án ógildra skilmála. Ákvæðin sækja sér m.a. fyrirmynd í 33. gr. samkeppnislaga og 36. gr. c í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en síðarnefnda ákvæðið var liður í innleiðingu á tilskipun Evrópusambandsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Svipuð ákvæði voru í 14. gr. laga um neytendalán, nr. 121/1994, sem giltu einnig um fasteignalán til neytenda frá 11. janúar 2001 þar sem kom fram að óheimilt væri að innheimta lánskostnað sem ekki hefði verið upplýst um við lántöku í samræmi við ákvæði laganna. Ekkert slíkt ákvæði er hins vegar í núgildandi lögum um lán til neytenda en að fenginni reynslu er ríkt tilefni til að árétta reglur um ógilda skilmála sérstaklega í þeim lögum. Einnig er tekið fram í ákvæðunum að samningur skuli að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann á annað borð efndur án ógildra skilmála. Þessi áskilnaður er sá sami og í samningalögum, nr. 7/1936, með breytingum samkvæmt lögum nr. 14/1995, sem voru liður í innleiðingu á tilskipun Evrópusambandsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Að fenginni reynslu er ríkt tilefni til að árétta að þetta eigi einnig við um samninga um neytendalán. Það styðst einnig við niðurstöðu EFTA-dómstólsins þar sem segir, með leyfi forseta: „1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE verður að túlka með þeim hætti að í þeim tilvikum þar sem landsdómstóll kemst að þeirri niðurstöðu að tiltekinn samningsskilmáli sé óréttmætur samkvæmt tilskipuninni beri þeim dómstól að tryggja að slíkur skilmáli sé óskuldbindandi fyrir neytandann að því gefnu að samningurinn geti haldið gildi sínu að öðru leyti án hins óréttmæta skilmála að því marki sem reglur landsréttar leyfa.“ Enn fremur má vísa til dóms Evrópudómstólsins, t.d. í máli C-618/10 og fleirum þar sem komist var að eftirfarandi niðurstöðu, með leyfi forseta: „Túlka ber 1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE þannig að hún útiloki lagasetningu aðildarríkis … sem heimilar innlendum dómstól, ef hann kemst að þeirri niðurstöðu að ósanngjarn skilmáli í samningi milli seljanda eða veitanda og neytanda sé ógildur, að breyta þeim samningi með því að endurskoða efni skilmálans.“ Svipuð ákvæði má finna í 14. gr. laga um neytendalán frá 1994 sem giltu einnig um fasteignalán til neytenda frá 11. janúar 2001 þar sem kom fram að óheimilt væri að innheimta lánskostnað sem ekki hefur verið upplýst um með lántöku í samræmi við ákvæði laganna. Í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um neytendalán, nr. 33/2013, sem felldu brott eldri lög um neytendalán, nr. 121/1994, kemur fram að nefndin sem stóð að baki samningu frumvarpsins hafi ekki talið þörf á að taka sambærileg ákvæði upp í frumvarpið þar sem reglan væri hluti af gildandi rétti og birtist í 3. gr. laga um vexti og verðtryggingu. En raunin hefur sýnt að það er full ástæða til að kveða skýrar á um þennan rétt neytenda því að dæmin sýna að hann er einfaldlega ekki nógu skýr í gildandi löggjöf. Ítrekuð dómaframkvæmd um vanrækslu á skyldum lánveitanda samkvæmt hinum eldri lögum hefur yfirleitt ekki haft neinar afleiðingar fyrir hina brotlegu lánveitendur. Það hefur svo leitt til þess að í seinni tíð þegar reynt hefur á lögmæti skilmála samkvæmt núgildandi lögum hafi lánveitendur jafnvel borið því fyrir sig að þau hafi ekki að geyma nein ákvæði um beinar afleiðingar af brotum gegn þeim þrátt fyrir að í fyrrnefndu áliti efnahags- og viðskiptanefndar sé gert ráð fyrir að um gildandi rétt sé að ræða. Það gefur því augaleið að það er nauðsynlegt að taka af allan vafa um gildandi rétt í slíkum tilvikum með því að kveða skýrt á um hann í lögum til að tryggja neytendum hér á landi betur þann rétt sem leiðir af hlutaðeigandi EES-reglum, enda væri það í samræmi við vilja löggjafans eins og hann kom fram í áliti efnahags- og viðskiptanefndar á sínum tíma. Með lögum um fasteignalán til neytenda sem tóku gildi 1. apríl 2017 voru lán sem almennt eru kölluð húsnæðislán felld undan gildissviði laga um neytendalán og færð undir hin nýju sérlög um fasteignalán til neytenda. Með sama hætti og á við um önnur lán til neytenda er því með frumvarpinu lagt til að sambærileg ákvæði verði færð í þau lög um afleiðingar af brotum gegn þeim. Jafnframt er í frumvarpi þessu lagt til að hliðstæðar breytingar verði gerðar á lögum um ábyrgðarmenn þannig að skýrt verði tekið fram að bótaskylda verði hlutlæg og ábyrgðarsamningar sem brjóti gegn ákvæðum laganna séu ógildir. Til samræmis við fyrrnefndar tillögur er einnig lagt til í frumvarpinu að sambærileg ákvæði verði færð í lög um neytendasamninga um bótaskyldu vegna brota gegn lögunum ásamt því að samningar og skilmálar sem brjóti gegn þeim séu ógildir. Eins og áður sagði er markmið frumvarpsins að efla réttarvernd neytenda á íslenskum fjármálamarkaði og samræma hana þeim viðmiðum sem hafa mótast í réttarframkvæmd á sviði Evrópuréttar, einkum með hliðsjón af lögskýringargögnum að baki fyrrnefndum lögum ásamt dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins. Frumvarpinu er ætlað að skjóta styrkari stoðum undir þá meginreglu að neytendur skuli ekki verða bundnir af óréttmætum skilmálum og verði þeir fyrir tjóni skuli það jafnan bætt að fullu. Þar sem sú meginregla hefur ekki enn komið til nægilega skilvirkar framkvæmdar hér á landi er nauðsynlegt að kveða á um þessi réttindi neytenda með skýrari hætti en hingað til hefur verið gert. Þegar á hefur reynt hefur komið í ljós að það er víða pottur brotinn í neytendavernd á Íslandi. Með því sem hér er lagt fram er reynt að efla og samræma hana úrskurðum á sviði Evrópuréttar og því sem þekkist í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Ég treysti því að þingmenn veiti þessu mikilvæga máli brautargengi.
Virðulegur forseti. Hér erum við að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um neytendalán, lögum um fasteignalán til neytenda, lögum um ábyrgðarmenn og lögum um neytendasamninga (ógildir skilmálar í neytendasamningum). Þetta frumvarp er mjög þarft. Flutningsmaður er hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttur og allur þingflokkur Flokks fólksins stendur á bak við og með þessu frumvarpi. Eins og ég segi er löngu tímabært og nauðsynlegt að taka almennilega til í neytendamálum á Íslandi. Því miður verður bara að segjast eins og er að við erum eiginlega mjög aftarlega á merinni í þeim málum. Hér hafa neytendur því miður verið svo til réttlausir gagnvart um stóru fjármálafyrirtækjum sem hafa haft ótakmarkað fé og lögfræðinga og mun betri aðstöðu til að réttlæta og ná rétti sínum, hvort sem hann er löglegur eða ólöglegur. Réttarvernd er eitthvað sem við þurfum að skoða vel og vendilega í neytendamálum. Ábyrgðinni er yfirleitt velt af þeim sem geta staðið undir henni, þ.e. bönkum og fjármálafyrirtækjum, yfir á neytandann, sem er gjörsamlega ófær um að standa undir þessari ábyrgð vegna þess að hann hefur ekki þá yfirsýn sem viðkomandi lánardrottnar hafa. Þar af leiðandi segir það okkur að það er ekki jafnræði þarna á milli, þarna er eiginlega Davíð að berjast við Golíat. Það sem er eiginlega skelfilegast í svona málum er það hvernig fjármálafyrirtækin hafa einhvern veginn getað klætt sig í samfesting, sett á sig belti og axlabönd og staðið af sér hvað sem er, vegna þess að það snýst allt um það að þeir geti náð fram sínum rétti, hvort sem það er löglegt eða ólöglegt. Ef neytandi lendir í því að brotið er á honum og hann stendur frammi fyrir því að þurfa að leita réttar síns þá gefst hann yfirleitt upp. Hann hefur ekki burði til þess að berjast við þetta kerfi. Við þekkjum þetta sérstaklega úr bankahruninu og ég þekki það af eigin raun að lenda í því í bankahruninu og standa frammi fyrir því að verið sé að innheimta af manni lán sem var ólöglegt og það er búið að viðurkenna það sé ólöglegt en samt að þurfa að berjast fyrir því að reyna að fá fram réttlæti. Það var sko langt frá því að vera þrautalaust. Og hótanir og yfirgangurinn sem voru í gangi og að það skuli vera hægt að færa - þú ferð í eina stofnun og þú tekur þar ákveðið lán og það er ekki rétt gert. Síðan veldur eitthvað því að allt kerfið hrynur og þá átt þú einn standa undir því að borga og samt áttu líka að borga þó að það sé búið að færa viðkomandi lán, eða réttara sagt selja það eða gefa það yfir til annars eða þriðja aðila. Þar átt þú að fara að standa í baráttunni við þann aðila um það að borga eitthvað sem þú getur ekki borgað vegna þess að upphaflega veðið fyrir viðkomandi láni er löngu farið og það er ekki einu sinni þín eign lengur. Þannig að við sjáum bara á þessu hversu ótrúlegur munur er á réttindum þeirra sem bera ábyrgð á þessu og hinum sem ekki hafa þekkingu til að takast á við stóru fjármálafyrirtækin. Þess vegna segi ég að þetta er mjög gott mál og líka þegar talað er um ábyrgðarmenn. Við erum með þetta furðulega kerfi, ábyrgðarmannakerfi, sem hefur verið við lýði, sem er okkur til algerrar vansæmdar vegna þess að við því miður hefur það valdið mörgum fjölskyldum ótrúlegum búsifjum langt út fyrir þann einstakling sem tók lánið upphaflega og hefur jafnvel valdið keðjuverkandi gjaldþrotum út frá sér. Þannig að við eigum að taka allt þetta kerfi til endurskoðunar og þetta er skref til þess. Ég styð þetta mál heils hugar og vona heitt og innilega að núna verði loksins brettar upp ermarnar og ríkisstjórnin taki sig til og standi með neytandanum.
Virðulegi forseti. Frumvörp sem stefna að sama markmiði og frumvarp þetta hafa verið lögð fram a.m.k. átta sinnum áður, síðast á 151. löggjafarþingi. Frumvarpið er að stofni til sprottið af frumkvæði Hagsmunasamtaka heimilanna og byggist á sömu rökum og færð voru fyrir hinum fyrri frumvörpum sama efnis. Með frumvarpi þessu er gerð tillaga um hófsamlega breytingu sem getur þó haft mikla þýðingu fyrir neytendur í greiðsluerfiðleikum sem leiða til þess að þeir missa húsnæði sitt á nauðungarsölu. Þetta er í raun og veru svokallað lyklafrumvarp. Meðflutningsmenn mínir eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Samkvæmt upplýsingum frá Hagsmunasamtökum heimilanna eru mál sem varða eftirstöðvar fasteignalána í kjölfar nauðungarsölu meðal þeirra algengustu sem komið hafa inn á borð samtakanna og eru þess jafnvel dæmi að neytendur séu enn krafðir um meintar eftirstöðvar þótt þær hafi fengist að fullu greiddar við nauðungarsölu. Þar sem nú er gerð sú krafa í 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, að bjóða verði önnur úrræði áður en krafist er nauðungarsölu er líklegt að allt annað sé fullreynt áður en til þess kemur og verður að miða við að þá þegar liggi fyrir það mat lánveitanda að neytandi hafi ekki fyrirsjáanlega greiðslugetu til að standa undir þeim skuldbindingum sem á húsnæði hans hvíla. Í slíkum tilvikum er jafnan óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að stuðla að skilvirkari úrlausn mála að eftirstandandi veðskuldir vegna fasteignalána skuli falla niður í kjölfar nauðungarsölu á hinni veðsettu fasteign neytanda, auk þess sem það myndi deila áhættu af lántöku á sanngjarnan hátt milli lántaka og lánveitanda. Samkvæmt upplýsingum frá Hagsmunasamtökum heimilanna eru mál sem varða eftirstöðvar fasteignalána í kjölfar nauðungarsölu meðal þeirra algengustu sem komið hafa inn á borð samtakanna og eru þess jafnvel dæmi að neytendur séu enn krafðir um meintar eftirstöðvar þótt þær hafi fengist að fullu greiddar við nauðungarsölu. Þó að það samræmist ekki lögum að krefja neytendur um eftirstöðvar sem markaðsverð fasteignar nægði fyrir að lokinni nauðungarsölu eru dæmi um slíkt fjölmörg. Þar standa neytendur illa að vígi, bæði vegna þess að þeir þekkja ekki rétt sinn og leita hans því augljóslega ekki, en líka vegna þess að ekki er jafnræði á milli þeirra og kröfuhafa. Þeir hafa einfaldlega ekki efni á slagnum sem myndi fylgja í kjölfarið, enda á fólk sem misst hefur húsnæði sitt almennt ekkert fé hent handbært og er því auðveld fórnarlömb. Þar sem nú er gerð sú krafa í 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, að bjóða verði önnur úrræði áður en krafist er nauðungarsölu er líklegt að allt annað sé fullreynt áður en til þess kemur. Þar af leiðandi hlýtur að liggja fyrir það mat lánveitanda að neytandi hafi ekki fyrirsjáanlega greiðslugetu til að standa undir þeim skuldbindingum sem á húsnæði hans hvíla. Það ætti því að vera augljóst að neytandinn á enga möguleika á að standa undir auknum kröfum þegar búið er að selja á heimili hans nauðungarsölu. Það liggur því í hlutarins eðli að skilyrði eru fyrir því að fella niður veðskuldir umfram verðmæti fasteignar en það er einmitt það sem þetta frumvarp felur í sér. Nú væri hugsanlega hægt að halda því fram að ekki sé nauðsynlegt að setja lög af þessu tagi en reynsla þúsunda frá bankahruninu 2008 sýnir samt svo að ekki verður um villst að full þörf er á því. Fjölmörg mál þar sem verið var og er að elta fólk fram í rauðan dauðann eftir að búið var að selja eign þeirra á uppboði hafa komið inn á borð Hagsmunasamtaka heimilanna. Einnig má vitna í opinberar tölur um árangurslaust fjárnám frá hruni máli þessu til stuðnings en þau eru núna orðin 152.117 talsins. Þessum málum halda bankarnir nefnilega vakandi og þetta er fólk sem hefur svo sannarlega verið jaðarsett í íslensku samfélagi með grófum hætti. Það á engin fjárhagsleg réttindi, getur ekki fengið kreditkort, skrifaði undir leigusamning, keypt sér þvottavél á afborgunum eða bara gert nokkuð af því í lífinu sem kostar einhvers konar fjárhagslega skuldbindingu. Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna, þ.e. viðkomandi fasteign, og ganga skuldlausir frá borði ef í harðbakkann slær. Frumvarpið er þannig mikilvægur liður í því að dreifa áhættutöku í fasteignalánum og færa innlenda lánastarfsemi úr því horfi að áhætta sé einhliða á hendi lántaka. Það er einnig markmið frumvarpsins að stuðla að skilvirkri innleiðingu og framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/17/ESB frá 4. febrúar 2014 um lánssamninga fyrir neytendur í tengslum við íbúðarhúsnæði o.fl. Efnisákvæði tilskipunarinnar hafa að mestu leyti verið lögfest hér á landi með lögum um fasteignalán til neytenda. Með hliðsjón af þeim ábendingum sem hafa borist um framkvæmd laganna er stefnt að því að skerpa enn frekar á þeim til að efla og skýra betur réttindi neytenda á þessu sviði. Með frumvarpi þessu er lagt til að lögfest verði nokkurs konar efndaígildi (l. datio in solutum) í fasteignalánum. Efndaígildi lýsir sér þannig að kröfuhafi viðurkennir aðra greiðslu sem fullnægjandi þannig að kröfusambandi kröfuhafa og skuldara ljúki með öðrum hætti en upphaflega var stefnt að. Þannig gerir frumvarp þetta ráð fyrir því að kröfuhafa samkvæmt samningi um fasteignalán, þar sem endurgreiðsla lánsins er tryggð með veði í hinni keyptu fasteign, verði gert að samþykkja að afhending umræddrar eignar í sínar hendur teljist fullnaðargreiðsla af hálfu skuldara sem jafngildi því að skuldbindingin hafi verið efnd að fullu. Gengið er út frá því að á þetta reyni ekki nema í neyð, t.d. þegar greiðslufall hefur orðið af hálfu skuldara og lögbundinn réttur kröfuhafa til að leita fullnustu á kröfum sínum hefur orðið virkur. Í skýrslu alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækisins London Economics frá árinu 2012 um úrræði til handa neytendum í fjárhagsörðugleikum er ítarlega fjallað um efndaígildi á borð við það sem hér um ræðir. Þar kemur fram að sambærileg úrræði hafi lengi þekkst í mörgum ríkjum Bandaríkjanna og hafi frá fjármálahruni rutt sér til rúms í Evrópu, einkum á Spáni. Jafnframt koma fram í viðmiðunarreglum Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar frá 1. júní 2015 um vanskil og nauðungarsölur nánari leiðbeiningar um hvernig skuli fara með slík mál. Af þeim má ráða að gerðarbeiðandi eigi að gæta fyllsta meðalhófs í slíkum aðgerðum gagnvart neytanda. Sú hefur ekki verið raunin hér á landi. Fjölmörg dæmi eru um að meðalhófs hafi ekki verið gætt og farið með offorsi gegn neytendum í þágu kröfuhafa. Brýn nauðsyn þess að lögfesta úrræði á borð við það sem frumvarp þetta mælir fyrir um kom bersýnilega í ljós í kjölfar fjármálahrunsins árið 2008 þegar gengi krónunnar hríðféll með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánssamningar urðu skuldurum ofviða. Verðlagsáhrif gengisfallsins höfðu sambærilegar afleiðingar fyrir verðtryggða lánssamninga. Úrræðaleysið sem blasti við neytendum olli fordæmalausu uppþoti í samfélaginu sem dró dilk á eftir sér. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og innleiða úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Að fenginni þeirri reynslu yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara fasteignaveðlána með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um. Auk þess að færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagsörðugleikum myndi sú áhættudreifing sem í því felst hvetja lánastofnanir til að ástunda vandaðri lánastarfsemi en ella. Þannig er frumvarpið til þess fallið að gera að verkum að hagsmunir lánveitanda og neytanda færu saman umfram það sem nú er með því markmiði annars vegar að neytandi geti staðið undir afborgunum af fasteignaláni sínu og hins vegar að raunverulegt virði fasteignar verði ekki miklum mun minna en virði lánssamningsins heldur sambærilegt. Þannig yrði dregið úr líkum á myndun fasteignabólu í líkingu við þá sem myndaðist árin fyrir hrunið 2008 eða á tímabilinu frá árinu 2019 til 2021. Til langs tíma litið myndi breytt umhverfi að þessu leyti leiða til vandaðri lánastarfsemi, samfélaginu öllu til hagsbóta. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölur og gjaldþrotaskipti árið 2018 sem og svari félagsmála, félags- og jafnréttismálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölur og greiðsluaðlögun sama ár kom fram að á undanförnum tíu árum hefðu a.m.k. 9.195 fasteignir einstaklinga verið seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar. Án efa hafa fleiri fjölskyldur misst heimili sín eftir öðrum leiðum sem ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur um og þar sem allir gera allt sem þeir geta til að semja áður en til nauðungarsölu kemur er varlegt að áætla að þeir sem misstu heimili sín eftir öðrum leiðum, eins og t.d. eftir gjaldþrot eða nauðasamninga við bankann, hafi verið a.m.k. jafn margir. Hagsmunasamtök heimilanna hafa rætt um 15.000 fjölskyldur sem hlýtur að teljast varlega áætlað. Það skýtur hins vegar verulega skökku við að ekki skuli vera til nákvæmari tölur yfir þessar fjölskyldur, en það er önnur saga sem ekki verður rædd hér. Litlar varnir hafa verið reistar í þágu heimilanna þrátt fyrir þessa reynslu. Til vitnis um það segir í skýrslu dómsmálaráðherra, um framkvæmd sýslumanna á lögum um aðför og lögum um nauðungarsölu frá 149. löggjafarþingi, að ekki sé gætt sérstaklega að því hvort lánveitandi hafi fullnægt skilyrðum 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda við framkvæmd nauðungarsölu. Með frumvarpinu er ætlunin að gera úrbætur á þessu, neytendum til hagsbóta. Samkvæmt 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda er lánveitendum skylt að gefa neytendum kost á úrræðum, svo sem endurfjármögnun eða skilmálabreytingu láns, sem gætu leyst úr greiðsluerfiðleikum neytanda, áður en krafist er nauðungarsölu. Þannig er sá vilji löggjafans ljós að skipa nauðungarsölu þann sess að vera úrræði til þrautavara þegar um slík tilvik er að ræða og allar leiðir reynast ófærar, þar á meðal samningaleiðin. Þegar svo ber undir hlýtur fjárhagur neytanda jafnan að vera bágborinn með tilliti til skuldastöðu og er því málefnalegt að veita úrræði til að leysa neytanda sem svo er ástatt um undan slíkum byrðum, líkt og hefur verið leitast við í seinni tíð, t.d. með lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, breytingum á lögum um gjaldþrotaskipti og með lögum um fjárhagsaðstoð til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta. Í þeim tilvikum þegar allt annað hefur verið fullreynt áður en krafist er nauðungarsölu má jafnan telja óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að auka mjög á skilvirkni úrlausnar mála í slíkum tilvikum að samkvæmt frumvarpinu verði tekin upp sú meginregla að eftirstandandi skuldir vegna fasteignalána falli niður í kjölfar nauðungarsölu á fasteign neytanda. Við þessa útfærslu frumvarpsins hefur verið tekið mið af athugasemdum sem hafa komið fram á fyrri stigum, þar á meðal frá embætti umboðsmanns skuldara með vísan til laga um nauðungarsölu. Samkvæmt 57. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991, getur veðkröfuhafi sem ekki fær kröfum sínum fullnægt við nauðungarsölu ekki krafið skuldara um greiðslu eftirstöðva krafna sinna nema að því leyti sem hann getur sýnt fram á að markaðsvirði eignar á þeim tíma þegar nauðungarsala fór fram hefði ekki nægt til greiðslu þeirra. Þetta getur aðeins átt við í þeim tilvikum þegar söluverð eignar á nauðungarsölu er undir markaðsvirði hennar en ef veðkröfurnar eru hærri en markaðsverð hinnar veðsettu eignar getur skuldari setið uppi með að skulda en þann hluta sem var umfram markaðsverðið og hefur glatað veðtryggingu í eigninni vegna nauðungarsölunnar. Sú staða ætti reyndar aldrei að koma upp því að kröfuhafa væri í lófa lagið að fara fram á sölu eignar á markaði til að forðast þá stöðu, auk þess sem þar væri um skrýtið fasteignalán að ræða ef það hækkar sjálfkrafa umfram verðmæti veðsins sem það var lánað út á. Séu veðkröfurnar einnig undir markaðsvirði eignarinnar leiðir ákvæðið til þess að skuldari verður laus allra mála. Þetta gildir óháð tegund kröfu og á jafnt við um alla skuldara, hvort sem þeir eru lögaðilar eða einstaklingar. Hér má frummælandi málsins til með að skjóta því inn að séu kröfurnar undir markaðsvirði ætti skuldarinn að sjálfsögðu að fá mismuninn á því sem hann skuldar og virði eignarinnar í sinn vasa, en svo er ekki og á því er því miður ekki tekið í þessu frumvarpi en bíður betri tíma. Staðfesta frásagnir um eignir, sem kröfuhafinn, oftast bankinn, keypti á nauðungarsölu langt undir markaðsverði en seldi svo aftur skömmu síðar á markaðsverði, eru fjölmargar. Til að bæta gráu ofan á svart er það oft ekki nóg fyrir bankann sem líka eltir uppi skuldarann fyrir það sem hann segir að vanti upp á. Það er ekki skrýtið að bankarnir hafi hagnast mikið frá hruni. Meginákvæði þessa frumvarps miðast við að alveg sama hvort eign skuldara standi undir kröfunum eða ekki sé skuldari laus allra mála að uppboðið loknu. Eins og áður hefur komið fram hlýtur það að heyra til algjörra undantekninga að eign skuldara standi ekki undir kröfum kröfuhafa, þannig að sé um að ræða kröfur sem upphaflega stofnuðust vegna fasteignalána til neytanda myndi meginákvæði frumvarpsins leiða til þess að skuldari yrði þá engu að síður laus allra mála. Frumvarpið nær eingöngu til krafna sem hafa stofnast á grundvelli fasteignalána til neytenda en ekki til annarra tegunda krafna, enda er það ekki markmið þess. Verði frumvarpið að lögum gengur það því framar ákvæði 57. gr. nauðungarsölulaga þegar kröfur byggðar á samningi um fasteignalán til neytanda eiga í hlut. Ákvæðið heldur hins vegar gildi sínu gagnvart öðrum kröfum, til að mynda kröfum sem byggjast á samningi um fasteignalán til lögaðila. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að málsgrein bætist við 57. gr. nauðungarsölulaga þessu til skýringar. Til þess að stuðla að skilvirkari framkvæmd 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda eru enn fremur lagðar til ákveðnar breytingar á lögum um nauðungarsölu til að tryggja betur að skilyrði þeirrar greinar séu uppfyllt, sbr. 2.–6. gr. frumvarpsins. Varnir neytenda á fjármálamarkaði eru litlar sem engar. Aðstöðumunur neytenda og banka er svo gríðarlega mikill að líkingin við Davíð og Golíat nær engan veginn að lýsa stöðunni eins og hún er. Það er staðreynd að eftirlit með bankastarfsemi er í molum og að þeir fara sínu fram, hvað sem tautar og raular. Neytandi sem upplifir að brotið sé á sér stendur til boða að leita réttar síns fyrir dómstólum. Það er kallað jafnræðisgrundvöllur. Einn launamaður, kannski á meðallaunum en við það að missa eða búinn að missa heimili sitt og með galtóma vasa, gegn fjársterkum banka - það getur aldrei orðið jafn leikur. Þetta er kallar réttarríkið Ísland samt jafnræði. Þegar svo við bætist að dómarar við íslenska dómstóla virðast líta á neytendarétt eins og eitthvað ofan á brauð, álegg sem þeir hafa hálfgert ógeð á, þá er ekki von á góðu. Neytandinn má sín lítils gegn þessu valdi. Af því hef ég persónulega og ljóta reynslu sem er því miður ekkert einsdæmi. Það er því okkar, löggjafans, að sjá til þess að réttindi neytenda séu það skýr í lögum að það sé aldrei á færi dómara að snúa út úr þeim á nokkurn hátt. Þetta frumvarp er aðeins einn liður í þeirri vegferð. Ég treysti á stuðning ykkar allra.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fasteignalán neytenda og nauðungarsölu. Flutningsmaður er hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir og allur þingflokkur Flokks fólksins stendur heils hugar á bak við frumvarpið. Fasteignalán og fasteignaviðskipti - það verður bara að segjast alveg eins og er að það er óskiljanlegt að við skulum ekki vera búin að koma hlutunum í lag á öllum þeim tíma sem liðinn er frá hruni. Að það hafi ekki verið lært af bankahruninu og strax tekið á því ótrúlega óréttlæti sem þar kom fram er okkur til háborinnar skammar, eða réttara sagt ríkisstjórnum sem hafa verið við völd síðan þá til háborinnar skammar. Það er líka þeirri ríkisstjórn sem var við völd þegar bankahrunið átti sér stað til háborinnar skammar hvernig hún sótti að almenningi, hvernig þúsundir eigna voru teknar eignarnámi. Eftirstöðvar þess eru skelfilegar. Þess vegna styður Flokkur fólksins heils hugar þetta frumvarp um að ef fólk lendir álíka hremmingum og fólk gerði í bankahruninu geti það skilað inn lyklunum, eins og margar siðaðar þjóðir leyfa, og þar með sé skuld fólks í viðkomandi eign lokið. Svona var þetta ekki í hruninu. Þar var ótrúlegur meðulum beitt til að reyna að klekkja á þeim sem höfðu misst húsnæðið ofan af sér. Fólk hrökklaðist úr eigin húsnæði þar sem það var kannski að borga 100.000 kr. af fasteignaláni á mánuði og lenti á leigumarkaði þar sem það þurfti að borga tvöfalt meira. Þótt bankinn væri búinn að hirða eignina hvarflaði ekki að honum í eina sekúndu að láta viðkomandi í friði heldur var byrjað að setja inn kröfur og elta viðkomandi langt út yfir dauða og gröf ef á þurfti að halda. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni Ásthildi Lóu Þórsdóttur var verið að selja þessar eignir á uppboði þar sem þær seldust langt undir markaðsvirði. En það voru engar athugasemdir gerðar við það og þar af leiðandi var upphæðin sem bankinn eða viðkomandi fékk eignina á kannski bara þeirra veðréttur, það voru fleiri skuldir á viðkomandi eign og sú skuld elti síðan viðkomandi fyrir dómstóla og gerði hann gjaldþrota. Þetta var óskiljanlegt vegna þess, eins og hefur komið fram, að oft voru þessar eignir seldar undir markaðsvirði sem hefði annars staðið undir öllum skuldum viðkomandi eignar. En það var enginn að spá í að reyna að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þarna yrði jafnað á milli þannig að viðkomandi þyrfti ekki að vera í skuldafangelsi það sem eftir væri ævinnar. En það var staðreyndin og staðreyndin er sú að mörg okkar sem misstum eignir okkar á þessum tíma stóðum í ótrúlegri baráttu við að reyna að bjarga okkur. Margir fóru til umboðsmanns skuldara og reyndu að bjarga sér þannig. Þar voru mjög strangar reglur og síðan þurfti að eiga við ótrúlega illgjarna lögfræðinga sem voru bara siðblindir, myndi ég segja. Þeim var skítsama hvort hlutirnir væru löglegir eða ólöglegir, þeir skyldu ná sínu fram hvernig sem þeir færu að því. Við höfum séð margt ljótt í þessu samhengi. Eitt það ljóta sem við höfum séð í þessum málum eru smálánin, sem eru ömurlegur hluti af kerfinu og þar hefur verið farið gífurlega illa með fólk. Það er staðreynd að uppgjöri vegna bankahrunsins er ekki lokið og verður ekki lokið að ég tel fyrr en þessari ríkisstjórn verður komið frá og ríkisstjórn kemst til valda sem virkilega hugsar um fólkið fyrst og svo allt hitt. Ekki að fjármálin séu tekin fyrst og svo megi fólk bara éta það sem úti frýs, eins og ríkisstjórnir undanfarinna áratuga hafa gert. Ég veit að það eru litlar líkur á að þetta frumvarp sleppi í gegn hjá þessari ríkisstjórn en ég veit að almenningur styður það. Ég vona heitt og innilega að það verði ekki langt í það að réttlætið nái fram að ganga á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég legg hér fram frumvarp til breytingar á innheimtulögum, nr. 95/2008, hvað varðar leyfisskyldu innheimtufyrirtækja. Flutningsmenn að frumvarpinu með mér eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Ég ætla að byrja á að varpa fram tveimur spurningum: Eru innheimtufyrirtæki og lögmannsstofur sami hluturinn? Stunda innheimtufyrirtæki og lögmannsstofur sams konar starfsemi? Svarið við þessum spurningum er augljóslega nei. Þarna fer fram allsendis ólík starfsemi þó að hún geti í ákveðnum tilvikum skarast eitthvað, t.d. ef lögmannsstofur þurfa að innheimta eitthvað fyrir viðskiptavin, en það gerir þær ekki að innheimtufyrirtækjum. Hér á landi eru mörg innheimtufyrirtæki og þá erum við ekki að tala um bankana. Bankar eru ekki innheimtufyrirtæki þótt þeir innheimti lán. Það er nauðsynlegur fylgifiskur starfsemi þeirra en ekki kjarninn í henni. Á Íslandi eru hins vegar fjölmörg fyrirtæki sem eingöngu eða svo til eingöngu sinna innheimtu fyrir einstaklinga og fyrirtæki en þessi fyrirtæki sitja því miður ekki öll við sama borð. Svo merkilegt sem það er ræðst staða þeirra við borðið af því hvernig eignarhaldi þeirra er háttað. Það fer eftir því hvort eigandi þeirra er lögmaður eða ekki eða hvort sá lögmaður kýs að fara að lögum um innheimtufyrirtæki eða nýta sér þær glufur sem eru í innheimtulögum sem þessu frumvarpi er ætlað að fylla upp í. Fyrirtæki sem fara að innheimtulögum þurfa að sækja um starfsleyfi og sæta eftirliti fjármálaeftirlitsins. Þess skal getið til að fyrirbyggja misskilning að sum þessara fyrirtækja eru í eigu lögmanna að öllu eða einhverju leyti, en ekki eru allir lögmenn jafn heiðarlegir. Sumir lögmenn sem svo til eingöngu sinna innheimtustörfum kjósa að gera það í skjóli lögmannsréttinda sinna og komast þannig hjá því að uppfylla skilyrði hins opinbera til að fá leyfi til innheimtustarfsemi, auk þess sem þeir koma sér hjá eftirliti fjármálaeftirlitsins. Að minnsta kosti eitt af þessum leyfislausu innheimtufyrirtækjum var stórtækt í innheimtu ólöglegra smálána. Það var svo stórtækt að það var nánast rekið sem útibú fyrir erlent smálánafyrirtæki sem þó starfaði hér á landi undir íslenskum vörumerkjum en í skjóli erlendrar kennitölu. Leyfislausa innheimtufyrirtækið gekk hart fram við innheimtuna en þegar undan viðskiptaháttum þess var kvartað voru góð ráð dýr því þá kom í ljós að fjármálaeftirlitið hafði enga lögsögu yfir fyrirtækinu enda hafði það aldrei sótt um leyfi né uppfyllt nokkur skilyrði innheimtulaga um sérhæfð innheimtufyrirtæki. Fyrirtækið var rekið sem lögmannsstofa þótt það sinnti eingöngu innheimtum smálána og var líklega stofnað í þeim tilgangi einum að innheimta smálán hinna íslensku vörumerkja þessa erlenda fyrirtækis. Árið 2014 sendu Hagsmunasamtök heimilanna kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna þessara leyfislausu innheimtufyrirtækja sem ég mun koma nánar að á eftir. Þegar Neytendasamtökin fóru árið 2019 að vinna í málum vegna smálána reyndu þau að kvarta til Lögmannafélagsins sem er eini aðilinn sem þessi leyfislausu innheimtufyrirtæki bera ábyrgð gagnvart. Í fyrsta lagi fengu Neytendasamtökin ekki að kvarta því þau voru ekki aðilar máls. Þetta er nokkuð sem bæði þau og Hagsmunasamtök heimilanna hafa oft rekið sig á. Þarna er nauðsynlegt að bæta löggjöfina og mun ég flytja frumvarp um réttarúrræði neytendasamtaka innan skamms hér á þinginu sem ætlað er að bæta úr því. Dæmið sem hér fylgir sýnir fram á nauðsyn þess. Samtökin fundu eitt af fórnarlömbum fyrirtækisins en var þá bent á að kvörtunin yrði að beinast að lögfræðingnum sem átti fyrirtækið persónulega en ekki fyrirtæki hans. Úrskurðarnefnd lögmanna skilaði úrskurði þar sem tikkað var í nokkur box á áður skilgreindu eyðublaði en taldi þó að háttsemi lögmannsins hefði verið aðfinnsluverð. Eigandi leyfislausa fyrirtækisins brást við með því að stefna þeim sem skrifaður var fyrir kærunni. Kannski má segja að hann eigi þann rétt að verja sig en það eiga fórnarlömb hans líka. Með því að sækja ekki um tilskilin leyfi er eigandi þessa leyfislausa innheimtufyrirtækis í raun búinn að svipta þau möguleikanum á því að leita réttar síns með því að senda kvörtun til fjármálaeftirlitsins sem á að taka á málum sem þessum. Það var strax árið 2014 sem Hagsmunasamtök heimilanna sendu kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna þessara leyfislausu innheimtufyrirtækja. Engu að síður starfa þau enn í dag án leyfa og án eftirlits fjármálaeftirlitsins í skjóli þess að eigendur þess séu lögmenn. Frumvarpið sem ég er að mæla fyrir á rætur að rekja til þess álits sem umboðsmaður Alþingis gaf út vegna kvörtunar Hagsmunasamtaka heimilanna yfir skorti á eftirliti með innheimtustarfsemi strax árið 2014. Við meðferð málsins kom í ljós að nokkur fyrirtæki sem stunduðu slíka starfsemi hefðu starfað án eftirlits þar sem óljóst væri hvort þau féllu undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins eða Lögmannafélags Íslands með þeirri afleiðingu að hvorugur þeirra eftirlitsaðila hafði í raun eftirlit með þeim og var mælst til úrbóta þar að lútandi. Með lögum nr. 55/2018 voru gerðar breytingar á innheimtulögum sem ætlað var að bregðast við niðurstöðum umboðsmanns Alþingis í fyrrnefndu máli en þau gengu í raun í öfuga átt. Innheimtulögunum var breytt þannig að auk lögmanna og lögmannsstofa mættu lögaðilar sem eru að öllu leyti í eigu eins eða fleiri lögmanna eða lögmannsstofa stunda innheimtu án innheimtuleyfis. Maður hlýtur að spyrja sig af hverju löggjafinn ákvað að fara þessa leið. Með þessari breytingu var í raun farið þvert gegn tilefni þeirra umkvartana sem málið átti rætur að rekja til. Í stað þess að skerpa á leyfisskyldu voru undanþágur frá henni víkkaðar út án viðhlítandi rökstuðnings. Enn er sá annmarki til staðar að innheimtufyrirtæki í eigu lögmanna lúta hvorki eftirliti Fjármálaeftirlitsins né Lögmannafélags Íslands þar sem eingöngu lögmenn eru í félagatali þess en engin félög. Jafnframt eru viðurlagaheimildir úrskurðarnefndar lögmanna takmörkunum háðar. Síðan þessi lagabreyting var gerð árið 2018 hafa komið fram ábendingar um að hún hafi ekki reynst eins og ætlast var til. Svo virðist sem enn starfi innheimtufyrirtæki án eftirlits eða óljóst hvernig eftirliti er háttað og breytingin hafi því ekki tekið af öll tvímæli um það. Við samningu frumvarps þessa hefur verið tekið mið af slíkum ábendingum. Það að skipta innheimtuaðilum í tvo hópa í innheimtulögum, annars vegar þá sem eru og falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins og hins vegar tiltekna aðila sem eru undanþegnir leyfisskyldu, eins og t.d. opinbera aðila, fjármálafyrirtæki, lögmenn og lögmannsstofur, er í sjálfu sér ekki óeðlilegt í ljósi þess að fjármálafyrirtæki eru, svo dæmi sé tekið, þegar undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins en Lögmannafélag Íslands hefur eftirlit með störfum lögmanna. Þannig má ætla að sérstaða lögmanna samkvæmt innheimtulögum stafi af því að innheimta á kröfum skjólstæðinga sé oft liður í lögmannsstörfum sem má skilgreina sem aukastarf með aðalstarfseminni, þ.e. lögmannsþjónustu. Eftir sem áður hefur verið bent á að það sé óeðlilegt og geti skapað óvissu og glufur í eftirliti ef fyrirtæki sem hafa innheimtu að meginstarfsemi sinni geti sniðgengið starfsleyfisskyldu með því einu að skráðir eigendur þeirra séu lögmenn. Jafnframt er það til þess fallið að raska samkeppnisstöðu innheimtuaðila með starfsleyfi sem uppfylla öll skilyrði þess að önnur fyrirtæki á sama markaði geti komið sér hjá leyfisskyldu. Með frumvarpi þessu er því lagt til að skýrari aðgreining verði gerð á milli fyrirtækja með lögmannsþjónustu sem aðalstarfsemi og fyrirtækja sem hafa innheimtu fyrir aðra sem aðalstarfsemi og tekin verði af öll tvímæli um starfsleyfisskyldu hinna síðarnefndu án tillits til eignarhalds. Með hliðsjón af ábendingum í umsögnum Hagsmunasamtaka heimilanna er einnig lagt til að skerpt verði á upplýsingaskyldu innheimtuaðila um réttarúrræði neytenda og áréttað að eftirlit með viðskiptaháttum innheimtuaðila fari að öðru leyti eftir lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Samkvæmt könnun sem gerð var fyrir starfshóp hvítbókar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið vissu 62,9% aðspurðra ekki hvert þau myndu leita út fyrir viðskiptabanka vegna ágreinings við bankann eða kvörtunar. Bendir það til þess að almenn vitund um slík úrræði sé lítil meðal neytenda og því ástæða til að gera úrbætur þar að lútandi. Ákvæði um skyldu til að hafa aðgengilegar upplýsingar um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís milli atvinnurekenda og neytenda koma m.a. fram í lögum um fjármálafyrirtæki, lögum um neytendalán, lögum um fasteignalán til neytenda, lögum um útgáfu og meðferð rafeyris og lögum um greiðsluþjónustu. Með hliðsjón af markmiðum EES-samningsins um skilvirka neytendavernd er því lögð til viðbót við 6. gr. innheimtulaga um góða innheimtuhætti þannig að við hana bætist tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Það telst einnig brjóta í bága við góða innheimtuhætti að krefja skuldara um að greiða hærri innheimtukostnað en heimilt er samkvæmt gildandi lögum og reglum. Innheimtuaðili skal hafa aðgengilegar upplýsingar um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís milli innheimtuaðila og skuldara.“ Þannig verði það skilgreint sem hluti af góðum innheimtuháttum að upplýsa neytendur um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís við innheimtuaðila. Enn fremur verði tekið af skarið um að almennt sé óheimilt að krefja skuldara um að greiða hærri kostnað en leyfilegt er að leggja á kröfu samkvæmt gildandi lögum, svo sem vegna neytendalána. Meginreglan hlýtur að vera sú að samkeppnisstaða fyrirtækja skuli vera jöfn. Það er hins vegar augljóst að ekki er jafnræði eða jöfn samkeppnisstaða milli þeirra fyrirtækja sem uppfylla öll lög og skyldur og hinna sem gera það ekki. Helstu rökin fyrir því að samþykkja þetta frumvarp eru að við eigum öll að vera jöfn fyrir lögum og enginn á að komast hjá því að uppfylla lögfest skilyrði fyrir starfsemi sinni með því að skáka í skjóli blekkinga. Þetta er einnig spurning um neytendavernd því ef innheimtuaðili þarf ekki að lúta eftirliti eða skilyrðum þar til bærra aðila aukast líkurnar á því að lög um neytendavernd séu brotin, auk þess sem neytandinn getur ekki leitað neitt með umkvörtunarefni sín. Með frumvarpinu er því lagt til að undanþága lögaðila í eigu lögmanna og lögmannsstofa sem ekki eru eiginlegar lögmannsstofur heldur hrein innheimtufyrirtæki verði felld brott þannig að öll slík fyrirtæki verði framvegis starfsleyfisskyld án tillits til eigenda þeirra. Eftir sem áður megi þó lögmenn og lögmannsstofur stunda innheimtustarfsemi án sérstaks starfsleyfis, enda sé það tilfallandi liður í lögmannsstörfum þeirra. Ég hvet þingmenn til að samþykkja þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Hér er mælt fyrir enn einu frumvarpi Flokks fólksins. Flutningsmaður, hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir, og allur þingflokkur Flokks fólksins er á bak við frumvarpið, nauðsynlegt frumvarp sem hefði þurft að vera löngu fram komið. Þarna er verið að taka á smálánafyrirtækjum, sem hafa verið ótrúlega bíræfin, og hvernig þau hafa haslað sér völl hér eftir hrunið og herjað á fátækt fólk. Okurvextirnir og okurkostnaðurinn er ótrúlegur og það segir sig sjálft að slík lán tekur enginn nema í neyð. Bæði er það fátækt fólk í neyð sem ég veit að tók jafnvel þessi lán til að kaupa sér mat og unglingar sem einhverra hluta vegna áttuðu sig ekki á því hversu hættuleg þessi lán voru og lentu flestöll í skelfilegum ógöngum. Það er okkur til háborinnar skammar að það sé hægt að keyra fram hjá lögum og koma á svona hrikalegri starfsemi eins og okurlánin eru þar sem vextir eru allt upp í hundruð prósenta eða þúsund. Við þurfum ekki að fara mjög langt aftur í tímann þegar einhver bauð einhverra hluta vegna rosalega ávöxtun fjár, upp á einhver 20–30%, og viðkomandi var tekinn til bæna fyrir að hann væri að stunda okurviðskipti með því að bjóða svo háa vexti. Síðan var bara allt gefið laust og menn máttu gera hvað sem er. Svo þegar átti að fara að hafa eftirlit með þeim þá virtust þeir geta smogið um allt án þess að hægt væri að ná í þá. Ég vona að þetta sé ein leið til að stöðva þessa frumskógarstarfsemi sem bitnar verst á þeim sem síst skyldi. Ég styð frumvarpið heils hugar. Allt sem er gert til að koma böndum á þessa starfsemi, þessa ólöglegu og ómannúðlegu starfsemi smálánafyrirtækja, styð ég heils hugar. Það er eiginlega óskiljanlegt að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn skuli hafa látið það viðgangast án þess að taka á þessu og stöðva þetta í eitt skipti fyrir öll. Það er okkur til háborinnar skammar að það þurfi hreinlega að leggja svona frumvarp fram til að stöðva þessa starfsemi og reyna að koma böndum á hana. Sérstaklega er þetta skammarlegt fyrir þá sem eru í ríkisstjórn og sýnir nákvæmlega hvar þeirra hugur er; með þeim sem eru með gróðafíkn til að klekkja á þeim sem síst skyldi, veiku fólki sem er að reyna að bjarga sér fyrir horn vegna þess að það hefur ekki næga framfærslu. Þetta er gott frumvarp og vonandi kemst það í gegn.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1994 hvað varðar gjaldstofn fasteignaskatts. Meðflutningsmenn eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið byggir á þeirri meginreglu að skattar eigi aldrei að hækka sjálfkrafa heldur þurfi alltaf að fara fram umræða hjá þar til bærum yfirvöldum sem síðan leiðir til ákvörðunar sem einhver eða einhverjir bera pólitíska ábyrgð á. Þannig er því ekki farið með fasteignaskatta. Fasteignaskattur hefur hingað til verið ákvarðaður sem hlutfall af fasteignamati en samkvæmt lögum er það jafnan uppfært árlega miðað við gangverð fasteigna sem ætla má að fáist fyrir þær við sölu á almennum markaði. Þannig hækka fasteignaskattar sjálfkrafa ef markaðurinn hækkar, alveg sama hverjar ástæður hækkunarinnar eru. Þó að fasteignaverð hækki þá leiðir það ekki sjálfkrafa til hækkunar launa eða þess ráðstöfunarfjár sem fólk eða fyrirtæki hafa til ráðstöfunar. Það er í raun ekkert vit í því að í ástandi eins og því sem nú er á fasteignamarkaði, þar sem eignir eru yfirboðnar í hrönnum, leiði það sjálfkrafa til meiri álagningar á fyrirtæki eða venjulegt fólk sem ekki er í neinum fasteignahugleiðingum. Undanfarin misseri hefur fasteignaverð farið ört hækkandi og þar af leiðandi valdið miklum hækkunum á fasteignaskatti í krónum talið, óháð hlutfalli skattsins í einstökum sveitarfélögum. Sú aukna skattbyrði sem í þessu felst hefur lagst þungt á viðkvæma hópa, t.d. þá sem hafa komið sér upp skuldlausu eða lítið skuldsettu húsnæði, en þurfa vegna elli, örorku eða annarra aðstæðna að reiða sig á lágmarksframfærslu almannatryggingakerfisins og hafa takmarkaða eða enga möguleika á að auka tekjur sínar. Hin aukna skattbyrði hefur þannig skert lífskjör þessara hópa. Það má aldrei gleyma því grundvallaratriði að þó að verðmat eignar hækki af því að eign í sama hverfi var keypt á uppsprengdu verði þá eykst ekki um leið ráðstöfunarfé eiganda húsnæðisins. Með þessu frumvarpi er því lagt til að hætt verði að miða stofn álagningar fasteignaskatts við fasteignamat og þess í stað verði sá skattur framvegis lagður á sem tiltekin fjárhæð á hvern fermetra flatarmáls fasteigna sem er föst, hlutlæg og fyrirsjáanleg stærð. Einnig þarf að gæta sanngirni og við fyrstu ákvörðun þeirrar fjárhæðar verður því gæta þess að sú álagning sem af henni leiðir verði ekki meira íþyngjandi en annars hefði orðið samkvæmt þeim reglum sem gilt hafa hingað til og gæta skal meðalhófs við þá ákvörðun. Gert er ráð fyrir því að sveitarfélög búi yfir og geti haft greiðan aðgang að öllum nauðsynlegum upplýsingum úr opinberum gagnagrunnum til að ákvarða þessa fjárhæð þannig að hún raski sem minnst högum sveitarfélags og einstakra íbúa þess. Þegar nauðsyn krefur verður að vera heimilt að hækka fjárhæð skattsins en þá er lagt til í frumvarpinu að slík ákvörðun skuli vera rökstudd og birt opinberlega. Enn fremur er lagt til að sú hækkun megi hlutfallslega að hámarki nema 2,5% frá fyrra ári í samræmi við opinbert verðbólgumarkmið stjórnvalda svo að skatturinn kyndi ekki undir frekari verðbólgu. Það liggur fyrir að fasteignaskattar á Íslandi eru hæstir á Norðurlöndunum, reiknaðir sem hlutfall af landsframleiðslu, eða 2% í samanburði við t.d. 1% í Svíþjóð. Þessi aukna skattbyrði geti komi niður á atvinnurekstri, einkum smáfyrirtækja og verslana þar sem húsnæðiskostnaður er tiltölulega stór útgjaldaliður. Enn fremur hafa komið fram þau sjónarmið að óeðlilegt sé að álagðir skattar hækki með sjálfvirkum hætti án atbeina þess sveitarfélags sem raunverulega leggur þá skatta á íbúa sína. Þess í stað gerir frumvarpið ráð fyrir því að fjárhæð fasteignaskatts verði alltaf háð ákvörðun sveitarstjórnar fyrir hvert ár í senn og þurfi að vera rökstudd og birt opinberlega, svo að slíkar ákvarðanir samrýmist sem best stjórnsýslulögum og vönduðum stjórnsýsluháttum. Ég tel einboðið að þingmenn þvert á flokka geti sameinast um að sjálfvirkar skattahækkanir eigi aldrei að líðast. Ákvörðun skatta krefst pólitískrar ábyrgðar og stjórnmálamenn eiga aldrei að geta yppt öxlum og firrt sig ábyrgð á þeim sköttum sem lagðir eru á umbjóðendur þeirra með því að fela sig á bak við markaðinn. Þetta frumvarp setur ábyrgðin á fasteignasköttum á herðar stjórnmálamanna sem hafa boðið sig fram til að standa undir þeirri ábyrgð. Þetta felur í raun bara tvennt í sér. Í fyrsta lagi að miða sig við eininguna fermetra við ákvörðun fasteignagjalda og í öðru lagi að sveitarfélög gæti meðalhófs við ákvörðun einingarverðs þannig að það verði ekki meira íþyngjandi en þær reglur sem gilt hafa hingað til. Flutningsmenn að þessu frumvarpi með mér eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Ég vænti þess að þingheimur veiti frumvarpi þessu brautargengi.
Virðulegi forseti. Í raun lætur þetta frumvarp ekki mikið yfir sér en er þó stórmál því að ef við skoðum tekjustofna sveitarfélaga eru þeir þrír. Það er í fyrsta lagi fasteignaskattur, í öðru lagi úthlutun framlaga til sveitarfélaga, þ.e. jöfnunarsjóður, og í þriðja lagi útsvar. Hér er lagt til að stofn til álagningar fasteignaskatts á allar fasteignir skuli miðast við flatarmál þeirra talið í fermetrum. Enn fremur segir að sveitarstjórn sé heimilt að ákveða mismunandi fjárhæðir skatts á hvern fermetra flatarmáls fasteigna í nokkrum gjaldflokkum sem eru hér fimm. Þá langar mig til að spyrja hvort það sé meining flutningsmanna þessa frumvarps að hvert og eitt sveitarfélag setjist niður og ákveði þann gjaldstofn sem það ætlar að leggja á sína íbúa eða fasteignir til fasteignaskatts, hvort það sé eðlilegt að hvert og eitt sveitarfélag sé þannig að hlutast til um það og hvernig eitt sveitarfélag geti gætt meðalhófs í þeim efnum. Í núgildandi lögum segir að leggja skuli árlega fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru í fasteignamati og stofn til álagningar fasteignaskatts á allar fasteignir skuli vera fasteignamat þeirra. Það er í raun ákveðið, sveitarfélög fá álagningarstofninn til sín tilbúinn. Í lögunum segir að sveitarfélag ákveði skatthlutfall sem má vera allt að 0,5% af fasteignamati á íbúðir, allt að, þannig að hvert sveitarfélag hefur í hendi sér að geta farið upp í þann skatt en ekki umfram það nema með sérstakri álagningu. Þau geta líka valið að vera með 0,2 eins og er t.d. hérna í Reykjavíkurborg. Hvernig í ósköpunum á þetta að vera eðlilegt innan þeirra sveitarfélaga sem í landinu eru?
Forseti. Varðandi það hvort sveitarfélag þurfi að ákveða eitt og sér álagningu fasteignagjalda og hver prósentan skuli vera eða kostnaðurinn á hvern fermetra í sínu sveitarfélagi eða hvort það er tekin einhver ríkisákvörðun um það þá veit ég í sjálfu sér veit ekkert endilega hvort það ætti að vera. Það hlýtur að vera hægt að finna leiðir til þess. Það sem þetta mál snýst um hins vegar er að það hafa orðið ansi margir mikinn hag af því að halda fasteignaverði hátt á lofti. Þetta eru sjálfvirkir skattar, eitthvað sem hækkar sjálfkrafa og það bara gengur ekki upp að það séu engar reglur um það og að pólitískt kjörnir fulltrúar, beri enga pólitíska ábyrgð á því hvernig fasteignaskattar eru í sveitarfélögum þeirra nema að litlu leyti. Þeir mega ekki fara hærra en eitthvað ákveðið gagnvart fasteignaverði en engu að síður fara fasteignagjöld eftir því. Eins og núna undanfarið, allt í einu hækkaði fasteignaverð mjög skart. Það breytir engu um ráðstöfunarfé fólks. Það skiptir engu máli þótt eignastaða þess hafi batnað eins og fjármálaráðherra er alltaf að tala um af því að þau búa allt í einu í eign sem markaðurinn segir að sé dýrari en áður. Þau hafa enn þá það sama milli handanna til að standa undir heimilinu, að kaupa mjólk og brauð og annað þess háttar. Þau hafa ekkert meira á milli handanna. Þarna er skattur sem hækkar sjálfkrafa og enginn ber ábyrgð á. Það er bara verið að leggja það til að hann verði fyrirsjáanlegur, að fólk geti séð, ef það kaupir eign sem er þetta margir fermetrar, hvað það borgar í fasteignaskatta og já, að það megi ekki hækka meira en 2,5% á ári. Það sé tekin ákvörðun um það, það sé hægt að spyrja einhvern út í það og það sé einhver ábyrgð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Nú er það á ábyrgð kjörinna fulltrúa að passa upp á fjárhag sveitarfélaga þannig að með þessu verkfæri sem verið er að leggja til hér þá verður þetta mjög misjafnt hvað varðar eignir, segjum t.d. bara 30 m² hús á Hornströndum og 30 m² hús hér á Austurvelli. Ekki getur sveitarfélagið lagt mismunandi á eftir því hvar húsnæði stendur. Á þá sveitarfélag fyrir vestan, nú er Ísafjarðarbær með Hornstrandir, að vera með allt aðra krónutölu á fermetra heldur en Reykjavíkurborg sem hefur yfir að ráða fleiri milljónum fermetra? Eins langar mig til að spyrja um b-lið, þ.e. að sveitarstjórn sé heimilt að ákveða mismunandi fjárhæð skatts á hvern fermetra í flokknum erfðafestulönd í dreifbýli og jarðeignir, útihús og mannvirki á bújörðum. Nú er það svo að bújarðir geta orðið þó nokkuð stórar og hér er ekki talað um tegundir af landi. Tökum bara meðalsauðfjárjörð í Skagafirði sem er 4.000 hektarar, sem eru 40 milljónir fermetra. Hvað sjá flutningsmenn fyrir sér að verði fasteignaverð á fermetra í slíku tilfelli?
Frú forseti. Þetta frumvarp beinist fyrst og fremst að íbúðarhúsnæði. Ég skal bara viðurkenna það að ég er ekki alveg með það tiltækt hvað verðið ætti að vera á jarðeignum en ég geri ráð fyrir að sveitarfélög geti tekið ákvarðanir um slíkt á eðlilegum forsendum, út frá því að þarna sé um jarðeignir að ræða. Varðandi jafnræðið þá þurfa sveitarfélögin að gæta meðalhófs og það þarf ekkert endilega að vera annað fermetraverð á Ísafirði en í Reykjavík en ég sé ekkert því til fyrirstöðu heldur að það sé það sama. En mér finnst bara að sveitarstjórnir þurfi að taka ábyrgð á þessu og finna út hvað þær ætla að leggja á og svo fá kjósendur að segja sína skoðun á því þegar þar að kemur í kosningum.