Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp um niðurfellingu virðisaukaskatts á svokallaða hreinorkubíla, sem er viðbót upp á 5.000 bíla til viðbótar við þá 15.000 sem hefur verið veittur afsláttur af. Ég verð nú bara að játa það að ég hef blendnar tilfinningar gagnvart þessu frumvarpi og eiginlega búnir að hafa það alveg frá byrjun og hef einhvern veginn bara liðið þannig að mér finnst ekki rétt að eyða þeim fjármunum sem þarna um ræðir í þessa niðurgreiðslu á þessum tímapunkti. Talið er að kostnaðurinn við þetta geti numið einhverjum 5,5 milljarði, 5,7 milljörðum, og ég er ekki alveg viss um að það sé rétt forgangsröðun, bæði þá peningalega séð en ekki síður umhverfislega séð. Það er hægt að nálgast þetta mál á marga vegu og erum við að það er að kaupa bíla eða er þetta besta leiðin er? Erum við að nýta peningana á sem bestan hátt til að draga úr mengun það? Ég held það. Fólk er ekki sammála um að þetta sé endilega besta leiðin. Vissulega fengum við ýmsar jákvæðar umsagnir frá þeim sem hafa hagsmuni af því að þetta sé með þessum hætti. En við fengum líka umsagnir eða alla vega umsögn á þann veg að þetta væri kannski ekki endilega rétta aðferðin sem hægt væri að beita til að draga úr mengun. Helstu efni þessa frumvarps eru að það eigi að draga að veita afslátt af 5.000 bílum en síðan að sá afsláttur gæti síðan flætt á notaða bíla í framhaldinu sem hefur jákvæð áhrif þegar bílaleigur ætlar að fara, selja þessa bíla og muni hjálpa þeim til að koma þeim á markað á ásættanlegu verði. En það sem mér finnst skipta meginmáli í þessu og kem til með að styðja er niðurgreiðsla á virðisaukaskatti til björgunarsveita, sem mér finnst sko vera það jákvæða í þessu frumvarpi og mun styðja það en allir þeir sem voru jákvæðir gagnvart þessu. Þeir voru auðvitað höfðu mikla hagsmuni, fjárhagslega hagsmuni af því að fá til afnota þessa bíla. Það er hægt að færa fyrir því rök að þessir bílar mengi lítið en það er talað um að þegar þarf að fara að eyða þeim er þá fylgir því töluverður mengun fylgir þeim líka mengun til jafns við aðra bíla eru komnir út á vegina og eru komnir á nagladekkin og það fylgir þeim líka svifryksmengun í miðborg og þessir bílar hafa notið, ekki bara lækkunar á virðisaukaskatti heldur líka fengið afslátt af bifreiðagjöldum vegna þess að þeir menga minna og síðan eru þeir ekki að leggja til þegar þeir eru að kaupa jarðefna, eldsneyti, leggja til þá fjármuni sem ætlað er í að fara í að byggja upp samgöngukerfið okkar því þeir kaupa bara ekkert jarðefnaeldsneyti þannig. Þeir eru undanskildir ýmsu hvað þetta varðar. Mig langar, virðulegur forseti, að nefna hér eina umsögn sem við fengum frá ungum umhverfissinnum og, með leyfi forseta, langar mig að fá að lesa eilítið úr þessari umsögn: Ungir umhverfissinnar gera tvær athugasemdir við þetta lagafrumvarp. Fyrsta gagnrýni okkar varðar innihald frumvarpsins. Viljum við að fjármagni sé varið á skynsamlegri hátt heldur en niðurgreiðsla á rafmagnsbílum til að ná fram samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. Seinni gagnrýni okkar varðar umsagnarferlið sem okkur fannst og finnst alltaf stutt að umsóknarbeiðni berist einungis þremur dögum fyrir umsagnarfrest. Það sem skiptir máli fyrir mig í þessu er að hér segir segja ungir umhverfissinnar sinnar að nauðsynlegt er að fara vel með peninga ríkisins sem er í raun peningur almennings. Besta leiðin til þess er að ná fram samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda en ekki með niðurgreiðsla á rafmagnsbílum er miðaður við hlutföll króna per tonn. Þó að grunnhugsunin sé góð þá, þar sem hún snýr að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda er mun skilvirkara og efnahagslegar skynsamlegra að verja þessum fjármunum í aðgerðir sem draga meira úr losun per krónu úr ríkissjóði. Einnig mætti beita öðrum efnahagslegum tólum, svo sem gjaldtöku eða skattlagningu í auknum mæli til að ná fram fælingar, mætti sem bæði hefur áhrif, bæði eykur hvata, bæði hefur áhrif hvata, aðgerða sem og tryggir meira fjármagn í loftslagsaðgerðir. Í greinargerðinni sem fylgir þessu frumvarpi kemur fram að markmið ríkisstjórnarinnar sé að fjöldi rafbíla og annarra vistvænna bifreiða á Íslandi verði orðin 100.000 árið 2030. Þetta markmið er ekki ásættanlegt. Markmið á ekki að vera að ná ákveðnum fjölda bíla inn til landsins heldur ætti miklu frekar að leggja áherslu á að draga úr notkun og innflutningi bíla. Þetta er byggt á þeirri einföldu rökum af framleiðslu, notkun og förgun eða endurvinnslu. Á rafmagnsbílum hefur verið víðtæk umhverfisáhrif með sér í för. Markmiðið ætti miklu frekar að vera að fækka heildarfjölda bíla á Íslandi og að hlutfall rafmagnsbíla sé orðið ákveðið hátt árið en að hlutfall rafmagnsbíla sé orðið ákveðið á árið 20 30. Þetta er bara sjónarmið sem mér finnst bara eiga rétt á sér og mér finnst líka það sjónarmið sem komu fram í ég álít Flokks fólksins hérna áðan um að þetta sé ekki endilega rétt forgangsröðun þegar við erum að skera við nögl aðgerðir sem snúa að tekjulægstu hópunum sem og við gerðum m.a. athugasemdir við að atvinnuleysi fólki hefði ekki. Það hafði ekki fengið þá hækkun þessara 3% hækkun sem þeir sem eru að fá greitt úr tilfærslukerfunum fengu þó, þannig að ég vil alla vega halda þessum sjónarmiðum til haga hvað þetta varðar. Ég hef vegna þessarar skoðana minna óskaði eftir því að það fari fram atkvæðagreiðsla um sitthvorn liðinn þannig að ég geti þá í það minnsta stutt lið nr. 1 þó að ég styðji ekki lið nr. 2. Ég ákvað það að skilja ekki í nefndaráliti af því að ég veit það að allir þingmenn Viðreisnar eru ekkert sammála mér í málinu en við virðumst er frjálslyndur flokkur leyfir. Það leyfir að við séum ekki öll sammála alltaf þannig að ég mun þá þegar til afgreiðslu kemur styðja það að almannaheillasamtök eins og björgunarsveitir fái þessa niðurgreiðslu en mun ekki greiða atkvæði með þessu heldur ekki á móti. En þetta er mál sem ég er ekki öruggur með að styðja á þessum tímapunkti af því að mér fannst þetta ekki hvorki vera rétt forgangsröðun né heldur að þetta sé endilega rétta leiðin til að draga úr mengun.
Hafsteinsdóttir. Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar er varða lífeyrissjóði, m.a. hækkun lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs úr 12% í 15,5% hækkun lágmarkstryggingaverndar úr 1,4% í 1,8% af iðgjaldsstofni á ári, breytingu á ákvæðum um tilgreinda séreign, heimild til að bjóða sjóðfélögum að breyta ráðstöfun hluta lágmarksiðgjalds til viðbótartryggingaverndar, jöfnun réttindi lífeyrisþega til greiðslna frá almannatryggingum. Heimild til skattfrjálsrar ráðstöfunar tilgreinda séreign var til kaupa á fyrsta íbúðarhúsnæði. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust. Umsagnir greindi frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Fyrirliggjandi frumvarp byggist að stórum hluta á lífskjarasamningi frá apríl 2019 og stuðningsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar við þann samning. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur auk þess fram að lögfesta eigi 15,5% skilst skyldu iðgjald til lífeyrissjóða að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins um útfærsluna. Um er að ræða brýnt mál sem er m.a. ætlað að ljúka samræmingu lífeyrisréttinda og öllum vinnumarkaðnum og stuðla að sjálfbærni lífeyriskerfisins þannig að hver kynslóð standi undir eigin lífeyrisréttindum. Í gildandi lögum er lágmarkstryggingavernd sem lífeyrissjóður veitir 56% af meðalævitekjum miðað við 40 ára inngreiðslu tímabil sem jafngildir 1,4% ávinnslu á hverju ári hækkun lágmarksiðgjalds eins og lagt er til í frumvarpinu úr 12 í 15,5% mun leiða til hærri réttindaávinnslu eða sem nemur um 72% af meðaltekjum miðað við 40 ára inngreiðslu tímabil sem jafngildir þá einnig komma 8% ávinnslu á ári. Með lögfestingu á tilgreindri séreign er sjóðfélaga falið val um hvort hann vilji greiða 3,5% viðbótariðgjald inn í samtryggingu eða tilgreinda séreign. Ef sjóðsfélagi velur ekki þá fer iðgjald hans sjálfkrafa í samtryggingu hans og myndar þá 1,8% ávinnslu en ef iðgjald fyrir tilgreinda séreign verður réttindaávinnslan 1,4%, eins og áður sagði. Fyrir yngri sjóðsfélaga skiptir réttindaávinnslan mun meira máli og þá er einnig mikilvægt fyrir fólk sem er með skuldbindingar að vera með ríka réttindavernd ef áföll verða. Mikilvægt er að sjóðsfélagar gerir sér vel grein fyrir þessum mun og því taldi nefndin rétt að lífeyrissjóðurinn beri að tryggja upplýst samþykki þegar sjóðsfélagi óskar eftir ráðstöfun skyldu iðgjalds í tilgreinda séreign. Í frumvarpinu eru einnig gerðar breytingar í þá veru að öll séreign mun koma til með að skerða greiðslur almannatrygginga nema viðbótarlífeyrissparnaður sem byggist á iðgjaldsstofni 4% framlagi launþega og 2% mótframlagi launagreiðenda. Með öðrum orðum að í gildandi lögum skerðast lífeyrisgreiðslur almannatrygginga ekki ef lífeyrisþegi fær greiðslur til að mynda og frjálsri eða bundinni séreign sem myndast hafa lágmarksiðgjaldi. Talið er að í dag séu um 800–1000 milljónir árlega að fara til fólks sem er með þetta fyrirkomulag. Með öðrum orðum hefur fólk sem á háar fjárhæðir í séreign getað tekið út fullar bætur almannatrygginga þó að það sitji með tugi og jafnvel hundruð milljóna inn á bankareikning úr sér. Þetta er að mínu mati mikið hagsmunamál. Hér á landi eigum við Íslendingar öflugt velferðarkerfi. Lífeyriskerfið okkar er mikilvægur hluti velferðarkerfis enda stendur það undir velferð okkar að miklu leyti við starfslok. Íslenska lífeyriskerfið er orðið gríðarlega öflugt og til merkis um það var Ísland í fyrsta sæti á lista merkt sér vísitölunnar. Á síðasta ári hefur verið bestu lífeyriskerfi í heimi ásamt Danmörku og Hollandi. Það er mikilvægt að áfram verði unnið að því að styrkja stoðir í íslenska lífeyriskerfisins og þetta frumvarp er liður í því. Meiri hlutinn mælist til þess að við endurskoðun á reglugerð um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð verði kveðið með skýrari hætti á um ýmis hugtök sem virðast þarfnast frekari skýringa. Þá leggur meiri hlutinn til þá breytingu að skýrt verði tekið fram að lífeyrissjóðurinn beri að áskilja upplýst samþykki þegar sjóðsfélagi óskar eftir ráðstöfun skyldu iðgjalds í tilgreinda séreign. Er því lagt til að lífeyrissjóðum beri að kveða á um slíkt í samþykktum sínum. Formaður vill þakka nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd fyrir mjög gott samstarf. Við vinnslu þessa frumvarps vísast að öðru leyti til umfjöllunar í nefndaráliti meiri hlutans sem leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Með fyrrgreindri breytingu. Undir álit meiri hlutans rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegi forseti. Þetta risastóra mál sem snertir eitt stærsta hagsmunamál vinnandi fólks, lífeyrissparnaðinn, er lagt fram þegar aðeins örfáir dagar eru til þingloka og umræðan fer hér fram í skjóli nætur. Það var fyrst þriðjudaginn 31. maí sem efnahags- og viðskiptanefnd fékk fyrst fyrstu kynningu á þessu risastóra máli frá fjármálaráðuneytinu. Umsagnarbeiðnir voru sendar út 3. maí sem 3. júní, sem var föstudaginn fyrir hvítasunnu frestur gefinn til miðnættis, annar í hvítasunnu. Þrátt fyrir þennan stutta fresti við langa friðhelgi bárust 17 umsagnir. Tíminn til að kynna sér málið hefur því verið mjög lítill og þessi mál eru vægast sagt flókin. Lífeyriskerfið er svo flókið að það tekur langan tíma og mikla yfirlegu að skilja það að einhverju leyti þannig að tíminn sem gefinn er alls ekki nægur. Því hefur verið til svarað að í þessu máli hafi verið unnið frá 2016 þannig að það hafi nú aldeilis hlotið nægja næga umfjöllun. En í því samhengi vil ég minna á að hér á Alþingi, sem er að fara að samþykkja þessi afdrifaríku lög að öllum líkindum eru 25 nýir þingmenn, hvorki meira né minna en 40% þeirra sem eru að fara að greiða atkvæði um þetta afdrifaríka frumvarp eru nýir þingmenn. Því skal haldið til haga þegar ég heyrði kynningu fjármálaráðuneytisins fannst mér þetta hljóma býsna vel og það skal sagt að sjálfsagt margt til bóta í þessu frumvarpi en það er fyrir ofan minn skilning og þekkingu á lífeyrissjóðakerfinu að skilgreina það, auk þess sem tíminn til að kafa ofan í það hefur vægast sagt verið af skornum skammti. Síðan bárust umsagnir og við fengum gesti fyrir nefndina og þá fóru að renna á mig tvær Grímur. Nefndinni bárust 17 umsagnir sem voru frá mörgum lífeyrissjóðum, verkalýðsfélögum og opinberum aðilum, eins og t.d. Seðlabankanum. Afstaða þessara aðila, hvort sem hún var jákvæð eða neikvæð, þykist ekkert endilega á sömu forsendum. En í stuttu máli sagt þá skiptist afstaða þessara 17 umsagnir umsagnaraðila þannig fylgjandi frumvarpinu voru tveir á móti. Því voru 12 og þrír tóku ekki afgerandi afstöðu. Það skal tekið fram að af þeim 12 sem ég flokka á móti voru ekki allir sem óskuðu berum orðum eftir því að frumvarpinu yrði frestað eða endurskoðað en ekki var hægt að lesa annað úr athugasemdum þeirra en þeir væru mótfallnir frumvarpinu. Þau sem tóku ekki afstöðu eru t.d. Hagsmunasamtök heimilanna sem einvörðungu fjallað um réttinn til að ráðstafa sér til húsnæðiskaupa Samtökin, leggja til að gildissvið úrræða fyrstu kaupenda til að nýta séreignarsparnað til öflunar húsnæðis verði rýmkuð þannig að þau nái einnig til þeirra sem ekki hafa átt húsnæðið í þrjú ár í stað fimm ára eins og lagt er til í frumvarpinu. Minni hluti er fylgjandi þessu að svo stöddu enda hefur aldrei verið erfiðara fyrir fólk í þeirri stöðu að komast inn á húsnæðismarkaðinn en telur þó að það eigi ekki að verða meginreglu að ganga í lífeyrissparnað til að brúa bil heldur verði að finna fleiri leiðir til að húsnæðiskostnaður geti orðið viðráðanlegur fyrir sem flest fólk án þess að ganga á lífeyrissparnað. Síðan gerast samtök lífeyrissjóði og athugasemdir við vissar greinar en taka ekki afstöðu enda skipta sjóðirnir undir þeirri regnhlíf algerlega í tvö horn. Einnig fjallaði sameiginleg umsögn Sjómannasambands Íslands, félags, vélstjóra og málmtæknimanna og félags skipstjórnarmanna eingöngu um þá furðu að í 6. gr. frumvarpsins væri sett inn ótímasett bráðabirgðaákvæði sem undanskilur sjómenn, eina af öllum stéttum frá þeim rétti að fá þetta 3,5% af viðbragði viðbótarframlag frá sínum vinnuveitanda þar sem útgerðin hefur ekki ljáð máls á því í kjaraviðræðum við sjómenn að hækka þetta hlutfall 15,51 og gert hefur verið hjá öðru launafólki. Þetta er hluti af annarri og stærri umræðu en ætti eitt og sér að fá þingheim til að staldra við. Así og Samtök atvinnulífsins sendu inn sameiginlega umsögn og eru fylgjandi frumvarpinu ásamt BHM þrátt fyrir samþykki gagnrýnir BHM ýmislegt varðandi frumvarpið og í umsögn þeirra segir m.a., með leyfi forseta: Þó svo að BHM mælir númer framgöngu frumvarpsins bendir bandalagið á að frumvarpið birtist nú í fjórða skipti í samráði stjórnvalda og er það til marks um þá miklu óánægju sem ríkt hefur um efni og aðdraganda þess miðja heild meðal heildarsamtaka launafólks og opinbera markaðnum. Bhm, BSRB og KÍ hafa margsinnis fordæmt þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í ferlinu og bent á að verulega hefur skort á samráð um málið sem felur í sér grundvallarbreytingar á skipan lífeyrismála á opinbera markaðnum. Tilvitnun lýkur gagnrýnin á skort á samráði kom reyndar fram í mjög mörgum umsögnum eins og í máli gesta efnahags- og viðskiptanefndar, og það er eitthvað sem þingheimur hlýtur að taka mark á þegar sú gagnrýni kemur úr jafnmörgum áttum og raun ber vitni. Í sameiginlegri umsögn ASÍ og Samtaka atvinnulífsins segir m.a., með leyfi forseta: Ofangreindar breytingar eru viðbrögð stjórnvalda við athugasemdum við fyrri drög að frumvarpi frá aðstandendum lífeyrissjóða utan samnings við ASÍ og SA. Sú málamiðlun sem í breytingunum felst gengur mjög langt og vonast ASÍ og SA til að þær verði til þess að tryggja víðtækan stuðning við frumvarpið. Tilvitnun lýkur. Það verður því miður að segjast að þessi sameiginlega von ASÍ og Samtaka atvinnulífsins hefur alls ekki gengið eftir. Það er ljóst að mikill ágreiningur er um ákveðna þætti frumvarpsins, bæði innan verkalýðshreyfingarinnar og meðal lífeyrissjóðanna af þeim sem sendu inn umsögn og eru á móti frumvarpinu í þessari mynd eða óska eftir því að það sé unnið betur og/eða beðið eftir grænbók um heildarendurskoðun lífeyrissjóðakerfisins. Eru almenni lífeyrissjóðurinn séreignum sjóðurinn lífeyrisauka í brú. Lífeyrissjóður BSRB, eftirlaunasjóður f a Frjálsi, lífeyrissjóðurinn lífeyrissjóðnum brú, Íslenski lífeyrissjóðurinn, Kennarasambandi Íslands, Reykjavíkurborg, Verkalýðsfélag Akraness og Seðlabankinn, já, Seðlabankinn setur sig á móti þessu frumvarpi. Í umsögn hans stendur m.a., með leyfi forseta: Það er mat Seðlabankans að æskilegra væri að breytingar af því tagi sem frumvarpið felur í sér yrðu hluti af víðtækari stefnumörkun um lífeyrismál og endurskoðun laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Tilvitnun lýkur almennt hlusta á stjórnvöld á rödd Seðlabankans og ég sé ekki hvers vegna ætti ekki að gera það nú, ekki síst þar sem andstaðan meðal hagaðila er jafnmikil og raun ber vitni. Þótt lífeyrissjóðirnir virðast flestir vera á móti frumvarpinu er það ekki alltaf af sömu orsökum og ég ætla mér ekki að reyna að skilgreina mismunandi afstöðu þeirra út frá ólíkum hagsmunum þeirra eftir því hvort um opinber eða frjálsa sjóðurinn ræða. Ég læt öðrum það eftir. Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá því að hér á eftir ætla ég að ræða það sem ég tel alvarlegast varðandi þetta frumvarp meira um það síðar.
Sömuleiðis Guðrún Hafsteinsdóttir veitir andsvör við ræðu hv. 3. þm. Suðurk.. Virðulegi forseti. Mig langar að bregðast hér við í örstuttu máli við ræðu hv. þingmanns, 3. þm. Suðurk., Ásthildi Lóu Þórsdóttur, þar sem hún nefnir sérstaklega og ávarpar það að það hafi margir sent efnahags- og viðskiptanefnd neikvæðar umsagnir vegna þessa frumvarps, tveir hafi verið með og 12 hafi verið á móti. Ég vil árétta það að það sem var sérstakt þarna, ein umsögn, var sérstök. Það gerist ekki oft. Það gerist ekki oft að Samtök atvinnulífsins og ASÍ, Alþýðusamband Íslands, sendi sameiginlega umsögn með máli en það gerðist í þessu máli og ég vil árétta það að á innan ASÍ og SA starfa níu lífeyrissjóðir, níu eftir því sem ég best veit þannig að þeir hefðu allir þessir nýju getað sent inn umsögn. Þá hefur þessi tala verið ekki tveir heldur tíu og það voru líka miklar umræður um það hjá nefndinni að þarna eru, eins og hv. þingmaður kom inn á, mismunandi sjónarmið og þetta mál. Við getum rakið það ekki bara aftur til ársins 2016. Við getum rakið allt aftur til ársins 2011. Þetta er búið að vera mikið í umræðunni. Þetta er búið að vera mikið í umræðunni hjá aðilum vinnumarkaðarins, hvort sem er almenn eða opinberi markaðurinn og ég fagna því mjög að þetta frumvarp sé komið hér í með til til þingsins. Háttvirtur þriðji.
Virðulegi forseti. Það er nú í seinni hluta ræðu minnar sem ég varð að skipta vegna samninga hér um ræðutíma, að hann var ég að skipta henni í tvennt þar sem ég ætla aðeins að ávarpa þessa aðkomu ASÍ og Samtök atvinnulífsins og ýmislegt sem því fylgir. En það sem ég hins vegar það er hins vegar ljóst að það þyrfti t.d. verkalýðshreyfing, félögum innan ASÍ sem ekki eru sáttir við þessa samninga, þó ASÍ að standa að þessu þannig að ég veit ekkert um hvað gerðist með þessi ákvæði með þessa lífeyrissjóði sem ekki sendu inn umsögn. Svo var náttúrlega líka mjög tími stutti tími gefinn til umsagna þannig að það getur vel verið að það hefði bara fullt af fleiri umsögnum komið ef tími hefði verið nægur. En og já, það er rétt að þetta er búið að vera í umræðunni lengi en engu að síður er það staðreynd að þetta eru gríðarlega flókið mál og 40% af okkur þingmönnum sem erum að fara að greiða atkvæði um þetta. Við erum nýkomin af þessu máli og þetta kom fyrir örfáum dögum fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og ég tel það bara ekki. Frú forseti.
Öðru sinni já, virðulegi forseti. Ég vil bara árétta það sem ég sagði hér áðan í fyrra andsvari mínu að þarna sendu ASÍ og SA sameiginlega umsögn þannig að það er ekkert um það var sameiginlegur skilningur þar á milli gagnvart þessu frumvarpi þannig að þó svo við hefðum gefið allan heimsins umsagnartíma þá hefði ekkert komi fleiri umsagnir vegna þess að þarna voru þessir sjóðir sem eru á þessu samningssviði sammála og við erum ekkert að tala um eitthvert lítið mengi. Við erum að tala um 75–80% af vinnumarkaðnum sem sendi inn sameiginlega umsögn og var sammála um það að þetta mál þarf að eiga framgang. Hv. 3. þm. Suðurk.
Eins og ég sagði, virðulegi forseti, eins og ég sagði áðan þá kem ég til með að tala aðeins um af aðkomu ASÍ og Samtök atvinnulífsins af þessu og kannski líka lífeyrissjóðanna vegna þess að já, það er bara ég ætla ekki að fara í það efni allt hérna núna þó að það væri alveg sammála, þó að það væri eigi kannski alveg við, en lítill tími kem að því á eftir í ræðunni. En málið er jú ASÍ sendir eitthvað inn. En það er samt greinilegt að verkalýðshreyfingin, meira að segja fjöldi félaga innan ASÍ, er ekki sammála þessari útfærslu. Það fer ekkert á milli mála og þannig að ég veit svo sem ekkert hvernig staðan er hjá þessum lífeyrissjóðum. En það breytir því ekki að það er ekki eining um þetta innan ASÍ. Þá tekur til máls framsögumaður.
Máls. Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs. Að nefndarálitinu stöndum við Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, fulltrúi Pírata í efnahags- og viðskiptanefnd stöndum saman að þessu nefndaráliti. Við styðjum þá hækkun lágmarksiðgjalds og lágmarkstryggingaverndar sem mælt er fyrir um í frumvarpinu en við gjöldum hins vegar varhug við hvers kyns lagabreytingum sem eru til þess fallnar að veikja samtryggingar mátt lífeyrissjóðakerfisins. Við teljum líka að sú stefna ríkisstjórnarinnar, sú stefna síðustu ríkisstjórnar, að veikja hefðbundnu húsnæðisstuðningskerfi en heimilað þess í stað skattfrjálsa ráðstöfun lífeyrissparnaðar inn á húsnæðislán hafi ekki reynst vel, enda þjóni þessi stefna fyrst og fremst tekjuhæstu hópunum hér á landi. Nú er það auðvitað þannig, eins og hér hefur verið komið inn á, að Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins hvetja Alþingi eindregið til að samþykkja þetta frumvarp og það hlýtur auðvitað alltaf að vega mjög þungt Alþýðusamband Íslands. Þetta eru stærstu heildarsamtök launafólks á Íslandi og það verður aldrei gert lítið úr þessu. En það verður hins vegar ekki sagt að það ríki alger eining um efnisatriði frumvarpsins, meðal stéttarfélaga almennt og raunar hefur komið fram mjög hörð gagnrýni sem væri ábyrgðarlaust að að hlusta ekki á og taka ekki alvarlega og bregðast við með einhverjum hætti. Þá nefni ég kannski fyrst og fremst þau sjónarmið sem komu fram af hálfu BSRB og af hálfu Kennarasambands Íslands. Bsrb telur að frumvarpið skapi ójafnræði meðal líffræðilega meðal lífeyrisþega, dragi úr vægi Samfylkingarinnar. Kennarasambandið gengur svo langt að segja að frumvarpið, hugsanlega eina alvarlegustu aðför að jöfnuði í íslensku samfélagi sem gerð hefur verið. Þetta segir Kennarasambandið um þegar svona gagnrýni kemur fram þá er kannski eðlilegt að bregðast við henni, a.m.k. ávarpa hana og svara henni með einhverjum hætti. En það er í rauninni ekki, ekki vera gert einu marki í nefndaráliti meiri hlutans, svona miðað við það hvað þetta er hörð gagnrýni og frá aðilum sem við hljótum að bera virðingu fyrir og vilja hlusta á. Þá hefði kannski mátt svona staldra aðeins við. Þetta kemur hliðstæð gagnrýni á fram sem sagt í umsögnum brúar lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga og í umsögn Reykjavíkurborgar þar sem er varað við því að með frumvarpinu sé aukið á aðstöðumun tekjuhárra og tekjulágra og að það sé grafið undan samtryggingu um. Ég held að sé mikilvægt að taka fram að við í 2. minni hluta við styðjum eindregið þá breytingu sem er lögð til í frumvarpinu á samspili lífeyrisgreiðslna frá lífeyrissjóðum og greiðsla og greiðslna úr almannatryggingakerfinu og háttvirtur formaður efnahags- og viðskiptanefndar fór vel yfir áhrifin af þessu hér áðan og það er óhætt að taka heils hugar undir með henni þar. Ég held hins vegar að skilin milli gamla skerðingar, fyrirkomulagsins og þess nýja þarfnist frekari skoðunar. Nú er mælt fyrir um það í 13. gr. frumvarpsins að hjá fólki sem hefur þegar safnað séreign af iðgjaldi í lífeyrissjóðs sem býður upp á slíkt, þá skuli séreignin ekki koma til lækkunar á ellilífeyri, tekjutryggingu og ráðstöfunarfé ef einstaklingurinn hefur lífeyristöku fyrir 1. janúar 2003. En einstaklingur sem hefur lífeyristöku degi síðar fyrir hann þá skellur í rauninni hið breytta skerðingar fyrirkomulag á af fullum þunga og þá gagnvart allri þeirri séreign sem viðkomandi hafði safnað um. Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni telur að í þessu kunni að felast ólögmæt afturvirk skerðing á lífeyrisréttindum sem muni kalla á málarekstur gegn ríkinu. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hvort í þessu kunni endilega felast ólögmæt eða afturvirk skerðing á eignarréttindum. En það er hins vegar þannig að það var ekkert fjallað um þessi álitaefni. Það er í rauninni ekki verið unnið neitt lögfræðiálit á þessu við meðferð frumvarpsins í efnahags- og viðskiptanefnd. Það er kannski svo ég komi nú hérna formanni nefndarinnar til varnar og öðrum, að það er kannski vegna þess að þetta er umsögn sem barst seint en frumvarpið er líka eða barst seint inn í þingið og þá og umsagnarfresturinn var skammur. Þannig að þetta er sjálfskaparvíti stjórnarmeirihlutans og ríkisstjórnarinnar og ég er ekki sannfærður um að þetta frumvarp samrýmist að fullu yfirlýstri stefnu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um að jafna lífeyriskjör á vinnumarkaði, einfalda kerfið, draga úr flækjustigi, draga úr innbyggðri mismunun í því og það hefur ekki farið fram í raun nein svona heildstæð greining á áhrifum þeirra breytinga sem eru lagðar til svona út frá kyni, lífslíkum ævitekjum. Ég hef ekki séð neinar tryggingar, stærðfræðilega greiningu á þessu sem maður hefði kannski búist við í ljósi þess hvað þetta frumvarp er einhvern veginn búið að vera hvað það á sér í rauninni langan langa ævi þannig séð hvað fjórða Þórðarson söðlað fram í einhverri mynd þótt þriðja það liggur heldur ekki fyrir neitt kostnaðarmat vegna útvíkkunar á úri úrræðum um skattfrjálsa úttekt lífeyrissparnaðar til kaupa á húsnæði á þessum þætti í frumvarpinu og þar vil ég bara minna á. Það hvíla ákveðnar skyldur á löggjafanum til að láta fara fram svona kostnaðarmat vísast til 129. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem segir að ef fyrirsjáanlegt er að tillaga að lagafrumvarpi tillaga að stjórnvaldsfyrirmælum eða aðrar stefnumarkandi ákvarðanir af hálfu stjórnvalda ríkisins muni hafa fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög skal fara fram sérstakt mat á áhrifum þeirra á fjárhag sveitarfélaga. Það hefur ekki verið gert og loks er ljóst að reyndar hefur ekki gefist tími til að bregðast við bara og kannski leggjast almennilega yfir fjölmargar svona tæknilegar athugasemdir sem hafa komið fram og verið gerðar við einstök ákvæði. Svo að öllu þessu virtu þá teljum við í 2. minni hluta að þetta frumvarp þarfnist frekari yfirlegu, dýpri umræðu. Við getum ekki stutta máls tekur hv. 7. þm. Suðvest., Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Þórsdóttir. Virðulegur forseti. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fór rétt í þessu yfir þær athugasemdir sem við í minni hluta höfum við þetta frumvarp. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara yfir þau atriði í 11.. Mig langar bara að koma með nokkrar athugasemdir. Í fyrsta lagi væri kannski árétta að það sé rosalega skammi tími sem hefur fengið til þess að afgreiða þetta stóra flókna og viðamikla frumvarp er ekki ásættanlegt. Mér er eiginlega alveg sama hvaða ástand vari fjármálaráðuneytinu þetta er ekki ásættanlegt. Það er ekki ásættanlegt að þingið fái tvær vikur til þess að vinna jafn viðamikið og mikilvægt mál sem þetta sér í lagi vegna þess að þegar þetta mál er kynnt fyrir nefndinni þá og miðað við sögu þessa máls þá er það rakið þannig að þetta var áður lagt fram í aðeins öðruvísi mynd. Það var ekki mikil sátt um það mál að kalla því á vísa af þáverandi efnahags- og viðskiptanefnd aftur til ríkisstjórnarinnar. Ég vona að ég sé að muna þetta alveg rétt að til þess að vinna þetta betur í náinni sátt með hagaðilum. Síðan kemur þetta aftur á þingi og við fáum að heyra: Jú, það er komið upp að þokkaleg sátt um þetta. Svo hefst umfjöllun nefndarinnar að það kemur í ljós að það er bara alls ekki þokkaleg sátt um þetta og BSRB var t.d. bara ekki haft með í ráðum yfir höfuð af neinu viti, a.m.k. og mér finnst þessi nálgun svolítið það sem ég upplifði var einhvern veginn ef við settum þetta í samráðsgátt eins og það sé einhvern veginn að reyna að ná sáttum, að henda einhverju frumvörpin á samráðsgáttina sem hefðu getað sent inn umsögn við kannski tekur tillit til þess eða ekki. Það er ekki virkt samtal, ekki einhvern veginn verið að leitast eftir að ná sáttum í slíku ferli. Hann situr svolítið í mér að það er talað um að reyna að sætta sjónarmið og að það eigi að vera verkefni ráðuneytisins og ráðherra að reyna að sætta sjónarmið ólík sjónarmið. Þá tjá sig mál tekið og það sé talað við suma en alls ekki alla og svo teljast það bara sættir. Á meðan á málinu er er sett inn í frumvarpið inn í samráðsgátt og þá hafi þeir sem ekki voru hafðir með í ráðum á sama hátt tækifæri til að láta ljós sitt skína. Það er ekki alveg sá andi sem mér finnst að eigi að vera í vinnu sem þessari sem snertir hagsmuni jafnmargra og hefur jafn afdrifaríkar afleiðingar fyrir jafnmarga og lífeyrisréttindi. Vissulega hafa ég vildi koma því frá. Mér finnst þetta ekki boðleg vinnubrögð. Ég svo sem er alltaf að eins og rispuð plata hérna, vegna þess að þetta er náttúrlega allt of algengt að svona risamál rjúki gegn á lokametrunum og stundum segir ekki endilega með þetta mál. Ég hef heyrt ágætar skýringar fyrir því hvers vegna kom svona seint þetta, mér finnist þær ekki ásættanlegar eða nógu viðeigandi en stundum upplifir maður jafnvel að mál séu mjög seint fram komin, hreinlega til þess að þingið hafi mjög stuttan tíma til að vinna. En ég ítreka að ég er ekki að segja að það eigi við í þessu tilfelli af. Svo langar mig að tala um ákveðin nýmæli sem er í þessu frumvarpi sem er að gera lífeyrissjóðum kleift að ákveða hvort hann vilji heimila lífeyrisþegum að 3,5% af sínum lífeyrissparnaði farið svokallaða tilgreinda séreign. En það sem er líka rétt að það sem er nýtt við þetta er að þess hið tilgreinda séreign geti nýst einhverju marki til kaupa á fyrstu fasteign eða til niðurgreiðslu á húsnæðislánum. Ég geri athugasemd við þessa nálgun. Mér finnst þetta ekki rétt pólitík. Í fyrsta lagi er það þannig að þetta hefur verið víðsvegar, gagnrýndi það er liggur í augum uppi. Það er búið að eyða allt of miklum fjármunum og púðri í það að dæla inn á eftirspurn eftir húsnæði á Íslandi og við sjáum afleiðingarnar af því hérna úti í samfélaginu, ótrúlegir ótrúlegur tími, orki og orka og peningar sem hafa farið í það að keyra eitthvað eftirspurn á markaði með aðgangi að lánsfé með þvílíkum úrræði eftir úrræði af hálfu stjórnvalda og reyndar Seðlabankans líka, en allt of lítið gert á framboðshliðinni, allt of lítið gert á félagslegu hliðinni. Það er uppbygging félagslegs húsnæðis, stuðningur við lægri tekjutíundir af að eignast húsnæði á félagslegum forsendum og uppbygging á óhagnaðardrifnu um af íbúðum. Það er og óhagnaðardrifin uppbygging á íbúðum. Klukkan var aðeins á margt fyrir mig til að fleygja öllum þessum hugtökum hérna af. En það sem ég er að reyna að koma orðum að hérna, virðulegi forseti, ræði röng forgangsröðun að finna enn eina leiðina til að dæla inn í eftirspurnarhliðina en vera ekki að gera neitt að ráði til að laga framboðshliðina. Sömuleiðis finnst mér vond pólitík að vera alltaf að líta á það sem einhverja lausn að leyfa fólki að fara í ævisparnaðinn sinn til að koma undir sig húsnæði eða til þess að ja, jafnvel taka út, eins og stjórnvöld hafa verið að leyfa núna í áraraðir fyrir einmitt fátækasta fólki að taka út séreignarsparnaðinn sinn til að eiga fyrir mat og leigu, borga fullan skatt en ætla umræðupólitík. Við eigum alltaf að taka lán frá framtíðar. Sjálfinu okkar þakka ríkisstjórninni fyrir það. Takk. Ég fékk að taka lán hjá sjálfum mér þótt ég gefi góð. Ég meina, þetta er eitthvað svo fáránlegt. Auðvitað væri miklu gáfulegra að hætta að dæla endalausum peningum í þá sem eiga nóg af peningum fyrir og útgerðanna o.s.frv. og nota þá peninga í að byggja hérna upp sterkt félagslegt húsnæðiskerfi og sanngjarnan og raunhæfan leigumarkað hérna líka vegna þess að það eru ekkert allir sem vilja fjárfesta öllu sínu í steypu. Það er ekki þannig. Við vitum að það er stór hópur leigjenda sem mundi mjög gjarnan vilja vera á leigumarkaði að ef það væri ekki þessi hræðilegi markaðar sem er hér þannig að mér finnst þetta röng forgangsröðun og mér finnst hún líka að beinast að þeim sem síst skyldi. Að því marki til að þessi sparnaður til að þessi tilgreinda séreign geti nýst í kaup á fyrstu íbúð, það þá þarf það að vera þannig að að viðbótarlífeyrissparnaðurinn dugi ekki uppi eða viðkomandi sé ekki með viðbótarlífeyrissparnað. Við vitum að lægstu tekjutíundirnar eru margar hverjar ekki með viðbótarlífeyrissparnað vegna þess að þær hafa ekki efni á því að verða af þessum 2% sem þurfa að leggja á móti sínum vinnuveitanda til að fá þessi 4% á móti, sem er auðvitað gríðarlega ósanngjarnt sem þýðir að þetta úrræði nýtist helst þeim sem ekki hafa séreignarsparnað til að nýta í fyrstu kaup eða niðurgreiðslu á sínum húsnæðislánum. Þarna erum við sem sagt að bjóða lægstu tekjutíundunum upp á að gera ákveðið veðmál um að ja, ókei, ég þarf að koma undir sig fótunum, ég þarf að komast inn á þennan hræðilega húsnæðismarkað sem er allt of hár og allt og aðgengilegar og einhvern veginn verð ég að gera það og hér er alla vega eitthvað sem hjálpa mér. Það sem ég er að fórna á móti er að ef ég mögulega örkumlast til starfa eða hefur það gríðarleg áhrif á mín réttindi til framtíðar litið. Mér fannst þetta vont vasanum og gefa fólki og mér finnst mikilvægt að fólk sé frætt um hvaða afleiðingar svona val hefur. Mér finnst líka mikilvægt að aðrir hlutir heldur en að leyfa fólki að taka lán hjá sjálfu sér sé reyndir. Þegar kemur að því að aðstoða fólk við að njóta þeirra grundvallarmannréttinda að hafa þak yfir höfuðið. Mér finnst það vond forgangsröðun. Mér finnst ekki að við eigum alltaf að vera senda fólk í sparibaukana sína fyrir eldri árin til að það geti þak yfir höfuðið, öruggt þak yfir höfuð vegna þess að við vitum að þú ert fast á leigumarkaði. Er það ekki öruggt þak yfir höfuðið á Íslandi? Það er bara hreinlega þannig. Þannig að mér finnst þetta atriði bara vanhugsað. Mér finnst það vega samtryggingunni sem á að gilda í þessu kerfi og ég er ósammála því og mér finnst líka að við hefðum þurft miklu meiri tíma til að fara yfir þessi álitaefni. Ég hefði viljað getað spurt miklu fleiri spurningar en ég var með margar spurningar heldur en þeirra sem ég spurði. Já, ég hefði viljað getað kallað eftir frekari gögnum og greiningum og eins og hv. þm. Jóhann, Páll vísa í Jóhann Páll Jóhannsson, vísar í ræðu sinni að þá gafst ekki tími og var ekki fyrir hendi nákvæmar greiningar um áhrif þessa frumvarps á margvíslega þætti. En hingað erum við komin og það er ýmislegt sem er ágætt í þessu frumvarpi eins og rakið hefur verið og mun ég og þingflokkur Pírata að sjálfsögðu styðja það sem við teljum gott. En ég geri alvarlega athugasemd við að geta ráðstafað tilgreindri séreign í kaup á fyrstu eign vegna þess að ég skil fullkomlega hversu freistandi það er að gera nákvæmlega það. Það er ákveðin áhætta í því fólgin og það dregur úr samtryggingar mætti lífeyriskerfisins þannig að það er breyting sem mér finnst að hefði mátt bíða með þar til frekari og betri umfjöllun um a.m.k. þetta atriði hefði getað farið fram. En að því sögðu að þá mun ég styðja að ýmis atriði í þessu frumvarpi og ég er sömuleiðis þakklát háttvirtum nefndarmönnum í háttvirtri efnahags- og viðskiptanefnd fyrir gott samstarf í þessu máli. Það virkar hendur. En ég endurtek að mér finnst þetta ekki boðleg vinnubrögð, að koma með málið svona seint til nefndarinnar og ég vil hvetja háttvirtan formann nefndarinnar til dáða að skamma ráðuneyti vegna þess að það á að skamma í hvert skipti sem við komum með mál svona seint inn til okkar til þess að kannski mögulega einhvern daginn hætti því auðvitað ætti bara ekkert að hleypa á dagskrá. Þau koma svona seint inn. En við vitum hvernig það er, a.m.k. væri gott að fá smá skömm í hattinn til að reyna að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig trekk í trekk eins og þetta gerir allt á henni. Þá tekur til máls hv. 10. þingmaður suður.
Virðulegur forseti. Já, við erum hér að ræða frumvarp um lögfestingu á lágmarksiðgjaldi til lífeyrissjóða 15,5% og hér hefur verið var farið yfir margt og m.a. að það hafi ekki verið viðhöfð vönduð vinnubrögð í þessu máli og ég get bara tekið undir það. Ég mér hefur stundum hissa á því hvernig vinnubrögðin eru. Hérna er verið að dæla bara með engum fyrirvara, eins og bara í í fjárlaganefndinni eða öðrum breytingum á síðustu metrunum og þegar fólk var að skrifa það álit þá jafnvel eftir að fólk var farið í að skrifa álit, þá koma bara stórar breytingar frá ríkisstjórninni um einhverjar aðgerðir til að bæta stöðu ríkissjóðs þannig að ég get að sjálfsögðu tekið undir það þurfi að vanda vinnubrögðin hér og gefa fólki tíma til þessa, fara yfir hlutina. Ég reyndar er í þeirri stöðu að þekkja þetta mál ágætlega. Hafandi starfað innan verkalýðshreyfingarinnar eru rúm 20 ár. Ég þekki forsöguna. Ég var þátttakandi og skrifaði undir þann kjarasamning sem varð í raun og veru þess valdandi að þetta mál fór af stað. Þetta byrjaði við kjarasamninga 2015 þegar við sömdum við forseti. Ákvæðið í þeim samningi sem það kemur síðan í ljós, 2016 að forsendur hafi brugðist og til að auka ekki á þenslu, þá að fara í að skoða aðra möguleika en að hækka bara laun. Þá kom þetta upp að það væri jú auðvitað bara gráupplagt að nýta þetta tækifæri til að jafna þessi lífeyrisréttindi sem höfðu verið ójöfn, alltaf. Lífeyrisréttur opinberra starfsmanna var alltaf talsvert betri heldur en lífeyrisréttur starfsmanna á almennum vinnumarkaði þannig að það er búið að vera baráttumál verkalýðshreyfingarinnar í áratugi að ná því fram að lífeyrisréttur jafnaður á milli markaða. Það var auðvitað ákveðinn sjónarmið beggja vegna borðsins þegar þetta var gert á sínum tíma. Þá er líka verið að skoða það að jafna launamun milli markaða og um leið átti þá að taka af ríkisábyrgðin á lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna sem gerir það að verkum að auðvitað þeirra sjóðir eru þá bara eins og sjóðirnir á almennum markaði verða bara að sjá um sig sjálfir og það þótti bara eðlilegt og rétt að þannig væri málum háttað. Við sætu við sama borð hvað varðar ríkisábyrgðina. Það verður ekki fyrir nein ríkisábyrgð á á almennum sjóðum sem töpuðu bara verulega af sínum réttindum í í hruninu þannig að á sama tíma voru opinberir sjóðir með ríkisábyrgð þannig að það er eitt og annað í þessu. En niðurstaðan varð þessi hækkun upp í 15,5 og það var gert á þremur árum frá 2016–2018 ára sem jafna í gegnum launabilið eða breytingar framlag frá vinnuveitanda á þessu þriggja ára tímabili komið þessu þrjú og hálft inn í lífeyrissjóðinn og þetta gerir það að verkum, eins og hér hefur verið rakið, að það er verið að auka réttindi verulega í lífeyrissjóðunum og mun hafa talsverðar breytingar í för með sér. Hingað til hafa hefur fólk sem hefur unnið í 40 ár ekki haft út úr lífeyrissjóði nema sirka 56% af meðalævitekjum en við þessar breytingar getur viðkomandi átt von á því að fá 72% af ævitekjum. Þetta er verulegur bati sem í þessu felst að fá þessa hækkuðu innborgun. Það tryggir bara rétt fólks þegar það fer á eftirlaun þannig að það það er auðvitað þetta er auðvitað mikill bati sem felst í þessu að hér er líka verið að gera þetta. Ávinnslan verður þá 1,8% á ári í staðinn fyrir 1,4 og það er þannig að þú getur svona sirka sé hvað þú ert að gera á hverju ári eða hverjum áratug, sjónvarpsstöð borgi í lífeyrissjóð hvað réttindi og ávinna þeir. Síðan er auðvitað það sem hefur verið bitbein og maður heyrir það hjá fólki, það er þessi tilgreinda séreign sem margir eru ósáttir við en hún á sér bara sína sögu, þessi tilgreinda séreign. Hún verður bara til vegna þess að ákveðinn hluti verkalýðshreyfingarinnar vildi bara ekki auka réttindin í Samfylkingunni, vildi bara fá þetta bara hreint og klárt inn í séreignina. En það var aldrei tilgangurinn að setja þangað heldur að þetta væri eitthvað sem ætti að vera bundið þarf til er að þú færir á eftirlaun. Það var það var tilgangurinn. Niðurstaðan var málamiðlunin inn, þessi tilgreinda séreign sem væri þá eins og séreign önnur séreign, þetta væri einkaeign og að þetta væri ómögulegt og það er auðvitað eitthvað sem mörg margir töldu að það væri jákvætt að heyra það á sýknt og heilagt maður alltaf borga þennan lífeyrissjóð. Svo deyr maður bara. Þá fær fjölskyldan ekki neitt. Þannig hafa margir talað. En við erum með samtryggingunni inni í þessum sjóði þannig að þeir sem veikjast eða slasast á leiðinni, þeir hafa þá einhverja baktryggingu sem felst í þessari samtrygging sem er búið til inn í samtryggingu lífeyrissjóðanna þannig að þetta vegur hvert upp á móti öðru en við. Það er að setja hlutina í tilgreinda séreign. Þá ertu enn þá bara með þennan gamla þessa gömlu ávinnslu sem er 56% inn eins og hér var, þú ert bara í sömu stöðu en þegar þú ert kominn með séreign upp á 3,5% sem er meðhöndluð með öðrum hætti og þínir afkomendur geta fengið það til sín ef þú deyfð áður en þú ert búinn að líta á þetta þannig að það eru plúsar og mínusar við þetta og síðan er auðvitað bara þetta val sem þarf að eiga sér stað þegar þú byrjaðir að borga í lífeyrissjóð þó þeir séu kynnt hvað þetta þýðir fyrir þig, hvað græðir á því að setja undir tilgreindu séreign og ég er svona að reyna að rekja það. En hvað græðir, setjist í samtrygginguna, hvað tryggingu, hvað viðbótartryggingu býr til með því að setja þetta allt í samtryggingu? Við vorum auðvitað bara alveg meðvituð um það strax að ungt fólk sem er að hefja vinnu það ætti í raun að setja allt í samtryggingu til að búa sér til bæði tryggja sig bæði hvað varðar tryggingu fyrir mann sjálfan en ekki síður líka bara fyrir þær eru tryggingar fyrir börn. Það eru tryggingar fyrir maka sem skipta máli og það er auðvitað miðast við sko hvað það er sem eru í Samfylkingunni þannig að allt þetta fólk þarf að meta þetta, að þetta er auðvitað bara ákveðið val sem þarf að fara fram og mér finnst það bara eðlilegt og ég hræðist það ekkert að fólk velji þar sem það telur að það sé því fyrir bestu. Þannig að ég er ekki. Ég er ekki óttaslegin hvað þetta varðar bara. Ég held að flestir munu velja skynsamlega og ég sé. Við sjáum bara að það er bara misjafnt örorku, álag á lífeyrissjóðunum og bara sjóðir eins og gildi sem eru með mikið af verkafólki. Þar er bara meira um örorku af því að bara vinna sem fólk er að stunda er bara erfiðari og skapar kannski bara meiri líkamlega líkamleg veikindi fyrr á ævi ævinni heldur en hjá fólki sem situr bara skrifstofu þannig. Það er ekki óeðlilegt að slíkur hópur velji það þá að vera í samtryggingunni til að halda tryggingunni betri og manni sýnist nú bara að það hafi gerst en í gildi að flestir eru bara í samtryggingunni. Þeir hafa ekki farið í þessa tilgreindu séreign þannig að þetta er kannski svona eins og þetta snýr að mér, hafandi verið tekið þátt í þessu á sínum tíma. Ég sjálfur hafði aldrei gert mér í hugarlund að þyrfti að grípa til einhverra slíkra hluta að búa til eitthvert slys, tilgreinda séreign, af því að ég hafði horfði á það eins og margir aðrir. Við erum að bæta réttindi og þess vegna erum við að horfa á samtryggingu, ekki einhverja tilgreinda séreign en vegna andstöðu ákveðinna aðila innan verkalýðshreyfingarinnar bar þetta málamiðlun. Við náðum málamiðlun að búa til þessa bundnu séreign sem fyrst kölluð en var síðan breytt í þessa tilgreindu séreign. Það varð niðurstaðan. Núna eru fleiri hlutir komnir inn sem ég hefði alveg getað þola. Það væri ekki þarna inni eins og þessi skattfrjálsa, heimild einstaklinga til að nýta tilgreinda séreign til kaupa á fyrsta íbúðarhúsnæði sem er þá til viðbótar við ráðstöfun á viðbótargjaldi eða viðbótar lífeyrissparnaði og það getum við aldrei farið upp fyrir 500.000 tonn á ári þannig að ef þú ert með einhvern viðbótarlífeyrissparnað þá nýtur hann fyrst áður en þú nýtir þá tilgreindu séreignina. Ef ég skoða þetta bara svona. Ég skoðaði þetta bara svona gróft á þá ef þú ert með 500.000 kr. í laun, þú ert að borga 6% í viðbótarlífeyrissparnað eða 30.000 á mánuði, það gerir 360 skall yfir. Árið gætir í mesta lagi ráðstafað 140.000 kalli af tilgreindum séreigninni yfir árið þannig að ef þú ert með 600.000 þá geturðu bara ráðstafa 68.000 af tilgreindum séreigninni sem þú ert og ávinna þeir upp á 250.000 þannig að þú getur ekki ráðstafað nema hluta af henni. Ef þú ert með 700.000 á mánuði þá getur ekki ráðstafað nema ekki í neinu. Af því er séreignarsparnaðurinn kominn upp fyrir þetta. Þannig að þannig að þetta er líka bara val, hvort viltu fjárfesta í fasteign, sem er svo bara eignir sem hún getur svo selt þegar þú ferð á eftirlaun eða hvort vildu hafa þetta í samtryggingu eða bundin í séreign þegar þú lætur af störfum? Þetta er bara þarna eru bara eru þarna ákvæði sem fólk getur bara haft sínar eigin skoðanir og maður þarf ekki alltaf að velja fyrir fólk. Það sem mér finnst líka skipta máli í þessu er að jafna stöðu allra gagnvart almannatryggingum. Það skiptir verulegu máli að þeir sem hafa verið að borga bara í séreignarsjóði eða viðbótarlífeyrissparnað, þeir hafa getað undanþegið sig frá samtryggingunni og hafa þar af leiðandi oft geta fengið út úr almannatryggingum eins og bara fólk sem hefur engar tekjur haft. Það eru ekki bara er óásættanlegt og það er þessi breyting skipti bara verulegu máli. Það gengur ekki að tekjuháir hópar sem ekki hafa verið þið með skyldu til að greiða í lífeyrissjóð, að þeir geti fengið út úr almannatryggingum eins og fólk sem hefur ekki neinar tekjur þannig að þetta eru bara réttarbót sem skiptir miklu máli þannig að ég ætla ekki að segja neitt mikið meira um þetta. Ég er, ég er bara sáttur við að eftir sex ára eða sjö ár eru frá því að fyrsti samningurinn 2015 var gerður að þetta sé að verða að lögum. Þessi lágmarkstími trygging í framlag í lífeyrissjóð. Það skiptir máli. Ég líka bara ánægður með þetta, þessi breytingar sem hafa orðið sér stað á frumvarpinu. Ég er búinn að heyra um þetta frumvarp í talsverðan tíma, löngu áður en ég varð þingmaður og það var talað um áhyggjur af því ætti að fara færa lífeyrisaldurinn úr 16 árum upp í 18. Það var tekið út. Bara við þessa breytingu hefði þessi prósenta rýrnað um 3,6% miðað við eitt 1,8 á ári, þannig að þetta var bara. Það var af hinu góða að þetta yrði tekið út. Þetta hefði þetta hefði í raun og veru mínu í mínum huga verið bara þjófnaður af ungu fólki ef þetta hefði orðið að lögum. En sem betur fer var þetta endurskoða síðan hvernig ætti að reikna síðan þessi breyting á vísitölu reikningi hefði átt að fara að reikna þetta bara árlega í staðinn fyrir mánaðarlega eins og verið er að gera, bæði af lánunum okkar og þá er eðlilegt að útreikningur á vísitölu sé bara með sama hætti alls staðar og þetta var kannski það sem stóð fólki sem fólk gerði kannski hvað mestar athugasemdir við. Þetta er, þetta er farið út og þá stendur bara eftir þessi atriði sem upp eru talin hafa verið eða jafnvel er verið að tryggja það að þeir sem hafa verið í séreignarsparnaði njóti Kínverjum sérstaklega eða gæða lengur. Það verður að tryggja framlag upp á 15 ár og síðan verða sjóðfélagar taka ákvörðun um tilgreinda séreign núna. Þá tekur til máls hv. 3. þm. Suðurk.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fara hérna með seinni hluta ræðu minnar og nú ætla ég að ræða hér um þann litla hluta þessa flókna máls sem ég þó hef náð utan um á þessum stutta tíma og sá hluti varðar réttindi og vilja þeirra sem lífeyrissjóðirnir eiga að snúast um eyða snúast um launþegar, hann sjálfra. Ég spyr mig að því hvort verið sé að virða þær samþykktir sem aðilar vinnumarkaðarins skrifuðu undir árið 2016 og launafólk samþykkti og get því miður ekki séð að sú sé raunin. Það er sagt að þetta frumvarp byggi á kjarasamningi frá 2016 en í honum stendur orðrétt, með leyfi forseta: Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA um lífeyrismál sem ljúka skal fyrir lok maí 2016 verði einstaklingum heimilt að ráðstafa að hluta eða fullu 3,5% af auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað samtryggingar til að auðvelda launafólki starfsfólk og auka sveigjanleika. Tilvitnun lýkur. Ég vek athygli hv. þingmanna á setningunni einstakling um verði heimilt að ráðstafa auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað. Samstöðu barna árið 2016 var gerður samningur á milli launþega og launagreiðenda. Hann var ekki á milli lífeyrissjóða og launagreiðenda og lífeyrissjóðirnir voru að sjálfsögðu ekki aðilar að þessum samningum. Samkvæmt samningnum átti launagreiðendur að greiða launþegum séreignasjóð sem einhver þurfti svo að varðveita og geyma. Það hlutverk var sett í hendur lífeyrissjóðanna og þá þess sjóðs sem launþeginn mundi velja sér sem vörsluaðila. Allt valdi var launþegans og það var á þeim forsendum sem launafólk samþykkti samninginn 2016. Með leyfi forseta ætla ég að lesa aftur það sem stendur í samningnum og bið þingheim að máta það við frumvarpið sem ríkisstjórnin stefnir í á að afgreiða með hraði á síðustu dögum þingsins. Í samningnum stendur við endurskoðun kjarasamninga ASÍ og SA um lífeyrismál sem ljúka skal fyrir lok maí 2016 verði einstaklingum heimilt að ráðstafa að hluta eða fullu 3,5% af auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað Samfylkingar. Þetta er greiðsla frá launagreiðanda til launþega þó um bundinn séreignarsparnað sé að ræða. Hv. þingmenn geta haft allar skoðanir á því hvort þetta sé besta leiðin eða ekki eða á áhrifum hennar á samtenginguna, en þær skoðanir breyta engu um það hvað launþegar voru eða töldu sig vera að samþykkja þegar þeir greiddu þessum samningi atkvæði sitt. Við höfum ekki leyfi til að breyta því án þess a.m.k. að sýna þeim þá virðingu að leyfa þeim að greiða atkvæði um þetta nýja fyrirkomulag. Samkvæmt þessu frumvarpi er búið að sveipa svipta einstaklinginn þessum kjarasamningsbundnum réttindum og setja þau í hendur lífeyrissjóðanna. Vissulega er í samningnum gert ráð fyrir að séreignin sé sett í lífeyrissparnað en þetta er samt samkomulag á milli launþega og launagreiðenda þó að lífeyrissjóðirnir eigi að vera vörsluaðila. Lífeyrissjóðirnir voru ekki að öðru leyti aðilar þessa samkomulags, frekari banki sem er vörsluaðili launareikning sem laun eru lögð inn á. Það kæmi okkur svipur ef bankinn ætlaði að fara að skipta sér af ráðstöfun peninga og tékkareikningnum okkar en í þessu tilfelli eru lífeyrissjóðirnir orðnir þeir sem fá þessa peninga og hafa yfirráð yfir þeim. Með þessu frumvarpi er verið að taka fjárráðin af fólkinu og færa til lífeyrissjóðanna þannig að nú er heimild launþega til að ráðstafa 3,5% iðgjaldi í frjálsan viðbótarsparnað, allt í einu orðinn að heimild lífeyrissjóðs til að bjóða upp á þann valkost ef launþegi hefur frumkvæði að því að leita eftir því. Ég endurtek að þetta er ekki það sem var samið um. Þetta er hvorki það sem vert verkalýðsleiðtogar skrifuðu upp á né það sem launþegar samþykktu. Það versnar enn í þessu þegar b-lið 2. gr. frumvarpsins er lesin. En þar stendur, með leyfi forseta: Þó er lífeyrissjóði heimilt að kveða á um í samþykktum sínum að sjóðsfélagi geti ráðstafað allt að 3,5% iðgjalds hluta til tilgreindra séreignar samkvæmt orðanna hljóðan. Þá ber lífeyrissjóðunum ekki einu sinni skylda til að bjóða upp á möguleikann á þessum tilgreindu séreign sem er nýtt hugtak sem margir klóri sér í hausnum yfir en átti að vera frjáls lífeyrissparnaður. Þeim er það í raun í sjálfsvald sett hvort þeir kveði á um það í sínum samþykktum eða ekki. Þetta er reyndar eitt af því sem lífeyrissjóðirnir leggja mikla áherslu á að hafa val um og tefla fram samtryggingu sem rökum fyrir því og án þess að ég ætli að rekja þá afstöðu nánar hér því þetta snýst bara ekkert um hvað lífeyrissjóðirnir vilja og ekki einu sinni hvort þeir hafi rétt fyrir sér. Þetta snýst um að þarna er búið að snúa orðanna hljóðan tilgangi samningsins og ráðstöfunarréttinum yfir framlagi launagreiðandans algjörlega á hvolf. Gefum okkur að þessi ráðstöfun sé hið besta mál og allra hagur sem ég hef bara ekki forsendur til að meta en þó svo væri þá stendur eftir sú staðreynd að í þessum lögum felst ekki það sem samið var um heldur einhver furðulegur útúrsnúningur á því og launþegar hafa ekki verið spurðir um þessa útfærslu. Samkomulag var gert við launþega og samkvæmt því hafa lífeyrissjóðirnir engan rétt til að neita sjóðsfélögum um að þetta framlag sé sett í séreign, ekki einu sinni í nafni samtryggingar. Það er hreinlega ekki boðlegt hvernig staðið er að þessum málum þar sem kjarasamningar standa fyrir dyrum í haust væri réttast að leggja þessa niðurstöðu eða lagasetningu undir atkvæði þeirra sem samkvæmt kjarasamningnum ættu að eiga heimildina sem nú er verið að svipta þá. Þessi gjörningur ber þess öll merki að þegar blekið hafi varla þornað á samningnum hafi örfáir aðilar sest niður og farið að krukka í það sem um var samið. Slíkt kann aldrei góðri lukku að stýra ASÍ og Samtökum atvinnulífsins fyrir að standa saman að þessari niðurstöðu. Ég er ekki hissa á því að þetta sé vilji Samtaka atvinnulífsins. En hlýt að furða mig á því, virðulegi forseti, að leiðtogi stærstu regnhlífarsamtaka launafólks úr landinu skrifa undirrita. Ég vil í því sambandi benda á að forseti ASÍ fer ekki með samningsumboð aðildarfélaganna sem skrifuðu undir samninginn og var þannig ekki beinn aðili hans. Í umsögn Verkalýðsfélags Akraness stendur m.a., með leyfi forseta: Hins vegar gerðist það að Samtök atvinnulífsins og ASÍ breyttu því sem fram kom í kjarasamningnum sem laut að bundinni séreign og bjuggu til nýja séreign sem bar heitið tilgreind séreign. Um þetta var ekki kosið í kjarasamningunum enda kom síðan í ljós að meginmarkmiði ASÍ og SA var að búa til að séreign sem var þannig uppbyggð að hún ætti öll að renna til lífeyrissjóðanna og launafólk hefði ekki heimild til að velja sér annan vörsluaðila og auk þess var hún með miklu þrengri skilyrði heldur en frjáls viðbótarsparnaður sem almennt launafólk hélt í raun og veru að verið væri að kjósa um. Þegar þessi framkvæmd SA og ASÍ varð að veruleika gerði fjármálaeftirlitið alvarlegar athugasemdir við framkvæmdina enda er skýrt kveðið á um í lögum að launafólk geti valið sér vörsluaðila. Tilvitnun lýkur. Hér kemur fram að meira að segja fjármálaeftirlitið gerði athugasemdir við gjörninginn eins og hún lítur út núna, með fullri virðingu fyrir embætti forseta ASÍ og því umboði sem það veitir. Þá virðist forseti ASÍ vera nokkuð einn á þessari vegferð þar sem hvert einasta félag launþega sem annaðhvort skiluðu inn umsögn voru alfarið á móti þessum breytingum og á það jafnt við samtök launafólks á almennum markaði og hinum opinbera Vilhjálmur Birgisson, sem ritar umsögn Verkalýðsfélags Akraness og nýkjörinn formaður Starfsgreinasambandsins eru aukinheldur einn af þeim sem skrifuðu undir samninginn 2016 og hlýtur þannig að vita hvaða hugmyndir lágu að baki þessum 3,5% og hvernig þær voru kynntar launþegum. Við hljótum að þurfa að taka tillit til þess og í því ástandi sem nú er væri verra en oft áður að víkka gjána sem er á milli verkalýðsfélaganna og viðsemjenda þeirra fyrir kjaraviðræður haustsins svo að frumvarpið sé í samræmi við það sem samið var um. Þá þyrftu þessi 3,5% af ganga beint í frjálsa lífeyrissparnað launafólks hjá lífeyrissjóði að eigin vali. Ef hins vegar launþeginn vill að hann séreign gangi frekar til Samfylkingarinnar ætti honum að sjálfsögðu að vera frjáls og frjálst óskað eftir því. Svo er það allt önnur spurning hvort margir mundu yfir höfuð óskaði eftir því, en lykilatriðið er að lífeyrissjóðurinn á ekkert að vera með puttana í því eða skipta sér af því hvert launþeginn vill beina sínum sparnaði og þaðan af síður að hann geti innheimt gjald, óskir, launþeginn, eftir því að flytja fé sitt í annan sjóð. En í b-lið 3. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: Þó er lífeyrissjóði heimilt að taka gjald af sjóðsfélaga sem hlýst af kostnaði við flutning á tilgreinda séreign til annars aðila. Tilvitnun lýkur: Það er ekki flókið mál að færa fé á milli sjóða í dag. Það er ekki eins og karlar þurfi öryggisverði og brynju varðar bíla til að færa fé á milli sjóða. Það er gert með rafrænum hætti og allt í lagi að lífeyrissjóður innheimti gjald sem svarar gjaldi fyrir millifærslu en að honum sé upphæðin nánast í sjálfsvald sett með þessum hætti nær ekki nokkurri átt. Einfaldast væri náttúrlega samt að launagreiðandi greiddi þessi 3,5% beint í þann sjóð sér launþeginn velur og þá hverfur þessi: Millifærsla átti svo til myndinni nema launþeginn ákveði á einhverjum tímapunkti að skipta um vörsluaðila. Ef eitthvað er ætti kannski frekar að skoða hvort sjóðurinn ætti ekki að greiða viðkomandi fyrir afnot af eigninni. Ég er samt ekki að stinga upp á því heldur bara benda á það til að sýna fram á fáránleika gjaldsins. Ég legg því til að heimild lífeyrissjóða til að taka gjald af eiganda séreignar fyrir að millifæra í hana yfir í annan sjóð verði felld brott. Þeir sem eru fylgjandi frumvarpinu segja hafa sagt að það muni aldrei nást full sátt um þetta mál þar sem hagsmunir séu svo ólíkir. Gott og vel. En fyrr má nú aldeilis fyrr vera. Það er gríðarleg ósátt um þetta mál og það sem verra er er að þeir sem samkomulagið var gert við og fyrir hafa ekki haft nokkuð um málið að segja eins og það lítur út í dag. Í lokin vil ég minna á, með leyfi forseta, að það hvernig þetta frumvarp er matreitt hvað varðar 3,5%. Það er alls ekki í samræmi við það sem aðilar vinnumarkaðarins sem skrifuðu markaðarins skrifuðu undir og launþegar samþykktu. Ég mæli með því að málinu í heild verði vísað frá því það þarfnast greinilega betri úrvinnslu og að lagasetning um hækkun lágmarksgjalds til í lífeyrissjóðs verði lögð undir atkvæði stærstu hagaðilar málsins, launþeganna sjálfra. Að lokum, vegna þess stutta tíma sem gafst til meðferðar málsins ýmissa annmarka á frumvarpinu og hvernig það fer í bága við þá kjarasamninga sem voru bornir undir atkvæði launþega, telur minni hlutinn rétt að afgreiðslu málsins verði frestað það tekið til nánari meðferðar í tengslum við fyrirhugaða held heild, heildarendurskoðun laganna um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða í nánari samráði við fulltrúa helstu hagaðila. Samkvæmt framangreindu leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórn. Hv. 10. þingmaður suður.
Og hv. þingmaður, 10. þm. Suðurk., tekur til máls. Virðulegur forseti. Ég held að ég þurfi aðeins meira en tvær mínútur til að svara tjáð mig um það sem hér hefur verið sagt. Ég verð nú að segja það, hæstv. forseti, að mér þykir það skrýtinn söguskýring sem hér eru. Hér eru að koma fram og þegar verið er að halda því fram að þeir sem hafa staðið í stafni fyrir verkalýðshreyfingunni á þessum tíma hafi svikið fólk þegar farið var í það að greiða atkvæði um kjarasamninga af því að hér er talað um verkalýðsforkólfa. Ég er bara einn af þeim, ég var nú bara í því að gera þennan samning, var líka einn af þeim sem var í að kynna þennan samning. Ég þekki bara ekki, virðulegur forseti, þessi svik og blekkingar sem hér er verið að tala um, að launþegar hafi verið plataðir til að samþykkja einhvern samning sem áttu sér ekki stoð í raunveruleikanum. Það er bara eitthvað sem ég vísa til föðurhúsanna. Ég þekkti ekki á þessum tíma nafni tilgreind séreign en ég þekkti það sem kallað var bundin séreign og um það var samið og þannig var samningurinn kynntur. Þetta var bundin séreign sem fólk átti ekki að hafa aðgang að fyrir það að fara á eftirlaun. Þannig var samningurinn. Síðan hafa komið upp atriði með hvaða hætti ætti að ráðstafa þessari séreign til hverra og hverjir gætu séð um hana. Það kemur í ljós ákveðin vandkvæði við það að það sé verið að senda séreignarinnar út um hvippinn og hvappinn án þessa samtryggingarkerfið okkar hafi yfirlit yfir það hvernig hlutunum er ráðstafað af því í efa. Vinnuveitendur eru að senda yfirlit yfir inngreiðslur í lífeyrissjóð þá þarf hann með einhverjum hætti að átta sig á því hvort þeir eigi að fá 12% eða 15 hálft prósent erinda, veita 15% tryggingavernd eða 12% og hann veit að með því að þú sendir inn og lætur svo vita að þú ert annaðhvort í tilgreinda séreign og ef þú ert kominn í tilgreinda séreign þá talar við lífeyrissjóði og segir: Ég vil forsendan annað þannig að lífeyrissjóðurinn getur ekki lífeyrissjóðurinn hefur innheimtu skyldu sem almennir frjálst frjálsu sjóðir hafa ekki í eins ríkum mæli og samtryggingarsjóði allir þannig að til þess að lífeyrissjóðirnir geti haldið utan um tryggingaverndina sjálfa, sem eru annaðhvort 12 eða 15,5, þá fá þeir til sín að setja síðan tilgreindu séreignina eða inn í samtrygginguna. Ef tilgreinda séreignin á síðan að fara annað þá er það að sjálfsögðu frjálst en þá gerist það bara með þessum tilflutningi og í samráði við lífeyrissjóðinn. Það er full vitneskja um það að tryggingaverndin sé þá 12% en ekki 15,5. Þannig er þetta bara það sem verið er að segja hér núna, að það sé verið að plata fólk af því að nú eigi að vera heimild lífeyrissjóðanna þetta er er þannig að þessi samningur var gerður á borði ASÍ og SA og áttu aldrei að snúa neitt að opinberu sjóðunum. Síðan kemur það bara upp núna þegar er verið að lögfesta þetta. Það er ekki hægt að búa til lög sem ná utan um suma. Það er verið að búa til lög utan um alla sjóði og við heyrum það bara á opinberu sjóðunum. Þeir hafa engan sérstakan áhuga á þessu og þá er þetta snúið þannig upp að þetta er þetta. Verður heimild þeirra til að gera þetta ef þeir kjósa og þá er það auðvitað félagsmenn sjóðanna sem ákveða hvort þeir kjósa það að sjóðirnir nýti sér eða að setja þetta þannig upp að það verði til tilgreinda séreign í sjóðunum. Almennu sjóðirnir eru allir komnir með tilgreindu séreignina. Það er ekkert verið að snúa við með það, hún er bara til staðar og það er ekkert verið að plata einn eða neinn, fólk bara velur það það lífeyrissjóðurinn ákveður ekki og segir: Ég ætla að hætta með tilgreindu séreignina, hann er bara hluti af kjarasamningi sem var gerður í eigu þeirra sem í hann borga. Þeir bara ákveða þetta. Svona var þetta gert og það verður ekki aftur snúið nema félagsmenn ákveði það sjálfir. Þannig að ég átta mig ekki á því þegar verið er að setja svona mál fram. Ég bara skil þetta ekki. Af því að ég þekki söguna alveg frá byrjun þegar verið er að ásaka fólk um svik þá stend ég upp og vera mig. Ég er búinn að vera í þessari verkalýðshreyfingu frá 1998 en ég veit alveg hvað hefur verið að gerast þarna, ekki 98 frá 1996. Ég þekki þetta vel og þessi samningur hann. Hann var bara eingöngu til þess ætlaður að jafna lífeyrisréttindi sjóðfélaga með opinbera kerfið og væna fólk um svik og svínarí er náttúrlega forkastanlegt. Forseti.
Gefinn kostur á andsvörum en þingmenn geta hins vegar nýtt sér þann tíma sem áætlaður hefur verið fyrir þingflokka og eiga þar með kost á stuttum ræðum þá veitir þá tekur til máls hv. 1. þm. Suðurk., Guðrún.
Hauksdóttir hjá, virðulegi forseti, þetta var kraftmikil og öflug ræða sem 3. þm. Suðurk. flutti hér áðan en mikið af rangfærslum sem kemur á óvart þegar fólk er að tjá sig um þetta mál. Ég sýni því skilning þegar hv. þingmaður segir að lífeyriskerfið sé flókið og það sé erfitt að skilja það. Það er hægt að taka undir þau orð og við viljum öll sem höfum komið nálægt þessu kerfi gera það einfaldara með öllum mætti. Hér er talað mikið um óeiningu innan ASÍ og ég vil bara fá að minna á það að umsagnir sem bárust frá aðildarfélögin utan ASÍ voru ekki mörg en það barst frá Verkalýðsfélagi Akraness og frá sjómönnum og VR. Það eru 130.000 félagar innan ASÍ, ef ég fer rétt með, og það er mitt mat að þeir aðilar sem sendu umsagnir eru lítið brot af þeim fjölda félagsmanna ASÍ sem ASÍ talar fyrir. Þá getum við ég hugsa að við getum sagt það að 90 til jafnvel 95% atkvæðin ASÍ gerðu ekki athugasemdir og ég held að það hafi farið lítið fyrir óeiningu. Maður hefur alla vega ekki heyrt af því innan ASÍ við gerð umsagnar eða athugasemdar í við þetta frumvarp vegna þess að ASÍ á lífeyris nefnd það var lífeyris. Nefndin sem tók þetta fyrir þau. Þau gefa síðan ASÍ við grænt ljós á það hvernig á að fara með þetta mál. Ég vil líka það var talað um aukið flækjustig. Vissulega er það aukið flækjustig þegar er búin til ný séreign en ég ætla bara að minna á það að þetta er þegar komin til framkvæmdar. Er búið að stofna tilgreinda séreign hjá öllum lífeyrissjóðum á samningssviði Samtaka atvinnulífsins og ASÍ? Það er búið að stofna þetta þannig að það er ekkert verið að auka neitt flækjustig með því að samþykkja þetta hér á þinginu á þessu þingi. Það er bara verið að festa í lög gjörning sem er þegar komin af stað og í því felst ákveðið öryggi fyrir lífeyrisþega í þessu landi fyrir sjóðsfélaga fyrir allan almenning þannig að lögin eru ekki búið til nýtt. Þau eru miklu fremur að stöðva flækjur. Ég vil líka minna á það að lífeyriskerfið okkar sem, eins og ég sagði í ræðu minni hér fyrr í kvöld, er talið eitt það besta í heimi. Það er afrakstur vinnu, ekki síst verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda í þessu landi og lífeyriskerfið eins og ég kom inn á áðan. Þetta er hluti af velferð okkar Íslendinga. Ég hef sagt það áður opinberlega að okkur verður ekki alltaf gæfu í þessu landi en það hefur verið mikil gæfa fyrir okkur Íslendinga og við skulum þakka þeim sem stóð í stafni hér fyrir rúmum 50 árum og komu á þessu kerfi því við erum öfunduð af því af þjóðum í kringum okkur. Þetta er það kerfi sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur mælt með, uppsetningin á þessu kerfi. Ég get ekki tekið undir það að hér hafi verið samráðsleysi því þetta mál er búið að eiga sér næstum því yfir tíu ára sögu og allir þeir sem koma að lífeyrismálum á Íslandi þekkja það mjög vel. Þannig að ég vil árétta það að fólk fari rétt með og séu ekki að fara ekki að draga niður kerfi sem er gott í íslensku samfélagi. Til máls tekur hv. 3. þm. Suðurk.
Virðulegi forseti. Já, ég ætla bara að játa það að ég þekki lífeyriskerfið ekkert brjálæðislega vel. Það er náttúrlega ein af ástæðunum fyrir því að ég er mjög ósátt við þennan stutta tíma sem við höfum verið gefin vegna þess að við fengum mjög lítinn tíma til að fara yfir þessi mál og ég hef í rauninni ekki miklar forsendur til að taka efnislega afstöðu til málsins og ég tók það mjög skýrt fram að ég væri ekki að taka efnislega afstöðu þannig séð til málsins. En ég bara geta ekkert litið fram hjá því að hérna og tel það ekki vera neina söguskýringu eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði að það sem stendur í samningnum, en ég tel mig hafa ágætis lesskilning og það stendur einstaklingum, verði einstaklingum heimilt að ráðstafa. Þetta er bara það að einstaklingar hafi ekki lengur þessa heimild í rauninni til að ráðstafa ja, hún er orðin frekar loðin og teygð. Það verður bara að segjast eins og er og svo ég veit það ekki. Ég heyrði gríðarlegar efasemdir frá mörgum verkalýðsleiðtogum. Ég geri mér grein fyrir því að það er klofningur fari inni. Hann er þar greinilega. Það eru. Það eru einhverjir verkalýðsleiðtogar og sem eru sammála þessu eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson sem starfaði lengi innan verkalýðshreyfingarinnar og komi jafnvel aðeins koma þessum samningum, já, en aðrir sem skrifuðu undir hann er það ekki og það er heldur ekkert hægt að tala um eitthvað, eitthvert smá hluta af ASÍ þegar við erum að tala um að þarna að VR og ja, ég veit ekki efling míns, það ekki ólíklegt, séu ekki sátt við þennan samning. En hitt er svo annað að þær skiluðu ekki allir en umsögn, enda var tíminn gefin hvítasunnuhelgi. Það er bara mjög mjög stuttur tími. En það komu engu að síður 17 umsagnir og flestar þeirra voru á einhvern hátt neikvæðar, bara hlustar, og það er það sem ég er að horfa á. Ég er ekkert að fara efnislega í þetta hérna og ég er ekki að gagnrýna lífeyrissjóðakerfi sem heild eða neitt þess háttar. Ég bara tala um að það var einhvern tímann. 2016 var gerður samningur og ég sé ekki að að einstaklingarnir finnst vera núna voru það var fólkið launað. Launþegarnir voru miðjan í þessum samningi en lífeyrissjóðirnir eru orðnir það í dag. Það er ekki sami hluturinn. Það getur vel verið að þetta sé besta fyrirkomulag sem hægt er að finna. Ég bara tala um það sem stendur í þessu samhengi og ég get ekki séð að það sé því sé framfylgt. Það er það eina sem ég er að segja. Ég er ekki, ég nefndi ekki einu orði flækjustig, ekki neitt þess háttar. Ég fór bara yfir þar sem ég hef á þessum skamma tíma getað lesið út úr þessu en það getur vel verið að þetta sé það besta sem hægt er að gera. Ég hef bara ekki forsendur til að meta þetta búist við endurskoðun kjarasamninga ASÍ og SA um lífeyrismál sem ljúka skal fyrir lok maí 2016 verði einstaklingum heimilt að ráðstafa að hluta eða fullu 3,5% auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað samtryggingar til að auðvelda launafólki starfsfólk og auka sveigjanleika. Ég get ekki séð að lífeyrissjóðirnir séu eigi að vera miðjan í þessu samkomulagi þó svo að, eins og ég segi, kannski er þetta besta. Ég er ekki einu sinni að taka afstöðu til þess.
Virðulegur forseti. Það er stór stund að Alþingi hafi tekist að klára umræðu um rammaáætlun en það hefur ekki gerst síðan 13. janúar 2013. Þetta er því mjög stórt skref og eitt það mikilvægasta sem við erum að stíga núna og það er með mikilli ábyrgð sem við munum klára þetta ferli ef við samþykkjum málið hér á eftir. Það er mjög ábyrgt fyrir náttúruvernd, fyrir orkumálin í landinu og ekki síst fyrir það ferli sem rammaáætlun er, ferli til þess að mynda jafnvægi milli nýtingar og verndar og að það sé gert í sem bestri sátt. Það verður aldrei fullkomin sátt. Það er mikilvægt að hún sé sem best og faglegust. Með því að greiða atkvæði með þessari áætlun í dag erum við að tryggja þetta ferli í sessi.
Hæstv. forseti. Áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða er góð áætlun, gott verkfæri sem okkur ber að nota og því fögnum við því að 3. áfangi sé loks afgreiddur hér í dag. En hann er mjög dýru verði keyptur. Ég hélt að ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hefði verið stofnuð til að endurspegla breiddina í samfélaginu alla leið frá vinstri til hægri, alla leið frá vernd yfir í þaulnýtingu. Í dag kemur í ljós að það er ekki erindi þessarar ríkisstjórnar. Hún endurspeglar sinn innri bergmálshelli. Og þar heyrast köllin úr Skagafirðinum hæst; köllin frá þaulnýtingarsinnunum, köllin frá þeim sem vilja færa auðmönnum og stórfyrirtækjum náttúrugersemarnar okkar á silfurfati. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það fær enginn þá rammaáætlun sem hann vill, var haft eftir forsætisráðherra í gær. Þetta er ekki alveg sannleikanum samkvæmt því að virkjunaraðilar fá þá rammaáætlun sem þeir vilja með breytingartillögum meiri hlutans. Landsvirkjun og Kaupfélag Skagfirðinga fá sínar virkjanir teknar úr verndarflokki og færðar einu skrefi nær nýtingarflokknum sem þessir aðilar hafa verið að berjast fyrir árum saman. Hagsmunaöflunum er þjónað í tillögum meiri hlutans. Það er gerð pólitísk málamiðlun án faglegra og málefnalegra röksemda í þágu gjörnýtingarsinnanna. Og hver líður fyrir? Náttúra Íslands í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, gjörið svo vel,
Virðulegi forseti. Ég held að við séum í botn og grunn öll sammála því hér í þessum sal að þetta er mikilvægt stjórntæki og ég fagna því að við séum komin á þann stað að geta afgreitt það, loksins, eftir allan þennan tíma. Ég vil bara draga fram í þessari umræðu og benda á að með stærri biðflokki, sem þó er jú minni því að það var líka hreinsað töluvert innan úr honum, þá erum við einungis að leggja til að hlutir séu skoðaðir betur, enda langur tími liðinn í einhverjum tilfellum þar sem þarf að meta hlutina betur og það er ekkert því til fyrirstöðu að gera það í þágu náttúruverndar á Íslandi.
Herra forseti. Kyrrstaða hefur ríkt yfir raforkumálum þjóðarinnar undanfarin ár. Við höfum m.a. séð hana í tengslum við rammaáætlun. Við höfum einnig séð hana í tengslum við uppbyggingu flutningskerfis raforku síðastliðin 15–20 ár. Það er háspennta kerfið sem við þekkjum almennt best sem byggðalínuna. Það horfir nú til betri vegar og uppbygging hafin, sem mun a.m.k. taka áratug ef vel gengur. Það er jú einmitt byggðalínan sem er í lykilhlutverki í því hvernig við hámörkum nýtingu okkar grænu raforku sem allra best, samspil raforku sem framleidd er með jarðvarma, vatnsorku og vindorku þegar við tökumst á við krefjandi verkefni framtíðar. Ég fagna því sérstaklega að í nefndaráliti okkar í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sé lagt til að vindorkukosturinn Búrfellslundur sé settur í nýtingarflokk. Það er síðan mikilvægt í allri umræðu um orkumál okkar Íslendinga að þau endurspegli jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta til lengri tíma litið, séu byggð á sjálfbærnihugtakinu. Síðan grunar mig nú að við förum að huga að því í sambandi við sjálfbærnihugtakið að ræða loftslagsmálin með einhverjum skýrari hætti. Það er ákveðinn munur á umhverfis- og loftslagsmálum.
Herra forseti. Kjalölduveita og jökulárnar í Skagafirði eiga heima í verndarflokki rammaáætlunar. Það er að mínu mati svartur blettur á rammaáætlun að víkja frá mati verkefnisstjórnar án sannfærandi rökstuðnings nýrra gagna og fullnægjandi umræðu um málið. Þess vegna greiði ég atkvæði með breytingartillögu við tillögu um áframhaldandi vernd þeirra. Þingmenn sem greiða atkvæði með því að færa hluta Þjórsárvera og jökulsárnar í Skagafirði úr vernd munu ekki koma vel út í ljósi sögunnar. Og ég verð að segja, herra forseti, að ræða hæstv. umhverfisráðherra hér í gær á stórum degi náttúruverndar, hvar náttúruperlur um allt land liggja undir, var smá. Svo smá að hann nýtti hana til þess að sparka í Samfylkinguna í Reykjavík í staðinn fyrir að hefja sig upp og tala af virðingu og víðsýni um þær náttúruperlur sem hér liggja undir, en ekki að sparka í Samfylkinguna í Reykjavík. Þetta er rörsýn hæstv. umhverfisráðherra en [[Forseti hringir.]]ekki sú víðsýni sem við þurfum á að halda til verndunar náttúru Íslands um árabil.
Herra forseti. Í umfjöllun um vindorku segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Í fyrirliggjandi tillögu er í fyrsta sinn að finna virkjunarkosti í vindorku. Í lögunum er hvergi vikið berum orðum að þessari tegund orkuöflunar og hefur verið ágreiningur um það hvort lögin taki til vindorkunnar. Að mati meiri hlutans er alveg skýrt að virkjunarkostur sem felur í sér virkjun vindorku og er með uppsett rafafl 10 MW eða meira fellur undir gildissvið laganna.“ Hér kemur fram að það er alveg skýrt að vindurinn á heima í rammanum en samt þarf að skýra lagaumgjörðina. Hér vantar að mínum dómi rökstuðning. Þessi framsetning um að vindurinn eigi heima í rammanum byggir í raun á engu. Auk þess kemur ekkert fram um hvaða þýðingu þetta hefur fyrir þessa mikilvægu og umhverfisvænu orkuöflun framtíðarinnar. Herra forseti. Mér finnst þessi framsetning því miður vera óheppileg. En ég tek undir það sem sagt hefur verið hér að það er afrek að þetta mál skuli vera komið í þingsal til atkvæðagreiðslu.
Forseti. Það er ekkert ábyrgt fyrir náttúruvernd að færa náttúruperlur úr verndarflokki yfir í biðflokk á pólitískum forsendum, ekki á faglegum forsendum. Það er ekki til þess fallið að skapa sátt að vinna þannig. Niðurstaðan í þessari rammaáætlun er afleiðing þeirra hrossakaupa sem eiga sér stað þegar að flokkar eins og Vinstri grænir sitja í ríkisstjórn með virkjunarflokki. Það er það sem við horfum á í dag og það er ekki til þess fallið að skapa sátt. Við þurfum að standa vörð um náttúruna. Að standa vörð um náttúruna er að standa vörð um framtíðarkynslóðir. Það er ótrúlega sorglegt að sjá þetta eiga sér stað. Þetta hefði ég talið að væri okkar aðal „mandat“ hérna, að standa vörð um náttúru Íslands og passa upp á að framtíðarkynslóðir taki við þessu landi [[Forseti hringir.]]á hátt sem við getum verið stolt af. Við erum með þetta allt í láni, forseti, [[Forseti hringir.]]allt saman, allt landið. Við erum með þetta í láni. [[Forseti hringir.]]Við eigum þetta ekki og við getum ekki farið í óafturkræfar framkvæmdir á þessu landi. [[Forseti hringir.]]Það er ekki í boði, forseti.
Forseti minnir á að ræðutími þegar þingmenn taka til máls um atkvæðagreiðslu er ein mínúta og biður þingmenn að virða það.
Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt skref sem við stígum núna þegar við afgreiðum áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, eða 3. áfanga rammaáætlunar. Sjálfbær orkuöflun í heiminum er eitt mikilvægasta mál samtímans samhliða náttúruvernd og loftslagsmálum. Afgreiðsla 3. áfanga með tillögu sem felur í sér frekari skoðun tiltekinna orkukosta er í senn mikilvæg fyrir almannaheill og náttúruvernd. Þá færir þessi afgreiðsla mér sannfæringu um að við getum nýtt verkfærið rammaáætlun áfram og við getum haldið áfram að bæta það verkfæri enn frekar.
Virðulegi forseti. Í dag mun ég greiða atkvæði með náttúrunni og ég mun greiða atkvæði um vernd. Það er kannski spurning hvort einhverjir stjórnarliðar hér hafi gleymt því hvað orðið vernd þýðir en það þýðir að setja eitthvað í skjól, að hlífa einhverju. Það þýðir ekki: Við skulum skoða þetta aðeins betur. Kannski getum við bara virkjað þarna og ekki eyðilagt allt saman. Þvílíkar afsakanir. Ég skora á okkur öll að fylgja sannfæringu okkar og greiða atkvæði með náttúrunni og greiða atkvæði um vernd.
Virðulegi forseti. Já, þetta er mikilvægur dagur fyrir okkur hér í þinginu. Þetta er risamál og ég fagna því að við skulum loks eftir þennan tíma fá tækifæri til þess að afgreiða 3. rammann héðan af okkar hálfu. Ég vil undirstrika það að á endanum er það pólitísk ákvörðun. Við erum með ákveðinn grunn og við erum með ákveðnar forsendur en síðan er það okkar þingmanna hér inni að taka sjálfstæða ákvörðun um það hvernig við viljum haga rammanum. Það vald verður ekki frá okkur tekið. Þá skiptir máli að við höfum það í huga hvernig við reynum að ná jafnvægi við nýtingu og náttúruvernd. En við þurfum líka að huga að hagsældinni, áframhaldandi hagsæld fyrir allt samfélagið okkar, en huga líka að loftslagsmálum. Þannig að þetta er snúið verkefni. Við þurfum að vanda okkur. Það sem hryggir mig hér er að mér finnst ekki hafa tekist að haga vinnubrögðum með þeim hætti að ferlið og ramminn sem við ræðum hér séu nægilega trúverðug þegar kemur til þeirra þátta sem ég gat hér um áðan. [[Forseti hringir.]]Þetta snýst fyrst og fremst um pólitísk hrossakaup. Það er alveg augljóst mál eftir þetta, og [[Forseti hringir.]]kannski er sá partur sem fær mestu verndina í gegnum rammann bara ríkisstjórnin sjálf, [[Forseti hringir.]]því að það er niðurstaðan úr þessu öllu; [[Forseti hringir.]]það er að halda ríkisstjórninni saman, ekki að huga að jafnvæginu milli nýtingar og náttúru.
Forseti minnir aftur ræðutímann sem er takmarkaður í umræðum af þessu tagi.
Herra forseti. Ég er nú ein af fáum núverandi þingmönnum sem tók þátt í að samþykkja 2. áfanga rammaáætlunar 2013 og var þá sökuð um pólitísk hrossakaup eins og nú. Mér er mjög annt um þetta stjórntæki sem rammaáætlun er og nú hefur 3. áfangi verið lagður fjórum sinnum fram af fjórum ráðherrum og Alþingi ekki lánast að afgreiða málið. Það sem við erum að gera hér, það sem meiri hlutinn er að leggja til, er að stækka biðflokk rammaáætlunar. Nú skal ég upplýsa hv. þingmenn: Frá 2013 hafa ekki neinir kostir í biðflokki verið virkjaðir, ekki neinir, enda er það ekki hægt. Hér er talað eins og verið sé að færa ákveðnar virkjunarhugmyndir í nýtingarflokk sem í raun er verið að setja í biðflokk og ég vil minna hv. þingmann á að hér er líka verið að færa hugmyndir úr nýtingarflokki yfir í biðflokk, hugmyndir sem hafa svo sannarlega verið umdeildar, eins og hugmyndin um Skrokköldu inni á hálendinu þar sem við mörg viljum sjá þjóðgarð, hugmyndir um neðri hluta Þjórsár, [[Forseti hringir.]]sem hafa verið mjög umdeildar í samfélaginu. Það sem við erum að gera hér er að afgreiða 3. áfanga rammaáætlunar í smærri skrefum [[Forseti hringir.]]en verkefnisstjórn lagði til og a.m.k. er það mikilvægt skref fyrir okkur sem teljum að þetta sé í raun mikilvægt stjórntæki til að tryggja jafnvægi verndar og nýtingar [[Forseti hringir.]]og ég mun styðja tillögur meiri hlutans.
Forseti minnir enn á ræðutímann.
Forseti. Þegar náttúran á að njóta vafans þá tökum við ekki kosti úr vernd og færum í biðflokk eða nýtingu. Það er einfaldlega þannig. Það er ekki að láta náttúruna njóta vafans. Það er búið að taka ákvörðun um að ákveðin svæði séu í vernd. Hvernig er þá hægt að breyta því ef náttúran á að njóta vafans? Ég skil ekki hvernig er verið að taka svoleiðis ákvörðun. Það er mjög skrýtið. Hérna er talað um bestu sannfæringuna, bestu sáttina þegar það er einmitt sannfæring þingmanna sem skiptir máli. Það verður mjög áhugavert í þessari atkvæðagreiðslu hérna á eftir að sjá í raun og veru hver sannfæring hvers einasta þingmanns er. Það er það sem við erum að fara að greiða atkvæði um. Það er það sem hver einasti þingmaður leggur á borðið fyrir landsmenn, [[Forseti hringir.]]að segja: Fyrir þessum valmöguleika hef ég þessa sannfæringu.
Virðulegi forseti. Framkvæmdastjóri Landverndar, Auður Anna Magnúsdóttir, flutti ávarp hér á Austurvelli og ég ætla að leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta, úrdrátt úr þessu ávarpi hennar á Austurvelli í gær: „Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til að við köstum frá okkur margra ára rannsóknum á verðmæti náttúruperla Íslands. Hann vill ekki að það verðmætamat sem okkar helstu sérfræðingar hafa framkvæmt liggi til grundvallar ákvörðunum um vernd og orkunýtingu landsvæða heldur vill meiri hlutinn frekar þóknast virkjunaraðilum. Hann vill þóknast þeim sem selja raforkuna okkar til verstu umhverfissóða heimsins á spottprís og virðast aldrei getað fengið nóg.“ Þetta er það sem við erum að greiða atkvæði um í dag. Þetta er hagsmunamatið sem þingmenn verða að hafa í huga þegar þeir greiða atkvæði í dag. Hverjum erum þið að þjóna?
Virðulegi forseti. Niðurstaðan í þessu máli er áfangi á miklu lengri leið í náttúruvernd, áfangi þar sem Skrokköldu og neðri hluta Þjórsár er komið úr nýtingarflokki í biðflokk. Stóru fréttirnar eru samt auðvitað þær að tvö stór vatnasvið bætast við í verndarflokk, Skjálfandafljót og Skaftá. Þessara vatnasviða bíður nú að bætast við í flokk friðlýstra rammaáætlunarsvæða sem sá sem hér stendur gerði stórátak í að friðlýsa á síðasta kjörtímabili. Hvað Héraðsvötn og Kjalöldu áhrærir er mér auðvitað, líkt og öðrum náttúruverndarfólki, sárt að þurfa að leika þann biðleik sem hér er tefldur, en hér er einungis um frestun á ákvörðun að ræða en alls ekki dauðadóm yfir þessum svæðum, líkt og haldið hefur verið fram. Virkjunarmál eru eitt umdeildasta mál undanfarinna áratuga í samfélaginu og rammaáætlun er einfaldlega mál þar sem enginn verður fullkomlega sáttur. Mál sem velkst hefur um hér í meðförum Alþingis í sex ár [[Forseti hringir.]]og sá sem hér stendur ber vissulega sína ábyrgð þar. Þá ábyrgð hyggst ég axla hér í dag, þá ábyrgð að tryggja að rammaáætlun lifi áfram.
Virðulegi forseti. Rammaáætlun snýst ekki bara um vernd, hún snýst líka um nýtingu auðlindanna. Hér erum við skólabókardæmi um pólun samfélagsins. Þessi atkvæðagreiðsla sem fer hér fram ætti eiginlega bara að vera kennd í félagsfræði uppi í háskóla um pólun samfélagsins, vegna þess að þeir sem ekki eru alfarið með öllum kostum til friðunar eru gjörnýtingarsinnar og þeir sem styðja meiri hlutann eru búnir að yfirgefa faglegt mat á niðurstöðunni. Þetta snýst um að vera faglegur eða pólitískur. Þetta snýst um gjörnýtingu eða náttúruvernd. Ég er ekki mættur hingað bara til að greiða atkvæði um vernd. Ég er mættur hingað eins og lög gera ráð fyrir til að greiða atkvæði um vernd, um bið og um nýtingu. Um það snýst þetta verkefni. Þeir sem láta sig einhverju varða að rammaáætlun lifi taka þátt í málamiðlun til að leiða fram niðurstöðu, alveg eins og við erum að gera hér með meirihlutaálitinu. Hinir eru að hugsa um eitthvað allt annað. Ég ætla að halda því fram að þeir séu flestir að hugsa um sjálfa sig og þeir eru ekki trúverðugir þegar þeir tala í hinu orðinu um það að þeim þyki mikilvægt að rammaáætlun lifi.
Virðulegi forseti. Ég hef verið þeirrar skoðunar að rammaáætlun sé mikilvægt stjórntæki og hef þess vegna haft talsverðar áhyggjur af því að svo langur tími hafi liðið frá því að við gátum afgreitt það síðast, eða í janúar 2013, með formlegum hætti við rammaáætlun 2. Ég vil biðja alla þá sem hafa komið hér upp og talað um pólitík og hrossakaup og eitthvað, að vera tilbúnir að skoða umræðuna sem var þá og líta jafnvel í eigin barm sinna flokka og rifja það upp hvernig það var, áður en við höldum áfram. En um hvað snýst rammaáætlun? Hún snýst um nýtingu, vernd og bið. Nýting þýðir auðvitað ekki að það verði virkjað. Hins vegar ef það fer í vernd þá erum við búnir að búa þannig um hnútana að það skuli vernda. Það að setja í bið er að segja að við hérna inni séum ekki tilbúin til að taka allar ákvarðanir fyrir hönd framtíðarinnar hér og nú í dag en að við séum tilbúin að skoða það betur og leyfa komandi kynslóðum að taka þátt í því. Ég er alla vega mjög tilbúinn til þess. Ég vil að lokum segja að þetta er mikilvægt stjórntæki. Ég vil þakka meiri hlutanum fyrir þetta stjórntæki. Rammaáætlun lifir með þessu. [[Forseti hringir.]]Möguleikar okkar um ná loftslagsmarkmiðum okkar lifa líka.
Virðulegi forseti. Ég vildi líka koma upp sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar og hrósa nefndinni og þakka nefndinni fyrir gott starf í þessu máli, fyrir hreinskiptar umræður. Þær voru miklar og góðar og ég tel að þær umræður og það starf sem nefndin lagði á sig í þessu máli hafi þroskað málið í það sem það er orðið. Ég vil benda á að nánast allt sem þar kom fram kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og er tekið tillit til. Því hryggir það mig töluvert að umræðan um rammaáætlunina hafi eingöngu snúist um pólitík en ekki um það faglega ferli sem fór fram í nefndinni og sem allir nefndarmenn [[Gripið fram í.]]tóku þátt í. Ég hefði kosið að þingheimur hefði staðið með rammaáætlun og tekið heiðarlegt og skynsamlegt og faglegt samtal um þessa niðurstöðu hér eftir.
Virðulegur forseti. Ég er bæði þakklát og stolt að geta loksins, loksins greitt atkvæði um rammann sem er mikilvægt stjórntæki. Ég ætla að greiða atkvæði með náttúrunni og komandi kynslóðum. Það er skynsamlegt að stækka biðflokkinn. Við erum hér að fjalla um okkar allra stærstu framtíðaráskorun sem eru loftslagsmálin. Ég ætla að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir að hafa afgreitt þetta út og ég er ánægð að við fáum að greiða atkvæði um það í dag. Það er kominn tími til.
Forseti. Þeir sem láta sig varða að rammaáætlun lifi gera málamiðlun. Þetta voru orð hæstv. fjármálaráðherra og virðist vera lína ráðherra úr öllum flokkum í ríkisstjórninni. Gott og vel. Vandinn hér er að málamiðlunin á sér ekki stað á forsendum faglegra raka. Hún á sér stað á forsendum pólitíkurinnar. Það er bara augljóst. Þrír flokkar hafa komið sér saman um hverju þeir ætla að halda inni í verndarflokki og hvað fari í biðflokk og það hafa allir kannski haft þrjá möguleika: Ég ætla að fá þetta inn og þetta út og þetta inn. Þannig varð þessi niðurstaða. Það er augljóst. Hún er ekki á faglegum rökum byggð. Það er í hnotskurn allt það sem er að stjórnmálum. Það er í hnotskurn það sem er meinið við þessa ríkisstjórn. Jú, jú. Gott og vel, það er mikilvægt að ramminn nái fram að ganga en ekki rammi sem kemur frá þremur ólíkum flokkum með gjörsamlega ólíka sýn á framtíðina og virkjunaráætlanir og náttúru Íslands. [[Forseti hringir.]]Þá er þetta alltaf einhver málamiðlun sem er bara pólitísk hrossakaup. [[Forseti hringir.]]Það er sorglegt því að náttúran þarf að líða fyrir það. Þjóðin þarf að líða fyrir það [[Forseti hringir.]]og það er þess vegna sem ég stend hér og tala um framtíðarkynslóðir því að ég get ekki séð að þær hafi verið hafðar í huga þegar þessi ákvörðun var tekin.
Virðulegi forseti. Rammaáætlun í heild gekk seinast til atkvæða hér á grundvelli tillögu þeirrar sem hér stendur vorið 2013, eða fyrir níu árum. Aðdragandinn var langur, mikilvæg sýn og jafnvægi nýtingar og verndar, fjöldi vísindafólks, fagfólks, náttúruverndarfólks kom að málinu á ýmsum stigum. Þingið lauk svo afgreiðslunni á viðkvæmu jafnvægi, niðurstöðu sem hefur verið byggt á síðan. Og í dag er loksins komið að því að afgreiða tillögu hér þar sem varfærin skref eru stigin, þar sem biðflokkurinn er stækkaður, enn viðkvæmt jafnvægi en framlínu náttúruverndar gætt. Við Vinstri græn gætum að þeim sjónarmiðum, það er eitt af okkar brýnasta erindi í stjórnmálum hér eftir sem hingað til. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við erum hér að greiða atkvæði í fyrsta, öðru og þriðja lagi um náttúruna, náttúruvernd. Við eigum að standa með náttúrunni. Ég verð bara að segja eins og er að mín kynslóð er náttúrusóðar, hefur farið illa með náttúruna. Ég ætla að greiða atkvæði með mínum barnabörnum og barnabarnabörnum um að þau fái að halda sinni náttúru. Ég tel að í þessari rammaáætlun séu ákveðin atriði sem er alls ekki hætt að styðja. Við verðum að vanda okkur þegar við förum af stað í því og passa upp á það að finna þá leið sem hefur minnst áhrif á náttúruna. Það höfum við ekki gert í þessari rammaáætlun og þess vegna mun ég ekki styðja hana.
Hæstv. forseti. Það hafa tveir stjórnmálaflokkar, Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, setið í ríkisstjórn óslitið frá árinu 2013 að undanskildu tæpu ári. Það eru þessir tveir flokkar sem hafa komið í veg fyrir það frá 2016 að 3. áfangi rammaáætlunar hafi verið afgreiddur hér á hinu háa Alþingi. Nú er komið í ljós hvers vegna. Það er vegna þess að þeir gátu ekki sætt sig við hið faglega mat verkefnisstjórnar að Héraðsvötnin og Kjalölduveitan ættu heima í verndarflokki. Það er þannig, og þannig er hugmyndafræði rammaáætlunar að það að taka úr verndinni af því bara stenst enga skoðun, hvorki faglega né pólitíska né þá lagalegu sem þessi rammaáætlun byggir á. Það er þetta sem við erum að mótmæla. Við erum ekki að mótmæla því að verið sé að færa til og leyfa náttúrunni að njóta vafans. Við erum að mótmæla þessu fúski. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Já, rammaáætlunin er mjög mikilvægt stjórntæki og ég fagna því að fá að greiða atkvæði um hana í dag. En rétt eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði hafa tveir af þremur flokkum í ríkisstjórn Íslands þvælst fyrir því að þetta mikilvæga tæki hafi gengið til atkvæða í þingsal frá 2013. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði okkur þurfa að leika þann biðleik að setja Kjalölduveitu og Héraðsvötn í Skagafirði í biðflokk. Nei, hæstv. ráðherra. Við þurfum ekki að leika þann biðleik. Við getum staðið í lappirnar gagnvart náttúru Íslands og framtíðarkynslóðum. Við getum ákveðið að standa með faglegum sjónarmiðum verkefnisstjórnarinnar sem sagði einmitt að þetta ætti ekki að vera í biðflokki heldur verndarflokki. Að lokum vil ég spyrja: Hvar er hæstv. umhverfisráðherra?
Hæstv. umhverfisráðherra er með fjarvist í dag.
Virðulegi forseti. Já, það er stór dagur hér í dag þegar við göngum til atkvæðagreiðslu um rammaáætlun sem hefur í rauninni legið í frosti frá árinu 2013. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að það sé vilji til þess að afgreiða rammaáætlun 3 og það sé vilji til þess að stækka biðflokkinn í rammaáætlun. Tillögurnar sem hér liggja frammi fyrir okkur í dag frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar felast einmitt í því að stækka biðflokkinn. Það er verið að færa kosti úr nýtingu í bið og kosti úr vernd í bið. Eini kosturinn sem settur er í nýtingu og færður úr biðflokki er Búrfellslundur, vindorkukostur, sem er afar mikilvægt og gott og jákvætt skref fyrir okkur, fyrir ríkisstjórnina og okkur sem þjóð til að uppfylla þær skuldbindingar sem við höfum gert varðandi orkuskipti, sem mér skilst að allir hafi verið sammála um þvert á flokka hér á síðasta kjörtímabili. Og eins kolefnishlutleysi árið 2040 þar sem við ætlum að vera jarðefniseldsneytislaus. Við þurfum hreyfingu í þessum málum til að standast skuldbindingar okkar.
Forseti. Við fáum faglegt mat í hendurnar hingað til þingsins, faglegt mat sem byggir einmitt á því að náttúran skuli njóta vafans. Faglegt mat er að það eru ákveðnir kostir þarna sem eiga að fara í vernd. Það er alveg skynsamlegt að stækka biðflokkinn en þá gerum við það að sjálfsögðu úr verndarflokki í biðflokk, því að eins og hv. þm. Daði Már Kristófersson fór vel yfir í gær, hvernig matið á kostunum fer fram, þá þurfum við að taka dálítið heildstæða sýn á rammaáætlunina. Það getur valdið því að við förum varfærnu leiðina og þurfum að skoða betur þegar heildarsýnin kemur í ljós. En það er búið að fara í einstaka smáatriði varðandi þau atriði sem eiga að fara í vernd. Það breytist ekkert. Það er gjörsamlega tilgangslaust að færa eitthvað sem er búið að ákveða á faglegum forsendum að eigi að vera í vernd, að við þurfum eitthvað að vera með varúðarsjónarmið og segja: Nei, við ætlum að færa það í bið. Það er alger óþarfi. Ég skil því ekki þann málflutning [[Forseti hringir.]]sem er búinn að vera hérna hjá stjórnarliðum. Það er mjög einfalt að taka [[Forseti hringir.]]faglega ákvörðun um þann flokk hérna á þingi og halda þessum kostum í vernd.
Herra forseti. Innviðaráðherra hvatti okkur öll til að líta í eigin barm, en ég heyrði hann ekki nefna t.d. sinn þátt í því að 3. áfangi rammaáætlunar fór allt of seint af stað þegar hann var ráðherra. Hann sat á málinu í eitt og hálft ár. Hans fyrsta verk í ráðuneytinu var hins vegar að koma í veg fyrir stækkun friðlandsins í Þjórsárverum, sem gerir einmitt Landsvirkjun kleift að keyra þennan áróður fyrir Kjalölduveitu í gegnum þingið. Hver á að skoða sinn innri mann hér í salnum? Nú eða ríkisstjórnin 2017–2021 sem batt saman rammaáætlun, hálendisþjóðgarð og Þjóðgarðastofnun svo föstum böndum að þau fóru öll þrjú saman í tætarann. Það eru fjögur glötuð ár í þessu ferli á þeirra ábyrgð. Faglegu rökin fyrir því að færa þessi tvö svæði úr vernd í bið eru engin, við skulum hafa það alveg á hreinu. Með Kjalölduveitu er látið undan dylgjum Landsvirkjunar um að það hafi verið ólöglega staðið að flokkuninni. Ráðuneytið er búið að hrekja þær. Með Héraðsvötnin er verndargildið [[Forseti hringir.]]ótvírætt og það er hlustað á vælið í Kaupfélagi Skagfirðinga af því að það vill fá sína virkjun. Ramminn lifir [[Forseti hringir.]]með þessu, heyrist frá ráðherrum allra stjórnarflokkanna. [[Forseti hringir.]]Hver var að hóta því að drepa hann? Það var enginn að því nema kannski virkjunarsinnarnir í ríkisstjórninni. [[Forseti hringir.]]Flokkurinn sem einu sinni kenndi sig við náttúruvernd má núna átta sig á því að það skiptir ekki bara máli hver stjórnar [[Forseti hringir.]]heldur hverjum er stjórnað með. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti verður að minna á að ræðutíminn er afar takmarkaður þegar þingmönnum er gefinn kostur á að taka til máls um atkvæðagreiðslu og biður þingmenn að virða það. Það á jafnt við um alla.
Virðulegur forseti. Stjórnarliðar snúa öllu á haus. Þingflokksformaður Vinstri grænna talar eins og það að færa kosti úr verndarflokki yfir í biðflokk sé einhvern veginn gert í þágu umhverfisverndar. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi. Þetta er auðvitað fjarstæðukennt og það sjá allir. Ráðherrar tala svo eins og hrossakaupin í umhverfis- og samgöngunefnd, þetta snubbótta og illa rökstudda meirihlutaálit sem er lagt hérna fram á lokadögum þingsins, afgreitt út á harðaspretti, sé einhvers konar lífsbjörg fyrir ferlið í heild, fyrir rammaáætlunina. En eins og hv. þm. Andrés Ingi kom inn á þá er þetta alveg ofboðslega afhjúpandi málflutningur. Það sem stjórnarliðar eru raunverulega að segja, það sem þau eru í rauninni að viðurkenna er að það er ásetningur freku kallanna, kannski ásetningur hörðustu virkjunarsinnanna, að drepa rammaáætlun, halda henni í gíslingu ef þeir fá ekki það sem þeir vilja. Ég hafna þessum málflutningi og mun að sjálfsögðu standa með faglegri nálgun, faglegum rökum hér í dag og eðlilegu jafnvægi milli verndar og nýtingar.
Herra forseti. Hér legg ég til að Hvammsvirkjun færist úr nýtingu í bið eins og hinar tvær virkjanirnar í neðri Þjórsá. Það er nefnilega þannig að allt tal meiri hlutans í nefndaráliti um að þessar þrjár virkjanir eigi að skoða sem eina heild er sýndarmennska ef því er ekki fylgt eftir með þeirri konkret ákvörðun að færa allar þrjár í bið. Og það er auðvitað engin tilviljun að það er akkúrat Hvammsvirkjun sem stjórnarliðar skilja eftir því að það er virkjunin sem er næst framkvæmd. Það er akkúrat virkjunin sem þarf að setja í bið til að skoða betur. En nei, með sömu rökum og tvær virkjanir eru færðar í bið af stjórnarmeirihlutanum eru þau ekki til í að færa þá þriðju. Það er vegna þess að það á ekki að raska neinum hagsmunum virkjunaraðila. Hvammsvirkjun er Landsvirkjun ekki til í að láta af hendi og stjórnarliðarnir hlýða.
Virðulegi forseti. Það hefur verið mikið í umræðunni um rammaáætlun að hún sé of umfangsmikil og við tökum of stórar ákvarðanir í einu og hafa meira að segja að margir innan minni hlutans, og almennt, talið rétt að rammaáætlun komi inn í minni áföngum. Ein af þeim ákvörðunum sem við tókum hér í þessu máli var að leggja til að hér eftir kæmi rammaáætlun í minni áföngum. Því var ákveðið líka í þessu ferli, til þess að ná utan um ferlið og ná að klára það, að við ætluðum ekki að fara að taka okkur í fang fyrri rammaáætlanir, það sem hefur samþykkt á Alþingi Íslendinga áður. Því var ákveðið að bæði Hvammsvirkjun og Hvalárvirkjun, sem er næsta tillaga sem verður hér, væru ekki til umfjöllunar núna, enda hefði Alþingi samþykkt það ferli áður. En ég vil þó geta þess að lög um verndar - og orkunýtingaráætlun gera ráð fyrir því að verkefnisstjórnin geti tekið aftur upp virkjunarkosti, sé til þess ástæða, og það er hnykkt á því í nefndaráliti okkar.
Virðulegur forseti. Það hryggir mig ef það er í raun og veru þannig að hér séu allir hv. þingmenn að greiða atkvæði samkvæmt sinni eigin sannfæringu vegna þess að það er ekki gott útlit á þessari atkvæðagreiðslutöflu gagnvart mikilvægum verndarsvæðum, gagnvart náttúrunni okkar. Mögulega er þetta einhver samningur sem fólk er til í að gera. En ég bið hv. þingmenn um að hugsa um hvers virði þeirra sannfæring er. Er hún virkilega þess virði að fórna henni fyrir þetta stjórnarsamstarf? Ég held ekki.
Herra forseti. Hér býð ég stjórnarliðum aftur að vera samkvæmir sjálfum sér. Hvalárvirkjun á heima í biðflokki með nákvæmlega sömu rökum og Skrokkalda, sem stjórnarliðar leggja til að færa úr nýtingu í bið. Nákvæmlega sömu rökum, eiginlega sterkari. Skrokkalda er á miðhálendinu, að vísu nálægt Sprengisandsleið, en víðernin þar í kring eru notuð sem röksemd hjá stjórnarliðum til að færa hana í bið. Hér legg ég til að færa Hvalárvirkjun sem er á hálendi Vestfjarða, það eru víðerni sem þarf að verja. Það sem bætist ofan á það, sem gerir það enn faglegri niðurstöðu að færa þessa virkjun, er sú staðreynd að frá því að hún var fyrst flokkuð í orkunýtingarflokk hefur komið fram umhverfismat sem var neikvætt. Það var mjög neikvætt gagnvart þessari virkjun, þannig að það hníga öll rök að því að færa þessa virkjun úr nýtingu í bið til endurmats, alla vega ef fólk ætlar að vera samkvæmt sjálfu sér.
Virðulegi forseti. Ég kýs með náttúrunni, ég kýs með náttúrunni á Vestfjörðum. Ég kýs með þeirri fegurð sem er á Ströndum.
Virðulegur forseti. Ég ætla svo sem ekki að fara ofan í allt það sem hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar útskýrði hér varðandi afgreiðslu á þessu en vil þó hnykkja á því að í nefndaráliti er komið inn á það sérstaklega að við endurskoðun laganna sé líka skerpt betur á þessu ferli, þ.e. þegar fyrir liggur ákvörðun Alþingis með hvaða hætti við getum tekið málið upp með öðrum hætti í verkefnisstjórninni og hvað þarf að koma til í því samhengi. Því hafna ég þessari tillögu en stend engu að síður með náttúrunni.
Herra forseti. Ég kýs með náttúrunni, sagði hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson. Mig grunar að mjög margir kjósendur hafi talið sig vera að greiða atkvæði með náttúrunni þegar þau kusu í síðustu kosningum og þarsíðustu alþingiskosningum. Ég ætla bara að vera einlæg. Ég skil það að í stjórnarsamstarfi þurfi að gera málamiðlanir. Ég skil það þó að stundum sé það erfitt og að þungar ákvarðanir geti verið teknar. Ég hef hins vegar alltaf skilið málamiðlun sem svo að þú komir til móts við gagnaðilann og fáir eitthvað í staðinn. Ég verð bara að segja að eftir síðasta kjörtímabil þá var margt sem ég skildi ekki við þetta stjórnarsamstarf. Ég skildi ekki hvers vegna Vinstri græn væru að yfirgefa öll sín prinsipp. Ég hugsaði með mér: Já, ókei, það hlýtur að vera fyrir umhverfismálin. Það hljóta að vera umhverfismálin.
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan þá á það sama hér við, við erum ekki að taka upp fyrri ákvarðanir Alþingis af því að ferlið, hið faglega ferli sem því á að tengjast, hefur ekki farið fram og við erum að hnykkja á því að það þurfi að skýra það betur. En ég vil líka benda á, og það kom skýrt fram fyrir nefndinni frá íbúum Vestfjarða og fulltrúum Vestfjarða og fleirum, að Alþingi hefur líka greitt áður atkvæði um það að orkumál og byggðaþróun á Vestfjörðum eigi að vera í forgangi og því er mikilvægt að við svörum því áður en við förum að breyta einhverju. Ég er ekki að segja að Hvalá sé lykillinn að því heldur gefur þetta okkur tíma til að skoða þau mál heildstætt og þá höfum við þessa endurskoðun á lögunum. Því stend ég með þeirri tillögu sem við höfum lagt fram hér og segi því nei við þessari og tel mig ekki þurfa að tilkynna það hér að ég standi með náttúrunni, sem ég geri að sjálfsögðu.
Forseti. Hér er um að ræða breytingartillögu sem felur í sér að Héraðsvötn og Kjalölduveita haldi stöðu sinni í verndarflokki. Það er auðvitað þannig að þingið ber pólitíska ábyrgð og á að axla hana en það verður að axla hana með sterkum rökum þegar er verið að færa virkjunarkosti úr verndarflokki í biðflokk og því miður hefur meiri hlutinn fallið á því prófi því að rökstuðningurinn fyrir þessum flutningi er svo sannarlega í skötulíki og heldur ekki vatni. Það er þannig að við verðum að fara mjög varlega í þessum efnum. Vissulega er ekki verið að taka ákvörðun um að virkja þarna en það er engu að síður verið að taka [[Forseti hringir.]]virkjunarkosti úr vernd og flytja í biðflokk. Vernd er vernd, var sagt af hæstv. ráðherra, [[Forseti hringir.]]en vernd er ekki vernd ef það er hægt að taka verndina af án rökstuðnings. [[Þingmaðurinn segir?]] - Þingmaðurinn segir já.
Virðulegur forseti. Hér eru fulltrúar Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar í umhverfis- og samgöngunefnd að leggja til að snúa við þeirri ákvörðun stjórnarmeirihlutans í nefndinni að færa Héraðsvötn og Kjalölduveitu úr verndarflokki í biðflokk. Sú sátt sem rammaáætlunin var ætlað að skapa byggir á því að ákvarðanir séu teknar út frá faglegum forsendum. Því er ekki fyrir að fara í tilviki stjórnarflokkanna. Þeirra tillaga byggir ekki á faglegum rökum heldur pólitískum hrossakaupum. Ég hvet alla hv. þingmenn til að styðja þessa breytingartillögu. - Hv. þingmaður segir já.
Hæstv. forseti. Nú hafa hv. þingmenn tækifæri til að styðja þessa tillögu og tryggja það að Héraðsvötn og Kjalölduveita séu áfram í verndarflokki eins og lagt var til af verkefnisstjórn 3. áfanga rammaáætlunar. Ég heyri hér af ráðherrabekkjunum að fólk heldur að þetta snúist bara um einhverja flokkun og það sé ekki búið að ákveða neitt. Ég vara við þeim málflutningi. Hér er verið að senda mjög skýr pólitísk skilaboð verði þessi tillaga felld. Það eru skýr skilaboð um það að faglegu rökin skipti ekki máli, að verndargildi sé alltaf hægt að víkja til hliðar. Það viljum við ekki sem flytjum þessa tillögu og stuðningsmenn hennar og þess vegna segjum við já. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hér bjóðum við þingheimi upp á að standa með þeirri faglegu, málefnalegu niðurstöðu sem kom út úr verkefnisstjórn rammaáætlunar varðandi tvö dýrmæt náttúrusvæði, annars vegar Þjórsárver, sem Kjalölduveita myndi skerða, og hins vegar virkjanir í Héraðsvötnunum. Það kom ekkert fram við umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar sem kastar rýrð á umhverfi og dýrmæti þessara svæða. Það eina sem kom fram voru dylgjur frá Landsvirkjun sem í hálfa öld hefur hjakkast á því að vilja eyðileggja Þjórsárver og þarf að fara að hætta því. Þetta ríkisorkufyrirtæki þarf að fara að hætta að vera í stríði við fólk á Suðurlandi og drekkja Þjórsárverum. Hins vegar komu fram rök frá virkjunaraðila í Skagafirði sem ríkisstjórnin gleypir auðvitað við. Það eru hins vegar engin fagleg rök með þessu. Þess vegna leggjum við í minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar til að staðið verði með niðurstöðu verkefnisstjórnar, að færa þessa kosti aftur í vernd. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Málamiðlanir, pólitísk hrossakaup. Ég held að það séu allir sammála um að það sé það sem er að gerast hérna. Mig langar svolítið til að spyrja hv. þingmenn Vinstri grænna: Fyrir hvað? Vegna þess að ég hef ekki séð það enn þá, ég átta mig ekki á því enn þá hvað þið fáið í staðinn, í alvöru talað, í einlægni. Ég hélt að þetta væri það sem þið fengjuð í staðinn fyrir það að skerða réttindi flóttafólks, hitt og þetta sem á að bæta réttarstöðu innflytjenda, á að bæta réttarstöðu hinsegin fólks og annað sem er algjörlega ófjármagnað og er bara upp á punt. Hvað fáið þið í staðinn? Mér þætti ákaflega gaman að heyra það.
Hv. þingmaður segir?
Hv. þingmaður segir já.
Ég segi já við þessari tillögu vegna þess að hérna fáum við í hendurnar faglegt mat sem við þurfum að skoða. Faglega matið snýr að því að þarna séu atriði á þessum svæðum sem beri að vernda. Þegar ég hugsa svo um að náttúran skuli njóta vafans þá er það mjög auðveld ákvörðun. Það er hins vegar erfiðari ákvörðun þegar faglega niðurstaðan segir að hérna megi virkja. Hvort það á síðan að virkja er önnur spurning, það er miklu erfiðara að svara þeirri spurningu. Það er mjög auðvelt að svara þessari spurningu. Niðurstaðan úr faglegu mati hefur verið að hérna séu mikilvæg svæði sem þarf að vernda. Ef fólk ætlar í alvörunni láta náttúruna njóta vafans þá er það ekki einu sinni valmöguleiki að segja eitthvað annað en já við þessari tillögu.
Hv. þingmaður segir?
Ég byrjaði á því.
Virðulegi forseti. Ég greiði atkvæði með náttúrunni. Ég stend vörð um náttúruperlurnar Þjórsárver og Héraðsvötn. Virðulegi forseti. Ég skil orðið vernd og ég legg til að þingmenn meiri hlutans fletti því upp í orðabók. Virðulegi forseti. Ég tek ákvarðanir á faglegum forsendum og ég greiði því atkvæði fyrir börn mín og barnabörn. Ég segi því hátt og skýrt: Já.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt að byrja á því að taka fram hér að Héraðsvötnin eru auðvitað í dag í núgildandi áætlun í biðflokki og hafa verið síðan 2013, þannig að í reynd er ekki um breytingu þar að ræða. En að kjarna málsins. Þegar við tölum um Héraðsvötnin, þegar við tölum um Þjórsárverin þá er engum blöðum um það að fletta að þar er um mikil náttúruverðmæti að ræða og þau náttúruverðmæti eru ekki að fara neitt. Þau náttúruverðmæti munu verða þar áfram. Það kemur síðan til kasta verkefnisstjórnarinnar að meta þau og gera tillögu að því hvernig þau muni flokkast. Það sem hér er verið að gera er að það er einfaldlega verið að stækka biðflokkinn, það er verið að fresta ákvörðun rétt eins og það er verið að fresta ákvörðun um að taka Skrokköldu og neðri hluta Þjórsár til ákvörðunar núna. Ég verð að lokum að hafna því að hér sé verið að drekkja Þjórsárverum. Þvílíkur pólitískur útúrsnúningur af hinni verstu gerð, lýðskrum sem ég á erfitt með að sitja undir hér. Hér er biðleikur í náttúruvernd. [[Frammíköll í þingsal.]]
Þingmaðurinn segir?
Nei.
Forseti. Fagleg niðurstaða verkefnisstjórnar rammaáætlunar var að vernda Kjalölduveitu og Héraðsvötn. Þessi svokallaða málamiðlun ríkisstjórnarflokkanna snýr að því að hætta við þá ákvörðun, ekki á faglegum rökum heldur pólitískum, og taka þessar náttúruperlur úr vernd í biðflokk. Verðmætin, forseti, sem glatast - það er ekki hægt að sjá annað en að þetta sé bara fyrsta skrefið í átt að því að virkja meira. Það er hættan. Það eru áhyggjurnar af því þegar þú getur tekið úr vernd yfir í bið á þennan hátt án nokkurra faglegra raka. Auðvitað eru það áhyggjurnar. Verðmætin sem glatast við virkjunarframkvæmdir eru bara ómetanleg og breytingarnar og raskið sem verður á landsvæðinu eru óafturkræfar. Að forgangsraða hagnaði og hagsmunum stórfyrirtækja fram yfir hagsmuni náttúrunnar er stórkostlega mikil skammsýni. Það er það sem við erum að gera í dag. Ég segi já, auðvitað eigum við að vernda þessi landsvæði og auðvitað eigum við ekki að gera málamiðlanir í pólitískum hrossakaupum.
Þingmaðurinn segir?
Já.
Herra forseti. Ég greiði atkvæði með þessari breytingartillögu sem felur í sér að Kjalölduveita og Héraðsvötn í Skagafirði verði í verndarflokki eins og verkefnisstjórnin leggur til. Mig langar af því tilefni að rifja upp ummæli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur í umræðum um rammann á Alþingi árið 2017, með leyfi forseta: „Að sjálfsögðu er margt gott í þeirri áætlun sem nú er lögð óbreytt fram frá fyrra þingi, þá sérstaklega hvað varðar verndarflokkinn, og kemur kannski ekki á óvart að ég fagni því sérstaklega. Ég horfi þá til að mynda til Skjálfandafljóts, Skaftár og fleiri þátta, og Norðlingaölduveitu sem hefur talsvert verið til umræðu í þessum sal á undanförnum árum. Og svo auðvitað jökulvötnin í Skagafirði.“ Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að fylgja afstöðu þingmannsins Katrínar Jakobsdóttur. Hún hafði margt til síns máls. Þetta er mikilvægt mál. Hér gefst tækifæri til að fylgja hennar ákvörðun, hennar sannfæringu árið 2017. Það er ekki svo langt síðan. Það er verið að leggja til mjög mikilvægar breytingar. Ég segi já og hvet alla til að gera það.
Herra forseti. Kjalölduveita og jökulárnar í Skagafirði eiga að vera í verndarflokki. Það var hin faglega tillaga verkefnisstjórnar, það var tillagan sem ráðherra lagði hér fyrir Alþingi og mér finnst ekki hafa verið færð fram nein sannfærandi rök fyrir öðru. Það má vera að Kaupfélag Skagfirðinga sé í sérstökum verndarflokki hjá þessari ríkisstjórn [[Hlátur í þingsal.]]en mér finnst að þessar náttúruperlur megi bara vera það líka. [[Hv. þingmaður segir?]] - Já.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér leiðist oft nauðhyggjan sem er í gangi þegar við ræðum um þessi mál. Annaðhvort virðist fólk vera uppi á hálendi að gróðursetja eða þá uppi á hálendi með gröfu, einhvern veginn eins og það sé aldrei neinn millivegur þar á milli. Það liggur fyrir okkur hér að taka afstöðu til kosta og ef við ætlum að komast að einhverri niðurstöðu þá þurfum við að gera það með rökum. Ef menn ætla að spila einhverja biðleiki eins og hér er talað um þá þurfa menn að gera það með rökum. Rökin skortir. Þess vegna leika menn ekki biðleiki, það verða að vera rök á bak við biðleiki. Ég ætla að segja já við þessari tillögu vegna þess að hún er góð.
Herra forseti. Þessi tillaga meiri hluta spratt eiginlega eins og skrattinn úr sauðarleggnum hér fyrir viku eftir að við höfðum reynt að ráða í þokuna sem var í kringum stjórnarliða inni í umhverfis- og samgöngunefnd síðustu mánuði. Loksins komu þeir sér saman um málamiðlun og það er rétt að hafa í huga í hverju hún felst. Hún felst í því annars vegar að það er látið undan virkjunarsinnum með því að leyfa biðflokkun á tveimur svæðum, Héraðsvötnum og Kjalölduveitu, með falsrökum, með þeim rökum að þetta hafi verið eitthvað óljós flokkun í vernd. Þetta var bara fullkomlega góð flokkun. Hins vegar er einhver svona sýndardúsa upp í náttúruverndarsinna að færa Skrokköldu og tvær virkjanir í Þjórsá með sömu rökum og þau eru ekki til í að færa Hvalárvirkjun og virkjunina í Þjórsá, sem eru í mestri hættu. Ég ætla að vona að fólk sem ber hag Þjórsár sérstaklega fyrir brjósti fylgist með þessari afgreiðslu og átti sig á því að í því skjóli sem stjórnarliðar láta eins og sé verið að gefa Þjórsá með þessari tillögu er ekkert skjól. Þetta er bara plat.
Virðulegi forseti. Í dag greiddum við atkvæði um framtíð náttúru Íslands. Sá stjórnmálaflokkur sem kennt hefur sig við umhverfismál hefur endanlega sýnt okkur að það er hægt að selja sálu sína og hverfa frá öllum gildum bara til að halda í völd.
Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika að það er mikilvægt að við afgreiðum rammaáætlun hér í dag og ég tel það vera gott skref. Við verðum samt að hafa í huga að þetta er málamiðlun á milli stjórnarflokkanna einna, ekki þvert yfir þingið. Ég tel mikilvægt að við þingmenn tökum líka pólitíska afstöðu á grunni þeirra gagna sem liggja fyrir um þetta jafnvægi á milli verndar og nýtingar, hvað það er sem við þurfum að nýta til að halda samfélaginu uppi og hagsældinni. Það sem gerðist hins vegar í nefndinni er að það birtist fullskapað nefndarálit. Það var engin umræða, ekkert svigrúm til að ná sátt þvert yfir þingsalinn, þvert yfir flokka. Það vantaði pólitíska hugrekkið til þess að ná þessari mikilvægu sátt um rammaáætlun sem er svo dýrmætt og mikilvægt skref. Sáttin var bara á milli stjórnarflokkanna til þess eins að halda lífinu í ríkisstjórninni. En þess vegna, út af mikilvægi þess [[Forseti hringir.]]að við ætlum að taka þetta skref og afgreiða rammann, mun Viðreisn sitja hjá við þessa afgreiðslu.
Herra forseti. Í gær heimsóttu okkur náttúruverndarsinnar og gáfu okkur svona nælu, við erum sum með hana. Þetta er næla sem sýnir fossinn Dynk sem meiri hluti stjórnarflokkanna vill athuga hvort sé ekki bara allt í lagi að þurrka upp með Kjalölduveitu. Það er hin pólitíska málamiðlun sem ekki tengist neinum raunverulegum gögnum eða faglegum sjónarmiðum sem hafa komið fram í þinglegri meðferð. Þetta er þungur dagur fyrir fólkið sem við hittum í gær sem biðlaði til okkar að gera betur við afgreiðslu rammaáætlunar. Þetta er þungur dagur fyrir fólkið sem í hálfa öld hefur verið að berjast fyrir verndun Þjórsárvera gegn ofurefli og átti þó gjarnan vísan bakhjarl í stjórnmálahreyfingum sem tóku náttúruvernd upp á sína arma. [[Forseti hringir.]]En ég held að þeim hreyfingum hafi fækkað um eina í dag.
Hæstv. forseti. Breytingarnar sem hér hafa verið samþykktar á 3. áfanga rammaáætlunar verða að vera á ábyrgð stjórnarflokkanna þriggja. Þess vegna sitja þingmenn Samfylkingarinnar hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Það hefur komið skýrt fram í umhverfis- og samgöngunefnd, í umræðu um málið í þingsal, að við styðjum tækið, við stöndum vörð um rammaáætlun. Við styðjum þá aðferðafræði að flokka kosti í nýtingu, bið og vernd. Það er ekki sama hvernig það er gert og um það snýst málið. Þess vegna sitjum við hjá við þessa lokaafgreiðslu.
Virðulegur forseti. Það er hlutverk okkar hér í þessum sal, sem erum þjóðkjörin, að komast að niðurstöðu í málum. Í þessu máli sem rammaáætlunin er og í lögum um vernd og orkunýtingaráætlun er gert ráð fyrir að fram fari faglegt mat og fagleg vinna sem er svo tekin hingað inn til Alþingis þar sem alþingismenn eiga að leggja mat á aðra þætti sem geta haft áhrif á hina endanlegu niðurstöðu. Það er stefna stjórnvalda, opinberar skuldbindingar og svo bara staðan í heimsmálunum og fleira sem við þurfum að taka inn. Ég fagna þessu og það er stórt skref sem við erum að stíga núna með því að komast að þessari niðurstöðu. Við erum að sinna hlutverki okkar. Við erum að tryggja hér samþykkt rammaáætlunar sem er stórt skref áfram þannig að ég segi: Til hamingju, Ísland.
Jú, virðulegi forseti, til þess að lengja ekki hér umræðu um atkvæðagreiðsluna þá vil ég bara að fara yfir það að hér erum við að fara að greiða atkvæði um þrjú á mínum málum um bláu túnfisk um sæbjúgu og um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Ég vil þakka nefndinni fyrir afar góða vinnu. Ég veit að það eru ýmis álitamál og ekki eru öll samstiga í lokin en fyrst og fremst vann nefndin afar vel og ég vil þakka fyrir það og vænti mikils af samstarfinu við atvinnuveganefnd. Það samstarf fer vel af stað, þakka atvinnuveganefnd fyrir góða vinnu og síðar hér á dagskrá fundarins er eitt frumvarp að auki til umræðu og þá mun ég bara svona til þess að auka spennuna í salnum líka, gera grein fyrir minni afstöðu til málsins.
Þekkt þegar nýsköpun í sjávarútvegi skapar ný tækifæri til að nýta auðlindir sjávar með sjálfbærum hætti og reynsla okkar af núverandi fiskveiðistjórnarkerfi gerir það að verkum að það blasir við að þetta frumvarp ber að styðja. Mig langar samt til að benda á að deilurnar sem hafa skapast um fiskveiðistjórnarkerfið, það ákall sem hefur verið í samfélaginu um breytingar og raunar vilji þessarar ríkisstjórnar, alla vega í orði kveðnu, til að takast á við einhvers konar breytingar eins og frumkvæði hæstv. matvælaráðherra sýnir, hefur staðið til þess að gera slíkar breytingar. Það er aldrei auðveldara að gera tilraunir með breytingar á fyrirkomulagi heldur en þegar úthlutað er í nýjum tegundum þar sem ekki hefur verið úthlutað áður. Að sjálfsögðu verða ekki gerðar breytingar á þessu frumvarpi. Ég mun styðja þetta sem og Viðreisn öll en ég bendi hæstv. matvælaráðherra á að næst þegar slík tækifæri gefast ætti hún að nýta þau til þess að byrja að þróa einhvers konar langtímalausn sem meiri sátt er um.
Eitt skref að fara heildstætt yfir hvernig við ætlum að meta skólakerfið, meta þau tækifæri sem við viljum að börnin okkar standa frammi fyrir og hluti af því er er það hvernig hið samræmda námsmat á síðan að fara fram og það þarf vissulega að fara yfir það. Þar sem mig langar að gera hér er einfaldlega að vekja athygli á því jákvæða sem mér fannst m.a. og margt jákvætt í tengslum við þetta mál er að það eru tveir ungir nemendur sem komu og settu fram sjálfstæða umsögn um málið og mér finnst það vita á gott að unga fólkið okkar er með þessar samfélagsvitund að taka þátt í því hvernig þeirra framtíð er mótuð. Þeir styðja málið, Daniel Þröstur Pálsson og Ríkharði, flókið Bjarkason og ég ætla að gera það líka. En mér finnst þetta vera til vitnis um að það er fullt að gerast þarna úti, m.a. í kollinum á krökkunum okkar, nýtum þann kraft sem þau hafa og hlustum svolítið áður.
Já, virðulegi forseti. Ég vil sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar geta þess að hér er verið að innleiða EES-tilskipun sem er nú þegar full innleidd hér á landi að undanskildum fjórum greinum. Nauðsynlegt er að ljúka þessari innleiðingu þannig að Ísland uppfylli skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum. Mér þykir vert að minnast á að Eftirlitsstofnun EFTA hefur hafið formlega málsmeðferð vegna tafa Íslands við innleiðingu tilskipunarinnar að fullu. Með samþykkt frumvarpsins verði innstæðudeild okkar meðal stöndugasta, innstæðutryggingarsjóði á Evrópska efnahagssvæðinu og einnig deildarinnar rúmlega 49% af tryggðum innstæðum lánastofnana sem ekki teljast kerfislega mikilvægar.
Herra forseti. Ég er kannski ekki að segja þingheimi neinar fréttir af því að okkur hefur öllum borist neyðarkall frá fagfélögum þeirra sem starfa á sjó. Það að í frumvarpi til laga um áhafnir skipa hafi ekki verið tekið tillit til eða komið nægjanlega til móts við sjónarmið þeirra samtaka var einfaldlega ekki veitt áheyrn, fólkinu sem er að gæta hagsmuna þeirra sem þessi lög fjalla um. Umhverfis- og samgöngunefnd. Meiri hluti hennar ákvað að afgreiða málið óbreytt daginn eftir sjómannadag. Talandi um kaldar kveðjur til sjómanna. Okkur í minni hlutanum sem stöndum að þessari frjálslynda tillögu finnst þetta ótækt. Leggjum þess vegna til að málið sé sent upp í ráðuneyti til að vera unnið almennilega. Þannig sé hægt að klára þetta í sátt við fólkið sem þessi lög fjalla um. Er það ekki algjört lágmark.
Herra forseti. Við ræðum hér um stækkun virkjana í rekstri raforkulög. Við ræðunni eru aflaaukningu þriggja virkjana í Þjórsá. Aflaaukning. Virkjanir í Þjórsá er mikilvægt til að breyta eða takast á við breytilega eftirspurn raforku. Það er verið að auka sveigjanleika í raforkukerfinu. Hér greiðum við atkvæði sem stuðlar að betri nýtingu raforku, kerfis þjóðarinnar sem í dag er verulega vannýtt í vann í vinnu orkustefnunefndar. Á síðasta kjörtímabili kom fram að íslenska raforkukerfið væri verulega vannýtt. Nýtingin á kerfið var einungis um 75% með þessu frumvarpi um raforkulög. Það er stækkun virkjana í rekstri. Er áfangi í þá átt að nýta raforkukerfi, þjóna betur að okkar verðmæti, græna orka sé nýtt með sem allra bestum hætti að samspil öflugs flutningskerfis raforku, virkjun vatnsafls, jarðvarma og vindorku stuðli að því að við náum okkar markmiðum í tengslum við loftslagsmálin. Um kolefnishlutlaust samfélag fyrir árið 2040 fagnaði þessu frumvarpi. Þetta er gott mál. Hér er skynsamlega að verki staðið til máls, tekur um atkvæði.
Virðulegur forseti. Hér er annað stórt skref sem við erum að stíga í dag varðandi þá orkumálin, náttúruverndina og leiðina að því að ná sem bestri sátt í hlutföllin á milli verndar og nýtingar af því að ef hér er ekki bara að tala um stækkanir, virkjanir, aukna orku heldur líka aukið afl sem gerir það, eins og hv. þm. Njáll Trausti fór hér yfir, að nýtni þeirra virkjana sem við höfum nú þegar gangi verði betri og þar af leiðandi dregur það úr þörfinni á því að hafa aðrar stærri virkjanir. Þannig að þetta er mjög gott skref fram á við og vonandi mun það skila okkur vel áfram veginn í þessum málum.
Herra forseti. Í grunninn er skynsamlegt og jákvætt að hægt sé að stækka núverandi virkjanir án þess að þvæla þeim í gegnum það ferli sem rammaáætlun er, sem er kannski of viðmið of stórt og tafa samt fyrir til þess að gera litlar breytingar. Hins vegar hefur á síðustu dögum settar mér nokkuð öruggur ef við skoðum þetta mál í samhengi við afgreiðslu rammaáætlunarinnar. Nú er búið að láta undan þrýstingi og færa kjarrlendi, veiddu í bið og þó að þær framkvæmdir sem hér er um að ræða yrðu aldrei með beinum hætti tengdar hjálendu veiddu. Þá segir sig nánast sjálft að efnahagslegur pólitískur þrýstingur á kjarrlendi viti upp mun aukast um leið og það verður hægt að stækka virkjanir í Þjórsá eftir einhverri flýtileiðir. Því miður gafst okkur ekki tími til að skoða þetta nægjanlega vel í umhverfis- og samgöngunefnd og því mun ég sitja hjá við afgreiðslu þessa máls sem ósköp.
Forseti. Hér er verið að gera einfalda lagfæringu á lögunum, Sverrisson, lögum hvað varðar íbúakosningar. Það er í staðinn fyrir að heimila sveitarstjórnum ákveða hærra hlutfall, hærri þátttökuþröskuld, bara hærri þátttökuþröskuld, þá sé verið að leyfa sveitarstjórnum hafa annað hlutfall einhvern annan, líka lægri þröskuld, meira svigrúm fyrir sveitarstjórnir að haga íbúalýðræði innan síns sveitarfélags. Það er það eina sem við erum að sleppa af okkur völdum til sveitarstjórna, mjög einfalt mál. Þannig að ég hvet hv. þingmenn að sjálfsögðu til að kjósa með.
Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni mikilvægt mál um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Er það næsta mál? Hvaða mál væri reyndar líka? Vissulega mikilvægt, sömuleiðis endurgreiðslur sem ég styð heils hugar og kemur aftur upp í næsta máli sem ég ætla að fá að taka til máls.
Herra forseti. Við í þingflokki Miðflokksins munum styðja við þetta mál en ég vil nota tækifærið og vekja athygli á því sem fram kom hjá formanni háttvirtum formanni atvinnuveganefndar í tengslum við afgreiðslu þessa máls, að ákvörðun hafi verið tekin um það að líta á heildaráhrif þess að málið væri samþykkt með þeim hætti sem nú er gert þannig að þó að málið kæmi fram með neikvæðum hætti á þeim tiltekna fjárlagalið sem stendur straum af kostnaði þessarar aðgerðar þá sé horft til heildaráhrifanna. Þetta er nýbreytni. Það hefur verið ítrekað talað fyrir því að málefni sem snúa m.a. að heimild eldri borgara, lífeyrisþega til að njóta hærra frítekjumarks lúti sömu sjónarmiðum en það hefur ekki verið vilji til þess og ég bara vona að hér sé um að ræða stefnubreytingu af hendi ríkisstjórnarinnar sem við munum sjá raungerast á næsta þingi þar sem frítekjumark eldri borgara verður hækkað verulega.
Jú, virðulegi forseti, ég fagna því mjög að þetta mál sé komið fram og mér sýnist á öllu að það hafi verið gerðar á því bara jákvæðar og góðar breytingar í nefnd sem ég styð heils hugar. Þá var aðeins breytt þeim skilyrðum sem þarf að uppfylla til að falla þarna undir. Ég er ekki í neinum vafa um það, þótt ég sé almennt þeirrar skoðunar að við þurfum að skoða vel, ef við erum að veita einhvers konar ívilnanir til ákveðinna atvinnugreina, að sérstaða þessa máls sé með þeim hætti að við eigum að styðja þetta og ég held að áhrif þessa máls verði gríðarlega jákvæð á hinar skapandi greinar hér á Íslandi, íslenska kvikmyndagerð, íslenska menningu. Við erum að samþætta íslenska menningu, íslenskt landslag, íslenska náttúru og ég styð þetta heils hugar og vil líka vekja athygli á ágætis jákvæðri hliðarafurð af þessu máli sem er að þetta styrkir á sinn hátt líka stoðir undir íslenska fjölmiðla.
Ríkisstjórnarinnar eða þessarar ríkisstjórnar á síðasta kjörtímabili hefur verið með þessu hvatakerfi í nýsköpun í umhverfinu og fjölmörg dæmi sýna sig á síðustu mánuðum og árum hversu mikið þetta hefur borgað sig fyrir íslenskt efnahagslíf og það þarf ekki að leita langt yfir skammt til að finna slík dæmi og langar mig að nefna þrjú leikja. Fyrirtækið 1939 James ákváðu að vera á Íslandi í staðinn fyrir að færa sig erlendis eftir ákvarðanir stjórnvalda og hefur nú þegar margfaldað veltu sína og tvöfaldað starfsmannafjöldann annað dæmi. Loks medical, sem hefur hjálpað tíu milljónir manna um allan heim að njóta bættrar sögn heilsu. Störfum hefur fjölgað í miðjum heimsfaraldri um tæp 40% og fjárfesting í rannsóknum og þróun tvöfaldast. Þessi auknu umsvif hafa skilað ríkissjóði skatttekjum sem nema margfaldri hækkun á endurgreiðslu ríkisins vegna fjárfestinga í rannsóknum og þróun. Þriðja dæmið er ráðning tæp framúrskarandi kolefnis, förgunar verkefni á heimsvísu sem hefur valið Ísland sem áfangastað síns verkefnis, m.a. vegna þeirra breytinga sem við höfum gert á nýsköpun og umhverfinu. Þrjú stutt dæmi sem segja alla söguna.
Virðulegur forseti er kominn upp í rétt mál að ég vildi í fyrsta lagi lýsa því yfir að þingflokkur Pírata styður þetta mál og ég get tekið undir heils hugar undir með hæstv. ráðherra háskóla, iðnaðar og nýsköpunarmála, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur. Þetta margborga sig. Þess vegna er það óskiljanlegt að ríkisstjórnin hafi ætlað sér að lækka endurgreiðsluhlutfallið þvert á gefin loforð í stjórnarsáttmála og það er vel að meiri hlutinn í efnahags- og viðskiptanefnd, háttvirt nefnd hafi ákveðið að standa í lappirnar og ákveðið að standa við gefin loforð í stjórnarsáttmála og taka þar með inn breytingartillögu frá hv. þm. Gísla Rafn Ólafssyni um að viðhalda þessum hlutföllum óbreyttum eins og lofað var í stjórnarsáttmála. Ég ítreka það sem ég sagði í gær: Hversu hratt og hversu viljug ríkisstjórnin var að ganga strax bak orða sinna af þessu eina einu af þessum fáu skýrum loforðum í stjórnarsáttmála gefur ekki góð fyrirheit um gildi þessa stjórnarsáttmála um virði hans í huga stjórnarliða. Hv. þingmaður.
Forseti. Hér er verið að ræða um mikilvægan stuðning við nýsköpunargeiranum á Íslandi. Ég lagði fram breytingartillögu eftir að málið lauk 1. umræðu þar sem ég lagði til að þeim stuðningi sem hefur verið gefinn yrði viðhaldið. Það er mér mikil ánægja að efnahags- og viðskiptanefnd tók þær hugmyndir þannig að ég hef afturkallað mína breytingartillögu svo að tillaga meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar muni verða sú sem við greiðum hér atkvæði um. En ég veit að fyrir hönd nýsköpun að gera eins og á Íslandi þá er Alþingi þakkað fyrir það að halda áfram með þennan mikilvæga stuðning. Háttvirtur.
Þórsdóttir tekur til máls um atkvæðagreiðslu. Virðulegi forseti. Viðreisn styður þetta og eindregið og við fögnum þessari breytingu sem er að eiga sér stað. Við lögðum ítrekað fram á síðasta þingi fram þessa tillögu um að þetta yrði viðvarandi stöðu stuðningur. Þá felldi stjórnarmeirihlutinn sama stjórn þetta en núna er þetta blessunarlega komið inn þannig að ég vil fagna því sérstaklega. Ég vil líka undirstrika að það er ánægjulegt að sjá hvernig nýsköpunarumhverfi hefur verið að þróast á gríðarlegan jákvæðan og sterkan hátt en ég vil líka minna á það að ein helsta ósk frá nýsköpunarfyrirtækjum og forystufólks í nýsköpunarfyrirtækjum, 70% þeirra sem stýra nýsköpunarfyrirtækjunum, benda á helsta hindrunin er íslenska krónan. Við verðum einhvern tímann að fara að taka umræðu um þá hindrun hvernig við eigum að koma henni í burt til þess að nýsköpunarfyrirtækjum geti blómstrað enn frekar.
Virðulegur forseti. Hér erum við að leggja til að endurgreiðsla hámarkið haldist óbreytt frá því bráðabirgðaákvæði sem fyrir eru í lögunum. Ég er þeirrar skoðunar að fyrirtæki, nýsköpunarfyrirtæki á íslenskum markaði hafi haft réttmætar væntingar til þess að þetta hámark héldist óbreytt og því leggur annar minni hluti fram þessa breytingu og hv. þm. Ástu Lóu Þórsdóttur er með mér í þessari tillögu. Það stendur fyrir dyrum allsherjar endurskoðun á þessum málaflokki. Það væri rétt að breyta þá en ekki áður en sú endurskoðun hefur átt sér stað vegna þess að það sem allir umsagnaraðilar kölluðu eftir var stöðugleiki, að hætta þessum hringlandahætti stöðugt með þessa löggjöf. Síðan vil ég minna á að þó að vissulega sé ágætt að það sé verið að framlengja þetta um ár, það er endurgreiðsluhlutfallið, það er þá bara eitt ár og ég minni á það að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um að endurgreiðsluhlutfallið yrði gert varanlegt. Það er ekki að framlengja bráðabirgðaákvæði til að auka á lesskilning.
Eitt sem var auðvitað sérstaklega ákveðið á tímum heimsfaraldurs og ekki er hægt að saka þessa ríkisstjórn um hringlandahátt í nýsköpun í umhverfinu þar sem allar óskir, nýsköpun og umhverfisins sem óskað var eftir fyrir nokkrum árum síðan hafa verið uppfylltar og betur en svo og úttektin stendur yfir hjá OECD sem mun skila drögum strax í haust og ég mun vinna úr þeim. Ég hlakka mikið til að fá þá úttekt, hvar við stöndum í samkeppnisumhverfi annarra landa og hvar við getum gert betur. Ríkisstjórnin setti það skýrt fram í stjórnarsáttmála að halda þessu áfram og ríkur vilji til þess og ég hlakka til að fylgja því úr hlaði og koma hér með langvarandi tillögur ásamt hæstv. fjármálaráðherra.
Stutt frekari ívilnanir til þeirra sem hafa yfir nægu fé að ráða fyrir rafmagnsbifreiðum á meðan hægt væri að nýta þær tekjur sem annars inn í ríkissjóð til að styðja við þá hópa sem höllustum fæti standa í því ástandi sem nú varir. 5,5 milljarðar er meira en mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu fyrir lágtekjuhópa sem kynntar voru með pompi og prakt fyrir skömmu munu kosta verðmiðinn á aðgerðum. Fyrir lágtekjuhópa er 4,7–5,2 milljarðar. Þeir sem hafa efni á rafbílum fá 5,5 milljarða aðgerðir ríkisstjórnarinnar fyrir þau heimili sem verst standa hafa verið í mýflugumynd en hér eru í nafni pólitískrar stefnu verði að afhenda þeim sem standa vel að geta keypt sér rafmagnsbíl fyrir um fimm milljónir, 5,5 milljarða. Þótt markmiðið sé gott er þessi forgangsröðun í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru algerlega kolröng. Flokkur fólksins mun því ekki styðja 2. gr. frumvarpsins.
Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata styður þetta mál en leggur til nokkrar breytingar á því sem ég ætla að gera grein fyrir hér. Í fyrsta lagi að þá erum við að leggja til að stíga skref í átt að réttlátari umskiptum í orkuskiptum með því að bæta metanbifreiðar minni, þá að bifreiðar flokka sem njóta þessarar ívilnunar, það vegna þess að þetta er ódýrari bifreiðar sem eru aðgengilegri lægri tekjur tíðindum. Við höfum séð það í þeim gögnum sem liggja fyrir í þessu máli að það eru aðeins það er helst til ríkasta fólkið í landinu sem hefur efni á því að kaupa sér nýjan rafbíl og njóta þannig þessarar endurgreiðslu. Metanbíla. Nýir eru miklu ódýrari. Þar að auki erum við að leggja til skynsamlegri ráðstöfun þessa kvóta á endurgreiðslu með því að þrepaskipta því þannig að ef einstaklingur hefur fengið á einn bíl fyrir eða fjölskyldan fái hún einungis hálfa endurgreiðslu. Ef einstaklingur eða fjölskylda eiga tvo eða fleiri bílar fyrir þá fái hún ekki endurgreiðslu vegna þess að við erum heldur ekki að styrkja það að fjölskyldur eða einstaklingar séu að kaupa sér jafnvel þriðja, fjórða eða fimmta bíl með afslætti frá ríkinu. Það á ekki að vera tilgangurinn með slíkum niðurgreiðslum, fari ekki anda orkuskipta að gera það.
Greiðslur, virðulegur forseti, í þetta, það vantar líka tengiltvinnbílum, er alveg með ólíkindum að þau skuli vera búið að taka þá út vegna þessa. Flestir sem eru á tengiltvinnbílum geta ekið um allt að 80–90% innanbæjar án þess að þurfa að nota eldsneyti. En það er annað í þessu máli sem gleymist alltaf. Það er það að bílastyrkir til öryrkja hafa ekki hækkað árum saman að það er alveg lágmark að það er verið að ívilna og gefa fólki tækifæri til að kaupa sér rafmagnsbíla, að þeir sem eru á og hafa virkilega fyrir bifreiðir, fatlað fólk sem kemst ekki að eyða svona án þess að hafa biðraðir til umráða af, séu hækkaðir styrkir til þeirra þannig að þeir hafi þá alla vega möguleika á að kaupa sér þessar bifreiðar.
Forseti spyr: Er svona smá lagaflækjum þar sem þegar þetta mál var samþykkt? Upprunalega var gert ráð fyrir því að létt bifhjól í flokki tvö sem eru skráð í ökutækjaskrá myndu fá þennan afslátt sem önnur rafknúin farartæki fá. En svo var gerð breyting á ökuleiðunum á umferðarlögum og þar var felld. Burt skyldi hann hafa létt bifhjól í flokki tvö úr því að vera skráð á ökutækjaskrá og þá allt í einu af því að það var heimild fyrir því ef þau eru skráð í ökutækjaskrá og fá afsláttinn þá allt í einu fengu það ekki lengur þannig að nú er verið að bæta því við þessa galla sem í rauninni var afleiðing af því að breyta umferðarlögunum þannig að núna aftur með ykkar létt bifhjól í flokki tvö fá afslátt? Nei, takk kærlega.
Mér finnst eðlilegt að styðja við niðurfellingu á virðisaukaskatti til björgunarsveita og studdi það. En mér finnst hins vegar ekki rétt að styðja við niðurfellingu á á vaski á 5.000 hreinorkubíla um á þessum tímapunkti. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því að þetta sé rétt á þessum tímapunkti af mörgum ástæðum. Við erum í eina röndina tala um þenslu en í aðra röndina auka þenslu. Hér hefur verið nefnt hérna forgangs, við ætlum að forgangsraða fjármunum og ég vil bara taka undir það að mér finnst þetta ekki rétt forgangsröðun á þessum tímapunkti og ég vil líka benda á umsögn Ungra umhverfissinna sem töldu að það væri ekki vera forgangsraða fjármunum rétt til þess að draga úr mengun.
Sveinsdóttir tekur til máls um atkvæðagreiðslu. Já, virðulegi forseti. Hér er um að ræða afar brýnt mál sem er m.a. ætlað að ljúka samræmingu lífeyrisréttinda á öllum vinnumarkaðnum og stuðlað að sjálfbærri sjálfbærni lífeyriskerfisins þannig að hver kynslóð standi undir eigin lífeyrisréttindum. Ég hef starfað innan lífeyrissjóðakerfisins setið bæði í stjórnun tveggja sjóða sem og starfað á vegum Landssamtaka lífeyrissjóða þannig að kæru þingmenn. Mig langar til að fá að endurtaka orð mín frá umræðunni í gærkvöldi því að einhverra hluta vegna voru því flest ekki þar. Þannig að mig langar að fá að endurtaka það að kerfið okkar er gott og hér á Íslandi verður okkur ekki alltaf allt að gæði. En það að okkur hafi tekist það fyrir 50 árum síðan að komast á stofn lífeyrissjóðakerfi í þeirri mynd sem það nú er er virkileg gæða þjóðarinnar sem við skulum öll sameinast um að standa vörð um, tekur til máls.
Lóa Þórsdóttir. Virðulegur forseti. Tíminn til að kynna sér. Frumvarpið hefur verið mjög lítill og þessi mál eru vægast sagt flókin. 40% þingmanna eru nýir þingmenn og ég bara spyr þá viti yfirleitt hvað verið er að greiða atkvæði um. Það er sagt að þetta frumvarp byggi á kjarasamningi frá 2016 en í honum stendur orðrétt, með leyfi forseta: Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA um lífeyrismál sem ljúka skal fyrir lok maí 2016 verði einstaklingum heimilt að ráðstafa að hluta eða fullu 3,5% auknu framlagi launagreiningu greiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað Samfylkingar til að auðvelda launafólki starfsfólk og starfslok og auka sveigjanleika. Tilvitnun lýkur. Ég vek athygli hv. þingmanna á setningunni: Einstaklingnum verði heimilt að ráðstafa auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað. Samkvæmt frumvarpinu er búið að svipta launþega þessum rétti og setja hana í hendur lífeyrissjóðanna. 17 umsagnaraðilar sendu inn eða 17 aðilar sendu inn umsagnir og þær skiptust þannig að fylgjandi frumvarpinu voru tveir á móti. Því voru 12 og þrír tók afgerandi afstöðu. Bullandi óeining er um frumvarpið og tíminn allt of stuttur til að kynna sér það. Ég mun því segja nei.
Virðulegur forseti. Þetta mál kom mjög seint inn til þingsins og það hefði þurft töluvert umfangsmeiri umfjöllun heldur en það fékk í ljósi tímaskorts. Ég gerði ítarlega grein fyrir þeim athugasemdum sem ég hef við frumvarpið í ræðu minni seint í kvöld í gær. Já, mig svo sem ekki geta endurtekið það allt hér. Það sem bar kannski hæst var að ég geri athugasemd við þá pólitík sem birtist í því að gera fólki kleift að ráðstafa ævisparnaði sínum í kaup á fyrstu húseign á fyrstu fasteign er stöðugt verið að dæla í eftirspurnarhliðina. Það er alls ekki verið að gera nóg í framboðshliðinni og við eigum ekki alltaf sífellt að vera að setja fólk í þá stöðu að taka úr ævisparnaðinum sínum til að koma húsi yfir höfuð. Til þess höfum við betri verkfæri að uppfylla þessi grundvallarréttindi fólks að hafa þak yfir höfuðið. Það er alltaf verið að leyfa okkur að taka lán hjá sjálfum okkur. Það er ekki endilega þakkarvert.
Virðulegur forseti. Öll mannanna verk eru umdeild og þetta er það svo sannarlega. Ég þekki þetta mál alveg frá 2016 þegar ég var einn af þeim sem undirritaður kjarasamning sem fjallaði um þetta og markmiðið með þessum kjarasamningi var fyrst og fremst það að jafna lífeyrisréttindi á milli markaða, fara úr 12% ávinnslu í 15,5 eða inngreiðslu þannig að þeir sem væru að vinna á almennum markaði hinn nytu sömu sams konar lífeyrisrétt, þeir sem væru í opinbera geiranum til að sætta sjónarmið á þeim tíma var búinn til þessi svokallaða tilgreinda séreign sem var ekkert markmið í sjálfu sér, en vegna óeiningar í verkalýðshreyfingunni varð að búa til slíkt úrræði sem hefur jú komið við kaunin á opinberu aðilunum og það er bara skiljanlegt. En þeir hafa bara þessa heimild til að ákveða hvort þið hafið þessa tilgreindu séreign eða ekki. Ég á þessum tíma og ég ber ábyrgð á þessu. Ég segi því.
Hún tekur til máls um atkvæðagreiðslu. Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni styðjum eindregið þá hækkun lágmarksiðgjalds lágmarkstryggingaverndar sem er lögð til í þessu frumvarpi að við styðjum líka við breytta samspil milli greiðslna almannatrygginga og lífeyrisgreiðslna úr lífeyrissjóðum, gjöldum hins vegar varhug við hvers kyns lagabreytingum sem eru til þess fallnar að veikja samtryggingar mátt lífeyrissjóðakerfisins og við teljum að ýmislegt í þessu frumvarpi hafi ekki fengið fullnægjandi umræðu og skoðun. Að öðru leyti er gert grein fyrir okkar sjónarmiðum í nefndaráliti sem ég mælti hér fyrir í gær og við stöndum að, ég og hv. þm. Pírata, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom áðan þá styðjum við í Samfylkingunni í prinsippinu og í grunninn er þetta breytta samspil á milli lífeyrisgreiðslna og greiðslna frá Tryggingastofnun sem er verið að leggja til í þessu frumvarpi, að við teljum hins vegar að skilin milli gamla skerðingar, fyrirkomulagsins og þess nýja og lagaleg álitamál sem þessum skilum tengjast hefðu þurft að fá ítarlegri skoðun inni í nefndinni og munum því sitja hjá.
T.D. Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju milli annarrar og 3. umræðu og liggur álitið frammi. Nefndin fjallaði sérstaklega um það álitaefni hvort frumvarpið feli í sér að innleitt sé á ný ákvæði um bann við guðlasti. Meiri hluti nefndarinnar undirstrikar að það er ekki vilji löggjafans með þessu frumvarpi að kveða á um bann við guðlasti en ákvæði þess efnis var fellt brott úr almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með lögum nr. 43/2015. Meiri hlutinn vísar til þess að skv. 1. gr. laga nr. 85/2018 og gilda um jafna meðferð einstaklinga á öllum sviðum samfélagsins óháð tilgreindum mismuna þáttum. Meiri hluti nefndarinnar telur að með hliðsjón af gildissviði og markmið laganna sé ljóst að ætlunin sé að allir einstaklingar hljóti jafna meðferð í samfélaginu og einstaklinga verði ekki fyrir mismunun á grundvelli þeirrar mismunar þátta sem tilgreindir eru. Meiri hlutinn áréttar sjónarmið sem koma fram í greinargerð með frumvarpinu þar sem segir m.a. að mikilvægt er að hafa í huga að ójöfn meðferð fólks á grundvelli framangreindra mismuna þátta þarf í einstaka tilfellum ekki að vera mismunun. Einstaklingar eiga ávallt að hljóta sambærilega meðferð við sambærilegar aðstæður. Að sama skapi á ekki að mismuna einstaklingum sem eru ekki í sambærilegum aðstæðum nema unnt sé að réttlæta slíka meðferð á málefnalegan hátt með lögmætum markmiði. Mismunandi meðferð á grundvelli þeirrar mismuna þátta sem frumvarp þetta tekur til. Kann því að vera réttlætanlegt við vissar aðstæður hvert tilvik þarf því að meta fyrir sig við mat á hverju tilviki þurfa jafnframt að huga að mörkum milli tjáningarfrelsi á grundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar og verndar einstaklingsins gegn mismunun. Það á ekki að geta talist mismunun í skilningi laganna að einstaklingar tilheyrir tilteknu mis mismunar hópi, svo sem vegna kynhneigðar. Meiri hlutinn getur því ekki tekið undir sjónarmið þess efnis að það eitt og sér að tilheyra hópi sem kunna að vera móðgandi fyrir annan hóp geti talist áreiti í skilningi laganna. Það er grundvallaratriði að mannréttindi eins hóps geti ekki réttlætt mannréttindi annars hóps eða geti ekki réttlætt á mannréttindi annars hóps séu skert. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að fyrrum 125. gr. almennra hegningarlaga, sem gerði guðlast refsivert og hefur nú verið fellt brott úr lögum, varðaði það að opinberlega draga dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags. Markmið laga um jafna stöðu utan vinnumarkaðar er aftur á móti að vernda einstaklinga gegn mismunun, svo sem vegna eigin trúar eða lífsskoðanir, þannig að tryggt sé að einstaklingar geti haft hvaða trú eða lífsskoðun sem þeir kjósa án þess að verða fyrir mismunun í samfélaginu eða hljóta lakari þjónustu á þeim grundvelli. Það er grundvallarréttur að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda skv. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og jafnframt er mikilvægt að lögfesta aukna réttarvernd fyrir fólk sem er líklegra til að verða fyrir mismunun á grundvelli þeirra þátta sem tilgreindir eru og stuðla þannig að auknu jafnrétti í samfélaginu. Að lokum áréttar meiri hlutinn þau sjónarmið sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar fyrir 2. umræðu málsins, m.a. hvað varðar mikilvægi samráðs. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Birgir Þórarinsson, Jóhann, Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Kári Gautason áheyrnarfulltrúi í nefndinni. Sigmar Guðmundsson er samþykkur áliti þessu.
Herra forseti. Ég hef ekki í ákveði að taka ekki undir álít við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli heldur hef ég skilað inn minnihlutaáliti vegna ákveðinna áhyggna sem ég hef af þessu þessum breytingum áhrifum þessara breytinga. Eins og fram hefur komið er verið að fjölga mismunurinn þáttum inn í lög sem eru afskaplega góð og gild um bann í rauninni við bann við mismunun á grundvelli kyns kynþáttar og þjóðernisuppruna og er verið að bæta inn ýmsum mismunun þáttum, þar á meðal trú og lífsskoðun. Eins og kemur fram í minnihlutaáliti mínu þá hef ég áhyggjur af því að raunveruleg virkni þessara laga, þessara lagabreytinga, þessara laga, eftir þessa breytingu, verði sú að m.a. innleiða bann við guðlasti eins og það var túlkað í þágildandi hegningarlagaákvæði 135. gr. hegningarlaga sem felld hefur verið brott um bann við guðlasti. Ég kann að meta þá umræðu sem hefur átt sér stað í nefndinni og virði það álit sem hefur komið fram, kemur fram af hálfu meiri hluta nefndarinnar og hefur komið fram líka í í ræðum annarra hv. þingmanna um þetta mál að þau telji alls ekki og það sé nú áréttað að það sé alls ekki vilji löggjafans, ekki vilji þeirra sem standa að frumvarpinu og ekki vilji meiri hlutans að innleiða slíkt bann. Það eru sannarlega góðar fréttir og gott og gilt eins langt sem það nær. Vandinn er sá að við beitingu laga á Íslandi við búum við þannig kerfi að það er lagatextinn sem gildir. Ég hef séð það áður í umræðum, bæði hér á þingi og í þeim vandamálum sem hafa komið upp við túlkun laga sem Alþingi hefur sett, að fólk, gjarnan þingmenn, ofmeta vægi lögskýringargagna við túlkun laga. Lögskýringargögn er allt sem verður til í kringum lagasetninguna. Við erum með lög sem gilda svo eru með alls konar í kringum það. Við erum með greinargerð, við erum með ræður og álit nefndar minni hluta og meiri hluta og annað. Þetta eru lögskýringargögn. Eru ekki lög þegar túlkun lagaákvæðis kemur til kasta dómstóla og annarra úrskurðaraðila er stundum litið til lögskýringargagna þegar vafi er talinn leika á um það hver merking ákvæðisins er? Þar getur það sannarlega verið gagnlegt. Það er hins vegar ekki þannig að ummæli eða skýringar eða annað í lögskýringargögnum geti vikið til hliðar lagatextanum eða trompa hann einhvern veginn á annan hátt og gengið vonum framar. Það er ekki þannig. Það sem vekur áhyggjur mínar er varðandi þetta frumvarp. Þessi lög er að eftir breytingunni á í sjálfu sér fyrir breytingunni en líka þó að það sé annars eðlis þá yrðu tiltölulega skýr að mörgu leyti og þar kemur t.d. fram í 7. gr. laganna, líkt og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um áðan. Þá snýst snúast þessi: Lög um að koma í veg fyrir mismunun bannar mismunun. Mismunun er slæm og við þær. Megintilgangurinn skv. 7. gr. laganna er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, hvort heldur bein eða óbein. Hún er ólögleg, hún er jafnvel, getur jafnvel verið refsiverð. Í lögunum segir að til mismununar teljist einnig áreitni þegar hún beinist þegar hún tengist þessum mismunurinn þáttum og nú vil ég bara taka sem dæmi trú, lífsskoðun sem er það sem eitt af því sem við erum að bæta inn í. Lögin áreitni er skilgreind líka í lögunum og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: Hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif takið eftir því. Það er ekki skilyrði um ásetning að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi fjandsamlegra, niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna. Það er því þannig að ef einhver hagar sér í óþökk einhvers annars með þeim áhrifum, hvort sem það er ætlun þeirra eða ekki, að þau móðgast á grundvelli einhverja mismunun og þáttanna, þá telst það mismunun samkvæmt lögunum. Ég ætla ekki að segja hér dæma hér fyrir fram um að þetta verði túlkun dómstóla. Ég hef áhyggjur af þessu. Ég hef minni áhyggjur, kaldhæðnislegt nokk, vegna þess að ég held því miður sem er annað sem mér þykir miður varðandi þessi lög. Ég held að þau munu ekki ná tilgangi sínum neitt sérstaklega vel í framkvæmd og það byggi ég kannski að einhverju leyti á þeirri reynslu sem komin er á lögin nú þegar þar sem gildissvið þeirra er afmarkað við kynþáttar, þjóðernisuppruna. En ég tel þó alls ekki hafa náð markmiði sínu enda hefur, eins og ég hef margoft sagt hér í þessum sal, hefur aldrei reynt á lögin um þremur til fjórum árum sem þau hafa verið í gildi og ég trúi því ekki að það sé ekki við mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna og því síður sé. Ég get engin áreitni í þessu samfélagi á grundvelli kyns kynþáttar og þjóðernisuppruna en af einhverjum ástæðum er lögunum ekki beitt. Ég minni áhyggjur af því eða áhyggjur af því samt sem áður sjálfstætt. Það er í sjálfu sér 2. umræða. Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um þetta mál þar sem ég hef í rauninni sagt allt sem ég tel þörf á að segja í minnihlutaáliti mínu og ég bara bendi á það til nánari útskýring á því sem ég er að segja hér að ég tel ekki, því miður, að eftir á fylgjandi yfirlýsingar meiri hluta nefndarinnar og annarra nefndarmanna geri á nokkurn hátt því miður lítið úr þessum áhyggjum mínum vegna þess sem ég var að segja hérna rétt áðan. Ef lagatextinn er áleitin skýr, ef dómstólar og dæma undur telja sig geta skorið úr um eitthvað á grundvelli þess sem kemur fram í lögunum þá skiptir ekki máli hvað kemur fram í lögskýringargögnum. Það gengur því ekki framar. Það er ekki hluti af lagatextanum. Það dugir ekki til. Ég vona sannarlega að það verði samhliða þessum breytingum og óháð þessum breytingum verði ráðist í einhverjar aðgerðir til að til þess að auka virkni þessara laga og þá ekki síst varðandi aðra mismunun, þætti sem þarna er eru tilgreindir og sannarlega allt sem lýtur að mismunun í þeim skilningi sem ég held að við mundum leggja í daglegu tali. Og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um hérna áðan. Það er þessi áreitni þáttur sem er skilgreindur á þennan hátt í lögunum sem ég hef áhyggjur af, ekki beinlínis mismununinni sem mun þá leiða til þessa að það verður ólöglegt. Það er náttúrlega nú þegar. En þetta eru til þess að árétta það að mismuna fólki á grundvelli t.d. trúar og lífsskoðanir. Ég er sannarlega ekki hlynnt því að það sé enda er það er grundvallaratriði. En þegar áreitni er skilgreind jafn víðtækt og kemur þarna fyrir er hætt við því að það verði líka kannski svolítið óljóst hvaða háttsemi fellur þar undir og í til þann veikleika við við þessi lög og vera mögulega ein af ástæðum þess að þeim hefur ekki verið meira beitt að þessu leyti af því að þessi skilgreining á áreitni á við um alveg gríðarlega margt og við höfum séð t.d. háttsemi sem að mínu mati smellpassar að lögunum eins og þau gilda þá akkúrat þetta áreitni, ákvæði sem sagt hegðun í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, t.d. hegðunin leiðir til móðgandi aðstæðna. Þetta gerðist ekkert fyrir neitt sérstaklega löngu síðan og þá var gerandinn í því máli, nú bara hæstv. ráðherra. En það var ekkert. Það varð ekkert meira úr því þar sem það virðist vera nóg að til að komast hjá afleiðingum á grundvelli þessara laga, einfaldlega biðjast afsökunar. Ég ætla ekkert að gera það það mál að sérstöku umtalsefni mínu hér. En ég nefni það sem dæmi um háttsemi sem að mínu mati felli bara mjög skýrt undir lögin og ég er ekki alveg sannfærð um það, sérstaklega miðað við það hvernig stjórnvöld brugðust við, þar á meðal hæstv. ríkisstjórn, brugðist við þessari hegðun, hæstv. ráðherra. Ég er ekki sannfærð um að það sé raunverulegur hugur að baki þessum lögum að baki þessum orðum og á þessum ákvæðum og enn síður að baki því miður engu að síður, þá ákvað ég strax að standa ekki í vegi fyrir gildistöku þessara laga. Ég hef lagt til að þeim verði vísað til ríkisstjórnar og þau verði aðeins betur ígrunduð þar sem þau eru ákveðin aðlögun á Evrópureglum sem gilda um mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna en ekki hinni mismuninum þáttunum. En það er ákveðin svona. Ég hef á tilfinningunni að það sé einfaldlega ekki nógu úthugsað. En markmiðið er gott markmið jákvætt. Tilgangurinn er jákvæður. Ég vona að þessum lögum verði beitt þótt ég hafi áhyggjur af ákveðnum þáttum. Það verður áhugavert að sjá hvernig það verður sem því miður voru líka svörin sem við fengum við ákveðnum áhyggjum af túlkun þessara laga. Það þarf kannski bara svolítið að koma í ljós. Það er líka áhyggjuefni, sérstaklega ef við erum að tala um refsiheimildir. Í þessum lögum eru refsiheimildir og það er önnur grundvallarregla sem við búum við í okkar réttarríki og það er grundvallarregla um skýrleika refsiheimilda. Það er ekki hægt að refsa fólki fyrir að gera eitthvað sem það var ekki alveg með á hreinu að það mætti ekki gera þannig að það er það eru. Það er af mörgum ástæðum sem ég hef áhyggjur af þessu og það snýr fyrst og fremst að þessum áreitni, þætti eins og ég hef nefnt og ég ætla ekki að hafa þetta mál mitt lengra en vildi bara koma þessu á framfæri varðandi það að því miður eru lögskýringargögn ekki sammála lagatexti.
Herra forseti. Þetta er enn eitt frumvarpið í langri röð frumvarpa frá þessari ríkisstjórn sem virðist snúast fyrst og fremst um yfirbragð, yfirlýst markmið fyrirsögnina ýmsar jákvæðar og jafnvel bara mjög jákvæðar lýsingar í frumvarpinu sjálfu án þess að tekið sé tillit til raunverulegs innihalds. Það er þeirra breytinga sem frumvarpið hefur í för með sér og áhrifa þeirra. Margt af því sem ég hef áhyggjur af frest líklega var nefnt hér í í mjög góðri ræðu hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur, og ég hafði einmitt hugsað mér að byrja á því að undirstrika það sem hv. þingmaður ræddi töluvert að þótt framsögumaður málsins hér við 3. umræðu og því mér heyrist umræður um nefndin að einhverju leyti hafi undirstrikað það að ætlunin væri ekki að ná fram ákveðnum áhrifum. Með öðrum orðum, að þeir sem tala fyrir frumvarpinu séu ekki sammála frumvarpinu sjálfu, séu ekki sammála orðanna hljóðan í frumvarpinu að það eigi að túlka það öðruvísi en það sem stendur í frumvarpinu. Þá hefur það því miður minna gildi heldur en texti frumvarpsins þegar á reynir og við höfum séð ýmis dæmi um þetta, bæði hér á landi en einnig í útlöndum, til að mynda í Bretlandi hefur það mikið verið rætt undanfarin ár hvernig menn hafi svona kannski farið fram úr sér að einhver einhverra mati við að framfylgja lögum sem þessum og lögreglu verið blandað í það ítrekað, mjög oft skiptinema, ekki hundruðum núna í Bretlandi, hlutast til um það þegar einhver hefur móðgast og þá einmitt eins og komið var inn á í ræðunni hér á undan, þá er bent á það að það þurfi ekki endilega að sýna fram á ásetning vegna þess að þetta er spurning um mat hvers og eins hvort hann eða hún hafi móðgast yfir einhverjum yfirlýsingum eða jafnvel eins og hér er nefnt sérstaklega. Herra forseti. Í 8. gr. frumvarpsins yfir auglýsingum. Í 8. gr. segir, með leyfi forseta: Auglýsandi og sá sem hannar eða birtir auglýsingu skulu sjá til þess að auglýsingin séu ekki til minnkunar eða lítilsvirðingar þeim sem hafa ákveðna lífsskoðun eða trú. Þá er öllum þeim sem hafa þessa lífsskoðun eða trú ákveðnar skoðanir á tilteknum málum eftirlátið að meta það hvort þeir hafi móðgast. Fyrir vikið mætti vísa í þessi lög ef einhverjar auglýsandi t.d. tæki upp á því að nota 40–50 ára gamalt myndband úr mátti fæ þolmynd til að auglýsa einhverja vöru og ætti þá á hættu að vera kærður fyrir vikið og þetta er atriði sem má ekki líta fram hjá að jafnvel þó að en kysu að líta fram hjá lögunum og teldu þau kannski ekki sanngjörn þá skapar þetta ákveðna ógn. Þetta felur í sér sjálfsritskoðun þeirra sem munu vilja forðast að gagnrýni á einhver viðhorf sem þeir óttast að muni valda móðgun hjá einhverjum og hugsanlegum lagaflækjum fyrir sjálfa sig, fordæmingu svoleiðis að það er allt of margt í þessum lögum þrátt fyrir yfirlýstan jákvæðan tilgangur sem er mjög varhugavert og veruleg hætta á að verði misnotað hvað sem líður yfirlýsingum núna í lok umræðunnar frá flutningsmönnum málsins um að það ber ekki að skilja lögin eins og þau eru skrifuð hvað varðar mismunun almennt á á grundvelli persónueinkenna þá er hún nú þegar bönnuð í stjórnarskrá. Á því sviði er ekki miklu bætt við. Það er bannað að mismuna fólki á grundvelli persónueinkenna, eðlilega, en skoðanir hvort sem menn kalla þó, en hér eru notuð ýmis orð yfir það, hvort sem menn kalla það trú, lífsskoðun, skoðanir um ákveðin mál. Það er meira að segja talað um þekkingarfræði sem karl Marx var nú mjög mikill áhugamaður um komst reyndar alltaf að þeirri niðurstöðu að þekking sem menn væru sammála væri jákvæð en um önnur þekkingu og skoðanir ekki. Þetta frumvarp mælir fyrir um að það megi ekki móðga beinlínis sagt í hér á fyrstu síðu frumvarpsins. Það megi ekki móðga fólk á grundvelli skoðanakannana. Þetta er fyrir vikið, aldeilis ekki frjálslynt frumvarp og mjög varasamt, sérstaklega þegar það bætist við að að ákveðnir aðilar geta misnotað það með því að ákveða að móðgast yfir gagnrýni sem enginn ekkert tilefni var til að gera lagamáli eða sakamáli en eins og ég nefndi áðan hefur engu að síður fengið þá meðferð í öðrum löndum og leitt til sjálfs ritskoðunar. Þetta er mál sem vinnur gegn þeim grundvallarmannréttindum sem felast í tjáningarfrelsi, þeim grundvallarþætti lýðræðisins sem felst í gagnrýni og skoðanaskiptum. Þetta er því mjög varhugavert frumvarp, herra forseti, og ekki með nokkru móti hægt að styðja það og vekur undrun mína að flokkar í þessari ríkisstjórn, sem einhvern tímann kenndi sig við frjálslyndi, skuli ýta þessu áfram og láta þetta ganga svona langt með þeim verulegu annmörkum og hættum sem þetta frumvarp felur í sér og því mun ég styðja tillögu um að málinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tjáð skoðun sína á þessu máli og vildi bara koma því á framfæri sem ég fór reyndar yfir í ræðu minni hérna eftir 2. umræðu. Það er auðvitað hægt að líta þannig á og erum öll sammála um að mismunun er bönnuð og hún er bönnuð samkvæmt stjórnarskrá. Það er auðvitað hægt að hafa þau sjónarmið að það eigi ekki að setja önnur sérlög sem fara að tilgreina einhverja sérstaka mismunun, þætti því að mismunur sé einfaldlega bönnuð og ég hef oft tekið undir með þeim þingmönnum sem hafa talað með þeim hætti. Það breytir ekki þeirri staðreynd að við hófum þá vegferð að setja hér sérlög þar sem við setjum inn sérstakra mismuna þætti. Það er líka ágætisrök fyrir því. Það sem við erum að gera hér er að aðlaga löggjöfina þannig að mismuna þættirnir séu þau sömu í lögum um meðferð innan vinnumarkaðar og utan vinnumarkaðar. Þess vegna held ég að sé mjög mikilvægt einmitt að þessi breyting eigi sér stað og vil líka minna á það að árið 2018 afgreiddi þingið hér út við breytingu á lögum og var þá með sérstakt bráðabirgðaákvæði í lögunum þar sem falið var hæstv. forsætisráðherra einmitt að koma með það frumvarp sem hér liggur fyrir. Það er að vera með þessa mismunar þetta skilgreinda í þessu frumvarpi. Það voru hrein skilaboð hér frá þinginu sem naut atkvæða allflestra þingmanna. Varðandi umræðunum, áreiti sem ég hef skilning á að það er hvernig skilgreinum við áreiti. Þá vil ég bara halda því til haga að hér erum við að notast við sömu skilgreiningu og er í öðrum lögum. Við erum að samræma skilgreiningu áreiti m.a. um árið eða sem sagt lög um kynferðislega kynferðisafbrot og kynferðislegt áreiti, þannig að ég held að það sé líka mikilvægt að þegar við erum með slíkt orð inn í lögum þá séum við með samræmdar skilgreiningu. En svo má alveg velta fyrir sér hvort skilgreiningin eigi að vera önnur, hvort hún gerir kunni að vera aðeins of í þarna. En ég held að það sé mikilvægt að hún sé eins í öllum lagabálk. En að því sögðu þá langar mig líka að segja að þetta er mál sem hefur fengið mjög mikla umræðu í háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd og ég segi þetta nú kannski sérstaklega vegna þess að hér á eftir munum við afgreiða mál sem hafa því miður ekki fengið mikla umræðu inni í nefndinni og ég vil bara árétta það því að það er mikilvægt að mál komi hér inn í þingið tímanlega og þau fái vandlega og góða umfjöllun í fagnefndum. Þetta er eitt af þeim málum. Það er hér hafa verið teknir inn í sem gestir allir umsagnaraðilar og nefndin hefur óskað eftir fleiri gestum til að fara mjög vel og vandlega yfir málið þannig að ég held að þetta mál sé mjög vel unnið og vel útbúið það. Auðvitað þarf ekki að segja að við þurfum öll að vera sammála um það. Það er bara eðlilegt. Til þess erum við hér í þessum sal. En ég ætla bara að ljúka þessu á því. Ég held að hér sé um gott mál að ræða, ráða ræða. Þetta er réttarbót og ég held að það sé hægt. Það er mikilvægt að tryggja það að fólki sé ekki mismunað í þessu samfélagi og við ræddum það ágætlega við 2. umræðu, því miður þá mið, því miður. Þá erum við ekki í því samfélagi að hér eigi sér ekki stað mismunun, ná sér stað á hverjum degi. Þess vegna er enn mikilvægara að við hér í þessum sal sendum skýr skilaboð um að það sé ekki ásættanlegt. Ég bara tek undir þá umræðu sem verið hefur hér á öðrum vettvangi að við ættum einmitt að stíga fram og varpa þessari umræðu fram í samfélagið og sjá til þess að við upprætum þá fordóma og frá fáfræði sem á sér stað þegar fólk af mismunandi ástæðum er mismunað í samfélaginu okkar.
Þingmaður Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Herra forseti. Enn heyrum við það sem helsta rökstuðning stjórnarliða og þeirra sem standa að þessu frumvarpi, að það sé bara afleiðing af öðru frumvarpi eins og það að ef menn hafi hugsanlega gert mistök í eitt skipti þá þurfi þeir að halda því áfram. Þetta eru ekki rök sem halda, fyrir utan það að það er ákveðin álið, eðlismunur á frumvarpi sem varðar vinnumarkaðinn og hugsanlegar hömlur á tjáningu fólks þar án þess að segja að það sé rétt að það hafi verið rétt að gera það eða hömlur á allt samfélagið, hömlur á gagnrýni á skoðanir annarra. Hinir rökin sem mikið eru nefnd um samræmda skilgreiningu á áreitni. Þau vekja líka ákveðnar áhyggjur því að bara til að vísa í dæmi sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan þá finnst mér það áhyggjuefni ef menn ætla að setja í sama flokk raunverulega áreitni, kynferðisleg áreitni eins og hv. þingmaður nefndi, legg og leggja það að jöfnu við gagnrýni á skoðanir. Ég myndi telja þvert á móti að það væri afar mikilvægt að halda þessu aðskildu og að sjálfsögðu, eins og ég hef rakið í fyrri ræðum, ekki takmarka eðlilega gagnrýni og skoðanir fólks eða setja það í samhengi við við alvarlega hluti og svo nefnir hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hér enn og aftur og áreitni eigi sér stað í samfélaginu, sem er vissulega rétt mismunun. Eigi sér stað, afsakið, herra forseti, að mismunurinn eigi sér stað í samfélaginu sem er án efa rétt. En þá þarf að bregðast við því með aðferðum sem eru til þess fallnar að bæta þar úr, ekki með frumvarpi eins og þessu sem getur valdið tjóni, bæði með því að vega að tjáningarfrelsi og eðlilegri gagnrýni og ég tala nú ekki um, eins og nefnt var í síðustu ræðu, að fara að blanda þarna saman alvarlegri áreitni og gagnrýni á skoðanir og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi líka að það þyrfti að bregðast við því að enn væri til áreitni í heiminum mismunun. Afsakið aftur að henni væri til mismunun í samfélaginu með því að senda skýr skilaboð og þetta ætti að vera þau skýru skilaboð sem þingið sendir frá sér í þeim efnum. En þau eru augljóslega ekki skýr því að ef maður les textann í frumvarpinu þá felur hann í sér eitthvert allt annað en talsmenn frumvarpsins hér, reyna að telja okkur trú um að það eigi að ál og virðist vera uppfullt af alls konar lýsingum um mikilvægi þess að uppræta mismunun og slíkt eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði hér áðan og uppfyllingarefni eins og að taka sérstaklega fram að ekki aðeins mismunun ólöglegu heldur fjölþætt mismunun líka nú í fyrsta skipti sem ég minnist þess að hafa séð það í frumvarpi að það væri ólöglegt að brjóta lög í einu sinni. En það væri líka fróðlegt að brjóta oftar eins og frumvarpið lítur út virðist samið fyrst og fremst til þess að geta sagst vera að gera eitthvað í mikilvægu máli en innihaldið. Hins vegar er ekki til þess fallið að leysa þann vanda en felur hins vegar í sér mjög verulegar hættur sem vega að tjáningarfrelsi og gagnrýnu umræðu í lýðræðissamfélagi.
Herra forseti. Hér er þetta mál komið eina ferðina enn og nú í 3. umræðu mál sem á það sameiginlegt með málum sem við ræddum hér áðan að snúast um oft og tíðum, eins og rætt hefur verið um þetta mál, ákveðið dyggða mont án þess að líta til raunverulegs innihalds og áhrifa frumvarpsins. En þetta frumvarp gengur gegn þróuninni og markmiðum ríkisstjórna flestra landa í kringum okkur. Hvaða markmið eru það? Jú, það eru markmiðin um að ná stjórn á hælisumsóknum og hverjir koma til landsins til þess að geta betur nýtt þau takmörkuðu fjára fjárráð og úrræði sem hvert ríki hefur til að hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda. Þannig lýsti forsætisráðherra Danmerkur metta Friðriks en forsætisráðherra sósíaldemókrata, dönsku Samfylkingarinnar, má kannski segja, en þó er nú grein orðið. Mikill munur á þessum flokkum lýsti því yfir að markmiðið með stefnu flokksins og nú ríkisstjórnarinnar þar í landi væri að enginn kæmi til Danmerkur til að leita hælis og með því var forsætisráðherra ekki að tala um að Danir ætti ekki að taka við flóttamönnum. Nei, þeir vildu sjálfir hafa stjórn á því hverjum væri boðið til landsins og beina fólki inn í hinn lögformlega örugga farveg sem var þar lýst og koma í veg fyrir að meiri hluti þeirra sem kæmu til landsins sæktu þar um hæli kæmu á vegum glæpagengja sem svífast einskis við það að selja fólki væntingar um betra líf annars staðar og leggja það í lífshættu eftir að hafa tekið jafnvel aleiguna eða stundum meira en það með kröfu um að viðkomandi verði í þræla vinnu til þess að borga skuld eftir að hafa fengið vist í einhverju landi og forsætisráðherra Dana sagði: Danmörk má ekki verða söluvara fyrir þessa aðila. Önnur Norðurlönd hafa lagt upp með sambærilega stefnu, reyndar ólíka framkvæmd, og nú bætist það við að akkúrat þessa dagana eru bresk stjórnvöld að reyna að ná tökum á málaflokknum þar og hafa þar á meðal nýtt sér hugmynd sem var fyrst kynnt að því. Ég tel af fyrrnefndum dönskum sósíaldemókrötum um að senda þá sem kæmu til landsins í annað til að vinna úr málum þar. Í báðum tilvikum, bæði í tilviki Danmerkur og Bretlands, var m.a. talað um Rúanda og það er ekki gert vegna þess að ríkisstjórnir þessara landa búist við að það leiði til enn meiri fjölda og það þurfi að senn senda enn fleiri til baka til Rúanda. Nei, það er gert til þess að klekkja á glæpagengjum og gera þeim ókleift að selja ferðir til þessara landa og leggja fólk í lífshættu og fyrir vikið þá hvetja fólk, og þá sérstaklega það fólk sem á raunverulegan rétt á hæli til að fara öruggari leiðir því að raunin hefur orðið sú, eins og þetta kerfi hefur þróast hér á landi og víðar, að sífellt fleiri nýta kerfið til að sækja um hæli. En í raun eru í raun að leita að betri kjörum og mjög stór hluti þeirra sem kemur til að mynda til Norðurlandanna og Íslands og Bretlands eru að koma í þeim tilgangi og maður skilur það ef opnast glufa, tækifæri til að komast í betri kjör og jafnvel umtalsvert betri kjör en menn búa við. Vilji menn nýta það hver mundi ekki gera það, jafnvel viljað nýta því marki að menn séu tilbúnir að steypa sér í skuldir og leggja sig í lífshættu til til að komast í slík kerfi. Þess vegna mega kerfinu ekki vera til þess fallin að ýta undir slíkt en þannig hafa þau þróast. Nú eru bresk stjórnvöld lent í vandræðum með það að framfylgja stefnu sinni um að senda fólk sem hefur komið ólöglega til landsins til Rúanda, ekki vegna þess að það skortir pólitískan stuðning, ekki vegna þess að dómstólar þar í landi, þar með talið Hæstiréttur landsins, hafi lagst gegn því. Þvert á móti. Dómstóllinn hafði dómstólarnir höfðu staðfest að þessi löggilding heldur vegna þess að einhver ónefndur aðili í Strassborg, dómari sem er ekki einu sinni sagt hvað heitir, tók ákvörðun um að utan vinnutíma, að stöðva framkvæmdir án þess að hafa þá kveðið upp úr í málinu og þannig eru stjórnvöld hér á landi og víðar jafnt og þétt að gera sér erfiðara fyrir að framfylgja stefnu sinni og lýðræðislegum vilja kjósenda. Það er stöðugt, eins og mér hefur verið tíðrætt um, verið að færa vald til stofnanna sem nýta þetta síaukna vald til oft á tíðum annarra hluta en kjósendur ætlast til og það er eðlilegt að kjósendur hafi áhyggjur af þróun þessara mála og ekki hvað síst þeir kjósendur sem vilja flóttamanna, kerfi, hælis, kerfi sem er til þess fallið að hjálpa fólkinu sem eru í mestri neyð. Og nú sjáum við þetta raungerast eftir að stríðið í Úkraínu hófst, eins og meira að segja hæstv. dómsmálaráðherra sagði að þær ógöngur sem kerfið er lenti hér hafa gert það að verkum að það er erfiðara en ella að taka á móti öllu því fólki sem við vildum gjarnan taka á móti sem er raunverulega flýja sprengjur og stríð í Úkraínu vegna þess að kerfið er að miklu leyti teppt af þeim sem hafa komið hingað til að bæta kjör sín, búa við betri aðstæður og fjölgunin hefur verið mjög mikil á Íslandi hvað þetta varðar. Alveg ótrúlega hröð að því marki að nú sækja líklega sjö eða átta sinnum fleiri um hæli hér á Íslandi hlutfallslega en í Noregi og Danmörku. Það er afleiðing þeirra skilaboða sem stjórnvöld í hinum löndunum hafa sent frá sér sem hafa dregið úr álaginu þar, gert betur kleift að takast á við vandann og hjálpa þeim sem eru í mestri neyð og það er líka afleiðing þeirra skilaboða sem hafa komið héðan þar sem mál virðast oft á tíðum vera afgreidd með hliðsjón af því hvort einstaklingar komist í fréttir eða ekki og utanaðkomandi þrýstingi svoleiðis að ef fram heldur sem horfir mun þessi muni bara aukast sérstaklega á meðan Norðurlöndin leggja aukna áherslu á að ná aftur stjórn á sínum landamærum sínum samfélögum. Það er hluti af stefnu hjá dönsku jafnaðarmönnum. Þá mun það enn auka togkraft Íslands í þessu samhengi og Bretland öll nágrannalönd okkar að fara í þveröfuga átt miðað við það sem ríkisstjórnin boðar hér. Enn og aftur í þessu frumvarpi sem felur það í sér að allir eigi sama rétt og sá réttur er víðtækur, sama rétt og þeir sem boðuðu þeir hingað, sérstaklega valdir vegna þess að það er fólk í mikilli neyð, er valið og því boðið að koma til Íslands og á rétt á á talsverðum stuðningi meiri kannski en í flestum öðrum löndum. En er orðin bara lítill hluti af þeim sem koma hingað í leit að hæli vegna þessarar fjölgunin sem ég nefndi áðan til að með þessari breytingu stendur til að lögfesta það að allir sem hingað koma og fá annaðhvort hæli eða dvalarleyfi eigi sama rétt og fólkið sem fór í flóttamannabúðir sótti þar um að fá að komast til Íslands, fóru í gegnum heilmikið ferli og beið og fékk jákvætt svar og var boðið hingað. Þeir sem kaupi frekar kaupa frekar þjónustu, smygl, smyglar genginna og leggja sig í lífsháska, steypa sér í skuldir við þessi gengi. Þeir eigi sama rétt á stuðningi íslenskra stjórnvalda eins og þeir sem sérstaklega boðið hingað og þetta gengur þvert gegn því sem dönsku kratarnir. Dönsk stjórnvöld almennt og víðar á Norðurlöndum er að vinna að að draga úr hvötunum fyrir glæpamennina. Þetta býr til hvata. Þar verður hægt að selja þetta. Á Íslandi er lagaleg trygging og það eru þessar og þessar glufur í kerfinu ef reynt verður að koma í veg fyrir að þú fáir þessa tryggingu. Þetta er hættulegt frumvarp og mun hafa miklu víðtækari áhrif en ríkisstjórnin virðist gera sér grein fyrir, enda er þetta enn eitt þessara frumvarpa sem ég nefndi í umræðu um annað mál. Hún snýst bara um yfirskriftina og áformin um það hvernig hlutirnir ættu að þróast og hvað menn séu að gera góða hluti svo við Lísu í sjálfu frumvarpinu án tillits til hins raunverulega innihalds og hinar raunverulegu afleiðingar. Svoleiðis að sérstaklega í ljósi þróunarinnar á öðrum Norðurlöndum er þetta mjög verulegt áhyggjuefni að á sama tíma hins vegar hefur ráðherrum og sjálfsagt og þingmönnum Sjálfstæðisflokksins ekki enn tekist að koma í gegn skyldu frumvarpi um útlendingamál sem var kynnt hér fyrir nokkrum árum sem nauðsynleg viðbrögð til að reyna að laga móttökukerfi. Því er frestað aftur og aftur. Sjálfstæðismennirnir, láta sig hafa það að lúta í gras fyrir samstarfsflokkunum með það mál en mál sem vinnur í þveröfuga átt. Það er því er troðið í gegn á lokametrunum í þinginu þegar hælisleitendum og flóttafólki og förum fólki fjölgaði mjög árið 2015, ekki hvað síst eftir stefnubreytingu í Þýskalandi en auðvitað fyrst og fremst vegna stríðsins í Sýrlandi. Þá ferðaðist ég um nær svæði stríðsátakanna og heimsótti flóttamannabúðir. Það var yfirleitt gegnumgangandi hjá þeim sem maður hitti þar að fólkið vildi helst geta fengið að snúa aftur heim til sín. En það var alveg sérstaklega áhugavert að ræða við það fólk sem starfaði við móttöku flóttamanna eða til að mynda þá sem störfuðu við að sigla um Miðjarðarhafið og höfðu bjargað mörgum flóttamönnum úr háska þar og ekki náð að bjarga öllum skilaboðin frá þessu fólki þegar það gat tjáð sig maður á mann án þess að segja eitthvað sem átti að hætta á að yrði snúið út úr og ráðist á sig fyrir voru alltaf: Þið megið ekki stöðugt vera að innleiða kerfi sem gagnast glæpahópum og setur fólk í hættu og hafa t.d. sérstaklega nefnt eitt það hættulegasta sem gerir er að gera sérstakar undanþágur varðandi börn því að það muni enn ýta undir þá þróun að börn séu send af stað í sumum tilvikum ein í sumum tilvikum með mjög hættulegur fólki og skili sér jafnvel ekki á áfangastað. Þetta var fólk sem var að vinna við þetta, að reyna að hjálpa fólki. Skilaboðin frá því voru aftur og aftur afdráttarlaust: Hættið að setja lög sem ýta undir þessa óheillaþróun reyni frekar að hjálpa meira hér á nærsvæðinu en hvernig hafa Vesturlands staðið sig í því, hjálpa á nærsvæðinu, til að mynda í Líbanon þar sem sami sama fjármagn gæti hjálpað, tífalt fleiri. Þar hefur verið sparað og Líbanon hrjáð og fátækt land svo taka við milljónir flóttamanna án þess að fá til þess nægan stuðning. En það er bara einfaldlega þægilegra flottara fyrst en kannski fyrir stjórnmálamenn á Vesturlöndum að koma með frumvörp eins og þessi. Menn hafa ekki hugmynd um hvað muni kosta ekki hugmynd. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir þar um. Þá geta þær sýnt að geta sýnt að þeir séu góðir án þess að þurfa að líta til áhrifanna án þess að líta á raunveruleg áhrif frumvarpsins og raunveruleg áhrif þessa frumvarps geta verið mjög skaðleg og til þess fallin að ýta undir hættuför hundruðum þúsunda manna þar sem þau eru málsháttur.
Virðulegur forseti. Ég vil hér við þessa 3. umræðu þessa máls um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, koma með að byrja á að koma inn á það sem gert var undir lok 2. umræðu hér fyrir stuttu síðan þar sem var gert samkomulag um það að lagðar yrðu fram tilteknar spurningar til að reyna að leiða fram upplýsingar í tengslum við það mál sem hér er til umræðu. Þær voru lagðar fram í gegnum velferðarnefnd sem fjallaði um málið og ég get sagt eins og er að ég varð nú svona kannski ekki alveg nógu sáttur með hvernig á því var á endanum haldið. En það er tími til síðari tíma umræðunni hugðarefni fyrir síðari umræðu. En þar sem við ég gerði miklar athugasemdir við í hér við fyrstu og 2. umræðu voru það var það að ekki væri horft til afleiddra áhrifa vegna frumvarpsins, þessi svokallaða púls faktor á ensku, sem ég tel líklegt að verði muni aukast með að þessu frumvarpi samþykktu, þar sem horft er til þess að það verði samræmd móttaka fyrir einstaklinga sem fá vernd, burt séð frá því hvernig þeir koma til landsins. Það er hvort þeir koma á eigin vegum eða hvort þau komi í gegnum flótta frá stofnun Sameinuðu þjóðanna og/eða á grundvelli flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. Það er eitthvað sem orsakar það að umsagnir, umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi eru jafnmargar og raunin er og í raun miklu fleiri heldur en það sem við sjáum í löndunum í kringum okkur. Ef við horfum bara á tölum frá 2021 voru umsóknir um alþjóðlega vernd á hverja 10.000 íbúa, 23 á Íslandi, 11 í Svíþjóð, fimm í Finnlandi, fjórar í Danmörku og þrjár í Noregi, sem sagt umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi voru jafnmargar á hverja 10.000 íbúa, samanlagt umsóknir á 10.000 íbúa að jafnaði í öllum hinum Norðurlöndunum samanlagt. Það sem ég tel að það sé alveg nauðsynlegt er að við áttum okkur á hvað veldur. Ég hef nú stundum sagt í gríni að varla er það veðrið en það er eitthvað sem orsakar það að sóknin er svona mikil hingað og ég held að við þurfum að komast á þann stað að þessi umræða verði meira byggð á staðreyndum. Auðvitað verða alltaf tilfinningar í þessum þessarar umræðu. Bara undir er eru einstaklingar sem eru að leita sér að betra lífi en það breytir því ekki að við verðum að leggjast í þá vegferð að draga fram betri og fyllri upplýsingar sem auðvelda okkur sem um þetta fjalla, að glöggva okkur á raunverulegri stöðu, átta okkur til að mynda á því hvað orsakar það að það eru jafn margar umsagnir, umsóknir hlutfallslega til Íslands og allra hinna Norðurlandaþjóðanna, sama samanlagt og ef við horfum t.d. á tölurnar eins og þær lágu miðjan maí. Ég bara hef ekki yngri tölur hjá mér en þá erum við komin komnar rúm rúmlega 1500 umsóknir, þar af tæplega fimm, tæplega 1000 frá Úkraínu vegna þess sérstaka ástands sem þar er núna á meðan stríðsátök ríkja. En það eru rúmlega 500 á öðrum svæðum og það bendir til þess að við séum að horfa á hartnær 1500 umsóknir sem sagt án umsóknar frá Úkraínu þetta árið og það er bara þannig að það eru ég held það séu blasi við flestum sem þekkja álag á hin ýmsu stoðir, stoðkerfi á velferðarkerfi hér innan lands, að kerfið ræður illa við slíkan fjölda. Við verðum að horfa á hlutina eins og þeir eru og ég held að við verðum að ganga í það verk að greina hvað íslenskt samfélag, íslenskt stoðkerfi, ráða við hvað varðar heilbrigðisþjónustu, húsnæðismál, sálfræðiþjónustu, túlkaþjónustu og eitt og annað hefur verið reynt að nálgast þetta á grundvelli samninga og þess samstarfs sem á sér stað við móttöku kvótaflóttafólks, hóta flóttamanna í gegnum sveitarfélög landsins. En að öðru leyti held ég að það sé allt of lítil greining sem þarna er undirliggjandi þannig að ég held að við verðum að ganga í það verkefni til að geta tekið ákvarðanir á betur grunduðum forsendum heldur en núna er. Ég held að það verði væri allra hluta vegna skynsamlegt að vinna. Þá verðum við að leggja vinnu í að tosa saman þessar upplýsingar sem til eru víða í kerfinu en mjög fáir hafa heildarsýn yfir til að til þess að umræðan verði skynsamlega ballanseraðri, afsakið slettuna, virðulegur forseti, þannig að umræðan verði meira jafnvægi og að við komumst eitthvað áfram í stað þess að fara að kalla hvert annað nöfnum þegar mönnum mislíkar málflutningur mótaðilans. En aftur að þessari fyrirspurn sem fór til félags og vinnumarkaðs ráðherra í gegnum velferðarnefnd vegna málsins og til ráðuneytis hans. Þar var spurt nokkurra spurninga og mér þótti nú heimtur hvað svör varðar, ekki vera svona ásættanlegar en látum það liggja á milli hluta í bili en það var þó eitt og annað áhugavert sem þar kom fram og mér sýnist á öllu að raunverulega sé að miklu leyti verið að reyna að færa skjóta lagastoð undir framkvæmd sem hefur verið viðvarandi um nokkra hríð með þessum lögum sem hér liggja fyrir með þessu frumvarpi sem hér liggur fyrir. Það skýrir kannski ýmis svo að ýmsar athugasemdir ráðherra á fyrri stigum þegar málið hefur verið lagt fram þar sem var svona efnislega haldið fram að það væri engin raunveruleg breytingar verða. Það er auðvitað má til sanns vegar færa með ákveðna þætti, t.d. kemur í svarinu fram að að það á grundvelli úrskurðar úrskurðarnefndar velferðarmála, nr. 43/2017, hefur frá þeim tíma þeir einstaklingar sem öðlast vernd hafa sem sagt komist hraðar, t.d. inn á örorku heldur en Íslendingar sem eru að koma heim erlendis frá. Þetta er atriði sem samkvæmt því sem ég hef hlerað síðan þessar þetta svar kom fram, virtist ekki vera almanna vitneskja. Auðvitað þekkja þeir þetta sem eru að vinna í þessum kerfum en það eru m.a. svona þættir sem ég held að við ættum að leggja vinnu í, að draga fram til að umræðan geti orðið staðreynda byggðri heldur en frekar en byggð á tilfinningum. Annað sem kom fram í þessu frumvarpi eigi þessu svari er hlutur sem snýr að kostnaði og ég gagnrýndi það mikið hér í fyrstu og 2. umræðu að það væri hvorki reynt að leggja mat á kostnaðarmat frumvarpsins. Eins og það liggur fyrir var 40,8 milljónir. Það blasir við öllum að það kostnaðarmatið tóm vitleysa. Það gagnrýnivert í sjálfu sér að menn láti það standa en það er hægt að leiða út beinan kostnað sem frumvarpinu hlýst og síðan auðvitað væri hægt að gera tilraun til að leggja mat á aflétta kostnaði. En horfum bara á beinan kostnað og þarna hér í þessu svari sem er upp á sex blaðsíður og er aðgengilegt og vel og á vef Alþingis undir málinu. Þá er eftir töluverða málalengingar eingöngu borin saman, sem sagt hóparnir, tveir vegna þess kostnaðar sem sveitarfélög, launakostnaður sem sveitarfélög verða fyrir vegna móttöku á þjónustu með fólk með vernd sem er ekki og fellur ekki undir kvótaflóttamanna. Kerfið og kostnaðurinn við þennan mjög svo afmarkaðar lið kom á daginn er árlega 265% af heildarmati kostnaðarmatsins eins og það liggur fyrir í frumvarpinu, sem sagt bara þessi mjög svo afmarkaðir liður er 265% af kostnaðarmati frumvarpsins eins og það liggur fyrir. Þá er allt hitt eftir þannig að kostnaðarmats frumvarpsins er algjör þvæla og það er ámælisvert að menn láti við svo búið liggja við ef við svo búið sitja í frumvarpi sem þessu og reyna ekki einhvern veginn að ná utan um þetta því að það eru ýmsir aðrir þættir sem þarna var undir sem kæmu til skoðunar. Þá eigum við alveg eftir að skoða aðdráttaraflið, fúl, faktorinn. Það var ágætt hugtaks sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson notað hér í ræðunni á undan tog, aflið toga, afli á akkúrat það sæmilega fer næst því að lýsa púls sagt orðnum sem talað er um í þessu samhengi, áhrifin sem verða til orsaka aukning, aukinn fjölda umsagna og umsókna nú. Þessu til viðbótar langar mig til að koma inn á af áfram í tengslum við svarið sem hér liggur fyrir og var kallað eftir í nefnd milli annarrar og 3. umræðu þar sem segir í 1. mgr., með leyfi forseta: Viðmiðunarreglur flóttamannanefndar verða lagðar niður og þess í stað stuðst við leiðbeinandi reglur um móttöku og þjónustu sveitarfélaga og aðstoð við félagslega þátttöku flóttafólks sem gefnar voru út árið 2014 í 14 af þáverandi velferðarráðuneyti, nú félags og vinnumarkaðs ráðuneyti. Þetta er sem sagt hluti af því að svara á hvaða grundvelli þjónustu réttindi til þjónustunnar eru til komin. Það er skemmst frá því að segja að þegar lögð eru til hliðar reglur um viðmiðunarreglur flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks sem voru gefnar út 10. maí 2013 og taka m.a. á því í 15. gr. með hvaða hætti fjárhagsaðstoð, félagslegri ráðgjöf, húsnæði ásamt nauðsynlegu innbúi og síma, menntun, einkum íslenskukennslu, móðurmálskennslu samfélags, fræðslu, leikskólakennslu, tómstundastarfi, heilbrigðisþjónustu, tannlækningum, þjónustu, túlka aðstoð við atvinnuleit og önnur nauðsynleg þjónusta er römmuð inn. Þá segir hér eins og áður kom fram, að það verði vikið frá þessum reglum og í staðinn innleiddar reglur sem voru gefnar út árið 2014 í maí af þáverandi velferðarráðherra sem nú er félags og vinnumarkaðs ráðherra. Síðan segir hér á blaðsíðu fjögur í því plaggi ekki, með leyfi forseta: Ekki er unnt að byggja rétt til þjónustu. Á reglunum er sem sagt félagsmálaráðuneytið og félagsmálaráðherra sem leggja fram það frumvarp sem hér er til umræðu segja í svari milli annarrar og 3. umræðu að það eigi að hverfa frá þeim reglum sem viðhafðar hafa verið og horfa út miðað við aðrar þar sem segir beinlínis á blaðsíðu fjögur áttum, með leyfi forseta: Ekki er unnt að byggja rétt til þjónustu á reglunum. Það er einhvern veginn dálítið eins og þeir sem halda á þessu máli sé á flótta undan sjálfum sér og mér þykir miður að málið sé núna augljóslega klárast á þeim forsendum að svona augljós augljósar neyðarlendingar, flótti frá efnisatriðum málsins sé í gangi. Það stenst auðvitað enga skoðun að það sé verið að hverfa frá reglum sem hafa verið viðhafðar í notkun í rúman eða tæpan áratug og taka upp ári yngri reglur sem í stendur beinlínis að ekki sé hægt að byggja rétt á. Ekki er unnt að byggja rétt til þjónustu á reglunum. Sko það að við séum að klára þetta mál með þeim afleitu áhrifum sem ég held að flestum þyki blasa við og er augljós, sérstaklega í ljósi þess þegar við horfum til þess, eins og ég sagði áðan, að fjöldi umsókna hlutfallslega eru jafnmargar á Íslandi og í öllum hinum Norðurlandaþjóðunum þjóðunum samanlagt 23. Á Íslandi ber 10.000 íbúa 11 í Svíþjóð, fimm í Finnlandi. Fjórir í Danmörku og þrjár í Noregi eru þrjár í Noregi, 23 á Íslandi á hverja 10.000 íbúa. Það er eitthvað þarna undirliggjandi sem við verðum að ná utan um til þess að við getum varið þeim peningum sem til þessa málaflokks fara til þeirra sem mest þurfa á þjónustunni að halda og eru í mestri neyð. Því að þessi gagnrýni sem ég set hér fram snýst ekkert um það að vilja ekki taka á móti fólki í neyð, bara alls ekki, heldur verðum við að tala um hlutina eins og þeir eru, leggja mat á kostnað eins og hann liggur fyrir og blasir við. Og við þurfum að greina það hvað við getum gert svo að við gerum það sem við gerum almennilega en reynum ekki að gera allt fyrir alla því. Það er vísasta leiðin til þess að gera hluti illa fyrir alla sem að þessu koma og þurfa á þjónustu að halda. Og það mun kosta ríkissjóð gríðarlega fjármuni. Og ég held að við verðum sömuleiðis að skoða hvort það sé ekki í mörgum tilvikum betri nýtingu að fá út úr fjármunum sem til þessa málaflokks fara með því að veita þjónustuna á nærsvæðum fólks erlendis svo að fólk þurfi ekki að leggja á sig hættulegt ferðalag. Oft á tíðum oft með undir hatti glæpamanna sem hafa gert sér neyð fólks að féþúfu. Við þurfum að koma þessu kerfi sem ég leyfi mér að fullyrða að er eins og sakir standa hrunið. Við þurfum að koma þessu kerfi til betri vegar þannig eins og ég ítreka, að við gerum vel við þá sem við tökum á móti styðjum við aðlögun þeirra við íslenskt samfélag en reynum ekki að gera allt fyrir alla.
Forseti. Hv. þm. Bergþór Ólafsson koma aðeins inn á mál sem ég impraði á hér í fyrri ræðu en ég mundi vilja ræða aðeins nánar. Það er er það hvernig frumvörp eru oft kynnt sem smámál, tæknilegar breytingar, jafnvel og slíkt frumvarp iðulega sem koma úr kerfinu en um leið og búið er að samþykkja þau þá er farið að vinna eftir þeim og nýta þau til frekari vald aukningar fyrir kerfið og þá er útskýrt fyrir stjórnmálamönnum eins og í Bretlandi er nú að þeir geti ekki gert eitthvað, kjósendum finnist, þá sé bara búið að gefa þetta vald eftir og með þessu frumvarpi er verið að gera íslenskum stjórnvöldum samtímans og framtíðar, ríkisstjórnum stjórnmálamönnum, almennt þingmönnum erfiðara fyrir að takast á við það sem er líklega eitt stærsta úrlausnarefni samtímans, sem er flóttamannavandinn. Það er vandi sem öllum má vera ljóst að mun bara aukast eftir því sem fram líða stundir. Því eins og ég hef rakið hér í fyrri ræðu þá dugar það ekki einu sinni til að kjör batni í þróunarlöndum. Það dregur ekki úr straumi hælisleitenda, það eykur hann. Það eykur mjög umtalsvert og þess vegna koma mjög fáir, nánast engir frá allra fátækustu löndunum en eftir því sem fólk hefur meiri efnahagslega burði til þá fjölgar umsókn um að komast þá í enn betri kjör og það er mjög stór þáttur í þessari þróun sem sér ekki fyrir endann á og þess vegna verðum við, stjórnvöld hér á landi og víðar að vera í stakk búin til að setja þær reglur sem best eru til þess fallnar að taka á vandanum og hjálpa þeim sem eru mest hjálparþurfi. En eins og með svo mörg mál, sérstaklega á þessu sviði, þá virðist þetta mál ekki snúast fyrst og fremst um það að finna bestu leiðirnar til að gera sem mest gagn fyrir þá sem eru í mestri neyð. Það virðist snúast fyrst og fremst um fólkið sem leggur þetta fram og talar fyrir því að ella myndu menn fara aðrar leiðir, ella myndu menn vilja ná stjórn á ástandinu, samanber Norðurlöndin, samanber Bretland, til að geta betur nýtt tækifærin til að hjálpa þar sem neyðin er mest. Þetta færir okkur enn frekar frá því að geta gert það og þróunin er hröð. Eins og hefur verið rakið hér með samanburði við hælis fjölda hælisumsókna á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd eru þetta var allt öðruvísi. Ísland er fjarlægasti áfangastaðurinn til að komast hingað hafa menn jafnan þurft að fara í gegnum önnur lönd og Dyflinnar-reglugerðin hefur gert ráð fyrir því að menn ættu að sækja um hæli í fyrsta landinu sem þeir koma til og fyrir vikið var fjöldi umsókna á Íslandi langminnstur af Norðurlöndunum lengi vel hlutfallslega langmestur. Núna er hann langt langmestur eins og nefnt hefur í tölvum og hlutfallið skekkist enn og við sjáum það líka í þessum nágrannalöndum að þangað leitar fólk jafnvel eftir að hafa fengið hæli í öðrum löndum. Hundruð manna koma á einhverjum, kæmum einhverjum fleytum frá Frakklandi til Bretlands dag eftir dag, jafnvel þrátt fyrir að hafa átt rétt á hæli í Frakklandi eigi þann rétt yfir höfuð. Það er vegna þess að það er verið að leita að þann áfangastað sem eru álitlegastir og hér er verið að gera Ísland að verða merkja Ísland sem einn álitlegasta staðin fyrir þá sem skipuleggja þessa flutninga og það er hættulegt. Það er mjög hættulegt og verður erfitt að vinda ofan af því. Nú heyrum við meira að segja þingmenn háttvirtrar tala um að að fólk megi ekki fara til ákveðinna Evrópusambandslanda, jafnvel þingmenn sem berjast fyrir því að Ísland fari í Evrópusambandið svoleiðis að það verði líkt hér. En það má ekki senda fólk til Evrópusambandslanda sem þó hefur fengið hæli tog. Krafturinn tvo kraftur Íslands heldur áfram að aukast með þessu frumvarpi og það gerir okkur erfiðara fyrir að gera raunverulegt gagn. Herra forseti. Ég sé að tími tíminn er runninn frá mér en það eru nokkur atriði sem ég á eftir að fara yfir og bið. Herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða til ársins 2030. Málið kom til nefndarinnar að seinni hluta marsmánaðar og hefur því og var því í nokkurn tíma til umfjöllun þar. Með tillögunni er lagt til að mótuð verði stefna um málefni heilbrigðisþjónustu við aldraða við aldrað fólk sem verði grundvöllur aðgerðaáætlun til ársins 2030. Tillagan er byggð á stefnudrögunum sem heilbrigðisráðherra lét vinna vorið 2021 og framsetning tekur mið af áherslum í samþykktri heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Í þeirri heilbrigðisstefnu er lögð áhersla á sjö meginviðfangsefni sem endurspeglast í fyrirliggjandi tillögu en þá með áherslu á eldra fólk og held heilbrigðisþjónustu við það. Nefndin fékk nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi á þingskjali 1246. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar vill nefndin árétta að almenn ánægja er með tillöguna meðal umsagnaraðila en lögð er rík áhersla á gott og virkt samráð við notendur þjónustunnar, hagsmunaaðila og sérfræðinga við framkvæmd stefnunnar gerð aðgerðaáætlunar. Í kjölfarið og framkvæmd aðgerða tekur nefndin undir mikilvægi virks og breiðs samráðs og samvinnu um verkefnið allt. Nefndin fjallaði sérstaklega um samþættingu þjónustu. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að nauðsynlegt væri að móta sameiginlega stefnu í heilbrigðis og félagsþjónustu við aldraða og undir forystu þeirra ráðuneyta sem færu með málaflokkanna. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að horft sé á þjónustu við eldra fólk á breiðum grunni og þar á meðal til félagslegrar þjónustu. Slík áhersla er einnig í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og nefndin áréttar að verkefnisstjórnin, sem kveðið er á um í tillögunni og mælt er fyrir um í stjórnarsáttmálanum, á einmitt að líta heildstætt á þjónustu við eldra fólk og þar verði þessi samþætting til því tekin til frekari umfjöllunar og skoðunar og í rauninni vísar nefndin ítrekað til þess að umrædd verkefnisstjórn taki við þeim ábendingum sem bárust frá umsagnaraðilum við umfjöllun um þetta mál og komið þeim í réttan farveg þannig á það á t.d. við um réttindi fatlaðs fólks sem nefndin fjallaði um, en bent var á mikilvægi þess að við stefnumótun sem lýtur að heilbrigðisþjónustu við aldrað fólk verði sérstaklega litið til þeirra skyldna sem hvíla á íslenska ríkinu samkvæmt samningi sameignin Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Nefndin tekur undir það og beinir því til umræddrar verkefnisstjórnar að líta sérstaklega til málefna eldra fatlaðs fólks við þjónustu við það. Nefndin fjallaði að auki um greiðslu húsnæðiskostnaðinum til hjúkrunarheimila þar sem bent var á að enn ríki ákveðin óvissa um greiðslur til þeirra, eins og bent var á að það segir sameiginlegur vinnist niðurstöðu vinnuhóps heilbrigðisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, að skoða þurfi húsnæðiskostnað hjúkrunarheimila sérstaklega. Nefndin vill því benda á að það hafa verið stigin skref í þá átt að fylgja þessari niðurstöðu eftir með yfirlýsingu sem heilbrigðisráðherra gaf út þann 1. mars í tengslum við nýjan samning um aukið fjármagn til hjúkrunarheimila og úrbætur til framtíðar en þar kom fram að ráðherra myndi beita sér fyrir stofnun starfshóps um húsnæðismál hjúkrunarheimila sem fjármálaráðuneytið færi fyrir. Þá var fjallað um einstaklingsbundin þjónustuáætlun. Í tillögunni er lögð veruleg áhersla á einstaklingsmiðaða heilbrigðisþjónustu og að innleiða einstaklingsbundna þjónustuáætlun sem byggir á heildrænu öldrun og mati. Samband íslenskra sveitarfélaga lagði til að í stað þess að tala um einstaklingsbundin þjónustuáætlun yrði notað hugtakið persónu miðuð og samþætt þjónusta. Í 6. lið tillögunnar er m.a. vísað til þess að eitt af stefnumiðum til ársins 2030 sé að stuðnings áætlun sem væri þá í samræmi við já sem stuðnings áætlun sem væri þá í samræmi við hugtakanotkun í lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og raunar víðar er stuðnings áætlun notað mig. Nefndin telur að breytt orðanotkun gæti orðið til þess að skýra og samræma en tekur þó ekki afstöðu til þess á þann hátt að leggja til breytingar en því að mikilvægt er að slík breyting sé gerð að undangenginni umræðu og í sátt við alla hagaðila og þess vegna beinir nefndin því til umræddrar verkefnisstjórnar að taka þetta til skoðunar. Þar eru einmitt fulltrúar Sambands sveitarfélaga sem gætu tekið málið upp á þeim vettvangi. Að lokum ræddi nefndin um mikilvægi nýsköpunar og rannsókna í framþróun heilbrigðisþjónustu við aldrað fólk og tekur undir áherslu tillögunnar á stór aukna notkun velferðartækni. Fyrir nefndinni var bent á tækifæri til að bæta þjónustu og mikilvægi þess að tengja markvissar rannsóknir við tilrauna og þróunarverkefni sveitarfélaga og annarra þjónustuaðila sem eru stöðugt að leita leiða til að leysa nýjar áskoranir, hvort sem er í víðfeðmum dreifbýlum svæðum eða í þéttbýli. Þar sem tækifæri til samþættingar geta verið mjög ólík eftir ytri aðstæðum, t.d. var umsögn Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar sagt frá þróunarverkefni þar sem fyrirhugað er að búa til ramma um þjónustuna þar sem litið væri til skipulags af samþættri félags og heilbrigðisþjónustu sem veitt er eldra fólki, innleiðingu velferðartækni og fjarlægð sinna og uppbyggingu akstursþjónustu vegna hæfingar dvalar, dagdvalar og félagsstarfs. Með vísan til efnis tillögunnar og þess sem þegar hefur komið fram um mikilvægi þess að samþætta heilbrigðis og félagsþjónustu telur nefndin mikilvægt að verkefnisstjórnin líti til slíkra verkefna, stuðla að faglegu mati og úttekt og reynslu af þeim og hafi til hliðsjónar þá þekkingu sem þegar hafa orðið til hjá ólíkum sveitarfélögum og mismunandi stofnunum og fyrirtækjum. Nefndin leggur til eina efnislega breytingu á þingsályktuninni. Eitt af þeim verkefnum sem ráðast á í til að skýra hlutverk og vinna að bættri þjónustu og samhæfingu í heilbrigðiskerfinu er að skipaður verði starfshópnum. Hópur vegna áratuga heilbrigðis, öldrunar, heilbrigðrar öldrunar þvert á ráðuneyti og Samband sveitarfélaga lagði til að að það fengi beinan fulltrúa inn í þá vinnu sem þarna á að eiga sér stað varðandi samþættingu og fleira og nefndin tekur undir þessi sjónarmið sambandsins og telur þátttöku fulltrúa sambands sem séu í verkefnisstjórn sérstaklega mikilvæga við að leita að leiðum til frekari samþættingu þjónustunnar og leggur til breytingu því til samræmis en áréttar líka að Samband íslenskra sveitarfélaga muni eiga tvo fulltrúa í þeirri verkefnisstjórn sem ítrekað er rætt um í nefndarálitinu og kveðið er á um í tillögunni. Þá leggur nefndin til smávægilegar orðalagsbreytingar sem ekki hafa efnisleg áhrif og þarfnast ekki skýringa en að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðnýju Birna Guðmundsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir áliti um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Með tillögunni er lagt til að samþykkt verði stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem leggur áherslu á grunngildi sem hvetja til einstaklingsmiðaðra heilbrigðisþjónustu á félagslegum grunni og stuðning við heilsueflingu á öllum æviskeiðum. Það eru sameiginlegir hagsmunir á heimsvísu að auka áherslu á lýðheilsu, forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu sem er í samræmi við stjórnarsáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna, Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs. Þrátt fyrir að ýmislegt hafi áunnist á síðustu árum er enn ljóst að skortir heildstæða og samhæfða nálgun í geðheilbrigðismálum allt frá geðrækt, forvörnum og snemmtækum úrræðum til geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum og á milli velferðarþjónustu kerfa og við dómskerfið. Framsetning tillögunnar tekur þannig mið af því og er sett fram með hliðsjón af fjórum kjarna þáttum og áherslum sem munu endurspeglast í þeim aðgerðum sem heilbrigðisráðuneytið mun móta. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi í kjölfar af umfjöllun nefndarinnar um málið vill meiri hluti velferðarnefndar bendir á að flestir umsagnaraðilar eru jákvæðir gagnvart tillögunni og leggja til að hún verði samþykkt. Meiri hlutinn vill þó sérstaklega árétta eftirfarandi: Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi snemmtækri íhlutun er. Meiri hlutinn bendir einnig á að til staðar verði að vera úrræði til að veita þjónustu þeim börnum sem eiga við geðræn vandamál að stríða. Aukin þekking og reynsla hafa leitt af sér aukinn skilning á mikilvægi þessa tímabils í lífi einstaklinga. Þá telur meiri hlutinn mikilvægt að litið verði til fyrstu 1000 daga barnsins hvað varðar geðheilsu og vellíðan, samanber skýrslu landlæknis um framtíðarsýn og tillögur að aðgerðum frá því í júní 2001. Þar koma fram aðgerðir sem brýnt er að ráðast í á næstu árum og meiri hlutinn telur mikilvægt að skoða sóknarfæri til að efla geðheilsu í æsku og líta þar til verndandi þátta sem vega hvað þyngst hvað geðheilsu varðar er tengjast æskuárunum. Þar er vert að skoða hvort skólinn sé ákjósanlegasti vettvangurinn til að ná til barna og unglinga með geðrækt og forvörnum. Þá fjallaði nefndin um gagnrýndar og fyrirbyggjandi aðgerðir. Marga margir umsagnaraðilar bentu á mikilvægi slíkra aðgerða í bland við ábyrga lyfjameðferð. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi gagnrýndra og fjölbreyttari aðferða við meðferð geðraskana í ljósi bestu þekkingar sem fyrir hendi er hverju sinni og að lögð verði áhersla á þverfaglega mönnun og fjölgun fagstétta. Meiri hlutinn ítrekar það sem segir í greinargerð að að heildræn geðheilbrigðisþjónusta verði samþætt og byggð á bestu mögulegu gagnrýndi meðferð og endurhæfingu. Umsagnaraðilar lýsa yfir áhyggjum af mikilli notkun geðlyfja hérlendis og ofuráhersla heilbrigðiskerfisins á sjúkdóma væðingu geðsjúkdóma og þar með notkun lyfja. Meiri hlutinn tekur undir áhyggjur umsagnaraðila og leggur áherslu á að stuðlað verði að ábyrgri lyfjanotkun samhliða gagnrýndum og fyrirbyggjandi aðferðum. Nefndin fjallaði að auki um notendasamráð og mælaborð geðheilsu. Í tillögunni er gert ráð fyrir stofnun gerð ráðs þar sem stjórnvöld, fagfólk, notendur og aðstandendur koma saman og fjalla um málaflokkinn. Í umsögn Geðhjálpar kemur fram að samtökin hafi lengi talað fyrir stofnun slíks ráðs en lögð er áhersla á að samhliða stofnun þess verði tekið upp svokallaða mælaborð geðheilsu. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar Geðhjálpar og leggur áherslu á mikilvægi söfnun tölfræðiupplýsinga og mikilvægi þessa árangurs mæla gæði þjónustunnar sem er veitt. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu sem kom út í apríl 2022 er ein af sjö ábendingum að efla þarf söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald. Til þess þarf að skoða hvaða kerfi er unnið með við skráningu upplýsinganna og árangur þeirra ef árangur þeirrar meðferðar sem veittar eru og skoða það heildstætt með þeim hagaðilum sem muni vinna með kerfinu. Meiri hlutinn bendir á að í geðrofi koma allir saman allir helstu hagsmunaaðilar saman og ef öll gögn og tölfræði verður þar fyrir hendi ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að hægt sé að búa að útbúa mælaborð geðheilsu fyrir fyrirhuguð til staðar. Mælaborð lýðheilsu, sem birtist tölulegar upplýsingar er varðar lýðheilsu í landinu með gagnvirkum og myndrænum hætti. Slíkur gagnagrunnur er varðar geðheilsu væru til þess fallin að auðvelda vinnslu og aðgengi að upplýsingum um geðheilbrigðismál og áttað sig betur á hver staðan er hverju sinni. Virðulegi forseti. Meiri hluti velferðarnefndar leggur til eina breytingu á tillögunni sem snýr að upplýsingar, skráningu til að tryggja góða yfirsýn og markvissa stefnumótun í geðheilbrigðismálum þarf að efla söfnun upplýsinga, meðferð gagna og bæta aðgengi að þeim. Að mati meiri hlutans er hægt að bregðast við ábendingum Ríkisendurskoðunar með þeim áhersluþáttum sem settir eru fram í geðheilbrigðisstefnunni en meiri hlutinn vill þó leggja áherslu á að fara þarf í vinnu við að efla söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald og leggur til breytingu þar að lútandi. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Virðulegi forseti. Hér er um mjög mikilvægt framfaraskref að ræða þegar við samþykkjum þessa stefnu í geðheilbrigðismálum. Þá erum við að senda ákveðin skilaboð, að við ætlum að fjárfesta í geðheilsu fólks, fjárfesta í fólki og það skiptir máli að við tökum utan um þennan málaflokk af festu og með framtíðarsýn að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Hér flyt ég nefndarálit frá 1. minni hluta um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Fyrsti minni hluti fagnar því að kominn sé þingsályktunartillaga um stefnu í geðheilbrigðismálum til 2030 enda brýnt og aðkallandi að stjórnvöld leggi fram stefnu, aðgerðaáætlun og yfirsýn um þennan mikilvæga málaflokk. Við styðjum tillöguna en hefði viljað sjá metnaðarfullri stefnu um sem gengi enn lengra. Við hefðum viljað sjá stefnunnar vísa í skýrar aðgerðir sem ráðast þarf í er algjört grundvallaratriði að tryggt verði í þeirri vinnu sem nú stendur yfir í heilbrigðisráðuneytinu að áætluninni sé tryggt nægjanlegt fjármagn. Nýútkomin skýrsla Ríkisendurskoðunar sem varðar geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi varpað ljósi á alvarleg vandamál tengd geðheilbrigðismálum líkt og skert aðgengi að þjónustu, skorti á ábyrgð á veittri þjónustu og vanfjármögnun á gráum svæðum sem einstaklingar með geðrænan vanda eiga til í að lenda. Í. Af lestri skýrslunnar er ljóst að illa gengur að leysa fyrirliggjandi vandamál sem bitnar auðvitað verst á notendum þjónustunnar. Einnig kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að markmiðum um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum frá 2016–2020 var ekki náð og flest vandamál sem voru við lýði þegar hún var sett séu enn til staðar. Þegar nánar er rýnt í aðgerðaáætluninni má sjá að einu aðgerðirnar sem komist til framkvæmda voru þær sem voru fjármagnaðar frá byrjun. Því er ljóst að ófjármagnað þjóðarátak dugir ekki til. Það þarf langtímasýn fjármagnaður og vel tímasettar aðgerðir og pólitískan vilja og úthald. Geðheilbrigðisþjónustan er líflína og grundvöllur heilbrigðis en eins og kemur fram í skilgreiningu heilbrigðis hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, heilbrigðis skilgreint þannig, með leyfi forseta: Sem líkamleg andleg og félagsleg vellíðan en ekki einungis það að vera laus við sjúkdóma eða örorku. Geðheilbrigði er nefnilega grundvöllur heilbrigðis en það vekur áhyggjur hversu stórt mein geðsjúkdómar eru orðnir í okkar samfélagi, hversu hamlandi þessir sjúkdómar eru og kostnaðarsamir. Við verðum að nýta geðheilbrigðisstefnunni til að taka faglega á málefninu og ber þar hæst að tryggja fjármögnun, efla aðgengi að þjónustunni, mennta fleira fagfólk í greininni og grípa til snemmtækri forvarna. Einnig væri einkar gagnlegt að horfa til lýðheilsuvísa landlæknis til að meta atriði líkt og andlega heilsu hjá fullorðnum, notkun þunglyndislyfja og heilsugæslu, heimsóknir vegna geð og atferlisraskana á nýútgefnum lýðheilsuvísum fyrir Suðurnesin. Fyrir árið 2022 má sjá að heilsugæslu, heimsóknir vegna geð og atferlisraskana voru 22,7 heimsóknir af hverjum 100 miðað við 18,9 heimsóknir sem voru á landinu öllu. Andleg heilsa fullorðinna sem metinn var sæmileg eða léleg mældist 32,1% á Suðurnesjum miðað við 29,7% á landinu. Öllu má leiða að því líkur í ljósi þess að efla þyrfti enn betur aðgengi og fjármagn til geðheilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum. Brýnt er að grípa fyrir þá einstaklinga sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda til að koma í veg fyrir stærri og flóknari vandamál síðar á lífsleiðinni en flestar rannsóknir sýna að forvarnir eru gríðarlega mikilvægar þegar viðkemur andlegri heilsu telur fyrsti minni hluti það framfaraskref að stefnt sé að því að geðrækt, forvarnir og snemmtæka úrræði verði grundvöllur geðheilbrigðis einstaklinga og þarf því að setja geðrækt inn á öll skólastig frá unga aldri. Fyrsti minni hluti bendir á, líkt og gert er í áðurnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar ríkisendurskoðanda, að bæta þarf aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og útrýma gráum svæðum sem myndast hafa í kerfinu undanfarin ár. En varðandi skoðun á umræddum gráum svæðum í geðheilbrigðiskerfinu þar sem skjólstæðingar fá ekki þjónustu við sitt hæfi kemur í ljós að ábyrgðin er óljós innan heilbrigðisþjónustunnar milli ríkis og sveitarfélaga auk ágreinings um ábyrgð á kostnaði. Þessi vandi kemur skýrt fram þegar þörf er á sértækri þjónustu sem enginn telur sig eiga að veita. Það er því afar brýnt að skilgreina betur ábyrgðar og hlutverkaskipting þjónustuaðila en einnig auka samvinnu, þverfagleg vinnubrögð og samfellu í þjónustunni. Eins og staðan er í dag sitjum við ekki öll við sama borð þegar kemur að aðgengi að geðheilbrigðiskerfinu og ákveðin kerfislæg mismunun virðist vera innbyggð í kerfinu. Það ræðst gjarnan af efnahag tegund geðvanda og búsetu, hvort einstaklingar fái þjónustu eða ekki þá á flóttafólk og annað fólk af erlendum uppruna sem ekki talar íslensku eða stefndu félagsleg verr að vígi enn erfiðara með að fá aðgang að þjónustunni. Biðlistar eftir lífsnauðsynlegri þjónustu eru allt of langir um allt land. Ríkisendurskoðandi telur að helsta skýringin sé skortur á sérhæfðu starfsfólki og viðeigandi úrræðum og hvati sé til staðar í kerfinu til að vísa erfiðum málum frá til að komast hjá kostnaði. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa þetta aftur: Það er hvati í kerfinu okkar að vísa erfiðum málum frá og komast þannig hjá kostnaði. Þetta er staðreyndin eins og hún liggur fyrir í dag, sem er mjög miður. Afar brýnt er að ráðast strax í aðgerðir til að sporna við þessari þróun og koma í veg fyrir langa biðlista. Löng bið eftir geðheilbrigðisþjónustu getur aukið vanda skjólstæðinga og aðstandenda þeirra og geta gert verkefnið þjónustunnar mun flóknari, erfiðari og dýrari en ella hefði orðið. Í þessu samhengi er við hæfi að ítreka að þörf er á fyrirhyggju og langtímahugsun í þessu mikilvæga og vandasama málaflokki. Í stefnunni er að finna góð markmið sem fyrsti minni hluti styður en stefna þarf að miða að nútímalegri útfærslu með sjónarmið notenda þjónustunnar að leiðarljósi. Samanburðarríkjum okkar eru komin mun lengra en við í þróun þjónustu við fólk með geðrænar áskoranir og þangað eigum við að stefna. Þannig náum við árangri og fækkum á endanum þeim einstaklingum sem þurfa á flóknari inngripum að halda. Virðulegi forseti. Fyrsti minni hluti beinir því til ríkisstjórnarinnar að tryggt verði að væntanlega aðgerðaáætlun verði fjármögnuð verði ítarlegri en fyrri áætlun og taki m.a. á þeim atriðum sem fyrsti minni hluti hefur bent á sem og Ríkisendurskoðun ríkisendurskoðandi í skýrslu sinni um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi.
Þetta er 3. þm. Reykjavíkurkjördæmis stormur, Halldóra Mogensen. Forseti. Í mars 2022 kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, nánar tiltekið varðandi stefnu skipulagða kostnað og árangur. Í stuttu máli má segja að íslenska heilbrigðiskerfið hafi fengið falleinkunn. Fjölmargar brotalamir á núverandi geðheilbrigðiskerfinu komu fram í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar og eins og þar segir er geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu undir væntingum og bið eftir þjónustu er almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Stjórnvöld skortir yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála en upplýsingar um tíðni og þróun geðsjúkdóma liggja ekki fyrir og ekki hefur farið fram greining á þjónustu og mannaflaþörf Landspítalans. Ekki er haldin miðlæg skrá um biðlista og upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar að já og raunkostnaður geðheilbrigðisþjónusta liggja ekki á reiðum höndum. Tölur um óvænt eða alvarleg atvik við veitingu geðheilbrigðisþjónustu er ekki með góðu móti aðgengilegar og á það einnig við um fjölda kvartana til embættis landlæknis. Þá er skráning á beitingu þvingunarúrræða ekki til staðar og áréttað er í skýrslu Ríkisendurskoðun nauðsyn þess að bætt verði úr þessu. Sérstök stefna um geðheilbrigðismál væri ekki sett hér á landi fyrr en með aðgerðaáætlun fyrir árin 2016–2020 sem hefur nú runnið sitt skeið án þess að ný hafi tekið gildi. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ný stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 taki gildi. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er gott verkfæri til að rýna stefnunnar og leggja mat á hvort hún sé til þess fallin að leysa úr vandamálum geðheilbrigðiskerfisins og stuðla þannig að bættri geðheilsu þjóðarinnar. Þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir svo glöggt er að það er þörf á því að endurskoða málaflokkinn í heild. Íslenska heilbrigðiskerfið byggist að miklu leyti á úreltri nálgun á geðheilbrigði og geðheilsu og því miður þá ber stefnan ekki með sér að verið sé að endurskoða stoðir kerfisins heldur miklu frekar að plástra núverandi kerfi. Það er rík þörf fyrir að grípa til nýrrar nálgunar í málaflokknum og telur annar minni hluti miður að þetta tækifæri verði ekki nýtt til þess. Einn stærsti galli núverandi kerfis er skortur á heildrænni nálgun þar sem einstaklingurinn mætt á þeirra forsendum með þeirra hagsmuni að leiðarljósi. Kerfið er ekki hugsað út frá upplifun notenda heldur frá skipulagningu þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu. Afleiðingin er sú að geðheilbrigðisþjónusta er brotakennd. Samskipti á milli mismunandi eininga er takmörkuð og handahófskennd og kerfið er hugsað á grundvelli þess að sjúkdómsgreina og flokka notendur eftir því hvernig kerfið skilgreinir á en ekki út frá þörfum hvers og eins og kerfið. Forseti gengur út á að greina sjúkdóma í manneskju þegar við ættum mögulega frekar að vera að greina sjúkdóminn í samfélaginu. Staðreyndin er sú að flest fólk þarf á einhverjum tímapunkti aðstoð fagfólks í geðheilbrigðisþjónustu. Það lendir fólk, lendir í alls konar áföllum í lífinu og margt býr við erfiðar félagslegar aðstæður, bæði á uppvaxtarárum og seinna á lífsleiðinni, en vandi margra gæti skilist sem mjög eðlileg viðbrögð, líka míns við mjög óeðlilegum aðstæðum. Þetta finnst mér vera grundvallaratriði þegar kemur að nálgun á veikindum fólks sem skortir í þessari framtíðarsýn sem þessi stefna að á að vera að sýna okkur en með því að bjóða einstaklingsmiðaða þjónustu og það snemma áður en vandinn verður þyngri og flóknari. Það má koma í veg fyrir mörg af þeim vandamálum sem núverandi kerfi reyni að leysa. En þá verður líka að horfa til þess að eftir því sem vandi viðkomandi eykst, það verður óskilvirkara einstaklinga, einstaklingum sem þar margþætta þjónustu eru líklegri til að fá brotakennda þjónustu og að falla á milli kerfa og lenda á þeim mörgu gráu svæðum sem fjallað er um í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Eitt af stóru póstunum, eitt af stærstu púslið sem vantar í allri umræðu um stefnu í geðheilbrigðismálum er það hvaða áhrif félagslega kerfið hefur á geðheilsu. Þetta ætti að vera afar fókus, mörg og jafnvel flest þeirra vandamála sem geðheilbrigðiskerfinu er ætlað að leysa eiga rætur sínar að rekja í félagslega kerfinu þar sem áhrifarík snemmtæk íhlutun getur komið í veg fyrir mörg vandamál síðar meir. Það að setja stefnu sem tekur ekki mið af aðgerðum í félagslega kerfinu getur aldrei orðið heildstæð sem er nauðsynleg forsenda þess að ná fram árangursríku breytingum í geðheilbrigðiskerfinu í stuttu máli. Forseti. Þá þurfum við að breyta því hvernig við hugsum um geðheilsu. Við þurfum að breyta því hvernig við vinnum þegar við erum að mæta þessum áskorunum og við verðum að flétta þessi kerfi saman þannig að þær spili saman til þess að geta horft á allan málaflokkanna, flokkinn á heildstæðari hátt. Þessi stefna, því miður, hún gengur bara ekki nægilega langt þegar kemur að því að skoða þetta á heildstæðan hátt þótt þetta sé og ég get alveg tekið undir það að stefnan er að mörgu leyti góð, að það vantar bara þessa grundvallar hugmyndafræðilegu breytingu um hvernig við hugsum um þennan málaflokk og ég vona svo innilega að við förum bráðum að nálgast þann stað að við förum að sjá mikilvægi þess að fara út úr þessari sjúkdóms væðingu og lyfjanotkun sem við erum að leggja aukna áherslu á í núverandi kerfi og inn í það að skoða rót vandans, kvaðir, að valda þessum vandamálum hjá fólki og er þennan sjúkdóm mögulega að finna í samfélaginu okkar í samfélagsuppbyggingu, kerfunum okkar í þeim aðstæðum sem við búum til fyrir marga í samfélaginu, því miður, sem búa við mjög slæmar aðstæður. Börn sem eru að alast upp í mikilli fátækt og miklum erfiðleikum og við erum ekki nægilega vel að hlúa að þessu, að uppræta fátækt og þennan vanda, félagslega vanda sem svo margir eru að díla við.
Frú forseti. Við erum að ræða núna um þingsályktun um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Það þarf auðvitað ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi þess að mótuð sé stefna í þessum málum og það þarf ekkert að fara mörgum orðum um það hversu mikilvægt er að þegar er verið að móta stefnu í svona málum, að henni sé framfylgt og að stjórnvöld á hverjum tíma sem taka það í fangið að fara eftir einhverri stefnumótun, þau bæði veiti nægjanlegu fjármagni í málaflokkinn eða a.m.k. komið málum þannig fyrir að börn eða hópar eða fullorðnir eða einhverjir sjúklingar falli ekki einhvern veginn á milli skips og bryggju og við erum auðvitað öll, held ég, ágætlega meðvituð um það að umfang geðvanda á Íslandi er alltaf að aukast. Við sjáum þetta í alls konar tölum. Við getum kannski að einhverju leyti séð að að þetta eigi sér að einhverju leyti kannski skýringar í betri greiningum og aukinni meðvitund um vanda. En við sjáum þetta líka bara í aukinni ásókn í í ýmiss konar geðlyf og við sjáum þetta í aukinni ásókn í þjónustuna. Við sáum þetta mjög þegar umræðan var um það hvort samþykkja ætti það að sálfræðiþjónusta yrði niðurgreidd, hvernig umræðan fór á flug um mikilvægi þess að hlúa vel að geðræktar. Og úr því að ég er nú að nefna það mál þá vil ég enn og aftur lýsa yfir vonbrigðum mínum með það að þrátt fyrir að þingið hafi samþykkt þetta fyrir fáeinum misserum að því skuli ekki enn hafa verið hrint í framkvæmd með nægilegum krafti. Það eitt og sér er auðvitað meiri háttar geðheilbrigðismál og heldur betur stefnumótun til framtíðar. Ef við getum orðað það þannig, stefnumótun í verki getum við kallað það. Við hljótum að vera öll meðvituð um það hversu viðkvæmir sjúklingar þetta eru og þetta er margslunginn vandi og snertir mörg svið en þeir sem kannski eru veikastir og í veikustu stöðu í þessu. Þetta er alveg gríðarlega viðkvæmir hópar og það skiptir öllu máli að halda sérstaklega vel utan um mál og byggja kerfið okkar þannig upp að að fólk falli ekki einhvern veginn á milli skips og bryggju og þá er auðvitað bara mjög jákvætt að við séum að ræða um stefnu í geðheilbrigðismálum til 2030. En það er samt eiginlega ekki hægt að fara öðruvísi í gegnum þessa umræðu heldur en að ræða þetta þá í samhengi við þá skýrslu Ríkisendurskoðunar sem fyrr hefur verið nefnd í þessari umræðu og við ræddum hér í þinginu fyrir fáeinum dögum og eru reyndar ekki búinn að klára að ræða þar sem ríkisendurskoðandi var að fara yfir stöðuna í geðheilbrigðismálum og gaf út heldur betur svarta skýrslu sem ég treysti því og trúi að allir þingmenn hafi a.m.k. kynnt sér svona megin meginefninu til. Hún er alveg svakaleg lesning og hún í raun og veru færir okkur heim sanninn um það að það þarf að eiga sér stað talsvert mikil uppstokkun í þessum málaflokki vegna þess að það er svo margt kerfislægt þarna sem hindrar það að veikt fólk nái bata og sjáum það á mjög mörgum þáttum sem Ríkisendurskoðun snertir á í sinni skýrslu. Og auðvitað komumst við ekkert hjá því að ræða þetta samhliða. Vegna þess að eitt af því sem var verið að tala um í þessari skýrslu var einmitt nákvæmlega það að það hefði gengið illa í gegnum tíðina og skort mikið upp á eftirfylgni. Einmitt þegar menn eru að móta sér stefnu og reyna að búa til einhver plön til lengri tíma og margir þættir þar undir hjá ríkisendurskoðanda og það er ekkert minnst á þessa skýrslu í sjálfu sér í gögnum málsins og eftir því sem ég sá, enda kemur þetta svo sem inn í þingið hérna á mjög svipuðum tíma. En mér finnst full ástæða til þess að halda til haga ákveðnum þáttum úr þessari skýrslu hér þegar við erum að ræða þetta mál. Við getum til að mynda bent á að það er sagt á einum stað í skýrslunni, með leyfi forseta: Stefna í geðheilbrigðismálum hefur einkum verið sett fram í almennri stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu og með sérstakri stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum tímabilið 2016–2020 var það í fyrsta sinn sem sérstök stefna var sett um geðheilbrigðismál á Íslandi. Áherslur voru einkum og efling grunnþjónustu í nærumhverfi, forvarnir og snemmtæka íhlutun. Heilbrigðisráðuneytið hefur ekki lagt formlegt mat á árangur aðgerðaáætlunarinnar og að eftirfylgni með framgangi hennar ekki markviss að mati Ríkisendurskoðunar. Þá skorti upp á samráð við skráða ábyrgðaraðila. Á heildina litið var árangur aðgerðaáætlunin ófullnægjandi og eru flest vandamál sem til staðar voru þegar stefnan var sett enn við lýði. Þetta þýðir í raun og veru það þrátt fyrir fögur fyrirheit í mótaðri stefnu eru þó nokkrum árum síðar á nákvæmlega sama stað. Mönnum gekk ekki að vinna eftir þessu fína plaggi. Það er reyndar tiltekið hér, svo ég haldi nú áfram lestrinum, með leyfi forseta: Helst hefur náðst árangur í að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu í nærumhverfi fólks á heilsugæslum. Takmarkaður árangur náðist í sex af 18 aðgerðum en 12 aðgerðum er lokið að fullu, eru vel á veg komnar og þetta er eitthvað sem við þurfum auðvitað að hafa með þegar við erum að bara framfylgja einhverri stefnu sem við mótum hér í á Alþingi og á að gilda til ársins 2030, 1 og ég sagði áðan þá var þetta svört skýrsla, algjör falleinkunn. Og einmitt af því að við erum að tala um að móta stefnu til ársins 2030 þá skulum við hafa þetta í huga, með leyfi forseta: Íslensk stjórnvöld skortir yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála en upplýsingar um tíðni og þróun. Geðsjúkdómar liggja ekki fyrir og ekki hefur farið fram greining á þjónustu og mannafls mannaflaþörf Landspítala. Ekki er haldið miðlæg skrá um biðlista og upplýsingar um fjárþörf á raunkostnaði geðheilbrigðisþjónustunnar liggja ekki á reiðum höndum. Hugsið ykkur t.d. það upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar liggur ekki fyrir á reiðum höndum svo ég haldi áfram tölur um óvænt eða alvarleg atvik við veitingu heilbrigðisþjónustu er ekki með góðu móti aðgengilegra og þá einnig við um fjölda kvartana. Til embættis landlæknis er skráning á beitingu þvingunarúrræða ekki til staðar og Ríkisendurskoðun er að benda á það að það sé brýnt að bætt verði úr þessu og við getum auðvitað hérna tiltekið fleira gráu svæðin sem nefnd voru í skýrslunni. Þetta er auðvitað eitthvað sem að einhverju leyti er snert á en þar er verið að tiltaka það að það liggi ekki alveg fyrir hver ber ábyrgð á að veita tiltekna þjónustu og vegna þessa þá hefur veikt fólk lent í meiri háttar vandræðum við að fá úrlausn sinna mála eða hreinlega ekki fengið þjónustu. Það er þetta kerfi sem ég held að enginn hafi sest niður og ætlar sér að byggja upp. Ég vil taka það skýrt fram að við eigum sem betur fer öll sammerkt hérna í þessum sal að við erum 100% sammála um markmiðin. Við erum öll mjög velviljuð til að gera vel í þessum málaflokki og við finnum öll til með fólki sem glímir við geðrænan vanda og við finnum mjög mikið til með börnum sem þurfa á aðstoð að halda vegna geðræns vanda. Það vantar ekkert upp á það og það var ekkert okkar eða í fyrndinni gert til þess að reyna að hanna kerfi sem virkar með þeim hætti sem virkar í dag. Það er hins vegar samt staðan. Þess vegna verð ég að segja að mér finnst svolítið Ýr og nýst þegar maður les greinargerðina með málinu sem við erum hér að tala um að þá er verið að segja, og þetta segi ég með hliðsjón af því að ég er búinn að vera að rekja eitt og annað af því sem ríkisendurskoðandi segir að sé athugavert í geðheilbrigðismálum okkar. Þá er sagt í greinargerðinni með málinu sem nú liggur fyrir: Þrátt fyrir töluverða framfarir í geðheilbrigðismálum á undanförnum árum eru vísbendingar um að Íslendingar standi frammi fyrir frekari áskorunum og hindrunum sem ryðja úr vegi til að ná árangursríkri framförum til framtíðar. Ég eiginlega bara verða vekja athygli aftur á þessu. Við erum með þessari kolsvörtu skýrslu þar sem kerfið okkar fær því miður falleinkunn. Þrátt fyrir góðan vilja allra stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna, frábært starfsfólk og allt það þá hefur samt eitthvað farið úrskeiðis hjá okkur. Það hefur gerst á vakt þeirra flokka sem nú erum við völd. Það hefðu gerst á margra áratuga vakt Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins og þá var þetta orðað með þessum hætti í greinargerðinni. Þrátt fyrir töluverða framfarir í geðheilbrigðismálum á undanförnum árum eru vísbendingar um að Íslendingar standi frammi fyrir frekari áskorunum og hindrunum sem ryðja þurfi úr vegi. Ég held að þetta hljóti að vera einhvers konar heimsmet í því að gera lítið úr þeim vanda vegna þess að menn eru þá á sama tíma meðvitaðir um að þeir bera að einhverju leyti ábyrgð á honum. Þetta er miklu meira heldur en áskoranir sem bíða okkar og hindranir. Það bíður okkar að stokka þetta kerfi upp með talsverðum af talsverðum krafti og gera miklar og hérna markvissar breytingar til að bæta úr og ég vona að rétt, ég ætla bara rétt að vona að þegar við erum að ræða núna um stefnunnar til ársins 2030 að við séum öll á þeirri blaðsíðu að við þurfum að taka skýrslu Ríkisendurskoðunar inn í þá vinnu, fletta henni gegn lið fyrir lið blaðsíðu fyrir blaðsíðu og fletta inn í þessa stefnumótun sem auðvitað verður að eiga sér stað á hverjum tíma þegar við tölum um heilbrigðismál almennt og ekki síst geðheilbrigðismálin. En ég myndi kannski líka aðeins vilja nefna hér fleiri þætti af því að ég var að tala um gráu svæðin. Mig langar þá aftur að vitna beint í skýrsluna, með leyfi forseta: Þrátt fyrir að verkaskipting heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytis nú félags og vinnumarkaðs ráðuneyti virðist í grunninn skýr þegar kemur að þjónustu við fólk með geðrænan vanda hafa myndast þessi gráu svæði þar sem óljóst er hver ber ábyrgð á að veita tiltekna þjónustu og bera kostnað af veitingu hennar. Þetta á ekki síst við um aðstæður þar sem höfum langvinnan vanda er að ræða og þegar einstaklingar þurfa á úrræðum, heilbrigðis og félagslega kerfisins að halda samtímis og þörf er á samhæfðri þjónustu. Þetta þýðir í raun og veru á mannamáli að þeir sem helst eru fórnarlömb hinnar gráu svæða í kerfinu okkar, þeir sem eru fórnarlömb þessara gráu svæði, að það eru kannski þeir sem einna mest þurfa á því að halda að öryggisnetið, þetta sameiginlega net okkar sé þéttriðið og gripið fólk með markvissum hætti. Síðan segir auðvitað áfram líka: Þetta er einn helsti veikleiki stjórnsýslu málaflokksins. Vandinn er flestum kunnur en illa gengur að leysa hann. Þetta vil ég auðvitað ávarpa sérstaklega með hliðsjón af því sem tiltekið er í þessari tillögu til þingsályktunar sem nú liggur fyrir. Er ekki nóg að skrifa stefnunnar? Við þurfum að taka undir það sem Ríkisendurskoðun er að segja um það að það þarf að innleiða hugmyndirnar og innleiða stefnunnar af krafti og það þarf að gera það markvisst skref fyrir skref og gefa í raun og veru engan afslátt af því. Eins og ég sagði áðan þá er það eitt af áhyggjuefnum Ríkisendurskoðun. Það er að það hafi ekki verið farið eftir þeim áætlunum, stefnum og fyrirheitum sem gefin hafa verið af hálfu þeirra sem móta stefnu í málaflokknum og það eru auðvitað bara stórt og sjálfstætt áhyggjuefni og við verðum auðvitað að nefna fleiri þætti sem við þurfum að hafa í huga þegar við við erum að fara yfir þessi mál. Það er þetta með kostnaðinn, hvað snýr að beinum kostnaði vegna geðheilbrigðisþjónustu og þetta var Ríkisendurskoðun að reyna að leggja áherslu á að finna út úr og kom upp með tölu, t.d. um það að og vísar þar í heilbrigðisráðuneytið að heilbrigðisáætlun. Ráðuneytið er áætlað að beinn kostnaður vegna geðheilbrigðismála verði 13,8 milljarðar kr. árið 2021 en beinn kostnaður árið 2020 var um 12,9 milljarðar á verðlagi þess árs. Svo er nefnt að kostnaðarhlutdeild Sjúkratrygginga Íslands vegna geðlyfja var 2,3 milljarðar árið 2020. Greiðslur úr Tryggingastofnun ríkisins vegna örorku og endurhæfingarlífeyris þeirra sem voru óvinnufærir vegna geðraskana af 26,6 milljarðar kr. árið 2020 og á bak við þessa fjárhæð eru 8.300 einstaklingar sem teljast óvinnufærir að hluta eða öllu leyti vegna geðraskana, 38% þeirra tæplega 22.000 sem fengu slíkar greiðslur það ár og rúmlega 4.800 lífeyrisþegar. Til viðbótar er einnig með geðraskanir þótt þær séu ekki að segja ekki meginástæðan fyrir óvinnufært og ég veit að samkvæmt þessari stefnu sem núna liggur fyrir er stefnt að því að taka á þessum málum með einhvers konar markvissum aðgerðum. En ég hef alveg pínulitlar áhyggjur af því einmitt vegna þess hvernig til að mynda greinargerðin er orðuð og hvað mér finnst í raun og veru ekki teiknuð upp sú raunsanna mynd sem ríkisendurskoðandi tiltekur í sinni skýrslu að það gæti verið sem svo að menn væru að vanmeta vandann og það er auðvitað ekki gott veganesti inn í vinnunna. Fram undan er. Síðan langar mig líka að nefna, sem ég hélt reyndar til haga líka þegar við vorum að ræða um skýrsluna sjálfa hér og ég vil draga upp þá mynd hérna núna, að ástæðan fyrir því að ég er að tiltaka þetta líka er að þetta af öllu því sem við erum að fjalla um í vetur held ég að þetta hljóti að vera eitt mikilvægasta verkefnið sem bíður okkar að leysa á næstu árum, bara fullkomlega þannig. Ef geðheilbrigði þjóðarinnar, ef það er ekki hérna, ef kerfið sem heldur utan um það er ekki betri en raun ber vitni þá er það eitthvað sem kveikir auðvitað öll viðvörunarljós og við verðum að taka á. En það segir á einum stað í skýrslunni: Ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfinu á Íslandi. Það er ljóst að ekki sitja allir við sama borð, aðgengi þjónustu ræðst gjarnan efnahag, tegund, geðvanda og búsetu og við höfum auðvitað margoft í þessum sal og alls staðar í samfélaginu er rætt um það að búseta er stundum andlag þess að menn sitja ekki við sama borð þegar kemur að þjónustu. Það er auðvitað hægt að fara í ýmsar aðgerðir til að bæta úr því en sjálfsagt verður það alltaf að einhverju leyti þannig að þjónustan er mest þar sem fólkið er flest þannig að kannski getum við sagt, og ég vona að þetta hljómi ekki hérna komi ekki vitlaust upp úr mér. Það getur auðvitað verið þannig að það sé óháð sé erfitt að koma algjörlega í veg fyrir mismunun út af búsetu fólks þegar aðgengi þjónustu ræðst af efnahag. Eins og segir í þessari skýrslu þá hljótum við að staldra við og klóra okkur svolítið í kollinum og velta vöngum yfir því hvað við getum gert betur og ég veit það að það er undir í þeirri vinnu sem verið er að leggja hér fyrir okkur og hérna að fá okkur til að samþykkja svo að við höfum einhverja stefnu til að vinna eftir til ársins 2030. En ég og minn flokkur höfum alltaf talað fyrir jafnrétti og jafnrétti í víðum skilningi þess orðs. Það er að við höfum öll jafnan rétt til alls og auðvitað er þar aðgengi að svona mikilvægu tæki eins og heilbrigðisþjónustu undir og síðan verðum við auðvitað líka að nefna þetta orðalag, að ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfinu. Þá er það líka tegund geðvandamál sem þar er undan ásamt búsetunni og efnahagsins og þá erum við bara með kerfi sem í raun og veru er að tryggja mismunun. Það er ekki að tryggja jafnræði þarf að tryggja mismunun og við getum ekki látið það líðast til lengri tíma hér á Íslandi. Ég sé það í skýrslunni nægi til tillögunni til þingsályktunar og þessari stefnumörkun að þá er auðvitað verið að reyna að taka á þeim mikla vanda sem er að okkur gengur illa að manna stöður innan geðheilbrigðiskerfisins. Þá vantar auðvitað að lækna, þá vantar geðhjúkrunarfræðinga og þá vantar þá í tugatali hér og þar í kerfinu og þá erum við komin inn í þennan mönnunarvanda sem oft er verið að tala um og við verðum auðvitað að átta okkur á því að hann er. Hann er líka á ábyrgð stjórnvalda á hverjum tíma. Hann er vandinn sem blasir við okkur í dag. Hann er afleiðing einhverja stefnu sem hefur verið rekin í mörg ár og þar af leiðandi er þessi mönnunarvandi sem stjórnarflokkarnir tala stundum um eins og það hafi komið eins og eitthvert náttúruafla af himnum ofan, ekkert annað en afleiðing af þeirri stefnu sem þessir flokkar sem nú fara með völd og ætla sér að innleiða hérna fína stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem ber ábyrgð á því frá a til ö. Ég ætla rétt að vona að mönnum takist að leysa þetta og trúi því af því að ég veit að það er góður hugur hjá öllum til að gera það af því að það er auðvitað þannig að við gerum ekki ef við getum ekkert gert með fínar stefnur og við getum ekki byggt upp góð kerfi, manneskjulegt kerfi sem grípa veikt fólk ef við höfum ekki vel menntaða öflugt starfsfólk til þess að grípa þetta fólk, því að kerfið er auðvitað ekkert án öflugs starfsfólks og það eru auðvitað einn af alvarlegustu veikleikunum í kerfinu okkar í dag. Að því sögðu þá vil ég bara hvetja fólk til góðra verka í þessu efni. Við erum hér að að móta þessa stefnu. Við erum algerlega sammála um markmiðin. Við erum fullkomlega sammála um að við viljum hafa hér þéttriðið net sem grípur fólk sem er með geðrænan vanda. Okkur getur greint á um leiðir en markmiðin okkar eru skýr og áfangastaðurinn er skýr þannig að ég vonast til þess að það gangi ef þetta mál verður samþykkt, að við verðum þá ekki með aðra eins skýrslu og Ríkisendurskoðun gaf út á dögunum þar sem einkunnin á þeirri framfylgd þeirrar stefnumótunar sem áður hefur verið mörkuð fékk falleinkunn.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og það bárust umsagnir líkt og greint er frá í nefndaráliti sem liggur frammi. Nefndin fjallaði almennt um byggðaáætlun en samkvæmt lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir skal áætlunin lýsa stefnu ríkisins í byggðamálum hverju sinni og samhæfingu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera. Meiri hlutinn telur jákvæðar breytingar hafa orðið á byggðaáætlun frá samþykkt laganna árið 2015 sem m.a. felast í auknu samráði og samhæfingu. Lögð er áhersla á að mæla árangur af áætluninni og eru í fyrirliggjandi tillögu í fyrsta sinn sett fram níu árangursmælikvarðar til að meta framgang þeirra þriggja markmiðum stjórnvalda í byggðamálum sem kveðið er á í lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Auk þess eru sérstakir árangursmælikvarði setti fram við einstaka aðgerðir. Í fyrsta sinn eru aðgerðir í byggðaáætlun tengdar við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og eftir atvikum við aðrar opinberar stefnur og áætlanir. Telur meiri hlutinn þessar nýjungar auka skýrleika byggðaáætlanirnar og auðvelda eftirfylgd með henni. Líkt og fram kemur í greinargerð tillögunnar var samráð við gerð tillögunnar víðtækt, m.a. voru haldnir fundir með öllum ráðuneytum, fundað var með öllum landshlutasamtökum sveitarfélaga og náið samráð viðhaft við Samband íslenskra sveitarfélaga. Þá var samráðsferli á vef Byggðastofnunar auk samráðs í samráðsgátt stjórnvalda. Gestir nefndarinnar lýstu almennt mikilli ánægju með samráðsferlið. Meiri hlutinn telur fyrirkomulag samráðs við gerð byggðaáætlunar hafa verið til fyrirmyndar en hvet ég til að ný byggðaáætlun verði kynnt sérstaklega fyrir nýjum sveitarstjórnarfulltrúum hið fyrsta. Fram kom á fundi nefndarinnar með fulltrúum innviða ráðuneytis að slík kynning verður haldinn í haust og kallað eftir sjónarmiðum heimamanna í öllum landshlutum. Nefndin fjallaði um fjármögnun byggðaáætlunar en á fundum nefndarinnar komu fram töluverðar áhyggjur af henni líkt og fram kemur í töflu með niðurbroti á ramma fjármálaáætlunar 2022–2006 fremst. Í tillögunni verða framlög til byggðaáætlunar tæpir 3,3 milljarðar kr. til þessara 36 aðgerða sem ætlað er tiltekið fjármagn af byggðaleið. Þess utan koma framlög til flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara. Í greinargerðinni kemur jafnframt fram að flestar aðgerðirnar eru fjármagnaðar með framlagi úr öðrum málaflokkum og stuðningur byggðaáætlanirnar því aðeins hluti af heildar fjármögnuninni. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið þess efnis að mikilvægt sé að tryggja fulla fjármögnun byggðaáætlanirnar en bendir jafnframt á að bæta mætti upplýsingagjöf um heildarfjármögnun einstakra verkefna og áætlunarinnar í heild sinni. Nefndin fagnar sérstaklega aukinni samhæfingu byggðaáætlanirnar við loftslagsmál. Meiri hlutinn fagnar því að í tillögunni sé að finna beinar aðgerðir á sviði loftslagsmála. Má þar annars vegar nefna aðgerð sem hefur það að markmiði að móta heildræna nálgun á aðlögun sveitarfélaga að áhrifum loftslagsbreytinga og hins vegar aðgerð sem hefur það að markmiði að binding kolefnis verði aukin og dregið verður úr losun gróðurhúsalofttegunda frá landi með breyttri landnotkun. Auk þess fjallaði nefndin um jöfnun flutningskostnaðar og orkukostnaðar. Fram kom gagnrýni að ekki væri að finna sérstakar aðgerðir í áætluninni til jöfnunar flutningskostnaðar og ekki væri gert ráð fyrir auknum framlögum til málaflokksins samkvæmt fjármálaáætlun. Meiri hlutinn bendir á að um jöfnun flutningskostnaðar fer samkvæmt lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160, frá árinu 2011 og eru henni markaður fjármunir í fjármálaáætlun. Tekur meiri hlutinn undir því undir það mat ráðuneytis að ekki sé þörf á að hafa hana sem sérstaka aðgerð í byggðaáætlun. Gerðar voru athugasemdir við að ekki séu lagðar til markvissar aðgerðir í jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli. Meiri hlutinn bendir á að í fyrirliggjandi áætlun er að finna áherslu um jöfnun orkukostnaðar heimila undir markmiði a um jöfnun aðgengis að þjónustu. Þá er ég aðgerðaáætlun tillögurnar í aðgerð a tveimur kveðið á um jöfnun orkukostnaðar. Markmið þeirrar aðgerðar eða orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli verði jafnaður bæði hvað varðar dreifingu á raforku og húshitunarkostnaði. Þá fjallaði nefndin um heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Meiri hlutinn fagnar sérstaklega aðgerðir af þremur um bráða viðbragð neyðarþjónustu, neyðarþjónusta verði bætt og aukið öryggi aukið um land allt, m.a. með því að greina viðbragðstíma neyðarþjónustu og kortleggja stöðuna til að unnt verði að stytta tímann. Það sama á við um aðgerða sex um aðgengi að sérfræðiþjónustu á heilbrigðissviði. Markmið hennar er að jafna aðgengi að ýmiss konar sérfræðiþjónustu óháð búsetu. Meiri hlutinn áréttar að öruggur aðgangur allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi forseta búsetuöryggi. Meiri hlutinn leggur því áherslu á að við þá vinnu sem fram undan er, hvort sem er við framkvæmd byggðaáætlunar eða gerð þeirra næstu, skuli leggja áherslu á að bæta gæði og aðgengi að heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til nokkrar breytingar á tillögunni. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar eflingu rannsókna og vísindastarfsemi. Fram komu athugasemdir um að í tillögunni væri engin áhersla lögð á rannsóknirnar rannsóknar og vísindastarfsemi en í gildandi byggðaáætlun væri að finna lið um eflingu rannsókna og vísindastarfsemi. Meiri hlutinn telur mikilvægt að efla slíka starfsemi á landsbyggðinni og leggur til að við markmið a um að jafna aðgengi að þjónustu bætist nýr liður með áherslu þess efnis. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar landbúnað. Bent var á að ef raunverulega eigi að styðja við byggð sé nauðsynlegt að styðja við landbúnaðinn þar sem hann geti verið hryggjarstykki í samfélögum á landsbyggðinni. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi slíks stuðnings og leggur því til við markmið sé um að stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt bætist nýr liður um að stuðningur við landbúnað sem mikilvægan hluta, fæðuöryggi og grunnþátt í búsetumynstri í landinu verði heldur. Að lokum er lögð til breyting varðandi nýja aðgerðum, græna iðngarða. Fram kom í umsögn Landsvirkjunar að aukin áhersla á loftslagsmál og sjálfbærni geti haft mikil og jákvæð áhrif á samkeppnisstöðu Íslands, t.d. þegar koma starfsemi sem byggist á nýtingu endurnýjanlegra staðbundinna auðlinda. Það sé því mikilvægt að byggðaáætlun horfi heildrænt á þau tækifæri sem sú þróun leiði af sér, m.a. tækifæri til atvinnuþróunar sem styðji byggðaþróun. Meiri hlutinn telur brýnt að styðja við og nýta betur tækifæri til uppbyggingar grænnar atvinnustarfsemi sem byggist á svæðisbundnum styrkleika. Leggur meiri hlutinn því til áðurnefndar nýi aðgerðum, græna iðngarða. Þá eru lagðar til minni háttar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu sjálfu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Vilhjálmur Árnason, Bjarni Jónsson, Helga Vala Helgadóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Þá veitir andsvar.
Frú forseti. Ég er ekki komin hingað upp til að segja neitt efnislegt heldur bara til að benda á það sem eru örlítil mistök í skjalavörslu. Ég heyrði hv. þingmann segja að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar kviknuðu einhverra peru hjá mér. Ég fór að skoða nefndarálitið. Ég nefnilega lýsti mig í tölvupósti líka fylgjandi meirihlutaáliti. Þar með held ég að verði álit allrar nefndarinnar, enda er þetta bara þingmál, er í þessum töluðu orðum: Er starfsfólk þingsins í einhverju óðagoti að reyna að koma til móts við það að prenta skjalið upp fyrir mig? Ég veit ekki hvort þau hafi nokkurn tímann gert þetta seint í ferlinu og kannski of seint af því í flutningsræðu minni er lokið en sjáum hvað setur texta eða ekki. Þá er ég alla vega búin að lýsa hér þeirri fyrirætlan minni sem var sú að vera með á þessu áliti með restinni af nefndinni.
Hv. 1. þm. Norðaust., Ingibjörg Ólöf í sex. En virðulegi forseti, ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Því þykir reyndar afskaplega leiðinlegt að heyra þetta því að það var mikil samvinna í nefndinni í kringum þetta verkefni og mikill samhljómur og ég vona svo sannarlega nefndar. Skrifstofan nái að kippa þessu í liðinn og hv. þingmaður verði settur undir álitið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að stefnumótandi byggðaáætlun til 15 ára aðgerðaáætlun til 5 ára og fara núna loksins fyrir þingið. Ég held að við flest höfum átt von á því að það færi fyrir þingið fyrir lok fyrir síðustu alþingiskosningar, enda var frestur til að skila inn umsögn um hvítbókina til og með 31. mars 2021 en að því sögðu þá hafa verið lagðar fram hér jákvæðar breytingar er varðar eflingu rannsókna og vísindastarfsemi, stuðning við landbúnað og endurnýjanlega orku. Byggðaáætlun og aðgerðaáætlun hennar er líklega mikilvægasta leiðarljósið okkar í byggðamálum og á það við alla flokka stefnunnar. Það er að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun um land allt. Það sem gerir hana jafn öfluga og raun ber vitni er í mínum huga mikla og góða samráð og samstarf sem viðhaft er við gerð stefnunnar sem og við eftirfylgninnar. Byggðaáætlun er nátengd starfi landshlutasamtaka sveitarfélaga en þess má geta að þau eru nefnd til sögunnar alls 39 sinnum. Í umræddri stefnu og meðfylgjandi aðgerðaáætlun. Þá eru stærstu einstöku verkefni aðgerðaáætlanirnar innar. Það er sértæk verkefni, sóknaráætlanasvæða og brothættar byggðir á stórum hluta af borði landshlutasamtaka. Það vekur því sannarlega furðu að á sama tíma og landshlutasamtökunum eru færð aukin ábyrgð og skyldur í stefnumótandi byggðaáætlun auk þess sem þeim hafa verið færð verkefni í kjölfar niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands lækki framlög ríkisvaldsins til landshlutasamtakanna og sóknaráætlanir verulega. Það verður að teljast í hrópandi ósamræmi við stjórnarsáttmálann þar sem fram kemur að landshlutarnir verði efldir, m.a. í gegnum sóknaráætlanir landshluta. Vonandi stendur þó enn til að skýra lagalega stöðu landshlutasamtakanna gagnvart þeim verkefnum sem þau sinna. Það eru ómæld verðmæti fólgin í sértækum verkefnum, sóknaráætlanasvæða, ekki aðeins það fjármagn sem sett er í verkefnin heldur felast líka mikil verðmæti í verklaginu sjálfu sem er valdeflandi fyrir fólk um land allt. Tilgangur þeirra er að færa heimafólki, aukna ábyrgð á ráðstöfun fjármuna sem sóknaráætlanir eru tengdar við og hvetur það til aukins samstarfs og samráðs innan landshlutanna. Meðal ólíkra haghafa og heimafólk fær tækifæri til að leita leiða til að takast á við áskoranir samtímans og framtíðarinnar auk þess að horfa til lausnamiðaða þeirrar sóknar. Ég tel sérstaklega ástæðu til að vekja athygli á lið c fjögur sem kallast borgarstefna, en markmið þeirrar aðgerðar er að stærstu þéttbýlissvæðin verði efld og samkeppnishæfni þeirra og hlutverki byggðaþróun landsins verði styrkt. Með hliðsjón af vinnu starfshóps um mótun höfuðborgarstefnu og starfshóps um svæðisbundið hlutverk Akureyrar verður móta stefnur sem annars vegar skilgreini hlutverk Reykjavíkur sem höfuðborgar og stuðla að aukinni alþjóðlegri samkeppnishæfni höfuðborgarsvæðisins og hins vegar hlutverk við uppbyggingu Akureyrar sem svæðis borgar sem geti boðið upp á aukna fjölbreytni í þjónustu, menningu og atvinnutækifærum. Ég bind miklar vonir við að það verði spýtt í lófana í þessari vinnu og að umræddar stefnur muni liggja fyrir fyrr en síðar. Þá fagna ég því að sjálfsögðu að nú komi fram í byggðaáætlun að skipan í opinberar stjórnir, ráð, nefndir og starfshópa endurspegli búsetu dreifingu í landinu. Ég hef nú þegar óskað eftir og fengið svör ráðherra í flestum tilfellum um það hvernig þessu er háttað. Nú eigum við því nú núllpunkti greiningu sem einfalt verður að nýta til að fylgjast með árangri. Að lokum vil ég nefna að ég tel að það sé aukin tækifæri til að nýta byggðaáætlun, sóknaráætlun úr landshlutasamtökin, sérstaklega í jafnréttismálum. Líkt og fram kemur í stöðuskýrslu stjórnlagaráðsins, kortlagningu kynjasjónarmiða frá árinu 2021, kemur fram, með leyfi forseta, að enn sé töluverður mismunur á stöðu kynjanna og má þar nefna í tengslum við byggðamál að rannsóknir sýna að brottflutningur kvenna sitt sterkasta einkenni samfélaga í vanda en utan höfuðborgarsvæðisins eru konur víðast hvar færri en karlar. Jafnréttismál og byggðamál eru því sannarlega samtvinnuð og að mínu mæti ætti að leggja meiri áherslu á þá samtvinnun jafnréttis og byggðamála í byggðaáætlun. Að því sögðu er það gleðiefni að aðgerðum atvinnuþátttöku og tekjumun eftir búsetu sé að finna í aðgerðaáætlun, ekki síst mikilvægar aðgerðir í tengslum við atvinnu og byggðastefnu þar sem gera á greiningu á áhrifum kynskiptur vinnumarkaður á landsbyggðunum. Valdefling heimafólks í landshlutunum og verklagið sem stuðlar að samstarfi og samtvinnun vinnu er í mínum huga eitt það verðmætasta við byggðaáætlun og aðgerðaáætlun hennar. Að því sögðu þá er það auðvitað miður að jafn margar aðgerðir og raun ber vitni séu ekki fjármagnaðar með skýrum hætti sem veikir að sjálfsögðu heildar verkfærir og minnkar líkurnar á árangri. Að því sögðu vil ég þó segja að ég hef trú á byggðaáætlun og ég tel að mikilvægt sé að halda áfram bæði vinnu við stefnumótunina og aðgerðirnar.
Formaður allsherjar- og menntamálanefndar, hv. 6. þm. Suðvest., Bryndís Haraldsdóttir, virðulegur forseti, afsaki þetta svona á síðustu metrunum þegar verið er að gera margt í einu en ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingar á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Frumvarpið felur í sér annars vegar ítarlegar breytingar á lögum um meðferð sakamála og hins vegar breytingu á lögum um fullnustu refsinga, um miðlun upplýsinga til brotaþola og frumvarpinu. Frumvarpið mun bæta réttarstöðu brotaþola, réttarstöðu fatlaðs fólks og réttarstöðu aðstandenda. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint frá því nefndaráliti sem liggur frammi. Mig langar, virðulegur forseti, að segja að það er í rauninni þrennt sem verið ef þau þríþættu tilgangur hérna með þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi er með frumvarpinu leitast við að bæta réttarstöðu brotaþola við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í því sambandi er m.a. lagt til að aðgangur réttargæslumanna gögnum á rannsóknarstigi verði í grundvallaratriðum sá sami og aðgangur verjenda að brotaþola verði heimilt að vera viðstaddir lokað þinghald eftir að hann hefur gefið skýrslu að réttargæslumanni verður milliliðalaust heimilað að beina spurningum til skýrslugjafar fyrir dómi að brotaþola verði í ríkari mæli skipaður réttargæslumaður með meðferð áfrýjaðra mála og unnt verði meðferð máls áfrýjunum stigi að krefjast ómerkingar á þeim þætti áfrýjun dóms sem lýtur að frávísun brotaþola bótakröfu brotaþola þegar ákærði hefur verið sýknaður og bótakröfu af þeim sökum er vísar og dómi. Í öðru lagi er lagt til að breytingarnar eru lagðar til breytingar í því augnamiði að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í þeim efnum er m.a. lagt til að dómari geti ákveðið í vissum tilvikum að skýrsla fötluðum brotaþola eða vitni verði tekin í sérútbúnu húsnæði svo og að dómari geti hvatt kunnáttumanns sér til aðstoðar við skýrslutöku af fötluðum vitni og loks í þriðja lagi er stefnt að því með frumvarpinu að bæta réttarstöðu aðstandenda látins einstaklings í þeim tilvikum þegar rannsókn lögreglu beinist að dánarorsök um hans. Þannig verði aðstandenda heimilt að koma fram sem fyrirsvarsmanni hins látna undir rannsókn málsins hjá lögreglu og að í ákveðnum tilvikum verði unnt að tilnefna fyrirsvarsmanns réttargæslumann. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og kannski helst þau sjónarmið sem uppi hafa verið um að frumvarpið gangi mögulega ekki nógu langt. Meiri hlutinn telur þó í þá leið sem hér er fram farin, sem hér er farin ákjósanlegt fyrsta skref og ekki tilefni að svo stöddu að ganga lengra eins og veita brotaþolum aðild af stöðu eða aðild að stöðu a hluta, enda ekki ljóst að slíkt myndi í raun bæta réttarstöðu brotaþola í reynd. Meiri hlutinn telur að þegar breytingar eru lagðar til á grónu regluverki þurfi að stíga varlega til jarðar og sýna aðgát svo unnt sé að tryggja að þær breytingar sem ætlað er að styrkja réttarstöðu brotaþola leiði ekki til þess í reynd að þar verði lakari, t.d. rýrir trúverðugleika framburðar hans og auka um leið líkur á því að sekur maður komist hjá ábyrgð. Meiri hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu afar mikilvægar og tímabærar og til þess fallnar að bæta réttarstöðu brotaþola til muna. Þá fjallaði nefndin um réttarstöðu fatlaðs fólks í tengslum við fyrirkomulag skýrslutökum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að dómari geti ákveðið að skýrslan skuli tekinn af brotaþola eða vitni með geðræna eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun í sérútbúnu húsnæði. Meiri hlutinn áréttar að um er að ræða undantekningarheimild frá þeirri meginreglu að dómþing skuli haldið á föstum þingstörfum. Meiri hlutinn telur ekki rétt að gera það að skyldu að skýrslutakan fari fram í sérútbúnu húsnæði enda ekki ljóst að það þjóni hagsmunum hlutaðeigandi í öllum tilvikum og telur rétt að eftirláta dómara það mat í stað þess að löggjöfin setji fortakslausrar reglu án svigrúms til mats. Meiri hlutinn áréttar þó að í mat dómara hverju sinni hvort skýrslutaka eigi að fara fram í sérútbúnu húsnæði hafi dómari virkt samráð við hlutaðeigandi og þá sem gæta hagsmuna hans og metið hverju sinni hvort húsnæði taki mið af þörfum hans. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að taka til sérstakrar skoðunar hvaða aðstaða sé heppilegust þegar fullorðið fatlað fólk á í hlut. Meiri hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu afar mikilvægar og tímabærar og til þess fallnar að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks til muna. Þá fjallaði nefndin að auki um réttarstöðu aðstandenda. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að aðstandendur fái aukin réttindi og vísar til þess að á grundvelli gildandi laga öðlast andstaðan við aðstandendur ekki formlega stöðu af neinu tagi gagnvart lögreglu og hafa að sama skapi ekki mörg úrræði til að fylgjast með framgangi lögreglurannsóknar. Meiri hlutinn telur því afar mikilvægt að bætt sé úr þessu enda hafi eftirlifandi aðstandendur hagsmuni af því að fá upplýsingar um framvindu rannsóknarinnar. Meiri hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu um að aðstandendur geti komið fram sem fyrirsvarsmaður látins einstaklings gagnvart lögreglu og þá breytingu að heimilt verði að tilnefna fyrirsvarsmanns látins einstaklings réttargæslumann ef hún hafi, ef hann hefur að mati lögreglu þörf fyrir slíka aðstoð meðan á rannsókn málsins stendur afar mikilvæga réttarbót fyrir aðstandendur. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að fylgjast vel með því að framangreindar breytingar nái markmiðum sínum um að bæta réttarstöðu aðstandenda. Það eru lagðar til minniháttar lagatæknilegar breytingar í nefndarálitinu sem við teljum ekki þarfnast sérstakrar umfjöllunar en liggja frammi. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með minni háttar breytingum. Undir álitið rita undir álit meiri hluta allsherjar menntamálanefndar rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Birgir Þórarinsson, Jóhann, Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Kári Gautason. Ég tel að hv. þm. Arndís Anna K. Gunnarsdóttir, sé jafnframt samþykk áliti þessu samkvæmt upplýsingum sem ég fékk áðan en hún gat því miður ekki verið stödd þegar málið var tekið út úr nefndinni. Ég held að hér séum við með virkilega gott mál í höndunum. Það er reyndar svo að mál þetta var lagt fram 29. mars síðastliðinn en því miður náðist ekki að mæla fyrir málinu fyrr en 23. maí sem þýðir að málið hefur verið í stutta stund inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég leit þannig á því tók við málinu fyrst að því miður yrði líklega þetta góða mál, ekki að lögum hér í vor en ég er einstaklega þakklát hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem var tilbúinn að leggja þá vinnu á sig að við gætum afgreitt þetta mál. Þannig tókum við á móti gestum þó að þeir hefðu örugglega mátt vera fleiri og fórum vel og vandlega yfir málið. Þetta mál er ekki glænýtt. Það var líka lagt fram líka á síðasta þingi en náði því miður ekki að verða að lögum þá en það hefur tekið breytingum í samræmi við þær umsagnir sem bárust þannig að ég hef ofboðslega góða tilfinningu fyrir því, virðulegur forseti, að hér séum við að stíga mikilvæg skref í því að bæta réttarstöðu brotaþola og ég vona svo innilega að við sameinumst um að gera þetta að lögum hér í nótt.
Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu frá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, lögum fullvissar refsingar, bætt réttarstaða brotaþola fatlaðs fólks og aðstandenda sæti frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Minni hlutinn telur mikilvægt að efla réttarstöðu brotaþola fatlaðs fólks og aðstandenda. Frumvarp þetta er mikilvægur liður í þeirri vegferð. Við breytingar á lögum um meðferð sakamála ber ávallt að sýna varfærni og allar slíkar breytingar verður að skoða með hliðsjón af megi meginreglum réttarfars. Minni hlutinn tekur undir athugasemdir í umsögn ríkissaksóknara og Ákærendafélags Íslands. Í umsögn ríkissaksóknara er bent á að tiltekið ákvæði frumvarpsins kunni að ganga gegn meginreglu sakamálaréttarfars um að sönnunarbyrði hvílir á ákæruvaldinu svo sem kveðið er á um í 108. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Hér er um grundvallarreglu að ræða um forræði ákæruvalds á málsmeðferð er lýtur að ákæru og sönnun í ákvæðinu segir að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í að hóa hvíli á ákæruvaldinu. Í annarri efnismálsgrein a-liðar 7. gr. frumvarpsins er fjallað um heimild réttargæslumanns til að leggja spurningar fyrir þá sem gefa skýrslu fyrir dómi um atriði sem varða annað en eign einkaréttarkröfur skjólstæðings hans. Að mati rigsa saksóknara er um rætt ákvæði til þess fallið að skapa ójafnvægi gagnvart sakborningi sem þurfi þá að verjast tveimur málsaðilum dómsal. Minni hlutinn telur að nauðsynlegt hefði verið við meðferð málsins að kanna þetta álitaefni með hliðsjón af 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttindi til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma frá sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli sem einnig er tryggður í stjórnarskránni og hvort reynt hafi á álitaefni fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Mikilvægt er að hafa í huga að ja, ójafnræði gagnvart sakborningi í sakamáli varðar réttinn til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi ákæru. Félagi Íslands fjallaði einnig um aðra efnismálsgrein a-liðar, 7. gr. í umsögn sinni og segir að með ákvæði geti réttargæslumenn farið inn á verksvið ákæruvaldsins þvert á meginreglu 108. gr. laga um meðferð sakamála. Auk þess er vert að benda á að ósamið virðist vera á milli títtnefndra annar efnisgreinar, a-liðar 7. gr. og b-liðar 7. gr., þar sem fram kemur að réttargæslumaður geti ekki spurt um kröfu ákæruvaldsins. Að öðru leyti en varðar eignarréttar kröfu skjólstæðings hans. Minni hlutinn telur frumvarpið að meginstefnu jákvætt fagnar því að með samþykki þess verði stigið skref í átt að auknu aukinni réttarvernd svonefnda aðstandendur fatlaðs fólks. Minni hlutinn telur engu að síður, rétt í ljósi framangreinda framangreinds að staldra við athugasemdir ríkissaksóknara og ákæru ef félags Íslands því eru lagðar til breytingartillögur við frumvarpið til samræmis við umsagnir framangreindra aðila. Lagt er til að í annarri efnismálsgrein a-liðar 7. gr., sem kveður á um heimild réttargæslumanns til að spyrja um önnur atriði en varðar einkaréttarkröfur skjólstæðings hans falli brott. Einnig er lagt til í 12. gr. að 12. gr. falli brott þar sem ákvæðið er til komið vegna fyrrgreindrar annað efnisgreinar. A-Liðar. 7. gr. minni leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: Eitt annað efnismunur a-liðar, 7. gr. falli brott. Tvö 12. gr. falli brott og undir þetta skrifar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson.
Kári Gautason. Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsinga og tek undir með háttvirtum formanni allsherjar- og menntamálanefndar. Í grunninn til eru hérna um mjög gott mál að ræða, umbótamál sem snýr, eins og farið var vel í ræðu hérna áðan, að tvenns konar breytingum, bætta réttarstöðu brotaþola við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í öðru lagi breytingar til að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks og í þriðja lagi bæta réttarstöðu aðstandanda látins einstaklings. Ég ætla hérna fjallar kannski aðallega um þennan 1. lið á gefa og ræða þau sjónarmið sem komu fram í vinnu í umfjöllun nefndarinnar frá í sameiginlegri umsögn frá aflinu, samtök gegn kynferðis og heimilisofbeldi, Femínistafélagi Háskóla Íslands, Kvenfélagasambandi Íslands, kvenna, ráðgjöfinni, Kvenréttindafélagi Íslands, öfgum, rótinni, samtölum kvenna hvar Stígamótum UN Women á Íslandi og samtökum kvenna af erlendum. Þau bentu á það að þó að þetta séu mikilvæg skref þá hafi séð ekki verið að veita brotaþola full aðild að staða málum. Og af hverju skiptir þetta sjónarmið miklu máli að þau bentu á að þolendur kynferðisofbeldis og kynbundins ofbeldis upplifað það gjarnan að vera sett til hliðar í réttarkerfinu þó að málsmeðferðin komi þeim kannski hreinlega ekki við að þær upplifun þeirra af kerfinu og um þetta er nokkuð fjallað í greinargerð frumvarpsins og þetta er í rauninni kannski dálítið heimspekilegar hugmyndafræðileg spurning um að í íslenskum rétti eru þær verið þannig að það sé ríkisvaldið sem hefur það hlutverk að koma fram ábyrg gagnvart þeim sem fremja afbrot og þannig að þær eru. Í rauninni má segja að það sé verið að brjóta gegn ríkinu að almannahagsmunum með brotum sem þó er á milli einstaklinga og þannig skynjar maður mjög sterkt í umræðunni að þetta er raunverulegt vandamál, að kerfið réttarkerfi nær ekki að rétt sé að bæta rétt brotaþola með nægilegum hætti. Nefndin. Hún fjallaði talsvert um þetta. Var mikið rætt, þessi sjónarmið, og þau skipta verulegu máli að þau séu rædd í hérna í þessum sal. Það eru því ég get persónulega tekið undir þetta sjónarmið eða sem sagt þetta hugmyndafræðilega sjónarmið að það er það skiptir máli að það sé ekki bara verið að það sé ríkið að sækja einhvern til ábyrgðar gagnvart brotið gegn öðrum einstaklinga heldur sé sá sem varð fyrir brotinu sé með í þessu ferli. En það sem mér fannst miklu máli skipta og kom fram í umfjöllun málsins og í greinargerðinni að það eru á tilteknir gallar við það að gera brotaþola aðila og það sem kannski talsverður málið við mér er að við það þá mundi hann gefa skýrslu í sakamáli sem aðili en ekki sem vitni og þannig kunni það af þeirri breytingu leiðir hefði sú leið verið farin að trúverðugleiki framburðar brotaþolum væri metin minni af því að hann er aðili en ekki vitni og þannig væri það í rauninni gegn hagsmunum brotaþolans að þar sem oft og tíðum er framburður hans mikilvægasta sönnunargagnið í málinu. Og þannig að ég vildi bara draga þetta fram aðeins meira að segja af því að ég hygg að þetta sé mikilvægt atriði og meiri hlutinn telur að það sé mjög gott fyrsta skref í þessa átt. Þó að hérna veita brotaþola sest aðild með þessum hætti sem er gert í frumvarpinu og hún er tímabær. Hún er löngu tímabær í ljósi umræðu í samfélaginu um mál af þessum toga á síðustu árum og við lítum til Norðurlandanna hefur átt sér stað umbætur þar líka. Ég held, og ég held að það færi vel á því að það verði bara meiri umræða um þennan hugmyndafræðilega þátt í réttarkerfinu því þetta kannski snýst svolítið um það að það voru meginstofni karlar sem bjuggu til réttarkerfið í fyrndinni. Það er eins og það er uppbyggt er ágætt og leysir ágætlega úr mörgum brotaflokkum en hins vegar þessi brot að flokkar kynferðisofbeldi og kynbundið ofbeldi. Ég held að það sé ekki ofmælt að segja að við getum gert mun betur þar, bæði við vitum. Við fengum að sjá býsna hrollvekjandi tölfræði í umfjöllun nefndarinnar um hversu lítill hluti brota kærður og hversu stór hluti þeirra fellur niður og þess háttar. Til viðbótar við þessa upplifir sig lista bara ferlið sem slíkt er ekki til. Þessa fólk upplifir réttlæti í gegnum þetta heldur sé mikilvægt skref í að bæta þá upplifun því það er sjálfstætt vandamál ef ferlið er þannig og ég vona að það verði meira af frumvörpum af þessum toga frá dómsmálaráðherra. Þegar þetta er ákaflega gott mál og umbótamál hef ég þá lokið máli mínu til máls.
Já, frú forseti, mig langar að segja nokkur orð um þetta mál sem hér er til meðferðar og búið að vera til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd um frumvarp til laga um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsinga þar sem er verið að bæta réttarstöðu brotaþola fatlaðs fólks og aðstandenda og þetta er auðvitað brýnt mál, mjög brýnt mál og ég kann hæstv. ráðherra þakkir fyrir að koma með það inn í þingið og er sömuleiðis mjög ánægður með það hvernig nefndin tók á því, þó kannski eins og stundum er í smá tímapressu. Við erum búin að vera að reyna að finna leiðir lengi til að bæta kerfið okkar og þá erum við að tala um allt frá broti til loka refsingar, að það sé allt mannúðlegt þolenda, vænt sanngjarnt og skilvirkt án þess að það dragi úr eða kastað fyrir róða eða varpað fyrir róða og þeim mannréttindum sem sakborningar og dæmdir menn eiga að njóta. Ég vil nefna alla þessa þætti hérna því að þó að við séum núna að fjalla um meðferð mála hjá lögreglu og dómstólum þá skiptir auðvitað ekki síður máli að það sem tekur við fyrir þann sem dæmdur að það sé rétt og sanngjarnt og mannúðlegt því það svo aftur minnkar líkur á að sami einstaklingur brjóti aftur af sér og þetta getum við gert með því að gera fangelsin okkar mannúðlegri og lagt meiri áherslu á betrun. Ég vil reyndar halda því fram að það sé býsna skilvirk leið til þess að fækka brotaþolum í framtíðinni út af þessum vítahring endurtekinna brota sem við þekkjum vel. En þetta er kannski smá útúrdúr en mikilvægt að nefna þetta hér. Engu að síður. Ég, eins og margir aðrir hef lengi klóra mér í kollinum yfir því að við séum með þetta kerfi hérna á Íslandi sem hefur í gegnum tíðina verið svona erfitt, brotaþolum eins og raun ber vitni og við höfum ekki þurft að vera að fylgjast lengi eða ítarlega með fjölmiðlum eða á samfélagsmiðlum til að sjá mörg dæmi um það frá fyrstu hendi auðvitað. Við erum að fylgjast með frásögnum fólks sem fer í gegnum þetta kerfi og upplifir þá meðferð í raun og veru eins og annað brot. Með öðrum orðum, það verður einhver fyrir alvarlegu broti með tilheyrandi skaða og síðan er það einhvers konar viðbótar skaði oft sem virðist fylgja því að fara í gegnum þetta allt saman hjá lögreglu og dómstólum og eftir þessum röddum hljótum við að hlusta og við hljótum að taka mark á þeim og reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að bæta úr og þess vegna fagna ég því að við fáum tækifæri til þess að skoða þetta mál og fara í gegnum það. Það er auðvitað búið að gera talsvert til að bæta úr, enda hefur orðið gríðarleg hugarfarsbreyting í þessum málum eins og við þekkjum. Það hefur auðvitað ekki bara ná út á meðal fólks. Það hefur auðvitað að einhverju leyti náð inn í löggæslu saksókna dómstóla, skárra væri það nú. En það er engu að síður þannig að fólki finnst þetta ganga of hægt og við erum enn að fá frásagnir þolenda sem benda okkur á að talsvert skorti enn upp á og umsagnirnar sem bárust í þessu máli er auðvitað kannski einn vitnisburður um það að við getum nefnt umsögn aflsins þar sem eru saman femínistafélagið, háskólinn, Kvenfélagasamband Íslands, Kvenréttindafélag Íslands, öfgar, rótin samtök um kvennaathvarf, Stígamót, UN Women á Íslandi og svo fleiri og í þeirri umsögn segir til að mynda þolendur kynferðisofbeldis og kynbundins ofbeldis hafa lengi kallað eftir róttækum breytingum á réttarkerfinu, iðulega upplifað þau sig sett til hliðar og málsmeðferðin komið þeim einfaldlega ekki við. Hin formlega staða. Vitnis í málinu undirstrikar þessa upplifun brotaþola. Í raun staðfestir hana. Mikilvægt er að brotaþoli fá aðild að stöðu í málinu, ekki síður á grundvelli hugmyndafræðin vegna laga réttinda þegar manneskja er beitt ofbeldi er tekið af henni allt vald yfir eigin líkama og að menn skuli er alger að upplifa áframhaldandi útskúfun í réttarkerfinu. Í stað þess að fá eitthvað af valdinu til baka er alls ekki til þess fallið að færa brotaþola réttlæti. Þetta er auðvitað býsna kröftug umsögn. Annað verður ekki sagt og það er auðvitað þannig að það eru margir sem myndu kannski vilja ganga lengra eða fara aðra leið heldur en verið er að fara í þessu máli. En mig langar þó alla vega að gera grein fyrir þeim sjónarmiðum sem komu fram af því að ég skil auðvitað þetta ágalla alveg gríðarlega vel og þar er auðvitað verið að fjalla um, eins og ég vitnaði til, stöðu brotaþola í málinu. Það er aðild að staðan að vera ekki vitni í eigin máli heldur aðili máls. Það er allt saman skiljanlegt. En síðan kom líka fram fyrir nefndinni að það kallar yfir brotaþola miklu meiri skyldur og setur hana í aðra stöðu þegar vitnisburður hans eða skýrslugjöf um metin og yfir þetta er farið í greinargerðinni og þar segir þegar, með leyfi forseta, þegar rætt er um brotaþola sem aðila að sakamáli má greina á milli þess sem nefna má fullkomna aðild aðildar, stöðu og aðild að hluta hins vegar. Fullkomin aðhyllst aðild að stöðu felst að brotaþoli fær ekki einungis mjög aukin réttindi heldur tekur jafnframt á sig þessar skyldur sem ég talaði hér um sem hvíla á ríkisvaldinu, svo sem ákveða hvort ákæra skuli gefin út eða standa útgáfu ákæru um ákæruvaldinu. Það er ábyrgð á málflutnings yfirlýsingum, sækja eða láta sækja fyrirsögn þinghöld í máli forræði á sakarefnið ásamt ákæruvaldinu og bera ábyrgð á málatilbúnaði sakamáls að öðru leyti þannig að sko, þessum auknu réttindum fylgja líka auknar skyldur. Þær í raun og veru þar sem var verið að benda á, og þetta var mikið rætt í nefndinni, einfaldlega vegna þess að við höfum mikla samúð með þeim sem vilja gera brotaþola aðilum máls um, skilur báðar hliðar í þessu og það er auðvitað hægt að vitna þar til Finnlands og Svíþjóðar eins og fram hefur komið og síðan í Noregi jarða með öðrum hætti en þó meiri aðkoma heldur en hér og það er kannski sú leið sem er verið að reyna að fara núna og það eru farnar nokkrar leiðir til þess að bæta stöðuna með þessu frumvarpi. Það er aukið aðgengi að gögnum. Brotaþolinn má vera viðstaddur, lokað þinghald eftir að hann hefur gefið skýrslu, að réttargæslumanni verði heimilt að beina spurningum til skýrslugjafar fyrir dómi og svo eru auðvitað fleiri atriði þar og í þessu máli er einnig verið að leggja til breytingar til að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks við meðferð sakamála fyrir dómi og hjá lögreglu og ég tek undir það sem kemur fram um það og einnig líka þessi viðleitni að bæta réttarstöðu aðstandenda látinna einstaklinga þegar rannsókn lögreglu beinist að dánarorsök. Ég vil því bara segja að mér finnst þetta mál vera mikið framfaraskref og styð það. En ég vil líka segja það skýrt að ef þetta dugir ekki til að gera brotaþolar í sáttari eftir málsmeðferð hjá lögreglu og dómstólum, ef við höldum áfram að upplifa þetta rosalega vantraust gagnvart kerfinu okkar, ef fólk telur sig áfram vera, fái einhvers konar viðbótar refsingu við það eitt að fara í gegnum meðferð hjá lögreglu og dómi. Þá hljótum við eftir þann tíma að spyrja okkur aftur hvort leiðin sem Finnar og Svíar fara sé jafnvel betri þannig að við þurfum auðvitað að halda áfram, halda vöku okkar áfram og vera tilbúin til þess að gera enn frekari breytingar. Ef það má verða til þess að bæta réttarstöðu þolenda fyrir dómi og hjá lögreglu en betri fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu lokið.
Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á hjúskaparlögum sem eru nr. 31/1993. Frumvarpið felur í sér breytingu á hjúskaparlögum og er markmið þess annars vegar að styrkja stöðu þolenda heimilisofbeldis og tryggja rétt þeirra til að slíta hjúskap og hins vegar að einfalda skilnaðarferli fyrir hjón sem eru sammála um að enda hjúskap sinn. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust nokkrar umsagnir greint frá því nefndaráliti sem liggur frammi í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið. Vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar áréttar sérstaklega að nefndin fjallaði um þolendur heimilisofbeldis og áréttar mikilvægi þess að ávallt sé stutt við þolendur ofbeldis og telur að einföldun þess regluverks sem frumvarpið felur í sér getur verið einn þáttur í þessum stuðningi. Þá fjallaði nefndin um heildarendurskoðun á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum sem lúta að hjúskap og beinir meiri hlutinn því til ráðherra að taka til endurskoðunar hjúskaparlög. Einnig telur meiri hlutinn þörf á því að ákvæði reglugerðar um skilyrði gjafsóknar verði rýmkuð svo meðferð skilnaðarmála, fjárskipta eða fjós. Forsjármála verði þolendum heimilisofbeldis ekki jafn íþyngjandi og hún er nú og að gerð verði greining á því hver sé mannafla og fjármagnsþörf sýslumannsembætta til að tryggja í senn vandaða og skilvirka málsmeðferð, skilnaðarmála og alls þess sem þeim tengist. Meiri hlutinn telur mikilvægt að framangreind endurskoðun fari fram sem fyrst. Meiri hluti allsherjar menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á b-lið 2. mgr. a-liðar 6. gr. frumvarpsins er varðar upplýsingar um útköll lögreglu vegna heimilisofbeldismála. Breytingin er lögð til svo að hafið sé yfir vafa að lögreglunni sé ekki gert skylt að afhenda lögregluskýrslur í andstöðu við reglur um afhendingu gagna í sakamálum og leggur því til breytingu á ákvæðinu. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar meðferð skilnaðar vegna heimilisofbeldis í sjöttu og 7. gr. frumvarpsins. Annars vegar að maki geti krafist lögskilnaðar án undangengins skilnaðar að borði og sæng fyrir sýslumenn, gangist maki við broti sínu eða hafi hlotið dóm fyrir það. Hins vegar að maki geti krafist lögskilnaðar án undangengins skilnaðar að borði og sæng fyrir dómi ef fyrir liggur upplýsingar frá lögreglu sem staðfesta útkall lögreglu vegna heimilisofbeldis eða önnur gögn á borð við áverkavottorð eða mat sálfræðings benda til þess að það hjóna er krefst skilnaðar eða barn sem býr hjá þeim hafi mátt þola ofbeldi af hálfu makans. Meiri hlutinn telur heppilegra að dómstólar hafi þetta hlutverk en ekki sýslumenn en mál séu rekin sem flýtimeðferð mál fyrir dómi. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar sáttaumleitan. Meiri hlutinn telur rétt að gera breytingar á 8. gr. frumvarpsins þess efnis að fela fella brott breyting á 42. gr. laganna aðrar en þær að sáttameðferð sé ekki krafist þegar óskað er skilnaðar á grundvelli heimilisofbeldis, að heimilt sé að reyna sættir með hjónum hvor í sínu lagi komi fram ósk um það og sáttameðferð fyrir sýslumanni eða dómara sé meginreglan en að hjónum sé heimilt að leita til trú eða lífsskoðunarfélags sé það vilji beggja. Að lokum er í fjórða lagi lögð til breytingar er varða gildistöku ákvæði 10. gr. frumvarpsins þannig að henni verði frestað til 1. júlí 2023 til þess að framkvæmdaraðilar laganna, og þá einna helst sýslumenn, fái tækifæri til að aðlaga málsmeðferð sína breyttri umgjörð, innleiða nýja verkferla og uppfæra leiðbeiningar sínar og starfskerfi vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllun um þessar breytingartillögur og aðrar í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefnd til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og undir álit meiri hlutans rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Birgir Þórarinsson, Eyjólfur Ármannsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Kári Gautason. Virðulegur forseti. Mig langar að geta þess að hér er um meirihlutaálit ræða en málið er upphaflega flutt af hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og fleygja. Hún er fyrsti flutningsmaður á málinu og það eru fleiri flutningsmenn, bæði frá þingflokki Viðreisnar og öðrum þingflokkum, held ég samt eingöngu í stjórnarandstöðu. En það breytir því ekki að hér er um mjög gott mál að ræða og við náðum góðri vinnu í því að betrumbæta málið enn frekar þannig að það þjónaði alveg örugglega tilgangi sínum og væri til þess fallið að bæta réttarstöðu þeirra sem búa við heimilisofbeldi. Virðulegur forseti. Eins og ég fór yfir hér í ræðu um ágætt mál áðan þá er þetta mál sem kannski hefði mátt fá dýpri og meiri vinnu innan nefndarinnar þó það hafi verið mælt fyrir því tíma og það hafi legið inni í nefndinni í töluverðan tíma. Að þessu sögðu þá langar mig að nýta tækifærið og þakka sérstaklega bæði starfsmönnum nefndasviðs, nefndarritara háttvirtrar allsherjar- og menntamálanefndar og ekki síst starfsmönnum þingflokks Sjálfstæðisflokks og þingflokks Viðreisnar sem lögðu á sig alla helgina í samstarfi við ráðuneytið og aðra sérfræðinga að gera málið þannig úr garði gert að um það náðist djúp og mikil sátt og ég held að þetta sýni bara ágætlega að hér á þingi getum við svo sannarlega unnið saman að góðum málum og ég vona að málið verði samþykkt. Eins og nefndin leggur til í áliti sínu til máls tekur háttvirtur áttundi.
Ef maður samt, forseti, sennilega er ofbeldi innan veggja heimilisins eitt algengasta ofbeldisbrotið sem framið er á Íslandi. Þessi brot eru alvarleg, ekki síst vegna þess að ofbeldinu er beitt í nánu sambandi sem er bundið saman með lögum núgildandi lög, veita þeim sem búa við ofbeldi, alls ekki nógu greiðar leiðir til að losna úr hjónabandi. Þetta á ekki síst við um þolendur, andlegs og fjárhagslegs ofbeldis eða kúgunar í sambandi. Þessu frumvarpi er ætlað að takast á við þennan vanda og markmiðið er að styrkja stöðu þolenda ofbeldis og tryggja rétt þeirra til að slíta hjúskap. Hjúskapur er lögbundið og formlega staðfest samkomulag tveggja einstaklinga um að verja lífinu saman og deila ábyrgð á heimili og börnum ef þeim er til að dreifa hjúskap fylgja jafnframt skyldur til trúmennsku og framfærslu sem og réttur til erfða falli. Annað hjóna frá grundvöllur hjúskapar er samkomulagið og getur fólk undirgengist og fallið frá því samkomulagi á eigin forsendum að lagalegum skilyrðum uppfylltum. Gildandi hjúskaparlög voru sett árið 1993 en ákvæði þeirra um hjónaskilnaði eru að mörgu leyti áþekk ákvæðum eldri laga um hjúskap frá 1972 sem einnig höfðu tekið takmörkuðum breytingum um það efni sem frumvarp þetta tekur til frá enn eldri lögum allar götur frá árinu 1921. Forseti. Það er auðvitað mikilvægt að gildandi hjúskaparlög spegli tíðaranda. Samfélagslegar áherslur hafa tekið miklum breytingum, m.a. þegar litið er til hlutverka og valdastöðu kynjanna á heimilinu og einstaklingsfrelsis auk stöðu og mikilvægis hjónabandsins sem grundvallareiningar í samfélaginu. En þrátt fyrir að hjónabandið sé mikilvæg eining í þessu samfélagi okkar hefur vægi þess minnkað með tilkomu fjölbreyttari sambúðarforma, auknum samfélagslegum stuðningi við einstæða foreldra og viðurkenningu samfélagsins á ólíku fjölskyldumynstri. Eru því ekki jafn sterk rök fyrir hinum löngu tímamörkum og víðtæku takmörkunum fyrir lögskilnaði og voru á fyrri tímum, sérstaklega þar sem tímamörkin og takmarkanirnar reynast þolendum ofbeldis í hjúskap afar íþyngjandi. Það er löngu úrelt viðhorf að halda eigi í hjónaband hvað sem tautar og raular. Einstaklingur er frjáls að því að ganga í hjónaband og hann á með sama hætti að vera frjáls að því að slíta hjónabandi. Eins og áður var vikið að er ofbeldi á heimilum eitt algengasta form ofbeldis á Íslandi. Sérstaða þess felst ekki síst í því hversu nátengdur þolandinn er gerandanum en það gerir þolanda auðvitað erfiðara en ella að slíta tengslum við gerandann og komast þar með undan ofbeldinu. Í umfjöllun Kvennaathvarfsins um heimilisofbeldi kemur fram að það geti verið af margvíslegum toga, til að mynda líkamlegt, andlegt, kynferðislegt, fjárhagslegt og stafrænt, auk ýmiss konar hegðunar sem felur í sér ógn, hótun, stjórnun og/eða þvinganir. Þá sé oft um fleiri en eina tegund ofbeldis að ræða og birtingarmyndir þess séu einnig margar á borð við niðurlægingu, tilfinningalega, kúgun, höfnun, lítilsvirðingu, einangrun og fjárhagslega stjórnun en einnig barsmíðar, nauðganir og líkamsmeiðingar. Allt ætti þetta að geta talist fullt tilefni til hjúskaparslita sem er þó ekki raunin samkvæmt ákvæðum núgildandi hjúskaparlaga. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að skilgreina heimilisofbeldi í lögum og reglum en eftir stendur að engin ein almenn skilgreining liggur fyrir en leggja verður áherslu á að ofbeldi í nánum samböndum felur ekki einungis í sér samsafn einstakra tilvika heldur mætti virða slíka háttsemi sem eina heild. Þannig þarf að færa athyglina á það, ógnar og ótta ástand sem getur skapast og jafnframt á þá viðvarandi andlegu þjáningu, kúgun og vanmátt sem þolandi upplifir við slíkar aðstæður. Forseti. Það gleður þann sem hér stendur að nú er útlit fyrir að frumvarp þetta verði að lögum en hann var fyrsti flutningsmaður sambærilegs frumvarps á 149. þingi sem náðist ekki að mæla fyrir þá og lagði það aftur fram að á 150. þingi og gat þá mælt fyrir því í nóvember árið 2019. En þá dagaði hins vegar uppi í nefnd núna á þessu þingi er gerð þriðja atlaga að málinu og er fyrsti flutningsmaður, hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson ásamt fleiri hv. þingmönnum og að þessu sinni er einnig bætt efnisatriðum í frumvarpi frá hv. þingmanni úr frumvarpi hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar sem einnig fjallað um greiðari leiðir til skilnaðar. Við í Viðreisn höfum alla tíð lagt áherslu á jafnrétti, ekki síst að rétta hlut kvenna á ýmsum sviðum. Vil ég sérstaklega nefna jafnlaunavottunina. Áherslur á að rétta hlut kvennastétta þegar kemur að kaupi og kjörum innleiðingu samþykkis. Reglurnar reglunnar í íslensk hegningarlög þegar nauðgunin er skilgreind og nú að greiða leið kvenna og auðvitað fyrir öll þau sem eru í hjónabandi úr hjónabandi þar sem ofbeldi er beitt af þessum verkum er ég ákaflega stoltur. Forseti. Að lokum vil ég þakka allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu og ríkan vilja til að sigla þessu máli í farsæla höfn og en við skulum samt ekki gleyma því að við eigum talsvert verk að vinna í þessum efnum og í frumvarpinu, eins og það lítur núna út, eru gefin frekari fyrirheitum vinnu nái það fram að ganga. En í mínum huga leikur enginn vafi á því að hér er á ferðinni mikil og góð réttarbót fyrir þá sem búa við ofbeldi í hjónabandi og verða og þrá að losna úr því helsi.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á áfengislögum, nr. 75/1998, og ég vona að allir heyri hversu spennt ég hrekk. Með frumvarpinu er lagt til að smærri áfengisframleiðendur verði heimilt að selja áfengi áfengt öl í smásölu á framleiðslustað að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint er frá því nefndaráliti sem liggur frammi. Nefndin fjallaði um þau jákvæðu áhrif sem talið er að sala á framleiðslustað geti leitt af sér út frá m.a. atvinnu, ferðaþjónustu, framleiðslu og byggðasjónarmiðum og hvernig það myndi styrkja rekstrargrundvöll handverks brugghúsa um allt land. Fyrir nefndinni var jafnframt fjallað um mikilvægi þess að fá það fram fari heildstæð endurskoðun á áfengislöggjöfinni í ljósi þeirra breytinga sem hafa átt sér stað í samfélaginu með hliðsjón af aukinni alþjóðavæðingu, tækniframförum og á grundvelli EES-samstarfsins en einnig út frá lýðheilsusjónarmiðum. Meiri hluti nefndarinnar telur að með frumvarpinu sé stigið varfærið skref varðandi að heimila sölu á framleiðslustað að uppfylltum tilgreindum skilyrðum sem sé þó ekki til þess fallin að hafa mikil áhrif á aukið aðgengi að áfengi almennt. Þá telur meiri hlutinn að tilefni sé til að endurskoða áfengislöggjöfinni á grundvelli heildstæðrar stefnumótunar í málaflokknum. Þá fjallaði nefndin um forvarnir og áhrif frumvarpsins á áfengisneyslu, m.a. áfengis og vímuefnavanda, ungmenna og forvarnastarf vegna þess. Meiri hlutinn telur að frumvarpið feli í sér takmarkaðar heimildir á sölu áfengis, hún fari fram á afmörkuðum stöðum og hættu á aukinni neyslu og sýnileika áfengis er ekki veruleg. Markmið þessara lagabreytinga sé ekki að hrófla við hlutverki Áfengis og Tóbaksverslun ríkisins né þeirri áfengisstefnu sem hingað til hefur verið við lýði. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi forvarna en til fjölda ára hefur takmörkun á aðgengi áfengis vegna lýðheilsusjónarmiða verið leiðarljós við sölu á áfengi hérlendis. Mikilvægt er að fram fari mat á áhrifum stjórnvaldsaðgerða á lýðheilsu og beinir meiri hlutinn því til ráðherra að embætti landlæknis verði falið að framkvæma lýðheilsumat á áhrifum breytinganna og farið verði í mótvægisaðgerðir. Er slíkt mat liggur fyrir. Þá telur meiri hlutinn eðlilegt að gætt verði samræmis varðandi afgreiðslutíma hjá smærri áfengisframleiðendur og afgreiðslutíma Áfengis og Tóbaksverslun ríkisins í sveitarfélaginu. Þá fjallaði nefndin um þau skilyrði frumvarpsins sem þarf að uppfylla til að fá framleiðslu söluleyfi. Það er varðandi tiltekið framleiðslumagn hámarksstyrkleika vínanda úr hráefni. Rætt var um hvort skilyrði væru of íþyngjandi, m.a. með hliðsjón af jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og hvernig eftirlit með þeim yrði háttað. Einnig komu fram sjónarmið um hvort frumvarpið fæli í sér mismunun sem bryti í bága við EES-samninginn. Meiri hlutinn undirstrikar að samkvæmt frumvarpinu eru lítils sölumagn og skýrt afmarkaða heimild til sölu að ræða. Þá bendir meiri hlutinn á að í 3. gr. frumvarpsins er tilgreint að ráðherra geti m.a. kveðið nánar á um framfærslu eftirlits með starfsemi leyfishafa í reglugerð. Breytingar meiri hluti allsherjar- og menntamálanefnd leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar að ráðherra skuli setja reglugerð sem kveði á um hámarksmagn drykkja sem heimilt er að selja í smásölu á framleiðslustað hverju sinni. Telur meiri hlutinn eðlilegt að vísa til þess fyrirkomulags sem viðhaft er í fríhöfninni á Íslandi sem takmarkar magn með reiknireglu sem byggir á áfengis einingum. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt í ljósi þeirra lýðheilsusjónarmiða sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar, m.a. frá embætti landlæknis, að magntakmarkanir séu þær sömu og finna má í 4. gr. reglugerðar nr. 630/2008. Í öðru lagi telur meiri hlutinn rétt að frumvarpið taki mið af hagsmunum allra smærri áfengisframleiðanda. Það er handverks framleiðanda en sé ekki einungis bundinn við sölu á áfengu öli. Því leggur meiri hluti nefndarinnar til breytingar á frumvarpinu þannig að heimilt væri að selja allar tegundir áfengis á framleiðslustað að því gefnu að heildarframleiðsla leyfishafa sé ekki tiltekið sé undir tilteknu hámarki í tilviki áfengis sem er að rúmmáli meira en 12% af hreinum vínanda. Telur meiri hlutinn rétt að takmarka heildarframleiðslu leyfishafa við 100.000 lítra á ári. Rökin þar að baki eru þau að markmið frumvarpsins er að styðja við smærri áfengisframleiðendur og ekki er hægt að leggja sömu hámarksframleiðslu á almanaksári til grundvallar þegar leyfishafi framleiðir sterkara áfengi. Þá telur meiri hlutinn rétt að kveðið sé skýrlega á um í lögum að söluheimild sé einungis bundið við framleiðslu leyfishafa á framleiðslustað. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Kári Gautason og Hilda Jana Gísladóttir, með fyrirvara og Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi í nefndinni er samþykkur áliti þessu. Eins og heyra mátti í upphafi ræðu minnar er ég, virðulegur forseti, einstaklega spennt fyrir því að mér finnst líta út fyrir að núna í fyrsta skipti í mjög mjög langan tíma sé við að ná saman um breytingar á áfengislöggjöfinni. Ég hef auðvitað ýtt hérna lýst að ást afstöðu minni til áfengislaganna hér í ræðum í gegnum tíðina frá því að ég tók sæti á þingi því að jú, málið hefur nokkrum sinnum komið til umræðu en í ljósi þess að við höfum ekki náð saman um að gera verulegar breytingar á áfengislöggjöfinni og fella niður einkasölu leyfi ÁTVR eins og sú sem hér stendur myndi helst vilja, þá held ég að sú breyting sem hér um ræðir sé einstaklega ánægjuleg. Þetta er auðvitað bæði ákveðinn stuðningur og styrkur til þeirra sem eru í nýsköpun og framleiðslu á vöru sem er jú lögleg á Íslandi. Við höfum séð áhugaverða nýja tegund af ferðamennsku verða til á síðustu árum þar sem brugghús og framleiðendur á áfengum drykkjum hafa sprottið upp svona víða um land og eru að gera alveg ofboðslega flotta og góða hluti og þessir aðilar hafa ítrekað komið fram og sagt að það háir þeim í þeirra starfsemi að geta ekki selt áfengi út heldur eingöngu fyrir þá sem koma inn á staðinn að neyta áfengis. Ég hef meira að segja heyrt sögur af því að ferðamenn séu staddir í Vestmannaeyjum sem er nú sögufræg fyrir allt annað en að brugga bjór og fólk kemur til Vestmannaeyja til að heimsækja brugghús og smakka bjór og ætlar svo að kaupa bjór til að fara með heim sem minjagripi spyr svo í leiðinni: Er eitthvað annað merkilegt við þessa eyju því það er ekki eins og það hafi komið þarna á vegna eldgoss eða allra náttúruperlna heldur? Nei, vegna brugghús þannig að við erum að tala um nýja tegund af ferðaþjónustu og að mörgu leyti skip, nýja tegund af einhvers konar landbúnaðarframleiðslu. Þannig að ég er ofboðslega sátt við það að við í allsherjar- og menntamálanefnd höfum náð saman um þetta mál því að ég veit að sjónarmiðin eru að einhverju leyti ólík og við höfum skipst á skoðunum og farið yfir hlutina. Mikilvæg breyting á þessum lögum er að það er verið að við erum að útvíkka það frá því sem var í frumvarpi ráðherra þannig að allir þeir sem framleiða áfengi eftir ekki geta selt frá framleiðslustað, ekki bara þeir sem framleiða bjór á móti kemur til að koma til móts við lýðheilsusjónarmið, að þá verður sett eða heimilum við ráðherra að setja reglugerð hámark af því sem kaupa það. Ég átta mig alveg á því að fólk kunni að hafa skiptar skoðanir á því. En ég held að við séum með í höndunum ofboðslega gott mál og í ljósi þess að mál sem þetta hefur ekki hlotið afgreiðslu á þingi og ekki farið út úr nefnd þá fagna ég því mjög að við virðumst hafa náð saman og ég vona svo innilega að meiri hluti okkar hér í þingsalnum geti tekið undir með meiri hluta í allsherjar- og menntamálanefndar og ég legg áherslu á að það er víður meiri hluti. Það er ekki bara stjórnarmeirihlutinn heldur taka langflestir nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd undir þetta mál. Ég veit að það er kannski ekki alveg allir, það er það eru minnihlutaálit. En það er einstaklega gaman að sjá svona breiða samstöðu verða til um mál eins og þetta.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu fyrir hv. þm. Eyjólf Ármannsson um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998, sala á neyslustað frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Með frumvarpi þessu er lagt til að heimilt verði að selja áfengi á framleiðslustað með nánar tilgreindum skilyrðum. Verði frumvarpið að lögum mun það fela í sér frávik frá megin reglu um smásala að smásala áfengis sé einungis heimil á í Áfengis og Tóbaksverslun ríkisins sem hefur einkaleyfi til smásölu áfengis skv. 10. gr. áfengislaga, nr. 75/1998. Hér er um grundvallaratriði að ræða í áfengissölu sem á sér sterk rök í lýðheilsusjónarmiðum. Einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis er 100 ára gamalt. Árið 1922 var veitt undanþágur frá banni um vegna hótana Spánverja um að setja tolla á íslenska saltfisk en þeir töldu að bannað væri brot á fríverslunarsamningi milli danska ríkisins og spænska undanþágan fól í sér að ríkið tók að sér einkasölu á spænsku víni sem innihélt ekki meiri en 21% vínanda. Sama ár var Áfengisverslun ríkisins stofns stofnsett í þeim tilgangi að sjá um sölu á spænsku víni og var gert. Var það gert með lögum nr. 62/1921, um einkasölu á áfengi. Við umfjöllun nefndarinnar um málið vöknuðu ýmsar spurningar, einkum um lýðheilsu, áhrif frumvarpsins og samspil þess við EES-reglur um frjálst flæði vara lýðheilsusjónarmið hvað lýðheilsusjónarmiðum við. Hvað lýðheilsu varðar telur minni hlutinn að ekki sé hægt að ráðast í þær breytingar sem boðaðar eru í frumvarpinu án þess að lýðheilsumat liggi fyrir um áhrif þess. Það hefur ekki farið fram og því ríkir óvissa um hvort það hafi í för með sér skaðleg áhrif á lýðheilsu þjóðarinnar þar sem um er að ræða aukið aðgengi að áfengi. Rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi hefur áhrif á lýðheilsu, nær undantekningarlaust til hins verra. Einnig má einnig ber að líta til heilsu gríðarlega góða árangur sem hefur náðst að því er snertir áfengisneyslu ungmenna. Þar er Ísland orðið fyrirmynd annarra ríkja það. Það sýnir að núverandi áfengislöggjöf skilað góðum og mikilvægum árangri sem mikilvægt er að raska ekki. Benda má á að í könnun frá Krabbameinsfélagi Íslands var bent á að sænska sænsk rannsókn þar sem fram kom að með því að leyfa smásölu áfengis í sérverslunum myndi neyslan aukast um 20% og áfengistengds. Dauðsföll vegna krabbameins kynnu að aukast um 18% árið 2018 var talað um að áfengisneysla í Finnlandi væri að áfengi talið að áfengisneysla í Finnlandi væru völd af 4.000 dauðsföllum, 46.000 innlögn á spítala 2008 heldur 8.000, 2800 tilvikum, langtíma örorku og 235.000 sund. Glæpaverkum þetta kost, Davíð finnska sambærilega 1,6 milljón evra. Það er samsvarar 220 milljörðum kr. þær eru takmarkaðar áfengissölu, leiða til víðtækari dreifingu á áfengi til almennings og meiri skaða. Í umsögn embættis landlæknis kom fram að mikilvægt væri að meta áhrif frumvarpsins með tilliti til lýðheilsusjónarmiða og mikilvægt væri að skoða það í samhengi við alþjóðlega þjóðlega stefnumörkun á sviði lýðheilsumála. Um þessar mundir deyr maður á tíunda sekúndna fresti af völdum áfengis. Nú í áætlun var samþykkt einróma á 75. heimsþingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin í lok maí í ár til að hrinda í framkvæmd alþjóðlegri stefnu um að draga úr skaðlegum skaðlegri neyslu áfengis og yrði stefnt forgangsverkefni í lýðheilsumálum. Áætlunin á að finna á að framkvæma á árunum 2022–2030. Meðal markmiða hennar er 20% samdráttur í neyslu áfengis, Íslandsstofu og Íslandsstofa samþykkt áætlunina og hefur frumvarpið, ef frumvarpið verður að lögum, yrði aðgengi að áfengi auðveldara og gengið í berhögg við þetta markmið. Ees-Samningur EES-samningurinn um jafnræði og frjálst flæði vöru innan marka ESÍ. Umfjöllun nefndarinnar kom fram að svipaðar breytingar í nágrannalöndum okkar hafa gert erlendum framleiðendum kleift að krefjast sams konar afgangs. Það er undanþága frá einkasölu á aðgengi á smásölu og innlend framleiðsla. Framleiðendur hljóta á grundvelli meginreglu EES-samningsins um jafnræði og frjálst flæði vöru. Kallað var eftir minnisblaði frá dómsmálaráðuneytinu um þessi atriði og svörin þaðan valda áhyggjum. Í minnisblaðinu segir eftirfarandi: Þá er vakin sérstök athygli á því að í ljósi þess skamma tíma sem ráðuneytið hefur til að bregðast við beiðni allsherjar- og menntamálanefndar er ekki unnt að leggja fullnægjandi mat á hvort þær breytingar sem til standa að gerir frumvarpinu standist kröfur e s regluverksins. Framangreind orð segja mikið og gefa til kynna að frumvarpið hefur ekki verið skoðað nægilega með tilliti til áhrifa EES-reglna. Við samningu frumvarpsins var litið til löggjafar í Finnlandi um sama efni. Var þá tekið til skoðunar hvort sú tillaga að veita tilteknum hópi erlendra áfengisframleiðanda. Það er smærri brugghúsum. Heimildir smásölu á áfengi, öli, öl, áfeng, áfengu öli á framleiðslustað kynni að fela í sér mismunun sem bryti í bága við 11. og 16. gr. samnings við Evrópska efnahagssvæðið svæðisins EES-samninginn. Skv. 11. gr. hans er mark magn, takmarkanir á innflutningi bannaðar svo og allar ráðstafanir sem hafa samsvarandi áhrif. Í 16. gr. samningsins kemur fram að samningsaðilar skulu tryggja að breytingar og ríkisreknu ríkiseinkasölu feli ekki í sér að gerður sé greinarmunur á ríkisborgurum Evrópusambandsins og EFTA-ríkin og EFTA-ríkja hvað varðar skilyrði til dráttar og markmiðasetningar vara féllu atvinnurekendur. Félag atvinnurekenda er vísað til þess í umsögn sinni að lagasetningu í Finnlandi um sölu á með sölu á framleiðslustað væri ekki gott fordæmi fyrir gerð þessa frumvarps. Þar hefur samhliða verði heimilað að sala á áfengissölu í verslunum. Þannig hefðu erlendir aðallega verið heimilt að koma með vöru sína á framfæri með sömu skilyrðum og finnsku brugghúsin en slíkt var ekki gert í frumvarpinu þessu og kynni því að brjóta gegn jafnræðisreglu Evrópu, Evrópuréttar. Minni hlutinn tekur undir þau sjónarmið ekki undir þau sjóðnum. Ekki verður séð að leiðir til smásölu áfengis á framleiðslustað stangist grundvallarreglu EES-samningsins um jafnræði og ekki heldur meginreglu um frjálsa flæði vöru. Frávik frá meginreglunni um einkasölu ríkisins á áfengi sér heimasölu einkaaðilum með áfengi en binda hana við frammistaða gegn, gengur gegn meginreglum um jafnræði og frjálsa flæði vöru innan EES. Aðrar takmarkanir á sölu á framleiðslustað ættu ná til allra suðlægar innan EES, eins og t.d. takmarkanir á magnið við slíka smásölu. Ekki er gert ráð fyrir þessu áhrifum í frumvarpinu. Ekki verður séð að hægt sé að banna erlendum aðilum að selja áfengi í smásölu með sömu takmörkunum og þeir binda smásöluleyfi framleiðslustað. Þetta álitaefni er vanreifað í nefndinni og meiri hlutans í nefndaráliti meiri hlutans. Ef frumvarp þetta nær fram að ganga hefðu slík lög mjög líklega ýmissar alin sveifarnar skyld skuldbindingar okkar samkvæmt samningnum sem ekki er fjallað um með fullnægjandi hætti. Líklega er erlendir aðilar eða sölufulltrúa þeirra hér á landi leitað réttar síns með vísan í EES-samninginn. Hafa ber í huga að hér er verið að afnema einkasölu ríkisins á áfengi sem hefðu líði í 100 ár, skilað góðum árangri og bætt lýðheilsu. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað frá til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta skrifar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson.
Með suður, Daði Már Kristófersson, forseti. Ég eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fagnað mjög þessu frumvarpi og vona að raunar að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hafi rétt fyrir sér í að þetta sé fyrsta gatið í einkaleyfi ríkisins til smásölu á áfengi. Ég hygg þó að svo sé ekki nægilega hægt hefur gengið í frelsisátt í þessum málaflokki eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að í kynningu sinni á málinu. Það verður með engu móti séð að þessi mikla ógn sem menn tengja við aðgengi að þessari vöru standist skoðun, sé þróun á Íslandi undanfarna áratugi skoðuð. Ég er ekki gamall, er nógu gamall til að muna Áfengis og Tóbaksverslun ríkisins eins og hún var og það er ólíku saman að jafna í aðgengi að áfengi nú og var þá. Ég get hins vegar sagt að reynsla mín af eigin börnum, þeirra kunningjum sem og opinberum tölum, sýnir að þrátt fyrir að aðgengi hafi batnað til mikilla muna á því tímabili hafi áfengismenning batnað til mikilla muna. Á sama tíma er ástæða til þess að vera með stífar reglur um aðgengi að vöru sem langsamlega stærstur hluti þjóðarinnar neytir án nokkurrar nokkurs sérstaks kostnaðar fyrir samfélagið sér til ánægju vegna þess að einhverjir þeir eru haldnir sjúkdómi sem gerir það að verkum að þeir geta ekki stýrt sinni neyslu. Og nú vil ég taka fram að hér er á ferðinni sjúkdómur sem ég hef persónulega reynslu af hjá mér nákomnum. Ég hlýtur ekki alltaf að þurfa að takast á við það vandamál með öðrum hætti. Er það ekki heilbrigðismál? Erum við ekki á sömu villigötum með raunar viðbrögð okkar við fíkniefnavandanum og hefur ekki tilgangslaus kostnaðarsöm og á allan hátt vafasöm barátta í þeim málaflokki sem ekki hefur viðurkennt vandamálið sem heilbrigðisvandamál frekar en aðgengis vandamál verið uppspretta meiri vandamála en lausna? Þannig að ég fagna mjög þessu frumvarpi og eins og ég sagði áðan þá vona ég að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hafi rétt fyrir sér í að þetta sé fyrsti fyrsta gatið á einkasölu ríkisins en get í sjálfu sér tekið undir þau sjónarmið sem í hans umfjöllun kom fram að auðvitað þarf að taka vandamálin, tengdist neyslu áfengis alvarlega. Þau verða hins vegar ekki leyst með því að takmarka aðgengið.
Virðulegi forseti. Ég er samþykk frumvarpinu í öllum efnisatriðum en geri ég grein fyrir þeim fyrirvara sem ég gerði á breytingartillögunni sem kom fram rétt skömmu áður en málið var afgreitt úr allsherjar- og menntamálanefnd. Upphaflegt markmið frumvarpsins var að heimila smærri áfengisframleiðanda um að selja bjór í smásölu á framleiðslustað að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Fyrir nefndinni var bent á að það væri óæskilegt að binda undanþágurnar við bjór og þar með undanskilja aðrar tegundir. Því lagði meiri hluti nefndarinnar til skilgreiningu í 4. gr. frumvarpsins yrði útvíkkuð til að ná utan um sölu fleiri tegunda áfengra drykkja. Þar með var upphaflegt markmið frumvarpsins útvíkka töluvert án þess að umsagnaraðilar fengju tækifæri til að bregðast við breytingartillögunni. Af þeim sökum gerði ég fyrirvara um þessa breytingartillögu. Þó að ég sé að öðru leyti sammála frumvarpinu í öllum efnisatriðum til máls tekur hv. 3. þingmaður norðvestur.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum þar sem við erum að gefa áfengisframleiðendur tækifæri á því að selja sína eigin vöru á framleiðslustað eða í nærliggjandi húsum. Þetta skiptir máli vegna þess að síðastliðin ár hefur framleiðendum á þessu sviði fjölgað en, já og nýsköpun verið mikil og þetta er þá sérstaklega á landsbyggðinni en innlendir áfengisframleiðendur. Þeir hafa margir hverjir lagt mjög mikla vinnu í að byggja upp gæðavöru og unnið til verðlauna og viðurkenninga og í því felst ákveðin landkynning. Þessum aðilum hefur ekki kleift að selja sína eigin vöru, þau fá ekki hillupláss því vegna smæðar hafa ekki fengið færi á að selja vörur sínar hjá Áfengis og tóbaksverslun ríkisins ÁTVR nema þá í mjög takmörkuðu magni og þessu frumvarpi er ætlað að gefa gera þeim kleift að selja sína eigin vöru á framleiðslustað. En það er þó háð takmörkunum. Þetta getur stuðlað að atvinnu, vexti og frekari atvinnumöguleikum um allt land. Samt sem áður er það þannig að áfengi er ekki eins og hver önnur matvara og þetta frumvarp er takmörkunum háð vegna þess að við viljum takmarka aðgengi að áfengi vegna þeirra áhrifa sem það getur haft. Áfengi er skaðlegt vegna þess að það er vímuefni en það er löglegt vímuefni. Við erum með aldurstakmörk, sérstök vínveitingaleyfi og einkaleyfi Áfengis og tóbaksverslunar ríkisins. Það er til staðar vegna þess að við viljum hafa takmarkað aðgengi að áfengi. Þessu frumvarpi er ætlað að auka jafnræði milli áfengisframleiðanda á Íslandi. Það hefur ríkt mjög mikið ójafnræði á þeim markaði. Upphaflega gerði þetta frumvarp ráð fyrir því að við værum einungis að heimila sölu á áfengi, áfengu öli sem væri gerjað og Möltu eða ómeltu korni. Ég sem var einungis rúmmáli meira en 12% af hreinum vínanda við í nefndinni breyttum því þannig að þetta væri óháð tegund. Það þyrfti sem sagt ekki vera sérstaklega úr korni mæltu þú vilt við þannig að nú er möguleiki á því að hafa mjög en í einnig gerðu það þannig að það er möguleiki ef þú ert að framleiða gín eða viskí vodka, sem eru nokkrir staðir á Íslandi sem eru að gera það þannig að við vorum ekki að auka á ójafnræðið í þessu. En þetta er eins og ég sagði, þetta er takmörkunum háð. Ef þú ert með meira en 12% þá er framleiðslumagnið líka 100.000 lítrar ef þú ert með minna en 12% þá erum við með 500.000 og ég tel þetta vera góða breytingu frá frumvarpinu eins og það kom fyrst. En ég mundi vilja samt óþörf á þessu frumvarpi. Þá tel ég að sé kominn tími til að endurskoða áfengislöggjöfinni í heild. Þá þyrfti að gera það með frelsi einstaklingsins í huga líka með lýðheilsu þjóðarinnar. Það þarf bara að fara að skoða alveg. Frá grunni til máls tekur hv. 6. þingmál.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að nýta jómfrúrræðu mína hér á hinu háa Alþingi til að lýsa yfir stuðningi við þetta góða frumvarp og ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að leggja það fram. Þetta er frelsismál sem skiptir miklu máli, sérstaklega fyrir landsbyggðina og ferðaþjónustuna. Í mínum huga er það svo sjálfsagður hlutur og eðlilegur hluti af starfsemi brugghúsa. Þeir fá að selja vörur sínar í smásölu frá framleiðslustað en ekki aðeins inn á veitingastöðum í gegnum veitingaleyfi, ekki síst í því ljósi að þessir framleiðendur eru mikið til einyrkjar og fjölskyldufyrirtæki eiga í miklum erfiðleikum með að fá vörur, sýna seldar í ríkiseinokun á fyrirtækinu ÁTVR. Í dag eru 25 handverks brugghús í samtökum handverks brugghúsa og flest þeirra eru einmitt á landsbyggðinni. Þetta frumvarp er því til þess fallið að styrkja fjölbreytta atvinnustarfsemi um allt land. Þetta ýtir undir atvinnusköpun og stuðlar að nýsköpun og í sannleika sagt er þetta löngu tímabær breyting sem enginn mun skilja í framtíðinni hafi nokkurn tíma verið pólitískt bitbein hér inni. Það er a.m.k. mín bjargfasta trú. Ég lýsi sérstaklega ég lýsa yfir sérstakri ánægju með breytingu sem orðið hefur á frumvarpinu í meðförum þingsins þar sem innlendir smáframleiðendur að sterku áfengi og líkir um sitja við sama borð og handverks brugghúsin. En við þurfum að styðja enn betur við smáframleiðandi þessa lands og heimila netverslun með áfengi nýjar vörur. Smáframleiðenda eiga erfitt með að tryggja sér hillupláss í einokunarverslun ríkisins og það er skaðlegt fyrir starfsemi þeirra og það er skaðlegt fyrir samkeppninnar áfengis. Framleiðsla brugghúsanna er alls ekki hátt hlutfall af heildar áfengis, framleiðslu landsins. Frumvarpið mun fela í sér tiltölulega litla aukningu á seldu áfengi. Það hróflar ekki við áfengisstefnu eða áherslum okkar í lýðheilsumálum. Við eigum að treysta fólki til að taka ákvarðanir fyrir sig sjálft um sitt eigið líf og lífsstíl. Það þurfa að vera afar sérstök rök og mjög veigamikil fyrir því að skerða valfrelsi almennings í þessum málum sem og öðrum málum. Frumvarpið tryggir aukið jafnræði og er lyftistöng fyrir lítil samfélög. Það er fagnaðarefni fyrir ferðaþjónustuna. Það er fagnaðarefni fyrir landsbyggðina og að sjálfsögðu almennt fagnaðarefni fyrir alla neytendur í landinu til máls tekur háttvirtur tíu.
Frú forseti. Við ræðum hér áfengislaga eða frumvarp til breytinga á þeim sem er hefur oft verið tilefni til mikilla og langra og oft og tíðum góðra umræða hérna þingi og telur sérstaklega ánægjulegt að geta tekið þátt í þessari umræðu og ég ætla að byrja á því að gera einn af mínum uppáhalds, íhaldsmönnum sem er að vísu ekki úr sama flokk og ég sagði að það væri alltaf besta byrjuð að skoða til hvers væri verið að breyta lögum og þess vegna ætla ég aðeins að fara yfir það áður en ég fer í þær breytingar sem ég tel að nefndin hafi gert til batnaðar á málinu að það kemur fram í greinargerð þessa frumvarps að frumvarpinu er ekki ætlað að hrófla við hlutverki Áfengis og tóbaksverslunar ríkisins né þeirri áfengisstefnu sem hingað til hefur verið við lýði. Sú áfengissölu í birtist m.a. í markmiðum áfengislaga sem er ekki að leysa þau vandamál sem leiða af áfengi í heild sinni heldur vinna gegn misnotkun og þar skiptir aðgengi máli. Það er svo hægt að diskútera það fram og til baka hver á stærð áhrifin er og er í rauninni frekar vísinda, spurning en pólitísk og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Það er hins vegar óumdeilt að Ísland hefur náð miklum árangri á síðustu árum í að bæta áfengismenningu og ég tel og held að það sé hægt að færa fyrir því gild rök að aðgengi og hornsteinninn í áfengisstefnunni, ríkiseinkasala á áfengi sé mikilsverð. Í þessu er einnig farið yfir það í þessum kafla greinargerðarinnar. Til hvers er verið að leggja það til? Það er bent á það. Síðasta áratuginn hefur orðið hefur verið mikil gróska í sérstaklega bjór, bruggun smærri brugghúsum víða um land, oft í dreifbýli, og bjóða upp á ákaflega bragðgóða vöru og en hafa hins vegar lent í því að þeir hafa getað boðið upp á kynnisferðir þar sem fólk hefur getað komið og smakka vöruna eða keypt á grundvelli vínveitingaleyfis en ekki keypt sér í smásölu til að taka með heim og á það hefur verið bent og það er mikilsvert að smærri brugghús eiga oft og tíðum í meiri erfiðleikum við að komast í sölu hjá ÁTVR. Því er með þessu frumvarpi er leitast við að jafna þessa stöðu. Það þessi sjónarmið tek ég heils hugar undir og það hefur áður komið fram í umræðunni hérna að það magn af áfengi sem selt er í þessum litlu brugghúsum en ákaflega lítið hlutfall af heildinni því að því megi draga þá ályktun að það muni ekki hafa mjög mikla mikil áhrif á heildarneyslu áfengis sem er það sem kannski skiptir máli einna mestu máli að gera þessar breytingar og ég tek undir það. En til þess að það sé betur tryggt að þetta sé þá er eru breytingartillögur frá meiri hluta nefndarinnar sem eru t.d. um það ráðherra skuli setja reglugerð sem setji magntakmarkanir og meiri hlutinn telur nauðsynlegt í ljósi þeirra ríku lýðheilsu sjónarmiða sem eru undirliggjandi í þessu máli að þau séu þær sömu og finna má í 4. gr. reglugerðar nr. 630/2008 og það er mjög góð reglugerð sem kveðið er á um tollinn sem er að öllum Íslendingum að góðu kunnur að vinnast, finna út úr hvað má taka af hverju í í fríhöfninni. Og þetta held ég að sé mjög skynsamleg nálgun því það þarna nærðu meginmarkmiðum frumvarpsins. Það er að þessir litlu aðilar sem eiga í erfiðleikum með að komast í smásölu hafi þarna möguleika en þeir séu ekki ótakmarkaðar því það er ekki því það myndi vinna gegn þessu sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins að það sé ekki tilgangurinn að hrófla við þeirri áfengisstefna við lýði og þar er hlutverk ÁTVR ótvírætt. Þá hefur einnig komið fram að það er einnig verið að gera þá breytingu að horfa ekki bara til brugghúsa öli heldur á bara það skipti ekki máli hvers konar áfengi sé framleitt og ég, það er held ég, mjög góð breyting þér það í að mínu viti væri ómálefnaleg mismunun. Svo er það svo að ég tel að það sé réttur farvegur þegar þetta mál hefur verið samþykkt. Það verði vandlega farið ofan í saumana á því hvernig til tekst og á það inn á það er komið í greinargerð í nefndarálitinu að svona lagt svona stungið upp á því að embætti landlæknis framkvæmi lýðheilsumat á áhrifunum. Það þarf að gefa því tíma til að einfaldlega getað numið einhverja breytingu í neyslumynstri. Ég er nefnilega ekki á þeim stað að telja að það sé ástæða til að hringla neitt með þessi lög og það hefur svo sem verið bent á að það hafi ekki kannski ekki beinlínis verið neitt að hringla með þessi lög í gegnum árin. Það hafa orðið mjög litlar breytingar og þessi breyting er að mínu viti góð. Hún er í. Hún nær þarna jafnvægi milli sjónarmiða um frelsi einstaklingsins og lýðheilsusjónarmiða og það er virkilega ánægjulegt að geta tekið þátt í að að ná einhverju jafnvægi þarna því að það er held ég mikilvægt og að því sögðu þá held ég að það sé hægt að fagna þessu þessum málalyktum á málinu og verður gaman að greiða um það atkvæði. Hér sér til máls tekur hv. 12. þm. Suðvest., Sigmar Guðmundsson.
Frú forseti. Ég er samþykkur þessu máli og tek undir það sem fleiri hafa sagt hér að ég vona að þetta sé fyrsti naglinn í þessari líkkistu sem núverandi áfengislöggjöf Íslendinga ef hún er úrelt. Hún er ekki í neinu samhengi við nútímann. Hún tekur ekki neitt mið af þeirri tækni sem við búum við í dag og það er nauðsynlegt að endurskoða hana frá grunni, þetta mál og sú staðreynd að þá náðist þó a.m.k. sátt um þetta inni í allsherjar- og menntamálanefnd og þá vonandi inn í þingflokkunum hér inni í þingsal á eftir. Það færir manni þá von að menn geti farið að breyta þessu öllu saman í stærri myndinni. Þessi löggjöf er úrelt, til að mynda þegar kemur að auglýsingum þar sem íslenskir og erlendir fjölmiðlar sitja ekki við sama borð gagnvart sama neytendunum. Við getum talað um verslanirnar og þá þann sirkus sem hefur verið í kringum þær og hversu auðvelt er að fara fram hjá núgildandi löggjöf án þess að brjóta hana með nákvæmlega sömu niðurstöðu og í því samhengi langar mig að nefna að mér finnst það leitt að þingmannamál hv. þm. Hildar Sverrisdóttur hafa ekki náð fram að ganga á þessu þingi. Það hefði sömuleiðis verið mikil bót í þessum málaflokki, finnst mér. Þetta snýst um að smávægileg sala á framleiðslustað á áfengi geta haft jákvæð áhrif á atvinnu, ferðaþjónustu, framleiðslu og byggðasjónarmið og bent á að það geti verið erfitt fyrir litla framleiðendur að koma vörum sínum inn til ríkis, einokunarfyrirtækisins, þannig að menn eru að nota alls konar rök fyrir því að geta fundið einhverja sátt í þessu máli. Mér finnst þetta hins vegar bara ofur einfaldlega snúast um frelsi. Mér finnst þetta snúast um skynsemi. Mér finnst þetta snúast um það að fullorðið fólk eigi að geta ráðið sig svolítið sjálft og ef menn ætla að ná einhverjum markmiðum sem þjóna einhverjum öðrum tilgangi, t.d. einhverjum lýðheilsumarkmiðum, þá gera menn það með öðrum hætti heldur en því að vera endalaust að hafa vit fyrir fólki og reisa alls konar girðingar og múra úti um allt samfélag sem í raun og veru rjúfa í sundur ákveðinn sáttmála um það. Það eigi að vera einhver svona sýnilegur. Tilgangurinn með reglunum og svo líka því að það er auðvelt að fara í kringum þetta allt saman og það er gert auðvitað miskunnarlaust og þessi boð og bönn. Þau þjóna ekki tilgangi sínum og þau skila ekki því og ná ekki því marki sem ætlast er til og ég er alveg hlynntur því að þetta nái fram að ganga og það er verið að setja þarna inn hámarksmagn sem selja má á þessum stöðum. Hvar ætlum við að setja mörkin í því? Menn fundu þessa lendingu, ég get alveg stutt hana. En en það má alveg færa rök fyrir því að mörkin eigi að vera annars staðar. En þetta er bara fínt í nafni sáttar hennar og vonandi því að reynslan af þessu sýni okkur það að við þurfum að endurskoða áfengislöggjöfinni í heild sinni. En ég hef talað fyrir því lengi og finnst það algerlega einboðið að við þurfum að skipta um kúrs almennt séð í þessum málum. Ríkisrekstur og ríkiseinokun er ekki trygging fyrir bættri lýðheilsu, finnst algerlega fráleitt að halda því fram og mér finnst allt í íslensku samfélagi benda til hins gagnstæða og við getum líka séð þetta í nágrannalöndunum. Málum er skipað með ýmsum hætti í löndum Evrópu og heimsins og það er allur gangur á því hvernig áfengismenningin áfengisneyslan í viðkomandi löndum er og það er ekkert endilega neitt samhengi þarna á milli vegna þess að fullt af öðrum þáttum sem spila auðvitað mikið inn í lýðheilsusjónarmiðin heldur en bara aðgengi að áfengi og mig langar líka að taka undir það sem hv. þingmaður sagði, Daði Már Kristófersson nefndi hér áðan, sem er auðvitað það sem við þurfum svolítið að hafa í huga. Ef við spólum nokkra áratugi aftur í tímann og horfum á íslenskt umhverfi eins og það var þá er drykkju menning Íslendinga. Hún var ömurleg. Það var drukkið óheyrilega mikið í einu var standandi fyllirí niðri í bæ var mikil ungmenna. Drykkja og drykkjusiðir landans voru þannig að erlendir fjölmiðlar gerðu sér stundum ferð hingað til að fjalla um þetta ástand ríkti á meðan það voru miklu færri áfengisútsölur staðir heldur en nú er þessir áfengisútsölur staðir. Þeir máttu hafa opið í skemmri tíma heldur en nú er. Þeir máttu ekki hafa opið á laugardögum eins og nú er. Vínveitingastaðir voru miklu skertari hvað varðar opnun heldur en nú er bara svo ég nefni það eitt í dag, er opið á laugardögum sem var ekki þá. Það er verið að senda vín heim sem var ekki. Þá er hægt að setjast inn á, bar hér á nánast allan sólarhringinn eða a.m.k. frá morgni til kvölds, og fá sér bjór. Það var ekki hægt þá. Það var ekki hægt að fá sér bjór þá leyfilega samt var drykkju mynstrið og menningin verri þá heldur en núna þegar aðgengi er miklu betra og allt annað. Mér finnst það segja alveg ansi mikla sögu og ef menn síðan og ég er ekki að gera lítið úr lýðheilsusjónarmiðum, ég tek undir lýðheilsusjónarmiðin, að ég vil að börnum og ungmennum sé haldið frá áfengi og ég vil auðvitað að við umgöngumst öll þessa vöru af varúð og virðingu. En ef það er þannig að það er beint samhengi á milli þessara lýðheilsusjónarmiða og aðgengisins þá finnst mér einboðið við komumst ekki fram hjá þeirri röksemd er bara einfaldast að banna áfengi. Menn hljóta þá að geta tekið það skref í anda bættrar lýðheilsu en það dettur auðvitað engum í hug að fara þangað. Síðan. Á sama tíma geta menn klóra sér í kollinum yfir þeirri furðulegu staðreynd að lögreglan var að haldleggja ævintýralegt magn af fíkniefnum sem eru bönnuð ævintýralegt mann, magn þannig að við sjáum það alveg að bannið eitt og sér eða mikill svona miklar aðgengis hindranir. Þær skil ekkert endilega því sem við erum að reyna að ná. Við hljótum alltaf að velta fyrir okkur forvörnum og því að ná til fólks með skynsemi þegar við erum að reyna að hafa áhrif á neyslu þess og forvarnir og fræðsla er auðvitað algjört lykilatriði í þessu og það er sú leið sem við fórum til að bæta þessa slæmu drykkju, menningu sem var fyrir nokkrum áratugum sem ég var að lýsa á sama tíma og við jukum aðgengi að þessari neysluvöru. Það eru langflestir, eins og kom fram hér áðan, sem nota þessa vöru bara vel, nota hann af skynsemi og drekka sér ekki til óbóta eða í miklu óhófi. Þá verðum við auðvitað að hafa í hafi það í huga að það er ákveðin prósenta landsmanna sem eru með sjúkdóm sem heitir alkóhólismi og þetta er algjört lykilatriði. Þetta er sjúkdómur. Heilinn í þessu fólki er öðruvísi heldur en heilinn í öðru fólki. Mér finnst alltaf klént þegar þessi hópur, þessi sjúklingahópa hópur, er notaður sem einhvers konar rök þegar kemur að aðgengismálum. Ég þekki sjálfur þennan sjúkdóm mætavel og ég get alveg fullvissað fólk um það að veikur alkóhólisti í þörf fyrir vímuefni eða áfengum drykkjum, hann mundi skríða á milli landshluta eftir því einhverjar aðgangshindranir í opnunartíma eða í einhverjum prómillum til og frá hér og þar breyta engu hvað varðar framgang þessa sjúkdóms. Það held ég að sé alveg hægt að slá það út af borðinu. Það er heilbrigðisvandamál að vera með þennan sjúkdóm. Við eigum að tækla það sem heilbrigðisvandamál. Við eigum ekki að nota áfengislöggjöfinni til að reyna að hafa áhrif á þennan sjúkdóm vegna þess að það er ofur einfaldlega ekki hægt. Við eigum að beita skynsemi og við eigum að leyfa þeim sem kunna fótum sínum forráð að búa við ákveðið frelsi í þessum málum, þeir sem eru veikir fyrir áfengi og eru alkóhólistar. Þeir þurfa að nota önnur bjargráð. Það er ekki hægt að halda þeim frá sínum sjúkdómi með einhverjum svona aðgangshindrunum eins og eru allt of víða í okkar samfélagi. Það er bara þannig. Og nú er það auðvitað þannig að það er mikil íhaldssemi í gangi í okkar samfélagi og hefur verið og við sjáum það hérna bara á mjög mörgum málum og auðvitað er það þannig að ákveðin íhaldssemi á rétt á sér og hún er stundum mikilvæg og hún er oft skiljanlegt og ég skil að sumu leyti íhaldssemi þegar kemur að þessum málum. Það er mjög auðvelt að óttast breytingar og það er mjög auðvelt að setja í kollinum þetta samasemmerki á milli aðgengis og aukinnar neyslu. En þetta er hins vegar ekki svo einfalt eins og ég var að nefna hérna áðan. Þess vegna segi ég: Samþykkjum þetta mál, vonumst til þess að þetta mál verði til þess að öðrum pörtum áfengislöggjafarinnar verði einnig breytt, að við umgöngumst þessa vöru sem neysluvöru sem flestir Íslendingar nota sér að skaðlausu og við setjum upp girðingar gagnvart börnum og ungmennum á réttum stöðum og við komum fram við fólk af virðingu sem er með sjúkdóm og kann sér kann fótum sínum forráð þegar kemur að áfengi og nálgast það með öðrum hætti í gegnum heilbrigðiskerfið og með forvörnum og með því að fjölga úrræðum á þeim enda treystum fólki. Þetta er fínt mál og ég styð það heils hugar. Til máls tekur hv. 5. þm. Reykv. s..
Frú forseti. Loksins, loksins, leyfi ég mér að segja. Málið ber kannski ekki mikið yfir sér en er samt fyrsta glufan sem við mundum lögfesta gegn undanþágu íslenska ríkisins frá EES-samningnum varðandi einokun ríkisins á smásölu með áfengi, fyrsta glufa og því ber að fagna. Það er fyrsta skrefið í átt að meira frelsi, meiri nútíma, aðeins meiri sveigjanleika og þrátt fyrir að kannski frelsismálið eða frelsis angi þessa máls er kannski ekki gríðarlega stór miðað við hversu afmarkað málið er þá skipta afskaplega miklu máli. Við í Sjálfstæðisflokknum höfum talað fyrir auknu frelsi varðandi á áfengislöggjöfina í svo mörg ár og áratugi að við erum orðin hás en við höfum aldrei fengið að standa hér í þessum þingsal við þinglok með nefndaráliti meiri hluta í höndunum, þverpólitíska samstöðu að mestu leyti þannig að okkur batnar kannski í hálsinum svona á næstu vikum, alla vega þannig að frelsinu fagna ég. En þetta mál er miklu meira en bara það og málið auðvitað í grunninn hefur verið lengi unnið af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Það var fyrst að fyrst komi fram með það af hálfu þáverandi dómsmálaráðherra, Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, og núna aftur af hálfu dómsmálaráðherra Jóns Gunnarssonar og varða gott þegar það var lagt fram en svo batnað að svona svakalega í meðförum þingsins. Það er svo gaman að upplifa það þegar þingheimur sjálfur tekur það upp hjá sjálfri sér að stíga frelsi skrif, það að breyta málinu úr því að eiga bara við um bjór, brugghús yfir til allra íslenskra framleiðenda sem eru að framleiða áfengi sínum afmörkuðum stöðum bera ber að fagna og mun skipta þessa aðila gríðarlega miklu máli. Í ákvæðinu eru sem sagt ekki bara frelsi þó að ég sé upptekinn af því, eins og hefur verið komið inn á, m.a. í mjög fínni jómfrúrræðu Björgvins Jóhannessonar samflokksmanns míns, þá eru jákvæð áhrifin miklu fleiri til snúast um ferðaþjónustu, atvinnumál, framleiðslu og byggðasjónarmið, sérstaklega gagnvart þessum litlu aðilum sem frumvarpið gerir kröfu um að séu afmarkaðir sem er vel, eiga ofboðslega erfitt í samkeppni við hinar ríkisreknu vín, verslun. Það er bara þannig og það verður að vera haft í huga þannig að þetta er mikilvægt ferðaþjónustunni mál. Þetta er mikilvægt framleiðslumál fyrir þessa aðila. Varðandi þeirra rekstrargrundvöll og að því nefndur langar mig að fá að nefna því að ég hnaut um að í málinu ætti mögulega að afmarka opnunartímann í takt við opnunartíma ÁTVR. Mig langaði kannski að fá að nefna hér að ég myndi fá að segja að það yrði skoðað betur. Þau eru tekin frekari skref varðandi þetta mál því að ég held að t.d. þeir kannski smærri aðilar úti á landi sem oft sé til sín hópa af ferðamönnum að kvöldi til þætti kannski ef ég þykist vita að þeim þætti eflaust synda að geta ekki nýtt þessa heimild til að bjóða þeim eitthvað að kippa með sér flösku eða tvær eftir þá kynningu þannig að mér skilst að þetta sé eitt af þeim atriðum sem verður útfært nánar í reglugerð þannig að ég fæ að nefna hér að ég vonast til þess að það verði skoðað betur með markmið laganna í huga um hvernig þetta er fyrst og fremst gert og miðað við afmörkun málsins og smæð þess í rauninni þá held ég kannski að við getum leyft okkur svona smá sveigjanleika án þess að hafa miklar áhyggjur af því að allt fari hér úr böndunum. Ég ætla nú kannski ekkert að hafa þetta mikið lengra. Ég tek undir bara flest allt sem hér hefur komið fram af þeim sem styðja málið ef ekki bara allt saman. Mig langaði kannski bara að fá að nota tækifærið og segja það hér á þessum þingvetri voru tvö áfengismál svokölluð til umræðu. Annað þeirra var mál sem ég lagði fram um netverslun á áfengi sem náði því miður ekki að ganga í þessum þingloka samningum. En ég vil fá að segja hér að það sé algerlega svo það sé algjörlega á kristaltæru að þetta mál sé komið hingað á þennan stað þykir mér mjög góð sárabót. Þetta er þetta eru frábærar fréttir en svo verðum við að halda áfram að stíga næstu skref, staða áfengismála á Íslandi, fyrirkomulagið. Við verðum að ná betur utan um það þannig að það er bara verkefnið. En mikið ofboðslega er þetta góð. Byrjun til máls tekur hv. 6. þm. Norðaust., Berglind Ósk Guðmundsdóttir.
Frú forseti. Ég var ekki samkvæm sjálfri mér ef ég kæmi upp undir þessu máli þó það væri ekki nema bara til að fagna því og klappa fyrir því. En ég veit að það er ekki viðeigandi í þessum sal. Ég iða hreinlega í skinninu að fá að greiða atkvæði með þessu máli og við höfum rætt það hér og það verður rætt hér í þessum sal hver þessi jákvæðu áhrif eru. Það eru þessi stækkandi atvinnugrein, ferðaþjónustan, byggðasjónarmiðin, allt þetta jákvætt. En það er frelsið. Það er þetta litla skref hversu stórt í rauninni það er fyrir okkur frelsis, þenkjandi fólkið. Það var tvennt sem mig langaði aðeins að koma inn á og þá var maður varðandi forvarnirnar og það er mikið fjallað um lýðheilsu í áliti nefndarinnar og ég skil það vel og það er yfirleitt svona þar sem við förum alltaf í þeim, förum að ræða áfengismálin og fer að tala um forvarnir og fræðslunnar, varðan, glæsta árangur sem við höfum náð í neyslu ungmenna á áfengi, hvað hún var orðin lítil. Þá verð ég að segja að mér finnst ólíklegt að ungmennin munu fara á fjölmenna í íslensku handverks brugghúsin á landsbyggðinni. Þetta bara kasta þessu hérna út. Það verður eftir sem áður bannað að selja áfengi, fólki undir tvítugu fólki, ekki börnum af því að börn eru 18 ára yngri. En svo er einmitt líka áhugavert í álitinu þar sem talaði um opnunartíma ÁTVR og að það eigi að vera sambærilegar opnunartími hjá þessum brugghúsum á framleiðslustað það. En það er eiginlega ofboðslega furðuleg pæling þegar stundum eru staðinn eru ekki opnir um helgar úti á landi, jafnvel bara á milli tíu og tvö, þannig að þetta er eitthvað sem þarf að taka til skoðunar og skoða hvernig geti raunverulega fúnksjón þar sem þessi brugghús eru. Svo langaði mig líka að setja spurningarmerki við hámarksframleiðslu fjölda á 500.000 lítra á ári. Af hverju ekki milljón? Af hverju ekki meira? Af hverju göngum við lengra? Af hverju að útiloka eitt brugghús af þessum 25 íslenskum? Ég vildi að við hefðum tekið það skref að hafa þau inni en hins vegar þetta er lítið skref í átt að meira frelsi, ég sátt. Ég er mjög ánægðir mjög spennt að fá að greiða atkvæði með þessu máli. Það verður ekki einungis opinber starfsmaður sem þarf að selja manni bjórinn, sem er mjög gott og eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir sagði áðan. Þetta er þessi glufa, þetta ljósglæta í þessum málum. Á hverju ef takast þetta áttunda? Aðeins eftir 100 ára einokun til máls tekur hv. 13. þm. Suðvest., Gísla.
Frú forseti. Mig langar að þakka háttvirtum meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að taka fyrsta skrefið því að færa sölu áfengis hér á landi né 21. öldinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005. Niðurfelling tolla á vörur sem eru upprunnar í Úkraínu. Helstu atriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Með frumvarpinu er lagt til að tollar af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins og er að öllu leyti upprunnar í Úkraínu falli niður til og með 31. maí 2023. Nefndin er einhuga um afgreiðslu málsins og vitna, með leyfi forseta, til ávarps forseta, Úkraínu á Alþingi í maí síðastliðnum. Tilvitnun hefst: Augljóst er að stríð Rússa gegn Úkraínu er ekki aðeins tilraun til að söðla undir sig landið og að slökkva líf. Það er árás á frelsið sjálft. Þess vegna er mikilvægt fyrir frjálsa þjóðir heims að Úkraína verði ekki skilin eftir á berangri og berjist þar ein og afskipt við Rússland. Það er mikilvægt að allar þjóðir leggi hönd á plóg. Ég er þakklátur fyrir þau skref sem þjóð ykkar hefur nú þegar stigið, sérstaklega með því að styðja við viðskiptaþvinganir gegn Rússum. Ég þakka einnig fyrir margvíslegan stuðning sem þið hafi sýnt okkur og heiti á ykkur að láta ekki þar við sitja. Tilvitnun lýkur. Frumvarpið er mikilvægur og táknrænn stuðningur við Úkraínu. Heildartap tollverð innfluttra vara frá Úkraínu til Íslands nam 550 millj. kr. árið 2021. Enginn innflutningur var á landbúnaðarvörum. Við látum ekki okkar eftir liggja. Ég vitna aftur til ræðu forseta Úkraínu, með leyfi forseta: Engu skiptir hvort um ræðir lítil ríki eða stór. Þegar við berjumst fyrir frelsinu skiptir framlag allra máli. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Til máls tekur hv. 8. þingmaður reykir.
Kjördæmis suður, Daði Már Kristófersson, forseti, er mjög ánægjulegt að fá að koma tvisvar sinnum í pontu og til að styðja frelsismál sem hafa náð fram að ganga á Alþingi hér og í hér erum við náttúrlega mjög sérstök skilyrði að styðja Úkraínumenn í sínum í sinni erfiðu aðstöðu með því sem kannski mestu máli skiptir á þrengingartímum sem er að leggja okkar litla lóð á vogarskálarnar til að viðhalda gangi hjól atvinnulífsins í Úkraínu. Viðskipti í alþjóðavæddum heimi skipta gríðarlega miklu máli og Úkraína eins og flest ríki eins og Ísland við sömu skilyrði er opið hagkerfi. Þeir lifa á viðskiptum við aðrar þjóðir eins og við gætum ekki hugsað okkur að búa við þrengingar á því sviði. Þá skiptir miklu máli að við sýnum í verki stuðning okkar við baráttu Úkraínumanna með því að hjálpa þeim með þeim hætti sem mestu máli skiptir sem er að styðja við hjól atvinnulífsins þar við þau erfiðu skilyrði sem þau hljóta að búa við. Það er mikilvægt að þetta mál verði ekki stöðvað eða tafið vegna einhverra skammtímahagsmuna þröngra hópa í íslensku atvinnulífi. Jafnvel þó að hér hafi komið fram að innflutningur Íslands á landbúnaðarvörum frá Úkraínu hafi verið takmarkaður þá vil ég undirstrika að það er ekki frágangssök þótt slíkar vörur yrðu fluttar inn undir þessari heimild og raunar frekar líklegt vegna þess að Úkraína er fyrst og fremst fram viðeigandi og útflytjandi á landbúnaðarvörum. Við eigum ekki að láta eins og þetta sé í lagi bara vegna þess að það skerði hag einskis. Þetta væri í lagi jafnvel þó það skerði hag einhvers vegna þess að með þessu erum við að styðja þá. Í þeirra erfiðu baráttu til máls tekur.
Páll Jóhannsson. Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri samstöðu sem hefur náðst um þetta mál og ég vil þakka háttvirtum formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir sína góðu framsögu. Frumvarpið felur í sér tímabundna niðursveiflu niðurfellingu tolla af vörum sem eru fluttar til Íslands og að öllu leyti upprunnar í Úkraínu. Í 1. gr. frumvarpsins segir að við ákvörðun um uppruna vöru skuli farið eftir ákvæðum fríverslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Úkraínu sem tók gildi 1. júní 2012. Í þeim samningi er kveðið á um að vörur þurfi með ákveðnum undantekningum að hafa verið fluttar inn með beinum flutningi en eins og við vitum þá kannski eru langflestar þær vörur ef ekki allar sem eru fluttar inn til Íslands frá Úkraínu fari í gegnum nágrannaríki Íslands. Þetta er eitthvað sem samtök verslunar og þjónustu benda á, að umfang vöruinnflutnings til Íslands sé að jafnaði svo takmarkað að beinn innflutningur komi sjaldnast til álita. Algengasta vörurnar séu fluttar inn t.d. frá Hollandi, Bretlandi, Frakklandi og Eystrasaltsríkjunum, þannig að það er í rauninni kannski með öllu óljóst hvort þegar á hólminn er komið muni felast einhver raunveruleg tollfríðindi í þessu frumvarpi. Þetta er kannski eitthvað sem okkur er að verða betur og betur ljóst í nefndinni. Þetta er frumvarp sem kom seint inn og svoleiðis þannig að það er alveg hugsanlegt að það sé pínulítið villandi í greinargerð þegar það er talað um að að hér sé Ísland að sýna stuðning við Úkraínu í verki og greiða fyrir viðskiptum. Í rauninni hefur kannski ekki farið fram nein bein greining á því hvort þetta séu raunverulega einhver viðskipti sem við erum að greiða fyrir með þessum tilteknu aðgerðum. En það breytir því ekki að allar aðgerðir í þessa veru eru mikilvægar. Við þurfum þá bara að halda áfram og þetta verður þá í versta falli einungis táknrænn stuðningur í besta falli eitthvað meira. Um það kom umsögn frá Bændasamtökum Íslands sem ég ætla ekki að hafa neina orðum hér. En, já, ég bara kannski ítreka það að ég er ánægður með í þá vinnu sem hefur átt sér stað með þetta frumvarp núna á þessum skamma tíma og þá viðleitni sem háttvirtur formaður efnahags- og viðskiptanefndar hefur sýnt og ég vona að við getum bara haldið áfram að sýna svona samstöðu í málum eins og þessum.
Virðulegi forseti. Það var mælt fyrir þessari miklu innleiðingu þessari fjármála innleiðingu hér í gær ef ég, ef mig misminnir ekki. Þetta er gríðarlega stór innleiðing sem er liður í því að uppfylla kröfur sem Íslendingar hafa gengist við vegna EES-samningsins og við vitum það nú þegar að EFTA-dómstóllinn. Hann hefur hafið undirbúning að málsókn gegn íslenska ríkinu vegna þess að við höfum ekki innleitt hér gerðir inn í íslenskan rétt hvað varðar hér fjármálamarkaðinn og ég vil fyrir hönd nefndarinnar óska eftir því að þetta verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar voru til við frumvarpið. Að því sögðu vil ég þakka nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd fyrir vinnu þeirra við frumvarpið og legg til að það verði samþykkt. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum, aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu á húsnæðislán og húsaleigu. Helstu atriði frumvarpsins eru að frumvarpið gerir ráð fyrir að vísitala sé reiknuð er og birt í nóvembermánuði 2021 skuli gilda um verðtryggingu neytendalána og fasteignalána frá 1. janúar til 31. desember 2022. Við útreikning verðbóta í janúar 2023 verði miðað við breytingu á vísitölunni frá október til nóvember 2022, en síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá októbermánuði til nóvembermánaðar 2022 og síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli mánaða. Þá eru lagðar til breytingar þess efnis að óheimilt verði að hækka leigufjárhæð íbúðarhúsnæðis í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá 1. janúar til 31. desember 2022. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust. Umsagnir greindi frá því. Í nefndaráliti nefndarálit liggur frammi: Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ólík sjónarmið um áhrif vísitölu, frystingar á verðtryggð húsnæðislán og verðtryggða leigusamninga. Meiri hlutinn bendir á að frysting vísitölunnar hefur víðtæk efnahagsleg áhrif sem geta gengið þvert á tilgang og markmið frumvarpsins. Meiri hlutinn telur þó rétt að haldið verði áfram að fylgjast með stöðu á húsnæðismarkaði og stöðu heimilanna í landinu. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið um mikilvægi þess að áfram verði unnið að því að draga úr vægi verðtryggingar en ein forsenda þess er stöðugt verðlag. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að gera úttekt á kostum og göllum aðgerðarinnar. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp sem gerir ráð fyrir að vísitala gerir ráð fyrir frystingu á verðtryggingu neytendalána ef við orðum það þannig, bara til einföldunar og fasteignalána og á leigusamningum um nú fengum við auðvitað fjármálaráðuneytið á okkar fund við meðferð þessa máls. Fjármálaráðuneytið tók mjög afgerandi afstöðu hvað varðar þetta frumvarp og þá aðferðafræði sem lögð er til í því. Ég held að það sé kannski álit margra að í þessu frumvarpi felist svona hvað skal segja að afturvirk skerðing á eignarréttindum og gæti hreinlega bakað ríkissjóði gríðarlegar skaðabótaskyldu og ég tek eftir því að ég tek eftir því: Var lofað nefndarfundinum? Það var það sem þetta var afgreitt út og svo það að flutningsmaður þessarar tillögu er ekki með á á frávísunartillögunni flutningsmaður frumvarpsins. En mig langaði bara að spyrja framsögumann þessarar tillögu og formann efnahags- og viðskiptanefndar hvers vegna meiri hluta nefndarinnar finnst svona mikilvægt að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar? Hvað hvað vill meiri hluti nefndarinnar að ríkisstjórnin gerir með þetta frumvarp? Telur meiri hluti nefndarinnar að þetta sé heppileg aðferðafræði eða sú nálgun sem lagt er upp með í þessu frumvarpi eigi að vera einhvers konar leiðarljós í vinnu næstu vikna og mánaða þegar kemur að því að verja tekjulága og skuldsett heimili og leigjendur fyrir áhrifum verðbólgunnar svarar andsvari hv. 1. þm. Suðurk.
Já. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Ég vil taka fram að núverandi ríkisstjórn hefur lagt á það áherslu að stíga markviss skref til afnáms verðtryggingar á lánum. Það sést m.a. í við stuðning ríkisstjórnarinnar við lífskjarasamninginn og aðila vinnumarkaðarins þannig að að mati meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar að fá á markmið frumvarpsins rétt á sér. Á hitt verð ég samt að þar sem það okkur við teljum það eiga rétt á sér þá teljum við eðlilegt að vísa því til ríkisstjórnarinnar, m.a. á grundvelli þess tímamark sem tilgreint er í frumvarpinu og er á þessum tímapunkti til þess fallið að stríða gegn markmiði þessa frumvarps. Þá veitir andsvar síðara sinni hv. 11.
Reykjavíkurkjördæmis norður, Jóhann, Páll Jóhannsson. Virðulegur forseti. Ég hef frá því að ég byrjaði að fylgjast með pólitík litið á Sjálfstæðisflokkinn sem flokk sem svona stendur alla jafna með eignarréttinum og eignarréttindum með mjög afgerandi hætti. Þess vegna kemur það mér svolítið á óvart þessi nálgun meiri hlutans. Já, já, það eru auðvitað frumvörpin, verið sammála, alls konar markmiðum, en það er oftast þannig að þau frumvörp sem eru kannski þeir sem verða að lögum á endanum og sem ríkisstjórninni er falið að vinna að þá hefur líka náðst einhvers konar andstaða um aðferðafræðilega svona, a.m.k. í grófum dráttum. Hér eru komnar fram tillögur sem ja, þetta eru mjög róttækar tillögur. Ég er ekki viss um að ég myndi treysta mér til að styðja svona tillögur í þingsal nema að mjög mikilli greiningu undanfarinni og ég held að lögfræðilegu rökin gegn þessari leið séu býsna skotheld. Nú man ég ekkert hvað ég ætlaði að spyrja hérna í seinna andsvari ef ríkisstjórnin er einmitt með augun á verðtryggingunni eða draga úr vægi hennar. Hvers vegna? Hvers vegna ætti þá líka að fara að vinna sérstaklega með þetta frumvarp? Hvers vegna það áherslumál? Hefði ekki verið nær kannski fyrir nefndina að afgreiða þá sameiginlega þingsályktunartillögu um hérna, kannski á einhverjum svona einhverjum almennari nótum um það hvernig eigi að bregðast við ástandinu? Eða er Sjálfstæðisflokkurinn svolítið bara á þessari sömu línu og Flokkur fólksins þegar kemur að verðtryggingunni og það svarar andsvari síðara sinni.
Hv. 1. þm. Suðurk., Guðrún Hafsteinsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt andsvar. Ég held að það verði kannski seint hægt að segja að það að Flokkur fólksins og Sjálfstæðisflokkurinn eigi kannski fullkomlega samleið en ég hef þá trú að kannski sé hægt að finna einhvern samnefnara í öllum flokkum en samkvæmt þessu þá telur meiri hluti nefndarinnar ekki skynsamlegt að lögbinda þá vísitölu sem tilgreind eru í frumvarpinu sem var nýbirt þegar frumvarpið var lagt fram og er ekki sú sama í dag. Þetta gerir það að verkum að lögin gætu orðið úrelt mjög fljótt og mögulega skaðað þá einstaklinga sem frumvarpinu er ætlað að vera réttarbót fyrir þannig að tímamarkið er svo gott sem úrelt ef hægt er að segja sem svo og ég tek undir það sem hefur komið fram, að þau skref sem fólki finnst réttast að taka um afnám verðtryggingar þarf að taka að mjög vel ígrunduðu máli þannig að lögin standist tímans tönn og séu ekki miðuð við tímabundið efnahagsástand, sér í lagi þar sem það er rakið til kórónu veiru faraldursins samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. Mig langar líka að fá að ávarpa það að Sjálfstæðisflokkurinn stendur alltaf vörð um frelsi einstaklingsins og eignarréttinn, hv. þingmaður. Það er ekki ólíklegt að ákvæði sem er að finna í frumvarpinu að það fari í bága við stjórnarskrá þar sem verið er að takmarka eignarrétt einstaklinga og ráðstöfunarrétt þeirra og fasteignum sínum og það þarf að mati nefndarinnar að fara mjög varlega í slíkar hugmyndir til máls tekur framsögumaður minni hlutans.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta um frumvarp lagðar til breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum, aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu og húsnæðislán og húsaleigu. Meðflutningsmenn mínir eru að frumvarpinu sem lagt var fram Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið var lagt fram í desember er mælt fyrir því í mars og það kemur nú til 2. umræðu eftir umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar. Í nefndaráliti segir, með leyfi forseta: Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu hefur heimsfaraldri kórónu eyru leyft leitt til verulegs efnahagssamdráttar og síhækkandi verðbólgu og síðan hafa bæst við áhrif innrásar rússneska hersins í Úkraínu. Þrátt fyrir möguleika á endurfjármögnun með óverðtryggðum lánum geta fjölmargir ekki breytt skuldbindingum sínum með þeim hætti vegna íþyngjandi skilyrða eða kostnaðar. Þau sem greiða af verðtryggðum lánum eða húsaleigu eru berskjölduð. Gagnvart þessu ástandi er því talið nauðsynlegt að vernda heimili landsins fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Minni hlutinn tekur undir þau sjónarmið og bendir á að frá því að frumvarpið var lagt fram hefur ársverðbólga hækkað úr 4,8% í 7,6% eða um 58,3% og hefur ekki mælst hærri síðan í apríl 2010 eða fyrir rúmum 12 árum síðan. Spár greiningaraðila gerir ráð fyrir því að verðbólga muni haldast óbreytt eða jafnvel fara hækkandi til ársloka og mikil óvissa er um hvenær verðbólga geti tekið að hjaðna eða hversu hljótt fljótt þörfin á aðgerðum til að stemma stigu við áhrifum þessa verðbólguskots á heimilin hefur því aðeins aukist og mun halda áfram að gera það eftir því sem lengra líður. Minni hluti telur mikilvægt að draga þann lærdóm af bankahruninu árið 2008 og þeim efnahagslegu hörmungum sem það hafði í för með sér að ef ekki verður brugðist við slíku ástandi strax með sambærilegum aðgerðum, þeim sem lagðar eru til í frumvarpinu, geta afleiðingarnar af því orðið hræðilegar. Tilvitnun lýkur, eins og segir í greinargerðinni teljum við í Flokki fólksins nauðsynlegt að verja heimilin fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Að okkar mati er tímabundin frysting alvarlegustu áhrif á verðbólgu, það minnsta sem hægt er að gera fyrir heimilin. Nei, hér er leitast við að hjálpa þeim sem verst standa með skjótvirkum, einföldum og skilvirkum hætti frá því frumvarpið var samið síðasta haust með það í huga að takast á við vandann sem þá þegar blasti við og fyrirsjáanlegt var að myndu versna hefur það sem ég óttaðist mest raungerst. Verðbólgan er farin af stað. Staðan mun ef svo fer sem horfir versna enn frekar á næstu vikum og mánuðum. Áhrif Kúveit og stöðu heimilanna hefði verið nógu slæm en þegar svo bætist við stríð í Evrópu er ekki von á góðu og eðlilegu eykst verðbólgan. Með frumvarpi þessu er lagt til að við lög um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, og húsaleigulögum, nr. 36/1994, bætist ný ákvæði til bráðabirgða sem fela í sér að verðtryggðar skuldbindingar neytenda vegna húsnæðislána húsaleigu taki ekki breytingum til hækkunar í eitt ár fram því frá því að frumvarpið tekur gildi. Hér er því ekki um neina afturvirka virkar hækkanir eða afturvirk afturvirkar breytingar að ræða að því tímabili loknu raknar að nýju við samband vísitölu neysluverðs og verðtryggðra skuldbindinga, þó þannig að við útreikning verðbóta verði aðeins miðað við breytingu á vísitölu neysluverðs frá næstliðnum mánuði. Þarna er sem sagt ekki neinar skulda söfn, uppsöfnun skulda að ræða með þessari einföldu aðgerð sem kostar ríkissjóð ekki eina einustu krónu er hægt að bjarga þeim heimilum sem verst standa frá miklum erfiðleikum og jafnvel hörmungum eins og heimilis missi. Það hlýtur að vera einhvers virði þegar við hjá Hagsmunasamtökum heimilanna kröfðumst varna fyrir heimilin. Í upphafi Kúveit sögðu bæði forsætis og fjármálaráðherra ítreka að ef staðan myndi versna þá yrði gripið til aðgerða og heimilin varin. Staðan hefur svo sannarlega versnað og núna er tíminn til aðgerða. Á leigumarkaði er fólk í hvað verstri stöðu og leiga hefur hækkað alveg gríðarlega á undanförnum mánuðum og jafnvel bara á undanförnum dögum. Formaður VR tók dæmi úr raunveruleikanum þegar hann kom fyrir efnahags- og viðskiptanefnd í síðustu viku. Hann sagði frá sjötugra konu sem hann hefði verið í sambandi við. Hún var að endurnýja leigusamning og leigan hækkaði úr 198.000 kr. í 230.000. Um er að ræða samning til eins árs en ef þessi kona skrifaði undir langtímasamning, sem mér skilst að henni taki standi vissulega til boða verður hún að punga út 250.000 kr. í hverjum mánuði. Hún á þessa peninga ekki til. Ég veit ekki hvernig þetta mun enda kannski texta hennar bjargað sér í þetta skiptið en kannski ekki og hvað þá? Hvert fer þessi kona sem á að vera að njóta ævikvöldsins ef hún ræður ekki við þetta, takist henni að kljúfa þetta núna, kannski með því að neita sér um mat einhverja daga í viku sem og aðra hluti sem gefa lífinu smáleit. Hvað gerist næst? Þessi kona leigir hjá einu af stóru leigufélögunum. Sumir vilja halda því fram að þarna sé um frjálsa samninga að ræða sem ekki megi grípa inn í henni til varnar. Er hægt að kalla þetta frjálsa samninga? Hvert er frelsið þessarar konu? Hverjir eru valkostirnir? Hún er ein af þúsundum á leigumarkaði sem horfist í augu við ömun ómögulega afarkosti um þessar mundir. Í gær flutti varaþingmaður Flokks fólksins Svanberg Hreinsson jómfrúarræðu sína. Þar sagði: Frá áramótum hefur húsaleiga mín hækkað um 10% en það þykir víst ekki mikið og kannski bara ansi vel sloppið. Samt sem áður er þetta umtalsverð fjárhæð fyrir mig því að ég er öryrki og um síðustu mánaðamót þá greiddi ég 62% af ráðstöfunartekjum sínum í húsaleigu. Síðan greiddi ég 3,5% af mínum tekjum til lífsnauðsynlegra lyfjakaupa sem sagt 65,5% í leigu og lyf þá á eftir að greiða fyrir hita og rafmagn og síma og ekki skal gleyma matarinnkaupum. Tilvitnun lýkur. Svanberg er öryrki og treystir á lífeyri almannatrygginga, sanngirni stjórnvalda. Það eru þúsundir í sömu stöðu og hann verður að koma einhverjum böndum á þetta ástand, að frysta verðtrygginguna á íbúða leigu mun skipta miklu máli og er a.m.k. viðleitni til að koma böndum á það sem varla er hægt að kalla annað en græðgi stóru leigufélaganna. Víkjum okkur nú á verðtryggðu lánunum þar vinnu, verstu áhrifin koma síðar fram en í húsaleigu samningunum. Hv. þingmenn geta fullvissað sig um að verðbólgan mun gera atlögu að eignastöðu tugþúsunda fjölskyldna og þeim mun síðar sem gripið í taumana. Þeim mun meiri verða hörmungarnar. Áhrifin á greiðslubyrði verðtryggðra lána koma strax fram en svo mun hækkun höfuðstólsins valda hærri greiðslubyrði en ella út allan lánstímann með þeim afleiðingum að fólk með verðtryggð lán mun borga fyrir verðbólgu þessa árs hver einustu mánaðamót um ókomna tíð. Ég ætla að nefna hérna nokkrar tölur sem segja sína sögu um verðtrygginguna. Tekið skal fram að þessar tölur miðast við þær forsendur að verðbólga og vextir haldist óbreyttir. En vel að merkja eru vextir verðtryggðra lána í sögulegu lágmarki þrátt fyrir vaxtahækkanir Seðlabankans og þeir gætu alveg átt eftir að hækka síðar ef miðað er við 30 millj. kr. verðtryggt lán til 40 ára með fyrstu afborgun 1. janúar 2017. Þá stendur það núna í fimm, núna, fimm og hálfu ári síðar í tæpum 33,7 millj. kr. lántaki hefur greitt tæpar 4,9 millj. kr. í vexti með verðbótum og 2,6 millj. kr. afborganir með verðbótunum á láninu, samtals 7,5 milljónir. Samt hafa eftirstöðvarnar hækkað um 3,7 milljónir eða rúm 12% af upphaflegri lánsfjárhæð. Kostnaðaraukinn af 7,6% verðbólgu myndi á lánstímanum nema hátt í 14 millj. kr. eða rúmum 46% af upphaflegri lánsfjárhæð, en á undanförnum árum hefur fasteignaverð hækkað mikið og ef litið er til þeirra sem hafa nýverið keypt sér húsnæði væri nærtækara að miða við 50 millj. kr. lán. Þá kemur í ljós að eftirstöðvarnar hafa hækkað um 3,3 millj. kr. þrátt fyrir að lántakandi hafi greitt 1,3 millj. kr. í afborganir með verðbótum af lánum. Kostnaðaraukinn mynd af lánstímanum nema hátt í 28 millj. kr. eða 55,8% af upphaflegri lánsfjárhæð, bara út af þessu eina ári. Þetta er ekkert annað en lög, verndað okur svo gríðarlegar kostnaðarhækkanir má fyrirbyggja með því að samþykkja þetta frumvarp. Það að verðtryggð lán séu yfirleitt í boði fyrir neytendur er til háborinnar skammar fyrir land og þjóð enda hefur engin önnur siðmenntuð þjóð látið sér detta í hug að bjóða neytendum upp á flókin afleiður. Lán í öðrum löndum eru slíkir fjármálagerningar eingöngu í boði fyrir fagfjárfesta enda flokkast verðtrygging undir áhættu viðskipti. Við verðum að afnema verðtryggingu lána til neytenda sem allra fyrst en það verður víst ekki gert í þessari atrennu. Nógu erfitt er að fá eitt ár í gegn. Núna snýst málið hreinlega um neyðaraðstoð við fólkið sem er annaðhvort á leigumarkaði eða fast í viðjum verðtryggðra lána. Ábyrgð okkar sem sitjum á Alþingi er gríðarlega mikil. Okkur ber skylda til að vera framsýn og þó að það sé stundum erfitt að vita hvað framtíðin ber í skauti sér þá liggur alveg fyrir hvað nú er í vændum. Hugsunin með frumvarpi mínu var að leggja til einfalda lausn sem hefði tilætluð áhrif á þá hópa sem verst standa. Ég tel þetta frumvarp uppfylla þau skilyrði. Auk þess gerði ég mér vonir um að þingheimur gæti náð saman um þetta frumvarp enda kostnaðurinn fyrir ríkissjóð. Engin. Nefndinni bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Hagsmunasamtökum heimilanna, samtökum leigjenda á Íslandi, VR og Öryrkjabandalagi Íslands og gestir frá öllum þessum aðilum komu á fund nefndarinnar í 20 mínútur, svo í tíu mínútur ætla ég bara að bæta við fjórum mínútum eða tökkum. Samdóma álit gesta og umsagnaraðila var að frumvarpið væri mjög þarft og m.a. komu fram sjónarmið um að það gæti veitt ákveðna lausn á neyðarástandið sem er fyrirsjáanlegt og jafnvel þegar orðið á húsnæðismarkaði. Í umsögn Öryrkjabandalagsins er kom fram að skv. 11. heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna ættu allir að eiga að hafa kost á fullnægjandi og öruggu húsnæði á viðráðanlegu verði. Auk þess er það tæp 30% öryrkja greiddu meira en 50% af ráðstöfunartekjum sínum í leigu samkvæmt könnun húsnæðis og Mannvirkjastofnunar frá árinu 2021. Engar umsagnir bárust með andmæli með athugasemdum við efni frumvarpsins en rétt áður en málið var afgreitt út úr nefnd komu fulltrúar fjármálaráðuneytisins á fund nefndarinnar. Það kvað við allt annan tón. Ráðuneytið fann þessu allt til foráttu enda skyldi engan undra því ráðuneytið virðist yfirleitt verið í betri tengslum við fjármálafyrirtæki en raunveruleika þeirra sem hafa minna á milli handanna. Í málflutningi fjármálaráðuneytisins komu fram áhyggjur af inngripi í samninga. Því er til að svara að ríkið hefur margoft gripið inn í frjálsa samninga eins og t.d. eftir hrunið 2008, en gerir það yfirleitt bara með hagsmuni fjármálakerfisins í huga. Núna þarf hins vegar að huga að hagsmunum heimilanna. Að auki verður að nefna það vægast sagt hæpið að kalla húsnæðis samningar frjálsra samninga. Jú, lánþeginn tekur ákvörðun um að taka húsnæðislán eða skrifa undir leigusamning en samningsstaða þess sem eru að koma þaki yfir sig eða fjölskyldu sína er ekkert sérstaklega sterk. Einhvers staðar þarf hún að búa bankinn eða leigusalinn eftir því sem við á er í allt annarri stöðu. Það er ekki jafnræði milli aðila í þessum samningum og eins og í dæminu sem ég nefndi áðan, um 70 konunni er greinilegt að hún á enga kosti í stöðunni. Fjármálaráðuneytið taldi vafasamt hvort frumvarpið myndi ná til þeirra sem mest þurftu á hjálp að halda. Það er staðreynd sem fjármálaráðuneytinu ætti að vera vel kunnugt um. Á leigumarkaði eru þeir sem höllustum fæti standa í samfélaginu og frumvarpið myndi tryggja þeim umtalsvert meira fjárhagslegt öryggi. Auk þess hafa flestir sem vettlingi geta valdið flúið verðtryggðu lánin þannig að líkur eru á að þeir sem eftir sitja í með verðtryggð lán hafi ekki sérstaklega mikið á milli handa handanna. Einnig vildu fulltrúar fjármálaráðuneytisins meina, þar sem fasteignamatið hækkaði húsnæðiseigendum fengið mikinn ábata. Því er til að svara að það borgar enginn neitt með hærra fasteignamati, hvorki mat, nauðsynjar né eða lán. Fjármálaráðuneytið nefndi einnig að vanskil væru lítil í bankakerfinu. Því er til að svara að vanskil segja ekki allt fólk leitar allra ráða til að greiða lánin og vanskil eru því ekki dæmi um yfirvofandi vanda heldur til vitnis um að allt sé þegar brunnið til kaldra kola. Fjármálaráðuneytið hélt því einnig fram að ríkið gæti orðið skaðabótaskylt vegna inngrips í samninga en gat ekki-svarað því hvert yrði fjárhagslegt umfang slíkrar ábyrgðar. Mér þætti reyndar mjög gaman að sjá kröfu bankanna um gagnvart ríkissjóði verði frumvarpið samþykkt. Það væri verulega áhugavert að sjá hversu mikinn framtíðarhagnað þeir gera ráð fyrir að fá vegna verðbólgu þessa eina árs. Einhvern veginn efast ég um að bankarnir mundu vilja opinbera þá tölu. Það er kominn tími til að heimilin séu varin fjármálafyrirtækin og leigufélögin eru aflögufær, heimilin eru það ekki. Það ríkir neyðarástand á mörgum heimilum og þeim mun fjölga ef svo fer sem horfir og ef við leggjum þetta tvennt á vogarskálarnar, annars vegar eigi bankar og stór leigufélög í yfirburðarstöðu að halda öllum þeim hvalreka sem þetta neyðarástand færi vel eða hins vegar hvort Bjargey þúsundir fjölskyldna frá þeirri neyð sem blasir við verði ekkert að gert. Þá ætti ekki að þurfa að spyrja hvort vegur þyngra. 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín í kjölfar síðasta hruns. Þetta eru önnur harðindi og aðstæður af öðrum toga. Ekki gera ekki neitt, segir í minnisstæðari auglýsingu. Ég vil beina þeim skilaboðum til ríkisstjórnarmeirihlutans. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar þannig að ekki verði greidd atkvæði um efni þess hér. Ég vil biðja ríkisstjórnina um að taka þetta mál til alvarlegrar athugunar með hagsmuni heimilanna í huga og leggja hagsmuni hinna sterku og fjársterkum banka og leigufélaga til hliðar í a.m.k. þetta eina skipti. Ég bið hana að tryggja fjölskyldum landsins öruggt húsaskjól, ekki láta reka á reiðanum með þeim afleiðingum að þúsundir fjölskyldna gjaldi fyrir andvaraleysi ykkar á næstu mánuðum og árum. Það er engin spurning í hvað stefnir og þið sem sitjið í ríkisstjórnarmeirihluta nú getið núna með forvörnum, komið í veg fyrir hörmungar dynja á síðar. Spyrjið ykkur hvert á allt þetta fólk að fara missi heimili sín. Er ekki betra að stöðva skriðunni af áður en hún fellur og kæfir allt þar sem fyrir henni verður? Eða viljum við frekar fara að skipuleggja úrræði fyrir þær þúsundir sem missa heimili sín með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð? Það felst ákveðin þversögn í því að vísa máli sem þessu til ríkisstjórnarinnar eða öllu heldur ómöguleiki því hér er um úrræði að ræða sem einungis verður komið á með lögum Alþingi. Eitt getur vernda heimilin fyrir verðbólgunni. Ríkisstjórnin getur ekki breytt lögum til að frysta áhrif verðtryggingarinnar án þess að kalla Alþingi til. Mig langar að trúa því að ríkisstjórnin taki þetta frumvarp alvarlega og fjalla um það af alvöru með þarfir og framtíðarsýn heimilanna í huga í stað þess að einblína eins og yfirleitt áður á hagsmuni fjármálafyrirtækja og kalli svo Alþingi saman til að klára málið á Alþingi hefur verið kallað saman af minna tilefni en því neyðarástandi sem er að skapast hjá heimilum landsins sem er ekki útlit fyrir að lagist í bráð. Ég hef staðið í þeim sporum að vera við það að missa heimili mitt og að lokum missa það. Ég bið ríkisstjórnin hann þess lengstra orða að hlífa þúsundum heimila í viðbót við að ganga í gegnum skelfinguna sem því fylgir. Ég bið ríkisstjórnina að bjarga heimilunum.
Það hefur Jóhann Páll Jóhannsson. Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu og sitt framlag með þessu frumvarpi til umræðunnar um það hvernig sé best að taka á vanda tekjulágra og skuldugra hópa ekki tekið undir markmið frumvarpsins. Ég hef ákveðnar efasemdir um að þetta sé endilega rétta aðferðafræðin og kannski þær athuganir athugasemdum sem komu fram á fundinum með fjármálaráðuneytinu komu mér ekki á óvart. Ég stóðst ekki mátið að stríða aðeins meiri hluta nefndarinnar hérna áðan að því einhvern veginn æxlaðist þannig að meiri hluti nefndarinnar er á þessu áliti um að vísa þessu frumvarpi til ríkisstjórnarinnar. Auðvitað vita allir í þessum sal að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Vinstri grænna eru ekki að fara að grípa til aðgerða sem væru neitt í líkingu við þær sem eru lagðar til í þessu frumvarpi. Auðvitað vitum við það öll. Þess vegna einhvern veginn fannst mér fannst bara pínu kjánalegt þegar þetta var afgreitt út úr nefndinni. Það hefði kannski bara verið heiðarlegra að greiða atkvæði um þetta mál hér í þingsal með eða á móti frekar en að afgreiða það með þessum hætti. En það verður auðvitað fróðlegt að sjá og ég hugsa að við getum bara sameinast um það að fylgja því eftir í nefndinni að ríkisstjórnin geri þá eitthvað með þetta. Það væri fróðlegt eins og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir nefndi hérna áðan, að það væri fróðlegt að fá t.d. kostnaðargreiningu vegna þessara þessarar skaðabótaskyldu sem fjármálaráðuneytið telur að að muni þarna takast. Já, kannski bara áhrifa greiningu almennt á svona inngripum og hvort kannski einhvers konar yfirferð yfir fordæmi um svona lagað væri auðvitað fróðlegt. En ég segi enn og aftur að mér hefði þótt einhvern veginn hreinlegra, ef við hefðum bara þessi þetta frumvarp hefði bara komið til til einfaldrar atkvæðagreiðslu hér í þingsal, já, nei eða sitja hjá um það hvort þetta yrði að lögum eða ekki. Þá hefði verið fróðlegt að sjá afstöðu flokka um nú. Í þessu frumvarpi eru lagðar til ákveðnar aðgerðir fyrir leigjendur og við í Samfylkingunni höfum gagnrýnt harðlega algjört sinnuleysi gagnvart leigjendum og ég vil kannski nota tækifærið hér í umræðu um þetta mál til að benda á það sem við höfum nú hefur tönnlast svolítið á hérna í þingsal undanfarna mánuði að það á enn eftir að það á enn þá eftir að uppfylla þau fyrirheit sem voru gefin við undirritun lífskjarasamninga 2019 af hálfu ríkisstjórnarinnar, þá sem var með umboð frá stjórnarmeirihluta sömu flokka og eru núna að stjórna landinu. Þar voru gefin mjög skýr fyrirheit um einhvers konar leigu, bremsu svoleiðis leigu. Bremsa þarf auðvitað að vera útfærð eftir einhverjum fyrirsjáanlegum leikreglum og það þarf að þurfa í rauninni greina vel hvernig best er að haga framkvæmdinni á henni. Í þessu frumvarpi er auðvitað lagt til svona eitthvað í þá áttina þannig að því leytinu til er gagnlegt að fá þessa umræðu þarna inn. Eins og ég nefndi þá hefur ekkert bólað á leigu bremsu sem í rauninni var lofað. Í lífskjarasamningunum kom hérna inn hins vegar frumvarp um breytingu á húsaleigulögum sem nú mætti líta á, sem kannski undanfara einhverra svona meira afgerandi breytingar á húsaleigulögum sem gæti falið í sér einhvers konar leigu bremsu frumvarp sem snýst bara um skráningarskyldu á leigusamningum og hækkun á leigu fjárhæðar í gagnagrunn hjá húsnæðis og Mannvirkjastofnun. Þetta er frumvarp sem gengur alveg ofboðslega skammt og dreg ekkert í líkingu við þau í rauninni stóru loforð sem kom fram í viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna lífskjarasamninga. Það hefði engu að síður verið ágætt að ná að afgreiða það út á þessu þingi. Verkalýðshreyfingin hefur kallað mjög eftir því. Ég hélt satt best að segja það hefði náðst einhvers konar samstaða um að þetta væri eitt af þeim málum sem stjórnarmeirihlutinn ætlaði líka að reyna að koma í gegn fyrir þinglok. En nú veit ég ekki til þess að þetta mál sé komið út úr velferðarnefnd þannig að meira að segja þetta útvatnaða frumvarp sem meira að segja það sko kemst ekki hérna út úr þinginu heldur ekki auðvitað breytingarnar og starfskjara, lögum sem fela í sér aðgerðir gegn launa þjófnaði sem var. Svo var líka lofað lífskjara. Samningarnir voru undirritaðir þannig að þetta ótrúlega dapurlegt ef ríkisstjórnin ætlar meira að segja að drepa þessi litlu hænuskref sem geta orðið einhvers konar undanfari að frekari réttarbótum fyrir fólk sem er að ferðast um á leigumarkaði að lokum vegna þess að þetta frumvarp, því er ætlað að taka á stöðu skuldsettra heimila og þar vil ég nefna að það þarf bæði að huga að þeim sem eru með verðtryggð og óverðtryggð lán og ég saknaði þess alveg sérstaklega þegar ríkisstjórnin kynnti sínar mótvægisaðgerðir hérna fyrir nokkrum vikum og þær voru samþykktar. Þar var í rauninni ekki tekið með neinum hætti á stöðu tekjulágs ungs fólks, t.d. fyrstu kaupenda sem kannski komu inn á þessa komist inn á fasteignamarkaðinn við bara mjög óvenjulegar aðstæður þegar vextir voru sögulega lágir og þetta fólk er núna í alveg gríðarlegum vandræðum vegna þess hvernig verðbólga hefur þróast og hvernig Seðlabankinn hefur brugðist við henni með mjög skörpum stýrivaxtahækkunum. Þannig að já, ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili en ég þakka fyrir við umræðu.
Þegar maður meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, hv. 6. þm. Suðvest., Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna. Frumvarpið felur í sér breytingar á nokkrum lagabálkum en ekki þykir ástæða til að rekja allar þær breytingar hér í þessari ræðu. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust. Margar umsagnir greindi frá því nefndaráliti sem liggur frammi í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið. Vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar áréttar sérstaklega að nefndin fjallaði um breytingar á lögum um menningarminjar sem eru nr. 80/2012, en með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um forkaupsrétt ríkisins af landi þar sem eru friðlýstar menningarminjar. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að við framkvæmd ákvæðisins sé ávallt byggt á málefnalegum sjónarmiðum og með hliðsjón af eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá fjallaði nefndin um breytingar á jarðalögum, nr. 81/2004. Það getur verið flókið í framkvæmd þegar eignarhald jarða er orðið mjög dreift, ekki síst varðandi eigna varðandi ákvarðanatöku þegar samþykki allra þarf að liggja fyrir. Meiri hlutinn telur að með frumvarpinu séum tekið mikilvæg skref í átt að því markmiði að skilgreina betur og setja regluverk varðandi samskipti sameini sam eiganda á óskiptri, sameign á landi sem fellur undir gildissvið jarðalaga. Einnig fjallaði nefndin um breytingar á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Ljóst er að landamerki kunna víða að vera óljós og því telur meiri hlutinn til bóta að bæta úr því með reglum merki og skráningu fasteigna. Nefndin fjallaði að auki um breytingu á lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966. Meiri hlutinn fjallaði um tilslakanir á skilyrðum um sterk tengsl við Ísland og telur þá leið sem farin er í frumvarpinu heppilega í þessu tilliti og m.a. komið til móts við mikilvægi erlendra fjárfestinga. Meiri hlutinn fjallaði um leiðir fyrir lögaðila undir yfirráðum annarra EES aðila og frekara frekar um fjárfestingar erlendra aðila sem koma komið verður að í umfjöllun um breytingartillögur en meiri hluti allsherjar menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Lögð er til breyting þess efnis að veitt verði undanþága frá greiðslu þinglýsingargjald skv. 1. mgr. 8. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs í þeim tilvikum þar sem sýslumaður tilnefni fyrirsvarsmanns fyrirsvars mann ef ekki hefur verið tilkynntur fyrir fyrirsvarsmanns samkvæmt a-lið 2. gr. frumvarpsins, enda er óraunhæft að standa að innheimtu þinglýsingargjalds í þeim tilvikum. Þá er lögð til breyting þess efnis að um forkaupsrétt sameigenda gildi ekki 1. tölulið 31. gr. jarðalaga. Er breytingin lögð til svo ekki sé unnið gegn því markmiði að sporna gegn óhóflegri fjölgun sameigin sameigenda, m.a. fyrir erfðir. Nefndin fjallaði sérstaklega um c-lið 11. gr. frumvarpsins en markmið ákvæðisins er að koma í veg fyrir að lögaðilar innan EES, sem er undir yfirráðum annarra en EES aðila, geti hagnýtt sér undanþágureglur laganna, t.d. með því að fjárfesta í fasteign hér á landi í gegnum félag innan EES og sniðgengið þannig skilyrði laga nr. 19/1966, fyrir eignarhald erlendra aðila yfir fasteignum og fasteignaréttindum. Fyrir nefndinni var bent á að með breytingunum yrði takmarkaðir verulega möguleika erlendra ríkisfyrirtækja eða annarra opinberra aðila utan EES-svæðisins til að fjárfesta hér á landi eins og m.a. er stefnt að með frumvarpinu. Vegna þess leggur meiri hlutinn til þá breytingu á frumvarpinu að c-liður 11. gr. frumvarpsins falli brott að svo stöddu. Meiri hlutinn telur þó mikilvægt að til staðar séu úrræði fyrir stjórnvöld til að takmarka erlendar eigur þegar undir eru almannahagsmunir, þar með talið yfirráð yfir auðlindum, þjóðaröryggi eða allsherjarreglu. Forsendur fyrir slíku úrræði er að fyrir liggi heildstæð löggjöf um rýni á erlendum fjárfestingum. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er stefnt að framlagningu frumvarps um rýni fjárfestinga erlendra aðila á haustþingi. Meiri hlutinn telur mikilvægt að horfa til fyrirhugaðrar vinnu við rýni á erlendum fjárfestum, ekki síst varðandi erlenda opinberra aðila áður en umrætt ákvæði c-liðar 11. gr. verður lögfest. Meiri hlutinn telur að í því frumvarpi þurfi að huga að þeim úrræðum og þeim álitaefnum sem vaknað hafa við umfjöllun nefndarinnar, m.a. þeirri óæskilegu stöðu að erlendum aðilum utan EES-svæðisins sé unnt að fara í kringum skilyrði laga nr. 19/1966 í gegnum millilið á EES-svæðinu, þar á meðal varðandi fjárfestingu erlendra opinberra aðila í 5. mgr. 1. gr. laganna. Jafnframt leggur meiri hlutinn áherslu á að haldið verði áfram að vinna almennt af umbótum á sviði jarðamála á grundvelli þeirrar heildstæð stefnumótun sem unnin hefur verið í forsætisráðuneytinu vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllun um þessar breytingartillögur og aðrar bæði efnislegar og lagatæknilegar í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Birgir Þórarinsson, Jóhann, Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og Kári Gautason. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir þær helstu breytingar sem við erum að gera á þessu nefndaráliti. Ég vil taka það fram að nefndin hefur unnið vel og lengi að þessu máli. Við fengum jú umsagnir og gesti og óskuðum eftir fleiri gestum á fundi okkar. Það er verið að taka fyrir marga lagabálka og sumt af þeim er svona kannski frekar svona lögfræðileg útfærsluatriði. Í mínum huga er það stórt og mjög mikilvægt atriði að innan ekki of langs tíma lítið ljós lög. Alþingi er varðar rýni á erlendum fjárfestingum, enda vísum við sérstaklega til þess í nefndaráliti og það kom upp og er þá sérstaklega er ég að fjalla um þennan c-lið, 11. gr., sem var kannski sá liður sem fékk þökk mesta umræðu hjá okkur og þá sérstaklega á síðustu metrunum þegar okkur var bent á það að það ákvæði gæti falið í sér óeðlilegar takmarkanir á fjárfestingum erlendra aðila hér í fyrirtækjum sem ættu fasteign. Ákvæðinu var, eins og lýst var lýst er í frumvarpinu ætlað að koma í veg fyrir það að erlend ríki eða erlendir opinberir aðilar komist yfir auðlindir og land og annað hér á landi sem getur varða þjóðaröryggi. Ég held að heimsmyndin sýni okkur það að þó að nauðsynlegt hefði verið að vera með rýni á erlendum fjárfestingum fyrr þá ýtir nýlegir atburðir undir það að það er mjög mikilvægt og við höfum í rauninni verið að bíða eftir slíkum lögum lengi og ég veit að það hafi verið unnið af því. Sú vinna sem átt hefur sér stað í forsætisráðuneytinu á síðustu misserum er til fyrirmyndar. Það hefur horft heildstætt á málaflokkinn og ég efast ekki um að sú vinna muni nýtast áfram. En ég efast ekki heldur um að við munum halda áfram að fjalla um breytingar á þessum lögum og við væntum þess að við munum sjá eitthvað ákvæði, sambærilegt því sem liggur hér fyrir í lögunum, koma fram aftur í frumvarpi. En þá, eins og ég var að reyna að segja hér áðan og lagatæknilegu máli, þá er mikilvægt að ef slíkt ákvæði lítur dagsins ljós þá sé líka einhvers konar undanþáguheimild og erum við þá að horfa til þess að erlendir aðilar, erlendir þjóðarsjóður, eitthvert, gætu verið að fjárfesta til að mynda í nýsköpunarfyrirtækjum sem eiga fasteign og þar af leiðandi ef ákveðið hefði farið óbreytt inn þá hefði það verið hömlunum því það viljum við að sjálfsögðu ekki sjá því við erum hlynnt erlendum fjárfestingum. En það er auðvitað sjálfsagt að þær séu rýndar og ekki sé að ræða um mikilvæga innviði eða auðlindir íslensku þjóðarinnar þegar um er að ræða slíkar erlendar fjárfestingar.
Virðulegur forseti. Ég ætla að flytja hér ágrip úr nefndaráliti hv. þm. Eyjólf Ármannsson í þessu máli sem fjallar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna, óskipt, sameign, landamerki og fleira frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Verði frumvarp þetta að lögum er um slys í löggjafarstarfi að ræða. Minni hlutinn við byrja á því að vísa til bókunar undirritaðs um málið á fundi allsherjar- og menntamálanefndar 26. apríl 2022 þar sem kemur m.a. fram að um er að ræða breytingar á mikilvæga lagabálki sem ber fundargerð. Heiti frumvarpsins nær ekki til mikilvægustu, ákváðu þess 11. gr. sem lýtur að fjárfestingu erlendra aðila þar sem reynt er að koma í veg fyrir sniðgöngu erlendra aðila með staðfestingu á Evrópska efnahagssvæðinu við kaup á jörðum og fasteignum hér á landi. Heiti frumvarpsins er sagt varða eignarráð og nýtingu fasteigna, óskipta, sameign, landamerki og fleira. Ekki er minnst einu orði á jarðakaup erlendra aðila í heiti frumvarpsins en gera má ráð fyrir að þetta grundvallarmál falli undir og fleira í í heiti frumvarpsins. Með frumvarpinu er verið að tryggja að ríkinu forkaupsrétt á jörðum við breytingar á lögum um menningarminjar, nr. 80/2012. Einnig er verið að gera breytingar á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, sem er grundvöllur skattheimtu í landinu, verið að setja meira en 100 ára gömul lög um landamerki frá 1919 inn í lög um fasteignamat sem eru grundvalla grundvöllur skattheimtu í landinu, eins og áður sagði. Önnur ákvæði kveða á um að um kvaðir á landareign á landeigendur. Ljóst er að við samningu frumvarpsins hefði friðhelgi eignarréttar landeigenda sem varinn er í 72. gr. stjórnarskrárinnar mætt afgangi og gott ef ekki hunsaður. Umfjöllun frumvarpsins um samspil þess og eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar eru ótrúlega rýr landamerkjalögum frá landnámi til ársins 1919. Frá landnámi hefur lög um landamerki og afmörkun lands verði ein af mikilvægustu lög landsins. Ætíð hafa lögin gengu út frá því að landeigendur marki land sitt gagnvart hver öðrum samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna. Þeir Þjóðskrá Íslands með yfirstjórn fasteignaskráningar. Hér er því verið að gera grundvallarbreytingu á stöðu lagareglna um landamerki í landinu. Á fyrstu árum hins endurreista Alþingis stofnað með konungstilskipunum 1843 kom fyrst og kom fyrst saman 1845 kom fram bænaskrár frá ýmsu héruð til ráðgefandi Alþingis um að sambærileg glöggar landamerkjalýsingar jarða. Málið kom fyrst fyrir Alþingi 1847 ef frestað árið 1849 og stjórnin ber að leggja fram frumvörp en því var ekki sinnt máli lá í þagnargildi í 28 ár eða til 1877 með frumvarpi til laga um landamerki og gjörðir í landa. Þrætumálum kom fyrir Alþingi. Þá var kosin nefnd um málið sem samdi nýtt frumvarp en stjórnarskráin 1840 1874 hafði þá veitt Alþingi takmarkaðan löggjafarvald með synjunarvaldi konungs sem hann beitti nokkrum sinnum. Málið komst aftur fyrir Alþingi 1879 en varð ekki útrædd vegna tímaskorts. Árið 1881 tók Alþingi frumvarpið fyrir og samþykkt eða ári eftir sem lög eftir áratug áratuga umfjöllun með landamerkjalögum 1800 og áttunda tvö, líkt og áður segir. Fyrst fyrst ber orðum lögskipað að landeigendur skuli gera merki um laun sín, halda þeim merkja við og gegn að gera skuli landamerkja skrá fyrir hverja jörð sem afhent er sýslumanni. Með lögunum var veitt fimm ára frestur til að lýsa landamerkjum. Fresturinn var lengdur um tvö ár með lagabreytingu 1887. Ljóst er að setning landamerkja laga árið 1882 var mikið að áfengur áfangi í vegferð Íslendinga til sjálfstæðis árið 1918 fyrir þjóð sem var að vakna til sjálfstæðis og að skýr afmörkun eignarhalds á landi mikilvæg fyrir landnýtingu og efnahag, enda eignarréttur undirstaða atvinnufrelsis og drifkraftur framtakssemi og velmegunar. Eignarréttur á landi er grundvallaratriðið í inntaki mannréttindaverndar í landinu og mun vera um ókomna tíð. Í ljósi þess er óskiljanlegt að verið er að fella úr gildi 100 ára gömul lög gömul sérlög um landamerki með því að setja lagaákvæði um landamerki inn í lög um fasteignamat. Þau lög eru grundvöllur skattheimtu í landinu og kveður á um mat fasteigna í þeim tilgangi, lög um landamerki og fleira frá árinu 1990 og þar til endurskoðunar. En það er sérverkefni og ber að gera með setningu nýrra laga um landamerki, ekki sem kafla í lögum um fasteignamat. Landeigendur hafa frá landnámi afmarkað land sitt sín á milli gagnvart aðliggjandi jörðum en ekki gagnvart stjórnvöldum og þá hvorki vegna skattheimtu né annarra hagsmuna stjórnvalda. Friðhelgi eignarréttar er tryggð í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Frumvarpið skyldar alla landeigendur séu þrír eða fleiri til að tilnefna fyrir fyrirsvarsmanna. Slík skylda gengur lengra en nauðsyn krefur og gengur því gegn friðhelgi eignarréttar. Þann eigendur jarða geta stofnað félag um sameign sína, heimildarákvæði því óþarft hvaða ákvarðanir teljist ekki venjulega og né en venjulegar, en hvorki taldar óvenjulegar eða meiri háttar verði ekki vitað, sbr. 3. mgr. 7. gr. sé verði frumvarpið að lögum falla úr gildi lög um landamerki og fleira frá 1919. Í staðinn kemur kafli um merki fasteigna í lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Þjóðskrá Íslands fer samkvæmt þeim lögum með yfirstjórn fasteignaskráningar. Landeigendur hafa frá upphafi afmarkað land sitt sín á milli gagnvart aðliggjandi jörðum en ekki gagnvart stjórnvöldum. Ekki er minnst á glögg merki milli jarða af náttúrunnar völdum sem hafa afmarkað jarðir í landinu frá landnámi og án þeirra merkja skylda, sbr. 1. gr. laga nr. 41/1919. Sérlög um eignarhald á landi er mikilvæg og það er mikil réttindi af spjöll ef þau verða felld inn sem kafli í lögum um fasteignamat sem er grundvöllur skattheimtu. Þrátt fyrir ýmsa vankanta á umræddu frumvarpi er í því ákvæði sem hafa að geyma laga úrbætur til hins betra. Þar á meðal er c-liður 11. gr. og því er það mikil vonbrigði að mati minni hluta að til standi að fella út þá reglu en á sama tíma halda til streitu sem ákvæðið um frumvörp sem kollvarpa aldalangri lagahefð. Undir þetta skrifar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson til máls tekur.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði bara að koma hér örstutt til þess að fara yfir það að ég styð þetta frumvarp og er ánægð með nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur gert hér grein fyrir. Ég vil hins vegar halda því til haga, eins og við 1. umræðu, að ég álít mikilvægt að skýra enn betur verklag við ákvarðanatöku ríkisins um nýtingu forkaupsréttar, hvort sem það er vegna náttúruverndar eða vegna minjaverndar í framhaldi af samþykkt þessa frumvarps. Ég kem hér til að fagna sérstaklega umfjöllun í nefndaráliti um að æskilegt sé að ríkið setji sér hlutlæga stefnumörkun hvað þetta varðar sem tryggi jafnræði og gagnsæi varðandi ákvarðanatöku um nýtingu forkaupsréttar vegna almennra hagsmuna, að minjavernd eða náttúruvernd. Þannig sé ég fyrir mér að í framhaldinu verði farið yfir verklagið af hálfu ríkisins og stefnumörkunin skýrð um þau sjónarmið sem litið verður til við nýtingu forkaupsréttar ríkisins. Það skiptir mjög miklu máli að skýrt liggi fyrir með hvaða hætti kaup ríkisins á tiltekinni jörð tryggja almannahagsmuni. Hvaða vinna þarf að fara fram í kjölfar slíkra kaupa kort eða hvernig land landið eða jörðin verði nytjuð áfram, hvort breyta þurfi skipulagi í framhaldinu og hvort í kaupunum felast áform um uppbyggingu eða jafnvel viðhalda óbreyttu ástandi á landinu, með öðrum orðum hvort eða hvernig tryggja eigi aðgengið, nýtingu og uppbyggingu innviða á slíkum svæðum, náttúruverndarsvæðum eða minjaverndar svæðum í almannaþágu? Virðulegi forseti. Ég ítreka ánægju mína með það að inna þessi atriði skuli komið og fjallað í nefndaráliti. Fleiri hafa ekki.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um að renna styrkari lagastoð undir eftirlit Fiskistofu um sem er afar mikilvægt að sækja og að tryggja að sé öruggu lagagrunnur fyrir þessu mikilvæga eftirliti. Þarna er um að ræða mjög mikilvægan þátt í því að geta tryggt örugga og ábyrga umgengni við auðlindir sjávar. Ég vil enn og aftur þakka uppboðs nefndinni minni sem heitir atvinnuveganefnd fyrir mjög góða vinnu.
Hæstv. forseti. Þetta mál um geðheilbrigðisstefnu og það mál sem við samþykktum hér á undan, um stefnu í heilbrigðisþjónustu við aldraða, eiga það sammerkt að hér er mótuð stefna, sýn og markmið sem er lagður grunnur að vinnu við aðgerðaáætlun í umfjöllun þingsins, auðvitað afar mikilvæg og ég met mikils þær ábendingar og áherslur sem fram hafa komið og munu nýtast vel við þá vinnu við aðgerðaáætlanir sem fram undan eru og þá tek ég heils hugar undir þær breytingar sem lagðar eru til, m.a. við geðheilbrigðisstefnuna hér í þessu máli um skráningu upplýsinga og í takt við umrædda skýrslu Ríkisendurskoðun. Það var afar brýnt að klára þessi mál og ljúka á þessu þingi svo hægt verði að fylgja aðgerðaáætlunum eftir af fullum þunga og fyrir það vil ég þakka þinginu, virðulegur forseti, og í háttvirtri velferðarnefnd mjög gagnlega umfjöllun og góða vinnu.
Það var óskað eftir að taka til máls og forseti gleymdi. Virðulegur forseti. Já, ég fagna því að það eigi að samþykkja þessa stefnu en ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að ganga bónleiðir til hæstv. fjármálaráðherra og fá aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fjármagnaða af því að annars verður sú aðgerðaáætlun orðin tóm. Það verða að fylgja peningar með þeim tillögum sem er verið að leggja til. Það er það eina sem ég vil segja. Er þetta gott mál? Þá tekur til máls um atkvæðagreiðslu og hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Þetta mál er mikilvægt. Ég styð það. Ég vil samt minna á skýrslu ríkisendurskoðanda um lífeyrismálin sem í raun rassskelling og þar sem bendir m.a. sérstaklega á að stjórnvöld hafa ekki verið að fylgja eftir fyrri stefnumótun og nú erum við að leggja fram stefnumótun til næstu ára þannig að ég hvet stjórnvöld að vera með puttann á púlsinum augun á boltanum til að fylgja þessu raunverulega eftir hluta af því að svo verði að við töku geðheilbrigðismál enn fastari tökum er einmitt að fylgja eftir lögum sem allir þingflokkar samþykktu hér í þingsal. Því hefur ekki verið fylgt eftir að neinu ráði og ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn og ekki síst heilbrigðisráðherra að taka það mál, eins og ég segi, föstum tökum og fara í það að niðurgreiða sálfræðiþjónustu fyrir alla, muni ekki síst skipta máli fyrir ungt fólk og efnalítið fólk þannig að þetta er gott skref en höldum áfram. Göngum lengra.
Herra forseti. Ég fagna að sjálfsögðu þessari stefnu og þessari áætlun þar sem ég sakna þaðan og úr stefnu stjórnvalda yfir höfuð í þessum málum er að við stefnum að því með hvaða hætti sem það er að afnema beitingu nauðungar í geðheilbrigðismálum. Þetta er að mínu mati enn þá svörtu bletti blettur á því hvernig við erum að kljást við þessi mál. Við eigum að vera komin miklu lengra fyrir mér, þekkinguna til að vera komin lengra og ég tel tímabært að setja fast niður að það sé stefna okkar að koma bara hætta algerlega nauðung í geðheilbrigðismálum, ekki minkana hættunni.
Virðulegur forseti. Ég vildi koma hérna aðeins upp og þakka fyrir skjóta afgreiðslu þingsins á þessari tillögu sem vissulega var lögð fyrir þingið fyrir einu ári en tók síðan breytingum vegna nýs stjórnarsáttmála og annarra breytinga sem hafa orðið eru unnin í sama anda og núverandi byggðaáætlun sem hefur verið í gildi og hefur nokkuð vel verið tekið snýst jú um að jafna aðgengi að þjónustu, að það sé þjónusta grunnþjónusta um landið, að það séu jöfn tækifæri til þess að skapa sér vinnu hvar sem við búum og einnig að tryggja að það sé sjálfbær byggð. Það eru meginmarkmið þessu þessari byggðaáætlun, þessi þrjú undir því fjölmargar greinar, 15 ára stefna, fimm ára aðgerðaáætlun og ég vil bara þakka þinginu fyrir skjót viðbrögð og ég veit að eftir þessari áætlun er beðið víða til að hægt sé að fara að vinna eftir henni eins og þeirri sem er þá að ljúka sitt skeið. Í nefndaráliti á þingskjali 1260.
Virðulegur forseti. Er nokkuð ánægjulegt fyrir mig sem nýjan þingmann að verða vitni að vinnubrögðum Alþingis í þessu máli. Það var samhljómur meðal nefndarmanna, allsherjar- og menntamálanefndar um að þetta frumvarp væri réttarbót fyrir fólk í viðkvæmri stöðu og hafi allir nefndarmenn þökk fyrir það. Ég kann formanni nefndarinnar sérstakar þakkir hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að vera lausnamiðuð þegar leysa þurfti hnúta og lagatæknileg atriði og vil sérstaklega þakka starfsmönnum, þingflokkur Viðreisnar og Sjálfstæðisflokks sem lögðu á sig talsvert erfiði þegar íslensk stjórnsýsla á embættismennsku fóru óþarfa yfirsnúning að mínu mati, en það fannst lausn menn settust niður og fundu lausn sem allir gátu sætt sig við. Þetta er afbragðsgott mál og ég hvet þingheim til að samþykkja þá tekur til máls um mat.
Þegar dóttir, virðulegur forseti, já, þetta er býsna gott mál og þetta er framfaraskref. Það virðist vera einhver minn villa í kerfinu þess efnis að það eigi að reyna að ríghalda í hjónaband sem einkennist af ofbeldi og fautaskap. Ég er ekki viss um að það sé gæfulegt fyrir fólk að búa við slíkar aðstæður og ég held að við eigum að horfa núna á lagaumhverfið í heild sinni og reyna að búa svo um hnútana að fólk geti losnað úr slíkum föstum frekar en hitt og að kerfið eigi ekki að þvælast fyrir í slíkum raunum. Nóg er nú samt. Ég styð þetta góða mál. Að sjálfsögðu máls tekur háttvirtur.
Greiðslum, herra forseti, ég ætla bara að halda áfram á svipuðum nótum og lýsa ánægju með þetta mál. Við þekkjum allt of mörg dæmi þess að ofbeldismaður beitir hjónabandinu sjálfir sem áframhaldandi ofbeldis, tæki gagnvart maka, neitar að sleppa maka úr sambandinu, notar allar þessar lagareglur sem hægt er að nota. Hér er verið að reyna að leysa þær krækjur. Það er ekkert einfalt sem endurspeglast í því hversu nákvæmar breytingar nefndin þarf að gera á frumvarpinu til að ná utan um þennan vanda. En ég ætla ekkert að endurtaka hérna Óskarsverðlauna ræðu Sigmars Guðmundssonar, hv. þingmanns. Það kom margt fólk að þessu máli til að ná því á þetta stig og því ber öll að þakka. Mig langar líka að þakka þingflokki Viðreisnar fyrir að leyfa mér að lauma með einni grein inn í þetta frumvarp úr frumvarpi sem ég lagði fram hér um árið 9. gr. þessa frumvarps snýst nefnilega ekki um ofbeldissamband heldur hið öfuga sambönd þar sem fólk er bara hægt að vilja vera gift og það vill bara skilja í gildandi lögum. Þá þarftu annaðhvort játaði hjúskaparbrot eða ofbeldi eða sitja festum í hálft ár áður en hún fær lögskilnað geti fólk bara fengið lögskilnað sammála um það, ástin lyfi. En þegar hún dauð þá er það bara búið.
Frú forseti. Hér er um mjög jákvætt mál að ræða sem ég styð heils hugar en ég var viðstaddur umræðu um það hér fyrr í dag og hlýnandi á þingmenn Sjálfstæðisflokksins eða mætti ætla að hér væri um nokkuð umfangsmeiri breytingu að ræða en ég get lesið út úr frumvarpinu sem náðarsamlegast heimilar öruggur um að selja bjór á lokuðum flöskum þrátt fyrir að vera ekki starfsmenn ríkisins að því gefnu að styrkurinn og Elínu sé ekki of hár og það sé gert á skrifstofutíma hins opinbera. Ég vona að baráttumönnum frelsis gangi betur á næstu 40 árum að gera breytingar á þessu umhverfi en gengið hefur hingað til til máls, tekur um mat.
Virðulegur forseti. Það hefur verið gerðar tilraunir til að gera breytingar á áfengislögunum ansi oft í þessum sal og oft hafa umræður orðið langar og miklar hér. Allmörg frumvörp hafa jafnframt komið fram og dáið í nefnd. Þetta er komið út úr nefnd. Skrefin eru kannski ekkert mjög stór en þetta er mikilvægt réttlætis, skref fyrir þá sem framleiða áfenga drykki. Við erum að tala um litla framleiðendur, bæði á öli en líka á sterkari drykkjum. Á móti er komið til móts við ákveðin lýðheilsusjónarmiðum sem haldið var uppi í nefndinni þannig að já, þetta er málamiðlun, en þetta er gott mál til máls tekur hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson atkvæðagreiðslu.
Virðulegur forseti. Fyrr í kvöld flutti ég ræðu gegn þessu máli en ég er sammála sem ég ekki skynsamlega gjörsamlega um skoðun á svona stuttum tíma heldur var ég að flytja ræðu fyrir hv. þm. Ármann Einarsson Ármannsson, og hann var hans ræða sem ég fór með. En þetta er ekki í fyrsta skipti á þeim árum sem ég hef verið í þinginu sem ég hafði hlustað á ræðu sé algjörlega andvígur. Allt gefur og ég segi já.
Atkvæðagreiðslu, herra forseti, er ég ætla ekki að vera með svona yfirlýsingar um sinnaskipti en hér eru stigin varfærin skref til breytinga á áfengislögum og málið hefur tekið mjög jákvæðum breytingum í nefndinni. Nú til að mynda er kveðið á um að setja skuli reglugerð með magntakmörkunum. Það tel ég ákaflega mikilvægt og sömuleiðis eru skilaboð í nefndarálitinu um lýðheilsumat og um hvað skuli horfa til varðandi opnunartíma og fleira og því tel ég þetta vera ágæt málamiðlun og þakka fyrir samstarfið í nefndinni.
Herra forseti. Málið sem við greiðum nú atkvæði um er ekkert flókið. Það snýst um frelsi og að treysta fullorðnu vitibornu fólki. Það snýst um að auka frelsi í áfengismálum í raun pínulítið. Það gengur út á þá heilbrigði skynsemi að fólk, fullorðið fólk, fari sér ekki að voða þótt þær geti keypt fáeina bjóra og drykkja upp í sveit og að lýðheilsu þjóðarinnar sé ekki stefnt í voða þótt þessir hóflegu skammtar séu til afgreiðslu af starfsmanni sem eru ekki á launaskrá íslenska ríkisins. Það er síðan alveg einstaklega séríslensk íhaldssemi að það náist ekki samkomulag meðal íhaldsflokkar landsins umsókn að sjálfsögðu breytingu nema með því að lauma en ótengdum rökum um byggðasjónarmið, ferðaþjónustu og gott að vekja þjóðlegar framleiðsluhætti. Ég styð þetta mál og kalla eftir heildarendurskoðun á úr sér genginni úreltri íslenskri áfengislöggjöf. Heyr.
Forseti. Þrátt fyrir orð hv. þm. Daða Más Kristóferssonar þá ætla ég að leyfa mér að standa hér og segja að loksins því að þrátt fyrir að málið láti ekki mikið yfir sér er þetta fyrsta glufan fyrsta allra fyrsta glufan sem við myndum lögfesta hér gegn undanþágu íslenska ríkisins frá EES-samningnum á einokun á smásölu á áfengi og bara sú glufa er merkileg. Ber vonandi með sér ef við ætlum að stíga fleiri skref á næstu misserum. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég held af þessu tilefni ættum við að ákveða að 15. júní eða jafnvel 16. júní eftir atvikum, verði haldinn hátíðlegur eins og við höfum haldið uppi og bjór daginn frá 1. mars 1988 og kallað brugghús daginn ótækt.
Studdi já, lítið mál, segja sumir, en margir segja líka að það er mikilvægt að taka fílinn í nokkrum bitum og hér erum við að gera það. Það er ekki búið að breyta áfengislöggjöfinni á meðan ég hef verið til. Það var áður en ég varð til. Þegar hér voru breytt var breytt lögum um bjór og hér er lítið skref sem hefur komið tvisvar til þingsins núna og það er mjög ánægjulegt að þinginu lánaðist að afgreiða þetta mál. Í því felst auðvitað líka mikil nýsköpun í íslenskri framleiðslu víða um land og einstaklega gaman að heyra hve margir þingmenn og þingmenn úr fjölmörgum flokkum styðji þetta frelsismál.
Já, virðulegi forseti, ég styð þetta mál eindregið. Það var talað um að þetta væri ákveðin glufa og ég tek undir það. En nákvæmlega þessi breytingartillaga er að minnka glufurnar, ekki loka henni, en hún er að minnka hana. Hún er að þrengja þessa ögn af smáum glufur sem við erum þó að reyna að opna þá nefnilega að nefndin sendir þetta frá sér, að það á að þrengja þessar heimildir, veita ráðherra í ljósi lýðheilsusjónarmiða reglugerðarheimild til að þrengja kaup þeirra sem vilja kaupa beint af smásölum fram af þeim sem eru að framleiða. Ég er mótfallinn því að ég tel einfaldlega að þeir sem eru að kaupa þau þurfa ekkert að hafa neinar reglugerðarheimild frá ráðherra. Þeir eiga bara að fá að kaupa það sem þeir vilja. Það er óþarfi að koma upp einhverju toll, ígildi á þessum sölustöðum. Við eigum einfaldlega að leyfa þeim sem njóta þess að fara til þessara framleiðenda að kaupa það sem þeir þurfa. Ráðherra þarf ekki að takmarka það frelsi og minnka þessar glufur sem við erum þó að kjósa um hér í dag.
Þeirri rödd hvað þessi nefnd. Virðulegi forseti. Ég styð þessa breytingu nema það að ég hefði af því að það er verið að víkka út. Það er verið að leyfa þeim sem eru að selja 100.000 lítra af áfengi á almanaksári og minna að selja líka g inn og við ský og fleira sem fólk vill kaupa eðlilega, íslensk framleiðsla. En ég hefði gjarnan viljað sjá hér að þetta gilti um allt heila klabbið, alla þá sem eru að selja og fá leyfi til þess að selja framleiðslu á framleiðslu stað um alla þá sem eru með 500.000 lítra og minna heimild til þess að selja bjór við skiki inn eða hvað það er sem verið er að framleiða á þessum stöðum, ekki setja neinar takmarkanir heldur hafa þetta sem frjálsast. En þetta er skref engu að síður í ágæta átt. En ég hefði svo gjarnan viljað sjá meira frelsi í þessu tæki sem þessi tækifæri sem við höfum núna hér í þinginu, svona á lokametrum þingsins á þessu þingi. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir.
Atkvæði sínu. Virðulegur forseti. Við í þingflokki Samfylkingar styðjum heils hugar. Þetta mál sitjum hins vegar hjá við þessa litlu breytingu, einfaldlega vegna þess að þessi breyting fékk enga umfjöllun í nefndinni. Það er verið að útvíkka þetta þannig þó að hérna að, jú, það kann að vera að margir styðji það og mörgum finnist þetta algjörlega frábært. Þá er verið að gera grundvallarbreytingu frá því sem lagt var af stað með. Það er að leyfa sölu á bjór í brugghúsum að nú er verið að leyfa sölu á mun sterkari drykkjum á framleiðslustað og það er svona bara, þetta væri bara svo skutlað inn á lokametrunum. Það er eingöngu þess vegna sem við erum á gula. Þetta fékk ekki umfjöllun nægilega atkvæðagreiðslu er.
Já, virðulegi forseti, hér erum við að greiða atkvæði um að það eigi að leggja niður nefnd sem var komið á laggirnar árið 2020 til að kanna kosti þess og galla að færa áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár. Það er sem sagt verið að leggja þetta starfa nefndina niður og ég hefði gjarnan kosið að við hefðum fengið einhverja niðurstöðu í þetta efni og að þingið gæti tekið síðan afstöðu hér í þessum þingsal um hvaða leiðir við ættum að fara, hvort það eigi að lækka eða viðhalda áfengiskaupaaldurinn við 20 ár og mér finnst miður að þessi vinna er ekki unnin. Ég vil þess þá heldur hvetja ráðherra til þess að eiga frumkvæði að vega og meta kosti þess og galla að færa til færa áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár og það væri gott ef það yrði farið faglega yfir það að mér finnst þetta miður að það skuli að nefndin skuli og þar með ríkisstjórnin vera að leggja það til að hætta við þessa sjálfsögðu og eðlilegu skoðun.
Virðulegi forseti. Efnahags- og viðskiptanefnd var einhuga við afgreiðslu á þessum mikilvæga og táknræna stuðningi við Úkraínu. Öll hagsmunagæsla sem er haldið uppi í andstöðu við slíkan stuðning er í besta falli óviðeigandi og er aldrei hægt að skoða öðruvísi en í samhengi við þær fórnir sem úkraínska þjóðin hefur fært og færir áfram fyrir okkar gildi fyrir okkar heimsmynd. Þetta stríð í Evrópu og aðdragandinn að því hefur sannarlega þjappa þjóðinni saman en líka afhjúpað hvernig til að mynda sum forysturíki ESB hafa reynt að skorast undan framlagi og fórnum. Ég er stolt af samróma álit þingmanna um að Ísland eigi ekki að skorast undan sinni ábyrgð og greiðum glöð atkvæði með þessu máli. Hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir tekur til máls.
Já, virðulegi forseti, ég vil eindregið taka undir með efnahags- og viðskiptanefnd um það að við eigum að afgreiða þetta mál. Þetta skiptir máli að senda skýr skilaboð táknræn skilaboð þó að þetta mál í sjálfu sér hafi í rauninni engin áhrif og munu væntanlega ekki mikið reyna á það skiptir máli að við í þessum málum tökum ótvíræða afstöðu með fólkinu í Úkraínu sem líður miklar hörmungar undan ofríki Rússa, enda grimmdarverkum Rússa. Þetta er ein leið til þess og þess vegna styð ég þetta mál eindregið og segi já.
Virðulegi forseti. Við 2. umræðu um þetta mál hér fyrr í dag að það verður að fyrirgefa að formaður efnahags- og viðskiptanefndar datt bara út og ég tók hér til máls um málið en gleymdi að mæla fyrir breytingartillögu sem ég geri hér og nú. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki og fleiri lögum, lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki. Breytingartillagan er minni háttar og lagatæknilegs eðlis. Henni er ætlað að gera efni frumvarpsins skýrara og þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Ég legg til að breytingartillagan verði samþykkt.
Virðulegi forseti. Ef við göngum hér til atkvæða um tímabundna frystingu verðtryggingar á lánum á leigu í tilefni af umræðu um þetta mál hér í þingsal fyrr í dag vil ég koma því á framfæri að með breytingartillögum á nefndaráliti mínu er lagt til að gildistaka frystingarinnar færist frá síðustu áramótum fram til 1. júlí næstkomandi. Með því yrði tryggt að ekki sé um neina afturvirkni að ræða. Við það vil ég bæta að staðan er grafalvarleg og mig langar að trúa því að ríkisstjórnin taki þetta frumvarp alvarlega og fjalli um það af alvöru með þarfir og framtíðarsýn heimilanna í huga í stað þess að einblína eins og yfirleitt áður á hagsmuni fjármálafyrirtækja og kalli svo Alþingi saman til að klára málið. Alþingi hefur verið kallað saman af minna tilefni en því að því neyðarástandi sem er að skapast hjá heimilum landsins sem er ekki útlit fyrir að læðast í bráð. Ég hef staðið í þeim sporum að vera við það að missa heimili mitt og að lokum missa það. Ég bið ríkisstjórnina þess lengstra orða að hlífa þúsundum heimila í viðbót við að ganga í gegnum skelfinguna sem því fylgir. Ég bið ríkisstjórnina að bjarga heiminum.
Ráðherra, Katrín Jakobsdóttir. Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samþykki til frestunar á fundum Alþingis skv. 1. mgr. 23. gr. stjórnarskrárinnar. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að veita samþykki til þess að fundum þingsins verði frestað frá 15. júní 2022 eða síðar, ef nauðsyn krefur, til 13. september 2022. Tillagan skýrir sig sjálf. Ég minni þó hv. þingmenn á að ég hyggst leita atbeina forseta Íslands til að kalla þing saman á ný þegar niðurstöður úttektar Ríkisendurskoðunar á sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka hafa verið kynntar en samkvæmt upplýsingum frá embættinu er skýrslan áætluð í lok mánaðar. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og verður nú gengið til atkvæða.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mikilvægt velferðarmál sem full samstaða ríkir um á Alþingi og í samfélaginu með sorgar leyfi og greiðslum tengdum því. Þá tökum við betur utan um barnafjölskyldur sem lenda í þeirri ógæfu og sorg að missa barn og reyndar er það svo að með þessari lögfestingu er Ísland komið í fremstu röð í heiminum hvað varðar stuðning við fjölskyldur sem missa barn sitt. Ég vil líka greina frá því að ég hyggst setja af stað vinnu við að stíga frekari skref í þessum málum og kanna m.a. möguleika á að veita sorgar leyfi með einum eða öðrum hætti þeim sem til þess að mæta barnafjölskyldum þar sem foreldri fellur frá. Vonandi getum við unnið það hratt og vel og ég óska eftir góðu samstarfi við þingið um það mál. Ég vil að lokum þakka háttvirtri velferðarnefnd og framsögumanni fyrir að klára þetta mál hratt og vel. Alþingi er mikill sómi að því að samþykkja þetta mál. Greidd eru atkvæði um.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við mál 571 um frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138, frá árinu 2011 eða íbúakosningar á vegum sveitarfélaga. Breytingartillagan er tæknilegs eðlis og er einungis ætluð til leiðréttingar og legg ég til að hún verði samþykkt.
Virðulegur forseti. Ég vildi byrja á því að þakka þinginu kærlega fyrir góð vinnubrögð í afgreiðslu þessa frumvarps. Þetta frumvarp þýðir það að í kvikmyndagerð á Íslandi er orðin samkeppnishæf aftur ef við erum að bera okkur saman við önnur ríki og ríkisstjórnin stefnir að því að fjölga störfum í hinum skapandi greinum og er þetta risastóra aðgerð í í þeirri vegferð og að auki vil ég kærlega þakka atvinnuveganefnd sem brást hratt og örugglega við við frumvarpinu og mér heyrist að þetta sé að verða einhver svona uppáhalds nefnd ráðherra og ég ætla líka að segja að þetta sé nefnd, hefur staðið sig vel en ég á mjög erfitt með að gera upp á milli nefnda en kærar þakkir.
Forseti. Við megum vera stolt af þróun kvikmyndaiðnaðarins á Íslandi. Endurgreiðslukerfið hefur farið stigvaxandi undanfarin ár og kerfið þykir almennt gott með svona eins og samkeppnishæft í stuðnings hlutfalli einfaldleika og áreiðanleika. Með þessu frumvarpi vill ráðherra gera enn betur og freista þess að fá mun stærri verkefni hingað en hafa hér verið áður. Það er bæði verðugt og mjög spennandi. Nefndin öll og ráðuneytið áttu mjög gott samstarf í slík, bjuggu á nokkrum atriðum sem ég tel að hafi gert gott mál enn betra og þá kannski ekki síst að gerð verði greining á áhrifum þess. Svo þegar við stígum næstu skref í þágu þessa stuðnings umhverfis þá svona gerum við það enn meira öryggi í þágu kvikmynda, hruns á Íslandi. Þetta er gott mál.
Virðulegur forseti. Ég vil einfaldlega koma hingað upp og lýsa yfir mikilli ánægju með þetta frumvarp og þetta skref sem er verið að taka. Þetta er mjög þýðingarmikið skref og ég vil hrósa bæði ríkisstjórn og ekki síður nefndinni fyrir að fara vel yfir þetta og kortleggja ákveðna þætti sem vissulega þarf að fara yfir. Það þarf að skoða ákveðna þætti til að styrkja enn betur stoðirnar undir þessa mikilvægu atvinnugreinar sem kvikmynda listinn. Kvikmyndaiðnaðurinn er þannig að ég vil eindregið styðja og hrósa þeim sem hafa komið að þessu máli og hlakka til að sjá hvernig fram eftirfylgnin og framvindan verður hvað þetta mál varðar og auðvitað verður áhugavert að sjá um m.a. hvernig þetta mál verður fjármagnað og það verði að taka alvarlega.
Grein fyrir atkvæði sínu. Virðulegur forseti. Mig langar bara fagna mjög þessari atkvæðagreiðslu sem hér á sér stað. Þetta er virkilega mikilvægt mál varðandi réttarstöðu brotaþola. Þetta mál var lagt hér fram líka á síðasta þingi af fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra en náði þá ekki fram að ganga þannig að ég er afar þakklát hæstv. dómsmálaráðherra hafa komið fram með málið og ég er líka afar þakklátt nefndinni fyrir að hafa náð að afgreiða málið þótt skammur tími hafi verið til stefnu.
Þótt þú tekur til máls um atkvæðagreiðslu, herra forseti. Þetta frumvarp kemur í kjölfar laga sem við samþykktum hér á þingi árið 2020 sem er ætlað að sporna gegn samþjöppun á eignarhaldi á landi á of fáar hendur og hafa þegar gert það. Í þessu frumvarpi sem við afgreiðum hér er hins vegar verið að stórbæta stjórnsýslu jarðamála og öðlast aukna yfirsýn yfir land, auðlindirnar sem land er. Ég vil þakka háttvirt allsherjar- og menntamálanefnd einstaklega gott samstarf og fullvissa nefndarmenn vegna þess álits sem þau skulu yfir málið eða næsta haust mun þingið fá til meðferðar enn eitt frumvarp af sama meiði sem varðar fjárfestingar erlendra aðila í mikilvægum innviðum og vonandi þegar þessu verður öllu lokið verðum við komin með miklu betri yfirsýn yfir þennan gríðarlega mikilvæga málaflokk. En ég þakka nefndinni gott samstarf um þetta mikilvæga mál.
Virðulegur forseti. Ég var afar ánægður að sjá þann mikla samhug sem var í þessu máli hér við atkvæðagreiðslu í 2. umræðu en þegar unnið er hratt þá yfirsést okkur stundum aðeins. Þannig er mál með vexti að í upphaflegu frumvarpinu frá ráðherra þá var lagt til að gildistaka ætti sér stað 1. janúar 2023 og ég hygg að margir þarna úti sem voru að fagna því að þetta mál væri nú loksins að ná í gegnum þingið, hafi kannski hugsað að ferðamannasumarið mundi nýtast þessum aðilum mjög vel. Þess vegna legg ég fram breytingartillögu þess efnis að í stað 1. janúar 2023 komi 1. júlí 2022 og það er þá helst á þeim rökum að nú á sér stað von bráðar háanna tími í ferðaþjónustunni og við erum jú að fjalla um ferðaþjónustu og landbúnað og ég held að þetta skipti miklu máli og ráðuneytið held ég að verða að gera sér að góðu, að undirbúa það sem þarf að undirbúa fyrir þann tíma. Ég legg þessa breytingartillögu fram í mínu eigin nafni því að ekki kom hann var ekki hægt að halda fund í nefndinni. En ég hef rætt við alla nefndarmenn sem eru hér á svæðinu og ég hygg að þeir séu allir samþykkir þessari breytingartillögu. Hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson.
Virðulegur forseti. Það er stundum sagt að dropinn holi steininn. Ég held að það eigi alveg sérstaklega við í þessu máli að ég hef verið hér á þingi síðan 2007 og ég held ég hafi verið meðflutningsmaður á öllum áfengis, frumvörpum sem hafa komið fram sem hafa verið, held ég, á hverju einasta þingi, fyrst og fremst frá okkur Sjálfstæðismönnum, eru einhverjir hafa tekið á ljósrita þau og fljótt og einnig. En hér eru tímamót í þessum málum og ég vil fagna því alveg sérstaklega hvað mikil samstaða er um þessar breytingar í þinginu. Það gefur auðvitað væntingar til þess að það sé orðið ljóst að það er tímabært að endurskoða þá löggjöf sem við búum við í þessum málum. Hún stenst enga tímans tönn og þær breytingar sem hafa orðið í okkar samfélagi og í kringum okkur gera kröfur til þingsins um að axla þá ábyrgð að innleiða breytingar í takt við nýja tíma. Ég vil þakka nefndinni alveg sérstaklega vel fyrir vel unnin störf í þessu máli. Ég fagna alveg sérstaklega þeim breytingum sem nefndin hefur verið að gera og þeirri tillögu sem svo langt sem það nær virðist vera samstaða um í nefndinni sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir leggur hér fram. Það er okkar að fara eftir því í fram hjá framkvæmdarvaldinu að framkvæma vilja þingsins. Þannig fagna ég því að gildistakan verði í sumar og eflaust gerir það miklar kröfur á ákveðin undirbúningsvinna þarf að eiga sér stað í þessum málum en við öxlum þá ábyrgð.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um þingsályktun, ályktun um tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Í tillögunni er lagt til að forsætisráðherra láti framkvæma tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks og hún verður kynnt Alþingi á vorþingi 2022. Verði tillögunni vísað til stöðuskýrslu ráðgjafarnefndar um opinberar eftirlitsreglur um einföldun gildandi regluverks frá september 2014 og meiri hlutinn tekur undir með hv. þingmönnum um að einfalda þurfi regluverk. Hins vegar fyrirséð að forsætisráðherra yrði ómögulegt að framkvæma efni ályktunarinnar innan tímamarka tillögunnar og þá telur meiri hlutinn ekki æskilegt að slíkar aðgerðir og gerð áætlana byggist á stöðuskýrslu sem gerð var fyrir tæplega átta árum. Margt hefur breyst innan íslensks stjórnkerfis og þurfa að slíkar aðgerðir að grundvallast á nýjustu gögnum og upplýsingum sem völ er á. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að gera úttekt á nauðsyn þess að regluverk verði einfaldað. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís, Hrönn Hafsteinsdóttir og Orri Páll Jóhannsson.
Hv. þingmanns, virðulegi forseti. Ég held að það geti flestir, eða vonandi flestir í þessum þingsal tekið undir megininntakið í tillögum Miðflokksins í þessum málum að einfalda regluverk. Nú er verið að fara með þessa tillögu, gamalkunnugar leiða búið að semja um þetta og allt það að vísa þessu til ríkisstjórnarinnar og ég vil spyrja hv. þm. Sjálfstæðisflokksins hvort það verði ekki örugglega þannig að þessi tillaga sem verður vísað til ríkisstjórnar, að hún verði tekin alvarlega en verði ekki bara ýtt í skúffu heldur að það verði raunverulega með þann mikla vilja sem ég veit er af hálfu Sjálfstæðisflokksins sem er nauðsynlegt. Það er að einfalda regluverk fyrir fólk fyrir fyrirtækin í landinu, fyrir stjórnsýsluna. Þannig að ég vil mín spurning: Er þessi: Er ekki alveg öruggt að að Sjálfstæðisflokkurinn mun sjá til þess að inntak þessarar tillögu haldist lifandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og jú, ég held að mér sé óhætt að segja það. Þó að ég hafi verið stutt og þekki ekki þessi bellibrögð, sem er alltaf verið að vísa til, þá er þetta nú ein. Ástæða þess að ég fór út í stjórnmál er þetta eitt af meginmarkmiðum með veru minni hér þannig að ég mun a.m.k. ekki láta mitt eftir liggja í þessari umræddu tillögu. Þá er vísað til þess að undanfarin ár hafi virðist hafa dregið úr áherslum ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda á því að einfalda regluverk en gerðir ríkisstjórnarinnar, bæði þessarar og síðustu, sýna svo ekki verður um villst að það hefur verið lögð mikil áhersla á að einfalda regluverk nú sé skammt liðið á tíma þessarar ríkisstjórnar. Þá er þegar hafin vinna við í ráðuneytum við að greina og áfram einfalda regluverk og fannst líka hjá fagstofnunum ráðuneyta markmið sitt. Setning varðandi einföldun regluverks kemur skýrt fram í fjármálaáætlun. Þetta eru bara nokkur dæmi. Svo er hægt að nefna dæmi frá síðasta kjörtímabili þar sem m.a. var farið í, að mig minnir á annað 1000, niðurlagningu reglna og reglugerðarvald til einföldunar regluverks í atvinnuvegaráðuneytinu. Þannig að stutta svarið er jú 25.000.
Sveitir andsvarið. Öðru sinni. Já, virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og bjartsýnina og trúna og ég vil bara deila henni. Deilir þeirri von, alla vega með hv. þingmanni, að svo verði áfram þó einmitt fyrstu verk þessarar ríkisstjórnar sem er sama gamla ríkisstjórnin, hafi verið einmitt í rauninni fyrsta skrefið. Táknrænt skref var að fjölga ráðuneytum, fjölga, stækka báknið í rauninni þannig að ég er ekkert endilega vongóð hvað það varðar þegar það eru fyrstu skrefin að leggja til ekki bara fjölgun ráðuneyta heldur útgjöldum á þessu kjörtímabili upp á hátt á þriðja milljarð króna í því að fjölga stólum, kannski dýrasti stóran leikur síðari tíma. En það er önnur saga. Ég ætla bara að segja við hv. þingmann: Ég bara: Guð láti gott á vita og auðvitað munum við fylgjast mjög vel með þessu. Ég veit að Miðflokksmenn muni gera það líka en við leggjum mikla áherslu á þetta mál og m.a. að Viðreisn muni ýta eftir því að þessi verði fylgt eftir og ég vonast til þess að ég sjái hv. þingmann hér í ræðupúlti geta einmitt farið yfir afrekaskrá ríkisstjórnarinnar í þá veru að einfalda regluverk fyrir fólk, fyrirtæki, heimili og atvinnulíf í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið og ég vona það líka að ég haldi áfram að halda í þessa bjartsýni og trú og lengur heldur en hv. þingmaður sem virðist hafa glatað eitthvað af þeirri bjartsýni og trú og ætla ekki að fara að kýta við hv. þingmann um stækkun báknsins eða fjölgun ráðuneyta. Til þess gefst ekki tími. Okkur gefst heldur ekki tími til að fara yfir ESB, kom mér talsvert á óvart og það er ekki nóg að hv. þingmaður hafi ekki náð að skjóta því inn í svarið ef það verður bara næsta. Næsti hringur er þannig að við erum bara sammála um það, við hv. þingmaður að við viljum einfalda regluverk í þágu atvinnulífs og almennings og hef fulla trú á því full bjartsýni að við tökum höndum saman og fylgjum þessu fast eftir. Andsvörum er lokið til máls.
Herra forseti. Það er ástæða til að þakka háttvirta efnahags- og viðskiptanefnd og framsögumanni fyrir vinnu við þetta mál og raunar einnig efnahags- og viðskiptanefnd síðasta kjörtímabils, þáverandi formanni þeirrar nefndar, Óla Birni Kárasyni sem tók ágætlega í málið en það er greinilega mjög flókið, það einfalda regluverk og þess vegna hefur þurft að mæla fyrir þessu máli ítrekað því að frá því að vinna fór af stað fyrir alvöru árið 2013 og 14 við einföldun regluverks og að taka á bákninu hefur ekki mátt líta af framvindu málsins eins og dæmin sanna. Þó tókst að vinna heilmikla og góða vinnu á báðum sviðum að því marki að það var gefin út sérstök handbók til fyrir ríkisstofnanir um hvernig þær ættu að spara og draga saman í rekstri og eins aðgerðaáætlun varðandi einföldun regluverks og minna bákn. En eins og ég segi, herra forseti, það má ekki líta af þessu og fyrir vikið þá verður algjörlega nauðsynlegt og í ljósi reynslunnar að fylgjast með framvindu málsins verði því vísað til ríkisstjórnarinnar eins og lagt var til í máli framsögumanns. Þar var reyndar haft orð á því að það voru svo mörg ár liðin frá árinu 2014. Það er notað sem ástæða fyrir því að nýta ekki þá vinnu sem hafði farið fram sem þó var mjög mikil og góð og síðan þá hefur auðvitað bara bæst við verkefnið eins og getið er um í tillögunni og ástæðulaust að vera stöðugt að henda góðri vinnu og byrja upp á nýtt og það má kannski minna á í því samhengi að rammaáætlun sem við vorum að samþykkja hér fyrr í dag er orðin álíka gömul, hið minnsta í grunninn. Engu að síður er er jákvætt að ríkisstjórnin skuli ekki einfaldlega leggja til við sitt lið sinn, liðsstyrk sinn. Hv. þingmenn, að málið sé fellt eins og hefur stundum gerst með góð mál. Líklega verður maður að sýna því ákveðinn skilning að ríkisstjórnir og ekki hvað síst þessi ríkisstjórn, sem þó fór af stað með fyrirheit um eflingu Alþingis, eigi erfitt með að samþykkja tillögur sem koma utan að koma frá einhverjum öðrum en ráðherrum og ráðuneytum. En á sama tíma gerir hún kröfu um fylgispekt við allar nýju lagabálkana og ætla nýju laga flækjurnar sem verið er að bæta við jafnt og þétt og reyndar, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á hérna áðan, hefur bara verið með allra mesta móti í tíð þessarar ríkisstjórnar. Nýjar lagaflækjur og sívaxandi bákn hefur aldrei verið stærra og stækkar jafnt og þétt ár frá ári og ekki hvað síst forsætisráðuneytið sjálft sem, eins og ég hef nefnt hér í annarri ræðu, hefur stækkað meira í tíð þessarar ríkisstjórnar heldur en einhverja áratugi þar á undan samanlagt. Ég hins vegar held áfram að vona að þessi ríkisstjórn og þeir flokkar sem hér áður fyrr kenndu sig við einfaldara kerfi og minna bákn muni á einhverjum tímapunkti vakna og kannski mun þetta hjálpa til við það. En þá hvet ég hvetji engu að síður til að nýta þá vinnu sem fór fram áður við það verkefni en ætla sér ekki einfaldlega að byrjuðu upp á nýtt og taka það mikinn tíma í þetta að málið deyi í kerfinu eins og oft og tíðum gerist. Það var ástæðan fyrir því að við vildum nýta þá vinnu sem fyrir var og bætt bættum þar við tillögum og lögðum til að ríkisstjórninni yrði falið að framkvæma þetta. Þess vegna er þessi tillaga um að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar, áhugaverð því að í rauninni lögðum við til að ríkisstjórninni yrði falið að framkvæma verkefnið vitandi það að ef það yrði ekki með þeim hætti að ríkisstjórnin fengi að gera þetta sjálf þá væru stjórnarliðar ólíklegir til að samþykkja málið. Að því sögðu er það ánægjulegt að ríkisstjórnin skuli leggja til að málinu verði vísað til sín, vonandi vinur honum það áfram. En eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi hér áðan þá mun ekkert veita af því að fylgjast með framgangi málsins og sjá hvort þessari ríkisstjórn og stjórnarflokkunum takist að taka u beygju í þessu máli eins og hún hefur reyndar gert, er svo mörgum öðrum málum og ætti að stækka báknið og hægt að flækja regluverkið og fari í staðinn að vinna að því að draga úr því og einfalda hana. Ég hef a.m.k. óskað ríkisstjórnin góðs gengis við það en ég og aðrir þingmenn munum fylgjast með framvindu málsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðuna og brýninguna og af því að hann nefndi það að það væri ástæðulaust að henda góðri vinnu og byrja upp á nýtt þá var það bara tilvísun í að margt hefur gerst og breyst síðan 2020, samanber síðan 2014, samanber m.a. tiltekna í atvinnuvegaráðuneytinu 2020 1 og það hefur ekki bara verið bætt í. Það er þess vegna engin þörf á u beygju heldur frekar að herða róðurinn og mig langaði bara til að taka undir með hv. þingmanni varðandi það að það megi ekki líta á stjórnvöldum því það má sannarlega ekki líta á stjórnvöldum og þar erum við öll hér í þinginu saman í liði eftirlit með framkvæmdarvaldinu og má til með að hrósa hv. þingmönnum Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni og bar Þór Ólafssyni fyrir umfjöllunina og brýningunni varðandi EES-samninginn í tillögunni því að það er auðvitað óumdeilt að EES-samningurinn hefur verið til verulegs gagns og ávinnings fyrir Ísland. Þá er vel hægt að taka undir skammir í garð stjórnvalda varðandi þessa tilhneigingu til þess að bæta í við innleiðingu reglna svokallaða gullhúðun og ég vil bara taka heils hugar undir þær athugasemdir.
Við ræðu hv. þingmanns, herra forseti, ég veit að liggur á að klára þennan fund og þetta verður bara örstutt og raunar frekar meðsvar en andsvar. Ég vona að hæstv. forseti fyrirgefi það því að hv. þingmaður kom með ýmsar ágætar áréttaðir hér en þá áréttaði ég er bara á móti að rétt eins og við getum um í tillögunni er lagt til að þótt menn nýti reynslu fortíðar og þá vinnu sem hefur verið unnin þá taki verði tekið tillit til þróunin. Þróunin að undanförnu undanfarin misseri og ár og það er vissulega rétt að ríkisstjórnin hefur farið tvisvar, þrisvar, ef ég man rétt, í nokkur verkefni við að draga úr regluverki. En þá hefur það einkum beinst að reglugerðum, til að mynda sem voru ekki lengur í notkun og höfðu enga þýðingu lengur. Ég held að einn fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins hafi orðað það að fara út með ruslið sem lá fyrir manna fótum en nú er mikilvægt að líta á það regluverk sem er í gildi og er virt, gera það skiljanlegra og einfaldara. En að því sögðu ítreka ég þakkir til háttvirts framsögumanns fyrir að halda utan um framvindu málsins.
Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um þingsályktunartillögu um vist morð. Í stuttu máli leggur meiri hlutinn til að þingsályktunartillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Það gerum við á þeim forsendum að um er að ræða mjög áhugavert mál, virkilega áhugavert mál, vel unna greinargerð, en þannig er mál með vexti að þetta mál var lagt fram hér seint í mars síðastliðnum. Það var mælt fyrir málinu 13. júní. Háttvirt allsherjar- og menntamálanefnd tók það fyrir á fundi sínum 14. júní. Þá var lagt til að fulltrúar Pírata að senda það til umsagnar um einn dag. Það er sólarhring og það bárust þrjár umsagnir um málið. Hér er um að ræða mál sem jú sannarlega á heima í allsherjar- og menntamálanefnd en mál sem líka hefði átt heima í umræðu í háttvirtri utanríkismálanefnd og háttvirtri umhverfis- og samgöngunefnd. Þetta er mál sem þarfnast svo sannarlega umræðu í samfélaginu, í stjórnkerfinu og hjá mörgum aðilum. Þannig að mér, í ljósi þess að ég vil leggja áherslu á það að við vinnum málið vel og ég hef haldið ræðu hér í dag í öðrum málum þar sem ég hef tekið fram að tíminn hefði mátt vera meiri og við höfum lagt mikið á okkur til að ná inn málum eða afgreiða frá okkur mál á stuttum tíma. En það er bara algerlega vonlaust að ætlast til þess að Alþingi Íslendinga og háttvirt allsherjar- og menntamálanefnd geti afgreitt eins risastórt mál og um ræðir hér á einum sólarhring. Það væri ákall um ófagleg vinnubrögð að mínu mati. En í ljósi þess að það sem hér liggur undir er auðvitað mjög mikilvæg umræða og í rauninni framhald af umræðunni um loftslagsmál þar sem Ísland hefur svo sannarlega verið í ákveðinni forystu hvað alþjóðasamstarf varðar og þar af leiðandi eru hugmyndirnar sem fram koma í þingsályktunartillögunni mjög áhugaverðar. Í nefndaráliti meiri hlutans er farið aðeins yfir þá lagabálka sem að einhverju leyti taka á slíkum málum. En við vorum svo lánsöm að starfsfólk utanríkisráðuneytisins kveikti á því þegar málið var flutt hér í þingsal að þetta væri kannski eitthvað til að skoða og lögðust í það að senda okkur minnisblað sem liggur eina umsögnin í málinu. Þar benda þau á að Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn hefur lögsögu í málum er varðar alvarlegustu glæpi. Það er hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði vegna átaka víða um heim og yfirstandandi slys í Rússlandi gegn Úkraínu er álag á dómstólnum og vænta má aukins málafjölda en í byrjun mars vísaði 41 land, þar með talið Ísland meintum stríðsglæpum Rússa í Úkraínu til dómstólsins. Því telur ráðuneytið að tillaga þessi þurfi frekari skoðun áður en Ísland leggur til útvíkkun á lögsögu dómstólsins þannig að hún nái til nýrra flokka brota. Bent er á að komi til þess að ákveðið verði að leggja fram tillögu á vettvangi alþjóðlega sakamáladómstólsins af Íslands hálfu þurfi undirbúning og samráð á alþjóðavettvangi til þess að vinna að slíkri tillögu, fylgi stefnumörkun og ákvörðunum í leiðir í því efni yrði til umræðu á vettvangi ríkisstjórnar og utanríkismálanefndar Alþingis og með hliðsjón af því að framangreindu og því sem ég hef farið hér yfir leggjum við til að málinu verði vísað til ríkisstjórnar. Undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur og hv. þingmenn, Birgir Þórarinsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Kári Gautason og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir.
Virðulegi forseti. Minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar fagnar því að fram sé komin tillaga um að Alþingi viðurkenni visst morð að landslögum og beitir sér sömuleiðis fyrir því að hugtökin verði bætt við Rómarsamþykktinni. Umhverfisréttur hefur hlotið aukið vægi bæði á landsvísu og alþjóðavísu á undanförnum árum. Viðurkenning visst morð sem glæps er rökrétt og þarft skref í baráttunni gegn loftslagsvánni. Hamförum lagaákvæði um vist morð myndi veita heimsbyggðinni nauðsynlegt verkfæri til að draga vald fólk til ábyrgðar fyrir víðtæk og langvarandi umhverfisspjöll. Það hefur hingað til reynst erfitt þar sem áhrifanna geti gætt á vistkerfi þvert á landamæri og yfir stærra landsvæði en regluverk hvers og eins þjóðríkis ná til ríki á borð við Belgíu. Samhuga Vanúatú og Maldíveyjar hafa lýst yfir stuðningi við viðurkenningu, visst morð sem glæps að alþjóðalögum en þar að auki hafa forseti Frakklands, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, Evrópuþing og fjölmörg alþjóðleg umhverfisverndarsamtök tekið í sama streng. Það er löngu kominn tími til að náttúran hljóti stöðu sjálfstæðs réttar og hagsmunaaðila og réttarstöðu hennar sé gætt, bæði í þágu jarðarinnar sjálfrar en einnig í þágu og kannski ekki síst í þágu komandi kynslóða. Nefndinni barst minnisblað um tillöguna frá utanríkisráðuneytinu þar sem áhyggjur eru reifaðar af því að Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn í Haag hafi nú þegar mörg brýn á sinni könnu brýn mál. Að mati minni hluta nefndarinnar er þó ekki tilefni til að stöðva framgang tillögunnar á Alþingi þrátt fyrir þetta, enda yrði væntanlega úr því bætt af hálfu dómstólsins sjálfs og aðildarríkja hans þegar þar að kemur. Viðbætur við Rómarsamþykktinni yrði að sjálfsögðu að vinna í alþjóðlegu samráði en um það fjallar efni tillögunnar. Verði hún samþykkt verður ríkisstjórninni falið að fara í þá vinnu hefði hún þar með tækifæri til að verða leiðandi afl í umhverfismálum á alþjóðavísu. Minni hlutinn styður áform um að íslenska ríkið verði leiðandi á sviði umhverfis og loftslagsmála með samþykkt þessarar tillögu og leggur því til að tillagan verði samþykkt óbreytt.
Frú forseti. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið hér að þetta er að mörgu leyti áhugavert mál og greinargerðin er góð og sá hugur sem stendur að baki alveg ágætur. Það sem ég hef haft svolitlar efasemdir um er: Er þetta hugtak, visst morð. Mér finnst þetta hljóma mjög harkalega. Það er maður tengir morð, kannski ja, fimmta boðorðinu sem dæmi sé tekið, þú skalt ekki morð fremja. Þá spyr maður sig varðar þetta boðorð líka umhverfi sóða. Það mjög svo hugsanlegt. Það er nú talað er um það í gamla testamentinu eða maðurinn á að umgangast náttúruna af virðingu og hann er skapaður sem gæslumaður náttúrunnar. En aftur að þessu visst morði þá er það nú Íslandsklukkunni að Jón Hreggviðsson eru ekki viss um hvenær menn drepa mann og hvenær menn drepi ekki mann þannig að ég tengi þetta hugtak ekki beint náttúrunni en hefði þó kannski hugsanlega viljað sjá annað hugtak eins og t.d. visst skaði, svo dæmi sé tekið. En ég vildi koma þessum hugleiðingum mínum á framfæri og ég veit að góður hugur sem stendur þarna á bak við einhvern veginn stingur þetta hugtak mig svolítið og maður hrekkur svolítið við. Kannski er það ætlunin með þessari tillögu að bara svolítið stuða fólks, þótt kannski farið að hugsa: Bíddu við, hvað? Með þá sem umgangast náttúruna af miklu virðingarleysi en frú forseti, þetta eru nú svona hugleiðingar sem ég vildi koma á framfæri vegna þess að ég hefði hugsað mér betur hugtakið visst skaði. Þá veitir andsvar háttvirtur.
Frú forseti. Ég má til með að veita hérna örstutt andsvar vegna þess að ég átti ekki auðvelt með þetta hugtak á íslensku, fyrst um sinn á ensku og flestum tungumálum sem geta tekið hluti beint af einhverjum svona saman. Samevrópskum Orkustofnun heitir þetta egó sæt. Við þekkjum orðin gen og sæt Tómas sæt. Þetta er allt einhverjum orð, svo ég sagt já, þannig að ég hef þó ég fór fram og aftur með þetta, ég skal viðurkenna það, en enn eina almennilega þýðingin er þessi fyrst morð og hún nær alveg utan um þetta vegna þess að við erum að tala um smá minnkun á hugsanlega hætti þannig að hið lifandi umhverfi, fyrir utan manneskjurnar hafi rétt í sjálfu sér og þó það að myrða manns sé það sem við kannski tengjum þetta fyrst við þá snýst þetta einmitt um það að víkka það út. Nú langar mig að nefna mann sem hv. þingmaður hefur einhvern tímann rætt. Við höfum rætt áður franskt páfi. Hann nefnilega mætti á einhvern fund þrennt eða innan mati karlsins. Nei. Ef athyglinni mætti á einhvern alþjóða sakamála fund þar sem hann framsýnir okkar lagði til að syndir gegn vistkerfum væri eitthvað sem þyrfti að taka alvarlega. Þetta er maður sem kann boðorðin tíu, öll tíu. Hann bætti síðan við að leggja til að vistmaður ætti að bætast við sem glæpurinn í Rómarsamþykktinni og þar með heyra undir alþjóðasakamáladómstólnum tillögur.
Maður Suðurkjördæmis, Birgir Þórarinsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ánægjulegt, að hann skuli vitna í heilagan fram spáa starf, mjög gott og tek heils hugar undir það. Ég er algerlega á því að það sé synd að að umgangast náttúruna af miklu virðingarleysi og valda tjóni á náttúrunni. Hins vegar, vegna þess að ég sagði áðan að maðurinn er nokkurs konar gæslumaður náttúrunnar, gengur hér á jörðinni og á að umgangast hana af virðingu þannig að ég tek alveg heils hugar undir það að það eru bara ýmsar þjóðir sem eru bara þjakaðir af þeirri synd að að ganga illa um náttúruna og ég nefni bara Kína sem dæmi enda eru þeir ekki þekktir fyrir það að að vera sérstaklega hliðhollur kristni eða greiða götu hennar í því landi. En ég veit náttúrlega ekki nákvæmlega hvernig heilagur Frans páfi, hvernig hann orðaði þetta með visst morðið. En ég skil alveg þessa tengingu sem hv. þingmaður nefndi þarna. Það er þjóðarmorð og svo kemur komum við að þessari þýðingu á eitthvert sætanna. En stundum finnst mér einhvern veginn bara. Við eigum að að líka þegar við erum að þýða yfir á íslensku að að velta fyrir okkur hinum ýmsa möguleika en nú veit ég ekki hvernig það var í þessu tilfelli. En ég segi bara enn og aftur, eins og ég sagði hér áðan, að að mér hugnast svona t.d. eins og visst skaði. Ég held að það segi nákvæmlega það sem er er um að ræða og/eða visst tjón o.s.frv. en ég veit að hugurinn er jákvæður og góður þarna á bak við og margt mjög áhugavert í þessu máli. Svo sannarlega.
Helga Vala Helgadóttir, frú forseti. Nú er langt liðið á kvöld og við höfum verið hér lengi þannig að ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. En nú gerir þingheimur grín að konunni sem stendur í pontu. Nei, ég ætla bara að koma hingað upp til að hrósa hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að hafa snarar frá þessu góða máli fyrir að hafa unnið mjög vandaða greinargerð sem fylgir málinu. Það er örlítill kvíði í maganum og mér yfir afdrifum þessa máls en ég treysti því að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sem og við öll sem viljum að þetta mál verði raunverulega unnið í ráðuneytunum á ríkisstjórninni, að við munum fylgja því fast eftir. Þannig að ég vil bara þakka Andrési fyrir hans frumkvæði í þessu og styð málið heils hugar.
Frú forseti. Ég ætla svo sannarlega ekki að lengja þessa umræðu. Mig langaði bara, og ég má til með að koma hérna upp til að lýsa ánægju með það hvernig allsherjar menntamálanefndar niður á þessu máli. Þó að minni hluti og meiri hluti hafi ekki komist að sömu niðurstöðu þá er algjör eindrægni í nefndinni um mikilvægi málsins og það er nú. Það hefði þótt saga til næsta bæjar að Alþingi Íslendinga gæti tekið hugmynd sem er í grunninn jafnróttæk og þessi hún geti tekið hann í fangið og verið sammála um að þetta væri eitthvað sem við vildum gera þó að ég sé ekki alveg sammála í nefndinni hvernig eigi að gera það eða hvað við eigum að kalla það. Það er bara höfum ekki áhyggjur af því. Það er hugurinn sem skiptir máli eins og sagt hefur verið. Þetta er svo róttæk hugmynd vegna þess að hún og hún ræðst gegn bara grundvallar sjálfsmynd okkar, hvað þá okkar sem löggjafa þar sem við vinnum við er að setja lög um mannanna verk. Við erum að setja lög um fólk. Maðurinn er mælikvarði alls sem við gerum og það að vera mann miðju er hægara sagt en gert að rífa sig út úr það að gera visst morð. Refsivert snýst akkúrat um það. Jú, jú, þetta gagnast komandi kynslóðum. Jú, jú, þetta gagnast fólki í regnskógum, Amazon sem missa búsvæði sitt og viðurværi og heilsu vegna gegndarlausrar græðgi stórfyrirtækja sem enga ábyrgð þurfa að sýna. Þetta gagnast öllu þessu fólki. Þetta geri það vegna þess að það gagnast jörðinni og jörðin er náttúrlega það sem við þurfum til að lifa af. Það er dálítið oft gleymast þegar við tökum stærri ákvarðanir. Þess vegna get ég deili alveg kvíða hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um afdrif þessa máls af því að ég vil að það komist sem lengst sem fyrst. Ég er hins vegar fullur bjartsýni af því að ég veit að það mun komast á endapunkt einhvern tíma. Hér er bolti farinn að rúlla af stað sem allir sem komu að málinu í nefndinni eru sammála um að eigi að rúlla í þessa átt eru ekki alveg sammála um hversu Þorsteinn vilji sparki. En ég vona að við spörkum bara sem fastast hérna eftir fleiri.
Forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir álykti um þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. Með tillögunni eru lagðar til aðgerðir um málefni innflytjenda sem samræmast meginmarkmiðum laga um málefni innflytjenda, nr. 116/2012. Við eigum að stuðla að samfélagi þar sem öll geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. 7. gr. framangreindra laga segir að ráðherra skuli leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda til fjögurra ára í senn. Áætlunin tekur mið af áherslum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og því að árið 2022 fluttist þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd yfir á ábyrgðarsvið félags og vinnumarkaðs ráðuneytisins. Nefndin fjallaði um málið og fékk til sín Gest. Fund, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið. Vill meiri hluti velferðarnefndar áréttar sérstaklega að umsagnaraðilar hafi almennt verið jákvæðir gagnvart tillögunni og fagna sérstaklega því að nú skuli útbúin langtímastefna í málefnum innflytjenda, flóttafólks og fjölmenningar. Nefndin fjallaði sérstaklega um mikilvægi ráðgjafarstofu fyrir innflytjendur sem nokkrir umsagnaraðilar bentu á. Reynslan af þessu þjónustuúrræði hefur sýnt að slíkt úrræði sé nauðsynlegt og löngu tímabært. Sem dæmi má nefna að í umsögn Alþýðusambands Íslands kemur fram að aðgengi að upplýsingum og þjónustu á mörgum tungumálum sé meginforsenda jafnréttis í fjölbreyttu samfélagi og nauðsynlegt sé að tryggja gott aðgengi að þjónustunni í umsögn hvað SIS samtaka, fræðslu og símenntunarmiðstöðvar benda samtökin á að nýta megi þétt net símenntunarmiðstöð í þessu samhengi. Af umsögn um að dæma hefur reynslan af þessu úrræði sem komið var á í kjölfar samþykktar þingsályktunar nr. 34/149 verið góð. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið. Þá fjallaði nefndin um mikilvægi íslenskukennslu. Í umsögn hvassyrtur samtaka, fræðslu og símenntunarmiðstöðva er bent á mikilvægi þessara íslenskukennarar sem kenna innflytjendum íslensku uppfylli ákveðnar gæðakröfur. Þá þurfi átaki starfsþróun kennara á öllum skólastigum að ná til kennara í íslensku fyrir útlendinga hjá símenntunarmiðstöðvum. Þá benda samtökin á nauðsyn þess að endurskoða námskrá og námsefni í íslensku fyrir útlendinga. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur m.a. fram að löggjöf um framhaldsfræðslu verði endurskoðuð og er sú vinna að hefjast. Gera verður ráð fyrir að í þeirri vinnu verði m.a. fjallað um gæði og umgjörð í íslenskukennslu fyrir innflytjendur. Nefndin fjallaði um aldraða fólk sem kemur til landsins á grundvelli fjölskyldusameiningar. Í umsögn Rauða krossins á Íslandi var bent á að staða þess fólks sé óljós. Meiri hlutinn deilir þeim áhyggjum sem fram koma í umsögninni að hætta sé á fátækt og félagslegri einangrun þessara einstaklinga. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að hafa þau sjónarmið sem fram koma í umsögn Rauða krossins um stöðu aldraðra í huga við innleiðingu áætlunarinnar. Nefndin fjallaði jafnframt um athugasemd Alþýðusambands Íslands, um samfélagstúlkun séu ekki fjármögnuð. Meiri hlutinn bendir á að umrædd aðgerð snýr að gæðaviðmiðum sem og því að skýra og skerpa á reglum varðandi réttindi til túlkaþjónustu. Meiri hlutinn tekur þó undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögn sambandsins að góð og fagleg túlkun sé forsenda aðgengis að samfélaginu og tryggja þurfi umgjörð fyrir starfandi túlka svo að hér verði til öflugt starfsstétt túlka. Meiri hlutinn telur aðgerðirnar miða að þessum markmiðum og bendir jafnframt á að Alþingi samþykkti þingsályktun nr. 31/151 þann 12. júní á síðasta ári um eflingu stöðu einstaklinga sem ekki eru mæltir á íslensku í samskiptum þeirra við stjórnvöld. Þá ræddi nefndin um vinnuvernd og réttindi á vinnumarkaði. Í umsögnum ASÍ og BSRB koma fram áhyggjur af brotastarfsemi á íslenskum vinnumarkaði. ASÍ bendir á að samfara fjölgun innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði hafi verkalýðshreyfingin orðið vitni að og þurfti að bregðast við sívaxandi brotastarfsemi á íslenskum vinnumarkaði. Brotið beinast að þeim sem síður þekkja réttindi sín og eru erlent launafólk í þeim hópi. Meiri hlutinn tekur undir að sporna þurfi gegn þessu og telur markmið aðgerðaáætlunarinnar stuðla að aukinni vernd á íslenskum vinnumarkaði því með góðum upplýsingum um réttindi og skyldur megi sporna gegn félagslegum undirboðum á vinnumarkaði sem er meinsemd í íslensku samfélagi. Nefndin tekur undir athugasemdir Sambands íslenskra sveitarfélaga um þátttöku innflytjenda í kosningum í ljósi þess að kosningaþátttaka innflytjenda hér á landi er lítil og bendir á að tillagan var í grunninn unnin áður en breytingar á réttindum innflytjenda. Breyting á réttindum innflytjenda til kosningaþátttöku tóku gildi og tekur undir mikilvægi þess að vinna að aukinni þátttöku innflytjenda í kosningum og samfélagslegri virkni að öðru leyti. Meiri hlutinn beinir því jafnframt til ráðuneytisins að það leggi sitt af mörkum í samstarfi við hlutaðeigandi ráðuneyti til að auka þátttöku innflytjenda í kosningum og samfélagslegri virkni. Að lokum telur nefndin tekur nefndin undir áhyggjur ýmissa umsagnaraðila um fjármögnun aðgerða tillögurnar. Í því sambandi bendir nefndin á að kostnaðarmat við tillögunni hafi verið unnið af félags og vinnumarkaðs ráðuneytinu og er það mat meiri hlutans að ætlað verði að þær aðgerðir sem tilgreindar eru í tillögunni séu að fullu fjármagnaðar. Þá telur meiri hlutinn rétt að geta þessa starfræktur. Er þróunarsjóður innflytjendamála og hafa áherslur sjóðsins m.a. snúið að því að styðja við verkefni sem tilgreind eru í framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. Frú forseti. Meiri hluti velferðarnefndar leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar upptalningu samstarfsaðila í tillögunni. Meiri hlutinn vill benda á að upptalning samstarfsaðilar ekki tæmandi þar sem einungis er um að ræða dæmi um samstarfsaðila og því ekkert því til fyrirstöðu að fleiri séu kallaðir til samstarfs við innleiðingu einstakra aðgerða. Í öðru lagi tekur meiri hlutinn undir ábendingu eining, Rarik, upplýsingaskrifstofu Íslands tengt námi á háskólastigi. Leggur meiri hlutinn því til breytingu á orðalagi aðgerð því sex með þeim hætti að það nái bæði til raunfærnimats tengt námi á framhalds og háskólastigi. Í þriðja lagi bendir meiri hlutinn á að unnið er að gerð nýrra samninga um samræmda móttöku flóttafólks, m.a. með hliðsjón af afleiðingum stríðsins í Úkraínu. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á orðalagi aðgerðar. Fimm eitt vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta velferðarnefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðnýju Birna Guðmundsdóttir, með fyrirvara, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís, Hrönn Hafsteinsdóttir og Óli Björn Kárason.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50 frá árinu 1993. Frumvarpið felur í sér þær breytingar að skaðabótalög bætist ákvæði um gjafsókn í afmörkuðum málum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti og borist umsagnir greint nánar frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Allir umsagnaraðilar fögnuðu málinu. Með frumvarpinu er lagður til möguleikinn á lögbundin gjafsókn í einkamálum er varða sókn miska og skaðabóta vegna kynferðisbrota og ofbeldið ofbeldisbrota milli nákominna. Lögð er sérstök áhersla á að þolendur kynferðisbrota og þolendur ofbeldisbrota í nánum samböndum þannig að þolendur umræddra brota geti þrátt fyrir niðurfellingu mála á rannsóknar og ákæru stigi eða sýknu í sakamáli, fengið gjafsókn til að sækja bætur á hendur þeim sem verkið framdi í einkamáli. Nefndin telur mikilvægt að liðkað sé fyrir veitingu gjafsóknar umfram skilyrði 126. gr. laga um meðferð einkamála undir vissum kringumstæðum með hliðsjón af eðli brota og alvarleika þeirra. Við meðferð málsins var nefndinni bent á að í 1. gr. frumvarpsins gæti að ákvæði í 1. gr. frumvarpsins gæti talist of víðtækt. Nefndin telur rétt að tillit sé tekið til mismunandi alvarleika kynferðisbrota og leggur því til að vísað sé til tiltekinna ákvæða almennra hegningarlaga. Það er 190. og fær 194. til 198. gr. og 200. til 202. gr. yst í stað þess að vísað sé til 22. kafla laganna í heild sinni. Vísun til 218. gr. sömu laga varðandi ofbeldi í nánu sambandi er óbreytt. Jafnframt leggur nefndin til skilyrði um að hugsanlegt brot hafi verið til rannsóknar hjá lögreglu. Með breytingunni er þannig verið að stemma stigu við því að ákvæðið leiðir til þess að brotaþolar fari eingöngu í einkamál en leiti ekki til lögreglu sem rannsaki mál og eftir atvikum gefi út ákæru. Ríkir almannahagsmunir búa að baki því að kynferðisbrot og heimilisofbeldis, brot séu kærð og sæti rannsókn lögreglu. Þetta skilyrði er því til þess fallið að tryggja að þolendur verða ekki fráhverfur því að kæra slík brot til lögreglu. Þá leggur nefndin til að stefnandi sem óskar á grundvelli ákvæðisins eftir gjafsókn í einkamáli er varðar miska eða skaðabætur sýni fram á í umsögn til gjafsóknarnefndar að líkur séu á að skaðabótaskylda sé fyrir hendi í málinu. Þá vill nefndin sérstaklega árétta að skilyrðum a og b-liðar 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála þarf ekki að vera fullnægt svo að til greina komi að veita gjafsókn. Það er svo hlutverk gjafsóknarnefndar að leggja mat á málið og taka ákvörðun um veitingu gjafsóknar samkvæmt ákvæðinu. Loks er lagt til að gildistöku sé frestað til 1. júní árið 2023. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Bryndís Haraldsdóttir, Birgir Þórarinsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Kári Gautason. Ég vil nýta þetta tækifæri til að þakka nefndinni fyrir sín góðu störf og þakka alveg sérstaklega hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrsta flutningsmanni sem og öðrum flutningsmönnum frumvarpsins fyrir þeirra störf. Samstaðan um þetta mál skiptir í mínum huga alveg gríðarlega miklu máli. Hér er stigið mikilvægt skref sem getur skipt töluverðu máli fyrir þolendur kynferðisbrota og þolendur ofbeldisbrota. Í nánum samböndum til máls tekur hv. 4. þm. Reykjavíkur.
Frú forseti. Þetta er stór dagur og ég vona svo sannarlega að að það fylgi þessum stuðningi út úr nefndinni að meiri hlutinn muni greiða atkvæði með þessu máli og ég trúi því að svo verði. Það er lögbundið í málum af þessu tagi hvort tveggja kynferðisofbeldismálum og heimilisofbeldismálum, að brotaþoli á rétt á því að fá sér til liðsinnis réttargæslumann í sakamálum sem fylgir brotaþola í gegnum allt ferlið. Þetta er gríðarlega erfiður málaflokkur og það er einn einstaklingur sem fylgir brotaþola frá því að brotaþoli tilkynnir um brot og allt til lúkningar máls í dómi ef málið kemst það langt. Hins vegar er það svo að málin komast því miður sjaldnast svona langt. Þau eru langoftast felld niður á rannsóknar eða ákæru stigi og ef þau sárafáir komast inn fyrir dóm þá auðvitað er sýknað í fjölda mála. Þá stendur réttargæslumaðurinn frammi fyrir því að þurfa að útskýra fyrir brotaþolanum þegar á borðinu liggja fjöldi gagna sem sýna fram á að brotið hafi verið á einstaklingi, að þetta sé ekki sönnun þess að atburðir hafa ekki gerst heldur snýst það um að hafi mögulega ekki tekist að taka af allan vafa að sakborningur hafi gerst sekur um það sem á hann er borið samkvæmt ákæru sem gefin eru út af ákæruvaldi. Þetta er hinn skýri rammi sakamálalaga einkamál. Lögin eru annars konar. Þau horfa einfaldlega á hvort eru meiri líkur eða minni á því að það sem tilgreint er í stefnu hafi átt sér stað. Sönnunarbyrðin er þannig allt annars konar í þessum málum. Það er ekki verið að refsa fólki í einkamálum en þarna er einstaklingur að leita leiða til þess að mögulega ná sátt við þennan meinta gerenda sinn í sakamálinu þegar það er orðið ljóst að svo er mögulega fá einhvers konar lúkningu á máli eða fá viðurkenningu á því að atburðir hafi gerst. Þetta getur skipt gríðarlega miklu máli upp á framtíðar, heilsu og getu einstaklings til að tengjast annarri manneskju, tilfinningaböndum og ég veit að það að liðka til, þó að ég viti að það verði ekki mörg mál sem munu á endanum fara inn í þennan farveg, að það verði farið í einkamál þá veit ég að í stöku málum, sérstaklega af þessum alvarlegustu málum, getur þetta skipt sköpum til framtíðar fyrir einstaklinga. Mig langar að þakka nefndinni. Mig langar að þakka þeim fjölmörgu þingmönnum úr öllum flokkum hér á þingi fyrir að hafa flutt þetta mál með mér. Samstaðan skiptir gríðarlega miklu máli. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af holskeflu málshöfðana af því það leikur sér enginn að því að fara í dómsmál. Það er bara meira en lítil byrði eða standa í því. Þannig að ég lít svo á að við séum að taka risastórt skref í þágu réttlætis fyrir brotaþola. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu.
Hafsteinsdóttir. Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp um atvinnuréttindi útlendinga sem flytjast til innan viðskiptafyrirtækis. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar hvað varðar veitingu tímabundinna atvinnuleyfa til einstaklinga sem flytjast til innan viðskiptafyrirtækis með starfsstöð hér á landi. Tilgangur breytinganna er að tryggja jöfn réttindi þeirra sem hafa fengið tímabundið atvinnuréttindi óháð því hvort slík réttindi séu veitt á grundvelli fjölskyldusameiningar eða vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar. Breytingarnar eru til samræmis við stjórnarsáttmálann þar sem kemur fram að taka eigi til endurskoðunar lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi útlendinga. Markmið þeirrar endurskoðunar er að rýmka ákvæði er varðar útgáfu dvalarleyfa á grundvelli atvinnuþátttöku og auka skilvirkni með einföldun ferla, m.a. á grundvelli sérstakra tengsla við landið eins og á grundvelli fjölskyldusameiningar og er fyrirliggjandi frumvarp til samræmis við það. Fyrir nefndinni kom fram að innlendum störfum muni fjölga mikið á næstu árum umfram fjölgun innlends fólks á vinnualdri og þörfin fyrir innflutningi erlendra starfsmanna er því mikil. Meiri hlutinn tekur undir með því að það þurfi að mæta þessari þróun og er fyrirliggjandi frumvarp liður í því. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Björgvin Jóhannsson Jóhannesson, afsakið, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Óli Björn Kárason og Orri Páll Jóhannsson. Virðulegur forseti. Hinn 8. júlí 2021 undirritaði utanríkis og þróunarsamvinnu ráðherra fyrir Íslands hönd nýjan fríverslunarsamning við Bretland. Í tillögu frá utanríkis og þróunarsamvinnu ráðherra til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamningsins eru listaðar upp nauðsynlegar lagabreytingar vegna fríverslunarsamnings og annarra samninga við Bretland vegna útgöngu þess úr ESB og EES. Þar kemur m.a. fram að vegna fríverslunarsamnings og annarra samninga Íslands við Bretland sé nauðsynlegt að gera breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem kveða á um að nánustu aðstandendum þjónustuveitenda sem starfa tímabundið á Íslandi verði gert kleift að sækja um dvalar og atvinnuleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar. Hér eru lagðar til þær breytingar á lögum um atvinnuréttindi, réttindi útlendinga sem nauðsynlegar þykja vegna fyrrgreinds fríverslunarsamnings við Bretland og vísað er til í fyrrgreindri þingsályktunartillögu. Virðulegur forseti. Að því sögðu ítreka ég að hér er um að ræða atvinnuleyfi til þeirra sem þegar hafa störf við starfsstöðvar erlendis en eru ekki koma hingað í þeirri gagn í þeim tilgangi að vera í atvinnuleit. Þetta mun jafnframt nýtast erlendum aðilum sem hingað koma en Íslendingum jafnframt sem flytjast innan viðskiptafyrirtækis í útibú erlendis til máls tekur framsögumaður minni hluta velferðar.
Reykjavíkurborg kjördæmis norður, Halldóra Mogensen. Forseti. Það er mikilvægt að samhliða þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu að verði stigin skref til að ná utan um þann hóp sem leita skjóls á Íslandi undan stríðinu í Úkraínu. Sambærilega tillögu er að finna í frumvarpi um útlendinga að mál 201 sem fallið var frá á síðustu dögum, yfirstandandi löggjafarþings. Tillagan felur í sér að útlendingar sem hafa fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið samkvæmt lögum um útlendinga verði undanþegnir kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi og vegna þeirrar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar að beita 44. gr. laga um útlendinga í málefnum flóttafólks frá út frá Úkraínu er brýnt að gera breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga þannig að öll þau sem fá dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða fái sjálfkrafa og milliliðalaust atvinnuleyfi samhliða dvalarleyfinu. Mikilvægt er að fólk á flótta frá Úkraínu líði ekki fyrir þá ákvörðun dómsmálaráðherra að falla frá máli sínu sem ætlað var að ná þessum markmiðum en fjallar að flestu leyti um ótengd mál. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á þingskjali 732. Undir þetta nefndarálit skrifa skrifar sú sem hér stendur ásamt Guðný Birnu Guðmundsdóttur.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur, nr. 87/2018 varðandi nikótínvörur. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur, nr. 87/2018, þannig að nikótínvörur lykt, líkt og nikótín púðum, verði bætt inn í ákvæði laganna. Hingað til hafa engin lög náð utan um nikótínvörur hér á landi. Verði frumvarp þetta að lögum hefur það í för með sér að slíkar vörur lúta að mestu leyti sömu reglum og gilda um rafrettur og áfyllingar fyrir þær. Markmiðið með frumvarpinu er þannig að setja skýrar reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkunar á nikótínvörur með því að fella þær undir sömu reglur og gilda samkvæmt lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og það bárust umsagnir. Greint er frá þeim í nefndaráliti sem liggur frammi á þingskjali 1318. Nikótínvörur eins og nikótín púðar eru dæmi um eru tiltölulega nýleg vara og aðeins eru rúm tvö ár síðan varan komi í einhverjum mæli á markað á Íslandi. Neysla vörunnar hefur aukist hratt hér á landi og rannsóknir sýna að nú neitað allt að þriðjungur framhaldsskólanema á aldrinum 16–18 ára púðanna og en meiri hlutinn bendir á að umsagnaraðilar eru almennt sammála um mikilvægi þess að koma á reglum um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkun nikótín vara en þó komu fram nokkrar athugasemdir við efni frumvarpsins. Í umsögnunum, sögnum og umfjöllun kom þannig fram töluverður ágreiningur um efni þess, ýmist um að frumvarpið gengi of langt eða að ganga þyrfti lengra við að takmarka sýnileika og aðgengi að nikótínvörur. Meiri hlutinn lagði í umfjöllun sinni áherslu á að skoða hvernig mætti draga úr áhrifum vörunnar á börn og ungmenni. Í kjölfar umfjöllun nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta að lagðar eru til. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 11. gr. laganna þar sem lagt er til að bann við hvers konar auglýsingum á nikótínvörur að mati meiri hluta nefndarinnar þjóna bann af þessum toga vart tilgangi sínum lengur þar sem slíkar auglýsingar berist Íslendingum í erlendum miðlum, hvort sem er í gegnum erlenda hljóð og myndmiðla, erlenda vefi samfélagsmiðla eða erlend blöð og tímarit. Að því sögðu beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að ráðist verði í heildarskoðun á reglum um auglýsingar er snerta nikótín tóbaks og áfengis, vörur hér á landi og heildarumgjörð og markmið laga um slík bönn nái tilgangi sínum þó að breytingunum sem nefndin leggur til en þær eru tvær. Í fyrsta lagi er lagt til að b-liður 9. gr. frumvarpsins sem mælir fyrir um bann við innflutningi, framleiðslu og sölu á nikótín vörum sem innihalda bragðefni verði fellt á brott. Nefndinni bárust nokkrar umsagnir þar sem bann við notkun bragða efna er gagnrýnt. Þá eru rannsóknir á áhrifum bragðefni nikótín, já, og þá er rétt að geta þess að rannsóknir á áhrifum bragðefni nikótín vörum eru af skornum skammti, enda var hann verið stutt á markaði eins og áður er sagt. Í umsögnum og umfjöllun um málið í nefndinni hafa komið fram mjög skiptar skoðanir um þetta bann og innan nefndarinnar voru uppi ólík sjónarmið varðandi bragð. Bannið. Þrátt fyrir að notkun bragðefnum kunni að hafa áhrif á neyslu barna og ungmenna á vörunum er niðurstaða meiri hlutans að frekari vinnu þurfi til að greina áhrif slíkra aðgerða og mögulegar leiðir til þess að í rauninni afmarka bannið og framfylgja því. Að mati meiri hlutans er því ljóst að meiri tíma til að útfæra slíkt bann eða skjóta undir þau traustar stoðir um bannið sé með öðrum orðum ekki nægilega vel undirbyggt eins og það er sett fram í þessu frumvarpi. Meiri hlutinn hvetur til þess að heilbrigðisráðuneytið og eftirlitsaðila haldi áfram að fylgjast með alþjóðlegum rannsóknum og stefnumótun varðandi áhrif bragðefni á neyslu og leiðum til að draga úr henni. Meiri hlutinn leggur því í ljósi þessara sjónarmiða til áðurnefndu b-liður 9. gr. frumvarpsins um bann við innflutningi, framleiðslu og sölu á nikótínvörur sem innihalda bragðefni verði felldur brott. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til breytingar á 12. gr. frumvarpsins varðandi bann við notkun. Nikótín var á stöðum þar sem börn og ungmenni safnast saman eins og í í frum. Í 12. gr. frumvarpsins er lagt til að ný málsgrein bætist við 12. gr. laganna þar sem lagt er bann er lagt við notkun nikótínvörur í skólum og öðrum menntastofnunum á öðrum stöðum þar sem börn og ungmenni safnast saman. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á orðalag greinarinnar um að það kunni að valda misskilningi og banni megi túlka þannig að það nái til allra menntastofnana á óháð aldri fólks sem þar stunda nám en einnig var bent á að skerma skerpa mætti á gildissvið ákvæðisins gagnvart starfi fyrir börn. Meiri hlutinn tekur undir þessa gagnrýni og er því sammála um að orðalag þessarar greinar þurfi að skýra og leggur því til að orðalagi 12. gr. verði breytt svo að allur vafi verði tekinn af um að notkun niður nikótín púða sé óheimil alls staðar þar sem börn og ungmenni koma saman í dagvistun sem og í skipulagðri skipulögðu skóla, íþrótta og tómstundastarfi, hvort sem það á sér stað innan dyra eða utan, og þá er það þessi upptalning er ekki tæmandi í lagaákvæðinu heldur afmörkuð með aldursviðmið en um 18 ár. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Björgvin Jóhannesson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðnýju Birna Guðmundsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís, Hrönn Hafsteinsdóttir, Óli Björn Kárason og Orri Páll Jóhannsson. Virðulegi forseti. Eins og fram er komið er í fyrsta skipti verið að setja skýrar reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkunar á nikótín vörum með því að fella þær að mestu undir sömu reglur og gilda samkvæmt lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Ég tel þetta gríðarlega mikilvægt skref að til verði umgjörð um þess um þessa vöru á markaði en eins og áður er komið fram er þetta vara sem aðeins hefur verið hér á markaði í tvö ár. Ég vil líka nefna það hér að ég álít að við eigum eftir að sjá ýmsar breytingar á lagaumgjörð um tóbak, óskað staðgönguvörur þess á næstu mánuðum og árum í ljósi í rauninni alþjóðlegar þekkingar og stefnumótun varðandi forvarnir og markaðs umgerðar þessara vara, fátæku til málsháttur.
Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að tjá mig aðeins um þetta mál sem var nú heldur betur umdeilt þegar það kom hingað inn í þingið og það voru svona fjörugar umræður um það í 1. umræðunni. Við erum auðvitað að tala um breytingu á lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur og undir þarna eru nikótín púðarnir sem kannski allir voru að tala um og auðvitað er meginmarkmiðið með þessu að vernda börn og ungmenni, að setja skýrar reglur um markaðssetningu á þessum vörum, svo dæmi sé tekið. Aðgengi að þeim gagnvart börnum og ungmennum og alla þá hugsun. Heildarhugsun styð ég heils hugar. Það er engin ástæða til þess að fyrir börn og ungmenni að nota þessa vöru. En það er með þetta eins og svo margt annað. Það er hægt að ganga of langt í vernduninni þannig að lögin verði í svona kannski svolítið marklaus, þau verði þannig að þau verði of umdeild og þjóni kannski ekki alveg tilgangi sínum. Ég verð að segja það alveg eins og er að inn í þetta fléttast síðan dágóður skammtur og forræðishyggju og þessari. Svona ofurtrú á boð og bönn, að boð og bönn leysi vandann, að við bætum alltaf lýðheilsu með boðum og bönnum, við verndum best börn og ungmenni og fullorðna með boðum og bönnum en það er bara ekki einfaldlega þannig. Það er vel hægt að ná þeim skynsömu og jákvæðum markmiðum með öðrum hætti. Það er reyndar heppilegra að gera það og þegar þetta frumvarp kom inn þá gerði ég alvarlegar athugasemdir, eins og mjög margir fleiri, sérstaklega við þetta bragð, bann. Þá var auðvitað verið að vísa í ákvæði þar sem tiltekið var að það væri óheimilt að flytja inn, framleiða og selja nikótínvörur og rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur sem innihalda bragðefni sem kunna að höfða til barna, svo sem nammi og ávaxtabragði. Ráðherra skal setja reglugerð um nánari útfærslu þessa ákvæðis. Þannig kom þetta inn í þingið en ég sé auðvitað að nefndin hefur tekið á þessu og leggur til í nefndaráliti að þetta fari út og það er gott. En mig langar samt aðeins að staldra við þetta og svona bara velta því aðeins upp hvernig þetta verður til, hvernig setjast menn niður, hugsa og skrifa og komast að því að svona lagaákvæði eigi að geta þjónað tilgangi sínum. Hvernig stendur á því að menn staldri til að mynda ekki við það að skilgreiningar leikfimi sem fer í það að fara að átta sig á því hvað fellur undir nammi bragð og hvað fellur undir ávaxtabragði? Menn geta fljótt farið út í ógöngur í því. Þetta hljómar auðvitað vel og fallega en það verður til alveg óskaplegur skilgreiningarvandi í þessu fyrir svo utan það að fullorðið fólk má alveg og á alveg að mega nota þessar nikótínvörur með einhvers konar nammi eða ávaxtabragði þannig að sko bann til að vernda börn og ungmenni sem síðan bitnar á því sem við getum alveg kallað eðlilega neyslu fullorðinna. Það er ekki rétta leiðin og ég reyndar hjó eftir því, og ég vona að mér fyrirgefist að segja það að ég hafði það jafnvel á tilfinningunni þegar við vorum að ræða þetta hérna í fyrstu umferðinni, að hæstv. heilbrigðisráðherra hefði ekki djúpa sannfæringu fyrir fyrir þessu skilgreiningaratriði. Sjálfur. Honum er fallið að honum var falið að setja reglugerð um nánari útfærslu þessa ákvæðis og mér fannst hæstv. ráðherra þarna vera vandi á höndum og ég fagna því auðvitað að þetta hafi verið tekið út í nefndarálitinu og það sé komin tillaga um það sem ég ætla þá að styðja, að sjálfsögðu vegna þess að við erum auðvitað til að mynda með hættulegri vöru sem er áfengi og þar erum við að leyfa nammi og ávaxtabragði. Við erum með tóbaks skot og við værum með súkkulaði, líkjörar kaffið líkjöra, þannig að það er svona innbyrðis þversögn í þessu þegar kemur að einhverjum vörum sem geta ógnað lýðheilsu, sem ég á erfitt með að sætta mig við alla vega. Þetta er þetta er farið út og það er bara vel. En mig langar samt líka velta vekja athygli þingheims á því að það er talað um það í greinargerðinni þegar málið kemur inn. Rannsóknir sýna að bragðefni, sérstaklega nammi og ávaxtabragði, spili stóran þátt í því hversu vinsælar rafrettur eru meðal barna og ungmenna og rök falla til þess að telja að hið sama eigi við um vinsældir nikótín búða hjá ungmennum. Þetta á ég erfitt með að sætta mig við vegna þess að hérna þarna er allt í einu komið inn í greinargerð í lagafrumvarp sem þingið á síðan að taka til umfjöllunnar, einhvers konar leikfimi um það að rannsóknir á einu sé hægt að taka og heimfæra yfir á önnur atriði og þetta finnst mér aðfinnsluvert. Svo segir líka: Á sama tíma og daglegar eða reglubundnar reykingar ungmenna hafa dregist saman hefur neysla ungmenna á rafrettum og nikótín boðum farið vaxandi vegna innri eða nýrra ávanabindandi. Nikótín vara inn á markað. Þarna má segja ekki síst um fullorðna fólkið. Það er bara bein fylgni þarna á milli. Það voru mjög margir sem hættu að reykja þegar rafretturnar komu og það voru ótrúlega margir sem hætta og nota rafrettur þeirrar nikótín. Púðarnir komu þannig að hérna fylgni þarna á milli er auðvitað nokkuð sterk, finnst manni það sama væri þá hægt að segja um þetta þegar snýr að börnum og ungmennum. En auðvitað viljum við ekki að börn og ungmenni séu yfir höfuð að nota þessar vörur. Þar er betra að nota samtal. Börn og ungmenni eru engir vitleysingar. Þau taka rökum, þau eru skynsöm. Þetta er bara spurning um að reyna að nálgast með betri hætti. Ég er algerlega sannfærður um að það er farsælli leið til að ná því markmiði sem þarna er. Þarna er verið að reyna að ná og við getum alveg notað þetta svona hérna vegna þess að sko, ef þetta með ávaxtabragði og námi bragðið hefði orðið að veruleika þá hefði það í raun og veru þýtt það að yfirgnæfandi meiri hluti allra nikótín, búða, hefði farið á markaðnum vegna þess að þetta eru allt með einhverju bragði. Við tókum ekki á unglingadrykkju með því að setja svo íþyngjandi reglur um áfengi að það yrði næstum því bannað. Við gerðum það ekki, við fórum aðra leið og við náðum árangri og við eigum að nota það sem einhvers konar fyrirmynd þegar við erum í þessu. En síðan vil ég aðeins gera athugasemd við það að þó að ég sé sammála meiri hluta velferðarnefndar í því að taka þetta bragð bann út hjartanlega sammála því þá undrast ég mjög rökstuðninginn og get eiginlega ekki lesið annað út úr rökstuðningnum fyrir því en svo að meiri hluti velferðarnefndar sé mjög áhugasamur síðar, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, að taka upp þetta bann vegna þess að það segir í nefndarálitinu. Þrátt fyrir að bann við notkun bragðefni kunni að skila árangri til að draga úr neyslu barna og ungmenna og nikótínvörur er það niðurstaða meiri hlutans að frekari vinnu þurfi að greina áhrif slíkra aðgerða og mögulegar leiðir við að framfylgja slíku banni og að mati meiri hlutans er því ljóst að meiri tíma þar til að útfæra slíkt bann og skjóta undir það traustari stoðum. Bannið sé með öðrum orðum ekki nægilega vel undirbyggt eins og það er sett fram í þessu frumvarpi og meiri hlutinn hvetur því til þess að heilbrigðisráðuneytið og eftirlitsaðila að halda áfram að fylgjast með alþjóðlegum rannsóknum og stefnumótun varðandi áhrif bragðefni á neyslu nikótíns og leiðum til að draga úr því. Og þetta finnst mér vera rökstuðningur sem ég get ekki fallist á þó að ég fallist á niðurstöðuna um að það beri að taka bragðefni út þannig að mér finnst að hérna við þurfum kannski að ræða þetta þá frekar á einhverjum öðrum forsendum heldur en því sem er andlag rökstuðnings sem birtist okkur í þessu nefndaráliti. Afsakið. En það má hins vegar tiltæka annað sem er jákvætt í þessu. Það er að nefndin lagðist yfir þetta með auglýsingar á nikótínvörur og svona lögðum til þá breytingu og beina því til ráðuneytisins að það verði ráðist í heildarendurskoðun á reglum um auglýsingar sem snerta nikótín tóbaks og áfengis verður hér á landi svo heildarumgjörð og markmið laga sem um slík bönn gildi nái tilgangi sínum og þetta er auðvitað ekki hægt að skilja öðruvísi en svo. En að meiri hlutinn sé þá að fela ráðuneytinu og hæstv. heilbrigðisráðherra að skoða þetta, að búa til eitthvert innbyrðis samræmi þarna og þá mögulega verður niðurstaðan sú að þetta regluverk verður þá meira í takt við það alþjóðlega umhverfi sem við búum í og er auðvitað gerbreytt frá því sem var áður, auk þess sem breytt fjölmiðla, landslag, samfélagsmiðlar og aðrir þættir, mismunandi aðstaða innlendra og erlendra miðla spilar þar auðvitað stóra rullu í þannig að ég vona að þetta verði til þess að að það náist þá einhver góð lending í því. En ég vildi nefna tvennt til viðbótar sem ekki er tekið á í nefndarálitinu og annars vegar er það að mér finnst svona það sem snýr að eftirliti, húsmæður og húsnæðis og Mannvirkjastofnunar og þeim skilyrðum sem innflytjendur og seljendur þessara vara þurfi að uppfylla, vera svolítið íþyngjandi, eiginlega fullíþyngjandi að mínu viti að tala um það að þeir sem hyggjast setja svona vörur á markað eigi að senda tilkynningu um þetta sex mánuðum áður en markaðssetning er fyrirhuguð eða þrem mánuðum áður en markaðssetning er fyrirhuguð á nikótínvörur. Sex mánuðir voru þá fyrir rafrettur og áfyllingar og ég held að þetta sé ekki endilega heppilegt þótt ég skilji vel að markmiðið á bak við þetta er auðvitað að hafa einhvers konar yfirsýn og regluverk sem á að bæta ástandið. En það er alveg áleitin spurning hvort það geri það yfir höfuð og síðan velti ég því líka fyrir mér sem snýr að því að það er t.d. verið að tala um það sem kemur að því hvernig myndir t.d. eru framan á þessum vörum og þar finnst mér óþægilega langt gengið. Þarna gætu menn lent líka í ákveðnum skilgreiningarvanda þannig að þó að ég sé hjartanlega sammála markmiðunum sem verið er að reyna að ná með þessu frumvarpi þá er ég ekkert endilega viss um að við séum á réttri leið til að ná þeim markmiðum þannig að ég veit ekki hvort ég var svo dramatískur og segja: Sko, leiðin til heljar er vörðuð góðum ásetningi ásetninginn. Ásetningurinn er góður en ég er ekkert endilega viss um að niðurstaðan úr þessu verði endilega eitthvert sérstaklega gott mál. Þannig að ef maður hefur einhverja klukkutíma til að velta þessu betur fyrir sér. Þetta eru auðvitað að koma svolítið seint inn í þingsalinn úr nefndinni. Ég satt best að segja á enn þá svolítið erfitt með þetta mál þrátt fyrir að meiri hluti velferðarnefndar hafi vissulega gert ákveðnar betrumbætur á því og bendir þó líka þingheim á að rökstuðningurinn fyrir þessu bragð banni að afnema það er skrýtinn, finnst mér, hjá háttvirtri velferðarnefnd.