Borist hefur bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 100, um ráðgjöf og störf við tímabundin eða afmörkuð verkefni, frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 167, um fjármögnun þjónustu SÁÁ og meðferðarúrræði utan höfuðborgarsvæðisins, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Loks hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 64, um orkupakka ESB, eftirlitsstofnanir sambandsins og EES-samninginn, frá Óla Birni Kárasyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, utanríkisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Herra forseti. Panama-skjölin sýndu að Íslendingar áttu heimsmet í að nýta sér þau skattaskjól. Sú uppljóstrun kallaði skömm yfir alla þjóðina enda skattaskjól fyrst og fremst notuð til að fela eignir og komast undan skattgreiðslum. Þann 9. október minnti fréttaskýringaþátturinn Kveikur okkur á að peningar streymdu skattfrjálst út úr íslenska efnahagskerfinu fyrir hrun. Á meðal eigenda aflandsfélaga eru aðilar sem fengu háar fjárhæðir afskrifaðar í kjölfar falls bankanna, haustið 2008. Dæmi eru einnig um að kröfur í þrotabú bankanna hafi verið vistaðar í aflandsfélögum. Háar fjárhæðir hafa komið til landsins í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans og eigendur fengið þar verulegan gróða. Aðeins opinber rannsókn getur aflétt þeirri leynd sem yfir þeirri leið ríkir. Ég vil því spyrja hvort hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra telji ekki tímabært að bera þessa hópa saman, þá sem fengu háar fjárhæðir afskrifaðar frá bönkunum, kröfur aflandsfélaga í þrotabú bankanna og þátttöku í fjárfestingarleið Seðlabankans eða gjaldeyrisútboðum. Ef það yrði gert fengjust svör við því hvort hér sé um einhverja sömu aðila að ræða. Svo virðist sem í einhverjum tilvikum hafi eignarhaldsfélög gagngert verið stofnuð til að skuldsetja þau. Lánsféð hafi síðan verið fært til aflandsfélaga án þess að um nokkur viðskipti hafi í raun verið að ræða og jafnvel reynt að hylja slóðina með flóknum millifærslum. Það er mögulegt að rekja þessi viðskipti með opinberri rannsókn og Panama-skjölin hjálpa til við það. Er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ekki sammála mér um að þessi mál verði að upplýsa og að gera verði skattrannsóknarstjóra kleift að rannsaka þessi mál fljótt og vel? Verðum við ekki að vera viss um að fjárfestingarleið Seðlabankans hafi ekki verið misnotuð með illa fengnu fé?
Virðulegi forseti. Öllum rökstuddum vísbendingum um að lög séu brotin eiga eftirlitsstofnanir að sinna. Það gildir með skattrannsóknarstjóra og önnur embætti í landinu líka, Seðlabankann. Ef menn hafa ástæðu til að ætla að lög séu brotin, að menn séu með illa fengið fé, er alveg skýr farvegur fyrir slík mál í íslenska réttarvörslukerfinu. Mér fannst hins vegar hv. þingmaður fara dálítið úr einu í annað. Hv. þingmaður samþykkti á sínum tíma m.a. að hér á landi yrðu í gildi reglur sem gerðu beinlínis löglegt að eiga fé á aflandssvæðum. Það er ekki hægt annars vegar að setja slíka lagasetningu hér í þessum sal og hins vegar að úthrópa alla þá sem fylgja þeim lögum. Það gengur einfaldlega ekki upp. Það er ekki réttarríki sem menn búa í þar sem þannig er komið fram. Hitt er annað mál að við höfum sammælst um það í þessum sal að ganga á eftir öllum upplýsingum um að farið hafi verið á svig við lög. Við höfum útvegað sérstakar fjárheimildir til að það sé gert. Í sumar, fyrir nokkrum vikum síðan, svaraði ég hv. þingmanni um hvernig þau mál hefðu gengið. Í því svari kom fram að á þessari stundu meta menn það svo að allt að 15 milljörðum af skattstofni kunni að hafa verið haldið eftir og ekki gefið upp, að uppistöðu til fjármagnstekjur sem eru þá 20% af viðkomandi skattstofni. Þau mál eru í eðlilegum farvegi. Önnur mál eins og þau sem hv. þingmaður vísar til, og ég þekki ekki og er ekki með á mínu borði sérstaklega, eiga að hafa sinn skýra farveg í réttarvörslukerfinu okkar.
Herra forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra minntist hér á svör við spurningum mínum sem tók hann fimm mánuði að svara. Þetta voru spurningar sem voru ekki flóknar og sennilega hafa svörin legið á borði stofnana. Hvers vegna tók það svo langan tíma fyrir hæstv. ráðherra að svara þeim spurningum? Það er rétt, eins og hæstv. ráðherra sagði hér áðan, að það kom fram í svörunum að vanframtaldir, undandregnir skattstofnar nema alls um 15 milljörðum kr. Til viðbótar hafði óloknum Panama-málum verið vísað til skattrannsóknarstjóra frá ríkisskattstjóra, 187 slíkum málum, fyrir rétt um ári. Er ekki augljóst að skattrannsóknarstjóri mun ekki geta gert hvort tveggja, klárað rannsókn á málum sem tengjast Panama-skjölum og rannsókn á slóð peninga í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans eða gjaldeyrisútboð? Finnst hæstv. ráðherra það ásættanlegt? Í svörum hæstv. ráðherra við spurningum mínum var tekið fram að skattrannsóknarstjóri kæmist ekki yfir öll þau mál sem hann vildi komast yfir og að hann þyrfti aukið fjármagn og fleiri menn til að vinna þau störf.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit er stofnunum falið að bregðast við fyrirspurnum á þinginu. Þannig höfum við gert það. Við höfum rekið á eftir stofnunum þegar svör dragast. En þetta er komið fram og mér finnst það nú vera aðalmálið. Varðandi fjárfestingarleið Seðlabankans er það leið sem við ákváðum á sínum tíma að opna fyrir. Við kölluðum eftir því að menn kæmu með gjaldeyri inn í landið. Ef hv. þingmaður er að spyrja mig hvort ég telji rétt að skoða eigi mál, séu einhverjar vísbendingar um að þar hafi verið á ferðinni menn sem hafi verið með illa fengið fé sem ekki hafi verið talið fram, tel ég alveg augljóst að slíkt eigi að skoða. Ég tel íslenskum stofnunum ekkert að vanbúnaði að fara í þau mál. Hvort það eigi að vera skattrannsóknarstjóri samkvæmt einhverjum sérstökum fjárheimildum? Ja, ég myndi gjarnan vilja heyra það frá skattrannsóknarstjóra að fjárheimildir skorti til að sinna þeim málum. En ég hleyp ekki á eftir einstaka fréttum. Ég treysti embættismönnum og kerfinu, lögum og reglum, þeim sem eru á vettvangi að sinna þessum málum allan daginn, Seðlabankanum, Fjármálaeftirlitinu, [[Forseti hringir.]]skattrannsóknarstjóra, ríkisskattstjóra, þeim stofnunum treysti ég á hverjum einasta degi til að fylgja lögum og við hér að breyta umhverfi þeirra. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að þau sinni sínu hlutverki.
Herra forseti. Ríkisstjórn Donalds Trumps Bandaríkjaforseta hefur nú til skoðunar að þrengja skilgreiningu á kyni einstaklinga. Endurskilgreiningin felst í því að Bandaríkjamenn geti einungis skilgreint sig sem karl eða konu í samræmi við líffræðilegt kyn við fæðingu. Þessi áform koma í kjölfarið á ýmsum öðrum aðgerðum Trump-stjórnarinnar sem miða að því að ganga á réttindi transfólks. Þau hafa vakið hörð viðbrögð, ekki síst meðal transfólks og hjá þeim stjórnmálamönnum sem hafa barist fyrir réttindum þess í Bandaríkjunum. Það er hins vegar full ástæða til að þessi áform veki hörð viðbrögð víðar, annars vegar vegna þess að það að höfða á svona ómerkilegan hátt til „við á móti hinum“-togstreitunnar margþekktu snýst yfirleitt upp í útskúfun og jaðarsetningu á viðkvæmum hópum, eins og stefnan virðist vera, og hins vegar og ekki síst vegna þess að það er gömul saga og ný að svona aðgerð, að einangra og ganga á rétt lítilla jaðarhópa sem eru að berjast fyrir tilverurétti sínum og því að fá að njóta mannréttinda til jafns við aðra, endar oftar en ekki í einhverju mun verra. Virðing fyrir mannréttindum er ein af grunnstoðum utanríkisstefnu Íslands og íslensk stjórnvöld eru málsvarar mannréttinda á vettvangi fjölþjóðastofnana og gagnvart einstökum ríkjum. Okkur hæstv. utanríkisráðherra hefur greint á um ýmislegt mikilvægt í utanríkismálum en það verður ekki af honum tekið að hann hefur reynst ötull talsmaður mannréttinda þó að ég vilji nota tækifærið hér og hvetja hann til enn frekari verka. Hér er sannarlega tækifæri til að setja mannréttindi transfólks á oddinn í málflutningi alþjóðlega. Það er líka vert að geta þess hér að varlega áætlað er transfólk í Bandaríkjunum 1,5 milljónir. Þetta er fimmföld íslenska þjóðin. Menn hafa látið í sér heyra af minna tilefni. Mig langar til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann hafi áhyggjur af þessari þróun mála hjá vinum okkar í vestri og hver viðbrögð íslenskra stjórnvalda verði, hvort við munum ekki nota þá rödd sem við höfum - rödd sem er svo margfalt sterkari og áhrifaríkari en stærð okkar þjóðar bendir til eða gæti falið í sér - til að tala fyrir grundvallarhugsjónum okkar um mannréttindi, um valfrelsi og baráttu gegn lagalegu og félagslegu ranglæti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég man ekki eftir því máli sem hv. þingmaður vísar til, þessu sem við erum ósammála um í utanríkismálum, en það kemur kannski. Hvað varðar þetta mikilvæga málefni þá er stefna ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki, bæði transfólks og hinsegin fólks, mjög skýr og henni hefur verið fylgt eftir á alþjóðavettvangi. Eins og hv. þingmaður vísar til eru mannréttindi ein af aðaláherslum Íslands í mannréttindaráðinu. Sömuleiðis erum við, bara svo að dæmi sé tekið, þátttakendur í Equal Rights Coalition, bandalagi 40 ríkja sem berjast fyrir því að hinsegin fólk fái notið mannréttinda um allan heim. Mannréttindum transfólks er hins vegar því miður víða ábótavant, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, bæði hvað varðar viðhorf og löggjöf. Við þurfum því miður ekkert að líta mjög langt til að sjá það. Breytingar þær sem hv. þingmaður vísar til, breytingar sem stjórnvöld í Bandaríkjunum íhuga að innleiða varðandi stöðu transfólks, yrðu afturför ef af yrði. Það stendur til að skilgreina kyn sem óbreytanlegt sem er stór breyting frá því sem bæði opinberar áætlanir og verkferlar innan menntunar- og heilbrigðiskerfa þar í landi miða við. Bandaríkin hafa verið í hópi forysturíkja á alþjóðavettvangi hvað þetta varðar. Í tvíhliða samráði við samstarfsríki okkar höfum við ávallt tekið upp stöðu mannréttindamála og engin breyting verður á þar, hvorki gagnvart Bandaríkjamönnum né öðrum. Við erum það lánsöm að viðhorf almennings og stjórnmálamanna til hinsegin fólks hefur breyst hratt á Íslandi. Viðhorfið í dag er almennt jákvætt og Ísland er efst á lista yfir þau ríki sem fagna fjölbreytileikanum. Við skulum samt muna að löggjöf hér er ábótavant en það stendur til bóta, frumvarp um kynlegt sjálfstæði er á þingmálaskrá. Í dag er enn talað um kynáttunarvanda í löggjöf sem skilgreindan geðsjúkdóm en ég á ekki von á öðru en Alþingi veiti þeim umbótum sem við leggjum hér fram brautargengi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og viðbrögðin. Ef ég skil hann rétt þá er þetta eitthvað sem hann hyggst taka upp ekki síst ef málið gengur lengra. Við munum láta í okkar heyra á þessum vettvangi, sem er mjög mikilvægt. Það er staðreynd, eins og hæstv. ráðherra kemur inn á, að við erum fyrir marga fyrirmynd í málefnum sem varða jafnrétti kynjanna og höfum gengið þar fram fyrir skjöldu. Það er litið til árangurs okkar þar og rödd okkar er sterk. Það er staða sem skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Þess vegna er mjög mikilvægt að við tökum þetta lengra. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra kemur inn á, sem er sú staðreynd að við erum ekki búin að innleiða þessi lagalegu réttindi hér. Það er vissulega á þingmálaskrá. Það hefur reyndar verið á verkefnalista stjórnvalda töluvert lengi. Ég myndi telja, og vona að ráðherra sé sammála mér í því, án þess að ég sé að mála skrattann á vegginn, að þetta sé ákveðin áminning; áminning um það að skjótt skipast veður í lofti. Ég held að við getum flest sem hér erum verið sammála um að fyrir ekki svo mjög mörgum árum hefðu fæst okkar trúað því að þetta væri að gerast, þessir hlutir, þetta nálægt okkar í vestrinu og hinum megin við okkur líka, eins og hæstv. ráðherra kemur inn á. [[Forseti hringir.]]Það er gríðarlega mikilvægt að við göngum fram fyrir skjöldu, tryggjum lagaleg réttindi hér á landi, [[Forseti hringir.]]ræktum okkar garð áður en við förum að benda á óræktina í garði annarra, en látum jafnframt í okkur heyra. Ég treysti því að ráðherra láti verkin tala og rödd sína heyrast í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir flest það sem kom fram hjá hv. þingmanni, en það er samt sem áður þannig að þegar maður fer að skoða hvernig ástandið er í löndum í kringum okkur bregður manni aðeins. Ég ætla ekki að telja þau lönd öll upp en ég hef aðeins verið að gera það hvað varðar þennan málaflokk og í ýmsum öðrum málum sem okkur finnst sem betur fer vera sjálfsögð á Íslandi. En eins og hv. þingmaður vísaði til; til þess að viðhalda trúverðugleika þarf að vera samræmi í orðum og gjörðum. Þess vegna er mikilvægt að við klárum þau frumvörp sem hér eru. Á sama hátt þurfum við líka að hafa samræmi í aðgerðum okkar á erlendum vettvangi og í málflutningi. Það er rétt hjá hv. þingmanni að rödd okkar er miklu sterkari en stærðin segir til um að því gefnu að við höldum þeim trúverðugleika sem okkur hefur tekist að byggja upp. Það er alveg sérstakt markmið. Ég mun halda áfram að tala fyrir mannréttindum á alþjóðavettvangi eins og ég hef gert. Það er, eins og hv. þingmaður vísaði réttilega [[Forseti hringir.]]til, einn af hornsteinum í okkar utanríkisstefnu.
Hæstv. forseti. Í samgönguáætlun sem við ræddum núna um daginn er gert ráð fyrir að Dýrafjarðargöngum verði lokið árið 2021. Er það vel. En Dynjandisheiði verður áfram með gömlu moldarvegunum og þar eiga framkvæmdir ekki að hefjast fyrr en 2023. Heyrði ég í umræðunni um daginn samgönguráðherra tala um að reynt yrði að leita allra leiða til að flýta undirbúningi þeirra framkvæmda sem hafa skiljanlega ekki farið að fullu í gang enn. Því langar mig til að spyrja ráðherrann hvort hann hafi hafið þá vinnu og hvort hægt sé að segja frekar til um hvenær sú framkvæmd hefjist og hvenær henni verði lokið. Þó að framkvæmdir í Gufudalssveit séu á samgönguáætlun og að ráðast eigi í þær fljótlega, liggur boltinn eins og er hjá sveitarstjórn Reykhólahrepps. Ekki er gott að spá um framtíðina. Í ljósi sögunnar er maður mátulega bjartsýnn á hvenær þær fara í gang. Því langar mig að beina spurningu til samgönguráðherra í sambandi við þjónustu um gamla veginn um Gufudalssveit, hvort hún verði aukin, hvort það verði vetrarþjónusta og annað slíkt. Eins spurði ég ráðherrann í fyrra um fjölgun ferða eða hugsanlega nýja ferju yfir Breiðafjörð. Ætla ég að koma betur að því í síðari ræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem kom fram hjá honum að áætlað er að það takist að ljúka Dýrafjarðargöngunum 2021. Eins og ég svaraði hér fyrir nokkru í umræðum um samgönguáætlun þá hefði verið ágætt ef menn hefðu á þeim tíma haft nægilega langtímasýn þannig að Vegagerðin hefði, þegar þau göng voru undirbúin, haft alla vegagerð sem tengist göngunum, þ.e. bæði Dynjandisheiðina og Bíldudalsveg, í samhangandi skoðun. Staðreyndin er auðvitað sú að núna eru þessir vegir í umhverfismati og það er enn verið að hanna, í staðinn fyrir að þetta hefði allt legið fyrir þegar göngin voru boðin út. En það var aftur á móti pólitísk ákvörðun hér á þing, mjög skiljanlega held ég, að senda þau skilaboð að það væri komið að næstu göngum. Varðandi þá umræðu sem hér varð um daginn þá er framkvæmdarvaldið núna búið að skila þessari áætlun til þingsins og ég lýsti því og hef lýst því yfir í umhverfis- og samgöngunefnd og beindi þeim tilmælum, þeim jákvæðu tilmælum, til nefndarinnar að mér fyndist eðlilegt að skoða hvort hægt væri að flýta því eitthvað. En það er þó þannig að á árinu 2020 fara 300 milljónir til þess að taka einbreiða brú sunnan í Dynjandisheiði sem er mjög léleg og verður sennilega sett í stokk og kemst í notkun strax í framhaldi af því. Síðan árið 2022 verða settir fjármunir einnig í Dynjandisheiði en síðan fer krafturinn í hana 2023. Það væri auðvitað ákjósanlegt ef hægt væri að gera það eitthvað fyrr. Varðandi Gufudalssveit og þjónustu skal ég koma að því í seinna svari.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar og en það er greinilegt að það eru ekki neinar nýjar fréttir frá því um daginn um Dynjandisheiðina, þannig að við væntum þess að unnið verði hratt og vel í því máli. Aftur að Breiðafjarðarferjunni Baldri. Hún siglir milli Brjánslækjar og Stykkishólms og hefur ferðum fjölgað nú undanfarið í tvær ferðir, tvisvar í viku til þess að koma til móts við þungaflutninga frá Vestfjörðum, til að létta á vegunum og létta samgöngur. Þessi bátur er gamalt skip og hefur ekki reynst vel. Hann er með einni vél sem bilaði í fyrra og var stopp í á þriðja mánuð. Aðbúnaður farþegar er mun síðri en í eldra skipinu. Og af því að ég nefndi áðan að ég hefði spurt ráðherrann um það í fyrra langar mig að spyrja ráðherrann aftur: Hefur hann átt samtal við útgerð skipsins eða skoðað þá leið að kaupa stærri og öflugri ferju? Nú er þetta þjóðvegur sem hið opinbera á að sjá um að sé fær.
Virðulegi forseti. Varðandi veginn um Gufudalssveit hafa margir kostir verið þar í skoðun. Boltinn liggur hjá nýrri sveitarstjórn í því samfélagi, að velja þá niðurstöðu og gefa út framkvæmdaleyfi. Fjármunirnir eru klárir og hönnunin er klár þannig að á mjög fljótlegan hátt væri hægt að fara í það verkefni. Þangað til hafa menn verið að horfa til þess að bæta í þjónustuna af því að það er nauðsynlegt til að tryggja að það sé fært þarna. Eitt af því sem skoðað hefur verið er að fjölga ferðum ferjunnar, eins og hv. þingmaður kom inn á, til þess að mæta þeirri þörf sem þarna er sannarlega og sem betur fer. Við erum að klára að eina ferju, Herjólf, mjög stóra ferju. Það er mikill kostnaður í kringum það. Við höfum sett okkur þau markmið í sambandi við samgönguáætlun, að allar nýjar ferjur verði rafknúnar eða knúnar umhverfisvænum orkugjöfum. Við höfum líka aðeins verið að skoða Hríseyjarferjuna að þeirra eigin frumkvæði sem þar yrðu þá líka undir. Ég hef ekki átt samtal [[Forseti hringir.]]við útgerðina á Breiðafjarðarferjunni um þetta mál en er svo sannarlega tilbúinn til þess. En við verðum að raða þessu inn þannig að við höfum fjármagn til hlutanna.
Virðulegi forseti. Fyrir alþingiskosningar 2016 lá fyrir fjármálaráðherra skýrsla um eignir Íslendinga í aflandssvæðum. Með öðrum orðum hvað Íslendingar áttu mikið í skattaskjólum. Sú skýrsla var ekki birt fyrr en eftir kosningar, þrátt fyrir að augljóst væri að skýrslan átti erindi til almennings fyrir kosningar. Augljóst öllum sem vilja draga hlutlausa ályktun í því máli og augljóst samkvæmt áliti umboðsmanns Alþingis, er ekki ágreiningur um að þær upplýsingar sem koma fram í skýrslunni vörðuðu almannahag og þá bæði um umfang þeirrar starfsemi sem þar er lýst og þær lagareglur sem þar koma við sögu. Í kjölfarið spyr ég ráðherra hvenær fram hafi farið mat á því hvort efni skýrslunnar varðaði almannahag, sem bæri þá að birta samkvæmt siðareglum ráðherra. Svar barst 28. mars 2018, með leyfi forseta: „Skýrsla um eignir Íslendinga á aflandssvæðum var unnin að frumkvæði Bjarna Benediktssonar, fjármála- og efnahagsráðherra. Birting hennar var því algjörlega án utanaðkomandi kvaða eða mats á því hvort þær ættu við samkvæmt siðareglum.“ Það er sem sagt augljóst að það fór ekki neitt formlegt mat fram á því hvort efni skýrslunnar varðaði almannahag. Í sjónvarpsviðtali spurði fréttamaður, með leyfi forseta: „Átti skýrslan ekki mikilvægt erindi inn í umræðuna í aðdraganda kosninganna?“ Þar svarar fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Við eigum ekki endilega að setja mál eins og þetta ávallt í kosningasamhengi.“ Nú, tilefni skyndikosninganna árið 2016 voru uppljóstranir um eignir Íslendinga í skattaskjólum. Spurning mín til ráðherra er einföld og óháð því dæmi sem hér er rakið. Hversu alvarlegt brot er það þegar ráðherra leynir almenning upplýsingum um tilefni kosninga fyrir kosningar? Verður það ekki einmitt alvarlegra að leyna Alþingi og almenning upplýsingum út af kosningasamhengi?
Virðulegi forseti. Við höfum áður rætt þetta mál, við hv. þingmaður. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við mín fyrri svör að bæta í þessu efni. Ég ítreka að upphaf þessarar skýrslugerðar er á mínu skrifborði í fjármálaráðuneytinu. Hér fór fram umræða á vormánuðum 2016 og í tengslum við boðaðar kosningar sem ríkisstjórnin þáverandi kallaði til, um umfang þessara mála. Ef við skoðum nú efni þessarar skýrslu og síðan svar sem fjármála- og efnahagsráðuneytið afhenti þinginu í sumar um það hvaða umfang hefur reynst vera í skjölunum og gefið tilefni til endurálagningar þá erum við óravegu frá þeim gífuryrðum og stóryrðum sem féllu í umræðunni um vorið. Engu að síður stórar tölur, engu að síður gríðarlega alvarlegt mál, og ég hef áður sagt hér í þinginu og opinberlega að við hefðum betur skilað skýrslunni fyrr. Það voru mistök að gera það ekki fyrr. Ég held hins vegar að það þoli alveg umræðu að velta fyrir sér hvað var að finna í skýrslunni borið saman við það sem haldið var á lofti í umræðunni. Þá held ég að það sé mjög auðvelt að komast að niðurstöðu um að skýrslan innihélt efni sem sýndi fram á umfang sem var langt, langt frá því sem þeir sem tóku dýpst í árinni héldu fram hér í þingsal. Það var undir þeim gífuryrðum sem kosningarnar fóru fram þannig að ég sé ekki samhengið sem hv. þingmaður er ítrekað að reyna að draga fram.
Virðulegi forseti. Það er einmitt fjármálaráðherra sem talar um gífuryrði og ég hvet hann til að koma með nákvæmari útlistun á þeim gífuryrðum sem hann vísar í til að hægt sé að taka málefnalega beint á þeim í staðinn fyrir að vísa bara í einhver gífuryrði. Ég myndi alla vega vilja nákvæmari lýsingu þar á. En að öðru leyti tek ég hjartanlega undir það. Við höfum mörg dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu fyrir því að takmörkun á tjáningarfrelsi, þar með talið upplýsingafrelsi, verður að teljast nauðsynleg í lýðræðislegu samfélagi. Það er einnig mjög skýrt af dómafordæmum Mannréttindadómstólsins að takmörkun á upplýsingafrelsinu í aðdraganda kosninga krefst mjög mikillar réttlætingar. Að takmarka upplýsingar í aðdraganda kosninga, vegna þess að kosningar eru í nánd, eru augljóslega mjög ólýðræðislegar ástæður. Í ljósi þessara sjónarmiða og þess sem ráðherra sagði áðan og á grundvelli 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu, myndi ráðherra, miðað við viðurkenningu hans á mistökum sínum áðan, ef hann fengi aftur tækifæri til, birta skýrsluna fyrir kosningar?
Virðulegi forseti. Hér er spurt hvort við myndum hafa gert hlutina öðruvísi ef við lifðum tíma sem eru liðnir, ef við fengjum að endurlifa þá o.s.frv. Ég ætla ekki að svara svona spurningum. Þessar ef og hefði spurningar eru í raun og veru algjörlega tilgangslausar. Það sem ég hef sagt er að það voru mistök að koma skýrslunni ekki fyrr inn í umræðuna. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að það hafi ekki verið neitt efnislegt í þessari skýrslu sem hefði sett kosningarnar í eitthvert nýtt ljós. Það er bara mín skoðun, eflaust eru aðrir annarrar skoðunar. Ég held í það minnsta að eftir að boðað hafði verið til kosninga, eftir alla umræðuna sem hafði átt sér stað hér í þingsal, úti í þjóðfélaginu, alla sjónvarpsþættina, viðtalsþættina, eftir að formaður Pírata stóð í sjónvarpssal daginn fyrir kosningar með Panama-spjaldið sitt - eftir allt þetta [[Gripið fram í.]]þá held ég að það sé afskaplega erfitt að halda því fram, sem mér finnst hv. þingmaður vera að reyna að gera, að kosningarnar hefðu farið með allt öðrum hætti og Píratar hefðu komist betur frá þeim ef bara skýrslan hefði komið fram. [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég sendi fyrirspurn til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um aðgengi fatlaðra að hópferðabifreiðum. Það tók mjög langan tíma að fá svarið. Svarið kom. Það var alveg stórfurðulegt og mjög rýrt vegna þess að ábyrgðin á því að hópferðabifreiðar uppfylli skilyrði laga og reglugerða er sett yfir á fatlaðan einstakling. Það er meira en nóg fyrir fatlaðan einstakling eða hreyfihamlaðan að reyna að komast ferða sinna, hvað þá að reyna að príla upp í rútu sem hefur engan búnað til að taka við hjólastólum. Það er alveg fáránlegt að fólki sé mismunað eftir því hvort það er fatlað eða ekki og það eigi bara að taka séns á því, samkvæmt svari ráðherra, að mæta á staðinn og ef það kemst ekki með þá á að kæra. Það er bara undir því komið hvort rútufyrirtækið eða hópferðabifreiðar er yfirleitt með aðstöðu fyrir fatlaða eða ekki. Þetta er auðvitað alveg fáránlegt, vegna þess að samkvæmt lögum og reglum eiga bifreiðarnar að vera búnar slíkum búnaði. Þessi búnaður á að vera til staðar fyrir einstaklinginn svo að hægt sé að komast um borð í hjólastól. Þeir segja bara: Nei, það á bara að kæra til Umferðarstofu. Ég segi: Á ekki Umferðarstofa að sjá til þess að farartæki séu þannig útbúin að allir komist um borð, hvort sem þeir eru fatlaðir eða ófatlaðir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að við séum báðir sammála um að það á auðvitað ekki að mismuna fólki, hvort sem það er í farþegaflutningum með hópferðabílum eða við aðrar aðstæður á Íslandi. Að því er unnið, bæði í löggjöfinni og að því vinna eftirlitsaðilarnir. Varðandi hópferðabifreiðar þá hefur það verið þannig frá því að lögin tóku gildi að nýjar bifreiðar eiga að vera með þessum útbúnaði en það hefur ekki verið gerð krafa til eldri bifreiða. Þegar þetta svar við fyrirspurn hv. þingmanns var undirbúið var leitað til Samgöngustofu sem hefur eftirlit með þessu. Samkvæmt þeirra gögnum voru ekki miklar upplýsingar um að þetta væri vandamál. Vissulega hafa þeir gert kröfur um að allar nýjar bifreiðar séu þannig útbúnar að þetta sé í lagi, en þeir hafa ekki fengið upplýsingar frá notendum um að þarna sé pottur brotinn. Ég hef átt fund með forsvarsmönnum Sjálfsbjargar einmitt um þetta mál þar sem ég fékk upplýsingar um að þeir fengju kvartanirnar. Ég hef beðið þá um að þær kvartanir berist alla leið til Samgöngustofu til þess að menn geti tekið á málum þegar þau koma upp. Það á auðvitað ekki að vera þannig, ég er sammála hv. þingmanni um það, að menn þurfi að taka sénsinn á því þegar þeir mæta á staðinn hvort búnaðurinn sé til staðar. En hins vegar er það rétt að það eru bara nýrri farartækin sem hefur verið gerð krafa á en ekki gerð krafa um að eldri farartækin séu útbúin með þessum hætti eftir því sem ég best veit og hef skilið. Það er mjög mikilvægt að þetta batni frá því sem verið hefur en til þess þurfa upplýsingarnar að komast til yfirvalda svo þau geti beitt sér gegn einstökum aðilum. Það er vitað að sumir af smærri aðilunum gera þetta mjög vel, hringinn í kringum landið, en sumir af stærri aðilunum hafa hins vegar, eftir því sem ég hef verið að fá upplýsingar um, upp [[Forseti hringir.]]á síðkastið ekki gert þetta með þeim hætti sem við, hvorki ég né hv. þingmaður, getum verið sáttir við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Auðvitað er alltaf erfitt að eiga við eldri bifreiðar en það er ekkert ómögulegt. Ég segi fyrir mitt leyti að ef að einstaklingur í hjólastól eða fatlaður einstaklingur vill fara í flug verður hann að panta bíl 24 klukkustundum fyrr, hann verður að taka fram hvernig stól hann er með og síðan er annað í þessu dæmi, það er eitt að fá rétta farartækið. Hitt er síðan að fara á þann stað þar sem er aðstaða til að komast um borð. Það getur nefnilega verið mjög misjafnt og mjög erfitt að komast um borð í þessi farartæki þó að aðstaðan sé fyrir hendi vegna þess að skýlin eða staðsetningin þar sem maður á að fara um borð er ekki viðunandi. Ég segi fyrir mitt leyti að þetta er ófremdarástand og við eigum að sjá til þess að það sé lágmarkskrafa að nýjar rútur fari á milli Keflavíkur og Reykjavíkur og á fjölmennustu staðina, þannig að enginn vafi sé á að allur fullkominn búnaður sé um borð.
Virðulegi forseti. Það var ágætt að hv. þingmaður kom inn á flugrútuna eða flugið. Þær upplýsingar sem ég hef er að þegar menn eru komnir inn í flugstöðina sé þjónustan orðin býsna góð, séu menn búnir að láta vita af sér og allt sé þá undirbúið og haft með þeim hætti að það sé boðlegt. Það sé kannski vandinn að komast þangað. Á þessu svæði er annar þáttur sem við gætum horft á sem lausn á, þ.e. ferðaþjónustu fatlaðra sem er hjá sveitarfélögunum. En hún hættir við sveitarfélagamörkin. En fólk ferðast nú dálítið um yfir sveitarfélagamörk. Það mætti alveg hugsa sér að ferðaþjónusta fatlaðra, sem er á vegum sveitarfélaganna, gerði eitthvert samkomulag um að fara yfir stærra svæði. Í þessu tilviki að Flugstöð Leifs Eiríkssonar þannig að bílarnir væru sannarlega nægjanlega vel út búnir til þess að þessi þjónusta væri boðleg og fyrsta flokks. Ég held að það sé ein leið sem við ættum að horfa á til lausnar á þessu máli.
Virðulegur forseti. Það á svo sem ekki að koma neinum á óvart sem leggur leið sína um höfuðborgarsvæðið sú niðurstaða sem kemur fram í nýlegri könnun á ferðavenjum sem unnin er fyrir Vegagerðina. Þar kemur í ljós að meðaltími ferða á milli heimilis og vinnu hefur farið stigvaxandi síðasta áratuginn. Árið 2007 var hann níu og hálf mínúta en var kominn í rúmar 14 mínútur sumarið 2018. Nú er það orðið þannig að 79% ferða sumarið 2018 fór fólk sem bílstjóri á eigin bíl. Það er með öðrum orðum þannig að allt of margar ferðir á höfuðborgarsvæðinu eru farnar í einkabílum. Svarendur á höfuðborgarsvæðinu dvelja rúmlega 40 mínútur í bíl á virkum degi að vetri til. Það er heldur styttra að sumri en meðaltalið fyrir sumarið 2018 er 41 mínúta, jafnt og að vetri. Sama hvað okkur kann að finnast um þá staðreynd er ljóst að það eru einfaldlega of margir bílar á ferðinni á höfuðborgarsvæðinu. Leiðir það hugann að öðrum valkostum við einkabílinn sem liggur beint við að spyrja hæstv. ráðherra út í. Í þeim löndum sem við berum okkur saman við, borgum af svipaðri stærðargráðu og höfuðborgarsvæðið, sjáum við stærri og hraðvirkari flutningstæki til að flytja meiri fjölda fólks. Hér höfum við kallað það borgarlínu. Við minnumst á hana í stjórnarsáttmála og höfum talað fyrir að af þessari framkvæmd verði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í hvar það mál sé statt í samningaviðræðum á milli aðila sem þar að koma, hvort við megum eiga von á niðurstöðu um borgarlínuna fljótlega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa áhugaverðu fyrirspurn í tengslum við fréttir í dag. Ég upplifði reyndar að þessi lenging á tíma sé miklu meiri en 9,5 mínútur upp í 14, það er kannski vegna þess að maður upplifir það alltaf þegar maður lendir í umferðarhnútnum og er kannski tíu mínútum korteri, lengur en hina dagana. En þetta er vond þróun. Það er bara þannig að við fórum af hestbaki og beint inn í bíla og hoppuðum yfir járnbrautarlestir, svo að dæmi sé tekið, eða eitthvað slíkt. Við höfum byggt á einkabílnum. Það kemur líka fram í þessari viðhorfskönnun að fólk í ytri hverfum borgarinnar horfir enn svolítið til þess að fá uppbyggingu í stofnvegabrautum og gera aðra þætti sem mundu hugsanlega hjálpa til við að stytta tímann, gera umferðina skilvirkari og öruggari en um leið minni mengun. Ég held að það sé algjört lykilatriði í dag, minni loftslagsbreytingar, koltvísýringur og svifryk og betri ljósastýring, umferðarflæði og uppbygging á stofnbrautum, þetta mun allt skila því. Lykilatriðið er að það þarf að gera þetta sama með uppbyggingu á almenningssamgöngukerfi. Það kerfi þarf að vera miklu greiðfærara en það er í dag svo að fleiri vilji nýta sér það. Og það er sannarlega þannig að fleiri hafa nýtt sér hjólastíga og aðra fjölbreytta ferðamáta til að komast á milli staða. Eitt af því sem hefur líka verið bent á er að við ættum kannski ekki að hafa alla vinnu hins opinbera hér niðri í bæ og um leið stórfyrirtækin þannig að allir séu á sömu leið, heldur eigi að dreifa fyrirtækjunum meira um höfuðborgarsvæðið, jafnvel um landið allt. Þannig að þar er margt sem þarf að skoða. Nú sé ég að tíminn er búinn, herra forseti, þannig að ég verð að nota seinni mínúturnar til að fara nákvæmlega yfir vinnuna því að hún er mjög mikilvæg á grundvelli [[Forseti hringir.]]þeirrar viljayfirlýsingar sem ég gerði við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Ég skal nota seinni mínútuna í það.
Forseti leyfir sér að skjóta inn í þessa umræðu að samkvæmt fréttum er aftur farið að nota hesta í Kaupmannahöfn. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að eyða tíma mínum í að ræða hestamál hér þrátt fyrir áhuga virðulegs forseta á þeim. En það er ágætt að heyra að hæstv. ráðherra ætlar að fara betur yfir þá vinnu sem er í gangi í vinnuhópnum þegar kemur að borgarlínunni. Það væri ágætt að fá svör við því hvort verið sé að vinna á því á einhvern hátt, að það liggi fyrir hvenær sé hægt að byrja. Er verið að brjóta verkefnið upp á einhvern hátt? Getum við farið að sjá fyrir okkur hvenær einhverjar framkvæmdir tengdar borgarlínunni hefjast? Og eins hvað varðar fjármögnun. Í viljayfirlýsingunni er talað um vilja til að gera nýjan styrktarsamning. Við erum með tilraunaverkefni til tíu ára. Mun það ekki halda sér? Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom inn á málefni fatlaðs fólks þegar kemur að samgöngum og almenningssamgöngum. Við sjáum það að t.d. borgarlína með hágæðavögnum sem færu þar um myndu vera mjög gott val þeim efnum. Hæstv. ráðherra kom inn á mengun, bæði svifryk og eins af bílunum sjálfum. Það væri því ágætt að heyra hvar nákvæmlega málið er statt.
Virðulegi forseti. Það sem viljayfirlýsingin snerist um var samstarf Vegagerðarinnar og samgönguyfirvalda með sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu um verkefni upp á 85 milljarða sem menn höfðu lagst yfir á síðastliðnum vetri. Um helmingur fór til ýmissa stofnframkvæmda til þess að gera umferðina skilvirkari og greiðari og draga þar með úr mengun og hinn helmingurinn, rúmir 40 milljarðar, fóru til uppbyggingar á almenningssamgöngum. Það sem menn áttu síðan eftir að gera og eru akkúrat að gera þessa dagana, þessar vikurnar, er að ræða hvernig fjárhagsleg aðkoma ríkisins á að vera að almenningshluta samgangna sem er hjá sveitarfélögunum og hvernig aðkoma sveitarfélaganna á að vera að stofnbrautakostnaði sem stundum er líka tekinn saman. Við erum líka með undir reiðhjólastíga og gönguleiðir, en reyndar enga reiðstíga í höfuðborginni, svo ég skjóti því nú að þó að það væri kannski áhugavert. Þetta verkefni gengur mjög vel. Vinnan gengur vel. Við erum með sennilega 18,6 milljarða til almenningssamgangna á [[Forseti hringir.]]15 ára tímabili í þessari fjármögnuðu fjármálaáætlun sem er milljarður á ári. Það er langt umfram það sem var í samningnum, hann náði bara til 2022, sem var rekstrarsamningur á meðan við gerðum ekki neitt í stofnbrautunum. Nú [[Forseti hringir.]]erum við að fara í stofnbrautirnar þannig að það er nauðsynlegt að taka þetta upp. [[Forseti hringir.]]En við erum með talsvert fjármagn og þurfum að ræða við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hvernig [[Forseti hringir.]]við getum lokað þessu og sett fram aðgerðaáætlun.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir að taka sér tíma til að ræða þetta mikilvæga mál. Í júlí 2017 skilaði verkefnisstjórn af sér viðamikilli skýrslu um greiningu íslenska sveitarstjórnarstigsins og að finna tækifæri og leiðir til að styrkja það. Niðurstaða verkefnisstjórnarinnar var m.a. að leggja til að stjórnvöld mörkuðu skýra langtímastefnu fyrir sveitarfélög til allt að 20 ára, að starfsemi jöfnunarsjóðs yrði tekin til endurskoðunar, að stjórnvöld tækju markvissari þátt í verkefninu um styrkingu sveitarstjórnarstigsins og fjárfestu í því. Verkefnisstjórnin lagði til 12 aðgerðir til eflingar sveitarstjórnarstiginu og snúa þær margar að okkur hér í þinginu. Verkefnisstjórn þessi er reyndar ein nokkurra nefnda sem skipaðar hafa verið í sama tilgangi en því miður án mikils árangurs. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur hvaða orsakir hér eru fyrir því og hvernig við getum tryggt að þetta verði ekki enn ein skýrslan sem endar ofan í skúffu. Það er margt í skýrslunni sem vekur athygli. Verkefnisstjórnin gerði m.a. könnun á viðhorfum íbúa sveitarfélaga, en íbúar sveitarfélaga virðast einblína á þjónustuna og gæði hennar en eru síður meðvitaðir um hver það er sem veitir þjónustuna. Meiri hluti svarenda taldi að lykilþættir í þjónustunni myndu batna eða haldast óbreyttir ef sveitarfélag þeirra myndi sameinast öðru sveitarfélagi. Þá kom einnig fram að það er ríkur almennur vilji meðal sveitarstjórnarfólks til sameininga, sem má m.a. sjá fyrir austan þar sem fjögur sveitarfélög á Austfjörðum hafa samþykkt að hefja formlegar viðræður um sameiningu. Þrátt fyrir þetta góða fordæmi er ljóst að ræða þarf þá tillögu sem kemur fram í skýrslunni. Það eru nokkrir hlutir sem þyrfti að skoða samhliða slíkum sameiningum. Númer eitt, tvö og þrjú er að leggja áherslu á að sameiningar skili bættri þjónustu við íbúa frekar en endilega sparnaði. Þá er nauðsynlegt að ríkið leggi sig fram við að styðja við sameiningar með ívilnunum og skýrum áherslum um bætta þjónustu og lífsgæði íbúa þeirra svæða sem um ræðir. Þá þarf að hafa í huga að þó að stjórnsýslulegar einingar breytist eru bæirnir áfram þeir sömu, Ólafsfjörður er áfram Ólafsfjörður og Flateyri er áfram Flateyri þótt þeir tilheyri nýjum stjórnsýslueiningum. Herra forseti. Í skýrslunni koma fram mörg önnur áhugaverð atriði en því miður er of stuttur tími hér til að fjalla nánar um þau. Þó er erfitt að ræða sveitarfélögin án þess að koma inn á fjármögnun þeirra og Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Raunveruleikinn er sá að við höfum á Íslandi dæmi um sveitarfélög sem hafa myndast og byggst upp sem mjög einsleit samfélög fólks með háar meðaltekjur, samfélög sem bjóða upp á takmarkaða félagslega þjónustu, svo sem félagslegar íbúðir, og geta því lagt á bæði lægri skatta og boðið upp á betri grunnþjónustu við sína íbúa en önnur sveitarfélög geta gert. Niðurstaðan er auðvitað ójöfnuður milli íbúa eftir sveitarfélögum sem hlýtur að teljast óásættanlegt og er töluvert frábrugðið því sem þekkist víðast hvar í nágrannalöndum okkur. Til að bregðast við þessu er lagt til að tekjur sem fara umfram ákveðið viðmið af einstökum tekjustofnum renni í sameiginlega sjóði sveitarfélaganna. Það myndi t.d. þýða að sveitarfélag með mjög háar meðaltekjur á íbúa myndi greiða hluta útsvarstekna sinna til sveitarfélaga þar sem meðaltekjur væru lægri. Það sama ætti við um sveitarfélög sem hefðu óvenjumikla fasteignaskatta af fyrirtækjum, t.d. vegna stóriðju, þau myndu ekki sitja ein að þeirri tekjulind. Þannig væri leikvöllurinn jafnaður og jafnframt skapast auknir hvatar til sameininga. Að lokum, herra forseti, langar mig í þessari fyrri ræðu að koma inn á samskipti ríkis og sveitarfélaga, en sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður þekki ég það af eigin reynslu að allt of oft einkennast samskipti fulltrúa ríkisins og fulltrúa sveitarfélaganna af tortryggni og skilningsleysi. Þetta hlýtur að vera eitthvað sem við viljum öll reyna að breyta enda eiga þessi tvö sveitarstjórnarstig að vinna saman að hagsmunum íbúa allra en ekki í andstöðu hvort við annað. Þá þarf að skoða hlutverk embættismannakerfa ríkis og sveitarfélaga í að bæta samskipti og auka traust. Ég spyr því ráðherra: Hvaða verkefni, ef einhver, sér ráðherra fyrir sér að hægt væri að flytja til sveitarfélaganna? Mun ráðherra beita sér fyrir breytingum á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga? Mun ráðherra leggja til hækkun lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga á þessu kjörtímabili? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að bæta samskipti og auka traust milli ríkis og sveitarfélaga?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að efna til umræðu um framtíð og eflingu sveitarstjórnarstigsins sem við ræðum kannski allt of sjaldan. Þetta er þarft umræðuefni og tímasetningin er góð þar sem nýtt kjörtímabil sveitarstjórna er nýlega hafið. Við slík tímamót er gott að horfa til framtíðar. Meðal þess sem var til kynningar og umræðu á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga nýlega voru skýrslur tveggja nefnda samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins um þau álitaefni sem hv. þingmaður hefur vakið máls á í dag, annars vegar um stöðu og framtíð íslenskra sveitarfélaga og hins vegar áfangaskýrsla um endurskoðun á regluverki Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Ég held að við á hinu háa Alþingi séum flest ef ekki öll sammála þeirri stefnu að efla beri sveitarstjórnarstigið og tryggja að sveitarfélögin hafi nægjanlega tekjustofna til að sinna lögbundnum verkefnum. Þá viljum við að samskipti og samráð þessara tveggja stjórnsýslustiga, ríkisins annars vegar og sveitarfélaga hins vegar, sé gott og farsælt þótt auðvitað verði ekki komist hjá því að ágreiningur geti verið um einstök mál. Ég held að það megi fullyrða að þróunin á síðustu árum sé sú að þetta samstarf fari mjög batnandi. Við höfum séð jákvæða þróun sveitarstjórnarstigsins á umliðnum árum. Stefnan hefur verið sú að efla sveitarstjórnarstigið með því að færa til sveitarfélaga verkefni og tekjustofna og stuðla að fækkun þeirra með sameiningum. Ég sé fyrir mér að það megi færa fleiri verkefni til þeirra, t.d. kæmi öldrunarþjónustan þar til álita sem og rekstur framhaldsskólanna. Menn spyrja sig hins vegar hvort sveitarfélögin séu nægjanlega vel í stakk búin til að takast á við slíkar áskoranir. Það er eðlileg spurning. Meira en helmingur sveitarfélaga hafa færri en 1.000 íbúa og í ríflega þriðjungi sveitarfélaga búa færri en 500 íbúar. Afleiðingin er óvenju mikið samstarf sveitarfélaga um lögbundin verkefni sem leiðir af sér annars vegar skort á yfirsýn og hins vegar óljóst umboð. Þá er til staðar umfangsmikið stuðningskerfi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga en þaðan fá minni sveitarfélögin hlutfallslega meira af heildartekjum sínum en þau fjölmennari. Önnur nefndanna sem ég gat um áðan komst að þeirri niðurstöðu að sveitarfélögin væru of fámenn. Lagt var til að stjórnvöld mörkuðu skýra langtímastefnu fyrir sveitarfélög til allt að næstu 20 ára þar sem allt væri undir, byggðamál, samgöngumál og fjármál sveitarfélaga. Kallað var eftir nýrri nálgun, horft yrði til sveitarfélaga út frá þeirri þjónustu sem þau veita og þeim er ætlað að veita, hún kortlögð og útfærð, m.a. með tilliti til landfræðilegra og lýðfræðilegra þátta. Ég er sammála þessari áherslu og hef þegar tekið fyrsta skrefið. Með nýjum lögum sem Alþingi samþykkti í júní sl., verða áætlanir á sviði samgangna, fjarskipta, sveitarstjórna- og byggðamála samræmdar. Sveitarstjórnarstigið er þar ekki undanskilið því nú er lögbundið að taka saman í eina áætlun stefnumörkun ríkisins í málefnum sveitarfélaga. Ráðherra málaflokksins skal leggja á þriggja ára fresti tillögu til þingsályktunar fyrir Alþingi um stefnumótandi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga til 15 ára í senn. Í áætluninni skal jafnframt mörkuð aðgerðaáætlun til næstu fimm ára. Á landsþingi sambandsins setti ég fram tillögu um sameiginlega stefnu um að fækka og efla sveitarfélög með sameiningum. Hugmyndin var sú að við gætum byrjað á átaki þar sem sveitarfélög hafa fjögur til átta ár, í mesta lagi, til að ná tilteknum markmiðum í frjálsum sameiningum. Samhliða yrði fjárhagslegur stuðningur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga við sameiningar og til skuldalækkunar stóraukinn. Eftir að þessu tímabili lyki tæki hins vegar gildi nýtt ákvæði sveitarstjórnarlaga um lágmarksíbúafjölda. Þau sveitarfélög sem ekki hefðu nýtt tímann til að ná settu markmiði með frjálsum sameiningum þyrftu þar með að sameinast nágrannasveitarfélagi til að uppfylla skilyrði laganna um íbúafjölda. Þá kæmi ekki til íbúakosninga um sameiningar, frá þeim tíma, heldur yrði um skyldubundna sameiningu að ræða. Þessi atriði verða hluti af stefnumörkun fyrir sveitarstjórnarstigið sem verður unnin í nánu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og ég hef á þeim vettvangi hvatt til þess að þetta mál verði tekið til umfjöllunar. Hvað tekjustofnamál varðar hafa málefni Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verið til umræðu í langan tíma án þess að heildaruppstokkun á kerfinu hafi farið fram. Menn hafa bent á að núverandi skipulag sjóðsins hamli sameiningum og dragi þannig úr hvata til umbóta. Bent hefur verið á að sjóðurinn ívilni litlum sveitarfélögum á kostnað stærri og að sveitarfélög sem nýta ekki útsvarsheimildir að fullu fái það jafnframt bætt úr jöfnunarsjóði. Fyrirliggjandi tillögur ganga út á að byrja með einfaldri aðlögun á gildandi regluverki og í framhaldinu, t.d. þegar nánar liggur fyrir um sameiningarmál, sé hægt að taka stærra skref. Útfærslur verða kynntar innan fárra daga í samráðsgátt Stjórnarráðsins og það er reiknað með að breytingarnar taki gildi frá og með næstu áramótum. Hvað aðra tekjustofna varðar er það þekkt að vilji ríkisins er að færa gistináttagjaldið til sveitarfélaganna. Það er síðan sérstök umræða hvernig því yrði skipt á milli sveitarfélaga. Að endingu vil ég nefna það réttlætismál að jafna þarf betur tekjur sem sveitarfélög hafa af mannvirkjum sem nýtt eru til orkuframleiðslu og dreifingar. [[Forseti hringir.]]Þau sveitarfélög sem eru svo lánsöm að stöðvarhús lendir á þeirra svæði fá góðar tekjur en hin engar. Því hef ég ákveðið að skipa starfshóp með fulltrúum til að vinna áfram með þær hugmyndir sem liggja þar á borðinu og móta tillögur til breytinga.
Herra forseti. Það sem ég vil koma inn á þessari umræðu er þegar ríkið færir ákveðin verkefni yfir til sveitarfélaga. Það virðist vera regla fremur en undantekning að nægilegir fjármunir frá ríkinu fylgi ekki með. Tökum dæmi af nýsamþykktum lögum um NPA eða notendastýrða persónulega aðstoð til handa fötluðum. Ríkið greiðir 25% með hverjum samningi en sveitarfélögin 75%. Hér er um dýrt úrræði að ræða. Þjónustan er að breytast úr stofnanavæðingu yfir í einstaklingsbundna þjónustu. Í sumum tilfellum þarf allt að fjóra til fimm starfsmenn til að halda utan um þetta nýja fyrirkomulag fyrir hvern einstakling. Með lögunum er kominn lögvarinn réttur fatlaðra til að fá þessa þjónustu sama hvað hún kostar. Að sjálfsögðu er þetta mikil réttarbót en það verða þá að vera til peningar til að veita þjónustuna. Sveitarfélögin þurfa einnig að halda úti þeim úrræðum sem voru áður notuð eins og sambýlum, vegna þess að NPA-einstaklingur á rétt á því að snúa aftur til baka, t.d. í sambýli, óski hann þess. Þetta er allt í boði sveitarfélaganna, verulega aukin þjónusta sem ríkið ákveður en lætur sveitarfélögin borga þrjá fjórðu hluta kostnaðarins. Reykjavíkurborg hefur þungar áhyggjur af málinu. Það kom fram á fundi nefndarinnar á sínum tíma. Hvernig haldiði þá að minni sveitarfélög geti tekist á við þetta verkefni? Þau hafa einfaldlega ekki bolmagn til þess. Annað dæmi um það hvernig ríkið setur sveitarfélögunum verkefni án þess að fjármunir fylgi er nýja persónuverndarlöggjöfin frá Evrópusambandinu, mál sem mun kosta sveitarfélögin meira en einn milljarð á ári. Herra forseti. Ef efla á sveitarstjórnarstigið þarf ríkið fyrst að taka til heima hjá sér og átta sig á því að ekki er endalaust hægt að leggja nýjar fjárhagslegar byrðar á sveitarfélögin án þess að fjármunir fylgi. Þessum stóra bróður samskiptum ríkis og sveitarfélaga verður að linna. Það verður að tryggja tekjustofna sveitarfélaganna. Það er á ábyrgð ríkisins.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir vekja máls á þessu mikilvæga máli hér og þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að við í þessum sal mættum ræða sveitarstjórnarmál mun oftar en við gerum enda setjum við oft lög og reglur sem snerta sveitarfélögin beint og oft án tilskilins samráðs við þau. Ég fagna mjög þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Ég tek sérstaklega undir mikilvægi þess að sveitarfélögin séu stærri og öflugri til að bera þá þjónustu sem þeim er falið að sinna. Einnig held ég að það að sveitarfélögin vinni langtímastefnumótun skipti líka miklu máli, þ.e. að ríki og sveitarfélög vinni saman að slíku. Tekjuskipting sveitarfélaganna er mál sem oft hefur komið til umræðu og virðist vera sífellt þrætuepli. Ég held að við þurfum að finna leið, fljótt og vel, að því hvernig eðlilegt er að skipta gistináttagjaldinu milli sveitarfélaganna. Svo er, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, mjög mikilvægt að jöfnunarsjóðurinn sé lagaður og einfaldaður þannig að í fyrsta lagi skilji einhver hreinlega út á hvað þessar reglur ganga. Þá langar mig að nota síðustu mínútuna til að koma aðeins inn á verkefni sveitarfélaganna. Sum sveitarfélaganna vilja jafnvel taka að sér frekari verkefni. Er það gott því að sum hafa fulla burði til þess. Í mínum huga er mikilvægt að horfa til þess hvað nærþjónusta er og oft og tíðum er það þannig að sveitarfélögin eru best fallin til að veita þá þjónustu. En ég myndi gjarnan vilja, virðulegi forseti, að við horfðum líka til verkefna sem eru ekki nærþjónusta en samt á herðum sveitarfélaganna. Langar mig þá sérstaklega að nefna mál eins og úrgangsmál og t.d. framkvæmdaleyfi fyrir línur og vegi sem ganga í gegnum mörg sveitarfélög. Væri kannski skynsamlegt að taka upp umræðu við sveitarfélögin um hvort það séu einhverjir málaflokkar sem þau sinna í dag sem væru kannski betur til þess fallnir að teknar væru ákvarðanir um á stærri vettvangi eins og hér? Á sama tíma eru hér verkefni sem sveitarfélögin gætu mjög vel sinnt sem teljast þá til nærþjónustunnar. [[Forseti hringir.]]Það væri hægt að ræða vel og lengi um þetta ágæta mál en ég er víst komin yfir á tíma.
Virðulegi forseti. Ég vil vera sammála fólki um tekjuskiptinguna. Mig langar að leggja til annan vinkil í þá umræðu en það er hvernig hvatinn í núverandi tekjuskiptingarkerfi virkar. Sveitarfélögin fjármagna sig aðallega á fasteignaskatti og útsvari. Það býr til ákveðinn hvata og takmarkar atvinnustarfsemina á þann hátt að hún miðast við fermetra húsnæðis og höfðatölu íbúa sem greiða tekjuskatt. Hvatinn til uppbyggingar atvinnulífs á sveitarstjórnarstiginu miðar að þessum takmörkunum, ekki að því endilega að byggja upp atvinnulíf sem byggist á öðrum forsendum. Hvert renna t.d. tekjur af netverslun eða söguferðum, norðurljósaferðum, snjallsímaforritum, af annars konar atvinnustarfsemi en takmarkast af fermetrafjöld og fjölda íbúa sem greiðir tekjuskatt? Að leyfa sveitarstjórnarstiginu að fá hlutdeild í virðisaukaskattinum, svo að dæmi sé tekið, fjármagnstekjuskattinum, útsvari, fyrirtækjaskatti, veiðigjaldi t.d., býr til annars konar hvata fyrir sveitarstjórnarstigið til að byggja upp fjölbreyttari atvinnustarfsemi og þar held ég að lykillinn sé í þessu máli. Þetta snýst ekki bara um að tryggja grundvöllinn fyrir fjármögnun sveitarstjórnarstigsins og þeirrar þjónustu sem þar er veitt, heldur líka að gera atvinnulífið út um allt land fjölbreyttara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur kærlega fyrir að koma þessari umræðu á. Um er að ræða afar mikilvægt málefni og skýrslan sem undir liggur er gott innlegg í þá umræðu. Mig langar að koma sérstaklega inn á tekjustofna sveitarfélaganna og ræða aðeins út frá þeim vinkli. Ég hef nú í þrígang lagt fram hér á þingi þingsályktunartillögu um heimildir sveitarfélaga til að leggja á umhverfisgjöld sem gæti verið ein tegund gjaldstofns sem sveitarfélögin gætu bætt við sig. Hér hefur þegar verið rætt aðeins um hlutdeild sveitarfélaganna í fjármagnstekjuskattinum og það mætti þess vegna ímynda sér nokkurs konar útsvarshluta af þeim tekjum eða af þeim skatti. Mikilvægi gistináttagjaldsins er einnig mikið og þar eru miklir möguleikar fyrir sveitarfélögin. En eins og nokkrir hv. þingmenn hafa komið hér inn á, þá þarf líka, áður en farið er alla leið í þeim efnum, að útfæra með hvaða hætti tekjum af gistináttagjaldi veður dreift á milli sveitarfélaga, hvort við förum jöfnunarsjóðsleið eða hvort við förum aðra leið í því efni. Hv. þingmaður kom inn á íbúafjölda og stærð sveitarfélaga og raunar gerði hæstv. ráðherra það einnig. Þarna þarf líka að tala um samvinnu sveitarfélaga sem víða er mjög mikil. Þetta eru atriði sem við þurfum að skoða gaumgæfilega og ég er að minnsta kosti einn þeirra sem eru komnir á þá skoðun að með einhverjum hætti eigi að knýja sveitarfélög til þess að sameinast og stækka, til þess að gera þeim auðveldara fyrir að taka að sér verkefni. Sveitarfélögin eru lykilstofnarnir í samfélaginu, þau gegna miklu hlutverki í nærþjónustu og styrkur þeirra, stærð og samvinnuvilji skipta miklu máli í að gera þeim kleift að rækja þessi hlutverk sín.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp á þingi til umræðu. Við ræðum mikið um skýrslu verkefnisstjórnar sem skilaði af sér skýrslu í júlí 2017 og hefur komið hér til tals þar sem leitað er leiða til að styrkja sveitarstjórnarstigið. Það er mikilvægt að sveitarfélögin séu nægilega burðug til að sinna lögbundnu hlutverki sínu á hverjum tíma. Það hefur e.t.v. hamlað framþróun hversu sum þeirra eru smá. Þá aukast auðvitað sífellt kröfur um að stjórnsýslan hafi burði til að vinna faglega að verkefnum sínum sem eru oft á tíðum mjög flókin og ekki síður halda utan um fjármál sveitarfélaganna. En það er reyndar alls ekki bundið stærð hvernig það tekst til, eins og dæmin sanna. Margt hefur áunnist undanfarin ár varðandi sameiningar sveitarfélaga. Þau voru tæplega 230 árið 1950, voru komin í 204 1990 og 124 árið 2000 og nú eru þau 72, þannig að það hefur ýmislegt áunnist. Þetta er náttúrlega allt á réttri leið. Mig langar til að nota tíma minn í að koma með nokkrar spurningar til hæstv. ráðherra, t.d. um áhrif íbúa í fjölkjarna sveitarfélögum eða einstökum hverfum í stærri sveitarfélögum. Hvert er viðhorf hans hvað varðar aðkomu þeirra að því að kjósa sér sérstakan fulltrúa í sveitarstjórnir sem minnst er á í skýrslunni? Hver er afstaða ráðherra til lýðræðislegrar þátttöku íbúa í ákvarðanatöku í auknum mæli sem hefur mikið verið rætt um en lítið farið fyrir í sveitarfélögunum? Nýlega, í sumar eða í vor, var kosning í Árborg. Hvert er viðhorf ráðherra gagnvart auknu íbúalýðræði? Í skýrslunni koma fram ábendingar eða hugleiðingar um það að þetta geti fremur orðið undirrót sundrungar innan sveitarfélaga og ekkert mælt sérstaklega með því. Ég ætlaði að tala um tekjuskiptingu, en það bíður betri tíma. - Takk fyrir.
Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari umræðu um hvernig við styrkjum og eflum sveitarstjórnarstigið. Ég held að almennt hafi flutningur verkefna til sveitarstjórna gefið góða raun. Það er megintilgangurinn að bæta þjónustu við íbúa sveitarfélaganna, færa þjónustuna nær. En það er líka alveg augljóst, eins og komið hefur fram í umræðunni hér, að fjármögnun þessara verkefna hefur ekki verið nægjanleg. Það er alveg sama hvert horft er. Fjölmörg dæmi eru um þetta, það er t.d. talið að 30% vanti upp á daggjöld hjúkrunarheimila til að mæta kröfum sem ríkið skilgreinir. Þetta er auðvitað mjög þægileg staða hjá ríkinu að sitja í, að færa verkefni yfir til sveitarfélaganna annars vega og semja um fjármögnun þeirra í upphafi, en sitja síðan áfram og herða og þróa kröfur hvað varðar þessa þjónustuliði áfram án þess að bera neina ábyrgð á fjármögnun þeirra. Ég held að við sjáum þennan vanda í hnotskurn - þetta er ekki aðeins í fjármögnun hjúkrunarheimilanna, þetta kemur líka að fjármögnun grunnskólastigsins, þetta kemur að fjármögnun á þjónustu við fatlaða og svo mætti áfram telja - þegar kemur að launastigi starfsmanna sveitarfélaga. Starfsmenn sveitarfélaga eru lægst launuðu stéttirnar í landinu. Það er einfaldlega búið að strípa laun þessara hópa alveg inn að beini, skera burt allt sem heitir yfirvinna eða yfirborgun af nokkru tagi og kemur fram í því að starfsmenn sveitarfélaga eru að jafnaði með 25% lægri laun en starfsmenn ríkisins. Það segir okkur auðvitað að hér er vandamál á ferðinni. Auðvitað kunna að vera aðrar skýringar en eingöngu vanfjármögnun á sveitarstjórnarstiginu, það kann að vera menntunarmunur og ábyrgðarmunur o.s.frv., en það hefur líka komið mjög skýrt fram í slíkum úttektum, þar sem við höfum m.a. verið að taka út kynbundinn launamun, að það er verulega atvinnu- eða launagreiðendatengdur launamunur í þessu [[Forseti hringir.]]eftir því hvort fólk starfar hjá ríki eða sveitarfélögum. Það er alveg augljóst að það þarf að taka á fjármögnun sveitarstjórnarstigsins. Það þolir ekki lengri bið.
Herra forseti. Ég vil hrósa sérstaklega hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu en fáum þingmönnum er jafn umhugað um eflingu nærsamfélagsins og henni. Um 64% af þjóðinni býr á höfuðborgarsvæðinu. Sé tekið stórhöfuðborgarsvæðið, frá Hvítá til Hvítár, fer hlutfallið upp í 77%, tæplega 80% af þjóðinni búa á því svæði. Einungis fimm lönd í heiminum hafa hærra hlutfall íbúa sinna á einu svæði. Ísland er því eitt mesta borgríki í heimi, nálægt Singapúr og við erum við hliðina á Katar og Bahamaeyjum og er Ísland því alls ekki eins dreifbýlt og margir, jafnvel hér í þessum sal, telja. Skoðum hins vegar meðalíbúafjölda sveitarfélaga hérlendis. Ef hann væri svipaður og er í Noregi og Finnlandi þá ættu sveitarfélög á Íslandi að vera um 20 talsins en ekki 72 eins og þau eru núna. Í Finnlandi og Danmörku er gert ráð fyrir að hvert sveitarfélag verði að hafa fleiri en 20.000 íbúa. Hérlendis er rætt um að lágmarksfjöldi eigi að vera 1.000 íbúar en er núna einungis 50 íbúar. Á Grænlandi verður hvert sveitarfélaga að hafa a.m.k. 8.000 íbúa, en íbúafjöldi Grænlands er þó aðeins einn sjötti af því sem er hérlendis. Á Íslandi eru um 40 sveitarfélög sem hafa færri en 1.000 íbúa og 50 sveitarfélög eru með færri en 2.000 íbúa. Ég er því sannfærður um, herra forseti, að viljum við efla sveitarstjórnarstigið sem margir hér inni vilja, t.d. með flutningi verkefna, fjölga tekjustofnum þeirra og ekki síst tryggja jafnræði milli íbúa hvar sem þeir búa, þegar litið er til félags-, skóla- og velferðarmála, þá verðum við að fækka og stækka sveitarfélög á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, fyrir að efna til þessarar þörfu umræðu. Við upphaf kjörtímabils sveitarstjórna sýnast mér umræðuefni fulltrúa þeirra vera á svipuðum nótum og verið hefur og því mikilvægt að taka stöðuna og fá upplýsingar frá ráðherra málaflokksins. Undanfarið hefur ekki staðið á því að sveitarfélög fái fleiri verkefni, en raunin kannski verið sú að fjárveitingar með þeim vantar eða þá að eftir yfirfærslu hafa kröfur verið auknar varðandi umfang, umsýslu og gæði þjónustu. Þess vegna er ákall um enn meira samtal og samvinnu. Það ætti að vera auðvelt því að ekki er annað að heyra en samhljóm þegar kemur að umræðu um eflingu sveitarstjórnarstigsins og mikilvægi þess að vel sé að málum staðið. Þá verðum við líka að huga að umgjörð þessara mála. Vil ég þar nefna hlutverk jöfnunarsjóðs. Um hann er hægt að segja ýmislegt. Þar höfum við verkfæri sem hefur virkað ágætlega, en þó verður að segjast eins og er að tilhneigingin hefur verið sú að skella þar inn sífellt fleiri verkefnum. Það er erfitt að átta sig á raunverulegu umfangi hans og líklega erum við komin töluvert frá upphaflegum tilgangi hans. Í áðurnefndri skýrslu kemur fram tillaga um að starfsemi sjóðsins verði tekin til gagngerrar endurskoðunar og gerð krafa um að hann styðji við langtímastefnumótun og hætt verði að nota sjóðinn til að plástra núverandi kerfi. Þetta hefur einhvern veginn þróast svona þar sem menn eru alltaf að bregðast við aðstæðum sem upp koma. Nú er lag að breyta þessu því að með nýjum lögum, sem samþykkt voru á Alþingi í júní sl., verða áætlanir á sviði samgangna, fjarskipta, sveitarstjórna- og byggðamála samræmdar. Ný samgönguáætlun ber þess merki, en það er mikilvægt að við gerum til framtíðar áætlanir sem standast. Forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra áfram á þeirri braut að móta áætlanir til framtíðar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og koma henni á dagskrá, og eins hæstv. ráðherra fyrir að vera til svara. Þessi málaflokkur er nánast eilífðarmál og þarf alltaf að hressa upp á þessa umræðu. Komið hefur fram í umræðunni, sem hefur verið voða mikið á því sviði, ýmislegt um sameiningu sveitarfélaga og samskipti ríkis og sveitarfélaga og hagræðinguna í því að sameina sveitarfélög. Úti í dreifbýlinu þar sem sveitarfélög eru ekki sameinuð fara jaðarsveitarfélög samt oft fram á þjónustu þar sem sveitarfélög eru sameinuð ef lítil sveitarfélög eru innan svæðisins. Það er ekki gott. Þingmaðurinn spurði ráðherrann hvaða verkefni ráðherrann sæi fyrir sér að yrðu flutt að auki til sveitarfélaganna. Tók ráðherrann fram að framhaldsskólar og aukin þjónusta við aldraða yrðu færð út til sveitarfélaganna. Það er í sjálfu sér hið besta mál að þjónustan sé sem mest í nærsamfélaginu, en það er þetta með fjármagnið, það verður þá að vera tryggt. Það er yfirleitt alltaf tryggt í upphafi kjörtímabils og er þá ekki gert ráð fyrir því að það geti aukist á tímabilinu. Það er mjög slæmt. Ég hef reynslu af því að vera í sveitarstjórn og hef oft lent í því að vera í tómum vandræðum þegar kemur að því að deila út peningunum í [[Forseti hringir.]]samfélagsverkefnin. [[Forseti hringir.]]Tvær mínútur eru gríðarlega fljótar að líða þannig að ég lýk hér máli mínu.
Virðulegur forseti. Við búum öll á Íslandi og erum Íslendingar, en svo erum við Kópavogsbúar og Hafnfirðingar og það er þráður af Húnvetningi í okkur öllum og ansi margir hafa verið frá Siglufirði í gegnum tíðina. Við kennum okkur svolítið við sveitarfélögin sem við komum frá, svæðin sem við komum frá. Þá veltum við fyrir okkur: Hvernig getum við styrkt heimavöllinn? Hvernig getum við styrkt sveitarstjórnarstigið? Því er til að svara að það gerist auðvitað fyrst og fremst með uppbyggingu innviða. Það gerist með því að skapa sveitarfélögunum tækifæri til þess að búa til búsetuskilyrði sem jafnast á við það sem er hægt að gera um allt land. Jöfn búsetuskilyrði, skilyrði til verðmætasköpunar, atvinnusköpunar. Það er auðvitað grunnurinn að þessu öllu. Ef það er ekki í lagi þá getum við rætt alls konar lausnir. En það er verðmætasköpun, atvinna, búsetuskilyrði, sem ráða þessu. Þá koma skólarnir. Þá kemur þjónustan og þá koma sameiningarnar. Um leið og þetta er í lagi, og það hefur sýnt sig að þar sem þetta er í lagi, er slík þróun í gangi. Við þurfum að skapa þessi tækifæri. Vegna hvers? Vegna þess að atvinnulíf til sjávar og sveita hefur breyst mikið á undanförnum árum og það mun breytast mikið á næstu árum. Þeir grunnatvinnuvegir og sú grunnverðmætasköpun sem hefur verið á landsbyggðinni verður ekki sú sama. Fólki fækkar stöðugt. Miklu færri hendur búa til miklu meiri verðmæti. Við þurfum að skapa tækifæri fyrir nýja verðmætasköpun, öðruvísi tækifæri. Laxeldi þar sem það á við, gagnaver þar sem það á við. Við þurfum að geta útvegað vegakerfi og dreifikerfi raforku þarf að vera í lagi. Þá eflum við sveitarstjórnarstigið. Þá getur það tekið við fleiri verkefnum. Það er áhyggjuefni í mínum huga hversu mikil tilhneiging hefur verið hjá hinu opinbera að taka til sín verkefni sem eiga heima á sveitarstjórnarstiginu. [[Forseti hringir.]]Eitt mál var hér rætt í vor sem er mjög áberandi fyrir þetta, [[Forseti hringir.]]skipulag haf og stranda. Þær hugmyndir sem komu fyrst frá ríkisvaldinu í þeim efnum voru að taka það algjörlega af sveitarfélögunum. Ég held [[Forseti hringir.]]að við getum horft í hina áttina og við eigum að efla sveitarstjórnarstigið.
Virðulegi forseti. Svo förum við í hina áttina líka og látum sveitarfélögin fá t.d. NPA og fjármögnum frá hinu opinbera 25% af þeim samningum en bara í svona fjögur ár í viðbót. Svo þarf sveitarstjórnarstigið að vera á eigin vegum með það. Þetta fer nefnilega í báðar áttir. Það sem a.m.k. Píratar leggja til að miklu leyti hvað varðar sveitarstjórnarstigið er ákveðið fjárhagslegt sjálfstæði. Þar er hlutdeild í virðisaukaskattinum þar sem varan er, þ.e. að sá virðisaukaskattur sem verður til þegar ferðamaðurinn fer í gegnum sveitarfélögin, verslar í kjörbúðinni eða kaupir sér mat á veitingastaðnum, verði eftir í sveitarfélaginu, sveitarfélagið hafi sitt útsvar af virðisaukaskattinum, tekjuskatti fyrirtækjanna og fjármagnstekjuskattinum þar sem þjónustan verður til. Þetta er algjört lykilatriði í að ná þessum grunni sem þarf fyrir sveitarfélög til að vera fjárhagslega sjálfstæð. Þá geta þau mun auðveldlegar sameinast því að eitt af því sem við vitum að hefur verið vandamál í sameiningunni er ákveðið misvægi á milli auðlinda tveggja sveitarfélaga sem vilja sameinast, annað er mjög ríkt og hitt ekki endilega og það verður togstreita um hvort á að halda þeim auðlindum sem voru áður í öðru sveitarfélaginu en erfitt upp á sameiningu að gera að meta hvort eigi að fá hvað. Einhver heldur, einhver sleppir. Það stendur öllum fyrir þrifum þannig að við verðum að byggja undirstöðurnar fyrst svo við séum a.m.k. að ræða á jafningjagrundvelli.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka málshefjanda, hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu um sveitarstjórnarstigið. Það er yfirleitt farsælast að þjónusta við íbúana sé sem næst þeim og að ákvarðanatakan fari fram í nærsamfélaginu. Sveitarfélög eru betur til þess fallin að veita nærþjónustu en ríkið. Fleiri verkefni munu efla sveitarstjórnarstigið og atvinnulífið um allt land. Mörg góð skref hafa verið tekin í því að færa verkefni frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna. Vandinn hefur hins vegar verið sá í gegnum tíðina að sjaldnast hefur nægilegt fjármagn fylgt verkefnunum. Þrátt fyrir að í dag séu flestir sammála um að grunnskólarnir eigi að vera á ábyrgð sveitarfélaganna munum við sem störfuðum í skólunum þegar þeir voru færðir frá ríkinu að sú breyting gekk ekki átakalaust fyrir sig. Mörg sveitarfélög áttu í erfiðleikum með að halda úti skólastarfi. Þegar málefni fatlaðs fólks voru færð frá ríki yfir til sveitarfélaga voru mörg minni sveitarfélögin áhyggjufull yfir því að málaflokkurinn yrði þeim of dýr og að ekki fylgdi nægilegt fjármagn verkefnunum. Það hefur sannarlega síðan komið á daginn. Almennt telur sveitarstjórnarfólk, einkum í minni sveitarfélögum, að sá tilflutningur hafi ekki styrkt sveitarstjórnarstigið. Það kemur fram í skýrslunni að sveitarstjórnarfólk sé almennt þeirrar skoðunar að færa eigi fleiri verkefni til sveitarfélaganna en vegna fyrri reynslu óttast það framkvæmdina. Þar vegur þyngst flutningurinn á málefnum fatlaðs fólks sem margir telja að hafi ekki lukkast nægilega vel. Það þarf að endurskoða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga til að tryggja fjármagn til slíkra verkefna.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, ráðherra og öðrum þátttakendum fyrir þessa mikilvægu umræðu. Við erum í raun og sanni að fjalla um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og í því samhengi hvernig sveitarfélögum eru tryggðir nægilegir tekjustofnar til að standa undir þessum verkefnum. Það er mikilvægt áður en hugað er að því að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaganna, eins og ráðherra gat um, hann nefndi öldrunarþjónustu og framhaldsskóla, að farið sé mjög rækilega yfir þá verkaskiptingu sem liggur fyrir og hvernig komið hefur verið til móts við sveitarfélögin til að geta sómasamlega og nógsamlega rækt skyldur sínar í þessum efnum. Í fjárlaganefnd finnur maður glögglega fyrir því hversu miklar áhyggjur sveitarstjórnarmenn hafa af þessum þáttum. Ég nefni dæmi: Á Suðurnesjum hefur orðið mikil fólksfjölgun sem er kannski fordæmalaus og óþekkt og þar gerist það án þess að stofnunum ríkisins á svæðinu séu tryggðar nægilegar tekjur, hvað þá stofnunum sem eru reknar af hálfu sveitarfélaganna. Í Reykjavík er lýst miklum áhyggjum. Reykjavík hefur með höndum mikla velferðarþjónustu, til að mynda á sviði málefna fatlaðra. Með mjög sannfærandi hætti var lýst fyrir okkur í fjárlaganefnd hversu vanhaldin borgin er í þessum efnum. Það er talað um að frá því að þessi málaflokkur var fluttur [[Forseti hringir.]]sé halli upp á ríflega 6 milljarða kr. Margt mætti fleira um þetta segja. Það þarf að fara yfir tekjustofnana og taka fyrir að hér sé lagður á fasteignaskattur og hann hækkaður án þess að nokkur lýðræðislega kjörinn maður hafi komið að þeirri skattahækkun.
Herra forseti. Mig langar að gera tekjustofna sveitarfélaganna að umtalsefni í seinni ræðu. Ég held að það sé alveg augljóst að það þurfi að breikka tekjustofna sveitarfélaganna. Það að sveitarfélög byggi tekjur sínar nær einvörðungu á útsvari og fasteignagjöldum er einfaldlega allt of einhæft og, eins og hefur reyndar verið bent á, alveg einstaklega sveiflukenndir tekjustofnar á móti mjög stöðugum útgjöldum sveitarfélaganna. Við vitum auðvitað að hvort tveggja, fasteignagjöldin og útsvarið, sveiflast mjög mikið eftir stöðunni í efnahagslífinu á hverjum tíma en auðvitað breytast skyldur og útgjöld sveitarfélaganna ekki svo glatt og eru raunar líklegri til að vaxa á tímum kreppu, þ.e. á sama tíma og tekjur eru að dragast saman. Ég held að það sé alveg augljóst að tengja þurfi hagsmuni sveitarfélaganna betur við vöxt og viðgang atvinnulífs á svæðinu. Þá má nefna sjávarútveg og ferðaþjónustu sem dæmi og væri rakið í okkar huga í Viðreisn að tengja t.d. við auðlindagjöld þannig að sveitarfélög njóti góðs af veiðigjöldum og af væntanlegum auðlindagjöldum í orkugeiranum þar sem er einmitt mjög mikið vandamál hversu lítil dreifing er á tekjum sveitarfélaganna sjálfra í uppbyggingu í orkufrekum framkvæmdum á landsbyggðinni. Síðast en ekki síst er það í ferðaþjónustunni þar sem við sjáum að sveitarfélög verða oft og tíðum fyrir verulegum útgjöldum við uppbyggingu innviða en njóta alls ekki góðs í tekjum af þeirri þróun þar sem þau njóta í engu hlutdeildar í virðisaukaveltu eða tekjuskatti lögaðila. Ég held að það sé alveg ljóst þegar við skoðum hvernig við getum eflt sveitarstjórnarstigið að það er með því að gefa þeim breiðari tekjustofna. [[Forseti hringir.]]Það þarf líka alveg klárlega að styrkja tekjur sveitarfélaganna en þegar við horfum til stærðar sveitarfélaganna sést að það þarf ekki alltaf að knýja allt í gegn með kvöðum. Það má líka vera með jákvæða hvata, t.d. í gegnum jöfnunarsjóðinn, til að ýta undir sameiningu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra á ný og þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Eins og fram hefur komið er ekki einfalt mál að styrkja sveitarstjórnarstigið en það er vel hægt. Ég fagna því að heyra áhuga hæstv. ráðherra og hv. þingmanna á að það verði gert. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu þarf að skoða fjármögnun sveitarstjórnarstigsins. Vil ég af því tilefni vekja athygli á annarri áhugaverðri skýrslu sem einnig kom út í fyrra sem er áfangaskýrsla nefndar um endurskoðun á jöfnunarframlögum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þar er einmitt tekið á og lagt til að sveitarfélög geti ekki fengið úr jöfnunarsjóði nema þau fullnýti tekjustofna sína. Þar kemur líka fram að sum sveitarfélög fá næstum helming af tekjum sínum úr jöfnunarsjóði sem þýðir að þau eru ekki sjálfbær með eigin rekstur. Boltinn varðandi þá skýrslu er hjá hæstv. ráðherra og væri áhugavert að heyra hvað hann hyggst gera með tillögur þeirrar nefndar líka. Við gleymum því kannski stundum en sveitarstjórnirnar eru hitt stjórnsýslustigið á Íslandi. Það skiptir máli fyrir íbúana, fyrir okkur öll, að sveitarstjórnum sé gert kleift að sinna verkefnum sínum og reka sig á sómasamlegan hátt. Allt of mikill tími fer í rekstrarmál og viðbragð og of lítill tími er afgangs til að horfa til framtíðar og til uppbyggingar. Við hljótum að vilja vinna að því að sveitarfélögin geti sinnt lögbundnum verkefnum sínum gagnvart íbúum sómasamlega og byggt upp sveitarfélög sín til framtíðar. Til að það sé hægt er ljóst að bregðast þarf við og efla og styrkja sveitarstjórnarstigið á fjölbreytta vegu og þar liggur ábyrgðin hjá okkur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málefnalega umræðu og jákvæða í garð þeirrar hugmyndar að efla sveitarstjórnarstigið. Eins og fram hefur komið er það kannski ekki einfalt mál. Sumir segja og ég tek undir það, t.d. með hv. þm. Jóni Gunnarssyni, að styrkja þurfi innviðina. Ef samgöngur eru góðar, nóg rafmagn og fjarskipti og jafn aðgangur að heilbrigðis- og menntamálum skulum við sjá um okkar heimabyggð, segja margir og það er vel skiljanlegt. Á sama tíma horfum við líka á það að sveitarfélögin á Íslandi eru óvenjusjálfstæð, með sína sjálfstæðu stofna, og margir hafa rætt hér um tekjustofna og skiptingu sveitarfélaganna. Tekjur jöfnunarsjóðs eru ekki nema 13% að jafnaði af tekjum sveitarfélaganna en eru t.d. 50% í Noregi. Það þarf líka að fara varlega þarna inn. Jöfnunarsjóðinn höfum við sem stjórntæki. Ég sagði í ræðu minni og get ítrekað það að á næstu dögum verða settar í samráðsvettvang útfærslur á því hvernig við getum byrjað með einfaldri aðlögun á núgildandi regluverki en engu að síður þarf að taka lögin um jöfnunarsjóðinn upp. Eitt af því sem við munum gera þar er að setja inn vaxtarálag á svæði, t.d. á Suðurnesjunum og sums staðar annars staðar, þar sem íbúum hefur fjölgað mjög á undanförnum árum en framlögin hafa ekki svarað því á móti. Það er mjög mikilvægt að nýta sjóðinn til þess. Ég held að það sé einhver einfaldasta leiðin til þess. Aðeins hefur verið rætt um íbúalýðræði. Ég held að það sé af hinu góða að auka það. Ég held að ekki eigi að vera hætta á því að með þeim hætti skipti menn sveitarfélögunum í tvennt, í það minnsta ekki ef sveitarfélögin eru nægilega stór. Menn verða svo bara að sætta sig við niðurstöðuna. Það er þá oft hin lýðræðislega niðurstaða einhvers ágreinings. Varðandi fjölkjarnasveitarfélög og hvort þau eigi að hafa sérstaka fulltrúa í sveitarstjórnum hef ég nú ekki hugsað þangað. Ég hef miklu frekar séð vankantana við þessa fjölmörgu samninga, sem eru á milli 20 og 25, sem hvert einasta sveitarfélag gerir við nágranna sinn vegna þess að það ræður ekki við sín eigin verkefni. Ég hef miklu meiri áhyggjur af umboðsleysinu þar og lýðræðinu hvað það varðar, hvernig menn eru kjörnir sem fulltrúar til að stjórna heilu og hálfu samfélögunum.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í almennu tali hafa þessi lög stundum verið nefnd vinnuverndarlögin og mun ég nýta mér það í máli mínu hér eftir. Meðan á samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð hefur staðið hefur jafnframt verið í gildi ákvæði til bráðabirgða í vinnuverndarlögum. Þar hefur verið kveðið á um að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins sé heimilt að víkja frá ákvæðum laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli verkefnisins. Gildistími þessa ákvæðis rann út þegar lögin um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir tóku gild 1. október sl. og er því ekki lengur unnt að semja um frávik frá vinnutímareglum vinnuverndarlaga. Til þess að tryggja markmið laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir nái fram að ganga þykir nauðsynlegt að áfram sé í vinnuverndarlögum heimild til að semja um rýmri vinnutíma en ákvæði laganna gera ráð fyrir vegna þeirra starfsmanna sem veita þjónustu á grundvelli laganna. Ástæðan er sú að samkvæmt lögum er talið nauðsynlegt, í það minnsta að unnt sé í tilteknum tilvikum að skipuleggja þjónustu á þann hátt að ætla megi að vinnutími starfsmanna rúmist ekki innan almennra vinnutímareglna. Er því í frumvarpi þessu lagt til að áfram verði unnt að semja um rýmri tíma til þessara tilteknu starfsmanna, hér eftir sem hingað til. Er mikilvægt að árétta að það hefur verið með þeim hætti. Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að það er þeim sem hér stendur ekki ljúft að standa hér og mæla fyrir frumvarpi sem heimilar að gerð séu slík frávik frá vinnutímareglum sem litið er á sem lágmarksréttindi á vinnumarkaði. Ég hef boðað hér á Alþingi að við ætlum að taka félagsleg undirboð á vinnumarkaði föstum tökum og er ég því í mjög sérstakri stöðu að mæla fyrir frumvarpi þar sem gert er ráð fyrir að tilteknar tilslakanir verði heimilaðar þegar kemur að lögbundnum hvíldartíma hjá þröngum hópi þátttakenda á vinnumarkaði. Við vinnslu frumvarpsins var óskað sérstaklega eftir umsögn frá samtökum aðila vinnumarkaðarins sem og frá Vinnueftirliti ríkisins sem fer með framkvæmd vinnuverndarlaga. Það er skemmst frá því að segja að Vinnueftirlit ríkisins, ASÍ, BHM, BSRB, leggjast í raun gegn því að þetta frumvarp verði að lögum þar sem ekki séu til staðar veigamikil rök fyrir því að víkja með þessum hætti frá réttindum. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur hins vegar fram að sambandið styðji efni frumvarpsins. Vekur sambandið jafnframt athygli á því að verði ekki gert ráð fyrir sveigjanleika hvað varðar vinnutíma umræddra starfsmanna geti það aukið líkur á að notendastýrð persónuleg aðstoð verði að einhverju leyti að svartri atvinnustarfsemi þar sem framkvæmdin fari á svig við efni þeirra skriflegu samninga sem gerðir eru. Eftir að hafa farið vel yfir þessi ólíku sjónarmið sem komið hafa fram við vinnslu frumvarpsins hef ég vissan skilning á afstöðu þessara aðila og ekki síst verkalýðshreyfingarinnar. Ég tel hins vegar óhjákvæmilegt að framlengja að svo stöddu heimildina til að semja um rýmri vinnutíma í þessum tilteknu tilvikum svo áfram unnt sé að veita umrædda þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir eins og verið hefur á meðan á tilraunaverkefninu hefur staðið. Að mínu mati er mikilvægt að þessi tími verði nýttur til að greina þjónustuna og finna leiðir til að skipuleggja hana þannig að hún rúmist innan laga og reglna. Þess vegna tel ég þann kost í stöðunni skástan að leggja til að enn um sinn verði miðað við heimild til frávika í ákvæði til bráðabirgða í stað þess að leggja til efnisbreytingar á þeim ákvæðum laganna sem um ræðir. Þannig að um er að ræða framlengingu á bráðabirgðaheimildum. Þá hef ég þegar óskað eftir tilnefningum frá samtökum aðila vinnumarkaðar, Vinnueftirlitinu, Þroskahjálp og Öryrkjabandalagi Íslands, um fulltrúa í nefnd sem ég hef ákveðið að skipa í þessu sambandi. Hún mun hafa það hlutverk að fylgjast með hvort réttindi þeirra starfsmanna sem starfa munu við framkvæmd þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir séu virt, svo sem hvað varðar vinnutíma, veikindaleyfi, orlof og vinnuaðstæður. Ég mun enn fremur óska eftir því að þessi nefnd komi með tillögur um breytingar á skipulagi þjónustunnar, þannig að hún rúmist innan ramma vinnuverndarlaganna og eftir atvikum á lögum eða reglugerðum, gerist þess þörf. Af því er varðar réttindi og starfsumhverfi þeirra starfsmanna sem hér um ræðir og til að bæta aðeins við þá hefur okkur Íslendingum oft gefist vel að horfa til nágrannalandanna, Norðurlanda, þegar við erum að horfa til löggjafar, m.a. á þessu sviði eins og öðrum. Það er mjög erfitt að fá upplýsingar um það með hvaða hætti þetta er leyst í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi og það virðist vera í þessum löndum að þar horfi menn í gegnum fingur sér og þar séu vinnuverndarlög einnig brotin. Þannig við Íslendingar þurfum að finna upp hjólið í þessu og það er það sem verður að gerast á næstu árum. Við megum alls ekki feta þá braut að fólk sem starfar á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, starfi við lakari aðbúnað en aðrir þátttakendur á vinnumarkaði. Ég tel afar mikilvægt að Alþingi taki höndum saman til þess að koma í veg fyrir að svo verði og hef því ákveðið að leggja fram þetta frumvarp, þrátt fyrir andstöðu m.a. verkalýðshreyfingarinnar. Með því vonast ég til að við getum í sameiningu fundið lausn til framtíðar litið þar sem gætt verði sjónarmiða þeirra sem nýta sér umrædda þjónustu sem og þeirra sem veita þjónustuna. Aukin réttur eins má ekki og á ekki að rýra rétt annars til frambúðar. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Hv. ráðherra fór í ræðu sinni yfir þá tilvistarlegu krísu sem hann og embætti hans, vinnumálaráðherra, skulum við segja, lendir í þegar það er metið svo að framlengja þurfi svona ákvæði. Ég hef aðallega samúð - eða við skulum frekar segja skilning á þessari krísu frekar en ég hafi mikla samúð með henni. En það er nú annað. Það sem mig langar hins vegar að inna ráðherrann eftir er þetta: Nú er uppi í samfélaginu allhávær krafa um styttingu vinnuvikunnar. Maður veltir fyrir sér með hvaða hætti það muni blandast inn í starf þeirra sem vinna við NPA-þjónustu og samninga, vegna þess að þegar og ef - við skulum bara segja: þegar vinnuvikan styttist, við skulum segja að það gerist jafnvel í næstu kjarasamningum, stígum við enn frekar á tær þeirra sem hafa verið að berjast fyrir þessari vinnuvernd, þ.e. að vinnulotur séu ekki of langar. Mig langar aðeins að heyra það hjá hæstv. ráðherra hvort þessum sjónarmiðum hafi verið velt upp í ráðuneytinu og hvort eitthvað sé verið að vinna með það í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins.
Virðulegur forseti. Já, það er ákveðin klemma í þessu máli. Sú þjónusta sem við höfum ákveðið að veita - við erum ekki búin að móta með hvaða hætti við getum leyst það til framtíðar hvernig skipulagi vinnunnar verður háttað. Ég bendi á að í rauninni er þessi heimild ekki að renna út núna. Hún rann út 1. október sl. þannig að það sem af er þessum mánuði hefur engin regla verið í gildi hvað þetta snertir og í raun er þar um ólöglega starfsemi að ræða. Það er því gríðarlega mikilvægt að þetta mál komi inn í þingið. Það er þess vegna sem það kemur hingað í stað þess að láta þetta óátalið. Síðan þurfum við að vinna það hratt og vel. Þess vegna er lagt til að þetta verði bráðabirgðaákvæði en ekki framtíðarúrræði í lögunum og svo þurfum við að skoða með hvaða hætti þetta verður leyst til frambúðar. Það er mjög sérstakt starf að sinna notendastýrðri persónulegri aðstoð. Því er ekki hægt að líkja við neitt annað starf á vinnumarkaði. Við þurfum að horfa til þess hvernig við getum búið um þá starfsmenn sem sinna þessari vinnu. Þar verðum við að sjálfsögðu líka að horfa áherslna sem núna eru varðandi styttingu vinnuvikunnar og aðra þá þætti sem eru til umræðu í tengslum við kjarasamninga. Ég vænti þess og legg áherslu á að nefndin sem taka á við boltanum núna og hafa eftirlit með þessum þáttum hafi jafnframt það hlutverk að leita leiða til að sjá hvernig hægt er að skipuleggja vinnuumgjörð þeirra einstaklinga sem sinna notendastýrðri persónulegri aðstoð þannig að hún rúmist innan laga og reglna. Það á við um styttingu vinnuvikunnar eins og aðra þætti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Já, þetta er ákveðin klemma sem við erum í þarna. Ráðherra kom inn á að ákvæðin væru sannarlega til bráðabirgða, giltu til ársloka 2020 svo við skulum gera ráð fyrir að ef samið verður um styttingu vinnuvikunnar verði það nú vonandi fyrir þann tíma. En þá komum við að hinu málinu. Núna er það þannig að sólarhringsrúlla í umönnunarþjónustu kostar á ársgrundvelli 5,2 störf, ef ég man rétt, eitthvað þar um bil. Við styttingu vinnuvikunnar förum við upp í nærri því sjö störf ef við förum eftir ýtrustu vangaveltum um styttingu vinnuvikunnar. Og einhvern veginn þurfum við sem samfélag að mæta því. En einmitt í þeirri þjónustu sem þarna er um að ræða erum við oft og tíðum háð viðverunni. Við erum háð því að einhver sé á staðnum og það getur aldrei verið minni en einn. Þá langar mig í seinna andsvari að fá að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort ráðuneytið hafi eitthvað velt því fyrir sér að það geti þurft að taka upp samninginn við sveitarfélögin varðandi prósentuna, þ.e. 25:75 skiptinguna, þegar og ef við förum yfir í það að þurfa jafnvel fleiri starfsmenn til að sinna á grundvelli styttingar vinnuvikunnar.
Virðulegur forseti. Rétt eins og þingmaðurinn kemur inn á mun stytting vinnuvikunnar auðsjáanlega krefjast fleiri stöðugilda á hverju ári í öllum störfum þar sem krafist er sólarhringsþjónustu. Það gefur líka augaleið að það kostar meiri fjármuni. Þar sem fjármunir sem ætlaðir eru í þetta koma bæði frá ríki og sveitarfélögum má að sjálfsögðu gera ráð fyrir því að sá aðili sem ber stærri hluta kostnaðarins, í þessu tilfelli sveitarfélagið, geri kröfu á hendur ríkinu um að fá aukið fjármagn til að sinna því verkefni. Það hefur hins vegar ekki komið til tals. En ég vænti þess að þegar menn fara að setjast yfir með hvaða hætti löggjöfin og skipulagið á að vera til frambúðar hvað þann þátt snertir að þau sjónarmið sem snúa að fjármagni og kostnaðarskiptingu muni koma upp af hálfu sveitarfélaganna. En ekki hefur verið tekin nein afstaða til þess vegna þess að málið er einfaldlega ekki komið inn á inn á borð velferðarráðuneytisins enn þá.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið snertir efni þessa frumvarps fyrst og fremst þá starfsmenn sem veita munu þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, sem og þá einstaklinga sem njóta þjónustunnar. Við vorum með annað mál þessu nátengt í þinginu sl. vetur sem sneri að þjónustu við fatlað fólk og var nokkuð viðamikið og kallaði á ígrunduð vinnubrögð og hugsun. Hér er þá komið framhaldið, ef svo má segja, þar sem áhersla er á starfsmenn, starfsaðstæður og þá einstaklinga sem njóta. Í þessari greinargerð er sagt að til að tryggja eðlilega lagasetningu NPA, eða notendastýrðrar persónulegar aðstoðar, sé mikilvægt að koma því inn að áfram verði fjallað um heimild til að setja rýmri vinnutíma en ákvæði laganna gera ráð fyrir, vegna þeirra starfsmanna sem veita umrædda þjónustu. Það gefur augaleið að í einhverjum tilvikum verður vinnutími starfsmanna rýmri en hefðbundinn, eða með öðrum orðum: áfram verður hægt að semja um frávik frá ákvæðum laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum hvað varðar vinnutíma þeirra starfsmanna sem veita munu þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, eins og verið hefur meðan á tilraunaverkefninu hefur staðið. Ég nefni þetta atriði sérstaklega af því að það er það sem við verðum að ná niðurstöðu um. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra hefur Vinnueftirlit ríkisins lagst gegn því að framlengja þessi frávik frá lágmarksreglum um vinnutíma þar sem ekki lengur sé um bráðabirgðaverkefni að ræða. Undir það sjónarmið taka svo ASÍ og BSRB og Bandalag háskólamanna lýsir yfir andstöðu sinni við áframhaldandi undanþágu frá hvíldartímaákvæðum vinnuverndarlaganna. Ég vona svo sannarlega að við náum niðurstöðu í þessu mikilvæga máli, sérstaklega nú á þessum tíma, þannig að við getum innleitt fullnægjandi notendastýrða persónulega aðstoð, NPA, fyrir alla aðila og þennan hluta sem snýr að henni. Í lokin vil ég aðeins minnast á það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra þar sem hann talaði um að hann ætlaði að skipa nefnd. Ég vona svo sannarlega að sú nefnd vinni hratt og vel því að við höfum undanfarið heyrt um ýmsa annmarka á því, sérstaklega hjá sveitarfélögum, varðandi hvernig koma eigi þessu mikilvæga máli áfram. Við þurfum því öll að vanda okkur og sjá til þess að málið fái farsælan endi.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þ.e. þann þátt sem snýr sérstaklega að svokallaðri NPA-þjónustu. Hv. þingmönnum er náttúrlega kunnugt um þá umræðu sem fór fram í tengslum við setningu laganna hér síðastliðið vor, þ.e. laganna um stuðning við fólk með langvarandi stuðningsþarfir, og þingmönnum hv. velferðarnefndar er vafalítið kunnugt um þá umræðu sem fór fram þar inni um hvernig taka ætti á þessum þætti. Sjónarmið verkalýðshreyfingarinnar í þessu máli hafa legið fyrir. Hún lýsti því strax við gerð frumvarpsins að hún hefðu áhyggjur af þessum þætti, og skyldi engan undra. Vinnutímalöggjöfin og vinnuverndarlöggjöfin eru afrakstur áratugabaráttu verkalýðshreyfingarinnar. Þess vegna er ekki skrýtið að menn stígi þau skref ekki af léttúð sem gætu verið einhvers konar undanþágur eða breytingar til hins verra á þeim lögum. Því skil ég vel þá klemmu sem uppi er um að þurfa að stíga skref til þess að framlengja undanþáguna. Þess vegna velti ég því fyrir mér, herra forseti, hvort ekki sé dálítið ríflegt að ætla að veita undanþáguna til rúmlega tveggja ára í þessu skrefi. Hvort ekki væri bragur á því að horfast í augu við þá staðreynd að við munum ekki ná að lenda einhverju samkomulagi, hvorki við verkalýðshreyfinguna né sveitarfélögin, akkúrat um það með hvaða hætti við ætlum að gera þetta til framtíðar á þeim tíma sem við höfum í raun ekki til að klára málið, því að undanþágan er í raun runnin út, en setja í staðinn á okkur ákveðna tímapressu, t.d. með því að hafa undanþáguna frekar til eins árs en tveggja. Ég er viss um að það eru fleiri þingmenn með hálfgert óbragð í munni af því að þurfa með svona, fyrirgefðu orðbragðið, forseti, skítamixi að gera það mögulegt að halda mörgum hverjum þessum NPA-samningum áfram. Það er náttúrlega ekki nógu gott. Ég held að við hv. þingmenn séum sammála um að NPA hafi verið gríðarlega mikil réttarbót fyrir fólk með fötlun. Ég trúi því alla vega að við höfum ekki áhuga á að stíga einhver skref til baka þar. En á sama hátt höfum við heldur ekki áhuga á að stíga skref til baka í vinnuverndarlöggjöfinni. Alveg klárlega ekki. Nú er fyrirliggjandi að gerðir verða kjarasamningar á vinnumarkaði, kröfugerð verkalýðsfélaganna er komin fram. Þá er ekki sérlega gott að hefja þá vegferð á einhverri tveggja ára undanþágu eða rúmlega það, áður en farið er af stað. Ég minni á samhengi við styttingu vinnuvikunnar sem ég nefndi hérna áðan. Það þarf líka að skoða. Það er ekki einfalt mál. Hæstv. ráðherra kom inn á það sem rétt er, að í störfum sem krefjast beinlínis einhverrar viðveru muni það hafa kostnaðarauka í för með sér að stytta vinnuvikuna. Það er líklega rétt hjá hæstv. ráðherra í mjög mörgum tilfellum, en það er aftur líka samtal sem eiga má við verkalýðshreyfinguna. Við höfum verið nokkuð föst í átta tíma vinnulotum þar sem við erum með það sem við köllum rúllandi vaktir. Á undanförnum árum hafa fleiri og fleiri stofnanir þreifað fyrir sér með vinnulotur sem eru frá fjórum og upp í sex tíma, eða milli fjögurra og átta tíma, margar hverjar með ágætisárangri. Kannski er það eitthvað sem ræða þarf í þessu samhengi og þarf kannski að ræða í samhenginu við styttingu vinnuvikunnar og hvort það sé heppilegasta formið að vera með vinnuloturnar sem eitthvert hlutfall af 40 eða af 36. Ég segi fyrir mig: Ég mun hlusta á röksemdir verkalýðshreyfingarinnar. Ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd muni kalla verkalýðshreyfinguna fyrir nefndina og náttúrlega líka aðra aðila vinnumarkaðarins, að maður tali ekki um samtök fatlaðs fólks sjálfs Ég mun hlusta ítarlega og vel eftir þeim sjónarmiðum sem þar koma fram og síðan mun nefndin vonandi geta komist að samkomulagi um hvaða lendingu við fáum í þessu máli. En ég ítreka það sem ég sagði áðan: Það er ekki hægt að gera ekki neitt.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þetta mál hefur verið í velferðarnefnd í nokkurn tíma og við höfum rætt það nokkuð oft. Þetta er auðvitað afar sérstakt mál. Ég tek bara undir það sem hér hefur komið fram, bæði hjá hæstv. ráðherra og hjá síðasta ræðumanni, að það eru auðvitað ekki auðveld spor að ganga inn í vinnulöggjöfina og vinnuverndina eins og þetta gerir sannarlega eftir áralanga baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir mannsæmandi vinnutíma. Ég var að rifja það upp í huganum að fyrir nefndina á fyrri stigum þessa máls komu starfsmenn sem sinntu svona störfum, tveir a.m.k., og þeir gátu þess að þessi sérstaki vinnutími sem er auðvitað svolítið öðruvísi en margur annar, hentaði námsmönnum og fólki sem er við nám. Þetta eru mikið sofandi vaktir eins og kallað er. Fólk er til staðar allan sólarhringinn og mikil viðvera. Það er ekkert hægt að fara í burtu þegar gætt er að einstaklingi sem býr við slíka fötlun. Það kom einnig fram á fundi í velferðarnefnd hjá einum einstaklingi sem sinnti þessu starfi að honum fyndist best að fá að vera tvo sólarhringa í einu að störfum, vera með samfellu í heimilishaldi og viðveru með viðkomandi aðila, sagðist hafa fundið besta taktinn í því. Það er því auðvitað mjög misjafnt hvernig þetta er. Við erum að tala um mjög sérstaka vinnu, hún er öðruvísi en allt annað. Þegar við tölum um að stytta vinnuvikuna í 35 klukkustundir og út úr því komi aukin framleiðni þá á það auðvitað ekki við um vinnu eins og þessa af því að hún snýst fyrst og fremst um langa viðveru og að gæta að heilsu og heill þess sem unnið er með. Verkalýðshreyfingin hefur sett sig upp á móti þessu og ég skil mjög vel þau sjónarmið, eins og fyrri ræðumaður kom rækilega inn á áðan. En við megum ekki vera í þannig kassa í öllum málum að það sé allt óumbreytanlegt sem er búið að ákveða. Samfélagið er að breytast. Fyrir áratugum þegar var verið að semja vinnulöggjöfina þá var svona þjónusta kannski ekki til. Það sem ég hef mestar áhyggjur af í þessu sambandi er að ef þessi sveigjanleiki verður ekki leyfður þá muni kostnaður við NPA-samninga aukast mjög verulega, sem verður þá til þess að samningum mun fækka. Þá mun þeim einstaklingum sem eiga möguleika á því að fá NPA-samning fækka vegna þess að kostnaðurinn við þá eykst svo mikið, kannski bara vegna þess að við erum ekki tilbúin til þess að sveigja vinnulöggjöfina að þessu leyti. Ég held að hún sé okkur öllum mikilvæg og við öll sem hér erum viljum standa vörð um hana og stöndum heils hugar með verkalýðshreyfingunni í því, en við megum ekki fara inn í svona kassa og loka okkur þar og getum ekki hreyft okkur út úr. Við verðum að geta séð í gegnum fingur okkur með einhver algjör undantekningartilfelli og verðum að geta gert breytingar. Ég mun styðja það að fresturinn í þessum lögum verði til 31. desember 2020 og tek undir með fyrri ræðumanni um að nýta þann tíma vel þannig að við tryggjum þetta til framtíðar, þeim sem þurfa á þjónustunni að halda til heilla. Það er mikilvægt að það fáist fólk til þessara starfa, að fólk sækist eftir því að vilja sinna þeim sem er ekkert endilega víst að falli öllum. Það er mikilvægt að t.d. námsfólk, sem sér tækifæri þarna til að vinna með námi, verði áfram sá vinnukraftur sem við getum reitt okkur á í þessu vegna þess að það hefur ekki verið auðvelt að fá fólk í þessi störf. Ég þekki það. Með fleiri samningum þarf að gera þetta auðveldara.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum. Það er í sambandi við NPA. Þetta mál er mjög vandmeðfarið vegna þess að þetta er eiginlega vinnustaður sem ekki er hægt að lýsa, hann getur verið svo mismunandi. Það geta verið svo ótrúlegar aðstæður sem koma upp í þessu samhengi og þess vegna verðum við að sjá til þess að hlutirnir séu í lagi. Það sem ég óttast mest að við gleymum í þessu samhengi varðar t.d. aðgengi að hópferðabílum og öðru, eins og ég ræddi við hæstv. samgönguráðherra í morgun. Það er mál auðvitað sem skiptir líka máli fyrir vinnuaðstöðu umræddra einstaklinga. Á meðan hlutirnir eru í algeru lamasessi, á meðan við sjáum ekki til þess að sjálfsögð mannréttindi séu virt gagnvart fötluðu fólki og við ætlumst til þess að þeir sem verst eru staddir í þessu máli fái aðstoðarmenn - við hljótum að gera kröfu um að aðbúnaður og möguleikar aðstoðarmanna séu þannig að þeir þurfi ekki að leggja á sig gífurlega vinnu umfram það sem hægt er að krefjast af þeim. Það má ekki vera þannig að þeir geti ekki sinnt vinnu sinni vegna þess að hið opinbera sér ekki til þess að farið sé að lögum. Ég heyrði nýlega að nýjustu rútur og hópferðabílar séu ekki með þann búnað sem þessar bifreiðar eiga að hafa samkvæmt lögum. Það virðist vera undir fötluðum og hreyfihömluðum einstaklingi komið að sjá til þess að svo sé, þá með kæru, í stað þess að þeir sjái til þess sem það eiga að gera, eins og Umferðarstofa og aðrir, að bifreiðarnar séu fullbúnar. Ég tek undir með hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, þetta er vinnustaður sem maður veit eiginlega ekki hvernig á að skilgreina. Ráðherra kom inn á þessi mál áðan. Ég verð bara að segja að það fór léttur kuldahrollur niður hrygginn á mér þegar hæstv. ráðherra talaði um nefnd, vegna þess að þegar nefndir eru nefndar kemur upp í hugann orðatiltækið: Engar efndir, bara nefndir. Það verður bara að segjast eins og er að maður hefur alltaf á tilfinningunni að ef eitthvað er sett í nefnd eigi að svæfa það til að komast fram hjá hlutunum og því að taka tillit til þeirra sem á þjónustunni þurfa að halda. Í þessu tilfelli verðum við að vanda okkur. Við verðum að skoða þetta mál gaumgæfilega þegar það fer fyrir nefnd. Ég vona heitt og innilega að við getum gengið frá því þannig að allir gangi sáttir frá borði og sérstaklega þeir sem þurfa að nota þetta og líka aðstoðarfólkið, vegna þess að það verður líka að vera ánægt. Ég sé fram á að það gæti orðið svolítið erfitt að fá fólk í þessa vinnu ef vinnuumhverfið er þannig að það eru endalausar hindranir í veginum. Þá eru mjög litlar líkur á að þetta virki eins og við ætlumst til.
Forseti. Hér ræðum við frumvarp þar sem við erum, eins og búið er að nefna hérna, í dálítið erfiðri stöðu. Víkja á frá réttindum starfsmanna, sem er mjög vont, en áhrifin á notendur NPA eru mögulega enn verri af því að þeir voru í verri stöðu til að byrja með. Ég tek undir með hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni um að það þurfi að flýta þessu. Ég velti fyrir mér, og það er nokkuð sem við munum líklega skoða í velferðarnefnd, hvort gildistíminn eigi að vera í eitt ár en frekar tvö bara til að flýta fyrir, því að þetta er vond staða sem við viljum ekki að sé uppi. Nú er NPA búið að vera til reynslu síðan 2012 eða 2013 alla vega, það er búið að vera til reynslu í nokkur ár. Af hverju er ekki búið að finna lausn á þessu máli? Ég skil ekki alveg af hverju alltaf er verið að grípa til aðgerða á síðustu stundu. Við erum búin að hafa rúman tíma og ættum að hafa séð fyrir að þetta yrði vandamál. Við ættum að vera búin að finna lausn á þessu máli. En þar sem ekki er búið að gera það þarf að flýta þessu. Við verðum að gera það. Við eigum eftir að fá gesti fyrir nefndina og eigum eftir að skoða þetta vel í nefndinni. Mögulega gæti niðurstaðan orðið sú að það þurfi að flýta þessu mun meira en að miða við tvö ár.
Virðulegur forseti. Hér er um að ræða athyglisvert mál og snúið mál og þessi vandi hefur, eins og fram hefur komið í máli fyrri hv. ræðumanna, legið fyrir um hríð. Hér togast á annars vegar þarfir notenda þjónustunnar og hins vegar réttindi starfsfólks og verkefnið er þá að samhæfa þetta tvennt þannig að hvort tveggja sé haft í heiðri og það er mjög mikilvægt að hvort tveggja sé haft í huga. Það er mikilvægt að hafa í huga að hér er um að ræða starfsumhverfi og starf sem hefðbundnir verkferlar nái kannski ekki alveg yfir að öllu leyti. Þetta er starf sem er ólíkt öðrum störfum. Þetta er ekki afmarkaður tiltekinn vinnustaður eins og við kannski flest eigum að venjast heldur fylgir vinnustaðurinn þeim sem þjónustunnar nýtur og vinnustaðurinn er þar af leiðandi úti um allt. Það gildir svipað um vinnutímann. Það er erfitt að negla hann niður vegna þess að sumt af því fólki sem hefur þessi störf með höndum vill kannski vinna yfir tiltekinn tíma og eiga svo frí og þessar afdráttarlausu reglur um hvíldartíma eigi ekki alltaf við heldur má hugsa sér að þetta sé samkomulagsatriði þess sem þjónustunnar nýtur og þess sem innir hana af hendi. Það verður að leggja áherslu á að þetta starf er ólíkt öðrum störfum en það er engu að síður mjög mikilvægt að tryggja réttindi þeirra sem þjónustunnar njóta og þeirra sem hana inna af hendi. Það er líka mjög mikilvægt að það sé á hreinu hver á að borga.
Virðulegur forseti. Ég vildi koma hér upp eftir þessa umræðu til að fara yfir þau atriði sem komið var inn á, en byrja á að segja að mér finnst þessi umræða mjög góð, hún er þörf og hún er brýn. Hjá öllum ræðumönnum hefur í raun komið fram sannleikskorn og hvernig þessum málum er háttað. Ég byrja á því sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson kom inn á áðan um samkomulagsatriði, að samkomulag gæti tekist á milli þess sem veitir þjónustuna og þess sem þiggur þjónustuna. Jafnvel þó að þessir tveir einstaklingar næðu samkomulagi sem báðir væru ánægðir með og hugsanlega á þeim nótum sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á áðan og nefndi þar ágætisdæmi um einstakling sem var að sinna slíkri þjónustu og vildi helst sinna henni í tvo sólarhringa, þá er ólöglegt að gera slíkt samkomulag. Jafnvel þó að við öll hér inni værum sammála því að slíkt væri mannsæmandi, bæði fyrir þann sem veitir þjónustuna og hugsanlega betra líka fyrir þann sem þiggur þjónustuna, þá er það einfaldlega ólöglegt. Og það er einnig svo að nágrannalöndin virðast hafa verið að þvælast með þetta líka. Ég hef spurt að því í mínu ráðuneyti og á fundum með verkalýðshreyfingunni hvernig þetta sé á Norðurlöndunum. Það koma engin svör. Eitt af því sem er mjög auðvelt að gera í ráðuneytum er að kalla eftir minnisblöðum, en það er bara ekki hægt að fá upplýsingar um hvernig þessu er háttað á Norðurlöndunum vegna þess að þar held ég að menn sjái bara í gegnum fingur sér við því hvernig þetta er gert. Það er því gríðarlega mikilvægt, svo ég komi aðeins inn á það sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson minntist á í máli sínu og sneri að því að við ætluðum að skipa nefnd, að fram fari samtal vegna þess að við viljum ekki festa einhverjar breytingar í vinnuverndarlöggjöf nema samtal hafi farið fram við alla aðila sem þurfa að koma að því og bendi á að þetta hlýtur að taka enda vegna þess að þetta er bráðabirgðaákvæði. Það er ekki verið að leggja til að þetta sé fest í lög varanlega, slík undanþága, þannig að það getur aldrei komið annað til en að lending komi í þetta. Af því að hér var talað um í hversu langan tíma undanþágan ætti að vera þá upplýsi ég að þegar var verið að vinna þetta mál upphaflega í ráðuneytinu voru hugmyndir um að hafa hana í þrjú ár. Mér fannst það of langur tími og þess vegna lagði ég til styttingu á því niður í tvö ár. En það er velferðarnefndar að skoða málið í framhaldinu. Og þeirri niðurstöðu sem kemur frá nefndinni mun sá sem hér stendur una og reyna að þrýsta á að unnið verði að málinu á þeim hraða sem niðurstaða verður um. Hins vegar vil ég ítreka að mér fannst mjög mikilvægt að koma með málið hingað og óska eftir þessari framlengingu vegna þess að það á að vera þannig að við eigum að bera virðingu fyrir vinnuverndarlöggjöfinni og við eigum ekki að víkja frá henni og við eigum heldur ekki að loka augunum fyrir einhverjum atriðum þegar svo er. Þess vegna eigum við að festa það jafnvel þó að það sé í skamman tíma og framlengja þá heimild sem er til staðar. Ég er mjög ánægður með að bæði verkalýðshreyfingin og Vinnueftirlit ríkisins skyldu gera athugasemdir við þetta vegna þess að það væri mjög óeðlilegt ef þeir hefðu ekki gert það, af því að Vinnueftirliti ríkisins ber að gera athugasemdir við þetta. Ég tek undir með öllum sem hafa tekið til máls, og sem hefur verið rauði þráðurinn hjá þeim, að þetta sé vandmeðfarið mál. Það er enginn vinnustaður sem hægt er að líkja við það að veita notendastýrða persónulega aðstoð. Það er enginn einn. Þetta er mjög sérstök vinna vegna þess að vinnan er lífið sjálft. Vinnan er að sinna einstaklingnum í öllu sínu lífi hvar sem er. Nú segi ég: Ef við erum að veita slíka þjónustu og hafa þarf vaktaskipti fjórum til fimm sinnum á sólarhring þá er það líka óþægilegt fyrir einstaklinginn sem fær fá þjónustuna. Þetta er því vandmeðfarið mál og það er gríðarlega mikilvægt að þetta samtal fari fram. Ég legg það í hendur velferðarnefndar að meta hversu langan tíma þetta bráðabirgðaákvæði á að gilda. En ég undirstrika það jafnframt að lokum að ég treysti nefndinni mjög vel til þess að fara vel yfir þetta og hvet hana til að kalla eftir því hvernig þessu er háttað á Norðurlöndunum líkt og ráðherra hefur gert. Ég þakka fyrir umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um ríkisskuldabréf, nr. 51/1924. Frumvarpið var samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og fór undirbúnings- og greiningarvinna vegna þess fram í samstarfi við Seðlabanka Íslands sem sinnir lánaumsýslu ríkissjóðs, samkvæmt samningi milli bankans og fjármála- og efnahagsráðuneytisins, á grundvelli heimildar í 6. gr. laga um lánasýslu ríkisins, nr. 43/1990. Með frumvarpinu er lagt til að lög um ríkisskuldabréf, nr. 51/1924, falli úr gildi, enda hafa nýrri lög um fjármögnun ríkissjóðs leyst þau af hólmi, samanber lög um innlenda lánsfjáröflun ríkissjóðs, nr. 79/1983, og lög um lánasýslu ríkisins, nr. 43/1990. Frumvarpið felur aðeins í sér eina efnislega breytingu frá gildandi rétti. Hún er sú að ákvæði 1. mgr. 3. gr. laga um ríkisskuldabréf, um að ríkisskuldabréf skuli ekki gefa út til lengri tíma en 25 ára, fellur úr gildi. Verði frumvarpið að lögum mun kostum ríkissjóðs við skuldastýringu fjölga og svigrúm til áhættudreifingar aukast. Núverandi stefna í lánamálum gerir þó ekki ráð fyrir að slíkur möguleiki verði nýttur nema ef sýnt þætti að slík útgáfa hefði verulega hagkvæmni í för með sér fyrir ríkissjóð. Breytingin gerir ríkissjóði því kleift að kanna hvort tryggja megi að lánsfjárþörf og fjárhagslegum skuldbindingum ríkissjóðs sé mætt með lægri tilkostnaði en áður með útgáfu lengri ríkisskuldabréfa en nú eru heimil. Ef sú verður raunin má reikna með að vaxtagjöld ríkissjóðs lækki. Samfélagslegur ávinningur felst í því að mögulegt verði að tryggja hagkvæmari fjármögnun ríkissjóðs og lækka vaxtagjöld sjóðsins og búa þannig til svigrúm til lægri skatta eða aukinnar opinberrar þjónustu. Þyki útgáfa ríkisskuldabréfa til lengri tíma en 25 ára ekki líkleg til að tryggja hagkvæmari fjármögnun ríkissjóðs mun ríkissjóður ekki gefa út slík bréf. Breytingin ætti því ekki að hafa í för með sér neinn kostnað. Frumvarpsdrög voru birt til umsagnar 14. ágúst 2018 í samráðsgátt Stjórnarráðsins og veittar voru tvær vikur til að skila umsögnum. Engin umsögn barst. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsögu hans. Mér leikur forvitni á að vita, ef hann veit svarið, hvers vegna þessi takmörkun var sett á sínum tíma, á árunum 1923 eða 1924, hvort hann þekki hugmyndirnar sem voru þar að baki. Það hefur væntanlega verið þannig að menn hafi ekki viljað að verið væri að skuldsetja fólkið í landinu til of langs tíma. Í öðru lagi verð ég að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Ef þetta frumvarp og þessi breyting verður að lögum, þ.e. að fella 25 árin niður, er þá framkvæmdarvaldið komið með heimild án takmarkana og gæti t.d. gefið út 100 ára skuldabréf?
Virðulegi forseti. Það getur verið fróðlegt að velta því fyrir sér hvaða aðstæður voru uppi þarna fyrir tæpum 100 árum. Ég þekki ekki nákvæmlega svarið en ætli ég leyfi mér ekki að geta mér til um að það kunni að hafa verið uppi sjónarmið um að það væri ábyrgðarhluti að taka á herðar ríkissjóðs lengri skuldbindingar en þessar, að binda menn um þetta langan tíma. Þá er kannski til þess að líta að markaðir fyrir skuldabréfaútgáfu eru í dag auðvitað miklu dýpri og fjölbreyttari og þroskaðri og ég held að það megi fullyrða að því verði ekki jafnað saman hvað markaðurinn getur boðið upp á miklu betri valkosti í dag og fjölþættari en var og hvað markaðurinn er miklu dýpri, þó ekki væri nema bara litið til innanlandsmarkaðar og hverjir gætu verið viðtakendur, kaupendur að slíkum bréfum o.s.frv. Meginhugsunin er að afnema þakið og það felur í sér að hægt verður að taka ríkisskuldabréfaútgáfur sem eru mun lengri, jafnvel til heillar aldar eins og hv. þingmaður nefndi, eins og einhver dæmi eru um. Það þykir mér afar ólíklegt að muni geta gerst í framtíðinni eða að menn stefni að slíkri útgáfu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið og tek undir með honum að það eru náttúrlega aðrar aðstæður og skuldabréfamarkaðurinn er allt annar en var á þessum tíma. Ég var að leita að þessu í gegnum vef Alþingis hvort hægt væri að finna einhverjar hugmyndir að baki þessu ákvæði sem sett var 1924, ég fann það ekki, en við þekkjum það að menn voru varfærnari á þessum tíma en við sáum t.d. í aðdraganda hrunsins o.s.frv., þegar kom að fjármálum. Það er þá þessi möguleiki fyrir hendi að gefa út skuldabréf til allt að 100 ára. Mér finnst að það sé svolítið djarft teflt í þeim efnum og velti fyrir mér hvort ekki væri skynsamlegra, ég kem kannski inn á það á eftir í stuttri ræðu, að rýmka þessa heimild eitthvað,. segjum kannski í 30–35 ár. Ég held að það komi fram í greinargerð með frumvarpinu að ríkið sé að gefa út skuldabréf til 30 ára. Það er kannski spurning um að við myndum vera með mörkin einhvers staðar á þeim nótum heldur en að hafa þetta alveg opið. Ég hef ákveðnar efasemdir með það, en ég þakka hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil bara leggja á það áherslu að með því að hér er verið að fjölga valkostum er fyrst og fremst verið að horfa til þess að útiloka ekki kosti sem í einhverjum tilvikum gætu talist hagkvæmari. Ég tel mikilvægt að það komi fram hér í umræðu um þetta mál að við erum að opna fyrir þann möguleika að taka lengri lán enda teljist það vera hagkvæmari kostur fyrir ríkissjóð. Ekki til þess að taka óhagkvæmari lán til lengri tíma heldur til þess að allir valkostir til fjármögnunar séu uppi á borðum. Eins og ég vék að í framsögu minni þá sjáum við ekki fyrir okkur að slíkur lengri lánstími verði nýttur nema hann sé hagkvæmari. Sé hann óhagkvæmari verði ekki látið reyna á þessa breytingu eða þá opnun sem hún felur í sér.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra mælir hér fyrir lagafrumvarpi sem lýtur að því að fella úr gildi önnur lög og ég ætla bara að leyfa mér að hafa það sem fyrstu viðbrögð mín að fagna ávallt slíku. Það segir hér um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar, að fella þessi lög ur gildi, að önnur lög hafi í raun leyst þau af hólmi og þá er vísað til laga um innlenda lánsfjáröflun ríkissjóðs, nr. 79/1983, og lög um lánasýslu ríkisins, nr. 43/1990. Nú eru þessi tvenn lög ekki mjög ný af nálinni og því velti ég fyrir mér hvort það hefði verið ástæða til að fella þau ágætu lög sem hér um ræðir, nr. 51/1924, fyrr úr gildi en nú er. Svo þætti mér líka vænt um að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann hafi í hyggju að leggja fram fleiri frumvörp sem lúta að ákveðinni tiltekt í lagasafninu ef svo mætti að orði komast.
Virðulegur forseti. Jú, það getur vel gerst að til slíks geti komið ef við rekumst á úrelt lög eða lög sem fela í sér efnisreglur sem við viljum breyta eins og á við hér. Ég ætla ekki að rekja ákveðin dæmi um það en það mun þá bara koma fram eftir því sem á reynir. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það er gott þegar okkur tekst að einfalda regluverkið eins og stundum er hægt að gera með því að fella brott úrelt lög. Það sem stendur eftir í efnisatriðum þessa máls er bara þetta með hámark útgáfutímans en önnur atriði hafa tekið efnisbreytingu með nýrri lögum sem ég vék að.
Herra forseti. Með frumvarpinu, verði það að lögum, er verið að gefa ríkissjóði tækifæri til að skuldbinda þjóðina lengra fram í tímann en 25 ár. Það eru örugglega einhverjir sem myndu segja að varhugavert væri að hafa jafn opna heimild og stefnt er að. Sá sem hér stendur er í þeim hópi. Með því er ríkið þá komið með heimild, eins og kom fram í svari hæstv. fjármálaráðherra, til að gefa út 100 ára skuldabréf sem færist fram á þarnæstu kynslóðir. Mér skilst að heimilt sé orðið að gefa svona skuldabréf út í Bandaríkjunum, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk frá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni. En spurningin er hvort með þeirri breytingu sé kominn opinn tékki, sem er eitthvað sem þarf að ræða, sem komandi kynslóðir þurfa síðan að borga. Það er að mínum dómi varhugavert og ég kem nánar inn á það á eftir. Í því sambandi, verði það raunin, er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að bréfin séu óverðtryggð. Ef um væri að ræða verðtryggð bréf liti málið allt öðruvísi út. Verðbólga myndi bætast við höfuðstól sem væri svo borgaður smám saman niður. Reyndar eru viðskiptin nokkuð virk á eftirmarkaði á ríkisbréfum, einnig lengri bréfum, þannig seljanleikaálag ætti ekki að vera mikið. En það er áhugavert að sjá hversu mikil velta er á slíkum bréfum. Ég skil samt ekki alveg hvers vegna lífeyrissjóðirnir eru að velta því svona mikið á milli sín, jafnvel þó að kostnaður sé lítill, því að það er alltaf óbeinn kostnaður af kaup- og sölutilboðum. Auk þess eru, held ég, bankar með viðskiptavakt á þeim bréfum sem tryggir þá seljanleika. Rökin fyrir því að hafa bréf til lengri tíma varðandi vaxtaferil eru svo sem skiljanleg því að fyrirtæki sem vilja gefa út langtímaskuldabréf þurfa að hafa einhverja viðmiðun. Jafnvel er hægt að koma með þau rök að ríkissjóður ætti að skulda eitthvað til að hafa virka vaxtastýringu á markaði, en þó er hægt að deila um það. Fram kemur í frumvarpinu að stefnt sé að því að hafa meðallánstíma fimm til sjö ár en hann gæti hugsanlega orðið lengri. Það er að mínum dómi mikilvægt að fá fram hversu miklu lengri hann gæti orðið til að menn fari ekki fram úr sér í lengri bréfunum. Í greinargerðinni segir að sem stendur sé meðallánstíminn innan þeirra marka en ekki sé útilokað að hann fari á einhverjum tímapunkti út fyrir mörkin. Við þær aðstæður geti aukið vöruframboð ríkissjóðs auðveldað honum að ná markmiðum um meðallánstíma. Það að ríkissjóður sé að gefa út fleiri bréf til að mæta þörf lífeyrissjóða finnst mér ekki alveg vera rök sem eiga við í því. Í greinargerðinni er kafli sem ber yfirskriftina Áhrif á lífeyrissjóði. Þar segir enn fremur að ætla megi að fyrirsjáanleg stækkun sjóðanna gæti leitt til aukinnar eftirspurnar af þeirra hálfu eftir skuldabréfum til lengri tíma. Með breytingunum sem lagðar eru til í frumvarpinu verði ríkissjóði unnt að mæta slíkri eftirspurn lífeyrissjóðanna, sé hún fyrir hendi, með útgáfu skuldabréfa til lengri tíma og samræmist slík útgáfa hagsmunum ríkissjóðs og framangreindum meginmarkmiðum lánastýringar. Þetta kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra. Aukið framboð ríkisbréfa leiði til þess að vaxtastig lækki síður. Í því sambandi verður að fá fram hvort ekki sé örugglega verið að halda ákveðnum seljanleika en þó ekki á kostnað þess að vaktavaxtastigið hækki þar sem offramboð slíkra bréfa myndi á endanum skapa slíkt ástand. Ég tel skynsamlegra að heimild til útgáfu skuldabréfa sé ekki lengri en til 30–35 ára. Í þeim efnum tel ég að við eigum að fylgja því sem fram kemur í greinargerðinni um að ríkið hafi nýlega gefið út 30 ára skuldabréf, eins og ég nefndi fyrr í andsvari. Ég tel affarasælast að heimila ríkinu að gefa út skuldabréf til 30–35 ára og tel jafnframt nauðsynlegt að löggjafinn hafi einhverjar takmarkanir á líftíma skuldabréfa.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að lýsa mig almennt meðmæltan þessu frumvarpi, með það fyrir augum að það auki sveigjanleika í lána- og áhættustýringu ríkissjóðs. Reyndar erum við Íslendingar komnir á þann stað í tilverunni að við erum kannski að breytast úr því að vera nettólántakandi gagnvart útlöndum í að verða nettólánveitandi. Kannski mun sá dagur koma að við verðum að fjalla meira um eignastýringu en lánamál á þessum vettvangi. Það rifjast upp fyrir mér þegar ég hafði með höndum það verkefni, þá í Seðlabankanum, að standa í fyrsta sinn fyrir útgáfu á bandarískum skuldabréfamarkaði á skuldabréfum ríkissjóðs lýðveldisins Íslands, eins og það heitir. Þá var sú útgáfa til tíu ára. Það var í febrúar 1994 og átti sér stað mikill og vandaður undirbúningur. Um svipað leyti var bandarískt lyfjafyrirtæki, Eli Lilly - einkafyrirtæki, herra forseti - að gefa út skuldabréf til 100 ára á þessum markaði. Hér á Íslandi höfum við treyst einstaklingum til að gefa út mjög áhættusöm skuldabréf til 40 ára, mjög áhættusöm í þeim skilningi að þau eru verðtryggð og útgefandi skuldabréfsins, lántakinn, er undirseldur mjög mikilli áhættu. Ég tel óhætt að ríkissjóður hafi þessa heimild sem sóst var eftir með því að fella niður þessi lög og ég ítreka að ég er meðmæltur frumvarpinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir þessa ágætu yfirferð. Það væri svo sannarlega ánægjulegt að upplifa það að við værum að ræða hér, í tengslum við fjárlög og annað slíkt, eignastýringu, þegar kemur að fjármálum ríkissjóðs, en ekki lánamál. Við eigum kannski eftir að upplifa það. Það væri mikil blessun fyrir þjóðina. Ég segi það hér og kom inn á það í ræðu minni að frumvarpið er í sjálfu sér ágætt. Ég set einfaldlega spurningarmerki við þennan útgáfutíma á bréfunum. Það er alveg eðlilegt að lengja þennan tíma, hann er að mínum dómi of stuttur og sjálfsagt að bregðast við því. En þá komum við aftur að því sem ég nefndi áðan. Á þetta að vera alveg opinn tékki? Ég er á þeirri skoðun að ekki sé skynsamlegt að skuldbinda þannig þjóðina, að stjórnvöld á hverjum tíma geti skuldbundið þjóðina fram í tímann. Þess vegna hef ég, eins og ég sagði, talið affarasælast að þetta væri á bilinu 30–35 ár og við myndum kannski fylgja því sem er að gerast í kringum okkur en þó varla eins og í Bandaríkjunum - hv. þingmaður nefndi réttilega 100 ár, sem er ansi langur tími. Kannski eru svolítið aðrar aðstæður þar, ég þekki það ekki nákvæmlega. Frumvarpið sem slíkt er í mínum huga ágætt en ég hefði viljað sjá að einhver takmörk væru sett á þennan tíma, bilið væri fært upp, úr 25 árum, eins og ég sagði, kannski í 35.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vildi bara nefna að það er ekki oft sem maður rekst á mál þar sem orðið skuldabréf kemur fyrir. Reyndar er það svo að við munum vera eina þjóðin á Norðurlöndum sem höfum ekki heildarlöggjöf um skuldabréf. Jafnvel þótt þess hafi verið freistað á undanförnum árum að koma fram með tillögu eða lagafrumvarp í því efni hefur það ekki orðið úr. Þetta minnir á að við styðjumst við ýmsan samtíning, þar á meðal mjög mikilvæga konunglega tilskipun frá 9. febrúar 1798. Ég leyfi mér að minna á fyrirspurn sem ég hef lagt fram og beint til hæstv. ráðherra, sem hér er, um það hvernig háttað sé framkvæmd fjármálastofnana á vegum ríkisins á ákvæðum þessarar tilskipunar. Þessi umræða mætti sem best verða okkur til áminningar um að við ættum kannski að huga betur að lagaumgjörð skuldabréfamarkaðarins hér á landi. Fyrir nokkrum árum starfaði nefnd sem var falið það verkefni að undirbúa afnám verðtryggingar og skilaði tillögum. Megintillagan var sú að þegar einstaklingar gæfu út verðtryggð jafngreiðslubréf væri lánstíminn á slíkum bréfum takmarkaður við 25 ár, en hann hefur verið allt að 40 ár. Í opinberri umræðu var gjarnan talað um bréf af þessu tagi sem „hinn eitraða kokteil“ sökum þess að það er ekki fyrr en búið er að borga af þessum bréfum í a.m.k. 20 ár sem eitthvað er farið að saxast á höfuðstólinn. En ég ítreka hvatningu mína um að hugað verði að almennri löggjöf um skuldabréf hér á Íslandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta innlegg. Í sjálfu sér er ekki nein fyrirspurn frá þingmanninum en ég vil þó taka undir það sem hann sagði varðandi heildarlöggjöf um skuldabréf. Það er brýnt mál að mínu mati og ágætt að hv. þingmaður skyldi koma inn á það. Að lokum vil ég hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að leggjast aðeins betur yfir þetta mál. Ég sé ekki að það skipti höfuðmáli í þessu að þetta sé opinn tékki, þ.e. að þessum takmörkunum verði lyft algerlega. Við horfum til þess að hægt sé að gefa út bréf til 30 ára, sem hefur verið gert hér í kringum okkur. Hefur það t.d. verið kannað hvort sú umræða hafi farið fram á þeim vettvangi í þeim ríkjum sem nefnd eru í greinargerðinni, um nauðsyn þess að hafa þetta enn opnara Það væri fróðlegt að fá að vita það í þessu samhengi. Að öðru leyti þakka fyrir ágæta umræðunni varðandi þetta mál. Þetta er náttúrlega mikilvægt mál og við verðum að fara varlega að mínum dómi og eins og ég nefndi hér áðan.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu um þetta mál. Mig langar til þess að bæta því við umræðuna hérna í lokin að þetta tiltekna mál snýr bara að mögulegri lengd á skuldabréfaútgáfum ríkisins. Hér hafa menn tiltekið mikilvægi þess að farið sé varlega í ríkisfjármálum. Þá verður maður að hafa það með í umræðunni að varðandi skuldaþróun og markmið erum við með lög um opinber fjármálin sem ekki bara setja okkur skuldareglur heldur tryggja að við horfum til fimm ára hverju sinni og leggjum fram áform um það hvernig við sjáum skuldirnar þróast. Skuldastýringin er síðan annað mál. Með því að við höfum stórbætt alla umgjörð með opinberum fjármálum má við því búast að miklu auðveldara verði að veita stjórnvöldum hvers tíma aðhald. Við stefnum að sjálfbærni í ríkisfjármálunum og lögin um opinber fjármál geyma viðmiðunarreglurnar þar, fyrir utan skuldareglurnar eða fjármálareglurnar. Þegar menn ræða um mikilvægi þess að fara varlega varðandi skuldsetninguna held ég að sé ágætt að hafa í huga þennan grunn sem er sjálfbær ríkisfjármálastefna, að vera ekki í hallarekstri. Það er engin ástæða til að vera að gefa út skuldabréf nema menn hafi safnað upp svo miklum skuldum að þeir þurfi einhvern veginn að fjármagna þær inn í framtíðina. Við höfum verið að greiða upp skuldir og erum meira að segja komin á þann stað núna að skuldahlutföll ríkisins fara að nálgast þann stað að það fer að verða tímabært fyrir okkur á komandi misserum eða árum a.m.k. að spyrja hvar neðri mörkin séu á þeim útgáfum. Þá er ég að segja: Hvar eru neðri mörkin á því hversu miklum útgáfum ríkið ætlar að halda úti á markaði hverju sinni? Hvar liggja þessi neðri mörk? Ef ríkið ætlar að vera virkur aðili á markaði og mynda einhvern vaxtafót fyrir stærri fyrirtækin, og þá er ég bæði að horfa á opinbera aðila og einkaaðila, þá eru einhvers staðar neðri mörk varðandi skuldastöðuna sem við þurfum að hafa í huga. Og bara svo það sé alveg á hreinu þá held ég því til haga að við gætum verið með jákvæða nettóstöðu. Við gætum verið búin að greiða í raun og veru niður skuldir okkar þannig að sjóðir væru orðnir stærri en skuldastaðan en við ætluðum engu að síður að halda einhverjum útgáfum lifandi. Það er bara stórkostlegt að við séum að nálgast þá tíma að geta farið að velta svona hlutum fyrir okkur. Hér kom fram í umræðunni að við erum orðin nettóeigendur, erlenda staðan er orðin jákvæð, hrein erlend staða þjóðarbúsins. Það eru sömuleiðis gríðarleg tímamót. Það að við skulum hér tíu árum eftir þau gríðarlegu áföll sem við lentum í tengslum við fall fjármálafyrirtækjanna vera að nálgast umræðuna með þessum hætti tel ég vera með miklum ólíkindum og til merkis um mikinn árangur sem þessi þjóð hefur náð á einum áratug. En þrátt fyrir að þetta verði á endanum alltaf ráðandi þættir um skuldamál ríkisins, þ.e. spurningar eins og: Hvernig er ríkið rekið? Hvaða stefnu hafa menn um afgang á ríkisfjármálum? Hvaða langtímaáætlanir hafa verið gerðar um skuldaþróunina? Hvaða áhrif hafa þessir þættir hafa á lánskjörin almennt? þá er engu að síður ástæða til að ræða það sem er tekið upp hér, sem er hvort ástæða sé til að hafa áhyggjur af því að í framtíðinni fari menn á einhverjum tímapunkti út í of langar útgáfur. Þá vil ég bara hafa sagt það mjög skýrt, svo það sé skjalfest, að við erum ekki að opna fyrir lengri útgáfur í ríkisútgáfum á skuldabréfum nema menn meti það svo að það sé hagstæðara fyrir ríkissjóð en að vera með 25 ára eða styttri útgáfur. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Það er sjálfsagt að veita nefndinni allar frekari upplýsingar, t.d. um þetta samráðsferli sem ég rakti á milli ráðuneytisins og Seðlabankans, og kalla til þá sérfræðinga sem starfa á þessu sviði.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um rafræna birtingu á álagningu skatta og gjalda. Með frumvarpinu er lagt til að rafræn birting verði meginreglan þegar kemur að birtingu tilkynninga um álagningu skatta og gjalda. Með því er verið að stíga viðbótarskref í þeirri aðlögun sem hefur verið í gangi á undanförnum árum á sviði rafrænnar stjórnsýslu og krafna frá umhverfinu vegna sívaxandi notkunar rafrænna miðla. Af því tilefni má rifja upp það stóra skref sem stigið var 30. maí sl. þegar rafræn birting álagningar tekjuskatts var heimiluð. Réttaráhrif birtingar á rafrænu formi verða þau að þegar tilkynning um álagningu er birt á rafrænu svæði telst birting hafa átt sér stað. Í frumvarpinu er lagt til að lögum um bifreiðagjald, erfðafjárskatt, tryggingagjald, fjársýsluskatt, olíu- og kílómetragjald, tekjustofna sveitarfélaga, sölu fasteigna og skipa, eftirlit með skipum og loks skipulagslögum verði breytt á þá lund að heimilt verði að senda gjaldendum tilkynningar um álagningu með rafrænum hætti inn á rafræna svæðið island.is. Markmið frumvarpsins er sem fyrr segir að auka hagræði gjaldenda enn frekar en orðið er og stuðla að bættum ríkisrekstri með því að gjaldendur geti nálgast tilkynningar um álagningu sem flestra skatta og gjalda í rafrænni þjónustugátt. Með því að falla frá því fyrirkomulagi að tilkynna um álagningu skatta og gjalda með bréflegum hætti mun rekstrarkostnaður ríkisins að öðru óbreyttu dragast saman um nálægt 120 millj. kr. á ári. Sú fjárhæð nemur samanlögðum kostnaði ríkisaðila af póstburðargjöldum vegna útsendinga tilkynninga um álagningu skatta og gjalda. Við matið hefur hins vegar ekki verið tekið tillit til hagræðis hins opinbera af skjalavistun og frágangi útsendra tilkynninga sem einnig dregur úr rekstrarkostnaði stofnana, a.m.k. til lengri tíma litið. Virðulegi forseti. Ég vísa til þess góða árangurs sem við höfum þegar náð á því sviði. Mér finnst rétt að láta þess getið að þau mikilvægu samskipti ríkis og fólksins í landinu, og fyrirtækjanna reyndar, sem eiga sér stað í tengslum við skattamál hafa rutt brautina ef svo mætti segja, fyrst með rafrænu framtölunum sem eru orðin alger meginregla og heyrir til algerra undantekninga að ekki séu notuð í samskiptum við skattyfirvöld. Rafræna tekjuskattsálagningin sem ég vísaði til tókst vel og ég tel þess vegna að okkur sé ekkert að vanbúnaði að taka viðbótarskref með því sem hér er lagt til. Menn hafa verið að venjast því sömuleiðis á einkamarkaðnum, þ.e. ekki eingöngu í samskiptum við stjórnvöld heldur líka við hina ýmsa lögaðila, fyrirtæki, að viðskiptin eru að færast yfir á rafrænt form. Nærtækt dæmi er fjármálafyrirtækin en auðvelt væri að tiltaka mörg önnur slík dæmi. Stjórnsýslan verður að fylgja með í kjölfarið. Það er einungis einn ávinningur, að tiltaka sparnaðinn, kostnaðinn, en ég vil meina að þjónustan geti sömuleiðis þar fyrir utan orðið miklum mun skilvirkari, öruggari og nútímalegri. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um rafræna birtingu á álagningu skatta og gjalda, frumvarp sem lætur kannski ekki mikið yfir sér en er að mínu mati mjög mikilvægt. Það segir í greinargerðinni að Ísland sé í kjörstöðu til að hagnýta upplýsingatæknina og það er svo sannarlega rétt þar sem nánast allir Íslendingar hafa gott aðgengi að internetinu, bæði eru fjarskiptamálin góð og þekking manna og reynsla af því að nýta internetið mjög mikil. Þess vegna fagna ég því mjög að við höldum áfram á þessari leið. Tekið er fram í greinargerðinni að með þessu er áætlað að sparist um 120 milljónir á hverju ári bara í bréfútsendingum. Þetta er töluverð upphæð. Mér skilst samkvæmt þessu að ríkið greiði í dag um 500 millj. kr. í póstsendingar á ári hverju, þannig að það er vissulega til mikils að vinna hvað fjármuni varðar. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að þetta snýst ekki bara um að spara fjármuni heldur veitum við miklu betri þjónustu með því að færa hana yfir á internetið og gera hana aðgengilega öllum alltaf þegar þeim hentar í gegnum netið. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á þá voru Íslendingar lengi vel og sérstaklega skatturinn með fyrstu þjóðum til að hagnýta sér internetið almennilega og vera með rafræna stjórnsýslu. Við komum yfirleitt mjög vel út í alþjóðlegum samanburði hvað það varðar. Við misstum þó töluvert úr á ákveðnu árabili. Ef ég hef fundið réttu tölurnar, virðulegur forseti, þá erum við í dag í 19. sæti þegar kemur að svokölluðum, með leyfi forseta, það heitir á ensku EGDI eða E-Government Development Index, sem er einhvers konar þróunarstaðall yfir rafræna stjórnsýslu. Þar höfum við reyndar bætt okkur því að á árinu 2016 vorum við í 27. sæti en erum á þessu ári komin upp í 19. sæti, sem er vissulega jákvætt. Ég held að Danmörk sitji í fyrsta sætinu. Ég vil auðvitað eins og flestir aðrir yfirleitt að Ísland sé í toppsætunum. Því vil ég hvetja hæstv. ráðherra áfram í þessu svo og í öðrum málum þar sem við getum hagnýtt okkur rafræna stjórnsýslu, því að í henni er bæði fólginn mikill sparnaður fyrir ríkið og miklu betri þjónusta sem við veitum fyrirtækjum og einstaklingum.
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, með síðari breytingum. Frumvarpið felur í sér að við lögin er bætt ítarlegri skilgreiningu á heimildum Þjóðskrár Íslands til aðgangs að gögnum við ákvörðun matsverðs fasteigna. Með lögum nr. 83/2008, um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, var Þjóðskrá Íslands heimilað að beita svokallaðri tekjuaðferð við fasteignamat þegar gangverð fasteigna er ekki þekkt. Þjóðskrá Íslands heldur leiguverðsskrá sem stuðst er við í þessum tilgangi. Sú skrá þjónar ekki hlutverki sínu til fulls þar sem ekki er fyrir hendi lagaskylda til þinglýsingar á leigusamningum og ekki tryggt að allir fasteignaeigendur láti stofnuninni í té upplýsingar um leigu eða leigutekjur. Embætti ríkisskattstjóra berast leigusamningar á grundvelli reglugerðar nr. 577/1989 sem heimilar lögaðilum að fá endurgreiddan virðisaukaskatt af byggingu og endurbótum húsnæðis. Þjóðskrá Íslands hefur þegar á grundvelli 3. málsliðar 3. mgr. 22. gr. laga um skráningu og mat fasteigna aðgang að skattframtölum til að sannreyna upplýsingar um fasteignir eða afla slíkra upplýsinga. Óvissa hefur hins vegar verið um það hvort þessi heimild taki einnig til fylgigagna skattframtala, svo sem áðurnefndra leigusamninga. Frumvarpið kveður á um að Þjóðskrá Íslands verði veitt skýr heimild til aðgangs að þessum gögnum, en það mun bæta grundvöll fasteignamats með tekjuaðferð og stuðla að sem réttlátastri skráningu og samræmi við framkvæmd fasteignamats. Það skal hér sérstaklega tekið fram að við útreikning fasteignamats með tekjuaðferðinni er ekki eingöngu tekið mið af leigusamningum heldur einnig öðrum þáttum, svo sem staðsetningu o.fl. Frumvarpið var unnið í ráðuneytinu í samvinnu við Þjóðskrá Íslands. Það var birt á vef ráðuneytisins til umsagnar og bárust tvær athugasemdir, annars vegar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem fagnaði frumvarpinu og hins vegar frá Samtökum atvinnulífsins sem gerðu athugasemdir við framkvæmd fasteignamats með notkun tekjuaðferðar á verslunar- og atvinnuhúsnæði. Var það mat Samtaka atvinnulífsins að notkun tekjuaðferðar samræmdist ekki 27. gr. laga um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, og að framkvæmdin færi gegn 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ráðuneytið getur ekki fallist á þessar röksemdir Samtaka atvinnulífsins, m.a. með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 477/2015 og álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9024/2016. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég taldi rétt og skylt að koma hingað upp og gera grein fyrir þeim efasemdum sem ég hef við frumvarpið. Þetta er að vísu ekki í fyrsta skipti sem frumvarp þessa efnis kemur inn í þennan sal. Það náði þá ekki fram að ganga og var engin umræða um það í það skiptið, sem var á 145. löggjafarþingi. Efasemdir mínar um frumvarpið snúast í rauninni að því að ég vara við að þjóðskrá og í rauninni öðrum aðilum - þetta snýr ekki að þjóðskránni heldur bara yfir höfuð stofnunum eða öðrum aðilum - sé heimill aðgangur að skattframtölum og fylgiskjölum eins og segir í 1. gr. frumvarpsins. Mér finnst hér gengið verulega langt. Ég vara við því fordæmi sem hér er gefið, að heimila í þessu tilfelli annarri stofnun aðgang með beinum hætti, eins og ég skil þetta, að skattframtölum og fylgiskjölum þeirra. Ég hefði talið betur og skynsamlegra að ákvæði væri í lögum um að stofnanir ríkisins sem þurfa á slíkum upplýsingum að halda, eins og hér er verið að tryggja að þjóðskrá fái, og ég tel mikilvægt að hún fái slíkar upplýsingar, en það væri þá gert á grundvelli einhvers konar þjónustusamnings, þannig að tryggt væri að upplýsingarnar væru unnar á vegum ríkisskattstjóra en ekki með beinum aðgangi stofnana eða annarra utanaðkomandi aðila. Þetta er ákveðið prinsippatriði sem ég er að reyna að halda í. Ég beini því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að huga að því hvort ekki er hægt að fara milliveginn, þ.e. að tryggja þjóðskrá nauðsynlegar upplýsingar en gera það með þeim hætti að skattstjóra, ríkisskattstjóra, sé falið að vinna slíkar upplýsingar sem kallað er eftir en ekki að aðgangur sé veittur með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra umferðarlaga. Umrætt frumvarp hefur verið á teikniborðinu um nokkurt skeið og hófst heildarendurskoðun núgildandi laga í maí 2017. Til grundvallar þeirri vinnu var eldra frumvarp sem unnið hafði verið af nefnd skipaðri af þáverandi samgönguráðherra hinn 1. nóvember 2007. Því má segja að í raun hafi verið unnið að heildarendurskoðun umferðarlaga með hléum í yfir áratug. Ef frumvarpið verður að lögum nú er því ætlað að leysa af hólmi núgildandi umferðarlög, nr. 50/1987, sem löngu var orðið tímabært að endurskoða. Frumvarp sem fól í sér heildarendurskoðun gildandi umferðarlaga var fyrst lagt fram á 138. löggjafarþingi, 2009–2010, af þáverandi ráðherra en varð ekki útrætt. Það var lagt fram aftur á 139. löggjafarþingi með nokkrum breytingum en varð ekki heldur útrætt á því þingi og fór í kjölfarið fram endurskoðun á því í þáverandi innanríkisráðuneyti, bæði með tilliti til þeirra athugasemda sem höfðu borist samgöngunefnd Alþingis og enn fremur þeirrar þróunar sem orðið hafði á sviði umferðarmála. Endurskoðað frumvarp var lagt fram á 140. þingi en ekki var mælt fyrir því þá og hlaut það því enga efnislega meðferð í það skiptið. Loks var sama frumvarp lagt fram á 141. þingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það frumvarp sem nú er hér lagt fram er afrakstur víðtæks samráðs við helstu hagsmunaaðila og almenning. Áform um lagasetningu og frummat á áhrifum voru birt á vef samgönguráðuneytisins í janúar sl., þar sem óskað var eftir sjónarmiðum almennings og hagsmunaaðila. Alls bárust 32 umsagnir vegna þessa. Í kjölfarið voru í febrúar birt á samráðsgátt Stjórnarráðsins drög að frumvarpi ásamt greinargerð þar sem aðilum gafst kostur á að gera breytingar á ákvæðum frumvarpsins ásamt því að koma að athugasemdum við einstakar greinar í þar til gerðum dálki. Alls bárust 52 umsagnir um frumvarpsdrögin frá hagsmunaaðilum, stofnunum og einstaklingum. Unnið var úr umsögnum og í kjölfar þess var heildarfrumvarp til nýrra umferðarlaga birt á samráðsgátt stjórnvalda í júlí sl., en þá bárust ráðuneytinu tæplega 30 umsagnir sem unnið var úr og varð afraksturinn frumvarpið sem mælt er fyrir hér í dag. Víðtækt samráð við hagsmunaaðila og almenning er sérstaklega mikilvægt þegar um er að ræða umferðarlög sem snertir svo að segja allan almenning að meira eða minna leyti. Allir þurfa að þekkja þau og allir hafa á þeim skoðun. Á þeirri rúmu öld sem bifreiðum hefur verið ekið um vegi landsins hafa allt of margir látið lífið eða örkumlast í umferðinni. Frá árinu 1915 hefur þannig ekki liðið eitt einasta ár þar sem enginn hefur látið lífið í umferðarslysi. Marktækur árangur hefur náðst en betur má þó ef duga skal. Gríðarleg fjölgun erlendra ferðamanna og umferðaraukning sem orðið hefur á vegum landsins í kjölfarið leiða það af sér að umferðaröryggismál eru mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Þannig er sérstaklega þýðingarmikið að regluverk um umferðarmál sé skýrt og til þess fallið að þjóna því markmiði sem finna má í 1. gr. frumvarpsins. Banaslysum á sjó og í lofti hefur svo til verið útrýmt og standa vonir til þess að í framtíðinni megi sömu sögu segja um banaslys í umferðinni. Bætt regluverk er eitt skref í átt að því markmiði. Ég geri nú nánari grein fyrir einstökum nýmælum og breytingum sem felast í þessu umfangsmikla frumvarpi. Fyrst ber að nefna að sett er inn markmiðsgrein í 1. gr. frumvarpsins en slíkt hefur ekki verið að finna umferðarlögum til þessa. Markmið frumvarpsins er umfangsmikið en það er, með leyfi forseta, „að vernda líf og heilsu vegfarenda með auknu umferðaröryggi þar sem jafnræðis er gætt milli vegfarenda, óháð samgöngumáta, og tillit tekið til umhverfissjónarmiða við skipulagningu umferðar“. Í samræmi við það sjónarmið að gefa gangandi og hjólandi vegfarendum meira vægi er sett fram skilgreining á óvörðum vegfaranda, með leyfi forseta: „Vegfarandi sem ekki er varinn af yfirbyggingu ökutækis í umferð, svo sem gangandi og hjólandi vegfarandi, þ.m.t. ökumaður og farþegi bifhjóls og torfærutækis.“ Þá er hugtakið göngugata skilgreint og sett fram ákvæði um reglur sem gilda skulu í göngugötum. Þannig er umferð vélknúinna ökutækja í slíkum götum almennt óheimil utan neyðarbifreiða og akstursþjónustu fatlaðs fólks, auk þess sem vörulosun er heimil á ákveðnum tímum. Hjólreiðakafli gildandi laga hefur verið tekinn til heildarendurskoðunar og reglur um hjólreiðar skýrðar. Lagt er til að hjálmaskylda barna verði nú fest í umferðarlög en fram til þessa hefur hana aðeins verið að finna í reglugerð. Með frumvarpinu er lagt til að reglur um akstur í hringtorgum sem hefð hefur myndast fyrir hér á landi verði lögfestar. Samkvæmt reglunum skal ökumaður á ytri hring veita þeim sem ekur á innri hring forgang út úr hringtorgi. Þá er í frumvarpinu að finna bann við akstri gegn rauðu ljósi en hingað til hefur slíkt bann aðeins verið að finna í reglugerð. Þar sem um grundvallaröryggisreglu er að ræða þykir rétt að festa hana í umferðarlög. Eitt helsta nýmæli frumvarpsins er að lagt er til að lækkuð verði mörk leyfilegs vínandamagns í blóði ökumanns úr 0,5 prómillum í 0,2 prómill. Með lækkun marka áfengismagns í blóði ökumanns er verið að senda skýr skilaboð til ökumanna og þjóðfélagsins í heild um að akstur og áfengisdrykkja fari einfaldlega ekki saman. Ekki er þó gert ráð fyrir ökuleyfissviptingu ef magn áfengis er milli 0,2 og 0,5 prómilla, heldur einungis sekt. Akstur undir áhrifum vímuefna og lyfja er vaxandi vandamál. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að í reglugerð verði kveðið á um vanhæfismörk vegna ýmissa lyfja. Er það sú leið sem farin hefur verið í Noregi með góðum árangri. Slíka reglugerðarheimild er ekki að finna í núgildandi lögum. Snjalltæki verða sífellt algengari og varla finnst sá maður í dag sem ekki notast við slík tæki að einhverju leyti. Notkun þessara tækja í umferðinni veldur enn meiri hættu en það að tala í farsíma og þess vegna er hugtakið snjalltæki skilgreint í frumvarpinu og skýrt kveðið á um bann við notkun slíkra tækja auk farsíma við stjórnun ökutækja. Heimildir eftirlitsmanna lögreglu til eftirlits með akstri ökutækja til farþega- og farmflutninga yfir 3,5 tonnum að leyfðri heildarþyngd eru auknar og gerðar skýrari. Þetta varðar eftirlit með aksturs- og hvíldartíma ökumanna, búnaði, stærð, þyngd og hleðslu ökutækja. Það nýmæli er að finna í frumvarpinu að aðilar geta óskað eftir leyfi til prófana á sjálfakandi ökutækjum. Gert er ráð fyrir að sett verði reglugerð þar sem nánar er kveðið á um skilyrði slíkra prófana. Er þetta fyrsta skrefið í að innleiða nýja tækni og ný tæki og opnar fyrir þá möguleika að slík ökutæki verið prófuð við einstakar íslenskar aðstæður. Í takt við almenna hækkun sekta sem kynnt var fyrr á þessu ári með nýrri reglugerð um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, nr. 288/2018, gerir frumvarpið ráð fyrir að hámark mögulegra sekta verði hækkað úr 300.000 kr. í 500.000 kr. Hugtakið „umráðamaður“ er skilgreint í frumvarpinu og sett þannig fram að á nokkrum stöðum er það sett innan sviga á eftir hugtakinu „eigandi“. Þannig er lögð áhersla á að skyldur umráðamanns eru afleiddar af þeim kvöðum sem lagðar eru á skráðan eiganda ökutækis samkvæmt frumvarpinu. Umráðamaður telst samkvæmt frumvarpinu vera sá sem með samþykki eiganda ökutækis hefur umráð yfir því. Aðili telst ekki umráðamaður nema hann sé skráður sem slíkur í ökutækjaskrá, t.d. samkvæmt samningi við löggilt kaupleigu- eða rekstrarleigufyrirtæki. Er þetta gert til að leggja áherslu á að réttindi og skyldur umráðamanns byggjast í raun á samningum eiganda og umráðamanns og leitast er við að eyða þeirri lagalegu óvissu sem verið hefur uppi um stöðu þeirra sem hafa ökutæki til umráða án þess þó að vera skráðir eigendur þeirra. Lagt er til að sveitarstjórnir og Vegagerðin í tilvikum þjóðvega geti takmarkað eða bannað umferð um stundarsakir á vegi eða svæði þegar mengun er yfir heilsufarsmörkum eða hætta er talin á að svo verði. Takmarkanir geta m.a. falist í breytingum á hámarkshraða, takmörkun á umferð stærri ökutækja eða takmörkun almennrar umferðar. Ekki er um opna heimild til handa veghaldara að ræða, heldur verður slíkt bann eða takmörkun að vera stutt mæliniðurstöðum og mengunarspám líkt og sérstaklega er tekið fram í frumvarpinu. Lagt er til að heimilt verði undir ákveðnum kringumstæðum, þegar brot er numið í löggæslumyndavél, að láta eiganda eða umráðamann ökutækis sæta refsiábyrgð á hlutlægum grundvelli að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þannig yrði í vissum tilvikum eigandi ökutækis látinn sæta ábyrgð en ekki ökumaður. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að heimilt verði að gera skráðum eiganda eða umráðamanni vélknúins ökutækis að greiða sekt ef brot er numið í löggæslumyndavél, þ.e. hraðakstur eða akstur gegn rauðu ljósi. Tillagan um hlutlæga ábyrgð nær aðeins til brota sem varða ekki punkta. Ef aksturinn varðar punkta í ökuferilsskrá er um hefðbundið lögreglumál að ræða. Í frumvarpinu er kveðið á um að ákvæði XIII. kafla gildandi umferðarlaga um fébætur og vátryggingu verði samhliða afnumin með það í huga að sett verði sérlög um ökutækjatryggingar. Í ákvæði til bráðabirgða er þó gert ráð fyrir að kaflinn haldi gildi sínu þar til ný lög taka gildi um lögmæltar ökutækjatryggingar. Gert er ráð fyrir að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram á næstunni frumvarp þess efnis. Legg ég áherslu á að afar mikilvægt er að frumvarp til umferðarlaga og frumvarp til laga um ökutækjatryggingar fari samhliða í gegnum þingið þar sem um er að ræða endurskoðun gildandi umferðarlaga. Herra forseti. Ég hef nefnt hér helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki gefst tími til að greina frá öllum þeim breytingum sem felast í frumvarpinu en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Það er mikilvægt að vel takist til við endurskoðun umferðarlöggjafar landsins. Um er að ræða þann lagabálk sem snertir flesta, ef ekki alla, Íslendinga og hvern þann sem dvelur hér til skamms eða lengri tíma. Það er auðvitað svo að skoðanir eru skiptar um einstök útfærsluatriði í löggjöf sem þessari. Það er hins vegar mín skoðun að með samþykkt þess frumvarps sem hér er mælt fyrir muni Ísland standa jafnfætis þeim þjóðum sem við kjósum að bera okkur saman við hvað varðar heildstæða umferðarlöggjöf og umferðaröryggi. Að lokum vil ég leggja áherslu á að margar veigamiklar breytingar eru fyrirhugaðar á umferðarlöggjöfinni verði frumvarpið að lögum. Ég vek athygli á því að lagt er til að frumvarpið taki gildi 1. janúar 2020. Er afar þýðingarmikið að frumvarp þetta sem hefur verið í smíðum um nokkurt árabil og felur í sér töluverðar breytingar á löggjöf sem kemur beint eða óbeint við almenning allan sé kynnt með víðtækum hætti áður en það öðlast gildi. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð. Það er margt ágætt í frumvarpinu, mikilvæg nýmæli sem er rétt að hafa þar inni. Ég fagna því. Ég vildi koma aðeins inn á það við hæstv. ráðherra sem varðar skráningu ökutækja og kemur fram í 72. gr. í frumvarpinu. Þar segir að heimilt sé að skrá breytingalása á ökutæki í ökutækjaskrá. Breytingalás takmarki heimildir til skráningar ökutækis í umferð. Ég velti því fyrir mér hvort ekki væri rétt að hafa það svolítið skýrara og þá vil ég sérstaklega nefna tjónabifreiðar. Væri ekki rétt að hafa í lögunum hvernig skráningu á tjónabifreið er háttað? Ég veit að það er í reglugerð og væntanlega í þeim breytingalás sem kemur fram í frumvarpinu. Það er þekkt að vátryggingafélögin leysa til sín ökutæki vegna tjóns og selja þau svo aftur á uppboði. Síðan fara ökutækin væntanlega í umferðina aftur. Við mörg þeirra er ekki gert á viðurkenndum vegstæðum og ég held að tryggingafélögin fylgist ekki sérstaklega með því. Það er því spurning hvað ráðherra sér fyrir sér í því. Væri ekki æskilegt að hnykkja á þessu varðandi tjónabifreiðar í lögunum sjálfum?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Eins og ég fór yfir er umferðarlöggjöfin býsna víðtæk og snertir mjög marga þætti. Hingað til hefur eingöngu verið fjallað um breytingalása í verklagsreglum Samgöngustofu en þar sem um er að ræða, eins og hv. þingmaður kom inn á, verulega íþyngjandi en þó nauðsynlegt inngrip þótti rétt að festa slíka heimild til skráningar í umferðarlögin. Ákvæðið er þar af leiðandi nýmæli. Með breytingalás er átt við sérstaka skráningu í ökutækjaskrá sem fer fram hjá Samgöngustofu. Í skráningu um breytingalás felst að heimildir til nýskráningar, skráningar eigandaskipta og/eða skráningar ökutækis í umferð eru takmarkaðar. Ef menn telja í nefndinni að þetta sé ekki nægilega skýrt og ekki heldur greinargerðin sem fylgir er auðvitað sjálfsagt mál að farið verði betur yfir það í meðförum nefndarinnar og reynt að skýra það enn frekar. En ég held að klárlega sé til bóta að koma því ákvæði inn í lögin frekar en að hafa það eingöngu sem verklagsreglur hjá Samgöngustofu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og tek undir með honum að gott sé og mikilvægt að hafa inni það sem varðar breytingalásinn. Ég vil líka taka undir með hæstv. ráðherra að nauðsynlegt sé að tjónabifreiðar verði ræddar innan nefndarinnar. Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra um tjónabifreiðar og verður fróðlegt að fá svar við henni. Ég held að því miður sé pottur brotinn í því hvernig staðið er að því að t.d. selja tjónabifreiðar á uppboðum, hvernig vátryggingafélögum virðist í sjálfsvald sett í sumum tilfellum að skrá bifreið skemmda eða sem tjónabifreið, það er munur þar á. Ég held því að mikilvægt sé að rætt verði í nefndinni hvort ekki sé nauðsynlegt að hnykkja svolítið á því í lögunum.
Virðulegur forseti. Það var ágætt að hv. þingmaður kom upp og ítrekaði þetta þar sem ég gleymdi að svara fyrri spurningunni. Eftir því sem ég best veit var sett reglugerð af forvera mínum, hv. þm. Jóni Gunnarssyni, um nákvæmlega það atriði. Í henni kemur fram að til þess að fá tjónabifreið skráða aftur þarf viðgerðin fara fram á viðurkenndu verkstæði. Engu að síður er sjálfsagt að fara yfir það bæði í nefndinni og í skýru svari til hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég var á sínum tíma í starfshópi um endurskoðun á vímuefnastefnu. Eitt af því sem við tókumst á við er vímuefnaakstur, hvernig hann er skilgreindur. Í gildandi lögum er hann skilgreindur þannig að ef niðurbrotsefni af vímuefnum finnast í þvagi er viðkomandi sekur um vímuefnaakstur, algjör vitleysa að mínu mati. Ég ætlaði út í það í ræðu á eftir og verið er að laga það með þessu frumvarpi þannig að skilgreiningin verði niðurbrotsefni í blóði í staðinn fyrir þvagi. Er það í samræmi við ráðleggingar sem starfshópurinn lagði til á sínum tíma. Við skiluðum skýrslu sem fjallað var um eftir það og ég hef verið að bíða eftir þessum þætti málsins alla tíð síðan. Ég man að þegar við vorum að bardúsa þetta með vímuefnaaksturinn litum við einmitt til Noregs. Þar var útfærslan, eins og ég skildi hana, sú að það væru í raun viðmiðunarmörk fyrir ólögleg vímuefni. Það væri ekki einfaldlega þannig að ef þau fyndust yfir höfuð í einhverjum tilteknum líkamsvessum væri viðkomandi sekur, heldur væri einhver mæling. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra að í þessu frumvarpi er einnig tekið mið af norsku leiðinni í sambandi við sljóvgandi og örvandi efni, eitthvað sem ég tel í grunninn jákvætt. Ég tel norsku aðferðina vera rétta svo að ég segi það nú bara. Við lögðum þessa tillögu til á sínum tíma, að vímuefnaakstur yrði metinn út frá því hvort niðurbrotsefni væru í blóði eða ekki vegna þess að það væri einfaldara en að leggja til eitthvað eins og hér er komið inn á borð. Ég fagna því reyndar að þetta sé komið hingað vegna þess að þá komumst við kannski nær þeirri leið sem ég myndi vilja fara. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver skörun sé þarna á milli. Vímuefni geta verið lögleg, örvandi vímuefni sem eru notuð við alls kyns kvillum, þannig að fólk getur haft rétt til að nota þau. [[Forseti hringir.]]Ég er að velta því fyrir mér hvort það sé einhver skörun á þessum tveimur aðferðum við að meta hvað teljist til vímuefnaaksturs.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hér er verið að gera breytingar á mælingum, að þær fari aðeins fram á blóði ökumanns. Þetta er gert þar sem það er almennt viðurkennt að þegar ávana- og fíkniefni eða óvirkt umbrotsefni þess mælist aðeins í þvagi en ekki blóði er almennt rétt að álykta að slíks efnis hafi verið neytt en ekki sé lengur um það að ræða að ökumaður hafi verið undir áhrifum við stjórnun ökutækisins, þ.e. hann telst ekki endilega óhæfur til að stjórna því. Sú leið sem verið er að fara - og ég tel að það svari spurningu hv. þingmanns - er að horfa til þessarar norsku leiðar um vanhæfismörk, m.a. vegna ábendingar frá landlæknisembættinu. Í 6. mgr. 48. gr. frumvarpsins fær ráðherra heimild til að kveða á um vanhæfismörk vegna lyfjaneyslu, ekki endilega að ólöglegum vímuefnum, eins og hv. þingmaður benti á, þ.e. hvenær ökumaður teljist óhæfur til að stjórna ökutæki vegna neyslu lyfja. Hér er fyrst og fremst átt við neyslu löglegra lyfseðilsskyldra lyfja og ákvæðið byggir á sambærilegu ákvæði sem finna má í norsku umferðarlögunum. Gert er ráð fyrir að í þeirri reglugerð verði kveðið á um hámarksmagn tiltekinna lyfja í blóði sem og hámarksmagn ávísaðra lyfja. Þannig væri sem dæmi hægt að hindra að fólk sem fær ávísað miklu magni lyfja, sem geta haft áhrif á ökuhæfni, stjórni vélknúnum ökutækjum. Ég sé ekki í fljótu bragði að skörun sé þarna á milli. Þó að þetta snúi fyrst og fremst að hefðbundnum ávísuðum lyfjum þarf að setja einhver mörk og meta það. Heilbrigðiskerfið myndi gera það og reglugerð ráðherra myndi þá byggja á slíkum skilgreiningum á mörkum. Ég er sammála hv. þingmanni um að sú leið sem Norðmenn hafa farið hefur sýnt sig að vera mun betri en þær leiðir sem við höfum verið að fara áður.
Virðulegi forseti. Við erum að sporna gegn vímuefnaakstri vegna þess að vímuefni hafa, eða sum vímuefni alla vega, neikvæð áhrif á getu fólks til að aka bíl eða stjórna ökutæki. Það er samt líka þannig að sum efni sem eru notuð sem vímuefni, þótt þau séu kannski ekki strangt til tekið ólögleg, eru líka notuð að læknisráði. Munurinn á lyfi og vímuefni er ekkert endilega rosalega skýr. Vímuefni getur verið lyf og lyf getur verið vímuefni, það er ekki mótsögn þar. Það sem ég velti fyrir mér, í ljósi þess að norska leiðin var farin, sem ég fagna, er hvort þörf er á því að hafa þessa skilgreiningu í 50. gr. frumvarpsins um að ökumaður teljist vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki ef niðurbrotsefni mælist í blóði yfir höfuð. Það er þar sem ég sé stóra muninn á norsku aðferðinni og þeirri sem við höfum beitt hér, þ.e. að við spyrjum að því í gildandi lögum gagnvart þvagi, og í frumvarpinu gagnvart blóði, hvort niðurbrotsefni séu yfir höfuð í tilteknum vessum. Í norsku leiðinni er spurt hversu mikið. Þá er mælt. Þá eru viðmið sem hægt er að fletta upp, sem Norðmennirnir fara eftir. Ég nefni sem dæmi virka efnið í kannabis, sem ekki er notað í læknisfræðilegum tilgangi á Íslandi, ekki að mér vitandi, alla vega ekki opinberlega. Ég velti fyrir mér hvort yfir höfuð sé þörf á að fara út í sérstakan greinarmun á niðurbrotsefnum ólöglegra vímuefna og viðmiðunarmörkum fyrir lyf sem hafa neikvæð áhrif á akstursgetu óháð því hvort þau séu lögleg eða ólögleg eða hvað eina. Væntanlega snýst þetta um það að fólk sé ekki að keyra undir áhrifum efnanna, en það er væntanlega ekki hlutverk umferðarlaga að gera sérstakan greinarmun þarna á, myndi ég halda.
Virðulegur forseti. Þó að við hv. þingmaður séum sammála um margt ágætt í þessum lögum held ég að við verðum ekki sammála um þetta atriði. Það er auðvitað verið að senda mjög skýr skilaboð með þessum lögum, til að mynda varðandi breytingar á áfengismagni, vínandamagni og, í 50. gr., um að ólögleg vímuefni hafi áhrif á getu viðkomandi til að stjórna ökutæki og við viljum ekki hafa slíka aðila undir stýri. Hins vegar er stundum verið að ávísa löglegum lyfjum sem geta líka haft áhrif og þá er mikilvægt að skilgreina þau mörk. Um það snýst þessi norska leið, þessi vanhæfisreglugerð sem við þurfum að gefa út í kjölfarið. En ég held að það sé mjög mikilvægt að þau skilaboð séu skýr, alla vega finnst mér það, frá hendi stjórnvalda að það er eitt að skilgreina lögleg mörk og reyna að finna réttar leiðir - þar geta vissulega verið einstaklingar sem eru undir miklum áhrifum af þessum lyfjum og eiga þar af leiðandi alls ekki að stjórna ökutækjum - og annað að við viljum ekki að neinn neyti ólöglegra efna né heldur víns og setjist síðan undir stýri eða stjórni ökutækjum.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að fagna því að þetta mál er komið fyrir þingið. Það er orðið löngu tímabært eftir langt ferli þar sem heildarendurskoðun núverandi laga á sér langan aðdraganda en er nú komin hingað inn. Ég held að það sé ákaflega gott. Málið er víðtækt og snertir marga fleti. Mig langar til að tæpa á nokkrum atriðum í þessu máli. Í ljósi þess að átt hefur sér stað mikið samráð og borist hafa fjöldamargar umsagnir - ef ég tók rétt eftir hafa nú þegar borist alls 52 umsagnir við frumvarpinu - reikna ég með því að það fái góða umfjöllun í nefnd hjá þinginu. Þetta eru atriði og mál sem við þurfum að halda þétt og vel utan um og eiga gott samtal og samráð um, eins og allt sem okkur er mikilvægt. Ef ég má vitna í orð hæstv. ráðherra er þetta mál sem allir þekkja og allir hafa skoðun. Við erum öll sérfræðingar, við erum öll ferðalangar, við ferðumst öll um og höfum mikla skoðun á því hvernig við gerum það. Við ferðumst reyndar misjafnlega mikið eftir vegum landsins. Sumir eru hér bara á suðvesturhorninu þar sem eru allt aðrar aðstæður en úti í hinum dreifðari byggðum þar sem við erum sum vanari að keyra. Við höfum ýmis sjónarhorn á þetta mál. En það er líka gott og þannig á það að vera. Það hefur orðið allt of mikið tjón í umferðinni. Það hafa of margir látið lífið eða örkumlast í umferðinni. Það er ekki ásættanlegt. Við höfum náð árangri varðandi öryggismálin þegar kemur að banaslysum og öðrum slysum á sjó og einnig í kringum flugið. En við þurfum að gera betur í umferðinni og ég vona að þetta verði þáttur í því. Ýmislegt hefur verið gert og við höfum náð árangri, það sýna mælikvarðar. Það hefur verið mælt og lagðar fram kannanir á því þannig að það er mjög jákvætt. Markmiðið í frumvarpinu er víðtækt og stórt og tekur mið af öryggisþættinum. Mig langar til að fá að lesa það hér upp, með leyfi forseta: „Markmið laganna er að vernda líf og heilsu vegfarenda með auknu umferðaröryggi þar sem jafnræðis er gætt milli vegfarenda, óháð samgöngumáta, og tillit tekið til umhverfissjónarmiða við skipulagningu umferðar.“ Enda er vinnulag við uppbyggingu vega og umhverfis þeirra orðið allt annað en var fyrir ekki svo löngu síðan. Við höfum fjölbreyttari ferðamáta og við höfum fleira fólk á vélknúnum, litlum ökutækjum, hjólum og öðru slíku, og svo erum við með gangandi vegfarendur líka sem taka þarf tillit til. Ég tæpi á örfáum atriðum, ég ætla ekki að hafa þetta mál langt, en eitt er að skilgreina hugtakið göngugötu. Það er mjög mikilvægt þegar fleira fólk er á vélknúnum mótorhjólum og litlum léttum farartækjum inni á svæðum sem ætluð eru gangandi vegfarendum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum skýrar reglur um það, að gangandi vegfarendur séu líka varðir fyrir því. Þetta getur skapað hættu víða. Svo er eitt svolítið skemmtilegt dæmi. Það eru ekki svo óskaplega langt síðan þegar ekki þótti voðalega mikilvægt að vera með hjálma þegar fólk var á reiðhjólum. Nú sér maður ekki barn á hjóli úti á götu eða annars staðar nema með hjálm. Það er gott. Tekist hefur með upplýsingum og áróðri og samfélagslegu átaki að koma því inn. Hér verður það lögfest að börn eigi að vera með hjálm. Ég held að það sé ágætt og það er gott að þetta varð til neðan frá, þ.e. var ekki skipun frá yfirvöldum, og þykir orðið sjálfsagt mál. Þetta er bara grundvallaröryggisregla og það er gott að við festum hana í lög. Það verður kannski líka meiri hvatning til þeirra sem fullorðnir eru. Þó er miklu algengara að fólk noti hjálma og satt best að segja verður maður stundum hissa þegar maður kemur til útlanda og sér fólk algerlega óvarið og hjálmlaust. Þarna höfum við náð árangri og það er gott. Við skulum fagna því.. Svo komum við að vímuefnunum og vínandamagni í blóði. Það er gott skref sem verður stigið hér, ef frumvarpið verður samþykkt, að við ætlum að minnka leyfilegt áfengismagn í blóði ökumanna. úr 0,5 niður í 0,2‰. Þarna er um að ræða skýr skilaboð um að við samþykkjum ekki akstur og áfengisdrykkju í sömu athöfninni, ef svo mætti segja. Ég held að þetta sé alveg ljómandi gott skref og skýrt. Auðvitað eigum við ekki aka drukkin, það liggur alveg ljóst fyrir. En svo er annað. Talað er um vanhæfismörk vegna ýmissa lyfja. Það var athyglisvert framlag frá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni varðandi lögleg og ólögleg vímuefni. Ég held að skilaboðin þurfa að vera skýr. Undir áhrifum ökum við ekki. Við setjumst ekki undir stýri nema allsgáð, sama hvort við höfum neytt vímuefna í fljótandi formi, í efna- eða töfluformi eða hvernig sem það er. Það á að liggja alveg ljóst fyrir. Ég held að það sé alveg prýðisgott ráð. Svo er náttúrlega farið að taka fyrir snjalltækin í nútímanum. Þau eru orðin miklu algengari en áður, alla vega eftir 1987 þegar þau lög tóku gildi sem við búum við núna. Ég held að það sé bara ágætt að við tökum á þessu og allt sé skýrara varðandi það. Við erum ekki bara að tala um síma heldur fleiri tegundir snjalltækja og tóla sem eru okkur svo nauðsynleg og við þurfum eilíft að vera að gaufa í. Maður á að vera ófullur og ekki fikta í símanum undir stýri. Það er þannig sem við eigum að gera, er það ekki? En svo er eitt alveg nýtt, það varðar sjálfakandi ökutæki. Mörgum þykir það vera í fjarlægri framtíð en sú er ekki raunin. Hér er að finna nýmæli varðandi þau tæki og er það til marks um að við horfum til framtíðar. Þetta opnar leið fyrir ný tæki og opnar möguleika á að slík tæki verði prófuð við íslenskar aðstæður. Það er mikilvægt. Aðstæður á Íslandi eru oft sérstakar. Það er mjög mikilvægt að við tökumst á við þetta og að vel takist til við endurskoðunina því að þetta er lagabálkur sem snertir okkur öll, það verður ekki of oft tekið fram, og alla þá sem hér dvelja. Við þurfum að hafa skýra ramma, skýrar reglur, en við þurfum líka að vera í nútímanum og vita hvernig hann er og raunar að ímynda okkur framtíðina, hvað tekur við þótt við séum kannski ekki í færum til þess. Við setjum okkur háleit markmið og við eigum að setja okkur það markmið að standa jafnfætis þeim þjóðum sem fremstar eru í öryggismálum varðandi umferð. Það er löngu tímabært að við stígum þetta skref. Ég vona að frumvarpið gangi vel í gegnum þingið og að hér verði málefnaleg umræða og góð meðferð í nefndinni. Það er löngu tímabært að við setjum hér ný lög sem við þurfum að endurnýja því að sannarlega búum við lög frá árinu 1987. En nú eru breyttir tímar og mikil þróun hefur átt sér stað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi áfengis- og vímuefnaakstur, eðlilega, og fagnar því að verið sé að herða á því. Ég geri það líka. Ég er þó mjög feginn breytingunni sem kemur fram í 50. gr. um muninn á því hvernig vímuefnaakstur er skilgreindur, eins og ég fór yfir áðan og ætla ekki að þreyta hv. þingmann frekar með því en mun taka það fyrir í ræðu á eftir. Hv. þingmaður nefndi, eins og hæstv. ráðherra, að skilaboðin ættu að vera skýr í sambandi við þetta. Ég er alveg sammála, skilaboðin eiga að vera skýr og lögin eiga að vera skýr. En ef við ætlum að hafa það þannig með ólögleg vímuefni að ef það eru niðurbrotsefni í blóði yfir höfuð teljist viðkomandi vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og örugglega óhæfur til að stjórna ökutæki - og gott og vel, það er lögmæt skoðun og ég skil að fólk sé þeirrar skoðunar - þá velti ég ölvunarakstri fyrir mér. Í 49. gr. er talað um bann við ölvunarakstri og þar eru mörk, 0,2‰ og 1,20‰ og um magn vínanda í lofti sem viðkomandi andar frá sér og nemur 0,1 milligramm í lítra lofts o.s.frv. Svo að við höfum það á hreinu, og ég vona að allir séu meðvitaðir um þá staðreynd, er áfengi ekkert minna dóp af því að það er löglegt. Það veldur líka heilsuspjöllum og ótrúlegri heimsku og vissulega skertri akstursgetu. Ef við ætlum að segja að núllið sé það sem við viljum sjá í blóði þegar kemur að vímuefnaakstri, eitthvað sem ég gæti alveg tekið sem gilda skoðun, ætti það þá ekki að vera eins með áfengi? Áfengi er ekkert betra bara vegna þess að það er löglegt, þvert á móti ef eitthvað er. Ættum við ekki að samræma það? Við viljum væntanlega að skilaboðin um afstöðu gagnvart ölvunarakstri séu jafn skýr [[Forseti hringir.]]og gagnvart vímuefnaakstri?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Svo háttar til að í þessu landi er til skilgreining á því hvað er löglegt og hvað ólöglegt. Ef menn neyta ólöglegra vímuefna er klárlega verið að brjóta lög. Það hljóta að vera sérstök viðurlög við því. Fólk getur fengið ávísað lyfjum gegn lyfseðli og er því sagt hvort það megi aka eftir að lyfin hafa verið tekið inn eða ekki. Svo er annað sem er löglegt. Mér finnst þetta ekkert flókið. Við eigum að vera allsgáð undir stýri, þegar við keyrum ökutæki. Ég sé ekki að það sem hv. þingmaður nefnir skipti öllu máli, heldur eigum við bara að vera edrú undir stýri. Snýst þetta ekki um það?
Virðulegur forseti. Jú, það er svo. Þess vegna er til skilgreining á því hvað er að vera allsgáður undir stýri þegar kemur að áfengi, eina vímuefninu sem hefur heilagan sess í samfélagi okkar og það af menningarlegum ástæðum en ekki líffræðilegum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni, og ég held að allir hér inni séu sammála því, að auðvitað eigum við að vera allsgáð þegar við keyrum. Við þurfum ekkert að rökræða það. Það liggur fyrir. En hlutverk umferðarlaga er að draga úr hættunni sem ökumenn valda sem aka undir áhrifum einhverra efna, áfengis eða lyfja eða ólöglegra vímuefna eða hvers sem er sem hefur neikvæð áhrif á akstursgetuna. Mér finnst það vera ekki hlutverk umferðarlaga að setja einhverja línu milli efna sem ásættanlegt er að nota og sem ekki er ásættanlegt að nota. Það er að sjálfsögðu verksvið fíkniefna- og vímuefnalöggjafarinnar, sem ég kalla reyndar eftir breytingum á ef út í það er farið og hef gert og mun gera. Mér finnst það annars eðlis en þetta. Markmið umferðarlaga er væntanlega ekki að segja fólki hvað það megi að setja ofan í sig heldur undir hvaða kringumstæðum og undir hvaða áhrifum það má stjórna ökutæki. Það er tvennt ólíkt. Mér finnst málið ekki það einfalt að maður geti sagt að eitthvert efni sé ólöglegt og annað löglegt. Það er ekki það sem um ræðir. Ég verð að ítreka spurningu mína: Getur fólk verið með 0,2 prómill af þessu og 1,2 af öðru o.s.frv. og samt verið edrú, samt verið allsgáð undir stýri? Mat löggjafans samkvæmt þessu frumvarpi er að það sé hægt. Fólk getur því verið með einhvers konar efni í líkamanum sem valda vímu og geðveiki og heilsutjóni og dauða og fíkn og hörmungum, eins og áfengi og önnur efni, og samt verið hæft til að stjórna ökutæki. Við setjum alltaf inn undanþáguklausu um áfengi, eins og það sé ægilega friðsamt og [[Forseti hringir.]]merkilegt vímuefni, sem það er náttúrlega ekki. Ég verð að spyrja aftur: Eigum við ekki að setja sömu staðla [[Forseti hringir.]]fyrir vímuefni og vímuefnaakstur [[Forseti hringir.]]óháð því hvort löglegt eða ólöglegt sé að neyta efnanna? Ég hef ekki tíma til að fara út í tækniatriðin þar en vil spyrja hvort ekki ætti [[Forseti hringir.]]sama að gilda um öll vímuefni sem hafa neikvæð áhrif á getu fólks til að stjórna ökutæki, óháð því hvort efnið er löglegt eða ekki.
Forseti minnir þingmenn á að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég verð ég að játa að ég tapaði þræðinum og er alveg hætt að skilja. Við erum að ræða nokkur ákvæði umferðarlaga. Lækka á leyfileg mælanleg mörk áfengis og vímuefna úr 0,5 prómillum í 0,2. 0,2 prómill er eftir því sem mér skilst afskaplega lágt, lítil mæling, og getur verið einhver staða í skrokknum á manni burt séð frá neyslu áfengis. Ég þekki það bara ekki nógu vel verð ég að viðurkenna. Ég skil ekki alveg spurningu hv. þingmanns en skilaboðin eru skýr: Við eigum ekki að vera undir áhrifum þegar við förum inn í ökutæki og stýrum því. Snýst þetta ekki bara um það? Það skiptir ekki máli hvort efnin eru lögleg eða ólögleg, það eru önnur lög sem taka á því. En fari ég af stað, eða líklega einhver annar, [[Hlátur í þingsal.]]undir áhrifum ólöglegra vímuefna er klárlega verið að brjóta lög. Það segir sig sjálft að það hlýtur að hafa einhverjar afleiðingar. En skilaboðin eru skýr: Edrú undir stýri. Skiptir máli hvaða efni það er sem veldur áhrifum, hvort það er áfengi eða eitthvað annað? Ég held að ég treysti mér ekki lengra í umræðunni en þakka fyrir ágætisandsvar.
Herra forseti. Nýju umferðarlögin eru miklir bálkar. Ég ætla ekki að fara ofan í neinn af þeim og allra síst í þessari umræðu um prómill, en vekja aðeins athygli á 85. gr. þessa lagafrumvarps sem hæstv. ráðherra gerði grein fyrir og fjalla um loftmengun. Fram kemur að sveitarstjórnum eða Vegagerð er heimilt að takmarka eða banna umferð þegar mengun er yfir ákveðnum heilsutakmörkunum, ef við getum orðað það svo, eða hætta er á að svo verði. Til að þetta geti gerst þarf auðvitað mæliniðurstöður og einhverjar mengunarspár ef því er að skipta og það eru líka fyrirskrifaðar ákveðnar aðgerðir sem hægt er að grípa til. Það má t.d. lækka hámarkshraða eða takmarka umferð o.s.frv. Ráðherra getur svo sett nánari ákvæði um þetta efni, t.d. um neglda hjólbarða, hvenær þá má nota og hvenær ekki. Aðalmálið er að góð loftgæði eru mikilvæg réttindi, sumir segja mannréttindi í samfélögum þar sem mengandi umferð er áberandi. Það er ekki úr vegi að fara aðeins yfir hvað er um að ræða þegar við tölum um mengun frá ökutækjum. Lausleg yfirferð segir mér að þegar kemur að svifryki og grófu ryki, þ.e. aðeins stærra en þessar nánast ósýnilegu agnir sem við kölluðum svifryk, þá er um að ræða bergbrot úr grjótinu sem er hluti af malbikinu, það er jú reiknað með að þetta sé bundið slitlag. Og það eru tjöruagnir, það eru málmagnir úr nöglum og öðru, það er salt þar sem mikið er saltað og það eru plast- eða gúmmíagnir sem koma úr hjólbörðum sjálfum. Nú er það orðið þannig að hjólbarðar eru fyrst og fremst plastefni en ekki náttúrugúmmí lengur. Og síðan er það sót, einkanlega úr dísilvélum, og bremsuborðaagnir. Ég hef þetta fyrir mér vegna þess að þetta hefur verið rannsakað og hlutföllin eru býsna ólík eftir því hvað um er að ræða. Menn eru auðvitað sammála um að þetta er óttalegt ullabjakk og engum til gagns og mjög mikilvægt að skera það niður eins og hægt er. Síðan koma lofttegundirnar, þ.e. kolefnisoxíð sem eru brún og þegar við sjáum brúna skýið svífa hér yfir bænum á lognkyrrum dögum, einkum á veturna, þá er það það sem við sjáum. Það eru sem sagt köfnunarefnisoxíðin. Koldíoxíð kemur við sögu við bruna þessara jarðefnaeldsneyta og það er auðvitað gróðurhúsalofttegund en skaðlaust okkur að sjálfsögðu því að við öndum því frá okkur. Síðan er það kolmónoxíð sem er baneitrað, eins og allir vita sem hafa séð kvikmyndir þar sem menn taka líf sitt í lokuðum bílskúrum og láta bílana ganga. Síðan eru það ýmis snefilefni sem ég ætla ekki að fara yfir. Ég nefni þetta hérna vegna þess að þegar við tölum um loftmengun erum við í raun og veru að tala um fjölbreytta flóru ef þannig má segja. Þar koma áhrif negldra hjólbarða mjög skýrt inn vegna þess að þeir auka á allt þetta sem ég hef verið að nefna. Síðan eru áhrif salts. Það er ekki þannig að salt leysi upp tjöru eða eitthvað álíka. Það sem saltið gerir, þetta er bara barnaskólaeðlisfræði nánast, er að ef snjór er á annað borð á dekkinu, á veginum eða götunni og saltað er verður til 20–22 stiga frost í dálítinn tíma. Þið vitið hvað gerist þegar vökvi sem fyrir er frýs, við skulum segja slydda, vatn eða snjór sem hefur bráðnað, þá þenst vökvinn út um 10%. Svo kemur þíðan og búið er að þvo þetta af götunum eða hvað eina og svo kemur næsti snjór, það getur verið sama dag, og þá er saltað aftur og þá er aftur 22 stiga frost og svona gengur þetta fram og til baka vikum saman yfir veturna. Þið getið rétt ímyndað ykkur frostþensluna og frostveðrunina á götunum. Þetta er eitt af því sem er stórlega vanmetið í öllum umræðum um loftmengun. En sem sagt, 85. gr. er meðal framfara í þessum lagabálki, þessu frumvarpi, og minnir okkur á að mikilvægt er að vinna að bættum loftgæðum í þéttbýli. Ég ætla að nefna af hverju, það eru jú orkuskiptin. Við þurfum að sjá til að þess að nota æ minna af jarðefnaeldsneyti. Það er síðan naglanotkunin, reyna að halda henni sem mest í skefjum. Svo er það saltnotkunin af augljósum ástæðum, ég var að nefna hana, bæði vegna þess að það er svifryksmyndandi og eins vegna þess að það eykur álag á götunum. Almenningssamgöngur koma þar inn í líka. Því meiri sem þær eru, því meiri sem þessi svokallaða kollektífa traffík er, eins og þetta kallast á útlensku, því minna álag er á lungun okkar og auðvitað á göturnar sjálfar. Mig langar áður en ég lýk máli mínu að vara við einu sem ég hef heyrt og séð í fjölmiðlum og það er að einhverjum hefur dottið í hug að fara að blanda plasti í malbik. Þið vitið hvernig malbik er búið til, úr bergbroti, það hefur verið notað gler, alltsvo mulið gler hefur verið notað, en nú á að fara að bæta plastögnum í súpuna. Þið getið rétt ímyndað ykkur hvað gerist ef plastagnir eru í yfirborði á götum með því álagi sem ég hef nefnt, nöglum eða hvað eina, að við erum bara að búa til haug af örplasti sem annaðhvort lendir þá sem svifryk ofan í okkur eða fer út í sjó, lendir í sjó með afrennsli af götum. Ég hef sjaldan heyrt jafn fáránlega og óásættanlega hugmynd, að blanda plasti, rifnu plasti, harðplasti eða tefloni eða hvað sem menn vilja hafa í malbik á Íslandi og hvar sem er svo sem í heiminum. En sem sagt, þetta er ágætisframfarafrumvarp sem bragð er að og ég styð það eins og ég get.
Herra forseti. Eftir að hafa unnið áratugum saman með lög nr. 50/1987, þ.e umferðarlögin, fer manni ósjálfrátt að þykja vænt um þau, ef svo má að orði komast. Maður þekkir flest lagaákvæðin enda oft þurft að glíma við þau og heimfæra háttsemi til þeirra. Því eru persónulegar tilfinningar tengdar því þegar lögin í heild eru tekin til endurskoðunar eins og nú og gömlu ákvæðin hljóta sum hver ný númer. Að sjálfsögðu er í nýrri lagasetningu tekið á mörgum álitaefnum sem hefur borið á góma á umliðnum árum og hafa verið að gerjast í stjórnkerfinu og reyndar hér á Alþingi því að nokkrar atlögur hafa verið gerðar að því að setja ný umferðarlög og hafa slík frumvörp birst hér a.m.k. fjórum sinnum á fjórum þingum eftir 2007 en ekki hlotið afgreiðslu. Það má því segja að það frumvarp sem hér birtist hafi hlotið margháttaða yfirferð því að það byggist að miklu leyti á þeirri vinnu sem þá fór fram, þótt töluverðar efnislegar breytingar hafi verið gerðar, eins og segir í greinargerðinni. Markmið frumvarpsins er að auka umferðaröryggi, færa ákvæði umferðarlaga til nútímalegra horfs, laga óskýr lagaákvæði, aðlaga umferðarlögin að alþjóðlegum skuldbindingum okkar og taka mið af breyttum samgönguvenjum, svo sem til almenningssamgangna og hjólreiða. Þá er ekki allt upp talið því að frumvarpinu er einnig ætlað að lögfesta grundvallarefnisreglur á afmörkuðum sviðum laganna sem áður var í valdi ráðherra að útfæra nánar með reglugerðarsetningu. Er sérstök ástæða til að fagna þeirri viðleitni enda hefur það ávallt verið þyrnir í augum refsiréttarins að ráðherra sé veitt víðtækt vald til setningar refsiheimilda. Jafnframt ber að fagna því markmiði í frumvarpinu, þar sem leitast er við að útfæra reglugerðarheimildir ráðherra með skýrari hætti en áður hefur verið. Loks er eitt af markmiðunum að gera tillögur um tilteknar efnisbreytingar varðandi viðurlög við brotum og gera þau skilvirkari og auka varnaðaráhrif þeirra. Herra forseti. Það er þakkarvert að banaslysum í umferðinni hefur fækkað á síðustu áratugum og hafa verið 12–13 slík slys í umferðinni á síðustu tíu árum, á hverju ári, samanborið við helmingi fleiri á árunum þar á undan. Þessi þróun er þökkuð lækkuðum ökuhraða, betri öryggisbúnaði og aukinni notkun hans auk áherslna í að stemma stigu við ölvunarakstri. Þarna spila líka inn í öruggari ökutæki og betri umferðarmannvirki og markvissara forvarnastarf. Hins vegar er ekki sömu sögu að segja um fjölda þeirra sem slasast alvarlega í umferðarslysum. Þar hefur ekki náðst sami árangur og varðandi banaslysin. Það er eftirtektarvert að flest þeirra slysa verða á þjóðvegum í dreifbýli. Sú vísa sem ég ætla nú að fara með er að mínu viti aldrei of oft kveðin, hversu nauðsynlegt er að við höldum vöku okkar og höldum úti öflugri, almennri löggæslu á vegum landsins og drögum ekki af okkur við það. Þá vil ég einnig nota tækifærið til að hvetja hæstv. ráðherra til fjölgunar hraða- og eftirlitsmyndavéla sem ég tel að gagnist vel við að halda niðri ökuhraða á þeim vegarköflum þar sem þær eru staðsettar. Við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að fækka alvarlegum umferðarslysum. Í því sambandi vil ég einnig benda á breyttan veruleika varðandi akstur undir áhrifum vímuefna. Umhverfið er mjög breytt frá því fyrir áratug og er nauðsynlegt að veita lögreglu liðsinni í því að berjast gegn þeirri hættu sem ökumenn undir áhrifum ýmissa vímuefna skapa í umferðinni. Fyrst ég er byrjaður að ræða umferðaröryggi verð ég að minnast á erlend ökuskírteini en í 63. gr. frumvarpsins er ráðherra falið að setja reglur í því efni. Þar hefur umhverfið breyst geysilega á umliðnum árum þegar ferðamenn frá fjarlægum löndum koma hingað til lands með ökuréttindi sem þeir hafa öðlast í sínu heimalandi og byggjast stundum á allt öðrum kröfum en við eigum að venjast. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að láta fara fram ítarlega könnun í þessu sambandi því að hér er um gífurlegt umferðaröryggismál að ræða. Herra forseti. Ég hef ekki grandskoðað þetta frumvarp, enda er það 118 blaðsíður, að mér sýndist, en vil minnast á nokkur atriði til viðbótar. Fyrst vil ég fagna því að reglur um afturköllun ökuréttinda, eins og greinir í 64. gr. frumvarpsins, eru gerðar skýrari en bráðabirgðaheimildir lögreglustjóra þurfa þar að vera ótvíræðar. Einnig vil ég nefna 101. gr. frumvarpsins þar sem gert er ráð fyrir heimild til að svipta ökumann farþega- og farmflutningabifreiðar ökuréttindum til aksturs þeirra bifreiða verði hann í þriðja skipti uppvís að því að brjóta gegn ákvæðum um akstur og hvíldartíma. Þarna tel ég allt of langt seilst og að nægilegt sé að beita sektum sem hafa fullkomin varnaðaráhrif í þá veru að stemma stigu við brotum sem þessum. Rétt í lokin ætla ég að ræða um 37. gr. frumvarpsins sem er sama grein í gömlu lögunum mér til mikillar ánægju, þ.e. um ökuhraða. Ég sakna þess, sem ég ekki sé í frumvarpinu, að ekki sé veitt sambærileg ítrekunarheimild varðandi brot á umferðarhraða eins og varðandi ölvunarakstur. Í 100. gr. frumvarpsins eru ákvæði um viðurlög við brotum á ölvunarakstri þar sem er ítrekunarheimild við ítrekuðum ölvunarakstri og svipting og sektir fara hækkandi eftir ítrekun. Ekki er um það sama að ræða varðandi brot á ökuhraða og ég sakna þess. Það var ekki í gömlu lögunum, ég er ekki að segja að þetta sé breyting, ég er að segja að ég sakna þess að þetta sé ekki í frumvarpinu. Ég tel að þess þurfi. Það er algerlega óeðlilegt að maður sem verður uppvís að því að keyra á ofsahraða er tekinn og sviptur í einn mánuð og fær einhverja sekt. Síðan er hann tekinn aftur eftir hálft ár og fær sömu refsingu, ef hann er á sama hraða og þannig getur þetta endurtekið sig. Auðvitað eru einhver almenn sjónarmið varðandi framferði ökumanns og hægt að beita harðari viðurlögum en það eru bara almenn atriði. Hér er ég að tala um sérstök ítrekunaráhrif af ítrekuðum brotum hvað varðar hraðakstur sem ég sakna í lögunum. Ég vil hvetja til þess að það verði skoðað.
Virðulegi forseti. Fólk hefur ekki sjálfstæðan rétt til að stjórna ökutæki, það hefur einungis leyfi til að stjórna ökutæki. Þess vegna setjum við ákveðin skilyrði fyrir því að fólk megi stunda þessa iðju. Ég er sjálfur ekki mikill aðdáandi umferðar og mér finnst pínu galið að keyra bíl yfir höfuð, hvað þá undir áhrifum einhverjar efna, svo ég segi það nú bara og mér er almennt í nöp við bílamenningu og bílaumferð. Það er bara persónuleg skoðun sem mig langaði að henda hérna fram til að pirra þá sem eru á móti fólki sem er á móti bílum. Það er margt gott í þessu frumvarpi. Mér finnst mjög gott að verið sé að herða refsingar fyrir ýmsa háttsemi eins og að tala í síma í bílum og nota snjalltæki á meðan fólk er að keyra bíl eða stjórna ökutæki. Það er hegðun sem fer afskaplega mikið í taugarnar á mér, af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er það óöryggið sem þetta veldur. Maður sér það alveg á ökulaginu þegar einhver er að tala í síma eða eitthvað því um líkt, það verður svo fáránlegt. Í öðru lagi vegna þess að fólk á auðvelt með að sannfæra sig um að það sé sjálft megnugt að stjórna ökutæki, eins og engu skipti þótt það sé í símanum. Þetta er jú bara síminn, maður er bara að klára eitthvert samtal, gera eitthvað rosa lítið. Það fer afskaplega í taugarnar á mér þegar fólk telur sig hafið yfir mjög algilda, líffræðilega þætti sem gera okkur ófær um að stjórna ökutæki. Vel á minnst, mér finnst mjög jákvætt að það sé hert á ákvæðum um akstur undir áhrifum áfengis og vímuefna og að viðmiðin um heimilt áfengismagn í blóði sé lækkað. Mér finnst það mjög jákvætt og styð slíkt enda þykir mér tiltölulega galið, eins og ég segi, að keyra edrú, hvað þá undir áhrifum vímuefnis, löglegs eða ólöglegs. Ég fór aðeins í andsvörum við hæstv. ráðherra og annan hv. þingmann út í akstur undir áhrifum vímuefna eins og það birtist í frumvarpinu. Ég veit að þetta er ekki eitthvað sem flestir hér inni líta á sem aðalatriði í umræðu um umferðarlög. Ég verð þó að segja að ég er í flokki sem heitir Píratar og bauð sig fram m.a. til þess að endurskoða sérstaklega hina fráleitu vímuefnastefnu sem hefur viðgengist áratugum saman hér á landi. Í þessu frumvarpi er efni sem varðar þau málefni á mjög djúpstæðan hátt. Vímuefni eru hluti af mannlegri menningu hér sem annars staðar. Þau eru það. Okkur getur verið illa við þau og við getum reynt að hafa fyrirkomulagið þannig að sem fæstir verði fyrir skaða og að það sé sem ólíklegast að fólk verði fyrir skaða af völdum þessara efna. Stefnan sem tekin hefur verið upp í vestrænni menning er svokölluð refsistefna, stundum nefnt með réttu að mínu mati dópstríðið. Þetta dópstríð hefur haft hræðilegar afleiðingar fyrir mannréttindi fólks. Líka hér á Íslandi. Ég nota ekki orðið mannréttindabrot af léttúð, ég nota það ekki nema ég sé viss um að ég geti rökstutt slíka fullyrðingu en í gildandi lögum er til staðar það sem ég vil meina að sé hreint og klárt mannréttindabrot og hljóti að vera það að mati allra sem trúa því að það eigi ekki að dæma fólk sekt fyrir eitthvað sem það einfaldlega gerði ekki. Það er grundvallaratriði réttarríkisins og lýðræðisins og alls frelsis sem við eigum að viðurkenna. Þótt ég sé hér að tala um vímuefnaakstur í samhengi við umferðarlög þá skal enginn segja mér að þetta skipti ekki máli eða sé eitthvert aukaatriði eða smáatriði. Svo er ekki. Í gildandi umferðarlögum er fólk sekt um akstur undir áhrifum vímuefna ef það finnast niðurbrotsefni ólöglegra vímuefna í þvagi. Það eru til dæmi þar sem menn eru dæmdir fyrir þennan glæp, að mínu mati mjög alvarlega glæp, þegar allir eru sammála um að viðkomandi var ekki í vímu við akstur. Ef það er ekki mannréttindabrot í réttarríki þá veit ég ekki hvað er það. Einhvern veginn ákveður Ísland og önnur samfélög eflaust líka að þetta sé í lagi vegna þess að það er búið að taka fyrir þennan hóp, þennan hræðilega hóp sem hefur ákveðið að gera við sinn eigin skrokk það sem honum sýnist og láta ekki segja sér hvað megi gera við hann og nota svokölluð ólögleg vímuefni. Gott og vel að fólki sé illa við það. Gott og vel ef fólk vill taka á því en að gera það með því að dæma fólk sekt um hluti sem það er ekki sekt um er og á ekki að vera í boði. Í samhengi við það að við Píratar fórum á þing til að díla svolítið við þessi mál þá endaði ég í starfshópi um endurskoðun á vímuefnastefnu og við sendum frá okkur skýrslu með 12 tillögum. Tillaga nr. 3 er sú að endurskoða ákvæði í umferðarlögum um vímuefnaakstur. Sú tillaga er innleidd með þessu frumvarpi. Reyndar verður líka að segjast að sú breyting hafði verið lögð til áður en náði ekki fram að ganga á Alþingi á þeim tíma. Þegar við vorum að skoða þetta atriði í starfshópnum þá voru nokkrir möguleikar eins og oft er og einn var sá að fara það sem við kölluðum norsku leiðina. Í Noregi eru ýmis viðmið um hvað sé leyfilegt af efnum í blóði og er það flokkað niður í reglugerð, svipað og við gerum með áfengi hér nema það er ráðherra sem ákveður það þar, eða það er sett í reglugerð öllu heldur. Sú aðferð hugnaðist mér persónulega best en við sáum fyrir okkur að það myndi þýða að við þyrftum að koma okkur upp þekkingu á því hvaða efni hafi hvaða áhrif á akstur fólks. Við sáum að það væri kannski ekki rosalega raunhæft, þegar horft er til þess að hægt væri að gera einfalda breytingu; að hætta að skilgreina vímuefnaakstur sem akstur með niðurbrotsefni ólöglegra vímuefna í þvagi og skilgreina hann þess í stað sem akstur með niðurbrotsefni ólöglegra vímuefna í blóði. Grundvallarmunur þar á og mjög mikilvægur munur. Ég styð auðvitað heils hugar þessa breytingu, enda tók ég þátt í því að leggja hana til með þessari þriðju tillögu af 12 sem starfshópurinn skilaði frá sér. Mér finnst það mjög jákvætt. Nú ætla ég að leyfa mér að þreyta aðeins hv. þingmenn með ræðu sem ég flutti kannski á röngum tíma í andsvörum áðan. Nálgun Íslands og fleiri þjóða á vímuefni er mér afskaplega torskilin og reyndar er ég þeirrar skoðunar að samband samfélagsins við vímuefni sé afskaplega sjúkt, sé ofboðslega óhollt, ekki bara sambandið við þá hugmynd að fólk noti einhver efni sem hafi áhrif á heilastarfsemi. Það þykir í sjálfu sér eðlilegt. Íslendingar hafa notað áfengi eins lengi og þeir hafa skrifað sögur um sjálfa sig og munu væntanlega gera það lengur. En þegar það koma önnur efni sem eru jafnvel sannarlega ekki jafn skaðleg og áfengi þá fríkar samfélagið út og er skyndilega reiðubúið til að gera alls konar hluti sem það væri ekki annars reiðubúið til, eins og t.d. að dæma fólk fyrir brot sem það hefur einfaldlega ekki framið. Þá er samfélagið allt í einu til í slíkar lausnir og vasast í friðhelgi fólks, til í að hlera miklu oftar og ganga miklu lengra á réttindi fólks þegar komin er upp þessi hatursmenning sem hefur einkennt samband samfélagsins við vímuefni og vímuefnaneytendur áratugum saman. Það er aðeins að skána með tímanum sem betur fer og kominn tími til. Við það að taka þátt í umræðunni og renna yfir þetta frumvarp þá tók ég eftir því, sér í lagi í ræðu hæstv. ráðherra, að norska leiðin fyrrnefnda sem við höfðum skoðað í téðum starfshópi er innleidd í lögin, a.m.k. að því leyti að sett eru viðmið fyrir sljóvgandi og örvandi lyf. Ég tel það rétta leið, höfum það alveg á hreinu, ég er hlynntur báðum breytingunum sem finnast í 49. gr. og 50. gr. frumvarpsins. En bara við að ræða þetta þá velti ég fyrir mér hvers vegna í ósköpunum við lítum eitthvað öðruvísi á ólögleg vímuefni en lögleg vímuefni í umferðarlögunum, eins og áfengi sé ekki vímuefni. Á hvaða hátt er það ekki vímuefni? Hvað er það sem ólögleg vímuefni gera sem áfengi gerir ekki? Veldur áfengi ekki fíkn? Veldur það ekki heilsubresti, líkamlegum sem andlegum? Veldur það ekki ofbeldi? Veldur það ekki geðveiki, geðsjúkdómum, splundrar það ekki fjölskyldum? Leggur það ekki líf fólks í rúst? Veldur það ekki dauða? Virðulegi forseti. Jú, áfengi er jafn mikið dóp og hvað annað. Það hefur þennan undarlega menningarlega sess, væntanlega vegna þess að við höfum neytt þess svo ofboðslega lengi og menningin okkar þekkir jú áfengi tiltölulega vel. Flest fólk veit hvað tremmakast er, fólk veit hvað þynnka er, fólkið hefur einhver persónuleg viðmið um hvað sé of mikið í partíi, við hvaða félagslegu aðstæður það er við hæfi að neyta þess o.s.frv. Meira að segja það er breytilegt og, vel á minnst, sem betur fer. Ég velti fyrir mér hvers vegna við viljum hafa þetta aðskilið. Það eru viðmið í lögunum um það hversu mikið áfengi megi vera í blóði ökumanns áður en við segjum að hann sé óhæfur til að aka. Að sama skapi komum við hér upp og erum öll sammála um að skilaboðin eigi að vera þau að við séum allsgáð þegar við keyrum. Fullur samhugur um þetta. Enginn stendur hér upp og mótmælir en samt viljum við hafa þessi viðmið um þetta ótrúlega hættulegu vímuefni, þegar það er meira að segja algengast og vinsælast. Er það ekki svolítið skrýtið, virðulegi forseti? Ættum við ekki í raun og veru að vera með langströngustu lögin gegn því vímuefni sem er langalgengast, langlíklegast að fólk noti og finni sér einhverjar afsakanir fyrir að það geti fengið sér smá af og síðan keyrt heim? Þetta eru bara vangaveltur en ég ætla að treysta hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara aðeins yfir þessi mál, jafnvel þótt Píratar hafi reyndar ekki nefndarmann í þeirri nefnd en við höfum afskaplega duglegan áheyrnarfulltrúa. Ég vil bara segja að lokum, vegna þess sem ég tók eftir í svörum hv. þingmanna áðan, að ekkert af því sem ég er að segja hérna er til þess að draga úr alvarleika vímuefnaaksturs, ekki neitt. Þvert á móti er ég að segja að við ættum kannski að vera jafn hörð gagnvart akstri undir áhrifum áfengis en þetta sturlaða samband sem samfélagið hefur við áfengi og önnur vímuefni virðist fyrirbyggja það. Ég vildi hafa þetta algerlega á hreinu því ég veit að þegar svona hlutir eru ræddir hreinskilnislega og opinskátt þá er stutt í það að fólk fari að telja mann vera að réttlæta eitthvað sem maður er ekki að réttlæta. Samanber það að samfélagið er stundum alveg til í að dæma fólk fyrir eitthvað sem það er einfaldlega ekki sekt um. Það er rangt. Við eigum ekki að gera það og ég fagna því að í þessu frumvarpi komi fram alla vega risastórt stökk í áttina að því að hætta því.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kom í lokin ágætlega orðum að því að í umræðum um þetta þyrfti að ítreka og draga mjög skýrt fram hvað væri verið að segja og hvað ekki þegar hreinskiptin umræða og opin á sér stað um akstur undir einhvers konar áhrifum, hvaða nöfnum sem þau kunna að nefnast. Þess vegna langaði mig að eiga aðeins þetta samtal við hv. þingmann. Ég verð að játa að ég skildi ekki alveg hver tillaga hv. þingmanns væri. Ég skil hv. þingmann þannig að hann vilji leggja að jöfnu akstur undir hvers kyns áhrifum. Í þessum frumvarpsdrögum eru sett mörk varðandi það hver áhrifin mega vera þegar kemur að áfengi sem ekki eru þegar kemur að þeim vímuefnum sem samfélagið og við hér segjum enn að séu ólögleg. Ég myndi halda þá, virðulegur forseti, að við því væru til tvær lausnir, annaðhvort að setja mörk við akstri undir áhrifum annarra efna sem hafa áhrif í för með sér eða hafa engin mörk þegar kemur að áfengi. Nú erum við í þeirri stöðu hér að við getum komið með okkar tillögur og fært mál í þá átt sem við viljum, bæði í þingsal og svo þau okkar sem sitja í viðkomandi nefndum. Hvor leiðin vill hv. þingmaður að verði farin? Eða misskil ég algjörlega?
Virðulegi forseti. Ég minntist stuttlega á það í ræðu minni en fór ekki ítarlega út í það. Þegar sá starfshópur var að störfum sem ég tók þátt í um endurskoðun vímuefnastefnunnar var ég þeirrar skoðunar að við ættum að fara norsku leiðina. Hún er samt ákveðnum annmörkum háð, sér í lagi því að þá þarf auðvitað að fara að finna út öll þessi viðmið fyrir svefninn. Þau eru ekkert endilega alltaf þekkt, sérstaklega ekki vegna þess að það koma ný og ný efni. Það eru ákveðnir innviðir á bak við það, þekkingarinnviðir sem þarf til þess að fara þá leið almennilega. Í fullkomnum heimi, þar sem við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af mannafla eða þekkingu eða því að halda þekkingunni við, myndi ég vilja fara þá leið, eins og ég vildi í starfshópnum, þ.e. þannig að mörk væru fyrir öll vímuefni. Eins og ég segi væri það í fullkomnum heimi. Það kemur alveg skýrt fram að það er ekki einfaldlega eftir 1‰ sem hægt er að segja: Núna er viðkomandi óhæfur um að stjórna bíl eða núna ekki. Þess vegna þurfum við að draga línuna einhvers staðar þar sem við erum tiltölulega örugg og það er ekkert endilega hlaupið að því. Í ljósi þess sem og þess að við búum ekki í fullkomnum heimi er ég ekkert mótfallinn þeirri leið sem er farin í 50. gr., að vímuefnaakstur sé skilgreindur sem akstur með niðurbrotsefni ólöglegra vímuefna í blóði. Ég myndi vilja endurskoða reynsluna af því eftir t.d. 10–20 ár, sjá hvernig það fer. Mér finnst við ekki mega hafa dómsmál þar sem allir vita að viðkomandi er saklaus en vegna lagatæknilegrar skilgreiningar er viðkomandi dæmdur sekur eins og hefur gerst. Það er aðalviðfangsefnið. Mér finnst þetta ekki alveg klippt og skorið, ég myndi [[Forseti hringir.]]vilja fara norsku leiðina alla leið í fullkomnum heimi. Mér finnst að sama skapi að í grunninn eigi það sama að gilda um öll vímuefni, óháð því hvort þau eru lögleg eða ólögleg.
Virðulegur forseti. Ég játa að ég er enginn sérfræðingur í þessum efnum. Kannski er rétt að taka fram að það myndi klaga mjög lítið upp á mig ef það væru nákvæmlega engin mörk við nokkurs konar áhrifum undir akstri. Eins og ég skil það, og hefur svo sem verið komið inn á í þessari umræðu áður, eru 0,2‰ eins nálægt því og við komumst því að vera með það sem heitir á ensku, ef ég fæ að sletta því, virðulegur forseti, með leyfi þínu, „zero tolerance“, að við komumst ekki öllu neðar en það. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á það í ræðu sinni hver afstaða okkar sem samfélags er gagnvart áfengi. Hvað sem okkur finnst um það er erfitt að horfa fram hjá þeirri menningu sem hefur ríkt með manninum, að við höfum ákveðna afstöðu gagnvart neyslu áfengis sem við höfum ekki gagnvart öðrum efnum sem koma okkur í vímu. Eitt annað með áfengi er að áhrif þess eru tiltölulega þekkt. Mælingin er þannig að það er tiltölulega auðvelt að komast að henni. Mér finnst liggja undir að hv. þingmaður horfi sérstaklega á einhver ein vímuefni umfram önnur. Við erum að horfa á ný vímuefni koma fram, nánast í hverri viku, hverra áhrif við vitum ekki, ekki almennt og hvað þá á aksturslag. Þess vegna er ég að velta fyrir mér hvernig eigi að setja einhver mörk þegar kemur að akstri undir áhrifum þeirra vímuefna sem eru kannski ekki til þegar við eigum þessar samræður í dag. Eitt hlýtur að þurfa að ganga yfir öll vímuefni.
Virðulegur forseti. Ég get alveg keypt það að 0,2‰ séu eins nálægt því og við komumst í „zero tolerance“, en er það ekki það sama og með önnur vímuefni? Hv. þingmaður spyr einnig um frekar ein vímuefni en önnur. Nei, ég get ekki sagt það nema bara að því leyti að sum vímuefni eru notuð sem eru í raun og veru mjög lík löglegum, lyfseðilsskyldum efnum sem fólk notar. Ef einhver myndi nota lyfseðilsskylt efni í miklum mæli og keyra undir áhrifum þess myndum við ekki líta það eitthvað vægari augum en ef viðkomandi hefði verið á ólöglegum efnum, en það er farið öðruvísi með það lagalega. Eins og ég segi geri ég alveg greinarmun á fullkomnum heimi og ófullkomnum. Í fullkomnum heimi myndi ég vilja hafa viðmiðin þar sem þau eru skynsamlegust fyrir hvert efni en eins og hv. þingmaður bendir á verða mjög oft til ný vímuefni og reyndar að mínu mati ekki síst vegna þess að það er þrýstingur á að gera það vegna þess hvernig samfélög almennt bregðast við nýjum vímuefnum. Það er ákveðinn þrýstingur í undirheimunum um að búa sífellt til ný efni til að kljást við lagaumhverfi sem er síðan uppfært í takt við ný vímuefni þegar þau koma fram. Eins og ég sagði myndi ég styðja þessa útgáfu eins og hún er núna. Mér finnst bara fyndinn og svolítið áhugaverður en líka þreytandi tvískinnungur sem ég sé í samfélaginu gagnvart vímuefnum annars vegar og ólöglegum vímuefnum hins vegar, eins og áfengi sé eitthvað sérstakt í þessum efnum sem það er ekki, nema lagalega. „Zero tolerance“ er reyndar hugtak sem við ættum ekki að vera hrifin af. Í gegnum tíðina hefur það í raun og veru þýtt burt með réttindi, burt með allar málsbætur og dæma eins hart og mögulegt er. Það er það sem „zero tolerance“ þýðir almennt í pólitíkinni, a.m.k. erlendis. Við höfum sem betur fer ekki notað það mikið hér. Ég velti fyrir mér [[Forseti hringir.]]hvort við viljum eitthvað frekar „zero tolerance“ þegar kemur að ólöglegum vímuefnum en löglegum? Mér finnst „zero tolerance“ ekki eiga að vera neins staðar eins og það er notað erlendis. Ég vildi að ég hefði meiri tíma til að ræða þetta, hv. þingmaður, en ég verð því miður að ljúka þessu hér.
Forseti bendir hv. þingmanni góðfúslega á að þingmálið er íslenska.
Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvernig maður segir það á ensku. [[Hlátur í þingsal.]]En ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir prýðisræðu. Ég hjó eftir því að honum var mikið niðri fyrir þegar hann var að ræða um áfengi versus vímuefni og það að aðskilja það einhvern veginn eða líta það öðrum augum í þessu frumvarpi og í umferðarlögunum. Ég man eftir því að árið 2015 eða um það leyti var hérna varaþingmaður. Þá var verið að ræða mál um að afglæpavæða neyslu vímuefna. Ég tók þátt í þeirri umræðu vegna þess að ég er alveg sammála því að það sé gott skref í mannréttindum að afglæpavæða neyslu vímuefna. Var ég einn af fáum sem var sammála Pírötunum í því. En það er annað mál. Mig langar að spyrja þingmanninn út í það, af því að hann getur sérstaklega um það í ræðu sinni og eins í andsvarinu hér á undan. Fannst mér koma fram margt af því sem ég var að velta fyrir mér. Alkóhól er alkóhól, það mælist í blóði og svo mælist eitthvað annað en alkóhól í blóði þegar um vímuefni er að ræða. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að hægt væri að greina þarna á milli svo einfalt sé í þessu efni? Ég skil alveg hvað þingmaðurinn er að fara.
Virðulegu forseti. Ég held ekki að hægt sé að gera það þannig að einfalt sé. Eina fordæmið sem ég hef um það er frá Noregi. Við lögðum til í þessari skýrslu að sú leið yrði farin sem farin er í frumvarpinu vegna þess að við sáum fyrir okkur það væri miklu einfaldari lausn. Hún myndi laga grunnvandann sem er sá að verið var að dæma saklaust fólk fyrir eitthvað sem það gerði ekki og jafnvel er ekki hægt að slá því algerlega föstu að það verði ekki tilfellið. En alla vega væri einfaldast að ná slíkum árangri að sem mest væri bætt. Ég get bara vísað til gagnanna frá Noregi þar sem þetta er sett upp í ýmis gildi út frá ýmsum efnum. En ég er ekki sérfræðingur í því frekar en mörgu öðru. Ég geri greinarmun á hinum fullkomna heimi og ófullkomna heiminum. Mér finnst bara rétt að benda á tvískinnunginn í samfélaginu þegar kemur að þessu. Mér leiðist að tala sérstaklega um eitt vímuefni, en það er bara þannig að eitt vímuefni er sérstaklega í fréttum núna, en í Kanada var verið að heimila sölu og neyslu og guð má vita hvað á kannabisefnum, þannig að samkvæmt gildandi löggjöf í dag er fræðilega séð hægt að fljúga til Kanada, neyta þar alls konar kannabisefna án þess að brjóta nokkur lög, koma hingað heim án þess að brjóta nokkur lög, keyra bíl án þess að brjóta nokkur lög - enn sem komið er, væntanlega þar til einhver kemur og mælir niðurbrotsefnin í þvaginu. Þá er maður allt í einu orðinn sekur um glæp sem maður tekur kannski mjög alvarlega, nefnilega vímuefnaakstur. Sú staða er náttúrlega óþægileg. Það er ekkert víst að við getum endalaust komið í veg fyrir alla slíka möguleika vegna þess að þetta er jú líffræðin, hún er ekki eins milli allra einstaklinga. Það er ekkert endilega einföld lausn á þessu. Það sem kemur fram í frumvarpinu núna er vissulega stórt skref í rétta átt þannig að ég mun styðja það. En eins og ég sagði áðan held ég að það sé alveg eðlilegt að við endurskoðum þetta síðan aftur eftir 10, 20 ár og veltum fyrir okkur hvaða raunveruleg áhrif þetta hafi haft á [[Forseti hringir.]]réttarstöðu fólks sem annars er sakað um glæpi sem það hefur ekki framið.
Hæstvirtur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Ég þarf greinilega að kynna mér norsku leiðina sem þingmaðurinn kom inn á. En ég get alveg tekið undir það, oft þegar maður heyrir í fréttum að einhver aðili hafi verið tekinn undir áhrifum áfengis og/eða vímuefna, það er eins og það skipti alveg rosalegu máli. Það fer pínulítið í taugarnar á mér. Þetta er allt saman bara vímuefni í mínum huga. Mér finnst fínt að opna aðeins á umræðuna. Ég tek undir það. Í mínum huga greini ég ekki á milli þess hvað menn láta ofan í sig. Í mínum huga fólk er ekkert verra sem reykir hass eða sem hefur fengið sér í staupinu, eða ég veit ekki hvað. En það er bara fínt að opna fyrir umræðuna.
Virðulegur forseti. Mig langar að fagna sérstaklega orðum hv. þingmanns í lokin, fólk sem notar ólögleg vímuefni er ekkert verra en annað fólk. Jú, vissulega er það yfirleitt væntanlega að brjóta lög. Það er, meðan ég man, strangt til tekið ekki bannað að neyta ólöglegra vímuefna, það er strangt til tekið bannað að hafa þau í fórum sínum óháð því hvort það eru neysluskammtar eða ekki, svona lagatæknilegt atriði. En mér finnst þetta ofboðslega mikilvægur punktur vegna þess að ég held ekki að við myndum sætta okkur við það í fleiri ár, að það væri þekktur galli í íslenskum lögum sem gerði saklaust fólk sekt um eitthvað sem það framdi ekki nema vegna þess að samfélaginu finnst í lagi það álit að vímuefnaneytendur séu sjálfkrafa verra fólk og að vímuefnaneytendur eigi ekki að vera með í samfélaginu. Auðvitað er það ekki þannig. Og fyrst við erum að tala um umferðarlög má líka minna á að þetta eru ekki almennar leiðbeiningar um hvað er heilsusamlegur lífsstíll eða hvort fylgja eigi lögum eða ekki. Hérna erum við að tala um umferðaröryggi og við eigum að nálgast málið út frá því afmarkaða sjónarmiði. Jú, fókusinn er vissulega í rétta átt, bæði hvað varðar herðingarnar á refsingum fyrir akstur undir áhrifum, og sömuleiðis varðandi það að laga þann annars hvimleiða galla sem hefur vond áhrif á mannréttindi fólks, eins og ég fór yfir í ræðu minni áðan. Mér finnst afskaplega mikilvægur punktur að við ruglum þessu tvennu ekki saman; hvað okkur finnst um vímuefni eða vímuefnaneytendur eða vímuefnaneyslu annars vegar og hins vegar hvernig við styrkjum öryggi fólks í umferðinni gagnvart allri þeirri vá sem þar er að finna, þar á meðal vissulega þeim óskunda sem við eigum að útrýma, sem er akstur undir áhrifum vímuefna sem hafa neikvæð áhrif á akstur hvort sem þau eru lögleg eða ólögleg, vinsæl eða óvinsæl eða hvað.
Frú forseti. Það hefur verið einkar áhugaverð umræða í dag um frumvarp til umferðarlaga sem við erum að fjalla um í 1. umr., 120 blaðsíðna rit sem fæstir hafa nú lært utanbókar, ef marka má orð þeirra þingmanna sem hafa komið hingað upp. Við erum fyrst og fremst að tala um umferðaröryggi og þess vegna skilur maður nú eitthvað af hverju er verið að ræða um akstur undir áhrifum. Ætla ég ekki að eyða löngum tíma ræðu minnar í það en velti þó upp þeim þætti er varðar umferðaröryggi og akstur þegar fólk er að drekka kaffi eða að setja á sig var varalit eða jafnvel að setja á sig maskara eins og maður sér stundum undir stýri. Það má velta fyrir sér hvort ekki þurfi að tilgreina ýmislegt svona líka, ef ekki í lögum þá mögulega reglugerðum, að það megi ekki borða ís og aka bíl á sama tíma, drekka heitt kaffi eða setja á sig varalit. Það eru nokkur önnur atriði sem mig langar að koma inn á er varða frumvarpið. Fyrst um umferðaröryggi. Ég fagna því sérstaklega að bæði gangandi vegfarendum sem og hjólandi er gefið aukið vægi. Það verður að teljast mjög ánægjulegt því að við erum jú að reyna að fjölga þeim sem velja þann fararskjóta að fara ýmist hjólandi eða gangandi á milli staða. Ég held að samhliða frumvarpinu ætti að fara í mjög markvissa kennslu og fræðslu, bæði til barna og fullorðinna, varðandi öryggi gangandi og hjólandi vegfarenda. Þá er það spurning um umferðarskóla barnanna eða umferðarskóla fullorðinna hvað varðar að fræða alla. Auðvitað er hægt að nota allar þær leiðir sem mögulegt er varðandi rétt gangandi og hjólandi vegfarenda. Ég tek undir það hrós sem hefur komið hérna fram, og um leið undrun, að nú sé verið að setja í fyrsta sinn í lög ákvæði sem bannar akstur á móti rauðu ljósi. Það verður að segjast eins og er að ég hafði ekki ímyndunarafl til að láta mér detta í hug að það væri ekki nú þegar í lögum, sem segir kannski margt um það þegar þarf að fara að semja ný heildarlög. Þá kemur í ljós að það sem maður hélt að væru augljóslega í lögum hefur bara verið í reglugerðum. Það eru nokkur ákvæði sem mig langar aðeins að skoða nánar í 108. gr. frumvarpsins er varða haldsrétt í erlendum ökutækjum, eða haldsrétt í ökutækjum. Talað er um að ef ökumaður vélknúins ökutækis er búsettur erlendis og ökutæki þar sem brotið var framið með er skráð erlendis geti lögreglan tekið ökutækið þar til sekt, málskostnaður, gjald, skaðabætur eða iðgjald er greitt. Það sem vakti athygli mína í þessu tiltekna ákvæði, þó að ég skilji ákvæðið mjög vel, þ.e. til að reyna einhvern veginn að tryggja hagsmuni þeirra sem hér eru eftir að tjón hefur átt sér stað eða brot, er það að umrætt ákvæði gildi ekki gagnvart ökumönnum sem búsettir eru í Danmörku, Finnlandi, Noregi eða Svíþjóð, nema að því er varðar gjald vegna stöðvunarbrota. Ég fletti upp í greinargerð með frumvarpinu en sá í rauninni ekki útskýringar á þessu og mér þætti gott að fá að heyra það hjá ráðherra í seinni ræðu af hverju Norðurlöndin eru þarna tekin út fyrir sviga. Annað vakti athygli mína í 107. gr. frumvarpsins sem varðar akstursbann. Það hljómar svo, með leyfi forseta: „Lögreglustjóri skal banna byrjanda með bráðabirgðaskírteini að aka hafi hann fengið fjóra eða fleiri punkta samkvæmt punktakerfi […] Akstursbanni skal eingöngu beitt einu sinni á gildistíma bráðabirgðaskírteinis.“ Þetta vakti líka athygli mína vegna þess að ef byrjandi, ungmenni eða eldri, hefur misst bráðabirgðaskírteinið en fær svo að taka réttindi sín aftur með því að sitja aftur þá tíma eftir ákveðinn tíma, og fær þá aftur bráðabirgðaskírteini, væntanlega, en byrjar strax aftur að brjóta af sér: Hvers vegna er það sett inn í lögin að þessu akstursbanni skuli eingöngu beitt einu sinni á gildistíma bráðabirgðaskírteinisins? Maður veltir fyrir sér: Ef viðkomandi lætur ekki segjast, þarf þá ekki að beita þessu ákvæði oftar? Eða er verið að tala um gildistíma þessa tiltekna skírteinis, sem fellur jú úr gildi og kemur þá nýtt, eða hvað? Hvað er átt við þarna? Mér fannst þetta einhvern veginn ekki alveg nógu skýrt. Það sem vakti líka athygli mína og mig langar aðeins að velta fyrir mér er það sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason minntist á, það er akstur erlendra borgara. Í 63. gr. frumvarpsins er fjallað um erlend ökuskírteini. Þar kemur fram að ráðherra skuli setja reglur um þau skilyrði sem þeir sem dveljast hér á landi og hafa ekki íslensk ökuskírteini þurfi að fullnægja til að mega stjórna vélknúnu ökutæki. Það eru nýmæli í þessu frumvarpi að ráðherra geti ákveðið að ökuskírteini útgefið í öðru ríki sem er aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið gildi einnig eftir að handhafi þess hefur sest að hér á landi samkvæmt nánari reglum. Og með sama hætti geti ráðherra ákveðið að ökuskírteini útgefið í öðru ríki gildi hér á landi, enda séu íslensk ökuskírteini jafnframt tekin gild í því ríki. Þetta ákvæði vakti óneitanlega athygli mína. Maður veltir fyrir sér hvort ekki þurfi að tryggja að íslensk stjórnvöld gæti jafnræðis þarna, að þetta sé ekki bara: Ef þið leyfið okkur skulum við leyfa ykkur, en engin heimild almennt. Mér finnst þetta ákvæði full óskýrt. Ef ég skoða svo þær reglur sem nú eru, þ.e. reglugerð um útgáfu ökuskírteina, þá er 29. gr. reglugerðarinnar harla óskýr. Þar er talað um að ökuskírteini sem gefið er út í ríki sem er aðili að EES eða í Færeyjum veiti rétt til að stjórna sömu ökutækjum hér á landi, en það kemur jafnframt fram að ökuskírteini sem gefið er út í ríki utan EES veiti ekki heimild til að stjórna vélknúnu ökutæki nema skírteinishafi hafi uppfyllt aldursákvæði sem tilgreind eru í reglugerðinni. Í reglugerðinni lítur því út fyrir að allir megi aka með erlent skírteini hér á landi hafi þeir til þess aldur, og auðvitað erlent ökuleyfi. En þetta er alls ekki raunin, a.m.k. ekki með þá sem hafa flutt hingað. Maður veltir aðeins fyrir sér í þessu sambandi: Hver hefur eftirlit með þessu? Segjum sem svo að hingað komi ferðamaður frá framandi ríki utan EES og leigi hér bílaleigubíl. Má viðkomandi aðili þá aka á sínu erlenda ökuskírteini, en sá sem flytur hingað til lands og ætlar að búa hér má það ekki? Hver fylgist með þessu? Eru það bílaleigurnar sem tryggja þetta eða lögregla? Hver er það sem fylgist raunverulega með þessu? Ég hef smááhyggjur af því að þetta sé eitthvað sem er ekki alveg virkt í framkvæmdinni í dag og væri mjög gott að fá upplýsingar um þetta, a.m.k. þykir mér þetta ákvæði eins og það er í frumvarpinu ekki nógu skýrt. Auðvitað er þetta reglugerðarheimild til ráðherra sem er mjög opin eins og verið hefur. En maður veltir fyrir sér þessu með að setja í lögin að ef ríki samþykkir okkar íslenska ökuskírteini þá skulum við gera það sama, hvort það tryggi bæði jafnræði og öryggi. Það getur vel verið að einhverjum ríkjum heimsins sé nákvæmlega sama hvort fólk hafi yfirleitt ökuskírteini eða ekki, hvort þau séu íslensk eða ekki. Maður veltir fyrir sér hvort þetta ákvæði þarfnist ekki einhverrar skoðunar. En ég hlakka til að fá frumvarpið til umhverfis- og samgöngunefndar og hlakka líka til að fylgjast með þeim umsögnum sem mögulega berast.
Virðulegur forseti. Við ræðum drög að nýjum umferðarlögum sem ég fagna mjög að séu komin fram og held reyndar að séu löngu tímabær. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og ágætum embættismönnum hans sem hafa örugglega haft veg og vanda af þeirri vinnu, sem hlýtur að vera æðiviðamikil og flókin í ljósi þess hversu mikinn doðrant er um að ræða. Ég hef, eins og margir aðrir hv. þingmenn sem hafa talað, ekki lúslesið frumvarpið og treysti hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara vel yfir það. En ég hjó eftir nokkrum punktum í yfirferð minni á frumvarpinu sem mig langar að koma inn á. Fyrsti punkturinn lýtur að því sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi og fleiri þingmenn hafa komið inn á og varðar erlend ökuskírteini. Tilgreind eru sérstaklega ökuskírteini innan EES og svo Færeyja, væntanlega vegna þess viðamikla samninga sem við höfum gert við Færeyjar, Hoyvíkursamningsins eða einhvers þess háttar. En þá spyr ég: Af hverju ekki Grænland í sömu andránni? Þetta eru oft taldar vinaþjóðir okkar og hvorug tilheyrir EES-svæðinu eða EES-samningnum. Hitt lýtur að hæfni fólks frá mismunandi heimshlutum og reynslu þess af því að aka við ákveðnar aðstæður og svo á Íslandi. Í frumvarpinu kemur fram að 75% þeirra sem láta lífið í umferðinni hér á landi bíða bana á þjóðvegum í dreifbýli og 50% þeirra sem slasast alvarlega slasast á þjóðvegum í dreifbýli. Við búum við frekar sérstakt þjóðvegakerfi á Íslandi í samanburði við ýmis önnur lönd. Við höfum því miður séð tiltölulega hátt hlutfall erlendra ferðamanna láta lífið í umferðinni og lenda í alvarlegum umferðarslysum. Ég veit að bílaleigurnar, Samgöngustofa og fleiri aðilar hafa lagt sig alla fram við að auka fræðslu til ferðamanna um það hvernig ástandið er á vegunum. Ég hygg að við gætum jafnvel gert enn betur. Í 63. gr. frumvarpsins um erlend ökuskírteini, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, segir að í tilfelli ökuskírteina sem gefin eru út utan EES gildi þau skírteini svo lengi sem okkar skírteini gildi í því landi. Eftir því sem ég best veit duga til að mynda ökuskírteini kínverskra ferðamanna hér á landi en við megum ekki keyra í Kína með okkar íslensku ökuskírteini. Ef þær upplýsingar sem ég hef eru réttar velti ég fyrir mér hvort eitthvert misræmi sé á þarna. Ég ætla ekki að draga einhver ákveðin lönd í dilka og segja að það megi ekki en mér finnst alveg að taka megi þá umræðu hvort einhvers konar kvaðir þurfi að vera um námsefni eða yfirlestur eða fræðslu sem viðkomandi aðilar þurfa að fá áður en þeir fá leyfi til að keyra um landið okkar, í ljósi þess að við erum fyrst og fremst að reyna að auka öryggi vegfarenda. Þá langar mig að nefna sérstaklega 76. gr. um sjálfkeyrandi ökutæki. Ég fagna því mjög að sú grein sé kominn í umferðarlög og tel það mjög mikilvægt, enda er þetta klárlega framtíðin. Ég hvet hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara vel yfir þá grein og fullvissa okkur um að þarna séu engar takmarkanir á framþróun á því sviði. Ég sé að farið er ágætlega yfir það í greinargerðinni að þeir sem þetta hafa skrifað telja svo ekki vera og vilja einmitt halda því sem opnustu í reglugerðarheimildum til handa ráðherra, sem ég held að sé mikilvægt. Ég hvet til þess að farið verði sérstaklega yfir þann þátt. Við höfum töluvert rætt neyslu áfengis og annarra vímuefna og ég tek undir markmið frumvarpsins hvað það varðar. Ég hjó samt eftir því að neita má þeim sem eru háðir notkun ávana- og fíkniefna um ökuskírteini, ef ég skil það rétt. Ég velti fyrir mér hvernig það virkar. Hvernig framfylgjum því ef manneskja er alkóhólisti? Hvernig er hægt að framfylgja því að hún fái ekki ökuskírteini? Mér finnst það áhugavert. Ég veit ekki hvort þetta er breyting frá því sem er í lögunum í dag en ég skil spurninguna eftir fyrir þá sem munu fara yfir málið í nefndinni. Mig langar líka að nefna eitt, sem ég verð að viðurkenna að ég fann ekki nógu mikið um þegar ég renndi yfir frumvarpið, og það eru umferðarskilti eða umferðarmerkingar. Ég veit að þau hafa viðamikið hlutverk og skipta auðvitað miklu máli en staðreyndin er samt sú að þau geta stundum snúist upp í andhverfu sína. Ég hef lesið áhugaverðar skýrslur um tilraunir til þess t.d. að taka umferðarskilti af gatnamótum og niðurstaðan var jákvæð. Fólk horfist raunverulega í augu og sammælist um það hvernig hlutirnir eigi að ganga fyrir sig. Hafandi töluverða reynslu af skipulagsmálum minnist ég þess að hafa eiginlega orðið flökurt þegar við þurftum að samþykkja drög að uppsetningu alls konar umferðarskilta í hverfum og senda til lögreglustjóra til samþykktar. Maður varð sjóveikur af því að horfa á þá mynd því að þetta var gríðarlegt magn skilta, í kringum hvert hringtorg og á hverri akrein. Ég verð að viðurkenna að þegar ég renndi yfir frumvarpið áðan fann ekkert um þetta en mér finnst full ástæða til að ræða gildi slíkra merkinga og hvenær þau geta mögulega verið orðin of mörg og jafnvel hindrað aðra umferð, eins og hjólreiðamenn og gangandi vegfarendur og sýn á þá. Að lokum langar mig að nefna nokkuð sem er kannski lítils háttar mál. Í 79. gr. er fjallað um öryggis- og verndarbúnað óvarinna vegfarenda og þar á meðal hjálmanotkun barna undir 15 ára aldri. Ef ég skil rétt er verið að færa þetta inn í lögin fyrst núna, áður var það aðeins í reglugerð. Í 3. mgr. segir að lögregla og forráðamenn skuli vekja athygli barna á skyldu samkvæmt 1. mgr., sem er þá hjálmanotkun. Mér finnst forgangsröðunin í setningunni röng, að tala fyrst um þá skyldu lögreglunnar og svo forráðamanna að vekja athygli barna á hjálmanotkun. Ég held að ábyrgðin hljóti að vera fyrst og fremst forráðamanna og að lögreglan sé frekar í eftirlitshlutverki. Þetta voru þeir punktar sem ég hjó eftir. Ég fagna því mjög að komin sé inn heildstæð endurskoðun á umferðarlögum. Ég tel það löngu tímabært og treysti því að frumvarpið fái vandaða og góða umfjöllun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegur forseti. Það er margt undir í umræðunni um frumvarp til heildarendurskoðunar umferðarlaga. En það er eitt tiltekið atriði sem mig langar til að koma inn á sem snýr að 50. gr. sem fjallar um að hér eftir verði grundvöllurinn fyrir því að menn teljist undir áhrifum vímuefna að það komi fram í blóði, en ekki eins og er í dag, að mæling í þvagi geti verið grundvöllur slíks mats. Við á þingi reynum iðulega að hafa vit fyrir fólki. Forsjárhyggjan er rík í mörgum okkar. Sum okkar tala fyrir sykurskatti svo fólk drekki minna af sykruðum gosdrykkjum eða kaupi sér færri súkkulaðistykki. Menn leggja á kolefnisgjald og hækka það um 50% og síðan fylgja áframhaldandi hækkanir í framhaldinu, allt til að stýra hegðan landsmanna með einum eða öðrum hætti. Um þetta eru auðvitað óteljandi dæmi í því kerfi og regluverki sem við höfum byggt upp á Íslandi. Það sem mig langaði að nefna í þessu samhengi er 50. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Greinin fjallar um bann við akstri undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Er ákvæðið að meginstefnu til í samræmi við 45. gr. a gildandi laga. Þó er lagt til að gerð verði sú grundvallarbreyting frá gildandi ákvæði að mæling á mögulegu magni ávana- og fíkniefna, sem er grundvöllur að ályktun um að ökumaður teljist undir áhrifum slíkra efna og því óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega, fari aðeins fram á blóði ökumanns. Verði þannig felld niður tilvísun til þess að mæling í þvagi geti verið nægur grundvöllur í þessum efnum.“ Þetta er allt satt og rétt. En ég held að það þurfi alla vega að vera meðvituð ákvörðun hjá þinginu þegar þar að kemur og í vinnu nefndarinnar að hérna erum við með fyrirbyggjandi „element“ í þessari grein í lögunum eins og þau eru núna, því að þó að færa megi rök fyrir því að neysla vímuefna hafi átt sér stað allnokkru áður en viðkomandi ökumaður er tekinn í próf, væntanlega af lögreglu, er tryggasta leiðin til þess að falli ekki á þessu prófi einfaldlega sú að neyta ekki vímuefna. Ég ætla ekki svo sem að úttala mig um neina sérstaka afstöðu í þessum efnum núna, en ég held að ef þessi fyrirbyggjandi klásúla verður tekin út úr íslenska regluverkinu þurfi það að vera meðvituð ákvörðun en ekki ákvörðun sem tekin er án ígrundaðrar afstöðu. Því að staðreyndin er sú að í þessum sal eru menn, hvort sem það er gott eða ekki, að reyna að stýra hegðan borgaranna daginn út og daginn inn. Minni ég þá bara á sykurskatt, kolefnisgjöld og annað slíkt, mál sem öll eru því sama marki brennd að vera einhvers lags neyslustýring. En hérna höfum við „element“ sem vinnur gegn neyslu því að hvatinn er auðvitað sá að eiga ekki á hættu einhverjum dögum eftir eiginlega neyslu vímuefna að vera tekinn og efnin greinist í þvagi. Um aðrar greinar frumvarpsins mun ég hafa fullt af tækifærum til að tjá mig um síðar og vinna að í nefndinni. En mig langaði til að koma þessu sjónarmiði á framfæri í dag.
Frú forseti. Ég ætla að ræða nokkur atriði í þessu yfirgripsmikla frumvarpi. Mig langar þó fyrst að segja að það er fagnaðarefni að frumvarpið skuli vera komið fram og að það sé ætlan hæstv. ráðherra og síðan vonandi þingsins að þetta mál klárist. Það hefur legið fyrir í afar mörg ár að fara þyrfti fram heildarendurskoðun á umferðarlögum. Seinustu ferð í þessu lauk ef ég man rétt 2013 og síðan hefur ekki verið gerð að því almennileg atlaga, má segja, alla vega ekki hér í þinginu. Við yfirlestur þessa frumvarps sér maður fljótt að það hefur ýmislegt gerst síðan frumvarpið var lagt fram síðast í þinginu og margar greinar hafa batnað og tekið er á mörgum málum sem var ekki tekið á með sama hætti í frumvarpinu sem var lagt fram í þinginu 2012 og strandaði 2013 líklegast, held ég muni það rétt. Mig langar að fókusera á tvennt. Það er annars vegar það sem snýr að reiðhjólum, sérákvæði fyrir reiðhjól í VII. kafla og hins vegar IX. kafla um áfengi og ávana- og fíkniefni, þó kannski mest það sem tengist í því sem snýr að reiðhjólum. En áður en ég fer í reiðhjólin langar mig sérstaklega að fagna því sem segir í 4. mgr. 28. gr. Það er ákvæði um að slökkva skuli á ökutæki þegar menn yfirgefa það. Nú skal ég ekki segja til um hvort það sé ekki í gildandi lögum, en alla vega er þarna komið ákvæði um að það megi ekki lengur skilja bíl eftir í lausagangi og labba frá honum. Mér finnst það ágætt. Að reiðhjólakaflanum. Það eru þrjár greinar sem eru sérreglur fyrir reiðhjól í þessu frumvarpi og ég velti því fyrir mér að það er hvergi komið inn á hraða í þeim nema þegar nefnt er að hjólreiðamaður megi stundum hjóla á venjulegum akstursgötum ef hraði þar er leyfður undir 30 km. Það er ekki komið inn á hraða reiðhjóla að neinu öðru leyti nema ef ég man rétt að það sé einhvers staðar reglugerðarheimild um eitthvað slíkt tengt sveitarfélögunum. Nú vitum við að hraði reiðhjóla getur verið gríðarlega mikill, sérstaklega á hjólastígum og í keppni er ekki óalgengt að hjólreiðafólk hjóli á bilinu 50–60 km hraða og þaðan af meira. Það getur verið mjög hættulegt á hjólastígum, sérstaklega þar sem blandast saman að einhverju leyti umferð gangandi og hjólandi vegfarenda. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort ástæða væri til að taka það sérstaklega fram í frumvarpinu annaðhvort að ráðherra hafi heimild til að setja sérstaka reglugerð um aksturshraða á hjólreiðastígum eða að ákvæði um hámarksaksturshraða á hjólreiðastígum verði hreinlega sett í lög. Þeir sem eitthvað hjóla vita það að jafnvel á hálfgerðum hjólagörmum er hægt með tiltölulega auðveldum hætti, ef menn eru í þokkalegu líkamlegu standi, að komast upp fyrir 30 km hraða á klukkustund. Það er töluverður hraði í samanburði við gangandi. Það er ekki tekið sérstaklega á reiðhjólum á göngustígum utan þéttbýlis með öðrum hætti en þeim að sagt er að það megi hjóla á göngustígum. Það er svo sem góðra gjalda vert. En ég velti því fyrir mér hvort það þurfi að vera annaðhvort í frumvarpinu eða a.m.k. í nefndaráliti í greinargerð ákvæði um það með hvaða hætti slíkar hjólreiðar mega vera, t.d. þar sem eru vinsælar gönguleiðir. Tökum gönguleiðir eins og Laugaveginn, Fimmvörðuháls og fleiri slíkar þar sem er sannarlega hægt að vera á reiðhjóli en hætt við því að náttúruspjöll sem af því hlytust ef fjöldi manna færi að stunda þar hjólreiðar gætu orðið mikil. Þetta finnst mér að hv. nefnd þurfi að taka til umræðu og skoðunar. Það er ekki mikið rætt um búnað reiðhjóla í frumvarpinu. Það er á einum stað talað um að hjólreiðamenn eigi að gefa hljóðmerki þegar þeir koma að fólki og það er góðra gjalda vert. Það þýðir þá líklega það þarf að vera einhvers konar hljóðgjafi eða sæmilega skýrmæltur hjólreiðamaður á ferð til að geta kallað, en það er til að mynda ekkert sagt um ljós eða ljósabúnað reiðhjóla sérstaklega. Við sem hjólum og sérstaklega þau okkar sem hjóla að vetri til líka vitum að ljós á reiðhjólum og þá oft og tíðum kröftug ljós eru kannski einna mikilvægustu öryggistækin. Ég myndi hvetja hv. nefnd til að meta það sérstaklega hvort það væri ástæða til að taka þetta fram í frumvarpinu. Enn eitt atriði sem mér finnst ástæða til þess að skoða sérstaklega og að nefndin skoði er hvort það eigi hreinlega að setja ákvæði í lögin, á svipaðan hátt og það eru ákvæði um stæði fyrir bifreiðar, um stæði fyrir reiðhjól, að það væri skilyrt að það væru einhver tiltekin rými fyrir reiðhjól. Það er að mörgu leyti sérstakt þegar komnir eru sérstakir reiðhjólastígar að það eigi hvergi að vera hægt að geyma hjólin þegar komið er t.d. að opinberum byggingum eða þess háttar. Reiðhjól eru sannarlega tæki sem við getum notað til þess að minnka kolefnisspor okkar og þetta gæti verið ákveðin hvatning í þá veru. Mig langar síðan að benda á ákveðið ósamræmi sem mér finnst vera í frumvarpinu á milli 6. mgr. 49. gr., þ.e. um bann við ölvunarakstri, og 3. mgr. 50. gr., um bann við ávana- og vímuefnaakstri. Það er hægt að skilja 49. gr. þannig að í sjálfu sér megi hjólreiðamaður hjóla á reiðhjóli án þess að það sé sérstaklega mælt hvaða vínandamagn er í blóði viðkomandi ef hann er ekki, eins og stendur í frumvarpinu, með leyfi forseta, „undir svo miklum áhrifum áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi efna“. Það má þá samkvæmt þessu hjóla undir einhverjum áhrifum áfengis en ekki undir neinum áhrifum annarra vímuefna. Ég velti fyrir mér hvort það þurfi að taka sérstaklega á þessu. Síðan er eitt, það er orðaröð í þessum greinum, það er alltaf talað um að enginn megi neyta áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi efna. Áfengi er ekki örvandi efni þannig að orðaröðin í frumvarpinu ætti að vera: Enginn má neyta áfengis eða annarra deyfandi eða örvandi efna. Bara ábending til hv. nefndar að leiðrétta þetta. Ég velti því síðan fyrir mér, frú forseti, hvort 79. gr. eigi ekki að kveða á um að það eigi að vera með reiðhjólahjálm þegar menn hjóla á reiðhjóli. Ég skal rökstyðja það. Eins og ég sagði áðan þá er það orðið þannig að menn eru á reiðhjólum á umtalsverðum hraða og geta mjög auðveldlega skaðað sjálfa sig, en hjálmurinn verndar menn fyrst og fremst fyrir skaða á þeim sjálfum. Alveg á sama hátt og við ætlumst til þess að fólk sé með hjálma á léttum bifhjólum þar sem ökuhraðinn er oftast á bilinu 50–60 km eða eitthvað svoleiðis þá get ég ekki séð að það sé einhver skynsemi í því að láta menn ekki vera með reiðhjólahjálma þegar þeir hjóla á sama hraða, a.m.k. þegar þeir hjóla þar sem eru bifreiðar. Kannski má velta fyrir sér hvort það sé aðeins öðruvísi þegar þeir eru bara á lokuðum hjólreiðastígum, en þegar um er að ræða almenna umferð þá ætti það kannski að vera þannig. Að lokum, frú forseti, þá er í skilgreiningunum í 3. gr. talað um hjólastíga, í 22. tölulið. Þar er sagt að hjólastígur sé ætlaður umferð reiðhjóla eða léttra bifhjóla í flokki I og sé merktur þannig o.s.frv. Ég velti því fyrir mér hvort það ætti að skilgreina frekar að hjólastígur væri fyrir reiðhjól eða önnur farartæki sem eru fótstigin, að vera ekki að flytja léttu bifhjólin þarna inn á eða þá að einskorða það við rafknúin ökutæki sem þar eru frekar en hjól með sprengihreyfli. Nú kunna einhverjir að velta því fyrir sér hvers vegna að ég sé að fara með alla þessa romsu hér í ræðustól Alþingis um reiðhjól og af hverju ég komi ekki bara með þessar athugasemdir í hv. þingnefnd. Það er vegna þess að ég á ekki sæti í viðkomandi nefnd en vona að nefndarmenn taki þessar athugasemdir til greina og skoðunar.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á einni spurningu um sektarheimildir vegna bílaleigubíla. Er samkvæmt frumvarpinu hægt að sekta fólk á bílaleigubílum sem flakkar um og keyrir of hratt eða fer yfir á rauðu ljósi eða eitthvað svoleiðis? Hvað er gert í tilfelli ökumanna þeirra bifreiða? Það er nefnilega sérstaklega fjallað um að hægt sé að rukka eigendur bíla fyrir hluti eins og að fara yfir á rauðu og slíkt, en nær það yfir bílaleigubíla? Og er ekki gengið of langt þarna? Verið er að rukka eigendur bíla fyrir að fara yfir á rauðu eða þá að mynd næst af ökumanni á eftirlitsmyndavél án þess að vitað sé hver ökumaður bílsins er, þ.e. ekki er verið að refsa ökumanninum í því tilviki heldur eiganda bílsins, sem ég skil að sé nauðsynlegt til að ná yfir ökumenn bílaleigubíla sem keyra á ólöglegan máta en eru mögulega yfir línuna. Ég velti fyrir mér hvort einhver greinarmunur sé gerður á því í frumvarpinu, hvort eitthvað slíkt sé að finna þar. Annars ætla ég að spyrja nokkurra spurninga og fyrst um 41. gr. Þar er undanþága til æfinga og keppni vegna aldurs. Hægt er að fá undanþágu fyrir þann sem hefur ekki náð 18 ára aldri en hún er háð skriflegu samþykki foreldris eða annars forsjármanns. Ég var að velta fyrir mér af hverju það er 18 ára. Mér skilst að það sé í núverandi reglugerð en við fáum hins vegar ökuskírteini 17 ára, af hverju er ekki miðað við það? Í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir að við eigum að fá aukið sjálfræði fyrir 18 ára aldur, eða eins og ungmenni hafa vit og þroska til. Farið hefur verið nokkuð yfir 49. gr. Ég kalla eftir heimildum þar að lútandi, eftir rannsóknum á þeim tölum eða prómillum sem farið er í í greininni. Hvers vegna verið er að fara niður í 0,2 prómill? Á hvaða rannsóknarforsendum er það ákveðið? Í 52. gr. er gefið upp í liðum a, b, c og d að ökumanni vélknúins ökutækis sé skylt að kröfu lögreglu að gangast undir öndunarpróf og láta í té svita- og munnvatnssýni ef: a. ástæða er til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum … b. ástæða er til að ætla að hann hafi brotið gegnum öðrum ákvæðum … d. ef hann hefur verið stöðvaður af umferðareftirliti. Mér finnst nauðsynlegt að gera smágreinarmun þarna á, að einhver ástæða sé á bak við það að viðkomandi þurfi að gangast undir öndunarpróf eða aðra sýnatöku, ekki aðeins af því að hann var stöðvaður af handahófi heldur að gefin sé upp ástæða, ef hann keyrði yfir löglegum hámarkshraða eða eitthvað slíkt, ekki bara: Ég var að stoppa þig, hérna er blástursblaðra, gjörðu svo vel og blástu í hana. Það virðist annars aðeins gert ef ástæða er til að ætla brot en í d-lið er allt í einu opin heimild handa lögreglu til að taka hvaða sýni sem hún vill án þess að gefa nokkra ástæðu fyrir því. Í 59. gr. er talað um ökuskírteini og ökupróf. Í d-lið kemur fram að veita megi þeim ökuskírteini sem hefur fasta búsetu hér á landi. Ég vil fara í aðeins aðra átt en hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir gerði. Ég fór sem skiptinemi til útlanda og þurfti að taka bandarískt ökupróf og fá bandarískt ökuskírteini. Ég velti fyrir mér hvort nemendur sem koma hingað að utan, t.d. frá Bandaríkjunum eða frá löndum sem eru ekki með skilyrði um að taka íslensk ökuskírteini, lendi í vanda, hvort þeir geti einfaldlega ekki fengið ökuskírteini á Íslandi ef þeir hafa ekki fasta búsetu hér eða hvort til sé undanþáguskilyrði í því sem tryggir að t.d. skiptinemar sem eru aðeins hér á landi í eitt ár geti notað þau ökuskírteini sem þeir hafa þegar fengið eða geta þá fengið. Í 78. gr. er talað um öryggis- og verndarbúnaður við akstur bifhjóls og torfærutækis. Af hverju á bara að vera með hlífðarhjálm en ekki líka í hlífðarfatnaði? Það er oft sagt að ef menn eru aðeins með hlífðarhjálm á stærra bifhjóli og ekki í hlífðarfatnaði sé það eina sem hjálmurinn gerir að gera þá þekkjanleg eftir slysið, en þeir eru ekki endilega á lífi. Það væri áhugavert að heyra af hverju er ekki einnig krafist hlífðarfatnaðar. Í 95. gr. er vísunin í skráðan eiganda og umráðamann sem ég var búinn að spyrja um. Síðast en ekki síst er það 102 gr., um sviptingu ökuréttar vegna ölvunar- eða vímuefnaaksturs. Ég velti fyrir mér ef taka á sýni vegna gruns um að ökumaður sé undir áhrifum áfengis eða vímuefna hvort ekki dugi að viðkomandi veiti eina tegund af sýnum eða hvort það þýði mögulega sjálfkrafa sviptingu ökuréttar ef viðkomandi neitar einhverri tegund sýnatöku, t.d. ef hann samþykkir blóðtöku en vill ekki gefa þvagsýni, hvort hann missi þá ökuréttindin eða hvað. Það er smápúsluspil að fara í gegnum ansi margar greinar frumvarpsins. Við lesturinn vakna nokkrar spurningar sem væri áhugavert að fá að heyra svar við í greiningu ráðuneytisins þegar málið fer til umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka góðar umræður hér um frumvarp til nýrra umferðarlaga. Eins og þingmenn hafa farið yfir er þetta heilmikil bók, heilmikið verk. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir umræðuna en líka fyrir þá miklu vinnu sem unnin hefur verið af starfsmönnum ráðuneytisins og ýmsum sérfræðingum sem hafa komið að málum til að ná að púsla þessu saman. Ég ætla aðeins að reyna að bregðast við hluta af þeim spurningum sem bornar hafa verið fram hér í dag. Margar hverjar eru þess eðlis að annars vegar telja menn upp hvort ekki þurfi að vera alls konar önnur upptalning á takmörkunum og heimildum og leyfum, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á síðast varðandi hlífðarfatnað vélhjólamanna. Það hefur líka verið nefnt hvort ekki ætti að banna að menn séu að lita varir, nota maskara eða borða pulsu undir stýri eða eitthvað slíkt. Auðvitað er það almennt þannig að markmið laganna er að búa til betri ramma utan um umferðaröryggi og mjög víða er höfðað til almennrar skynsemi fólks, annars vegar að bjarga sjálfu sér og hins vegar að tryggja umferðaröryggi með því að vera ekki með hugann við eitthvað annað, eða þá að verja sig með tilheyrandi hætti. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom t.d. inn á það hvort gera eigi það að skyldu að nota hjálma á reiðhjólum. Við göngum ekki svo langt. Við erum fyrst og fremst að verja börn. Við göngum heldur ekki svo langt með vélhjólamenn að skilyrða nákvæmlega í lögum hvernig hlífðarbúnaðurinn á að vera og annað í þeim dúr. Aðrir hafa komið inn á spurningar sem lutu að ljósabúnaði og búnaði reiðhjóla, svo að dæmi sé tekið. Því er til að svara að fjallað er um notkun og skyldu, að vera nægilega merktur með ljós og annað í þeim dúr á hjólunum. Hins vegar stendur fyrir dyrum heildarendurskoðun á reglugerð um búnað hjóla og beðið er eftir þeim lögum til að geta klárað það. Það sama gildir um merkingar eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á. Um þær er fjallað í 88.–90. gr. ef ég man rétt, en fyrir dyrum stendur heildarendurskoðun á reglugerðinni um það hvernig þessar merkingar eiga að vera til þess að þær séu í takt við það sem lögin segja um umferðaröryggi og um upplýsingaskyldu til vegfarenda þannig að þeir fari réttan veg og valdi ekki vandræðum í umferðinni út af því að þeir sjái ekki, viti ekki hvert þeir eru að fara. Vonandi sjáum við í framtíðinni, þegar tæknin verður farin að hjálpa okkur, að meira verði um beinar upplýsingar, rauntímaupplýsingar, í ökutækinu sjálfu, í tölvunum sem þar munu verða, hvort sem bílarnir verða sjálfkeyrandi eða undir stjórn ökumanns. Það er mjög mikilvægt, og ég held að það hafi verið farið dálítið vel yfir það, að þessi grein sem opnar á heimildir til að prófa sjálfkeyrandi bíla á tilteknum svæðum - það þarf alls konar búnað til þess og innviði til þess að það sé hægt - sé nægilega opin til að hamla ekki þeirri þróun sem er að verða. Þar höfum við horft til reynslu annarra þjóða. Annars var heilmikil umræða um vímuefnanotkun. Það er kannski rétt að nefna að í dag taka sektirnar að nokkru leyti á þessu. Þær eru misháar eftir því hvernig menn meta brot. Það er hins vegar nokkuð augljóst að með lækkun á prómillum hvað varðar áfengi er verið að senda þau skilaboð að þetta þýði núll, það þýðir að menn sætta sig ekki við nokkra einustu notkun af því að menn þekkja áhrifin af vímuefninu áfengi, hvaða áhrif það hefur á mismunandi einstaklinga sem hér hefur líka verið rætt. Þá eru 0,2‰ það lægsta sem menn geta farið. Sumir halda því jafnvel fram að það sé of lágt. Lönd sem hafa prófað að fara í niður í 0,0 færðu sig einmitt upp í 0,2. Af því að spurt var um rannsóknir í þessu samhengi er rétt að minna á að í greinargerðinni, á bls. 54–56, er ítarlega fjallað um þessa þróun, bæði á Norðurlöndunum og annars staðar í heiminum, og rannsóknir sem sýna fram á að svona skilaboð breyta hegðun ökumanna í þá átt að gera þetta ekki. Varðandi umræðuna um mismunun á ólögmætum og lögmætum lyfjum sem hafa örvandi eða deyfandi áhrif, og þar af leiðandi áhrif á ökuhæfni einstaklinga, er hið augljósa þar að annars vegar erum við að tala um löglega hluti og hins vegar ólöglega. Varðandi löglegu lyfin verður að segja það líka að þau hafa farið í gegnum mjög víðtækar prófanir. Þess vegna er lyfjabransinn eins og hann er. Það tekur langan tíma að þróa lyf og það þarf að prufa þau og þekkja öll mörk. Þess vegna er hægt að setja mörk. Ólögleg lyf eru hins vegar ólögleg og þar þekkja menn ekki þessi mörk, lyfin hafa ekki farið í gegnum nákvæmar rannsóknir. Auk þess eru menn að finna upp ný ólögleg lyf til notkunar á hverjum einasta degi, þannig að tæknilega er ekki hægt að búa til slíkan ramma. Þess vegna verður að vera mismunur á þessu þó að ekki sé nema vegna annars en að annað er löglegt og hitt er ólöglegt þangað til að því verður breytt. Hér var líka spurt um hlutlæga ábyrgð, umræða sem hefur talsvert verið í fjölmiðlum og kom fram hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Því er til að svara að varðandi hina hlutlægu ábyrgð í 95. gr. er lagt til að heimilt verði að gera skráðum eiganda eða umráðamanni vélknúins ökutækis sekt ef ökutækið hefur verið notað við hraðakstursbrot eða brot sem næst á löggæslumyndavél. Skilyrði fyrir því að heimilt sé að gera eiganda eða umráðamanni að sæta hlutlægri refsiábyrgð samkvæmt ákvæðinu er að ökumaður hafi ekki notað ökutækið í algjöru heimildarleysi og brotið sé ekki það alvarlegt að það varði punktun. Það þýðir að bílaleigur geta sett það inn í skilmála sína, eins og víða er gert um heim, sem leigutakar skrifa undir, að heimilt sé að draga af greiðslukortum upphæð sem nemur sektum sem leggjast á bílaleigurnar vegna hraðakstursbrota á leigutaka. Þannig mundu leigutakar ábyrgjast að greiða sjálfir þann kostnað sem bílaleigur verða fyrir vegna hraðakstursbrota leigutaka. Ég held að þetta sé mikilvægt vegna þess að það hefur komið fram að hluti af þeim sektum sem verða til hér á landi vegna erlendra ferðamanna er ekki greiddur og nemur það hundruðum milljóna. Ég held að ég hafi nú kannski ekki svarað öllu. Aðeins var rætt um akstursbann, samkvæmt 107. gr. Ég held að það sé í sjálfu sér skýrt að þetta gildir varðandi bráðabirgðaskírteini og einungis er hægt að svipta mann með þeim hætti einu sinni og setja þá viðkomandi handhafa þess bráðabirgðaskírteinis á þann stað að hann þurfi að fara í próf að nýju áður en hann fái bráðabirgðaskírteini aftur. Það sama gildir um 63. gr. sem menn hafa fjallað nokkuð um, sem sagt um erlend ökuskírteini. Það er eðlilegt að gagnkvæmni sé í því, það eru alþjóðlegir samningar. Þegar menn eru tilbúnir að samþykkja ökuskírteini inn í landið er það væntanlega vegna þess að skilyrðin fyrir því að fá ökuskírteinið eru sambærileg og í hinu landinu. Þess vegna er þetta ekki óeðlileg nálgun í þessu. Ég held að ég sé búinn að nefna margt af því sem hér hefur verið spurt um. Að öðru leyti vísa ég til greinargerðarinnar sem er mjög ítarleg og allra þeirra umsagna sem sjálfsagt eru nær 120 en 110. Vissulega komu sumar kannski í hverri umferð en frumvarpið hefur farið þrisvar til opinberrar umsagnar og hægt er að leita í það og svo í vinnu nefndarinnar. Ég treysti nefndinni mjög vel til að fara í gegnum þetta. Ég þakka að lokum fyrir mjög málefnalegar og jákvæðar undirtektir við frumvarpið. Ég held að það væri mjög gott ef okkur tækist að ljúka því að fara í þessa heildarendurskoðun. Þó að einhver nostalgía - frú forseti, fyrirgefðu orðavalið - sé til staðar hjá þeim sem hafa unnið með þessi lög í mjög langan tíma og þekkja greinarnúmerin er meira virði að fá ný lög sem ramma betur inn nútímann og framtíðina hvað varðar umferðaröryggi í landinu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um útlendinga og lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi sem liggur hér frammi á þskj. 233. Við framkvæmd á nýjum lögum um útlendinga, nr. 80/2016, sem tóku gildi 1. janúar 2017, hefur komið í ljós að lagfæra, endurskoða og breyta þarf allmörgum ákvæðum laganna svo að framkvæmd þeirra og meðferð mála sem undir þau falla sé skýr og gagnsæ. Undir þetta var þingheimur búinn á sínum tíma enda var ljóst að menn þyrftu að sjá hvernig ný löggjöf, sem er umfangsmikil að formi til og efni, myndi virka í framkvæmd. En frumvarp þetta er einn liður í þessu framangreinda og felur í sjálfu sér ekki í sér veigamiklar efnislegar breytingar á lögunum. Frumvarp sama efnis var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram örlítið breytt. Til að bregðast við þeim athugasemdum sem bárust frá Persónuvernd, í umsögn stofnunarinnar til Alþingis undir lok síðasta þings, hafa verið gerðar smávægilegar breytingar á 2. gr. frumvarpsins og athugasemdum við þá grein. Frumvarpinu er einkum ætlað að lagfæra orðalag og tilvísanir til lagaákvæða, skýra einstök ákvæði sem hafa þótt óljós eða ófullnægjandi og gera málsmeðferð hjá kærunefnd útlendingamála, og við boðun umsækjanda um vernd í viðtal hjá Útlendingastofnun, skilvirkari. Þá eru jafnframt, með hagsmuni barna að leiðarljósi, víkkaðar heimildir stjórnvalda til vinnslu persónuupplýsinga og samkeyrslu upplýsinga er varða börn. Þá eru einnig lagfærðar tilvísanir í ákvæði laga um útlendinga í lögum um Schengen-upplýsingakerfið og tollgæsluyfirvöldum veitt heimild til að hafa beinlínutengdan aðgang að kerfinu. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr. að umfjöllun nefndarinnar lokinni.
Virðulegi forseti. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í 4. gr. frumvarpsins, nánar tiltekið út í spurningu Rauða krossins á Íslandi sem sendi inn umsögn seinast þegar málið kom hingað inn. Í 4. gr. frumvarpsins virðist vera víkkuð út, eða skýrð skulum við segja, reglugerðarheimild og texta er bætt við reglugerðarheimildina sem fjallar m.a. um áhrif fyrri stjórnvaldsákvarðana á beitingu undanþágna. Rauði krossinn velti því fyrir sér í umsögn sinni um hvaða áhrif gæti verið að ræða. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki alveg skýringar sem fylgja síðari útgáfu frumvarpsins, skýringu sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins, um að átt sé við reglugerðarheimild sem - ég þori varla að útskýra þetta með mínum eigin orðum, ég er ekki viss um að ég skilji þetta. En 3. mgr. fjallar um að hægt sé að falla frá þeirri skyldu að einstaklingur þurfi að vera á landinu til að sækja um. Frá því má víkja ef einhver sanngirnissjónarmið ríkja eða eitthvað í þá átt. Þetta er 3. mgr. sem um ræðir og síðan er reglugerðarheimildin um þessa 3. mgr. Og textanum sem ég nefndi áðan er bætt við þessa reglugerðarheimild, bætt við þann texta sem ég nefndi áðan. Stutta útgáfan af spurningunni minni er bara: Hvers vegna? Hvers vegna þarf að bæta þessu við þessa reglugerðarheimild, sér í lagi ef forsendurnar fyrir henni eru hinar sömu og gagnvart umræddri 3. mgr.?
Virðulegur forseti. 4. gr. frumvarpsins lýtur að því að skýra tímafresti sem koma fram í 2. mgr. 51. gr. laganna sjálfra. Það kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu að í framkvæmd hafi skapast óvissa hvað þetta varðar sem þarft er að skýra. Ég vek athygli hv. þingmanns á því að 50. gr., eins og hún er í dag, 51. gr., 2. mgr., kveður á um að undantekningar c-liðar 1. mgr., sem helst óbreytt, gildi á meðan umsækjandi hefur heimild til dvalar á grundvelli gildrar vegabréfsáritunar eða á meðan umsækjandi hefur heimild til dvalar án áritunar. Þetta hafa menn viljað skýra nánar vegna þess að gild vegabréfsáritun er alla jafna í 90 daga þannig að hér er lagt til að heimild til dvalar, þegar umsækjandi er undanþeginn áritunarskyldu, gildi þar til umsækjandi hefur dvalið 90 daga á Schengen-svæðinu, þ.e. að um þá sem hafa ekki áritunarskyldu gildi ekki aðrar reglur eða um þá sem hafa vegabréfsáritanir. Svo er kveðið á um og lagt til að undantekningar a- og c-liðar 1. mgr. gildi á meðan umsækjandi hafi heimild til dvalar á grundvelli gildra vegabréfsáritana en að Útlendingastofnun geti veitt umsækjendum á grundvelli a- og b-liðar 1. mgr. lengri heimild til dvalar á meðan umsókn er í vinnslu. Þannig að þetta á að vera til til skýringa.
Virðulegi forseti. Ég bið forláts, ég hef ekki verið nógu skýr í fyrri ræðu og skrifast það alfarið á mig. Ég er að tala sérstaklega um b-lið 4. gr. frumvarpsins þar sem breytt er - nú ætla ég að reyna að hafa þetta rétt hjá mér - 5. mgr. 51. gr. laganna, en þar er að finna reglugerðarheimildina sem varðar 3. mgr., nú 1. mgr. 51. gr. greinar laganna. Hæstv. ráðherra svaraði ágætlega um a-liðinn en ég ætlaði að spyrja út í b-liðinn og sér í lagi lokin á honum. Þar kemur fram að í stað 3. mgr. í 5. mgr. - til skýringar er 3. mgr. undanþáguákvæðið um að heimilt sé að víkja frá 1. mgr. í öðrum tilvikum en þar eru upp talin ef ríkar sanngirnisástæður mæla með því. Reglugerðarheimildin er nú þegar til staðar um það ákvæði í 5. mgr. og í lögunum er verið að leggja til að bætt verði við reglugerðarheimildina, að hún varði líka 1. mgr., sem ég tel alveg eðlilegt út frá efni hennar. En þar er bætt við þessum streng, þessum texta, með leyfi forseta: „Meðal annars um áhrif fyrri stjórnvaldsákvarðana á beitingu undanþága.“ Ég sé ekki enn sem komið er í gögnum málsins, hvorki í greinargerð né annars staðar, hvers vegna þessu er bætt við. Rauði krossinn spurði út í það í umsögn sinni hvers vegna þessu væri beitt og óskaði eftir því að gefin væru einhver dæmi um það undir hvaða kringumstæðum fyrri stjórnvaldsákvarðanir á beitingu undanþágna gætu haft áhrif á mál á síðari stigum. Ég er svolítið að leita eftir upplýsingum um það undir hvaða kringumstæðum slíkar fyrri stjórnvaldsákvarðanir hefðu þau áhrif.
Virðulegur forseti. Það er kannski ekki víst að ég átti mig alveg á spurningu hv. þingmanns en það er í öllu falli þannig að með frumvarpinu er lögð áhersla á að reglugerðarheimildin fái að standa eins og hún er til að með nánari ákvæðum sé hægt að kveða á um það í reglugerðinni og koma þannig mögulega í veg fyrir að umsækjandi dveljist langdvölum á Íslandi í ólögmætri dvöl eða einungis með heimild til dvalar á meðan dvalarleyfisumsókn er í vinnslu. Ég get ekki svarað því hér og nú undir hvaða kringumstæðum það er, eða undir hvaða kringumstæðum þetta verður útfært, en það er hins vegar alveg ljóst að taka þarf tillit til fyrri stjórnvaldsákvarðana í beitingu á þessum undanþágum þannig að samræmi sé í því þegar menn kalla eftir framlengingu á dvöl sem getur alla jafna verið þannig að menn eru að sækja eftir framlengingu á dvalarleyfi sem áður hefur verið gefið út. Ég hvet því hv. þingmann eða hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða þetta nánar, en kalla eftir raunhæfum dæmum frá Útlendingastofnun sem kann að hafa slík dæmi. Það kann hins vegar að vera útilokað að sjá fyrir allar mögulegar aðstæður í þeim efnum. En ég vænti þess að þetta verði skoðað.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir kynninguna á frumvarpinu sem nú kemur lítillega breytt aftur til þingsins, en frumvarpið var áður lagt fram á síðasta þingi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að gerðar hafa verið athugasemdir við það eins og það barst þinginu síðastliðið vor. Bárust athugasemdir frá fjórum aðilum, Rauða krossinum, Persónuvernd, umboðsmanni barna og Barnaverndarstofu, held ég, og lítillegar breytingar hafi verið gerðar eftir að þær umsagnir voru ljósar. Það vekur óneitanlega athygli mína, verð ég að segja, að þrátt fyrir að sérstaklega sé greint frá því í greinargerðinni að Rauði kross Íslands hafi gert nokkrar athugasemdir við tiltekin atriði frumvarpsins, t.d. þar sem samtökin lýstu yfir áhyggjum sínum vegna aukinna heimilda formanns og varaformanns til að úrskurða einir í tilteknum málum, þá virðist engin breyting hafa verið gerð á því ákvæði. Maður veltir aðeins fyrir sér hvers vegna ekki var tekið neitt tillit til þeirra ábendinga Rauða krossins sem þó eru, verður að segjast, mjög skiljanlegar þar sem Rauði kross Íslands hefur yfir umfangsmikilli þekkingu að ráða í þessum málaflokki. En Rauði krossinn telur að þessi breyting kunni að leiða til óvandaðri málsmeðferðar í málum umsækjenda um alþjóðlega vernd og að umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi verulega hagsmuni af niðurstöðu mála sinna eins og gefur að skilja. Um er að ræða líf þeirra sjálfra og oft ungra fjölskyldumeðlima að auki. Þess vegna skiptir auðvitað mjög miklu að hvergi skorti á rannsókn málanna. Um það er rætt og hefur verið rætt að nefndin öll komi að málinu þó að formaður úrskurði einn, en það verður samt að velta því fyrir sér, og ég veit að starfsmenn ráðuneytis hafa verið spurðir að því hvort viðlíka heimild sé í öðrum lögum þar sem sjálfstæðar úrskurðarnefndir starfa, að formenn eða varaformenn úrskurði einir í svo mikilvægum málum. Síðast þegar ég bar upp þá spurningu í þingmannanefnd um málefni útlendinga, sem er að störfum, þá gátu starfsmenn ráðuneytisins ekki svarað þeirri spurningu. Maður veltir því fyrir sér hvort einhver fordæmi séu í stjórnkerfinu fyrir því að einn ákveðinn einstaklingur, formaður eða varaformaður nefndar, geti úrskurðað í svo mikilvægum málum. Við erum að tala um mál er varða framtíð og mögulega líf einstaklinga. Það er ekkert smáræði. Fleiri atriði í frumvarpinu vekja athygli, og það er kannski það sem sést í 2. gr. varðandi heimild barnaverndaryfirvalda til að koma með ábendingar, fá upplýsingar eða veita upplýsingar þeim aðilum sem taka ákvarðanir um framtíð og líf einstaklinga sem sækja um vernd, að barnaverndaryfirvöld megi veita Útlendingastofnun annars vegar eða kærunefnd útlendingamála hins vegar upplýsingar um ástand og aðbúnað og afdrif barna sem koma hingað í leit að vernd. Þá langar mig eiginlega helst að velta því upp hvort ekki væri tilefni til þess að bæta við lög um útlendinga sérstöku ákvæði sem tryggja einhvern veginn rétt barna sem leita hingað, hvort það sé ekki tilefni til þess fyrst verið er að fara í breytingar á útlendingalögum, að setja inn sérstakt ákvæði að hlustað sé á ábendingar barnaverndarnefnda þegar vafi leikur á að barn búi við mannsæmandi aðstæður og viðunandi aðstæður, hvort ekki sé tilefni til að við aukum ekki bara við heimildir stjórnvalda til að fá upplýsingar um börnin heldur aukum líka skyldur stjórnvalda til að hlusta á þá aðila sem annast fjölskyldur á flótta, fjölskyldur sem leita hingað, koma hingað í leit að vernd, að við aukum við skýrar lagaheimildir þess efnis að ef ekki sé öruggt að barn sem vísað er frá landinu komist í húsaskjól eða fái viðunandi aðstæður í því ríki sem ýmist er móttökuríki einhvers staðar í Evrópu eða annars staðar, að ef það er ekki öruggt þá eigi íslensk stjórnvöld án undanbragða að tryggja barni mannsæmandi aðbúnað. Af því að ég held að það sé kannski helst það sem við getum lagt til, það eru ekki það mörg börn sem koma hingað til lands. Langflestir sem koma hingað í leit að vernd eru fullorðnir einstaklingar sem eru einir á ferð. Börnin eru ekki það mörg, en þau koma vissulega, en þau fæðast líka á Íslandi. Þá veltir maður fyrir sér hvort það sé ekki bara tilefni til þess núna þegar við fjöllum um lögin, verið er að breyta ýmsum ákvæðum, hvort ekki sé einmitt tilefni núna til þess að við setjum skýrt inn í lögin að við munum sýna mannúð í verki, að við munum beita okkar stjórntækjum, sem eru íslensk lög, og veita ungum börnum sem hingað leita verndar, að við munum veita þeim lífsnauðsynlegt skjól. Ég held að það hljóti að vera meirihlutavilji fyrir því á Alþingi að við förum í einhvers konar aðgerðir hvað þetta varðar af því að bæði íslensk lög og alþjóðlegir samningar sem við höfum undirgengist og erum skuldbundin veita börnum í rauninni þessa vernd. Við getum svo sannarlega veitt þeim þessa vernd af því að við erum rík þjóð og ríkt land. Ég held og vil mælast til þess við þá sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að þetta verði íhugað sérstaklega, að bætt verði í frumvarpið í meðförum þingnefndarinnar að ekki bara fái barnaverndaryfirvöld heimild til að afhenda upplýsingar um bágar aðstæður barna sem hingað eru komin á flótta, heldur beri íslenskum stjórnvöldum beinlínis, sem taka ákvarðanir um afdrif barna sem hingað koma eða fæðast hér en hafa engin réttindi, að hlusta á það sem barnaverndaryfirvöld segja þegar þau lýsa bágum aðbúnaði eða fullkominni óvissu sem íslensk stjórnvöld senda börn í þegar þeim er vísað héðan brott. Að öðru leyti ætla ég að fylgjast með umræðu um frumvarpið og mun sömuleiðis fylgjast með meðferð þess í þinginu.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga og Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi. Eins og fram hefur komið er frumvarpið lagt aftur fram frá síðasta þingi en þá komu umsagnir til þingsins, eins og hæstv. ráðherra hefur rakið í stuttu máli. Það sem vakti athygli mína er að nefnt er sérstaklega í greinargerð frumvarpsins umsögn Rauða krossins á Íslandi annars vegar og Persónuverndar hins vegar. Við athugasemd Persónuverndar er brugðist bara ágætlega, eftir því sem ég fæ best séð. Nefnt var lagatæknilegt atriði sem var lagfært og allt í góðu með það og ríkir samhugur um að sú upplýsingamiðlun og nýting sé nauðsynleg og góð til verndar hagsmunum barna. Ég geri engar athugasemdir við það. Hins vegar eru engar tillögur frá Rauða krossinum í nýrri útgáfu af frumvarpinu. Mér finnst það að hluta til skrýtið, og að hluta til ekki skrýtið vegna þess að stundum er ráðherra og stofnanir úti í bæ einfaldlega ósammála og allt í góðu með það. En þarna eru líka tillögur sem mér þykja mjög hóflegar. Rauði krossinn bendir á vandamál sem þurfi ekki að vera til staðar en ég finn ekki rökstuðning í greinargerð í nýrri útgáfu frumvarpsins fyrir því hvers vegna þeim tillögum var hafnað. Og jafnvel þótt það geti einfaldlega verið efnislegur ágreiningur milli hæstv. ráðherra og Rauða krossins þykja mér rökin sem fylgja frumvarpinu samt ekkert sérstaklega sterk. Er þá við hæfi að byrja á 1. gr. frumvarpsins. Þar hefur Rauði kross Íslands áhyggjur af því að sú breyting sem þar er farið í kunni að leiða til óvandaðrar málsmeðferðar í málum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Það er alveg þess virði að nefna að Rauði krossinn hefur þokkalega reynslu, sennilega mesta reynslu á landinu, af því að fara með mál umsækjenda um alþjóðlega vernd og veit alveg nákvæmlega hvað hann syngur. Þarna er um að ræða að formanni kærunefndar útlendingamála er einum falið að úrskurða í málum þegar upp kemur vafi um hvort mál varði tvær greinar í lögunum. Ég ætla að reyna að forðast að fara í flóknar útskýringar þannig að erfitt sé að fylgjast með, en hér er sem sé um að ræða 36. og 37. gr. laganna sem varða mál um alþjóðlega vernd og því um líkt, flóttamenn og annað. Fram kemur í greinargerð frumvarpsins að þetta muni auka skilvirkni og bæta starfið að því leyti, sem er virðingarvert markmið út af fyrir sig, en mér finnast hins vegar mótrökin gegn því, að þetta valdi óvandaðri málsmeðferð, ekki alveg standast vegna þess að þau eru í meginatriðum þau að rannsóknin verði eftir sem áður sú sama. Ég sé ekki alveg hvernig hægt er að spara tíma með því að láta einn ákveða eitthvað sem annars fleiri ákveða. Ég sé ekki alveg hvernig það á að virka. Mér finnst erfitt að samþykkja þau rök hvað varðar 1. gr. og hef því enn þá sömu áhyggjur og Rauði krossinn. Það er ekki í fyrsta sinn sem sú hugmynd hefur komið upp og verið lögfest að formaður ákveði einn eitthvað um einhver mál. Því mótmælti Rauði krossinn líka. Minn skilningur á málinu er sá að þær áhyggjur séu á rökum reistar. Eðli málaflokksins er slíkt að við höfum undanfarin ár fengið þokkalega mikið af umsóknum, meira en við erum vön, ekki síst vegna ástandsins í heiminum. Við eigum ekki að búast við öðru. Ofboðslega mikill þrýstingur hefur verið á að reyna að auðvelda leiðina að því að taka einhverja ákvörðun, leiða fram einhverja niðurstöðu. Áhyggjur mínar og fleiri í því sambandi eru að leiðin að nei-inu er einfölduð. Það er gert einfaldara að leiða fólk í neyð og koma því úr landi. Það einkennir svolítið viðbrögð Íslands í sambandi við Dyflinnarreglugerðina að það virðist vera helsta markmiðið að reyna að skófla þessu vandamáli eitthvert út fyrir landsteinana, jafnvel með þeim afleiðingum að það brjóti hreinlega í bága við yfirlýst markmið, sem er að stytta málsmeðferðartíma og spara pening. En Dyflinnarmálin eru ekkert einföld í sjálfu sér og stofnanir eins og Rauða krossinn munu alltaf berjast fyrir réttindum skjólstæðinga sinna. Það er ekkert sjálfgefið að hægt sé að bera fyrir sig Dyflinnarreglugerð og að málið fari úr landi, vegna þess að við búum við réttarríki. Það þýðir að fólk nýtir alla möguleika sem það hefur til að fá málum sínum framgengt. Það kostar peninga og tíma hjá kærunefnd, og reyndar ekki svo mikið hjá dómstólunum af ástæðum sem ég ætla ekki að rekja hér en eru ærið tilefni til að ræða, vek ég athygli á. Mér finnst 1. gr. frumvarpsins endurspegla svolítið að Ísland hefur tilhneigingu til að skófla hlutum yfir í neyð. Ég kalla eftir betri rökstuðningi fyrir því. Mér finnast rökin fyrir þessari breytingu ekki standast alveg miðað við forsendurnar sem koma fram í greinargerð frumvarpsins. Það er þess virði að nefna að frá fyrri framlagningu leggur Rauði krossinn fram tillögur að orðalagsbreytingum í umsögn sinni. Það er umsögn sem ég geri ráð fyrir að verði efnislega eins í þetta sinn nema eitthvað bætist við vegna þess að ekki er brugðist við neinum athugasemdum frá þeim. Mér þykja þessar orðalagsbreytingar bara mjög hóflegar og ættu að geta stuðlað að sátt um málið án þess að rökræða þurfi að það mikið frekar. Ein af þeim athugasemdum sem lagðar eru fram til breytingar á við um 3. gr. frumvarpsins. Hún fjallar um viðtölin sem umsækjendur hafa kost á, þeir hafa rétt á viðtali um mál sitt við kærunefnd útlendingamála. Í frumvarpinu er seinna viðtalið tekið burt. Rauði krossinn telur að þarna sé þrengt um of að. Við þetta tilefni er alveg þess virði að nefna að það þurfa ekkert alltaf að vera tvö viðtöl. Ég held að séu allir sammála um það. Stundum vita skjólstæðingarnir ekki sjálfir hvers vegna þeir ættu að mæta aftur þegar þeir hafa þegar lýst vilja sínum. En Rauði krossinn kemur fram með tillögu að orðalagi sem nær því markmiði sem greinin stefnir að og getur um leið komið í veg fyrir þær áhyggjur sem hann lýsir. Hið sama er að segja um gagnrýni Rauða krossins á 4. gr. frumvarpsins og a-lið 6. gr. frumvarpsins. Þar leggur Rauði krossinn til að hægt sé að setja ákveðnar þrengingar inn í ákvæðin þannig að þau valdi ekki þeim áhyggjum sem Rauði krossinn hefur af þeim tilteknu ákvæðum. Hvergi er rökstuðningur fyrir því hvers vegna þær leiðir eru ekki farnar, en þær eru tiltölulega einfaldar. Ég ætla að nefna sérstaklega þá sem fjallar um a-lið 6. gr., en Rauði krossinn lagði til að sambærilegur fyrirvari yrði settur um 4. gr. frumvarpsins. Í a-lið 6. gr. frumvarpsins - ég óska eftir dálítilli þolinmæði þannig að ég hafi allt alveg rétt - er tilgreint að við bætist nýr málsliður í 1. mgr. 101. gr. laganna svohljóðandi, með leyfi forseta: „Óafgreiddum umsóknum um dvalarleyfi skal þá vísað frá.“ Það er hugsað til þess að fylla upp í lagalegan vafa um það - ég veit ekki hvaða orð ég á að nota, ég vil ekki segja tómarúm, en það þykir ekki skýrt í lögunum hvað á að gera við óafgreiddar umsóknir um dvalarleyfi þar sem fólki hefur verið vísað frá landi, flutt brott. Og þess vegna er þessi breyting lögð til, og vinnslu óafgreiddra umsókna um dvalarleyfi skuli þá hætt. Rauði krossinn hefur áhyggjur af því að það sé kannski aðeins of þröngt og leggur því til eftirfarandi orðalag, virðulegi forseti, með leyfi forseta: „Vinnslu óafgreiddra umsókna um dvalarleyfi skal þá hætt nema mannúðarsjónarmið, friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu eða ríkar sanngirnisástæður leiði til annarrar niðurstöðu.“ Það finnst mér rosalega hóflegur fyrirvari. Ég sé ekki alveg hvers vegna ekki má bara setja þetta þarna inn til þess að róa aðeins helsta sérfræðinginn í málaflokknum gagnvart þessu atriði. Ég legg til að við tökum svolítið mark á því þegar Rauði krossinn talar, ekki bara vegna þess að hann hefur mestu reynsluna af þessum málum, heldur líka vegna þess að sú stofnun nýtur óskoraðs trausts, mér að vitandi, í þessum málaflokki sem og öðrum, til að vera ekki almennt að búa til vandamál úr engu. Það er fleira sem er alveg þess virði að ræða en ég er svo heppinn að njóta þess sérlega heiðurs að vera meðlimur allsherjar- og menntamálanefndar og mun í þetta sinn geta farið betur yfir málið í nefnd. Þarna eru nokkrar spurningar þótt þetta sé í sjálfu ekki mjög yfirgripsmikið mál miðað við útlendingamál almennt. Mér fnnst rétt að tæpa aðeins á þessu og nefna sér í lagi athugasemdir Rauða krossins í þeirri von að nefndin geti þá komið til móts við þær. Þær fara ekki gegn markmiðunum sem verið er að reyna að ná, sem eru í sjálfu sér ágæt í grunninn jafnvel þótt okkur geti kannski greint á um nákvæmlega hvernig við náum þeim markmiðum án þess að fórna vandaðri málsmeðferð eða einhverju slíku. Það er ákveðin tilhneiging til þess að fórna vandaðri málsmeðferð, að mínu mati og fleiri, þegar við erum að reyna að stytta tímann, draga úr álaginu án þess að kosta neinum peningum til. Ég held ég láti þetta gott heita í bili, virðulegi forseti, en hlakka til að vinna málið betur í nefnd.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðurnar um frumvarp mitt sem hér er til umfjöllunar. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem tveir hv. þingmenn sem tóku til máls nefndu og rifja það upp að þetta frumvarp var lagt fyrir þingið undir lok síðasta þings. Það var auðvitað skammur tími til þinglegrar meðferðar, en allt að einu fór málið til umsagnar og einhverrar meðferðar hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Mig minnir að það sé rakið einmitt í frumvarpinu að það hafi borist 32 umsagnir um málið. En mér er ekki kunnugt um það enn sem komið er hvort menn hafi tekið gesti inn á fund nefndarinnar. Ráðuneytið fór yfir allar umsagnirnar um frumvarpið. Eins og fram kemur í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi var tekið tillit til athugasemda sem bárust frá Persónuvernd, ekki síst í ljósi þess að frá því að frumvarpið var lagt fram síðast hafa tekið gildi ný persónuverndarlög, það var m.a. þess vegna sem tekið var tillit til þeirrar umsagnar. Umsögn Rauða krossins sem var í nokkrum liðum var auðvitað skoðuð mjög ítarlega. Ég vil nefna það líka að þegar hið fyrra frumvarp var lagt fram, þegar það var í vinnslu í dómsmálaráðuneytinu, var það kynnt Rauða krossinum í samræmi við það verklag sem við höfum haft í þessum málum núna um þó nokkurn tíma, við erum í góðu samstarfi við Rauða krossinn og aðra sem koma að þessum málum og eigum m.a. reglulegt samráð og reglulega fundi einu sinni í mánuði, ef ekki oftar, með þessum stofnunum til þess að fara yfir reynsluna af löggjöfinni og fáum ábendingar frá öllum þessum aðilum um nauðsynlegar breytingar á löggjöfinni. Hið fyrra frumvarp var borið undir Rauða krossinn og í vinnslu. Rauði krossinn sá ekki ástæðu til að senda inn formlega umsögn um það mál á þeim tíma, en var kynnt efni frumvarpsins allt að einu. En gott og vel, menn fyrirgera svo sem ekki rétti sínum að koma með umsagnir um mál á síðari stigum málsins og það gerði Rauði krossinn og farið var yfir hana sérstaklega. Mér finnst gæta einhvers misskilnings hér samt sem áður um réttarfarið í þessu hvað varðar umsagnirnar. Jafnvel þó að menn sendi umfangsmiklar umsagnir er ekki þar með sagt að lagafrumvarp taki skilyrðislaust þeim breytingum sem umsagnaraðilar óska eftir. Umsögn Rauða krossins ekki frekar en annarra umsagna í þessu máli eða öðrum leiðir ekki sjálfkrafa til breytinga á frumvarpi. Það hefur ekki verið gert heldur var þetta skoðað sérstaklega og þau atriði sem Rauði krossinn benti á hafa verið reifuð og rædd við Rauða krossinn þannig að sjónarmiðum hans hefur verið svarað að nokkru leyti einmitt í þessari greinargerð. Ég vísa um það til athugasemda með frumvarpinu. Ég vil þó sérstaklega nefna athugasemdina er lýtur að heimild formanns og varaformanns til þess að úrskurða í tilteknum málum, einir, án þess að kærunefndin sem heil stjórn, í heild sinni, komi að því. Það er gert í samræmi við ábendingar frá kærunefndinni sjálfri og með vísan til framkvæmdar t.d. erlendis og með vísan til þeirra ríku hagsmuna sem allir umsækjendur hafa af skilvirkri afgreiðslu þessara mála. Það er mikilvægt að hafa það í huga eins og mér heyrðist nú reyndar annar hv. þingmanna sem tók til máls, Helgi Hrafn Gunnarsson, nefna. Hann nefndi að þetta ætti ekki að bitna á rannsókn þessara mála enda er það stofnunin sem slík, kærunefnd útlendingamála, sem fer með þessar rannsóknir. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir velti því hins vegar fyrir sér hvort þess væru einhver dæmi að formanni einum væri falið að úrskurða með þessum hætti, í þessu tilfelli formanni og varaformanni. Ég man nú bara í fljótu bragði, af því við erum að ræða útlendingalögin, að það er einmitt í 2. mgr. 8. gr. í þeim lögum að formanni er heimilt að úrskurða í tilteknum málum einum. Þannig að dæmin eru nú til. Ég þori ekki að fullyrða hvort þau séu fleiri. En þetta er gert í þágu t.d. umsækjenda um alþjóðlega vernd. Það er mikilvægt líka að hafa það í huga að þessi heimild formanns og varaformanns lýtur ekki að þeim þáttum sem kannski mikilvægastir eru þeim sem sækja hér um alþjóðlega vernd. Það er ákvörðun um alþjóðlega vernd. Hún verður alltaf í höndum þriggja manna nefndar. Ég vil nefna bara til samanburðar að í Noregi eru einungis 2% mála um dvalarleyfi sem eru úrskurðuð hjá allri sambærilegri nefnd þar, en hátt í 90% mála eru afgreidd af formanni, einum af þeim mörgum formönnum sem þar starfa í sambærilegri kærunefnd. Þetta vildi ég sagt hafa til þess að svara einhverju sem hér hefur komið fram. En ég vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta mál og kalli aftur eftir umsögnum að sjálfsögðu, fái til sín gesti til að ræða þetta. Eins og ég sagði í framsögu minni þá er þetta frumvarp að miklu leyti lagatæknilegs eðlis. Það eru ákvæði þarna sem eru mjög til hagsbóta fyrir börn og ég verð að segja að mér þótti miður að þetta mál hefði ekki verið afgreitt í sumar í því ljósi, enda held ég að það séu ekki miklar efnislegar breytingar að öðru leyti sem felast í þessu heldur er málið eingöngu sett fram til að auka skilvirkni og skýra óljós lagaákvæði gildandi laga.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir umfjöllun hennar hér öðru sinni. En vegna orða hæstv. ráðherra, þar sem hún vísaði í orð mín um fordæmi fyrir því að formenn eða varaformenn einir geti úrskurðað í málum, var ég auðvitað, bæði nú og þegar ég spurðist fyrir í ráðuneytinu, að spyrjast fyrir um fordæmi í öðrum nefndum, öðrum kærunefndum, öðrum sjálfstæðum úrskurðarnefndum eða þar sem ekki eru sjálfstæðar úrskurðarnefndir hjá ráðuneytum þar sem verið er að kveða upp úrskurði. Ég var ekki að spyrja hvort þessum tilteknu aðilum hefðu áður verið veitt þessi leyfi í útlendingalögum heldur fordæmi í öðrum nefndum. En fyrst ég er komin hingað upp aftur þá langar mig líka aðeins að velta upp einni spurningu sem varðar breytingar á persónuverndarlöggjöfinni. Það kemur fram í greinargerðinni að það kunni að vera að aftur þurfi að eiga sér stað breytingar vegna þess að nú hefur persónuverndarlögunum verið breytt. Þá veltir maður fyrir sér hvers vegna verið sé að leggja til breytingar núna en boða jafnframt aftur breytingar ef þetta stenst ekki hin nýju persónuverndarlög.
Virðulegur forseti. Já, ég bið forláts ef ég hef ekki hoggið eftir því að hv. þingmaður var að vísa til annarra nefnda, en mér fannst samt rétt að vekja athygli á þessari heimild formannsins, samkvæmt 8. gr. núgildandi útlendingalaga, til að úrskurða einn í máli. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég þekki ekki hvort það kunni að vera annars staðar í öðrum nefndum. Ég bendi hins vegar á að jafnvel Hæstiréttur, skipaður svo og svo mörgum hæstaréttardómurum á hverjum tíma, hefur heimild til að kveða ekki upp dóma í heilu lagi. Það hefur reyndar verið gagnrýnt og kannski horfir það til bóta með minnkandi málaálagi réttarins. Það er æskilegt að slíkir úrskurðaraðilar, eins og dómstóll í sjálfu sér er, komi saman til að gefa fordæmisgefandi mynd af stöðu á réttarástandinu, kveði upp í heilu lagi sína dóma. Þar hefur m.a. verið vísað til skilvirknisjónarmiðanna, það að fela Hæstarétti að kveða upp dóma í tilteknum deildum. Ég tek þetta sem dæmi þótt það sé ekki sambærilegt, en þá væri æskilegast að öllu leyti kannski að menn kvæðu allir upp, stjórnvald á hverjum tíma, einróma úrskurði. Það er hins vegar ekki raunhæft og jafnvel útilokað miðað við þann málafjölda sem er og hagsmunirnir kannski heldur ekki svo gríðarlega miklir sem eru undir heldur miklu frekar afgreiðsla einfaldra stjórnsýslumála. Hvað persónuverndarsjónarmiðin varðar er það bara nefnt þarna, og það er rétt, að það kann að þurfa að koma til frekari endurskoðunar á þessari löggjöf eins og, leyfi ég mér að fullyrða, í nánast allri annarri löggjöf sem lýtur að viðkvæmum persónuupplýsingum manna. [[Forseti hringir.]]Menn eru þessa dagana og þessi dægrin að endurskoða löggjöf heildstætt með tilliti til nýrra persónuverndarlaga.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er tvennt sem vakti athygli mína. Það er annars vegar þetta að það kann að vera að aftur þurfi að breyta. Kom ekki til álita að bíða augnablik með að leggja þetta frumvarp fram? Persónuverndarlögin hafa tekið gildi. Þau eru staðreynd. Það ætti því að vera hægðarleikur fyrir sama ráðuneyti og samdi þau lög að yfirfara frumvarpið, hvort það standist þau lög. Maður áttar sig ekki alveg á því af hverju er verið að flýta sér með málið hingað inn ef vitað er, eða grunur leikur á, að aftur þurfi að breyta því. Ég spyr hvort tíma allra sé ekki betur varið með því að fá inn betur unnin frumvörp í stað þess að þurfa margsinnis að vera að leiðrétta þau. Svo langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig henni lítist á að meðfram því að stjórnvöldum er veitt heimild til að taka við, og barnavernd er veitt heimild til að veita þær, upplýsingum um aðbúnað barna sem eru komin hingað í leit að vernd, setjum við einnig inn skyldur stjórnvalda til að hlusta á barnavernd þegar hún kemur með ábendingar um það t.d. að brottvísun einstakra barna muni mögulega vera lífshættuleg, hvort setja eigi slíkt ákvæði í lögin, útlendingalög, að hlustað verði á barnavernd og ábendingar þaðan.
Virðulegur forseti. Frumvarpið er ágætlega unnið, held ég, og mér finnst ástæðulaust hjá hv. þingmanni að gera því skóna að það sé illa unnið vegna þess að verið er að leggja til breytingar á meðferð persónuupplýsinga barna sem mjög er kallað eftir. Það er mjög nauðsynlegt, út frá hagsmunum barna sem eru í stöðu hælisleitenda hér á landi, að heimilt sé að miðla persónuupplýsingum um þau á milli barnaverndaryfirvalda til þess að gefa stjórnvöldum glögga yfirsýn yfir hagsmuni þeirra svo að hægt sé að taka sem nákvæmustu og bestu ákvörðun í málefnum þeirra. 2. gr. frumvarpsins lýtur að því að verið er að veita heimild til að samkeyra og miðla persónuupplýsingum til að tryggja hagsmuni barns við málsmeðferð hjá Útlendingastofnun. Ég verð að segja að ég er svolítið hissa á því að hv. þingmaður sem telur sig talsmann allra hælisleitenda og sérstaklega barna, og oft umfram alla aðra sem eru í þessu húsi, skuli leggja það til hér að beðið verði með þessa tilteknu breytingu. Mér fannst einmitt sérstaklega undarlegt að þingið skyldi ekki afgreiða sambærilega lagabreytingartillögu mína síðasta vor í ljósi þess að kallað er eftir því út frá hagsmunum barna. Það er lagatæknilegt en nauðsynlegt að lagagrundvöllur sé fyrir miðlun persónuupplýsinga um börn. Svo spyr hv. þingmaður mig hvað mér finnist um að veita barnaverndaryfirvöldum svigrúm til að leggja mat á það hvar hagsmunum barnsins sé best fyrir komið, hvar í heiminum sem það er. Ég verð að segja að ég tel ekki að barnaverndaryfirvöld hafi þá yfirsýn sem til þarf og það sé eðlilegt að fela þeim ábyrgð í þeim efnum að leggja mat á aðstæður barna í öðrum löndum. Aðrar stofnanir eru í miklu betri færum til að gera það og hafa lagaskyldu til að gera það. Það yrði grundvallarbreyting á starfsemi barnaverndarnefnda ef fela ætti þeim slíkt hlutverk.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra nefndi að þótt umsögn komi frá stofnun eins og Rauða krossinum sé það ekki sjálfkrafa þannig að þær tillögur verði settar inn í nýja útgáfa af frumvarpi og ég skil það mætavel. Ég hef lagt fram mál, verið framsögumaður á málum og fengið umsagnir sem ég hef þurft að taka afstöðu til og verið ósammála og þess vegna ekki viljað breyta mínum málum eða þeim sem ég er framsögumaður fyrir. Ég skil það mætavel, enda ekki mjög flókinn punktur. Hins vegar velti ég svolítið fyrir mér pólitískum metnaði hæstv. ráðherra og bið ráðherrann um að deila honum með okkur. Það er varla umdeilt að Rauði krossinn hafi mestu reynsluna í þeim málaflokki. Ég á mjög erfitt með að sjá það. Sömuleiðis eru lög um útlendinga til þess að kveða á um réttarstöðu og tryggja réttaröryggi útlendinga sem koma til landsins. Markmið þeirra er að tryggja mannúðlega og skilvirka meðferð o.s.frv., markmið sem löggjafinn hefur tilgreint og við hljótum öll að vera sammála. Þegar það berst umsögn með svo hógværum og hófsömum tillögum sem uppfylla þau markmið jafnvel betur en greinin í frumvarpinu sjálfu, er þá einhver ástæða til að nýta það ekki ef markmiðið er að hafa lögin mannúðleg og skilvirk og góð þannig að þau taki fyrir áhyggjur af óhóflegum þrengingum gagnvart réttindum þessa fólks, sér í lagi eins og í a-lið 6. gr. frumvarpsins þar sem kemur fram mjög hófleg og einföld skýring sem er algerlega í samræmi við tilgang og markmið laganna? Hefur hæstv. ráðherra bara ekki áhuga á því að heyra tillögur frá reynslumestu og þekkingarmestu stofnun landsins [[Forseti hringir.]]í málaflokknum þegar kemur að þessu?
Virðulegur forseti. Það er ágætisíþrótt að þræta um hverjir eru mestu sérfræðingar hér á landi. Ég hef miklar mætur á Rauða krossinum sem veitir verulega mikla og vandaða þjónustu til hælisleitenda, bæði upp á eigin spýtur og eftir samningum við stjórnvöld. Það hefur varðað miklu fyrir hælisleitendur að hafa getað gengið að þeirri þjónustu Rauða krossins. Rauði krossinn á Íslandi er hins vegar í þeirri stöðu, og öll störf hans því marki brennd, að þetta er nýtt verkefni fyrir honum, rétt eins og á við í öðrum störfum hér á landi. Þar starfar fólk eins og annars staðar í ráðuneytum og aðrir sérfræðingar sem hafa verið að fóta sig í hinum nýja heimi sem í rauninni má segja að sé að einhverju leyti nýtt réttarsvið, hælisleitendaréttarsvið eða reglur er lúta að því. Ég ætla ekki að leggja mat á hverjir eru mestu sérfræðingarnir þar en ég get alveg fullyrt að starfsfólk Útlendingastofnunar, starfsfólk kærunefndarinnar, starfsfólk í dómsmálaráðuneytinu, hefur öðlast alveg gríðarlega yfirgripsmikla fræðilega þekkingu á lagareglum er lúta að því úti um allan heim og hafa átt í mjög miklu og margvíslegu og góðu samstarfi við alþjóðastofnanir og sérfræðinga í stjórnkerfinu úti um allan heim. Ég er ekki viss um að hægt sé að fullyrða að starfsfólk Rauða krossins hafi meiri þekkingu en það fólk. Vissulega er það þannig að Rauði krossinn hefur á að skipa mjög góðu fólki. Innan veggja Rauða krossins greinir menn hins vegar líka á um túlkun á lagareglum, alveg eins og annars staðar, eins og hefur verið milli kærunefndar og Útlendingastofnunar. [[Forseti hringir.]]En mestu máli skiptir að samstarf og samtal sé á milli allra þessara stofnana [[Forseti hringir.]]og það er svo sannarlega af hálfu dómsmálaráðuneytisins sem hefur forgöngu um [[Forseti hringir.]]samtal við allar þær stofnanir og [[Forseti hringir.]]reglulegt samráð, eins og ég hef margoft sagt, a.m.k. [[Forseti hringir.]]einu sinni í mánuði.
Virðulegi forseti. Við skulum sleppa öllum metingi um það hver af þeim tilteknu þremur stofnunum hafi mesta reynsluna, ég er alveg til í það. En það getur ekki verið annað en óumdeilt að Rauði krossinn hefur rosalega mikla reynslu sem er verðmæt til að ná markmiði laganna um mannúðlega og skilvirka meðferð á þeim málum. Það hlýtur að liggja fyrir. Hæstv. ráðherra nefndi áðan að hægt væri að spyrja Útlendingastofnun um eitthvað. Hæstv. ráðherra bregst eðlilega við áhyggjum Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála. Þegar þær tvær stofnanir fara til ráðuneytisins með einhver vandamál, lagatæknileg eða annars eðlis, bregst ráðherrann við. Mér finnst það eðlilegt verklag. Ef við höfum metnað fyrir málaflokknum hljótum við að vilja bregðast við slíkum ábendingum í samræmi við tilgang og markmið laganna. En svo kemur umsögn frá Rauða krossinum og ég get ekki undirstrikað nógu mikið að þetta eru mjög hóflegar tillögur. Það er ekki verið að stinga upp á að leggja niður landamærin. Mig langar að nefna dæmi á þeim stutta tíma sem ég hef og það varðar a-lið 6. gr., en þar er fjallað um að við endanlega ákvörðun um brottvísun falli útgefið dvalarleyfi, atvinnuleyfi, ótímabundið dvalarleyfi útlendings úr gildi samkvæmt lögunum og þar er bætt við því að vinnslu óafgreiddra umsókna um dvalarleyfi skuli líka hætt. Þannig er fjallað um það í frumvarpinu. Allt í lagi. Rauði krossinn stingur upp á að bætt sé við „nema mannúðarsjónarmið, friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu eða ríkar sanngirnisástæður leiði til annarrar niðurstöðu.“ Af hverju má sú hóflega tillaga ekki bara vera með með hliðsjón af því að hæstv. dómsmálaráðherra tekur, og það réttilega, mark á Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála? Af hverju má sú hóflega tillaga ekki vera með? Ég ætla að segja hvernig mér líður með þetta og ég vona að ég sé ekki dónalegur. Mér líður eins og það sé mótþrói gagnvart Rauða krossinum [[Forseti hringir.]]í meðferð þessa máls. Ég átta mig ekki á því hvers vegna það er. Ég vona auðvitað að ég hafi rangt fyrir mér.
Virðulegur forseti. Það er ósanngjarnt hjá hv. þingmanni að halda því fram að einhver mótþrói sé gagnvart Rauða krossinum. Rauði krossinn hefur lagt til margar og margvíslegar tillögur í lagaumgjörðinni og löggjafinn hefur tekið tillit til margra þeirra, eins hvað varðar reglusetningar og annað. Það er því ekki um neinn mótþróa að ræða. Það er hins vegar þannig að menn kann líka að greina á um túlkun á ýmsum alþjóðareglum. Í ábendingum Rauða krossins í málinu er lutu að einu tilteknu atriði og túlkun í alþjóðareglum, alþjóðatilskipun, sem ég vek athygli á að Ísland er ekki sérstaklega bundið við, málsmeðferðartilskipun sem Rauði krossinn vitnaði í umsögn sinni, virðist Rauði krossinn oftúlka ákvæði þeirra alþjóðlegu samþykkta. Ráðuneytinu er ekki stætt á öðru en að leiðrétta slíkan misskilning. Það hefur verið gert og ekki verið fallist á ábendingar að því leyti. Hvað a-lið 6. gr. frumvarpsins varðar, sem hv. þingmanni er hugleikinn, var það skoðað sérstaklega. Það var mat ráðuneytisins eftir ítarlega skoðun að mikilvægt væri að ákvæðið fengi að standa óbreytt eins og það er í frumvarpinu. Í framkvæmdinni hafi reynt á hvað verði um dvalarleyfisumsóknir við endanlega ákvörðun um brottvísun og hafa þurfi í huga að brottvísunum fylgir endurkomubann um Schengen-svæðið. Það kemur [[Forseti hringir.]]ekki fram í lögunum hvað verður um slíkar umsóknir þannig að það er talið í hæsta máta eðlilegt [[Forseti hringir.]]að þær falli úr gildi líkt og útgefin dvalarleyfi, sem er eitt grunnskilyrði fyrir útgáfu dvalarleyfis, [[Forseti hringir.]]að ekki liggi fyrir atvik sem valdið geti því að umsækjanda verði meinuð landganga hér á landi. Það eru því lagatæknilegar ástæður fyrir því að menn hafa ekki getað fallist á tillögur Rauða krossins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna afnáms ákvæða um uppreist æru. Síðastliðið haust voru samþykkt lög um breytingu á almennum hegningarlögum þar sem felld var niður heimild forseta Íslands til að veita uppreist æru. Það ákvæði var í hegningarlögunum. Aðdragandinn að þessu máli, svo að ég fari í örstuttu máli yfir hann og rifji upp, hefur verið mikið til umfjöllunar, en frá mínum bæjardyrum séð hefur þetta mál um uppreist æru reyndar verið áhugavert og ég hef fylgst með slíkum málum í áratugi og á veitingu uppreistar æru, en það hefur verið löng venja í stjórnsýslunni að veita uppreist æru þeim sem um hana sækja til dómsmálaráðuneytisins. Ég tók við embætti dómsmálaráðherra árið 2017 og fljótlega eftir að ég kom inn í embættið barst mér fljótlega ein slík umsókn og óskað var eftir því að ég skrifaði undir hana. Það vildi þannig til að í því máli var um að ræða einstakling sem hafði afplánað dóm, refsidóm vegna brota á hegningarlögum, nánar tiltekið vegna brota gegn barni, kynferðisbrots gegn barni. Mér kom það nú ansi spánskt fyrir sjónir hvernig afgreiðsla þessara mála var í ráðuneytinu. Hún var með þeim hætti að fyrir mig var lagt minnisblað sérfræðinga þar sem reifað var stuttlega nafn og kennitala á viðkomandi manni, vísað var til þess lagaákvæðis sem um ræddi en þó ekki reifaður dómurinn eða annað útskýrt. Látið var við það sitja að vísa til umrædds lagaákvæðis. Og undir lok minnisblaðsins var það tillaga til ráðherra að hann skrifaði undir þessa umsókn um uppreist æru, legði hana fyrir ríkisstjórn og hún yrði síðan send forseta Íslands til staðfestingar. Ég gerði athugasemd við þessa framkvæmd og þá var mér tjáð að forverar mínir tveir í embætti hefðu einnig gert slíkar athugasemdir og farið hefði fram vinna í ráðuneytinu við að skoða hvort hægt væri að haga þessum málum öðruvísi en jafnan var komist að þeirri niðurstöðu að þarna væri um að ræða stjórnsýsluvenju og -hefð sem væri komin á og sem ráðherra væri bundinn af. Auðvitað stangaðist það á við skýrt lagaákvæðið eins og það kom fyrir í hegningarlögum sem er ótvírætt heimildarákvæði þar sem ráðherra er veitt heimild til að veita uppreist æru. En allt að einu var það mat sérfræðinga að í ljósi langrar stjórnsýsluvenju væri ráðherra ekki stætt á öðru en að rita undir slíkar óskir. Það fór þó ekki þannig að ég veitti þessum einstaklingi uppreist æru, en nokkru síðar varð uppi mikil umræða um veitingu uppreist æru í öðru máli, máli einstaklings sem hafði fengið uppreist æru nokkru áður, ekki í minni tíð. Ég vil þó nota tækifærið og geta þess að sá ráðherra sem veitti þá uppreist æru hafði lagst mjög gegn því og legið á þeirri ákvörðun mjög lengi en þurfti undan að láta, hvað á maður að segja, stjórnsýslublæti sérfræðinganna. Um sumarið 2017 spunnust miklar umræður um veitingu uppreistar æru í tilviki fyrrverandi lögmanns sem hafði verið dæmdur fyrir kynferðisbrot gegn börnum og verið sviptur lögmannsréttindum í kjölfarið. Viðkomandi hafði fengið uppreist æru og fékk svo í kjölfarið lögmannsréttindi sín aftur með dómi, fyrst héraðsdóms og svo Hæstaréttar. Það kann reyndar að vera málum blandið hvort dómstóllinn hefði haft einhver tök á að veita lögmannsréttindin ekki aftur, en það er kannski ekki til umfjöllunar hér. Af þeirri umræðu sem fór fram í kjölfarið held ég að enginn hafi verið ósnortinn. Hún var mikil og gagnleg. Ég boðaði það um sumarið 2017, í júní að mig minnir, að ég hygðist taka þessa löggjöf til endurskoðunar því að þótt ég teldi að þetta væri ótvírætt heimildarákvæði fyrir ráðherra, þ.e. ákvörðun um að veita uppreist æru, taldi ég auðvitað meiri brag á því að löggjafinn sjálfur tæki til í þessari löggjöf og skýrði það með ótvíræðum hætti. Ég lýsti strax yfir og hef verið þeirrar skoðunar um langt skeið að fyrirbærið „uppreist æra“ væri nokkuð úrelt og komið til ára sinna og sannfærðist enn frekar þegar menn fóru að skoða fyrirkomulagið á Norðurlöndunum og réttarþróun almennt. Ég hugðist leggja fram frumvarp til breytinga á hegningarlögum í því skyni að breyta fyrirkomulaginu um uppreist æru á þingvetrinum sem hófst haustið 2017. En eins og menn þekkja gekk einn samstarfsflokkurinn úr ríkisstjórn þá og þar með dagaði uppi mörg þau góðu mál þeirrar ríkisstjórnar sem voru áform um að leggja fram á þingi. Þingið hafði hins vegar mikinn áhuga á því að breyta þessu fyrirkomulagi þá þegar. Það kom fram. Ég skynjaði þá ekki annað á öllum þingheimi en að menn væru mjög áfram um að fram næðust lagabreytingar í því tilviki, í þeim aðstæðum, og ég sótti þó nokkra fundi með hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hv. allsherjar- og menntamálanefnd um sumarið 2017 til að ræða þessi mál. Ég skynjaði ekki annað en mikinn vilja þingsins þá til að hrinda einhverjum verulegum breytingum í framkvæmd. Ég lýsti mínum tillögum til slíkra lagabreytinga á þeim tíma og nefndi að ef ætti að fella þessa heimild ráðherra úr almennum hegningarlögum væri óhjákvæmilegt að breyta um leið öllum þeim lagaákvæðum sem eru í ýmsum lagabálkum og kveða á um óflekkað mannorð sem skilyrði fyrir embættisveitingu eða starfsveitingum af ýmsum toga. Hins vegar var Alþingi á þeim tíma mjög upptekið af því að afnema þá þegar heimildir ráðherra til að veita uppreist æru. Það varð úr að allir formenn þeirra flokka sem sátu þá á þingi vildu leggja fram slíkt frumvarp haustið 2017. Þeir fengu í þeim tilgangi afnot af þeirri vinnu sem hafði farið fram í dómsmálaráðuneytinu og lögðu fram frumvarp um afnám heimildar til uppreistar æru í almennum hegningarlögum. Ég nefndi þá í umræðu um það mál að mér hefði fundist meiri bragur á því að leggja þá líka fram breytingar á öllum þeim lögum sem ég hef nefnt sem kveða á um óflekkað mannorð. En þingið var hins vegar mjög áfram um að afnema þessa heimild í almennum hegningarlögum. Það var þó gert með þeim hætti að það ákvæði lifnar aftur við 1. janúar 2019 ef ekki er búið að samþykkja breytingar á öðrum lögum. Réttarástandið eins og það er í dag er þannig að dæmdir menn geta ekki óskað uppreistar æru og eru þar af leiðandi ekki með óflekkað mannorð sem hefur það í för með sér að þeir eru t.d. ekki kjörgengir í kosningum. Mér fannst það miður við síðustu sveitarstjórnarkosningar að það hafi verið þannig að menn hafi ekki verið kjörgengir. Það er auðvitað ástand sem er algjörlega ólíðandi. Hitt er líka að menn geta ekki uppfyllt þessi lagaákvæði í öllum þeim lagabálkum sem kveða á um óflekkað mannorð til hinna ýmsu starfa. En það lá auðvitað fyrir að það yrði að hafa víðtækt samráð við mjög marga aðila til að gera þetta frumvarp sem best úr garði. Það hefði aldrei orðið þannig, eins og ég kynnti þinginu sumarið 2017, að frumvarp sem þetta yrði hrist fram úr erminni. En eins og þingheimur þekkir fór þingið í að afnema þetta úr hegningarlögum. Þá erum við komin að því frumvarpi sem ég legg fram sem er þá seinna skrefið, nauðsynlegt og alveg óhjákvæmilegt skref, í því að loka þessari réttarframkvæmd hvað uppreist æru varðar, umfangsmikið frumvarp til laga um breytingu á mörgum lögum. Þetta eru lagabálkar sem fæstir kannski heyra undir dómsmálaráðherra en að höfðu samráði við öll ráðuneytin, ýmis hagsmunasamtök, er farin sú leið sem hér er lögð til. Það kom mér reyndar á óvart, miðað við umræðuna miklu sem varð hér um uppreist æru á sínum tíma og þær tilfinningar sem menn sýndu þá í því máli og einarða afstöðu sína til fyrirbærisins uppreist æra og þeirra stjórnvaldsákvarðana sem hún byggir á, að það komu engar efnislegar tillögur um hvernig lögunum ætti að vera háttað. Ég tek sem dæmi lög um endurskoðendur. Við óskuðum eftir afstöðu endurskoðenda og atvinnuvegaráðuneytisins um hvort menn sæju fyrir sér einhverja útlistun á því hvaða skilyrði menn þyrftu að uppfylla til að geta orðið endurskoðendur. Það kom engin tillaga í því og ég skynjaði það þannig að menn vildu bara að dómsmálaráðuneytið hefði forgöngu um að breyta þessum ákvæðum og gæta samræmis. Og það er það sem við höfum gert. Við höfum breytt þessum ákvæðum og reynt að gæta samræmis í þessu öllu saman. Það verður fróðlegt að heyra hvort hinir ýmsu aðilar sem hér er komið inn á, málefnasvið ýmissa aðila, hafi einhverjar skoðanir á þessu. Ég vil nefna, fyrst ég nefni endurskoðendur bara af handahófi, að Lögmannafélag Íslands lét sig hins vegar málið varða, enda voru störf lögmanna sérstaklega til umfjöllunar í umræðunni um uppreist æru, enda er það líka félag sem dómsmálaráðuneytið á í nánu og góðu sambandi við. Við fengum líka gagnlegar athugasemdir frá Lögmannafélaginu í þessu. Þar með held ég að það sé upp talið, þær umsagnir sem bárust um málið, bæði í vinnslu þess og eftir að það lá inni á samráðsgáttinni. En ég vil þá ítreka að lögin sem Alþingi setti haustið 2017, um afnám ákvæða um uppreist æru úr almennum hegningarlögum, falla úr gildi 1. janúar næstkomandi og þess vegna er mjög brýnt að fyrir þann tíma verði gerðar varanlegar breytingar á þessu fyrirkomulagi sem fólst í ákvæðum um uppreist æru. Með þessu frumvarpi er lagt til að horfið verði varanlega frá því að uppreist æra verði veitt með stjórnvaldsákvörðun og jafnframt að horfið sé frá því að gert sé að skilyrði fyrir starfi eða embætti að viðkomandi hafi óflekkað mannorð eða hafi ekki gerst sekur um refsivert athæfi sem telja megi svívirðilegt að almenningsáliti. Það eru nokkur hugtök sem skipta máli að menn hafi á takteinum þegar þeir eru að reyna að skilja þetta fyrirbæri, uppreist æra. Það er ekki nóg að líta til eins lagabálks eða bara fyrirbærisins eða lögfræðihugtaksins uppreist æra, heldur þarf að líta til ýmissa annarra þátta til að ná utan um það fyrirbæri. Þessi skilyrði eru tilvísun til 5. gr. laga um kosningar til Alþingis þar sem óflekkað mannorð er skilgreint með vísan til dóms fyrir verk sem er svívirðilegt að almenningsáliti. Samkvæmt lögunum eru verk talin svívirðileg að almenningsáliti ef þau eru refsiverð og dómur hefur fallið vegna þeirra þar sem dæmd refsing er fjögurra mánaða óskilorðsbundið fangelsi hið minnsta eða öryggisgæsla og ef viðkomandi var 18 ára eða eldri þegar brotið var framið. Þetta gildir þar til fimm ár hafa liðið frá því að afplánun er lokið að fullu. Áður en ég lýsi efni frumvarpsins nánar, virðulegur forseti, ætla ég að útskýra þau réttaráhrif sem uppreist æra hafði í för með sér. Ef einstaklingur hefur framið brot og hlotið dóm sem lýst er í 5. gr. laga um kosningar til Alþingis telst hann hafa framið brot sem þykir svívirðilegt að almenningsáliti og hefur því ekki óflekkað mannorð. Hann uppfyllir því ekki þau hæfisskilyrði í lögum sem kveða á um óflekkað mannorð þar til fimm ár hafa liðið frá því að afplánun var lokið að fullu eða þar til hann hefur hlotið uppreist æru. Með uppreist æru uppfyllir hann þau hæfisskilyrði að nýju að gera kröfu um óflekkað mannorð. Þetta hafði þó ekki áhrif á sakaskrá viðkomandi þar sem sakaferill manna kom þar alltaf óbreyttur fram og jafnframt var tekið fram á sakaskrá ef menn höfðu fengið uppreist æru. Það mátti greina svolítið í umræðu um uppreist æru að einhverjir fengu það á tilfinninguna að með uppreist æru hefði viðkomandi einhvern veginn ekki lengur gerst sekur um glæpinn, en það var auðvitað ekki þannig. Þess má geta að í núgildandi löggjöf er víða að finna hæfisskilyrði án þess að þar sé vísað til skilgreiningar laga um kosningar til Alþingis um óflekkað mannorð eða refsivert athæfi sem telja má svívirðilegt að almenningsáliti. Uppreist æra hefur því engu breytt um það hvort einstaklingur sem hefur framið þau brot sem þar er getið uppfylli þau hæfisskilyrði. Þá eru víðs vegar í löggjöfinni tilvísanir til óflekkaðs mannorðs taldar upp til viðbótar við önnur skilyrði um að viðkomandi megi ekki hafa framið tiltekin refsiverð brot. Með frumvarpinu er lagt til að horfið verði frá því að vísa til laga um kosningar til Alþingis um óflekkað mannorð og í staðinn verði þau hæfisskilyrði sem gerð eru til ýmissa starfsstétta eða embætta skilgreind sérstaklega í viðeigandi lagabálkum. Þetta er til þess fallið að auka gagnsæi og skýrleika laganna. Með þessu er lagt til að fallið verði frá því að kveða almennt á um missi borgaralegra réttinda í lögum og eðlilegt tillit verði tekið til ólíkra hagsmuna sem eru í húfi varðandi mismunandi störf og réttindi. Það má halda því fram frá refsipólitísku sjónarhorni og að teknu tilliti til atvinnufrelsis einstaklinga sé æskilegt að þeir sem gerst hafa brotlegir við refsilög og missa þar með borgaraleg réttindi sín hljóti þau að nýju að einhverjum tíma liðnum nema mjög sérstök rök standi til annars. Það þarf að skoða í hverju tilviki fyrir sig hvaða skilyrði er rétt að setja fyrir því að einstaklingar séu kjörgengir eða sinni tilteknum störfum eða embættum. Virðulegur forseti. Efni þessa frumvarps má skipta í fimm hluta. Ég ætla að víkja að því stuttlega. Í fyrsta lagi er lagt til að fest verði í sessi sú breyting sem varð á lögum síðastliðið haust að numið verði úr lögum heimild til að veita uppreist æru. Þessi heimild verði varanlega úr sögunni. Í annan stað verði áfram að finna skilgreiningu á óflekkuðu mannorði í lögum um kosningar til Alþingis. Ástæðan fyrir því er að í 34. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að óflekkað mannorð sé eitt skilyrði kjörgengis. Með frumvarpinu er hins vegar lagt til að kjörgengisskilyrði í lögum um kosningar til Alþingis og lögum um kosningar til sveitarstjórna verði rýmkuð verulega og að eingöngu þeir sem hlotið hafa óskilorðsbundinn fangelsisdóm teljist hafa flekkað mannorðs frá því að héraðsdómur er kveðinn upp og þar til afplánun er að fullu lokið. Fyrir því eru einkum lýðræðisleg sjónarmið þannig að langflestum þjóðfélagsþegnum verði unnt að bjóða sig fram til kosninga og það falli í skaut stjórnmálahreyfinga, og auðvitað á endanum kjósenda, að velja fulltrúa sína til Alþingis eða sveitarstjórna. Ég tel að þetta samrýmist nútímahugmyndum í refsipólitík um að einstaklingur geti orðið virkur þjóðfélagsþegn og hafi gert upp skuld sína við samfélagið eftir að hafa tekið út refsingu sína. Í þriðja lagi er lagt til að gerðar verði ríkari kröfur til hæfis þeirra sem gegna embættum sem í núgildandi löggjöf verða að uppfylla þau hæfisskilyrði að hafa ekki gerst sekir um brot sem teljast má svívirðilegt að almenningsáliti eða sýnt af sér háttsemi sem getur rýrt það traust sem einstaklingur í slíkri stöðu verður almennt að njóta. Þetta eru hæfisskilyrði í löggjöf sem heyra undir málefnasvið dómsmálaráðuneytisins og varða m.a. dómara, saksóknara, lögreglustjóra, lögreglumenn, sýslumenn og skiptastjóra. Þannig verði gert að skilyrði við skipan í þessi embætti að viðkomandi megi ekki hafa hlotið fangelsisrefsingu fyrir refsiverðan verknað ef hann var fullra 18 ára þegar brotið var framið, né megi hann hafa sýnt af sér háttsemi sem getur rýrt það traust sem einstaklingur í slíkri stöðu verður almennt að njóta. Ég tel réttlætanlegt að gerðar verði ríkar kröfur til handhafa þeirra valdheimilda sem þessum embættum fylgja. Í fjórða lagi er lagt til að gerðar verði sambærilegar kröfur til þeirra sem sækja um lögmannsréttindi, þ.e. að þeir hafi ekki hlotið fangelsisdóm fyrir refsiverðan verknað eftir að þeir urðu 18 ára. Í ljósi sjónarmiða um atvinnufrelsi er þó lagt til að undanþáguákvæði verði að finna í lögum um lögmenn sem kveði á um að heimilt sé að veita lögmannsréttindi fimm árum eftir að afplánun lýkur að fullu að loknu heildstæðu mati á eðli og alvarleika brotsins og háttsemi umsækjenda frá því að afplánun lauk. Þá skuli leita umsagnar Lögmannafélags Íslands um umsókn um lögmannsréttindi á grundvelli undanþáguákvæðisins. Þá eru einnig lagðar til breytingar á ákvæðum laga um lögmenn vegna endurveitingar lögmannsréttinda þannig að sýslumanni verði skylt að leita umsagna Lögmannafélagsins áður en ákvörðun er tekin. Í núgildandi lögum um lögmenn er kveðið á um að sýslumaður geti tekið ákvörðun um endurveitingu lögmannsréttinda ef Lögmannafélag Íslands mælir með því og Lögmannafélag Íslands hefur þannig bindandi áhrif á ákvörðun stjórnvaldsins sem fer með veitingu þessara atvinnuréttinda. Með frumvarpinu verður horfið frá því fyrirkomulagi og einvörðungu gert skylt að leita umsagnar félagsins en það getur ekki þar með bundið hendur stjórnvalds. Ég vek athygli hv. þingmanna á því, en ég veit að Lögmannafélagið hefur auðvitað sína skoðun á þessu máli. Það þarf kannski ekki að koma á óvart að félagið hallist frekar að því að Lögmannafélagið hafi þetta sjálfdæmi alfarið. Hér er hins vegar lagt til að það verði í höndum stjórnvalda að fenginni umsögn Lögmannafélagsins. Helsta viðbótin við þetta að þessu leyti er að í frumvarpinu eru nefnd þau atriði sem líta þurfi til þannig að það geti ekki verið handahófskennt til hvaða sjónarmiða menn ætla að líta þegar lagt er mat á hvort eðlilegt sé að menn fái aftur borgaraleg réttindi eða atvinnuréttindi sín. Að lokum er í fimmta lagi lagt til að þeim ákvæðum í löggjöfinni þar sem í hæfisskilyrðum er gerð krafa um óflekkað mannorð verði breytt þannig að fram komi það skilyrði sem í dag má finna í lögum um kosningar til Alþingis sem skilgreiningu á óflekkuðu mannorði. Hér eru því ekki lagðar til neinar efnislegar breytingar heldur einungis þannig að skilyrði verði tilgreint sérstaklega í viðkomandi lagabálkum. Þetta er liður í því að einfalda og skýra betur löggjöfina á þessu sviði, eins og ég vék að áðan. Þannig komi fram í lagaákvæðinu að skilyrði sé að viðkomandi hafi ekki gerst sekur um refsiverðan verknað þar sem dæmd refsing er fjögurra mánaða óskilorðsbundið fangelsi hið minnsta eða öryggisgæsla ef viðkomandi var 18 ára þegar brotið var framið, nema fimm ár hafi liðið frá því að afplánun var lokið að fullu. Þeir lagabálkar sem hér um ræðir heyra undir önnur ráðuneyti en dómsmálaráðuneytið og því er lagt til að staðan haldist að mestu efnislega óbreytt, þ.e. dómsmálaráðuneytið hefur ekki farið í það að breyta efnislega í raun þessum ákvæðum sem undir önnur ráðuneyti heyra. Það mun gefast tækifæri í framtíðinni til að endurskoða slík skilyrði í hlutaðeigandi ráðuneytum ef menn telja þörf á því og hafa fengið frekari ráðrúm til að skoða þessi mál í ljósi reynslunnar. Virðulegur forseti. Ég hef þá gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr. að þeirri meðferð lokinni.
Frú forseti. Ég ætla að láta það eiga sig í þetta sinn að fara ofan í söguskoðun hæstv. ráðherra á því nákvæmlega hvernig þessi löggjöf er komin til. Mig langar bara að spyrja beint út í löggjöfina sjálfa eins og hún stendur og læt öðrum eftir að láta reyna á söguskoðun. Nú hefur hæstv. ráðherra ítrekað haldið því fram að vinna hafi hafist við endurskoðun á þessum lögum í maí í fyrra. Það kemur líka fram í greinargerð frumvarpsins. Mér finnst þess vegna svolítil vonbrigði að sjá að í frumvarpinu er hvergi víkkað út það net sem þessi skilyrði ná yfir, þ.e. að fólk megi ekki hafa brotið af sér til að geta sinnt ákveðnu ábyrgðarhlutverki. Um það var líka mikið rætt í þessari umræðu að nálgun löggjafarinnar á Íslandi gagnvart því hverjir þyrftu að uppfylla skilyrði um óflekkað mannorð væri helst til gamaldags og sneri aðallega að þeim sem hefðu eitthvað með fjárhlutverk gagnvart ríkisstjórn stjórn að gera, þ.e að þeim sem færu með peninga ríkisins en ekki þeim sem bæru ábyrgð gagnvart börnum eða öðrum. Hæstv. fjármálaráðherra, þáv. hæstv. forsætisráðherra, tók dæmi um að sérstaklega þyrfti að skoða kennara í þessu og það að fara ætti í heildarendurskoðun á miklu fleiri starfsstéttum var tekið sem aðalástæðan fyrir því að ekki væri hægt að ráðast í breytingar á lögum um lögmenn og skilyrði fyrir lögmennsku strax. Það þyrfti að ná yfir miklu víðara net. Ég sakna þess að lögráðamenn séu inni í þessum pakka. Ég sakna þess líka að ekki hafi verið tekið tillit til þess að þegar búið er að breyta kjörgengi til sveitarstjórna eigi það líka við um kjörgengi til barnaverndarnefnda, en um kjörgengi til barnaverndarnefnda gildir kjörgengi til sveitarstjórna. [[Forseti hringir.]]Er það svo núna, ef frumvarpið verður að lögum, að einstaklingar geta verið kjörnir í barnaverndarnefnd um leið og afplánun eftir glæp er lokið?
Virðulegur forseti. Ég get nefnt það hér að ég kjósi að láta sem vind um eyru þjóta ummæli hv. þingmanns um að hún ætli ekki að hreyfa við því sem hún kallar söguskoðun mína hér í framsöguræðu. Ég er nú samt mjög forvitin að vita hvað það er sem hún kallar söguskoðun í þessari framsöguræðu og hvet hana til að koma fram með það, ef hún telur að það sé einhvers konar söguskýring, eins og mér heyrðist á henni, sem hún fellst ekki á. En hvað varðar þau efnislegu atriði sem hún nefnir, t.d. um lögráðamenn, barnaverndarnefndir, kennara eða annað, kom það skýrt fram af minni hálfu strax sumarið 2017 að ég teldi einboðið að endurskoða þyrfti þau ákvæði sem kveða sérstaklega á um óflekkað mannorð sem skilyrði fyrir embættum eða störfum. Ef ekkert er kveðið á um lögráðamenn í frumvarpinu er það vegna þess að óflekkað mannorð er ekki skilyrði og hefur aldrei verið skilyrði fyrir því að menn verði lögráðamenn. Það kann að vera að full ástæða sé til að endurskoða ákvæði um lögráðamenn og alls konar fleiri stéttir, kennara, heilbrigðisstarfsfólk og annað, en það verður samt ekki gert í þessu sambandi, ekki í frumvarpi sem er ætlað að kveða í kútinn fyrirbærið uppreist æru. Ég held alveg tvímælalaust að umræðan sem verður hér við þinglega meðferð og frumvarpið, nái það fram að ganga, hvetji stjórnvöld, sem undir það heyra, og einnig fagfélög o.fl. til að skoða í sínum ranni hvort ástæða sé til að skerpa aðeins á skilyrðum til starfa. En menn verða auðvitað að hafa það í huga líka að atvinnuréttindi manna eru mannréttindi og ekki hægt að skerða þau bara handahófskennt eða [[Forseti hringir.]]bara af því að mönnum finnst eitthvað eða slengja fram einhvers konar skerðingu á þeim.
Virðulegur forseti. Ég vísa í lögráðamenn og kennara sem dæmi um starfsstéttir sem voru nefndar til þess að stöðva frumvarp sem ég hugðist flytja, um takmörkun á veitingu lögmannsréttinda, vegna þess að það ætti að ná yfir miklu stærra net hvað varðar starfsskilyrði. Ég átti von á því að það kæmi í þessu frumvarpi, sérstaklega miðað við það hve langan tíma hefur tekið að koma því á koppinn, þ.e. að það myndi ná yfir breiðara svið ábyrgðar. Það sem ég spurði út í áðan hefur með barnaverndarnefndir að gera. Ef við skoðum kjörgengi til barnaverndarnefnda gilda um það sömu reglur og um kjörgengi til sveitarstjórna. Hefur það verið skoðað hvort það þýðir þá að einstaklingur geti brotið á barni, afplánað sinn dóm og síðan talist kjörgengur til barnaverndarstarfa? Er búið að skoða hvaða áhrif þessi breyting á kjörgengi, þ.e. að búið sé að taka út óflekkaða mannorðshlutann, hefur á kjörgengi í fleiri nefndir og ráð? Er það alveg öruggt miðað við allan þann tíma sem hefur farið í þetta? Ég hlýt að spyrja að því, í samhengi við frumvarp sem hæstv. ráðherra hyggst leggja fram nú fljótlega, um að hætt verði að birta nafn kynferðisbrotamanna yfir höfuð: Ef einstaklingar gerast kjörgengir um leið og þeir eru búnir að afplána sinn dóm, hvernig í ósköpunum eiga kjósendur að vita hvort þeir séu að kjósa brotamenn til æðstu embætta? Hvernig eigum við að vita það ef hæstv. ráðherra hyggst afmá nöfn þeirra úr almennri umræðu?
Virðulegur forseti. Nú get ég kannski ekki tjáð mig um hvert einasta starf í landinu en barnaverndarnefndir heyra undir velferðarráðuneytið. Dómsmálaráðuneytið sendi tilkynningu og ósk um umsögn jafnvel tillögu til breytinga á þeim störfum sem undir það ráðuneytið heyra alveg eins og ráðuneytið gerði við öll ráðuneyti, en fékk, eins og ég nefndi hér í framsögu, engin viðbrögð við ósk um umsóknir um lagafrumvarpið eins og það varð og heldur ekki ósk um að menn kæmu með tillögur í þessum efnum. Þau svör sem bárust lutu að því að menn óskuðu eftir því að dómsmálaráðuneytið tæki forystu í þessu og legði einhvers konar línur. Hvað barnaverndarnefndir áhrærir geri ég ráð fyrir því að menn þurfi, eins og á við um önnur viðkvæm störf er lúta að börnum, að hafa, og kallað sé eftir því, hreint sakavottorð. Hv. þingmaður hristir hausinn og það kann að vera rétt að það sé ekki gert. En það tel ég að þurfi að vera í tilviki barnaverndarnefnda, einhver hæfisskilyrði. Ég trúi ekki öðru en að það séu einhver hæfisskilyrði þar, þótt ég þekki ekki þá löggjöf til [[Gripið fram í.]]hlítar. En ég tek undir það að þetta þarf að skoða. Ég er hins vegar ekki viss um að það eigi endilega heima í þessu frumvarpi sem er afmarkað við það að afnema uppreist æru úr lögum og þetta skilyrði um óflekkað mannorð, sem menn hafa verið að hnjóta um um áraraðir. Ég held að það sé miklu skilvirkara að afgreiða þetta sér en ég efast ekki um að það mun verða hvatning á ýmsum vettvangi til að taka til endurskoðunar hæfisskilyrði ýmissa starfsstétta. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða þetta sérstaklega með umsagnaraðilum.
Herra forseti. Hér fjöllum við um heilmiklar breytingar á fjölmörgum lögum, nánar tiltekið 32 lögum, þar sem fjallað er um skerðingu á réttindum í kjölfar þess að hafa gerst sekur um refsivert athæfi sem telja megi svívirðilegt að almenningsáliti. Eða hvað? Jú, með þessu frumvarpi er lagt til að horfið verði endanlega frá þeirri framkvæmd að stjórnvöld taki ákvarðanir um uppreist æru, sem ég held að við getum flest verið sammála um að er óhæft að sé í hendi einstaklings sem í það og það skipti skipar sæti dómsmálaráðherra. Þetta leiðir hugann óneitanlega að stjórnarskránni okkar, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem er sú stjórnarskrá sem okkur var færð af dönskum kóngi á þarsíðustu öld og sumir stjórnmálaflokkar sem starfa á þingi hafa verið illfáanlegir til að breyta. Í stjórnarskránni er nefnilega að finna ákvæði, 29. gr., sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Forsetinn getur ákveðið, að saksókn fyrir afbrot skuli niður falla, ef ríkar ástæður eru til. Hann náðar menn og veitir almenna uppgjöf saka. Ráðherra getur hann þó eigi leyst undan saksókn né refsingu, sem landsdómur hefur dæmt, nema með samþykki Alþingis.“ Ég vil eiginlega hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til að koma með okkur baráttufólki fyrir fullnægjandi stjórnarskrá í þann leiðangur sem hafinn var fyrir margt löngu því ég held að forsetinn, hver sem það er í hvaða skipti, eigi heldur ekkert að hafa þetta vald. En aftur að frumvarpi því sem hér er rætt þar sem brugðist er við þeirri stöðu sem varð eftir að ákvæði um uppreist æru var fellt út úr hegningarlögunum haustið 2017 en þó breytt í meðförum þingnefndar með bráðabirgðabreytingu. Nú er verið að leggja til breytingar á 32 lögum er varða fjölmargar stjórnir, svo sem stjórn Fjármálaeftirlitsins og Samkeppniseftirlits, einhver embætti, svo sem embætti ríkisskattstjóra og ríkissáttasemjara, en einnig dómaraembætti, stöðu sérfróðra meðdómenda, matsmanna og síðast en ekki síst endurskoðenda og lögmanna. Síðastnefnda starfið var einmitt töluvert til umræðu þegar skyndilega var tekin ákvörðun um það á haustmánuðum 2017 að fella út ákvæði í almennum hegningarlögum um uppreist æru. Ég held að við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að þeir sem gegna áðurnefndum störfum og embættum uppfylli ákveðin tilgreind hæfisskilyrði en einnig ákveðin siðferðileg skilyrði. Þannig er í greinargerð með frumvarpinu tilgreint að innan fjölmargra starfsstétta megi finna ákvæði er þrengja enn fremur að starfsfólki, svo sem kröfur til þeirra sem vígjast til preststarfa, samanber lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Þar segir að sú krafa sé gerð til kandídats til skipunar eða setningar í prestsembætti að viðkomandi hafi ekki gerst „sekur um athæfi sem ætla má að rýri álit hans og sé ósamboðið manni í prestsstarfi“. Það er ekkert skýrt nánar hvað í þessu felst. Sambærilegt ákvæði má líka finna í æskulýðslögum sem og lögum um farþega- og farmflutninga, svo eitthvað sé nefnt. Skerðingar á starfsleyfum má þannig finna víða. Í greinargerð með frumvarpi því sem við fjöllum hér um er einmitt minnst á mikilvægi þess að koma mati á slíkri hömlun á réttindum til starfa frá stjórnvöldum. Ég held að það sé alveg hárrétt. Þannig eigi það ekki lengur að vera ráðuneytið sem hafi það vald að veita einstaklingum sem þangað leita uppreist æru. Áfram er þetta hjá forseta en við skulum vona að forsetinn beiti þessu ekki, hvorki sá sem við höfum núna eða sá sem á eftir kemur. Mig langar að víkja máli mínu að ákvæði frumvarpsins sem finna má í XIII. kafla sem varðar lögmenn. Þar er lagt til að hið mjög svo loðna ákvæði um óflekkað mannorð sé fellt brott en inn komi nýr málsliður líkur þeim sem finna má hjá fjölmörgum öðrum aðilum í frumvarpinu, að sá geti öðlast lögmannsréttindi sem hafi tiltekin skilyrði uppfyllt en að auki megi viðkomandi ekki hafa hlotið fangelsisdóm fyrir refsiverðan verknað framinn eftir að viðkomandi varð 18 ára. Allt er þetta vel skiljanlegt og mjög sambærilegt við það sem má sjá víða annars staðar í frumvarpinu. En svo er bætt við að það megi víkja frá þessu skilyrði. Það má víkja frá þessu skilyrði að fenginni umsögn Lögmannafélags Íslands þegar fimm ár eru liðin frá því að afplánun lauk að fullu, en þó ekki ef eðli brotsins og háttsemi umsækjanda er til þess fallin að rýra það traust sem lögmenn þurfa að njóta. Svo segir: „Við matið skal líta til eðlis og alvarleika brotsins, m.a. þeirra hagsmuna sem brotið var gegn, ásetnings og aldurs umsækjanda þegar brot var framið, hvort brotið hafi verið framið í tengslum við atvinnurekstur og þess tjóns sem brotið olli. Þá skal einnig meta háttsemi umsækjanda frá því að afplánun lauk, þá einkum hvort umsækjandi hafi ólokin mál í refsivörslukerfinu.“ Sú sem hér stendur er fullkomlega sammála því sem kemur fram í greinargerð, að mikilvægt sé að lögmenn séu þess trausts verðir sem skjólstæðingar þeirra og samfélagið þurfi að bera til þeirra. En sá tilgangur sem sagður er vera með breytingu á lögunum, þ.e. að taka úr höndum stjórnvalda þetta vald til að meta hæfi viðkomandi umsækjanda til að iðka störf sín, virðist algerlega fokinn út í veður og vind. Stjórnvöld þurfa áfram að taka stjórnvaldsákvörðun að undangenginni umsögn Lögmannafélags Íslands fimm árum eftir að viðkomandi lauk afplánun refsidóms um það hvort öll þessi handahófskenndu og matskenndu atriði séu uppfyllt. Þetta á eingöngu við um lögmenn. Bara lögmenn. Af öllum 32 lögunum sem er verið að breyta. Þó nokkrir aðilar sem tilgreindir eru í frumvarpinu hafa enga slíka möguleika, enga slíka undanþágu. Bara lögmenn. Aðrir geta ekki leitað til stjórnvalda til að veita undanþágur frá settum skilyrðum. Má þar nefna héraðsdómara, landsréttardómara, hæstaréttardómara, sérfróða meðdómendur í einkamálum og sakamálum. Það er heldur enginn slíkur möguleiki fyrir þá sem taka sæti í landsdómi. Takið eftir að um þá sem taka sæti í landsdómi er bætt við sérstöku ákvæði um að þeir megi hvorki hafa hlotið dóm né sýnt af sér háttsemi sem geti rýrt það traust sem dómarar verða almennt að njóta. Þarna ætlum við líka að hafa einhvers konar mat á því. Hvaða traust er það sem dómarar verða almennt að njóta? Mega þeir ekki brúka munn eða mega þeir ekki brjóta lög? Svo má líka velta fyrir sér þeim stéttum sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir minntist á áðan. Hvað með kennara? Hvað með lögráðamenn? Í lögunum er rætt um skiptastjóra. Skiptastjórar eru jú þeir sem höndla með peninga. Lögráðamenn eru að hugsa um peninga en líka ýmiss konar velferð, vistun og fleira. Svo eru líka til fjárhaldsmenn, bæði barna og fullorðinna, sjálfræðissviptra. Ekkert minnst á þá. Ég er ansi hrædd um að við neyðumst til að skoða sérstaklega hvernig við ætlum að haga starfsleyfisveitingu bæði hvað lögmenn varðar og aðra. Hvað merkir t.d. að horfa skuli sérstaklega til þess þegar undanþága er veitt frá starfsleyfisskilyrðum hvort brot hafi verið framið í atvinnustarfsemi? Hvað þýðir það? Tiltekið er í greinargerð að lögmenn hafi trúnaðarskyldum að gegna gagnvart umbjóðanda sínum og því mikilvægt að líta til þess hvort umrædd brot hafi verið framin á þeim vettvangi. En hvað ef svo var ekki? Er betra að viðkomandi umsækjandi um lögmannsréttindi hafi níðst á öðru fólki en því sem leitaði til hans? Er það betra að fjársvik, misneyting eða önnur refsiverð háttsemi hafi átt sér stað í hans daglega lífi utan vinnutíma? Maður veltir fyrir sér hvort það geti verið rétt að láta lögmenn lúta sömu skilyrðum og dómara og meðdómendur þannig að engar undantekningar séu veittar, eða sömu skilyrðum og aðrir, svo sem endurskoðendur eða ríkissáttasemjari. Eins og áður sagði eru þó nokkrar stéttir sem þurfa að lúta sérstökum skilyrðum til starfa fyrir utan þau skilyrði er snúa að menntun. Lögreglumenn, skipstjórar, flugmenn þurfa t.d. að þola margvísleg skilyrði um heilsufar en einnig hreint sakarvottorð. Þetta er úti um allt í kerfinu. Sama má segja um presta þjóðkirkjunnar sem mega ekki hafa gerst sekir um athæfi sem rýri álit þeirra og sé ósamboðið manni í preststarfi. Það má ekki misskilja mig. Ég er mjög hlynnt því að meðalhófs sé gætt, að við tryggjum mannréttindi fólks, að við skerðum ekki mannréttindi umfram það sem nauðsynlegt er. Meðalhófið er gulls í gildi. En jafnræðið er það líka. Það er gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld gæti þess í hvívetna að jafnræði og meðalhóf séu fyrst og fremst það sem horft er á þegar lagasetning er annars vegar. Sumir þeir sem frumvarpið fjallar um missa tækifærið til skipunar í embætti eða stöður til frambúðar, án undantekninga. Aðrir missa tækifærið í fimm ár frá afplánun og enn aðrir rétt á meðan þeir afplána dóma sína. Það er þetta sem ég held að við þurfum að skoða sérstaklega, þ.e. hvort tilefni sé til að hafa svona mismunandi reglur, sums staðar mjög matskenndar heimildir til stjórnvalda sem þó á að aflétta þessari kvöð að meta með frumvarpinu. Ég held að við þurfum að skoða það hér í meðförum þingsins hvort tilefni sé til að sama línan gildi fyrir alla, eða a.m.k. að kanna hvort ástæða sé til að hafa svona matskennd atriði í löggjöfinni.
Virðulegi forseti. Við höfum til umræðu frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna afnáms ákvæða um uppreist æru. Það má segja að að vissu leyti sé þetta frumvarp rökrétt framhald af því máli sem sprengdi síðustu ríkisstjórn vegna tregðu til að svara brotaþolum kynferðisbrota um hvernig uppreist æru ákveðinna brotamanna hefði borið að og vegna þess að enginn vildi taka ábyrgð á þeirri framkvæmd að þessum einstaklingum hefði verið veitt uppreist æru. Þá er nú ærið tilefni til að breyta lögunum þannig að það verði alltént skýrara hver beri ábyrgð á því hvernig og hvenær fólk endurheimti borgaraleg réttindi sín eftir að hafa brotið á einstaklingum, sérstaklega þegar kemur að atvinnuréttindum. Ég man ágætlega þá umræðu sem átti sér stað á þessum tíma. Stór hluti hennar sneri að því að við hefðum mjög gamaldags viðhorfs til þess hvenær takmarka ætti aðgengi fólks að ábyrgðarstöðum og hvað teldust ábyrgðarstöður, þess verðar að það kæmi fram í lögum að viðkomandi einstaklingar sem gegndu viðkomandi störfum mættu ekki hafa brotið af sér á einn eða annan hátt. Þetta gamaldags viðhorf varðaði það mestmegnis að þessi störf fólu það í sér að sýsla með peninga ríkisins en sneru ekki að öðrum ábyrgðarstöðum eins og að vera kennari eða gegna öðrum störfum sem snúa að ábyrgð gagnvart börnum eða öðrum sem eru í valdaminni stöðu gagnvart einhverjum sem hefur völd yfir þeim. Þess vegna nefndi ég í andsvari mínu áðan lögráðamenn í lögræðislögum sem heyra einmitt undir dómsmálaráðuneytið. Þar er komið inn á að skilyrði fyrir því að vera lögráðamaður sé að viðkomandi megi ekki hafa gerst sekur um hegningarlagabrot samkvæmt XXII. kafla, sem eru kynferðisbrot. Þetta er reyndar nýkomið inn í lögin. Þar er t.d. ekkert talað um fjársvikabrot eða neitt annað slíkt gagnvart einstaklingi sem mun svo taka að sér fjárræði yfir þeim lögræðissvipta sem honum er falið að vera lögráðamaður yfir. Ég hefði talið að það væri eðlilegt í ljósi þeirrar umræðu sem átti sér stað á þeim tíma að þetta hefði t.d. líka verið skoðað. Ég benti á annað atriði sem mér finnst varhugavert við þetta frumvarp, breytingu á kjörgengi til sveitarstjórnar- og alþingiskosninga. Til að vera kjörgengir til alþingiskosninga og sveitarstjórnarkosninga þurftu viðkomandi einstaklingar að hafa óflekkað mannorð en þessu er núna breytt þannig að viðkomandi þurfi að hafa afplánað sinn dóm. Það er svo látið í hendur kjósenda að ákvarða hvort það sé nægjanlegt til að fá að gegna stöðu sveitarstjórnarfulltrúa eða alþingismanns. Þetta hefur víðtækar afleiðingar vegna þess að t.d. það að vera kjörgengur í barnaverndarnefnd sætir sömu skilyrðum og kjörgengi til sveitarstjórna. Ég velti fyrir mér hvort einstaklingar sem sækjast eftir setu í barnaverndarnefnd séu kjörgengir í slíkt embætti þrátt fyrir að hafa einungis nýlega lokið afplánun, jafnvel fyrir brot gegn börnum. Þetta er nokkuð sem mér finnst að hefði mátt skoða, sérstaklega ef söguskoðun hæstv. ráðherra reynist rétt og búið sé að vinna að endurskoðun á þessum málaflokki síðan í maí í fyrra, sem ég á enn mjög erfitt með að skilja, en látum gott heita. Þetta er eitt af nokkrum atriðum sem ég rek augun í. Ég tek líka undir orð hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur hvað varðar þessi sérstöku skilyrði gagnvart lögmönnum. Mér finnst tilefni til að skoða hvort þetta sé rétta aðferðin. Við sáum í þeirri atburðarás sem leiddi til falls síðustu ríkisstjórnar, sáum í framkvæmdinni sem hafði verið notuð gagnvart uppreisn æru, sérstaklega þessa manns, Roberts Downeys, sem Hæstiréttur notaðist við þegar hann dæmdi honum starfsréttindi sín aftur, að ekkert sérstakt mat fór fram á því hvort hann væri hæfur til að gegna lögmannsstörfum þrátt fyrir að það væri alveg hægt að leiða af löggjöfinni að það mætti og ætti að fara fram mat á því hvort það teljist varhugavert að lögmaður sem hefur brotið gegn fjórum unglingsstúlkum eða fimm fái lögmannsréttindi sín á ný. Þarna hefði alveg getað farið fram mat á því og ég fæ ekki séð hvernig þessi löggjöf tryggir að þetta mat fari fram á einhverjum faglegum forsendum, sérstaklega gagnvart dómstólunum sem stóluðu á mjög gamalt fordæmi hjá öðrum lögmanni sem hafði drepið konuna sína, farið í afplánun og svo sótt lögmannsréttindi sín aftur einhverjum árum síðar. Þar sem ekki þótti varhugavert að veita þeim manni lögmannsréttindi sín aftur þótti ekki varhugavert að veita Robert Downey sín lögmannsréttindi aftur. Ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra í andsvari um frumvarp sem ráðherra hyggst leggja fram á þessu þingi um að hætt skuli að birta nöfn dæmdra kynferðisbrotamanna á vefnum. Ég velti þessu upp vegna þess að nú á að breyta kjörgengi þannig að viðkomandi einstaklingar verði kjörgengir um leið og þeir eru búnir að afplána sinn dóm, sama hvert brotið er. Hvernig eiga kjósendur að vera upplýstir um að t.d. sé um kynferðisbrotamenn að ræða ef nöfn þeirra eru ekki birt? Þarf þá ekki að taka einhvers konar sérstakt tillit til þess í þessu samhengi? Þetta er nokkuð sem mér finnst skipta töluverðu máli. Ég ætla ekki að lengja mál mitt neitt miklu meira nema til að koma að því sem ég taldi upp áðan sem söguskýringu hæstv. dómsmálaráðherra á aðdraganda þessarar lagasetningar. Um það vil ég segja að það er hið sama með söguskýringuna í þessu frumvarpi, hér er sneitt algerlega fram hjá hluta þeirra sem áttu stærstan þátt í því að þessi mál voru tekin til gagngerrar endurskoðunar og það er fólkið í #höfumhátt, brotaþolar Roberts Downeys sem stigu fram og kröfðust þess að fá upplýsingar, kröfðust þess að hér yrðu breytingar svo annað þessu líkt kæmi aldrei fyrir aftur, þ.e. að maður sem hefði brotið gegn fimm unglingsstúlkum fengi uppreist æru og lögmannsréttindi án þess að nokkur gengist við því að bera ábyrgð á því. Á þær er ekki minnst í greinargerð með þessu frumvarpi heldur er látið sem svo að hæstaréttardómurinn sem veitti Robert Downey lögmannsréttindi sín á ný hafi orðið valdur að umræðu sem einhvern veginn sé orsök þessa frumvarps. Þó voru það einstaklingar í hópnum sem kallaði sig #höfumhátt sem héldu þessu máli á lífi, sem ýttu á eftir því að hér yrðu breytingar og sem komu því til leiðar að hluta að ríkisstjórnarsamstarf Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins sprakk í loft upp eins og frægt er orðið. Þetta er eitt af því sem mér finnst athugavert við söguskoðun hæstv. dómsmálaráðherra og þá greinargerð sem í þessu frumvarpi er að finna, þeirra þátt hefði mátt vera að finna í eins og einni setningu í þessari greinargerð sem og í máli hæstv. dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu og yfirferð. Það er einmitt þetta með að fá lögmannsréttindin sín aftur og einnig að fá lögmannsréttindin sín í fyrsta sinn eftir að hafa framið alvarlegan glæp, hvort sem viðkomandi hafi lokið afplánun eða ekki, það má velta fyrir sér þessu með starf lögmannsins sem á að gæta hagsmuna brotaþola í ýmsum málum. Við erum auðvitað svolítið upptekin af kynferðisbrotunum en það eru fjölmörg önnur réttindagæslumál sem um ræðir sem lögmenn taka að sér og skipta máli. Manni getur líka verið falið að gæta réttinda þeirra sem hafa misst sjálfræði sökum vanþroska. Auðvitað viljum við ekki skerða réttindi borgaranna umfram það sem nauðsynlegt er, en er starfsleyfi eins og lögmannsréttindi borgaraleg réttindi? Þetta er auðvitað bara starfsleyfi. Við þurfum að velta því fyrir okkur af því að við getum ekki vænst þess að fá að ganga inn í hvaða starf sem er. Það þarf að uppfylla ákveðin skilyrði og löggjafinn getur hreinlega tekið ákvörðun um það. Getur verið að þarna sé ákveðinn hópur, lögmenn, sem þurfi bara að vera með hreint borð, megi ekki vera með ákveðinn hala? Það má alveg hugsa sér að það séu tiltekin [[Forseti hringir.]]brot sem viðkomandi má ekki hafa framið, aldrei, til að geta öðlast ákveðin réttindi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og vil svara því til fyrst og fremst að ég er sammála hv. þingmanni um að það ættu að vera ákveðin brot sem viðkomandi mætti aldrei hafa framið til að fá lögmannsréttindi. Ég lagði það til á hinu örstutta þingi 2017 en samstaða náðist ekki um það frumvarp. Í því frumvarpi var sem sagt lagt til að til þess að verða lögmaður mætti viðkomandi ekki hafa brotið kynferðislega á börnum, ekki hafa framið manndráp og ekki hafa framið alvarleg kynferðisbrot. Það voru þessi skilyrði sem ég setti sem grunnskilyrði fyrir því að viðkomandi gæti fengið lögmannsréttindi, að þeir hefðu ekki brotið af sér með þessum hætti. Svo voru aðrar breytingar til í því líka en ekki náðist samstaða um það og þess vegna spyr ég svona oft út í þetta núna, m.a. vegna þess að þá var ítrekað tekið til, m.a. af hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni, að það þyrfti að líta til miklu fleiri starfsstétta en einungis lögmanna og miklu fleiri starfsstétta en þetta mál um óflekkað mannorð og uppreisn æru næði yfir. Við þyrftum að horfa heildstætt yfir sviðið og skoða allar starfsstéttir jafnt. Þetta vantar í þetta frumvarp og þess vegna er ég enn að velta fyrir mér hvers vegna það hafi tekið svona langan tíma að gera það sem ég kalla „Find and Replace“ eða „Finna og setja í staðinn“ í word en það er í raun og veru það sem þetta frumvarp gerir, það fer í gegnum allan lagabálkinn á Íslandi og finnur orðin „óflekkað mannorð“ og setur í staðinn einhverja klausu. Hvernig það gat tekið eitt og hálft ár skil ég ekki. Ég tek undir með hv. þingmanni, það þarf að skoða lögmenn sérstaklega og mögulega þurfa þeir ekkert endilega að fá lögmannsréttindi hafi þeir gerst sekir um refsivert athæfi yfir höfuð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna. Hún er fróðleg og vonandi gagnleg. Það eru fjölmargir aðrir kaflar í hegningarlögunum þar sem maður getur velt fyrir sér hvort viðkomandi ætti að fá aftur eða fá yfirleitt lögmannsréttindi eftir að hafa afplánað dóm, t.d. brot gegn friðhelgi einkalífs. Nú höfum við fengið vægast sagt ofboðslegar fregnir af því hvernig eltihrellir hefur beinlínis bolað manneskjum úr landi með fjölskyldur sínar. Við getum velt fyrir okkur frelsissviptingu. Svo er auðvitað kynferðisbrotakaflinn. Hvað með rán? Öll ofbeldisbrot? Gróft ofbeldi? Brot gegn valdstjórninni? Hvernig ætli lögreglumanni sem hefur lent í ofbeldi af hálfu einhvers sem viðkomandi handtók liði með að mæta þeim aðila í dómsalnum sem þá væri orðinn lögmaður, verjandi eða réttargæslumaður, jafnvel sækjandi, af hálfu hins opinbera? Þetta eru svolítið sérstök störf og það að vera brotaþoli og þurfa að mæta í dómsal þar sem skikkjuklæddi einstaklingurinn sem er lögmaður er sá sem er eða var kvalari viðkomandi fyrir fimm árum er mögulega fullgróft. Við þurfum að velta fyrir okkur hvort þetta sé ákjósanlegt. Eru það borgaraleg réttindi að fá aftur [[Forseti hringir.]]heimild til starfa sem lögmaður eftir að hafa afplánað refsingu? Ég held að þingið verði að ræða það.
Herra forseti. Vissulega megum við spyrja okkur að því og ég veit til þess að það er til eitthvað af málum frá Mannréttindadómstólnum sem tekur á þessu, aðgengi að lögmannastéttinni svo að segja. Eftir því sem ég man best eru þar tilmæli um að starfssvipting sem þessi eigi helst ekki að vera ótímabundin og að einhver lögmæt sjónarmið eigi að liggja að baki því hvort hægt sé að veita slík réttindi aftur. Af þessu tilefni vil ég koma því á framfæri hvort brotaþolar eigi líka að þurfa að sitja undir því að einstaklingur sem braut á þeim bjóði sig fram til Alþingis og að aldrei hafi verið birt nafnið hans þegar hann var dæmdur. Ef næsta frumvarp dómsmálaráðherra verður að lögum á að hætta að birta nafn brotamanna í kynferðisbrotamálum eða öðrum málum sem hv. þingmaður nefndi, eins og eltihrella. Þetta eru allt saman mál sem myndu falla undir þetta nýja frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um að hætta að birta nöfn brotamanna í svokölluðum viðkvæmum málum. Ég velti fyrir mér hvernig kjósendur eigi þá að vita það, ef þessari birtingu verður hætt, og hvort samfélagið eigi ekki smáheimtingu á að vita hvort það sé að kjósa eltihrella eða kynferðisbrotamenn eða barnaníðinga á þing. Það er ein afleiðingin af þessu frumvarpi í samhengi við annað frumvarp sem boðað hefur verið. Ég hef talsverðar áhyggjur af því líka.
Virðulegur forseti. Í málum af þessum toga hafði um árabil, áratugum saman, jafnvel öldum saman, verið haft lágt. Þetta voru mál sem fóru hljóðlega, voru útkljáð í hljóði, voru útkljáð inni í bakherbergjum og fóru sína leið, voru afgreidd og mönnum greidd leið á ný bakdyramegin inn í hásali valdsins, inn í staði þar sem þeir gátu verið í aðstöðu til að beita annað fólk ofríki. Við munum tildrög þess máls sem við ræðum hérna núna. Þau voru þau að hópur fólks tók að hafa hátt um þessi mál, lét ekki bjóða sér þessa afgreiðslu, vakti athygli á henni svo þjóðin öll heyrði og þjóðarathygli vakti. Þá fór af stað þróun sem enn er í gangi og þetta mál hér er hluti af þeirri þróun. Við tökum þátt í því sem er ánægjulegt. Ég tel að þetta mál sé til bóta og styð það. Ég vil gjarnan fá að koma upp í þennan ræðustól sem einn af kannski fáum þingmönnum sem ekki er löglærður og fá að lýsa skoðunum mínum á þessu máli og lýsa yfir stuðningi mínum við það. Uppreist æru. Þetta er orðalag sem ég held að sé alveg áreiðanlega ekki tilviljun að enginn skildi þegar það kom skyndilega upp í þjóðfélagsumræðunni, því skaut skyndilega upp og þá botnaði enginn almennilega í þessu. Uppreist. Hvað er átt við? Uppreist æru. Þetta var ankannalegt orðalag, fornfálegt, eiginlega næstum því biblíulegt. Þetta var eins og eitthvað úr Biblíunni, var eins og Jesús kæmi og rétti Lasarusi höndina og reisti hann upp. Maður fékk einhvern veginn þannig tilfinningu fyrir þessu að einhver einstaklingur lægi í valnum, yrði reistur upp og maður segði bara: Far þú og syndga ekki framar. Tak sæng þína og gakk. Viðkomandi einstaklingur gat þá bara farið aftur að sinna sínum störfum, jafnvel óhæfuverkum eins og dæmin sanna. Þetta byggir á einkennilegum skilningi á orðinu æra vegna þess að eins og hæstv. dómsmálaráðherra rakti áðan verður æra ekki endurheimt með atbeina opinberra aðila. Það er ekki æra. Æra er áran sem umlykur okkur, verk okkar og framgöngu í lífinu, það orðspor sem við höfum og líka bara hvernig við komum fyrir, hvernig við komum öðrum fyrir sjónir, hvernig við virkum á annað fólk. Það er æra okkar, það eru orð okkar og það er öll framganga okkar. Opinberir aðilar geta ekki hlutast til um það. Þeir geta að vísu veitt okkur tiltekin réttindi, við megum nefnilega ekki gleyma því að þegar við komum í þennan heim erum við hlaðin réttindum. Við fæðumst til ótal réttinda sem við flest berum gæfu til þess að varðveita og nýta okkur í opnum og frjálsum þjóðfélögum. Svo getur það hent fólk að fyrirgera þessum réttindum sínum með glæpum. Þá missir það þessi réttindi sín og fer í fangelsi, afplánar dóm og svo kemur það út úr fangelsinu og eftir þann dóm endurheimtir það hluta þessara réttinda sinna. Þannig starfar réttarríkið og við styðjum það öll. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir vék að hérna áðan, og það er dálítið mikilvægt að við ræðum það, er ekki sjálfsagt mál að við endurheimtum öll þau atvinnuréttindi sem við kunnum að hafa haft áður en við frömdum þann glæp sem varð til þess að við misstum réttindi okkar, til að mynda rétt til lögmannsstarfa. Persóna sem er lögmaður er í valdastöðu gagnvart öðru fólki, er í flóknu trúnaðarsambandi við umbjóðendur sína og getur hæglega hagnýtt sér það samband á alls konar hátt ef þetta er óvönduð manneskja. Við gerum sérstakar kröfur til lögmanna út af þessu. Þetta getur ekki bara, eins og mér virðist að þetta frumvarp snúist svolítið um, tekið til fjárhagsskuldbindinga, fjárhagslegra atriða eða fjárhagslegrar framgöngu, heldur hlýtur þetta líka að taka annarra glæpa. Ég get ekki tekið undir með því hvernig hæstv. ráðherra brást við því sem mér fannst vera mjög mikilvæg og réttmæt ábending hjá hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, um að svona skilyrði ættu líka að taka til kennara. Þá sagði hæstv. ráðherra eitthvað á þá leið að hún teldi það eiginlega handahófskennda takmörkun á atvinnuréttindum að persóna fengi ekki að starfa við kennslu eftir að hafa verið dæmd fyrir glæp gegn barni. Ég get sem sagt ekki fallist á að slík takmörkun á atvinnuréttindum sé handahófskennd takmörkun á atvinnuréttindum, bara alls ekki. Hún er einmitt ekki handahófskennd, hún er nákvæm og mikilvæg og þannig getum við haldið áfram gagnvart flestum stéttum sem starfa með börnum. Við erum sem sé á þessari vegferð, við erum að taka á síbrotamönnum og því hvernig við eigum að eiga við þá. Við þurfum líka að passa upp á mannréttindi, það er alveg sjálfsagt mál. Við þurfum að gæta þess, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á, að við höfum í heiðri jafnræði og meðalhóf. Ég tek undir það í öllu þessu máli, nú sem endranær.
Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar um kennara er rétt að geta þess að í lögum sem varða kennara á öllum skólastigum eru sérákvæði, m.a. um að sá sem ráðinn er til slíkra starf megi ekki að hafa framið brot gegn kynferðisbrotakafla hegningarlaganna. Það er mjög skýrt. Það er ekki verið að breyta því með frumvarpinu, ekki frekar en ýmsum öðrum ákvæðum þar sem sérákvæði gilda. Frumvarpið sem slíkt tekur tillit til þess þar sem vísað hefur verið til uppreistar æru. Auðvitað eru sérákvæði víða á öðrum sviðum sem ekki er ástæða til að breyta vegna þess að þau hafa tekið á þeim vandamálum sem um er að ræða.
Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ábendinguna sem ég tek til greina. Ég ítreka þakkir mínar fyrir hana og hef engu við að bæta.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðu um þetta frumvarp fyrir umræðuna. Ég heyri það og greini að menn virðast hafa mismunandi skoðanir á frumvarpinu en þó sakna ég þess að menn hafi lýst í umræðum nákvæmlega afstöðu sinni til málsins efnislega. Ég hygg að það kunni að fara svo að einhverjum finnist ákvæðin hér vera helst til ströng á meðan öðrum finnist þau jafnvel ekki nógu ströng. Það verður áhugavert að sjá hvernig umræðan þróast í þinginu og er til margra þátta að líta fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem fær málið til umfjöllunar. Ég vil koma inn á orð hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar sem nefndi að honum hefði fundist umræðan um uppreist æru almennt ekki hafa farið hátt í þjóðfélaginu í gegnum tíðina. Ég rakti það þó í framsögu minni að án þess að hafa verið sérstök áhugamanneskja um þetta fyrirbæri eða stjórnsýslu á árum áður þá vakti uppreist æru athygli mína fyrir margt löngu vegna þess að það hefur auðvitað reglulega komið fyrir í fréttum í gegnum tíðina. Það koma reglulega fréttir af því að mönnum hafi verið veitt uppreist æru. Það varð oft, eða a.m.k. í einhverjum tilvikum, tilefni til umræðu um þetta fyrirkomulag. Við munum kannski öll sem hér sitjum, stöðu okkar vegna, eftir umræðu þegar fyrrverandi kollegi okkar á þinginu fékk uppreist æru. Ég vil því ekki taka undir að sú umræða hafi farið lágt í gegnum tíðina. Hins vegar er það þannig að þrátt fyrir þá umræðu sem hefur verið um uppreist æru í gegnum tíðina var framkvæmdinni aldrei breytt. Það er okkur svolítið til umhugsunar vegna þess að ég man eftir gagnrýni úr ýmsum áttum og vangaveltum manna um það fyrirbæri. En nú horfir það allt saman til bóta, a.m.k. frá sjónarhóli okkar sem teljum að þetta hafi verið eitthvað ankannalegt. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir setur hér fram söguskoðun, þótt hún hafi ekki viljað fara efnislega út í það sem hún kallaði söguskoðun mína. Hún vék að ríkisstjórnarsamstarfinu sem var á síðasta kjörtímabili og slitum á því og fullyrti að það hefði orðið vegna þess að brotaþolum í þeim málum hafi ekki verið svarað. Ég verð að gera athugasemd við þetta og ætla að leyfa mér að gera það. Þótt hún hafi ekki viljað gera athugasemdir við það sem hún kallar mína söguskoðun verð ég að fá að gera athugasemd við söguskoðun hv. þingmanns. Það er ekki um það að ræða að brotaþolar hafi í öllu því máli sem laut að þeirri baráttu, og við nefnum sem dæmi það sem hún vék að og minntist réttilega á, #höfumhátt, leitað sérstaklega til dómsmálaráðuneytisins eða mín um einhverjar skýringar. Það var hins vegar þannig að ég hafði frumkvæði að því að boða brotaþola á minn fund sumarið 2017. Ég átti þar mjög gagnlega og opinskáa fundi með brotaþolum og veitti þeim upplýsingar eins og eftir þeim var leitað. Þótt það hafi kannski ekki komið fram af þeirra hálfu í umfjöllun eftir þá fundi að þeir hafi átt slíka fundi var það þannig samt að ég þurfti að hafa frumkvæði að því að kalla þá á fund þegar mér fannst menn kalla eftir upplýsingum á röngum stöðum. Það hefði verið meira upplýsandi hefðu menn beint fyrirspurnum sínum til dómsmálaráðuneytisins. Ég átti fundi með þeim þannig að ekki var um það að ræða að brotaþolum væri ekki svarað, a.m.k. ekki af hálfu dómsmálaráðuneytisins, í þeim málum sem þá varðaði. Ég minnist þess hins vegar að ég átti gagnlegan fund, góðan og fróðlegan fund, með hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis sem sendur var út í beinni útsendingu. Hann var haldinn 19. september 2017. Á þeim fundi vék hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir að þeirri ákvörðun minni að veita ekki tilteknum einstaklingi uppreist æru, eins og ég reifaði í framsögu minni, og hafði uppi ýmsar lagalegar spurningar um vankanta á því. Mátti skilja hana sem svo að hún teldi það afar bagalegt og að jafnræðis hefði ekki verið gætt með því að veita ekki þeim kynferðisbrotamanni uppreist æru á sínum tíma. Ég því á svolítið erfitt með að átta mig á efnislegri afstöðu sumra þingmanna hérna. Það er ýmist í ökkla eða eyra, of eða van, og erfitt að átta sig á því hvernig menn vilja horfa heildstætt til slíkra mála. Hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur er auðvitað hugleikin sú umræða sem fór fram í kjölfarið á þessum hæstaréttardómi, eins og ég rakti í framsögu. Hún grætur það eitthvað að ekki sé vikið að því í greinargerðinni. Ég bendi á að það er einmitt tekið fram í greinargerðinni en þar segir, með leyfi forseta: „Niðurstaða Hæstaréttar leiddi til umræðu um uppreist æru og þá stjórnsýsluframkvæmd sem tíðkast hefur síðustu áratugi við afgreiðslu slíkra mála.“ Það er vikið að þeirri miklu umræðu og enginn velkist í vafa um að umræðan um þau mál hafði áhrif á verklag og framgang málsins á Alþingi, eins og ég rakti í framsöguræðu. Þótt ég hafi tekið ákvörðun um að breyta verklaginu og fá atbeina Alþingis til þess, áður en þessi hæstaréttardómur féll, þá fór það úr mínum höndum og var ekki lengur á forræði mínu þegar þingið sjálft tók forystu í málinu og hafði frumkvæði að því að breyta almennum hegningarlögum haustið 2017, þrátt fyrir að vera ekki tilbúið með nauðsynlegar lagabreytingar því tengdu, sem nú eru að líta dagsins ljós. Ég get alveg tekið undir þá gagnrýni hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur að þetta frumvarp hefði mátt koma fram fyrr en það verður ekki á allt kosið. Það er til ýmissa sjónarmiða að líta í þeim efnum og ýmis önnur störf sem þarf að sinna, en allt að einu er þetta komið fram innan þeirra tímamarka sem ég taldi nauðsynlegt að líta til til að hægt væri að ljúka málinu endanlega. Ég vil ítreka að þetta frumvarp lýtur að þeim lagabálkum þar sem sérstaklega er vikið að óflekkuðu mannorði. Ég tek hins vegar undir að það kunni að vera tilefni fyrir aðra en þá sem heyra undir dómsmálaráðuneytið að taka mögulega til í sínum ranni ef menn vilja skerpa eitthvað á lagaákvæðum í þeim efnum. Hér hefur verið bent á að það eru auðvitað fullt af sérákvæðum í gildi sem koma í veg fyrir að þeir sem starfa með börnum hafi gerst brotlegir við börn og þar fram eftir götunum. Það kann að vera ástæða til þess að útvíkka það eitthvað. Menn verða að meta það. Það fer allt eftir efnum og ástæðum. En ég tel ekki að farið verið í slíka lagabreytingu í þessu frumvarpi. Þó kunna að vera þarna einhver ákvæði eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á, t.d. varðandi barnaverndarnefndarmenn sem kosnir eru. Ástæða kann að vera til þess að bæta þeim þarna inn og ég ítreka þá ósk mína að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði það sérstaklega og fleiri slík ákvæði sem kunna að koma upp á yfirborðið við nánari skoðun. Mér finnst gæta einhvers misskilnings eða óþarfa tortryggni í garð frumvarpsins í málflutningi þeirra sem hafa lagt áherslu á að hér sé aðeins vikið að störfum eða embættum sem lúta að einhverju leyti að umsýslu peninga. Ekki er um að ræða að það hafi verið sérstakt sjónarmið hér heldur er, eins og ég hef áður nefnt, bara verið að víkja að því þegar verið er að gera óflekkað mannorð að skilyrði slíkra starfa. Það er einmitt reynt að gæta meðalhófs í frumvarpinu með því að breyta ekki réttarástandinu, þ.e. hinu efnislega réttarástandi, þótt verið sé að breyta verulega forminu á endurheimt borgararéttinda. Endurskoðendur voru nefndir í ræðum einhverra hv. þingmanna sem vilja bera það saman við t.d. lögmannsstörfin. Það er ekkert skrýtið að menn beri það saman og velti fyrir sér af hverju munur sé á. Sá munur er á lögmönnum og endurskoðendum að lögmenn og störf lögmanna og lög um lögmenn heyra undir dómsmálaráðuneytið. Tekin var sú ákvörðun að höfðu samráði við Lögmannafélagið að kveða nánar á um skilyrði fyrir því að menn geti hlotið lögmannsréttindi sín aftur. Eins og ég nefndi í framsögu minni var óskað eftir tillögum frá endurskoðendum, frá því ráðuneyti sem hefur með endurskoðendur að gera, um frekari breytingar á því en við fengum engin viðbrögð. Ég tel þó ekki útilokað og ekki ólíklegt að menn taki lög um endurskoðendur til endurskoðunar og líti meðal annars til ákvæða um lögmenn. Þegar kallað er eftir því að gætt sé meðalhófs þarf auðvitað líka að líta til þess að ekki er eðlilegt að sömu skilyrði séu um öll störf, það er einmitt meðalhóf. Í meðalhófinu felst að menn þurfa að líta til atvika máls. Menn þurfa að líta til eðli starfanna sem um ræðir og það geta verið gerðar ríkari kröfur til eins embættis en minni til annarra. Þetta þarf hv. allsherjar- og menntamálanefnd að skoða gaumgæfilega. Ég hlakka til þess að sjá afrakstur umfjöllunar nefndarinnar í þeim efnum og framhald málsins á Alþingi. Ég óska eftir góðu samstarfi við nefndina og þingmenn alla þannig að frumvarpið nái fram að ganga í einhverri mynd. Þingið kann að hafa allt aðrar skoðanir á því hvort ákvæðin séu of ströng eða ekki og sjálfsagt er að reifa öll sjónarmið. Það er ekki útilokað að frumvarpið taki þeim breytingum sem þingið kýs að gera á því. Ég kalla eftir góðu samstarfi við þingið um þetta með þá von í brjósti að málið nái fram að ganga fyrir áramót.
Virðulegur forseti. Enn um söguskoðun. Hæstv. ráðherra vék að því að á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefði sú sem hér stendur talað um að það hefði verið slæmt að hæstv. ráðherra hefði ekki veitt þeim umsækjanda sem kom inn á hennar borð í sinni ráðherratíð uppreist æru. Ég vil bara leiðrétta að það var ekki svo. Mig langaði hreinlega að fá fram frá ráðherra haldbær gögn eða sannanir fyrir því að hún væri löngu byrjuð að skoða þetta mál af því að mér fannst það koma frekar seint fram í umræðunni. Væri það svo að ráðherra hefði ákveðið að víkja frá einhverju sem kallað er stjórnskipuleg hefð eða venja, þá hefði viðkomandi náttúrlega átt a.m.k. rétt á andmælarétti. Sama hvað mér kann að finnast um uppreist æru og framkvæmdina á því, þá fannst mér eðlilegt að spyrja hvort stjórnsýslureglum hefði verið fylgt eftir í þessu máli sem og öðrum. Mér fannst það alveg eðlileg spurning án þess að ég hafi verið að kalla eftir því á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að kynferðisbrotamanni yrði veitt uppreist æra. Ég var einfaldlega að spyrja hvernig þessu ferli var öllu saman fyrir komið því að ekki var upplýsingar að fá frá dómsmálaráðuneytinu, sem engar upplýsingar vildi afhenda um þessi mál, um framkvæmd þeirra. gagnvart meðmælendum t.d. Okkur kann kannski að greina á um þessa söguskoðun, það er greinilegt. En hvað varðar það að brotaþolar hafi ekki fengið aðgang að þessum upplýsingum þá verð ég nú að segja að opin bréf, fjöldi greinaskrifa, endurtekin viðtöl og þar með talin líka heimsókn Bergs Þórs Ingólfssonar til allsherjar- og menntamálanefndar þar sem hann fór skýrt yfir það til hvers hann vonaðist af yfirvöldum, ætti að teljast nægt tilefni fyrir hæstv. dómsmálaráðherra að afhenda þessar upplýsingar en það þurfti úrskurðarnefnd upplýsingamála til að aflétta leyndinni og það á endanum [[Forseti hringir.]]sprengdi ríkisstjórnina, sama hvað hver segir um það.
Virðulegur forseti. Af því að menn fóru að ræða um söguna þá vék ég að þessum ágæta fundi sem ég sat hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd 19. september 2017 og rifjaði það upp. Ég man að mér fannst tónninn í þeirri fyrirspurn sem hv. þingmaður setti fram á þeim fundi vera þannig að það væri verið að gera það tortryggilegt að ekki væri búið að veita manni uppreist æru, kynferðisbrotamanni. Með leyfi virðulegs forseta, ætla ég að vitna í spurningu hv. þingmanns sem ég fletti hér upp, en hún var svona: „Tók ráðherra afstöðu til jafnræðisreglunnar þegar hún ákvað að veita ekki uppreist æru í umræddu tilviki þrátt fyrir að lögum hafi ekki verið breytt eins og ráðherra taldi eðlilegt að myndi verða gert. Fór fram mat innan ráðuneytisins á réttaráhrifum ákvörðunar ráðherra, þ.e. að neita að samþykkja uppreist æru og er það mat skjalfest?“ Ég var búin að útskýra að ákvæði í hegningarlögum er alveg klárt að mínu mati, klárt heimildarákvæði, en ekki skylduákvæði til að veita uppreist æru. Þá fannst mér ég greina þarna einhvers konar tón um það eða afstöðu til þess að það væri ekki eðlilegt að synja mönnum um uppreist æru sem hefðu sótt um það til ráðuneytisins. En það er þó gott að heyra að það eru allir sammála um að það kerfi var úrelt og allt of upphafið, eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson vék að í sinni ræðu, óþarflega upphafið fyrirbæri til að veita mönnum aftur sín borgaralegu réttindi. Þetta vildi ég bara að nefna og vildi árétta líka vegna andsvars hv. þingmanns að ég veitti bæði brotaþolum og jafnvel einhverjum aðstandendum þeirra, sem sögðust hafa umboð en kom síðan í ljós að voru ekki með umboð fyrir sína aðstandendur, til að mæta og tók á móti þeim og veitti þeim upplýsingar um alla þessa framkvæmd og þetta fyrirbæri sem uppreist æra er, sem ég gerði mér alveg grein fyrir að margir ættu í erfiðleikum með að skilja enda mjög fornt og torskilið fyrirbæri.
Herra forseti. Sagan er sú að ég keypti einfaldlega ekki það að þessi endurskoðun hefði farið af stað í maí og ég var að reyna að fá fram einhvers konar haldbær gögn fyrir því að það hefði raunverulega byrjað í maí, fyrir tíð fólksins í #höfumhátt, áður en þau fóru að vekja máls á þessu. Það tókst ekki betur til en svo. En það er liðin tíð. Hvað varðar upplýsingabeiðnir frá brotaþola sem hæstv. ráðherra vísar hér í þá fannst mér í fyrsta lagi ráðherra víkja að því í sinni ræðu að brotaþolar hefðu einhvern veginn verið að leyna þessum fundi með ráðherra, að þeir hafi kosið viljandi að segja ekki frá fundinum og það hafi væntanlega eitthvað vakað fyrir þeim. Var hæstv. ráðherra að segja það? Er ráðherra að halda því fram að brotaþolar hafi leynt þessum fundi sem ráðherra boðaði þá á? Í öðru lagi langaði mig að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi verið beðinn um það á þessum fundi að afhenda upplýsingar um meðmælendur Roberts Downeys og annarra sem fengu uppreist æru af fulltrúa brotaþola. Var ráðherra beðinn um það þá? Ef hann var beðinn um það þá, var það ekki nóg? Telst ekki nógu formlegt fyrir hæstv. ráðherra til að hugsa sér að verða við því? Þarf úrskurðarnefnd upplýsingamála til að ráðherra veiti brotaþolum upplýsingar um uppreist æru brotamanns í máli þeirra?
Virðulegur forseti. Í embætti mínu sem dómsmálaráðherra hitti ég fjölmarga, tek á móti fólki mjög reglulega, tugum manna, það skiptir jafnvel hundruðum frá því ég tók við embætti. Ég hef ekki að fyrra bragði upplýst um þá fundi og mun ekki gera það. Ég verð þó að segja að mér sárnaði það nokkuð þegar ég hafði átt fundi með einhverjum í tengslum við þessa umræðu um uppreist æru á sínum tíma að stuttu síðar var því haldið fram að menn fengju engar upplýsingar úr ráðuneytinu. Það var eftir að hafa setið með mér drykklanga stund og starfsmönnum ráðuneytisins og fengið þær upplýsingar sem beðið var um í framkvæmd þessara mála.
Um meðmælendur?
Það kann að vera að það hafi ekki verið beðið um meðmælendur. Nú greini ég auðvitað ekki frá því sem fram fer á milli mín og annarra sem koma á minn fund, hvort sem þeir óska eftir fundi eða hvort sem ég óska eftir fundi með öðrum, að þessu leyti. Ósk um málsskjöl í dómsmálaráðuneytinu, þar á meðal í þessu máli sem hv. þingmaður nefnir og varð tilefni til þessarar umræðu um sumarið, var afgreidd eins og aðrar beiðnir um málsskjöl er varða einkamálefni manna og sem geta innihaldið upplýsingar sem ekki er rétt að gera opinbert. Það liggur alveg fyrir að ef dómsmálaráðuneytið hefði svarað öllum þeim fjölmiðlum t.d. í samræmi við þær kröfur sem komu fram þá hefði það ekki verið í samræmi við upplýsingalög, alveg eins og úrskurðarnefnd um upplýsingamál komst að í sinni niðurstöðu. Þar væru upplýsingar sem hefði ekki átt að birta og var haldið eftir. Það var bara í einu tilteknu máli. Það var litið til atvika í því máli. Það voru önnur mál líka til umfjöllunar sem fjölmiðlar óskuðu löngu seinna eftir, [[Forseti hringir.]]málavextir voru allt aðrir. Menn þurfa að hafa í huga að það þarf að taka afstöðu í ljósi aðstæðna hverju sinni. [[Forseti hringir.]]Svo því sé haldið til haga enn og aftur þá hef ég átt fundi með þolendum kynferðisbrota í tengslum við þessi mál og önnur, átt mjög gagnlega og fróðlega fundi [[Forseti hringir.]]þótt þeir séu ekki alltaf í fjölmiðlum.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra málið og framsöguna og þá umræðu sem hér hefur átt sér stað vil ég sömuleiðis þakka. Af því að ráðherra kallaði eftir efnislegri afstöðu til málsins tel ég rétt að taka fram, eins og nokkrir þingmenn hafa gert, að mér þykir brýnt að við náum að klára málið í einhverri mynd eins og ráðherra komst að orði, af því að ef eitthvað er orðið ljóst eftir umræðu kvöldsins er það það að í mörg horn er að líta í jafn viðamiklu máli. Ég kveð mér hljóðs aðallega vegna þess að ég hjó eftir einu sem ráðherra nefndi í máli sínu, að ég held tvisvar, varðandi önnur ráðuneyti en dómsmálaráðuneyti. Er það virkilega svo að ráðuneyti dómsmála hafi fengið það verkefni að samhæfa viðbrögð Stjórnarráðsins til þess að koma hér fram með heildarlög um afnám uppreistar æru úr lögum en hafi ekki fengið svör frá í það minnsta tveimur ráðuneytum varðandi þá kafla sem undir þau heyra? Ég verð að viðurkenna að mér þykir þetta mjög undarlegt og get lofað hæstv. ráðherra að allsherjar- og menntamálanefnd mun ekki sætta sig við þögn frá þessum ráðuneytum. Við köllum eftir umsögnum frá þeim sem málið snertir og ætlumst til að fá svör frá ráðuneytum sem hingað eiga að koma til að svara. Mig langar því að spyrja ráðherrann hvort hægt sé að telja þetta ásættanlegt að hér fái eitt ráðuneyti verkefni fyrir þau öll og standi síðan bara aleitt úti á mörkinni og fái ekki þá aðstoð sem þarf til að klára þetta mál svo vel sé.
Virðulegur forseti. Þótt oft megi ætla annað af umræðunni í þessum þingsal þá bera menn mikla trú til dómsmálaráðuneytisins og ég er svo sem ekkert hissa á því. En svo það sé áréttað þá var það kannski ekki þannig að dómsmálaráðuneytinu hafi verið svarað með þögninni einni saman, heldur var það niðurstaða allra sem fengu ósk um samráð eða tillögu eða ósk um ábendingar að mögulegt væri að koma á framfæri við dómsmálaráðuneytið tillögum um lagabreytingar, að það færi best á því að dómsmálaráðuneytið legði línurnar í þessu og breytti framkvæmdinni eins og dómsmálaráðuneytið lagði reyndar upp með að gera, að orðalaginu væri breytt þannig að í raun væri efnislega niðurstaðan óbreytt, þ.e. það væri áfram miðað við fimm ára tímamark eftir afplánun dóms og þá fengju menn bara sjálfkrafa þessi réttindi. En áður var það þannig að menn höfðu þurft að fá uppreist æru sem hafði verið veitt sjálfkrafa. Svo ég taki upp hanskann fyrir önnur ráðuneyti og jafnvel hagsmunasamtök og fagfélög var það ekki þögnin ein sem mætti starfsmönnum ráðuneytisins, heldur það að mönnum finnst kannski betur fara á því að menn leggi upp með að hafa einhvern útgangspunkt og svo geti þeir kannski í framhaldinu unnið það hver með sínu nefi eins og það er kallað. Ég á ekki von á öðru en að allir sinni því kalli hv. allsherjar- og menntamálanefndar og veiti umsagnir eða leiðbeiningar eða komi með ábendingar um hvað megi betur fara. Ég eins og hv. þingmaður ætlast auðvitað líka til þess í jafn mikilvægu máli og þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Það er gott að heyra að ég hef kannski oftúlkað orð hennar hér fyrr í kvöld. Eftir stendur samt það sem hefur komið fram hjá nokkrum þingmönnum í umræðunni að þetta er mögulega svona þröng nálgun á málið. Eins og einhver sagði hefur verið farið í gegnum lagasafnið og fundinn hver sá staður þar sem talað er um óflekkað mannorð eða tengd hugtök og þeim er skipt út fyrir eitthvað sem er hlutlægari mælikvarði. Hér hefur líka verið bent á ýmsar stéttir sem mögulega ættu heima undir svona regnhlíf, t.d. fólk sem starfar með börnum, hvort sem það eru kennarar eða fólk í æskulýðsstarfi og ýmsar aðrar starfsstéttir. Nú er allsherjar- og menntamálanefnd svo heppin að hún býr við aðra verkaskiptingu en ráðuneytin þannig að ég held að nálega allar stéttir sem mögulega gætu átt hér undir heyri undir allsherjar- og menntamálanefnd, hvort sem það eru stéttir sem vinna með börnum eða hvað það nú var, sem er stolið úr mér, í það minnsta held ég að við í allsherjar- og menntamálanefnd höfum mögulega frjálsari hendur með það en ráðuneytin sem eiga það til að vera aðeins múraðri af. Mig langar því að velta því upp með ráðherra hvort við ættum kannski að nálgast þetta plagg sem mjög góð fyrstu drög að einhverju sem við gætum mögulega víkkað út. Og hvort tíminn sem er fram undan að áramótum sé ekki bara ágætlega til þess fallinn að ná að loka þessu máli svo vel sé, þannig að við náum utan um allar þær áhyggjur sem hafa komið fram, ekki bara í umræðunni í kvöld heldur líka fyrir ári þegar við vorum að tala um þetta í miklu víðara samhengi.
Virðulegur forseti. Ég held að nær væri að lýsa þessu lagafrumvarpi - hv. þingmaður telur að hérna hafi verið farin sú leið að finna óflekkað mannorð og þetta sé þröng nálgun. Ég myndi frekar telja að réttara sé að lýsa þessu sem hlutlausri nálgun, þetta er hlutlaus nálgun þar sem farið er í að útrýma þessu hugtaki, óflekkað mannorð, sem er ógagnsætt. Afraksturinn er þessi afurð, frumvarpið, sem er að mínu mati með gagnsærri ákvæði um veitingu þessara réttinda aftur. Ég held því að það sé nálgunin. Hv. þingmaður þekkir það auðvitað líka að í þessu, eins og hefur verið nefnt í umræðunni, eru sérákvæði í ýmsum lögum um kennara, um heilbrigðisstarfsfólk, um leikskólakennara og allar þær stéttir sem taka sérstaklega á stöðu viðkvæmra hópa. Auðvitað ætla ég ekki að segja nefndinni fyrir verkum. Það er sjálfsagt að hún skoði þetta og kalli eftir ábendingum, en ég held að það kynni að tefja málið eða gera það óþarflega flókið að ætla að fara að bæta því við í þetta frumvarp. Ég held hins vegar að það sé alveg fullt tilefni til að nota þetta tækifæri og kalla eftir viðbrögðum frá þessum stéttum inn í umræðuna þannig að hægt sé að safna þeim saman. Það getur verið góður undirbúningur fyrir næstu skref sem gætu þá verið bandormur, aftur, ef mönnum hugnast það, eða þá þannig að hvert ráðuneyti hafi það hjá sér og hafi þá einhvern efnivið til þess að vinna úr. Þetta er bara mjög spennandi verkefni, eins og vinsælt er að segja, og miklar áskoranir í því fólgnar. Ég hlakka til umræðunnar enn og aftur. Og enn og aftur vil ég ítreka og þakka fyrir umræðu um þetta tímamótamál að mínu mati við 1. umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til heildarlaga um skóga og skógrækt. Frumvarpið var lagt fram á 146. löggjafarþingi vorið 2017 en hefur tekið ákveðnum breytingum sem gerð er grein fyrir í greinargerð þess. Núgildandi lög um skógrækt eru yfir 60 ára gömul og um margt úrelt þó að markmið þeirra séu enn í fullu gildi og verði eflaust áfram. Frá gildistöku skógræktarlaga hefur mikið áunnist í skógrækt hér á landi þar sem þekking og geta til að rækta nýja skóga hefur orðið til. Skógrækt er stunduð hér á landi með fjölbreyttum markmiðum, til að mynda til atvinnusköpunar, byggðaþróunar, útivistar, lýðheilsu, viðhalds og eflingar umhverfisgæða, verndar náttúruskóga, endurheimtar vistkerfa og bindingar gróðurhúsalofttegunda, sem þáttur í aðgerðum gegn loftslagsbreytingum. Ný lög sem hafa mikil áhrif á framkvæmd skógræktar hafa tekið gildi, til að mynda um náttúruvernd, skipulagsmál, skógrækt á lögbýlum og mat á umhverfisáhrifum. Mikilvægt er að löggjöf um skógrækt verði uppfærð í takt við þá þróun sem orðið hefur í samfélaginu en sú þróun snýr einnig að nýjungum í skógræktarrannsóknum og þekkingar- og upplýsingaöflun. Löggjöf um skógrækt verður einnig að taka mið af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist, svo sem um vernd og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni og um baráttu gegn loftslagsbreytingum. Mikilvægt er að í nýjum skógræktarlögum sé lögð áhersla á að auka útbreiðslu skóga og uppbyggingu skógarauðlindarinnar, þróun skógarnytja til verðmætasköpunar, nýsköpunar og byggðaþróunar, aðgengi fólks að skógum og jákvæð áhrif þeirra á umhverfi mannsins og lýðheilsu, virkni vistkerfa skóga, þar með talið fyrir jarðvegsvernd, vatnsvernd og líffræðilega fjölbreytni og þátt skógræktar í mótvægisaðgerðum til að stemma stigu við hnattrænum loftslagsbreytingum og aðlögun skógræktar að þeim. Forsendur fyrir því að ná öllum þeim áherslum fram er vernd og sjálfbær nýting þeirra skóga sem fyrir eru, ræktun nýrra skóga og endurheimt skógarvistkerfa og öflugt rannsóknar- og þróunarstarf. Ég ætla nú að gera grein fyrir því hvernig staðið var að vinnu við samningu frumvarpsins. Árið 2011 skipaði þáverandi umhverfisráðherra nefnd sem fékk það hlutverk að undirbúa gagngera endurskoðun á lögum um skógrækt, nr. 3/1955. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar landshlutaverkefna í skógrækt, Skógrækt ríkisins, Skógræktarfélags Íslands og umhverfisráðuneytis. Nefndin skilaði greinargerð til umhverfis- og auðlindaráðherra í júní 2012 með tillögum að inntaki nýrra skógræktarlaga. Nefndin leitaði samráðs við ýmsa aðila. Árið 2014 ákvað umhverfis- og auðlindaráðherra að unnið skyldi frumvarp til nýrra heildarlaga um skógrækt. Sérstakur samráðsvettvangur sem í sátu auk fulltrúa ráðuneytisins tveir fulltrúar úr ofangreindri nefnd, fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga, fulltrúi Bændasamtaka Íslands og fulltrúi Landverndar var settur á fót til undirbúnings frumvarpi þessu. Drög að frumvarpi til laga um skógrækt voru auglýst á vef umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og gefinn var kostur á að senda inn umsögn og athugasemdir við efni þess. Eftir yfirferð yfir þær athugasemdir voru gerðar ákveðnar breytingar á frumvarpinu sem varða einkum vægi verndunar náttúruskóga, skilgreiningu hugtaka, leyfisveitingar um fellingu og eyðingu skóga og mótun landsáætlunar í skógrækt. Þá hefur frumvarpið tekið breytingum frá því að það var lagt fram á 146. löggjafarþingi vorið 2017. Það vor var mælt fyrir málinu og því að lokinni 1. umr. vísað til umhverfis- og samgöngunefndar. Nefndin sendi frumvarpið til umsagnar og hefur ráðuneytið nú farið yfir þær umsagnir og gert breytingar í ljósi þeirra. Í greinargerð með frumvarpinu er nánar rakið um hvaða breytingar er að ræða. Ég fer núna yfir helstu breytingar frá núgildandi lögum sem frumvarpið kveður á um. Markmið laganna taka til þátta eins og verndar og endurheimtar líffræðilegrar fjölbreytni, sjálfbærrar nýtingar skóga, samræmis við skipulagsáætlanir og náttúruvernd, aðgengis fólks að skógum til útivistar og gildis skóga sem mótvægisaðgerðar gegn loftslagsbreytingum. Kveðið er á um gerð landsáætlunar í skógrækt sem ráðherra gefur út. Í áætluninni á m.a. að gera grein fyrir forsendum fyrir vali á landi til skógræktar með tilliti til náttúruverndar, minjaverndar og landslags, vernd og endurheimt náttúruskóga, ræktun skóga til uppbyggingar skógarauðlindar og umfangi og horfum hvað varðar nýtingu, sjálfbærri nýtingu skóga, áhrifum skógræktar á atvinnuþróun og byggð og aðgengi fólks að skógum til útivistar. Ráðherra er falið að samræma landsáætlun í skógrækt og landgræðsluáætlun samkvæmt landgræðslulögum. Einnig er gert ráð fyrir gerð landshlutaáætlana sem ætlað er að útfæra stefnu um skógrækt í landsáætlun og vera til samræmingar við skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Sett er inn ákvæði um að Skógræktin haldi skrá yfir alla skóga landsins og eins varðandi hlutverk Skógræktarinnar við umsjón þjóðskóga og annarra svæða í umsjón stofnunarinnar. Lög um skógrækt á lögbýlum verða hluti af heildarlögum um skógrækt gangi þetta frumvarp eftir en efnislega eru lagðar til litlar breytingar á þeim. Sérstakur kafli fjallar um vernd, umhirðu og nýtingu skóga, til að tryggja sjálfbæra nýtingu þeirra og hæfilega vernd. Sett eru inn ákvæði um að leyfi Skógræktarinnar þurfi til að fella skóg og miðað við að ráðist verði í mótvægisaðgerðir til að draga úr eða koma í veg fyrir neikvæð áhrif af eyðingu skóga. Ég mun nú gera nánari grein fyrir áhersluatriðum sem lögð eru til í frumvarpinu. Í frumvarpinu eru sett fram markmið sem endurspegla þær breytingar sem hafa orðið á umhverfi skógræktar síðustu áratugi. Vernd og aukin útbreiðsla náttúruskóga, sem eru aðallega íslenskir birkiskógar, er sett á oddinn sem og vernd og endurheimt líffræðilegrar fjölbreytni. Þetta leggur grunninn að því að setja stefnu um endurheimt þeirra vistkerfa sem birkiskógarnir hafa að geyma. Einnig eru sett fram markmið um að byggja upp fjölbreytta skógarauðlind í landinu og að nýting hennar sé sjálfbær þannig að skógarnytjar skili sem mestum hagrænum, félagslegum og umhverfislegum ávinningi fyrir samfélagið. Auk þessa eru sett fram markmið um samræmi skógræktar og annarrar landnotkunar og um mismunandi notagildi skóga, svo sem til útivistar og kolefnisbindingar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ráðherra gefi út á fimm ára fresti landsáætlun í skógrækt til tíu ára í senn. Með landsáætlun er mörkuð stefna stjórnvalda og sett tölusett markmið um árangur í skógrækt sem taki mið af markmiðum laganna. Landsáætlun er því grundvallarstjórntæki stjórnvalda og vettvangur samráðs um skógrækt í landinu. Skipuð verði verkefnisstjórn sem hafi yfirumsjón með gerð landsáætlunar. Talsverð tengsl eru milli viðfangsefna skógræktar og landgræðslu og því er gert ráð fyrir að ráðherra samræmi landsáætlun í skógrækt og landgræðsluáætlun. Til að útfæra landsáætlun í skógrækt kveður frumvarpið á um að Skógræktin, í samráði við sveitarfélög, bændur og aðra hagsmunaaðila, vinni landshlutaáætlun fyrir hvern landshluta. Landshlutaáætlun er einnig samráðsvettvangur en á öðrum skala en landsáætlun og þar eru útfærðar áherslur fyrir landshluta og eftir atvikum sveitarfélög. Frumvarpið gerir síðan ráð fyrir að ræktunaráætlun sé undanfari nýræktunar skóga sem nýtur stuðnings ríkisins. Ræktunaráætlun getur verið forsenda þess að sveitarfélög veiti framkvæmdaleyfi fyrir skógrækt. Meðal annars með vísan til landsáætlunar í skógrækt hefur Skógræktin, samkvæmt frumvarpinu, heimild til að styðja við skógrækt einstaklinga, félagasamtaka, sveitarfélaga, fyrirtækja eða annarra. Þetta er afar mikilvægt ákvæði og kristallar hlutverk Skógræktarinnar til að hvetja almenning í landinu til skógræktarstarfs. Þessi lagagrein fjallar hins vegar ekki um skógrækt á lögbýlum. Skógræktin skal halda og tryggja að unnin sé skógaskrá en slík skrá byggir að mestu leyti á verkefni Skógræktarinnar, íslenskri skógarúttekt, sem er m.a. til orðin vegna skuldbindinga Íslands gagnvart loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna. Þjóðskógar eru skilgreindir í frumvarpinu sem skógar og lönd í umsjón Skógræktarinnar, hvort heldur sem er á landi í eigu ríkisins eða í einkaeigu, eins og nánar er skilgreint í reglugerð samkvæmt 9. gr. Með ákvæðinu er skýrður nánar tilgangur þess að ríkið hafi sérstaka umsjón með ræktuðum skógum og náttúruskógum, sem ekki eru innan annarra verndarsvæða, og staða þeirra skilgreind í reglugerð. Dæmi um þjóðskóga eru Hallormsstaðaskógur, Vaglaskógur, Haukadalsskógur og skógurinn í Þjórsárdal. Kaflinn um skógrækt á lögbýlum er í heild sinni að mestu efnislega lítið breytt lög um skógrækt á lögbýlum en þau eru hér felld inn í heildarlög um skógrækt til einföldunar. Lögin gera ráð fyrir að áfram verði stutt við skógrækt á lögbýlum sem hefur um árabil verið umfangsmesta skógræktarverkefni landsins. Það felur í sér þinglýsta samninga til 40 ára. V. kafli fjallar um vernd, endurheimt, umhirðu og nýtingu skóga. Fyrsta grein kaflans fjallar um það hlutverk Skógræktarinnar að stuðla að vernd og endurheimt náttúruskóga með svipuðum hætti og er í núverandi lögum. Með þessari breytingu verður hins vegar hægt að skilgreina markmið og áherslur í landsáætlun í skógrækt sem er endurskoðuð reglulega. Sett er inn í lögin ákvæði um sjálfbæra nýtingu skóga sem felur í sér að árleg felling í skógum landsins skuli að jafnaði ekki vera meiri en árlegur vöxtur þeirra, þ.e. að ekki skuli vera meira tekið af auðlindinni hverju sinni en rentan. Einnig er kveðið á um að leitast skuli við að umhirða og nýting skóga skili sem mestum hagrænum, félagslegum og umhverfislegum ávinningi fyrir samfélagið. Ákvæðið um fellingarleyfi gerir ráð fyrir að afla þurfi leyfis Skógræktarinnar til að fella skóg eða hluta hans. Núgildandi lög kveða á um að leyfis skuli aflað til að rjóðurfella skóg. Ákvæðið beinist einkum að nytjaskógum þar sem felling felur í sér að ráðist verði í endurnýjun skógarins til að viðhalda auðlindinni. Þess vegna er heimilt að binda fellingarleyfi skilyrðum til að tryggja endurnýjun skógar. Varanleg eyðing skógar felur ekki í sér endurnýjun eins og felling og er hún óheimil samkvæmt frumvarpinu. Þetta gildir um ræktaða skóga og náttúruskóga. Sé eyðing skógar talin óhjákvæmileg ber að tilkynna slíka framkvæmd til Skipulagsstofnunar í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ákvæðið kveður á um að framkvæmdaraðili skuli ráðast í mótvægisaðgerðir til að draga úr eða koma í veg fyrir neikvæð áhrif á umhverfið með hliðsjón af markmiðum laganna, svo sem með endurheimt náttúruskógar eða ræktun nýrra skóga. Í ákvæði um vörslu skóga kemur fram sú almenna regla að óheimilt sé að beita búfé í skógi eða skógræktarsvæði nema með leyfi viðkomandi skógareiganda, enda sé skógurinn eða skógræktarsvæðið girt girðingu sem fullnægi skilyrðum girðingarlaga. Með lögunum yrði Skógræktinni veitt heimild til að innheimta gjald vegna útgáfu fellingarleyfa og eins til að innheimta gjöld vegna tiltekinnar þjónustu innan þjóðskóganna. Slík þjónusta getur verið í formi bílastæða, salerna og tjaldsvæða. Frumvarpið gerir ráð fyrir að Skógræktin geti beitt þvingunarúrræðum til að knýja á um ráðstöfun samkvæmt lögunum, einkum hvað varðar fellingarleyfi og varanlega eyðingu skóga. Heimild til að beita stjórnvaldssektum er að sama skapi einkum beint að sömu ákvæðum ef brot hefur þegar átt sér stað. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Erindi mitt hingað upp er aðallega að lýsa yfir ánægju minni með þetta frumvarp sem hér er lagt fram. Það er mjög metnaðarfullt og löngu tímabært, leyfi ég mér að segja, að koma málum í þetta horf. Mig langar samt í fyrri umferð að spyrja um eitt. Ég hnaut um það í 10. gr. frumvarpsins þar sem talað er um framlög Skógræktarinnar að þar er bætt inn sérstaklega að framlögin séu þar með talið vegna verndar og endurheimtar náttúruskóga. Það er kannski bara vanþekking mín, en ég hefði talið að vernd og endurheimt náttúruskóga félli undir almennt framlag til skógræktar og óþarfi væri að tiltaka það sérstaklega. Síðan fór ég að hugsa áfram, það er spurning hvert það leiðir mann, hvort markmiðið með þessari viðbót væri að leggja meiri áherslu á fjárframlög til verndar náttúruskógum en var í fyrra frumvarpi. Síðan ef ég skoða áfram athugasemdir við 2. gr. frumvarpsins um skilgreiningu þessa hugtaks, þ.e. náttúruskógur, segir þar, með leyfi forseta: „Skilgreining hugtaksins náttúruskógur er að mestu leyti sú sama og skilgreining hugtaksins skógur auk þess sem átt er við skóg tiltekinna innlendra trjátegunda sem er til kominn án beinna aðgerða mannsins. Í flestum tilvikum er um birkiskóglendi að ræða.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þetta nýja frumvarp og þá sérstaklega í ljósi þessara breytinga hafi mögulega áhrif á fyrirhugaða vegalagningu um Gufudalssveit sem er á áætlun hæstv. sveitarstjórnar- og samgönguráðherra, eða áhrif á forsendur Vegagerðarinnar fyrir því að mæla með því að vegurinn verður lagður um Teigsskóg. Ég velti þessu fyrir mér. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það sé mögulegt að þetta nýja frumvarp með þessum breytingum, verði það samþykkt, muni seinka enn frekar vegaúrbótum sem heimamenn á sunnanverðum Vestfjörðum hafa beðið eftir svo lengi. Eru einhver tengsl þarna á milli?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Hvað varðar seinni spurninguna, um vegagerð á vegi nr. 60, þá tel ég að þetta sé ekki tengt. Varðandi hina spurninguna þar sem spurt er út í 10. gr. [[Gripið fram í.]]þar sem fjallað er um að Skógræktin geti veitt framlög til skógræktar, þar með talið vegna verndar og endurheimtar náttúruskóga og skjólbeltaræktar á lögbýlum o.s.frv., er því til að svara að þarna er einungis verið að vekja sérstaklega athygli á því að þar sem framlög hingað til hafa kannski verið meira til nýskógræktar er hér opnað enn þá frekar á það og minnt á að framlög ríkisins geti líka farið til endurheimtar og verndar birkiskógum. Það er verið að draga það fram.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og er bæði ánægð með að fá skýrt svar og ekki síður ánægð með það hvert svarið er. Þá er erindi mínu eiginlega lokið. Þetta var það stóra sem ég rak augun í þegar ég las þetta og ég endurtek bara ánægju mína með frumvarpið. Breytingarnar sem það hefur tekið frá því að það var lagt fram í fyrra eru að mínu mati mjög góðar, t.d. orðalag skilgreiningar um sjálfbæra nýtingu skóga. Þar er breytt úr því að viðhaldið sé líffræðilegri fjölbreytni, framleiðni, endurnýjun og þrótti skóga, í að efld sé til frambúðar líffræðileg fjölbreytni, framleiðni, endurnýjun og þróttur skóga. Að mínu mati liggur þarna munur á kyrrstöðu eða sýn til frambúðar sem mér sýnist hæstv. ráðherra hafa í þessum málum og ég þakka fyrir það.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Ég hefði kannski ekkert þurft að fara upp. [[Gripið fram í: Gaman að sjá þig þarna.]]
Herra forseti. Ég vil í upphafi lýsa yfir mikilli ánægju minni með þetta frumvarp til laga um skógrækt. Það var kominn tími til. Gildandi lög eru frá 1955 og síðan þá er auðvitað umhverfi skógræktar mikið breytt. Það eru ár og öld síðan þetta var. Þá þótti það frétt til næsta bæjar ef það voru nokkur tré saman. Þegar ég var í sveit í upphafi 8. áratugar síðustu aldar var í Vegahandbókinni sérstaklega getið um þann bæ sem ég var á, að þar væri vöxtulegur trjágarður. Svo þegar ég leit á þennan trjágarð seinna meir þá eru þarna kannski 20 tré saman komin fyrir aftan húsið, en það var tilefni til að geta þess í Vegahandbókinni. En spurning mín lýtur ekki að þessu heldur að 23. gr. frumvarpsins þar sem Skógræktinni er gefin heimild til að leggja á stjórnvaldssektir á einstakling eða lögaðila sem brýtur gegn ákvæði 18. gr., þar sem kemur fram að við fellingu skóga þurfi leyfi til þess frá Skógræktinni. Það hefur alltaf farið í taugarnar á mér þegar menn vilja vera lögreglur, þegar stofnunum er veitt lögregluvald til að leggja á sektir og framkvæma alls konar hluti sem eiga auðvitað að vera undir lögreglunni. Ef einhver brýtur gegn lagaákvæðum þá á auðvitað að kæra til lögreglu. Lögreglan á að bjóða sekt sem tekur ekki langan tíma og er ekki flókið ferli, en ef menn fallast ekki á það þá er ákært fyrir dómstólum þannig að menn fá réttláta meðferð þar. Hún er mjög skjótvirk oft á tíðum, sektarmeðferðin. Ég spyr ráðherra: Er nauðsynlegt sí og æ, og líka í þessu frumvarpi, að veita stofnunum úti í bæ svona sektarheimild?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Því er nú til að svara í sem stystu máli að almennt er talið að heimildir til stjórnvaldssekta séu svona styttri leið að því að ná fram tilganginum, ná því fram að takast á við brot frekar en að það komi til lögreglurannsóknar og dómsmáls. Það er kannski stutta svarið við þessu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Auðvitað þekki ég þetta svar, oft heyrt það áður, stutta leiðin o.s.frv. En það er ekkert löng leið að kæra til lögreglu. Lögreglan tekur skýrslu og síðan býður lögreglustjóri viðkomandi að ljúka málinu með sektargreiðslu. Þetta getur tekið nokkra daga. Þetta er ekki flókið. Ef hann neitar er ákært á grundvelli gagna. Það getur tekið einhvern tíma auðvitað, en þá fær hann réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Hvernig er þessi málsmeðferð hér? Hvernig er hún ef maðurinn er ósáttur? Hvaða leið fer hann? Hann kærir auðvitað til æðra stjórnvalds sem er hugsanlega ráðherra þannig að það tekur líka tíma að fá úrlausn þar. Ég ítreka það sem ég sagði. Ég hef stórar efasemdir um þennan kæk sem virðist vera í lagasetningarvaldi að færa hinum og þessum stjórnvöldum sí og æ sektarvald. Ég vil bæta við fyrri spurningu athugasemd um þvingunarúrræði 22. gr., þar sem Skógræktinni er einnig gefið vald til að þvinga fram framkvæmd ráðstöfunar með ákvörðun dagsekta. Þetta er svipað ákvæði. Ég vil bara spyrja: Er þetta nauðsynlegt og í hvaða tilvikum? Og einnig ákvæði í 21. gr. þar sem Skógræktin hefur heimild til að taka gjald fyrir fellingarleyfi, þ.e. ef einhver maður ætlar að fella skóg þá sækir hann um fellingarleyfi til Skógræktarinnar og þá tekur Skógræktin gjald fyrir að gefa leyfið. Ég spyr: Er þetta nauðsynlegt? Hvert erum við komin? Er þetta ekki svolítið vel í lagt, hæstv. ráðherra?
Frú forseti. Það er mat ráðuneytisins og mitt líka að það sé skynsamlegt að fara þessa leið, að hafa þau þvingunarúrræði sem þarna eru nefnd til sögunnar, í þessu tilfelli dagsektir og síðan það sem við ræddum hér áðan varðandi stjórnvaldssektirnar. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður muni taka þetta upp við umfjöllun nefndarinnar og beini því bara í þann farveg, en ítreka það að ég tel að þetta sé eðlileg ráðstöfun í þessum málum.
Frú forseti. Ég gat ekki látið hjá líða að koma upp og fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Ég var svo heppin að alast upp við skógrækt og gróðursetningu. Amma mín, Magdalena Margrét Sigurðardóttir, var formaður Skógræktarfélags Ísfirðinga um áratugaskeið og var dugleg að draga okkur barnabörnin með í alls kyns verkefni. Búum við öll að því enn í dag að hafa á þann hátt lært að njóta þess umhverfis sem skógar hafa upp á að bjóða. Það var auðvitað löngu tímabært, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að ný lög kæmu fram. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins eru núgildandi lög um skógrækt yfir 60 ára gömul og um margt úrelt þó svo að markmið þeirra séu auðvitað enn góð og gild. Það hefur sem betur fer margt breyst í skógrækt á Íslandi og hefur þekking og geta til að rækta nýjan skóg vaxið. Þegar skógrækt á Íslandi hófst var hreinlega að því hent grín og jafnvel fullyrt að á Íslandi yxu ekki skógar. Það hefur sem betur fer verið afsannað og er skógrækt í dag stunduð hér á landi með fjölbreyttum markmiðum, eða eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „… til atvinnusköpunar, byggðaþróunar, útivistar, lýðheilsu, viðhalds og eflingar umhverfisgæða, endurheimtar vistkerfa og bindingar gróðurhúsalofttegunda, sem þáttur í aðgerðum gegn loftslagsbreytingum.“ Mig langar að koma aðeins inn á þetta síðasta, þ.e. loftslagsbreytingarnar, en skógræktin er mjög mikilvægur hluti af framlagi Íslands til loftslagsmála. Þannig kom nýverið fram í Bændablaðinu grein sem var skrifuð af dr. Brynhildi Bjarnadóttur, lektor við Háskólann á Akureyri, dr. Aðalsteini Sigurgeirssyni, fagmálastjóra Skógræktarinnar, og Pétri Halldórssyni, kynningarstjóra Skógræktarinnar, þar sem kom fram að gögn úr verkefninu Íslensk skógarúttekt sýni að ræktaðir skógar á Íslandi binda árlega að meðaltali nálægt tíu tonnum af koltvísýringi á hverjum hektara í trjám og jarðvegi. Skógur sem er ræktaður á snauðu landi, rofnu landi, framræstu landi eða auðnum stöðvar auk þess þá losun sem stafaði af landinu, áður en skógræktin hófst og eykur skógur þannig almenna grósku og eflir lífríki langt út fyrir skóginn. Þetta sýnir samkvæmt greininni svo ekki verður um villst mikilvægi skóga á Íslandi, bæði fyrir Íslendinga sem notendur skóga og fyrir loftslag. Í greininni kemur margt fleira fróðlegt fram og mæli ég eindregið með lestri hennar. Til að mynda kemur fram að mælingar sýna að nytjaskógur hefur meiri jákvæð loftslagsáhrif en friðaður skógur. Í sjálfbærum nytjaskógi er stöðug binding og loftslagsáhrif tvíþætt, þ.e. kolefni binst í nýjum viði sem myndast og ef nytjaviðurinn er nýttur í stað ósjálfbærra jarðefna, úr olíu og kolum, þá dregur úr nettólosun. Það síðarnefnda hlýtur að vera augljós kostur fyrir Íslendinga en við þurfum eins og staðan er í dag að flytja inn stærstan hluta þess timburs sem við notum og hlýtur því að vera eftirsóknarvert að auka vöxt íslenskra nytjaskóga. Það er reyndar hrein unun að fylgjast með því hvernig skógarafurðir um land allt eru notaðar á fjölbreyttan og skemmtilegan hátt, t.d. sem byggingarefni. Þegar rætt er um nytjaskóga er eðlilegt í því samhengi að koma inn á mikilvægi skógarbænda. Langar mig að velta því upp og hvetja hv. þingmenn sem sitja í umhverfis- og samgöngunefnd til að skoða hvort ekki væri ástæða til að koma inn í lögin einhvers konar skilgreiningu á því hvað skógarbóndi er. Skilgreiningin gæti einfaldlega verið orðuð sem svo að skógarbóndi sé bóndi sem á skóg, óháð því hvernig hann var fjármagnaður, þ.e. skógurinn en ekki bóndinn. Í lögunum mætti svo einnig skilgreina að allir skógarbændur hefðu sömu réttindi gagnvart skattyfirvöldum, en í dag fá skógarbændur sem fjármagna sig sjálfir ekki virðisaukaskatt endurgreiddan. Frú forseti. Mig langar að koma inn á þá staðreynd að skógar eru ekki aðeins gagnlegir vegna loftslagsáhrifa eða timburafurða. Í skógum er svo margt fleira sem vex og dafnar heldur en bara tré, sem hefur einmitt jákvæð áhrif inn í íslenskt samfélag, og má þar m.a. nefna ber og matsveppi. Fátt er betra en sósa eða súpa með íslenskum villisveppum eða villisveppa-risotto, þar sem íslenskt hráefni og ítölsk matarhefð vinna snilldarlega saman. Eins og heyra má var ég líka svo heppin að eiga frábæra foreldra sem kenndu mér að nýta íslenska matsveppi. Það má ekki gleyma því heldur hversu magnaðir skógar eru til útivistar. Skemmtilegt dæmi um slíkt má finna fyrir norðan þar sem Kjarnaskógur er orðin eitt vinsælasta útivistarsvæði Akureyringa, um 800 hektarar að stærð. Við upphaf skógræktar þar í kringum 1950 var landið skóglaust með öllu, nokkuð sem við sem yngri erum að árum eigum svolítið erfitt með að ímynda okkur. Frá þeim tíma hefur verið plantað 1,5 milljónum plantna og er svæðið, sem eru í eigu Akureyrarbæjar, í umsjá Skógræktarfélags Eyfirðinga. Í Kjarnaskógi eru upplýstar trimmbrautir og göngustígar en það sem mér finnst líklega skemmtilegasta framtakið er að um leið og snjóar er troðinn braut og sporuð fyrir gönguskíðafólk. Þá er brautin upplýst sem gerir íbúum og gestum kleift að nýta sér svæðið jafnvel yfir háveturinn þegar myrkrið er hvað mest yfirþyrmandi. Þó að ég sé líklega farin að hljóma örlítið eins og sölumaður fyrir Kjarnaskóg, get ég ekki látið hjá líða að nefna allt hitt sem þar er að finna, til að mynda er þar leiksvæði fyrir börn, blakvöllur, grillaðstaða og síðast en ekki síst fyrsta sérhannaða fjallahjólabraut landsins. Þannig má segja að í Kjarnaskógi hafi heppnast að búa til stað þar sem allir geta komið saman, sem allir geta nýtt sér, hvert svo sem áhugamál þeirra er. Frú forseti. Það er fjölmargt annað sem ég gæti nefnt og komið inn á varðandi þetta frumvarp. Ég ætla þó að láta staðar numið að svo stöddu og ítreka fögnuð yfir því að frumvarpið sé komið fram. Ég vona að nú fari betur en síðast og málið verði klárað á þessu þingi.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um skóga og skógrækt. Er þessari nýju löggjöf ætlað að leysa af hólmi yfir 60 ára gömul lög um skógrækt. Ég vil byrja á því að segja að margt er mjög gott í þessu frumvarpi og ég er mjög hlynntur því uppleggi sem lagt er upp með og efa ekki að það sé full ástæða til þess og þörf á því að uppfæra lögin í takt við þá þróun sem hefur verið í þjóðfélaginu síðastliðna áratugi, sérstaklega með hliðsjón af auknu vægi umhverfisverndar- og náttúruverndarlöggjafar. Meginatriði þessa frumvarps snúa eðli máls samkvæmt að fyrirkomulagi stjórnsýslunnar í skógræktarmálefnum, áætlunargerð og samstarfi opinberra aðila og einkaaðila til þess að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með frumvarpinu eins og þeim er lýst í 1. gr. þess. Frú forseti. Að mínu mati er ekki tilefni til að gera þau atriði hér að sérstöku umræðuefni. Ég vil þó taka sérstaklega fram og hrósa hæstv. ráðherra fyrir að búið er að gera ýmsar breytingar að teknu tilliti til ýmissa athugasemda sem fram komu þegar sambærilegt frumvarp var lagt fram á 146. löggjafarþingi og er það vel. En djöfullinn er hins vegar í smáatriðunum, eins og sagt er, og aðeins á þeim nótum þá vil ég staldra við einkum tvennt í þessu frumvarpi sem ég tel ástæðu til að reifa hér, meginsjónarmiðin, og á það við þetta frumvarp sem og önnur frumvörp á þessum nótum. Frú forseti. Þetta er annars vegar sú áleitna spurning sem alltaf kemur upp þegar við ræðum frumvarp þessarar gerðar hvort of langt sé gengið í að skerða eignarrétt einstaklinga, landeiganda, til að mynda með því ákvæði sem er að finna í 18. gr. frumvarpsins, sem kveður á um að óheimilt sé að fella skóga eða hluta þeirra nema með leyfi Skógræktarinnar. Það er að sjá að í einhverjum atriðum sé gengið lengra en ákvæði í 6. gr. núgildandi laga, nr. 3/1955, a.m.k. eru uppi sömu álitaefni hvað þetta atriði varðar. Hitt atriðið sem ég vildi koma aðeins inn á er hið sígilda álitaefni hvort með frumvarpinu sé verið að fela framkvæmdarvaldshöfum eða stjórnsýslunni of víðtækt vald eða óhefta ákvörðun sem gæti leitt til röskunar á eignarrétti og/eða atvinnuréttindum borgaranna eftir atvikum. Frú forseti. Að mínu mati þjónar fátt umhverfisvernd betur en virðing fyrir eignarréttinum. Það er varla lengur um það deilt að einstaklingar fara betur með eignir sínar en annarra. Það á líka við um náttúruna þegar skýrri og ótvíræðri eignarréttarheimild er til að dreifa. Þetta segi ég til að draga fram mikilvægi eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar sem er að finna í 1. mgr. 72. gr. hennar, sem kveður á um að eignarrétturinn sé friðhelgur, að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji, enda þurfa lagafyrirmæli og fullt verð að koma fyrir. Auðvitað er það svo, frú forseti, að það er almennt talið viðurkennt í íslenskum stjórnskipunarrétti að þrátt fyrir þessi fyrirmæli í 72. gr. stjórnarskrárinnar geti löggjafinn sett eignarrétti ýmis konar takmarkanir án þess að til bótaréttar stofnist. Það að skilja á milli þess hvenær um er að ræða almennar takmarkanir án þess að til bótaréttar komi annars vegar og svo eignarnáms hins vegar, hreins eignarnáms, er mjög vandasamt úrlausnarefni og að mínu mati alveg ástæða til, einnar messu virði, að fara aðeins yfir meginsjónarmið í þeim efnum. Skattar eða einhvers konar févíti sem lagt er á menn er sígilt dæmi þegar við ræðum þetta og auðvitað koma líka fleiri atriði til skoðunar. Þá má spyrja sig hvort eignaskerðing hafi í för með sér yfirfærslu eignarheimilda meira eða minna, hvort hún hafi mikla eða litla fjárhagslega þýðingu fyrir þann sem fyrir henni verður, hvort hún komi niður á mörgum aðilum eða einhverjum tilteknum hópi eða einum tiltekum aðila. Þá verður líka að horfa til þjóðfélagsaðstæðna hverju sinni. Á síðustu árum hefur aukinn gaumur verið gefinn að svonefndri stjórnskipulegri meðalhófsreglu, m.a. fyrir áhrif frá Mannréttindadómstóli Evrópu. Það þýðir að við takmarkanir á eignarrétti af hálfu hins opinbera skuli ekki gengið lengra en nauðsyn ber til. Á sú regla bæði við þegar beitt er úrræðum á borð við eignarnám og þegar metið er hvort takmörkun á eignarrétti teljist almenns eðlis eða ekki. Ég tel að öll rök standi til þess að sambærileg meðalhófsregla leiði af 72. gr. stjórnarskrárinnar eins og það er skýrt til samræmis við mannréttindasáttmála Evrópu. Ég nefni þetta hér, frú forseti, því ég velti fyrir mér hvort 18. gr. frumvarpsins taki nægilega vel tillit til þeirrar stjórnskipunarmeginreglu sem um er að ræða. Bannið við fellingu skóga eða hluta þeirra nema með leyfi Skógræktarinna er í raun og veru fortakslaust. Þannig er gert ráð fyrir því að sérhver skógareigandi sem telur þörf á að fella jafnvel þó væri ekki nema lítinn hluta af skógi sínum, þurfi að sækja um leyfi til slíkrar ráðstöfunar á eign sinni. Þá skiptir engu máli hvort eigandinn hafi fyllilega réttmæta ástæðu til þess að fella skóg á afmörkuðum skika. Það getur verið mögulega vegna þess að hann hyggst nýta landareign sína með skynsamlegri hætti, ef svo mætti segja. Það getur verið þörf á að reisa frekari girðingar til að vernda enn stærri hagsmuni. Hann gæti viljað stækka ræktarland sitt o.s.frv., eða haft einfaldlega í hyggju að rækta upp skóg á öðru svæði. Það virðist ekki neinu máli skipta í þessu ákvæði hvort felling á hluta skógar á tiltekinni landareign sé mögulega einungis brotabrot af heildarskógarþekju á þeirri sömu landspildu, kannski bara örlítið brot. Bannið í 18. gr. frumvarpsins er fortakslaust. Þá velti ég því fyrir mér hvort þarna sé að nauðsynjalausu gengið mögulega of langt. Ég tel að vafalaust sé hægt að ná markmiðum þeim sem stefnt er að í frumvarpinu, og ég geri engar athugasemdir við og er sammála öðrum leiðum, með mögulega vægari hætti. Ein hugmyndin gæti verið sú að í 18. gr. séu sett inn einhver tilhlýðileg stærðarmörk eða viðmið eftir flatarmáli skógar sem til stendur að fella. Með öðrum orðum: Sé þörf á að fella skóg af tiltekinni stærð, þá beri að sækja um slíkt leyfi til Skógræktarinnar. Tiltekin stærðarmörk eða einhvers konar efnislegt inntak þar sem gætt er meðalhófs er ekki einungis til þess fallið að standast þessa meðalhófsreglu stjórnskipunarlaga heldur er það enn fremur að mínu mati nauðsynlegt til þess að hægt sé að færa sannfærandi rök fyrir því að almenningsþörf krefjist þess að settar séu viðlíka takmarkanir á eignarrétt einstaklinga. Það verður að skýra það hvernig almenningsþörfin eigi hér hlut að máli. Ég er þeirrar skoðunar að það sé til að mynda engin aðkallandi almenningsþörf á því að takmarka rétt skógareigenda til að fella lítinn hluta af skógi sínum. Það er engin almenningsþörf. Málið horfir að sjálfsögðu allt öðruvísi við ef um er að ræða mjög víðfeðmt og stórt landsvæði þakið skógi sem einhver landeigandi hyggst fella algerlega að tilefnislausu. Það er þetta jafnvægi á milli almenningsþarfar og eignarréttar borgaranna sem ég er að kalla eftir að við gefum frekari gaum. Frú forseti. Það má því ljóst vera af því sem ég hef farið hér yfir að ég er ekki fyllilega sammála því mati sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu þar sem fjallað er um samræmi frumvarpsins við stjórnarskrána. Eins vil ég líka geta þess að í texta greinargerðarinnar kann að vera óljóst til hvaða ákvæðis frumvarpið er talið vera hér undir af því að textinn í greinargerðinni ber með sér að verið sé að vísa til 75. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um atvinnufrelsi. Það segir í greinargerðinni orðrétt, með leyfi forseta: „Ákvæði þessa frumvarps er varða vernd skóga og fellingarleyfi eru af sama toga og aðrar almennar takmarkanir á eignarrétti, svo sem kröfur um framkvæmdaleyfi eða önnur ákvæði skipulagslaga, sem eru nauðsynlegar í þágu almannahagsmuna …“ Þetta er alveg ágætt og fínn texti, nema þarna er verið að vísa í rauninni að mínu mati beint til 75. gr. stjórnarskrárinnar, ekki 72. gr., enda taka leyfisveitingar sem þarna er kveðið á um frekar til takmörkunarinnar á atvinnufrelsi með almannahagsmuni í huga. Enda stendur ekki orðið almannahagsmunir í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er vísað til almenningsþarfar. Þetta eru vissulega keimlík hugtök sem bæði eru matskennd og vísað til félagslegra hagsmuna en þetta eru ekki alveg sömu atriðin. Frú forseti. Hitt atriðið sem ég vildi nefna er sú spurning hvort líta megi svo á að ákvæði 18. gr. frumvarpsins feli mögulega í sér of víðtækt framsal á valdi til framkvæmdarvaldshafa þegar um er að ræða röskun á eignarráðum þess sem hlut á að máli. Fyrirmæli stjórnarskrárinnar í 72. gr. verða ekki túlkuð öðruvísi en svo að hinum almenna löggjafa sé óheimilt að fela stjórnsýslunni óhefta ákvörðun um mögulegt inntak og umfang þeirrar réttindaskerðingar sem talið er nauðsynlegt að sé heimiluð í lögum. Með öðrum orðum: Löggjafinn verður að mæla fyrir um meginreglur sem kveða á um eitthvert inntak og umfang þeirrar réttindaskerðingar sem viðkomandi einstaklingar eiga að verða fyrir. Eina efnislega skilyrðið sem er að finna í 18. gr. er að Skógræktin þarf að meta hvort umsókn um fellingu sé í samræmi við viðmið um sjálfbæra nýtingu og til hennar er vísað í 2. mgr. 17. gr. Þar er kveðið á um að skógarnytjar skuli skila sem mestum hagrænum, félagslegum og umhverfislegum ávinningi. Þetta er allt mjög gott en hér er eingöngu um að ræða beina tilvísun í markmiðslýsingu með lögum. Þetta er afar haldlítið ákvæði þegar á að skoða eftir hvaða ramma stjórnvald í þessu tilviki á að starfa. Það er vafa undirorpið hvort slík uppsetning á löggjöfinni standist fyllilega þau skilyrði sem sett eru til að lagaákvæði með þessum hætti standist stjórnarskrána. Ég tel að það sé verkefni fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd að huga vel að því í þinglegri meðferð þessa frumvarps. Að lokum, frú forseti, vil ég rétt koma inn á, eins og hér hefur verið gert í andsvari, atriði sem snúa að þvingunarúrræðum og stjórnvaldssektum í 22. og 23. gr. Ég tel að það vanti betri rökstuðning í greinargerðinni fyrir fjárhæðum dagsekta. Fjárhæð dagsekta upp á 500.000 kr. er verulega íþyngjandi úrræði. Það þarf að koma einhver frekari rökstuðningur, a.m.k. skýrari rammi um það hvernig stjórnvald í þessu tilviki eigi að starfa svo meðalhófs og jafnræðis sé gætt.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara út í samræður við hv. þingmann um mögulegt samspil þessa frumvarps og stjórnarskrár. Eins og hv. þingmaður benti réttilega á er það eitthvað sem bíður hv. þingnefndar að fara yfir. Ég bað hins vegar um að fá að veita andsvar þegar ég heyrði hv. þingmann tala um eignarréttinn, sem nefndur var nokkrum sinnum á nafn, og vísa til hans sem hann væri bestur í að ná góðum árangri í loftslagsmálum [[Gripið fram í.]]… fyrirgefðu … [[Í umhverfismálum.]]í umhverfismálum, af því að það væri löngu sannað að menn færu betur með það sem þeir ættu. Ekki veit ég hvað hv. þingmaður skilgreinir sem umhverfismál. Það væri kannski ágætt að fá betri útskýringu á því. Ég hefði haldið að lærdómurinn sem við gætum dregið af stöðu mála almennt í, ég ætla að leyfa mér að segja heiminum, þegar kemur að umhverfismálum, loftslagsmálum, náttúrumálum og fleiru, væri að of lengi hefði eignarrétturinn, og það hvernig við græðum hvert og eitt okkar á honum, ráðið för. Það sem hefði vantað væri meiri sameiginleg sýn á að hvert og eitt okkar væri kannski tilbúið að gefa örlítið eftir af okkar þrönga eignarrétti fyrir stærri hagsmuni. Ég ætla ekki að ræða það í samhengi við nákvæmlega þetta frumvarp heldur var það þetta sem sló mig af því að ég hélt að við værum stödd á þeim stað akkúrat núna að þurfa einmitt að hefja okkur upp yfir eignarréttinn í ljósi válegra tíðinda af stöðu heimsmála þegar kemur að umhverfis- og loftslagsmálum.
Frú forseti. Hv. þingmaður kemur inn á mjög skemmtileg atriði sem sjálfsagt er að reyna að svara eftir bestu getu. Ég held að mesta ógn sem umhverfið, náttúran, hefur staðið fyrir sé einmitt bölvun almennings, bölvun almenningsins þar sem enginn skýr eignarréttur er um hver beri ábyrgð t.d. á landi. Ég held að það sé sú mesta umhverfisógn sem við höfum staðið frammi fyrir. Nægir til að mynda að líta á hvernig við fórum með fiskveiðiauðlindina fram að setningu kvótakerfisins, eða takmörkunina í sókn til að vernda umhverfið, þar var svokallaður sóknarréttur eða ólympískar veiðar þar sem enginn skilgreindur nýtingarréttur var til staðar. Ég held að það hafi ekki verið gott fyrir umhverfið eða lífríkið í hafinu, enda var það meginástæðan fyrir setningu kvótakerfisins að ná tökum á hinni umhverfislegu ógn sem auðlindin stóð frammi fyrir á þeim tíma. Það er þessi bölvun almennings, að menn virði ekki annarra manna eigur eða sýni skeytingarleysi, sem er að mínu mati svo slæmt. Það er það, frú forseti, sem ég var að vísa til í ræðu minni og vona að hv. þingmaður sé einhverju nær um þetta. Ég lít ekki svo á að verkefnið sem við stöndum frammi fyrir til að mynda í loftslagsmálum, verkefnin eru þar gríðarleg og ég er alveg hjartanlega sammála þingmanni í því, sé að hefja sig upp yfir eignarréttinn. Þvert á móti getur það skipt verulega miklu máli að finna þetta jafnvægi á milli hvenær tilhlýðilegt er að takmarka eignarrétt manna og svo jafnvægið um eignarrétt manna á sinni eigin eign, eigin landi eða umhverfi. Það er þetta samspil sem ég tel vera mikilvægt. Sammála hv. þingmanni um að verkefnið er stórt og mikilvægt.
Virðulegur forseti. Það kemur ekki á óvart að ég og hv. þingmaður deilum ekki endilega sömu sýn á mikilvægi eignarréttar og þess hvort við eigum að hefja okkur upp yfir hann til að horfa frekar á heildina almennt. Um það höfum við oft átt samræður í þessum stól. Bölvun almenningsins, virðulegur forseti, segir hv. þingmaður og er væntanlega að vísa til þeirra svæða sem skilgreind hafa verið sem almenningur, að þar megi að mörgu leyti finna rótina. Ég ætla að leyfa mér að segja bölvun almenningsins, þ.e. fólksins, hafi verið sterkur eignarréttur. Eigum við að líta til iðnbyltingar þar sem í krafti eignarréttar yfir landi, jafnvel yfir vinnuafli með mjög lítt dulbúnum þrældómi, fór af stað sá mikli bolti sem við erum enn að kljást við, sem er hlýnun jarðar af völdum útblásturs gróðurhúsalofttegunda? Það var ekki vegna þess að einhver svæði væru skilgreint þannig að enginn hefði eignarhald yfir þeim. En almenningur, við getum haft okkar skoðun á svæðunum almenningi. Að mörgu leyti sé ég eftir þeim svæðum og er ósammála hv. þingmanni um að á þeim svæðum á landinu hafi endilega verið að finna eitthvað sem við þurfum að kljást við í dag þegar kemur að umhverfis- og loftslagsvandamálum, síður en svo. Til dæmis erum við að horfa til þess að við erum að stækka þjóðgarða sem eru loks almenningur dagsins í dag þó að vissulega sé eignarhald ríkisins á þeim nokkuð skýrt. Ég held að verkefni okkar í loftslagsmálum felist einmitt í því að hætta að hugsa eftir þessum fornu úreltu hugsanabrautum sem mér finnst hv. þingmaður nálgast þetta vandamál. Við þurfum að nálgast það með hagsmuni heildarinnar í huga, ekki hver á eitt ákveðið svæði, eitt ákveðið fyrirtæki og hagnað þess, heldur samfélagslegt markmið okkar allra. Þannig þurfum við [[Forseti hringir.]]að hefja okkur yfir vandamálið, því að það er svo ærið að ef við ætlum að kljást við það eftir þessum gömlu aðferðum þá bið ég fyrir okkur.
Frú forseti. Hv. þingmaður kemur einmitt inn á eiginlega mestu almannagæði sem fyrir er að dreifa. Það má ekki misskilja mig og ég segi: Ég er ekki á móti almenningi sem slíkum, en það hefur falist í almenningi út af skorti á tilteknum eignarrétti sú hætta að menn fari illa með þau almannagæði. Eru ekki einmitt loftslagsmálin mjög skýrt dæmi um það, þar sem andrúmsloftið sem við öndum að okkur er í almannaeigu, ef svo má segja, það er almannagæði? Þess vegna sé það þannig að menn skeyti ekkert um það þótt þeir mengi með útblæstri gróðurhúsalofttegunda? Þetta er einmitt atriði og leið til þess að ríki heims eru að reyna að komast að niðurstöðu um að skipta þessum gæðum, þ.e. að kvótasetja útblástur gróðurhúsalofttegunda og slíku sem er einmitt sú leið sem menn hafa farið við útdeilingu almannagæða eða koma skikki á almannagæði, sem felst í reglum eignarréttarins og hvaða þýðingu hann hefur. Ég ætla ekki að vera í frekari deilu við v. þingmann. Ég held við séum sammála um markmiðið. Við erum mögulega ósammála um einhverjar leiðir. Ég held að rangt sé að horfa á þetta svo þröngt að kenna eignarréttinum eingöngu um. Það er þá miklu frekar að horfa á þá hættu sem leiðir af því að menn fara illa með almannagæði af því að ekki er skýr eignarréttur um þau. Ég ætla að leyfa mér í lok andsvarsins að benda á og skoðun mín er sú að Kárahnjúkavirkjun hefði ekki verið reist ef ríkisvaldið í sínu ógnarveldi hefði ekki í krafti heimilda sinna tekið þar lönd eignarnámi. Sú virkjun hefði þá aldrei verið reist.
Frú forseti. Ég veit ég ekki hvar ég á að lauma mér inn í orðræðuna, en gott og vel. Mikilvægi hraustlegs og vel dreifðs skóglendis er hafið yfir allan vafa. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra, og fleiri reyndar. Nefndur var skógur sem auðlind, jarðvegsvernd og viðhald líffræðilegrar fjölbreytni, útivist og mannrækt og svo náttúrlega kolefnisbindingin og markmið okkar, bæði Parísarsamkomulagið og hið metnaðarfulla markmið að hafa Ísland kolefnishlutlaust 2040. En það hefur enginn nefnt eitt sem skiptir gríðarlega miklu máli og það er það sem við getum kallað staðbundið veðurfar og skógar stýra öðru fremur. Okkur veitir ekki af því á Íslandi þar sem veðurfar er eins og það er. Við getum tekið borgina sjálfa sem dæmi um slíkt svæði eða vel skógi vaxin svæði víða um land og það hvernig skógar stýra og bæta veðurfar að okkar mati. En þessi örfáu prósent lands, utan jökla og stöðuvatna og straumvatna - þetta eru ekki nema örfá prósent - eru ákaflega dýrmæt. Hér er verið að ræða bæði birkiskóga og skóga með erlendum trjám. Það er mjög mikilvægt að þá sé eitt atriði sem þar komi mjög sterkt inn í og það er bindigeta ólíkra trjátegunda, annars vegar tiltölulega hraðvaxta birki sem er grannt og smálegt og svo erlendu trjánna sem eru sum hraðvaxta eins og ösp en önnur hægvaxta eins og kannski fura. En þær tegundir binda mun meira kolefni heldur en birki. Við þurfum að hafa það með þegar við ræðum hlutföll og stuðning og annað slíkt vegna þess að það skiptir verulegu máli. Ég vil gjarnan benda á margþætt hlutverk allra sem að þessu koma. Það er almenningur og almenn félagasamtök. Það eru fyrirtæki. Þau eru þegar farin bæði að styðja skógrækt og t.d. endurheimt votlendis. Það er mjög mikilvægt að hugað sé að því hvernig ívilnun fyrirtæki geta fengið. Þótt það eigi ekki heima í þessum lögum sérstaklega er rétt að benda á það, einfaldlega vegna þess að það mun ýta undir bæði aukna skógrækt og aukna endurheimt votlendis. Það eru líka sveitarfélögin. Umhverfisáætlanir sveitarfélaga eru smám saman að verða til. Ég nefni það nýjasta sem ég þekki til, Garð og Sandgerði, sem eru búin að búa sér til mjög metnaðarfulla umhverfisáætlun og þar inn í kemur skógrækt á því bera svæði sem Miðnesheiðin er og umhverfi bæði Sandgerðis og Garðs. Þetta er mjög mikilvægt í því sambandi. Síðan komum við að bændum, skógarbændum, og nytjaskógahugtakinu og sjálfbærninni sem því fylgir. Þá má nefna að til eru gamlar tölur um stærð þess fullvaxta skóglendis, 10–15 m trjáa, sem þarf til þess að Íslendingar séu nánast sjálfum sér nægir hvað timbur snertir. Það eru ekki nema 600 km². Það eru sem sagt nokkrir bútar sem samanlagt, ef þeir færðust saman, væru 20 km á annan kantinn og 30 km og hinn. Ef við hugsum okkur þetta landsvæði á Íslandi þá sjáum við að það er ekkert svo fjarri lagi að slíkt gæti náðst á einhverjum áratugum, 5, 20, 50 eða 100 árum, allt eftir því hvaða trjátegundir er um að ræða. Það er mjög mikilvægt að frekari hvatning og samvinna með skýru markmiði um sjálfbært timburland hér á eyjunni fylgi hugsun þessara laga í það minnsta. Frú forseti. Það er fullkomlega nauðsynlegt að endurskoða lögin sem voru sett á sínum tíma. Það er búið að reyna nokkrum sinnum, leggja þau fram endurhefluð og endursmíðuð hverju sinni, og nú er komið að því að sú útgáfa sem við stöndum frammi fyrir er greinilega orðin nægjanlega góð að mati þeirra sem hafa tekið til máls og loksins hægt að fara að koma þessu í einfalt og fullbúið lagaform. Ég styð framlagningu frumvarpsins sem gengur nú til hv. nefndar. Þar á ég von á snöfurmannlegri afgreiðslu og svo aftur í þinginu sjálfu þegar því er lokið. Mig langar alveg í blálokin að skjóta inn fáeinum orðum um eignarrétt. Það fer náttúrlega mjög svo eftir því hvað menn eiga. Eignarréttur er fyrirskrifaður í stjórnarskránni og við viljum auðvitað að umgangast hann af virðingu en ýmsar takmarkanir snúa fyrst og fremst að því hvað menn eiga. Menn geta átt olíulindir. Er þá eignarrétturinn heilagur? Menn geta átt illa farið land sem þeir ekki vilja græða upp. Er eignarrétturinn þá heilagur? Þeir geta átt skóg sem bindur kolefni og vilja skerða hann að einhverju leyti. Er það líka heilagur eignarréttur sem þar gildir? Hvað um straumvötn eða vatnsból? Það eru lög sem segja að við eigum öll heimtingu á ferskvatni og þar er eignarrétturinn takmarkaður. Hægt er að benda á ótal slík atriði. Heilan fjörð geta menn átt. Þegar kemur að eignarréttinum og svo aftur almannarétti er málið ekki eins einfalt og hv. þm. Teitur Björn Einarsson lét í veðri vaka á undan mér. Ég læt þessu að öðru leyti lokið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu frumvarpsins. Ég hef heyrt þingmenn dásama frumvarpið og ég efast ekki um mikilvægi þess að endurskoða lög um skógrækt. Ég held að við öll í salnum hljótum að vera sammála um mikilvægi skógræktar og reyndar líka landgræðslu, ef út í það er farið, sérstaklega á tímum sem þessum þegar ljóst er að við þurfum að bregðast mjög hratt við loftslagsógninni. Mig langar að spyrja hv. þingmann, fyrst hann kom inn á að líka skiptir máli hverju verið er að planta út frá því hvað það binst af kolefnum: Er hv. þingmaður á því að tekið sé nægjanlega á því í frumvarpinu eða þarf að bæta við hvað það varðar? Svo get ég ekki látið hjá líða að spyrja hv. þingmann, sem ég veit að hefur lengi haft mikinn áhuga á þeim málum, hvort ástæða kunni að vera til að horfa á sameiningu þeirra stofnana sem við ræðum annars vegar hér, þ.e. Skógræktina, og hins vegar í næsta máli sem rætt verður, þ.e. Landgræðsluna. Í mínum huga eru þetta stofnanir sem hafa að einhverju leyti keimlík markmið. Ég hef velt því fyrir mér hvort fólginn væri í því bæði fjárhagslegur ávinningur og líka einhvers konar faglegur ávinningur ef þær væri saman í einni stofnun.
Frú forseti. Til að svara fyrri spurningunni held ég að það sé nægilega vel um þetta búið í lögunum. Rætt er um virka kolefnisbindingu og lögð áhersla á sjálfbærni í skógrækt. Ég tel að það hver hlutföllin eru á hverjum stað sé auðvitað líka háð vaxtarskilyrðum og ótal öðrum hlutum sem skógsérfræðingar eru sérfræðingar í. Ég á von á því að þegar verður farið út í að ákvarða hvort hér skuli vera birkiskógur eða blandaður skógur eða eingöngu barrskógur eða hvaðeina verði það gert á faglegan máta og ég tel ekki að það þurfi að vera í lögunum. Hvað snertir sameiningu stofnana ætlaði ég reyndar að ræða það undir næsta lið í kvöld, en látum það vera. Ég hef alltaf verið því fylgjandi að auðlindanýting á landi - nú er ég ekki að tala um hefðbundinn landbúnað eða allt sem heitir ræktun matvæla heldur allt annað, þ.e. skógrækt, landgræðslu, að endurheimta landgæði, námarekstur, friðuð svæði, þjóðgarða og annað slíkt - sé undir einni auðlindastofnun sem er rekin á vegum ríkisins. Hitt er svo annað mál að að þeim málum fram settum er það þannig að núna gefst ekki tími til að vinna alla þá vinnu sem þarf til að svo geti farið. Það er margra ára vinna að mínu mati. Nú gildir að uppfæra þau tvennu lög sem við ræðum. Hitt er dálítið framtíðarvinna sem ég vona að taki svolítið fyrsta skref með tilvonandi þjóðgarðastofnun, eða hvað við köllum hana, sem er í burðarliðnum.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður. Ég var greinilega aðeins of óþreyjufull að fá fram viðbrögð þingmannsins varðandi sameiningu þessara tveggja stofnana. Það væri áhugavert ef hæstv. ráðherra gæti komið aðeins inn á það í ræðu sinni á eftir hvort hann sjái einhverja framtíð í því. Ég þakka hv. þingmanni svörin og vil nota tækifærið og ítreka að ég er fegin því að þessi frumvörp séu komin fram og tel mikilvægt að þau verði afgreidd, enda hefur það tekið alllangan tíma eins og komið hefur verið inn á og þetta verið lagt fyrir áður. Ég átta mig ekki einu sinni á því hvort ég hafi beint spurningu fyrir hv. þingmann. Ég þakka svörin og held að ég láti þetta gott heita.
Frú forseti. Það er náttúrlega óskaplega gaman þegar þingmenn eru vel sammála og skemmtilega kurteisir hver við annan. Mig langar þó að minna á að það eru raddir sem segja sem svo að skógrækt eigi að tilheyra landbúnaðaráðuneytinu og að algjörlega óþarft sé að vera með sérstofnun þar undir aðra en Skógræktina, það þurfi alls ekki að vera undir sama hatti. Ég er reyndar ósammála, eins og fram kom. Ég held að til þess að samþætta rétta umgengni, við skulum orða það þannig, sjálfbærnisumgengni um landið og þessar auðlindir, að slepptum venjulegum, hefðbundnum bújörðum, sé rétt að það sé á einni hendi. Ég myndi meira að segja ganga enn lengra og telja grunnrannsóknir á lífríki og segjum þá jarðfræði og öðru slíku - ég er raunverulega tala um hlutverk Náttúrufræðistofnunar Íslands - sé líka undir þeirri tilteknu auðlindastofnun og sé þá vísindalegi grunnurinn sem starf hennar hvílir á.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með að heyra að frumvarpið fellur í góðan jarðveg hér á Alþingi enda hefur mikil vinna í samráði við marga aðila í langan tíma átt sér stað. Mig langar að leggja áherslu á eitt atriði í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað og það lýtur að fjölbreytni skóga og ekki síst mikilvægi þess að við skógrækt sé hugað að líffræðilegri fjölbreytni. Því vil ég ítreka að við getum ekki eingöngu litið til þess hvað einstakar tegundir binda mikið heldur þurfum við að hafa í huga heildarsamhengið um hvaða öðrum markmiðum við erum að ná eins og varðandi líffræðilega fjölbreytni og endurheimt landgæða. Hér var komið inn á hvort skilgreina þyrfti sérstaklega skógarbændur. Ég ætla kannski ekki að úttala mig um það en vil spyrja þeirrar spurningar á móti hvort skilgreiningar séu í öðrum lögum á öðrum bændum eins og svínabændum, kúabændum o.s.frv. og hvaða tilgangi það myndi í rauninni þjóna að setja skilgreiningu sem þessa inn, en það er eitthvað sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd mun án efa skoða. Varðandi endurgreiðslur á virðisaukaskatti þá vísast til þess að það er auðvitað skattamál sem væri hægt að skoða annars staðar. Ég vil líka nefna varðandi þau atriði sem hv. þm. Teitur Björn Einarsson kom inn á að með 18. gr. er verið að reyna að tryggja sjálfbæra skógastjórnun, ef við getum komist þannig að orði, þ.e. það þarf að huga að því hve mikið kolefni er bundið í skógum landsins. Það þarf að halda bókhald í kringum það og þá í tengslum við skógaskrána. Þess vegna er mikilvægt að halda utan um það hversu mikið er fellt af skógi. Aðeins varðandi sameiningu stofnana. Ég tel mikilvægast núna að klára það verkefni að uppfæra lögin hvað varðar skóga og skógrækt og einnig varðandi landgræðslu. Það er mikilvægasta verkefnið núna. Það eru jú eitthvað mismunandi skoðanir á því hvað ætti að sameina ef til sameiningar kæmi, hvort það væri auðlindastofnun sem tæki til skógræktar, landgræðslu og náttúruverndar eða hvort skógrækt og landgræðsla ættu t.d. að vera saman. Hvað sem kann að gerast í þeim málum í framtíðinni er mikilvægt að við uppfærum þessa tvo lagabálka þannig að lögin séu komin í meiri takt við nútímann og síðan má taka hina umræðuna seinna. Ég vil þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir málefnalega umræðu og óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velgengni í umfjöllun sinni um málið og leyfi mér að vonast til þess að frumvarpið verði afgreitt frá Alþingi fyrir áramót.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til heildarlaga um landgræðslu. Frumvarpið var lagt fram á 146. löggjafarþingi vorið 2017 en hefur tekið ákveðnum breytingum sem gerð er grein fyrir í greinargerð þess. Núgildandi lög um landgræðslu eru yfir 50 ára gömul og eru um margt úrelt. Þrátt fyrir að hafa verið framsækin á sínum tíma hafa ýmsir annmarkar komið í ljós, ekki síst hvað varðar möguleika hins opinbera til að grípa inn í landnotkun sem er ósjálfbær og koma í veg fyrir hnignun vistkerfa. Frá því að lögin tóku gildi hafa rannsóknir sýnt fram á að ástand lands hér á landi er slæmt hvað varðar jarðvegsrof og hnignun gróðurs og virkni vistkerfa. Löggjöf um málefni er tengjast landgræðslu hefur tekið gildi frá því að núgildandi landgræðslulög voru samþykkt. Má þar einkum nefna ný lög um náttúruvernd, skipulagslög og lög um mat á umhverfisáhrifum. Þá hefur landnotkun breyst verulega á sama tíma. Mikilvægt er að ný landgræðslulög taki mið af þeim samfélagslegu breytingum sem orðið hafa síðustu 50 ár. Einnig er mikilvægt að ný landgræðslulög taki mið af þeim markmiðum sem ríki heims hafa sett sér að ná, svo sem um að stöðva gróðureyðingu og efla og endurheimta vistkerfi sem raskast hafa vegna fyrri landnýtingar. Ljóst er að samspil landgræðslulaga við bæði náttúruverndarlög og frumvarp til nýrra skógræktarlaga er verulegt. Þannig munu öll þessi lög stuðla að vernd náttúru landsins, sjálfbærri nýtingu auðlinda og endurheimt raskaðra vistkerfa. Mikilvægt er einnig að skerpa á verkaskiptingu milli ríkisstofnana en jafnframt að einstök viðfangsefni verði ekki út undan. Ég ætla nú að gera grein fyrir hvernig staðið var að vinnu við samningu frumvarpsins. Árið 2011 skipaði þáverandi umhverfisráðherra nefnd sem fékk það hlutverk að undirbúa gagngera endurskoðun á lögum um landgræðslu, nr. 17/1965. Í nefndinni voru fulltrúar Landgræðslu ríkisins, Bændasamtaka Íslands, Landbúnaðarháskóla Íslands og umhverfisráðuneytisins. Nefndin leitaði samráðs við hagaðila og efndi til opinnar málstofu og skilaði greinargerð með tillögum sínum til ráðherra í júní 2012. Árið 2014 ákvað umhverfis- og auðlindaráðherra að unnið skyldi frumvarp til nýrra heildarlaga um landgræðslu byggt á fyrirliggjandi tillögum. Sérstakur samráðsvettvangur, sem í sátu auk fulltrúa ráðuneytisins, tveir fulltrúar úr ofangreindri nefnd, fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga, fulltrúi Bændasamtaka Íslands og fulltrúi Landverndar, var settur á fót til undirbúnings frumvarps þessa. Drög að frumvarpi til laga um landgræðslu voru auglýst á vef umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og gefinn var kostur á að senda inn umsögn og athugasemdir við efni þess. Alls bárust ráðuneytinu 15 umsagnir og tók frumvarpið nokkrum breytingum í ljósi þeirra. Þá hefur frumvarpið tekið breytingum frá því að það var lagt fram á 146. löggjafarþingi vorið 2017. Það vor var mælt fyrir málinu og því að lokinni 1. umr. vísað til umhverfis- og samgöngunefndar. Nefndin sendi frumvarpið til umsagnar og hefur ráðuneytið nú farið yfir þær umsagnir og gert breytingar í ljósi þeirra. Í greinargerð með frumvarpinu er nánar rakið um hvaða breytingar er að ræða. Ég fer núna yfir helstu breytingar frá núgildandi lögum sem frumvarpið kveður á um. Verulega er skerpt á markmiðum laganna, m.a. með hliðsjón af nýjum áskorunum. Þau fjalla þannig um að hverju beri að stefna í vernd og sjálfbærri nýtingu jarðvegs og gróðurs og endurheimt vistkerfa. Frumvarpið kveður á um að nafn Landgræðslu ríkisins breytist í Landgræðslan. Gert er ráð fyrir að unnin verði landgræðsluáætlun til tíu ára í senn. Þar verður dregið fram hvernig landgræðsla styður best við atvinnu og samfélög í landinu, hvernig gæði lands eru best varðveitt og hvernig efla megi vistkerfi sem hafa verið skert. Að sama skapi er lagt til að unnar verði svæðisáætlanir sem draga fram sérstöðu og áherslur eftir landshlutum. Lögin munu kveða á um að ríkið hvetji til þátttöku við vernd og endurheimt vistkerfa í samræmi við þá þróun sem verið hefur síðustu áratugi og stuðli þannig að því sem kallað er þátttökunálgun. Ítarleg ákvæði eru um hvernig sjálfbær nýting lands verði best tryggð. Í því skyni er kveðið á um reglulegt mat á ástandi lands og árangri landgræðslustarfsins, að sett skuli viðmið um sjálfbæra landnýtingu og að unnin skuli áætlun um úrbætur þar sem landnýting er ekki sjálfbær. Einnig er lagt til ákvæði um að leiði framkvæmdir eða landnýting til rasks á landvistkerfum sem teljast mikilvæg fyrir gróður- og jarðvegsvernd skuli ráðast í mótvægisaðgerðir til að draga úr eða koma í veg fyrir neikvæð umhverfisáhrif. Sérstakur kafli er um hlutverk ríkisins við umsjón lands vegna landgræðslu, annars vegar lands í eigu ríkisins og hins vegar lands í einkaeigu sem ríkið hefur umsjón með samkvæmt samkomulagi við eiganda. Lögin miða að því að einfalda þá umsýslu, skilgreina betur markmiðin með umsjón ríkisins og jafnframt er gert ráð fyrir að dregið verði úr þessu umsjónarhlutverki ríkisins á einkalandi. Ég mun nú gera nánari grein fyrir þeim áhersluatriðum sem frumvarpið kveður á um. Í frumvarpinu eru sett fram meginmarkmið um vernd gróðurs og jarðvegs, endurheimt vistkerfa sem eyðst hafa og að auka við þær auðlindir sem fólgnar eru í gróðri og jarðvegi. Jafnframt er kveðið á um að tryggð verði sjálfbær nýting lands sem má segja að sé þungamiðja laganna. Þannig er að finna ítarlegri markmiðssetningu sem snýr að vernd og sjálfbærri nýtingu lands en áður hefur verið lögfest. Meðal annars er kveðið á um að taka skuli mið af þeim meginreglum að fyrst sé leitað leiða til að komast hjá spjöllum á gróðri og jarðvegi en sé þess ekki kostur verði bætt fyrir slík spjöll og sá er þeim veldur bæti fyrir það tjón. Einnig er dregið fram mikilvægi þess að almenningur taki þátt í landgræðslustarfi sem er markvissasta leiðin til að landgræðsla beri árangur. Jafnframt eru sett fram markmið um að unnið verði að því að byggja upp gróður- og jarðvegsauðlindir í staðinn fyrir þær sem hafa glatast hér á landi, þ.e. með endurheimt og uppbyggingu vistkerfa á landi með aðkomu sem flestra. Helstu breytingar sem hér eru lagðar til og varða stjórn landgræðslumála felast í nafnbreytingu stofnunarinnar en einnig að lögfest verði heimild til að vinna að þróun landgræðslu, t.d. með rannsókna- og þróunarstarfi en slíka heimild er ekki að finna í núverandi lögum. Landgræðsluáætlun er ætlað að kveða á um framtíðarsýn og stefnu stjórnvalda í landgræðslu. Í áætluninni skal gera grein fyrir markmiðum stjórnvalda um hvernig nýting lands styður best við atvinnu og byggðir í landinu, hvernig gæði lands eru best varðveitt og hvernig efla megi og endurheimta vistkerfi sem skert hafa verið og koma með tillögur um breytingar á nýtingu lands, t.d. friðun fyrir tiltekinni nýtingu þar sem það á við. Þetta ákvæði gegnir því lykilhlutverki við stefnumótun á sviði landgræðslu. Svæðisáætlanir útfæra landgræðsluáætlun í hverjum landshluta fyrir sig. Þær skulu unnar af Landgræðslunni í samráði við sveitarfélög og aðra hagsmunaaðila. Landgræðslunni er heimilað að styðja landgræðsluverkefni annarra í samræmi við markmið laganna. Mikilvægt er að slík heimild sé fyrir hendi en undir þetta ákvæði falla verkefni eins og Bændur græða landið og Landbótasjóður Landgræðslunnar þar sem bændur, aðrir landeigendur og aðrir aðilar fá stuðning til landgræðslustarfa. Gert er ráð fyrir að ráðherra staðfesti nánar með reglugerð í hverju stuðningurinn felst. Sjálfbær landnýting er grunnstef laga um landgræðslu, annars vegar til að tryggja að nýting auðlinda landsins leiði ekki til þess að þær rýrni og hins vegar til að vistkerfi sem hefur verið raskað á hinum ýmsu tímum í sögu landsins fái tækifæri til endurnýjunar og komist í eðlilegt horf miðað við þau skilyrði sem eru til staðar, svo sem hvað varðar veðurfar og jarðveg. Ákvæðinu er því ætlað að skera úr um hvort nýta skuli vistkerfi sem eru í mjög slæmu ástandi og tryggja að þar sem ástandi hafi hrakað sé bati tryggður. Gert er ráð fyrir að Landgræðslan sinni áfram eftirlitshlutverki. Hér er kveðið á um að upplýsingum verði safnað kerfisbundið um nýtingu og áhrif hennar á ástand lands og árangur af landgræðslustarfinu almennt, þar með talið bindingu kolefnis úr andrúmslofti og vernd og styrkingu líffræðilegrar fjölbreytni. Hér er því um margþætta upplýsingasöfnun að ræða, sem nýtist til að leggja mat á sjálfbærni landnýtingar og árangur af eflingu og endurheimt vistkerfa, m.a. mælt í bindingu kolefnis í jarðvegi og gróðri. Frumvarpið gerir ráð fyrir að sett séu í reglugerð viðmið um hvað geti talist sjálfbær landnýting. Einnig er gert ráð fyrir leiðbeiningum um hvernig best sé að haga landnýtingu svo að hún verði sjálfbær. Slík viðmið eða leiðbeiningar má því setja fyrir mismunandi not á landi, svo sem búfjárbeit, akuryrkju, umferð fólks og ökutækja o.s.frv. Viðmiðasetning af þessu tagi er þekkt í íslenskri auðlindastjórnun, t.d. hvað varðar þorskstofninn. Þessi viðmið verða lögð til grundvallar þegar mat er lagt á hvort landnýting geti talist sjálfbær. Telji Landgræðslan að nýting samrýmist ekki viðmiðum um sjálfbæra landnýtingu gerir ákvæðið ráð fyrir að stofnunin geti farið fram á og leiðbeint um gerð svokallaðrar landbótaáætlunar. Landbótaáætlun getur falið í sér ýmsar tímasettar aðgerðir sem hafa að markmiði að bæta ástand lands, t.d. með því að létta af því beit eða draga úr jarðvegsfoki úr ökrum. Hér er um að ræða úrræði sem er ekki ætlað að vera verulega íþyngjandi en setur af stað ferli til úrbóta. Komi hins vegar til þess að eigandi eða rétthafi lands sinni ekki þessari skyldu sinni ber stofnuninni að óska eftir ítölu í samræmi við lög um afréttamálefni, fjallskil og fleira, sé um beitarmál að ræða, eða fara fram á takmörkun umferðar, sé um að ræða umferð sem veldur spjöllum á landi, samanber lög um náttúruvernd. Málum sem þarfnast úrbóta og er ekki sinnt með viðunandi hætti að mati Landgræðslunnar verður því vísað í stjórnsýsluferli sem önnur lög kveða á um. Eftir standa önnur not á landi, svo sem akuryrkja, sem ekki er hægt að vísa í neitt stjórnsýsluferli. Því er gert ráð fyrir að Landgræðslan geti beitt þvingunarúrræðum samkvæmt 24. gr. til að knýja fram að landbótaáætlun sé unnin og henni fylgt. Í samræmi við markmiðssetningu laganna er kveðið á um að leitast verði við að koma í veg fyrir og draga úr raski á gróðri og jarðvegi. Ákvæðið gerir þannig ráð fyrir að við ákvörðun um framkvæmdir sem geta haft slíkt rask í för með sér skuli líta til markmiðsákvæða laganna og leggja áherslu á mikilvægi framkvæmdastaðarins með tilliti til útbreiðslu og verndarstöðu gróðurs og jarðvegs eða vistgerðar og hvort fullnægjandi vernd náist með því að vernda eða endurheimta gróður og jarðveg á öðrum stað. Þetta getur sem dæmi gilt um rask sem verður á votlendi, verðmætum gróðurleifum eða rask vegna umfangsmikilla framkvæmda. Lagt er til að sett verði í reglugerð viðmið sem leyfisveitandi hafi til hliðsjónar. Þannig geti rask á verðmætum vistkerfum haft í för með sér að endurheimta þurfi mun stærra flatarmál en það sem raskað var. Þetta getur t.d. átt við um lífrík votlendi sem raskað er eða mikilvægar gróðurleifar á mikið röskuðu landi. Landgræðslunni er áfram falið að vinna að því að draga úr eða stöðva eyðingu gróðurs og jarðvegs, jafnframt því að stuðla að endurheimt og eflingu vistkerfa. Þetta er í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga samkvæmt samningnum um líffræðilega fjölbreytni og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Það er hins vegar þörf á að skerpa á markmiðssetningu hverju sinni, hvar á að ráðast í endurheimt vistkerfa og til hvers. Ákvæðið nær til allra landvistkerfa, þar með talið votlendis sem raskað hefur verið. Ákvæðið gerir einnig ráð fyrir að Landgræðslunni verði heimilt að gera samkomulag við viðkomandi rétthafa lands um aðgerðir sem samræmast markmiðum laganna og þá sérstaklega sé um að ræða brýn tilvik þar sem hraðfara jarðvegsrof ógnar eða veldur tjóni á landi eða mannvirkjum. Slík tilvik geta komið upp, t.d. í kjölfar eldgosa og flóða í jökulám. Lög um varnir gegn landbroti eru felld inn í lög um landgræðslu samkvæmt frumvarpi þessu. Efnislega er aðeins um minni háttar breytingar að ræða. Fellt hefur verið brott ákvæði um að Landgræðslan skuli vera framkvæmdaraðili varnaraðgerða. Hér er því gert ráð fyrir að viðkomandi rétthafi lands verði framkvæmdaraðili nema þar sem um mjög umfangsmiklar framkvæmdir er að ræða. Í frumvarpinu er skerpt á tilgangi og markmiðum þess að Landgræðslan hafi umsjón með landgræðslusvæðum, hvort sem þau eru í eigu hins opinbera eða einkaaðila. Jafnframt er kveðið á um afmörkun þeirra og að settar verði reglur um meðferð, þar með talið umferð og beit. Þannig öðlist landgræðslusvæði formlegri sess sem svæði sem njóta verndar. Landgræðslan er með talsverðan fjölda samningsbundinna landgræðslusvæða í umsjón sinni og er frumvarpinu ætlað að hvetja til þess að Landgræðslan komi samningsbundnum landgræðslusvæðum aftur í umsjón viðkomandi rétthafa lands. Þannig stuðli ákvæðið að því að hlutverk Landgræðslunnar verði fyrst og fremst að styðja við landgræðslustarf með öðrum hætti. Ákvæði 22. gr. frumvarpsins tekur til lands sem komist hefur í umsjá Landgræðslu ríkisins. Þarna getur verið um að ræða land sem Landgræðsla Íslands hefur tekið eignarnámi til uppgræðslu á grundvelli 7. gr. laga um landgræðslu, nr. 17/1965, eða eldri laga, nr. 18/1941 og 45/1923. Nýlega var sett inn ákvæði í jarðalög, nr. 81/2004, þar sem gert er ráð fyrir kauprétti eiganda þess lands sem svæðið tilheyrði áður. Landgræðslan mun eftir sem áður setja reglur um meðferð svæðisins sem m.a. byggjast á viðmiðum um sjálfbæra landnýtingu. Kveðið er á um gjaldtökuheimild Landgræðslunnar sem tekur til innheimtu þjónustugjalda til að standa undir kostnaði sem þjónusta á svæðum í umsjón stofnunarinnar hefur í för með sér, svo sem fyrir tjaldsvæði, bílastæði og salerni. Einnig er lagt til að Landgræðslan fái heimildir til að beita þvingunarúrræðum til að knýja á um ráðstöfun samkvæmt lögunum. Er fyrst og fremst um að ræða ákvæði 12. gr. um ósjálfbæra landnýtingu og landbótaáætlun. Jafnframt er lagt til að Landgræðslan fái heimild til stjórnvaldssekta. Slíkar sektir kæmu til skoðunar ef brotið væri gegn 12. gr. laganna. Ákvæði um eignarnám er sambærilegt ákvæði sem er í núgildandi landgræðslulögum, nr. 17/1965. Ákvörðun um að taka land eignarnámi er alvarleg aðgerð og þarf að vera vel ígrunduð. Nauðsynlegt er að Landgræðslan hafi slíka heimild áfram, þ.e. að stofnuninni verði heimilt að taka lönd eignarnámi sé það nauðsynlegt með hliðsjón af markmiðum laganna. Hér ber þó að hafa í huga að gert er ráð fyrir að ákvörðun um eignarnám sé síðasta úrræðið, þ.e. að hægt verði að grípa til eignarnáms ef fullreynt er að samningar um landgræðslu náist ekki við landeiganda eða rétthafa lands og um er að ræða landsvæði þar sem miklir almannahagsmunir liggja við að landgræðsluframkvæmdir eigi sér stað. Um breytingar á öðrum lögum samfara frumvarpinu er það að segja að lögð er til breyting á lögum um afréttamálefni, fjallskil o.fl., þar sem taka þarf af vafa um það að Landgræðslan geti krafist ákvörðunar um ítölu í land þar sem landbótaáætlun er ekki fylgt eða hún ekki gerð. Jafnframt er lagt til að ítala verði ákvörðuð þannig að hún samræmist leiðbeiningum og viðmiðum um sjálfbæra landnýtingu, samanber 11. gr. laga um landgræðslu. Þetta er mikilvæg breyting og kemur í stað úreltra ákvæða um að ítala skuli svo ákvörðuð að fullskipað sé í landið en ekki ofskipað miðað við beitarþol. Þess í stað felist í ítölu stjórnun nýtingar á viðkomandi beitarsvæði sem getur falist í ákvæðum um beitartíma, fjölda beitardýra, friðun afmarkaðra svæða o.s.frv. Einnig er gert ráð fyrir að land þar sem ítala hefur verið ákvörðuð verði vaktað með tilliti til ástands jarðvegs og gróðurs. Hér er um að ræða mikla bót á gömlu ákvæði en ekki hreyft við núverandi fyrirkomulagi beitarstjórnunar. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Frú forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um landgræðslu. Vil ég þakka ráðherra umhverfis- og auðlindamála fyrir það. Landgræðsla á Íslandi á sér svo sem ekki margra alda sögu, frekar nokkurra tuga ára sögu þar sem menn byrjuðu að hlúa að landinu og reyna að ná því til baka sem áður hafði farið út í veður og vind af völdum veðurs, eldgosa og ofnotkunar á landi, hvort sem það var með nytjum á skógi eða beit búfjár. Ég er einn af þeim sem eru miklir áhugamenn um landgræðslu og hef stundað hana töluvert í starfi mínu. Í því ljósi er vert að nefna það varðandi verkefnið Bændur græða landið, að um 660 bændur, ef ég man rétt, eru í því verkefni, fyrir utan þau verkefni sem tilheyra Landbótasjóði sem bændur koma einnig að. Ef við horfum á hlutina eins og þeir eru, svona til framtíðar, og tengjum þá þeim efnum sem snúa að losun og endurheimt varðandi kolefni er það mín skoðun, og væntanlega er ráðherra sammála mér í því, þá er það okkar öflugasta tæki í því að jafna, eins og maður segir, í þessu kolefnisbókhaldi okkar. Að bæta enn meira í landgræðslu. Þar eigum við gríðarlegt verk fyrir höndum. Það sem okkur hefur skort þegar kemur að þessum málaflokki er fyrst og fremst fjármagn. Það skortir ekki viljann hjá okkur að græða landið, en fyrst og fremst er það fjármagnið sem okkur hefur skort og vonast ég til þess að ráðherra geti upplýst okkur aðeins nánar um það hér á eftir hversu mikið fjármagn hann sér fyrir sér í þessum málaflokki til þess að við getum tekið verulega á þar, því að í umræðu áðan vorum við að fjalla um skógrækt. Þegar kemur að landgræðslu getum við verið mun fljótari að loka sárunum. Við getum síðan jafnvel plantað skógi þar í framtíðinni og þar af leiðandi á skógurinn auðveldara með að vaxa. Ég held við þurfum að hugsa landgræðslu og skógrækt mikið í samhengi. Þetta eru í sjálfu sér afskaplega keimlík og skyld verkefni. Ég var að renna yfir lauslega skýrslu um loftslagsbreytingar, og ekki svo sem kominn alveg til enda í henni. Hún er nýkomin út og verður hér væntanlega til umræðu á fimmtudaginn. Skýrslan á fyrst og fremst að segja okkur hvaða vá stendur fyrir dyrum. En vissulega eru líka tækifæri í því að loftslag fari hlýnandi. Það kemur meira að segja fram þar að við hverja 1°C sem hlýnar hraðast vöxtur um eina 16 daga, þ.e. við lengjum sumarið og vaxtartímann um 16 daga. Það sjáum við sem höfum starfað við landgræðslu hversu miklu munar á hverju ári í því hvenær vorar; það vorar fyrr og haustið kemur síðar, hversu mikið hraðar gengur að loka sárinu. Ég velti einnig fyrir mér í ljósi þess sem er í þessu frumvarpi og langar að koma inn á það hér, að þó að kóróna sköpunarverksins, sauðkindin, sé nú yfirleitt rauði þráðurinn í því sem er fjallað um í þessum sal, á líka við um þegar við veltum fyrir okkur hugtakinu sjálfbær landnýting og þess háttar. Ég stoppaði aðeins við 12. gr., varðandi ósjálfbæra landnýtingu og landbótaáætlanir. Síðan varðar 25. gr. um stjórnvaldssektir. Ég geri svo sem ekki sérstakar athugasemdir við að hægt sé að tugta menn aðeins til ef þeir standa sig ekki. En það eru fleiri aðilar og fleiri skepnur sem nýta landið. Ég velti því þó fyrir mér í þessu samhengi, ef það er einungis það sem 25. gr. á við um 12. gr., að ég get ekki annað séð en að þetta sektarákvæði eigi eingöngu við um það sem tengist landbúnaði, þ.e. þá landnýtingu og beitaráhrifum, þá væntanlega sauðkindina. En það eru fleiri sem nýta landið. Við eigum afskaplega erfitt með að stjórna því hvar fugl lendir. Við þekkjum það alveg að það er gríðarlega mikill þungi í beit gæsa og álfta. Ég held að það sé ekki tekið með í reikninginn. Þetta á líka við um hreindýr. Í ljósi þessara sektargreiðslna þá geri ég mér grein fyrir því að það er afskaplega snúið að sekta gæsir, álftir og hreindýr. En við þurfum að taka það með í reikninginn þegar við veltum fyrir okkur ósjálfbærri landnýtingu. Vissulega getur hún haft áhrif þarna á líka, ég er ekki að firra sauðfjárbændur eða sauðkindina ábyrgð hvað það varðar, en við verðum að horfa á þetta líka. Síðan komum við einnig að ferðamannastrauminum, bæði þar sem fólk gengur og ekur og nú er farið að færast í vöxt að menn ferðist um á hjólum, Buggy-bílum og alls konar farartækjum. Það hefur líka áhrif á land. Það þurfum við að passa. Ég vil beina því til ráðherra að taka það með, því að ég get ekki séð það í frumvarpinu sjálfu, að tekið sé á því ef við ætlum að reyna að stýra þeirri nýtingu, því að allt er þetta landnýting. Það er ekki bara beit, heldur nýtingin sem þarna er, hún hefur vissulega áhrif á framvindu gróðurs. Varnir gegn landbroti. Einu sinni var til sjóður sem hét landbrotasjóður. Í umræðunni upp á síðkastið hefur verið sú vá sem stendur kannski fyrir dyrum varðandi gos í Kötlu og rætt um varnargarða í Mýrdal í því sambandi. Ég nefni þetta sem dæmi því að allt ber að sama brunni í þessum efnum. Þetta eru gríðarleg verkefni og stór og kosta mikla peninga. Það er líka einn þáttur sem við þurfum að taka til, þ.e. að betra er að fjármagna þetta af miklum krafti en að dreifa fjármagni um allt, eða, með leyfi forseta, með tittlingaskít hingað og þangað. Við þekkjum að Landbótasjóður eða landbrotasjóður var yfirleitt alltaf tómur og hefur yfirleitt verið fjárvana. Ef við ætlum að gera þetta af einhverju viti og einhverjum krafti þurfum við að fjármagna hlutina almennilega. En annars gleðst ég yfir því að þessi umræða eigi sér stað og vona að þetta frumvarp gangi vel í þingheim og í einnig í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur öll að ganga vel um landið og hlúa að því.
Hæstvirtur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég held að við deilum að mestu leyti skoðunum þegar kemur að þessum málum. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við nýtum öll þau tækifæri sem við getum til að stunda meiri landgræðslu. Það er grunnurinn að því að bæta landgæði. Eitt af því sem ég hef lagt áherslu á við stofnanir ráðuneytisins, þ.e. Landgræðsluna og Skógræktina, sem vinna núna að skiptingu fjármagns fyrir næsta ár, er að stöðvun landeyðingar sé eitt af meginverkefnunum í því auk þess að endurheimta fyrri landgæði, stunda meiri skógrækt og þar fram eftir götunum. Ég ætla rétt að koma inn á fjármagnið. Áætlað er að setja um 4 milljarða á næstu fimm árum í kolefnisbindingu en hún tekur til fleiri þátta en bara landgræðslu, þ.e. líka endurheimt votlendis og skógræktar. Ég sé því fram á mun bjartari tíma þegar kemur að fjármagni en við höfum séð áður og vænti þess að við getum nýtt það á sem skynsamlegastan hátt en jafnframt með fjölbreytt markmið að leiðarljósi. Ég kom aðeins inn á það í fyrri umræðu um skóga og skógrækt að við þurfum að hugsa til þess að huga að líffræðilegri fjölbreytni og huga að því að stöðva landeyðingu og rof. Varðandi 12. gr. tekur hún, og lögin í heild sinni, á öðrum þáttum sjálfbærrar nýtingar en aðeins þeim sem snýr að landbúnaði eða fyrst og fremst að sauðfjárbeit og sauðfjárrækt. Þetta hefur einnig með aðra nýtingu landsins að gera, eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Það kann að fara eftir öðrum lögum. Ef um er að ræða beit og landbótaáætlunum er ekki sinnt fer það eftir lögum um afrétt og fjallskil. Ef um er að ræða rask t.d. vegna hjóla eða gangandi fólks eða umferðar fer það eftir náttúruverndarlögum. Ef um er að ræða annars konar nýtingu eru ekki úrræði í öðrum lögum og er fjallað um að það séu sérstök þvingunarúrræði samkvæmt þessum lögum. Ég vil að lokum þakka þingmönnum fyrir móttökurnar hvað þetta frumvarp varðar og vonast til þess að við getum afgreitt það fyrir áramót. Það væri mjög æskilegt og gott, enda tími til kominn að uppfæra löggjöfina sem er orðin um 50 ára gömul. Ég þakka kærlega fyrir umræðurnar í kvöld.