Borist hafa tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 959, um birtingu gagna um endurreisn viðskiptabanka, frá Jóni Þór Ólafssyni, og á þskj. 1028, um ráðstafanir til að mæta kostnaði við umönnun og heilbrigðisþjónustu aldraðra, frá Pétri H. Blöndal.
Virðulegur forseti. Í mínum þingflokki hefur verið ítrekuð umræða um það hversu erfitt er að fá hæstv. forsætisráðherra til að svara fyrir um stjórnarmálefni. Mér féllust satt að segja hendur í gær þegar ég fór yfir þetta mál og vil því beina orðum mínum til hæstv. forseta. Mér virðist hæstv. forsætisráðherra aðeins hafa svarað einni af sex fyrirspurnum sem til hans hefur verið beint á þessum vetri. Frá mínum þingmönnum eru að minnsta kosti þrjár fyrirspurnir sem allar eru löngu fallnar á tíma. Formaður Samfylkingarinnar, Árni Páll Árnason, hefur átt óþægilega fyrirspurn til forsætisráðherra frá 5. desember sl. Forsætisráðherra á að svara að jafnaði innan tveggja vikna en nú eru að verða komnir fimm mánuðir. Elsta fyrirspurnin er frá 13. nóvember. Við erum í heilt ár og rúmlega það búin að reyna að fá forsætisráðherra til að ræða um verðtryggingu. Hér liggur inni beiðni um sérstaka umræðu um verðtryggingu frá Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur frá því í janúar og ég skil vel að hæstv. forsætisráðherra óttist það að ræða um stöðu verðtryggingarinnar og vilji ekki ræða stöðu húsnæðissamvinnufélaganna en það verða einhverjar reglur að vera í gildi, [[Forseti hringir.]]virðulegur forseti, og tveggja vikna frestur samkvæmt þingsköpum getur ekki orðið 20 vikur eins og er gagnvart hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur.
Forseti mun skoða þetta mál. Forseti hefur ekki skoðað það sérstaklega hvernig undið hefur fram svörum við fyrirspurnum frá einstökum ráðherrum en skrifstofa Alþingis hefur reynt að ýta eftir því að fyrirspurnum, hvort sem um er að ræða munnlegar eða skriflegar, sé svarað innan tilskilins tíma. Því mun forseti skoða þetta mál.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra, innanríkisráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni svör hæstv. umhverfisráðherra við spurningu sem ég hef lagt fyrir hann um stöðu friðlýsingar á svæðum og virkjunarkostum í verndarflokki. Það liggur fyrir að samkvæmt rammaáætlun er ákveðnum svæðum skipað í verndarflokk og samkvæmt lögum á þá strax að hefjast vinna við friðlýsingu þessara svæða. 30. október 2013 fékk ég svar frá hæstv. umhverfisráðherra þar sem tilteknir eru allir kostirnir og öll svæðin sem eru í verndarflokki. Ef ég dreg saman þau svör í tiltölulega stuttu máli má segja að þar sé unnið að því að ná fram markmiðum laganna og ljúka friðlýsingu. Gott og vel, þetta er svar um að unnið sé að málum og það er ágætt. Rúmu ári seinna, 16. desember 2014, fæ ég svar við sömu fyrirspurn sem ég lagði fram aftur. Það er listilegt svar út frá skáldskaparlegu tilliti því að þar er reynt að umorða gamla svarið en þegar svörin eru lesin saman er þetta nánast sama svarið. Það er enn þá unnið að þessu öllu. Það má segja að þetta sé gegnumgangandi, það er unnið að því að móta hugmyndir um stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs, það er í skoðun hvort svæðið geti fallið að Vatnajökulsþjóðgarði. Enn liggur ekki fyrir afmörkun svæðisins. Enn liggur ekki fyrir hvernig friðlýsing verður útfærð. Enn liggur ekki fyrir niðurstaða um friðlýsingu. Nákvæm afmörkun liggur ekki fyrir. Enn liggur ekki fyrir hvernig friðlýsing verður útfærð. Unnið hefur verið að breytingum. Enn liggur ekki fyrir hvernig hægt verður að ná fram markmiðum um vernd svæðisins. Stefnt er að því að tengja saman ólík svæði innan einnar friðlýsingar. Málið er í biðstöðu. Virðulegi forseti. Þetta er algjörlega ófullnægjandi árangur í því sem þegar hefur verið samþykkt á þinginu um að ljúka skuli friðlýsingu verndarsvæða, ekki síst í ljósi þess [[Forseti hringir.]]að sú túlkun virðist uppi að meðan ekki er [[Forseti hringir.]]lokið friðlýsingu á svæðum [[Forseti hringir.]]í verndarflokki sé lögmætt að fara fram [[Forseti hringir.]]með nýjar hugmyndir um virkjunarkosti á þessum sömu svæðum. Ég spyr hæstv. umhverfisráðherra hverju sæti.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, það er gott að fá þessi mál á dagskrá. Það er svo sem alveg rétt að það er verið að vinna að þessum málum, en ef til vill erum við með fullmargar friðlýsingar undir og það tefur málið. Það er líka rétt sem hér er getið um, lögin eru skýr hvað varðar verndarflokk rammaáætlunar, að það eigi að hefja undirbúning friðlýsingar landsvæða. En ýmislegt kemur fram og það var ekki nógu aðgreint landfræðilega, nákvæmar landfræðilegar afmarkanir lágu ekki fyrir við afgreiðslu þingsályktunar í janúar 2013. Það hefur meðal annars tafið fyrir og það tekur sem sagt lengri tíma að ná samkomulagi við landeigendur um afmörkun þessara svæða. Það er tvenns konar friðanir í gildi, má eiginlega segja þrenns konar, það er þetta varðandi rammann og líka friðlýsing varðandi náttúruvernd. Ég segi að ég vil frekar að við setjum í forgang ákveðnar friðlýsingar og jafnvel stærri svæði, gerum það vandlega og skiljum að friðlýsing þýðir líka að það þarf að setja fjármagn varðandi vöktunina og að það sé hugsað um það. Oft hefur ekki verið gætt að því. Það er ekki nóg að friðlýsa, maður verður líka að hugsa um hinn endann, hvað þetta þýðir til framtíðar varðandi rekstur og annað þess háttar. Nú þegar eru 20% af Íslandi friðlýst. Það er þannig. Ég vil að við pössum upp á það sem við höfum friðlýst og gerum það vel en séum ekki endilega með of marga kosti undir. Það er mín afstaða.
Herra forseti. Svar hæstv. umhverfisráðherra um það af hverju ekkert gangi að ljúka við lögbundnar skyldur umhverfisráðuneytisins um að friðlýsa svæði sem er búið að setja í verndarflokk rammaáætlunar og hefur verið samþykkt á Alþingi Íslendinga að setja í verndarflokk rammaáætlunar er að það séu of mörg svæði í verndarflokki. Er hæstv. umhverfisráðherra ósammála samþykkt Alþingis þegar hún segir að það séu of mörg svæði í verndarflokki? Hæstv. ráðherra ræðir um fjármagn. Hver tók ákvörðun um að skera niður fjármagn til friðlýsinga? Hver tók ákvörðun um það í fjárlögum ársins fyrir árið 2014? Það var þessi sami hæstv. ráðherra og sá stjórnarmeirihluti sem hún tilheyrir sem ákvað það, tók þá pólitísku ákvörðun að skera niður fjármagn til friðlýsinga þannig að það er ekki boðlegt, herra forseti, að koma hér upp og segja: Það eru of mörg svæði, þetta eru of margar friðlýsingar, fullmargar friðlýsingar. Þetta er það sem Alþingi hefur samþykkt og það er ekki nóg fjármagn. Af hverju er ekki nóg fjármagn? Af því að það var ákveðið að skera það niður af þessum sama stjórnarmeirihluta. [[Forseti hringir.]]Mér finnst þessi svör ekki í lagi. Það er búið að samþykkja þetta [[Forseti hringir.]]á Alþingi. Ráðuneytinu, framkvæmdavaldinu, ber að vinna eftir því. Þetta er svo sem [[Forseti hringir.]]ekki fyrsta dæmið þar sem við sjáum að það er misbrestur á því.
Virðulegi forseti. Ég þakka brýninguna og ætla að taka við henni. Við öll sem sitjum hér inni vitum að við þurfum miklu meira fjármagn til verndar náttúrunni. Frumvarp liggur inni sem ég vona að þingheimur afgreiði sem allra fyrst um að hægt verði að koma á gjaldtöku til að við getum deilt út meira fjármagni til verndar okkar svæðum. Við sáum hryllilegar myndir í sjónvarpinu í gærkvöldi af Geysissvæðinu. Þar þarf sannarlega að taka til höndum. Eins og ég segi vona ég að við getum samþykkt sem fyrst gjaldtöku sem sér okkur fyrir fé sem við síðan útdeilum til verndar náttúru Íslands. Hugur minn stendur mjög til þess að reyna sem allra fyrst að vernda eins og Þjórsárverin. Ég er með vinnu í gangi varðandi það að reyna að koma með einhverja raunhæfa línu [[Forseti hringir.]]varðandi þá verndun, svo ég svari að einhverju leyti.
Virðulegur forseti. Mig langar að ræða við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem jafnframt er formaður annars stjórnarflokksins, um ákveðið atriði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Ég er reyndar alveg sammála því sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að auka þurfi mjög samstöðu meðal þjóðarinnar og að vinna þurfi gegn sundurlyndi og tortryggni, efla traust. Um það er Björt framtíð að stórum hluta stofnuð, við höfum þá trú að til séu aðferðir í pólitík til að auka samkennd og sátt og byggja upp traust, og við deilum þeirri trú með mörgum þingmönnum og mörgu öðru fólki. Augljósar leiðir eru til dæmis samráð, við ætlum að horfast í augu við að á þingi eru ólíkar skoðanir og við eigum að leitast við að sætta þær skoðanir og eins úti í þjóðfélaginu. Eftir hrun blöstu við mjög stór deilumál. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stendur: „Ríkisstjórnin mun leitast við að virkja samtakamátt þjóðarinnar og vinna gegn því sundurlyndi og tortryggni sem einkennt hefur íslensk stjórnmál og umræðu í samfélaginu um nokkurt skeið.“ Mér finnst það vera flott setning. Ég hefði viljað sjá að unnið væri eftir því en við blasir samfélag sundrungar á þessum tímapunkti, samfélag sem mun einkennast af mjög hörðum deilum í kjaramálum. Það eru stór deilumál í þinginu og í samfélaginu sem verið hafa um árabil, eru algjörlega upp í loft, eins og deilan um virkjun og vernd, deilan um aðild að Evrópusambandinu. Þetta eru allt deilumál sem við blasir að mjög auðveldlega sé hægt að ná [[Forseti hringir.]]sátt í ef menn vilja. Mig langar bara að spyrja hæstv. ráðherra, kalt mat og alveg í hreinskilni: Hefur ríkisstjórninni tekist það markmið sitt núna á miðju kjörtímabili, að efla og virkja samtakamátt þjóðarinnar?
Herra forseti. Ég tel að við séum enn að glíma við ýmis mál sem tengjast falli fjármálafyrirtækjanna 2008 og 2009 að á meðan við stöndum í því verki sé ekki við því að búast að á skömmum tíma takist sú nauðsynlega sátt sem við sækjumst svo mjög eftir sem hér störfum ásamt með öðrum í þjóðfélaginu. Hins vegar voru á síðasta kjörtímabili sett á dagskrá af fyrrverandi ríkisstjórn mörg stór deilumál sem ríkisstjórnin hefur sett í mun betri farveg. Ég nefni þar til dæmis heildarendurskoðun á stjórnarskránni með öllu því brambolti sem því fylgdi hjá fyrrverandi ríkisstjórn. Það fannst okkur ekki góð forgangsröðun við þær aðstæður sem ríktu á síðasta kjörtímabili með öllum þeim atlögum að stjórnarskránni sem þá var ráðist í. Ég ætla ekki að rekja þá sögu alla. Ég skal nefna annað dæmi, allar þær atlögur að sjávarútveginum í landinu sem gerðar voru á síðasta kjörtímabili, undirstöðuatvinnugreininni. Það fannst mér ekki til fyrirmyndar og eftirbreytni fyrir þá sem í kjölfarið fylgja. Þá vísa ég til þess að það gerðist eiginlega á hverju einasta ári að fram kom heildaruppstokkun á sjávarútvegsstefnunni með nýju og nýju fyrirkomulagi ár eftir ár. Ég vísa líka til þess að á síðasta kjörtímabili [[En núna?]]var ekki unnið að sátt um rammaáætlunina heldur þurfti að breyta tillögum áður en þær komu fyrir þingið og var algerlega tekið fyrir það hér í þinginu að tillögur þær sem ráðherrarnir höfðu fengið í hendur áður en tillögunum var breytt, yrðu lagðar til grundvallar og afgreiðslu þingsins. Það voru sem sagt pólitísk fingraför á því máli. [[Forseti hringir.]]Það var það verklag sem við vildum vísa til en það er enn langt í land, [[Forseti hringir.]]það er alveg rétt, og sérstaklega birtast okkur átök á vinnumarkaði. [[Forseti hringir.]]Við Íslendingar þurfum að vinna sameiginlega úr þeirri stöðu.
Virðulegur forseti. Enn og aftur fara ráðherrar í ríkisstjórninni að tala um síðasta kjörtímabil þegar þeir eru spurðir hnitmiðaðra spurninga [[Gripið fram í.]]um þetta kjörtímabil. Ég sagði áðan að við blasti á síðasta kjörtímabili að það voru stór deilumál. Ég sagði áðan að ég væri einmitt sammála því markmiði sem sett er fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að vinna þurfi markvisst að því að reyna að ná sáttum í stórum deilumálum. Ég spyr: Hvernig gerir ríkisstjórnin það? Það blasir við mér að hér streyma inn, ja, þau streyma reyndar ekki inn, en hér koma einstaka sinnum inn þingmál [[Gripið fram í.]]frá ríkisstjórninni og þau eru flest því marki brennd að í málum eins og til dæmis í þróunarsamvinnu, þar sem er ríkur vilji þingmanna til að gera vel, er ekkert samráð. Af hverju ekki? Og í kjaramálum, hvert er framlag ríkisstjórnarinnar þar til að reyna að koma einhverri ró á vinnumarkaðinn? Það er ótrúlegur áfellisdómur til dæmis yfir aðgerð eins og leiðréttingunni, 80 milljarðar settir í það [[Forseti hringir.]]að bæta á einhvern hátt hag heimilanna, þó að deila megi um það, og samt er stríðsástand á vinnumarkaði. Það er ótrúlegur áfellisdómur. Og stjórnarskrármálið og fiskveiðimálið, ríkisstjórnin sjálf nær ekki einu sinni sáttum í sjávarútvegsmálum og við eigum algjörlega eftir að sjá hvað verður um stjórnarskrármálið og hvernig verður unnið á því. Það er fullt af fólki, þar á meðal ég, ósátt við það hvernig fór fyrir því máli á síðasta kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Ég mætti kannski rifja það upp fyrir hv. þingmanni að eitt stærsta deilumálið í íslensku samfélagi var það hvernig fyrri ríkisstjórn skildi við skuldavandann. Þess vegna var það eitt af forgangsmálum þessarar ríkisstjórnar að taka á því máli. Er það almennt rætt hér í samfélaginu að meiri aðgerðir þurfi vegna skuldavanda heimilanna? Er fólk mætt á Austurvöll eins og það gerði reglulega á síðasta kjörtímabili til að mótmæla stjórnvöldum vegna aðgerðaleysis [[Gripið fram í: Já.]] [[Gripið fram í: Já.]] [[Háreysti í þingsal.]]í skuldavandanum? Nei, það er ekki mætt hér til að mótmæla aðgerðaleysi vegna skuldavandans. Það er ekki svo. Það er rangt. [[Gripið fram í: Það var ekki …]]Unnið hefur verið markvisst í að leysa þann vanda og það er til þess fallið að stuðla að sátt. Evrópusambandsmálið. Stefna ríkisstjórnarinnar er í samræmi við vilja um 70% kjósenda sem ekki vilja ganga í Evrópusambandið. [[Gripið fram í.]]Við getum líka rætt um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu, það hefur aldrei verið slegið út af borðinu. Stefna ríkisstjórnarinnar í stjórnarskrármálinu er mun líklegri til að skapa sátt en það upplausnarástand sem boðið var upp á af fyrri ríkisstjórn. Það eru staðreyndir máls. Á vinnumarkaðnum er það mjög mikið umhugsunarefni, ég tek undir með hv. þingmanni varðandi það atriði, [[Forseti hringir.]]að á sama tíma og hér mælist einn mesti vöxtur kaupmáttar í Evrópu skuli vera jafn mikil spenna á þeim markaði. [[Forseti hringir.]]Það er margt sem mætti segja um þá stöðu sem ekki er hægt að koma að í einu svari hér. En tökum höndum saman [[Forseti hringir.]]og reynum að leysa úr þessum vandamálum í stað þess að reyna að æsa þau frekar upp.
Virðulegur forseti. Það er alveg óþarfi af hæstv. fjármálaráðherra að reiðast svona þó að bent sé á þann augljósa ófrið sem ríkisstjórnin stendur hér fyrir. En það eru að verða tvö ár síðan ég spurði hæstv. fjármálaráðherra í þessum fyrirspurnatíma um ICJ-gögnin um skattaskjól, skattundanskot og aflandseyjar og hvað hann hygðist gera í þeim efnum. Nú eru þessi gögn komin í hendur skattrannsóknarstjóra og það vekur auðvitað áhyggjur vegna þess að við höfum aldrei fyrr notað slík gögn á Íslandi þó að Þjóðverjar hafi gert það með góðum árangri. Hér er enginn rammi í kringum þá starfsemi. Hv. þm. Brynjar Níelsson, fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins og reyndur verjandi, hefur lýst því að það geti verið að notkun þessara gagna brjóti í bága við lög. Við í stjórnarandstöðunni höfum lýst því yfir að við séum tilbúin að greiða fyrir hraðri meðferð allra þeirra mála sem hæstv. fjármálaráðherra þurfi að koma með inn í þingið til að bæta úr því, til að tryggja að lögformlega verði rétt staðið að því að lögsækja skattsvikara á Íslandi, að það verði alveg tryggt að lögum að það sé heimilt að nota þjófstolin gögn, að það sé alveg heimilt að kaupa gögn án þess að fara eftir gildandi ákvæðum bókhaldslaga, eins og fjármálaráðherra hefur reynt að setja skilyrði um, til að tryggja fjárveitingar til embættis skattrannsóknarstjóra o.s.frv. Nú er að verða liðinn framlagningarfrestur og ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig stendur á því að hann er ekki kominn með þingmál til að tryggja skýrar og ótvíræðar lagaheimildir til að nota svona gögn, til að kaupa svona gögn, stolin eða vel fengin, og nota til þess að standa skattsvikara á Íslandi að verki?
Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi kalla eftir því þegar við ræðum um þessi mál að við höfum þá umræðu hófstillta, sanngjarna og málefnalega. Varðandi þá vinnu sem unnið er að í stofnunum sem heyra undir fjármála- og efnahagsráðuneytið er það svo að ég hef aldrei fengið ábendingu um að lög standi því í vegi að þær stofnanir, þeir aðilar sem vinna að skattrannsóknum og eftir atvikum saksókn í landinu, kalli eftir lagabreytingum þannig að meiri árangri megi ná, t.d. lagabreytingum af þeim toga sem hér er vísað til. Eiginlega þvert á móti, ég hef engar vísbendingar fengið um að þau gögn sem hafa staðið stofnunum til boða sé ekki hægt að sækja vegna þess að það skorti lagaheimildir. Ég hef komið á fót starfshópum til að setja af stað frekari vinnu við að skoða þessa hluti. Meðal þess sem ég hef fengið í hendurnar eru drög að frumvarpi um griðaákvæði. Ég tek eftir því að menn grípa það í þingsal, í íslenskum stjórnmálum í dag, í pólitíkinni, og segja: Ja, hér er greinilega ætlunin að koma brotamönnum undan lögum og reglum. Það á að taka einhverja útvalda út úr. Staðreynd málsins er sú að þar eru á ferðinni hugmyndir sem eru í fullkomnu samræmi við það sem nágrannaþjóðir okkar hafa verið að gera og meginhugsunin þar er sú að auka tekjur ríkisins og tryggja að samfélagið allt fái sanngjarna hlutdeild í þeim sköttum sem ber að greiða lögum samkvæmt. Það er meginhugsunin. Kjósi menn að túlka það á hinn veginn og segja að það komi ekki til greina að það komi nein slík lög eða önnur vegna hættunnar á að einhverjir sem við hefðum mögulega eftir miklar skattrannsóknir og aðfarir í útlöndum náð í skottið á, að við hefðum getað komið þeim á bak við lás og slá, þá gott og vel, [[Forseti hringir.]]þá getur vel verið að það sé samnefnarinn í íslenskum stjórnmálum í dag, en allar líkur eru þó til þess að ríkissjóður og þar með skattgreiðendur í landinu beri af því tjón. Ég held að við þurfum að reyna að hefja þessa umræðu upp á aðeins hærra plan.
Virðulegur forseti. Auðvitað er skrýtið að hæstv. fjármálaráðherra hlaupi til og vilji grið fyrir þessa aðila loksins þegar við erum búin að fá gögnin í hendurnar, sérstaklega þegar hann boðar það morguninn eftir að hann lýsir því yfir í fréttum Ríkisútvarpsins að ríkisstjórnin muni engin grið gefa - orðrétt, hæstv. fjármálaráðherra - í þessum málum. En ég spurði ekki um það. Ég spurði hvers vegna hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki sótt skýrar og ótvíræðar lagaheimildir til að nota þessi gögn þegar hans eigin þingmaður hefur á opinberum vettvangi vefengt það að löglegt verði að nota þau og að öllum er ljóst að þeir gríðarlegu fjármunir sem þessir aðilar munu kosta til verjenda fyrir dómstólum munu nota þetta atriði, lagalega óvissu og illa fengin gögn, eins og þeir mögulega geta. Í þinginu er boð frá stjórnarandstöðunni um að greiða sérstaklega fyrir því að það komi skýrar og ótvíræðar lagaheimildir þannig að það verði ekki með lagaklækjum, formsatriðum eða öðru slíku hægt að spilla [[Forseti hringir.]]fyrir málatilbúnaði á hendur þeim sem hafa falið eignir sínar á aflandseyjum [[Forseti hringir.]]og í skattaskjólum. Ég ætla ekki að hafa neina, hæstv. ráðherra, hófstillta eða sanngjarna umræðu um þá aðila. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég hef þegar svarað spurningunni. Svarið liggur í því að þeir aðilar innan stjórnkerfisins sem helst bera ábyrgð á rannsókn og saksókn í þessu málum hafa ekki kallað eftir lagabreytingum, hafa ekki rekið sig á að lagaumhverfið á Íslandi sé til sérstakra trafala. Það er ástæðan fyrir því að hér er ekki komið fram frumvarp um að umbylta lagakerfinu að þessu leytinu til. Það er síðan hluti umræðunnar um þá hluti að velta fyrir sér hversu langt væri rétt að ganga, hversu langt aðrir ganga í þeim efnum, en það stendur sem ég hef áður sagt að við höfum varið fé til skattrannsókna til að tryggja að enginn komist undan með það að gegna skyldum sínum og axla sína ábyrgð á því að greiða skatta á Íslandi lögum samkvæmt og taka þannig þátt í samfélagslegum kostnaði af því að halda uppi því fyrirmyndarsamfélagi sem við viljum byggja hér upp. Það hefur ekkert breyst í þeim efnum. Og ég frábið mér allar ásakanir um að nú sé við völd [[Forseti hringir.]]ríkisstjórn og í fjármálaráðuneytinu ráðherra sem ætli að veita slíkum aðilum [[Forseti hringir.]]eitthvert skjól. Það er alrangt og algjör öfugmæli.
Hæstv. forseti. Það er ágætt að hæstv. fjármálaráðherra undirstrikaði vilja ríkisstjórnarinnar til að vinna markvisst að lausn skuldavanda og að það væri til þess fallið að stuðla að sátt. Ég kem einmitt hingað upp til að ræða ákveðinn skuldavanda, þ.e. námslánaskuldir. Við erum með frétt í blöðunum í dag um að það er fyrirstaða í kjarasamningum við BHM vegna kaupmáttarskerðingar af þessum völdum. Frá árinu 2008 hafa námslánaskuldir að nafnvirði aukist um 73%, eða úr 117 milljörðum í 202 milljarða. Kemur þar tvennt til, annars vegar fjölgun fólks í námi, en hins vegar hækkun á vísitölu neysluverðs sem auðvitað hækkar námslánin eins og húsnæðislánin. Ákveðið var að nota 80 milljarða til að leiðrétta forsendubrest verðtryggðra húsnæðislána. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann telji ekki eðlilegt að forsendubrestur verðtryggðra námslána verði líka leiðréttur. Gildir ekki sama um hækkun á höfuðstól þeirra lána eins og húsnæðislána? Er ekki spurningin um að fara markvisst í að leysa þennan vanda til að stuðla að sátt?
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað það snertir að mikið umhugsunarefni er hversu þung greiðslubyrðin er fyrir marga af þeim sem hafa lokið háskólanámi, eru langskólagengnir. Þau hlutföll sem eru til umræðu núna sýna að margir eru greinilega með verulega þunga greiðslubyrði. Við skulum þó hafa það með hér í umræðunni að af því fé sem lánasjóðurinn lánar út til námsmanna þá endurheimtist að raunvirði um það bil helmingurinn. Það kemur til af þeim sérlega hagstæðu kjörum sem námslán eru og þannig má segja að í reynd sé um önnur hver króna sem veitt er í námslán eins konar styrkur. Það gerir mönnum svo sem ekkert léttara fyrir með að standa í skilum þegar skuldafjárhæðin er þetta há og greiðslubyrðin þetta há. En varðandi greiðslubyrðina erum við aftur með reglu sem er ætlað að létta aðeins undir og hún felst í því að það er þó einungis ákveðið hlutfall launa sem kemur til gjalda á hverju ári. Ég hygg að hér sé tilefni til þess að spyrja hvort einhverjar leiðir séu til staðar til að létta undir ef vandinn er mjög íþyngjandi hjá stórum hópi lántakenda, en einnig eigum við að spyrja okkur að því til framtíðar hvort við stöndum áfram frammi fyrir sambærilegri hættu og hvort gera þurfi einhverjar breytingar. En þegar allt kemur til alls þurfa menn einfaldlega að taka afstöðu til þess hversu miklu til viðbótar við það að reka skólakerfið í raun og veru á Íslandi, að minnsta kosti ríkisskólana án alvöruskólagjalda, hversu miklu til viðbótar við það við erum tilbúin að verja til að létta undir með námsmönnum, ekki bara á námstímanum heldur síðan á síðari hluta ævinnar. Og [[Forseti hringir.]]eðlilega kemur inn í umræðuna það sem BHM og fleiri halda á lofti um þessar mundir, hvernig eigi að taka tillit [[Forseti hringir.]]til þess kostnaðar sem námsmenn hafa orðið fyrir í [[Forseti hringir.]]launakjörum til framtíðar.
Hæstv. forseti. Ég vil undirstrika að það þarf almenna lausn á þessari hækkun lána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Hér voru veittir 80 milljarðar í að leiðrétta forsendubrest. Ég spyr hæstv. ráðherra aftur: Er þetta ekki forsendubrestur á þeim verðtryggðu lánum? Ef ekki, af hverju ekki? Þá vil ég benda á að þessi hækkun á lánunum veldur því að æ fleiri munu þegar þeir eru komnir á eftirlaunaaldur vera áfram að greiða af námslánum sem þýðir að fjárfesting fólks í námi skilar sér ekki í launum. Þetta er alvörumál og getur dregið úr vilja fólks til menntunar. Ég vona að við hæstv. fjármálaráðherra séum sammála um að æskilegt sé að fólk mennti sig. Ég endurtek því spurninguna: Er þetta ekki forsendubrestur?
Herra forseti. Ég taldi það vera alveg skýrt að aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna skuldavanda heimilanna snerust um verðtryggð húsnæðislán fyrst og fremst, lán sem tekin voru til þess að koma þaki yfir höfuðið. Um það snerist málið. Það eru ýmis önnur verðtryggð lán hér og hvar í kerfinu, neytendalán, bílalán, námslán, ýmiss konar lán, en aðgerðir ríkisstjórnarinnar voru ekki hugsaðar sérstaklega til að beinast að þeim. Hér mætti hafa í huga að yfir lengri tíma hefur það almennt verið þróunin að launavísitalan hefur hækkað meira en vísitala neysluverðs. Það hefur almennt verið þróunin. Þetta mætti hafa í huga þegar námslánin eru rædd og spurt er hvort forsendubrestur hafi orðið þar, [[Gripið fram í.]]vegna þess að þau eru endurgreidd með ákveðnu hlutfalli launa. Hins vegar varðandi húsnæðismálin var komin upp sú staða að við vorum ekki bara farin að koma inn á radarinn á heimsvísu hvað varðaði skuldir heimilanna, húsnæðisskuldir, [[Forseti hringir.]]heldur vorum við algjörlega í sögulegum hæðum og það varð einfaldlega að bregðast [[Forseti hringir.]]við þeirri stöðu vegna þess að heimilin, sem grunneining í þjóðfélaginu, [[Forseti hringir.]]voru að gefa undan.
Virðulegi forseti. Mig langar að rifja upp atkvæðagreiðslu sem fram fór í þinginu þegar við greiddum atkvæði um fríverslunarsamning sem Ísland gerði við Kína. Ég lét sannfærast og var á græna takkanum en er nú farin að hafa efasemdir um að ég hafi gert rétt. Fram kom á heimasíðu utanríkisráðuneytisins vegna þessa samnings að kínversk stjórnvöld gátu ekki fallist á að ríkin mundu árétta skuldbindingar sínar eins og þær eru settar fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna eins og algengt er. Því var gerð sérstök yfirlýsing þar sem var meðal annars kveðið skýrt á um virðingu beggja ríkja fyrir sáttmála Sameinuðu þjóðanna og að þau framfylgdu hugsjónum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. Yfirlýsingin fjallar um aukið tvíhliða samstarf ríkjanna og að farið verði í reglubundið pólitískt samráð sem mun meðal annars fela í sér viðræður um mannréttindamál. Ég þarf ekkert að útskýra það fyrir hæstv. utanríkisráðherra eða öðrum hversu gróflega mannréttindi eru brotin í Kína, ef við horfum bara á Norður-Kóreu, Búrma og fleiri staði þar sem kínversk stjórnvöld sjá þarlendum herstjórnum beinlínis fyrir vopnum og beita sér svo með neitunarvaldi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þegar kemur að því að taka á þessum málum. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, sem er eflaust sammála mér um hvernig kínversk stjórnvöld haga sér í mannréttindamálum: Hvað hefur verið gert frá því að samningurinn tók gildi af hálfu íslenskra stjórnmála varðandi samráð og viðræður um mannréttindamál? Hvaða árangur hefur orðið af því í ljósi þess að nú eru einir átta, níu mánuðir síðan samningurinn tók gildi?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Þetta er mjög mikilvæg spurning og við þurfum að halda því verulega á lofti og til haga að okkur ber að sjálfsögðu skylda til að taka þessi mál upp við Kínverja eins og gert er ráð fyrir í samningnum. Samningurinn tók formlega gildi 1. júlí síðastliðinn. Við erum enn að hrinda honum í framkvæmd, það er enn þá verið að vinna að ákveðnum tæknilegum þáttum og slíku sem tekur smátíma að innleiða. Formlegt samráð hefur ekki enn átt sér stað um akkúrat þetta atriði frekar en mörg önnur sem við þurfum að eiga samráð við þá um. Við höfum hins vegar tekið upp mannréttindamál á þeim fundum þar sem við höfum hitt kínverska ráðamenn. Það gerði ég til dæmis sérstaklega í ferð minni til Kína, þá tók ég þau mál upp við kollega minn og aðra sem við hittum þar. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, þetta er nokkuð sem við getum ekki gefið afslátt af þegar þetta ferli, þessi samningur og þessir hlutir allir fara að virka eins og gert er ráð fyrir að þeir geri, þá þurfum við að tryggja að samráðið sé ræktað, alveg eins og við eigum reglubundið samráð við ýmsa aðra aðila sem við erum í samskiptum við, þar á meðal viðskiptasamningum. Við eigum til dæmis reglubundið viðskiptasamráð við Rússa, við eigum varnarsamráð við Bandaríkjamenn o.s.frv. og þá þurfum við að sjálfsögðu að taka upp þau mál sem okkur ber. Ég get fullvissað hv. þingmann um að enginn afsláttur verður gefinn af því að ræða þessi atriði við Kínverja.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og brýni hann til dáða. Þetta á væntanlega við um alla ráðherra, mér skilst að hæstv. menntamálaráðherra sé í Kína eða hafi farið til Kína þannig að hann heldur vonandi þessum málum á lofti þar. Ástæðan fyrir að ég tek þetta upp er sú að margt bendir til þess að mannréttindi í Kína fari frekar versnandi en hitt. Í frétt á RÚV 16. mars kom til dæmis fram að kínversk yfirvöld hafi fangelsað nær 1 þús. baráttumanneskjur fyrir auknum mannréttindum á síðasta ári. Það eru næstum jafn margar handtökur og síðustu tvö árin þar á undan. Einnig eru fréttir af því að fimm konur hafi verið handteknar 6. mars vegna gruns um að efna til þrætna og vandræða eftir að hafa ráðgert að skipuleggja viðburð á alþjóðlegum baráttudegi kvenna þann 8. mars síðastliðinn. Þær eiga yfir höfði sér fimm ára fangelsi og tölvur, farsímar og margvíslegt efni gert upptækt. Þetta eru svo gróf mannréttindabrot að mér finnst við verða að stinga niður fæti. Í staðinn fyrir að þetta fari í gegnum einhverjar kurteisislegar viðræður eitthvert hipsumhaps velti ég fyrir mér hvort hæstv. utanríkisráðherra geti ekki beitt sér og verið með yfirlýsingar og kannski haft frumkvæði að því að benda á að við erum ekki sátt við þessa þróun mála. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það er alveg ljóst að það eru ekki eingöngu ráðherrar sem taka þessi mál upp við Kínverja eða aðra sem við eigum í samstarfi við þegar kemur að mannréttindum, hvort sem það er í gegnum viðskiptasamninga eins og í þessu tilviki eða einhverja aðra samninga, af því að við vorum að ræða þróunarmál. Við erum að vinna með löndum þar sem er víða pottur brotinn þegar kemur að mannréttindum og við tökum þessi mál upp við þau. Það er mjög ánægjulegt að hér komi fram að við, íslensk stjórnvöld, getum ekki fallist á mannréttindabrot, hvort sem það er hjá Kínverjum eða einhverjum öðrum. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að okkur ber að vekja athygli á því. Hvernig það er gert er hins vegar nokkuð sem við þurfum að sjálfsögðu að fara yfir og ræða, en við munum benda á hvers konar mannréttindabrot sem við teljum að okkar samstarfsaðilar fremji, við munum taka þau mál upp við þá þegar tækifæri gefst. Ég held að við verðum að vera óhrædd, og við erum óhrædd við að vekja athygli á þessu. Það er alveg sama hver á í hlut. [[Forseti hringir.]]Það hefur alltaf komið í hlut Íslands, til dæmis á alþjóðavettvangi, að flytja tölur, til dæmis að tala innan [[Forseti hringir.]]Sameinuðu þjóðanna um alvarleg mannréttindabrot. Það eru önnur stærri ríki sem [[Forseti hringir.]]eiga hagsmuna að gæta sem við eigum kannski ekki.
Hæstv. forseti. Ég átti í orðaskiptum við hæstv. fjármálaráðherra um leiðréttingu á forsendubresti námslána. Ég vil af því tilefni koma hér upp og kvarta vegna þess að þann 3. febrúar lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um kostnað við slíka leiðréttingu á sömu forsendum og voru notaðar við leiðréttingu á húsnæðislánum en svar hefur ekki borist og engin tilkynning um frestun á svari heldur. Nú er mars að renna sitt skeið og það lítur út fyrir að ég fái ekki þetta svar fyrir páskaleyfi. Ég lýsi áhyggjum af því sem og hinu að svo virðist sem ríkisstjórn Íslands telji þessar skuldir ekki hvíla á íslenskum heimilum og vera byrði á þeim. Ríkisstjórnin sýnir mikið skeytingarleysi þegar kemur að þessum málum.
Forseti mun koma þessum ábendingum til mennta- og menningarmálaráðuneytisins og ganga eftir því að svar berist.
Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er lagt til að gerðar verði breytingar á gildandi lögum sem snerta alþjóðleg öryggismál á tveimur meginsviðum. Þær lúta annars vegar að aðgangi erlendra ríkisfara að íslensku yfirráðasvæði og hins vegar að skilvirkari innleiðingu alþjóðaskuldbindinga varðandi frystingu fjármuna og skyldra mála sem varða þvingunaraðgerðir. Ég leyfi mér að lýsa því hér í stuttu máli en vísa að öðru leyti til ítarlegra athugasemda sem frumvarpinu fylgja. Í fyrsta lagi er lagt til að reglum um birtingu laga verði breytt til þess að koma til móts við kröfur öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og Peningaþvættisstofnunarinnar um hraðari birtingu lista sem varðar frystingu fjármuna hryðjuverkasamtaka. Í öðru lagi eru gildandi lagaákvæði varðandi komur erlendra ríkisskipa og ríkisloftfara inn á íslenskt yfirráðasvæði uppfærð og gerð skýrari, en í dag byggist veiting aðkomuleyfa fyrir ríkisför til Íslands á tilskipun frá árinu 1939 sem er orðin úrelt. Setning þessara ákvæða veitir afgreiðslu slíkra leyfa styrkari nútímalegri lagastoð og endurspeglar einnig þá réttarþróun sem orðið hefur á þessu sviði á síðustu áratugum, m.a. með tilkomu alþjóðlegra samninga á sviði samgöngumála. Ég vil taka sérstaklega fram að það er ekki verið að breyta neinu er varðar leyfin sjálf. Það er ekki verið að auka neitt svigrúm umfram það sem er þegar til staðar. Það er engin breyting gerð varðandi heimild sveitarfélaga eða annarra í þessu frumvarpi. Það er eingöngu verið að nútímafæra þessar greinar. Það er ekki verið að auka neinar heimildir þannig að það sé tekið alveg skýrt fram. Í þriðja lagi er lagt til að heimilað verði að banna viðskipti með vissar vörur, fyrst og fremst af mannréttinda- og mannúðarástæðum, og þessar vörur eru hrádemantar frá átakasvæðum, svokallaðir blóðdemantar, tól til pyndinga og tól til dauðarefsinga. Í fjórða lagi eru rýmkaðar heimildir til að taka þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum samstarfsríkja að höfðu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis. Loks er lagt til að rýmkaðar verði heimildir til þess að takmarka erlendar fjárfestingar í fyrirtækjum hérlendis sem framleiða varnartengdar vörur eða vörur með tvíþætt notagildi, þ.e. vörur sem eru bæði til borgaralegra og hernaðarlegra nota. Ég vil geta þess að forseti Peningaþvættisstofnunarinnar, FATF, kom hingað til lands í janúar sl. ásamt sendinefnd og hitti bæði forsætisráðherra og innanríkisráðherra svo og fulltrúa utanríkisráðherra. Hann ræddi meðal annars alþjóðaskuldbindingar út af peningaþvættismálum sem eru mikilvægar út af bankastarfsemi hér. Frumvarpi þessu er ætlað að mæta einum af þremur megintilmælum stofnunarinnar sem varða frystingu fjármuna hryðjuverkamanna og samtaka sem fyrr segir. Hin tilmælin lúta að styrkingu Peningaþvættisstofnunarinnar sem er gert í frumvarpi hæstv. innanríkisráðherra um breytingu á lögum um meðferð sakamála og það liggur nú fyrir þinginu. Þriðju tilmælin varða breytingu á peningaþvættislögum sem munu vera í undirbúningi í innanríkisráðuneytinu. Þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpi þessu eru til þess fallnar að styrkja stöðu Íslands á alþjóðavísu og ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en að þær muni gera það. Að lokum legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Ég tel að það frumvarp sem hér liggur fyrir af hálfu hæstv. ráðherra þjóni mjög jákvæðum tilgangi eins og ég hef skilið það. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta tengist með einhverjum hætti möguleikum eða getu Íslands til að tálma eða koma í veg fyrir að svipað gerist og henti hér á síðasta áratug þegar um íslenska lofthelgi fóru flugför sem voru í borgaralegri eigu en nýtt af erlendum leyniþjónustum og, eins og hæstv. ráðherra veit, til að flytja fanga á milli landa þar sem þeir sættu ómannúðlegri meðferð. Ég spyr hann hvort efni frumvarpsins tengist því að einhverju marki eða hvort það gefi íslenskum stjórnvöldum einhvers konar sterkara viðnám til að koma í veg fyrir það. Eins og hæstv. ráðherra veit, gott ef hann tók ekki sem þingmaður þátt í umræðum um það á sínum tíma, tel ég og fleiri að gistivinátta Íslendinga hafi verið misnotuð. Sömuleiðis langar mig fyrir forvitni sakir að spyrja að því er varðar frystingu eigna sem bersýnilega er til þess að tálma flutningi fjármagns sem á að renna til að ýta undir hryðjuverkastarfsemi hvort það séu einhver dæmi um að þau ákvæði sem eru nú í lögum hafi verið nýtt beinlínis í svipuðum tilgangi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Í fyrsta lagi man ég ekki eftir eða í það minnsta kannast þá ekki við að þessum ákvæðum hafi verið beitt sérstaklega sem hv. þingmaður spyr um varðandi það að frysta fjármuni. Það kann að vera án þess þó að ég muni það akkúrat núna. Varðandi hina spurninguna, hvort þetta tengist á einhvern hátt því að borgaraleg loftför hafi verið nýtt, eins og hv. þingmaður réttilega benti á, í aðgerðir sem eru okkur ekki mjög hugnanlegar styrkir þetta í rauninni eingöngu það sem fyrir er. Það er sem sagt verið að nútímavæða þær tilskipanir og þau lög sem við notum í dag þannig að það er í raun ekki neitt nýtt. Hins vegar er rétt að benda á að það voru skýrðar, ef ég man rétt á síðasta kjörtímabili, hv. þingmaður man það kannski betur en ég, í tíð síðustu ríkisstjórnar eða hvort það var í tíð hv. fyrrverandi þingmanns Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, heimildir til að fara inn í vélar og kanna hvað væri um borð. Ég hygg reyndar að sá hluti þessarar starfsemi heyri undir innanríkisráðuneytið en eftir að þetta mál kom hér upp á sínum tíma fóru stjórnvöld í að skýra verklagsreglur varðandi það að geta skoðað betur hvað er verið að flytja í vélum sem eru borgaralegs eðlis en eru klárlega í hlutverki einhvers annars.
Hæstv. forseti. Við ræðum um frumvarp til laga um breytingu á lögum er varða alþjóðleg öryggismál o.fl. Þetta frumvarp má kannski segja að sé úr ýmsum áttum þar sem lagðar eru til breytingar á ýmsum lögum en þær eiga það þó allar sameiginlegt að taka til hernaðar eða hernaðartengdra mála með einhverjum hætti. Í mörgum tilvikum er aðeins verið að festa í sessi eða umorða ákvæði sem þegar eru í gildi. En þetta eru ákvæði sem ég og félagar mínir í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum í sumum tilvikum ósammála eða setjum í það minnsta stór spurningarmerki við. Ég ætla að byrja á upphafinu, í I. og II. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um loftferðir, nr. 60/1998, með síðari breytingum, þar sem fjallað er um aðgang erlendra ríkisloftfara og breytingar á lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, með síðari breytingum þar sem fjallað er um aðgang erlendra ríkisskipa að íslensku yfirráðasvæði. Mér finnst í fyrsta lagi svolítið sérkennilegt, þó að það kunni að vera bara tæknilegt, að nota orð eins og ríkisflugfar sem ég get ekki séð annað en að sé hálfloðmullulegt orðalag um það sem í daglegu tali kallast herflugvélar, sérstaklega ef litið er til þess að í skýringartexta er skýrt að lögunum er bara ætlað að ná til ríkisflugfara í hernaðarlegum tilgangi sem samkvæmt mínum skilningi eru ekki annað en herflugvélar. Í greinargerð segir: Framangreint ákvæði ber að skilja þannig að það eru not flugfars sem skilgreina stöðu þess en ekki eignarrétturinn. Ef til dæmis flugfar í ríkiseigu er notað til hefðbundinna farþegaflutninga gilda hinar almennu reglur um borgaralegt flug. Ríkisflugfar getur verið borgaralegt eða hernaðarlegt, þar með talið far sem er ætlað til toll- eða löggæslu. Síðar segir: Hernaðarflugfar er hvers konar flugfar sem er undir herstjórn erlends ríkis eða alþjóðastofnunar. Í 1. gr. þessa lagafrumvarps segir svo, með leyfi forseta: „Ráðherra ákveður á hvaða stöðum erlent ríkisloftfar getur átt viðkomu og hvernig ferðum þess skuli háttað innan íslensks yfirráðasvæðis.“ Í II. kafla, 2. gr., er sambærilegur texti en sem fjallar þá um aðgang erlendra ríkisskipa. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra ákveður á hvaða stöðum erlent ríkisskip getur átt viðkomu og hvernig ferðum þess skuli háttað innan íslensks yfirráðasvæðis.“ Hæstv. utanríkisráðherra tók það fram í máli sínu í upphafi að ekki sé verið að breyta neinum heimildum sem þegar eru fyrir hendi, einungis sé verið að uppfæra eða nútímavæða orðalag. Þá get ég ekki séð annað af því hvernig þetta ákvæði er orðað í frumvarpinu en að það sé nokkuð ljóst í hvaða tilgangi frumvarpið er flutt. Ég get ekki betur séð að það sé einhvers konar mótvægi við því að fyrrverandi meiri hluti í borginni, meiri hluti Besta flokks og Samfylkingar með Jón Gnarr, fyrrum borgarstjóra, í broddi fylkingar, talaði mjög skýrt um að vilja banna hvers kyns heimsóknir herskipa í hafnir í Reykjavík sem og lendingu herflugvéla á Reykjavíkurflugvelli nema um neyðartilvik væri að ræða. Það kann vel að vera að þetta hafi fyrst og fremst verið pólitísk yfirlýsing hjá fyrrverandi borgarstjóra en mér finnst engu að síður ljóst að með þessu frumvarpi sé verið að gera sveitarfélögum erfiðara fyrir að hafa sjálfstæðar skoðanir á því og geta ákveðið sjálf að hvaða marki hernaðarfarartæki fá að fara um þeirra svæði og haft þannig sjálfstæða stefnu í því hvers konar starfsemi sveitarstjórnir vilja hafa á sínu landi af því að hér er alveg skýrt tekið fram að það sé ráðherrann sem ákveði þetta en ekki sveitarstjórnirnar. Það má kannski segja að þarna hafi verið togast á um það hvað sveitarstjórnir geti sjálfar ákveðið þegar kemur að heræfingum eða geymslu vopna á þeirra landi og þá kannski fyrst og fremst geymslu kjarnorkuvopna. Þetta er alls ekki ný umræða og hún er heldur ekkert einskorðuð við Ísland. Erlendis hefur víða skapast sú hefð að sveitarstjórnir leggi málstað friðarsinna lið með því að friðlýsa sig gegn geymslu og meðferð kjarnorkuvopna. Ég tek kjarnorkuvopn sem dæmi en þetta getur auðvitað gilt um hvaða önnur vopn sem er. Þessa afstöðu sveitarfélaga má í raun rekja til fyrri hluta níunda áratugarins þegar kjarnorkuógnin var í hámarki þar sem risaveldin settu upp skamm- og meðaldrægar eldflaugar víða á meginlandi Evrópu auk þess sem vígvæðing hafanna var í fullum gangi með bæði kjarnorkuvopnabærum skipum og kafbátum. Í sumum tilvikum var einungis um táknrænan gjörning að ræða hjá sveitarstjórnum en það hafa líka verið dæmi þess að meiri alvara hafi fylgt málum þar sem borgaryfirvöld hafa hreinlega reynt að koma í veg fyrir flutning vopna af þessu tagi um sín svæði. Þessi umræða teygði anga sína hingað til Íslands. Árið 2000 gerðu alþjóðlegu samtökin Abolition 2000 stórátak og hvöttu borgar- og bæjarstjórnir um allan heim til þess að friðlýsa sín svæði algjörlega gegn kjarnokuvopnum en frumkvæðið að þessu átaki er komið frá borgarstjórum japönsku borganna Hírósíma og Nagasaki. Á Íslandi hafa öll sveitarfélögin á landinu að þremur undanskildum skrifað undir friðlýsingu af þessu tagi. Það er raunar skemmtilegur, ég veit ekki hvort það er hægt að tala um skemmtilegt í þessu samhengi, öllu heldur áhugaverður vinkill inn í umræðuna um hvaða vald liggi hjá sveitarstjórnum og hvaða vald hjá ríkisvaldinu, að þegar beiðni var send til Reykjanesbæjar á sínum tíma um það hvort þau vildu ekki taka þátt í þessu friðlýsingarverkefni vísaði Reykjanesbær erindinu til utanríkisráðuneytisins. Bæjarstjórn taldi greinilega að utanríkisráðuneytið ætti frekar að svara spurningunni um hvort sveitarfélagið gæti friðlýst sig gegn kjarnorkuvopnum. Þetta var árið 2008 þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson var utanríkisráðherra og skrifstofustjóri varnarmálaskrifstofu, Þórir Ibsen, svaraði erindi Reykjanesbæjar, en í niðurlagi í svari ráðuneytisins segir, með leyfi forseta: „Í fylgigögnum með bréfi Reykjanesbæjar kemur fram að um 100 sveitarfélög á Íslandi hafi kosið að skrá sig á lista yfir friðlýst sveitarfélög. Ekki verður annað séð en að slík þátttaka sé hverju sveitarfélagi í sjálfsvald sett.“ Þarna kemur sá skilningur frá ráðuneytinu að sveitarfélögin hafi ansi mikið um það að segja sjálf hvaða stefnu þau vilji taka þegar kemur að vopnum eða vopnageymslu á landi þeirra. Mér finnst þetta mikilvægt innlegg í þá umræðu að ráðherra geti ákveðið ferðir hernaðartækja um íslenskt yfirráðasvæði. Svo dæmi sé tekið er tiltölulega auðvelt að takmarka útbreiðslu eða getu herskipa til að valda óskunda. Hins vegar liggur fyrir yfirlýsing um að sveitarfélögunum sé í sjálfsvald sett hvort þau banni kjarnorkuvopn í sínu landi en slík vopn virða ekki beinlínis landamæri, hvað þá mörk á milli einstakra sveitarfélaga. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt að sveitarfélögin hafi sjálf talsvert mikið að segja. Kannski er skemmtilegt að minna á það í þessu samhengi að ég hef þegar lagt fram frumvarp, sem ég hef þó ekki enn getað mælt fyrir á Alþingi, sem fjallar um breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum þar sem ég legg það einmitt til að heræfingar, þar með talið lágflugsæfingar utan varnar- og öryggissvæða, verði felldar undir mat á umhverfisáhrifum, m.a. í samræmi við það að fram hafa komið óskir hjá einstökum sveitarstjórnum um að geta staðið gegn heræfingum á landi sínu. Ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér en vil alveg að lokum segja að þó að ég hafi haldið mig við I. og II. kafla frumvarpsins set ég líka stór spurningarmerki við bæði III. og IV. kafla þess þar sem fjallað er um rýmkaðar heimildir utanríkisráðherra til að beita þvingunaraðgerðum og hvað við getum selt til [[Forseti hringir.]]vopnaframleiðslulanda innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þar sem tími minn er búinn kem ég mögulega að þessu í síðari ræðu á eftir.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki beint andsvar, mig langar bara út af umræðunni um sveitarfélögin að ítreka það sem ég sagði áðan, það er ekkert í þessum lögum sem breytir því sem sveitarfélögin geta gert í dag. Það er alls ekki verið að taka neinn rétt eða víkja frá því sem áður hefur verið, alls ekki, það er ekki verið að gera neitt þess háttar. Það er fyrst og fremst verið að uppfæra og skýra og um leið styrkja þær heimildir sem fyrir eru, það er ekki verið að breyta þeim á neinn hátt. Varðandi takmarkanir, þvinganir og þess háttar, t.d. þegar kemur að því að framleiða hluti sem lúta að tvöföldu notagildi, í vopn, eitthvað þess háttar, er einmitt verið að styrkja heimild ráðherra til að setja takmarkanir, banna eða grípa inn í. Það er ekki verið að veikja þær heimildir sem fyrir eru í dag heldur skýra og styrkja. Við vitum að það er sífelld þróun í framleiðslu á ýmsum búnaði sem getur haft tvöfalt notagildi, getur bæði verið notaður í borgaraleg verkefni og hernaðarleg, og það er talið mikilvægt að þessi heimild sem er til staðar í dag sé skýr og styrkari. Það er ekki mikið um framleiðslu á einhverjum slíkum tækjum, hugbúnaði eða einhverju slíku á Íslandi. Það er þó til og þetta lýtur aðallega að eignarhaldi, að þeir sem fjárfesta eða eiga þessi fyrirtæki þurfi að vera að stærstum hluta í íslenskri eigu o.s.frv. Það er verið að skýra hlutina og reyna að veita okkur betri tól til að halda utan um þetta.
Hæstv. forseti. Þó að ekki sé verið að breyta neinu nema kannski orðalagi frá því sem fyrir liggur í núgildandi lögum er ekki þar með sagt að maður sé endilega sammála því sem hefur verið í lögum eða hvernig það hefur verið praktíserað. Vegna þess að hér er þetta frumvarp til umræðu þar sem sagt er mjög skýrum orðum að ráðherra hafi ákvörðunarvaldið og vegna þess að þetta hefur togast á finnst mér bara mjög mikilvægt að koma inn á það hér í þessari umræðu og undirstrika það sem ég tel mjög mikilvægt, sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Það er það sem ég vildi gera hér með ræðu minni. Hvað varðar breytingar á lögum um eftirlit með þjónustu og hlutum sem geta haft hernaðarlega þýðingu, og ég náði ekki að koma almennilega inn á í ræðu minni en mun kannski gera á eftir, er ég síður en svo ósammála því að leggja til takmarkanir eða bann við útflutningi á slíkum vörum. Ég er það alls ekki. Þar sem ég er friðarsinni hlýt ég hins vegar að setja spurningarmerki við að eftir sem áður er heimilt að selja slíkar vörur innan Evrópska efnahagssvæðisins og þar er vissulega að finna ýmis ansi stórtæk vopnaframleiðslulönd. Ég sem friðarsinni hlýt að setja spurningarmerki við það.
Virðulegi forseti. Varðandi þessi loftför er hér um áratugalanga aðferð að ræða. Utanríkisráðuneytið hefur haft þetta hlutverk eins og utanríkisráðuneyti eða önnur ráðuneyti eftir atvikum í öðrum löndum. Það þarf alltaf að veita þessi leyfi þegar loftför sem geta talist ríkisloftför eða eru það eru á ferðinni. Þegar verið er að flytja til dæmis kóngafólk þarf að tilkynna það. Varðandi fyrirtækin er rétt að taka fram að til dæmis eitt íslenskt fyrirtæki er að framleiða kafbáta, svo það sé nefnt, ótrúlega magnað fyrirtæki og flott og með frábærar vörur. Þetta tæki er hægt að nota í borgaralegum og hernaðarlegum tilgangi og þarna myndast óneitanlega oft flókið samspil og geta verið flóknar úrlausnir sem þarf að leysa. Má þá selja þennan búnað til þessa lands en ekki hins? Hverjir eiga þetta fyrirtæki, er það að meiri hluta í eigu útlendinga? Viljum við þá leyfa það o.s.frv.? Þarna er um að ræða búnað sem skiptir verulegu máli, t.d. fyrir þróun á Íslandi, fyrir vísindi, tækni og þekkingu, þetta er þekkingarfyrirtæki, heitir Gavia, minnir mig. Við viljum alls ekki koma í veg fyrir að þetta fyrirtæki geti vaxið áfram og sinnt því sem það er að gera. En þarna verðum við að fara ákveðna línu. Við viljum heldur ekki að þau tæki sem er verið að framleiða þarna séu notuð í hernaðarlegum tilgangi. Þessi búnaður er til dæmis einn af þeim sem verður eftir eitt ár eða eitthvað svoleiðis, ég man ekki alveg tímann, væntanlega ekki hægt að selja til Rússlands, svo dæmi sé tekið, [[Gripið fram í.]]út af þeim þvingunarðgerðum sem við erum þátttakendur í. Þeir samningar sem nú eru í gildi hjá þessu fyrirtæki við rússnesk stjórnvöld eða fyrirtæki halda áfram gildi sínu. Þetta er dæmi um hvernig það virkar, þetta kerfi sem við erum með hér.
Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að erlend herskip eða erlendar hernaðarflugvélar eigi ekkert erindi til Íslands. Þeim vilja hefur til að mynda fyrrverandi borgarstjórnarmeirihluta í Reykjavík lýst. En meðan lögin eru þannig að valdið liggur hjá ráðherra getur maður ekki annað en biðlað til ráðherra að hann virði óskir sveitarstjórna á hverjum stað og fari eftir því, að ef sveitarstjórn vill ekki taka á móti hernaðartengdum farartækjum fari ráðherra ekki að þröngva henni til að gera það. Varðandi búnaðinn er alveg rétt að það eru ótal margir hlutir sem er hægt að nota í bæði mjög góðum tilgangi og eins mjög slæmum. Það sem ég hef áhyggjur af er að það er engin trygging fyrir því hvernig hluturinn verður notaður þegar hann er seldur til ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er heldur ekkert sem segir að hlutur sem er hægt að nota bæði í góðum tilgangi og slæmum sé endilega notaður í slæmum tilgangi í Rússlandi. Það sem ég er að benda á er að frá sjónarhóli friðarsinnans er í rauninni um að ræða óskaplega litla vörn gegn því að hægt sé að nota íslenska framleiðslu í hernaðarlegum tilgangi.
Herra forseti. Það er ekki á hverjum degi sem við ræðum á Alþingi frumvörp sem koma að öryggismálum eða varnarmálum og kemur dálítið flatt upp á marga að sjá enda langt frá íslensku þjóðarsálinni, hernaðarbröltið, ég held að óhætt sé að segja það. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega. Að mörgu leyti get ég tekið undir hreint ágæta og á köflum vel lærða ræðu hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur. Mig langar til að leggja aðeins inn við 1. umr. nokkra hluti sem við ættum að velta fyrir okkur í meðferðinni. Hér er um að ræða skýringu, eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á, að sumu leyti á því hvernig hlutum hefur verið komið fyrir hingað til. Ég sakna þess aðeins, og er á svipuðum slóðum og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, að mér finnst vanta inn í kaflann um loftferðir og siglingar að það sé að einhverju leyti tekið tillit til sjálfsákvörðunarréttar sveitarfélaga. Á Íslandi er það svo að fyrir utan Keflavíkurflugvöll, eftir því sem ég best veit, sem er að einhverju marki skilgreindur sem hernaðarmannvirki eru samgöngumannvirki okkar ekki hernaðarmannvirki. Ég veit ekki til þess að hér séu neinar hafnir til að mynda sem eru sérstaklega skilgreindar sem hernaðarhafnir. Það þýðir að þau hernaðartæki, hvort sem eru fljúgandi eða siglandi sem koma hingað til lands, munu nota borgaralega aðstöðu, hvort sem er á flugvöllum eða í höfnum. Því þætti mér fara betur á því að það væri í það minnsta nikkað til þess í frumvarpinu eða greinargerðinni að leyfi til notkunar á þessum mannvirkjum sé í samráði við eða að minnsta kosti í samtali við sveitarfélögin sem hafa stjórn yfir þessum mannvirkjum eða þá undirstofnunum eins og hafnarstjórnum viðkomandi sveitarfélaga. Ég sakna þess örlítið og er þá á svipuðum nótum og hv. þingmaður á undan mér að vísa til þess að mörg sveitarfélög á Íslandi hafa mótað sér sérstaka stefnu þegar kemur að ákveðnum vopnum, bæði kjarnorkuvopnum en sömuleiðis sér maður fyrir sér ólögleg vopn á borð við efnavopn eða jafnvel umdeild vopn eins og klasa- og fosfórsprengjur o.s.frv. Í raun ætti það að vera í fullu samræmi við utanríkisstefnu Íslands, friðelskandi og herlauss lands, í það minnsta að taka tillit til slíkra yfirlýsinga og stefnu í sveitarfélögunum. Ég geri líka smáreikning fyrir því að hér er utanríkisráðherra, eða þeim ráðherra sem fer með utanríkismál eins og það er orðað, falið ákvörðunarvald en ekki vitnað sérstaklega til þess að það eigi að vera í samræmi við utanríkisstefnu Íslands. Þetta er kannski smáatriði í orðalagi en mér finnst það skipta miklu máli út frá því að Ísland hefur sérstöðu. Ef ég man rétt er Ísland annað eða þriðja fjölmennasta herlausa land á jörðinni og hefur ríka og langa hefð fyrir því að vera herlaust og fyrir því að tala almennt fyrir friði og friðsamlegum lausnum á heimsvísu. Í því samhengi, af því að þetta er að mörgu leyti eitt af hryggjarstykkjunum í okkar utanríkispólitík og utanríkisstefnu til langs tíma og hefur verið, held ég að það mundi að mörgu leyti styrkja að sérstaklega væri vitnað til utanríkisstefnunnar. Þetta eru aðallega þeir punktar sem ég vildi koma með í sambandi við III. kaflann um þvingunaraðgerðir og lög um eftirlit með þjónustu og hlutum sem geta haft hernaðarlega þýðingu. Ég held að um margt sé ágætt að skýra þá kafla betur. Það er kannski til marks um friðarást okkar Íslendinga og íslenskra stjórnvalda að löggjöf okkar er að mörgu leyti ekki mjög skýr og að sumu leyti orðin kannski dálítið gamaldags þegar kemur að þessum málaflokkum. Fyrst og fremst vildi ég gera grein fyrir þessum punktum og mér finnst mikilvægt að þeir fylgi inn í framhald vinnunnar.
Herra forseti. Hv. þm. Óttarr Proppé er þekktur fyrir að hafa djúplægan húmor og ég tek það svo að það sé ekki síst af írónískum hvötum sem hv. þingmaður leggur á það áherslu að það sé brýnt að í þessu frumvarpi sé vísað til utanríkisstefnu Íslands þannig að ljóst sé að sérhver angi ríkisgeirans tali einni röddu. Ég er þá að vísa til þess að við höfum nú eytt tveimur dögum í að ræða nauðsyn þess eða nauðsynjaleysi að leggja niður heila ríkisstofnun til þess beinlínis að utanríkisstefna Íslands sé túlkuð með einni röddu. Gamanlaust er ég þeirrar skoðunar að það sem hv. þingmaður setur fingur sinn í, aðallega það að ekki væri nægilega skýrt hvort sveitarfélög hefðu áfram sinn rétt og svigrúm til að lýsa yfir hvaða stefnu þau hafi í þessum efnum, sé mál sem við í utanríkismálanefnd getum skoðað. Ég tel vel hægt að hnykkja á því og tel það þarft. Í áliti sem nefndin gefur frá sér, eftir atvikum minnihlutaáliti ef meiri hlutinn vill ekki taka undir það, tel ég að það þurfi að vera algjörlega skýrt að sveitarfélögin hafi sinn rétt til að lýsa yfir með hvaða hætti þau vilja haga stefnu sinni í þessum málum. Ég tel hins vegar ekki eins og lögum var háttað í dag að það geti geti orðið annað en yfirlýsing af þeirra hálfu. Í það minnsta þyrfti þá að breyta verulega lagalegum fyrirmælum. Ég vek hins vegar eftirtekt á því að stefna Íslands hefur verið skýr í þessum efnum frá því að Steingrímur Hermannsson var forsætisráðherra 1985 og gaf skýra yfirlýsingu sem þáverandi utanríkisráðherra tók að fullu undir. Það er sú yfirlýsing sem við höfum alltaf vísað til og ég held þess vegna að enginn þurfi að ganga gruflandi að því [[Forseti hringir.]]hvaða afstöðu Ísland hefur um för kjarnorkuknúinna herskipa eða -væddra um lögsöguna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir, ja, ég kalla það eiginlega ekki fyrirspurn en punktana og ég vil bara segja í ljósi orða hans um gamansemi mína að hv. þingmaður getur verið allra kersknastur þingmanna. Við deilum gildi skopskynsins þegar kemur að umræðunni. En þegar ég ræddi um samhengið við utanríkisstefnu Íslands í þessu samhengi var mér ekki bara skop í hug, eiginlega alls ekki. Ég meina að það mundi í raun styrkja greinina að það væri skýrt að verið væri að vísa til utanríkisstefnu Íslands, ekki síst á þeim grundvelli að hún endurspeglar friðsemd og herleysi Íslands og hefur lengi gert, eins og hv. þingmaður benti á. Ég sá þetta fyrir mér meira sem möguleika til að styrkja greinina en hitt. Þegar kemur að sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga held ég að við hv. þingmaður séum sammála. Mér er ofarlega í huga réttur sveitarfélaganna til að lýsa yfir ákveðnum stefnum. Við höfum því miður reynslu af því að mannvirki á Íslandi hafa verið notuð í tilgangi sem er í hæsta lagi vafasamur, eins og til fangaflutninga, þannig að það mætti örugglega styrkja einhvern veginn skilyrði til að veita leyfi o.s.frv. Samráð við sveitarfélög getur líka verið hreinlega spurning um að hafa eitthvað um það að segja hvar í mannvirkjum, t.d. höfnum, skipum er komið fyrir.
Herra forseti. Kerskni mín er mjög orðum aukin. Hins vegar gat ég ekki varist því að fá örlítið kikk í mínar írónísku taugar þegar ég las þetta frumvarp og sá efnislega vísan í þær umræður sem hafa átt sér stað hér síðustu vikur, bæði í bréf hæstv. utanríkisráðherra í frægu Brussel-ferðalagi og sömuleiðis þá umræðu sem við áttum um Þróunarsamvinnustofnun. Hv. þingmaður vísaði til þess að nauðsynlegt væri að vísað yrði til utanríkisstefnu Íslands. Auðvitað er ég sammála því. Það voru akkúrat rök hæstv. ráðherra fyrir því að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun að utanríkisstefnan þyrfti að vera skýr. Við vorum á fundi áðan þar sem kom glöggt fram að það var ekkert óskýrt í þeim efnum. En svo vek ég eftirtekt hv. þingmanns á 3. gr. þessa frumvarps. Hún er dálítið merkileg. Þar er það í gadda slegið að tiltekin gjörð framkvæmdarvaldsins sé ekki heimil nema að höfðu samráði við utanríkismálanefnd. Það er mjög merkilegt að sjá það neglt með þessum hætti inn í lögin, undirstrikað sem hér var sagt á sínum tíma, fyrir tíu dögum eða tveimur vikum, að utanríkismálin hafa annan sess gagnvart stjórnskipaninni en aðrir málaflokkar. Það birtist meðal annars í því að á fleiri en einum stað og fleiri en þessum er kveðið á um sérstakt samráð við Alþingi í gegnum utanríkismálanefnd. Það er ekki svo ég muni vísað með þeim hætti í lögum til nokkurs annars málaflokks eða fagnefndar. Ég tek hins vegar alveg undir það hjá hv. þingmanni að þegar við förum yfir þessi mál í nefndinni er sjálfsagt að reyna að finna sem víðtækasta sátt um það hvernig við getum samþykkt þetta frumvarp, sem ég tel gott, án þess að nokkur telji að það skerði svigrúm sveitarfélaga, almennings eða þjóðarinnar til að hafa tiltekna skoðun, reyndar þá skoðun sem hefur verið [[Forseti hringir.]]fullgild síðan 1985.
Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þingmanni. Kannski einmitt í ljósi umræðna síðustu daga og vikur í tengslum við utanríkismál, umræðna bæði á þingi og opinberum vettvangi, um gildi þingsályktana þegar kemur að utanríkismálum, hvernig mati á því hvernig samráði við Alþingi er háttað, held ég að það sé mikilvægt fyrir okkur í utanríkismálunum að við skýrum málin betur ef eitthvað er. Við skulum fjölga og lengja [[Gripið fram í: Ræðutíma.]]þá gadda sem við ætlum að slá í svo það sé víst að þeir haldi. Ef við viljum slá í gadda ákveðið ferli, ákveðna hefð fyrir því að utanríkisstefna Íslands standi - ágætt dæmi er yfirlýsing frá 1985 sem hv. þingmaður vísaði til - til að þetta haldi og standi þrátt fyrir kosningar og að ríkisstjórnir komi og fari í millitíðinni held ég að það sé mikilvægt að við styrkjum þetta í lögum og frumvörpum sem við leggjum fram. Í því samhengi vil ég nefna sérstaklega að hér er vissulega staðfest samráðsskylda við utanríkismálanefnd Alþingis. Það er vel og það er ákveðin staðfesting eins og hv. þingmaður nefndi á hefð og reglu, en hér kemur þó ekki fram frekar en fyrri daginn nákvæmlega hvenær það samráð á að fara fram, [[Forseti hringir.]]hvort það á að fara fram fyrir fram eða eftir á.
Herra forseti. Hv. þm. Óttarr Proppé vék undir blálok ræðu sinnar að því sem ég tel að sé einn af hornsteinunum í starfi Alþingis, þ.e. að Alþingi komi að því saman með framkvæmdarvaldinu að móta utanríkisstefnuna. Ég er hv. þingmanni algjörlega ósammála þegar hann segir að einhver vafi leiki á því hvort samráð við utanríkismálanefnd eigi að fara fram fyrir eða eftir ákvörðun. Það er enginn vafi um það í mínum huga. Samráð er ekki samkvæmt hefðbundnum skilningi Íslendinga á merkingu þess orðs til staðar nema það sé gagnvirkt, nema það sé framið með þeim hætti að stjórnvaldið, framkvæmdarvaldið hlusti á þá þingmenn allra flokka sem sæti eiga í utanríkismálanefnd og fái viðhorf þeirra og síðan eftir atvikum taki mið af því. Ég get fallist á að kannski sé erfitt ef skoðanir eru skiptar innan utanríkismálanefndar og þings að segja beinlínis að ríkisstjórn þurfi samkvæmt orðanna hljóðan í stjórnarskrá að taka afdráttarlausa afstöðu út frá því. Ég tel hins vegar að eins og stjórnmálin hafa þróast og skilningurinn á lýðræðinu sé ríkisstjórn pólitískt mjög erfitt ef ekki ómögulegt að fara gegn vilja stórs hluta þjóðarinnar ef hann hefur verið tjáður á sterkan hátt, hvað þá ef líka er um að ræða stóran minni hluta innan þings sem er svipaðrar skoðunar og téður meiri hluti þjóðarinnar. Þetta vildi ég segja algerlega skýrt, þetta er mín skoðun. Það má kannski velta því fyrir sér hvort það sé af illri nauðsyn sem því skilyrði er skotið inn í lögin. Eins og hv. þingmaður veit þótt hann hafi ekki verið hér lengi, hann hefur eigi að síður komið að mörgum frumvörpum og vafalítið þurft að grufla aftur í söguna til að feta sig fram til niðurstöðu með því að skoða lög sem í gildi eru, þá er þetta sjaldgæft. Það er þó ekki einsdæmi. En ég fagna þessu frumvarpi og mér finnst það gott framtak hjá hæstv. utanríkisráðherra. Ég er þeirrar skoðunar að sérstaklega af því að dregið hefur verið í efa af hálfu ríkisstjórnarinnar hvað felst í samráði við utanríkismálanefnd sé gott að það sé undirstrikað á þennan hátt og það á að gera sem víðast. Ég vek þó eftirtekt á því að í tíð ýmissa fyrri ríkisstjórna hefur verið um alveg skýlaus brot á svipuðum ákvæðum að ræða, kannski ekki efnislega þeim sem eru núna í lögum um þingsköp en vissulega höfðu þau að mati margra sömu merkingu. En þetta hefur verið skýrt með síðari breytingum á þingskapalögum og ég held að algerlega ljóst sé hver vilji þingsins er um það hvernig þetta ákvæði er nýtt. Mér finnst skiljanlegt að í umræðu af þessu tagi, þar sem verið er að ræða um stýringu framkvæmdarvaldsins á bæði erlendum loftförum og erlendum ríkisskipum um efnahagslögsöguna eða yfirráðasvæði Íslands, veki menn upp það sem hefur alltaf verið einn af grundvallarþáttunum varðandi umræðu hér um utanríkismál og er afstaða okkar til kjarnorkuvopna. Það er þannig að þó að sveitarfélögin geti ekki mótað utanríkisstefnu íslenska ríkisins geta þau eigi að síður tjáð vilja sinn. Ég minnist þess að þegar ég skoðaði hvernig sveitarfélög á Íslandi höfðu tjáð afstöðu sína með formlegum samþykktum á vettvangi sínum var ég dálítið hissa. Það kom upp úr dúrnum þá, að ég held, að um það bil 74 sveitarfélög hefðu lýst yfir kjarnorkuvopnaleysi sínu. Þau höfðu tjáð það með einarðri samþykkt að þau vildu ekki að innan sinna vébanda væru neins konar tæki eða tól sem væru drifin, knúin af kjarnorku eða til þess ætluð að fremja einhvers konar meiðingar eða beita í stríði. Ef skoðað eru hversu margir búa innan þessara 74 sveitarfélaga eru það 94% þjóðarinnar. Á Íslandi eru einungis 17 þúsund manns, eða voru fyrir nokkrum árum þegar ég var í utanríkisráðuneytinu, sem búa utan kjarnorkuvopnahlutlausra svæða. Þetta er mjög merkilegt. Það er hins vegar ekki í ósamræmi við þá stefnu sem ríkisstjórnir hafa flutt þó að vissulega sé hún kannski ekki að öllu leyti skýr, svo notað sé hið vestfirska orðtak sem ég og hv. þm. Óttarr Proppé veltum stundum á milli okkar er hún kannski ekki algerlega slegin í gadda, eins og menn segja á Ströndum. Ég vil samt vekja eftirtekt á því að allar götur frá 1985 þegar þá var hér á dögum merkur stjórnmálaforingi, Steingrímur Hermannsson og annar við hlið hans sem utanríkisráðherra, Geir Hallgrímsson, hefur stefna íslenskrar ríkisstjórnar í þeim efnum legið algerlega skýr fyrir. Hún er sú að kjarnorkuvopn séu ekki geymd hér á landi og það tekur líka til herskipa í íslenskri lögsögu. Í samræmi við þá stefnu liggur algerlega fyrir af hálfu utanríkisráðherra, sem ekki kemur úr Framsóknarflokki, Samfylkingu eða vinstri vængnum heldur úr Sjálfstæðisflokknum, að það er skoðun Sjálfstæðisflokksins að sigling herskipa með kjarnorkuvopn um íslenska lögsögu er óheimil og þá jafnframt koma þeirra til hafna á Íslandi. Þetta var afstaða Geirs Hallgrímssonar, utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins, og þá yfirlýsingu gaf hann 16. apríl 1985. Til hennar hefur mörgum sinnum verið vísað. Á þeim tíma og mörgum sinnum síðar var gengið eftir að það yrði útfært ítarlegar en Geir Hallgrímsson og ýmsir sem á eftir komu sögðu skýrt að þeir teldu ekki þörf á því að útfæra þá stefnu nánar. En stefnan er fyrir hendi. Ef hv. þingmenn telja nauðsyn á því að setja inn í frumvarpið eða inn í álit til skýringar þá afstöðu sína eða þingsins að frumvarpið, ef að lögum verður, meini hvorki né tálmi sveitarfélögum landsins að samþykkja ályktanir af þeim toga sem ég vísaði til ætti það að vera framkvæmdarvaldinu að meinalausu. Það er einfaldlega í samræmi við utanríkisstefnu Íslands. Þetta fannst mér nauðsynlegt að kæmi hér skýrt fram og að draga inn í umræðuna fyrri yfirlýsingar sem aldrei hefur verið breytt. Svo að þetta atriði að minnsta kosti ættum við þrjú okkar sem höfum verið að ræða þessi mál og sitjum öll í utanríkismálanefnd væntanlega að geta sannfært ágæta félaga okkar úr stjórnarliðinu um, þá sem kynnu, ég ætla ekkert að gera þeim upp neinar skoðanir en þá sem kynnu hugsanlega af íhaldssömum tærleika sálar sinnar að reisa einhverjar skorður við því. Að öðru leyti er ég þeirrar skoðunar að Ísland verði að hafa lagaramma sem gerir því fært að taka fullan þátt í samstarfi á alþjóðlegum vettvangi. Það vill svo til að við erum í samfloti með hópi þjóða innan Atlantshafsbandalagsins, innan EES. Við eigum sérstakar vinaþjóðir sem við höfum meðal annars falið varðveislu þess parts af okkar fullveldi sem felst í vörnum landsins. Frumvarpið sem hér liggur fyrir auðveldar það samstarf og þá ekki síst þar sem þungamiðjan er, sem er hjá Sameinuðu þjóðunum í öryggisráðinu. Þetta frumvarp, sem hefur kannski fjögur ellegar fimm meginefni, er til þess fallið í fyrsta lagi að gera þátttöku okkar praktískari. Það kemur til dæmis skýrt fram í frumvarpinu sem menn hafa lengi vitað í stjórnsýslu, að til að mynda þegar við tökum þátt í ýmsum þvingunaraðgerðum sem miða að því að frysta fjármuni þeirra sem hugsanlega mundu nota þá í ólögmætum tilgangi að alþjóðasamningum tekur ákveðinn tíma að innleiða það í íslensk lög. Ég held að það hafi tekið upp í þrjá mánuði, jafnvel þótt þeir séu fágæt undantekning í íslenskum lögum sem leyfir innleiðingu á erlendum tungum þannig að ekki þarf að fara í þýðingu, en þetta er samt sem áður sá ferill. Allir vita á hinni skjótu öld tækninnar að þeir sem eiga að sæta slíku með þvingunum eru auðvitað fyrir löngu, ef þörf er á, búnir að flytja fjármagn sitt. Það sem við ræðum og varðar þennan tiltekna þátt gerir þetta miklu skjótvirkara, styttir þennan tíma kannski niður í þrjá daga og nær hugsanlega tilgangi sínum. Ég veit samt sem áður ekki einu sinni hvort það er nóg en þetta er mjög jákvætt. Ég spurði hæstv. ráðherra: Hefur þessu einhvern tíma verið beitt svo menn viti til að koma í veg fyrir einhvers konar þátttöku í hryðjuverkastarfsemi þegar Ísland hefði hugsanlega verið notað sem þvottamaskína fyrir peninga? Hæstv. ráðherra kvaðst ekki vita það og ég veit ekki heldur til þess. Það breytir því ekki að þó að okkar lóð í þeim efnum sé örsmátt er það siðferðilega mikilvægt. Það skiptir máli að allar þjóðir taki þátt í aðgerðum af þessu tagi vegna þess að þær sýna einbeitni og styrk slíkra aðgerða gagnvart þeim sem þeim eiga að sæta. Ég tala nú ekki um ef um er að ræða aðrar þjóðir. Ég hef áður gert að umræðuefni 3. gr. þessa frumvarps sem ég er mjög ánægður með vegna þess að þar segir algerlega skýrt að þvingunaraðgerðir sem við tökum þátt í með alþjóðastofnunum á að taka að höfðu samráði við utanríkismálanefnd, ekki eftir að þær hafa verið gerðar heldur áður. Það er orðanna hljóðan samkvæmt þessu og ekki hægt að skilja það neitt öðruvísi. Það sem er nýmæli, held ég, í þessu frumvarpi er að talað er um samstarfsþjóðir, þ.e. aðgerðir samstarfsþjóða á ýmsum sviðum. Við höfum náttúrlega haft, ekki bara lagalegan rétt eða framkvæmdarvaldið til að hrinda í framkvæmd þvingunaraðgerðum sem öryggisráðið hefur samþykkt heldur beinlínis kvaðir, skyldu til að gera það. En mér sýnist að þetta frumvarp gefi stjórnvaldinu nýjan rétt og nýtt svigrúm til að taka fast undir með ýmiss konar aðgerðum. Bæði hæstv. ráðherra og einhverjir sem kvöddu sér hljóðs til að veita andsvar hafa velt fyrir sér 5. gr. þar sem talað er um að samanlagður eignarhluti í fyrirtækjum sem framleiða hluti sem mætti nota í skaðlegum hernaðarlegum tilgangi megi ekki fara yfir ákveðið mark, þ.e. það verður að vera íslensk meirihlutaeign í slíku fyrirtæki. Vafalítið reisir það einhverjar skorður við misnotkun en ég var þeirrar skoðunar að fyrir væri alveg fortakslaust bann um flutning á slíkum vopnum úr landi til þjóða sem væru á tilteknum listum. Það fyrirtæki sem hæstv. ráðherra nefndi er lýsandi dæmi um fyrirtæki sem hefur stundum komið til skoðunar af þeim ástæðum. Það framleiðir búnað sem hægt er að nota til vopna. Ákveðinn partur, ekki síst hugbúnaðurinn í þessum kafbátum sem hæstv. ráðherra notaði sem dæmi, væri hugsanlega hægt að nota í skaðlegum tilgangi fyrir utan kafbátana sjálfa. Menn þurfa að skoða svona mjög vel. Það breytir ekki hinu að ég tel að við höfum engar heimildir til að meina þeim sem eru innan EES að eiga meiri hluta í slíkum fyrirtækjum. Þó að þetta reisi ákveðna múra er það líklega svo að allir þeir sem vilja versla með vopn og ná einhverjum hlutum af þessu tagi til sín og koma þeim áfram hasla sér bara völl innan EES og reyna að óperera þaðan. Auðvitað má þá segja að ákveðnir varnarmúrar séu í kringum það svæði allt en alla vega að því er Ísland varðar bendi ég á þetta. Annað í þessu frumvarpi er prýðilegt. Ég gerði að umræðuefni áðan hvaða möguleika það gæfi til að koma í veg fyrir þá ósvinnu sem við hefðum séð á síðustu árum, að lofthelgi Íslands, eins og margra þjóða, hefur af vinföstu ríki, grónu vinaríki okkar verið gróflega misnotuð að mati bandarískra þingmanna til að brjóta alþjóðlegar skuldbindingar. Það er erfitt að koma vörnum gegn því ef um er að ræða einbeittan vilja en að minnsta kosti í nefndinni tel ég að skoða eigi hvort þetta eða eftir atvikum önnur tæki sem hæstv. ráðherra taldi, og er vísast rétt hjá honum að lægju innan vébanda innanríkisráðuneytisins, væri hægt að skrúfa fastar til að koma í veg fyrir það. Það er fjandi hart að horfa til fortíðarinnar og sjá að við höfum kannski sem þjóð verið misnotuð í þeim tilgangi í hundruð skipta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir ræðuna og gaman að sjá það og heyra að við erum hér talsvert mörg sem höfum áhuga á og viljum leggja okkar af mörkum til þess að sveitarfélögin geti haft eitthvað að segja um það til að mynda hvort þau lýsi yfir kjarnorkuvopnaleysi á landi sínu. Nú er það svo að öll sveitarfélögin á landinu að undanskildum þremur hafa skrifað undir slíka friðlýsingu þannig að hún nær yfir nálega allt landið með pínulitlum undantekningum, nær öll sveitarfélögin hafa gefið út skýran vilja í þessum efnum. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í sýn hans á önnur vígtól, herskip, herflugvélar, sem ekki bera kjarnorkuvopn, og heræfingar. Ef sveitarfélög lýsa því yfir á sama hátt og með kjarnorkuvopnin að þau vilji ekki umferð slíkra tækja í lögsögu sinni, telur hv. þingmaður að geta þeirra til þess að setja fram slíkar yfirlýsingar sé jafn skýr? Telur hann að hæstv. ráðherra eigi þá að taka tillit til þeirra skoðana sveitarfélaganna þrátt fyrir að það standi í ákvæðum þessa frumvarps að það sé ráðherra sem fari með ákvörðunarvaldið?
Herra forseti. Ég er almennt þeirrar skoðunar að sveitarfélög megi hafa hvaða þá skoðun sem þau vilja. Þau geta samþykkt ályktanir um hvaðeina. Þær ályktanir hafa fyrst og fremst það gildi að styðja tiltekinn málstað, tiltekna stefnu. Það breytir ekki hinu, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, að slíkar ályktanir hafa ekki lagagildi. Ef við erum að tala um kjarnorkuvopnaleysi og yfirlýsingar í þá veru hjá sveitarfélögum, þá vill svo til að það fer saman við það sem a.m.k. enn þá er formleg utanríkisstefna Íslands. Ef átt er við skip og flugvélar í her eða sem tengjast herjum annarra þjóða, æfingum t.d., þá er ég þeirrar skoðunar að þó að það sé alveg sjálfsagt að sveitarfélög hafi einhverjar skoðanir á því og samþykki ályktanir geti þau ekki bundið hendur ríkisvaldsins gagnvart því að framfylgja lögum eða alþjóðlegum skuldbindingum. Varðandi heræfingar þá lít ég svo á að það sé erfitt að taka ákvörðun um það af hálfu stjórnvaldsins að engar slíkar æfingar skuli vera, t.d. eins og þær sem hafa verið og voru í tíð síðustu ríkisstjórnar, æfingar sem beindust að náttúruhamförum og með hvaða hætti liðsafli gæti hugsanlega komið Íslendingum til hjálpar. Um hvaðeina af því tagi sem tengist alþjóðlegum skuldbindingum hygg ég að jafnvel þó að sveitarfélög leggist gegn því geti þau ekki útilokað það, en það yrði auðvitað erfitt að halda úti heræfingum innan tiltekins sveitarfélags ef það væri algjörlega á móti því. Hv. þingmaður þekkir þetta allt miklu betur en ég og ég man ekki hvort eitt einasta sveitarfélag hafi beinlínis tekið afstöðu gegn slíku. Eins og ég þekki þetta er það fyrst og fremst gagnvart kjarnorkuvopnum.
Hæstv. forseti. Ég þori ekki alveg að fara með það hvort sveitarfélög hafi beinlínis lagst gegn heræfingum en mig grunar þó að þau hafi andæft því en ég þekki það ekki nógu vel til þess að þora að staðhæfa um það hér og nú. Að mínu viti á það hins vegar að vera skýlaus réttur sveitarfélaga, t.d. vegna þess að heræfingar eru mjög mengandi starfsemi. Sveitarfélögin eigi að hafa mjög sterkan rétt til þess að mótmæla því að slík mengandi starfsemi fari fram á landsvæði þeirra. Mig langar að spyrja hv. þingmann einnig út í 5. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um eftirlit með þjónustu og hlutum sem geta haft hernaðarlega þýðingu. Þingmaðurinn sagði í ræðu sinni að ríki sem við megum ekki selja slíka íhluti til geti haslað sér völl innan Evrópska efnahagssvæðisins og þá sé kannski lítið hægt að gera, af því að ég held að við séum alveg sammála því að við viljum ekki selja hluti eða aðstoða ríki til þess að búa til vopn. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann varðandi fyrirtæki sem nú þegar eru starfandi innan Evrópska efnahagssvæðisins og framleiða vopn. Hvað getum við gert gagnvart þeim? Ber okkur ekki siðferðileg skylda til þess að reyna [[Forseti hringir.]]að koma í veg fyrir að þeim séu seldir íhlutir í vopn?
Herra forseti. Ég hef ekki litið yfir lagabálkana í þessu efni um nokkra hríð og er viss um að hæstv. utanríkisráðherra er miklu ferskari í þessu efni, hefur ábyggilega undirbúið sig vel fyrir þetta frumvarp. Ég veit ekki betur en að það séu nokkuð skýr ákvæði í íslenskum lögum um að ekki megi selja úr landi íhluti, þar með talið þróaða íhluti ef við fellum forrit eða hugbúnað þar undir, til fyrirtækja sem standa í hergagnaframleiðslu þar sem framleiðslan er seld til þeirra ríkja sem eru á einhvers konar svörtum listum og náttúrlega alls ekki til neinna samtaka. Þannig held ég að reglurnar séu. Það var það sem ég átti við með að nú væri sennilega búið að gera múr um EES, en hitt veit ég að sá múr er ekki mjög vel heldur. Mörg ríki í Evrópu hafa umtalsverðar tekjur af útflutningi á vopnum, íhlutum, vopnum sem eru framleidd í heilu lagi og bæði smáum og stórum Til dæmis hefur eitt nýlegt ríki Evrópusambandsins, Króatía, ótrúlega stóran part af sínum útflutningi í formi hergagnaútflutnings. Þessi ríki fara öll, a.m.k. stjórnvöldin í þeim, að settum reglum. En við vitum að það er gríðarleg hefð fyrir vopnasölu í þessum ríkjum, og þar eru ósvífnir menn sem hafa stundað vopnasmygl áratugum saman, mann fram manni, jafnvel virðuleg fyrirtæki sem hafa verið dæmd í háar sektir fyrir nú utan alla hina sem óperera undir yfirborðinu. Ég held því að Ísland sé í miklu betri færum vegna fámennis og þekkingar okkar á næsta nágrenni [[Forseti hringir.]]okkar til að stöðva og koma í veg fyrir svona en stóru ríkin úti í Evrópu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hefur farið fram um frumvarp til laga um breytingu á lögum sem varða alþjóðleg öryggismál o.fl., þakka hæstv. utanríkisráðherra og öðrum sem tekið hafa til máls, þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir mjög ítarlega, góða og upplýsandi ræðu sem hún flutti um málið, hv. þm. Óttari Proppé sem lagði til að bætt yrði inn í frumvarpið ákvæði sem lyti að rétti sveitarfélaganna til að hafa áhrif á það hverjir gætu heimsótt hafnir og flugvelli á þeirra svæði og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem vísaði hér í hefðir, yfirlýsingar frá fyrri tíð varðandi kjarnorkuvopn og Ísland. Allt var þetta mjög upplýsandi. Frumvarpið fjallar um fimm þætti og eru þeir tíundaðir í greinargerð með frumvarpinu. Í fyrsta lagi að kveðið verði á um reglur varðandi aðgang erlendra ríkisfara að íslensku yfirráðasvæði. Eins og hér hefur komið fram er hugtakið ríkisfar dulnefni sem notað er í frumvarpinu um herskip og herflugvélar. Þetta er kannski sá þátturinn sem hefur verið mest ræddur í þessari umræðu og bent hefur verið á að endanlegt úrskurðarvald liggur hjá ráðherra hvað varðar heimildir til að heimsækja hafnir og flugvelli. Þingmenn hafa bent á að þarna sé nauðsynlegt að árétta vilja sveitarfélaganna í lögunum og eins og ég sagði áður; vísað hefur verið til sögunnar í þessu efni að fulltrúar allra stjórnmálaflokka á Íslandi hafi lýst andstöðu við að hingað komi herskip eða flugvélar með kjarnorkuvopn. Vísað er í yfirlýsingu frá því um miðjan níunda áratuginn um að íslensk stjórnvöld vilji ekki að hér séu geymd kjarnorkuvopn. Ég tek undir með þeim sem vilja að áréttað sé í lögunum hver réttur sveitarfélaganna er í þessu efni. Annar þátturinn sem fjallað er um í frumvarpinu er um heimildir til fljótvirkari birtingar á listum yfir hryðjuverkamenn og samtök þegar frysta þarf fjármuni þeirra. Þarna er kannski fyrst og fremst um tæknilegt málefni að eiga, að hægt sé að vísa í skýrslur og lista á vefsíðu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna eða Evrópusambandsins eða annarra stofnana. Hins vegar er ástæða til að staldra alltaf við þegar talað er um slíka lista. Við skulum minnast þess að Ísland var sett á hryðjuverkalista bresku stjórnarinnar til að tryggja hagsmuni Breta. Við vorum þar með al Kaída og Norður-Kóreu skilgreind sem hryðjuverkasamtök til þess meðal annars að geta fryst eignir okkar í útlöndum. Við eigum því alltaf að fara varlega þegar um slíka þætti er að ræða. Í þriðja lagi er kveðið á um heimildir til að rýmka beitingu þvingunaraðgerða í samvinnu við samstarfsríki Íslands. Það er hér sem ég stoppa, ég hef miklar efasemdir um þetta. Verið er að tala um, og það er síðan útlistað í greinargerð með frumvarpinu og náttúrlega í lagaklásúlunni, að útvíkka möguleika stjórnvalda til að taka þátt í þvingunaraðgerðum. Fram til þessa hefur verið vísað til alþjóðastofnana á borð við Sameinuðu þjóðirnar og samtaka sem Ísland á þátt í, og víkka þetta út þannig að það taki til hernaðarbandalagsins NATO og samstarfsríkja Íslands um tilteknar þvingunaraðgerðir. Hvað gæti þetta verið? Þetta gæti til dæmis verið herleiðangurinn til Íraks. Það var samstarfsverkefni sem var ekki á vegum Sameinuðu þjóðanna, ekki einu sinni á vegum NATO, heldur ríkja hinna viljugu eins og það var kallað, „Coalition of the Willing“ eins og það hét. Ef við værum að færa það núna í lög að heimilt sé fyrir ríkisstjórnina að taka ákvörðun um slíkan herleiðangur með því að upplýsa utanríkismálanefnd þingsins en án þess að slík ákvörðun yrði tekin í þinginu yfirleitt, þá finnst mér það stórkostleg afturför. Mér finnst að við eigum að staldra við í þessu efni, ég vil alla vega skilja nákvæmlega hvað það er sem hér er verið að fjalla um, því að þarna er verið að víkka út heimildir ríkisstjórnarinnar til þess að taka þátt í þvingunaraðgerðum með hópi ríkja sem lýtur ekki neinum lýðræðislegum ramma. NATO gerir það þó, þar ríkir neitunarvald. Við höfum ekki beitt því neitunarvaldi, þess vegna fer alltaf svolítið fyrir brjóstið á mér þegar menn eru að slá sér á brjóst og þykjast vera herlaus þjóð - við erum það náttúrlega - en svo óskaplega friðelskandi, en taka síðan þátt í öllum herleiðöngrunum. Við erum náttúrlega ekkert friðelskandi þegar til kastanna kemur. Styður ekki Ísland drónaárásirnar í Austurlöndum, Jemen, Pakistan, Írak, gerum við það ekki? Eru einhverjar athugasemdir við það? Í frumvarpinu er mikið af fallegum orðum um frið, mannhelgi og reisn o.s.frv. Það má ekki koma nálægt neinum sem er svo óhreinn að hann sé að framleiða vopn til að drepa fólk. En hvað erum við að gera við okkar bandamenn? Ég bara spyr. Er kannski ráð að við lítum í spegil og horfum á það hverju við erum ábyrg fyrir núna þessa dagana, þessar stundirnar, áður en við berjum okkur mikið á brjóst? Í fjórða lagi er kveðið á um að heimilað verði að takmarka viðskipti með svokallaða hrádemanta frá átakasvæðum, eða blóðdemanta, svo og að viðskipti með tól sem nota má til pyndinga eða við framkvæmd dauðarefsingar. Þetta er að sjálfsögðu hið besta mál. Síðan í fimmta lagi að takmarka megi fjárfestingar í fyrirtækjum sem veita þjónustu eða framleiða hluti sem mætti nota í hernaðarlegum tilgangi. Í fyrsta lagi finnst mér margt orka tvímælis í þessu, og fyrst og fremst er það samhengið sem við höfum sett okkur í, samkrullið með NATO-ríkjunum. Ég tel og ég ætti miklu auðveldara með að taka ofan fyrir okkur sjálfum ef við hefðum her á Íslandi. Ef það væri ekki bara þannig að við værum ekki með her en tækjum þátt í að senda annarra þjóða unglinga og ungt fólk í stríð, og ef við samþykktum ekki beint og óbeint hernaðarofbeldi úti um heiminn ætti ég miklu auðveldara með þetta. En allt þetta orðagjálfur um mannhelgi og mannlega reisn o.s.frv. finnst mér fara illa í þjóð sem á hlutdeild í þessu hernaðarbandalagi. Þess vegna langar mig til, hæstv. forseti, að minna á þingmál sem liggur hér fyrir óafgreitt, sem er um þjóðaratkvæðagreiðslu um veru okkar í NATO. Ég er fyrsti flutningsmaður þess frumvarps en allur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs stendur að málinu. Og vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslur eru nokkuð mikið í tísku núna þessa dagana - ég er almennt fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslum, það á að leysa erfið deilumál með því að skjóta þeim fyrir þjóðina, og eitthvað sem varðar okkar hagsmuni og kannski líka mannlega reisn sem er tíunduð svo rækilega í þessu frumvarpi, að við getum þá skilgreint það með atkvæði okkar hvert við viljum stefna í þeim efnum - legg ég til að þingið og utanríkismálanefnd afgreiði það mál frá sér og okkur gefist tækifæri til að ræða það frekar í þingsal. Ég held að það væri til bóta. Hæstv. forseti. Það sem ég staldra helst við, og væri fróðlegt að fá skýringar hæstv. utanríkisráðherra á, varðar þessa útvíkkun þegar kemur að þvingunaraðgerðum. Hvað er það nákvæmlega sem menn eiga við með því? Eru menn að hugsa um aðgerðir sem kenndar hafa verið við „Coalition of the Willing“, bandalag hinna viljugu þjóða? Alla vegar er sú hætta fyrir hendi. Ég tel að ákvarðanir stjórnvalda, og þá í samráði við utanríkismálanefnd, eigi að vera mjög takmarkaðar, ákvörðunarvald, heimildir til ákvarðana eiga að vera mjög takmarkaðar. Ég sætti mig við Sameinuðu þjóðirnar, út úr NATO vil ég náttúrlega fara, en þar er þó lýðræðislegur rammi þar sem neitunarvald gildir. En í hinu tilvikinu, þegar við erum komin út í óformlegt samstarf við stórveldi eða herveldi án nokkurs slíks ramma þá finnst mér að málið hljóti alltaf að liggja hjá Alþingi að taka ákvörðun um.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og þær spurningar sem þar komu fram. Það er mikilvægt að fá tækifæri til að árétta að þær þvinganir sem um er að ræða, heimildir í 3. gr., taka ekki til ákvarðana eða vilja, eins og hv. þingmaður nefndi t.d. varðandi Írak. Hér er eingöngu um þvinganir að ræða, ekki er verið að veita ráðherra eða ríkisstjórn sérstakar heimildir til að styðja á einhvern hátt umfram það sem er í lögum í dag eða reglum við innrásir eða eitthvað þess háttar. Það er alls ekki verið að gera neitt slíkt. Um er að ræða að verið er að bregðast við þróun sem má segja að hafi átt sér stað. Ef til dæmis hluti ríkja sem við störfum með innan ÖSE eða innan EES eða á vettvangi NATO vill fara í einhvers konar aðgerðir, þvingunaraðgerðir þess vegna, gegn ofbeldisfullum einræðisherrum væri væntanlega algengast að frysta fjármuni eða banna sölu á einhverju og þá gefur þetta heimild til þess. Segjum til að mynda að innan ÖSE séu öll ríki nema þrjú eða fjögur, eitthvað slíkt, tilbúin til að fara í einhverjar aðgerðir, þá gefur það okkur heimild til að þetta sé gert að höfðu samráði við utanríkismálanefnd. Það er ekki verið að heimila ráðherra að taka ákvarðanir á borð við þær sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, enda held ég að hv. þingmaður viti vel hvað utanríkisráðherranum sem hér stendur finnst um slíkt.
Hæstv. forseti. Nei, ég ætla ekki að hafa neinar efasemdir um að þær séu aðrar en góðar. En ég er að horfa á lagatextann, ég er að horfa á það sem hér segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt, að höfðu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis, sbr. lög um þingsköp Alþingis, að taka þátt í og gera þær ráðstafanir sem eru nauðsynlegar til þess að framkvæma ákvarðanir alþjóðastofnana,“ - fínt, - „ríkjahópa“, - nei, - „eða samstarfsríkja um þvingunaraðgerðir sem miða að því að viðhalda friði og öryggi og/eða tryggja virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi.“ Innrásin í Írak var til að tryggja öryggi að sögn þeirra sem stóðu að henni. Og þarna finnst mér, hver sem vilji núverandi hæstv. utanríkisráðherra er, vera lagabókstafur sem er of opinn. Ég tel að ef um slíkar ákvarðanir er að ræða eða yrði að ræða þá yrðu þær að fara fyrir þingið, þær yrðu að fara fyrir þingið. Það var ekki gert á þeim tíma, því miður, ég held að margir sjái eftir því hvernig það fór og við enduðum þar á lista hinna viljugu. Ég tel alla vega að í meðferð þingsins þurfi að hyggja vel að þessu. Þarna tel ég að við eigum frekar að ganga til þrengingar og þá með skírskotun til þess að málið fari í lýðræðislegri farveg með ákvörðun Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel ekki að verið sé að heimila ákvarðanir varðandi það til dæmis þegar Íslendingar lentu á þessum blessaða lista yfir stuðningslönd við innrásina í Írak, ekki sé verið að heimila að ríkisstjórn geti tekið slíkar ákvarðanir. Mér finnst býsna erfitt, þó að það sé rétt hjá hv. þingmanni, að rökin fyrir því að þetta var gert voru byggð á öryggishagsmunum, að þarna væru efnavopn og mögulega kjarnorkuvopn eða hvað þetta var allt saman. Hér er um að ræða beitingu þvingunaraðgerða, að grípa til slíkra aðgerða. Mér finnst býsna langt seilst að líkja þessu saman við það sem gerðist í Írak, en ég tek undir með hv. þingmanni að ef hætta er á misskilningi í því er nauðsynlegt að utanríkismálanefnd fari vel ofan í það og komi ef til vill með breytingar á frumvarpinu sem skýri þetta enn þá betur. Hugmyndin í þessu er fyrst og fremst að við getum tekið þær ákvarðanir sem við teljum þurfa til að taka þátt í þvingunaraðgerðum ef ríkjahópar taka sig til, ef alþjóðasamtök, hluti þeirra eða einhverjir slíkir, taka sig til. Það er að sjálfsögðu alltaf háð mati hvenær við eigum að taka þátt í slíku, rétt eins og í dag. Við tökum í dag þátt í þvingunaraðgerðum gagnvart Rússlandi vegna innrásar þess í Úkraínu. Það er samkvæmt heimild í EES-samningnum. Okkur ber engin skylda til að gera þetta, okkur er það í sjálfsvald sett. Við teljum hins vegar mikilvægt að taka þátt í því vegna þess að með því sýnum við að við erum algjörlega ósammála því að þarna sé farið á svig við alþjóðasáttmála og alþjóðalög brotin.
Hæstv. forseti. Það var engu líkara en hæstv. utanríkisráðherra væri að reyna að efna í lengri umræðu hér vegna þess að nákvæmlega ákvarðanir af þessu tagi eiga heima hjá þinginu. Þær hefði þurft að ræða í þinginu. Ég er til dæmis ekki sáttur við þær, ég er mjög ósammála þeim. Látum það vera, við erum að fjalla um þetta tiltekna frumvarp og ég verð að segja: Hver sem vilji manna er og vilji núverandi hæstv. utanríkisráðherra og okkar einstakra þingmanna leyfi ég mér að segja sem ólöglærður lagatúlkandi en praktíserandi löggjafi og sæmilega læs maður að lagaklásúlan eins og hún stendur í frumvarpinu og skýringar sem gefnar eru opna að mínu mati á heimildir sem eru of víðar. En ég fagna því að hæstv. ráðherra lýsir því yfir að sér finnist eðlilegt að málið sé skoðað með tilliti til þeirra athugasemda í utanríkismálanefnd, þó að hann sé ekki að gefa neinar skuldbindingar fyrir sitt leyti um niðurstöðu er ágætt að við séum þá sammála um að það verði gert rækilega.
Hæstv. forseti. Mér tókst í fyrri ræðu minni ekki að fara í gegnum allt frumvarpið innan þess tíma sem var úthlutað og ég kem því aftur upp í seinni ræðu til þess að klára það sem út af stóð, um III. kaflann, um alþjóðlegar þvingunaraðgerðir, og kemur það ágætlega í kjölfarið á þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað. Ég set líkt og hv. þm. Ögmundur Jónasson mjög stórt spurningarmerki við 3. gr., III. kafla, því að með henni er verið að rýmka heimildir utanríkisráðherra til þess að beita þvingunaraðgerðum. Í dag er ráðherra heimilt að beita slíkum aðgerðum sem ákvarðaðar eru af Sameinuðu þjóðunum, alþjóðastofnunum eða ríkjahópum. Þetta frumvarp veitir ráðherra hins vegar möguleika á því að taka undir og taka þátt í þvingunaraðgerðum einstakra ríkja að höfðu samráði við utanríkismálanefnd, án þess að slíkar aðgerðir hafi verið ákvarðaðar af alþjóðastofnunum. Hér er því verið að opna á það að utanríkisráðherra geti nánast upp á sitt einsdæmi, það er reyndar sagt í samráði við utanríkismálanefnd Alþingis, ákveðið að Ísland skuli taka þátt í þvingunaraðgerðum gegn einstaka ríkjum án þess að fyrir því liggi neinar alþjóðlegar samþykktir. Ég set spurningarmerki við þetta og sérstaklega að það sé nóg að um sé að ræða samstarfsríki sem við ætlum að taka þátt í þvingunaraðgerðum með. Líkt og hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði í ræðu sinni voru mín fyrstu hugrenningatengsl einmitt Íraksstríðið og listi hinna viljugu þjóða. Það er svo sem ágætt að heyra það frá hæstv. utanríkisráðherra að hér sé ekki verið að hugsa um eitthvert slíkt ákvæði, en ég er hins vegar þeirrar skoðunar að ákvæðið sé of opið. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „… þvingunaraðgerðir sem miða að því að viðhalda friði og öryggi og/eða tryggja virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi.“ Þetta er óskaplega opið fyrir túlkunum, hvað það er sem við getum kannski kallað viðeigandi þvingun hverju sinni og hvaða orðalag við notum um viðeigandi þvinganir hverju sinni. Ég vil þess vegna taka undir þau orð að þetta þurfi að skoða nánar í hv. utanríkismálanefnd. Og svo vil ég taka undir þau orð að ákvarðanir um að fara í einhvers konar þvingunaraðgerðir eiga auðvitað að koma fyrir þingið. Af því að ég hef verið í máli mínu talsvert gagnrýnin á frumvarpið þá langar mig þó að segja að ég er ákaflega ánægð með b-lið 4. gr. þar sem sagt er að ráðherra sé heimilt að banna viðskipti með hrádemanta frá átakasvæðum og tól sem megi nota til pyndinga. Ég vona svo sannarlega að ráðherra muni beita þessu ákvæði við öll þau tækifæri sem hann mögulega getur, svo eitthvað jákvætt sé nú sagt. Við hæstv. ráðherra áttum talsverða umræðu í andsvörum um IV. kafla, um eftirlit með þjónustu og hlutum sem geta haft hernaðarlega þýðingu, og ég þarf ekki að koma að því aftur. En það sem ég vil segja um frumvarpið sem heild, líkt og fram hefur komið í máli mínum, þá vekur það upp ansi margar spurningar frá sjónarhorni friðarsinnans. Ég tel þess [[Forseti hringir.]]vegna mjög mikilvægt að utanríkismálanefnd leggist [[Forseti hringir.]]vel yfir orðalagið í frumvarpinu svo að ekkert hér sé opið til frjálsra túlkana.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 269/2014, um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 98/2013, um markaðssetningu og notkun forefna sprengiefna. Með gerðinni er komið á samræmdum reglum um aðgengi, markaðssetningu, umráð og notkun tiltekinna efna eða efnablandna, sem nota má til að framleiða ólögleg sprengiefni í þeim tilgangi að takmarka aðgengi almennings að þeim. Einnig er kveðið á um tilkynningarskyldu á grunsamlegum viðskiptum með slík tiltekin efni. Þetta á til dæmis við þegar tilvonandi viðskiptavinur er óskýr að því hvað varðar fyrirhugaða notkun viðkomandi efnis, virðist ekki vita hver hún er eða getur ekki útskýrt það svo trúanlegt sé, hyggst kaupa efni í óvenjulegu magni, styrkleika eða samsetningu, vill ekki gefa upp hver hann er eða hvar hann býr eða vill greiða með óvenjulegum hætti. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998. Gert er ráð fyrir því að innanríkisráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á framangreindum lögum, en framlagning mun þó ekki nást á yfirstandandi löggjafarþingi. Ekki er búist við miklum áhrifum af innleiðingu gerðarinnar hérlendis, en alla jafna þarf almenningur ekki á þeim efnum að halda sem aðgangur er takmarkaður að. Engu að síður yrði nauðsynlegt að skrá sölu þeirra efna sem tiltekin eru í gerðinni. Því er gert ráð fyrir að nokkur kostnaður verði af því að koma upp því skráningarkerfi sem um ræðir. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Virðulegi forseti Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2015 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Þórshöfn og Reykjavík 6. og 20. janúar 2015. Samningur þessi kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvor annars á árinu 2015. Hann er óbreyttur frá fyrri árum að öðru leyti en því að ekki var kveðið á um heimildir færeyskra skipa til loðnuveiða í íslenskri lögsögu í samningnum frá árinu 2014 og hefur því ákvæði 1. gr. þessa samnings að geyma heimildir fyrir loðnuveiðar Færeyinga í íslenskri lögsögu fyrir vertíðina 2014/2015, sem og vertíðina 2015/2016. Samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2015. Íslenskum skipum eru heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á árinu 2015. Samningurinn tók gildi til bráðabirgða 20. janúar 2015 og mun öðlast endanlegt gildi þegar tilkynnt hefur verið um að stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hafi verið fullnægt. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli samnings landanna frá 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2015. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 1.375 lestir, heildarafli keilu ekki meiri en 750 lestir og engar veiðar eru heimilaðar á lúðu eða grálúðu. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Grænlands og Íslands um stjórnun rækjuveiða á Dohrnbanka sem undirritaður var í Reykjavík 29. mars 2014. Hinn 29. mars 2014 var undirritaður í Reykjavík árlegur samstarfssamningur milli Íslands og Grænlands á sviði fiskveiða. Þetta er annar samningur slíkrar gerðar og er til marks um að samvinna Íslands við næsta nágranna sinn í vestri er stöðugt að aukast. Við það tilefni var undirritaður samningur þjóðanna um stjórnun rækjuveiða á Dohrnbanka en það er sameiginlegur stofn á svæðinu norður og vestur af Vestfjörðum. Ekki náðist samkomulag um hlutfallslega skiptingu þessa stofns á milli þjóðanna en nýjasta vísindaráðgjöf, sem gefin er út af Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðistofnuninni (NAFO), gerir ráð fyrir 2.000 tonna heildarafla á árinu 2014. Þar til að slíkt samkomulag kemst á hefur verið ákveðið að þjóðirnar fái gagnkvæman aðgang að lögsögu hvor annarrar til veiða á takmörkuðu magni. Til að byrja með gerir samningurinn ráð fyrir því að Grænlendingar geti veitt 375 tonn af rækju Íslandsmegin við lögsögumörkin og Íslendingar að sama skapi veitt 375 tonn Grænlandsmegin. Veiðar Grænlandsmegin munu lúta grænlenskum reglum en veiðar í íslenskri lögsögu lúta íslenskum reglum. Samningurinn er ótímabundinn og öðlast fyrst gildi 30 dögum eftir að báðir aðilar hafa staðfest hann. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 29/2015, um breytingu á XVII. viðauka EES-samningsins um hugverkaréttindi og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2012/28/ESB frá 25. október 2012 um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum. Eins og heitið ber með sér er í gerðinni kveðið á um tiltekna leyfilega notkun á svokölluðum munaðarlausum verkum, en það eru verk sem njóta höfundaréttar en höfundur eða rétthafi þeirra er óþekktur eða ekki er vitað hvar hann heldur sig og því ekki unnt að leita heimildar til að nota verkin. Nánar tiltekið heimilar tilskipunin ákveðnum menningarstofnunum að nota verk án heimildar rétthafa ef komist er að þeirri niðurstöðu eftir ítarlega leit að viðkomandi verk sé munaðarlaust. Þannig er menningarstofnunum Evrópu gert kleift að gera stafræn eintök af munaðarlausum verkum í söfnum sínum en stafvæðing kallar almennt á samþykki rétthafa. Með þessu er meðal annars stefnt að því að tryggja að ekki sé gloppa í menningararfi Evrópu í stafrænu formi. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingar á höfundalögum, nr. 73/1972, með áorðnum breytingum, og er stefnt að því að mennta- og menningarmálaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á höfundalögum á yfirstandandi þingi. Ekki er talið að innleiðing gerðarinnar hafi veruleg útgjöld eða umsýslu í för með sér. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi er hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þessari breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.