Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þess gerist þörf. Gildir það sjálfkrafa þegar fundahald er komið fram yfir starfsáætlun.
Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 545, um námsárangur pilta og stúlkna í skólakerfinu, frá Ólafi Ísleifssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort ríkisstjórnin hafi áform um að bregðast við vegna skriðufalla á Seyðisfirði með aðstoð við íbúa byggðarlagsins, aðstoð við hreinsun eða ekki hvað síst áformum um varnaraðgerðir til að koma í veg fyrir sams konar skriður á sömu slóðum. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á því að í fyrrasumar birti Veðurstofan uppfært hættumat fyrir akkúrat þetta svæði, Botnahlíðina, þar sem skriðurnar féllu, og varaði við því að þarna væru þykkari laus jarðlög en gert hefði verið ráð fyrir og þau gætu losnað og hvatti til að farið yrði í varnarframkvæmdir. Menn hafa nefnt þá leið að drena grunnvatn, draga það niður til að draga úr líkum á skriðuhættu. Auk þess er saga rannsókna vegna ofanflóðavarna á Seyðisfirði auðvitað mjög löng og sama má svo sem segja um fleiri byggðarlög. Það má þá fylgja með spurningunni hvort hæstv. ráðherra telji ekki tímabært að hraða framkvæmdum, láta þessa atburði verða okkur áminningu um að hraða framkvæmdum við slíkar varnir og jafnvel að þess sjáist þá einhver merki núna í lok fjárlagaumræðunnar því að ofanflóðasjóður hefur fjármagn til að ráðast í framkvæmdir og á þessum tímum er, eins og við höfum mikið rætt hér, tími til að ráðast í framkvæmdir. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur ríkisstjórnin uppi áform um að bregðast við vegna þessara náttúruhamfara og með hvaða hætti hyggst hún gera það?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er mildi að ekki skyldi hafa farið verr í þessu tilviki. Almennt tel ég að það hafi komið fram með mjög skýrum hætti frá ríkisstjórninni eftir flóðin á Flateyri og yfirferð yfir veikleika í innviðum okkar að við hyggjumst fjármagna það að fullu, sem þarf á komandi árum í samræmi við áætlanir um uppbyggingu. Það hefur ekki verið þannig lengi, reyndar ekki frá því að þessum sjóðum var komið á fót. Með því hefur ríkið í raun verið að taka til sín tekjustofna umfram tilefni þar sem sjóðirnir hafa ekki fengið fjárheimildir að fullu til þess að sinna þeim verkefnum sem þeir eru að lögum stofnaðir til. Þar sem þessi málefni heyra ekki beint undir mitt ráðuneyti er ég ekki í stakk búin til að greina nákvæmlega frá stöðu innan þeirra stofnana sem ýmist heyra hér undir umhverfisráðherra eða dómsmálaráðherra. En ég get fullvissað hv. þingmann um að ríkisstjórnin styður þær stofnanir sem hér eiga snertifleti við málið til þess að forgangsraða í þágu íbúanna á Seyðisfirði og til að hugsa til lengri framtíðar þannig að menn geti starfað og búið á svæðinu án ótta við að svona atburðir endurtaki sig. Það er nú kannski það sem við höfum sem frumskyldu í þessum málum og urðum svo áþreifanlega vör við síðast á Flateyri.
Forseti. Á Seyðisfirði, eins og á nokkrum öðrum stöðum, er skortur á ofanflóðavörnum þegar farinn að standa byggðarlögunum verulega fyrir þrifum því að það skortir byggingarland og jafnvel búið að skipuleggja nýbyggingarsvæði. Það er ekki hægt að ráðast í framkvæmdir og ekki hægt að byggja upp byggðarlögin vegna skorts á þessum vörnum og því hvet ég hæstv. ráðherra til að beita sér í ríkisstjórnin fyrir því að þetta gangi sem hraðast fyrir sig. En ég ítreka engu að síður spurningu mína um Seyðisfjörð sérstaklega og hrósa Veðurstofunni fyrir að hafa í fyrrasumar fundið út úr þessu, bent á að þarna væri hætta sem var að byggjast upp og hvatt til aðgerða. Ég spyr: Er ekki ástæða til að bregðast við þeim aðgerðum sem var kallað eftir þegar í fyrrasumar og nýta þá hugsanlega þær leiðir sem bent hefur verið á varðandi drenun og slíkt, byrja á því? Einnig spyr ég hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnin muni með [[Forseti hringir.]]fjárveitingum aðstoða byggðarlagið á einhvern hátt vegna þessara atburða.
Virðulegi forseti. Ég lít á þetta sem hvatningu frá hv. þingmanni til þess að taka með ákveðnum hætti á þessu máli, veita skýr svör um að menn ætli sér að standa með sveitarfélaginu og íbúum þess við uppbyggingu eftir þessar skriður og að væntingum heimamanna verði mætt varðandi uppbyggingu til framtíðar. Þeirri áskorun ætla ég að svara þannig að það mun ekki skorta vilja hjá ríkisstjórninni eða fjárhagslegan stuðning vegna þeirra verkefni sem ráðast þarf í. Það gleðilega í þessu er að við erum í fyrsta skipti, og er reyndar nýbúin, að fullfjármagna framkvæmdaáætlun til næstu tíu ára. Þannig höfum við nýlega tekið ákvörðun um að hraða framkvæmdum vegna ofanflóðavarna víða um landið og höfum því miður fengið ærin tilefni til þess á þessu kjörtímabili.
Forseti. Nýlega var lagt fram frumvarp um breytingar á lögreglulögum. Þar kennir ýmissa grasa, til að mynda er kveðið á um sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu í samræmi við þingsályktunartillögu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar sem Alþingi samþykkti fyrir nákvæmlega einu ári eða 17. desember í fyrra. Það er skemmtileg tilviljun og enn skemmtilegra að komin sé hreyfing á þetta mikilvæga mál. En mig langar að beina sjónum að öðrum þætti í frumvarpinu eða þeim sem lýtur að samstarfi lögreglu við erlend lögregluyfirvöld og alþjóðastofnanir. Það stendur nefnilega til að bæta grein við lögin sem segir að erlendir lögreglumenn sem koma til starfa hér á landi muni fara með lögregluvald. Það verði síðan í höndum ríkislögreglustjóra að taka endanlega ákvörðun um hvort þessir erlendu lögreglumenn fái að fara með lögregluvald, en þó kemur ekki nákvæmlega fram hvað í þessu valdi felst. Því langar mig að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvaða skilning hún leggur í það að útlenskir lögreglumenn muni geta farið með lögregluvald hér á landi. Hvaða heimildir gætu þeir fengið? Hvaða rök standa að baki veitingu slíkra heimilda? Í frumvarpinu segir einnig að ráðherra skuli setja nánari reglur um samstarf lögreglu við erlend lögregluyfirvöld. Er sérstaklega minnst á vopnaburð erlendra lögreglumanna í því samhengi. Mig langar því einnig að spyrja hæstv. ráðherra hvað hún sjái fyrir sér í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Hér hefur verið dreift nýju frumvarpi um breytingu á lögreglulögum sem ég hef ekki náð að mæla fyrir. Ég tel vera ýmsar mikilvægar breytingar í því, eins og hv. þingmaður kemur inn á, m.a. með eftirlitið þar sem við erum að reyna að styrkja stoðir nefndarinnar og eftirlit með lögreglu, gera mögulegt að komast að sjálfstæðri niðurstöðu, hraða málsmeðferðartíma nefndarinnar o.s.frv. Síðan er spurt um vald erlendrar lögreglu. Um er að ræða alþjóðlegt samstarf og atriði sem við þurftum að skýra gagnvart löndum í kringum okkur þegar hafa verið skipti milli landa, milli lögregluyfirvalda, og þegar við höfum komið að alþjóðlegri aðstoð. Þetta snýst um alþjóðlegt samstarf fyrst og fremst. Varðandi þriðja atriðið þá beinir hv. þingmaður sjónum sínum að einhverjum breytingum er varða vopnaburð lögreglumanna sem ég tel mig ekki vera að fara í með frumvarpinu að miklu leyti. Það hefur ekki verið á áætlun að breyta því með einhverjum hætti. Þarna er verið að styrkja stoðir ýmissa ákvæða sem hefur þurft að skýra. Um einhverjar hafa komið athugasemdir og annað er það sem ég hef boðað um lögfestingu lögregluráðs sem er aukið samstarf lögreglumanna um eftirlit með lögreglumönnum, um aldursskilyrði o.fl. Önnur atriði eru kannski smávægilegri og hafa komið upp í athugasemdum, m.a. í skýrslum, og hefur verið beint að dómsmálaráðuneytinu að bæta úr.
Virðulegur forseti. Ég geri mér grein fyrir að verið er að setja ákvæði í lögin um erlent samstarf lögreglunnar, en ég er að reyna að fá fram hjá ráðherra hvað veiting þessa lögregluvalds felur í sér, hvað hún sér fyrir sér, hvort það muni gefa erlendum lögreglumönnum heimild til þess að aðhafast hér á Íslandi. Hvaða skilning leggur hún í lögregluvald sem hægt er að veita erlendum lögreglumönnum? Hvað geta þeir gert? Samkvæmt orðalaginu í ákvæðinu virðist mér það a.m.k. mögulegt að bandarískir alríkislögreglumenn gætu elt uppi íslenskan hakkara eða þýskir lögreglumenn gætu mætt með schäfer-hundana sína við Seyðisfjarðarhöfn, nú eða að namibískir lögreglumenn gætu ráðist í húsleitir og handtökur á Dalvík. Telur ráðherra að skýra þurfi hverjar heimildir erlendra lögregluþjóna verða hér á landi eða á það algjörlega að vera undir ríkislögreglustjóra komið hvaða vald erlendir lögreglumenn muni hafa gagnvart íslenskum borgurum, gagnvart íslenskri lögsögu á Íslandi?
Virðulegur forseti. Með þessu ákvæði erum við bara að uppfylla alþjóðlegar skyldur okkar og þarna er kveðið á um að ríkislögreglustjóri geti ákveðið að aðilar sem koma hér til starfa í skiptum eða annað fari með lögregluvald, en ráðherra er líka heimilt að setja nánari reglur um þetta samstarf lögreglu við erlend lögregluyfirvöld og alþjóðastofnanir, þar á meðal um vopnaburð erlendra lögreglumanna og upplýsingaskipti. Hérna er verið, eins og ég hef sagt, að uppfylla alþjóðlegar skyldur. Þetta verður ekki með þeim hætti sem hv. þingmaður nefnir, að hér geti bara komið lögreglumenn og haft lögregluvald án þess að það sé nokkuð skýrt af íslenskum yfirvöldum. Það verður skýrt, ríkislögreglustjóri ákveður með hvers konar hætti þetta er, í hvers konar samstarfi og ráðherra getur sett nánari reglur. Síðan gerir Prüm-samkomulagið kröfu um að samstarfsríki veiti löggæsluyfirvöldum gagnkvæman aðgang að gagnagrunnum t.d. og að sama skapi gerir sá samningur kröfu um aðgang íslenskra löggæsluyfirvalda að evrópska fingrafaragrunninum og kröfu um upplýsingaskipti og þetta er partur af þeim alþjóðlegu skyldum og samstarfi.
Virðulegur forseti. Þann 10. desember, í svari við óundirbúinni fyrirspurn hv. þm. Ingu Sæland, sagði hæstv. fjármálaráðherra orðrétt, með leyfi forseta: „Við höfum gert sérstakar úrbætur fyrir þennan hóp tiltölulega nýlega með breytingu sem félagsmálaráðherra kynnti fyrir þinginu. Það kom í kjölfarið á því að úttekt sem hópur sérfræðinga og hagsmunaaðila framkvæmdi sýndi að það væru einstaklingar í viðkvæmri stöðu í þessum hópi, einstæðingar sérstaklega, fólk með mjög lágar lífeyristekjur eða engar, og við gætum með sérstökum úrræðum lyft sérstaklega undir með þeim hópi. Þetta gerðum við með lagabreytingu en við höfum ekki boðað því til viðbótar aðrar sérstakar aðgerðir.“ Þarna geri ég ráð fyrir að hæstv. fjármálaráðherra eigi við búsetuskerðingar sem voru samþykktar hér, búsetuskerðingar þar sem samþykkt voru 90% af lægstu upphæð sem ellilífeyrisþegar þurfa lifa á, lægstu upphæð sem er undir fátæktarmörkum. Hann gleymdi að segja frá því og hlýtur líka vera stoltur af því að þarna var settur 100% skerðingarskattur, króna á móti krónu var aftur sett á þennan hóp og hann skilur þann hóp eftir í algerri fátæktargildru þar sem hann á ekki möguleika á að hjálpa sér. En síðan bætir hann um betur og segir að sá hópur eigi ekki að fá það sem aðrir hafa fengið fyrir jólin og á þessu ári. Öryrkjar hafa fengið 70.000 kr. eingreiðslu skatta- og skerðingarlaust. Það er gott. En hvers vegna í ósköpunum fær þessi hópur hana ekki líka? Þessi hópur er jafn viðkvæmur og jafnvel viðkvæmari að mörgu leyti. Stór hópur annarra eldri borgara er líka í sömu stöðu. Það er eiginlega stórfurðulegt í þessu samhengi að við skulum ekki hafa haft getu til þess að sjá til þess að þessi hópur fengi líka 70.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Af hverju ekki? Hvers vegna í ósköpunum þarf þessi hópur að sitja eftir?
Virðulegi forseti. Hér var rifjað upp að ég þurfti að minna á að ríkisstjórnin hefði beitt sér fyrir því að koma með sérstakar uppbætur fyrir þá sem minnst hefðu í hópi ellilífeyrisþega. Félagsmálaráðherra lagði til að það yrði útfært með þeim hætti að af takmörkuðum fjármunum færi mest til þeirra sem hefðu minnst. Það er alveg rétt að til að ná því markmiði þarf að beita reglum, skerðingarreglum, sem leiða til þess að þeir sem hafa meira eru ekki með. Ég held að þetta sé mjög skýrt dæmi um að ríkisstjórnin hafi forgangsraðað fjármunum til þeirra sem eru í bágastri stöðu. Það má síðan spyrja hvers vegna ekki er gert meira. En þegar við horfum á þróun ráðstöfunartekna ellilífeyrisþega yfir tíma höfum við séð að þær hafa tekið stökk á síðastliðnum fimm árum. Reyndar ætla ég að leyfa mér að efast um að nokkurt tímabil hafi liðið fyrr þar sem kaupmáttur ráðstöfunartekna lífeyrisþega hefur vaxið jafn hratt og við á um síðustu fimm, sex ár. Það er mikið fagnaðarefni og þetta er ánægjuefni. Eftir sem áður er það rétt hjá hv. þingmanni að við búum í samfélagi þar sem margir hafa ekki nægilega mikið á milli handanna. En það verður ekki leyst þegar ríkissjóður er rekinn með 320 milljarða halla með því að vera með stöðug yfirboð. Þetta gerist hægt og rólega með því að tryggja jafnt og þétt hagvöxt í landinu, meiri verðmætasköpun og svo sanngjarna skiptingu gæðanna.
Virðulegur forseti. Þessi hópur lifir ekki á þróun ráðstöfunartekna. Hann lifir á því sem kemur í vasann. Það lifir enginn á 200.000 kr. Þá spyr ég: Er hæstv. fjármálaráðherra sammála því að hækka þessa hópa um 3,6% og okkur þingmenn og ráðherra um svipaða prósentutölu sem þýðir að ráðherra fær upp undir 70.000 kr. á mánuði en þessi hópur 9.000 kr.? Er þetta í lagi? Ég segi nei. Þetta ætti að snúa þessu snúast algerlega við. Það er út í hött að tala um einhverja þróun ráðstöfunartekna þegar bilið gliðnar alltaf meira og meira, við eigum að hætta með þessar prósentutölur og taka upp krónutölur. Er hæstv. fjármálaráðherra ekki sammála mér í því að við ættum að snúa þessu við, þannig að eldri borgarar og þeir sem verst hafa það fái 70.000 kr. en við fáum þær 9.000 kr. sem þeim eru boðnar?
Virðulegi forseti. Ef við ætlum að taka einhverja vitræna, sanngjarna umræðu um þróun kjara þessa hóps þá þurfum við að nota staðreyndir, tölur og gögn. Á tekjusögunni.is, sem ég leyfði mér að fletta upp í meðan hv. þingmaður talaði, er hægt að skoða þetta bara krónu fyrir krónu, á grundvelli framtala og raungagna um það hvað er að gerast. Þegar maður skoðar lægstu tekjutíundina í hópi 66 ára og eldri og skoðar stöðu hjóna má sjá að kjör þeirra hér eftir fjármálahrunið voru svo slæm að heildarráðstöfunartekjur hjóna eftir skatt á mánuði voru um 200.000. Síðan þá hefur leiðin legið upp á við. Núna hefur okkur tekist að koma þessari sömu tölu, sem lá í kringum 200.000 krónurnar, upp í 370.000 kr. Þetta eru framfarir. [[Gripið fram í.]]Þetta eru framfarir sem sýna [[Forseti hringir.]]að við höfum látið góðu árin, hagsældarskeiðið sem nú er nýlokið, renna til þess að bæta stöðu þeirra sem minnst hafa haft. [[Gripið fram í: Þingmenn og ráðherrar.]]
Herra forseti. Nú þegar tæpar þrjár vikur eru liðnar frá dómi yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu um að fjórir dómarar við Landsrétt hafi verið ólöglega skipaðir, bólar enn ekkert á viðbrögð við dómnum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Jafnvel þó að embætti ríkissaksóknara hafi ákveðið að fara yfir niðurstöðu yfirdeildarinnar og sé að skoða áhrif dómsins þá stendur það enn að dómsmálaráðherra hefur lýst því yfir í fjölmiðlum að óþarfi sé að bregðast sérstaklega við dómi yfirdeildarinnar, dómar Mannréttindadómstólsins séu ekki lagalega bindandi og að í honum hafi komið fram ábendingar. Þetta eru mjög alvarleg orð sem koma frá dómsmálaráðherra landsins, að skauta fram hjá 46. gr. íslenskra laga um Mannréttindadómstól Evrópu sem kveður á um bindandi áhrif dómstólsins. Okkar ber frekar að sýna niðurstöðunni virðingu og leggja allt í sölurnar til að bregðast hratt og örugglega við dómnum. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í þeim atriðum sem er aðkallandi að bregðast við? Hvernig á að fara með þau mál þar sem dómararnir fjórir, sem voru ólöglega skipaðir í dóminn, dæmdu? Hver er staða dómaranna við Landsrétt út frá möguleikum á endurupptöku mála þeirra? Hvað ætlar ráðherrann að gera í málum þeirra dómara sem enn hafa ekki verið skipaðir í dóminn og hvernig eiga þau sem sækja um dómaraembættið sem nú er laust í Landsrétti, að geta treyst því að ferlið sé fullkomlega faglegt? Og síðast en ekki síst: Hver er réttur sakborninga? Hvað ætlar ríkið að gera gagnvart þeim rétti? Herra forseti. Aðgerðaleysi er einfaldlega ekki í boði af hálfu ríkisstjórnarinnar. Við höfum undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar sem okkur ber að standa við. Nú er tíminn til að endurheimta traustið. Það er mikilvægara en að halda áfram að verja vonlausan málstað fyrrverandi ráðherra sem hunsaði leiðbeiningar embættismanna, virti varnaðarorð á Alþingi að vettugi og hélt sínu til streitu. Þess vegna væri gott að fá skýr svör frá hæstv. dómsmálaráðherra hvernig ríkisstjórnin ætlar að bregðast við þessum dómi nú þremur vikum seinna.
Virðulegur forseti. Ég veit hreinlega ekki í hvað hv. þingmaður er að vísa þegar hún segir að það sé verkefni ráðherra og ráðuneytisins að grípa inn í einstök atriði sem hún nefnir. Mannréttindadómstóllinn hefur komið mörgu góðu til leiðar og haft jákvæð áhrif á íslenskan rétt. En það er ekki þannig að niðurstaða dómstólsins gangi framar íslenskum niðurstöðum og það er ekki einu sinni þannig að niðurstaðan beini einhverju að ráðuneytinu eða framkvæmdarvaldinu sem þarfnast breytingar. Það er ýmislegt hægt að læra af dómnum og við liggjum yfir honum, að greina og skoða hvað hægt er að gera betur. Þarf að ræða skipan dómara í heild sinni? Þarna var verið að skipa fjölda dómara á einu bretti, sem er ólíklegt að gerist aftur. En það er alveg ljóst að ýmsir aðilar, ráðuneytið, ráðherra, þingið og Hæstiréttur, geta lesið dóminn og lært mikið af honum. En síðan spyr hv. þingmaður hvað eigi að gera við þá dóma. Það er á verksviði Endurupptökudóms sem við höfum komið á fót. Og það geta allir leitað réttar síns fyrir honum og óskað eftir endurupptöku mála. Það var meira að segja skýrt sérstaklega við lögfestingu á þeim dómstól að hægt væri að líta til niðurstaðna frá alþjóðlegum dómstól, og það geti verið grundvöllur endurupptöku ef það kynni að breyta niðurstöðu málsins. Það er ferlið sem er í boði og allir aðilar geta leitað réttar síns fyrir endurupptökudómstólnum sem er afar mikilvægt. Síðan efast hv. þingmaður um að hægt sé að treysta hæfisnefndinni og því ferli sem við höfum verið með hér við skipan dómara, að hægt sé að treysta því við skipan dómara í Landsrétt. Ég frábið mér slíkt. Það er búið að skipa fjölda dómara með þessu ferli og ef við ætlum að ræða breytta skipan dómara á Íslandi þá skulum við frekar gera það.
Herra forseti. Þetta eru hreinlega vonbrigði. Svar hæstv. dómsmálaráðherra við spurningum mínum er hreinlega vonbrigði. Til upprifjunar var mannréttindasáttmáli Evrópu undirritaður á ráðherrafundi Evrópuráðsins í Róm árið 1950 og fullgiltur 29. júní 1953. Texti samningsins var síðar lögfestur í heild sinni í íslensk lög árið 1994. Einn mikilvægasti sáttmáli sem Ísland á aðild var þarna festur í íslensk lög í heild sinni og þar með þurfum við að lúta niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu. Það er grafalvarlegt ef dómsmálaráðherra Íslands kemur hér upp og hunsar hreinlega 46. gr. íslenskra laga um mannréttindasáttmála Evrópu og segir að hér þurfi bara að læra af niðurstöðu dómstólsins, [[Forseti hringir.]]læra af niðurstöðunni. Við ætlum ekki að taka þetta til okkar, við ætlum að læra af þessu. Ég velti því líka fyrir mér hver á að læra af niðurstöðunni. Hæstv. ráðherra talar um endurupptökudómstólinn. [[Forseti hringir.]]Það er ekki einu sinni búið að setja hann á fót. Hann er ekki einu sinni tekinn til starfa. [[Forseti hringir.]]En við ætlum að læra af þessu öllu saman. Við ætlum kannski bara að fá þessar sendingar frá Strassborg, [[Forseti hringir.]]eins og fyrrverandi dómsmálaráðherra talaði um, eða tala um þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar, [[Forseti hringir.]]eins og formaður Sjálfstæðisflokksins [[Forseti hringir.]]sem fór með einhverja þvælu um að við höfum ekki einu sinni þjóðréttarlegar skuldbindingar hér, [[Forseti hringir.]]Ísland.
Þingmaður verður að ljúka máli sínu.
Þetta eru vonbrigði. [[Forseti hringir.]]Svar hæstv. dómsmálaráðherra er veruleg vonbrigði.
Ég bið hv. þingmenn að fara ekki hátt í mínútu fram úr ræðutíma.
Virðulegi forseti. Að hlíta dómnum, segir hv. þingmaður. Dómurinn kveður á um að grípa þurfi til almennra ráðstafana til að leysa úr þeim vandkvæðum sem dómurinn skapar og koma í veg fyrir frekari brot. [[Gripið fram í.]]Það hefur þegar verið gert. Það var skýr niðurstaða sem fékkst frá yfirdeildinni sem mikilvægt var að fá, sem er mun skýrari en niðurstaða undirdeildarinnar. Fjórir dómarar hættu að sinna dómstörfum, augljóslega til að koma í veg fyrir möguleg frekari brot á grundvelli niðurstöðu Mannréttindadómstólsins. Þrír hafa fengið nýja skipun lögum samkvæmt. Dómurinn skapar engin vandræði sem ekki er þegar búið að leysa nema gagnvart einum dómara. Dómarar dæma sjálfir um sitt hæfi og eðlilegt að sá dómari fái tækifæri til að meta stöðuna. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti nefnt hvað á að gera. Hvað á ráðherra að gera, að hennar mati, til að stíga inn í mál er varðar hæfi dómara? [[Gripið fram í.]]Endurupptökudómi hefur verið komið á fót, [[Forseti hringir.]]það er verið að klára að skipa í hann. Það tafði ferlið að Alþingi var lengi að klára að kjósa í hæfisnefndina. [[Forseti hringir.]]Hjá endurupptökudómstóli getur fólk leitað réttar síns. [[Forseti hringir.]]Það er búið að bregðast við því sem stendur í niðurstöðu dómstólsins.
Forseta gengur illa að halda mönnum við ræðutíma, hvort heldur sem það eru þingmenn eða ráðherrar.
Virðulegi forseti. Verst geymda leyndarmál réttarkerfisins er sennilega langur málsmeðferðartími. Skiptir þessi regla einhverju sérstöku máli fyrir venjulegt fólk í landinu? Já, vegna þess að dómar fyrir alvarleg sakamál eru vægari, mál hafa dregist á langinn innan kerfisins og dómarnir verða vægari en þeir hefðu annars orðið. Þetta er grundvallarregla sem varðar hagsmuni sakborninga og brotaþola og þetta er grundvallarregla sem varðar hagsmuni samfélagsins alls. Hún er svo sterk að hún er sérstaklega áréttuð í stjórnarskránni okkar og í 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og hún hefur mikla þýðingu í tengslum við rannsókn og saksókn sakamála. Vægi reglunnar er að aukast í dómaframkvæmd. Tugir dóma hafa gengið á síðustu árum þar sem um þetta er fjallað, dómar í alls konar sakamálum, t.d. í kynferðisbrotamálunum, sem ég held að allur almenningur í landinu álíti hin alvarlegustu í okkar samfélagi. Þessi staða er í mínum huga ekki bara vond. Hún er hættuleg. Forseti. Kerfið ber ekki ábyrgð á þessari stöðu. Þar kemur tvennt til. Svona eru leikreglurnar í fyrsta lagi og innan kerfisins vinnur fólk gott starf en undir miklu álagi. Ástæðan fyrir því að málin dragast er ekki flókin. Málunum fjölgar, málum hjá ákæruvaldi fjölgaði um 40% í fyrra, málin eru að þyngjast, en starfsfólkinu fjölgar ekki í samræmi við það. Ég nefni af handahófi nauðgunardóm þar sem dráttur hafði orðið á meðferð málsins vegna mikils álags innan kerfisins. Þær skýringar duga ekki til gagnvart dómstólum því að málsmeðferðin brýtur á réttindum sakbornings. Dómurinn var skilorðsbundinn að fullu. Þetta sama sjáum við í Landsrétti síðast í þessum mánuði, skilorðsbundinn dómur að fullu í kynferðisbrotamáli. Ég spyr þess vegna hæstv. dómsmálaráðherra, sem fer með þennan málaflokk: Hvaða lausnir sér hún á þessari stöðu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er alveg hárrétt að það er óboðlegt í íslensku réttarkerfi að þetta sé niðurstaðan vegna málsmeðferðartíma stjórnvalda. Það eru rúmlega tvö og hálft ár síðan að kynnt var formleg aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota þar sem var gefið verulega í með það að markmiði að bæta og styrkja alhliða meðferð slíkra mála á landsvísu. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu fer með langflest málin. Skipulagningu í þeirri rannsóknardeild hefur verið breytt. Öll mál eru greind frá upphafi með sækjendum og lögreglufulltrúum og mál fara í réttan farveg. Staðan er sú að það er búið að fjölga verulega starfsmönnum í öllum deildum. Álag héraðssaksóknara helst auðvitað í hendur við fjölgun kæra kynferðisbrota. En það eru eldri mál í kerfinu þar sem við erum enn þá að vinna í því að vinna upp halann og sú breytta mynd og þeir auknu fjármunir sem hafa verið settir í þennan málaflokk hafa ekki náð að hafa áhrif á þann málsmeðferðartíma. Á sama tíma hefur þeim brotum sem eru kærð verið að fjölga, það er 50% aukning ef við miðum við að það sé sambærileg aukning á mánuðum. En það hefur verið mikil áhersla lögð á að mál séu afgreidd hratt og örugglega og nú eru aðeins tvö mál sem bíða afgreiðslu sem eru ársgömul og önnur eru yngri. Okkur er að takast að vinna á halanum. Það eru dómar að falla, vissulega, sem eru í gamla halanum sem við erum enn að vinna upp en rafræn rannsóknaráætlun sem er komin í lögreglukerfið mun hraða málsmeðferðartíma og er að gera það og hefur stytt málsmeðferðartímann nú þegar og haft þau áhrif að mál koma síður til baka, t.d. frá saksóknara. Rannsóknin er þess vegna líka vandaðri og ítarlegri. Það er búið að fjölga rannsóknarlögreglumönnum og sækjendum á þessu sviði en við erum meðvituð um vandamálið. Ég tel að við séum að rétta úr kútnum eins hratt og við getum en svona kerfisbreytingar taka auðvitað tíma.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið sem vísar í að tvö og hálft ár séu síðan aðgerðaáætlun var sett. Staðreyndin er engu að síður sú að dómar í þessa veruna eru enn að falla. Síðast í þessum mánuði, ég held ég fari örugglega rétt með það, eða í nóvembermánuði var dómur í nauðgunarmáli skilorðsbundinn að fullu með vísan til þessa. Ég veit það og þekki það mjög vel að margt gott hefur verið gert innan kerfisins af hálfu starfsfólksins sjálfs og rafrænar rannsóknaráætlanir hafa ekki verið meginvandamál innan kerfisins heldur aukinn málaþungi og að viðbrögð af hálfu stjórnvalda hafa ekki verið í samræmi við það. Dómsmálaráðherra er vissulega ný í þessu ráðuneyti en það er hennar flokkur ekki, hann hefur setið þar samfellt í sjö ár. Þetta er saga sem er talin í árum og þarna eru dómarar að slá þannig á putta kerfisins að við þykjum á mörkum þess sem mannréttindasáttmálinn býður okkur um meðferð í þessum efnum. Og hver eru skilaboðin til brotaþolanna sem leggja af stað með [[Forseti hringir.]]kæru og fá þessa niðurstöðu? Á ríkjum hvílir skylda að verja öryggi borgaranna og ég get ekki séð að við gerum það þegar samfélagið okkar, dómstólarnir okkar, [[Forseti hringir.]]þurfa að fella dóma með þessum hætti vegna þess að kerfið annar ekki málunum.
Virðulegur forseti. Ég tek auðvitað undir að það er afar mikilvægt að rétta úr kútnum en það erum við að gera. Við höfum verið að fylgja verulega eftir þessari aðgerðaáætlun sem dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa komið að og við fáum reglulega stöðu frá lögregluembættum og héraðssaksóknara. Það er sagt að fjölgun stöðugilda hafi skipt verulegu máli fyrir styrkleika embættanna sem skilar sér í skilvirkari rannsókn kynferðisbrota, styttri afgreiðslutíma. Búið er að gefa svigrúm til að vinna upp málahala sem hefur safnast upp og það virðist vera að virka samkvæmt þeim tölum sem ég fæ, þó að við séum enn þá að sjá dóma í kerfinu þar sem málsmeðferðartíminn var of langur og það er auðvitað óboðlegt. En embættin hafa einnig vegna þessarar aðgerðaáætlunar verið að bregðast við þörfum þolenda kynferðisbrota í miklu meira mæli. Það er búið að bæta upplýsingagjöf, innleiða persónulegra viðmót, kærendum jafnvel boðið upp á sálfræðimeðferð að lokinni skýrslutöku o.s.frv. Þetta er afar mikilvægt, öll þau skref sem aðgerðaáætlun vegna kynferðisbrota hefur tryggt.
Herra forseti. Álag á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga hefur aukist mikið í atvinnukreppunni. Í Reykjanesbæ er atvinnuleysi nú að nálgast 25%. Þar var erfitt atvinnuástand þegar atvinnukreppa skall á með Covid-19 faraldrinum og í febrúar á þessu ári var þá þegar 10% atvinnuleysi. Álag á fjárhagsaðstoð Reykjanesbæjar hefur aukist um 64% á árinu og ef tímabil atvinnuleysisbóta verður ekki lengt mun atvinnulausum fjölga enn á næsta ári. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna er helmingi lægri en grunnatvinnuleysisbætur. Sárafátækt mun aukast enn ef bótatímabilið verður ekki lengt. Stjórnarliðar voru búnir að fella tillögu Samfylkingarinnar um að lengja tímabilið um 12 mánuði. Hér er gerð tillaga um sex mánuði, sem er m.a. samkvæmt ákalli bæjarstjórnar Reykjanesbæjar og ASÍ. [[Forseti hringir.]]Ég trúi því ekki, herra forseti, að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætli enn að fella tillögur sem gagnast fólkinu sem stendur allra verst á Íslandi í atvinnukreppu. [[Forseti hringir.]]Ég er að fara að gráta, þetta er svo hræðileg mannvonska.
Herra forseti. Við skulum vona að viðspyrnan verði slík á nýju ári, þegar við komumst öll í bólusetningu og getum aftur farið að ferðast, að við þurfum ekkert á atvinnuleysistryggingastuðningi að halda. Við skulum vona að við verðum þar, en við erum ekki þar núna. Það er fólk sem þarf að reiða sig á rúmlega 100.000 kr. fjárhagsaðstoð sveitarfélaga vegna þess að það hefur verið atvinnulaust lengur en réttindin leyfa. Að ætla ekki að styðja við tillögu um framlengingu á þessu réttindatímabili um einungis sex mánuði sýnir svo mikla mannvonsku. Við erum að reyna að grípa fólk sem stendur verst, sem stendur allra verst. Við erum að því alla daga. Ég skil ekki hvers vegna við ætlum ekki að styðja við þennan hóp. Þetta eru ekki það margir að við getum ekki gripið þá og við eigum að gera það.
Forseti. Hér erum við að fjalla um hlutabótaleiðina. Við erum að tala um að færa hlutabótaleiðina niður í 30%, en stjórnarliðar tóku þá ákvörðun að hafa hlutabótaleiðina einungis í 50% hlutfalli síðasta sumar. Með því var hlutabótaleiðin því miður lemstruð mjög og hér er verið að taka undir með meiri hlutanum í efnahags- og viðskiptanefnd, sem hvatti einmitt Alþingi til að íhuga að færa hlutabótaleiðina aftur niður. Núna grípur hlutabótaleiðin eingöngu þá sem voru í meira en 70% starfshlutfalli, meira en 70%. Við skiljum þarna stóran hóp eftir. Hlutabótaleiðin var mjög gott tækifæri fyrir okkur til að halda þessum þræði, sem er ráðningarsambandið. Það er það sem við greiðum atkvæði um núna, að reyna að tryggja fleiri áfram með þetta vinnusamband. Það skiptir máli.
Herra forseti. Við gerum breytingar á frumvarpinu sem lagt var fram, þannig að við það bætist málsgrein sem tekur utan um, skulum við segja, þriðja geirann. Það skiptir máli að þeir sem hafa verið í ráðningarsambandi en ekki komist inn í hlutabótaleiðina munu gera það með þeim breytingum sem við erum að gera hér. Það er afar mikilvægt og fagnaðarefni að þingið skuli einhenda sér í það.
Virðulegur forseti. Hér greiðum við atkvæði um mjög gott mál þar sem verið er að lengja tekjutengda tímabilið hjá atvinnulausum, sem skiptir miklu máli, upp í sex mánuði. Verið er að hækka greiðslur með hverju barni þess fólks sem er á atvinnuleysisbótum og við erum að opna hlutabótaleiðina fyrir almannaheillafélögum og grípa þannig fleiri inn í þá leið. Þetta er mjög gott mál og mér blöskrar orðfæri ýmissa þingmanna sem tala um mannvonsku. Mér finnst ekki við hæfi að tala um slíkt gagnvart öðrum þingmönnum í þessu máli sem eru að leggja allt sitt af mörkum til þess að styrkja fólk með ýmsum góðum framfaramálum sem hafa verið lögð fram, þar á meðal þessu, til að bæta hag þeirra verst settu við þessar aðstæður. [[Gripið fram í: Það er rangt.]]Hér á þingi hefur verið [[Forseti hringir.]]afgreiddur fjöldi aðgerða sem eru til mikilla bóta fyrir þá veikustu í samfélaginu [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]og það ber að virða.
Herra forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um breytingu á búvörulögum en ég vil nýta tækifærið og minna hv. þingheim á að 10 af 13 umsögnum um málið voru mjög neikvæðar og vöruðu beinlínis við því að það yrði samþykkt, enda er hér verið að gera breytingar sem munu kosta neytendur beinharða peninga. Eins og Neytendasamtökin bentu á í umsögn sinni er þetta eina aðgerðin sem ríkisstjórnin hefur gripið til með það að markmiði að lágmarka áhrif kórónuveirufaraldursins sem kostuð væri sérstaklega af neytendum. Herra forseti. Þannig voru ASÍ, Samkeppniseftirlitið og Viðskiptaráð samhljóma í sínum umsögnum. Þingflokkur Samfylkingarinnar leggst gegn þessu frumvarpi en leggur áherslu á mikilvægi þess að bregðast við vanda greinarinnar og hvetur því ríkisstjórnina til að bregðast frekar við vanda bænda með beinum aðgerðum í formi fjárstuðnings og verja neytendur landsins fyrir verðhækkunum.
Herra forseti. Matvælaframleiðsla á Íslandi fer ekki varhluta af veirufaraldrinum frekar en aðrar greinar. Hún þarf aðstoð og líklega meiri en þá sem henni stendur nú þegar til boða í gegnum þær aðgerðir sem samþykktar hafa verið hér. Þetta er auðvitað líka staðan í nágrannalöndum okkar og við höfum séð stjórnvöld þar koma inn með kröftugri og beinni hætti til stuðnings þeim greinum en ekki með því að hræra í tollkvótum. En hvað gerist hér? Hér á að velta kostnaðinum af aðgerðunum og hjálpinni yfir á almenna neytendur. Kjötsala hefur m.a. dregist saman um 20–30% vegna skorts á ferðamönnum. En hverjir verða verst fyrir barðinu á skorti á ferðamönnum? Það er ferðaþjónustan, það eru 20.000 manns sem eru atvinnulausir í landinu. Þeir eiga að borga þennan kostnað. Þetta er alveg fáránlegt. [[Forseti hringir.]]Við hér inni getum örugglega borgað nokkur hundruð krónum meira fyrir hvert kjötkíló sem við kaupum [[Forseti hringir.]]en það geta ekki 20.000 atvinnulausir og tekjulægstu hóparnir. Þetta er skammarlegt.
Hæstv. forseti. Vandi landbúnaðarins hefur staðið lengi og nú erum við í bráðavanda vegna birgðastöðu, bæði búfjár á fæti og í sláturhúsum, af völdum Covid og eins vegna þess að ferðamenn eru hættir að koma inn í landið. Þessi atkvæðagreiðsla og það sem ríkisstjórnin leggur til er skref í rétta átt. En við í Miðflokknum viljum taka aðeins stærra skref og fresta útboðum tollkvóta til að ráðast á vandann eins og hann blasir við þannig að það virki. Mælist ég til að þingheimur taki undir með okkur hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta frumvarp en tel þó að það ætti að ganga mun lengra eins og gert hefur verið sums staðar í löndunum í kringum okkur, t.d. í Noregi þar sem útboðum tollkvóta hefur verið frestað. Að halda því fram að þetta hafi bein áhrif á vöruverð til neytenda er náttúrlega einhver annar veruleiki en blasir við okkur. [[Gripið fram í.]]Matvara sem framleidd er innan lands hækkar ekki þótt ekki sé flutt inn meiri matvara. Það eina sem gerist er að það verður meiri sóun á matvöru. [[Gripið fram í.]]Það verður meiri sóun og stærra kolefnisspor. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við eigum að styðja við matvælaframleiðslu okkar. Við eigum að styðja við íslenskan landbúnað og við eigum að styðja við bændur. Við eigum að gera það með beinum stuðningi og með grænum hvötum. Við eigum hins vegar ekki að gera það með úreltum aðferðum; hækka tollmúra og koma á höftum. En það er leið þessarar ríkisstjórnar. Sagan sýnir að þær aðferðir lengja kreppuna, þær dýpka hana og bitna á þeim sem síst skyldi, þ.e. heimilunum í landinu og þeim sem lágar tekjur hafa. Við þessu varaði ASÍ. Við þessu varaði Samkeppniseftirlitið, einnig Neytendasamtökin, enda var ekkert samráð haft og ekki einu sinni samtal við þessa aðila. Það er alvarlegt. Viðreisn mun ekki styðja þetta mál af því að hægt er að fara aðrar leiðir, eins og við höfum lagt fram tillögu um, til að styðja við bændur. Ef afurðastöðvarnar eru í vanda þá hljóta fyrirtækjastyrkirnir og aðrir styrkir sem ríkisstjórnin og Alþingi hefur sett fram, að gilda um þær. [[Forseti hringir.]]En þetta er ekki skynsamlegasta leiðin til þess að verja matvælaframleiðsluna og landbúnaðinn í landinu, hvað þá neytendur.
Herra forseti. Þetta er gott mál. Bændur standa frammi fyrir miklum vanda núna eins og aðrir þjóðfélagsþegnar og það þarf að taka á þeim vanda líka. Það er mikil birgðasöfnun í landinu. Það snýr auðvitað að fækkun ferðafólks og allar þjóðir í kringum okkur taka nú á vanda framleiðslugreina sinna, eins og landbúnaðarins. Við hljótum að gera það sama og vera stolt af því að verja landbúnaðarframleiðslu okkar. Við erum að gera það núna með því að breyta fyrirkomulagi á úthlutun tolla. Það þarf að endurskoða þann vonda tollasamning sem var afgreiddur fyrir nokkrum misserum síðan á ábyrgð einhverra aðila sem eru hér á þingi núna. Við þurfum að endurskoða þann samning. En núna gerum við þetta með þessum hætti, að breyta fyrirkomulagi úthlutunar, og ég trúi ekki öðru en að þingheimur standi með bændum í erfiðleikum þeirra og að þjóðin horfi til þess að kaupa íslenska framleiðslu. Verðið? Ég hef ekki nokkrar áhyggjur af því að verð á [[Forseti hringir.]]landbúnaðarafurðum verði neitt öðruvísi en áður hefur verið. Þær hafa ekki hækkað í samanburði við aðra vöru í landinu og innflutningur endurspeglar ekki lækkun á mörkuðum erlendis.
Herra forseti. Ég sagði í framsögu í gær að við í meiri hlutanum hefðum kallað breytingartillögu okkar til baka. Hér varð ágæt umræða. Hér voru hreinskiptin skoðanaskipti en kannski svolítið gamlar þekktar ræður en út úr þeirri umræðu fannst mér samt koma tvennt, einnig í öllum umsögnum sem sendar voru inn um málið; eindreginn vilji til að standa vörð um íslenskan landbúnað og vilji hér inni á þingi að gera betur. Það er dýrmætt. Þess vegna hef ég lagt til við hv. atvinnuveganefnd og formann nefndarinnar að við köllum nefndina nú saman á milli umræðna vegna þess að fram kom í umræðunni, og hefur komið fram í umræðum um þessa atkvæðagreiðslu, að vandinn var annar og meiri en vegna Covid. Við ræðum þá við hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. landbúnaðarráðherra til hvaða frekari aðgerða er mögulegt að grípa. En ég segi að lokum: Ég held að það sé líka mikilvægt að við áttum okkur á því [[Forseti hringir.]]að virða hin huglægu tímamörk Covid-aðgerða í þessari aðgerð eins og öðrum.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál og mér finnst það mjög mikilvægt fyrir innlenda framleiðslu. Mér finnst það mjög sérstakt ef talað er um að hægt sé að bjarga landbúnaðinum með einhverjum öðrum aðgerðum, eins og þær verði gripnar úr lausu lofti. Það hlýtur að koma niður á neytendum, og bændur eru líka neytendur, ef við förum að breyta styrkjunum. Þetta snýst líka um matvælaöryggi. Framsóknarmenn hafa komið með góðar tillögur sem hafa verið samþykktar hér um matvælaöryggi. Allar þjóðir heims eru að fara að taka þau mál sterkari tökum og vera meira á varðbergi hvað varðar innflutt matvæli og þetta skiptir okkur máli. Ég treysti ekki versluninni til þess að skila þessum ábata til neytenda því að hún hefur ekki gert það hingað til.
Virðulegi forseti. Umræðan um þetta mál hefur verið mjög athyglisverð á margan hátt og höfð uppi stór orð um ýmislegt í þessum efnum. Þess vegna er rétt að rifja aðeins upp aðdragandann að þessu. 1. janúar var reglum um útboðin breytt. Það var gert á grundvelli vinnu sem var afrakstur starfshóps sem skipaður var fulltrúum bænda, atvinnulífs og neytenda. Aðstæður hafa breyst eins og allir þekkja og viðurkenna og horfast í augu við. Skaðleg áhrif á bændur og landbúnað í landinu eru óumdeild. Þetta frumvarp er sett fram til að mæta þeirri stöðu, takmarka tjónið og taka tímabundið upp eldra fyrirkomulag við úthlutun tollkvóta. Kjarni málsins er sá að afrakstur þessarar ríkisstjórnar er kerfi við úthlutun tollkvóta sem er hagstæðara fyrir íslenska neytendur en það kerfi sem þáverandi landbúnaðarráðherra og formaður Viðreisnar skildi eftir sig. Eftir allar þessar fullyrðingar og innihaldslausu ásakanir [[Forseti hringir.]]er það einföld, tær og hrein staðreynd máls.
Virðulegur forseti. Hvað sem hver segir er leið Sjálfstæðisflokksins í miðri kreppu að koma á höftum. Við skulum hafa það á hreinu. Það er leið Sjálfstæðisflokksins í þessu máli. Ég tek það með eftir þessa umræðu, og tek undir með hv. þm. Haraldi Benediktssyni, að við eigum að nýta þann samhljóm sem er hér í salnum til þess að styðja við íslenskan landbúnað. Það verður ekki gert í gegnum höft og aukna tollvernd, gegn m.a. eindregnum ábendingum ASÍ, af því að samtökin hafa áhyggjur m.a. af heimilum í landinu, af neytendum sem verða að vera hafðir með í öllu sem viðkemur landbúnaði. Ég hef líka áhyggjur af versnandi samningsstöðu bænda gagnvart afurðastöðvum. Hún hefur komið ítrekað fram í umfjöllun nefndarinnar. Hér er algjört metnaðarleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því. Það er ekki verið að taka á því. Við þurfum að styrkja samningsstöðu bænda og áhrifamátt þeirra þegar þeir eiga í samtali við afurðastöðvarnar. [[Forseti hringir.]]Þetta eru okkar sameiginlegu verkefni og við skulum taka það út úr þessari umræðu að styðja og styrkja við íslenskan landbúnað. [[Forseti hringir.]]En það verður ekki gert í gegnum höft.
Herra forseti. Hér er ekkert verið að deila um hvort það eigi eða þurfi að styðja matvælagreinarnar, sem eiga vissulega í erfiðleikum. Hér er verið að takast á um hvernig á að gera það. Og af því að hv. þingkona Halla Signý Kristjánsdóttir talaði um að það væri engin önnur leið en að gera þetta með því að velta þessu yfir á neytendur, þá vil ég bara að mótmæla því vegna þess að allt árið erum við búin að vera að gera það með almennum aðgerðum. Ég minnist þess ekki að stjórnarliðar hafi farið fram á það þegar farið var í risaaðgerðir til aðstoðar flugfélagi, að það ætti að fjármagna með hærri farþegagjöldum, eða styðja við hópferðafyrirtæki, að það ætti að gera með einhverjum farþegagjöldum eða kolefnisskatti. Hér er verið að tala um að láta neytendur í landinu greiða fyrir sértæka aðstoð við þessa grein. Við eigum að styðja bændur og matvælaframleiðendur en við eigum að gera það með sama hætti og við höfum gert áður, nú í ár.
Virðulegi forseti. Mér finnst þreytandi og mér finnst það satt best að segja ekki alveg heiðarlegt að ef einhverjir vilja fara aðra leið þá sýni þeir ekki skilning eða stuðning við þann sem um er rætt. Eins og kom fram ágætlega hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni þá er óumdeilt meðal umsagnaraðila og þingmanna að vandinn er risavaxinn og að bregðast þurfi við með miklum aðgerðum. Það er enginn ágreiningur um það. Ég vil biðja hv. þingmenn um að hætta að láta eins og það sé ágreiningur um það því að svo er ekki. Fyrir liggur breytingartillaga frá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur sem við munum styðja. Við erum á móti málinu, ekki vegna þess að við erum á einhvern hátt á móti bændum, sem er barnaleg túlkun á þeirri afstöðu, heldur vegna þess að viljum fara aðra leið. Þessi leið er vond og hefur neikvæðar hliðarverkanir sem við erum á móti. Við greiðum því atkvæði gegn málinu og breytingartillögum Miðflokksins, sem eru enn þá verri, en með breytingartillögum sem ég nefndi áðan.
Herra forseti. Eins og stundum áður elta samfylkingarflokkarnir á Alþingi allir sama sjúkrabílinn sem kastar ryki í augun á neytendum yfir þessu máli og lætur sem þetta sé einhver óheyrilegur baggi. Frelsisfáni Viðreisnar fellur alltaf í búðardyrunum fyrir honum vegna þess að þar er alltaf tekið út fyrir sviga að það er 60% eignaraðild og markaðshlutdeild eins fyrirtækis á Íslandi. Og ef Viðreisn væri eitthvað niðri fyrir um að auka hér samkeppni og frelsi þá myndu þeir koma fram með alvörutillögu um breytingu á samkeppnislögum og samþjöppun. [[Gripið fram í: Það liggja fyrir …]]En það er ekki gert. Þeir koma hér [[Gripið fram í.]]og menn troðast og menn troðast. [[Gripið fram í.]]Þetta er erfitt og menn troðast hver um annan þveran til að elta sama sjúkrabílinn, eins og lögfræðingar gera í Ameríku. Þetta er bágt, herra forseti, þetta er bágt. [[Gripið fram í: Já, er það ekki?]]
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um mál sem snýr að fyrirkomulagi við úthlutun tollkvóta. Þegar við ákveðum með hvaða hætti við tökum inn til landsins kjötvörur frá öðrum löndum þá byggir það í fyrsta lagi á tollasamningum sem við höfum nýverið gert til að auka magnið sem getur komið til landsins. Þegar við tökum ákvörðun um umfangið erum við að horfa til framleiðslunnar hér innan lands og hver þörfin er. Þetta stillum við allt af. Fyrirkomulag við úthlutun tollkvóta er sömuleiðis liður í ákvörðunum sem taka þarf í þessu tilliti. Þegar við tókum ákvörðun um það fyrirkomulag sem nú gildir voru allt aðrar aðstæður uppi, miklu meiri eftirspurn innan lands vegna ferðamanna. Það er ekki nema eðlilegt viðbragð af okkar hálfu þegar forsendur gerbreytast, að taka fyrirkomulag úthlutunar tollkvóta til endurskoðunar, vegna þess að forsendurnar fyrir því fyrirkomulagi sem er í gildi í dag eru brostnar. Þetta hefði maður haldið að allir sæju, en því miður virðist það ekki vera þannig.
Virðulegur forseti. Í þessu máli lenda saman neytendur og bændur. Báðir eiga að hafa sinn rétt, neytendur sérstaklega, og sennilega hefur þetta minnst áhrif á þá sem minnst hafa í þessu þjóðfélagi, þeir hafa hvort sem er ekki efni á kjöti. Þeirra eru hrísgrjónin. En það furðulegasta við þetta er að fólk lætur sér detta í hug að fara aftur í gömlu gauðslitnu gúmmístígvélin, götótt og lek, aftur til fortíðar. Er engin framtíðarhugsun? Þið eruð örugglega búin að gleyma því en þið voruð blaut í lappirnar í slíkum skóm. Það var búið að reyna þetta. Það gildir ekki, það gagnast ekki. Nei, förum bara aftur þangað og verum þar vegna þess að í einhverri minningu var mjög gott að vera þar. Hugsum aðeins fram í tímann, hugsum um neytendur, hugsum um bændur.
Herra forseti. Mér finnst oft gleymast í þessari umræðu sá fjöldi starfa sem er í landbúnaði í landinu, ekki bara bændur og búalið heldur afleidd störf í matvælaframleiðslu. Ég horfi til þeirra líka. Við búum við mikið atvinnuleysi núna. Ekki viljum við auka atvinnuleysi með því að fækka í þessari stétt. Mjög margir starfa í matvælaiðnaði í landinu og eiga allt sitt undir því að landbúnaður hér innan lands blómstri. Það skiptir máli. Samfylkingin talaði mikið um atvinnuleysi í síðasta máli þar sem við vorum að styrkja þá sem eru atvinnulausir. Ég bið Samfylkinguna að horfa til þeirra fjöldamörgu sem starfa í hliðargreinum í matvælaiðnaði við þessar aðstæður þegar verið er að tala niður að breyta fyrirkomulagi á úthlutun tollkvóta til hagsbóta fyrir landbúnað við þær erfiðu aðstæður sem við búum við núna. Ég bið Samfylkinguna að hugsa það aðeins lengra.
Herra forseti. Við fögnum hverju skrefi í rétta átt, ekki síst þegar það skref snýst um að koma aðeins til móts við íslenskan landbúnað því að greinin hefur setið eftir, hún hefur verið út undan. Nú eftir marga mánuði af aðgerðum til að bregðast við áhrifum faraldursins kemur loks hér dálítið frumvarp til að bregðast við stöðu landbúnaðarins og matvælaframleiðslunnar og aldeilis tímabært. Ég fagna því líka að hingað hafa meðal annars komið fulltrúar meiri hlutans og viðurkennt að þetta sé ekki nóg, að meira þurfi til. Jafnvel þeir sem ætla að standa gegn þessu máli, af ástæðum sem eru algerlega óskiljanlegar, viðurkenna þó að vandinn sé stór, umfangsmikill og þarfnist mikilla aðgerða. Þá minni ég, herra forseti, á tillögu okkar í Miðflokknum um heildaráætlun um aðgerðir til að koma til móts við íslenska matvælaframleiðslu og hefja þar sókn og hvet virðulegan forseta til að beita sér fyrir því við þessar aðstæður, hafandi heyrt vilja þingsins, að það mál fái sem hraðastan framgang hér í þinginu. Ég afhendi forseta eintak … [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti þakkar fyrir sendinguna.
Herra forseti. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir vék máli að okkur Samfylkingarfólki og hvatti okkur til að styðja við þá fjölmörgu sem vinna við greinina vegna þess að okkur er annt um þá sem eru atvinnuleitendur í dag. Ég vil koma hingað upp til að hvetja hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur til að hlusta á ræður okkar í Samfylkingunni áður en hún fer að tjá sig um þær og leggja út frá þeim, því að það er einmitt það sem við erum að gera, við erum að hugsa um þá sem starfa í greininni en við erum líka að hugsa um almenning í landinu. Hér hefur verið stutt við ýmsar atvinnugreinar og við erum að gera það áfram í dag og á morgun, en í þessu tilviki á ekki að styðja við greinina. Í þessu tilviki á að setja allar álögurnar á neytendur á tímum atvinnukreppu. Það er mjög skrýtin aðferð á sama tíma og margir berjast í bökkum.
Herra forseti. Bara vegna þessarar umræðu sem er svo sem eins og hún er, vil ég spyrja hv. þingmenn: Hvert á bóndinn að hringja á morgun sem er með yfirfullar stíur, kemur ekki gripum frá sér og vandinn hleðst upp? Ég vil spyrja þá sem hafa áhyggjur af neytendum í þessu máli og vegna þessara aðstæðna, sem ég ætla ekkert að gera lítið úr: Hvernig getur það gengið upp í slíkri stöðu sem við erum, að við getum búist við miklum verðhækkunum þegar það sem þarf að ganga fyrir er að hægt sé að afsetja gripi og huga að velferð dýranna til lengri tíma? Þetta er mjög alvarleg staða, virðulegi forseti. Ég vil að við tökum það alvarlega sem við erum að gera.
Herra forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni. Við þurfum að taka þetta alvarlega. Menn fara svolítið um víðan völl um hvort hér sé verið að bregðast tímabundið við vanda bænda vegna kórónuveirufaraldursins eða nýta tækifærið og hverfa aftur til fortíðar, þeirrar fortíðar sem hluti þingmanna lítur á sem hið eiginlega himnaríki. Ég mótmæli því og tek undir með þeim sem hafa hér talað, ekki síst formanni Viðreisnar, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, um að til eru aðrar leiðir. Við þurfum að mæta þeim vanda sem við blasir í landbúnaði og á rætur að rekja til úrelts styrkjakerfis í grunninn ef við erum að tala um raunverulegan vilja til úrbóta til handa þeim sem starfa núna í landbúnaði, og við viljum að starfi þar til lengri tíma litið. Ég kalla eftir meiri hugmyndaauðgi frá þeim sem nú sitja við stjórnvölinn, [[Forseti hringir.]]meiri hugmyndaauðgi við að efla landbúnað, mæta vanda bænda [[Forseti hringir.]]en þeirri leið einni að hækka tolla og setja álögur á neytendur. Það hlýtur að vera vilji til að finna betri leiðir.
Virðulegur forseti. Um hvað snýst málið? Það snýst um matvælaöryggi. Allar þjóðir heims einblína núna á það. Við stöndum á algerum tímamótum í landbúnaði, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar. Allir eru að hugsa um það hvernig við getum komið í veg fyrir mengun á milli dýra og mannfólks. Eitt af því sem við höfum gert gríðarlega vel hér á Íslandi er að huga að því. Ég bið Alþingi Íslendinga að standa með íslenskum landbúnaði og huga að matvælaöryggi, ekki bara til skamms tíma heldur til lengri tíma.
Virðulegur forseti. Það er nefnilega hægt að fara aðrar leiðir til að styðja við íslenskan landbúnað, styðja við íslenska bændur og taka tillit til neytenda um leið en að fara leið ríkisstjórnarinnar sem er leið hafta og tollmúra sem hefur m.a. áhrif á verð matvælakörfunnar til íslenskra heimila. Þetta er ein leið og þess vegna leggjum við í Viðreisn þessa tillögu fram um að beina í auknum mæli beinum styrkjum til bænda og veita hæstv. landbúnaðarráðherra heimild til að semja við bændur eftir fyrir fram skýrðum reglum. Þetta er tillaga til að styðja beint við íslenska matvælaframleiðslu, styðja hana til skemmri og lengri tíma og ég hvet ykkur til þess að segja já við henni.
Virðulegur forseti. Við styðjum breytingartillögu hv. þingmanns sem talaði hér á undan sem undirstrikar að til eru lausnir við vandamálum aðrar en þær sem eru lagðar til af ríkisstjórninni og það er enn fremur alveg tilefni til að ræða fleiri. Það gleður mig að þetta mál fari til nefndar milli umræðna. Ég er reyndar ekki sérstaklega bjartsýnn á að mikil umskipti verði meðal stjórnarþingmanna en auðvitað er ágætt að vona hið besta. Þessi breytingartillaga undirstrikar það sem við höfum verið að segja aftur og aftur, eins og það þurfi einhvern veginn að sanna af sér einhverja sök, að það er fullur vilji allra í þessum þingsal til að koma til móts við vanda matvælaframleiðenda, bænda og landbúnaðarins. Mig langar svo mikið að orðræðu um eitthvað annað linni. Þetta var nefnt hérna áðan, þá kom hv. stjórnarþingmaður Lilja Rafney Magnúsdóttir og endurtók þvæluna. Virðulegi forseti. Við þurfum ekki að standa saman í lausnunum vegna þess að við erum ekki sammála. [[Forseti hringir.]]En við skulum alla vega hafa á hreinu hvar þingheimur stendur gagnvart því að viðurkenna vandann sjálfan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Við í Miðflokknum munum greiða atkvæði með þessari tillögu, en ég vil árétta það að við erum að greiða hér atkvæði og fjalla um mál þar sem er bráðavandi í birgðastöðu í landbúnaði. Þessi leið ein og sér leysir ekki þann bráðavanda. Hún er „hér er peningur og þegiðu svo“. Ég myndi kannski þiggja það ef ég væri í þessari stöðu en það myndi ekki leysa vandamálið sem uppi er. Við stöndum frammi fyrir bráðavanda sem við þurfum að leysa og tillaga Miðflokksins er rétt leið í þá átt.
Áður en forseti tekur fyrir 4. dagskrármálið, fjármálaáætlun, vill hann upplýsa að forseti hyggst bjóða upp á rýmkaðan andsvararétt eftir framsöguræðu meiri hluta þannig að einn fulltrúi frá hverjum stjórnarandstöðuflokki geti veitt andsvör, í tvær mínútur í fyrra sinn og eina mínútu í síðara sinn.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Ég vil byrja á að rifja upp hvers vegna við erum hér rétt fyrir jól að fjalla um fjármálaáætlun sem almennt ætti að vera á verktíma Alþingis að vori. Vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem nú eru uppi í samfélaginu vegna heimsfaraldurs kórónuveiru var ákveðið með sérstökum ákvörðunum og seinna lagafrumvarpi að fjármálaáætlun til næstu ára kæmi fram að hausti og hefur verið um hana fjallað hér á þingi og í hv. fjárlaganefnd samhliða umræðum og umfjöllun um fjárlagafrumvarp sem nú bíður 3. umr. Eðli málsins samkvæmt skiluðu allmargir umsagnaraðilar sameiginlegri umsögn um fjármálaáætlun og fjárlög og kannski litast umræðan um fjárlögin sem var hér um daginn talsvert af því og eins mun umræðan um fjármálaáætlun taka mið af því. En hér erum við samt að ræða, eftir yfirferð fjárlaganefndar, nefndarálit sem á að draga fram þá umræðu sem fram fór í nefndinni og ég reyni nú að gera skil í ekki allt of löngu máli tímans vegna og vegna annarra anna á Alþingi. Ég vil í upphafi rifja aðeins upp meginmarkmið fjármálaáætlunar. Viðfangsefni opinberra fjármála er núna það hvernig best sé að komast út úr þeirri djúpu og óvæntu kreppu sem leiddi af heimsfaraldrinum. Sett hafa verið markmið um að út úr efnahagsástandinu komi samkeppnishæft þjóðfélag þar sem velsæld byggist á kröftugu efnahagslífi og öflugum mannauði. Fjármálum hins opinbera er markvisst beitt til að tryggja stöðugleika og skapa efnahagslega viðspyrnu. Jafnframt er lögð áhersla á að vernda þann árangur sem náðst hefur í heilbrigðis- og velferðarmálum. Kröftug viðspyrna efnahagslífsins verður drifin áfram af verðmætum störfum og fjárfestingum og áhersla lögð á rannsóknir, nýsköpun, menntun, innviði og loftslags- og umhverfismál. Þá verður viðnámsþróttur gagnvart ófyrirséðum áföllum tryggður með lækkun skulda og sjálfbærni opinberra fjármála svo að ekki verði halli á komandi kynslóðir. Viðmið áætlunarinnar eru skýr og má setja fram í fimm liðum og ég fer yfir þau hér stuttlega: Í fyrsta lagi. Svigrúm í krafti árangurs í ríkisfjármálum. Góður árangur í ríkisfjármálum undanfarin ár kemur til góða núna þegar kreppir að. Ef skuldir ríkissjóðs hefðu ekki lækkað eins og raun ber vitni og farið undir 30% af vergri landsframleiðslu í fyrra, hefði verið mun erfiðara að grípa til þeirra aðgerða sem raungerast nú sem viðspyrna við kreppunni. Í öðru lagi. Áhersla á nýsköpun og innviðauppbyggingu. Í áætluninni er boðað að halda áfram á braut innviðauppbyggingar á mörgum sviðum samfélagsins. Þar má nefna styrkingu heilbrigðisþjónustunnar, eflingu menntakerfisins, bæði á framhalds- og háskólastigi, aukna áherslu á nýsköpun og rannsóknir, stórátak í samgöngumálum, uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum og fjölmörg önnur uppbyggingarverkefni. Í þriðja lagi. Byrðum létt af fólki og fyrirtækjum. Tvö meginmarkmið eru við gerð tekjuáætlunar fjármálaáætlunar. Annars vegar er dregið úr álögum, m.a. með þriðja skattþrepinu, til að hækka ráðstöfunartekjur almennings og bæta samkeppnishæfni atvinnulífsins. Hins vegar tekur áætlunin mið af áhrifum kreppunnar án þess að skattar séu hækkaðir á móti tekjufalli ríkissjóðs. Í fjórða lagi. Arðsemi og atvinnusköpun í fyrirrúmi við fjárfestingar. Í upphafi kjörtímabilsins var ljóst að ráðast þyrfti í verulegar fjárfestingar sökum þess að safnast hafði upp innviðafjárfestingar- og viðhaldsþörf. Við núverandi efnahagsaðstæður bætist við enn frekari hækkun á fjárfestingarstiginu vegna aðgerða til að bregðast við efnahagslegum áhrifum faraldursins. Samþykkt var sérstakt fjárfestingarátak og umfang þess er yfir 100 milljarðar kr. Umfang nokkurra verkefna er slíkt að það nær einnig yfir á árin 2024 og 2025. Í fimmta og síðasta lagi. Skuldasöfnun stöðvuð á áætlunartímanum. Nú stefnir í að samanlagður halli ríkissjóðs á þessu og næsta ári nálgist 600 milljarða kr. Skuldirnar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu gætu því hækkað úr því að vera komnar niður fyrir 30% upp í tæp 50% af vergri landsframleiðslu í árslok 2021. Áframhaldandi hallarekstur eftir árið 2021 er ekki sjálfbær til lengdar. Áætlunin gerir ráð fyrir afkomubætandi aðgerðum til þess að stöðva hækkun skulda hins opinbera sem hlutfalls af vergri landsframleiðslu árið 2025. Þetta er meginmarkmið áætlunarinnar, að rjúfa vítahring skuldasöfnunar og hallareksturs í lok áætlunartímans. Ég vísa að öðru leyti í nefndarálit meiri hlutans þar sem við fjöllum um breyttar aðstæður og forsendur áætlunarinnar frá því hún var kynnt og lögð fram. Við fjöllum í nefndarálitinu um ólíkar efnahagsspár sem birtar hafa verið á umfjöllunartímanum. Ég vil taka aðeins undir það að í mínum huga hefur samt komist aftur ákveðin vissa og festa á sjóndeildarhringinn þar sem nú er bráðlega gert ráð fyrir að bólusetning hefjist á Íslandi og víða annars staðar sem skapar þó einhverja vissu um endalok þess ástands sem hefur varað í næstum ár. Við getum því sagt að efnahagshorfur til lengri tíma hafi eitthvað batnað þó að við getum ekki enn spáð af mikilli nákvæmni um hversu kröftug viðspyrnan mun verða, en við vitum að hún kemur og í því má segja að með ákveðnum hætti sé farið að draga upp á sjóndeildarhringinn minni óvissu til lengri tíma. Í nefndaráliti meiri hlutans fjöllum við um sveiflujöfnunarhlutverk opinberra fjármála. Ég gríp niður í þann kafla: Gripið hefur verið til sértækra mótvægisaðgerða vegna heimsfaraldurs kórónuveiru með markmið um að draga úr samdrætti í hagkerfinu og minnka atvinnuleysi. Í ár er áætlað að kostnaður við beinar mótvægisaðgerðir ríkissjóðs nemi tæpum 100 milljörðum kr. eða 3,4% af vergri landsframleiðslu. Þar af eru 85 milljarðar kr. á útgjaldahlið og um 13 milljarðar kr. á tekjuhlið. Á næsta ári áætlar fjármála- og efnahagsráðuneytið að umfang mótvægisaðgerða nemi samtals tæplega 53 milljörðum kr. eða um 1,7% af vergri landsframleiðslu. Þar af eru 35 milljarðar kr. á útgjaldahlið og 17 milljarðar kr. á tekjuhlið. Taka skal fram að hér er einungis um að ræða þær mótvægisaðgerðir sem hafa bein áhrif á afkomu ríkissjóðs. Mótvægisaðgerðirnar eru fjármagnaðar með lántökum ríkissjóðs. Nú þegar myndast hefur mikill slaki í hagkerfinu og framleiðsluþættir eru vannýttir geta aukin útgjöld hins opinbera haft veruleg áhrif á hagkerfið. Fjármála- og efnahagsráðuneytið áætlar að ríkisfjármálamargfaldarinn sé nú á bilinu 0,3–0,4. Það þýðir að ef ríkisútgjöld aukast um 1% af vergri landsframleiðslu verður hagvöxtur 0,3–0,4% hærri en ella. Hér er sem sé nefnt hvað verið er að draga fram með þessum mótvægisaðgerðum og útgjöldum ríkissjóðs. Fyrst og fremst er verið að vega upp á móti döprum hagvexti og tryggja framgang verkefna og atvinnustigs í landinu og verja heimili og fyrirtæki. Í áliti meiri hlutans er fjallað um álitsgerð fjármálaráðs því að samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál ber fjármálaráði að leggja fram mat og álitsgerð um fjármálaáætlun og birtum við helstu áhersluatriði fjármálaráðs í nefndaráliti okkar og tökum einnig utan um eftirfylgni vegna athugasemda fyrri ára sem hafa verið fjölmargar. Hv. fjárlaganefnd hefur ýmist staðið sameiginlega að ýmsum ábendingum eða meiri hlutinn einn og sér og gerum við grein fyrir þeim í áliti okkar og hvernig við erum smám saman að þróa áætlanagerðina, samspil fjármálaáætlunar og fjárlaga, rýni fjármálaráðs og síðan vinnu þingsins við stefnumörkun á sviði ríkisfjármála. Í nefndaráliti meiri hlutans vegna 2. umr. fjárlaga var talsvert fjallað um sveitarfélög og afkomu þeirra. Við bætum aðeins í umfjöllun um það í áliti okkar um fjármálaáætlun vegna þess að við höfum nú kannski, frá því að við skiluðum nefndaráliti vegna 2. umr. fjárlaga, örlítið gleggri mynd af stöðu sveitarfélaganna og segjum hér í texta: Sveitarfélögin höfðu upphaflega gert ráð fyrir meiri hækkun tekna frá 2019, eða nálægt 5%, en nú er spáð um 3% hækkun lögbundinna tekna milli ára. Lögbundnar tekjur eru útsvar, fasteignaskattar og framlög jöfnunarsjóðs. Til samanburðar er gert ráð fyrir 13% lækkun heildartekna ríkissjóðs. Staðan er þó skárri en áætlað var í sumar. Í töflu sem við birtum í nefndarálitinu koma fram niðurstöður upphaflegra fjárhagsáætlana sveitarfélaga í samanburði við útkomuspá ársins, auk skuldahlutfalls og umfangs fjárfestinga. Ljóst er að neikvæð áhrif faraldursins á fjármál sveitarfélaganna eru veruleg. Skuldir eru um 2 milljörðum kr. lægri en spáð var í sumar en eigi að síður hækkar skuldahlutfall þeirra upp í um 90% af rekstrartekjum. Sveitarfélögin hafa aukið fjárfestingar á árinu og þannig tekið þátt í því með ríkissjóði að veita viðspyrnu gegn efnahagskreppunni. Ég vil einnig geta þess, virðulegi forseti, að samstarf ríkis og sveitarfélaga, sem heldur í raun og veru utan um stefnumótun fyrir opinber fjármál í heild sinni, er í föstum skorðum og nýlega hefur tekist samkomulag um meginmarkmið til næstu ára um ýmsa mælikvarða og markmið sem vert er að vekja athygli á og er til grundvallar í stefnumörkun í opinberum fjármálum næstu ára. Þá er ég kominn að því í nefndarálitinu þar sem við rekjum breytingartillögur, en breytingartillögur við fjármálaáætlun að þessu sinni leiða fyrst og fremst af breytingum er urðu við 2. umr. fjárlaga þar sem við erum raunverulega að færa tölugrunninn sem þá varð til við þær miklu breytingar sem fjárlagafrumvarpið tók á milli umræðna, frá 1. til 2. umr. Um 55 milljarða útgjaldahækkun og ýmsar ráðstafanir sem eru vegna kórónuveirufaraldursins fyrst og fremst, þar á meðal 20 milljarða viðspyrnustyrkir, hafa þar af leiðandi áhrif á fjármálaáætlun til næstu ára. Og þar sem fjármálaáætlun er til fimm ára þá leiðum við það út í tekju- og gjaldatöflum áætlunarinnar með þeim hætti sem gert er. Ég vil þó vísa í nefndarálitið þar sem við segjum um breytingartillögurnar: Þessi afkomuþróun rúmast innan markmiða fjármálastefnu að teknu tilliti til óvissusvigrúms, en gert er ráð fyrir að nýta um helming þess óvissusvigrúms sem til skiptanna er á næsta ári. Afkomuhorfur hins opinbera eru lakari nú en við fyrri umræðu fjármálaáætlunar og hafa lækkað um 1,9% af vergri landsframleiðslu árið 2021 og um 0,5% af vergri landsframleiðslu árin eftir það þegar frá eru taldar breytingar á umfangi afkomubætandi ráðstafana árin 2023–2025. Helsta breyting frá fyrri umr. snýr að gjaldahlið ríkissjóðs, en útgjaldaáætlun ríkissjóðs hefur verið uppfærð til samræmis við breytingar sem gerðar voru við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 2021 og lagðar eru til við 3. umr. Í fjármálaáætluninni er fjallað um afkomubætandi aðgerðir og þær eru ekki útfærðar eftir árið 2023. Eðlilega, vegna minni tekna og aukinna útgjalda, bætist í það verkefni með þeim hætti sem við höfum lýst og kemur fram í töflum sem fylgja fjármálaáætluninni. Þótt við horfum til afkomubætandi verkefna upp að stærðargráðunni 40 milljörðum á ári til að ná markmiðum okkar um stöðvun á skuldasöfnun - án þess að við séum að útfæra það með einhverjum sérstökum hætti hér við umræðu á Alþingi á aðventu 2020 til hvað viðbragða við getum gripið í opinberum rekstri árið 2023 eða síðar - vil ég segja að sú nálgun, að gera ráð fyrir þessu verkefni og taka fram með jafn skýrum hætti hvert verkefnið er fram undan, er að mínu viti ábyrg. Það getur líka breyst mjög hratt, bæði til verri vegar og betri, og ég held að við séum nú fleiri sem trúum því að viðspyrnan verði kröftugri en spár segja til um. En þó að viðspyrnan verði kröftugri vil ég aðeins segja að við höfum teflt fjármálum ríkissjóðs, lántökum, á svo tæpt vað að lítið má út af bregða svo ekki megi illa fara. Þess vegna segi ég: Sem betur var fer búið að búa ríkissjóð mjög vel undir svona áfall. Við vorum í góðum færum til að takast á við það og það skiptir miklu máli að við verðum búin að koma ríkissjóði aftur í gott horf, því að þetta eru örugglega ekki síðustu áföllin sem við lendum í og þurfum þá að hafa burði til að takast á við þau. Virðulegur forseti. Ég eyði ekki tíma í að sundurgreina tillögur nefndarinnar að öðru leyti er varða tekjur ríkissjóðs og gjöld en vil þó aðeins tæpa á því sem er gjaldamegin, sem eru kannski útgjöld sem endurspegla fyrst og fremst viðspyrnuna sem ríkisstjórnin hefur undirbúið. Það birtist fyrst og fremst í auknum framlögum til heilbrigðismála og menntamála en ekki síst vegna framlaga til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina og enn er núna gerð tillaga um tæplega 3 millj. kr. hækkun til þess málaflokks. Aukninguna má nær alfarið rekja til lagabreytinga á yfirstandandi ári sem fólu í sér aukinn stuðning við nýsköpun. Á árinu 2022 er gert ráð fyrir að meiri hluti þeirra tímabundnu ráðstafana sem áformaðar eru á árinu 2021 falli niður sem fyrr segir. Ég held að mikilvægt sé að allar þær aðgerðir sem við höfum gripið til til að efla nýsköpun og til að skjóta styrkari stoðum undir efnahagslífið til lengri tíma, með allt að 73% hækkun framlaga til þessa verkefnis eða málaflokks innan ríkisfjármála, séu hafðar í huga þegar við skoðum þær í heild sinni. Menn hafa gagnrýnt að þau framlög lækki síðan á seinni hluta áætlunar en þá verður að hafa í huga hversu há og mikil innspýtingin var á þeim tíma til að geta raunverulega borið það saman. Hvað varðar aðrar útgjaldabreytingar er lögð til um 1 milljarðs kr. hækkun vegna samgöngumála og 900 millj. kr. vegna uppfærðrar kostnaðaráætlunar vegna kaupa á nýju hafrannsóknaskipi. Þetta eru svona í aðalatriðum, virðulegur forseti, þau atriði sem nefndarálit meiri hluta og breytingartillögur fjalla um. Ég vil aðeins að lokum fjalla sérstaklega um skuldahorfur hins opinbera fyrir árin 2021–2025. Það er kannski sá þáttur þessa máls og ríkisfjármála sem við ættum öll að hafa mestar áhyggjur af og ættum að vera stöðugt með í kollinum og á takteinum hvernig mál eru að þróast til þess að við getum gengið fram af ábyrgð, því að fjármálaáætlunin snýst fyrst og fremst um festu og viðspyrnu, að verja það sem höfum eflt á undanförnum árum, halda efnahagslífi kröftugra en ella væri ef við erum ekki í færum til að gera það. Í nefndarálitinu segir: Til samræmis við uppfærðar afkomuhorfur hafa skuldahorfur hins opinbera verið endurmetnar. Nú er gert ráð fyrir að skuldir hins opinbera verði rúmlega 49% af vergri landsframleiðslu í lok næsta árs og hækki fram til ársins 2025 þegar þær verða rúmlega 60% af vergri landsframleiðslu. Þetta er nánast óbreytt skuldaþróun eins og gert var ráð fyrir í tillögunni, en á hinn bóginn hefur umfang afkomubætandi ráðstafana árin 2023–2025 aukist. Eins og fyrr greinir gerir meginstefnumörkun í opinberum fjármálum ráð fyrir að skuldasöfnun hins opinbera verði stöðvuð árið 2025. Bent er á að áætlunin geri ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs aukist minna en sem nemur afkomulækkuninni frá framlagningu áætlunarinnar. Þar er einkum þrennt sem kemur til. Í fyrsta lagi skilar uppfærð tekjuáætlun meiri breytingu á greiðslugrunni tekjuáætlunar en á rekstrargrunni, en tekjur á greiðslugrunni hafa bein áhrif á sjóðstöðu. Í öðru lagi höfðu í upphafi árs borist stöðugleikaframlög vegna fyrri ára sem sjóðstreymisáætlun fyrri umræðu fjármálaáætlunar hafði ekki gert ráð fyrir, en hvort tveggja leiðir til þess að áætluð sjóðstaða í upphafi næsta árs verður hærri, sem dregur úr lánsfjárþörf. Í þriðja lagi hafa áhrif mótvægisaðgerða stjórnvalda á árinu í einhverjum tilfellum verið ofmetin í greiðsluáætlun ársins 2020. Samantekið leiðir þetta til þess að skuldir hækka minna en sem nemur lakari afkomu. Ástæða er til að vekja athygli á þessu, stundum eru í öllu þessu verki okkar líka jákvæð tíðindi og ástæða er til að vekja athygli á því að þrátt fyrir þann útgjaldaauka sem við erum hér að leggja til og endurskoðaða tekjuspá erum við að ná skuldamarkmiðum okkar og ég held að það sé gífurlega mikilvægt. Virðulegur forseti. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar eru í áliti þessu og gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Undir álitið rita Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Páll Magnússon.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og vil byrja aðeins á að koma inn á kröfur um skilvirkni og hagræðingu í allri starfsemi hins opinbera, á það skortir í þessari fjármálaáætlun. Það er auðveldlega hægt að gera án þess að það bitni á þeim sem þurfa aðstoð í þeim erfiðleikum sem við glímum við núna og í hinu mikla atvinnuleysi. Að það taki fimm ár að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins er mjög langur tími. Ekki er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að komi til niðurgreiðslu skulda heldur um lækkun sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þannig á að vinna á skuldunum og þá hefur ríkissjóður lítið svigrúm. Nýrrar ríkisstjórnar bíður því vandasamt verkefni og það þarf svo sannarlega að huga vel að forgangsröðun ríkisfjármálanna í erfiðum aðstæðum. Ragnar Árnason hagfræðiprófessor sagði fyrir stuttu að sá mikli halli sem nú sé kominn á ríkissjóð geti dregið efnahagsáhrif veirufaraldursins á langinn, hagvöxtur þurfi að vera mjög mikill ef ekki eigi að koma til niðurskurðar eða skattahækkana. Svo bætir hann við í lokin og segir að sá hagvöxtur sé ekki fyrirsjáanlegur. Ég hefði gjarnan viljað fá álit hv. þingmanns og framsögumanns, Haraldar Benediktssonar, á þessum ummælum og hvernig það blasir þá við ef það gengur eftir að sá hagvöxtur [[Forseti hringir.]]sem gert er ráð fyrir í áætluninni sé leiðin til þess að ná niður skuldunum. Hann er ekki fyrirsjáanlegur eftir allt saman.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst á margan hátt mjög eðlilegt að þingmaðurinn velti þessu fyrir sér. Ég held að í vinnu fjárlaganefndar höfum við öll verið í sömu sporum hvað þetta varðar. Það er erfitt að spá um framtíðina og við værum örugglega hvorugir í þessu starfi sem við erum í dag ef við hefðum séð inn í framtíðina. Ég held að við getum notað einn samanburð sem kannski svarar hv. þingmanni með ákveðnum hætti. Við sáum í samanburði við nágrannaríki okkar, skandinavísku ríkin, hversu samdrátturinn á Íslandi var krappur, miklu krappari en annars staðar þar sem við vorum að fara niður um tæp 10% meðan landsframleiðsla og hagvöxtur annarra ríkja var að skreppa minna saman eða kannski hægar saman öllu frekar. Það gefur okkur líka ákveðið tækifæri til að álykta sem svo að upprisan verði líka skörp þannig að viðsnúningurinn eða viðspyrnan verði líka öflug og kannski í sama samhengi og kreppan, viðsnúningurinn eða samdrátturinn var. Við vitum þetta að sjálfsögðu ekki en við getum með því að rýna þau gögn sem ég vitnaði hér til búið okkur til ákveðna sviðsmynd fyrir því. Við erum að byggja þessa áætlun á framlögðum hagspám til lengri tíma. Hv. þingmaður spyr um álit á ummælum hins ágæta hagfræðings Ragnars Árnasonar. Þá ætla ég einungis að segja: Ég hef þessa sýn, ég trúi á kröftugri viðspyrnu en kemur kannski fram í spám. Við erum ekki að leggja það undir áætlanagerðina eða vísa til hennar beint. En það má taka orð hagfræðingsins alvarlega að því leyti, eins og ég tæpti á í framsögu minni, að skuldasöfnunin, verði hún óhófleg og mun meiri, getur fylgt okkur um langa tíð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður nefndi það einmitt í sinni ágætu ræðu að það þarf lítið til að hlutirnir breytist til hins verra og það er í raun og veru teflt á tæpasta vað þegar kemur að skuldasöfnun og ég er þeirrar sömu skoðunar. Nú hafa einmitt ekki borist góðar fréttir, því að borist hafa fréttir af því að við fáum minna bóluefni en gert var ráð fyrir og það væri jafnvel ekki hægt að ná hér svokölluðu hjarðónæmi fyrr en seint á næsta ári og jafnvel ekki fyrr en 2022. Það þarf því lítið til að þessir hlutir breytist. Ég velti því fyrir mér í framhaldi af þessum nýju fréttum sem eru alls ekki góðar: [[Forseti hringir.]]Hver er staðan varðandi skuldasöfnun [[Forseti hringir.]]eða hversu lengi hefur ríkissjóður úthald í þá miklu skuldasöfnun sem orðið hefur?
Herra forseti. Ég fór yfir það í ræðu við fjárlagaumræðuna að til viðbótar þessari óvissu þá vissum við ekki alveg hvaða samfélög risu aftur úr öskustónni. Það gæti kannski líka verið breyta. Ég hef ekki áhyggjur af ríkissjóði varðandi næsta ár, fjárlögin og þol ríkissjóðs vegna þeirra útgjalda sem þar eru. Fréttir vegna bóluefnis eru svona sitt á hvað þessa dagana, ég held að það sé kannski ekki varlegt að álykta mjög sterkt út frá því í dag hvort það dragi viðspyrnuna á langinn, en viðspyrna einhvern tímann upp úr miðju næsta ári held ég að sé, þrátt fyrir fréttir af bóluefni, fyllilega raunhæf og bati á grunni þess að hér losni aðeins aftur um höft og að efnahagslífið geti aftur hafið uppbyggingu til sóknar. Ég held að engar aðrar fréttir séu í dag sem ekki geta staðfest að það geti orðið raunin.
Herra forseti. Við erum að ræða fjármálaáætlun til fimm ára. Þetta eru ekki fjárlög, þetta er fjármálaáætlun til fimm ára og þá getum við litið til framtíðar. Í þessu plaggi sést framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar, fimm ára sýn. Þess vegna vil ég fókusera svolítið á framtíðina. Ég held að allir séu sammála um að við þurfum að einbeita okkur mun meira að umhverfis- og loftslagsmálum. Ráðherrarnir virðast átta sig á þessu. Þeir eru búnir að halda blaðamannafund eftir blaðamannafund, skrifa greinar eftir greinar um að hér eigi að setja metnaðarfyllri markmið í loftslagsmálum. Gott mál. En síðan þegar við rýnum í tölurnar, sem er hlutverk okkar og ég hvet reyndar fjölmiðla til að gera það sama, að skoða hver þróunin verður til ákveðinna málefnaflokka, málefnasviða. Maður hefði haldið að öll þessi áhersla á umhverfismál, öll þessi áhersla á loftslagsmál, myndi birtast í töflunni þegar kemur að fjárútlátum til umhverfis- og loftslagsmála. Hvernig er staðan? Látum tölurnar tala sínu máli. Frá því að fjármálaáætlunin var kynnt í október og frá því að við fengum kynningu á uppfærðu plaggi í vikunni þá breyttust fjárframlög til umhverfismála fyrir næsta ár, takið eftir, um 0,3%. Hækkunin er um 0,3% frá því sem boðið var upp á í þessu plaggi í október miðað við það sem er núna. Aukningin fyrir 2022 er 1,2%, 1,8% 2023 o.s.frv. Ef ég tek heildina frá 2021–2025 er aukningin 7,7% í umhverfismál, á fimm árum. Er þetta bylting í umhverfismálum? Er það græn bylting að auka fjárframlög einungis um 7,7% í fjármálaáætluninni? [[Forseti hringir.]]Hvar eru peningarnir, herra forseti? Orð geta verið ódýr, en ef við meinum eitthvað það sem við segjum [[Forseti hringir.]]þá hljóta stjórnarflokkarnir að vera tilbúnir að setja allverulega [[Forseti hringir.]]meiri fjármuni í umhverfismál og ekki síst loftslagsmálin.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk bæði í fyrri og seinni umferð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir áhyggjur hans af þróun mála í umhverfismálum sem er mjög mikilvægur málaflokkur, enda hefur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur endurspeglað það mjög rækilega. Það er að mínu viti aðeins hálfur sannleikur að fjalla um þetta með þeim hætti sem hv. þingmaður gerir, þar sem hann horfir á töflu fjármálaáætlunar og dregur ályktanir út frá því en gleymir að segja söguna alla. Sagan öll er einfaldlega sú að í fjárlögum árið 2017 fóru 16,4 milljarðar til málaflokksins. Í tillögum til fjárlaga 2021 sem nú hafa verið staðfest við 2. umr. eru það rétt tæpir 25 milljarðar kr., 8 milljarða kr. aukning, 48,2%. Þetta eru gríðarlega miklir fjármunir. Það er ósanngjarnt, hv. þingmaður, og það veit þingmaðurinn þó að hann ákveði að fjalla um þetta með þeim hætti sem hann velur að gera til þess að draga fram ákveðna mynd, ég geri ekki athugasemd við það. Það eru þessir fjármunir, þessir auknu fjármunir sem við eigum að horfa til þegar hv. þingmaður fer að reikna síðan og endurbirta tölur úr töflu hvernig útgjöld munu þróast. Það er samt 7% hækkun ofan á þessa miklu aukningu sem hefur orðið á undanförnum árum, virðulegi forseti.
Herra forseti. Það er ekki ósanngjarnt að vísa í þessar tölur. Já, ég er að gagnrýna að hér sé sett of lítið í loftslags- og umhverfismál. Ég átta mig á að það eru 25 milljarðar sem fara í umhverfismál en það er minna en 1% af fjárlögunum. Vita kjósendur það að ríkisstjórnin er tilbúin að setja minna en 1% af því sem ríkisstjórnin hefur úr að spila í umhverfismál? Og viðbótin til 2021 var 0,1% af landsframleiðslu. Hún var rúmir 3 milljarðar á milli ára. Þar af fór helmingur til ofanflóðavarna. Eina breytingin sem ríkisstjórnin var tilbúin að gera í umhverfismálum milli umræðna var styrkurinn til minkabænda. Það var tillagan sem nefndin setti í umhverfismál, afskaplega sérkennileg nálgun á niðurgreiðslu þess rekstrar að skrifa það sem umhverfismál. Jú, tölurnar standa óhaggaðar fyrir framan þjóðina og okkur öll. Það er einfaldlega sett of lítið í umhverfismál, [[Forseti hringir.]]1% er of lítið og þrátt fyrir allar þessar stórkarlalegu og miklu yfirlýsingar frá hv. þingmanni og fleirum [[Forseti hringir.]]í umhverfismálum birtist sama sem engin breyting í töflunum milli umræðna.
Hæstv. forseti. Við hv. þingmaður getum verið ósammála um hvort þetta sé mikið eða lítið. En þetta er veruleg aukning til umhverfismála og hún er varanleg, hv. þingmaður verður að átta sig á því. Ég frábið mér þann útúrsnúning sem hv. þingmaður er með. En ég ber virðingu fyrir því að hann vilji setja meiri peninga til umhverfismála, það er bara allt annað mál, en hann getur ekki dregið umræðuna yfir á það plan að segja að við séum að vanrækja umhverfismál þegar staðreyndin er allt önnur, hv. þingmaður.
Forseti. Ég vil taka aðeins öðruvísi nálgun á opinber fjármál heldur en aðrir flokkar. Við viljum sjá árangur af notkun þeirra fjárheimilda sem við tölum hér um, ekki endilega hversu gríðarlega háar fjárhæðir eru að fara hingað og þangað, heldur hver árangurinn er í alvörunni af þeim þannig að við getum gert mikið fyrir lítið. Með því hugarfari vil ég einmitt frekar spyrja: Hvernig er meiri hlutinn, ríkisstjórnin, að útskýra fyrir okkur að fjárheimildum sé vel varið til þeirra verka sem hér um fjallar, t.d. loftslagsmála? Þó að ég sjái miklar fjárhæðir koma inn í málaflokkinn sé ég ekki árangurinn af notkun þeirra fjármuna. Það vantar útskýringu á því í hvað þessir peningar fara og hver áhrifin af því eru. Og eins og ég hef alltaf sagt hérna: Það vantar kostnaðarmat, það vantar ábatagreiningu þar sem segir hver áhrifin af notkun fjármunanna eru. Það er vandamálið þegar allt kemur til alls, ekki það að bara 1% í viðbót eða eitthvað svoleiðis fari í þennan málaflokk, heldur hvaða áhrif við sjáum af því og hvaða niðurstöðu við fáum og hvaða vandamál við leysum með þessu. Það eru stjórnmál Pírata. Ég hef áhyggjur af því, eins og kom fram í máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar, að við sjáum hér tilkynningar um sóttvarnaaðgerðir fram mitt ár, hið minnsta. Það eru 10% af tíma þessarar fjármálaáætlunar. En það er ekkert talað í rauninni um þau áhrif sem við sjáum fram á í þessari fjármálaáætlun hvað það varðar, ekki neitt. [[Forseti hringir.]]Það er ekki gerð tilraun til að fara [[Forseti hringir.]]með einhverja sviðsmynd um hvernig við komumst [[Forseti hringir.]]út úr kófinu heldur bara að við ætlum að redda þessu eftir því sem á líður.
Enn áréttar forseti það að hv. þingmenn virði tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður heldur sig á mjög kunnuglegum slóðum, kannski ekki mikið í pólitík, hvernig við beitum fjármunum, heldur hvernig við förum að því og það er líka nauðsynlegt að taka þá umræðu. Það ætla ég að taka undir og það er mikilvægt að við höfum skýr markmið, skýra mælikvarðanotkun fjármuna og hvaða árangri við erum að ná. Það erum við að reyna að taka utan um í áætlanagerð okkar og það veit hv. þingmaður vel, hvernig við erum að þróa þá mælikvarða og setja fjármál fram með þeim hætti að við fylgjum slíkum mælikvörðum. Í áliti fjármálaráðs er einmitt fjallað mjög ítarlega um það, t.d. hvernig við eigum að meta árangur af fjárfestingarverkefnum. Ég hef reyndar aðeins velt fyrir mér þeim punkti fjármálaráðs hvernig við metum árangur slíkra verkefna, arðbærni verkefna. Ég held að mikilvægt sé, að sjálfsögðu, að við röðum fjárfestingum eftir arðbærni þeirra og hversu mikið það bætir rekstur samfélagsins að ráðast í slíkar fjárfestingar. En ég held að á margan hátt þurfi að fara varlega í slíkum mælikvörðum og ég tek bara þetta litla dæmi af því að ég held að það sé ekki alveg einfalt verkefni hvernig við notum slíka mælikvarða. Það getur verið, eins og ég nefndi í einhverju samtali, arðbært að byggja skurðstofu í Reykjavík en ekki eins arðbært að byggja hana í Neskaupstað. Þó geta áhrif fjárfestingar í byggingu skurðstofu í Neskaupstað verið gríðarlega mikilvæg fyrir svæðið, vilja fólksins til að búa þar og öryggistilfinningu þess. Þetta er vandinn, ég er að reyna að leiða að því umræðuna, virðulegi forseti, það er vandi að setja saman slíka mælikvarða, en það eru einmitt mælikvarðar sem við þurfum að nota þegar við ákveðum útgjöld, að þeir séu gagnsæir og skiljanlegir og að við skiljum ávinning af þeim fjármunum sem við leggjum til viðkomandi málaflokka.
Forseti. Ég biðst afsökunar á tímanotkuninni. Hér fór hv. þm. Haraldur Benediktsson mjög vel yfir af hverju það er pólitík að vilja gera hlutina rétt, að formið í þessu sé rétt, að við förum eftir þeim lögum sem við höfum sett til að gera hlutina vel. Þar er pólitíkin mín. Þar er pólitík Pírata, að gera hlutina vel og gera hlutina rétt. Ef við erum með kostnaðar- og ábatagreiningu á því að byggja upp heilbrigðisþjónustu víðar á landinu, á Akureyri, á Egilsstöðum, í Neskaupstað, á Ísafirði eða hvernig sem það er, ef við erum með áhrifin af því metin þá getum við tekið pólitískt upplýsta ákvörðun um að stefna að því að fara í þá átt, því að ég efast ekki um að það sé góð ákvörðun. En án þess að hafa fyrir framan okkur matið á þeim áhrifum með byggðasjónarmiðum líka, þá höfum við ekki forsendur til að taka þá ákvörðun nema að giska. Ég er ekki í þeirri pólitík að vilja giska.
Herra forseti. Hv. þingmaður skildi kannski ekki eftir neina spurningu handa mér í seinna andsvari en hélt áfram að ræða það sem ég held að við séum í öllum aðalatriðum sammála um, að við þurfum að hafa skýra mælikvarða. En ég leyfi mér, þrátt fyrir að þingmaðurinn hafi ekki kost á að koma í andsvar við mig, að segja: Ég átta mig á þessari pólitík Pírata, að vilja hafa formið rétt og hafa skýra mælikvarða. En hvað finnst Pírötum almennt? Hvaða áherslur vilja þeir leggja í samfélaginu með beitingu ríkisfjármála?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir framsögu hans og yfirferð. Við erum núna að reyna að skyggnast inn um gættir til framtíðar við svolítið sérstakar aðstæður, held ég að óhætt sé að fullyrða. Bæði er fjármálaáætlun seint á ferðinni, eins og við vitum, og snemma á næsta ári þurfum við að hefjast handa við endurskoðun hennar. Svo eru dagar núverandi ríkisstjórnar að verða taldir í þeim skilningi að kosningar eru eftir níu mánuði, þannig að aðstæður eru allsérstakar. En það sem mig langaði í þessu stutta andsvari að minnast á er að skuldir ríkissjóðs eru orðnar mjög miklar og þær munu vaxa á tímabilinu, spátímabilinu. Árið 2025 er gert ráð fyrir að þær verði nálægt 60% af landsframleiðslunni. Þá skiptir svo miklu máli hvert vaxtastig slíkra skulda er og auðvitað er óvissa um það. En við vitum þó að við, eða ríkissjóður, að minnsta kosti við núverandi aðstæður, greiðum umtalsvert hærri vexti en aðrir ríkissjóðir í Evrópu. Þannig að árið 2025 fara [[Forseti hringir.]]um 2% af landsframleiðslunni í vexti. Það eru 60 milljarðar á því ári, sem er gríðarlega há fjárhæð, [[Forseti hringir.]]á meðan önnur ríki í Evrópu greiða um 1%. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hv. þingmann hvaða leiðir séu færar í þessu og af hverju þessi vandi stafi, þ.e. vaxtastigið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek undir með honum að við erum við afar sérstakar aðstæður að ræða fjármálaáætlun og það er stutt í næstu umferð, sem verður þá fjármálaáætlun ríkisstjórnar sem á aðeins eftir nokkra mánuði af sínu kjörtímabili. Þetta er afar sérstakt og kannski umhugsunarefni fyrir okkur hvernig við beitum þessum tækjum. En ég held að áætlanagerðin sé mjög nauðsynleg og dýrmæt. Ég ætla að rifja það upp að þegar við vorum að vinna að lögum um opinber fjármál árin 2014 og 2015 var eitt af þeim atriðum sem komu fram þegar við vorum að bera þessa löggjöf saman við önnur lönd, að stjórnmálaflokkar þyrftu að fara í gegnum fjármálaráð einhvers konar með sínar stefnuskrár. Það væri kannski verðmætt við þessar aðstæður þegar slík staða er komin upp í efnahagslífi að við færum fram með þeim ábyrga hætti að rýna til lengri tíma hvað flokkarnir bjóða upp á þannig að fólk hefði skýrt val í þeim efnum. En á þessum árstíma ættum við kannski bara að spyrja völvu um hvað framtíðin beri í skauti sér. Ég skildi spurningu hv. þingmanns um fjármagnskostnað ríkisins og vaxtastigið, eðlilega höfum við áhyggjur af því. Ég hafði því miður ekki tök eða tíma til að taka gögn með mér hingað, en ég hef aðeins verið að fletta í gömlum ríkisreikningum og skoða vaxtastig eða byrði ríkisútgjalda af vöxtum í gegnum árum. Mér sýnist hún núna, eða eins og hún birtist í þessari áætlun, ekki vera miklu meiri en hún var t.d. fyrir hrun. En ég segi þetta án ábyrgðar. Ég náði ekki að komast yfir gögnin til að geta vitnað beint í þau. Virðulegur forseti. Hvað finnst mér um vaxtastigið og hver er ástæða þessa háa vaxtamunar? Ég ætla að svara því með því segja: Ríkissjóður nýtur góðs lánstrausts og fær lán á hagstæðum kjörum. - Nú er tími minn útrunninn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir að það væri verðugt verkefni að skoða betur hvernig svona samfella í ríkisfjármálum gæti orðið á milli kjörtímabila. Það er auðvitað viðfangsefni, en það byggir þá svolítið á því að við breyttum örlítið stjórnmálakúltúr okkar og hefðum meiri samvinnu um langtímamarkmið í fjármálunum, en það gæti reynst þrautin þyngri. En ég vildi þá spyrja beint í kringum þessi vaxtamál: Kann það að vera að sú staðreynd að þrátt fyrir að vaxtakjör séu að einhverju leyti hagstæð fyrir ríkissjóð, þá séu þau miklu óhagstæðari en fyrir aðra ríkissjóði? Kann það að vera skýringin að við búum við örmynt? Og að þetta sé eiginlega bara enn ein birtingarmynd [[Forseti hringir.]]þess Íslandsálags, sem margir kalla, sem Íslendingar, þ.e. ríkissjóður, heimili og fyrirtæki, þurfa að greiða [[Forseti hringir.]]fyrir krónuna og hvort það álag [[Forseti hringir.]]sé ekki orðið fullhátt.
Herra forseti. Ég þóttist alveg vita hvaða svar hv. þingmaður ætlaði að fá. Hann svaraði sér sjálfur og hafði fastmótaða skoðun á því. Ég held að það séu fleiri þættir sem geta skýrt þennan mun en bara krónan. Ég held að það endurspeglist líka í hinu sveiflukennda hagkerfi okkar sem byggir á nýtingu náttúruauðlinda að svo stórum hluta, jafnvel hvort sem við horfum til sjávarútvegs eða ferðaþjónustu í þeim efnum. Smæðin fer ekki frá okkur þótt við tökum upp aðra mynt. Ég held að við leysum ekki allt með annarri mynt og þó að hv. þingmaður hafi öðlast sannfæringu fyrir því þá hef ég hana ekki. En kostir krónunnar eru mér líka ljósir og ég held að það væri mikilvægt að ræða það í þessu samhengi hvernig hún getur virkað með þessu sveiflukennda efnahagslífi okkar, sem er því miður sveiflukennt, sem ekki er gott, og ég ætla bara að skilja það eftir í mínu seinna andsvari.
Hæstv. forseti. Ég hvet hæstv. forseta til að beita sér fyrir því að við fáum í þinginu umræðu um þá stöðu sem er komin upp varðandi stærsta viðfangsefni ársins, og að því er virðist jafnvel þess næsta líka, heimsfaraldur kórónuveirunnar, því að nú hefur verið upplýst að ekki muni skila sér þeir skammtar af bóluefni sem ráð var fyrir gert, þ.e. í mun minni mæli eða síðar en menn gerðu ráð fyrir. Sóttvarnalæknir hefur upplýst að við munum ekki ná góðu hjarðónæmi fyrr en einhvern tímann á seinni hluta næsta árs og munum eflaust þurfa að búa við áframhaldandi hömlur fram eftir næsta ári. Þetta hefur auðvitað áhrif á allt daglegt líf hér á landi, efnahag landsins og nánast allt, eins og við höfum séð í umræðu um hin ýmsu mál fyrir þinginu. Því tel ég brýnt, algjörlega nauðsynlegt raunar, að þingið fái umræðu um þessi mál og upplýsingagjöf frá stjórnvöldum svoleiðis að við sjáum betur í hvað stefnir og hvað valdi. Hæstv. forseti. Ég bendi t.d. á að gengi hlutabréfa í Icelandair hefur fallið um 12% það sem af er degi [[Forseti hringir.]]eftir þessar fréttir og sömu áhrif munu birtast víða annars staðar í efnahagslífinu.
Hæstv. forseti. Upplýsingafundur almannavarna í dag kallar á frekari spurningar þar sem færri skammtar af bóluefni munu berast. Ég hef af þessu þungar áhyggjur. Ég hef áhyggjur af því hvað felst í orðum sóttvarnalæknis um að við þurfum að búa við áframhaldandi takmarkanir. Mér sýnist öll önnur ríki Evrópu halda sínu plani en við fáum að vita það í dag að okkar líf geti orðið eðlilegt hér fyrst upp úr miðju næsta ári. Ég velti fyrir mér hvort ástæða sé til að kalla til fundar í velferðarnefnd, nú ef ekki, þá að fá ítarlegt minnisblað frá ráðherra sem skýrir þetta mál til fulls.
Herra forseti. Tíðindi dagsins kalla á viðbrögð frá stjórnvöldum. Ég vil taka undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni sem reið hér á vaðið, það er alveg nauðsynlegt að stjórnvöld bregðist við og upplýsi um það hvers sé í raun að vænta varðandi bólusetningar, efni, forgangsröðun og annað tengt. Fullnægjandi gagnsæi þarf að ríkja um þau efni þannig að þjóðin viti að hverju hún gengur. Við höfum séð að staðan er mjög viðkvæm gagnvart þessari veiru. Þar hefur gætt flóðs og fjöru eins og menn þekkja og áframhaldandi takmarkanir [[Forseti hringir.]]eru náttúrlega nokkuð sem er mjög erfitt að sætta sig við þó að auðvitað verði menn að gera fleira en gott þykir í þeim efnum. En það er þeim mun nauðsynlegra að menn viti [[Forseti hringir.]]hvers sé að vænta varðandi efniskaup og bólusetningar og þá forgangsröðun sem stjórnvöld munu ákveða í þeim efnum.
Herra forseti. Mig langar að leggja nokkur orð í belg í ljósi þeirra frétta sem berast af fundi sóttvarnalæknis í morgun. Nú ræðum við fjármálaáætlun í þinginu og hér á eftir að ræða fjárlög og fjárauka áður en þing fer í jólahlé. Fréttir morgunsins hafa auðvitað veruleg áhrif á allar forsendur þessara mála. Ekki eru nema nokkrir dagar síðan hæstv. heilbrigðisráðherra sagði að við gætum hafið bólusetningu á fyrstu vikum nýs árs og að markmiðum bólusetningar yrði náð á u.þ.b. fyrsta ársfjórðungi ársins. Nú eru okkur færð allt önnur skilaboð þannig að ég velti fyrir mér hvort það sé nokkuð annað í stöðunni en að senda fjárlaganefnd aftur í fundahöld [[Forseti hringir.]]með það fyrir augum að taka þessi þrjú mál til sín og taka tillit til þeirrar breyttu stöðu sem nú virðist vera komin upp.
Herra forseti. Við vorum að fá sláandi fréttir. Atvinnulíf hér á landi hefur verið lamað í níu mánuði. Nú erum við að fá þær fréttir að hugsanlega verði það lamað annan eins tíma í framhaldinu, og vegna hvers? Við fréttum að Bretar eru komnir á fulla ferð að bólusetja. Einnig er bólusetning komin á fullt skrið í Bandaríkjunum. Bólusetning á Íslandi virðist vera í algjörri óvissu. Hefði t.d. mátt taka mark á leyfum bresku lyfjastofnunarinnar sem starfar samkvæmt evrópskum lögum? Hefði mátt taka mark á því og fara fyrr af stað? Hvernig er samningum háttað? Hvernig var samningagerðinni háttað? Þurftum við að binda okkur við Evrópu eða ekki? Mörgum spurningum er ósvarað, herra forseti, og þrátt fyrir að jólafrí sé fram undan hjá þingmönnum þá tel ég þetta svo mikilvægt fyrir íslenskt atvinnulíf að við verðum að taka það upp á Alþingi og ræða það hér.
Hæstv. forseti. Fréttir morgunsins eru meira en áhyggjuefni. Þær eru verri en nýr sviti svo vitnað sé í þá góðu bók Ástrík. Við þurfum að vita núna hvort Ísland er eina landið í þessum heimshluta sem fær einn sjötta afgreiddan af þeim pöntunum sem lagðar voru inn hjá lyfjafyrirtækinu Pfizer eða hvort þetta er afgreiðsla sem er eins í allri Evrópu og jafnvel í Bandaríkjunum líka. Við þurfum að vita af hverju þetta er. Talað er um hráefnisskort í bóluefni og ég minni á að við erum jafn fjölmenn og Árósar þannig að það getur ekki þurft mikið hráefni til að klára pöntun frá okkur. En við þurfum að fá skýringu á því hvort það er almennt að þjóðir hafi fengið afpöntun eins og þessa [[Forseti hringir.]]eða hvort við sitjum ein uppi og þá þurfum við að vita hvernig þessum samningum var háttað, herra forseti.
Virðulegi forseti. Hérna erum við að fara að ræða fjármálaáætlun stjórnvalda sem er stefna þeirra til næstu fimm ára. Þegar upp koma mál eins og þetta sem hefur áhrif á fyrstu 10% af þeim tíma þá tel ég eðlilegt að við fáum forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra í umræðuna til þessa að útskýra fyrir okkur hvað er eiginlega að gerast.
Hæstv. forseti. Ég held að full ástæða sé til að fara að ráðum hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og fá upplýsingar, fá skýrslugjöf, frá heilbrigðisráðherra og jafnvel öðrum ráðherrum sem hér hafa verið nefndir, um stöðu mála. Hvað ef eitthvað hefur klikkað í samningagerðinni? Þá þurfum að vita hvað það er. Mér sýnist að eitthvað hafi klikkað þegar fólk var að gera þessa samninga. Í það minnsta er ljóst að byrjað er að bólusetja í Bretlandi og Bandaríkjunum og í fleiri löndum. Það á að byrja 27. desember í öllu Evrópusambandinu miðað við það sem maður les í fjölmiðlum. Hvers vegna er ekki hægt að gera þetta á Íslandi? Og hér hefur líka komið fram, sem er hárrétt, að ef verstu spár rætast, ef spá smitsjúkdómalæknis rætist, ef við náum ekki fullu hjarðónæmi hér fyrr en seint á síðari hluta næsta árs, þá mun það þýða miklu dýpri efnahagsleg áhrif en við erum að horfa fram á í dag. Grunnurinn að fjárlögum og fjármálaáætlun er brostinn gangi þetta eftir. Við hljótum að þurfa að taka mark á þessu, hæstv. forseti.
Takk, forseti. Ég held að það væri skynsamlegt hjá þingforseta að bjóða heilbrigðisráðherra að vera með munnlega skýrslu eins og heilbrigðisráðherra hefur gert tvisvar áður og aðrir ráðherrar líka. Mikilvægt er að umræða eigi sér stað hérna í þinginu. Ofan á það skiptir máli að horfa til þess að mjög vel hefur verið haldið á sóttvörnum á Íslandi. Við verðum að vita samt sem áður hvernig þetta verður þegar bóluefni kemur. Við skulum ekki mála myndina dekkri en hún er. Eftir því sem fleiri verða bólusettir, þeim mun minni harka þarf að vera í sóttvarnaaðgerðunum af því að þeir sem eru bólusettir og komnir með ónæmi eru eins og þeir séu vel sprittaðir og með grímur alls staðar. Ég myndi vilja vita hvað hlutfall bólusettra þarf að vera hátt, kannski þarf að fara upp í, held ég, 82% mest, mögulega 60%. Þá sviðsmynd væri mjög gott fyrir landsmenn að fá að sjá þannig að við sjáum hvernig staðan mun batna hægt og rólega á næsta ári miðað við stöðu bóluefnisins sem er núna komin í ljós. Ég held að það væri mjög gott fyrir þingið og þjóðina að fá munnlega skýrslu frá heilbrigðisráðherra á þessum tímapunkti.
Forseti vill minna hv. þingmann enn og aftur á að það er óþarfi að þakka honum fyrir í hvert sinn sem hann fer í ræðustól en minna hann á að ávarpa forseta eftir reglum sem um það gilda.
Er það bannað?
Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir með þeim sem hér hafa talað á undan. Þær upplýsingar sem komu fram á fundi almannavarna í dag gjörbreyta stöðunni og hér hefur orðið forsendubrestur hvað varðar efnahagslega þætti í samfélaginu og margt annað. Orðræða síðustu vikna hefur verið á þann veg að við værum komin á lokasprettinn í þessu, þetta væri handan við hornið. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur gefið það út í fjölmiðlum að bólusetning sé handan við hornið, öðrum hvorum megin við áramót, og þessar nýju upplýsingar setja töluvert margt í uppnám. Við sjáum strax að verðbréfamarkaðurinn er farinn að skynja breytingar út af þessum upplýsingum. Eins myndi ég vilja spyrja hvort upplýsingar eins og þær sem komu fram í dag þyrftu ekki að koma frá ráðherra sjálfum frekar en sóttvarnayfirvöldum beint. En ég kalla eftir frekari umræðu um þetta í þinginu.
Virðulegi forseti. Mig langaði bara að koma hingað og taka undir þessa bón. Það er svo sem ekki miklu við að bæta. Við þingmenn ætlum víst að hætta að þinga á morgun samkvæmt því sem við vorum búin að ákveða. Ef það gengur eftir, sem ég hef ekki heyrt neinn efast um hingað til, þá þurfum við samt sem áður að fara mjög vel upplýst inn í komandi ár vegna þess að eins og hefur verið farið hér yfir þá gjörbreytir þetta öllum forsendum sem við höfum haft efnahagslega og sömuleiðis um það hvernig fólk fer að lifa sínu venjulega lífi aftur. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanna Miðflokksins og annarra og óska eftir því að þingið verði vel upplýst um stöðu mála og sömuleiðis ekki síst hvað, ef eitthvað, við getum gert á Alþingi eða þá hjá framkvæmdarvaldinu til að bregðast við þessu með sem skynsamlegustum hætti. Ég geri ráð fyrir því að hér séu fleiri en ein möguleg sviðsmynd. Það er mjög mikilvægt að þingmenn séu upplýstir um þær allar.
Herra forseti. Mig langaði að beina tveimur atriðum til hæstv. forseta í tengslum við þessar ábendingar. Í fyrsta lagi kom hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hingað upp áðan og benti á að í augnablikinu væri verið að ræða fjármálaáætlun og að þessi lengdi tími harðra sóttvarnaaðgerða sem virðist liggja í loftinu núna taki til um 5% þess tíma sem fjármálaáætlunin nær yfir. En það er líka verið að afgreiða hér fjárlög sem eru til næsta árs og þetta gjörbreytir auðvitað öllu samhengi þess máls. Í stað þess að menn séu bara að horfa til fyrsta þriðjungs ársins hvað harðar sóttvarnaaðgerðir varðar er verið að horfa á obbann af árinu, alla vega vel inn í þriðja fjórðung ef vel fer, miðað við fréttir morgunsins. Hitt atriðið sem mig langaði til að nefna er að ef hæstv. forseti sér ekki forsendur til að fá hæstv. heilbrigðisráðherra til sérstakrar umræðu í dag eða skýrslugjafar þá verður örugglega svigrúm einhvern tímann á morgun [[Forseti hringir.]]því að ef ég þekki verklag rétt þá mun þurfa að gera hlé á einhverjum tímapunkti vegna skjalavinnslu þannig að það ætti sannarlega að vera pláss fyrir þá umræðu.
Herra forseti. Fréttir dagsins voru mikið reiðarslag, sérstaklega fyrir atvinnulíf landsmanna. Stjórnvöld skulda atvinnulífinu skýringar. Skýringar á hverju? Hvað þurfum við að ræða? Við eigum að ræða samningagerðina. Hvernig var staðið að þessum samningum? Af hverju tókum við þá ákvörðun, sem virðist vera afdrifarík eins og það lítur út núna, að fylgja Evrópusambandinu í þessum samningum? Við þurfum svar við því. Var ekki hægt að fara t.d. tvær leiðir samtímis? Bólusetning hér á landi er í algerri óvissu. Bretar eru byrjaðir að bólusetja, Bandaríkjamenn líka. Við stöndum hjá. Vorum við settir til hliðar? Við þurfum svör við þessu. Við þurfum að ræða þetta. Þrátt fyrir að stutt sé í þinglok þá verðum við að ræða þetta á Alþingi, taka upp umræðu um þetta og fá skýr svör. Við skuldum atvinnulífinu það og líka almenningi sem hefur tekið á sig þungar byrðar. [[Forseti hringir.]]Það þarf ekki að lýsa því hvernig almenningur hefur fylgt stjórnvöldum í þessu máli og tekið á sig miklar byrðar varðandi sóttvarnir.
Forseti. Þetta er athyglisverð umræða. Auðvitað eru þessi mál okkur öllum hugleikin og við viljum að fari allt á besta veg. Það er kannski ágætt, í ljósi ýmissa orða sem hafa fallið hér, að rifja upp að Íslendingum hefur boðist á grundvelli samninga Evrópusambandsins við lyfjaframleiðendur að fá ýmis bóluefni. Ég hvet hv. þingmenn til að skoða yfirlit á vef heilbrigðisráðuneytisins frá í morgun yfir stöðu samninga um bóluefni vegna Covid-19. Margir samningar hafa verið gerðir. Af hverju er ekki byrjað hér? Jú, við verðum að bíða eftir mati Evrópsku lyfjastofnunarinnar eins og ég hélt að allir vissu sem fylgdust með. Það er sagt að hér hafi verið talað um að bólusetningar ættu að byrja. Kom ekki fram á fundi sóttvarnalæknis í morgun að þær myndu hefjast um jólin? Um jólin verður hægt að bólusetja um 5.000 manns. En já, forgangsröðun breyttist vegna hráefnisskorts erlendis. [[Forseti hringir.]]Það er slæmt. Ég er sammála því að við þurfum að fá svör við því. Við skulum reyna að fara tiltölulega eðlilega inn í þessa umræðu. Hún er nefnilega mikilvæg og mikilvægt hvernig við tölum um þjóðina, um bólusetningar.
Herra forseti. Það er mjög gagnlegt að fá hér sjónarhorn hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og leiðbeiningar um það að lesa vef heilbrigðisráðuneytisins og auðvitað ber að þakka honum fyrir það. En það kemur ekki í staðinn fyrir það sem hér er verið að kalla eftir, sem er náttúrlega algerlega nauðsynlegt, þ.e. að stjórnvöld, og þá væntanlega heilbrigðisráðherra, veiti Alþingi skýrslu um þetta mál og hvers megi vænta. Það er algerlega nauðsynlegt. Það er ekkert við það að athuga þó að þessar upplýsingar hafi komið fram á fundi almannavarna og sóttvarnayfirvalda í morgun en það stendur upp á stjórnvöld að veita skýr svör í nafni upplýsinga og gagnsæis því að þessi tíðindi eru sannarlega ekki góð, herra forseti. Það verður að leggja spilin á borðið.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé brá sér í gamalkunnugt hlutverk hér sem varðhundur kerfisins. Mig langar að gera athugasemd við þau orð að hér hafi farið fram einhver óeðlileg umræða um þá grafalvarlegu stöðu sem nú blasir við okkur og velti fyrir mér hvernig þessi umræða gæti verið eðlilegri. Við stöndum frammi fyrir því að fá einn sjötta af því bóluefni sem sagt hefur verið að samningar séu um og hér hefur m.a. verið spurt hvort við séum ein á báti í þessu eða hvort Evrópa öll sé á þessum báti. Finnst mönnum það óeðlilegt? Finnst hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé tíðindi dagsins ekki nógu alvarleg til þess að beðið sé um skýringar, að þjóðin fái skýringar, sem og Alþingi allt sem hefur staðið með stjórnvöldum í þessum málum frá fyrsta degi? [[Forseti hringir.]]Finnst hv. þingmanni það ofrausn að þjóð og þing fái skýringar á þessari stöðu?
Virðulegur forseti. Það er alltaf hætta á því þegar stjórnarandstöðuþingmenn koma hér upp og biðja um eitthvað að því sé tekið eins og einhverju kvabbi eða einhverjum ómálefnalegheitum. Ég hef enga ástæðu til að telja svo vera úr röðum Miðflokksins og það er ekki tilfellið hjá þeim sem hér stendur. Ég vil hins vegar líka nefna sérstaklega að mér finnst ekki duga að við fáum upplýsingavef einhvers staðar eða yfirlit yfir samningagerð eða eitthvað því um líkt. Við þurfum að geta spurt spurninga og fengið svör við þeim. Það er jú hluti af starfi okkar. Ástæðan fyrir því er sú að jafnvel þó að við fáum yfirlit og upplýsingar í hvaða formi sem er þá er skilningur fólks á eðli faraldursins og vísindunum á bak við hann mjög ólíkur og misjafnlega mikill og það er eðlilegt í mannlegu samfélagi. En við erum hér sem fulltrúar þessa tiltekna mannlega samfélags, lýðveldisins Íslands, til að spyrja yfirvöld fyrir hönd almennings til að geta komist til botns í hlutunum umfram það að fá einfaldlega upplýsingar í hendur. [[Forseti hringir.]]Ég kalla sérstaklega eftir því að við fáum tækifæri til að spyrja ráðherra og/eða sóttvarnayfirvöld og fá svör við spurningum okkar.
Virðulegur forseti. Nýjar fréttir af bólusetningum eða einhvers konar höggi í þau áform ættu ekki að koma neinum á óvart. Ég held að það hafi alveg verið fyrirséð að þetta myndi ekki renna eins og árnar okkar, hnökralaus áform um bólusetningar. Það þarf því ekki að koma neinum á óvart og menn hljóta að hafa skilning á því að einhverjir hnökrar verði uppi. En burt séð frá því hins vegar þá held ég að það sé mjög nauðsynlegt að stjórnvöld svari því hvernig menn ætla að mæta þeim hnökrum, hvert markmiðið er með bólusetningu, hversu lengi menn sjá fyrir sér þær gríðarlega hörðu sóttvarnaaðgerðir sem núna eru í gildi og menn greinir mjög á um og misskilja úti um allt þetta samfélag okkar hérna. Þess vegna kallaði ég eftir því í gær, sá stjórnarþingmaður sem hér stendur, að hér yrði fundinn tími til að ræða þessi mál áður en þingið færi í mánaðarlangt frí. Ég ítreka þá ósk mína, virðulegur forseti, að forsætisnefnd og heilbrigðisráðherra finni tíma í þetta ekki seinna en á morgun.
Forseti. Mér þykir það ljóður á umræðunni þegar það að maður hafi athugasemd við einstaka orð er túlkað eins og maður sé á móti umræðum. Það er útúrsnúningur sem við eigum ekki að leyfa okkur í jafn alvarlegu máli og við erum að fjalla um hér, forseti, og ég hvet okkur öll til að tala af ábyrgð um þetta mál [[… ekki gert.]]og þau alvarlegu mál sem eru undir. Ég hvet fólk til að líta upp úr eigin nafla og persónugera hlutina þeim sem hér stendur og kannski sýna mér þá virðingu að leyfa mér að tala án frammíkalla í svona alvarlegu máli, hv. þm. Ólafur Ísleifsson. Í ljósi þeirra orða sem hér voru látin falla áðan gerði ég ekki annað en að benda á hvar almenningur og þingmenn gætu leitað upplýsinga við ýmsum af þeim spurningum sem hér hafa komið fram. Ég styð það heils hugar að við getum átt samtöl hvert við annað og við ráðamenn um þessi mál. En ég kom hingað upp til að benda á hvar væri að finna svör við ýmsum af þeim spurningum sem hér hafa verið bornar fram af hv. þingmönnum.
Herra forseti. Það er mikilvægt að við vöndum okkur í þessari umræðu vegna þess, og við eigum hana, að það er grundvöllurinn fyrir trausti, það er grundvöllur sem virkar, það er grundvöllurinn fyrir því að sóttvarnir virki. Ég tel að allir hafi reynt að vanda sig og menn séu svolítið að passa sig að fara ekki fram úr sér. Ég heyri ekki annað en að vel sé tekið í þá bón og forseti muni taka vel í að heilbrigðisráðherra eigi þessa umræðu og hún er reyndar búin að eiga þær nokkrar hérna með okkur í þinginu. Það er mikilvægt að hafa skýra mynd þegar við förum inn í hátíðarnar af því hvernig nýja árið muni líta út af því að eftir því sem við færum okkur nær hjarðónæminu þurfa ráðstafanirnar ekki að vera jafn harðar og þær eru. Þá vil ég líka ítreka: Sóttvarnaráðstafanirnar voru ekki harðari en svo að í Svíþjóð, Wall Street Journal tók þetta saman, voru efnahagslegu áhrifin af því að fara þá leiðina sem var farin verri en í Noregi og Danmörku, þ.e. landsframleiðslan minnkaði meira í Svíþjóð, atvinnuleysi jókst meira í Svíþjóð. Það er ekki bara það að sú leið sem við fórum á Íslandi verndaði líf og heilsu fólks betur, hún verndaði líka hagkerfið okkar betur. Við höfum vandað okkur, höldum áfram að gera það og eigum þessa orðræðu við heilbrigðisráðherra, vonandi á morgun.
Herra forseti. Nú spyr ég yður beint: Hyggist þér bregðast við athugasemdum þingmanna sem að mínu mati kalla á viðbrögð frá hæstv. forseta? Telji hæstv. forseti sig ekki hafa vald til að kveða upp úr um nokkurn hlut, munið þér þá koma þessum skilaboðum áleiðis til þess sem að yðar mati er til þess bær? Það er mjög mikilvægt að við fáum svör við þessu og ég vek athygli hæstv. forseta á því að Ísland virðist skera sig úr t.d. gagnvart öðrum Norðurlöndum í þessu tilliti. Það hljóta að vera einhverjar ástæður fyrir því. Á öðrum Norðurlöndum sem eru með okkur í hópi hvað varðar afhendingu bóluefnis hefur þetta vandamál ekki komið upp, þvert á móti. Þar virðist allt vera á áætlun og því skora ég á yður, herra forseti, að bregðast við.
Forseti mun bregðast við með þeim hætti að hann kemur þessum skilaboðum í réttar hendur.
Herra forseti. Ég vona að hæstv. forseti njóti ræðu minnar hér í dag í ljósi þess að við erum bara tveir í salnum - nei, hérna bætist einn við. Ég veit að hæstv. forseti er mikill aðdáandi ræðna minna, sérstaklega þegar kemur að fjármálum og kannski kannast hæstv. forseti eitthvað við þann tón sem ég mun slá hér. Við erum að skoða fjármálaáætlun til fimm ára og ólíkt fjárlögum er það framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar sem birtist í þessu plaggi. Hér sjáum við á spilin, hér sjáum við hvert ríkisstjórnin stefnir, haldi hún völdum. Þess vegna er þetta mjög áhugavert plagg og ég vona að fólk kynni sér það, hvort sem það eru kjósendur, fjölmiðlar eða aðrir vegna þess að málin verða ekki stærri en þetta. Í þessu plaggi eru 5.000 milljarðar kr. Við ættum því að taka mjög góða umræðu, ekki síst úti í samfélaginu, um hvað er að finna í umræddu plaggi og hvað ekki. Við höfum heyrt klisjurnar um fordæmalausa tíma sem við lifum nú. Fordæmalausir tímar kalla að sjálfsögðu á fordæmalausar lausnir. Á þær skortir að stærstum hluta í fjármálaáætluninni. Áætlunin gæti verið bjartari en hér birtist. Ég átta mig á að við upplifum mjög erfiða tíma í hagkerfinu og þess vegna skiptir miklu máli að við höfum stjórnvöld sem taki stöðuna mjög alvarlega og geri jafnvel of mikið frekar en of lítið. Þetta er ekki bara eitthvert hefðbundið stjórnarandstöðukvabb um yfirboð og að vilja alltaf meira og meira. Það er í alvörunni þörf á að bregðast við þessari kreppu, sem er ekki venjuleg kreppa, þetta er dýpsta kreppa sem við höfum gengið í gegnum í 100 ár. Að kalla eftir frekari aðgerðum, þrátt fyrir þær aðgerðir sem hefur verið ráðist í, er í fullkomnu samræmi við þær ráðleggingar sem við fáum frá sérfræðingum. OECD hefur kallað eftir því. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur kallað eftir því. Alþjóðabankinn hefur kallað eftir því. Við þurfum að bregðast við með sögulega miklu inngripi, ef svo má segja, þegar kemur að ríkisfjármálunum til að viðspyrnan takist. Ég veit að sjálfsögðu að hér stefnir í mjög mikinn halla. Hann þarf að greiða niður, að sjálfsögðu, og við gerum það á löngum tíma og við eigum að gera það á löngum tíma. Við eigum jafnvel að taka enn lengri tíma til að greiða hallann niður en hér birtist, því að annars glittir í sársaukafullan niðurskurð, aðhaldsaðgerðir eða hvað menn vilja kalla það, eftir einungis tvö ár. Það er fullkomlega eðlilegt, herra forseti, að taka langan tíma í að greiða niður útgjöld vegna svo mikils áfalls. Takið eftir, áfallið á Íslandi er meira en hjá mörgum öðrum þjóðum af því að við vorum svo háð ferðaþjónustu. Ferðaþjónustan var stærsta atvinnugrein landsins. Stærri hlutdeild af landsframleiðslu má rekja til ferðaþjónustu en sjávarútvegs og stóriðju samanlagt. Allt að 30.000 manns unnu í ferðaþjónustu. Sú grein þurrkaðist nánast út. Við bindum auðvitað vonir við að hún taki við sér um leið og bóluefni berst en atvinnugreinin er engu að síður í miklum vandræðum. Allt þetta hefur áhrif á allar aðrar tölur. Við þurfum að fjármagna samneysluna okkar en til að það sé hægt þurfum við að fjárfesta í okkur sjálfum. Við þurfum m.a. að fjárfesta í hinu opinbera. Við þurfum að styrkja einkaaðila. Þetta eru ekki tveir andstæðir pólar eins og stundum er sagt. Við eigum að gera hvort tveggja. Við eigum að fjölga störfum hjá hinu opinbera og hjá einkageiranum. Enginn er að kalla eftir að hið opinbera gnæfi yfir allt saman. Ég held að einkageirinn sé miklu stærri en hið opinbera. En við höfum séð að innviðirnir, opinberu innviðirnir, hafa verið í vandræðum og voru meira að segja í vandræðum fyrir Covid. Munið umræðuna í janúar áður en Covid kom til varðandi Landspítalann. Starfsfólk spítalans sagði að neyðarástand hefði verið á bráðamóttökunni. Það eru ekki mín orð heldur orð frá starfsfólki Landspítalans og það var fyrir Covid. Við höfum tölur um það hversu mikið lögreglumönnum hefur fækkað, við sjáum að mannekla er í kennarastéttinni, mikil eftirspurn er eftir sálfræðingum, félagsráðgjöfum o.s.frv. Þetta eru skynsamlegar aðgerðir sem styrkja þjónustuna gagnvart okkur sjálfum. Ég hef haldið þessa ræðu hundrað sinnum og er að reyna að brýna kollega mína til góðra verka um að fjárfesta í samfélaginu. Ég er ekki að gera það á kostnað einkageirans, eins og mér finnst sumir kollegar mínir í Sjálfstæðisflokknum tala um. Þetta eru ekki andstæðir pólar, einkageirinn þarf á hinu opinbera að halda og öfugt. Mér finnst þetta svo augljóst og við þurfum að gera bæði betra, eins og einhver sagði. Í fjármálaáætluninni er of lítið gert í atvinnusköpun og fjárfestingum. Ég kem aðeins inn á það á eftir hversu máttlaust það er. Þegar menn tala um þennan mikla halla á ríkissjóði, yfir 300 milljarða, þýðir það ekki að verið sé að setja 300 milljarða í hitt og þetta. Halli ríkissjóðs kemur til af tvenns konar ástæðum. Tekjurnar hafa minnkað og gjöldin hafa hækkað, bara svo ég dragi það skýrt fram. Of lítið er tekið utan um þá hópa sem reiða sig á opinbera þjónustu eða greiðslur hvort sem það eru aldraðir, öryrkjar, sjúklingar, námsmenn, atvinnulausir eða fátækt fólk. Þetta eru ekki litlir hópar. Þetta eru stórir hópar sem ná varla endum saman. Þetta eru hópar sem við í þessum sal höfum ákveðið að eigi að lifa á 260.000 kr. eftir skatt á mánuði. Það er upphæð sem enginn í þessum sal treystir sér til að lifa á. Við búum í einu dýrasta landi í heimi og hljótum að geta gert betur varðandi þessa hópa. Ef við teljum okkur ekki hafa peninga til þess þá þurfum við að afla þeirra. Við tókum smásnerru hér í gær í þingsalnum til að draga fram eignaójöfnuðinn í samfélaginu. Hann er mikill. Ríkustu 5% Íslendinga eiga 40% af öllum hreinum eignum samfélagsins. Og þessi ríkustu 5% eiga yfir 2.000 milljarða í hreinum eignum. 2.000 milljarðar eru eins og tvenn fjárlög. Bara frá árinu 2010 hefur þessi hópur bætt eignastöðu sína um 1.000 milljarða, ein fjárlög. Þetta er að sjálfsögðu hópur sem getur lagt meira til og það er í gegnum skattkerfið. Þetta eru hin svokölluðu breiðu bök. Peningarnir vaxa ekki á trjánum, eins og sumir hægri menn halda. Þeir verða til hjá fólkinu og fyrirtækjum. Ef við getum ekki fjármagnað almannatryggingar, ef við getum ekki tryggt að örorka þýði ekki bara fátækt eða að eldast þýði ekki fátækt eða getum ekki lyft 6.000 íslenskum börnum úr fátækt, þá þurfum við að afla tekna með sanngjarnara skattkerfi. Um það snýst pólitíkin í mínum huga, um skatta, eins óspennandi og það hljómar. Skattar eru það gjald sem við greiðum fyrir siðað samfélag, svo vægt sé sagt, og það er umræða sem við eigum að taka. Hvernig fjármögnum við kerfið okkar? Ef við viljum fjölga hjúkrunarfræðingum eða lögreglumönnum þurfum við að fjármagna það. Ég er alveg óragur við að segja að ég er tilbúinn að fjármagna það með sköttum gagnvart þeim hópi sem hefur fjárráð til að mæta því. Ég er ekki að boða skattahækkanir í miðri kreppu, ég er bara segja: Þetta er grundvallarumræða sem við þurfum að taka og eigum stanslaust að vera að taka, þ.e. hvernig við ætlum að fjármagna kerfið. Og ef kerfin okkar eru vanfjármögnuð þá þurfum við að afla tekna. Við þurfum auðvitað að skapa verðmæti, við þurfum að vaxa upp úr kreppunni, við þurfum að hafa fleiri sprota og við þurfum að hafa fleiri störf. Störfum hefur fækkað mjög mikið á Íslandi út af þessari kreppu. Við sjáum að 20.000 manns eru atvinnulausir. Það er gríðarlega há tala. Samt er fjárfestingarátakið, það heitir það bókstaflega, fyrir næstu ár, þ.e. fjárfestingar- og uppbyggingarátak ríkisstjórnarinnar, einungis 1% af landsframleiðslu. Enginn hefur hrakið þessa tölu. 1% af landsframleiðslu fer í fjárfestingarátak til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár. Það dugar ekki, herra forseti. Það þýðir ekki að slengja hallanum framan í mig aftur og aftur. Hann er vissulega mikill, en fjárfestingarátak upp á 30 milljarða, sem er 1%, er ekki nægjanlegt, herra forseti. Við þurfum að búa til störf. Við þurfum að stuðla að fjárfestingargetu og viðspyrnu, ekki síst hjá einkaaðilum. Til þess þurfa þeir stuðning. Núna þurfa einkaaðilar stuðning hins opinbera. Nýsköpun, við notum öll það orð í þessum sal aftur og aftur. Við erum öll hrifin af nýsköpun, hljómar vel. Við erum með sérstakan nýsköpunarráðherra. En hver er staðan í nýsköpun? Ég veit að búið er að bæta aðeins í nýsköpun, ég ætla ekki að taka neitt sem er þó vel gert frá ríkisstjórninni. Ég ætla samt að gagnrýna það sem miður fer og ég reyni bókstaflega að brýna ríkisstjórnina til góðra verka. Við sjáum nýsköpunina, þróunina - nú er ég kominn í fjármálaáætlunina - en hver er hún? Hér er ótrúlega áhugaverð tafla um 35 málefnasvið hins opinbera. Í henni sjáum við svo vel hvert við stefnum. Ég er alveg viss um að það mun koma öllum á óvart að framlög til nýsköpunar muni lækka um 30% á næstu fimm árum. Er það í samræmi við það sem fólk heyrir frá ráðherranum? Þetta eru óhrekjandi staðreyndir. Framlög til nýsköpunar og rannsókna lækka á árunum 2021–2025. Ég veit að búið er að bæta aðeins í árið 2021. Ég er ekki að leika mér að tölum. Af hverju höldum við þessu ekki? Af hverju er verið að draga úr nýsköpun þegar við ættum að vera að efla hana, ekki bara á næsta ári heldur næstu árin þar á eftir? Þetta eru ekki stóru tölurnar í samhenginu. Við erum með 1.000 milljarða. Nýsköpun í heild sinni fær 29 milljarða. Það vantar 5 milljarða til að fjármagna Tækniþróunarsjóð, sem er lykilsjóður á sviði nýsköpunar. Kannski er maður orðinn svona blindur á tölur, ég átta mig á því, herra forseti, en við höfum alveg efni á að setja 5 milljarða í Tækniþróunarsjóð til að fullfjármagna hann. Fyrirtæki og fólk sækir um styrki í Tækniþróunarsjóð en einungis 8% þeirra verkefna sem fóru til Nýsköpunarsjóðs voru fjármögnuð síðastliðið sumar. Af hverju fullfjármögnum við ekki Tækniþróunarsjóð? Hann býr til pening. Sumt mun kannski ekkert virka, sprotar og nýsköpun er þannig, en eitthvað mun virka, eitthvað mun vaxa og búa til skatttekjur og störf á móti. Til þess er leikurinn gerður. Þetta er svona klassískt dæmi. Þetta rennur til einkaaðila, herra forseti. Það rennur ekki til hins opinbera. Þetta fer í sjóðinn sem styrkir styrkhæf verkefni. Samt er tillaga okkar, frá Samfylkingunni og öðrum flokkum, um að fullfjármagna Tækniþróunarsjóð ítrekað felld, svo að ég taki það sem dæmi. Lækkunin til nýsköpunar og rannsókna á næstu fimm árum er því dapurleg. Ég er alveg viss um að hún er ekki í samræmi við alla þá blaðamannafundi sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar halda. Það er alltaf verið að segja að við séum svo dugleg í nýsköpun. En við erum bara ekkert dugleg í nýsköpun. Við getum a.m.k. verið duglegri, ekki síst á þessum tíma. Ég vil nefna annan málaflokk sem snertir líka framtíðina, umhverfismálin og loftslagsmálin. Hver einasti stjórnmálaflokkur talar núna af mikilli innlifun um þann málaflokk. Þetta er málaflokkur framtíðarinnar. Við sjáum að ríkisstjórnir í öllum löndum eru að taka þessi mál miklu fastari tökum en áður. Við fengum fjármálaáætlunina í október. Svo er búið að halda marga blaðamannafundi hjá ríkisstjórninni um að uppfæra loftslagsmarkmiðin, innspýtingu í umhverfismál og nú síðast skrifar forsætisráðherra grein um að hækka markmiðið um að draga úr loftslagsmengun. Gott mál. Ég tek undir það. Verum metnaðarfull í loftslagsmálum, verum í fararbroddi. Við erum enn að elta Evrópusambandið og Dani og fleiri þjóðir hvað þetta varðar, en gott og vel. En þrátt fyrir öll þau fögru orð og stórar yfirlýsingar í umhverfis- og loftslagsmálum, hvað segja þá tölurnar, herra forseti? Eitt sinn var sagt í stjórnmálum „follow the money“, með leyfi forseta, eltum peningana. Það hef ég einmitt gert. Ég hef elt peningana, fer í þessa yndislegu töflu sem ég hef hér við hliðina og þá sé ég nákvæmlega hvað hefur breyst í haust frá því að þessi áætlun var lögð fram og þar til nú þegar kemur að umhverfismálum, miðað við allar yfirlýsingarnar um græna atvinnuuppbyggingu, græna byltingu, átak í þessu, og allt sem lýtur að grænu og vænu. Breytingin, takið eftir því, yfir haustið, frá októberplagginu yfir í desemberplaggið, í umhverfismál fyrir næsta ár er 0,3%. Aukningin er - ég er ekki að tala um 0,3% af landsframleiðslu - 83 milljónir fyrir næsta ár í umhverfismál. Er þetta ekki eitthvert grín? Og vitið þið í hvað mig grunar að þessar 80 milljónir fari? Ég held að það séu 80 milljónirnar sem renna til minkabænda vegna þess að það var sett undir umhverfismál. Svo er aðeins aukið í, en hver er aukningin? Fyrir árið 2022 er aukningin í umhverfismál 1,2%. Aukningin fyrir 2023 er 1,8%, aukningin fyrir 2024 er 2,5% og svo er aukningin á síðasta árinu 3,5%. Finnst fólki þetta í alvöru bera vott um metnað í umhverfismálum? Umhverfismál kosta peninga. Orð eru ódýr. Það er mjög ódýrt að segja: Já, við ætlum að vera græn. Hvað segja tölurnar okkur? Þær segja að við séum ekki græn. Við erum enn þá grá, herra forseti. Ef ég tek þetta allt saman, sem fer í umhverfismál 2021 og umhverfismál 2025, þá er aukningin 1,9 milljarðar. Er það mikið eða lítið? Það er sáralítil hækkun. Það er 0,1% af landsframleiðslu. Á næstu fimm árum er aukningin í umhverfismál 0,1% af landsframleiðslu, eða minna, talsvert minna meira að segja. Það sýnir ekki græna byltingu, herra forseti. Það sýnir bara eitthvað allt annað. Fyrst menn voru að uppfæra töfluna núna, menn uppfærðu fjármálaáætlunina, þá hafa menn sagst ætla að gera þetta seinna. Það finnst mér afskaplega billeg rök því að nýbúið er að uppfæra þessa fjármálaáætlun. Gott og vel, ef menn gera það seinna fagna ég því. En af hverju er það ekki gert núna? Við erum að uppfæra ansi marga aðra málaflokka. Ég ætla ekki að kæfa fólk í tölum, en ef við lítum á heildina sem fer í umhverfismál á fjárlögum er það minna en 1% af landsframleiðslu. Það er mikið af 1% úti um allt, 1% af landsframleiðslu fer til umhverfismála. Ef ég tek annan mælikvarða, þ.e. fjárlögin, landsframleiðslan er 3.000 milljarðar, fjárlögin eru 1.000 milljarðar, ef við tökum hlutdeild umhverfismála, bara allra, af fjárlögunum eru það 3%. Það finnst mér ekki nægilegt, ég veit að þetta hefur verið að aukast. Þetta hefur verið að aukast hægt og rólega í öllum löndum. Umhverfismálin voru nánast ekki til fyrir nokkrum árum. 97% af fjárlögum fara í eitthvað annað. Ég vil flagga þessu. Við sjáum að framlög til nýsköpunar, sem er svona lykilmálaflokkur til framtíðar, lækka um 30% á fimm árum. Umhverfismálin hækka um 7,7%. Skoðum önnur málefnasvið. Þetta er alveg yndisleg tafla. Hér er málefnasvið sem heitir hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta. Skoðum töfluna, hvað þar er að gerast. Við erum alltaf að tala um framtíðina, við erum að tala um framtíðarsýn þessarar ríkisstjórnar ef hún heldur völdum, en það málefnasvið stendur í stað. Það finnst mér áhugavert því að við heyrum ekki annað en að þjóðin sé að eldast og úrræðin eru oft að verða dýr. En það er nánast sama tala sem fer til hjúkrunarmála árið 2021 og 2025. Þar er meira að segja lækkun, sem ég skil reyndar ekki, en það er örlítil lækkun. Er þetta ekki líka alveg þvert á það sem við höfum verið að heyra um að hér sé uppbygging í hjúkrunarheimilum í miklum forgangi? Mig langar að nefna annan málaflokk, samgöngumál, sem margir í þessum sal hafa mikinn áhuga á. Hvernig er þróunin þar? Þar er 30% lækkun á fimm árum þrátt fyrir mikla þörf. Annar málaflokkur finnst mér áhugaverður, menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál. Þetta er ekki stærsti pósturinn sem við erum að eiga við hér. En hvað er að gerast þar? Þetta er málefnasvið 18, skoðum það. Hver er þróunin þar? Það er svo mikil pólitík í þessari töflu. Lækkunin nemur 7%, verið er að lækka fjárframlög til menningar, lista, íþrótta- og æskulýðsmála. Ástæðan fyrir því að ég flagga þessu og tala um þetta er að ég held í alvörunni að það komi fólki á óvart. Það kemur jafnvel þingmönnum á óvart hver þróunin er hér. Svo að ég taki það fram er vissulega hækkun í sumum málaflokkum og ekki verið að lækka alla málaflokka. Ég er bara að taka þá málaflokka fyrir þar sem ætti sérstaklega að hækka framlög. Nýsköpun ætti að hækka, menningin ætti að hækka, hjúkrunarþjónusta ætti að hækka. Við sjáum að framhaldsskólarnir hafa verið að fá einhver framlög núna út af Covid, sem er gott og blessað, en síðan fletjast framlög út, þeir fá sömu krónutölu liggur við næstu fimm árin. Ég veit ekki hversu mikil sókn það er. Húsnæðisstuðningur er sér málefnasvið, þar er 14% lækkun. Framlög í flokki lýðheilsu og stjórnsýslu velferðarmála lækka um tæplega 20% á næstu fimm árum. Nú er ég búinn að nefna átta málaflokka sem fá lækkun, oft umtalsverða lækkun eða standa í stað eða fá a.m.k. ekki þá hækkun sem ráðherrarnir tala iðulega um. Auðvitað fá önnur svið hækkun. Fólk getur bara skoðað það. Það sem ég bendi á er að þróunin í framlögum til lykilmálaflokka er afskaplega sérkennileg. Það er bara mjög áhugavert að sjá hvernig þetta er að þróast því að fjármálaáætlunin er lykilplagg í öllu sem við erum að ræða hér. Síðan kemur aðhaldskrafan fram í áætluninni. Ég er nú búinn að segja það áður, kannski er ég alltaf að halda sömu ræðuna, en allt í lagi. Af hverju er sérstök aðhaldskrafa á sjúkrahús og skóla? Samkvæmt þessu nemur uppsöfnuð lækkun á framlagi ríkisins 17 milljörðum á tímabilinu. Ég skil kannski að menn vilji hafa einhverja aðhaldskröfu til að ná fram einhverri hagræðingu, betri nýtingu og öðru slíku, gott og vel, menn geta haft þá skoðun. En ég skil ekki, herra forseti, af hverju á næsta ári og næstu tveimur árum er haldið í þessa sérstöku aðhaldskröfu gagnvart heilbrigðisstofnunum, öldrunarstofnunum og skólum. Það er ekki hægt að segja að krafa sé um aðhald í öllu. Það er ekki aðhaldskrafa hjá öllum stofnunum, t.d. er ekki aðhaldskrafa á næsta ári hjá dómstólum. Það sem er eiginlega enn sérkennilegra, herra forseti, er að aðhaldskrafa á sjúkrahús dettur niður eftir tvö ár. Hefðu menn ekki átt að gera það kannski öfugt, sleppa aðhaldskröfunni í dag og innleiða hana eftir tvö ár þegar betur gengur, ef menn eru hrifnir af svona flötum aðhaldsaðgerðum? Við í fjárlaganefnd gagnrýndum harðlega að Landspítalinn ætti að vinna upp halla sinn, 4 milljarða kr., sem þarf að vinna upp með hagræðingaraðgerðum og skertri þjónustu. Það var virkilega ánægjulegt sem ég sá í fréttum í morgun að nú hefur verið ákveðið - ég ætla bara að leyfa mér að segja eftir ötula baráttu okkar í Samfylkingunni og fleiri - að Landspítalinn þurfi ekki að vinna upp þann halla. Það eru ánægjuleg tíðindi. Ég held að Landspítalinn hafi nóg á sinni könnu þó að hann þurfi ekki að fara að vinna upp einhvern eldgamlan halla og skera niður þjónustu. Gott mál. Ég held að þetta sýni að stjórnarandstaðan getur stundum gert eitthvert gagn með því að æpa sig hása og kalla eftir betri ákvörðunum. Annað sem ég ætla að draga fram er niðurskurðurinn eða hagræðingaraðgerðir, eða eins og það kallast hér, eftir tvö ár, afkomubætandi ráðstafanir. Það er kannski svolítið kerfiskarlalegt orðalag yfir niðurskurð, aðhald eða skattahækkanir. Þetta er eitthvað sem er gagnrýnisvert því að þetta þarf ekki að gerast eftir tvö ár. Það gerist eftir tvö ár ef við kjósum þessa flokka og fáum sömu ríkisstjórn yfir okkur, en þarf ekki að gerast ef fólk er tilbúið að kjósa eitthvað annað næst, kýs flokka sem eru kannski tilbúnir að draga það lengur að greiða niður þennan halla. Það skiptir máli. Herra forseti. Í því sambandi langar mig aðeins að nefna eitt vegna þess að ég hef séð auglýsingar frá Sjálfstæðisflokknum um að þeir þar séu búnir að standa sig svo vel í að greiða niður skuldir og þess vegna séu þeir í svo góðum málum að takast á við afleiðingar af Covid. Mig langar aðeins að rifja eitt upp af því að ég þekki söguna ágætlega: Jú, búið var að greiða niður skuldir ríkisins, gott mál. En af hverju gerðist það og hvernig gerðist það að stærstum hluta? Það sem gerðist var að við fengum svokölluð stöðugleikaframlög eftir bankahrunið sem voru langstærsti pósturinn sem fór í niðurgreiðslu skulda. Af hverju fengum við stöðugleikaframlög frá erlendum kröfuhöfum? Það var vegna þess að við settum erlenda kröfuhafa undir svokölluð litlu neyðarlög, nú er ég kominn að smá söguskýringu. Sett voru önnur neyðarlög í mars 2009, ég man það, ég var á þingi þá, sem gerðu kleift að erlendir kröfuhafar festust hér í höftum. Síðan voru þeir tilbúnir að fara úr höftunum með því að greiða okkur stöðugleikaframlög og þau fóru í niðurgreiðslu skulda. Og ég ætla að rifja það upp að þegar sú ákvörðun var tekin í þessum sal að setja erlenda kröfuhafa í bankahruninu undir höft, vitið þið hvaða flokkur greiddi atkvæði gegn því? Það var Sjálfstæðisflokkurinn. Ég er ekki að grínast. Hann greiddi atkvæði gegn því að setja erlenda kröfuhafa undir höftin sem aðrir kröfuhafar voru settir undir. Framsóknarflokkurinn sat hjá í þeirri atkvæðagreiðslu. Þetta er mikilvægt og Sjálfstæðisflokkurinn er kannski ekki að stæra sig af því í auglýsingum sínum þegar hann er að hrósa sér fyrir að hafa greitt niður skuldir svo hratt og þess vegna séum við í svo góðum málum að geta tekist á við Covid. Þetta er bara smá söguupprifjun um hvernig þetta kom til. Ég get alveg hrósað Sjálfstæðisflokknum fyrir það sem hann á skilið en þarna skiptir samhengið ansi miklu máli. Það er bara mjög áhugavert að skoða hvað gerðist í Sjálfstæðisflokknum árið 2009 eða 2010 þegar litlu neyðarlögin voru sett og hann greiddi atkvæði gegn því, því að það var svo augljóst að auðvitað áttum við að setja erlendu kröfuhafana undir höftin líka. Það skapaði okkur samningsstöðu um stöðugleikaframlögin sem urðu að veruleika nokkrum árum seinna. Herra forseti. Þá glittir í niðurskurð eða afkomubætandi ráðstafanir eftir tvö ár. Ég hef áhyggjur af því hvaða hópar verði fyrir barðinu á því. Það eru auðvitað þeir hópar sem reiða sig á opinbera þjónustu. Það er fátækt fólk, öryrkjar, eldri borgarar, námsmenn o.s.frv., jafnvel sjúklingar. Þetta eru hóparnir sem reiða sig á hið opinbera, á velferðarkerfið. Við þurfum að hlífa þeim. Við þurfum ekki að hlífa fjármagnseigendum, þeir sjá um sig sjálfir, þeir sjá svo vel um sig að við sjáum aftur og aftur ákvarðanir sem hér eru teknar sem þjóna þeim sérstaklega. Í gær var ákveðið að lækka fjármagnstekjuskattinn með hækkun frítekjumarks. Ég nefndi áðan að 1% ríkustu Íslendinga aflar 35% allra fjármagnstekna. Ef við stækkum þetta, höfum það 5% ríkustu Íslendinganna, þá afla þeir 50% fjármagnsteknanna, þannig að öll lækkun á fjármagnstekjuskatti kemur þeim hópi til góða. Svo komu sérkennilegar og skrýtnar skattalækkanir í vor. Þá lækkaði ríkisstjórnin sérstaklega stimpilgjöld hjá fyrirtækjum sem kaupa stór skip. Ég get alveg stutt skattalækkanir, eins og tryggingagjaldið, og við höfum meira að segja lagt fram tillögu um lækkun tryggingagjalds. Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkvæði gegn henni. Sjálfstæðisflokkurinn getur ekki öskrað á okkur sem erum vinstra megin og sagt að við viljum bara hækka skatta. Við viljum hækka suma skatta en lækka aðra. Hvernig stendur á því að Sjálfstæðismenn geta alltaf komist upp með að spila þá rullu að þeir séu eini skattalækkunarflokkurinn? Hann er það bara ekki. Sýndarmennskan er alger þegar kemur að þeim málaflokki. Flokkurinn lækkar skatta hjá þeim sem hafa mest. Veiðileyfagjaldið er enn í umræðu. Ég ætla ekki að eyða þeim fáu sekúndum sem eftir eru í að tala um veiðileyfagjaldið í hundraðasta sinn. Mig langar að draga þetta fram og það er ágætt að fólk sjái muninn á þessum flokkum, Sjálfstæðisflokknum og Samfylkingunni, og svo Samfylkingunni og Framsókn og Vinstri grænum. Það er auðvitað munur á okkur. Við erum ekki eins, og við teljum lausnirnar vera öðruvísi og reynum að takast málefnalega á um það. Vinstri hægri, áfram og afturábak, þetta eru lifandi hugtök. Það er fullkomlega eðlilegt að við tökumst aðeins á. Auðvitað veit ég að hver einasta sál í þessum sal vill Íslandi vel. Að sjálfsögðu viljum við það. Ég hef sagt það áður að við erum lítil og fámenn þjóð. Við erum það fámenn að meira að segja í dag fæðast jafn margir í heiminum og búa á Íslandi. Svo fæðist íbúafjöldi Íslands líka á morgun o.s.frv. Við þurfum að komast aðeins upp úr þessum skotgrafahernaði og þrætubókarlist sem við erum öll sek um, ég örugglega þar á meðal, ekki síst á tímum neyðarástands því að nú ríkir neyðarástand. Ég veit að sumir í þessu ástandi hafa það jafnvel betra en áður, en mjög margir hafa það virkilega slæmt, ekki síst hinir atvinnulausu, í umhverfi þar sem nánast enga vinnu við hæfi er að finna. Það er því sérkennilegt að við getum ekki náð saman um að hækka atvinnuleysisbætur enn meira, eins og við höfum ítrekað lagt fram, eða leyft að breytingar á atvinnuleysistryggingum nái til fólks sem verður atvinnulaust í febrúar, eins og hv. þm. Oddný Harðardóttir þreytist seint á að benda á. Þetta eru allt mál sem við hefðum getað náð saman um og verið samferða við að búa til samfélag þar sem enginn er skilinn eftir, samfélag þar sem við látum þúsund sprota vaxa, samfélag þar sem ríkisfjármálum er beitt af myndarlegri hætti gagnvart sveitarfélögum, hópum um nýsköpun og umhverfismálum, þar sem við tökum höndum saman um græna atvinnuuppbyggingu, höfum eitthvert plan, efnahagsplan, um hvernig hægt er að komast upp úr þessu, ekki bara bíða eftir að túristinn komi aftur til Íslands. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að vera metnaðarfyllri hvað þetta varðar, vera svolítið stórhuga og vera meira samferða, herra forseti.
Vegna orða hv. þingmanns í upphafi ræðunnar vill forseti taka það sérstaklega fram að hv. þingmaður er í miklum metum hjá forseta þrátt fyrir gáleysislegt skens hans á samfélagsmiðlum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hv. þingmaður fór hér yfir fjölmörg málefnasvið og setti hlutina í ákveðið samhengi sem ég ætla ekkert að fara að rengja beinlínis. Þetta er spurning um samhengi og ég er sammála hv. þingmanni að því leytinu til. Það er rétt að við erum að rýna fjármálaáætlun. En þá verðum við að hafa í huga hvað þessi fjármálaáætlun er að boða. Við erum fyrst og fremst í mikilli óvissu, við erfiðar efnahagslegar aðstæður að reyna að móta það umfang sem við horfum til á næstu árum, til ársins 2025. Þegar við setjum hlutina síðan í samhengi verðum við að horfa á hvað hefur verið gert á þessu kjörtímabili þegar við skoðum stök málefnasvið. Öðruvísi fáum við enga mynd á það hver þróunin er í forgangi málefnasviðanna. Við skulum byrja á nýsköpuninni. Það er búið að auka til nýsköpunar um 74% á þessu kjörtímabili sem hlýtur að vera nánast einsdæmi á jafn skömmum tíma. Hv. þingmaður sagði að ekki væri nóg gert og það kann vel að vera að við getum deilt um það hvenær er komið nóg. En við erum að vinna líka með fjáraukalagafrumvarp. Nú vorum að koma inn í fjáraukann breytingartillögu um 3 milljarða kr. útgjöld vegna ráðstafana sem við ákváðum hér á þingi fyrr í vor um að hækka endurgreiðslur til rannsóknar og þróunar og nýsköpunar og hækka þak. [[Forseti hringir.]]Það eru 3 milljarðar bara núna. Það segir okkur að þessar aðgerðir eru að virka og þær eru að koma inn á fullri ferð, 3 milljarðar.
Herra forseti. Ég hef bara, í ljósi orða forseta, mjög gaman af skensi hæstv. forseta á samfélagsmiðlum, svo að það komi fram hér. Það sem mig langar að segja varðandi nýsköpunarmálin er: Já, hér hefur verið bætt í nýsköpun á undanförnum árum. Ég fagna þessum 2,9 milljörðum sem fara í að auka endurgreiðslu vegna þróunar- og rannsóknarkostnaðar. Ég held að það hafi verið ein af tillögum okkar í upphafi kjörtímabilsins. Gott og vel. En það sem ég var að gera í ræðu minni var að líta til framtíðar. Það er óneitanlega þannig, og ég sé að hv. þingmaður er með þessa elskulegu töflu fyrir framan sig, að þróunin er niður á við, það er það sem ég er að gagnrýna, í nýsköpun af öllum málaflokknum. Hv. þingmaður sér að hún er niður á við um 30%. Það er það sem ég er að gagnrýna. Ég skil ekki, af því að þetta eru ekki stærstu tölurnar, að nýsköpunarmálin séu að fá mikið högg eða bara niðurskurð árin 2023, 2024 og 2025. Það er það sem ég er að gagnrýna. Ég gagnrýndi sérstaklega að okkur vantar pening í Tækniþróunarsjóð. Af því að hv. þingmaður nefndi að endurgreiðslufyrirkomulag varðandi rannsóknarstyrkina hefði virkað þá hefur Tækniþróunarsjóður líka virkað. Hann er vanfjármagnaður um 5 milljarða samkvæmt sjóðnum sjálfum. Af hverju tökum við ekki bara höndum saman og ákveðum 5 milljarða á morgun? Við getum gert það. Ríkissjóður fer ekki á hausinn, hann er nú þegar í svo miklum mínus að það sér ekki högg á vatni en þessir 5 milljarðar gætu orðið 50 eftir einhver ár. Veðjum á nýsköpunina, veðjum á kvikmyndageirann. Ég nefni það nú iðulega þegar ég í andsvari við hv. þingmann. Af hverju tökum ekki þannig skref? Fjárfestum í okkur sjálfum. Stundum þarf að eyða pening til að búa til pening og nýsköpun er dæmi um það. Ég er ekkert að gera lítið úr því sem gert hefur verið. Ég er að benda á það sem betur má fara. Taflan er nöturleg þegar kemur að nýsköpun. Hún er niður á við. Það er ekki tilfinning fólksins úti við [[Forseti hringir.]]ef hlustað er á yfirlýsingar ráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mér leið eitt augnablik eins og ég væri inni í einhverju samfélagsmiðlasamtali. En nú er ég kominn í ræðustólinn og á í andsvörum við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson og reyni að halda mig við það samtal. Já, veðjum á nýsköpunina. Við erum að veðja á nýsköpunina. Það sem ég er að reyna að koma á framfæri hér, af því að hv. þingmaður setti hlutina í ákveðið samhengi, er að þegar við aukum inn á málefnasvið eins og nýsköpun þá fara fjármunir þar varanlega inn. Það eru komnir 10 milljarðar, mestmegnis núna á milli 2019 og 2021. Síðan fjarar það aðeins út af því að við erum í átaki. Það verða 6 milljarðar varanlega inni í kerfinu. Það er mjög mikilvægt að við komum þeim skilaboðum rétt á framfæri. Tökum annað mál sem eru umhverfismálin. Þar voru framlög 16 milljarðar þegar við tókum við á þessu kjörtímabili. Það eru komnir 8 milljarðar varanlega inn í umhverfismálin, rúmlega 24 milljarðar og þeir verða 26 árið 2025. Það er 10 milljörðum meira á ári að fara varanlega til umhverfismála vegna þess að við erum græn ríkisstjórn og við erum að sinna þessum málaflokki. Þetta er bara annað samhengi en það er hið rétta samhengi. Við verðum að meta fjármálaáætlun eins og hún er lögð fram í samhengi við það sem við erum að gera. Þegar við setjum fjármuni inn koma þeir varanlega inn. Það sem hv. þingmaður er að gera er að taka það sem er til lækkunar, sem eru einskiptis Covid-aðgerðir - og við vonum að séu einskiptis vegna þess að til þess eru þær ætlaðar, til að koma okkur út úr þessu kófi - og svo er það fjárfestingarátakið. Þegar við erum búin að byggja húsið þá er það bara búið. Þá dettur það út. Það eru liðirnir sem eru niður.
Herra forseti. Já, það er gott. Við erum alla vega að tala um sömu tölurnar núna og við erum að tala um sömu töflu. Ég var kannski að vonast til að þessar aðgerðir í umhverfis- og nýsköpunarmálum væru ekki einskiptisaðgerðir. Sumt þarna er það. Það sem ég er að kalla eftir er að settir séu myndarlegir fjármunir í þessa tvo málaflokka. Ég held að breytingin á næstu fimm árum sé ekki í samræmi við þá tilfinningu sem ríkisstjórnin er að skapa, þegar nýsköpunarmálin fá 30% lækkun milli upphafsárs og lokaárs og hækkunin til umhverfismála er afskaplega lítil milli ára. Það getur vel verið að hv. þingmanni og flokki hans finnist nóg gert í umhverfismálum og nýsköpunarmálum. Mér finnst það ekki. Okkur er bent á að hér sé hægt að gera meira. Þessir tveir málaflokkar eru svolítið sérstakir og þeir eru ekkert sérstaklega stórir til að byrja með. Hvor málaflokkur er um 1% af landsframleiðslu og 3% af fjárlögunum hvor. Við þurfum því kannski að vera bara myndarlegri hvað þetta varðar, ekki síst á tímum Covid, ekki síst á tímum loftslagsbreytinga. Við sjáum að umhverfismálin eru á blússandi ferð. Við erum að fjárfesta í grænum atvinnuvegum og höfum alls konar fjárhagslegan hvata til að innleiða græna atvinnustarfsemi. Það þarf bara að sjást betur í þessari fjármálaáætlun. Nú er ég að reyna að vera ofsalega mildur af því að ég veit að hv. þingmaður getur ekki svarað mér aftur. Þessi tafla sýnir samt bara þróunina og ég vil þá lýsa áhyggjum af þróuninni. Ég held að við hv. þingmaður og Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin getum snúið bökum saman í næstu ríkisstjórn í því að gera enn betur í þessum lykilmálaflokkum þannig að græni litur Framsóknarflokksins verði enn betur dreginn fram í næstu ríkisstjórn. Ég veit að hv. þingmanni er annt um báða þessa málaflokka og verði hann fjármálaráðherra næst þá veit ég að hann mun gera talsvert betur en núverandi fjármálaráðherra.
Forseti. Fjármálaáætlun á hverju ári til næstu fimm ára snýst um stefnu stjórnvalda, hvaða áhrif hún hefur á fjárheimildir hins opinbera. Hvernig hefur stefna stjórnvalda áhrif á þá stöðu sem við erum í hverju sinni? Ef stjórnvöld væru ekkert að skipta sér af neinu, ef þjóðfélagið og skattar og allt svoleiðis væri óbreytt, hvernig myndi sviðsmyndin þróast? Hvernig yrðum við eftir fimm ár? Það er fyrsta spurningin sem við svörum með fjármálaáætlun, sem við eigum að svara um fjármálaáætlun en er ekki gert hér frekar en svo margt annað. En af því hér eru stjórnvöld sem ráða og þessi stjórnvöld ætla að gera þetta og þetta, þá gerist það að eftir fimm ár verðum við komin eitthvert allt annað. Það er ekki heldur útskýrt í þessari fjármálaáætlun frekar en svo margt annað. Þessi fjármálaáætlun er ekki stefna stjórnvalda, hún samanstendur af handahófskenndum aðgerðum hingað og þangað, sem vissulega margir, ef ekki allir flokkar kölluðu eftir fyrir síðustu alþingiskosningar, eins og viðbótum í heilbrigðiskerfið, í samgöngur o.s.frv. En þetta er allt samtíningur héðan og þaðan sem sýnir enga heildstæða stefnu um það hvernig samfélagið verður öðruvísi eftir fimm ár vegna stefnu stjórnvalda. Í þessa fjármálaáætlun vantar stefnumörkun stjórnvalda frá A til Ö. Ekkert nema handahófskenndar aðgerðir sem eru í besta falli ágiskun á að eitthvað komi til með að ganga vel af því að - ég segi þetta með öllum þeim formerkjum sem fylgja því - í lögum um opinber fjármál segir að það eigi að kostnaðarmeta og ábatagreina aðgerðir stjórnvalda. Það er ekki gert og af því að það er ekki gert þá er það ágiskun að við náum góðum árangri þar. Kannski er það góð ágiskun eða upplýst ágiskun, fínt, frábært. Það er samt ekki útskýrt af hverju ein aðgerð er betri en önnur sem valið ætti að standa um. Við fáum ekki að sjá neitt um það. Við fáum ekki að sjá í fjármálaáætlun ef það á að byggja t.d. Sundabraut eða eitthvað svoleiðis, að þar séu margar mismunandi leiðir sem velja á um, eins og eru þó varðandi Sundabraut þar sem við fáum marga mismunandi valmöguleika til að velja úr. En við fáum ekkert svoleiðis í fjármálaáætlun. Við fáum það varðandi borgarlínu. Þá fáum við valmöguleika um sporvagnakerfi, hraðvagnakerfi, meira og minna varðandi áherslur á almenningssamgöngur o.s.frv. Margir valmöguleikar sem metnir eru út frá áhrifum hver um sig og besti valmöguleikinn valinn. Það er ekkert svoleiðis í þessari fjármálaáætlun, ekkert svoleiðis í stefnu stjórnvalda heldur bara puttinn upp í loft, giskað á hvernig vindáttin er og ákveðið að best sé að fylgja henni. Það eru ófagleg vinnubrögð. Það eru vinnubrögð sem fara ekki samkvæmt lögum um opinber fjármál. Við erum í þessu ástandi óvissu og höfum verið það frá því fyrir þann tíma þegar leggja átti fjármálaáætlun fram, í apríl á þessu ári. Stjórnvöld treystu sér ekki til að leggja fram sína eigin stefnu á þeim tíma og báðu um að fá að fresta því að leggja hana fram, sem mér finnst vera galið frá upphafi, því að þegar við erum í óvissuástandi ætti það að vera fyrsta skylda stjórnvalda að eyða óvissu. Og hvernig gera stjórnvöld það? Með því að leggja fram stefnu út úr óvissuástandinu. Ef við skoðum söguleg gögn um það hvernig faraldur getur þróast er núverandi ástand mjög augljós sviðsmynd, möguleg sviðsmynd að sjálfsögðu, en mjög augljós möguleg sviðsmynd. Það kemur kúfur, það kemur annar kúfur og miðað við núverandi upplýsingar er ekkert ólíklegt að þriðji kúfurinn komi. Ég tel ekki sumarið með, þá var sama og enginn kúfur, það er ekki bylgja samkvæmt mínum stærðfræðiskilningi. Þannig að við erum búin með fyrsta kúfinn og annar kúfurinn er að klárast. Og miðað það sem við heyrum núna í dag er ekkert ólíklegt að þriðji kúfurinn komi, miðað við að bóluefnið komi seint og síðar meir. Við fáum sóttvarnalækni sem segir okkur að sóttvarnaaðgerðir komi til með að vera a.m.k. í hálft ár í viðbót, þar til um mitt næsta ár, a.m.k. Það eru fyrstu 10% af líftíma þessarar fjármálaáætlunar, áframhaldandi sóttvarnaaðgerðir. Hver eru viðbrögðin við því? Ég sé ekki viðbrögð við því nema þau sömu og birtust okkur þegar fjármálaáætlun var seinkað. Við bregðumst við því eftir því sem þörf er á. Það er ekki stefna, það eru neyðarviðbrögð. Það er líka skylda stjórnvalda, tvímælalaust, að bregðast við neyð, alveg tvímælalaust. Ég tek alveg undir það, og þingið hefur unnið mjög vel, að ég tel, með stjórnvöldum og hjálpað til við við neyðaraðgerðir. En þá vantar stefnuna. Og það er þetta mál sem við fjöllum um hérna. Fjármálaáætlun á samkvæmt lögum, samkvæmt skipulagi, mjög eðlilegu skipulagi, að fjalla um stefnu stjórnvalda. Hvað ætla stjórnvöld að gera miðað við núverandi ástand, miðað við það ástand sem er fyrirsjáanlegt? Með bestu ágiskunum, að sjálfsögðu. Við erum ekki það góð að spá fyrir um framtíðina. Hvernig ætlum við að hafa samfélagið öðruvísi eftir fimm ár en það er núna, öðruvísi en það yrði án stefnu stjórnvalda, og út úr því núverandi ástandi sem við erum í eins og er? Ekkert svoleiðis er í þessari áætlun nema besta ágiskun og von um að það verði viðspyrna og þegar kófið klárist loksins þá fari allt í gang án þess að stjórnvöld þurfi að gera neitt nema bara að sinna þessum fjárútlátum á fleygiferð til að halda fyrirtækjunum á lífi, til að þau geti þá bara byrjað aftur eins og ekkert hafi í skorist. Það er ekkert rosalega líklegt að það heppnist. Það gæti gerst. Það er vissulega til sviðsmynd af því, en það ætti að hafa varann á. Það sést hvergi í viðbrögðum stjórnvalda að verið sé að búast við hinu versta og undirbúa fyrir það, heldur var einhvern veginn strax búist við að þetta yrði snöggt kóf, því myndi ljúka fljótt og 3 milljarðar voru settir í fyrsta fjáraukann til auglýsinga fyrir ferðamenn til að þeir gætu hrúgast inn strax síðastliðið sumar af því að þetta yrði bara búið þá. Það var ekki áætlun, hvað svo ef það myndi ekki standast. Það var ekki búist við því versta, alls ekki. Það á að sjálfsögðu að búast við hinu besta en undirbúa það versta. En það var heldur ekki gert. Það var einfaldlega búist við því besta og undirbúið fyrir það besta. Það kann ekki góðri lukku að stýra, langt í frá. Ég fjallaði þó nokkuð mikið um þetta þegar fyrsti fjáraukinn kom hingað, um þá stöðu sem var á þeim tíma. Það fyrsta sem ég vakti athygli á var að ef við ætluðum að komast upp úr þeirri holu sem var að myndast fyrir framan okkur þá þyrftum við að leggja áherslu á nýsköpun, ekki bara út af ástandinu sem þá var, heldur líka af því að það er einfaldlega heilbrigt fyrir atvinnulífið. Það er heilbrigt fyrir samfélagið að stóla ekki á þetta klassíska, íslenska viðskiptalíkan, að það séu fáar, stórar stoðir sem standa undir atvinnulífinu. Það eru þær sem valda þessum sveiflum í efnahagskerfinu. Við sveifluðumst með fiskinum, við sveifluðumst með álinu, við sveifluðumst síldinni, við sveifluðumst með bönkunum og nú erum við að sveiflast með ferðaþjónustunni. Ástæðan fyrir því að við þurfum að verða fjölbreyttari er svo sveiflurnar verði minni og stöðugleiki aukist. Það var ástæðan fyrir því þegar þetta ástand kom upp að við hugsuðum að við ættum að hella okkur út í nýsköpun. Þess vegna lagði minni hlutinn, undir forystu okkar Pírata, til 9 milljarða í nýsköpun. Stjórnin heyrði þessi rök, tók undir þau með því að tvöfalda það framlag sem leggja átti í nýsköpun, úr 1,5 milljörðum upp í 3 milljarða. Það kom á daginn núna í haust að það var fyllilega þörf á þessum 9 milljörðum í nákvæmlega þetta, það var nokkurn veginn nákvæmlega sú upphæð sem hefði getað nýst í þau verkefni sem sóst var eftir. Merkilegt nokk. - Nei, í rauninni ekki svo merkilegt, af því að við spurðum og þetta var í rauninni ýtrasta upphæðin sem við fengum svör gagnvart. Og í anda þess, í þessu ástandi, að gera meira en minna, þá var ekkert að því að hafa alla vega fjárheimild fyrir þeim möguleika. Ef ekki væri hægt að nýta hana alla þá yrði henni bara skilað aftur í ríkissjóð, ekkert alvarlegt þar. En hins vegar var stefna stjórnvalda að leggja fram í rauninni - eða eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði, að það væri ekki hægt að koma öllu þessum peningum út í atvinnulífið svona hratt. Reyndin varð bara: Jú, það var víst hægt. En fjárheimildirnar voru ekki til staðar þannig að það gerðist ekki. Ef við hefðum lagt til meiri fjárheimildir ef möguleikinn gæfist værum við mögulega á allt öðrum stað í dag og byrjuð að vaxa vel út úr þeirri kreppu sem við erum í núna, af því nýsköpun tekur tíma. Það þýðir bara það að við erum búin að tapa meira en hálfu ári af vextinum í að skjóta rótum. Þetta birtist t.d. í stefnu stjórnvalda um meðhöndlun á Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Öll þau gögn sem við höfum kallað eftir sýna að sú stefna stjórnvalda, sú ákvörðun stjórnvalda að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands var ekki byggð á neinu nema pólitík á þeim tíma. Þegar sagt var að peningarnir sem færu í Nýsköpunarmiðstöð Íslands myndu nýtast betur í verkefnum annars staðar eða hjá öðrum aðilum með því að taka burt stjórnsýsluna og nýta stjórnsýslupeningana í verkefni hingað og þangað - þegar sú fullyrðing var sett fram voru þau gögn ekki til sem styðja þá fullyrðingu. Það þýðir það að sú fullyrðing var ágiskun. Hún var ekki studd með gögnum. Þannig er þessi fjármálaáætlun út í gegn. Hún er ágiskun á fjárheimildir hingað og þangað. Þetta mun skila árangri, þetta skilar árangri, höldum við, af því að mælikvarðarnir, kostnaðargreiningin, ábatinn - mælikvarðarnir eru ónákvæmir, kostnaðarmatið er ekkert, ábatagreiningin engin, engin valkostagreining, ekkert, ekki neitt. Ekkert sem hægt er að byggja á til að eiga einhvers konar vitræna umræðu um hvernig við förum með fjárheimildir almennings, skattfé almennings, ekki neitt. Við eigum að fá ársskýrslu frá ráðherra um mitt hvert ár sem ráðherra kynnir og útskýrir: Ég fékk fjárheimild til að vinna að ákveðnum verkefnum, ná ákveðnum markmiðum. Það tókst að gera það af því að fjárheimildirnar voru vel undirbúnar og nýttust vel og markvisst fyrir þau verkefni og í áttina að þeim mælikvörðum sem við eigum að miða við. Ráðherra getur ekki sagt svoleiðis hluti í ársskýrslum sínum í dag, það er ekki hægt af því að það vantar rökstuðninginn fyrir Alþingi fyrir því hvað verkefnin kosta og hver ábatinn af þeim er. Þannig að ráðherra getur alltaf hreykt sér af því að hafa náð árangri því að væntanlega og vonandi skilum við alltaf árangri með því að fjárfesta í verkefnum. Kannski gerist það ekki alltaf en við vonum alla vega að við séum a.m.k. á þeim stað að þær fjárheimildir sem við samþykkjum í hin og þessi verkefni skili einhverjum jákvæðum niðurstöðum. Það væri nú verra ef við værum ekki einu sinni á þeim stað. En ég get ekkert fullyrt um það af því að þetta er allt ágiskun. En mig langar að fjalla aðeins um formið sem ég ræddi í andsvörum við hv. þm. Harald Benediktsson, þ.e. að hafa lög um opinber fjármál eins og þau eru, að ákvarðanir og stefna stjórnvalda sé grundvölluð á gagnsæjum upplýsingum, gögnum um hvaða árangri fjárheimildir komi til með að skila. Það er alger grundvallarregla, algjört grundvallarviðmið að stjórnvöld rökstyðji stefnu sína og ákvarðanir. Í tilviki fjárheimilda, í tilviki þess að fara með skattfé almennings, þá þýðir það að þegar stjórnvöld leggja til aðgerðir til að minnka t.d. fráflæðisvandann, sé það útskýrt: Hérna eru valmöguleikar um aukna heimaþjónustu, um að byggja fleiri hjúkrunarrými, að auka einhvers konar aðra þjónustu einhvers staðar, og ýmislegt svoleiðis. Að það sé útskýrt að ef við setjum 500 millj. kr. í aukna heimilisþjónustu þá skili það þessum árangri, og ef við leggjum 2 milljarða í að byggja fleiri hjúkrunarheimili þá skili það einhverjum öðrum árangri. Ef við leggjum bara 1 milljarð af hinu og 500 milljónir á þessu og blöndum saman mismunandi lausnum, þá skilar það annars konar árangri. Það er þessi valkostagreining sem á að fara fram um að þessi dreifing fjármuna á milli þessara verkefna skili okkur betri árangri en ef við myndum dreifa þeim einhvern veginn öðruvísi eða einbeittum okkur einungis að einum af þeim þáttum sem í boði eru. Hvernig birtist það okkur? Því að þetta er dæmi um verkefni sem verið hefur augljóst í þó nokkur ár, við höfum ítrekað talað hér í þingsal um þennan svokallaða fráflæðisvanda, að þegar sjúklingar klára meðferð hjá Landspítalanum þá eru þeir einfaldlega fastir þar í dýrum rýmum og fleiri komist ekki að af því að það er ekki viðeigandi þjónusta fyrir þá heima eða í hjúkrunarrýmum eða þess háttar, sem væri ódýrara úrræði. Þetta er þessi fráflæðisvandi. Með hvaða hætti er verið að glíma við hann í fjármálaáætlun? Ekki neinum, bara bókstaflega ekki neinum. Hvað gerist síðan í 2. umr. fjárlaga? Þá koma allt í einu inn 1.350 milljónir á næsta ári sem eiga að leysa vandann - ekki alveg, en næstum því. Hvernig eiga þessar 1.350 milljónir að leysa vandann? Spyr ég þá sem nefndarmaður í fjárlaganefnd. Hvert er svarið? Ja, við verðum að leigja húsnæði og við setjum eitthvað af þessu í heimahjúkrun o.s.frv. Þau vita það ekki, ætla bara fá þessar 1.350 milljónir og segja að þær leysi vandann svona næstum því alveg. Það eru þessi vinnubrögð sem ég kvarta yfir hástöfum aftur og aftur. Þetta má ekki gerast svona. Það bara má það ekki. Ég skal meira að segja trúa því að þessir fjármunir komi til með að skila árangri. En til þess að við getum metið það eftir á hvort einhverjar aðrar aðgerðir hefðu virkað betur til að við getum tekið betri ákvörðun í framhaldinu um notkun fjárheimilda, þá þarf að segja það fyrir fram hvernig á að ná þeim markmiðum. Þetta er áætlanagerð, hana vantar algerlega hérna. Það getur síðan komið upp úr dúrnum þegar við nálgumst verkefnin, að hægt sé að færa eitthvað aðeins á milli t.d. hjúkrunarheimilanna eða heimaþjónustunnar eða eitthvað því um líkt, til þess að ná betri árangri. Það er bara gott og blessað að við komumst að því eftir því sem við vinnum verkefnið nákvæmar, að það þurfi að hliðra til hlutum aðeins til þess að ná betri árangri, sem er ekki samkvæmt áætlum. Frábært, gerið það endilega. Þess vegna erum við með lög um opinber fjármál sem veita ráðherra aðeins meira svigrúm til að færa til fjármuni innan sinna málaflokka og málefnasviða til að ná betri árangri en áður þar sem þetta var rosalega fast á hverjum fjárlagalið. Núna erum við með meiri sveigjanleika til að ná þeim markmiðum sem stefnt er að. Þegar verið er að vinna verkefnin getur komið upp ný hugmynd sem hægt er að bregðast við á þann hátt. En við stöndum frammi fyrir því hérna á þingi að þurfa að samþykkja fjárheimild upp á 1.350 milljónir í verkefni sem mun líklega leysa þennan vanda. Við vitum ekki alveg hvernig, en það er bara þannig. Þetta eru vinnubrögð sem Alþingi á ekki að sætta sig við. Alþingi á að spyrja: Hvernig sjáið þið þetta fyrir ykkur þegar allt kemur til alls? Og gera sér fyllilega grein fyrir því að það eru áætlanir. Og áætlanir geta breyst í framkvæmd, það er bara fullkomlega eðlilegt. Það sýnir lærdómsferli sem kæmi síðan út í ársskýrslu ráðherra þar sem útskýrt er: Við byrjuðum með þetta svona en komust síðan að því að forsendurnar voru aðeins öðruvísi en við bjuggumst við. Þá bættust við fleiri flækjustig, eitthvað svoleiðis, og við brugðumst við því og gerðum þetta því aðeins öðruvísi. Það er bara frábært. Æðislegt. Þá eru stjórnvöld að útskýra fyrir okkur og fyrir framtíðinni hvernig hægt er að gera áætlanagerð betri í kjölfarið. Ef við byrjum ekki einu sinni á að gera þessar áætlanir þá komumst við aldrei í það ástand að byggja ákvarðanir Alþingis um fjárheimildir til verkefna með almannafé á gögnum, upplýsingum um áætlanagerð, á sviðsmyndagreiningu. Þá náum við engum árangri. Eins og ég sagði við hv. þm. Harald Benediktsson: Þetta er pólitík 101, því að án þessara upplýsinga erum við bara að giska. Með þessum upplýsingum hverfur jafnvel pólitíkin af því að þá sjá allir hvaða lausn er best. Þá þarf ekki pólitískt rifrildi um einhverja hugmyndafræði fram og til baka um hvaða möguleika á að velja af því að það er augljóst. Um það snýst pólitíkin; um formið. Við eigum að losa okkur við ágiskunina því að hún er sóun í öllum skilningi þess orðs. Mig langar til þess að ljúka ræðu minni með því að koma inn á umræðu sem ég er búinn að vera í í fjárlaganefnd, um laun kjörinna þingmanna. Gerð var breyting á lögum árið 2018 þar sem kjararáð var afnumið eftir mjög ógagnsætt ferli þar sem ákvörðun var tekin um breytingu á launum kjörinna þingmanna daginn eftir kosningar 2016. Við spurðum um upplýsingar og gögn, hvernig væri hægt að rökstyðja þá hækkun. Við fengum aldrei neitt svoleiðis þrátt fyrir að þau gögn ættu að liggja fyrir. Við spurðum um þau í nafni upplýsingalaga, þar sem þetta er stjórnsýslubatterí sem átti að vera þarna og átti að halda öllu gagnsæju og aðgengilegu. En það var ekkert svoleiðis til, sem er eins og allt annað hérna. Þau hafa greinilega verið að giska. Kannski var það upplýst, góð ágiskun, en ekki fyllilega nákvæm og ekki byggð á gögnum. Núna er það þannig að laun ráðamanna, þingmanna og ráðherra uppfærast sjálfkrafa 1. júlí hvert ár. Fyrst þegar lögunum var breytt þá gerðist það rétt fyrir 1. júlí þannig að ákvörðuninni um að hækka launin var frestað til 1. janúar 2019, held ég að hafi verið, nei, það var 2020. Það er alla vega ár þarna á milli. Þetta kjörtímabil er búið að líða svo hratt. Launin áttu að hækka 1. janúar 2020, það er rétt. Það gleymdist að gera það hjá Fjársýslunni, merkilegt nokk. Það gerðist um þremur mánuðum seinna. Þá var gerð afturvirk uppfærsla á launum kjörinna fulltrúa um 6,3%, sem er mjög áhugavert af því að nákvæmlega þá var faraldurinn að byrja og afturvirka launahækkunin var gerð, en launahækkuninni sem átti að verða núna 1. júlí síðastliðinn var frestað þangað til núna um áramótin 2020/2021. Allt í lagi, gott og blessað. Við erum enn þá í kófinu og launahækkunin sem átti að verða 1. júlí 2020 verður gerð núna um áramótin. Þá spyr ég: Hver er hækkunin? Af því að ég sé hana hvergi í fjáraukanum eða fjárlögunum, ekki við hverju er búist. Það tók ansi langan tíma að fá svar sem átti að liggja fyrir alveg frá því um mitt árið um að laun kjörinna fulltrúa myndu hækka um 3,6% núna um áramótin, sem er mjög áhugaverð prósenta fyrir margra hluta sakir. Almenna launavísitalan hækkaði um 3,4% á árinu 2019, sem þessi launahækkun er miðuð við. Bætur almannatrygginga fyrir 2020 hækkuðu um 3,5%. Allt í lagi. Laun almannatrygginga hækkuðu um 3,5% en laun kjörinna fulltrúa um 3,4%. Gott og blessað. Almenn launavísitala fyrir árið 2019 var 4,9%, en launavísitalan sem miðað er við vegna launa þingmanna og ráðherra er greinilega miðuð við laun starfsmanna ríkisins en ekki allra. Þá sýnir það okkur að laun starfsmanna ríkisins hafa að meðaltali hækkað um 3,4%, sem gæti alveg verið eðlilegt út af lífskjarasamningum þar sem voru krónutöluhækkanir o.s.frv. Hversu gagnsæ og aðgengileg eru gögnin? Ekkert rosalega, en það barst alla vega minnisblað til fjárlaganefndar núna í morgun þar sem fjallað er dálítið um þessa útreikninga og það er alveg áhugavert að gramsa í þeim. En þeir segja líka að búist sé við að hækkunin, sem á að verða á næsta ári, 1. júlí 2001, verði á bilinu 5,5%–7,4% af greiðslunni, eða eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2021 þá eigi að vera 6,3% aftur eins og það var um síðustu áramót, sem er aftur mjög áhugavert því að það er fyrir árið 2020. Sem sagt: Þróunin á árinu 2020 var 6,3% meðal starfsmanna ríkisins. Ég sé að áætlun fyrir almannatryggingar er 3,6% fyrir árið 2021, sem fær mig til að klóra mér dálítið í hausnum. Ef þróunin fyrir almannatryggingar fyrir árið 2020 er upp á 3,5% hækkun miðað við launaþróun starfsmanna ríkisins, þingmanna og ráðherra, en hins vegar er 6,3% fyrir árið 2020, þá bendir það okkur enn og aftur á vandann sem við erum í með túlkunina þar og vandann hvað varðar endalausa hækkun og lækkun á launum þingmanna og ráðherra. Ég er að lokum með dálitla hugmynd sem væri kannski áhugavert að velta fyrir sér varðandi þessi laun, að þau hækki í rauninni bara einu sinni á kjörtímabilinu: Á kjördag hækka laun kjörinna fulltrúa. Það væru væntanlega 10–15% á því tímabili. En á milli kjördaga eru þetta laun kjörinna fulltrúa og þingmanna, þá er ekki verið að fikta neitt í þessu, þá er þetta ekkert vesen, þá er það bara aðskilið frá pólitíkinni innan kjörtímabilsins. Ég held að það gæti verið [[Forseti hringir.]]dálítið áhugaverð þróun því að starfið er ekki háð því að fylgja nauðsynlega einhverri launaþróun innan kjörtímabilsins. [[Forseti hringir.]]Launin eru alveg nógu há þó að það gerist ekki.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hélt prýðisræðu, ræddi mikið um þetta ferli sem er formgert í lögum um opinber fjármál. Ég ætla að byrja á því sem snýr að því stefnumarkandi ferli sem lög um opinber fjármál eru og boða okkur að fara eftir og hér erum við að ræða einn þátt þess sem er ríkisfjármálaáætlun. Að baki henni liggur stefnumörkun, stefna ríkisstjórnar, og síðan er þetta útfært frekar í fjárlögum. Þetta er það ferli sem við förum í gegnum. Hv. þingmaður notaði mikið orðið ágiskun, gisk og ég kem hér upp til að hafna því. Hann blandar þessu við þar sem hann talar um kostnaðarmat og valkostagreiningu. Þessu verður ekkert endilega að blanda saman. Nú ætla ég að útskýra það. Stefna stjórnvalda er alveg skýr, Covid eða ekki Covid. En það vill til að það er Covid og það markar í raun og veru allt fjárlagaferlið sem við erum að fara í gegnum á þessu ári. Af hverju erum við að gera þetta á svo þröngum tímaramma? Jú, af því að það er Covid. Af hverju erum við að einblína á 2021? Af því að stefnan er að koma okkur út úr þessu ástandi. Koma þjóðinni í gegnum þetta. Það er skýr stefnumörkun í mínum huga, hv. þingmaður. Þannig ég hafna því að þetta sé bara gisk. Stefnan er mjög skýr. Við erum að halda okkur við fyrri áform og það er mælt í krónum, 1.000 milljarða umfang í 300 milljarða tekjufalli. [[Forseti hringir.]]Það er stefna og það er mælt í krónum.
Forseti. Fyrri áform, já, þetta er miðað við fyrri áform, fjárlagaramma síðasta árs, það að við kláruðum þetta þá og sinntum þeim verkefnum sem við sinntum þá og það kostaði þetta mikið. Maður spyr: Hvað kostaði samt þetta verkefni sem stofnun eða ráðuneyti á að sinna samkvæmt lögum? Og svarið er: Ég veit það ekki, ekki hugmynd. En hitt verkefnið? Við vitum bara hvað þau kosta öll saman. Það, hv. þingmaður, er gisk. Þegar við sem erum að setja lögin og fáum kostnaðarmat á verkefni sem við erum að leggja á framkvæmdarvaldið, ábyrgð um réttindi borgara og þjónustu fyrir borgara sem á að kostnaðarmeta, þegar við tökum ákvarðanir um að það eigi að veita þá þjónustu að tryggja þessi réttindi og það er kostnaðarmetið hversu mikið þau réttindi kosta, hversu mikið sú þjónusta kostar, að maður geti ekki spurt eftir á þegar það er komið í gagnið hvað þetta kostaði í raun og veru, að svarið sé: Ég veit það ekki - það þýðir að við erum að giska. Það þýðir að sá fjárlagarammi sem er undir rökstyður ekki að það sé verið að uppfylla þau réttindi og þær þjónustuþarfir sem við sjáum endurspeglast í löngum biðlistum, í fráflæðisvandanum og því öllu. Fjárheimildirnar sem við leggjum hérna inn virðast ekki vera að leysa vandamálin. Þær virðast ekki standa undir þjónustukröfum miðað við biðlistana. Einhverra hluta vegna notum við sömu fjármuni og síðast af því að við komumst í gegnum árið og vorum í plús í heildarsamhenginu [[Forseti hringir.]]en við vorum ekki nógu fókuseruð. [[Forseti hringir.]]Við vorum ekki nógu skilvirk til að geta rökstutt hvert eitt og einasta verkefni. Það er gisk.
Hæstv. forseti. Ég þakka svörin. Í seinna andsvari er framhaldsandsvar og ég hafna giski alfarið. Númer tvö í stefnu stjórnvalda eru sértækar Covid-aðgerðir. Er það gisk? Nei. Það er alveg fádæma útgjaldaaukning frá fjárlögum til frumvarps. Við erum að tala um 180 milljarða og það er ekki meira gisk en svo að ég man það. Þar af eru 120 milljarðar í sértækar Covid-aðgerðir, sértækar. Það er markmið í stefnu stjórnvalda. Í þriðja lagi er það að leyfa sjálfvirku sveiflujöfnurunum, bótakerfunum að virka og við höfum meira að segja bætt í þar. Við höfum lækkað skatta þannig að áhrifin verða enn meiri og við höfum lengt tekjutengda tímabil atvinnuleysisbóta og við höfum líka hækkað grunnbætur. Í áætluninni má síðan í nefndaráliti meiri hluta lesa útfærslu þessara markmiða, [[Forseti hringir.]]þannig að þetta er ekkert gisk. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, framsögumaður meiri hlutans, [[Forseti hringir.]]fór vel yfir á bls 3. Ég bið hv. þingmann um að lesa þetta vel. [[Forseti hringir.]]Þá sér hann hringrásarferli stefnumörkunar eins og lög um opinber fjármál gefa okkur.
Forseti. Ég er að tala um að giska á áhrif. Ég er ekki að vefengja það þegar fólk fær atvinnuleysisbætur og viðspyrnustyrki o.s.frv. - jú, réttara sagt viðspyrnustyrkina. Ég efast um að áhrifin af þeim séu metin. Við ætlum í viðspyrnu. Við ætlum að setja svona mikla fjármuni í það. Hvaða árangri mun það skila? Vonandi miklum. Það er giskið sem ég er að tala um.
Get ég fengið þriðja andsvarið?
Það er ágiskunin sem ég er að tala um. Ég skil ekki af hverju þetta nær ekki í gegn. Gætum við náð sama eða betri árangri fyrir minni pening? Þetta er grundvallarspurning sem er ekki svarað. Þess vegna segi ég að þetta sé gisk.
Þriðja andsvar er ekki í boði en ég sé að hv. þingmaður er á mælendaskrá hér síðar og getur þá væntanlega komið sjónarmiðum sínum á framfæri.
Hæstv. forseti. Ég ætla að setja mig aðeins í spor kjósanda Pírata sem hefur hlustað á fulltrúa Pírata flytja 30 mínútna ræðu um fjármálaáætlun. Þá hlýtur kjósandinn að hugsa með sér: Hvaða stefnu hefur þessi flokkur sem ég var að kjósa þegar verið er að ræða um fjármálaáætlun, þessi stóru pólitísku áhersluatriði? Þetta var 30 mínútna ræða um form, um tæknileg atriði. Það var eitt örlítið efnislegt atriði sem hægt var að skynja að væri einhver stefna í. Það var þegar hv. þingmaður þakkaði Pírötum fyrir að svona mikil áhersla væri lögð á nýsköpun. Að öðru leyti er ég engu nær sem kjósandi Pírata fyrir hvað þau standa. Hvað sjá þau fyrir sér? Hver er stefna þeirra í öllum stóru málunum, í atvinnumálum o.s.frv.? Svo er annað atriði sem ég vil spyrja hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um. Hann minntist á Nýsköpunarmiðstöðina, stjórnsýslubatterí sem kostaði hvað, 700 millj. kr. á ári, hátt í milljarð. Það að hún skuli lögð niður og þeir fjármunir sem kosta að reka hana eigi að fara beint í nýsköpunarverkefni segir honum ekki neitt af því að það eru ekki gögn um það. Við vitum hvaða útgjöld sparast ef við leggjum niður stofnun. Og ef við setjum það beint í verkefni þá þarf engin gögn um það. Það blasir bara við, hv. þingmaður, nema við búum eitthvert annað kerfi til og aðra stofnun í kringum þá peninga sem við ætlum að setja í nýsköpun. En það er auðvitað ekki hugsunin.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að minnast einmitt á nýsköpun því að þar voru einhverjir galdrar framkvæmdir. Það er verið að stefna að því að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður og nýsköpunarverkefni sem voru þar færast til ýmissa annarra stofnana sem með einhverjum galdralegum hætti kostar ekkert að færa til þeirra í stjórnsýsluaðgerðum. Afgangurinn er einhverjar 200 milljónir sem færast inn í ríkissjóð, minnir mig að hafi verið, eitthvað því um líkt. Það er þá kannski stjórnsýslukostnaður þess að reka Nýsköpunarmiðstöð en ekki þeirra nýsköpunarverkefna sem voru unnin innan hennar. Þarna finnst mér einmitt galdurinn vera merkilegur, að verkefni sem kostar einhverja stjórnsýslu að sinna sé fært til annars stjórnsýsluaðila án þess að búast við því að það verði einhver aukakostnaður af því stjórnsýslulega séð. Það finnst mér bara stórkostlegur galdur. Getum við ekki gert þetta við allt, bara lagt niður allar stofnanir, fært til einhverra annarra stofnana sem nota engan stjórnsýslukostnað til þess að reka nákvæmlega þau verkefni? Þetta er bara galdur, bara æðislegt. Formið, hv. þingmaður, er rosalega mikilvægt samkvæmt áliti fjármálaráðs, og sérstaklega í þessu árferði. Formið byrjar stjórnmálin. Niðurstaðan úr faglegu greiningarferli er síðan eitthvað sem við stjórnmálamenn notum til að byggja ákvarðanir okkar á. Ef hv. þingmaður vill taka ákvarðanir án faglegs greiningarferlis þá er það honum alveg velkomið en það er ekki pólitík sem ég vil. Kannski þegar við fáum slíkt formlegt greiningarferli til að vinna með kemur það betur í ljós hvaða pólitík Píratar vilja en fyrsta pólitíkin sem við viljum er faglegt greiningarferli, kostnaðarmat, ábatamat, valkostagreining og þess háttar [[Forseti hringir.]]til að hægt sé að taka ákvarðanir sem hægt er að rökstyðja fyrir fólki að séu góðar en ekki bara ágiskun.
Hæstv. forseti. Það þarf ekkert að segja gömlum lögfræðingi að formið skipti ekki máli. Formið skiptir máli. Um það getum við alveg verið sammála. En sem kjósandi er ég ekki að kjósa einhvern fulltrúa minn í stjórnmálum til að sjá um það. Kjósandinn er ekki að kjósa endurskoðanda ríkisreiknings, hann er að kjósa einhvern sem hefur stefnu í stjórnmálum, í stóru málunum. Látum nú vera að einhver formræða fylgi með en hún taki ekki 29 mínútur af 30 mínútum. Varðandi Nýsköpunarmiðstöð voru þar 70 starfsmenn, ef ég man rétt. Það má reikna með að sirka 10 milljónir á ári á hvern þeirra hafi farið í laun. [[Gripið fram í.]]Það eru 700 milljónir í laun. Ef við færum þann pening beint í ákveðin verkefni - vissulega kann að vera að eitthvert álag [[Forseti hringir.]]verði á starfsmenn annars staðar en sannarlega þarf ekki mikil gögn til að sjá sparnaðinn og hagræðinguna í því og betri nýtingu á peningum.
Forseti. Kjósendur Pírata kjósa þá til að gera hlutina rétt, númer eitt, tvö og þrjú, að gera hlutina rétt. Þeir kjósa ekki Pírata til að taka geðþóttaákvarðanir eins og að skipa einhverja dómara í Landsrétt fram hjá faglegu áliti, ekki til að stinga skýrslum ofan í skúffu rétt fyrir kosningar. Fólk er að kjósa Pírata til að gera hlutina rétt. [[Gripið fram í.]]Og staða formsins er svo alvarleg að það þarf ekki bara hálftímaræðu fyrir það. Ég hélt líka ræðu um fjárlögin sem var klukkutími og þar fjallaði ég að miklu leyti til um formið líka af því að það er enn þá bilað, það er enn þá gallað. Og þær fjárheimildir sem við fáum uppástungu um á Alþingi eru byggðar á ágiskun um að þær dugi. Það er bara léleg ákvörðunartaka að byggja vinnu Alþingis á slíkum undirbúningi.
Herra forseti. Það var áhugavert að hlusta á þessi andsvör. Það var lítið að frétta í ræðunni hjá hv. þingmanni að mér fannst en nú er ég dómharður maður. Ég var nefnilega engu nær um pólitík Pírata nema það sem kom fram í andsvari um að þeir sem kysu Pírata væru að kjósa formalista ríkisendurskoðanda jafnvel og einhverja gæslumenn reglna um tiltekið form. Af því að hv. þingmaður er vinnusamur nefndarmaður fjárlaganefndar og glöggur þar á verkefni nefndarinnar langar mig til að spyrja hann með beinum hætti um meginviðmið fjármálaáætlunar, sem eru tölusett frá einum og upp í fimm, og hvort hann myndi ekki bara vilja tjá sig aðeins um þau; svigrúm í krafti árangurs í ríkisfjármálum, áhersla á nýsköpun og innviðauppbyggingu, byrðum létt af fólki og fyrirtækjum, arðsemi og atvinnusköpun í fyrirrúmi við fjárfestingar, skuldasöfnun stöðvuð á áætlunartímabilinu, þó að hann tæki bara eina af yfirskriftum þessara punkta og myndi tjá sig um áherslur sem lagðar eru í fjármálaáætluninni út frá þeirri pólitík sem ég hélt að hv. þingmaður stæði fyrir, herra forseti.
Virðulegi forseti. Öll ræðan fjallaði í rauninni um svar við þessu. Þetta eru rosalega falleg orð en það er nákvæmlega ekkert sem segir að markmiðunum verði náð, ekki að það sem lagt er fram til að ná þessum markmiðum sé besta mögulega lausnin. Það er ekki útskýrt að þetta sé besta mögulega lausnin. Það er ekki útskýrt að ef við gerum A náum við verri árangri en ef við gerum B og þess vegna ætlum við að gera B. Ég vil alla vega stunda þannig pólitík að ég vil frekar kjósa fólk sem reynir að gera hlutina rétt og eftir bókinni. Ferlin eru sett upp til að kenna okkur á þau mistök sem við höfum gert áður. Við höfum upplifað mistök eftir mistök eftir mistök sem hafa kostað ríkissjóð milljarða út af lagasetningu sem var gerð í flýti, út af lagasetningu sem þurfti að - já, við skulum bara sleppa stóru orðunum með það. Ég minntist á Landsréttarmálið hér áðan og ég get talað um málið þar sem vísað er í ranga grein varðandi skerðingar á lífeyrisréttindum vegna atvinnutekna. Virðulegi forseti. Grundvöllurinn að faglegri vinnu, ekki bara ríkisvaldsins sem við eigum að hafa eftirlit með heldur þingsins líka, liggur í því að við fáum þær upplýsingar sem við þurfum til að geta tekið upplýsta ákvörðun. Varðandi þessi fimm atriði [[Forseti hringir.]]liggur það ekki fyrir og þar af leiðandi er öll ákvörðun sem við byggjum á [[Forseti hringir.]]bara: Við höldum að þetta komi til með að virka.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svar hans en ég vildi þá kannski í seinna andsvari leyfa mér að spyrja hv. þingmann með beinum hætti: Hvert er viðhorf hans til þess að hækka skatta, vill hann hækka skatta eða lækka skatta? Hvaða útgjöld myndi hann vilja skera niður og hvar vildi hann auka útgjöld og hvernig myndi hann fjármagna þau? Ég get ekki haft þetta öllu einfaldara, virðulegi forseti, en þetta er kannski líka tilraun mín til að reyna að draga fram einhverja pólitík aðra en form.
Virðulegi forseti. Fræðin segja okkur að í þessu ástandi séu skattalækkanir góðar. Við þurfum að velja hvar við ætlum að beita skattalækkunum og hvernig. Ríkisstjórnin hefur nokkrar góðar hugmyndir um það og aðrar slæmar eins og gengur og gerist. Við vorum með tillögur strax við fyrsta fjáraukann um aukin útgjöld í nýsköpunarstarfsemi. Það liggur alveg fyrir. Við vorum með tillögur í fyrri fjárlögum um hvar við gætum verið að lækka eða hækka skatta eins og fjármagnstekjuskatt og ýmislegt svoleiðis. Gögnin um það eru alveg til. En efni og aðstæður breyta því líka hvenær er gott að hækka skatta eða lækka þá. Og það er eitt sem mér finnst vanta í framhaldi af þessu. Það eru engar hugmyndir um hvernig við eigum að vinna okkur upp úr hruninu eftir að við höfum hætt skuldasöfnuninni. Hvernig á í rauninni [[Forseti hringir.]]í því ástandi væntanlega að hækka skatta? Ríkisstjórnin vill ekki segja neitt um það. Það er væntanlega nauðsynlegt [[Forseti hringir.]]þegar við komum að þeim punkti í viðspyrnunni, endurkomunni í hagkerfinu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti 3. minni hluta fyrir fjármálaáætlun fyrir 2021–2025. Ég vil í upphafi koma örstutt inn á vinnulag við fjármálaáætlun sem farið hefur fram við óvenjulegar aðstæður og ekki síst þar sem flóknar breytingar hafa átt sér stað milli umræðna, sem er ekki algengt. Þessar breytingar voru ekki aðeins lagðar fram til kynningar heldur afhentar um leið og þær voru kynntar á nefndarfundi. Það finnast mér ekki nægilega góð vinnubrögð. Á sama tíma voru langir þingfundir og því lítið svigrúm til að kynna sér þær áður en málið fór til umræðu í þingsal. Ég tel að þetta mikilvæga mál hefði getað fengið vandaðri umfjöllun af hálfu nefndarinnar ef rýmri tími hefði gefist til þess að rýna í öll gögn málsins, sérstaklega í ljósi þess að áætlunin var uppfærð með mjög skömmum fyrirvara fyrir nefndarmenn fjárlaganefndar. Oft hefur verið bent á nauðsyn þess að gefa góðan tíma til undirbúnings funda í fjárlaganefnd í gegnum árin en ekki verður séð að það sé neinn vilji fyrir því að breyta þessu ferli til hins betra, því miður, og hvað þá í fordæmalausum aðstæðum efnahagsmála. Þessi fjármálaáætlun er náttúrlega stefnuyfirlýsing þessarar ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna. Þetta er sú aðferðafræði sem þeir ætla að hafa viðhafa í ríkisfjármálum næstu árin ef þeir komast aftur til valda að loknum kosningum, sem er miðað við stöðuna í dag fremur ósennilegt, að ég held. En annað í þessu er að það ríkir því miður verulega mikil óvissa enn þá í efnahagsmálum og er ekki að draga úr henni eftir fréttum í dag að dæma um bóluefni sem við fáum í minna mæli hingað til landsins en gert var ráð fyrir í áætlunum. Það getur vissulega haft áhrif á að viðspyrnunni seinki og hún verði ekki eins kröftug og menn gera ráð fyrir í þessari áætlun og í fjárlögum. Það er því spurning þegar upp er staðið hversu mikið mark er takandi á þessari áætlun sem verður samþykkt hér innan skamms, hvort hún verði ekki orðin úrelt fljótlega eftir að hún er samþykkt. Ég held að hv. þm. Haraldur Benediktsson hafi komið inn á að það hafi verið mjög mikilvægt í því sem við höfum gengið í gegnum að ríkissjóður stóð vel fyrir veirufaraldurinn og að búið hafi verið að greiða skuldir mikið niður. Það er að sjálfsögðu hárrétt hjá honum. Hann nefndi stöðugleikaframlögin, að þau hafi skipt sköpum í því að lækka skuldir og ég tek alveg heils hugar undir það. Ég held að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hafi einnig komið inn á það. En þá vil ég líka nota tækifærið og benda á að það var ekki síst fyrir stefnu og hugmyndafræði þáverandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, sem stöðugleikaframlögin urðu að veruleika og skipti þjóðarbúið verulega miklu máli, en þau voru nýtt til að greiða niður skuldir og gerðu það að verkum að ríkissjóður stendur vel í dag. Þetta má segja að hafi verið lokahnykkurinn, að hann hafi verið unninn í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ég vil koma aðeins að mikilvægum þætti í þessari áætlun, það er skuldasöfnunin og mikilvægi þess að stöðva hana. Hún hefur aukist verulega á tíma veirufaraldursins og er ljóst að fram undan er mikil hækkun vaxtagjalda ríkissjóðs vegna aukningar á skuldum. Fjármagnskostnaðurinn kemur til með að aukast hratt. Gera má ráð fyrir að lántökuvextir, fjármagnskostnaðurinn, hækki í kjölfar aukinnar skuldsetningar og auki enn frekar á skuldsetningu ríkisins. Vextir eru lægri í samkeppnislöndum okkar og því þarf mun hærra hlutfall ríkistekna til að standa undir vaxtagjöldum hér á landi en erlendis. Það veldur því að annaðhvort þurfa skattar á Íslandi að vera hærri en í samanburðarlöndum okkar eða ríkissjóður að verja lægri fjárhæðum til samneyslunnar. Það er áhyggjuefni sé litið til framtíðar. Það er mjög mikilvægt að ríkissjóður fari eins varlega og hægt er í skuldsetningu og auki ekki á áhættu ríkissjóðs frá því sem orðið er. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, framsögumaður fjármálaáætlunar, nefndi einmitt að ríkissjóður væri kominn á ystu nöf þegar kæmi að skuldsetningu og ég tek undir það. Það þarf að fara mjög varlega og gæta þess að þjóðarbúið verði ekki sett í þá stöðu að hér þurfi að hækka skatta til að ná aftur jöfnuði í ríkisfjármálum eða að koma þurfi til nauðsynlegs og mikils niðurskurðar til að ná nauðsynlegri sjálfbærni. Slíkt myndi bitna verulega á lífskjörum almennings og rekstrarhæfni fyrirtækja hér á landi. Í áætluninni er gert ráð fyrir því að skuldasöfnun stöðvist árið 2025 og verði þá orðin u.þ.b. 60% af landsframleiðslu, sem er náttúrlega veruleg hækkun frá því sem var fyrir faraldurinn. Í minnisblaði fjármálaráðherra til fjárlaganefndar frá 15. desember sl. kemur fram að ekki verði við það unað að skuldir haldi áfram að vaxa samhliða miklum hallarekstri enda gangi það gegn grunngildi laga um opinber fjármál um sjálfbærni opinberra fjármála. Sett er fram meginmarkmið um að stöðva hækkun skulda hins opinbera sem hlutfall af vergri landsframleiðslu fyrir lok árs 2025, en til þess þarf að ná fram afgangi af frumjöfnuði ríkisins, en frumjöfnuður er kostnaður fyrir fjármagnskostnaði. Ekki verður séð að markmiði ríkisstjórnarinnar um að skuldasöfnunin verði stöðvuð fyrir 2025 verði náð. Þannig get ég ekki sagt að það felist lausn í þessari áætlun hvað það varðar þar sem rekstur ríkisins nær ekki að fjármagna að fullu vaxtagjöldin innan þeirra tímamarka sem ráðherra tilgreinir í bréfi sínu til nefndarinnar. Því má gera ráð fyrir að taka þurfi lán fyrir þeim. Það verður ekki betur séð en að skuldasöfnun ríkisins haldi því áfram eftir 2025 samkvæmt niðurstöðu heildarjafnaðar ríkisins. Þá kemur einnig fram í bréfinu að aðhaldsráðstafanir skipti jafnt á tekju- og útgjaldahlið ríkissjóðs en hafi ekki verið útfærðar í áætluninni að öðru leyti, hvorki hvað varðar einstaka tekjustofna né málefnasvið. Það má benda á að eitt af markmiðum fjármálaáætlunar er að leggja fram vel ígrundaða stefnu ríkisstjórnarinnar og því sé það ekki í anda laganna að útfæra ekki jafn mikilvægar forsendur og áætlunin byggir á. Á þessu stigi er því algerlega undir hælinn lagt að stefnan nái fram að ganga. Ég er þeirrar skoðunar, forseti, að hér þurfi ráðherra að gera mun betur til að tryggja trúverðugleika stefnunnar því að það þarf ekki að fjölyrða um hversu miklu máli trúverðugleikinn skiptir í þessu öllu saman. Stefna og áætlun sem fáir trúa á er einfaldlega ólíkleg til að ná fram að ganga. Það er mikilvægt að viðhalda aga í opinberum fjármálum en þó þannig að ríki ákveðinn nauðsynlegur sveigjanleiki til þess að bregðast við framtíðaráföllum. Þá vekur athygli að gert er ráð fyrir að afkomuþróunin rúmist innan markmiða fjármálastefnu en gert sé ráð fyrir að nýta um helming þess óvissusvigrúms sem til skiptanna er strax á næsta ári, og við erum hér búin að hækka. Þrátt fyrir töluverða breytingu á spám um hagvöxt fyrir næsta ár er spá um atvinnuleysi á næsta ári sú sama og í uppfærðri fjármálastefnu, eða um 6,7%. Töluverðar líkur eru á að atvinnuleysi geti orðið meira á næsta ári ef hagvaxtarhorfur versna og eins og ég sagði áðan getur þetta því miðað orðið raunin, miðað við fréttir sem okkur bárust í dag um seinkun á bóluefni - eða kannski ekki seinkun á bóluefni heldur minna magn af bóluefni en gert var ráð fyrir. Þá getur þetta raungerst, því miður. Það liggja fyrir dekkri spár um atvinnuleysi, eins og t.d. spá Seðlabankans frá 1. nóvember sl. Ég tel að það sé vanmat á útgjöldum til atvinnuleysisbóta í þessari áætlun og að þau útgjöld gætu farið yfir 100 milljarða kr. næstu tvö árin. Það er því ákaflega mikilvægt að efla sköpun starfa og ríkisstjórnin verður að hafa trúverðuga stefnu hvað þetta varðar. Mikilvægt er að styðja vel við fyrirtækin svo þau geti haldið starfsmönnum sínum þannig að ekki komi til uppsagna og að viðspyrnan verði góð þegar hún fer af stað. Ég ætla aðeins að víkja að kafla í nefndaráliti mínu sem ég hef gefið yfirskriftina „Úthald ríkissjóðs ekki endalaust“. Það verður að segjast eins og er að það er rauður þráður í gegnum nefndarálit mitt að skuldasöfnun ríkissjóðs er áhyggjuefni. Það er nú einu sinni þannig að lán þarf alltaf að greiða til baka og ég er þeirrar skoðunar og hef sagt það, herra forseti, að ég er ekki viss um að ríkisstjórnin hefði tekið svona há lán ef ekki væru níu mánuðir til kosninga. Samkvæmt þessari áætlun koma skuldir ekki til með að hætta að hækka fyrr en árið 2025 sem hlutfall af landsframleiðslu. Ég dreg það í efa. Sú hætta er fyrir hendi að skuldahlutfall ríkisins og sveitarfélaga geti verið komið í 65% af landsframleiðslu á þessum tímapunkti ef ekki verður gripið til ráðstafana. Það er gríðarleg breyting til hins verra á skömmum tíma. Hér skiptir því öllu að örva hagvöxt og það er langur tími og áhyggjuefni að það skuli taka fimm ár að ná jafnvægi í ríkisfjármálum ef það á annað borð næst. Uppfærð fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs verði neikvæð um 325 milljarða á næsta ári og 909 milljarða á árunum 2021–2025. Verði óvissusvigrúmið nýtt að fullu, eins og heimild er til samkvæmt fjármálastefnunni nýju, verða skuldir ríkissjóðs komnar í 2.000 milljarða á fáeinum árum. Þetta eru gríðarlegar upphæðir, herra forseti. Þótt dregið hafi úr óvissu um þróun efnahagsmála í kjölfar jákvæðra frétta af bóluefnum, sem breyttust síðan í dag, varar fjármálaráðuneytið við því að hagþróun árið 2021 geti orðið nokkuð óhagstæðari en þær spár sem liggja til grundvallar fjármálastefnunni. Ástæða þess er að einhverju leyti óvissa um fjölda ferðamanna á árinu. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá félögum mínum í Miðflokknum undir liðnum um fundarstjórn forseta, að nauðsynlegt er að ræða þá stöðu sem komin er upp varðandi bóluefnið, fréttir sem við fengum í dag um að það komi töluvert minna magn af bóluefni og seinna en gert var ráð fyrir, vegna þess að það hefur áhrif á svo margt. Það hefur áhrif á þessa áætlun. Nái ferðaþjónustan sér á strik eru líkur á kröftugum hagvexti 2022 og 2023, nema frekari áföll séu í farvatninu, sem við vonum svo sannarlega að verði ekki. Þó svo ráðherra telji sig hafa mætt áhættunni af óhagstæðari hagþróun með mótvægisaðgerðum er ljóst að svigrúm til frekari viðspyrnu fer þverrandi. Það er vandséð að ríkissjóður geti haldið úti frekari mótvægisaðgerðum dragist kreppan mjög á langinn. Við höfum úthald næsta ár og hér er verið að leggja grunninn að því með samþykkt fjárlaga og aukafjárlaga til næsta árs. En það liggur hvorki fyrir í fjárlagafrumvarpinu né er þess getið í fjármálaáætlun hvaða árangri þessi aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins, upp á tugi milljarða, hafa skilað þrátt fyrir að lög um opinber fjármál kveði á um að meta beri árangur af þeim aðgerðum. Það er ekki gott vegna þess að hér er verið að setja verulega fjármuni í hina ýmsu styrki. Hér er verið að setja núna upp í 20 milljarða í svokallaða viðspyrnustyrki. Svo sannarlega vonum við að þeir skili árangri en það þarf líka að meta það sem þegar hefur verið gert og hvaða árangri það hefur skilað. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar í upphafi faraldursins einkenndust um margt af örvæntingu og voru ekki nægilega vel undirbúnar, eins og við sáum svo glögglega þegar stöndug fyrirtæki fóru að nýta sér úrræði eins og hlutabótaleiðina án þess að þurfa á þeim að halda. Hér var undirbúningur laganna einfaldlega ófullnægjandi. Nú við síðari umræðu er gert ráð fyrir 63 milljarða kr. hækkun á fjárheimildum árið 2021 frá fyrri umræðu. Þar af vega ákvarðanir ríkisstjórnarinnar tæplega 48 milljarða kr., hagrænar eða kerfislægar breytingar nema tæplega 6,3 milljörðum kr., bundin útgjöld 4,7 milljörðum kr. og launa- og verðlagsbætur 1,7 milljörðum. Alþingi á einungis frumkvæði að rúmlega 2 milljörðum kr. af þessari tæplega 63 milljarða hækkun fjárheimilda fyrir næsta ár. Af þessu má sjá að hlutverk Alþingis sem fjárveitingavalds er í raun og veru óverulegt og vekur það upp spurningar um hverju hin mikla vinna fjárlaganefndar og þingsins er í raun að skila. Þetta hefur svo sannarlega verið mikil vinna í nefndinni og við þekkjum það, þeir nefndarmenn sem sitja í fjárlaganefnd. En það vekur upp spurningar í ljósi þessa hverju sú vinna hefur skilað sé horft til þeirra tillagna og frumkvæðis sem verið hefur innan þingsins sjálfs. Í áðurnefndu minnisblaði frá hæstv. fjármálaráðherra kemur réttilega fram að Hagstofa Íslands ber ábyrgð á gerð þjóðhagsreikninga og hagskýrslna um opinber fjármál, sem felur m.a. í sér ábyrgð á túlkun og innleiðingu þeirra staðla og reglna sem um gerð þeirra gilda. Um er að ræða hinn svokallaða GFS-hagskýrslustaðal sem settur er af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Hann er alþjóðlegur og gefur færi á alþjóðlegum samanburði milli landa þannig að verið sé að bera saman réttu tölurnar og réttu sviðin. Ráðherra ber ábyrgð á framsetningu ríkisreikningsins en sá reikningur er endurskoðaðar af Ríkisendurskoðun og hlýtur því faglega umfjöllun óháðra sérfræðinga á grundvallaratriðum ríkisfjármálanna. Hins vegar eru þjóðhagsreikningarnir ekki endurskoðaðir af neinum hlutlausum aðila. Ég tel að ráðuneytið þurfi að hugleiða það að komið verði á fót sambærilegu gæðaeftirliti við gerð þjóðhagsreikninga og hagskýrslna og felst í endurskoðun ríkisreiknings af óháðum aðila. Það er mikilvægt að báðar framsetningarnar séu yfirfarnar af til þess bærum og hlutlausum aðila. Alls hafa 24 stofnanir, sem áður voru flokkaðar utan hins opinbera, verið endurflokkaðar og teljast nú innan þess. Í þessu felst breytt flokkun ríkisaðila í fjárlögum, þ.e. rekstur og efnahagsreikningur þessara aðila mun teljast til hefðbundins reksturs ríkisins og sveitarfélaga og koma fram í opinberum hagtölum. Hér er t.d. um að ræða Lánasjóð íslenskra námsmanna og Menntasjóð námsmanna, flokkun Íbúðalánasjóðs fram til ársins 2019 og Húsnæðissjóðs og ÍL-sjóðs. Er þetta í samráði við álitsgerðir evrópsku hagstofunnar. Umfang breytinganna er verulegt en með þeim munu eignir og skuldir teljast með öðrum eignum og skuldum ríkisins og hleypur umfangið á efnahagsreikningnum á hundruðum milljarða króna. Einnig munu fjármagnstekjur og gjöld stóraukast þar sem hér er um að ræða umsvifamikla lánasjóði. Eins og fram kemur í minnisblaði hæstv. ráðherra er ljóst að þessar breytingar munu hafa áhrif á þau tölulegu skilyrði sem eru í lögunum um opinber fjármál því að skuldir hins opinbera samkvæmt núverandi skilgreiningu munu fara langt umfram þau 30% sem lögin kveða á um. Jafnframt kemur fram að ráðherrann vinni að úrlausn þeirra vandamála sem tæpt er á í þessu bréfi. Ég hefði talið, herra forseti, að fyrrgreind fyrirtæki og stofnanir hins opinbera hefðu þegar átt að vera komin inn í samstæðureikning ríkisins og því hefðu þessi áhrif fyrir löngu átt að vera komin fram í samstæðuuppgjöri ríkisins. Herra forseti. Ég hef ekki farið hér yfir ýmsa útgjaldaliði og hvernig þeir birtast í þessari áætlun til fimm ára. Ég lýsi þó ánægju minni með að Landspítali – háskólasjúkrahús fái meira ráðrúm til að vinna á þeim halla sem verið hefur á rekstri spítalans. Ég gerði ítarlega grein fyrir þeim rekstrarerfiðleikum sem steðja að starfsemi Landspítalans í nefndaráliti mínu við fjárlög og vísa til þess. Ég vil þó segja að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að sjá ekki nein teikn á lofti um að mæta eigi eldri borgurum í þessari áætlun. Ég fór einnig ítarlega yfir stöðu kjara eldri borgara í nefndaráliti mínu við fjárlögin. Miðflokkurinn flutti þrjár breytingartillögur við fjárlögin við 2. umr. sem sneru að eldri borgurum og því að bæta kjör þeirra. Þar vil ég nefna 70.000 kr. skattfrjálsa eingreiðslu. Þar vil ég nefna að eldri borgarar fái þær hækkanir sem aðrir fá á næsta ári þegar horft er til lífskjarasamningsins og í þriðja lagi vorum við með tillögu um að atvinnutekjur skerði ekki lífeyristekjur, allt mikilvægar tillögur. Því miður voru þessar tillögur felldar af stjórnarmeirihlutanum, Sjálfstæðisflokki, Framsóknarflokki og Vinstri grænum. En við gefumst ekki upp og höldum áfram. Það eru mikil vonbrigði að ekki megi sjá neina áætlun um að bæta kjör eldri borgara í þessari fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Það sýnir kannski hvar áherslur þessara flokka liggja og ættu hagsmunasamtök eldri borgara að hafa í huga að það er alveg ljóst að þessir flokkar stefna ekki á það að rétta hag eldri borgara á næstu árum. Helsta áskorun stjórnvalda í fjármálaáætluninni er að snúa við miklum hallarekstri, eins og ég nefndi í upphafi, og eigi síðar en á lokaári áætlunarinnar. Mikill halli á ríkissjóði í einhver ár hefur margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir þjóðarbúið. Við þekkjum þetta. Skattalækkanir verða væntanlega skammgóður vermir eftir allt saman nema hagvöxtur verði þeim mun meiri, sem verður því miður að teljast ólíklegt og er það staðfest í áætluninni þegar segir, með leyfi forseta: „Ólíklegt er þó að vöxturinn verði slíkur að ekki þurfi að grípa til aðgerða að einhverju marki til að stöðva skuldavöxt.“ Þetta segir allt sem segja þarf. Hagvöxtur á Íslandi hefur verið sveiflukenndari en hjá nágrannaþjóðum okkar enda hagkerfið lítið og opið. Áfall í okkar stærstu atvinnugrein, ferðaþjónustunni, hefur haft veruleg áhrif á hagvöxt og þróun hans. Fyrir skömmu breytti Alþingi fjármálastefnunni á þann veg að hún leyfir nú meira svigrúm til útgjalda án fjármögnunar. Hún leyfir meiri skuldasöfnun og halli ríkisins má þannig ná að hámarki á bilinu 7–16% af landsframleiðslu. Almennt séð á skuldsetning hins opinbera einungis að standa undir fjárfestingum og skattar að standa undir rekstri og tilfærslum. Ljóst er að í fjármálastefnunni er aukin skuldsetning notuð til að fjármagna að hluta rekstur og tilfærslur. Ekki kemur fram þar hve mikið af skuldaaukningunni teljist fjárfestingar. Verðbólga er í vexti og það þarf að fylgjast mjög vel með þróun hennar í þeim aðstæðum sem við erum í núna. Ég hef áður talað fyrir þessu. Ef Seðlabankinn nýtir sér peningastefnuna til að reyna að hafa áhrif á hagvöxt, atvinnuleysi og raunvexti með því að þenja efnahagslífið kerfisbundið þá veldur það óstöðugleika og stöðugt vaxandi verðbólgu. Hér er nauðsynlegt að feta hinn gullna meðalveg. Umfangsmikil lántaka hins opinbera er fyrirsjáanleg. Huga þarf að því að fjármálastefna og peningastefna vinni vel saman og hið opinbera ýti ekki út einkafjárfestingum með umsvifum sínum á lánamarkaði og meira mætti fjalla um samspil fjármálastefnu og peningastefnu í þessari fjármálaáætlun. Athygli vekur að heildarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu fara lækkandi í fjármálaáætluninni eftir 2023 en OECD reiknar með að útgjöld til heilbrigðisþjónustu á Íslandi þurfi að hækka á næstu árum, t.d. vegna fjölgunar aldraðra. Vissulega byggist lækkunin á því að framkvæmdum við nýjan Landspítala muni ljúka á tímabilinu en hafa verður þó ráðrúm til að mæta fyrirsjáanlegum auknum útgjöldum til heilbrigðisþjónustu. Á því er ekki tekið í þessari áætlun. Ef við lítum hér aðeins í lokin á fjárlög og fjármálaáætlun þá eru þessir tveir málaflokkar litaðir af kosningum á næsta ári. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að hagvöxtur verði strax á nýju ári og ferðaþjónustan taki við sér á ný er ekki dregið úr útgjöldum. Að því leyti má segja að fjárlög fyrir árið 2021 og fjármálaáætlun 2021–2025 séu lituð af kosningum sem fram undan eru eftir einungis níu mánuði. Það er lagt í hendur næstu ríkisstjórnar að ná niður halla ríkissjóðs. Ríkisstjórn sem á níu mánuði eftir af stjórnarsetu sinni telur mikilvægt að sett verði skýr og raunhæf stefnumið um að stöðva hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á lokaári fjármálaáætlunarinnar og rjúfa með því vítahring hallareksturs og skuldasöfnunar til að endurheimta styrka fjárhagsstöðu hins opinbera, eins og segir í fjármálaáætluninni. Ríkisstjórnin þorir hins vegar ekki að mæta miklum halla með því að draga úr umsvifum og þeirri sóun sem ríkir í ríkisrekstrinum, eins og fjármálaráðherra hefur margoft nefnt. Til þess er of stutt til kosninga. Gera verður eðlilega kröfu um skilvirkni og hagræðingu í allri starfsemi hins opinbera og á það skortir í þessari fjármálaáætlun. Þetta er auðveldlega hægt að gera án þess að það bitni á þeim sem þurfa aðstoð í erfiðleikum og miklu atvinnuleysi. Við í Miðflokknum vorum t.d. með hagræðingartillögur í fjárlögunum, breytingartillögu um að hagræða í öllum ráðuneytum um 5%. Það er ekki há upphæð en hefði skilað hálfum milljarði í sparnað fyrir ríkissjóð. Það er eðlilegt að ríkið gangi fram fyrir skjöldu með því að hagræða í því árferði sem nú er og það er vel hægt að hagræða án þess að þurfi að koma til uppsagna eða það bitni á þeim sem þarf að aðstoð. En á þetta var ekki fallist og tillagan var felld. Að það taki fimm ár að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins er mjög langur tími. Ekki er í frumvarpinu gert ráð fyrir niðurgreiðslu skulda heldur lækkun sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þannig á að vinna á skuldunum. Þá hefur ríkissjóður lítið svigrúm. Nýrrar ríkisstjórnar bíður því vandasamt verkefni. Huga þarf vel að forgangsröðun fjármuna ríkisins í erfiðum aðstæðum og því sem fram undan er, vegna þess að það er óvissa fram undan. Herra forseti. Mig langar í lokin að vitna í ágætan hagfræðiprófessor við Háskóla Íslands, Ragnar Árnason. Hann segir að sá mikli halli sem nú sé kominn á ríkissjóð geti dregið efnahagsáhrif veirufaraldursins á langinn. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Hagvöxtur þurfi að vera mjög mikill ef ekki eigi að koma til niðurskurðar eða skattahækkana. Sá hagvöxtur sé ekki fyrirsjáanlegur.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir prýðisræðu. Ég get svo sem tekið undir margt, sér í lagi þegar kemur að skilvirkni og áherslu á forgangsröðun í ríkisfjármálum. Hv. þingmaður kom í upphafi ræðu sinnar aðeins inn á vinnu nefndarinnar og ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það væri æskilegt að við hefðum meiri tíma til að vinna við fjármálaáætlun og ég tala nú ekki um á milli endurskoðunar eða stefnumörkunar, áætlunargerðar og svo fjárlaga í þessu hringrásarferli stefnumörkunarinnar. En stundum eru tímarnir nú bara þannig að við verðum að bregðast við aðstæðum eins og þær eru. Alþingi ákvað í júní að fresta fyrsta samkomudegi og ýta þessum málum öllum á undan vegna þess að það var eiginlega svo mikil óvissa og horfumst bara í augu við að það var allt að því ógerlegt. Það voru í raun og veru engar áætlanir til að byggja á, þ.e. efnahagsspá fyrst og fremst. Það var mikil óvissa en það afsakar ekki neitt. Ég held hins vegar að hv. fjárlaganefnd hafi lagt sig alla fram, m.a. hv. þingmaður sem er afar vinnusamur svo að ég segi það nú bara hér, og að öll nefndin hafi tekið aðstæðum af miklu æðruleysi og unnið vel á þessum knappa tíma. Ég vil aðeins koma að áætluninni. Hv. þingmaður sagði að hún yrði fljótlega úreld. Því er ég gersamlega ósammála vegna þess að í þessari áætlun eru mjög mikilvægir þættir sem hv. þingmaður samsinnti, m.a. að það komi skýrt fram hvenær við þurfum að stöðva skuldasöfnun þegar kemur að grunngildum um sjálfbærni og hvenær stjórnvöld og Alþingi ákveða að virkja aftur [[Forseti hringir.]]fjármálareglur laga um opinber fjármál. Þetta er afar mikilvægt. [[Forseti hringir.]]Þetta verður ekki tekið úr þessari áætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni hvað það varðar að þarna inni eru náttúrlega mikilvægir þættir sem verða ekki teknir úr áætluninni. En ég var frekar að höfða til utanaðkomandi aðstæðna, t.d. bara þessara nýju frétta sem við vorum að fá í dag, eins og ég rakti í ræðu minni, að við séum ekki að fá það magn af bóluefni sem við gerðum ráð fyrir og þess vegna muni bólusetning dragast á langinn. Það er náttúrlega alvarlegur hlutur vegna þess að það getur haft veruleg áhrif á viðspyrnuna. Flestar af þeim aðgerðum sem hefur verið ráðist í sem eru kostnaðarsamar fyrir ríkissjóð snúa að því að hér verði öflug viðspyrna og það er horft til þess í hagvaxtarspám að það verði góður hagvöxtur á næsta ári. Ég held að nú sé bara orðin enn meiri óvissa um að það raungerist. Þá hlýtur það náttúrlega hafa áhrif á þessa áætlun, skuldsetningu ríkissjóðs. Ef ríkissjóður þarf að halda áfram að bæta í aðgerðir og annað slíkt og atvinnuleysi verður áfram mikið og við náum því ekki niður eins og við gerum ráð fyrir segir það sig sjálft að áform um að skuldahækkun verði ekki eftir 2025 eru í hættu. Þá er þessi áætlun náttúrlega orðin úrelt. Það er bara einu sinni þannig. Þó svo að við höfum þarna, eins og í stefnunni, ákveðið óvissusvigrúm sem við getum nýtt okkur erum við enn þá, því miður, stödd í heilmikilli óvissu. Það snertir alla þessa vinnu, það snertir fjármálaáætlun, það snertir fjárlögin og það sem við erum að reyna að setja saman á síðustu metrunum hér á Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður sagði: Já, það er rétt, hér er um mikilvæg atriði í þessari áætlun að ræða. Við munum reyndar endurskoða hana eftir rúmlega tvo mánuði og þá getum við vonandi sett af stað það hringrásarferli stefnumörkunar sem lög um opinber fjármál formgera. Okkur gefst betri tími til að rannsaka fleiri þætti í áætluninni og veita stjórnvöldum aðhald. Í ræðu sinni kom hv. þingmaður inn á það að ákvörðun Alþingis hefði verið u.þ.b. 2 milljarðar og að það væri nú lítið eftir alla þessa vinnu. Ég vil reyndar koma því að hér að þetta er óvenju mikið í sögulegu samhengi og meira en oftast áður þegar við leggjum saman ákvörðun ríkisstjórnar og ákvörðun Alþingis á milli umræðna. Það dregur kannski fram þær krefjandi aðstæður sem við erum að fást við. Auðvitað snýst vinna okkar í fjárlaganefnd ekki bara um að sjá tækifæri til að eyða peningum heldur snýst hún um að veita stjórnvöldum aðhald. Ég held að við gerum afar vel í því og það skiptir miklu máli. Nú er það svo að hv. þingmaður segir að við séum á ystu nöf. Varðandi skuldsetningu vil ég bara vísa í ábendingar fjármálaráðs sem fór mjög vel yfir það sem heitir sjálfbærni ríkisfjármála til framtíðar og segir það ekki áhyggjuefni um stundarsakir en að því séu takmörk sett hversu langt megi ganga. Við erum að ganga að lægri mörkum þess af því að þetta er ekki algilt viðmið sem er til heldur er oft talað um að í hagkerfi eins okkar gæti það legið á bilinu [[Forseti hringir.]]frá 60 upp í 80, 90%. Við verðum á þessum tíma, [[Forseti hringir.]]miðað við áætlun, komin rétt við eða í 60%.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisandsvar. Af því að hv. þingmaður kom inn á að við værum á ystu nöf þegar kemur að skuldsetningu þá var ég nú einfaldlega að vitna til orða framsögumanns, hv. þm. Haraldar Benediktssonar. Ég tek undir það með honum, og það sést í áliti mínu, að við þurfum að fara afar varlega í þessi mál. Það má lítið út af bregða og úthald ríkissjóðs er ekki endalaust þegar kemur að skuldsetningu. Á endanum eru það náttúrlega skattgreiðendur í landinu sem koma til með að þurfa að bera ábyrgðina þegar kemur að því að greiða þessar skuldir. Ef ekki næst að greiða þetta niður undir formerkjum hagvaxtar, sem gert er ráð fyrir í spám, lendir það á endanum á almenningi, því miður, í skattahækkunum eða niðurskurði. Þetta hefur ágætur hagfræðiprófessor, Ragnar Árnason, staðfest og sett fram eins og ég nefndi áðan. En af því að hv. þingmaður kom inn á þetta með óvenjulegar aðstæður og þær breytingar sem hafa verið gerðar og að Alþingi hafi verið með mjög lítinn hluta af þeim miklu breytingartillögum við fjárlög sem hafa verið lagðar fram þá eru þetta náttúrlega mjög óvenjulegar aðstæður. Ég held að það hafi aldrei gerst að komið hafi breytingartillaga við fjárlög upp á 53 milljarða, eða hvað það var. Að því leytinu til er þetta mjög sérstakt. Engu að síður verð ég að segja að vinna Alþingis er að sjálfsögðu mikilvæg og ég tek heils hugar undir eftirlitshlutverk Alþingis eins og hv. þingmaður ræddi. Ég vil bara í lokin þakka honum fyrir þessa vinnu, [[Forseti hringir.]]hvernig hann hefur stjórnað fundum [[Forseti hringir.]]varðandi vinnu við fjármálaáætlun með ágætum. Vonandi horfum við fram á bjartari tíma á nýju ári [[Forseti hringir.]]þó að það sé svona mikil óvissa í kortunum eins og er.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir nefndaráliti 4. minni hluta um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Lög um opinber fjármál hafa vægast sagt fengið eldskírn á yfirstandandi kjörtímabili. Það kemur glögglega í ljós í þeim fjármálaáætlunum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram á kjörtímabilinu og nú er til umfjöllunar næstsíðasta fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar, ef að líkum lætur, sem tekur til áranna 2021–2025. Hún leggur línurnar í stefnumótun ríkisstjórnarinnar þar til ný fjármálaáætlun verður lögð fram næsta vor. Gildistími hennar verður því aðeins fjórir til sex mánuðir, samanber lög um opinber fjármál sem kveða á um að ævinlega skuli leggja fram nýja áætlun fyrir 1. apríl hvers árs þótt meginmarkmiðið með áætluninni sé auðvitað að leggja línurnar til fimm ára. Þar er í rauninni fjármálastefnan fastari í skorðum hvað það varðar. Ef fram fer sem horfir tekur sennilega allt önnur ríkisstjórn við stjórnartaumunum að loknum kosningum næsta haust. Ný ríkisstjórn kemur þannig með nýjar áherslur og nýja fjármálaáætlun vorið 2022. Fjármálaráð bendir á það í umsögn sinni að við lok kjörtímabils hverrar ríkisstjórnar skapist ákveðinn vandi sem lög um opinber fjármál geri ekki ráð fyrir. Um það segir fjármálaráð, með leyfi forseta: „Vandinn birtist í því að oft getur verið fyrirsjáanlegt að áskoranir séu fram undan sem þurfi að bregðast við á næsta kjörtímabili enda þótt úrlausn þeirra eigi sér stað utan kjörtímabils núverandi valdhafa. Að bregðast ekki við vandamálum getur leitt til andvaraleysis og nærsýni.“ Nú skapa aðstæður hvata fyrir ríkisstjórnina til að fresta erfiðum aðgerðum þar til eftir kosningar. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun að stöðva þurfi skuldasöfnun fyrir árið 2025. Ekki er þó gert ráð fyrir sérstökum aðgerðum til að draga úr útgjaldavexti fyrr en á seinni árum áætlunarinnar. Hér er því boltanum kastað til næstu ríkisstjórnar og henni m.a. gert að bæta afkomu ríkissjóðs árlega um 37 milljarða kr. árin 2023–2025. Það leynir sér ekki að fjármálaáætlun ber með sér að uppsöfnuðum Covid-vanda þessarar ríkisstjórnar verður kastað í fangið á þeirri næstu. Óvíst er hvort hægt verði að grípa til aðgerða til að draga úr skuldasöfnun á næstu mánuðum án þess að það bitni harkalega á hagkerfinu. Nauðsynlegt er að beita öllum ráðum til varnar tilfærslukerfunum og hamla hvers konar niðurskurði hjá hinu opinbera að svo stöddu. Einnig væri óverjandi að freistast til að drýgja tekjur ríkissjóðs með aukinni skattheimtu á slíkum samdráttartíma. Slíkt myndi einungis leiða til enn frekari niðursveiflu í hagkerfinu og auka ójöfnuð og misskiptingu í samfélaginu. Það er því skiljanlegt að ekki sé áætlað að grípa til afkomubætandi aðgerða fyrr en á seinni árum áætlunarinnar. Ný ríkisstjórn fær það vandasama verkefni að draga úr skuldasöfnun og tryggja vöxt hagkerfisins á næstu árum. Það kemur í ljós eftir næstu kosningar hvort það verður gert með gamaldags niðurskurði eða hvort leitað verður nýrra leiða til að koma í veg fyrir að afkomubætandi ráðstafanir bitni á fólkinu. Heilbrigðis-, öldrunar- og menntastofnanir eru áfram krafðar um aðhald í rekstri. Í fjármálaáætlun þessari eru sett fram aðhaldsmarkmið. Gerð er 2% almenn aðhaldskrafa á árunum 2021–2022 og 0,5% aðhaldskrafa á heilbrigðis-, öldrunar- og menntastofnanir. Hins vegar er fallið frá aðhaldskröfu á þær stofnanir á árunum 2023–2025 og almenna aðhaldskrafan lækkuð í 1%. Við höfum þegar horft upp á neikvæðar afleiðingar þess að krefja heilbrigðisstofnanir um aðhald í rekstri. Þar er búið að skera niður allt sem hægt er að skera niður og öllum má vera ljóst að frekari niðurskurður kemur harkalega niður á þjónustunni. Það er óskiljanlegt með öllu að þessari niðurskurðarkröfu sé haldið til streitu næstu tvö árin en verði síðan felld brott eftir það. Eðlilegra væri að snúa þessu við og gera minni kröfur um aðhald nú á tímum Covid en auka þær ef þörf krefur á síðari tíma áætlunarinnar þegar hagvöxturinn hefur tekið við sér og horfur í efnahagsmálum hafa batnað. Fjórði minni hluti telur þó almennt alrangt að kalla eftir aðhaldsaðgerðum í heilbrigðisþjónustu, það á bara ekki að eiga sér stað. En þrátt fyrir það að nú hefur ríkisstjórnin komið til móts við óskir Landspítala um að fá að dreifa rekstrarvanda sínum til lengri tíma þá breytir það ekki þeirri staðreynd að rekstrarvandi Landspítalans er uppsafnaður upp á ríflega 4,3 milljarða kr. Það er í rauninni sorglegt. Það er bara sorglegt að hann skuli ekki vera látinn hverfa. Við eigum að sjá til þess að allar heilbrigðisstofnanir séu búnar nýjustu tækni og nægum mannafla. Við eigum ekki að þurfa að horfa upp á nokkurn einstakling finna sig knúinn til að útvega Landspítalanum nauðsynleg tæki til bjargar mannslífum af því að heilbrigðisyfirvöld draga lappirnar og gera það ekki. Við eigum ekki að þurfa að horfa upp á fjölda aldraðra í óvissu og vanlíðan í bið eftir varanlegu búsetuúrræði. Aldraðir neyðast jafnvel til að bíða eftir hjúkrunarrými inniliggjandi á Landspítala vegna þess að heilbrigðisyfirvöld vilja ekki semja við einkaaðila um rekstur hjúkrunarrýma. Við eigum ekki að þurfa að búa við menntakerfi sem fær hverja falleinkunnina á fætur annarri. Fjármálaáætlun gerði upphaflega ráð fyrir 32 milljarða kr. óútfærðum ráðstöfunum árlega á tímabilinu 2023–2025 til að draga úr útgjaldavexti og auka tekjur ríkissjóðs. Nú liggur fyrir að auka þarf umfangið úr 32 milljörðum kr. í 37 milljarða kr, það kemur fram í breytingartillögu meiri hluta fjárlaganefndar. Til samanburðar er gert ráð fyrir því að aðhaldsmarkmið skili á næsta ári 5 milljarða kr. lækkun á útgjaldavexti. Hér er því um háar fjárhæðir að ræða. Það er eðlilegt að þessum ráðstöfunum sé ekki lýst nánar í fjármálaáætlun, enda verður útfærsla þeirra eitt helsta viðfangsefni næstu ríkisstjórnar. Fjármálaráðherra hefur þegar gefið til kynna hvaða leið Sjálfstæðismenn fari í þessum efnum því að á bls. 102 í tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun birtast þessi áform. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkið hefur möguleika á að mæta fjárþörf með andvirði af sölu eigna. Áformum um sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka var slegið á frest en ef af þeirri sölu yrði væri unnt að draga úr fjármögnunarþörf eða lækka skuldir á móti. Slík sala gæti verið vænlegur kostur á síðari hluta fjármálaáætlunar og þar með yrði hægt að draga úr skuldaaukningu fyrr en ella.“ Þeir vilja sem sagt selja gullegg sem hefur skilað ríkissjóði 65 milljörðum kr. í arðgreiðslur frá því árið 2016. Bitur reynslan ætti að hafa kennt okkur að sala ríkiseigna skilar oftar en ekki margföldum gróða til kaupendanna á meðan þjóðin tapar. Við munum vel eftirmála einkavæðingarinnar upp úr síðustu aldamótum. Lítill hópur útvalinna gæðinga hagnaðist stórfenglega en þjóðin sat eftir með sárt ennið. Þá er okkur í fersku minni hvernig staðið var að sölu Landsbankans á eignarhlut hans í Borgun. Enn í dag bíðum við svara við fjölda spurninga um rekstur Lindarhvols sem sá um sölu á eignum sem ríkinu áskotnaðist vegna stöðugleikaframlaga. Lengi hefur verið þörf á nauðsynlegum aðgerðum á hinum ýmsu málefnasviðum en ríkisstjórnin hefur ítrekað hafnað frekari fjárheimildum til úrbóta. Þar vegur þyngst uppsöfnuð kjaragliðnun almannatryggingaþega sem nemur tugum prósenta. Ríkisstjórnin og forverar hennar hafa ekki fylgt settum lögum sem kveða á um lögbundnar leiðréttingar almannatrygginga 1. janúar ár hvert í samræmi við launaþróun, samanber 69. gr. laga um almannatryggingar nr. 100/2007. Einnig ber að nefna Landspítalann sem glímir við mikinn uppsafnaðan rekstrarhalla sem ríkisstjórnin ætti að afskrifa á stundinni. Það er í rauninni það sem Flokkur fólksins vildi sjá og fleiri þingmenn hafa kallað eftir því sama. Auðvitað einkennast þeir af því vera í stjórnarandstöðu og geta því alveg eins galað út í tómið, held ég. En það er ekki nóg að byggja hjúkrunarrými þó að það sé góðra gjalda vert og hér veit ég að auka á við og núna eru 100 hjúkrunarrými í byggingu og það á ekki að gera lítið úr því en það er hins vegar nauðsynlegt að tryggja fjármögnun reksturs þeirra. Það er akkúrat það sem ekki hefur verið gert. Margar fleiri stofnanir á vegum hins opinbera búa við fjárskort sem hamlar þeim í að sinna lögbundnum skyldum sínum. Það er ámælisvert að ríkisstjórnin ætli ekki að taka á vandanum á gildistíma fjármálaáætlunar. Flokkur fólksins hefur lagt fram tillögu til þingsályktunar um staðgreiðslu skatta við innborgun í lífeyrissjóði. Ef staðgreiðslan yrði tekin strax við innborgun en ekki við úttekt eins og nú er myndi það auka tekjur ríkissjóðs um tugi milljarða króna á ári án þess að það skerti með nokkrum hætti hagsmuni lífeyrisþegans. Þeir sem hafa þegar lagt fyrir í lífeyrissjóð þurfa ekkert að óttast, enda eru breytingar á skattkerfinu aldrei íþyngjandi afturvirkar. Í staðinn söfnum við skuldum alls staðar og ég hef margoft sagt það hér og vonast til þess að þessi liður eigi eftir að vekja meiri umræðu, jákvæða umræðu, þegar við bendum á það að ef staðgreiðsla verður tekin við innborgun í lífeyrissjóðina þá fáum við í ríkissjóð tugi milljarða króna sem ég hefði viljað sjá að væru notaðir í þágu eigenda sjóðanna, til að afnema skerðingar, til að geta nýtt fjármagnið strax en ekki seinna. Núna eiga lífeyrissjóðirnir okkar yfir 6.000 milljarða kr. eignir, margföld íslensku fjárlögin. Er ástæða til þess að þetta bólgni enn frekar út? Lífeyrissjóðirnir fá yfir 200 milljarða á ári í iðgjöld. Þeir sem gagnrýna þetta spyrja hvort eigi að skerða réttindi lífeyrisþega með því að taka staðgreiðslu strax, og segja að þá geti lífeyrissjóðirnir ekki ávaxtað eins vel. Ég segi við þær gagnrýnisraddir: Ég veit ekki betur en að þrátt fyrir að greidd hafi verið staðgreiðsla við útborgun eins og nú er gert hafi hér á tímum komið upp sú staða að stjórnir lífeyrissjóða hafi ákveðið með einu pennastriki, á einni nóttu, á einum fundi, að skerða áunnin réttindi lífeyrisþega sinna um allt að 30% vegna þess að reksturinn hafi ekki gengið nógu vel. Ég er heldur ekki búin að gleyma, virðulegi forseti, hvernig lífeyrissjóðirnir töpuðu um 600 milljörðum kr. af fjármagni lífeyrisþega í efnahagshruninu. En við verðum líka að átta okkur á því að það er mjög varasamt og kallar á áhættu fjárfestingarsjóðanna að vera núna með lögþvingaða skyldu á sjóðina að vera með 3,5% ávöxtunarkröfu. Það er í rauninni úr öllum takti við vaxtastigið í landinu ef við horfum t.d. á vexti Seðlabankans sem eru komnir niður í 0,75%. Þó að það dapra í stöðunni sé að neytendur á almennum bankamarkaði hafi ekki fengið að njóta þess nema að allt of litlu leyti þá er ástæða til að skoða þetta kerfi okkar. Til dæmis hefur oft verið sagt að einfaldasta leiðin til þess að fá fram skoðun þjóðarinnar án þess að setja hana í þjóðaratkvæðagreiðslu sé að koma með góða skoðanakönnun og leyfa einstaklingnum sjálfum að velja hvort hann vilji greiða staðgreiðslu af iðgjöldunum sínum við innborgun í sjóðinn og þurfa síðan ekki að spá í það meir eða hvort hann vilji gera það á seinni stigum og hvort hann myndi frekar vilja hafa það þannig að við myndum afnema allar skerðingar í staðinn. Það yrði afgangur, virðulegi forseti, upp á nokkrar tugi milljarða, bara við þetta, sem væri hægt að nýta í annað. Ég átta mig alls ekki á því hvers vegna er svona erfitt að stíga út fyrir rammann. Svo er virkilega dapurt, virðulegur forseti, að horfa upp á það hvernig fátækasta fólk þessa lands er sífellt sniðgengið. Við getum hætt að tala um að lægstu tekjutíundirnar hér séu undir fátæktarmörkum. Þær eru undir hungurmörkum. Við hljótum að geta sagt okkur það sjálf að það er til ævarandi skammar þegar einstaklingar eru farnir að líða næringarskort og borða einhæfan mat og hafa ekki ráð á því að svo mikið sem kaupa sér vítamín til þess að reyna að vega á móti einhæfri fæðu sem þeir neyta. Það eru að koma jól, virðulegi forseti. Öryrkjar fengu 50.000 kr. núna í eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust, um jólin, það var alveg frábært. 1,1 milljarður af áður samþykktri fjárveitingu var nýttur í það. Við höfðum áður heimilað 4 milljarða kr. fjárveitingu til breytingar inni í kerfinu fyrir öryrkja og það var hugsað þannig, fyrst, eins og mér skildist það, að reyna ætti að koma á starfsgetumati, síðan voru 2,9 milljarðar teknir í að koma krónu á móti krónu skerðingunni á ákveðinn hóp niður í krónu á móti 65 aurum. Eftir stóð 1,1 milljarður og hann verður nýttur til að hjálpa öryrkjum fyrir jólin með 50.000 kr. eingreiðslu og það er algjörlega stórkostlegt. Þess vegna get ég ekki skilið af hverju við erum að skilja einhverja út undan sem eiga bágt. Ég átta mig bara ekki á því, virðulegi forseti. Það er mismunun og þetta er bara ljótt. Það er eina orðið sem ég hef um það. Það er bara virkilega ljótt. Í mig hafa hringt mjög margir eldri borgarar. Það er eiginlega það erfiðasta sem ég hef gert, að hlusta á fullorðið fólk sem hefur unnið alla sína ævi fara að hágráta af vanlíðan og kvíða. Það er eitthvað það erfiðasta sem maður tekst á í þessu starfi, að hlusta á hvernig er verið að brjóta niður þennan hóp samfélagsins. Hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað margsinnis að hópurinn telji ekki svo marga einstaklinga. Hvers vegna er þeim þá ekki hjálpað? Hvers vegna er þeim mismunað? Talað er um 600 milljarða skuldasöfnun ríkissjóðs á þessu ári og hinu næsta. Miðað við þær neikvæðu, ömurlegu fréttir sem við vorum að fá í sambandi við bóluefni, og að sjálfsagt þurfum við að þreyja þorrann þó nokkrum mánuðum lengur en okkar heitustu óskir stóðu til, þá er í rauninni ekkert sem segir að við getum ekki aukið enn skuldasöfnunina. En ef við myndum kannski ákveða að hafa það áramótaheit núna að reyna hina aðferðina í sambandi við sóttvarnirnar, að einbeita okkur eingöngu að þeim á landamærunum en leyfa okkur hinum að fá að vera í friði sem byggjum þetta ágæta land og fá að nýta okkar kerfi og versla í okkar verslunum og vera ekki endalaust að panta eitthvað erlendis frá, vera á veitingastöðum og í okkar staðbundnu leikhúsum og alls staðar fá að vera við sjálf, yrði menntakerfið, heilbrigðiskerfið og allt betra. Allt yrði svo miklu þægilegra og betra. Draga myndi úr þunglyndi og sjálfsvígum og þessu öllu saman. Við höfum reynt hitt og förum upp og niður. Við förum í gegnum þessa bylgju og hina og nú er allt í lagi og nú má fara að létta á, en æ úps, það er allt að gjósa upp aftur. Við hverju býst fólk? Við erum að flytja veiruna inn. Það er ekkert flóknara en það. Og við erum orðin þreytt. Þjóðin er orðin þreytt á að vera bundin heima. Við erum orðin þreytt á að geta ekki um frjálst höfuð strokið í okkar litla landi miðað við þá sérstöðu og þá miklu lukku sem við getum a.m.k. sagt að felist í því að búa hér á þessari litlu eyju norður í ballarhafi. Þessi veira kemst á tvennan hátt inn í landið, annaðhvort sjóleiðis um Seyðisfjörð og fleiri hafnir, eða með flugi. Okkur er í lófa lagið að stemma stigu við þessu. Okkur er í lófa lagið að vera hérna með allt saman hlaupandi út um allar koppagrundir og fá að njóta samfélagsins eins og við höfum alltaf haft það og viljum gera áfram. Ég vil bara hvetja stjórnvöld og sóttvarnayfirvöld til dáða hvað það varðar. Við þjóðina segi ég bara: Mikið ofboðslega höfum við verið dugleg og þið miklar hetjur. Heilbrigðisstarfsfólkið hefur svoleiðis staðið í eldlínunni og það er líka orðið þreytt. Við viljum ekki fjórðu bylgju faraldursins, við viljum ekki sjá hana. Við erum að ná að kála þessari akkúrat núna. Við eigum að fá að njóta þess. Við viljum ekki fjórðu bylgju faraldursins og ég veit að ég tala fyrir munn alveg ótrúlega margra þegar ég segi þetta. Það hefur hvergi komið fram, ekki í fjármálaáætlunum, fjármálastefnunni, fjárlögunum, fjáraukanum, það kemur ekki fram í neinu sem heitir fjár-eitthvað hér, hver raunverulegur ábati hefur verið af þeim gífurlega kostnaði sem við höfum lagt í þær aðgerðir sem við höfum þó haft á landamærunum, allar þessar skimanir og allt þetta útkallsfólk og allt sem við höfum þurft að keyra áfram og hið gríðarlega hrun ferðaþjónustunnar. Hvað hefur það kostað okkur að loka öllum þessum hótelum og allt það? Hvað myndi það hins vegar gefa okkur ef við gætum sjálf ferðast innan lands óheft og frjáls og gist á hótelum og allt gert ef okkur sýndist svo? Ég hef áður nefnt það hér að það var í rauninni viðtekin venja, áður en ferðamannaiðnaðurinn byggðist svo rosalega upp, að öll hótelherbergi voru alltaf uppseld og hótel uppfull og varla hægt að gista þar eina nótt nema panta herbergi með margra mánaða fyrirvara. En við fórum á milli landsvæða hér, pöntuðum okkur herbergi og fórum og heimsóttum vini og vandamenn. Landsbyggðarmenn komu hingað til borgarinnar í borgarferð, fóru í jólainnkaupaferð, gistu á hótelum eða voru í íbúðum sem þeir leigðu á annan hátt. En núna er ekkert hægt. Það er allt stopp, það er allt bannað af því við erum að flytja inn veiru í gegnum landamærin, hugsa sér. Virðulegi forseti. Ég segi bara enn og aftur: Við eigum að standa saman sem aldrei fyrr. Eftir því er tekið úti um allan heim þegar við tökum okkur saman. En við verðum líka auðvitað jafn svekkt þegar allt puðið kallar á einhverja nýja bylgju og í þessu tilviki hugsanlega fjórðu bylgju. En við megum ekki láta það gerast núna um jólin því að þá getum við náttúrlega aldrei séð að breytt yrði áherslum og farið að gefa okkur meira frelsi innan lands. Við verðum að ná að kæfa þessa veiru alveg núna og þá getum við byrjað nokkurn veginn á núllpunkti og alveg upp á nýtt, fyrir okkur, okkar samfélag. Það er það sem ég vildi sjá. Sú fjármálaáætlun sem ég hef rætt hér fylgir um margt nákvæmlega því sem þarf að gera. En við vitum að hún er líka til mjög skamms tíma. Ég tek undir með samstarfsmönnum mínum í fjárlaganefnd, þessi tími hefur verið snúinn. Þetta hefur verið mikil vinna í nefndinni, við sjáum nú ekkert eftir okkur í hana, en það er verra þegar afraksturinn úreldist nánast á einum fundi og maður verður í rauninni bara dapur. Við höfum talað svo lengi um viðspyrnu. Þá viðspyrnu verðum við að veita sjálf, við þurfum að stóla á okkur sjálf. Við verðum að keyra efnahagskerfið okkar áfram sjálf núna. Það þýðir ekki að stóla á erlenda ferðamenn í augnablikinu og við viljum ekki fá fjórðu bylgju faraldursins inn í landið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég bað eiginlega um andsvarið frekar snemma í ræðu hv. þingmanns því að ég er ekki alveg viss um að ég skilji afstöðu hennar til fjármálaáætlunar sem við ræðum hér. Mér heyrðist þó undir ræðu hv. þingmanns að hún teldi nú frekar að verið væri að gera það sem þyrfti að gera við þessar aðstæður. En ég les það nefnilega út úr nefndarálitinu að óvíst sé hvort hægt væri að gera eitthvað til að draga úr skuldasöfnun næstu mánuði og að einnig þurfi að koma tilfærslukerfunum til varnar, sem við erum að gera. Svo segir hv. þingmaður að við þyrftum í gegnum þetta, eins og ég skildi hv. þingmann, að beita af fullum þunga því sem kallaðir eru sjálfvirkir sveiflujafnarar. Svo talar hv. þingmaður einnig um að nú séu aðstæður sem skapi hvata fyrir ríkisstjórnina til að fresta erfiðum aðgerðum þangað til eftir kosningar og að fjármálaáætlunin beri það með sér að uppsöfnuðum Covid-vanda þessarar ríkisstjórnar - ég vil nú ekki kenna ríkisstjórninni um Covid-vandann - verði kastað í fangið á þeirri næstu. Mig langar bara að biðja hv. þingmann að útskýra þetta aðeins fyrir mér því að mér finnst ég samt lesa það út úr textanum að hv. þingmaður telji að það þurfi einmitt að grípa til þeirra efnahagslegu aðgerða sem við erum að gera núna. Svo vill það bara þannig til [[Forseti hringir.]]að við erum stödd þar í kjörtímabilinu að því er að ljúka. [[Forseti hringir.]]Gæti hv. þingmaður útskýrt þetta aðeins nánar fyrir mér?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvarið. Ég er ekki að gera lítið úr þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur ráðist í, alls ekki, þó að ég hefði í rauninni haft áherslurnar að ýmsu leyti allt öðruvísi en að sumu leyti ekki. Það er sennilega út af því að ég er alls ekki í sama flokki og neinn í ríkisstjórninni og áherslur okkar í Flokki fólksins eru talsvert frábrugðnar á margan hátt. En nú er ég alveg ringluð. Ég átta mig ekki alveg á spurningunni eða ég er bara orðin svo kölkuð að ég er búin að gleyma. Við vorum bara að spjalla þannig að ég er eiginlega búin að gleyma spurningunni, hv. þingmaður. - Jú, alveg rétt, nú kemur þetta. Nei, ég er ekki að kenna ríkisstjórninni um Covid, alls ekki. Þegar verið er að tala um að færa vandann yfir á næstu ríkisstjórn þá segir það sig náttúrlega sjálft að hugsanlega gæti það orðið sú sama, sem ég býst nú ekki við, og hún situr þá sjálf með eigin vanda í fanginu. Það er verið að rúlla þessu á undan sér. Það sem ég er að tala um eru t.d. sjúkrahúsin og annað slíkt og þessar aðhaldskröfur sem mér finnast t.d. ekki réttar á þessum tímapunkti af því að við erum einmitt að glíma við Covid og af því að Landspítalinn er að glíma við gríðarlegan uppsafnaðan skuldavanda á sama tíma og hann þarf að vera að vesenast í aðhaldskröfu. Það finnst mér ekki rétt áhersla, alls ekki. Ég kem aðeins betur að því í næsta andsvari af hverju ég segi að verið sé að setja allt heila klabbið í fangið á næstu ríkisstjórn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að þetta hafi bara skýrst ágætlega í svörum hv. þingmanns. Ég var hreinlega ekki viss hvað ég ætti að lesa út úr nefndarálitinu og hvort hv. þingmaður væri hreinlega að mótmæla þeirri stóru mynd sem sett er fram í fjármálaáætluninni. En mér heyrist hv. þingmaður taka undir hana, að hún sé hlynnt henni en að hún hefði kannski viljað hafa einhverja hluti öðruvísi. Ég vona að ég sé ekki að leggja hv. þingmanni orð í munn hér en ég skil það þannig að þetta séu efnahagsviðbrögð, þ.e. að eðlilegt sé við þessar aðstæður að ríkissjóður safni skuldum og það sé gert til að við getum haldið kerfunum okkar rúllandi í gegnum þessa tíma. En vegna ummæla um heilbrigðiskerfið hlýt ég að mótmæla þeim því að á öllu þessu kjörtímabili hefur miklum fjármunum verið bætt inn í það. Eins og hv. þingmaður sagði sjálf er fyrirhugað að skaffa 100 ný hjúkrunarrými og einnig er verið að leggja meiri peninga í hjúkrunarheimilin. Aðhaldskrafan sem er gerð er því svo langtum minni en þau nýju og auknu útgjöld sem fara til heilbrigðismálanna. Þarna er ég því ósammála hv. þingmanni og finnst þessi framsetning villandi. Það lítur út eins og verið sé að skera niður þegar raunin er að verið er að auka alveg gríðarlega við fjármuni til heilbrigðiskerfisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Það sem ég er að reyna að draga fram í umræðunni um þessa fjármálaáætlun er í rauninni að hún gildir til afskaplega skamms tíma, jafnvel þó að svo eigi að heita að hún gildi til fimm ára. Samkvæmt lögum þarf að koma með nýja fyrir 1. apríl, bara á næsta ári. Það verður þá væntanlega í síðasta skiptið sem við fjöllum um fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar nema hún verði endurkjörin. Það verður þá ný ríkisstjórn sem fær það í fangið sem þessi ríkisstjórn skilur eftir sig. Það segir sig alfarið sjálft. Hv. þingmaður minnti okkur á það, og það kom svo sem fram í ræðu minni hér áðan, að það eru kosningar á hausti komanda þannig að seðlabankastjóri, fjármálaráð og fleiri aðilar hafa tjáð sig um þann freistnivanda sem skapast getur af því að reyna að kaupa sér áfram völd með því að fara jafnvel of geyst í loforðin og skuldasöfnun og annað slíkt. Hvað lýtur að heilbrigðisstofnunum er ég algjörlega ósammála hv. þingmanni um að hér sé bara búið að bæta inn fullt af peningum. Staðreyndin er sú að hér er öldruðum t.d. að fjölga mjög þannig að það er í rauninni ekki einu sinni búið að fjármagna hvernig reka á hjúkrunarheimilin. Ég skal taka dæmi af sjálfri mér um hversu frábært heilbrigðiskerfið er. Ég er nánast búin að vera handlama á báðum höndum í tæpar sjö vikur og ég er enn að bíða eftir því að komast til sérfræðings sem ég þarf að leita til í gegnum heilsugæsluna. Heimilislæknir sendi tilvísun fyrir sjö vikum til að segja hversu nauðsynlegt væri fyrir mig, eftir alls konar myndatökur og dótarí, að komast til handasérfræðings. En nei, hugsanlega einhvern tímann eftir áramót. Þannig að ég segi: Hlutirnir ganga betur á sumum stöðum í heilbrigðiskerfinu sem en á öðrum. Það er alveg á hreinu. [[Forseti hringir.]]Og það á ekki að eiga sér stað að við séum með aðhaldskröfu á þessum tímum.
Herra forseti. Hvert er hlutverk Alþingis sem fjárstjórnarvalds? Hvernig fer það með þetta vald og ábyrgðina sem því fylgir? Hvernig sinnir ríkisstjórnin samráðinu við þingið? Hver er hlutdeild krónunnar í þeim vanda sem við glímum við? Á þessum spurningum mun ég tæpa í ræðu minni. Reyna að rýna í vandann og framtíðarsýnina, valdið og framkvæmdina, veiruna og fjármálaáætlun. Ég mun ræða það hvernig við skoðum ríkisreksturinn í heild og nýtum fjármunina betur og að kröftugt alþjóðasinnað atvinnulíf er forsenda farsældar okkar og undirstaða þess að við getum haldið úti öflugu velferðarkerfi. Fjármál hins opinbera skipta okkur öll miklu máli. Þeim má í stórum dráttum skipta í tvennt. Annars vegar segja þau til um hve mikilla tekna skal aflað, hvernig og af hverjum. Þá má ekki gleyma þætti þeirra skulda sem stofnað er til og á hvaða kjörum. Hins vegar þarf að skoða til hvaða verkefna skal verja þeim fjármunum sem hið opinbera aflar. Þar kennir auðvitað margra grasa og má nefna þjónustu af ýmsu tagi, fjárfestingar í innviðum og stuðningsnet fyrir þau sem búa við þannig aðstæður til langs eða skamms tíma að geta ekki séð sér farborða. Viðfangsefnið má nálgast annaðhvort með því að ákveða fyrst hvaða þarfir á að uppfylla og afla fjár í samræmi við það eða ákveða fyrst hvaða tekna skuli afla og í framhaldi af því fyrir hvaða verkefnum þær eiga að duga. Í raunveruleikanum gerist þetta oftast með einhverri blöndu af þessum tveimur leiðum. Ég hef þennan inngang að umfjöllun minni um fjármálaáætlun áranna 2021–2025 á þennan hátt vegna þess að það er einmitt þetta viðfangsefni sem ríkisstjórnin er að fást við með framlagningu hennar. Staðan er allsérstök við þessa fjármálaáætlun. Í fyrsta lagi er hún mjög seint á ferðinni, en hún var ekki lögð fram á réttum tíma í vor, eins og lög gera ráð fyrir. Það var réttlætt með því að efnahagshorfur vegna Covid væru svo óvissar að það væri ekki hægt. Um það má vissulega deila hvort ástæðan hafi verið réttmæt en það var engu að síður niðurstaðan. Í öðru lagi liggur fyrir að leggja þarf fram nýja fjármálaáætlun snemma á næsta ári, eftir örfáa mánuði. Í þriðja lagi eru kosningar eftir níu mánuði og þess vegna verður það auðvitað á borði nýrrar ríkisstjórnar að stokka upp spilin, gefa út nýja fjármálastefnu, fjármálaáætlun og leggja fram fjárlög fyrir árið 2022. Það liggur því í augum uppi að þessi fjármálaáætlun, sem við ræðum núna, hefur í raun lítið gildi nema að því er varðar komandi ár og þar eru það fjárlögin sem verða samþykkt á næstu dögum, vonandi á morgun, sem ráða ferðinni. Engu að síður birtist hér sú sýn sem ríkisstjórnin hefur á komandi mánuði og hvernig skuli fram haldið. Miðað við yfirlýsingar, sem vissulega hefur fækkað heldur upp á síðkastið, verður að ætla að ríkisstjórnin ali með sér þann draum að geta haldið áfram ríkisstjórnarsamstarfinu og þannig séu fjárlögin og fjármálaáætlunin vegvísir inn í framtíðina fyrir stjórnarflokkana. Herra forseti. Það liggur auðvitað fyrir að mestu hvað hefur gerst á þessu ári í fjármálum ríkisins og hvernig þeim verður háttað á næsta ári. Sömuleiðis vitum við hvernig ríkisfjármálum hefur verið háttað í tíð þessarar ríkisstjórnar frá því að hún tók við. Viðreisn hefur margoft gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að hafa spennt bogann allt of hátt við aukningu ríkisútgjalda á toppi langrar uppsveiflu í efnahagslífinu og að ríkisfjármálin hafi verið orðin ósjálfbær fyrir veirufaraldurinn. Um þetta ber ríkisreikningur ársins 2019 skýrt vitni. Þar varð um 70 milljarða sveifla til hins verra frá fjárlögum þess árs. Það er ekki nóg með að ríkisstjórnin hafi spennt bogann allt of hátt, hún hunsaði beinlínis öll varnaðarorð, m.a. frá okkur í Viðreisn, en kaus líka að horfast ekki í augu við allar þær blikur sem voru á lofti um framvindu efnahagsmála, skýr merki um samdrátt í efnahagslífinu. Hún getur því auðvitað engum kennt um nema sjálfri sér. Þetta hefur svo haft þau áhrif að við erum verr í stakk búin til þess að takast á við afleiðingar veirukreppunnar en ella. Þessu er nauðsynlegt að halda vel til haga þegar við ræðum ríkisfjármálin. Þrátt fyrir það sem að framan er lýst stendur ríkissjóður að mörgu leyti vel í alþjóðlegum samanburði. Búið var að ná skuldahlutfalli verulega niður og gjaldeyrisvaraforðinn var mikill að vöxtum. Þess vegna er bæði rétt og skynsamlegt að ríkissjóður hafi gripið inn í atburðarásina, sem hófst í febrúar á þessu ári, af fullum þunga. Gripið hefur verið til margvíslegra ráðstafana, fimm fjáraukafrumvörp hafa verið lögð fram og gerðar margvíslegar lagabreytingar til þess að draga úr efnahagslegu og félagslegu höggi sem fjölskyldur og fyrirtæki hafa orðið fyrir. Margt af því sem gert hefur verið hefur tekist vel en annað miður. Við í Viðreisn sögðum strax í upphafi að við myndum styðja öll góð mál, veita aðhald og kappkosta að vinna í þinginu að úrbótum og lagfæringum. Við það höfum við staðið. Það sama verður því miður ekki sagt um ríkisstjórnina sem kaus að skreyta sig með sérstakri áherslu á samvinnu og samráð við Alþingi í stjórnarsáttmála sínum. Þau áform hafa legið rykfallin í skúffu í Stjórnarráðinu allar götur síðan, enda hefur ríkisstjórnin farið þá leið að hafna öllum breytingartillögum og ráðleggingum minni hlutans. Þó skal þess getið að í einstökum málum hafa nefndir þingsins náð að bæta málin frá því sem sagt var frá á hátimbruðum blaðamannafundum ríkisstjórnarinnar sem enginn hefur lengur tölu á. Þegar við horfum til framtíðar verðum við að velta fyrir okkur hvernig við ætlum að takast á við það stóra verkefni að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum, hvernig við ætlum að ná niður skuldum og á hve löngum tíma. Það getur verið dýrt að skulda og mjög erfitt að segja fyrir um hvert vaxtastigið verður til lengri tíma. Þeim mun meira sem maður skuldar, þeim mun meira þarf jú að borga í vexti. Þeim mun meira sem borgað er í vexti, þeim mun minna verður til ráðstöfunar af ríkisfé til að setja í arðbærar framkvæmdir, arðbæra innviði; hugsa um kynslóðir framtíðarinnar og gæta þess að hægt sé að veita alla þá þjónustu sem við erum sammála um að sé í verkahring hins opinbera. Ríkisstjórnin hefur verið frekar hljóð um þessa hlið málsins. Markaðurinn, fylgirit Fréttablaðsins, fjallaði í gær um það hvernig hækkun ávöxtunarkröfu ríkisskuldabréfa á síðustu mánuðum, sem má meðal annars rekja til minni eftirspurnar frá lífeyrissjóðum, gæti orðið til þess að íslenska ríkið yrði í verri stöðu til að rétta úr kútnum miðað við önnur vestræn ríki sem búa við betri vaxtakjör og sjá fram á minni skuldasöfnun vegna kórónukreppunnar. Það þýðir verri samkeppnisstöðu okkar sem þjóðar og að lífsgæði okkar skerðist í samanburði við nágrannalöndin. Nú mun ávöxtunarkrafa óverðtryggðra ríkisbréfa til tíu ára standa í 3,3% og hefur til að mynda hækkað um eitt prósentustig frá því um miðjan ágúst sl. Krafan er nú á svipuðu reki og hún var um miðjan janúar þrátt fyrir að Seðlabanki Íslands hafi lækkað stýrivexti um 2,25% á árinu og efnahagshorfur hafi snarversnað. Í Markaðnum segir enn fremur, með leyfi forseta: „Ef gert er ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs árið 2025, um 65 prósent af landsframleiðslu samkvæmt fjármálaáætlun, verði á þeim vöxtum sem ríkið fjármagnar sig á til tíu ára eins og staðan er í dag, um 3,3%, þá verður vaxtabyrði ríkissjóðs 2,14% af landsframleiðslu sem jafngildir 65 milljörðum kr. á ári. Til samanburðar verður vaxtabyrði Grikklands um 0,98% af landsframleiðslu, en Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gerir ráð fyrir að skuldahlutfall hins opinbera í Grikklandi verði um 166% árið 2025.“ Þessar tölur eru sláandi, 65 milljarðar í vexti á einu ári; 2% af landsframleiðslunni. Þetta er vægast sagt alvarleg staða. Hvað veldur þessum gríðarlega mun á kjörum sem ríkissjóði standa til boða miðað við aðra ríkissjóði í Evrópu, ríkissjóði sem er með enn meiri hlutfallslegar skuldir sem þarf að greiða af en greiðir mun lægri vexti - sem í dæmi Grikklands skuldar 166% af landsframleiðslunni en borgar tæplega 1% í vexti? Það eru 2% af landsframleiðslu okkar sem fara í vexti, við borgum yfir 3%. Svarið við þessu liggur í augum uppi - þó að helst megi ekki ræða það, eða menn vilji ekki ræða það. Þarna birtist Íslandsálagið svokallaða í allri sinni dýrð, enn ein birtingarmynd þess herkostnaðar sem felst í því að við búum við örmynt - íslensku krónuna. Íslandsálagið leggst einnig á vaxtakjör heimila og fyrirtækja í landinu. Ég gerði þetta að umtalsefni við lok 2. umr. um fjárlögin þann 11. desember, og sagði, með leyfi forseta: „Mig langaði líka til að nota tækifærið og minnast á einn kostnaðarlið sem hvergi kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Það er kostnaðurinn af því að við erum að reka einn minnsta gjaldmiðil í heimi. Það skiptir tugum milljarða fyrir ríkissjóð, fyrir Seðlabankann, fyrir heimilin, fyrir fyrirtækin í landinu. Þetta er kostnaður sem nemur trúlega á bilinu 150–200 milljörðum fyrir þjóðfélagið allt á hverju einasta ári. Þetta er eitt af því sem við verðum að ræða og taka til alvarlegrar skoðunar, hvort krónan sé okkur ekki allt of dýrkeypt.“ Já, herra forseti, þetta verðum við að ræða. Oft er sagt, þegar þessi mál ber á góma, að þetta sé bara nokkuð sem við verðum að búa við, okkar hagkerfi sé svo sveiflukennt og svo komi krónan til bjargar þegar syrtir í álinn og leiðrétti fyrri hagstjórnarmistök og komi í veg fyrir atvinnuleysi. Við þetta er auðvitað margt að athuga. Það blasa við nokkrar staðreyndir þegar við berum okkur saman við önnur Evrópuríki, eins og Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi ráðherra, bendir á í grein sinn í Fréttablaðinu í dag undir heitinu „Áhyggjuleysi þarfnast umræðu“. Hann bendir meðal annars á þetta með leyfi forseta: „1. Ríkisstjórnir flestra annarra Evrópuþjóða taka lán í eigin mynt á nánast engum vöxtum. 2. Langtímavextir ríkissjóðs á innlendum markaði eru margfalt hærri. 3. Hagstæðum erlendum lánum fylgir gríðarleg gengisáhætta. 4. Spár um hagvöxt koma ríkissjóði í besta falli eftir tvö ár í sömu stöðu og 2019. Þá á eftir að skapa verðmæti til að borga allar nýju skuldirnar. Engin plön eru um þann viðbótarhagvöxt. 5. Að óbreyttu þýðir þetta skattahækkanir eða niðurskurð. Ríkisstjórnin segir að hvorugt komi til greina. Hvað þá? Meiri lán?“ Herra forseti Í fyrsta lagi segir þetta okkur að við verðum að beina kröftum okkar að því sem byggir undir langtímahagvöxt og lágmarkar líkurnar á því að áföll hafi jafn þungbær áhrif á okkur og við þekkjum frá hruni og við sáum gerast aftur núna, og höfum reyndar séð hvað eftir annað eins langt og við sjáum aftur í tímann. Auka verður fjölbreytni í atvinnulífinu, ekki síst verður að efla alþjóðageirann og hugvitsdrifnar útflutningsgreinar sem stuðla að sjálfbærum og góðum hagvexti til langs tíma. Það er eitt brýnasta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Þó að rétt sé að fagna því ríkisstjórnin hafi aukið verulega fjármagn í nýsköpun og þróun þá þarf einfaldlega meira til. Allir ættu að vita að nýsköpunar- og þróunarstarfsemi er langhlaup, það tekur tíma að sjá árangur. Skammtímaráðstafanir duga því ekki. Menn leggja ekki út í ævintýri af því tagi að ætla að skapa eitthvað nýtt og leggja til þess starfskrafta sína og fé þegar menn sjá ekki lengra fram í tímann. Í þau skipti sem árangur næst eru nýsköpunarfyrirtækin líka fljót að flýja sveiflukennt umhverfi krónunnar. Hér verður að gera breytingu. Í öðru lagi eru tvær hliðar á krónunni. Hún veldur sveiflum og magnar þær. Og jú hún getur mildað höggið, en það gerir hún með aukinni dýrtíð og skertum kaupmætti. Þá blasir við að hún er ekki það töfratæki sem sumir halda fram þegar kemur að því að halda atvinnuleysi í skefjum. Í þriðja lagi er hún þrándur í götu nýsköpunar og raunar þorra atvinnurekstrar. Langar mig í því samhengi að vitna í stutta dæmisögu úr íslensku atvinnulífi sem birtist í Bakþönkum Fréttablaðsins í dag og er höfundur Thomas Möller. Hann segir, með leyfi forseta, í pistli sínum sem hann kallar „Saga af viðskiptum“: „Fyrir nokkrum árum átti ég fyrirtæki sem flutti inn vörur frá Evrópu og seldi til fyrirtækja á Íslandi. Krónurnar sem komu frá vörusölunni voru notaðar til kaupa á evrum af bönkum til að greiða erlendu birgjunum. Bankarnir tóku þóknun fyrir að selja okkur evrurnar og millifæra þær til útlanda. Gengi krónunnar sveiflaðist mikið á þessum árum eins og það hefur gert á þessu ári og var gengisáhættan reiknuð inn í söluverð vörunnar til hækkunar. Svo hóf fyrirtækið að selja til útflutningsfyrirtækja á Íslandi. Þau vildu greiða fyrir vörurnar í evrum til að spara sér þóknanir bankanna við að skipta þeim í krónur. Þannig eignaðist fyrirtækið mitt evrur sem voru lagðar inn á evrureikning þess í bankanum. Nú gátum við greitt beint til birgjanna án milligöngu bankans með svipuðum hætti og við værum að greiða fyrir húsaleigu innan lands. Gengissveiflur voru úr sögunni og minni gengisáhætta þýddi að við gátum lækkað verð til kaupenda. Gjaldeyrisþóknanir til bankans lögðust af. Samkeppnisstaða fyrirtækisins batnaði og salan jókst. Hugsum okkur að öll fyrirtæki og fjölskyldur á Íslandi, ekki bara útflutningsfyrirtækin, notuðu evrur í sínum viðskiptum. Dæmið hér að ofan sýnir svart á hvítu að það er hægt að lækka kostnað við vöruviðskipti. Gera má ráð fyrir tugmilljarða sparnaði á ári fyrir almenning og fyrirtæki aðeins vegna skiptikostnaðar gjaldeyris auk mismunar á kaup- og sölugengi sem getur numið allt að 3,5% í kortaviðskiptum. Gæti það hugsanlega verið sýn okkar til framtíðar að nota alþjóðlegan gjaldmiðil í landinu?“ Ég læt þetta nægja að sinni um krónuna og þann vanda sem hún skapar og nauðsyn þess að við vindum bráðan bug að því að greina herkostnaðinn sem henni fylgir af fullri alvöru, undirbyggja umbyltingu í samsetningu atvinnulífsins og hefja vegferð sem leiðir til þess að við setjumst til borðs með ríkjum Evrópusambandsins, tökum upp evru og tökum virkan þátt í Evrópusamvinnunni sem verður æ mikilvægari [[Forseti hringir.]]fyrir Evrópu alla og ekki síst fyrir okkur Íslendinga. Ég ætla að fá að ljúka máli mínu hér [[Forseti hringir.]]með því að segja: Að lokum verður að undirstrika að forsenda farsældar okkar er kröftugt alþjóðasinnað atvinnulíf [[Forseti hringir.]]sem getur drifið hóflegan en jafnan hagvöxt til langs tíma og þannig staðið undir öflugu velferðarkerfi. Til þess að það megi [[Forseti hringir.]]takast verður að skapa efnahagslegan stöðugleika og fyrirsjáanleika. Að þessum markmiðum viljum við í Viðreisn vinna.
Hæstv. forseti. Ég ætla nú segja það hér að ég fyrirgef hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni að vera aðeins lengur í ræðustól vegna þess að ég hefði getað hafið ræðu mína þar sem hann endaði, um forsendur farsældar og atvinnulífs til framtíðar. Það er hverju orði sannara að sú farsæld mun byggja á nýsköpun, rannsóknum og fjölbreyttara atvinnulífi, sér í lagi þegar kemur að útflutningsatvinnugreinum og stöðugleika í efnahagsmálum. Ég ætla að ræða hér ríkisfjármálaáætlun. Við erum í síðari umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun 2021–2025. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, varaformaður hv. fjárlaganefndar, mælti fyrir nefndaráliti meiri hlutans og fór afar vel yfir meginefni tillögunnar, forsendur og breytingar. Ég ætla að reyna að forðast að endurtaka það sem hv. framsögumaður gerði mjög góð skil. Ég vil þó segja að við þær sérstöku aðstæður sem uppi eru, og hefur komið fram í máli allra sem hér hafa haft framsögu, eru kringumstæður einstakar. Þær einkenna ekki bara allt líf okkar um þessar mundir og efnahagslífið, heldur allt fjárlagaferlið. Til að mynda ræddum við hér ríkisfjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp samhliða fjárlagaáætlun, sem á auðvitað að byggja á stefnu stjórnvalda, sem hún sannarlega gerir, en grundvallar jafnframt fjárlagafrumvarpið eins og við munum samþykkja það, væntanlega á morgun, ef allt gengur að óskum í starfsáætluninni. Ég vil taka undir álit fjármálaráðs. Það er afar mikilvægt að koma fjárlagaferlinu sem fyrst af stað eins og lögin mæla fyrir um þó að vissulega höfum við í hv. nefnd lagt okkur fram um að gæta samræmis og taka þetta sem mest í þeirri röð sem æskilegt er. Ég ætlaði alls ekki að vera hér mjög lengi en ég vildi líka í þessu samhengi þakka allri hv. fjárlaganefnd fyrir góða vinnu, sérstaklega þegar kemur að þessu. Þegar allt raskast með þessum hætti og segja má að við tökum eiginlega á tveimur mánuðum það sem við gerum að öllu jöfnu á níu mánuðum segir það sig sjálft að það kallar á umburðarlyndi gagnvart því að þetta taki knappan tíma og sé kannski ekki alveg alltaf eins og við vildum hafa það. En við erum í þeirri stöðu og þurfum að vinna hratt og enginn hefur gefið eftir í þeim efnum. Ég vil meina að tímafrávikin séu skiljanleg. Það sem á eftir kom þjappaðist allt saman í ljósi atburða og samþykkta Alþingis í kjölfarið um samkomudag þingsins, frestun áætlunar í ljósi óvissunnar og endurskoðun stefnunnar sem þurfti að afgreiða á undan, og Alþingi afgreiddi í september síðastliðnum. Venjulega ferlið er að stefna stjórnvalda ætti að halda í heilt kjörtímabil. Það er auðvitað sérstakt að við höfum endurskoðað hana í tvígang á þessu kjörtímabili og það er hárrétt sem fram hefur komið í umræðunni að í forgangsröðun ríkisstjórnarinnar hafi verið að bæta upp þá innviðaskuld sem byggst hafði upp þegar lögð var ofuráhersla á að greiða niður skuldir, sem kemur sér vel núna. Þá settum við okkur í spennitreyju, með jafnvægi í ríkisfjármálum í huga, eins fjármálaráð benti svo ágætlega á. Það mátti því lítið út af bregða. Við endurskoðuðum í fyrra skiptið ríkisfjármálaáætlun þegar flugfélag fór kollsteypu og við fundum ekki loðnu tvö ár í röð. Það gerði það að verkum að þær forsendur sem við byggðum á voru brostnar. Segja má að meðferð fjármálareglna hafi verið afvirkjaðar í þeim tilgangi að veita raunverulegt svigrúm til að bregðast við neyðarstöðu. Lögin heimila þrjú ár og því til viðbótar höfum við tekið fjármálareglur úr sambandi í sex ár, eins og 7. gr. laganna mælir fyrir um. Það er kannski kjarninn í þessari áætlun. Mikið hefur verið rætt í dag um hversu mikið gildi áætlunin hafi og hún hefur auðvitað mjög mikilvægt gildi. Við reynum að halda okkur við stefnumörkunarferlið og hún hefur gildi að því leytinu að hún geymir þau áform sem við raungerum í fjárlögum inn í næsta ár. Það er auðvitað meginþunginn í þeim viðbrögðum sem birtust á milli umræðna í fjárlagavinnunni. Hægt er að taka undir það sem komið hefur fram, að frá 2022 og fram úr sé að hluta til framvinduútreikningur, en þó rætt í samhengi við það sem stefna á að fela í sér, sem eru heildarmarkmið um afkomu og hlutfall skulda. Margir hafa komið inn á það hér í dag og það er mikilvægt að fram komi í þessari áætlun hvenær og hvernig skuli stöðva skuldasöfnun. Það er tvennt í þeim efnum; það er tímapunkturinn og það er hvaða ráðstafanir þarf að fara í. Mér finnst það sanngjarnt. Mér finnst í ljósi aðstæðna, í ljósi óvissu og í ljósi þess að næsta ár er kosningaár, rétt að segja að jafna skuli fjárhæðunum á tekju- og gjaldahlið. Fram að þeim tímapunkti eigum við síðan eftir að endurskoða fjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar sem við ræðum hér. Svo verða kosningar. Þá mun auðvitað koma í ljós, eftir því hverju fram vindur, hvaða ráðstafanir það eru. En stærðirnar liggja fyrir, þ.e. hvert umfangið er. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að átta sig á því umfangi miðað við hvernig þetta raungerist. Nú horfum við á eina af fjórum myndum, dekkri sviðsmynd, sem birtar eru í frumvarpinu sjálfu. Þegar þingsályktunartillagan var lögð fram og sviðsmyndir birtar vorum við í upphafi þriðju bylgju kórónuveiru og sóttvarnaráðstafanir voru að herðast, sem hefur auðvitað um leið mikil áhrif á atvinnulíf og efnahagslíf. Og þessi dekkri sviðsmynd hefur raungerst. Ég hef sagt það oft áður hér í umræðu um fjárlög og áætlanir hversu mikilvægt er að hafa hlutlægt álit fjármálaráðs við umfjöllun og afgreiðslu stefnu og áætlunar. Í því felst æskilegt aðhald og fjölmargar ábendingar sem gagnast til lengri tíma. Annað, sem er kannski erfitt að útskýra, er að ef maður les álitin við stefnu og áætlun, eins lögin mæla fyrir um, í gegnum tíðina og eftir því sem fram vindur, - eins og á þessu kjörtímabili þar sem við höfum endurskoðað stefnu í tvígang sem vonandi verður undantekning - er stuðningur af því þegar fram líða stundir að hafa þennan þráð í ákvörðunum og stefnumörkun stjórnvalda í hinu efnahagslega samhengi og hlutverki ríkisfjármálanna. Mér finnst það mikilvægt. Dæmi um þetta er ábending fjármálaráðs í upphafi um ríkisfjármál í jafnvægi við hjaðnandi hagvöxt og mikla áherslu á forgangsröðun til að byggja upp innviði en um leið að greiða niður skuldir. Við héldum áfram að greiða niður skuldir, auka ríkisútgjöldin verulega og forgangsraða til stærstu málaflokkanna, eins og lagt var upp með. Það er auðvitað hægt að staðfesta með tölum. Ég ætla nú ekki að ekki að fara í þann talnaleik hér en finna má þennan þráð í álitum fjármálaráðs. Ég tek hér eitt dæmi og það er mikilvægt fyrir okkur á Alþingi að hafa það til viðmiðunar þegar við erum að fjalla um þessi mál. Það verður verðugt verkefni næstu ára og enn erfiðara eftir þennan efnahagsskell og kreppuna sem við upplifum, að takast á við það sem fjármálaráð kallar undirliggjandi veikleika á tekju- og gjaldahlið. Það verður bara að segjast eins og er að það verður áskorun inn í framtíðina. Við höfum spennt útgjaldabogann ansi hressilega en á móti kemur að stór hluti útgjaldaaukningar á milli ára hefur farið í fjárfestingar og í að byggja upp innviði, sem við trössuðum of lengi. Ég bað um þriðja andsvar fyrr í dag og sá sem þá var í andsvari við mig er nú sestur í forsetastól. Í því andsvari ætlaði ég að koma inn á mjög mikilvægan hlut sem við ræddum, þ.e. forgangsröðun í ríkisfjármálum, valkosti og mat valkosta. Þar ætlaði ég einmitt að taka undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, þó að ég sé ekki alveg sammála honum um að áætlunin og stefnan séu gisk. Þetta er að mínu viti mjög vel rúmað, en við eigum svolítið í land með að byggja upp það sem við köllum, og hv. þingmaður er duglegur að tala um, fjárhagslegt mat á árangri. Ég vil meina að það hafi batnað með tíð og tíma en við höfum auðvitað bara verið með lög um opinber fjármál frá 1. janúar 2016. Ég myndi segja að þessi áætlun sé unnin á ótrúlega skömmum tíma. Ég vil nota tækifærið og hrósa þeim sem hafa skrifað hana fyrir mjög faglegan og góðan texta til grundvallar. Hér eru mjög góðar rammagreinar og fyrir þá sem vilja glöggva sig vil ég benda á eina á bls. 131 sem fer einmitt inn á þennan þátt. Við þurfum þess vegna að kortleggja betur, taka í notkun stjórntæki og mælaborð og ígrunda hvaða mælikvarðar eigi við. Þeir eru mjög mismunandi eftir málefnasviðum og málaflokkum og þá ráðuneytum um leið. Síðan er það þetta sem fjármálaráð hefur bent okkur á í gegnum öll álit sín, mat á skilvirkni og fýsileika. Við þurfum í meira mæli að geta borið saman valkosti með skjótum og skilvirkum hætti, fengið valkostina hér á Alþingi til að geta veitt þetta aðhald og tekið ákvarðanir eða haft sterkari skoðun á ákvörðun stjórnvalda hverju sinni, hvort heldur í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þessu vildi ég nú koma að. Hins vegar finnst mér að sú fjármálaáætlun sem við horfum nú til og fjöllum um sé í raun útfærsla á stefnumörkun um viðbrögð við Covid. Hún er útfærð til grundvallar fjárlögum og meginbreytingin í uppfærslu á tölugrunni í henni er fyrst og fremst þessi - auðvitað er það alveg sérstakt að svo miklar breytingar hafi átt sér stað á milli umræðna á fjárlögum. Það geymir auðvitað allar aðgerðir til að styðja við efnahagslífið, fyrirtækin og heimilin. Þær er að finna í uppfærslunni á milli umræðna, í síðari umræðu um fjármálaáætlun. Það er óhjákvæmilegt að leggja ofuráherslu á að koma okkur út úr þessu ástandi, eins og fjárlögin bera með sér og er grundvallað hér, þ.e. að viðhalda óbreyttum umsvifum hins opinbera þrátt fyrir mikið tekjufall, það er markmið, það er greypt í stein, og mæta því með aukinni lántöku og auknu svigrúmi. Í raun og veru er að mínu viti ekkert annað í boði, virðulegi forseti, en að beita ríkisfjármálunum af fullum þunga. Það réttlætir fullkomlega aukna skuldsetningu og tímabundnar mótvægisaðgerðir að auki, sem eru sérstaklega miðaðar að því að mæta ástandinu með öllum þeim aðgerðum sem við höfum rætt í tengslum við fjárlagafrumvarpið. Þannig að ég ætla ekki að fara yfir það enn og aftur, og í fjáraukalagafrumvörpum og sérstökum frumvörpum þessu tengt, sem eru þá gjarnan unnin í öðrum nefndum. Að lokum er það sem við nefnum sjálfvirka sveiflujafnara, þ.e. bæturnar og skattkerfið. Varðandi atvinnuleysisbætur erum við að lengja tekjutengt tímabil og standa við fyrirhugaðar skattkerfisbreytingar og skattalækkanir. Þetta kemur allt á góðum tíma til að mæta þessari niðursveiflu og þeim djúpa dal sem við erum í. Það mun reyna á þanþol ríkisfjármálanna og það sést í aukinni skuldasöfnun. Við horfum til þess árið 2025 að fara í 60% af vergri landsframleiðslu, eins og það er reiknað hér miðað við lög um opinber fjármál og það er tvöfalt það mark sem reglurnar segja, eða 30%. Við vorum komin vel undir það og ég held að það svigrúm nýtist okkur vel núna. En að lokum vil ég líka segja, virðulegur forseti, að auðvitað ríkir mikil óvissa um þróun efnahagsmála og opinberra fjármála og hversu hratt og mikið við getum aðlagað okkur þeirri stefnumörkun sem er útfærð hér. Því er aðhaldsráðstöfunum sem settar eru fram 2023–2025, skipt jafnt á tekju- og gjaldahlið. Það er óútfært en gefur mynd af því verkefni sem bíður. Hvernig getan til þessa verkefnis þróast verður hluti af því fjárlagaferli sem felst í áætlanagerðinni og endurskoðun hennar jöfnum höndum. Það eru ekki nema rúmir tveir mánuðir í að við endurskoðum þessa áætlun og getum þá vonandi gefið okkur aðeins meiri tíma til að ígrunda. Ýmislegt getur gerst á þeim tíma. Vonandi verður búið að bólusetja bara helst alla þjóðina en það eru einhverjar fréttir um að alla vega fyrstu skömmtum seinki eitthvað. Auðvitað munum við stíga hratt upp úr þessu, virðulegi forseti. Ég get ekki séð annað. En þetta skall líka á mjög hratt og niðursveiflan var mjög skörp og kreppan er djúp. Það sjáum við á öllum tölum, til að mynda um atvinnuleysi. Hér er sett mark á að við virkjum fjármálareglur að nýju árið 2026. Ef hlutirnir ganga eftir eins og umfangið sem sett er fram í fjármálaáætlun getur það gengið eftir. Það er raunhæft. Sveiflan hér varð skarpari og dalurinn dýpri en hjá öðrum þjóðum, eins og Norðurlandaþjóðunum, sökum vægis ferðaþjónustunnar í atvinnulífi og gjaldeyrisöflun. Það er mikill munur á. Það sem ekki er skrifað í þessa áætlun eða fjárlög er að uppsveiflan verður skarpari og endurreisn atvinnulífsins kröftugri. Þá mun reyna mjög hratt á aðra þætti, önnur grunngildi sem ein veita leiðsögn meðan fjármálareglur eru ekki í gildi og það mun viðhalda stöðugleika í allt annars konar aðstæðum. Það er bara skammt undan ef hlutirnir ganga eftir sem við bindum vonir við.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun í síðari umræðu. Ég er ein af þeim sem eru skrifuð fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Framsögumaður nefndarinnar, hv. þm. Haraldur Benediktsson, hefur nú þegar gert grein fyrir nefndarálitinu. Ég ætla ekki að endurtaka það í ræðu minni en það eru nokkur atriði sem mig langar að draga fram hér í umræðunni. Fyrst vil ég segja að ég tel þessa fjármálaáætlun algerlega nauðsynlega við þær aðstæður sem íslenskt samfélag er í núna og þá stefnu sem þar er mörkuð tel ég bæði vera skynsamlega og verða okkur til heilla í gegnum þetta erfiða tímabil sem við erum að ganga í gegnum núna. En við erum að miða við það og gerum ráð fyrir því að heildarafkoma hins opinbera geti orðið neikvæð um allt að 13% af vergri landsframleiðslu á næsta ári og hún geti einnig orðið neikvæð á árinu 2022. Það er auðvitað ekki skemmtilegt að segja það en algerlega nauðsynlegt við þessar aðstæður vegna þess að í kreppu eins og þeirri sem við erum í núna er það hlutverk ríkisins að taka á sig höggið. Það þýðir að safna skuldum en í sem takmarkaðastan tíma, því að það er þetta sem gerir það að verkum að við getum stutt við fyrirtæki og heimili í gegnum kreppuna. Þrátt fyrir að skatttekjurnar séu að dragast saman þá viðhöldum við öllum kerfunum okkar sem tryggja fólki þjónustu og framfærslu í sumum tilvikum og þar af leiðandi einnig auðvitað atvinnu. Þetta skiptir gríðarlegu máli í efnahagsaðstæðum sem þessum og má kannski segja að til þess sé ríkið að miklum hluta. Viðfangsefni opinberra fjármála núna snýst ekki síður um hvernig best sé að komast út úr þeirri óvæntu kreppu sem leitt hefur af heimsfaraldrinum. Sett hafa verið markmið um að út úr efnahagsástandinu komi samkeppnishæft þjóðfélag þar sem velsæld byggist á kröftugu efnahagslífi og öflugum mannauði. Til þess að það sé hægt er lögð áhersla á að vernda þann árangur sem náðst hefur í heilbrigðis- og velferðarmálum. Í áætluninni er einnig boðað að halda áfram á þeirri braut sem við höfum verið á við að byggja upp ýmsa innviði samfélagsins og má þar nefna til að mynda eflingu menntakerfisins og heilbrigðisþjónustunnar sem og áherslu á nýsköpun og rannsóknir sem og stórátak í samgöngumálum. Í upphafi kjörtímabilsins var ljóst að fara þyrfti í fjárfestingar vegna þess að við höfðum ekki verið að sinna innviðunum nóg sem samfélag fram að því. Við núverandi aðstæður bætist enn frekar inn í fjárfestingarstigið, það verður hækkað frá því sem byrjað var með. Þetta skiptir allt saman máli til þess að samfélagið haldist gott í gegnum kreppuna og líka til að viðnámsþrótturinn verði mikill þegar landið fer aftur að rísa. Á næsta ári er gert ráð fyrir því að hagkerfið taki við sér, en við verðum auðvitað að sjá hvert faraldurinn leiðir okkur. Við byggjum líka á þeim bestu spám sem við höfum hverju sinni og ég held að það sé ástæða til þess að vera bjartsýn. En bæði fjármálastefnan og ekki síður fjárlögin, sem við munum samþykkja að öllum líkindum á morgun eða annað kvöld, eru til að styðja við það að íslenskt samfélag geti komist sem sterkast út úr þeirri kreppu sem þessi heimsfaraldur leiðir af sér þar sem við stöndum vörð um velferðarsamfélagið og styrkjum það hreinlega þar sem þarf og er nauðsynlegt. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa uppi fleiri orð um þessa áætlun en ítreka það og segi að ég tel að hún sé gríðarlega mikilvæg og hárrétt viðbrögð við því ástandi sem við erum að fara í gegnum núna og sjáum fram á á næstu árum.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Mig langar rétt að nefna örstutt tvö málefni, loftslagsmál og mannréttindi. Varðandi loftslagsmálin gleðst ég eðlilega, eins og að ég held við öll, yfir því að fyrr í mánuðinum hafi forsætisráðherra tilkynnt að Ísland hygðist vera í samfloti með öðrum Evrópuríkjum varðandi það að ná 55% lækkun á losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Ég hefði að vísu viljað sjá þessa tölu hærri en Evrópusambandið var víst að miðla málum á milli framsæknari afla og mestu kolafíkla í Evrópu þannig að 55% var sameiginlega niðurstaðan og væri óskandi að Ísland færi eitthvað fram úr þeirri tölu. En ég nefni það vegna þess að miðað við allar þær stefnur sem það hefur áhrif á er ofboðslega seint í rassinn gripið að gera þetta í desember 2020. Það þýðir að sú fjármálaáætlun sem við erum með í höndunum miðar við markmið um 40% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda en ekki 55%, sem þýðir að þau plön sem eru gerð fyrir næsta ár eru fjármögnuð miðað við 40% samdrátt. Þau plön sem eru gerð fyrir næstu fimm ár í fjármálaáætlun miða við gömlu 40 prósentin. Það er alveg eðlilegt að hlutirnir breytist og metnaður aukist. Raunar er áskilnaður um það í Parísarsáttmálanum að metnaður þurfi að aukast reglulega en ríkisstjórnin hefði átt að koma með þessa uppfærðu tölu í febrúar á þessu ári. Í viðauka við Parísarsáttmálann segir að 9–12 mánuðum fyrir fimmta hvern aðildarríkjafund skuli skila inn uppfærðum markmiðum hvers aðildarríkis og sá tími rann út í febrúar á þessu ári, fyrir Covid, fyrir allt sem af því hefur leitt, þannig að það var fullkomlega sjálfsögð og eðlileg krafa að stjórnvöld hefðu kynnt markmið sín um 55% samdrátt í losun í febrúar. Þar með, herra forseti, hefði verið hægt að skipuleggja fjárlagafrumvarp og fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár út frá þeim markmiðum en ekki gömlum, úreltum markmiðum. Fyrir vikið erum við hér með fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár sem er strax orðin úrelt þegar kemur að loftslagsmálum og það verður þá ekki fyrr en árið 2022 sem fjárlög munu bera þess merki að hér hafi verið aukinn metnaður á árinu 2020. Þetta má kalla glatað ár í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Varðandi mannréttindin vil ég gera grein fyrir breytingartillögu sem ég hef lagt fram við fjármálaáætlun. Á þeim skala sem talað er um í fjármálaáætlun eru það nú býsna litlar breytingar. Ég legg til að 60 milljónir á ári bætist við málefnasvið tíu, um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýslu dómstóla. Mér finnst mjög mikilvægt að þingið taki afstöðu til þessarar tillögu vegna þess að í síðustu viku birtist rautt flagg frá dómsmálaráðherra sem getur haft miklar afleiðingar. Það flagg var þegar niðurstöður voru birtar á samráðsgátt stjórnvalda þess efnis að fallið hefði verið frá áformum um frumvarp um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun þar sem ekki hafi verið gert ráð fyrir stofnuninni í fjármálaáætlun. Það er kannski rétt að rekja í örstuttu máli forsöguna og tilefnið. Það hefur nefnilega lengi verið þörf á að koma á fót sjálfstæðri innlendri mannréttindastofnun sem uppfylli svokölluð Parísarviðmið, sem eru viðmiðunarreglur Sameinuðu þjóðanna um það hvernig svona stofnanir starfa til að þær geti almennilega tryggt almenningi þá aðstoð sem þarf til þess að mannréttindi séu tryggð í hverju ríki. Þetta atriði hefur verið til umfjöllunar í allsherjarúttektum Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála hér á landi. Þær úttektir hafa farið fram tvisvar, annars vegar árin 2011–2012 og hins vegar árin 2016–2017 og síðast þegar svona úttekt fór fram var í skýrslu til þingsins og í svörum til Sameinuðu þjóðanna sagt að innanríkisráðuneytið þá hefði undirbúið frumvarp og væri að vinna að því að setja á laggirnar þessa stofnun. Síðan kom babb í bátinn eftir kosningar 2017. Þá virðist málið hafa lagst í híði fyrri hluta kjörtímabilsins. Mögulega hefur ekki verið áhugi hjá þeim ráðherra sem stýrði ráðuneytinu þau tvö ár á því að leggja málið fram en rétt um það leyti sem lyklaskipti urðu í dómsmálaráðuneytinu 2019 voru þessi áform um frumvarp um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun lögð fram í samráðsgáttina með það að markmiði að leggja fram á Alþingi slíkt frumvarp haustið 2019. Það er ekki bara vegna þess að Ísland kemur illa út úr úttektum Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttinda sem er nauðsynlegt að koma stofnun af þessu tagi á fót. Þetta er líka eitt af því sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks krefur íslenska ríkið um að gera. Það er skylda á íslenska ríkinu að til staðar sé hér á landi sjálfstæð stofnun til að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks, samanber 2. mgr. 33. gr. samningsins um réttindi fatlaðs fólks. Síðan er kannski rétt að nefna þriðja atriðið sem kallar sérstaklega á það núna að svona stofnun sé til staðar og sé sem öflugust. Það er náttúrlega sjaldan meiri hætta á því að þrengt sé að réttindum fólks en einmitt á krepputímum, sem við kunnum að vera að ganga í gegnum á næstu árum, og þess vegna ríður á að koma stofnuninni á laggirnar. Næsta úttekt Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttinda hér á landi á að fara fram árin 2021–2022 og þá væri nú gott að Ísland gæti sagt að hér væri búið að samþykkja frumvarp og jafnvel að hér væri búið að stofna sjálfstæða mannréttindastofnun. Það sem væri hins vegar ekki í lagi væri að dómsmálaráðherra vísaði til þess að vegna þess að skort hafi heimild í fjárlögum og fjármálaáætlun hafi hún einfaldlega ekki getað stofnað mannréttindastofnun. Eðlilega hefði ráðherra átt að gera tillögu um það í sínum köflum í fjármálaáætlun og fjárlögum þannig að hægt væri að setja þessa stofnun á laggirnar en gerði það ekki. Þess vegna legg ég til að þingið bæti við þeim 60 milljónum sem ráðuneytið áætlaði að þyrfti til rekstursins vegna þess að ef ráðherrann ætlar ekki að tryggja fjármuni til þess að standa vörð um grundvallarmannréttindi fólks í landinu getur þingið sem fjárveitingavald í það minnsta gert það.
Herra forseti. Það er nú langt liðið á þessa umræðu og hún fer auðvitað fram við sérkennilegar aðstæður, ekki bara að því leytinu til að við búum við hin sérstöku skilyrði sem við þekkjum öll heldur fengum við ógóð tíðindi í morgun um að bólusetningum kynni að seinka og að lengur þyrfti að búa við ýmiss konar takmarkanir vegna sóttvarnaástæðna en vonast hafði verið til. Þegar mál eru þannig vaxin er hugsanlegt að þessar aðstæður kippi grundvellinum undan þeim mikilvægu málum sem snúa að fjármálum ríkissjóðs. Núna á síðustu dögum fyrir jól ætla ég að einbeita mér að einum málaflokki sérstaklega en það eru málefni eldri borgara. Það sem virðist blasa við er að þegar litið er til málefna eldri borgara, annars vegar framfærslu og hins vegar búsetumála, virðist vera um að ræða svo alvarlega vanfjármögnun á framlögum úr ríkissjóði að með vissum hætti má segja að það feli í sér eins konar kerfislægan halla á ríkisfjármálunum. Ég ætla að rökstyðja þetta í því sem hér fer á eftir. Á þetta reynir auðvitað fyrst og fremst í framlögum úr ríkissjóði til almannatrygginga annars vegar og hins vegar til hjúkrunar- og dvalarheimila eldra fólks. Fyrst er til að taka að þegar litið er á hversu langt er gengið varðandi þær skerðingar, sem oft eru ræddar hér og í samfélaginu, á greiðslum almannatrygginga til þeirra sem njóta slíks réttar, hvort sem er vegna aldurs, örorku eða endurhæfingar, kveður svo rammt að þeim að í raun og veru sætir undrun. Herra forseti. Ég beindi fyrirspurn til hæstv. félags- og barnamálaráðherra um þessar skerðingar þar sem ég spurði hversu mikið lífeyrir almannatrygginga skertist vegna atvinnutekna, vegna greiðslna til lífeyrisfólks úr lífeyrissjóðum og vegna tekna annarra en atvinnutekna og greiðslna úr lífeyrissjóðum. Svarið er á þingskjali 842 á 150. löggjafarþingi, þ.e. í fyrra, og tölurnar miðast við árið 2018. Þar kemur m.a. fram að þessar tekjur skerða greiðslur úr almannatryggingum svo nemur tugum milljarða. Til dæmis kemur fram að lífeyrissjóðstekjur ellilífeyrisþega skerða greiðslur úr almannatryggingum um ríflega 34 milljarða og greiðslur til örorkulífeyrisþega úr almannatryggingum skerða þær um hátt í 9 milljarða. Við erum að tala um alveg geipilega háar tölur. Þegar allar þessar skerðingar koma saman erum við að tala um í kringum 55 milljarða. Stærsta talan sem þarna liggur undir er sú sem ég hef áður nefnt en það eru skerðingar vegna tekna eða vegna greiðslna úr lífeyrissjóði. Við skulum muna að greiðslur úr lífeyrissjóði eru byggðar á iðgjöldum sem eru greidd meðan fólk er á starfsaldri og eru settar saman annars vegar af greiðslu hins vinnandi manns og hins vegar launagreiðanda. Lítum örlítið á söguna, herra forseti. Í fyrsta lagi eiga almannatryggingar sér afar djúpar rætur í íslensku samfélagi. Við getum nefnt tvö ártöl, 1936 og 1946 og síðan 1969 þegar hið almenna lífeyrissjóðakerfi sem við þekkjum var sett á laggirnar. Það var þá hugsað sem viðbót við almannatryggingarnar sem rekja má aftur til hvort sem er 1946 eða 1936. Þegar við lítum til baka sjáum við fyrir okkur að á þessum tíma, 1969, þegar stofnað var til lífeyrissjóðanna á grundvelli kjarasamninga átti það sér stað við mjög erfiðar aðstæður og ljóst að ekki var um neinar kjarabætur að ræða. Þetta var á þeim tímum sem menn voru að takast hér á við aflasamdrátt annars vegar og verðfall á erlendum mörkuðum hins vegar. Þá var var talað um greiðslur úr almannatryggingum og var það sem kallað var grunnlífeyrir. Árið 1971 gerist það að við bættist nýr flokkur sem var tekjutryggingin. Hún var ætluð þeim sem höfðu lægstar tekjur. Hana fengu ekki allir. Hún skertist ef fólk hafði tekjur. En um 40 ára skeið var litið þannig á, herra forseti, að grunnlífeyrir almannatrygginga væri ósnertanleg fjárhæð. Framvinda sögunnar í nýlegum tíma er sú að árið 2009, í fjármálahruninu sem varð hér, var gripið til þess neyðarúrræðis af hálfu þeirra tveggja flokka ríkisstjórnar sem þá sat, Samfylkingar og Vinstri grænna, að skerða grunnlífeyrinn. Það var þá tímabundin neyðaraðgerð og skerðingin féll niður fjórum árum síðar, 2013. Það sem gerist í framhaldinu er að með lögum nr. 9/2017, um breytingu á lögum um almannatryggingar, var gerð sú breyting að sérstaklega var kveðið á um skerðingu ellilífeyris vegna greiðslna úr skyldubundnum, atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Það er náttúrlega mjög mikil breyting frá því sem verið hafði um áratugaskeið. Frá þeim tíma sem þessi lög tóku gildi, sem var 1. mars 2017, hafa greiðslur úr skyldubundnum lífeyrissjóðum lækkað ellilífeyri um 45% sem voru fyrst umfram 25.000 kr. á mánuði en þessi viðmiðunarfjárhæð var síðan hækkuð upp í 100.000 kr. á mánuði. - Nei, herra forseti, afsakið, þá er ég að tala um tekjur vegna atvinnu. Þessi fjárhæð, 25.000 kr. á mánuði vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum, hefur staðið frá því að þessi lög tóku gildi 1. mars 2017. Með þessu var því ákveðið að allar greiðslur úr lífeyrissjóði umfram 25.000 kr. skertu greiðslur úr almannatryggingum um 45%. Herra forseti. Sú framkvæmd að taka upp þessa skerðingu á greiðslum gengur gegn því fyrirheiti sem launafólki hefur verið gefið áratugum saman á Íslandi og stóð óhaggað þangað til þessi tímabundna breyting var gerð 2009 vegna fjármálahruns. Frá árinu 2017, þetta er tiltölulega nýtilkomið, hefur skerðingin staðið. Það er auðvitað mjög alvarlegt inngrip. Í raun og veru er haggað þeirri grundvallaruppbyggingu sem felur í sér þriggja stoða kerfi sem er í fyrsta lagi í almannatryggingar, í öðru lagi skyldubundnir lífeyrissjóðir og í þriðja lagi séreignarsparnaður. Almannatryggingunum er eiginlega bara kippt út þrátt fyrir að lífeyrissjóðirnir ættu að koma til viðbótar. Allt frá því að lífeyrissjóðirnir voru settir á laggirnar með kjarasamningum 19. maí 1969 kom aldrei alvarlega til álita að lífeyristekjur skertu grunnlífeyri almannatrygginga. Og þegar þetta er athugað, eins og kemur fram í svari hæstv. félags- og barnamálaráðherra við fyrirspurn frá mér um hvaða fjárhæðir sé um að tala varðandi þessar skerðingar, erum við að horfa upp á tugi milljarða, hvorki meira né minna. Það þýðir að það fyrirheit sem þarna var gefið er ekki virt. Þvert á móti er ríkissjóður í raun og sanni gersamlega háður því að taka til sín umtalsverða fjármuni frá fólki sem það taldi sig eiga rétt á vegna réttinda sinna í lífeyrissjóði. Þess vegna leyfi ég mér að segja það, frú forseti, að ríkissjóður er vanfjármagnaður að þessu leytinu til. Hann er að sækja þarna fé sem gengur gegn því fyrirheiti sem fólki var gefið og var staðið við áratugum saman þangað til fyrir skemmstu. Um þetta mætti hafa miklu, miklu, miklu fleiri orð en vegna þess hvernig tími mér er skammtaður get ég ekki dvalið lengur við þetta mikilvæga mál. Ég vil samt sem áður vekja athygli á því að fólk stendur frammi fyrir því sem heitir mjög háir jaðarskattar. Þegar saman fer annars vegar þetta skerðingarhlutfall á greiðslum úr lífeyrissjóði, þessi 45%, og síðan tekjuskattur er sýnt fram á það í nýlegri álitsgerð prófessors Ragnars Árnasonar að fólk stendur frammi fyrir jaðarskatti upp á 73%, þ.e. einhleypingar en sambýlisfólk upp á 65%. Það þýðir að þessum þjóðfélagshópi er gert að standa frammi fyrir miklu meiri sköttum og skerðingum á tekjum sínum en öðru fólki. Því er kastað fram af hálfu Ragnars Árnasonar að jafnvel megi líta þannig á að fyrir a.m.k. ákveðna hópa, þ.e. þá sem lægstar hafa tekjurnar, sé ávöxtun iðgjalda í lífeyrissjóðunum beinlínis neikvæð. Ég vil vekja athygli, frú forseti, á því að þegar við erum að tala um kjör eldra fólks hafa grunnupphæðir greiðslna almannatrygginga dregist aftur úr launaþróun. Ég vil í því sambandi vísa sérstaklega til umsagnar til fjárlaganefndar um fjárlögin 2021. Þá segir höfundur, Finnur Birgisson sem er sérfræðingur í almannatryggingum, með leyfi forseta: „Það er ómótmælanleg staðreynd að grunnupphæðir lífeyrisgreiðslna frá TR hafa verið að dragast aftur úr launaþróun á undanförnum árum. Þetta hefur gerst þrátt fyrir að í 69. grein almannatryggingarlaga sé kveðið á um að taka skuli mið af launaþróun við árlegar ákvarðanir um breytingar á grunnupphæðum almannatrygginga.“ Þetta er rökstutt með tölum og línuritum. Þessa umsögn er að finna á vef Alþingis. Hafandi fjallað um þessi kjaramál vil ég víkja örstutt að hinum þættinum sem ég nefndi í upphafi sem eru búsetumálin. Þá vitna ég í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu um það mál sem við ræðum hér, fjármálaáætlun. Þar segir varðandi málefnasviðið sem fjallað er um þar, hjúkrunar- og dagdvalarrými, með leyfi forseta: „… þá eru helstu annmarkarnir þeir að ekki er fjallað sérstaklega um þessar stoðir heilbrigðiskerfisins í heilbrigðisstefnu stjórnvalda.“ Í þessari umsögn er rökstutt mjög ítarlega að í fjármálaáætlun sé ekki verið að tryggja með fullnægjandi hætti rekstrargrundvöll þeirra hjúkrunarrýma og dagdvalarrýma sem þegar eru í rekstri sem og rekstrargrundvöll nýrra rýma. Það er rökstutt með því að engin styrking sé á rekstrargrundvelli stofnana. Það er ekki tekið mið af fjölgun og rekstri dagdvalarrýma, það er ekki fjárveiting vegna aukinnar hjúkrunarþyngdar og því er haldið til streitu að gera aðhaldskröfu. Með leyfi forseta segir í umsögninni: „Eins og hér hefur verið rökstutt gera SFV alvarlegar athugasemdir við fjármögnun málefnasviðs nr. 25 eins og hún er sett fram í fjármálaáætluninni og hvetja stjórnvöld og alþingismenn til að endurskoða hana.“ Samandregið segir í þessari umsögn, með leyfi forseta: „Auka þarf gegnsæi við gerð fjármálaáætlunar […] Stefnumótun á málefnasviði nr. 25 er ábótavant og ekki liggur fyrir sýn stjórnvalda á hlutverk og þjónustustig inni á hjúkrunarheimilum og dagdvölum. Yfirfara þarf fjármögnun fjármálaáætlunarinnar á málefnasviði nr. 25 í heild sinni. Veita þarf auknum fjármunum í styrkingu þess rekstrar sem þegar er til staðar og fellur undir málefnasviðið, líkt og kveðið er á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Einnig þarf að endurskoða fjármögnun þeirra nýju markmiða og aðgerða sem lögð eru til í áætluninni.“ Frú forseti. Þetta þýðir samandregið að þegar við erum að fjalla um mál sem lúta að framfærslu eldra fólks og annarra sem njóta greiðslna úr almannatryggingum og við búsetu er alvarleg vanfjármögnun. Ég leyfi mér að kalla það kerfislægan halla á ríkissjóði. Fjármálaáætlunin sem hér liggur fyrir ber með sér að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna ætli ekki að bæta kjör eldri borgara á næstu árum. Það er auðvitað afar miður, frú forseti, en skilaboðin í fjármálaáætluninni eins og hún liggur fyrir eru alveg skýr hvað þetta varðar.
Frú forseti. Ég kem hingað upp í aðra ræðu þar sem mér tókst ekki að koma að í fyrri ræðu nokkrum mikilvægum atriðum sem er nauðsynlegt að komi fram og má líta á sem framhald minnar fyrri ræðu. Það hefur áður komið fram að ríkisstjórnin valdi þá leið að halda stjórnarandstöðunni frá öllum undirbúningi og stefnumótun um viðbrögð þegar veirufaraldurinn hóf innreið sína. Þess í stað hefur hún lagt áherslu á að kynna áform sín á fallegum blaðamannafundum. Þá leið hefur hún valið og þá væntanlega gleymt þeirri ríku áherslu sem lögð var á aukið samráð við Alþingi í stjórnarsáttmálanum, en það var auðvitað þá og sáttmálinn hefur a.m.k. að því leyti fallið í gleymskunnar dá. Það finnast þess fá ef nokkur merki að tillögur stjórnarandstöðunnar hafi ratað inn í málatilbúnað ríkisstjórnarinnar. Vissulega, og því skal ekki neitað, hafa frumvörp í stöku tilfellum stórbatnað í meðförum þingsins. Í þingnefndunum hafa verið gerðar margvíslegar góðar lagfæringar og þar hefur stjórnarandstaðan ekki látið sitt eftir liggja. Það hefði óneitanlega flýtt fyrir og verið til bóta að tryggja fullt pólitískt samráð á öllum stigum. Sama gildir um fjárlögin og fjármálaáætlunina sem nú eru til lokaafgreiðslu hér í þinginu. Frú forseti. Fjármálaáætlunin er ekki margmál um hvernig ná á tökum á ríkisrekstrinum á næstu misserum og árum. Þar kemur þó fram að aðhald verði um 43 milljarðar á ári árin 2023–2025. Það er hins vegar algjörlega óútfært. Engin dæmi eru nefnd eða hugmyndir viðraðar. Talan 43 milljarðar virðist nánast vera einhvers konar afstemmingarstærð til að áætlunin gangi upp. Það er slæmt. Við þessar aðstæður er afar brýnt að skoða vandlega allan ríkisrekstur, hvar hægt er að gera betur, hvernig hægt er að nýta fjármunina betur. Sú skoðun þarf að hefjast strax svo unnt verði að hefjast handa um leið og veirustorminum slotar. Við erum öll sammála um að gera hlutina vel og veita góða þjónustu og hægt er að ná þeim árangri með mörgum aðferðum og eiga mismunandi leiðir við eftir því hvað í hlut á. Við í Viðreisn erum sannfærð um að þarna sé eftir miklu að slægjast. Við eigum að vera óhrædd við að velta fyrir okkur hver verkefni ríkisins eru. Er allt sem ríkið og hið opinbera fæst við bráðnauðsynlegt? Ef það er bráðnauðsynlegt getum við spurt okkur: Er nauðsynlegt að ríkið eða opinberir aðilar sinni því? Eða er hægt að sinna þeim verkefnum með einkarekstri? Jafnvel er hægt að velta fyrir sér hvort hægt sé að sinna þeim með einkarekstri sem ríkið stendur straum af kostnaði við að einhverju eða öllu leyti, eins og mörg dæmi eru um, t.d. í heilbrigðisþjónustunni. Það er dæmi um þar sem einkarekstur er umtalsverður hluti af þeirri þjónustu en mætti svo mjög gjarnan vera meiri og mörg tækifæri eru á því sviði. Auðvitað mun alltaf standa eftir alls konar kjarnastarfsemi og alls konar önnur starfsemi sem við erum flest sammála um að eigi að leysa af hinu opinbera og eru engar deilur um það. En við verðum að vera órög við að skoða þessa hluti vel og breyta því sem hægt er að breyta okkur öllum til hagsbóta. Við í Viðreisn teljum þetta eitt af stærri og vandasamari viðfangsefnum komandi ára sem þurfi að taka föstum tökum. Frú forseti. Ég vil halda því til haga að ríkissjóður stendur að mörgu leyti vel í alþjóðlegum samanburði. Búið var að ná skuldahlutfalli verulega niður og gjaldeyrisvaraforðinn var mikill að vöxtum þegar veiran nam hér land. Þess vegna er bæði rétt og skynsamlegt að ríkissjóður hafi gripið inn í atburðarásina sem hófst í febrúar á þessu ári af fullum þunga. Frú forseti. Ég hef stiklað á nokkrum grundvallaratriðum í ræðum mínum í dag um fjármálaáætlunina sem við í Viðreisn teljum að við verðum að takast á við á næstu árum og verður að vera hægt að leysa með farsælum hætti. Ég hef nefnt krónuna og herkostnaðinn af henni, sveiflur og hátt vaxtastig og mikilvægi evrunnar og aðild að Evrópusambandinu í því samhengi. Ég hef nefnt að lántaka ríkisins erlendis er áhættusöm vegna gengissveiflna þó að vextir þar séu lægri en innlendir vextir, og að vaxtakostnaður hér innan lands fer hækkandi. Allt leiðir þetta til þess að hlutfall vaxta verður hér mun hærra miðað við landsframleiðslu en í öðrum Evrópuríkjum. Ég hef einnig nefnt lausatök ríkisstjórnarinnar og að ríkisfjármálin hafi verið orðin ósjálfbær fyrir kreppuna vegna þess að varnaðarorð okkar voru hunsuð og ekki tekið mark á þeim blikum sem voru á lofti í efnahagsmálum og virtust flestum ljósar öðrum en ríkisstjórninni og ríkisstjórnarflokkunum. Að lokum verður að undirstrika enn einu sinni að forsenda farsældar okkar er kröftugt, alþjóðasinnað atvinnulíf sem getur drifið góðan en jafnan hagvöxt til langs tíma og þannig staðið undir öflugu velferðarkerfi. Á þeim vettvangi þurfum við að hlúa vel að nýsköpun, tækni og vísindum og hugsa til langs tíma vegna þess að þetta er það sem við verðum að byggja á til framtíðar til að ná þeim markmiðum sem við viljum öll svo gjarnan ná um aukna farsæld og hagsæld okkur öllum til handa. En til að þetta allt saman sé hægt verður að skapa efnahagslegan stöðugleika og fyrirsjáanleika. Að þeim markmiðum viljum við í Viðreisn vinna.
Frú forseti. Hér hafa átt sér stað umræður um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 sem áætlað er að endurmeta og koma síðan fram með það endurmat strax í mars næstkomandi, þannig að það eru við ansi sérstakar aðstæður sem við ræðum fjármálaáætlunina núna því að í ofanálag er hún lögð fram við hinar verstu og dekkstu horfur í efnahagsmálum sem við höfum þurft að glíma við og við aðstæður þar sem atvinnuleysi er því miður í sögulegum hæðum. Atvinnuleysistölur hafa ekki verið hærri um áratugaskeið og því miður eru miklar líkur á því að þær versni enn frekar. Alvarlegar aðstæður ríkja á vinnumarkaði og eru horfurnar gríðarlega dökkar, bæði fyrir veturinn og langt fram á næsta ár. Þó að fregnir af bóluefni og bólusetningum veki okkur öllum von í brjósti þá er það ekki endilega fast í hendi eða töfralausn á efnahagskrísunni sem við eigum því miður eftir að bíta úr nálinni með löngu eftir bólusetningarnar. Eins og segir, með leyfi forseta, í umsögn fjármálaráðs er gert ráð fyrir að skuldir hins opinbera nánast tvöfaldist næstu fjögur árin. Auðvitað er það ekki einsdæmi heldur er skuldaaukning Íslands í samræmi við þróun víða um heim vegna viðbragða við efnahagslegum afleiðingum kórónuveirufaraldursins. Skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu fóru yfir markmið laganna um opinber fjármál á yfirstandandi ári, sem er skiljanlegt, en það er athyglisvert hversu snemma skuldareglan var brotin en það var á fyrri hluta ársins þegar hún var tekin úr sambandi við endurskoðun fjármálastefnu sem samþykkt var nýverið. Einnig er vert að staldra við orð fjármálaráðs í umsögn sinni um að þrátt fyrir að ráðið hafi ekki verulegar eða alvarlegar áhyggjur af sjálfbærni skuldanna segir ráðið samt sem áður að ljóst sé að skuldaaukningin geti ekki verið takmarkalaus og hallarekstur hins opinbera þurfi að stöðva á réttum tímapunkti. Fjármálaráð hefur í umsögn sinni vissar áhyggjur af því að af áætluninni megi ráða að þegar sértækum aðgerðum ljúki verði afkoman áfram neikvæð vegna undirliggjandi misræmis milli tekjuöflunar og útgjaldavaxtar. Með öðrum orðum, ekki er víst að afkomubætandi aðgerðir sem boðaðar eru á síðari hluta tímabils áætlunarinnar dugi til að ná jafnvægi í afkomunni. Þá er umhugsunarefni, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, hversu mikillar tregðu hægt er að greina í tillögum ríkisstjórnarinnar til tekjuöflunar, m.a. í gegnum meiri græna skattlagningu eða í tillögum um skattafslátt til hinna efnameiri hópa í samfélaginu, sem eru ekki þeir samfélagshópar sem munu þjást mest í efnahagskreppunni núna. Frú forseti. Það er nefnilega ljóst að efnahagsþrengingarnar vegna kórónuveirufaraldursins munu bitna mismikið á þjóðfélagshópum. Um það vitna innlendar rannsóknir, gögn og tölur og varnaðarorð alþjóðastofnana. Ég hef áður vitnað í orð Davids Malpass, bankastjóra Alþjóðabankans, og ég mun gera það aftur, en varnaðarorð hans og bankans spá því að um 110–150 milljónir manna muni falla í sárafátækt árið 2021 sem afleiðingar af efnahagskreppunni vegna kórónuveirufaraldursins. Það er óhugnanleg spá sem þjóðir heims verða að taka alvarlega og bregðast við af öllu afli og því miður, frú forseti, sýna innlendar kannanir og rannsóknir að Ísland er ekki undanþegið hættu á að kreppan vegna Covid-19 geti aukið ójöfnuð og ýtt verulega undir félagslega einangrun ákveðinna samfélagshópa. Þrír hópar íslensks samfélags eru nú meir útsettari fyrir ójöfnuði og hættunni á því að verða bráð meiri ójöfnuðar en aðrir hópar vinnumarkaðarins og eru þar með í meiri hættu en aðrir að verða fátækt að bráð. Þetta eru konur, fólk af erlendum uppruna og ungt fólk. Tekjulágt fólk er svo fjórði hópurinn sem er í gríðarlega mikilli hættu á að falla í sára fátæktargildru, sem getur verið gríðarlega erfitt fyrir fólk að ná sér upp úr. Tölur sanna þetta, enda hefur orðið hrun í þeim atvinnugreinum sem þessir samfélagshópar eru fjölmennastir í. Fólk af erlendum uppruna hefur verið afar fjölmennur hluti af þeim sem hafa mannað störf í ferðaþjónustunni undanfarin ár en staða fólks í þeirri atvinnugrein, eins og við vitum öll, hefur snarversnað síðustu mánuði. Atvinnuþátttaka kvenna hefur líka dregist verulega saman vegna Covid-19 eins og tölur Hagstofu sýna. Konur hafa í meira mæli en karlar starfað við þjónustustörf en kreppan nú kemur ákaflega illa við þær greinar. Að auki sýna innlendar rannsóknir að heimavinna hefur verri áhrif á konur á vinnumarkaði en karla. Þær eru líklegri en karlar sem vinna nú heima til að axla meiri ábyrgð á heimilisstörfum sem kemur niður á framleiðni þeirra. Konur í fræðasamfélaginu hafa samkvæmt könnunum skilað inn umtalsvert færri fræðigreinum í Covid-19 en karlar í fræðasamfélaginu. Ungt fólk er líka í viðkvæmri stöðu nú en áður. Þar skiptir máli hátt hlutfall ungs fólks í þjónustustörfum. Atvinnuleysistölur sýna líka mikinn mun á atvinnuleysi ungs fólks miðað við þau eldri. Þessi þróun er því miður enn einn vitnisburðurinn um þróunina sem hefur verið í gangi löngu fyrir heimsfaraldurinn, sem er sú að bæði tekjubil og eignabil á milli ungs fólks og þeirra eldri hefur breikkað mikið undanfarin ár og áratugi. Ójöfnuður kynslóðanna heldur því áfram að aukast en Covid-19 verður vatn á myllu slíkrar þróunar ef við náum ekki að sporna við þessari óheillaþróun. Frú forseti. Ólíkt aðstæðunum sem ríktu á vinnumarkaði fyrir hrun íslensku bankanna haustið 2008 hafði atvinnuleysi farið vaxandi á síðasta ári, árið 2019, og langtímaatvinnulausum, þ.e. einstaklingum sem hafa verið án atvinnu í meira en ár, hafði farið fjölgandi. Í september síðastliðnum voru 18.000 manns atvinnulausir og þar af 3.000 manns langtímaatvinnulausir. Á sama tíma hefur ungmennum og ungu fólki sem hvorki eru með atvinnu né í námi fjölgað. Það er ljóst að skýrra aðgerða er þörf til að afstýra að atvinnuleysi leiði til enn frekari greiðsluvanda heimilanna, fátæktar og aukins ójöfnuðar með tilheyrandi kostnaði fyrir samfélagið. Mikilvægt er að hafa í huga að 40% atvinnulausra er fólk af erlendum uppruna. Þessi hópur býr að hluta við verri aðstæður vegna þess að sá hópur býr að stórum hluta í leiguhúsnæði og hefur ekki haft úrræði sambærileg við eigendur húsnæðis, t.d. greiðsluhlé, og ekki notið á sama hátt góðs af lækkun vaxta á húsnæðislánum. Skilvirkasta leiðin til að styðja við atvinnuleitendur er hækkun grunnbóta atvinnuleysistrygginga ásamt því að lengja bótatímabilið til að mæta fyrirséðri aukningu langtímaatvinnuleysis fólks. En því miður er ekki að finna í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sértækar aðgerðir sem miða við þennan hóp, fólk af erlendum uppruna, þrátt fyrir að þessi hópur sé 40% þeirra sem eru atvinnulausir. Frú forseti. Varla þarf að minna á það, en ljóst er að það verður að gera ávallt og stöðugt, að draga þarf lærdóm af síðustu kreppu og neikvæðri reynslu þeirra þjóða sem réðust í niðurskurð og veikingu félagslegra innviða. Því efnahagsáfalli sem nú gengur yfir má ekki mæta með niðurskurði í rekstri hins opinbera eða afkomu krafna á okkar grunnkerfi á borð við heilbrigðiskerfið. Í fyrsta lagi þarf að bæta upp fyrir það 34 milljarða kr. árlega tekjutap sem ríkissjóður hefur orðið fyrir vegna ótímabundinna skattalækkana ríkisstjórnarinnar með því að afla tekna með öðrum hætti því að núverandi tekjugrunnur er ekki sjálfbær. Í öðru lagi er mikið af starfsfólki í opinberri þjónustu undir miklu álagi vegna heimsfaraldursins og hafði áður en hann hófst verið undir miklu vinnuálagi vegna langvarandi aðhalds- og niðurskurðarkröfu í kjölfar efnahagshrunsins fyrir rúmum áratug. Í þriðja lagi er mikil þjónustuþörf í heilbrigðis- og félagskerfinu vegna heimsfaraldursins og áhrifa hans á líkamlega og andlega heilsu almennings. Við þurfum að styrkja öryggisnetin okkar fremur en að ráðast í niðurskurð og aðhaldskröfu og aðgerðir sem við vitum öll að mun dýpka og lengja kreppuna. Því verðum við að mæta þessum samdrætti með svigrúmi opinberra fjármála. Það merkir að skuldum ríkisins verði leyft að aukast en þó ekki umfram 59% á árinu 2025, en það markmið kallast hins vegar á við afkomubætandi aðgerðir af hálfu stjórnvalda upp á 35–40 milljarða á ári fyrir árin 2023–2025. Verði efnahagslegur bati hægari en samkvæmt forsendum verður þörfin enn meiri en þetta og raunveruleg hætta er á að slík sviðsmynd raungerist. Og þá þurfum við öll að halda vöku okkar og standa vörð um að velferð og grunnþjónusta verði ekki notaðar sem afkomubætandi aðgerðir í ríkisfjármálum heldur verði niðurgreiðsla skulda á forsendum kröftugrar viðspyrnu. Frú forseti. Mig langar að víkja að atvinnumálunum því að það er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að mótuð verði sértæk stefna í atvinnumálum hér á landi, skýr stefna í atvinnumálum. Hún er bráðnauðsynleg við núverandi aðstæður til að styðja við efnahagsbata og mæta þeim áskorunum, ekki bara út af Covid-19, heldur sömuleiðis þeim áskorunum sem felast í hnattrænni hlýnun og tæknibreytingum. Frú forseti. Það er ljóst að ríkissjóður verður fyrir gríðarlegu tekjufalli í kjölfar efnahagslegra áhrifa af útbreiðslu Covid-19. Þar kemur, því miður, ekki eingöngu efnahagsástandið til, heldur líka pólitískar ákvarðanir um að breyta skattkerfinu á þann veg að tekjur ríkisins verða, eins og ég sagði fyrr í ræðunni, 37–38 milljörðum kr. lægri á næsta ári. Þetta er hættumerki því að skattkerfisbreytingar mega aldrei verða til þess að draga úr getu ríkissjóðs til að standa undir velferðarþjónustu og nauðsynlegri uppbyggingu samfélagsinnviða. Þess vegna tel ég og hef sagt það áður í ræðustóli Alþingis að við þær aðstæður sem nú ríkja verði stjórnvöld að horfa með raunsæjum og víðsýnni hætti á það hvernig við getum aflað ríkissjóði tekna við þessar aðstæður sem nú ríkja, til að mynda með upptöku á ofurlaunaskatti, hátekjuþrepi á fjármagnstekjuskatti, auðlegðarskatti og auðvitað sanngjörnu afgjaldi fyrir auðlindanýtingu ásamt því að taka mun djarfari skref í svokölluðum grænum sköttum og grænum gjöldum á mengandi starfsemi. Þarna verðum við að fara að mynda okkur skýra stefnu. Sömuleiðis gagnrýni ég áform um breytingar á fjármagnstekjuskatti sem boðuð eru í fjárlagafrumvarpinu sem felur í sér lækkun á tekjum ríkissjóðs um 2,1 milljarð á ári og það munar um minna, frú forseti, þannig að skattalækkun til fjármagnseigenda á ekki að vera í forgrunni við núverandi aðstæður sem við búum við. Núna er það verkefni stjórnvalda að tryggja afkomu fólks og sér í lagi í þeim þremur viðkvæmustu hópum sem verða fyrir mesta áfalli vegna Covid-19. Því er svo mikilvægt að skýra og skerpa þessa atvinnustefnu og atvinnumálin vegna þess að í síðustu efnahagskreppu fyrir áratug, eftir hrunið, var fólki gert kleift að mennta sig út úr kreppunni sem var gríðarlega góð og mikilvæg aðgerð, og góð ákvörðun. En það var ekki búið að þróa og skýra hvað beið eftir það aukna nám og þar verðum við líka að láta menntakerfið og atvinnustefnu tala saman. Þegar við viljum hvetja fólk til að nýta tækifærið og bæta við sig reynslu og þekkingu og mennta sig út úr kreppu þá verðum við líka að búa til atvinnustefnu á hinum endanum, því að afraksturinn hefur því miður verið sá að síðasta áratug hefur atvinnuleysi verið hvað mest í hópi háskólamenntaðra þar sem skortur var, og hefur verið undanfarin ár, á að greina, búa til og útfæra alvöruatvinnustefnu fyrir fólk með aukna menntun. Og þá þurfum við að kortleggja samfélag okkar, hvar við viljum sækja fram, hvar við viljum mennta fólk til að starfa við ákveðin störf, t.d. tæknibreytingar, orkugeirann eða græna geirann. Það er ýmislegt spennandi sem við getum lagt áherslu á, en þessi kerfi verða að tala saman, þ.e. atvinnustefnan og menntakerfið, því að í atvinnukreppu ríður á að útbúa og útfæra atvinnustefnu. Ein stærsta áskorun næstu ára eru áhrif tækniþróunar á vinnumarkað. Í skýrslu forsætisráðuneytisins um fjórðu iðnbyltinguna var bent á að einstaklingar með litla færni væru í mestri áhættu fyrir að verða fyrir neikvæðum áhrifum af tæknibreytingum komandi ára. Þarna verður fjármagn að fylgja þeirri greiningu sem gerð hefur verið á áskorunum til að koma í veg fyrir framtíðarvanda. Þarna er líka tækifæri til að mennta fólk til þess síðan að glíma og takast á við þær áskoranir sem við eigum eftir að gera, eftir að Covid-19 lýkur, í formi tæknibreytinga. Í fjármálaáætlun er boðuð mótun hæfnistefnu fyrir vinnumarkaðinn ásamt þeirri vinnu að spá fyrir um færniþörf á vinnumarkaði. Og það er vel og löngu tímabært. Það hefur skort um árabil en þarna er gott að sjá slíka boðun á mótun hæfnistefnu fyrir vinnumarkaðinn þegar kemur að þessu. Þetta er til að mynda eitthvað sem ASÍ hefur um langt skeið kallað eftir. Það er líka reynsla annarra ríkja sem við verðum alltaf að bera okkur saman við og sækja í þegar á reynir. Það hefur sýnt sig að mikilvægi þess að fjárfesta í réttri menntun og færni, ekki eingöngu á skólaaldri heldur yfir allan starfsaldurinn, borgar sig margfalt til baka fyrir okkur sem samfélag, fyrir einstaklingana sjálfa og svo líka fyrir okkur til þess að mæta þeim áföllum sem yfir okkur dynja og þeim krefjandi aðstæðum sömuleiðis. Mig langar líka til að nefna í tengslum við vinnumarkaðinn og atvinnustefnuna það sem kemur fram í umsögnum listafólks við fjármálastefnuna, áætlunina og fjárlögin, þar sem listafólkið minnir á að huga þurfi betur að listum og menntun á sviði lista. Í því samhengi minni ég á að finna þarf lausn á húsnæðisvanda Listaháskóla Íslands og hefjast handa við uppbyggingu og þar er líka lag fyrir okkur til að nýta þá kreppu sem við stöndum frammi fyrir. En þetta eru ekki sérstakar aðstæður sem við búum við heldur er þetta líka að sjá í öðrum löndum. Mig langar að lokum, frú forseti, að minnast á kynjasjónarmiðin. Alvarlegustu athugasemdir Bandalags starfsmanna ríkis og bæja við fjárfestingar- og uppbyggingarátakið lúta að kynjaáhrifum þess. Um 85% þeirra starfa sem skapast við framkvæmd fjárfestingarátaksins eru karlastörf og átakið mun því auka á kynjamisrétti eins og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu. Þá munu aukin framlög í samkeppnissjóði gagnast körlum fremur en konum. Að auki kemur það mat fram í fjárlagafrumvarpinu að aukinn stuðningur endurgreiðslna vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar mun valda óbreyttu ástandi þar sem fyrir er kynjahalli. Vert er að minna á það að atvinnuleysi kvenna var meira í september síðastliðnum en karla og atvinnuleysi kvenna hefur líka aukist hraðar en karla vegna áhrifa heimsfaraldursins. Og því miður er niðurstaðan sú að fjárfestingar- og uppbyggingarátak ríkisstjórnarinnar fær falleinkunn út frá jafnréttissjónarmiðum. Á sama tíma sæta ýmsir málaflokkar hins opinbera, þar sem konur starfa í meiri hluta, mikilli aðhaldskröfu sem þýðir að álagið á konur sem starfa í opinberri þjónustu við börn, aldraða og sjúka er margfalt. Við þurfum að bæta þetta og við þurfum líka að hafa í huga að konur eru líklegri til að veikjast vegna álags í starfi. Undir þetta tekur félagið Femínísk fjármál í umsögn sinni um fjárlög og fjármálaáætlunina þar sem það nefnir kynjaslagsíðuna í aðgerðum stjórnvalda til að bregðast við áhrifum heimsfaraldursins. Konur séu meiri hluti þeirra sem hafa misst vinnuna og kalla eftir því að kynja- og jafnréttissjónarmið séu ávallt höfð til hliðsjónar frá upphafi til að tryggja að aðgerðir sem settar eru fram í fjármálaáætlun og fjárlögum ýti ekki undir misrétti heldur stuðli að auknu jafnrétti og réttlæti í íslensku samfélagi. Frú forseti. Ég er að renna út á tíma en ég vil í lokin minna á það að við þurfum að verja þau sem eru í viðkvæmustu þjóðfélagshópunum, en við þurfum líka í viðspyrnunni að huga að grænum verðmætum störfum og standa við skuldbindingar okkar í loftslagsmálum og þannig vegnar okkur langbest.
Forseti. Mig langar að koma aðeins inn á málefnasvið 17, umhverfismál, í síðari ræðu minni. Í fjárlögum, sem fjármálaáætlun rammar, er að finna nákvæmari útlistun á þeirri stefnu stjórnvalda sem liggur undir í fjármálaáætlun. Kostnaðargreiningar varðandi fjármagn eru einna bestar fyrir þetta málefnasvið. Þar er t.d. talað um bætta vöktun náttúruvár með styttingu viðbragðstíma og bætt rekstraröryggi vöktunarkerfa en þangað fara 60 milljónir. 115, 213, 400, 12, 80, 10, það er fullt af tölum hingað og þangað. 1.600 millj. kr. fara í framkvæmdir á Eskifirði, Siglufirði og Seyðisfirði, flýting yfirstandandi verkefna til að tryggja öryggi íbúa gegn ofanflóðum, ýmislegt mjög mikilvægt, átak í fráveitumálum sveitarfélaga upp á 800 milljónir. Vandamálið sem ég lýsti í ræðu minni varðandi kostnaðarmat, varðandi ábatagreiningar, varðandi valkostagreiningu kristallast dálítið í þessu málefnasviði. Þegar fyrsta aðgerðaáætlunin kom út voru engar kostnaðargreiningar, engin ábatagreining eða neitt. Það var ekkert sem sagði okkur hvort aðgerðaáætlunin myndi skila okkur þeim árangri sem stefnt var að, sem stjórnvöldum bar að uppfylla samkvæmt ýmsum samningum. Uppfærð aðgerðaáætlun var eilítið nákvæmari. Það voru ekki allar aðgerðir kostnaðarmetnar eða ábatagreindar en nokkuð margar þó. Þetta er dæmi um hvernig við erum að þokast í áttina að betrumbótum í fjármálaferlinu. Þetta er satt að segja eina málefnasviðið þar sem hægt er að finna einhver gögn sem rökstyðja af hverju þarf þessar fjárheimildir, hvert þær eru að fara og hvaða árangri þær koma til með að skila. Það vantar að vísu algerlega valkostagreiningu upp á það að gera. En allt í lagi, smærri skref í einu eru jákvæðari og kostnaðarábatagreiningin er vissulega mikilvægari hlutinn. Valkostagreiningin kemur síðan seinna upp á ákveðið gæðaeftirlit. Ég vildi bara vekja athygli á því að það er alveg tvímælalaust verið að gera góða hluti sums staðar í fjármálaáætlun. Að megninu til er hins vegar ekki verið að gera góða hluti. Það vantar í rauninni enn þá betra svar við spurningunum: Af hverju? Af hverju kostar þetta svona mikið eða svona lítið? Af hverju kostar þetta ekki minna? Af hverju kostar þetta ekki meira ef árangurinn eða áhrifin af aðgerðinni eru minni en væntingar standa til? Er það ekki hægt? Er ekki möguleiki á að fjármagna þetta verkefni meira o.s.frv.? Svo eru það áhrifin af þessu. Það á t.d. að auka hlutfall reiðhjóla og virkra ferðamáta og mælikvarðinn á það hvort sá árangur næst er tengdur við ákveðnar skattaívilnanir varðandi rafhjól og svoleiðis, þ.e. hversu mörg slík hjól eru flutt inn til landsins. Það skilar sér ekkert endilega í notkun. Vonandi gerir það það og líklega að einhverju leyti en það er erfitt að giska á hversu mikil notkunin er, að vera með upplýsta ágiskun. Þetta er dæmi um mat sem mun þurfa að fylgjast mjög vel með til að skoða hversu nákvæmt það er. Við viljum náttúrlega hafa þetta sem nákvæmast en við vitum alveg að erfitt er að ná nákvæmum tölum í upphafi ferlis þegar ekki er neitt annað til að byggja á. Það er ekkert rosalega erfitt að uppfylla allar kröfur mínar um betri áætlunargerð í opinberum fjármálum. Ég krefst ekki mikils meira en að fólk reyni. Tölurnar mega vera ónákvæmar, segjum með vikmörkum á bilinu 50–100 milljónir fyrir verkefni í staðinn fyrir nákvæmlega 67 milljónir eða eitthvað svoleiðis. Það að hafa u.þ.b. réttar tölur í heildarsamhenginu gerir niðurstöðuna nokkuð nákvæma. Það er mjög líklegt að við vanáætlum í einu verkefni og ofáætlum í öðru en samtals verðum við nokkuð nákvæm í samhenginu nokkur hundruð milljarðar. Ég hef því ekki mjög miklar áhyggjur af nákvæmninni til að byrja með en eftir því sem við vinnum meira með þessi verkefni, öðlumst kunnáttu í stjórnkerfinu og í því að nota þessi verkfæri þá verða áætlunargerðirnar nákvæmari og betri. Það sem ég sé sérstaklega gerast í þessu ferli er einmitt þegar kemur að ábatanum af verkefnum. Miðað við núverandi ástand, t.d. miðað við úrelta brú eða eitthvað því um líkt, þá er ákveðinn kostnaður við það varðandi viðhald, umferðartöf, umhverfisáhrif og ýmislegt svoleiðis. Ef við byggjum nýja brú sem kostar vissulega dálítið mikið en hefur síðan í framhaldinu lægri viðhaldskostnað, minni umhverfisáhrif og þess háttar vinnur ágóðinn eftir því sem líður á upp kostnaðinn sem hlaust af gömlu brúnni. Að lokum verður ábatinn meiri en kostnaðurinn af gamla fyrirkomulaginu. Það sýnir okkur svart á hvítu, kannski fimm til tíu árum seinna, að við erum komin í plús með verkefnið. Þá er hægt að reikna með verkefninu sem ákveðinni aðhaldsaðgerð því að í stóra samhenginu er þetta í rauninni eitt stórt reikningsdæmi. Við erum með langan lista af verkefnum sem við sinnum núna, með þjónustu, með ákveðnum réttaráhrifum, með kostnaðinum við lýðræðið og ýmislegu svoleiðis. Þessi verkefni og þessi þjónusta kostar hitt og þetta. Kaldhæðnin er að vitum við ekki hvað hvert verkefni kostar. Við vitum u.þ.b. hvað verkefni undir einni stofnun kosta samtals en ekki hvað hvert verkefni kostar fyrir sig. Þegar við vitum ekki hvað hvert verkefni kostar fyrir sig eigum við mjög erfitt með að gera hlutina skilvirkari af því að við vitum ekki hvar við eigum að byrja. Við vitum ekki hver er framtíðarkostnaðurinn við úrelt tölvukerfi eða úrelta brú. Ef við værum með það fyrir framan okkur myndi það segja okkur að hérna þyrftum við að einbeita okkur, hérna væru tækifæri til að gera eitthvað öðruvísi sem sparaði okkur þennan kostnað á næstu árum. Þegar við höfum þetta ekki fyrir framan okkur verður pólitíkin í meðhöndlun fjármálaáætlunar og fjárlaga alltaf léleg. Alltaf. Þegar við erum komin með kostnaðarmatið, þegar við erum komin með ábatamatið þá getum við farið að rífast í pólitíkinni um hvaða ábata við eigum að taka meira tillit til. Það er t.d. hægt að meta ábata út frá byggðasjónarmiðum meira eða minna en út frá hverju sem er, umhverfisáhrifum þess vegna. Eða öfugt. Það er pólitísk ákvörðun að segja: Hér erum við með eitthvað sem hefur jákvæð áhrif á loftslagsmálin, hitt hefur jákvæð áhrif á t.d. byggðamál eða umferðartafir eða eitthvað því um líkt. Það er pólitísk ákvörðun að velja hvaða lausn hentar. Einn flokkur telur kannski byggðasjónarmiðin mikilvægari á meðan annar flokkur telur umhverfissjónarmiðin mikilvægari en þriðji flokkurinn segir: Kannski getum við gert blöndu af hvoru tveggja og náð einhverjum sameiginlegum árangri sem skilaði kannski ekki alveg jafn miklum árangri í umhverfismálum og ekki alveg jafn miklum árangri í byggðamálum eða eitthvað því um líkt? Þar kemur pólitíkin meira inn í spilið. Ef við höfum ekki þetta mat á því hvaða sjónarmið liggja á bak við ábatagreiningu og greiningu á áhrifunum náum við aldrei þangað í pólitík. Þá erum við alltaf að rífast um stóra kassann sem segir að verkefni þessarar stofnunar séu upp á 700 milljónir. Tökum Nýsköpunarmiðstöðina, við erum ekki að tala um einstök verkefni þeirrar stofnunar og áhrifin af þeim, við erum ekki að tala um hvernig við getum gert einstök verkefni innan þeirrar stofnunar betri og skilvirkari, náð meiri árangri, af því að við sjáum ekki hver kostnaðurinn er af þeim eða ábatinn, að sjálfsögðu. Það er náttúrlega eitthvað sem við getum gert líka. Það getur verið eitthvað í gangi sem skilar okkur ábata en það getur verið annað sem skilaði okkur enn þá meiri ábata. Ef við gætum t.d. fært verkefni í einhverja sameiginlega einingu, nýtt stærðarhagkvæmni eða eitthvað því um líkt myndi það gera pólitíska ákvörðun um slíka sameiningu mjög augljósa. En án þess er alltaf hægt að gagnrýna eitthvað eins og það að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð, af því að greiningin á bak við ábatann var ekki til staðar þegar ákvörðunin var tekin. Nýsköpunarmiðstöð bar ákveðinn kostnað af stjórnsýslu, með fjármálastjóra og ýmsu svoleiðis, sem fylgdi því að vinna að öllum verkefnum sem þar voru. Ýmsar eftiráskýringar hafa komið á því að þegar búið var að búta öll verkefnin niður, skipta þeim og setja inn í háskólann og hvert sem er, þá fylgdi stjórnsýslukostnaður verkefnanna ekki með. Fjármagnið sem fer í verkefnið flyst á milli en ætlast er til þess að enginn aukakostnaður verði af verkefninu hjá nýju stofnuninni sem sér um það. Það eru einhvers konar galdrar eins og kom fram fram í svari við hv. þm. Brynjar Níelsson. Það er einhvers konar „vúdú“-ákvarðanataka hjá hinu opinbera sem er bara ekki ásættanleg. Við verðum fyrst að hafa forsendurnar, ekki eftir á eins og t.d. í Landsréttarmálinu. Við getum ekki fengið eftiráskýringar eins og ítrekað hefur komið fram. Við verðum að fá greinargóðan rökstuðning fyrir ákvörðunum hjá hinu opinbera. Það er einföld skylda og það er líka bara góð stjórnsýsla. Það eru fagleg vinnubrögð að vinna þannig. Á því er skortur en í málefnasviði 17 er besti vísirinn að því hingað til. Ég hvet fólk einfaldlega áfram í þá átt að gera svipaða hluti fyrir öll málefnasvið. Þó að ég hafi kannski hljómað mjög dómharður í fyrri ræðu þá er það af því að mér finnst þetta alvarlegt. En það þarf ekki mikið til til að laga þetta. Þetta eru ekki alvarlegra en svo að það á að vera auðvelt að laga það. Og af því að það er auðvelt en er ekki gert verð ég pirraður. Þetta er einfaldlega smá hvatning til að gera betur.
Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vil hins vegar vekja athygli á þeirri breytingartillögu sem liggur hér frammi í 3. umr. Þetta er breytingartillaga sem efnahags- og viðskiptanefnd stendur einhuga að baki. Hún er einföld að því leyti að það er verið að opna á möguleika fyrir rekstraraðila til að fresta allt að tveimur gjalddögum á staðgreiðslu og tryggingagjaldi á næsta ári. Þetta er svipuð ráðstöfun og við gripum til hér í vor. Í samræmi við þetta er einnig lagt til að fyrirsögn frumvarpsins breytist eins og stendur í þessari breytingartillögu.
Herra forseti. Þetta er eitt stærsta málið sem við afgreiðum. Þetta eru 5.000 milljarða kr. fjármálaáætlun. Í henni megum við sjá framtíðarsýn þessarar ríkisstjórnar ef hún verður kosin aftur. Hver er sú framtíðarsýn? Skoðum aftur tölurnar því að þær segja sína sögu. Ef við lítum á þróunina þá mun framlag til nýsköpunar og rannsókna á næstu fimm árum - og takið eftir - lækka um 30%. Aukningin í umhverfismál, sem á að vera forgangsatriði þessarar ríkisstjórnar, er á næstu fimm árum 7,7%. Er græn bylting fólgin í 7,7%? Fjármunir sem fara í málefnasviðið Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta standa í stað á næstu fimm árum. Menning og listir fá lækkun upp á 14% á næstu fimm árum. Samgöngumál fá lækkun upp á 30%. Takið eftir þessum lykilmálaflokkum. Það eru fjölmargir málaflokkar sem fá hækkun. Það er ekki eins og allir málaflokkar fái lækkun en þetta [[Forseti hringir.]]eru málaflokkarnir sem eru látnir mæta afgangi, herra forseti. Þetta er framtíðarsýnin sem við búum við [[Forseti hringir.]]ef þessi ríkisstjórn verður kosin aftur.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um mjög mikilvægt mál inn í samtímann og næstu framtíð um það hvernig við ætlum að haga ríkisfjármálunum til að takast á við og hafa samfélagið áfram sterkt þegar landið fer að rísa eftir að heimsfaraldrinum lýkur eða hann fer að réna. Hérna er verið að haga ríkisfjármálunum þannig að hið opinbera geti tekið á sig skuldir til þess að öll kerfin okkar, velferðarkerfið okkar, menntakerfið okkar, geti virkað á þessum erfiðu tímum. Þess vegna er hérna um mikilvæga og góða hagstjórn og góða framtíðarsýn að ræða á erfiðum tímum.
Forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um úrelta fjármálaáætlun. Það er í rauninni búið að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár og svo kemur ný fjármálaáætlun núna í apríl sem er fyrir árin eftir það. Í millitíðinni er ríkisstjórnin búin að tilkynna að hún ætli t.d. að fara í aukinn samdrátt í loftslagsmálum, upp í 55%. Það er ekki inni í þessari fjármálaáætlun t.d. þannig að þetta er voðalega tilgangslaus fjármálaáætlun þegar allt kemur til alls.
Herra forseti. Skuldir ríkissjóðs eru mikið áhyggjuefni og munu halda áfram að hækka á næstu árum þrátt fyrir fögur fyrirheit um annað. Óvissa um þróun efnahagsmála hefur síst minnkað við nýjar fréttir um að minna bóluefni komi til landsins á nýju ári en gert var ráð fyrir. Tölur um hagvöxt gætu orðið lægri og viðspyrnan dregist á langinn. Það er skýrt í þessari áætlun að ríkisstjórnarflokkarnir ætla ekki að bæta kjör eldri borgara. Fjárlög og fjármálaáætlun eru lituð af kosningum sem fram undan eru. Mikill halli ríkissjóðs mun draga efnahagsáhrif veirufaraldursins á langinn. Hagvöxtur þarf að vera mjög mikill ef ekki á að koma til niðurskurðar og skattahækkana. Sá hagvöxtur er ekki fyrirsjáanlegur, herra forseti. Þessa áætlun skortir trúverðugleika og samspil fjármálastefnu og peningastefnu er lítið.
Virðulegi forseti. Þessi ríkisfjármálaáætlun og fjármál hins opinbera á síðustu árum hafa einkennist af nokkrum þáttum. Ég ætla í fyrsta lagi að nefna stóraukin útgjöld til menntamála. Aldrei höfum við gefið jafn mikið í varðandi framhaldsskólastigið, háskólastigið. Annað sem mig langar að nefna hér er nýsköpun, rannsóknir og þróun. Leiðin út úr Covid hjá þessari ríkisstjórn er einmitt sú. Að stjórnarandstaðan komi hingað í pontu og reyni að gera lítið úr því er ekki trúverðugt. Við vitum öll að hreinar skuldir ríkissjóðs eru búnar að fara úr 20% af landsframleiðslu í yfir 60%. Af hverju getum við gert þetta? Vegna þess að stjórn ríkisfjármála hefur verið sérstaklega góð á undanförnum árum. Þess vegna erum við að koma þjóðinni út úr Covid með því að beita skynsemi í ríkisfjármálum.
Virðulegi forseti. Í þessari fjármálaáætlun birtist sú stefna ríkisstjórnarinnar að beita ríkisfjármálum af krafti á meðan áhrifa kórónuveirufaraldursins gætir á íslenskt efnahagslíf, en stefna síðan að sjálfbærni í ríkisfjármálum þegar við höfum komist í gegnum þá tíma. Það krefst töluvert mikilla fórna og þetta verða breyttir tímar. Hér er t.d. sagt að við getum ekki haldið áfram með sama raunvöxt í ríkisútgjöldum og við höfum séð á undanförnum árum og við eigum afskaplega mikið undir því að fá kraftmikið hagvaxtarskeið í kjölfarið á þeim samdrætti sem verið hefur á þessu ári. Þess vegna leggur ríkisstjórnin svona mikla áherslu á að setja peninga í rannsóknir og nýsköpun og styðja fyrirtæki í gegnum erfiðasta tímann, svo viðspyrna sé til staðar þegar mest þarf á að halda. Án hagvaxtar, án kraftmikillar viðspyrnu, bíða okkar töluvert krefjandi tímar við að láta enda ná saman og tryggja sjálfbærni opinberra fjármála að nýju. Þess vegna er mjög undarlegt að heyra menn koma hingað upp [[Forseti hringir.]]og kalla eftir því að við bætum verulega í á útgjaldahliðinni. [[Forseti hringir.]]Ég held að menn þurfi aðeins að átta sig á því hvaða tímar bíða okkar.
Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um ríkisfjármálaáætlun 2021–2025. Í fyrsta lagi verðum við að skoða hana í samhengi við útgjaldaaukninguna sem orðið hefur á kjörtímabilinu. Þar hefur orðið aukning á öllum málefnasviðum og það er varanlegt framlag. Hún boðar jafnframt mjög kröftuga viðspyrnu út úr þeim aðstæðum sem við erum í. Hún geymir þær aðgerðir sem við kjósum um í fjárlögum á morgun. Það er síðan rétt að inn í framtíðina er sett umfang í mikilli óvissu og það verður áskorun að ná jafnvægi aftur í ríkisfjármálum. Hér er boðað að stöðva skuldasöfnun 2025 og virkja aftur fjármálareglur 2026. Það er það sem þessi ríkisfjármálaáætlun geymir og hún boðar kröftuga viðspyrnu, fyrst og síðast.
Herra forseti. Ég kem hingað aftur vegna þess að mér finnst eins og menn fari beinlínis með rangt mál. Tölurnar tala sínu máli. Við ræðum um þróun ríkisútgjalda 2021–2025. Ef við lítum t.d. á orð hæstv. menntamálaráðherra fá framhaldsskólar 7% lækkun á þessu fimm ára tímabili, 7% lækkun. [[Gripið fram í.]]Frá 2021–2025 er það lækkun. [[Gripið fram í.]]Það er framtíðarsýnin sem hér eru boðuð. Lítum á háskólastigið. Hver haldið þið að hækkunin sé á fimm árum? 2,8%. Kann hæstv. menntamálaráðherra ekki prósentureikning? Það er 14% lækkun í menninguna. Berið saman sambærilega hluti, það er það eina sem ég bið um. Þessi umræða sýnir að hæstv. ráðherra og þingmenn þurfa að lesa sín eigin gögn. Vita þingmenn að fjárframlög í nýsköpun lækka um 30% frá 2021–2025? Ég er ekki svo viss um að þeir viti það. Þessi umræða sýnir að við þurfum þjóðhagsstofnun til að koma með gögn og tölur fyrir okkur. Við erum alltaf að rífast um einhverjar tölur. Það á ekki að vera hægt að [[Forseti hringir.]]rífast um tölur. Staðreyndir eru algildar. Þess vegna er ég svo þreyttur á þessari umræðu [[Forseti hringir.]]þegar menn fullyrða algerlega út í bláinn og ekki í neinu samræmi við tölurnar og gögnin.
Herra forseti. Það er í raun tvennt sem mig langar að segja um þessa atkvæðagreiðslu um fjármálaáætlun á óvissutímum. Það er í fyrsta lagi að faraldurinn hefur sýnt okkur hve mikilvægt var að ráðast í þá uppbyggingu sem þessi ríkisstjórn ákvað að ráðast í í upphafi kjörtímabilsins á hinum samfélagslegu innviðum, heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og öðrum innviðum, og hvað þessir innviðir allir hafa sannað styrk sinn í gegnum þessa gríðarlegu ágjöf. Hins vegar munu þær ráðstafanir sem hér eru í fjármálaáætlun, fjárlögum og fjárauka þessa árs verða til þess að við munum spyrna hratt frá botni og tryggja að íslenskt samfélag bíði ekki skaða af þeirri miklu ágjöf sem við stöndum frammi fyrir. Til þess beitum við ríkisfjármálunum af þessum mikla krafti. Ég held að þetta sé hárrétt efnahagsstefna, herra forseti, og ég held að hún verði farsæl fyrir íslenskt samfélag og íslenskan almenning.
Herra forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um fjármálaáætlun sem lýsir stefnu ríkisstjórnarinnar næstu mánuði og sjálfsagt, ef draumur hennar rætist um að hið góða samstarf breitt yfir pólitískt litróf muni halda áfram, er þetta sú stefna sem sú ríkisstjórn ætlar að vinna eftir. Við í Viðreisn höfum bent á ýmis atriði sem þessu tengjast. Það þarf að taka ríkisfjármálin, ég vil nánast segja til bæna á næstu misserum. Við þurfum að huga að ýmsu sem lýtur að gjaldmiðilsmálum og þeim kostnaði sem örmyntin okkar leggur á þjóðfélagið allt saman. Það er svo sem ekki mikið meira um þetta að segja.
Nei, enda er tíminn búinn.
Já, það er rétt, enda er tíminn búinn og ekki mikið um þetta að segja af því að þetta er svona hálfgerð, ég vil nú ekki nota orðið [[Forseti hringir.]]hörmung en nálægt því.
Virðulegur forseti. Ég verð að beina orðum mínum að málflutningi stjórnarandstöðunnar, þ.e. fulltrúa Samfylkingarinnar hér. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson veit mjög vel að við erum búin að stórauka framlögin til framhaldsskólastigsins. Raunaukning á hvern einasta nemanda er gríðarleg. Það sem mér þykir miður í stjórnmálum er þegar stjórnmálamenn koma hingað í þessa pontu og átta sig á því að þeir eru ekki að gefa raunsanna mynd af stöðunni. Við sjáum það. Við sjáum öll mætavel hvað ríkissjóður er að leggja á sig til að komast í gegnum þetta. Við erum að ná utan um menninguna. Við erum að ná utan um menntunina. Framlög í nýsköpun hafa aldrei verið meiri, ég fullyrði það hér og nú.
Virðulegi forseti. Hægt er að velta sér upp úr ýmsu í þessum ræðustól en stóra myndin er einfaldlega þessi: Það sem hefur verið gert á undanförnum árum er það að sjö góð ár voru nýtt til að búa sig undir sjö mögur ár. Það er skynsamleg fjármálastjórn. Það er ekki sjálfgefið, virðulegi forseti, að við séum í þeirri stöðu að geta haldið uppi því sem haldið er uppi núna og fjárfest til framtíðar. Þeir sem tala hér hátt og gagnrýna eru þeir sömu og eru hér hinum megin við Vonarstrætið, sem söfnuðu skuldum þessi sjö góðu ár og eiga því ekki til mögru áranna og það er alveg svakalega vond frétt fyrir okkur Reykvíkinga. [[Forseti hringir.]]Þeir eru ekki í neinni stöðu til þess að gagnrýna hér á þessum stað.
Virðulegi forseti. Þetta er eitt af dæmunum þar sem báðir hafa rétt fyrir sér en tekst samt að rífast. Já, það er búið að auka framlög til margra málaflokka og málefnasviða en fyrir faraldurinn var á fjármálaáætlun minnkun á framlögum á ýmsum málefnasviðum, t.d. nýsköpun. Þannig að já, það er rétt sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson segir, og já, það er rétt sem stjórnarflokkarnir segja. Samt tekst þeim að rífast. Þetta er pólitík eins og hún gerist leiðinlegust þar sem fólk rammar sig inn í ákveðið þröngt sjónarhorn og rífst um það en horfir ekki á heildarsamhengið. Báðir aðilar hafa rétt fyrir sér, hættum að rífast um þetta. [[Það yrðu nú aldeilis tíðindi.]] [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Ég óttast þvert á móti, þvert á orð hæstv. forsætisráðherra, að við náum ekki þeirri viðspyrnu sem við þurfum inn í langa framtíð með þessari fjármálaáætlun. Ýmislegt er ágætlega gert en hér eru hins vegar vitlausar áherslur og vitlaus forgangsröðun. Við eigum allt okkar undir því að auka fjölbreytni atvinnulífsins og reisa enn styrkari stoðir undir nýsköpun, að við notum heilann betur og þess vegna þyrftum við auðvitað að setja miklu meira í nýsköpun, menntun og auðvitað loftslagsmálin. Og af því að hér talaði hæstv. ráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson um að sjö góðu árin hafi verið notuð til að búa sig undir sjö mögru árin þá ætti hæstv. ráðherra kannski að tala við það fólk sem naut ekki góðærisins og þarf núna að fara inn í enn meiri fátækt og kreppu á mögru árunum, þvert á það sem þau hafa hins vegar gert hinum megin við Vonarstrætið sem hafa þó reynt að fjárfesta í fólki.
Herra forseti. Umræða um nýsköpun af hálfu hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar er með þeim hætti að ég vildi bara koma hingað upp til að leiðrétta hana. Það þarf auðvitað enga þjóðhagsstofnun til að sjá þá innspýtingu sem þessi ríkisstjórn hefur sett í rannsóknir og nýsköpun. Við höfum beitt okkur fyrir því og það hefur verið mikill stuðningur við þá nálgun og þær áherslur hér í þinginu. Áherslan er augljós, stefnan er skýr og metnaðurinn er mikill og þessi fjárfesting er skynsamleg. Við erum að veðja á hugvit einstaklingsins en sem betur fer er það líka þannig að nýsköpun stendur ekki og fellur með milljörðunum sem ríkið setur í hana heldur margfaldast sá stuðningur úti í samfélaginu. En það er ekki hægt að halda því fram að þessi ríkisstjórn sé að skera niður þegar kemur að rannsóknum og nýsköpun.
Herra forseti. Sjö mögur ár já, vel nýtt. Þá hefur eitthvað gleymst að nefna sérstaklega síðasta ár, árið 2019, þar sem ríkisstjórnin var algjörlega búin að missa tökin á ríkisfjármálunum. Þá var 70 milljarða sveifla hjá hæstv. ríkisstjórn. 2019 var ósjálfbært ár hjá hæstv. ríkisstjórn sem hafði svona mikil tök á fjármálunum. En hitt vil ég samt segja að það er ekki allt alslæmt. Við í Viðreisn höfum verið algerlega sammála því og stutt að það eigi að beita ríkissjóði við þessar aðstæður. Sem betur fer var búið að búa í haginn, það er alveg rétt, búið var að ná skuldum ríkisins niður þannig að við höfum sem betur fer haft tækifæri til þess en það var ekki vegna þess að ríkisfjármálin væru í svona góðu lagi hjá hæstv. ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Nú er það bara þannig og ég skal viðurkenna það að hv. þingmenn Logi Már Einarsson og Jón Steindór Valdimarsson hafa alltaf verið í miklum metum hjá mér. Þeir sýndu það áðan að þeir eru traustsins verðir vegna þess að þeir fengu samviskubit. Menn fá samviskubit þegar þeir eru með samvisku. Þeir vita nákvæmlega eins og er, það er ekkert flókið í þessu, menn geta talað um tölur út og suður, að ef menn borga ekki niður skuldir þegar vel árar, ég tala nú ekki um þegar menn auka skuldir þegar vel árar, þá lenda menn í vandræðum þegar vindar blása öðruvísi. Þeir bera óbeint ábyrgð á borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík [[Forseti hringir.]]sem notaði … [[Hlátur í þingsal.]]- virðulegi forseti … [[Kliður í þingsal.]] [[Forseti hringir.]]Já nú fer allur þingsalurinn … [[Hlátur í þingsal.]]nú fara hv. þingmenn sem eiga aðild að borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík, sem hefur safnað skuldum í góðæri [[Gripið fram í.]]og er ekki í þessari … [[Forseti hringir.]]- heyrðu fyrirgefðu, virðulegur forseti. [[Gripið fram í.]]Það er augljóst að hér er eitthvað að gerast og hér er samviskubit hjá fleirum. [[Forseti hringir.]]Það er vel. Stóra málið er bara það [[Forseti hringir.]]að sem betur fer getum við tekist á hér um útgjöld vegna þess að það er eitthvað í sjóðunum. [[Forseti hringir.]]Í góðærinu voru greiddar niður skuldir. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Það er vissulega rétt að skuldir lækkuðu. Það var fyrst og fremst vegna greiðslna úr stöðugleikaframlögum og arðs frá bönkum og síðan hjálpaði gengið. Ríkisstjórnin náði hins vegar [[Gripið fram í: Krónan er góð.]]ekki að sinna því aðhaldi sem þarf að ætlast til af henni á uppgangstímum. Hún náði ekki að draga úr útgjöldum, sem var nú svo sem ekki það sem ég vildi sjá, [[Hlátur í þingsal.]]en hún hefði getað aflað tekna fyrir þeim útgjöldum. Í staðinn leyfði hún kjaragliðnun í landinu að halda áfram þannig að nú eru það öryrkjar, aldraðir og fátækasta fólkið sem þarf, ásamt rúmlega 20.000 atvinnulausum á næstu misserum, að bera uppi herkostnaðinn af þessari vegferð hæstv. fjármálaráðherra. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Loftslagsmálin eru stærsta viðfangsefni okkar kynslóðar og við verðum dæmd af komandi kynslóðum fyrir það hvernig við bregðumst við. Núna ríkir neyðarástand í loftslagsmálum. Antonio Guterres, aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hefur krafið ríki heims um að lýsa því yfir en það hefur ríkisstjórn Íslands því miður ekki gert. Við höfum uppfært markmið okkar þegar kemur að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og það er vel. En við verðum að grípa til róttækari og djarfari og ákveðnari aðgerða. Þessi breytingartillaga er til þess fallin og ég hvet þingheim til þess að samþykkja hana til marks um áherslur og sýn okkar til að takast á við loftslagsvandann á næstu árum.
Virðulegi forseti. Þessi tillaga er góðra gjalda verð enda er áskorunin stór og mikil. En bara 10 milljarðar, gjörið svo vel, án þess að við vitum í rauninni nákvæmlega hvort það þurfi 10 milljarða eða 15 eða kannski bara 5, er ekki nákvæm vinna, finnst mér. Það er ekki nægilega vel útskýrt í nefndaráliti í hvað þessir 10 milljarðar eiga að fara. Þó að ég styðji tvímælalaust að við eigum að gera vel í loftslagsmálum þá sit ég hjá við afgreiðslu tillögunnar. Mér finnst hún ekki nægilega vel útskýrð.
Herra forseti. Hér legg ég til 60 milljóna kr. árlegt framlag til að koma á laggirnar sjálfstæðri mannréttindastofnun. Þetta er það framlag sem dómsmálaráðuneytið áætlar að slík stofnun þurfi. Þar sem ekki var gert ráð fyrir kostnaðinum í fjármálaáætlun hætti ráðuneytið við áform sín um að stofna hana. Verði þessi tillaga samþykkt getur ráðuneytið hætt við að hætta við. Það hefur tafist allt of lengi að koma á fót mannréttindastofnun. Hún skiptir gríðarlegu máli og er ekki bara mikilvæg fyrir allan almenning heldur er hreinlega skylda á íslenska ríkinu til að uppfylla samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ef fjármálaáætlun stendur í vegi fyrir því að Ísland geti uppfyllt skuldbindingar sínar í mannréttindum þarf þingið einfaldlega að leysa úr þeim vanda hér og nú með því að samþykkja þessa tillögu mína.
Virðulegur forseti. Þessi fjármálaáætlun er auðvitað í eðlilegu samræmi við fjárlögin. Hér er sýnt fram á hvernig við beitum ríkisfjármálum, góðri stöðu, til margra góða verka. Vissulega væri gott að geta gert enn meira en við verðum að átta okkur á því að við erum að taka fé að láni. Í þessum tillögum birtist m.a. aukning í samgöngumál sem gerir það að verkum að fyrri samþykkt Alþingis um samgönguáætlun sem samþykkt var hér fyrir allnokkru, er þá miklu nær fjármögnun sinni. Þarna eru fjármögnuð fullkomlega ný verkefni sem menn á Alþingi hafa talað fyrir í sambandi við hafnarframkvæmdir, til að mynda framkvæmdir við Þorlákshöfn, Njarðvík og Ísafjörð. Einnig er verið að setja verulegt fjármagn í vegi fram í tímann til að geta staðið við þá frábæru samgönguáætlun sem hér var samþykkt. Þessi fjármálaáætlun sýnir að við getum gert þetta.
Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp og fagna mörgu góðu sem er hér. Sérstaklega vil ég taka undir með hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um aukin framlög til samgöngumála. Tekið er fram að þetta séu framlög til hafnar- og vegaframkvæmda, sem byggist á töluliðum umhverfis- og samgöngunefndar, auk framlags vegna Egilsstaðaflugvallar. Tillögurnar um hafnarframkvæmdir hafa verið samþykktar hér áður, eins og komið var inn á, eins og höfnin í Þorlákshöfn, sem er gríðarlega mikilvæg framkvæmd. Við verðum að fara af stað til að fjárfesta okkur út úr þeim efnahagsþrengingum sem við erum í núna, skapa aukin umhverfisvæn atvinnutækifæri og tengja okkur við meginlandið. Þetta er því mjög mikilvægt sem og að aðrar áætlanir okkar í samgöngumálum nái fram að ganga. Ég fagna þessu.
Herra forseti. Ég vil nýta tækifærið hér og fá að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir vandaða vinnu við þetta frumvarp, sem leiðir til margháttaðra framfara á sviði jafnréttismála. Hér er um að ræða heildarendurskoðun á jafnréttislögum og eru mjög jákvæðar og góðar breytingar gerðar bæði í þessu frumvarpi og því sem hér fer á eftir, um stjórnsýslu jafnréttismála. Þannig að mig langar að nýta tækifærið og þakka þinginu fyrir, og fagna þeirri samstöðu sem ég sé birtast hér á atkvæðatöflunni sem sýnir að jafnrétti kynjanna er ekki neitt gæluverkefni, það er alvörumál sem við eigum alltaf að vera með í huga; í heimsfaraldri og öllum öðrum aðstæðum. Því að það er grundvallaratriði. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um mikilvægt mál fyrir íbúa landsbyggðarinnar vítt og breitt sem búið hafa við ofurverðlagt rafmagn svo að munar um upp undir 60% víða, þegar litið er til þess sem algengt er. Sú leið sem hér er enn einu sinni valin er stagbætt leið sem er löngu úr sér gengin og kemur fljótt í bakið á þeim sem í hlut eiga. Landsnet hefur sem dæmi óskað eftir gjaldskrárhækkun strax um áramót, en það getur ráðherra stoppað. Þá er rétt að halda því til haga að hér er alls ekki um fulla jöfnun að ræða. Það er algerlega óviðunandi að henni skuli ekki verða náð fyrr en í fyrsta lagi 2025. Varanleg réttarbót er sú að koma á einni gjaldskrá fyrir raforku um allt land. Það er hægt, það er réttlætismál og það er varanlegt fyrirkomulag. Að því viljum við að farið sé að vinna þegar í stað.
Herra forseti. Eitt er hægt að segja um ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, hún er með forgangsröðunina alveg á hreinu. Í morgun felldu stjórnarliðar tillögu um að lengja tímabil atvinnuleysisbóta um sex mánuði svo fólkið sem er að klára rétt sinn þurfi ekki að segja sig til sveitar í atvinnukreppu þar sem enga atvinnu er að fá. Sú aðgerð hefði kostað litlu meira en aðgerðin og tillagan sem stjórnarliðar eru núna að samþykkja, að lækka skatta á ríkasta fólkið í landinu. Ég segi nei.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um snotra framlengingu á vegalögum, nr. 80/2007, með síðari breytingum, þ.e. framlengingu öðru sinni til allt að eins árs. Hv umhverfis- og samgöngunefnd fundaði með ráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Vegagerðinni og er einhuga í málinu. Ég greiði þessu atkvæði í trausti þess að ötullega verði unnið að lúkningu málsins og það klárað fyrir lok vorþings, eins og raunar hagsmunaaðilar telja sjálfir að sé raunhæft.