Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Olga Margrét Cilia, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., hafi boðað forföll og muni því víkja sem varamaður fyrir Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Í gær, mánudaginn 1. mars, tók því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 2. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Katla Hólm Þórhildardóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegur forseti. Að minnsta kosti 1.200 börn um allt land bíða eftir greiningu eða meðferð við geðrænum eða sálrænum vanda. Fjölmennasti biðlistinn er hjá Þroska- og hegðunarstöð þar sem 600 börn bíða greiningar. Við látum börn með geðræn vandamál bíða, ekki bara mánuðum saman heldur jafnvel árum saman. SÁÁ er að reyna að aðstoða börn sem þurfa að búa hjá fólki sem býr við áfengis- og fíkniefnavanda eða aðra geðræna sjúkdóma. Þar er pottur verulega illa brotinn og ríkisstjórnin stingur hausnum í sandinn til að sjá ekki vandann og leysir hann þar af leiðandi ekki eins og henni ber. Börn eiga aldrei að fara á biðlista eftir meðferð við geðrænum sjúkdómum eða öðrum sjúkdómum, aldrei. Álag á börn og fjölskyldur þeirra er oft á tíðum svo alvarlegt að skaðinn verður óbætanlegur, bæði andlega, líkamlega og fjárhagslega. Með því að útrýma ekki biðlistum barna og unglinga framleiðir ríkið öryrkja á færibandi, nú og inn í framtíðina. Þá hefur komið í ljós að andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum hefur aukist, sem gerir þörf á góðri og skjótri heilbrigðisþjónustu fyrir börn lífsnauðsynlega, eins varðandi ADHD, kvíða, einhverfuróf, hegðunar- og samskiptavanda og námserfiðleika barna. Því er það fáránlegt að ekki sé brugðist við biðlistavandanum. Bið eftir talþjálfun talmeinafræðinga er 17–36 mánuðir. Lengst er biðin á landsbyggðinni. Fjöldi barna á biðlista eftir talþjálfun er frá 300–900 á stofum á höfuðborgarsvæðinu. Er engin framtíð hjá þessari ríkisstjórn, hæstv. heilbrigðisráðherra, fyrir börn á biðlistum eftir heilbrigðisþjónustu? Eða hver er stefnan? Að sjö ára barn fái nauðsynlega þjónustu þegar það verður orðið tíu ára gamalt? Það vantar um 180 milljónir hjá talmeinafræðingum til að dekka þá þjónustu, en við höfum 180 millj. kr. fyrir mat handa minkum og við höfum 500 milljónir fyrir einkarekna fjölmiðla þar sem stærstur hluti fer til forríkra eigenda. [[Forseti hringir.]]Eru ekki til peningar til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að ekkert barn þurfi að bíða á biðlista?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á heilbrigðisþjónustu við börn og ekki síst umfjöllun um geðheilbrigðismál, en við höfum rætt um þennan málaflokk hér ítrekað. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að sú sem hér stendur brennur sérstaklega fyrir þessum málaflokki, þ.e. þar sem saman koma hagsmunir barna og geðheilbrigðismál, enda höfum við tvöfaldað fjölda sálfræðinga í heilsugæslunni á þessu kjörtímabili. Við höfum ýtt af stað áætlun um geðrækt í leik-, grunn- og framhaldsskólum, sem er samstarfsverkefni menntamálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og félagsmálayfirvalda, vegna þess að lengi býr að fyrstu gerð. Við þurfum líka að hugsa um forvarnir og við þurfum að hugsa um að geðheilbrigði er stórt verkefni sem snýst ekki bara um geðheilbrigðisþjónustu. Við höfum náð að stilla betur saman strengi í þjónustunni sem heild. Þar er það líka afar mikilvægt að bið sé ekki óhófleg, og ég tek algjörlega undir það sem hér er sagt um þau mál, ekki síst þegar um er að ræða bið eftir þjónustu eins og hjá Þroska- og hegðunarstöð eða Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Því miður hefur það verið þannig að þessi bið hefur stundum verið á fleiri en einum stað, þannig að komið hefur upp að börn hafa bæði verið að bíða eftir þjónustu hjá BUGL, Greiningar- og ráðgjafarstöð og Þroska- og hegðunarstöð, og því segja biðlistarnir ekki alla söguna eins og hún er. En oftar en ekki er það þannig, sem betur fer, að ef börn eru á biðlista eftir þjónustu hjá barna- og unglingageðdeild þá njóta þau þjónustu á meðan á biðinni stendur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en þau eru ekki nógu skýr. Við vitum að núna í Covid hefur ástandið á biðlistunum versnað. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að fyrir hverja krónu sem sett er í það að taka á biðlistunum skila sér örugglega 99 kr. til baka. Hvernig getur verið ásættanlegt að segja við barn sem er sjö ára gamalt: Heyrðu, þú færð þjónustu þegar þú verður tíu ára? Hvað verður um þetta barn í skólakerfinu? Hver er framtíð þessa barns? Það er ábyrgðarhluti að segja aftur og aftur að verið sé að gera eitthvað en á sama tíma lengjast biðlistarnir. Síðan er alltaf verið að tala um að það vanti 180 milljónir til að dekka þjónustu talmeinafræðinga. Við erum búin að setja milljarða til þeirra sem greitt hafa sér arð út af Covid-faraldrinum. En stoppum við þá? 180 milljónir fyrir börn. Ég trúi því ekki.
Virðulegur forseti. Af því að hv. þingmaður nefnir hér tilteknar upphæðir þá hefur á tímabili mínu í heilbrigðisráðuneytinu framlag til reksturs í geðheilbrigðisþjónustu aukist að núvirði um milljarð á ári. Þar að auki höfum við bætt í geðheilbrigðisþjónustuna 540 milljónum á síðasta ári og 540 á þessu ári vegna Covid og viðbragða því tengdum. Nú stendur yfir samstarf milli mín og hæstv. félags- og barnamálaráðherra um að greina biðlistana sem hv. þingmaður talar um, og koma með tillögur til að draga úr bið eftir þjónustu. Það er heildræn greining fyrir landið allt vegna þess að það dugar ekki að horfa á einn tiltekinn stað heldur þurfum við að sjá þetta fyrir landið allt. Það stendur fyrir dyrum að við fáum niðurstöðu úr þeirri greiningu, þessari flöskuhálsagreiningu, hvar hindranirnar í kerfinu eru, og ég fullvissa hv. þingmann um að aðgerðir munu fylgja.
Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tækifæri beina fyrirspurn til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra varðandi stöðu ferðaþjónustunnar núna þegar rúmt ár er liðið frá því að kórónuveiran skaut sér fyrst niður hér á landi. Ýmsar undanþágur hafa verið við lýði allt frá því að fyrstu sóttvarnaaðgerðir voru kynntar. Strax í upphafi var kerfis- og efnahagslega mikilvægum fyrirtækjum veitt heimild til að starfa með opnari hætti en almennar sóttvarnareglur sögðu til um. Vinnusóttkví hefur verið viðvarandi lausn fyrir erlenda starfsmenn sem koma til landsins í tiltekin verkefni. Kvikmyndaverkefni hafa notið undanþága og íþróttalið sem hingað koma til lands hafa fengið svigrúm til að athafna sig með undanþágum frá ýmsum reglum sem í gildi eru. Allt hefur þetta gengið vel, alveg hreint prýðilega. Mig langar að nefna einn hóp rekstraraðila sem hefur verið rétt stutta stráið í þessu öllu. Raunar er varla hægt að segja annað en að þeir aðilar sem sinna svokölluðum fágætisferðamönnum hafi verið dregnir á asnaeyrunum af stjórnvöldum og þar virðist enginn undanskilinn, hvorki embætti sóttvarnalæknis, atvinnuvegaráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið né aðrir þeir sem komið hafa að þrautagöngu þessara aðila við að sýna fram á og móta, í samráði við embætti sóttvarnalæknis, leiðir til að geta þjónustað litla einangraða hópa sem skilja mikið eftir sig efnahagslega og tryggja atvinnu á sínum nærsvæðum. Mig langar í þessu samhengi að nefna tvö fyrirtæki sem sinna mjög afmörkuðum hópum og hafa útfært reglur um starfsemi sína að því gefnu að þau fái undanþágu frá stjórnvöldum, en það virðist vera fullkomin þvermóðska að hafna umleitan þeirra. Þetta eru tvö fyrirtæki fyrir norðan, annars vegar Deplar Farm og hins vegar Bergmenn – Arctic Heli Skiing, sem bæði gera út á vetrarþjónustu fyrir mjög afmarkaða hópa. Af þeim samskiptum sem liggja fyrir er í besta falli hægt að orða það þannig að þessi félög og væntanlega fleiri hafi verið dregin á asnaeyrunum. Í þessu samhengi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra sem ráðherra ferðamála í fyrsta lagi: Hvernig telur ráðherra að hafi tekist til við að útfæra undanþágur þar sem þær eru skynsamlegar og réttlætanlegar? Og í öðru lagi: Telur ráðherrann vera samræmi á milli ákvarðana er snúa að undanþágum íþróttaliða og kvikmyndatökuhópa annars vegar og þjónustuaðila í svokallaðri fágætisferðaþjónustu hins vegar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég þekki þau mál mætavel sem hv. þingmaður nefnir hér og hef verið í samskiptum við fulltrúa þessara fyrirtækja, við SAF og fleiri aðila. Af því að hv. þingmaður segir að viðkomandi aðilar hafi dregið stutta stráið og enginn hafi staðið með þeim, ég man ekki nákvæmt orðalag hv. þingmanns, er það nú þannig að ráðuneyti mitt tekur engar ákvarðanir í þessu tilliti. Ég hef komið þessum upplýsingum á framfæri. Ég hef spurt spurninga. Ég hef kallað eftir skýringum þegar kemur að því að skýrt sé hvort samræmi sé til staðar á milli hópa, hvernig meðalhófs sé gætt og hvort hægt sé að koma til móts við þessi fyrirtæki án þess að ógna árangri þegar kemur að veirunni eða að áhættumat liggi fyrir, þ.e. hversu mikil áhætta það er að taka á móti þessum hópum. Ég hef ekki skynjað annað frá þessum fyrirtækjum en að þau séu í raun tilbúin til að mæta öllum mögulegum kröfum sem við gerum til að tryggja að ekkert smit fari um víðan völl og smitrakning sé þá möguleg. Ég er þeirrar skoðunar að ganga þurfi úr skugga um að það sé skýrt samræmi á milli þess hvaða hópar hafa fengið að koma og athafna sig og skapa verðmæti innanlands í gegnum þessar undanþáguheimildir, eins og t.d. vinnusóttkví, og þess þegar við horfum til svokallaðrar búbluferðamennsku, þ.e. ef við tökum á móti fólki inni í búblu sem það fer eiginlega aldrei út úr og er svo gott sem í einhvers konar smitgát á ferðalagi sínu. Ákvarðanir eru teknar hjá landlæknisembættinu hvað þetta varðar og [[Forseti hringir.]]ég vonast auðvitað til þess að við getum fundið út einhverjar almennar reglur sem fólk getur síðan mátað sig við þannig að fyrirsjáanleiki sé í því hvað hægt er að gera hér á landi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það væri kannski áhugavert að vita hver viðbrögðin hafa verið við fyrirspurnum hæstv. ráðherra, eins og ráðherra kom inn á, þegar hann hefur kallað eftir upplýsingum um það hvernig þessa samræmis hefur verið gætt og þar fram eftir götunum. Ég hef fyrir framan mig tímalínu í samskiptum eins fyrirtækis við stjórnvöld. Það er ekki út af engu sem ég lít þannig á að það fyrirtæki hafi verið dregið á asnaeyrunum. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að skoða þessa þrautagöngu alla. Til viðbótar við að spyrja hver viðbrögðin hafi verið við fyrirspurnum ráðherra um samræmi í aðgerðum langar mig að bera fram spurningu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: Hver telur ráðherra vera skynsamleg næstu skref hvað breytingar og mögulegar undanþágur varðar fyrir þau fyrirtæki sem blasir við að geta útfært þjónustu sína með þeim hætti að smithætta verði hverfandi og í öllu falli verði smitrakning eins einföld og hún getur orðið, komi smit upp?
Herra forseti. Svör sóttvarnayfirvalda hafa verið á þá leið að m.a. þurfi að vinna frekara áhættumat. Mat sóttvarnayfirvalda er þá einfaldlega á þá leið að of mikil áhætta sé að taka á móti þessum ferðamönnum. Ég vil hér eftir sem hingað til að við séum með eins almennar reglur og við getum, séum með almenn skilyrði og almennar kröfur sem fyrirtæki og fólk geti þá mátað sig við og komið hingað og athafnað sig á grunni þeirra reglna sem við setjum. Ég er þeirrar skoðunar að vel sé hægt að tryggja fyllsta öryggi með því að taka á móti þessum hópi fólks á grundvelli þeirra reglna sem almennt gilda hér. Ég er þeirrar skoðunar að þau tilvik og mál hafi gengið vel þar sem við höfum tekið á móti fólki sem er hér í ýmsum atvinnurekstri. [[Forseti hringir.]]Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að skoða það alvarlega að taka slík skref vegna þess að þetta eru miklir efnahagslegir hagsmunir og tryggja þarf mjög meðalhóf þegar kemur að þessum málum.
Herra forseti. Það eru jarðskjálftar og það er kórónuveira og það eru rúmlega 26.000 manns á atvinnuleysisskrá. Þegar þannig háttar finnst mörgum kannski ekki ástæða til að gera veður út af mannfagnaði á Þorláksmessu með þátttöku fjármálaráðherra og símtölum dómsmálaráðherra daginn eftir til lögreglustjóra til að fá skýringar á því af hverju ráðherra hafi verið nefndur í dagbókarfærslu lögreglunnar. Ég hef heyrt Sjálfstæðismenn tala um storm í vatnsglasi í þessu sambandi og mætti kannski allt eins tala um golu í freyðivínsglasi - algjört smámál, segja menn. En er það? Málið snýst um sjálfstæði lögreglunnar. Það snýst um valda- og virðingarröð. Það snýst um að allir borgarar sitji við sama borð gagnvart lögunum. Dagbókarfærslur lögreglunnar, þær hafa stundum þótt ganga ansi nærri fólki í viðkvæmri stöðu á viðkvæmum stundum. En það er ekki fyrr en þegar ráðherra er á opinberum stað þar sem talið er að sóttvarnareglur hafi verið brotnar og þess er getið í dagbókarfærslu lögreglu að ráðherra sér ástæðu til að taka upp tólið. Af hverju? Ráðherra hefur sagt að fjölmiðlar hafi mikið haft samband við sig og hún hefur talað um persónuverndarsjónarmið, óháð áliti Persónuverndar sem ekki sá hér nein brot. Voru fjölmiðlar að spyrja ráðherrann út í það, út í persónuverndarsjónarmið og þessa dagbókarfærslu út frá persónuverndarsjónarmiðum? Er hæstv. ráðherra reiðubúinn að deila með okkur hinum hvað henni og lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu fór á milli í þessum símtölum?
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka það fram að þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég tek upp tólið og ræði við lögregluna um ýmis mál sem að mér er beint og ekki í fyrsta skipti sem ég ræði um dagbókarfærslur við lögregluna. Það hafa komið upp atriði þar sem lögreglan hefur þurft að biðjast afsökunar á dagbókarfærslum sem hafa gengið of nærri borgurum þessa lands. Ég hef átt slík samtöl áður við lögregluna og ég á þau mjög reglulega. Og ég á sem betur fer í mjög góðum samskiptum við lögregluna um almannavarnir, skipulagða brotastarfsemi og annað sem ég hef þurft að svara fyrir. Ég hef margítrekað hvað fór okkar á milli. Ég spurði um þær verklagsreglur sem giltu um þessar dagbókarfærslur því að ég hafði fengið spurningar um það frá fjölmiðlum sem og hvaða persónuverndarsjónarmið giltu og hvernig lögreglan liti á það. Ég tók þó einnig fram í samtalinu við lögreglustjórann að ég hefði ekki sérstakar áhyggjur af okkur ráðherrunum í þessu atriði heldur vildi ég einungis geta svarað þeim fjölmiðlum sem voru að beina að mér þessum spurningum seinna um daginn varðandi þessar reglur, ekki bara um aðilann sjálfan sem var nefndur heldur hvernig dagbókarfærslan var sett fram og hvaða reglur gilda um það hve langt lögreglan gengur í því að setja fram upplýsingar í þessum færslum. Það voru þannig spurningar sem ég var búin að fá frá fjölmiðlum og ég hef leitast við í öllum mínum störfum að vera vel upplýst áður en ég svara fjölmiðlum.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt þá var fjölmiðlum mest umhugað á aðfangadag að fá að vita um verklagsreglur lögreglunnar um það hvernig svona dagbókarfærslum er háttað. Skil ég það rétt? Að mínu viti höfum við hér ákveðna valda- og virðingarröð; formaður stjórnmálaflokks og leiðtogi ríkisstjórnar er grunaður um brot á sóttvarnareglum sem settar eru af sjálfri ríkisstjórninni og það kemur fram í dagbók lögreglunnar sem hefur afskipti af umræddri samkomu. Dómsmálaráðherra fær að vita um hvern er að ræða, hringir tvívegis í undirmann sinn, lögreglustjórann, til að fá skýringar á því að sagt hafi verið frá ætluðu broti fjármálaráðherrans. Og þau símtöl voru ekki skráð í ráðuneytinu, eins og reglan er þó um öll slík formleg og óformleg samskipti, teljist þau mikilvæg, eins og þar stendur. Hvers vegna? [[Forseti hringir.]]Voru þetta ekki mikilvæg samskipti? Og ef þau voru ekki mikilvæg, af hverju var þá verið að hringja í fólk klukkan hálffimm á aðfangadag?
Virðulegur forseti. Hvort fjölmiðlum hafi verið mest umhugað um þetta þá held ég ekki að svo hafi verið. En þeir fjölluðu um þetta og spurðu mig um þessar reglur seinna um daginn eftir að þeir höfðu hringt margoft í mig eldsnemma morguns til að athuga hver hefði verið umræddur ráðherra. Ég ætla ekki að dæma um það hvað fjölmiðlum er mest umhugað um, en þetta var staðan. Fjölmiðlar fjölluðu um að færslan hefði verið óvenjuleg, hún hefði verið ítarleg, og margt slíkt kom fram í fjölmiðlum þennan sama dag. Það er líka rétt að geta þess að það er salur sem er til rannsóknar en ekki ráðherra. Voru þessi samskipti ekki mikilvæg? Ég skrái ekki og það er ekki skylda að skrá óformleg samtöl við yfirmenn stofnana til að leita mér upplýsinga. Eins og sjá má í reglum um skráningu samskipta fellur þetta símtal ekki undir ákvæði um skráningu mála. Upplýsingaöflun einstakra starfsmanna og ráðherra, til þess m.a. að veita fjölmiðlum og almenningi réttar upplýsingar, fellur einfaldlega ekki undir það ákvæði.
Virðulegur forseti. Eitt það alvarlegasta sem blasir við okkur í kjölfar Covid-faraldursins er aukið ofbeldi í nánum samböndum. Það hefur aukist til muna nú á tímum samkomutakmarkana og aukinnar heimaveru. Herferð um vitundarvakningu í þessum málum og upplýsingatorg Neyðarlínunnar fyrir þolendur ofbeldis, sem sett var af stað í október, eru vissulega mikilvæg skref og aðgerðateymi gegn ofbeldi hefur skilað mörgum ágætum tillögum til úrbóta. En stærsta áskorunin sem blasir við okkur er að láta réttarkerfið virka fyrir þolendur ofbeldis því það gerir það svo sannarlega ekki eins og er. Nýtt ákvæði var sett í hegningarlög árið 2016 sem kveður á um ofbeldi í nánum samböndum, nánar tiltekið 218. gr. b, sem felur í sér 6–16 ára fangelsi fyrir slíka háttsemi. Þrátt fyrir það sjáum við endurtekið fréttir af sýknunum í heimilisofbeldismálum. Í nýlegum dómi Héraðsdóms Reykjaness var maður sýknaður af ákæru um heimilisofbeldi þrátt fyrir mjög sterkar sannanir, ekki af því að hann hafi ekki beitt ofbeldi heldur vegna þess að einungis var hægt að sanna eitt brot á manninn en ekki að brotin hefðu verið endurtekin. Röksemd dómstólsins er sú að ofbeldi þurfi að flokkast sem sérstaklega gróft eða vera endurtekið og viðvarandi til að hægt sé að sakfella fyrir brot í nánu sambandi. Í öðru dæmi frá því á síðari hluta síðasta árs var maður sýknaður af ákæru um ofbeldi í nánu sambandi því sú sem hann réðst á var einungis kærasta hans og það féll ekki undir lýsingu ákvæðisins um hvað teljist náin sambönd. Ég vil gera ráð fyrir því að ráðherra finnist þetta ástand ekki réttlætanlegt fyrir þolendur ofbeldis og spyr því: Hvernig hyggst ráðherra bregðast við augljósum gloppum í lögum um heimilisofbeldi og hvernig hyggst ráðherra beita sér fyrir því að dómskerfið byrji að virka fyrir þolendur ofbeldis?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ræða þetta. Síðustu ár höfum við einmitt verið að reyna að styrkja réttarvernd þeirra sem lent hafa í ofbeldi í nánum samböndum. Margt hefur breyst til hins betra í þessum efnum, en ég er sammála hv. þingmanni um að skoða þarf hvort túlkunin á þessu sé einfaldlega of þröng í lögum. Lögreglan fylgir því mjög vel eftir með ýmsum verklagsbreytingum hjá sér til að tryggja betur vernd þessara þolenda, t.d. að geta tekið gerandann af heimilinu í staðinn og að geta fengið nálgunarbann á 24 klukkutímum. Verklag lögreglu gjörbreyttist af því að þetta var sett á oddinn hjá þáverandi lögreglustjóra og núverandi ríkislögreglustjóra. Ég hef einmitt átt samtal við ríkislögreglustjóra um þessi mál og við höfum talað um hvernig hægt væri að skoða þetta að nýju. Er kominn tími á að skoða það sem breytt hefur verið og hvað hefur reynst vel og hvað hefur ekki verið í samræmi við það sem lagt var upp með? Sú vinna og það samtal er í gangi milli mín og lögreglunnar og ég býst fastlega við því að við munum fylgja því eftir varðandi þetta og svo fleiri aðgerðir er varða vernd gegn ofbeldi.
Forseti. Ég þakka fyrir svörin er snúa að aðgerðum lögreglu. En fyrir hönd þolenda í dómskerfinu ætla ég að fara með ljóð, Dómskerfið í augum kvenna. Maður lemur konuna sína. Maður reynir að drepa kærustuna sína. Maður nauðgar maka sínum og hópur manna nauðgar stúlku í partíi og tekur það upp. Þær segja frá, en þeir segja nei. Þeir voru að verja sig, þeir héldu að hún fílaði það. Dómskerfið segir: Já, mikið eru þær heppnar að þetta var ekki alvarlegra. Þeir hefðu nefnilega getað drepið þær og þá hefðum við kannski skoðað það betur. En þær lifðu. Heppnar. Eftir stendur: Hví hatar dómskerfið konur? Í fréttaskýringu frá upphafi árs sáum við að þriðjungi sakfellinga í nauðgunarmálum er snúið við í Landsrétti. Þessu nýja dómstigi sem ætlað var að styrkja og efla réttarkerfið virðist einna helst takast að vefengja frásagnir brotaþola, að efast um ásetning nauðgara og gera athugasemdir við ástand þolenda. Hér liggur fyrir stórkostlegt vandamál og við því þarf að bregðast. Réttarkerfið bregst þolendum endurtekið. Ég spyr því aftur: Hvernig ætlar ráðherra að beita sér fyrir því að dómskerfið fari að virka fyrir þolendur ofbeldis?
Virðulegur forseti. Sönnunarmat er auðvitað dómara, en það er okkar sem setjum lögin að átta okkur á því að ef það er ekki nógu skýrt hvað við ætlum okkur með þessum þýðingarmiklu og mikilvægu úrbótum á löggjöf um ofbeldismál þá þurfum við að endurskoða það. Það er mjög mikilvægt að gera það í samstarfi við alla aðila sem koma að þessum málum á öllum stigum. Að hafa sérstakt ákvæði í hegningarlögum sem lýsir ofbeldi í nánu sambandi, og gerir það refsivert, eru mjög mikilvæg skilaboð til samfélagsins um að ofbeldi í nánum samböndum verði ekki liðið. Slík brot eru ekki einkamál aðila og löggjafinn á að beita sér fyrir því, og við ætlum að gera það, að vernd þessara aðila sé mikil. Það höfum við gert með margvíslegum aðgerðum og við munum ekki hætta hér heldur ætlum við að tryggja það. Það gerum við með því að setja það inn í hegningarlögin að ofbeldi á heimilum sé ekki einkamál aðila.
Herra forseti. Á vef Stjórnarráðsins segir, með leyfi forseta: „Nýsköpun er undirstaða framfara og aukinnar verðmætasköpunar í samkeppnisdrifnum, alþjóðavæddum heimi.“ Við í Viðreisn tökum heils hugar undir og þreytumst seint á að minna á að atvinnulíf okkar er of einhæft og viðkvæmt fyrir sveiflum. Trekk í trekk verða áföll sem rekja má til þess. Gallinn er hins vegar sá að við erum fljót að gleyma liðnum áföllum þegar betur árar. Það hefur leitt til þess að nýsköpun er frekar beitt sem skammtímalausn en langtímalausn. Það er röng nálgun. Við í Viðreisn hræðumst að hið sama muni gerast núna. Vissulega hefur ríkisstjórnin gert margt gott til að styðja við nýsköpun, tækni og þróun. Margt af því er hins vegar tímabundið átak vegna niðursveiflunnar. Gott dæmi um það eru bráðabirgðaákvæði sem var bætt við lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki sem fólu í sér tímabundna hækkun endurgreiðslna vegna rannsókna og þróunar. Þingflokkur Viðreisnar hefur lagt fram frumvarp sem gerir þá bráðabirgðaráðstöfun varanlega. Þetta er stuðningur sem er almennur en ekki sértækur. Hann krefst þess að fyrirtækin sjálf fjármagni leiðina í upphafi en færir þeim mikilvægt svigrúm til að taka aðeins meiri áhættu með fjárfestingu í rannsóknum og þróun. Fyrirtækin eflast, auka fjölbreytni í atvinnulífinu og skila þannig ávinningi til samfélagsins, framförum, sköttum og atvinnusköpun. Ég spyr hæstv. ráðherra: Mun hann styðja þessa viðleitni okkar í Viðreisn? Mun hann styðja frumvarpið um það að gera þessi bráðabirgðaákvæði varanleg?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn en ætla að byrja á því að segja að nálgun mín og okkar á nýsköpunarmál er alls ekki til skamms tíma. Hér er ekki um að ræða skammtímalausnir. Áhersla mín hefur verið á nýsköpunarmál frá því að ég steig inn í þetta ráðuneyti og löngu fyrir Covid-kreppu eða samdrátt í efnahagslífinu. Áhersla á nýsköpunarmálin er einfaldlega forsenda þess að við getum tryggt áfram sambærileg lífsgæði, tryggt að hér sé eftirsóknarvert að búa, lifa, starfa og hrærast. Það er alveg sama hvort við horfum á tækifæri til verðmætasköpunar, aukinna gjaldeyristekna eða lausna við þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir, hvort sem það eru líffræðilegar breytingar á samfélaginu, loftslagsmál o.s.frv., nýsköpun er svar við þessu öllu. Þegar við höfum farið í svona stórar breytingar og mikinn aukinn stuðning í endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar hjá fyrirtækjum skiptir máli að líka sé tekið út hverju það skili. Ég geri því ekki athugasemd við að við höfum farið í þetta fyrst um sinn tímabundið til að vera alveg viss um að við séum að ráðstafa stuðningi á rétta staði. Ég held reyndar að við séum að gera það vegna þess að umsvifin hafa aukist mjög og maður finnur verulega fyrir því hversu miklu máli þetta skiptir. Það sem ég hef lagt áherslu á í ráðuneyti mínu, og er samstarfsverkefni á milli okkar og fjármála- og efnahagsráðuneytisins, er líka að framkvæmdin sé tekin út, að við séum alveg viss um að við séum að endurgreiða í samræmi við þau markmið sem við höfum sett okkur. Það er mjög jákvætt að umsvifin hafi aukist mikið. En hin svokölluðu útgjöld, ef útgjöld má kalla en þau eru alltaf hlutfall af umsvifum, hafa verið meiri en við höfum gert áætlanir um. Ég vil líka að við stöndum alveg á traustum grunni áður en við tökum afstöðu og ákvörðun um hvort þessi útfærsla eins og hún er núna sé til allrar framtíðar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég lít svo á að það hafi verið á frekar jákvæðum nótum. Auðvitað þarf að hafa traust land undir fótum. En ég held að viðbrögð fyrirtækjanna sem hafa notið stuðningsins segi nú meira og minna allt sem segja þarf. Ég vil samt beina athyglinni að öðru og spyrja hæstv. ráðherra um sjóð sem ég vona að sé í burðarliðnum, sem er samkvæmt lögum um Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóð. Samþykkt voru lög um hann fyrir níu mánuðum og er honum ætlað stórt hlutverk við fjármögnun svokallaðra vísisjóða. Mjög brýn þörf er fyrir starfsemi slíkra sjóða og mjög er kallað eftir því að þeir geti sinnt nýsköpunarfyrirtækjum sem eru að hefja vöxt. Í mínum huga er það eiginlega óskiljanlegt að Kría skuli ekki þegar [[Forseti hringir.]]hafa tekið til starfa. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Getur hún upplýst nákvæmlega hvenær sjóðurinn mun taka til starfa og hvað hefur valdið því að hann er ekki löngu tekinn til starfa?
Herra forseti. Já, ég get svarað því. Við munum á morgun ganga frá þeim þáttum sem við höfum verið að vinna að, þ.e. að skipa stjórn Kríu þar sem ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er með fulltrúa, fjármálaráðherra er með einn fulltrúa og forsætisráðherra er með einn fulltrúa. Við erum tilbúin með drög að reglugerð sem við myndum gjarnan vilja að stjórnin fengi að sjá áður en gengið er endanlega frá henni. Klára þarf umsýslusamning því að það þarf að sjá um sjóðinn. Við höfum lagt mjög mikla vinnu í reglugerðina vegna þess að mjög miklu máli skiptir að það sé alveg skýrt hvað Kría er og hvað hún er ekki. Það er algjörlega frábært að finna fyrir þeim gríðarlega aukna áhuga, eða í raun ákvörðunum og eftirspurn, gagnvart því að verið sé að stofna allnokkra sjóði. Ég er þeirrar skoðunar og hef þá trú að þetta umhverfi sé að þroskast mjög hratt og mikið og til lengri framtíðar hér á Íslandi.
Virðulegi forseti. Orkubú Vestfjarða var stofnað árið 1978 og var það þá sameignarfélag sveitarfélaga á Vestfjörðum og ríkisins, en frá árinu 2002 hefur orkubúið að fullu verið í eigu ríkisins og þar með opinbert hlutafélag. Fyrirtækið býr að áratugareynslu við virkjun vatnsafls og jarðhita og er eina orkufyrirtækið í landinu sem er bæði með dreifingu og sölu á raforku. Orkubúið rekur orkuver og raforkustöðvar til raforkudreifingar ásamt nauðsynlegum mannvirkjum til þess. Fyrirtækið rekur sjö vatnsaflsvirkjanir sem framleiða u.þ.b. 90.000 megavattstundir á ári, sem er um 60% af orkunotkun Vestfjarða. Við fyrirtækið starfa 70 manns, bæði við framleiðsluna og dreifikerfið, og líta Vestfirðingar á fyrirtækið sem kjölfestufyrirtæki í heimabyggð. Sérstaða Orkubúsins á raforkumarkaði er sú að flutningshlutinn, sem er dreifiveitan, hefur ekki verið aðskilinn frá framleiðslu og sölu á raforku. Með breytingu á raforkulögum var gerð krafa um aðskilnað samkeppnis- og sérleyfisþátta raforku. Á samráðsgátt stjórnvalda má finna drög að aðgerðum til umbóta á regluverki á sviði raforkumála. Þar er að finna tillögu um könnun á sameiningu Rariks og Orkubús Vestfjarða. Í skýrslu Deloitte er bent á að hagræða megi með sameiningu dreifiveitna og í því skyni sé fyrsti kostur að sameina þessi fyrirtæki í ljósi þess að þær dreifiveitur eru í ríkiseigu. Ef til sameiningar kæmi liggur fyrir að skilja þyrfti á milli þessara þátta samkvæmt raforkulögum. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Sé vilji til sameiningar hvað hyggst ráðherra gera við þann hluta orkubúsins sem tilheyrir samkeppnishlutanum, eða framleiðslu og sölu á raforku? Í öðru lagi: Orkusalan er í eigu Rarik og sér um framleiðslu- og sölumál. Er verið að horfa til þess að sameina samkeppnishluta orkubúsins við það fyrirtæki? Og í þriðja lagi: Ef svo er, kæmi til greina að flytja það sameiginlega fyrirtæki til Vestfjarða?
Herra forseti. Það er rétt að inni á samráðsgátt stjórnvalda eru drög að aðgerðum til umbóta á regluverki á sviði raforkumála. Þar er annars vegar um að ræða drög að breytingum á raforkulögum og hins vegar ýmsar breytingar og tillögur varðandi úrbætur á regluverki í átt að aukinni skilvirkni og einföldun og auknum hvata til hagræðingar hjá sérleyfisfyrirtækjum. Þessar tillögur byggja í raun á vinnu sem við fórum í með Deloitte að fyrirkomulagi er varðar flutning og dreifingu raforku. Ein af þeim aðgerðum er könnun á sameiningu Rariks og Orkubús Vestfjarða. Hér er ekki um að ræða nýjar hugmyndir. Þær hafa áður komið upp á undanförnum árum. Ég tel hins vegar rétt að við setjum núna sérstaka vinnu í gang og köfum dýpra í að kanna kosti og galla við slíka sameiningu. Það er margt sem hægt er að ræða í því samhengi. Við erum með allnokkrar dreifiveitur og mismunandi eignarhald. Þessar tvær eru, eins og hv. þingmaður kom inn á, í 100% eigu ríkisins og það er ekki náttúrulögmál að þær þurfi að vera fimm. Það er einfaldlega spurning hverju við náum fram með slíkri skoðun. Við höfum auðvitað, eins og hv. þingmaður þekkir mætavel og við höfum margoft rætt hér í þessum sal, verið að vinna að því að jafna orkukostnað á landsvísu á milli dreifbýlis og þéttbýlis. Hugmyndir um eina sameiginlega gjaldskrá hafa m.a. verið teknar til ítarlegrar skoðunar. Hugmyndir um sameiningu dreifiveitna eru angi af sama máli og snúa fyrst og fremst að aukinni skilvirkni og hagkvæmni við rekstur dreifikerfis raforku á Íslandi, viðskiptavinum dreifiveitna til hagsbóta, hvar sem þeir eru búsettir. Þar eigum við einfaldlega ekki að útiloka neitt að mínu mati. Hér er því lagt til að settur verði af stað formlegur starfshópur til að skoða þetta og fara í samráð við þessi fyrirtæki og aðra lykilaðila. Ég er sammála hv. þingmanni um að Orkubú Vestfjarða er kjölfestufyrirtæki og kjölfestustarfsemi í Ísafjarðarbæ og skiptir svæðið ofboðslega miklu máli. Mér hefur fundist miður að umsvif til að mynda Rariks hafi ekki aukist á landsbyggðinni þrátt fyrir að viðskiptavinir fyrirtækisins séu allir þar. Ef maður leyfir sér að teikna upp einhverja framtíðarsýn í því hvar þjónustan er veitt og hvar starfsemin er þá eru ýmis tækifæri til úrbóta að mínu viti.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin en ítreka að spurningin um samkeppnishlutann varð eftir, hvað við gerum við framleiðsluhluta orkubúsins ef við skiptum þessu. Í sömu drögum um aðgerðir til umbóta á regluverki á sviði raforkumála er einnig að finna áherslu á gæði raforku og afhendingaröryggi. Í skýrslu um afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum, sem kom út í síðasta mánuði, segir að á Vestfjörðum hafi það verið lengi heldur lakara en víðast annars staðar. Það er ekki ný frétt fyrir Vestfirðinga og lengi hefur þar verið þrýst á um úrbætur, en staðan er samt þessi þrátt fyrir ýmsar endurbætur á liðnum árum. En þá er spurningin: Mun sameining leiða til þess að styrking verði á raforkuflutningi innan dreifiveituhluta fjórðungsins með aukningu strengvæðingar og um leið þrífösunar? Ég minni svo á þá spurningu sem ekki var svarað áðan.
Herra forseti. Í raun er of snemmt að svara því hvað verður um samkeppnishluta orkubúsins, komi til slíkrar sameiningar, eða hvort hann geti sameinast samkeppnishluta Rariks. Það er hluti af vinnunni fram undan að greina slíka þætti nánar. Varðandi þá spurningu hvort til greina komi að flytja sameiginlega fyrirtækið til Vestfjarða þá segi ég bara: Það er ekki hægt að útiloka neitt í þeim efnum. Ég vísa til þeirra markmiða sem ég nefndi áðan um að efla starfsemi á landsbyggðinni, samanber það sem fram kemur í þessu aðgerðaskjali. Það er rétt að atvinnuþróun á Vestfjörðum líður fyrir hversu ótrygg raforkan er á þessum svæðum í samanburði við aðra landshluta. Þetta er viðurkennt og það dregur úr samkeppnishæfni svæðisins. Þetta er viðurkennt í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Sameiginlegt verkefni stjórnvalda, Landsnets og Orkubús Vestfjarða er að finna leiðir til að styrkja afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum. Landsnet hefur forgangsraðað í kerfisáætlun sinni ákveðnum framkvæmdum og að sama skapi hafa slíkir fjármunir farið til Rariks og Orkubús Vestfjarða. Ég tel að möguleg sameining Rariks og Orkubús Vestfjarða ætti að geta haft samlegðaráhrif sem munu leiða til þess að kerfið styrkist. Það er markmiðið með þessu öllu að efla umsvif úti á landi, að auka skilvirkni, hagræðingu og efla þessa þjónustu við íbúa.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa sérstöku umræðu um innviði og þjóðaröryggi. Við erum rækilega minnt á það þessi misserin að við búum í lifandi landi sem er í sífelldri mótun og getur á stundum verið harðbýlt. Óveður hafa sett raforkukerfi úr skorðum, snjóflóð hafa fallið fyrir vestan og aurskriður fyrir austan, heimsfaraldur Covid-19 hefur ekki aðeins sett daglegt líf á Íslandi úr skorðum heldur einnig um víða veröld og torveldað samgöngur og vöruflutninga milli landa. Nú skelfur suðvesturhornið dag eftir dag vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga og á þessari stundu er ófyrirséð hvaða enda það tekur. Allt vekur þetta upp áleitnar spurningar um þjóðaröryggi og innviði þjóðarinnar, orkuöryggi, fæðuöryggi, netöryggi og hvernig við tryggjum almennt að fólk geti verið öruggt í heimabyggð. Við sjáum að jarðskjálftar síðustu daga hafa vakið umræðu í fjölmiðlum um hvernig við t.d. rýmum byggðir á suðvesturhorni landsins ef allt færi á versta veg og hvernig brugðist yrði við ef hraunrennsli færi yfir Reykjanesbrautina eða Suðurstrandarveginn o.s.frv. Rétt er að taka fram að sem stendur er slíkt fjarlægur möguleiki, en ef síðustu ár hafa kennt okkur eitthvað þá er það að útiloka ekki neitt. Verkefnið er ekki lengur að gera þjóðaröryggisstefnu og hvers kyns áætlanir sem bíða ofan í skúffu þegar váin stendur fyrir dyrum. Það er nauðsynlegt að við séum sífellt að endurskoða framkvæmdir og stefnumótun ríkisins með tilliti til þjóðaröryggis. Værum við t.d. þessa dagana vel sett með innanlandsflugvöll í Hvassahrauni? Væri það skynsamlegt ef til meiri háttar hamfara kæmi að vera með innanlandsflug í uppnámi vegna staðsetningar í Hvassahrauni, Reykjanesbrautina lokaða vegna hraunrennslis og þar af leiðandi ótryggar samgöngur við alþjóðaflugvöllinn í Keflavík? Hvernig ættum við að rýma byggðir á Suðurnesjum og á höfuðborgarsvæðinu við slíkar aðstæður? Þetta eru erfiðar spurningar sem við verðum að eiga svör við. Í skýrslu forsætisráðherra um innviði og þjóðaröryggi, sem við þingmenn Sjálfstæðisflokksins óskuðum eftir fyrir réttu ári, er vísað í niðurstöður átakshóps um úrbætur á innviðum þar sem segir að einfalda þurfi ferlið vegna undirbúningsframkvæmda við flutningskerfi raforku þar sem einstaka þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir hafi tekið langan tíma í stjórnsýslumeðferð. Þetta mál ratar brátt inn í sali Alþingis. Að sjálfsögðu verður áfram viðurkennt að höfuðábyrgð á framkvæmd skipulagsmála liggi hjá sveitarfélögunum, en um leið er áréttað að ríkisvald geti farið fram með almenna stefnumótun í skipulagsmálum og ábyrgð eftir atvikum líkt og fordæmi eru fyrir í nágrannalöndunum, svo sem í Danmörku og Noregi. Þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem samþykkt var á Alþingi 13. apríl 2016, er að mati okkar þingmanna Sjálfstæðisflokksins, sem óskuðum eftir skýrslunni, ekki nógu ítarleg varðandi þessa þætti, þ.e. mikilvægi samgönguinnviða, raforku- og fjarskiptakerfis, netöryggis og fæðuöryggis, með tilliti til öryggis borgaranna og samfélagsins alls. Við teljum því nauðsynlegt að öryggi samfélagslegra innviða verði metið með tilliti til þjóðaröryggis landsins og grunnur lagður að heilsteyptri löggjöf varðandi öryggismál þjóðarinnar. Sömuleiðis er brýnt að greina ítarlega grunninnviði samfélagsins og þá samfélagslegu innviði sem teljast mikilvægir að teknu tilliti til þjóðaröryggishagsmuna. Þannig má tryggja öryggi þjóðarinnar og jafnframt sameiginlega skilning á því hvað felist í þjóðaröryggishugtakinu. Sá sameiginlegi skilningur er forsenda þess að þjóðarsátt ríki um hvernig öryggi lands og þjóðar sé best tryggt. Okkur stjórnmálamönnum hættir til að hugsa um landið í kjördæmum og hugsa verkefnin út frá hagsmunum þeirra. Slíkur þankagangur getur verið mikil brotalöm þegar horft er til heildaröryggishagsmuna. Við þurfum að byggja almannavarna- og öryggiskerfið upp þannig að það virki heildstætt, hvernig t.d. flugvellir landsins geta unnið saman, hvort sem er innan lands eða í millilandaflugi, hvernig raforkukerfið virkar heildstætt til að tryggja orkuöryggi þjóðarinnar, hvernig vegakerfið tengir saman landshluta á ögurstundu og getur borið mikinn fjölda fólks af hættusvæðum á skömmum tíma. Hæstv. forseti. Mikið er rætt um sviðsmyndir í fjölmiðlum þessa dagana. Sem betur fer hafa svörtustu sviðsmyndir tilhneigingu til að rætast ekki. Það er trú mín að allt fari nú á besta veg. Það breytir ekki því að við sem sitjum í þessum sal, Alþingi og ríkisstjórn, berum hér höfuðábyrgð. Það er fortakslaus skylda okkar að tryggja sem best öryggi lands og þjóðar. Þá þurfum við að hugsa til þess sem undir öðrum kringumstæðum væri óhugsandi. Sú ábyrgð hvílir þungt á herðum okkar, en undan þeirri skyldu megum við aldrei skorast.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að gefa okkur tækifæri til að ræða stöðu innviða og þjóðaröryggis, sem er einmitt eitt af því sem hefur verið lykilatriði núverandi ríkisstjórnar og kannski orðið enn meira áberandi en ella vegna þeirra atburða sem gengið hafa yfir samfélagið á undanförnum misserum. Hv. þingmaður hóf mál sitt á því að ræða um jarðhræringar á Reykjanesskaganum sem við höfum öll fundið fyrir á undanförnum dögum. Og þess er skemmst að minnast þegar fárviðri mikið gekk yfir norðurhluta landsins sem setti í raun alla innviði úr skorðum. Ef þetta fárviðri hefur kennt okkur eitthvað er það mikilvægi þess að stefna okkar sem samfélags sé samhæfð, að ólík ráðuneyti og stofnanir vinni vel saman að skýrum markmiðum. Ég ætla að segja það í upphafi máls míns að þótt við séum lítið samfélag þá virðist það allt of oft brenna við að stofnanir og ráðuneyti eigi erfitt með að vinna saman. Hver og einn vill bara sjá um sína torfu og áttar sig ekki á því að öll erum við þjónar heildarinnar, þjónar samfélagsins alls. Hér er komin nýleg eftirfylgniskýrsla sem hefur kannski ekki vakið mikla athygli, enda er eftirfylgni stefnu ekki endilega vinsælt fjölmiðlamál. Í henni er fjallað um hvernig gengið hefur að fylgja eftir þeim aðgerðum sem við ákváðum að ráðast í í kjölfar fárviðrisins. Ég nefni þetta sem dæmi um hvernig stefnumótun á að virka og hvernig við eigum að vinna. Þar lögðum við til 287 nýjar aðgerðir eða flýtiaðgerðir til að styrkja innviði landsins sem snerust um varaafl, aukinn áreiðanleika raforku- og fjarskiptakerfa, skilgreiningu á hlutverki og mönnun fyrirtækja og stofnana, samræmingu skipulags innviða, eflingu almannavarnakerfis, fræðslu og upplýsingagjöf til almennings og eflingu rannsókna og vöktunar á náttúruvá. Fyrstu eftirfylgni, því að þetta er bara fyrsta af mörgum ef ég fæ einhverju ráðið, er nú lokið. Þar er þetta flokkað upp í skammtímaaðgerðir og langtímaaðgerðir og vinna við 85% langtímaaðgerðanna er hafin og vinnu við ríflega helming skammtímaaðgerða var að fullu lokið í lok ársins 2020 þegar tíu mánuðir voru liðnir af átakinu. Svona eigum við að nálgast verkefnin því að þetta snýst um heildarhagsmuni. Þetta snýst ekki um einstök kjördæmi og þetta snýst ekki um einstakar stofnanir eða ráðuneyti. Hv. þingmaður nefnir mikilvægi þess að skilgreint sé lögformlega hvaða innviðir samfélagsins eða hlutar þeirra teljist mikilvægir með tilliti til þjóðaröryggishagsmuna. Því er til að svara að ég hef sett af stað vinnu við nákvæmlega þetta verkefni., þ.e. að móta tillögur að lagaumgjörð sem gerir stjórnvöldum kleift að ákveða með formlegum hætti hvaða innviðir teljast mikilvægir út frá þjóðaröryggishagsmunum, vernd þeirra og rýni fjárfestinga í nánar tilteknum innviðum, til að mynda landi og náttúruauðlindum. En við getum líka rætt hluti á borð við samgöngumannvirki og aðra slíka innviði, sem skipta miklu máli fyrir þjóðaröryggi. Þegar við ræðum um grunninnviði reynist það stundum flóknara en kann að virðast við fyrstu sýn því að margir þættir í kerfinu mega í raun og veru ekki klikka. Tökum bara mjög einfaldan hlut eins og varaafl sem dæmi, sem getur skipt gríðarlega miklu máli fyrir öryggi borgaranna, sem varð misbrestur á í desember 2019 en er núna búið að kortleggja á nýjan leik. Síðan má nefna margvísleg fyrirtæki, eignir og verðmæti á sviði orku, fjarskipta, samgangna, hafna, flugrekstrar, sjávarútvegs, fjármálakerfis, heilbrigðiskerfis, matvæla, fæðu, neysluvatns og fráveitukerfa eða þýðingarmikilla kerfa vegna öryggisþarfa. Enn og aftur eru þetta málefnasvið sem falla undir mörg ólík ráðuneyti og kalla á mikla samhæfingu. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi þjóðaröryggisstefnuna og hvort hún væri nægjanleg. Við höfum skilað þinginu mati á ástandi og horfum, og ég hef væntingar til þess að því verði dreift á næstu dögum, sem er hluti af því sem við gerum á vettvangi þjóðaröryggisráðs, þ.e. að birta reglulega mat á ástandi og horfum. En það er ljóst að skilningurinn á öryggishugtakinu eins og hann birtist í þjóðaröryggisstefnunni þótti nútímalegur. Það er mikilvægt að við séum með hann til reglulegrar endurskoðunar. Ég vil nefna að nýr forseti Bandaríkjanna hefur til að mynda tekið þá ákvörðun að loftslagsváin sé eitt af lykilöryggishugtökum þar núna, þannig að nú er verið að ræða loftslagsvána á vettvangi þjóðaröryggis í Bandaríkjunum. Þetta þykja töluverð tíðindi þar. Við settum að vísu loftslagsmálin inn sem eitt af atriðunum í þjóðaröryggisstefnunni. En ættu þau að vega þyngra? Það er eitt af því sem við þurfum að ræða. Þjóðaröryggisstefnan mótast kannski að einhverju leyti [[Forseti hringir.]]líka af því að hrunið var okkur þá í fersku minni og fjármálaöryggi eru þar gerð töluvert góð skil. Þetta er umfangsmikið mál. [[Forseti hringir.]]Ég ætla að koma betur að því í lokin hvað varðar forræði aðila á mikilvægum grunninnviðum [[Forseti hringir.]]sem hv. þingmaður kom að í lok máls síns. En það er mál sem ég tel að [[Forseti hringir.]]við getum rætt í tengslum við umgjörð um mikilvæga grunninnviði, herra forseti.
Meira að segja þjóðaröryggi verður að falla innan ræðutímamarka.
Herra forseti. Við ræðum hér hvaða þættir það eru í samfélaginu sem eru mikilvægastir með tilliti til öryggis þjóðarinnar. Hvað þarf að vera í lagi? Jú, svo sannarlega er til margs að líta. En þegar öllu er á botninn hvolft er auðvitað það mikilvægasta aðgangur að matvælum fyrir alla landsmenn, að fæðuöryggi þjóðarinnar sé tryggt. Ég tel það liggja í augum uppi. Þess vegna er svo mikils um vert að við framleiðum sem mest af matvælum okkar sjálf hér innan lands, að við höfum getu, tæki og kunnáttu til okkar eigin matvælaframleiðslu. Þannig verður ekki rætt um þjóðaröryggi nema í tengslum við getu okkar til að tryggja matvælaöryggi, einfaldlega vegna þess að við búum hér úti á miðju Atlantshafi, fjarri öðrum þjóðum, og ýmislegt getur brugðist, eins og við erum sífellt minnt á, t.d. af völdum náttúruhamfara, átaka, farsótta eða orsaka af fjárhagslegum toga, eins og við vorum minnt á fyrir um áratug síðan. Herra forseti. Talandi um náttúruhamfarir og ef ég ræði þá skjálftahrinu sem nú stendur yfir á Reykjanesi þá varð Reykjanesskaginn til í eldgosum á nútíma og á sögulegum tíma og hafa orðið þar mörg gos með talsverðu hraunrennsli. Skaginn er virkur jarðfræðilega. Þetta leiðir aftur hugann að þeim innviðum sem flugvellir eru. Nýlegir og yfirstandandi atburðir gera út af við allar fyrirætlanir um uppbyggingu á nýjum flugvelli í Hvassahrauni, sem er á þekktu hraunrennslissvæði. Við getum auðvitað ekki byggt upp flugvöll á því svæði. Tryggja þarf tilvist og öryggi beggja flugvallanna í nágrenninu, Keflavíkurflugvallar og flugvallarins í Vatnsmýrinni.
Herra forseti. Við búum á eldfjallaeyjunni Íslandi langt norður í höfum. Vond veður, snjóflóð, eldgos, aurskriður líkt og á Seyðisfirði og nú síðast jarðskjálftarnir á Reykjanesskaganum minna okkur á að ógn af ýmsum toga getur að okkur steðjað. Við vitum aldrei hvenær eða hvar á landinu náttúruhamfarir verða. Það eina sem við getum gert er að búa okkur vel undir það versta, vera með traustar varnir, almannavarnir, og gæta að þjóðaröryggi. Í því ljósi verðum við að hanna alla innviði í landinu okkar og halda þeim við. En við ráðum ekki við allt ein. Loftslagsvá virðir ekki landamæri og það gera vírusar ekki heldur. Norðurlandaráð hefur kallað skýrt eftir auknu samstarfi ríkisstjórna Norðurlanda um samfélagsöryggi, að metið verði hvort stjórnunarferlar norræns almannavarnastarfs séu nægilega skýrir og hvað þurfi að skýra frekar, að sameiginlegar bjargir, útkallsmöguleikar, samnorrænt áhættumat og viðbúnaðaráætlanir verði reglulega uppfærðar, að unnin verði áætlun um samnorrænar æfingar og námskeið í neyðarviðbrögðum. Mikilvægt er að vinna gegn ógnum á borð við netárásir í samvinnu við önnur norræn ríki og nágrannaþjóðir. Norðurlandaráð hefur kallað eftir auknu samstarfi Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna um netöryggi og að ríkisstjórnirnar sjái til þess að sameiginlegum ástandsskýrslum um ógnir og hættur í netumhverfi sé miðlað jafnóðum milli norrænu landanna og Eystrasaltsríkjanna. Mikilvægt starf fer fram um netöryggismál innan NATO og einnig innan Evrópusambandsins. Þar þurfum við að tryggja aðgang okkar að upplýsingum og sækja okkur stoð til að tryggja eins og hægt er að innviðir okkar þoli ágang þeirra sem ógna vilja netöryggi okkar og um leið öryggi þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að óska eftir þessari umræðu hér í dag. Einnig fannst mér upplýsingarnar sem hæstv. forsætisráðherra lagði hér fram varðandi þessa eftirfylgniskýrslu athyglisverðar. Ég hef ekki séð hana sjálf og er forvitin að fara yfir það sem stendur í henni. Það er gott að skýrslan sé komin fram og einnig ánægjulegt að heyra að þetta sé sú fyrsta en ekki sú síðasta. Ég tek einnig undir með hæstv. forsætisráðherra að það sé afar mikilvægt, bara í ljósi samfélagsþróunar, að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna reglulega. Af mörgu er að taka í þessari umræðu. Margir hafa nefnt samgöngukerfið og fjarskiptin. Fleira er nefnt hér í þessu samhengi, t.d. Hvassahraunið og einhverjar hugmyndir um flugvöll þar. Þá vil ég bara stinga því að að í fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar námu fjárfestingar í samgönguframkvæmdum 6 milljörðum og þar af fóru 500–600 milljónir til undirbúnings verkefna á flugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum. Það skiptir náttúrlega mjög miklu máli að við séum með öruggar flugsamgöngur í ólíkum landshlutum. Við vitum aldrei hvar váin gæti komið upp. Þá erum við kannski helst að horfa einmitt til náttúruhamfara. Fæðuöryggismálið er stórt, ég hef mikið rætt það hér í þessum ræðustól og kem kannski að því í seinni ræðu, og einnig netöryggismálunum. Við ákváðum einmitt í síðustu fjárlögum að leggja fram fjármagn svo að Ísland gæti tekið þátt í fjölþáttaógnasetri, eða „hybrid center“ - ég veit ekki alveg hvernig á að þýða þetta, hæstv. forseti - sem er í Helsinki. Hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa verið þar innan borðs um tíma en ekki við. Nú erum við komin þangað inn þannig að samstarfið við hin Norðurlöndin og aðrar þjóðir, ekki bara Norðurlöndin, [[Forseti hringir.]]er kannski orðið formfastara þar sem við erum þátttakendur í þessu starfi. En við þurfum að halda áfram að huga að netöryggismálum og vera í nánu samstarfi við okkar góðu nágranna.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að setja þessa mikilvægu umræðu á dagskrá. Öryggi þjóðarinnar tekur auðvitað til ólíkra þátta, hnattrænna og samfélagslegra, hernaðar og náttúruhamfara. Uppbygging innviða þarf að taka mið af ólíkum ógnum og tryggja hagsmuni almennings. Þessi umræða er ekki síst mikilvæg núna þegar jörð skelfur á Reykjanesi, aurskriður og snjóflóð hafa nýlega fallið í byggðum og heimsfaraldur geisar. Innviðir okkar verða að tryggja flóttaleiðir íbúa og þeir verða að vera búnir undir truflanir á flutningum á matvælum og vistum og truflanir á sjúkraflugi. Raforkuöryggi og trygg fjarskipti skipta líka höfuðmáli, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem reynslan hefur sýnt okkur að rof á þessum þáttum getur magnað þann skaða sem fylgir náttúruhamförum. Hvort ríkið eigi síðan að fara alfarið með skipulagsvald mikilvægra innviða er síðan önnur spurning. Ég geld varhuga við umræðu um að skerða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Höfuðábyrgð á framkvæmd skipulagsmála liggur almennt hjá sveitarfélögum enda þekkja íbúar landsbyggðarinnar manna best þarfir, áskoranir og tækifæri í nærumhverfi sínu. Við eigum að virða það en á sama tíma að tryggja nægilegt fjármagn til að þeim sé unnt að sinna þessum verkefnum. Það er hlutverk okkar sem förum með fjárstjórnarvaldið á Alþingi. Svarið er ekki aukin ríkisvæðing innviða heldur aukinn stuðningur við nauðsynlega uppbyggingu. Inn í þessa umræðu langar mig að varpa spurningu um alþjóðasamstarf: Hvernig er unnið að framfylgd alþjóðlegra viðmiða í framkvæmd og áhættustýringu? Hvernig er horft til reynslu nágrannalanda okkar og hvernig er innviðauppbygging fjármögnuð í gegnum þátttöku okkar í þjóðaröryggissamstarfi við aðrar þjóðir? [[Forseti hringir.]]Þetta eru alger lykilatriði í að tryggja öryggi og hagsmuni þjóðarinnar.
Herra forseti. Jörð skelfur, farsótt geisar, loftslagsvá steðjar að, náttúran brestur og hagkerfið haltrar. Ógnirnar eru margar og þær eru ólíkar. Þegar við tölum um þjóðaröryggi þá er tilhneiging til að tala um það sem öryggi gagnvart alþjóðapólitískum ágreiningi og hernaði honum tengdum. En raunverulegar öryggisógnir sem steðja að okkur eru margvíslegar; náttúruvá og það sem tengist sjálfbærni eða virkni innviða og jú, vissulega hernaðarógnir, en allt þetta er þess eðlis að hægt er að kortleggja það. Það er hægt að skipuleggja sig. Það er hægt að nálgast það kerfisbundið og átta sig á því hvaða ógnir eru til staðar, hversu líklegar þær eru og hversu miklum skaða þær geta valdið ef þær raungerast. Að því marki er mjög gagnlegt að við búum til skýrslur þar sem farið er yfir þessa hluti. Það er gott að við búum til landsáætlanir og það er gott að við hugum að öllum þeim kerfum sem við þurfum til þess að bregðast við ógnunum fyrir fram, koma í veg fyrir að þær raungerist. En í þeim tilfellum þar sem það er ekki hægt þurfum við að geta brugðist við þeim þegar þær raungerast þannig að þær valdi sem minnstum skaða. Þegar við vinnum þá vinnu, og það er það sem ég hef saknað svolítið í þessari umræðu, er ekki nóg að skipuleggja vinnuna heldur þurfum við líka að tryggja að nægt fjármagn sé til staðar í öllum kerfunum til að hægt sé að vinna hana skipulega og vel. Það er rétt sem hæstv. forsætisráðherra sagði í innleggi sínu, að skipulag og viðhald hversdagslegra hluta er ekki sérstaklega spennandi. Það er ekkert sérstaklega skemmtilegt pólitískt efni. En yfirleitt er það margfalt mikilvægara en við gerum okkur grein fyrir [[Forseti hringir.]]og þess vegna ættum við alla vega að reyna að gefa þessu aukið vægi í umræðunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um þjóðaröryggismál. Spurningin er: Hvað flokkast undir þjóðaröryggi? Það er kannski stærsta málið. Náttúruhamfarir eru margar og mismunandi og nú skelfur jörð, hætta er á eldgosum. En hvað með t.d. Golfstrauminn? Er það eitthvað sem við þurfum að fara að huga að? Er það áhyggjuefni að hann sé að minnka um 15%? Er það áhyggjuefni ef hann minnkar meira og stöðvast jafnvel? Þurfum við ekki að taka umræðu um hvaða afleiðingar það myndi hafa? Jú. Og hvers vegna gerist það? Vegna loftslagsvárinnar og vegna þess að Grænlandsjökull er að bráðna hratt. Gífurlegt magn af fersku vatni streymir út í Atlantshafið. Síðan er annað sem við þurfum að huga að, það er, eins og kom fram í upphafi, fæðuöryggi, hvernig við eigum að bregðast við því. Fæðuöryggi er á margan hátt þjóðaröryggismál. Það hlýtur að vera ákveðið óöryggi fyrir stóran hluta þeirra einstaklinga sem ekki geta keypt sér fæði frá degi til dags heldur verða að treysta á hjálparstofnanir. Hver er staða þeirra einstaklinga ef þeir einangrast? Hún er skelfileg. Og síðan er það vegakerfið. Það er eitt af því sem við þurfum að huga að. Ég man það þegar ég flutti í Hafnarfjörð á sínum tíma að þar var svokölluð flóttamannaleið. Sú flóttamannaleið er ekki boðleg í dag ef það þyrfti að rýma bæinn. Hvernig sjáum við t.d. fyrir okkur að rýma Seltjarnarnes eða Reykjavík á augabragði í dag, á háannatíma, að morgni eða að kvöldi? Ég held að það sé gjörsamlega vonlaust dæmi. Við eigum líka að hafa lýðveldishátíðina á Þingvöllum sem víti til varnaðar. Við vitum hvernig það endaði, hvernig bílastraumurinn var og sömuleiðis hvernig fólk sat þar fast í fleiri klukkutíma. Hvernig væri það þá ef eitthvað kæmi upp á?
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu og þá skýrslu sem við höfum nú fengið frá hæstv. forsætisráðherra. Það er af mörgu að taka og ómögulegt að fara yfir það á tveimur mínútum. Ég ætla að nefna hér sérstaklega síðasta punktinn í skýrslunni, á bls. 14, þar sem spurningin var hvort íslenska ríkið ætti með almennum hætti að fara með skipulagsvald vegna helstu grunninnviða landsins á grundvelli þjóðaröryggis. Þar er rakin sú saga að hér áður fyrr gat ríkið gripið inn í skipulagsmálin, en með setningu nýrra laga árið 2010 var það afnumið. Í staðinn settum við á svokallaða landsskipulagsstefnu. Ég hef verið talsmaður þess að í landsskipulagi séu skilgreindir ákveðnir grunninnviðir sem skipta okkur öll máli út frá þjóðaröryggishagsmunum. Að við séum með það í því ferli, t.d. þegar við ræðum um vegi eða lagnir sem fara í gegnum fjölda sveitarfélaga, að það liggi hreinlega fyrir í landsskipulagsstefnu að svona sé þetta. Það sé farið í gegnum skipulagsferlið í landsskipulagi en ekki í hverju sveitarfélagi fyrir sig með svæðisskipulagi, aðalskipulagi og svo með framkvæmdunum sjálfum. Nefnt er í síðasta punktinum að þetta sjónarmið hafi svo sannarlega verið rætt en engin afstaða tekin til þess. Mér finnst tímabært að við svörum því í þessum sal hvort ekki sé þörf á því að taka upp landsskipulagið og setja inn ákveðna grunninnviði sem væru þá festir niður með þessum hætti. Mig langar að ræða svo margt annað, virðulegur forseti. Netöryggismálin. Mig langaði að nefna fjármálakerfið okkar sérstaklega og greiðslumiðlunina. En ég verð að enda á því að segja að þegar við búum hér við jarðskjálfta og heimsfaraldur þá erum við samt sem áður að glíma við stærsta faraldurinn, sem er loftslagsváin sjálf. Við erum með frábær viðbrögð við því hvernig við ætlum að draga úr útblæstri. En, virðulegur forseti, ég held við þurfum að herða okkur enn frekar í aðlögun að þeim breytingum sem þegar hafa orðið og munu óhjákvæmilega verða. Þær hafa áhrif á allt okkar daglega líf.
Herra forseti. Það eru ýmsar breyttar ytri aðstæður í lífi okkar, átök víða um heim, loftslagsbreytingar og netöryggi er hætt vegna árása og annað slíkt. En ég ætla ekki að nefna dæmi um það í sjálfu sér heldur frekar um okkar innri aðstæður sem breytast líka. Ég ætla að nefna stækkandi orkuflutningsnet og meiri orkuþörf og bætt meginvegasamband, ljósleiðaravæðinguna og samgöngur í lofti og á sjó sem skipta okkur miklu máli, t.d. varðandi fæðuöryggi. Ég er þeirrar skoðunar að þessar breyttu aðstæður, hvort sem þær ytri eða innri, kalli á endurmat, stöðugt endurmat, bæði á stefnu í þjóðaröryggismálum, ákvörðunarleiðir og fjármögnun. Þess vegna tel ég að heildarendurskoðun á þjóðaröryggisstefnunni sé orðin tímabær. Þjóðaröryggi snýr auðvitað að ytri ógn, eins og ég kom örstutt að, en svo er það hin innri ógn, m.a. náttúruváin sem við fáum beint í æð í dag. Hún kallar á að við endurskoðum viðhorf til forræðis innviða og ræðum það í fullri alvöru. Þá er ég sammála hv. þingmanni sem hér talaði á undan mér, Bryndísi Haraldsdóttur, um að við endurskoðum viðbrögð okkar og sýn á þetta forræði og förum að hyggja að því hvernig við getum fært hluta af því til ríkisins í meira mæli. Efla forvarnir - ég nefni t.d. raflínunefndina sem hér er til umræðu í nefndum þingsins, almannavarnir og ótal aðra hluti - og auka ákvörðunarvald ríkisins í þeim efnum og efla gott samráð við sveitarfélögin, vissulega. Þetta tengist svo aftur endurskoðun á viðhorfi til hinnar ytri ógnar [[Forseti hringir.]]þar sem margt er til verkefnis og ég ætla ekki að fara frekar út í. En ég hallast að þessu breytta viðhorfi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Fyrir skemmstu skilaði starfshópur skýrslu til utanríkisráðherra um ljósleiðaramálefni og útboð ljósleiðaraþráða. Þar er um að ræða ráðstöfun á tveimur ljósleiðaraþráðum af þremur í streng umhverfis landið sem oft er kallaður NATO-ljósleiðarinn. Starfshópurinn segir að hafa beri hugfast að öryggi fjarskipta eru grundvallaratriði þegar kemur að öryggi og vörnum hvers ríkis og að öryggi íslenskra fjarskiptakerfa hefur áhrif á öryggi okkar nánustu vina- og bandalagsríkja. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Varsjá í júlí 2016 samþykktu bandalagsríkin að skuldbinda sig til að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að efla varnir innviða og netkerfa. Á sama leiðtogafundi var lögð áhersla á að fjarskipta- og netkerfi gætu staðið af sér hættuástand og voru bandalagsríkin sammála um mikilvægi öruggra fjarskiptakerfa þar sem forgangsaðgengi stjórnvalda á hættutímum er tryggt. Þessi aukna áhersla á fjarskipta- og netöryggi endurspeglast einnig í viðbrögðum einstaka ríkja. Nærtækt dæmi eru Bandaríkin en einnig má nefna Þýskaland. Sömu sögu má segja af Frakklandi og Bretlandi og Norðurlöndunum. Nú þegar hafa Danmörk, Noregur og nú síðast Svíþjóð valið að nota búnað frá nánum bandalagsþjóðum í uppbyggingu 5G-fjarskiptaneta, sem svo eru kölluð. Í öllum tilfellum var ákvörðunin grundvölluð á þjóðaröryggissjónarmiðum. Herra forseti. Ég legg áherslu á að þegar kemur að ákvörðunum sem lúta að net- og fjarskiptaöryggi stöndum við Íslendingar þétt með bandalagsþjóðum okkar í Atlantshafsbandalaginu og vinaþjóðum okkar á Norðurlöndum með þjóðaröryggi að leiðarljósi.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir frumkvæðið. Hamfarir, sem líklegast er að aukist í náinni framtíð vegna loftslagsbreytinga, eru sannarlega eitthvað sem við þurfum að hafa í huga. Þegar við hugsum um innviði og þjóðaröryggi hugsum við óhjákvæmilega um þætti eins og fjarskipti, orkukerfi, heilbrigðisþjónustu, matvæli, löggæslu, neyðarþjónustu, samgöngukerfi, og fleira mætti nefna. Raforkukerfið vegur þar þungt enda erum við háð raforku bæði í leik og starfi. Mikilvægi öflugs flutnings- og dreifikerfis er því óumdeilt. Viðhald og styrking kerfisins hlýtur því að vera forgangsatriði og þá hljótum við að þurfa að líta til þess í uppbyggingu kerfisins að það geti gagnast jafnvel þó að eitthvað komi upp á á einum stað á landinu. Guðmundur Ingi Ásmundsson, forstjóri Landsnets, benti nýverið á þá staðreynd í viðtali við Fréttablaðið. Þannig þurfum við að horfa á það sem þjóðaröryggismál að tryggja flutningsgetu milli landshluta með öflugri hringtengingu. Sú hringtenging þarf einnig að vera til staðar, til að mynda á Reykjanesskaganum, Vestfjörðum og Snæfellsnesi. Það sama gildir um uppbyggingu og viðhald vega, hafna, flugvalla og fjarskiptakerfa. Herra forseti. „Þetta reddast“, er viðkvæðið sem við Íslendingar hreykjum okkur stundum af. En þegar kemur að þjóðaröryggi má það ekki vera viðkvæðið. Og til að tryggja að svo verði ekki verðum við að horfast í augu við að við höfum ekki efni á að láta viðhald og uppbyggingu mikilvægra innviða danka, eins og raunin hefur því miður verið. Þá stöndum við frammi fyrir aðstæðum sem hljóta að vekja okkur til umhugsunar um uppbyggingu fleiri flugvalla en á Reykjanesskaga. Í því samhengi verður einnig að skoða hvort við höfum tryggt viðbragð og stjórnun ef eitthvað gerist á höfuðborgarsvæðinu þar sem við höfum safnað saman höfuðstöðvum allra helstu aðila á nánast sama stað. Hefur hæstv. ráðherra velt fyrir sér kostum þess að tryggja að hægt sé að keyra helstu viðbragðskerfi utan höfuðborgarsvæðisins?
Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan er þessi umræða mjög áhugaverð og af mörgu að taka. Maður þarf því að reyna að hlaupa yfir málið á hundavaði til að koma sem flestum atriðum að sem mikilvægt er að nefna. Í fyrsta lagi langar mig til að segja, í framhaldi af því sem nefnt var hér áðan varðandi ljósleiðaravæðinguna og örugg fjarskipti á Íslandi, að auðvitað þurfum við að hraða því verkefni. Við ákváðum á síðasta ári að setja 443 milljónir í ljósleiðaravæðingu í dreifbýli og við þurfum að halda áfram og klára það verkefni. Mig langar einnig til að nefna hér fæðuöryggismálin. Hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson kynnti hér fyrir skömmu skýrslu um fæðuöryggi. Þar kom fram að við erum sjálfum okkur nóg að mestu um kjöt og egg og fisk og slíkt, en sóknarfæri eru í grænmetisframleiðslunni. Einnig þurfum við að vera sjálfbærari varðandi framleiðslu á áburði og eldsneyti til þess að geta framleitt kjötið og sótt fiskinn. Þar höfum við gríðarleg tækifæri að mínu mati. Ég hef lagt fram tvær þingsályktunartillögur nú þegar sem snúa annars vegar að orkujurtunum repju og nepju og svo þörungum. Þessar lífverur geta gert okkur sjálfbærari, t.d. hvað varðar áburð og orku. Þarna eru sóknarfæri sem við þurfum að skoða frekar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi greiðslumiðlunarkerfin. Það er risastórt mál og við þurfum að velta fyrir okkur þeirri þróun sem orðið hefur, hvort hún sé í þágu þjóðarinnar, hvort við þurfum að fara að ramma þetta enn betur inn. Það þarf að skoða og mig langar til að nefna hér, sem tengist aftur matvælaframleiðslunni okkar, nýlegt verkefni sem Landsvirkjun, í samstarfi við landbúnaðarráðherra, Landbúnaðarháskóla Íslands og Samtök sunnlenskra sveitarfélaga, hefur sett af stað sem snýr [[Forseti hringir.]]að nýsköpun í matvælaframleiðslu og fleiru. Þetta er hægt. Verið er að gera góða hluti en við erum líka með svakaleg sóknarfæri. Við erum með hreint vatn, landsvæði og orku og við eigum að nýta það enn betur.
Herra forseti. Í þessari umræðu hefur hver þingmaðurinn á fætur öðrum farið í einhvers konar upptalningar. Ég gerði það sjálfur í fyrri ræðu enda er þetta það brýnt viðfangsefni. Það er ekki hægt að komast hjá því að fara í upptalningar. En ef maður flettir einu lagi dýpra þá snýst þetta allt í grunninn um góða fjármögnun og gott viðhald stofnanakerfa og innviða sem við reiðum okkur á daglega, og líka þau kerfi sem við viljum ekki þurfa að reiða okkur á daglega heldur eru til þess gerð að bregðast við þegar eitthvað kemur upp á. Þá verðum við aðeins að hugsa um pólitísku spurningarnar: Á hvaða tímapunkti eru niðurskurður, einkavæðing og lágmarksríki farin að vera ógn við þjóðaröryggi? Að sama skapi: Hvenær er óskilvirkur ríkisrekstur orðinn ógn við þjóðaröryggi? Ég er reyndar þeirrar skoðunar að ríkisrekstur geti verið skilvirkur og að einkavæðing geti verið gagnleg. En undirliggjandi í þessari umræðu er ákveðin pólitísk spurning sem ég held að sé of auðvelt að sneiða hjá vegna þess að þegar við horfum á þau kerfi sem við reiðum okkur á er 40 ára vanfjármögnun á viðhaldi gegnumgangandi, of lítil áhersla er á að hlutirnir virki vel. Það hefur áhrif á upptalninguna á stofnunum og öðru sem við reiðum okkur á. Þegar við tölum um þjóðaröryggi ættum við því að vera að hugsa um samfélagið í stóru myndinni: Hvað skiptir okkur máli sem samfélag og hvernig ætlum við að verja þau verðmæti sem samfélagið er?
Herra forseti. Í fyrri ræðu minni nefndi ég sjúkraflug og mögulegar truflanir á því. Það fer ekki á milli mála að mikið hefur verið rætt um Reykjavíkurflugvöll og staðsetningu hans í sambandi við aðgengi íbúa landsbyggðarinnar að bestri mögulegri heilbrigðisþjónustu. Mig langar til að velta upp spurningu um hvort flugvöllurinn og sjúkraflug í núverandi mynd sé endilega öruggasta fyrirkomulagið sem okkur stendur til boða. Í ágúst árið 2018 gaf velferðarráðuneytið út skýrslu um aukna aðkomu þyrlna að sjúkraflugi. Þar kom fram að aukin aðkoma með þyrlu og staðsetning þyrluþjónustu með sérhæfðu bráðaviðbragði á nokkrum stöðum á landinu gæti bætt árangur sjúkraflutninga til muna. Flugvellir eru ekki til staðar alls staðar þar sem þörf er á skjótri viðbragðs- og neyðarþjónustu, það gefur augaleið. Þyrlur í sjúkraflutningi geta tekið á loft nær hvar sem er og þeim er hægt að lenda við hlið sjúkrahúss. Aukin fjárfesting á þessu sviði er að mínu mati betur til þess fallin að tryggja þjóðaröryggi vegna slysa og náttúruhamfara en frekari uppbygging flugvallarins í Reykjavík. Þetta yrði líka til þess fallið að tryggja betur öryggi sjómanna. Metnaðarfull uppbygging á þessu sviði samhliða aukinni uppbyggingu raforku- og fjarskiptakerfis og bættum ofanflóðavörnum yrðu sennilega stærstu skrefin sem ríkisstjórnin gæti stigið á þessum tíma á sviði þjóðaröryggismála. Það er auðvitað fjölmargt annað sem fjalla mætti um; umhverfismálin, netöryggismálin, öryggi gagnvart ofurvaldi stórfyrirtækja á alþjóðavísu, en ég vona að útgangspunkturinn í umræðunni verði að vinna ríkisstjórnarinnar í þjóðaröryggismálum muni felast í því að greina með skýrum hætti helstu veikleikana [[Forseti hringir.]]í innviðum sem tengjast þjóðaröryggi og bæta úr þeim.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um þjóðaröryggismál. Þar fellur undir raforka, orkuþörf og netöryggi. En hvað með Bitcoin, nýjasta gullgrafaraæðið á Íslandi? Ef það er rétt, sem ég las, að orkuþörfin við Bitcoin-gröftinn aukist jafnt og þétt eftir því sem fleiri Bitcoin finnast og eftir því sem fleiri Bitcoin finnast því erfiðara verði að grafa, því meiri og fleiri tölvur þurfi til að grafa og því meiri orku þurfi að nota, þá erum við að elta skottið á sjálfum okkur. Þá þurfum við að fara að setja einhver lög og reglur um þessa starfsemi. Síðan eru það heilbrigðismál og náttúruhamfarir. Við erum því miður enn í þeirri stöðu að ég held að við höfum ekki tekið nógu alvarlega þær hamfarir sem við megum búast við, t.d. vegna skógarelda. Þar þurfum við að taka til hendinni vegna þess að þessi gífurlega uppbygging á skógum sem skógarbændur hafa staðið fyrir um land allt er tifandi tímasprengja ef við erum ekki tilbúin með brunavarnir og brunabelti til að verja það. Síðan er það líka spurningin um Schengen. Við erum með Schengen og þar erum við með kerfi til að hindra að óæskilegir aðilar komist inn á Evrópska efnahagssvæðið. En gleymum við því ekki að fylgjast með þeim sem þegar eru inni og geta oft verið mun verri? Þar er ég t.d. að tala um erlendar glæpaklíkur og innlendar. Er það ekki þjóðaröryggismál að við höfum það á hreinu að allt sé gert til þess að stöðva svoleiðis starfsemi hér á landi og öllum ráðum sé beitt til þess að koma í veg fyrir að þær festi hér rætur varanlega?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra og hv. þingmönnum fyrir góða og mikilvæga umræðu í dag. Ég vil vitna í lokaorð skýrslu forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Grunninnviðir lands og þjóðar eru ýmist á forræði einkaaðila, ríkis eða sveitarfélaga. Þau sjónarmið hafa komið fram að ríkið fari með skipulagsvald vegna grunninnviða sem varða þjóðaröryggi og landið í heild.“ Ég tel að gott samstarf allra sem koma að grunninnviðum sem varða þjóðaröryggi sé lykillinn að farsælli stefnu og þarna þurfum við að leggja minni hagsmuni til hliðar fyrir meiri. Við megum ekki festast í hugsunarhætti stjórnmála liðinnar tíðar og festa tennurnar í gömlu þrætuepli. Þjóðaröryggishagsmunir eru hagsmunir þjóðarinnar allrar. Hagsmunir einstakra aðila geta aldrei vegið þyngra. Ég vísaði í ræðu minni áðan til þess hvernig nágrannalönd okkar vinna að sambærilegum málum og við getum leitað fordæmis hjá þeim. Ekkert land hefur tekið upp slík vinnubrögð að ástæðulausu. Öll lönd þurfi að tryggja öryggi sitt með margvíslegum hætti. Ísland er engin undantekning og við vitum að hér þarf að taka til hendinni. Kannski höfum við Íslendingar verið feimin við að ræða þjóðaröryggismálin á opinskáan hátt þar sem slík umræða verður stundum eins og þráður í amerískri hasarmynd sem á lítt skylt við veruleikann í okkar litla, friðsæla landi. Við lifum í síbreytilegum heimi og í landi þar sem náttúruvá vofir stöðugt yfir, svo ekki sé minnst á loftslagsbreytingar. Norðurslóðir geta sett landið í nýtt alþjóðlegt samhengi á þessari öld þar sem stórveldin eiga ríka hagsmuni og ekki er hægt að ganga að því sem vísu að þróun á norðurslóðum verði friðsamleg til langrar framtíðar. Hæstv. forseti. Við lifum á nýrri öld í nýrri heimsmynd og nútíminn krefst þess að við séum alltaf skrefinu á undan.
Herra forseti. Ég þakka sömuleiðis fyrir góða umræðu og ætla aðeins að ræða það sem varðar yfirráð innviða hér á eftir. Ég vil þó segja að þegar við lítum yfir síðustu misseri og ár held ég að við getum flest verið sammála um að stærsta öryggisógn sem steðjað hefur að samfélagi okkar sé heimsfaraldur kórónuveiru. Þar stendur Ísland ótrúlega vel í alþjóðlegu samhengi. Óháðar mælingar mæla okkur í sjöunda sæti í því hvernig okkur hefur tekist að takast á við faraldurinn í samanburði við aðrar þjóðir. Af hverju er það? Er það af því að við erum svo ótrúlega klár? Eða er það vegna þess að við eigum öflugt heilbrigðiskerfi og sterka samfélagslega innviði? Sterkt samfélag er öruggt samfélag og þannig þurfum við að nálgast orkukerfið, fjarskiptakerfið, öll þessi mikilvægu kerfi. Við þurfum að hugsa þau út frá hugmyndinni um samfélagslegt öryggi. Þannig búum við okkar borgurum sem best öryggi. Við erum að ná ótrúlegum árangri vegna þess að við erum til að mynda með jafnan aðgang að þjónustu fyrir alla þá sem þurfa að leita til kerfisins, hvort sem er í skimun eða meðferð við sjúkdómnum. Slíkt kerfi eiga ekki allar þjóðir í kringum okkur, þær sem við berum okkur saman við. Þetta er ótrúlegur styrkleiki í öryggismálum íslensku þjóðarinnar. Hv. málshefjandi nefndi sérstaklega skipulagslöggjöfina. Nú liggur fyrir tillaga um það hvernig við getum til að mynda tekist á við flutningskerfi raforku með öðrum hætti, sem ég held að sé skynsamlegt. Ég held að það sé mikilvægt að stíga varlega til jarðar því að vissulega er sjálfstæði sveitarfélaga mjög mikilvægt og það eru heimildir sem við viljum ekki að verði misnotaðar. En það skiptir hins vegar máli að við getum átt þetta samtal við sveitarfélögin um hvenær er við hæfi að hlutir séu ekki í hinu hefðbundna skipulagsferli og séu teknir út fyrir sviga. Við [[Forseti hringir.]]sjáum líka að tillagan sem er hér til meðferðar er umdeild, það eru ekki allir á eitt sáttir um hana. Þetta er hins vegar hluti af skipulagslöggjöf nágrannaríkja okkar alveg eins og þar er gert ráð fyrir ákveðinni rýni [[Forseti hringir.]]á erlendar fjárfestingar sem ég held að við þurfum að horfast í augu við að við þurfum líka að tileinka okkur. Ég segi: Horfum á það hvað nágrannaríkin hafa verið að gera. [[Forseti hringir.]]Stígum varlega til jarðar en horfumst í augu við að þarna eru stórar áskoranir sem skiptir máli að ríki og sveitarfélög vinni saman að. [[Forseti hringir.]]- Herra forseti. Afsakið aftur, en þetta er stórt málefni.
Herra forseti. Í byrjun þessa árs tóku gildi breytingar á fyrirkomulagi skimunar fyrir brjósta- og leghálskrabbameinum. Mörgum brá. Viðbrögðin hafa síðan verið hörð og gagnrýni sérfræðinga þung. Margt hefur vakið spurningar í þessu ferli, ekki síst að rannsóknastofa í Danmörku eigi að rannsaka sýnin. Ekki hefur verið útskýrt hvers vegna Landspítalinn má ekki greina þau eða hvort stjórnvöld leituðu yfirleitt til Landspítalans. Ég legg fram þessa beiðni ásamt 25 öðrum þingmönnum vegna þessarar sterku öldu í samfélaginu og legg til að skýrslan verði unnin af óháðum aðila. Skimun varðar heilsu og líf kvenna og mikilvægt er að traust ríki í garð heilbrigðiskerfisins og að sátt sé um fyrirkomulag heilbrigðisþjónustu. Þegar sérfræðingar kalla breytingar á borð við þessar aðför að heilsu kvenna þá ber Alþingi að hlusta. Þetta mál snertir víða sára taug og þessi vinna er þörf til að stuðla að því að sátt geti náðst um þessi mál og að konur geti treyst kerfinu.
Forseti. Ég fagna þessari skýrslubeiðni enda set ég nafn mitt á hana. Með útvistun á greiningu leghálskrabbameinssýna til Danmerkur hefur skapast óforsvaranlegt flækjustig fyrir feril þeirrar mikilvægu vinnu. Með þessari tilhögun þarf að búa til danska kennitölu fyrir hvern sjúkling og para niðurstöðurnar svo aftur saman við íslenska kennitölu. Það liggur í hlutarins eðli að þar skapast aukið og óþarft flækjustig sem eykur töluvert líkurnar á handvömm. Það, virðulegi forseti, er óforsvaranleg niðurstaða. En þessi skýrsla, sem ég vænti að allur þingheimur taki undir að sé mikilvæg, er veigamikið atriði í því að byggja aftur upp traust. Eins og fram hefur komið hefur skapast mikill kvíði meðal kvenna vegna þeirrar óvissu sem upp er komin í þessum málum og núna er tækifæri til þess að byrja að byggja þar upp traust.
Hæstv. forseti. Það er mjög mikilvægt að þessi skýrslubeiðni komi fram. Það er þó nokkuð síðan við í velferðarnefnd óskuðum eftir upplýsingum um þessar breytingar á skipulagi og framkvæmd skimunar fyrir krabbameini í leghálsi, mig minnir að það hafi verið í lok janúar. Síðan hafa margir sérfræðingar innan heilbrigðiskerfisins stigið fram og lýst þungum áhyggjum vegna þessa. Þetta er aðför að heilsu kvenna. Skimun krabbameina varðar heilsu og líf og mikilvægt er að traust ríki til heilbrigðiskerfisins. Þegar starfsfólkið sjálft sér að eitthvað er að þá ber að hlusta.
Herra forseti. Þann 27. janúar síðastliðinn óskaði hv. velferðarnefnd eftir minnisblaði frá heilbrigðisráðuneyti um það fyrirkomulag sem hér er óskað skýrslu um, þ.e. ákvörðun um að færa skimanir út í þá óvissu sem nú er, því miður, sem fjölmargir sérfræðingar hafa kallað aðför að heilsu kvenna. Einnig var óskað eftir að fá að sjá samninga sem gerðir voru við danska rannsóknarstofu þar sem gengið var fram hjá innlendum sérfræðingum og þeim tækjum og tólum sem eru til á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, og fá að sjá ástæðuna sem liggur að baki því að færa þau störf úr landi. Því miður hefur heilbrigðisráðuneytið ekki enn svarað þeirri beiðni velferðarnefndar. Skýrslan sem við fjöllum hér um í dag er bráðnauðsynleg enda verðum við að fá skýringu á því hvernig í veröldinni getur staðið á því að svona er búið að þessu eftir tveggja ára undirbúningstíma. Ég segi já.
Herra forseti. Mig langar til að bæta því við hér, vegna þeirrar óvissu og óróleika sem heilbrigðisyfirvöldum hefur tekist að skapa um þetta mál meðal kvenna, meðal aðstandenda kvenna og meðal fagfólks í heilbrigðiskerfinu, að ég hvet hæstv. ráðherra heilbrigðismála til að beita sér fyrir því að það taki ekki þær tíu vikur að vinna þessa skýrslu sem þingsköp kveða á um. Það er nefnilega ekki bara sérkennilegt, það er eiginlega óskiljanlegt að þær upplýsingar sem beðið er um í þessari skýrslu hafi ekki legið til grundvallar þeirri ákvörðun sem heilbrigðisráðherra tók um þessi mál, að það þurfi að kalla eftir þeim eftir á og að það taki tvo og hálfan mánuð að skila þeim í skýrsluformi til þingsins.
Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir að leyfa mér að gera grein fyrir atkvæði mínu. Á vef Morgunblaðsins er vitnað í viðtal í Læknablaðinu þar sem rætt er við Karl G. Kristinsson, yfirlækni á sýkla- og veirufræðideild Landspítalans. Þar segir, með leyfi forseta: „Við hefðum getað greint öll sýnin.“ Svo hvet ég þingmenn til að lesa þetta viðtal í Læknablaðinu. Það er með ólíkindum, herra forseti, að ríkisstjórnin skuli velja þá leið að nýta ekki tækni og þekkingu sem til er innan lands, nýta ekki þau tækifæri sem felast í því að efla þá þekkingu og nýta þá tækni og þau tæki og tól sem nýbúið er að festa kaup á fyrir Landspítalann. Þess í stað ákveður ríkisstjórnin að fara með þessi verkefni úr landi, flytja þau til Danmerkur. Það er með öllu óskiljanlegt, herra forseti, og við hljótum því að fá skýringar frá ráðherra og ríkisstjórninni þegar skýrslan berst þinginu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, um mansal. Mansal er gróft mannréttindabrot sem felst í að brjóta gegn friðhelgi einstaklings. Brotastarfsemin beinist gegn frjálsræði brotaþola og helgustu persónuréttindum í þeim tilgangi að hagnýta líkama viðkomandi, vinnukrafta eða þekkingu í annars þágu. Í nýjustu skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra um skipulagða brotastarfsemi hérlendis kemur fram að margt bendi til að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi og vísbendingar séu um að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal, einkum vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingarekstrar svo og ferðaþjónustu. Samkvæmt skýrslum frá ríkislögreglustjóra í gegnum árin er birtingarmyndum mansals á Íslandi að fjölga og vinnumansali og burðardýrum í fíkniefnamálum. Í mars 2019 kynntu stjórnvöld áherslur í baráttunni gegn mansali og annars konar hagnýtingu. Áherslurnar mæla fyrir um tíu aðgerðir. Þar á meðal er kveðið á um endurskoðun löggjafar á sviðinu og er frumvarpið liður í þeirri aðgerð. Tilefni frumvarpsins er að uppfæra ákvæði almennra hegningarlaga í samræmi við lagaþróun á Norðurlöndum, alþjóðlega sáttmála og athugasemdir GRETA, sérfræðingahóps Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali. GRETA hefur sótt Ísland heim í tvígang frá því að Ísland fullgilti samning Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali árið 2012. Hlutverk nefndarinnar er að hafa eftirlit með því hvort aðildarríki samningsins uppfylli skyldur sínar samkvæmt honum á fullnægjandi hátt. Seinni skýrsla GRETA um Ísland var birt í mars 2019 en þar er sérstaklega gagnrýnt að ekki skuli vera kveðið á um nauðungarhjónaband, þvingað betl eða þvinguð afbrot í íslenskri löggjöf um mansal. Með þeim breytingum sem lagðar eru til er leitast við að tryggja með enn skýrari hætti að íslensk stjórnvöld standi við þær skuldbindingar sem þau hafa tekist á hendur með því að fullgilda samninga á vegum Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins sem hafa það að markmiði að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi og mansali. Þá hefur verið tekið mið af samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um nauðungarvinnu. Núgildandi ákvæði hegningarlaga um mansal hefur lítið verið beitt í framkvæmd og hafa einungis þrjú mál komið til kasta dómstóla frá því að ákvæðið kom inn í almenn hegningarlög árið 2003. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar er lúta að refsinæmi mansals í þeim tilgangi að bæta enn frekar vernd þolenda og auðvelda málsókn á hendur þeim sem ábyrgir eru fyrir brotunum. Annars vegar eru lagðar til breytingar á tilgangi mansals og hins vegar á verknaðaraðferð. Bætt er við hagnýtingartegundum í samræmi við þekktar birtingarmyndir mansals og m.a. tekið mið af athugasemdum skýrslu GRETA um Ísland frá 2019 þar sem sérstaklega er kallað eftir að íslensk refsilöggjöf veiti þeim brotaþolum vernd sem hagnýttir eru í nauðungarhjónaband, til að betla, til að fremja refsiverðan verknað eða í nauðungarþjónustu. Þá hefur þrældómi eða ánauð verið bætt við upptalningu á hagnýtingartegundum ákvæðisins. Breytingar eru einnig lagðar til er lúta að verknaðaraðferð sem beitt er. Horfið er frá tilvísun til annarra ákvæða almennra hegningarlaga þar sem það er talið of takmarkandi. Breytingartillögurnar fela í sér að hótun þurfi ekki að fela í sér hótun um refsiverðan verknað heldur aðeins hótun um að framkvæma eitthvað sem þolandinn óttast, t.d. að hóta viðkomandi að hann verði kærður til lögreglu eða gerandi nýti sér annan ótta þolanda, til að mynda vatnshræðslu. Markmið breytinganna er því að útvíkka ákvæði 227. gr. a í samræmi við birtingarmyndir mansals hérlendis og þær verknaðaraðferðir sem beitt er við hagnýtingu þolenda í þeim tilgangi að fleiri mál fái framgang innan réttarvörslukerfisins. Með því er tilgangi meginefnis frumvarpsins náð er lýtur að því að treysta enn frekar vernd þolenda mansals, ekki síst kvenna og barna. Við undirbúning frumvarpsins var haft samráð við fulltrúa ríkislögreglustjóra, ríkissaksóknara, héraðssaksóknara, lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu og Héraðsdóm Reykjavíkur, auk fulltrúa frá Vinnumálastofnun, Vinnueftirlitinu og Alþýðusambandi Íslands. Þá voru drög að frumvarpinu send samráðshópi um mansal en hann skipa aðilar sem eru ábyrgir fyrir aðgerðum á grundvelli áhersluskjals stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu. Lagt er til að frumvarpið öðlist þegar gildi. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi sem lætur ekki mikið yfir sér en er gríðarlega mikilvægt. Ég þakka henni fyrir að flytja þetta mál og tel mjög mikilvægt að vandað verði mjög til verka í hv. allsherjar- og menntamálanefnd eins og ævinlega þegar fjallað er um slík mál vegna þess að þau eru viðkvæm. Málið snýr að verndun einstaklinga, bæði verndun barna og verndun einstaklinga sem á einhvern hátt eiga í félagslegum erfiðleikum og þurfa skýra vernd stjórnvalda. Ég hnýt aðeins um að talað er um nauðungarhjónaband vegna þess að mér hefur borist til eyrna að hér á landi sé eftirlit ekkert sérstaklega mikið þegar hjónavígslur eiga sér stað milli fólks sem mögulega hefur ekki valið sjálft að ganga í hjúskap. Ég vil beina þeim orðum til hæstv. ráðherra að hefja litla könnun á því innan ráðuneytisins hvort verið geti að nauðungarhjónabönd séu á einhvern hátt stunduð, ekki í miklum mæli en að þau eigi sér stað á Íslandi, og hvað við getum gert hér á landi til að koma í veg fyrir slíkt. Hvernig er verið að framkvæma rannsókn á könnunarvottorðum sem verða að liggja fyrir þegar gengið er í hjúskap? Hvernig er staðið að því að kanna hvort fólk gangi í hjúskap án þess að það sé skráð með lögformlegum hætti í þjóðskrá, þ.e. að lagaleg hlið hjúskaparins sé ekki til staðar heldur sé þetta eingöngu gert á einhverjum öðrum sviðum, einhverjum öðrum svæðum - nú er ég að reyna að vanda orð mín mjög til að vekja ekki of margar spurningar - en þó þannig að verið sé að gefa fólk saman í hjúskap, mögulega börn undir aldri, sem ekki er hægt að skrá í þjóðskrá en verið sé að gera það innan vébanda trúfélaga eða annarra sambærilegra stofnana. Ég held að rík ástæða sé til þess að hæstv. dómsmálaráðherra láti kanna það innan ráðuneytisins hvort verið geti að sögusagnir um þetta eigi við rök að styðjast. Ef svo er bera stjórnvöld ábyrgð á því að vernda þá einstaklinga sem þarna um ræðir. Að öðru leyti fagna ég eindregið þessu frumvarpi um mansal sem birtist á margvíslegan hátt í íslensku samfélagi.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á girðingarlögum þar sem ætlunin er að koma fram sanngirnissjónarmiðum í málum er kunna að koma upp þegar t.d. mikill efnahagslegur getumunur er á aðilum sem um ræðir eða ef krafa um girðingu virðist sett fram til að ná öðrum markmiðum en hefðbundið er. Meðflutningsmenn eru þingflokkur Miðflokksins eins og hann leggur sig og langar mig nú að segja nokkur orð um efnisatriði málsins. Í 5. gr. girðingarlaga, nr. 135/2001, kemur fram sú meginregla að vilji umráðamaður lands girða það eigi hann rétt á að krefjast þess að þeir sem land eiga að fyrirhuguðu girðingarstæði greiði girðingarkostnaðinn að jöfnu að teknu tilliti til lengdar girðingar fyrir landi hvers og eins. Er sú regla eðlileg og er ekki gert ráð fyrir að horfið verði frá þeirri skipan sem meginreglu. Eigi að síður þykir rétt að slá þann varnagla að reglunni verði ekki beitt ef sú niðurstaða yrði auðsjáanlega talin ósanngjörn gagnvart þeim sem kröfunni er beint að. Við mat á því yrði einkum horft til stöðu aðila, ekki síst fjárhagslegrar stöðu. Sé áberandi munur á henni milli aðila þannig að umtalsvert halli á þann sem kröfunni er beint að, og ætla mætti að þátttaka í greiðslu kostnaðarins yrði honum umtalsvert þyngri í skauti, stæðu líkur almennt til þess að ósanngjarnt yrði talið að verða við kröfunni að hluta eða öllu leyti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að undantekningarregla 2. mgr. 5. gr. hljóði þannig að krafa skuli aðeins tekin til greina að því marki að hún verði ekki talin ósanngjörn. Getur þannig ýmist komið til þess að greiðsluþátttaka þess sem kröfu um samgirðingu er beint að verði felld niður með öllu eða hún lækkuð þannig að hún teljist ekki lengur ósanngjörn. Við mat á sanngirni kröfu skal einnig líta til atvika að baki henni enda kann að koma upp að einhver slík atvik geri að verkum að ósanngjarnt yrði talið að verða við henni. Mætti þar sem dæmi nefna atvik af því tagi að líkur yrðu taldar á að krafan væri einkum sett fram til að ná fram óskyldu markmiði, svo sem um kaup jarðarinnar. - Og því miður þekkjum við dæmi þess á undangengnum árum. Ekki er gert ráð fyrir að við mat á því hvort krafa um samgirðingu teljist ósanngjörn verði sérstaklega horft til mismunandi gagns girðingarinnar fyrir aðila. Verði girðingin hins vegar talin þarflítil báðum eða öllum aðilum í ljósi eðlilegra nota jarðanna aukast líkur á því að krafa um samgirðingu yrði talin sett fram til að ná fram óskyldu markmiði og þar með ósanngjörn vegna atvika að baki henni. Lagaákvæði sem kveða á um ósanngirni eru í eðli sínu matskennd en fyrir þeim eru nokkur fordæmi í lögum. Þar sem um er að ræða ákvæði sem kveður á um undantekningu frá meginreglu er eðlilegt að ákvæðið verði túlkað þröngt líkt og dómafordæmi um álík ákvæði annarra laga gefa til kynna. Samkvæmt gildandi lögum skulu úrskurðaraðilar samkvæmt 7. gr. m.a. úrskurða um kostnaðarskiptingu vegna girðingar. Ekki er gert ráð fyrir að breyting verði á því en meðal þeirra álitaefna sem komið geta til kasta úrskurðaraðila samkvæmt ákvæðinu verða sjónarmið um sanngirni krafna um kostnaðarskiptingu samgirðinga. Þau atriði sem gert er ráð fyrir að framvegis geti komið til skoðunar við kostnaðarskiptingu eru þess eðlis að rétt þykir að a.m.k. einn fagaðila sé löglærður. Í því skyni er með 2. gr. frumvarpsins lagt til að sá fagaðili sem tilnefndur er af sýslumanni samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 7. gr. skuli uppfylla skilyrði þess að vera skipaður héraðsdómari samkvæmt ákvæðum dómstólalaga. Loks er í frumvarpinu kveðið á um sex mánaða málshöfðunarfrest vilji aðili ekki una niðurstöðu úrskurðaraðila, hvort sem er að hluta eða öllu leyti. Gert er ráð fyrir að slíkt dómsmál megi höfða fyrir dómi í þinghá þar sem hin umdeilda girðing er. Liggi girðingin um fleiri en eina þinghá ráði málshöfðandi í hverri þeirra hann sæki málið. Jafnframt verði heimilt að höfða slíkt mál samkvæmt reglum V. kafla laga um meðferð einkamála. Virðulegur forseti. Þetta mál er þess eðlis að þó nokkur dæmi hafa komið upp á undanförnum árum og misserum þar sem ljóst má vera að ásókn í jarðir hafi náð því stigi að aðilar tilkynntu um fyrirhugaða samgirðingu, þ.e. girðingu á landamerkjum, í þeim augljósa tilgangi að ýta á um sölu jarðar sem áður hafði ekki náðst árangur með að kaupa. Þegar slík ósanngjörn staða í efnahagslegu tilliti kemur upp þarf sá sem minna afl hefur fjárhagslega að eiga möguleika á að bera fyrir sig sanngirnissjónarmið eins og hér er mælt fyrir um. Atriði sem þetta hefur til að mynda komið upp á norðausturhorni landsins, án þess að ég ætli að fara að tilgreina sérstök dæmi. Ég held að það væri til mikilla bóta að landeigendur ættu þann valkost að skjóta máli sínu til úrskurðar með þessum hætti þegar megintilgangur samgirðingar virðist fyrst og fremst vera að þvinga menn til sölu jarðar. Að lokum legg ég til að þessu máli verði að aflokinni umræðu vísað til atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Frumvarpið er liður í endurskoðun á lagaumhverfi um þjónustu í þágu farsældar barna. Um er að ræða breytingar sem hafa það að markmiði að setja barnið í forgrunn þegar kemur að þjónustu við börn og barnafjölskyldur. Frumvarpið sem hér er mælt fyrir er ein af afurðum samráðs sem var ýtt úr vör á vormánuðum 2018 þegar boðað var til ráðstefnu um snemmtæka íhlutun í málefnum barna. Í framhaldi af ráðstefnunni skrifuðu fimm ráðherrar, auk Sambands íslenskra sveitarfélaga, undir viljayfirlýsingu í þeim tilgangi að brjóta niður múra milli kerfa, bæta þjónustu í þágu barna og skapa barnvænt samfélag. Í kjölfarið var skipaður stýrihópur Stjórnarráðsins í málefnum barna og í honum störfuðu fulltrúar frá öllum þeim ráðuneytum sem skrifuðu undir umrædda viljayfirlýsingu. Jafnframt var skipuð þverpólitísk þingmannanefnd um málefni barna sem í var boðið fulltrúum allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Í virku samráði við hagsmunaaðila hafa þessir aðilar, þar með talin þingmannanefnd um málefni barna, unnið að fjölbreyttum verkefnum og tillögum að breytingum á löggjöf um þjónustu við börn og barnafjölskyldur. Ber þar helst að nefna frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, sem er nú til meðferðar hjá hv. velferðarnefnd. Með því frumvarpi eru lagðar til stórar kerfisbreytingar með áherslu á aukna samvinnu þvert á kerfi og bætta samfellu í þjónustu við börn þar sem hagsmunir barna eru ávallt hafðir að leiðarljósi. Samhliða eru til meðferðar í hv. velferðarnefnd frumvörp til laga um nýjar stofnanir félagsmálaráðuneytisins, Barna- og fjölskyldustofu og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem hafa mikilvægu hlutverki að gegna í þessum breytingum. Ef þessar miklu kerfisbreytingar eiga að ná fram að ganga þarf jafnframt að fara yfir og aðlaga aðra löggjöf að nýrri hugsun í samþættingu þjónustu og samvinnu milli þjónustukerfa. Með frumvarpinu, sem ég mæli hér fyrir, um breytingar á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, er stigið fyrsta skrefið í þeirri yfirferð. Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins gegnir mikilvægu hlutverki þegar kemur að þjónustu við börn, sérstaklega fötluð börn, og er því þýðingarmikið að verkefni hennar í samþættingu þjónustu séu skýr. Frumvarpinu er ætlað að tryggja það. Endurskoðun lagaumhverfis stofnunarinnar var jafnframt talin kalla á að hugtakanotkun yrði tekin til sérstakrar skoðunar. Þrátt fyrir að ytra umhverfi hennar hafi breyst, t.d. með tilkomu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, felur frumvarpið í sér nokkrar breytingar á skilgreiningum og hugtakanotkun. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á markmiðsákvæði og ýmsum skilgreiningum laganna. Meðal annars er lagt til að í markmiðsgrein laganna verði sérstök tilvísun til þess að þjónusta stofnunarinnar sé fjölþætt og fjölskyldumiðuð með áherslu á snemmtæka íhlutun. Þá eru lagðar til breytingar á skilgreiningum hugtaka en við útfærslu þeirra hefur m.a. verið litið til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þessum breytingum er ætlað að skýra þjónustu og ramma utan um markhópa Greiningar- og ráðgjafarstöðvar. Í frumvarpinu eru, eins og áður sagði, lagðar til breytingar sem eiga að stuðla að samþættingu þjónustu og auknu samstarfi þjónustuveitenda. Lögð er rík áhersla á að ryðja í burtu hindrunum sem kunna að vera á því að börn njóti þjónustu sem þau eiga rétt á. Þá er haft að leiðarljósi að samvinna þjónustukerfa sé best til þess fallin að stuðla að því að barn fái þjónustu við hæfi. Í frumvarpinu felst m.a. að Greiningar- og ráðgjafarstöð tekur þátt í stuðningsteymum sem eru stofnuð í kringum börn sem stofnunin þjónustar með beinum hætti. Hér er áhersla lögð á þriðja stigs þjónustu sem Greiningar- og ráðgjafarstöð veitir börnum. Samhliða er í frumvarpinu lögð aukin áhersla á hlutverk Greiningar- og ráðgjafarstöðvar þegar kemur að stuðningi við fyrsta og annars stigs þjónustu. Í því sambandi fær Greiningar- og ráðgjafarstöð skýrt hlutverk við að veita þjónustuveitendum, þar á meðal sveitarfélögum, faglega ráðgjöf, leiðbeiningar og stuðning þar sem þörf er á sérþekkingu á fötlunum barna, íhlutunarleiðum og stuðningsþörfum. Til að geta sinnt þessum mikilvægu verkefnum er í frumvarpinu jafnframt lagt til að fest verði í sessi staða Greiningar- og ráðgjafarstöðvar sem faglegrar þekkingarmiðstöðvar þegar kemur að fötlunum barna með tilliti til þjónustuþarfa. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar sem hafa áhrif á einstök verkefni stofnunarinnar. Til að mynda fær Greiningar- og ráðgjafarstöð heimildir til að setja reglur um fyrirkomulag frumgreininga og langtímaeftirfylgd. Markmið þessara breytinga er að búa til skýrari og fyrirsjáanlegri ramma utan um þessi mikilvægu verkefni. Eins og áður hefur verið fjallað um eru þegar til meðferðar hjá velferðarnefnd frumvörp til laga sem breyta fyrirkomulagi stofnana á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins, sérstaklega þegar kemur að börnum. Í frumvarpinu er staða Greiningar- og ráðgjafarstöðvar gagnvart þessum stofnunum skýrð. Meðal annars er fjallað um samstarf sem gert er ráð fyrir að verði á milli Greiningar- og ráðgjafarstöðvar og nýrrar stofnunar, Barna- og fjölskyldustofu, þegar kemur að samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til minni háttar breytingar á nafni stofnunarinnar sem fékk nafnið Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins með lögum um málefni fatlaðra sem voru sett árið 1983. Nýtt nafn endurspeglar hvernig vísað er til stofnunarinnar í daglegu tali, þ.e. sem Greiningar- og ráðgjafarstöðvar en ekki Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins. Virðulegi forseti. Eins og áður hefur komið fram er frumvarp þetta liður í stórum kerfisbreytingum þegar kemur að þjónustu í þágu barna með eflingu samþættrar þjónustu og samvinnu þvert á kerfi. Gert er ráð fyrir gildistöku þeirra í upphafi árs 2022. Ég hef mikla trú á að þessar breytingar verði til hagsbóta fyrir börn og barnafjölskyldur. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, sem er hið besta mál. Það sem sló mig mest er að í frumvarpinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Endanlegt mat á áhrifum frumvarpsins á starfsemi stofnunarinnar gerir ekki ráð fyrir útgjaldaauka ríkissjóðs. Það er ekki heldur gert ráð fyrir breytingum á ríkistekjum eða eignastöðu ríkissjóðs við lögfestingu frumvarpsins.“ Fyrst við erum að ræða á annað borð um Greiningar- og ráðgjafarstöð og það er verið að breyta nafninu á henni, þá hefði ég búist við og spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er þá ekki líka verið að taka á biðlistunum? Hvers vegna í ósköpunum er það ekki gert? Vegna þess að síðustu tölur sem við höfum eru að þar séu a.m.k. 1.200 á biðlista. Þar af eru um 584 börn á biðlista hjá Þroska- og hegðunarstöð og 107 börn bíða eftir greiningu og meðferð á barna- og unglingageðdeild Landspítala, BUGL. Þetta er ekki ásættanlegt og ég bara get ekki skilið hver framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar fyrir börn er ef ekki á að taka á þessu. Það á að fara að byrja á einhverju kannski í janúar 2022. Hversu mörg börn sitja þá eftir og jafnvel búið að eyðileggja skólagöngu þeirra, eyðileggja framtíð þeirra? Því að við vitum að geðraskanir eru ein helsta orsök örorku.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að forgangsraða öllu þegar kemur að börnum. En ég er ekki alveg sammála hv. þingmanni þegar hann dregur þá ályktun að ríkisstjórnin sé ekki með skýra sýn í því efni. Ég ætla að svara spurningum hans algjörlega beint. Í fyrsta lagi bættum við í upphafi þessa árs við 80 milljónum til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar til að vinna á biðlistum. Samhliða því erum við að gera þessar stóru kerfisbreytingar hér til að færa þjónustuna framar. Hugsunin með þessari nýju kerfisbreytingu sem við erum að gera - og erum með fjármagn til þess á þessu ári til að undirbúa innleiðingu á, það er gert ráð fyrir tæpum 2 milljörðum á ári í fjármálaáætlun til að innleiða nýju breytingarnar sem ég nefndi og þetta frumvarp er hluti af - er að þörfin fyrir þriðja stigs úrræði dragist væntanlega saman. Þannig að vegna þess að við leggjum áherslu á fyrsta og annars stigs úrræði muni þörfin á þriðja stigs úrræði að einhverju leyti dragast saman, eins og reynslan hefur sýnt í sveitarfélögum sem hafa stigið tiltölulega langt í þá veru að samþætta þjónustu með þessum hætti. En til að brúa þetta bil þá var innan félagsmálaráðuneytisins ráðstafað 80 milljónum í upphafi ársins til að vinna á biðlistum Greiningar- og ráðgjafarstöðvar en við sögðum jafnframt þegar við gengum frá þeirri fjárveitingu að það mætti gera ráð fyrir að þær stóru lagabreytingar sem við værum að vinna myndu draga úr þörfinni á þriðja stigs þjónustu. Þá kemur að Þroska- og hegðunarstöð og BUGL sem heyrir undir hæstv. heilbrigðisráðherra. Að frumkvæði félagsmálaráðuneytisins buðum við heilbrigðisráðuneytinu að við myndum sameiginlega kortleggja biðlista eftir þriðja stigs þjónustu fyrir börn. Þrátt fyrir að við værum að vinna á því sem lýtur að Greiningar- og ráðgjafarstöðinni, sem heyrir undir félagsmálaráðuneytið, þá erum við sameiginlega að fara yfir það og er tillagna og niðurstaðna í því að vænta. Engu að síður segi ég að við erum með þessu frumvarpi og með skyldum frumvörpum og á yfirstandandi ári að stórauka fjárveitingar til málefna barna. Það er verið að auka fjárveitingar [[Forseti hringir.]]til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar til að vinna á biðlistum og við gerum ráð fyrir að þessar kerfisbreytingar muni að einhverju leyti líka [[Forseti hringir.]]draga úr þörfinni fyrir þriðja stigs þjónustu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Jú, það er verið að setja 80 milljónir í biðlistana en setjum það í samhengi við þær 180 milljónir sem voru settar í mat fyrir minkana og setjum það í samhengi við þær 500 milljónir sem eiga að fara í einkarekna fjölmiðla. Það er meiri peningur en fer í heild í dag til talmeinafræðinga, sem gera hvað? Þeir hjálpa börnum með málstol, með stam, raddvanda, málþroskaröskun, börnum fædd með skarð í gómi eða vör, börnum með heyrnarskerðingu, með framburðarfrávik, með einhverfu, með kyngingarvanda, fæðuinntökuvanda, snemmtæka íhlutun í málörvun, fatlanir, óhefðbundnar tjáskiptaaðferðir. En það á setja meira úr ríkissjóði í einkarekna fjölmiðla heldur en til þessa málefnis. Og þótt við myndum bæta við 180 milljónum, sem er þörf á þar inn, þá er það samt minna en fer til einkarekinna fjölmiðla í eigu auðmanna, að stærstum hluta, sem munu fá þetta. Ég spyr: Er þetta rétt framtíðarsýn hjá ríkisstjórninni í málefnum barna? Ef það eru til peningar á annað borð eigum við setja þá í málefni barna og við eigum að gera eitthvað strax, núna. Við getum ekki sagt: Við ætlum að gera þetta 2022. Þá höfum við leyft allt of mörgum börnum að lenda í vanda vegna þess að það segir sig sjálft að barn sem getur ekki talað við sjö ára aldur gengur ekki betur að tala þegar það er orðið tíu ára og kemst loks af biðlista og fær hjálp.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess sem er gert í öðrum málaflokkum en heyra undir hæstv. ráðherra og í málefnum barna. Ég er tilbúinn að sitja undir ýmissi gagnrýni í þingsal Alþingis en ekki þeirri að ríkisstjórnin sé ekki að gera mikið í málefnum barna. Það má gera meira, það er alveg hárrétt. En ég held að í seinni tíð sé ekki nokkur ríkisstjórn sem hefur ráðist í jafn stórar breytingar í málefnum barna og þessi er að gera. Ég talaði um það áðan að við værum búin að setja 80 milljónir á þessu ári til að vinna á biðlistum. Við erum að ráðast í grundvallarbreytingar á öllu velferðarkerfinu í málefnum barna með þessu frumvarpi, grundvallarbreytingar. Við erum að setja háar fjárhæðir í það á þessu ári að undirbúa þær breytingar, stærstu breytingar sem hafa verið gerðar í áratugi og hafa verið unnar hér í þéttu samstarfi allra þeirra sem veita börnum þjónustu undir forystu þverpólitískrar þingmannanefndar sem að hafa komið fulltrúar þingflokka á Alþingi og hefur leitt þessa vinnu. Við gerum ráð fyrir því að á næsta ári fari hátt í 2 milljarðar í nákvæmlega þessa vinnu, þ.e. að færa þjónustuna framar með það að markmiði að draga úr þriðja stigs þjónustu. Er hægt að gera meira í málefnum barna? Já. Er sá sem hér stendur sammála því að það ætti að gera meira í málefnum barna? Já. En er þessi ríkisstjórn að gera lítið í málefnum barna? Nei.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og kem hér upp í andsvar nokkuð á sömu buxunum og sá þingmaður sem var hér á undan mér, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, af því að mig langar líka að tala um ónógt fjármagn. Það er gott og vel að taka til í stofnunum landsins, eins og hæstv. ráðherra er duglegur við að gera þessa dagana. En það er ekki hægt að horfa fram hjá því að seinni hluta síðasta árs biðu 584 börn eftir greiningu hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Í lok janúar sagði hæstv. ráðherra að hafin væri vinna í ráðuneytinu við að greina hvers vegna svona mörg börn væru að bíða eftir þjónustu og hvers vegna þau biðu svona lengi. Hæstv. ráðherra sagði líka að samkvæmt fréttum væri niðurstöðu að vænta um miðjan síðasta mánuð úr þeirri vinnu. Ég hef ekki séð niðurstöðu úr þeirri greiningarvinnu sem átti sér stað í ráðuneytinu. En að setja í eitt skipti 80 milljónir í biðlistavanda þegar 600 börn bíða bara á þessum stað, 1.200 börn um allt land bíða eftir greiningu eða meðferð við geðrænum og sálrænum vanda, 80 milljónir í eitt skipti inn í þennan málaflokk - ég er voða hrædd um að það sé ekki nóg. Og af því að við erum að tala hér um tölur - hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson bar þetta saman við minkafóður - þá langar mig að bera 80 milljónir saman við 150 milljónir sem Landsréttarmálið kostaði okkur, Landsréttarklúðrið.
Virðulegi forseti. Þegar við settum 80 milljónir í Greiningar- og ráðgjafarstöð í upphafi árs til þess að vinna á biðlistum var jafnframt gerð grein fyrir því að við værum í þeirri vinnu sem þetta frumvarp lýtur að, grundvallarkerfisbreytingu sem ætti að einhverju leyti að geta dregið úr bið eftir þriðja stigs þjónustu, sem Greiningar- og ráðgjafarstöðin flokkast undir. Það sem lýtur að þeirri vinnu sem við erum að kortleggja varðandi þessa þriðja stigs þjónustu, er að hluti hennar heyrir undir heilbrigðisráðuneytið, BUGL og Þroska- og hegðunarstöð en ekki undir félagsmálaráðuneytið. Við erum að reyna að kortleggja það heildrænt með hvaða hætti hægt er að grípa þar inn. Félagsmálaráðuneytið hafði frumkvæði að því að setja sig í samband við heilbrigðisráðuneytið til að geta unnið slíkar greiningar og það er sú greiningarvinna sem er í gangi. Til þess að geta innleitt þetta frumvarp hér erum við síðan á yfirstandandi ári að tryggja þessa kerfisbreytingu, sem hv. þingmaður á heiður skilinn fyrir að hafa af mikilli þekkingu og einlægri hugsjón, vil ég segja, tekið þátt í að forma. Við erum að tryggja fjármagn á þessu ári til þess að innleiða hana. Það á eftir atvikum að geta dregið úr þörf fyrir þriðja stigs þjónustu. Við erum líka búin að setja inn í fjármálaáætlun þá tæpu 2 milljarða sem þarf inn í þessa nýju kerfisbreytingu, inn í þessa hugsun sem þetta frumvarp mun innleiða. Við erum að fara inn í nýja tíma í þessum málum og það er gríðarlega mikilvægt að hafa það hugfast að búið er að tryggja fjármagn í það. Þannig að ég segi bara aftur: Við setjum nú stóraukið fjármagn inn í þennan málaflokk. Þurfum við að setja meira? Já. Er sá sem hér stendur mótfallinn því? Nei, ég er mjög sammála þeim báðum þingmönnum sem komið hafa hér og sagt það. Ég hef ítrekað verið talsmaður þess að við aukum það fjármagn sem við setjum í málefni barna vegna þess að það er engin fjárfesting betri. Þannig að þú færð ekki þann sem hér stendur til að segja: Nei, nú er búið að setja nóg. - Það þarf að setja meira en við setjum nú mjög mikið og höfum verið að gera það og erum að auka fjármögnun á næstu árum enn frekar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, verið er að laga þá þriðja stigs þjónustu sem m.a. er veitt hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, en samkvæmt þessu frumvarpi er ekkert fjármagn sett inn í þetta. Það er ekkert fjármagn þar er varðar Greiningar- og ráðgjafarstöð. En verður ekki líka að meta það þegar búið er að aðlaga kerfið, laga stofnanirnar og laga kerfið og kostnaðargreina, hvaða flöskuháls opnast við það og hvað það mun kosta ríkið að geta þjónustað alla þá sem núna húka, ekki í nokkrar vikur og ekki í nokkra mánuði, heldur eins og þessi 350 börn sem biðu greiningar í allt að tvö ár, eins og kom fram á síðasta ári við fyrirspurn hv. þingmanns? Ef hægt er að losa um stíflu þá hlýtur það að kosta eitthvað. Ég myndi halda að það ætti að koma fram í svona plaggi. Ef ætlunin er að losa um þá stíflu sem er í kerfinu þá þarf það að koma fram í plagginu hvað slíkt kostar. Svo vil ég spyrja hæstv. ráðherra einnig út í það, af því að líka hefur verið talað um ofgreiningar í íslensku kerfi, hvort að hæstv. ráðherra hafi skoðað það sem gert hefur verið í Reykjavíkurborg af því að þar var tekin sú ákvörðun í skólakerfinu að veita þjónustu óháð greiningu. Það er ekki lengur þörf á því að bíða greiningar þannig að þjónustan sé veitt heldur er einmitt farið í snemmtæka íhlutun þar til að aðstoða börn sem sýna að þau eiga við einhvern vanda að stríða án þess að barnið þurfi að vera búið að ganga í gegnum þessa tveggja ára bið eftir greiningu. Er hæstv. ráðherra mögulega tilbúinn að skoða það með okkur að við getum veitt þjónustuna án þess að barnið sé með þetta vottorð um greiningu við höndina?
Virðulegi forseti. Það er einmitt kjarninn í þessum stóru kerfisbreytingum, þ.e. að fara að veita þjónustuna fyrr og forðast að það þurfi alltaf að fara beint í þriðja stigs þjónustu, greiningarnar eru hluti af þriðja stigs þjónustu. Þarna erum við komin að kjarnanum í þessari stóru kerfisbreytingu og kjarnanum í því sem öll vinnan og þetta frumvarp snýst um, þ.e. hvernig við getum veitt þjónustuna fyrr. Og sveitarfélögin eru óðum að stíga stærri skref í þá veru. Reykjavíkurborg hefur verið að stíga ákveðin skref. Hafnarfjörður hefur verið að stíga ákveðin skref með verkefni sem heitir Brúin í Hafnarfirði, Austurlandsmódelið hefur stigið ákveðin skref sem öll miða að þessu sama, þ.e. að veita þjónustuna fyrr. Þá er gert ráð fyrir því að það dragi úr þörf fyrir þriðja stigs þjónustu sem er þar sem biðlistarnir hafa verið að lengjast, vegna þess að það er kjarninn í snemmtækri íhlutun að veita þjónustuna fyrr til að þurfa ekki þunga þjónustu síðar. Talað er um að það vanti pening inn í þetta. Við tókum alla þessa vinnu, öll þau frumvörp sem snúa að þessari kerfisbreytingu og greindum. Það er eiginlega ekkert sem hefur verið greint jafn ítarlega og einmitt kostnaðurinn við þetta, vil ég segja, alla vega ekki í minni ráðherratíð. Fyrst fengum við hagfræðing sem sendi út 700 bréf á alla aðila sem komið höfðu að vinnunni við að fá upplýsingar um hvað þetta myndi kosta. Niðurstaðan úr því var 1.300–1.500 millj. kr. á ári. Við vorum ekki alveg nógu sátt við það þannig að við fengum annað teymi til að fara dýpra ofan í það og niðurstaðan þar var á svipuðum nótum. Nú er búið að tryggja í fjármálaáætlun næstu ára, vegna þess að við getum ekki gengið lengra, það er fjármálaáætlunin, frá gildistöku laganna, á bilinu 1,7–2 milljarða á ári, sem eru hærri mörk þess sem kostnaðargreiningin gerði ráð fyrir. Þess vegna sit ég ekki undir því að hér sé ekki verið að setja pening í málið, um leið og ég er sammála hv. þingmanni um að það þurfi meira, vegna þess að þetta er í fyrsta sinn í stóru máli - eða það gerist allt of oft hér á Alþingi að ekki er settur nægur peningur í mál - sem við tryggjum einmitt fjármagn í þessa risastóru kerfisbreytingu.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp hæstv. félags- og barnamálaráðherra um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Aðalmálið virðist vera að í stað þess að kalla hana Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins verði hún kölluð Greiningar- og ráðgjafarstöð. Það er auðvitað alveg frábært, sem hefur komið fram hérna, að búið sé að tryggja í framtíðinni allt að 1,7 milljarða til að taka á málefnum barna á biðlista eftir janúar 2022. Sagt er að það þurfi fjárlög. En það virðist ekki vera vandamál að hafa fjárlög ef það varðar það að setja peninga í ýmsa hluti, eins og Covid-málin, t.d. það að styrkja fyrirtæki, jafnvel fyrirtæki sem hafa borgað sér milljarða í arð. Það virðist vera til nóg af peningum fyrir þau fyrirtæki. En málefni barna? Jú, það verða til peningar 2022, 1,7 milljarðar. En hvað á að gera í dag? Við getum ekki beðið lengur. Eins og hefur komið fram biðu 1.193 börn síðasta haust eftir greiningu og 584 börn voru á biðlista hjá Þroska- og hegðunarstöð og 107 börn bíða eftir greiningu og meðferð á barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Þetta eru allt of mörg börn á biðlista og það er bara hluti. Hér var spurning um greiningu. Í þessu kerfi er búið að búa til biðlista til að komast á einn stað til að fá greiningu til að komast á annan biðlista til þess að komast áfram og fá þjónustu. Það er skelfilegt og á ekki að eiga sér stað. Það er frábært að ríkisstjórnin sé að vakna og að þetta eigi að koma til árið 2022, en það er eftir næstu kosningar. Ríkisstjórnin hefur haft fjögur ár til að gera eitthvað í þessum málum, fjögur ár til að finna fjármagnið til að taka á biðlistunum. En því miður, það er ekki í boði. Nú er verið að þrengja að talmeinafræðingum með reglugerðarbreytingum sem gera það að verkum að fjölgun talmeinafræðinga stöðvast í tvö ár. Þar er biðlisti frá 17 upp í 36 mánuði. Eins og ég sagði áðan í andsvari, hvernig í ósköpunum er hægt að segja við barn sem er sjö ára að það eigi að bíða til tíu ára aldurs? Við getum ekki leyft okkur það. Bara á höfuðborgarsvæðinu eru 350–900 börn á biðlista eftir talþjálfun, eins og kemur fram, með leyfi forseta, í bréfi frá talmeinafræðingum: „52 talmeinafræðingar starfa samkvæmt samningum SÍ en mjög fáir eru í fullu starfshlutfalli. Biðlisti eftir meðferð, talþjálfun, er 17–36 mánuðir. Lengst er biðin á landsbyggðinni. Fjöldi stofa á höfuðborgarsvæðinu er sex talsins og spannar fjöldi barna á biðlista eftir talþjálfun frá 350 upp í 900. Samanlagður fjöldi er því töluverður.“ Við erum að tala um börn með fjölþætt vandamál og það segir sig sjálft að börn eiga aldrei að vera á biðlista. Það eru því miður ótrúlega mörg göt í kerfinu. Við eigum að gera kröfu um það gagnvart biðlistunum að ríkisstjórnin hysji upp um sig buxurnar, bretti upp ermarnar og finni peninga í þetta núna, vegna þess að það eru börn núna sem þurfa þjónustuna, börn sem bíða eftir að tekin verði ákvörðun um hvort þau geti komist eðlilega í gegnum skólakerfið eða hvort þau sitji eftir vegna þess að ekkert hafi verið gert eða, við skulum segja, lítið hafi verið gert til að ráðast á biðlistana. Við getum ekki haldið áfram að fela okkur á bak við Covid-19, sem hefur stóraukið vandann að vísu, en til voru peningar til að takast á við allt í sambandi við Covid, nema hvað? Biðlista barna og biðlista í heilbrigðiskerfinu. Í dag virðast ekki vera til peningar en þeir virðast vera til í framtíðinni. Það er ekki ásættanlegt vegna þess að það er of seint fyrir stóran hóp barna og eiginlega með ólíkindum hvernig við erum að fá - nú skelfur jörð, ekki furða miðað við þann málaflokk sem við erum að tala um að það nötri eitthvað aðeins, að móðir jörð láti í sér heyra líka, henni hefur örugglega einnig blöskrað þær aðstæður sem við erum í. En við eigum að sjá til þess, eins og ég hef hingað til sagt, að engin börn séu á biðlista, hvorki eftir greiningu né öðru vegna þess að það er gífurlegt álag fyrir fjölskyldur þeirra að eiga við það. Annað í þessu sýnir líka í hvernig stöðu þau eru og hvernig við gleymum stórum hópi barna, börnum með alvarlega og fjölþætta fötlun. Við gleymum oft hvernig við ætlum að sjá til þess að þegar þessar aðstæður skapast hjá fjölskyldunni að hún geti annast börnin í þeirri íbúð sem þau búa í. Fjölskyldan býr kannski í gömlu húsi þar sem eru stigar og aðgengi fyrir hjólastóla ekkert. Foreldrar geta lent í því að barn, eða fleiri en eitt í sumum tilfellum, getur ekki fengið þjónustu í viðkomandi íbúð. Hvað skeður þá? Geta þau farið og sótt einhvers staðar um hjálp, geta þau beðið um aðstoð? Nei, það er ekkert hugsað út fyrir kassann. Þarna er virkilega pottur brotinn og þarna þarf að taka til höndum. Það þarf að fara að sjá til þess að aðstoða þetta fólk. Fólk sem lendir í svona ömurlegum aðstæðum og er að berjast, dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, til að reyna að fá þjónustu fyrir barnið sitt, sjálfsagða og eðlilega þjónustu sem á að veita strax, fær ekki einu sinni þá þjónustu, fær ekki einu sinni þjónustu til þess að geta hugsað um börnin sín á mannsæmandi hátt á eigin heimili, eða aðstoð til að geta flutt í aðstöðu þar sem það getur virkilega séð um að börnin geti verið í eins eðlilegu umhverfi og hægt er, miðað við t.d. hjólastóla og annað sem þarf til að sinna daglegum þörfum þessara barna. Nei, við erum því miður langt á eftir í þessum málum. Ég tel ekki ásættanlegt að við ætlum að setja hlutina á bið. Þær 80 milljónir sem er búið að setja inn í þetta eru dropi í hafið. Fram hefur komið að það kosti 1,5–1,7 milljarða að taka á þessum hlutum, þeir peningar ættu að koma strax í dag. Við ættum að fá þá peninga á stundinni vegna þess að annað eins er búið að setja í aðra hluti. Ef við settum þessa peninga inn strax í dag myndi hver króna af þeim, ég er sannfærður um það, skila 100 kr. í arð, og bara afleiðingarnar sem það myndi hafa á líðan og framtíðarhorfur bæði barnanna og fjölskyldnanna væru gífurlegur ávinningur. Og svo skulum við ekki gleyma því að við þurfum ekki bara að tala um það fjárhagslega heldur líka hið andlega og líkamlega og heilsu þessara einstaklinga og framtíðarhorfur. Það verður ekki metið til fjár. Það er eiginlega bara ómetanlegt og þess vegna er þetta svo brýnt. En því miður, framtíðarsýn þessarar ríkisstjórnar í málefnum barna er á hennar ábyrgð. Hún segist ætla að gera eitthvað í framtíðinni, en ég held því miður að ráðherrarnir átti sig ekki á því að það þarf að gera það í nútíð, núna strax.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Tilgangur frumvarpsins er að auka skýrleika laganna og bæta skilvirkni eftirlits stjórnvalda, þar sem markmiðið er að tryggja öryggi fólks á sviði hollustuhátta og stuðla að heilnæmu umhverfi. Meginefni frumvarpsins er þríþætt. Í fyrsta lagi að styrkja heimildir ráðherra til að kveða í reglugerð á um lágmarkskröfur um menntun, þjálfun og námskeið fyrir þá aðila sem þurfa að hafa þekkingu og hæfni á sviði sóttvarna, skyndihjálpar og öryggis, sem og próf sem viðkomandi skal standast til að sýna fram á þekkingu þannig að hægt sé að tryggja öryggi á sviði hollustuhátta gagnvart almenningi. Þessar lágmarkskröfur eiga m.a. við um sundkennara, laugaverði og sundþjálfara og miða að því að tryggja að hlutaðeigandi geti bjargað fólki úr laug, beitt skyndihjálp og endurlífgun enda er um mikilvægt öryggishlutverk á sund- og baðstöðum að ræða. Ákvæði þessi eiga einnig við um aðila sem starfa við að gata eða flúra húð eða veita meðferð með nálastungum og þurfa að kunna og geta beitt sýkingarvörnum. Í öðru lagi eru í frumvarpinu skýrðar frekar eftirlitsskyldur stjórnvalda og umfang eftirlits með starfsemi og athöfnum sem valdið geta mengun eða ógnað hollustuháttum og eru ekki háð leyfis- eða skráningarskyldu. Hér er ekki um nýtt eftirlit að ræða heldur er verið að kveða skýrar á um eftirlitsskyldur Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda sveitarfélaga og skyldur þeirra aðila sem háðir eru eftirliti. Mikilvægt er að skýrt sé að skylda eftirlitsskyldra aðila til að veita upplýsingar eigi við um alla starfsemi sem heyrir undir lögin. Dæmi um starfsemi og athafnir sem myndu falla hér undir eru opin leiksvæði sem þurfa að uppfylla ákvæði reglugerðar um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim, skemmtistaðir sem þurfa að uppfylla ákvæði um hávaðamörk, hreinlæti á lóðum og opnum svæðum, dreifing og notkun seyru og frístundahúsasvæði þar sem heilbrigðisnefndum er heimilt samkvæmt reglugerð að fara fram á ráðstafanir til að minnka slysahættu í umhverfinu og tryggja almenn loftgæði. Í þessu sambandi er mikilvægt að eftirlitsaðilar geti beitt þeim úrræðum sem lögin gera ráð fyrir og þörf er á gagnvart starfsemi sem fellur undir lögin. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögunum til að skýra nánar hvenær starfsemi sem felur í sér endurnýtingu úrgangs er háð starfsleyfi Umhverfisstofnunar eða heilbrigðisnefndar. Í því skyni er lögð til stærðarafmörkun á slíkri starfsemi í viðauka IV með lögunum, sem stuðlar að því að verkaskipting milli þessara tveggja stjórnvalda sé skýr. Auk framangreindra atriða er lagt til að styrkt verði gjaldtökuheimild Umhverfisstofnunar varðandi skráningu á mengandi atvinnustarfsemi, sem er m.a. hluti af þeirri stefnu stjórnvalda að auka rafræna stjórnsýslu. Einnig er bætt við heimild til að beita stjórnvaldssektum á einstaklinga eða lögaðila sem virða ekki ákvæði starfsleyfa um mengunarvarnir, hvíld svæðis, skýrsluskil eða mælingar og fleira og auk þess lögð til breyting á ákvæði um skil umhverfisupplýsinga til að auka skilvirkni þeirra. Ekki er gert ráð fyrir fjárhagsáhrifum hjá ríkissjóði vegna frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarp og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Forseti. Þetta er lítið og einfalt mál sem hefur verið flutt áður. Það var áður lagt fram á 148., 149. og 150. löggjafarþingi. Það er einfaldlega verið að gera það að skyldu að Stjórnartíðindum og Lögbirtingablaði verði dreift á rafrænan hátt og að rafræn útgáfa verði notendum að kostnaðarlausu. Allt sem birt er verði aðgengilegt á tölvutækan hátt á aðgengilegu og opnu gagnasniði í opinni gagnagátt. Þetta er mjög einfalt frumvarp sem hefur verið flutt áður og ég vísa bara í fyrri ræðu hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög einfalt frumvarp sem hefur verið lagt fram tvisvar áður af þingflokki Bjartrar framtíðar, síðast á 145. löggjafarþingi, og var síðan endurflutt á 149. og 150. löggjafarþingi. Það snýst um að fella niður undanþágu frá meginreglu 7. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þar sem skylt er að auglýsa störf hjá ríkinu, þannig að reglan gildi líka um skipun ráðuneytisstjóra og sendiherra. Frá því að frumvarpið var lagt fram hefur verið gerð breyting á lögum hvað varðar auglýsingu og tilfærslu sendiherra í starfi sem þyrfti að taka tillit til í nefndinni þegar 2. málsliður 2. mgr. 14. gr. laganna fellur brott. Taka þarf tillit til þeirra breytinga sem hafa verið gerðar síðan frumvarpið var lagt fram.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hlutafélög sem snýr að uppgjörsmynt arðgreiðslna. Frumvarp þetta hefur verið lagt fram áður á 148., 149. og 150. löggjafarþingi - það var 51. mál á 150. löggjafarþingi - en náði ekki fram að ganga í þau þrjú skipti og er því endurflutt óbreytt í fjórða skiptið. Í ljósi þess að ég hef flutt þetta mál þrívegis ætla ég að leyfa mér að vísa bara í kynningar á málinu og greinargerð frumvarpsins hvað nánari útlistun varðar. En mig langar örstutt að fjalla um hvers vegna þetta skiptir máli, aðeins út fyrir það sem fjallað er um í greinargerðinni. Eins og hagkerfi okkar er sett upp er gengið út frá því að fyrirtæki vilji græða. Það er gott, það er fínt, það er bara mjög eðlilegt og við eigum auðvitað að ýta undir slíkt. Við getum að vísu alveg stoppað og hugsað hvort hægt sé að hafa hagkerfi sem vex endalaust á plánetu sem er ekki endalaus, en látum það liggja milli hluta í augnablikinu. Fyrirtæki græða en eignir þeirra eru af margvíslegum toga. Sumar eignir eru í peningum, einfaldlega í íslenskum krónum eða jafnvel öðrum gjaldmiðlum. Sumt er eignir, fasteignir, hlutabréf í öðrum fyrirtækjum, verðbréf, skuldabréf og annað álíka. Ótrúlega margar tegundir af eignum geta komið til, svo sem búnaður og slíkt. Vandamálið sem hér er leitast við að leysa er hvað gerist þegar fyrirtæki ákveður að greiða út arð. Eins og staðan er í dag er hægt að greiða út arð og þá þarf að tilgreina hversu mikill arðurinn er. En nákvæmlega á hvaða formi hann er greiddur út og hvernig uppgjörið fer fram er svolítið í höndum stjórnar hverju sinni. Þetta þarf ekki endilega að vera vandamál nema ef fyrirtæki eru sem dæmi með innra bókhald sitt í íslenskum krónum og gera upp arð í evrum. Þá getur verið spurning hvernig eigi að reikna gengið nákvæmlega, út frá hvaða degi eigi að reikna það. Ef við erum að tala um að arður sé greiddur út í formi fasteignar, hvernig á þá að verðmeta fasteignina? Á að verðmeta hana upp á nýtt daginn sem arðurinn er greiddur út eða er hægt að notast við gamalt verðmat? En þegar um er að ræða hlutabréf? Má ganga út frá því að það sé á sama verði, kaupverði þess tíma þegar fyrirtæki eignaðist hlutinn eða þarf að reikna það upp miðað við flutningsdag? Allt eru þetta spurningar sem núverandi löggjöf getur ekki alveg svarað. Það eru auðvitað til einhverjar viðmiðunarreglur og einhverjar þumalputtareglur sem hefur verið stuðst við en það er rosalega erfitt að tryggja að alltaf sé rétt farið að. Vandamálið verður áberandi flóknara þegar við erum að tala um ekki bara venjulegt fyrirtæki heldur fjármálafyrirtæki. Fjármálafyrirtæki eru með fullt af aukareglum sem eru hugsaðar til að verja stöðu þeirra í hagkerfinu, útlánagetu þeirra, styrkja varnir þeirra gagnvart efnahagslegum uppákomum og óhöppum. Þegar óljóst er nákvæmlega með hvaða hætti á að gera upp arðgreiðslur getur verið að þarna sé í rauninni falinn mekanismi til að geta t.d. fært töluverðar eignir út úr banka á þann hátt sem grefur undan getu bankans til að verjast án þess að endilega sé brotið gegn reglum um eigið fé og þess háttar í CRD- viðmiðunum og öllu því. Hér er einfaldlega lagt til að við gerum þá kröfu að arður sé greiddur út í sömu mynt og fyrirtækið gerir bókhald sitt upp í. Það er ekki flókið. Það er ekki fleira. Það er rosalega einfalt. Það sem þetta gerir er að það lokar fyrir fullt af möguleikum á misnotkun. Þetta skaðar ekki nokkurt fyrirtæki eða nokkurn eiganda fyrirtækis sem ekki hyggst nýta sér slíkan mekanisma og það kemur í rauninni ekki heldur í veg fyrir að fyrirtæki geti selt eignir til að fjármagna arðgreiðslur, eða hvað svo sem það er. Til eru aðrar leiðir til að láta þessa gerninga ganga upp ef það er ætlunin. Þetta kemur bara í veg fyrir einfaldar bókhaldsbrellur sem ég held að ekkert fyrirtæki ætli sér að beita. Ég vona alla vega að ekkert fyrirtæki ætli sér að beita þeim. En það er hætt við því að þetta gerist. Það er ekki verið að leggja þetta frumvarp fram að ástæðulausu heldur út frá fenginni reynslu, bæði hér á landi og í öðrum löndum, þar sem þetta hefur verið gert, annaðhvort fyrir gáleysi eða, fyrst og fremst erlendis að mínu viti, af illum ásetningi. Að þessu sögðu legg ég til að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar, verði jafnvel tekið fyrir þar og afgreitt svona einu sinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um álagningu fasteignaskatta á atvinnuhúsnæði. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Þórarinsson, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Herra forseti. Frumvarp þetta, sem lagt var fram seint á haustþingi, mælir fyrir um afturvirkar breytingar á lögum sem varða álagningu og innheimtu fasteignaskatts af atvinnuhúsnæði. Því er annars vegar ætlað að tryggja að mat á verðmæti atvinnuhúsnæðis á árinu 2020 taki með eðlilegum hætti mið af tekjufalli af völdum Covid-19 faraldursins í þeim greinum sem harðast urðu úti af hans völdum. Er miðað við að endurmat á verðmæti atvinnuhúsnæðis leiði fram tilsvarandi lækkun álagðra fasteignaskatta. Hins vegar er frumvarpinu ætlað að opna sveitarfélögum heimild til að koma til móts við rekstraraðila atvinnuhúsnæðis sem af völdum faraldursins nýttist ekki til atvinnustarfsemi um lengri eða skemmri tíma á liðnu ári og fram á mitt þetta ár. Flutningsmenn horfa einkum til þess að atvinnuhúsnæði sem ferðaþjónustufyrirtæki um allt land hafa nýtt í starfsemi sinni hefur lítið eða ekki nýst til tekjuöflunar nú á annað ár. Ætla má að þetta tímabil verði a.m.k. 18 mánuðir. Skattlagning þessa húsnæðis eins og það skili enn svipuðum tekjum og fyrir faraldurinn á sér enga stoð og er til þess eins fallin að knýja fleiri fyrirtæki í þrot. Er því að mati flutningsmanna fullt tilefni til þess að Alþingi bregðist hratt við með tímabundnum breytingum á löggjöfinni svo að sveitarfélögin fái aðlagað fasteignaskatta að vonandi tímabundnu tekjufalli þeirra atvinnugreina sem borið hafa þyngstar byrðar af völdum veirufársins. Flutningsmenn gera sér grein fyrir því að lækkun skatttekna af fasteignasköttum auðveldar ekki rekstur sveitarfélaga. Hann verður hins vegar borinn uppi af skattlagningu ímyndaðra tekna fyrirtækja sem þurft hafa að loka starfsemi sinni um lengri eða skemmri tíma. Herra forseti. Eins og áður segir er þessu frumvarpi ætlað að koma til móts við fyrirtæki og þá um leið starfsfólk þeirra við að bregðast við áhrifum Covid-19 farsóttarinnar á atvinnulífið. Þau áföll sem veirufaraldurinn hefur valdið atvinnurekstri landsmanna, og þó einkum allri starfsemi sem tengist ferðaþjónustu, eru stórfelld og alvarleg. Tugir þúsunda launamanna hafa ýmist misst atvinnu sína eða búa við stórfelldan tekjusamdrátt af völdum verkefnaskorts. Ein birtingarmynd áhrifa farsóttarinnar er sú að fasteignir sem að jafnaði eru nýttar í atvinnustarfsemi sem nú hefur tímabundið lagst af eða laskast verulega standa ónýttar um lengri eða skemmri tíma. Áhrif faraldursins komu snögglega og gætti fyrst í marsmánuði á liðnu ári og varð víða verulegur tekjusamdráttur frá miðjum marsmánuði 2020. Fasteignaskattur er verulega stór hluti af kostnaði við rekstur atvinnuhúsnæðis, en með atvinnuhúsnæði er átt við fasteignir sem eru skráðar sem slíkar í fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands. Hlutfall fasteignaskatts í leiguverði atvinnuhúsnæðis getur numið 15–20%. Fasteignaskattur hvers árs er ákvarðaður á grunni fasteignamats sem ætlað er að endurspegla verðmæti fasteigna í febrúarmánuði árið áður. Þá er miðað við gangverð þeirra í viðskiptum miðað við heimila og mögulega nýtingu, samanber ákvæði 27. gr. laga um skráningu og mat fasteigna. Af þessari viðmiðun leiddi að fasteignaskattur af atvinnuhúsnæði sem innheimtur var á árinu 2020 hækkaði um 6,9% frá því sem var árið á undan. Fyrir árið 2021 hækkar fasteignamat atvinnuhúsnæðis um 1,7% að meðaltali. Því veldur að matið miðar við aðstæður eins og þær voru í febrúar og tekur ekkert tillit til þess að nýting fjölmargra tegunda fasteigna hrundi mánuði síðar. Við blasir að fráleitt er að leggja á og innheimta fasteignaskatta á atvinnuhúsnæði þar sem litlar sem engar tekjur hafa komið inn frá því í marsmánuði 2020 og horfur eru á að það ástand vari fram á sumar á þessu ári a.m.k. Nauðsynlegt er að hlutast til um sjálfsagðar og einfaldar lagabreytingar til að tryggja að fasteignamatið og gjöldin sem á því eru byggð verði ekki reist á ímynduðum verðmætum eins og þau voru fáeinum dögum fyrir hrun ferðaþjónustunnar. Er því lagt til að aukið verði við lög um skráningu og mat fasteigna ákvæði til bráðabirgða þar sem lagt er fyrir Þjóðskrá Íslands að haga mati á atvinnuhúsnæði að þessu sinni miðað við aðstæður í aprílmánuði og taka upp þegar útgefið mat, sem byggðist á aðstæðum í febrúarmánuði, og endurútgefa að teknu tilliti til breyttra markaðsaðstæðna. Við blasir að fráleitt er að innheimta fasteignaskatta af hótelum og veitingastöðum og annarri ferðatengdri þjónustu eins og hér þrífist blómleg starfsemi á því sviði. Endurskoðað mat samkvæmt þessu verður þá gjaldstofn fasteignaskatts á atvinnuhúsnæði á árinu 2021. Þetta stuðlar að því að halda fyrirtækjum á lífi þannig að þau geti endurráðið starfsfólk þegar áhrifa veirunnar gætir ekki lengur og um leið dregið hratt úr atvinnuleysi. Í annan stað er gerð tillaga um að aukið verði við lög um tekjustofna sveitarfélaga ákvæði til bráðabirgða sem heimili sveitarfélögum að lækka eða fella niður fasteignaskatta af atvinnuhúsnæði þar sem starfsemi hefur lagst af um lengri eða skemmri tíma af völdum farsóttarinnar. Sveitarfélögin hafa hafnað lækkun skattsins við þessar aðstæður og borið því við að þau hafi ekki til þess lagaheimild. Hefur samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið staðfest þá lagatúlkun. Stjórnvöld hafa beint því til allra hagsmunaaðila að sameinast um að liðka fyrir rekstraraðilum sem berjast við að halda fyrirtækjum lifandi og eru tilbúin að taka upp fulla starfsemi á ný þegar faraldrinum linnir. Óhjákvæmilegt er að greiða fyrir því að sveitarfélögin geti tekið eðlilegan þátt í því og séu ekki að lögum bundin við að innheimta fullan fasteignaskatt eins og heimsfaraldur veirunnar hefði engin áhrif haft á atvinnulíf og efnahag. Áréttað skal að ákvæðið fellir enga skyldu á sveitarfélög en opnar þeim hins vegar heimild til að koma til móts við atvinnufyrirtæki í sveitarfélaginu sem situr uppi með ónýttar fasteignir af völdum veirunnar. Herra forseti. Efnahagsleg viðspyrna á þessu ári mun ekki síst velta á því hversu hratt ferðaþjónustan tekur við sér að nýju. Með þessu frumvarpi er gerð tillaga um aðgerðir sem myndu flýta fyrir endurreisn ferðaþjónustunnar og koma í veg fyrir að ferðaþjónustufyrirtæki fari í gjaldþrot vegna innheimtu skatta á fyrirtæki sem hafa misst allan tekjugrundvöll sinn vegna faraldursins.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu fyrir hönd Þórunnar Egilsdóttur. Flutningsmenn að þessari þingsályktunartillögu ásamt Þórunni eru hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Ari Trausti Guðmundsson. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, í samstarfi við umhverfis- og auðlindaráðherra, að gera tillögur að breytingu á lögum og/eða reglugerðum sem miði að því að koma á fót hvatakerfi þannig að landeigendur hafi ávinning af því að græða upp land og stöðva jarðvegsrof með uppskeru af túnum sem nýtist ekki sem fóður. Ráðherra greini Alþingi frá tillögum sínum eigi síðar en 1. apríl 2021. Í greinargerð segir: Þingsályktunartillaga þessi var áður flutt á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er endurflutt efnislega óbreytt. Jarðvegur er dýrmæt auðlind. Hann er undirstaða fæðuframleiðslu jarðarbúa og mikilvægur í baráttunni gegn hnattrænni hlýnun. Landgræðsla er eitt af forgangsmálunum í loftslagsstefnu Íslands. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir árin 2020–2030 er lögð áhersla á að þörf er á átaki alls samfélagsins sem getur skilað nýjum aðgerðum að frumkvæði annarra gerenda og betri útfærslu á þeim aðgerðum sem skipulagðar eru. Þar kemur sérstaklega fram að endurheimt votlendis sé veigamikill þáttur í að draga úr losun og að hægt sé að binda kolefni úr andrúmslofti með landgræðslu og skógrækt. Það eru fáar þjóðir sem hafa jafn góð tækifæri og Íslendingar til að draga úr losun vegna landnotkunar og efla kolefnisbindingu í gróðri og jarðvegi. Eyðing gróðurs og jarðvegs hefur um langa hríð verið eitt helsta umhverfisvandamál á Íslandi. Síðastliðin ár hefur Landgræðsla ríkisins unnið markvisst að því að efla grasrótarstarf í landgræðslu og gróðurvernd og flytja verkefni frá Landgræðslunni heim í héruð. Samvinnuverkefnið Bændur græða landið er dæmi um slíkt framtak. Verkefnið hófst árið 1990 og eru þátttakendur þess um 600 talsins. Verkefninu er ætlað að styrkja bændur og landeigendur um land allt til landgræðslu á jörðum sínum, stöðva rof og auka möguleika á sjálfbærri nýtingu í framtíðinni. Víða hefur náðst góður árangur. Margir þátttakendur hafa bætt lönd sín, breytt ógrónu landi í nothæft beitiland og aukið þannig arðsemi þess. Miklu varðar að halda áfram að vinna markvisst að uppgræðslu lands enda er gott ræktunarland á heimsvísu af skornum skammti. Ræktunarland hérlendis er takmarkað og því mikilvægt að finna leiðir til að varðveita það til framtíðar. Í því sambandi er mikilvægt að skapa jákvæða hvata til að viðhalda ræktun í túnum sem annars færu í órækt með tilheyrandi verðmætatapi og skertum möguleikum í framtíðinni á að nýta þau til fóðurframleiðslu. Einnig er mikilvægt að bændur nýti heyfyrningar í verkefnið og þar með verði stuðlað að skynsamlegri nýtingu á lífrænu efni, í stað þess að það grotni niður heima á búunum. Sauðfjárbændur hafa sýnt landgræðslu og kolefnisbindingu mikinn áhuga. Dæmi um þetta er metnaðarfull aðgerðaáætlun Landssamtaka sauðfjárbænda sem kom út í október 2017. Þar kemur fram að íslensk sauðfjárrækt skuli verða kolefnisjöfnuð fyrir árið 2027 en liður í þeirri áætlun er landgræðsla, skógrækt og endurheimt votlendis. Tilgangur verkefnisins er þríþættur: „Í fyrsta lagi getur það hjálpað til við markaðssetningu afurðanna að þær séu vottaðar kolefnishlutlausar. Í öðru lagi vilja bændur sýna samfélagslega ábyrgð í verki með kolefnisjöfnun sauðfjárræktarinnar. Í þriðja lagi er þetta leið til að skapa fjölbreyttari atvinnutækifæri á landsbyggðinni og betri rekstur búa.“ Uppgræðsla lands og nýting túna samræmist markmiðum stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir árin 2018–2024. Þar er áhersla m.a. lögð á sjálfbæra þróun byggða og fjölbreytt atvinnutækifæri um allt land og að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda með því að vinna að endurheimt votlendis og bindingu í jarðvegi. Flutningsmenn telja mikilvægt að treysta þann hvata sem bændur hafa til uppgræðslu lands og að skapa jákvæða hvata til að viðhalda ræktun í túnum. Þýðingarmikið er að nýta þekkingu, möguleika og starfskrafta bænda til að ná árangri í þessu mikilvæga verkefni fyrir samfélagið allt. Telja flutningsmenn í þessu skyni rétt að ráðherrar þeirra málaflokka sem varða landbúnað og umhverfismál kanni sameiginlega hvaða breytingar nauðsynlegt er að gera á lögum og regluverki til að styrkja framangreinda hvata og geri í kjölfarið tillögu að breytingum sem þeir telja að stuðli að framgangi framangreindra markmiða. Eðlilegt er að verkefnið verði unnið í samstarfi við Landgræðslu ríkisins sem kortleggi hvaða svæði henti best í landgræðslu af þessu tagi.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um brottfall aldurstengdra starfslokareglna. Flutningsmenn eru þingmenn allra flokka að Pírötum að undanskildum en það eru sá sem hér mælir ásamt hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, Ólafi Þór Gunnarssyni, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Hönnu Katrínu Friðriksson og Guðmundi Inga Kristinssyni. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra, í samráði við helstu hagsmunaaðila, að undirbúa og leggja fram frumvarp sem felli brott ákvæði laga um starfslokaaldur þar sem við á. Ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en á haustþingi 2021.“ Herra forseti. Forsaga þessarar þingsályktunartillögu er sú að þrír þingmenn bundust fastmælum um að leggja fram hver sína tillögu um málefni sem lytu að hinum ólíku hagsmunum og velferð aldraðra. Það voru sá sem hér stendur, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, sem þegar hefur mælt fyrir tillögu sinni um að félags- og barnamálaráðherra skipi starfshóp sem vinni aðgerðaáætlun gegn öldrunarfordómum, og síðan hv. þm. Ásmundur Friðriksson, sem sömuleiðis hefur mælt fyrir tillögu um að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að gera úttekt á heilsutengdum forvarnaúrræðum eldra fólks. Auðvitað voru væntingar flutningsmanna að hægt yrði að koma því þannig fyrir að mælt yrði fyrir þessum þremur tillögum í samhengi, hverri á eftir annarri, og skapa þannig eins konar þemadag eða setja á dagskrá í þinginu málefni sem fjölluðu um þann breytilega veruleika sem aldraðir búa við, hugsanlega með fleiri málefnum sem þeim tengjast. Þetta hefur enn ekki tekist og væri freistandi að leitast við það. Það væri viðleitni sem væri að mati þess sem hér stendur einnar messu virði að reyna. Herra forseti. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að hún hafi áður verið lögð fram á 150. löggjafarþingi. Hún hlaut ekki framgang í mikilli baráttu um að koma málum í gegn, en þau eru ýmisleg. Fleiri hv. þingmenn hafa raunar verið með hugann við þessar mikilvægu breytingar í lífi hvers og eins þegar við ljúkum störfum, starfslokabreytingar. Hv. þingkona Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir mælti á dögunum fyrir tillögu um afnám 70 ára aldursmarka opinberra starfsmanna, sem er góðra gjalda vert en á bara við um starfshóp sem fellur undir lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og gengur því skammt. Sömuleiðis mælti hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson fyrir frumvarpi til laga um breytingar á sömu lögum sem myndi lyfta þessu sama þaki upp í 73 ár. Í báðum tilvikum er vísað til opinberra starfsmanna og í þeim báðum er gengið of skammt að mati flutningsmanna þeirrar tillögu sem hér um ræðir. Hér er ekkert þak og höfðað er til alls vinnumarkaðarins, alls vinnandi fólks. Kjarni málsins er þessi: Að færni, geta og vilji viðkomandi fái að ráða. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að fela ráðherra í samráði við helstu hagsmunaaðila að undirbúa og leggja fram frumvarp um brottfall ákvæða sem takmarka heimildir eldra fólks til að sinna tilteknum störfum þegar ákveðnum lífaldri er náð. Tilgangur tillögunnar er þannig að afnema allar aldursviðmiðanir sem hindra þátttöku eldra fólks á vinnumarkaði, hvort sem er á almennum eða opinberum vinnumarkaði. Mikilvægt er, og auðvitað alger forsenda, að málið sé unnið í samvinnu við alla hagsmunaaðila. Við fjöllum oft og tíðum um það í samfélaginu hvernig líðan hinna ýmsu hópa er; um velferð, lengdan lífaldur og þar með lengdan lífaldur þjóðarinnar, starfsgetu og fleira. Með bættri heilsu þjóðarinnar hefur umræðan einnig snúist um starfslok og réttinn til að vinna. Virðulegur forseti. Evrópudómstóllinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að skyldubundinn starfslokaaldur væri bein mismunun á grundvelli aldurs í skilningi tilskipunar 2000/78/EB frá 27. nóvember 2000 um almennar reglur um jafna meðferð á vinnumarkaði. Hins vegar er hægt að réttlæta slíkan starfslokaaldur á grundvelli þeirra frávika sem tilskipunin heimilar. Slík frávik fela í sér undanþágu frá meginreglunni um jafna meðferð á vinnumarkaði óháð aldri. Lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, taka m.a. mið af framangreindri tilskipun. Í lögunum er skýrt kveðið á um bann við allri mismunun á vinnumarkaði, hvort heldur beinni eða óbeinni, á grundvelli kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynhneigðar eða kynvitundar. Þetta þykir mikilvægt í því skyni að stuðla að virkri þátttöku sem flestra á vinnumarkaði en almenn þátttaka á vinnumarkaði er talin ein þýðingarmesta leiðin til að koma í veg fyrir félagslega einangrun og fátækt. Samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, skal segja starfsmanni upp störfum frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri. Hins vegar er heimilt að ráða opinbera starfsmenn sem og embættismenn til starfa eftir að þeir hafa náð framangreindum aldri og skulu laun þeirra þá miðast við unna tíma, með öðrum orðum má lausráða fólk um ákveðið tímaskeið og eins má ráða viðkomandi sem verktaka. Það hefur verið praktíserað í íslensku samfélagi og þannig farið að nokkru leyti á svig við ákvæði laganna. Það er réttlætanlegt því að það er heilbrigt. Hvorki í gildandi lögum né í kjarasamningum er kveðið á um almennan starfslokaaldur á almennum vinnumarkaði þótt í framkvæmd sé almennt miðað við að starfsfólk vinni ekki mikið lengur en til sjötugs. Að jafnaði tengist starfslokaaldur þeim tímamótum þegar viðkomandi fer að taka lífeyri. Þá eru lögfestar reglur um starfslokaaldur ákveðinna starfsstétta, svo sem flugmanna sem verða að láta af starfi við 65 ára aldur, samanber lög um loftferðir, nr. 60/1998. Herra forseti. Víða um hinn vestræna heim hafa nú þegar verið felldar brott hindranir í þessum efnum. Fólk hefur val um það hvort það vill vinna lengur og opinberir aðilar standa ekki í vegi fyrir því. Ákvörðun um lífeyristöku verður þá einnig val, oftast sem þáttur í kjarasamningum. Starfsreynsla eldra fólks er oft og tíðum einstök, þekking á verkefnum og verkferlum nær yfir langan tíma. Þannig hafa oft skapast tækifæri til að byggja upp mikinn þekkingargrunn hjá þessum einstaklingum. Hætt er við að mikil þekking tapist og að reynsla sem getur skipt verulegu máli nýtist verr en ella. Þá er einnig hætta á að við skyndileg og þvinguð starfslok geti tilfinningaleg áhrif á einstaklinginn orðið afar neikvæð. Rannsóknir hafa raunar sýnt að við þvinguð starfslok komi oft fram kvíði og þunglyndi hjá viðkomandi, þ.e. að þegar komi að því að hætta störfum en fólk myndi jafnvel kjósa að starfa áfram og lengur þá sýni líkami og sál hastarleg viðbrögð. Aldurstakmörk á vinnumarkaði voru í upphafi sett sem nokkurs konar réttindaviðmið, en það er litlum vafa undirorpið að ekki var ætlast til að aldursmörkin hindruðu fólk í að starfa, kysi það svo. Þá má einnig ímynda sér að sú ráðstöfun að þvinga fólk af vinnumarkaði hafi í einhverjum tilfellum í huga vinnuveitanda verið aðferð til að hleypa að nýrri þekkingu og tryggja aðgengi ungs fólks eða vernd á vinnumarkaði. Viðhorf vinnuveitenda hafa því mikið að segja hvað þetta varðar. Vinnuveitendur sem bera hag vinnustaðar síns og launþega sinna fyrir brjósti horfa fram á veginn og til langtímahagsmuna, bæði fyrirtækisins og launþeganna. Þar eru auðvitað ýmisleg sjónarmið uppi. Vissulega geta verið málefnalegar ástæður fyrir því að tiltekin störf eigi fremur að vera unnin af yngra fólki en eldra. Þar má nefna störf sem krefjast tiltekins líkamlegs atgervis, svo sem störf sem krefjast sérstaklega góðrar sjónar eða heyrnar eða annarra líkamlegra burða sem oft breytast með aldri. Starfslok í slíkum störfum eru oftast skilgreind í kjarasamningum og í einhverjum tilfellum í alþjóðlegum samningum, t.d. varðandi flugmenn. Þannig er í 12. gr. laga um jafna meðferð á vinnumarkaði fjallað um frávik vegna aldurs. Þar kemur fram að mismunandi meðferð vegna aldurs telst ekki brjóta gegn lögunum séu færð fyrir henni málefnaleg rök sem helgast af lögmætu markmiði, þar með talið stefnu í atvinnumálum eða öðrum markmiðum er varða vinnumarkað, enda gangi slíkar aðgerðir ekki lengra en nauðsynlegt er talið til að ná því markmiði sem stefnt er að. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að áðurnefndum lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði er tekið fram að ákveðin óvissa ríki þó enn um það hvers konar mismunun á grundvelli aldurs sé heimil í skilningi ákvæðisins og því verði að telja mikilvægt að litið verði til dómafordæma Evrópudómstólsins við túlkun þess. Áhrif af brottfalli ákvæðis um starfslokaaldur, þar sem við á, gætu orðið nokkur á lífeyristöku, svo sem að menn fresti töku lífeyris. Þannig þyrfti að gera tryggingafræðilegar úttektir á því hvernig best yrði tekið á þeim málum. Einnig má gera ráð fyrir að á einhverjum tímapunkti kynni að verða valkvætt að hætta uppsöfnun lífeyrisréttinda ef tryggingafræðilegar úttektir bentu til þess að réttindi væru næg. Slíkt ætti auðvitað að vera val eftir að tilteknum réttindum væri náð. Flutningsmenn leggja áherslu á að með samþykkt tillögunnar er ekki verið að leggja til að áunnum réttindum verði breytt, hvort heldur kjarasamningsbundnum eða lögbundnum réttindum. Réttur fólks til að hefja töku lífeyris breytist ekki við þær lagabreytingar sem fyrirhugaðar eru með tillögugerðinni. Þau réttindi og réttindaávinnsla verða áfram ákvörðuð með kjarasamningum og lögum. Því verður samþykkt tillögunnar ekki grundvöllur til að skylda fólk til að vinna lengur, heldur eykst réttur þess til að ákveða sjálft hvenær starfslok verða. Flutningsmenn telja að með samþykkt tillögunnar og framlagningu frumvarps í kjölfarið verði stigin mikilvæg skref í þá átt að tryggja réttindi eldra fólks til þátttöku í samfélaginu á eigin forsendum. Eftir sem áður kunni að vera málefnaleg rök fyrir því að takmarka réttindi til tiltekinna starfa, eins og áður hefur verið drepið á, enda helgist þau frávik af lögmætu markmiði og gangi ekki lengra en nauðsynlegt er talið til að ná settu markmiði: Að útrýma með efnislegum hlutlægum hætti misrétti milli kynslóðanna. Með öðrum orðum: Að vinna gegn aldursfordómum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir flutningsræðuna og þakka þingmanninum jafnframt fyrir samstarfið við þessa tillögugerð og þann tillögupakka sem þingmaðurinn kom inn á að við hefðum flutt ásamt hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni. Í mínum huga verður taka mannréttindavinkilinn á þetta. Við verðum í rauninni alltaf að skoða, ekki bara réttindi eldra fólks heldur réttindi fólks í samfélagi þannig að við séum ekki með óþarfa hindrunum eða óþarfa lagasetningu eða skilmerkjum að skerða þau réttindi sem fólk hefur til að lifa því lífi sem það kýs í því samfélagi sem það býr í. Við eigum sem samfélag að bera virðingu fyrir stöðu fólks og menntun. Það er a.m.k. mín skoðun. Með því að afnema aldurshindranir, eins og lagt er til, erum við í rauninni að horfast í augu við, ekki bara það að við ætlum að taka á mannréttindavinklinum, heldur erum við líka að horfast í augu við að samfélagið er að breytast. Hugsunarhátturinn um að það sé eftirsóknarvert að setjast í helgan stein með áherslu á að setjast fer sem betur dvínandi. Það hefur enginn áhuga á því að vera þvingaður til að hvíla sig þegar hann vill ekki hvíla sig. Það hefur enginn áhuga á að vera þvingaður út af vinnumarkaði þegar hann hefur fulla starfsgetu. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Við höfum svo sem áður rætt þetta og þetta hefur verið rætt í víðara samhengi en kemur fram í þessari tillögu. Til að mynda á árunum 2003–2007 þegar unnið var að gerð nýrra heilbrigðislaga kom þessi vinkill upp í þeirri umræðu, þ.e. hvort samfélagið væri tilbúið að taka burt úr öllum lögum einhvers konar aldursviðmið með tilliti til þjónustu eða þjónustuþarfar og þess háttar, en miða fremur við þörfina á því að fá þjónustu, og þá eins og í þessari tillögu að miða frekar við getuna, hvort einhver geti raunverulega unnið, frekar en að horfa til þess hvað hann eða hún kann að vera gamall eða gömul í árum. Á þeim tíma komumst við að þeirri niðurstöðu, man ég, að samfélagið væri ekki alveg tilbúið. Við værum ekki alveg komin þangað. Núna hins vegar, einum 15–20 árum síðar, er staðan sú að jafnvel á þessum tiltölulega stutta tíma hefur samfélagið breyst mikið. Bara á þessu tímabili hefur til að mynda væntanlegur lífaldur fólks við fæðingu lengst töluvert og aldursviðmiðið 67–70 er í rauninni algjörlega komið úr takti við raunveruleikann sem við búum við sem samfélag. Ég held að ég muni það rétt að upprunalega hafi 67 ára viðmiðið verið miðað við að ef menn hættu að vinna þá, gætu þeir vænst þess að jafnaði að lifa í fimm til sex ár í viðbót og þess vegna væri ekkert óeðlilegt að þeir hættu að vinna á þeim tíma. Íslendingur sem nær 70 ára aldri í dag er að jafnaði, aðeins mismunandi eftir kynjum, með lífslíkur þaðan í frá upp á ein 15 ár, plús/mínus. Þá spyr maður sig, sérstaklega ef fólk er heilt heilsu og hefur starfsþrek: Hvers vegna í ósköpunum ekki að notfæra sér þá möguleika sem felast í því, og, eins og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom inn á, notfæra sér reynsluna, notfæra sér þekkinguna, nota tækifærin sem felast í því að nema af þessum eldri einstaklingum og flytja þekkinguna áfram á milli kynslóða? Ég tek líka undir það sem hv. þingmaður kom inn á, að auðvitað þarf að horfa til þess að það er í tilteknum starfsgreinum þar sem færnikröfur eru annaðhvort mjög miklar eða mjög sértækar, að það kunni að vera ástæða til að takmarka það með einhverjum hætti, eða þá að alþjóðasamningar takmarki með einhverju móti hvað við getum gert. En engu að síður, svona stórt séð, þá snúast nútímastörf ekki um líkamlega burði. Þau snúast í rauninni ekki um það. Eins og komið hefur verið inn á hér í dag þarf að ræða þessi mál í samhengi við aðila vinnumarkaðarins og auðvitað eiga aðilar vinnumarkaðarins og hagsmunaaðilar aðrir að koma að þessu. En til að mynda gætu sveitarfélögin, sem eru gríðarstór vinnuveitandi á Íslandi, horft til þess að þurfa ekki að ráða t.d. vana eða góða kennara sem verktaka eða eitthvað slíkt þegar það vantar kennara, þau gætu hreinlega ráðið þessa kennara vegna þess að þeir væru góðir kennarar og fengið þá til að starfa áfram. Og þannig mætti lengi telja. En fyrst og síðast snýst þessi tillaga um að tryggja annars vegar að við séum ekki með fordóma gagnvart fólki á grundvelli aldurs, og hins vegar að tryggja fólki að ekki sé verið að skerða réttindi þess að nauðsynjalausu út af einhverjum, ja, við skulum segja dálítið gömlum hugmyndum um það hvenær einstaklingur er orðinn gamall og farlama. Gamalt fólk eða eldra fólk er gríðarlega fjölbreyttur hópur og það er í besta falli sérkennilegt að ætla að halda sig við einhver tiltekin aldursviðmið þegar við ættum að láta færnina og ráða og vilja einstaklingsins. Og það er það sem er svo mikilvægt við þessa tillögu. Ég fagna því að hún sé komin fram aftur.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um þingsályktunartillögu um brottfall aldurstengdra starfslokareglna, en flutningsmaður er hv. þm. Guðjón S. Brjánsson. Ég er með honum á þessari tillögu og get ekki annað en stutt hana heils hugar vegna þess að ég tel stórfurðulegt að við séum að setja inn í lög að þegar maður verður 65 ára eða 70 ára, eða á hvaða aldri sem er, eigi maður ekki og megi ekki vinna lengur þá vinnu sem maður stundar og vill halda því áfram. Auðvitað á að vera númer eitt: Viltu vinna áfram? Og númer tvö: Geturðu unnið áfram? Við eigum sérstaklega að taka á þessu núna vegna þess að alltaf er talað um að þjóðin sé að eldast og þar af leiðandi verði færri vinnandi hendur í framtíðinni. Það þarf ekki að vera ef við sjáum til þess að þeir sem vilja vinna geti unnið ef þeir vilja vinna. Eitt það ömurlegasta sem ég veit er þegar hindranir eru settar í veg fólks sem vill vinna eins og gert er gagnvart öryrkjum og gagnvart eldri borgurum. Það er ekki á neinn hátt eðlilegt að hafa hlutina svoleiðis. Það segir sig sjálft að hver vinnandi hönd skilar skatttekjum, bæði til sveitarfélaga og ríkisins. Þar af leiðandi er mun betra að sjá til þess að ryðja öllum hindrunum úr vegi þannig að það sé bara viljinn og getan sem ráði en ekki aldurinn. Þess vegna styð ég heils hugar þessa þingsályktunartillögu.
Virðulegur forseti. Ég fjalla hér um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, með síðari breytingum, niðurgreiðsla á raforku til garðyrkjubænda. Flutningsmaður frumvarpsins er Inga Sæland. Auk mín má segja að allur Flokkur fólksins sé á þessari tillögu. Ég mun flytja hana hér fyrir Ingu Sæland, með leyfi forseta: „1. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. 58. gr. skal ríkissjóður niðurgreiða garðyrkjubændum allan kostnað við flutning og dreifingu raforku vegna framleiðslu garðyrkjuafurða á árunum 2021, 2022, 2023 og 2024, að þeim skilyrðum uppfylltum að orkukaupin séu vegna atvinnustarfsemi, að niðurgreidd raforka sé sérmæld og fari einungis til lýsingar plantna í gróðurhúsi til að örva vöxt þeirra, að framleiðslan sé ætluð til sölu og að ársnotkun til lýsingar sé meiri en 100 MWst á ári. Heildarfjárhæð niðurgreiðslna samkvæmt 1. málslið skal ekki takmarkast við heildarframlög í samningum sem íslenska ríkið gerir við framleiðendur garðyrkjuafurða. Jafnframt skal ríkissjóður niðurgreiða garðyrkjubændum helming kostnaðar vegna uppbyggingar á dreifikerfi raforku til garðyrkjubýla, gróðrarstöðva og garðyrkjustöðva á árunum 2021, 2022, 2023 og 2024. Heimilt er ráðherra að fela Matvælastofnun eða öðrum opinberum aðila að annast faglega umsjón með niðurgreiðslu á kostnaði við flutning og dreifingu raforku, enda sé skipulag þeirra og starfsreglur í samræmi við ákvæði laga. Ráðherra setur reglugerð um framkvæmd þessa ákvæðis. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Heimsfaraldur Covid-19 sem nú geisar og þær nauðsynlegu sóttvarnaaðgerðir sem þjóðir heimsins hafa þurft að grípa til hafa sýnt fram á hve mikilvæg innlend matvælaframleiðsla er fyrir öryggi þjóða. Innlend matvælaframleiðsla er sérstaklega mikilvæg þegar þjóð er jafn einangruð og viðkvæm fyrir röskun á innflutningi á matvælum og Ísland. Þess vegna er fullt tilefni til að ráðast í stórsókn í framleiðslu garðyrkjuafurða og fella niður þá múra sem standa í vegi fyrir því að efla megi innlenda framleiðslu. Aukin innlend matvælaframleiðsla mun einnig hafa jákvæð áhrif í baráttunni gegn efnahagsáhrifum Covid-19 næstu árin. Þar sem frumvarpið leggur til auknar endurgreiðslur vegna kostnaðar sem fellur til frá ársbyrjun 2021 mun það hafa atvinnuskapandi áhrif þegar við gildistöku. Því er brýnt að frumvarpið verði samþykkt sem fyrst. Framleiðsla garðyrkjuafurða hefur á síðustu áratugum eflst til muna á Íslandi. Þó að landið sé harðbýlt hafa garðyrkjubændur unnið mikið þrekvirki við að koma upp aðstöðu til að rækta hér matvæli sem áður þótti óhugsandi að rækta á norðurslóðum. Íslenskur almenningur hefur vegna framþróunar í garðyrkju haft greiðan aðgang að vörum sem áður þóttu munaðarvörur. Aðgengi að ódýrri orku hefur spilað stóran þátt í uppbyggingu garðyrkju á Íslandi. Raforka er nauðsynleg í ylrækt til að lýsa og hita gróðurhús. Raforkuverð hefur því bein áhrif á það hversu mikið garðyrkjubændur geta framleitt og á hvaða verði þeir selja afurðir sínar til neytenda. Raforka er í dag markaðsvara og því þarf að greiða fyrir hana markaðsverð, sem sveiflast eftir framboði og eftirspurn. Til að stuðla að aukinni framleiðslu garðyrkjuafurða hefur íslenska ríkið í gegnum tíðina niðurgreitt að ákveðnu marki kostnað garðyrkjubænda við flutning og dreifingu á raforku. Þessar niðurgreiðslur gera garðyrkjubændum kleift að selja vörur á samkeppnishæfu verði þrátt fyrir mikið framboð af innfluttu erlendu grænmeti. Þó eru ákveðnir vankantar á núverandi fyrirkomulagi. Niðurgreiðslur takmarkast við fyrirframákveðin heildarframlög á ári hverju og hver einstakur framleiðandi getur aðeins fengið tiltekinn hluta af niðurgreiðslum. Þá er í búvörusamningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða kveðið á um að framleiðendur skuli ávallt greiða að lágmarki 5% kostnaðar við flutning og dreifingu. Nú þegar hafa stjórnvöld endurskoðað samninga við garðyrkjubændur og boðað auknar niðurgreiðslur á næstu árum. Það er jákvætt fyrsta skref. Það er þó nauðsynlegt að ganga lengra. Í frumvarpi þessu er lagt til að á næstu fjórum árum verði niðurgreiddur allur kostnaður við flutning og dreifingu raforku til framleiðslu á garðyrkjuafurðum. Ríkið verði því skuldbundið til að niðurgreiða kostnað óháð því hvort heildarkostnaður fari fram úr þeim viðmiðum sem kveðið er á um í samningum milli ríkisins og garðyrkjubænda og þeim viðmiðum sem kveða á um hámark hlutdeildar einstakra framleiðenda af heildarniðurgreiðslum. Þegar ætlunin er að hefja framleiðslu garðyrkjuafurða eða auka við framleiðsluna þarf að byggja upp dreifikerfi eða stækka dreifikerfi til að auka flutningsgetu þess. Garðyrkjubændur geta alla jafna ekki valið milli dreifiaðila og þurfa að greiða háar fjárhæðir fyrir uppbyggingu dreifikerfa. Sá kostnaður er ekki niðurgreiddur og þessi rekstrarskilyrði mynda því ákveðna hindrun fyrir garðyrkjubændur sem gerir þeim erfitt fyrir ef þeir hyggjast auka við framleiðslu sína og dregur úr nýliðun í greininni. Stofnkostnaður er mikill og fastur rekstrarkostnaður er einnig umtalsverður. Þess vegna er lagt til að ríkið niðurgreiði helming kostnaðar garðyrkjubænda við uppbyggingu á dreifikerfi raforku til garðyrkjubýla, gróðrarstöðva og garðyrkjustöðva. Verði þetta frumvarp að lögum skapast kjöraðstæður fyrir garðyrkjubændur á Íslandi til að efla starfsemi sína og auka framleiðslu. Því er viðbúið að innlend framleiðsla á garðyrkjuafurðum aukist til muna og að fjöldi starfa muni skapast í greininni. Að auki mun aukin framleiðsla garðyrkjuafurða hafa jákvæð áhrif í öðrum greinum atvinnulífsins, svo sem byggingariðnaði. Þá er mikið framleitt af garðyrkjuafurðum á þeim svæðum landsins sem hvað mest finna fyrir samdrætti í ferðaþjónustu og því myndi stórsókn í þeirri framleiðslu sporna við auknu atvinnuleysi á þeim svæðum.“ Um einstakar greinar frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Um 1. gr. Lagt er til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða sem veiti garðyrkjubændum rétt til aukinna niðurgreiðslna á árunum 2021, 2022, 2023 og 2024. Ákvæðið felur í sér að tímabundið verði vikið frá því ákvæði 58. gr. búvörulaga sem fjallar um framlög íslenska ríkisins til framleiðenda garðyrkjuafurða að því leyti að framlög ríkisins takmarkist ekki af ákvæðum samnings þess við framleiðendur garðyrkjuafurða og viðmiðum um hámarkshlutdeild einstakra framleiðenda af framlögum ríkisins. Lagt er til að niðurgreiðslur fari aðeins til þeirra sem nota meira en 100 megawattstundir á ári. Þetta viðmið er sambærilegt viðmiði í gildandi samningum milli garðyrkjubænda og íslenska ríkisins og þykir ekki ástæða til að víkja frá því. Í 2. mgr. er þó kveðið á um ákveðin framlög sem ekki eru í núgildandi samningi milli íslenska ríkisins og framleiðenda garðyrkjuafurða, þ.e. til niðurgreiðslu á kostnaði við uppbyggingu á dreifikerfi raforku. Á grundvelli ákvæðisins ættu því garðyrkjubændur rétt á framlögum frá íslenska ríkinu sem nema helmingi þess kostnaðar sem þeir greiða á árunum 2021, 2022, 2023 og 2024 til uppbyggingar á dreifikerfi raforku. Í 3. mgr. er kveðið á um sambærilegar heimildir til ráðherra til að útvista framkvæmd ákvæðisins til Matvælastofnunar eða annarra opinberra aðila og eru í 3. mgr. 58. gr. Í 4. mgr. er kveðið á um skyldu ráðherra til að setja reglugerð um framkvæmd bráðabirgðaákvæðisins. Um 2. gr. Greinin þarfnast ekki skýringar.“ Virðulegur forseti. Hér er lagt fram frumvarp Flokks fólksins um niðurgreiðslu á raforku til garðyrkjubænda. Þetta er mjög nauðsynlegt mál því að við eigum að tryggja og sjá til þess að Ísland sé sjálfbært í grænmetisframleiðslu. Við eigum alveg að geta séð til þess með réttu hugarfari og réttum aðstæðum og með því að byggja upp metnaðarfullan, kröftugan iðnað í matvælaframleiðslu, sérstaklega að því leyti til að við höfum næga orku, bæði raforku, hreint vatn og jarðhita, að við getum gert þetta hagkvæmt og þannig að ekki fari á milli mála að gæðin séu alveg í hæsta flokki. Við vitum það og við sjáum á þeim vörum sem við framleiðum í dag, bæði á gúrkum, tómötum, paprikum og öðru, að gæðin eru framúrskarandi. Við eigum að geta staðið okkur þannig að við þurfum ekki að flytja inn grænmeti að utan með tilheyrandi kolefnisspori. Við eigum að skapa skilyrði hér innan lands sem mun þar af leiðandi líka skapa gífurlega atvinnu í hlutastörfum. Það segir sig sjálft að við höfum land, við höfum aðstæður, við höfum allt til þess að gera þetta með sóma. Það eina sem vantar er vilji stjórnvalda hvers tíma til að sjá til þess að engar hindranir séu í veginum fyrir því að gera þetta og eins að því sé komið þannig fyrir að styrkir og annað sem þarf til að koma þessu í framkvæmd sé líka til staðar. Ef þetta allt er til staðar getum við og munum verða sjálfbær í matvælaframleiðslu, sérstaklega í grænmetisframleiðslu. Við getum byrjað þar og verið með metnað til að flytja ekki inn grænmeti til Íslands.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir í frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, sem ég flyt ásamt hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Þetta frumvarp snýst um lægri hámarkshraða. Það snýst um að hámarkshraði í þéttbýli verði 30 km á klukkustund, en ef sérstakar ástæður mæli með því verði sveitarstjórn heimilt að ákvarða hærri hraðamörk. Auk þess eru lagðar til smærri breytingar, annars vegar að fella brott heimild til að leyfa hærri hámarksökuhraða utan þéttbýlis en 90 km, og hins vegar lagt til að lækka hámarksökuhraða á bílastæðum til samræmis við hraðamörk í sambærilegu umferðarrými þar sem bílar og óvarðir gangandi vegfarendur deila rýminu mikið. Frumvarpið snýst í grunninn um að núllpunkturinn þegar kemur að því að skipuleggja göturýmið sé betri við lægri hraða vegna þess að öryggi allra vegfarenda er margfalt meira við 30 km hámarkshraða en 50. Ef árekstur verður á milli bifreiðar og óvarins vegfaranda á 30 km hraða eru innan við fjórðungslíkur á alvarlegum slysum eða dauðsfalli hjá óvarða vegfarandanum. Ef árekstur á sér hins vegar stað við 50 km hraða eru líkurnar meiri en 75%. Það er himinn og haf þarna á milli. Hugsunin er sú að gangandi vegfarendur eigi að vera í forgangi þegar kemur að því að taka ákvarðanir um skipulag þéttbýlis og að ákvarðanir sem víkja frá þessum lægri hraðamörkum séu teknar af sveitarfélögunum, sem hafa skipulagsvaldið á svæðinu, með hliðsjón af öryggi og loftgæðum og loftslagi. Aðeins að þeim áhrifum sem breyting af þessu tagi hefur. Hraði umferðar hefur t.d. áhrif á hvernig byggð þróast. Hvernig borgarlandslag lítur út fer mikið eftir því hversu hratt bílum er ætlað að keyra í gegnum borgir. Vegir þurfa að vera breiðari, helgunarsvæði þurfa að vera utan við þá og alls konar öryggisbúnaður eftir því sem hraðinn vex. Lægri hraði þýðir þéttari og huggulegri byggð, myndum við mörg segja. Þar að auki hefur slíkt skipulag jákvæð áhrif á öryggisupplifun fólksins sem býr í þéttbýlinu. Svo við tökum bara dæmi af einhverjum bæ úti á landi þar sem þjóðvegur fer í gegn, ég nefni Hvammstanga, þá ímynda ég mér að foreldrum þyki ekki alltaf þægilegt að senda ung börn yfir þjóðveginn í skóla eða sund vegna þess að hámarkshraði er 50 km og ökumenn eru jafnvel oft yfir þeim hraða. Ef sveitarfélagið fengi hins vegar að skipuleggja þetta út frá öðrum viðmiðunarpunkti, lægri hámarkshraða, væri staðan önnur þarna. Þessi þróun hefur verið í gangi um langt skeið. Stjórnvöld hafa verið að lækka hraða víða í því skyni að fækka dauðsföllum og alvarlegum slysum í umferðinni. Hér í Reykjavík hefur t.d. lægri ökuhraði verið eitt af helstu áhersluatriðum í umferðaröryggisáætlun Reykjavíkurborgar allt frá árinu 1995. Völd Reykjavíkurborgar til þess að ákvarða hámarkshraða innan síns svæðis takmarkast hins vegar við þær götur sem tilheyra borginni. Hér innan Reykjavíkur er það rétt rúmur meiri hluti gatna. Næstum helmingur gatna á höfuðborgarsvæðinu flokkast sem sagt sem þjóðvegur í þéttbýli og er þar af leiðandi undir hatti Vegagerðarinnar. Þar vandast málin vegna þess að sjónarmið Vegagerðarinnar og þeirrar sveitarstjórnar sem vill lækka ökuhraða fara ekki alltaf saman. Við þekkjum dæmi hér í nágrenni Alþingis frá því þegar íbúar beggja vegna Hringbrautar börðust fyrir því að lækka hámarkshraða þar eftir ítrekuð óhöpp. Oft og tíðum hafði litlu mátt muna að mjög illa færi, sérstaklega þar sem börn voru að fara yfir götuna á leið til skóla í myrkri. Úr varð að heimild fékkst til að lækka hámarkshraða á Hringbrautinni í 40 km. En í stað þess að sveitarfélög þurfi að ganga bónleið til Vegagerðarinnar með þessi sjónarmið þá snýst frumvarpið um að snúa sönnunarbyrðinni við, að hærri hámarkshraða þurfi að réttlæta með því að hann skerði ekki öryggi fólks og að hann hafi ekki neikvæð umhverfisáhrif, vegna þess að hærri hraði hefur auðvitað líka þau áhrif að bílar tæta meira undan sér svifryki og hávaðamengun vex með hærri hraða. Það er ekki bara Reykjavíkurborg sem er með þá framtíðarsýn að lækka hámarkshraða, heldur er sú aðferðafræði hluti af því sem kallað hefur verið núllsýn í umferðaröryggi og felst í því að stefna skuli að því að engin banaslys eða alvarleg slys verði í umferðinni. Frá því að Svíþjóð t.d. innleiddi þá stefnu árið 1997 tókst sænskum stjórnvöldum að draga úr umferðarslysum um helming. Til samanburðar má nefna að á síðustu árum hafa franskar borgir tekið upp 30 km hámarkshraða. Hér um bil 200 franskar borgir hafa gert það á síðustu árum. Það hefur leitt til 70% samdráttar í banaslysum í umferðinni í þeim borgum. Það er því til mikils að vinna. Þetta skref er þar að auki eitthvað sem maður hefði haldið að ætti þegar að vera komið fram frá ríkisstjórninni. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sótti fyrir réttu ári heimsþing um umferðaröryggi í Stokkhólmi og samþykkti þar ásamt öðrum ráðherrum í salnum svokallaða Stokkhólmsyfirlýsingu sem snýst um leiðir að því markmiði í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna að fjöldi dauðsfalla og alvarlega slasaðra vegna umferðarslysa dragist saman um helming á heimsvísu. Þetta er skuldbinding allra þjóða heims. Í því skyni einsettu aðildarríki yfirlýsingarinnar sér, en Ísland er eitt af þeim, með leyfi forseta: „Að kosta kapps um að ná stjórn á hraðakstri með því að herða löggæslu og hafa leyfðan hámarkshraða 30 km á klst. á svæðum þar sem viðkvæmir vegfarendur eru innan um bifreiðar.“ Í raun mætti segja að lækkun hámarkshraða, sem mælt er fyrir í þessu frumvarpi mínu, sé yfirlýst stefna stjórnvalda, en fram til þessa bara á alþjóðavettvangi. Það var ekki bara samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sem setti stafi Íslands undir þessi markmið á síðasta ári heldur var Stokkhólmsyfirlýsingin hluti af ályktun sem lögð var fyrir allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og samþykkt í ágúst 2020. Ísland er sem sagt í hópi þeirra ríkja sem stefna að því að takmarka ökuhraða við 30 km á klukkustund þar sem ökutæki og óvarðir vegfarendur deila rými. Flest sveitarfélög hafa stigið þetta skref í íbúðagötum og þeim rýmum sem þau ráða algerlega sjálf vegna þess að þau vita að sú breyting þjónar ekki einungis öryggissjónarmiðum heldur hefur líka jákvæð áhrif á loftgæði og hjálpar til við baráttuna gegn loftslagsbreytingum. En þessi sömu sveitarfélög lenda ítrekað í vandræðum þegar kemur að götunum innan þeirra marka sem þau stjórna ekki. Úr því þarf að bæta með því frumvarpi sem hér liggur fyrir þannig að allar götur innan þéttbýlis, hvort sem þær eru á vegum sveitarfélags eða Vegagerðarinnar og flokkast þar með sem þjóðvegur í þéttbýli, séu í upphafi skilgreindar út frá 30 km hámarkshraða, en síðan, ef hönnun og aðrar aðstæður leyfa og eftir því er kallað, verði hægt að heimila hærri hámarkshraða. Þannig myndi samþykkt frumvarpsins væntanlega engu breyta varðandi hraða í Ártúnsbrekkunni en hún gæti breytt einhverju varðandi hraðann á Austurvegi í gegnum Selfoss. Breyting af þessu tagi myndi líka þróa hugsun þeirra sem skipuleggja borgarrými og þéttbýli þannig að í enn þrengri götum, götum sem í dag eru skilgreindar með 30 km hámarkshraða, mætti taka til athugunar enn lægri hraða ef rík sjónarmið mæla með. Þannig dettur mér í hug aftur nágrenni þinghússins, þröngar götur í gamla Vesturbænum, sem mættu vel búa við lægri hraða en þann 30 km hámarkshraða sem í dag er. Herra forseti. Þetta er frumvarp sem, eins og ég vék hér að, er í samræmi við opinbera stefnu Íslands á alþjóðavettvangi. Þetta er frumvarp sem leggur til breytingu sem væri í fullu samræmi við markmið umferðarlaga um að vernda líf og heilsu vegfarenda, markmið laganna um að gæta jafnræðis á milli samgöngumáta og markmið um að taka tillit til umhverfissjónarmiða. Þetta væri breyting sem hefði jákvæð áhrif fyrir umhverfi, fyrir öryggi og fyrir skemmtilegra þéttbýli um allt land. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar til afgreiðslu þar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir litlu og sætu en jafnframt mikilvægu máli sem ég legg fram ásamt þingflokki Framsóknarflokksins, hv. þingmönnum Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Þórunni Egilsdóttur, Líneik Önnu Sævarsdóttur og Willum Þór Þórssyni. Þessi þingsályktunartillaga er ákveðið jafnréttismál að mörgu leyti til að tryggja velferð barna og jafnrétti vegna þess að sumt fólk fæðist með ýmsar skerðingar, þar á meðal sjónskerðingar sem geta verið ansi alvarlegar og háð fólki mjög í daglegu lífi. Þingsályktunartillagan felur í sér að fela hæstv. heilbrigðisráðherra og félags- og barnamálaráðherra að samræma reglur sem gilda um niðurgreiðslu eða greiðsluþátttöku ríkisins vegna kaupa á heyrnartækjum og gleraugum fyrir börn. Eins og kerfið er núna eru mismunandi reglur um þátttöku í niðurgreiðslu eftir því hvort um er að ræða kaup á heyrnartæki annars vegar og gleraugum hins vegar. Hæstv. forseti. Ég ætla kannski ekki að fara að lesa greinargerð málsins. Hún er reyndar ekki löng en upplýsandi. Ég hef rætt við nokkra foreldra sem eru í þeirri stöðu að eiga jafnvel fleiri en eitt barn með mikla sjónskerðingu. Ein gleraugu á ári fyrir þessi börn duga ekki almennilega til svo börnin geti sinnt t.d. skólasundi, íþróttum og öðru. Þau þurfa jafnvel sérstök sundgleraugu með styrkleika og sérstök íþróttagleraugu til að nýta í leikjum og við íþróttaiðkun. Þetta er því oft umtalsverður kostnaður fyrir venjulegar fjölskyldur, svo ég tali nú ekki um þegar kannski er um fleiri en eitt barn að ræða. Oft og tíðum er mikil sjónskerðing ættgeng þannig að það leggst oft þungt á fjölskyldur þegar sú er staðan. Þetta mál hefur verið ansi lengi til umræðu og skoðunar en hefur, að ég tel, fallið svolítið á milli skips og bryggju, vegna þess að e.t.v. er um að ræða tvö ráðuneyti sem þurfa að tala saman og samræma reglur sem gilda um þessi nauðsynlegu hjálpartæki, heyrnartækin og sjóntækin. Ég ætla því ekki að segja meira um þetta. Ég held að málið sem slíkt og greinargerðin segi það sem segja þarf. Ég vonast til að Alþingi geti fjallað um málið, að það verði tekið til umfjöllunar í þingnefnd, væntanlega velferðarnefnd, svo fljótt sem verða má. Ég held að ég sé ansi bjartsýn að segja að við vonumst til að málið verði afgreitt nú á vorþingi en maður á alltaf að vera bjartsýnn og vongóður. Ég held að þarna sé gat sem við getum alveg verið sammála um að sé tiltölulega einfalt að laga þegar fólk þekkir málið og gerir sér grein fyrir þörfinni og því misræmi sem nú er í kerfinu. Hæstv. forseti. Ég ætla að láta staðar numið og óska eftir góðri afgreiðslu sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á hjúskaparlögum og nokkrum öðrum lögum til þess að setja skýrt bann við barnahjónabandi. Bann við barnahjónabandi? kann einhver að spyrja. Já. Áður en ég greini frá efni frumvarpsins leyfir forseti mér kannski að segja söguna af því, og gæti haft gaman af. Þetta er frumvarp sem á rætur að rekja til fundar kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna, sem ég sat í marsmánuði 2018. Þar stóð Ísland ásamt stjórnvöldum Malaví og Sambíu fyrir hliðarviðburði um baráttuna gegn barnahjónabandi í Afríku, sem verið hefur einn af hornsteinum þróunarsamvinnu Íslands í Afríku, enda eru barnahjónabönd þar um slóðir gríðarlegt samfélagsmein þar sem stúlkur eru á unga aldri gefnar ókunnugum og oft aldurhnignum mönnum, oft vegna fátæktar fjölskyldu sinnar, þær eru nánast seldar í hjónaband. Þetta er vandamál sem er sérstaklega mikilvægt að ræða nú í dag vegna þess að ein af afleiðingum Covid-faraldursins hefur verið aukning á þessum tilvikum víða í Afríku. Aukin fátækt sem Covid hefur haft áhrif á verður til þess að stúlkur eru frekar gefnar í hjónaband. En þar sem ég sat á þessum fundi vorið 2018 í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna og hlustaði á fulltrúa frá Malaví og Sambíu og fulltrúa frá UN Women og jafnréttisskóla Sameinuðu þjóðanna hér á Íslandi lýsa því hvernig það væri í grunninn búið að banna barnahjónabönd í öllum þessum löndum - fyrir utan einhverjar litlar lagalegar glufur sem fólk væri bara svo fjári duglegt að misnota, og eitt af því sem þyrfti að gera í öllum þessum löndum væri að stoppa í götin á löggjöfinni til að berjast gegn þeim fjára sem barnahjónabönd eru - þá hugsaði ég: Gott og vel, en hvernig ástandið á Íslandi? Mig rámaði einmitt í eitthvert undanþáguákvæði í hjúskaparlögum. Það er einmitt þannig að í 7. gr. hjúskaparlaga kemur fram að almenna skilyrðið sé að tveir einstaklingar megi stofna til hjúskapar þegar þeir hafa náð 18 ára aldri. Þar kemur einnig fram að ráðuneytið geti veitt yngra fólki leyfi til að ganga í hjúskap. Er það eitthvað notað? kann fólk að spyrja. Svarið við því fékk ég í fyrirspurn á 148. löggjafarþingi. Já, þetta er notað. Það er í alvöru þannig að íslensk stjórnvöld hafa veitt fólki heimild til að ganga í hjúskap, þrátt fyrir að viðkomandi hafi ekki náð 18 ára aldri, 18 sinnum frá því að sjálfræðisaldurinn var hækkaður í 18 ár. Það er u.þ.b. einu sinni á ári, þó aldrei frá árinu 2016. Í svari þáverandi dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni kom fram að ráðherrann hefði sett af stað endurskoðun á umræddu undanþáguákvæði ásamt því að kanna hvort bæta ætti við ákvæði í hjúskaparlögin sem fjallaði um hjónavígslur einstaklinga yngri en 18 ára sem framkvæmdar eru erlendis. Þetta var á 148. þingi. Svo leið og beið og skipt var um dómsmálaráðherra. Á 149. löggjafarþingi ákvað ég að spyrja þáverandi dómsmálaráðherra hvað liði þessari boðuðu endurskoðun. Þá var sagt að sú vinna stæði yfir og fyrirhugað væri að leggja fram frumvarp til breytingar á hjúskaparlögum á næsta þingi. Það löggjafarþing kom og það löggjafarþing fór. Á þessu löggjafarþingi ákvað ég því að taka það að mér að semja frumvarpið sjálfur og leggja það fram. Það er frumvarpið sem við ræðum hér í dag. Þessi undanþáguheimild er nokkuð sem alþjóðastofnanir hvetja ríki heims almennt til að vera ekki með. Hægt er að benda á tilmæli Evrópuráðsins, hægt er að benda á að sambærilegar breytingar hafa verið gerðar á hinum Norðurlöndunum, hægt er að benda á samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Undanþáguheimildin í íslenskum lögum er arfur fortíðar sem fella þarf úr gildi. Þegar undanþáguheimildin er farin úr lögum held ég líka að skoða þurfi hvernig hún hefur verið nýtt vegna þess að þegar litið er yfir lista einstaklinganna sem þessi heimild hefur verið veitt frá árinu 1998, og kannski sérstaklega borið saman við aldur hjónaefnisins sem viðkomandi gekk að eiga, kemur sitthvað sláandi í ljós. Í fyrsta lagi eru allar undanþágur nema ein vegna kvenkyns umsækjanda sem er undir aldursmörkunum. Það eru sem sagt stúlkur sem sótt er um undanþágu fyrir. Þær eru 16 og 17 ára, en hjónaefnin eru jú flest á svipuðum aldri, 18, 19, 21. Þar er hægt að sjá fyrir sér að mögulega vilji fjölskyldan ekki að viðkomandi eignist barn utan hjúskapar eða hvað það er, og þess vegna sé einhver pressa á að ganga í hjónaband. En svo eru dæmi inn á milli, eins og árin 2004 og 2005, þar sem 31 árs karlar gengu að eiga 17 ára stúlkur með þessari undanþáguheimild. Dæmin þarna í kringum þrítugsaldurinn eru, að mér sýnist, fimm talsins af þessum 18 tilvikum. Hvaða rannsókn skyldi hafa átt sér stað í dómsmálaráðuneytinu til að fá fullvissu um að ekki væri um þvingað hjónaband að ræða, einhvers konar ofbeldi eða kúgun? Þetta er nokkuð sem ég held að rétt væri að gera upp. Frumvarpið lagði ég fram í desember en núna í febrúar, eftir allar þessar tilraunir mínar til að fá ráðuneytið til að taka upp þráðinn, tók það loks upp þráðinn og birti í samráðsgáttinni drög í vinnslu um bann við barnahjónaböndum. Mögulega fáum við því sambærilegt stjórnarfrumvarp inn til þingsins með vorinu, sem myndi ná fram sömu markmiðum og frumvarpið sem ég mæli hér fyrir í dag. En ef hæstv. dómsmálaráðherra fellur á tíma með það frumvarp er þinginu auðvitað leikur einn að samþykkja frumvarpið sem hér liggur fyrir og ég lagði fram í desember síðastliðnum, á sama tíma og stóð yfir 16 daga átak gegn ofbeldi gegn konum. Herra forseti. Það væri bara einfaldast að samþykkja þetta frumvarp vegna þess að barnahjónabönd eru tegund af kynbundnu ofbeldi, þau eru ofbeldi sem Ísland berst gegn á alþjóðavísu og hvar sem við breiðum út boðskap jafnréttis og mannréttinda eigum við að sjálfsögðu að ganga fram með góðu fordæmi. Svo lengi sem við erum með undanþáguheimild í hjúskaparlögum til að leyfa börnum að ganga í hjónaband göngum við ekki fram með góðu fordæmi. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu gangi þetta frumvarp til allsherjar- og menntamálanefndar til afgreiðslu þar.