Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Frú forseti. Á síðasta kjörtímabili var stigið mjög stórt skref í auknum einkarekstri í íslenska heilbrigðiskerfinu þegar þáverandi heilbrigðisráðherra, núverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, tók þá ákvörðun að fela einkaaðilum að reka nýjar heilsugæslustöðvar. Sú ákvörðun var tekin án allrar lýðræðislegrar umræðu hér á Alþingi og þrátt fyrir að meiri hluti Íslendinga vilji að heilbrigðiskerfið sé rekið af hinu opinbera. Hún var tekin þrátt fyrir að sýnt hafi verið fram á, m.a. í alþjóðlegum rannsóknum, að hið opinbera geti sinnt heilbrigðisþjónustu með hagkvæmari hætti en einkaaðilar. Þáverandi hæstv. ráðherra áttaði sig hins vegar á því að ekki væri vilji til þess í samfélaginu að veikindi væru höfð að féþúfu. Þess vegna lýsti hann því yfir að þessar nýju heilsugæslustöðvar hefðu ekki heimild til að greiða eigendum sínum arð. Hæstv. forsætisráðherra mætti hins vegar í viðtali á sunnudag og lýsti þeirri skoðun sinni að það væri fullkomlega eðlilegt að greiða arð út úr heilbrigðisþjónustu og annarri velferðarþjónustu. Því ekki? sagði hæstv. ráðherra, sem er auðvitað hans svar við risastórri pólitískri og siðferðislegri spurningu um hvort eðlilegt sé að einkaaðilar hagnist á sjúkdómum fólks. Mitt svar við því er algjörlega skýrt: Það er hvorki rétt né skynsamleg nýting á almannafé að skattfé eða sjúklingagjöldum sé varið til greiða fólki arð. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur breyst umfram það að Sjálfstæðisflokkurinn fer ekki lengur með heilbrigðisráðuneytið? Hvað hefur breyst frá því að hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra lýsti því yfir að ekki ætti að greiða arð út úr nýjum heilsugæslustöðvum? Er það stefna þessarar ríkisstjórnar sem hæstv. forsætisráðherra talar fyrir með þessum hætti? Hefur sem sagt orðið stefnubreyting frá síðustu ríkisstjórn í því að það sé eðlilegt og jafnvel jákvætt að greiða arð út úr velferðar- og heilbrigðisþjónustu?
Frú forseti. Við höfum á undanförnum árum fjölmörg dæmi um samninga við sérfræðilækna. Við getum nefnt sem dæmi samninga sem ríkisstjórnin þarsíðasta gerði við barnatannlækna, sem var ágætissamningur, en tannlækningar á Íslandi eru almennt reknar af einkaaðilum. Við rekum ekki tannlæknastofur ríkisins svo mér sé kunnugt um, en í þeim samningi gerði þáverandi ríkisstjórn engan áskilnað um að menn greiddu sér ekki út neinn arð. Það sem ég hef verið að vísa til og er væntanlega tilefni þessarar fyrirspurnar hér er að ég sé ekki ástæðu til þess að gera athugasemdir við það að menn sem reka einkafyrirtæki á heilbrigðissviðinu greiði sér út arð ef þeir skila afgangi í rekstri sínum, sama með hvaða hætti það er gert. Það á ekki bara við á þessu sviði heldur á svo mörgum öðrum sviðum þar sem ríkið hefur ákveðið að standa undir fjármögnun viðkomandi opinberrar þjónustu að skilyrði geta skapast til þess að það verði einhver afgangur í rekstrinum. Það kann að vera hausverkur fyrir suma að þessi skilyrði skapist á einhverjum tilteknum sviðum einkarekstrarins, eins og t.d. þegar um er að ræða heilbrigðisþjónustu. Og lausnin sem þeir hafa yfirleitt á þeim vanda er sú að koma í veg fyrir að einkaaðilar starfi á þeim vettvangi. Önnur aðferð er sú að segja: Við ætlum ekki að fara að ríkisvæða viðkomandi starfsemi en við ætlum að banna arðgreiðslur. Ég held að það sé gamaldags aðferð ef maður horfist ekki í augu við eðlilegt rekstrarumhverfi. Það er bara sjálfsagður og eðlilegur hluti af einkarekstri almennt að ef menn skila einhverjum afgangi geti þeir greitt sér út arð. Eða ætla menn kannski að fara að reyna að rekja það niður í smáatriði hvort arðurinn stafar mögulega af söluhagnaði fasteignar eða af þeim rekstri sem borinn [[Forseti hringir.]]er uppi af samningi við ríkið samkvæmt þjónustusamningi? Þá eru menn bara komnir út í einhverja endaleysu.
Frú forseti. Það er bara gamaldags. Hefur hæstv. ráðherra ekki fylgst með? Nákvæmlega það sem er að hægri stjórninni. Hann vitnaði í norræna módelið, Noreg og Svíþjóð, í þessu viðtali, þar sem hægri stjórnir hafa staðið fyrir auknum einkarekstri og aukinni einkavæðingu. Þetta eru stærstu pólitísku málin sem þar hafa verið og eru fram undan, þ.e. að einkaaðilar nýti sér aðstöðu sína með samningum við ríkið þar sem þeir njóta almannafjár til þess að greiða sér risastórar arðgreiðslur. Hið róttæka tímarit Forbes birti greiningu á því að þetta væri nákvæmlega það sem ógnaði hinu bandaríska heilbrigðiskerfi, þ.e. hvatarnir væru orðnir rangir. Þegar hvatinn væri orðinn sá að heilbrigðisþjónusta væri rekin í ágóðaskyni væri líka meiri hvati til þess að hagræða á hinum röngu stöðum, hagræða þannig að það bitnaði á gæðum þjónustunnar. Hvernig er íslenska heilbrigðiskerfið búið til þess að hafa eftirlit með gæðum? Örlítið gæðaeftirlit, hátt í þúsund aðilar sem hafa samning um að veita heilbrigðisþjónustu og gæðaeftirlit sem má telja á fingrum annarrar, hugsanlega beggja handa. Þetta er risastórt [[Forseti hringir.]]pólitískt mál. Ég spyr: Er þetta stefna ríkisstjórnarinnar eða hvað veldur þeirri stefnubreytingu frá því sem við heyrðum frá síðasta hæstv. heilbrigðisráðherra?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður tekur eitt mál og setur það í samhengi við önnur lönd þar sem þetta er raunverulegt vandamál. Ég kannast ekki við að arðgreiðslur út úr heilsutengdri starfsemi á Íslandi séu eitthvert þjóðfélagsmein hér á landi. [[Gripið fram í.]]Það er nefnilega ástæða til að taka alveg sjálfstæða umræðu um þessi mál. Það er hægt að koma víða við. Setjum við sérstaka þröskulda t.d. hjá lyfsölum við hagnaði eða arðgreiðslu? Gerum við það hjá tannlæknum? Gerum við það hjá þeim sem selja lækningatæki? Þetta eru allt aðilar sem starfa á heilbrigðissviðinu. Ég er einfaldlega sammála hv. þingmanni þegar kemur að því að ef við erum búin að byggja upp heilbrigðiskerfi í einu landi þar sem það eru einkenni á þeirri starfsemi sem þar fer fram að hún er annars vegar rekin fyrst og fremst fyrir opinbert fé og hins vegar eru þar stórkostlegar arðgreiðslur þá sé eitthvað að. Það er enginn ágreiningur við mig um það ef menn eru að reyna að kokka hann upp í þingsal. Ef við værum komin í þá stöðu [[Forseti hringir.]]væri eitthvað að. Það sem ég held að væri þá fyrst og fremst að er að ríkið væri búið að koma sér í vonda samningsstöðu [[Forseti hringir.]]og væri að greiða hærra verð fyrir þjónustuna en rök stæðu til.
Frú forseti. Þann 16. maí 2014 samþykkti Alþingi þingsályktun Pírata þess efnis að stefna í vímuefnamálum yrði endurskoðuð á grundvelli lausnamiðaðra og mannúðlegra úrræða á forsendum heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins til aðstoðar og verndar neytendum og félagslegum réttindum neytenda, aðstandendum þeirra og samfélaginu í heild. Nú hefur starfshópur, sem skipaður var af fyrrverandi heilbrigðisráðherra, skilað skýrslu með niðurstöðum og tillögum að úrbótum. Í skýrslunni kemur fram, með leyfi forseta: „… að vandi þeirra sem háðir eru ólöglegum vímuefnum er heilbrigðisvandi, og hann er í senn mikill og bráður. Að sama skapi verður ekki horft fram hjá því að bannstefna sem slík er að ýmsu leyti skaðleg þar sem hún eykur á jaðarsetningu neytenda vímuefna og útskúfun þeirra frá samfélaginu. Slíkar aðstæður draga úr áhrifamætti úrræða sem ætluð eru til verndar heilsu neytenda, svo sem skaðaminnkunar og annarrar heilbrigðisþjónustu sem krefst óskoraðs trausts milli þjónustuaðila og skjólstæðings.“ Mér skilst að ráðherra hafi kynnt sér skýrsluna og því langar mig að spyrja eftirfarandi spurninga: Hefur ráðherra í hyggju að hrinda í framkvæmd þeim 12 tillögum sem lagðar eru til í skýrslu fyrrverandi heilbrigðisráðherra um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu? Ef svo er: Hefur ráðherra einhverja áætlun um hvernig þeim verði komið í framkvæmd, í hvaða röð og innan hvaða tímaramma?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er mjög mikilvæg fyrirspurn vegna þess að skýrslan, og sú vinna sem liggur að baki henni, var tímabær. Það eru mörg nýmæli í skýrslunni og ábendingunum sem okkur er ljúft og skylt að fylgja eftir. Til að svara beint fyrirspurn hv. þingmanns, um hvort ég hyggist hrinda í framkvæmd þeim 12 ábendingum sem eru í skýrslunni, þá er þetta í skoðun. Ég hef, eins og hv. þingmaður segir réttilega, kynnt mér efni skýrslunnar og það er í bígerð að vinna betur úr henni. En sú vinna er ekki komin svo langt að ég sé búinn að forgangsraða eða gera það endanlega upp við mig í hvaða röð við ætlum að skoða ábendingarnar. Það er mjög mikilvægt að í skýrslunni er mikið horft til skaðaminnkunar og skaðaminnkunarúrræða og það er hugmyndafræði sem við höfum tekið upp í auknum mæli í heilbrigðisþjónustu. Ég get sérstaklega nefnt verkefnið Frú Ragnheiður, sem er samvinnuverkefni Rauða krossins og heilbrigðisráðuneytisins, velferðarsviðs Reykjavíkurborgar og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, en það hefur lyft grettistaki í því að auka heilbrigðisþjónustu til útigangsmanna og þeirra sem eru hvað mest utan kerfis. Skaðaminnkunarhugsunin, sem gegnsýrir skýrsluna og tillögurnar, er svo sannarlega ofarlega í mínum huga og ég vona að ég geti fljótlega gefið „rapport“ um það hvernig sú vinna fer af stað.
Frú forseti. Ég þakka svörin og það gleður mig að heyra að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur áhuga á að hrinda einhverjum af þessum tillögum í framkvæmd. Það er mikið til til bóta sem stungið er upp á þarna. En mig langar að spyrja áfram hvort ráðherra sé andvígur einhverjum tillagnanna sem koma fram í skýrslunni. Ég spyr einnig hvort ráðherra finnist tillögurnar hafa gengið nógu langt og þá sérstaklega með tilliti til þess að í niðurstöðum starfshópsins kemur fram að afnema eigi fangelsisrefsingu fyrir vörslu á neyslusköttum en áfram eigi að beita refsingu í formi sekta. Ég spyr hvort heilbrigðisráðherra sé sammála þeirri niðurstöðu. Eða er eitthvað sem ráðherra myndi vilja gera betur?
Frú forseti. Það er stórt spurt. Ég held að í stuttu máli sé hægt að segja að sá sem hér stendur sé ekki andvígur tillögum hópsins. Hins vegar vil ég að þær séu skoðaðar betur og dýpra og kannski sérstaklega þegar kemur að heilbrigðisþjónustunni, að velt sé við hverjum steini, skulum við segja, að við myndum okkur ekki afstöðu eða tökum ákvarðanir án þess að vera búin að fara dýpra ofan í sumar spurningarnar. Í sambandi við refsistefnuna hef ég almennt og við í Bjartri framtíð verið höll undir skaðaminnkandi hugsun þegar kemur að refsingum og sagt að við eigum að reyna að þróa okkur frá refsistefnu til [[Forseti hringir.]]uppbyggingar fyrir fólk. Það á ekki aðeins við um fangelsisdóma heldur geta sektardómar og sakaskrár líka haft mjög neikvæð áhrif á einstaklinga.
Hæstv. forseti. Lesa má úr stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að unnið skuli að uppbyggingu löggæslu og að sérstaklega skuli horft til aukins álags á landsvísu vegna fjölgunar ferðamanna. Ástandið er víða grafalvarlegt eins og dæmin sanna. Lögreglan um allt land hefur kallað eftir auknu fjármagni og bættu starfsumhverfi sem byggir m.a. á auknum mannafla. Nú þegar fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar hefur verið kynnt virðist ásetningurinn í stjórnarsáttmálanum með öllu gleymdur. Fram kemur í umsögn ríkislögreglustjóra um þingsályktunartillögu fjármálaráðherra um fjármálaáætlun fyrir árið 2018–2022 sem fjallað er um í Morgunblaðinu í dag að í fyrsta lagi séu lögreglumenn nú 50 færri en árið 2007 auk þess sem samdráttur hafi orðið í öðrum rekstri. Í öðru lagi hafi álag aukist mikið undanfarin þrjú ár vegna gríðarlegrar fjölgunar ferðamanna sem og fjölgunar hælisleitenda og erlends vinnuafls. Í þriðja lagi séu lögreglumenn of fáir til þess að lögreglan geti sinnt þjónustu- og öryggishlutverki sínu með fullnægjandi hætti. Þá er einnig bent á að áætlaður kostnaður við að ná sama fjölda lögreglumanna og var árið 2007 sé 1 milljarður og 3 milljarðar til að ná tölunni 680, en lögreglumenn mega helst ekki vera færri en það. Einnig kemur fram í Morgunblaðinu í dag að utanríkisráðuneytið meti það svo að ekki sé fjárhagslegt svigrúm til að ráðast í ýmis verkefni á sviði almanna- og réttaröryggis sem tilgreind eru í fjármálaáætlun. Því þurfi að forgangsraða í löggæslu, landhelgisgæslu og fleiri málum. Hæstv. forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra með vísan í það sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar hvort hún telji að þau markmið sem þar eru fram sett muni nást.
Virðulegur forseti. Það er von að hv. þingmaður spyrji, og kannski þingheimur allur, um lögregluna miðað við þann fréttaflutning sem verið hefur undanfarna daga af fjármálaáætlun sem kynnt hefur verið hér á Alþingi og lögð fram af hálfu ríkisstjórnarinnar og verið til umfjöllunar í nefndum. Ég verð að segja að það er ansi bratt af hálfu lögreglunnar að gefa sér að fjármálaáætlunin muni skila sér í þeim niðurskurði sem lýst var í ræðu hv. þingmanns. Ég vil árétta það sem ég veit að hv. þingmaður þekkir, en er kannski minna þekkt út fyrir þennan þingsal, að fjármálaáætlunin er eingöngu stefnumörkun til næstu fimm ára og lýtur að heildarrömmum á tilteknu sviði. Enn hefur ekki farið fram vinna sem lýtur að því hvernig fjármagni á einstökum sviðum verði ráðstafað. Sú vinna fer eðli máls samkvæmt fram við fjárlagavinnuna sem er að hefjast í ráðuneytunum þessa dagana og mun standa fram á haust og koma svo hingað til umræðu. Það er alls óvíst og algerlega úr lausu lofti gripið, finnst mér, að fullyrða að einstök lögregluembætti þurfi að draga úr starfsemi sinni eða fækka fólki með einhverjum hætti. Það er bara ekki tímabært á þessu stigi að ræða það. Ég vil hins vegar árétta að lögreglan og framlög til löggæslumála hafa hækkað um 34% frá árinu 2014 til 2017. Það nemur um það bil 4,7 milljörðum sem hefur verið veitt í umframfjárveitingar til löggæslumála. Mér finnst ekki sanngjarnt, ef það er gert af hálfu lögreglunnar sjálfrar, að halda því fram að niðurskurður hafi verið í löggæslumálum undanfarin ár.
Hæstv. forseti. Við höfum kannski mismunandi sýn á það að tala um að fjármálaáætlun sé eingöngu stefnumörkun. Það er svo sem ekkert nýtt, eins og fram kom í máli ráðherra, að það þurfi að forgangsraða. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að það þarf að bæta í til að gera betur ef ekki á að fara illa. Það er ljóst af svörum ráðherra og mætti jafnvel skilja sem svo að henni finnist nóg að gert. Ríkislögreglustjóri metur aftur á móti stöðuna svo að lögreglumenn séu of fáir til að lögreglan geti sinnt þjónustu- og öryggishlutverki sínu með fullnægjandi hætti. Þegar við fjöllum um þessi mál erum við að ræða um öryggi borgaranna. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi látið gera sérstaka úttekt á því hvað þurfi til svo lögreglan geti staðið undir lögbundnu þjónustu- og öryggishlutverki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka af mér ómakið. Ég nefndi ekkert í minni ræðu að það þyrfti að forgangsraða. En það er sjálfsagt að gera það úr því að kallað er eftir því, auðvitað þarf alltaf að forgangsraða. Þegar kemur að löggæslunni almennt er gott að hafa í huga að gríðarlegar skipulagsbreytingar urðu í löggæslumálum árið 2015 með fækkun lögregluembætta úr 15 niður í níu. Þá var gert ráð fyrir að það gæti tekið þrjú til fimm ár áður en afrakstur þeirra skipulagsbreytinga, m.a. hagkvæmni í rekstri og nauðsynlegur sveigjanleiki lögregluembætta um allt land, kæmi í ljós. Ég bind miklar vonir við að menn séu enn að fóta sig í þessu nýja skipulagi, sem ég vil nefna að hefur mælst mjög vel fyrir hvarvetna á landinu. En það er alveg ljóst að kallað er eftir því að það fé sem verður veitt til viðbótar núna til löggæslumála næstu misserin verði nýtt til að mæta fjölgun ferðamanna, við landamæravörslu og aðstoð og þjónustu við hælisleitendur.
Frú forseti. Ekki eru mörg ár síðan Samfylkingin var eini flokkurinn sem var með það á stefnuskrá sinni að bjóða út kvóta. En nú er öldin önnur og tveir af þremur stjórnarflokkum voru líka með það þjóðþrifamál á stefnuskrá sinni fyrir kosningar. Beinast liggur við að nota tilboð og tilboðsmarkaði þegar kvótanum eða viðbótartonnum er útdeilt, samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar. Hæstv. sjávarútvegsráðherra verður tíðrætt um að mikilvægt sé að sátt náist um sjávarauðlindina. Ég tel afar ólíklegt að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað á markaðslegum forsendum. Þannig fæst sanngjarnt verð og fólkið í landinu, eigendur auðlindarinnar, getur treyst því að ekki sé verið að hygla einum umfram annan. Fiskveiðikerfinu þarf að breyta í heild sinni en hægt er að stíga skref í rétta þá átt strax á næsta fiskveiðiári. Þorskkvótinn var aukinn á síðasta fiskveiðiári um 21.000 tonn og á yfirstandandi fiskveiðiári um 5.000 tonn. Samkvæmt nýjustu mælingum hefur þorskstofninn aldrei verið stærri. Það er því líklegt að Hafrannsóknastofnun geri tillögu um viðbótarþorskkvóta fyrir næsta fiskveiðiár og ef ekki fyrir það næsta þá fyrir það þarnæsta. Í öllu falli má búast við viðbótarkvóta á kjörtímabilinu. Ef viðbótarkvótinn yrði boðinn út fengju smærri útgerðir tækifæri til að fá kvóta á lægra verði en stóru útgerðirnar leigja hann á. Núna gengur kílóið á rúmar 200 kr. frá útgerðunum en veiðigjaldið, sem rennur til ríkisins, er aðeins rétt um 11 kr. Einnig fengist reynsla af útboðsleiðinni sem nýta mætti í sáttaumræðum sem hæstv. ráðherra hyggst hrinda af stað. Ég vil því spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort henni finnist það ekki réttlát og góð tillaga að viðbótarkvótinn, hver sem hann verður, verði boðinn út í stað þess að færa hann þeim útgerðum sem eru með kvóta fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir þessa spurningu, fyrir að draga það fram á þessum vettvangi að í þessari viku verður endanlega skipuð nefnd sem fulltrúar allra stjórnmálaflokka á þingi munu eiga aðild að. Af hverju? Menn hugsa: Er þetta enn ein sáttanefndin? Það kann að vera að þetta sé enn ein sáttanefndin en þetta er nefnd sem hefur það gríðarlega mikilvæga hlutverk að reyna að sætta sjónarmið um þennan grundvallaratvinnuveg okkar Íslendinga, sjávarútveginn, sem enn er sú atvinnugrein sem skapar hvað mest verðmæti og er með mestu framleiðnina. Þetta er risavaxið verkefni. Ég hef trú á því. Mér heyrðist hv. þingmaður ekki vera mjög bjartsýn í þá veru að hægt verði að ná sáttum - en ef ég trúi því ekki, hver á þá að trúa því? Í gegnum tíðina hafa þingmenn alls litrófsins, bæði frá vinstri og hægri, komið að því að byggja upp gríðarlega öflugan sjávarútveg. Við erum með öflugt og gott fiskveiðistjórnarkerfi sem við erum stolt af. Við erum með framúrskarandi stjórn. Það er litið til okkar. Og allir þingflokkar, frá vinstri til hægri, hafa komið að því að byggja það upp. Erfið ákvörðun var tekin 1983 um að fara í kvótakerfið. Aftur var tekin erfið ákvörðun, undir forystu vinstri stjórnarinnar, um frjálst framsal veiðiheimilda. En það hefur skilað sér í því að við höfum náð mikilli hagræðingu, hagkvæmni og ekki síst sjálfbærni í uppbyggingu á fiskveiðistofnunum okkar. Allt hefur þetta mikla þýðingu í þá veru að við stöndum frammi fyrir því að hugsanlega og vonandi mun þorskstofninn halda áfram að vaxa. En ég vil minna hv. þingmenn á að það er ekki lengra síðan en árið 2007 sem þorskstofninn var ákveðinn 130.000 tonn þannig að það er ekki sjálfgefið að við byggjum hér upp öfluga stofna, fiskveiðistofn sem þorskstofninn er. Hvað spurningu hv. þingmanns varðar er ýmislegt í henni sem hægt er að [[Forseti hringir.]]taka undir en ég vil benda á að meðan nefndin, sem hefur ekki mikinn tíma, hún hefur út þetta ár, er að störfum tel ég rétt að hún fái svigrúm til að meta hvaða leiðir eru bestar til að stuðla að sem víðtækastri sátt um þennan grundvallaratvinnuveg þjóðarinnar.
Frú forseti. Á undanförnum tíu fiskveiðiárum hefur kvótinn aukist samtals um 114.000 tonn, eða frá fiskveiðiárinu 2007/2008. Það tekur tíma að innleiða góðar kerfisbreytingar. Því eiga menn að hefjast handa strax við upphaf kjörtímabils. Ég skora því á hæstv. ráðherra að nýta sér þann meðbyr sem er í þinginu fyrir kerfisbreytingum, ef marka má það sem flokkarnir sögðu fyrir síðustu kosningar, þótt ekki væri nema til að fá þá reynslu fyrir næstu skref með því að bjóða út viðbótarkvótann. Rekstri útgerðarfyrirtækja er ekki ógnað með því að bjóða út viðbótarkvótann. Hvað mælir gegn því að bjóða hann út? Í stjórnarsáttmálanum eru flest umbótamál Viðreisnar afgreidd með orðum eins og að skoða skuli hvort eitthvað ætti að gerast. Og þá helst undir lok kjörtímabilsins. Það er eins og það sé gert til að tryggja að ekki gefist tími til að hrinda þeim í framkvæmd. Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að það gefist í raun [[Forseti hringir.]]ekki tími til að fara í kerfisbreytingarnar? Tíminn er notaður í sáttanefnd sem mun skila einhverju sem ekki er síðan tími til að framkvæma því að kjörtímabilið er búið.
Frú forseti. Einmitt þess vegna fær nefndin ekki mjög langan tíma, það er allt til. Við þekkjum alveg grunninn og höfum þekkinguna, hún liggur fyrir, rannsóknir, margs konar álit sem sett hafa verið fram hér á þinginu í gegnum tíðina. En ég verð að segja að eitt besta tækifæri til að fara markaðsleiðina, uppboðsleiðina, sem við hv. þingmaður erum svolítið sammála um, og er hægt að taka undir eitt og annað sem hv. þingmaður sagði hér áðan, var í tíð vinstri stjórnarinnar þegar nýr stofn, makríllinn, kom inn í íslenska lögsögu. Þá var ekki farin sú leið sem m.a. Samfylkingin hefur talað um. Þá var gullið tækifæri, nýr stofn í íslenskri lögsögu, að prófa sig áfram með nýjar leiðir. Núna þegar við stöndum frammi fyrir því [[Gripið fram í.]]að setja niður nefnd sem hefur það veigamikla hlutverk að ná sátt - ég mun halda henni við efnið, ég hef mínar skoðanir, ég tel að ríkið eigi að fá sanngjarna greiðslu fyrir aðganginn að auðlindinni af hálfu þeirra sem sækja í auðlindina. Það er þannig. Ég trúi því að allir flokkar muni leggja sig fram um að ná sátt til að hér ríki stöðugleiki og að við gerum þetta ekki að pólitísku þrætuepli fyrir næstu kosningar, þarnæstu kosningar og þarþarnæstu kosningar. Til þess er allt of mikið í húfi.
Frú forseti. Í síðustu viku átti ég hér ágætt samtal við hæstv. ráðherra iðnaðar um United Silicon í Reykjanesbæ. Ég hef núna svipað erindi, þ.e. það tengist United Silicon og reyndar líka PCC á Bakka ef út í það er farið. Í lögum um ívilnanir til nýfjárfestinga á Íslandi segir í 5. gr., um skilyrði fyrir veitingu ívilnana, með leyfi forseta: „Við mat á því hvort veita eigi ívilnun til nýfjárfestingar samkvæmt lögum þessum skal eftirfarandi skilyrðum vera fullnægt:“ Þar stendur undir i-lið: „að um nýfjárfestingu sé að ræða og að tæki og búnaður sem kemur til vegna hennar sé nýr eða nýlegur og uppfylli skilyrði laga um hollustuhætti og mengunarvarnir“. L-liður, með leyfi forseta: „að starfsemi félags sem nýtur ívilnunar sé að öllu leyti í samræmi við íslensk lög og stjórnvaldsfyrirmæli og starfsemin brjóti ekki í bága við almennt velsæmi“. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum sýnist að verksmiðja United Silicon í Reykjanesbæ muni geta uppfyllt þessi ákvæði laganna sem ég las upp.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem þar kemur fram varðandi 5. gr. Við undirbúning verkefnisins staðhæfði United Silicon að félagið legði áherslu á að nota bestu fáanlegu tækni til að lágmarka loftmengun, jarðvegsmengun og vatnsmengun og stunda rekstur í samræmi við umhverfisrekstrarleyfið sem gefið yrði út til félagsins, sem svo var gert. Hins vegar er það Umhverfisstofnun sem veitir verksmiðjunni starfsleyfi og Umhverfisstofnun hefur eftirlit með því að félagið starfi innan ramma þessa og ramma almennra laga á sviði umhverfismála, samanber einnig heilbrigðisnefnd sveitarfélagsins. Umhverfisstofnun er sú stofnun sem hefur heimildir til að grípa til ráðstafana og viðurlaga ef það er ekki gert. Fjárfestingarsamningurinn kemur í rauninni ekki inn á þetta eða veitir neina afslætti varðandi þessar kröfur eða viðurlög. Ef viðvörunum eða sektum er ekki sinnt þá er það væntanlega Umhverfisstofnun sem tekur ákvörðun um næstu skref. Þar af leiðandi er það hvorki ég sem ráðherra né ráðuneytið sem kemur inn á það með beinum hætti heldur er það Umhverfisstofnun.
Ég þakka hæstv. ráðherra greinargott svar. Ég geri mér ósköp vel grein fyrir því að það er Umhverfisstofnunar að sjá til þess að þeir hlutir, sem hér bar á góma sérstaklega, séu í lagi. Það hindraði nú ekki hæstv. umhverfisráðherra í því að koma fram með mjög eindregna skoðun á starfsemi United Silicon, sá ágæti ráðherra fékk reyndar svolítið bágt fyrir. Ég vil í framhaldi af þessu í seinni spurningu minni spyrja ráðherrann hvort hann og ráðuneytið muni sérstaklega styðja Umhverfisstofnun og/eða hafa eftirlit með því að Umhverfisstofnun standi í lappirnar þegar kemur að því að verksmiðja PCC á Bakka við Skjálfandaflóa hefji starfsemi sína.
Frú forseti. Ég held að ég geti bara sagt að það sé alveg skýrt í mínum huga og hjá ráðuneytinu að þau fyrirtæki sem eru að fara að taka til starfa og munu taka til starfa verða að fylgja þeim reglum sem öllum fyrirtækjum ber að gera. Ég vil ekki ætla það að önnur fyrirtæki muni ekki uppfylla þær kröfur sem þeim ber að gera. Varðandi það hvort ég veiti Umhverfisstofnun sérstakan stuðning, móralskan, formlegan eða hvað, þá finnst mér það þurfa að vera skýrt og það blasir við og ég get alltaf tekið undir að þau fyrirtæki sem eru í rekstri með einhvers konar starfsemi skulu uppfylla þær kröfur sem er að finna, hvort sem er í lögum, samningum eða öðru. Ég ítreka að þessir rammasamningar og fjárfestingarsamningar veita enga afslætti af kröfunum heldur afslætti af gjöldunum þannig að það sé alveg skýrt.
Frú forseti. Ríkisstofnanir á Íslandi eru um það bil 200 talsins og hjá þeim starfa rúmlega 24 þús. manns. Allar ríkisstofnanir nota tölvur að einhverju marki. Mjög margar eru með sérhönnuð kerfi. Hver stofnun hefur í raun þróað sitt verklag og innri kerfi sín án nokkurrar samstillingar. Afraksturinn hefur verið misjafn. Meðan sum kerfi eru gríðarlega vel gerð eru önnur byggð á afar varasömum grunni. Það liggur ekkert heildstætt mat fyrir á því hvaða kerfi eru til, hverjir reka þessi kerfi, hvað reksturinn kostar og þar fram eftir götunum. Þannig var það varðandi bókhaldskerfi fram til ársins 2003. Bókhaldskerfi ríkisins var í raun bylting þegar það tók við af mörgum mismunandi bókhaldskerfum á víð og dreif um stjórnkerfið. Samþættingin skilaði mjög góðum árangri en verkefnið var engu að síður gagnrýnisvert fyrir margar sakir. Þróun kerfisins fór mörg ár fram úr tímaáætlun og samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2012 reyndist stofnkostnaður kerfisins um 41% hærri en gert var ráð fyrir. Samtals hefur ríkið greitt um það bil 5 milljarða króna fyrir bókhaldskerfið. Samkvæmt skýrslu PricewaterhouseCoopers frá 2008 voru á þeim tíma fjölmargir alvarlegir öryggisgallar í kerfinu, m.a. vegna nafnlausra tilraunanotenda með víðtækar heimildir. Þó er þetta samt klárlega dæmi um vel heppnað hugbúnaðarverkefni á vegum ríkisins. Samkvæmt rannsókn Þórðar Víkings Friðgeirssonar, lektors við Háskólann í Reykjavík, fara 70% opinberra verkefna fram úr kostnaðaráætlun. Helstu ástæðurnar eru að ákvarðanataka byggir ekki á ígrunduðum áhættugreiningum, fyrstu áætlanir eru oft óraunhæfar, seinkanir eru vanmetnar sem og ófyrirséður kostnaður, þarfagreining er ekki nægilega vönduð, pólitík ræður för við val á kerfi, rangir aðilar velja kerfin, það er lítill stuðningur við stjórnendur og notendur og skortur á kennslu, þjálfun og skjölun, og fleira mætti tína til. Svo er einnig þekkt að öryggismál eru víða í ólestri, villuprófunum er ábótavant og gæðastýring hugbúnaðarþróunar er ekki nægilega góð. Úr öllu þessu þarf að bæta. Mig langar til að ræða nokkur atriði sem tengjast því hvernig við ættum að vera að gera hlutina. Fyrsta atriðið er frjáls hugbúnaður. Frjáls hugbúnaður er hugbúnaður sem öllum er frjálst að nota, skoða grunnkóðann að, læra af, deila með öðrum og bæta. Það ætti að vera skýlaus krafa að allur hugbúnaður sem er þróaður á kostnað ríkisins sé frjáls því það tryggir að ríkið hafi alltaf möguleika á að skipta um þjónustuaðila og að grunninnviðir samfélagsins séu rannsakanlegir, bæði í akademískum og menntunarlegum tilgangi. Þá þykir líka sýnt að frjáls hugbúnaður sé að öllu jöfnu öruggari en annar hugbúnaður. Þetta er borðleggjandi nálgun. Undanfarin ár hefur krafan um opið aðgengi að gögnum líka farið vaxandi. Í því felst að upplýsingar sem ríkið hefur í fórum sínum séu aðgengilegar á opnum og stöðluðum sniðum sem eru bæði vél- og mannlæsileg. Í nýjum lögum um opinber fjármál segir, með leyfi forseta: „Talnagrunnur fjárlaga og frumvarps til þeirra skal vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og þau gögn skulu vera aðgengileg öllum til eftirvinnslu á tölvutækan máta.“ Þrátt fyrir þetta bárust þessi gögn vegna fjárlagafrumvarps síðastliðið haust ekki fyrr en eftir að fjárlögin voru samþykkt vegna þess að gögnin voru ekki tilbúin. Nú er beinlínis ómögulegt að vinna með frumvarpið án þess að gögnin séu til í tölvu. Vandinn var líklega í reynd sá að þar sem unnið er að jafnaði með lokuð skráarsnið í ófrjálsu umhverfi er ekki auðvelt að nálgast og vinna með hráu gögnin. Krafan um opin gögn snýst ekki síst um það að vinnuumhverfi stjórnvalda byggi á opnum sniðum þannig að sjálfgefið sé að gögnin séu opin án sérstakrar eftirvinnslu. Nauðsynlegt er að öll gögn á vegum ríkisins séu aðgengileg nema af ákveðnum persónuverndar- og þjóðaröryggisástæðum og kannski að eftirlit eftirlitsstofnana gildi um þau og að notkun þeirra sé ekki háð sérstökum leyfum. Stofnanir ríkisins veita töluverða þjónustu við almenning. Mikið af þeirri þjónustu fer fram í gegnum form á vefsíðum þar sem fólk þarf að slá inn upplýsingar. Samþætting þessara þjónustugátta yrði alger bylting fyrir almenning. Það hefur unnist aðeins með island.is en meira þarf til svo hægt sé að sækja alla þjónustu á einn stað, hvort sem er að skrá sig í skóla, skila skattskýrslu eða hvað það er. Auðveldasta leiðin í átt að svona samþættingu er að byggja við núverandi kerfi opið forritunarviðmót sem leyfir forritunum öllum að tala saman. Þá væri hægt að skella nýju viðmóti ofan á. Það hafa orðið til ótal óvænt, áhugaverð og verðmæt forrit fyrir tilstilli opinna forritunarviðmóta og opinna gagna. Við ættum að sjálfsögðu að nýta okkur þann [[Forseti hringir.]]nýsköpunarvinkil. Það er margt fleira sem mætti ræða um í þessu samhengi og ég vona að við getum átt góðar samræður um það.
Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða sem hv. þm. Smári McCarthy bryddar upp á. Upplýsingakerfi og gagnagrunnar, hugbúnaðarþróun og frjáls hugbúnaður; allt er það afar mikilvægt en vill oft falla í skugga vegna þess hve tæknilegt það er. En það er svo víðfeðmt að ég get ekki farið ýkja djúpt í málefnin í ræðu minni. Í dag verður því birt á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins mun ítarlegra svar. Fjölmargir þættir í rekstri upplýsingakerfa eru nokkuð almennir og sambærilegir þvert á stofnanir. Töluvert er hægt að vinna með samrekstri. Þar er sérstaklega horft til kerfa sem halda utan um tölvupóst, skjöl og vefi. Þá hafa skýjalausnir gert það auðveldara að útvista ýmsum þáttum tölvukerfa án þess að gefa afslátt af öryggi. Þó geta skýjalausnir verið á gráu lagalegu svæði þegar ekki er fastmótað í hvaða landi gögnin eru geymd. Fátt bendir til annars en að skýjalausnir ættu að vera hagkvæmar fyrir opinbera aðila. Nokkrar tegundir af gagnagrunnum eru í notkun. Mikil tækifæri eru til þess að gera notkun þeirra einsleitari, m.a. til að lækka kostnað og einfalda umsýslu. Það sama má segja um vefumsjónarkerfi sem notuð eru fyrir vefi opinberra stofnana. Mörg mismunandi kerfi eru í notkun og þau eru ýmist hýst utan stofnunar eða innan hennar. Nánar má lesa um þetta í greinargerð sem birt verður á vef ráðuneytisins. Hv. þingmaður nefndi samþættingu kerfa með opnum forritunarviðmótum. Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur verið þátttakandi í verkefni á vegum Evrópusambandsins sem kallað hefur verið Landsumgjörð um samvirkni. Þær vefþjónustur sem þróaðar hafa verið tryggja aðgengi að eftirfarandi fjölmörgum kerfum ríkisins, m.a. þjóðskrá, fyrirtækjaskrá, ökutækjaskrá, póstnúmeraskrá, virðisaukaskattsskilum, tollskrá, námskrá og námsferlaskrá. Til viðbótar eru hjálparþjónustur sem tryggja auðkenningu, rafræna undirritun, sendingu tölvupósts o.fl. Unnið hefur verið að því að gera þessa þjónustuþætti aðgengilegri í gegnum sameiginlega vefgátt sem aðgengileg verði þeim sem þróa kerfi ríkisins. Málshefjandi nefnir einnig aðferðafræði við hugbúnaðarþróun á vegum hins opinbera, einkum varðandi villuprófun og gæðastýringu. Hér hefur hið svokallaða Fossamódel verið aðgengilegt lengi þar sem allar kröfur til hugbúnaðar eru lagðar fram í upphafi, kerfi smíðað og prófað í heild sinni í lok tímabils. Samkvæmt svonefndri Agile-hugmyndafræði er verkefninu skipt niður í stutta spretti fremur en einn stóran áfanga. Fáir staðlar eru til um kröfur til hugbúnaðargerðar fyrir íslenska ríkið og brýnt er að gera úrbót í þeim málum. Þó er til staðallinn ÍST 32 frá 1995 um almenna skilmála um útboð og verksamninga vegna gagnavinnslukerfa. Í honum eru ákvæði um prófanir verktaka, skipulagningu og úrbætur. Um aðgengi að opnum gögnum get ég sagt að ríkið rekur nú þegar vefinn opingogn.is. Þar eru þó dapurlega fá gagnasett og lítil virkni. Vefurinn er rekinn af Þjóðskrá Íslands en þó er ekki við þá stofnun að sakast. Slíkar vefþjónustur eru aldrei betri en gögnin sem þær hafa aðgang að og þar stendur upp á stofnanir og ríkisaðila að standa sig betur. Ég hef síðan ég kom í fjármála- og efnahagsráðuneytið klifað á þeim áhuga mínum að töluleg gögn verði sem mest birt frá undirstofnunum ráðuneytisins og ráðuneytinu sjálfu. Sem dæmi er birting reikninga ríkisins og ársreikninga fyrirtækja. Um mikilvægi slíkrar vinnslu erum við hv. málshefjandi sammála. Hér er mikið verk fram undan. Frá árinu 2008 hefur sú stefna verið í gildi að nota frjálsan og opinn hugbúnað. Meginstef stefnu ríkisins um opinn og frjálsan hugbúnað er að gætt skuli að því að gefa frjálsum hugbúnaði sömu tækifæri og séreignarhugbúnaði þegar tekin er ákvörðun um kaup á nýjum búnaði. Í stefnunni er kveðið á um að leitast verði við að velja hugbúnað sem byggist á opnum stöðlum, að opinberir aðilar verði ekki of háðir einstökum hugbúnaðarframleiðendum og þjónustuaðilum. Mér vitanlega hefur þessi stefna ekki sætt endurskoðun eða mati á árangri, sem þó er tímabært. Virðulegi forseti. Innan fjármálaráðuneytisins hefur þingsályktunartillaga Pírata um tæknistjóra ríkisins verið lesin vandlega. Unnið er að því að fara vandlega yfir tölvumál ríkisins og opinber innkaup á hugbúnaði og vélbúnaði o.fl. Markmiðið er bæði að lækka kostnað en ekki síður að auka ánægju íbúanna. Þrátt fyrir að standa framarlega í ýmsu tilliti hér á Íslandi eru mörg svið þar sem betur má gera.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda umræðuna. Ég ætla rétt að tæpa á tvennu, annars vegar samþættingunni og hins vegar opnum gögnum almennt. Það er í þessu eins og í svo mörgu öðru að við rekumst trekk í trekk á það hve samþætting hins opinbera er lítil. Eins og við höfum áður nefnt hér á þingi eru ellefu ráðuneyti rekin undir ellefu kennitölum sem veldur því m.a. að hreyfanleiki starfsfólks innan Stjórnarráðsins er minni en æskilegt væri. Þar að auki höfum við tugi ríkisstofnana sem sitja á gögnum á ólíku sniði og eru misviljugar að láta gögnin af hendi til sameiginlegrar notkunar þó að þau hafi verið unnin fyrir opinbert fé. Varðandi opnu gögnin almennt þá held ég að það velkist ekki nokkur í vafa um að aukið aðgengi að gögnum án gjaldtöku sé af hinu góða eins og sýndi sig þegar þáverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra gerði gögn Landmælinga Íslands gjaldfrjáls í janúar 2013. Notkun á þeim jókst stórlega, vægt til orða tekið, fastir notendur fóru úr einu hundraði upp í 2.600 og gagnamagnið hundraðfaldaðist sem var hlaðið niður af vef Landmælinga. Landmælingar hafa, í samræmi við verksvið sitt, framkvæmt svokallaða grunngerðarkönnun annað hvert ár þar sem stofnunin fer yfir sviðið og hún komst að því síðast 2015 að hjá hinu opinbera væru 32 stofnanir sem samanlagt hefðu undir höndum 326 gagnasett sem ættu erindi inn í þennan opna gagnagrunn Landmælinga, þó ekki væri nema bara til þess að við myndum uppfylla skilyrði INSPIRE-tilskipunar um samræmda notkun landupplýsinga. Þau gögn sitja nú hvert á sínum stað og bíða þess að einhver skeri á hnútinn hjá hinu opinbera og þau fari að flæða inn í opna notkun, almenningi til heilla.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir til málshefjanda og þakkir til hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Mér þótti mjög áhugavert að ræða þetta mál hér á þingi og í þessum sal og var kannski frekar að horfa til upplýsingasamfélagsins almennt og hvernig hægt væri að hagræða í opinberum rekstri og veita betri þjónustu með gegnsærri og góðri opinberri stjórnsýslu. Staðreyndin er sú að þó að við höfum mjög góð tæki og tól og flest heimili séu nettengd þá höfum við almennt ekki verið að nýta þetta til fullnustu og komum ekkert sérstaklega vel út í mælingum hvað það varðar. Ég var með skýrslu um upplýsingasamfélagið, sem er reyndar komin aðeins til ára sinna og ég geri ráð fyrir að verið sé að vinna að nýrri stefnumótun á því sviði því að stefnan gildir til ársins 2016, en það er alveg ljóst að þarna eru mikil tækifæri. Við höfum sett okkur markmið um að komast upp í 15. sætið í svokölluðum stjórnsýslustaðli hjá Sameinuðu þjóðunum. Ef ég les rétt út úr nýrri skýrslu sem kom út 2016 erum við í 27. sæti og augljóst að við höfum ekki náð markmiðum okkar hvað þetta varðar. Þarna eru því klár tækifæri til að bæta okkur. Ég fagna því sem kemur fram í ágætri fjármálaáætlun okkar um mikilvægi opinberrar rafrænnar stjórnsýslu og tækifæri sem þar leynast. Þar er einmitt komið inn á þetta með samhæfingu. Við náum ekki árangri öðruvísi en að samhæfa okkur í því. Mig langar líka að nefna eitt sem er mjög mikilvægt í allri þessari umræðu og það eru netöryggismál. Netöryggissveitirnar okkar og stefnan okkar um netöryggi - það er líka ljóst að þar erum við býsna veik fyrir. Séum við enn að vinna okkur áfram í því að bæta rafræna stjórnsýslu, sem ég held við séum öll sammála um að gera, þurfum við að huga sérstaklega að þeim þætti. Aðeins er komið inn á það í fjármálaáætluninni að við séum að fara í mat hjá [[Forseti hringir.]]Oxford-háskóla sem mun taka út þroskastig okkar í netöryggismálum og það er gott. En ég vona svo sannarlega að við höfum svo tækifæri til að fylgja því eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy kærlega fyrir þessa umræðu. Ég reikna fastlega með að hann muni halda áfram að vekja athygli á upplýsingatæknimálum meðan hann situr hér á þingi. Ég þakka sömuleiðis fjármálaráðherra fyrir hans svör. Þetta er frekar skammur tími til að ræða um stórt mál og ég þakka fyrir að nánari gögn muni birtast núna á vef fjármálaráðuneytisins. Það eru nokkur atriði sem ég vil nefna hér á þessum stutta tíma. Í fyrsta lagi vil ég tala aðeins um kostnaðinn. Það hefur komið fram í gögnum, á fundi sem var haldinn á vegum fjármálaráðuneytisins, að áætlað er að upplýsingatæknikostnaður hjá ríkinu sé að meðaltali um 7% af rekstrarkostnaði stofnana. Það séu þá um 15 milljarðar kr. á ári sem er verið að eyða í upplýsingatæknimál á vegum ríkisins. Hér erum við því að ræða um umtalsverðar fjárhæðir. Það kom líka fram á þessum fundi að það er verulega mikið af verkefnum, að við stöndum einfaldlega mjög illa þegar kemur að upplýsingatæknimálum. Ekki er miðlæg samræming gagnaskipta milli upplýsingatæknikerfa ríkisins, við erum komin mjög skammt á veg með tölvuskýjavæðingu, við erum hvorki með stefnu né markvissar aðgerðir um nýtingu tölvuskýja eða almennt varðandi umsýslu og rekstur helstu upplýsingatæknikerfa. Fjölmargar stofnanir sinna sambærilegum verkefnum hver í sínu lagi við að hanna og viðhalda vefsíðum. Það nægir að líta á Stjórnarráðið sjálft. Það má líka nefna sérstaklega að ég held að veruleg tækifæri séu þegar kemur að innkaupamálum. Við vorum að ræða það í allsherjar- og menntamálanefnd, þegar kemur að kaupum á búnaði vegna gerðar vegabréfa, hversu mikilvægt er að huga að innkaupum og hve mikið væri hægt að spara þar. Það er ánægjulegt að sjá að menn ætla sér að reyna að nýta betur kaupkraft ríkisins en áætlað er að þar sé hægt að spara milljarða. Að lokum vil ég nefna sérstaklega og taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur varðandi það sem snýr að [[Forseti hringir.]]netöryggi. Ef það er einhver ríkisstjórn sem ætti að leggja áherslu á netöryggi er það sú ríkisstjórn sem er með forsætisráðherra sem hefur orðið fyrir tveimur af stærstu tölvugagnalekum í sögunni í heiminum.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli og setja það á dagskrá. Mig langar að ræða það aðeins í stóra samhenginu. Ef þetta mál er jafn tilviljunarkennt og óljóst og í jafn miklum ólestri og þingmaður segir er þetta nú bara klassískt dæmi um hvað gerist þegar við uggum ekki að okkur og látum framtíðina koma aftan að okkur. Tölvubyltingin er tiltölulega ung og líklegt að stjórnvöld hafi tekið tæknina í notkun eftir því sem tilefni gafst til á hverjum tíma. Af því þurfum við að sjálfsögðu að læra. Ég styddi allar tillögur sem miðuðu að því að móta heildstæða stefnu um þessi mál og fylgja henni eftir. Þetta er ekki bara spurning um betri nýtingu fjármuna heldur líka öryggi íbúa, möguleika þeirra á að fylgjast með og taka þátt í mótun samfélagsins og ákvarðanatöku stjórnvalda. Hér er því um að ræða risastórt mál sem er mikilvægt fyrir þróun lýðræðis og kannski ekki óvænt að það skuli vera sett á dagskrá af Pírötum. Ég held að við eigum að láta okkur þetta mál að kenningu verða því að okkar bíða enn stærri áskoranir. Handan við hornið bíður okkar gríðarleg samfélagsbreyting sem orsakast af framförum í vélum og hugbúnaði. Þar munu tæki ekki eingöngu leysa vöðvaafl af hólmi eins og við þekkjum heldur hugarafl líka. Við þurfum þess vegna að horfa til framtíðar og komast fyrir vaðið og vera viðbúin þessum breytingum. Þess vegna minni ég líka á þingsályktunartillögu Samfylkingar um viðbragð við nýrri tæknibyltingu þannig að við séum undirbúin og látum ekki, eins og ég sagði í upphafi, tæknina koma aftan að okkur. Takk fyrir að vekja athygli á þessu.
Virðulegi forseti. Ef lýsa ætti tölvukerfum á einfaldan hátt væri eðlilegast að segja: Hröð þróun og mikil endurnýjun. Tölvukerfi eru þreföld: Fyrst er það vélbúnaðurinn, tölvan sjálf, tengingarnar og jaðartækin. Án vélabúnaðarins eru hinir hlutar tölvukerfanna gagnslausir. Næst er það hugbúnaðurinn, forrititin sem reikna og teikna. Hugbúnaðurinn er samskiptamáti okkar við tölvurnar, brúin á milli mannamáls og vélamáls, leiðin til að koma hugmyndum okkar á stafrænt form. Síðasti hluti tölvukerfa er fólkið sem notar tölvurnar. Tölvur eru á sinn einfalda hátt bara tæki til að flýta fyrir og fækka villum í útreikningum en eru samt svo fjölhæfar að þær bjóða upp á heilan heim möguleika. Ef lýsa ætti tölvukerfum stjórnvalda á einfaldan hátt væri ekki eðlilegast að segja: Hröð þróun og mikil endurnýjun. Vandamál tölvukerfa stjórnvalda eru líka þrískipt. Margt er hægt að bæta varðandi vélbúnaðinn, bæði hvað það varðar að velja hentugustu tækin og gera betur í innkaupum. Vissulega er vélbúnaður dýr en skilvirk notkun á nýjustu tækni getur skilað kostnaðinum margfalt til baka, sérstaklega þegar notkun tækjanna er pöruð við hugbúnaðarnotkun eða hugbúnaðarþróun, að valinn sé eða gerður hugbúnaður sem er sniðinn að þörfum þeirrar þjónustu sem stjórnvöld eiga að veita. Tækifærin og tækin eru gríðarlega fjölbreytt. Til þess að nýta tækifærin sem best þurfa notendur kerfanna að fylgja þróuninni. Það er ekkert mál að kaupa bestu tækin og fá nýjasta og besta hugbúnaðinn en ef fólk kann ekki að nota þessi verkfæri gerist ekki neitt. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hér sé stærsta vandamálið. Ekki er gert ráð fyrir að opinberar stofnanir hafi svigrúm til að þróa starfsemi sína ásamt starfsfólki á tæknilegan hátt með þeim verkfærum sem þó eru til; verkfæri eða verklag sem kosta jafnvel ekki neitt. Dæmi um gott verkefni er opið og tölvutækt, íslenskt mál, þar á meðal orðabók, beygingarlýsing og samheitaorðabók. Gagnasöfnin eru mun fleiri þar og nauðsynlegt er að tryggja opinn aðgang að þeim verkfærum til að tryggja stöðu íslensku í stafrænni framtíð.
Virðulegur forseti. Ég vil nefna einn af þeim áherslupunktum sem hv. þingmaður nefndi sem er opin gögn. Ég játa að ég er stundum dálítið efins þegar ég heyri orðin heildstæð stefnumótun. Niðurstaða slíkrar vinnu getur oft orðið einhver einskiptisaðgerð, einhver athöfn sem er haldin, einhver heimasíða sem er opnuð. Við erum með þannig síðu, opingogn.is, og þar eru 43 gagnasöfn. Hagstofa Evrópusambandsins, Eurostat, er með um 6.000, þótt það sé ekki að öllu leyti sambærilegt. Ég er ekki endilega þeirrar skoðunar að það sem helst þurfi sé að sanka saman öllum opinberum gögnum á einn stað, þetta snýst miklu frekar um það að þær stofnanir sem sýsla með gögn ættu að koma sér upp góðum vöruhúsum fyrir gögnin sín og síðan ætti að gera þau vöruhús aðgengileg. Til þess að svo verði þarf þrennt að koma til. Í fyrsta lagi þarf að vera auðvelt fyrir forrit að komast að því hvaða gögn eru til staðar. Ekki: Við höldum fund með ykkur og kennum ykkur á kerfið. Í öðru lagi þurfa gögnin að vera á formi sem er auðvelt fyrir forrit að vinna með. Ekki: Jói setur nýtt handunnið excel-skjal í Dropboxið næsta mánudag. Í þriðja lagi þurfa réttindamála að vera á hreinu. Gögnin þurfa ekki bara að vera ókeypis heldur þarf að vera hægt að endurbirta þau og endurnýta þau. Ekki þannig að það þurfi að sannfæra forstöðumann einhverrar stofnunar um að nýting gagnanna verði honum eða henni að skapi. Sérstaklega þegar kemur að því síðastnefnda þyrfti kannski einhverjar lagabreytingar til. Það er til dæmis þannig að flest þau gögn sem bandaríska alríkið býr til eru almenningseign, „public domain“, og um þau gildir ekki höfundaréttur. Það fyrirkomulag er eitthvað sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, sem kann að virðast tæknileg þeim sem eru ekki á kafi í umræðu um kerfislæga þætti, en er eigi að síður gríðarlega mikilvæg fyrir bæði almenning í landinu og rekstur ríkisins. Mig langar að nota mínar tvær mínútur hér til að segja, af því að ég hjó eftir því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði áðan að tillaga málshefjanda, hv. þm. Smára McCarthys, um tæknistjóra ríkisins, væri til skoðunar í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, að ég held að slík tillaga gæti haft í för með sér mjög jákvæð áhrif fyrir stefnumótun ríkisins almennt í þessum málum. Það sem ég tel að skipti þar máli er að stofnanir ríkisins tala ekki endilega að saman sín á milli og Stjórnarráðið talar ekki endilega við stofnanir, þannig að einfaldir hlutir, eins og til að mynda verkefni sem ég get nefnt sjálf og hef þar af leiðandi persónulega reynslu af, sem var að innleiða notkun frjáls og opins hugbúnaðar í framhaldsskóla, geta reynst þungir í vöfum, af því að ákveðnir múrar eru á milli stofnana annars vegar og Stjórnarráðsins hins vegar. Það hefur líka þótt vera erfitt, t.d. fyrir Stjórnarráðið, að innleiða frjálsan og opinn hugbúnað og þá eru öryggisrök höfð á lofti sem þó ættu að vera fullkomlega yfirstíganleg. Til þess í senn að spara, því að notkun þessa hugbúnaðar hefur oft reynst gríðarlegur sparnaður á fjármunum, en líka til að tryggja aukna nýsköpun í því hvernig við hugum að tölvumálum og tölvukerfum ríkisins, tel ég að það væri mjög áhugavert að afgreiða þá tillögu sem hér hefur verið lögð fram - ég hvet til þess að hún fái að komast á dagskrá - og um leið að tryggja þá nauðsynlegu samhæfingu sem hefur verið rætt um þannig að þjónustan sé aðgengileg fyrir almenning, að öryggis sé gætt, að gæði séu í þeim kerfum sem við erum að nýta og um leið að þetta sé sem allra mest opið. Ég tel að við getum gert miklu betur þegar kemur að samhæfingu innan kerfisins og milli kerfa og til þess held ég að mikilvægt sé að fá mjög skýra yfirstjórn á þeim málum og að þar séu þessi viðmið, gagnsæi og frelsi, líka höfð að leiðarljósi ásamt því sem ég nefndi áðan.
Virðulegi forseti. Þessi umræða er nú eiginlega komin út um víðan völl, þykir mér, og kannski má segja að þær áherslur sem eru lagðar fyrir hér í upphafi séu ekki mjög skýrar og geti farið út um víðan völl. Þó vil ég segja það að á þeim 60 árum sem íslenska ríkið hefur tekið þátt í hugbúnaðarnotkun og gagnagrunnanotkun, allar götur frá stofnun Þjóðskrár, hefur margt gengið býsna vel og vil ég þar sem dæmi nefna það sem er nýafstaðið hjá allflestum í þessu samfélagi, þ.e. að telja fram til skatts. Þetta var mikill höfuðverkur á flestum heimilum í nokkrar vikur en nú er þetta nokkurra mínútna verk hjá hinum venjulega einstaklingi. Það er hins vegar spurning um það hvort þau kerfi sem eru hér í notkun, hvort heldur er hjá Hagstofu, Seðlabanka, Þjóðskrá eða víðar, séu nægjanlega aðgengileg þannig að hægt sé að tengja þau öðrum kerfum, en um það skal ég ekki dæma. En það er því miður þannig að þegar talað er um hagræðingu virðist spretta fram af því ný þörf þannig að hagræðingin skilar sér því miður ekki í lægri kostnaði heldur til að svara þessari nýju þörf sem leiðir af sér nýjan kostnað. Það var nefnt hér í upphafi að í þarfagreiningu og í kostnaðaráætlunum í hugbúnaðarkerfum hafi yfirleitt 70% verkefna farið umfram kostnað. Það kann að vera rétt en var þá ekki þarfagreiningin óskhyggja í upphafi? Þó vil ég nefna eitt dæmi sem kemur kannski ekki beint inn á ríkið en tengist því þó, þ.e. fjármálamarkaði: Kauphöllin og Verðbréfaskráning Íslands, þessi tvö fyrirtæki, hafa leitt af sér verulega lækkun kostnaðar á fjármálamarkaði en því miður er það grunur minn að sá lækkaði kostnaður hafi ekki skilað sér til neytenda. Öll hagræðing á náttúrlega að skila sér beint í vasa neytenda á þessu sviði sem og öðrum. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að hefja máls á þessu mjög svo þarfa umræðuefni. Sú sem hér stendur er ekki sérfræðingur í forritun og tæknimálum en starfaði þó í nokkur ár við að innleiða skjalastjórnun í stóru fyrirtæki áður en hún kom hingað inn á Alþingi. Ég verð að segja að það kom mér verulega á óvart þegar ég fór að kynna mér þessi mál, rafræna skjalastjórnun og tölvukerfi stofnana, hve víða potturinn var mölbrotinn. Það var eiginlega hræðilegt að komast að því þegar maður kom inn í þennan heim á sínum tíma. Nokkrir þingmenn hafa nefnt mikilvægi netöryggis og ég tek undir að mjög mikilvægt er að huga að því. Við erum ansi andvaralaus enn sem komið er í þeim efnum. Persónuverndarsjónarmið hafa líka komið fram í umræðunni í dag og skýjalausnir. Ég velti því fyrir mér og hefði áhuga á að heyra frá hv. þm. Smára McCarthy hversu öruggar skýjalausnirnar eru. Það væri mjög áhugavert að heyra meira um það. Gagnsæi er af hinu góða og það að upplýsingar séu aðgengilegri fyrir almenning. Það er mjög mikilvægt og við ættum öll að stefna í þá átt. En þá nefni ég það og legg áherslu á að bætt skipulag og samræming kerfa er einnig mjög mikilvæg og tek þar undir með öðrum þingmönnum. Við erum langt á eftir nágrannaþjóðum í þeim, efnum, samkvæmt mínum upplýsingum, og mér finnst að við séum á sama stað gagnvart upplýsingamálum í dag og almenningur var kannski gagnvart fjármálum fyrir svona tíu árum síðan. Þarna þurfum við að taka okkur tak. Ég tek undir að þörf er á allsherjarúttekt á þessum málum og stefnumótun og samræming algjörlega nauðsynleg.
Virðulegur forseti. Sem ábyrgðarmaður í heilbrigðisþjónustu hef ég komið að margvíslegum þáttum sem lúta að rekstri gagnagrunna, upplýsingakerfa, vali og þróun, samþættingu og innkaupum, bæði á tölvum og hugbúnaði. Ég hef ekkert vit á þessu og er algjörlega ófróður um tæknimál en hlutskipti mitt hefur engu að síður verið þetta. Ég þekki allvel til innleiðingar og þróunar á tveimur stórum rafrænum kerfum, þ.e. sjúkraskrárkerfinu Sögu og fjárreiðu- og bókhaldskerfinu Orra, sem og hvernig tilraunum og ásetningi um að nýta sér opinn hugbúnað reiddi af hjá opinberum stofnunum. Á tíunda áratugnum hófst þróun Sögu. Það var að frumkvæði einkaaðila sem samdi við ráðuneytið og greiddi talsverða peninga fyrir. Þegar fram í sótti varð þetta kerfi síðan að söluvöru á hugbúnaðarmarkaði og svo er enn í dag. Hið opinbera á ekki kerfið og hefur ekki tilkall til þess. Stofnanir greiða mánaðarlega gjald fyrir notkun á hverri einustu útstöð og reyna auðvitað að halda fjölda þeirri í lágmarki í sparnaðarskyni. Þetta er afleitt fyrirkomulag. Kerfið þykir ekki fullnægjandi en hefur þróast til mikilla bóta eftir að embætti landlæknis tók yfir eftirlit og umsjón. Heilbrigðiskerfið kallar eftir nútímalegu kerfi sem svarar kröfum fagfólks um upplýsingagjöf og sveigjanleika. Önnur stór innleiðing var kaup hins opinbera á Oracle-kerfinu Orra, bókhalds-, fjárreiðu- og mannauðskerfi fyrir allar ríkisstofnanir, örsmáar sem þær stærstu. Vitaskuld þarf ríkið samræmt kerfi að þessu leyti en flestum ber saman um að þarna hafi verið skotið hressilega yfir markið, kerfið er svifaseint og snúið að ná út úr því upplýsingum. Stofnunum hefur ekki verið gert kleift að velja sér annan kost þrátt fyrir óskir. Aðeins örfáar stofnanir hafa kastað af sér okinu, hlaupið út í frelsið og valið sér aðra kosti. Í því sambandi má nefna skrifstofur Alþingis sem nota kerfið aðeins í lágmarki. Hvað varðar opinn hugbúnað er tómt mál að tala um það og er fullreynt. Ríkið vill ekki sjá neitt slíkt, að því er virðist, hvað sem öllum yfirlýsingum líður. Öll þau stóru kerfi sem notast er við í ríkisbúskapnum styðjast við Windows-stýrikerfi [[Forseti hringir.]]og notendur lenda á refilstigum, þurfa meira en meðalnotendaþekkingu til að nýta sér opinn hugbúnað í dag.
Herra forseti. Ég þakka fyrir gríðarlega góða umræðu. Það er augljóslega margt sem fólk hefur áhuga á í þessu samhengi. Ég er sammála mörgum öðrum hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls og hæstv. fjármálaráðherra. Ég er þó ósammála hæstv. fjármálaráðherra um skýjalausnir af fjórum höfuðástæðum: Öryggismálum, kostnaði, þjóðaröryggi hreinlega og svo meðfærileika gagna. Það er nefnilega þannig að nú býðst okkur á Alþingi, og sennilega fólki víðar í stjórnkerfi Íslands, að nota skýjalausnir sem eru vistaðar erlendis, jafnvel fólki sem hefur með þjóðaröryggi landsins að gera og viðskiptahagsmuni þess. Þegar við erum að tala um skýjalausnir erum við að tala um að geyma upplýsingarnar okkar á tölvu einhvers annars, á tölvu sem er ekki undir okkar stjórn og við höfum ekki nein ráð yfir. Þetta er atriði sem er óásættanlegt. Einnig tek ég undir það sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson sagði um kostnað við sjúkraskrárkerfið. Ef þetta kerfi hefði verið frjáls hugbúnaður frá upphafi hefði verið hægt að taka það og færa til annars þjónustuaðila eftir þörfum til að lágmarka kostnaðinn. Það var minnst aðeins á netöryggissveitina hjá Póst- og fjarskiptastofnun, CERT-ÍS svokölluð, sem var mikil bót þegar henni var bætt við í fjarskiptalög. En það hefur gengið svolítið hægt að koma vinnunni af stað hjá þeim og síðast þegar ég gáði voru aðeins sjö tilkynningar um öryggisáhættur frá þeim. Þetta er atriði sem við ættum að skoða. Frjáls hugbúnaður hefur gefist mjög vel, til dæmis í VMA, sem er stærsti vinnustaður landsbyggðarinnar. Frjáls hugbúnaður hefur verið í notkun þar í átta eða níu ár. Allt þetta bendir til þess að í raun sé víða pottur brotinn í kerfinu. Það eru erlendar fyrirmyndir sem við gætum leitað til, eins og 18F í Bandaríkjunum og GDS í Bretlandi. Núverandi sundurleysi í stjórnkerfum [[Forseti hringir.]]og tölvukerfum ríkisins er hreinlega engum til framdráttar. Þetta kostar of mikinn pening, er allt of mikil flækja og við getum einfaldað það með því að taka höndum saman og reyna að vinna að góðri stefnumótun í því.
Herra forseti. Okkur Íslendingum hættir til að berja okkur á brjóst og telja að við séum miklu betri en aðrar þjóðir og ekki síst í tækni- og tölvumálum. Höfum við einhvern tímann verið það þá er sá tími liðinn að sinni og mikilvægt að við tökum okkur tak og reynum að ná forystusæti á ný. Hjá ríkinu eru mörg og misjöfn kerfi, eins og vakin hefur verið athygli á af hv. málshefjanda. Þau eru misörugg og hér vantar okkur nýja stefnu, stefnu sem gengur þvert á öll ráðuneyti. Það er kannski þannig í þessu að við erum með of marga smákónga, suma sem eru bara furstar eða barónar og hafa aldrei ætlað sér að taka sér þessa tign. Þess vegna er það sem tillaga Pírata um tæknistjóra ríkisins er allrar athygli verð og við höfum, eins og ég kom að í ræðu minni áðan, lesið hana af miklum áhuga í fjármálaráðuneytinu. Þetta passar einmitt vel við verkefni sem við erum að fara af stað með, sem gengur undir vinnuheitinu Betri ríkisrekstur. Stór hluti af betri ríkisrekstri er tölvusamskipti, tölvurekstur, tölvuforrit, tölvuumhverfi. Þar setjum við rafræn samskipti hins vegar ekki á oddinn heldur vinsamleg samskipti almennings við hið opinbera, þ.e. að almenningur geti haft ánægju af samskiptum sínum við hið opinbera. Því náum við með því að opna á gögn ríkisins, með því að samræma viðmót, með því að búa til eitt aðgengi að ríkinu öllu. Að því held ég að við getum öll unnið saman og þess vegna þakka ég öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls fyrir að taka þátt í þessari góðu umræðu.
Herra forseti. Eins og þingheimi er kunnugt var ráðuneytinu skilað skýrslu um Matvælastofnun, þá mikilvægu stofnun fyrir okkur Íslendinga. Ég taldi mjög brýnt að gera þetta að þingskjali til þess einmitt að taka málið upp á þingi. Ég tel mikilvægt fyrir samfélagið að við aukum skilning á hlutverki, markmiðum og tilgangi Matvælastofnunar. Ég tel ekki síst þingið verðugan stað til þess að hefja þá umræðu, fá málefnalega umræðu og upplýsingar í salnum til þess að reyna að ná samhljómi um það hvert við ætlum að fara með stofnunina. Við ætlum að fara með hana þannig að við ætlum að ýta undir hana, styðja hana, styrkja og læra af þeim mistökum og læra af fortíðinni sem oft og tíðum hefur verið svolítið skrykkjótt. Þá er ég ekki að tala bara um innan Matvælastofnunar, heldur er það líka ráðuneytið sjálft. Við sem störfum þar þurfum að átta okkur á því hvað við getum gert betur þar. Þetta er ekki eingöngu Matvælastofnun heldur líka framleiðendur, það eru ýmsir þeir sem eiga í samskiptum við Matvælastofnun sem þurfa að átta sig á hver tilgangur stofnunarinnar er. Auðvitað þekkjum við þetta í kjölfar Brúneggjamálsins svokallaða sem var mjög fyrirferðarmikið í fjölmiðlum allt til loka ársins 2016. Þá var tveimur sérfræðingum, Bjarna Snæbirni Jónssyni stjórnunarráðgjafa og Ólafi Oddgeirssyni dýralækni, falið að gera úttekt á stofnuninni. Þeim var annars vegar falið að athuga stjórnun, innra starf og starfsumhverfi stofnunarinnar og hins vegar hvernig Matvælastofnun sinnti matvælaeftirliti og eftirliti með dýravelferð. Í báðum tilfellunum var höfð hliðsjón af verklagi og starfsemi í svipuðum stofnunum í Evrópu eftir því sem kostur var. Ég veit að þingmenn hafa farið vel yfir það hvernig fyrirkomulaginu er háttað í Evrópu og ekki síst, myndi ég segja, er mikilvægt að horfa til Danmerkur og ekki síður Noregs. Tilgangurinn með þessu verkefni og skýrslu var að yfirfara starfsemi stofnunarinnar og gera tillögur um úrbætur þar sem þess var talið þörf. Þeir skiluðu síðan skýrslunni í lok mars 2017 og höfum við beðið eftir því í þinginu að geta rætt þetta. Auðvitað verður mikilvægi Matvælastofnunar við að tryggja öryggi neytenda og útflutningshagsmuna þjóðarinnar síst ofmetið. Skýrslan leiðir að mínu mati í ljós að stofnunin nær ekki að sinna öllum lögbundnum skyldum sínum sökum mikilla anna og álags hjá stjórnendum og starfsmönnum. Þörf er því á því að athuga hvort fjármögnun stofnunarinnar sé í samræmi við þau verkefni sem stofnuninni er falið að annast. Þetta er ég m.a. að skoða innan fjármálaáætlunar, hvernig ég get forgangsraðað því takmarkaða fjármagni sem maður hefur þó til umræða, hvernig við getum ýtt undir annars vegar Hafrannsóknastofnun og hins vegar Matvælastofnun. Auk þess eru helstu niðurstöður skýrslunnar að innan stofnunarinnar sé ákveðinn stjórnunarvandi. Þörf sé á stefnumótun við hlutverk stofnunarinnar og matvælaeftirlit almennt og loks að ýmsir þættir í skipulagi matvælaeftirlits hér á landi skapi vandamálið, ég kem að því á eftir. Í skýrslunni er einnig fjallað sérstaklega um Brúneggjamálið og þann lærdóm sem draga má af því máli. Við verðum að draga lærdóm af því máli. Niðurstöðurnar fela í sér grundvöll aðgerðaáætlunar sem verða að nauðsynlegum breytingum á starfsemi stofnunarinnar þannig að hún geti sem best þjónað mikilvægu hlutverki sínu. Af því að hlutverk stofnunarinnar er svo mikilvægt lagði ég áherslu á að þessi skýrsla yrði að þingskjali og að hún yrði rædd hér. Það eru gríðarlega miklir hagsmunir til framtíðar fyrir okkur sem matvælaland, bæði á sviði sjávarútvegs- og landbúnaðarframleiðslu, undir því að eftirlitið hér sé skýrt, skilvirkt, það sé gegnsætt og ekki síst til hagsbóta fyrir neytendur um leið og sjónarmiða framleiðenda er gætt, en líka fyrir markaðsstarf, t.d. fyrir íslenska framleiðslu. Það er gríðarleg þróun varðandi markaðsstarf á erlendri grundu. Tækifæri þar fyrir okkur Íslendinga á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar eru mjög mikil en einungis ef við pössum okkur á að vinna heimavinnuna okkar. Þess vegna verður stofnun eins og Matvælastofnun að vera gert kleift að sinna hlutverki sínu og hlutverkið þarf að vera skýrt. Eins og kemur skýrt fram í skýrslunni sjáum við að það eru ákveðnar aðgerðir sem þarf að fara í til að styrkja Matvælastofnun. Það þarf að samstilla áherslur stjórnvalda og Matvælastofnunar með því að ræða áherslur sem kunna að vera óljósar. Það þarf að gera stjórnendum stofnunarinnar kleift að skipuleggja þróun í innra starfi. Það þarf í rauninni að efla, bæta og styrkja mannauðsstjórnina innan stofnunarinnar. Við hjá ráðuneytinu þurfum að styðja stofnunina í þeim efnum. Við hjá ráðuneytinu þurfum líka að líta í eigin barm. Það eru ákveðnar vísbendingar í skýrslunni sem ég tel að ráðuneytið verði að horfa mjög gagnrýnum augum á, vera svolítið í sjálfsgagnrýninni. Það er hægt að taka t.d. Brúneggjamálið. Það komu athugasemdir frá Matvælastofnun til Búnaðarsambandsins varðandi vistvænu landbúnaðarstarfsemina. Það var ekkert gert í því, ábendingum var beint til ráðuneytisins og ekkert gert. Þetta þurfum við að laga. Það er ekki aðeins verið að benda á Matvælastofnun, við sem tilheyrum ráðuneytinu þurfum einnig að skoða það sem betur má fara. Ég sé að tíminn sem ég ætlaði mér í fyrri umferð er á þrotum. Viðbrögðin hjá okkur í ráðuneytinu voru strax, af því að skilaboðin voru mjög skýr, að styrkja mannauðsstjórnina, styrkja stofnunina, halda vel utan um hana og láta starfsfólk stofnunarinnar vita að við stæðum með henni. En við erum ekki gagnrýnislaus. Við notum skýrsluna til þess að byggja upp. Hvað getum við hjá ráðuneytinu gert? Það er alveg skýrt að við þurfum að móta matvælastefnu á Íslandi. Það er ekki til matvælastefna hér á landi. Ég ætla í sumar, í síðasta lagi í haust, að setja saman formlegan hóp, matvælastefnuhóp sem hefur það hlutverk að setja niður matvælastefnu fyrir Ísland. Ég bregst þannig við ályktunum skýrsluhöfunda. Hvað er annað? Það liggur alveg ljóst fyrir að eftirlitið er flókið. Eftirlitið er ekki endilega skilvirkt. Það er ekki eingöngu út af Matvælastofnun heldur m.a. út af heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga, og ég er ekki að gagnrýna það eftirlit, þetta er flókið. Við sáum það í Brúneggjamálinu að eftirlitskerfið þjónaði t.d. ekki neytendum, það þjónaði neytendum alls ekki. Þá hljótum við sem teljumst til hins opinbera, ríki og sveitarfélög, að setjast niður og skoða og fara í aðgerðir sem miða að því að samræma eftirlit. Ég er búin að setjast niður með forystumönnum sveitarfélaga, Sambands íslenskra sveitarfélaga, til að setja þetta í ákveðinn farveg. Ég veit að menn hafa í kjölfarið fundað með þeim auk samtaka heilbrigðisnefnda sveitarfélaga. En að mínu viti er algjörlega ljóst að það kerfi sem við bjóðum upp á núna skilar sér ekki í þágu neytenda, hvað þá að það styðji við bændur og aðra til að tryggja örugga framleiðslu og eftirlit. Mér finnst mikil ábyrgð fólgin í því ef við, ríki og sveitarfélög, náum að setjast niður og samræma eftirlitið. Erum við að tala um miðstýrða stofnun? Eitt af því sem við hugum að hlýtur að vera að hafa eina stofnun eins og Matvælastofnun á Suðurlandi og dreifa síðan útibúum vítt og breitt um landið til þess að reyna að einfalda eftirlit, gera það skilvirkara og einfaldara en það er í dag, ekkert ósvipað og ég gat um og er í Noregi og Danmörku. Ríki og sveitarfélög geta ekki setið hjá með þessa skýrslu. Við þurfum að halda áfram að vinna eftir henni og það ætlum við okkur að gera. Ég kem að því á eftir hvað það er fleira sem ég tel mikilvægt að við gerum varðandi stofnunina, en í heild sinni er þetta dæmi um hvernig á að vinna hlutina. Forveri minn í starfi setti af stað þennan hóp vitandi það að það kæmi ekki endilega út einhver glansmynd. En við eigum að nýta þetta til að horfa til framtíðar, halda utan um stofnunina og tryggja skilvirkt eftirlit til þess að við getum sem matvælaframleiðsluland sótt fram til framtíðar með afurðir okkar á erlendum mörkuðum. Til þess að við getum gert það þurfum við að vera með allt okkar á hreinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágæta yfirferð um þetta mál og eins það að gefa okkur færi á að ræða þessa skýrslu í þingsal. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra um að það sé mjög nauðsynlegt að gera. Áður en ég fer efnislega í þetta langar mig að minnast á tvennt. Annars vegar nokkur atriði sem hæstv. ráðherra kom inn á. Ég fagna því að fara eigi í úttekt á stöðunni, endurskoða og styrkja það kerfi sem við búum við. Ég hef pínulitla áhyggjur af orðalaginu „því takmarkaða fjármagni“ sem hæstv. ráðherra kom inn á varðandi það að styrkja annars vegar Matvælastofnun og hins vegar Hafra. Ég held að við séum löngu komin á það stig að þurfa að setja aukna fjármuni í þessi mál. Svo fagna ég því að það eigi að móta Matvælastofnun. En hvað varðar samráð við sveitarfélögin um eftirlit langar mig að vekja sérstaka athygli á því að nú þegar liggur fyrir þinginu frumvarp um breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir þar sem sveitarfélögin eru alls ekki sátt við þær breytingar á eftirliti sem gera á og mörg hver tala um að ákvörðun um mengandi starfsemi sé beinlínis tekin frá sveitarfélögunum og færð til ríkisins. Ég hvet því til að það samstarf sem farið verður í verði á jafnréttisgrunni og verði ekki til að veikja sveitarfélögin og næreftirlitið. Hitt atriðið sem mig langaði að tæpa á áður en ég fer í efnisatriði skýrslunnar er, og ég vildi óska að hér væru fleiri hæstv. ráðherrar, fjármálaráðherra sem hefur fjármunina um að sýsla og ekki síst mennta- og menningarmálaráðherra, að ef eitthvert dæmi sýnir okkur hversu miklu máli sjálfstæðir og öflugir fjölmiðlar skipta í samfélaginu er það málið um Brúnegg: Aðhald fjölmiðla er gífurlega mikilvægt. Við fylgdumst með því hvernig Ríkisútvarpið sinnti því hlutverki gríðarlega vel, hélt ráðamönnum og kerfinu við efnið, hvar sem það var. Gott ef fréttamaðurinn Tryggvi Aðalbjörnsson fékk ekki verðlaun fyrir umfjöllun sína. Við eigum að halda því á lofti sem vel er gert og taka til okkar hvort við getum ekki gert betur til að styðja við fjölmiðla til að sinna aðhaldshlutverkinu gagnvart okkur. Hvað varðar efni skýrslunnar er hún um margt góð. Hún fer yfir málin. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir ýmislegt sem þarf að taka til nánari skoðunar. Samstarf MAST, búnaðarsambanda, ráðuneytis. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir þetta. Ég get bara tekið undir orð hennar í þeim efnum. Það er nauðsynlegt að skýra betur á milli stjórnsýsluþátta, hver beri ábyrgð á hverju, til þess að eftirfylgnin verði sem skýrust. Mikið af efni skýrslunnar fjallar um ástandið eins og það var áður en lagaumhverfinu var breytt. Það kemur glögglega fram hér í skýrslunni hvernig þær breytingar hafa orðið til bóta, til að skýra ýmislegt. Heilt yfir held ég að þetta snúist líka um ákveðið viðhorf í pólitíkinni. Ég hef komið að málum sem tengjast einhvers konar eftirliti frá því að ég sat í umhverfis- og heilbrigðisnefnd Reykjavíkur fyrir margt löngu, ætli það sé ekki að skríða í 20 ár síðan. Viðhorfið hefur æ síðan þá og örugglega áður skotið upp kollinum þar sem er talað um eftirlitsiðnaðinn, atvinnulífið, stjórnmálamenn á hægri væng stjórnmálanna, hafa talað opinbert eftirlit niður. Eins og það sé einhvers konar eftirlitsiðnaður, eitthvert skrímsli sem er íþyngjandi á hinn alltumlykjandi frjálsa markað. Við sjáum dæmi þess ítrekað að eftirlit er nauðsynlegt. Við þurfum að efla eftirlit og taka margt til mikillar skoðunar. Eitt af því er fjármögnun MAST, þ.e. þær upphæðir sem atvinnulífið sjálft rukkar fyrir. Það er sjálfsagt að gera eins og lagt er til í skýrslunni. En hitt er líka að við sem stjórnvöld og þau sem halda um fjármuni ríkisins fari eftir því sjónarmiði að öflugt og gott eftirlit í þágu neytenda er nauðsynlegt. Okkur ber að efla það eins og við getum. Virðulegi forseti. Nú er klukkan mín farin að ganga upp en ekki niður og þar sem ég hafna línulegum tíma hef ég af þessu litlar áhyggjur.
Forseti vill vekja athygli á því að búið var að semja um skiptingu ræðutíma fyrir fram milli talsmanna flokka.
Þá er ég farinn að ganga á tíma …
Þetta gerist þegar hv. þingmaður gengur á ræðutíma félaga síns.
Þá þakka ég fyrir mig.
Virðulegur forseti. „Neytendur blekktir enn og aftur. Hver ber ábyrgð?“ Svona hljóðar fyrirsögn uppkasts að grein sem skrifuð er á seinasta ári þegar eitt stærsta hneykslismál síðari tíma varðandi neytendavernd og dýravernd kom upp á yfirborðið. Þar átti ég við þær blekkingar sem íslenskir neytendur höfðu verið beittir árum saman við kaup á svokölluðum vistvænum eggjum þar sem dýravelferð var látin mæta afgangi, eins og sjónvarpsáhorfendur fengu að kynnast. Margir stukku til og gagnrýndu Matvælastofnun fyrir sleifarlag og linkind í samskiptum við Brúnegg ehf. og fyrir tregðu við að afhenda fjölmiðlum gögn sem sneru að þessu máli Svo fór að lokum að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið lét vinna allítarlega skýrslu sem birtist svo 27. mars sl. og er umfjöllunarefni okkar hér og nú. Skýrsluhöfundar tala um tvenns konar áskoranir sem stofnunin stendur frammi fyrir. Í fyrsta lagi að hún nái ekki að sinna öllum lögbundnum skyldum sínum og að álag sé mikið, að langtímaveikindi séu tíð og merki um þreytu og kulnun sjáist meðal starfsfólks. Þessi liður er sérstaklega áhugaverður í ljósi þess að í umræðum um fjármálaáætlun sem þingmenn ræða þessa dagana má sjá að stofnunina skortir að eigin mati 140 milljónir til að hægt sé að fjölga starfsmönnum og taka á þessum vanda. Hin áskorunin sem nefnd er hér sérstaklega er sú að ekki hafi tekist að stilla saman strengi þannig að úr yrði samstillt heild og ímynd stofnunarinnar út á við væri ekki góð. Í öðrum hluta skýrslunnar, „Úrbótatækifæri í innra starfi“, er farið yfir helstu atriði sem taka þarf til athugunar varðandi núverandi stöðu og starfsemi Matvælastofnunar. Þar segir undir liðnum „Stefna og áherslur“, með leyfi forseta: „Eins og mál standa nú liggur ekki fyrir heildstæð stefna stjórnvalda um matvælaeftirlit í landinu (matvælastefna). Eftirlitið er unnið af tveimur aðilum, þ.e. MAST annars vegar og heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga hins vegar. Með það í huga að HES skiptist í tíu sjálfstæða aðila, með framkvæmdastjóra á hverju svæði fyrir sig, má í raun segja að 11 aðilar sinni þessu eftirliti. Það hefur komið skýrt fram í athugunum höfunda að þetta fyrirkomulag er ýmsum vandkvæðum bundið og veldur óhagræði og ósamræmi í framkvæmd eftirlits. Við samanburð á matvælaeftirliti í nágrannalöndum Íslands kom fram að heildstæð matvælastefna er fyrirliggjandi auk þess að þróunin hefur verið í þá átt að færa matvælaeftirlit á eina hendi. Burt séð frá þessu kom fram að óljós stefna og framtíðarsýn á þessu sviði gerir erfiðara um vik að skilgreina umfang og árangur, sem aftur er grundvöllur þess að stilla saman væntingar stjórnvalda, eftirlitsþega og stofnunarinnar um hvað einkenni æskilegt matvælaeftirlit. Við leggjum til að ráðist verði í stefnumótun af þessu tagi með víðtæku samráði hagsmunaaðila, en bendum jafnframt á eftirtalin verkefni sem brýnt er að huga að nú þegar: Hafa samráð við hagsmunaaðila við gerð frumvarps um MAST […] Skipuleggja umræðu milli ráðuneytisins og MAST um hlutverk og áherslur í starfseminni sem verði leiðarljós stjórnenda við mótun og framkvæmd stefnu og markmiða. Í þessu verkefni felst að ræða samræmi og samspil milli MAST og heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Skapa nauðsynlegt rými til þess að vinna með stefnumótun á einstökum sviðum með þátttöku helstu lykilstarfsmanna til þess að dreifa eignarhaldi og tryggja samstöðu um þau verkefni sem vinna þarf stefnunni til framdráttar. […] Vinna markvisst með innleiðingu fyrirliggjandi gilda MAST þannig að um þau ríki skilningur og samstaða og verði starfsmönnum mikilvægt leiðarljós um áherslur og nálgun í starfsemi og þjónustu. Styrkja vinnslu og miðlun upplýsinga um starfsemi, rekstur og árangur til þess að skapa samstöðu og ábyrgðartilfinningu gagnvart hlutverki og árangri stofnunarinnar.“ Ýmsar fleiri tillögur eru nefndar til úrbóta á bls. 40 og þar á eftir er talað um ýmislegt á borð við samstarf við ráðuneyti, stefnumótun, fjármögnun, skoðanatíðni, faggildingu Matvælastofnunar, en þar er sérstaklega verið að horfa á sérstakan ISO staðal. Fjallað er um skoðanastofur, verklagsreglur, um þvingunaraðgerðir, endurmenntun og viðhaldsmenntun, starfsleyfi dýralækna og svo mætti lengi telja. Virðulegur forseti. Hverfum aftur til fortíðar og skoðum forsögu Matvælastofnunar. Það er ekki að ástæðulausu að sagnfræðingur stendur hér í pontu. Landbúnaðarstofnun, matvælasvið Umhverfisstofnunar og matvælasvið Fiskistofu voru sameinuð undir merkjum Matvælastofnunar árið 2008. Matvælastofnun heyrir undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og starfar samkvæmt lögum nr. 80/2005. Engin heildstæð löggjöf segir til um hlutverk hennar þó að hún hafi starfað í níu ár, heldur er vísað í 21 mismunandi lög og rúmlega 300 reglugerðir í tengslum við starfsemi hennar og verkefni. Verkefnum stofnunarinnar hefur fjölgað í áranna rás. Á heimasíðu MAST kemur fram að hún sinni, með leyfi forseta: „Stjórnsýslu, eftirliti, fræðslu og þjónustu við sjávarútveg, landbúnað, fyrirtæki og neytendur, í þeim tilgangi að stuðla að heilbrigði og velferð dýra, heilbrigði plantna og öryggi, heilnæmi og gæðum matvæla.“ Matvælastofnun hefur frá upphafi sætt harðri gagnrýni, ekki síst af hálfu aðila í búrekstri. Hafa fjölmiðlar oftsinnis fjallað um mál í því sambandi. Ríkisendurskoðun tók starfsemi Matvælastofnunar til gagngerrar skoðunar og skilaði ítarlegri skýrslu til Alþingis í nóvember 2013. Þar er atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu bent á að setja þurfi lagaramma um stofnunina þar sem skýrt sé kveðið á um hlutverk hennar, verkefni, stjórnun og fleira. Auk þess sem spurt er hvort matvælaeftirlit á Íslandi verði ekki skilvirkara, hagkvæmara og árangursríkara ef það verði sameinað á eina hendi. Herra forseti. Þetta hljómar nú allt saman voðalega svipað eins og í þeirri stóru skýrslu sem við erum að fjalla um núna. Þá benda skýrsluhöfundar á að fjármagn verði að fylgja þeim lögbundnu verkefnum sem MAST er ætlað að sinna auk þess sem ráðuneytið þurfi að skilgreina betur ábyrgðarmörk milli þess og stofnunarinnar. Tveimur og hálfu ári síðar, nánar tiltekið í apríl 2016, skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu um eftirfylgni við málið. Þar kom í ljós að ráðuneytið hafði ekkert gert til að bregðast við ábendingunum. Einhvern tímann í febrúar, held ég það hafi verið, kvaddi ég mér hljóðs undir liðnum störf þingsins og gagnrýndi harðlega hversu lítið væri gert með skýrslu Ríkisendurskoðunar og tiltók þessa sérstaklega, þ.e. þá sem var frá 2013 og eftirfylgniskýrsluna frá 2016. Það þurfti nefnilega litla þúfu til að velta þessu þunga hlassi, það var þetta Brúneggjamál sem upp kom í nóvember á síðasta ári. Ekkert var gert með skýrslurnar fram að því. Það er mjög gagnrýnivert. Virðulegur forseti. Þá er ég kominn að milljón dollara spurningunni: Hver ber ábyrgð? Auðvitað ber sá aðili sem níðist á skepnum ábyrgðina og enginn annar. Mér sýnist þó að ráðuneytið hafi að einhverju leyti brugðist. Ef Alþingi hefði borið gæfu til að marka sér heildarstefnu í matvælaeftirliti og búa til heildstæða löggjöf um Matvælastofnun og verkefni hennar, t.d. með því að fara eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2013, þá værum við líklega ekki að ræða um þessa stofnun hér og nú.
Herra forseti. Ég fagna því að við séum komin á þann stað að ræða um þá ágætu úttekt sem fylgir í skýrslu um starfsemi Matvælastofnunar. Mig langar að hverfa aftur til upphafsins, rétt eins og hv. þm. Einar Brynjólfsson gerði hér áðan, og rekja hvers vegna við erum komin á þann stað sem við stöndum á núna í umræðu um þá mikilvægu stofnun sem hér um ræðir. Við skulum byrja á því að átta okkur á því hversu gríðarlega mikilvæg stofnun Matvælastofnun er. Hún er raunverulega lykillinn okkar að mörkuðum. Hvorki meira né minna. Hún er forsenda þess að við getum boðið fram vöru, framleiðslu okkar, fyrst og fremst á sviði matvæla. Forveri þessarar stofnunar, Landbúnaðarstofnun, var settur saman úr mörgum litlum stofnunum eins og tekið væri til í stofnanakerfi landbúnaðarráðuneytis þess tíma. Ég þykist þekkja ágætlega sögu þessarar stofnunar og aðdragandann að því að þegar Landbúnaðarstofnun var stofnuð og síðan þegar þeirri stofnun var aftur breytt með auknu hlutverki í Matvælastofnun. Raunverulega má segja einfaldlega með þeim orðum að við höfum kannski stöðugt verið að búa til stofnun og þegar við höfum náð einum áfanga var hann í raun löngu orðinn úreltur og við búin að bæta svo miklu á skrifborð þessarar stofnunar að aldrei vannst tími til að byggja upp og koma í fastan farveg hvaða vinnubrögðum við ætluðum að beita, til hvers við værum og hvernig við ætluðum að ná markmiðum okkar. Það finnst mér vera saga þessarar ágætu stofnunar í hnotskurn. Við höfum gengið vasklega fram í að sópa saman verkefnum, setja nýja löggjöf, búa til nýjar reglur og ætla síðan stofnuninni að fylgja þeim eftir. Þá sitjum við eftir með tvo meginpunkta sem þessi ágæta skýrsla rammar svo ágætlega inn: Matvælastofnun nær ekki að sinna öllum lögbundnum skyldum sínum og mikið álag og annir eru hjá stjórnendum og starfsmönnum; og í öðru lagi, stofnunin starfar ekki nægilega vel sem ein samstillt heild. Ímynd bæði meðal eftirlitsþega og í samfélaginu í heild er ekki nægilega góð. Þetta er verkefnið sem ágætir skýrsluhöfundar draga hérna fram með svo skilmerkilegum hætti að við verðum að ráðast í. Rétt eins og ég sagði í upphafi: Matvælastofnun er einhver mesta grundvallarstofnun sem matvælaframleiðendur á Íslandi eiga. Lykillinn að markaðnum. Þá eru hagsmunir að baki starfsemi Matvælastofnunar gríðarlegir og fjölþættir. Tryggja þarf að farið sé að lögum og reglum um matvæli úr dýraríkinu og í sinni víðfeðmustu mynd, dýravelferð og aðbúnað matvælaframleiðslu, verndun lífríkis, einkum dýraríkis, með eftirliti með dýrasjúkdómum hvers konar, hvort sem er vegna innflutnings og útflutnings dýra og dýraafurða eða sjúkdóma sem geta breiðst út og haft áhrif á alidýr og villt dýr, almenn dýravernd sem lýtur að velferð og meðferð dýra, grundvöllur matvælaöryggis, t.d. með því að ekki berist smit eða eitrun í fólk úr matvælum og að almenn starfsemi á sviði matvælaframleiðslu á þessu sviði standist kröfur neytenda og aðrar opinberar kröfur. Matvælastofnun er útvörður milliríkjaviðskipta með lifandi dýr og matvæli, hvort sem er úr sjávarútvegi eða landbúnaði, og aðrar afurðir. Hún er grundvöllur þess að skapa aðgang að erlendum mörkuðum og vera trúverðugur eftirlitsaðili sem skapar traust á íslenskri matvælaframleiðslu og hefur víðtæk tengsl við sambærilega aðila, ekki einungis í EES löndum heldur um allan heim. Framkvæmd búvörusamninga þarf að vera hnökralaus og tryggja að útgreiðslur fylgi þeim reglum og opinberu viðmiðunum sem eru skilyrði þess að bændur njóti framlaga samkvæmt samningum. Þegar við drögum það saman sjáum við hversu gríðarlega miklir hagsmunir eru að baki starfsemi Matvælastofnun og hversu óskaplega mikilvægt er að hún sé bæði skilvirk og hafi traust gagnvart starfsemi sinni. Matvælastofnun gegnir því grundvallarhlutverki í samfélaginu okkar. Lagðar eru til margvíslegar tillögur til úrbóta í skýrslunni sem við ræðum hér. Má telja þær margar mjög skynsamlegar og eins umræðu eftir þeim tillögum sem lengi hefur verið beðið eftir. Þær tillögur snerta alla starfsemi stofnunarinnar og einnig ráðuneytið sem hún heyrir undir. Þær snerta einnig þingið í því skyni að það vantar skýrari heildarlög um stofnunina, rétt eins og hv. ræðumaður hér á undan, Einar Brynjólfsson, rakti svo ágætlega. Ég tek undir það með honum. Frumvarp þess efnis er reyndar í undirbúningi en hefur ekki komið fram. Miklar breytingar hafa orðið á því regluverki sem stofnunin starfar eftir. Stærsta breytingin eru ný heildarlög um velferð dýra, tilsvarandi reglugerðir og verklagsreglur um álagningu sekta og fleira sem er sá verkfærakassi, ef orða má svo, sem var ekki að fullu tilbúinn fyrr en undir lok ársins 2015 þannig að ekki var hægt að segja að full virkni væri komin á. Ég held að það sé mikilvægt að við rifjum það upp, sérstaklega í ljósi þess að mögulega má segja að Brúneggjamálið hafi velt þessu þunga hlassi. Umræðan sem varð til þess að þessi skýrsla var smíðuð helgast fyrst og fremst af því að þeir verkferlar og sú löggjöf sem eru ramminn utan um eftirlit með velferð dýra og tilsvarandi verklagsreglur voru ekki tilbúin fyrr en seint á árinu 2015. Það skýrir kannski að einhverju leyti að það hræðilega mál kom upp að því leyti að ef við hefðum haft þær reglur og verklagsreglur tilbúnar fyrr hefðum við hugsanlega gengið snarpar fram í því máli. Allt frá því að stofnunin tók til starfa fyrir bráðum áratug hafa mörg verkefni bæst við. Stundum hefur ekki verið hugsað til enda hvernig ætti að framkvæma mörg þeirra. Alþingi hefur veitt verulega fjármuni til starfseminnar. Þeir sem sæta eftirliti hennar greiða auk þess hundruð milljóna í eftirlitsgjöld eða nær hálfum milljarði króna af þeim 1.700 milljónum sem heildarumfang stofnunarinnar er. Þarna eru gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir að baki, sem ég held að sé rétt að við gaumgæfum vandlega hvernig eru uppbyggðir við endurskoðun laga um Matvælastofnun og hvernig við byggjum upp slíka gjaldskrá sem stofnunin fjármagnar sig með. Ég get sagt frá þeirri reynslu að það var afskaplega ógagnsæ vinna og erfið að rýna áætlanir stofnunar sem átti að vera rökstuðningur fyrir gjaldskrá á hverjum tíma. Ég lærði í öðru starfi sem ég tók við fyrir rúmum áratug síðan og fór að kynnast umræðum um landbúnað og matvælaframleiðslu í öðrum löndum, eins og t.d. Danmörku, sem er fyrst og fremst matvælaframleiðsluríki rétt eins og við Íslendingar að verulegu leyti, að sá harði heimur og það umhverfi sem umræður um dýravelferð og dýravelferðarmál eru í, sem komið var þar upp úr árunum 2000–2003, 2004, er að skella á okkur núna af fullum þunga hér heima. Við erum að fóta okkur í þeirri umræðu. Okkur finnst margt erfitt og margt þungt í henni. Mörgum bændum finnst erfitt að takast á við hana. En hún er hins vegar ákaflega mikilvæg, að við nálgumst hana með réttum tækjum og tólum. Í þessari skýrslu, sérstaklega þriðja hluta hennar, er mikið fjallað um dýravelferð og matvælaeftirlit. Þar eru að mínu mati rakið með afskaplega skilmerkilegum hætti hvernig einstaka þjóðir nálgast þetta mikilvæga starf. Hæstv. ráðherra staldraði hér við lönd eins og Noreg og Danmörku. Ég get verið sammála henni um að við eigum að horfa til þeirra. Ég vek sérstaka athygli á að í skýrslunni er fjallað um matvælaeftirlit Danmerkur og þær fyrirhuguðu breytingar sem þar eru nú til umræðu um að útvista hluta af því eftirliti sem þar er. Talað er um að 25% af því eftirliti megi mögulega útvista. Umræðan um dýravelferð og matvælaframleiðslueftirlit er viðkvæm en hún er ákaflega nauðsynleg. Þess vegna held ég að í skýrslunni sé að finna margar góðar ábendingar um hvernig aðrar þjóðir haga slíku eftirliti sem við getum auðveldlega tileinkað okkur. Ég staðnæmist ekki einungis við það að við ættum eingöngu að horfa til Danmerkur eða Noregs í þeim efnum og bendi sérstaklega á Lettland í því tilfelli sem rakið er svo skilmerkilega, því að í grunninn má segja að við séum að fjalla hér um vandamál sem helgast öðrum þræði af því að við erum að yfirtaka og undirgangast umfangsmikið regluverk, fámenn þjóð sem hefur tiltölulega fáa til að standa undir regluverki sem á ágætlega við í milljónasamfélögum. Eitt af hlutverkum Matvælastofnunar er dýralæknaþjónusta. Í kjölfar þeirrar stóru kerfisbreytingar sem varð hér fyrir nokkrum misserum síðan hefur dýralæknaþjónusta í langan tíma valdið nokkrum áhyggjum dýraeigenda. Ég held að sá þáttur og við undirbúning á honum - og ég skal viðurkenna að ég kannast við gagnrýni sem fram kom við þann undirbúning. Ég tók þátt í að gagnrýna þann undirbúning með þeim orðum að þar gættum við þess ekki að flétta dýralæknaþjónustuna saman við aðra starfsemi sem rekin er á sviði dýrahalds, eins og t.d. leiðbeiningarþjónustu í landbúnaði. Ég vil beina því sérstaklega til hæstv. ráðherra að huga að því þegar hún fer að vinna úr þeim breytingartillögum sem reifaðar eru í þessari skýrslu. Stofnunin þarf að vinna miklu meira með fólki. Þar á ég einkum við það sem fram kemur í skýrslunni, að stofnunin sé ekki nægilega samstillt og ímynd hennar ekki nógu góð. Það verður einfaldlega að laga það að eftirliti sé ekki sinnt með samræmdum hætti um land allt. Það er ósanngjarnt og veldur því eðlilega að orðspor stofnunarinnar skaðast. Síðan þarf að vinna skipulega með hagsmunaaðilum að úrbótum þar sem þeirra er þörf. Hagsmunaaðilar eiga auðvitað ekki að stýra eftirlitinu í sjálfu sér en það er vænlegra til árangurs að leita samstarfs við þá um framkvæmd þess og svara spurningum og aðstoða við að hafa hlutina í lagi. Flestir vilja hafa sitt á hreinu, ekki síst ef þeim er hjálpað til að komast þangað. Þess vegna legg ég líka áherslu á að stofnunin ræki leiðbeiningarhlutverk sitt og samstarf við hagsmunaaðila við þær breytingar sem óhjákvæmilegt er að ráðast í í kjölfarið á þessari ágætu samantekt sem við ræðum hér.
Hæstv. forseti. Við ræðum í dag skýrslu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um Matvælastofnun. Tilgangur skýrslunnar var að fara yfir starfsemi MAST og gera tillögur um úrbætur þar sem þess er talið þörf. Þegar kemur að eftirliti með framleiðslu og meðhöndlun matvæla er augljóst að hagsmunir eru víðtækir og fjölbreyttir. Undir það fellur allt frá vernd lífríkis Íslands og velferð dýra almennt auk matvælaöryggis svo tryggja megi hnökralaus viðskipti og aðgang að erlendum mörkuðum með matvæli. Starfsemi MAST er því hluti af afar mikilvægu samevrópsku eftirlitsstarfi með framleiðslu og meðhöndlun matvæla sem er grundvöllur þess að Ísland geti rækt skyldur sínar og þar með verið þátttakandi í sameiginlegum markaði EES. Þegar starfsemi MAST hófst í núverandi mynd störfuðu 75 hjá stofnuninni en nú eru um 90 fastir starfsmenn. Aðeins hluti þessarar fjölgunar starfa er vegna þeirra verkefna sem tengjast eftirlitshlutverki MAST. Rík áhersla er á að skoða nánar hvort í hendur hafi haldist fjölgun sumpart til viðamikilla verkefna og nauðsynleg aðföng til að sinna þeim sem skyldi. Ýmislegt bendir þó í þá átt að stofnuninni sé ætlað um of, eins og fram hefur komið hér í dag, sem kemur niður á vinnubrögðum, starfsanda og samskiptum út á við. Í skýrslunni má m.a. lesa eftirfarandi úr svokallaðri stöðugreiningu, með leyfi forseta: „MAST nær ekki að sinna öllum lögbundnum skyldum sínum og mikið álag og annir eru hjá stjórnendum og starfsmönnum. Töluvert er um langtímaveikindi vegna álags og í starfseminni sjást víða merki þreytu og jafnvel kulnunar. Stofnunin starfar ekki nægilega vel sem ein samstillt heild. Ímynd bæði meðal eftirlitsþega og í samfélaginu í heild er ekki nægilega góð.“ Fyrst sú sem hér stendur á að heita bóndi, með öðru, get ég staðfest að þótt samskipti við MAST séu alla jafna ágæt hef ég heyrt á bændum að þeir virðast í vissum tilfellum vantreysta stofnuninni. Sú staða er ekki góð, hvorki fyrir bændur né MAST. Við lestur skýrslunnar getur maður ekki varist þeirri hugsun að innra skipulag stofnunarinnar sé hugsanlega ekki eins og best verður á kosið. Það getur ekki verið markmið með stofnun á vegum ríkisins að hún nái ekki að sinna þeim verkefnum sem henni er ætlað með viðunandi hætti og sé ekki í góðu sambandi við þá sem hún á að hafa eftirlit með og þjóna. Hæstv. forseti. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um ætlun hennar að koma af stað undirbúningi við matvælastefnu. En eins og staðan er nú liggur ekki fyrir heildstæð stefna stjórnvalda um matvælaeftirlit. Eftirlitið er á hendi tveggja aðila, MAST og heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Ef haft er í huga að heilbrigðiseftirlitið skiptist í tíu sjálfstæða aðila með framkvæmdastjóra á hverju svæði má segja að í raun sinni ellefu aðilar eftirlitinu. Skýrsluhöfundar segja að athuganir þeirra hafi leitt í ljós að fyrirkomulagið sé ýmsum vandkvæðum bundið og valdi óhagræði og ósamræmi við framkvæmd eftirlits. Báðar stofnanirnar sinna líkum verkefnum þegar um matvælaeftirlit er að ræða með vel menntað starfsfólk sem hefur áþekka reynslu að baki. Eitthvað hefur borið á að skörun hafi orðið á milli MAST og heilbrigðiseftirlitsins og hefur komið til kasta ráðuneytisins að skera úr um hvor aðilinn beri ábyrgð á eftirlitinu. Þetta hefur óneitanlega valdið óánægju þeirra sem njóta þjónustunnar og hefur grafið undan trausti og tiltrú á kerfinu. Úr þessu mætti hugsanlega bæta með því að setja heildstæða matvælastefnu eins og finna má í nágrannalöndunum og þá um leið að færa matvælaeftirlitið á eina hendi. Hagræðing og hagkvæmni hlýtur að vera sú krafa sem gerð verði til MAST og annarra stofnana sem sinna eftirliti. En úr þessari skýrslu má lesa að skortur á fjármagni og afli til framkvæmda hamli því að hún geti sinnt ætluðu hlutverki sínu. Ég velti því fyrir mér hvernig ríkisstjórnin ætlar að mæta þessu þegar gerð er 2% aðhaldskrafa. Starfsemi MAST grundvallast á þekkingu starfsmanna hennar og þeirri reynslu sem þeir búa yfir. Fram kemur í skýrslunni að mannauðsmálum og samspili mannauðs og menningar sé of lítill gaumur gefinn en á sama tíma sé MAST mjög háð einstaklingum sem þar starfa, einkum sérfræðingum, og má illa við því að missa þá. Ég vil því leyfa mér að velta upp hvort ekki sé tímabært að ráða þangað mannauðsstjóra. Í raun kom það fram í máli hæstv. ráðherra að vinna verði lögð í að huga að mannauðsmálum því að hér erum við að tala um lykilstofnun sem skiptir okkur alveg gríðarlega miklu máli sem matvælaframleiðsluþjóð. Ég fagna því.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að fram skuli vera komin skýrsla um úttekt á starfsemi Matvælastofnunar. Niðurstaðan hryggir mig reyndar eins og fleiri sem hafa talað hér. Þarna sé ég ekki betur en að ákveðið stefnuleysi, skortur á samhæfingu og eftirliti mjög marga aðila hafi gert að verkum að okkur hefur ekki tekist að mynda góða umgjörð um eftirlit með frumframleiðslu og vinnslu dýraafurða né heldur eftirlit með smásölu, veitingahúsum og mötuneytum. Eins og staðan er skiptist eftirlit með þessum aðilum niður á 11 aðila. Þess utan er framtíðarsýn í málaflokknum afar óljós og verður því mjög erfitt að skilgreina umfang og árangur eftirlitsins. Þær fara fyrir lítið yfirlýsingarnar um besta og hreinasta kjöt í heimi og bestu landbúnaðarafurðirnar ef við getum ekki sannreynt þær með neinu móti. Ef okkur tekst ekki að gera eftirlit með frumframleiðslu og vinnslu dýraafurða trúverðugt er til lítils að berja sér á brjóst um ágæti afurðanna. Ýmis mál sem varða umrætt eftirlit hafa líka komið illa við neytendur á undanförnum misserum og ber þar helst að nefna Brúneggjamálið, eins og komið hefur fram, sem þó leiddi til þeirrar úttektar sem er til umfjöllunar, sem er gott. Skyldur ýmissa aðila á sviði dýravelferðar hafa einnig komið ítrekað upp og löngu orðið tímabært að við þeim atriðum sé brugðist. Það vekur einnig athygli mína að sérstaklega er rætt um að eftirlit með frumframleiðslu og vinnslu dýraafurða hjá Matvælastofnun heyri undir fagráðuneyti. Það er rætt sérstaklega að ýmislegt mæli með því að skilja eftirlit frá ráðuneytinu, enda sé það ekki endilega eðlilegt að eftirlitið fari fram innan fagráðuneytisins, og hvort því sé betur fyrir komið þar sem neytendavernd fer alla jafna fram. Það verður fróðlegt að fylgjast með umræðum um þetta mál og niðurstöðum þegar stefna í málaflokknum liggur fyrir. Í skýrslunni kemur einnig fram að innan Matvælastofnunar sé mikilvægt að ráðast í endurskipulagningu á ýmsum verkferlum, samstarfi innan húss og utan, samskiptum og samráði við aðra hagsmunaaðila, svo eitthvað sé nefnt. Þá sé mannauðsmálum ábótavant. Það er mjög brýnt að mínu mati að huga sérstaklega að mannauðsmálum, enda byggir Matvælastofnun á mannauði og þekkingu hans. Súrt vinnuumhverfi með óskýrum boðleiðum og röngum áherslum án tengsla við hagsmunaaðila er ekki líklegt til árangurs. Í skýrslunni kemur fram tillaga um að mótuð verði heildstæð stefna stjórnvalda í málaflokknum. Ég fagna því. Skýr stefna með mælanlegum markmiðum er fyrsta skrefið í átt að betri frammistöðu og bættri samkeppnisstöðu Íslands á sviði matvælaframleiðslu, dýravelferðar o.fl. Ég vil hvetja til þess að draga að borðinu alla þá hagsmunaaðila sem málið varðar til að stefnumótun verði eins góð og frekast er unnt og taki örugglega til þeirra þátta sem máli skipta varðandi þau atriði sem ætlunin er að ná yfir. Þannig aukum við virði ýmissa landbúnaðarafurða, gerum betur þegar kemur að dýravelferð og tryggjum hámarksárangur. Ég fagna áherslu hæstv. ráðherra þessa málaflokks í ræðunni á undan um stefnumótun og áform um að styðja þessa mikilvægu stofnun og bind vonir við að landið okkar verði ábyrgt og framsækið matvælaland í framtíðinni, eins og ég hef oft rætt. Við á Íslandi höfum öll tækifæri til þess, jafnvel betri og meiri tækifæri en önnur lönd.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu og umræðuna. Eftir málið sem upp kom í sambandi við fyrirtækið Brúnegg vöknuðu óneitanlega spurningar um hvort meira væri um slíkar blekkingar, hvort fleiri blekkingar væru á ferðinni og neytendur fengju ekki að sjá alla myndina hjá fleiri matvælafyrirtækjum. Við neytendur treystum á eftirlitið og styrk þess til að vernda okkur fyrir slíkum blekkingum og að dýravernd sé í hávegum höfð. Fram kemur í niðurstöðukafla skýrslunnar að það sé skoðun höfunda að í framkvæmd málsins um Brúnegg af hálfu Matvælastofnunar hafi birst veikleikar í fyrirkomulagi við eftirlit á fyrirtækinu á nokkrum afmörkuðum sviðum sem mikilvægt sé að draga lærdóm af. Tekið er fram að verklagsreglur hafi verið óljósar og óvissa um eftirfylgni athugasemda sem voru gerðar ár eftir ár án þess að brugðist hafi verið við þeim á neinn hátt fyrr en mörgum árum síðar. Nauðsynlegt er að hæstv. ráðherra sem fer með þessi mál og hæstv. ráðherra neytendamála hafi samráð um aðgerðir til að færa málin til betri vegar. Í skýrslunni kemur einnig fram að áhættumat og áhættukynning á landsvísu sé mikilvægur hornsteinn matvælaeftirlits og veiti eftirlitsaðila ákveðið aðhald. Á grundvelli áhættumats verði skýrara hvaða staðreyndarákvarðanir eru teknar í áhættustjórnun og stjórnendur geti síður valið hvaða sannleika þeir taka sem viðmið. Öll þau lönd sem skoðuð voru í Evrópu nota þetta kerfi að einhverju marki en Ísland hefur ekki innleitt kerfið í heild sinni. Formlegt áhættumat hefur aðeins verið framkvæmt í afmörkuðum málum en aðeins örsjaldan hefur áhættumat verið framkvæmt. Samkvæmt matvælalögum á að skipa áhættumatsnefnd sem vinni óháð áhættumat á vísindagrunni. Það er hins vegar ekki gert. Því verður að kippa í liðinn. Það er grundvallaratriði að eftirlitsaðilar séu frjálsir í faglegri ákvarðanatöku. Á því byggist m.a. traustið til þeirra. Eftirlitsaðilar í matvælaiðnaði verða að vera faglega sjálfstæðir. Annað er óásættanlegt. Það verður að sjá til þess að eftirlitsaðilar á vettvangi hafi nægilegan stuðning til að fylgja eftir erfiðum málum. Það er tekið fram í skýrslunni að í a.m.k. einu af viðmiðunarlöndunum séu starfsmenn látnir skrifa undir sérstaka yfirlýsingu um sjálfstæði og hagsmunatengsl. Á Íslandi skiptir slíkt máli þar sem nálægð er mikil á milli manna og ekki óalgengt að eftirlitsaðili og þeir sem eftirlit er haft með þekkist utan starfssviða. Litla kunningjasamfélagið á Íslandi býður upp á spillingargildrur ef formlegar leiðir eru ekki skilgreindar. Formlegir ferlar og góð stjórnsýsla eru enn mikilvægari í minni samfélögum þar sem allir þekkja alla.
Herra forseti. Okkur Íslendingum þykir vænt um matvælaframleiðsluna okkar. Hugtakið „Ísland, best í heimi“ beintengir okkur mörg, ef ekki flest, við íslensk matvæli, framleidd við bestu aðstæður, frjáls, vel haldin dýr í okkar hreinu, dásamlegu náttúru, o.s.frv. Hér á Alþingi eiga sér líka reglulega stað sérstakar umræður um matvælaframleiðslu og matvælaöryggi og annað sem tengist þessari mikilvægu atvinnugrein sem er okkur svo hjartfólgin. Búvörusamningurinn, sem var umdeildur af ákveðnum ástæðum, sýnir m.a. að við erum sem þjóð tilbúin að kosta miklu til við matvælaframleiðsluna okkar, enda eru tækifærin fjölmörg, bæði innan lands og utan. Hvernig gerast þá atburðir eins og þeir sem áttu sér stað í undanfara þeirrar skýrslu sem er til umræðu, hið svokallaða Brúneggjamál? Ekki síður: Hvað er hægt að gera til að tryggja réttar, skynsamlegar og tímanlegar forvarnir og síðan viðbrögð af hálfu eftirlitsaðila og stjórnvalda? Hvernig er hægt að fullvissa neytendur um að þessi mál séu í lagi hjá okkur? Eða öllu heldur: Hvernig er hægt að standa við slík loforð? Við þurfum að spyrja okkur stórra spurninga í framhaldi af þessari skýrslu. Og við þurfum að hafa svör. Það er ekki tækt að Matvælastofnun nái ekki að sinna lögbundinni skyldu sinni vegna álags á stjórnendur og starfsmenn. Það er ekki í lagi að stefna stofnunarinnar og skipulag standi starfseminni fyrir þrifum, að ferlar séu ekki í lagi, né að stofnunin sé vanfjármögnuð þegar litið er til lögbundinna verkefna. Það kemur jafnframt fram í skýrslunni að Matvælastofnun og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna starfi ekki nægilega vel saman og að fulltrúar tali í kross um hvaða lausnir þeir sjái fyrir sér. Þennan hnút þarf einfaldlega að leysa. Eins og fram kemur í skýrslunni stefnir Danmörk að því að úthluta skoðunareftirliti til einkaaðila, m.a. til að ná að sinna verkefnunum. Við höfum þessa heimild einnig. Með leyfi forseta segir: „Takmarkið í Danmörku er að úthluta um 25% skoðana fyrst um sinn. Þessi aðferð krefst stöðlunar og góðra skilgreininga og takmarkast við gagnaöflun. Slíkir aðilar hafa ekki heimild til að taka ákvarðanir á grundvelli skoðana. Einnig er það forgangskrafa að viðkomandi einkaaðili hafi faggildingu …“ Þá munu Danir hafa það þannig að hagsmunatengsl eru bönnuð, þ.e. skoðunaraðilar mega ekki eiga beinna hagsmuna að gæta til að tryggja faglegt sjálfstæði. Í stað þess að eftirlitsþeginn borgi eftirlitið borgar lögbært yfirvald verktakanum verkið, aftur til að tryggja hagsmunasjónarmið. Það er alveg spurning, hæstv. ráðherra, hvort þetta sé ekki eitthvað sem er vert að skoða. Síðan langar mig í lokin að vísa í atvinnugrein sem miklar væntingar eru bundnar við hér á landi og það er fiskeldið. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að stjórnsýsla vegna fiskeldis liggur hjá Matvælastofnun. Þar höfum við sannarlega ekki efni á að misstíga okkur. [[Forseti hringir.]] Herra forseti og hæstv. ráðherra. Þessi skýrsla er gott innlegg í málefni sem við þurfum alltaf að vera vakandi fyrir og tryggja eins vel og mögulegt er heilnæmi og gæði matvæla og heilbrigði og velferð dýra. Þar eigum við gríðarlegra og fjölbreyttra hagsmuna að gæta.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér þarfa og nauðsynlega skýrslu sem er viðbragð við Brúneggjamálinu sem komst í hámæli með umfjöllun Kastljóss í lok síðasta árs. Það mál var sannarlega mikill áfellisdómur yfir eftirliti er lýtur að neytendavernd og dýravelferðarmálum. Málið var sömuleiðis áminning um nauðsynlegt eftirlitshlutverk fjölmiðla í samfélagi okkar og brýna þörf á að styrkja fjölmiðla enn frekar í sínu rannsóknar- og aðhaldshlutverki. Í þessari ágætu skýrslu koma fram nokkur áhugaverð atriði. Þau atriði sem mér finnst áhugaverðust eru þau sem lúta að stöðu eftirlitsaðila innan stjórnkerfisins, upplýsingaskyldu stjórnvalda en ekki síður stöðu dýravelferðar á Íslandi. Allt þetta hörmulega Brúneggjamál er líka áfellisdómur yfir stöðu neytendamála og því miður um leið yfir eftirliti með matvælaframleiðslu í samfélagi okkar. Verkefni Matvælastofnunar eru afar yfirgripsmikil, eins og fram kemur í þessari skýrslu, og hefur stofnunin til að mynda eftirlit með sex þúsund aðilum. Á síðustu fimm árum hefur verkefnum Matvælastofnunar fjölgað mjög og örar breytingar orðið á umfangi stofnunarinnar. Því má velta alvarlega fyrir sér fjármögnun stofnunarinnar og hvort ráðherra sjái fyrir sér að hún beiti sér fyrir raunverulegri aukningu fjármuna til þessarar mikilvægu stofnunar til að hlúa enn betur að þeim verkefnum sem lúta að dýraheilbrigði og eftirliti með dýrahaldi og dýravelferð og þeim verkefnum sem snúa að neytendavernd, fræðslu og upplýsingagjöf. Skýrslan gefur líka skýrt til kynna að stjórnvöld þurfa að stíga niður með mun meira afgerandi hætti en hingað til í þessum málaflokkum, eins og fram kemur bæði í tillögum skýrsluhöfunda um bætt innra starf Matvælastofnunar og svo í umsögn Dýraverndarsambands Íslands, sem mig langar að tæpa örstutt á hér, og eru settar fram í þeim tilgangi að gera matvælaeftirlit og eftirlit með velferð dýra skilvirkara og hagkvæmara en nú er. Í því samhengi eru raktar þar tillögur til úrbóta, til að mynda þarf samstarf við ráðuneytið að styrkja stefnumótun um matvælaeftirlit, dýraheilbrigði, dýravernd og plöntuheilbrigði þarf að skýra mun betur en nú er. Verklagsreglur Matvælastofnunar um þvingunaraðgerðir eru óskýrar. Þær þarf að skýra mun meira. Og eins og fram kemur í ábendingum Dýraverndarsambands Íslands er talið brýnt að fjölga starfsfólki á Matvælastofnun sem tryggt er að vinni beint að velferð dýra þar sem sá mannafli sem fyrir hendi er nægi ekki til að tryggja lágmarksdýravelferð í landinu. Þetta rímar sömuleiðis við þær áherslur sem starfsfólk Matvælastofnunar lagði á mikilvægu endur- og viðhaldsmenntunar. Þessu tengt þarf líka að bæta fræðslu, bæði til framleiðenda sjálfra og almennings, og auðvitað tryggja endur- og símenntun starfsfólks. Að auki varðandi upplýsingastefnu finnst mér mjög áhugaverðar þær tillögur sem koma fram í máli Dýraverndarsambands Íslands, að sambandið telji að frumframleiðendur eigi ekki að njóta nafnleyndar verði þeir uppvísir að illri meðferð dýra, enda um atvinnustarfsemi að ræða í þágu neytenda og almannaheilla auk illrar meðferðar á dýrum sem njóta eiga verndar samkvæmt lögum. Þetta getur varla orðið skýrara og vonandi verður þar bætt úr. Ég hvet hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til að sýna í verki stuðning við dýravelferð til neytendamála og við virkara og styrkara eftirlit með matvælaframleiðslu með raunverulegum hætti. Ekki eingöngu með því að koma hlutum í farveg og undirbúning, þótt það sé gott og vel og ágætt svo langt sem það nær, heldur með raunverulegum aðgerðum. Eftirlit með matvælaframleiðslu og dýravelferð á ekki og þarf ekki að vera flókið en er nauðsynlegt ef við viljum koma Íslandi inn í nútímann í þessum málaflokkum og viljum standa við þau stóru orð og fullyrðingar að íslensk matvælaframleiðsla sé með því hreinasta sem um getur í heiminum. Þessi góða skýrsla og úttekt og tillögur í henni getur verið fyrsta skrefið í þeim efnum og hvet ég hæstv. ráðherra til dáða, til raunverulegra aðgerða.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir byrja á að þakka kærlega fyrir það flotta framtak að láta gera þessa úttekt. Fyrsta merkið er að horfast í augu við vandann og átta sig á honum. Það er ekki alltaf nóg að búa bara til nýjar stofnanir, fela þeim verkefni og treysta svo á að þannig virki þetta. Hér erum við með mjög mikilvægan málaflokk undir eins og margoft hefur komið fram í umræðunni í dag og honum verðum við að sinna vel. Ég held að allir séu sammála um það, ekki síst neytendur í landinu, að vilja hafa öflugt matvæla- og dýraeftirlit, eftirlit með dýraheilbrigði og öðru slíku, og líka þeir sem hljóta eftirlitið. Þeir vilja hafa það til staðar. Þeir geta hins vegar haft skoðun á því hvernig það er framkvæmt og hvernig það virkar best. Ég held að mikil vinna sé fram undan við að vinna úr niðurstöðum þessarar skýrslu og í þessum málaflokki í heild sinni. Þó að skýrslan hafi verið sett af stað út af ákveðnu máli eru mörg atriði sem hún kemur inn á sem sýna að málið er mjög fjölþætt, að það séu mörg atriði svo ekki er hægt að gera neitt af því vel því að fókusinn er svo dreifður. Við þurfum að hugsa það og þess vegna langar mig að tala almennt um þetta hjá hinu opinbera og biðla til þeirra sem fara í þessa vinnu að horfa vítt á málið, ekki einangra sig bara við þennan málaflokk eða málefni þessa ráðuneytis. Þá getur vel verið rétt að skipta hluta verkefnanna upp og styrkja aðrar eftirlitseiningar hins opinbera eða færa þær meira út til skoðunarstöðva eins og er vitnað til í skýrslunni að sé gert í Danmörku. Þegar stofnun nær ekki að sinna hlutverki sínu vel endar öll vinnan hjá ráðuneytinu. Deilan verður alltaf um það hver ber ábyrgðina. Ég þekki það skýrt úr mínum fyrri störfum sem lögreglumaður að þegar við fengum vandamál til að leysa úr fór oftast mesta vinnan í að hjálpa þolandanum við að ákveða hvort það væri hið opinbera og þá hver hjá hinu opinbera sem bæri ábyrgð á að finna lausn á málinu. Þarna finnst mér það eiga líka við. Þeir sem lúta þessu eftirliti þurfa að fá eftirlit frá Matvælastofnun, frá heilbrigðiseftirlitinu, Vinnueftirlitinu, byggingaryfirvöldum og slökkviliðinu, fjórum aðilum. Hver og einn rukkar sitt. Við ættum að geta samnýtt þessa aðila, þótt það sé á milli ráðuneyta og annarra opinberra aðila, til að nýta fjármunina betur og þeir gætu verið öflugir í eftirliti eins og aðrir eru öflugir í stefnumörkun, ákvarðanatöku og eftirfylgni. Þá vil ég minna á að við erum með sýslumenn víða um landið sem og heilbrigðiseftirlit og ýmsar stöðvar sem var búið að lofa að styrkja. Það er svona sem við þurfum að skoða þegar við förum í þetta allt saman. Þar ofan á eru framleiðendurnir líka oft með sitt eigið eftirlit. Hvernig getur þetta spilað með afurðastöðvum og öðru slíku? Við þurfum að ákveða hvernig við ætlum að forgangsraða þessum verkefnum og aðskilja svolítið matvælastefnuna, eftirlitsþættina og mismunandi þætti, hvar þeir séu best komnir þannig að hægt sé að hafa sem öflugastan fókus á þeim markmiðum sem við viljum ná og hvernig við nýtum þá fjármuni og þá starfskrafta sem eru í þessu sem best, þvert á allar girðingar á milli opinberra aðila og eftirlitsstofnana.
Virðulegi forseti. Ég þakka sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kærlega fyrir skýrsluna og þeim sem hafa tekið þátt í umræðu um hana. Ég vil jafnframt fá að þakka ráðherranum sérstaklega fyrir hversu skýr hún var varðandi það að setja vinnu strax af stað í sumar um mótun matvælastefnu. Mér fannst við hæstv. ráðherra eiga mjög skemmtilega umræðu um þá möguleika sem eru í framleiðslu íslenskra matvæla. Hér kemur einmitt fram að ekki liggur fyrir heildstæð stefna stjórnvalda um þessar mikilvægu atvinnugreinar okkar. Við erum stór matvælaframleiðandi. Hér erum við að fjalla um Matvælastofnun sem er þá ekki aðeins með eftirlit með landbúnaði og dýrum á landi eins og þeir gætu haldið sem hafa ekki kynnt sér málin, heldur erum við að tala um eftirlit með allri matvælaframleiðslu í landinu og stjórnsýslunni hvað hana varðar. Hér hefur töluvert verið rætt um að eftirlitið er unnið af tveimur aðilum, annars vegar MAST, Matvælastofnun, og hins vegar heilbrigðiseftirliti sveitarfélaganna. Það hefur leitt til ákveðinna vandkvæða sem ég held að sé einmitt mjög mikilvægt fyrir ráðherrann að skerpa betur á. Þessi skýrsla segir ekki endilega nákvæmlega til um hvernig best sé að gera þetta þannig að það hlýtur að vera hluti af þeirri vinnu sem ráðherrann fer núna í að móta sér stefnu hvað það varðar. Þegar ég var félagsmálaráðherra í velferðarráðuneytinu var töluverð vinna unnin þar sem sneri að eftirliti og stjórnsýslu félagsþjónustu hjá sveitarfélögunum og hvernig hægt væri að tryggja að stofnun sem væri að sinna ákveðnum stjórnsýsluverkefnum hefði ekki að sama skapi eftirlit með þeim verkefnum sem hún væri að sinna, þ.e. hún væri að leiðbeina, í þessu tilviki sveitarstjórnarstiginu, og sinna ákveðnum verkefnum fyrir það en átti að sama skapi að hafa eftirlit með þessum verkefnum. Niðurstaðan úr þeirri vinnu var sú að leggja til að sett yrði á fót sérstök ráðuneytisstofnun sem er lagaákvæði í stjórnarráðslögunum þannig að ráðherrann þyrfti ekki að koma með lagafrumvarp inn í þingið heldur hefði möguleika á að koma á fót ráðuneytisstofnun sem myndi heyra undir ráðuneytið ef það þætti nauðsynlegt. Í umræðunni um fjármálaáætlunina sat ég nokkra fundi fjárlaganefndar með landshlutasamtökum sveitarfélaganna. Maður heyrði alveg frá talsmönnum þeirra að þau höfðu áhyggjur af því að ætlunin væri að færa heilbrigðiseftirlitið frá sveitarfélögunum. Þá var bent á annað verkefni sem snýr að eftirliti með skammtímaleigu til ferðamanna, að ætlunin væri að ráða einn starfsmann á höfuðborgarsvæðinu sem ætti að fylgjast með hundruðum eða jafnvel þúsundum íbúða sem væru í útleigu. Hér erum við að tala um hundruð fyrirtækja sem eru að sinna þessum verkefnum og þess vegna er mjög mikilvægt að huga að því að það sé raunverulega verið að sinna þessu eins vel og hægt er. Tíminn hleypur hérna frá manni en ég verð að nefna að það hafa orðið svo miklar lagabreytingar á þessu sviði á undanförnum árum sem endurspeglast mjög skýrt í þessari skýrslu, að menn hafa verið á fullu að ná utan um þá löggjöf sem við höfum innleitt. Stór hluti hefur komið í gegnum Evrópusambandið og það tekur á en ég held líka að það sé mjög mikilvægt að tryggja það, við erum öll hér sammála um það, að gæði íslenskra matvæla sé með [[Forseti hringir.]]sem bestum hætti. Þá þarf bæði stjórnsýslan og eftirlitið að virka.
Herra forseti. Í upphafi er rétt að þakka fyrir þessa skýrslu þó að tilefni hennar komi kannski ekki til af góðu. Það er ljóst að stofnunin gegnir mjög mikilvægu hlutverki fyrir land og þjóð og verður að tryggja að hún styðjist við góðan lagaramma og búi ekki síst við nægilega góð rekstrarskilyrði, m.a. til þess að sinna neytendavernd, matvælaeftirliti, dýraheilbrigði og dýravelferð. Þá er ónefnt mikilvægt hlutverk hennar sem verður vonandi enn mikilvægara eftir því sem tímar líða og það er að tryggja íslenskum matvælum aðgang að mörkuðum erlendis. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Eins og áður sagði er starfsemi MAST hluti af afar mikilvægu sam-evrópsku eftirlitsstarfi með framleiðslu og meðhöndlun matvæla, sem er grundvöllur þess að Ísland geti rækt skyldur sínar og þar með verið þátttakandi í sameiginlegum markaði EES. Það að MAST starfi á grundvelli Evrópulöggjafar og njóti trausts bæði hér á landi og erlendis er því gríðarlega mikilvægt.“ Það er því von mín að þessi skýrsla og umræður sem um hana verða séu lóð á þá vogarskál að Alþingi setji vandaða heildarlöggjöf og að í framhaldinu verði stofnuninni svo tryggt nægilegt fjármagn til að hún geti sinnt hlutverki sínu. Við Íslendingar höfum nefnilega nægilega oft, finnst mér, séð að lög og reglur eru einn handleggur en eftirfylgni svo allt annar. Stjórnendur Matvælastofnunar segja að hún sé sterk faglega, að stjórnendur hafi mikla þekkingu en þá skorti hins vegar mannafla til að hægt sé að sinna öllum skyldum stofnunarinnar. Verkefni hennar eru að aukast og bara á síðustu árum hafa t.d. bæst við verkefni á sviði fiskeldis án þess að fylgt hafi fjármagn til að sinna þeim. Fiskeldið er í gríðarlegum vexti. Það kemur líka fram hjá forstöðumönnum stofnunarinnar að í rauninni er erfitt að hafa eftirfylgni með þeirri atvinnugrein vegna þess að ákvarðanir og úrskurðir stofnunar séu kærðar í sífellu þannig að þetta er flókið mál og það kostar peninga. Skýrsluhöfundar fjalla líka um þetta nokkuð vel og segja fulla ástæðu til að skoða miklu betur hvort fjölgun starfsmanna úr 75 í 90 hafi haldist fyllilega í hendur við sívaxandi hlutverk sem henni er falið, m.a. þegar kemur að því að sinna að fullu lögbundnum verkefnum. Eins og áður sagði vinnur starfsfólkið undir miklu álagi og starfsemin virðist ekki heldur vera nógu samhæfð. Við getum einfaldlega ekki haldið svona áfram. Í dag eru nefnilega neytendur bæði innan lands og utan orðnir mjög kröfuharðir. Hvort sem þeir eru að velta fyrir sér dýravelferð eða uppgefnum framleiðsluferlum vöru út frá náttúruverndarsjónarmiðum eða af öðrum ástæðum er lágmarkskrafa að þeir geti gengið út frá því að varan sé sú sem hún er sögð vera, ekki falsvara sem stenst ekki væntingar og er ofan í kaupið kannski jafnvel dýrari fyrir vikið af því að hún er auglýst með tilteknum hætti. Afleiðingar þess að svíkja neytendur og brjóta gegn dýrum eða rýra með öðrum hætti trúverðugleika íslenskrar matvælaframleiðslu þurfa að vera þannig að framleiðendum sé bæði ljós afleiðing þess að gera það og að þeir finni fyrir því. Í umræðunni áðan sagði hv. þm. Haraldur Benediktsson, fyrrverandi formaður Bændasamtakanna, að MAST væri lykill okkar að mörkuðum. Ég held að margt sé til í þeim orðum. Matvælaframleiðsla er okkur afar mikilvæg og í henni felast gríðarleg tækifæri þannig að við megum ekki láta undir höfuð [[Forseti hringir.]]leggjast að tryggja stofnuninni ákjósanleg starfsskilyrði.
Virðulegi forseti. Ég þakka mjög góða og uppbyggilega umræðu en verð þó að segja vegna ákveðinna ummæla að ég fæ ekkert út úr því sem tiltölulega nýr ráðherra í þessum málaflokki að leita að sökudólgum í fortíðinni hjá forverum mínum í starfi. Miklu frekar skulum við horfa til framtíðar með skýrslunni og hvað við erum að gera núna í ráðuneytinu til að byggja upp það sem m.a. hv. þingmenn hafa komið inn á í ræðum sínum. Matvælastefnan verður sett af stað á árinu. Einföldun eða samræming á eftirliti er gríðarlega mikilvæg. Sveitarfélögin geta ekki kyngt því að verið sé að taka frá þeim eftirlitið en það snýst ekki um það, þetta snýst um að byggja hér upp öflugt eftirlit, öfluga stofnun sem tryggir ákveðið öryggi fyrir neytendur, tryggir okkur aðgang að mörkuðum og að við séum einfaldlega trúverðug. Nokkrir hafa nefnt hér að skoðunaraðilar og fagaðilar verði að vera óháðir. Ég er algjörlega sammála því. Þetta snertir trúverðugleika stofnunarinnar þannig að það er þýðingarmikið að þau skilaboð komist áleiðis. Ég vil líka draga fram að í ráðuneytinu er þriggja manna verkefnisstjórn sem starfar í samvinnu við stjórnendur og starfsfólk MAST einmitt til að tryggja að ábendingunum verði fylgt eftir í skýrslunni. Varðandi heildarlöggjöf um starfsemi MAST mun sami hópur vinna að frumvarpi sem við náum vonandi að ræða hér strax í haust. Ýmsir tala eftirlit niður en ég tel mikilvægt að menn átti sig á því að eftirlit er til að hjálpa. Það er til að hjálpa neytendum og skapa ákveðið öryggi á markaði til að tryggja þann aðgang að erlendum mörkuðum sem okkur hefur orðið tíðrætt um en þá þarf kerfið að vera þannig uppbyggt að það sé ekki flókið, heldur sé skilvirkt og einfalt og að það sé samræmi á milli stjórnsýsluaðila. Það er verið að kalla eftir skýrri umgjörð. Við ætlum að tryggja hana. Ég fer sjálf betur nestuð upp í ráðuneyti [[Forseti hringir.]]eftir þessa uppbyggilegu og góðu umræðu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Frumvarpi þessu er ætlað að leysa af hólmi núgildandi lög um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992. Meginmarkmið breytinganna er að innleiða ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í íslenska löggjöf. Samhliða frumvarpi þessu er lagt til frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Frumvarpið er byggt á vinnu starfshóps sem skipaður var af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra árið 2014 og hafði það hlutverk að endurskoða lög um málefni fatlaðs fólks og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Í starfshópnum sátu fulltrúar hagsmunasamtaka notendaþjónustu þessara tveggja lagabálka, þar með talið fatlaðs fólks og eldri borgara, en einnig fulltrúar félagsmálastjóra sveitarfélaga og fulltrúi innanríkisráðuneytisins. Drög að frumvörpunum voru sett á heimasíðu ráðuneytisins í opið umsagnarferli sumarið 2016 og bárust fjölmargar umsagnir. Hópurinn skilaði svo tillögum sínum í október 2016. Helstu breytingar og efnisatriði frumvarpsins eru þessi: Í frumvarpinu er lagt til að heiti laganna verði lög um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og að þau komi í stað gildandi laga um málefni fatlaðs fólks. Ástæða þessarar nafngiftar er að undirstrika annars vegar að hér er um að ræða þjónustulög og hins vegar að þeim er ætlað að mæta einstaklingum sem eru með meiri þjónustuþarfir en svo að þeim verði mætt með almennum hætti. Er því lagt til að um almenna þjónustu við fatlað fólk gildi ákvæði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga en samhliða frumvarpi þessu er lagt fram frumvarp til laga um breytingu á ákvæðum þeirra laga. Er þannig almennri stoðþjónustu gert hærra undir höfði og lagt til að mörkin liggi u.þ.b. við 10–15 klukkustunda þjónustuþörf á viku. Í markmiðsákvæði frumvarpsins og skilgreiningum er gengið út frá ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þá er í frumvarpinu tekið á gráu svæði sem myndast hefur milli laga um málefni fatlaðs fólks og laga um málefni aldraðra þar sem einstaklingur sem orðinn er 67 ára getur átt rétt samkvæmt báðum lögum. Stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra hafa verið endurskoðaðar og styrktar í frumvarpinu, m.a. þannig að ráðherra getur nú skorið úr um ágreining um hvort reglur sveitarfélags eigi sér fullnægjandi lagastoð. Þá er kveðið á um að ráðherra skuli veita einkaaðilum starfsleyfi sem hafi það meginmarkmið að veita fötluðu fólki þjónustu. Í frumvarpinu er kveðið á um að fatlað fólk skuli eiga rétt á fjölbreyttri þjónustu sem komi til móts við tilteknar þarfir þess. Þar er m.a. að finna nýmæli um notendasamninga og notendastýrða persónulega aðstoð, NPA, auk ákvæða um einstaklingsbundnar þjónustuáætlanir og þjónustuteymi. Í því felst mikilvæg réttarbót. Ákvæði um NPA er unnið á grundvelli tillagna frá verkefnisstjórn um notendastýrða persónulega aðstoð sem starfaði frá árinu 2011 til loka árs 2016. Í frumvarpinu er að finna nokkur nýmæli um þjónustu við fötluð börn og fjölskyldur þeirra sem lúta annars vegar að frístundaþjónustu við fatlaða nemendur og hins vegar að úrræðum fyrir börn með miklar samþættar geð- og þroskaraskanir. Ákvæði um atvinnumál eru færð til samræmis við viljayfirlýsingu ríkis og sveitarfélaga um framtíðarskipan atvinnumála fatlaðs fólks, dagsetta 28. september 2015, sem byggist á þeirri stefnu að um atvinnumál fatlaðs fólks skuli fara eins og um atvinnumál almennt. Þá er kveðið á um að starfrækja skuli samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks og lagt til að lögfest verði skylda ráðherra til að leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Ákvæði um málsmeðferð hafa einnig verið endurskoðuð. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir þeim meginbreytingum sem í frumvarpinu felast. Í því er að finna mjög þýðingarmiklar réttarbætur varðandi þá þjónustu sem fötluðu fólki stendur til boða. Í því eru jafnframt innleidd þau ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem snúa að þjónustu. Ég tel að með frumvarpi þessu, verði það að lögum, séum við að taka stórt skref og afar mikilvægt í átt að því að uppfylla ákvæði samningsins og standa við þær skyldur sem við höfum undirgengist með undirritun og fullgildingu hans. Ég tel einnig mikilvægt að geta þess að frumvarp þetta var unnið í mikilli samvinnu og sátt við hagsmunasamtök fatlaðs fólks og að samstaða hafi náðst í mörgum þeim stóru málum sem frumvarp þetta snertir. Ég leyfi mér því að leggja til, hæstv. forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.
Frú forseti. Í 1. mgr. 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um að einstaklingur skuli hafa rétt á notendastýrðri persónulegri aðstoð hafi hann mikla og viðvarandi þörf fyrir aðstoð og þjónustu. Í þessu frumvarpi og í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er fjallað um mikilvægi þess að lögfesta ákvæði um notendastýrða persónulega aðstoð til að tryggja að fatlað fólk sé við stjórnvölinn í eigin lífi, til þess að auka sjálfstæði þess og þar með getu til að lifa sjálfstæðu lífi. Samkvæmt því frumvarpi sem nú liggur fyrir skal verkefnið fjármagnað að hluta með framlögum ríkissjóðs til sveitarfélaga en fjöldi samninga er takmarkaður í frumvarpinu. Til dæmis verða einungis 80 samningar gerðir árið 2018. Með þessu er verið að setja einhvers konar kvóta á réttinn til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Þá ber að spyrja: Finnst hæstv. ráðherra í lagi að setja kvóta á hversu margir fatlaðir einstaklingar fá að lifa sjálfstæðu lífi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Ég kýs ekki að líta svo á að hér sé um kvóta að ræða heldur hefur eitt stærsta óvissumálið við lögbindingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar einmitt verið heildarfjöldi þeirra samninga sem um getur verið að ræða og sá kostnaður sem ríki og sveitarfélög gætu orðið fyrir vegna þessa og hefur það verið ein helsta ástæðan fyrir því að ekki var gengið fyrr frá lögbindingu þjónustunnar en raun ber vitni. Við völdum því að fara þessa leið, að í stað þess að leggja af stað í töluverðri óvissu um hvert heildarumfangið yrði yrði sett þak á hámarksfjölda samninga sem væri hækkandi ár frá ári, þannig að við værum að fullu búin að innleiða þetta úrræði á fjórum árum miðað við það mat eða áætlanir sem fyrir liggja um mögulegt umfang. Ég held að þarna sé miklu frekar með jákvæðum hætti verið að feta inn á þessa slóð, þótt vissulega hefði verið heppilegra að geta opnað alveg. En þarna þurfti að mæta óvissu um mögulegan kostnað.
Frú forseti. Það er talið að þörf sé á um 175 samningum eins og staðan er í dag. Með þessu frumvarpi verður það ekki að veruleika fyrr en 2022. Þá er svo sannarlega verið að setja kvóta á fatlað fólk, því að það er alveg ljóst að ekki munu allir fatlaðir einstaklingar hafa aðgang að þessum samningum. Mig langaði líka að ræða að í 1. gr. frumvarpsins kemur fram að við framkvæmd laganna skuli framfylgt þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er vissulega jákvætt skref að tryggja að lögin verði ávallt skýr til samræmis við samninginn en án þess að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna er réttur almennings til að njóta þeirra mannréttinda sem samningurinn kveður á um ekki tryggður. Samningurinn var undirritaður hinn 30. mars 2007. Nú tíu árum síðar hefur hann ekki verið lögfestur í íslenskum rétti. Fjölmargir aðilar hafa mælt fyrir lögfestingu samningsins, þar á meðal Samband íslenskra sveitarfélaga. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna sú leið hefur ekki verið farin. Mun hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra beita sér fyrir lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks?
Frú forseti. Það er einmitt einn megintilgangur þessarar lagasetningar og frumvarps til breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga að fullgilda og binda í lög ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það er útgangspunkturinn í þessari lagasetningu hér. Ég held að við séum að ganga mjög langt í þeim efnum. Við eigum að hafa ákvæði samningsins að leiðarljósi, að tryggja fötluðu fólki sjálfstætt líf án aðgreiningar. Ég held að við séum að stíga mjög mikilvægt skref í þá átt. En vissulega eigum við líka að hafa metnað til að halda áfram á þeirri vegferð og ganga þá úr skugga um að við vinnum í anda samningsins á öllum vígstöðvum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv ráðherra kynninguna og kýs að beina andsvari mínu að efni 40. gr. frumvarpsins sem við ræðum er varðar reglugerðarheimildir ráðherra. Í 40. gr. er að finna sjö málsgreinar sem hafa með reglugerðarheimildir ráðherra að gera þar sem fram kemur að ráðherra setji reglugerðir um nánari framkvæmd laga þessara, þar á meðal um eftirfylgni og dagsektir á hendur sveitarfélögum, skilyrði fyrir starfsleyfi til félagasamtaka, sjálfseignarstofnana og annarra einkaaðila sem ætla að veita þjónustu samkvæmt lögum þessum, sérstök húsnæðisúrræði, notendastýrða persónulega aðstoð, starfsemi og aðbúnað á skammtímadvalarstöðum, vistun barna utan heimilis, biðlistaforgangsröðun og úrræði á biðtíma. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort drög að einhverjum þessara reglugerða liggi fyrir, hvort til standi að klára þau fyrir gildistöku laganna og hvort Alþingi muni fá kynningu á þeim viðamiklu málasviðum sem reglugerðarheimildir ráðherra ná til. En aðalspurningin snýr að því [[Forseti hringir.]]hvort reglugerðirnar verði tilbúnar fyrir gildistöku laganna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er vissulega svo að undirbúningur að reglugerðunum er hafinn. Þær liggja ekki fyrir tilbúnar. Ég vonast til að okkur auðnist að ljúka afgreiðslu þessa mikilvæga máls á þessu þingi og að reglugerðir muni líta dagsins ljós í framhaldi af því. En þær liggja ekki fyrir tilbúnar enn sem komið er.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þá vil ég snúa mér að seinni hluta 40. gr. er varðar rit sem ráðherra er gert að gefa út samkvæmt lögum þessum. Þar rek ég augun í 1. málslið sömu greinar - mér finnst tölusetningin hérna reyndar svolítið furðuleg - þar sem stendur að ráðherra skuli gefa út handbók um framkvæmd notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, m.a. um hlutverk og ábyrgð, skipulag og útfærslu, eftirlit og kostnaðarhlutdeild aðila, samanber 11. gr. þessa frumvarps, ásamt nokkrum öðrum ritum eins og leiðbeiningum um framkvæmd sértækrar frístundaþjónustu, framkvæmd þjónustu við stuðningsfjölskyldur og framkvæmd styrkveitinga vegna félagslegrar hæfingar, endurhæfingar, verkfæra- og tækjakaupa og greiðslu námskostnaðar. Hér kemur ekki fram það sem má finna víðs vegar í þessu frumvarpi, að haft skuli samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks eða notendur þessarar þjónustu eða eitthvað slíkt. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort standi til, sérstaklega við gerð þessarar handbókar, [[Forseti hringir.]]að hafa samráð við þá sem þessa þjónustu þiggja, hagsmunasamtök fatlaðs fólks og notendur sjálfa.
Frú forseti. Ég þakka þessa ábendingu. Að sjálfsögðu, það er andi laganna að hafa víðtækt samráð við hagsmunasamtök þegar að því kemur. Það munum við að sjálfsögðu gera við útgáfu þessara leiðbeininga líkt og hefur verið viðhaft við undirbúning á frumvarpinu og er afar mikilvægt að verði viðhaft áfram við framkvæmd laganna ef þau verða samþykkt hér. Það verður haft að leiðarljósi í vinnu ráðuneytisins í framhaldinu.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í 21. gr. frumvarpsins sem fjallar um búsetu barna utan heimilis. Það er mjög viðkvæmt mál hvort börn eigi hreinlega að vista utan heimilis. Hér er sagt, með leyfi forseta: „Heimilt er að útbúa sérstakt húsnæði fyrir fötluð börn með miklar þroska- og geðraskanir, enda hafi verið fullreynt að styðja barn á heimili fjölskyldu þess eða hjá annarri fjölskyldu í nærsamfélagi þess.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hver eigi að meta þetta. Er það ráðgjafateymi, sérfræðingateymið sem vísað er í í 20. gr., sem á að meta þetta, eða er það í höndum annarra? Er hægt að áfrýja þeim úrskurði að þetta hafi verið fullreynt? Ég bið ráðherrann að varpa aðeins skýrara ljósi á þessa grein.
Frú forseti. Ég þakka þingmanni þessa spurningu. Ég tek undir það að viðkvæmari verða hlutirnir ekki en þegar að ákvörðunum af þessu tagi kemur. Þarna er vísað til sérfræðingateymis sem ráðherra ber að skipa samkvæmt 20. gr. sem skal þá taka ákvörðun um það hvenær það teljist fullreynt að önnur úrræði dugi ekki til. Slík ákvörðun er þá kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála. Ég vona að þetta svari spurningunni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Já, það varpaði nokkru ljósi á málið. Ég held að þetta sé eitt af þeim atriðum sem velferðarnefnd þurfi að skoða mjög vel því að um mjög viðkvæmt mál er að ræða. Mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra út í ákvæði til bráðabirgða þar sem sett er upp plan um samninga allt til ársins 2022: Eru þessir samningar fullfjármagnaðir í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem liggur nú fyrir Alþingi, og við erum einnig að ræða, eða á eftir að tryggja fjármagn til þess að það plan sem hér er lagt fram gangi upp? Einhverjir kynnu að segja að við þyrftum fleiri samninga en það skiptir alla vega máli inn í umræðuna að vita hvort þetta plan sé fullfjármagnað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða spurningu. Svarið er stutt og laggott: Já. Að sjálfsögðu var það haft til hliðsjónar við gerð fimm ára ríkisfjármálaáætlunar að þau markmið sem þarna eru sett fram, um innleiðingu á NPA, væri fullfjármögnuð í þeirri áætlun og auðvitað afar brýnt að svo sé. Ég held að ekki sé ástæða til að hafa lengra mál um það. Svarið er já.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum kærlega fyrir framsöguna og tek undir að það er einkar ánægjulegt að sjá þetta mál koma hingað inn. Ég ætla að fylgja eftir fyrirspurnum sem ráðherra var að svara mjög skýrt, að búið væri að gera ráð fyrir kostnaðinum í fjármálaáætlun sem við erum að fjalla um núna í nefndum þingsins, og vitna þá í umsögn Reykjavíkurborgar sem er það sveitarfélag sem hefur mesta reynslu af notendastýrðri persónulegri aðstoð og annarri þjónustu sem er verið að innleiða í lögum. Þar segir að Reykjavíkurborg hljóti að gera þá kröfu að ríkið tryggi í nýrri fjármálaáætlun fulla fjármögnun þjónustu við fatlað fólk í samræmi við þjónustukröfur sem settar hafa verið og raunverulegan kostnað við að veita þjónustuna. Ég hef átt svolítið erfitt með að skilja hvernig það geti gengið upp að kostnaður við samningana eigi að lækka yfir það tímabil sem fjármálaáætlunin nær yfir þegar mikill þrýstingur er á aukin framlög frá ríkinu og á að greiða meira á tíma [[Forseti hringir.]]fyrir NPA-þjónustu. Hvernig gengur það eiginlega upp?
Frú forseti. Ég játa vanþekkingu mína á því hvernig kostnaðarmatið var nákvæmlega reiknað upp. Það var hins vegar starfandi sérfræðingahópur til að meta mögulegt umfang þessa úrræðis eða hvað mætti vænta að þyrfti marga slíka samninga og einnig að meta þann fjölda tíma sem væri að baki hverjum samningi. Þessi kostnaðaráætlun byggir, bæði hvað varðar umfang samninga og kostnað þeirra, á mati þess hóps. Ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en að það mat sé fyllilega raunhæft. Hitt er hins vegar ekkert launungarmál að það er áfram óleyst deilumál milli ríkis og sveitarfélaga sem snýr að kostnaðarhlutdeild þar sem ríkið greiðir 25% af ætluðum heildarkostnaði en sveitarfélögin hafa gert kröfu um 30%.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé eitthvað sem er mjög mikilvægt að ráðherrann svari alveg skýrt. Í greinargerðinni sjálfri kemur fram að Samband íslenskra sveitarfélaga gerir fyrirvara varðandi ákveðnar forsendur kostnaðarmatsins. Þeir benda á að þeir hafi gert kröfu um að hlutdeild ríkisins í NPA-samningi verði 30% en ekki 25%, sem ég kannast ágætlega við. Þeir gera líka fyrirvara við að gert sé ráð fyrir að það verði lækkun á öðrum útgjaldaliðum hjá sveitarfélögum upp á 15%. Þeir telja mjög hæpið að hagræðing skili sér að einhverju slíku marki á innleiðingartímabilinu og benda á þrýstinginn á verðið á viðmiðunarstundinni í NPA-þjónustunni. Þetta eru að vísu athugasemdir sem hafa líka komið fram almennt um sveitarfélögin og fjármálaáætlunina, að samráðið hafi verið mjög takmarkað. Það virðist vera að menn séu nánast að fabúlera um tölur þegar kemur að kostnaði sem fellur á sveitarfélögin. Ég ítreka að ég held að mjög mikilvægt sé, [[Forseti hringir.]]því að við erum öll sammála um að hér séu góðar tillögur undir, að tryggja að það sé fjármagn sem fylgi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa athugasemd. Það ber auðvitað að horfa til þess að ríkisfjármálaáætlun er stefnuplagg ríkisstjórnar, horft til næstu fimm ára. Það kallar síðan á nánara samráð við sveitarfélög þegar kemur að lögbindingu þeirra útgjalda í tengslum við fjárlagavinnu hvers árs. Það er alveg rétt að í framsetningu þess stefnuplaggs hefur ekki farið fram nákvæmt samráð við alla hlutaðeigandi aðila, enda einfaldlega ekki tími til slíks samráðs á þeim stutta tíma sem fimm ára ríkisfjármálaáætlunin er sett fram á. En að sjálfsögðu verður slíkt samráð viðhaft í vinnunni fram á veginn og við undirbúning fyrir fjárlagavinnu haustsins. Við höfum móttekið athugasemdir sveitarfélaganna hvað varðar kostnað við þessa skilgreindu þjónustu. Það þarf að skoða betur til að ganga úr skugga um að við séum raunverulega að fjármagna [[Forseti hringir.]]þá samninga sem að er stefnt. En þar til nánari athugun á þeim kostnaði hefur farið fram geri ég ráð fyrir að þær forsendur sem við vinnum út frá séu réttar.
Frú forseti. Með þessu frumvarpi er lagður grundvöllur að nýjum lögum um þjónustu við fatlað fólk með miklar þjónustuþarfir. Lögin koma í stað laga um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992, og er nafnbreytingin gerð til að undirstrika að lögin eigi fyrst og fremst að fjalla um þjónustu sem fatlað fólk á rétt á, auk þess sem þeim er ætlað að mæta einstaklingum sem þarfnast meiri þjónustu en svo að því verði mætt samkvæmt almennum lögum. Ég fagna því. Ég fagna því að hér sé unnið að úrbótum á þessum gríðarlega mikilvæga málaflokki sem hefur ekki hlotið þá athygli og umhyggju sem hann hefur átt rétt á að fá á síðastliðnum árum. Þrátt fyrir það eru við fyrstu skoðun á þessu frumvarpi talsverðir vankantar sem mig langar að ræða. Í frumvarpinu virðist gæta nokkurs misræmis um hvernig samráði við hagsmunasamtök og sveitarfélög er háttað. Sem dæmi um þetta er í 4. gr. frumvarpsins, sem fjallar um yfirstjórn og eftirlit ráðherra, tekið fram að ráðherra skuli hafa samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og hagsmunasamtök fatlaðs fólks. Hið sama er í 7. gr. sem fjallar um starfsleyfi, 34. gr. sem fjallar um ákvörðun um þjónustu og 16. gr. sem fjallar um frístundaþjónustu. Í 11. gr., sem fjallar um notendastýrða persónulega aðstoð, er sagt að haft skuli samráð við sveitarfélög, hagsmunasamtök fatlaðs fólks eða samtök fatlaðs fólks. Þá er í 12. og 19. gr. kveðið á um þjónustuteymi sem á að mynda og hefur samráðshlutverk við mismunandi aðila og í 37. gr. er kveðið á um samráð ráðherra við sveitarfélög, hagsmunasamtök fatlaðs fólks og aðra hagsmunaaðila. Þá er í 36. gr. kveðið á um samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks sem er samráðsvettvangur ríkisins, sveitarfélaga og hagsmunaaðila. Samráðsnefndin skuli skipuð fulltrúum ráðuneytis, ráðuneytis fjármála, sveitarfélaga og hagsmunasamtaka fatlaðs fólks. Samráðsnefndin á að vera ráðgefandi fyrir ráðherra við stefnumörkun. Allt er þetta regluverk um samráð nokkuð ruglingslegt og ber þess merki að ekki hafi verið heildræn hugsun í því hvernig haga skyldi samráði við notendur, hagsmunasamtök eða aðra. Nauðsynlegt er í þessum málaflokki að það sé skýrt hvernig fatlaðir hafi möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og því verður að samræma fyrirkomulag samráðsins. Frumvarpið leggur drög að innleiðingu þjónustuforms við fatlaða sem nefnist notendastýrð persónuleg aðstoð eða NPA. NPA er þjónustuform sem byggist á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf fatlaðra. Það uppfyllir þarfir fatlaðs fólks fyrir aðstoð á eigin forsendum þannig að þeir fötluðu eru stjórnendur aðstoðarinnar. Þeir verða þannig verkstjórar í eigin lífi. Sá sem hefur gert samning um NPA fær greiðslur í stað þjónustu og getur þannig valið aðstoðarfólk sjálfur og ræður því hvernig aðstoðin fer fram. NPA hefur verið starfrækt sem tilraunaverkefni hér á landi síðan 2012 og þjónustan hefur reynst notendum afar vel. Lífsgæði þeirra sem hafa nýtt sér þessa þjónustu hafa batnað til muna. Síðustu ár hafa verið í gildi um það bil 50–60 samningar um NPA hér á landi. Samkvæmt úttekt sem Félagsvísindastofnun gerði á síðasta ári höfðu neytendur þjónustunnar það um hana að segja að NPA hefði mjög jákvæð áhrif á lífsgæði þeirra og notendur NPA væru líklegri til að stunda atvinnu eða nám. Þá yki þjónustan til muna sjálfstæði fatlaðs fólks og gerði því frekar kleift að sinna heimili, fjölskyldu og áhugamálum. Hér er dæmi um mjög vel heppnaða tilraun og hlýtur það að teljast til bóta fyrir samfélagið allt að allir fatlaðir einstaklingar njóti góðs af þessu fyrirkomulagi. Ef við lítum til nágrannalanda okkar sjáum við að NPA hefur verið helsta þjónustuform til þeirra sem á þurfa að halda um áratugaskeið. NPA var lögfest í Noregi árið 2000, í Svíþjóð 1994 og í Danmörku var byrjað með tilraunir með NPA upp úr 1970. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu voru notendur þjónustunnar í Svíþjóð 15.800 talsins árið 2009. Það er því alveg ljóst að NPA er gríðarlega mikilvægt fyrir lífsgæði fatlaðs fólks með miklar stuðningsþarfir. Í frumvarpinu er fjallað um hvernig skuli vinna að innleiðingu NPA þegar það er lögfest. Samkvæmt skýrslu verkefnisstjórnar NPA, dagsettri 23. janúar 2017, er áætlað að þörf fyrir NPA-samninga til og með árinu 2019 verði samtals 172 samningar. Á síðasta ári voru 53 virkir samningar. Samkvæmt frumvarpinu skal innleiðingin vera með þeim hætti að fjármagn til samninga verði aukið árlega þannig að árið 2018 verði fjármagnaðir allt að 80 samningar, árið 2019 103 samningar, 2020 125 samningar, 2021 150 og svo 2022 verða þessir 172 samningar fjármagnaðir. Þetta þýðir að einstaklingar sem í dag eiga rétt á NPA þurfa að bíða í allt að fimm ár til að fá þá þjónustu sem þeir þurfa til að geta lifað sjálfstæðu lífi. Frú forseti. Fimm ár eru langur tími. Í 1. gr. frumvarpsins segir að markmið laganna sé að fatlað fólk eigi kost á bestu þjónustu sem unnt er að veita á hverjum tíma til að koma til móts við sértækar stuðningsþarfir þess. Við getum alveg veitt þessa þjónustu í dag. Er það virkilega sanngjarnt og samfélaginu til bóta að biðja þessa einstaklinga um að bíða í mörg ár eftir að fá að njóta þeirrar þjónustu sem við sjálf viðurkennum að þeir þurfi og ætti að vera sjálfsögð? Á síðasta ári fullgilti Ísland samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins skal við framkvæmd laganna framfylgt þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í 1. mgr. 9. gr. samningsins kemur fram að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt í mannlífinu á öllum sviðum. Þá er í 19. gr. samningsins enn fremur fjallað um rétt fatlaðra til að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu. Sérstaklega er fjallað um í greininni að aðildarríki skuli gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til að fatlað fólk njóti réttar til að lifa í samfélaginu án aðgreiningar og eiga valkosti til jafns við aðra. Þetta skuli m.a. gert með því að tryggja aðgengi fatlaðs fólks að margs konar samfélagsaðstoð, til að mynda nauðsynlegri þjónustu til að geta lifað í samfélaginu án aðgreiningar og til að koma í veg fyrir einangrun þess og aðskilnað frá samfélaginu. Með því að setja hámark á þann fjölda samninga sem ríkið mun fjármagna er verið að setja kvóta á rétt fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs. Hvað með þá sem þurfa að bíða eftir fjármögnun samninga sinna? Hvað ef fjöldi þeirra sem þarfnast NPA skyldi aukast? Ef íslenska ríkið ætlar að virða mannréttindi fatlaðra og alþjóðlegar skuldbindingar sínar verður að endurskoða þetta ákvæði og fjármagna alla þá samning sem þörf er á. Það er ljóst að eitthvað af því fjármagni mun koma til baka í ríkiskassann ef dæma má þau tilraunaverkefni sem hafa átt sér stað undanfarin ár og niðurstöður um bættan námsárangur og aukna atvinnuþátttöku, en þetta er ekki spurning um peninga. Þetta er spurning um mannréttindi fatlaðs fólks, um rétt þess til sjálfstæðs lífs. Ágóðinn sem hlýst af því fyrir samfélagið allt er ágóði sem verður ekki metinn til fjár.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Mig langar að segja í upphafi að ég tel að það sé ýmislegt mjög gott og jákvætt í frumvarpinu sem verði fötluðu fólki til mikilla réttarbóta og geti bætt líf þess mjög mikið. Ég veit að umræðan mun mikið snúast um NPA og langar að nefna sérstaklega atriði sem ekki snúa að NPA en skipta líka miklu máli. Það er m.a. það sem er fjallað um í 9. gr., sem fjallar um búsetu, þar sem er talað um að fatlað fólk eigi rétt á að velja sér bæði búsetustað sem og það hvar og með hverjum það býr. Að óheimilt sé að binda þjónustu við fatlað fólk því skilyrði að það búi í tilteknu búsetuformi. Það held ég að sé mjög mikilvægt og gott. Svo finnst mér líka mikilvægt sem fjallað er um í 17. gr. sem er um skammtímadvöl. Þar segir að foreldrar barns sem á rétt á skammtímadvöl þurfi ekki endilega að senda barnið út af heimilinu heldur geti þeir fengið stuðning inn á heimili sitt í stað þess að senda barnið eitthvert annað. Það held ég að sé rosalega mikilvægt. Fötluð börn eiga eins og öll önnur börn að geta búið heima hjá foreldrum sínum og mikilvægt er að það sé áréttað að séu aðstæður þannig fái foreldrarnir stuðning inn á heimilið en barnið þurfi ekki að flytja annað þótt tímabundið sé. Ég veit að fullt af börnum hefur verið í skammtímadvöl utan heimilisins og notið hennar, en málum á að vera þannig fyrir komið að ekki þurfi að fara þá leið. Það er einnig mjög mikilvægt sem þetta frumvarp gengur út á að koma notendastýrðri persónulegri aðstoð inn í lögin. En ég hef áhyggjur af því að fjármögnunin sé ekki trygg, enda kemur það hreinlega fram á bls. 23 í greinargerðinni með frumvarpinu að Samband íslenskra sveitarfélaga, sem er jú sá aðili sem í raun veitir þjónustuna, telji óhjákvæmilegt að gera fyrirvara hvað varðar ákveðnar forsendur á kostnaðarmati frumvarpsins og bendir þar á að sambandið hafi í viðræðum við velferðarráðuneytið sett fram þá kröfu að hlutdeild ríkisins í NPA samningum yrði 30% en ekki 25% eins og gert er ráð fyrir. Það skiptir máli. Það eru sveitarfélögin sem munu útfæra hvernig NPA þjónusta verður veitt. Verði NPA vanfjármagnað frá upphafi, eins og mér sýnist því miður stefna í, verður það til þess að annaðhvort fá færri þá tegund þjónustu eða þá að á einhvern annan hátt verði reynt að sníða hana að því fjármagni sem sveitarfélögin hafa. Það er greinilegt að þau telja sig þurfa meiri meðgjöf frá ríkinu. Þetta tengist líka inn á það að komið hefur fram í allri umræðu frá því að NPA fór fyrst af stað sem tilraunaverkefni að laun til fólks sem vinnur við að aðstoða fatlað fólk séu lág og að erfitt sé að finna starfsfólk, starfsmannaskipti séu mjög tíð. Það er mjög bagalegt fyrir notendur þjónustunnar. Þetta litla fjármagn hefur gert að verkum að það er lítið svigrúm þegar eitthvað hefur komið upp á, t.d. ef starfsmaður hefur veikst. Það eru ekki nægir fjármunir inni í kerfinu til að bregðast við því að það þarf að greiða starfsfólki laun, einnig í veikindum þess. Þá hefur verið tilhneiging að ráða starfsmenn sem verktaka en ekki sem launamenn. Það hefur m.a. verið gert til að ná kostnaðinum niður. En mér finnst mikilvægt að nefna strax í þessari umræðu að sveitarfélögin hafa skyldur sem þau eru bundin af samkvæmt lögum og kjarasamningum. Þetta þarf að hugsa um þegar lög eru sett. Að mínu mati mega réttindi og þjónusta við fatlað fólk aldrei verða á kostnað starfsfólksins, ef svo má segja, til að mynda með lágum launum eða því umhverfi sem starfsmanninum er búið. Reynt er að ýta þeim út í að vera einyrkjar sem eru verktakar en ekki launafólk sem hefur stuðninginn af fleirum sem eru í sömu stöðu og eru þá í t.d. stærri stéttarfélögum. Þjónusta við fatlað fólk og réttindi þeirra má ekki verða á kostnað starfsfólksins sem vinnur í greininni. Auðvitað ekki heldur öfugt. Þess vegna þarf að tryggja fjármögnunina. Það er þess vegna sem er svo gríðarlega slæmt, ef við ætlum að fara af stað með það, að sveitarfélögin byrji með fyrirvara sem varðar kostnaðinn sem talið er að hljótist af innleiðingu þessa frumvarps. Ég held að það sé mjög mikilvægt, því að það hefur verið rannsakað og skoðað talsvert mikið hvernig gengið hefur með NPA sem tilraunaverkefni. Líkt og vísað er í í frumvarpinu vann Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands bæði fjárhagslega og faglega úttekt á notendastýrðri persónulegri aðstoð í samvinnu við ýmsa aðila, til að mynda Rannsóknasetur í fötlunarfræðum og Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd. Mjög margt kemur fram í þeirri rannsókn um atriði sem hafa þarf í huga varðandi fjármögnunina. Mér finnst brýnt að hv. velferðarnefnd skoði þessa skýrslu. Hún er vissulega mjög löng en það eru góðir samantektarkaflar í henni sem ég held að muni varpa nánara ljósi á hvar kostnaður fellur til, hvar hefur verið erfitt að fá fjármagn og það hefur vantað. Ég tel að nefndin eigi að skoða það sérstaklega vel því að líkt og komið hefur fram bæði hjá hæstv. ráðherra og hjá hv. þm. Halldóru Mogensen er NPA rosalega mikilvægt form af þjónustu við fatlað fólk sem eykur svo sannarlega lífskjör þeirra sem fá þá tegund af þjónustu og gerir fólki kleift að taka þátt í samfélaginu á svo allt annan og miklu meiri hátt en annars konar þjónusta veitir fólki. Það er annað sem ég tel vera miður gott í þessu frumvarpi sem við þurfum að leiða hugann sérstaklega að og gefa gaum. Það er það sem fjallað er um m.a. í 6. gr. sem er um samninga við einkaaðila. Þar segir að sveitarfélögum sé heimilt að gera samninga við félagasamtök, sjálfseignarstofnanir eða aðra einkaaðila á þjónustusvæðum sínum um að annast þjónustu samkvæmt lögum þessum. Hér verð ég að ítreka að að mínu mati á velferðarþjónusta ekki að vera gróðaleið fyrir einkaaðila, ekki fremur en heilbrigðisþjónusta. Það er auðvitað hægt að reka þjónustu eða vera með sjálfseignarstofnanir sem vinna í þágu fatlaðs fólks og skila því að það verði einhver gróði aftur fyrir verkefnið. En það er jafn mikilvægt í þessu og heilbrigðisþjónustu að einkaaðilar geti ekki tekið sér arð út úr velferðarþjónustunni og því að veita fötluðu fólki þjónustu. Það kom fram á málþingi, sem haldið var um NPA í nóvember síðastliðnum, að þeir notendur sem hafa keypt þjónustu af fyrirtækjum fengu færri tíma en metið hafði verið því að þeir borguðu meira fyrir hverja klukkustund af veittri þjónustu. Þarna er verið að skerða þjónustuna við fatlað fólk og einhverjir milliliðir, fyrirtæki sem veita þessa þjónustu, taka til sín fjármagn. Ég tel að þannig eigi ekki að ráðstafa peningum hins opinbera sem eiga í fara í að veita fötluðu fólki tiltekna þjónustu en ekki fyrirtækjum gróða. Þetta er eitt af því sem mér finnst að nefndin þurfi að skoða og setja þá að minnsta kosti einhverja fyrirvara um að ekki sé hægt að taka sér arð út af þjónustu við fatlað fólk því að það er ýmislegt sem getur verið gott að vinna að, t.d. í samvinnufélagi eins og NPA miðstöðinni þar sem hægt er að ná ákveðnum samlegðarkrafti með því að fatlað fólk taki sig saman um að kaupa þjónustu t.d. við bókhald. Ég er ekki að segja að það eigi ekki að vera heimilt að gera einhverja samninga við einhverja aðila en það á ekki að verða til þess að mynda hagnað fyrir einkaaðila. Ég held að um leið og í þessu frumvarpi til laga sé ýmislegt sem er til bóta og horfir til framfara séu önnur atriði sem þurfi að skoða sérstaklega vel vegna þess að það er svo gríðarlega mikilvægt að núna loksins, loksins þegar setja á lög um til að mynda notendastýrða persónulega aðstoð byrji það verkefni vel en ekki vanfjármagnað og verði þannig nánast dæmt til að mistakast eða fatast flugið. Það má auðvitað alls ekki gerast. [[Forseti hringir.]]Þjónustuformið er svo mikilvægt fyrir fatlað fólk.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar fá að fagna því að við séum að ræða þetta mál. Þetta er mjög mikilvægt mál sem hefur krafist mikils undirbúnings. Ég vil sérstaklega nota tækifærið hér og þakka fyrrverandi þingmanni okkar, Willum Þór Þórssyni, sem leiddi vinnu við gerð þessa máls og starfsmönnum ráðuneytisins og öllum þeim fjölda hagsmunaaðila og einstaklinga sem kom að gerð þessa frumvarps og síðan þess frumvarps sem ráðherra mun mæla fyrir á eftir. Það er mjög ánægjulegt að þetta sé að koma hingað inn í þingið. Þetta er stórt mál. Það eru alvörubreytingar sem hér eru lagðar til. Það er ástæða þess að ég taldi rétt að fara í andsvar við hæstv. félagsmálaráðherra. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að fara í þessar breytingar. En til þess að þær geti orðið að raunveruleika þarf að tryggja fjármagn. Það er verulegt áhyggjuefni þegar hæstv. ráðherra getur ekki svarað skýrar en hann gerði hér í andsvari hvort kostnaðarmatið sé raunhæft sem liggur að baki þessa frumvarps. Ég ítreka að á fundi fjárlaganefndar fylgdu Reykjavíkurborg og sambandið eftir sínum umsögnum þar sem menn bentu á að þeir teldu ekki næga fjármuni fara í þessi stóru og mikilvægu verkefni. Þegar málaflokkurinn var færður yfir til sveitarfélaganna á sínum tíma, 2012, var talað um að það væru um 1.000 þjónustuþegar sem þyrftu á mestri þjónustu að halda. Þeim hefur fjölgað. Þegar farið er í gegnum endurmatsskýrsluna um yfirfærsluna eru þjónustuþegar sem fá hina ýmsu þjónustu einhvers staðar á bilinu 1.000–1.300. Miðað við þann fjölda samninga sem hér er talað um, á þessu tímabili fjármálaáætlunarinnar, erum við að tala um að það séu á bilinu 13–17% sem munu til dæmis fá notendastýrða persónulega aðstoð miðað við 172 samninga. Ég vil ítreka að ég á óskaplega erfitt með að skilja hvernig það getur gengið upp að kostnaður á þessu tímabili eigi að lækka við samningana þegar verið er að gera kröfu um að hækka það gjald sem er borgað fyrir hverja klukkustund í notendastýrðri persónulegri aðstoð og að sveitarfélög hafa jafnframt sótt það að aukið framlag komi frá ríkinu. Þetta hlýtur að vera eitt af lykilatriðunum sem velferðarnefnd þarf að fara yfir í þessu máli. Megingagnrýnin sem hefur komið frá sveitarfélögunum eftir yfirfærsluna er sú að þau vilji sinna þessu vel en þau hafi því miður ekki fengið næga fjármuni. Þau þurfi að fá meiri pening til að geta sinnt verkefnunum vel. Við þurfum að fara vel yfir það í meðferð þingsins og líka þegar kemur að hinu málinu sem ég hef nefnt hér, fjármálaáætluninni sjálfri. Ég vil nota tækifærið og benda á að í frumvarpinu eru ákvæði um notendasamninga. Það mun vonandi að einhverju leyti koma til móts við þessa prósentutölu sem mér finnst vera ansi lág. Þar er þá áfram hugsunin um réttinn til sjálfstæðs lífs en gert ráð fyrir að sveitarfélag geti haldið utan um bókhaldið, reksturinn, á þeim samningum; samt sem áður er alltaf unnið á grundvelli þess að notandinn hafi allt um það að segja hverjir sinna honum. Þessir samningar hafa líka verið kallaðir beingreiðslusamningar en tekin hefur verið ákvörðun um að tala um þá í lögunum sem notendasamninga. Það má segja að NPA sé útfærsla á notendasamningum. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga. Aðrir liðir sem verið er að skerpa á hér snúa að húsnæðisúrræðum fyrir fatlað fólk sem gert er ráð fyrir að sveitarfélögin eigi að tryggja. Á sínum tíma, það tók tíma fyrir mig að átta mig á því hvernig staðið var að yfirfærslunni því þetta var ekki einfalt mál, fóru um áttatíu fasteignir frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna. Um var að ræða íbúðarhúsnæði, endurhæfingarstöðvar, þjónustu- og atvinnuhúsnæði. Gengið var frá mjög hagstæðri fjármögnun á þessu húsnæði sem sveitarfélögin eru síðan að borga inn í svokallaðan fasteignasjóð jöfnunarsjóðs. Síðan hefur óskaplega lítið verið gert við þessa peninga. Hundruð milljóna koma á hverju einasta ári inn í jöfnunarsjóðinn sem er þá endurgreiðsla fyrir þessa lánveitingu, þessar fasteignir. Það er þess vegna mjög mikilvægt, og það kom líka fram í umsögnum Reykjavíkurborgar og sambandsins, að bæta úr húsnæðismálum fatlaðs fólks. Í endurmatsskýrslunni á sínum tíma kom fram að gert væri ráð fyrir að stofnkostnaður fram til ársins 2020, vegna endurnýjunar búseturýma og vegna viðhalds, gæti numið allt að því 8 milljörðum kr. Þetta er Reykjavíkurborg að benda á hjá sér, þ.e. að væntanlega þyrfti í kringum 2 milljarða til að útrýma biðlistum þar. Þar fyrir utan þarf að leggja niður herbergjasambýli og það er eitt af því sem við erum öll sammála um að vinna að. Ég sá fyrir mér, þegar ég var í velferðarráðuneytinu, að stofnframlögin í nýja almenna íbúðakerfinu gætu komið af almenna hlutanum varðandi húsnæði en það væri þá fasteignasjóður jöfnunarsjóðs sem tryggði fjárveitingu í þjónusturýmum, dýrari hlutann af húsnæði sem endurspeglar sérþarfir hins fatlaða einstaklings. Það varð reyndin að ég og innanríkisráðherra vorum sammála um þá túlkun. Í fyrri úthlutun komu 90 milljónir til sveitarfélaganna til að tryggja þetta viðbótarrými og viðbótarbúnað, má segja, sem þarf til að hinum fatlaða einstaklingi nýtist húsnæðið sem best. Þetta var eitt af því sem ég ræddi við sveitarfélögin á fundi fjárlaganefndar. Greinilegt var að menn voru ekki alveg sammála um hvernig ætti að nýta þessa peninga. Sumir sjá fyrir sér að þetta ætti að fara í endurnýjun á skólahúsnæði, aðrir að þetta ætti að fara í endurhæfingarstöðvar, en ég teldi langskynsamlegast að skiptingin á þessum fjármunum innan jöfnunarsjóðs endurspeglaði verðmæti þeirra fasteigna sem farið var yfir. Að sjálfsögðu að einhverju leyti líka forgangsröðun hjá sveitarfélögunum í húsnæðismálum. Eitt af því sem ég vil benda á snýr að akstursþjónustu. Ég mælti ekki fyrir löngu fyrir frumvarpi til að tryggja að fatlað fólk, sem er 67 ára og eldra, ætti rétt á akstursþjónustu alveg eins og þeir sem eru fatlaðir undir 67 ára. Þar var töluverð umræða um kostnaðarþáttinn við akstursþjónustuna. Þess vegna kemur mér það eilítið á óvart að sjá nánast enga umfjöllun hér varðandi þann þátt, þótt hins vegar sé skerpt á því að aldraður einstaklingur sem býr við fötlun og er kominn inn á hjúkrunarheimili eigi þá ekki rétt á þeirri þjónustu. Ég held að þá sé mikilvægt að fara mjög vel yfir það hjá velferðarnefnd. Ég er ekki viss um að það sé það sem hagsmunasamtök hafi kallað eftir. Og við þurfum líka að átta okkur betur á því hvað það þýði fyrir sveitarfélögin varðandi aukinn kostnað. Eitt af því sem sveitarfélögin hafa kallað eftir er að fá aukinn stuðning. Mér þótti mjög miður að ná ekki að klára það við yfirfærsluna sem snýr að þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Hæstv. ráðherra er að einhverju leyti að koma, að ég tel, til móts við þennan hóp í fjölskyldukafla fjármálaáætlunarinnar, þar sem ætlunin er að setja á stofn nýtt úrræði hér á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur samt ekki verið áherslan eða niðurstaða starfshóps á vegum ráðuneytisins. Það er talið mjög mikilvægt að börn með fjölþættan vanda, alveg eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór hér í gegnum og var að spyrjast fyrir um, séu í sínu fjölskylduumhverfi. Þótt þau þurfi mjög mikinn stuðning sé það ekki þannig að við tökum börnin frá fjölskyldunum. Það er eitthvað sem við erum fyrir löngu komin fram hjá og við ætlum ekki að fara þangað aftur. Enn á ný komum við að því sem sveitarfélögin hafa verið að benda á, þ.e. að það þurfi að tryggja fjármagn í þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Það þarf að viðurkenna það. Það er hluti af því sem þingið verður einfaldlega að fara vel yfir, hvort við teljum að þær lagabreytingar sem hér er verið að leggja til nái utan um þetta og svo enn á ný hvort fjármálaáætlunin nái utan um þetta. Þetta verður stórt og mikið verkefni. En ef við ætlum að vera bjartsýn getum við vonast til þess að þingið nái að fara yfir þetta nú í maí en það er samt spurning hvort það muni ganga eftir. Ég myndi hins vegar telja að það væri einstaklega brýnt að við náum að tryggja þessa þjónustu í gegnum fjármálaáætlunina. Það er alveg ljóst að við munum afgreiða hana og í framhaldinu klára þetta frumvarp. Það er gott að þetta mál sé komið fram, það er einkar mikilvægt. Við þurfum hins vegar að tryggja fjármunina þannig að þetta séu ekki bara orðin tóm.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, frá félags- og jafnréttismálaráðherra. Ég vil fagna framlagningu þessa frumvarps og þakka ráðherranum kærlega fyrir það. Hann er búinn að vera stuttan tíma í ráðuneytinu en hefur sýnt og sannað að hjarta hans slær með þeim málaflokkum sem hann vinnur fyrir. Við sem höfum áður fylgt þessum málum eftir fögnum því mjög að vera komin á þennan stað. Frumvarpið hefur í för með sér mikla réttarbót fyrir fatlaða einstaklinga til sjálfstæðs lífs. Réttindi þess til þjónustu verða skýrari og það er kveðið á um ný þjónustuform í þessum lögum. Lagaleg réttindi eru færð til samræmis við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi og skyldur fatlaðra einstaklinga og eldri borgara. Þá er mikilvægt að lagaramminn er skref í þá átt að innleiða nýja hugmyndafræði, eins og kemur fram í frumvarpinu, í tengslum við alla þjónustu sem fatlaðir einstaklingar njóta. Þá er gríðarlega mikilvægt atriði í frumvarpinu allt samstarf við sveitarfélögin. Ég er sannfærður um að við eigum eftir að ná góðri niðurstöðu í því samstarfi þegar frumvarpið hefur farið í gegnum nefnd og umsagnir komið fram. SIS-matið verður áfram lagt til grundvallar að miðlægum framlögum til sveitarfélaga úr jöfnunarsjóði sem stendur undir stærstum hluta þjónustunnar vegna þessa frumvarps. Það kemur einnig fram í frumvarpinu að í fjármálaáætlun áranna 2018–2022 hækki framlögin, sem eru á þessu ári 324 milljónir, í 1.295 milljónir árið 2022. Hér hefur líka komið fram um fjölgun þeirra samninga sem gerðir verða á næstu árum að þeir verða 80 á næsta ári og verða 175 árið 2022, eins og fram hefur komið. Það hefur verið gagnrýnt að þetta taki ekki gildi í einu vetfangi. Ég vil taka fram að ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur öll að við stígum öll þau skref í þessa átt, að bæta kjör og hagsmuni fatlaðra einstaklinga, ákveðið og hratt, en að við gætum að hverju skrefi sem við tökum samt sem áður. Það er ýmislegt að varast í þeim efnum. Við þekkjum það og höfum reynslu af því frá hinum norrænu þjóðunum. Fréttir eru af því að þar eigi NPA-þjónustan sér ýmsar dökkar hliðar líka. Við skulum reyna að forðast það hér að lenda í því. Sveitarfélögin hafa auðvitað stjórnað þessum málaflokki. Þau hafa vandað sig við það, með stuðningi frá ríkinu. Ég tel best að við höldum áfram að taka þau skref saman, ákveðið en ekki of hratt. Ég held að það gagnist ekki endilega öllum. Ég vil líka fagna því sem fram kemur í 22. gr. um atvinnumál þar sem á að ýta undir atvinnuþátttöku fatlaðra einstaklinga, sem er gríðarlega mikilvægt mál og við erum öll sérstakir áhugamenn um, alla vega ég. Það kemur fram í síðustu málsgrein þeirrar greinar að fatlað fólk skuli hafa forgang að störfum hjá ríki og sveitarfélögum ef hæfni þess er jöfn eða meiri en annarra sem sækja um starfið. Mér finnst afar mikilvægt að þessi grein sé orðuð á þennan hátt. Eitt af því sem er gríðarlega mikilvægt í samfélagi okkar, og ekki síst núna þegar við sjáum fram á að hér vanti töluvert mikið af fólki á vinnumarkaðinn, er að við og atvinnulífið gerum fólki sem hefur kannski ekki alveg fulla starfsgetu kleift að taka þátt í atvinnulífinu af eins miklum krafti og getu og það vill. Þess vegna þarf atvinnulífið að vera opnara fyrir því að taka fólk í hlutastörf. Á það hefur skort. Þeir einstaklingar sem við erum að fjalla um núna þurfa meira á því að halda en við hin sem teljum okkur hafa fulla starfsorku. Ég vil brýna okkur og samfélagið til að taka vel á móti þessu fólki inn í atvinnulífið því að það getur og vill láta gott af sér leiða þar. Ég geri ráð fyrir að að umræðum loknum fari frumvarpið til velferðarnefndar. Ég held að mikilvægt sé að þar verði þessi mál skoðuð mjög vel. Þar er gott fólk og ég hygg að í enda dagsins verði töluverður samhljómur í þinginu um að afgreiða þessi mál. Ég treysti því að við getum jafnvel klárað það fyrir vorið. Ég veit ekki alveg hverjar væntingarnar eru með það. En við þurfum að fara að ljúka vinnunni og skapa umgjörð fyrir þessa einstaklinga sem við höfum unnið að svo lengi. Ráðherrann leggur þetta mál fram og ég vil enn og aftur ítreka þakklæti mitt til hans fyrir að það sé fram komið. Við munum örugglega ræða það betur á næstu dögum og vikum og komast að niðurstöðu sem er farsælust fyrir einstaklingana sem um er að ræða og samfélagið allt og okkur sjálf.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Mig langar að byrja á að segja að ég fagna því að við séum að ræða þetta frumvarp í dag, enda felur það í sér gríðarlega mikilvæg skref í átt að lögbindingu samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. En það eru nokkur atriði sem mig langar að draga sérstaklega fram. Í frumvarpinu eru stór skref stigin í átt að því að tryggja rétt fólks til sjálfstæðs lífs og þátttöku í samfélaginu án aðgreiningar. Vil ég þá sérstaklega nefna það sem fram kemur í 8. gr. um stoðþjónustu sem miðar að því að mæta þörfum fatlaðra einstaklinga fyrir þjónustu sem felst í því að treysta möguleika þeirra til sjálfstæðs heimilishalds og samfélagslegrar þjónustu, þörfum fatlaðra einstaklinga til hæfingar, endurhæfingar, menntunar og atvinnu, m.a. á grundvelli viðeigandi aðlögunar svo þeir geti séð sér farborða og tekið virkan þátt í samfélaginu til jafns við aðra, þörfum fatlaðra einstaklinga fyrir sérhæfða ráðgjöf, félagslegan stuðning og félagslegt samneyti, þar með talið ástundun tómstunda og menningarlífs, og að lokum þörfum fatlaðra barna fyrir umönnun og þjálfun ásamt nauðsynlegri þjónustu við fjölskyldu þeirra svo þær geti búið börnum sínum örugg og þroskavænleg uppeldisskilyrði. Þá er í 9. gr. einnig verið að styrkja rétt fólks til að velja sér búsetustað, velja hvar og með hverjum það vill búa til jafns við aðra. Í þeirri sömu grein er jafnframt gert óheimilt að binda þjónustu við fatlað fólk því skilyrði að það búi í tilteknu búsetuformi. Þetta er gríðarlega mikilvægt og mikil réttarbót. Þá er stórt skref stigið í 11. gr. frumvarpsins í átt að réttarbótum fyrir fatlaða með lögfestingu réttinda til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, NPA. Þar segir skýrt að aðstoðin skuli, með leyfi forseta: „… vera skipulögð á forsendum notandans og undir verkstýringu og verkstjórn hans.“ Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði. Þá þykir mér einnig ástæða til að vekja athygli á þeirri þjónustubót sem verið er að lögfesta í tengslum við fötluð börn og fjölskyldur þeirra. Í 13. gr. er mjög skýrt kveðið á um skyldur stjórnvalda til að veita fötluðum börnum nauðsynlega þjónustu svo að þau fái notið fullra mannréttinda til jafns við önnur börn. Hér er verið að festa í lög sjálfsögð réttindi fatlaðra barna til sjálfstæðs lífs og lögbundið að þau geti tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. Þetta felur m.a. í sér að fötluð börn skuli sannarlega hafa aðgang að og njóta menntunar. Þau eiga einnig að hafa raunverulegan aðgang að þjálfun, starfsundirbúningi og tómstundum. Þá er virkilega jákvætt að í 16. gr. frumvarpsins er lögfestur réttur fatlaðra barna og ungmenna til frístundaþjónustu eftir að skóladegi lýkur, líka á skólafrídögum og þar sem það á við áður en dagleg kennsla hefst. Hér er lögð áhersla á að þjónusta skuli vera einstaklingsmiðuð og að hún sé þannig úr garði gerð að hún henti hverjum og einum sem allra best. Vert er að nefna að fjármagn til þessa hefur verið tryggt. Því ber sérstaklega að fagna. Þá langar mig að lokum að benda á V. kafla, um atvinnumál. Þar er verið að styrkja svo um munar atvinnuúrræði fyrir fatlaða. Þetta skiptir mjög miklu máli, enda felst í því mikil lífskjarabót að eiga raunverulega tækifæri á að stunda atvinnu í þeim tilfellum þegar fatlaðir geta og vilja. Mig langar að enda á að biðja hæstv. ráðherra að fara aðeins betur yfir það í seinni ræðu sinni og gera grein fyrir þeim úrbótum sem boðaðar eru í þessum málaflokki, þ.e. atvinnumálum fatlaðra.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem fagnað hafa fram komnu frumvarpi sem er gleðiefni og er gott að langflestu leyti, en það eru auðvitað veikleikar í frumvarpinu sem ég vona að hv. velferðarnefnd muni fjalla um og styrkja frumvarpið og þetta verði að góðum lögum fyrr en síðar. Þegar þetta frumvarp verður að lögum tekur það við af lögum um málefni fatlaðra frá 1992 sem tóku nokkrum breytingum árið 2011 þegar málefni fatlaðra fluttust yfir til sveitarfélaga. Í frumvarpi þessu er boðuð ný nálgun í velferðarþjónustu og mannréttindamálum í samræmi við þá þróun sem við höfum upplifað á seinni árum, samanber breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar árið 1995, lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu 1994 og undirritun samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2007 og fullgildingu hans árið 2016. Lögin skerpa á ýmsum þáttum sem voru óljósir í eldri lögum að mínu áliti og miðast í auknum mæli við einstaklingsbundnar þarfir og aðstæður viðkomandi, óskir og önnur atriði eins og kyn, kynferði, aldur, þjóðernisuppruna og trúarbrögð. Frumvarpið mun geta falið í sér mikla réttarbót fyrir fatlað fólk, réttindin gerð skýrari, auk þess sem í frumvarpinu er fjallað um ný þjónustuform sem bæta munu lífsgæði fatlaðs fólks. Það verkefni sem hefur verið tilraunaverkefni frá því um mitt ár 2012, notendastýrð persónuleg aðstoð, verður lögfest með því að við samþykkjum þetta frumvarp. Áhersla er nú lögð á að meta einstaklingsbundnar þjónustuþarfir, að sambærileg tilvik fái sambærilega meðferð og ósambærileg tilvik ólíka úrlausn. Allt miðar að því að þetta sé persónuleg þjónusta og að þjónustan verði veitt á forsendum þess sem þjónustunnar nýtur, á forsendum notandans. Ýmsum gráum svæðum er eytt og atriði skýrð í ljósi þeirrar reynslu sem hefur fengist með gömlu lögunum. Áréttað er að fatlaðir eigi rétt á almennri þjónustu eins og aðrir þegnar. Ef t.d. stuðningsþörf er 10–15 klst. á viku gilda hin almennu lög um félagsþjónustu en þessi lög taka við ef þjónustan verður umfangsmeiri. Óljós svæði hafa myndast milli laga um málefni fatlaðs fólks og laga um málefni aldraðra. Þetta er nýjung í lögunum og af hinu góða. Í samræmi við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks getur fatlaður einstaklingur sem orðinn er 67 ára notið réttinda samkvæmt báðum þessum lögum. En reynslan var sú að menn lentu í vanda þegar einstaklingur varð 67 ára og það komu upp tilvik þess í sveitarfélögum að menn tókust eitthvað á um þetta atriði, hvaða lögum ætti að beita. Í V. kafla er fjallað um framtíðarskipan atvinnumála fatlaðs fólks sem grundvallast á viljayfirlýsingu ríkis og sveitarfélaga frá 2015 þar sem rauði þráðurinn er að farið skuli með atvinnumál fatlaðra eins og um atvinnumál almennt. Í því felst talsverð áskorun. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa fjallað um að það er einstaklingum með fötlun gríðarlega dýrmætt að hafa greiðan aðgang eftir atvikum að vinnumarkaðnum. Vinnumarkaðnum er það mjög dýrmætt að hafa fólk með fjölbreyttan bakgrunn í þjónustu sinni. Ég þekki það sjálfur frá mínum vinnustöðum að þeir einstaklingar sem búa við skerta starfsorku eru vinnustaðnum dýrmætir einstaklingar með svo mörgum hætti. Mikilvægur þáttur frumvarpsins er sá sem lýtur að þjónustu við börn með samþættar geð- og þroskaraskanir. Með þessu er lagastoð skotið undir vanda sem hefur verið mörgu sveitarfélögum þungur í skauti. Þetta er ekki einfalt mál. Margir tengjast börnum með þennan samþætta vanda og ekki alltaf ljóst hver ber aðalábyrgðina á þjónustu við þau. Með þessu frumvarpi, sem vonandi verður að lögum, er þetta atriði vel skilgreint. Við erum ekki að tala um stóran hóp barna í þessu tilviki, en þetta er talsvert flókið og kostnaðarsamt. Í 11. gr. frumvarpsins er fjallað um notendastýrða persónulega aðstoð, NPA, sem margir telja afar veigamikinn hluta þessa nýja frumvarps og ferskasta hluta laganna. Notendastýrð persónuleg aðstoð snýst um að einstaklingar sem þurfi aðstoð í daglegu lífi stjórni því sjálfir hvers konar stoðþjónustu þeir njóti, hvar og hvernig hún sé veitt og hver veiti þeim þá þjónustu. Markmiðið sé að fatlað fólk geti notið sjálfstæðis til jafns við alla aðra borgara þessa lands og ætti ekki að þurfa á árinu 2017 að vera tiltökumál. Það er hins vegar val þeirra sem um er að ræða, hvort þeir vilja nýta sér þessa aðferðafræði eða hugmyndafræði, notendastýrða persónulega aðstoð, þeir geta valið hvort þeir kjósa það form eða ekki. Það sem er mjög mikilvægt í framkvæmdinni og við munum eflaust fjalla um í hv. velferðarnefnd er að það sé innbyggður sveigjanleiki í þetta kerfi, NPA. Það eru svo margbreytilegar þarfir hjá einstaklingum að við verðum að búa okkur undir það og NPA hentar ekki nándar nærri öllum. Menn horfa auðvitað til þess, í ljósi reynslu nágrannaþjóðanna, að innleiðing NPA sé fyrsta skrefið í þá átt að þetta verði aðalform þjónustu við fatlað fólk í framtíðinni. Þegar við tölum um fatlað fólk erum við að tala um fólk með skerta starfsorku, hreyfigetu, en við getum eins verið að horfa til þeirra sem eru eldri og með skerta orku af þeim ástæðum, þótt þeir séu ekki endilega skilgreindir sem fatlaðir. Við trúum því að þjónustan muni þróast í þá veru til handa þeim sem þurfa aðstoð á annað borð. Grundvallarþáttur í innleiðingu þessa kerfis er sá að þetta er samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga, enn um sinn a.m.k., þótt málaflokkurinn sé lögum samkvæmt vistaður hjá sveitarfélögum. Gert er ráð fyrir að hlutdeild ríkisins í NPA-samningunum verði 25% metins kostnaðar, en um það er ekki eining. Sveitarfélögin telja að þetta að þetta sé of lágt hlutfall og þurfi að vera a.m.k. 30%. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur fjallað um þetta efni og það er eftir því sem ég best veit ekki komin fullnaðarlending í þetta, en um það verða menn að ná sátt. Ég tek undir áhyggjur um það að lögin séu vanfjármögnuð, að þegar þau eru komin til fullra framkvæmda árið 2022 verði samningarnir alls 172 og innleiðingin sé dálítið hæg og erfitt verði að bíða til 2022 eftir að þessu verði hrint í framkvæmd að fullu. Sennilega eru 172 samningar of fáir samningar. Þegar þessu verður lokið árið 2022 er gert ráð fyrir að því verði komið í varanlegt fyrirkomulag, þ.e. kostnaði og verkaskiptingu vegna NPA til framtíðar, og umsamin fjárhæð þessa samkomulags verði þá flutt frá ríki til sveitarfélaga með fjárlögum 2023. Þá verða menn að hafa náð lendingu í umfangið og verðmiðann. Virðulegur forseti. Ég tel að þetta sé í heildina jákvætt frumvarp sem eins og fyrr segir leiði til aukinna réttarbóta fyrir fatlaða einstaklinga. Þetta er mannréttindamál og mun ásamt með frumvarpi því sem liggur fyrir um breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga fá gagnlega umfjöllun velferðarnefndar Alþingis og vonandi verða að lögum hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Ég vil, eins og aðrir hér í dag, fagna því stóra og mikla mannréttindamáli sem við ræðum. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Farið hefur verið ágætlega yfir þetta góða mál hér. Mér finnst ánægjulegt að sjá hvað mikið samráð hefur verið haft við vinnu þessa verkefnis, nú er ég kannski sérstaklega að hugsa um NPA-hluta þessa frumvarps. Það er hluti af stjórnarsáttmálanum að innleiða það ákvæði í samstarfi við sveitarfélögin. Eins og hv. þingmenn hafa komið inn á er það ekki nýtt af nálinni og höfum við verið að vinna í töluverðan tíma að því og einnig hafa nefndir verið að störfum hvað það varðar. Hérna er verið að tala um einstaklingsmiðaða þjónustu, sem er auðvitað áskorun þegar kemur að stjórnsýslunni en er engu að síður leið sem við eigum að fara að mínu mati, bæði í þessu svo og annarri þjónustu, til að mynda við aldraða og inn í heilbrigðiskerfinu. Mig langar þó aðeins að nefna frístundaþjónustu við fatlaða nemendur. Þarna er talað um að sú þjónusta verði lögbundið verkefni sveitarfélaganna, sem er gott, þetta er mikilvægt verkefni og sveitarfélögin hafa almennt sinnt því. Þarna tel ég þó þörf á töluverðu samstarfi á milli sveitarfélaganna. Það er eitt að vera með skóla án aðgreiningar og geta kennt börnum með mismunandi þarfir og fara yfir námsefni, en þegar kemur að félagslega þættinum verða verkefnin enn þá meira krefjandi. Ég held að sé nauðsynlegt að sveitarfélögin sameinist eitthvað í þeirri vinnu. Mig langaði að beina einni spurningu til ráðherrans því að hér er svolítið farið yfir reynsluna annars staðar á Norðurlöndum. Mig minnir að talað sé sérstaklega um Svíþjóð og úttekt sem gerð hafi verið þar þar sem niðurstaðan hafi verið mjög jákvæð. Ég hef aftur á móti heyrt, og það kemur m.a. í umsögn Reykjavíkurborgar, reyndar um fjármálaáætlunina, að annars staðar á Norðurlöndum sé verið að falla frá þessu fyrirkomulagi. Ég hef svo sem ekki séð það neins staðar annars staðar nema í þessari umsögn og oft heyrt því fleygt í þessari umræðu. Ef hæstv. ráðherra þekkir eitthvað til þessa væri áhugavert að heyra hann tala um það. Ég verð að viðurkenna að eins mikið og ég fagna þessu frumvarpi og tel það mikilvægt mannréttindamál þá staldra ég við fyrirvara sem Samband íslenskra sveitarfélaga gerir varðandi kostnaðarliðinn. Í frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að sú aðferð verði áfram lögð til grundvallar og að miðlæg framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga standi undir stærstum hluta þjónustu ákvæðum frumvarpsins.“ Ég stóð í þeirri meiningu, ásamt held ég flestum sem komið hafa að sveitarstjórnarmálum, að við yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaganna myndi ríkið greiða allan þann kostnað sem hlytist af þeirri þjónustu. Ef ráðherra gæti farið lítillega yfir það í lokaræðu sinni hér á eftir. Svo brýni ég hv. velferðarnefnd til að fara sérstaklega yfir þennan þátt í vinnu sinni. Að öðru leyti þakka ég þetta góða frumvarp.
Frú forseti. Ég hef sömuleiðis ekki áhuga á eða þörf fyrir að lengja þessa umræðu mikið enda er hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir búin að fara ágætlega yfir þetta mál af okkar hálfu, þingmanna Vinstri grænna. Það eru nokkur atriði sem ég vil þó nota tækifærið og staldra við. Í fyrsta lagi fagna ég frumvarpinu sem og því frumvarpi sem hér er næst á dagskrá, þau eru ánægjuleg hvor tveggja. Með þessu erum við að taka skref í áttina að því að búa með nútímalegum hætti um þessa þjónustu og að standa betur undir því að innleiða nú loksins samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég kom mikið að málefnum við yfirfærsluna á sínum tíma frá ríki til sveitarfélaga á árinu 2011 og er sannfærður um að það var rétt og er stoltur af mínum þætti í því, þó að það væri vissulega á erfiðum tímum sem þetta vandasama verkefni var fært frá ríki til sveitarfélaga. En ég er sannfærður um að þar er því vel komið eins og annarri nærþjónustu og nota enn einu sinni tækifærið til að láta það sjónarmið mitt í ljós að færa málefni aldraðra sömuleiðis og samþætta alla nærþjónustuna á vegum sveitarfélaganna. Ríkið þarf að standa myndarlega að því að sínu leyti og ber áfram ábyrgð á málaflokknum, að sjálfsögðu, þó að sveitarfélögin annist um framkvæmdina og hafi til þess tekjur. Það leysir að sjálfsögðu ekki löggjafann og ríkisvaldið, framkvæmdarvaldið, undan sinni ábyrgð á málaflokki af þessu tagi. Eðli málsins samkvæmt er eiginlega óhugsandi að sjá svona lagað fyrir sér öðruvísi en sem samstarfsverkefni. Það var mjög í tísku hér á einum tíma að tala um hina hreinu verkaskiptingu sem ná ætti fram milli ríkis og sveitarfélaga. Það mættu aldrei vera nein grá svæði af því að menn höfðu þá tilfinningu að það þýddi einhverja erfiðleika og rifrildi um það hvernig ætti að skipta kostnaði. Í mínum huga er það algerlega úrelt nálgun. Við eigum að líta á rekstur velferðarsamfélagsins á Íslandi sem eitt sameiginlegt, heildstætt verkefni og ekki vera of upptekin af landamærum í þeim efnum heldur að leysa þá úr því með góðri samvinnu og samstarfi þar sem bæði stjórnsýslustigin koma að málum. Kostnaðarsamskiptin hér eru eðli málsins samkvæmt þannig að þau verður að leysa í mjög góðu samstarfi. Það verður áfram þannig að ríkið tekur þátt í tilgreindum og ýmsum kostnaði með sveitarfélögunum. Það gerir það annars vegar með beinum framlögum eða tiltekinni hlutfallskostnaðarþátttöku í afmörkuðum verkefnum, en síðan eru auðvitað til staðar þeir tekjustofnar sem færðir voru til sveitarfélaganna til að standa straum af þessum útgjöldum og renna að stórum hluta gegnum jöfnunarsjóð. Á sínum tíma var reiknað út að til þess að mæta útgjöldum eins og þau voru á botni kreppunnar, þ.e. framreiknuð útgjöld miðað við heildarkostnað ríkisins af málaflokknum, það gæti hafa verið á árinu 2009 frekar en 2010 sem notað var til grundvallar, þyrfti um 1,34% af útsvarsstofninum, tekjuskattsstofninum, eins og hann stóð þá. En öllum var ljóst að hann var þá í mikilli lægð og myndi hressast með batnandi efnahag. Niðurstaðan varð því sú að festa þetta í byrjun við 1,2% og síðan var bætt lítillega við það á grundvelli nýs samkomulags. Það gekk líka ágætlega eftir. Það tók ekki nema þrjú ár þangað til útsvarsstofninn gaf af sér meira framreiknað að raungildi en rekstur málaflokksins hafði kostað árið 2010. En það að þarf að mæta nýjum kröfum og nýjum óskum, það er það sem þetta mál snýst að hluta til um, að gera betur í málaflokknum. Þar mun ríkið koma að málum með sveitarfélögum varðandi þá sem hafa viðvarandi og miklar stuðnings- og þjónustuþarfir, þar á meðal þá sem fara þá leið að fá þjónustu í gegnum notendastýrða persónulega aðstoð þar sem það á við. Sama má segja um frístundaþjónustu við fatlaða og húsnæðisúrræði þar sem þau eru sérstaklega íþyngjandi eða fyrirferðarmikil, að ríkið taki áfram þátt í kostnaði þar að hálfu, að mér skilst. Þá er ég kominn að því sem ég vildi nefna sérstaklega. Það stendur svo á að í fagnefndum þingsins erum við með í höndunum fjármálaáætlun til fimm ára, fyrir árin 2018–2022. Velferðarnefnd er í þessari viku að ljúka vinnu sinni við umsögn til fjárlaganefndar, í raun um það bil sem fáum þessi frumvörp frá hæstv. ráðherra. Nefndinni mun þar af leiðandi gefast mjög skammur tími til að bera saman markmið frumvarpsins og það sem þar segir um kostnað og mat á kostnaði og svo aftur það sem hægt er að lesa út úr fjármálaáætluninni og mætti vera skýrara. Ég ætla nú ekki að fara hér langt inn í það, herra forseti, að fá útrás fyrir óánægju mína með framsetningu fjármálaáætlunarinnar sem ég hef glímt við í tíu daga. Ég þykist nú vera alveg sæmilega læs á pappíra af þessu tagi, en hef átt í hinum mesti erfiðleikum með að berja mig í gegnum það hvað hlutirnir þýða á köflum og hvað raunverulega er á ferðinni, t.d. í formi fjárveitinga til margra mikilvægra velferðarmála. Því veldur óskýr framsetning þar sem öllu er grautað saman, húsbyggingum, tækjakaupum, viðhaldi, sérverkefnum, tilfærslum og rekstri og þótti nú ekki gott bókhald hér í eina tíð. Það má að hluta til segja um þennan lið að það er ekki alveg ljóst hvert svigrúmið er raunverulega miðað við aukningu í málaflokknum til að mæta áformunum í þessu frumvarpi og væntanlega að einhverju litlu leyti einnig í frumvarpi um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, þó að það sé að vísu gert mjög lítið úr því í kostnaðamati, þar sem talað er um verulegar framfarir í málaflokknum, aukið eftirlit og styrkta framkvæmd og betri málsmeðferð varðandi deiluefni, að það eigi að kosta nokkurn skapaðan hlut. Enda lendir það þá að vísu að mestu á sveitarfélögunum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Getur hann fullvissað okkur um og farið aðeins betur yfir eftirfarandi: Er svigrúm í fjármálaáætluninni til þess að mæta að fullu þeirri fjölgun samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem fjallað er um í ákvæði til bráðabirgða I, þ.e. það fari úr 80 samningum í 172 á áætlunartímanum, því að ákvæðið fellur að sömu árum og gildistími fjármálaáætlunarinnar er? Ég átta mig á því að menn þurfa að gefa sér forsendur að vissu leyti til að setja upp slíka kostnaðaráætlun. Það er gert með því að áætla ákveðið miðgildi á hvern samning eða meðaltalskostnað á samning. Ég skil alveg að það er ekki hægt að fá þarna út einhverja nákvæma tölu upp á krónur og aura. En það er þá a.m.k. mjög mikilvægt að við vitum að fyrir þessu sé séð í fjármálaáætluninni. Af hverju þarf að spyrja að þessu, herra forseti? Það er af því að í fjármálaáætlun, eins og hún er framsett, og í kaflanum um útgjöld til félagsmála er hvergi að sjá nokkurn skapaðan hlut sem hægt er að nota til að glöggva sig á því hvað ætlað er t.d. í þennan afmarkaða málaflokk. Það eru engar töflur, engin sundurliðun, ekki neitt, falið inn í heildartöflum þar sem maður hefur ekki grænan grun um hvað á að fara í hvað nema af því takmarkaða magni sem leiðsögn er að finna í greinargerðinni sjálfri eða gögn sem þegar hafa komið frá ráðuneytinu þar um. Það er að vísu rétt að taka það fram að við höfum beðið um sundurliðun og undirgögn frá ráðuneytinu en ekki er komin niðurstaða í það mál enn þá. Þetta er t.d. mjög gott dæmi um það þar sem fylgja hefði átt sérstakur kafli eða greinargerð um fjármálaáætlunina. Reyndar gagnrýni ég alveg sérstaklega að nú þegar loksins er verið að innleiða samninginn um réttindi fatlaðs fólks sé tækifærið ekki notað til þess að gera þá t.d. á einum stað grein fyrir því hvar aðgerðir stjórnvalda liggja á því sviði til að takast á við innleiðinguna. Hvar er þær að finna? Hvar er fjárveitingar að finna til að gera það sem gera þarf á hinum mismunandi sviðum? En það er engu að síður fagnaðarefni að hér sé gert ráð fyrir úrbótum á þessu sviði. Ég gleðst að sjálfsögðu yfir því og fagna því að auka umtalsvert þátttöku ríkisins í því að gerður verði vaxandi fjöldi samninga á næstu árum um notendastýrða persónulega aðstoð. Vonandi verður hægt að mæta þörfunum með þessari áætlun. Í öðru lagi fagna ég því að lagt verði, að vísu ekki nema lítillega meira en þó aðeins meira í stuðning við frístundaþjónustu við fatlaða nemendur. Síðan eru fjárveitingarnar auðvitað ákaflega mikilvægar sem hér eru og auka á talsvert frá og með árinu 2019 í búsetuþjónustu fyrir börn með fjölþættan vanda. Það mætti auðvitað ganga lengra í þeim efnum og spyrja: Þurfum við ekki að horfast í augu við að útvíkka þá aðstoð meira, þ.e. hægt sé að aðstoða jafnvel þótt ekki sé nema um þessi afar fáu og sérstaklega dýru úrræði að ræða, heldur t.d. ef foreldrar fatlaðra barna þurfa að ráðast í nokkuð kostnaðarsamar breytingar á heimili sínu til að gera búsetuna mögulega? Loks er þarna fjallað um atvinnumál fatlaðs fólks og er það vel. Þetta kallar á talsverðar viðbótarfjárveitingar og það er afar mikilvægt að því sé skilmerkilega til haga haldið í ríkisfjármálaáætluninni. Ef hæstv. ráðherra gæti komið hér upp og sagt: Þessi gögn gengu frá ráðuneyti mínu til fjármálaráðuneytisins og voru tekin fyrirvaralaust inn í fjármálaáætlunina, þá er það vel. Þá vitum við hvað er eftir í annað undir málaflokknum. Það er nefnilega þannig sem menn þurfa að nálgast þetta. Þá er nú ekki víst að aukningin sé til annarra hluta sé beysin, býður mér í grun. Ég vildi gjarnan að ráðherra færi aðeins betur yfir þessa kostnaðarþætti í ræðu sinni á eftir sem hann fer væntanlega í við lok umræðunnar. Ég veit að þá bar á góma hér í andsvörum, en ráðherra hefur nú ágætan tíma í ræðu sinni númer tvö til þess að fara vel yfir þetta mál. Það mun spara okkur í velferðarnefnd vinnu og létta af okkur áhyggjum ef ráðherra getur gefið alveg skýr og fyrirvaralaus svör í þessum efnum núna.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir mjög góða umræðu um þetta mikilvæga mál. Í þessu frumvarpi felst grundvallarbreyting á nálgun okkar á málefnum fatlaðs fólks. Þetta er grundvallarstef um réttinn til sjálfstæðs lífs án aðgreiningar, sem á að vera okkur leiðarljósið fram á veginn. Ég lít svo á að hér séum við vissulega að stíga mjög stórt skref en einungis það fyrsta í þeim efnum. Við þurfum að halda áfram vinnunni. Þarna eru margar áskoranir fram undan. Það verður að horfast í augu við, eins og talað er um, varðandi notendastýrða persónulega aðstoð að þetta eru kostnaðarsöm úrræði, en þetta eru þættir sem við sem samfélag eigum að taka utan um og sýna metnað í þótt þeir séu dýrir. Mannréttindin kosta stundum og þarna er um sjálfsögð mannréttindi að ræða sem við eigum að leggja allan okkar metnað í. Mér finnst líka við hæfi að þakka forvera mínum í starfi sem leiddi vinnuna við endurskoðun á þessari löggjöf og fylgdi þeirri vinnu eftir lengstan spölinn. Í minn hlut kemur að ljúka vinnunni og leggja fyrir þingið. Full ástæða er til að þakka fyrir vel unnið starf og ekki síður vel unnin störf allra þeirra hagsmunaaðila og starfsmanna ráðuneytisins sem að þessu hafa komið. Hér hefur verið rætt um ýmis mál sem snerta kostnað við þetta frumvarp og ekki síst varðandi NPA og þau úrræði sem þar eru, sem er rétt að skerpa aðeins á. Það er alveg klárt, og hefur ítrekað verið spurt út í það hér, að gert er ráð fyrir kostnaði að fullu við þessa 172 samninga í fimm ára ríkisfjármálaáætlun ásamt öðrum þeim kostnaðarauka sem frumvarp þetta er talið fela í sér, sem snýr fyrst og fremst utan NPA að frístundaþjónustu við börn. Gert er ráð fyrir hvoru tveggja í fimm ára áætluninni. Það hafa verið vangaveltur og spurningar í ræðum um hverju það sæti að kostnaður á hvern samning falli á tímanum. Þar er því helst til að svara að gert er ráð fyrir að þyngstu samningarnir hafi komið til fyrst í ferlinu, þeir samningar sem nú þegar eru í gildi, og tímum að baki hvers samnings fari heldur fækkandi að meðaltali þegar á líður. Það skýrir kostnaðarþróunina. Hins vegar ber að hafa í huga að frumvarpið felur í sér bráðabirgðaákvæði um fjölda samninga. Það er skylda okkar þegar fram í sækir að tryggja fjármagn þeirra samninga til þess að mæta ákvæði laganna, verði þetta frumvarpi að lögum, sem þar er að finna. Við erum vissulega með áætlaðar stærðir að baki en það er fjöldi samninganna sem gildir. Við það loforð þurfum við að standa. Að sama skapi er fjármagn tryggt varðandi atvinnumál fatlaðs fólks og aukna áherslu þar, sér í lagi aukið hlutverk Vinnumálastofnunar til að sinna betri ráðgjöf og fjölga úrræðum fatlaðra í þeim efnum. Þetta held ég að sé alveg gríðarleg mikilvægt mál, eitthvað sem við eigum að vinna að gera enn betur í. Ég held raunar að samþætta þurfti miklu betur innan ráðuneytisins þegar kemur að t.d. kaupum á stoðtækjum til þess að gera fötluðum einstaklingum kleift að sækja og sinna vinnu. Það er gríðarlega mikilvægt mál þegar kemur að réttinum til sjálfstæðs lífs án aðgreiningar að geta stundað vinnu eins og kostur er. Um mikilvæga framför er að ræða. Það var spurt út í þróunina annars staðar Norðurlöndum hvað varðar notendastýrða persónulega aðstoð og hvort það mætti skilja það sem svo að önnur lönd væru að hverfa frá þessu úrræði. Svarið við því er nei, ekki svo mér sé kunnugt um, en t.d. í Svíþjóð hafa stjórnvöld gripið til þess að þrengja viðmiðin aðeins að nýju. Þar hafa verið hvað flestir notendur að úrræðinu en það var jafnvel talið vera of opið eða víðfemt og var því gripið til endurskoðunar á því. Það er ein af ástæðunum fyrir því að hér er ákveðið að feta leiðina inn í þetta úrræði með þeim hætti sem er gert, til þess að hægt sé að glöggva sig betur á hver raunveruleg eftirspurn reynist vera eftir úrræðinu. Þar er líka ósvarað ýmsum spurningum, hvar mörkin liggja á milli, áherslurnar t.d. á notendastýrða aðstoð, þ.e. að notandinn sé fullfær um að stýra þeirri aðstoð sjálfur, hvar mörkin liggja þar. Hvar liggja þá mörk þegar kemur að öldruðum, þegar kemur að einstaklingum sem glíma við þroskaskerðingar o.s.frv.? Eins mikilvægt og það er að lögbinda úrræðið er líka mjög mikilvægt að við fetum okkur inn í úrræðið þannig að við vöndum vel til og æðum ekki fram úr okkur í innleiðingunni. Ég held að ég hafi að mestu leyti ef ekki öllu svarað spurningum um kostnaðinn í fimm ára áætluninni. Þar á þennan kostnað allan að vera að finna. Ég tek undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að í fyrsta lagi sé þetta dæmigert verkefni NPA þar sem engin leið sé að aðgreina að fullu milli ríkis og sveitarfélaga. Þarna tekur ríkið undir með mjög kostnaðarsömu úrræði. Það er fullkomlega eðlilegt að svo sé. Sveitarfélögin gera kröfur til þess að ríkissjóður greiði 30% af kostnaði. Nú er miðað við 25%, þegar lagt var stað í þetta verkefni var gengið út frá 20%, þannig að við fetum einhvern meðalveg. Annar staðar á Norðurlöndum hefur gjarnan verið horft til þess að sveitarfélögin kosti sem samsvarar um 20 klukkustunda þjónustu á sólarhring, ef ég man rétt, og ríkið það sem upp á vantar í sólarhringsþjónustu. Allt eru þetta þættir sem við þurfum að hafa náið samráð við sveitarfélögin um og finna réttan takt í. Ég bíð þess hins vegar enn að sveitarfélögin telji þjónustu sína fullfjármagnaða af hálfu hins opinbera eða ríkisins. Það er eilífðarviðfangsefni okkar að tryggja fjármögnun þeirrar þjónustu sem sveitarfélögin eiga að sinna samkvæmt lögum. Sjálfsagt lýkur því verkefni aldrei. Ég held að ég hafi tæpt á því helsta sem hefur verið rætt í 1. umr. Enn og aftur vil ég þakka fyrir afskaplega góða umræðu. Ég vona svo sannarlega að okkur auðnist að ljúka málinu á þessu vori. Ég held að full ástæða sé til, ekki síst þegar horft er til NPA, að í þetta sinnið verði ekki hefðbundin óvissa í málinu þegar líða tekur að áramótum og það sé nánast á síðustu starfsdögum þingsins verið að tryggja fjármagn og festa í sessi samninga næsta árs. Ég vona að að þessu sinni takist okkur að ljúka því með góðum fyrirvara og ekki síður að ljúka þeirri miklu réttarbót sem hér er á ferðinni fyrir fatlað fólk. Ég hlakka til að fylgja málinu eftir, bæði við nefnd og 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, með síðari breytingum. Þetta frumvarp er, getum við sagt, fylgifiskur þess máls sem við ræddum fyrr í dag, frumvarps til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Meginmarkmið breytinganna í þessu frumvarpi er að innleiða ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í íslenska löggjöf. Samhliða frumvarpi þessu er lagt fram frumvarp um nýja heildarlöggjöf um þjónustu við fatlað fólk sem fyrr segir. Aðrar breytingar snúa að nauðsynlegum breytingum laganna vegna þróunar á sviði annarra laga. Frumvarp þetta er byggt á vinnu starfshóps sem skipaður var af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra árið 2014 og hafði það hlutverk að endurskoða lög um málefni fatlaðs fólks og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Í starfshópnum sátu fulltrúar hagsmunasamtaka notendaþjónustu þessara tveggja lagabálka, þar með talið fatlaðs fólks og eldri borgara, en einnig fulltrúar félagsmálastjóra sveitarfélaga og fulltrúi innanríkisráðuneytisins. Drög að frumvörpunum voru sett á heimasíðu ráðuneytisins í opið umsagnarferli sumarið 2016 og bárust fjölmargar umsagnir. Hópurinn skilaði svo tillögum sínum í október 2016. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þessar helstar: Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um skipulag og stjórn og hlutverk félagsmálanefnda þar sem skipulag þeirra er fært til samræmis við endurskoðuð sveitarstjórnarlög frá árinu 2011. Þá er einnig hnykkt á eftirlitshlutverki ráðherra, m.a. með því að fela honum að úrskurða í ágreiningsmálum sem lúta að því hvort reglur sveitarfélags eigi sér fullnægjandi lagastoð. Breytingarnar lúta einnig að því að skýra feril ágreiningsmála og málskots innan stjórnkerfisins. Í öðru lagi er í frumvarpinu að finna ákvæði um samráð við notendur þjónustunnar og sérstök notendaráð fyrir einstaka hópa, en það er í fyrsta sinn sem kveðið er á um slíkt í lögum. Í því felst mikil valdefling fyrir notendur þar sem þeir fá að hafa áhrif á þá stefnu sem sveitarfélögin hafa en einnig tækifæri sveitarfélaganna til að laga þjónustuna betur að þörfum þeirra sem nota hana. Í þriðja lagi er fjallað um samninga við einkaaðila og starfsleyfisveitingar til einkaaðila sem hyggjast veita þjónustu sem fjallað er um í lögunum. Eru ákvæðin færð til samræmis við ákvæði sem lögð eru til í frumvarpi til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir sem lagt er fram samhliða frumvarpi þessu. Í fjórða lagi eru síðan lagðar til breytingar á þeim ákvæðum laganna sem fjalla um félagslega heimaþjónustu á þann hátt að þjónusta verði ekki bundin við heimili heldur nái til þjónustu við athafnir daglegs lífs og til að rjúfa félagslega einangrun. Þjónusta þessi er fyrir alla sem hafa viðvarandi eða tímabundnar stuðningsþarfir, en gengið er út frá því að þegar þjónustuþarfir verði meiri en sem nemur 10–15 tímum á viku taki við sértækari þjónusta, m.a. á grundvelli frumvarps þess sem lagt er fram samhliða, um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Þá skal einstaklingur eiga möguleika á að gera notendasamninga sem fela í sér að notandinn hefur stjórn á því hvernig og hvenær hann fær þjónustu. Var í því samhengi horft til hugmyndafræðinnar um sjálfstætt líf, samanber 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og fyrirkomulags notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Það er mikið ánægjuefni að við séum að stíga það mikilvæga skref að lögleiða notendastýrða persónulega aðstoð með þessum hætti. Í fimmta lagi eru síðan ákvæði um akstursþjónustu, sem verið hafa í lögum um málefni fatlaðs fólks, skýrð og flutt í lög um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem um almenna þjónustu er að ræða fyrir fatlað fólk, óháð því hversu miklar aðrar þjónustuþarfir eru. Að lokum er ákvæðum um húsnæðismál breytt til samræmis við frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998, sem ætlunin er að leggja fram aftur. Frumvarpið var lagt fram á Alþingi á 145. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Er þar lagt til að kveðið verði með almennum hætti á um skyldur sveitarfélaga í húsnæðismálum í lögum um húsnæðismál, en í lögum um félagsþjónustu verði fjallað um úthlutun á félagslegum íbúðum sveitarfélaga. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir meginefni frumvarpsins en ég tel að í því felist mikilvægar réttarbætur, bæði hvað varðar þjónustu við fatlað fólk en ekki síður breytingar á stjórnsýslu og eftirliti með félagsþjónustunni. Báðir þættirnir eru afskaplega mikilvægir. Auknar kröfur til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga hafa kallað á virkara eftirlit samhliða auknum kröfum um samræmi milli sveitarfélaga. Ég leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa framsögu. Um er að ræða mál sem er kannski beint tengt því máli sem við ræddum hér áðan. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í breytingu á 26. gr., um skyldur sveitarfélaga, þar sem segir: „Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er sveitarfélagi ekki skylt að veita stuðningsþjónustu á stofnunum, svo sem sjúkrahúsi og öldrunarstofnun. Samvinna skal þó alltaf höfð við viðkomandi stofnun …“. Nú er það svo að hjúkrunarheimili eru ekki eingöngu fyrir aldraða. Með breytingu á heilbrigðislögum á sínum tíma er opnað á það fyrirkomulag að inni á hjúkrunarheimilum er oft yngra fólk sem þarf aðstoð, hjúkrunarþjónustu. Ég velti fyrir mér hvort tekin hafi verið umræða um það út af því að það er sagt „svo sem sjúkrahúsi og öldrunarstofnun“ hvort þarna ætti að standa „hjúkrunarheimili“ í staðinn eða hvort sú skylda hvíli þá á sveitarfélögunum að veita þessa þjónustu þegar um yngri einstaklinga er að ræða sem eru á hjúkrunarheimili.
Herra forseti. Nú verð ég bara að játa að ég þekki ekki til umræðunnar hvað þetta tæknilega atriði varðar við vinnslu frumvarpsins á sínum tíma. Ég tel þetta þó einmitt vera atriði sem rétt væri að nefndin skoðaði nákvæmlega, þ.e. hvar mörkin þarna liggja á milli og hvort orðalag í ákvæði frumvarpsins sé of þröngt eða ekki. Við munum að sjálfsögðu verða nefndinni innan handar hvað þetta varðar, en ég held að þetta þurfi bara að skoðast betur í þeirri vinnu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og hvet þá líka til þess að nefndin skoði þetta ákvæði sérstaklega. Ég þekki til að mynda til þess að á hjúkrunarheimili sem rekið er í Mosfellsbæ eru ungir einstaklingar sem þurfa að mörgu leyti öðruvísi þjónustu en veitt er á hefðbundnum öldrunarstofnunum. Þarna hefur verið ákveðinn ágreiningur á milli ríkis og sveitarfélaga um það hvort greiða eigi meira með þeim einstaklingum eða annað. Það er málefni sem er ekki á sviði hæstv. ráðherra heldur hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, en það er spurning hvort þessi grein ætti kannski jafnframt að taka á því þannig að enginn ágreiningur sé uppi um það hver skylda sveitarfélaga er í þeim efnum. Sjálf teldi ég æskilegt að yngra fólk inni á hjúkrunarheimilum fengi þessa aðstoð. Mig langar jafnframt að spyrja hæstv. ráðherra út í 29. gr. um akstursþjónustu. Það er einfaldlega vegna þess að ég náði ekki að fletta því upp áðan. Mig langar að vita: Er einhver breyting á orðalaginu sem slíku? Þarna er talað um að fatlað fólk eigi kost á akstursþjónustu sem miðar að því að það geti farið allra sinna leiða þegar það geti ekki nýtt sér almenningsfarartæki. Ég minni á að akstursþjónusta fatlaðs fólks, alla vega hér á höfuðborgarsvæðinu, er í raun almenningssamgöngur þó að þær séu sérhæfðar fyrir hóp fólks sem ekki getur nýtt sér hina hefðbundnu gulu vagna. Ég velti fyrir mér hvort það sé nokkuð vilji löggjafans að breyta því fyrirkomulagi með einhverjum hætti, hvort við séum ekki enn að ræða um svipað form og í boði er í dag.
Herra forseti. Varðandi fyrri fyrirspurn þá held ég að horfa þurfi til þess almenna markmiðs sem er í raun og veru að kveðið sé á um sértæka þjónustu fyrir fatlaða einstaklinga með mjög miklar stuðningsþarfir í því frumvarpi til laga sem við ræddum hér fyrr í dag, en hér sé kveðið á um hina almennu þjónustu sem einstaklingur skuli njóta af hálfu sveitarfélaganna. Það hlýtur þar af leiðandi, hvort heldur sem horft er til öldrunarheimila eða hjúkrunarheimila, að þurfa að horfa til sömu viðmiða, sömu grundvallaratriða, í því samhengi. Varðandi akstursþjónustuna þá er stutta svarið við því: Nei, ekki er gert ráð fyrir neinni eðlisbreytingu á þeirri þjónustu sem í dag er veitt heldur fyrst og fremst verið að skerpa á lagaákvæðum hvað réttinn til hennar varðar, en ætti að geta verið unnin áfram í sama formi og undir hatti almenningssamgangna líkt og nú er gert á höfuðborgarsvæðinu.
Herra forseti. Ég held að um þetta mál gildi það sama og um málið sem við ræddum hér á undan, þ.e. að margt í því sé jákvætt og þoki hlutum svo sannarlega fram á við varðandi málefni fatlaðs fólks. Ég tel engu að síður mjög mikilvægt að hv. velferðarnefnd skoði þessi mál mjög vel í samhengi svo að enginn falli milli skips og bryggju, hvort hópar sem séu ekki metnir með miklar stuðningsþarfir uppfylli ekki heldur skilyrði laganna hinum megin. Ég veit að það á ekki að vera svoleiðis, en þetta þarf að skoða. Ég hlakka eins til að sjá umsagnir varðandi það hvernig okkur gengur við að ná anda samnings Sameinuðu þjóðanna. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem sagt er um mat á kostnaðaráhrifum með frumvarpinu. Í niðurlagi greinargerðarinnar stendur, með leyfi forseta: „Varðandi mat á kostnaðaráhrifum frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaga, sbr. 129 gr. sveitarstjórnarlaga, hefur verið haft samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og gerir sambandið ekki athugasemd við kostnaðarmat ráðuneytisins. Sambandið vill þó halda því til haga að í samráðsferlinu voru aðilar sammála um að þar sem útgjaldaþróun stuðningsþjónustu er óviss væri rétt að setja á laggirnar samráðsnefnd til þess að fylgjast með þróun kostnaðar við þjónustuna næstu þrjú til fimm ár.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Í hvaða farvegi er þetta? Er þessi samráðsnefnd tilbúin? Eða á eftir [[Forseti hringir.]]að skipa í hana? Það skiptir máli í þessum málum eins og öðrum að samtal sé alla vega í gangi um kostnaðinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Ég tek undir það að það er ákaflega mikilvægt, þegar horft er til þessa eðlismunar á milli löggjafarinnar um málefni fatlaðs fólks með miklar stuðningsþarfir og aftur hinnar almennu löggjafar um félagsþjónustuna, að þar skapist ekki grátt svæði á milli, að það sé alveg skýrt að svo eigi ekki að vera. Það er mjög mikilvægt að gæta að því í meðförum málsins hér í þinginu að slík óvissa sé ekki fyrir hendi. Það á að vera mjög skýr aðgreining þarna á milli og ekki er ástæða til að ætla annað en svo sé. Varðandi kostnaðarmatið og samstarfið við sveitarfélögin verður unnið með þeim hætti sem þarna er lýst, þ.e. kostnaðarþróun hvað þetta varðar verður í mjög nánu samráði milli ríkis og sveitarfélaga. Það er afskaplega erfitt að áætla þetta. Hér er verið að leggja upp í mjög viðamiklar breytingar á því hvernig þjónusta er veitt. Þegar horft er til leiðarstefsins, þ.e. hins skýlausa réttar til sjálfstæðs lífs, eigum við eftir að fara í gegnum mikið lærdómsferli og átta okkur á því hvernig best sé að leysa úr þeim álitaefnum sem munu koma upp í ferlinu. Þar munu vafalítið fjölmörg atriði hvað kostnað varðar koma upp. Það er mjög brýnt að þar sé gott samstarf og þessi samstarfsnefnd verður sett á laggirnar milli ríkis og sveitarfélaga til að fylgja því eftir.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er glöð að hann sé sammála mér um að það sé mikilvægt, þegar við erum að gera breytingar af þessu tagi, að passa upp á það að enginn detti á milli því að það er auðvitað alltaf ákveðin hætta á því þó svo að enginn ætli að leggja upp með það. Ég tel mikilvægt að þessi samráðsnefnd verði skipuð fyrr en síðar til að skoða þessi mál. Það er þannig að það eru hlutir sem maður sér alveg strax að munu kosta peninga, mjög jákvæðir hlutir. Mig langar að nefna sem dæmi að veita eigi fólki stuðningsþjónustu í staðinn fyrir heimaþjónustu. Það hefur verið eitt af því sem hefur verið vandinn við kerfið okkar eins og það er uppbyggt í dag að fólk hefur getað fengið þjónustu inn á heimili sitt, sem er jákvætt, en hin neikvæða hliðarverkun af því hefur verið sú að fólk hefur stundum orðið að hálfgerðum stofuföngum á eigin heimili því að það hefur ekki fengið stuðning til að fá aðstoð utan heimilisins. Ég held að það sé alveg klárt að breytingar á þessu gætu kallað á aukinn kostnað. Þess vegna vil ég ítreka það og brýna hæstv. ráðherra í því, ef við gefum okkur að þetta frumvarp verði samþykkt, hvort sem það er í þessari mynd eða með breyttu sniði eftir meðferð hv. velferðarnefndar, að það verði fyrsta verkið að skipa þessa nefnd.
Herra forseti. Það er í sjálfu sér engin ástæða til að hafa mjög langt mál um þetta. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Það er afar brýnt og mikilvægt að hafa í huga við innleiðingu, verði þetta frumvarp að lögum, að við erum að feta nýja slóð. Það eru mörg óvissuatriði sem við þurfum að horfa til og munu kalla á mjög náið samráð við sveitarfélögin. Það er mikilvægt að þetta samráð verði sett í formlegan farveg og ekki mun stranda á undirrituðum að tryggja að svo verði.
Herra forseti. Það er aftur ekki tilefni til langra ræðuhalda. Ég á þess kost sem nefndarmaður í velferðarnefnd að fjalla um þessi mál þar þannig að ég get látið nægja hér örstuttar hugleiðingar. Ég fagna í fyrsta lagi þessu frumvarpi. Það er gott að þessi mál komi fram saman og verði til skoðunar saman í nefnd, það mál sem við ræddum áðan og þetta, og í sjálfu sér ágætt líka að fjármálaáætlun er opin enn sem komið er. Auðvitað hefði verið afar æskilegt að fá þessi mál mun fyrr fram, þ.e. ef á að reyna að gera atrennu að því að afgreiða frumvörpin á þessu vori, sem maður hlýtur að hafa fyrirvara á, ekki vegna þess að maður vilji ekki málunum vel og gera það sem mögulegt er en það þarf líka að vanda þetta verk. Þar kemur inn á hlut sem ég held að sé óhjákvæmilegt að nefna. Ég hef sterka tilfinningu fyrir því að meðal fatlaðs fólks í landinu og samtaka þeirra og talsmanna séu miklar væntingar um að nú verði veruleg bragarbót gerð á í þeim efnum og það er eðlilegt. Þessi samtök hafa barist fyrir innleiðingu samningsins um réttindi fatlaðs fólks um langt árabil og rekið á eftir því sem eðlilegt er, að Ísland ræki af sér slyðruorðið og kláraði það verk sem við erum orðin skammarlega sein til að gera. Menn hafa bundið miklar vonir og binda enn við það að með því verði veruleg tímamót í málaflokknum. Ég vil trúa því að þau séu að verða, ekki síst vegna þess að nálgunin er að gjörbreytast og hugmyndafræðin, sem hæstv. ráðherra kom aðeins inn á, er önnur. Nú er tekinn útgangspunktur í rétti fatlaðra til sjálfstæðs lífs og þar horft til 19. gr. samningsins. Það er lagt upp úr samráði við notendurna og sjálfsákvörðunarrétt þeirra, eins og hér er komið inn á, varðandi meginmarkmið eða meginreglurnar sem eru leiðbeinandi og lesa má út úr samningnum. Það má kannski segja að verði þetta að veruleika eins og andi samningsins boðar séu loksins að verða innstæður fyrir slagorði Öryrkjabandalagsins um árabil: Ekkert um okkur án okkar. Ef þessi mál yrðu hér eftir unnin í nánu samráði við viðkomandi og samtök þeirra og talsmenn væri það veruleg bragarbót. Á nokkrum stöðum er komið inn á viðleitni, og hana bar á góma í andsvari áðan, sem er til þess að eyða eftir atvikum gráum svæðum sem verið hafa í þessum efnum milli ríkis og sveitarfélaga, hafandi þó sagt fyrr í umræðunni að ég tel náttúrlega að menn eigi að horfast í augu við að þetta er og verður alltaf samstarfsverkefni beggja stjórnsýslustiganna og það er minna en ekkert að því þegar svona málaflokkur á í hlut. Eftir sem áður er eðlilegt að leitast við að hafa viðmiðanir eins skýrar og kostur er. Ég staldra þar við eitt atriði sem hefur aðeins slegið mig og það er orðalagið hér um það hvar við erum komin út úr hinni almennu þjónustu og yfir í meira sértæka aðstoð. Talað er um að gengið sé út frá því þegar þjónustuþarfir verði meiri en sem nemur 10–15 tímum á viku. Það er dálítið bil í því. Maður veltir auðvitað fyrir sér hvort þarna sé hægt að nálgast málin með eitthvað skýrari afmörkun, hvort sem það væri fastara viðmið eða eitthvert mat eða önnur slík aðferð. Ég er að hugsa upphátt vegna þess að ég þekki það af reynslunni að þarna gætu átt eftir að koma upp landamæri síðar meir sem valda núningi. Nú er það alveg ljóst að sveitarfélögin eru að uppistöðu til algerlega ábyrg fyrir og eiga að fjármagna með þeim tekjustofnum sem þeim hafa verið færðir hinn almenna þátt. Ríkið kemur svo að þátttöku við hin sérhæfðari og dýrari úrræði. Þess vegna er ekki flókið mál að láta sér detta í hug að það gæti verið tilhneiging hjá öðrum aðilanum að ýta verkefnum yfir einhver ósýnileg landamæri ef þau eru mjög fljótandi, yfir í það að kostnaðarhlutdeild ríkisins komi til sögunnar. Þetta er eitt af atriðunum sem við í velferðarnefnd getum vel lagst yfir. Ég veit ekki hversu vel eða skýrt þetta er hugsað í tillögum starfshópsins eða hópanna, ég hef ekki skoðað það nógu vel sjálfur. Hæstv. ráðherra kann kannski einhver betri svör við því, en það vakti athygli mína þegar ég sá þetta í textanum og hæstv. ráðherra las þetta reyndar upp í framsöguræðu sinni. Þetta er ekki nákvæm afmörkun ef það er fljótandi að þetta sé einhvers staðar á bilinu 10–15 klukkutímar á viku. Til þess að vera ekki að röfla mikið meira um þetta vil ég að lokum nefna kostnaðinn. Það er svolítið í mótsögn við það að í þessu máli sé fólgin sú verulega úrbót sem vissulega er að hluta til hugmyndafræðilegs eðlis og hvað nálgunina snertir, en þetta á líka að taka á stjórnkerfinu, meðferð og úrlausn ágreiningsmála og kærumála innan kerfisins, stóraukins samráðs við notendur og notendaráð, breytta skilgreiningu frá því sem hér var rætt áðan, einhvers konar félagslegri heimaþjónustu yfir í almenna stuðningsþjónustu, sem ég tel að sé mjög mikilvægt og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi einmitt áðan, ef þetta allt ásamt með mörgu fleiru getur orðið til verulegra bóta án þess að það kosti nokkurs staðar eiginlega krónu. En það er meginniðurstaðan hér í kostnaðarmatinu að kostnaðurinn sé það óverulegur og hafi það lítil áhrif á fjárhag sveitarfélaganna að það leiði ekki til þarfa fyrir framlaga af hálfu ríkisins. Nú ber að vísu svo við að aldrei þessu vant virðast sveitarfélögin ekki gera athugasemdir við þetta kostnaðarmat. Það er gott. Þá höfum við það. En þó er sá varnagli sleginn, af því að menn átta sig á að útgjaldaþróunin er mjög óviss, að setja á laggirnar samráðsnefnd sem fylgist með þróun kostnaðar við þjónustuna næstu þrjú til fimm árin. Ég er ekki að segja að það sé nein betri leið í stöðunni og í raun og veru hallast ég að því að þetta sé það sem er skynsamlegast. Þá er það mjög svipuð nálgun og farin var þegar málaflokkurinn var í heild sinni á sínum tíma, árið 2011, fluttur frá ríki til sveitarfélaga. Menn horfðust í augu við verulega óvissu varðandi það hver útgjaldaþróun yrði og settu upp aðlögunartímabil með ýmiss konar þátttöku ríkisins og eingreiðslum inn í breytingarnar og síðan settust menn yfir það og mátu útkomuna, að vísu eftir dálitla hnökra og ágreining, en náðist nú í það ágæt niðurstaða samt, í bili a.m.k., á síðasta ári. Þetta var það sem ég vildi staldra við, virðulegur forseti. Ég lýsi miklum vilja og jákvæðni af minni hálfu til að takast á við það verkefni að reyna að leiða þetta allt saman í lög með farsælum hætti, hvort sem það er raunhæft að það náist fyrir vorið eða ekki.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Hér er í sjálfu sér nokkuð einfalt mál á ferðinni. Þetta frumvarp var samið í velferðarráðuneytinu að höfðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið, auk þess sem það var sent í umsögn til húsnæðissamvinnufélaganna, Búseta, Búfestar og Búmanna. Á meðal þessara aðila var einhugur um þá leið sem farin er í frumvarpinu að því er varðar fjármögnunarmöguleika félaganna. Í einföldu máli snýst frumvarpið fyrst og fremst um það að þessi félög geti, auk annarra fjármögnunarúrræða, stuðst við skuldabréfaútboð, en við endurskoðun laga á sínum tíma féll slík fjármögnunarheimild út. Það þykir binda hendur húsnæðissamvinnufélaga með of víðtækum hætti þegar kemur að lántökum þar sem ákvæðið er bundið við lán hjá fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum eins og það stóð hér áður, stendur það í vegi fyrir að félögin geti fjármagnað sig með öðrum hætti sem kann að henta þeim betur og vera hagstæðara fyrir þau. Í frumvarpinu er sum sé lagt til að húsnæðissamvinnufélögum verði áfram heimilt að taka lán hjá fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum ásamt því að taka við styrkjum og framlögum frá samstarfsaðilum. Enn fremur er lagt til að þeim verði heimilt að taka lán á almennum markaði, auk þess að fjármagna sig með útgáfu skuldabréfa. Félögin geta þá kosið fjármögnun sem er hagstæðust og hentar best hverju sinni með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi, auk þess að taka tillit til þeirrar áhættu sem fylgir fjármögnuninni. Með þessu er þá stuðlað enn frekar að sjálfbærum rekstri slíkra félaga, sem aftur eykur húsnæðisöryggi búseturéttarhafa. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. velferðarnefndar.
Herra forseti. Hér er mælt fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar ásamt breytingartillögu. Frumvarpið felur í sér að fimm evrópskar reglugerðir varðandi Evrópsku bankaeftirlitsstofnunina, Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunina, Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunina og Evrópska kerfisáhætturáðið verða færðar í lög hérlendis, þó með þeirri aðlögun að Eftirlitsstofnun EFTA fari að meginstefnu til með valdheimildir sem tilheyra fyrrgreindum eftirlitsstofnunum innan Evrópusambandsins. Nefndin fékk á fund sinn gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands. Auk umsagna frá Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum bárust umsagnir frá Kauphöll Íslands, Persónuvernd og Samtökum fjármálafyrirtækja. Meiri hlutinn er sammála um að leggja til breytingar á fjórum greinum frumvarpsins, í fyrsta lagi á 3. gr.: Að mati meiri hluta nefndarinnar er nægjanlegt að reglugerðirnar með aðlögunum samkvæmt ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar fái lagagildi en óþarft að lögfesta ákvarðanirnar í heild sinni. Meiri hlutinn leggur því til að 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins falli brott en að vísun málsgreinarinnar til EES-viðbætis við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins færist í 1. mgr. greinarinnar. Í öðru lagi á 5. gr.: Til þess að taka af tvímæli verði Seðlabanka Íslands bætt í hóp þeirra sem er heimilt að veita evrópskum eftirlitsstofnunum upplýsingar og gögn í 1. mgr. greinarinnar. Í þriðja lagi á 6. gr.: 2. mgr. er umorðuð og kveðið skýrt á um að það eru markaðsaðilar sem fjármálaráðuneytið getur krafið um sömu upplýsingar og 1. mgr. kveður á um. Í fjórða og síðasta lagi á 10. gr. sem fjallar um breytingar á öðrum lögum. Þar bætist við ákvæði um breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, nánar tiltekið að við 35. gr. þeirra bætist ný málsgrein sem kveður skýrt á um að Seðlabanka Íslands sé heimilt að veita eftirlitsstjórnvöldum annarra aðildarríkja EES-samningsins, stofnunum EFTA og hinum evrópsku eftirlitsstofnunum á sviði fjármálastarfsemi upplýsingar sem háðar eru þagnarskyldu. Með þessum breytingum leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði að lögum. Rétt er að geta þess að nefndin ræddi talsvert um framsal valdheimilda á afmörkuðu sviði til Eftirlitsstofnunar EFTA. Meiri hlutinn er þeirrar skoðunar að fyrirkomulagið sem umsamin aðlögun felur í sér rúmist innan stjórnskipunarlegra heimilda. Hins vegar dregur málið fram að við innleiðingu gerða og reglugerða er stundum þrætt afar mjótt einstigi þess mögulega og æskilegt væri að stjórnskipun veitti skýrari heimildir að þessu leyti. Undir álit meiri hlutans rita þau Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson framsögumaður, Albert Guðmundsson, Bessí Jóhannsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir og Vilhjálmur Bjarnason en Smári McCarthy var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Framsögumanni urðu á þau mistök að mæla fyrir röngu nefndaráliti og því er aftur er tekið fyrir sjöunda dagskrármálið, fjármálafyrirtæki og opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi.
Herra forseti. Ég bið þingheim afsökunar á þessum leiðu mistökum, en nú skal ég mæla fyrir réttu nefndaráliti. Herra forseti. Hér er mælt fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar ásamt breytingartillögu á þskj. 514. Frumvarpið felur í sér að mælt verði fyrir um skyldu fjármálafyrirtækja og Fjármálaeftirlitsins til að hafa ferla til að taka við tilkynningum um brot á fjármálamarkaði. Frumvarpið byggist á 71. gr. tilskipunar 2013/36/ESB sem ráðgert er að taka upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Nefndin fékk á fund sinn gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Fjármálaeftirlitinu og Persónuvernd. Auk umsagna frá Fjármálaeftirlitinu og Persónuvernd bárust umsagnir frá Samtökum fjármálafyrirtækja og Seðlabanka Íslands. Meiri hlutinn er sammála um að leggja til samkynja breytingar á tveimur greinum frumvarpsins, 1. gr. og 3. gr. Það er gert í ljósi skýrra ábendinga frá Persónuvernd sem benti á að ýmsir annmarkar fylgdu nafnlausum tilkynningum. Nafnleysi kæmi ekki í veg fyrir að aðrir gætu sér til um hver hefði tilkynnt brot. Erfiðara gæti verið að rannsaka mál þar sem ekki væri hægt að ráðfæra sig við þann sem tilkynnti. Persónuverndarsjónarmið tækju jafnt til þess sem tilkynnir og þess sem tilkynning beinist að. Þá kom fram að ábendingar Persónuverndar styddust við viðhorf og tillögur evrópskra persónuverndarstofnana í þessum efnum. Meiri hluti nefndarinnar telur heppilegra að tilkynningar séu sendar undir nafni en að á móti sé gætt leyndar um þann sem tilkynningu sendir, líkt og gert er ráð fyrir í 1. mgr. b-liðar 1. gr. og 2. málslið 2. efnismgr. 3. gr. frumvarpsins. Meiri hluti nefndarinnar telur því rétt að fella brott vísanir síðari málsliðar 1. mgr. a-liðar 1. gr. og 1. málslið 2. efnismgr. 3. gr. frumvarpsins til nafnlausra tilkynninga. Brottfall þeirra útilokar þó ekki að fjármálafyrirtæki eða Fjármálaeftirlitið taki við nafnlausum tilkynningum en með þeim hætti er skýrara að ekki sé sérstaklega hvatt til þeirra. Nefndin fékk Fjármálaeftirlitið á sinn fund til að bera undir það breytingartillöguna og eftirlitið gerði ekki athugasemd við hana. Með þessum breytingum leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði að lögum. Undir álit meiri hlutans rita þau Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson framsögumaður, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson, Katrín Jakobsdóttir, með fyrirvara, Lilja Alfreðsdóttir og Vilhjálmur Bjarnason. Rósa Björk Brynjólfsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Minni hluti nefndarinnar leggst gegn breytingartillögu meiri hlutans. Reynslan sýnir að afhjúpendur taka á sig verulega áhættu þegar þeir upplýsa um brot og geta meðal annars átt á hættu að missa atvinnu sína og verða fyrir öðru fjárhagslegu tjóni. Vissulega er til bóta að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gætt sé trúnaðar um þá sem tilkynna um brot og að þeir njóti verndar gagnvart misrétti. En í framkvæmd er þó útilokað að girða með öllu fyrir að nöfn þeirra leki út og þeir sæti hefndaraðgerðum eða öðru misrétti. Nafnlausar tilkynningar geta verið eina aðferð fólks til að upplýsa um brot án þess að leggja sjálft sig í hættu. Eins og rakið var hér fékk nefndin starfsmenn Persónuverndar á sinn fund. Þeir bentu á að nafnlausar tilkynningar gætu gert rannsókn mála erfiðari og leitt til þess að röngum tilkynningum verði beitt til að koma höggi á aðra innan fyrirtækja. Minni hlutinn bendir á móti á að líkur eru á að tilkynningum fækki ef ekki eru aðgengilegar leiðir til að koma nafnlausum tilkynningum á framfæri, sem dregur líka úr líkum á að upp komist um brot á annað borð. Ótvíræð gögn um brot tala sínu máli þótt þeim sé komið til skila nafnlaust. Tilraunir til að koma höggi á menn með því að afhenda rangar upplýsingar eru aftur á móti ólíklegar til að skila árangri vegna þess að hið sanna mun að lokum koma í ljós. Ekki verður litið fram hjá því að ef ekki er skýr heimild til að tilkynna nafnlaust um brot innan fyrirtækja gætu nafnlausar ábendingar fremur ratað til fjölmiðla, sem er varla í þágu viðkomandi fyrirtækis. Meiri hluti nefndarinnar bendir á að brottfall vísana í nafnlausar tilkynningar feli ekki í sér bann við nafnlausum tilkynningum. Brottfallið getur aftur á móti leitt til þeirrar rangtúlkunar að fjármálafyrirtækjum verði óheimilt að greiða fyrir nafnlausum tilkynningum, svo sem með vefgáttum fyrir nafnlausar tilkynningar. Það er ekki að ástæðulausu sem önnur Evrópuríki, á borð við Danmörku og Þýskaland, hafa sérstök ákvæði um ferla fyrir nafnlausar tilkynningar í útfærslum sínum á þessum lögum. Frumvarpið byggir, eins og komið hefur fram, á 71. gr. tilskipunar 2013/36/ESB. Í þeirri grein sem ætlunin er að innleiða er skýrt kveðið á um að uppljóstrarar skuli hafa vernd persónuupplýsinga sinna og njóta nafnleyndar nema önnur innlend lög geri kröfu um að nafnleynd verði afnumin vegna frekari rannsókna eða málaferla. Með því að afnema heimildir starfsmanna til að koma á framfæri tilkynningum nafnlaust erum við efnislega að víkja frá ákvæðum tilskipunarinnar. Það er ekki alveg nógu gott. Hver væri tilgangurinn með að innleiða þetta ákvæði ef við ætluðum að brjóta gegn skyldu okkar sem aðildarríkis að EES-samningnum til að virða efni þess? Frumvarpið er upprunalega lagt fram þannig að starfsmenn fjármálafyrirtækja geti komið tilkynningum sínum á framfæri nafnlaust. Í raun er meiri hluti nefndarinnar að leggja til breytingu þar sem ekki verði tryggt að fólk geti komið tilkynningum á framfæri nafnlaust. Í raun myndi ég segja að breytingartillaga meiri hlutans gangi algerlega gegn tilgangi upprunalega frumvarpsins. Í íslenskri réttarframkvæmd er nú þegar ákveðin vernd fyrir uppljóstrara. Í III. kafla reglna innanríkisráðuneytisins, um sérstakar aðferðir og aðgerðir lögreglu við rannsókn sakamála, er fjallað um uppljóstrara. Í 11. gr. þar segir, með leyfi forseta: „Tryggja skal nafnleynd uppljóstrara og trúnað gagnvart honum á öllum stigum rannsóknar og eftir að rannsókn lýkur. Upplýsingum um nafn, kennitölu, heimilisfang og öðrum persónurekjanlegum upplýsingum skal haldið leyndum í rannsóknargögnum.“ Í 9. gr. segir einnig, með leyfi forseta: „Uppljóstrari er einstaklingur sem gefur lögreglu upplýsingar um afbrot eða menn sem tengjast brotastarfsemi og getur ætlast til nafnleyndar. Gerður er greinarmunur á uppljóstrara, þ.e. annars vegar þeim sem er í föstu upplýsingasambandi við lögreglu og hins vegar uppljóstrara sem gefur lögreglu upplýsingar án þess að til eiginlegs upplýsingasambands sé stofnað.“ Lögregla vinnur þannig að uppljóstrarar geti notið nafnleyndar. Af hverju þarf annað að gilda um Fjármálaeftirlitið eða innan fjármálafyrirtækja? Einnig má benda á ákvæði um vernd heimildarmanna í fjölmiðlum, samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga um fjölmiðla. Þrátt fyrir að lög séu sett um að uppljóstrari geti dulið nafn sitt, um að upplýsingar um hann þurfi ekki endilega komið fram, en geti komið fram og verið skráðar og nafnleyndin afnumin og afmáð í þágu rannsóknarhagsmuna, er enn til í stöðunni sá tæknilegi möguleiki að uppljóstrari dylji nafn sitt þegar hann leggur fram ábendingu til Fjármálaeftirlitsins. Fyrir vikið hefur þetta ákvæði lítil áhrif önnur en þau að fæla mögulega uppljóstrara frá því að koma tilkynningum á framfæri við Fjármálaeftirlitið. Það að bjóða upp á nafnleynd eykur í raun þá öryggistilfinningu þeirra sem gætu viljað koma upplýsingum á framfæri, sem er gríðarlega mikilvægt þegar verið er að tala um að reyna að koma upp um hugsanlega brotastarfsemi. Það eru því fjölmargar og góðar ástæður fyrir því að við ættum ekki að gera þessar breytingar. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem ég er með við nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Eins og fram hefur komið hjá framsögumönnum nefndarálita snýst þetta frumvarp - án þess að ég ætli að tala fyrir aðra nefndarmenn, ég tel að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi verið mjög sammála meginmarkmiðum frumvarpsins - um að fjármálafyrirtæki hafi ferla til að taka við og fylgja eftir tilkynningum starfsmanna innan fjármálafyrirtækja um möguleg brot og tilraunir til brota á lögum og stjórnvaldstilmælum sem gilda um starfsemi fjármálafyrirtækisins. Að tryggt sé að einstaklingur sem taki við tilkynningum búi við sjálfstæði í störfum og að hann hafi nægilegt vald, fjárveitingar og heimildir til að afla gagna og upplýsinga sem eru honum nauðsynlegar til að hann geti sinnt skyldum sínum. Að vinnsla og meðferð persónuupplýsinga skuli vera í samræmi við lög um persónuvernd og að starfsmenn sem tilkynni um slík brot njóti verndar, þ.e. að þeir sem taki við tilkynningum skuli bundnir þagnarskyldu og starfsmaður njóti verndar sem hefur í góðri trú tilkynnt um brot. Sá ágreiningur sem birtist í þessum nefndarálitum snýst um hvort rétt sé að hvetja til þess beinlínis í lögum að unnt sé að senda inn nafnlausar ábendingar. Í stjórnmálum eru ekki alltaf einföld svör. Það er nú gjarnan þannig að spurningarnar sem við erum að kljást við veita ekki alltaf einföld svör. Að mörgu leyti er ég sammála þeim sjónarmiðum sem birtast í nefndaráliti minni hlutans, þ.e. hv. þm. Smára McCarthys, hvað varðar það að mikil áhætta sé fólgin í því fyrir þann sem tilkynnir um brot og geti falið í sér mikla áhættu gagnvart starfsöryggi hans. Bent er á að útilokað sé að girða með öllu fyrir að nöfn viðkomandi aðila leki út og þeir sæti hefndaraðgerðum eða öðru misrétti. Ég er algerlega sammála þessum sjónarmiðum. En ég er líka sammála því sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans, og ég held að það sé mikilvægt upp á lögskýringar á þessum lögum í framtíðinni, ég vænti þess að frumvarpið verði að lögum, að það liggur skýrt fyrir í nefndaráliti meiri hlutans að slíkar tilkynningar eru ekki teknar fyrir. Mér finnst mikilvægt að því sé haldið til haga, bæði í nefndaráliti meiri hlutans og í þeim ræðum sem hér eru fluttar, að það er skilningur löggjafans að ekki sé bannað að hafa leiðir fyrir nafnlausar tilkynningar. Hins vegar voru færð fram ákveðin rök af hálfu sérstaklega Persónuverndar um að það skipti líka máli að gera almennt þá kröfu að viðmiðið væri fremur að upplýsingar væru sendar inn undir nafni en að ekki væri bannað að taka við nafnlausum ábendingum. Ég lít svo á að það sé skilningurinn á frumvarpinu, verði það að lögum með þessum breytingartillögum meiri hlutans, þ.e. að almenna viðmiðið verði að fólk sendi inn slíkar ábendingar undir nafni, en að það sé alls ekki bannað á nokkurn hátt eða óheimilt að taka við ábendingum eða senda inn undir nafnleysi. Og það er mikilvægt að það sé ekki bannað. Mér finnst mjög mikilvægt að sá lögskilningur komi hér fram. Mér fannst mikilvægt, í ljósi þess að ég var því miður fjarverandi á þeim fundi þar sem Persónuvernd mætti og fjallaði um málið, að fá álit Fjármálaeftirlitsins á þessari breytingartillögu. Eins og komið hefur fram gerði Fjármálaeftirlitið ekki athugasemdir við hana. En auðvitað er ekki einfalt svar við þessum spurningum. Við sjáum að nágrannaríkin hafa farið ólíkar leiðir. Danmörk og Þýskaland eru nefnd í nefndaráliti hv. þm. Smára McCarthys. Noregur og Svíþjóð hafa farið þá leið sem meiri hlutinn leggur hér til. Niðurstaða mín var að sitja hjá við þessa breytingartillögu. Að öðru leyti styð ég heils hugar markmið frumvarpsins og mun greiða þeim atkvæði mitt. En þetta eru útskýringar á þeim fyrirvara sem ég set hér við nefndarálit meiri hlutans.
Herra forseti. Hér er sem sagt mælt fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar ásamt breytingartillögu á þskj. 593. Frumvarpið felur í sér að fimm evrópskar reglugerðir varðandi Evrópsku bankaeftirlitsstofnunina, Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunina, Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunina og Evrópska kerfisáhætturáðið verða færðar í lög hérlendis, þó með þeirri aðlögun að Eftirlitsstofnun EFTA fari að meginstefnu til með valdheimildir sem tilheyra fyrrgreindum eftirlitsstofnunum innan Evrópusambandsins. Nefndin fékk á fund sinn gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands. Auk umsagna frá Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum bárust síðan umsagnir frá Kauphöll Íslands, Persónuvernd og Samtökum fjármálafyrirtækja. Meiri hlutinn er sammála um að leggja til breytingar á fjórum greinum frumvarpsins, í fyrsta lagi á 3. gr.: Að mati meiri hluta nefndarinnar er nægjanlegt að reglugerðirnar með aðlögunum samkvæmt ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar fái lagagildi en óþarft að lögfesta ákvarðanirnar í heild sinni. Meiri hlutinn leggur því til að 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins falli brott en að vísun málsgreinarinnar til EES-viðbætis við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins færist í 1. mgr. greinarinnar. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á 5. gr.: Til þess að taka af tvímæli verði Seðlabanka Íslands bætt í hóp þeirra sem er heimilt að veita evrópskum eftirlitsstofnunum upplýsingar og gögn, samanber 1. mgr. greinarinnar. Í þriðja lagi á 6. gr.: Þar er lagt til að 2. mgr. verði umorðuð og kveðið skýrt á um að það eru markaðsaðilar sem fjármálaráðuneytið getur krafið um sömu upplýsingar og 1. mgr. kveður á um. Í fjórða og síðasta lagi breytingar á 10. gr. sem fjallar um breytingar á öðrum lögum. Þar bætist við ákvæði um breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, nánar tiltekið að við 35. gr. þeirra bætist ný málsgrein sem kveður skýrt á um að Seðlabanka Íslands sé heimilt að veita eftirlitsstjórnvöldum annarra aðildarríkja EES-samningsins, stofnunum EFTA og hinum evrópsku eftirlitsstofnunum á sviði fjármálastarfsemi upplýsingar sem háðar eru þagnarskyldu. Með þessum breytingum leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði að lögum. Rétt er að geta þess að nefndin ræddi talsvert um framsal valdheimilda á afmörkuðu sviði til Eftirlitsstofnunar EFTA. Meiri hlutinn er þeirrar skoðunar að fyrirkomulagið sem umsamin aðlögun felur í sér rúmist innan stjórnskipunarlegra heimilda. Hins vegar dregur málið fram að við innleiðingu gerða og reglugerða er stundum þrætt afar mjótt einstigi þess mögulega og æskilegt væri að stjórnskipun veitti skýrari heimildir að þessu leyti. Undir álit meiri hlutans rita þau Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson framsögumaður, Albert Guðmundsson, Bessí Jóhannsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir og Vilhjálmur Bjarnason en hv. þm. Smári McCarthy var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Eins og hv. þm. framsögumaður meiri hlutans, Jón Steindór Valdimarsson, fór yfir í ræðu sinni áðan er hér um alveg feikilega yfirgripsmikið mál að ræða sem snýst um að lögfesta evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði sem ætlað er að vernda hagsmuni almennings, tryggja betra regluverk um fjármálamarkaðinn og stuðla að ákveðnum stöðugleika á hinum evrópska fjármálamarkaði, á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins. Þarna er verið að leggja til fjórar nýjar stofnanir. Evrópusambandið hefur í raun þegar gengið frá stofnun nýrra stofnana sín megin sem munu snúast um bankaeftirlit, vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlit, verðbréfamarkaðseftirlit og kerfisáhætturáð. Eins og kunnugt er var ákveðið eftir töluvert miklar umræður á vettvangi EFTA og sameiginlegu EES-nefndarinnar og viðkomandi ráðherra milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsríkjanna að fara svokallaða tveggja stoða leið þar sem gert er ráð fyrir að Eftirlitsstofnun EFTA sé sú stoð sem sé starfandi EFTA-megin og sinni þeim hlutverkum sem bankaeftirlitsstofnuninni, vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnuninni, verðbréfamarkaðseftirlitsstofnuninni og kerfisáhætturáði var ætlað að sinna. Það er hárrétt sem fram kom hjá hv. þingmanni, í því er verið að feta einstigi um það hvort við erum hér í raun að ganga of langt í framsali valdheimilda, því að hér er auðvitað um verulegt framsal valdheimilda að ræða þar sem Fjármálaeftirlitinu, öðrum stjórnvöldum, einstaklingum og lögaðilum er nú heimilt að veita evrópskum eftirlitsstofnunum upplýsingar og gögn, eins og nánar er kveðið á um í þessum eða öðrum lögum. Þar með er evrópskum eftirlitsstofnunum líka heimilt að veita Eftirlitsstofnun EFTA, eða eftir atvikum öðrum stofnunum innan EES-svæðisins, aðgang að upplýsingum. Þarna er um að ræða verulega miklar heimildir sem lúta að því að veita upplýsingar en um leið er Eftirlitsstofnun EFTA faldar talsverðar heimildir til þess að taka ákvarðanir sem hafa áhrif á íslenskan fjármálamarkað. Um þetta langar mig að segja tvennt: Ég tel og fram kemur fram í nefndaráliti minni hlutans að aukin áhersla á eftirlit með fjármálamarkaði sé eðlileg og að mörgu leyti mjög sjálfsögð viðbrögð við fjármálahruninu. Ég vil í fyrsta lagi segja um það að tekist var mjög harkalega á um hvort þær gerðir sem hér voru innleiddar síðastliðið haust stönguðust á við stjórnarskrá Íslands, þ.e. hvort framsal þeirra valdheimilda sem kveðið er á um í þessum gerðum væri það umfangsmikið að það stangaðist í raun á við íslensku stjórnarskrána. Það er löng og mikil saga. En mér finnst sérstaklega mikilvægt að benda á í því samhengi að í Noregi var þessi innleiðing metin sem svokallað meiri háttar framsal, sem kallar á stuðnings aukins meiri hluta þingmanna, eða þriggja fjórðu hluta þingmanna, en þessar gerðir voru innleiddar á sama tíma í Liechtenstein, á Íslandi og í Noregi, og Noregur er það ríki sem við berum okkur helst saman við innan þessa ríkjasambands, EFTA. Innleiðingin var svo samþykkt á endanum í Noregi og hlaut náð fyrir verulega auknum meiri hluta, en veruleg umræða og talsverð átök urðu um það hvort gerðirnar fælu í sér framsal valdheimilda til yfirþjóðlegs valds. En hér á Íslandi erum við ekki með neitt ákvæði í stjórnarskrá, eins og hv. framsögumaður benti á, þar sem skilgreint er hversu langt megi ganga í að framselja valdheimildir. Við höfum í þinginu á undanförnum áratug, ef ég tek nú bara þann tíma sem ég hef verið hér, hvað eftir annað og allt of oft fengist við innleiðingar þar sem verið er að ganga áfram þann veg að framselja ákveðnar valdheimildir til yfirþjóðlegra stofnana. Spurt er: Ætlum við að halda áfram þessu ferli? Allir viðurkenna að hér sé verið að framselja valdheimildir þótt þær séu á afmörkuðu sviði. Við erum ekki með heimild í stjórnarskrá til að framselja slíkar heimildir. Í áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndar á síðasta kjörtímabili segir, með leyfi forseta: „… þótt heimild til framsals ríkisvalds til alþjóðastofnana hafi talist vera fyrir hendi að vissu marki samkvæmt ólögfestum reglum íslenskrar stjórnskipunar, hefur aukin þjóðréttarleg samvinna, einkum samvinna á sviði EES-samningsins á síðustu árum, skapað vafamál um nákvæmar heimildir og í sumum tilvikum orðið tilefni deilumála.“ Þetta mælir með því að reglur stjórnskipunarinnar um þetta efni séu afmarkaðar og skýrðar, enda lagðist ég gegn því á síðasta þingi að þetta framsal færi fram með þessum hætti, því að ég tel að við séum búin að ganga of langt í að heimila hér á Alþingi framsal valdheimilda á ólíkum sviðum, þótt það sé vissulega alltaf á takmörkuðu sviði. En þegar við horfum á þetta safnast saman tel ég að við séum búin að ganga of langt í þessu. Við skuldum okkur og stjórnarskránni okkar að setja þar inn skýrt ákvæði um hvernig slíku framsali eigi að vera háttað. Ég tel mjög mikilvægt að slíkt ákvæði væri takmarkað, þ.e. tæki eingöngu til framsals valdheimilda á afmörkuðu sviði. Mér urðu það satt að segja alveg gríðarleg vonbrigði þegar skyndilega var fallið frá því í vinnu stjórnarskrárnefndar á síðasta kjörtímabili að halda áfram með vinnu við slíkt ákvæði. Það er ekkert launungarmál að sú krafa kom einna helst fram frá Framsóknarflokknum sem samþykkti slíka ályktun á landsfundi sínum, sem gerði að verkum að þáverandi meiri hluti ákvað hreinlega að falla frá því að slíkt ákvæði kæmi inn í stjórnarskrá. Mér finnst það umhugsunarefni ef við treystum okkur ekki til að takast á við að ræða það út frá afstöðu okkar til Evrópusambandsins eða hvað það nú er. Ekki vil ég ganga í Evrópusambandið. Það er mér bara algerlega fjarri. En ég vil líka að við séum sátt við það í okkar sinni hvernig við umgöngumst stjórnarskrá okkar. Staðreyndin er sú að við erum í alþjóðlegu samstarfi og eigum við framsal valdheimilda á takmörkuðum sviðum. Við þurfum að vera alveg 100% viss um það í þessum sal að við göngum ekki með þessu á stjórnarskrána. Þegar innleiðingin var samþykkt á sínum tíma stigu fram stjórnskipunarfræðingar eins og Björg Thorarensen, sem sagði: Það er bara of langt gengið. Ýmsir aðrir voru á annarri skoðun. En á þeim tíma þótti mér sem þetta mál hefði verið afgreitt með allt of miklu hraði. Við vitum að það var gríðarleg pressa frá evrópskum samstarfsaðilum okkar um að við keyrðum þetta í gegn, það væru allir að bíða eftir okkur. En það breytir því ekki að mér fannst ekki vandað nægilega vel til verka í því máli. Af þeim sökum er mér mjög erfitt að styðja þetta mál þótt markmið lagasetningarinnar séu með þeim hætti sem ég lýsti hér áðan. Ég nefni líka, og það er hitt atriðið sem mig langar að nefna í framsögu minni um þetta nefndarálit, að ég tek undir þau markmið sem birtast í reglusetningunni. Það er mjög mikilvægt að skýr lög og reglur gildi, að það sé sjálfstætt og virkt eftirlit með fjármálakerfinu. Það er umhugsunarefni hvort ekki þurfi að styrkja eftirlitsverkfærin okkar, eins og Fjármálaeftirlitið, í ljósi þeirra miklu krafna sem við setjum á herðar þess í tengslum við allar þessar innleiðingar í gegnum EES-samninginn. En við þurfum líka að spyrja okkur að því, og það leitar sífellt meira á mig í ljósi þess að við erum með allt þetta regluverk við síðustu kreppu og allir í stjórnmálum segja okkur að næsta kreppa verði aldrei eins og sú síðasta - hér erum við að innleiða mjög tæknilegar, flóknar reglugerðir. Við vitum líka að um leið og við munum ganga frá þessu bíða alls konar sérfræðingar úti í fjármálafyritækjunum sem undirbúa fjármálafyrirtækin í því hvernig þau skuli mæta þessu. Ég veit að vafalaust eru þar allir að vinna samkvæmt þessu af heilum hug. En hver eru hin raunverulegu áhrif á það sem getum kallað gildi fjármálakerfisins? Mun almenningur upplifa breytingar á fjármálakerfinu? Já, það hefur margt breyst. Bara ef við horfum á reglugerðir og lög og annað slíkt. En hefur það eitthvað breyst hvernig við hugsum fjármálakerfið? Ég velti því upp hér í lokin. Ég vil þó segja að ég tel það hafa verið mjög gott að sitja í efnahags- og viðskiptanefnd þá mánuði sem liðnir eru af þessu þingi að því leytinu til að ég tel mig skynja að allir eru reiðubúnir til að taka ákveðna umræðu um fjármálakerfið sem slíkt. Það er margt gott sem komið hefur fram í umræðum á vettvangi nefndarinnar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið. Það er ýmislegt sem hvert og eitt okkar hefur verið að ræða hér, kannski án þess að átta sig á samspili þess við EES-regluverkið. Ég vil nefna hugmyndir um hvernig tryggja megi dreift eignarhald, sem er hugsanlega ekki hægt út frá EES-samningnum. Verið hafa til umræðu hugmyndir í gegnum þingsályktunartillögu sem ég hef lagt fram um aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarstarfsemi, sem mér finnst mikilvægt að við ræðum líka. Að við ræðum hvar við teljum eðlilegt og hvort við teljum eðlilegt að ríkið beri tiltekna ábyrgð á starfsemi fjármálafyrirtækjanna. Og ef við segjum já við því: Bíddu, á hvaða starfsemi? Á þá ríkið að bera ábyrgð á fjárfestingarbankastarfsemi eða einhverjum afmörkuðum hluta? Það er sú leið sem hefur verið farin í Bretlandi þar sem ríkið axlar í raun og veru ákveðna ábyrgð á því sem lýtur að heimilum og smærri fyrirtækjum en ekki á þeim stærri þáttum. Það er mjög margt ógert að mínu viti í lagasetningu um fjármálaheiminn á Íslandi þar sem við höfum að sjálfsögðu og eðlilega verið hlaðin því að innleiða hið evrópska regluverk. Ég tel hins vegar að íslensk stjórnvöld megi gera miklu betur í því að skoða sérkenni íslensks fjármálamarkaðar sem eðli máls samkvæmt lýtur að einhverju leyti öðrum lögmálum en sá evrópski, þar sem við erum jafn smá og við erum og áhrifin á almenning jafn mikil og raun bar vitni þegar fjármálakerfið féll síðast. Við skulum vona að það gerist ekki aftur en þetta hljómaði dálítið þannig. Við þurfum að velta fyrir okkur hvað við viljum gera og hvernig t.d. við viljum tryggja það sem við getum kallað öðruvísi bankastarfsemi. Er nóg að gert í lagaumhverfi um það? Þá vitna ég til þess sem við þekkjum úr samvinnubönkum víða erlendis. Ég notaði tækifærið um daginn til að skoða það þegar ég var stödd erlendis. Þeir eru í gríðarlegri sókn á nýjan leik í Þýskalandi og líka í talsverðri sókn á Norðurlöndunum. Þá eru það kannski sparisjóðir sem eru meira í takt við nútímann en þeir sem við þekktum hér áður fyrr. Þetta eru allt spurningar sem mér finnst mikilvægt að svara. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem verið hefur á vettvangi hv. efnahags- og viðskiptanefndar um þessi mál. En þau aðvörunarorð sem ég segi hér eru: Það er vissulega mikilvægt að standa á bak við þær reglur og það sem reynt er að gera, en við verðum líka að vera meðvituð um að þessar reglur koma ekki endilega í veg fyrir næstu kreppu. Við verðum líka að vera meðvituð um að lagasetning og regluverk duga ekki endilega til ef gildismat og menning er áfram óbreytt. Ég held að við skuldum líka íslenskum fjármálafyrirtækjum það að vanda okkur í þessu máli. Þau eru gríðarlega mikilvæg fyrir atvinnulíf og almenning í landinu. Við erum öll í viðskiptum við íslensk fjármálafyrirtæki. Það skiptir miklu máli og það er áskorun fyrir stjórnvöld og Alþingi að það sem við gerum hér stuðli að því að skapa aukna sátt í samfélaginu um þetta íslenska fjármálakerfi, því að það er auðvitað líka umhugsunarefni hversu hægt hefur gengið. Það er mikið talað um traust á Alþingi en það er líka umhugsunarefni hversu hægt hefur gengið að byggja upp traust á fjármálakerfinu. Þar held ég að við getum gert betur. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Það má því segja að annars vegar séu þessi stóru mál sem varða gildismat fjármálakerfisins og hins vegar hin stjórnskipulegu álitamál sem gera að verkum að við, fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, lögðum fram þetta sérálit. Undir það ritar sú sem hér stendur og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir.
Herra forseti. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir hreyfði hér mörgu. Ég ætla ekki að reyna að bregðast við eða fjalla um það allt saman. En ég tek undir það með hv. þingmanni að málið er gríðarlega stórt. Ég hef líka fulla samúð með því sjónarmiði, eins og ég held að hafi komið fram í máli mínu í meirihlutaáliti, að við erum að þræða einstigi í stjórnskipunarlegu tilliti. Ég get ekki annað en tekið undir það með hv. þingmanni að æskilegt væri að þetta væri í betra horfi. Það blasir við, ég get algerlega tekið undir það. Fyrst vísað var til norsku stjórnarskrárinnar eru Norðmenn svo heppnir að hafa verið aðeins framsýnni en við og eru með ákvæði sem fjallar nákvæmlega um hvernig eigi að standa að breytingum af þessu tagi. Ég held að það hafi því miður staðið þessari umræðu fyrir þrifum, umræðu um að taka upp slíkt ákvæði eða ræða í alvöru til enda, akkúrat það sem hv. þingmaður minntist líka á, aðild að Evrópusambandinu. Hún kvaðst ekki ýkja hrifin af því en ég er aftur öndverðrar skoðunar. Ég held samt sem áður að þetta sé að þvælast fyrir. Margir líta þannig á að ef við horfumst í augu við hið alþjóðlega samstarf, sem við tökum þátt í, kalli það einfaldlega á þetta, alveg óháð spurningunni um aðild Íslands að Evrópusambandinu eða ekki. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið sem voru viðruð hér enda þótt meiri hlutinn, þar með talið sá sem hér stendur, telji að þetta sleppi fyrir horn að þessu sinni. Þetta þarf að ræða vel. Og almennt talað um traust á fjármálamarkaði tek ég líka heils hugar undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að okkur takist að efla traust og búa vel að íslenska fjármálakerfinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég byrja á því seinna sem hann nefndi hér, á traustinu: Já, ég held að þetta sé mikilvægt verkefni. Ég held að það sé mikilvægt að við sem sitjum á Alþingi og tilheyrum löggjafarvaldinu leggjum okkur fram um að gera hvað við getum til að byggja upp traust á fjármálakerfinu. Það hlýtur líka að hvíla á okkur sem önnumst lagasetningu að tryggja að fjármálakerfið geti búið við eins heilbrigt og eðlilegt starfsumhverfi og hægt er. Það er auðveldara að benda fingri á þá sem starfa innan þess kerfis en það er mikilvægara fyrir okkur að reyna að hafa umgjörðina sem besta þannig að hér geti vaxið upp hið heilbrigða fjármálakerfi sem við viljum öll og skiptir okkur öll máli. Það skiptir máli að við getum tryggt almenningi og atvinnulífi - allir þurfa að vera í viðskiptum við banka - ákveðið val á því sviði en ég held að það sé að einhverju leyti vanmetið. Þó að ekki sé til siðs að spyrja þegar maður svarar andsvari leyfi ég mér að henda fram spurningu hvað varðar þetta ákvæði; hugsanlega svarar hv. þingmaður henni. Þó að ég og hv. þingmaður séum öndverðrar skoðunar um Evrópusambandið tel ég að við séum sammála um þörfina á ákvæðum um framsal valdheimilda í stjórnarskrá. Ég tel raunar að þar sé oft ákveðinn ruglandi í umræðunni. Hægt er að setja mjög skýrt ákvæði um framsal valdheimilda á takmörkuðu sviði sem hefur ekkert með Evrópusambandið að gera. Ef slíkt ákvæði ætti að fela í sér Evrópusambandið þyrfti það í raun að snúast um miklu altækara framsal valdheimilda, þ.e. ekki á afmörkuðu sviði, því að þá værum við að ganga inn í kerfi þar sem við værum ekki bara að tala um afmarkaða þætti löggjafarvalds, framkvæmdarvalds eða dómsvalds. Ég held því að vel sé hægt að gera það algerlega óháð skoðunum fólks á Evrópusambandinu. Ég veit að í stjórnarsáttmála er kveðið á um endurskoðun stjórnarskrár en ég viðurkenni að ég er orðin ansi langeyg að frétta eitthvað af þeirri endurskoðun. Kannski getur hv. þingmaður upplýst okkur eitthvað eða að minnsta kosti um afstöðu sína gagnvart því máli.
Herra forseti. Ég verð að hryggja hv. þingmann með því að ég get ekki upplýst hana að neinu gagni um stöðu þess máls. En varðandi stjórnarskrárbreytingar almennt og það sem við erum sammála um, þ.e. að bæta þurfi úr varðandi framsal valds til erlendra stofnana í þágu erlends samstarfs, og varðandi þau orð að hægt sé að gera þetta í að minnsta kosti tvennu lagi, þ.e. annars vegar hugsa um takmarkað framsal og hins vegar víðtækara framsal sem myndi þjóna þeim tilgangi, ef til þess kæmi einhvern tíma í framtíðinni að Ísland vildi ganga í Evrópusambandið, að þá væru ákvæði sem hægt væri að grípa til í því samhengi. Ég er þeirrar skoðunar að ef við á annað borð erum sammála um að stjórnarskráin þurfi að sjá fyrir hluti, og að við þurfum að laga hana að þessu leyti, held ég að það væri ákaflega skynsamlegt að hugsa þetta. Því að við vitum í sjálfu sér ekkert hvað gæti gerst innan næstu tíu ára, eða fimm eða fimmtán, í alþjóðlegu samstarfi, sem fæli í sér hliðstætt framsal að einhverju marki eins og aðild að Evrópusambandinu fæli í sér. Þá held ég að það sé miklu betra að vera viðbúin slíku en að hafa stjórnarskrána algerlega ófullburða og ófullkomna að því leyti. Ég held að við ættum að hafa dug og kjark í sameiningu til að nútímavæða stjórnarskrána að þessu leyti þannig að hún réði við það ef til þess kæmi. Þó að sé ákvæði um eitthvað í stjórnarskrá er ekki þar með sagt að með því sé komið fyrirheit um að beita því ákvæði til hins ýtrasta. Ég held að við ættum að horfa til þess.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eftir þá umræðu sem orðið hefur um þessi framsalsákvæði - ég skil algerlega hvað hv. þingmaður er að segja, að eðlilegt sé að ganga alla leið og hafa fullkomið framsalsákvæði í einhverjum þrepum, og það kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart að heyra þá afstöðu - þá tel ég hins vegar mjög ólíklegt að sátt náist um slíkt ákvæði. Það sem maður myndi vilja sjá er að gerð yrði gangskör að því á þessu kjörtímabili að ráðast í ákveðnar breytingar. Hv. þingmaður nefndi í fyrra andsvari að Norðmenn hefðu náð því að setja þetta inn í sína stjórnarskrá. Þar er líka svo ótalmargt sem við erum ekki með í okkar. Ég get nefnt ákvæði um umhverfisnefnd, svo að dæmi sé tekið, sem vantar svo sárlega í okkar stjórnarskrá. Ég tel skynsamlegra að fara þá leið að setja inn ákvæði um takmarkað framsal sem miðast þá við nútímann, að það sé þá sérstök og ný ákvörðun ef hafa eigi slíkt framsal víðtækara, ekki síst af því að ég met það svo að það sé skynsamlegri leið og líklegri til að ná sáttum. Ég les hv. þingmann hins vegar svo að hann sé áhugamaður um að aftur verði farið af stað við að hreyfa við málefnum stjórnarskrárinnar. Hann kinkar hér kolli. Ég vona að sú hvatning berist úr herbúðum flokks hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka framsögumanni, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, kærlega fyrir framsöguna. Hún var mjög áhugaverð. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þingmaður sagði, ekki síst þegar kemur að framsali. Ég deili áhyggjum þingmannsins af framsali til alþjóðlegra stofnana. Ég hygg að það væri þess virði fyrir okkur hér í þingsal að ræða þau mál ítarlegar en við gerum næstum því á hlaupum á milli frumvarpa. Þetta er eitt stóru málanna sem við eigum að velta fyrir okkur. Ég vara hins vegar mjög eindregið við því að þegar menn fara í breytingar á stjórnarskrá sé það gert með þeim hætti að allt sé galopið og hægt að framselja allt sem framseljanlegt er til alþjóðlegra stofnana eða ríkjasambanda o.s.frv. Ég hygg að þar séum við hv. þm. Katrín Jakobsdóttir algerlega sammála og einhuga. Ég hjó hins vegar eftir því að hv. þingmaður velti fyrir sér að þó gæti verið að á ákveðnum sviðum kæmi framsal til greina, jafnvel umfram það sem stæðist ströngustu túlkanir á stjórnarskrá Íslands, hafi ég tekið rétt eftir, á ákveðnum sviðum. Ég áttaði mig hins vegar ekki á því hvort það voru þá m.a. þau svið er við fjöllum um hér, þ.e. fjármálamarkaðurinn, eða hvort hún hefur eitthvað annað í huga. Það væri ágætt ef hv. þingmaður gæti upplýst mig um það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni þetta andsvar. Fyrst til að svara spurningunni hygg ég að hann sé að vitna í það sem ég sagði áðan, að hér hafa valdheimildir verið framseldar á ákveðnum sviðum. Niðurstaða Alþingis - ekki endilega niðurstaða mín - hefur verið sú að það hafi gengið gagnvart stjórnarskrá. Við erum að ræða fjármálakerfið. Hér hafa verið framseldar valdheimildir hvað varðar flugrekstur, lyfjamál og annað slíkt. Niðurstaðan í hvert sinn hjá Alþingi hefur verið sú að segja: Já, það er verið að framselja heimildir á þessu tiltekna sviði en við teljum þó að það stangist ekki á við stjórnarskrá. Það sem ég færði rök fyrir í ræðu minni áðan var að á þeim tíu árum sem ég hef verið hér hefur þetta gerst allnokkrum sinnum. Stjórnskipunarfræðingar hafa lýst þeim áhyggjum að hreinlega sé verið að safna upp dæmum þar sem alltaf er gengið lengra og lengra gagnvart þanþoli stjórnarskrárinnar. Þess vegna má segja að þegar þetta stóra mál kom fram, sem við vitum að er skilgreint t.d. með þessum hætti í Noregi, sem meiri háttar framsal, þá var það a.m.k. niðurstaða mín að ég gæti ekki samþykkt það, fallist á það einu sinni enn, því að ég hef áður samþykkt að framselja valdheimildir á einhverjum tilteknum sviðum með þeim rökum að ekki sé verið að ganga of langt í þetta sinn. Það gengur alla vega ekki fyrir mig að samþykkja þetta einu sinni enn. Mér finnst við komin á þann stað, og held að ég hafi skilið hv. þingmann rétt að hann sé sammála, að við þurfum að taka þessa umræðu. Það er þörf, ég er alveg sammála, á ítarlegri umræðu um það, ekki aðeins um þessa breytingu á stjórnarskrá. Þeirrar breytingar er þörf því að við getum ekki verið í deilum í þingsal um hvort við séum að ganga gegn stjórnarskrá eða ekki þannig að í raun og veru yfirskyggi það efnisatriði máls. Ég er hins vegar hjartanlega sammála hv. þingmanni um að sú heimild á ekki að vera [[Forseti hringir.]]altæk. Hún á að vera þröng og miðast við afmörkuð svið til þess að við getum hreinlega uppfyllt þær skyldur sem við nú þegar höfum að sinna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég komst að því að við gætum ekki tekið sjálfstæða ákvörðun á Alþingi Íslendinga um að innleiða ákveðnar takmarkanir á eignarhaldi í fjármálafyrirtækjum vegna þess að við værum búin að afsala okkur þeim rétti í EES-samningi. Það er áfall og hlýtur að vekja okkur til umhugsunar. Þetta litla dæmi, sem er ekki það stærsta, getur þegar fram líða stundir skipt okkur máli þegar við förum að taka til þess er varðar framtíðarskipulag á fjármálamarkaði, koma í veg fyrir krosseignarhald og að hér verði stórir aðilar nær einráðir á fjármálamarkaði, eins og við höfum rætt í efnahags- og viðskiptanefnd og erum að þoka okkur inn í slíka umræðu. Þetta voru vonbrigði, ég skal viðurkenna það. Hafði ég uppi stór orð, held ég, hér í ræðustól um nauðsyn þess að gera það og kemur síðan í ljós að það var ekki meira efni í þeirri ræðu en það. Við erum núna, sérstaklega í efnahags- og viðskiptanefnd, að fjalla um mjög flókin mál, mjög flóknar reglugerðir um fjármálamarkaðinn. Við erum líka að fjalla um tekjuhlið fjármálaáætlunar o.s.frv. Ég velti fyrir mér: Getum við verið sammála um það, við hv. þingmaður, að kominn sé tími til að löggjafinn, fjárveitingavaldið, tryggi að hægt sé að byggja upp sérþekkingu á nefndasviði Alþingis þannig að nefndir Alþingis séu í stakk búnar [[Forseti hringir.]]til þess að afla sér þekkingar innan húss, ráðgjafar, en vera ekki stöðugt undir hælnum á fagráðuneytum, fjármálaráðuneytum og sérhagsmunaaðilum?
Herra forseti. Þarna erum við hv. þingmaður hjartanlega sammála. Það er auðvitað ekki í lagi fyrir Alþingi að vera algerlega háð framkvæmdarvaldinu um sérfræðiþekkingu á til að mynda hinu evrópska fjármálaregluverki. Það er risastórt mál þar sem þingmenn eru settir í þá stöðu að þurfa að leita eftir tengslum sínum erlendis eftir þeirri pólitísku umræðu sem hefur átt sér stað, því að við erum jú stjórnmálamenn en ekki embættismenn og þótt allir starfsmenn Alþingis, ég tek það ég fram, geri sitt besta þurfum við hreinlega meiri mannskap í þessa sérfræðiþekkingu. Ég átti samtal við hæstv. forsætisráðherra tengt þessu í kringum fjármálaáætlunina þar sem ég lýsti áhyggjum mínum af Alþingi, því að fyrir utan þá nýbyggingu sem ætlað er að rísi sjáum við ekki mikla aukningu á sérfræðikostnaði Alþingis, sem er einmitt það sem ég tel að skorti verulega á hér innan húss, ekki síst í tengslum við ný lög um opinber fjármál, innleiðingu þeirra og hvernig við eigum að vinna að þeim. Því var svo sem ágætlega tekið í þeirri umræðu. Ég hvet hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar áfram og mun standa eindregið með honum í því að sækja fram í að nefndir, t.d. efnahags- og viðskiptanefnd, fái aukinn aðgang að sérfræðingum. Það er auðvitað óþægileg staða fyrir hv. þingmenn að taka afstöðu til mála eingöngu út frá framkvæmdarvaldinu sem lýtur ákveðinni pólitískri stjórn meiri hluta og síðan hugsanlega frá þeim hagsmunasamtökum sem eru nægjanlega burðug til að hafa byggt upp sérfræðiþekkingu á þessu sviði. Að sjálfsögðu tel ég að í þessu flókna lagaumhverfi, og ég man vel eftir því þegar hv. þingmaður talaði fyrir dreifðu eignarhaldi og tók undir með honum um að það væri ansi góð hugmynd, eigum við hv. þingmenn að hafa meiri tök á að geta sett okkur inn í ekki einungis tæknilegar hliðar heldur líka hinar pólitísku hliðar þeirra reglugerða sem við fáumst við og hafa svo stór áhrif á líf okkar.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að tala hér fyrir fullum sal, eða þannig. Enginn annar í salnum. [[Gripið fram í: Jú, ég.]]Jæja. En hér ræðum við um frumvarp til laga um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Því miður var ég fjarverandi við afgreiðslu þessa máls í nefnd. Ég hafði hugsað mér að leggja fram álit mitt hér og nú í sem stystu máli. Ég er sammála mati meiri hlutans í vel flestu og einnig mörgum athugasemdum minni hlutans í málinu, þ.e. minni hluta Vinstri grænna. Eftirliti með fjármálastarfsemi hefur verið mjög ábótavant. Með þessu frumvarpi er ráðin á því ákveðin bót, sem er bara mjög gott. Það er samt rétt að athuga að bótin er frekar lítill plástur á meiri háttar meinsemd. Vandinn er sá að verið er að reyna að smíða regluverk utan um kerfi sem er í grundvallaratriðum slæmt að mörgu leyti. Með þessu er ekki verið að gera neinar grundvallarbreytingar á því kerfi heldur er eingöngu verið að búa til meira eftirlit með því. Það mætti svo sem tala um kenningu Ricardos um samkeppnisforskot sem sýnir hvernig sum lönd þróast í átt að ákveðinni sérhæfingu. Í dag er vel þekkt að sum lönd eru búin að sérhæfa sig nokkuð mikið og skilmerkilega í því að valda öðrum samfélögum og löndum fjárhagslegum og samfélagslegum skaða. Við köllum þau lönd skattaskjól. Þau lönd eru um 60 talsins í heiminum. Sum þeirra eru í Evrópusambandinu, sem þessi eftirlitskerfi taka til. Þótt eitt þeirra sé á leiðinni út leiðir þessi staðreynd mig til að álykta að það séu takmörk fyrir því hversu mikið bit er í umræddum eftirlitsstofnunum. En bitið er ekki ekkert. Það er eitthvað. Þetta er betra en ekki neitt. Gott og vel. Evrópska bankaeftirlitsstofnunin, Evrópska vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunin, Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin og Evrópska kerfisáhætturáðið eru þó líklegri til þess að bæta stöðuna en óbreytt ástand. Af þeim sökum styð ég að þetta mál nái fram að ganga. Ég styð jafnframt breytingartillögur meiri hlutans í málinu. En að því sögðu tek ég líka undir spurningu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur um stjórnskipulegan fyrirvara að vissu leyti. Í 1. umr. um þetta mál ræddi ég spurninguna um tvöfalt eftirlitskerfi í samhengi við tveggja stoða kerfi EES-samningsins. Ég lít svo á að í þessu tilfelli sé í rauninni ekki verið að útvíkka valdframsalið sérstaklega heldur bara skapa sér enn meira rými innan EES-samningsins, sem fól náttúrlega í sér töluvert valdframsal á sínum tíma. Þetta er vissulega flókið. Í rauninni er búið að skapa fordæmi með upptöku á EES á sínum tíma og ítrekað framsal fullveldis, svo ítrekað að það er varla lengur hægt að tala um gildandi stjórnarskrá sem gildandi að þessu leyti til. Því miður. Það lagast ekki úr þessu nema með nýrri stjórnarskrá eða með því að bakka að miklu leyti út úr öllu okkar alþjóðasamstarfi. Ég sé ekki að það síðarnefnda sé að fara að gerast. Píratar tala ansi mikið um nýja stjórnarskrá og er það eitt af baráttumálum okkar að sú stjórnarskrá sem samin var og samþykkt af þjóðinni verði tekin upp. Það væri ein leið til að laga þetta vandamál. Það er vissulega óþægilegt að vera milli steins og sleggju í þessu máli að þurfa að gera upp á milli stjórnarskrárinnar og þess að draga úr möguleikum á misnotkun á fjármálakerfinu. Við vitum að slík misnotkun olli okkur töluverðum skaða fyrir ekki löngu síðan, einmitt á nákvæmlega sama tíma og það kom í ljós hversu innilega ónýt núverandi stjórnarskrá er. Því miður held ég að það sé allt of seint í rassinn gripið að reyna að bjarga virðingu núverandi stjórnarskrár. Það yrði til að bæta töluvert mikið af löggjöf okkar og meðferð okkar í þingmálum ef við gætum með meiri vissu talað um stjórnarskrárleg og stjórnskipuleg atriði. Að við þyrftum ekki alltaf að vera að velta fyrir okkur þessum fyrirvörum og hvort við séum að brjóta stjórnarskrá með framsali valdheimilda. Þó svo að ég telji EES-samninginn duga í þetta tiltekna skipti, hreinlega vegna þess að skapast hefur hefð og reynsla fyrir því, og að þetta er kannski ekki það mikil útvíkkun, sérstaklega í ljósi þess að búið er að finna leið sem virðist vera ásættanleg innan umgjarðar EES-samningsins í öðrum ríkjum, þá er klárt mál að umræður af þessu tagi munu aldrei komast nógu langt án þess að þessar spurningar komi upp nema við förum í það verk að klára að afgreiða þá nýju stjórnarskrá sem samþykkt var í þjóðaratkvæðagreiðslum fyrir nokkrum árum, því að það er í raun það sem þetta snýst um. Við erum að reyna að laga stóran galla á fjármálakerfinu okkar, laga það eftirlit sem nauðsynlegt er að sé til staðar með fjármálakerfi sem er beinlínis hannað til þess að hjálpa ákveðnum aðilum umfram aðra. Það þarf þetta eftirlit. Það vita það allir. Við sáum hvernig fór í hruninu, við sáum hvernig fór í þeirri kreppu sem reið yfir stóran hluta heimsins fyrir ekki svo mörgum árum síðan. Og ef við værum með almennilega stjórnarskrá sem leyfir okkur að gera það sem gera þarf, án þess að við séum alltaf að rekast á spurningar um hvort þetta sé lögmætt eða ekki og reyna að koma okkur undan slíku með einhvers konar réttlætingum og vitleysu, þá þurfum við bara nýja stjórnarskrá. Það er löngu orðið ljóst. Og við eigum hana til sem betur fer. Hún er fín, hún er góð, við ættum að samþykkja hana, en í millitíðinni getum við alla vega samþykkt þetta mál að mínu mati.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Eins og hér hefur komið fram þá stöndum við hv. þm. Katrín Jakobsdóttir að minnihlutaáliti frá efnahags- og viðskiptanefnd sem hv. þingmaður fór vel yfir, sérstaklega þau stjórnskipulegu álitamál sem eru fyrir hendi og koma glöggt fram í þessu máli þar sem ljóst er að Eftirlitsstofnun EFTA eru hér framseldar umtalsverðar valdheimildir á afmörkuðu sviði. Ég er sammála því sem fram kom í máli hv. þingmanns og annarra þingmanna um að dýpri umræður þurfi að taka en ekki á hlaupum í andsvörum. En að því sögðu ætla ég að vera mjög samkvæmt sjálfri mér, eða hitt þó heldur. Þar sem ég er hlynnt dýpri umræðu en ekki á hlaupum ætla ég mér ekki að fara á dýptina í vangaveltum eða rökræðum um það, heldur beina sjónum að og vekja vonandi aðeins meiri athygli á þeim eftirlitsverkfærum sem við höfum nú þegar hér á landi og komið er inn á í frumvarpinu. Eins og segir í áliti minni hlutans sem við stöndum að þarf heldur betur að styrkja þau innlendu eftirlitsverkfæri sem við höfum nú þegar, samhliða því að innleiða reglugerðir um eftirlitið gegnum EES-samninginn. Það er gott og vel, en má ekki verða til þess að við gleymum að líta í eigin barm og styrkja okkar eigin varnargarða gagnvart áföllum og ekki síður að styrkja eigið sjálfstraust varðandi þá veikleika sem finna má í okkar eigin kerfi. Á þessum merku tímum þegar við stöndum frammi fyrir einni mestu endurskipulagningu á íslensku banka- og fjármálakerfi sem við höfum ráðist í nú þegar er viðbúið að stærsti hluti fjármálakerfisins sem er í eigu ríkisins verði losaður úr fangi ríkisins. Þá þarf heldur betur að vanda til verka. Í ræðu sinni 2. mars sl. sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þegar hann mælti fyrir málinu, með leyfi forseta: „Ég vil að lokum árétta að ég tel mjög mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga til að styrkja eftirlit á fjármálamarkaði hér á landi og til að tryggja áfram farsæla aðild Íslands að EES-samningnum.“ Hæstv. ráðherra sagði enn fremur: „Með lögfestingu þessa frumvarps fær Ísland aðgengi að hinu evrópska eftirlitskerfi á fjármálamarkaði.“ Við höfum nú þegar aðgengi að hinu evrópska eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Þó svo að við ræðum þetta frumvarp erum við nú þegar aðilar að því kerfi. Varðandi okkar eigið eftirlit og regluverk langar mig að benda á að ítrekað hefur komið fram í landsskýrslum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gagnrýni á hversu slappt reglugerðarverkið er og ekki síður eftirlitsverkið sem við búum við þegar kemur að fjármálamarkaðnum hér á landi. Hversu gott sem Fjármálaeftirlitið er þá þarf að styrkja það og valdheimildir þess, ekki síður en að innleiða eftirlitsregluverk fjármálakerfisins á Evrópska efnahagssvæðinu. Ef ég aðeins tæpi á þeirri gagnrýni sem AGS hefur komið fram í landsskýrslum sínum. Nú síðast í landsskýrslu AGS frá því í júní í fyrra er gagnrýnin sem þar kemur fram nokkuð óvenjuleg vegna þess hversu harðorð og umbúðalaus hún er. Reyndar segir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hreinlega að Fjármálaeftirlitið vanti tennur og sjálfstæði og sé undir hælnum, ef ekki þumalputtanum eða hvoru tveggja, á fjármálaráðherra og þurfi að styrkja það með öllum ráðum og sjálfstæði þess. Það hafi komið fram árið 2014 þegar við tókum upp Basel-staðalinn og að í því ferli hafi komið skýrt fram hversu ófullnægjandi reglugerðarvald Fjármálaeftirlitið hefur og hversu háð það er fjármálaráðuneytinu varðandi reglugerðarsetningu og lagasetningu. Í þeirri gagnrýni sem fram kemur í landsskýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, þeirri nýjustu, er einnig tæpt á þeim álitamálum sem upp hafa komið á milli Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins og þess gráa svæðis sem ekki hefur verið skýrt á milli þess hver gerir hvað og hvar ábyrgðin liggur í því eftirliti sem nauðsynlegt er að hafa í banka- og fjármálakerfinu. Ég held að það sé fullkomlega nauðsynlegt að við treystum ekki eingöngu á innleiðingar á regluverki fjármálakerfisins á Evrópska efnahagssvæðinu, sem voru góðu heilli settar og ætlað að taka á þeim veikleikum sem afhjúpuðust í fjármálahruninu þar. Við verðum að vinna okkar eigin heimavinnu samhliða þessum innleiðingum. Þess vegna þurfum við að fara í dýpri umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd um hlutverk Fjármálaeftirlitsins og framtíðarhlutverk þess í okkar eigin regluverki og umgjörð hér á landi. Hinn frægi hagfræðingur, John Kay, skrifaði um eftirlitshlutverk og eftirlit með fjármálamörkuðum. Það er það ekki eingöngu nóg að setja reglugerð og eftirlit, heldur þarf að rýna aðeins meira á dýptina. Rætur vanstillingar fjármálakerfisins, sem við upplifðum svo harkalega á eigin skinni í hruninu 2008 og önnur lönd sömuleiðis í tengslum við efnahagshrunið bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum, eru menningarlegs eðlis. Þær er að finna í einhvers konar gildum sem við höfum haldið á lofti í menningu okkar um það hvers konar eftirlitskerfi við viljum halda í heiðri í samfélaginu. Þetta finnst mörgum kannski allt of djúp umræða og að ekki þurfi að fara í heimspekilegar vangaveltur þegar við förum inn á þetta mál. En þetta er engu að síður eitt af því sem við verðum að hafa í huga þegar við veltum því fyrir okkur hvers konar breytingar á regluverki fjármálakerfisins við ætlum að innleiða og koma á í samfélagi okkar. Hvers konar framtíðarsýn höfum við á okkar banka- og fjármálakerfi? Viljum við fara í hina gömlu, útvötnuðu hugmyndafræði sem varð okkur að falli í kringum fjármálahrunið, og vera með hina svokölluðu „laissez-faire“-stefnu þegar kemur að markaðnum og fjármálamarkaðnum og bankakerfinu? Ætlum við í alvörunni að falla aftur í þá gryfju? Ég held að enginn hér inni eða neins staðar annars staðar í íslensku samfélagi vilji fara þá leið aftur. En ég held að við þurfum líka að velta því fyrir okkur þegar við tökum svona stórar ákvarðanir sem snúast um framtíðarskipulag á eftirlitskerfi, á fjármálamarkaði hér á landi, að fara á dýptina í þeirri umræðu, nákvæmlega eins og við þurfum á því að halda að fara á dýptina þegar við tölum um stjórnskipuleg álitamál. Við höfum að mínu viti verið að fjalla um framtíðarskipulag fjármála- og bankakerfisins hér á landi með góðum hætti í efnahags- og viðskiptanefnd. Við höfum kallað til okkar góða gesti og fengið hugmyndir, skoðanir og sýn sérfræðinga varðandi skipulag íslensks fjármálakerfis. Ég tel það vera af hinu góða. Ég vil hrósa formanni efnahags- og viðskiptanefndar, fyrst hann er nú hér í salnum, fyrir góðar viðtökur við bónum okkar í minni hlutanum um að fá til okkar gesti til þess að ræða þessi mál á dýptina. Ég held að taka verði þá umræðu sem víðast þegar við fjöllum um eftirlit. Það eimir eftir af gamalli hugmyndafræði þegar ég velti fyrir mér, fyrst ég talaði um „laissez-faire“ nýfrjálshyggjunnar, að vinstra fólk er oft gagnrýnt fyrir að vilja meira eftirlit og meira regluvirki. Það er nú alls ekki rétt vegna þess að við viljum einfaldlega hafa kerfið, markaðinn og fjármálakerfið sem trúverðugast og byggja hér upp einhvers konar gildi og menningu sem við getum öll verið sátt við, til þess að falla ekki í þær gryfjur sem leynst hafa á okkar stuttu vegferð þegar kemur að fjármálamörkuðum og bankakerfum. Við búum ekki yfir sömu reynslu og aðrar þjóðir hvað það varðar, nema þeirri sáru reynslu sem hrunið færði okkur. Ég held að við þurfum að ganga hægt um gleðinnar dyr, alla vega vanda til verka og efla sjálfstraust okkar í því að marka okkar eigin sýn á það eftirlitskerfi sem við viljum hafa hér og er í samræmi við íslenskar aðstæður, og styrkja þær stofnanir sem fyrir eru, jafnhliða því að innleiða gott regluverk sem kemur frá Evrópska efnahagssvæðinu. Ég held að við höfum öll það sameiginlega markmið að við viljum koma í veg fyrir áföll, við viljum girða fyrir þá veikleika sem er að finna á íslenskum fjármálamarkaði. En til þess þurfum við að fara aðeins meira á dýptina og velta því fyrir okkur sem John Kay segir, þ.e. hver gildi okkar eru og hvernig menning okkar er þegar kemur að þessu regluverki. Þurfum við að veita meira fé til Fjármálaeftirlitsins til þess að það geti sinnt sínum störfum? Eða þurfum við sjálf að leggja fram tillögur til þess að Fjármálaeftirlitið hafi meiri valdheimildir? Þurfum við að velta því fyrir okkur hvort Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið eigi að fara í meira samstarf? Eða þurfum við að leysa úr þeim álitaefnum sem þar eru, þeirri skörun sem er á milli þessara grunnstofnana í samfélagi okkar? Þetta eru allt spurningar sem við þurfum að velta fyrir okkur og taka yfirvegaða umræðu um um leið og við innleiðum hér lög um evrópskt eftirlitskerfi. Íslenskt fjármálakerfi og íslenskt bankakerfi er öðruvísi en banka- og fjármálakerfi milljónaþjóða. Það hefur sín séreinkenni. En núna þegar við förum í þessa uppstokkun, sem er einstök í íslenskri sögu, þurfum við að vanda til verka og móta okkar eigin sýn og stefnu.
Virðulegi forseti. Þessi ræða hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur vakti athygli mína, ekki vegna þess að hér er hugsanlega verið að framselja örlítið vald til Eftirlitsstofnunar EFTA heldur vegna þess að þingmaðurinn talaði eiginlega um að framselja ákveðinn hluta af löggjafarvaldi til Fjármálaeftirlitsins, þ.e. að Fjármálaeftirlitið hefði ekki lagasetningarvald, að það hefði ekki reglugerðarvald. Reglugerðarvaldið byggist reyndar á ákvæði í lögum og það er þá Stjórnarráðið sem fer með það vald. Skil ég það rétt að þingmaðurinn ætlist til þess að leiðbeinandi tilmæli hafi reglugerðargildi? Fjármálaeftirlitið hefur heimild til þess að setja ýmis leiðbeinandi tilmæli og hefur kallað eftir þeim valdheimildum sem það telur að það þurfi. Það kemur af og til til þegar því yfirsést - og hér talar maður af reynslu sem hefur fleiri áminningar en nokkur einstaklingur frá Fjármálaeftirlitinu; ég er með tvær áminningar frá Fjármálaeftirlitinu, eina í gildi, þannig að ég þekki örlítið til. Er ég eitthvað að misskilja stjórnskipan lýðveldisins? Er Fjármálaeftirlitið farið að fara með löggjafarvald? Ég lýk máli mínu að sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni kærlega fyrir þetta andsvar. Til að skýra mál mitt enn frekar þá var ég einfaldlega að vitna í landsskýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá því í júní í fyrra þar sem fram koma áðurnefndar athugasemdir við það regluverk sem íslenskt fjármála- og bankakerfi býr við. Í þessari landsskýrslu, eins og áður, hefur verið bent á ákveðna hluti. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn bendir á að Fjármálaeftirlitið hafi ófullnægjandi reglugerðarvald. Það eru fleiri atriði sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn bendir á í ársskýrslu sinni, og hefur gert í gegnum tíðina, varðandi þá veikleika sem hægt er að finna í íslensku banka- og fjármálakerfi og umgjörð og regluverki þess. Ég er ekki að fara fram hér í ræðustól Alþingis og boða byltingarkenndar hugmyndir. Ég er einfaldlega að benda á þessar athugasemdir. Þessar athugasemdir eru að mínu mati athugasemdir á borð við það að Fjármálaeftirlitið vanti hreinlega tennur og sjálfstæði til að gegna nauðsynlegu og lagabundnu hlutverki sínu, því sé ekki til að dreifa. Hv. þingmaður veit ósköp vel að í aðdraganda efnahagshrunsins 2008 var eitt af stærstu gagnrýnisverðu atriðunum skortur á eftirliti með bankastarfsemi og fjármálastarfsemi. Það er því mín skoðun að til að fara í alvöruumræðu um styrkingu á regluverki á íslensku fjármálakerfi þurfum við að taka til umræðu öll þau atriði sem koma frá aðilum á borð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sem hefur yfirburðaþekkingu á íslensku banka- og fjármálakerfi. Það er það sem ég átti við í ræðu minni, ef það hefur eitthvað misskilist.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég vona að lagasetningarvald verði ekki framselt til hinna ýmsu stofnana samfélagsins. Fjármálaeftirlitið hefur í ýmissi löggjöf fengið heimild til að setja reglur og jafnvel reglugerðarvald að því leyti til þar sem því er skipt á milli fjármála- og efnahagsráðuneytis og Fjármálaeftirlits. Ég er í grundvallaratriðum ósammála því að Fjármálaeftirlitið hafi nokkru sinni skort valdheimildir. Ef Fjármálaeftirlitið gengur í lið með bönkum til að styðja banka til útrásar þá er það ekki skortur á valdheimildum, það er bara röng afstaða innan Fjármálaeftirlitsins. Það var það sem gerðist hér á árum áður. Fjármálaeftirlitið hafði allar heimildir, og fjármálaeftirlit er tiltölulega einfaldur hlutur. Það eru engin geimvísindi, ef menn vilja framfylgja eðlilegu fjármálaeftirliti. Þá hef ég nú stundað það til viðbótar við þær áminningar sem ég hef hlotið frá Fjármálaeftirliti. Ég tel að í því frumvarpi sem hér er til umræðu sé verið að framselja takmarkað vald til stofnunar sem Ísland á aðild að. Það var rætt, þegar stjórnskipulegum fyrirvara var aflétt hér í þinginu, í þingsályktunartillögu, þannig að ég tel að Fjármálaeftirlitið hafi þær heimildir sem það þarf, getur kallað eftir. Fjármálaeftirlitið hefur aldrei bent á að því hafi verið neitað um heimildir sem það telur sig þurfa á að halda. Þannig að allt hjal um nýfrjálshyggju o.s.frv. er frasalógía sem ég held að eigi heima á einum stað og það er innan þingflokks Vinstri grænna eða Alþýðubandalagsins eða hvað flokkurinn heitir núna.
Ef það hefur farið fram hjá hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni hvenær Vinstri hreyfingin – grænt framboð var stofnuð þá var það árið 1998. Ég vil líka upplýsa hv. þingmann Vilhjálm Bjarnason um að ég hef aldrei verið félagi í Alþýðubandalaginu en ég er félagi og þingmaður fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð. Ég held að við séum að sigla inn í mjög áhugaverðar stjórnmálaheimspekilegar umræður, ég og félagi minn hér, hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason. Hjal um nýfrjálshyggju - já, það getur vel verið að hv. þingmaður telji þetta vera hjal, sakleysislegt hjal. Það vill svo til að þetta sakleysislega hjal, eins og hann kallar það, nýfrjálshyggjan, beið afhroð í aðdraganda efnahagshrunsins. Ef einhver er að tala um hjal og gera lítið úr því þá bið ég viðkomandi að hugsa það aðeins upp á nýtt. Varðandi þá fullyrðingu, sem fram kom í andsvari hv. þingmanns, félaga Vilhjálms Bjarnasonar, um að Fjármálaeftirlitið hafi haft nægar valdheimildir hér í aðdraganda hrunsins til að gera hitt og þetta þá endurtek ég það sem ég kom inn á hér áðan. Það hafði það bara alls ekki. Það var búið að veikja Fjármálaeftirlitið markvisst í aðdraganda efnahagshrunsins. Mér sýnist að núverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar hafi ekki mikinn áhuga á því að styrkja Fjármálaeftirlitið eins nauðsynlega og það þarf á að halda, hvorki með fjármunum né lagalegum styrkingum. Þannig að mér þætti ágætt og áhugavert að heyra, úr munni hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar, hverjar hans hugmyndir eru varðandi styrkingu á eftirlitsverki og reglugerðum er koma í veg fyrir áföll á borð við efnahagshrunið. Er hann sammála því sem hagfræðingurinn John Kay hefur ritað um að líka þurfi að skoða gildi og menningu í viðkomandi [[Forseti hringir.]]samfélögum, ekki bara koma á eftirlitsreglugerðum heldur fara í djúpa umræðu um þessa hluti?
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti og breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Efnahags- og viðskiptanefnd fékk á sinn fund Sigurbjörgu Stellu Guðmundsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Skúla Jónsson frá ríkisskattstjóra. Þá bárust nokkrar umsagnir. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á löggjöf um hlutafélög, einkahlutafélög og sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Þeim breytingum er ætlað að einfalda lagaumhverfið en um leið stemma stigu við misnotkun á félagaformunum og bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA við skilyrði um búsetu og heimilisfesti. Vert er að vekja athygli á því að þegar kemur að því að stemma stigu við misnotkun á félagaforminu lúta þær breytingar að heimild til að greiða hlutafé við stofnun hlutafélags og einkahlutafélags með kröfu á hendur stofnendum, missi hæfis stjórnarmanna og framkvæmdastjóra hlutafélaga og einkahlutafélaga til setu í stjórn og til að gegna starfi framkvæmdastjóra og afskráningu stjórnarmanna og framkvæmdastjóra úr hlutafélagaskrá í slíkum tilvikum. Vert er að benda á að efnahags- og viðskiptanefnd leggur fram nokkrar breytingartillögur. Þær eru fyrst til samræmingar. Þetta eru orðalagsbreytingar til að gæta innbyrðis samræmis í frumvarpinu en einnig er gerð tillaga að breytingu á 30. gr., að hún orðist með þeim hætti sem stendur í nefndarálitinu, eða breytingartillögum sem því fylgja, og ég fer ekki í frekar. En vert er að benda á að Samtök atvinnulífsins gerðu athugasemd við frumvarpið og hvöttu til þess að leitað yrði leiða til að koma á sjálfvirku eftirliti með hæfi stjórnarmanna og framkvæmdarstjóra. Nefndin er sammála því að rétt sé að leita leiða til aukinnar sjálfvirkni í þessum efnum. Því miður liggja útfærðar leiðir ekki fyrir að svo stöddu og leggur nefndin því ekki til frekari breytingar á viðkomandi ákvæðum að þessu sinni. Undir nefndarálit þetta ritar sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Albert Guðmundsson og Bessí Jóhannsdóttir og Vilhjálmur Bjarnason en með fyrirvara rita Katrín Jakobsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Smári McCarthy var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Forseti vill taka fram að misritun var í handriti forseta þegar hann las að um væri að ræða meirihlutaálit efnahags- og viðskiptanefndar. Hið rétta er að hér er um eitt sameiginlegt nefndarálit frá efnahags- og viðskiptanefnd að ræða.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara tæpa á þeim fyrirvara sem kemur fram í nefndarálitinu að ég og hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir og Lilja Alfreðsdóttir höfum gert, en það er við klausu sem kemur inn á athugasemd Samtaka atvinnulífsins, sem gerðu athugasemd við a-lið 9. gr. og a-lið 21. gr. frumvarpsins og hvöttu til að leitað yrði leiða til að koma á sjálfvirku eftirliti með hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Útfærðar leiðir liggja ekki fyrir að svo stöddu. Nokkrar umræður fóru fram um þetta atriði á vettvangi nefndarinnar. Nefndin er, eins og fram kemur í nefndarálitinu, sammála um að rétt sé að leita leiða til aukinnar sjálfvirkni í þessu efni, en þar sem útfærðar leiðir liggja ekki fyrir og nefndin lagði ekki til frekari breytingar á viðkomandi ákvæðum þótti okkur þingmönnunum rétt að bóka að við gerðum fyrirvara við nefndarálitið. Ég vildi eingöngu vekja athygli á því um hvað sá fyrirvari snýst.
Virðulegi forseti. Umhverfis- og samgöngunefnd fjallaði nokkuð ítarlega um þetta mál, fékk til sín fjölda gesta og margar umsagnir. Nefndin hefur eftir umfjöllun sína náð saman um afgreiðslu málsins og þess vegna skilaði hún einu nefndaráliti sem ég mæli hér fyrir. Gildandi lög um málefnið tóku gildi 2001. Frumvarp til laga um farþegaflutninga á landi í atvinnuskyni var lagt fram á 144. þingi en náði ekki fram að ganga. Það frumvarp sem hér er til umfjöllunar er nokkuð einfaldara í sniðum, ekki er ætlað að gera efnislegar breytingar á gildandi löggjöf umfram það sem nauðsynlegt er til að innleiða EES-gerðir og veita lagastoð til að tilskipanir megi innleiða með reglugerðum. Frumvarpinu er ætlað að tryggja eða styrkja lagastoð fyrir innleiðingu fimm gerða er snúa að landflutningum. Ég ætla að fara hér aðeins yfir þær breytingar sem nefndin leggur til að verði gerðar á þessu frumvarpi. Fyrst aðeins um einkarétt samkvæmt 7. gr. Mikil umræða fór fram innan nefndarinnar um 7. gr. frumvarpsins sem kveður á um að Vegagerðin geti veitt sveitarfélögum, byggðasamlögum og landshlutasamtökum sveitarfélaga einkarétt á að skipuleggja og sjá um reglubundna farþegaflutninga á tilteknum svæðum, leiðum eða leiðakerfum. Sambærilegt ákvæði er nú að finna í 7. gr. laga nr. 73/2001. Samkvæmt ákvæðinu getur Vegagerðin veitt einkarétt þar sem það er talið nauðsynlegt til að tryggja þjónustu sem varðar almannahagsmuni allt árið, m.a. að þeim skilyrðum uppfylltum að þjónusta reglubundinna farþegaflutninga á viðkomandi svæði verði ekki rekin á viðskiptagrundvelli. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi almenningssamgangna og telur að nauðsynlegt sé að veita einkarétt að ákveðnum skilyrðum uppfylltum svo að tryggja megi forsendur til að bjóða upp á leiðakerfi almenningssamgangna um landið allt á heilsársgrundvelli. Í 1. tölulið 2. mgr. ákvæðisins kemur fram að tryggt skuli að samkeppni fái að halda sér á þeim svæðum þar sem hún er þegar fyrir hendi. Af þessu tilefni sér nefndin ástæðu til að taka fram að hún lítur ekki svo á að akstur hópferðafyrirtækja hluta úr ári, á leiðum sem njóta einkaréttar, þýði að til staðar sé samkeppni í skilningi ákvæðisins. Nefndin tekur undir framkomnar athugasemdir frá fulltrúum sveitarfélaga um að markmið þessa ákvæðis sé að standa vörð um almenningssamgöngur sem boðið er upp á á grundvelli samninga Vegagerðarinnar við landshlutasamtök. Með þessu er vísað í breytingartillögur sem nefndin leggur til við frumvarpið og þingmenn geta kynnt sér. Ég mun kannski fara aðeins yfir það á eftir en ætla að tæpa á þeim stórum málum sem nefndin tók afstöðu til og leggur til breytingar á. Annað slíkt mál er notkun smærri bifreiða en níu farþega. Margir af umsagnaraðilum og gestum nefndarinnar við umfjöllun hennar um þetta mál kölluðu eftir því að aðilum í ferðaþjónustu yrði veitt heimild til að nýta bifreiðar fyrir færri en níu farþega. Til grundvallar breytingu í þá veru lægju einkum sjónarmið um öryggi, umhverfisvernd og hagkvæmni. Iðulega væri ekið með fámenna hópa á mun stærri bifreiðum en þörf krefði vegna þess að regluverkið heimilaði ekki notkun smærri ökutækja til slíks aksturs. Var meðal annars kallað eftir því af aðilum sem sinna ferðaþjónustu að tekið yrði upp sérstakt ferðaþjónustuleyfi líkt og lagt hefði verið upp með í áðurnefndu frumvarpi til laga um farþegaflutninga í atvinnuskyni á 144. löggjafarþingi. Fulltrúar úr röðum leigubílstjóra hafa í umsögnum sínum og á fundum nefndarinnar viðrað andstæð sjónarmið og lagst gegn breytingu í þá veru sem hér er nefnd. Telja þeir að með því að heimila aðilum í ferðaþjónustu akstur smærri bifreiða en níu farþega yrði gert inngrip í þeirra starfsemi þar sem leigubifreiðar eigi einkarétt á akstri með færri en níu farþega. Nefndin leggur til breytingu í þá veru að akstur smærri bifreiða en níu farþega verði heimilaður samkvæmt lögunum í tilvikum reglubundins farþegaflutnings samkvæmt 7. gr., skólaaksturs, aksturs vegna ferðaþjónustu við fatlað fólk samkvæmt lögum um málefni fatlaðs fólks og í ferðaþjónustu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum samkvæmt sérstöku ferðaþjónustuleyfi. Fyrirmynd ákvæðis um ferðaþjónustuleyfi er sótt til áðurnefnds frumvarps um farþegaflutninga í atvinnuskyni frá 144. löggjafarþingi. Ferðaþjónustuleyfið gerir ráð fyrir að nota megi bifreiðar fyrir færri en níu farþega. Til að gæta aðgreiningar milli ferðaþjónustu og leigubifreiða eru þær hömlur lagðar á notkun ferðaþjónustuleyfis að það megi einungis nýta til að sinna þjónustu sem veitt er samkvæmt fyrir fram umsömdu gjaldi og að um sé að ræða að minnsta kosti hálfsdagsferð eða hluta af annarri viðurkenndri ferðaþjónustu, svo sem flutning farþega til eða frá sérhæfðri afþreyingu sem er hluti af ferðaþjónustu. Með sérhæfðri afþreyingu í skilningi ákvæðisins er átt við afþreyingu sem ferðaskipuleggjandi býður upp á og sérhæfir sig í, svo sem veiði, snjósleðaferðir, hestaferðir, flúðasiglingar o.s.frv. Telur nefndin að með ákvæðinu sé komið til móts við báða aðila í þessum efnum. Þannig geti ferðaþjónustuaðilar veitt þjónustu sína með umhverfisvænni hætti en skilyrðunum sem því eru sett er ætlað að koma í veg fyrir alvarlegt inngrip ferðaþjónustu í þann markað sem leigubifreiðar þjóna og hafa rétt á samkvæmt öðrum lögum. Svo að ég tali fyrir mig í þessu máli - ég hygg að aðrir nefndarmenn ræði þessi mál eitthvað frekar taki þeir til máls - þá er það mín skoðun að nauðsynlegt sé að setjast aðeins yfir þessi mál meira en gert er hér þegar kemur að því umhverfi sem við búum akstri með farþega. Þetta er hálfgerður frumskógur, hver má keyra með hverja og hvert og hver hefur einkaleyfi á hverju. Við í nefndinni reyndum okkar besta, og ég held að okkur hafi tekist mjög vel upp með það, til að koma með skýrar reglur hvað varðar akstur á minni bílum en níu manna, reyndar er það við ferðaþjónustuleyfi, en ég beini því til stjórnvalda að skoða enn frekar hvernig þessum málum er háttað hér. Ég segi það aftur fyrir mína parta, hvað það varðar að geta ekið með farþega á bílum sem taka færri en níu farþega, að það er í anda þess sem við viljum starfa eftir sem er umhverfisvænn akstur. Ég held því að það sé til bóta að hafa þetta ákvæði inni og skilyrða það á þann hátt sem gert er svo að ekki sé gengið um of á rétt til að mynda leigubílstjóra sem hafa haft einkaleyfi á akstri með svo fáa farþega. Aftur segi ég fyrir mína parta að mér finnst skynsamlegt ef sest yrði yfir þetta og ég beini því jafnframt til sveitarfélaga, kannski ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, að skoða þessi mál, hvernig bílar megi aka hvar og hversu mikið er notast við hópferðabíla í akstri í ferðaþjónustu og þá hvert, upp að hóteli eða hvert það er. Því betur sem við skoðum þetta mál því betur getum við gert það úr garði. Þó að það sé mjög til bóta þá leysir það ekki allar þær flækjur sem eru uppi á þessu sviði. Svo að ég snúi mér aftur að nefndarálitinu, þá er hér fjallað um undanþágu 2. mgr. 18. gr. Í 1. mgr. 18. gr. frumvarpsins kemur fram að óheimilt sé að synja farþega um bókun eða farmiða í ferð hér á landi, eða um aðgang að hópbifreið, á grundvelli fötlunar. Í 2. mgr. er að finna undanþáguheimild frá ákvæðinu ef öryggisástæður eða sjónarmið um rekstrarlega hagkvæmni krefjast þess. Undanþáguákvæði 2. mgr. var harðlega gagnrýnt, m.a. í umsögnum Alþýðusambands Íslands, MND-félagsins og Sjálfsbjargar, sem og á fundum nefndarinnar með fulltrúum þessara aðila. Nefndin tekur undir framkomna gagnrýni á að lögfest sé heimild til að synja farþega um aðgang að hópferð vegna fötlunar á grundvelli sjónarmiða um rekstrarlega hagkvæmni. Leggur nefndin til að öryggissjónarmið þurfi að liggja að baki slíkri synjun og að orðin „og rekstrarlega hagkvæman“ falli brott úr ákvæðinu. Með öðrum orðum teljum við í nefndinni að ekki sé unnt að synja farþega um aðgang að hópbifreið vegna fötlunar nema til þess komi öryggissjónarmið. Það er okkar skoðun og rekstrarleg hagkvæmni eigi ekki heima í því. Í 29. gr. frumvarpsins er að finna refsiákvæði sem segir að brot gegn ýmsum greinum laganna geti varðað sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Nefndin telur ekki forsendur fyrir því að kveðið sé á um fangelsisrefsingu við brotum gegn lögum þessum og leggur til þá breytingu að refsingar samkvæmt lögunum einskorðist við sektir, með þeim fyrirvara að þyngri refsing liggi við broti samkvæmt almennum hegningarlögum. Nefndin tekur þó undir framkomin sjónarmið um að viðurlög sem beitt er þurfi með skilvirkum hætti að letja til lögbrota og telur að það sé tryggt með því að kveða ekki á um þak á sektir líkt og gert er í gildandi löggjöf um málefnið. Nefndin telur sem sagt að kannski sé ekki tilefni til að beita fangelsisvist við brotum á þessum lögum, en það að ekki sé kveðið á um þak á sektir letji með skilvirkari hætti til lögbrota en raunin er með gildandi löggjöf. Auk framangreindra breytinga leggur nefndin til breytingu á 15. gr. frumvarpsins sem fjallar um gerð samninga um opinbera þjónustu á sviði farþegaflutninga á vegum. Breytingin miðar að því að færa orðalag ákvæðisins nær orðalagi EES-gerðarinnar sem það byggist á. Í stað þess að fremst í greininni verði kveðið á um skyldu sveitarstjórna eða annarra einkaréttarhafa samkvæmt 7. gr. til að bjóða út rekstur reglubundinna farþegaflutninga á viðkomandi svæði verði þannig í 1. mgr. kveðið á um heimild einkaréttarhafa til að annast aksturinn sjálfir eða fela hann rekstraraðila sem er alfarið í eigu viðkomandi einkaréttarhafa. Í 2. mgr. verði kveðið á um almenna skyldu til að bjóða reksturinn út verði heimild 1. mgr. ekki nýtt. Hér leggur nefndin til að málsgreinunum sé einfaldlega snúið við miðað við það sem er í frumvarpsdrögunum. Nefndin leggur það til á grunni orðalags EES-gerðarinnar, því að þar er það þannig að 1. mgr. kveður á um að einkaréttarhafinn geti annast reksturinn sjálfur, t.d. sveitarfélög, eða falið hann rekstraraðila sem er í eigu þeirra, samanber Strætó. Ef sú heimild er ekki nýtt verði hægt að bjóða reksturinn út. Við teljum mikilvægt að hafa þetta í samræmi við það sem er í EES-gerðinni. Nefndinni bárust athugasemdir um að orðalag 2. mgr. 11. gr. frumvarpsins, um að Samgöngustofu væri heimilt að takmarka notkun strætisvagna utan þéttbýlis, væri óheppilegt. Varhugavert væri að framselja vald með þessum hætti til stofnunar innan stjórnsýslunnar, einkum þar sem hugtakið strætisvagn væri ekki skilgreint í lögum. Sambærilegt ákvæði er að finna í gildandi lögum um fólksflutninga og farmflutninga á landi, nr. 73/2001, en samkvæmt upplýsingum nefndarinnar hefur það aldrei verið nýtt. Í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 73/2001 segir um ákvæðið að öryggissjónarmið búi fyrst og fremst að baki því, án þess að það sé skýrt nánar. Nefndin fellst á framkomin sjónarmið um að sú heimild sem ákvæðið færir Samgöngustofu til að takmarka akstur strætisvagna utan þéttbýlis sé of óskýr og leggur til að ákvæðið falli brott. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis eða til leiðréttingar og þarfnast ekki sérstakra skýringa. Að lokum er í nefndarálitinu að finna önnur sjónarmið. Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram ábendingar, m.a. frá Strætó bs. og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, svo og frá landshlutasamtökum, um að nauðsynlegt væri að sett yrði sérstök lög um almenningssamgöngur. Nefndin tekur að hluta til undir þau sjónarmið og telur að á næstu árum, í tengslum við framþróun almenningssamgangna, sé æskilegt að mótuð verði sérstök lagaumgjörð um almenningssamgöngur sem þjóna mikilvægu þjóðhagslegu og umhverfislegu hlutverki. Nefndin hefur orðið þess áskynja að lagaumhverfið um almenningssamgöngur, leigubifreiðaakstur og hópferðaakstur í tengslum við ferðaþjónustu er flókið og torvelt fyrir aðila á markaðnum að rata um. Beinir nefndin því til ráðuneytisins að í framhaldi af samþykkt þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar fari fram heildarendurskoðun á lagaumhverfi farþegaflutninga á Íslandi með einföldun að leiðarljósi. Nefndinni bárust við umfjöllun sína ábendingar, m.a. frá Alþýðusambandi Íslands, um að brögð væru að því að erlendir ferðaþjónustuaðilar stunduðu farþegaflutninga hér á landi án tilskilinna leyfa og án þess að virða ákvæði íslenskra laga, til að mynda um lágmarkslaun bílstjóra. Þetta skekkti samkeppnisstöðu aðila sem fylgdu lögum og reglum á markaðnum og tilfinnanlega skorti eftirlit og önnur úrræði til að bregðast við vandanum. Nefndin sýnir áhyggjum af þessum atriðum skilning og beinir því til ráðuneytisins að fram fari könnun í samræmi við þessar ábendingar og tillögur gerðar að úrræðum til að sporna við slíkri háttsemi. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Undir þetta rita Valgerður Gunnarsdóttir formaður, Kolbeinn Óttarsson Proppé framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Pawel Bartoszek og Teitur Björn Einarsson. Virðulegi forseti. Mig langar að koma inn á það að ég tel, sem og fleiri í nefndinni, að skoða þurfi vel það sem kemur fram í breytingartillögu nr. 6 frá nefndinni þar sem segir um breytingar á 8. gr., með leyfi forseta: „Á undan orðunum „og akstur skólanemenda“ í 2. málslið komi: ferðaþjónusta fatlaðs fólks í samræmi við lög um málefni fatlaðs fólks.“ Við beinum því til nefndarinnar, okkar sjálfra, að huga þurfi að því hvort þau frumvörp sem voru til umræðu fyrr í kvöld á þskj. 571 og 572, annars vegar um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og hins vegar um félagsþjónustu sveitarfélaga, eigi á einhvern hátt við. Það þurfi að vísa í þau, þ.e. að tryggja þurfi að vísað sé í rétt lög. Að öðru leyti skýra breytingartillögurnar sig sjálfar og ég hef farið nokkuð yfir þær. Mig langar að ítreka það sem kemur fram í nefndarálitinu, sem ég tel nauðsynlegt og ég kom aðeins inn á, að skoða þurfi þetta lagaumhverfi betur. Sérstaklega tel ég nauðsynlegt að hefja sem fyrst vinnu við að greina enn betur á milli laga um almenningssamgöngur og um aðra farþegaflutninga. Strætó bs. hefur reglulega, í þau skipti sem frumvarp í þessa veru hefur komið fram, kallað eftir þessu, telur það skýra og einfalda það umhverfi sem það þjóðþrifafyrirtæki starfar í. Ég held að í raun sé gott að setjast yfir það sem fyrst. Í nefndarálitinu er vísað til þeirra miklu breytinga sem fyrirhugaðar eru á næstu árum. Ég minni á að Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu eru með borgarlínu í bígerð sem hefur ratað inn í stjórnarsáttmála og er meðal annars að finna í fjármálaáætlun til fimm ára. Reyndar eru fjármunir ekki eyrnamerktir strax, kannski er það eðlilegt, en í það minnsta er minnst á hana. Breytingar eru í farvatninu þegar kemur að almenningssamgöngum. Ég tel mjög nauðsynlegt að taka til ríkrar endurskoðunar það umhverfi eins og við í nefndinni leggjum til. Að því sögðu lýk ég máli mínu og ítreka að vísað verði í rétt lög, annars vegar í breytingartillögunni, hvort það eru lög um málefni fatlaðs fólks eða þau lög sem ég nefndi hér áður, og hins vegar er þetta að finna á bls. 3 í nefndarálitinu þar sem vísað er til sömu laga þannig að við tryggjum það í vinnunni sem fram undan er að allt sé kórrétt þegar kemur að því að vísa til réttra laga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þessa framsögu sem var mjög ítarleg og góð og þarf í rauninni ekki miklu við að bæta, en hann vann ásamt hv. þingmönnum Bryndísi Haraldsdóttur og Pawel Bartoszek nefndarálitið með nefndarritara að langmestu leyti og það er afskaplega vel unnið hjá þeim. Það eru nokkur atriði sem mig langar að hnykkja á. Eins og fram kom í máli þingmannsins Kolbeins Óttarssonar Proppés fengum við gríðarlega marga gesti fyrir nefndina og mörg sjónarmið komu fram, enda snertir þetta málefni alla landsmenn. Við fengum góðar ábendingar og tókum tillit til þeirra, en ég vil þó segja að það sem við rekjum í nefndaráliti er kannski það sem stendur upp úr sem og þær breytingartillögur sem hafa verið gerðar við frumvarpið eins og það var flutt af hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Og þar er ákvæðið um einkaréttinn. Við fengum, og höfum fengið á undanförnum árum líka, ábendingar frá sveitarfélögum sem hafa haldið úti almenningssamgöngum. Það hefur virkilega borið á því að það hefur verið keyrt ofan í þessar einkaréttarleiðir og leiðakerfi. Við teljum að með þessum breytingum séum við að taka á því. Við viljum gjarnan að almenningssamgöngur um land allt geti staðið undir nafni og að það sé virt að þeir aðilar sem hafa þennan einkarétt keyra árið um kring, óháð því hvort það er háannatíð eða færri farþegar. Þeir halda úti þessari þjónustu og það ber að virða, og styðja líka. Nefndin er sammála um að þetta skipti miklu máli. Eins og framsögumaður rakti fór nefndin yfir athugasemdir sem lutu að því að ýmis ferðaþjónustufyrirtæki nota allt of stórar bifreiðar til að flytja fáa farþega með tilheyrandi kostnaði og tilheyrandi mengun. Við viljum lagfæra það með svonefndu ferðaþjónustuleyfi sem við leggjum til að verði veitt. Til að styrkja betur þau fyrirtæki og aðgreina frá leigubílum leggjum við til að ökutæki þessara ferðaþjónustuleyfishafa verði merkt rekstraraðila. Við tókum líka á undanþágunni varðandi þá sem búa við fötlun og hv. þm. Kolbeinn Proppé rakti það mjög vel og okkar tillögur til breytingar á því. Það var líka farið ofan í refsiákvæði sem gerði ráð fyrir að hægt væri að fangelsa þá sem brytu þessi lög. Okkur fannst það fullþungt fyrir þá aðila og lögðum til að það yrði fellt út að um fangelsisrefsingu yrði að ræða heldur yrði farið í fjársektir. Það kom líka fram, og menn höfðu af því áhyggjur, að erlendir ferðaþjónustuaðilar sem stunda farþegaflutninga hér á landi gera það án tilskilinna leyfa, eru að flytja inn í landið bæði búnað og matvæli og setja sig niður á stöðum þar sem þeir geta nýtt þjónustu sem kannski er bara ætluð fyrir almenning. Við bendum á að það sé full ástæða til að fylgjast með þessu og láta taka á því. Eins og ég sagði í upphafi er búið að fara vel yfir þetta og fleiri nefndarmenn munu koma í ræðu. Ég vil sérstaklega þakka nefndinni fyrir afar gott starf, þolinmæði og það að leggja á sig mikla vinnu til að við gætum gert þetta frumvarp, fyrsta frumvarpið sem kemur frá nefndinni, sem best úr garði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og framsögumanni málsins fyrri yfirferðina yfir nefndarálitið. Segja má að þetta mál sé að hluta til góðkunningi úr hv. umhverfis- og samgöngunefnd þar sem það var til umfjöllunar á fyrri þingum, eins og fram hefur komið, þ.e. þetta mál sem hluti af stærra máli eins og reifað var í ræðu framsögumanns nefndarálitsins. Mig langar að spyrja hv. þingmann og formann nefndarinnar um nokkur atriði, þó fyrst og fremst tvö atriði sem fram koma í kaflanum um önnur sjónarmið. Ástæðan er sú að það liggur ljóst fyrir öllum þeim sem fylgst hafa með þinglegri meðferð þessa máls og forvera þess á sínum tíma, að hér hefur ráðherra valið þyngri leið, þ.e. að fjalla ekki sérstaklega um almenningssamgangnahlutann með þeim hætti sem áður var gert. Ég tek eftir því að Strætó bs., Sambands íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtökin gera athugasemdir við það. Þau hafa væntingar til þess að um þá starfsemi þurfi að búa með myndarlegum og afgerandi hætti í löggjöf. Ég fagna því sérstaklega að nefndin tekur undir þau sjónarmið og að um þetta þurfi að búa með viðhlítandi hætti. En ég tek jafnframt eftir því að í fyrsta lagi segir í nefndarálitinu: Nefndin tekur að hluta til undir þau sjónarmið. Mig langar að vita: Að hvaða hluta tekur nefndin undir þau sjónarmið? Er það kannski ekki öll nefndin sem tekur undir þau sjónarmið eða hvernig liggur það? Í öðru lagi: Hefur komið til álita að búa um þessa skoðun nefndarinnar í bráðabirgðaákvæði?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Það er alveg ljóst að almenningssamgöngur út um allt land skipta gríðarlega miklu máli fyrir þá sem þar búa. Eins og ég rakti áðan hafa komið fram alvarlegar kvartanir undan því að verið sé að keyra ofan í þessar einkaréttarleiðir. Það er það sem við viljum koma í veg fyrir með þeim breytingartillögum sem nefndin leggur til. Varðandi það höfum við rætt að jafnvel þurfi að setja sérstök lög um almenningssamgöngur. Það er náttúrlega alveg ljóst að samgöngur um landið, hvort sem það er á vegum, sjó eða í lofti, ef fram fer sem horfir varðandi þróun ferðaþjónustu á landinu skipta þær miklu máli. En almenningssamgöngur sem slíkar skipta þá langmestu máli sem ferðast fram og aftur um landið og hafa ekki verið og vilja kannski ekki vera á eigin bílum, m.a. til þess að koma í veg fyrir sóun og mengun. Það er bara eðlilegur hluti af nútímasamfélagi að hægt sé að bjóða upp á þennan ferðamáta. Nefndin tekur undir það.
Forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Mikilvægi almenningssamgangna í sjálfu sér liggur algjörlega fyrir. Um það er fjallað í samgönguáætlun á hverjum tíma o.s.frv. Það hlýtur að vera hluti af þeim loftslagsmarkmiðum sem Ísland hefur einsett sér að uppfylla að gera veg almenningssamgangna sem mestan bæði í dreifbýli og þéttbýli. Það eru gríðarlega mikil tækifæri í þeim efnum, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, með því að auka vægi almenningssamgangna svo um munar. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið svo langt sem það náði. Mér finnst það umhugsunarefni hvort búa ætti um þessi tilmæli til ráðuneytisins, eins og fram kemur í nefndaráliti þar sem nefndin beinir því til ráðuneytisins að í framhaldi af samþykkt þessa frumvarps fari fram heildarendurskoðun á lagaumhverfi farþegaflutninga á Íslandi með einföldun að leiðarljósi. En nefndin velur í raun að láta þar við sitja að beina því með þessum hætti í nefndaráliti til ráðuneytisins. Af því að hv. þingmaður náði ekki í sínu fyrra svari að bregðast við nákvæmlega þeim hluta vil ég ítreka þá spurningu mína: Telur þingmaðurinn það koma til álita að bæta við bráðabirgðaákvæði til þess að nefndin tali skýrt við ráðuneytið um að þessi endurskoðun hefjist, og setja ráðuneytinu einhver tímamörk í þeim efnum þannig að þingið tali enn þá skýrar í því hvernig við viljum taka næsta skref? Ég skynja á þessu nefndaráliti að viljinn sé í sjálfu sér alveg skýr, en óttast að slíkt verkefni hafi tilhneigingu til að lenda neðar í bunkanum sem hluti af nefndaráliti en það hefði gert ef þetta væri skýrt bráðabirgðaákvæði.
Hæstv. forseti. Já, hér er hart spurt. Það er auðvitað einhver ástæða fyrir því að orðalagið er með þessum hætti. Hins vegar er þetta mjög góðar ábendingar. Ég ætla ekki að svara því akkúrat á þessari stundu, það er þá eitthvað sem nefndin mun ræða sín á milli hvort ástæða er til þess að gera breytingar þarna á fyrir 3. umr.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Ég vil taka undir með félögum mínum og framsögumanni að það var afar ánægjulegt að nefndin skyldi ná saman í þessu máli og skila sameiginlegu áliti. Það er búið að vera mikið áhugamál hjá mér að ná því í gegn að tryggja og treysta almenningssamgöngur í landinu. Mér finnst þessi niðurstaða afar góð. Við náðum saman og mér finnst að við getum verið mjög sátt við niðurstöðuna þótt auðvitað sé alltaf eitthvað þannig að maður hefði kosið aðrar leiðir, en til að ná saman þurftu allir að gefa eitthvað eftir. Það gerðum við öll. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram að samstarfið við fulltrúa þeirra fyrirtækja sem komu fyrir nefndina, þá á ég aðallega við fyrirtæki sem stunda akstur með farþega um landið, var afar gott og jákvætt og þeir gerðu okkur leikinn og eftirvinnuna léttari. Það fór vel á með okkur á fundunum og við náðum sameiginlegri niðurstöðu, að tryggja almenningssamgöngur um landið allt árið. Hér hefur verið farið vel yfir það sem er búið að bóka. Ég ætla ekki að endurtaka það en vil þó ítreka það sem hv. formaður nefndarinnar, Valgerður Gunnarsdóttir, kom inn á í lok ræðu sinnar, að sú ábending kom frá Alþýðusambandi Íslands að erlendir ferðaþjónustuaðilar stunduðu farþegaflutninga hér á landi án tilskilinna leyfa og án þess að virða ákvæði íslenskra laga til að mynda um lágmarkslaun bílstjóra. Það er ómögulegt að þetta skuli geta gengið. Við fengum fréttir af því að jafnvel teldi lögregla sig eiga í erfiðleikum með að stoppa þessar bifreiðar og athuga með stöðuna á leyfum og farþegum. Við vitum líka til þess að sumir rekstaraðilar hafa ferðast um landið með svokallaðar hótelrútur, stoppað á gististöðum og nýtt þar almenningssalerni og eldað og selt mat út úr bílunum. Það líðst ekki við íslenskar aðstæður. Ég held að mjög mikilvægt sé að tekið verði hart á slíkum málum. Við eigum ekki að líða það að brotið sé á gestum okkar og starfmönnum fyrirtækja gagnvart lögum um laun og frídaga. Þetta er líka öryggistæki fyrir okkur öll sem erum í umferðinni. Ég tek einnig undir það sem hefur verið sagt um að setja sérstök lög um almenningssamgöngur. Það er mikilvægt að setja lög um þennan stóra málaflokk sem við erum að lenda að hluta til hérna og veita almenningi í landinu traustar og góðar almenningssamgöngur inn í framtíðina. Ég get ekki farið úr þessum stól öðruvísi en að minnast á leigubílstjórana sem ganga svolítið ósáttir frá borði. Þeir komu til okkar og viðruðu alls lags sjónarmið varðandi notkun minni bíla. Það er þó komið mjög ákveðið inn á það í þessu nefndaráliti að notkun þeirra bíla þarfnist sérstaks ferðaþjónustuleyfis. Það verða að vera fyrirframgreiddar ferðir og þær verða að taka allt að hálfan dag a.m.k. Það var niðurstaða nefndarinnar að fara þá leið. Hún var ekki auðveld fyrir alla, en það var sameiginleg niðurstaða nefndarinnar að tryggja fyrst og fremst almenningssamgöngur í þessu máli. Það hefur líka komið fram hjá félögum mínum í nefndinni að mikilvægt sé að fara yfir málefni leigubílstjóra og rútufyrirtækja um þetta samstarf á þessum vettvangi. Við erum sammála um það og ég tek undir þau sjónarmið. Ég vil enn og aftur ítreka þakklæti mitt til nefndarmanna fyrir afar gott og traust samstarf í þessu máli, mjög gott, okkur öllum til eftirbreytni í nýjum málum og verkefnum.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa flutt þakkir til framsögumanns nefndarálits og formanns nefndarinnar og annarra nefndarmanna sem með mér eru í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem okkur tókst sameiginlega að landa nefndaráliti með sameiginlegum breytingartillögum sem ég styð heils hugar og stend að. Hér er að mínu viti verið að gera margt mjög gott. Við erum að innleiða Evrópureglur sem ég hygg að verði jákvæðar fyrir þennan geira. Önnur breyting sem ég tel sérstaklega jákvæða er sú að við ákveðnar aðstæður verði heimilt að flytja farþega í bílum sem taka færri en níu farþega. Þrátt fyrir að auðvitað séu þeir til innan atvinnulífsins sem hafa gagnrýnt að þarna sé verið að búa til enn eitt leyfið, ferðaþjónustuleyfi, er auðvitað verið að feta ákveðinn milliveg milli sjónarmiða þeirra sem telja að það eigi að ríkja ákveðið frjálsræði í þessum efnum og þeirra sem vilja standa vörð um þá hagsmuni sem eru fyrir og tryggja ákveðin gæði og eftirlit með þessari starfsemi. Hér er margt gott. Mig langar að viðra örlítið sjónarmið mín í þessum málum, sérstaklega þau sem lúta að almenningssamgöngum. Það þarf enginn að efast um að sá sem hér stendur er vildarvinur almenningssamgangna. Ég fékk ekki bílpróf fyrr en dálítið seint og notaði almenningssamgöngur, bæði hérlendis og annars staðar, sem minn aðalsamgöngumáta fram undir þrítugt þannig að ég þekki það að vilja sjá veg þessara samgöngukosta sem besta. Ég lít reyndar auðvitað þannig á almenningssamgöngur að þær séu ekki einungis þær samgöngur sem almenningur borgar fyrir, heldur snýst það miklu frekar um heildaráferðina, að það sé einhver hópáferð á samgöngukostunum þar sem menn ferðast saman, hvort sem er í flugvél, rútu eða strætó. Svo við segjum það bara hreint út hefur rekstur almenningssamgangna á Íslandi og reyndar líka vestan hafs undanfarna áratugi ekki endilega verið neinn dans á rósum. Farþegum hefur fækkað. Ég get tekið Bandaríkin sem dæmi þar sem ferðir með Greyhound-rútum fóru úr því að vera einn alvinsælasti ferðamátinn niður í það að aðsóknin hrundi algjörlega. Menn tala um að frá 1960 fram til byrjunar þessarar aldar hafi farþegum fækkað um yfir 70%. Það er reyndar ánægjulegt að segja frá því, og mig langar aðeins að varpa fram þeirri hugmynd hér, að það tókst að snúa þeirri þróun við með ákveðnum hætti. Fyrir u.þ.b. tíu árum hófst aftur vöxtur í þessum fólksflutningum á landi í Bandaríkjunum, m.a. með þeim hætti að ný fyrirtæki ruddu sér leið inn á markaðinn. Eitt þeirra var fyrirtæki sem dró breskt vörumerki, Megabus, inn á Bandaríkjamarkað. Þar breyttu menn viðskiptamódeli í fólksflutningum að einhverju leyti, farþegaflutningum á landi, og fólk fór að bjóða upp á ferðir sem fóru ekki frá miðbæjum viðkomandi borga heldur frá einhvers konar jaðarsvæðum til að spara þann kostnað sem hlýst af því að fara í miðborgina. Fyrirtækin buðu upp á ókeypis netaðgang fyrir alla sem ferðuðust með rútunni og hluti miðanna var seldur á mjög lágu verði, einn dollara kannski fyrir fyrstu þrjú, fjögur sætin í hverri ferð. Þetta viðskiptamódel gerði það að verkum að farþegum með rútum á landi í Bandaríkjunum fjölgaði talsvert mikið. Ég hef séð tölur um að þeim hafi fjölgað um 35% frá árinu 2008 til ársins 2016. Það er því vel hægt að snúa þessari þróun við vegna þess að þrátt fyrir að menn hefðu kannski haldið að flugið væri komið til að vera og myndi alltaf hafa yfirhöndina voru ákveðnir kostir við þennan samgöngumáta sem menn mátu þannig að þeir völdu hann frekar. Einn þeirra var verð, þessir miðar voru mjög ódýrir. Svo held ég að netið hafi haft sitt að segja. Þrátt fyrir að flugið tæki oft skemmri tíma gátu menn náð betri óslitinni samgönguupplifun. Frá því að farþeginn sest inn í rútuna þar til hann stígur út úr henni er ekkert sem truflar, engin öryggisleit og engin lending þar sem farþeginn þarf að kveikja og slökkva á tölvunni o.s.frv. Það er alveg hægt að nýta þá kosti sem fylgja hópflutningum á landi með öðrum almenningssamgöngum. Ég nefni það einungis hér vegna þess að þetta frumkvæði kom frá einkaaðilum með einhverjum hætti. Ég stend heils hugar á bak við það sem hér er sagt um almenningssamgöngur, um nauðsyn þeirra og nauðsyn þess að viðhalda einkarétti til að tryggja góðan rekstrargrundvöll almenningssamgangna um allt land, en við megum samt ekki loka það mikið á það að við komum í veg fyrir frumkvæði og nýsköpun eins og þetta. Í prinsippinu hljótum við öll að vera sammála um að það sem skiptir mestu máli sé umhverfisverndin og hagkvæmnin sem fylgir því að fólk ferðist saman og geti átt þann möguleika að ferðast saman ef það vill ekki ferðast á bíl. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri, herra forseti. Hér er auðvitað verið að innleiða EES-reglur þannig að Viðreisnar hjarta mitt hoppar kátt og glatt. Ég vona að þessi lög, nái þau að verða að veruleika, verði til þess að efla farþega- og farmflutninga á Íslandi og einnig almenningssamgöngur, hvort sem er bara með því sem hér er að gerast eða þeirri vinnu sem við förum í í kjölfarið.
Herra forseti. Án þess að ég ætli að lengja þessa umræðu mjög mikið um nefndarálit frá umhverfis- og samgöngunefnd um frumvarp til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi þá vildi ég samt kveðja mér hljóðs til þess að fagna sérstaklega breytingartillögu hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem lýtur að undanþágu frá 2. mgr. 18. gr. frumvarpsins sem snýst um að ekki eigi að vera hægt að synja farþega um aðgang að hópferð vegna fötlunar á grundvelli sjónarmiða um rekstrarlega hagkvæmni. Mér finnst alveg gríðarlega mikilvægt að nefndin leggi til að það sem snýr að rekstrarlegri hagkvæmni verði fellt brott úr liðnum og verð að segja að það væri algjör tímaskekkja að gera það ekki. Fyrr í dag mælti hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir tveimur frumvörpum, annars vegar um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og hins vegar um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem bæði lúta að því að breyta lögum hér á landi í takt við það að við erum búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna. Þó svo að það hafi verið nokkur umræða um þessi frumvörp og sjónarmið og sumir hv. þingmenn vilji ganga lengra í öðrum málum held ég að við séum öll hjartanlega sammála um að haga þurfi löggjöf í takt við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem fullgiltur var á Alþingi á síðasta þingi. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks veitir fötluðu fólki engin ný réttindi. Það er ekkert nýtt í honum. Það er aðeins verið að árétta að fatlað fólk á sama rétt og aðrir í almennum lögum. Í 3. gr. samningsins sem fjallar um almennar meginreglur kemur fram að hluti af þeim meginreglum er: Bann við mismunun, það að fatlað fólk geti tekið fullan og virkan þátt í samfélaginu án aðgreiningar, jöfn tækifæri og aðgengi. Hér er enginn fyrirvari um að þetta eigi að uppfylla ef einhver rekstrarleg hagkvæmni truflar þau mál. Þetta er bara það sem við þurfum með lögum okkar að uppfylla samkvæmt samningnum. Samningurinn fjallar sérstaklega um aðgengismál. Það skiptir máli í samhengi við þetta mál þar sem segir í 9. gr. um aðgengi, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt í mannlífinu á öllum sviðum, þ.e. ráðstafanir sem miða að því að tryggja fötluðu fólki aðgang, til jafns við aðra, að hinu efnislega umhverfi, að samgöngum, að upplýsingum og samskiptum, þ.m.t. upplýsinga- og samskiptatækni …“ Þess vegna er svo mikilvægt við alla lagasetningu sem kemur frá okkur á Alþingi að ekki sé gengið gegn þeim samningi sem allt fatlað fólk bindur miklar vonir við að verði til þess að breyta stöðu þess í samfélaginu og verði til þess að auka samfélagsþátttöku þess. Þess vegna vona ég svo sannarlega að það verði meiri hluti á þingi fyrir breytingartillögu hv. umhverfis- og samgöngunefndar og leyfi mér raunar að vera nokkuð bjartsýn vegna þess að nefndin skilaði einu sameiginlegu nefndaráliti. Þetta skiptir líka máli vegna þess að viðhorfin til fatlaðs fólks skipta máli. Viðhorfin geta komið fram í orðum sem eru jafnvel falin inni í textum um það að réttindi fólks eigi ekki rétt á sér nema þau kosti ekkert. Það er nákvæmlega það viðhorf sem er niðrandi og niðurlægjandi fyrir fólk. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar en fagna aftur þessari breytingartillögu. Við eigum örugglega eftir að þurfa að gera breytingar til þess að ná enn þá betur utan um aðgengismál fatlaðs fólks, en ég held að þetta sé virkilega mikilvægt skref. Það er með slíkum skrefum sem við getum gert fatlað fólk að fullgildum þátttakendum í samfélaginu. Eitt skref í einu.
Virðulegi forseti. Við ræðum nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi. Ég er einn af þeim nefndarmönnum sem skrifa undir þetta álit. Eins og fram hefur komið skilar nefndin sameiginlegu áliti. Einhugur var í nefndinni um þessar breytingartillögur og það sem við setjum hér niður. Ég vona svo sannarlega að þetta sé það fyrsta af mjög mörgum nefndarálitum sem ég get skrifað undir sem er sameiginlegt nefndarálit allra úr nefndinni. Eins og fram hefur komið fengum við fjölda umsagna; 50 umsagnir bárust um frumvarpið. Það verður að segjast eins og er að okkur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd leið á tímabili þannig að eftir því sem fleiri gestir kæmu og fleiri umsagnir bærust þá flæktist málið og yrði stærra og meira. Hér er um innleiðingarfrumvarp að ræða og því mjög mikilvægt að við náum að afgreiða það. Eins og fram hefur komið í umræðunni hefur sambærilegt frumvarp áður dúkkað upp hér á þingi sem ekki náðist að afgreiða og sambærilegt frumvarp hefur áður farið til umsagnar frá ráðuneytinu þó að ekki hafi náðst að leggja það fram hér. Ég held að þetta sé þriðja tilraunin. Allt er þá þrennt er og vonandi náum við að klára þetta ágæta mál hér. Einkarétturinn var eitt af því sem við ræddum hvað allra mest. Mikill samhljómur var í nefndinni um mikilvægi almenningssamgangna. Kannski aðeins út af því að umræðan áðan barst að nauðsyn þess að gera sérstök lög um almenningssamgöngur og út af því sem við skrifum hér; ég held að við í nefndinni höfum verið sammála um að ekki væri í boði að gera ekki neitt og því væri mjög mikilvægt að afgreiða frumvarpið með þeim breytingartillögum sem við lögðum til þó að við yrðum vör við það á leiðinni að jafnvel væri ástæða til að gera enn meira. En í staðinn fyrir að tefja þetta hugsuðum við: Borðum fílinn í nokkrum bitum, og að þetta væri bara góð byrjun. Ég vona að með frumvarpinu og með nefndarálitinu tökum við af allan vafa um mikilvægi einkaleyfis í almenningssamgöngum eins og það hefur verið útfært. Við erum ekki að tala um einkaleyfi opinberra aðila inn á markað þar sem ríkir samkeppni, heldur þar sem hana hefur skort og við erum að tryggja að almenningssamgöngur geti verið í gangi allt árið. Þá vil ég árétta það, sem kemur hér í 2. gr., að þó að það sé ekki beint skylda þá er það æskilegt og er þannig í langflestum tilfellum. Þó að Samtök sveitarfélaga hafi einkaleyfi til að skipuleggja almenningssamgöngur eru það einkaaðilar sem eru að keyra. Það er ekki eins og opinberir aðilar séu að keyra eða eigi bílana eða ráði starfsmenn. Ég held að það sé mikilvægt að fólk hafi það í huga. Hér er fyrst og fremst verið að hugsa um almannahagsmunina sem felast í því að skipuleggja almenningssamgöngur. Langflestar athugasemdirnar sem við fengum lutu að stærð bílanna. Ágætlega hefur verið farið yfir það. Ég er mjög sátt við þá leið sem við förum hér varðandi ferðaþjónustuleyfið, sem er tillaga sem áður hafði komið fram í frumvarpsdrögum frá ráðuneytinu. Út af því að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, sem jafnframt er framsögumaður á þessu áliti, ræddi aðeins um stöðu leigubílstjóra, og hafði orð á því sem við segjum í nefndarálitinu, þá tek ég undir þau sjónarmið sem hann kom fram með; ég held að í framhaldinu sé nauðsynlegt að skoða það umhverfi. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr mikilvægi þess að við séum hér með leigubíla, en það kann að vera að það regluverk sem er utan um það sé orðið barn síns tíma og þurfi að endurnýja með einhverjum hætti. Við erum ekki að taka á því í þessu frumvarpi. En við erum að opna á að ferðaþjónustuaðilar geti verið með minni bíla, en teljum okkur þó engu að síður vera að tryggja leigubílana með sinn einkarétt vegna þeirra krafna sem settar eru á það ferðaþjónustuleyfi. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur varðandi þá undanþágu sem við sameinumst um breytingu á og lýtur að málefnum fatlaðs fólks og aðgengi þess að farþegaflutningum, þ.e. að taka út orðin „rekstrarlega hagkvæman“. Þess ber samt að geta að í þeim gerðum sem við erum að innleiða er þetta orðalag alveg eins og stóð í drögunum að frumvarpinu. Við erum þá að ganga lengra en gert er ráð fyrir þar. Um mikilvægi þess erum við hjartanlega sammála. Ég vil hnykkja á því að þetta er eitt skref; hv. þingmaður kom einmitt inn á það að við gerum þetta í skrefum. En næsta skref er mikilvægi þess að hugað sé að ferlimálum fatlaðra almennt. Nú er ég kannski sérstaklega að hugsa um höfuðborgarsvæðið og aðgengi að biðstöðum og annað þess háttar. Það er líka mjög mikilvægt málefni sem sveitarfélögin þurfa að huga sérstaklega að. Mig langar aðeins að koma inn á refsiákvæði. Við vorum sammála því að taka út þetta með fangelsisvistina, en í umsögn Strætó.bs kemur fram ósk um að sett sé inn ákvæði sem lúti að því að hægt sé að sekta sérstaklega fólk sem er að reyna að svindla sér inn í strætó eða þess háttar. Slík ákvæði þekkjast mjög víða erlendis. Ekki var samhljómur í nefndinni um að setja eitthvað slíkt inn núna. Við töldum það aðeins of flókið á þessum tímapunkti. En ég hygg að þegar kemur að því að ræða frumvarp um almenningssamgöngur þá þurfum við að huga að því máli. Ég vildi einmitt hnykkja á því að það er rétt, sem fram hefur komið, og við segjum í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Nefndin tekur að hluta til undir þau sjónarmið og telur að á næstu árum, í tengslum við framþróun almenningssamgangna, …“ Þá erum við sérstaklega að vísa í borgarlínuna. Það kann líka að vera að það kalli á breytingar á umferðarlögum og þess háttar, okkur er ekki alveg ljóst hvernig sú þróun verður. En ég tel fyrir mitt leyti að á þeim tímapunkti kunni líka að vera ástæða til að horfa á einhvers konar sektarákvæði gagnvart því að svindla sér inn í almenningssamgöngur. Það er annað sem þetta frumvarp tekur ekki á og ég vil halda til haga í umræðunni um almenningssamgöngur, og það er lögbundna hlutverkið. Sveitarfélögin hafa tekið þetta verkefni að sér í samstarfi við ríkið með sérstökum samningi þar um, en það er ekki lögbundið hlutverk þeirra. Sveitarfélögin setja engu að síður töluverða fjármuni í almenningssamgöngur. Mér finnst full ástæða til að við höldum þessari umræðu á lofti, sérstaklega í ljósi þess að við erum að ræða fjármálaáætlunina. Þar er sérstaklega tekið á þessum þætti. Við erum með tilraunaverkefni um eflingu almenningssamgangna. Það hefur skilað góðum árangri. Farþegum í strætó er að fjölga, en þeim mætti fjölga enn hraðar. Til þess þarf kannski öflugri tæki eins og borgarlínuna. Ég tel mikilvægt að við höfum það í huga hér, í allri umfjöllun um almenningssamgöngur, hver eigi að standa undir þessu hlutverki og hver eigi að kosta það. Þrátt fyrir ágæta ræðu hv. þm. Pawels Bartoszek, sem nefndi dæmi um almenningssamgöngur og þróun vestan hafs, þá er það nú þannig á langflestum stöðum, og á allflestum stöðum sem ég þekki til, að almenningssamgöngur eru niðurgreiddar af almenningi, niðurgreiddar af skattfé. Það er talið þjóðhagslega og umhverfislega mjög mikilvægt að standa undir slíkum samgöngum. Vel kann að vera að í einhverjum tilfellum sé hægt að reka slíkt á samkeppnislegum grunni; oft þegar búið er að leggja í innviðakostnaðinn eins og þekkist í lestarkerfi í Evrópu og einhvern tímann getum við kannski horft til þess. Ég veit að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu horfa til þess að borgarlínan sem slík geti orðið sjálfbær rekstrarlega þegar búið verður að byggja upp innviðina. Það væri sannarlega óskandi að svo yrði. Ég held ég hafi þetta ekkert miklu lengra, en mig langar að þakka framsögumanni og félögum mínum í nefndinni kærlega fyrir góð störf og ánægjuleg og formanni fyrir að halda vel utan um fundi okkar.
Herra forseti. Við nefndarmenn sem stöndum að þessu áliti komum eðlilega í pontu hver af öðrum. Það er ekki nema von því að almenningssamgöngur eru stórmál. Það er mjög ánægjulegt að sjá þetta sameiginlega álit sem sýnir hvað sum mál eru í raun þverpólitísk, alls ekki öll reyndar. Ég lít á þessi almenningssamgöngumál fyrst og fremst út frá loftslagsmálum og þjónustuhlutverki við almenning. Loftslagsmálin eiga að vera spegill almenningssamgangna að stórum hluta því að lengst af horfðu menn fyrst og fremst á hagkvæmnina, voru mikið að spá í tap af almenningssamgöngum og annað slíkt. Hagkvæmnin átti að skipta miklu máli. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni á undan, á mjög fáum stöðum er hægt að reka almenningssamgöngur með raunverulegum hagnaði. Það er kannski hægt í sumum löndum en ég á eftir að sjá það gerast, kannski með borgarlínunni á Íslandi, en það verður þá eingöngu reksturinn eins og fram kom. Við leitum auðvitað að raunhæfum lausnum, jafnt innan bæjar í stærri bæjum á suðvesturhorninu sem annars staðar á landsbyggðinni. Þess vegna hef ég oft horft á skrif eða hlustað á umræður um lestarsamgöngur af ýmsum toga, með jarðgöngum og öllu tilheyrandi á Íslandi, og hef leyft mér að hrista höfuðið vegna þess að þar sem ég þekki til byggjast lestarsamgöngur, léttlestir eða þungalestir, neðanjarðarlestir eða venjulegar járnbrautarlestir, á miklu stærri samfélögum en er á Íslandi og alls ekki eingöngu á túrisma. Þetta er nokkuð sem við eigum kannski eftir að sjá seinna, kannski á næstu öld, þegar búið verður að járnbrautarvæða eða sporvagnsvæða, eða hvað við viljum kalla þetta, Ísland að verulegu leyti. Þetta er framtíðarsöngur. Þegar ég var að hugsa um þessi mál datt mér í hug frásögn af ágætum manni, vindlareykjandi eins og hann var kallaður, Bjarna frá Vogi, sem var hér frammámaður í pólitík. Hann fór til Kristjaníu, eða Óslóar, á þriðja áratugi 20. aldar til að kynna sér sporvagna og járnbrautarlestir. Þetta var 1926 eða 1927. Þið sjáið hvað Íslendingar voru þá farnir að horfa til framtíðar, 150.000 eða þar undir, svo þetta er löng saga. Svo kemur að stóru máli sem skiptir ekki litlu í öllum umræðum um almenningssamgöngur, vegabótum. Mér skilst að það þurfi 1.400 milljarða kr. til að gera alla höfuðvegi á Íslandi að einhvers konar evrópskum vegum, ná þeim lágmarkskröfum sem gerðar eru til vega á meginlandinu. Það er ekkert smotterí. Það er u.þ.b. tvisvar sinnum tekjuhlið ríkissjóðs. Ég fer ekki fram á það, en það er alveg ljóst að greiðar almenningssamgöngur krefjast bæði góðra vega og fleiri jarðganga. Við skulum horfa til ríkisfjármálaáætlunarinnar eins og hún lítur út núna og þá sjáum við ekki mikið svigrúm næstu fimm árin til stórra hluta í þessum efnum. Nóg um það. Meginatriðin eru ljós í þessari innleiðingu og viðbótum við hana, einkaleyfin eiga að vera tryggð þar sem slíkt á við í opinberum rekstri allt árið og það sem búið er að minna á með minni bíla en níu manna til ferðaleyfishafa þegar rætt er um tiltekna þjónustu. Síðast en ekki síst er það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom inn á, okkur tókst að kippa röngum orðum út úr þessu frumvarpi. Það er mjög brýnt að hyggja að nýjum lögum um almenningssamgöngur og farþegaflutninga. Það er sennilega hægt að sameina þetta í einum lagabálki. Það er mjög margt sem þarf að hyggja að í sambandi við sérstaklega farþegaflutningana vegna þess að þar er allt farið að rekast hvert á annars horn, einfaldlega vegna þess að hagsmunir hópferðabílafyrirtækja, leigubíla og ferðaleyfishafa, fléttast á ýmsan máta saman og menn eru ekki á eitt sáttir um hvernig skuli haga því öllu saman. Ef til vill þarf að kveða nánar á um það í frumvarpinu, bráðabirgðaákvæði eða nefndaráliti til að ýta á skjóta afgreiðslu á slíku. Ég ætla eins og aðrir að þakka fyrir samvinnuna í nefndinni, formanni jafnt sem þingmönnunum. Þetta var mjög skemmtileg vinna og líka þegar sumir gestanna brýndu sig. Þetta voru nærri 50 gestir og mér er til efs að jafn margir gestir komi til nefndanna í mörgum tilvikum. Það eru mjög ólíkar skoðanir á akstri fyrir gjald með fólk, enda er það mikilvægt mál. Herra forseti. Þegar upp er staðið held ég að þetta hafi verið vel ásættanleg lending og þá í almannahag. Það er mikilvægt. Við sem tilheyrum Vinstri grænum erum mjög inni á félagslegum lausnum.
Virðulegi forseti. Ég vil koma upp vegna þess að bæði í ræðu þingmanns og í ræðunni þar á undan hefur komið fram skoðun sem mætti skilja með þeim hætti að ég ætti mér draum um að almenningssamgöngur yrðu einhvern tímann óríkisstyrktar. Þann skilning hef ég alls ekki. Ég er nógu raunsær til að vita það. Ég veit líka að ef við byggjum einhvern tímann borgarlínu, sem ég vona svo sannarlega að verði, þá verður hún alls ekki fjárfesting sem mun geta borið sig að fullu á einkaforsendum. Ég hef skoðað sögu þannig fjárfestinga nógu vel til að vita það. Ég er engu að síður mjög hlynntur slíkri fjárfestingu af þeim ástæðum að ég styð almenningssamgöngur og þær þarf að styðja styð ég. Það eru hins vegar vissulega til almenningssamgöngur sem hefur ekki þurft að styrkja, t.d. langferðaflutningar sums staðar í Evrópu og langferðaflutningar í Bandaríkjunum, sem ég tel sem almenningssamgöngur. En mig langar örlítið að forvitnast um afstöðu hv. þingmanns vegna þeirra orða sem hann lét falla um lestarsamgöngur á Íslandi sem einhvers konar framtíðarmúsík. Ef við lesum upp lista yfir lönd sem hafa tekið upp léttlestakerfi á undanförnum fimm árum er að finna borgir eins og Bergen, Angers, Reims, Murcia, Brest, Dijon, Le Havre, Tours, Besançon, Edinborg, Palermo og Olsztyn í Póllandi. Það er þróun í þessa átt í Evrópu og hún er í þá veru að smærri svæði eru að taka upp léttlestakerfi. Ef við tökum t.d. Dijon, sem er þekkt fyrir ágætissinnep, búa á því svæða 150 þús. manns, það er því ekki svo fjarri lagi að bera þá borg saman við höfuðborgarsvæðið. Mig langar forvitnast um bölsýni hv. þingmanns hvað varðar lestarsamgöngur á Íslandi.
Frú forseti. Ég vil ekki kalla þetta bölsýni heldur raunsæi. Þegar við horfum á borgir á meginlandinu, hvort sem það eru 150 þús. manna eða 300 þús. manna eða 400 þús. manna, er það hluti af miklu stærra samfélagi. Það eru alls konar samgöngur sem tengja jafnvel þessar borgir. Þetta geta verið lestarsamgöngur inn í borgirnar, þetta geta verið einhver kerfi sem tengja tvær borgir saman o.s.frv. Horfum svo á Ísland þar sem búa 200 þús. manns á Stór-Reykjavíkursvæðinu, það búa innan við 20 þús. manns t.d. í Reykjanesbæ eða þar í kring. Maður fer að hugsa um veðurfar á Íslandi, jarðgöng sem þarf að gera í gegnum þrjá hóla, ef við erum að hugsa um eitthvað annað heldur en allra einföldustu lestir, nú er ég að tala milli Reykjavíkur og segjum Keflavíkur. Ég held að það sé framtíðarmúsík. Ég er alls ekki að segja að það verði ekki. Ég er bara að segja að það verði kannski á næstu öld eða eitthvað í þeim dúr, eins og ég sagði í ræðu minni. Innan Reykjavíkur sjálfrar held ég að borgarlínan verði rafvagnar, ekki léttlest. Ég held líka að í fyrsta skipti sem við fáum greiðar samgöngur til Keflavíkur, þ.e. almenningssamgöngur einhvers konar, verði það rafvagnar en ekki léttlest eða þunglest eða hvað við köllum það. Ég held þetta sé eingöngu spurning um fjárfestingar, þetta er spurning um getu íslensks samfélags umfram einhvers konar hagnaðartúrisma til þess að halda slíku úti til langs tíma, vegna þess að maður byggir ekki upp stórt almenningssamgangnakerfi á grunni túrismans sem maður hefur ekki hugmynd um hvernig kann að reiða af. Ég vil því kalla þetta raunsæi en ekki bölsýni. Sennilega erum við hv. þingmaður meira sammála en hann heldur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega þetta svar. Ég verð reyndar að gera greinarmun á tvennu, lestarsamgöngum yfir lengri skala eða hraðlestum til Keflavíkur annars vegar og hins vegar léttlestakerfi á höfuðborgarsvæðinu. Það er rétt að það eru tvenns konar útfærslur sem menn hafa verið að tala um þegar kemur að þeirri línu, annars vegar „bus rapid transit“, eða hraðvagnar, og hins vegar léttlestir. Það sem ég hef helst verið efins um, svo að ég upplýsi hv. þingmann um það, varðandi léttlestafyrirkomulagið, sem mér finnst satt að segja miklu meira heillandi, það er rómantískari og fallegri hugmynd, er annars vegar að það er hærri kostnaður og hins vegar að það skortir þá þekkingu á infrastrúktúr sem er þegar til staðar í mörgum löndum þar sem líkt kerfi hefur verið byggt upp. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að það er þannig víða í þeim löndum þar sem er léttlestakerfi, t.d. í Frakklandi, að það er sporvagnakerfi við hliðina á þeim borgum sem þarf að byggja upp, þannig að það er aðeins öðruvísi. Í ljósi þess hve mörg Evrópuríki hafa valið að byggja upp léttlestir fremur en hraðvagnakerfi myndi ég alla vega vilja skilja það eftir sem lausn á borðinu.
Frú forseti. Rafmagn verður það alla vega. Hvort sem menn velja, út af hagkvæmnisástæðum til að byrja með, vagna í staðinn fyrir eitthvað sem gengur á teinum eða hvað þá kemur það einfaldlega í ljós. Ég er ekki svo spámannlega vaxinn að ég treysti mér til þess að gera upp á milli þessa hér og nú. Það er verulegur munur þó á vegna þess að Reykjavík er dálítið holótt og hæðótt, ég tala nú ekki um leiðina áfram út úr bænum. Það er mun ódýrara að treysta á vagna á hjólum, venjulegum hjólbörðum, heldur en að þurfa að leggja teina. Það er gjörólíkt og um leið og við erum komin inn í einhvers konar jarðgangagerð í þessum bæjarfélögum hér erum við komin út í allt aðra sálma. Nú er það þannig að götur Reykjavíkur eru byggðar upp án þess að menn hafi nokkurn tímann hugsað út í alvörualmenningssamgöngur, kannski ólíkt mörgum öðrum borgum þar sem eru breið stræti. Það er mjög lítið um þau hér. Það er að vísu töluvert af grænum svæðum sem er einhvern veginn hægt að þræða, en það verður ekkert létt verk, hvorki að byggja borgarlínu og leggja hana þannig að vel fari, né tengingar út í önnur bæjarfélög með sama hætti og borgarlínan, ef menn fara svo langt. Ég held svo sem að við séum meira sammála, hv. þingmaður og ég, en hann heldur og eigum báðir eftir að setjast upp í annaðhvort einhvers konar léttlest eða rafvagn og komast um borgina. Ég spái því alla vega.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrir það fyrsta fagna því að hér skuli vera komið mál svo langt og nálægt afgreiðslu sem raun ber vitni og að það mál skuli vera samstöðumál. Það skiptir miklu máli fyrir Alþingi að við náum saman um stór mál. Við gleymum því líka sjálf þegar við erum að tala um hvernig stofnun Alþingi er, að halda því á lofti að það eru sem betur fer slík tilefni líka að okkur lánast að leiða saman sjónarmið og komast að sameiginlegri niðurstöðu fyrir málið í heild, fyrir Alþingi í heild og fyrir samfélagið í heild. Það er að takast hér. Ég vil sem fyrrverandi nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd óska nefndinni til hamingju með það, það er afar mikilvægt og hefur áður tekist í þeirri nefnd að gera það í stórum og miklum og þungum málum, til að mynda náttúruverndarlög sem voru mikil boðaföll og skruðningar í kringum, en það tókst svo fyrir rest að ná sameiginlegri niðurstöðu. Það er afar mikilvægt þegar um stór mál er að ræða og ekki síst þau sem varða grunnkerfi í samfélaginu. Ég held að það sé gott veganesti fyrir umhverfis- og samgöngunefnd inn í stór mál sem fram undan eru á þessu þingi og því næsta að hafa tekist að leiða þetta mál til lykta. Án þess að ég hafi setið sjálf í nefndinni veit ég að til þess að komast á leiðarenda með þessum hætti þurfa mörg samtöl að hafa átt sér stað og þarf að vera búið að hlusta á marga gesti og lesa margar umsagnir, þannig að ég fagna afgreiðslunni sérstaklega. Ég þakka sérstaklega fyrir góðar undirtektir að því er varðar ábendingu mína um að það kynni að vera rétt að skoða það milli 2. og 3. umr. að bæta við bráðabirgðaákvæði við endanlega afgreiðslu málsins. Jafnframt þakka ég fyrir að formaður nefndarinnar hefur tekið vel í að málið verði tekið aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. til þess a.m.k. þau sjónarmið verði reifuð. Ég hef sjálf ekkert endanlega sannfæringu um að rétt sé að fara þá leið og hef fulla trú á því að nefndin komist að bestu niðurstöðunni í málinu. Ég heyri engin önnur sjónarmið hjá nefndarmönnum en þau að það sé farsælt að í framhaldi af samþykkt þessa frumvarps fari fram heildarendurskoðun á lagaumhverfi farþegaflutninga á Íslandi með einföldun að leiðarljósi, eins og fram kemur í nefndaráliti. Ég held að það sé alveg einnar messu virði að kanna hvort hægt sé að búa um það í bráðabirgðaákvæði og þá kannski fyrst og fremst vegna þess að sú sem hér stendur hefur reynslu af því að vera ráðherra sem tekur við slíkri leiðsögn frá Alþingi. Það er töluverður munur á því hvort sú leiðsögn er í nefndaráliti, eins og hér er lagt til við 2. umr. málsins, eða við fullbúið bráðabirgðaákvæði, sem er mun skýrari leiðsögn til ráðherra um hvað beri að gera. Eins og fram kom í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur er verið að taka einn bita af stórum fíl, það er ákvörðun sem nefndin tekur og raunar ráðherra með því að leggja málið fram með þessum hætti. En um leið og fólk er tiltölulega sammála um að fíllinn skuli vera í matinn í framhaldinu held ég að það sé ágætt í ljósi þessarar breiðu pólitísku samstöðu að þingið segi líka B, þ.e. hvað það er sem við viljum öll sjá að verði gert næst, af því að ég heyri ekki betur en að það sé nokkuð skýrt. Það er alltaf áhugavert í sjálfu sér hvað veldur því að það myndast þverpólitísk samstaða um mál. Það er oft þannig að það eru ýmis önnur element, ef svo má að orði komast, en beinlínis hefðbundin flokkspólitísk afstaða sem leiðir fólk saman í kringum svona mál. Meðal annars má nefna að fólk hefur e.t.v. haft aðkomu að sveitarstjórnarmálum. Það hefur svipaða sýn á tiltekna þætti vegna búsetu sinnar eða vegna þess hvaðan það kemur. Þessi sjónarmið fá stundum meira rými í nefndarvinnunni en þau fá hér í þingsalnum þar sem við erum einatt uppteknari af því hver tilheyrir hvaða þingflokki. Það er oft gott fyrir þingið í heild að fá slíkar víddir inn í pólitíska umræðu í þingsalnum. Fyrir það ber að þakka og því ber að fagna sérstaklega. Eins og ég sagði áðan þurfum við að muna að vera stundum vægari við okkur sjálf þegar við höldum að öll stjórnmál séu á heljarþröm og allt sé hér að fara fjandans til að meðaltali. Og við eigum eiginlega bara að skammast okkar strax til öryggis daginn sem við erum kosin á þing frekar en horfast í augu við það að stundum er verið að gera verulega góða hluti þó að það sé ekki þar með sagt að við gleymum því að við erum kosin hér vegna þess að við erum í ólíkum flokkum og höfum ólíkar áherslur og eigum að halda þeim meiningarmun til streitu og ræða þau í hörgul. Til þess erum við líka kosin hingað. Vegna þess að hér voru aðeins rædd þau sjónarmið sem lúta að mikilvægi almenningssamgangna almennt langar mig að nefna þau atriði sem nefnd hafa verið ítrekað sem lúta að því stóra viðfangsefni sem fram undan er, sem er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er verulegt áhyggjuefni ef okkur lánast ekki að taka utan um allar áætlanir samfélagsins í þágu samdráttar í losun, m.a. auðvitað samgönguáætlun og ekki síst, því að komið hefur fram ítrekað hjá þeim aðilum sem gert hafa úttekt á stöðu okkar í loftslagsmálum að stærstu tækifæri okkar liggja að öllum líkindum í því að draga úr losun í samgöngum. Þá verður ekki fram hjá því litið að þau tækifæri eru eðli málsins samkvæmt fyrst og fremst hér á suðvesturhorninu, einfaldlega vegna þess hversu stór hluti íbúanna býr á höfuðborgarsvæðinu. Þá er ég alls ekki að tala um mikilvægi samgangnanna á nokkurn hátt, vegna þess að ég geri mér algerlega grein fyrir að mikilvægið er ekki síðra þar sem um lengri veg er að fara í dagsins önn. Varðandi mikilvægi þess að draga verulega úr losun, draga úr vægi einkabílsins í umferð á höfuðborgarsvæðinu, erum við beinlínis að tala um aðgerðir í þágu þeirra markmiða sem við höfum undirgengist á alþjóðavísu, að jafna möguleika samgöngumáta, þ.e. að gera þá valkosti jafn stæða hvort við veljum að nota einkabíl, almenningssamgöngur, ganga eða hjóla eða hvað það er sem við viljum gera hér frá degi til dags. Til þess að það megi gerast þurfum við að gera ráðstafanir sem eru í þágu þeirra valkosta sem eru aðrir en einkabíllinn, ekki með því að þrengja að honum, heldur þurfa þau skref sem við erum að stíga, hvort sem það er í umferðarmannvirkjum eða öðrum umbúnaði, að vera til þess að gera það auðveldara að hjóla, taka strætó og að þróa þá samgöngumáta sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa sem betur fer komið sér saman um að hljóti að vera næstu skref, sem er borgarlína. Það er í raun og veru miklu merkilegra en það virðist við fyrstu sýn að þau sveitarfélög sem eru undir forystu mjög fjölbreyttra flokka allt frá hægri til vinstri á litrófinu, eru sammála um að þetta beri að gera. Það er óendanlega mikilvægt að við höldum því leiðarljósi á lofti að við þurfum ekki að taka einhvers konar átakaumræðu um það, heldur eigum við að horfa til þess sem höfuðborgarsvæðið hefur þegar komist að að því er varðar borgarlínumálin. Hér voru umræður í andsvörum um aðra valkosti en strætó í almenningssamgöngum, hvort sem það er borgarlína, léttlestir, hraðvagnar, lestarsamgöngur á milli höfuðborgarsvæðisins og Keflavíkur, eins og var raunar þingsályktunartillaga frá okkur í Vinstri grænum, sem samþykkt var, þess efnis að kanna sérstaklega kosti lestarsamgangna milli höfuðborgarsvæðisins og Keflavíkur. Allt eru það kostir sem við verðum að hafa uppi á borðinu á hverjum tíma til þess að bera saman við annað þar sem við erum með í höndunum vegna þess umhverfiskostnaðar sem undir er á hverjum tíma, og, þegar allt kemur til alls, þá fyrst og fremst vegna losunarmarkmiða okkar. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa ræðu. Mér finnst eins og ég sé komin í fjölskylduboð hjá annarri familíu þegar ég tala hér á mælendaskrá umhverfis- og samgöngunefndar þar sem hver nefndarmaðurinn á fætur öðrum er búinn að tala um hvað það sé gaman í nefndinni, sem er alltaf skemmtilegt. Það er auðvitað mjög ánægjulegt, ég fagna því. Ég man nú meira að segja eftir því að einu sinni gekk það svo langt með okkur í umhverfis- og samgöngunefnd þegar við vorum að ljúka umræðu um náttúruverndarlög að við vorum búin að mæra svo mikið formann nefndarinnar að Steingrímur Sigfússon, hv. þingmaður fyrr og nú, sá ástæðu til þess að óska eftir því að við færum aðeins að hægja á okkur í þessu hrósi öllu saman gagnvart formanni nefndarinnar. En það er alveg grínlaust mjög mikilvægt að halda því til haga þegar vel gengur. Ég ítreka hamingjuóskir mínar til nefndarinnar á þessu stigi málsins, því er auðvitað ekki lokið, og brýna nefndina til að skoða mjög ítarlega með nefndarritara sínum kosti þess að fara þessa bráðabirgðaákvæðisleið.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði rétt að koma upp og loka þessari umræðu sem framsögumaður málsins, en fyrst við fórum að tala um borgarlínu og lestir ætla ég að vera hérna dálítið lengur. Að öllu gamni slepptu ætla ég kannski aðeins að koma inn í þá umræðu áður en ég tek það saman sem ég hef tekið út úr umræðunni sem hefur svo sem ekki allt komið á óvart því að margir hv. þingmenn sem hér hafa tekið til máls í kvöld skrifa undir nefndarálitið og sitja með mér í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég hygg nefnilega að þetta sé mjög mikilvæg umræða, þ.e. um almenningssamgöngur almennt og næstu skref í þeim efnum. Ég held að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann spáði því að þeir kumpánar úr umhverfis- og samgöngunefnd, hann og hv. þm. Pawel Bartoszek, myndu saman einhvern tímann setjast upp í einhvers konar vagn eða hvað það nú væri sem tilheyrði slíkri - borgarlínu, eða hvað? Jú, það er nafnið sem er búið að gefa þessu. Ég held að við þurfum að átta okkur á því hversu örskammt fram í tímann við erum að tala. Þetta er á svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins til 2040. Viðræður við ríkisvaldið eru að fara í gang bara núna. Hæstv. ráðherra samgöngumála hefur gefið grænt ljós á slíkar viðræður eins og hæstv. ráðherra hefur komið inn á aðspurður í þessum sal. Ég kom inn á fjármálaáætlunina. Það er eðlilegt að einhverju leyti kannski að ekki sé að finna sérstaka fjármuni á fjármálaáætlun næstu fimm ára, en það eru allar líkur á að í uppfærðri áætlun á næsta ári eða þarnæsta verði þetta að finna. Plássleysi, hæðir, hólar eða hvað það er, það er búið að teikna þetta inn á skipulag. Þetta er bara að fara af stað. Hvort þetta verður á teinum sem léttlestir eða hraðvagnar sem heita á ensku, með leyfi forseta, „bus rapid transit“, er bara ákvörðun sem verið er að taka. Það eru rök með og á móti. Hraðvagnar eru ódýrari og eru þá jafnvel hugsaðir sem fyrsta skref til varanlegri brauta. Þar sem sú leið hefur verið farin hefur það sýnt sig að stundum er skref tvö ekki tekið og þá festast menn í hraðvögnum. Sums staðar hefur sýnt sig að það borgi sig að taka einfaldlega stærra skref strax og fara beint út í léttlestir. Hvort heldur sem er erum við að tala um sérreinar sem enginn annar notar. Við erum að tala um aðgöngupalla sem búið er að greiða að áður en maður kemur inn á, eins og hv. þingmenn þekkja af ferðum sínum í útlöndum. Við erum að tala um, svo ég leyfi mér að nota það óviðurkvæmilega orð, massaflutningstæki, hvort sem það rennur á gúmmídekkjum eftir malbiki eða einhvers konar dekkjum sem ég hef ekki verkfræðilega þekkingu til að segja úr hverju eru, eftir teinum, væntanlega einhverjum málmi. Það er bara ákvörðun sem við horfum fram á á næstunni. Ég tek undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, það þarf að skoða alla möguleika þegar kemur að almenningssamgöngum hvaða nafni sem þær nefnast, hvort sem eru einhvers konar hraðlestir á milli Keflavíkur og Reykjavíkur eða hvað það er. Borgarlínukerfið gerir ráð fyrir tveimur ásum teiknuðum inn á. Þetta má allt skoða á heimasíðu Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Það er verkefni höfuðborgarsvæðisins þannig að þar eru menn ekki að huga að neinum frekari tengingum út af höfuðborgarsvæðinu. Það væri þá þriðja eða fjórða skrefið. Við erum komin dálítið langt inn í stafrófið ef við ætlum að telja okkur hvert skref inn í sem bókstaf. En þetta er það sem við verðum að fara að horfast í augu við að fari að gerast. Við erum með til umfjöllunar þingsályktunartillögu um orkuskipti í samgöngum þar sem almenningssamgöngur eru með sérkafla. Við erum búin að undirgangast markmið Parísarsamkomulagsins. Við erum búin að taka á okkur alls konar skuldbindingar og svo er þetta líka bara rétt, alveg óháð því hvað við höfum skrifað undir. Okkur ber skylda til að gera þetta samkvæmt laganna bókstaf, sem ég er nú alls ekki að gera lítið úr, en líka gagnvart jörðinni og umhverfinu. Ég þakka þá umræðu sem hefur orðið. Hún hefur verið mjög góð. Mér lá svo á að fara í lestur og útskýringu á nefndarálitinu, ég hafði ekki áttað mig á því hversu langan tíma þetta tæki, að ég held að mér hafi láðst að hrósa forystu nefndarinnar þannig að ég tek undir góð orð til formanns ritstýringarnefndar, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, og formanns nefndarinnar, hv. þm. Valgerðar Gunnarsdóttur. Ég mun þakka hér núna í átta mínútur og 40 sekúndur í þeirri von að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon komi og slái aðeins á gleðina. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram og ég þakka samnefndarmönnum vinnuna. Það er ýmislegt sem einhverjir hefðu viljað sjá öðruvísi hér og margt sem við erum öll ánægð með. Einhverjar setningar hefðu einhverjir viljað orða öðruvísi, hafa einhver ákvæði aðeins öðruvísi eins og gengur, en markmið þessa nefndarálits og breytingartillagna sem við leggjum hér fram eru skýr og hafa endurspeglast skýrt í máli hv. annarra nefndarmanna hér í kvöld. Við erum býsna sammála í þessu máli. Þess vegna langar mig að taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur varðandi það að kannski sé ráð að skoða hvort hægt sé að brýna það með einhverjum hætti betur að beina því til ráðherra að það verði farið í þá endurskoðun sem við höfum hér hvert á fætur öðru tekið undir að nauðsynlegt sé að fram fari þegar kemur að þessum málaflokki. Ég horfi þar sérstaklega á almenningssamgöngur eins og við höfum rætt. Ég vitna í nefndarálitið, með leyfi forseta: „Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram ábendingar, m.a. frá Strætó bs. og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, svo og frá landshlutasamtökum, um að nauðsynlegt væri að sett yrðu sérstök lög um almenningssamgöngur.“ Hvaða aðilar eru þetta? Þetta eru allir þeir aðilar sem koma að rekstri almenningssamgangna, kannski fyrir utan Akureyrarbæ og fyrir austan þar sem er rekið sérstaklega, en það er þá innan landshlutasamtaka. Þetta eru allir aðilarnir sem koma að þessu. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessir aðilar leggja til að slík lög verði sett. Þó að ég hafi boðað breytingar fljótlega í almenningssamgöngum þegar kæmi að borgarlínu held ég að engin ástæða sé til að bíða þeirra, ég held að það sé frekar ástæða til að fara strax af stað í þessa vinnu. Ég beini því til forseta, bæði út af því sem ég nefni hér en líka af því sem ég kom inn á í framsögu minni, að hér þarf að skoða hvort verið sé að vísa í rétt lög þegar kemur að lögum um málefni fatlaðs fólks í ljósi þeirra tveggja frumvarpa sem rædd voru hér fyrr í kvöld, á þskj. 571 og 572. Í ljósi umræðunnar sem fram hefur farið í kvöld legg ég til að málið gangi til nefndar að lokinni þessari umræðu sem skoði þá þar hvort vísað sé í rétt lög og hvort ástæða sé til að setja bráðabirgðaákvæði eða brýna á einhvern enn betri hátt nauðsyn þess að fara í frekari endurskoðun á þessum málaflokki, óháð þessum lögum sem ég vona að verði samþykkt.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingar á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, rafræn fyrirtækjaskrá. Nefndin hefur fjallað um málið. Umsagnir bárust frá Félagi atvinnurekenda, ríkisskattstjóra og Viðskiptaráði. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum um tilkynningar til fyrirtækjaskrár vegna undirbúnings rafrænnar fyrirtækjaskrár og ákvæðum um skýrslu endurskoðenda eða skoðunarmanna í örfélögum. Umsagnir um frumvarpið voru allar jákvæðar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Brynjar Níelsson og Vilhjálmur Bjarnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið ritar sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir, Orri Páll Jóhannsson, Ómar Ásbjörn Óskarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Smári McCarthy.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998. Lýtur þetta frumvarp að einu ákvæði þeirra laga sem varðar kosningaaldur. Lagt er til að kosningarrétt við kosningar til sveitarstjórnar eigi hver sá íslenskur ríkisborgari sem náð hefur 16 ára aldri þegar kosningin fer fram og á lögheimili í sveitarfélagi. Í stuttu máli sagt er lagt til að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum að þessu sinni í 16 ár. Flutningsmenn að þessu máli, auk þeirrar sem hér stendur, eru hv. þingmenn Ásta Guðrún Helgadóttir, Andrés Ingi Jónsson, Logi Einarsson, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Pawel Bartoszek, Nichole Leigh Mosty, Smári McCarthy, Vilhjálmur Árnason, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Teitur Björn Einarsson, Jóna Sólveig Elínardóttir, Björn Leví Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Viktor Orri Valgarðsson. Frumvarp þetta byggir á frumvörpum sem áður hafa verið lögð fram sem þó gengu lengra. Áður hafa þingmál verið lögð fram um að lækka almennan kosningaaldur niður í 16 ára. Þar ber að nefna tvö mál þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem voru þingsályktunartillaga Hlyns Hallssonar og Kolbrúnar Halldórsdóttur á 133. löggjafarþingi og svo frumvarp Árna Þórs Sigurðssonar á 141. löggjafarþingi. Þá lögðu þingmennirnir Árni Páll Árnason, Kristján L. Möller og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir auk mín fram frumvarp þessa efnis á 144. löggjafarþingi. Það varð ekki útrætt og því endurflutt af hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, þ.e. mér, og Árna Páli Árnasyni á 145. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Þessi fyrri mál hafa öll miðað að því að lækka kosningaaldur almennt úr 18 árum í 16 ár. Slík breyting krefst þess að gerðar séu breytingar á stjórnarskrá Íslands. Hér er í raun lagt til talsvert smærra skref með því að breyta kosningaaldri í kosningum til sveitarstjórna. Það krefst einungis einfaldrar lagabreytingar. Verði frumvarpið samþykkt leggja flutningsmenn áherslu á það eftir sem áður að stefnt sé að því að stíga frekari skref í sömu átt á næstu misserum, hvort sem það verður gert sem hluti af vinnu við endurskoðun stjórnarskrár og kosningalaga sem boðuð hefur verið á yfirstandandi kjörtímabili eða með sjálfstæðu þingmáli, en mikilvægt er að ná samstöðu um þær breytingar og helst fyrir næstu þingkosningar. Af hverju er þetta mál lagt fram? Ég neita því ekki að ávallt þegar þessi mál ber á góma, þ.e. lækkun kosningaaldurs, verð ég vör við heilmikil viðbrögð, bæði jákvæð og neikvæð. Mörgum þykir óþarfi að vera að víkka kosningaaldurinn út með þessum hætti. Einnig berast iðulega þau viðbrögð eða þær athugasemdir að það sé mjög óheppilegt að hafa þetta ekki í fullu samræmi, þ.e. að það sé eitt sem gerist við 16 ára aldur og annað við 18 ára og hið þriðja við 20 ára og þetta sé allt mjög flókið, sem ég held raunar ekki að það sé. Ég held að mannshugurinn sé svo stórkostlegur að þetta sé ekkert sérstaklega flókið í fyrsta lagi. Í öðru lagi vil ég segja að það að lækka kosningaaldur úr 18 ára niður í 16 ára snýst ekki um að breyta 16 ára börnum í fullorðna. Það snýst um að þessi hópur barna eða ungmenna fái rödd til að hafa áhrif á það sem gerist í þeirra nærsamfélagi, sem er auðvitað sveitarstjórnirnar. Ég myndi segja að eiginlega þekki fáir þau mál betur á eigin skinni en einmitt sá aldurshópur sem nýlokið hefur skólagöngu í gegnum leikskóla og grunnskóla og þekkir mætavel frístundastarfið á vegum sveitarfélagsins. Þessir málaflokkar saman eru í raun og veru meginhluti af starfi sveitarfélaga þegar við skoðum efnahagsreikninginn og fjárhagstölurnar. Hví ekki að leyfa þeim hópi að fá rödd? Við erum ekki að segja þessum hópi endilega að verða fullorðinn. Við erum aðeins að segja að við ætlum að hlusta á hann og gefa honum tækifæri til að hafa áhrif. Þetta finnst mér mikilvægt að komi fram í upphafi því að mér finnst stundum eins og fólk rugli því saman að það þurfi endilega að teljast vera fullorðinn einstaklingur til þess að taka þátt í stjórnmálum. Meginrökin fyrir því að þetta mál er lagt fram eru að því er ætlað að styðja við lýðræðislega þátttöku ungmenna, auka tækifæri þeirra til að hafa áhrif á samfélagið sem virkir og ábyrgir þátttakendur. Ef frumvarpið verður að lögum munu aldursmörk kosningarréttar í sveitarstjórnarkosningum 2018 verða við 16 ára aldur í stað 18 ára sem þýðir að 9 þús. manns til viðbótar fá tækifæri til að hafa áhrif á mikilvægar ákvarðanir sem varða líf þeirra og umhverfi, sem ekki njóta þeirra grundvallarréttinda að óbreyttum lögum. Þetta er umhugsunarefni í ljósi þess að dvínandi þátttaka ungs fólks í kosningum til löggjafarþinga og sveitarstjórna er víða staðreynd og veldur áhyggjum af framtíð lýðræðisins. Það er eitthvað sem ég held að allir hér inni deili áhyggjum af, þ.e. hvernig við getum virkjað ungt fólk til þátttöku í stjórnmálum, því að stjórnmálin eru undirstöðuvettvangur lýðræðislegs samfélags þar sem við tökum ákvarðanir, setjum samfélaginu leikreglur, höfum eftirlit með valdhöfum. Það skiptir máli að sem flestir taki þátt í því að hafa áhrif á hvernig sá vettvangur mótast. Skoðum stöðuna á Íslandi. Kosningaaldri var síðast breytt hér 1984 þegar hann var lækkaður úr 20 árum í 18 ár, merkilegt hvað er stutt síðan. Það gerðist í samvinnu allra flokka á Alþingi. Ég vil nota tækifærið og fagna því sérstaklega að á þessu máli eru flutningsmenn úr sex flokkum af sjö á Alþingi. Ég vonast til þess að það geti orðið vísir að samstöðu um slíka lækkun. Þá hafði fyrsta ríkið til að taka upp 18 ára kosningaaldur verið Tékkóslóvakía árið 1946 en 1970 urðu Bretland og Þýskaland fyrstu ríkin í Vestur-Evrópu til að lækka kosningaaldur í 18 ár. Ég nefndi dvínandi þátttöku. Niðurstöður rannsókna benda til þess að kosningaþátttaka ungs fólks hafi minnkað allt frá því að íslenskar kosningarannsóknir hófust árið 1983. Niðurstöður Hagstofu Íslands eftir þrennar undangengnar kosningar, þ.e. sveitarstjórnarkosningar 2014, forsetakjör 2016 og alþingiskosningar 2016, staðfesta það sem kosningarannsóknin hafði dregið fram, þ.e. að kosningaþátttaka ungs fólks er minni en meðal eldri kjósenda. Þetta var sérstaklega skýrt í sveitarstjórnarkosningum 2014 þar sem kosningaþátttaka fólks undir þrítugu var 47,5% en meðalkjörsókn 66,5%. Þetta er alveg gríðarlegur munur á þátttöku þegar kemur að þessum kosningum. Meðal annars þess vegna var ráðist í mjög mikilvæga vitundarvakningu fyrir síðustu alþingiskosningar þar sem var ráðist í skuggakosningar í ýmsum framhaldsskólum, sem var alveg sérlega skemmtilegt verkefni og gaman að skoða muninn og líkindin milli niðurstaðna skuggakosninga og sjálfra þingkosninganna. Í aðdraganda þessara kosninga voru haldnir fundir í framhaldsskólum sem margir hverjir voru meðal skemmtilegustu funda sem haldnir voru í þeirri kosningabaráttu. Vonandi er þetta ein af ástæðum þess að kosningaþátttaka ungs fólks fór upp á við frá sveitarstjórnarkosningum 2014 í þingkosningum 2016. En þetta er allt skýrt hér í miklu línuriti á bls. 4. Þetta skiptir að sjálfsögðu máli og er eitt af því sem við höfum rætt talsvert. Til að mynda við undirbúning þessa máls fór ég ásamt tveimur öðrum þingmönnum Vinstri grænna, þeim hv. þingmönnum Andrési Inga Jónssyni og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttur, og við hittum nokkra fulltrúa ungmennaráða til að heyra þeirra sýn, frá ólíkum ungmennaráðum, Sambandi íslenskra framhaldsskólanema o.fl., á þessi mál. Þeirra sýn var sú að það skipti vissulega máli að ungt fólk fengi áhrif en líka að aukin áhersla væri lögð á lýðræðismenntun í skólum. Það hefur verið gert að miklu leyti frá því að ný námskrá var gefin út 2011 þar sem lýðræði og mannréttindi eru ein af sex grunnstoðum. Skólarnir hafa verið að útfæra þá stoð með ýmsum hætti. Það eru mjög áhugaverð verkefni víðast hvar í bæði leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum þar sem skólarnir fara mjög ólíkar leiðir í því að stuðla að aukinni vitund um lýðræðið og gera það ekki endilega með því að hafa kennslubækur á borðum um hvað lýðræði sé heldur að stuðla að lýðræðislegum vinnubrögðum. Það eru t.d. gríðarlega áhugaverð verkefni á leikskólastigi sem snúast um nákvæmlega það að ala börnin upp í lýðræðislegum vinnubrögðum, að taka umræður. Þótt viðfangsefnin séu ekki endilega hápólitísk á hverjum tíma skiptir það máli að venja sig á lýðræðisleg vinnubrögð. Það er líklega ástæðan fyrir því að yngsti sonur minn er stöðugt að biðja um fjölskyldufundi til að ræða ýmis mál og vill taka þar lýðræðislegar ákvarðanir þar sem börnin taka iðulega mjög skýra afstöðu gegn foreldrunum. En þetta hefst allt með rökræðunni. Við vitum kannski ekki hvar það endar. En lýðræðismenntunarverkefni skipta máli. Ég vil nefna Grunnskólann á Ísafirði sem hefur fengið verðlaun fyrir verkefni á því sviði. Við höfum séð framhaldsskólana taka þetta t.d. í gegnum nemendafélög. Ég nefni Hornafjörð sem dæmi þar sem er verið að vinna í því að lýðræðisleg vinnubrögð séu líka höfð í heiðri í uppbyggingu félagsstarfs. Þá getum við líka spurt okkur hvort það fari ekki saman um leið og við stuðlum að auknum þroska og aukinni menntun á sviði lýðræðis að gefa þeim hópi tæki til þess að beita þeirri menntun, þeim þroska, til að hafa áhrif. Ég vil nefna að þessi þróun, ef við tökum þetta skref, væri ekki séríslensk. Austurríki var fyrsta landið til að stíga það skref að lækka kosningaaldur í 16 ár í öllum kosningum árið 2007 og kjörgengisaldurinn í 18 ár nema í forsetakosningum þar sem hann er 35 ár. Skotland sté þetta skref í þjóðaratkvæðagreiðslunni um sjálfstæði Skotlands sem var gríðarlega mikil þátttaka í, ekki aðeins út af lækkun kosningaaldurs. Hún þótti takast mjög vel með tilliti til lýðræðislegra sjónarmiða. Skoska þingið samþykkti svo með stórum meiri hluta árið 2015 að stíga skrefið til fulls og lækka kosningaaldur í þing- og sveitarstjórnarkosningum úr 18 ára í 16 ára. Í greinargerðinni eru talin upp ýmis fleiri ríki sem hafa verið að stíga einhver skref, mjög mörg ríki hafa stigið það skref að byrja á sveitarstjórnarstiginu. Ég nefni Noreg þar sem þessu aldurstakmarki var komið á í tilraunaskyni á sínum tíma. Eistland og Malta hafa stigið það skref að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum og a.m.k. á Möltu er mikil umræða um hvort ekki sé rétt að lækka hann líka í þingkosningum. Kosningaaldur er 16 ár í sveitarstjórnarkosningum í tíu af þýsku sambandsríkjunum. Þar reið Niedersachsen á vaðið árið 1996. Síðan vil ég nefna að þing Evrópuráðsins hefur samþykkt ályktun þessa efnis, gerði það árið 2011, þar sem þingið beinir því til allra aðildarríkja sinna að fara yfir þetta og skoða slíka tilhögun. Ég vil nefna það að þessar raddir heyrast líka frá unga fólkinu sjálfu. Ég nefndi ungmennaráðin áðan og Landssamband æskulýðsfélaga og fleiri sjónarmið. Þannig hefur ungmennaráð UMFÍ ályktað að rétt væri að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum niður í 16 ár. LÆ, sem er Landssamband æskulýðsfélaga, hefur ályktað með sama hætti. Eins og ég nefndi áðan áttum við fund við stjórn sambands æskulýðsfélaga, ungmennaráð UNICEF og ráðgjafarhóp umboðsmanns barna. Það sem mér fannst einmitt renna stoðum undir að þetta væri rétt skref var sú ábyrga umræða sem þeir fulltrúar áttu í við okkur þingmenn þar sem þeir sögðu: Þetta er gott og blessað en það þarf líka að sinna almennri umræðu um lýðræði í skólum. Það þarf að styrkja þann þátt í skólastarfinu. Þau virkilega settu þau mál á dagskrá að þetta geti verið jákvætt skref en það þurfi líka margt annað að fylgja. Ég ætla svo sem ekki að halda mikið lengri ræðu um þessi mál en fagna því mjög að fá tækifæri til að mæla fyrir málinu, að svo breið samstaða hafi náðst um meðflutning á þessu máli og er afar spennt að sjá þegar málið fer svo væntanlega til hv. allsherjar- og menntamálanefndar hvaða viðbrögð það fær. Eitt af því sem sömu fulltrúar sem ég nefndi vísuðu í í umræðum sínum við okkur er að ungt fólk hefur líka mikinn áhuga á að koma meira að því að veita umsagnir til að mynda um mál sem eru lögð fyrir á þingi. Það er eitt af því sem við sem þingmenn ættum að velta fyrir okkur. Það eru oft sömu aðilarnir kallaðir til þegar veita á umsagnir um mál, hugsanlega af því að við störfum inni í einhverjum ákveðnum römmum og það liggur ekki augljóslega fyrir hvern á að kalla til. En ungt fólk hefur líka skoðanir á málum sem varða ekki sérstaklega ungt fólk. Það er mjög oft besta reynslan fyrir þingmenn sem er att út á forarsvaðið í aðdraganda kosninga að fara á fundi með ungu fólki og byrja að ræða þau mál sem þeir telja að unga fólkið vilji ræða en komast yfirleitt að því að það eru allt önnur mál sem unga fólkið vill ræða. Það er iðulega reynsla mín af því að mæta á fundi með ungu fólki að það hefur áhuga á einhverju allt öðru en ég held að það hafi áhuga á. Það segir kannski eitthvað um mig, en kannski segir það eitthvað um fleiri hv. þingmenn sem hér glotta mjög yfir þessu. Sum okkar eru auðvitað í betri tengslum við sitt innra barn, ég átta mig alveg á því. En það sem skiptir máli er að við veltum því fyrir okkur hvaða skoðanir þetta unga fólk hefur. Ég get tekið sem dæmi umhverfismálin, loftslagsmálin, sem varða þetta unga fólk kannski miklu meira en okkur sem eldri erum og hvernig við tökum á því. Samgöngumálin, sem voru að hluta til til umræðu áðan, hvernig varða þau þetta unga fólk og framtíð þess og hvaða framtíðarsýn vill þetta unga fólk sjá í samgöngum? Er það kannski einhver allt önnur framtíð? Ungt fólk sem hefur komið að stefnumótun t.d. úti á landi á vegum landshlutasamtaka sveitarfélaga bendir á allt aðra þætti en þeir sem eldri eru. Það bendir á þætti sem eru því mikilvægir fyrir framtíðina. Mér er minnisstætt að hafa séð slíkar niðurstöður frá málþingi sem landshlutasamtök sveitarfélaga á Austurlandi héldu þar sem unga fólkið kom sérstaklega að og var með allt aðra sýn á það hvernig það vildi sjá landshlutann þróast og hvað skipti það máli í þróun þessa svæðis fram í tímann. Það skiptir máli að við ræðum ekki aðeins kosningaaldurinn heldur líka hvernig við getum leitað til yngri hópa um stefnumótun, um pólitíska stefnu, og sinnum því hlutverki sem við eigum að sinna samkvæmt lögum og reglum með að standa vel að lýðræðismenntun í samfélaginu, ekki einungis með því að fræða fólk um hinar lýðræðislegu stofnanir samfélagsins, sem er auðvitað ekki vanþörf á, heldur líka um það hvernig eigi að vinna og starfa með lýðræðislegum hætti. Ég tel að þetta geti verið mjög gott mál til þess að efla áhuga ungs fólk á kosningum og stjórnmálaþátttöku. Ég held að í því felist ákveðið tækifæri. Ég held að skrefið sé í raun og veru mjög varfærið, að miða við sveitarstjórnarkosningar. Þar með værum við ekki að ríða á vaðið, við værum að fylgja í fótspor ýmissa annarra Evrópuþjóða en um leið vera ansi framarlega á merinni í að stíga mjög marktæk og ákveðin skref til þess að efla þátttöku ungs fólks í þjóðfélagsmálum. Það er eins með þennan hóp og aðra að það eru ýmsir hópar sem gleymast. Ég man eftir því að afi minn var alltaf mjög ósáttur við að skoðanakannanir miðuðust við þá sem voru undir 75 ára aldri. Hann sagði: Þetta fólk veit ekki hvað okkur finnst sem erum eldri. En þetta er það sem við hljótum alltaf að vera að hugsa um, hvernig við getum gert þetta samfélag þannig að það taki utan um sem flesta hópa og tryggt að sem flestar raddir heyrist. Þetta gæti verið mjög gott skref í þá átt. Frú forseti. Ég legg til að lokinni 1. umr. verði málinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Auðvitað er það von mín að þetta mál nái fram að ganga, ef ekki á þessu þingi þá snemma á því næsta. Það gæti verið frábært tækifæri í sveitarstjórnarkosningunum 2018.
Frú forseti. Ég þakka framsögumanni kærlega fyrir. Ég get að mestu tekið undir meginatriði þessa frumvarps, eða réttara sagt: Ég skrifa undir þau markmið sem menn eru að reyna að ná með þessu frumvarpi, að virkja ungt fólk, vekja áhuga þess á stjórnmálum, þjóðmálum, á umhverfi sínu o.s.frv. En svona til gamans: 16 ára er maður kominn með kosningarrétt til sveitarstjórna, 17 fær maður bílpróf, 18 fær maður sjálfræði og síðan kosningarrétt til Alþingis. Svo fær maður ekkert þegar maður er 19 en fær síðan að kaupa áfengi þegar maður verður tvítugur. Það er spurning hvað við getum gert þarna á nítjánda árinu. En ég heyri að hv. framsögumaður er frekar varkár og telur að rétt sé að stíga þetta skref fyrst í sveitarstjórnum og sjá til hvernig til tekst og velta síðan fyrir sér alþingiskosningum. En ég er hins vegar ekki viss um að það sé alveg rétt. Látum það liggja á milli hluta. En mér finnst það fingurbrjótur að sá einstaklingur sem hefur atkvæðisrétt til sveitarstjórna sé ekki sjálfráða. Ég held að það sé þá að minnsta kosti vert að huga að því að breyta sjálfræðisaldrinum. Ég velti líka fyrir mér: Hafa hv. flutningsmenn ekki velt fyrir sér öðrum kosningarrétti? Sveitarfélög efna til íbúakosninga. Samkvæmt þessu frumvarpi, skilji ég það rétt, hafa 16 ára, eða þeir sem yngri eru en 18, ekki atkvæðisrétt í íbúakosningum eða í [[Forseti hringir.]]þjóðaratkvæðagreiðslum yfir höfuð. Það er eiginlega spurning hvort þetta frumvarp gangi nægilega langt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann stendur vel undir viðurnefni sínu sem róttæklingur hér í þingsal, hann vill ganga lengra. Eins og ég rakti í upphafi máls míns hafa verið lögð fram frumvörp um að lækka þennan aldur almennt, en það kallar á breytingu á stjórnarskrá. Og okkur hefur nú reynst erfitt að ná fram breytingum á stjórnarskrá, meira að segja hvað varðar önnur mál sem við ræddum hér fyrr í kvöld. Þess vegna er það skref sem lagt er til varfærið. Mér finnst hins vegar mjög góð ábending hjá hv. þingmanni hvað varðar íbúakosningar í sveitarfélögum sem gert er ráð fyrir í sveitarstjórnarkosningum. Þingnefndin gæti tekið það fyrir. Þá væri mjög eðlilegt að sá réttur fylgdi kosningarrétti í sveitarstjórnarkosningum, að taka þátt í íbúakosningum innan sveitarfélaga. Ég ímynda mér hins vegar að réttur til að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu ætti að fylgja þingaldri. En það er samt sjálfstæð ákvörðun, samanber skoska dæmið sem ég nefndi áðan, þar sem ákveðið var að lækka kosningaaldur í þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands og í framhaldinu tekin ákvörðun um að lækka kosningaaldur almennt til þings og sveitarstjórna. Hv. þingmaður nefndi ósamræmið hér, sem ég kom einnig inn á. Það er reyndar svolítið leiðinlegt að ekkert gerist þegar maður verður nítján ára, ég er alveg sammála því. Það má nú finna upp á einhverju varðandi það. En sjálfræði eða ekki sjálfræði: Alþingi tók þá ákvörðun að samræma lögræðis- og sjálfræðisaldur á sínum tíma þannig að börn yrðu börn til átján ára aldurs. Mjög margt gott hefur fylgt þeirri ákvörðun, vil ég nú segja, þó að ég persónulega hafi verið mjög efins um það á sínum tíma þar sem ég var yngri þá. En ég hef séð það í skólastarfi í landinu að þetta hefur skipt miklu máli. Það er mjög margt gott sem komið hefur út úr því hvað varðar forvarnir og annað slíkt. Þess vegna spyr ég: Þarf þetta að fylgjast að? Þarf maður [[Forseti hringir.]]endilega að vera fullorðinn til að taka þátt í kosningum? Hefur maður ekki jafn mikilvæga rödd fyrir því?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ágæt og skýr svör. Ég er ekki alveg sannfærður. Það truflar mig að það sé rof á milli sjálfræðis annars vegar og kosningarréttar hins vegar. Mér finnst það að minnsta kosti vera efni sem allsherjar- og menntamálanefnd getur velt fyrir sér. Ég heyri líka að hv. framsögumaður tekur undir að það þurfi þá að skoða önnur ákvæði þegar kemur að íbúakosningum. Ég fagna því. Við getum síðan fundið eitthvað sameiginlega fyrir áramót fyrir hina nítján ára þannig að sá afmælisdagur líði nú ekki án þess að menn vinni sér inn einhver réttindi. Það er nú bara svona til að hafa það huggulegt og hafa samræmi í þessu, að það séu alltaf einhverjir áfangar þangað til maður verður tvítugur. En að öllum gamni slepptu tek ég undir meginmarkmið þessa frumvarps. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, ekki síður fyrir kjörna fulltrúa, að geta átt samtal við yngra fólk. Ég tek undir með hv. framsögumanni sem sagði í ræðu sinni áðan að ungt fólk væri nefnilega oft betur að sér en maður sjálfur í ýmsum efnum og hefði kannski áhuga á málum sem kæmu manni á óvart, ekki þeim sem maður hélt að maður gæti skautað léttilega í kringum og væru frekar léttvæg. Það er ekki þannig. Þetta unga fólk er þannig að ég hygg að hægt sé að halda því fram að við Íslendingar höfum líklega aldrei átt jafn glæsilegt fólk og nú er í skólum landsins.
Frú forseti. Kjörgengi í stjórn Byggðastofnunar er víst níu ár [[Hlátur í þingsal.]]þannig að maður þarf ekki að vera sjálfráða til að standa í því. En svona að öllu gamni slepptu þá geta 16 börn farið til læknis án þess að spyrja foreldra sína, svo dæmi sé tekið. Þá eru þau orðnir sjálfstæðir þjónustuþegar, þau þurfa ekki að spyrja mömmu og pabba til að leita sér lækninga. Þetta fer því ekki allt saman. En þetta er áhugaverð spurning og ég skil hvað hv. þingmaður er að fara með þessu, að honum finnist þetta þurfa að fara saman, sjálfræði og að taka þátt í kosningum. Ég er ekki sammála því. Ég tel að það geti verið eðlilegt fyrir lýðræðissamfélag að leita eftir skoðunum þeirra sem ekki eru enn komnir á sjálfræðisaldur vegna þess að okkur finnst skipta máli að þeirra rödd heyrist líka þegar við tökum mikilvægar ákvarðanir. Mér finnst það vel geta orðið þó að ég átti mig alveg á rökunum fyrir hinu. Og eins og ég sagði áðan í of löngu máli er svo margt jákvætt sem hefur fylgt því að færa sjálfræðisaldurinn upp í 18 ár að ég er ekki viss um að við myndum vilja fórna því. Ég held að við getum náð fram markmiðum um að auka þessa lýðræðisþátttöku án þess að breyta því en það er bara eðlilegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari yfir það. Síðan vil ég bara taka undir með hv. þingmanni; ef reyndin verður sú að þessu verði breytt mun það skila sér að treysta þessum hópi og hópurinn mun standa undir því trausti, ég er alveg viss um það. Ég held að aðalmálið til þess að vekja áhuga ungs fólks á stjórnmálum sé einmitt að það finni fyrir því í reynd að það hafi áhrif, að það hafi eitthvað að segja. Það er það sem ætlunin er að gera í skólastarfinu og verið er að gera víða þar, en það skiptir líka máli að fólk geti komið að raunverulegri pólitík. [[Forseti hringir.]]Ég man enn eftir því þegar ég kaus í fyrsta sinn hvað mér fannst það stór dagur í mínu lífi og hvað ég var búin að bíða lengi eftir þeim degi.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. flutningsmanni Katrínu Jakobsdóttur fyrir góða framsögu og í raun flutningsmönnum öllum fyrir mjög góða greinargerð með frumvarpinu. Ég tek sérstaklega undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns um umsagnir, þegar við hér á þingi vísum málum til umsagna. Ég er ein af þeim sem eru talsmenn barna á þingi. Við höfum rætt þetta svolítið í okkar ranni. Þar hafa einmitt komið ábendingar frá ungmennaráðunum sem við höfum verið að vinna með sem eru mjög öflug - mjög flottir og frambærilegir krakkar - um að þau myndu gjarnan vilja vera virkari þátttakendur í þessu starfi okkar. Það var margt í ræðu framsögumannsins sem hljómaði sem konfekt í mín eyru. Hafandi starfað lengi á sveitarstjórnarstiginu tek ég undir að það er kannski einmitt í þeim málaflokkum sem ungmennin ættu að hafa mjög virka rödd. Þau þekkja þá þjónustuþætti mjög vel sem verið er að veita hjá sveitarfélögunum. Mig langaði að spyrja hv. þingmann þar sem það frumvarp hefur komið fram áður: Hefur það verið sent út til umsagnar? Hvað hefur þá staðið í vegi fyrir því að það hafi fengið áframhaldandi afgreiðslu? Lýtur það fyrst og fremst að stjórnarskrárbreytingunum? Hefur eitthvað af umsögnunum lotið að þessari spurningu hér, að færa niður kosningaaldurinn?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er ánægjulegt að heyra hennar sýn sem konu með reynslu af sveitarstjórnarmálum. Sveitarfélögin hafa mörg hver um margt staðið framarlega í því að leita eftir sjónarmiðum ungs fólks. Við þekkjum til dæmis fundi hér í Reykjavík þar sem borgarstjórn fundar með ungmennaráði. Vafalaust er það þannig víða í fleiri sveitarfélögum. Þaðan heyrum við oft raddir frá ungu fólki, í gegnum sveitarstjórnirnar. Ég held því að þetta geti verið gott skref. En hv. þingmaður spyr hvað hafi tafið málið. Þetta er í fyrsta sinn sem mælt er fyrir málinu. Það er gert með þessum varfærnari hætti vegna þess að það er meira en að segja það að fá í gegn stjórnarskrárbreytingar nema búið sé að undirbyggja þær. Það var ástæðan fyrir því, í umræðum hér á milli manna, að ákveðið var að leggja þetta til með þessum hætti. Líka til að læra af reynslu annarra þjóða sem hafa stigið þessi skref í áföngum, ekki stigið skrefin í einu lagi heldur prófað þetta fyrst og séð hvaða reynsla gæfist af því. Þess vegna lagði ég svo ríka áherslu á það hér áðan í máli mínu að ég er mjög áhugasöm um að sjá hvaða umsagnir berast og hvernig þær verða því að sú hefur ekki orðið raunin. Þar af leiðandi hefur sú umræða kannski ekki farið fram sem hv. þm. Óli Björn Kárason vitnaði til um samræmi milli sjálfræðisaldurs og kosningaaldurs og annað slíkt. Ég held að við höfum einstakt tækifæri til að gera þetta, ég tala nú ekki um ef jafnvel næðist að skapa samstöðu fyrir kosningar 2018, þá væri það auðvitað sérlega ánægjulegt.
Virðulegi forseti. Já, ég þakka þessi svör. Ég verð eiginlega að taka undir það, ég held að það væri mjög áhugavert að fá umsagnir um þetta ágæta frumvarp. Í ljósi þess að óðum styttist í sveitarstjórnarkosningar væri eiginlega betra að fá slíkar umsagnir og afgreiðslu um málið fyrr en seinna. Ég tel að kannski þurfi einhvern undirbúning og þótt skólarnir standi sig mjög vel í lýðræðisfræðslu hygg ég að þeir myndu nú taka þetta sérstaklega upp á sína arma og fjalla sérstaklega um það ef lækka ætti kosningaaldur til sveitarstjórna. Ég fagna því að hér sé verið að mæla fyrir þessu frumvarpi og hlakka til að sjá hvernig allsherjar- og menntamálanefnd tekst á við þetta verkefni og hvaða umsagnir munu berast. Ég treysti því þá að því verði meðal annars vísað til umsagnar hjá ungmennaráðum víða því að þau hafa svo sannarlega góða rödd og eru mjög virk víðast hvar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Við höfum ágætistíma núna ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd ákveður að senda þetta mál strax til umsagnar þá berast þær að minnsta kosti eftir tvær vikur eða innan þeirra. Við höfum þá ágætistíma til að fara yfir þær. Í þessum málum, eins og ég kom að áðan, er mjög mikilvægt að við náum að skapa sem breiðasta samstöðu á Alþingi til að breytingar af þessu tagi geti farið fram sem skyldi og svarað þeim spurningum sem vakna hjá hv. þingmönnum í kringum svona breytingu. Hún er auðvitað stór; þótt hún sé varfærin að mínu viti er hún samt stór. Ég vonast til þess að við getum að minnsta kosti náð góðri umræðu á því þingi sem nú er. Ef það dregst getum við jafnvel náð að afgreiða málið ef vilji er fyrir því. Ég sé bara í þessu tækifæri til að efla þátttöku. Ég lít þannig á málið. Við heimsóknir í framhaldsskóla, til að mynda fyrir síðustu kosningar en líka á hvaða tíma sem er, finnur maður fyrir svo miklum pólitískum áhuga. Það voru gríðarleg vonbrigði að sjá þátttökuna í síðustu sveitarstjórnarkosningum hjá ungu fólki. Þá veltir maður fyrir sér: Hvernig getur farið saman þessi mikli pólitíski áhugi, sem maður finnur fyrir við heimsóknir í skóla, og svona dræm þátttaka? Þarna held ég að margt fari saman. Þarna skipta skólarnir máli eins og hv. þingmaður nefndi. Stjórnmálaflokkarnir skipta líka máli, hvernig þeir nálgast ungt fólk og hvaða aðferðum þeir beita til að virkja ungt fólk og koma því til áhrifa. Síðast en ekki síst held ég að það skipti máli fyrir ungt fólk að upplifa að því sé treyst.
Virðulegi forseti. Sem einn af flutningsmönnum þessa máls finnst mér mjög gaman að sjá það koma fyrir þing þar sem mælt er fyrir því. Þó myndi ég vilja leggja fram smábreytingartillögu til að ganga lengra, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á. Ég myndi vilja sjá að miðað yrði við þá sem yrðu 16 ára á árinu þannig að allur árgangurinn væri samtaka í að fá kosningarrétt. Nú er ég mikill málsvari þess að reyna að útskýra hlutina á einfaldan hátt. Ég var áður starfsmaður í leikskóla. Ég hef stundum fengið það á tilfinninguna að ég myndi frekar vilja sjá fimm ára krakka hér inni en okkur. Í kjölfar þess hef ég mikið lesið það sem kallast á netinu Explain it like I'm five - útskýrið eins og ég sé fimm ára. Það er aðferðafræði sem við mættum tileinka okkur betur. Helsta gagnrýnin sem við höfum fengið, bæði á Alþingisvefinn og allt umhverfið hér, er sú að við séum einfaldlega ekki skiljanleg. Það er ekkert auðvelt að gera sig skiljanlegan fyrir fimm ára barni en þegar maður gerir það fær maður rosalega góða innsýn í það hvað er rétt. Það er það sem ég leita einna helst að, að ákveðnum siðferðislegum forsendum, að minni eigin sannfæringu. Ég met hana það gríðarlega mikils því að ég lærði hana í raun á ný eftir að ég starfaði á leikskóla. Þar lærði ég upp á nýtt hvernig það er að vera manneskja og það var mjög áhugaverð lífsreynsla. En aftur að frumvarpinu. Ástæðan fyrir því að miða við 16 ára á árinu er sú, ólíkt því sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði um að sjálfræði og kosningarréttur ættu að fara saman, að spyrja má á móti hvort skattur og kosningarréttur ættu ekki að fara saman. Ég tek þó ekki þann pól í hæðina heldur vitna ég einfaldlega í þá vinnu sem við höfum lagt í menntakerfið okkar. Eins og hv. framsögumaður sagði eru lýðræði og mannréttindi einn af grunnþáttum menntunar. Hinir þættirnir eru læsi, sjálfbærni, heilbrigði og velferð, jafnrétti og sköpun og síðast en ekki síst lýðræði og mannréttindi og það er mjög áhugavert hvernig þessir þættir spila saman. Við leggjum upp í ákveðna vegferð við að mennta okkur í að verða þátttakendur í lýðræðissamfélagi. Við setjum það þannig upp í aðalnámskrá grunnskóla, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir því að börn og ungmenni læri til lýðræðis með því að læra um lýðræði í lýðræði.“ Þetta er gríðarlega mikilvægur punktur þar sem núverandi kosningaaldur, 18 ár - ákveðið gat er milli þess sem fólks klárar grunnmenntun þar til það fær kosningarrétt. Að meðaltali byrjar fólk að kjósa tvítugt af því að það er ekki orðið nógu gamalt, ekki alveg orðið átján ára, og kýs ekki fyrr en það er að verða 22 ára næst. Að meðaltali erum við þá í 20 ára aldri. Með þessari breytingu yrði meðalaldur nýrra kjósenda 18 ár. Enn fremur segir í 2. gr. laga um grunnskóla, með leyfi forseta: „Hlutverk grunnskóla, í samvinnu við heimilin, er að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun.“ Það er mjög skýrt að það er vilji löggjafans að stuðla að lýðræðislegra samfélagi. Það gerum við með því að leyfa fólki að taka þátt í samfélaginu. Það er þátttakan sjálf sem stýrir áhuga fólks. Ég man sjálfur eftir því að það var ekki fyrr en kom að því að ég hafði tækifæri til að taka þátt í lýðræðislegum kosningum að ég fór að pæla mikið meira í því hvað ég ætti að gera við þann rétt. Það er dálítið merkilegt í þessu samhengi að aðalnámskráin setur upp ákveðin hæfniviðmið fyrir hverja námsgrein og fyrir grunnþættina. Þar er til dæmis lýsing á hæfni nemenda við lok grunnskóla, með leyfi forseta: „Býr yfir hæfni til að vera virkur og ábyrgur borgari í lýðræðislegu nær- og fjærsamfélagi“ Þetta er ekkert flóknara en það. Sá sem er að klára grunnskóla á að vera orðinn virkur og ábyrgur borgari í lýðræðislegu samfélagi. Af hverju þá ekki að leyfa þeim að taka þátt í samfélaginu? Málið þarf ekki að vera flóknara en það því að þátttakan sjálf er það sem stjórnar áhuganum. Hér var rætt um umsagnir frá ungmennaráðum. Ég myndi vilja leggja til að grunnskólar og framhaldsskólar myndu hjálpa nemendum sínum við að senda inn umsagnir, fá persónulegar umsagnir frá þeim aðilum sem annars myndu fá kosningarrétt við þessa breytingu. Ég legg einfaldlega til að frumvarpið verði samþykkt, klárað á þessu þingi, og að nemendum og ungmennum, sem eru tilbúin til að taka þátt í lýðræðislegu nær- og fjærsamfélagi, verði leyft að taka þátt á eigin forsendum.
Virðulegur forseti. Mér þykja nokkur tímamót að við ræðum þetta mál, ekki bara vegna þess að mál þessa efnis hafa verið lögð fram fimm sinnum á síðustu tíu árum, heldur líka vegna þess að þetta er eitt af þeim málum þar sem við erum með flutning úr öllu hinu pólitíska litrófi hér á þingi. Það gerist ekki daglega. Við erum ekki endilega öll sammála um málið í þessum sal, en það er kannski eðlilegt þegar við tölum um kosningaréttinn, sem er væntanlega einn af þeim hlutum lýðræðisþátttökunnar sem skiljanlegast er að vera íhaldssamur gagnvart. Þess vegna virði ég alveg hv. þm. Óla Björn Kárason þegar hann setur nokkur spurningarmerki við málið. En af því að þingmaðurinn kallar eftir samræmi má ég til með að benda honum á eitt samræmi sem ég sé fyrir mér að við náum fram, verði þetta frumvarp að lögum. Stjórnmálaflokkar miða félagsaðild við 16 ár. Við treystum fólki til að taka þátt í innra starfi stjórnmála flokka við 16 ára aldur á sama tíma og við treystum því ekki til að taka hina endanlegu ákvörðun í kjörklefanum fyrr en það er 18 ára. Þarna er reyndar eitt örlítið ósamræmi, það er einn flokkur sem miðar við annan aldur, Sjálfstæðisflokkurinn, sem hleypir fólki inn 15 ára og er þar náttúrlega skrefi á undan okkur hinum. Það er hægt að renna yfir listann um hvenær fólk má hvað og sjá alls konar hluti sem ekkert er samræmi í. Við megum taka próf á skellinöðru 15 ára þótt við megum ekki keyra fyrr en við erum 17, við fáum skattkort og förum að borga skatt 16 ára þótt við megum ekki kjósa þá sem ráðstafa því skattfé fyrr en tveimur árum síðar. Það er kannski bara eðlilegt í samfélagi fólks sem ekki er excel-skjöl heldur lífverur og hefur þess vegna myndað lífrænt samfélag. Ég er einn af þeim sem eru nýir á þingi og tók fyrst þátt af alvöru í kosningabaráttu nú í haust. Ég náði nógu ofarlega á lista til að ég þætti þess virði að vera sendur á alvöruviðburði. Ég tek heils hugar undir með þeim sem nefnt hafa skuggakosningar framhaldsskólanna sem eitt af því kraftmesta og skemmtilegasta sem við tókum þátt í í kosningabaráttunni, þar sem við mættum ungu kjósendum, sem var samt bara hálfur hópurinn, hálfur hópurinn voru ungir kjósendur og hinn helmingurinn voru þeir tveir árgangar í framhaldsskólunum sem ekki hafa kosningarrétt. Þarna voru góðar umræður og beittar spurningar sem beint var að okkur frambjóðendum. Eitt af því sem ég lærði þarna, bara hvernig maður hagar sér sem frambjóðandi eftir að hafa fengið endurgjöf frá vini í salnum eftir einn af þessum fundum, var að á fyrsta fundinum talaði ég við unga fólkið í salnum um unga-fólks-mál, sem var náttúrlega alger feill, sem ég hef nú lært af. Þetta unga fólk hafði náttúrlega spurningar um allt í stjórnmálum. Þeim á að svara. Þetta er fólk sem er ekkert endilega skilgreint út frá því hversu gamalt það er heldur hefur það ólíkar skoðanir og ólík áhugasvið. Og það á að hafa rödd sem við eigum að hlusta á. Við erum skuldbundin til þess samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem við höfum fullgilt, að taka tillit til sjónarmiða barna og ungmenna þegar við tökum ákvarðanir í þessum sal. Við gerum það ekki nógu oft. Við sendum mál ekki nógu oft til umsagnar ungmennaráða eða annarra félagasamtaka þar sem ungt fólk kemur saman. Nema þegar það snertir nákvæmlega unga-fólks-málin. Við sendum ekki breytingar á heilbrigðiskerfinu til umsagnar ungs fólks. Tökum dæmi. Ekki var kallað eftir sjónarmiðum ungs fólks varðandi styttingu framhaldsskólans á sínum tíma, sem þó hefði augljóslega mátt gera til að fá sjónarmið notenda þjónustunnar. Það er nokkuð sem við sem þing þurfum að læra, alveg óháð því hvernig þetta mál endar, en við lærum það væntanlega miklu fyrr ef fyrstu tveir árgangar kjósenda eru jafnframt börn. Þá erum við ekki bara að tala um börn og ungmenni sem hluta af samfélaginu heldur bókstaflega hluta þeirra sem komu okkur hingað, hluta þeirra sem veittu okkur umboð sitt til að sitja á Alþingi. Og þó að það sé kannski ekki mest „glamúrös“ hugmyndin um lýðræðið að við hugsum meira um þá sem standa á bak við okkur, um þá sem greiddu okkur atkvæði í kosningum, held ég að það geti skipt máli hjá sumum. Ég held að það geti hjálpað okkur sem 63 manna málstofu að muna eftir þessu unga fólki, ekki bara þegar við mætum í framhaldsskólana til að ræða við það fyrir kosningar í skuggakosningum. Komið hefur verið inn á það í fyrri ræðum að það þurfi eitthvað að gera til að auka þátttöku fólks, sérstaklega ungs fólks, í kosningum. Það er náttúrlega dálítið bagalegt að það hafi ekki verið fyrr en 2014 sem við fórum að mæla kosningaþátttöku eftir aldri. Við vitum því ekki nákvæmlega hver þróunin er. En við höfum vísbendingar um hana í íslensku kosningarannsókninni eins og komið hefur fram. Kúrfan tekur snögga dýfu undir þrítugu. Kosningaþátttaka fólks undir þrítugu er nokkuð mikið lægri en þeirra sem eldri eru. Við vitum náttúrlega ekki hver hún yrði hjá þeim sem eru á milli 16 og 18 ára. En mögulega yrði hún betri. Mögulega yrði kosningaþátttakan þar enn meiri en í hópunum þar rétt fyrir ofan því að við sjáum á kúrfunum sem komu út úr síðustu þremur kosningum að á árunum tveimur fyrir tvítugt er örlítið meiri þátttaka í kosningunum en árin þar strax á eftir. Mögulega heldur sú kúrfa áfram að hækka fram til 16 ára aldurs, því að við finnum alltaf þegar við hittum þetta unga fólk að það hefur brennandi áhuga á samfélagsmálum þótt það finni ekki hjá sér tenginguna við skipulögð stjórnmál. En það er verkefni okkar að vinna úr því. Að lækka kosningaaldurinn er ekki eina rétta lausnin til að auka þátttöku í kosningum en getur verið hluti af lausninni vegna þess að í grunnskólum fer fram öflugt starf í lýðræðisfræðslu, ekki bara með sérskipulögðum tímum sem heita lýðræðisfræði, heldur með því að iðka lýðræði í skólastarfinu. Það eru mýmörg dæmi um hvað það hefur heppnast vel, alveg frá yngstu nemendum grunnskólanna. Hér áðan var nefnt nemendaþing Grunnskólans á Ísafirði, sem fengið hefur verðlaun fyrir að virkja allan skalann innan skólans þar sem nemendurnir setjast niður og ræða málefni skólans með þjóðfundarsniði. Fleiri skólar eru með góða reynslu af sambærilegum þingum sem eru ýmist árvissir eða reglulegir viðburðir. Eftir stutta gúglun get ég nefnt Brekkuskóla, Salaskóla, Hlíðarskóla og Oddeyrarskóla, Kelduskóla, Bláskógaskóla, Áslandsskóla og Grunnskólann í Stykkishólmi, til viðbótar við Grunnskólann á Ísafirði sem nefndur var hér áðan. Og það að nemendur innan skólans setjist saman og ræði málefni skólans ásamt þeim fullorðnu sem þar starfa, ræði sig saman til niðurstöðu og sjái að á þá er hlustað, skiptir gríðarlegu máli að sögn þeirra sem taka þátt í þessu. Það er það sem lækkun kosningaaldursins sendir líka skilaboð um. Börn 16–18 ára eru ekki bara eitthvert fólk úti í bæ heldur er þetta fólk sem við hlustum á. Fjórða hvert ár hlustum við á atkvæði þess. Þess á milli hlustum við líka á það. Ég held að stjórnmálin hafi gott af þessu. Ég held að lýðræðið í víðu samhengi hafi gott af þessari breytingu. Og ég held að í framhaldinu þurfum við að skoða alla hina angana af þessu, hvort við getum við lok þessa kjörtímabils breytt stjórnarskrá til að lækka kosningaaldurinn til Alþingis og forsetakosninga, hvort við ættum að skoða þjóðaratkvæðagreiðslur eða íbúakosningar sveitarfélaga, eins og nefnt var í umræðunni áðan. Við þurfum líka að huga að því hvaða sess lýðræðisfræðslan hefur innan skólakerfisins þannig að hún sé tryggð í öllum grunnskólum, sem var eitt af því sem fram kom í samtölum okkar nokkurra flutningsmannanna með ungmennum að væri stundum misbrestur á. Þó eru grunnskólarnir betur settir en framhaldsskólarnir sem eftir styttingu eru farnir að skera niður allar greinar og allt það sem ekki flokkast undir innsta kjarna skólastarfsins. Þá er sótt á lýðræðisfræðsluna eins og margt annað sem flokkast undir jaðar í skólakerfinu. Við þurfum að snúa þessu við í framhaldsskólakerfinu, styrkja lýðræðisfræðslustoðina í grunnskólakerfinu. Þannig gæti þetta haft þau áhrif að 16 ára ungmenni sem koma úr grunnskóla þar sem lýðræði innan skólans er virkt og þau fá þar að auki góða fræðslu um það stjórnmálakerfi sem þau eru að fara að taka þátt í sem kjósendur 16 ára að við náum á þeim tímapunkti þegar þau útskrifast úr grunnskóla að grípa þau á þessari bylgju þar sem þau eru nýkominn úr því sem er væntanlega dýpsta lýðræðisfræðsla skólagöngunnar. Þau verði strax virkir þátttakendur frekar en að þurfa að bíða í að minnsta kosti tvö ár eftir því að verða 18 ára. Þá munu þau, þessir 9.000 nýju kjósendur, hafa góð áhrif á stjórnmálaflokkana og samfélagið þegar þeir fara að hlusta.
Virðulegi forseti. Ég er einn þeirra sem flytja þetta mál. Ég ætla að leggja það á borðið að ég bar kannski ekki hitann og þungann af samningu þeirrar greinargerðar sem liggur fyrir. Hún var samin af öðru fólki en ég tek að sjálfsögðu undir það sem þar stendur, enda er þetta frumvarp sem við höfum lagt fram áður í einhverri mynd en hefur ekki hlotið framgöngu. Ég styð þetta mál vegna þess að ég styð þá réttinda- og ábyrgðaraukningu sem er verið að leggja til. Ég er sjálfur flutningsmaður ámóta máls sem útvíkkar beinan og óbeinan kosningarrétt til sveitarstjórna handa fólki sem ekki er með íslenskan ríkisborgararétt, útvíkkar þann rétt frá því sem nú er. Ég styð þá þróun að efla vald og réttindi ungs fólks. Þróunin hefur raunar ekki verið öll á þá leið á undanförnum árum. Lítum á ýmis önnur mál, t.d. sjálfræðisaldur, sem var hærri fyrir nokkrum áratugum síðan. Sundfararaldur er einnig orðinn hærri en hann var fyrir nokkrum árum síðan, þ.e. börn þurfa að vera eldri þegar þau fara í sund. Það var reynt að hækka bílfrófsaldurinn upp í 18 ár, þótt það hafi ekki gengið eftir. Ýmis þróun hefur frekar verið í þá átt að minnka réttindi. Það má hafa ýmsar skoðanir á þeim breytingum sem hafa verið gerðar, hvort sem talað er um tóbakskaupaaldur eða aldurinn sem menn mega fara í sund einir síns liðs, hvort þær séu góðar eða vondar. Það er án nokkurs vafa gott að vera barn á Íslandi og kannski betra en var einu sinni, en ég hef á tilfinningunni að börn og ungmenni ráði tíma sínum síður. Barn eða ung manneskja vaknar á daginn og hefur örlítið minni stjórn á því hvernig hún ætlar að haga degi sínum en var einu sinni. Það er m.a. út af þeim atriðum sem ég nefndi. Svo er það líka út af því að hlutir eins og skipulagt frístundastarf tekur mjög stóran hluta af degi barna og ungmenna. Menn velta upp ýmsu ósamræmi þegar kemur að aldurstakmarki sem kann að skapast. Hér leggjum við t.d. til að frístundastyrkir ýmissa sveitarfélaga, sem oftast eru til 18 ára aldurs, verði lagðir í hendur þess fólks sem getur fengið frístundastyrki, þ.e. að taka einhverja ákvörðun um þá. Mér finnst það á einhvern hátt heillandi þróun. Mér finnst heillandi að það fólk sem hlutirnir varða, þótt ekki séu nema elstu tveir árgangarnir, geti haft eitthvað um það að segja hvort það vilji virkilega vera í öllu þessu frístundastarfi eða var þetta ákvörðun sem var tekin einungis til að létta á deginum fyrir foreldra eða? Svo hafa menn ólíkar skoðanir á því. Auðvitað hafa börn og ungmenni ólíkar skoðanir á öllum málum. En þetta eru dæmi um mál sem væri gaman að fá skemmtilegri vídd á inn í umræðuna við það að þessi réttindaaukning komi hér inn. Við höfum stundum í umræðunni talað um það þannig að með þessari breytingu munum við þurfa að hlusta betur á einhvern annan hóp. En auðvitað er eitt sem fylgir þessu sem er líka jákvætt skref og við getum ekki útilokað að verði raunin einhvern tíma: Fólk undir 18 ára aldri getur, ef ég skil þetta rétt, fengið beina kosningu til sveitarstjórna. Það væri heillandi og athyglisvert. Ég get nefnt að á þingi er yngsta manneskjan sem hefur tekið sæti 21 árs og 100 daga gömul. Það var hv. þm. Bjarni Halldór Janusson frá Viðreisn sem gerði það fyrir nokkrum dögum. Þarna er stórt gat, ef svo má að orði komast. Það er hópur, þrír árgangar í það minnsta, sem kýs okkur, er hluti af þeim samfélagslega sáttmála að veita einhverju fólki umboð til að ákveða hvað sé leyft og hvað bannað, sem hefur tekið ákvörðun um að hluti þessa fólks megi drekka áfengi og einhver hluti ekki. Fyrstu þrír árgangarnir af þeim hópi hafa aldrei átt fulltrúa á þingi. Ég myndi vilja að það breyttist, að það væri einhvern tíma einhver sem væri enn yngri og þetta met yrði fljótlega slegið. Mér fyndist það jákvæð þróun. Með því að færa aldurinn neðar aukast líkurnar á því að það gerist. Menn hafa stundum velt fyrir sér hver sé ástæðan fyrir hinu og þessu, að þátttakan sé ekki meiri en raun ber vitni hjá yngra fólki. Hugsanlega skortir þau fleiri fyrirmyndir á svipuðum aldri og þau til að kjósa og hafa virkilega trú á að einhver sé talsmaður fyrir hugsjónir þeirra. Ég bind ákveðnar vonir, rétt eins og aðrir hv. þingmenn, við að þetta geti haft ákveðnar jákvæðar breytingar fyrir pólitíkina, þótt eflaust muni líka koma á daginn að margir verða ekki endilega himinlifandi með þær breytingar, vegna þess að ef kominn er markhópur inn í allan menntaskólann fyrir stjórnmálaflokkana munu þeir þurfa, og eiga þá, að sækja inn í þann markhóp með boðskap sinn sem er pólitískur boðskapur. Það hafa stundum heyrst þau sjónarmið að menn hafi ekki endilega verið sáttir við það þegar menn hafa farið inn í skólastofnun með einhvers konar pólitískan boðskap. Ég er alls ekkert feiminn við það. Mér finnst pólitík alls ekki ljótur hlutur, ekki hlutur sem eigi að fela fyrir ungu fólki, hvort sem er flokkspólitík eða annars konar pólitík. En það gæti verið að einhverjum þætti svo þegar á reyndi. Eins og ég segi, og ég ætla ekki að vera langorður að sinni, styð ég þetta frumvarp, enda er ég flutningsmaður þess. Ég er fulltrúi flutnings að öðru frumvarpi sem er ámóta því að það tekur á kjörgengi í sveitarstjórnarkosningum. Mér var bent á að vísa því til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og velti fyrir mér hvort það sé einhver ástæða fyrir því að menn fari með þetta hingað og þangað. Fari það til allsherjar- og menntamálanefndar mun ég taka því fagnandi að takast á við frumvarpið þar. Að öðru leyti hef ég lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég er ekki endilega að spyrja þingmanninn eða veita andsvar heldur aðallega að þakka honum fyrir að minna okkur á að þó að við höfum frá árinu 1984 haft 18 ár sem kosningaaldur, og þar með hafi 18 ára einstaklingar verið kjörgengir inn í þetta hús, gerðist það fyrst í síðustu viku að einhver náði að komast hingað inn 21 árs. Þarna eru þrjú ár sem við erum ekki að fullnýta. Þetta virðist vera eitthvað sem er innbyggt í öll þessi kerfi. Þrátt fyrir að við séum til dæmis með 35 ára mörk á að verða forseti er núverandi forseti sá yngsti í Íslandssögunni, 48 ára. Ég hef engar stórar áhyggjur af að í sveitarstjórnum víða um land fyllist allt af 16 ára fulltrúum ef þessi lög ganga í gegn. En ég held að það verði í það minnsta áhugavert að toga meðalaldurinn hressilega niður. Það hefur oft verið þannig að ungmenni í sveitarstjórnum hafa leitt ákveðnar umræðubyltingar. Var það ekki Fönk-listinn á Ísafirði, sem var aðallega rekinn af fólki rétt um 18 ára, sem náði að breyta pólitísku landslagi þar til hins betra? Ég þakka þingmanninum stuðning við málið og það að vera líkt og ég almennur fylgismaður þess að kosningarrétturinn eigi að vera eins opinn og hægt er.
Virðulegi forseti. Ég þakka þakkirnar. Það kann vel að vera að þó svo að við höfum okkar skoðanir eða spár um hvað muni gerast í kjölfarið er það það fallega við lýðræðið að við vitum það ekki. Kannski gerist það að einhvers konar fönk-listar spretta upp út um allt land. Kannski gæti það verið það sem þarf. Það var einhvern tímann þannig, og má að einhverju leyti bera það saman, að annar hópur fékk kosningarrétt, konur, og þá þurfti sérstakt framboð til að laga þá skekkju sem myndast hafði í þá veru. Ég mælist hvorki til þess né gegn því. Lýðræðið er svo fallegt, það mun hafa sinn gang. Ég vil bara gera eitthvað gott úr þessu, ef þetta frumvarp verður að veruleika, sem ég vona að verði.
Hæstv. forseti. Ég þakka flutningsmanni þessa máls að hafa komið með það hingað inn. Ég held að þetta sé mjög þarft og gott mál sem við þurfum að ræða og fara vel yfir. Á því eru ýmsar hliðar og nokkur sjónarmið. Ég átti fund með ungum Framsóknarmönnum þar sem við ræddum málin og komumst á þann umræðugrundvöll að ég gat tekið undir sjónarmið þeirra. Þetta unga fólk er svo vel gert, kemur með rök með og á móti og veltir málunum fyrir sér eins og flest ungmenni gera. Helstu rökin sem hníga að því að styðja frumvarpið eru þau að þátttaka ungs fólks í kosningum hefur verið mjög dræm undanfarið. Ungt fólk hefur skoðanir á því samfélagi sem það býr í eins og aðrir. Þetta er tækifæri fyrir þau áhugasömu ungmenni til að kjósa og það gæti haft hvetjandi áhrif. Ungmennin ljúka skólaskyldu við 16 ára aldur og teljast þá fullgildir þátttakendur í samfélaginu en fá þó ekki að hafa skoðun á því. Þarna er misræmi. Breyting á þessu hefur bæði í för með sér breytingar á kosningaaldri og kjörgengi. Það telja ungir Framsóknarmenn að mætti skoða betur, hvort kjörgengi ætti að haldast óbreytt. Við höfum dæmi úr forsetakosningum þar sem kjörgengi og kosningaaldur er ekki sá sami. Mig langar að tíunda nokkra punkta. Helstu gallarnir, svo að við byrjum á þeim og eigum það góða eftir, eru að einstaklingur verður lögráða við 18 ára aldur. Þangað til ræður hann ekki yfir fé sínu eða öðru nema lög mæli fyrir á annan veg. Árið 1997 var lögræðisaldur færður upp í 18 ár úr 16 og þá helst með þeim rökum að ungmenni byggju flest í foreldrahúsum til tvítugs og nytu stuðnings foreldra sinna. Þá má velta því fyrir sér hvort ósamræmi sé þarna á milli eins og komið hefur fram í máli margra hér í kvöld, þ.e. að ósamræmi sé milli þess að einstaklingur sé lögráða en fái ekki að kjósa til sveitarstjórna. Er samfella í því? Einhverjir halda því fram að þekking ungmenna á málaflokknum sé ekki nógu góð. Þá má segja að mikilvægt sé, verði frumvarpið að lögum, að gert verði átak í því. Það hefur vissulega verið gert, bæði með aukinni lýðræðisþátttöku og lýðræðiskennslu í skólum og ungmennaráðum í sveitarfélögum. En í raun eru þetta óskaplega lítil rök. Ekki er hægt að segja að þessi ákveðni hópur hafi minni þekkingu en hópurinn 18–20 ára, svo að dæmi sé tekið, og það sé endilega eitthvað betra. Ég sé ekki að það sé hugsanlegur galli á þessu. Helstu kostirnir eru þó nokkuð margir og ég ætla að fá að tíunda þá hér. Það er líklegt að áhugi ungmenna á stjórnmálum aukist. Það er vel, það er gott. Við þurfum að virkja ungt fólk til þátttöku í samfélaginu. Við þurfum að opna leiðina betur og hafa meiri umræðu á miklu víðari grunni. Einn ræðumaður áðan talaði um að eldra fólki fyndist það sett til hliðar því að ekki væri tekið mark á því í skoðanakönnunum. Þarna erum við svo með annan hóp sem kemur þar á móti. Þetta er þá ekki þverskurðurinn af samfélaginu okkar og þeim breiða hópi sem tekur þátt í samfélaginu. Það er mikilvægt að við förum að grípa inn í þá þróun að fólk sé hætt að láta sjá sig á kjörstað. Við verðum að fá fleiri á kjörstað. Við verðum að virkja lýðræðið betur. Sýnt er að þeir sem fást til að nýta kosningarréttinn ungir séu líklegir til að nýta hann áfram. Það er ótvíræður kostur. Þetta er þá tækifæri fyrir ungmenni til að móta líf og framtíð. Við sem eldri erum eigum ekki að segja þeim hvernig hlutirnir eigi að vera, við eigum að hlusta og fá þau til samtals við okkur. Ég held að það sé eðlilegur gangur. Það er eðlilegt í ljósi þess að skólaskyldu er lokið og ungmenni því meiri þátttakendur í samfélaginu. Ef ég lít út um land, þar sem ég kem utan af landi, eru mörg barnanna okkar flutt að heiman 15 ára og þurfa að sjá um sig sjálf. Sú er raunin hjá stórum hluta þjóðarinnar. Geta þau þá ekki alveg eins haft áhrif á og látið í ljósi pólitískar skoðanir, tekið þátt í pólitísku starfi eða greitt atkvæði? Þetta er líka eðlilegt í ljósi þess að ungmenni 16 ára og eldri greiða tekjuskatt, eru farin að leggja til samfélagsins með vinnu sinni. Eins og komið hefur fram í umræðunni hefur lækkun kosningaaldurs líka gefið góða raun. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Ég hlakka til að sjá hvernig það fer í meðförum nefndarinnar og sjá umsagnir og vona að þetta mál fái góða skoðun og góða vinnu. Ég hlakka til að fylgjast með því.
Virðulegi forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa máls og langaði því rétt aðeins að taka til máls og styðja þetta og fagna, ekki síst þeirri jákvæðni sem mér hefur þótt gæta í garð málsins í máli margra hv. þingmanna. Sjálfur er ég jafnvel þeirrar skoðunar að það ætti að ganga svo langt að leyfa öllum að kjósa. Ég hef velt því mikið fyrir mér. Ég á afmæli seint á árinu og mér hefur alltaf þótt ósanngjarnt að miðað sé við afmælisdag og ég hafi þurft að horfa á eftir kollegum mínum, félögum og vinum, fara og gera eitthvað sem mátti gera þegar ákveðnum aldri hafði verið náð, sérstaklega þar sem ég var ári á undan í skóla, en ég kom aðallega upp til að segja ykkur að ég hefði verið ári á undan í skóla. Mér þótti þetta oft gríðarlega ósanngjarnt. Ég held að það að taka þátt í samfélaginu, móta það hvernig við viljum sjá framtíðina, eigi ekki að einskorðast við 18 ára aldur. Ég er ekki einu sinni viss um að það eigi að eigi að einskorðast við 16 ára aldur en fagna því heils hugar að við séum að taka ákveðin skref í þá átt. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um rökin á bak við þetta. Greinargerðin sem fylgir frumvarpinu er mjög vel úr garði gerð og bent er á ótal dæmi þar sem þetta hefur verið gert með góðum árangri. Bent er á hvatningu margra alþjóðlegra stofnana, ungmennaráða og félaga og í raun þarf ekkert að velkjast í vafa um að þetta sé það rétta að gera. Við viljum vera eins og Niedersachsen í þýska sambandslýðveldinu, ég treysti því að hæstv. heilbrigðisráðherra og þýðverskur frændi minn, Óttarr Proppé, styðji við þetta mál með mér.
Hæstv. forseti. Ég er ekki jafn hrifinn af þessu frumvarpi og flutningsmaðurinn, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Ekki það að ég vilji ekki fela yngra fólki ábyrgð heldur finnst mér vera svo mikið stílbrot í frumvarpinu. Réttindi og ábyrgð fara svolítið saman. Hér er verið að lækka kosningaaldur en þetta sama fólk sem má kjósa og hafa áhrif má ekki bjóða sig fram. Það getur ekki orðið hluti af sveitarstjórn. Það er auðvitað bara stílbrot og mér finnst það ekki ganga upp. Ég hef verið talsmaður þess og geti fallist á að leyfa fólki að kjósa 16 ára. En ég vil þá að ábyrgðin sé 16 ára, vegna þess að við teljum að í atkvæðisréttinum felist mikil ábyrgð. Ef 16 ára getur axlað þá ábyrgð tekur hann líka ábyrgð á lífi sínu. Þess vegna myndi ég sjálfur breyta þessu frumvarpi og hafa 16 ár, hafa kjörgengið til sveitarstjórna 16 ára og sjálfræðisaldur 16 ár. Menn hafa verið að rugla saman að fólk geti gert eitt og annað, fengið mótorhjóla- eða skellinöðrupróf og eitthvað svona 15 ára. En auðvitað fær barnið ekkert skellinöðrupróf ef forsjáraðilinn segir: Nei, þú færð það ekki. Skellinöðrupróf skiptir engu máli í þessu. Forsjáin er hjá foreldrunum. Barnið fer ekkert í skellinöðrupróf nema ef foreldrarnir leyfa. Barnið fer heldur ekki í sund nema ef foreldrarnir leyfa. Barnið gerir ekki þetta og hitt án leyfi foreldra. Er hv. þingmaður ekki bara sammála því að við lögum kjörgengið [[Forseti hringir.]]og sjálfræðisaldurinn í leiðinni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er sammála mörgu af því sem hann kom inn á. Ég hef t.d. aldrei skilið af hverju það þarf að hafa náð ákveðnum aldri til að mega bjóða sig fram til forseta Íslands, þannig að þeir sem geta kosið forseta eru ekki kjörgengir til forseta. Ég skil pælingar hv. þingmanns mjög vel og tek undir margt í þeim. Hvað varðar sjálfræðisaldurinn verð ég að játa að ég treysti mér ekki alveg til að segja til um það. Ég hlusta á rök hv. þingmanns. Það er ýmislegt sem 16 ára unglingar geta gert, þótt þeir hafi ekki náð 18 ára aldri. Þeir eru sjálfstæðir notendur heilbrigðisþjónustunnar og ýmislegt, sem er kannski óþarfi að tiltaka hér. En ég hlusta á góð rök hv. þingmanns, tek undir sumt í þeim og annað þyrfti ég að fá að skoða betur.
Frú forseti. Ég kem fyrst og fremst upp til að þakka fyrir ágæta umræðu um þetta mál, ágætar athugasemdir og spurningar sem komu fram. Í ljósi þess að margir hv. þingmenn sem tóku til máls eru meðal flutningsmanna málsins vil ég lýsa því yfir að mér fannst sérstaklega ánægjulegt að heyra hv. þm. Þórunni Egilsdóttur lýsa skoðun sinni á þessu máli. Þótt ljóst sé að ekki er alger einhugur í þingsal um þetta mál leyfi ég mér að vera bjartsýn á það að þingmenn muni taka það núna til umræðu. Það er ánægjulegt að við séum að ná að senda það til umsagnar og vonandi fæst tími til að ræða málið í nefnd þannig að það fái þinglega meðferð. Það eru margir góðir punktar sem hafa komið fram. Ég tel að hluti af því að veita þessum nýja hópi þennan rétt, þessi réttindi, fari að sjálfsögðu saman við að veita honum aukna ábyrgð. Ég held að allt sem við höfum verið að gera hvað varðar aukna áherslu á menntun til lýðræðis og annað slíkt snúist um að undirbúa þennan aldurshóp til þess að taka aukna ábyrgð. Ég lauk ræðu minni áðan á að segja að mér fyndist mikilvægt að treysta ungu fólki og ég held að þessi hópur sé mjög tilbúin til þess. Hins vegar tel ég að það sé mikilvægt að við ræðum hvað okkur finnst um samræmi í löggjöf og annað slíkt. Hér var ágætisathugasemd hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni sem benti á að allir stjórnmálaflokkar miða við 16 ára aldurstakmark, nema Sjálfstæðisflokkurinn sem miðar við 15 ára, til þátttöku í pólitísku starfi. Þá erum við væntanlega að veita þeim hópum, a.m.k. í minni stjórnmálahreyfingu, réttinn til að velja sér fulltrúa, t.d. í forvölum eða prófkjörum eða hvað það nú er. Viljum við þá ekki um leið veita þeim réttinn til að taka þátt í þeim endanlegu kosningum sem taka við? En fyrst og fremst vil ég þakka umræðuna. Það hefur aðeins skapast umræða um nefndarvísun. Ég lagði til að málinu yrði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar en það er niðurstaðan að lokinni þeirri umræðu að ég legg til að málinu verði, eins og áðan, vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu og vonast til þess að við fáum það aftur á dagskrá á þessu þingi til 2. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar þess efnis að forseta Alþingis verði falið að skipa rannsóknarnefnd skipaða þremur aðilum sem skuli rannsaka fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Flutningsmenn tillögunnar eru auk þess sem hér stendur hv. þm. Oktavía Hrund Jónsdóttir, Halldóra Mogensen, Birgitta Jónsdóttir, Jón Þór Ólafsson, Ásta Guðrún Helgadóttir, Björn Leví Gunnarsson, Gunnar Ingiberg Gunnarsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Gunnar Hrafn Jónsson. Frú forseti. Öldum saman hefur íslenskur almúgi kvartað undan spillingu þeirra sem skipað hafa efstu lög þjóðfélagsins. Lengst af tengdust þessar umkvartanir embættismönnum á borð við presta og sýslumenn, en svo kom að því, þegar heimurinn opnaðist Íslendingum, ekki hvað síst vegna margháttaðra þjóðfélagsbreytinga á 20. öld, að umkvörtunarefnin breyttust eða beindust að öðru. Hér urðu til gífurlegir fjármunir vegna hins svokallaða síldarævintýris, Marshall-aðstoðar og svo mætti lengi telja. Þá fóru spjótin að berast að þeim sem stunduðu viðskipti, t.d. heildsölum sem voru grunaðir um að skjóta fjármunum undan. Um síðustu aldamót voru bankar í eigu almennings einkavæddir með skelfilegum afleiðingum fyrir eigendur þeirra, þ.e. almenning. Þessar afleiðingar urðu til þess að hér upphófst hrina rannsókna á ýmsum þeim málum sem misfarist höfðu svo að ekki sé dýpra í árinni tekið. Ég hafði nú hugsað mér, virðulegur forseti, að koma með allar þessar skýrslur hér í pontu en hætti við af tveimur ástæðum. Annars vegar er ég bakveikur eymingi og hins vegar er ekkert pláss, ekkert borð til að leggja þær á, ekkert frálagsborð sem ég hefði getað geymt þær á máli mínu til stuðnings. Þetta eru, sýnist mér, sex meginrannsóknir sem um er að ræða. Sú fyrsta og þekktust er náttúrlega sú sem bar titilinn Aðdragandi og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdir atburðir. Var í níu bindum sem er hvert öðru skemmtilegra. Annað rit í þessari röð var skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um Rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna og gaf hún fyrra nefndarritinu lítið eftir. Þriðja í röðinni var skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð o.fl. Svo má segja að fjórða skýrslan - eða hvernig eigum við að orða það, það var ekki eiginleg skýrsla sem slík - hafi verið hin stórmerkilegu Panama-skjöl sem ég nefni hér í þessari tímaröð. Vissulega var það ekki skýrsla eða uppgjör á því sem misfarist hafði og því sem hafði verið gert rangt heldur einfaldlega sönnunargögn í stórum bunkum, fyrst og fremst rafrænum. Fimmta ritið í þessari röð var ágætt rit sem reyndar var aðeins legið á, það er hið ágæta rit Eignir Íslendinga á aflandssvæðum, könnun starfshóps á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins á fjármagnsflutningum og eignaumsýslu á lágskattasvæðum. Um þá skýrslu stóð mikill styr. Hér berast í þingsal 50 sm eða þar um bil af rannsóknargögnum og skýrslum. Það er ágætt. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þá íþróttamannslegu framkomu sem felst í því að bera þetta upp fyrir veikan eymingja. Sjötta ritið og það nýjasta heitir Þátttaka Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands hf. árið 2003. Það fengum við í hendur fyrir rúmum mánuði ef ég man rétt. Þessar skýrslur sýna í raun allar, með mismunandi hætti þó, fram á siðrof, mistök, vanhæfi, vangetu og útbreidda spillingu á ýmsum sviðum, ekki hvað síst í pólitík og viðskiptum. Þá er ég kominn að því sem ég vona að marki upphaf næsta skrefs til að upplýsa almenning um einn anga fjármálalífsins sem sveipaður hefur verið hulu, það sem ég vonast til að verði næsta skref í því að upplýsa um mál sem misfórust hér síðustu árin og misserin. Ályktunin hljómar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar, í samræmi við ákvæði laga um rannsóknarnefndir, að gerð verði rannsókn á fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Rannsóknin verði falin þriggja manna nefnd sem forseti Alþingis skipar skv. 1. mgr. 2. gr. laga um rannsóknarnefndir. Rannsóknarnefndin leggi mat á hvernig til hafi tekist þegar fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands var komið á fót, m.a. framkvæmd hennar og efnahagsleg áhrif. Í þessu skyni geri nefndin grein fyrir: a. fjármagninu sem flutt var til landsins með fjárfestingarleiðinni, b. hvaðan fjármagnið kom, c. hvaða einstaklingar voru skráðir fyrir fjármagninu sem flutt var til landsins eða hvaða félög og eignarhaldi þeirra, d. hvernig fénu sem fært var inn til landsins var varið, þ.e. til hvaða fjárfestinga það var notað og hvaða áhrif þær fjárfestingar hafa haft á íslenskt efnahagslíf, e. hvort ríkissjóður hafi orðið af skatttekjum vegna þessa og þá hversu stórt umfang slíks taps hafi verið. Nefndin skili niðurstöðum sínum í skýrsluformi svo fljótt sem verða má og eigi síðar en 31. janúar 2018.“ Í greinargerð segir: „Þessi tillaga til þingsályktunar er lögð fram á grundvelli 1. gr. laga um rannsóknarnefndir, nr. 68/2011, en þar segir: „Forseti Alþingis skipar rannsóknarnefnd á vegum Alþingis ef þingið samþykkir ályktun þar um til þess að rannsaka málsatvik í mikilvægu máli sem varðar almenning.“ Tilgangur þessarar þingsályktunartillögu er að varpa skýru ljósi á allar þær fjármagnstilfærslur sem voru gerðar fyrir tilstilli fjárfestingarleiðar Seðlabanka Íslands.“ Um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands segir: „Í kynningu Seðlabanka Íslands á fjárfestingarleiðinni, frá 18. nóvember 2011, segir m.a.: „Á komandi mánuðum mun Seðlabanki Íslands standa fyrir gjaldeyrisútboðum þar sem bankinn mun kaupa erlendan gjaldeyri í skiptum fyrir krónur til innlendrar fjárfestingar, enda sé fjárfestingin bundin til langs tíma hér á landi. Viðskiptin eru liður í losun hafta á fjármagnshreyfingar með gjaldeyri, samanber áætlun Seðlabankans um losun gjaldeyrishafta frá 25. mars 2011. Markmið Seðlabanka Íslands með viðskiptunum er að auðvelda losun gjaldeyrishafta, án þess að það valdi verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum eða tefli fjármálastöðugleika í tvísýnu. Fjárfestingarleiðin felur í sér að fjárfestar sem hyggjast fjárfesta á Íslandi fyrir erlendan gjaldeyri geta keypt íslenskar krónur fyrir hluta gjaldeyrisins í gjaldeyrisútboði Seðlabanka Íslands. Skilyrt er að viðkomandi fjárfestir kaupi að minnsta kosti sömu fjárhæð króna í venjulegum viðskiptum við fjármálastofnanir. Einnig er það skilyrði að öllum fjármunum verði varið til fjárfestingar innan lands, samkvæmt nánari ákvæðum í auglýsingum um fjárfestingarleiðina. Einnig verður fjárfestum sem þegar eiga svonefndar aflandskrónur sem verið hafa í samfelldu eignarhaldi viðkomandi fjárfestis frá 28. nóvember 2008 gert kleift að fjárfesta með sama hætti og auglýsingin greinir. Þeir munu með sama hætti selja erlendan gjaldeyri hjá innlendri fjármálastofnun og er þá gert kleift að flytja til landsins aflandskrónur sínar. Fjárhæð aflandskróna sem heimilað yrði að flytja inn með þeim hætti samsvarar jafnvirði þess erlenda gjaldeyri sem fjárfestir seldi innlendri fjármálastofnun, reiknuðu á genginu sem myndast í útboðum Seðlabankans. Í greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra, Framgangur áætlunar um losun fjármagnshafta, frá 18. mars 2015 kemur fram að 1.099,2 millj. evra eða 206 milljarðar kr. hafi verið færðar til landsins í gegnum fjárfestingarleiðina. Þar kemur einnig fram að 47,2% fjármagnsins hafi verið notuð til að fjárfesta í skuldabréfum, 40,0% í hlutabréfum, 12,2% í fasteignum og 0,6% í verðbréfasjóðum. Það er alveg ljóst að innstreymi þessa fjármagns hefur haft veruleg áhrif á íslenskt hagkerfi, ekki hvað síst íslenskan fasteignamarkað.“ Um aflandseignir Íslendinga og fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands segir: „Undanfarin ár hefur gagnrýni á fjárfestingarleiðina verið hávær, en mismiklum rökum studd.“ - Sumir hafa talað um peningaþvættisleið Seðlabanka Íslands. - „Segja má að þessi gagnrýni hafi fengið byr undir báða vængi þegar skýrsla fjármála- og efnahagsráðuneytis, Eignir Íslendinga á aflandssvæðum, var birt í byrjun janúar. Í skýrslunni segir m.a.: „Miðlun upplýsinga um fjármagnsflæði inn og út úr landinu, t.d. aflandskrónur sem fluttar hafa verið til landsins og eins þátttaka í fjárfestingarleið Seðlabankans er ekki til staðar. Sér í lagi hefur skattayfirvöldum ekki verið gert viðvart af hálfu Seðlabankans þegar um grunsamlegar fjármagnstilfærslur er að ræða.“ (Viðauki 4: Vangaveltur um mögulegar úrbætur, bls. 47.) Segja má að sú rannsókn sem hér er stefnt að sé að einhverju leyti svar við ofangreindri skýrslu og að hún muni, síðast en ekki síst, varpa ljósi á hulinn hluta íslensks fjármálalífs undanfarinna ára og áratuga.“ Virðulegur forseti. Ég lýk málflutningi mínum hér í síðari ræðu minni.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna og framlagningu málsins. Ég ætla ekki að dvelja lengi við inntak tillögunnar heldur vil sem fulltrúi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd velta því upp við hv. þingmann að nú höfum við á Alþingi sett saman í sameiningu lög um nefndir og við höfum rúmlega hálfan metra úr að vinna af afurðum slíkra rannsókna af ýmsu tilefni, bæði er það stóra rannsóknin sem var hér um fall bankanna og síðan tiltekin rannsóknarskýrsla sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni. Ég held að mikilvægt sé að við stöldrum við það mjög reglulega hversu gagnleg slík nálgun er sem ein af mörgum leiðum okkar á Alþingi til þess að rækja eftirlitsskyldu okkar gagnvart framkvæmdarvaldinu á hverjum tíma. Við tókum til að mynda við þyngsta pakkanum, þ.e. stóru rannsóknarskýrslunni, öllum bindunum, töluvert innblásin og fjölluðum um það í nefndum í framhaldinu o.s.frv. og samþykktum 63:0 alls konar áform um að breyta og bæta vinnubrögð okkar og laga allt til framtíðar. Sumt af því hefur gerst en annað alls ekki. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort flutningsmenn málsins, þingmenn Pírata, séu fullvissir um að þetta sé besta leiðin að fara til að freista þess að ná einhvers konar botni í þessa sannarlega mikilvægu spurningu.
Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir andsvarið. Já, þingflokkur Pírata er þess fullviss að þetta sé rétta leiðin. Það er nefnilega þannig að niðurstöðurnar og ábendingarnar sem okkur bárust úr þessari nýjustu skýrslu um Hauck & Aufhäuser hafi verið mjög jákvæðar. Svona rannsókn, svona úttekt, sýnir okkur hvað hefur farið forgörðum, hvar mistök hafa verið gerð, hvar hefur hugsanlega verið gert eitthvað glæpsamlegt. Ef við gerum það ekki, ef við sleppum þessu þá missum við af tækifæri til að gera þetta mál upp. Það má líka benda á að það er ekki útilokað að ýmislegt jákvætt komi út úr þessari skýrslu og kannski verði þetta til þess að ýmsir þeir sem eru ósáttir við þá umræðu sem er í gangi og finnst að sér vegið fái uppreisn æru í einmitt slíkri skýrslu. Við verðum að svipta hulu af þessari leynd. Þó að afleiðingar verði ekki aðrar en a.m.k. samfélagslegar þá verða þær alla vega til þess að þrýsta á gagnsæ og lýðræðisleg vinnubrögð. Þá er tilganginum náð, að hluta til að minnsta kosti.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Mitt andsvar er sett fram meira í þeim tilgangi að skiptast á skoðunum við hv. þingmann á þessum tímapunkti þegar hann er að mæla fyrir tillögu um nýja rannsókn frekar en að ég hafi í sjálfu sér efasemdir um að það beri að fara í þessa rannsókn. Ég held að full ástæða sé til þess og ágætlega rökstutt hjá hv. þingmanni að það verði gert. En mig langar, vegna þess að þetta er allt ferskt í huga þingmannsins og flutningsmanna málsins, að spyrja hann hvort flutningsmenn málsins hafi velt því fyrir sér í aðdraganda og gerð þess hvernig Alþingi gæti síðan í fyllingu tímans tryggt það að afurð svona rannsóknar komi að notum. Nú fáum við skýrsluna og henni er vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vinnur úr málinu og málið er síðan rætt aftur á Alþingi. Vangaveltan er þessi: Eigum við með skipulegum hætti að skoða málið aftur eftir fjögur ár, eftir tvö ár, eftir fimm ár, eftir eitthvað, þannig að við ögum okkur sjálf í þá veru að það gerist aldrei að við föllum í freistni hvítþvottar, þ.e. það komi út skýrslur og við teljum þar með að við séum búin að tikka í boxin og getum haldið áfram eins og ekkert hafi í skorist?
Ég þakka hv. þingmanni andsvar í annað sinn. Ég verð að segja það stutt og laggott að þetta er ein sú besta hugmynd sem ég hef heyrt í langan tíma. Við skulum gera það, gerum þetta að reglubundnum viðburði, lítum yfir farinn veg, rífum upp gamlar skýrslur. Ég er sagnfræðingur að mennt og ég sé að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé er sáttur við þetta vinnulag. En já, við ættum að sjálfsögðu að gera það.
Virðulegur forseti. Ég þakka þeim sem hlýddu. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir andsvörin og mælist til þess að þessi þingsályktunartillaga fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis til afgreiðslu. Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.