Forseti lítur svo á að fundur geti staðið eitthvað lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir ef ekki er hreyft andmælum, þó ekki langt inn í kvöldið. Það sem út af stendur af dagskrá dagsins mun þá, ef til kemur, færast yfir á dagskrá morgundagsins.
Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 235, um áætlanir um fjarleiðsögu um gervihnött, frá Smára McCarthy.
Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á grein Þuríðar Hörpu Sigurðardóttur, formanns ÖBÍ, í Fréttablaðinu í dag þar sem hún viðrar áhyggjur sínar af því að hugsanlega eigi að segja upp rammasamningi Sjúkratrygginga Íslands við sjúkraþjálfara. Ég get ekki annað en tekið undir áhyggjur formanns ÖBÍ og þá sérstaklega þá staðreynd að aðgangur fólks að sjúkraþjálfun er í uppnámi, rétt svo þegar eitthvert skikk var komið á með samningi frá síðasta ári sem gerði fólki kleift að sækja sjúkraþjálfun, fólki sem áður hafði ekki tök á því vegna kostnaðar. Þegar svo loksins er komið til móts við einstaklinga sem þurfa að nýta sér sjúkraþjálfun með þessum rammasamningi sem gerður var gerist það að allt of margir sækja sér sjúkraþjálfun, eðlilega þar sem fólk hafði þá loksins möguleika til þess að sækja sér þjónustuna þar sem gjaldskráin var lagfærð. Þess vegna er til athugunar að segja samningnum upp. Ég fagna því að ræða eigi skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands á eftir því að oft er þörf en núna er greinilega nauðsyn. Það þarf að vera skýrt hvaða leið á að fara. Einstaklingar eiga að geta reitt sig á þjónustu heilbrigðiskerfisins óháð efnahag. Það er furðulegt að takmarka eigi aðgengi að þjónustu sem nýtist mörgum og það er ekkert eðlilegt við þetta stefnuleysi. Það er ekkert eðlilegt við það að gefa í einn daginn og draga svo úr þann næsta. Það á enginn að þurfa að búa við þetta stefnuleysi.
Hæstv. forseti. Ég ætla að gera að umræðuefni það sem mikið er búið að tala um lengi. Það er traust þingsins, traust til þingsins og stjórnmálamanna sem virðist fara niður með hverri skoðanakönnun þótt við séum að vísu í toppmálum miðað við borgaryfirvöld. Spurningin er alltaf: Hver er ástæðan og hvað er til úrbóta? Forsætisráðherra skipaði nefnd til að reyna að bæta stöðuna og auka traust til þingsins. Ég hef verulegar efasemdir um gagnsemi slíks meðan við sjálf erum mjög ómálefnaleg í garð hvert annars. Við erum með stanslausar upphrópanir, sum okkar, um fúsk hinna, um spillingu hinna og jafnvel glæpsamlegt athæfi hinna. Svona málflutningur mun örugglega ekki auka traust almennings til þingsins. Hér er raunverulega verið að grafa undan trausti. Það er eins og margir haldi að þessi málflutningur og að skapa þessa upplausn sé til gagns. En það er ekki til gagns. Sumir láta ekki duga að draga úr trausti þingsins með svona málflutningi heldur ráðast jafnvel á stjórnsýsluna með ásökunum um fúsk og lögleysu. Gott dæmi er nýleg umræða um vopnaflutning þar sem menn halda því fullum fetum fram að embættismenn hafi ekki farið að lögum. Auðvitað elta fjölmiðlamenn þetta alltaf, bæta jafnvel í alla vitleysuna og gefa svo hver öðrum verðlaun fyrir. Ég held að við munum aldrei skapa nokkurt traust eða auka það nema vera með málefnalega gagnrýni, rökstudda gagnrýni, og taka svo til hjá okkur sjálfum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að ræða hér stöðu á fasteignamarkaði. Ástæða þess að ég ræði það mál nú er frétt í Morgunblaðinu í gær þar sem fyrirsögnin var: Eftirspurnin mjög ofmetin. Þá er spurningin: Er það svo? Ari Skúlason, hagfræðingur Landsbankans, hefur m.a. talað um að fara þurfi varlega í mat á þörfinni því að við viljum heldur ekki hvetja til offramboðs á markaðnum eins og var t.d. eftir hrun. Í greiningum Íbúðalánasjóðs er talað um uppsafnaðan skort upp á 6.000 íbúðir og að þegar horft er til næstu ára sé alla vega þörf á 9.000 íbúðum. Við ræddum þessa skýrslu hagdeildar Íbúðalánasjóðs hér í byrjun febrúar í sérstakri umræðu. Ég lét þau orð falla í þeirri umræðu að ég hefði efasemdir um þessa miklu þörf eða þann skort sem þar er tilgreindur. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því að það er og hefur verið viðvarandi skortur á íbúðarhúsnæði á síðustu árum. En það er þó svo að mikið af íbúðum hefur verið að koma inn á markaðinn hér á höfuðborgarsvæðinu sérstaklega og á landinu öllu voru 1.800 nýjar íbúðir á síðasta ári. Flestar þeirra voru reyndar í Mosfellsbæ eða 400 íbúðir. Á sama tíma og ég tel mikilvægt að við leggjumst öll á eitt við að reyna að ná jafnvægi á byggingarmarkaði, á markaði sem í gegnum tíðina hefur verið mjög sveiflukenndur með miklum og vondum áhrifum fyrir okkur öll, hvet ég sveitarfélög til að tryggja nægt framboð lóða á næstu árum. Á sama tíma er mikilvægt að þær tölur sem eru gefnar út af opinberum aðilum, um þörf næstu ára, séu raunhæfar og trúverðugar. Við verðum nefnilega að átta okkur á því að fjölgun íbúða kallar á töluverðar innviðafjárfestingar af hálfu hins opinbera, bæði fyrir sveitarfélög og ríki. Þá er nauðsynlegt að koma inn á þá stöðu sem uppi er í samgöngumálum hér á höfuðborgarsvæðinu. En það er algerlega nauðsynlegt að tryggja heildstæðar og raunhæfar lausnir til að leysa þann vanda sem uppi er í dag og hvað þá þegar íbúum svæðisins fjölgar um 40.000 manns á næstu árum. Þá verð ég að minna á beiðni mína um sérstaka umræðu við hæstv. samgönguráðherra um samgöngumál hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég vona að sú beiðni mín nái fram að ganga fljótlega.
Virðulegi forseti. Mig langar mikið að fjalla um þau rök sem komu fram í umræðunni um vantrauststillögu í gær. Mig langar t.d. að vita af hverju ekki er hægt að samþykkja vantraust á dómsmálaráðherra af því að þessi stjórn eigi eftir að gera svo mörg góð verk og af hverju stjórnarsamstarfinu lýkur ef vantraust verður samþykkt. Eina útskýringin sem ég sé er að Sjálfstæðisflokkurinn hafi hótað að slíta samstarfi ef vantrauststillagan hefði verið samþykkt. Samstarfsflokkarnir beygðu sig sem sagt undir þá hótun því að annars gætu þau ekki unnið öll þau góðu verk. Það er sem sagt verið að segja að þessi góðu verk verði ekki unnin nema Sjálfstæðisflokkurinn sé í stjórn. Í því felst ákveðinn dómur á aðra flokka á þingi sem ég er ekki tilbúinn til að gangast undir. En ég þarf hins vegar að fjalla um erindi mitt til forsætisnefndar. Nýlega hefur nefndin fengið lögfræðiálit sem fjallar um erindi mitt með lögfræðigleraugum. Það álit rangtúlkar erindi mitt á svo marga vegu, eins og gengur og gerist þegar þýtt er úr einu tungumáli yfir í annað. Markmið erindisins er að forsætisnefnd rannsaki þær endurgreiðslur sem skrifstofustjóri þingsins segir í fjölmiðlum að hafi ekki verið rannsakaðar, að nefndin meti hvort einhverjar endurgreiðslur geti varðað brot á lagareglum sem þarfnast úrskurðar þar til bærra stjórnvalda eða dómstóla. Nauðsynlegt er að nefndin fjalli um hæfi sitt til að leggja mat á sjálfar endurgreiðslurnar af því að þær geta varðað nefndarmenn sjálfa. Ég vil þess vegna beina því til forseta að hlusta á efni erindisins en ekki á þröngan lögfræðiútúrsnúning á því, vegna þess að ef erindinu er vísað frá vegna þýðingar yfir á lögfræði, þá verð ég bara að senda annað erindi og annað og annað þar til þýðingin verður loksins rétt. Maður á nefnilega ekki að þurfa að vera lögfræðimenntaður til að senda nefndinni erindi. Forseti getur sparað þinginu og forsætisnefnd ómælda vinnu með því að setja ekki upp þröngsýn lögfræðigleraugu til að skjóta sér undan þeirri ábyrgð að sinna því eftirliti sem erindið krefur forsætisnefnd um.
Virðulegi forseti. Ég vil nýta þetta tækifæri til að fjalla svolítið betur um starfsemi skipulagðra glæpahópa hérlendis. Í umræðunni um daginn var ýmislegt ósagt. Það er mat lögreglunnar að hér á landi starfi skipulagðir hópar brotamanna og margir þeirra hafi erlendar tengingar og styrkur þeirra sé að aukast. Ég hef nefnt það hér í ræðustól að greiningardeild ríkislögreglustjóra metur áhættustigið sem mikla áhættu. Ég ætla að fara betur yfir stöðuna í brotaflokkum þar sem helst gætir skipulagðrar brotastarfsemi og eftirfarandi mat lögreglu og úr skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra. Smygl á fólki, mansal. Grunur leikur á að erlendir smyglhringar hafi Ísland sem áfangastað. Vísbendingar eru um að móttökukerfi fyrir hælisleitendur sé misnotað hér á landi og vitneskja er um skipulagða flutninga fólks frá öruggum ríkjum og grunsemdir hafa einnig vaknað um mansal og smygl á fólki. Vændi. Fyrirliggjandi upplýsingar lögreglu benda til að skipulagt vændi hafi aukist stórlega á undanförnum árum og talar lögreglan um sprengingu í því sambandi. Hluti af þeirri starfsemi tengist erlendum skipulögðum glæpahópum. Fíkniefni. Framboð fíkniefna og styrkleiki þeirra hefur aukist og fullyrðir lögregla að fíkniefnaneysla hafi aldrei verið meiri í Íslandssögunni. Lögreglan telur að skipulögð brotastarfsemi sé hvað greinilegust í innflutningi, framleiðslu, dreifingu og sölu fíkniefna og hlutur erlendra ríkisborgara þar umtalsverður. Mikil aukning er á innflutningi á kókaíni sem er skýrasta dæmið um aukin umsvif skipulagðra brotahópa á Íslandi og alþjóðlegra tenginga þeirra. Auðgunarbrot. Skipulagðir þjófnaðir og innbrot eru hluti auðgunarbrota, en í þeim tilvikum er iðulega um erlenda afbrotahópa að ræða og eru þeir sumir hverjir afar sérhæfðir. Ég hef einungis tæpt á stóru úr skýrslu lögreglu. En hvað er til ráða? Lögreglan kallar eftir auknum mannafla til að sinna frumkvæðisvinnu sem hún telur lykilatriði við að stemma stigu við vaxandi starfsemi skipulagðra brotahópa. Lögreglan kallar eftir auknum mannskap til að sinna almennri og sýnilegri löggæslu. Lögreglan hefur einnig kallað eftir því að öryggi starfandi lögreglumanna sé aukið að því leyti að menn sem sinni eftirliti verði í færri tilvikum einir, á þetta sérstaklega við úti á landi, [[Forseti hringir.]]og jafnframt að styttra verði í aðstoð en nú er. Við skulum sameinast um að svara þessu ákalli lögreglu með aðgerðum en ekki aðgerðaleysi.
Herra forseti. Ég ætla örstutt að bregðast við sjónarmiði sem kom fram í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar áðan sem með einhverjum hætti snerist um mismunandi afstöðu þeirra sem greiddu atkvæði gegn vantrauststillögu á dómsmálaráðherra sem hér var til umræðu í gær. Ég vildi bara vekja athygli á því að þegar vantrauststillaga kemur fram í þinginu geta menn stutt tillöguna á mismunandi forsendum eins og kom fram í umræðunum í þinginu. Sumir gerðu það á þeim forsendum að þeir væru að greiða atkvæði um embættisfærslu þessa dómsmálaráðherra meðan aðrir sögðu einfaldlega, eða á þeim var að skilja, að þeir hefðu ekki mikið út á embættisfærslu dómsmálaráðherra að setja en væru hins vegar að nota tækifærið til að sparka í ríkisstjórnina. Þetta kom fram af hálfu sumra þeirra sem studdu vantrauststillöguna. Með sama hætti greiddu menn atkvæði gegn vantrauststillögunni á ýmsum forsendum eins og kom fram í umræðum og hafa til þess fulla heimild. Ég vildi taka þetta fram í tilefni af þessum ummælum hv. þingmanns. Ég hjó líka eftir síðari hluta ræðu hans þar sem hann var að fjalla um bréfaskipti sín við forsætisnefnd þingsins. Ég vildi einfaldlega taka það fram að þegar í lögum eða reglum er kveðið á um að forsætisnefnd þingsins úrskurði um einhver atriði sem varða innri starfsemi þingsins þá er það ekkert óvart að það verkefni er falið mönnum sem eru á sama tíma starfandi þingmenn, þ.e. allar þær ákvarðanir sem eru teknar varðandi þingmenn og eru teknar innan þings, varða þingmennina sjálfa eða geta varðað þá með einhverjum hætti. Ég held að menn verði að átta sig á því að almennar hæfisreglur stjórnsýsluréttar eiga ekki við hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Ég ætla að koma inn á störf hv. fjárlaganefndar. Fyrst vil ég víkja að samtali hv. þm. Þorsteins Víglundssonar þar sem hann spurði hæstv. ferðamálaráðherra, í óundirbúnum fyrirspurnatíma, út í nokkra þætti er varða ferðaþjónustuna, gjaldtökumál o.fl., um málefni Isavia og fyrirhugaðar fjárfestingar og lántöku. Hæstv. ráðherra taldi að við þyrftum að skoða vel málefni Isavia, m.a. fjárfestingarnar og rekstrarformið, og ég tek undir með hæstv. ráðherra. Stórar innviðafjárfestingar eru pólitískt viðfangsefni, hvernig fjármögnuninni er háttað, og er verkefni tengt umfjöllun hv. nefndar um opinbera fjármálastefnu. Hvaða áhrif hafa þessar fjárfestingar og fjármögnunin á verðbólguþróun, framtíðartekjuöflun o.s.frv.? Þá má velta því fyrir sér hvaða veð liggja að baki lánsfjármögnuninni. Eru það framtíðartekjur eða eru það eignir hins opinbera í hinu stærra samhengi, mikilvægi ferðaþjónustunnar og aukið vægi í þjóðarbúskapnum, útflutningstekjur, framtíðarhorfur greinarinnar og áhrif á efnahagsframvinduna? Það eru risastórar spurningar sem vakna í þessu sambandi og eru á borði nefndarinnar. Þá vil ég draga fram það sem vel er gert á vettvangi þings og í samskiptum þings og framkvæmdarvalds. Í fjárlögum samþykkti þingið viðbótarframlag til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, 400 millj. kr. Ákvörðun um þá ráðstöfun var tekin í kjölfar fundar nefndarinnar með öllum forstöðumönnum þessara stofnana og í samráði við hæstv. heilbrigðisráðherra. Úr varð þessi viðbótarráðstöfun og var sammælst við forstöðumenn og ráðherra um að þeir myndu síðan fara yfir þörfina og skiptinguna. Hæstv. ráðherra Svandís Svavarsdóttir lofaði að fylgja því eftir með fundi ráðuneytis og fjárlaganefndar um þessa ráðstöfun. Hæstv. ráðherra stóð við það loforð og sá fundur var í morgun, afar gagnlegur. Ég vil hrósa hæstv. ráðherra, þinginu, nefndinni, vinnulaginu og, virðulegur forseti, þakka það sem vel er gert í okkar störfum.
Það er mjög vel til fundið.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fjalla einmitt um traust til þingsins, framkvæmdarvaldsins, þ.e. ríkisstjórnarinnar, og stjórnmála almennt. Það er ekki rétt að traust til Alþingis sé að lækka. Það er að aukast. Hins vegar er traust til dómstóla að minnka sem er líka alvarlegt. Ég nefni þetta í ljósi þess sem hv. þm. Brynjar Níelsson fór yfir áðan en einnig til að svara þeirri tilgátu hans, þess ágæta hv. þingmanns, að traustið aukist á Alþingi þegar við einhvern veginn sleppum því að tala of ónærgætið um það sem við sjáum að sé að í kerfinu okkar. Ég held að sú tilgáta sé röng. Ég held að traust til Alþingis sé að aukast vegna þess að það hefur sést mjög vel hvernig Alþingi hefur verið að sinna eftirlitshlutverki sínu og aðhaldshlutverki í auknum mæli síðasta árið eða tvö. Ég ætla bara að nefna tiltekna þingmenn sem hafa komið á kortið og inn í umræðuna alls konar hlutum sem hafa vissulega verið óþægilegir. Ég býst ekki endilega við því að það auki traust til Alþingis en traustið hlýtur að aukast þegar fólk sér að Alþingi er megnugt um aðhaldið sem og um eftirlitið, er til í að vera tæpitungulaust og vissulega nota orð eins og fúsk. Það vill svo til að fúsk finnst í kerfinu okkar. Það finnst líka spilling í kerfinu okkar. Fólk veit þetta alveg og við erum ekkert að fara að sannfæra fólk um að svo sé ekki með því að þegja yfir því, svo mikið er víst. Ég hygg að traustið sé að aukast á Alþingi vegna þess að við sýnum í meira mæli að við séum til í þetta aðhald og þetta eftirlit. Það er mín tilgáta og ég held að hún sé rétt. Varðandi atkvæðagreiðsluna í gær var ég að velta fyrir mér orðum frá hv. þingmönnum Vinstri grænna sérstaklega en líka orðum hæstv. fjármálaráðherra sem furðaði sig á því að vantrauststillagan fjallaði um einn tiltekinn ráðherra eins og það væri óhugsandi að einn ráðherra væri sá sem fólk vildi losna við úr embætti. Ég furðaði mig á því að hann furðaði sig á þessu en ég fattaði allt í einu í lokin hvað þetta er eftir að hafa hugsað aðeins um það. Stjórnmálamenningin á Íslandi gerir ráð fyrir fyrirbæri [[Forseti hringir.]]sem er kallað í daglegu máli samtrygging og er að mati sumra eitt form af spillingu. Ég held að það sé það sem við höfum séð hérna í gær þótt ég viti vel að fólk sem tók þátt í þeirri umræðu væri ekki að reyna að stunda þessa samtryggingu. [[Forseti hringir.]]Hún er eðli þess að við séum með meirihlutastjórnvöld. Því miður hef ég ekki meiri tíma en ég ætla að ræða þetta frekar í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Nú er orðinn ákveðinn spekileki á milli mín og hv. sessunautar míns þannig að við erum að fara að ræða um sama málið sem vill svo til að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom líka inn á, þ.e. traust. Það virðist vera að malla eitthvað á þessum bletti þarna. Það er að einu leyti miður að hv. þm. Helgi Hrafn skuli koma inn á þetta því að meðan ég hlustaði á hv. þm. Brynjar Níelsson tala orti ég vísu sem nær ekki utan um hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson en ég læt hana engu að síður flakka: Í pontu brattur Brynjar fer og brýnir sína raust. Hann efni ræðu rændi af mér, ég ráðgast vildi um traust. Það er akkúrat það sem ég vildi gera og ágætt að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hafi komið inn á það hér að það er nefnilega ekki rétt að traust á Alþingi sé að minnka. Það eykst einmitt. Þjóðarpúls Gallup sýndi að milli febrúarmánaða 2017 og 2018 jókst það um 7 prósentustig. Ég ætla hins vegar ekki að vera jafn brattur og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson og fullyrða að ég viti ástæðuna, koma með tilgátu og bæta við, með leyfi forseta, svo ég vitni í hv. þingmann: „Ég held að hún sé rétt.“ Ég veit ekkert af hverju traustið eykst. Ég held að það séu margir þættir í því og ég held að ekkert okkar ætti að eigna sér það, hvorki við í stjórnarmeirihlutanum né fólk í stjórnarandstöðu. Kannski er það af því að stjórnarandstaðan stendur sig svona vel, ég veit það ekki. Það er kannski út af því. Ég gæti staðið hér og sagt að það væri af því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefði aukið traust á Alþingi um 7 prósentustig. Ég held að það sé ekki ein skýring á einu eða neinu. Það jókst nefnilega líka frá 2016–2017. Eitthvað er að gerast, eitthvað erum við að gera rétt. Aðdáendur fótboltamanna eru oft þannig að þeir eru svo hrifnir af sínum manni að þeir tala hinn niður. Þeir sem fíla Ronaldo mæra hann svo mikið að þeir segja næstum því að Messi sé lélegur. Ég held að við eigum ekki að verða þannig, ég held að við séum öll hér að fikra okkur áfram eftir einhverri réttri leið. Ég bið okkur öll [[Forseti hringir.]]að hugsa hvað það er sem við erum að gera rétt og gera meira af því sama.
Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á ályktun á 48. þingi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands sem haldið var í nóvember 2017, fyrir skemmstu sem sagt, en kann að hafa horfið í öllum hinum mikla atgangi sem þá var í gangi, m.a. í kjölfar kosninga og annars af því tagi. Þar er ályktun um útgerð kaupskipa þar sem segir að umrætt þing krefjist þess að stjórnvöld tryggi að útgerð kaupskipa á Íslandi verði samkeppnishæf í alþjóðlegu samkeppnisumhverfi greinarinnar. Þar segir áfram, með leyfi forseta: „Íslensk kaupskipaútgerð er þegar aflögð en tryggja verður að atvinnugreinin geti lifnað við og átt möguleika til framtíðar. Ljóst má vera að inn- og útflutningur þjóðarinnar mun ávallt byggjast á sjóflutningum …“ Hér er um mjög stórt mál að ræða, herra forseti. Það er rakið í greinargerð að búa þurfi kaupskipaútgerð samkeppnishæft skattumhverfi til samræmis við það sem alþjóðleg útgerð býr við. Þar segir enn fremur, með leyfi forseta: „Það er ekki frjáls þjóð sem ekki ræður yfir kaupskipaflota sínum.“ Eftir því sem næst verður komist eru nánast engin kaupskip eða jafnvel ekkert kaupskip skráð undir íslenskum fána. Þetta særir stolt okkar sem þjóðar og vegur að okkar hagsmunum eins og rakið er í þessari ályktun. Við megum ekki, herra forseti, víkja okkur undan því að rétta hlut landsins í þessu efni.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna að hæstv. heilbrigðisráðherra er hér í salnum. Ég er hérna með ágætismál sem væri jákvætt að hún myndi skoða. Fyrir tæpum sex árum voru samþykkt á Alþingi lög nr. 45/2012, um breytingu á lögum um sjúkratryggingar og lyfjalögum. Lögin lúta m.a. að greiðsluþátttöku í lyfjakostnaði. Þau tóku gildi 1. október 2012 í tíð ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Markmið laganna var m.a. að draga úr lyfjakostnaði þeirra sem verða mikið veikir á skömmum tíma eins og þeirra sem greinast með krabbamein. Lögin höfðu hins vegar slæm áhrif fyrir þá sem eru veikir fyrir lífstíð eða langveikir. Fyrir gildistöku laganna voru lyf fyrir sykursjúk börn eins og insúlín gjaldfrjáls. Eftir að lögin tóku gildi þarf að greiða fyrir insúlín. Barnshafandi kona sem greinist með meðgöngusykursýki þarf að taka lyf sem kosta u.þ.b. 16.000 kr. á mánuði. Fjölskylda með langveikt barn sem er með sykursýki þarf að greiða 50.000 kr. á ári fyrir insúlín. Þetta kemur sér sérstaklega illa fyrir efnalitlar fjölskyldur. Dauðsföll hafa átt sér stað erlendis vegna þess að foreldrar hafa ekki haft efni á því að leysa út lyf. Slíkt gæti gerst hér á landi eins og staðan er í dag. Í stefnuskrá Vinstri grænna segir að hagur þeirra sem minnst hafa og veikast standa verði bættur. Eins og svo oft áður verðum við vitni að því að stjórnmálamenn segja eitt og gera annað. Með þessum lögum gerðu vinstri menn hag þeirra sem minnst hafa og veikast standa verri. Ég vil hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að leiðrétta þetta ranglæti sem félagar hennar í vinstri stjórninni innleiddu. Insúlín er lífsnauðsynlegt hormón sem á að vera endurgjaldslaust fyrir börn.
Herra forseti. Það er ágætt að hér sé talað um traust á Alþingi og mjög jákvætt eins og ég sagði í gær að það sé að aukast. Það eru tvö mynstur sem koma reglulega upp í umræðum á Alþingi sem mér þykja skammarleg fyrir það hvernig við störfum hérna. Fyrra mynstrið snýst um það að bera fyrir sig vanskilning. Seinna mynstrið snýst um að gagnrýna orðfæri frekar en innihald. Það að bera fyrir sig vanskilning er óformleg rökvilla. Ég skil ekki x, þar af leiðandi er x rangt. Þegar fólk beitir þessari rökvillu er það undir því yfirskini að það sé máli þess til framdráttar og þá er það að lítillækka sjálft sig. Öllum er fullkomlega ljóst að það hefði verið hægt að kynna sér málið og jafnvel gera tilraun til að skilja afstöðu andstæðingsins. Það væri jafnvel vitsmunalega heiðarlegt að leggja metnað í að skilja hvað andstæðingurinn er að segja, ganga út frá því að viðkomandi sé ekki vitleysingur og mæta svo rökum með mótrökum ef einhver eru. Það að bera fyrir sig vanskilning er málsvörn rökþrota manns. Það að gagnrýna orðfæri frekar en innihald er afbrigði hinnar frægu ad hominem rökvillu. Fullyrðing x inniheldur orð sem mér líkar ekki, þar af leiðandi er fullyrðing x röng. Þegar fólk beitir þessari rökvillu er það einkum gert til að búa til þá ímynd að fólk sem notar ákveðið orðalag sé illa innrætt eða jafnvel illa gefið. Í þessu felst stundum ákveðin árás á menntun eða þekkingu viðkomandi en í raunveruleikanum er þetta árás á tungumálið sjálft þar sem grafið er undan merkingu orðanna sjálfra í þágu ákveðins málstaðar. Þetta sjá allir sem vilja og þeir sem gagnrýna orðfæri gagnrýna einmitt ekki innihald. Það er vitsmunalega heiðarlegra að leggja metnað í að skilja hvað andstæðingurinn er að reyna að segja, ganga út frá því að viðkomandi sé ekki vitleysingur og mæta svo rökum með mótrökum ef einhver eru. Það að skammast yfir orðfæri er málsvörn rökþrota manns. Þegar þetta hefur verið útskýrt vona ég [[Forseti hringir.]]að við getum reynt að taka höndum saman um að úthýsa þessum þreyttu rökvillum frá Alþingi fyrir fullt og allt.
Herra forseti. Mér finnst það svolítið skemmtilegt að í þessum umræðutíma um störf þingsins erum við búin að vera að tala um störf þingsins svolítið konkret, þ.e. hvernig við tölum og hvernig við vinnum. Ég ætla þess vegna að nota alla vega hluta af máli mínu, kannski allt, í að ræða þetta. Hér hafa mörg ólík sjónarmið komið fram. Það var ágætt sem sá hv. þingmaður sem stóð hér á undan mér sagði um rök, rökvillur og orðanotkun. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum alltaf að hafa í huga, bæði hvernig við setjum málið fram og ekki síður hvernig við gagnrýnum aðra því að það er jú það sem við eigum að gera hérna. Við erum kosin af fólki sem hefur ólíka sýn á það hvernig á að reka samfélag. Við erum fulltrúar fyrir þetta fólk og þess vegna er eðlilegt að við tölum hér fyrir ólíkum sjónarmiðum. Það er eðlilegt að við tökumst á um ólík sjónarmið, en það flókna úrlausnarefni sem við fáum líka er að reyna að ná samstöðu og sem mestri sátt um þessi ólíku sjónarmið. Það getur verið býsna erfitt, sérstaklega þegar langt er á milli hjá okkur, en það gerir verkefnið sem við stöndum frammi fyrir ekkert minna mikilvægt heldur einmitt mikilvægara. Nú sýnist mér að ég ætli að eyða öllum ræðutíma mínum í að ræða þetta, en mér finnst við nefnilega ekki bara vera að skauta á yfirborðinu með því að ræða um umræðuna. Það snýst nefnilega líka um að minna okkur á að það er hið pólitíska inntak í öllu því sem við tölum [[Forseti hringir.]]um hér á Alþingi sem skiptir máli. Þar þurfum við að vanda okkur. Það þurfum við öll að gera en það er það sem verkefnið er.
Virðulegur forseti. Hvað eru öryrkjar í augum ríkisstjórna, bæði núverandi og fyrrverandi ríkisstjórna? Erum við fjórða flokks þegnar eða algerlega utan garðs? Þá vil ég sérstaklega taka til dæmi í sambandi við nýjungar. Nú er rafbílavæðingin á fullu. Það sem er eiginlega furðulegast af öllu er að það er eitt bílastæði fyrir rafbíla fyrir fatlaða sem ég veit um og það er við IKEA. Eitt. Þar af leiðandi segir maður að nú eigi að fara að rafbílavæða hringinn í kringum landið og það eru ekki stæði. Öryrkjar eiga ekki að fara hringinn í kringum landið því að það þarf alveg sérstakan útbúnað. Því miður eru fæstar hleðslustöðvar rafbíla aðgengilegar fyrir fatlað fólk og engar reglur eru til um aðgengi slíkra hleðslustöðva. Erlendis hafa verið settar reglur um að a.m.k. 4% eða eitt af hverjum 25 bílastæðum eigi að vera aðgengilegt. Hvað hleðslustöðvar varðar hefur bandaríska orkustofnunin mælt fyrir um að ein af hverjum sjö eigi að vera aðgengileg. Næstkomandi mánudag stendur málefnahópur ÖBÍ fyrir málþingi á alþjóðlegum degi aðgengis þar sem einmitt þetta mál verður rætt. Ég er búinn að senda inn fyrirspurn til hæstv. ráðherra um það hvernig verður tekið á þessu máli. Mér finnst að ríkisstjórnin hefði nú átt að geta gefið yfirlýsingu á þessum degi um að það verði hvergi hvikað frá þessu og rafbílavæðing og rafbílastæði fyrir öryrkja verði mannsæmandi og allir geti notað þessa nýjung.
Virðulegur forseti. Mig langar, eins og fleiri hafa gert hér í dag, einmitt að ræða traust, traust á störf þingsins, tiltrú almennings til þingsins og hvaða ábyrgð og skyldur við berum öll þar. Ég held að það sé ágætt að hafa í huga að við grípum oft til þeirrar umræðu að það sé vantraust á störf okkar þegar slær í brýnu, þegar við tökumst á og þegar mögulega er farið óvarlega með eitthvert orðfæri. Vissulega má vera rétt að þar þurfum við svo sannarlega að gæta okkar, en ég held að það skipti miklu meira máli að hafa alltaf í huga að traust er einmitt áunnið. Almenningur treystir okkur eða vantreystir okkur út frá störfum okkar, hvernig við stöndum okkur í þeirri ábyrgð og þeirri skyldu sem við höfum tekist á hendur sem þingmenn. Þar skiptir gríðarlega miklu máli að við nálgumst þá ábyrgð og þær skyldur af auðmýkt og virðingu fyrir störfum okkar, fyrir stöðu okkar og hvert fyrir öðru. Það er þar sem við vinnum virðingu þingsins mest gagn. Við eigum ekki að gera lítið úr sjónarmiðum hvers annars þó að við tökumst harkalega á. Við eigum að fara í málefnið en ekki manninn en við eigum auðvitað líka að sýna í verkum okkar að við látum hagsmuni almennings ráða för þegar við tökumst hér á, að við séum óhrædd við að taka á alvarlegum álitaefnum og þó að skoðanir séu mjög skiptar sýnum við það einatt í verki að það séu almannahagsmunir en ekki þröngir sérhagsmunir, hvað þá hagsmunir okkar sjálfra, sem skipta öllu máli. Það skiptir miklu máli í þeim málefnum sem við tökumst á um. Það skiptir ekki síður máli í okkar eigin hagsmunum í þinginu þegar við ræðum t.d. starfskjör og þá umgjörð sem við sköpum starfskjörum þingmanna. Ég held að við ættum að hafa [[Forseti hringir.]]þetta í huga þegar við ræðum um traust á störfum þingsins. Sýnum auðmýkt, sýnum virðingu, látum almannahagsmuni ráða för. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill leyfa sér að þakka ágæta umræðu sem hér hefur orðið um samskipti innan þings og traust sem til þingsins er borið. Forseti vill segja vegna orðaskipta sem urðu hér fyrr um þingfararkostnað og endurgreiðslu þingfararkostnaðar, um upplýsingagjöf og breytta framkvæmd í þeim efnum sem og um erindi hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar til forsætisnefndar að þau mál öll eru til vinnslu og umfjöllunar á sínum rétta stað í forsætisnefnd sem lögum samkvæmt fer með það hlutverk. Þar og aðeins þar verða þau til lykta leidd og þar og aðeins þar verða ákvarðanir um slíka hluti teknar. Hið óvenjulega er að vegna eðlis máls og sérstakra aðstæðna og tengt umræðum undanfarna daga og vikur hefur forsætisnefnd samþykkt að gera gögn málsins, vinnugögn sín í máli sem enn er til umfjöllunar, opinber. Og þau eru núna öllum hv. alþingismönnum sem og fjölmiðlum aðgengileg á vef Alþingis. Forseti vísar mönnum á að kynna sér það sem gert var hér að umræðuefni fyrr í umræðunni ef þeir svo kjósa.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál er sett á dagskrá, þ.e. skýrsla Ríkisendurskoðunar til Alþingis um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda heilbrigðisþjónustu. Hér er um að ræða eina af fjölmörgum skýrslum Ríkisendurskoðunar, en hún er sérstaklega mikilvæg vegna þess hversu víðtækar ályktanir má draga af henni. Ef marka má yfirskriftina fjallar hún fyrst og fremst um Sjúkratryggingar Íslands og þátt þeirrar stofnunar í því að kaupa heilbrigðisþjónustu samkvæmt lögum. En þegar betur er að gáð og þegar rýnt er í umfjöllun og niðurstöður skýrslunnar má ljóst vera að hér er miklu frekar verið að fjalla í raun og veru um stefnu og stefnuleysi íslensks heilbrigðiskerfis. Af þeim sökum óskaði ég eftir því við Alþingi að fá að ræða málið við þingið. Ég tel að hér sé um að ræða mjög góðan grunn til að byggja áframhaldandi stefnumörkun á, en markmiðið var auðvitað fyrst og fremst að meta frammistöðu Sjúkratrygginga Íslands um kaup á heilbrigðisþjónustu. Ríkisendurskoðun fór þá yfir samninga með hliðsjón af umfangi, hagsmunum o.s.frv. og varð sérstaklega litið til rammasamninga. En niðurstaðan var kannski miklu frekar sú að það sem væri áhyggjuefni í íslensku heilbrigðiskerfi væri skortur á heilbrigðisstefnu. Ég hef áður látið þess getið við Alþingi að ég telji rétt að við freistum þess að setja saman heilbrigðisstefnu í þverpólitískri sátt og það er bara eitt af þeim krefjandi verkefnum okkar sem hér erum og líka að rísa undir nafni sem þing sem er traustsins vert og við gætum þá enn og aftur fengið tækifæri til þess að auka tiltrú og traust almennings í landinu á Alþingi. Vegna þess að tíminn til umræðunnar er ekki langur langar mig kannski fyrst og fremst að víkja orðum að þeim ábendingum sem fram koma í skýrslunni, annars vegar til velferðarráðuneytisins og hins vegar til Sjúkratrygginga Íslands. En þar sem Sjúkratryggingar Íslands eru ein af stofnunum ráðuneytisins má segja að allar ábendingarnar sem beinast að Sjúkratryggingum sérstaklega beinist með óbeinum hætti að velferðarráðuneytinu og yfirstjórn heilbrigðismála. Ríkisendurskoðun vísar því til velferðarráðuneytisins að rétt sé að marka þurfi stefnu um heilbrigðisþjónustu, eins og áður er vikið að, og í öðru lagi að tryggja þurfi eðlilega verkaskiptingu við gerð samninga. Þær athugasemdir sem beint er til Sjúkratrygginga Íslands lúta að því að styrkja þurfi innviði Sjúkratrygginga Íslands, gera þurfi nauðsynlegar greiningar vegna samninga, gera þurfi auknar gæðakröfur í samningum um heilbrigðisþjónustu, tryggja þurfi markviss kaup á heilbrigðisþjónustu og þróa þurfi samning um framleiðslutengda fjármögnun, eins og það er orðað. Um fyrstu ábendinguna, þ.e. að okkur beri að setja hér heilbrigðisstefnu til að Sjúkratryggingar Íslands og aðrar heilbrigðisstofnanir fái má segja kompás til að sigla eftir, að við vitum á hvaða leið við erum, er því til að svara að mitt mat er að þessi ábending sé ekki bara þörf heldur sé hún nauðsynleg. Það er afar nauðsynlegt að setja það í skýrt samfélagslegt samhengi að við verðum að setja heilbrigðisstefnu ef við ætlum að stilla alla þessa þætti af. Þess vegna verður heilbrigðisstefnan aldrei í lausu lofti og verður aldrei marklaust plagg heldur grundvallarplagg í samfélagssáttmálanum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að við munum „fullvinna heilbrigðisstefnu […] með hliðsjón af þörfum allra landsmanna og skilgreina betur hlutverk einstakra þátta innan heilbrigðisþjónustunnar og samspil þeirra“. Ég vil geta þess sérstaklega og ítreka það í þessari umræðu að mín afstaða er að þessi stefna eigi að vera stefna sem lifir af kosningar og snúist í raun um jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu án tillits til efnahags eða búsetu þar sem almannafé er skynsamlega ráðstafað, þar sem inntakið er gæði og jöfnuður númer eitt, tvö og þrjú. Vinna er í raun og veru hafin að þeirri stefnumótun og þegar hefur verið skipaður starfshópur með forstjórum heilbrigðisstofnana sjúkrahúsanna tveggja og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins varðandi þjónustu sérgreinalækna innan heilbrigðisstofnana og hvernig samstarfi stofnana skuli háttað. Hópnum hefur verið falið að greina hvaða þjónustu sé æskilegt að veita á heilbrigðisstofnunum landsins og hvernig best sé að tryggja aðgengi sjúklinga að þeirri þjónustu. Ráðuneytið hefur í samstarfi við embætti landlæknis og Sjúkratryggingar Íslands unnið að því að greina þá læknisþjónustu sem veitt er á heilbrigðisstofnunum og sjálfstætt starfandi læknum, sem er grunnur að vinnu hópsins. En Ríkisendurskoðun finnur að því ítrekað í skýrslunni að bæta megi umtalsvert verkaskiptingu og samstarf einstakra aðila innan heilbrigðiskerfisins og víkur þá sérstaklega orðum að samspili Sjúkratrygginga Íslands og embættis landlæknis annars vegar og hins vegar Sjúkratrygginga Íslands og Landspítalans. Þarna er auðvitað um að ræða líka samspil við velferðarráðuneytið á hverjum tíma. Varðandi verkaskiptinguna sem hér er vikið að, að tryggja þurfi eðlilega verkaskiptingu við gerð samninga, er því til að svara varðandi þá vinnu sem þegar er hafin í ráðuneytinu að við í grunninn, og sú sem hér stendur, tökum mjög eindregið undir ábendingu Ríkisendurskoðunar um að við þurfum að skerpa á verkaskiptingu og ábyrgðarskilum við gerð samninga um heilbrigðisþjónustu. Síðustu mánuði hefur ráðuneytið unnið nánar með Sjúkratryggingum Íslands við gerð samninga, einkum í ljósi þess að skýr stefnumörkun innan heilbrigðisþjónustunnar liggur ekki fyrir. Því má segja að ráðuneytið hafi í ljósi þessa komið á framfæri stefnumörkun í einstaka málum til að unnt sé að vinna samninga út frá þeim sjónarmiðum. Þó ber auðvitað að hafa í huga þá alvarlegu ábendingu sem fram kemur í skýrslunni, sem er sú að stefna heilbrigðisráðherra um heilbrigðisþjónustu ætti að vera grunnforsenda í starfsemi Sjúkratrygginga Íslands en þar sem hún sé ekki fyrir hendi hafi tilhneigingin verið sú að í fyrsta lagi hafi áherslur fjárlaga, í öðru lagi tímabundin átaksverkefni og í þriðja lagi úrlausn tilfallandi vandamála verið þeir þættir sem skapa heilbrigðisstefnuna á hverjum tíma og þar með lagt grunn að þróun heilbrigðiskerfisins sem enginn sér fyrir endann á hvert markmiðið sé með, heldur sé þetta tilviljunum háð á hverjum tíma. Ég held að það sé afar mikilvægt að horfast í augu við þennan þátt. Ráðuneytið vill líka vinna að því og er að vinna að því að skýra verklag á milli stofnananna og styðja Sjúkratryggingar Íslands í því hlutverki sem þeim er ætlað samkvæmt lögum um sjúkratryggingar, þ.e. með hliðsjón af þeim ábendingum sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ráðuneytið telur að með heilbrigðisstefnu og skýrari verkaskiptingu innan heilbrigðisþjónustunnar verði unnt að leysa úr þeim samskiptavandamálum og togstreitu sem gætt hefur á milli stofnananna og Ríkisendurskoðun vísar til í skýrslunni. Það hlýtur að verða svo með þessa skýrslu og ég vil bara brýna Alþingi með það almennt að það er oft alveg gríðarlega mikill og góður efniviður í skýrslum Ríkisendurskoðunar, sem er eitt af verkfærum Alþingis til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og eftirlit, að fylgja eftir ábendingum af þessu tagi, kalla ráðuneytin og stofnanirnar til fundar við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða fastanefndir þingsins eftir atvikum og spyrja hvernig brugðist er við einstökum ábendingum í svona skýrslum. Ríkisendurskoðun er alveg gríðarlega mikilvægt verkfæri í þeim efnum. Hér er í grundvallaratriðum verið að segja: Íslenska heilbrigðiskerfið hefur þróast tilviljanakennt, það skortir heildarsýn, það skortir framtíðarsýn, skort hefur á skýra verkaskiptingu og skýrt samspil einstakra þátta kerfisins og við það verður ekki unað af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess að þá erum við ekki að ráðstafa opinberu fé sem við eigum að ráðstafa með sem skynsamlegustum hætti fyrir hönd almennings í landinu. Það er ekki verið að ráðstafa því með tryggum, fyrirsjáanlegum og markvissum hætti og hins vegar vegna þess að hætta er á því í kerfinu eins og það er, vegna þess hversu ómarkviss kaup á heilbrigðisþjónustu eru, að við sitjum uppi með tvennt, annars vegar mögulegar oflækningar, þ.e. offramboð á þjónustu, og hins vegar biðlista, þ.e. skort á þjónustu. Þetta ójafnvægi sem við sjáum á Íslandi í ríkari mæli en í löndunum í kringum okkur, annars vegar framboð og hins vegar biðlistar, endurspeglar þetta stefnuleysi. Ég treysti því að ég eigi Alþingi að í því að einhenda mér í þetta verkefni og lít á það sem sameiginlegt verkefni sem er ekki verkefni núverandi ríkisstjórnar, heldur verkefni Alþingis sem ætlar að rísa undir auknu trausti. Ég sem handhafi framkvæmdarvalds í þessum málaflokki heiti því að halda á því kefli eins vel og mér er unnt.
Herra forseti. Nýútkomin skýrsla Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands er þungur áfellisdómur um það hvernig til hefur tekist við þá uppfinningu. Skýrslan staðfestir að Sjúkratryggingar Íslands er stofnun sem er veikburða fædd og hefur aldrei fyllilega staðið undir væntingum. Það er mikið álitamál hvort sú hugmyndafræði sem starfsemin byggir á er ekki uppfull af misskilningi um viðskiptaumhverfi í heilbrigðisþjónustunni, kaup og sölu eins og á markaði, að heilbrigðisþjónustan sé eins og hver önnur hilluvara. Þetta eru innfluttar hugmyndir sem miðast við milljónasamfélög, en við erum lítil örþjóð þar sem kunningja-, ættar-, og vildarvinaósiðir hafa fengið að skjóta djúpum rótum. Allnokkur einkenni eru þar hvað varðar málefni Sjúkratrygginga Íslands. Tengsl við stærsta stjórnmálaflokk landsins allt frá upphafi eru og hafa verið sláandi og óeðlileg. Fingraförin leyna sér ekki, allt frá forstjóra til stórra þjónustuaðila. Þessi tengsl og verklag eru aðfinnsluverð og ættu jafnvel að vera tilefni sjálfstæðrar skoðunar. Skýrslan staðfestir að þegar Sjúkratryggingar Íslands hófu starfsemi sína árið 2008 var gert ráð fyrir að starfsmenn með sérþekkingu innan ráðuneytis Tryggingastofnunar, heilsugæslunnar og Landspítala flyttust yfir til Sjúkratrygginga til að efla stofnunina og stórbæta samningsstöðu ríkisins varðandi það að véla með heilbrigðisþjónustu. Ekkert af því hefur verið gert. Skortur á sérþekkingu og samningagerð er viðvarandi ef marka má það sem fram kemur. Það er samdóma álit þeirra sem að skýrslunni koma að gæðaeftirlit hafi ekki verið fyrir hendi frá því að Sjúkratryggingar Íslands tóku til starfa. Mikið hafi skort á að fagleg rök og hagkvæmni hafi ráðið för, og heldur hafi jafnvel ráðið miklu áhrif einstakra heilbrigðisstarfsmanna eða faghópa. Með öðrum orðum hefur verið farið óvarlega með opinbert fé. Skýrslan reifar í nokkrum atriðum hvernig heilbrigðisstofnanir eru fjármagnaðar. Afdrifin ráðast hreinlega af því hvort stofnanir eru á föstum fjárlögum eða ná samningum við Sjúkratryggingar Íslands þar sem framleiðslutengd fjármögnun gildir, þ.e. þar sem beinlínis er greitt fyrir þau verk sem unnin eru. Það kerfi er nú í Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og mun taka gildi á þessu ári á Landspítala að hluta. Þetta breytir miklu. Þar eru augljósir kostir en margt ber að varast, eins og reynslan í nágrannalöndunum hefur sýnt fram á og einnig er tæpt á í skýrslunni. Með einföldum verkgreiðslum er hætta á auknum kostnaði vegna meiri framleiðslu, að slíkt fyrirkomulag hvetji til offramleiðslu á kostnað gæða. Því er mikilvægt að í samningum séu skýrar skilgreiningar um magn, gæði, hagkvæmni og ekki síst jafnræði til handa öllum landsmönnum. Kostnaður Sjúkratrygginga Íslands vegna sérgreinalæknisþjónustu hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum, langt umfram aðra þætti og langmest á höfuðborgarsvæðinu. Á sama tíma hafa opinberar heilbrigðisstofnanir verið sveltar niður á hnén. Samkvæmt öllu eðlilegu mætti ætla að það endurspeglaði heildstæða stefnu um heilbrigðisþjónustu í landinu og væri í samræmi við ítarlegar greiningar, en svo er því miður alls ekki. Þarna ræður kylfa kasti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar leiðir í ljós að ekki hefur verið gætt hlutlægni í kaupum og sölu á heilbrigðisþjónustu heldur er heilbrigðisþjónustan seld út og suður eftirlitslítið og engin yfirsýn er um hvort fagleg markmið náist og hvort þjónustan standist í raun kröfur um hagkvæmni og verðlagningu. Skýrslan sýnir fram á veikburða viðleitni til samanburðar á kostnaði milli stofnana, sennilega til að varpa ljósi á mikilvægi þess að þjónustan sé vel kostnaðargreind. En það er eins og svo margt annað í okkar góða heilbrigðiskerfi, það er í skötulíki á Íslandi. Drepið er niður fæti í endurhæfingargeiranum og því varpað fram að mikill munur sé á kostnaði við rekstur á endurhæfingarmiðstöðinni í Reykjalundi og heilsustofnuninni í Hveragerði. Sá samanburður er fjarstæðukenndur þar sem þessar stofnanir eru ekki sambærilegar, en báðar eru þær mikilvægar. Ef bera á kostnað við umfangsmikla endurhæfingu á Reykjalundi saman við sambærilegar stofnanir þarf að leita út fyrir landsteinana, t.d. til Sunnaas í Noregi, en þar er sambærileg þjónusta líklega tvöfalt dýrari en á Reykjalundi. Viðmót Sjúkratrygginga Íslands gagnvart opinberum heilbrigðisstofnunum hefur líka verið með hreinum ólíkindum, ekki síst á landsbyggðinni. Mikið ógagnsæi. Við eigum líklega um 20.000 m² af vel búnu húsnæði hér á suðvesturhorninu sem eru algjörlega vannýttir, húsnæði sem við eigum sameiginlega, ríkið, kaupandi þjónustunnar, seljandinn og greiðandinn. En við erum tengd villuráfandi inn á markaðstorg viðskiptanna. Við vitum harla lítið hvað við fáum fyrir peninginn og aðgangur að sjúkraskráningu er sömuleiðis takmarkaður. Við eigum að fela okkar eigin stofnunum hlutverk við hæfi, efla þær og styrkja. Herra forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur viðurkennt að talsverður glundroði ríki í kerfinu og líklega er hann hvergi jafn sláandi og gagnvart Sjúkratryggingum Íslands. En stofnuninni er vorkunn. Leiðarljósið í starfseminni ætti auðvitað að vera stefna heilbrigðisráðherra um heilbrigðisþjónustuna. Gallinn er bara sá að heildstæð stefna í þeim anda sem lög um heilbrigðisþjónustu kveða á um og lög um sjúkratryggingar vísa til hefur aldrei verið sett fram svo ekki er von á góðu. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lýst því yfir að hún muni beita sér fyrir stefnumörkun í sátt við þing og þjóð, sem er mikil áskorun en grundvallaratriði. Í því mun hún eiga stuðning Samfylkingarinnar vísan sem talar fyrir öguðu frjálsræði og skilvirkni í kerfinu. Sú endurskoðun sem fram fer hlýtur að leiða hugann að því hvort ekki sé nauðsynlegt að endurskoða hlutverk og starfsemi Sjúkratrygginga Íslands, sem að mínu áliti var skýjaborg Sjálfstæðismanna sem nú er hrunin.
Virðulegur forseti. Við ræðum skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands. Það er vel til fundið að gera það. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir hennar ræðu. Ég tek heils hugar undir með henni þegar hún segir að heilbrigðisþjónusta fyrir alla landsmenn, gæði og jöfnuður, sé inntak sem stefna þurfi að. Þessi skýrsla hefur í sér fólgnar ýmsar þarfar ábendingar og bendir á hvað betur megi fara og er líka góð byrjun fyrir nýjan ráðherra til að byggja upp betra og heilbrigðara heilbrigðiskerfi. Það þarf að ákveða, eins og kemur fram í skýrslunni, hvaða þjónustu heilbrigðisstofnanir ríkisins eiga að veita og hvaða þjónustu á að kaupa af öðrum aðilum og í hvaða magni. Út frá þeirri stefnumörkun þarf ráðuneytið að sjá til þess að Sjúkratryggingar Íslands og aðrar lykilstofnanir heilbrigðiskerfisins vinni á samhæfðan hátt að settum markmiðum. Það er góð leiðbeining inn í framtíðina, auk þess sem auka þarf gæðaeftirlit, ekki bara hjá Sjúkratryggingum heldur líka innan stofnananna sjálfra, það þekkjum við. Það er gríðarlegt atriði að auka gæðaeftirlit svo að meta megi þjónustuna út frá sömu forsendum. Ríkisendurskoðun hvetur Sjúkratryggingar Íslands til að setja fram ítarlega kröfulýsingu um magn og gæði þeirrar þjónustu sem samið er um hverju sinni. Í því sambandi ber að styðjast við klínískar leiðbeiningar og læknisfræðilegar ábendingar svo að sjúkratryggðir njóti viðeigandi þjónustu óháð búsetu. Virðulegur forseti. Við höfum oft rætt um það í þessum sal að víða á landsbyggðinni situr fólk ekki við sama borð og þeir sem búa hér á höfuðborgarsvæðinu. Í Vestmannaeyjum hefur t.d. ekki verið fullkomin fæðingaraðstoð árum saman. Talið er að slík fullmönnuð þjónusta í Vestmannaeyjum myndi kosta 250 milljónir á ári. Það er vont í eyjasamfélagi þar sem samgöngurnar geta verið erfiðar, jafnvel fallið niður í verstu tilfellum, að hafa ekki fæðingarþjónustu. Við þekkjum það öll, hvert úr okkar fjölskyldu sem búum á landsbyggðinni, að einhver þarf að koma hingað til Reykjavíkur, búa hér dögum og vikum saman og bíða eftir að eiginkona, systir, frænka eða dóttir eignist barnið sitt. Það þekkjum við öll. Maki fylgir með og jafnvel börn. Þetta er kostnaðarsamt, ekki aðeins fyrir viðkomandi fjölskyldur heldur fyrir samfélagið allt. Það er viðeigandi þjónusta að geta fætt barn í sinni heimabyggð. Ég veit að það eru líka annmarkar á því. Það eru kannski ekki til nógu margir sérfræðingar en við þurfum eftir fremsta megni að veita viðeigandi þjónustu óháð búsetu eins og ráðherra minntist á í upphafi, gæði og jöfnuð. Ég er henni hjartanlega sammála um það. Það er gríðarleg áskorun fyrir okkur að ná því, góð leiðbeining til að fara eftir. Embætti landlæknis og Sjúkratryggingar Íslands hafa unnið að því að greina læknisþjónustu sem veitt er á heilbrigðisstofnunum og hjá sjálfstætt starfandi læknum samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar Íslands. Á slíkur hópur að skila ráðherra skýrslu árið 2018. Við þekkjum það öll að verktaka í heilbrigðisþjónustu er þekkt fyrirbrigði, verktakar eru nauðsynlegir. Við sjáum það á landsbyggðinni. Það er mjög mikilvægt fyrir mörg læknisumdæmi hér á landi að hægt sé að hafa aðgang að verktökum til að sinna þjónustu á stöðum þar sem erfitt er að fá lækna. Mér finnst reyndar að þessi starfsemi sé orðin það víðtæk að undirliggjandi læknaskortur í landinu komi frekar fram í því að fjölmargir læknar nota allan sinn frítíma til að fara út á landsbyggðina, halda uppi þjónustu, sem er gott; dvelji þar jafnvel í vikutíma og vinni allan sólarhringinn í sjö daga. Það er ekki alveg samkvæmt þeim reglum sem gilda um hvíldartíma fólks á vinnumarkaði, að vinna í 24 tíma á sólarhring dögum saman. Það er ekkert eðlilegt við það. Þó að við séum ánægð með að slík þjónusta sé í boði getur það ekki verið lausnin sem við viljum horfa á til framtíðar. Í Reykjanesbæ er mikill skortur á heilsugæslulæknum. Þar er biðstofan á heilsugæslunni tóm allan daginn þar til seinni partinn. Læknar sem hafa lokið störfum hér upp úr miðjum degi keyra Reykjanesbrautina og taka við sjúklingum á heilsugæslunni frá því klukkan fjögur eða fimm síðdegis til átta, með svokölluðum grænum miðum. Við vitum líka, sem höfum nýtt okkur þá þjónustu, og rætt þetta við læknana, að auðvitað er þetta ekki sú þjónusta sem samfélög vilja búa við. 25.000 manna samfélag á Suðurnesjum vill ekki búa við þá þjónustu að þurfa að leita til lækna eftir lokun á daginn; snöggsoðin þjónusta eins og þeir viðurkenna sjálfir. Þeir eru allir af vilja gerðir, enginn tími til að fara yfir sjúkrasöguna, enginn tími til að velta hlutunum fyrir sér, heldur eru þetta svona reddingar yfir borðið. Ég er ekki að gera lítið úr neinum, hvorki læknum né öðrum. Ég er bara að segja að svona er staðan. Þetta búum við við á Suðurnesjum, ekki bara einhverja daga í viku heldur allar vikur og alla mánuði í mörg ár. Við viljum ekki svona þjónustu. Við viljum alvöruþjónustu, að við getum komið á heilsugæsluna okkar frá klukkan átta á morgnana til fjögur á daginn þegar hún er í raun að opna eins og staðan er núna. Ég veit, eftir samtöl mín við hæstv. heilbrigðisráðherra, að hún vill breyta þessu, en það þarf kannski meira en hennar vilja til þess. Það þarf almennan nýjan anda í þessar umræður svo að við getum farið að bjóða öllum landsmönnum óháð búsetu upp á góða læknisþjónustu. Við erum búin að laga laun lækna mjög mikið og það á að verða til þess að þeir vilji koma hingað heim, vilji starfa á heimavelli, vera í þessu samfélagi sem er svo gott og gefandi og láta gott af sér leiða. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Það getur líka hjálpað okkur ef fé fylgir sjúklingunum eins og reyndar er farið að gera. Á Suðurnesjum hefur íbúum fjölgað um 21% á liðnum þremur árum. Á síðasta ári fluttu þangað 2.700 manns, það eru jafn margir og búa í Garði og Sandgerði. Það er eins og þeir hafi allir flutt yfir heiðina á einum degi í Reykjanesbæ. Á sama tíma aukast framlög til sjúkrahússins um 1% á ári og þar af er 0,5% hagræðingarkrafa. Það er erfitt að bæta þjónustuna þegar íbúum fjölgar svo ört en peningarnir fylgja ekki. Ég vil rétt í lokin minna á að útgjöld vegna sjúkratrygginga á árunum 2012–2016 hafa aukist verulega. Þannig hefur lækniskostnaður hækkað um 60%, S-merkt lyf um 23%, hjálpartæki um 30%, tannlækningar um 125% og sjúkraflutningar og ferðir innan lands um 68%; samtals hafa þessir liðir hækkað um 30%. Það er því auðvitað verið að bæta í en betur má ef duga skal. Þessi skýrsla er ágæt byrjun og ágætt „platform“ til að spyrna sér upp.
Herra forseti. Ég fagna þessari skýrslu. Hún er mjög mikilvæg, ekki síst í ljósi þess að Sjúkratryggingar Íslands eru mjög stór liður á fjárlögum og í útgjöldum ríkisins. Þess vegna er afar mikilvægt að þar ríki aðhald og skilvirkni en jafnframt er þessi skýrsla áfellisdómur yfir störfum þessarar mikilvægu stofnunar. Þá spyr maður sig: Hver ber ábyrgðina? Ætlar einhver að axla hana? Það eru svona 12 atriði sem ég vil nefna hér sem mér finnst mikilvægust og mig langar að tíunda hér. Sum þeirra eru orðrétt upp úr skýrslunni en eins og hefur komið hér fram hefur heilbrigðisráðherra ekki mótað þessa heildstæðu stefnu og hæstv. ráðherra bíður þetta mikilvæga og stóra verkefni. Stjórn stofnunarinnar hefur heldur ekki mótað langtímastefnu fyrir stofnunina eins og henni ber samkvæmt lögum um Sjúkratryggingar. Það er mikilvægt að hafa það í huga. Kaup og samningar stofnunarinnar hafa að miklu leyti ráðist af áherslum fjárlaga, tímabundnum átaksverkefnum og úrlausn tilfallandi vandamála hverju sinni. Slíkar ráðstafanir stuðla ekki að hagkvæmni og skilvirkni til lengri tíma. Við slík skilyrði hafa samningar Sjúkratrygginga í raun og veru verið stefnumótandi fyrir þróun og gerð heilbrigðiskerfisins og það er náttúrlega slæmt. Úttekt Ríkisendurskoðunar leiddi í ljós vissa togstreitu, eins og komið hefur fram, milli lykilstofnana í heilbrigðiskerfinu, þ.e. Sjúkratrygginga Íslands, embættis landlæknis og Landspítala. Að mati Ríkisendurskoðunar stafar sú togstreita að hluta til af óljósri stefnu stjórnvalda og skipulagi heilbrigðisþjónustunnar. Hér er ýmislegt tíundað um stefnumörkun en dæmi eru um að ráðuneytið hafi gert samninga án aðkomu stofnunarinnar eða hafi einhliða ákvarðað forsendur samninga líkt og í tilfelli rammasamnings um lækningar utan sjúkrahúsa. Þá eru dæmi um að ráðuneytið hafi falið stofnuninni að kaupa þjónustu sem uppfyllir ekki þær faglegu kröfur sem lög um sjúkratryggingar kveða á um, samanber samning um meðferðarþjónustu í Krýsuvík. Krýsuvík er sorglegt dæmi sem við höfum nú fengið fréttir af í fjölmiðlum og afar mikilvægt að við lærum af, stofnunin ekki síst. Svo eru dæmi um að kaup á þjónustu hafa ekki stuðst við fullnægjandi greiningu á þörfum sjúkratryggðra, kostnaði og ábata. Þetta er mjög ámælisvert, og mikilvægt að úr þessu verði bætt. Þá hafa verið gerðir samningar um kaup á heilbrigðisþjónustu sem eru ekki í fullu samræmi við ákvæði laga um sjúkratryggingar um skilgreint magn, skýr gæði eða jafnt aðgengi landsmanna. Í því tilliti má horfa til rammasamnings Sjúkratrygginga Íslands um annars vegar sjúkraþjálfun og hins vegar lækningar utan sjúkrahúsa. Einnig hjó ég eftir því að Ríkisendurskoðun telur óvíst að markviss kaup á heilbrigðisþjónustu séu möguleg innan víðtækra rammasamninga og hvetur stofnunina til að meta kosti þess að semja um þjónustu einstakra sérgreina á grunni viðhlítandi greininga. Þetta er athyglisverður punktur. Samkvæmt greiningu embættis landlæknis eru vísbendingar um að sú heilbrigðisþjónusta sem er veitt samkvæmt rammasamningi Sjúkratrygginga Íslands um lækningar utan sjúkrahúsa sé ekki í samræmi við eðlilega þjónustuþörf, þ.e. að í einhverjum tilvikum gæti verið um óeðlilega mikla notkun á þjónustu að ræða. Allt eru þetta mjög athyglisverð tilmæli og ábendingar sem við verðum að taka alvarlega. Það kemur einnig fram að skerpa þurfi á ábyrgð á skilum velferðarráðuneytisins og Sjúkratrygginga. Svo er einn punktur enn sem mér finnst athyglisverður, Ríkisendurskoðun hvetur ráðuneytið til að skýra ábyrgðarskil og taka í því sambandi til skoðunar kosti þess að veita stjórn Sjúkratrygginga Íslands aukið hlutverk við stefnumörkun, undirbúning, gerð og eftirlit með samningum stofnunarinnar. Þetta er gagnrýnivert að mínu mati af því að það er hlutverk ráðuneytisins að vinna að stefnumörkuninni, ekki Sjúkratrygginga Íslands. Ég vona að ráðherra taki það til greina sem ég nefni í þessu sambandi. Ég tel þessa ábendingu ekki vera það sem við séum að tala fyrir úr þessum sal. Að lokum: Hvað ætlum við að gera við skýrsluna? Oft koma ágætar skýrslur fram og svo spyrja menn: Hvað svo? Það er mjög mikið verk að vinna fram undan í þessum málaflokki og mikilvægt að við tökum alla þá þætti sem koma fram í þessari skýrslu alvarlega og förum strax í að vinna að mjög mikilvægum úrbótum í þessum málaflokki. Eins og ég segi er mikið verk að vinna og ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða í þessum efnum.
Hæstv. forseti. Hér ræðum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda heilbrigðisþjónustu. Skýrslan kom út núna í febrúar. Helstu niðurstöður Ríkisendurskoðunar eru að það skortir heildstæða stefnu um heilbrigðisþjónustu en því miður hefur engin stefna verið í þessum stóra og mikilvæga málaflokki til fjölda ára. Undanfarin ár hafa allir hæstv. heilbrigðisráðherrar talað um mikilvægi þess að lögð verði fram heildstæð heilbrigðisáætlun en hún hefur ekki litið dagsins ljós. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er lögð mikil áhersla á þessi mál en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun fullvinna heilbrigðisstefnu fyrir Ísland með hliðsjón af þörfum allra landsmanna og skilgreina betur hlutverk einstakra þátta innan heilbrigðisþjónustunnar og samspil þeirra. Mótuð verða markmið og leiðir í heilbrigðismálum í samvinnu við fagstéttir og embætti landlæknis í þeim tilgangi að stuðla að góðu heilbrigði þjóðarinnar og skapa eftirsóknarverðan starfsvettvang fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Heilsugæslan verður efld sem fyrsti viðkomustaður notenda.“ Mikilvægt er að þessari vinnu verði lokið sem allra fyrst. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er einnig bent á togstreitu milli lykilstofnana í heilbrigðiskerfinu, þ.e. Sjúkratrygginga Íslands, embættis landlæknis og Landspítala. Að mati Ríkisendurskoðunar stafar sú togstreita að hluta til af óljósri stefnu stjórnvalda um skipulag heilbrigðisþjónustunnar. Þetta hefur hamlað því að samningar, kaup og greiðsluþátttaka vegna heilbrigðisþjónustu séu markviss og þjóðhagslega hagkvæm. Ríkisendurskoðun telur einnig að efla þurfi getu Sjúkratrygginga Íslands til að semja um kaup á heilbrigðisþjónustu á markvissan hátt. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf jafnframt að skýra ábyrgð og hlutverk velferðarráðuneytisins og Sjúkratrygginga Íslands við kaup á heilbrigðisþjónustu. Dæmi er um að ráðuneytið hafi gert samninga án aðkomu stofnunarinnar eða hafi einhliða ákvarðað forsendur samninga líkt og í tilfelli rammasamnings um lækningar utan sjúkrahúsa. Auk þess telur Ríkisendurskoðun að skýra þurfi ábyrgð og hlutverk velferðarráðuneytis og Sjúkratrygginga Íslands við kaup á heilbrigðisþjónustu, að greina þurfi betur þarfir sjúkratryggðra fyrir heilbrigðisþjónustu og að setja þurfi fram ítarlegar kröfulýsingar um magn og gæði þeirrar þjónustu sem samið er um hverju sinni. Í því sambandi ber að styðjast við klínískar leiðbeiningar og læknisfræðilegar ábendingar svo að sjúkratryggðir njóti viðeigandi þjónustu óháð búsetu en samningar sjúkratrygginga hafa rík áhrif á þróun heilbrigðiskerfisins. Hæstv. forseti. Forgangsmál þingflokks Framsóknarmanna á kjörtímabilinu 2016–2017 var tillaga til þingsályktunar um heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Markmið tillögunnar var að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Samkvæmt tillögunni átti að vinna heilbrigðisáætlunina í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum. Við gerð hennar átti m.a. að taka tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að markmiðið með þingsályktunartillögunni sé að vinna að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Í aðdraganda alþingiskosninganna 2016 voru margir á þeirri skoðun að bæta þyrfti heilbrigðiskerfi á Íslandi og voru Framsóknarmenn þeirra á meðal. Sérstaklega var rætt um mikilvægi stefnumótunar í heilbrigðismálum og nauðsyn þess að halda áfram að veita fjármagn til málaflokksins eins og gert var á síðasta kjörtímabili undir stjórn Framsóknarflokksins. Í þessu samhengi og málinu til stuðnings má benda á að í McKinsey-skýrslunni sem kom út árið 2016 kemur fram að heildarframlög til heilbrigðismála á Íslandi árið 2014 námu 8,8% af vergri landsframleiðslu sem er nálægt meðaltali OECD-ríkjanna en lægra en annars staðar á Norðurlöndunum, að Finnlandi undanskildu. Mat á útgjaldaþörf til heilbrigðismála á Íslandi krefst þess að horft sé til skilvirkni annarra heilbrigðiskerfa og tekið mið af land- og lýðfræðilegum þáttum sem áhrif hafa á þörf landsmanna fyrir heilbrigðisþjónustu. Ýmsir undirliggjandi þættir eru fyrir hendi á Íslandi sem hafa áhrif á skilvirkni og gæði heilbrigðisþjónustunnar og draga úr útgjaldaþörf til heilbrigðiskerfisins. Aftur á móti er einnig að finna óskilvirkni í íslenska heilbrigðiskerfinu sem veldur aukinni útgjaldaþörf. Í lokaniðurstöðu McKinsey-skýrslunnar segir síðan m.a. að það séu áhugaverðir tímar í íslenskri heilbrigðisþjónustu, heilbrigðiskerfið hafi staðið frammi fyrir miklum erfiðleikum í kjölfar bankahrunsins þegar fjárframlög til þess voru skert verulega en því tókst að komast í gegnum erfiðleikana og veita áfram gæðaþjónustu. Þróunin á Landspítalanum var að mörgu leyti táknræn fyrir þetta tímabil. Spítalanum tókst að lækka kostnað umtalsvert án þess að fórna gæðum þjónustunnar samhliða síaukinni eftirspurn. Þrátt fyrir aðdáunarverða frammistöðu á síðustu árum er ekki allt eins og best verður á kosið í íslenska heilbrigðiskerfinu. Það skortir skýrari verkaskiptingu milli hinna ýmsu veitenda heilbrigðisþjónustunnar og sömuleiðis stjórntæki sem gerir okkur kleift að stýra þróuninni. Auk þess hefur í þessari skýrslu okkur verið bent á kerfislæg vandamál sem takmarka kostnaðarhagkvæmni eða vekja upp spurningar um gæði þjónustu í ákveðnum hlutum kerfisins. Í lokaniðurstöðu skýrslunnar segir einnig að undanfarin ár hafi átt sér stað aukning í fjárframlögum til heilbrigðismála á Íslandi og því hafi skapast einstakt tækifæri að takast á við þessi vandamál og tryggja að íslenska heilbrigðiskerfið veiti gæðaþjónustu á öllum sviðum. Með skýrri stefnu í heilbrigðismálum og auknum fjárveitingum þangað sem þörfin er mest verður tryggt að fjárfestingar nýtist sem best sem leiðir til sterkara og hagkvæmara kerfis. Í ljósi þessara niðurstaðna sem birtust í McKinsey-skýrslunni og vegna skorts á stefnu í heilbrigðismálum lögðu flutningsmenn tillögunnar til að unnin yrði heilbrigðisáætlun fyrir Ísland og að sú vinna yrði unnin eins skjótt og auðið væri. Flutningsmenn tillögunnar töldu og telja enn mikilvægt að fagfólk í heilbrigðisstéttum komi að vinnunni því að það þekkir best til og gagnlegt er að nýta þekkinguna og mannauðinn sem er fyrir hendi. Mikilvægt er að fagfólk komi víða að af landinu því að aðstæður í heilbrigðiskerfinu geta verið mismunandi eftir því hvort unnið er á stórum spítala eða á minni heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Við gerð heilbrigðisáætlunarinnar verði m.a. tekið tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Jafnframt verði tekið tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða og aðgangs að sjúkraflugi, svo eitthvað sé nefnt. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álaginu af Landspítalanum. Samkvæmt upprunalegri tillögu átti að leggja fram heilbrigðisáætlun á Alþingi í desember 2017. Hæstv. forseti. Það er óhætt að segja að nokkur samhljómur sé milli McKinsey-skýrslunnar og niðurstöðu skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er nauðsynlegt að komið verði á fót skýrri heilbrigðisstefnu í landinu þar sem markmið og gjörðir fara saman. Það er nauðsynlegt upp á traust, trúverðugleika og þá ímynd sem við viljum hafa í þessum stóra og mikilvæga málaflokki. Þetta forgangsmál okkar Framsóknarmanna var samþykkt á Alþingi þann 31. maí 2017. Í efnislegri vinnslu við málið innan velferðarnefndar voru ýmsar breytingar gerðar á tillögunni sem fólu m.a. í sér að fjármála-og efnahagsráðuneytið og mennta- og menningarmálaráðuneytið kæmu að vinnu við gerð heilbrigðisáætlunar til að tryggja fjármagn til málaflokksins og menntun fagfólks í heilbrigðisgreinum. Auk þess var skýrt tekið fram að markviss vinna að heilbrigðisáætlun ætti að hefjast strax árið 2017. Samkvæmt samþykktri tillögu átti Alþingi að verða upplýst um framgang málsins eigi síðar en í upphafi hausts 2017 og síðan með reglulegu millibili þar til verkinu væri lokið. Við vitum öll hvað gerðist þá, en ég vil hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að byrja ekki á grunni við gerð heilbrigðisáætlunar fyrir Ísland heldur nýta sér þá vinnu sem er til innan ráðuneytisins svo að verkefnið vinnist hratt og vel. Það er nauðsynlegt svo að heilbrigðiskerfið okkar og stofnanir þess virki eins og til er ætlast.
Forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa haft frumkvæði að henni. Eftir að ég rýndi í skýrslu Ríkisendurskoðunar hafði ég hugsað mér að biðja hæstv. ráðherra um að koma fyrir nefndina til að ræða hana. Ég fagna því mjög að við séum að taka þetta mál fyrir, það er mun betra að ræða það hér í pontu Alþingis. Við höfum hér til umfjöllunar nýja skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda heilbrigðisþjónustu. Því ber að fagna að fram hafi farið úttekt á því hvernig frammistaða Sjúkratrygginga sé við kaup á heilbrigðisþjónustu, enda er það ekki bara einn stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs heldur einnig eitt stærsta verkfærið sem við höfum þegar kemur að því að tryggja heilsu landsmanna. Kaup ríkisins á heilbrigðisþjónustu í gegnum Sjúkratryggingar Íslands verða að vera hagkvæm. En það verður að vera meira en það, það verður að vera til þess fallið að tryggja gæði þjónustu og stuðla að bættri heilsu landsmanna. Markmið úttektarinnar var að meta frammistöðu Sjúkratrygginga Íslands við kaup á heilbrigðisþjónustu. Ríkisendurskoðun beindi sérstaklega sjónum sínum að völdum samningum stofnunarinnar með hliðsjón af umfangi þeirra, hagsmunum og tækifærum til úrbóta. Það má segja að hér hafi stærstu og umfangsmestu samningarnir verið til skoðunar. Þegar við gerum umfangsmikla samninga um heilbrigðisþjónustu er afar mikilvægt að hagsmunir notenda þjónustunnar séu í fyrirrúmi. Hættan er auðvitað sú að aðrir hagsmunir fái að ráða; viðskiptatengsl, fjárhagslegir hagsmunir viðsemjenda eða aðrir þættir. Það er afskaplega mikilvægt að við gætum að því að hafa hagsmuni sjúkratryggðra í fyrirrúmi, eins og segir í 40. gr. laga um sjúkratryggingar. Áður en ég kem að þeim nauðsynlegu úrbótum sem við þurfum að gera í málaflokknum vil ég beina máli mínu aðeins að einstökum samningum Sjúkratrygginga Íslands. Í 3. kafla skýrslunnar má sjá yfirlit yfir helstu samninga og útgjöld sjúkratrygginga. Útgjöld vegna sjúkra-, slysa-, og sjúklingatrygginga námu 41,1 milljarði kr. árið 2016. Greiðslur vegna sjúkratrygginga voru stærsti hluti útgjaldanna, eða rúmlega 40 milljarðar kr. Af þeirri upphæð fór um fjórðungur í lækniskostnað, sem er stærsti einstaki útgjaldaflokkur sjúkratrygginga. Frá árinu 2012 var aukning á þessum kostnaði um 60%. Með tilliti til verðlagsþróunar er raunhækkun á því tímabili 47%. Fram kemur í skýrslunni að langstærsti liður þessa kostnaðar sé greiddur samkvæmt rammasamningi Sjúkratrygginga Íslands og sérgreinalækna um lækningar utan sjúkrahúsa. Útgjöld vegna þessa samnings árið 2016 voru rúmlega 6 milljarðar. Það sem við sjáum gerast er að útgjöld til sérgreinalækna hafa vaxið gríðarlega á undanförnum árum. Það er gríðarlega mikilvægt að huga vel að því hvernig þessum fjármunum er varið, enda er í skýrslunni að finna sérkafla um rammasamning Sjúkratrygginga og sérgreinalækna, sem undirritaður var í desember 2013 í ráðherratíð Kristjáns Þórs Júlíussonar, nú hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þær upplýsingar sem Ríkisendurskoðun fékk um samningsferlið frá Sjúkratryggingum gáfu Ríkisendurskoðun ekki tilefni til að ætla að samningsferli hafi verið byggt á heildstæðri og ítarlegri þarfa- og kostnaðargreiningu. Þá hafi hlutverkaskipan og ábyrgðarskil við kaup ríkisins á heilbrigðisþjónustu verið óskýr. Í síðari tíð hefur túlkun ráðuneytisins á samningnum hlotið gagnrýni. Embætti landlæknis gerði athugasemd við þá túlkun ráðuneytisins að líta mætti á starfsemi Klíníkurinnar sem hvern annan stofurekstur lækna, í yfirlýsingu frá 19. apríl 2017. Að mati embættisins væri um sérhæfða heilbrigðisþjónustu að ræða sem þyrfti leyfi ráðherra. Þá taldi embættið vandséð hvernig heilbrigðisyfirvöld gætu haft stjórn á því hvert opinbert fjármagn til heilbrigðismála rynni ef raunin væri sú að heilbrigðisstofnanir þyrftu ekki leyfi ráðherra til að veita sérhæfða sjúkrahúsþjónustu sem hægt væri að fjármagna á grundvelli rammasamnings um lækningar utan sjúkrahúsa. Sú túlkun á rammasamningnum hefur stuðlað að því að auðveldara er fyrir þá sem hyggjast hefja rekstur að hljóta fjármagn samkvæmt honum. Þessi túlkun býður upp á sjálfskömmtun ríkisfjármuna til einkarekstrar. Ríkisendurskoðun hefur lýst því að hún telji togstreitu gæta milli lykilaðila á sviði heilbrigðismála, velferðarráðuneytisins, Sjúkratrygginga Íslands, Landspítala og embættis landlæknis. Sú togstreita skýrist m.a. af óskýrleika í rammasamningnum en einnig af því að heilbrigðisstefnu skortir, sem ég mun fjalla meira um síðar. Þá er það greiðslukerfi sem notað er í samningnum gagnrýnt af hálfu Ríkisendurskoðunar. Samkvæmt skýrslunni byggir greiðsluþátttökukerfið helst á unnum verkum og þeim þáttum sem snúa að kostnaði vegna aðgerða og lækningatækja. Greiðslur eru þannig ekki tengdar með beinum hætti árangri og gæðum. Einfaldar verkgreiðslur sem greiða fyrir verk án tillits til þess hver árangur verkanna er eykur framleiðslu óháð gæðum og eykur áhættu á framúrkeyrslu, halla og ósjálfbærum vexti. Í viðtölum Ríkisendurskoðunar við fulltrúa frá Sjúkratryggingum Íslands og embætti landlæknis kom fram að samstarf um gæðaeftirlit hafi ekki verið fyrir hendi frá því að Sjúkratryggingar Íslands tóku til starfa árið 2008. Samkvæmt reglugerð um samninga um heilbrigðisþjónustu, sem veitt er utan heilbrigðisstofnana sem ríkið rekur, skulu Sjúkratryggingar Íslands gera sérstaka úttekt á framkvæmd samninga og hversu vel þjónustuveitandi hefur uppfyllt samningskröfur þegar dregur að lokum samningstíma. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar hefur þeirri reglu ekki verið nægilega vel fylgt og ber að bæta þar úr. Úttektirnar eru nauðsynlegar til að tryggja gæði þjónustu. Hvað varðar lögbundið eftirlit embættis landlæknis hefur aðeins ein úttekt verið gerð síðasta áratug á starfsemi sem heyrir undir rammasamning Sjúkratrygginga Íslands um heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, þ.e. á starfsemi sjálfstætt starfandi geðlækna árið 2016. Við þá úttekt komu í ljós ýmsir annmarkar sem veita mörg tækifæri til úrbóta. Í 5. kafla skýrslunnar er svo fjallað um samninga við Landspítalann. Ég mun ekki fjalla í of löngu máli um þann kafla skýrslunnar. Þó vil ég nefna að Landspítalinn er að mestu fjármagnaður með föstu framlagi í fjárlögum, ólíkt þeirri fjármögnun sem sérgreinalæknar hljóta. Þrátt fyrir vilja um að innleiða framleiðslutengda fjármögnun hefur ekki orðið af því. Afleiðingar af því eru þær að ár hvert verður stjórn Landspítalans, stjórnmálamenn og almenningur að berjast fyrir því að tryggja að Landspítalinn hljóti nægilegt fjármagn til rekstrarins. Það hefur því miður oft gerst að við höfum orðið fyrir vonbrigðum með niðurstöðurnar úr þeirri baráttu. Í skýrslunni kemur fram að heilbrigðisráðherra skipaði starfshóp haustið 2015 sem falið var að meta reynslu af framkvæmd laga um sjúkratryggingar. Starfshópurinn skilaði skýrslu í febrúar 2016. Í skýrslunni var m.a. að finna tillögur þess efnis að upp yrðu tekin sambærileg greiðslukerfi í heilbrigðisþjónustu. Það hlýtur að vera grundvallaratriði að heilbrigðisþjónustan sé fjármögnuð með sambærilegum hætti, hvort sem þjónustan er veitt í opinberum rekstri eða einkarekstri, enda er hún í báðum tilfellum fjármögnuð að miklum hluta úr ríkissjóði. Það gengur ekki að opinber heilbrigðisþjónusta sé á föstum fjárlögum án tenginga við sjúkdómabyrði, þarfir þjónustuþega og verk sem unnin eru á meðan greitt er fyrir hvert verk í einkarekinni þjónustu. Það hefur leitt til mikils ósamræmis í því hvernig þessi tvö kerfi starfa þar sem annað fær greitt meira fyrir að vinna fleiri verk, á meðan greiðslur fyrir hvert verk lækka eftir því sem fleiri verk eru unnin í hinu kerfinu. Í skýrslunni hvetur Ríkisendurskoðun velferðarráðuneytið til að vinna með markvissum hætti úr niðurstöðum starfshópsins og birta skýrslu hans. Taka verði skýra afstöðu til þeirra álitamála sem þar er velt upp og meta hvort tillögur hópsins geti verið grundvöllur úrbóta. Það er von mín að hæstv. heilbrigðisráðherra muni beita sér fyrir því að greiðslukerfi ríkisrekinnar sjúkraþjónustu verði tekið til endurskoðunar. Ég myndi fagna því að heyra skoðanir ráðherra á því. Grunnvandinn sem við stöndum frammi fyrir og smitar út frá sér er að okkur hefur um langt skeið skort heilbrigðisstefnu. Þar verður að telja ljóst að pólitíkin hefur vafist fyrir fyrrverandi ráðherrum, hún hefur stöðvað þá nauðsynlegu framþróun sem við verðum að stuðla að í þeim málaflokki. Síðustu þrír ráðherrar í það minnsta hafa unnið að heildstæðri stefnu um heilbrigðisþjónustu en þá vinnu hefur alla dagað uppi og hún er mislangt komin. Nú hefur nýr hæstv. heilbrigðisráðherra möguleika á því að bæta úr þessu ástandi. Mig langar því að hvetja ráðherrann til að ljúka við gerð heilbrigðisáætlunar og leggja hana fram hið fyrsta. Mig langar líka til að nefna að ég treysti núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessu verki og þykir nálgun hennar vera mjög flott. Í skýrslunni kemur skýrt fram að samningar Sjúkratrygginga Íslands hafa ekki alltaf stuðst við fullnægjandi greiningu á þörfum sjúkratryggðra, kostnaði og ábata. Það er verulega ámælisvert. Það leiðir til þess að keypt er þjónusta þar sem vantar upp á skilgreiningar á magni, gæðum og aðgengi allra landsmanna að þjónustunni. Lesa má í skýrslunni að ekki liggja fyrir ítarlegar kröfulýsingar um þá þjónustu sem samið er um. Hér hefur augljóslega ekki verið hugað að grundvallaratriðum sem eiga við varðandi kaup á þjónustu. Rammasamningur Sjúkratrygginga Íslands við sérgreinalækna rennur út á þessu ári. Ég vona að við getum gert betur þegar að því kemur að gera nýjan samning og ég vona að ráðherra muni beita sér fyrir því að við samningsgerðina verði hagur sjúklinga, hagkvæm notkun opinbers fjár og lýðheilsa höfð í fyrirrúmi.
Herra forseti. Kjarni málsins er þessi: Það hefur ekki verið mótuð heildstæð heilbrigðisstefna fyrir landið og má telja ótrúlegt andvaraleysi á hinum stjórnmálalega vettvangi að láta þetta viðfangsefni dankast með þessum hætti. Það gefur auðvitað augaleið að Sjúkratryggingar geta ekki farið eftir stefnu sem ekki er til. Ekki bætir úr skák að stjórn Sjúkratrygginga er falið lögboðið hlutverk um mótun langtímastefnu á sínum vettvangi en hefur ekki gert það. Vitaskuld er það svo, herra forseti, að það er engin leið að ná hagkvæmni og skilvirkni í samningum ef engri stefnu er fyrir að fara. Merkilegt er til þess að hugsa að hér er búið að fara í gegnum þrjár fjármálaáætlanir á grundvelli nýrrar stefnumörkunar í ríkisfjármálum og nýs lagaramma á grundvelli laga um opinber fjármál þar sem mikil áhersla er lögð á stefnumörkun á einstökum málefnasviðum en samt stöndum við í þeim sporum að Ríkisendurskoðun gerir leit og finnur enga stefnu í einum stærsta útgjaldamálaflokknum. Við þau skilyrði sem uppi eru í þessum efnum virðist sem stefnumótunin falli í hendur þeirra stofnana sem gera samninga sem í raun verða þá stefnumótandi fyrir heilbrigðiskerfið. Það er sýnt í skýrslunni að ábyrgð og hlutverk ráðuneytis og Sjúkratrygginga og mörkin þarna á milli eru óskýr. Þarna eru rakin ýmis dæmi sem auðvitað tala sínu máli. Það er dæmi um samning sem ráðuneytið hefur gert án aðkomu Sjúkratrygginga. Þannig hefur ráðuneytið einhliða ákveðið forsendur samninga líkt og þegar gerður var rammasamningur um lækningar utan sjúkrahúsa. Auk þess hefur ráðuneytið falið Sjúkratryggingum að kaupa þjónustu sem uppfyllir ekki faglegar kröfur sem þó eru gerðar í lögum. Dæmi sem tilgreint er um þetta er meðferðarþjónusta í Krýsuvík. Þá hafa verið gerðir samningar um kaup á heilbrigðisþjónustu sem eru ekki að fullu í samræmi við ákvæði laga um tilgreint magn, skýr gæði og jafnt aðgengi landsmanna að heilbrigðisþjónustu. Landlæknir hefur bent á að í einhverjum tilfellum kunni að vera um óeðlilega mikla notkun á þjónustu að ræða. Herra forseti. Um það að fela Sjúkratryggingum við þessar aðstæður stefnumótandi hlutverk eins og einhverjar ráðagerðir sýnast vera uppi um segi ég: Nei, það getur ekki komið til álita. Ráðuneytið getur ekki vikið sér með þeim hætti undan ábyrgð á sínu stefnumörkunarhlutverki. Herra forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar felur í sér þungan áfellisdóm. Heilbrigðisráðherra stendur frammi fyrir stóru verkefni sem er, eins og rakið er í skýrslunni á bls. 6, með leyfi forseta: „Velferðarráðuneyti þarf að marka heildstæða stefnu um heilbrigðisþjónustu sem Sjúkratryggingar Íslands geta byggt á við samninga um kaup á heilbrigðisþjónustu.“ Verkefni ráðherra er að sjálfsögðu víðtækara og það er að fara að öðrum ábendingum í þessari mikilvægu og þörfu skýrslu, eins og þær eru raktar á bls. 6 og 7. Ég árna heilbrigðisráðherra allra heilla og góðs gengis í þessu mikilvæga viðfangsefni.
Herra forseti. Þessi nýútkomna skýrsla Ríkisendurskoðunar, um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda heilbrigðisþjónustu, er um margt athyglisverð, ekki síst vegna þess að hún er enn ein áminningin um að það er brýnt að við tökum sem fyrst á því stóra verkefni sem það er að móta stefnu í heilbrigðismálum til framtíðar. Ég ætla að vitna í orð Birgis Jakobssonar, sem enn er landlæknir, úr viðtali við RÚV í nóvember sl. Hann sagði þar að það væri hættulegt að bæta fjármunum í heilbrigðiskerfið án þess að breyta því líka. Það þurfi meira fjármagn en það leysi ekki allt, að huga þurfi að skipulagsbreytingum. Um þetta snýst málið að stórum hluta. Hvernig ætlum við að breyta skipulagi heilbrigðiskerfisins á Íslandi samhliða því að mæta mikilli og uppsafnaðri þörf fyrir aukið fjármagn, breyta á þann hátt að við stöndum við stóru orðin? Lög um heilbrigðisþjónustu kveða nefnilega á um að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegu, líkamlegu og félagslegu heilbrigði. Meðal þess sem kemur fram hjá Ríkisendurskoðun eru ábendingar um að bæta þurfi samninga Sjúkratrygginga Íslands um heilbrigðisþjónustu. Að mati stofnunarinnar verður ekki séð að þeir samningar hafi almennt tryggt markviss kaup ríkisins á heilbrigðisþjónustu. Einnig megi efast um að samningarnir séu í öllum tilfellum hagkvæmir eða stuðli að aukinni skilvirkni heilbrigðiskerfisins í heild. Þar má sérstaklega nefna sem dæmi að þeir hafi ekki stuðst við fullnægjandi greiningar á þörfum, á kostnaði og á ábata, auk þess sem gerðir hafi verið samningar sem kveði ekki nægilega skýrt á um skilgreint magn, gæði eða jafnt aðgengi landsmanna. Í úttektinni er nefnt mikilvægi þess að eðlileg verkaskipting við gerð slíkra samninga sé fyrir hendi, merkilegt nokk, að dæmi séu um að ráðuneyti heilbrigðismála hafi gert slíka samninga án aðkomu Sjúkratrygginga eða að ráðuneytið ákveði einhliða forsendur slíkra samninga. Það er óeðlilegt að mínu mati, það er óeðlilegt að mati Ríkisendurskoðunar og það var óeðlilegt að mati löggjafans þegar lög um sjúkrastofnun voru samþykkt. Samhliða því að árétta mikilvægi aðkomu Sjúkratrygginga er tekið fram í skýrslunni að efla þurfi nauðsynlega fagþekkingu innan stofnunarinnar og getu hennar til að annast þessar greiningar, vinna að gerð samninga og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Ríkisendurskoðun hvetur með öðrum orðum til þess að Sjúkratryggingar séu efldar á þann hátt að stofnunin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu en markmið laga um sjúkratryggingar er að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði, jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og að stuðla að rekstrarhagkvæmni og þjóðhagslegri hagkvæmni í heilbrigðisþjónustu og hámarksgæðum þjónustunnar. Síðan er það líka hlutverk laganna að styrkja hlutverk ríkisins sem kaupanda heilbrigðisþjónustu og kostnaðargreina þjónustuna. Ef vel er að verki staðið þá er þetta til bóta. Ég nefndi áðan að málið snerist að miklu leyti um það hvernig við ætluðum að breyta skipulagi kerfisins á þann hátt að við gætum staðið við stóru orðin. Í úttekt Ríkisendurskoðunar er því beint til velferðarráðuneytisins að marka stefnu um heilbrigðisþjónustu og sjá til þess að lykilstofnanir kerfisins vinni á samhæfðan hátt að markmiðum hennar. Í slíkri stefnumörkun þarf að vera skýrt hvaða þjónustu stofnanir eigi að veita og hvaða þjónustu eigi að kaupa af öðrum aðilum. Það stefnuleysi sem einkennir heilbrigðismál hafi leitt til þess að það séu áherslur fjárlaga hverju sinni, tímabundin átaksverkefni og úrlausn tilfallandi vandamála sem hafi fengið að móta ákvarðanir um samninga um heilbrigðisþjónustu og þar með þróun kerfisins. Þarna hefur stefnumótunin legið. Þetta er stóra verkefnið. Hvar eru greiningarnar um þörf fyrir heilbrigðisþjónustu í nútíð og framtíð og með hvaða hætti hefur slík þörf verið greind til dagsins í dag? Það er ljóst að skýrsla Ríkisendurskoðunar gefur heilbrigðisyfirvöldum ekki háa einkunn þegar kemur að framkvæmd ákveðinna samninga um einkarekstur í tilteknum greinum og það er miður. Ég er þeirrar skoðunar, og stefna Viðreisnar er sú, að til þess að ná þeim háu og góðu markmiðum um heilbrigðisþjónustu sem allir landsmenn eigi að njóta og greidd á að vera úr sameiginlegum sjóðum sé fjölbreytt rekstrarform jákvætt svo lengi sem jafnræðis sé gætt í fjármögnun á milli ólíkra rekstrarforma, þar með talið hins opinbera. Aukin afköst, aukin skilvirkni og betri meðferð fjármuna - þetta hljóta að þurfa að vera leiðarljósin í þessum málaflokki samhliða nauðsynlegri og óumdeilanlega mikilvægri áherslu á gæði þjónustunnar og þar með talið áherslur fyrir notendur hennar og þá sem hana veita. Eitt atriði sem er brýnt í þessari nálgun, og sem Ríkisendurskoðun nefnir sérstaklega, er mikilvægi þess að nýr samningur Sjúkratrygginga við Landspítala, um framleiðslutengda fjármögnun, verði þróaðar áfram til þess einmitt að hámarka skilvirkni og hagkvæmni spítalans. Það er mjög brýnt að klára þessi mál, ekki eingöngu vegna áhrifa á spítalann, sem Ríkisendurskoðun tiltekur sérstaklega, heldur gerir þetta samvinnu heilbrigðisstofnana skilvirkari, auðveldari, þar með talið samvinnu stofnana þvert yfir ólík rekstrarform, stofnana sem hafa sama markmið, að veita öllum fyrsta flokks þjónustu í heilbrigðismálum. Lykilatriðið er framtíðarsýn, heilsteypt stefna, markmið, verkferlar og síðan eftirfylgni - að öll þessi atriði séu til staðar, séu í lagi og þeim fylgt eftir. Og það á jafnt við um opinberan rekstur sem einkarekstur. Í heilbrigðiskafla stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að hún muni fullvinna heilbrigðisstefnu fyrir Ísland með hliðsjón af þörfum allra landsmanna og skilgreina betur hlutverk einstakra þátta innan heilbrigðisþjónustunnar og samspil þeirra. Það er vel. Hins vegar er ekkert rætt um nýtingu fjármagns eða afköst en þetta þarf að fara saman ef vel á að vera. Ég verð að beina máli mínu að stefnu Sjálfstæðisflokksins í þessum málaflokki en sá flokkur hefur um nokkurt skeið farið með málefni heilbrigðismála. Stefna hans hefur orðið undir í ríkisstjórnarsamstarfinu í þessum atriðum. Ég ætla að leyfa mér að vitna í stefnuskrá þess flokks, með leyfi forseta: „Horfa verður til þess hvort hægt sé að nýta skattfé betur og auka þjónustu með því að nýta áfram möguleika á fjölbreyttu rekstrarformi með áherslu á skýrar gæðakröfur samhliða jafnræði í greiðslum óháð rekstrarformi.“ Það má reyndar segja að þessarar fyrrum áherslu Sjálfstæðisflokksins, um kosti einkaframtaksins, sjái ekki víða stað í stjórnarsáttmálanum, eða í störfum ríkisstjórnarinnar ef út í það er farið. Það er, merkilegt nokk, helst hæstv. utanríkisráðherra sem nýtir kosti einkaframtaksins með samkomulagi við einkaaðila, t.d. Samtök atvinnulífsins, um ákveðin verkefni og ákveðna ráðgjöf sem lýtur að því að efla utanríkisviðskiptaþjónustuna. Það er þó fagnaðarefni því að það skiptir máli að leita til og treysta einkaaðilum til að koma að borðinu. Það þarf einfaldlega að vanda til verka. Það eru ágæt lokaorð hér, að mínu viti: Skýrsla Ríkisendurskoðunar er mikilvægt innlegg í þá brýningu sem fleiri hafa staðið í undanfarin ár, brýningu til heilbrigðisyfirvalda um að vanda til verka. Það má ekki þýða verkleysi vegna þess að við megum ekki við því lengur. Það þarf að þora og það þarf að vanda til verka og þar erum við í Viðreisn tilbúin.
Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þetta er að mörgu leyti mjög áhugaverð skýrsla. Ég hef lýst því yfir á opinberum vettvangi fyrir þessa umræðu að í rauninni koma niðurstöður skýrslunnar mér ekki á óvart. Ég lít á það sem meginniðurstöðu skýrslunnar að Sjúkratryggingar Íslands hafi í raun ekki í höndum þau tæki og við skulum segja þá fagþekkingu sem þarf til þess að geta gert þá samninga og rækt það hlutverk sem hún á að hafa. Aukinheldur kemur mjög greinilega í ljós í niðurstöðum skýrslunnar að vegna þess að við höfum í rauninni ekki haft skýra heilbrigðisstefnu býsna lengi í þessu landi er kannski Sjúkratryggingum Íslands gert enn þá erfiðara fyrir að rækja þetta hlutverk sitt. Aðeins meira um Sjúkratryggingar. Lög um Sjúkratryggingar Íslands nr. 112/2008 útskýra eða skilgreina ágætlega hlutverk Sjúkratrygginga. Ég var á sínum tíma efins um að sá umbúnaður sem sú stofnun fékk í vöggugjöf, skulum við segja, væri nægjanlegur og ég var heldur ekki alveg sannfærður um og er það raunar ekki enn þá að það fyrirkomulag sem við ákváðum þá væri besta leiðin til að tryggja að ríkið eða hið opinbera fengi á hverjum tíma hagstæðustu „viðskipti“ sem hægt væri að fá á heilbrigðisþjónustumarkaði. Mér hefur alla tíð fundist að andinn á bak við lögin og andinn sem skapaði þessa umræðu og skapaði það að til urðu lög um Sjúkratryggingar Íslands hafi í rauninni svolítið gengið út frá því að heilbrigðisþjónusta væri eins og hver önnur þjónusta, kaupenda- og seljendahlutverk á heilbrigðisþjónustumarkaði væru bara eins og kaupenda- og seljendahlutverk alls staðar annars staðar. Það vitum við að er ekki, ég held að mér sé alveg óhætt að fullyrða það hér í ræðustól. Þetta er ekki hefðbundinn kaupenda- og seljendamarkaður. Það er miklu frekar þannig að seljendur þjónustunnar eru nær alltaf í yfirburðastöðu, annars vegar vegna eðlis „vörunnar“ sem þeir selja og hins vegar vegna þeirrar þekkingar sem þeir búa yfir á vörunni sem kaupandi getur ekki alltaf haft. Til að kaupandinn hafi þessa þekkingu þarf að vera til staðar mjög mikil þekking hjá þeirri stofnun sem á að rækja kaupandahlutverkið, þ.e. hjá Sjúkratryggingum, og það er ekki. Við höfum ekki búið þannig um hnútana. Skýrslan kemur líka inn á stefnuleysi í heilbrigðismálum. Nú spyr ég hv. þingmenn og hugsið ykkur aðeins um: Hvað eru búnir að vera margir heilbrigðisráðherrar á síðastliðnum tíu árum? Sjö eða átta? Er líklegt þegar skipt er um heilbrigðisráðherra eins oft og gert hefur verið að það komi einhver heildstæð stefna út úr ráðuneytinu? Síðasta heilbrigðisáætlun sem hefur verið samþykkt á þinginu gilti til 2010, hún var reyndar ekki samþykkt fyrr en í maí 2001 en hún gilti til 2010. Ég þekki þá áætlun ágætlega vegna þess að ég var einn af þeim sem lögðu þar hönd á plóg, ég setti inn smávegisefni í þá skýrslu á sínum tíma. Hún var ágæt en auðvitað lá í hlutarins eðli, eða menn bjuggust a.m.k. við því, að önnur áætlun tæki síðan við af þeirri áætlun fyrir næstu tíu ár. Nú erum við langt komin með átta ár af þessum næstu tíu árum frá síðustu áætlun þannig að okkur hefur rekið talsvert af leið. Það er fagnaðarefni að heyra viðbrögð hæstv. ráðherra við þessari skýrslu. Hún hefur lýst því yfir að hún ætli að taka hana mjög alvarlega. Hún ætlar að nota þessa skýrslu sem tæki til að gera betur, til að sníða almennilega og nýja heilbrigðisstefnu sem tekur á þeim ágöllum sem nefndir eru í skýrslunni. Því má líka velta fyrir sér, hv. þingmenn, hvort þetta meinta stefnuleysi sem skýrslan bendir á endurspegli ekki ákveðinn vilja til afskiptaleysis af heilbrigðiskerfinu og þar með ákveðinn vilja til að lofa kerfinu að þróast í einhverja tiltekna átt, svolítið „frjálst“. Ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að það sé hlutverk heilbrigðisyfirvalda á hverjum tíma að halda tiltölulega þétt um aktygin þegar við hugsum um það hvert heilbrigðiskerfið á að stefna. Það má kannski segja að skýrslan bendi að þessu leyti á að það hafi í rauninni ekki verið gert í nægilega miklum mæli. Ég vísa aftur til þess sem ég sagði í upphafi, það eru búnir að vera býsna margir heilbrigðisráðherrar. Það hefur kannski ekki alltaf verið skipt um stefnu þegar nýr heilbrigðisráðherra kemur en við vitum að mismunandi aðilar líta hlutina mismunandi augun. Mig langar að nefna eitt í þessari skýrslu. Það er sérstaklega komið inn á samningagerð við tvær heilbrigðisstofnanir. Það hittist svo skemmtilega á að þær eru báðar í kjördæmi þess sem hér stendur, þ.e. Krýsuvík og Reykjalundur. Það er búið að tala svolítið um Krýsuvík í þessari umræðu þannig að ég ætla að fókusera á Reykjalund. Ég hef á tilfinningunni að skýrsla Ríkisendurskoðunar leggi nokkuð að jöfnu þá þjónustu sem er veitt á mismunandi heilbrigðisstofnunum sem veita endurhæfingu. En þau okkar sem annaðhvort hafa starfað í þessum geira eða kynnt sér þessi mál vita að þar á er grundvallarmunur. Reykjalundur sem er gagnrýndur nokkuð í skýrslunni er í rauninni algjör lykilstofnun í íslensku heilbrigðiskerfi og er í mörgu tilliti eina stofnunin sem veitir tiltekna þjónustu í endurhæfingu. Það má auðvitað velta fyrir sér hvort ekki væri langeðlilegast að slík stofnun væri alfarið á vegum ríkisins af því að reksturinn er nánast að öllu leyti fjármagnaður með ríkisframlögum. Auðvitað þekkja hv. þingmenn hvernig sjúkrastofnun Sambands íslenskra berklasjúklinga á Reykjalundi fór af stað og alla þá fallegu sögu sem er þar að baki. En í skýrslunni er látið að því liggja að víða annars staðar í kerfinu sé sambærileg þjónusta við þá sem rekin er á Reykjalundi, en svo er ekki. Ég vil að lokum brýna hæstv. ráðherra til dáða í að nota þessa skýrslu vel, taka úr henni þær góðu ábendingar sem þarna eru, styðja sínar stofnanir í að fylgja þeim eftir og, ef þarf, beita sér í fjárlagagerðinni þegar kemur að næstu fjárlögum til að útvega það fjármagn sem þarf til að rækja hlutverk þessara stofnana sem allra best.
Herra forseti. Niðurstöður Ríkisendurskoðunar í þeirri skýrslu sem við ræðum hér eru skýrar og þær eru afgerandi. Það er gott því að ekki er með nokkru móti mögulegt að misskilja ábendingarnar að mínu mati. Ábendingarnar eru afar mikilvægar og það er líka mjög mikilvægt að ráðist sé af festu í úrbætur. Stefnuleysi undanfarinna ára í heilbrigðismálum er farið að bitna illilega á þjónustu við almenning og í raun grefur stefnuleysið undan kerfinu í heild. Ríkisendurskoðun kallar eftir stefnumótun eins og lög gera ráð fyrir og þar er heilbrigðiskerfið allt undir. Eins og fleiri ræðumenn hafa dregið fram í umræðunni hafa kaup og sala Sjúkratrygginga Íslands að miklu leyti ráðist af áherslum fjárlaga, tímabundnum átaksverkefnum og úrlausnum tilfallandi vandamála hverju sinni. Við slík skilyrði hafi Sjúkratryggingar verið stefnumótandi fyrir þróun og gerð heilbrigðiskerfisins. Við í Samfylkingunni höfum bent á það margsinnis á undanförnum árum og höfum á fjórum þingum lagt fram frumvarp um breytingar á lögum um Sjúkratryggingar Íslands. Frumvarpið hefur ekki fengið hljómgrunn en það er ákall um það sama og Ríkisendurskoðun talar um í skýrslu sinni, ákall um að það sé Alþingi sem taki stefnumótandi ákvarðanir um heilbrigðiskerfið. Tilgangur frumvarps Samfylkingarinnar, sem bíður nú afgreiðslu í velferðarnefnd í fjórða sinn, er að ráðherra hafi skýrt umboð lýðræðislega kjörinna fulltrúa þjóðarinnar hverju sinni til að ganga til samninga við einkaaðila um rekstur mikilvægra grunnstoða heilbrigðiskerfisins. Að óbreyttu getur ráðherra tekið stefnumótandi ákvarðanir fyrir heilbrigðiskerfið án þess að þurfa að bera þær undir þingið eða látið Sjúkratryggingar Íslands í skjóli stefnuleysis um að marka stefnuna með þjónustusamningi sínum við heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Of oft eru það seljendur heilbrigðisþjónustunnar sem skilgreina þarfirnar en ekki kaupandinn, ríkið sjálft, fyrir hönd almennings. Því verður að linna. Að mati Samfylkingarinnar verður ekki við það unað að færa sífellt meira af grunnstoðum velferðarkerfisins í einkarekstur, eins og gert hefur verið í síauknum mæli á undanförnum árum og ágætlega er dregið fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar enda þarf að okkar mati að virða vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar um að grunnþjónusta, líkt og heilbrigðisþjónusta, verði veitt af hinu opinbera. Þegar þjónustusamningar eru gerðir þarf að tryggja að einkaaðilar fleyti ekki rjómann í samningunum við hið opinbera á þann veg að þeir fái greitt án þess að axla sambærilegar skyldur og opinberir aðilar þurfa að gera. Fræðimenn hafa margir bent á að einkarekstur í heilbrigðiskerfi auki frekar heildarkostnað en að draga úr honum, vegna hás stjórnunarkostnaðar, aukins eftirlitskostnaðar, ósveigjanleika í þjónustusamningum og ósamhæfðrar og ósamfelldrar þjónustu. Við jafnaðarmenn viljum einnig tryggja að allir landsmenn hafi jafnan aðgang að þjónustunni og að greiðsluþátttöku sjúklinga verði haldið í lágmarki. Með frumvarpi Samfylkingarinnar er einnig lögð til sú breyting á 40. gr. laga um sjúkratryggingar að í samningi um heilbrigðisþjónustu skuli kveðið sérstaklega á um ráðstöfun hagnaðar sem til verði í rekstri þess einkaaðila sem gerður er samningur við. Skal í samningnum m.a. kveðið á um að viðkomandi sé óheimilt að greiða arð til eigenda sinna. Í ákvæðinu felst því skilyrðislaust bann við arðgreiðslum þegar gerðir eru samningar um heilbrigðisþjónustu og jafnframt verði heimilt að kveða á um hvernig hagnaðinum skuli að öðru leyti ráðstafað. Skattfé sem Alþingi hefur ákveðið með fjárlögum að nýta skuli í heilbrigðiskerfinu á að sönnu að nýta þar. Ef afgangur er í rekstri einkaaðila, sem fjármagnaður er með skattfé, ber að nýta þann afgang til fjárfestingar í rekstrinum og auka þannig gæði þjónustunnar, bæta aðbúnað sjúklinga og starfsskilyrði og menntun starfsfólks og stuðla með því að betri heilbrigðisþjónustu sem nýtir almannafé á ábyrgan hátt. Hagur sjúklinga ráði alltaf för. Við leggjum einnig áherslu á að þegar ráðist verður í stefnumótun fyrir heilbrigðiskerfið verði sett skýr stefna um sérfræðiþjónustu við íbúa landsbyggðarinnar. Það er óviðunandi að nær einungis sú þjónusta sem einkaaðilar telji hagkvæma sé veitt utan höfuðborgarsvæðisins eins og nú er. Herra forseti. Að lokum vil ég taka undir orð Samfylkingarmannsins [[Forseti hringir.]]Guðjóns Brjánssonar sem hét hæstv. ráðherra stuðningi Samfylkingarinnar við það vandasama verk sem fram undan er.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að setja fram nokkrar fullyrðingar um heilbrigðiskerfið okkar. Það vantar fjárfestingu í innviðum, fjárskortur lamar og veikir þjónustuna og föst fjárveiting til mikilvægustu stofnunar landsins, Landspítalans, er tímaskekkja sem eykur vanda sjúkrahússins og kerfisins í heild. Ég fullyrði að fjármunum er sóað vegna skipulagsleysis sem ríkir og ég tek undir brýningu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar, sem þekkir kannski íslenskt heilbrigðiskerfi betur en flest okkar hér inni, að það er kominn tími til að við mörkum heildstæða langtímastefnu í heilbrigðismálum. Við erum að súpa seyðið af þeirri staðreynd að hér hafa verið of margir heilbrigðisráðherrar, með fullri virðingu fyrir öllum sem setið hafa í þeim stóli, og þar með hefur samfellan og framtíðarsýnin ekki orðið sú sem við viljum. Við getum tekist á um hana en við þurfum auðvitað að marka framtíðarsýn. Ég er þess fullviss að hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra hefur töluvert góðan tíma fram undan til að marka stefnuna á næstu árum og til langrar framtíðar. Í umræðum um Sjúkratryggingar Íslands held ég að það sé nauðsynlegt að hafa í huga hvaða hugmyndafræði liggur á bak við þær. Það er auðvitað að tryggja að fjármagn fylgi sjúklingum og í annan stað að greiðslur ríkisins til veitanda heilbrigðisþjónustu séu í samræmi við þá þjónustu sem veitt er. Við viljum að þarfir sjúkratryggðra, sem við öll erum, almenningur á Íslandi, séu alltaf í forgangi. Þessi regla á að gilda jafnt um sjálfstætt starfandi aðila innan heilbrigðiskerfisins og þeirra heilbrigðisstofnana sem ríkið rekur með beinum hætti. Við eigum að hafa þetta óháð rekstrarformi. Þetta kallar á það að við skilgreinum þjónustuna og réttindin með skilmerkilegum hætti, réttindi sjúkratryggðra. Það er forsenda þess að við náum að tryggja góða og heildstæða þjónustu, að við náum að forgangsraða og við veitum markvisst fjármagn þangað sem við viljum að það fari og það nýtist með þeim hætti sem við viljum og við náum árangri. Ríkisendurskoðun bendir á mikilvægi þess að Sjúkratryggingar tryggi markviss og þjóðhagslega hagkvæm kaup á heilbrigðisþjónustu með samningum sínum. Það þurfi að endurskoða rammasamningsfyrirkomulag vegna kaupa á þjónustu sérgreinalækna utan sjúkrahúsa. Það er einnig hvatt til þess að stofnunin kanni hvort mögulegt sé að semja um þjónustu hverrar sérgreinar fyrir sig með ítarlegum kröfulýsingum sem taka mið af þörfum sjúkratryggðra, stefnu ráðherra um heilbrigðisþjónustu og viðmiðum embættis landlæknis. Þetta eru allt þarfar ábendingar en um leið vil ég vekja athygli á því sem ríkisendurskoðandi segir, þ.e. að brýnt sé að Sjúkratryggingar haldi áfram að þróa samning stofnunarinnar við Landspítalann um framleiðslutengda fjármögnun klínískrar þjónustu. Það er til mikils að vinna að samningurinn verði nýttur til að hámarka skilvirkni og hagkvæmni spítalans sem einnar af meginstoðum okkar góða heilbrigðiskerfis, sem er þrátt fyrir allt með því betra sem þekkist í heiminum þótt gallarnir séu vissulega fyrir hendi. Ég hef lengi talað fyrir því og er ekki einn um það að nauðsynlegt sé að taka upp skýrari stefnumótun og fjármögnun þegar kemur að Landspítala Íslands. Við verðum að hverfa frá þeirri hugmyndafræði að vera með Landspítala Íslands á föstum fjárlögum. Fremur eigi að semja við Landspítalann á grundvelli ferilverka, hinnar klínísku þjónustu. Verkefnatengd fjármögnun, getum við kallað það. Þetta er hugmyndafræði um að fé skuli fylgja sjúklingi og þeirri þjónustu sem þarf að veita honum. Ég hygg að við munum aldrei ná raunverulegum árangri fyrr en við tryggjum að þetta gangi fram með þeim hætti, að unnið verði eins og Landspítalinn hefur í rauninni verið að gera, hann hefur verið að þróa svokallað ferilkerfi, DRG-kostnaðargreiningarkerfi, og við eigum að stærstu leyti að fjármagna Landspítalann út frá samningum milli Sjúkratrygginga Íslands og Landspítalans undir þeirri forskrift sem lögð er fram í stefnumótun heilbrigðisráðherra hverju sinni. Ég vakti í síðustu viku einmitt athygli á því hvað svona fjármögnun og breyting á fjármögnun getur gert fyrir þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Ég vitnaði þá í frétt sem birtist í Ríkisútvarpinu og var viðtal við Óskar Reykdalsson, framkvæmdastjóra lækninga hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, en þar benti hann einmitt á árangurinn af nýju fyrirkomulagi við fjármögnun heilsugæslustöðva. Þær fá greitt miðað við þann fjölda einstaklinga sem er skráður á viðkomandi heilsugæslustöð og tekið er tillit til annarra lýðfræðilegra þátta sem eru íþyngjandi fyrir heilsugæsluna, heilsugæslan fær greitt samkvæmt þessu. Árangurinn er sá að við höfum séð biðtíma á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins styttast úr u.þ.b. fjórum vikum í eina viku og jafnvel innan við það. Við getum náð svipuðum árangri á öðrum sviðum í heilbrigðisþjónustu ef við fylgjum þeirri forskrift sem ríkisendurskoðandi í rauninni bendir á að brýnt sé að þróa áfram og við eigum að taka það alvarlega. Ég held að það sé rétt sem bent hefur verið á, að við fjármögnun heilbrigðisþjónustunnar verðum við auðvitað að ná einhverjum sameiginlegum skilningi um verkefnið. Ég held að það sé nauðsynlegt að við hættum að spyrja: Hver á að gera hvað? Ég held að við eigum fremur að fara að spyrja: Hvað á að gera og hvers vegna? En fyrst og fremst held ég að við þurfum að koma okkur upp öðrum mælikvarða á gæði heilbrigðisþjónustunnar en þeim sem oft vill brenna við að við notum, sem eru þær fjárhæðir sem við setjum í heilbrigðiskerfið. Fjárhæðin sem slík segir ekkert til um gæði þeirrar þjónustu sem veitt er né hvernig við nýtum fjármunina. Ég ætla að leyfa mér að vitna í dr. Ásgeir Jónsson, dósent og deildarforseta hagfræðideildar Háskóla Íslands, sem var í útvarpsviðtali á Sprengisandi rétt fyrir síðustu jól þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „Það sem er alltaf talað um er hvað við eyðum miklum peningum í heilbrigðismál. Það er ömurlegur mælikvarði, vegna þess að það eru til lönd sem eyða miklum peningum í sín heilbrigðiskerfi, eins og Bandaríkin, en eru samt með ömurlegt kerfi.“
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa yfirferð í dag á skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda heilbrigðisþjónustu. Þetta er nokkuð viðamikil skýrsla, en mig langar að taka út og leggja áherslu á nokkra punkta sem snúa að landsbyggðinni. Þar kemur fram að sérfræðiþjónusta sé ófullnægjandi. Það eitt og sér er sláandi staðreynd. Rammasamningurinn virðist virka betur fyrir sérfræðilækna sem eru á höfuðborgarsvæðinu en fyrir þá sem fara út á landsbyggðina. Í því sambandi velti ég því fyrir mér hvort smám saman sé að molna undan þjónustunni, þetta sé efsta lagið og síðan verði erfitt að fá heimilislækna til að starfa á landsbyggðinni, og við vitum að það er erfitt. Ég velti því fyrir mér hvort fólk hreinlega upplifi sig ekki nógu öruggt. Þá ætla ég að koma að öðrum punkti sem ég las þarna. Getur það verið rétt að fólk gefist hreinlega upp og flytji til höfuðborgarsvæðisins? Það má lesa það á milli línanna í skýrslunni. Þegar svo er komið fari það að nýta sér heilbrigðisþjónustuna mikið. Og því er í alvörunni velt upp í skýrslunni hvort fólk nýti þjónustuna óeðlilega mikið. Það finnst mér dálítið merkilegt og mikilvægt atriði sem skoða mætti þar sem fram kemur að fólk á Austurlandi, Vesturlandi og Vestfjörðum nýti sér heilbrigðisþjónustuna hvað minnst. Mér finnst mjög alvarlegt að sú sé raunin. Ég ætla að enda á þessum orðum. Þarna er greinilega verk að vinna. Skýrslan og sú gagnrýni sem þar birtist er góður grunnur að því hvernig má gera betur. Við verðum öll að leggjast á árarnar. Ég hvet heilbrigðisráðherra til dáða í því verki.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda heilbrigðisþjónustu. Í skýrslunni kemur fram að gera þurfi ráðstafanir til að bæta samninga Sjúkratrygginga Íslands um heilbrigðisþjónustu. Að mati Ríkisendurskoðunar verður ekki séð að þessir samningar hafi almennt tryggt markviss kaup ríkisins á heilbrigðisþjónustu. Einnig megi efast um að samningarnir séu í öllum tilvikum hagkvæmir eða stuðli að aukinni skilvirkni heilbrigðiskerfisins í heild. Í skýrslunni er því beint til velferðarráðuneytisins að það eigi að marka stefnu um heilbrigðisþjónustu og sjá til þess að ríkisstofnanir heilbrigðiskerfisins vinni á samhæfðan hátt að markmiðum hennar. Hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á þetta áðan í ræðu sinni og er greinilega meðvituð um að stefnuleysi er mjög dýrt fyrir þjóðfélagið. Í slíkri stefnumörkun þarf að vera skýrt hvaða þjónustu heilbrigðisstofnanir eiga að veita og hvaða þjónustu eigi að kaupa af öðrum aðilum. Það stefnuleysi sem einkennir málaflokkinn hefur leitt til þess að áherslur fjárlaga hverju sinni, tímabundin átaksverkefni og úrlausn tilfallandi vandamála hefur mótað ákvarðanir um samninga um heilbrigðisþjónustu og þar með þróun kerfisins í heild. Einnig er því beint til ráðuneytisins að tryggja eðlilega verkaskiptingu við gerð samninga. Dæmi eru um að velferðarráðuneytið geri samninga án aðkomu Sjúkratrygginga eða ákveði einhliða forsendur þeirra. Að mati Ríkisendurskoðunar er þetta óeðlilegt. Um leið þarf að efla nauðsynlega fagþekkingu innan Sjúkratrygginga og getu þeirra til annast greiningar, vinna að gerð samninga og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Dæmi eru um að samningar Sjúkratrygginga hafi ekki stuðst við fullnægjandi greiningar á þörfum, kostnaði og ábata. Þá hafa verið gerðir samningar sem kveða ekki nægilega skýrt á um skilgreint magn, gæði eða jafnt aðgengi landsmanna. Að mati Ríkisendurskoðunar má draga í efa að víðtækir rammasamningar stuðli að markvissum og hagkvæmum kaupum á heilbrigðisþjónustu. Því er hvatt til að meta kosti þess að semja um þjónustu einstakra sérgreina. Þá telur Ríkisendurskoðun brýnt að nýr samningur Sjúkratrygginga Íslands við Landspítala um framleiðslutengda fjármögnun verði þróaðar áfram í því skyni að hann verði nýttur til að hámarka skilvirkni og hagkvæmni spítalans. Virðulegi forseti. Fyrir stuttu átti ég samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra vegna málsins um heilbrigðisstefnu í fyrirspurnatíma hér á Alþingi. Þar ræddi ég m.a. um hve mikilvægt væri að hefja stefnumótun í svo mikilvægum málaflokki sem heilbrigðismálin eru. Það er mikilvægt bæði fyrir lýðheilsu og bætta heilbrigðisþjónustu og er forsenda fyrir góðri fjármálaáætlun sem við viljum að haldi. Eins vil ég taka undir orð heilbrigðisráðherra þegar hún talaði um að Alþingi og nefndir þingsins þyrftu að fylgja [[Forseti hringir.]]þessari skýrslu eftir, kalla jafnvel inn gesti til að fylgja henni eftir.
Herra forseti. Það er rétt að byrja á því að þakka fyrir góða umræðu um þessa skýrslu og skýrsluna sjálfa sem er að mörgu leyti mjög gagnleg inn í umræðuna fram undan. Til að gera langa sögu stutta held ég að niðurstaða skýrslunnar snúist fyrst og fremst um eitt meginatriðið. Við þurfum að móta stefnu fyrir heilbrigðiskerfið. Það heyrir til ábyrgðar hæstv. heilbrigðisráðherra og þingsins. Ég held að það sé mikilvægt að hafa það í huga að einmitt í ljósi tíðra skipta á heilbrigðisráðherrum á undanförnum árum er mikilvægt að skapa þverpólitískan vettvang um slíka stefnumótun og ég held að það sé raunar heilbrigt til lengri tíma litið að svo sé gert. Við þurfum nefnilega að ræða miklu meira innihald heilbrigðisþjónustunnar en form. Því miður höfum við rifist mest um það hvernig við veitum heilbrigðisþjónustuna en ekki hvaða heilbrigðisþjónustu við veitum. Þar skilur á milli. Á þetta hefur verið bent í fjölmörgum skýrslum. McKinsey hefur fjallað um þetta mál og talaði um skort á samhæfingu og heildarstefnumörkun. Ríkisendurskoðun gerir hið sama hér og landlæknir hefur ítrekað bent á að vandi heilbrigðiskerfisins verði ekki einungis leystur með auknu fjármagni heldur bættu skipulagi og það sé lykilatriði. Utan um þetta skipulag, utan um þessa stefnumörkun verðum við að halda. Þar hlýtur megininntakið að vera, að við veitum gæðaþjónustu í heilbrigðiskerfinu með sem skilvirkustum hætti til að tryggja landsmönnum fyrirtaksheilbrigðiskerfi, heilbrigðiskerfi í fremstu röð. Hagkvæmni, skilvirkni og gæði verða að vera í fyrirrúmi. Síðan getum við tekist á um það hvernig við getum nýtt okkur mismunandi rekstrarform. Það er alveg ljóst að einkarekin heilbrigðisþjónusta getur fyllilega átt rétt á sér í heilbrigðiskerfinu svo lengi sem þjónustan er veitt og kostuð af hinu opinbera, [[Forseti hringir.]]en markmiðið á að vera að ríkið sé þá að beita sér sem skynsamur kaupandi heilbrigðisþjónustu [[Forseti hringir.]]til að tryggja gæði, innihald og skilvirkni kerfisins. Um þetta hljótum við að geta náð samstöðu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir afar góða umræðu og ég held að við séum mögulega að ryðja braut fyrir að við gerum meira af því að taka skýrslur Ríkisendurskoðunar til umræðu hér í þingsalnum. Ég held að það fari vel á því að loka þær ekki bara inni í þingnefndum heldur hafa þær líka til umræðu svona opið því að þarna liggur oft gríðarlega góð vinna að baki sem er full ástæða til að fleyta áfram inn í umræðu um aðhald þingsins og stefnumótun. Ég vil líka þakka fyrir það að mér finnst þessi umræða gefa mjög góð fyrirheit um að við getum freistað þess að ná þverpólitískri nálgun á þetta verkefni. Ég vil sérstaklega þakka fyrir góð orð fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna í þeim efnum og það faglega inntak sem hefur verið í þeirri umræðu. Það eru að sjálfsögðu ákveðin blæbrigði sem koma fram í áherslum einstakra fulltrúa en mér finnst samt eins og við séum með ákveðinn grunntónn sem ég held að við getum sammælst um, sem snýst kannski í fyrsta lagi um gæði, jöfnuð og ábyrga ráðstöfun opinbers fjár sem ég held að sé algerlega gegnumgangandi, og að við getum verið sammála um að mælikvarði á gæði heilbrigðisþjónustu er ekki bara ríkisútgjöldin í málaflokkinn á hverjum tíma heldur eru þeir mælikvarðar fleiri og flóknari. Þannig á það að vera. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson talaði um greiningar sem liggja að baki ákvörðunum og ég held að það sé afar mikilvægt að halda því til haga, en til þess þarf stefnumótun til langs tíma og líka, hvað á ég að segja, ákveðið pólitískt úthald. Við höfum búið við miklar sveiflur í sæti heilbrigðisráðherra í gegnum tíðina en til þess að halda festu í greiningum, þ.e. til að greiningar liggi til grundvallar ákvörðunum, þurfum við að hafa pólitískt úthald frammi fyrir aðkallandi skyndilausnum og að við hverfum frá því að stefnumörkunin endurspeglist bara í fjárlagaumræðu hvers tíma eða einhverjum skyndiverkefnum eins og kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að hafi verið allt of algengt. Hv. þm. Halldóra Mogensen talaði um greiðslukerfið og það gerði hv. þm. Óli Björn Kárason líka varðandi fjármögnunarkerfið hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sem stendur til að útfæra inn í heilsugæsluna úti um land og ég held að það sé alveg örugglega til góðs. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir nefndi landsbyggðarsjónarmiðin og hversu mikill skortur er á jafnvægi á milli aðgengis að sérfræðiþjónustu á landsbyggðinni annars vegar og höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Virðulegur forseti. Ég get ekki brugðist við öllum þeim athugasemdum sem hér hafa komið við umræðuna. Ég fullvissa þingheim um það að ég held þeim öllum kirfilega til haga í næstu skrefum í þeirri vinnu sem fram undan er og þakka enn og aftur þinginu og þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum. Mælt var fyrir frumvarpi sama efnis á 146. löggjafarþingi og þá gekk það til velferðarnefndar eftir 1. umr. en varð ekki afgreitt. Tildrög þess að velferðarráðuneytið, í samvinnu við Lyfjastofnun, réðst í gerð frumvarpsins eru ábendingar sem bárust frá lögreglu, tollyfirvöldum og lyfjanefnd Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands um að nauðsynlegt væri að setja heildarlöggjöf um tiltekin efni og lyf sem notuð eru í þeim tilgangi að bæta líkamlega frammistöðu einstaklinga, einkum í keppnisíþróttum. Þessi efni eru betur þekkt undir erlenda heitinu „doping“, með leyfi forseta. Talið er nauðsynlegt að sporna við ólöglegum innflutningi framangreindra efna og lyfja að ráði þeirra aðila sem hér eru nefndir og draga þannig úr framboði þeirra, enda er vel þekkt að notkun þeirra getur haft skaðleg áhrif á heilsu manna. Meðal þekktra áhrifa eru t.d. sina- og vöðvaskaði, aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum, aukin tíðni krabbameins og lifrarskaði. Í frumvarpinu eru tiltekin þau efni og lyf sem heyra undir gildissvið laganna. Um er að ræða vefjaauðgandi stera, testósterón og afleiður þess, auk samsvarandi efna með karlhormónaáhrif, einnig vaxtarhormón auk náttúrulegra rauðkornavaka og efna sem hafa sambærileg áhrif með því að auka magn rauðra blóðkorna í blóði umfram eðlileg gildi fyrir aldur og kyn. Undir gildissvið laganna falla einnig þau efni sem auka myndun og losun vaxtarhormóna, testósteróns og afleiða þess eða sambærilegra efna með karlhormónaáhrif og náttúrulega rauðkornavaka. Samkvæmt frumvarpinu verða innflutningur, útflutningur, sala, kaup, skipti, afhending, móttaka, framleiðsla og varsla framangreindra efna og lyfja bönnuð á íslensku yfirráðasvæði. Lyfjastofnun mun þó geta veitt undanþágu frá slíku banni en slíkar undanþágur yrðu ávallt afturtækar. Frumvarpið tekur ekki til efna og lyfja sem Lyfjastofnun hefur veitt leyfi fyrir til ávísunar og notkunar í heilbrigðisþjónustu eða til vísindalegra rannsókna. Þá tekur frumvarpið ekki til lyfja sem hlotið hafa markaðsleyfi samkvæmt lyfjalögum eða lyfja sem Lyfjastofnun hefur heimilað sérstaklega að notuð séu samkvæmt lyfjalögum. Drög að upphaflega frumvarpinu voru send í umsagnarferli og bárust umsagnir frá embætti landlæknis og Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands en að umsagnarferli loknu var frumvarpið sent Lyfjastofnun til sérstakrar umsagnar og það unnið í samstarfi við stofnunina. Tekið var tillit til umsagnanna að mestu leyti. Við undirbúning þess frumvarps sem hér er lagt fram var tekið tillit til þeirra breytingartillagna sem fram komu í framhaldsnefndaráliti velferðarnefndar á vordögum síðastliðins árs. Í því áliti var rætt nokkuð um mikilvægi þess að varsla neysluskammta væri ekki refsiverð og um það hver mörk refsinæmis ættu að vera. Þá var talið eðlilegt að miða við tíu dagskammta. Ekki er fallist á þá breytingu að svo stöddu í þessu frumvarpi, einkum þar sem skilgreining á hugtakinu dagskammtur liggur ekki fyrir, enda getur hann verið breytilegur eftir tegund efnis og lyfs og líkamlegu atgervi einstaklingsins sem neytir efnanna eða lyfjanna. Þá er einnig lögð til sú breyting, frá því sem áður var, að tryggja fræðslu um áhrif neyslu þessara efna og lyfja og um aðrar forvarnir á þessu sviði. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og verður ekki séð að lögfesting þess, verði það óbreytt að lögum, hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Gert var jafnréttismat á frumvarpinu til að kanna möguleg áhrif þess á jafnrétti kynjanna. Engin kyngreind gögn liggja fyrir um málaflokkinn og er því þörf á frekari greiningu til að hægt sé að skoða stöðu kynjanna á því sviði sem frumvarpið nær til og hvort það feli í sér slík áhrif. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi ég mér að leggja til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til velferðarnefndar.
Frú forseti. Ég er með mjög stutta spurningu, ég efast um að ég nýti allan ræðutímann í hana. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að frumvarpið muni einungis hafa áhrif á þá sem standa að ólöglegum innflutningi, útflutningi, sölu, kaupum, skiptum, afhendingu, móttöku, framleiðslu, meðferð og vörslu framangreindra lyfja en ekki neytendur. Mér finnst furðulegt að hafa þetta saman og spyr því hæstv. ráðherra: Það liggur í augum uppi að ef þú ert að neyta einhverra efna eða lyfja þá ertu með þau á þér. Það er varsla. Ef það er í raun vilji hæstv. ráðherra að neytendum verði ekki refsað, hvernig kemur þetta frumvarp í veg fyrir það í raun og veru?
Virðulegur forseti. Þetta snýst um það að eiginleg varsla eða ætluð varsla, sem er aðeins ef einstaklingurinn hefur einn umráð eða hyggst nota bannað efni eða bannaða aðferð á þeim stað þar sem efnið er bannað, ef aðferðin var til staðar, þýðir að ef einstaklingurinn hefur ekki einn umráð yfir hinu bannaða efni eða bönnuðu aðferð, eða þeim stað þar sem þetta efni eða aðferðin er til staðar, telst varsla aðeins ætluð ef einstaklingurinn vissi um tilvist hins bannaða efnis eða bönnuðu aðferðar og ætlaði sér að hafa umráð yfir því. Þetta er skilgreiningin á orðinu varsla í lögum ÍSÍ um lyfjamál; að því tilskildu samt sem áður að enga lyfjamisnotkun má byggja eingöngu á vörslu, það kemur fram í sömu löggjöf, ef á undan móttöku tilkynningar þess efnis að einstaklingurinn hafi brotið lyfjareglu hafi einstaklingurinn sýnt með atferli sínu að hann ætli sér ekki að hafa vörsluna og kannast ekki við vörslu og skýrir Lyfjaeftirlitinu sérstaklega frá því. Þrátt fyrir annað sem kemur fram í þessari skilgreiningu teljast kaup á bönnuðu efni eða bannaðri aðferð varsla þess aðila sem kaupir. Samkvæmt þessari skilgreiningu teljast sterar sem finnast í bíl íþróttamanns brot nema íþróttamaðurinn sýni fram á að annar hafi notað bílinn. Í því tilfelli verður Lyfjaeftirlitið að sýna fram á að þótt íþróttamaðurinn hafi ekki alger umráð yfir bílnum vissi hann af sterunum og ætlaði sér að hafa umráð yfir þeim. Þessi skilgreining á vörslu er til og hefur verið notuð í umræddum lögum ÍSÍ um lyfjamál. Til þess er vísað í því frumvarpi sem hér er til umræðu en ég tel mikilvægt að nefndin fjalli um þennan þátt ef hv. þingmanni þykir þörf á þar sem hún er formaður nefndarinnar.
Forseti. Já, ég þakka þetta svar. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki alveg viss um að ég hafi skilið þetta og er þá bara tækifæri til að skoða þetta nánar og fræðast um þetta. En bara svo ég fái það á hreint, þýðir þetta það að ef sá sem notar efnin eða lyfin er tekinn með þau í vasanum og það er enginn neysluskammtur skilgreindur sem leyfilegur neysluskammtur, ef hann er með lyfin eða efnin á sér í vasanum úti að ganga, telst það þá ekki brotlegt samkvæmt þessu frumvarpi? Bara svo það sé alveg skýrt því að mér finnst það skipta gríðarlega miklu máli, að við séum ekki að fara að nota þetta á sama hátt og er í vímuefnalöggjöfinni, að verið sé að refsa þeim sem eru með neysluskammta á sér.
Virðulegur forseti. Ég skil vel að hv. þingmaður hafi ekki skilið svarið. Mér var ekki ljóst sjálfri hvað ég var að segja á köflum. Hins vegar held ég að það sé ágætt að nálgast þessa umræðu frá hinni hliðinni. Meiningin með frumvarpinu er ekki að refsa neytendum. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu mun það einungis hafa áhrif á þá sem standa að ólöglegum innflutningi o.s.frv. En af hverju dagskammtar eru ekki tilgreindir í frumvarpinu - það er vegna þess að ef ekki á að refsa neytendum myndu þeir stóru, þ.e. „steratröllin“, auðveldlega falla inn í refsirammann þar sem neysluskammtur þeirra getur verið hundraðfaldur dagskammtur einhvers annars. Þess vegna var horfið frá þeirri nálgun að reyna að nálgast það að til væri eitthvað sem héti ásættanlegur skammtur eða dagskammtur eða hvað það væri. En ég geri mér grein fyrir því að þetta getur verið flókið fyrir einhverja en þá þarf að kalla til þá sem eftir löggjöfinni kalla, bæði tollyfirvöld og lögreglu, og þá sem eru að horfa til löggjafar í löndunum í kringum okkur, þar sem þessi nálgun hefur gefist vel, og leitast við að kanna hvort það álitamál sem hv. þingmaður spyr hér um veldur vandræðum einhvers staðar í framkvæmd laganna. Ef svo er ekki ættum við að geta farið sömu leið hér á landi og í löndunum í kringum okkur. Ég tel fulla ástæðu til að taka mark á því þegar tollyfirvöld og lögregla óska eftir því að heimildir séu skýrðar vegna þess að það þarf líka að vita hvað á ekki að gera athugasemdir við, ekki síður en það sem þarf að vera undir hatti laganna. Það sama gildir um áherslur ÍSÍ í þessum efnum. Þetta eru aðilar sem mér finnst mikilvægt að við hlustum á og tökum mark á. Í því skyni er þetta frumvarp lagt fram.
Forseti. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra var frumvarpið sem við ræðum nú áður lagt fram á 146. löggjafarþingi. Markmið frumvarpsins samkvæmt 1. gr. er að koma í veg fyrir notkun tiltekinna efna og lyfja í þeim tilgangi að bæta líkamlega frammistöðu svo meðferð og notkun þeirra skaði ekki heilsu fólks. Það er mjög gott markmið en ég verð að nefna að mér finnst furðuleg hugmynd að ætla að koma í veg fyrir að meðferð og notkun þessara efna skaði heilsu fólks með því að banna þau og gera það refsivert að hafa efnin í fórum sínum, eins og það eitt að banna efnin muni gera það að verkum að fólk hætti einfaldlega að nota þau. Að ætla það að bannstefna komi í veg fyrir heilsuskaða er gamaldags og úrelt nálgun á mjög flóknu viðfangsefni. Markmið laganna er einnig að efla fræðslu og forvarnir ásamt því að koma í veg fyrir ólögmæta markaðssetningu slíkra efna og lyfja. Þessu markmiði ber að fagna og þetta er mikil betrumbót frá frumvarpinu sem lagt var fram á þarsíðasta löggjafarþingi. Í fræðslu og forvörnum felst lykillinn að þeirri skaðaminnkun sem við sem nútímalöggjafi ættum að vinna að. Það kom einmitt fram í máli gesta við meðferð málsins í velferðarnefnd á 146. þingi að besta vopnið gegn notkun þessara efna væri að öllum líkindum forvarnir. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að frumvarpið muni einungis hafa áhrif á þá sem standa að ólöglegum innflutningi, útflutningi, sölu, kaupum, skiptum, afhendingu, móttöku, framleiðslu, meðferð og vörslu framangreindra lyfja en ekki neytendur. Eins og ég ræddi við hæstv. ráðherra áðan í andsvörum þætti mér það frekar óheiðarleg nálgun ef það ætti að fara að refsa fólki sem er með einhvern skammt á sér og svo stendur í greinargerðinni að það eigi ekki að refsa þessum aðilum. Þetta er eitthvað sem þarf að skoða vandlega og passa upp á að þetta feli ekki slíkt í sér. Það má líta svo á að í neyslu lyfjanna felist meðferð þeirra og er því alveg ljóst að samkvæmt lagatextanum, eftir því sem ég skildi, er full heimild til að refsa neytendum með fangelsi allt að tveimur árum, en mögulega þarf ég að skoða það betur. Einnig kemur fram í greinargerðinni að við vinnu velferðarnefndar á 146. löggjafarþingi hafi nefndin rætt nokkuð mikilvægi þess að varsla neysluskammta yrði ekki gerð refsiverð og hver mörk refsinæmis ættu að vera. Þá taldi nefndin eðlilegt að miða slíkt mark við tíu dagskammta og lagði því til að varsla og meðferð efna og lyfja sem ákvæði frumvarpsins næðu til yrðu ekki refsiverð nema haldlagt magn efna væri umfram tíu dagskammta. Þessi breyting er ekki lögð til í umræddu frumvarpi, fyrst og fremst af þeirri ástæðu að skilgreining á hugtakinu dagskammti liggur ekki fyrir. Ástæða þess er sú að dagskammtur geti verið afar breytilegur eftir tegund efnis eða lyfs sem og eftir líkamlegu ástandi þess einstaklings sem neytir umrædds efnis eða lyfs. Nú tók ég þátt í þessari vinnu velferðarnefndar á seinasta kjörtímabili og taldi ég að breytilegur dagskammtur ætti ekki að þurfa að hindra þetta mikilvæga skref í átt að skaðaminnkun, þ.e. að færa okkur frá þeirri stefnu að refsa neytendum yfir í að aðstoða þá. Við getum hæglega skilgreint neysluskammta út frá einhverju meðaltali, sem leið til þess að byrja, og athuga svo hvort það sé rétt skilgreining. Það ætti alltaf að vera hægt að breyta til og lagfæra ef það gengur ekki. Þetta væri skref í rétta átt frekar en sú afturför sem þetta frumvarp virðist fela í sér, því að lagafrumvarpið er alveg skýrt hvað svo sem kemur fram í greinargerð: Varsla og meðferð frammistöðubætandi efna og lyfja skal vera óheimil á íslensku forráðasvæði. Í 4. gr. frumvarpsins um viðurlög segir, með leyfi forseta. „Það varðar sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, liggi þyngri refsing ekki við broti samkvæmt öðrum lögum, að brjóta gegn ákvæðum laga þessara og eftir atvikum reglugerð sem sett er á grundvelli þeirra.“ Skal ofangreind háttsemi þannig vera refsiverð með fangelsi allt að tveimur árum. Dreifing þeirra lyfja sem hér er fjallað um er þegar óheimil samkvæmt lyfjalögum þar sem broti gegn lögunum skal refsa með sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, þannig að sú breyting sem hér er lögð til virðist hafa þau megináhrif að ekki yrði einungis refsivert að dreifa lyfjunum heldur yrði varsla og meðferð þeirra einnig refsiverð. Væri með því verið að færa refsiheimild fyrir neytendur í lög. Þannig eru þessi lyf og efni færð undir sama hatt og vímuefni þannig að heimilt verði að refsa neytendum þeirra á sama hátt og gert er samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni. Forseti. Eins og kollegi minn, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, komst að orði í sérstökum umræðum um afglæpavæðingu vörslu neysluskammta af fíkniefnum, með leyfi forseta: „Fólk fer á sakaskrá fyrir neyslubrot. Það fær mjög háar sektir. Það sætir leitum og áreiti af hálfu yfirvalda.“ Það að hæstv. heilbrigðisráðherra ætli að fara í sömu vegferð með frammistöðubætandi efni og lyf og farið var með vímuefni á sínum tíma er sérstaklega alvarlegt í ljósi þess að búið er að hefja heildarendurskoðun á vímuefnalöggjöfinni og þar er lögð áhersla á að hverfa frá refsistefnu tengdri vímuefnaneyslu. Hvers vegna? Jú, vegna þess að tíminn og reynslan hefur leitt í ljós að refsistefnan er skaðleg. Við verðum að læra af reynslunni. Þó að eðli þessara efna og lyfja sé að nokkru ólíkt þeim efnum sem fjallað er um í lögum um ávana- og fíkniefni eiga þau margt sameiginlegt. Misnotkun frammistöðubætandi efna á borð við stera hefur verið viðvarandi áhyggjuefni. Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann hafa boðið upp á meðferð fyrir þá sem misnota stera en margir þeirra sem misnota þá verða fastir í notkun þeirra og hafa þannig myndað fíkn í efnin þrátt fyrir að þau falli ekki undir hefðbundna skilgreiningu vímuefna. Með því að taka upp þá stefnu að refsa skuli neytendum efnanna er því verið að færa þá í sama hóp og þá sem misnota vímuefni. Það er nú orðið flestum ljóst að refsistefna í vímuefnum hér á landi hefur ekki skilað þeim árangri að dregið hafi úr neyslu þeirra. Það má því spyrja hvaða markmiði þetta lagafrumvarp eigi að ná og hvernig auknar refsingar í garð neytenda muni draga úr heilsutjóni sem efnin valda. Eins og fram kom í nefndaráliti minni hluta við frumvarpið á 146. löggjafarþingi er gagnrýnivert að við vinnslu lagafrumvarpsins hafi ekki farið fram heildstæð greining á þörf á lagasetningu um þessi efni. Það er því óljóst hvaða áhrif frumvarpið mun hafa á málaflokkinn og hvaða áhætta felst í auknum refsingum. Þar má sem dæmi nefna áhættu á því að með hertri löggæslu muni framleiðsla og dreifing efnanna færast í meiri mæli til þeirra sem selja ólögleg vímuefni. Það gæti haft þau áhrif að auka átök þeirra sem framleiða, selja og neyta efnanna um leið og hagkerfi undirheima styrkist. Mikil þörf er á að stefnumótun í málefnum sem varða neyslu ólöglegra efna sé heildstæð og til þess fallin að minnka skaða á heilsu einstaklinga og samfélagslegan skaða sem verður af neyslu þeirra. Það að setja í lög auknar refsiheimildir án þess að slík greining fari fram áður er óábyrgt og sýnir ófagleg vinnubrögð í málefnum sem varða heilsu og líf þeirra einstaklinga sem neyta ólöglegra efna. Það stríð sem Ísland háði við vímuefni með von um fíkniefnalaust Ísland er löngu tapað og gera aðilar þess málaflokks sér nú grein fyrir því að forvarnir og fræðsla eru mun öflugra verkfæri en refsistefna og hert löggjöf. Það væri þess vegna tilvalið að nýta þetta tækifæri til að taka fyrstu skref okkar í raunverulegri skaðaminnkun með þessu frumvarpi. Þar sem það virðist vera vandamál með að skilgreina neysluskammta ættum við að taka af skarið og bara gera það, finna meðaltal og skilgreina neysluskammta og hverfa frá því að refsa neytendum. Við vitum að það virkar ekki, það dregur ekki úr neyslu heldur jaðarsetur fólk sem á við neysluvandamál að stríða og gengur í berhögg við þá þróun sem hefur orðið í þessum málaflokki á heimsvísu. Verum ekki eftirbátar þeirra þjóða sem setja mannréttindi fólks í fyrsta sæti frekar en úrelta bannstefnu sem engu skilar. Hugsum fram á við í mannúðlegum lausnum í stað þess að hjakka alltaf í sama farinu.
Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum. Ég lýsi ánægju minni með frumvarpið. Mér finnst það mikilvægt, mér finnst tímabært að það nái fram að ganga. Eins og hér hefur verið reifað hefur það áður verið lagt fram en var ekki klárað. Þetta er löngu orðið stórt og mikið vandamál, sérstaklega innan ákveðinna íþróttagreina. Við heyrum því miður of oft af því þegar fólk fellur á lyfjaprófum. Það á ekki bara við um karla, þetta á því miður líka við um konur. Neysla kvenna á þessum efnum hefur færst í aukana. Ég er sannfærð um að við þurfum að taka á þessu. Það er líka gott að sjá að samkvæmt 5. gr. getur ráðherra ákveðið með reglugerð að bæta við þennan flokk ef um er að ræða önnur efni eða lyf sem ekki eru tilgreind í frumvarpinu. Ég held að það sé af hinu góða. Þegar maður þekkir afleiðingar þess að fólk fer illa með og misnotar stera eða önnur slík efni er maður meðvitaður um hversu nauðsynlegt er að setja löggjöf sem reynir að hamla innflutningi og ólöglegri sölu, ná utan um þann vanda með einhverjum hætti. Hvort lög ein og sér ná utan um það, veit ég ekki, en það er a.m.k. tilraun til að þeir sem reyna að leggja hald á þessar vörur, stöðva þennan innflutning, hafi skýran lagaramma á bak við sig. Það var rætt síðast og líka núna um fangelsisvist eða sektir, hvort slíkt ætti rétt á sér og skilaði árangri eða ekki, eða hvort hægt væri að færa okkur meira í átt til betrunar. Ég held að við séum flest sammála því að betrun er betri kostur en fangelsisvist og á að vera stærri hluti í refsivörslukerfinu. Fangelsisvistun er ekki í öllum tilvikum óskynsamleg, ég veit svo sem ekki hvort hún er það í þessu tilviki eða ekki, þetta er alltaf spurning um það hvað verður til þess að koma í veg fyrir að fólk brjóti lögin, hvað þarf að gerast til þess að maður ákveði að taka ekki sénsinn. Ég veit ekki hvort þetta er rétt nálgun en það er þá eitt af verkefnum velferðarnefndar að fara yfir það með þar til bærum aðilum. Þó að steranotkun hafi verið leyfð fyrir margt löngu þá sjáum við afleiðingarnar af langvarandi steranotkun á fullorðnu fólki akkúrat núna. Maður þekkir hin geðrænu áhrif, manísku einkennin á meðan á neyslu stendur, þunglyndi sem birtist í fráhvörfunum fyrir utan margt annað sem slík neysla hefur í för með sér eins og önnur ofneysla. Ég ætla að ítreka að ég er ánægð með að þetta frumvarp er komið fram. Ég vona svo sannarlega að það nái utan um það sem því er ætlað að gera, að auðvelda takmörkun á innflutningi á ólöglegum efnum, að auðveldara verði að gera slík efni upptæk, og það verði til þess að færri þori að taka sénsinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna þó að hún hafi ekki verið ítarleg og þakka fyrir stuðning flokkssystur minnar og formanns þingflokks Vinstri grænna við málið, en mér þykir hins vegar verra að hv. þm. Halldóra Mogensen er farin úr þingsal. Hér voru nokkrir þingmenn Pírata sem fóru mikinn undir liðnum störf þingsins fyrr í dag og töluðu um bætta umræðumenningu á Alþingi. Ég upplifði það sitjandi hér á ráðherrabekknum eftir að hafa farið með framsögu um tiltölulega einfalt mál sem hefur notið töluverðs stuðnings á Alþingi, að orð eins og í fyrsta lagi að málið væri gamaldags og úrelt, sem er kannski bara afstaða út af fyrir sig og svo sem ekkert við það að athuga, en síðan voru notuð orð eins og óheiðarlegt. Loks voru notuð orð eins og að málið væri bæði óábyrgt og ófaglegt. Ég verð, virðulegi forseti, að biðja um að hv. þingmenn, ég tala nú ekki um formenn fagnefnda og fastanefnda Alþingis, sem eiga væntanlega að taka málið til efnislegrar og faglegrar umfjöllunar, falli ekki í þann pytt að fjalla um mál af þessu tagi með gífuryrðum og stimplum út og suður. Ég vil ekki þurfa að hafa af því áhyggjur við 1. umr. þingmáls, sem borið er fram af mér sem heilbrigðisráðherra, að málið fái ekki efnislega umfjöllun í þingnefnd vegna þess að hv. formaður nefndarinnar hafi þá afstöðu til málsins að það sé undirbyggt af óheiðarleika og skorti á ábyrgð og fagmennsku. Ég vonast til að málið fái efnislega umfjöllun í nefndinni og að það verði klárað með málefnalegum hætti.
Virðulegi forseti. Ég má til með að koma hingað upp í stað samstarfskonu minnar í Pírötum og einfaldlega fullvissa ráðherra um að að því sem ég þekki hv. þingkonu Halldóru Mogensen mun hún fara mjög faglega með þetta mál burt séð frá eigin skoðunum á því. Hún hefur gert það með mörg önnur mál sem hún hefur ekkert endilega miklar mætur á. Hún lítur á það sem sitt hlutverk og hefur rætt það við þá sem hér stendur að veita málefnum stjórnarinnar jafnt sem hv. þingmanna faglega meðferð. Ég vildi bara fullvissa ráðherra um að skoðanir hv. þm. Halldóru Mogensen munu ekki bitna á málsmeðferð hennar í hv. velferðarnefnd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir að fullvissa mig um þetta en ég vil enn og aftur brýna okkur öll, þingmenn, í því að vanda okkur svolítið í orðfæri. Það er það sem hv. þingmenn Smári McCarthy og Helgi Hrafn Gunnarsson fóru mikinn um fyrr í dag, að við þyrftum að vanda okkur, gæta þess að halda rökum til haga og ræða mál út frá inntaki þess en ekki með stimplum. Ég treysti því að orð hv. þingmanns og þingflokksformanns Pírata standi í því efni og að málið fái efnislega umfjöllun í nefndinni.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um siglingavernd, nr. 50/2004, og lögum um loftferðir, nr. 60/1998. Frumvarpið var áður lagt fram á 143. löggjafarþingi og er nú endurflutt í breyttri mynd að teknu tilliti til fram kominna athugasemda sem komu fram hjá umhverfis- og samgöngunefnd á fyrri framlagningartímanum. Frumvarpið inniheldur tillögur að breytingum á áðurnefndum tveimur lagabálkum, aðallega vegna endurtekinna innbrota á haftasvæði flugverndar og siglingaverndar, en einnig til að auka öryggi og skilvirkni við framkvæmd laganna gagnvart eftirlitsskyldum aðilum. Meginmarkmið frumvarpsins er að draga úr tilraunum til innbrota á haftasvæði flugverndar og siglingaverndar í loftför og skip. Lagt er til að kveðið verði skýrt á um það í lögunum að óheimilt sé að fara inn á slík svæði nema með tilskildum heimildum að viðlagðri refsingu. Það liggur ljóst fyrir að í því felst ógn við öryggi og sérstaklega hvað varðar flug og siglingavernd þegar óviðkomandi aðilar komast inn á haftasvæði. Það er því afar brýnt að tekið sé á slíkum brotum með skýrum hætti í löggjöf okkar. Þá er lagt til að refsingar fyrir innbrot í loftför og skip verði samræmdar að mestu enda er um sambærileg brot að ræða. Þó er lagt til að refsirammi vegna flugverndarbrotsins verði harðari þar sem telja má að um alvarlegra brot sé að ræða vegna eðlis flugstarfsemi og þeirrar ógnar sem steðjar að flugfarþegum, samanber verstu brotin á því sviði sem urðu 11. september 2001. Ljóst er að sé um enn alvarlegri brot að ræða kemur jafnframt til beitingar almennra hegningarlaga og getur því verið um þyngri refsingu að ræða á grundvelli þeirra laga. Þetta kemur ágætlega fram í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Eitt af markmiðum frumvarpsins er að lögfesta þá framkvæmd sem viðgengist hefur í samskiptum Samgöngustofu, áður Siglingastofnunar Íslands, og eftirlitsskyldra aðila sem falla undir lögin um siglingavernd. Stofnuninni eru af þessu tilefni færðar heimildir til að grípa til annarra úrræða en áður gagnvart eftirlitsskyldum aðilum, þ.e. stjórnvaldssekta og dagsekta í stað þess að einu úrræðin gagnvart slíkum aðilum séu sektir eða tveggja ára fangelsi. Slík úrræði eru talin markvissari fyrir stofnunina og gera henni betur kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu samkvæmt lögum. Er þetta líka og meðal annars lagt til í kjölfar ábendinga frá ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, sem hefur haft í frammi ákveðnar ábendingar og athugasemdir gagnvart úrræðaleysi stofnunarinnar til að framfylgja ákvæðum laga gagnvart eftirlitsskyldum aðilum. Jafnframt er í frumvarpinu kveðið á um heimild Samgöngustofu til að leggja á einstakling stjórnvaldssekt hafi hann gerst sekur um aðgangsbrot á flugvelli og þar með brotið á lögboðnum skyldum sem á honum hvíla á grundvelli aðgangsheimildar. Samkvæmt gildandi lögum er einungis heimilt að færa slík mál í farveg refsimeðferðar þar sem viðurlögin eru sekt eða fangelsi allt að fimm árum. Breytingin sem nú er gerð felur í sér heimild Samgöngustofu til að fara vægari leið og sekta viðkomandi eða svipta hann aðgangsheimild hafi rekstraraðili flugvallar ekki þegar gripið til þeirrar ráðstöfunar. Virðulegur forseti. Til að auka skýrleika í framkvæmd eru auk þess lagðar til breytingar á ákvæðum um bakgrunnsathuganir líkt og ég kom inn á í upphafi á grundvelli laga um loftferðir og laga um siglingavernd. Hvað varðar lög um loftferðir og lög um siglingavernd felur frumvarpið ekki í sér efnislegar breytingar nema að litlu leyti. Breytingarnar eru þannig fyrst og fremst til einföldunar vegna þeirrar framkvæmdar sem viðgengist hefur á undanförnum árum og reyndar til margra ára. Hvað varðar heimild til bakgrunnsathugana á grundvelli laga um loftferðir er lagt til að uppsetning ákvæðisins verði gerð skýrari auk þess sem bætt er við heimild lögreglu til öflunar gagna um einstakling sem gengst undir slíka bakgrunnsathugun. Ein af ástæðum þess að talið er mikilvægt að leggja til þessar breytingar á lögunum er úrskurður Persónuverndar um afgreiðslu mála vegna bakgrunnsathugana flugáhafna. Tilgangur breytinganna er ekki síst sá að koma til móts við þær ábendingar sem þar koma fram og hafa ítrekað komið fram, en jafnframt að teknu tilliti til alþjóðlegra krafna. Lögð er sérstök áhersla á, eins og í íslenskri löggjöf almennt, að málefnaleg sjónarmið séu ávallt lögð til grundvallar við ákvarðanir lögreglu um úrlausn einstakra mála og að meðalhófs sé gætt í hvívetna. Samhliða er lagt til að ákvæði laga um siglingavernd er lýtur að bakgrunnsathugun verði gert mun skýrara og afdráttarlausara en samkvæmt gildandi lögum. Höfð var hliðsjón af ákvæðum laga um loftferðir við vinnslu þess ákvæðis. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg hér með til að að þessari umræðu lokinni verði meðferð þess og umfjöllun vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og seinna til 2. umr.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í 5. gr. frumvarpsins sem hefur með refsiheimild vegna laumufarþega að gera; spyrja hvort það sé kannski umfram meðalhóf að ætla að þyngja þær refsingar sem gilda fyrir það að laumast um borð í skip, sérstaklega kannski gagnvart þessum viðkvæmasta hópi, sem eru flóttamenn að reyna að komast til annars áfangastaðar. Oftast er það nú vegna þess að íslensk yfirvöld hafa ekki verið neitt sérstaklega gestrisin, skulum við segja, við viðkomandi einstaklinga að þeir reyna að komast lengra. Við erum nýbúin að upplifa mál þar sem flóttamanni, sem reyndi að komast úr landi, var stungið á Hraunið, var barinn til óbóta og svo sendur úr landi. Ég spyr mig hvort þetta ákvæði sé merki um aukna hörku í framkomu okkar við flóttamenn, gagnvart þeim aðferðum sem þeir nota til að komast áleiðis í skjól frá stríðsátökum. Mig langar að velta því upp með ráðherra hvort ekki mætti nota mildari úrræði til að bregðast við þessum þætti vandans frekar en að þyngja refsiákvæðin sem liggja við þessari hegðun, t.d. með einhvers konar samvinnu við Rauða kross Íslands eða eitthvað í þá áttina; hvort þetta sé kannski helst til umfram meðalhóf þegar kemur að þessum hópi fólks.
Virðulegur forseti. 5. gr. fjallar auðvitað ekki eingöngu um laumufarþega heldur um alla aðila sem brjótast inn á þessi svæði eða hafa ekki heimild til að fara þangað inn. Staðreyndin er einfaldlega sú að önnur ríki taka mjög hart á því ef laumufarþegi finnst um borð í skipi, svo að dæmi sé nefnt, og slíkt gæti haft umtalsverð áhrif og þá ekki eingöngu á skipafélögin heldur á allan útflutning frá útflutningshöfnum á Íslandi eða flugvöllum, komi þetta ítrekað upp. Við erum meðal annars að bregðast við ábendingum um að þessar reglur okkar séu ekki nægilega skýrar og að mikilvægt sé að þær séu skýrar og að samræmi sé á milli loftferða og sjóferða. Það eru miklir hagsmunir í húfi. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að slík dæmi hafa komið upp og hér er verið að nálgast þetta mál á tiltekinn hátt. Það er sjálfsagt mál og nauðsynlegt að nefndin fari ítarlega ofan í þetta, hvort þetta sé ekki í samræmi við það sem gildir alþjóðlega, sem við viljum meina að sé, og að tekið hafi verið tillit til þess frá framlagningu málsins í fyrra skiptið. Það sneri reyndar aðallega að bakgrunnsupplýsingum en hér er þá búið að taka tillit til þess. Ég tel að frumvarpið eins og það lítur út núna sé mjög sambærilegt við þær reglur og refsiheimildir sem menn hafa í nálægum löndum, að við séum ekki að ganga neitt lengra og alls ekki af neinu tilteknu tilefni eða vegna tiltekinna hópa.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langaði aðeins að koma inn á það að mögulega mætti skoða að einhvers konar neyð eða erfitt ástand viðkomandi komi til refsilækkunar. Kannski er nóg að hafa rúmar refsiheimildir, lágar upp í háar, en mér finnst alla vega að taka mætti þetta til skoðunar. Hvað það varðar að löndin í kringum okkur séu að gera þetta þá efast ég ekkert um orð ráðherra í þeim efnum. Ég get hins vegar líka sagt að löndin í kringum okkur eru heldur ekkert sérstaklega gestrisin við flóttamenn og það er ekki einfalt líf að vera slíkur; mega hvergi ferðast löglega á milli staða og þurfa að grípa til örþrifaráða. Ég efast um að dómstólar landsins myndu samþykkja eitthvað sem héti neyðarvörn í þessum efnum, einfaldlega vegna þess hvernig svona mál virka í praxís. En mér þætti alla vega vænt um að ráðherra tæki það til skoðunar hvort á einhvern hátt væri hægt að taka sérstaklega tillit til þessa hóps. Augljóslega eru til nokkrar tegundir laumufarþega þó að ég hafi kannski ekki heyrt af öðrum dæmum en einmitt þeim að um sé að ræða flóttamenn sem eru að reyna að komast frá Íslandi vegna bágra aðstæðna sinna hér á landi eða vegna þess að þeir telji sig geta fundið öruggara skjól annars staðar. Ég velti því upp í lokin á mínu seinna andsvari að ráðherra athugi í sínum ranni hvort ekki megi koma á einhvern hátt til móts við þennan hóp.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka fyrri orð mín um að við efnislega meðferð málsins í nefndinni verði þetta sérstaklega skoðað. Það getur alveg komið til þess að dómari meti hver refsiramminn eigi að vera, sérstaklega ef um er að ræða hópa sem standa höllum fæti í samfélaginu. Auk þess er ítrekað að í íslenskum lögum séu bæði málefnalegar ástæður fyrir því hvernig menn taka á brotum og að menn gæti meðalhófs í refsingu miðað við það. Ég vil að lokum ítreka að þetta eru grafalvarleg mál sem varða gríðarlega hagsmuni alls útflutnings og þeirrar ímyndar sem Ísland hefur hvað varðar eftirlit; að menn treysti því hundrað prósent, þegar skip og flugför lenda í öðrum löndum, að á Íslandi sé nákvæmlega það sama gert og í öðrum löndum, að við stöndum við okkar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á frumvarpi um breytingu á lögum um siglingavernd og lögum um loftferðir. Það eru einkum tvö atriði sem ég tel mikilvægt að ræða hér í ræðustól og halda til haga í þessari umræðu áður en málið gengur til nefndar. Þetta eru atriði sem voru rædd í þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þegar við afgreiddum málið út úr þingflokknum hjá okkur, annars vegar það sem lýtur að bakgrunnsathugun. Ég átta mig á hvað bakgrunnsathuganir varðar að brugðist hefur verið við ábendingum, m.a. frá Persónuvernd, þar sem þær voru taldar ganga of langt eins og frumvarpið leit út þegar það var lagt fram fyrir nokkrum misserum. En mér finnst mikilvægt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd kafi engu að síður sérstaklega ofan í þann þátt og ræði aftur við Persónuvernd. Þó svo að brugðist hafi verið við athugasemdum er ekki þar með sagt að nóg hafi verið að gert og ég tel að þar sé rannsóknarskylda hv. nefndar rík. Hún eigi að taka þetta mál til gagngerrar skoðunar. Hins vegar vil ég nefna það sem einnig var rætt um í andsvörum áðan, þ.e. það sem varðar laumufarþega. Ég geri mér alveg grein fyrir að það getur hreinlega verið hættulegt þegar verið er að brjótast inn á svæði, ég tala nú ekki um þegar flugið á í hlut. Þess vegna finnst mér í rauninni bara eðlilegt að ólíkur refsirammi sé þegar kemur að því sem lýtur að siglingavernd annars vegar og hins vegar fluginu. Nú erum við með dæmi fyrir augunum um hælisleitendur sem hafa í neyð sinni verið að reyna að komast úr landi og ég held að það liggi alveg fyrir að þeir hafi ekki verið að brjótast inn í ágóðaskyni eða til að reyna að eignast einhverja muni eða eitthvað slíkt. Þeir eru hreinlega í innilokaðri stöðu og reyna að komast út úr landinu. Ég fagna því að ráðherrann sagði í andsvörum að hann teldi að þetta væri eitthvað sem hv. þingnefnd ætti að skoða og ég tel það algerlega nauðsynlegt og vil beina því til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að ræða þetta mál sérstaklega við Rauða krossinn vegna þess að hann hefur haft með málefni hælisleitenda mikið að gera og þekkir vel til slíkra dæma. Mér finnst að Alþingi eigi að skoða virkilega vel hvort hægt sé að búa um málin þannig að það verði einhvers konar mildari refsiúrræði eða að tekið sé tillit til neyðar fólks þegar kemur að þessum málum. Staða hælisleitenda sem eru hreinlega hræddir um líf sitt og framtíð er auðvitað alveg gríðarlega alvarleg. Mér finnst alveg ótækt að við séum að auka á vanda þeirra með því að dæma öllu harðari fangelsisrefsingar. Það er ekki það sem ég tel að við, hvorki þeir né við sem samfélag, höfum neinn gróða af, heldur þurfum við að finna einhverja aðra og mannúðlegri leið í þeim efnum. Ég treysti því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki auðvitað málið allt til gagngerrar skoðunar, en sérstaklega þau tvö atriði sem ég hef rakið.
Virðulegi forseti. Ég vil bregðast örstutt við umræðunni við þetta mál. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að ástæðan fyrir því að við ætlum að taka á þessu er að við þurfum að standast ákveðinn samanburð í alþjóðasamfélaginu. Það er einfaldlega þannig að ef það gerist að t.d. laumufarþegar komast um borð í skip og sigla til Bandaríkjanna, þangað sem margir vilja fara, getur niðurstaðan orðið sú að Reykjavíkurhöfn, útflutningshöfnin, verði útilokuð sem útflutningshöfn af hálfu þeirra sem þar eru, eða í það minnsta fengið mjög háar fjársektir. Varðandi flugið geta ítrekuð öryggisatvik leitt til þess að önnur ríki hætta að treysta flugvöllum okkar, með tilheyrandi óþægindum fyrir alla flugfarþega sem um Ísland fara. Þannig að þarna eru miklir hagsmunir í húfi. Það eru fjölmörg tilvik þar sem brotist hefur verið inn á haftasvæði t.d. Siglingaverndar, og inn á Keflavíkurflugvöll, m.a. til þess að stöðva för flugvéla, ekki endilega til að komast um borð. Þetta mál tekur því ekki á flóttamönnum í sjálfu sér, það á að tryggja að við séum með eðlilegt regluverk í kringum haftasvæðin. Eins og ég hef líka sagt er eðlilegt að nefndin fjalli um hvernig það er gert með skynsamlegustum hætti. Varðandi það sem hefur verið breytt og kom fram hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, var bakgrunnsákvæðið unnið eftir umsögnum frá umhverfis- og samgöngunefnd á sínum tíma. Að mati okkar í ráðuneytinu er það mun skýrara en í gildandi rétti og betur upp sett. Það er mildara en það sem áður var en engu að síður í samræmi við það sem gerist á alþjóðavettvangi. Við gerum ekki strangari kröfur en önnur hvað það varðar. En þarna vega salt annars vegar þeir mikilvægu hagsmunir um að við getum stundað hér eðlilega flutninga á fólki og vörum frá og til Íslands og það hvernig við tökum með mannúðlegum og skynsamlegum hætti á þeim sem brjóta slíkar reglur. Það er grafalvarlegt að brjóta þær.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Þjóðskrá Íslands. Frumvarpinu er ætlað að setja ramma utan um stofnunina Þjóðskrá Íslands, verkefni hennar og hlutverk. Sérstakri stofnun, Þjóðskrá, var komið á fót með lögum nr. 54/1962 til að annast almannaskráningu. Með lögum nr. 77/2010, um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands, sem tóku gildi 1. júlí 2010, var kveðið á um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands í eina stofnun sem skyldi heita Þjóðskrá Íslands, og heitir. Fyrrnefnd lög um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands eru fáorð og kveða ekki á um neitt annað en sameininguna og að til verði ný stofnun sem beri heitið Þjóðskrá Íslands, stjórn stofnunarinnar, persónuverndarákvæði og ákvæði til bráðabirgða um flutning starfsmanna stofnananna beggja í nýja stofnun. Verkefni Þjóðskrár Íslands eru nokkuð fjölbreytt en tengjast mörg hver því grunnhlutverki að sjá um þjóðskrá og tengdar skrár. Fyrirmæli um verkefni stofnunarinnar er að finna í hinum ýmsu lagabálkum, svo sem lögum um lögheimili, lögum um Þjóðskrá, almannaskráningu, lögum um vegabréf svo fátt eitt sé nefnt. Af framansögðu leiðir að skort hefur á ákvæði um yfirstjórn stofnunarinnar, starfsskyldur forstjóra og samantekt yfir verkefni stofnunarinnar í lögum. Þá hafa gjaldtökuheimildir hennar verið á víð og dreif í lögum. Frumvarpinu er sem sagt ætlað að bæta úr ofangreindu og þrátt fyrir að vera í styttra lagi er það talsvert ítarlegra en lög um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands sem fyrr er getið. Í fyrri hluta frumvarpsins, þ.e. 1.–4. gr., er gerð grein fyrir yfirstjórn, starfsskyldum forstjóra, hlutverki og sölu á sérfræðiþjónustu. Fram kemur í 1. gr. að Þjóðskrá Íslands sé sérstök stofnun sem heyri undir ráðherra. Gert er ráð fyrir að ráðherra skipi forstjóra til fimm ára og jafnframt er kveðið á um hæfnisskilyrði hans. Gerð er sú krafa að forstjóri hafi háskólamenntun sem nýtist í starfi. Ekki eru efni til að binda hæfni forstjóra Þjóðskrár Íslands við eina tiltekna fagmenntun enda ekki einsýnt að ein menntun henti betur fram yfir aðra við stjórnun stofnunar sem þessarar hjá hinu opinbera. Gert er ráð fyrir að forstjóri beri ábyrgð á starfsemi og rekstri stofnunarinnar, móti áherslur, skipulag, verkefni, starfshætti og annist daglega stjórn stofnunarinnar. Vakin er athygli á því að fallið hefur verið frá því að hafa stjórn yfir stofnuninni eins og nú er. Þá er ekki gert ráð fyrir að stofnunin sendi ráðuneytinu skipurit sitt til staðfestingar ráðherra. Slík ákvæði eru á undanhaldi enda í betra samræmi við sjálfstæði og stjórnunarheimildir forstjóra. Í 3. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um hlutverk stofnunarinnar og eru þau talin upp í tíu stafliðum. Hér er með öðrum orðum að finna yfirlit yfir öll verkefni stofnunarinnar sem eru t.d. að sjá um þjóðskrá og tengdar skrár, annast rekstur gagna- og upplýsingakerfa þjóðskrár, sjá um fasteignaskrá og tengdar skrár, gefa út vegabréf og gefa út kjörskrárstofn, svo fátt eitt sé talið. Ákvæðinu er ekki ætlað að leysa einstök sérlög af hólmi sem kveða nánar á um verkefni stofnunarinnar. Svo sem fram hefur komið er ekki gert ráð fyrir að stjórn sé yfir stofnuninni en rétt er að benda á að ráðherra getur sett á stofn fagráð, fleiri en eitt og fleiri en tvö, í þeim tilgangi að vera vettvangur samráðs og upplýsingaskipta á fagsviðum stofnunarinnar. Í 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild fyrir stofnunina til að bjóða fram sérþekkingu sína á alþjóðamarkaði. Sambærilegt ákvæði er að finna í 2. mgr. 16. gr. laga um Samgöngustofu, sem er stjórnsýslustofnun samgöngumála, í lögum nr. 119/2012. Í ákvæðinu er lagt til að stofnuninni verði veitt heimild til að bjóða fram sérþekkingu sína á alþjóðamarkaði og afla tekna með útflutningi á sérfræðiþekkingu sem stofnunin býr yfir. Hjá stofnun eins og Þjóðskrá Íslands safnast saman verðmæt sérfræðiþekking og það kann að vera æskilegt að geta miðlað þekkingunni. Þá getur þessi heimild aflað stofnuninni sértekna í formi þjónustugjalda sem renna til stofnunarinnar, en ber einungis að standa undir veittri þjónustu. Ráðuneytið telur nauðsynlegt að ákvæði sem þetta sé í lögum enda ekki sjálfgefið að íslensk stofnun hafi heimildir til að bjóða fram sérfræðiþekkingu sína erlendis. Í seinni hluta frumvarpsins eða ákvæðum 5.–9. gr. er kveðið á um þjónustugjöld samkvæmt gjaldskrá, kæruheimild, reglugerðarheimild, gildistöku og breytingu á öðrum lögum. Ekki þykir efni til að fara sérstaklega yfir ákvæði um reglugerðarheimild og gildistöku í þessari ræðu, en rétt er að fjalla stuttlega um ákvæðið um þjónustugjöld samkvæmt gjaldskrá, kæruheimild og breytingar á öðrum lögum. Í 5. gr. frumvarpsins er kveðið á um þjónustugjöld samkvæmt gjaldskrá. Ekki er um breytingar frá gildandi rétti að ræða, heldur er heimild til töku þjónustugjalda komin á einn stað þótt kveðið sé á um töku þjónustugjalda í sérlögum eða lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Þjóðskrá Íslands hefur í dag heimild til að innheimta þjónustugjöld fyrir ýmiss konar þjónustu og er gerð grein fyrir því í tíu stafliðum. Í 2. mgr. ákvæðisins kemur fram að við ákvörðun gjalda skuli í gjaldskrá leggja til grundvallar kostnað vegna launa og launatengdra gjalda, framleiðslu, aksturs, þjálfunar og endurmenntunar, aðkeyptrar sérfræðiþjónustu, húsnæðis, starfsaðstöðu, fjarskiptabúnaðar og tækja, stjórnunar- og stoðþjónustu og alþjóðlegrar samvinnu í þágu lögbundinna verkefna stofnunarinnar, auk ferða og uppihalds og útlagðs kostnaðar. Framangreint ákvæði er í samræmi við kostnaðarútreikninga stofnunarinnar til margra ára og byggir á kostnaðarútreikningsmódeli Deloitte frá 2012. Farið hefur verið yfir þetta rækilega í ráðuneytinu og þá hefur Hæstiréttur Íslands einnig farið rækilega yfir þetta við meðferð dómsmáls nr. 837/2014. Rétt er að taka fram að ekki er ætlunin að breyta fjármögnun Þjóðskrár Íslands með lögum þessum. Í 6. gr. er að finna kæruheimild. Þjóðskrá Íslands hefur þá sérstöðu að vinna verkefni sem heyra samkvæmt forsetaúrskurði undir mismunandi ráðherra. Þá eru sumar ákvarðanir kæranlegar til úrskurðarnefndar. Því var talið rétt að kveða á um að ákvarðanir Þjóðskrár Íslands sæti kæru til viðkomandi ráðherra, samanber forsetaúrskurð um skiptingu starfa ráðherra samkvæmt 26. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, nema annað sé tekið fram í lögum. Loks er rétt að vekja athygli á 9. gr. frumvarpsins en þar er kveðið á um breytingar á öðrum lögum og þar á meðal um kosningalög. Með breytingartillögunum er aðeins verið að renna frekari stoðum undir þau störf sem Þjóðskrá Íslands sinnir og nauðsynleg geta verið við framkvæmd kosninga hverju sinni. Það skal sérstaklega tekið fram að tilgangur heimildar Þjóðskrár Íslands til vinnslu persónuupplýsinga við gerð kjörskrárstofna er að tryggja að stofnarnir séu réttir. Þá er lagt til að Þjóðskrá Íslands verði heimilt að samkeyra meðmælendalista við þjóðskrá. Ekki er kveðið á um skyldu til samkeyrslu heldur er heimilt að gera hana að beiðni yfirkjörstjórnar. Tilgangur samkeyrslu meðmælendalista framboðsaðila við þjóðskrá er að tryggja að viðkomandi einstaklingur sé til sem og að hann sé kosningarbær með tilliti til aldurs, ríkisfangs og umdæmis. Ákvæðið þarfnast annars ekki sérstakrar skýringar. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 442, máli nr. 331. Um er að ræða frumvarp til nýrra heildarlaga um Matvælastofnun. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Í dag eru í gildi lög um Matvælastofnun, nr. 80/2005. Þessi lög nefndust upphaflega lög um Landbúnaðarstofnun og með þeim lögum var Landbúnaðarstofnun sett á fót. Tók stofnunin við réttindum og skyldum ýmissa stofnana aðfangaeftirlits, yfirdýralæknis og veiðimálastjóra og plöntueftirliti Landbúnaðarháskóla Íslands. Með lögum nr. 167/2007, um breytingu á ýmsum lögum vegna tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, voru matvælamál flutt til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins og heiti laga um Landbúnaðarstofnun var breytt í lög um Matvælastofnun. Á þeim rúmum tíu árum sem Matvælastofnun hefur starfað hafa síðan fleiri verkefni færst til stofnunarinnar, m.a. eftirlit með kjötvinnslum, mjólkurbúum, eggjaframleiðslu og sjávarafurðum í kjölfar gildistöku matvælalöggjafar Evrópusambandsins. Auk þess hafa verkefni tengd fiskeldi og velferð dýra einnig verið færð til stofnunarinnar sem og stjórnsýsluverkefni frá Bændasamtökum Íslands. Tilefni þessa frumvarps eru ábendingar sem fram hafa komið í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis um Matvælastofnun frá árinu 2013 og einnig í skýrslu um Matvælastofnun frá árinu 2017 sem var unnin fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Í þessum skýrslum var atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hvatt til þess að setja ný lög um Matvælastofnun, þ.e. rammalöggjöf þar sem m.a. yrði kveðið skýrt á um hlutverk stofnunarinnar, verkefni, stjórnun og önnur lög sem um starfsemina gilda. Einnig var fjallað um þá gagnrýni sem stofnunin hefur mátt sæta fyrir það að hafa ekki nægilegt samráð við þá aðila sem starfið varðar mest. Í þessu frumvarpi er mælt fyrir um stjórnarfarslega stöðu Matvælastofnunar gagnvart ráðherra og að hún fari með stjórnsýslu matvæla samkvæmt lögunum og öðrum lögum sem stofnunin starfar eftir. Þá segir að Matvælastofnun skuli með starfsemi sinni stuðla að neytendavernd, heilbrigði og velferð dýra, heilbrigði plantna og öryggi, heilnæmi og gæðum matvæla. Síðan er fjallað um hlutverk Matvælastofnunar. Í gildandi lögum um Matvælastofnun er þessu hlutverki ekki lýst heldur vísað til þeirra laga sem stofnunin hefur eftirlit með og annast stjórnsýslu samkvæmt. Í frumvarpi þessu er lögð til skýrari lýsing á þessu hlutverki, að stofnunin fari með stjórnsýslu og eftirlit í samræmi við lög um Matvælastofnun og önnur lög, m.a. varðandi matvæli, dýraheilbrigði, dýravelferð, jarðrækt, fóður, sóttvarnir og viðbragðsáætlanir, fiskeldi, kjötmat, inn- og útflutningseftirlit og stuðningsgreiðslur í landbúnaði. Önnur hlutverk Matvælastofnunar verði þá í fyrsta lagi að veita ráðherra ráðgjöf um þá málaflokka sem falla undir starfssvið stofnunarinnar, þar með talið aðstoð við stefnumótun, undirbúning laga og stjórnvaldsfyrirmæla og alþjóðlegt samstarf. Í öðru lagi að vinna að samræmingu og skilvirkni opinbers eftirlits á starfssviði sínu. Í þriðja lagi að vinna að aðgengi íslenskra afurða að erlendum mörkuðum og loks í fjórða lagi að veita hagsmunaaðilum og almenningi fræðslu um málefni á starfssviði stofnunarinnar. Þá er í frumvarpinu kveðið á um skipulag Matvælastofnunar. Lagt er til að ráðherra skipi forstjóra stofnunarinnar til fimm ára í senn. Forstjóri ákveði síðan sviðaskiptingu og ráði sviðsstjóra með þeirri undantekningu að ráðherra skipi yfirdýralækni sem verði sviðsstjóri þess sviðs sem fer með dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim og málefni dýravelferðar. Þetta er óbreytt frá gildandi lögum og talið rétt að viðhalda með hliðsjón af því hlutverki sem yfirdýralækni er falið í lögum um innflutning dýra. Hins vegar er það ákvæði fellt niður að yfirdýralæknir skuli vera staðgengill forstjóra. Þá er kveðið á um starf héraðsdýralækna og umdæmisstofa í lögum um Matvælastofnun en í dag er kveðið á um þetta í 11. gr. laga nr. 66/1998, um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Í ljósi þess að héraðsdýralæknar eru nú starfsmenn Matvælastofnunar þykir rétt að starf þeirra og umdæmisstofanna, sem frumvarpið gerir ráð fyrir að þær kallist, falli undir lög um stofnunina. Þá er kveðið á um að Matvælastofnun skuli starfrækja landamærastöðvar en hún rekur í dag sjö slíkar stöðvar. Nánar er kveðið á um landamærastöðvar í lögum nr. 93/1995, um matvæli. Allur innflutningur búfjárafurða, sjávarafurða og lifandi ferskvatns- eða sjávardýra frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins fer um þessar stöðvar og fer þar fram athugun á skjölum og samanburður á þeim og sendingu til að sannreyna uppruna afurðanna og ákvörðunarstað. Loks er lagt til að nýtt ákvæði um að Matvælastofnun skuli árlega gera áætlun og birta skýrslu um starfsemi sína og setja sér stefnu til lengri tíma í samræmi við lög um opinber fjármál. Í frumvarpi þessu er að auki lagt til það nýmæli að við stofnunina skuli starfa svokallað samstarfsráð. Þetta ráð á að vera vettvangur samráðs og upplýsingaskipta milli Matvælastofnunar og þeirra sem hennar starfi tengjast. Þar er m.a. átt við samtök neytenda, ýmis samtök framleiðenda og viðskiptaaðila sem og samtök á sviði dýravelferðar. Lagt er til í frumvarpinu að ráðherra ákveði tilnefningaraðila og fjölda fulltrúa. Að lokum er lagt til að heimilt verði að semja við þar til hæfa aðila um afmörkuð verkefni við eftirlit. Í ákveðnum tilvikum hafi ráðherra heimild til að ákveða að gera skuli slíka samninga en í öðrum tilvikum verði það í höndum Matvælastofnunar að ákveða slíkt. Slíkar heimildir eru nú þegar í ákveðnum lögum sem Matvælastofnun starfar eftir, en hér er lagt til að þessi regla gildi um öll lög sem stofnunin annast framkvæmd á. Með nýjum lögum um Matvælastofnun, verði þetta frumvarp að lögum, er markmiðið að skýra hlutverk stofnunarinnar betur en gert er í núverandi löggjöf. Þá er markmiðið að koma á virkara samráði milli stofnunarinnar og hagsmunaaðila og gera ríkinu kleift að framselja verkefni þegar það er hagkvæmt. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir umræddu frumvarpi, en þar er ítarlega farið yfir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Ég bað um orðið til að eiga smáorðastað við hæstv. ráðherra um samstarfsráðið sem hann kom aðeins inn á í lok máls síns. Mig langar engu að síður að ræða þessi mál örlítið við hann til að auðvelda okkur í hv. atvinnuveganefnd vinnuna. Í greinargerðinni kemur fram, eins og hæstv. ráðherra fór ágætlega inn á hér í sínu máli sínu, að heyrst hafa gagnrýnisraddir varðandi það að ekki væri nægilegt samráð eins og kemur fram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Af aðilum í búrekstri töldu 32% samskiptin mjög eða frekar góð en 86% aðila í öðrum matvælaiðnaði.“ Það virðist vera eins og minni ánægja sé í búrekstrinum en í öðrum matvælaiðnaði. Hæstv. ráðherra fór hér yfir hvaða aðilar kæmu mögulega til greina í umrætt samstarfsráð, sem er svo sem ekki sagt mikið um í sjálfu frumvarpinu. Þar segir að ráðherra skipi samstarfsráð, ákveði fjölda fulltrúa og hverjir tilnefni - auk Matvælastofnunar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort horft verði sérstaklega til þessarar staðreyndar varðandi búreksturinn. Samráð er örugglega gott varðandi allan rekstur. Það er alltaf gott. Verður sérstaklega hugað að þeirri staðreynd við skipun þessa samstarfsráðs? Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í því? Hvaða fulltrúar þurfa sérstaklega að eiga sæti í samstarfsráði vegna þeirrar staðreyndar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það liggur ekki fyrir með hvaða hætti óskað verður eftir tilnefningum eða hvernig ætlað er að standa að því að kalla saman samstarfsráðið. Það er hins vegar augljóst í mínum huga að sú gagnrýni sem komið hefur á þessa stofnun lýtur annars vegar að því hvernig hún þjónustar þá aðila sem innan geirans starfa og hins vegar hafa legið fyrir ákveðnar gagnrýnisraddir sem ráðuneytið þarf að taka á, eins og t.d. varðandi fjármálaumsýslu og annað því um líkt sem gengið hefur verið til verka með. Varðandi samstarfsráðið og hvernig í það verður skipað hljótum við eðli málsins samkvæmt að skipa með þeim hætti að ná sem mestri snertingu við þau fyrirtæki og þá starfsemi sem gagnrýnt hefur stofnunina með málefnalegum hætti og fullum rökum. Hvernig það mun dreifast skal ég ekki segja, en sú könnun sem hv. þingmaður vísar til gefur ákveðnar vísbendingar um hvar við verðum að ná meiri trúnaði á milli stofnunarinnar og þeirra sem þjónustunnar njóta eða sæta eftirliti af hennar hálfu. Augljóst má vera, án þess að ég þekki greiningu á því, að mest ber á gagnrýni þar sem starfsstöðvarnar eru flestar, eins og t.d. í því tilviki sem hv. þingmaður nefndi. Það kann að vera af þeirri einföldu ástæðu að stofnunin hafi ekki komist yfir að þjóna þeim nægilega vel, eðli málsins samkvæmt. Þá verðum við einhvern veginn að taka á því. Það verður best gert í sem nánustu samstarfi við þá sem hörðustu gagnrýnina veita. Það hyggst ég reyna. En eins og ég sagði í upphafi liggur ekki fyrir með hvaða hætti við göngum til þessa verks.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 441, máli nr. 330. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um matvæli og lögum um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu og fór sú vinna fram samhliða vinnu við frumvarp til laga um Matvælastofnun, sem ég hef nýlokið við að mæla fyrir. Tilefni þessa frumvarps er því hið sama og ég gerði grein fyrir í framsöguræðu minni áðan, það eru ábendingar sem fram komu í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Matvælastofnun sem skilað var til Alþingis, sú skýrsla er frá árinu 2013, og sömuleiðis í skýrslu sem unnin var fyrir ráðuneytið um Matvælastofnun frá árinu 2017, frá því í fyrra. Þegar farið var að skoða þætti í starfsemi Matvælastofnunar varð ljóst að leggja þyrfti til breytingar á ákvæðum annarra laga samhliða nýju frumvarpi til laga um Matvælastofnun. Talin er þörf á því að skýra heimildir og skyldur Matvælastofnunar til upplýsingagjafar um þá þætti sem stofnunin hefur eftirlit með en á undanförnum árum hefur verið kallað eftir því að veittar séu meiri upplýsingar um mál sem varða hag neytenda. Þá var skoðað með hvaða hætti þessum upplýsingum er miðlað til neytenda. Helsta ástæða þess að ákveðið er að setja ákvæði þessa efnis í lög um matvæli frekar en í lög um Matvælastofnun er einkum sú að jafnframt þarf að kveða á um upplýsingagjöf af hálfu heilbrigðisnefnda sveitarfélaga en eftirlit með lögum um matvæli er í höndum beggja aðila, þ.e. heilbrigðisnefnda og Matvælastofnunar. Raunar eru aðilarnir ellefu þar sem heilbrigðisnefndir sveitarfélaga eru tíu á landsvísu og hver um sig er sjálfstætt stjórnvald. Þetta vekur mann einnig til umhugsunar um það hversu sambærilegt þetta eftirlit getur verið á milli hinna ólíku heilbrigðisumdæma. Það er ekki síður mikilvægt og jafnvel mikilvægara að neytendur fái upplýsingar sem varða eftirlit heilbrigðisnefnda sveitarfélaga þar sem eftirlitsþegar þeirra standa neytendunum næst. Hafa heilbrigðisnefndirnar til að mynda eftirlit með verslunum, stóreldhúsum og veitingastöðum. Jafnframt er tilefni til breytinga á lögum um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr til samræmis við tillögur í frumvarpi til laga um Matvælastofnun. Í frumvarpi þessu er í fyrsta lagi lagt til nýtt ákvæði sem heimilar eftirlitsaðilum að draga úr tíðni eftirlits hjá matvælafyrirtæki sem hefur vottun frá faggiltum aðila um að innra eftirlit fyrirtækisins uppfylli kröfur laga og reglna. Miðar þessi breyting að því að veita matvælafyrirtækjum sveigjanleika í því að geta fengið úttektir faggiltra aðila metnar þegar eftirlitsaðili ákvarðar þörfina á eftirliti í tilteknum matvælafyrirtækjum. Í öðru lagi er lagt til nýtt ákvæði um að eftirlitsaðilar, þ.e. Matvælastofnun og heilbrigðisnefndir sveitarfélaga, skuli flokka fyrirtæki eftir frammistöðu þeirra samkvæmt niðurstöðum úr eftirliti og að ráðherra setji í reglugerð nánari ákvæði um slíka flokkun. Með frammistöðuflokkun er átt við að horft er til frammistöðu fyrirtækja í opinberu eftirliti og þau flokkuð samkvæmt því. Þessi flokkun hefur áhrif á mat á eftirlitsþörf fyrirtækisins en fyrirtæki hafa þannig beinan ávinning af því að standa sig vel þar sem þau þurfa þá minna eftirlit og greiða þar af leiðandi lægri eftirlitsgjöld. Lagt er til að kveðið verði á um að heilbrigðisnefndir sveitarfélaga taki upp sams konar flokkun á matvælafyrirtækjum og birti upplýsingar um matvælaeftirlit með sama hætti og Matvælastofnun. Þannig notist allir opinberir eftirlitsaðilar við sama áhættu- og frammistöðuflokkunarkerfi í eftirliti sínu. Það er misjafnt hve langt heilbrigðisnefndir sveitarfélaga eru komnar í því að taka upp þetta kerfi en grundvöllur þess að hægt verði að birta upplýsingar um frammistöðu fyrirtækja er að allir eftirlitsaðilar notfæri sér samræmt kerfi í eftirliti. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar sem taki gildi 1. janúar 2021 um að birta skuli opinberlega upplýsingar varðandi flokkun á frammistöðu fyrirtækja. Þá verði einnig heimilt að ákveða birtingu á eftirlitsskýrslum sem flokkunin byggist á. Ekki er talið skynsamlegt að skylda opinbera eftirlitsaðila til að birta þessar upplýsingar strax frá og með 1. janúar 2019 þegar önnur ákvæði frumvarpsins eiga að taka gildi. Eins og áður segir eru heilbrigðiseftirlitsnefndir sveitarfélaga komnar mislangt við að hefja áhættu- og frammistöðuflokkun. Til að birting upplýsinga um frammistöðuflokkun fyrirtækja sé marktæk þurfa eftirlitsferðir að vera á bak við flokkun fyrirtækja. Gefa verður stjórnvöldum tíma til að aðlagast og samræma eftirlit hinu nýja fyrirkomulagi. Er talið rétt að gefa fyrirtækjunum færi á að gera úrbætur í ljósi nýrra reglna um birtingu upplýsinga um frammistöðuflokkun sem og að gefa nýjum matvælafyrirtækjum færi á að vinna sig upp með góðri frammistöðu í eftirliti áður en upplýsingar um frammistöðu eru gerðar opinberar. Lagt er til að ráðherra verði falið að kveða á um það með reglugerð með hvaða hætti frammistöðuflokkunin er birt. Hann geti ákveðið að birta flokkunina í heild, t.d. með því sem kallað er broskallakerfi, sem þekkist á Norðurlöndunum, en einnig að birta lista yfir fyrirtæki sem flokkast í tiltekinn flokk eða flokka, sem ég held að flestum hugnist betur en hin aðferðin, sem m.a. er nýtt í Danmörku en þykja Danir þó með glaðlyndari þjóðum. Þá verði einnig kveðið á um í reglugerð hvort birta skuli eftirlitsskýrslur. Í dag er ekki skylda að birta þessar upplýsingar og byggist upplýsingagjöf á upplýsingalögum, nr. 140/2012. Loks eru, eins og áður segir, lagðar til breytingar á lögum um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Í frumvarpi til laga um Matvælastofnun er lagt til að kveðið verði á um héraðsdýralækna og umdæmisskrifstofur Matvælastofnunar í lögum um Matvælastofnun. Í dag er kveðið á um héraðsdýralækna í lögum nr. 66 frá árinu 1998, um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Þar sem héraðsdýralæknar eru nú starfsmenn Matvælastofnunar þykir rétt að starf þeirra og umdæmisstofa falli undir lög um Matvælastofnun. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir því. Þar er ítarlega fjallað um innihald frumvarpsins. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Og aldrei þessu vant, þegar hv. þingmaður tekur svona til orða í byrjun ræðu sinnar, þá ætla ég að standa við það. Ég vil eingöngu koma hingað til að hafa sagt það, þegar kemur að því að draga úr tíðni eftirlits, að þetta er mál sem við þurfum að vanda mjög til verka við. Ég efast ekki um að ég og hæstv. ráðherra erum sammála um það mál. Við höfum séð dæmi þess á undanförnum árum hve mikilvægt öflugt matvælaeftirlit getur verið. Öflugt og gott matvælaeftirlit er mikil neytendavörn. Ég vil hvetja okkur í atvinnuveganefnd og brýna, í samráði við ráðuneytið, til að finna þá þetta kerfi og huga vel að því sem hæstv. ráðherra kom inn á. Ég er ekki með þessu að segja að þetta sé ekki endilega leiðin, ef fagaðilar telja að þetta sé betra þá skoðum við það opnum huga. Ég vildi bara draga það fram að öflugt og gott matvælaeftirlit er neytendavernd. Ég held að við hæstv. ráðherra séum ekkert ósammála í þessum efnum, ég vildi bara hafa sagt þetta hér. Þess vegna fór ég ekki í andsvar við hæstv. ráðherra. Ég held að við séum sammála um þetta mál.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2017, um breytingu á VII. viðauka við EES-samninginn um gagnkvæma viðurkenningu á starfsmenntun og hæfi, og X. viðauka við EES-samninginn um almenna þjónustu og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um breytingu á eldri tilskipun um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi og reglugerð um samvinnu á sviði stjórnsýslu fyrir tilstilli upplýsingakerfisins fyrir innri markaðinn. Helstu nýmæli og breytingar sem tilskipunin mælir fyrir um er að tekið er upp svokallað evrópskt fagskírteini sem ætlað er að ýta undir frjálsa för fagfólks og tryggja skilvirkari og gagnsærri viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi. Með fagskírteininu geta umsækjendur sótt um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi með rafrænum hætti. Einnig er samkvæmt tilskipuninni heimilt að veita takmarkaðan aðgang að starfsgrein. Slíkt á við ef svo mikill munur er á þeim kröfum sem gerðar eru til viðkomandi starfsgreinar í heimaríki viðkomandi og væntanlegu gistiríki að kröfur í því síðarnefnda jafngildi því að umsækjandinn þyrfti að ljúka fullu námi og þjálfun í gistiríkinu til að fá fullan aðgang að viðkomandi starfsgrein í því ríki. Enn fremur er kveðið á um að aðildarríki skuli nýta upplýsinga- og þjónustumiðstöðvar sem komið var á fót til að auðvelda viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi. Samkvæmt tilskipuninni verður heimilt að taka upp sameiginlegar menntunarkröfur fyrir sameiginlegt lokapróf fyrir starfsgreinar þar sem þess er óskað og koma þannig á sjálfkrafa viðurkenningu fyrir þær greinar. Skulu nemendur í starfsnámi þannig eiga þess kost að fá viðurkennt starfsnám eða starfsreynslutíma innan löggiltra starfsgreina sem fer fram í öðru EES-ríki en í heimalandinu. Tilskipunin mælir enn fremur fyrir um að rýna beri frekar núgildandi fyrirkomulag lögverndunar starfsgreina, einkum til að tryggja að núgildandi kröfur feli ekki í sér beina eða óbeina mismunun á grundvelli ríkisfangs eða búsetu. Þar sem innleiðing tilskipananna kallar á lagabreytingar var umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands. Samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis ber að aflétta slíkum fyrirvara með þingsályktunartillögu. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 129/2017 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun og fella inn í samninginn framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar um hönnun á sameiginlega kennimerkinu til að sanngreina aðila sem bjóða almenningi lyf í fjarsölu og um tækni- og raftæknilegar kröfur og dulkóðunarkröfur varðandi sannprófun á ósvikni þess. Með reglugerðinni er komið á sameiginlegu kennimerki til staðfestingar á að aðilar sem bjóða lyf í fjarsölu hafi til þess heimild og séu vottaðir sem slíkir af þar til bærum yfirvöldum. Ef vefsíða er með kennimerkið eiga neytendur að geta treyst því að þeir sem að henni standa starfi eftir lögum. Með þessu er ætlunin að samræma löggjöf ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu hvað þetta varðar og sporna við fölsuðum lyfjum á markaði. Í reglugerðinni kemur fram hvernig merkið skuli úr garði gert og öryggi þess tryggt. Nákvæma útlistun á því er að finna í viðauka við reglugerðina. Þar sem innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar var umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands. Samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis ber að aflétta slíkum fyrirvara með þingsályktunartillögu. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 187/2017 sem mælir fyrir um að eina tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins á sviði neytendaverndar verði tekin upp í EES-samninginn. Gerðin fjallar um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Hún víkkar út gildissvið núgildandi löggjafar er varðar pakkaferðir svo hún nái yfir það sem hægt er að kalla létta ferðapakka annars vegar og mælir fyrir um gagnkvæma viðurkenningu tryggingakerfa hins vegar. Eldri tilskipun um efnið miðaði að því að auka réttarvernd neytenda sem keyptu svokallaðar alferðir eða pakkaferðir. Með tilkomu internetsins hefur færst í aukana að neytendur setji sjálfir saman eigin ferðir og stundi því viðskipti við marga ólíka aðila. Þannig skipuleggja neytendur sjálfir pakkaferðir sem falla utan gildissviðs þeirrar verndar sem núverandi löggjöf tryggir þeim. Gagnkvæm viðurkenning tryggingakerfa er nýmæli sem kynnt er í tilskipuninni. Þar er gert ráð fyrir að öll aðildarríki ESB/EES verði með gagnkvæmum hætti að viðurkenna tryggingakerfi hvert annars. Bent er á að slík breyting gæti leitt til aukinnar samkeppni á milli aðildarríkja. Innleiðing þessarar gerðar kallar á breytingar á lögum um alferðir, nr. 80/1994. Ákvörðunin var því tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands í sameiginlegu EES-nefndinni. Samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis ber að aflétta slíkum fyrirvara með þingsályktunartillögu. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 92/2017, sem mælir fyrir um að fjórar gerðir Evrópusambandsins um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun verði teknar upp í EES-samninginn. Gerðirnar fjórar fjalla allar um barnalyf. Fæst lyf sem nú eru á markaði í Evrópu hafa verið sérstaklega rannsökuð með tilliti til áhrifa þeirra á börn, fyrir utan sýklalyf sem sérstaklega eru ætluð börnum og bóluefni vegna alvarlegra sjúkdóma í börnum. Varð þetta kveikjan að því að Evrópusambandið setti umræddar reglugerðir. Markmið reglugerðar nr. 1901/2006 er að auka framboð á lyfjum sem hafa verið prófuð og fengið sérstök markaðsleyfi sem lyf ætluð börnum. Markmiðið er einnig að fjarlægja markaðslegar hindranir í viðskiptum með lyf ætluð börnum með því að gera umsóknarferlið auðveldara og gjöld vegna markaðsleyfa til Lyfjastofnunar Evrópu lægri. Þá er enn fremur lengdur sá tími sem þessi lyf njóta verndar samkvæmt hugverkarétti. Með reglugerðinni er því verið að stuðla að auknu frumkvæði framleiðenda lyfja á þessu sviði á Evrópska efnahagssvæðinu. Með reglugerðinni á að tryggja að lyf sem ætluð eru börnum hafi farið í gegnum vandaðan vísindalegan rannsóknaferil og fengið vandaða siðferðilega umfjöllun áður en til markaðssetningar kemur. Lyf sem fara í gegnum slíkan feril eru þá markaðssett sem lyf sérstaklega ætluð börnum og fá þannig sérstakt markaðsleyfi. Rétt er að vekja athygli á því að með reglugerðinni er framkvæmdastjórn ESB falið bindandi ákvörðunarvald um beitingu fésekta og birtingu nafna og tiltekinna fleiri upplýsingar vegna brota markaðsleyfishafa gegn ákvæðum reglugerðarinnar og reglugerðar nr. 726/2004 um málsmeðferð bandalagsins við veitingu leyfa fyrir manna- og dýralyfjum o.fl. Með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar eru Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) faldar framangreindar valdheimildir gagnvart þeim markaðsleyfishöfum sem hafa staðfestu í EFTA-ríki. Samkvæmt ákvörðuninni skal ESA eiga náið samstarf við framkvæmdastjórnina við beitingu þessara valdheimilda og afla mats og tillagna framkvæmdastjórnarinnar áður en ákvarðanir eru teknar um beitingu fésekta. Ákvarðanir ESA verða hins vegar einungis bornar undir EFTA-dómstólinn. Hinar reglugerðirnar kveða á um nánari reglur um fésektir, birtingu upplýsinga um brotlega aðila, skilgreina betur forsendur reglugerðar nr. 1901/2006 og fela í sér útgáfu nýrrar heildarreglugerðar um útgáfu viðbótarvottorða um vernd lyfja. Þar sem innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar var umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands. Samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis ber að aflétta slíkum fyrirvara með þingsályktunartillögu. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 107/2017 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál og fella inn í samninginn framkvæmdarákvörðun framkvæmdastjórnarinnar um að fastsetja niðurstöðu um bestu fáanlega tækni (BAT) samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2010/75/ESB, vegna járnlauss málmiðnaðar. Tilskipun 2010/75 fjallar um losun í iðnaði og sameinar sjö eldri gerðir um samþættar mengunarvarnir. Tilskipunin byggir á heildstæðri nálgun þar sem taka skal tillit til umhverfisins í heild, t.d. með því að draga úr losun út í andrúmsloft, vatn og jarðveg við meðhöndlun úrgangs og grípa til nauðsynlegra ráðstafana þegar óhöpp eða slys verða sem hafa umtalsverð áhrif á umhverfið. Markmið hennar er að koma í veg fyrir og takmarka mengun svo sem með því að setja losunarmörk varðandi tiltekin efni. Meðal helstu nýmæla tilskipunarinnar eru ákvarðanir um bestu aðgengilegu tækni (BAT) og gildi þeirra með tilkomu svokallaðra niðurstaðna um bestu aðgengilegu tækni (BAT-ákvarðanir). Nýmælin fela það í sér að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, í samráði við aðildarríki og hagsmunaaðila, setji fram viðmið varðandi tiltekna starfsemi. Þessi viðmið verða sett sem sérstakar gerðir framkvæmdastjórnarinnar, þ.e. BAT-ákvarðanirnar. Fyrrnefnd framkvæmdarákvörðun, sem þingsályktunartillaga þessi leitast við að fá staðfesta af Alþingi, er BAT-ákvörðun. Hún felur í sér að fastsetja niðurstöður um bestu fáanlega tækni fyrir járnlausan málmiðnað. Á Íslandi falla þrjú álver undir ákvörðunina, eitt eða tvö fyrirtæki sem vinna að endurvinnslu álgjalls og ein verksmiðja sem framleiðir kísiljárn eða svokallað járnblendi. Auk þess falla undir þessa ákvörðun tvær verksmiðjur sem eru í byggingu og fengið hafa starfsleyfi Umhverfisstofnunar til að framleiða hrákísil, og verksmiðja sem sótt hefur um starfsleyfi til slíkrar starfsemi. Þar sem tilskipunin sem ákvörðunin byggir á kallar á lagabreytingu var umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands. Samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis ber að aflétta slíkum fyrirvara með þingsályktunartillögu. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um brottfall laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja, nr. 10/2001, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið sem lýtur að því að fella brott lög um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja enda er Hitaveita Suðurnesja ekki lengur starfandi. Fyrirtækið var lagt niður árið 2008 og við hlutverki þess tóku tvö sjálfstæð fyrirtæki, HS Orka hf. og HS Veitur hf., en starfsemi þeirra fellur undir önnur lög á þessu sviði og er ekki talin þörf á sérákvæðum eða undanþágum frá þeim. Í frumvarpinu felst ákveðin lagahreinsun og leggur nefndin til að það verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Smári McCarthy, framsögumaður nefndarinnar, Inga Sæland, Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson og Sigurður Páll Jónsson, allt hv. þingmenn. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hún samþykk áliti þessu. Það er ekki miklu meira um þetta að segja, þetta eru í raun bara úrelt lög og lítið í þeim; ekkert í þeim sem hefur neina merkingu í dag. Það er fínt að losna við þau úr lagasafninu. Sem stjórnarandstöðuþingmaður eða minnihlutaþingmaður velti ég því svolítið fyrir mér af hverju þetta er ofarlega á baugi hjá ríkisstjórninni. Það breytir því ekki að það er alltaf fínt að taka til. Þetta er eins og það er og ekki neitt meira um það að segja.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um gerð stofnefnahagsreikninga fyrir ríkissjóð í heild og einstaka ríkisaðila í A-hluta. Tillögu þessa efnis var vísað til fjárlaganefndar 23. janúar og við fjölluðum um málið á fimm fundum. Við fengum á okkar fund Kristinn Hjört Jónasson, Lúðvík Guðjónsson og Gunnar H. Hall frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Einnig komu Ingi K. Magnússon og Birgir Finnbogason frá Ríkisendurskoðun á fund nefndarinnar og María Heimisdóttir og Rúnar B. Jóhannsson frá Landspítalanum. Tilgangur þessarar þingsályktunartillögu er að Alþingi feli stjórnvöldum að breyta upphafsstöðu efnahagsreiknings ríkissjóðs og allra ríkisaðila miðað við 1. janúar 2017. Í lögum nr. 123/2015, um opinber fjármál, er kveðið á um umfangsmiklar breytingar á fjárlögum og reikningshaldi ríkissjóðs og ríkisaðila í A-hluta fjárlaga frá því sem áður var. Þar er m.a. kveðið á um að ríkisreikningur skuli uppfylla alþjóðlega reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila og ársreikningar ríkisaðila skuli uppfylla skilyrði laga um ársreikninga, nr. 3/2006. Fyrsta skrefið í þessum efnum er að gera nýjan stofnefnahagsreikning sem miðast við ársbyrjun 2017. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar á rekstrargrunni fyrir opinbera aðila, gjarnan nefndir IPSAS, taka til ríkissjóðs í heild sinni en hjá einstökum ríkisaðilum verða IPSAS-staðlarnir látnir ráða ef um álitaefni er að ræða og frávik milli ársreikningalaga og IPSAS. Með rekstrargrunni er átt við að gjöld og tekjur eru færð á það tímabil sem til þeirra er stofnað, óháð því hvenær greiðsla á sér stað. Í aðalatriðum er gert ráð fyrir að veigamestu áhrif breyttra reikningsskila komi fram í stofnefnahagsreikningum strax í upphafi en í undantekningartilvikum verður innleiðingu þó frestað vegna tiltekinna eignaflokka og skuldbindinga. Af þeim sökum er gert ráð fyrir að heildaráhrif innleiðingarinnar verði ekki að fullu komin fram fyrr en við uppgjör ársins 2019. Breytingarnar tóku gildi frá og með árinu 2017 og í því felst að efnahagsreikningar í ársbyrjun 2017 eru gerbreyttir frá árslokum 2016. Veigamesta breytingin á reikningshaldi ríkisins felst í því að varanlegir rekstrarfjármunir verða eignfærðir og afskrifaðir yfir endingartíma sinn. Fjárveitingar til fjárfestinga verða færðar um efnahagsreikning sem fyrirframgreitt fjárfestingarframlag sem síðan verður tekjufært yfir líftíma eignar á móti gjaldfærðum afskriftum og þannig jafnað saman tekjum og gjöldum í rekstri. Eignir sem áður voru gjaldfærðar verða endurmetnar miðað við framreiknað upphaflegt stofnverð að frádregnum afskriftum og færðar upp sem eign. Markmiðið er að draga fram fjárbindingu sem liggur í þessum eignum og rekstrarreikningur mun framvegis innihalda afskriftir sem dreifast á líftíma eignanna. Meðal eigna sem falla hér undir eru: Fasteignir, húsgögn, skrifstofubúnaður og ýmis tæki, skip, flugvélar og þyrlur auk innviðafjárfestinga vegakerfisins, flugvalla og svo framvegis. Auk þess verður lagt mat á jarðir í eigu ríkisins. Í stofnefnahagsreikningi þarf að leggja mat á varanlega rekstrarfjármuni í eigu allra stofnana og færa upp afskriftir miðað við aldur þeirra. Aðrar breytingar hjá einstökum ríkisaðilum felast t.d. í bókfærslu skuldbindandi samninga til lengri tíma en eins árs og áfallinna orlofsskuldbindinga sem fram til þessa hafa ekki verið færð til bókar. Einnig kveða alþjóðlegu reikningsskilastaðlarnir á um margs konar varúðarfærslur tengdar áhættu. Það má því gera ráð fyrir að skýringahluti ríkisreiknings verði meiri að vöxtum en verið hefur fram til þessa. Væntanlegur samstæðureikningur ríkisins, þar sem teknir eru saman í einn ársreikning allir reikningar ríkisaðila og ríkissjóðs, breytist enn meira en reikningsskil einstakra ríkisaðila. Hjá ríkissjóði eru færðir liðir sem koma sjaldnast við sögu hjá einstökum aðilum. Leggja þarf mat á margs konar eignir, lóðir og lendur, fasteignir og aðra innviði, svo sem vegakerfið, flugvelli o.fl., sem ekki reynir á hjá einstaka ríkisaðilum. Auk þess þarf að breyta bókfærslu lífeyrisskuldbindinga, lána og ýmissa annarra skuldbindinga í efnahagsreikningi. Sundurliða þarf eigið fé nákvæmar en verið hefur fram til þessa og yfirfara margvíslegar skuldbindingar sem fram til þess hafa staðið utan reikningshaldsins. Ný reikningsskil kalla jafnframt á breytingar á framsetningu fjárlaga til að viðhalda því markmiði að reikningsskilin séu sambærileg við fjárlög. Nýju reikningsskilin tóku gildi frá og með árinu 2017 en engar breytingar komu fram í fjárlögum fyrir það ár vegna eignfærslu og afskrifta rekstrarfjármuna. Engar tillögur komu fram við gerð fjáraukalaga fyrir árið 2017 til leiðréttingar og raunar ekki heldur í fjárlögum yfirstandandi árs. Í áliti meiri hluta við 2. umr. frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2017 er bent á þetta verkefni og boðað að greining á umfangi fjárfestinga muni liggja fyrir snemma á þessu ári. Þar eru einnig boðaðar sambærilegar breytingar á fjáraukalögum fyrir árið 2018 og fjárlögum ársins 2019. Framlög til fjárfestinga eru því innifalin í gjaldaheimildum stofnana bæði árin. Hluti af gjaldaheimildinni þessi tvö ár er til að mæta fjárfestingu og þarf sá hluti að færast sem fjárfestingarheimild og lækka þar með gjaldaheimildina um sömu fjárhæð. Það er því óhjákvæmilegt að leggja til breytingar til samræmis við breytingar á reikningshaldi. Fyrir árið 2017 verður væntanlega byggt á rauntölum úr bókhaldi stofnana til leiðréttingar en fyrir árið 2018 er ætlunin að byggja á fjárfestingum samkvæmt samþykktum rekstraráætlunum. Þingsályktunartillagan felur ekki í sér heimild til breytinga á hagrænni skiptingu fjárheimilda og því þarf að leita samþykkis Alþingis með lagafrumvörpum. Það gerist væntanlega annars vegar sem hluti af frumvarpi um staðfestingu á ríkisreikningi ársins 2017 fyrir árið í fyrra og hins vegar sem leiðrétting í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi ár. Sama á við um heimildir vegna áfallinna orlofs- og frítökuréttarskuldbindinga. Gert er ráð fyrir að þessar skuldbindingar færist til gjalda og til skuldar við ríkissjóð. Ef ætlunin er að bæta stofnunum þessi einskiptisviðbótargjöld er nauðsynlegt að leita heimilda Alþingis í frumvarpi til staðfestingar á ríkisreikningi fyrir árið 2017. Alþjóðlegu reikningsskilastaðlarnir fela einnig í sér svokallaðar markaðar tekjur, þ.e. tilteknir tekjustofnar ríkisins sem eru markaðar ákveðnum stofnunum eða verkefnum á gjaldahlið fjárlaga, renna framvegis beint í ríkissjóð í stað þess að vera eyrnamerktir til útgjalda. Staðlarnir stangast á við margvísleg sérlög sem kveða á um að mörkun tekna. Til að eyða þeirri lagalegu óvissu hefur verið lagt fram stjórnarfrumvarp sem kveður á um afnám markaðra tekna að mestu leyti. Í ríkisreikningi fyrir árið 2016 kemur fram að tæplega 40 aðilar eru með markaðar tekjur og bundið eigið fé er að finna hjá um 20 þeirra. Bundið eigið fé hefur myndast með þeim hætti að framlög á fjárlögum hverju sinni hafa ýmist verið hærri eða lægri en markaðar tekjur og þá myndast frávik sem hefur áhrif á eigið fé stofnana og verkefna án þess að hafa áhrif á afkomu viðkomandi árs. Í öllum tilvikum nema einu er bundið fé jákvætt, þ.e. framlög á fjárlögum hafa reynst lægri en sem nemur mörkuðum tekjum. Aðeins í tilviki Vegagerðarinnar er eigið fé neikvætt. Ekki liggur enn fyrir hvernig eða hvenær bundið eigið fé verður leyst upp nú þegar reikningsskilin verða á nýjum grunni. Það er mjög mikilvægt að við komumst að niðurstöðu um það afar fljótt. Staðan á innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir hið opinbera er þannig að nefndin hefur yfirfarið skýrslur frá Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um stöðu innleiðingar alþjóðlegra reikningsskilastaðla á rekstrargrunni hjá hinum ýmsu ríkjum. IPSAS-staðlarnir sem ná til rekstrargrunns eru um 40 talsins og helstu niðurstöður eru þessar: Um 3/4 hlutar ríkjanna eru með reikningshald ríkisins á rekstrargrunni. Um fjórðungur þeirra eru einnig með fjárlög á rekstrargrunni en allur gangur er þó á því hvort fjárheimildir stofnana séu á greiðslu- eða rekstrargrunni. Þrátt fyrir að mikill meiri hluti ríkjanna birti reikningshald á rekstrargrunni þá er það nær aldrei í fullu samræmi við alþjóðlegu reikningsskilastaðlanna. Aðeins fjárlög Nýja-Sjálands og Bretlands eru að fullu á rekstrargrunni en fylgja eigin reikningsskilastöðlum sem reyndar eru að langmestu leyti í samræmi við IPSAS. Þegar innleiðingu staðlanna verður að fullu lokið árið 2019 verður Ísland að öllu óbreyttu eina ríkið innan OECD þar sem þeir hafa verið innleiddar að fullu. Samanburður á reikningsskilum aðildarríkja OECD sýnir að þær breytingar sem hafa verið leiddar í lög hérlendis flokkast sem metnaðarfull löggjöf á sviði reikningshalds og fjárlaga, en jafnframt er ljóst að ekki er að fullu hægt að leita fyrirmynda erlendis á því hvernig löggjöfin verði innleidd á sem skilvirkastan hátt. Aðeins Nýja-Sjáland, Ástralía og Bretland hafa innleitt staðlanna sem eru að öllu leyti á rekstrargrunni og taka bæði til reikningshalds og fjárlaga. Reikningsskilastaðlar þessa ríkja byggjast á að mestu á IPSAS en þó með einhverjum undantekningum. Fjárlaganefnd er kunnugt um að fjármála- og efnahagsráðuneytið vinnur nú að gerð innleiðingaráætlunar alþjóðlegu reikningsskilastaðlanna þar sem stofnefnahagsreikningarnir eru mikilvægt fyrsta skref. Ekki er mögulegt að ganga frá endanlegum ríkisreikningi fyrir árið 2017 fyrr en sú vinna liggur fyrir. Auk ráðuneytisins ber Fjársýsla ríkisins ábyrgð á að ljúka fjölmörgum þáttum innleiðingarinnar. Drög að innleiðingaráætlun liggja fyrir þar sem ákvæði einstakra IPSAS-staðla eru borin saman við stöðu mála hjá ríkissjóði í dag. Brýnt er að hraða vinnu við innleiðinguna sem allra mest. Ekki er hægt að ljúka eins og áður sagði við uppgjör ársins 2017 fyrr en stofnefnahagsreikningar liggja fyrir auk viðeigandi breytinga á fjárheimildum, eignfærslu og afskrifta varanlegra rekstrarfjármuna. Nefndin mun kynna sér innleiðingaráætlunina og kalla fulltrúa reikningsskilaráðs ríkisins á fund sinn þegar endanleg áætlun liggur fyrir. Að lokum hefur nefndin ákveðnar ábendingar til þeirra sem stýra eiga verkinu. Teljum við að það sé afar nauðsynlegt að hafa það í huga þannig að framkvæmdir gangi sem best fyrir sig. Það þarf að vera skýr ábyrgð á verkefninu. Í fjármála- og efnahagsráðuneytinu er starfandi verkefnisstjórn og þar er nauðsynlegt að verkaskipting sé skýr, ákvarðanataka hröð og ákvörðunum komið sem fyrst til þeirra aðila sem bera ábyrgð á reikningsskilum stofnana og ríkissjóðs. Nauðsynlegt getur reynst að nýta aðkeypta ráðgjöf löggiltra endurskoðanda í miklu ríkara mæli en verið hefur. Það flýtir fyrir og bætir gæði vinnunnar sem ákvarðanir verkefnisstjórnarinnar byggjast á. Svo virðist sem of lítil áhersla sé lögð á að upplýsa og þjálfa starfsfólk sem starfar við reikningshald og fjárlagagerð ríkisaðila. Nauðsynlegt er að bæta úr því. Jafnframt þarf að gefa út leiðbeiningar um breytt reikningshald. Nákvæm innleiðingaráætlun reikningsskilastaðlanna þarf að liggja fyrir sem allra fyrst. Hún þarf að vera tímasett, skipt á verkþætti og einstaka staðla. Tilgreina þarf hvenær innleiðing einstakra staðla verður að fullu komin til framkvæmda og eins og ég sagði áðan þá verður ábyrgðin að vera skýr og kostnað hvers verkþátta þarf líka að áætla. Við munum kynna okkur það í fjárlaganefnd betur þegar áætlunin liggur fyrir í endanlegri útgáfu. Ákvarðanir vegna reikningshalds ársins 2017 ættu nú þegar að liggja fyrir. Þar má nefna meðferð orlofsskuldbindinga og mismunandi aðferðir við mat á fasteignum. Ekki verður lengur undan því vikist að leysa upp bundið fé ríkisaðila. Nefndin óskar eftir tillögum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um það hvernig það verður gert. Við bendum á að dregist hefur um of að leggja til breytingar á fjárheimildum til samræmis við breytingar á reikningshaldi í þá veru að lækka framlög til rekstrar og færa þau yfir í fjárfestingarframlög. Nefndin væntir tillagna á þessu sviði sem allra fyrst. Flokkun fasteigna og mat á verðmæti þeirra er nátengt því fyrirkomulagi á umsýslu fasteigna sem ákveðið verður til frambúðar. Brýnt er að taka ákvarðanir sem fyrst um fyrirkomulag fasteignaumsýslu ríkisins, t.d. hvort Landspítali og Háskóli Íslands reki eigin fasteignafélög eða að þau verði hluti af umfangsmeira fasteignafélagi ríkissjóðs. Alþingi þarf ekki síður en Stjórnarráðið að kunna skil á framsetningu fjárhagsupplýsinga ríkisins þannig að helstu markmið um afkomu og árangur í ríkisrekstri séu skýr og auðskiljanleg þingmönnum og starfsmönnum þingsins. Til að svo megi verða mun nefndin beita sér fyrir upplýsingafundum og kynningum sérstaklega ætluðum að þingmönnum. Virðulegur forseti. Nefndin leggur til að áætlunin verði samþykkt óbreytt og áformar að eiga frekari fundi með fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins í framhaldinu um þau atriði sem fram koma í álitinu. Hv. þm. Haraldur Benediktsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, styður framgang þessa máls. Undir þetta rita hv. þingmenn Willum Þór Þórsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Ólafur Ísleifsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Haraldur Benediktsson.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir framsögu fyrir hönd hv. fjárlaganefndar í því máli sem við ræðum hér, tillögu til þingsályktunar um gerð stofnefnahagsreikninga fyrir ríkissjóð í heild og einstakra ríkisaðila. Hv. þingmaður fór vel yfir málið og umfjöllun nefndarinnar. Þar sem þetta er hluti af heillöngu ferli og tengist þeim ramma sem lög um opinber fjármál gefa okkur er mikilvægt skref að fara yfir í það að færa eignir og skuldir og þar af leiðandi er byrjað á að setja upp stofnefnahag, ætla ég að nálgast málið út frá þeim ramma sem lögin gefa. Það kemur skýrt fram í ályktuninni og nefndaráliti að unnið er út frá áætlun um innleiðingu þessara breytinga á reikningsskilum, sem hv. þingmaður og framsögumaður fór vel yfir. Að lokinni innleiðingu breytinganna skal reikningshaldsleg meðferð eigna og skulda ríkissjóðs og ríkisaðila í A-hluta uppfylla kröfur alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila og laga um ársreikninga. Líkt og um frumvarp til lokafjárlaga, sem verið hefur og er til umfjöllunar í hv. fjárlaganefnd, má segja að hér sé um tímamót að ræða. Í tilviki frumvarps til lokafjárlaga er þetta í hinsta sinn sem við tökum fyrir frumvarp á því formi. Á sama tíma er hér um tímamótaályktun að ræða þar sem við munum eignfæra og skuldfæra, sem ekki hefur verið gert áður, og setja upp stofnefnahagsreikning til að útfæra það fyrir einstaka aðila í A-hluta og ríkissjóð í heild, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór vel yfir þegar hún kom inn á reikningsskilastaðla í samræmi við breyttar reikningsskilaaðferðir. Kveðið er á um þetta í 52. gr. laga um opinber fjármál. Vísa ég þá í lögin sem búa að baki, en þar segir, með leyfi forseta: „Reikningsskil fyrir A-hluta ríkissjóðs í heild skulu gerð á grundvelli alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila sem miða við rekstrargrunn. Reikningsskilaráð getur frestað tímabundið að taka upp hluta af stöðlunum, enda liggi til þess málefnalegar ástæður. Í ríkisreikningi skal gera grein fyrir hvaða atriðum staðalsins er ekki fylgt, ástæðum þess og áhrifum á afkomu og fjárhag. Reikningsskil fyrir einstaka ríkisaðila í A-hluta skulu uppfylla kröfur laga um ársreikninga, nr. 3/2006.“ Það sama gildir um aðila í B- og C-hluta. Í greinargerð með frumvarpi til laga um opinber fjármál, sem tóku gildi í janúar 2016, segir m.a. um áðurnefnda 52. gr., með leyfi forseta: „Við framkvæmd ákvæðisins um eignfærslu rekstrarfjármuna er gert ráð fyrir að hún takmarkist við svokallaða samneyslufjárfestingu, þ.e. fjárfestingu sem beinlínis tengist hefðbundnum rekstri ríkisins. Í þessu felst að aðrar efnislegar eignir í ríkiseigu, svo sem náttúruauðlindir, þjóðgarðar, hálendið, listaverk og fornmunir, verði undanskilin eignfærslu. Hins vegar mun öll fjárfesting ríkisins eftir gildistöku laganna færast um efnahagsreikning ríkissjóðs án tillits til þess hvort um samneyslufjárfestingu eða aðrar efnislegar eignir er að ræða í samræmi við reikningsskilareglur. […] Upptaka alþjóðlegs reikningsskilastaðals hefur mikil áhrif á færslumeðferð og niðurstöður úr reikningshaldi A-hluta ríkissjóðs í heild. Mikilvæg breyting felst í því að efnahagsreikningurinn mun auk peningalegra eigna innihalda efnislega fjármuni og fæst því mun raunhæfari mynd af hreinni eignastöðu og sjálfbærni ríkissjóðs. Þá munu afskriftir fjármuna auk gengis- og verðbótafærslna af lánum nú færast um rekstrarreikning, en á móti er horfið frá gjaldfærslu á stofnkostnaði í rekstrarreikningi. Samkvæmt staðlinum skulu rauntölur rekstrar bornar saman við fjárveitingar og áætlanir. Ávinningurinn af því að taka upp alþjóðlegan opinberan reikningsskilastaðal fyrir ríkissjóð í heild felst einkum í því að þar með falla reikningsskilin að viðurkenndum skilgreiningum sem uppfylla alþjóðakröfur sem almenningur og fagaðilar geta treyst.“ Ég tel mikilvægt að rifja upp þessi atriði úr greinargerð til staðfestingar og skilnings á málinu. Með þingsályktuninni felum við stjórnvöldum að setja upp stofnefnahagsreikninga svo taka megi upp reikningsskil og alþjóðlega reikningsskilastaðla á svokölluðum rekstrargrunni hjá ríkisstofnunum og ríkissjóði í heild. Helsta breytingin felst í því að fram til þessa hefur tíðkast að færa aðeins upp peningalegar eignir í efnahagsreikningi ríkisstofnana og ríkissjóðs. Allar fjárfestingar hingað til, hverju nafni sem þær nefnast, eru gjaldfærðar að fullu á kaup- og byggingarári. Nú verða fjárfestingar hins vegar eignfærðar og afskrifaðar á líftíma sínum. Þannig að við sjáum væntanlega gjörbreytingu á efnahagsreikningi stofnana, eins og t.d. hjá Vegagerðinni og Landhelgisgæslunni, svo að ég nefni einhver dæmi og mögulega dæmi sem vert væri að stilla upp til skoðunar fyrir nefndina þegar við förum að fylgja eftir framkvæmdinni, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á í framsögu sinni. Ísland verður með þessum breytingum í fararbroddi við innleiðingu á alþjóðlegum reikningsskilastöðlum. Að vísu nýtir meiri hluti OECD-ríkjanna sér rekstrargrunnsviðmið en sárafá ríki hafa gengið svo langt að innleiða alþjóðlegu reikningsskilastaðlana eins og Ísland stefnir nú að. Flest ríki sýna fjárlög á svokölluðum greiðslugrunni, þ.e. eingöngu greiðsluhreyfingar ársins. Hérlendis er ætlunin að fjárlög og ríkisreikningur verði á sambærilegum grunni. Mikil vinna hefur verið innt af hendi. Eins og ég kom inn á hefur þetta verið heillangt ferli og mikilvægur áfangi á þeirri vegferð að koma þessu að fullu til framkvæmda. Til þess að innleiðingin taki gangi vel fyrir sig í framhaldinu þarf að huga að mörgum þáttum, eins og eignaskráningu. Gera má ráð fyrir að Vegagerðin annist áfram utanumhald um samgöngumannvirki, sem eru risastór þáttur í þessu öllu saman. Eignaumsýslustofnun verður falið að sjá alfarið um eignaumsýslu og annast rekstur og útleigu eigna á grundvelli leigusamninga við aðrar ríkisstofnanir. Einn helsti ávinningurinn af breytingunni felst í því að fjárbinding verður nú sýnileg í reikningum stofnana. Miðað við reynsluna erlendis má gera ráð fyrir að eignir ríkisins nýtist smám saman betur en verið hefur og hvati myndist til þess að fækka fermetrum í skrifstofuhúsnæði ríkisins. Útgjöld ríkisaðila gætu þannig orðið betur samanburðarhæf þeirra á milli og við starfsemi einkamarkaðarins. Málið hefur verið til umfjöllunar í hv. fjárlaganefnd. Verkefnið, þingsályktunartillagan sjálf sem við ræðum hér, er umfangsmikið, eins og fram kemur í greinargerð. Þar er um veigamikla og í raun grundvallarbreytingu að ræða. Þess vegna er mikilvægt að glöggva sig á þeim breytingum er varða uppgjör, breyttar reikningsskilareglur og alþjóðlega reikningsskilastaðla og þeim áhrifum sem verða á eigna- og skuldahlið, nýjum liðum, breyttum matsaðferðum og sundurliðun. Við væntum þess að sjá mikla breytingu á ríkisreikningi og mögulega þeim lið sem fellur undir útskýringar í þeim reikningi. Það mun kalla á sérfræðikunnáttu í innleiðingarferlinu sem fram undan er, á þessu sviði, sviði matsaðferða, reikningsskilareglna og í alþjóðlegum reikningsskilastöðlum. Það er nauðsynlegt fyrir nefndina að fylgja þessari áætlun eftir og kalla eftir atvikum fulltrúa á fundi nefndarinnar um framkvæmd verkefnisins. Hér fór hv. framsögumaður og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir yfir þær ábendingar sem nefndin lét fylgja í lok nefndarálits. Að öðru leyti er lagt til í nefndaráliti að samþykkja tillöguna óbreytta, en mikilvægt er að skýr ábyrgð á verkefninu fylgi og að haft verði í huga, þar sem þekkingin er ekki mjög víðtæk og á þröngu sviði, að leita eftir ráðgjöf og þjálfa starfsfólk. Í öllu þessu ferli, frá setningu laga um opinber fjármál hefur verið í gildi eða til viðmiðunar innleiðingaráætlun. Það er mikilvægt að skoða hana uppfærða, ekki síst það sem snýr að efni þeirrar ályktunar sem við fjöllum um hér. Þá vil ég benda á ágætisumsögn Landspítalans við málið og þeirra sem komu á fund nefndarinnar um mikilvægi ákvarðana er varða orlofsskuldbindingar. Það á við um fjöldamargar stofnanir, og svo mismunandi aðferðir við mat á fasteignum. Þá verður auðvitað ekki undan því vikist að leysa upp bundið fé ríkisaðila. Að auki væntir nefndin tillagna að breytingum á fjárheimildum sem fyrst. Mikilvægt er að breytingar komi til samræmis við breytingar á reikningshaldi eins hratt og mögulega er auðið, sem við mundum kalla breytingar á hagrænni skiptingu. Það hefur í raun og veru ekki áhrif á afkomu, en það kemur skýrt fram í nefndarálitinu og hv. framsögumaður kom vel inn á það sem er á blaðsíðu 2, að leita þarf samþykkis Alþingis fyrir þeim breytingum þegar þær koma. Þá þarf að taka ákvarðanir varðandi fyrirkomulag fasteigna. Það getur átt við að stofna til fasteignafélaga og sumar fasteignir eru svokölluð menningarverðmæti. Sú fasteign sem við stöndum í hér myndi væntanlega flokkast þar undir. Svo er mismunandi verðmat á eignum úti á landsbyggðinni og svo framvegis, þannig að það eru fjölmörg aukaatriði varðandi eignir og verðmat sem taka þarf tillit til og ákveða hvernig fara skuli með. Að lokum ætla ég að nefna að löggjafinn og alþingismenn þurfa auðvitað alla daga að hafa skoðanir á málum og taka ákvarðanir. Þar af leiðandi fer betur á að skilningur fylgi vegna þess að hér er um mikla breytingu að ræða frá hefðbundnu ferli frá fjárreiðulögum yfir í lög um opinber fjármál og svo breyttar reikningsskilaaðferðir, eins og við erum að fjalla um hér. Þess vegna bendir nefndin á, og hyggst fylgja því eftir, að hyggilegt væri og gott fyrir þingmenn að fá sérstaka upplýsingafundi þegar þessar breytingar ganga eftir. Ég ætla að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, en ítreka að hér er um grundvallarbreytingu á reikningsskilum að ræða. Ég vísa til ábendinga nefndarinnar, en eins og fram kemur í nefndaráliti er lagt til að samþykkja þingsályktunartillöguna óbreytta.
Frú forseti. Þar sem orðið svona áliðið mun ég stytta mál mitt eftir föngum. Í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir til þingsályktunar er kveðið á um gerð stofnefnahagsreikninga fyrir ríkissjóð í heild og einstaka ríkisaðila í A-hluta. Þar kemur fram að breytingar á reikningsskilum ríkisins komi til framkvæmda á næstu árum og byggist á sérstakri innleiðingaráætlun sem fjármála- og efnahagsráðherra beri ábyrgð á að unnin verði. Tekið er fram að hún skuli lögð fyrir og samþykkt af reikningsskilaráði ríkisins. Þegar maður grennslast fyrir um það hvernig það ágæta og mikilvæga ráð er samansett koma fyrir augu nöfn fimm aðila; tveir eru úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu, einn er fjársýslustjóri, einn er hagstofustjóri og síðan er einn hjá einkafyrirtæki utan við kerfið. Það má því gera ráð fyrir því að sömu aðilarnir komi til með að fjalla um þetta og samþykkja í reikningsskilaráði, verandi þar með reikningsskilaráðshattana, og hafa verið að glíma við þessi viðfangsefni við undirbúning þessa máls. Þetta vekur eilitla athygli. Í ríkisreikningi fyrir árið 2016 er gerð grein fyrir uppgjöri og afkomu ríkissjóðs 2016, það er nýjasti reikningurinn sem liggur fyrir. Þar kemur fram að ríkisreikningur sé settur fram í samræmi við lög um fjárreiður ríkisins og hann er settur fram fyrir árið 2016 í tveimur hlutum. Þar er sem sagt ríkisreikningur 2016, heildaryfirlit þar sem sýnd er afkoma allra ríkisaðila eins og segir. Síðan segir að þar komi fram vísir að samstæðureikningi fyrir A-hluta ríkissjóðs í heild og samanburður á útkomu við fjárheimildir á einstökum liðum. Það vekur athygli að í þessum ríkisreikningi fyrir árið 2016, sem er nýjasti reikningur sem fyrir liggur, er talað um að þarna komi fram vísir að samstæðureikningi. Nú er ekkert í lögum sem heitir „vísir að samstæðureikningi“, hins vegar er til samstæðureikningur. Þetta er sem sagt ekki samstæðuuppgjör sem þarna er verið að tala um heldur vísir að samstæðureikningi. Samstæðureikningur lýtur reglum sem um hann gilda. Hér er verið að setja fram, að því er virðist, einhvers konar tilkynningu um það, eftir því sem best verður séð, að ekki hafi verið farið að reglum sem um þessi mál gilda í lögum varðandi framsetningu þessa samstæðureiknings heldur er þarna talað um vísi. Við vitum ekki hvort þessi vísir að samstæðureikningi er nokkurn veginn alveg samstæðureikningur eða hvort verulega skortir á það. Það vekur þá spurningu af hverju þetta er sett fram með þessum hætti og sömuleiðis hvenær fyrirhugað sé að setja fram samstæðureikning sem fullnægi ákvæðum bókhaldslaga. Í annan stað segir að innbyrðis viðskiptum milli sviða og deilda innan stofnunar sé eytt út en ekki á milli aðila innan A-hluta. Hvað merkir þetta? Ber að skilja þetta svo, frú forseti, að tiltekin viðskipti í ríkisreikningi séu tvítalin? Þetta vekur upp þá spurningu af hverju þetta er svona og af hverju þessum viðskiptum eru ekki ósköp einfaldlega eytt út. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur fram að samkvæmt lögum um opinber fjármál skuli frá og með árinu 2017 fara að ákvæðum laganna hvað varðar uppgjör ríkisreiknings og skal ríkisreikningur vegna ársins 2017 því í fyrsta sinn gerður í samræmi við þessar breyttu reikningsskilareglur og allt það. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að þarna fari fram innleiðing sem verði gerð á þriggja ára tímabili og hún skal byggð á sérstakri innleiðingaráætlun sem fjármála- og efnahagsráðherra ber ábyrgð á að unnin verði, eins og það heitir, og skal hún lögð fyrir og samþykkt af reikningsskilaráði ríkisins, eins og áður getur. Þegar við erum að fjalla um þessa tillögu til þingsályktunar, um gerð stofnefnahagsreiknings fyrir ríkissjóð í heild og einstaka ríkisaðila í A-hluta, þá vaknar þessi spurning: Af hverju liggur þessi innleiðingaráætlun ósköp einfaldlega ekki fyrir? Sömuleiðis er spurningin: Hvernig á að færa eldri eignir og afskriftir þeirra í bókhaldi ríkisins? Það sýnist svo að einhver mismunur sé á milli annars vegar Ríkisendurskoðunar og hins vegar fjármála- og efnahagsráðuneytis hvernig haga beri þessum færslum. Það er aðeins til umhugsunar, frú forseti, að vera í þeirri stöðu að samþykkja þingsályktunartillögu um stofnefnahagsreikninga þegar þessi atriði hafa ekki verið frágengin. Það hefði hugsanlega verið eðlilegra að áhrif breyttra reikningsskilastaðla, sem eru mjög gerð að umtalsefni í þeim gögnum sem við höfum fyrir framan okkur, kæmu fram í greinargerð með tillögunni.