Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða um málefni smábátasjómanna. Einn stærsti kostnaðarliðurinn við núverandi kvótakerfi er samþjöppun aflaheimilda sem gert hefur það að verkum að fjölmörg byggðarlög allt í kringum landið hafa misst svo til allar aflaheimildir sínar. Samþjöppun gerir það líka að verkum að fjölmargar minni fiskvinnslur án útgerða hafa lent í vandræðum með að fá hráefni. Þarna skipta strandveiðarnar gríðarlega miklu máli, ekki bara varðandi það að gríðarlega mörg störf verða til heldur koma hágæðahráefni með strandveiðunum í land sem allir geta boðið í. Núverandi strandveiðikerfi er eins og ljós í myrkrinu þegar við horfum til þess að árangurinn af núverandi kvótakerfi, sem átti að vera grunnurinn að uppbyggingu fiskstofna allt í kringum landið, hefur ekki skilað tilskildum árangri. Núverandi strandveiðikerfi er eina kerfið þar sem enginn hvati er til staðar til að henda fiski eða standa í nokkurs konar svindli. Vandamál strandveiðikerfisins er fyrst og fremst það að stjórnvöld hafa aldrei staðið við loforðið um að tryggja nægar aflaheimildir í kerfið til að klára mætti þessa 48 daga sem strandveiðarnar standa í. Ákvörðun núverandi sjávarútvegsráðherra er því reiðarslag, ekki bara fyrir hinar dreifðu byggðir og ekki heldur bara fyrir strandveiðisjómenn heldur líka fyrir fiskvinnslurnar sem treysta á þetta hráefni. Þess fyrir utan eru jú strandveiðarnar vistvænustu veiðar sem hægt er að finna í heiminum. Þess vegna verða strandveiðarnar að lifa áfram og þess vegna verður að tryggja að nægar aflaheimildir fylgi kerfinu. Svo er það náttúrlega með öllu ólíðandi að afkoma strandveiðisjómanna stjórnist af því hvort aflaheimildir skili sér inn í 5,3% pottinn frá uppsjávarfyrirtækjum og þar með talið þorskveiðum þeirra á fjarlægum miðum víðs fjarri íslenskri efnahagslögsögu, eins og t.d. í Barentshafi.
Herra forseti. Það var nú ekki skaplegur uppvakningur sem mætti okkur hér stuttu eftir áramót þegar allt í einu birtust aftur plön um kísilver í Helguvík. Skipulagsstofnun skilaði niðurstöðu í því máli og hún var almennt neikvæð, en framkvæmdaraðili, eða eigandi í gegnum Arion banka, er að leita eftir kaupendum að þessari verksmiðju, sem er ekki bara fjárhagslega gjaldþrota heldur umhverfislega og mér leikur nærri að segja siðferðilega gjaldþrota á þeim stað sem hún er. Á þessu vakti hv. þm. Guðbrandur Einarsson athygli hér í þingsal fyrr í vikunni og kollegi hans úr bæjarstjórn Reykjanesbæjar, Friðjón Einarsson, formaður bæjarráðs, hefur gert ágætlega grein fyrir afstöðu bæjarbúa til málsins. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar vill nefnilega læra af mistökum fortíðar. Bæjarráð hefur tjáð stjórnendum PCC á Bakka, sem reynt er að selja kísilverið, að áhugi yfirvalda á því að endurreisa kísilverið í Helguvík sé engin. Auk þess hefur bæjarstjórn óskað eftir samstarfi við Arion banka um að rífa verksmiðjuna og hefja frekar samstarf um almennilega græna atvinnuþróun í Helguvík. Við hjá Alþingi þurfum að standa með íbúum Reykjanesbæjar. Við þurfum að hjálpa ríkisstjórninni og eigendum þessarar verksmiðju að leiðrétta mistök fyrri ára. Í því skyni lagði ég til við umhverfis- og samgöngunefnd að við myndum halda opinn fund um þetta mál og á það var fallist í gær. Á þann fund munum við fá bæjarstjórn Reykjanesbæjar, sem mun gera grein fyrir því hvaða verkfæri hún telur sig vanta til að geta staðið [[Forseti hringir.]]með íbúum bæjarfélagsins, stofnanirnar sem að málinu koma til að lýsa ferlinu, [[Forseti hringir.]]Umhverfisstofnun sérstaklega til að lýsa afstöðu sinni til 11% aukningar losun gróðurhúsalofttegunda [[Forseti hringir.]]sem myndi fylgja verksmiðjunni, og síðan Arion banka. [[Forseti hringir.]]eigandann sem í stefnu sinni vill hafa jákvæð áhrif, bæði á umhverfi og samfélag, sem þessi verksmiðja gerir svo sannarlega ekki.
Forseti minnir á að ræðutími í störfum þingsins er takmarkaður og biður þingmenn að virða það.
Virðulegi forseti. Ólíkt flestum ræðum sem haldnar eru undir þessum lið, störf þingsins, þá ætla ég að nota þetta tækifæri til að tala akkúrat um það, störf þingsins. Það er iðulega þannig að þegar bent er á að einhver kerfi á Íslandi séu gölluð er svar ríkisstjórnarinnar að ekki sé vert að gera neitt í þeim núna því að heildarendurskoðun þurfi að fara fram í þessum málaflokki í stað þess að bæta fleiri plástrum á núverandi kerfi. Að vissu leyti hefur ríkisstjórnin rétt fyrir sér. Núverandi kerfi eru svo uppfull af plástrum að það er næsta vonlaust fyrir neinn að skilja hvernig þau virka. Gott dæmi um þetta er það stuðningsnet sem búið hefur verið til fyrir eldra fólk og öryrkja. En það þýðir heldur ekki að nota heildarendurskoðun fyrir sem afsökun fyrir því að gera ekki neitt. En af hverju tekur svo langan tíma að ná fram heildarendurskoðun á mikilvægum málaflokkum? Jú, ástæðan er frekar einföld og liggur í þeim vinnubrögðum sem tíðkast hjá meiri hlutanum. Starfsfólk ráðuneyta er sett í að vinna ný frumvörp, oft án mikillar þátttöku þingsins og þeirra sem lögin hafa áhrif á, frumvörp sem síðan er reynt að keyra í gegnum þingið án mikillar umræðu. Þetta leiðir til þess að engin samstaða næst um viðkomandi heildarendurskoðun og hún endar ofan í skúffu þar til á næsta þingi, þar sem hún er lögð fram lítið breytt og mætir sömu endalokum ár eftir ár. Leiðin út úr þessari vitleysu er einföld en krefst fórna. Grundvöllurinn felst í viljanum til þess að hlusta á og taka tillit til skoðana annarra og virkja fleiri í vinnunni við að skapa ný kerfi. Við þingmenn verðum dæmd af því í næstu kosningum um hversu vel við höfum unnið saman að því að bæta samfélagið. Sýnum þjóðinni það að við séum tilbúin til að leggja okkar af mörkum til að vinna sem ein heild.
Virðulegi forseti. Opin og gagnrýnin umræða er af hinu góða þegar kemur að umfjöllun um Covid og allt það sem þeirri óværu fylgir. Þegar sumir félagar mínir í Sjálfstæðisflokknum tala um að gagnrýnin umræða eigi erfitt uppdráttar þá er ég þeim algjörlega ósammála. Ég er þeim líka algerlega ósammála þegar þeir segja að ríkisstjórnin hafi brugðist í viðbrögðum sínum við faraldrinum. Þar nægir að nefna að hér hefur gengið vel og það sýnir alþjóðlegur samanburður, hvort sem horft er til fjölda andláta, bólusetningarstöðu eða stöðu efnahagsmála. Íslensk stjórnvöld hafa byggt ákvarðanir sínar undanfarin misseri á bestu mögulegu upplýsingum, rannsóknum og gögnum og tekið ákvarðanir út frá heildarhagsmunum samfélagsins. Reglur um skimanir, sóttkví, einangrun og almennar takmarkanir hafa verið til reglulegrar endurskoðunar út frá mati á stöðunni hverju sinni þannig að ekki sé gengið lengra en þörf krefur og þingmenn eiga alla möguleika á að taka fullan þátt í þeirri umræðu, m.a. við reglulega skýrslugjöf núverandi og fyrrverandi heilbrigðisráðherra, að ég tali nú ekki um ráðherrana sem sitja við borðið þar sem ákvarðanir eru teknar. Þegar talað er eins og einungis eitt sjónarmið ráði för um allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar og Alþingis þá hefur raunin verið sú að mikið samráð hefur verið haft við ýmsa aðila með almannahagsmuni að leiðarljósi. Þar hafa ráðleggingar vísindamanna vegið þyngst. Markmiðin hafa verið að vernda líf og heilsu landsmanna og lágmarka samfélagslegan og efnahagslegan skaða af faraldrinum. Þingið hefur fjallað um efnahagslegar og félagslegar aðgerðir og haft heilmikið að segja hvað þær varðar. Það er gott að stjórnmálafólk kalli eftir upplýsingum og spyrji gagnrýninna spurninga en ábyrgir stjórnmálaflokkar hljóta líka að leggja fram lausnir sem fela í sér ábyrga afstöðu gagnvart viðfangsefninu. Slík afstaða hlýtur alltaf að byggjast á bestu mögulegu rannsóknum og gögnum en ekki hugmyndafræðilegri afstöðu eða upphrópunum.
Forseti. Nýlega kom svar frá innviðaráðherra við fyrirspurn minni um hlutdeildarlán þar sem fram kemur að á síðasta ári hafi tæplega 300 slík lán verið veitt, 91 til þeirra sem voru undir tilteknum tekjumörkum. Í frumvarpinu sem þetta úrræði kom fram í var gert ráð fyrir að hlutdeildarlán væru fyrir um 400–500 íbúðum á ári í tíu ár. Þarna munar tæpum helming, tæplega 300 af 500 og það vantar enn þá fleiri í rauninni. Við erum í þeirri stöðu á húsnæðismarkaði að það vantar um 4.000 íbúðir þannig að það er þó nokkuð sem vantar. Þetta átti að dekka 4.000–5.000 íbúðir á tíu árum og ef þetta væri hrein viðbót við allt annað þá myndi það að brúa það bil sem er, fylla þá holu sem er á húsnæðismarkaðnum. En það vantar greinilega þó nokkuð þarna upp á þannig að úrræðið virkar ekki eins og ætlast var til. Það þarf greinilega að grípa til einhverra ráða til þess að laga vandann og ná upp alla vega því lágmarki í fjölda íbúða sem þessu úrræði er ætlað að ná, ellegar verðum við í sama vanda og alltaf varðandi skort á íbúðum á húsnæðismarkaði. Það er vandamál sem við höfum glímt við allt síðasta kjörtímabil og raunar lengur. Það er fyrirsjáanlegt að ef þessi úrræði skila ekki þeim árangri sem þau áttu að gera þá verður þetta líka vandamál á þessu kjörtímabili.
Virðulegi forseti, hv. þingmenn og landsmenn sem horfa á dagskrána hér í beinni útsendingu. Ég heiti Tómas, kallaður Tommi, og ég er eldri borgari. En það er einmitt það sem ég vil tala um í þessum ræðustól í dag. Þannig er að þegar menn, og konur, verða 70 ára og vinna hjá hinu opinbera eru þeir skikkaðir til að hætta að vinna. Ég er aftur á móti á undanþágu, orðinn 73 ára næstum, og er búinn að gera fjögurra ára samning við hið opinbera um að vera hér í fullri vinnu á ofurlaunum að auki. Ég fór í gær að hitta frænda minn, hann er læknir, hann er 73 ára, og um daginn fór ég að hitta gamlan skólabróður sem er tannlæknir, hann er 72 ára, og þeir voru báðir við góða heilsu. En ég fékk í gær tölvupóst frá konu sem var búin að vinna í 16 ár hjá hinu opinbera við umönnun, hún varð sjötug fyrir nokkrum mánuðum og þá var henni nánast hent út úr sinni vinnu. Þetta er ósanngjarnt. Ég segi því miður. Hví í ósköpunum er þetta ekki leiðrétt? Bill Wyman, sem var bassaleikari Rolling Stones, sagði í viðtali árið 1989: The fifties are the new thirties. Ég vil meina að við sem erum á þessum aldri og erum með góða heilsu eigum að fá að vinna. Það er ósanngjarnt að reka fólk heim þegar það getur unnið.
Herra forseti. Ég vil gera að umtalsefni ályktun stjórnar Kennarasambands Íslands þar sem gerðar voru alvarlegar athugasemdir við þann málflutning hæstv. forsætisráðherra og heilbrigðisráðherra um að skólum þurfi að halda opnum í heimsfaraldri til að konur komist í vinnuna. Stjórnin bendir á að ef stjórnvöldum sé jafn annt um jafnrétti og þau segja, séu þeim hæg heimatökin að byrja í eigin ranni, enda viðhaldi þau sjálf einu stærsta kerfislæga ójafnrétti íslensks samfélags; láglaunastefnu kvennastétta í opinberum störfum. Ummæli ráðherranna fóru skiljanlega fyrir brjóstið á kennurum, enda mikið mætt á þeim og starfsfólki skóla í þau tæpu tvö ár sem íslenskt samfélag, líkt og heimurinn allur, hefur glímt við kórónuveirufaraldurinn. Kennarasambandið bendir á að á þeim tíma hafi erlend ríki horft til Íslands sem fyrirmyndar í því hvernig menntakerfi geti tekist á við erfiðleika af þessu tagi. Hér hafa orðið raskanir á námi og uppsafnaður heilsufarslegur, félagslegur og námslegur vandi sé raunverulegur og alvarlegur, en íslenskum skólum hafi þó almennt tekist að mæta áskorunum í heimsfaraldri. Lykillinn að þeim árangri felst fyrst og fremst í aðlögunarhæfni, fagmennsku og nýsköpunarstarfi íslensks skólafólks sem gerir sitt besta á hverjum degi. Þegar horft er til Íslands sem fyrirmyndar um skólastarf á tímum farsóttar er ekki verið að horfa til málflutnings stjórnmálamanna heldur starfa þeirra sem halda skólakerfinu gangandi. Lykillinn er að treysta á fagfólk og eiga í öflugu samráði, sem fór reyndar ekki fram þegar ákvörðunin var tekin um að halda skólastarfi óbreyttu við síðustu ákvörðun um sóttvarnir. Ég tel, líkt og dæmin sanna, að farsælla sé að treysta á ráð fagmanna, hvort sem er í sóttvörnum, vegna skólastarfs, uppeldis eða menntunar, frekar en að treysta á hyggjuvit einstakra stjórnmálamanna í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég hef nú fengið svar við fyrirspurn minni til hæstv. heilbrigðisráðherra um meðhöndlun endómetríósu eða legslímuflakks og þakka fyrir svarið. Í svarinu er staðfest það sem ég hafði fengið veður af, sem er að biðtími eftir viðtali og meðhöndlun sjúkdómsins á Landspítalanum er allt of langur. Hins vegar gefur svarið tilefni til bjartsýni. Hæstv. heilbrigðisráðherra upplýsir um að hann vinni nú að styttingu biðtíma innan alls heilbrigðiskerfisins og að hann hafi beint sjónum sérstaklega að endómetríósu, bæði varðandi biðtíma og varðandi bætta þjónustu við sjúklinga. Þetta eru góðar fréttir fyrir stóran hóp sjúklinga sem hefur liðið bæði líkamlegar og andlegar kvalir. Verkefnin í heilbrigðiskerfinu eru næg og mig langar hér að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða í pólitískri forystu um að setja sjúklinga og þeirra þarfir í forgrunn en láta ekki gamaldags kreddur byrgja sér sýn. Það hlýtur að ríkja algjör samstaða um það að við gerum Landspítalanum kleift að sinna sínu hlutverki. Það er mikilvægt að hlusta á allar raddir innan heilbrigðisstéttanna og Landspítalans í þessu máli en líka í öðrum áberandi málum um þessar mundir.
Hæstv. forseti. Það kom fram í máli fyrrverandi yfirlæknis göngudeildar Covid í gær að kostnaður við framkvæmd hvers pcr-prófs hér á landi sé um 11.000 kr. Frá upphafi kórónuveirufaraldursins hafa verið framkvæmd um milljón pcr-próf innan lands og rúmlega 500.000 á landamærunum. Samtals eru þetta rúmlega ein og hálf milljón pcr-prófa og með einföldum útreikningum hleypur kostnaðurinn við framkvæmd þeirra á u.þ.b. 17 milljörðum kr. Er þá ótalinn kostnaður við hraðpróf og smitrakningu. Flestir þeirra sem smitast af ómikron-afbrigði veirunnar finna fyrir litlum eða engum einkennum. Meðallegutími smitaðra af afbrigðinu er helmingi styttri en vegna delta-smits og innlagningarhlutfall er miklu lægra, enda sést það á tölunum. Í dag eru 33 á sjúkrahúsi vegna veirunnar, jafn margir og í desember 2020 þrátt fyrir að nýgengi smita hafi þá verið brotabrot af því sem það er í dag. Boris Johnson, forsætisráðherra Bretlands, kynnti í morgun afléttingu takmarkana í Bretlandi, afnám Covid-passa, grímuskyldu og fjarvinnu á hjúkrunarheimilum og meira að segja gaf hann til kynna að bráðum kæmi sá tími að smitaðir þyrftu ekki að einangra sig lengur. Við erum nýbúin að samþykkja framhald á nauðsynlegum aðgerðum til að styðja við atvinnulífið meðan á þessum hömlum stendur og ég er ánægð með að ríkisstjórnin hefur sinnt þeirri skyldu sinni af myndarskap. Það breytir því þó ekki að heildarkostnaðurinn við þær aðgerðir er nú talinn í hundruðum milljarða. Ef það er ekki bráðnauðsynlegt þurfum við að vera meðvituð um kostnaðinn við að halda áfram á sömu braut og spyrja okkur líka hvort við gætum náð meiri og jafnvel betri árangri með því að nýta fjármagnið með annars konar hætti í baráttunni við þennan vágest. [[Forseti hringir.]]Sú spurning stendur tvímælalaust upp á þingheim.
Virðulegur forseti. Ég hóf umræðuna í gær á því að við þyrftum að taka umræðuna um hvernig við séum að takast á við faraldurinn sem samfélag. Þá er ég ekki bara að tala um sóttvarnaaðgerðir heldur allar afleiðingarnar og allar hliðarnar. Ég kallaði eftir því að við fengjum hér á Alþingi og úti í samfélaginu að taka jafn djúpa umræðu um það og við tökum t.d. um efnahagsaðgerðirnar út af faraldrinum og þau viðbrögð. Það er mjög vel skilgreint. Þar höfum við fullt af greinargerðum og tölum og tölulegum upplýsingum. Núna eru einar hörðustu aðgerðir frá upphafi í gangi, sóttvarnatakmarkanir. Hér er ég með opinberu gögnin; tvær síður af fimm blaðsíðna minnisblaði sóttvarnalæknis. Ég heyri það strax, eins og ég kom inn á í gær og óttaðist, að það færu að koma tilfinningar í þessa umræðu. Ég vil að við tökum þessa umræðu. Á upplýsingafundi í morgun var látið eins og við hefðum verið að saka embætti sóttvarnalæknis um að taka bara eitt ákvörðun og að það væri ekki í samráði. Ég veit vel að þeir eru í góðu samráði og eru með fullt af upplýsingum en þær upplýsingar liggja ekki fyrir, við fáum þær ekki til umræðu. Við fáum ekki einhver fleiri sjónarmið til að geta vitað hvort þetta sé allt saman rétt og eðlilegt. Það getur vel verið að þetta séu bestu aðgerðirnar og þær séu réttlætanlegar. Við þurfum bara að hafa upplýsingar og gögn og taka umræðuna eins og við gerum t.d. um allar efnahagsaðgerðirnar sem við höfum farið í í kringum þetta. Svo er alltaf talað um að við séum ekki með lausnir, séum ekki að leggja fram lausnir. Jú, lausnin okkar er sú og það sem við erum að kalla á, til að fá meiri sátt um aðgerðirnar í samfélaginu og við séum örugglega viss um það að við séum að gera það sem er réttast og að við séum að draga sem mest úr áhrifunum, er að kalla fleiri að borðinu og hafa umræðuna upplýstari. Það er það sem ég er að kalla eftir að fjölmiðlar og Alþingi og stjórnvöld geri; taki upplýsta ákvörðun þannig að allir viti að við séum að fara bestu leiðina.
Hæstv. forseti. Í tilefni orða hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins undir þessum dagskrárlið vil ég bara minna á að þeir hafa haft tæplega tvö ár til að tryggja það sem stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar að Alþingi Íslendinga taki þátt í að leggja línurnar í sóttvörnum eins og gert er í nágrannalöndunum. En ég er ekki hingað komin til að ræða það, heldur til að vekja athygli þingheims á niðurstöðum nýrrar rannsóknar frá Vörðu, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, sem kynntar voru fyrr í dag. Þar eru ýmsar slæmar fréttir á ferðinni. Fyrst er að nefna að staða fólks, andleg og fjárhagsleg, á vinnumarkaði hefur versnað á milli ára. Við erum byrjuð að sjá miklar og alvarlegar afleiðingar heimsfaraldurs, ekki bara á efnahagsstöðu fólks heldur líka á andlega stöðu þess. Það kemur skýrt fram í niðurstöðum þessarar könnunar að allt of stór hópur vinnandi fólks á Íslandi má ekki við neinum óvæntum útgjöldum, ræður ekki við óvænt útgjöld, t.d. upp á 80.000 kr., sem þarna eru nefnd dæmi um, án þess að steypa sér í skuldir. Eins og alltaf, og þetta vita hv. þingmenn, er staðan verst hjá einstæðum foreldrum, og við vitum öll að flestir einstæðra foreldra eru mæður með börn á sínu framfæri. Það eru í sjálfu sér engin tíðindi þannig séð í þessari könnun um það hverjir eru útsettastir fyrir fátækt, heilsubresti eða öðru í okkar góða samfélagi, heldur það að þessi staða hefur versnað svo á síðastliðnum tveimur árum að grípa verður til mjög víðtækra ráðstafana. Og hverjar eru þær? Þær eru að tryggja húsnæðisöryggi fólks með fleiri íbúðum á almenna húsnæðismarkaðnum og tryggja framfærslu barna og ungmenna í þessu landi.
Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Íslands er eins og gengur með her upplýsingafulltrúa á sínum snærum sem eru duglegir að færa okkur fréttir af því sem ráðherrar og ríkisstjórn eru að brasa hverju sinni. Eitt er það þó sem ég hef hvergi séð minnst á á vef Stjórnarráðsins og það er athyglisvert bréf frá Brussel sem barst núna 15. desember. Þar staðfestir Eftirlitsstofnun EFTA að íslenska ríkið hafi brotið gegn átta greinum í reglum EES-samningsins um mat á umhverfisáhrifum þegar ríkisstjórnin á síðasta kjörtímabili þröngvaði hér í gegnum þingið á einum degi lögum sem veittu ráðherrum rétt til að gefa út rekstrarleyfi til fiskeldisfyrirtækja án þess að fullnægjandi umhverfismat hefði farið fram. Þarna var brotið gegn grundvallarprinsippum Árósarsamningsins, brotið gegn Evrópureglum um lýðræðislegan rétt almennings til að hafa eitthvað um það að segja hvernig gengið er um náttúruna og landið okkar. Það er umhugsunarvert að hér eru það stofnanir Evrópusamstarfsins sem taka upp hanskann og verja þennan rétt almennings meðan íslenskir stjórnmálamenn voru í því hlutverki að traðka á þeim rétti með geðþóttaákvörðunum og með sértækri lagasetningu sem gekk algerlega í berhögg við viðurkenndar leikreglur um mat á umhverfisáhrifum sem við og nágrannaþjóðir okkar eigum að styðjast við. Ríkisstjórnin og við hér á löggjafarsamkundunni höfum frest til 15. mars til þess að laga þetta. Annars getum við átt von á því að Ísland verði enn einu sinni dregið fyrir EFTA-dómstólinn fyrir að brjóta gegn reglum um mat á umhverfisáhrifum. Ég treysti því að gerð verði bragarbót á þessu og vona innilega að nýr hæstv. umhverfisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, beri meiri virðingu fyrir rétti almennings til aðkomu að ákvörðunum sem fela í sér röskun [[Forseti hringir.]]á náttúrunni heldur en forveri hans, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, gerði.
Virðulegi forseti. Í viðtali um mitt síðasta sumar talaði Þórdís Kolbrún Gylfadóttir, varaformaður Sjálfstæðisflokks, um stefnumótunarvinnu ríkisstjórnarinnar um stefnu og framtíðarsýn í viðbrögðum við heimsfaraldrinum sem væri farinn af stað. Ríkisstjórnin ætlaði að gefa sér tvær til þrjár vikur í verkefnið. Ráðherrann sagði, með leyfi forseta: „Svo stendur upp á okkur að svara því hvernig við ætlum að hafa hlutina til framtíðar.“ Viðtalið birtist 24. júlí, degi eftir að ríkisstjórnin boðaði aftur sóttvarnaaðgerðir innan lands. Það var auðvitað bakslag enda hafði sama ríkisstjórn mánuði fyrr aflétt öllum aðgerðum innan lands á stórum blaðamannafundi. Bakslagið var þó aðeins tímabundið, sagði ráðherrann. Þau væru nú að gefa sér þennan skamma tíma til að vinna þessa framtíðarstefnu. Ríkisstjórninni var sem sagt um mitt síðasta ár orðið ljóst að hún þyrfti að setja sér eitthvert plan til lengri tíma, plan sem tæki á þýðingu þess að þátttaka almennings á Íslandi í bólusetningu er á heimsmælikvarða, plan til að mæta áskorunum heilbrigðisstarfsfólks og heilbrigðiskerfisins, plan um skólastarf, plan fyrir fyrirtækin, plan fyrir menningarlífið, plan fyrir íþróttastarf í landinu, plan fyrir heimilislíf í landinu, plan svo hægt væri að horfa til lengri tíma en bara næstu daga og vikna, framtíðarplan í stað stöðugrar óvissu. Stefnan og planið átti að svara því hvernig við ætluðum sem þjóðfélag að lifa með Covid í náinni framtíð og mögulega um alla framtíð, sagði hæstv. ráðherra. En síðan hefur ekkert heyrst um neitt plan ríkisstjórnarinnar þangað til formaður Sjálfstæðisflokksins birtist í fjölmiðlum fyrir jól og kallaði eftir plani. Hann virtist ekki vita að hans eigin ríkisstjórn var að smíða plan síðasta sumar. Forystuleysið hrópar á okkur. Gerir þessi ríkisstjórn sér ekki grein fyrir sínu eigin hlutverki? Átta ráðherrarnir sig ekki á því að þeir geta gert meira en bara að gagnrýna eigin stefnu? Á meðan býr þjóðfélagið allt við stöðuga óvissu.
Virðulegi forseti. Í upphafi árs 2020 barst hingað heimsfaraldur. Síðan eru liðin tvö ár. Stjórnvöld fengu þá það óvænta verkefni að bregðast við afleiðingunum með margvíslegum hætti. Í upphafi var tekin sú skynsamlega ákvörðun að fylgja sérfræðingum í sóttvarnaaðgerðum. Það var okkar gæfa. Við sjáum það nú að með því að fylgja ráðum sérfræðinga náðum við að vernda heilbrigðiskerfið svo það hélt í við veiruskömmina. Ég ætla ekki að leyfa mér að hugsa til þess hvernig ástandið væri ef okkur hefði ekki tekist það. Í því sambandi getum við litið til annarra þjóða sem börðust í bökkum þrátt fyrir öflugt heilbrigðiskerfi. Við getum litið til Bandaríkjanna, því að á tímabili voru fullir líkgeymslugámar fyrir utan sjúkrahús í New York. Fólk hér á landi gerir sér kannski ekki almennt grein fyrir því að heilbrigðisstofnanir hér á landi voru með áætlanir um hvernig ætti að geyma líkin ef til þess kæmi. Við getum þakkað fyrir að sú sviðsmynd raungerðist ekki. Eitt það mikilvægasta er að okkur hefur tekist að halda skólum landsins opnum. Sérfræðingar eru þegar farnir að tala um að langvarandi sóttkví geti haft neikvæð áhrif á námsárangur barna og andlega líðan. Hvernig ætli staðan sé hjá þeim börnum sem voru skikkuð heim í marga mánuði víða erlendis? Virðulegi forseti. Stjórnvöld hafa líka borið gæfu til þess að leggja fram efnahagslegar mótvægisaðgerðir til að minnka þau áhrif sem heimsfaraldur hefur. Þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa lagt í telja á þriðja tug. Þær fela í sér stuðning við rekstraraðila, aðgerðir til að örva eftirspurn og til að viðhalda ráðningarsambandi, aðgerðir til að vernda heimilin og ekki síst verndun viðkvæmra hópa. Sérfræðingar hafa tekið undir að þetta hafi tekist vel. Ég er orðin hundleið á þessu ástandi, eins og flestir, en við verðum að halda áfram að brosa, halda okkur við skynsamlegar sóttvarnaaðgerðir og árangursríkar efnahagslegar aðgerðir. Það er ekki í boði að gefast upp núna.
Virðulegur forseti. Hæstv. utanríkisráðherra hefur stigið fram í fjölmiðlum í þessari viku og boðað aðgerðir til stuðnings veitingageiranum. Ég ætla ekki að gera athugasemdir við að fara eigi í stuðningsaðgerðir, sem eru bæði nauðsynlegar og brýnar, heldur vinnubrögðin í kringum þetta. Eftir því sem ég kemst næst þá er reiknað með að boðaðar aðgerðir kosti á bilinu 1,5 til 3 milljarða og mér sem nýjum þingmanni finnst það sérstakt að verið sé að lofa slíkum útgjaldaauka við nýsamþykkt fjárlagafrumvarp án þess að nokkurt samráð hafi verið haft við þingið sem fer með fjárveitingavaldið. Þessi vinnubrögð eru manni óskiljanleg en ræðum samt aðgerðirnar núna. Það mun skipta miklu máli hvernig slíkur styrkur verður útfærður og ekki er víst að boðaðar aðgerðir nýtist öllum þeim sem þurfa á stuðningi að halda. Hlutabótaleið nýtist t.d. ekki þeim fyrirtækjum sem misst hafa starfsmenn eða þar sem stór hluti starfsmanna kemst ekki til vinnu vegna einangrunar eða sóttkvíar. Þá þarf einnig að huga að þeim veitingastöðum sem eru með stutta eða enga rekstrarsögu og hafa því ekki rétt viðmið eða bara alls engin viðmið. Nú þurfa að koma til einhvers konar viðspyrnustyrkir sem hjálpa þessum fyrirtækjum að halda sjó svo að þau geti ráðist í nauðsynlegar framkvæmdir og undirbúning fyrir sumarið. Virðulegur forseti. Það styttist vonandi í að við náum tökum á þessum faraldri og því skiptir máli að þessi fyrirtæki fái nauðsynlegan og réttan stuðning til að enginn drukkni í fjöruborðinu, eins og einn veitingamaður orðaði það svo nöturlega við mig.
Hæstv. forseti. Þegar ég fór fram á sérstaka umræðu um sölu Símans á Mílu í upphafi þings var ég að vonast eftir að ná þeirri umræðu áður en salan gengi í gegn. En þessi umræða er engu að síður nauðsynleg og margar spurningar hafa vaknað sem þarf að svara. Það sem stendur upp úr er andvaraleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart fjárfestum og fjármagni því að það blasir strax við að ekki er allt sem sýnist. Fyrstu opinberu gögnin sem til eru um sölu Mílu eru á hluthafafundi Símans þann 31. ágúst 2021. Í kynningu fyrir fundinn stendur m.a., með leyfi forseta: „[E]igendabreytingar á félaginu [koma] til greina, en ekkert hefur enn verið ákveðið í þeim efnum. Erlendir og innlendir fjárfestingarsjóðir hafa sýnt félaginu áhuga og verður rætt nánar við hluta þeirra í framhaldinu.“ Svo mörg voru þau orð. Þann 23. október, sjö vikum síðar, undirritaði stjórn Símans samning um sölu á öllum eignarhlut sínum í Mílu til Ardian. Salan var ekki borin undir hluthafafund. Það blasir við miðað við umfang viðskiptanna að allar líkur eru á því að málið hafi verið mun lengra komið en tilkynnt var til hluthafa þann 31. ágúst síðastliðinn. Það hljóta allir að gera sér grein fyrir því að það tekur lengri tíma en nokkrar vikur að klára svo flókin viðskipti með öllum þeim áreiðanleikakönnunum og samningsgerðum sem þeim fylgja, bæði við söluna og 20 ára leigusamningnum sem henni fylgir. Síðan má ekki gleyma þeim sem seldu sinn hlut. Það eru ekki aðilar sem eru þekktir fyrir að bera almannahagsmuni fyrir brjósti. Stoðir, sem áttu 16% hlut í Mílu, standa á bak við þessa sölu. Stoðir eru FL Group og sú grúppa er Íslendingum vel kunn frá hruni þar sem hún átti stóran þátt í skaðanum sem þjóðin varð fyrir. Telja ráðherrar úr ríkisstjórn eðlilegt að jafn lítill hópur og raun ber vitni geti ráðskast með þessum hætti með grunnstoðir þjóðarinnar? Og setti ríkisstjórnin einhvern þrýsting á lífeyrissjóðina, sem eiga 62% í Mílu, að standa gegn sölunni í nafni þjóðarhags, eða er enn og aftur bara spilað með fjármagninu? Síðan má ekki gleyma að við höfum ekki hugmynd um hver er að kaupa. Síminn var að selja mikilvæga innviði Mílu á 78 milljarða og fjárfestingarsjóðurinn Ardian er kaupandi. En veit ríkisstjórnin hverjir hinir eiginlegu fjárfestar eru? Þá er nær ómögulegt að finna og einhvern veginn efast ég um að ríkisstjórnin hafi vitneskju um hverjir þetta eru. Hæstv. forsætisráðherra leiðréttir mig þá hafi hann vitneskju um nöfnin, fólkið en ekki félögin að baki sjóðnum sem Ardian er að kaupa fyrir. En ef svo er ekki þá höfum við ekki hugmynd um hverjir hafi eignast grunnkerfi fjarskipta á landinu. Það er gríðarlega alvarlegt mál. Almenningi hefur verið sagt að þessi eignaskipti muni ekki hafa nein áhrif á neytendur, hvorki kostnað né öryggi fjarskipta á landinu því að samhliða sölunni var gerður 20 ára leigusamningur milli Mílu og Símans. Gott og blessað. En hvað gerist eftir 20 ár? Og til hvers er verið að selja eitthvað til þess eins að leigja það til baka? En það gerðist fleira á síðasta ári, því að í febrúar seldu Sýn og Nova mikilvæga innviði er tengjast 5G-uppbyggingu til félags sem heitir Digital Colony. Sýn og Nova munu, eins og Síminn, leigja innviðina aftur af kaupandanum. Tveir fjárfestingarsjóðir hafa því eignast næstum allt grunnkerfi fjarskipta á landinu á nokkrum mánuðum síðasta árs. Það sem verra er, er að þessir sjóðir, Ardian og Digital Colony, tengjast og hafa unnið náið saman í kaupum á fjarskiptainnviðum sem teygja sig til Norður-Ameríku og Evrópu. Og nú hafa þeir báðir gert samninga um kaup á mikilvægum fjarskiptainnviðum á Íslandi; Digital Colony við Sýn og Nova og Ardian við Símann, og í báðum tilvikum inniheldur samningurinn 20 ára leigusamning um afnot af sömu innviðum og seldir voru. Eftir standa stórar spurningar: Hvaða stöðu eru íslenskir neytendur í þegar tengdir aðilar hafa með kaupum á mikilvægum fjarskiptainnviðum Íslands tryggt 20 ára samninga við alla fjarskiptarisa Íslands? Hver verður samkeppnin? Og trúir því einhver að sjóðir sem starfa náið saman á öðrum mörkuðum fari að keppa á litla Íslandi? Hafa nafntogaðar viðskiptablokkir, sem réðu í skjóli minnihlutaeignar á móti lífeyrissjóðunum, komist yfir gríðarlega fjármuni með innviðasölu þessara fyrirtækja og fórnað í leiðinni langtímahagsmunum heillar þjóðar fyrir skammtímagróða, sem ætti að vera landsmönnum kunnuglegt viðskiptamódel? Hvernig standa þessi fyrirtæki eftir viðskiptin þegar þau hafa verið tæmd að innan og læst inni í 20 ára viðskiptasambandi við fjárfestingarsjóði sem enginn veit raunverulega hver á? Og stóra spurningin: Hvernig ætlum við að skila fjarskiptamálum þjóðarinnar til komandi kynslóða?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda, Ásthildi Lóu Þórsdóttur, fyrir að taka þetta mál upp sem auðvitað hefur einnig verið til umræðu undir umræðum um frumvarp vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um söluna á Mílu. Það er ágætt að rifja það upp að hér er um viðskipti að ræða þar sem einkafyrirtæki selur erlendum aðila þetta undirfyrirtæki, einkafyrirtæki, sem er í eigu, vissulega að hluta til, Stoða, sem hv. þingmaður nefndi, sem áttu stóran hlut en meðal 20 stærstu hluthafa áttu lífeyrissjóðir landsmanna og þar með almennings tæplega 56% hlut í fyrirtækinu þannig að þessi ákvörðun er tekin af þessum aðilum. Vissulega var búið að koma fram, bara svo það sé líka sagt hér, að fyrirtækið væri að skoða mögulega sölu en hins vegar lá þessi tiltekna sala ekki fyrir fyrr en um miðjan ágúst þegar forstjóri Símans óskað eftir fundi með mér og upplýsti mig um þetta. Í beinu framhaldi setti ég þetta mál á dagskrá þjóðaröryggisráðs af því að það er mín skylda að við skoðum þessi viðskipti út frá þjóðaröryggishagsmunum. Önnur ráðuneyti fara síðan með ákveðna þætti sem tengjast markaðsmálum og neytendamálum. Ég vil ítreka að það er vissulega mikilvægur hluti en það hefur ekki verið til umræðu á vettvangi þjóðaröryggisráðs sérstaklega. Þetta vekur okkur til umhugsunar um það að við hér á landi höfum enn þá ekki sett reglur um rýni á erlendum fjárfestingum í mikilvægum innviðum en það mál er hins vegar á þingmálaskrá minni. Ég hef boðað það og hef verið að líta til norrænna fordæma en nágrannalönd okkar á Norðurlöndum hafa eitt af öðru verið að setja slíka löggjöf undanfarin ár, raunar síðastliðin tvö ár sérstaklega. Það er auðvitað gríðarstórt mál að horfa til þess, hvað innviði okkar varðar, að í senn sé gætt þjóðaröryggis og samfélagslegs öryggis. Sömuleiðis hefur Evrópusambandið mótað stefnu um slíkar innviðafjárfestingar og að hún geti falið í sér mögulega öryggisógn. Þetta frumvarp, sem von er á frá mér á þessu þingi, mun gefa stjórnvöldum möguleika til skoðunar og mats á því hvort áform um fjárfestingu á tilteknum sviðum geti ógnað tilteknum grundvallarhagsmunum ríkisins og almennings. Hv. þingmaður spyr um lagaheimildina í lögum nr. 34/1991, um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri. Þar hefur vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagt fram það frumvarp sem ég nefndi í upphafi sem tekur á tilteknum atriðum hvað varðar þessa fjárfestingu en með því að samningar tókust milli ríkisins og Mílu, eftir framlagningu þess frumvarps, reyndist ekki brýn nauðsyn á að afgreiða það mál í flýti fyrir jól. En auðvitað varpar það ljósi á það hversu mikilvægt er að styrkja þennan lagaramma almennt. Eftir að ég setti þessa tilteknu sölu á dagskrá ríkisstjórnar var sett í gang greiningarvinna. Haft var samráð við Fjarskiptastofu og Samkeppniseftirlitið. Í kjölfarið var ákveðið að efna til viðræðna við Símann um ráðstafanir til að vernda þjóðaröryggishagsmuni í tengslum við söluna. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra leiddi þær viðræður af hálfu ríkisins og síðan var frumvarpið sem ég nefndi hér áðan undirbúið. Viðræður stjórnvalda fóru fram við Símann sem seljanda Mílu, Ardian sem kaupanda Mílu, sem og við Mílu sjálfa. Þær viðræður leiddu til samkomulags þann 13. desember um tilteknar kvaðir vegna þjóðhagslega mikilvægra fjarskiptaneta Mílu. Það samkomulag er í takti við upplegg og áherslur ríkisstjórnarinnar í þessum viðræðum og þessi samningur var staðfestur á fundi ríkisstjórnarinnar 14. desember. Auk þess fór fram rýni á grundvelli laga nr. 34/1991, um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, og þar var kallað eftir upplýsingum um eigendur og helstu lykilstarfsmenn. Ardian er franskt sjóðastýringarfyrirtæki með u.þ.b. 120 milljarða dala í stýringu. Fjárfestar í þeim sjóðum Ardian sem hér eiga í hlut eru 190 talsins og þar er einkum um að ræða alþjóðlega stofnanafjárfesta. Fjárfestarnir, sem eru að meginstefnu til lífeyrissjóðir og vátryggingafélög, eiga ekki að hafa áhrif á einstaka fjárfestingarsjóði Ardian og niðurstaða viðkomandi ráðherra varð að hann taldi ekki tilefni til að stöðva viðskiptin á þessum grunni. Salan er hins vegar til skoðunar hjá Samkeppniseftirlitinu. Það er skammur tími til að fara yfir þetta mikilvæga mál en ég vil ítreka það hér að allt frá því að þetta stóð fyrir dyrum hefur þetta mál verið rætt á viðeigandi vettvangi. Þar koma auðvitað upp ýmis grundvallaratriði eins og hvað okkur finnst um það að slíkt innviðafyrirtæki sé í einkaeigu. [[Forseti hringir.]]Sú ákvörðun var tekin fyrir allmörgum árum í tíð allt annarrar ríkisstjórnar en ég tel hins vegar að ríkisstjórnin hafi gætt að [[Forseti hringir.]]hinum mikilvægu öryggishagsmunum alveg frá því að þetta mál var fyrst sett á dagskrá hjá okkur.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu um sölu á þjóðhagslega mikilvægum innviðum til erlendra aðila. Ég vil byrja á að taka það fram að ég er á þeirri skoðun að mikil mistök hafi verið gerð í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á sínum tíma við sölu Símans þegar grunninnviðir voru ekki skildir frá heldur seldir einkaaðilum. Eins og fram kemur í umsögn ríkislögreglustjóra við frumvarp það sem nú er til umfjöllunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd er hér um að ræða ríkt öryggis- og neyðarnet fjarskipta á landinu sem stjórnvöldum ber að tryggja. Í frumvarpi ríkisstjórnar, sem var lagt fram sem nokkurs konar neyðarhemill og átti að afgreiða með hraði fyrir jól, er ekki að finna heimildarákvæði fyrir Fjarskiptastofu til að meta áhrif viðskiptanna á fjarskiptamarkað og fjarskiptainnviði. Því um hvað snýst það mál og um hvað snýst allt málið? Jú, um virka innviði, fjarskiptainnviði, öryggi og samkeppni í þágu neytenda. Og hvað gerist ef innviðirnir eru látnir drabbast niður? Er einhver leið að gera þá kröfu á þá erlendu fjárfestingarsjóði sem eru að kaupa Mílu að þeir viðhaldi tryggu fjarskiptaneti? Getum við staðið frammi fyrir því að verð til neytenda rjúki mögulega upp úr öllu valdi þegar svo stór þátttakandi er kominn inn á markaðinn við yfirburðastöðu? Herra forseti. Við getum því miður ekki spólað til baka en við getum passað upp á það með lagaumgjörð að öryggi og hagsmunir almennings á Íslandi séu tryggðir. Þessi málamyndasamningur, sem hæstv. forsætisráðherra minntist á áðan, mun ekki halda neitt ef kaupin ganga ekki eftir en Samkeppniseftirlitið er að skoða þau. Það verður að tryggja virka lagaumgjörð sem tryggir öryggi og hagsmuni almennings í landinu. Um það snýst þetta mál fyrst og fremst.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvæg mál sem eru fjarskiptainnviðirnir okkar. Þetta mál er í grunninn tvíþætt. Þetta snýst um þá öflugu innviðauppbyggingu sem fjarskipti eru og eru gríðarlega mikilvæg fyrir nýsköpun og tækniþróun í landinu og hins vegar um öryggi, almannaöryggi, þjóðaröryggi og almannahagsmuni Ég held að þetta tvennt geti farið saman en þarna eru margar áskoranir. Til þess að létta á spennunni þarna á milli og reyna kannski að ná báðum þessum þáttum sem ég nefndi áðan, nýsköpun og þróun og svo örygginu, þá held ég að við séum í dauðafæri hér á landi að koma þeim þáttum báðum mikið áfram með því að klára verkefni sem er óbeint komið langt af stað og það er að eiga okkar eigin öryggisfjarskipti, að stjórnvöld eigi sitt öryggisfjarskiptanet. Það eigum við í grunninn í dag í orkufjarskiptum, í öryggisfjarskiptum, innviðum Neyðarlínunnar og innviðum Ríkisútvarpsins og fleiri slíkum opinberum stofnunum. Ef við myndum sameina þetta í ein öflug öryggisfjarskipti þá kostar ekki svo mikið að klára þennan hring. Þá erum við búin að létta gríðarlega spennu þarna á milli og um leið stórauka öryggið sem mun þá hjálpa okkur í nýsköpun og þróun og önnur fyrirtæki vilja koma hingað og byggja upp tæknilausnir sem eru háðar fjarskiptum.
Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu, kannski sérstaklega fyrir síðustu spurninguna sem kom fram hjá henni eins og rúsínan í pylsuendanum, sem var: Hvernig ætlum við að skila fjarskiptainnviðum landsins til komandi kynslóða? Ég held að Mílumálið kristalli nefnilega að svarið hjá ríkisstjórninni er að þau hafi ekki hugmynd um það. Þau hafa ekki hugmynd um hvernig á að byggja upp fjarskipti og tryggja upplýsingaöryggi til framtíðar. Þvert á móti skín endalaust í gegn sinnuleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart fjarskiptum og upplýsingaöryggi. Það birtist í Mílumálinu og birtist líka í því að fjarskiptum sé skúbbað yfir í eitt af bland í poka-ráðuneytunum í stjórnarráðsbreytingunum núna í byrjun kjörtímabils og þau slitin úr samhengi við aðra nauðsynlega innviði samfélagsins í innviðaráðuneytinu. Ég er ekki viss um að ríkisstjórnin átti sig á því að það er ekki hægt að gera of mikið úr því hversu mikilvæg almennu fjarskiptanetin eru. Allt fer í gegnum þau, ekki bara neyðarkerfin sem hér hafa verið nefnd heldur eru þau undirstaða allra mikilvægra innviða samfélagsins í dag. Það er ekki eins og Mílumálið hafi birst eins og þruma úr heiðskíru lofti, ágúst á síðasta ári hefur verið nefndur en það voru fréttir af þessu máli í september 2020. Þetta var tvö ár á leiðinni. Allan þann tíma var til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd frumvarp um heildarfjarskiptalög þar sem voru mörg mikilvæg verkfæri fyrir Fjarskiptastofu til að skipta sér af viðskiptum af nákvæmlega þessu tagi. Það mál dagaði uppi í nefndinni, ekki vegna stjórnarandstöðu og einhverrar ósanngirni okkar heldur vegna þess að stjórnarliðar slátruðu því í nefnd við þinglok. Þetta var annað þingið í röð sem ríkisstjórnin hafði ekki dug til að klára þetta mikilvæga mál. [[Forseti hringir.]]Ef það hefði verið klárað þá stæðum við ekki hér að tala um Mílumálið sem eitthvert vandamál heldur hefðum við haft verkfæri til að taka á því.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda og forsætisráðherra fyrir að taka þessa umræðu. Félagið Míla er samfélagslega mikilvægt og heldur utan um þá grunninnviði sem eru þjóðhagslega mikilvægir. Fjarskipti verða sífellt nauðsynlegri liður nútímasamfélags. Það er ekki bara að ná í næsta mann eða geta unnið heiman frá sér heldur er þjóðaröryggi undir. Þeir innviðir sem til þarf eru mikilvægir í því sambandi og sá grunnur sem nútímasamfélagið og atvinnulíf okkar stendur á. Tilgangur Mílu er að byggja upp, viðhalda og reka innviði fjarskiptaþjónustu um allt land. Félagið snertir því okkur öll. Kerfi Mílu eru grunnur að fjölþættri fjarskiptaþjónustu. Það er eðlilegt að sala á Mílu sé ígrunduð í grunninn og það er hlutverk Alþingis að greina og bregðast við sölu félagsins. Sala á Mílu til erlendra fjárfesta er nokkuð sem við þurfum að staldra við, greina og ræða sem samfélag. Það er nauðsynlegt að hér sé traust og aðgengileg fjarskiptaþjónusta og það er á ábyrgð stjórnvalda að hafa öflugt eftirlit. Við höfum innlendar eftirlitsstofnanir sem hafa eftirlit með fyrirtækinu en það þarf að efla það eftirlit og skiptir eignarhald engu máli í því sambandi. Við erum með lög í landinu sem tryggja staðsetningu kjarnabúnaðar á sviði fjarskipta hérlendis. Það er gert með vísan til þjóðaröryggishagsmuna og í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland er kveðið á um að tryggja skuli vernd grunnvirkja og núverandi starfsemi Mílu lýtur nú þegar ákvæðum laga er varða öryggishagsmuni. Eignarhald erlendra aðila á innviðum hér á landi er ekki endilega ávísun á verri þjónustu eða verra aðgengi, við höfum dæmi því til sönnunar. Hins vegar er sala á grunninnviðum, eins og kerfi Mílu, ekki áhættulaus. Sala Mílu þarf að sæta eftirfylgni stjórnvalda og byggja á skýru verklagi og ferlum um upplýsingamiðlun og reglubundnu endurmati, hver svo sem kaupandinn er, hvort sem hann er innlendur eða erlendur.
Virðulegi forseti. Um er að ræða, að ég held, stærstu erlendu fjárfestingu hér á landi síðasta áratug, verðmiðinn nálgast 80 milljarða kr. Það er auðvitað mikið í húfi, það blasir við, og það eru tækifæri í þessari sölu. En hagsmunirnir eru á hinn bóginn slíkir að þetta geta aldrei talist viðskipti sem ekki eiga erindi við almenning. Ég vil taka fram í upphafi að ég er ekki mótfallin þessari sölu. Ég er talsmaður alþjóðlegra viðskipta og styð sterkt og gagnsætt samfélag. En það þarf að rýna viðskipti með þjóðfélagslega mikilvæga innviði og það þarf að gera það í kjölinn, því að þjóðaröryggi verður að vera tryggt öllum stundum og þar undir er netöryggi mjög vaxandi þáttur. Við þurfum vissu um að samskipti okkar innan lands og við umheiminn standi ekki og falli með einu fyrirtæki, búnaði, starfsfólki og starfsemi þess. Við þurfum vissu um að gætt sé að samkeppni og að tengingar okkar séu í höndum fleiri en eins aðila. Það kemur líka til skoðunar að það er síaukin þörf fyrir gagnaflutning og auknar kröfur um áreiðanleika hans og áhrif á samkeppnishæfni Íslands á alþjóðavísu. Þannig að þarna eru margþættir hagsmunir undir og grundvallarhagsmunir sem tengjast innbyrðis. Breytingar á eignarhaldi fjarskiptainnviða og jafnvel sala þeirra úr landi þurfa alls ekki að vera áhyggjuefni. Innviðir á borð við þá sem eru í eigu Mílu þurfa að vera í höndum aðila sem hafa þekkingu á viðhaldi þeirra og svigrúm til að sinna því. Samkvæmt tilkynningu hefur umrætt félag hug á að hraða fjárfestingarverkefnum Mílu og leggja sérstaka áherslu á lagningu ljósleiðara í sveitarfélögum á landsbyggðinni. Í því felast vissulega jákvæðar fréttir. En áhyggjuefnið hér í mínum huga er hvernig undirbúningi stjórnvalda hefur verið háttað og hvernig lagaumgjörðin tryggir hina samfélagslegu hagsmuni sem undir eru. Ég tel að hæstv. ráðherra verði að gefa þinginu skýrari svör en ríkisstjórnin hefur gert, um hvernig tryggja eigi þessa grundvallarhagsmuni.
Virðulegi forseti. Sá ágæti rithöfundur og fyrrverandi þingmaður, Guðmundur Andri Thorsson, skrifaði fyrir nokkru grein þar sem hann lýsti Íslendingum og þeirra dálæti á þrætueplum, þeirra þvermóðsku, þeir töluðu út og inn um allt sem betur mætti fara en svo þegar kæmi að sjálfum kjarna málsins þá dytti allt í dúnalogn. Mér kemur þetta í hug núna þegar auðvitað er mikilvægt mál er hér til umræðu, sem strangt til tekið er ekkert endilega á vettvangi Alþingis eða ríkisstjórnar að fjalla um. Þetta er einkafyrirtæki sem verið er að selja. En þess er beðið að með sölunni verði einhvers konar vottun eða stimplun frá Alþingi. Það er betra fyrir kaupandann. Kjarni málsins í þessu öllu er að sumt á kannski alls ekkert að einkavæða. Suma innviði er kannski best að ríkið sjái um. Það var ekki endilega til mikillar gæfu á sínum tíma að selja Símann með þeim hætti sem gert var. Það myndi ekki flokkast undir mikla sigurgöngu þeirra sem að því stóðu. En úr því sem komið er þá finnst mér kjarni málsins vera, og vonandi dettur ekki allt í dúnalogn við það eitt að nefna kjarna þessa máls, það meginatriði að hér sé raunverulegt síma- og netsamband um allt land, traust og öruggt hvað sem á dynur, hvað sem á bjátar. Svo er alls ekki í dag. Það er götótt kerfi sem við stöndum uppi með núna, öllum þessum árum síðar. Þess vegna hef ég lagt frumvarp þess efnis að í þau göt verði bætt. Hér er kannski sóknarfæri til að sjá til þess að með vottun Alþingis á þessum samningi skuli fylgja skuldbinding um að stagað verði í þessi göt.
Virðulegi forseti. Sú staða sem þjóðin og stjórnvöld hafa verið sett í varðandi sölu á grunnneti Símans og Mílu til erlendra aðila á sér sögu vanhugsaðra ákvarðana fyrir um 17 árum síðan. Það sem síðan hefur gerst er afleiðing af því. Það var salan á Símanum ásamt grunnnetinu. Þingmenn VG voru andvígir þeirri sölu og fóru fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um málið sem var hunsuð. Svörin hjá þáverandi stjórnarherrum Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks voru að svo margt væri hægt að gera fyrir þessa peninga; byggja nýjan Landspítala, leggja Sundabraut. Hvað varð? Hvar er Sundabrautin? Dagur B. var ekki einu sinni orðinn borgarstjóri þá. Enn tölum við um Sundabraut. Þá gekk maður undir mann í Framsóknarflokknum fyrir forystuna að útskýra fyrir almennum flokksmönnum á landsbyggðinni að ekki væri hægt að skilja að Símann og grunnnetið við sölu hans, enda hafði þeim verið lofað að Síminn yrði ekki seldur, hvað þá grunnnetið. Blekið var varla þornað eftir söluna en einmitt var búið að skilja frá grunnnetið, Mílu, sem nú er verið að selja úr landi, sem verður allt eins braskað með af erlendum vogunarsjóðum á næstu árum. Meðganga málsins var þá auðveldari hjá þáverandi samstarfsflokki Framsóknar í ríkisstjórn og þáverandi ráðherrum og þingmönnum þess flokks. Ég rifja þetta upp núna því sagan er til að læra af henni. Nú erum við stödd þar sem þarf að gera það besta úr stöðu sem m.a. lífeyrissjóðirnir hafa komið okkur í og tekið þátt í að koma okkur í, málpípur markaðsaflanna og fyrirtæki sem skreyta sig gjarnan um þessar mundir með stefnum og tali um samfélagslega ábyrgð en skeyta jafnvel minna um þjóðarhagsmuni, almannahagsmuni og þjóðaröryggi sem órjúfanlegan hluta af þeirri orðræðu. Það fellur því í hlut stjórnvalda og Alþingis að tryggja þá hagsmuni. Við verðum að gæta að almannahagsmunum okkar sem þjóðaröryggi. Hvað með fjölskylduna á Fellsströnd sem varð síma- og fjarskiptalaus í viku núna? [[Forseti hringir.]]Hvað skorar örugg þjónusta við slík heimili hátt hjá erlendum vogunarsjóðum? Við verðum að tryggja og standa með dreifðum byggðum sem reiða sig á örugg fjarskipti, byggðaöryggi, þýðingu góðra og öruggra fjarskipta fyrir byggð um land allt.
Herra forseti. Það var árið 2005 sem ríkið seldi Símann. Málið var umdeilt og Samfylkingin lagðist gegn sölunni en Sjálfstæðismenn og Framsóknarmenn keyrðu hana í gegn og Míla var síðan stofnuð. Míla er ekkert venjulegt fyrirtæki sem engu máli skiptir hvernig er rekið. Starfsemin varðar íslenskan almenning og öryggi þjóðarinnar, varðar efnahags-, öryggis-, varnar- og almannahagsmuni. Því verður að gera ríkar kröfur til fjárfestingarfélagsins sem mun ef að líkum lætur verða eigandi Mílu. Míla má ekki fara í hendur fjárfestingarsjóðsins án skilyrða um samfélagsöryggi sem halda, því ef illa fer verður almenningur fyrir skaða. Gerð voru mistök við sölu Símans á sínum tíma. Þau verða ekki tekin til baka en við getum sett lög og regluverk sem tryggir viðhald, öryggi og heimild yfirvalda til að taka fyrirtækið yfir ef neyðarástand skapast eða einkaaðilinn er ekki hæfur til að sinna svo mikilvægri starfsemi. Er tryggt að koma megi í veg fyrir að eigendur geti af geðþótta eða vegna vanhæfni lamað íslenskt samfélag, farið með fyrirtækið út fyrir lögsögu Íslands eða selt úr landi nauðsynleg tæki til starfseminnar? Alþingi hefur ekki fengið að rýna skilyrðin sem hæstv. forsætisráðherra nefndi að sett hafi verið um söluna til að ganga úr skugga um að með þeim sé þjóðaröryggis gætt. Sala Mílu vekur upp spurningar um hvernig verja megi sem best nauðsynlega innviði samfélagsins til að gæta að hag almennings og samfélagsöryggi. Salan vekur einnig spurningar um íslenska lífeyrissjóði sem óvirka eigendur í fyrirtækjum. [[Forseti hringir.]]Ættu eigendur lífeyrissjóðanna ekki að gera kröfu til þess að þeir beiti afli sínu sem hluthafar og fjármagnseigendur [[Forseti hringir.]]til að hafa áhrif á viðskiptahætti fyrirtækja? Lífeyrissjóðir áttu meiri hluta í Mílu.
Herra forseti. Ég byrja á að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál til umræðu. Þetta er stórt og mikið mál. Í störfum mínum á þingi hef ég lagt mikla áherslu á þjóðaröryggismál og innviði á undanförnum árum, hvort sem litið er til flutningskerfis raforku, flugvallanna, flugvallakerfisins, netöryggismála eða fjarskipta. Auðvitað eru þetta grundvallarþættir í fjórðu iðnbyltingunni og á þeim tímum sem við erum að fara inn í, í þeirri stafrænu framtíð sem við horfum til. Og umræðan hér í dag, þetta Mílumál, tengist því. Mílumálið snýr ekki beint að eignarhaldinu. Það er ekki eignarhaldið sem er aðalatriðið hér, heldur lagaumhverfið og hvernig eftirlitið er tekið í gegnum lögin, að löggjöfin sé sterk og að í gegnum löggjöfina tryggjum við þjóðaröryggi og almannaheill á þessu sviði sem öðrum. Þetta mál snýr náttúrlega bæði að þjóðaröryggi og almannaheill og ég hef fulla trú á því að fjárfestirinn gæti 78 milljarða fjárfestingar með augunum, og öllu því sem því fylgir; að halda því við, byggja á og annað. Þetta eru fastir innviðir innan lands, í jörðinni meira og minna, ljósleiðaratengingar. Auðvitað er full samkeppni í landinu þó að þetta eignarhald komi fram. Við fylgjum náttúrlega Norðurlöndunum. Við fylgjum vinaþjóðunum í NATO í þessum málum og sú umgjörð hlýtur að vera það sem við byggjum mál okkar á. Við erum að vinna mál núna sem tengist þessu, sem er í sjálfu sér tímamótafrumvarp - og þau eru að koma fleiri á næstu misserum - þ.e. frumvarp um áfallaþol fjarskiptaþjónustu og fjarskiptaneta, sem tengist þessu máli. [[Forseti hringir.]] Ég er hins vegar mjög ánægður með, herra forseti, að við séum að ræða almennt [[Forseti hringir.]]um þjóðaröryggismál hér og við eigum að gera það miklu oftar. [[Forseti hringir.]]Það er af mörgu að taka í þessu máli.
Herra forseti. Þessa dagana fer Samkeppniseftirlitið yfir það hvort það geri athugasemd við söluna á Mílu, eðlilega, þegar um er að ræða fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu. Vandinn er að yfirferð Samkeppniseftirlitsins nær ekki yfir alla þá þætti sem skoða þarf þegar seldir eru jafn sérstakir grunninnviðir og um ræðir í tilfelli Mílu. Þess vegna er til samevrópskt regluverk sem er kallað Kóðinn, sem fjallar um fjarskiptakerfi í Evrópu og átti að innleiða hér á landi með nýjum heildarlögum um fjarskipti. Það er búið að leggja það frumvarp tvisvar fram. Á síðustu tveimur þingum hefur ríkisstjórnin lagt það frumvarp fram og ekki haft kraft til að klára það. Það er forgangurinn sem er settur í fjarskiptaöryggi í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ef það frumvarp hefði verið orðið að lögum hefði ekki bara verið skoðuð hefðbundin samkeppnisstaða, eins og Samkeppniseftirlitið er að gera, heldur líka bara gæði og öryggi grunnnets fjarskipta, sem hlýtur að skipta öllu máli og verður ekki skoðað hjá Samkeppniseftirlitinu. En nei, það frumvarp kláraðist ekki síðasta vor eða vorið þar áður. Enn bíðum við eftir öðru frumvarpi frá ríkisstjórninni sem hefði verið mjög gott að hafa í höndunum þegar Mílumálið kom upphaflega upp varðandi rýni fjárfestinga erlendra aðila í þýðingarmiklum samfélagsinnviðum sem hæstv. forsætisráðherra nefndi hér áðan. Það á að koma fram 17. mars. Herra forseti. Sinnuleysi kallaði ég þetta í minni fyrri ræðu hér. Sofandaháttur er annað sem mætti kalla það. Ég vona að ríkisstjórnin sé ekki lengur sofandi, en mikið óskaplega þykir mér hún lengi að vakna.
Virðulegi forseti. Sala Mílu hefur verið allt annað en óumdeild. Heyrst hafa sterkar raddir um að salan ógni þjóðaröryggi, það sé ekki öruggt að eignarhald grunnnets og fjarskipta sé í höndum erlendra aðila. Nokkrar staðreyndir hafa þegar komið fram. Míla rekur grunninnviði sem eru okkur þjóðhagslega mikilvægir. Engin skilyrði um eignarhald íslenskra aðila eru til staðar í fjarskiptalögum. Salan hefur verið til umfjöllunar hjá þjóðaröryggisráði. Þeirri skoðun er ekki lokið en af aðgengilegum gögnum get ég ekki séð að salan ógni þjóðaröryggi Íslands. Í nýjum lögum um Fjarskiptastofu eru ríkar heimildir til eftirlits sem og skilyrði um að allur búnaður þurfi að vera framleiddur af ríkjum sem Ísland á í öryggissamstarfi við, eða ríkjum innan EES. Í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland er kveðið á um að tryggja skuli vernd grunnvirkja og samkvæmt lögum er hægt að lögbinda staðsetningu kjarnabúnaðar á sviði fjarskipta hérlendis og vísað þar til þjóðaröryggishagsmuna. Að mati samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins mun samkomulag um framangreint, auk fyrirhugaðra nýmæla í fjarskiptalögum, stuðla að því að starfsemi Mílu samrýmist þjóðaröryggishagsmunum. Eftirfylgni stjórnvalda með framkvæmd samkomulagsins verður að byggjast á skýru verklagi og ferlum um upplýsingamiðlun, nauðsynlegt samstarf og reglubundið endurmat með tilliti til mikilvægis þjóðaröryggishagsmuna. Með nýframlögðu frumvarpi um breytingu á lögum um fjarskipti og lögum um Fjarskiptastofu og lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri tel ég að við getum tryggt betur öryggi fjarskiptanets Íslendinga með góðum hætti. Mikilvægt er að enginn vafi leiki á því að öryggi grunninnviða fjarskipta á Íslandi sé með öllu tryggt til hlítar því að það skiptir miklu máli að þingið taki umræðuna [[Forseti hringir.]]og ég þakka fyrir að fá tækifæri til að koma að fyrrgreindum sjónarmiðum.
Virðulegur forseti. Í þessu stóra máli eru ýmsar grundvallarspurningar undir, eins og t.d. mörkin á milli ríkis- og einkarekstrar, þjóðaröryggismál og einnig efnahagur okkar allra í gegnum gjaldmiðil. Svo það sé sagt skýrt: Viðreisn sér ekki ástæðu til að gera athugasemd við þessi viðskipti á grundvelli þess að þessir innviðir þurfi að vera í eigu ríkisins eða skilyrðislaust í eigu innlendra fyrirtækja. Aðalatriðið er að lagaumgjörð og regluverkið í kringum þennan markað sé í lagi, að hann sé skilvirkur, sanngjarn og ekki síst að eftirlitið sé traust. Við getum skoðað þetta með hliðsjón af öðru innviðakerfi sem er í eigu opinberra aðila. Flutningskerfi raforku hefur verið mikið í fréttum, einfaldlega vegna þess að eigendum þess hefur gengið illa að byggja upp kerfið og halda því við. Afleiðingin er skortur og skerðing á raforku með tilheyrandi tapi á verðmætum og skaða fyrir atvinnuuppbyggingu, að ekki sé talað um veikleikana sem birtust okkur í óveðrinu mikla sem gekk yfir fyrir fáeinum misserum. Þetta dæmi segir okkur að eignarhaldið eitt og sér, opinbert eignarhald eða innlent, er ekki ávísun á að hagsmunir almennings séu tryggðir. Andvaraleysi stjórnvalda þegar kemur að þjóðaröryggishlutanum er mun meira áhyggjuefni. Allar greiningar og úttektir sérfræðinga á þessu sviði segja okkur að þau sjónarmið þurfi mun meira vægi í umræðunni, enda heimsmynd okkar gerbreytt í tæknivæddum heimi. Þarna þurfa stjórnvöld að halda vöku sinni og mega ekki hrökkva upp við vondan draum þegar í óefni er komið líkt og gerðist þegar þetta mál fór af stað. Þetta eru stór og mikil viðskipti og í tilkynningu frá Símanum hefur sérstaklega verið varað við áhrifum á gengi krónunnar. Svo vitnað sé í tilkynningu Símans vegna málsins: „Þá er um að ræða viðskipti af stærðargráðu sem mögulega valda tímabundnum flæðisfrávikum eða óvenjulegum skammtímahreyfingum á gengi krónunnar …“ Við þurfum því ekki bara að spyrja spurninga um hugarþel og áform útlendinga heldur einnig um árvekni ríkisstjórnarinnar og, merkilegt nokk, Seðlabankans líka.
Forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra og öðrum sem tóku til máls, fyrir þeirra innlegg. Það er enn þá gríðarlega mörgum spurningum ósvarað. Þó fékk ég því svarað að ríkisstjórnin heyrði um þetta 13. ágúst. Samt heldur Síminn hluthafafund 31. ágúst þar sem ekki er talað um þessi mál. Við hér og almenningur heyrðum fyrst af þessum áformum - ja, ég held að það hafi verið hreinlega í vikunni eftir kosningar. Svo tóku við níu vikur þar sem ekkert okkar gat gert neitt, ekki spurt neinna spurninga eða haft nokkur einustu áhrif á þetta mál. Það er vantraust hjá Íslendingum á einkavæðingu sem þessari og það er ekki að ástæðulausu. Almenningur, neytendur græða aldrei á því þegar eitthvað er einkavætt með þessum hætti. Við höfum alltaf þurft að borga fyrir það. Það er öllum ljóst að rekstur Mílu stendur ekki undir þessum 78 milljörðum þannig að einhvers staðar verður þetta tekið frá, það er alveg á hreinu. Mig langar til að beina þeirri spurningu núna til hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna var beðið með að opinbera þetta fram yfir kosningar? Að beiðni hvers var það gert og hver tók þá ákvörðun? Og var samstaða um það innan ríkisstjórnarinnar? Mér finnst það skipta gríðarlega miklu máli. Það er líka alveg ljóst að ákveðnir aðilar höfðu vitneskju um þetta á meðan aðrir höfðu það ekki. Þarf þá ekki að rannsaka hlutabréfaviðskipti, sérstaklega innherja og tengdra aðila, með bréf í Símanum í aðdraganda samnings um söluna á Mílu? Eða hefur það kannski verið gert? Ég hef ekki mikið meira um þetta að segja í bili en þakka kærlega fyrir þátttöku ykkar allra.
Herra forseti. Ég þakka umræðuna sömuleiðis. Það hefur margt komið fram og mér gefst ekki tími til að svara því öllu. En ég ætla að nefna líklega fjögur atriði. Það hefur verið fjallað um það í tilkynningunni frá fyrirtækinu, m.a. frá Símanum til Kauphallarinnar í apríl 2021, að ráðgjafar hefðu verið ráðnir til að kanna valkosti varðandi framtíðareignarhald. Um þetta var fjallað í fjölmiðlum þannig að ég fæ ekki séð að neinu hafi verið haldið leyndu um þetta. Þann 13. ágúst fæ ég hins vegar upplýsingar um að þetta sé komið á það stig að það eigi að fara að ráðast í þetta og þá upplýsti ég þjóðaröryggisráð og ríkisstjórn um leið. Síðan lá ekki fyrir fyrr en síðar að það væru þessir tilteknu kaupendur sem til stæði að selja. Það er ekkert að því að spyrja um þessa tímalínu en mér finnst mikilvægt að þetta liggi hér fyrir í þingsal. Í öðru lagi vil ég segja að ég tel engan veginn hægt að tala um andvaraleysi. Hv. þingmenn vita að ég hef verið að vinna umfangsmikla vinnu, m.a. um löggjöf um jarðir og fasteignir. Slíkt frumvarp var samþykkt hér á síðasta þingi, því miður ekki með stuðningi allra flokka, en það snýst nákvæmlega um þetta, að gera eignarhald á landi á Íslandi gagnsætt til að tryggja okkar fullveldishagsmuni og tryggja að stjórnvöld hafi stöðu til að grípa inn í ef eitthvað þykir ógna almannahagsmunum eða öryggishagsmunum. Mér þótti mjög leiðinlegt að stjórnarandstaðan treysti sér ekki til að styðja það mál en fagna þeim áhuga sem ég skynja hér á breyttum háttum í þessum efnum. Síðan vil ég taka upp einn þráð sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi. Ríkisstjórnin hefur verið að kaupa tiltekna þætti. Ég nefni Auðkenni, ég nefni meiri hluta í Neyðarlínunni, ég nefni Farice-strenginn, sem snýst um fjarskipti við útlönd. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum áfram á þessari braut og tryggjum ákveðið grundvallaröryggi. [[Forseti hringir.]]Á vettvangi þjóðaröryggisráðs hefur verið rætt, m.a. að frumkvæði hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur, um sjálfstæða innlenda greiðslulausn [[Forseti hringir.]]og á þessari braut. þurfum við að halda áfram til að tryggja samfélagslegt og þjóðaröryggi. [[Forseti hringir.]]En að öðru leyti þakka ég umræðuna, herra forseti.
Frú forseti. Ég kynni hér þingsályktunartillögu um ákaflega brýnt mál sem er reyndar búið að vera brýnt árum saman. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem sambærileg tillaga er lögð fram. Þingmenn Miðflokksins gerðu það reyndar ítrekað á síðasta kjörtímabili því að þetta er til þess fallið að taka á nánast öllum úrlausnarefnum íslensks samfélags. Hvernig má það vera? Jú, það er vegna þess að þetta snýr að betri rekstri ríkisins og ekki veitir af. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa ríkisútgjöld aukist gríðarlega. Þessari ríkisstjórn tókst að auka ríkisútgjöldin á einu kjörtímabili um hátt í 40%. Ég held að það hljóti að vera einhvers konar met og þó að auðvitað hafi orðið atburðir á síðasta kjörtímabili sem kölluðu á ófyrirséð útgjöld, og þá einkum og sér í lagi faraldurinn og aðgerðir til að takast á við hann, þá virðist útgjaldaaukningin eiga að vera varanleg hjá ríkisstjórninni. Við höfum séð það núna í nýjustu fjármálaáætlun stjórnarinnar og nýjasta fjárlagafrumvarpinu að jafnvel þótt gert væri ráð fyrir því að faraldurinn væri í rénun og við værum að komast út úr þessu Covid-tímabili gerði ríkisstjórnin einfaldlega ráð fyrir því að halda áfram að setja met í útgjaldaaukningu, eyða peningum í meira mæli en nokkurn tímann hefur verið gert áður, peningum skattgreiðenda. Það hefur auðvitað áhrif á getu stjórnvalda, á getu samfélagsins til þess að forgangsraða og leysa mörg þeirra brýnu mála sem kalla á aukið fjármagn. Vöxturinn er nefnilega að miklu leyti afleiðing þess að þessi ríkisstjórn hefur ekki rekið samfélagið, ekki séð um ríkisreksturinn af þeirri skynsemi sem við hljótum að ætlast til af stjórnvöldum. Báknið með öðrum orðum stækkar bara og stækkar, hvort sem það er góðæri eða erfiðleikar að fást við, báknið stækkar við allar aðstæður hjá þessari ríkisstjórn og hefur aldrei verið stærra en það er nú. Þessari þingsályktunartillögu er ætlað að taka á þessu með tillögum um hvernig megi standa að einföldun regluverks en um leið auðvitað að minnka báknið og gera fyrirtækjum og einstaklingum, sem eru starfandi í samfélaginu og búa til verðmætin sem ríkissjóður þarf að afla sér til að standa undir öllum þessum útgjöldum, kleift að búa til meiri verðmæti. Þetta helst nefnilega í hendur, annars vegar sparnaður og betri meðferð peninga hjá ríkissjóði og hins vegar auknir hvatar til verðmætasköpunar. Þessi þingsályktunartillaga tekur á því öllu. Þar er vísað til vinnu sem þegar hefur farið fram. Á árinu 2013 og 2014 var mikill kraftur settur í vinnu við að einfalda kerfið á Íslandi, draga úr óþörfum opinberum umsvifum, einfalda regluverk, meira að segja gefin út heil skýrsla, bæklingur, um hvernig mætti ná þessum markmiðum og auk þess sérstök handbók fyrir opinberar stofnanir um hvernig þær ættu að starfa með það að markmiði að draga úr útgjöldum og spara fyrir almenning í landinu. Þessu fylgdu ýmis áform og aðgerðir, þar með talið áform um að innleiða þá reglu að ekki megi bæta við af hálfu stjórnvalda nýrri íþyngjandi reglugerð eða lögum öðruvísi en a.m.k. tvær álíka íþyngjandi reglur falli úr gildi. Hér var litið til fordæmis frá Bretlandi ekki hvað síst. Með þessu stóð til að innbyggja í kerfið hvata til að einfalda sig og innbyggja þau um leið í stjórnmálin því að það þarf ekki að hafa mörg orð um hversu mikill áhugi er á því hér í þessum sal og í stjórnkerfinu öllu að flækja regluverkið og auka byrðarnar á almenning. Við höfum séð það endurtaka sig hvað eftir annað undanfarin ár. En með því að setja reglu sem þýðir að þegar stjórnvöld þrá að setja nýja reglugerð, setja ný lög, þá þurfa þau að nema úr gildi tvöfalt fleiri sambærilegar reglur, þá er kominn sterkur hvati til að draga úr reglugerðinni. Samhliða þessum áformum og aðgerðum á sínum tíma ákváðum við í þáverandi ríkisstjórn einnig að ríkið myndi hætta að vera leiðandi í verðbólgumyndun en raunin hefur verið sú að ríkið, ríkisvaldið, ríkisstjórn, heldur upp á nýtt ár með því að tilkynna um hækkanir á hvers konar gjöldum sem lögð eru á almenning. Það var sem sagt tekin ákvörðun um að hverfa frá þessu og byrjað á því. En svo urðu ríkisstjórnarskipti og þá virðist þetta hafa meira og minna dottið upp fyrir og ríkið hélt áfram á sömu braut, hélt áfram að auka útgjöldin, hélt áfram að flækja regluverkið. Reyndar státaði ríkisstjórnin sig af því á síðasta kjörtímabili að í tveimur ráðuneytum, að mig minnir, hafi farið fram einhvers konar einföldun regluverks sem þegar betur var að gáð snerist fyrst og fremst um að fella úr gildi reglugerðir sem ekki voru lengur í notkun og höfðu jafnvel ekki verið áratugum saman. Það er orðið ákaflega brýnt að ráðast í þessar aðgerðir því að rekstur ríkissjóðs er orðinn ósjálfbær, eins og glöggt má sjá í nýjustu fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Það er ekki hægt að halda áfram á sama hátt. Það er ekki hægt að halda áfram að leyfa bákninu að vaxa nánast stjórnlaust. Þegar þessi ríkisstjórn eftir kosningar kynnti þingmálaskrá sína og stefnuskrá, stjórnarsáttmála, var ekki að finna mikla áherslu á að spara, fara vel með fjármuni almennings. Áherslan var á aukin útgjöld og nýjar stofnanir. Þetta kallar á inngrip af hálfu Alþingis. En þessi þingsályktunartillaga er sett fram með þeim hætti að ríkisstjórninni verði falið ákveðið verkefni, m.a. að líta til þeirrar vinnu sem þegar hafði farið fram og birtist 2014, eins og ég nefndi. En við vonumst til þess að með því að leyfa ríkisstjórninni að klára þetta og útfæra þá verði hún frekar fáanleg til að fallast á það og ekki veitir af. Opinberum starfsmönnum hefur á síðasta kjörtímabili fjölgað um 9.000. Á sama tíma hefur starfsmönnum í einkageiranum fækkað um álíka háa tölu. Opinberir starfsmenn eru margir hverjir og líklega flestir hverjir mjög mikilvægir, gegna mjög mikilvægum hlutverkum í samfélaginu. En það má ekki slíta hlutina úr samhengi, því að það þarf skattgreiðslur. Það þarf verðmætasköpun einkageirans til að við getum staðið undir opinbera kerfinu, m.a. staðið undir því að greiða opinberum starfsmönnum laun en þeir nálgast það nú að vera þriðjungur starfandi fólks á Íslandi. Svoleiðis að hvort sem litið er til fjölgunar stofnana, nýrra verkefna, flóknara regluverks eða annarra þeirra þátta sem hafa áhrif á rekstur ríkisins hefur hallað undan fæti alla tíð þessarar ríkisstjórnar og það þrátt fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi farið með fjármálaráðuneytið allan þann tíma og raunar töluvert lengur. Þetta kallar á aðgerðir og með þessari tillögu er sýnt fram á hvernig hægt er að ráðast í þessar aðgerðir hratt og vel, m.a. með því að taka tillit til þeirrar vinnu sem þegar var búið að vinna og var að byrja að skila árangri þegar var horfið frá stefnunni og farið aftur á braut útgjaldaaukningar. Þetta er gríðarlega mikilvægt til þess að við höfum efni á því að efla heilbrigðiskerfið en það þarf líka að huga að skipulaginu. Það hefur skort á það. Samhliða útgjaldaaukningu hefur skipulag flestra kerfa einfaldlega flækst í stað þess að vera lagað. En með betri rekstri ríkissjóðs erum við betur í stakk búin til að fjárfesta í því sem er mikilvægast að ríkissjóður fjárfesti í og með einfaldara regluverki horfum við fram á miklu meiri verðmætasköpun, sem hefur verið skortur á í samfélaginu þó að fyrirtæki standi sig mörg hver býsna vel og reyni af fremsta megni að takast á við þessar hindranir, þennan reglugerðafrumskóg. En þá yrðu fyrirtækin fleiri, verðmætasköpunin meiri, sérstaklega ef minni fyrirtækin þyrftu ekki að verja stórum hluta tíma starfsmannanna í það að fást við kerfið. Þetta er líka mikilvægt vegna þess að með því eykst jafnræði fyrirtækjanna. Með því að draga úr reglubyrði, með því að einfalda regluverkið og með því að hafa ríkið í þjónustu við almenning frekar en öfugt þá eykst jafnræði milli lítilla og stórra fyrirtækja, því að stóru fyrirtækin ráða auðvitað best við reglugerðafarganið. Þau eru jafnvel með heilu deildirnar, lögfræðideildir, endurskoðunardeildir í því bara að fást við kerfið fyrst og fremst, litlu fyrirtækin geta ekki leyft sér það. Það er einfaldlega orðið þannig á Íslandi að það er varla hægt að hefja rekstur, stofna lítið fyrirtæki, láta góða hugmynd verða að veruleika, nema ráða fólk í vinnu bara til að fást við kerfið, ráða annaðhvort starfsmenn eða utanaðkomandi sérfræðinga í vinnu við það að standa skil á öllum þeim kröfum sem ríkisvaldið og hið opinbera leggja á fyrirtæki í rekstri, leggja á þá sem eru að skapa verðmætin í samfélaginu. Þetta er orðið mjög letjandi kerfi og það kemur í bakið á okkur, kemur í bakið á ríkissjóði á endanum. Það þarf því að haldast í hendur einföldun regluverks og meiri sparnaður, betri meðferð skattfjár hjá ríkinu. Þegar ríkisstjórn hefur afrekað það á einu kjörtímabili að auka ríkisútgjöld um hátt í 40% og fjölga opinberum stöðugildum sem aldrei fyrr á sama tíma og stöðugildi í einkageiranum fækkar þá kallar það á viðbrögð. Og hér er lausn. Hér er a.m.k. upphafið að lausninni en eins og ég nefndi áðan þá viljum við fela ríkisstjórninni að klára þetta, leyfa ríkisstjórninni að útfæra þetta á sinn hátt. Ég lít svo á að það sé mikilvægt og æskilegt að nýta þá vinnu sem þegar hefur farið fram, bæta við hana ef ríkisstjórnin sér ástæðu til þess, en nýta þá miklu vinnu sem hafði farið fram og umfram allt fylgja henni eftir. Það er það sem vantar kannski helst hjá þessari ríkisstjórn, viljinn og þolgæðið, því að þetta getur á margan hátt verið erfitt. Það hefur vantað bæði vilja og þolgæði hjá þessarar ríkisstjórn til að fara betur með skattfé almennings og einfalda regluverk, draga úr þeim álögum og þeim kvöðum sem eru lagðar á almenning í landinu. En verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt, henni hrint í framkvæmd, þá munu tekjur ríkissjóðs aukast, útgjöldin munu minnka, framtíðarkynslóðir munu búa við meiri hagsæld, vera síður skattpíndar en horfur eru á núna og almenn velferð á Íslandi, lífið á Íslandi verður betra. Ég tel því, forseti, að þetta ætti að vera forgangsatriði hjá ríkisstjórninni.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir framlagningu þessa frumvarps og þá ræðu sem hér var hægt að hlýða á. Ég er þeirrar skoðunar, þó að það sé ekki útbreidd skoðun í þessu húsi, að manni beri að fagna öllum góðum hugmyndum sama hvaðan þær koma. Ég er ekki viss um að margir hafi hlustað á það sem hér var sagt eða séu að hlusta á það sem hér er sagt núna, þetta er tómur salur á flesta mælikvarða. En ég er áhugasamur um að reyna að ýta á eftir þessari góðu hugmynd því að hér hafa auðvitað feykiduglegir þingmenn verið að störfum áratugum saman og það er innbyggt í kerfið að menn eigi að leggja fram sem flest frumvörp og í gangi innbyrðissamkeppni milli þingmanna tiltekinna flokka og síðan innbyrðissamkeppni milli flokka um hver nær flestum frumvörpum í gegn, en það er sjaldnast spurt hvað þau kosta. Þess vegna fagnaði ég því, á kynningu á nefndasviði í morgun, að nú er gert ráð fyrir því að setja skuli einhvers konar verðmiða á nýjar og góðar hugmyndir áður en þeim er hleypt í gegn og þær gerðar að lögum. Það sem þingmaðurinn er að ræða um er auðvitað bara hagkvæmni og betrun í ríkisrekstri. Við þurfum að fara í gegnum allt sem búið er að vinda upp á sig og hengja um hálsinn á íslenskum skattgreiðendum og íslenskum þegnum og athuga hvað megi betur fara og hvernig við getum síðan fjölgað þeim tekjuaflandi stoðum ríkissjóðs sem eiga að standa straum af öllu. Ég styð því málið.
Forseti. Ég færi hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni kærar þakkir fyrir góðar móttökur og þessa sjaldséðu nálgun hér í þinginu, að ætla að meta málið einfaldlega út frá innihaldi þess fremur en yfirskrift eða því hver það er sem leggur það fram. Ég held að það væri til mikilla bóta ef fleiri þingmenn nálguðust hlutina á sama hátt og hv. þingmaður hefur reyndar komið hér inn í þingið sem ferskur andblær. Þó að hv. þingmaður líti út fyrir að vera yngri en ég þá veit ég, af því ég hef einfaldlega séð tölurnar, að hann er það ekki en hann kemur engu að síður með æskukraft og nýja sýn og reynsluna að auki af því að taka þátt í íslensku samfélagi, íslensku atvinnulífi og stjórnmálum. Það er mikill fengur að hv. þingmanni hér og ég vona að það verði fleiri þingmenn sem líti hlutina sömu augum og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir hlý og falleg orð og ég geri mér vonir um að við getum náð einhvers konar samstöðu, bæði minnihlutaflokkar og meirihlutaflokkar, um að efla með okkur eindrægni, jákvæðni og sérstaklega að veita góðum hugmyndum brautargengi. Ég veit að það hefur átt sér stað, kannski ekki oft innan sama kjörtímabils, að minnihlutahugmyndir hafa verið teknar upp á vettvangi meiri hluta, það eru dæmi þess. Ég er vongóður og hugmynd eins og sú sem hér hefur verið kynnt í dag verðskuldar að vera tekin alvarlega og vera tekin til afgreiðslu. Ég myndi ekki skorast undan því að taka þátt í starfi sem myndi miða að því að minnka álögur á íslenskan almenning. Mér er fullkunnugt um að þó að báðir foreldrar í barnafjölskyldum séu útivinnandi og á þokkalegum launum reynist það jafnan dálítið erfitt venjulegu fólki að ná endum saman um mánaðamót. Á Íslandi er dýrasta matarkarfa í heimi, hér eru skattar óhemjuháir. Við flokkum okkur auðvitað með velferðarþjóðum í fremstu röð og allt það en af ýmsum ástæðum, sem okkur eru kunnar, þá er það nú einu sinni svo að dýrtíðin á Íslandi er gríðarleg og stærstur hluti af tekjum okkar endar hjá ríkinu þegar upp er staðið, með sköttum og neyslusköttum og slíku. Við skulum gera hér bót á með sameinuðu átaki, öll.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg hvatning og það er alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að til eru dæmi um það að tillögur frá almennum þingmönnum hafi náð í gegn, kannski eitt eða tvö dæmi á hverju þingi og þá hefur það yfirleitt verið sett í samhengi við einhvers konar samninga um þinglok, verið hluti af hrossakaupum, ef svo má segja. Alla jafna eru mál frá almennum þingmönnum úr stjórnarandstöðu einfaldlega látin hverfa eða þau felld. Jafnvel þó að málin séu meiri hlutanum, ríkisstjórninni, að skapi vilja menn frekar fella málið og koma svo síðar sjálfir með svipað mál og stundum nákvæmlega sams konar mál. Um þetta eru mörg dæmi og það er einmitt af þessari ástæðu sem þessi tillaga er lögð fram með þeim hætti sem raun ber vitni, að ríkisstjórninni verði einfaldlega falið ákveðið verkefni þannig að hún geti gert málið að sínu ef svo má segja. Verði sú raunin syrgi ég það ekki þótt ráðherrar státi sig af árangrinum, alls ekki. Því að eins og hv. þingmaður kemur hér inn á þá á þetta ekki bara að vera spurning um það hver kemur með tillöguna og hver framkvæmir, heldur hver árangurinn verður.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 þar sem óskað er eftir að 1. gr. hljóði svo: „Landsnet hf. hefur leyfi til framkvæmda við lagningu Suðurnesjalínu 2, 220 kV raflínu milli Hamraness í Hafnarfirði og Rauðamels í Grindavík, samkvæmt aðalvalkosti, valkosti C, í matsskýrslu Landsnets og áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum frá 22. apríl 2020. Gildistími framkvæmdaleyfis vegna framkvæmdarinnar er 12 mánuðir frá og með samþykkt laga þessara. Viðkomandi sveitarfélög, sem framkvæmdin nær til, hafa eftirlit með framkvæmdum í samræmi við ákvæði skipulagslaga.“ Og síðan er það 2. gr. þar sem segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Virðulegur forseti. Ég ætla nú að lesa greinargerðina nokkuð nákvæmlega. Þetta er flókið mál. Ég hef fengið aðstoð við að vinna þetta mál og er mjög þakklátur fyrir það. Ég ætla að lesa greinargerðina og ég vona að ég hafi nógan tíma til þess. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er aftur lagt fram hér með nokkrum breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að löggjafinn veiti heimild með lögum til framkvæmda við hin nauðsynlegu flutningsvirki sem kveðið er á um í 1. gr. frumvarpsins, á grunni lögbundins undirbúningsferlis, í stað viðkomandi sveitarstjórna, að því leyti sem viðkomandi sveitarstjórnir hafa ekki þegar veitt framkvæmdaleyfi. Verði frumvarpið að lögum er um að ræða sérlög er ganga framar almennum lögum er kunna að varða útgáfu framkvæmdaleyfa. Líta má svo á að það frumvarp sem hér er lagt fram, um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2, sé afmörkuð einskiptisaðgerð, í ljósi núverandi stöðu, og að ekki muni reynast þörf á setningu sams konar sérlaga síðar meir. Fyrirséð er að í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar verði unnið að breytingum á skipulagslögum, varðandi framkvæmdaleyfi fyrir stærri framkvæmdir sem fara í gegnum mörg sveitarfélög. Markmið þessa frumvarps er áþekkt því, þ.e. að auka skilvirkni í málsmeðferð til að tryggja framgang þjóðhagslegra mikilvægra framkvæmda í flutningskerfi raforku sem hafa farið í gegnum lögbundið undirbúnings- og samráðsferli og eru í samræmi við stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku og stefnu um lagningu raflína. 1. Markmið framkvæmdar. Markmið framkvæmdarinnar við Suðurnesjalínu 2, sem frumvarp þetta nær til, er þríþætt. Það er að bæta afhendingaröryggi raforku á Suðurnesjum, auka flutningsgetu milli höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja til að styðja við afhendingaröryggi á höfuðborgarsvæðinu og að styrkja flutningskerfi raforku á suðvesturhorni landsins. Nauðsynlegt er að ráðast í framkvæmdir til að bæta afhendingaröryggi raforku á Suðurnesjum og auka flutningsgetu milli höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja. Í dag er ein 132 kV raflína sem sér um flutning til og frá Suðurnesjum, Suðurnesjalína 1. Ekki eru til staðar aðrar flutningsleiðir ef hún fer úr rekstri. Áhrif þess að línan fari skyndilega úr rekstri eru nær undantekningarlaust straumleysi á Suðurnesjum, með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á heimili og fyrirtæki. Með tilkomu Suðurnesjalínu 2 verður flutningskerfið sveigjanlegra í rekstri og afhendingaröryggi á Suðurnesjum eykst til muna. Nægjanleg flutningsgeta verður til ráðstöfunar sem getur mætt stærri frávikum þegar stórar framleiðslueiningar eða stærri notendur aftengjast kerfinu skyndilega eða til lengri tíma, t.d. vegna viðhalds. Bætt tenging virkjana á Reykjanesi við tengivirki í Hafnarfirði styður við afhendingaröryggi höfuðborgarsvæðisins. Fram til ársins 2005 var raforka aðeins flutt frá höfuðborgarsvæðinu til Suðurnesja. Síðasta áratug hefur vinnsla aukist á Suðurnesjum og verulegir flutningar á raforku eru frá svæðinu inn á höfuðborgarsvæðið. Mikið álag er á flutningskerfinu til höfuðborgarsvæðisins og hætta er á alvarlegum truflunum á afhendingu ef bilanir verða. Flutningsleiðir inn til höfuðborgarsvæðisins eru nú þegar orðnar þunglestaðar. 2. Forsendur framkvæmdaleyfis og samræmi við álit Skipulagsstofnunar. Niðurstaða Landsnets var að sækja um framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 í samræmi við valkost C í áliti Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2020, um mat á umhverfisáhrifum. Sú niðurstaða er byggð á ítarlegri undirbúningsvinnu, sem felur í sér valkostagreiningu, mat á umhverfisáhrifum, sérfræðiskýrslur, kostnaðargreiningar, samræmi við lög og reglur, stefnu stjórnvalda, samráð við hagaðila og landeigendur. Valkostir í mati á umhverfisáhrifum voru sex talsins. Þeir eru taldir upp í þessari greinargerð, A, B, C, D og E, og eru samkvæmt því sem hér kemur fram á prentuðu blaði og ætla ég ekki að lesa það, enda kemur það margoft fram í textanum. Í undirbúningsvinnu framkvæmda- og umhverfismatsins var litið til ólíkra útfærslna á framangreindum kostum með það að markmiði að draga úr neikvæðum áhrifum á umhverfið. Niðurstaða Landsnets var að sækja um framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 í samræmi við valkost C í mati á umhverfisáhrifum, sem er 220 kV loftlína milli Hafnarfjarðar og Grindavíkur. Ákvörðun um legu og útfærslu Suðurnesjalínu 2, valkostur C, grundvallast í meginatriðum í eftirfarandi atriðum: Kröfum sem gerðar eru til Landsnets um uppbyggingu á hagkvæmu og öruggu flutningskerfi sem veldur ekki takmörkunum á afhendingu eða afhendingarrofi, að teknu tilliti til umhverfis. Kröfur þessar byggjast á ákvæðum raforkulaga, sem vísa til stefnu stjórnvalda um lagningu raflína og uppbyggingu flutningskerfis raforku. Niðurstöðum umhverfismats sem unnið var á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum, þar sem lagt er mat á áhrif Suðurnesjalínu 2 á umhverfi og samfélag. Niðurstaðan felur í sér að munur er á umhverfisáhrifum milli valkosta, sem Landsneti er ljós, þegar tekin er ákvörðun um aðalvalkost. Valkostur C hefur umfangsmeiri umhverfisáhrif í för með sér en valkostur B. Munur á umhverfisáhrifum þessara kosta er ekki afgerandi samkvæmt matsskýrslu og áliti Skipulagsstofnunar. Gagnvart jarðhræringum er loftlína öruggari valkostur en jarðstrengur við þær aðstæður sem er að finna á framkvæmdasvæði Suðurnesjalínu 2, hvort sem jarðstrengur liggur sunnan eða norðan við Reykjanesbraut. Valkostur C, sem ákvæði frumvarps þessa kveða á um, er þannig tækur valkostur í samræmi við álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Er frumvarpið þannig í samræmi við 2. mgr. 14. gr. skipulagslaga, nr. 123/2010, þar sem kveðið er á um að við útgáfu framkvæmdaleyfis skuli sveitarstjórn leggja álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar til grundvallar. Er álit Skipulagsstofnunar þannig í samræmi við framangreint lagt til grundvallar við samningu frumvarps þessa. Í áliti Skipulagsstofnunar kemur fram að það sé í höndum hlutaðeigandi sveitarfélaga að taka afstöðu til þess hvaða valkostur verði endanlega fyrir valinu og „þær ákvarðanir þurfa sveitarfélögin að taka sameiginlega“. Ljóst er að í þessu máli hefur meiri hluti viðkomandi sveitarfélaga (3/4) kosið valkost C. 3. Samræmi frumvarps við stefnu stjórnvalda. Kerfisáætlun 2018–2027. Orkustofnun samþykkir kerfisáætlun Landsnets, sbr. 9. gr. a, í raforkulögum, nr. 65/2003 og reglugerð nr. 870/2016, um kerfisáætlun fyrir uppbyggingu flutningskerfis raforku. Í framkvæmdaáætlun kerfisáætlunar er fjallað um fjárfestingar sem þarf að ráðast í á næstu þremur árum og tímaáætlun þeirra en skv. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga ber að tilkynna Orkustofnun um ný flutningsvirki áður en þau eru tekin í notkun og skal Orkustofnun hafa eftirlit með að slík framkvæmd sé í samræmi við framkvæmdaáætlun flutningsfyrirtækisins. Suðurnesjalína 2 er á samþykktri þriggja ára framkvæmdaáætlun í kerfisáætlun 2018–2027. Leyfi Orkustofnunar liggur því fyrir um Suðurnesjalínu 2 og um leið þá fjármuni sem Landsneti er heimilt að nota í verkefnið. Stefna stjórnvalda samkvæmt þingsályktunum nr. 11/144 og nr. 26/148. Fyrir meginflutningskerfi raforku skal meginreglan, skv. þingsályktun nr. 11/144, um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína, og þingsályktun nr. 26/148, um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, vera sú að nota loftlínur nema annað sé talið æskilegra, m.a. út frá tæknilegum atriðum eða umhverfis- eða öryggissjónarmiðum. Með tilliti til umhverfis- og öryggissjónarmiða skal meta í hverju tilviki hvort rétt sé að nota jarðstrengi á viðkomandi línuleið, eða afmörkuðum köflum hennar á grundvelli viðmiða er taka til staðsetningar og kostnaðar. Fyrirhuguð Suðurnesjalína 2 liggur að langmestu leyti utan svæða sem stefna stjórnvalda um lagningu raflína kveður á um að nota skuli bæði jarðstreng og loftlínu. Eina svæðið sem fellur undir framangreinda stefnu er innan þéttbýlismarka í Hafnarfirði. Með vísun í niðurstöður umhverfismatsins og samanburðar á umhverfisáhrifum aðalvalkostar og annarra valkosta ber að líta svo á að umhverfissjónarmið gefi ekki tilefni til þess að vikið sé frá meginreglu stjórnvalda um að nota loftlínur í meginflutningskerfinu, sér í lagi þar sem kostnaður við loftlínu er mun lægri en við jarðstreng. Þrátt fyrir að áhrif aðalvalkostar séu meiri en annarra valkosta, þá sé munur áhrifa ekki það mikill að hann réttlæti val á mun dýrari valkosti á lengstum hluta leiðarinnar. Fyrirliggjandi útfærsla gerir ráð fyrir að jarðstrengur sé lagður á milli Hamraness og Hraunhellu í Hafnarfirði enda verður mestur ávinningur af jarðstrengslögn innan þéttbýlismarkanna. Það er í samræmi við stefnu stjórnvalda um að innan skilgreinds þéttbýlis sé heimilt að ráðast í jarðstrengslögn þrátt fyrir að kostnaður sé meiri en tvöfaldur á við loftlínukost. Valkostur C er því sá valkostur sem er mest í samræmi við framangreinda stefnu stjórnvalda. Valkostir A og B eru það ekki. Landsskipulagsstefna. Eitt af markmiðum landsskipulagsstefnu 2015–2026 er að tryggja örugga afhendingu raforku, um leið og tekið er tillit til náttúru og landslags. Uppbygging bættrar tengingar Suðurnesja með Suðurnesjalínu 2 er í samræmi við þetta því forsenda umhverfismats er að setja fram og skoða valkosti til að finna þá legu línu sem best uppfylli kröfu um afhendingaröryggi og hafi í för með sér minnstu neikvæðu umhverfisáhrifin. Við ákvörðun um uppbyggingu bættrar tengingar hefur farið fram mat á þörf fyrir uppbyggingu í samræmi við markmið landsskipulagsstefnu. Svæðisskipulag Suðurnesja. Suðurnesjalína 2 fellur að stefnu svæðisskipulags Suðurnesja 2008–2024 sem gildir í sveitarfélögunum Vogum, Grindavíkurbæ og Reykjanesbæ. Meginstefna svæðisskipulagsins er að nýta núverandi flutningsleiðir raforku og eru þær skilgreindar sem meginlagnabelti á Suðurnesjum, þ.e. Suðurnesjalínur, Reykjaneslínur og Svartsengislínur, og gert ráð fyrir að fleiri línur geti byggst upp innan þeirra. Aðalskipulag Sveitarfélagsins Voga 2008–2028. Fyrirhuguð framkvæmd um Suðurnesjalínu 2, valkostur C, er í samræmi við aðalskipulag Sveitarfélagsins Voga 2008–2028. 4. Aukin náttúruvá – breyttar forsendur frá apríl 2020. Frá því að Landsnet skilaði Skipulagsstofnun matsskýrslu um Suðurnesjalínu 2, þar til álit Skipulagsstofnunar lá fyrir í apríl 2020, og eftir það tímamark, hafa orðið verulegar jarðhræringar á Reykjanesi. Jafnt jarðskjálftar sem eldgos. Landsnet hefur farið yfir umfjöllun um náttúruvá í umhverfismatinu og í þeirri yfirferð kom í ljós að umfjöllun um valkost B, jarðstrengur meðfram Reykjanesbraut, tók ekki til allrar strengleiðarinnar á milli Hafnarfjarðar og tengivirkis við Rauðamel í Grindavík. Í kjölfar álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum komu fram ábendingar frá Sveitarfélaginu Vogum og Reykjanesbæ um tillögu um að leggja jarðstreng norðan Reykjanesbrautar. Landsnet óskaði eftir rýni Eflu verkfræðistofu á umfjöllun um möguleg áhrif eldgosa og jarðhræringa á fyrirhuguð mannvirki. Þar voru þrír meginþættir eldgosa skoðaðir, eldsupptök, hraunflæði og höggun. Þá var skoðað sérstaklega svæði við Voga, en þar háttar svo til að valkostur loftlínu og jarðstrengs meðfram línuleið Suðurnesjalínu 1 er mjög skammt frá Reykjanesbraut. Niðurstaða rýni Eflu er birt í minnisblaði dags. 2. júlí 2020 og var send Sveitarfélaginu Vogum og Reykjanesbæ. Niðurstaða rýninnar er sú að gagnvart höggunarhreyfingum (jarðskjálftum), er það mat Eflu að loftlína sé mun öruggari valkostur en jarðstrengur við þær aðstæður sem er að finna á leið Suðurnesjalínu 2. Hvað varðar eldsumbrot og hraunrennsli er áhættan talin mjög sambærileg fyrir þá valkosti sem eru til skoðunar. Þar sem tíðni jarðhræringa á svæðinu með varanlegum höggunarhreyfingum eða mögnun á hreyfingu við sprungubrúnir er umtalsvert meiri en tíðni eldgosa er talið rétt að miða frekar við slíka atburði við mat á líkum og jarðfræðilegri hættu við Suðurnesjalínu 2. Í áðurnefndu minnisblaði Eflu er fjallað um hugmyndir um að færa legu jarðstrengs norðan Reykjanesbrautar. Er niðurstaðan sú að miklar líkur séu á því að ekki sé verulegur munur á áhættu á strengleið sunnan og norðan Reykjanesbrautar. Frá því skýrsla Eflu var gerð hafa orðið miklar jarðhræringar á svæðinu, bæði sterkir jarðskjálftar og eldgos. Allt styður það enn frekar valkost C umfram valkost A eða B. 5. Suðurnesjalína 2 og millilandaflugvöllur. Í áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum Suðurnesjalínu 2 er vísað til þess að stjórnvöld hafi tekið til athugunar að byggja upp nýjan flugvöll við Hvassahraun. Hafi það áhrif á lagningu jarðstrengs eða loftlínu. Áætlað er að það kosti rúmlega 300 milljarða kr. að gera nýjan millilandaflugvöll í Hvassahrauni en kostnaður við áframhaldandi uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli er rúmir 160 milljarðar kr. samkvæmt skýrslu starfshóps, sem var falið að fjalla um og greina flugvallarkosti á suðvesturhorni landsins og skilaði niðurstöðum sínum í nóvember 2019. Ef ráðist yrði í nýjan flugvöll í Hvassahrauni þyrfti eigi að síður samhliða því að halda áfram einhverri uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli. Munur á stofnkostnaði þessara tveggja valkosta fyrir miðstöð millilandaflugs er það mikill að ekki er fyrirsjáanlegt að hægt sé að ná nauðsynlegu rekstrarhagræði til að réttlæta flutning millilandaflugs frá Keflavíkurflugvelli í Hvassahraun. Við bætist mikil óvissa í langtímaspám í vexti á flugumferð sem taka verður með í reikninginn. Hvað möguleg áform um alþjóðaflugvöll í Hvassahrauni varðar er ljóst að nýr flugvöllur yrði ekki tilbúinn fyrr en eftir hátt í tvo áratugi ef allt gengi upp. Til næstu áratuga er því um tvennt að velja, annars vegar að stöðva eða hægja á uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og hamla vexti flugsins og ferðaþjónustunnar, eða halda áfram uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og líta á þann kostnað sem sokkinn kostnað þegar nýr flugvöllur tekur til starfa, þegar og ef að því kemur. Hvort heldur sem annar valkosturinn verður fyrir valinu umfram hinn, þá þarf nauðsynlega að ráðast í framkvæmd Suðurnesjalínu 2 til þess að þjónusta þá starfsemi sem nú þegar er fyrir á Suðurnesjunum og til framtíðar. 6. Útgáfa framkvæmdaleyfis þegar framkvæmd fer í gegnum fleiri en eitt sveitarfélag. Í gildandi löggjöf er ekki sérstaklega tekið á því hvernig standa skuli að útgáfu framkvæmdaleyfis þegar framkvæmd, eins og Suðurnesjalína 2, fer í gegnum nokkur sveitarfélög. Gera gildandi lög ráð fyrir því að framkvæmdin sé háð sjálfstæðu framkvæmdaleyfi frá hverju sveitarfélagi fyrir sig. Getur þannig eitt sveitarfélag stöðvað framkvæmd þrátt fyrir að vera e.t.v. í miklum minni hluta. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að horft verði til lagabreytinga til að tryggja skilvirkari málsmeðferð innviðaframkvæmda á borð við flutningskerfi raforku, m.a. á grundvelli fyrirliggjandi vinnu þar um. 7. Skýrsla um notkun jarðstrengja í flutningskerfi raforku. Í þingsályktun nr. 26/148, frá júní 2018, um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, kemur fram að sérfróður aðili skuli fenginn til að gera sjálfstæða rannsókn á áhrifum mismunandi tæknilegra lausna við lagningu raflína og á þjóðhagslegri hagkvæmni þess að aukið hlutfall flutningskerfis raforku verði lagt í jörð. Er það í samræmi við þær áherslur sem er að finna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að treysta þurfi betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði, tryggja afhendingaröryggi um land allt og skoða að hve miklu leyti megi nýta jarðstrengi í slíkar tengingar með hagkvæmum hætti. Til að fylgja því verkefni eftir fengu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og umhverfis- og auðlindaráðuneyti óháðan sérfróðan aðila, dr. Hjört Jóhannsson, til að vinna skýrslu um jarðstrengi í flutningskerfi raforku út frá framangreindum efnisatriðum. Skýrsla hins sérfróða aðila var sett í opið umsagnarferli á samráðsgátt stjórnvalda í lok árs 2019. Farið hefur verið yfir þær umsagnir sem bárust og skýrsluna í heild sinni. Niðurstaða skýrslunnar er í stuttu máli að talsverðar raffræðilegar lengdartakmarkanir eru fyrir notkun jarðstrengja á hærri spennustigum í flutningskerfi raforku á Íslandi. Helsta orsök lengdartakmarkana er að launaflsframleiðsla jarðstrengja er margföld á við loftlínur, sem getur leitt til þess að spenna innan línuleiðar haldist ekki innan vikmarka. Hefur þetta jafnframt áhrif á möguleika á blöndun línuleiðar, þ.e. að hluta til loftlínu og að hluta til jarðstrengs. Er litið svo á að hvorki skýrslan né innsendar umsagnir vegna hennar kalli á breytingar á þeim viðmiðum og meginreglum sem gilda um lagningu jarðstrengja og loftlína, sem fram koma í þingsályktun nr. 11/144, um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Gilda þau viðmið því áfram eins og verið hefur. Virðulegi forseti. Hér í lokin: Suðurnesjalína 2 er mikilvæg framkvæmd út frá þjóðarhagsmunum og því þarf ekki að fjölyrða um brýna nauðsyn þess að ráðast í hana. Óviðunandi töf hefur nú þegar orðið á málinu sem hefur velkst í kerfinu árum saman. Flutningsmenn telja ekki ásættanlegt að íbúar svæðisins þurfi að líða fyrir þær miklu ógöngur sem leyfisveiting til þessarar framkvæmdar hefur lent í. Flutningsmenn telja því nauðsynlegt að grípa í taumana til að koma í veg fyrir frekari tafir og flýta því að framkvæmdir geti hafist og leggja sem fyrr segir til að lögfest verði heimild fyrir framkvæmdinni til að eyða óvissu. Virðulegi forseti. Flutningsmenn þessa frumvarps eru auk mín hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Guðrún Hafsteinsdóttir, Ásthildur Lóa of Þórsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Óli Björn Kárason, Oddný G. Harðardóttir og Jóhann Friðrik Friðriksson. Ég vil leggja það til að málið verði sent hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vil að lokum þakka fyrir að hafa fengið svigrúm til að flytja þetta mál hér. Ég vil einnig nota tækifærið til að þakka öllum þeim fjölmörgu sérfræðingum og starfsmönnum í ráðuneytum fyrir að aðstoða við að gera þetta frumvarp þannig úr garði að það mæti þeim óskum sem íbúar á Suðurnesjum og atvinnulífið gera til þess og eins er það í anda samstarfssamnings ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar segir:„Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.“ Samkvæmt lögum er skipulagsvaldið fyrst og fremst í höndum sveitarfélaganna. Í stefnumörkun Sambands íslenskra sveitarfélaga árið 2018–2022 segir: „Skipulagsvaldið er einn af hornsteinum sjálfstjórnarréttar sveitarfélaga sem ávallt ber að virða.“ Frumvarpið sem hér er til umfjöllunar felur í sér að Alþingi lögfesti heimild til að veita Landsneti framkvæmdaleyfi við lagningu Suðurnesjalínu 2 í landi sveitarfélaganna Hafnarfjarðar, Grindavíkur, Reykjanesbæjar og Voga. Ég ætla ekki að tjá mig sérstaklega um efnisleg atriði deilunnar heldur einungis vekja athygli á þeirri valdníðslu sem hér er lögð til og sem jafnvel hæstv. iðnaðarráðherra sagði í fjölmiðlum fyrir áramótin að hann teldi koma til greina þó að hann sé ekki flutningsmaður frumvarps þess sem hér er til umfjöllunar. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir þróun og uppbyggingu sjálfbærs samfélags og atvinnutækifæra á Suðurnesjum að orkuöryggi svæðisins verði tryggt. Til þess þarf sannarlega að styrkja flutningskerfi raforku á Suðurnesjum. Það er enginn ágreiningur um að bæta þurfi orkuöryggi á Suðurnesjum en bent hefur verið á leiðir sem eru færar til þess aðrar en þá sem framkvæmdaraðilinn vill fara og hér er lagt til að knúin verði fram með valdi. Í greinargerð með frumvarpinu er málinu stillt þannig upp að eitt sveitarfélag sé með óskiljanlegum dyntum sínum að koma í veg fyrir þessa mikilvægu framkvæmd. Úr umsögn framkvæmdaraðila um málið á fyrra þingi má lesa að hugmyndir fyrirtækisins um samráð gangi fyrst og fremst út á það að gefa hlutaðeigandi aðilum tíma og rými til að fallast á þeirra afstöðu. Raunverulegt samráð, eða tilraunir til að ná sáttum, virðist ekki hafa farið fram af neinni alvöru. Í greinargerð með frumvarpinu er þannig látið í veðri vaka að sveitarfélagið sé eitt um þessa afstöðu sína en ljóst er, m.a. af þeim umsögnum sem bárust vegna málsins, þegar það var lagt fram á fyrra þingi, að svo er ekki. Má þar nefna umsagnir frá Náttúruverndarsamtökum Suðvesturlands, Ungum umhverfissinnum og Landvernd sem öll lýstu andstöðu við frumvarpið. Tekur Landvernd reyndar svo djúpt í árinni að kalla frumvarpið: Stórhættulegt fordæmi fyrir faglega ákvarðanatöku í málefnum sem varða umhverfið, fyrir sjálfstæði sveitarfélaga og fyrir lýðræðislegan rétt almennings til að koma að ákvörðunum sem hann varða. Þá hafa verið gerðar alvarlegar athugasemdir við frumvarpið þar sem með því sé lögbundnu ferli við mat á umhverfisáhrifum kippt úr sambandi, ferli sem sett hefur verið á til samræmis við EES-reglur. Sú boðvaldsleið sem lögð er til með frumvarpinu stríðir þannig gegn EES-samningnum sjálfum. Það yrði þá ekki í fyrsta skipti sem Ísland gerðist brotlegt við ákvæði EES-samningsins þegar kemur að framkvæmdum sem hafa víðtæk umhverfisáhrif. Þá sé með þessari leið tekið fyrir möguleika almennings á að leita til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála vegna brota á lögum sem varða umhverfi hans. Virðulegi forseti. Hér er því ekki um það að ræða að einn aðili standi af einskærri sérvisku í vegi fyrir mikilvægum framkvæmdum svo að grípa þurfi inn í með slíku ofvaldi sem þetta frumvarp felur í sér. Hér er um að ræða tillögu um að Alþingi beiti löggjafarvaldi sínu í þágu framkvæmdaraðila gegn sveitarfélögum sem tekið hafa ákvarðanir sem eru í þeirra höndum samkvæmt lögum og stjórnarskrá. Hvað sem líður efnislegum deiluatriðum þessa máls er þannig verið að leggja til hér að Alþingi misbeiti löggjafarvaldinu gegn sjálfstjórn sveitarfélaganna um málefni sem standa þeim mjög nærri. Kemur það mér mjög á óvart að þingmenn sem hér sitja í umboði fólks af landsbyggðinni, og ættu að vera meðvitaðir um mikilvægi sjálfstjórnar sveitarfélaganna, berjist gegn lögmætum ákvörðunum sveitarfélags af slíkum móði.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt mál sem hefði þurft að vera búið að afgreiða fyrir mörgum árum. Við búum við það þarna suður með sjó að lítið þarf að gerast til að við verðum rafmagnslaus og þá úr öllu sambandi við aðra landshluta, útlönd eða þá sem við þurfum að hafa samskipti við, fyrir utan náttúrlega allt það tjón sem getur skapast af því ef fyrirtæki stöðvast. Ég minnist þess að ekki eru mörg ár síðan járnplata fauk á Suðurnesjalínu 1 og gerði það að verkum að Suðurnesin sló öll út á einu bretti í marga klukkutíma. Það staðfestir nauðsyn þess að það séu fleiri kostir en bara ein lína til að flytja rafmagn inn á svæðið. Og ekki bara rafmagn inn á svæðið, það er líka verið að flytja rafmagn út af svæðinu af því að við erum með stórt og mikið fyrirtæki, HS Orku, sem sér um að skaffa öðrum landshlutum, fyrirtækjum og íbúum þessa lands orku. Ég hef því allan tímann verið stuðningsmaður þess að við tryggjum afhendingaröryggi orku, bæði inn á svæðið og frá því. Sveitarfélagið Reykjanesbær, þar sem ég hef setið í bæjarstjórn í talsverðan tíma, tók ákvörðun um það á sínum tíma að samþykkja ekki framkvæmdaleyfi. Rök okkar fyrir því voru þau að við töldum eðlilegt að tekið yrði tillit til þeirra sjónarmiða sem fram komu hjá sveitarfélaginu Vogum þar sem óskað var eftir því að ákveðinn hluti línunnar yrði lagður í jörð þar sem þetta svæði væri ekki fjarri byggð, og við töldum rétt að taka undir þau sjónarmið. En aftur á móti skiptum við um skoðun og samþykktum framkvæmdaleyfi fyrir okkar leyti ekki fyrir löngu þannig að framkvæmdaleyfi fyrir lagningu línunnar í gegnum sveitarfélagið Reykjanesbæ er til staðar. En það var algerlega óháð því að neyða ætti sveitarfélagið Voga til einhverra ákvarðana sem það var ekki tilbúið til að taka. Og það er það sem ég staldra við á þessum tímapunkti. Hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér nefndi sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna og skipulagsvald sveitarfélaganna, sem ég staldra við og ég var ekki tilbúinn til að skrifa upp á þetta frumvarp. Þið hafið kannski tekið eftir því að flestir þingmenn Suðurkjördæmis eru meðflutningsmenn á frumvarpinu en ég er ekki þar á meðal. Hvers vegna er það þannig? Ég sem sveitarstjórnarmaður í Reykjanesbæ hefði aldrei, ekki undir nokkrum kringumstæðum, viljað una því ef sett hefðu verið á sveitarfélagið sérlög og skipulagsvaldið tekið af því. Ég vil bara minna á að ein helstu rökin fyrir því að hálendisþjóðgarður varð ekki að veruleika, m.a. hjá flutningsmönnum þessa frumvarps, voru þau að með því að samþykkja lög um hálendisþjóðgarð væri verið að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögunum. Þau sömu rök gilda í sjálfu sér hvað þetta mál varðar, eins mikilvægt og það er nú. Það er í gildi fyrirkomulag sem er með þeim hætti að sveitarfélög sjái um skipulag innan sinna sveitarfélagamarka. Í greinargerð með frumvarpinu er talað um að verði frumvarpið að lögum verði um að ræða sérlög sem gangi framar almennum lögum er kunna að varða útgáfu framkvæmdaleyfa. Líta megi svo á að það frumvarp sem hér er lagt fram, um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2, sé afmörkuð einskiptisaðgerð. Ég get ekki með nokkru móti litið þannig á að þetta sé einskiptisaðgerð. Það skapar auðvitað verulega mikið fordæmi að gera þetta með þessum hætti, að taka lögbundinn og lögvarinn rétt af sveitarfélagi, af því að Landsnet telur að samkvæmt lögum verði þeir alltaf að leggja línur eins ódýrt og hægt er. Það hefur komið í ljós í óveðrum að það þarf að fara að endurskoða þetta því að á Íslandi geisa óveður og línur hrynja og rafmagn fer af, ekki bara á Suðurnesjum heldur út um allt land. Ég held að það sé kominn tími til að þetta verði endurskoðað. Í frumvarpinu er verið að tala um línuleið C, sem er bara loftlína alla leið, en sveitarfélagið Vogar hefði verið tilbúið til að fara í blandaða leið og hefur verið tekið undir þá leið af Skipulagsstofnun. Skipulagsstofnun hefur stutt sveitarfélagið í því að það gæti hentað að fara þessa blönduðu leið vegna þess að þessi lína yrði ansi nálægt bæjarfélaginu og það er auðvitað sveitarfélag, eins og mörg önnur sveitarfélög, í mjög örum vexti og við vitum ekki hvert byggðin þróast. Skipulagsstofnun hefur því tekið undir þetta og í raun talað fyrir því að þessi sé C-kostur sé kannski sá versti. Einnig var bent á það áðan í ræðu að Landvernd geri alvarlegar athugasemdir við þetta mál. Stjórn Landverndar telur að þetta frumvarp sé stórhættulegt. Ég vil ekki taka svo djúpt í árinni að segja að það sé stórhættulegt en ég vil alla vega segja að mér þykir alvarlegt að fara eigi fram af slíkum þjösnaskap til að koma þessu í gegn, að taka rétt af sveitarfélagi til að ná þessu fram. Það skiptir mig máli sem íbúa í Reykjanesbæ að Suðurnesjalína verði til með einhverjum hætti. En ég er ekkert viss um að ég sé tilbúinn til að skrifa upp á það með þessum hætti. Af hverju á að setja sérlög á eitt sveitarfélag? Af hverju má þá ekki breyta lögum þannig að Landsnet fái heimild til að vinna verkið á annan hátt? Ég held að það standi ekkert á sveitarfélaginu Vogum að styðja við það ef farin verður blönduð leið, að línan fái að fara í gegnum sveitarfélagið Voga, ég held að það standi ekkert á þeim í því. Mér finnst því eðlilegt að menn staldri við og skoði aðrar leiðir sem geri það að verkum að þessi lína verði lögð í sátt við þá sem að málinu eiga að koma, hagsmunaaðila sem eiga að koma að málinu. Það hefur verið mikil andstaða við línulögnina í sveitarfélaginu og lái þeim það hver sem vill. Tvöföld lína þarna er verulegt umhverfislýti og ég skil vel að þeir horfi til þess að þetta sé gert með einhverjum öðrum hætti. Hér hefur verið nefnt að eldgos undanfarna mánuði hafi kennt okkur það að jarðstrengir gætu hugsanlega verið verri kostur, en það er ekkert í hendi. Þrátt fyrir að einhverjir sérfræðingar hafi sagt það þá eru aðrir sérfræðingar á annarri skoðun. Ég held að nefndin sem tekur málið til meðferðar eigi að fara vel yfir þessa hluti og gaumgæfa öll sjónarmið í málinu. Það mun aldrei þjóna hagsmunum okkar að fara fram með þjösnaskap og valta yfir aðra valdhafa í samfélaginu. Það er að minni hyggju ekki rétt. Við munum skapa fordæmi, leiðindi til langrar framtíðar, sem mér finnst ótækt að verið sé að gera. Sveitarfélagið er nú komið í þann farveg að fara hreinlega að tala um að endurskoða aðalskipulag og með því koma þessu algerlega út úr landinu. Sveitarfélagið ætlar ekkert að gefa eftir í málinu. Mér finnst þessi vinnubrögð ekki vera eitthvað sem við eigum að láta viðgangast. Eins mikilvæga og ég tel Suðurnesjalínu 2 vera finnst mér eðlilegt og rétt að við skoðum möguleika á því að koma til móts við sveitarfélagið Voga þannig að allir geti farið sæmilega sáttir frá borði. Það á ekki að vera þannig að Landsnet geti bara valtað yfir allt og alla. Þetta er stofnun sem á að fara eftir því verklagi sem ákveðið er á þingi og við getum auðvitað bara ákveðið annað verklag. Ef það hefur verið þannig að Landsnet þarf alltaf að velja ódýrasta kostinn, alveg sama hvað, þá er þó til staðar heimild, eins og bent var á af málshefjanda, og það er verið að leggja línu í jörðu á þéttbýlissvæðum, bæði í Reykjanesbæ og í Hafnarfirði, þannig að það má leggja í jörðu. Ég skil því ekki að þetta mál sé látið þæfast svo árum skiptir í málaferlum endalaust við allt og alla til þess eins að valta yfir lítið sveitarfélag sem hefur þennan lögvarða rétt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir góðan flutning og útskýringar á því sem þetta snýst um. Við hljótum að styðja orku-, samgöngu- og samskiptaöryggi allra landshluta á öllum tímum og nú meira en nokkru sinni fyrr. Hér er verið að tala um að leggja línur og stærsta búgrein okkar á síðari árum lýtur að því að taka á móti erlendum gestum sem að langstærstum hluta lenda á Reykjanesskaganum fagra. Við skulum reyna að sammælast um að standa vörð um þá annáluðu fegurð Íslands, velferðarsamfélagsins ríka, sem hefur full efni á því að gera hlutina fallega og myndarlega. Það sem meiðir auga mitt mest á ferðum mínum um landið eru þessar stórkarlalegu háspennulínur og þessar línur sem liggja þvers og kruss og eru eiginlega dálítið fyrri tíma tákn. Þess vegna beini ég því til míns góða vinar, málshefjanda, að það verði hreinlega send skilaboð um að við viljum fela svona innviði eftir megni, komið þeim fyrir í jörðu, þó að það kosti örlítið meira. Segjum: Stöndum vörð um fagra Ísland, örugga Ísland, framtíðarlandið okkar allra.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt að fá þau sjónarmið fram sem hérna komu, bæði þau sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir kom með áðan og eins skil ég skil alveg þau skilaboð sem komu fram í ræðu hv. þm. Guðmundar Einarssonar og hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar, sem flutti góða ádrepu um að við þurfum að hugsa vel um landið okkar. Ég held að við séum algerlega sammála um það. Öllum finnst okkur að landið okkar eigi að vera algerlega óspjallað og að við getum horft á það og boðið erlendum gestum okkar upp á að sjá Ísland eins og það er og kemur beint af náttúrunni. En innviðir, hvort sem það eru vegir eða línur, eru auðvitað rask á náttúrunni og við þurfum alltaf að gæta þess að fara þannig í það að það raski sem minnst. Við höfum sett ákveðnar leikreglur í því sambandi og síðan erum við líka með tæknileg vandamál sem eru því samfara að leggja langa jarðstrengi. Það er búið að fara margoft yfir það með okkur hér í þinginu, í atvinnuveganefnd, á síðustu árum að það eru bara mjög miklir vankantar á því að flytja rafmagn í svona miklu magni í gegnum jarðstreng um langan veg. Þetta hefur komið upp varðandi lagningu jarðstrengs yfir Sprengisand og fleiri leiðir. Rafmagnstæknifræðilega séð, ef ég nota rétt nafn yfir þetta, er það eiginlega ógjörningur. Svo er ljóst að rafstrengir í jörðu af þessu kalíberi eða þessari stærð raska meiru en loftlínur vegna þess að það þarf að leggja tvöfaldan streng út af öryggi og rask í hrauni er með ólíkindum mikið. Okkur er sagt það á Suðurnesjum að ef lagður verður strengur í gegnum hraunið þá taki það í rauninni annað eins pláss af hrauninu og Reykjanesbrautin. En ég vil þakka þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt að umhverfis- og samgöngunefnd hlusti á það sem ræðumenn dagsins sögðu og tóku undir og bentu á. Ég tek fyllilega undir að það verði skoðað nákvæmlega. En mikilvægast er að við klárum þetta mál vegna þess að við erum búin að taka 17 ár að þrasa um þetta og það er það sem er óboðlegt í málinu - 17 ár.
Forseti. Mig langar að vekja athygli á svipuðu og hefur komið fram hérna, það er þetta með skipulagsvald sveitarfélaga. Það er flókið þegar það eru framkvæmdir sem ganga yfir þvert yfir mörg sveitarfélög og það þarf samvinnu þar á milli til að ná einhverri niðurstöðu í uppsetningu framkvæmda. Stundum þarf vissulega ákveðinn úrskurðaraðila til að vega og meta hver sé besta niðurstaðan. En gullna reglan er að skipulagsvald er hjá sveitarfélögum. Mér finnst of oft gengið á það í framkvæmd hjá ríkisvaldinu. Það eru nokkur dæmi um þetta, t.d. varðandi Reykjavíkurflugvöll. Þau mál sem vilja einhvern veginn festa hann hér og þar þrátt fyrir að það hafi verið íbúakosning í Reykjavík og að íbúarnir vilji flugvöllinn burt. Það eru líka dæmi um þjóðaratkvæðagreiðslur sem hægt væri að vísa í, sem ekki er fylgt. En það er einmitt þannig að íbúalýðræðið er virkast og mest næst fólkinu, í sveitarfélögum. Það á að vera mikilvægast. Þar þurfum við að hlusta. Þó að niðurstaðan sé kannski óheppileg í stærra samhenginu og kosti aðeins meiri peninga hingað eða þangað þá er lýðræðið samt mikilvægara. Mig langar því að beina því til þeirra sem farið hafa með valdið allt of lengi og mjög frjálslega, enda kennir sá flokkur sig við frelsi, að þetta er röng notkun á frelsi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að hafa barist fyrir þessu máli hér í langan tíma, í 17 ár. 17 eru langur tími. Að búa við skert lífsgæði í 17 ár er langur tími og að búa við óöryggi í 17 ár er langur tími. Það er á ábyrgð þessa sveitarfélaga og á ábyrgð okkar að tryggja öryggi íbúa. Með öryggi íbúa erum við líka að tala um að tryggja að íbúar Suðurnesja geti gengið til starfa og átt lífsviðurværi sitt á svæðinu. Því hefur verið ógnað um langan tíma. Alþjóðaflugvöllur okkar Íslendinga er suður með sjó. Hann þarf orku. Frá árinu 2013 til ársins 2020, á sjö ára tímabili, fjölgaði íbúum Suðurnesja um 31% eða um tæplega 6.700 íbúa. Á sama tíma, bara til samanburðar, fjölgaði landsmönnum eða fólki á landsvísu um 13%. Íbúum á Suðurnesjum fjölgaði um ríflega 31%. Og hvað þýðir það? Það þýðir meiri orku, fleiri störf. Við þurfum að bæta innviðina og þetta er liður í þá veru. Það eru mikilvægar grunnstoðir atvinnulífs suður með sjó. Ég nefndi áðan alþjóðaflugvöllinn, Leifsstöð, sem er gátt ferðamanna inn í landið. Þetta er gátt gjaldeyristekna. Þarna er sömuleiðis öflugt varnarsvæði Íslands. Þarna eru margar atvinnugreinar, grunnatvinnugreinar þjóðarinnar, öflugur sjávaratvinnuvegur, öflug matvælaframleiðsla. Þarna eru líftæknifyrirtæki. Þarna eru uppi hugmyndir um að efla það enn frekar og það eru uppi mjög metnaðarfull áform um stórkostlega uppbyggingu í landeldi á fiski. Allt þetta krefst orku og það getur ekki orðið nein uppbygging frekari á Suðurnesjum ef hún kemur ekki til. Hér er talað um að leggja línu í jörð og vitaskuld er það framtíðin. En hún er dýr. Hún er mörgum sinnum dýrari. Vísindamenn hafa líka sagt okkur það í ljósi atburða sem orðið hafa á Suðurnesjum á síðasta ári að það er töluverð hætta á því að eldgos valdi jarðstrengjum skaða. Eins og ég sagði í upphafi er málið orðið langt og strangt. Það var gefið út framkvæmdaleyfi árið 2013. Þetta þolir enga bið. Ég harma það virkilega að þarna hafi ekki náðst samstaða á milli sveitarfélaga til uppbyggingar svæðisins öllum til heilla. Ég ætla endurtaka þakkir mínar til Ásmundar Friðrikssonar fyrir að hafa verið ötull baráttumaður þessa máls. Ég er það líka.
Virðulegur forseti. Íbúar í Vogum eru líka Suðurnesjamenn. Þeir hafa alla vega verið það frá því að ég fæddist og jafnvel lengur. Þeir þurfa á orku að halda. Ég er líka Suðurnesjamaður og ég ætla að líta svo á, þó að einhverjir vilji eigna sér það, að þetta sé eitthvert sérstakt baráttumál þeirra af því að þeir eru meðflutningsmenn eða flutningsmenn á þessu máli, að ég sé baráttumaður fyrir Suðurnesjalínu 2. Ég hef verið baráttumaður fyrir Suðurnesjalínu 2 í mörg, mörg ár, en málið er bara þannig að sá farvegur sem það hefur verið sett í ítrekað hefur gert það að verkum að það hefur tekið þetta langan tíma, 17 ár, eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi áðan. 17 ár vegna þess að það er búið að þvæla málinu fram og til baka og alls ekki verið tekið rétt á því. Það er nefnilega þannig að Landsnet hefur verið rekið til baka með þetta mál fyrir dómstólum, þannig að vinnubrögð Landsnets hafa ekki alltaf verið samkvæmt bókinni þó að maður hafi ákveðna samúð með þeim sjónarmiðum að reyna að gera hlutina á hagfelldan hátt. Ég vil því ítreka það sem ég sagði áðan, að í mínum huga er réttur sveitarfélaga mjög mikilvægur og að við séum ekki að fremja hér einhver verk sem ganga á rétt þessara sveitarfélaga. Mér finnst algerlega ótækt og mun ekki standa fyrir því að taka lögvarinn rétt af sveitarfélagi, ekki undir neinum kringumstæðum. Ég skil almannahagsmuni og ég skil að þetta er mikilvægt fyrir okkur. Ég þekki alveg sjálfur hvað það er að búa atvinnulaus á Suðurnesjum. Ég veit alveg hvaða þýðingu þetta hefur fyrir okkur þegar ég veit að 25% af fyrirtækjum sem ætla að hefja starfsemi vilja koma til Suðurnesja en geta það ekki út af orkuskorti. Ég geri mér alveg grein fyrir öllum þessum hlutum en ég ætla ekki sem sveitarstjórnarmaður að keyra yfir lögvarinn rétt sveitarfélags. Mér dettur það ekki í hug.
Virðulegur forseti. Hér er verið að tala um að leggja línur og hvort sem það verður ofanjarðar eða neðan þá langar mig, af því að það er áliðið dags, að grípa til myndmáls. Hér er baráttumaður til 17 ára, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, að halda þessu mikilvæga máli til streitu. Ásmundur, hönd guðs, sonur Friðriks. Hér er eitthvað skrifað í skýin, hv. þingmaður. Svo kemur brandur guðs og bregður brandi hér í nafni sveitarfélagsins og sveitarfélaganna sem hlut eiga að máli. En ég er þess fullviss að það muni nást sátt í þessu máli, það fái nú að fullkomnast, hljóti fullnustu, þótt fyrr hefði verið. Orkan sem hér um ræðir, raforkan sjálf, rifjum upp hvernig hún knúði fyrst á Suðurnesjum og innleiddi bítið úr sjálfum bítlabænum, rafvæðingu tónlistarinnar og í framhaldi af bítinu kom svo „bitcoin“, bítkrónan, sem er framleidd þarna í stórum stíl. Og það er nóg til, kæri Ásmundur, kæri Guðbrandur, til að gera þetta, klára þetta með bítkrónunum sem þarna falla í þúsundavís á hverjum degi og við klárum málið núna í sátt.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit ekki hvort ég ætla að fara í andsvar við hann um þýðingu á nöfnunum okkar. En það er eins og hv. þingmaður segir: Það er nóg til. Ég er ekki viss um að það að taka ákveðinn hluta af þessari línuleið gerir það að verkum að Landsnet rúlli á hliðina. Við erum að tala um nokkurra kílómetra kafla, sem skiptir þetta sveitarfélag verulegu máli, en í stóra samhenginu held ég að þetta skipti litlu máli. Ég sit sjálfur sem stjórnarformaður í orku- og dreifingarfyrirtæki sem heitir HS Veitur og fyrir það fyrirtæki skiptir miklu máli að hægt sé að dreifa orkunni þangað sem hún þarf að fara. HS Veitur dreifir orku á Selfossi, í Hafnarfirði og víðar, þannig að það skiptir máli að þetta komist allt í lag. En ég tel eðlilegt að við gerum þetta á réttan hátt.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við afar mikilvægt mál, sem skiptir landið allt, þjóðina alla og efnahaginn allan miklu máli, sem eru orkumálin og línulagnir og annað. Það er greinilega mikil orka í þessu máli. Það er aldrei að vita nema þessi löggjöf endi í tvenns konar lögum, bæði músíkölskum lögum og frá löggjafanum. Það er aldrei að vita. Sú umræða sem farið hefur fram undanfarið um hvort það sé orkuskortur, hvort virkja eigi meira og allt það, er einmitt nátengd dreifikerfinu. Staðan er sú að á Suðurnesjum eru bara jarðvarmavirkjanir sem þurfa stöðurafmagn með sér, eins og vatnsaflsvirkjanir og annað. Um leið þarf hið stóra kerfi líka á orkunni frá Suðurnesjum inn á höfuðborgarsvæðið að halda. Þannig að þegar við ræðum orkumál þurfum við að ræða þau út frá heildinni. Vatnsaflið, dreifikerfið, vindurinn og jarðhitinn, það vinnur allt saman. Ef það væri allt saman í lagi þá værum við með margfalt meiri orkugetu í kerfinu í dag en við höfum. Þá myndum við nýta auðlindirnar okkar miklu betur. Það myndi draga úr þörfinni fyrir frekari orkuöflun og draga úr orkutapi og orkusóun og öllu þessu, fyrir utan öll tækifærin sem það byði upp á. Við þurfum að hafa það svolítið í huga þegar við ræðum þetta. Í þessu máli verðum við líka að hafa í huga, af því að ég er búinn að heyra það í umræðunni í dag, þrjú atriði sem mig langar að koma inn á. Fyrst er það að það sé einhverjum að kenna að þetta sé búið að taka 17 ár og hver fortíðin sé. Ég held að við þurfum aðeins að spara okkur það. Við skulum bara athuga hvert málið er komið í dag. Í dag er málið búið að fá leyfi Orkustofnunar. Á grundvelli leyfis sem Landsnet fékk hjá Orkustofnun til að leggja línuna á ákveðinn hátt var gert aðalskipulag og svæðisskipulag fyrir Suðurnesin og sveitarfélögin þar. Þar er gert ráð fyrir línunni eins og Landsnet leggur til. Það er búið að gefa út framkvæmdaleyfi einu sinni. Eignarnámið féll svo af því að það var ekki valkostagreining. Nú hefur valkostagreiningin farið fram, það er búið að fara í endurmat á þessu öllu saman og fara í gegnum allt ferlið. Það er staðan. Við þurfum að ræða málið út frá þeirri stöðu, ekki hvað hefði betur mátt fara í fortíðinni, þó að alltaf sé gott að læra af henni, ekki þegar við þurfum að klára þetta mál. Svo skulum við fara yfir í það næsta, að það sé bara ekkert mál þó að hluti fari í jörð, bara eins og jarðstrengur sé ekkert mál. Það er einhver ástæða fyrir því að þetta er búið að fara í gegnum allan þennan feril og taka þennan langa tíma og að Landsnet haldi svona á málinu þrátt fyrir þessa andstöðu. Ef við ætluðum að fara að breyta yfir í jarðstreng í hluta af leiðinni þá gætum við þurft að biðja aftur um leyfi Orkustofnunar. Þá þyrfti að breyta skipulagsferlum. Þá gætum við þurft að opna fullt af kæruleiðum upp á nýtt. Að vísu hefur farið af stað öld jarðhræringa á sama tíma þannig að öryggi línunnar er miklu minna. Að setja línuna í jörð gæti hækkað raforkukostnað á landsvísu, dreifikostnað raforku, um 2%. Það er bara töluverð hækkun þegar við erum að tala um iðnað og önnur atvinnutækifæri. Með því að setja þetta í jörð, af því að ég var að tala um að taka upp skipulagsferlið og allt það, þá kæmu aðrar stofnanir ríkisins að ferlinu, eins og mat á umhverfisáhrifum og allt það, við myndum þá raska þarna hraunmyndunum og fleiru í náttúruverndinni. Það er meira jarðrask að setja þetta í jörð en loftlínu. Loftlína er miklu frekar afturkræf. Það er bara stórmál að fara að skipta um hest í miðri á, það hefur margvísleg áhrif. Ef hraun rennur yfir jarðstreng þá bráðnar hann bara og erfitt er að gera við hann, eins og gerðist í skógareldum í Ástralíu og víðar. Nýja byggðalínan, Kröflulína, stóðst Kröfluelda. Við þurfum að hafa það í huga. Svo þurfum við líka að hafa í huga það sem sagt hefur verið hér í dag og það er að virða skipulagsvald sveitarfélaga, sem ég tek alveg heils hugar undir. Við verðum að gera það. Við verðum að virða eignarréttinn og skipulagsvaldið. Hvernig virðum við skipulagsvald og ábyrgð sveitarfélaganna þegar þrjú sveitarfélög eru í gíslingu eins? Hvaða skipulagsvald hafa Grindavík, Reykjanesbær og Hafnarfjörður í þessu máli? Ég spyr bara. Hvernig er með veiðifélög og marga afréttarsamninga og vatnasamninga og annað slíkt? Þá verður sá sem er fyrir ofan að taka tillit til þess sem er fyrir neðan. Það er umræðan í skipulagsvaldinu sem við erum að taka hér. Það er nú ekki flóknara en svo. Við erum bara að nýta okkur það hjól sem hefur verið fundið upp úti um allan heim, um aldir, að nágranninn þarf að taka tillit til hins nágrannans. Það sem gerist á einum stað hefur áhrif á öðrum. Maður mengar ekkert ána efst því að þá ert maður búinn að skemma ána fyrir öllum hinum. Ég vildi bara koma hingað upp og benda á að það er búið að fara í gríðarlega vinnu. Hún hefur verið til einhvers, hún hefur leitt til skynsamlegustu og bestu niðurstöðunnar. Hún er vissulega ekki þannig að allir séu sáttir. Það er oftast erfitt að gera svona mál þannig úr garði. Miðað við hagkvæmnissjónarmið, orkusjónarmið, tæknileg sjónarmið, byggðaleg sjónarmið, tímaleg sjónarmið og sérstaklega öryggissjónarmið eru þrjú sveitarfélög búin að samþykkja leiðina sem Landsnet leggur til núna. Úrskurðarnefndin er búin að fjalla um hana. Málið liggur nokkuð ljóst fyrir. Því tel ég ódýrt að segja að það sé ekkert mál að setja hluta í jörð, það er bara miklu meira mál en svo, og að verið sé að ganga á skipulagsvald sveitarfélaga þegar þrjú sveitarfélög eru í gíslingu. Við skulum hafa allar þessar staðreyndir á hreinu. Ég þakka öllum sem komið hafa að þessu máli og hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni flutningsmanni fyrir að vekja athygli á þessu og koma að þessari umræðu. Þetta er bara eins og með allt annað, það þarf að lyfta umræðunni og það þarf að upplýsa fólk til að komast áfram með málið. Þetta er búið að fara gegnum skipulagsferli, leyfi Orkustofnunar, umhverfismat og ferla hjá Landsneti og annað. Það er ekki að ástæðulausu að þetta er lausnin sem er á borðinu. Með því að segja að betra sé að fara aðra leið erum við að gera lítið úr öllum þessum stóru ferlum og skipulagsvaldi annarra sveitarfélaga. Ég hlakka til að fá málið til umfjöllunar í þinginu. Ég vil enda á að segja að vonandi þurfum við ekki að ljúka málinu hér heldur verði málið leyst áður en við náum að afgreiða það frá þinginu. Það er mín ósk. Að öðrum kosti vona ég að okkur takist vel að vinna málið og náum að klára það ef þörf er á.
Virðulegur forseti. Fyrir mér snýst málið um hagsmuni íbúanna umfram skipulagsvald sveitarfélaga. Við erum að tala um raforkuöryggi, við erum að tala um atvinnuöryggi, við erum að tala um uppbyggingu atvinnu á þessu svæði. Þetta varðar ekki bara Suðurnes, við erum líka að tala um Ölfus, Hafnarfjörð. Þetta er svo miklu stærra mál en að við séum að taka skipulagsvald eins sveitarfélags af því með þessum hætti, af því að þetta snýst um svo miklu stærri hagsmuni en bara það. Ég ætla ekki að standa hérna og lengja umræðuna. Ég skil þau sjónarmið virkilega vel sem komið hafa fram í umræðunni. Þau eiga rétt á sér inn í umræðuna og ég tel mikilvægt að nefndin taki þau til umræðu og virði þau að vettugi. Ég ítreka að þetta er raforkuöryggi og þetta snýst um svo miklu stærri hagsmuni.
Forseti. Það kom hérna rétt í lok ræðunnar setning sem ég fannst dálítið óþægileg, að virða að vettugi þá gagnrýni. Mig langar að biðja hv. þingmann um að útskýra það aðeins. Á hv. þingmaður við að nefndin eigi að virða að vettugi þá gagnrýni sem hefur komið fram um að það þurfi að standa vörð um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga? Af því að þessi orð voru sögð í samhengi þá finnst mér nauðsynlegt að það sé skýrt.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Að sjálfsögðu var bara um ranga orðanotkun að ræða. Að sjálfsögðu á að virða þessi sjónarmið og taka þau til greina og skoða ofan í kjölinn, hvernig við getum gert þetta vel, þannig að hægt sé að fá öll sjónarmið að borðinu.
Virðulegi forseti. Fínt. Það er nauðsynlegt að hafa allt svona á hreinu. Þetta var smá misskilningur sem ég titraði aðeins yfir þannig að það var gott að fá það skýrt.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir hennar orð. Við erum í grunninn öll sammála um nauðsynina, hún liggur alveg fyrir. Það þarf að styrkja dreifikerfið á Suðurnesjum en ekki bara þar, líka víðs vegar um landið. Ég þekki þetta ferli nokkuð vel. Ég er búinn að vera þátttakandi í þessu ferli í mörg ár. Mér finnst svolítið sérstakt að segja: Málið er svo langt komið. Málið er svona langt komið af því að menn fóru áfram með það án þess að vera búnir að byggja undirstöðurnar undir það eins og hefði átt að gera. Til að halda áfram átti að klára samkomulagið við sveitarfélögin á svæðinu og það hefur ekkert gerst. Þannig að það að menn séu komnir út í miðja á er bara af því að þeir ruku af stað út í ána. Þeir kláruðu ekki það sem þurfti að gera áður en þeir fóru af stað. Mér finnst því rangt farið að í þessu máli. Ég er bara þar. Ég skil þetta: Mig vantar Suðurnesjalínu 2 en ég vil ekki fá hana með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um úttekt á tryggingavernd í kjölfar náttúruhamfara. Tillagan liggur fyrir á þskj. 12 og er mál nr. 12. Flutningsmenn auk þeirrar sem hér stendur eru þeir Ágúst Bjarni Garðarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Ingibjörg Ólöf Isaksen, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Stefán Vagn Stefánsson, Vilhjálmur Árnason og Þórarinn Ingi Pétursson. Flutningsmenn eru úr flestum þingflokkum, eins og heyrist af þessari upptalningu, en málið er jafnframt eitt af þeim málum sem þingflokkur Framsóknarflokksins hefur sett í forgang og kemst á dagskrá nú í janúar enda varðar málið fjölmarga íbúa þessa lands, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli. Tillagan hljómar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á tryggingavernd og úrvinnslu tjóna í kjölfar náttúruhamfara. Markmið úttektarinnar verði að greina hverju sé helst ábótavant í tryggingavernd og úrvinnslu tjóna og að draga fram leiðir til úrbóta. Í úttektinni verði einkum horft til náttúruhamfara síðustu 10 ára, en úttektina mætti afmarka frekar í ljósi fyrirliggjandi upplýsinga eftir að vinnan hefst. Úttektinni verði skilað í formi skýrslu til Alþingis eigi síðar en 1. júlí 2022.“ Ég ætla að grípa hér niður í greinargerðina en líka að reyna að komast aðeins út fyrir efni hennar þegar ég geri grein fyrir þessari tillögu. Hún var áður flutt á 151. löggjafarþingi, var þá mál nr. 817, og komst ekki á dagskrá þingsins en er nú endurflutt óbreytt með minni háttar breytingum og viðbótum í greinargerð. Eins og við vitum þá hafa íbúar Íslands alla tíð glímt við náttúruöflin og sambúðin með þeim reynst landsmönnum áskorun. Síðustu árin hafa ekki verið nein undantekning á því þar sem náttúruhamfarir hafa gengið yfir og valdið umtalsverðu eigna- og rekstrartjóni. Þar nægir að nefna óveðrið í desember 2019 sem kom verst niður á Norður- og Norðvesturlandi en hafði áhrif víða um land, snjóflóð á Flateyri, flóð í Þingeyjarsveit á liðnu hausti og aurflóð á Seyðisfirði fyrir rúmu ári. Samkvæmt nýjustu ársskýrslu Náttúruhamfaratryggingar Íslands voru stórtjón á árinu 2020 14 talsins, en frá árinu 1987 hafa slík tjón verið sjö á ári að meðaltali. Eins og við vitum er tjón af völdum náttúruhamfara oft tilfinnanlegt og getur reynst hvort sem er einstaklingum eða rekstraraðilum ofviða og ef íbúar eða fyrirtæki á einhverjum stað ráða ekki við tjón sem verður af náttúruhamförum þá ógnar tjónið heilu samfélögunum. Þess vegna er tryggingavernd vegna náttúruhamfara mikilvæg sem og skilvirk og sanngjörn úrvinnsla strax í kjölfar hamfaranna. Á síðustu árum hefur verið farið í margvíslegar aðgerðir til að verjast náttúruhamförum og koma á samtryggingu vegna slíkra tjóna. Má þar nefna ýmiss konar vöktun náttúruvár, Náttúruhamfaratryggingu Íslands, ofanflóðasjóð, bæði varnirnar sem hann byggir upp og bætur sem hann greiðir, og Bjargráðasjóð, sem bætir ýmis tjón þeirra sem stunda búskap. Þá hefur verklag stjórnvalda við að bregðast við afleiðingum einstakra hamfara mótast og slípast mjög á síðustu árum. Við alla úrvinnsluna spila tryggingar sem keyptar eru af tryggingafélögum inn í verndina, bæði lögboðnar tryggingar og valfrjálsar tryggingar. Stundum er samspil þessara trygginga óvænt og ófyrirséð, en mikilvægt er að samræmis gæti í tryggingavernd og að öll úrvinnsla sé skilvirk og eins sanngjörn og mögulegt er. Að úrvinnslu tjóna koma margir aðilar, m.a. tjónþolar, starfsmenn tryggingafyrirtækja og sjóða, matsmenn tryggingafyrirtækja, verkfræðingar við hönnun viðgerða, verktakar sem gera við, hreinsa, rífa og endurbyggja mannvirki, stjórnvöld, þ.e. sveitarfélög, ríkisstofnanir, ráðuneyti og jafnvel ríkisstjórn. Kostnaður og vinna hjá stjórnvöldum og tjónþolum eykst eftir því sem úrvinnsla tryggingamála dregst á langinn. Mikil reynsla hefur safnast upp á síðustu árum sem mikilvægt er að læra af og nýta til að bæta vinnubrögð. Eftir skriðuföllin á Seyðisfirði hafa komið fram ýmsar áskoranir sem ekki hafa endilega verið til umræðu áður, ásamt öðrum sem vakið hefur verið máls á fyrr. Það má nefna ósamræmi bótum til þeirra sem missa húsnæði sitt í hamförum og þeirra sem þurfa að flytja úr húsnæði vegna hættu á hamförum, þ.e. húsnæði sem er á hættusvæði og verður að hætta notkun á. Þá er margt óljóst varðandi vernd og tryggingar atvinnulífsins, atvinnufyrirtækja og atvinnuhúsnæðis. Ljóst er að tilefni er til að gerð verði úttekt á þessum málum og það er einmitt það sem flutningsmenn telja tímabært að gera; leggja mat á samspil ólíkra þátta og hvernig allar þær mikilvægu aðgerðir sem komin er reynsla á vinna saman, hvort einhvers staðar séu göt og hvort tilefni sé til úrbóta. Þess vegna er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að láta gera úttekt á tryggingavernd. Úttektin nái bæði til stöðu einstaklinga og lögaðila í kjölfar atburða þar sem náttúruhamfarir hafa valdið eignatjóni, rekstrartjóni eða tjóni á opinberum innviðum. Farið verði yfir alla tryggingavernd, lögboðnar tryggingar, valfrjálsar tryggingar og tryggingar opinberra sjóða sem, eins og áður var nefnt, geta verið ofanflóðasjóður, Náttúrhamfaratrygging Íslands og Bjargráðasjóður. Þá er mikilvægt að skoða reynslu af nýlegum verklags- og lagabreytingum, svo sem á lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands frá 2019, m.a. hvað varðar afgreiðslu bóta til tjónþola sem nú greiðast samkvæmt framvindu úrbóta. Það hafði komið upp fyrir einhverjum árum að bætur höfðu ekki alltaf nýst til þess að bæta að fullu úr tjóni sem orðið hafði. Í tillögunni eru svo talin upp 13 atriði sem lögð er áhersla á að tekin verði til skoðunar í úttektinni. Ég ætla ekki endilega að lesa upp þessi 13 atriði heldur frekar að koma inn á ýmis álitamál sem komið hafa upp upp á síðkastið, einkum kannski í tengslum við skriðuföllin á Seyðisfirði, og eru í raun forsenda þess að þessi 13 atriða listi er í greinargerðinni. Eins og hv. þingmenn vita eru forsendur þess að tryggingaábyrgð skapist hjá Náttúruhamfaratryggingu Íslands að eignir séu brunatryggðar. Húsnæði er almennt brunatryggt og flestir eru með brunatryggingu innbús, þar sem hús og innbú fæst bætt. Hins vegar eru fæstir með lausamuni brunatryggða. Því ná þessar tryggingar ekki yfir t.d. tæki og tól atvinnufyrirtækja. Hjá flestum eru sólpallar, jafnvel þótt stórir séu og miklir, ekki brunatryggðir og fást þeir því ekki bættir eftir hamfarir. Skylda náttúruhamfaratryggingar til að hreinsa upp aur og grjót af lóðum nær til nánasta umhverfis húss, u.þ.b. 4 metra, þannig að það er ekkert víst að hreinsun lóðar sé tryggð. Aftur aðeins að rekstraraðilum. Hjá þeim getur skapast verulegt tjón, sérstaklega vegna lausamuna sem eru ekki brunatryggðir, verkfæra, búnaðar, jafnvel byggingarefna eða hráefna annarra sem geta verið staðsett á ýmsum stöðum, á lóðum eða í verkfærageymslum eða á verkstæðum. Þessi búnaður getur verið þannig að engar tryggingar nái yfir hann eða hann tryggður á þann veg að altjón í náttúruhamförum fæst ekki bætt. Jafnvel getur staðsetning á lóð skipt máli. Skip og bátar sem lenda í hamförum fást bætt ef þeir eru húftryggð, en bátar sem eru á landi eru hins vegar oft teknir af þeirri tryggingu og fást þá ekki bættir. Það á t.d. við ef þeir eru í viðgerð uppi á landi eða viðhaldi. Rekstrartryggingar virðast falla úr gildi í náttúruhamförum og rekstrartjón, hvort sem það felst í því að hella þurfi niður mjólk eða stöðva fiskvinnslu eða stöðva afgreiðslu grænmetis, virðist því ekki fást bætt. Foktjón í kjölfar hamfara hafa tryggingafélög neitað að bæta nema hægt sé að rekja hvaðan draslið sem fauk kom. Það getur reynst erfitt þar sem allt er komið í eina bendu vegna flóða. Vissulega hefur náttúruhamfaratrygging bætt slíkt tjón en þarna er þó augljóslega grátt svæði sem þarfnast skoðunar. Það er því að mörgu að hyggja og þetta er engan veginn tæmandi upptalning sem ég hef farið hér í gegnum. Eins og yfirferð yfir þessi álitamál gefur til kynna þarf að meta samræmi í viðbrögðum, möguleg göt í kerfinu, hvað ekki fæst bætt og hvers vegna og á hverja kostnaður vegna hreinsunaraðgerða og annarra verkefna í kjölfar hamfara fellur. Markmiðið er að auka skilvirkni, jafnræði og sanngirni í úrvinnslu tjóna ásamt leiðum til að bæta upplýsingagjöf og fræðslu til þeirra sem búa við náttúruvá eða hafa lent í hamförum. Þá verði teknar saman tillögur um mögulegar aðgerðir sem stuðlað að gæta að frekara jafnræði og sanngirni og fækkað úrlausnarefnum sem stafa af óljósum reglum. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að fækka gráu svæðunum eins og mögulegt er þó að ófyrirsjáanleiki náttúrunnar komi nú sennilega í veg fyrir að það takist 100%. Aðgerðir til úrbóta gætu t.d. falist í breytingu á lögum, reglugerðum eða verklagsreglum, betri miðlun upplýsinga, fræðslu og kynningarverkefnum. Þá er mikilvægt að upplýsingar um tjón á fasteignum séu skráðar skipulega þó að farið sé í viðgerðir. Ég vona einlæglega að þessi tillaga nái fram að ganga hér í þinginu. Það þarf að nýta uppsafnaða þekkingu og reynslu til frekari framfara. Að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar en finnst þó rétt að geta þess og benda á að efni tillögunnar varðar einnig verkefni umhverfis- og samgöngunefndar og atvinnuveganefndar og hugsanlega fleiri nefnda. Ég tel þó að samspil tryggingaverndar og umfjöllun um það samspil eigi best heima hjá efnahags- og viðskiptanefnd.
Forseti. Mjög áhugaverð þingsályktunartillaga og ég er hjartanlega sammála því markmiði að ná fram skýringum á þeirri tryggingavernd sem við búum við hér á landi. Ég ætla að nefna dæmi um það og svo aðeins fjölbreyttari náttúruhamfarir í þessari ræðu. Byrjum á fjölbreyttum náttúruhamförum. Ég sá það ekki hérna, en tel að það ætti kannski að íhuga það líka, það fer þá kannski inn á verksvið velferðarnefndar, að faraldurinn sem við erum að ganga í gegnum núna eru ákveðnar náttúruhamfarir. Ég tel að það tjón sem við sem samfélag, og einstaklingar líka, verðum fyrir vegna faraldursins, vegna ýmissa takmarkana sem höfum þurft að sæta, náttúrlega líka í þessu augljósa beina sambandi við atvinnu og þess háttar, gæti á einhvern hátt náð inn á það sem við myndum flokka sem náttúruhamfarir og kalla á náttúruhamfaratryggingu og eitthvað því um líkt. Við samþykktum lagafrumvarp um ákveðna tryggingu vegna t.d. bólusetninga. Það var tiltölulega lág upphæð og ég veit ekki hvort hún skiptir nokkru máli, ég hef alla vega engar áhyggjur af þeirri tryggingu, en hún er þá til staðar, sem er mjög mikilvægt. Ég sé á næstu árum fram á nauðsyn þess að greina mjög vel hvaða afleiðingar og hvaða áhrif faraldurinn hefur haft á samfélag okkar til þess að við getum brugðist fyrr en seinna við þeim skaða. Þetta er svipað og skriðurnar fyrir austan eða snjóflóðin fyrir vestan; faraldurinn er skriðan sjálf. Eftir það tekur við uppbygging. Það er líka hluti af einhverju sem tryggingar ná yfir. Við erum að fara að ganga inn í það tímabil í þessum faraldri að uppbyggingarfasinn, það sem hrundi, það sem fennti yfir, þarf að byggja upp á einhvern hátt á ný. Því fyrr sem við vitum nákvæmlega hverju við þurfum að einbeita okkur að í því verkefni, þeim mun betra. Ég vil aðeins bæta inn í þetta að náttúruhamfarirnar eru þarna líka í faraldrinum, að ég tel. Hitt sem ég vildi tala um eru tryggingarskilmálar, sem eru hjartað í þessari tillögu þar sem verið er að tala um hvers konar eignir ekki hafa fengist bættar og hvers vegna það er. Þarna er verið að tala um jafnræði og svoleiðis. Tryggingarskilmálar og verð eru alveg rosalega ógagnsætt fyrirbæri þegar allt kemur til alls í almennum vátryggingum, ef við hugsum um það. Enda var ég með fyrirspurn um þetta mál á 148. löggjafarþingi þar sem ég spurði um eftirlit Fjármálaeftirlitsins með nægri neytendavernd miðað við kröfur sem gerðar eru til slíkrar verndar. Þar var t.d. spurt um það sem hægt væri að gera, þ.e. Fjármálaeftirlitið gat, eins og kostur var á, fylgst með tryggingarskilmálum og hvort það virkaði allt. Það gefur til kynna að ef Fjármálaeftirlitið hefur ekki bolmagn til þess, af því að það eru fullt af öðrum verkefnum sem þarf að sinna - t.d. var fullt af öðrum verkefnum í kringum hrunið sem þurfti að sinna - þá er hægt að sleppa því að fylgjast með vátryggingarskilmálum; við gerum þetta eins og sem kostur er, en við getum það ekki núna og ætlum bara að sleppa því. Eftirlit gagnvart þessu er einmitt gríðarlega mikilvægt þar sem ógagnsæið í skilmálunum er rosalega mikið. Neytendur geta ekki með nokkru móti komist að því hvert verðið er, eða eins og ég spurði hérna í 8. spurningu: Telur ráðherra það í samræmi við góða viðskiptahætti að vátryggingarfélögin hafi ekki gjaldskrá sýnilega í afgreiðslusölum sem aðgengilegir eru almenningi eða á netinu? Telur ráðherra að félögum sé ekki skylt að sýna verðlagningu á þjónustu sinni, á vörum, með skýrum hætti, eins og t.d. í verslunum og olíufélögunum? Svarið var, með leyfi forseta: Þegar kemur að verðlagningu vátryggingarafurða er ekki um staðlaða verðlagningu að ræða heldur byggjast iðgjöld á áhættusniði viðskiptavinar. Þetta er rosalega áhugavert orðalag sem rímar mjög mikið við t.d. heilbrigðisumræðuna í Bandaríkjunum þar sem heilbrigðistryggingar eru einkavæddar. Þar vilja tryggingafélögin geta sett ákveðna einstaklinga í áhættuhópa og þar af leiðandi þurfa þeir að borga hærri iðgjöld. Þarna er tjónasaga og fleiri þættir teknir inn í. Af þeim sökum er ekki unnt að hafa eiginlega gjaldskrá. Ég tel þetta algjörlega óboðlegt, í alvörunni. Þetta má ekki vera svona. Við verðum að geta borið saman kaup og kjör og verð vegna trygginga. Ég veit vissulega hvað ég borga fyrir tryggingar núna en ég verð alltaf að geta séð það, nákvæmlega eins og með raforkureikninginn minn, ef ég kaupi rafmagn frá öðrum miðlara þá sé ég strax hvort hann er ódýrari eða ekki. Ég á ekki að þurfa að hringja í öll tryggingafélög og spyrja: Hvernig lítur tryggingarkostnaðurinn út hjá mér? Og fá þá samband við einhvern viðskiptafulltrúa sem tekur saman upplýsingar, hver ég er og hvernig tjónasaga mín er o.s.frv., eða eins og það var orðað; eftir áhættusniði mínu. Ég skil ekki af hverju þess þarf. Mér finnst það ekki boðlegt því að þetta er einfaldlega vara sem verið er að kaupa. Hún er ekkert öðruvísi en aðrar vörur. Ég held að við ættum að nýta okkur eitthvað í kjölfarið á þessu til að laga til í tryggingabransanum því að hann er ekki gagnsær. Við vitum ekkert hvort það sé í rauninni verið að svindla á okkur. Að lokum myndi ég vilja spyrja af hverju þessi þingsályktunartillaga er ekki bara skýrslubeiðni. Mér finnst eiginlega hægt að spyrja um þetta allt í skýrslubeiðni. Það þarf ekki endilega umfjöllun nefndar, heldur greiðir þingið bara beint atkvæði um þetta og ráðherra verður að skila nákvæmlega þessum upplýsingum, ályktar að gera úttekt og markmið úttektarinnar er að greina ákveðna hluti og horfa til síðustu tíu ára. Þetta er bara ágætt innihald skýrslubeiðni.
Virðulegi forseti. Við búum í landi þar sem náttúruhamfarir eru tíður gestur og sökum hnattrænnar hlýnunar munu þær bara verða tíðari gestur. Það er því mikilvægt að tryggja að hægt sé að veita viðeigandi bætur til þeirra sem verða fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara. Mikil þróun hefur verið í því hvernig önnur lönd hafa tæklað þessi mál. Má í því sambandi benda á sérhæfðar endurtryggingar á sviði náttúruhamfara sem Alþjóðabankinn var brautryðjandi á. Við höfum líka séð að þær tryggingar sem eru í boði í dag ná ekki yfir allar þær tegundir náttúruhamfara sem hér geta átt sér stað. Er þá í fersku minni það óveður sem gekk yfir landið undir lok árs 2019 en þar var bændum t.d. einungis gert kleift að ná í bætur vegna tjóns á húsnæði en ekki vegna taps á búfénaði. Og ekki man ég hvernig fór með Bjargráðasjóð og girðingarnar. Það er nefnilega þannig að núverandi náttúruhamfaratryggingar taka ekki til óveðurs. Það er kannski athyglisvert að skoða það, sér í lagi með áhrifum loftslagsvárinnar þar sem við getum búist við að sjá meira af slíku óveðri, hvort ekki þurfi að bæta þær tryggingar sem í boði eru fyrir þá sem missa hluti á þeim tímum. Einnig þarf að skoða vel hluti eins og tryggingarupphæðir. Mig langar í því sambandi að tala aðeins um brunabótamat. Ástæðan fyrir því að ég tala um brunabótamat er að í lögum um náttúruhamfaratryggingu Íslands er mikið talað um endurbyggingarverð en það er nákvæmlega það sama og kemur fyrir í lögum um brunabótamat. Brunabótamat er efnislegt verðmæti húseignar sem eyðilagst getur í eldi og miðast við byggingarkostnað að teknu tilliti til aldurs, slits, viðhalds og ástands eignar að viðbættum kostnaði við hreinsun brunarústa. Textinn í lögunum um náttúruhamfaratryggingu Íslands er mjög svipaður nema að þar er talað um að hreinsa burt ofanflóð eða annað sem hefur komið þarna á. Brunabótamat er endurreiknað árlega en síðan uppfært mánaðarlega í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu. Þar er komin ansi mikil skekkja, sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu þar sem húsnæðisverð hefur hækkað mjög ört. Ég tók t.d. mína eigin eign og sá að ef það kviknaði í henni í dag og hún eyðilegðist þá myndi ég einungis fá 66% af verðmæti hennar greitt. Þá er spurningin: Af hverju er þetta svona lágt og hver hagnast á þessu lága brunabótamati? Ekki eru það húseigendur sem missa húsin í bruna - hvar ég ætti að finna þessi auka 34% til að geta keypt mér sambærilega eign, ég veit ekki hvar það er - heldur eru það tryggingafélögin sem þurfa ekki að borga út jafnmikið þegar tjón verður. Mér er spurn hvort þetta sé jafnvel svipað hjá náttúruhamfaratryggingu; ef miklar náttúruhamfarir kæmu hér á höfuðborgarsvæðinu, hvort fólk gæti fengið eignir sínar greiddar út á raunhæfu raunhæfi verði. Það er nauðsynlegt að gera gagngerar leiðréttingar á þessu áður en næstu hamfarir verða og fólk situr uppi með stórt tap, þriðjungs tap í mínu tilfelli á minni húseign. Ég er meðflutningsmaður frumvarpsins og tel það hið allra besta mál og vona að það leiði til bættrar verndar fyrir húseigendur þessa lands.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna um þetta mál. Ég álít að það sé mikilvægt að sækja upplýsingar víða og vinna með þær og þess vegna sé ekki nægjanlegt að fá skýrslu um málið heldur þurfi að draga saman og vinna með upplýsingar um úr hverju þarf að bæta og koma með tillögur allt í sömu ferðinni. Ég held að það sé mikilvægt að þetta gerist allt hratt vegna þess að bara á allra síðustu árum hafa miklar upplýsingar safnast saman. Það þarf að sækja upplýsingar til tjónþola. Það þarf að sækja upplýsingar til verktaka. Það þarf að sækja upplýsingar til tryggingafélaganna og til ríkisstofnana og verkefnið er víða. Það er hjá ofanflóðasjóði, sem er hjá umhverfisráðuneytinu, það er hjá Náttúruhamfaratryggingu Íslands, sem ég er reyndar ekki með á hreinu hvar er staðsett í stjórnkerfinu, en þarna eru náttúrlega stórir aðilar. Svo snertir þetta atvinnuvegina. Mér fannst líka mjög mikilvægt að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á samanburðinn við heimsfaraldurinn sem nú gengur yfir. Hann er vissulega náttúruhamfarir en hann er annars eðlis og þess vegna finnst mér hann ekki falla undir akkúrat þessa vinnu. En mér finnst samt sem áður að ýmislegt sé hægt að nýta í báðar áttir og mér finnst einmitt að ýmis viðbrögð stjórnvalda við hamförunum sem fylgja faraldrinum draga fram það sem hefur vantað í tryggingar vegna náttúruhamfara af völdum skriðufalla, snjóflóða o.s.frv., það er það sem snýr að atvinnulífinu. Það er kannski bara fyrst og fremst vegna sögunnar en það hefur miklu fleira verið óljóst gagnvart atvinnulífinu heldur en heimilum fólks þannig að þar er mikið verk að vinna og margt sem mætti horfa á hvernig hefur verið leyst í þeim náttúruhamförum sem kórónuveirufaraldurinn er. Svo dró hv. þingmaður líka athyglina að gagnsæi tryggingarskilmála og það sem ég vildi einmitt draga fram í framsöguræðunni var þegar tryggingarskilmálar hafa áhrif á hvað er tryggt samkvæmt náttúruhamfaratryggingu, þá er, hvað skal segja, komið veldi á ógagnsæið að nokkru leyti. Það er hluti af því sem ég held að sé hægt að upplýsa miklu betur og auka gagnsæi um það hvað er tryggt, bæði hjá heimilum og atvinnulífinu óbeint í gegnum valfrjálsar og lögbundnar tryggingar og samspil við þessar sameiginlegu tryggingar okkar sem náttúruhamfaratryggingarnar eru. En ég vil ekki sleppa því að nefna hvað þar hafa orðið miklar framfarir á stuttum tíma og rauninni bylting frá því sem var fyrir nokkrum tugum ára þegar við höfðum ekki slíka tryggingar.
Forseti. Eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni er sagt að úttektinni verði skilað í formi skýrslu til Alþingis eigi síðar en 1. júlí 2022. Þetta er að einhverju leyti skýrslubeiðni en samt þingsályktunartillaga um að skila skuli skýrslu. Fyrir þá sem átta sig ekki alveg á muninum þarna þá er þingið með nokkrar leiðir til þess að fá gögn frá ríkisstjórninni eða frá framkvæmdarvaldinu, þ.e. með skriflegri fyrirspurn, munnlegri fyrirspurn, skýrslubeiðni, og svo greinilega í formi þingsályktunar. Þegar rannsóknarskýrsla Alþingis var gerð var ályktað um það í nefnd um að hún skyldi gerð. Þannig að það eru margar leiðir fyrir þingmenn til að fá gögn um ýmislegt. Ég var t.d. með skýrslubeiðni um þær ábendingar sem komu fram í rannsóknarskýrslum Alþingis, hvernig brugðist hefði verið við þeim. Ég bjóst við að þetta væru mjög aðgengilegar upplýsingar af því að við lögðum tæplega milljarð í það að búa til þessar rannsóknarskýrslur og maður hefði haldið að ábendingarnar sem þar komu fram væru eitthvað sem fólk myndi taka alvarlega og bregðast við og að haldið væri utan um þær á einhvern skipulagðan hátt, sem reyndist síðan ekki vera. Það þurfti að fara í ansi mikla vinnu og tók tvö til þrjú ár eða eitthvað svoleiðis að taka það saman, sem var mjög áhugavert út af fyrir sig. Hérna er einmitt verið að fjalla um atriði sem eru ekki til staðar og þarf að vinna á einhvern ákveðinn hátt. Og þegar gert ráð fyrir tíu vikum til að vinna þær upplýsingar samkvæmt skýrslubeiðni þá er kannski meira viðeigandi að vera með sérstaka þingsályktun um það. En þá finnst mér það í rauninni athyglisvert, ef horft er á hvernig þingið getur beðið um upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu, hvernig röðunin er á því í skilningi umfangs þeirra gagna sem þingið biður um. Þetta er athyglisverð tillaga hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið og fínar vangaveltur og ábendingar. En ég held einmitt að kosturinn við það að tillagan sé lögð fyrir þingið í formi þingsályktunartillögu sé að það kallar á ábendingar, formlegar og óformlegar, til þingsins í umsagnarferlinu. Eins og fram kom var tillagan fyrst lögð fram í júní síðastliðnum og uppskar hún fullt af góðum ábendingum. Þannig að það er m.a. það sem vinnst við að fara þessa leið að mínu áliti, og svo að koma tillögunni á dagskrá þýðir að hún fer væntanlega til umsagnar á næstu dögum og kallar þá á ábendingar og athugasemdir sem geta bætt hana. Auðvitað má svo á hverjum tíma velta fyrir sér hvort skýrslubeiðni eða fyrirspurnir geti svo bætt einhverju við í leiðinni. En um leið og ég fór að skoða þessi mál kom í ljós mjög fljótt, eins og upptalningin þar sem ég fór yfir gráu svæðin gefur til kynna, ábendingar sem komu fyrst og fremst frá Seyðisfirði, að verkefnið er með ótal anga og það eru margir sem þurfa að koma að því að draga saman upplýsingar ef þær eiga að vera tæmandi. Ég hef fengið ýmsar ábendingar frá öðrum stöðum á landinu um það sem betur má fara og um þessi óljósu mörk í úrlausn verkefna.
Herra forseti. Ég hef nú lagt fram nokkrar fyrirspurnir hérna á þingi og það kemur mér sífellt á óvart hvernig tekið er við þeim. Við erum með ákveðinn tímafrest á skriflegum fyrirspurnum, 15 virka daga, þannig að maður veit kannski ekkert alltaf þegar maður spyr hvort hægt sé að svara fyrirspurninni innan þess tíma, enda koma reglulega svör frá ráðuneytunum þar sem þau segja: Við viljum meiri tímafrest, þrátt fyrir að ætlunin hafi kannski ekkert endilega verið að fá neitt það nákvæm svör að ráðuneytin þyrftu meiri tímafrest en 15 daga í það. En það á ekki bíða þar til á síðustu stundu með að svara, eða jafnvel lengur, sem maður hefur líka heyrt um að sé raunin, að það sé einfaldlega ekkert unnið í fyrirspurnunum fyrr á síðustu stundu. Þannig að maður veltir fyrir sér varðandi nauðsyn þess að þingið fái upplýsingar sem það biður um, og þetta er svo merkilegt, eins og hv. þingmaður orðaði það hérna með umsagnirnar, að sá aðili sem við fáum helst upplýsingar frá er sá sem við eigum að hafa með eftirlit með. Þá veltir maður því stundum fyrir sér hvort t.d. skýrslubeiðnir eða jafnvel fyrirspurnir séu ekki eitthvað sem mætti jafnvel koma með umsagnir um, annars konar svör að einhverju leyti eða eitthvað því um líkt, því að kannski vita það ekki allir en það geta allir komið með umsagnir um öll þingmál, þ.e. þingsályktunartillögur og frumvörp, og af hverju ekki líka varðandi fyrirspurnir, skýrslubeiðnir og annað?
Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Ég hef í sjálfu sér ekki velt því fyrir mér hvort að það sé skynsamlegt að óska umsagna um skýrslubeiðnir, en auðvitað er það þannig í störfum okkar þingmanna að maður treystir á að fá upplýsingar frá fólki í öllu samfélaginu og fær oft mjög góðar ábendingar, ýmist beint í tölvupóstum eða í gegnum skrif fólks í fjölmiðlum eða á samfélagsmiðlum. Það starf sem við sinnum hér á Alþingi snýst auðvitað bara um samskipti við fólk og um að sækja upplýsingar til allra þeirra sem hafa áhuga á að veita þær og eru tilbúnir að koma þeim til skila og heimila okkur sem hér störfum að vinna úr þeim og nýta þær. Að sjálfsögðu eigum við alltaf að vera að velta fyrir okkur skilvirkustu leiðunum í þingstörfunum, bæði þeim formlegu og þeim óformlegu.
Herra forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um að Alþingi álykti að fela félags og vinnumarkaðsráðherra að gera úttekt á kostnaði við að koma upp orlofshúsum fyrir örorkulífeyrisþega á völdum stöðum á Íslandi. Horft verði sérstaklega til orlofshúsa verkalýðshreyfingarinnar sem fyrirmyndar. Úttektin verði unnin í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Lagt verði mat á þörf, umfang, kostnað og mögulegar fjármögnunarleiðir. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður úttektarinnar eigi síðar en 1. maí 2022. Herra forseti. Svona hljómar tillögutextinn. Þessi tillaga hefur áður verið lögð fram og hefur ekki hlotið afgreiðslu og er nú endurflutt án breytinga, nema þeirrar breytingar að titill ráðherrans hefur breyst en það breytir ekki efnisinntaki tillögunnar. Ákvæði um orlof launafólks náðu fram að ganga í kjarasamningum nokkurra verkalýðsfélaga á fimmta áratugnum og voru slík ákvæði lögfest í kjölfarið. Þá þegar höfðu fáein verkalýðsfélög ráðist í byggingu orlofshúsa fyrir félagsmenn sína, en uppbyggingin gekk þó hægt, einkum ef horft er til norrænna fyrirmynda. Það var svo í tíð vinstri stjórnar Hermanns Jónassonar á ofanverðum sjötta áratugnum að stjórnvöld stigu með ákveðnum hætti inn í orlofshúsamálin með beinum framlögum í orlofsheimilasjóð verkalýðshreyfingarinnar og loforðum um land til uppbyggingar þeirra. Niðurstaðan varð myndarleg sumarhúsabyggð í Ölfusi sem tekin var í notkun á árinu 1964. Upp frá þessu hefur verkalýðshreyfingin riðið þétt net orlofshúsa um land allt sem gefið hefur félagsfólki hennar gott færi á að njóta hvíldar í frítíma sínum í heilnæmu umhverfi. Þótt mikilvægi þess að komast í frí fjarri heimili sínu sé öllum ljóst er aðgangur örorkulífeyrisþega að slíkri þjónustu takmarkaður. Ráða þar bæði hönnun og aðgengi að orlofshúsum en ekki síður sú staðreynd að afnot af orlofshúsum tengjast yfirleitt þátttöku á vinnumarkaði og því að tilheyra stéttarfélagi. Örorkulífeyrisþegar eru jafnframt margir hverjir í tekjulægri hópum þjóðfélagsins og eiga því enn erfiðara með að leigja sér orlofshús á frjálsum markaði. Fjölgun ferðamanna undanfarin ár og fyrir Covid, og við vonum held ég öll að verði aftur núna þegar landið fer að rísa eftir Covid, dró ekki úr þeim vanda enda getur verið dýrt að leigja sér orlofshús á hinum frjálsa markaði. Með tillögu þessari er ráðherra því falið að gera úttekt á kostnaði við að koma upp orlofshúsum fyrir örorkulífeyrisþega á völdum stöðum á Íslandi með góðu aðgengi og á viðráðanlegu verði, þannig að aðgengi örorkulífeyrisþega að orlofshúsnæði verði sambærilegt við það sem gerist hjá félagsmönnum stéttarfélaga landsins. Ég held að við þekkjum það öll sem höfum getað nýtt okkur að fara í sumarbústað hvað það er gott fyrir sálina og andlega líðan að brjóta upp hversdagsleikann og fara og njóta þess að vera í fríi, annaðhvort einn með sjálfum sér eða með fjölskyldu og vinum, í góðum sumarbústað og það er mikilvægt að allir þjóðfélagshópar hafi kost á slíku úrræði. Ég vil taka það fram að þessi tillaga er gríðarlega hógvær enda er einungis verið að fela ráðherra að byrja undirbúningsvinnu. Það er hins vegar vinna sem er mjög mikilvæg af því að það skiptir máli að koma ekki bara upp kerfi orlofshúsa fyrir örorkulífeyrisþega heldur verður öll aðgengisumgjörðin hvað varðar fýsískt aðgengi að húsunum að vera í lagi þannig að þau nýtist öllum fötlunarhópum og séu með algilda hönnun að leiðarljósi. Þannig að þetta er mikilvæg grunnvinna sem með þessari tillögu er verið að leggja til. Það er allnokkur hópur þingmanna sem stendur að tillögunni ásamt þeirri sem hér stendur. Flutningsmenn eru ásamt mér hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Ásmundur Friðriksson, Inga Sæland, Orri Páll Jóhannsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Guðbrandur Einarsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Ég ætla, herra forseti, ekki að hafa um þessa tillögu fleiri orð að sinni en vonast til þess að hún fái gott brautargengi, enda um mikilvægt mál að ræða. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði henni vísað til hv. velferðarnefndar.
Frú forseti. Eins ágæt og þessi tillaga er þá fæ ég svona tilfinningu sem ég er sjálfur mjög á móti, það er að gera þetta eða hitt, það er á þeim nótunum. Það er hægt að gera hvort tveggja. Það væri hægt að stroka út orðið „orlofs“ og segja bara húsnæði örorkulífeyrisþega. Við erum í smávandamálum með húsnæði yfirleitt. Ég vil ekki segja að það eigi að gera það en ekki þetta heldur bæði. Það var kannski það sem ég hef helst til málanna að leggja hvað málið varðar. Ég ætla ekki að hafa andsvarið miklu flóknari en það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég er hjartanlega sammála því að það þarf að halda áfram að vinna að húsnæðismálum öryrkja almennt. Sem betur fer þá er ýmislegt verið að gera, til að mynda á vegum Brynju, hússjóðs Öryrkjabandalagsins, og sveitarfélögin hafa verið að byggja og útbúa húsnæði en ég skal svo sannarlega taka undir það að mun betur má ef duga skal. Biðlistar eftir húsnæði eru allt of langir. Ég tel þó að hið almenna húsnæði ætti að vera í sérmáli enda um svo miklu viðameira mál þar að ræða. Ég er ansi hrædd um að ef málin yrðu spyrt saman í eina þingsályktunartillögu flutta hér af þingmanni á Alþingi þá myndi lítið gerast í orlofshúsamálunum. Ég tel vænlegra, til að ná árangri á báðum sviðum, að samþykkja þessa tillögu sem, líkt og ég fór yfir í framsögu minni, er gríðarlega hógvær en yrði vonandi byrjunin að því að upp myndi rísa orlofshúsabyggð. Hitt málið þarf engu að síður að taka föstum tökum og tryggja að allt fatlað fólk og öryrkjar hafi tryggt og gott húsnæði.
Forseti. Ég ætla að renna aðeins yfir það atriði sem ég fjallaði um í andsvari við hv. þingmann áðan. Ég var með fyrirspurn á 147. löggjafarþingi um fjölda félagslegra íbúða. Endurtekin fyrirspurn frá fyrri árum, hef spurt þó nokkuð oft um það. Það væri kannski ágætt að endurnýja hana núna fimm árum seinna eða svo. Í svarinu kemur fram að það eru 136.423 íbúðir á öllu landinu, þar af 5.065 félagslegar íbúðir eða 3,7%. Það er mjög upplýsandi að skoða hvar þær eru, hvar hæsta hlutfallið er og líka hvar lægsta hlutfallið er, t.d. í Garðabæ eru 35 íbúðir eða 0,7%. Það er ekki lægsta hlutfallið, það er 0 í Grímsnes- og Grafningshreppi og í Helgafellssveit, sem ég veit ekki hvort er skiljanlegt eða ekki, en það er alla vega ekki mikið af þeim íbúðum. Í Borgarfjarðarhreppi, þar sem er 91 íbúð, eru 9 félagslegar íbúðir eða 9,9%. Það er líka merkilegt að á höfuðborgarsvæðinu, ef við förum þangað, er Kópavogur með hlutfallið 3,4%. Ég veit ekki hvort það er nægilega hátt hlutfall. Reykjavíkurborg er í 4,7% og eftir því sem ég best veit er Reykjavík með hæsta hlutfallið á höfuðborgarsvæðinu. Þetta var árið 2017. Skagaströnd er með einna hæst hlutfall, 33 íbúðir af 214, eða 15,4% íbúða. Nei, fyrirgefið, hér er Fljótsdalshreppur með 22 félagslegar íbúðir af 42, 52,4%, hvorki meira né minna. En maður veltir fyrir sér hvort sveitarfélög sinni sínum skyldum með því að hafa fáar sem engar félagslegar íbúðir í boði. Við höfum alveg heyrt um ákveðna hreppaflutninga á fólki sem hefur ekki aðgang að þjónustu vegna örorku eða þátta sem gera það að verkum að það þarf á félagslegri íbúð að halda. Mögulega er það vegna aðstæðna sem ekki eru í boði í sveitarfélaginu. Ef það er pólitísk ákvörðun að byggja einfaldlega ekki félagslegar íbúðir, eins og manni finnst vera ákveðin lykt af eins og í Garðabæ, þar eru heilar 35 félagslegar íbúðir árið 2017 - það er kannski búið að breytast eitthvað, það er þá bara fínt að uppfæra þessa fyrirspurn og fá nýjar tölur og sjá hvað hefur breyst síðan þá - þá er það eitt og sér mjög áhugavert. Hvað er gert í staðinn? Er bara ætlast til þess að það sé bara fólk með háar tekjur og sem geti borgað hátt útsvar sem búi þar, að öllum félagslegum úrræðum sé sleppt? Það er orðrómurinn sem maður hefur heyrt, að öllu slíku sé velt yfir á Reykjavíkurborg og hún sinni slíkri þjónustu. Það er ekkert rosalega málefnalegt, myndi ég segja, og veldur mjög mikilli skekkju í útsvari og skattheimtu þar sem það er mjög augljós mismunun á milli sveitarfélaga, sum þurfa ekki endilega að innheimta hámarksútsvar af því að þau byggja einfaldlega ekki félagslegar íbúðir þar sem býr fólk með lægri tekjur sem hefur aðgang að slíkum íbúðum. Þetta snýst líka um val á búsetu, ef maður fer aðeins út í frelsispælingar. Segjum sem svo að þetta sé fæðingarbær einhvers, staðurinn þar sem hann ólst upp, en vegna ýmissa óhappa eða annars þá er erfitt að ná miklum tekjum og þar af leiðandi fær hann kannski ekki val um að kaupa íbúð eða að búa í því sveitarfélagi sem hann hefur átt heima í af því að það er ekki aðgengi að félagslegu húsnæði. Þetta tengist kannski minna því sem við er að glíma í þessari þingsályktunartillögu, en hún fjallar um húsnæði þessa hóps. Í stærra samhengi þá erum við líka að glíma við húsnæðisskort alls staðar á landinu. Það vantar um 4.000 íbúðir samkvæmt greiningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem áætlun er um með hlutdeildarlánum, sem voru samþykkt á síðasta kjörtímabili, að ná upp á tíu árum. Mér finnst það dálítið langur tími. Það átti að ná 300, 400, 500 íbúðum á ári með því úrræði. Svar frá því í gær sýndi að það náðust 300 íbúðir. Það þarf að bæta við einum þriðja til tveimur þriðju af þeim fjölda til að ná markmiðinu og að vinna upp þann fjölda sem vantar á tíu árum. Þá erum við farin að nálgast 20 ár ef áætlun um mannfjöldaþróun stenst, sem hefur yfirleitt ekki gerst hingað til, hún hefur yfirleitt farið aðeins umfram það. Það er líklegt að eftir tíu ár, þó að við myndum ná að byggja upp 4.000 íbúðir, verði enn þá skortur. Það er gott að vera kannski aðeins hlaupandi á því ef það skyldi verða þannig að fólksfjölgun yrði meiri, að við gætum bætt betur í. Það er gott að hafa svigrúm. Þá gæti einmitt aukin áhersla á byggingu félagslegs húsnæðis hjálpað, sem væri t.d. í því formi að það væri ekki bara leiga heldur líka kaupleiga. Þá væri hægt að nota það kerfi til að koma nýjum íbúðum af stað sem myndu síðan velta út á almenna markaðinn í kjölfarið. Það væri ákveðin vinda eða hringrás nýbygginga sem væri kannski í því kerfi. Ég held að það væri mjög heppilegt fyrirkomulag ef við pælum aðeins í því.
Herra forseti. Þetta var áhugaverð yfirferð hjá hv. þingmanni um félagslegt húsnæði, sem er allra góðra gjalda vert. Líkt og ég sagði í andsvari fyrr í þessari umræðu þá styð ég það að framboð á félagslegu húsnæði um allt land verði aukið. Mér finnst þó mikilvægt að halda því til haga að húsnæðismál öryrkja og fatlaðs fólks snúast ekki bara um félagslegt húsnæði. Félagslegt húsnæði tekur til mun víðtækari hóps en fatlaðra og hluti af vanda fatlaðs fólks þegar kemur að húsnæði er almennt aðgengi að almennum íbúðum sem eru byggðar á hinum almenna markaði. Það að fjölga félagslegum íbúðum eitt og sér er ekki endilega svar við öllum vanda fatlaðs fólks eða öryrkja, en vissulega tengist þetta saman. Aðgengið og hin algilda hönnun og krafan um það frá okkur öllum, bara til þess að við getum boðið öllum í heimsókn til okkar á okkar heimili, skiptir gríðarlegu máli. Svo vil ég líka nefna það að ég tel að sumarfrí eða orlofsmál eigi ekki að vera einhver aukaafurð fyrr en búið er að laga alla aðra hluti í samfélaginu, því að það eitt og sér að geta breytt um umhverfi skiptir máli. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann vék að mjög litlu leyti að tillögunni sjálfri, hvort að hann styðji það að fara í þessa úttekt og svo vonandi uppbyggingu á orlofshúsnæði fyrir örorkulífeyrisþega.
Forseti. Ég hélt ég hefði einmitt vikið að því í andsvarinu að mér finnst bæði betra, mér finnst þurfa að gera hvort tveggja. Þess vegna vildi ég líka að setja þetta í stærra samhengi, sem er vandamál á húsnæðismarkaðnum. Ég hélt að ég hefði verið alveg skýr með að félagslegt húsnæði er að sjálfsögðu ekki bara fyrir öryrkja eða eldra fólk, ef það kom ekki skýrt fram í máli mínu þá er það almennt bara fólk sem á ekki annarra kosta völ, af hvaða ástæðum sem það er. En þarna er einhver valmöguleiki til staðar til að komast inn. Mér finnst mikilvægt að fólk átti sig á því að lífeyriskerfið okkar er að hálfu leyti byggt upp á séreignarstefnunni, sem þýðir að ef við ætlum að koma öllum í almannatryggingakerfið, lífeyriskerfið að lokum, þegar fólk hættir vinnu o.s.frv. eða hvernig sem það kemur þangað inn, þá þarf það í rauninni að vera með öruggt húsnæði, helst skuldlaust, öruggt húsnæði. Annars duga almannatryggingar eða greiðslur úr lífeyrissjóðum ekki fyrir lífsviðurværi. Það er ekki flóknara en það. Þess vegna finnst mér hugmyndin um t.d. kaupleigufyrirkomulag á félagslegu húsnæði vera álitleg leið til þess að koma fólki með lægri tekjur inn í lífeyriskerfið í rauninni, þ.e. þann helming lífeyriskerfisins sem er ekki í gegnum skattlagninguna, lífeyrissjóðina eða almannatryggingar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka af allan vafa um það að honum hugnist tillagan þó svo að hann hafi notað ræðutíma sinn í að fjalla um húsnæðismál almennt og önnur mál. Ég tel hins vegar, líkt og ég fór í gegnum í bæði framsöguræðu og í andsvörum, gríðarlega mikilvægt, óháð öllu öðru sem við þurfum að sjálfsögðu að vinna að, að við hugum líka að því að öryrkjar og fatlað fólk geti notið þess að fara í annað umhverfi og frí líkt og aðrir landsmenn. Ég tel mjög mikilvægt að hefja úttekt sem getur síðan orðið til að byggja upp slíkt kerfi vegna þess að lífsgæðin aukast svo mikið við það. Við höfum svolítið talað um innleiðingu á velsældarhagkerfi og partur af velsæld og því að líða vel er að geta gert sér dagamun og geta gert sér dagamun í aðgengilegu umhverfi og á viðráðanlegu verði. Þess vegna tel ég mikilvægt að við náum árangri í því sérstaklega og í því ljósi er þessi sérstaka tillaga lögð fram. Að sjálfsögðu höldum við áfram að bæta almennt kjör lífeyrisþega vegna þess að það skiptir máli fyrir gott samfélag. En þetta litla sértæka mál má samt ekki stranda á stærri málum sem þó þarf að takast á við.
Herra forseti. Þetta var athyglisverð ræða hér í andsvari um velsæld og það að geta fengið aðgang að orlofshúsnæði á viðráðanlegu verði þegar kjör lífeyrisþega hafa ekki einu sinni fylgt launaþróun. Það finnst mér pínu kaldhæðnislegt þegar allt kemur til alls. Ég veit ekki hvort er hænan og hvort er eggið þar. Viðráðanlegt verð væri væntanlega bara 0 kr., fyrstur kemur, fyrstur fær, í umsóknum eða eitthvað svoleiðis, eitthvert punktakerfi eða því um líkt, því að ekki sé ég að fólk sem er á lífeyri sé aflögufært til að fara mikið í þetta alla jafna. Ef maður á að fylgja þessu eftir þá er þetta kannski aðgengilegt einhverjum ákveðnum sem ekki eru bara bundnir við framfærslu almannatrygginga. Ég veit það ekki. Jú, mér finnst mjög sniðugt ef þetta væri möguleiki en það er heildarsamhengið sem við þurfum að vita af líka. Vandinn við þetta er að þessi hópur fólks er ekki með framfærslu á við alla aðra þannig að það hefur ekki sömu möguleika og aðrir, kjör þess hafa ekki fylgt launaþróun eins og hjá öllum öðrum. Einhvers staðar verðum við að byrja á að leysa vandann og ég er á þeirri skoðun að það megi byrja á mörgum stöðum, það sé ekki bara annaðhvort eða, þetta eða hitt, að það verði að velja eitt eða annað. Það má velja marga hluti, við getum gert margt í einu. Þessi tillaga er einn af þeim hlutum, tvímælalaust.