Til svara eru: Forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, heilbrigðisráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra. Umræður um fundarstjórn forseta verða teknar fyrir að loknum þessum dagskrárlið.
Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Ekki er laust við að almenningur í landinu og hv. þingmenn hafi nokkrar áhyggjur af þeirri umræðu sem hefur orðið nú upp á síðkastið um stöðugleikaframlögin. Það þarf ekkert að rifja það upp að stöðugleikaskattur var kynntur hér í vor. Síðan tókum við umræðu í þinginu, góða og málefnalega umræðu, um það frumvarp sem og annað frumvarp sem gerði fjármálafyrirtækjum kleift að leita nauðasamninga í gegnum svokölluð stöðugleikaframlög. Nú fylgjumst við hins vegar með umræðu, hv. þingmenn og almenningur í landinu, þar sem stöðugleikaframlögin minnka liggur við með hverjum degi. Samkvæmt þeim fréttum sem berast, sem auðvitað eru ekki opinberar, liggja þau nú í um það bil 300 milljörðum. Upphaflega voru tölur nefndar upp á 450–500 milljarða. Hins vegar er margt annað sem stöðugleikaframlögin eiga að fela í sér. Hæstv. forsætisráðherra, ég sá hann síðast í fréttum í gær, sagði að vissulega væri þörf á að útskýra málið nánar, hann tók undir það. Formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Árni Páll Árnason, sendi bréf á okkur formenn flokkanna í gær og óskaði eftir fundi, annaðhvort á vettvangi formanna flokkanna eða í samráðsnefnd þingmanna um losun hafta, því að greinilega væri nauðsynlegt að fá frekari upplýsingar um hvar þessi vinna stæði. Það hefur reynst erfitt að fá fullnægjandi upplýsingar í efnahags- og viðskiptanefnd. Bæði hefur reynst erfitt að fá fulltrúa á fund, en þegar það hefur gerst þá vakna enn fleiri spurningar sem ekki hefur verið svarað. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hyggst hann boða til fundar, annaðhvort formanna flokkanna eða þingmanna í samráðsnefnd um losun hafta, þannig að hægt sé að fara yfir stöðu málsins? Er það ekki algerlega á hreinu að það þarf að gera það áður en nokkuð verður ákveðið um stöðugleikaframlögin í ljósi þess að hér er um gríðarstórt hagsmunamál almennings í landinu að ræða? Það liggur fyrir að við þingmenn sem störfum hér í umboði almennings - okkur er falið að gæta hagsmuna almennings - þurfum að vera upplýst um hvar málið stendur. Þannig að ég beini þessari fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta fyrirspurn. Það er rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að í fréttum hafa verið ýmsar sögur á kreiki eða túlkanir, ágiskanir jafnvel, um það hvað felist í hinu svokallaða stöðugleikaframlagi. Menn hafa jafnvel fjallað um það á þann hátt að það snerist eingöngu um einhverja tiltekna 334 milljarða sem menn höfðu reiknað sig upp í. Það er því mjög gott að fá tækifæri til að minna á að þetta framlag - verði það niðurstaðan, uppfylli slitabúin öll skilyrði - felst vissulega í peningagreiðslum, beinum greiðslum á peningum, sem geta numið þeirri upphæð sem nefnd hefur verið eða einhverju þar um kring, hugsanlega meira, hugsanlega minna. En það er aðeins hluti af framlaginu. Við bætast fjölmargir þættir, afhending ýmissa eigna, framsal krafna, innlán, skuldabréf, skilyrt skuldabréf og til að mynda hlutdeild ríkisins í söluandvirði bankanna. Það er því mjög villandi, og raunar rangt, að tala um stöðugleikaframlagið eins og það sé eingöngu þessi tiltekna peningaupphæð. Ég veit að hv. þingmaður var ekki að tala um það þannig, en það er rétt, sem hv. þingmaður nefndi, að þannig hefur verið fjallað um það að undanförnu. Ég tel fullt tilefni til að halda fund í samráðsnefnd þingmanna, eins og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir leggur til, og vonast til þess að sá fundur geti farið fram sem fyrst. Ég stýri reyndar ekki þeim fundum, en ég sé ekkert því til fyrirstöðu að halda fund í þeirri nefnd.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Ég lít þá svo á, út frá því sem kom fram í máli hans, að hann sé ósammála því sem Indefence-hópurinn hefur haldið fram. Indefence-hópurinn hefur sent hv. þingmönnum efnahags- og viðskiptanefndar bréf þar sem þessi hugmynd er meðal annars reifuð. Hún byggir á, samkvæmt upplýsingum frá félögum í Indefence, upplýsingum frá slitabúunum; þetta eru þeirra hugmyndir að stöðugleikaframlagi. Ég skil þá hæstv. forsætisráðherra sem svo að hann taki ekki undir þá túlkun. Hæstv. forsætisráðherra segir hér: Ég stýri ekki samráðsnefnd um losun hafta. En hæstv. forsætisráðherra er verkstjóri ríkisstjórnarinnar, höfuð ríkisstjórnarinnar, og þetta er risastórt mál. Hér hafa allir flokkar talað á þann veg að um það þurfi að tryggja sátt. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Mun hann sjá til þess að nefndin fundi áður en nokkrar ákvarðanir verða teknar? Getum við treyst því að hún verði boðuð til fundar að undirlagi hæstv. forsætisráðherra?
Virðulegur forseti. Af því að hv. þingmaður nefndi áhyggjur nokkurra meðlima úr hinum svokallaða Indefence-hópi af upplýsingaskorti þá ítreka ég það sem ég sagði áðan að það er mikilvægt að sem mestar upplýsingar séu veittar og að sem mestar skýringar fylgi þeim upplýsingum. En ég minni hv. þingmann líka á að meðlimir Indefence-hópsins hafa starfað að þessum málum undanfarna mánuði og undanfarin ár og ég efast ekki um að það starf mun skila góðum árangri. Ég mun ræða við starfandi fjármálaráðherra og hef reyndar þegar gert það á milli svara. Hann er sammála mér um að æskilegt sé að hafa sem mest samráð um þetta og veita sem mestar upplýsingar. Ég tel því óhætt að fullyrða að hv. þingmaður og aðrir hv. þingmenn geti átt von á fundi í umræddri nefnd áður en langt um líður.
Virðulegi forseti. Í öllu þessu ferli um afnám hafta hefur uppgjörið á þrotabúunum spilað hvað stærsta rullu. Nú er að koma að þeim tíma að menn sjái fyrir endann á því en þá skiptir líka máli að við vöndum til verka og þá skiptir máli að menn reyni að skapa um þetta eins mikla samstöðu og mögulegt er. Ég vil minna á að á síðasta kjörtímabili, á vordögum 2013, voru gerðar breytingar á lögum um gjaldeyrismál einmitt í þessum anda. Þá náðist ágætissamstaða milli allra flokka um að koma á ákveðnu verklagi í meðferð þessara mála með því að setja inn í löggjöfina að þrotabúum yrðu ekki veittar undanþágur nema að undangengnu samráði við efnahags- og viðskiptanefnd þingsins, þetta segir beinlínis í lagatextanum, og samráði við ráðherrann, þ.e. að ráðherranum bæri að koma með málið inn í þingið og kynna vel fyrir efnahags- og viðskiptanefnd allar afleiðingar þeirra undanþágna sem veittar yrðu í tengslum við uppgjörið. Þetta var gert í því skyni að tryggja gagnsæi og tryggja þverpólitíska aðkomu vegna þess að það er auðvitað mikilvægt í öllu þessu máli að tryggja varanlegan stöðugleika í framhaldi og tryggja ákveðna sátt. Í umræðunni hafa menn að mínu mati, bæði stjórnmálamenn og líka þeir sem hafa fjallað um þessi mál, verið dálítið brattir í því að horfa bara til Seðlabankans. En löggjöfin um gjaldeyrismálin er, ef ég má orða það þannig, löðrandi í kröfu um samráð við ráðherra og síðan við efnahags- og viðskiptanefnd. Það verður að tryggja að menn fylgi því lögbundna ferli og að efnahags- og viðskiptanefnd fái þessi mál inn til sín. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé komið að þeim tímapunkti að komið verði með málið inn í [[Forseti hringir.]]efnahags- og viðskiptanefnd lögum samkvæmt og farið yfir stöðugleikaskilyrðin og efnahagslegar afleiðingar þeirra.
Virðulegi forseti. Allt er þetta rétt sem hv. þingmaður nefnir að þessu sinni. Það er mikilvægt að viðhafa þetta samráð og það er raunar þegar búið að halda fundi í efnahags- og viðskiptanefnd um þetta mál þar sem fulltrúar Seðlabankans mættu, en það má gjarnan halda fleiri fundi mín vegna. Það er raunar mikilvægt að Seðlabankinn taki þátt í því að skýra afstöðu sína til málsins því honum er eins og hv. þingmaður nefndi falið mikilvægt hlutverk í þessari vinnu. Jafnframt árétta ég það sem ég sagði áðan og það er ástæða til að taka undir það með hv. þingmanni eins og síðasta fyrirspyrjanda að æskilegt er að sem flestir þingmenn eða að minnsta kosti fulltrúar þingflokkanna í þessu samráðsferli séu upplýstir jafnóðum og einhver tíðindi verða.
Virðulegi forseti. Það er ekki þannig að menn hafi verið að fylgja þeim prótókoll sem ég fór yfir áðan og kveðið er á um í löggjöfinni. Ráðherra sem fer með málaflokkinn hefur ekki mætt fyrir nefndina og kynnt fyrir henni efnahagslegar afleiðingar stöðugleikaskilyrðanna og eingöngu hefur verið fjallað um þetta með almennum hætti í samtölum við Seðlabankann í nefndinni. Það þarf að tryggja að ferlinu sé fylgt. Og þegar fólk hefur það á tilfinningunni, eftir að hæstv. ríkisstjórn slengir upp tölum eins og 1.200 milljarðar, 850 milljarðar og um allt það sem á að fara að koma út úr þessum stöðugleikaskatti, að síðan sé verið að gera eitthvað allt annað - sem er algerlega augljóst og Indefence hefur bent ágætlega á og dregið fram - þá verða menn að upplýsa hvað er í gangi. Menn fara ekki þá leið að hér verði lagður á stöðugleikaskattur heldur eru þeir að fara aðrar leiðir. Þá ber stjórnvöldum að kynna það vel og við eigum að hlusta á varnaðarorð sem menn hafa haft uppi á undanförnum vikum og hlýða á það sem [[Forseti hringir.]]menn segja um það. Það verður að fara að upplýsa um málið því það er ekki hægt að gera það með jafn almennum hætti og gert hefur verið hingað til.
Virðulegur forseti. Það er svolítið undarlegt að fylgjast með umræðu um þessi mál síðustu daga og vikur þar sem gefið er í skyn, og mér fannst hv. þingmaður reyna að gera það hér áðan, að það komi mönnum algjörlega á óvart að til hafi verið tvær leiðir í þessu máli, annars vegar skatturinn, stöðugleikaskatturinn svokallaði, og hins vegar stöðugleikaframlagið. Daginn sem þessi áform voru kynnt voru báðar þessar leiðir kynntar til sögunnar og hafa legið fyrir allan tímann. Þannig að það að gera sér það upp að þetta komi mönnum algjörlega á óvart skýtur mjög skökku við, virðulegur forseti, svo ekki sé meira sagt. Aðalatriði í þessu máli öllu er að leiðirnar báðar, hvor þeirra sem verður farin, eru til þess hannaðar að leysa vandann og til þess hannaðar að takast á við jafn stórt vandamál og þetta er, nema hvað stöðugleikaframlagsleiðin lagar sig reyndar að stærð vandans. Jafnvel þótt vandinn reyndist enn stærri en gert var ráð fyrir mundi stöðugleikaframlagsleiðin duga til þess að leysa hann.
Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að ræða um ferðaþjónustuna í ljósi þess að ráðherra var að kynna nýtt plan og ekkert nema gott um það að segja, við fylgjumst með því hvernig því vindur fram. Það sem mig langar sérstaklega að ræða eru rannsóknir í ferðamálum. Ég sendi ráðherra skriflega fyrirspurn snemma á þessu ári minnir mig þar sem ég kallaði eftir því hversu miklum peningum væri varið í rannsóknir í þágu ferðaþjónustunnar, sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar. Ég veit að ég var að setja ráðuneytið í töluverða vinnu en mér fannst á sama tíma mjög mikilvægt að ráðuneytið byggi yfir þessum upplýsingum. Ég verð að segja að mér finnst svarið mjög áhugavert. Það kemur í ljós að verið er að setja afskaplega litla fjármuni í rannsóknir á ferðaþjónustu, þessari mikilvægu atvinnugrein. Ég fæ í raun bara svör um atvinnuvegaráðuneytið, en ég veit að menntamálaráðuneytið setur að einhverju leyti peninga í rannsóknir í gegnum Háskólann á Akureyri sem fara til Rannsóknamiðstöðvar ferðamála. Þetta finnst mér vera áhyggjuefni, hve lítið fjármagn er veitt til rannsókna. Í svarinu kemur fram að árið 2013 eru það 168 milljónir. Í fjárlögum í ár, 2015, voru settar aukalega 60 milljónir sem skiptust á milli Bifrastar að mig minnir og RMF, en framlagið fellur niður í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2016. Í ljósi þess hversu mikilvæg þessi atvinnugrein er og það kemur líka fram í þeirri vinnu sem fór fram, í þessum vegvísi um ferðamál, að rannsóknir séu mjög mikilvægar - það segir beinlínis hérna: Áreiðanleg gögn eru ómissandi og það er ágætiskafli einmitt um mikilvægi rannsókna í ferðaþjónustunni - þá hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaðan eiga þá peningarnir að koma? Hvað erum við að fara að gera til dæmis strax á næsta ári? Þetta er ekki eitthvað sem við ætlum að byrja á eftir fimm ár, við ættum þegar að vera byrjuð. Og af því að ég er með þessar tölur hérna þá eru til dæmis framlög til rannsókna í sjávarútvegi um 3 milljarðar, en það fóru sem sagt 168 milljónir til rannsókna í ferðaþjónustunni á árinu 2013.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég get nánast tekið undir hvert orð. Það er einmitt það sem við urðum fljótlega áskynja í stefnumótunarvinnunni, sem við kynntum núna síðastliðinn þriðjudag, þegar við vorum að greina stöðu ferðaþjónustunnar að það vantaði traustan grunn. Við vorum ekki með áreiðanleg, tímanleg, alþjóðlega samanburðarhæf gögn til þess að geta sett okkur markmið. Þess vegna er það eitt af forgangsverkefnum sem við setjum okkur í þessari stefnumótunarvinnu. Það er líka rétt sem hv. þingmaður bendir á að rannsóknirnar liggja víða. Þingmannanefnd, menntamálaráðuneytið, ég get nefnt það að hæstv. forsætisráðherra fer með málefni Hagstofu Íslands. Þar fara fram gríðarlega mikilvægar rannsóknir. Við erum með sérstakan samning við Hagstofuna um svokallaða ferðaþjónustureikninga sem lagðir voru af hérna á árunum eftir hrun. Við endurvöktum þá og leggjum til að því starfi verði haldið áfram og það verði unnið sem hluti af ferðaþjónustureikningi. En þetta viðfangsefni er kannski klassískt dæmi um það af hverju við ákváðum að fara þá leið sem við gerum og leggjum til í vegvísinum sem við kynntum á þriðjudaginn. Við verðum að vinna þetta þverfaglega, öll ríkisstjórnin, greinin sjálf og sveitarfélögin verða að koma sameiginlega að þeim viðfangsefnum sem snerta ferðaþjónustuna og áður en við getum sett ákveðnar upphæðir í fjárlögum til rannsókna þá verðum við að vita í hvaða rannsóknir við viljum eyða og hvaða rannsóknir er verið að gera núna. Það verður eitt af fyrstu verkefnum sem við munum fara í. Ég segi það hins vegar að ég mun beita mér fyrir því og leggja til síðar í fjárlagagerðinni að við komum inn með einhver framlög til rannsókna [[Forseti hringir.]]vegna þess að ég tek algjörlega undir með hv. þingmanni að þær eru gríðarlega mikilvægar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka svarið og ég fagna því að settir verði meiri fjármunir í þetta. Ég get tekið fram varðandi þetta svo ég haldi áfram, mér finnst svo gaman að glugga í þessi gögn, að það fór t.d. hátt í milljarður í rannsóknir í þágu landbúnaðar á árinu 2013. Ég er ekki að segja að þar sé endilega verið að setja of mikið fé. En við munum þá væntanlega sjá þess stað í fjárlagagerðinni að meiri fjármunir komi inn til rannsókna í ferðaþjónustu. Mér finnst líka mikilvægt að benda á að þetta umhverfi, rannsóknarumhverfi, er gríðarlega flókið og það ætti að vera forgangsverkefni að koma þessu á færri hendur. Þetta er eins og ég segi og eins og kemur í ljós í þessu svari eiginlega út um allt og undir mismunandi ráðherrum. Þar af leiðandi er mjög gott hvað margir ráðherrar koma að þessari vinnu. Ég vil hvetja ráðherrann til dáða. Ég held að við höfum öll skilning á þessu en það þarf algjörlega að spýta í lófana hvað þetta varðar og ég ítreka þá ósk og kröfu um að rannsóknir í þágu ferðaþjónustunnar verði efldar til muna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni áskorunina og hvatninguna og óska eftir liðsinni hv. þingmanns og annarra þingmanna við að gera bragarbót á þessu, ekki síst gagnvart þeim fjárveitingum sem lagðar eru til. Þetta snýst nefnilega líka um það, eins og við höfum kannski séð annars staðar í ferðaþjónustunni, t.d. í Framkvæmdasjóði ferðamannastaða, að nýta fjármunina sem best, að við séum að setja upp þannig verklag að við vitum hvaða verkefni liggur mest á að fara í, forgangsröðum fjármunum og kröftum í þau verkefni og látum keðjuna virka sem eina heild. Í framkvæmdasjóðnum höfum við séð að keðjan rofnar, það vantar hlekki þannig að á allra næstu dögum munum við setja allan kraft í að gera sem mest á stuttum tíma svo við getum vonandi lagt fram tillögur fyrir þingið við meðferð fjárlagafrumvarpsins og það er svo þingsins að ákveða hvort fallist verður á þær.
Virðulegi forseti. Mig langar að fá að spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um stöðu hans gagnvart frumvarpi sem ég var að leggja fram fyrr í haust, um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. Frumvarpið, sem hefur verið lagt fram í ýmsum myndum undanfarin 30 ár, af og til, á sér fyrirmynd í norskum, dönskum og sænskum lögum þar sem verið er að binda skyldu ráðherra til þess að segja satt og rétt frá og veita upplýsingar til Alþingis. Erfitt er fyrir Alþingi og fyrir þing almennt að taka upplýstar ákvarðanir um það sem er að gerast á þingi, eða í samfélaginu yfir höfuð, ef ekki er hægt að treysta því að ráðherra veiti rétt svör, sönn svör, eða gefi þær upplýsingar sem við þurfum til að geta náð niðurstöðu í ákveðnum málum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er afstaða hans til þessarar upplýsinga- og sannleiksskylda ráðherra? Hvernig líst honum á þetta? Er þetta eitthvað sem hann vill fá í íslensk lög, að það væri hluti af ráðherraábyrgð ef í ljós kemur að ráðherra segir ekki satt og rétt frá?
Virðulegi forseti. Þessu er auðsvarað. Ég lít svo á að sú regla sé í gildi hér, og hafi alla tíð verið, að á ráðherrum hvíli sú skylda að segja þinginu satt og rétt frá í öllu því sem til þeirra er beint, einmitt í þeim tilgangi, sem hv. þingmaður nefnir hér, að þegar kemur til úrlausnarefna hér á þinginu geti þingmenn gengið út frá því að þær upplýsingar sem þeir fá frá framkvæmdarvaldinu séu traustar og réttar. Hvernig um þetta er búið í lögum er ábyggilega til umhugsunar og skoðunar, en ég hef litið svo á að sú regla sé nú þegar hér til staðar.
Virðulegi forseti. Það er ekki alveg rétt, sem hæstv. menntamálaráðherra segir, að þessi reglugerð sé til staðar. Það er einfaldlega ekki raunin. Það er ekkert sem tryggir að ráðherra segi satt og rétt frá. En í ljósi þess að ráðherra þykir þetta nú þegar í gildi þá er kannski við hæfi að hann svari nokkrum spurningum sem hafa brunnið á íslenskri þjóð og fjölmiðlum undanfarið. Ég spyr til dæmis: Á hverra vegum var ráðherra í Kína 2013? Hver greiddi veiðileyfi í Vatnsdalsá 2014? Og hver eru í raun tengsl ráðherra við Orku Energy?
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt, ljúft og skylt að svara þessu. Tildrög þeirra ferða sem hv. þingmaður vísar hér til eru þau að á undanförnum missirum og árum hefur fjöldi kínverskra ráðamanna, sem starfa á því sviði sem fellur undir mennta- og menningarmálaráðuneytið, verið hér í vinnuheimsókn. Síðan barst boð til ráðuneytisins frá kínverskum stjórnvöldum um að þessar vinnuheimsóknir yrðu endurgoldnar. Skipuð var sendinefnd. Í henni, ásamt mér sem ráðherra, áttu sæti embættismenn úr ráðuneytinu, þrír rektorar háskóla, Háskóla Íslands, Háskólans í Reykjavík og Listaháskóla Íslands, ásamt forstöðumanni Rannís. Fundað var með fjölda ráðherra og vararáðherra, forstöðumönnum vísindastofnana, háskólastofnana og annarra sem endurspegla samsetningu þessarar sendinefndar. Hitt er alveg hárrétt að á sama tíma voru í Peking fulltrúar frá fyrirtækinu Orku Energy, sem um hefur verið rætt hér, og einn fulltrúi frá fyrirtækinu Marel. Fleiri spurningar hafa verið bornar fram sem mér gefst þá kannski tækifæri til að ræða síðar. Varðandi veiðiferð í Vatnsdalsá og kostnað við hana vil ég segja við hv. þingmann að ég hef í mínum fórum kvittun fyrir mínum greiðslum.
Forseti. Tónlistarskólarnir í Reykjavík eru í miklum vanda. Í vor var gengið frá samkomulagi á milli Reykjavíkurborgar og ríkisins sem fólst meðal annars í því að við hér á Alþingi samþykktum að greiddar yrðu 30 milljónir úr jöfnunarsjóði til að hjálpa til við að leysa þennan vanda. Ríkið ætlaði að koma með 60 milljónir og Reykjavíkurborg ætlaði að leggja til 90 milljónir. Nú heyrist það að ríkið ætli ekki að standa við þennan samning um að greiða þær 60 milljónir. Þegar hefur kennurum við tónlistarskóla í Reykjavík verið sagt upp. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra mjög einfaldrar spurningar, já eða nei, vegna þess að ég veit um lögin frá 1980, ég veit um samkomulag frá 2011, en spurningin er þessi: Hyggst ráðherrann leggja sitt af mörkum til þess að vandi tónlistarskólanna í Reykjavík, og þá sérstaklega nemendanna við þessa skóla, verði leystur samkvæmt því samkomulagi sem undirritað var í vor eða gengið var frá í vor? Bara já eða nei, ég þarf engan langan fyrirlestur, virðulegi forseti. Í annan stað hefur staðið yfir vinna lengi um það hvernig á að koma þessum málum fyrir í framtíðinni. Nú skilst mér að í vor hafi sú vinna verið sett í uppnám og einhverjar nýjar hugmyndir á reiki. Mig langar til að spyrja ráðherrann hvort hann hyggist ekki gera okkur í þinginu grein fyrir þeim hugmyndum áður en þær verða bara lagðar fram í fjárlögum eins og ráðherranum er títt vegna þess að þetta [[Forseti hringir.]]skiptir okkur öll miklu máli.
Virðulegi forseti. Þrátt fyrir áskorun hv. þingmanns um að svara bara með jái eða neii þá verð ég að segja að ég ætla mér að nota þessar mínútur sem ég hef til að reifa málið að nokkru. Það er hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, í gildi eru lög í landinu um verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það kemur alveg skýrt fram í þeim lögum að ábyrgðin á þessum málaflokki liggur hjá sveitarfélögunum. Ríkið aftur á móti gerði það árið 2011, þá undir forustu þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, að bæta við fjármagni þar. Viðbrögð Reykjavíkurborgar voru þau að draga til baka allt sitt fjármagn sem hafði farið til þessara mála á þeim tíma og afleiðingar þeirrar ákvörðunar eru nú komnar í ljós þar sem er stórkostlegur rekstrarvandi tónlistarskólanna í Reykjavík. Hvað varðar meint samkomulag sem átti að hafa verið gert í sumar og spurt hvort ég ætli að standa við, þá vil ég bara benda hv. þingmanni á það að ekkert slíkt samkomulag var gert. Fundir voru haldnir þar sem mættu annars vegar fulltrúi frá Reykjavíkurborg og hins vegar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og á þeim fundum sátu líka, alveg hárrétt, með áheyrnarstöðu áheyrnarfulltrúar frá fjármálaráðuneyti og menntamálaráðuneyti. Ekkert samkomulag hefur verið undirritað og þar af leiðandi er ekki uppi sú spurning að standa við eitthvert samkomulag sem var gert. Þó að einstakt sveitarfélag komist að þeirri niðurstöðu að það vilji gjarnan að ríkisvaldið leysi þau vandamál sem upp á það standa þá er það ekki þannig gert að búinn sé til einhvers konar listi eða drög að samkomulagi og sagt: Heyrðu, þið eigið að standa við það, þegar engin undirskrift er þar undir og ekkert samkomulag hefur verið gert, virðulegi forseti. Þetta er alveg fráleitur málatilbúnaður. Það var ekki, eins og hv. þingmaður sagði áðan, undirritað í vor - ég hjó eftir þeim orðum hv. þingmanns - það var ekkert samkomulag undirritað. Af því að spurt var hvort ég vildi styðja við málið hef ég sagt alla tíð: Já, ég vil gjarnan gera það en það þarf þá að gera það þannig að ekki myndist nýtt vandamál aftur næsta ár. Það skiptir miklu máli til dæmis að Reykjavíkurborg falli frá nálgun sinni hvað þetta varðar. Hitt sem ég mun koma að í seinna svari mínu, hvað varðar kynningu á því framtíðarfyrirkomulagi sem hv. þingmaður kallaði eftir, þá vil ég [[Forseti hringir.]]nefna það við hv. þingmann að ég átti fund í morgun með allsherjar- og menntamálanefnd þingsins þar sem farið var sérstaklega yfir það og ég fór yfir þær hugmyndir mínar um það framtíðarskipulag sem gæti verið þar á ferðinni.
Virðulegi forseti. Ég bið afsökunar ef ég hef sagt að undirritað hafi verið samkomulag, ég trúi náttúrlega ráðherranum að það hafi ekki verið gert. En við erum sum þannig innréttuð að við teljum að ef samkomulag sé gert þá sé það nú ekki endilega undirskriftin sjálf sem skipti máli, heldur það að samkomulag hafi verið gert og við slíkt samkomulag ber að standa. Ég vil segja að mér finnst ráðherrann hafa þann einstaka hæfileika að gera alla hluti að pólitísku ágreiningsefni. Við erum að tala um vanda tónlistarskólanna í Reykjavík. Það er vandi, sérstaklega fyrir það fólk sem stundar þar nám. Ég treysti því að ráðherrann skilji ábyrgð sína á því að eyðileggja ekki það mikla verk sem unnið hefur verið í tónlistarskólum undanfarin ár. Ráðherrann getur náttúrlega ekkert verið að æsa sig yfir því að ég viti ekki um það að gerð hafi verið grein fyrir þessu í morgun. Hann hefði getað sagt mér það í rólegheitum [[Forseti hringir.]]og ég hlakka til að fá frekari fregnir af því.
Virðulegi forseti. Það var ekki svo að þetta hafi verið sagt í einhverjum æsingi, ég var bara að segja frá því að þessi fundur hafi átt sér stað í morgun og þar hefði þetta verið reifað. Virðulegi forseti. Þetta er alveg fráleit nálgun að fyrir liggi eitthvert ígildi samkomulags sem hefði þá verið með munnlegum hætti búið að ganga frá en ætti bara eftir að skrifa nöfnin og þess vegna ættu menn að standa við það. Þetta er algerlega fráleitur málatilbúnaður. Ekkert slíkt samkomulag hefur verið gert. Fundirnir áttu sér stað, en fulltrúar frá Reykjavíkurborg og Sambandi íslenskra sveitarfélaga og áheyrnarfulltrúar frá bæði mínu ráðuneyti og fjármálaráðuneytinu bjuggu ekki til neitt samkomulag sem síðan hefur ekki verið staðið við. Mjög mikilvægt er að þetta komi fram alveg skýrt. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna svona til glöggvunar hvaða álitamál munu koma upp ef ríkisvaldið ákveður að bjarga málum þessa einstaka sveitarfélags hvað þetta varðar. Hvaða ákvarðanir munu önnur sveitarfélög taka ef Reykjavíkurborg hefur ákveðið að draga sitt fjármagn til baka varðandi tónlistarkennslu á framhaldsstigi og mynda þennan mikla vanda? Ríkisvaldið kemur og borgar í staðinn. Hvað munu önnur sveitarfélög í landinu þá gera? Hvaða skilaboð eru fólgin í þeirri lausn gagnvart þeim? Eiga þau að halda áfram eins og þau eru að gera núna, borga í framhaldsnámið? Eða munu þau segja: [[Forseti hringir.]]Heyrðu, við erum bara hætt því líka eins og Reykjavíkurborg og ríkið á að hreinsa þetta upp. [[Forseti hringir.]]Þetta er eitt dæmið um það flækjustig sem í málinu er. Og þegar kemur að ábyrgðinni, virðulegi forseti, þá ætla ég ekki að skjóta mér undan henni. En skýrt er kveðið á um ábyrgðina [[Forseti hringir.]]í lögum, það eru lög sem segja að þetta skólastig sé á ábyrgð [[Forseti hringir.]]sveitarfélaganna. Þau bera þá ábyrgð.
Hæstv. forseti. Þann 1. janúar sl. hafði hæstv. forsætisráðherra boðað á vef ráðuneytisins fyrstu skrefin í afnámi verðtryggingar. Við höfum enn ekki orðið vör við nein slík skref. Ég óskaði í febrúar eftir sérstakri umræðu við hæstv. forsætisráðherra um afnám verðtryggingar. Af henni hefur ekki enn orðið. Í dag er enn ein sérstök umræðan um allt annað mál þar sem mín beiðni hefur verið virt að vettugi. Ég sætti mig ekki við þetta. Ég ætlast til þess að umræða um afnám verðtryggingar við hæstv. forsætisráðherra fari fram í þessum sal í næstu viku. Ég er búin að bíða í átta mánuði þar sem forsætisráðherra hefur komist upp með að hunsa beiðni mína um að fá að tala við hann - um hvað? Annað af tveimur helstu kosningaloforðum hans fyrir síðustu kosningar.
Virðulegur forseti. Það er skiljanlegt að hæstv. forsætisráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson vilji ekki ræða hér í þinginu af hverju hann hefur svikið kosningaloforðið sem hann gaf um afnám verðtryggingar. Það er liðið meira en hálft kjörtímabilið og algerlega útséð um það að Framsóknarflokkurinn ætli að efna þetta stóra kosningaloforð og ætlaði aldrei að efna það. En þingið getur auðvitað ekki látið bjóða þjóðkjörnum fulltrúum upp á það að hægt sé að neita umræðu, sérstakri umræðu, mánuðum og missirum saman og skipaðir ráðherrar þurfi ekki að standa hér ábyrgir gerða sinna og svara fyrir það með hvaða hætti þeir hafa rækt eða ekki rækt kosningaloforð. Ég tek eindregið undir með hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur að þessi umræða verður að fara fram í næstu viku. Það er löngu orðið þinginu til vansa að forsætisráðherra geti valið það hvaða umræður hann taki og hverjar ekki. Það á ekki að vera hans val.
Herra forseti. Ég vil taka undir þetta og ég get ekki sagt annað um það að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki koma hér til að ræða þetta mikilvæga mál en að mér finnst það hreinlega vera hneyksli. Þetta er bara hneyksli. Hvernig í ósköpunum stendur á því að þingið getur ekki fengið hæstv. forsætisráðherra til að koma hingað og ræða þetta helsta kosningamál Framsóknarflokksins? Hvernig stendur á því? Ég óska eftir því að forseti fari yfir það með okkur hvers vegna hæstv. forsætisráðherra kemur ekki hingað til að ræða þetta mál. Hefur hæstv. forseti ekkert vald til að beita hæstv. forsætisráðherra til að sinna hér skyldum sínum við þingið? Ég spyr um það. Ég óska eftir svari við því.
Virðulegur forseti. Það rifjast upp fyrir mér þegar ég bað um sérstaka umræðu við hæstv. forsætisráðherra á sumarþingi 2013. Ég beið það þing, lagði aftur fram beiðni að hausti og beið, held ég, fram yfir áramót. Þá fékk ég loksins þá sérstöku umræðu. Þetta er mjög bagalegt því að það sem gerist er að maður fer í rauninni að beina sérstökum umræðum til annarra ráðherra vegna þess að maður getur bara haft eina beiðni um sérstaka umræðu liggjandi inni í einu. Ef maður bíður í marga mánuði þá fær maður ekki sérstaka umræðu við neinn annan ráðherra á meðan. Þetta er eiginlega alveg ófært. Ég hef reyndar beðið mjög lengi eftir umræðunni sem ég er að fara að taka núna á eftir en ég held að það sé ekki endilega við hæstv. menntamálaráðherra að sakast í þeim efnum. Ég hef ekki staðið hann að öðru en að vera tilbúinn að mæta í sérstaka umræðu. Það er mjög mikilvægt að ráðherrar sinni þessu.
Herra forseti. Mig langar að ræða annað mál. Mig langar að ræða um boðun fundar í fjárlaganefnd og hvernig fundum hefur verið háttað þar. Það hefur verið sveigjanleiki af hálfu nefndarmanna að vera fram yfir tilgreindan fundartíma sem er til kl. 11 á mánudögum og 11.30 á miðvikudögum, hefur verið samkomulag á þessum haustdögum að gera það. Á föstudaginn er boðaður fundur í nefndinni sem er utan hins hefðbundna tíma en er þó ætlaður til funda ef mikið liggur undir. Þá er Isavia boðað á fund kl. 2. Fjórir þingmenn voru búnir að gera athugasemdir með mjög góðum fyrirvara um að þeir gætu ekki setið fundinn og við erum þrjár úr í Norðausturkjördæmi sem höfum ekki tök á því að sitja fundinn en þarna er verið að fjalla um málefni sem snerta okkar kjördæmi mjög mikið. Þetta er ekki akútmál, það hefði mátt bíða fram á mánudag. Mig langar að spyrja hæstv. forseta: Hver er staða þingmanna þegar þrír eða fjórir þingmenn biðja um það að fundur sé haldinn síðar og það er gert með góðum fyrirvara? Höfum við í rauninni ekkert um það að segja? [[Forseti hringir.]]Ég veit að hæstv. forseti var beðinn um að ræða við formann fjárlaganefndar og mig langar að fá skýringar á þessu.
Forseti ræddi við formann fjárlaganefndar um þessi mál og var ekki hægt að verða við því að færa til þennan fund. Fyrir því voru færð tiltekin rök. Það er auðvitað svo að formenn nefnda ráða dagskrá nema svo bregði við að meiri hlutinn kjósi að breyta dagskránni.
Herra forseti. Ég vona að hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir haldi uppteknum hætti og spyrji hér daglega um það hvenær hæstv. forsætisráðherra ætlar að safna kjarki og koma til umræðu um verðtryggingu. Hæstv. forsætisráðherra háði kosningabaráttu á grundvelli tveggja yfirlýsinga, önnur var sú að hann mundi beita sér fyrir því að verðtryggingin yrði afnumin. Hann hefur margítrekað það síðan á þessu kjörtímabili og nánast allir hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafa stöðugt verið með þessi loforð á vörunum. Það er eðlilegt að gengið sé eftir því. Nú langar mig til þess að spyrja hæstv. forseta í veikri von um að hægt sé að greiða fyrir þessum parti þingstarfa, í fyrsta lagi: Getur hæstv. forsætisráðherra skotið sér undan slíkri umræðu? Er það ekki réttur þingmanns að fá að ræða mál af slíkum toga við hæstv. forsætisráðherra? Í öðru lagi: Veit hann nokkur dæmi þess úr þingsögunni að þingmaður hafi þurft að bíða í átta mánuði eftir því að fá slíka umræðu?
Herra forseti. Nú er ég komin hingað til að taka undir með hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur þegar hún kvartar undan þeirri stöðu sem komin er upp í hv. fjárlaganefnd varðandi dagskrá og dagskrárvald þar. Eins og hv. þingmaður kom inn á áðan eru rúmar þrjár vikur síðan talað var um að setja Isavia á dagskrá föstudaginn 9. október. Það var ekki búið að biðja gestina um að koma þegar fjórir fulltrúar í fjárlaganefnd mótmæltu því, fjórir af níu. Samt sem áður heldur hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar, þessari dagskrá til streitu. Hæstv. forseti sagði áðan að hún hefði beitt tiltækum rökum. Ég spyr hæstv. forseta: Hvaða rök voru það? Við höfum ekki fengið nein rök [[Forseti hringir.]]fyrir því að ekki væri hægt að færa þennan fund.
Forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa undrast það að hæstv. forsætisráðherra treysti sér ekki til að koma hingað og hefja sérstaka umræðu um annað af tveimur helstu kosningamálum Framsóknarflokksins fyrir síðustu kosningar. Það fyrra er ljóst. Hann lofaði einum 300 milljörðum til skuldsettra heimila til að greiða niður húsnæðisskuldir og því var framfylgt með 80 milljörðum eða minna. Síðan má fólk greiða af sínum eigin sparnaði. Það var fallega gert af honum, virðulegi forseti. En ég undrast þetta.
Herra forseti. Hæstv. forseti var svo elskulegur að upplýsa þingheim um að hann hefði gert heiðarlega tilraun til að kenna hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, formanni fjárlaganefndar, mannasiði. Hann upplýsti að hann hefði gengið bónleiður búðar til og láir honum það enginn. Vegna þeirrar óskar sem liggur fyrir hjá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur langar mig að spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi líka reynt árangurslaust að kenna hæstv. forsætisráðherra mannasiði. Spurning mín til hæstv. forseta er hrein og bein: Hefur hæstv. forseti beitt sér fyrir því að þingmaðurinn fái uppfyllta eðlilega ósk sína um viðræðu við hæstv. forsætisráðherra um verðtryggingu? Málið er brýnt, ekki síst í ljósi þeirra yfirlýsinga og upplýsinga sem fram hafa komið um mikinn uppgang verðbólgunnar á næstu missirum.
Út af þessum ummælum hv. þingmanns vill forseti taka fram að hann taldi sig ekki þurfa með neinum hætti að kenna hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur mannasiði, [[Gripið fram í.]]enda var það svo að okkar samtal fór fram, eins og ævinlega, með sívilíseruðum og kúltíveruðum hætti. Forseti biðst afsökunar á þessari erlendu slettu. Það kom einfaldlega fram af hálfu formanns fjárlaganefndar að ekki væri hægt að gera breytingar á þessum löngu boðaða fundi. Varðandi beiðni hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, 3. þm. Reykv. s., liggur fyrir að það hefur verið óskað eftir því af þinginu að þessi umræða geti farið fram.
Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki alveg rétt að fundurinn með Isavia hafi verið löngu boðaður. Í svari formanns fjárlaganefndar kemur fram að ekki sé hægt að hringla með fundartíma, hún geti ekki lagt það á starfsmenn nefndarinnar að hringla með fundartíma og lagt það á gesti úti í bæ og annað slíkt, það eru rökin. Það er rétt að föstudagurinn var frátekinn, það er enginn að draga í efa að föstudagurinn hafi verið frátekinn. Við gerðum hins vegar grein fyrir því, fyrir um það bil þremur vikum, að við gætum ekki setið þennan fund - bæði eru persónulegar ástæður að baki og svo kjördæmisvinna. Mér finnst, þegar þetta snýr að þessu máli sem er ekki akút, það er ekki vegna fjárlaganna sem við erum að fjalla helst um núna, að þetta hefði getað átt sér stað á mánudegi. Það var ekki búið að boða þessa aðila til fundar og því halda rök formanns fjárlaganefndar ekki. Ég trúi því ekki að þetta sé uppleggið fyrir haustið, að hæstv. forseti segi hér að ekkert sé hægt að gera og þetta sé algjörlega á valdi [[Forseti hringir.]]formanna nefnda og það sé leyfilegt ítrekað að fara fram yfir venjulega fundartíma sem boðaðir eru og settir á Alþingi.
Forseti. Út af því sem hæstv. forseta sagði áðan í kjölfar ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar spyr ég hvort ég skilji það rétt að þingið hafi farið fram á það, jafnvel ítrekað, að forsætisráðherra komi í sérstaka umræðu um verðtryggingu og forsætisráðherra verði ekki við beiðni forseta þingsins. Ég trúi þessu varla. Ég held að það hljóti að vera einsdæmi að forsætisráðherra verði ekki við beiðni forseta þingsins í átta mánuði um að koma til sérstakrar umræðu. Það segi ég alveg eins og er. Svo vil ég líka biðja herra forseta að reyna að kenna Vigdísi Hauksdóttur mannasiði, það veitir ekki af.
Forseti biður þingmenn að vera ekki með skens af þessu taginu.
Virðulegur forseti. Aðeins varðandi fund fjárlaganefndar á föstudag, á morgun, langar mig að ítreka það sem hér hefur komið fram, að það er bagalegt þegar ekki er samvinna um mál. Mér finnst minni hlutinn fjárlaganefndar vera mjög samvinnuþýður. Við gerðum grein fyrir því um leið og það lá fyrir að hægt væri að boða fund með Isavia á þessum tiltekna föstudegi að við værum að minnsta kosti þrjár sem gætum ekki mætt, allar úr Norðausturkjördæmi. Það var í rauninni ekki mjög flókið að breyta því. Það getur vel verið að við höfum engin vopn í höndum og formaður megi setja dagskrá en það eru líka stjórnir í nefndum og þar ætti þá að minnsta kosti að ræða svona umdeildar dagskrárákvarðanir. Þetta snýst um að við reynum að vera samvinnuþýð hérna og taka tillit hvert til annars. Það er eiginlega bara það sem við erum að fara fram á hér. Það eru vonbrigði að formaður fjárlaganefndar sitji við sinn keip og ætli að halda þennan fund þrátt fyrir mótmæli okkar.
Virðulegur forseti. Ég vil ræða menningarmál á landsbyggðinni. Mér þykir það mjög brýnt umræðuefni. Ég sé í rauninni enga stefnu varðandi það hvernig við viljum sem þjóð hlúa að og styðja menningu og listir á landsbyggðinni. Ég sé ekki jafnræði í fjárveitingum og mér hefur ekki fundist vera skilningur hjá ráðamönnum á mikilvægi þess að öflugt menningarlíf blómstri úti á landi. Í rauninni upplifi ég að þetta umhverfi byggist á geðþóttaákvörðunum og tilviljunum frekar en einhverri sýn eða stefnu. Nú er ómögulegt að ræða þessi mál án þess að henda fram tölum og gera samanburð því að við erum auðvitað ræða með hvaða hætti við deilum út peningum og hvernig við tryggjum jafnræði. Bara til að það sé sagt hér þá veit ég að það er varla til sú menningarstofnun sem er ofalin af því fjármagni sem hún fær. Ég er ekki að tala fyrir því að skorið verði niður hjá einhverjum öðrum. Ég tel þvert á móti að við þurfum að gefa í í þessum málaflokki. Ég vildi í rauninni óska að ég þyrfti ekki að taka þessa umræðu, að ég þyrfti ekki að stilla þessu upp sem höfuðborg/landsbyggð, en það er því miður óhjákvæmilegt. Mig langar að byrja á að ræða aðeins menningarsamning sem hefur verið í gildi milli menntamálaráðuneytisins og Akureyrarbæjar. Hann gengur út á að ríkið styrki rekstur á Leikfélagi Akureyrar, Sinfóníuhljómsveit Norðurlands og Listasafni Akureyrar. Þessi samningur hljóðar upp á 138 millj. kr. og lækkaði einhliða um 2 milljónir í fjárlögum ársins 2014 sem var niðurskurðarfrumvarp eins og fólk man kannski. Árið 2009 var framlagið skorið niður einhliða um 10 millj. kr. Þessi framlög til rekstrar atvinnustofnana á sviði lista og menningar utan höfuðborgarsvæðis hafa ekki verið verðbætt eins og gengur og gerist með sambærilegar menningarstofnanir á höfuðborgarsvæðinu, en verðbólgan er ekki bundin við suðvesturhornið, svo því sé haldið til haga. Aðkoma ríkisins að menningarmálum í höfuðstað Norðurlands er mjög lítil. Ef við horfum á heildarpakkann þá setur Akureyri hátt í 900 milljónir í menningarstarfsemi en ríkið greiðir sem sagt 138 milljónir. Í sumum sveitarfélögum er þessi munur örugglega mun meiri. Mig langar aðeins að ræða líka um skáldasöfn, höfundarsöfn. Það á örugglega við um söfn almennt en sum söfn eru á fjárlögum, sum fá fjármagn í gegnum samninga við ráðuneytið og sum eru nær alfarið rekin af sveitarfélögum. Nokkur höfundarsöfn fá sæmileg framlög. Gljúfrasteinn fær rúmar 42 milljónir - annað væri það nú ef við mundum ekki styðja við safn um nóbelsskáldið okkar. Eins fá Snorrastofa og Skriðuklaustur framlög á fjárlögum í kringum 35 milljónir. Skáldahúsin á Akureyri, Nonnahús, Sigurhæðir og Davíðshús, fá engin framlög frá ríkinu og hafa ekki gert frá árinu 2012. Frá árinu 2009 til 2012 fékk hvert safn 830 þúsund. Ég er ekki einu sinni byrjuð að tala um Hraun í Öxnadal, fæðingarstað Jónasar Hallgrímssonar, sem fær ekkert framlag frá ríkinu og í rauninni getur sveitarfélagið Hörgárbyggð varla staðið að rekstri og uppbyggingu óstutt. Minjasafnið og Akureyrarbær reka skáldahúsin á Akureyri. Reksturinn er þungur. Auðvitað er erfitt fyrir söfn að standa undir nafni ef það er ekki einu sinni til fjármagn til að ráða safnverði. Svörin frá ráðuneytinu hafa verið þau að skáldahúsin eigi að sækja í menningarsamninga sem nú hafa runnið inn í uppbyggingarsjóðina. En framlögin í menningarsjóðina sem svo hétu hafa ekki bara staðið í stað heldur beinlínis lækkað síðan 2009, alla vega í tilfelli Eyþings. Það er ekki ásættanlegt að þeim stofnunum og söfnum sem ekki hafa rambað inn á fjárlög á einhverjum tímapunkti sé vísað í þessa takmörkuðu sjóði. Ég held að menningarhluti Eyþings sé um 35 milljónir á ári og þá erum við að tala um svæði sem nær frá Fjallabyggð að Langanesbyggð. Það eru mjög margir, eins og gefur að skilja, að bítast um þessar fáu krónur. Ég þarf kannski ekki að fjölyrða um það hér en í þessum höfundarsöfnum eru fólgin mjög mikil menningarverðmæti. Ríkið á bara að sjá sóma sinn í að tryggja rekstur þeirra og búa þannig um að þjóðin geti verið stolt af þeim því að þetta er menningararfur sem öll þjóðin á. Ég treysti því í þessari umræðu að aðrir þingmenn muni fjalla um Austurland sérstaklega og vonandi aðra landshluta. Ég veit að Austurland ber verulega skarðan hlut frá borði þegar styrkir ríkisins til menningarmála eru annars vegar og stendur jafnvel hvað verst. Svo langar mig auðvitað að heyra frá mennta- og menningarmálaráðherra, hvort hann sé ekki sammála því að þessi mynd sé skökk, að rangt sé gefið. Mér finnst skammarlegt að haga málum þannig að landsbyggðin sitji eftir þegar framlög til menningar og lista eru annars vegar. Þetta er kannski ekki þessum tiltekna hæstv. menntamálaráðherra að kenna, þetta hefur verið svona í gegnum tíðina, en hvað hyggst hann gera í málinu?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli. Hvað varðar stefnu í menningarmálum á landsbyggðinni þá var ákveðið, eins og hv. þingmaður þekkir vel, að gera breytingar þannig að gerður hefur verið samningur um sóknaráætlanir landshluta sem gildir til ársloka 2019 þar sem tengdir eru saman mismunandi þættir eða stuðningsáætlanir sem uppi hafa verið til þess að styðja við landsbyggðina og menningarmálin fléttuð þar inn í. Þessir samningar voru undirritaðir í febrúar síðastliðinn og tóku þegar gildi. Markmið þeirra er að ráðstöfun þeirra fjármuna sem er varið til verkefna í einstökum landshlutum á sviði atvinnu-, byggða- og menningarmála byggi á svæðisbundnum áherslum og markmiðum sem koma fram í sóknaráætlun landshluta. Með öðrum orðum, við erum að færa frá ráðuneytinu og miðstjórnarvaldinu til heimamanna ákvörðunarréttinn um hvernig þessum fjármunum, bæði hvað varðar menningarmálin og annað, verður ráðstafað. Ég held að það sé skynsamleg nálgun. Þá er auðvitað eftir það sem hv. þingmaður nefnir réttilega, upphæðin. Það er mál sem ég er alveg tilbúinn til þess að ræða og ég vísa þá sérstaklega til menningarsamninganna við Akureyri sem eru að renna út og þarf að endurnýja núna. Það þarf auðvitað að skoða þetta. Ég er sammála hv. þingmanni að sá þáttur málsins sem snýr að verðbótunum veldur hér vandræðum og veldur reyndar mjög víða vandræðum. Ég get tekið sem dæmi óperuna, fjárframlagið sem hefur runnið til hennar hefur ekki verið verðbætt í gegnum tíðina. Menn hafa staðið frammi fyrir verulegum vanda þar sem við höfum reynt að leysa á undanförnum árum í gegnum fjárlög en eigum heilmikið eftir í. Virðulegi forseti. Ég vil segja það um menningarstofnanir úti á landsbyggðinni að sérstaklega var tekið til varðandi skáldahúsin. Það kom að nokkru fram hjá hv. þingmanni að núna eru í gildi samningar við Gunnarsstofnun á Skriðuklaustri, Snorrastofu í Reykholti og Laxnesssafn á Gljúfrasteini. Þórbergssetur á Hala í Austur-Skaftafellssýslu hefur líka fengið samning og það er vilji stjórnvalda til þess að styrkja það svæði þar í gegn. Allt eru þetta stofnanir úti á landi, þótt menn geti kannski rifist um staðsetninguna í Mosfellsbæ, hversu mikið úti á landi hún telst vera. En þetta er staðan. Ég vildi gjarnan geta gert meira af þessu. Ég held að það sé mjög jákvætt fyrir samfélögin og það skipti máli að lyfta skáldunum okkar upp með slíku húsnæði. Akureyrarbær hefur haft glæsilega forgöngu hvað varðar þau skáld sem þar hafa búið og starfað og er til fyrirmyndar, reyndar er margt sem bæjaryfirvöld þar hafa gert á sviði menningarmála mjög eftirtektarvert. Hvað varðar fjárframlög til einstakra stofnana ríkisins á sviði menningarmála, ég tek þá dæmi Sinfóníuhljómsveitina eða Þjóðleikhúsið, er alveg rétt að á undanförnum tveimur árum hefur verið reynt að beina meiri fjármunum til þessara stofnana af því að þær voru komnar í veruleg vandkvæði. Vil ég sérstaklega nefna Þjóðleikhúsið sem var komið á mjög erfiðan stað vegna endurnýjunar á búnaði og annars. Á þessum tveimur stofnunum, bæði Þjóðleikhúsinu og Sinfóníuhljómsveitinni, hvílir síðan sú skylda að sinna menningarstarfsemi á landsbyggðinni með því að fara með sýningar og í tilfelli Sinfóníuhljómsveitarinnar tónleika út á land og taka þátt í menningarstarfi þjóðarinnar allrar, ekki bara bjóða upp á viðburði á Reykjavíkursvæðinu. Þetta skiptir verulega miklu máli. Ég vil líka vekja athygli þingmannsins á því að við bryddum upp á nýjung í þessu fjárlagafrumvarpi sem snýr að barnamenningu. Ef fjárlagafrumvarpið verður samþykkt eru þar fjármunir sem er ætlað til að styrkja barnamenningu, þá er sérstaklega horft til landsbyggðarinnar til að tryggja það að krakkar úti á landi fái, í gegnum skólastarf sitt, meira aðgengi að menningu en nú er. Ég hafði metnað til þess í síðustu fjárlögum að þetta kæmi inn. Það féll út alveg á lokametrunum, en er inni núna og vonandi heldur það sér þar. Virðulegi forseti. Við munum sjá á næstu missirum reynsluna af þessu nýja fyrirkomulagi sem var ákveðið í febrúar á þessu ári. Ég get bara sagt að það eru að sjálfsögðu rök fyrir því að bætt verði við fjármunum til þessarar starfsemi. Eins og hv. þingmaður rakti var á undanförnum árum í kjölfar hrunsins skorið verulega niður almennt til menningarmála. Reynt var að verja ákveðnar grunnstofnanir og vil ég hrósa þáverandi ráðherra hvað þá áherslu varðar, en þær voru samt sem áður komnar á mjög erfiðan stað, ef ég má nota slíkt orðalag, virðulegur forseti, fjárhagsstaða þeirra var orðin erfið. En það er eitt af þeim verkefnum sem eru fram undan hjá okkur á næstu árum að bæta til baka aftur og helst bæta við vegna þess að við erum öll sammála um mikilvægi þess að það sé öflugt [[Forseti hringir.]]og blómlegt menningarlíf alls staðar í landinu, ekki bara hér á Reykjavíkursvæðinu heldur úti um land allt.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem er afar þörf. Við þurfum að horfa sérstaklega til menningarmálanna út um allt land eftir mikinn niðurskurð sem hófst 2009. Að vísu var byrjað að gefa aðeins til baka á árunum 2012 og 2013 en lítið hefur bæst við síðan þó að ríkissjóður hafi rétt úr kútnum. Það var þannig að fjárlaganefnd úthlutaði af óskiptum liðum fjárlagafrumvarpsins, m.a. til menningarmála, allt til ársins 2012. Úthlutun safnliða með þessum hætti hafði þá verið gagnrýnd harkalega af þingmönnum allra flokka og af Ríkisendurskoðun. Breytingar voru gerðar þannig að menningarhlutinn var færður yfir til menningarsamninga landshluta. Markmiðið með breytingunni sem gerð var árið 2012 var að gera úthlutunina gegnsærri og auka traust á því hvernig fjármunum ríkisins var skipt. Menn leiddu að því líkur að fjárlaganefndarmenn færu kannski ekki alveg eftir stefnunni og því sem sveitarfélögin helst vildu. Það átti að efla þarfagreiningu og eftirlit. Hugmyndin var sú að þegar þarfagreiningin væri komin til landshlutasamtakanna og veittir væru styrkir til verkefna sem þar væru þá yrði eftirlit heimamanna auðveldara og síðan ætti að bæta stjórnsýslu og yfirsýn með einstaka málaflokkum, enda heyrir Alþingi ekki undir stjórnsýslulög en það gera hins vegar bæði ráðuneyti og sveitarfélög. Ég held að vandamálið núna sé fyrst og fremst fjármunir. Við þurfum að setja aukna fjármuni í menningu. Við þurfum að gera um það áætlun hvernig við ætlum þó ekki nema að ná aftur þeirri stöðu sem var hér fyrir efnahagshrunið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir þessa umræðu. Ég tek heils hugar undir með henni. Menningartengd starfsemi sem ríkið tekur þátt í að kosta á að vera til staðar alls staðar á landinu. Íbúar sem búa fjarri höfuðborgarsvæðinu geta að afar litlu leyti nýtt sér menningartengda starfsemi sem er styrkt af almannafé og boðið er upp á. Það er einfaldlega of dýrt að sækja alla menningu og þjónustu til höfuðborgarinnar. Að njóta lista og menningar á ekki aðeins að vera í boði fyrir höfuðborgarbúa og þá fjölmörgu ferðamenn sem sækja það svæði. Það á að vera í boði fyrir alla landsmenn. Þetta er byggðamál og þetta er jafnréttismál. Ríkið verður að vera tilbúið að setja peninga í menningartengda starfsemi á landsbyggðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka frumkvæði hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur að þessari umræðu enda er mikið rætt um menningarmál á fundum okkar þingmanna Norðausturkjördæmis í ferðum okkar. Það sést kannski í þessari umræðu þar sem fulltrúar Norðausturkjördæmis virðast vera langfjölmennastir. Þetta er í eðlilegu samhengi við að menningarmál eru byggðamál. Ítrekað hefur komið fram í rannsóknum að menning skiptir máli við val á búsetu auk þess sem menning er mikilvæg í þróun og uppbyggingu samfélaga og atvinnu, svo sem ferðaþjónustu. Í kringum árið 2000, eins og komið hefur hér fram, voru gerðar grundvallarbreytingar á fjármögnun menningarstarfs á landsbyggðinni. Fjármagni, sem veitt hafði verið til landsbyggðarinnar eftir ýmsum miðstýrðum leiðum, var deilt út á landshlutana í gegnum menningarsamninga og skýr markmið sett fyrir landshlutana og staðbundin umgjörð við útdeilingu fjármagns mótuð. Þessi umgjörð hefur síðan haldið áfram að mótast. Þetta er jákvæð breyting en alveg síðan fyrstu samningarnir voru gerðir hafa fjárveitingar dregist saman. Auk þess sem dregið hefur úr fjármögnun til menningarmiðstöðva á landsbyggðinni er Menningarsjóður félagsheimila ekki starfræktur lengur en hann hafði það hlutverk að styrkja meðal annars ferðir listamanna frá höfuðborginni. Reyndar finnst enn þá umsóknareyðublað í þann sjóð á netinu en án alls samhengis. Menningarborgarsjóður er horfinn; hann hafði það hlutverk að efla menningarsamskipti milli landsbyggðar og höfuðborgar. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hann getur eitthvað upplýst mig um stöðu þessara tveggja sjóða, hvort þeir hafa verið lagðir niður formlega eða hvort þeir hafa bara horfið af yfirborðinu. Í seinni ræðu minni kem ég inn á fleira sem máli skiptir.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja að þakka málshefjanda fyrir að taka upp þetta mál enda þykir mér það mjög brýnt, ekki síst eftir að hafa ferðast um Norðvesturland undanfarna kjördæmaviku. Menning á landsbyggðinni snýst náttúrlega ekki bara um það að hafa menningu á landsbyggðinni heldur að hafa menningu á Íslandi í heild. Við þurfum að hætta að líta á þetta sem einhverja bitlinga til landshluta. Við þurfum að sjá til þess að allir geti sótt menningu á þeim stöðum sem þeir búa og ekki síst til þess að fólk nenni að búa þar, þá þarf eitthvað að vera í gangi. Víðs vegar um land er vegakerfið í molum. Grundvöllurinn fyrir því að hægt sé að ferðast á milli staða eru vegir fyrir utan það að þegar við erum að byggja upp land sem ætlar að taka inn mikið af tekjum sínum í gegnum ferðaþjónustu þá má ekki gleyma því að fólk vill sjá menningu. Fólk vill fá að vita hvað er að gerast og hvað fólkið í heimabyggð vill gera á daginn, á kvöldin og um helgar. Það er mjög mikilvægt að leggja meira í þessi mál og ekki síst að horfa á þau í víðara samhengi. Það þarf að styrkja innviðina, það þarf að bæta vegina til að fólk geti komist á milli staða. Að það sé liggur við ófært á milli Patreksfjarðar og Ísafjarðar sem eiga nú að vera í sömu sýslu eða sama landshluta er ekki hægt. Fólk á að geta sótt menningu í nærumhverfi sínu og það eiga bara að vera sjálfsögð réttindi Íslendinga.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka málshefjanda, hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur, fyrir að taka þetta mál upp. Ég tek að sumu leyti undir með síðasta ræðumanni varðandi mikilvægi þess að byggja upp menningu víðs vegar um landið í því skyni að efla okkur og styrkja sem ferðamannaland vegna þess að stór hluti af því sem fólk vill koma og sjá er ekki bara ósnortin náttúra heldur líka hvernig við lifum sem þjóð og sögu okkar og menningu. Eitt af því sem ég held að sé mjög mikilvægt í tengslum við að opna landið á fleiri stöðum en í Keflavík, þ.e. að opna fluggáttir, er einmitt að styrkja innviði á þeim svæðum hvað varðar menningu. Það er ekki nóg að bjóða upp á fallega náttúru heldur vill fólk koma og skoða eitthvað. Samanburðurinn milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar vill oft verða mjög hvimleiður og leiðinlegur vegna þess að við erum það fá að við þurfum ekki að stilla okkur upp í svona lið. Ég held að það hafi tekist vel á höfuðborgarsvæðinu að standa vörð um menningu, sérstaklega í Reykjavík. Innlegg Besta flokksins fannst mér til dæmis vera mjög mikilvægt fyrir menningu í Reykjavík á fjárhagslega erfiðum tímum. Þá var haldið mjög fast utan um þá litlu fjármuni sem þó fóru í menningartengd verkefni í borginni. Menning er einhvern veginn þannig að með öllum þeim verkefnum sem hið opinbera sinnir verður oft mjög erfitt að standa í lappirnar hvað þessa peninga varðar því að það eru alltaf milljón aðrir hlutir sem geta talist mikilvægari í augum einhvers. Ég hvet hæstv. ráðherra menningarmála til að standa í lappirnar þegar að þessu kemur því að þetta skiptir mjög miklu máli fyrir það sem við höfum upp á að bjóða og fyrir þá sem hingað vilja koma meðal annars.
Hæstv. forseti. Menning, saga og listir, er órjúfanlegur hluti af tilveru okkar og það sem við byggjum sjálfsmynd okkar á. Þess vegna er mjög mikilvægt að allir landsmenn hafi jafna aðstöðu og jafnan rétt til að njóta menningar. Ég segi saga hér því að sagan er okkur mjög mikilvæg vegna þess að til hennar leitum við þegar við þurfum að fá vegvísi fram á við. Sem betur fer eru landsmenn afskaplega duglegir að búa til alls konar menningu. Á undanförnum árum hafa sprottið upp ýmis söfn um landið vítt og breitt. Ég vil nefna Flugsafn Íslands á Akureyri sem er mjög merkilegt. Það væri fyllilega verðugt verkefni að leggja fjármagn í það. Ég vil nefna Síldarminjasafnið á Siglufirði sem er mjög merkilegt safn og vel sótt og er að vísu á fjárlögum. Við erum líka að tala um skáldasöfnin okkar fjögur sem eru öll á fjárlögum. Mig langar að nefna eitt höfuðból sem er Hraun í Öxnadal og hefur verið nefnt hér fyrr, sem skiptir miklu máli að við stöndum vel að og höldum á lofti. Ég mundi gjarnan vilja sjá það gerast að Hraun í Öxnadal kæmist á fjárlög. Hraun í Öxnadal er fæðingarstaður listaskáldsins góða, Jónasar Hallgrímssonar. Það væri til mikilla framfara fyrir okkur að leggja þeim stað lið og byggja hann upp sem verðuga minningu um Jónas Hallgrímsson.
Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til að benda á það hér að það er ótrúlega blómlegt menningarlíf víða á landsbyggðinni, en ég tek samt undir áhyggjur margra þingmanna varðandi fjárframlög til menningarmála þar vegna þess að auðvitað eigum við að búa við jafnræði og þeir sem búa á landsbyggðinni eiga að hafa sama aðgang að menningu og aðrir. Ég hef ekki síst áhyggjur af aðgangi þjóðarinnar að menningu í höfuðborginni. Ég er ekki viss um að margir færu í Hörpu ef það kostaði 60 þús. kr. á mann að fara þar á tónleika eða óperusýningu, en par frá Egilsstöðum þarf að borga það fyrir að skella sér á óperusýningu í Hörpu. Margar menningarstofnanir, sem allir landsmenn greiða til með sköttum sínum, eru í Reykjavík, eðlilega. En það er ljón í veginum ef fólk á landsbyggðinni ætlar að notfæra sér það sem þær bjóða og það er innanlandsflugið og háu fargjöldin þar sem hv. þm. Ingibjörg Þórðardóttir lýsti svo vel hér í gær. Það kostar orðið svipað að fljúga frá Íslandi til Óslóar og frá Egilsstöðum til Reykjavíkur. Venjulegt par á Egilsstöðum sem langar að skreppa til höfuðborgarinnar, t.d. á óperuna Rakarann frá Sevilla sem nú á að fara að sýna í Hörpu allra landsmanna, þarf að greiða um 126 þús. kr. fyrir það eða 63 þús. kr. fyrir manninn. Það munar um minna og mest munar þarna um flugfargjaldið til Reykjavíkur sem er 71 þús. kr. fyrir tvo, og þetta er ekki dýrasta fargjaldið heldur það sem er bókað með þriggja vikna fyrirvara. Í þessu dæmi er reiknað með því að parið fái sér ódýrustu gerð af bílaleigubíl og gisti hjá ættingjum. En það gæti orðið auðveldara fyrir Austfirðinga að sækja menningarviðburði í London en í Reykjavík á næstu missirum því að þær gleðifréttir bárust í gær að bresk ferðaskrifstofa ætlaði að hefja beint flug á milli London og Egilsstaða í vor. Þannig verður aðgangur Austfirðinga að breskum þjóðmenningarstofnunum líklega betri en að þeim íslensku. Herra forseti. Er ríkisstjórnin að gera eitthvað til að jafna þessa aðstöðu? Er hún að gera eitthvað til að gera þeim sem búa úti á landi kleift að njóta þeirrar menningar sem höfuðborgin hefur upp á að bjóða?
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda. Þetta eru afskaplega ánægjulegar umræður sem hér hafa átt sér stað. Það vekur þó athygli mína að það tekur ekki einn einasti karl, fyrir utan ráðherra, þátt í umræðunum. Það segir kannski svolítið um málaflokkinn. Þetta er gjarnan mýkri málaflokkur sem konur bera á höndum sér umfram karlana, virðist vera, alla vega á þingi í þessari umræðu, þótt ekki sé meira sagt. Ég tek undir að það er blómlegt menningarlíf mjög víða um landsbyggðina. Þetta er partur af innviðum hvers samfélags. Það eru allt of litlir peningar í sóknaráætlunum, af því að hæstv. ráðherra vísaði til sóknaráætlana. Það hefur löngu komið fram hjá öllum sveitarstjórnarmönnum alls staðar á landinu að fjármagnið dugar ekki til miðað við þau verkefni sem þeim er ætlað að sinna. Þetta er skattfé sem við erum hér að leggja í. Ég sé ekki eftir því í stofnanir í höfuðborginni en ég vildi gjarnan sjá meira lagt til landsbyggðarinnar og sérstaklega þar sem Akureyri er höfuðstaður Norðurlands, og líklega rúmlega það, hann tekur stórt svæði bæði austur, vestur og víðar, sinnir mikilli menningarstarfsemi og hefur gengið fram með góðu fordæmi sem er sameining þriggja menningarstofnana. Það ber að hafa það í huga sem Háskólinn á Akureyri gerði, hann dró saman, hann lagaði reksturinn sinn. Það eru menningarstofnanirnar á Akureyri að gera. Það á að verðlauna þær fyrir það en ekki refsa með því að skera niður eða halda framlögunum óbreyttum á milli ára. Menningartengd ferðaþjónusta er mjög vaxandi þáttur. Við erum að tala um að dreifa ferðamönnum um allt land. Þess vegna er mjög mikilvægt að við sinnum allri landsbyggðinni. Það er líka mikilvægt að slaka ekki á kröfum þegar kemur að reiknireglum um skiptingu fjármagns, m.a. með tilliti til fjárlaga eins og hér hefur verið rakið varðandi Austurland. Ég held að hæstv. [[Forseti hringir.]]ráðherra verði að koma fram [[Forseti hringir.]]og leggja til einhverjar breytingar [[Forseti hringir.]]á því framlagi sem stendur Hofi og öðrum menningarstofnunum á Akureyri til boða óbreytt.
Virðulegi forseti. Eins og hér hefur verið rakið hafa í gegnum vinnu með samtökum sveitarfélaga í landshlutunum verið sett skýr svæðisbundin markmið, fyrst í gegnum menningarsamninga og síðan sóknaráætlanir. Á sama tíma finnst mér eins og heildarsýnina vanti. Mig langar þess vegna að spyrja hv. menntamálaráðherra hvort unnið sé að heildarsýn í málaflokknum og heildaráætlun um fjárveitingar ríkisins til menningarmála og vil jafnframt hvetja til þess að slík vinna fari fram. Í þessari umræðu hefur verið komið inn á margt mikilvægt og akkúrat það að við megum ekki gleyma því að sveitarfélög, jafnt höfuðborgin og sveitarfélög víða um land, standa vel að menningarmálum og leggja fram mótframlög við menningarsamningana auk annars, standa að rekstri menningarmiðstöðva í samvinnu við ríkið og án samstarfs við ríkið, svo mætti lengi telja. Í heildarsýn þyrfti meðal annars að horfa á þetta samspil fjarlægðar og menningar, hvort sem við erum að hugsa um að sækja menningu til höfuðborgar eða innan svæðis eða milli landshluta. Mig langar aðeins að koma inn á skýrsluna um Starfsemi ríkisins í Norðausturkjördæmi sem kom út árið 2012 og var unnin við Háskólann á Akureyri. Þar kemur skýrt fram að hlutur Norðurlands eystra og Austurlands í framlagi til menningarmála er hlutfallslega lægri en vænta mætti miðað við íbúafjölda. Þar kemur einnig fram að þess er síst að vænta að aðrir strjálbýlir landshlutar standi betur. Skýrslan byggir á tölum frá árinu 2011 og því miður, eins og fram hefur komið hér, hafa krónutölur yfirleitt staðið í stað hvað landsbyggðina varðar síðan þá, en sem betur fer hefur tekist að bæta í til sameiginlegra menningarstofnana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingkonum sem hér hafa tekið þátt. Ég verð að segja og taka undir að það vekur athygli að þingkonur ræði hér um menningu á landsbyggðinni. Það er spurning að halda aðra sérstaka umræðu fljótlega og bjóða körlunum að taka þátt. Ég þakka mjög svo áhugaverða umræðu og svör ráðherra. Ég vil nefna þær breytingar sem voru gerðar 2012. Hv. þm. Oddný Harðardóttir fór yfir eðli styrkja sem voru teknir út úr fjárlaganefnd og færðir undir ráðuneytin. Ég held það hafi verið góð breyting, en vandamálið er að það fylgdu ekki fjármunir með. Ég hef líka áhyggjur af nýja fyrirkomulaginu sem hæstv. ráðherra lýsti hér, þ.e. menningarsamningunum sem fóru einhverra hluta vegna undir sóknaráætlun. Ég ítreka að fjármagnið hefur minnkað á undanförnum árum. Það verður að setja meira í þetta. Það að Þjóðleikhúsið og aðrar stofnanir sinni landsbyggðinni er mikil áskorun, að vera staðsett á höfuðborgarsvæðinu og eiga að sinna landsbyggðinni. Ég vildi frekar sjá peninga setta í það sem er í gangi á landsbyggðinni sem er margt og mikið. Ég held að ég fari rétt með og mig langar að nefna það hér að áhugaleiksýningar sem valdar eru á hverju ári til þess að koma til borgarinnar og sýna fá að ég held engan styrk. Ég ætla aðeins að kanna það. Þetta kom bara upp í hugann þegar ég sat hérna úti í sal. Það er meira að segja áskorun að koma til borgarinnar og fá að sýna. Varðandi skáldahúsin þá er staðsetning húsanna eða safnanna hér og þar um landið, eðli málsins samkvæmt, sum úti á landi og önnur ekki, en það sem ég er að segja er að það virðist ekki vera nein stefna eða sýn varðandi þessi söfn. Það er bara tilviljunum háð hvort þau eru á fjárlögum, hvort þau fá styrki og hvort þau sækja í menningarsamninga eða ekki. Það finnst mér óþægilegt. Mér finnst vanta einhverjar jafnræðisreglur varðandi þetta allt saman. Ég þakka umræðuna og hvet ráðherra til dáða. Við þingkonur sem hér höfum talað erum ekki hættar vegna þess að þessu verður að breyta.
Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar til málshefjanda og til þeirra hv. þingmanna sem hér töluðu. Það er alveg hárrétt, það er umhugsunarefni að einungis konur hafa tekið þátt í þessari umræðu. Hér var nefnt hvort það gæti verið vegna þess að þetta flokkast undir það sem kallað er mjúk mál. Ég ætla að leyfa mér að mótmæla því þó að ég skilji vel hug þess þingmanns sem það sagði og skilji alveg hvað lá þar að baki. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum því nú á lofti að svo er ekki. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli fyrir uppbyggingu samfélags okkar, bæði á landsbyggðinni og í landinu öllu. Menningarmál eru nefnilega ekkert mjúk mál, þau eru mjög alvarleg og skipta miklu í efnahagslegu og félagslegu tilliti í landinu. Það er því ágætishugmynd að taka aðra umræðu um þetta eins og hv. þingmaður og málshefjandi nefndi. Ég tel að við þurfum að ræða meira um menningarmál í þinginu almennt. Það voru nokkrar spurningar sem var beint til mín í umræðunni. Ég biðst velvirðingar á því að ég mun sennilega ekki ná að svara þeim öllum á þeim tíma sem ég hef. Mig langar að nefna varðandi það sem kom frá málshefjanda varðandi söfnin og þá stefnu sem er í safnamálum, hvaða söfn fá viðurkenningu o.fl., þá er alveg skýr stefna um það og starfsemi safnaráðs og annarra aðila sem þar koma að. Það liggur alveg fyrir hvaða skilyrði söfn þurfa að uppfylla til að fá viðurkenningu o.s.frv. Enn og aftur snýr þetta að fjármagni. Eins er líka hvað varðar áhugaleikhúsin, það fara fjármunir til þeirra, og líka til starfsemi þeirra félagasamtaka. Ég hef átt fund með þeim og þeir hafa bent á að það vantar þar fjármuni líka. Ég ítreka það varðandi lykilstofnanir okkar allra, hvort sem menn búa úti á landi eða í borginni, þá er til dæmis Þjóðleikhúsið og Sinfóníuhljómsveitin sameign okkar allra hvað það varðar. Ég vil líka benda á, út af þeim ummælum sem hér komu fram varðandi kostnað við að sækja slíka atburði, að það er þó jákvætt hjá Sinfóníuhljómsveitinni [[Forseti hringir.]]að gera samninga við símafyrirtækin um myndræna dreifingu á atburðum [[Forseti hringir.]]sem þar eru. Ég vona að það verði upphaf þess að það verði almennt sem mest hægt að [[Forseti hringir.]]nálgast slíka menningarviðburði í myndrænu formi um land allt.
Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að fara þess á leit að umræðan hefjist ekki án þess að hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, komi til þings og taki þátt í henni. Þetta þingmál var áður til umfjöllunar á þessu kjörtímabili, fyrr á þessu ári, hygg ég. Þess var margoft óskað að hæstv. heilbrigðisráðherra kæmi til umræðunnar og að við fengjum að spyrja hann út í afstöðu hans til þessara mála. Þetta mál snertir heilbrigðisráðuneytið, þetta mál snertir stofnanir sem heyra undir heilbrigðisráðuneytið og þingmenn eiga kröfu á því við 1. umr. um málið að heilbrigðisráðherra komi til fundarins og að við fáum að heyra sjónarmið hans og að hann svari þeim spurningum sem við viljum beina til hans. Ég óska eftir því að hæstv. forseti verði við þeirri ósk.
Forseti mun koma þessari ósk á framfæri við hæstv. heilbrigðisráðherra. Sambærileg ósk kom fram þegar þetta mál var rætt á síðasta þingi og hæstv. heilbrigðisráðherra brást við og kom í þinghúsið og hlýddi á umræðurnar, a.m.k. að hluta til.
Forseti. Ég tek undir ósk hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að heilbrigðisráðherra verði viðstaddur þessa umræðu. Það kom fram í máli forseta að hæstv. ráðherra hefði verið það að hluta til á síðasta þingi þegar þessi mál voru rædd. Ég trúi því þá að hann muni gera það aftur en vil sýna samstöðu með hv. þm. Ögmundi Jónassyni og styðja beiðni hans um þetta efni.
Forseti hafði þegar kynnt 3. dagskrármálið, Verslun með áfengi og tóbak o.fl., (smásala áfengis), frumvarp, 13. mál, þskj. 13, 1. umr. - Var hv. þingmaður að biðja um orðið um fundarstjórn forseta? Nú, þetta er greinilega orðinn vinsæll dagskrárliður að nýju.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir ósk hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að heilbrigðisráðherra verði hér í húsi og helst í þingsal að hlusta, og ekki bara það heldur taki líka þátt í umræðu með okkur. Þetta er eitt af forgangsmálum þingflokks Sjálfstæðisflokksins og hann er partur af þingflokknum. Þótt hann sitji í ráðherrastól er hann líka þingmaður og stýrir heilbrigðismálum í landinu. Þar sem við höfum haldið því fram að þetta fari gegn heilbrigðisstefnu landsins teljum við æskilegt að hann komi aftur til umræðna og svari fyrir það. Það eru kannski meiri líkur en minni á því að þetta mál fari til nefndar og verði rætt þar en mér finnst mikilvægt að ráðherrann eigi orðastað við okkur um svo mikilvægt mál sem áfengismál eru. Ég sé að framsögumaður er klár í slaginn og ég hef þá trú að við getum átt góð orðaskipti [[Forseti hringir.]]í dag en það skiptir máli að þeir sem höndla með afleiðingar málsins, sem er heilbrigðisráðherra, séu hér til svara.
Hæstv. forseti. Nú vitum við að sjálfsögðu ekki hvort það frumvarp sem er hér til umræðu nær fram að ganga og verður að lögum, en ef svo er mun það geta haft afdrifaríkar afleiðingar. Afleiðingarnar snúa að lýðheilsusjónarmiðum, að lýðheilsu í landinu, og það er málaflokkur sem heyrir undir hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég mun í ræðu minni um þetta mál fjalla um aðkomu ráðherrans að þessu máli og vil fá að heyra sjónarmið hans og hvernig hann bregst við eigin orðum sem er að finna á vef Stjórnarráðsins í janúarmánuði árið 2014. Ég vil beina spurningum til hans sem fela í sér hans eigin ummæli og þingið á kröfu á að fá svör hans við því. [[Forseti hringir.]]Þingmenn eiga að taka sig alvarlega, ráðherrar eiga að taka sig alvarlega. Ef ráðherrann mætir ekki er það ekki gert. [[Forseti hringir.]]Ég þakka hæstv. forseta fyrir að beina því til ráðherrans að koma hingað til fundarins [[Forseti hringir.]]en ég krefst þess að hlé verði gert á fundinum þar til ráðherrann mætir.
Virðulegur forseti. Ég ætla rétt að vona að þingið taki þetta mál til meðferðar núna strax og að menn séu ekki að reyna að tefja það að málið fái lýðræðislega umfjöllun í þinginu. Það er ekki þannig að ráðherrar séu viðstaddir í hvert skipti sem einhver þingmannamál eru lögð fram og það sama gildir um þetta mál. Við sáum í fyrra hvað gerðist þegar þetta mál var lagt fram, það fór fram endalaus umræða í þinginu, það var endalaust reynt að tefja fyrir því að málið fengi lýðræðislega afgreiðslu, jafnt hér innan dyra sem í þingnefnd. Ég vona, lýðræðisins vegna, að hér verði greidd atkvæði um þetta mál þannig að meiri hlutinn fái að ráða.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál er komið á dagskrá vegna þess að mér finnst alveg tímabært að við tölum aftur um það. Mér finnst líka fínt að málið sé lagt fram snemma þannig að það geti fengið sína umræðu. Þetta er eitt heitasta málið sem er til umfjöllunar, eða var alla vega á seinasta þingi. Það kemur mér alltaf á óvart, miðað við að menn segja að það skipti engu máli, hvað er samt ótrúlegur blóðhiti í mönnum yfir því beggja vegna línunnar, ef svo má að orði komast. Ég fagna því bara aftur að málið er hér á dagskrá og hlakka til að taka þátt í umræðunum. Að því sögðu hvet ég hv. þingmenn meiri hlutans til að taka þátt í umræðunum vegna þess að það er hætt við því, eins og hv. þm. Karl Garðarsson kom inn á, að skilningurinn verði sjálfkrafa sá að ávallt sé um málþóf að ræða. Þetta er stórt mál og þetta er áhugavert mál. Mér finnst þetta vera mikilvægt mál og þess vegna tel ég að bestur bragur væri á því ef sem flestir þingmenn meiri hlutans tækju þátt í umræðunum og gæfu því séns að hér yrði ekki sjálfkrafa málþóf. Þá óska ég einnig eftir því að hæstv. ráðherra verði hér til að ræða við okkur.
Forseti. Ég skil ekki almennilega orð hv. þm. Karls Garðarssonar, að hér séu tafir í gangi, það sé verið að reyna að koma í veg fyrir lýðræðislega umræðu um þetta mál. Það er enginn að því hér. Hins vegar er það skoðun margra og þar á meðal mín að rétt sé að heilbrigðisráðherra sé viðstaddur þessa umræðu frá upphafi. Ég tel það auka lýðræðislega meðferð málsins að hann sé hér og geti svarað því sem hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á að hann vildi spyrja ráðherrann sérstaklega að. Í því felst lýðræði að menn skiptist á skoðunum og spyrji og svari. Þess vegna endurtek ég þá ósk að ráðherrann [[Forseti hringir.]]verði hér.
Herra forseti. Ég tek undir þá ósk eða þá kröfu að hæstv. heilbrigðisráðherra sé viðstaddur þessa umræðu. Ég þykist nokkuð viss um að meðal þeirra röksemda gegn því frumvarpi sem við erum að fara að ræða hér á eftir sé einmitt sú staðreynd að áfengisneysla er, samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, þriðji stærsti áhættuvaldur fyrir heilsu mannkyns. Þetta er ekkert smáræði og því eðlilegt að hæstv. heilbrigðisráðherra sé viðstaddur umræðuna og taki þátt í henni. Ég vil líka nota tækifærið og mótmæla því sem hv. þm. Karl Garðarsson sagði um að hér væri allt gert til þess að tefja fyrir þessu máli. Hér var í fyrradag ítarleg og góð umræða um framtíðargjaldmiðil landsins. [[Forseti hringir.]]Er eitthvað skrýtið að þingmenn vilji ræða slíkt mál vel? Það er ekki málþóf.
Virðulegi forseti. Þetta er reyndar, held ég, þriðja tilraun núna á tíu dögum um það bil þar sem reynt er að taka þetta mál á dagskrá. Í hin tvö skiptin fór fram gífurlega löng og mikil umræða um málin á undan þannig að þetta mál komst ekkert að. Við skulum ekki heldur gleyma því, þegar menn eru að tala um lýðræðislega umræðu, að það var mikil og lýðræðisleg umræða um þetta mál hér síðasta vetur. Það er ekki eins og þetta mál hafi ekki komið á dagskrá hér. Það er búið að ræða þetta mál aftur á bak og áfram. Við munum fá núna væntanlega í dag og jafnvel næstu daga nákvæmlega sömu ræðurnar með sömu rökunum og við fengum síðasta vetur. Er þetta ekki bara orðið ágætt? Eigum við ekki bara að fara að hleypa þessu máli fljótlega í eðlilegan farveg og í atkvæðagreiðslu þannig að meiri hluti þingsins fái að ráða í hvaða farveg þetta mál fer? Við skulum ekki heldur gleyma því að allar þessar umræður, allar þær ræður sem verða væntanlega fluttar í dag og á morgun og þær tafir sem [[Forseti hringir.]]hafa orðið á þessu máli, hafa leitt til þess að önnur mál, mikilvæg mál, hafa ekki komist á dagskrá.
Herra forseti. Ég vil í ljósi orða síðasta ræðumanns benda á að dagskrárvaldið er í höndum forseta. Það er ekki í höndum stjórnarandstöðunnar. Ég mundi gjarnan óska eftir því, eins og hér hefur komið fram, að stjórnarmeirihlutinn kæmi hingað og ræddi þessi mál, þessi sem og fleiri. Af því að hér var vitnað til máls sem var á dagskrá í fyrradag þá var það nú einn af þeim sem ég sé að er kominn hér á mælendaskrá, hv. þm. Frosti Sigurjónsson, sem leiddi þá umræðu svolítið, um gjaldmiðilsmálin, sem var bara hið besta mál og upplýsti mig alla vega töluvert um það mál. Ég var ekki mjög flink í því og mér fannst þetta ágætisumræða. Það er þannig að umræða leiðir af sér aukinn skilning. Þrátt fyrir að hv. þingmanni finnist að búið sé að ræða þetta mál í þaula er það kannski bara í ljósi þess að fólki er mikið niðri fyrir og finnst þetta mál alvarlegt, er mjög ósátt við það, sem það leyfir sér að ræða um það. Það er líka lýðræði. Ég hvet sérstaklega þingmenn Framsóknarflokksins, sem ég veit að margir hverjir eru ekki sáttir við þetta mál, að taka hér þátt í umræðunni og segja okkur hvers vegna.
Virðulegi forseti. Ég hlakka mikið til að ræða þetta mál. Ég tel þetta mál mikilvægara en fólk heldur. Ég tek ekki undir það að taka eigi þetta af dagskrá eða fresta fundi, við eigum bara að ræða þetta. Ég hafna því hins vegar, með fullri virðingu fyrir hv. þm. Karli Garðarssyni, að þetta verði sömu ræðurnar og sömu rökin og í fyrra. Vissulega mun fólk tala um þau en ég held að það verði ný rök, það verði nýjar ræður. Ég vil benda á að umræðan í fyrra skilaði því að sumir skiptu um skoðun, aðrir fóru að efast. Þetta var uppbyggileg umræða og ég vona að ég geti fengið hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans með mér í lið, ef þeir telji þetta vera málþóf sem nú mun hefjast, og gera okkur sem höfum áhuga á málinu þann greiða að taka þátt í umræðunni, hætta á það, til þess að umræðan verði sem ríkust. Ég hef fulla trú á því að hún geti verið mjög góð og gagnleg fyrir alla. Ég geri engar athugasemdir við að þetta sé á dagskrá. Hvað varðar dagskrárvaldið almennt er erfitt fyrir þingmannamál að komast á dagskrá, það er vandamál sem við glímum öll við.
Virðulegur forseti. Það vita allir í þessum sal að um þetta mál ríkir ágreiningur. Það er bara hið besta mál. Það ríkir ágreiningur um mörg mál í þessum þingsal og þingmenn hafa fullan rétt til þess að taka til máls og tjá skoðanir sínar í þessu sem öðru. Það er líka í sjálfu sér alveg réttmæt krafa að heilbrigðisráðherra verði viðstaddur umræðuna á einhverjum tíma. Eins og hæstv. forseti hefur sagt hefur hann komið þeim boðum til hæstv. ráðherra. Hæstv. heilbrigðisráðherra er maður til að vilja koma hingað og vera við umræðuna ef hann hefur tök á og við skulum sjá hvað setur. Ég bið líka hv. þingmenn um að hleypa þessu máli að, einmitt til þess að við ræðum það og förum í umræðu um þann ágreining sem hér ríkir, en gera ekki tilraun til þess að drepa málinu á dreif með einum eða öðrum hætti.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir máli nr. 13, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum. Ég vil byrja á að segja hér í upphafi að ég er upp með mér að vera með þingmannamál sem ég fæ að koma á dagskrá og að það skuli fá svona mikla athygli, að þingmenn telji það svo mikilvægt að ráðherrabekkurinn eigi að vera fullsetinn. Ég hef ekkert á móti því. Hins vegar geri ég ráð fyrir að ráðherrarnir séu að vinna að sínum málefnum á fullu þannig að það verður að forgangsraða eftir mikilvægi málanna. Það er einmitt það sem þetta mál snýst um í mínum huga og ástæða þess að ég tel mikilvægt að koma með það til þingsins og leggja það fram, það er forgangsröðun. Ég veit ekki betur en að öllum þingmönnum verði tíðrætt um forgangsröðun og mikilvægi hennar í grunnþjónustu landsins. Þar er ég að tala um öryggismál og löggæslu, heilbrigðismál, samgöngur svo ég tali nú ekki um menntakerfið. Allt þetta er grunnstoð ríkisins sem við verðum að styðja og allir tala um á tyllidögum að þurfi að forgangsraða til. Mér finnst eitthvað minna um efndir í þessari forgangsröðun stundum. Það er verið að eyða takmörkuðum tíma framkvæmdarvaldsins og ríkisvaldsins í að sýsla með það að selja áfengi, halda uppi góðu vöruúrvali og góðri þjónustu í áfengisverslunum. Í þetta fara fjármunir einnig og það hefur verið sýnt fram á það með úttektum og skýrslum að það kostar ríkissjóð töluverða peninga að halda úti áfengisverslun sem er greidd upp með heildsölu á tóbaki. Er þetta forsvaranlegt? Ég segi: Nei, alls ekki forsvaranlegt. Þess vegna er þetta mál svona mikilvægt í mínum huga fyrir utan hvað það hefur marga aðra kosti fyrir landsbyggðina, fyrir verslunarfrelsi og annað slíkt. Þetta er líka prinsippmál, eitt af fáum prinsippmálum sem við ræðum mikið hér. Þess vegna er ég ánægður með að þingmenn sýni þessu máli áhuga og taki þátt í umræðunni sem ég hlakka til og vona að hún verði málefnaleg, byggð á rökum en ekki tilfinningum einum saman. Þegar frumvarpið er samið er tekið mið af því að áfengi er engin venjuleg neysluvara. Það eru allir sammála um það. Það hefur aldrei verið vefengt í þessu máli, heldur er markmiðið að hafa stranga umgjörð áfram um sölu á áfengi þannig að það verði áfram ströng umgjörð til þess að koma í veg fyrir það sem við viljum öll forðast, að drykkja meðal unglinga aukist. Það er tekið mið af því. Það er til dæmis líka gert með því að allir, sama hversu gamlir þeir eru, munu þurfa að sýna skilríki. Það er takmörkun á opnunartíma, það þarf að fá leyfi hjá sveitarfélögum, áfengi verður ekki leyft til sölu í færanlegum söluvögnum og öðru álíka og í söluturnum þar sem eru líkur á því að ungt fólk safnist saman. Allt þetta er gert. Af hverju er þetta samt útfært þannig að það megi fara inn í allar verslanir, hvort sem þær eru matvörubúðir eða sérvöruverslanir eða sælkerabúðir eða hvaða nafni þær nefnast? Af hverju er ekki bara leyft að einkaaðilinn selji vöruna en þá í sérvöruverslun? Það er út af því að þá mundi þjónustan við landsbyggðina ekki verða sú sama. Hún mundi skerðast og landsbyggðin mundi ekki fá þau tækifæri sem hún þyrfti út úr þessu. Eitt af meginmarkmiðunum er að efla þjónustukjarna landsbyggðarinnar. Við erum með 49 vínbúðir í dag en við erum með 74 sveitarfélög. Ríkið gerir ekki öllum landsbyggðarkjörnum jafn hátt undir höfði og við heyrum stöðugt fréttir af því hvað það er erfitt að reka ýmsa þjónustu úti um landið. Ég tel að þetta sé einn liður í því að styrkja þessa kjarna til að veita þjónustuna, ef verslunareigendur geta fengið þær veltutölur sem áfengissalan er inn í reksturinn, hvað þá núna þegar ferðamenn dreifast um landið, þá mun þetta skila fjármunum frá ferðamanninum til landsbyggðarinnar. Ég vil nefna eitt dæmi um hvað það er skakkt að ríkisvaldið sé með þessa sölu. Í uppsveitum Árnessýslu eru tvö byggðarlög hlið við hlið, Bláskógabyggð og Flúðir. Á báðum stöðunum eru reknar matvöruverslanir með helstu nauðsynjavöru. Þessir aðilar kappkosta að fá íbúa og ferðamenn og aðra á svæðinu til að versla við sig. Ríkisvaldið ákveður að setja upp áfengisverslun við hliðina á annarri versluninni en ekki hinni. Hvað getur litli verslunarrekandinn sem er í samkeppni við þann sem er með áfengisverslunina við hliðina á sér gert? Það er búið að rústa samkeppnisstöðuna á einu augabragði fyrir tilstilli ríkisins. Þetta er náttúrlega ekki boðlegt. Einnig sjáum við núna svokölluð brugghús byggjast upp víða um landið. Þar er verið að brugga bjór úr besta vatni í heimi. Einn stærsti ferðamannastaður Írlands er til dæmis að sýna slíkar verksmiðjur, hvernig svona er framleitt. Þetta er vaxandi tækifæri í ferðaþjónustunni. Ef þessir aðilar gætu boðið ferðamönnum sýningarferðir og selt þessa vöru, fengið erlendan gjaldeyri og aukin áfengisgjöld færu í ríkissjóð þá yrði þetta til þess að styrkja uppbyggingu á landsbyggðinni. Svo segja verslunarrekendur að þeir hafi ekki undan að slást við ferðamenn sem vilja kaupa af þeim áfengi með tappanum á. Þetta er bara eitthvað sem þeir þekkja flestir frá heimalöndum sínum. Þá komum við að því að ferðamenn, til dæmis frá Suður-Evrópu, sem þekkja þetta og hafa búið við frelsi í þessari sölu - þar sýna kannanir fram á að áfengisneysla sé að dragast saman, sérstaklega í léttvíni. Mælingarvandinn á Íslandi er hins vegar mjög mikill til að fylgjast með þessu þegar ferðamannastraumurinn vex svona hratt og í stökkbreytingum og þeim sem hafa vínveitingaleyfi fjölgar um hundruð prósenta og eru að nálgast 1.000% aukningu á 20 ára tímabili. Það sýnir sig líka í því að aukin sala á áfengi hér á landi fer ekki í gegnum vínbúðirnar. Sýnt hefur verið fram á að eftir því sem vínbúðum fjölgar eykst salan ekki hlutfallslega heldur dregst saman miðað við fjölda vínbúða. Það eru ein af rökunum sem hefur verið beitt gegn þessu frumvarpi. Þau eru tvenn, það er hagnaður ÁTVR, ef maður er með einkasölu á einhverju og stuðlar að hagnaði þarf ekki að fjölga búðunum á höfuðborgarsvæðinu, þær eru 12, það þarf ekki að halda áfram að fjölga þeim með tilheyrandi kostnaði. Það dregur úr hagnaðinum. Aðrir segja að aukið aðgengi muni auka neysluna. Er þá verið að draga úr hagnaði Vínbúðarinnar og auka neysluna með því að fjölga vínbúðum? Þetta eru stjórnvöld að gera í dag. Það er oft svo mikill tvískinnungur í þessari umræðu, sem ég vona að við munum losna við. Fyrst ég er farinn að tala um það sem ÁTVR hefur verið að gera þá liggur ljóst fyrir að hún ver um 30–50 milljónum á ári í markaðssetningu. Þetta snýst bara um að benda á að hún sé að selja áfengi þótt hún geri það undir merkjum þess að muna eftir skilríkjunum og öðru slíku. Það er alltaf hægt að minna fólk á að vera með skilríki, það þarf ekki að sýna lógó Vínbúðarinnar á eftir. Þetta er dulin auglýsing. Stærsta áfengisauglýsingin á landinu er frá Vínbúðinni. Hvað hefur verið gert í skipulagsmálum? Ég veit ekki betur en að yfirvöld á höfuðborgarsvæðinu séu að reyna að draga úr notkun einkabílsins, reyna að efla þjónustukjarna í hverfunum og fá fólk til ganga eða hjóla þegar það sækir sína nærþjónustu. ÁTVR er með yfirlýsta stefnu um að færa allar verslanir sínar að stofnbrautunum þar sem mesta umferðin er þannig að þær séu sem sýnilegastar. Hvernig hefur það til dæmis þróast í Hafnarfirði? Vínbúðin fór úr miðbæjarkjarnanum í Helluhraun við hliðina á stórmarkaðnum. Smátt og smátt týnist fiskbúðin, tölvubúðin, apótekið, allt saman og hleðst þarna í kringum stofnbrautina. Það er ekkert íbúðarhús í sjónlínu frá versluninni. Þetta er að gerast alls staðar á höfuðborgarsvæðinu. Hvar eru stærstu verslunarmiðstöðvar og hvar fer mest verslun landsins fram? Er það ekki í Kringlunni og Smáralind? Við förum ekki inn í þessar verslanir án þess að labba fram hjá stórum glerveggjum með fullt af áfengi fyrir innan. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga getum við séð fyrir okkur - jú, einhverjir hafa nefnt að Hagkaup muni selja áfengi - að áfengi hætti að vera rétt innan við anddyrið og verði komið lengst inn í horn. Ég bara bið um það í umræðunni að horft sé svolítið heildstætt á málið og út frá mörgum sjónarhornum öðrum en tilfinningalegum. Svo langar mig aðeins að koma að hagkvæmninni varðandi þetta. Ég tel mig hafa náð að sýna fram á að heildsalan á tóbaki haldi uppi hagnaði ÁTVR. Tóbakið er keypt í heildsölu af heildsala og sent svo frítt til smásöluverslananna. Þetta er eina umsýslan varðandi tóbakið sem er með 18% álagningu. Áfengi er með 16,5% álagningu og er líka sent frítt. Það er keypt af heildsalanum og selt svo í smásölu. Utan um áfengi þarf að reka verslanir, þessar 49 verslanir, með kassakerfi og starfsfólki og lager og húsnæðiskostnaði og öllu tilheyrandi en þar er meðaltalsálagningin bara 16,5%. Það sér hver maður að þetta reikningsdæmi gengur ekki upp. Á Kópaskeri var til dæmis opnuð ný verslun. Maður getur að vísu ekki tekið innkaupakörfuna til að versla í matvöruversluninni án þess að horfa inn í ÁTVR af því að búðin er inni í versluninni. Í veltumesta mánuði ársins, desember sl., velti þessi verslun 1,4 milljónum hjá ÁTVR. Það sér hver maður að það borgar sig ekki að halda úti heilum verslunarrekstri með öllum þeim kostnaði sem því fylgir fyrir þessa veltu. Ef matvöruverslunin á staðnum, sem er að reyna að halda úti þjónustu fyrir íbúana og selja nauðsynjavörur, hefði fengið þessa veltu inn í reksturinn hefði það örugglega skipt sköpum. Kostnaðaraukinn hefði ekki verið mikill, ef nokkur, en það hefði breytt miklu. Þarna er ég að sýna fram á það að hægt er að losa um eignir ÁTVR og nota þær til að greiða niður skuldir, setja í heilbrigðiskerfið eða lögregluna, og verslunin í landinu verður hagkvæmari og skilar þar af leiðandi meiri tekjum í ríkissjóð. Ferðamennirnir versla meira þannig að við fáum meira af gjaldeyristekjum og meira af áfengisgjöldum af erlendum ferðamönnum sem við getum svo notað í lýðheilsusjóð, eins og lagt er til í frumvarpinu, hlutfallið færi úr 1% upp í 5%. Hvað ætlum við að gera með þessa peninga? Jú, við ætlum að fara að ráðleggingum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Hvað segir hún? Ef þið ætlið að gera eitthvað tengt lýðheilsu og áfengisneyslu skuluð þið hjálpa þeim sem eru verst staddir og veikastir og börnunum þeirra.
Styður Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin frumvarpið?
Ég hef ekki borið frumvarpið undir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, eins og er [[Gripið fram í.]]spurt úr sal, en ég hef lesið aðgerðaáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og þar kemur fram að verð hefur helmingi meiri áhrif en aðgengi. Ég held því að vísu fram að aðgengi muni bara breytast en ekki aukast með tilkomu frumvarpsins. Ríkisvaldið mun enn hafa fulla stjórn á verðinu í gegnum áfengisgjöld. Annað sem kemur fram hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er að rekstur ríkisins felst oft í því að forsvarsmenn hverrar ríkisstofnunar eða ríkisfyrirtækis, það er erfitt að vita hvað maður á að kalla ÁTVR þar sem ekki er stjórn yfir því, reyna að reka búðirnar eins og venjuleg fyrirtæki. Um það segir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin að einkaaðilarnir séu líklegir til að passa sitt vörumerki, að það bíði ekki hnekki, en opinberir aðilar hafi ekkert að óttast í þessu efni og þess vegna séu þeir líklegri til þess að fylgja ströngum reglum áfengislöggjafarinnar. Þetta kemur fram í frumvarpinu. Ég tel að það verði gott skref fram á við að fá aukin framlög í lýðheilsusjóð svo hægt sé að einbeita sér að því að taka á því mikla vandamáli sem áfengisneysla er á Íslandi í dag þrátt fyrir okkar stranga og einstrengingslega kerfi - þrátt fyrir það. Þess vegna þurfum við, og ég er fyrsti maður til að leggja þeirri baráttu lið, að draga [[Gripið fram í.]]úr neyslunni og aðstoða þá sem veikastir eru til betrunar og fjölskyldur þeirra. Það er það sem við þurfum að gera og verðum að leggja áherslu á. Talandi um þetta þá langar mig aðeins að koma inn á ölvunarakstur. Hann hefur oft verið nefndur líka, að hann muni aukast og annað slíkt. Ég sagði áðan að ÁTVR hefði flutt verslanir sínar út á stofnbrautirnar. Þær eru ekki í göngufæri frá íbúðarhúsnæði. Einn auðveldasti staðurinn fyrir lögreglumenn að finna þá sem aka ölvaðir er fyrir utan Vínbúðina. Núna erum við bara að hvetja fólk til þess að koma akandi með því að færa þessar búðir lengra frá því. Það er margt sem þarf að hugsa í þessu sambandi. Svo er einn þáttur sem sýnir hvað kerfið er orðið gamalt, það er tæknin. Tækninni hefur fleygt hratt og mikið fram en lögin og löggjöfin og umhverfið hefur ekki tekið mið af því. Staðan er þannig núna að netverslun er alltaf að færast í aukana. Margir selja áfengi á netinu og íslensk þjóð má versla sér áfengi á netinu og fá það sent heim til sín, heim að dyrum og taka við því, svo framarlega sem viðkomandi búi erlendis og borgi enga skatta eða gjöld á Íslandi - svo framarlega sem það er staða málsins. Þetta er hægt og það sjáum við gerast núna trekk í trekk. Vínsmökkunarfélög sem eru ansi mörg flytja allt sitt áfengi inn sjálf og versla ekki í gegnum ÁTVR og vínáhugamenn og aðrir. Smátt og smátt er verslun með áfengi að færast frá vínbúðum ríkisvaldsins yfir í sérinnflutning þeirra sem eru með vínveitingahús og í gegnum netverslun. Ef við bíðum aðeins þarf kannski ekkert að breyta þessu, það hætta allir að versla í vínverslununum hvort sem er. Svo hefur líka komið fram mikil gagnrýni á frumvarpið um að það gangi ekki nógu langt og heimili ekki auglýsingar. Af hverju er verið að afmarka aðgang að sterku áfengi sem þarf að vera á bak við afgreiðsluborð eða í læstum hirslum? Það er smávegis aðskilnaður þar. Ég tel að þetta séu bara hlutir sem megi ræða. Áfengislöggjöfin er stór og mikil og markmiðið með þessu frumvarpi er að hafa ekki of stór stökk í einu. Svarið við því er bara að við förum okkur hægt. Þess vegna er líka lagt til í frumvarpinu að löggjöfin verði endurskoðuð eftir eitt ár, hvernig hefur gengið. Það er ekki verið að kollvarpa núverandi kerfi þar sem gefið er færi á því að ÁTVR geti rekið vínbúðir sínar áfram í allt að eitt ár frá því að nýja kerfið tekur gildi. Verði þetta frumvarp samþykkt tekur nýtt kerfi gildi frá og með 1. september 2016. Það er hægt að fara yfir ansi mörg atriði í þessu máli. Varðandi þær rannsóknir sem er alltaf verið að benda á - málið fékk mikla umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta ári og hér í þinginu þar sem var alltaf verið að vitna í rannsóknir - þá hef ég ekki enn séð hvernig þessar rannsóknir hafa verið heimfærðar á íslenskan veruleika eða hvernig er hægt að benda á að í öðrum löndum þar sem verslunin hefur verið gefin frjálsari sýni rannsóknir fram á að neyslan aukist sjálfkrafa miðað við það frumvarp sem við erum að fjalla um. Það er alltaf verið að benda á rannsóknirnar en ekki hvað er verið að benda á í þeim og hvernig það á við í þessu tilviki. Þar af leiðandi hef ég ekki haft áhyggjur af þessu lýðheilsulega séð. Þar fyrir utan, eins og ég kom inn á áðan, verður áfram ströng umgjörð um áfengissölu. Það er ekki eins og það verði algjört frelsi. Þvert á móti benda sumar rannsóknirnar og kannanir til þess - það er viss mælingarvandi í þessu - að áfengisneysla hafi dregist saman þar sem slakað hefur verið á höftunum. Svo er nýkomin út skýrsla í Bretlandi um að þegar þeir lengdu opnunartíma og annað þar hafi það ekki þau neikvæðu áhrif sem var spáð heldur þvert á móti. Þetta styðst við það sem er mín trú og mín skoðun og trú í stjórnmálum, að við verðum að treysta einstaklingnum. Við hér á Alþingi eigum ekki að þurfa að hafa vit fyrir öllum landsmönnum, fyrir fólkinu í landinu. Fólkið í landinu treystir okkur ekki þannig að ég skil ekki af hverju við eigum þá að hafa vit fyrir því. Þetta snýst um að færa ábyrgðina, þetta kallast frelsi með ábyrgð. Ég tel að það sé ein af helstu ástæðum þess að ég sjálfur drekk ekki áfengi. Ég fékk bara þau skilaboð að það væri ég sem tæki þessa ákvörðun, þetta væri erfið ákvörðun því að það væri ekkert grín að standa í áfengisdrykkju og ég þyrfti að taka ákvörðun um hvort ég ætlaði að gera það. Ég þurfti að sýna ábyrgð og taka þessa ákvörðun fyrir mig og ég hef gert það. Ég ákvað að drekka ekki áfengi. Um það snýst þetta í grunninn, að treysta fólkinu, ekki að setja því boð og bönn sem það mætir með algjörri uppreisn. Svo vil ég koma að öðru máli er varðar viðurlögin. Um þau er sérkafli. Núverandi frumvarp hefur tekið þeim breytingum sem 1. minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar lagði til eftir umfjöllun í nefndinni, þar á meðal að gera viðurlagakaflann skýrari. Það er ekki verið að þyngja refsingarnar eða draga úr þeim heldur er bara verið að gera kaflann skýrari, eins og þekkist í annarri löggjöf undanfarið, þannig að það liggi betur fyrir hvað átt er við. Það er ein breytingin sem var gerð. Svo eru breytingarnar sem ég kom inn á varðandi að allir þyrftu að sýna skilríki, endurskoðun innan árs og að vínbúðirnar fengju að starfa í eitt ár eftir að kerfið kæmi til framkvæmda. Margir hafa áhyggjur af því að úrval af áfengi í verslununum muni dragast saman. Ég hef þá trú að einkaaðilinn veiti betri þjónustu og muni sinna þessu betur en ríkisvaldið gerir. En ef sú yrði raunin að úrvalið drægist saman þá yrði það staðfest að íslenska ríkið hefði varið skattfé almennings í að halda uppi áfengisúrvali á Íslandi. Hver ætlar að réttlæta það? Hver ætlar að réttlæta það að nota skattfé í það? Ef einkaaðilinn mun ekki bjóða upp á aukið úrval er það af því að varan selst ekki og af því er enginn hagnaður þannig að ef ríkið hefur gert það þá hlýtur það að hafa verið gert með tapi ef einkaaðilinn sér sér ekki fært að gera það. Þetta hlýtur að liggja ljóst fyrir. Ég ætla að undirstrika hér í lok ræðu minnar að þetta snýst um forgangsröðun. Við eigum að nota fjármuni og krafta ríkisvaldsins til löggæslu og heilsugæslu, menntamála og innviða, það er númer eitt, tvö og þrjú. Við eigum ekki að standa í smásölu sem fer hvort sem er fram af einkaaðilum með vínveitingaleyfi, í gegnum internet og beinan innflutning. Ég tel þetta mjög mikilvægt. Við getum notað hagnaðinn sem við fáum af þessu til að vinna að forvarnaverkefnum og vinna bug á þeirri meinsemd sem áfengisneysla á Íslandi er nú þegar. Vandamálið er mikið nú þegar. Ég vona að við eigum eftir að eiga málefnalega umræðu hér, geymum tilfinningarnar aðeins þangað til síðar og málið fái að koma hingað aftur í 2. umr. og fá atkvæðagreiðslu. Ég þakka fyrir þann áhuga sem málinu er sýndur. Það staðfestir að þetta er mikilvægt mál og það þarf því umræðu. Það er ekki venjan að þingmannamál fái mikla umræðu eða mikla þátttöku í umræðunum. Ég fagna þessu og hlakka til umræðunnar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hans og greinargerð. Spurningin sem ég vildi beina til hv. frummælanda er: Dregur hann í efa skýrslur og niðurstöður fjölþjóðlegra rannsókna, m.a. samanburðarskýrslur frá The Community Guide frá 2011 sem byggja á 17 niðurstöðum m.a. frá Bandaríkjunum, Kanada, Svíþjóð og Finnlandi og gefa til kynna að með einkavæðingu á áfengissölu verði aukning á neyslu um 44% að miðgildi? Eru þetta rangar niðurstöður að mati frummælanda og allar aðrar rannsóknir sem benda í sömu átt? Eru þær á misskilningi byggðar? Eða er það rétt að með því að setja áfengi í matvöruverslanir, tvöfalda fjölda útsölustaða, væntanlega úr 49 í 112 eða eitthvað slíkt, [[200.]]200, muni neyslan aukast? Hvað mun áfengisneyslan aukast mikið eða meðalneysla vínanda á mann að mati þeirra sem standa að frumvarpinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla ekki að staðfesta það að einkavæðing hafi haft þau áhrif að aukningin varð 44% samkvæmt rannsókninni frekar en að ég ætli að þakka frjálsræðinu í Suður-Evrópu fyrir það að áfengisneysla þar hafi dregist saman á hvern mann. Ég hef ekki séð hjá neinum af þeim sem færa fram þessar rannsóknir hvað það var við breytinguna í einkavæðingunni sem varð til þess að þessi aukning varð. Kanada og Bandaríkin eru ríki hlið við hlið og hvort hefur sínar reglur. Ætla menn að bera það saman við land sem er ekki með landamæri að annarri þjóð? Það er svo erfitt að bera þetta saman. Svo verð ég bara að fá að svara hinu betur í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Ég skildi nú ekki svarið alveg fullkomlega, hvort hv. aðstandendur frumvarpsins eru á þeirri skoðun að áfengissala muni aukast eða minnka verði frumvarpið að lögum, en ég gef mér að þeir vonist til þess að það verði ekki mikil aukning, hún verði helst engin, dragist jafnvel saman, sem væri þá þvert á alla reynslu og niðurstöður allra rannsókna sem gerðar hafa verið, mjög vísindalega gerðar og eru taldar upp m.a. í umsögnum landlæknisembættisins og fleiri góðum umsögnum sem bárust hér síðast. En gefum okkur að neyslan muni aukast. Þá vil ég breyta spurningunni og spyrja hv. þingmann: Hvað má hún aukast mikið? Hvað þyrfti hún að aukast mikið til þess að hv. þingmenn mundu vilja falla frá frumvarpinu? Hvað mega langvinnir sjúkdómar, krabbameinstíðni, sykursýki, lifrarsjúkdómar, ofbeldi, m.a. ofbeldi gegn konum og börnum, og umferðarslys aukast mikið til þess að hv. flutningsmenn mundu falla frá frumvarpinu?
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það er einmitt málið, við teljum að neysla á hvern Íslending muni ekki aukast með frumvarpinu, við teljum að það muni ekki hafa þessi áhrif. Þess vegna vil ég skora á hv. þingmann í ræðu sinni hér á eftir sem ég vænti að hann muni flytja, að hann heimfæri þessar rannsóknir á þær breytur sem eru hér, á veruleikann hér á Íslandi, hvernig sýna má fram á að niðurstöður þessara rannsókna eigi við hér á landi og hvernig hann útskýri þá samdrátt á áfengisneyslu á hvern íbúa í Suður-Evrópu þar sem hefur verið mikið frjálsræði alla tíð. Ég segi að sala á áfengi muni klárlega aukast út af fjölgun ferðamanna og auknu aðgengi ferðamanna að áfenginu. Varðandi Íslendingana þá mun þetta að ég held hafa jákvæð áhrif þar sem við erum að treysta þeim og færa þetta í eðlilegt horf. Þetta snýst um menningu hverrar þjóðar, hvernig menningin er. Það er eitt af markmiðum Vínbúðanna að auka vínmenningu, t.d. vín með mat.
Hæstv. forseti. Ég stóð í þeirri meiningu að það stæði í greinargerð frumvarpsins að búast mætti við einhverri aukningu í áfengisneyslu. En látum það liggja á milli hluta að sinni. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við þurfum að fá um þetta málefnalega umræðu. Ég verð að segja það í upphafi þessarar umræðu að þetta frumvarp stríðir gegn nánast öllum samfélagslegum hagsmunum sem hugsast geta að mínum dómi. Þetta stríðir gegn lýðheilsusjónarmiðum. Gagnvart neytandanum þá er líklegt að þetta muni draga úr úrvali og verðið mun hækka. Fyrir ríkissjóð er þetta missir fjármuna en auðvitað eru þetta hagsmunir þeirra sem standa að Sjálfstæðisflokknum og það er Sjálfstæðisflokkurinn sem er að reka þetta mál. Þingmaðurinn sagði að þetta væri fyrst og fremst þingmannamál en formaður flokksins og fjármálaráðherra sagði annað í stefnuræðu í haust. En tími minn er þrotinn. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann: Er það rétt skilið hjá mér að hann lesi það út úr samþykktum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að hún styðji þau sjónarmið sem eru boðuð í þessu frumvarpi? Er það rétt skilið hjá mér? Og landlæknisembættið mætti fylgja með.
Frú forseti. Það er rétt skilið hjá hv. þingmanni að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að þetta sé ekki venjuleg neysluvara, sem við tökum undir og höfum þess vegna strangt kerfi utan um þetta, ekki algert frelsi. Þess vegna er sú leið farin í þessu. Ég er ekki að segja að frumvarpið sé samið þannig að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin mundi samþykkja það fyrir sitt leyti. Við nýttum okkur gögn frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni við vinnslu frumvarpsins og hvernig þeir vildu nálgast málið þó ég hafi ekki nýtt alla skýrsluna þeirra. Ég vil skora á hv. þingmann að færa fram þau rök hvernig þessar skýrslur og lýðheilsumálin mundu snúast til verri vegar með frumvarpinu, fara í það lið fyrir lið.
Hæstv. forseti. Það skal ég gera, en ég vísa til þess að þeir aðilar hér á landi sem hafa með þessi mál að gera, meðal annars skýrslur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, hafa talað mjög afdráttarlaust í þessu máli. Þar vísa ég til landlæknisembættisins sérstaklega sem birti yfirlýsingar sínar 17. júlí á síðasta ári og aftur og ítrekað þegar málið kom síðast fyrir Alþingi. Ég horfi líka til þess að öll samtök sem beita sér í vímuefnamálum og æskulýðssamtök eru andvíg þessu frumvarpi. Þótt formaður Sjálfstæðisflokksins hafi talað fyrir sinn hatt hér við stefnuræðuna í haust, þá hefur Stjórnarráðið haft önnur orð uppi. Ég vísa þar í yfirlýsingar á vef Stjórnarráðsins frá 24. janúar árið 2014 þar sem eru yfirlýsingar sem ganga í gagnstæða átt. Er hv. þingmaður sammála mér um að það sé eðlilegt að hæstv. [[Forseti hringir.]]heilbrigðisráðherra sé viðstaddur þessa umræðu? Hann hefur veigrað sér við að koma í þingsal þegar þetta mál [[Forseti hringir.]]hefur verið til umfjöllunar, en hefur hv. þingmaður rætt þetta við heilbrigðisráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að svara í sambandi við þær yfirlýsingar sem landlæknisembættið og önnur félög hafa gefið. Ég ítreka enn og aftur að þau hafa ekki bent á það hvernig framkvæmd þessa frumvarps muni auka neysluna jafn mikið og vandamálin, sem þau telja að muni gerast, þau segja að rannsóknir sýni að aukið aðgengi muni auka neysluna. Ég hef bent á það að á sama tíma og unglingar drekka mun minna áfengi en áður hefur útsölustöðum áfengis fjölgað um 1.000% á Íslandi. Sala á áfengi hefur margfaldast og drykkja meðal unglinga dregist saman á sama tíma. Þau hafa aldrei getað sýnt fram á það hvernig þetta aukna aðgengi, sem þau telja frumvarpið fela í sér, mun auka neysluna ef hitt aukna aðgengið hefur ekki gert það. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og sér í lagi fyrir að sanna þann punkt að hér koma fram nýir punktar og rökræðan heldur áfram, með réttu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í opnunartímann. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að sveitarfélög geti takmarkað opnunartíma, en þau geta hins vegar ekki ákveðið að hafa hann frjálslegri en frumvarpið tilgreinir. Samkvæmt frumvarpinu má opnunartími þeirra verslana sem munu geta selt áfengi einungis vera til átta á kvöldin. Það lít ég á sem galla í frumvarpinu og velti fyrir mér hvers vegna sveitarfélögunum er ekki einfaldlega gefnar frjálsar hendur með þetta. Ég get ekki ímyndað mér að misræmi í reglum milli sveitarfélaga mundi hafa teljandi áhrif, alla vega ekki slík að sveitarfélögin gætu ekki brugðist við sjálf eftir eigin höfði. Þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna þetta þarf að vera í lögum, hvers vegna sveitarfélögin ákveða það ekki alfarið sjálf.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þetta. Eins og ég sagði áðan tókum við mið af því hvernig umgjörðin er í öðrum löndum og þar er sú leið farin að takmarka opnunartímann og hafa ýmist opið til átta eða tíu á kvöldin. Hins vegar er ég eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hlynntur auknu lýðræði og mun treysta sveitarfélögunum til að taka þessa ákvörðun. Þetta er atriði sem ég er fullkomlega tilbúinn til að taka til umræðu, en ég ákvað samt að hafa það svona í frumvarpinu þar sem hv. Alþingi virðist vera svo kaþólskt í mörgu að ekki var þorandi að ganga of langt í sumum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka skýrt svar og hlakka til að vinna að málinu í nefnd. Mig langar að spyrja hv. þingmann um hlut í þessu frumvarpi sem var ekki í frumvarpinu síðast, en hann virðist hafa valdið ákveðnum misskilningi í umræðunni. Þetta varðar 24. gr. frumvarpsins þar sem segir að 26. gr. laganna skuli orðast svo og svo. Fram kemur að það varði sektum eða fangelsi allt að sex árum ef einstaklingur stundar í atvinnuskyni innflutning, heildsölu, smásölu eða framleiðslu áfengis án leyfis o.s.frv. og líka þótt ekki sé í atvinnuskyni, samkvæmt b-lið. Þetta hefur verið gagnrýnt mjög. Margir halda að þetta atriði sé að koma inn með frumvarpinu núna en það er nú þegar í áfengislögum, ég man ekki greinina í augnablikinu. Þetta finnst mér persónulega mikilvægara mál, þ.e. að fólk geti bruggað heima hjá sér til einkaneyslu án ótta við hegningarlög og refsingar, fangelsi allt að sex árum í þokkabót. Nú vitum við að margir gera þetta. Ég hef ekki nægan tíma til að klára alla spurninguna en er hv. þingmaður reiðubúinn til þess að endurskoða þetta ákvæði?
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, þetta atriði var fyrir í lögunum. Þarna er verið að gera þetta skýrara, þannig að það liggi ljósar fyrir. Það þarf ekki að deila um hvað má og hvað ekki með þessari ströngu umgjörð. En ég styð allar breytingar sem eru í frjálslyndisátt og er tilbúinn til umræðu um þær, ef fyrir því fæst meiri hluti í nefndinni sem mun skila sér í meiri hluta á þinginu er ég tilbúinn til þeirrar umræðu. Þetta snýst um hvað þingið treystir sér til þess að fara langt í frjálslyndisátt í einu stökki. Um það snýst málið.
Hæstv. forseti. Mér endist ekki þessi mínúta til að fara yfir allan misskilninginn og rangfærslurnar sem komu fram í framsögu hv. þingmanns, en ætla mér að fara betur í gegnum það í þeim ræðum sem ég mun flytja á eftir. Það er eitt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um. Hann talar um að aukið framboð á sölustöðum hafi ekki leitt og leiði ekki endilega til aukinnar neyslu. Mig langar til að benda hv. þingmanni á töflu frá landlæknisembættinu þar sem fram kemur að aukning á hreinum vínanda frá 1988 til dags dato er úr 4,5 lítrum upp í 7,2 lítra. Hvar er þessi söluaukning mest? Hún er ekki hjá ÁTVR, hún er hjá veitingahúsunum. Veitingahúsunum hefur fjölgað alveg gríðarlega og þá segi ég: Hvernig harmónerar þetta við það að þetta aukna aðgengi á veitingahúsum hafi skapað neysluaukninguna að miklu leyti? Hvernig harmónerar það við þá skoðun hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]að þessi gjörð núna þegar útsölustöðum fjölgar fjórfalt muni ekki hafa áhrif á neyslu á mann?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessa skýringu og að hjálpa mér að útskýra stöðu mála. Söluaukning á áfengi hefur farið fram í gegnum vínveitingahúsin sem hefur fjölgað um 1.000%. Á sama tíma hefur neysla meðal unglinga dregist saman. Ferðamönnum hefur fjölgað töluvert og fjölgun vínveitingahúsa er að stóru leyti út af fjölgun ferðamanna. Það er nákvæmlega það sem ég var að segja áðan, að seldum áfengislítrum mun fjölga af því að ferðamaðurinn verslar meira. Það verður mjög mikill mælingarvandi að mæla nákvæmlega hvort neysla íbúa landsins eykst eða dregst saman. Hitt er víst, að menningin breytist líka, þ.e. hvernig er drukkið, hvort það er mikil drykkja eða jöfn og þétt. ÁTVR er sjálft að stuðla að því að vínmenningin breytist, það sé drukkið meira af víni með mat og minna í ofneyslu [[Forseti hringir.]]í eitt skipti.
Hæstv. forseti. Enn á ný ætla ég að benda hv. þingmanni á að lesa skýrsluna frá landlækni um lítra á mann vegna þess að 7 lítra markinu var náð 2004 og það er enn í 7 lítrum 11 árum og 1 milljón ferðamönnum síðar. Ferðamenn hafa ekki áhrif á þá neyslu sem þarna er nema í litlum mæli, þeir versla í Fríhöfninni. Það er eitt sem mig langar að spyrja hv. þingmann um. Mér sýnist á öllu að hann hafi ekki lesið frumvarpið. Hann sagði áðan að ríkið gæti eftir sem áður haft áhrif á verð áfengis eftir þessa breytingu. Þá vil ég benda hv. þingmanni á 21. gr. frumvarpsins þar sem stendur, með leyfi forseta: „Útsöluverð á áfengi er frjálst en óheimilt er að selja áfengi undir kostnaðarverði.“ Hvar kemur ríkið inn í það að bremsa af verðlagningu á áfengi þegar útsöluverð á áfengi er frjálst, hv. þingmaður?
Virðulegi forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir að koma með rökin. Það stendur enn þá í 7 lítrum tíu árum seinna þrátt fyrir að vínveitingahúsunum og útsölustöðunum hafi fjölgað þannig að aukið aðgengi á þessum tíu árum hefur ekki breytt þessari 7 lítra tölu. Ég tek bara undir það. „Undir kostnaðarverði“ er lykillinn í þessu. Það er bannað að selja áfengi undir kostnaðarverði, þar af leiðandi verður að skila áfengisgjöldum, sköttum og öðru tilheyrandi til ríkisins. Til þess er þessi grein þannig að ekki sé hægt að gefa áfengi með öðru.
Útsöluverðið …
Ef útsöluverðið er frjálst og álagningin verður lægri en 18% og það verður til þess að neysla eykst á áfengi hefur ríkisvaldið það tæki að hækka áfengisgjöldin um þennan mismun ef það telur þess þörf. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Við upphaf þessarar umræðu undir hádegið kvaddi ég mér hljóðs um fundarstjórn forseta og óskaði eftir því að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði viðstaddur umræðuna, vegna þess að málið heyrir undir verksvið hans. Við erum að fjalla um lýðheilsumál. Mig langaði að beina til hans spurningum á grundvelli yfirlýsinga sem gefnar hafa verið í hans nafni og hans ráðuneytis og birtar á upplýsingavef Stjórnarráðsins í janúar 2014. Hæstv. forseti þingsins, Einar K. Guðfinnsson, sagði að hæstv. heilbrigðisráðherra hefði verið gerð grein fyrir því að nærveru hans væri óskað við þessa umræðu. Nú langar mig að spyrja hæstv. starfandi forseta hvort viðbrögð hafi komið frá hæstv. heilbrigðisráðherra.
Forseti getur sagt það að enn hafa ekki komið viðbrögð en forseti væntir þeirra.
Hæstv. forseti. Það var varað við því í upphafi umræðunnar eða mælst til þess að hér yrði ekki haft í frammi neins konar málþóf. Spurningin er þessi: Er þetta málþóf af minni hálfu? Já, ég vil þæfa þetta mál þangað til hæstv. heilbrigðisráðherra kemur hingað í salinn og svarar málefnalega og efnislega spurningum sem beint er til hans. Þetta mál hefur verið kynnt sem þingmannamál en formaður Sjálfstæðisflokksins hefur jafnframt tekið það upp sem hluta af stefnumarkmiðum síns flokks. Ég hef vísað í yfirlýsingar sem gefnar hafa verið út í hans nafni og hæstv. heilbrigðisráðherra og langar einfaldlega til að fá upplýsingar frá hæstv. heilbrigðisráðherra, sem eiga að síðan að vera hluti af þessari umræðu. Mér finnst eðlilegt að gert verði hlé á umræðunni þar til hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]kemur til umræðunnar. Ég vek athygli hæstv. forseta þingsins á því [[Forseti hringir.]]að þegar málið var áður tekið til umræðu voru þessar óskir fram bornar [[Forseti hringir.]]og alltaf hunsaðar af hálfu hæstv. ráðherra.
Frú forseti. Ég tek undir þessa ósk, eins og kom fram í morgun, og þykir frekar leitt að á svona löngum tíma hafi ekki náðst í ráðherra og hann ekki komið því til skila hvort hann geti yfir höfuð verið við umræðuna í dag. Það er mjög mikilvægt að vita því að eins og komið hefur fram er verið að vitna til orðræðu hæstv. ráðherra sem þingmenn mundu gjarnan vilja inna hann eftir í dag í ljósi umræðunnar sem fer fram hér. Það hafa líka verið bornar fram spurningar sem snúa beint að málinu af þingmanni Framsóknarflokksins, sem ég tel að væri afar áhugavert að fá svör hæstv. ráðherra við. Ég tek undir að það er eiginlega ómögulegt að hefja þessa umræðu nema fyrir liggi hvort hæstv. ráðherra getur verið með okkur í dag eða ekki. Ég held að það sé ekki til of mikils mælst að hægt sé að ná í ráðherra á þessum tíma eða nálgast einhver svör frá honum.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera örstutta athugasemd við mælendaskrána. Ég hefði haft gaman af því að sjá fleiri sjálfstæðismenn á henni. Þá er ég ekki að kvarta undan því að þeir sinni ekki skyldum sínum heldur þykir mér þetta einkenni þess sem kemur of oft fyrir á hinu háa Alþingi; meiri hlutinn gerir ráð fyrir því að minni hlutinn sé í málþófi, hæstv. ráðherra er ekki viðstaddur, minni hlutinn kvartar undan því, það lítur út fyrir að vera málþóf og meiri hlutinn tekur ekki undir málþóf. Það er viðvarandi vandamál að meiri hluti og minni hluti talast ekki saman í málum sem mikill áhugi er á, eins og þessu máli. Mér fannst rétt að gera athugasemd við þetta og hvetja hæstv. ráðherra til að koma hingað á Alþingi og ræða þetta við okkur til þess að við getum stytt umræðuna um viðveru hans og haldið umræðunni áfram á málefnalegum nótum og þá með viðveru óbreyttra þingmanna hv. meiri hluta.
Frú forseti. Getur verið að hæstv. heilbrigðisráðherra sé ekki í salnum þegar við erum að ræða þetta mikilvæga mál? Ég óska eftir því eins og aðrir að hann verði kallaður til. Það væri auðvitað ekkert sjálfsagt að hæstv. heilbrigðisráðherra væri hér þegar verið væri að ræða þingmannamál ef þetta væri ekki einmitt þingmannamálið sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra nefndi þegar verið var að ræða stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra og annar þingmaður Sjálfstæðisflokksins einnig. Verið er að ræða frumvarp sem stjórnarþingmönnum, a.m.k. mjög mörgum, finnst afar mikilvægt. Leiða má líkur að því að það verði barið í gegn og þess vegna þurfum við að hafa hæstv. heilbrigðisráðherra í salnum, til að fara yfir afleiðingar þess ef þetta frumvarp verður að lögum.
Frú forseti. Það mál sem við erum að ræða er eitt af forgangsmálum Sjálfstæðisflokksins. Þess vegna er alveg óskaplega skrýtið að enn sem komið er er enginn sjálfstæðismaður, það er enginn meðflutningsmaður málsins kominn á mælendaskrá. Það er einungis flutningsmaðurinn sem hefur talað. Mér finnst þetta mjög skrýtið. Ég undra mig alltaf jafn mikið á því að við skulum ekki eiga lýðræðisleg og opin skoðanaskipti úr pontu Alþingis, því að það er auðvitað þar sem við eigum að vera að ræða málin, ekki einungis í nefnd, við eigum líka að ræða málin fyrir opnum tjöldum. Það skiptir máli. Mér finnst líka bagalegt að heyra ef það hefur ekki náðst í hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég hefði haldið að ekki þyrfti mjög mikla ályktunarhæfni af hálfu hæstv. ráðherrans til að draga þá ályktun að við hefðum viljað hafa hann með okkur í umræðunni í dag. Það var það sem við fórum fram á [[Forseti hringir.]]á síðasta þingi. Ég vil ítreka það við hæstv. forseta að hún reyni [[Forseti hringir.]]að ná í ráðherrann og fá hann hingað til viðræðu við okkur.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Verði það að lögum mun sala á áfengi færast frá ÁTVR til matvöruverslana. Ef gerð væri könnun meðal landsmanna og spurt „Vilt þú geta keypt áfengi í matvöruverslunum?“ mundu eflaust margir svara því játandi. En hverju mundu þeir sömu svara ef spurningin væri orðuð með eftirfarandi hætti: „Vilt þú geta keypt áfengi í matvöruverslunum ef fjöldi rannsókna sýnir með óyggjandi hætti að það mun leiða til aukinnar áfengisneyslu í landinu? Neysla áfengis auki tíðni alvarlegra sjúkdóma eins og krabbameins, lifrarsjúkdóma og sykursýki? Rannsóknir sýna einnig að aukinni neyslu áfengis fylgir aukin tíðni umferðarslysa og aukin tíðni ofbeldis, m.a. gegn konum og börnum.“ Hverju mundu menn svara þá? Ég hygg að flestir mundu telja afleiðingarnar of neikvæðar og leggjast gegn því að áfengi færi í matvöruverslanir. En er það alveg víst að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu? Það er lykilspurning. Svo vill til að svarið við spurningunni er mjög vel þekkt og byggir á fjölmörgum rannsóknum á því hvernig þessi breyting hefur komið út því að sú breyting hefur verið gerð víða um heim að færa sölu áfengis úr sérstökum vínbúðum í matvöruverslanir og jafnvel sú breyting að færa söluna aftur til baka í sérstakar áfengisverslanir. Niðurstaðan er alltaf sú sama, þegar opnað er á sölu áfengis í matvöruverslunum eykst áfengisneysla, ekki síst hjá unglingum. Það eru engar forsendur til þess að ætla að hér verði reynslan önnur. En hvernig er staðan á Íslandi í dag í alþjóðlegu samhengi? Samkvæmt gögnum ESOAD neyta íslensk ungmenni einna minnsts áfengis af ungmennum í Evrópu. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, þar sem ríkið sér einnig um áfengissölu, er drykkja ungmenna almennt lítil en í Danmörku, þar sem áfengi er selt í matvörubúðum, er neysla ungmenna með því mesta sem gerist í Evrópu. Við getum lært af reynslu Svía. Svíar hættu að selja miðlungssterkan bjór í matvöruverslunum árið 1977. Þá dróst áfengissala saman um 8%. Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkuðu næstu sex ár, sérstaklega hjá ungmennum. Umferðarslysum fækkaði um 15% á meðal 10–19 ára eftir 1977. Árið 2010 var gerð skýrsla um mögulegar afleiðingar þess að selja áfengi í sænskum matvöruverslunum. Áætlað var að áfengisneysla mundi aukast um 37% með verulega neikvæðum afleiðingum fyrir lýðheilsu, aukinni dánartíðni sem og fjölgun ofbeldisbrota og veikindadaga. Svipað má læra af Finnum. Árið 1969 hófst sala á miðlungssterkum bjór í 17.400 matvörubúðum í Finnlandi. Afleiðingin varð sú að sala á vínanda jókst um 46%, allir hópar juku neyslu sína. Samanburðarskýrsla frá The Community Guide frá 2011 sem byggir á niðurstöðum frá 17 löndum, m.a. frá Bandaríkjunum, Kanada, Svíþjóð og Finnlandi, gefur til kynna að með einkavæðingu áfengissölu hafi aukning á neyslu orðið 44% að miðgildi. Allar þessar alþjóðlegu rannsóknir byggja á raunverulegri reynslu og því er erfitt að líta fram hjá þeim. Á Íslandi er neysla vínanda með því lægsta sem gerist meðal þeirra þjóða sem við berum okkur saman við. Það er því mikið svigrúm til aukningar neyslu en lítið svigrúm til að draga úr neyslunni. Á heimasíðu landlæknisembættisins segir að allar alþjóðlegar rannsóknir bendi til þess að afnám einkasölu á áfengi muni leiða til aukinnar heildarneyslu. Enn fremur sýni rannsóknir að samhliða aukinni áfengisneyslu aukist samfélagslegur kostnaður vegna áfengistengdra vandamála. Minnt er á að aukið aðgengi að áfengi, sem leiðir til aukinnar áfengisneyslu, sé líklegt til að auka tíðni ofbeldis og annarra samfélagslegra vandamála sem geta tvöfaldað samfélagslegan kostnað vegna áfengisneyslu frá því sem nú er. Það er lítill vafi á því að verði frumvarpið að lögum mun það leiða til aukins aðgengis að áfengi, aukinnar neyslu og að afleiðingarnar verði verulega neikvæðar fyrir samfélagið. Fyrir mitt leyti er þetta næg ástæða til að taka afstöðu gegn frumvarpinu. Kannski eru einhverjir sem vilja sætta sig við aukna áfengisneyslu og lakari lýðheilsu í landinu ef hægt er að sýna fram á einhvern ávinning fyrir neytendur. En er ávinningur fyrir neytendur? Hagsmunir neytenda felast væntanlega í því að geta keypt gott úrval af áfengi með hóflegri álagningu og hvorugt virðist vera vandamál í dag. Þjónusta ÁTVR hefur batnað gríðarlega frá því sem þekktist í gamla daga. ÁTVR fær góða dóma í viðhorfskönnunum, vart lakari en einkareknar matvöruverslanir, enda er vöruvalið í ÁTVR almennt gott og í stóru vínbúðunum er það frábært. Viðskiptavinir geta leitað ráða hjá starfsfólki sem er almennt vel inni í því vöruvali sem er í boði. ÁTVR hefur þannig lagt sitt af mörkum til að bæta vínmenningu í landinu. Það er vandséð að matvöruverslanir geti boðið upp á jafn fjölbreytt úrval og jafn góða þjónustu. Varðandi verðið bendir fátt til þess að álagning á áfengi verði minni fari það í matvörubúðir. Ríkið mun eftir sem áður leggja á áfengisgjald. Smásöluálagning ÁTVR er ekki nema 12–18%, sem er líklega töluvert lægra en flestar matvöruverslanir gætu sætt sig við. Ágætt dæmi um þetta má lesa í frétt í Morgunblaðinu frá 2. október í fyrra, en þar kom fram að Hagkaup seldi áfengislaust hvítvín á 1.300 kr. flöskuna en þetta sama vín kostaði þá 870 kr. í ÁTVR. Reikna má út að álagning Hagkaupa hafi verið hátt í 80% en ekki 18% eins og er lögbundið hjá ÁTVR. Á síðasta þingi barst allsherjar- og menntamálanefnd fjöldi umsagna um málið, sem er mjög fróðleg lesning. Flestar þessara umsagna vara við og leggjast gegn frumvarpinu. Með leyfi forseta vil ég vitna í nokkrar þessara umsagna. Í umsögn Læknafélags Íslands kemur fram, með leyfi forseta, að félagið leggist „eindregið gegn því að frumvarp þetta verði að lögum. Allar rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi eykur áfengisneyslu og þar með vanda sem leiðir af aukinni neyslu. Engin skynsamleg rök mæla með því að breyta núverandi fyrirkomulagi áfengissölu, þ.e. í sérverslunum.“ Í umsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga segir, með leyfi forseta: „Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga er því mótfallið þeirri breytingu að færa sölu áfengis yfir í matvöruverslanir þar sem aukinn aðgangur að áfengi mun leiða til aukinnar heildarneyslu sem er andstætt bættri lýðheilsu þjóðarinnar.“ „Félag lýðheilsufræðinga lýsir yfir andstöðu við frumvarpið í heild sinni. Félagið telur það vera stórt skref aftur á bak, í forvörnum, að veita aukið aðgengi að áfengi með því að færa sölu áfengis frá ríki í matvöruverslanir með þeim hætti sem frumvarpið leggur til.“ Í umsögn landlæknisembættisins segir meðal annars, með leyfi forseta: „Á grundvelli bestu fáanlegra gagna og við skoðun á niðurstöðum rannsókna og ráðlegginga frá m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um aðgerðir í áfengismálum er takmarkað aðgengi að áfengi ein skilvirkasta leiðin til að sporna við aukinni áfengisneyslu og um leið að draga úr þeim skaða sem getur hlotist af áfengisneyslu. Endurspeglast þessi afstaða stofnunarinnar m.a. í stefnumörkun hennar til ársins 2020 undir heitinu Health 2020: A European policy framework and strategy for the 21st century og Global strategy to reduce the harmful use of alcohol.“ Leggst landlæknisembættið því gegn því að frumvarpið verði að lögum. Í umsögn Barnaheilla segir, með leyfi forseta: „Sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu þess. Aukin áfengisneysla er líkleg til að hafa slæm áhrif á líf barna. Ekki bara barna sem verða fyrir neikvæðum áhrifum af áfengisneyslu foreldra sinna eða forsjáraðila, heldur líka barna og ungmenna sem freistast til áfengisdrykkju vegna auðveldara aðgengis. Þeim mikla árangri sem náðst hefur með forvarnastarfi liðinna ára og birtist í minnkandi áfengisneyslu á meðal unglinga, er stefnt í hættu ef frumvarpið verður að lögum.“ Í umsögn Félags áfengis- og vímuefnaráðgjafa segir, með leyfi forseta: „Vísindasamfélagið (fræðasamfélag félagsvísinda og heilbrigðisvísinda) hefur haft kenningar sem bæði eru studdar rannsóknum og reynslu sem sýna á órækan hátt að aukið framboð leiðir til aukinnar neyslu. Einnig að aukin neysla veldur afleiðingum sem falla á kostnaðarsaman hátt á samfélagið, sjúkrastofnanir og fangelsi. Engar rannsóknir finnast sem hrekja þetta.“ Í umsögn Jafnréttisstofu segir, með leyfi forseta: „Í IV. viðauka [skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar] er jafnframt fjallað um hvernig tengsl séu á milli áfengisneyslu og heimilisofbeldis gegn konum og börnum.“ - Það eru neikvæð tengsl, sem sagt meiri neysla, meira heimilisofbeldi gegn konum og börnum. Maður hlýtur að spyrja sig: Eru hv. flutningsmenn þessa frumvarps sáttir við það að hér verði aukning á neyslu og aukning á því böli sem af því leiðir? Eða ætla þeir að standa og segja að vísindin eigi sér enga stoð, að þetta sé allt saman hjóm eitt, að allar þessar rannsóknir séu rangar og vona það besta, að engin börn verði fyrir ofbeldi og engar fjölskyldur verði fyrir auknu ofbeldi sem annars hefði ekki orðið ef þetta frumvarp hefði ekki komið fram? Fleiri málsmetandi samtök vara við og leggjast eindregið gegn því að sala áfengis fari í matvörubúðir, þar á meðal Barnaverndarstofa, samtökin Fræðsla og forvarnir, Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd, og 23 aðildarsamtök Samstarfsráðs um forvarnir. Virðulegi forseti. Áfengi er engin venjuleg vara. Áfengi veldur fíkn, það er orsakaþáttur í slysum, alvarlegum sjúkdómum og líkamsárásum. Fjöldi alþjóðlegra rannsókna staðfestir svo algerlega er hafið yfir vafa að ef áfengi er selt í matvöruverslunum leiðir það til verulega aukinnar neyslu og að lýðheilsuvandamál aukast. Ég er fylgjandi frelsi, þar með talið verslunarfrelsi, og vil ekki frekar en aðrir að ríkið sinni verkefnum sem einkaaðilar geta leyst betur af hendi. Í samfélagi okkar eru hins vegar margvíslegar reglur sem takmarka frelsi einstaklinga í því skyni að vernda rétt þriðja aðila eða forða samfélaginu frá tjóni. Við föllumst flest á slíkar takmarkanir. Við spennum beltin, við keyrum ekki yfir á rauðu ljósi og þar fram eftir götunum. Þannig er dregið úr hættu á slysum og örorku sem annars gæti orðið byrði á samfélaginu öllu. Bílar gætu verið miklu ódýrari ef ekki væri skylt að hafa í þeim bílbelti, líknarbelgi og margvíslegan annan öryggisbúnað sem við sættum okkur við. Við látum þetta ófrelsi yfir okkur ganga með glöðu geði enda eru afleiðingar bílslysa öllum ljósar. Og nú má okkur öllum einnig vera ljóst hverjar afleiðingar yrðu af því að auka aðgengi að áfengi. Það mun leiða til aukinnar neyslu vínanda, það mun leiða til aukinna langvinnra sjúkdóma, aukinnar slysatíðni, aukins ofbeldis gegn konum og börnum. Er öllu þessu fórnandi til að stórkaupmenn geti aukið gróða sinn um nokkra milljarða á ári? Er öllu þessu fórnandi svo ég geti skutlað Bónusbjór eða Krónu-/Hagkaupsrauðvíni í körfuna þegar ég fer út í matvörubúð? Það verður hver að eiga við sig, en ég segi: Nei, ég sé ekki neitt vandamál í því að koma við í sérverslun ÁTVR þegar ég vil kaupa vín enda er úrvalið ljómandi gott, álagningin hófleg og þjónustan góð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Frosta Sigurjónssyni fyrir afar fróðlega ræðu þar sem fram kemur, og við erum minnt á, að nánast allir þeir aðilar í landinu sem sinna heilbrigðis- og lýðheilsumálum eru andvígir þessu frumvarpi. Mér finnst furðulegt ef Alþingi ætlar ekki að hlusta á þessar raddir. Nú hefur komið fram við umræðu um þessi mál að verulegur árangur hefur náðst gagnvart yngstu kynslóðinni varðandi áfengisneyslu. Menn þakka það mjög öflugu forvarnastarfi. 1. flutningsmaður frumvarpsins hefur jafnvel viljað gera lítið úr þeim árangri en telur þó og færir einhver málefnaleg rök fyrir því, sem eiga að heita, að þar með skipti ekki máli hver [[Forseti hringir.]]dreifingarmátinn er, að það sé hægt að gera hann frjálslegri en nú er í ljósi þess að við náum þessum árangri með forvörnum. Ég vil heyra álit hv. þingmanns á þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu spurningu frá hv. þingmanni. Það kemur fram í frumvarpinu að menn binda vonir við að til að vega upp á móti því að aðgengi verður stóraukið, tvöfaldað eða þrefaldað, sé hægt að sporna gegn aukinni áfengisneyslu, t.d. unglinga, með því að auka fræðslu og forvarnir af því tagi. Þetta er svipuð hugmynd og að segja: Jæja, okkur hefur gengið vel með því að vera með kaðal til að minnka umferðina, við ætlum að losa bara annan endann og herða hinn hnútinn tvöfalt meira. Ég er ekki viss um að kindurnar mundu haldast innan girðingar með slíkum vinnubrögðum. Það þarf að nota allar þessar aðferðir. Það kemur fram í skýrslum að ein mikilvirkasta aðgerðin er að takmarka aðgengi og það er það sem við þurfum að gera. Við þurfum líka að vera dugleg í forvörnum og fræðslu til að viðhalda þeim góða árangri sem náðst hefur. Það er mikið svigrúm til að hér muni allt fara á verri veg [[Forseti hringir.]]og við þurfum að gera hvort tveggja.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Ég er reyndar á því sjálfur að aðgengi eigi að vera sem jafnast yfir landið, en þetta aðgengi og dreifingarmátinn má hins vegar ekki fela í sér ágengni. Það er það sem ég óttast að gerist með því að fara inn á þá brautir sem boðaðar eru í frumvarpinu. Ég er sammála því sem fram kemur í máli hv. þingmanns, við eigum að huga að því að hafa þetta tvennt í senn, skynsamlegan dreifingarmáta á áfengi og sinna jafnframt vímuefnavörnum, þar á meðal áfengisvörnum. Þetta eru tveir hlutir sem vinna í sömu átt. Ég er sammála hv. þingmanni um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir vangavelturnar. Ég vildi aðeins koma inn á þetta með aðgengi og ágenga kynningu. Ég held að aðgengið sem skiptir svo miklu máli felist í hillumetrum. Við þekkjum það mjög vel úr markaðsfræðunum að þeir sem geta fengið flesta hillumetra fyrir sína vöru úti í búð selja meira. Eftir því sem aðgengi að þessari tegund eykst í hillunum, því meira verður gripið af vörunni og sett í kröfuna. Ef við bætum við mörgum hillumetrum af víni í matvöruverslanir mun seljast meira vín. Það er reynslan í öllum löndum þar sem þetta hefur verið gert og afleiðingin verður sú sem lýst hefur verið hér. Það er alveg sama hvað við setjum mikið í forvarnir og kynningu, hillumetrarnir munu sigra í þeirri keppni. Neysla vínanda í lítrum á mann mun aukast með kostnaðarsömum afleiðingum fyrir allt samfélagið. Það er það sem við þurfum að spyrja okkur: Er það það sem við eigum að starfa að [[Forseti hringir.]]á Alþingi, að gera lýðheilsu verri og auka kostnað heilbrigðiskerfisins?
Virðulegi forseti. Ég vil taka fram að mér finnst mikilvægt að laga suma hluti í þessu og vissulega kannski breyta eða efla aðrar áherslur en einfaldlega bara viðskiptafrelsið, en í málflutningi andstæðinga þessa frumvarps tek ég eftir því í orðræðu hv. þingmanna að þeir fullyrða blákalt, og vísa í ýmsar rannsóknir sem er gott og blessað, að aukið aðgengi auki heildarneyslu - þessu skal ég trúa í bili - ekki síst meðal unglinga, er síðan sagt. Ég vil benda á tvennt sem ég tel staðreyndir og velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé einhvern veginn ósammála mér um að það séu staðreyndir, að aðgengið hefur aukist, margfaldast seinustu 15 árin á Íslandi, og að unglinganeysla hefur dregist saman. Heildarneyslan hefur vissulega aukist, þar á meðal í kjölfar lögleiðingar bjórsins. Neysla unglinga hefur hins vegar dregist saman. Er það ekki tilfellið, virðulegi forseti?
Virðulegi forseti. Ég get vel trúað að tilfellið sé að neysla unglinga hafi dregist saman með aukinni fræðslu og takmörkuðu aðgengi. Vísasta leiðin til að auka neyslu unglinga er hins vegar að auka aðgengið, bara að auka það.
Virðulegi forseti. Þá verður maður að spyrja: Hvers vegna eykst unglinganeysla ekki? Hún hefur farið mjög mikið niður síðustu 15 árin og fyrir því eru margar ástæður, m.a. forvarnir. Það er vissulega líka heildstæð nálgun í því hvernig á að díla við slík mál sem er miklu stærri umræða en einfaldlega aðgengi. Virðulegi forseti. Ég er hins vegar að benda á staðreyndir. Aðgengið hefur margfaldast og unglinganeysla á áfengi og ólöglegum vímugjöfum hefur dregist saman. Þetta eru staðreyndir. Það stenst einfaldlega ekki að aukið aðgengi að áfengi auki óhjákvæmilega neyslu unglinga. Það einfaldlega er ekki það sem við sjáum í tölunum á Íslandi í dag. Þetta hlýtur að vera flóknari spurning en það. Um það snýst málflutningur minn hér. Þegar kemur að neyslu fullorðins fólks finnst mér það ekki jafn alvarlegt og þegar kemur að unglingum af þeirri einföldu ástæðu að ég trúi því ekki að sparnaður hjá ríkinu eða í heilbrigðiskerfinu sé forsenda þess að takmarka frelsi fólks til þess til dæmis að kaupa áfengi. Ég er ekki á þeirri línu. En þegar kemur að unglinganeyslunni er ég að benda á staðreyndir. Unglinganeyslan hefur dregist saman. Aðgengið hefur aukist. Það stemmir ekki við tilgátu hv. þingmanns eða rannsóknina.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að standa í því að munnhöggvast við hv. þingmann um það hvort unglingadrykkja muni aukast við aukið aðgengi. Allar rannsóknir sýna að að öllu öðru óbreyttu muni hún aukast. Vísasta leiðin til að ná árangri í að auka unglingadrykkju er að auka aðgengi. Svo fannst mér áhugaverður punktur sem hv. þingmaður kom inn á, að það skipti ekki máli þó að neysla eldri borgara eða alls almennings mundi aukast um nokkra lítra, það mundi bara engu máli skipta fyrir okkur hin sem greiðum skattana. Er þá ekki með sömu rökum allt í lagi að menn hætti að nota bílbelti og öryggispúða og keyri of hratt, keyri yfir á rauðu ljósi, keyri á röngum vegarhelmingi? Skiptir það engu máli vegna þess að það er bara frelsi fólks til að fara ógætilega? Ég er að tala um tjón þriðja aðila. Ég er alveg sammála því að fólk er frjálst að því að fara út í áfengisbúð, kaupa sér vín og drekka sér til óbóta, það er frelsi þess, en það er alltaf mannlegur harmleikur þegar fólk fer illa með vín. Það er mannlegur harmleikur þegar það deyr mörgum árum fyrir aldur fram [[Forseti hringir.]]vegna of mikillar vínneyslu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þá ágætu ræðu sem hann flutti. Hann fór mjög vel yfir þær umsagnir sem bárust þegar þetta mál var tekið fyrir í fyrra. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann, þar sem hann hefur farið mjög gaumgæfilega yfir þessar umsagnir, hvort hann hafi rekist á jákvæðar umsagnir um þetta frumvarp og þá hvaðan þær hafi helst borist. Sjálfur fór ég fljótt yfir þær, en ekki eins gaumgæfilega og hv. þingmaður, og komst í sjálfu sér að svipaðri niðurstöðu og hann, þ.e. að allir þeir sem láta sig lýðheilsu varða eða málefni barna og unglinga vari við samþykki þessa frumvarps. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi tekið eftir því að einhver hafi verið mjög jákvæður í garð frumvarpsins og þá hvaða aðilar helst.
Virðulegi forseti. Á sínum tíma þegar forveri þessa máls var hér til umræðu á síðasta þingi bárust margar umsagnir, m.a. til efnahags- og viðskiptanefndar sem veitti umsögn um málið til þeirrar nefndar sem fór með vinnslu á því. Það voru áhugaverðar umsagnir, m.a. frá þeim sem hafa hagsmuni af því að gæta hagsmuna stórverslunar. Það er alveg ljóst að margir gætu notið góðs af því að auka veltu sína um tugi milljarða og hagnað um einhverja milljarða, en athyglisverður vinkill var líka með samkeppnina. Nú er samkeppni þannig háttað í matvöruverslun að þrjár stórar keðjur fara með 90% af markaðnum. Ein keðja stendur fyrir utan, ÁTVR sem selur að þeirra mati matvöru, eitthvað sem ætti heima í matvöruverslun, og þeir vilja gjarnan fá að stækka sig um það sem þarna nemur [[Forseti hringir.]]og ná þessu líka. Það eru klárlega hagsmunir í því en ég man ekki eftir að hafa séð margar aðrar jákvæðar umsagnir.
Hæstv. forseti. Ég hafði á tilfinningunni að það væru aðallega þeir aðilar sem brýna hagsmuni hafa af þessu máli sem væru jákvæðir gagnvart því. Hv. þingmaður kom inn á mjög áhugaverðan punkt, þann að 90% allrar matvörusölu í landinu eru á hendi þriggja aðila. Ég hef lesið í einhverjum gögnum að mönnum finnist ekki mikill akkur í því að breyta því sem þeir kalla „monopoly“ á ensku, einkasölu, í það sem er kallað „duopoly“, fákeppnissölu. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þingmann um álit hans á því hvaða áhrif það muni hafa að breyta þessari sölu úr einkasölu og rétta hana fákeppnisaðilum.
Virðulegi forseti. Því miður er margt sem bendir til þess að þeir kaupmenn sem mundu fá þessa veltu yfir til sín séu ekki bundnir af þeirri hámarksálagningu sem ÁTVR býr við sem er 12–18% heldur muni þeir nota þá álagningu sem best hentar þeim og hámarkar þeirra hagnað.
Sama …
Fyrir þá væri að sjálfsögðu best að taka þessa veltumiklu vöru, kannski einhvern magnbjór, og hafa lága álagningu á honum til að selja sem mest af henni, en hafa síðan fínni vín með meiri álagningu eins og við sáum í dæminu með hvítvínslíkið sem selt var í Hagkaup með 80% álagningu en álagningin var 18% í ÁTVR. Ég held að þetta muni því miður hafa þær afleiðingar að úrvalið muni minnka, álagningin aukast en heildarsala á vínanda aukast.
Virðulegi forseti. Mig langaði að fá aðeins betri útlistun á því hvort hv. þingmaður væri á móti þessu frumvarpi af því að verð mundi hækka og þjónustan skerðast eða hvort það sé út af lýðheilsurökum. Hann talaði mikið um lýðheilsumálin og að neyslan mundi aukast, en fór svo að tala um að verð mundi hækka af því að smásöluaðilarnir sem tækju við sölunni mundu ekki sætta sig við þá álagningu sem er hjá ÁTVR. Hann talaði jafnframt um það hvað vínbúðirnar veittu góða þjónustu og væru með gott úrval, sem sagt gott aðgengi líka sem væri þá söluhvetjandi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir einmitt að hækkandi verð frekar en að dregið sé úr aðgengi muni draga úr neyslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að útskýra þetta aðeins betur. Það er alveg ljóst að til dæmis matvörukeðja með þriðjungsmarkaðshlutdeild á markaðnum sem flytur inn magnvöru í gámavís frá einhverju láglaunalandi gæti gert mjög hagstæð innkaup á magnbjór, segjum Krónubjór eða Bónusbjór, sem yrði seldur í miklu magni með hóflegri álagningu. Þarna færu flestir áfengislítrar í gegn og hugsanlega yrði verðið ekkert hærra en það er í dag á þessum magnbjór, hugsanlega lægra. Hins vegar yrði álagningin á öðrum sérvínum sem væru seld í minna magni að vera hærri en 18%, það er alveg ljóst. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður þekkir mikið til smásölu eða verslunarreksturs en þetta eru lögmálin ef maður ætlar að hámarka hagkvæmnina í rekstrinum. Við getum séð hvernig þetta er með aðrar vörur í sömu búðum, það gilda sömu lögmál um þessa vöru.
Virðulegi forseti. Þá ætla ég að spyrja hv. þingmann aftur um framboðið. Mun hann vegna þeirra gífurlegu áhyggna sem hann hefur af lýðheilsu landsmanna leggja til að ÁTVR dragi nú þegar úr hillumetrum af áfengi og fækki útsölustöðum sínum á höfuðborgarsvæðinu þar sem salan er langmest, framboðið mest og opið lengst? Ég veit líka af áhyggjum þingmannsins af ofneyslu sykurs, vill hann færa sykursölu í ríkisverslanir eða skylda matvöruverslanir til að fækka hillumetrunum af sykri? Mun hann jafnvel leggja til að útgáfa vínveitingaleyfa verði takmörkuð hér eftir? Þar er mesta aðgengisaukningin að áfengi samhliða því að drykkja meðal unglinga dregst saman.
Virðulegi forseti. Þetta er spurning sem ég hlakkaði til að fá og bjóst við. Þetta er spurningin þar sem öllu er snúið á hvolf og spurt hvort ég sé talsmaður þess að banna áfengissölu í landinu eða draga úr áfengissölu, allt með þeim rökum. Það sem ég er á móti er að við förum úr öskunni í eldinn og ég er að færa rök fyrir þeirri skoðun. Ég er ekki talsmaður ófrelsis eða þess að draga úr því að fólk sem hefur aldur og frelsi til að kaupa vín geti gert það. Ég segi: Við skulum ekki fjölga hillumetrunum í matvörubúðunum. Ég er ekki þar með að segja að ég vilji leggjast í að hérna verði gert stórbreyting í þá átt að fækka hillumetrum í ÁTVR, alls ekki. Ég er nefnilega talsmaður frelsis í málinu og held að við höfum náð góðu jafnvægi milli forvarna og takmarkana á aðgengi. Ég tel að þetta frumvarp bæti ekki málið. Ég held að það sé skref í ranga átt en það þýðir hins vegar ekki að ég sé talsmaður þess að við innleiðum einhver gríðarleg höft í málinu. Alls ekki.
Hæstv. forseti. Það er ekki langt liðið á þessa umræðu, það eru mjög margir á mælendaskrá en málið er þegar farið að skýrast mjög vel. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvernig standi á því að fram komi frumvarp þar sem mjög erfitt er að finna rökin sem mæla með samþykkt þess en hin gagnstæðu rök eru mjög augljós. Nái þetta frumvarp fram að ganga þá er líklegt að gengið verði á lýðheilsusjónarmið samkvæmt athugun þeirra sem sýsla með slík efni. Það er líklegt að þetta sé neytendum í óhag einfaldlega vegna þess að úrvalið á boðstólum, einkum á landsbyggðinni, muni minnka, það muni draga úr því. Það eru líkur á því að verð muni hækka, [[Hræðilegt.]]að kostnaður við dreifingarmátann verði hærri. Hræðilegt, segir hv. þm. Karl Garðarsson. Já, það er það vegna þess að ég átti ótalið síðustu staðreyndina sem menn vefengja ekki að tekjur ríkissjóðs muni minnka. En kannski vorum við að fá ljósi varpað á skýringuna á því hvers vegna þetta frumvarp er að koma fram í orðaskiptum hv. þingmanna Þorsteins Sæmundssonar og Frosta Sigurjónssonar hér áðan. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson beindi þeirri spurningu til hv. þm. Frosta Sigurjónssonar hvort greina mætti einhver mynstur í athugasemdum sem þinginu hefði borist um frumvarpið utan úr þjóðfélaginu. Hvernig lægju línurnar þar? Gæti verið að þær væru hagsmunatengdar á einhvern hátt? Þá kemur í ljós að þeir sem sinna heilbrigðis- og lýðheilsumálum, Læknafélag Íslands, Félag hjúkrunarfræðinga, landlæknisembættið, samtök þeirra sem berjast gegn vímuefnum, æskulýðssamtök, eru allir andvígir frumvarpinu en þeir sem eru hliðhollir frumvarpinu eru hagsmunaaðilar í verslun, það eru stóru verslunarkeðjurnar sem gjarnan vilja fá þessa verslun inn í sínar hillur. Þetta er bara staðreynd. Þá spyr maður sjálfan sig hvort það geti verið að verið sé að reka hagsmuni þessara aðila með frumvarpinu í ljósi þess að það stríðir gegn lýðheilsumarkmiðum sem samfélagið hefur sett sér, er neytendum í óhag og ríkissjóði líka. Þá er bara tvennt eftir. Það eru hagsmunir og það er pólitík og kannski svolítil pólitísk kredda. Hæstv. fjármálaráðherra landsins er jafnframt formaður Sjálfstæðisflokksins. Hann talaði fyrir hönd síns flokks við stefnuræðu hér í haust og sagði m.a., með leyfi forseta: „Má ég nefna það hér hvort við treystum fólkinu í landinu til að sækja áfengi í venjulegar verslanir eða ekki? Í mínum huga er það augljóst mál. Það eru röng skilaboð frá þinginu að treysta ekki fólkinu til þess að kaupa áfengi í venjulegum verslunum, að það þurfi opinbera starfsmenn til þess að afhenda slíka vöru yfir búðarborðið. Það eru röng skilaboð.“ Hæstv. forseti. Þetta finnst mér svolítið undarlegar yfirlýsingar, og er augljóst hvenær ég lauk tilvitnun í hæstv. ráðherra fjármála. Þetta finnast mér undarleg skilaboð um mismuninn á opinberum starfsmönnum og þeim sem afgreiða í öðrum verslunum. Það er enginn að tala um slíkan mismun. Þetta er ekkert mismunandi eða ólíkt fólk. Það starfar við mismunandi aðstæður og samkvæmt mismunandi regluverki. Núna erum við að ræða hvaða dreifingarmáta við ætlum að hafa þegar um er að ræða áfengi sem öllum ber saman um, líka flutningsmönnum frumvarpsins, að er engin venjuleg verslunarvara, hún er það ekki. Og við erum að ræða það, taka pólitíska ákvörðun um það hvernig við ætlum að haga þessari dreifingu. Ég vil vekja athygli á skrifum sem komið hafa m.a. frá ýmsum stuðningsmönnum Sjálfstæðisflokksins og ég vil gjalda varhuga við því að við setjum endilega samasemmerki á milli ummæla forsvarsmanna þessa stjórnmálaflokks og allra hinna sem kunna að styðja flokkinn. Mig langar til að vitna í fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins og mjög eindreginn stuðningsmann Sjálfstæðisflokksins, Styrmi Gunnarsson, sem skrifaði grein í Morgunblaðið 26. september sl. Þar talar hann um áfengismálin, dreifinguna og ÁTVR. Niðurlag þessarar greinar er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Hver og einn er frjáls að skoðunum sínum um þessi efni sem önnur. En þegar kemur að stefnumörkun stjórnmálaflokks þurfa fleiri raddir að heyrast.“ Það er alveg rétt. Ég minnist þess að ég og hv. 1. flutningsmaður frumvarpsins, Vilhjálmur Árnason, tókum þátt í fjölmennum umræðufundi í Valhöll í fyrrahaust. Þar voru sennilega einvörðungu sjálfstæðismenn mættir til leiks en þeir voru mjög margir sem komu að máli við mig ekkert síður en við hv. flutningsmann frumvarpsins, Vilhjálm Árnason, og sögðu mér að þeir væru hjartanlega sammála mér. Og ég hef átt samræðu við fjöldann allan af stuðningsmönnum Sjálfstæðisflokksins, flokksbundnum og óflokksbundnum, sem eru algerlega á sama máli. Ég vil því hvetja til þess að við læsum okkur ekki inn í einhverjar flokkshirslur þegar við tökum afstöðu til þessa máls og tökum hv. þm. Vilhjálm Árnason á orðinu og ræðum þetta málefnalega og þá út frá lýðheilsusjónarmiðum og neytendasjónarmiðum. Hv. þingmaður gerði það t.d. þegar hann sagðist hafa áhyggjur af því að fyrirkomulag ÁTVR væri slæmt fyrir verslun í litlum byggðarlögum úti á landi og það ætti að færa þessa verslun inn í almennar búðir. En ef verslunareigandinn vill ekki fá brennivín, vín og bjór inn í búðirnar, hvað þá?
Þá er það blómabúðin.
Þá er það bara blómabúðin en ef blómabúðin vill ekki fá það, þá hvað?
Tækifæri fyrir fleiri.
Þá er tækifæri fyrir fleiri, sem sagt, þetta á allt saman að vera fullkomlega á forsendum duttlunga verslunarinnar. Það verður niðurstaðan þegar upp er staðið. Með öðrum orðum, það er gegn lýðheilsusjónarmiðum, það er gegn neytendasjónarmiðum. Það deilir enginn um það að í smáum byggðarlögum verður úrvalið miklu minna en lágmarkið 140 tegundir sem eru á boðstólum í ÁTVR-verslunum, jafnvel á smæstu stöðum. [[Gripið fram í.]]Í boði skattgreiðenda, er kallað fram í. Áfengisverslunin og tóbaksverslunin skilar arði til ríkisins þannig að það er rangt að tala um hún sé í boði skattgreiðenda. Hún skilar því og þar eiga sér stað ákveðnar millifærslur frá þéttbýli til dreifbýlis á nákvæmlega sama hátt og við kaupum bensínið á sama verði hvar sem er á landinu. Er það ekki niðurgreiðsla? Að sjálfsögðu gagnvart þeim stöðum sem eru mjög fámennir og verslunin minni. Að sjálfsögðu. Er þingmaðurinn að mæla gegn því? Sér hann ofsjónum yfir því að fjármunir séu fluttir frá þéttbýlinu til dreifbýlisins? Sér hann ofsjónum yfir því? Hvernig væri að ræða þetta pínulítið málefnalega? Svo langar mig til að segja eitt. Hv. þingmaður segir að hver maður eigi að taka ábyrgð á sjálfum sér og hann segist hafa tekið þá ákvörðun sjálfur að neyta ekki áfengis. Gott, það er hans ákvörðun. Ég hef ekki tekið þá ákvörðun en saman eigum við að eiga eitt markmið: Það er að vilja byggja upp gott samfélag fyrir alla þegna þessa lands, fyrir okkur öll, búa til umhverfi sem framkallar það besta í okkur og reynir að verja þá sem hafa einhverja veikleika t.d. á þessu sviði. Það eru unglingarnir og viti menn, það er líka fullorðið fólk og aldrað fólk. Það eru mjög margir sem eru mjög veikir fyrir áfengi. Það er staðreynd og þeir sem sinna vímuvörnum hafa hamrað á þessu. Og að sjálfsögðu, það þarf ekki að beita öðru en heilbrigðri skynsemi til að svara þeirri spurningu hvort það hafi einhver áhrif að hafa vín eða þessa vöru alltaf fyrir augunum þegar maður fer út í búð, ætli það sé ekki munur á því annars vegar og hinu að hafa hana í sérverslunum? Auðvitað. Ég þekki það af eigin reynslu. Ég bjó í Danmörku í tvö ár. Ég fann að það hafi áhrif á mig og ég held að það hafi áhrif á okkur öll. Er það vegna þess að ég vantreysti hinum frjálsa markaði til að koma víni ofan í þjóðina? Nei, ég hef allt of mikla trú á honum. Það er þess vegna sem ég er hræddur við hann vegna þess að hann verður ágengur. Hann er ágengari en hitt formið. Ég tek undir með hv. þingmanni að mér finnst ÁTVR iðulega hafa varið of miklum peningum í auglýsingar og verslunin verið fullágeng fyrir minn smekk og ég hef komið mótmælum á framfæri út af því. En hitt að virkja þetta inn í markaðsmekanismann og hvatana sem þar eru fyrir hendi mun að sjálfsögðu auka neysluna. Ég mun koma nánar inn á það í síðari ræðu minni. Við eigum að sjálfsögðu að taka ábyrgð á sjálfum okkur og samfélagi okkar, börnunum okkar og okkur öllum og það á að búa til umhverfi sem er hagstætt og gott fyrir þá sem hafa þessa veikleika gagnvart áfengi, þó að hinir þurfi að leggja það á sig að ganga fyrir hornið til að kaupa sér Johnnie Walker eða hvað það nú er. Það er ekki nein hræðileg fórn, hefði ég haldið. En stóru verslunarkeðjurnar pressa á og því miður verður ekki annað sé en Sjálfstæðisflokkurinn hlíti kalli þeirra vegna þess að við erum að tala um hagsmuni. Þetta er hagsmunabarátta. Þetta er barátta þeirra sem berjast í þágu lýðheilsu og stilla sér upp með læknasamtökunum, með hjúkrunarfræðingum, með landlæknisembættinu, með Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, með æskulýðssamtökum þessa lands og með þeim sem beita sér í þágu vímuefnavarna. Er um við í því liði eða erum við með verslunarkeðjunum sem heimta auðvitað að fá þetta inn í sínar hillur? Erum við þar? Nei. Ég er ekki þar. Og mér finnst það dapurlegt ef þingið ætlar að fara að feta núna út á þessa braut. Hæstv. forseti. Ég hef óskað eftir því að hæstv. heilbrigðisráðherra verði viðstaddur þessa umræðu. Mig langaði til að byrja á því nefnilega, væri hann í salnum, að vísa í yfirlýsingar sem er að finna á upplýsingavef Stjórnarráðsins sem settar voru þar 24. janúar árið 2014 og ganga þvert á þau markmið sem boðuð eru í þessu frumvarpi. Og þegar hæstv. heilbrigðisráðherra er mættur til leiks þá langar mig til að lesa upp hans eigin orð og spyrja hvort hann kannist við sjálfan sig og hvort hann ætli að kannast við sjálfan sig og yfirlýst stefnumarkmið ríkisstjórnarinnar eins og hann hefur kynnt þau eða hvort hann ætlar að hlíta kalli stórverslunarkeðjanna hvaða nafni sem þær nefnast. Ég ítreka það að mér finnst fráleitt að halda þessari umræðu áfram án þess að ráðherrann sem fer með þennan málaflokk láti svo lítið að verða við óskum um að koma í þingsal til að eiga við okkur orðastað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann mun ekkert bregðast málstað sínum í þessu máli, sem er gott. Ég vil spyrja hann nánar út í fjármunina til forvarnamála, hvort hann telji það ekki mikilvægt. Þegar ég segi í boði skattgreiðenda er ég að benda á að hægt er að fara aðra leið sem nær sömu markmiðum fyrir minni fjármuni, sem við getum þá nýtt í annað. Telur hann ekki mikilvægt að nýta fjármuni ríkissjóðs sem best og þá til þess að stuðla að auknum árangri í lýðheilsumálum og ekki síst varðandi áfengisneyslu?
Hæstv. forseti. Ég held að við séum alveg fullkomlega sammála, ég og hv. þingmaður, um að mikilvægt sé að verja fjármunum og auknu fé til forvarnamála. Það hefur sýnt og sannað sig að slíkt skilar árangri og hefur gert það til dæmis varðandi yngsta aldursflokkinn. Það er enginn vafi á því þannig að það skiptir gríðarlegu máli og ber að þakka það mikla starf sem hefur verið unnið á því sviði. Það sem ég er að leggja áherslu á er að með því breytta fyrirkomulagi sem hv. þingmaður leggur til mun ríkissjóður verða af fjármagni, milljörðum króna, sem m.a. væri hægt að verja til mála af þessu tagi. Síðar er það náttúrulega hitt, þegar horft er inn í heilbrigðiskerfið og hlustað á það sem læknarnir segja um skorpulifur og tilkostnað af sjúkdómum sem tengjast mikilli áfengisneyslu. [[Forseti hringir.]]Staðreyndin er sú að tölurnar sýna að áfengisneysla hefur verið að aukast, [[Forseti hringir.]]gerði það náttúrulega verulega með tilkomu bjórsins, [[Forseti hringir.]]og mun aukast enn, eins og hv. þingmaður hefur viðurkennt í greinargerð sinni.
Virðulegi forseti. Þá vil ég spyrja hv. þingmann hvernig hann rökstyður það að hagnaður ÁTVR komi frá smásölu áfengis en ekki af heildsölu tóbaks. Öll gögn sýna að hagnaður ÁTVR mun aukast losni þeir við þá kvöð að vera eini smásöluaðili áfengis. Ég þarf að fá fram hvernig hv. þingmaður getur fullyrt að við séum að skila hagnaði af þessu. Ef við mundum sleppa hagnaði ÁTVR, hvar annars staðar mundi hann vilja taka þá fjármuni, af hvaða lið ríkissjóðs? Í þriðja lagi langar mig að spyrja hann hvort það hafi ekki sýnt sig að hægt er að ná gríðarlega góðum árangri við að draga úr neyslu ungmenna þrátt fyrir að aðgengi að áfengi margfaldist eða aukist um 1.000%, eins og ég hef bent á.
Hæstv. forseti. Allar rannsóknir sýna fram á að neysla og dreifingarmáti haldast í hendur. Rannsóknir sýna að áfengisneysla eykst ef dreifingaraðferðin er ágeng og áfengið er komið í verslanirnar, eins og hér hefur verið bent á, ef hillumetrunum þar sem menn hafa vín fyrir augunum fjölgar. Þetta liggur allt í augum uppi. Ég fæ ekki alveg skilið hvernig afnám ÁTVR mun auka hagnað ÁTVR, ég skil það ekki alveg. Kannski verður hægt að mennta mig eitthvað, ef þessi umræða dregst á langinn, hvar annars staðar eigi að taka peninga. Við skulum byrja á að taka peninga þarna, þar sem þeir skila sér í skatthirslurnar, og nota þá peninga að einhverju leyti til vímuefnavarna og síðan til heilbrigðiskerfisins sem er að kljást við afleiðingar áfengisneyslunnar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir afskaplega áhugaverða ræðu. Mig langar að spyrja hann um þá hugmynd að það sé sérstakt ófrelsi í því fólgið að hafa aðgang að víni í ríkisreknum vínbúðum, sem hafa á að skipa hæfu og góðu starfsfólki sem þekkir vöruna vel og leggja ekki eins mikið á vöruna og gert væri meðal þeirra matvörukeðja sem stunda þá keppni á Íslandi. Verðinu er stillt í hóf og úrvalið er með því besta sem maður hefur séð í þeim áfengisverslunum sem maður hefur komið í, jafnvel víða um heim. Hvar er ófrelsið í því? Menn fóru mikinn í stefnuræðum sínum um auka þyrfti frelsi í landinu í þessu tilfelli, en hvar er ófrelsið?
Hæstv. forseti. Ófrelsið er ekki fólgið í núverandi fyrirkomulagi. Ófrelsið er fólgið í því að vegna pólitískrar kreddu og hræðslu við að horfa til skynsemisraka, en fylgja ekki einhverju sem menn telja vera framfarasinnuð viðhorf, þá þora menn ekki að gera það sem skynsamlegt er og gott fyrir neytendur, ríkiskassann og lýðheilsusjónarmið. Það er ófrelsi að fylgja pólitískri kreddu. Svo halda menn að þeir séu fulltrúar framfara með þessum hætti. Þetta eru afturhaldssöm sjónarmið, íhaldssöm og afturhaldssöm sjónarmið. Alls staðar í Evrópu og vestan hafs horfa menn til annarra þátta, til þess hvað hægt er að gera til að draga úr sjúkdómum og böli sem tengist reykingum, sem tengist mikilli áfengisneyslu. Þá horfa menn til þessa. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og ríki sem heyra undir hennar vængi [[Forseti hringir.]]öfunda okkur af því fyrirkomulagi [[Forseti hringir.]]sem menn eru núna að kappkosta að slátra.
Virðulegi forseti. Eitt sem vakti athygli mína þegar frumvarpið kom fyrst fram voru ummæli og áhyggjur þeirra sem flytja inn áfengi víða að úr heiminum, frá hinum ólíklegustu löndum, smákaupmenn sem eru í því að afla áhugaverðra víntegunda. Síðan voru það áhyggjur smærri bjórframleiðenda sem hafa sprottið upp hérna. Nýsköpun í því hefur gengið vel á Íslandi, það hefur orðið til iðnaður á landsbyggðinni við að gerja mjöð. Þetta eru ákaflega áhugaverðar bjórtegundir í bestu gæðum með íslensku vatni og ég er mjög hrifinn af þessari vöru. Ríkiseinokunarverslunin hefur sýnt þeim sanngirni vegna þess að hún verður að beita þessu fákeppnisvaldi samkvæmt ákveðnum reglum og með ákveðinni mildi, en þeir stórkaupmenn sem hér eru hafa áhyggjur af því að þeir fái miklu harðari viðskiptakjör og margir þeirra eru [[Forseti hringir.]]hræddir um að þetta muni leggjast af ef þessi breyting verður.
Hæstv. forseti. Ég hef heyrt þau sjónarmið líka úr þessum ranni. Staðreyndin er sú að þegar við tökum afstöðu í þessu máli þarf að vega og meta kosti og galla. Í þeim efnum eru alls kyns víddir og núansar, að sjálfsögðu. Ég stilli mér upp með heilbrigðisyfirvöldum og með neytandanum. Staðreyndin er sú að þeir sem vilja nálgast tilteknar víntegundir, t.d. sjaldgæfar víntegundir, fá þær afgreiddar í ríkinu. Þeir fá óskum sínum framfylgt í ríkinu. En ég veit ekki hvort þeir munu fá þær í Hagkaup, Samkaup, Bónus eða hvað það nú heitir, í þessum stóru keðjum, ég er ekki viss um það. Þar verður bara gert það sem selst mest og kannski verður gott úrval þar sem neytendur eru fjölmennir, síður þar sem fámenni er, en fyrir neytendur [[Forseti hringir.]]yrði þetta ekki til hagsbóta, síður en svo.
Virðulegi forseti. Nú þekki ég sjónarmið hv. þingmanns tiltölulega vel enda hef ég heyrt þau mjög oft, við höfum oft rætt þetta hérna. Sjálfsagt þekkir hann mín temmilega vel en ég hef áhuga á öðrum þáttum málsins en einfaldlega lýðheilsumálum og frelsismálum og því um líku, og það er sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga. Það kemur fram í frumvarpinu að hugmyndin er sú að sveitarfélögin fái að ákveða sjálf og geti sett eigin takmarkanir á opnunartíma en hann skal vera milli níu og átta yfir daginn. Ég hef velt því fyrir mér hvers vegna þetta sé. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem ég veit að er á móti frumvarpinu og þar af leiðandi þessari tilteknu klausu, hvernig hann líti á þá hugmynd að sveitarfélögin fái aukið svigrúm til að ákveða hvernig þessum málum er háttað almennt. Ég sé nefnilega ekki hvers vegna það þarf að vera samræmd stefna yfir allt land. Ég veit að hv. þingmaður er enginn sérstakur aðdáandi Bandaríkjanna, en eitt er gott við þau, þar geta fylkin keppt í frelsi, geta keppt um það hver sé rétta lausnin.
Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar í þessu máli, þessu lýðheilsumáli, að það eigi að gilda sama fyrirkomulag um landið allt. Á lifrardeildinni á Landspítalanum liggur fólk hvaðanæva að af landinu. Við erum að fást við vandamál okkar samfélags og við erum að reyna að taka á þessum málum á skynsamlegan og uppbyggilegan hátt fyrir allt okkar samfélag hvar sem við búum á landinu. Þannig að ég er þeirrar skoðunar að við eigum að reyna að setja okkur reglur sem eru almennt til hagsbóta fyrir samfélagið og eru samfélagslega ábyrgar. Við eigum að hlusta á sjónarmið lýðheilsusamtaka, læknasamfélagsins, hjúkrunarfræðinga, æskulýðssamtakanna. Við eigum að hlusta á þetta fólk sem kemur fram í sameiningu, óháð búsetu í landinu. Þannig að þessu leyti tel ég að við eigum að hafa sama fyrirkomulag alls staðar.
Virðulegi forseti. Þetta þykir mér svolítið áhugavert vegna þess að vitaskuld er landlæknir og heilbrigðiskerfið hlynnt því að efla lýðheilsu. En það eru fleiri hluti í lífinu en lýðheilsa. Það er mergurinn málsins. Það snýst ekki allt lífið um lýðheilsu. Það snýst ekki allt lífið um það að lifa eins lengi og eins heilbrigðu lífi og mögulegt er. Mannlegt samfélag virkar ekki þannig. Ég skal bara segja það fyrir sjálfan mig og ég held fleiri hérna inni að ég vil miklu oftar fá mér bjór að kvöldi til heldur en leita til læknis, það er vegna þess að það skiptir fleira máli í lífinu. Það sem skiptir máli líka er að fólk hafi val og ef fólk getur valið um mismunandi staði þar sem eru reglur sem því hentar betur þá hefði ég haldið að sú frelsisaukning, og lýðræðisaukning fullyrði ég, væri jákvæð. Og vissulega eru lýðheilsusjónarmið til staðar í þessu máli, ég dreg ekki úr því en mig langar til þess að þetta mál sé nálgast á pínulítið öðruvísi hátt en vissulega með tilliti til lýðheilsu. En ég sé ekkert því til fyrirstöðu að auka frelsi og taka á þeim mörgu málum sem varða lýðheilsuna. Hvers vegna ættum við ekki að leyfa sveitarfélögum eða einhverjum stöðum úti á landi eða Reykjavík að ákveða þetta meira sjálf?
Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst að við séum frjáls til að komast að niðurstöðu sem er skynsamleg fyrir okkar samfélag og við séum svo óháð kreddum og óhrædd við kreddur að við gerum það. Í mínum huga hljóta lýðheilsusjónarmið, að fólk sé heilbrigt, því líði vel, fjölskyldurnar búi ekki við böl eins og áfengisböl, börnin og allir sem að málum koma, að vera forgangsatriði fyrir okkur sem sitjum á Alþingi og setjum samfélaginu lög og reglur. Auðvitað reynum við að hafa þær þannig að afleiðingin sé heilbrigt og gott umhverfi sem stuðlar að góðri heilsu og vellíðan í samfélaginu og við reynum að takmarka slæm áhrif af notkun áfengis, tóbaks og svo framvegis. Ég mundi ekki tala svona léttvægt um sjúkdóma sem eru af völdum þessa. Menn eru nú ekkert hlæjandi inni á [[Forseti hringir.]]sjúkrahúsunum sem eru illa haldnir af skorpulifur, það held ég ekki.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar að spyrja hann út í eitt atriði í greinargerð með frumvarpinu vegna þess að hér kom fram áðan spurning til hv. þingmanns um það hvort hann gæti varið þá skoðun að meiri hagnaður væri af áfengissölu ÁTVR en tóbakssölu. Mér er ekki nokkur leið að skilja hvernig menn finna það svo sem út, enda er þetta almennt orðað í greinargerðinni. En það segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Einnig má spyrja þeirrar grundvallarspurningar hvort eðlilegra sé að ríkið hirði þessar tekjur af kaupendum áfengis, sem eru skattgreiðendur, en einkaaðilar. Sú spurning verður sérstaklega áleitin í ljósi þess að einkarekstur er jafnan hagkvæmari en opinber rekstur.“ Nú hefur hv. þingmaður mikla reynslu af þessu sem fyrrverandi forustumaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Mig langar að fá álit hans á þeirri fullyrðingu að einkarekstur sé jafnan hagkvæmari en opinber rekstur.
Hæstv. forseti. Mér finnst þetta ævintýralegar fullyrðingar. Spurt er út í það hvort eðlilegt sé að ríki hafi hagnaðinn og ábatann fremur en einkaaðilar, menn eru eitthvað að velkjast í vafa um slíkt, og að sjálfsögðu er það fullkomlega eðlilegt ef um slíkt er að ræða og hægt er að koma því við. Að sjálfsögðu. Því markaðslögmálum á að beita á tilteknum sviðum og víðu sviði í samfélaginu, síðan eru aðrir þættir, ekki síst þeir sem lúta einhvers konar einokun, þar sem það gildir ekki. Að sjálfsögðu ekki. Þá er einkarekstur mjög til skaða, hann getur verið mjög til skaða vegna þess að þar nýtur samfélagið ekki ávinnings sem kann að vera í einhvers konar samkeppni sem stundum getur verið góð, en þegar til sögunnar eru komnar stórar blokkir eins og t.d. í versluninni [[Forseti hringir.]]hafa þær ekki sýnt sig að skila ávinningnum til samfélagsins og til neytenda sem skyldi. Það þekkir þessi hv. þingmaður kannski manna best.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég heyrði það að hann lagði mikla áherslu á lýðheilsu í ræðu sinni enda er hann á því máli. Það harmónerar mjög vel við það sem ég hef sjálfur verið að velta fyrir mér. Mig langaði til þess að draga eitt í viðbót inn í þann enda sem er skoðun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Til hennar hefur verið vitnað hér ögn af frummælanda t.d. og það kemur fyrir í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem ég hef gluggað í að hún mælir með því bókstaflega að aðrar Evrópuþjóðir taki upp sölufyrirkomulag það sem tíðkast hér og í Svíþjóð, Noregi, Finnlandi. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hvort hann sé á því að þetta sé rétt [[Forseti hringir.]]skoðun hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni.
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi tel ég þetta vera rétta skoðun. Í öðru lagi, og þá vík ég að því sem hefur verið vefengt af hálfu flutningsmanns frumvarpsins, er þetta skoðun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, það er alveg óvefengjanlegt. Mig langar undir lokin á þessum andsvörum hér, ég á eftir að koma aftur í ræðu um málið og margoft, til að beina áskorun til fjölmiðla á Íslandi um að birta það sem hefur komið frá landlæknisembættinu um þessi mál. Ég vísa til dæmis í það sem sett var á vef embættisins 17. júlí í fyrra, að birta það og birta tilvísanir í Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina þannig við fáum það inn í [[Forseti hringir.]]umræðuna sem þarf að verða mjög almenn í samfélaginu og þar sem [[Forseti hringir.]]þingmenn verða látnir svara fyrir afstöðu sína hér á þingi.
Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi ekki tekið þátt í þessari umræðu síðast þegar málið var flutt. Mér hefur fundist ég hafa vandræðalega litla skoðun á þessu máli sem er mjög umdeilt, eins og við heyrum hér í þingsal. Ég held að það verði hvorki dauði né djöfull ef þetta frumvarp fer í gegn en ég sé heldur ekki að það séu einhver stórkostleg vandamál við kerfið eins og það er í dag. Ég get þó viðurkennt að það má setja stórt spurningarmerki við að ríkið sinni þessari þjónustu, því að þetta er vissulega þjónusta. Mér finnst líka svolítið sérstakt að vera í þeirri stöðu að við þingmennirnir 63 eigum að taka afstöðu í málinu fyrir hönd allrar þjóðarinnar, í máli sem meira og minna allir hafa skoðanir á og margir mjög sterkar. Ég upplifi varla að ég hafi umboð kjósenda minna til að taka þessa afstöðu. Ég var aldrei spurð út í þetta í kosningabaráttu, þetta kom í raun aldrei til tals þannig að kjósendur mínir vita ekkert hvar ég stend í þessu máli og ég veit í rauninni ekkert hvaða afstöðu þeir hafa. Af því að við erum oft að tala um að við viljum færa aukið vald til þjóðarinnar og að þjóðin komi meira að ákvörðunum þá finnst mér þetta vera dæmi um mál þar sem við ættum að spyrja þjóðina. Það er stórt skref ef sala á áfengi verður gefin frjáls og við förum að setja áfengi í verslanir. Vill þjóðin það eða eiga 63 þingmenn að taka afstöðu? Ég kasta þessu fram, ég fer í 1. umr. svolítið til að hugsa upphátt. Frá því að þetta mál kom fram hef ég þegar ég hitti annað fólk, vini mína, mjög ítrekað spurt hvað þeim finnst um þetta mál, bara til að fá að heyra það. Ég spyr vini mína, sem eru úr öllum flokkum, hvað þeim finnst og mér finnst almennt ekki endilega vera stemning fyrir þessu. Mér finnst mjög margir spyrja hvort við þurfum eitthvað að vera að breyta. Það er samt sem áður oft gott að velta fyrir sér af hverju hlutirnir eru eins og þeir eru. Mér finnst að við ættum að vera opin fyrir því að það er alveg hægt að gera hlutina öðruvísi og þess vegna ætla ég ekki að afskrifa þetta mál. Það er spurning hvort ríkið eigi að reka áfengisverslanir. Ég get séð nokkrar sviðsmyndir, m.a. að öðrum verði heimilt að selja áfengi og það verði gert í sérstökum verslunum og strangar reglur settar um það. Það eru dæmi um það í öðrum löndum. Þá erum við ekki að tala um að þetta fari í matvöruverslanir heldur að einhver sem hefur áhuga á að selja vín geti opnað verslun og að skilyrði verði sett, það megi ekki vera fleiri en svo og svo margar vínbúðir, einhvern veginn þarf að tryggja að þetta dreifist jafnt þótt það geti vissulega verið flókið. Það vekur svo auðvitað upp spurninguna um það hvernig þjónustunni við landsbyggðina yrði háttað. Það er aðkallandi spurning. Mér finnst þetta alveg koma til greina. Einhverjir geta sagt: En við verðum þá af þeim hagnaði eða arði sem ÁTVR skilar, sem er um 1,5 milljarðar, af hverju ekki að hirða það í ríkiskassann? Ég kaupi ekki alveg þau rök vegna þess að það má ná þeim peningum af neytendum með öðrum hætti. Sem dæmi má hækka virðisaukaskatt á áfengi, því að ef áfengi er orðið svo dýrt verða verslanirnar væntanlega að lækka álagninguna á móti, ef áfengisgjöldin og virðisaukaskattur á áfengi er farinn að verða umtalsverður. Mér finnst það að ÁTVR nái 1,5 milljörðum sem það geti skilað ríkinu í arð ekki réttlæta að ríkið stundi áfengissölu. Það er hægt að ná þeim peningum á ýmsan hátt og má spyrja, eins og gert hefur verið hér: Er það vegna tóbaks eða áfengis? Það eru vissulega neytendur sem borga þá upphæð sem rennur aftur í ríkiskassann, þannig að það eru leiðir í því máli. Síðan eru það áhrif á lýðheilsu og ekki er hægt að horfa fram hjá umsögnum frá landlæknisembættinu, Læknafélaginu, Félagi hjúkrunarfræðinga, umboðsmanni barna og fleirum. Auðvitað verðum við að lesa þær umsagnir og taka þær alvarlega. Við vitum alveg að aukið aðgengi að áfengi mun auka neysluna. Spurningin er hvort unglingar fari að drekka í meiri mæli, vegna þess að við höfum náð góðum árangri þegar kemur að því að draga úr unglingadrykkju, eða hvort þeir sem fá sér einn bjór á viku fari að drekka tvo bjóra, sem er ekki mjög alvarlegt. Við vitum ekki nákvæmlega hvernig neyslan mundi aukast en ég held við getum gengið út frá því vísu að hún muni aukast. Ég velti því fyrir mér, og er aftur að hugsa upphátt, að fá einhvers konar þjóðarvilja í þetta mál. Ef við ákveðum að taka þetta skref, og mér finnst það stórt skref að setja áfengi í verslanir, kæmi þá til greina að taka það í minni skrefum? Við gætum sagt: Byrjum á að setja bjór í ákveðnar deildir og dokumenterum mjög vel hvaða áhrif það hefur. Gerum tilraun sem er ekki stærri en það að við getum tekið skrefið til baka ef við sjáum að bjórneysla þrefaldast, af því að það er ekki endilega það sem við viljum. Eða ef við sjáum að unglingadrykkja eykst við breytinguna og þar fram eftir götunum. Mér finnst við stundum vera svolítið hrædd við að prufa eitthvað af því að þá getum við aldrei farið til baka. Það minnir mig á mál okkar í Bjartri framtíð um klukkuna þar sem við höfum sagt: Prufum, breytum klukkunni. Metum áhrifin á lýðheilsuna og hættum ef í ljós kemur að enginn getur stundað golf seinnipartinn af því það er orðið svo dimmt. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé leið eða hvort þetta sé rugl í mér, ég átta mig ekki á því. Mér finnst við vera að ákveða að ef við gerum eins og allar aðrar þjóðir og seljum áfengi í verslunum muni það hafa skelfilegar afleiðingar. Við vitum það ekkert og það getur vel verið að okkur sé treystandi til þess. En ég mundi vilja fá miklu skýrari þjóðarvilja og ég mundi vilja sjá þetta gert í miklu varfærnari skrefum og ég hefði gjarnan viljað sjá að samhliða þessu frumvarpi hefði verið lögð fram öflug áfengisstefna. Þá meina ég áfengisstefna sem miðar að því að við minnkum neyslu á áfengi. Ég held að við séum sammála um að áfengisneysla sé vandamál. Auðvitað eru langflestir sem neyta áfengis í hófi en mér finnst oft heldur mikil meðvirkni til staðar og kannski meiri en þegar við upplifum einhverja aðra hegðun sem hefur mjög neikvæð áhrif á viðkomandi og aðra. Mér finnst við oft tipla á tánum í kringum vandamál sem tengjast áfengisneyslu og ég held að við ættum að gera mun betur í því. Fólk talar um hóflega neyslu en ég er oft ekkert sammála því hvað sé hófleg neysla. Hvað er hófleg áfengisneysla? Mér finnst það vera önnur umræða, en ekki síður mikilvæg, hvernig við drögum úr áfengisneyslu. Ég held að það sé þörf á því á Íslandi. Ég ætla að vera opin fyrir þessu máli. Mér líður eins og að ef málið færi í atkvæðagreiðslu núna mundi ég sitja hjá. Mér finnst ég ekki geta stutt það en ég er ekki brjálæðislega á móti því heldur. Mér finnst það góð hugmynd að gera þetta í minni skrefum og geta þá sagt: Nú eru liðin fimm ár síðan bjór fór í verslanir og niðurstaðan er sú að bjórneysla hefur aðeins aukist lítillega, unglingadrykkja hefur ekki aukist, hún hefur minnkað. Ef við sæjum einhverja svoleiðis niðurstöðu gætum við kannski tekið næsta skref og þar fram eftir götunum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vangavelturnar sem þar komu fram. Þingmaðurinn byrjaði á að setja stórt spurningarmerki við að ríkið annist áfengisdreifingu, það erum bara við, samfélagið, og við gerum það einkum af lýðheilsulegum ástæðum. Ég set ekki spurningarmerki við það einfaldlega vegna þess að ég sé kostina í því frá lýðheilsulegu sjónarmiði, frá sjónarmiði neytandans, skattgreiðandans, en set hins vegar spurningarmerki við það að stóru verslunarkeðjurnar fylli hillur sínar af þessari vöru. En ég vil spyrja hv. þingmann út frá sjónarhóli neytandans: Ef niðurstaðan er sú að afnám ÁTVR, eins og frumvarpið leggur til að verði framkvæmt, muni draga úr úrvali og muni hækka verðlag, skiptir það [[Forseti hringir.]]ekki hv. þingmann máli sem fyrrverandi talsmaður neytendasamtaka?
Virðulegur forseti. Ég þakka spurninguna. Það sem ég yrði hrædd um er að þjónustan, sérstaklega á landsbyggðinni, mundi versna vegna þess að það verður bara að viðurkennast að ÁTVR hefur veitt mjög góða þjónustu úti á landi. Miðað við þann raunveruleika sem við þekkjum held ég að hætta gæti verið á því að úrvalið mundi minnka og þjónustan versna. Ég held að það ætti ef til vill ekki endilega við á stærstu stöðunum, t.d. Akureyri, og ég held að í Reykjavík þyrfti ekki að hafa áhyggjur kannski, en ég tel að þjónusta á landsbyggðinni yrði verri. Það er þannig í dag að maður getur meira að segja pantað ákveðnar víntegundir og þær eru komnar daginn eftir. Ég er ekki endilega viss um að eina verslunin á litlum stöðum gæti tryggt slíka þjónustu. En við skulum líka vera meðvituð um það að þessi þjónusta kostar. Við erum svo sem að reka ÁTVR, það er ekki eins og sá rekstur sé ókeypis.
Hæstv. forseti. Jú, hann er okkur ókeypis vegna þess að reksturinn stendur undir sjálfum sér. Ef menn hafa viljað hæða þá sem eru taldir afturhaldssamir í þessum efnum þá vísa menn gjarnan til umræðunnar um bjórinn á sínum tíma, á 9. áratugnum, og varnaðarorða sem þá komu fram um að bjórinn mundi auka áfengisneyslu, það væri alveg fráleitt. En það hefur nú gerst. Ég ætla að vitna í grein eftir Gunnar Alexander Ólafsson heilsuhagfræðing úr Fréttablaðinu 17. september. Þar segir, með leyfi forseta: „Árið áður, 1988, var neysla hvers Íslendings (18 ára og eldri) af áfengi 4,53 lítrar. Árið 2007 náði neysla áfengis ákveðnu hámarki eða 7,53 l á hvern einstakling. Á síðasta ári var áfengisneysla 7,18 l á hvern Íslending.“ Dreifingarmagnið og úrvalið að þessu leyti þegar bjórinn kom til sögunnar hefur áhrif á neysluna og hefur aukið [[Forseti hringir.]]hana. Þetta er bara staðreynd. Ég vil spyrja að lokum hv. þingmann: Er það eitthvert vandamál eins og þetta er núna? [[Forseti hringir.]]Er þetta eitthvert brýnt vandamál sem þarf að leysa?
Virðulegi forseti. Nei, eins og ég sagði í ræðu minni finnst mér þetta ekkert sérstakt vandamál, kannski vegna þess að ég drekk sirka þrjá bjóra á mánuði og þetta pirrar mig ekki neitt. Ég get hins vegar ekki horft fram hjá því að þessi krafa og þessar raddir eru uppi. Mér finnst þess vegna sjálfsagt að skoða það. Þetta snýr kannski ekki endilega að mér og minni fjölskyldu. Þetta er krafa og þess vegna lagði ég áherslu á það áðan að ég mundi vilja fá aðeins meiri tilfinningu fyrir því hvað þjóðinni finnst. Ég hef bara séð eina skoðanakönnun sem mig minnir að Fréttablaðið hafi gert þar sem þjóðin var frekar andvíg. Ég mundi hreinlega vilja vísa þessu í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir málefnalega og góða ræðu. Hún kom með mörg góð rök eins og að við værum oft hrædd við að prufa. Það er einmitt það sem frumvarpið byggir á, það er ekki verið að fórna neinu, það er endurskoðun eftir ár og ÁTVR má reka verslanir sínar. Mig langar að spyrja aðeins varðandi þjónustuna sem fyrrverandi liðsmaður neytendageirans. Hefur þjónustan nokkuð versnað eftir að hún hefur verið færð frá ríkinu, svona alla jafna? Hvað finnst henni um þjónustu við þau sveitarfélög og byggðakjarna sem hafa ekki vínverslun í boði ríkisins eins og aðrir kjarnar? Það eru 74 sveitarfélög á landinu en ekki nema 49 áfengisverslanir, þar af eru 12 á höfuðborgarsvæðinu. Hvar er jafnréttið [[Forseti hringir.]]og þjónustustigið í því efni við neytendur?
Virðulegur forseti. Það er líka rétt sem hv. þingmaður segir að það eru ekki alls staðar áfengisverslanir. Sums staðar er opnunartíminn mjög stuttur. Minnstu sveitarfélögin búa ekki endilega við mjög góða þjónustu hvað þetta varðar. Mér finnst svolítið erfitt í rauninni að meta hvort þetta verður betra eða verra fyrir neytendur. Það eru bæði rök með og á móti hvað það varðar. Eins verðlagningin og annað. Þess vegna finnst mér svolítið freistandi, ef farið verður út í þessar breytingar, að gera það í einhverjum stuttum skrefum. Ég skil alveg að verslunin kalli eftir þessu. Ég held að hún sjái líka fyrir sér að með því að selja hvítvín, rauðvín og fleira þess háttar þá seljist meira af vínberjum, ostum, kexi og svona. Veltan mun örugglega aukast í framhaldinu. Mér finnst það ekki einu rökin, ég hlusta ekki bara á rök verslunareigenda í þessu máli. Ég veit að þeir eru kannski fyrst og fremst að hugsa um sjálfa sig í þessu máli [[Forseti hringir.]]en ekki endilega neytendur.
Virðulegur forseti. Það var að vísu ekki jákvæðasta umsögnin sem kom frá verslun og þjónustu síðast; hún verður vonandi betri núna. Þá langar mig aðeins að koma inn á þetta út frá fjárlaganefnd, sem hv. þingmaður benti á rétt áðan. Við þurfum ekki alltaf að vera föst í því hver hagnaðurinn er, það er hægt að ná tekjunum á margvíslegan hátt. Hvernig er staðan í fjárlögunum núna? Það er ekki alltaf auðvelt að finna fjármagn í þessi mál þannig að við ættum kannski koma svolítið inn á það hvernig það gæti hjálpað að fá meiri tekjur frá versluninni. Er fjárlaganefnd ekki að berjast við brýnni mál en að halda uppi þjónustustigi ákveðins hluta sveitarfélaga landsins? Aðeins varðandi lýðræðið. Hv. þingmaður hefur talað um að setja þetta í þjóðaratkvæði. Það eru kannski mörg önnur mál sem mega fara á undan þangað. Er kannski eitthvað hægt að horfa til þess að veita sveitarfélögunum aukið frelsi þannig að þau [[Forseti hringir.]]taki þá frekar ákvarðanirnar þannig að við förum einhvern milliveg í því?
Mér finnst það vera mjög góður punktur hjá hv. þingmanni að einmitt sveitarfélögin hafi sjálf meira vægi. Ég get alveg tekið undir það. Varðandi það sem hefur verið talað hérna um, þ.e. arðinn sem ÁTVR greiðir út, þá er auðvitað mjög auðvelt fyrir einhvern aðila sem er með einkaleyfi á mjög vinsælli vöru að standa undir rekstrinum og vel það. Það segir sig náttúrlega sjálft. Ég er alveg sannfærð um að álagningin hjá ÁTVR hlýtur að vera þokkalega há. Hún þarf ekki einu sinni að vera mjög há vegna þess að það eru engir samkeppnisaðilar og það kaupa allir áfengi þar. Ef menn vilja ná þessum peningum þá hækka þeir einfaldlega annaðhvort virðisaukaskattinn eða áfengisgjöldin og pína þá í rauninni verslunina til þess að lækka álagninguna á móti. Það er bara þannig. Þessum peningum getum við náð af neytendum með alveg 100 leiðum. Við þurfum ekki að vera með ríkisfyrirtæki til að standa í þessum rekstri til að gera það. Það er alla vega mín sannfæring.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er fyrst í þessari umræðu til að nefna hugmynd sem kom upp á seinasta þingi einnig, að málið færi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú þykir mér það áhugaverð hugmynd. Mér finnst reyndar að slíkar beiðnir eigi að koma að frumkvæði þjóðarinnar, hvort sem það er með undirskriftasöfnun eða hvernig svo sem það er. Mér finnst svolítið óeðlilegt að ráðamenn ákveði hvað fer í þjóðaratkvæðagreiðslu og hvað ekki vegna þess að það er einsýnt að stjórnmálamenn geri það þegar ljóst er að þjóðin sé sammála þeim, þeir hafi alla vega hafa tilhneigingu til þess, þannig að það er hægt að misnota það vald mjög auðveldlega. Hins vegar fór hv. þingmaður í síðara andsvari aðeins inn á aðra hugsanlega lýðræðisaukningu sem er aukin ábyrgð og frelsi sveitarfélaga eða einhverra staða á landinu til að ákveða þessi mál. Ég velti fyrir mér: Sér hv. þingmaður einhverja raunverulega ástæðu til þess að hafa sameiginlega stefnu fyrir allt landið þegar kemur að málaflokknum?
Ég var ekkert búin að hugsa þetta fyrr en hér og nú þannig að ég get eiginlega ekki svarað þessu. Það eru örugglega rök með og á móti því að sveitarfélögin hafi meira sjálfsákvörðunarvald hvað þetta varðar. Við gætum endað með eitt sveitarfélag þar sem áfengi væri flæðandi og önnur væru kannski fastheldnari. Ég veit ekki hvernig það mundi enda. Mér finnst mega skoða margt í þessu máli betur. Ég held að sé ágætt að við tökum þessa umræðu, hvað svo sem verður nákvæmlega um þetta mál. Ég er pínu þar að vera ekkert rosalega hrædd við það þó að við færum okkur aðeins í einhverjar aðrar áttir, jafnvel þó að við mundum leggja niður ÁTVR og leyfa einkaaðilum að reka vínverslanir. Þá yrðu klárlega sveitarfélögin með einhverjum hætti að skipuleggja hvar þessar verslanir ættu að vera staðsettar. Auðvitað þyrftu helst að vera einhver landslög um það hvenær þær mættu vera opnar og þar fram eftir götunum, hverjir mættu fá afgreiðslu, hverjir mættu afgreiða og allt það. Það er margt í þessu máli, [[Forseti hringir.]]eins og ég sagði. Ég kem hingað upp í 1. umr. án þess að hafa kannski hugsað það til enda, þetta er ekki það mál sem mér finnst mest spennandi á þessum [[Forseti hringir.]]þingvetri, svo að það sé sagt.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst þetta mál æsispennandi og ég hlakkaði mikið til að ræða það hér í dag, sér í lagi eftir reynsluna frá seinasta þingi. Þetta mál er sérstakt að því leyti að hér fara menn ekki mikið í einhverjar flokksstellingar, fólk er bara með sínar eigin skoðanir. Það virðist ekki vera neinn flokksagi sem mér finnst frábært. Mér finnst það til fyrirmyndar. Sömuleiðis hafa margir miklar skoðanir á þessum málaflokki þannig að það er á víxl við hin rökin að þetta skipti engu máli, sem mér finnst ekki alveg standast. Ég tel þetta skipta máli. Ég tel þetta áhugavert. Hér takast á mismunandi grundvallarsjónarmið, t.d. frelsi og lýðheilsa, bæði mikilvæg málefni - „bæði“ undirstrika ég. Hv. þingmaður kom aðeins í lokin á svari sínu inn á opnunartímann. Einu rökin sem ég hef heyrt gegn því að sveitarfélögin ákveði þetta alfarið sjálf eru þau að við greiðum sameiginlega skatta til lýðheilsumála, þ.e. til heilbrigðiskerfisins. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmanni finnst um þau rök og sömuleiðis hvort hún þekki einhver önnur.
Ég get ekki alveg svarað því en vil samt taka undir með hv. þingmanni að þetta er áhugavert mál. Það er einmitt þvert á flokkslínur og fólk hefur sterkar skoðanir og þess vegna finnst mér svo spennandi að reyna að fá með einhverjum hætti fram þjóðarviljann þótt það væri ekki endilega gert í þjóðaratkvæðagreiðslu en við tækjum tillit til hans. Þetta er áhugavert. Það er gott að hv. þingmanni finnst málið æsispennandi, en ég mun fljótlega flytja mál um skaðleg efni í neysluvörum og þá fyrst fara að æsast leikar.
Herra forseti. Hv. þingmaður talaði um það í ræðu sinni að kannski ættum við að prófa að setja bjór í ákveðnar deildir í matvöruverslunum og síðan gætum við metið það eftir á hvernig það hefði gengið. Það eru til góðar rannsóknir, ein til dæmis frá Svíþjóð þar sem mæld voru áhrif þess að hætta sölu á miðlungssterkum bjór í matvöruverslunum árið 1977 í Svíþjóð. Niðurstaðan þar var með þeim hætti að ég mundi ekki mæla með því að slík tilraun yrði gerð. Í ljós kom að áfengisneysla einstaklings var 8% minni tveimur árum eftir að hætt var við að selja miðlungssterkan bjór í matvöruverslunum í Svíþjóð. Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkuðu umtalsvert, sérstaklega meðal ungmenna, tíðni skaðsemi af völdum áfengis var mun hærri þegar miðlungssterkur bjór var til sölu í matvörubúðum og tíðni skorpulifrar var sérstaklega há yfir tímabilið svo dæmi séu tekin. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki að [[Forseti hringir.]]við getum lært af þessum niðurstöðum af rannsóknum Svía, hvort við þurfum að gera þessa tilraun á okkur sjálfum hér.
Virðulegur forseti. Ég mun ekki sjálf prívat og persónuleg leggja fram þingmál um að við förum að selja bjór í verslunum, en ef einhver millileið getur verið, ég tala ekki um ef meiri hluti væri í þinginu núna fyrir því máli sem við erum að ræða, þá fyndist mér til þess vinnandi að reyna að ná einhverri lendingu sem væri ekki jafn afdrifarík eða væri ekki jafn stórt skref. Að sjálfsögðu eigum við að horfa til rannsókna sem hafa verið gerðar víða erlendis. Það er einmitt þannig að sums staðar er seldur bjór í verslunum sem er léttari en sá bjór sem við erum að drekka. Ég veit ekki, oft er bara kúltúrmunur á, hvort við getum endilega borið okkur alfarið saman við aðrar þjóðir hvað þetta varðar. Ég er svo sem ekki endilega að tala fyrir því eða mælast til þess að þetta verði gert, en mér mundi finnast það samt vera betra skref en það sem við ræðum hér, sem er í rauninni að setja áfengi inn í matvöruverslanir.
Herra forseti. Hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd og til eru mjög margar rannsóknir um áhrif áfengisneyslu og tengsl við ýmis mál. Meðal annars er til bandarísk rannsókn frá árinu 2013 sem fjallar um tengsl áfengisneyslu og hagvaxtar í Bandaríkjunum. Skoðuð eru gögn frá 1971–2007 til að meta það. Í ljós kemur að aukning á áfengisneyslu tengd við minni hagvöxt og minnkun á áfengisneyslu er tengd við aukinn hagvöxt. Síðan kemur reyndar í ljós að hækkun á áfengisskatti eykur hagvöxt. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki ástæðu til að leggjast gegn frumvarpinu þó væri ekki nema bara út frá hagvexti sem er svo mikilvægur fyrir okkur nú um stundir.
Virðulegur forseti. Það getur vel verið að ég eigi eftir að breyta um skoðun í þessu máli, og það oft, en ég er alla vega, eins og staðan er núna, ekki fylgjandi því þó að ég segist kannski ekki endilega ætla að vera á rauða takkanum. Við erum alveg sammála um að áfengisneysla hefur alvarlegar afleiðingar. Þess vegna er svo mikilvægt að stíga varlega til jarðar. Mér finnst að við eigum yfir höfuð að taka áfengisvanda miklu fastari tökum. Við vorum í vikunni að ræða um ölvunarakstur og viðurlög við ölvunarakstri. Neysla áfengis hefur margvísleg áhrif, góð, en líka mjög neikvæð áhrif víða. Það er eitthvað sem við þurfum líka að ræða og enga feimni hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Ég vil byrja ræðuna á því að segja að ég hef myndað mér skoðun á þessu frumvarpi, ég gerði það þegar það var flutt í fyrra og sú skoðun mín hefur ekki breyst. Ég er alfarið á móti frumvarpinu og ástæðan er meðal annars sú að mér er mjög umhugað um það forvarnastarf sem unnið hefur verið á undanförnum árum og þann árangur sem við höfum náð í forvarnamálum. Einnig er ég áhyggjufull vegna lýðheilsumála og sjónarmiða neytandans, m.a. á minni stöðum á landsbyggðinni þar sem ÁTVR-búðirnar starfa og bjóða upp á verulega mikið og gott úrval. Ég tel að þeir sem búa í dreifðari byggðum landsins muni ekki hafa sama aðgang að þessum vörum og áður og það verði minna jafnræði meðal íbúa landsins. Ég sat í hv. allsherjar- og menntamálanefnd í fyrra þegar umrætt frumvarp var til afgreiðslu. Með leyfi hæstv. forseta vil ég fara örlítið í gegnum þær umsagnir sem bárust nefndinni og viðra þær í tengslum við atriði sem koma fram í frumvarpinu. Barnaheill sendi umsögn og benti á rannsóknir um að aukið aðgengi að áfengi muni leiða til aukinnar neyslu, að aukin áfengisneysla sé líkleg til að hafa slæm áhrif á líf barna, ekki eingöngu barna sem verða fyrir neikvæðum áhrifum vegna áfengisneyslu foreldra sinna eða annarra forsjáraðila heldur líka barna og ungmenna sem freistast til áfengisdrykkju vegna auðveldara aðgengis. Það er stóri punkturinn sem ég hef áhyggjur af. Ég hef áhyggjur af auknu aðgengi og horfi þar á erlendar rannsóknir sem sýna okkur fram á það margar hverjar að aukið aðgengi að áfengi auki áfengisneyslu. Við höfum unnið mikið og gott forvarnastarf undanfarin ár og í umsögn Barnaheilla kemur skýrt fram að þau telja þeim árangri sem náðst hefur stefnt í hættu ef frumvarpið verður að lögum. Umsagnir bárust frá embætti landlæknis og þar er talað um alþjóðlegar rannsóknir sem benda til þess að afnám einkasölu áfengis muni leiða til aukinnar heildarneyslu. Enn fremur kemur fram í þeim umsögnum að rannsóknir sýna að samhliða aukinni áfengisneyslu aukist samfélagslegur kostnaður vegna áfengistengdra vandamála. Embættið bendir meðal annars á skýrslu frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni þar sem þetta kemur fram. Þarna komum við svolítið að þeim punkti sem ég horfi líka til af því að fylgjendur frumvarpsins hafa mikið talað um að við náum einhverri hagkvæmni í gegnum ríkissjóð með því að minnka þann kostnað sem fer í rekstur vínbúða Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. En ef við lítum til þeirra rannsókna sem gerðar hafa verið og vitnað er í m.a. í þessum umsögnum þá tel ég að þrátt fyrir að við næðum kannski einhverri hagkvæmni í rekstri við það að leggja niður búðirnar mundi samfélagslegur kostnaður aukast, það kæmi bara niður á öðrum stað í heilbrigðiskerfinu. Það kemur meðal annars fram í gögnum frá landlækni. Í rannsóknum sem landlæknir bendir á kemur fram að áfengi getur valdið líkamlegum, andlegum og félagslegum skaða vegna eituráhrifa á líkamann vegna vímu og vegna fíknar. Meginskýringin á því samfélagslega tjóni sem verður af völdum áfengis er víman sem það hefur í för með sér, einnig vegna ofbeldis, umferðarslysa og annarra slysa sem rekja má til áfengisneyslu. Ef við grípum aðeins niður í frumvarpið þá kemur fram að í dag eru útsölustaðir ÁTVR 49 talsins víðs vegar um landið en Kaupásverslanirnar, Hagaverslanirnar og hvað þetta heitir allt saman eru alls 114 eins og talað er um í frumvarpinu þannig að þarna yrði heldur betur fjölgun á útsölustöðum. Í frumvarpinu kemur einmitt fram í kaflanum þar sem rætt er um áhrif á neyslu að ekki sé ólíklegt að fjölgun útsölustaða muni hafa áhrif í þá átt að auka áfengisneyslu. Þetta er það sem maður staldrar við vegna þeirra áhrifa sem þessi mál hafa á lýðheilsu og forvarnastarf. Við erum að tala um áfengi sem er engin venjuleg neysluvara og við verðum alltaf að hafa það í huga þegar við ræðum um þessi mál og veltum þeim fyrir okkur. Í rannsóknum sem landlæknisembættið bendir á kemur fram að 5,9% dauðsfalla í heiminum megi rekja til áfengis. Hlutfallið er hæst í Evrópu eða 13,3% þar sem áfengisneysla er mest og á sama hátt má rekja 5% af sjúkdómum og slysum til áfengisneyslu. Þetta sýnir okkur að þarna er ákveðin fylgni á milli. Samkvæmt þeim skýrslum sem landlæknisembættið bendir á er sterkt samband milli óhóflegrar áfengisneyslu og ofbeldis af ýmsum toga. Þar er nefnt meðal annars heimilisofbeldi, vanræksla, nauðganir og ofbeldi meðal ungmenna. Þar sem ég er ein af þeim hv. þingmönnum sem eiga sæti í velferðarnefnd þingsins þá langar mig að fara aðeins yfir umsögn velferðarnefndar Alþingis sem skilað var til hv. allsherjar- og menntamálanefndar þegar frumvarpið var þar til afgreiðslu á síðasta þingi. Í umsögn hv. velferðarnefndar Alþingis kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Áfengisneysla er þriðji stærsti áhættuvaldur fyrir heilsu mannkyns samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Áfengi veldur skorpulifur og ýmsum tegundum krabbameina í meltingarvegi frá munnholi niður í endaþarm. Þá eykur áfengisneysla tíðni brjóstakrabbameins hjá konum. Heilsufarsleg áhrif áfengis eru einnig víðtæk þegar litið er til andlegra og líkamlegra afleiðinga ofbeldis og slysa af völdum áfengisneyslu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin sendi landlæknisembættinu bréf í tilefni af framlagningu frumvarpsins og hvatti til þess að Íslendingar héldu fast við stefnu sína um einokun ríkisins enda dregur slíkt úr neyslu. Bent er á að áfengisneysla á Íslandi sé minni en að meðaltali í Evrópu og að mikill árangur hafi náðst í að draga úr drykkju ungmenna.“ Þarna vil ég staldra aðeins við því mig langar bara að segja það hér í ræðu minni að áður en ég tók sæti á Alþingi vann ég mikið innan æskulýðsstarfseminnar. Ég starfaði sem grunnskólakennari og í þeim störfum tekur maður sjálfkrafa þátt í miklu forvarnastarfi, ég hef verið í landshlutastjórn Heimilis og skóla, sinnt þar ýmsum forvarnamálum og auðvitað sem foreldri hef ég einnig tekið þátt í foreldrarölti einstaka sinnum. Við höfum náð gríðarlega góðum árangri. Í frumvarpinu er sagt að hærri prósenta forvarnagreiðsla muni fara í forvarnasjóði, en það segir einnig á bls. 5, með leyfi forseta: „Lýðheilsusjóður skal leggja sérstaka áherslu á forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna næstu tvö ár eftir gildistöku laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak …“ - Í tvö ár. En hvað gerist eftir það? Maður veltir því fyrir sér. Í gögnum frá sænsku lýðheilsustofnuninni sem hv. velferðarnefnd Alþingis vitnar einnig í kemur fram að stofnunin fól árið 2008 sænskum og alþjóðlegum sérfræðingum í áfengisrannsóknum að gera rannsókn á áhrifum þess fyrir sænskt samfélag ef ríkiseinokun á áfengissölu yrði afnumin og sala áfengis yrði leyfð í matvöruverslunum. Niðurstöðurnar voru sláandi. Áfengissala mundi aukast um 37,4% og leiða til hærri dánartíðni, aukins ofbeldis, fjölgunar þeirra sem aka undir áhrifum áfengis og gríðarlegrar fjölgunar veikindadaga. Nemendur í Háskólanum á Bifröst unnu rannsókn síðasta vetur og héldu jafnframt opinn fund um hana ef ég man rétt og komu fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar frumvarpið var í þinglegri meðferð hjá nefndinni. Í þeirri rannsókn kemur fram að sömu áhrifa mundi gæta hér á landi og sænska lýðheilsustofnunin komst að. Hér í umræðunni hefur oft verið talað um að við eigum ekki alltaf að vera að horfa til útlanda og hvað hefur verið að gerast þar en hér erum við með íslenska rannsókn frá nemendum við háskóla hér á landi sem sýnir að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu sem leiðir til fjölþættra samfélagslegra vandamála. Tíminn flýgur ótrúlega hratt. Maður heldur að maður hafi alltaf endalausan tíma en ég verð að nefna aðeins áfengisstefnu stjórnvalda. Ríkisstjórnin sem starfar nú, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, setti fram stefnu í áfengis- og vímuvörnum fram til ársins 2020 og hún var samþykkt í desember 2013, um hálfu ári eftir kosningar. Ein af megintillögunum þar er sú að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Ég get bara ekki skilið hvernig frumvarpið sem við ræðum um hér á samleið með þeirri stefnu vegna þess að meiri hluti þeirra þingmanna - við getum bara sagt að þetta mál er forgangsmál þingmanna Sjálfstæðisflokksins og það er heilbrigðisráðherra sem er einn af hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem setur fram þessa tillögu í áfengisstefnunni ásamt allri ríkisstjórninni. Ég get ekki skilið hvernig þetta gengur upp en kannski þarf einhver að útskýra það fyrir mér. Ein af megintillögunum í stefnunni er sú að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum og það á að gera með aðhaldsaðgerðum varðandi sölufyrirkomulag áfengis. Þessi stefna var samþykkt af ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins eins og ég sagði áðan. Einnig leggur ríkisstjórnin sérstaka áherslu á eflingu lýðheilsu og veitir forsætisráðherra sérstakri ráðherranefnd um lýðheilsumál forustu. Þar eru mörg góð verkefni, ég hef sannarlega orðið vör við það. Í tengslum við þá nefnd starfar m.a. sérstök verkefnisstjórn á vegum heilbrigðisráðherra sem leggur áherslu á heilsueflandi samfélag. Mér sýnist ég komast yfir eitt atriði í viðbót en það er umsögn frá umboðsmanni barna sem ég ætla að grípa aðeins niður í, með leyfi forseta. Umboðsmaður barna óttast að ef sala áfengis verði leyfð í matvöruverslunum muni það auðvelda verulega möguleika barna og ungmenna til að nálgast áfengi. Nú förum við auðvitað öll og þið sem hlustið heima oft í matvöruverslanir og alla vega í minni heimabyggð eða í þeim matvöruverslunum sem ég versla oftast nær í er meiri hluti þeirra sem afgreiða oft fyrrverandi nemendur mínir sem eru annaðhvort í efri bekkjum grunnskóla eða fyrstu bekkjum framhaldsskóla. Samkvæmt frumvarpinu mega ekki yngri en 18 ára afgreiða áfengi. Maður sér það oft, það er kannski einhver á undan manni á kassanum að versla tóbak og börnin eru hlaupandi um allt að reyna að finna einhvern sem hefur aldur til að afgreiða einstaklinginn eða setja sígarettupakkann í gegnum skannann. Ég skil ekki alveg hvernig þetta á að fara saman. Börn yngri en 18 ára mega afgreiða en maður þarf að vera tvítugur ef maður ætlar að kaupa áfengi. Af hverju er þetta rof þarna á milli? Af hverju þarf ekki að vera búinn að ná áfengiskaupaaldri þegar maður má selja áfengið? Þetta þarf líka að útskýra fyrir mér. Umboðsmaður barna segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Auk þess er hætta á að aukinn sýnileiki áfengis muni stuðla að jákvæðum viðhorfum til áfengis og hvetja til aukinnar neyslu meðal unglinga. Slíkt getur ekki talist í samræmi við hagsmuni barna og ungmenna, enda hefur áfengi skaðleg áhrif á líkamlegan og andlegan þroska þeirra. Þá hafa fjölmargar rannsóknir sýnt að því yngra sem fólk er þegar það byrjar að neyta áfengis því líklegra er að það þrói með sér áfengisvanda síðar á ævinni. Áfengi er algengasti vímugjafinn hér á landi en á undanförnum árum hefur dregið verulega úr áfengisneyslu meðal unglinga, meðal annars vegna öflugs forvarnastarfs,“ - sem ég kom inn á fyrr í ræðu minni - „og takmarkaðs aðgengis að áfengi og þeirri aðhaldsstefnu sem ríkir hér á landi.“ Ég á helling eftir af ræðunni en ég held að ég þurfi jafnvel að fara í aðra ræðu síðar í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna ásamt samstarfinu í allsherjar- og menntamálanefnd þegar frumvarpið var til umfjöllunar síðast. Mig langar aðeins að spyrja hana varðandi aðgengi, hvort menning þjóðarinnar geti ekki haft svolítil áhrif þar á og hvort hættulega aðgengisaukningin sé ekki sífellt viðburðir þar sem boðið er upp á frítt áfengi, á öllum skólasamkomum á eldri stigum, í veislum og fögnuðum, fyrirtækjahittingum og öðru slíku. Mér finnst það alltaf vera að aukast að boðið sé upp á frítt áfengi. Svo er það hitt með Danmörku, hvort þeir gætu ekki náð töluverðum árangri þar ef þeir mundu taka þá ákvörðun að hætta að bjóða upp á bjór t.d. á bekkjarkvöldum í 10. bekk og annað slíkt, ef foreldrarnir eða skólinn tæki þá ákvörðun, hvort þetta snýst ekki frekar um það. Að lokum spyr ég hvað hv. þingmanni finnst um þá ágengni sem vínbúðirnar eru, hvernig hún fer saman við íslenska lýðheilsustefnu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég náði ekki alveg síðasta hlutanum en hv. þingmaður spyr mig bara aftur á eftir. Hv. þingmaður spyr hvort menning þjóðarinnar hafi eitthvað að segja varðandi þessa þætti. Ég get ekki svarað því en mér finnst alla vega full ástæða til að horfa til þess hvernig hlutirnir hafa gengið erlendis og ég tel að við séum ekkert frábrugðin í þeim efnum. Vísa ég þá í þær rannsóknir sem Barnaheill, umboðsmaður barna, landlæknir og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin vísa til. Varðandi frítt aðgengi að áfengi í veislum og á öðrum viðburðum hefur það örugglega áhrif á ungmenni okkar og aðra, en ég tel samt að við eigum ekki að auka aðgengið enn frekar. Ég tel að við eigum ekki að fara úr öskunni í eldinn í þeim málum. Við eigum frekar að reyna að horfa til þess sem vel hefur tekist og halda því áfram.
Virðulegi forseti. Ég skal endurtaka spurninguna og hafa hana skýrari. Hv. þingmaður talaði áðan um lýðheilsustefnu ríkisstjórnarinnar. Hvernig finnst hv. þingmanni hún fara saman við þá þróun sem hefur verið hjá vínbúðunum með fjölgun verslana, miklum auglýsingum, aukinni þjónustu og öðru slíku? Það er markmið laganna að hindra aðgengi en verslununum hefur síðan fjölgað töluvert og sýnileiki þeirra aukist. Svo er það hitt að hv. þingmaður talar mikið um rannsóknir. Hvort finnst hv. þingmanni erlendar rannsóknir eða íslenskar staðreyndir ganga lengra? Á meðan vínbúðum, vínveitingaleyfum og útsölustöðum hefur fjölgað hefur neysla unglinga dregist saman. Þetta er íslensk staðreynd sem stendur þá gegn hinum erlendu rannsóknum.
Hæstv. forseti. Hvað varðar lýðheilsu, stefnu og allt það stendur Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins einna fremst varðandi samfélagslega ábyrgð og stefnu í samfélagslegri ábyrgð og talar mikið um forvarnir o.fl. Það er mikið talað um þetta í mannauðsfræðum og kennslu í þeim þáttum þar sem ég hef heyrt til. Auðvitað er svolítill tvískinnungur í því út af vörunni sem hún er að selja en þeir reyna alla vega að vera mjög framarlega á því sviði og eru mjög þekktir fyrir það og hafa hlotið viðurkenningar fyrir það hversu framarlega þeir standa þegar kemur að samfélagslegri ábyrgð. Mig minnir að vínbúðirnar séu í dag 49, voru 39 áður, en samkvæmt þessu frumvarpi munu útsölustaðirnir verða að minnsta kosti 110–120. Ég tel að góður árangur hafi náðst vegna þess öfluga foreldrastarfs og forvarnastarfs sem hefur verið víða.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir ræðuna. Ég hef einhvern tíma sagt það áður að það er svolítið bagalegt við þingsköp Alþingis þegar maður getur aðeins átt í samtali við einn hv. þingmann í einu. Stundum væri gaman að geta blandað fleirum inn í þá umræðu. Það kom greinilega fram í ræðu hv. þingmanns hér áðan að hún hefur kynnt sér þær umsagnir og þau gögn sem fram komu á síðasta þingi alveg í þaula. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann hvort hún telji einhverja ástæðu fyrir því að ekki sé hægt að heimfæra allar þær rannsóknir sem koma til dæmis fram í samantekt frá landlækni upp á aðrar Vestur-Evrópuþjóðir, [[Forseti hringir.]]meira að segja aðrar Norðurlandaþjóðir, hvort það sé einhver ástæða [[Forseti hringir.]]fyrir því af hverju við ættum ekki að geta heimfært það upp á okkar samfélag.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvarið. Já, ég kynnti mér vel umsagnirnar um málið. Ég sat í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar málið var til afgreiðslu á síðasta þingi. Varðandi yfirfærslu rannsókna þá tel ég að við Íslendingar séum ekkert frábrugðnir öðrum þjóðum þrátt fyrir landfræðilega legu landsins okkar. Ég tel að við getum yfirfært þær rannsóknir sem gerðar hafa verið erlendis á okkur eins og kemur fram í umsögnum frá velferðarnefnd Alþingis um rannsókn sænsku lýðheilsustofnunarinnar árið 2008 og háskólanemendurnir á Bifröst sýndu síðan fram á í sínum rannsóknum að sömu niðurstöður væru hér á landi og í Svíþjóð.
Herra forseti. Ég held að það sé nefnilega málið að það liggur fyrir alveg gríðarlega mikið magn af góðum upplýsingum sem við eigum auðvitað að nýta okkur. Það er eitt annað atriði sem hv. þingmaður kom örsnöggt inn á í ræðu sinni og það var að áfengi væri engin venjuleg neysluvara. Því er ég alveg hjartanlega sammála. Ég hjó nefnilega eftir því að það kom einnig fram í framsöguræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar að áfengi væri engin venjuleg neysluvara. Ef maður les hins vegar greinargerðina með frumvarpinu þá kemur trekk í trekk fram að þar er einmitt fjallað um áfengi sem hverja aðra neysluvöru. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki vera [[Forseti hringir.]]svolítið furðulegt að segja annars vegar eitthvað í framsöguræðu en rökstyðja [[Forseti hringir.]]svo mál sitt með greinargerð sem segir allt annað.
Hæstv. forseti. Við erum sammála um það ég og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir að þarna séu margar góðar upplýsingar og við eigum svo margar góðar upplýsingar úr mörgum erlendum rannsóknum sem við eigum að geta nýtt okkur. Við erum sammála um það og líka að því er virðist hv. þingmaður sem er framsögumaður málsins. Við gerum okkur grein fyrir því að áfengi er engin venjuleg neysluvara en kannski hafa orðið mistök á milli greinargerðarinnar og framsöguræðunnar eða eitthvað orðið til þess að misræmi er þar á milli því að áfengi er engin venjuleg neysluvara. Þess vegna er nauðsynlegra að hafa hana í sérverslunum með takmörkuðu aðgengi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og málefnalega ræðu. Ég tók eftir því að hv. þingmaður einblíndi mikið á lýðheilsusjónarmiðin og fór mikið út í umsagnir frá fyrri umfjöllun þingsins á síðasta þingi og tel það ágætt, en hv. þingmaður fór hins vegar ekki með þau rök sem heyrast mjög mikið, sem eru að þetta muni valda minna úrvali á landsbyggðinni sér í lagi og hærra verði og því um líku. Það sem ég átta mig ekki á, ég er að reyna að leysa ákveðna ráðgátu sem er: Hvers vegna vill enginn banna bjórinn? Hvers vegna vill enginn fækka útsölustöðum? Hvers vegna vill enginn hærra verð? Hvers vegna vill enginn minna úrval? Ef þetta leiðir af sér minna úrval og hærra verð, þá spyr ég hv. þingmann og vona að hún geti svarað en skil það vel ef ekki, spurningin er einföld: Hvað með það?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Maður þarf vissulega líka að hugsa um landsbyggðina í þessum málum og þarna vega auðvitað bæði neytendasjónarmið og lýðheilsusjónarmið. Ég komst bara ekki inn í neytendasjónarmiðin af því að tíminn flaug áfram og var allt í einu bara búinn þegar ég ætlaði að fara inn á þann flokk. Við horfðum víða á landsbyggðinni á góðar vínbúðir eða ÁTVR-búðir eða hvað sem við köllum þær, með mikið úrval í sérverslunum með ákveðna stefnu, búðir sem hafa sterka samfélagslega ábyrgð í stefnu sinni - ég skildi ekki alveg nákvæmlega spurningu hv. þingmanns. Ég verð bara að segja, vill hv. þingmaður ekki endurtaka hana? Ég ætla ekki að reyna að redda mér út úr þessu.
Virðulegi forseti. Ekkert mál, ég skal reyna að útskýra þetta betur. Hér færa menn oft að því rök að þetta hafi svo neikvæð áhrif fyrir neytendur og menn nefna oft þetta úrval úti á landi, sér í lagi þar sem markaðurinn er kannski ekki nógu stór til að réttlæta 150 tegundir af bjór. Það sem ég hef hins vegar tekið eftir, alla vega meðal þess fólks sem ég umgengst, er að margir eiga sér uppáhaldsbjór og kaupa hann kannski í meira magni en ef þeir ættu engan uppáhaldsbjór, þ.e. ef þeir hefðu bara úr að velja þremur eða fjórum tegundum sem væru ekki það sérstakar, og ef ekki væri hægt að spyrja kaupmanninn hvort hann gæti keypt inn eitthvað sem væri viðkomandi meira að skapi, þá mundi hann væntanlega drekka minna. Það sem ég tek eftir er að þessi rök fyrir því að frumvarpið gangi á hagsmuni neytenda að þessu leyti eru rök sömu hv. þingmanna og eru á móti frumvarpinu af lýðheilsuástæðum. Ráðgátan sem mér tekst ekki að leysa er sú hvers vegna sama fólkið er á móti frumvarpinu á forsendum lýðheilsu og er á móti því á þeim forsendum að það komi sér illa fyrir neytendur gagnvart möguleikum neytenda á úrvali og aðgengi að áfengi.
Hæstv. forseti. Jú, þetta var mjög skýr spurning. [[Gripið fram í: Það eru tvö sem skilja ekki spurninguna.]]Já, við erum tvö. Það er þannig að vínbúðir víða um land eru með mjög mikið framboð og ef einstaklingar vilja aðra tegund af bjór - ég þekki það nú vel frá eiginmanni mínum - er gott að geta farið þangað og beðið um þá tegund. Ef einhver tegund er ekki til þá er ekkert mál að fá hana. Auðvitað vill maður að fólk hafi jafnræði um þessa þætti. Litli kaupmaðurinn, segjum bara á Þingeyri eða annars staðar, mun ekki hafa sömu möguleika á vöruúrvali og annar. Þetta er um jafnræðissjónarmiðið, maður er hlynntur því að aukið úrval sé og gott úrval í vínbúðum því að þar er sérverslunin með sérþekkingu og sterka samfélagslega ábyrgð. Einstaklingar sem eiga við erfiðleika að etja fara kannski ekki inn í vínbúðina í staðinn fyrir að labba fram hjá vöruhillum fullum af áfengi í Bónus þegar þeir fara að kaupa sér kjötbollur eða eitthvað.
Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs í andsvari við hv. þingmann fyrst og fremst til að færa þingmanninum þakkir fyrir mjög góða ræðu og fyrir að fara yfir sjónarmið þeirra sem skiluðu áliti til þingnefndar þegar þetta mál kom til kasta hennar og hvernig þar var rauður þráður í áliti allra þeirra sem sinna heilbrigðismálum, lýðheilsumálum og vímuvörnum að vara okkur við því að samþykkja þetta frumvarp. Nú er það svo að menn hafa talað um kostnað. Menn hafa talað um að ríkið verði af hálfum öðrum milljarði þegar arðurinn er tekinn úr skattskýrslunum og færður yfir í Hagkaup og Bónus og þangað sem menn vilja fá hann og talsmenn þeirra hér í þinginu. Það eru náttúrlega aðrar efnahagsstærðir sem skipta máli líka [[Forseti hringir.]]og það er tilkostnaðurinn í heilbrigðiskerfinu. Er það ekki hlutur sem við þurfum að gaumgæfa líka þegar við horfum til þessa frumvarps og aukinnar áfengisneyslu sem það mun leiða af sér, tilkostnaðurinn í heilbrigðiskerfinu?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég sat í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar umrætt frumvarp var þar til afgreiðslu í fyrra og mjög áhugavert að sjá hvernig umsagnaraðilar skiptust svolítið í tvo hópa. Mikill meiri hluti af umsögnum var frá þeim sem tengjast lýðheilsu og æskulýðsmálum sem vara okkur verulega við því að þetta frumvarp nái fram að ganga. Annar þráður sem var töluvert sýnilegur var frá hagsmunaaðilum sem reka verslanir, verslun og þjónustu o.fl. sem vilja að frumvarpið nái fram að ganga. Maður er verulega hugsi yfir þessu. Varðandi efnahagslega tölur og hagkvæmni og þá hafa margir flutningsmenn talað um að við spörum peninga fyrir ríkið með því að leggja verslunina niður en ég tel að sá sparnaður verði ekki lengi að fara í kostnað vegna aukinnar tíðni lýðheilsutengdra sjúkdóma [[Forseti hringir.]]og þess háttar málum sem bregðast þurfi við og þetta komi á annan hátt niður á kerfinu okkar.
Hæstv. forseti. Stundum gerist það hér í þingsal þegar þingmenn úr stjórnarmeirihluta gagnrýna sitjandi ráðherra þá þykir það ekki við hæfi en þegar sú gagnrýni er á þeim forsendum að hugsanlega sé ríkisstjórnin og einstakir ráðherrar ekki að fylgja þeirri stefnu sem stjórnarmeirihlutinn markaði sér í þessu máli hvað varðar lýðheilsumarkmið sem ríkisstjórnin ætlaði að einhenda sér á þá er vert að vekja athygli á því. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessum þætti, stefnu stjórnvalda í lýðheilsumálum og hvetja þingmanninn til að halda því merki á lofti sem dregið var að húni sameiginlega af Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum þegar þessi ríkisstjórn var mynduð [[Forseti hringir.]]og ég vil spyrja hvort það sé nokkur bilbugur á hv. þingmanni hvað þetta varðar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætlaði mér nú ekki að gagnrýna einn né neinn í þessum málum, ég vildi bara benda á þá stefnu sem ríkisstjórnin hefur sett sér í áfengis- og vímuvarnamálum og það að þetta væri eitt af forgangsmálum - eða ekkert eitt, þetta er forgangsmál Sjálfstæðisflokksins í þingmannamálum. Það verður engin bilbugur á mér í þessu máli og ég er mjög hlynnt lýðheilsustefnunni sem ríkisstjórnin hefur sett fram. Mér finnst hún afar flott plagg og ég vona svo sannarlega að við getum flestöll eða bara öll farið eftir því og haft það í huga því ég held að það hafi góð áhrif á líðan og heilbrigði landsmanna.
Herra forseti. Þetta er búnar að vera góðar umræður. Mig langar til að lyfta hér þessu plaggi sem er áskorun til okkar alþingismanna þegar frumvarpið kom fram síðast frá 23 aðildarsamtökum sem eru í samstarfsráði um forvarnir. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Við förum þess á leit að fulltrúar okkar á Alþingi kynni sér af kostgæfni möguleg áhrif frumvarpsins á lýðheilsu og þjóðarhag og byggi afgreiðslu þess á rannsóknum, ráðgjöf og upplýsingum sérfræðinga í lýðheilsumálum, áfengis- og vímuefnamálum og ekki síst þeirra sem sinna málefnum ungmenna.“ Ég er ein af þeim sem eru á móti málinu af tveimur ástæðum sem mér heyrðist að Helgi Hrafn Gunnarsson ætti erfitt með að skilja, þ.e. út frá lýðheilsusjónarmiðum en líka út frá dreifðum byggðum. Mig langar aðeins að fara í gegnum þetta frumvarp og taka kannski eitthvað úr þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í dag því að margt finnst mér hálfskondið. Það kom fram um ÁTVR og hlutverk þess að það væri í samstarfi við lögreglu og aðila sem vinna að forvörnum og sérstök áhersla væri lögð á að torvelda aðgang unglinga að áfengi. Það er ein af ástæðunum fyrir því tel ég vera að ekki hefur orðið aukin neysla hjá ungmennum. Það er meðal annars þetta ákvæði sem hér er dregið fram. Því er ekki endilega að heilsa að matvörubúðir og stórverslanir fari í eitthvert samstarf við lögreglu og aðila sem vinna að forvörnum og torveldi þar með aðgengi unglinga. Mér finnst þetta vera mjög mikilvægur punktur og ég held að hann sé vanreifaður hér, þ.e. hlutverk ÁTVR annars vegar og hins vegar hlutverk stórverslunarinnar. Síðar segir hér líka, þegar verið er að tala um einkaleyfi ÁTVR til smásölu á áfengi, að einkaaðilum sé treyst til að framfylgja reglum um afhendingu eiturefna, skotvopna og skotfæra. Það er gjarnan selt í sérverslunum og fólk með þar til bæra þekkingu sinnir því. Ég tel að það sé vel við hæfi að það sé einmitt selt í sérverslunum líkt og áfengið. Síðan er talað um bætta vínmenningu og þá er talað um að ætla megi að verslunarmenn á matvörumarkaði sjái sér hag í að fræða kaupendur áfengis um það með hvaða mat vínið hentar og að sú þjónusta verði ekki minni en nú er. Mér finnst þetta mjög stór fullyrðing. Ég hef ekki þá tilfinningu fyrir lágvöruverslununum að þær muni standa fyrir slíkri þjónustu. Við sjáum það náttúrlega í ljósi starfsmannaveltunnar hjá stórmörkuðunum. Það skýtur svolítið skökku við að talað er í frumvarpinu um að ekki megi selja áfengi í tilteknum tegundum verslana. Mér datt nú í hug að framsögumenn hefðu kannski ekki farið nýlega í myndbandaleigur af því að þar safnast unga fólkið ekki endilega saman. Ég held að það safnist frekar saman í Kringlunni og Smáralind og Glerártorgi eða hvar það nú er. Þar eru vissulega stóru matvöruverslanirnar, við skulum ekki gleyma því, þ.e. þessir ríkjandi og ráðandi aðilar á matvörumarkaðinum eru þar. Er það tilviljun? Ég velti fyrir mér fyrir hvern þetta frumvarp er. Síðan er bannað að selja áfengi á bensínstöðvum. Það má svo sem segja að 10–11 reki í rauninni matvöruverslanir á bensínstöðvum Skeljungs, N1 og Olís. Þar má ekki selja áfengi ef ég skil frumvarpið rétt. Það er því tvískinnungur í þessu líka. Það er líka talað um að áfengi sé eins og almenn lögleg neysluvara, eins og sagt er í frumvarpinu, eins og tóbak og skotfæri. Hvorki tóbak né skotfæri eru almenn neysluvara að mínu viti. Mér finnst mjög hjákátlegt að þetta skuli koma hér fram af því að þetta var tekið fyrir og rætt svolítið síðast. Það hefði verið skynsamlegra að taka eitthvað annað til að reyna að rökstyðja þetta fyrirkomulag. Svo má auðvitað velta fyrir sér þegar enn er verið að tala um samkeppnina og áhrifin á kaupmanninn á horninu eins og sagt er hér. Sagt er í frumvarpinu að á svæðum þar sem eru fáar vínbúðir, eins og á landsbyggðinni, geti þessi áhrif orðið mjög mikil og jafnvel skipt sköpum fyrir verslunina. Því er haldið fram að aukið frelsi muni jafna stöðu verslana um allt land og veita kaupmönnum betri tök á að taka þátt í samkeppni um viðskipti. Það er áhugavert því að ég held að við séum þrjár hér í þingsalnum núna sem búum við skert aðgengi að áfengi, þ.e. það er engin áfengisverslun í heimabyggð okkar. Það er ein kjörbúð heima hjá mér, í minni heimabyggð, Samkaup úrval, og ég get ekki séð hvernig þetta ætti að geta skipt sköpum fyrir Samkaup úrval, hvort ég versla þar eða ekki. Ég get ekki farið annað nema ég fari úr bænum. Það er því svolítið hjákátlegt að ætla frumvarpinu að verða til þess að stórkeðjan Samkaup úrval standi undir sér á tilteknum stöðum, þar sem hún er með einokun nú þegar, eða aðrar verslanir sem eru í slíkri stöðu. Mér finnst vel í lagt þegar hér er fullyrt að samþykkt þessa frumvarps muni hafa góð áhrif á verslun á landsbyggðinni. Ég er ekki sammála því. Svo er rætt um hér að aðgangur að takmörkuðu úrvali sé betri en enginn aðgangur eða aðgangur sem er erfiðleikum eða kostnaði háður. Mér finnst talað niður til landsbyggðarinnar með þessum hætti og mér líkar það ekki. Ég held að sá aðgangur sem við höfum nú þegar, þrátt fyrir að við þurfum að keyra í einhverjar mínútur eða hálftíma jafnvel til að sækja okkur vín, þá höfum við að minnsta kosti þjónustuna sem þar er og allar þær vörutegundir sem eru jafnan mjög margar og við höfum líka tækifæri til að óska eftir sérpöntun okkur að kostnaðarlausu sem við hefðum annars ekki þó að áfengisverslunin væri inni í kaupfélaginu okkar. Það er líka vert að velta því upp að við erum hér með auglýsingabann og við erum með lága vitund á vörumerkjategundum, bæði á sterku og léttu víni. Sýnt hefur verið fram á að Íslendingar eru ekki mjög sleipir þar þó að það sé nú að aukast, m.a. með tilkomu lítilla brugghúsa. Svo skulum við ekki gleyma því að matvörumarkaðurinn er drifinn áfram af afsláttarverslunum þar sem áhersla er lögð á vörutegundir á sem allra lægstu verði og lágvöruverslanir leggja áherslu á ódýrustu vöruna ef þær mögulega geta, sama hvaðan hún kemur. Við vitum og það hefur verið rakið hér að í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins er vöruúrvalið mjög gott og svo getum við hugsanlega farið Bónus þar sem eru til dæmis orkudrykkir, kannski tveir, ódýrasti og sá mest seldi, það er ekkert annað. Af hverju ætti því að vera eitthvað öðruvísi fyrir komið með áfengi? Gleymum því ekki að við erum að tala um allt Ísland. Við megum ekki einblína bara á 101, 105 eða 107. Við þurfum að hugsa um landsmenn alla. Ég hef það því miður ekki í mér að halda að þetta geti verið kjarabót fyrir landsbyggðina. Aftur er komið inn á áhrif á verðlagningu. Það er allt í lagi að fara yfir það hvernig verðlagningin er, svona að gamni. Ef við tölum um léttvínsflösku sem kostar 1.600 kr. í hilluverðinu hjá ÁTVR þá er virðisaukaskatturinn 325 kr., álagningin hjá ÁTVR er 194 kr., heildsalan leggur um þúsund kall ofan á, áfengisgjaldið er 645 kr. og skilagjaldið rétt rúmar 18 kr. Það sem eftir stendur er álagning heildsalans sem er í kringum 418 kr. Ég sé ekki fyrir mér að einkaaðilar séu neitt sérstaklega æstir í að bera ekki meira úr býtum en þetta. Hér er fullyrt að það sé í lagi að leggja meira á vörur sem eru dýrar í innkaupum og birgðahaldi og að samkeppni og eftirspurn eigi bara að stjórna því hvað sé í boði á hverjum stað þannig að litlu sveitarfélögin eiga væntanlega ekki möguleika á fjölbreyttu vöruúrvali. Ég held að það liggi alveg í hlutarins eðli þar sem fjöldanum er ekki til að dreifa. Svo er fullyrt að áhrif frelsis í smásölu á verð annarrar smásöluvöru verði til lækkunar vegna samlegðaráhrifa. Það er mjög mikið af órökstuddum fullyrðingum í þessu frumvarpi. Sá sem það flytur hefur ekki rökstutt þær að mínu mati í ræðum sínum. Svo er fjallað hér um litlu brugghúsin og að þau muni standa betur en ella ef þetta verður gert og ég tala nú ekki um ef menningin breytist til að byrja með í versnandi átt en fullyrt er að jafnvægi komi til með að nást og neyslan dragist saman og jafnist að nýju. Því næst er fullyrt hér að það hafi ekki verið sýnt fram á varanlegt orsakasamhengi milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu. Það er hrakið í umsögn Félags lýðheilsufræðinga frá því síðast þegar málið var lagt fram og að minnsta kosti vísað í tvær rannsóknir sem hrekja þetta. Ég sé ekki fyrir mér að þeir sem flytja þetta frumvarp hafi sýnt fram á eitthvað annað. Svo ég haldi áfram með litlu brugghúsin þá finnst mér þetta vera blekkingaleikur. Vífilfell og Ölgerðin eru ráðandi aðilar hér á landi. Þeir eru stærstir og þeir halda áfram að vera stærstir. Þeir geta líka flutt inn eins og aðrir og gera það. Það að það verði eitthvað auðveldara fyrir litlu brugghúsin að komast inn einhvers staðar held ég að sé ekki rétt. Ég mundi alla vega vilja sjá eitthvað fast í hendi um það, hvernig menn rökstyðja það. Síðan er hitt að ef fólki finnst eitthvað athugavert við eða finnst fyrirkomulagið hjá ÁTVR ekki í lagi þá hlýtur það að vera eitthvað sem við getum rætt og lagað frekar en að fara út í kollsteypu eins og hér er í boði. Einnig er talað um ferðamenn og aðra, að þeir hafi kvartað yfir slæmu aðgengi að áfengi. Það hefur komið fram í umræðunni í dag að veitingastaðir séu orðnir mun fleiri og ferðamenn hafi betra aðgengi hvað það varðar. Þeir hafa ekki aðgengi til að kaupa vín í matvöruverslunum eins og þekkist víða í löndum en kúltúrinn er ekkert eins í öllum löndum. Dóttir mín var á Ítalíu fyrir um tveimur árum og það var bara lokað á miðvikudögum kl. 3 í tilteknum verslunum. Það var bara kúltúr þar að gera það. Þetta er í sjálfu sér ekkert öðruvísi. Við erum með þetta eins og hefur verið vitnað til annarra landa sem hafa þetta svona. Ég held að við þurfum ekki að vera eins og þær þjóðir sem sýnt hefur verið fram á að koma slakast út úr lýðheilsusjónarmiðum. Ef smásala áfengis verður gefin frjáls mun vöruvalið ráðast af viðskiptasjónarmiðum. Það er það sem ég hef áhyggjur af, eins og ég sagði hér áðan. Það þýðir skert aðgengi fyrir landsbyggðina. Það má líka í þessu samhengi öllu benda á það. Ég talaði um stóru keðjurnar hérna áðan en þær fá væntanlega líka besta innkaupsverðið, sá stærsti fær náttúrlega besta verðið því að það rennur meira þar í gegn. Þá geta þær hugsanlega selt á lægra verði og þá eru ekki aðrir að keppa við aðrar þar sem innkaupsverðið eða kostnaðarverðið til þeirra er hærra. Svo er það þetta með eigin innflutning. Hver á að reikna út kostnaðarverðið þar? Það er ekki talað um það. Það er bara talað um að það megi ekki selja undir kostnaðarverði. Væntanlega er átt við endanlegt kaupverð dreifingaraðila að viðbættum opinberum gjöldum. Hver ætlar að reikna það út ef Bónus flytur inn rauðvín beint hver kostnaðurinn verður af því? Við vitum að Bónus er stærsti innflytjandi á vörum og nýtur algerrar yfirburðarstöðu á markaðnum. Ég hef áhyggjur af því að það keppi enginn annar við það. Virðulegi forseti. Tíminn æðir hér áfram og ég á eftir að segja svo margt. Í lokin af því að það er búið að fjalla hér mikið um lýðheilsusjónarmiðin og ég er þeim algerlega sammála þá er líka vert að minna á landsbyggðina og starfsmannaveltuna þar, hún er ekkert minni en á stórhöfuðborgarsvæðinu og þar er mjög oft ungt fólk. Hvernig á 18 ára einstaklingur, eins og hér er lagt til að megi afgreiða vín, að segja nei við 19 ára? [[Forseti hringir.]]Ég bara spyr. Ég hef ekki mikla trú á því að það geti gengið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur góða ræðu. Hún fór yfir ýmsa þætti sem snúa að afnámi einokunar á sölu á áfengi. Ég ítreka að það er það sem þetta mál snýst um, þennan eina þátt sem er sölufyrirkomulagið. Svo það fari ekkert á milli mála er ég hlynntur frumvarpinu og einn af meðflutningsmönnum þess. Hv. þingmaður fór yfir ýmislegt mjög athyglisvert, kom inn á tvískinnung á ýmsum sviðum og það, sem vissulega er, að áfengi er engin venjuleg neysluvara. Hún kom inn á samkeppnisrök og jafnræði landsbyggðarsjónarmiða og því vil ég ítreka að í þessu frumvarpi er ekki verið að breyta því sem snýr að opinberri áfengisstefnu, bara sölufyrirkomulaginu. Í raun er ekki verið að hvika frá mikilvægi forvarna og því að hamla gegn misnotkun. Hv. þingmaður orðaði það þannig að við værum að kalla yfir okkur kollsteypu í þessum málum. Í umræðunni er horft fram hjá öllum öðrum þáttum og mér finnst umræðan einkennast af því að aðrir þættir, eins og verð og skattar, viðurlög við ölvunarakstri, fræðsla, upplýsingagjöf og almennt vantraust á verslun, vantraust á fólki ef ég leyfi mér að taka mjög djúpt í árinni - ég vil [[Forseti hringir.]]að hv. þingmaður svari þessu.
Herra forseti. Þetta snýst ekki um vantraust á fólki. Þetta snýst um það að við höfum fyrir framan okkur rannsóknir frá afskaplega mörgum aðilum sem segja að þetta fyrirkomulag sé það besta þegar kemur að forvörnum. Það er erfitt fyrir ungt fólk að standa gegn jafnöldrum sínum og segja nei, hleypa því ekki í gegn. Það getur reynst mörgum mjög erfitt og ég hef af því áhyggjur. Það er vissulega ekki bara ungt fólk í verslunum en það er töluvert um það og við þekkjum það. Eins og ég segi eru á litlu stöðunum úti á landi kannski bara einn og tveir í búðinni í einu, það er ekki endilega allt fullt þannig að hver geti haft eftirlit með öðrum o.s.frv. Þetta er líka svoleiðis en fyrst og fremst finnst mér þetta snúa að því - og við röktum það mjög vel síðast þegar við töluðum um þetta mál - að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og svo margir aðrir sem vitnað hefur verið í segja að það sé samhengi og þar sem þessu sé komið fyrir með þessum hætti stuðli það að minnkandi neyslu ungmenna. Það er fyrst og fremst það sem ég hef trú á. Þess vegna hef ég sagt að þrátt fyrir að Áfengisverslun ríkisins hafi fjölgað verslunum skiptir mestu máli stabilítetið í fólkinu, gott eftirlit og þátttaka og samstarf við forvarnafólk og lögreglu. Allt þetta skiptir máli og það verður ekki fært inn í matvöruverslanirnar, það er alveg ljóst. Það eru rökin, ekki að maður vantreysti öðrum. Það eru alveg haldbær rök fyrir því að matvöruverslunin getur kannski bara ekki gert nákvæmlega það sama og ríkisfyrirtækið okkar er að gera. Ég held að það sé fyrst og fremst það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, eftirlit og aðhald skiptir máli, en það kemur fram í frumvarpinu að það er ekkert verið að hvika frá því. Ég sé ekki ástæðu til að vantreysta versluninni til að fara að settum reglum. Ég væri til að mynda til í það sem meðflutningsmaður þegar frumvarpið fer til nefndar að skoða afgreiðslualdurinn, sem er 18 ára samkvæmt frumvarpinu, að hækka hann og slík atriði. Við eigum ekkert að gefa eftir í því. Umsagnirnar sem komu fram síðast þegar málið var til umfjöllunar hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd skiptust að meginefni til í tvö atriði, annars vegar lýðheilsusjónarmið og hins vegar viðskiptasjónarmið. Í þessari umræðu sakna ég örlítið umræðu um þjóðhagslegan sparnað. Þegar við veltum fyrir okkur lýðheilsusjónarmiðum tengjum við rannsóknir og sjúkdóma í umræðunni, það er rétt. Hins vegar skipta margar aðrar breytur verulegu máli. Til dæmis eru mikil tengsl á milli tekna og áfengisneyslu. Áfengisdauði er algengari eftir því sem tekjur eru hærri. Ég sakna þess að við ræðum miklu fleiri breytur í þessu samhengi. Talandi um þjóðhagslegan sparnað, veltan hjá áfengisversluninni er í kringum 28 milljarðar. Eigið fé bundið er um 6 milljarðar. Við mundum losa um 6 milljarða sem við til að mynda gætum forgangsraðað í heilbrigðiskerfið. Hvað segir [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður um að spara og forgangsraða í ríkisrekstri?
Herra forseti. Við getum rætt um sparnað á ýmsum stöðum og ýmsum sviðum, m.a. hvernig forgangsraðað er í fjárlagafrumvarpinu, hvernig þessi ríkisstjórn innheimtir tekjur o.s.frv. Þjóðhagslegur sparnaður og að losa 6 milljarða? Við losum enga 6 milljarða sisona og spýtum þeim út í kerfið. Þjóðhagslegur sparnaður felst nefnilega ekki bara í þeim fjármunum sem þarna eru. Við verðum að horfast í augu við það að þær rannsóknir og það sem við höfum fyrir framan okkur segir okkur að þetta brýst út annars staðar. Við megum ekki fara óvarlega með tölur þrátt fyrir að við getum horft í bókhald fyrirtækisins og sagt að þessar tölur séu til. Ég vil ekki horfa svona einfaldlega á það að þetta sé bara eitthvað í hendi sem við getum sett út í kerfið. Mér finnst mikilvægt að einkaaðili - eða hvort eigum við að horfa á, hvort vegur þyngra, stórverslunarkeðjurnar eða til dæmis mögulegar afleiðingar í heilbrigðiskerfinu? Okkur greinir á um neytendasjónarmiðin. Framsögumaðurinn og væntanlega sá sem hér er í andsvari við mig telja að þetta sé neytendum til góða. Ég tel svo ekki vera, eins og ég rakti áðan. Ég tel líka barnaskap að halda að nái þetta í gegn verði einhvern tímann snúið aftur. Þetta er eins og þegar Síminn var einkavæddur forðum - hvað sitjum við uppi með? Það var spurt um einhver dæmi um eitthvað einkavætt sem hefði ekki gengið vel. Síminn er gott dæmi. Landsbyggðirnar blæða heldur betur fyrir þá einkavæðingu. Ég er sammála þingmanninum í að við höfum knappan tíma. Við gætum rætt þetta út frá ótrúlega mörgum breytum, eigum að gera það og gerum það væntanlega áfram í nefndinni og svo hér ef málið kemur til 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir mjög góða ræðu. Þetta var mjög gott sem kom hérna inn á í sambandi við innkaupsverð og framboð og aðgengi og verð. ÁTVR er ekki vandamál. Samfélagsleg ábyrgð ÁTVR er til fyrirmyndar og hún skorar hátt í öllum úrtökum samkvæmt Íslensku ánægjuvoginni. Samkvæmt þeim úrslitum sem komu í febrúar á þessu ári þá eru Íslendingar ánægðastir með ÁTVR. Landsbyggðarfólkið. Þegar ég er úti í kjördæminu get ég ekki heyrt að knýi á að færa áfengi í matvöruverslanir. Þetta er ekki stærsta vandamálið hvort fólk komist í ríkið á fleiri stöðum. Og hvað þá fyrir fólk sem býr utan þéttbýlis í dreifbýlinu úti á landi og þarf hvort sem er að keyra í næsta þéttbýli til þess að komast í verslanir. Svo er alltaf spurning um það hvort verði meira úrval af áfengi í verslunum. Ætli það verði meira úrval af áfengi og fleiri tegundir og betra hald utan um áfengi í þessum matvöruverslunum heldur en t.d. tegundir af brauði? Nú hefur maður komið inn í verslanir úti á landsbyggðinni þar sem vöruúrval er af mjög skornum skammti og ég er ekki að kaupa þau rök að verslanir eigi eftir að halda eitthvað betur utan um úrval af áfengi heldur en almennar vörur til heimilishalds svo sem grænmeti, ávexti, pasta o.s.frv. Ég er ekki að kaupa þau rök. Þá langar mig einnig að spyrja þingmanninn hvort hún hafi heyrt það og hvort hún hafi svipaða sögu að segja hvort þetta sé svona rosalega mikilvægt fyrir landsbyggðarfólk og hvort það sé einmitt þetta mál sem knýi helst á?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hv. andsvarið. Það er nú kannski það sem við sem búum í hinum dreifðu byggðum heyrum ekki. Við fáum ekki spurningar um hvort þetta standi til eða ábendingar um að það sé afar nauðsynlegt að fólk geti keypt sér bjór eða rauðvín með steikinni eða eitthvað slíkt, í almennum verslunum. Það kemur kannski til af því að fólk er vant því að þurfa að gera ráðstafanir og finnst það ekkert mál og ég er alveg sammála því. Það deila örugglega ekki allir þeirri skoðun minni og hv. þingmanns. Mér finnst miklu meira aðkallandi að velta því fyrir sér í alvörunni hverra hagsmuna er verið að gæta, af því að ég tel ekki að hér sé verið að gæta hagsmuna neytenda, ekki þá nema sumra neytenda sem hafa fyrir gott aðgengi að þessum vörum. Það er ekki verið að hugsa um hagsmuni landsbyggðarfólks. Það er beinlínis sagt hér í frumvarpinu að í 600 manna plássi eigi bara framboð og eftirspurn að ráða. Það þýðir auðvitað mjög skert vöruúrval. Ég hef líka ofboðslega miklar áhyggjur af því að vöruverð muni að hækka mjög mikið. Mér finnst það liggja í hlutarins eðli því að ÁTVR er ekki með háa álagningu, eins og ég rakti hérna áðan. Ég held að verslanir muni keyra upp verðið. Þær kaupa áfengi inn á lágu verði en munu ekki hugsa sérstaklega um að halda því lágu þegar kemur að flutningskostnaði vestur á firði eða norður í land. Við þurfum aðeins að tylla niður tánum og hugsa út fyrir þetta stórsvæði hér sem mér finnst allt miðast [[Forseti hringir.]]of mikið við.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Á Íslandi eru lög og reglur. Við sem erum efins um það frumvarp sem hér er til umræðu erum sögð haldin forræðishyggju, að við viljum hafa vit fyrir fólki. En við erum með lög um svo margt. Við erum með lög um að fólk megi keyra bíla, en við erum líka með lög um að fólk eigi að nota bílbelti, að það eigi ekki að vera undir áhrifum áfengis þegar það keyrir, að keyra eigi á löglegum hraða og margt, margt fleira. Við erum með ákveðin lög í kringum það og þar erum við líka að hugsa um líf og heilsu fólks. Sagt er að við séum með forræðishyggju. Áfengi er ekki bannað í dag. Við erum bara með þannig fyrirkomulag að við getum aðeins stýrt neyslunni og viljum þá sérstaklega fylgjast með áfengisnotkun ungmenna. Rökin með frumvarpinu eru m.a. þau að nota ekki fjármagn frá ríkinu til þess að halda úti ÁTVR, sem á reyndar stærsta þátt í því hversu vel við stöndum að vígi hér á Íslandi í sambandi við áfengisnotkun ungmenna. Til dæmis sýna nýjustu niðurstöður samevrópskrar rannsóknar, sem gerð er á fjögurra ára fresti sem skoðar áfengis- og vímuefnanotkun 15–16 ára ungmenna, að íslensk ungmenni á aldrinum 15–16 ára neyta minnst áfengis ef miðað er við önnur ungmenni í Evrópu, bæði þegar horft er til heildarneyslu, neyslu á einu ári og neyslu síðustu 30 daga. Við stöndum því mjög vel þar. Sumir eru á móti því að nota fjármagn frá ríkissjóði til þess að halda úti ÁTVR sem hjálpar okkur í þessu aðhaldi. Á móti tel ég að þegar búið verður að koma frumvarpinu í gegn og þegar áhrifa þess til verri vegar fer að gæta hér, eins og rannsóknir benda til að gerist, verði fjármagn úr ríkissjóði notað til forvarna og baráttu gegn áfengisnotkun ungmenna Telur hv. þingmaður ef til vill að þarna sé verið að vonast til að hægt sé að borga sig frá vandanum?
Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði hér síðast, þ.e. að menn ætli að borga sig frá vandanum. Ef hugur stendur til þess að auka framlög til forvarna er það alltaf hægt. Það er hægt að gera það með margs konar tekjuöflun í gegnum ríkissjóð. Það þarf ekki endilega að gerast með þessu frumvarpi. Eins og ég rakti hefur komið fram og verið stutt með ítarlegum skýrslum, m.a. frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, að við höfum besta fyrirkomulagið. Dyggur talsmaður þess er Siv Friðleifsdóttir sem kom þessari skýrslu til mín á sínum tíma, sem varð til þess að ég las skýrsluna ansi vel fyrir síðustu umræðu um málið. Ég hefði viljað sjá flutningsmenn lesa skýrsluna betur því að það er ekkert sem styður við þetta frumvarp og það er barnaskapur að halda að hægt sé að snúa aftur. Við erum með talsmenn barna á þingi, þverpólitískan hóp þingmanna. Ég vona svo sannarlega að sá hópur spyrni við fótum hér, því að við vorum hvött til þess á fundi í fyrradag með aðilum sem komu til okkar frá Barnaheillum og UNICEF og fleirum, sem sátu með okkur á fundi, að standa í fæturna gagnvart þessu frumvarpi með börn og ungmenni í huga. Mér finnst það vera meira forgangsmál en aðgengi fullorðins fólks að brennivíni. Ég held að það geri ekkert til þótt fullorðið fólk þurfi að hafa fyrir því að ná sér í áfengi, miklu frekar en að fórnað verði þeim árangri sem við höfum náð.
Virðulegur forseti. Ég hef verið að hugsa það svolítið hvernig ég ætti að búa mig undir þessa umræðu og ákvað að skrifa ekki neitt heldur hripa niður einhverja punkta sem ég hef heyrt í dag. Mér finnst þetta að mörgu leyti góð umræða en mér finnst hún samt oft á svolitlum villigötum vegna þess að mér finnst hún vera í þessum þingsal, alla vega það sem ég heyri, frekar einfölduð mynd af mannlegu eðli. Mikið er talað um aðgengi og í næstu setningu er talað um vöruúrval og miklar áhyggjur af lýðheilsu en á sama tíma eru miklar áhyggjur af því að vöruúrval muni breytast og minnka. Ég held að það séu fáir hlutir í lífi mínu sem hafa haft jafn mikil áhrif á mig og áfengi og áfengisneysla annarra og að einhverju leyti áfengisneysla sjálfrar mín. Ég tók þá ákvörðun næstum upp á dag fyrir tveimur árum að hætta að neyta áfengis. Fyrir því voru margar ástæður. Ég held að það sé ein besta ákvörðun sem ég hef tekið fyrir mig og líf mitt en hún er að sama skapi mjög persónuleg. Ég hefði ekki, held ég, þrátt fyrir alla mína reynslu og tengingar mínar við áfengi getað tekið það inn sem einhver annar sagði mér um það mál, ekki frekar en allir þeir alkóhólistar sem ég hef reynt að taka á eintal, reynt að fá símtal við, reynt að taka á vídeófund eða reynt að taka á með einhverjum hætti frá því ég var mjög lítil um það að áfengisneysla þeirra væri komin úr böndunum. Þetta er mjög flókið ferli og flókið viðfangsefni, þ.e. áfengið, og það sem ég á hvað erfiðast með að sætta mig við í þessari umræðu er af hverju ríkisvaldið ætti að vilja selja borgurum sínum eitur. Í mínum huga er áfengi eitur. Mér finnst það ekki samræmast þeirri hugmynd sem við höfum síðan; að hafa á sama tíma svo ofboðslega miklar áhyggjur af hvað tekur við og hvað kemur til baka til okkar eftir alla þessa áfengisneyslu, eða litlu eða hvernig sem það er, sem kemur oftast í gegnum heilbrigðiskerfið eða félagslega kerfið. Af hverju eigum við þá á sama tíma að vera að selja fólki þá vöru undir yfirskrift þess að við séum betur til þess fallin og að ÁTVR standi sig svo vel í samfélagslegri ábyrgð? Mér finnst þetta að mörgu leyti búa til falska mynd um það sem á sér stað. Ég hef mikla trú á því að ef við færum okkur á annan stað og færum sölu áfengis í matvöruverslanir eða þær verslanir sem hafa áhuga á að selja þennan varning gætum við í leiðinni fært þá umræðu á einhvern annan stað vegna þess að mér finnst við oft í daglegu tali og fólks á milli vera að tala um áfengi sem annað en það er. Áfengi er vissulega eiturefni. Á fólki sem neytir áfengis verður persónuleg breyting, hvort sem það er lítil eða mikil og það er ekki fært um að keyra eða gera mjög marga hluti sem það annars er fært um að gera sem þýðir að það er búið að eitra líkama sinn með einhverju efni. En það eru mjög margir sem kjósa að gera það. Það er í alvörunni ekkert sem fær manneskju sem vill gera það, sama af hvaða ástæðum, til að gera það ekki. Ég hef setið andspænis fólki þegar allt í lífi þess ætti að geta sagt því að áframhaldandi áfengisneysla væri ekki gáfuleg en það eina sem það vill gera er að halda áfram að drekka. Mér finnst við ekki vera að tala um þann vanda eða hvað þá þann menningarlega vanda sem hlýst af áfengisneyslu. Ég held að það sé að mörgu leyti vegna þess að samband okkar við áfengi er mjög brenglað. Í aðra röndina erum við að tala um eitthvað sem er hættulegt og varhugavert en í hina röndina hinn glaðbeitta starfsmann ÁTVR sem réttir manni vínflöskuna með steikinni sem er allt saman gott og blessað, en þetta er samt sem áður ríkisbatterí. Þetta er eitthvað sem við erum í sameiningu að halda uppi og halda úti og mér finnst það persónulega ekki rétt. Ég held að við ættum frekar að verja fjármunum, orku og athygli okkar í að takast á við áfengi og umræðu um áfengi eins og það er í raun en ekki bara út frá einhverjum vangaveltum okkar um að ef við breytum þessu muni allt fara á hliðina. Við ráðum ekkert við áfengið í dag eins og það er. Það er fullt af fólki sem ræður ekki við áfengisneyslu sína. Ég hef ekki þá trú að það að færa söluna á áfengi muni kollvarpa þeim veruleika. Ég held hins vegar að við munum geta betur verið heiðarlegri í þeirri umræðu um þá vöru sem um ræðir. Þar fyrir utan erum við sem samfélag búin að taka ákvörðun um að áfengi sé samþykkt í samfélaginu. Þá velti ég líka fyrir mér öllum öðrum ánetjanlegum neysluvörum eins og fíkniefnum. Af hverju erum við að setja áfengi í þennan búning? Það er fullt af fíkniefnum sem alls konar rannsóknir hafa sýnt að hafi auðvitað sljóvgandi eða hugbreytandi áhrif á líkamann en eru kannski ekkert minni, verri eða öðruvísi en áfengi. Fyrir mér ættum við þá bara að hafa fíkniefnaverslun ríkisins líka og sjá hvert það leiðir okkur. Mér finnst þessi umræða heilt yfir ekki alveg ná utan um þetta enda erfitt að ná utan um margbreytileika mannlegs eðlis. Í grunninn er áfengi fyrir mér persónulega þess eðlis að það hefur veruleg áhrif á fólk og þess vegna er ekkert skrýtið að þessi umræða fari fram, að margir hafi áhuga á henni og vilji tala um þetta. Svo finnst mér eitt svolítið skrýtið, ég hef líka heyrt að enginn hafi áhuga á þessu, þetta sé ekki stóra hitamálið í kjördæmunum og eitthvað svoleiðis. Auðvitað er það ekki en það að gera svona breytingar mun hafa einhver áhrif, en ég trúi því einlæglega ekki að það muni færa okkur á einhvern stað sem er verri eða annar en sá staður sem við erum á. En ég hef trú á því að umræðan geti leitt okkur á þann stað að við förum að tala um þessa hluti eins og þeir eru en ekki eins og við séum komin á einhvern stað þar sem við höfum rosalegt kontról á þessu. Svo finnst mér bara heilt yfir vera mjög mikil forræðishyggja í því sem hér er talað um. Hún birtist í því eins og við munum ráða við eitthvað sem ég tel okkur ekkert ráða við. Mér finnst það ekki vera hlutverk þessarar samkomu hér að setja á fót hluti sem gefa falskt öryggi. Það finnst mér til dæmis verslun eins og ÁTVR gera í dag. Mér finnst við frekar eiga að setja fókus okkar á að opna hluti, við eigum að setja fókusinn á að styrkja þá sem þurfa á aðstoð að halda, t.d. varðandi sálfræðiaðstoð, aðstoð aðstandenda alkóhólista og takast á við mjög víðfeðman vanda sem því fylgir. Hv. þm. Willum Þór Þórsson fór yfir tengsl til dæmis tekna og ofneyslu áfengis. Það eru margir slíkir þættir sem skipta mjög miklu um það hvernig áfengi fer í fólk. Á endanum stendur þetta alltaf og fellur með manneskjunni sjálfri og því umhverfi sem hún er í. Ef við búum til þann kúltúr að það séu bara örfá frávik frá að manneskjur missi tökin og leiðist út í einhverja vitleysu í áfengi en annars séum við hin í kúltíveraðri, verndaðri ríkisdrykkju þá finnst mér það einfaldlega ekki vera rétt. Mér finnst frekar að það eigi þá að vera á ábyrgð þeirra sem vilja selja þessa vöru. Auðvitað verður það alltaf á ábyrgð ríkisins og okkar sem samfélags að grípa þá sem fara á óæskilegar brautir. En það er svo margt annað sem spilar þar inn í en nákvæmlega bara áfengi. Það hefur veruleg áhrif á hvar maður endar en það eru margir aðrir þættir sem þarf að huga að þar. Ég mundi vilja sjá frumvarpið koma til atkvæðagreiðslu. Ég veit að það vekur upp margar sterkar og miklar tilfinningar en ég held að það sé að mörgu leyti mjög hollt því að ég held að við mörg hver, og ég tala þá út frá sjálfri mér, ég átti í langan tíma í mjög brengluðu sambandi við áfengi þar sem mér fannst eins og mér yrði að finnast það meira töff en það var. Nú er ég laus við það í dag, mér finnst áfengi vera eitur og ég stend mjög stolt við þá fullyrðingu, en það breytir því ekki að ég breyti ekki neinum öðrum. Það er fullt af fólki sem mun neyta áfengis og gerir það af sínum eigin ástæðum, en ég held að það sé ekki peninganna og orkunnar virði að búa til einhverja umgjörð utan um þá neysluvöru sem veitir falskt öryggi, og plús það held ég að taka mætti marga aðra þætti inn í ríkisverslun. Ég gæti nefnt mörg önnur fíkniefni. Svo væri hægt að taka inn sykurverslun ríkisins og halda endalaust áfram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður talar um að það sé eins konar falskt öryggi að hafa einkarétt á sölu áfengis í ÁTVR og að við eigum að treysta fólki og fólk verði að kunna með þetta eitur að fara. Við sem þjóðfélag setjum okkur auðvitað fullt af reglum, lögum og siðareglum. Telur hv. þingmaður að það sama eigi við um svo marga aðra hluti sem snúa að heilbrigði og lýðheilsu, segjum bara öryggisbelti í bílum, eru þau þá falskt öryggi? Eigum við þá bara að sleppa þeim? Fólk getur alltaf lent í slysum. Hvar á að draga mörkin? Hvar eigum við að draga mörkin varðandi svokallaða forræðishyggju [[Forseti hringir.]]ríkisvaldsins?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum spurninguna. Ég er ekki að tala fyrir því að með þessu breytum við vatnsveitukerfinu okkar þannig að áfengi flæði út úr krönum en ekki vatn. Ég er að segja að ef einhver gæti það þá ætti þessi samkoma hér að geta sett þann ramma og þau lög sem þurfa að vera í gildi til að vernda þá sem um ræðir eins og börn og aðra, sem margir hafa nefnt hér, sem eru veikir fyrir áfengi. Ég treysti þessari samkomu mjög fyrir því að búa til þann ramma sem er skynsamlegur og gáfulegur til að halda utan um þessa neysluvöru alveg eins og margar aðrar óæskilegar, hættulegar eða varhugaverðar neysluvörur.
Herra forseti. Frelsi fylgir ábyrgð. Ein af rökunum fyrir því að ríkið hafi þessa sölu á hendi eða hafi einkarétt á henni er að ríkið og heilbrigðiskerfið taki við afleiðingum áfengisvandans, hvort sem við teljum að það sé einkamál hvers og eins eða samfélagsleg ábyrgð að takast á við áfengisbölið sem vissulega er til staðar. Með miklum forvörnum hefur dregið úr því. Við skulum ekki vanmeta það. En eiga þá ekki þeir einkaaðilar, sem klæjar í fingurna að græða á áfengisböli annarra, að taka meiri ábyrgð á því að reka heilbrigðiskerfið? Hvar kemur sá hluti inn í frumvarpið, þ.e. einkaaðila sem koma til með að njóta hagnaðarins af sölu áfengis, hvar kemur ábyrgðarhluti þeirra inn í það að þeir taki við þeim vanda sem ríkið annars tekur á móti gegnum heilbrigðiskerfið í framtíðinni? Ég vil gjarnan heyra viðbrögð hv. þingmanns við því.
Virðulegur forseti. Ég held að heilbrigðiskerfið sé í dag að taka við rosalega miklum vanda vegna áfengis þrátt fyrir þessa tilhögun mála. Ég er alveg viss um að hægt er að stilla af þær skatttekjur og annað með þessu breytta fyrirkomulagi þannig að þeir fjármunir ættu alla vega ekki að minnka sem geta runnið í heilbrigðiskerfið vegna þessa vanda. Ef eitthvað er teldi ég líklegt að með því mætti setja meiri pening í forvarnir og þá víðtækari forvarnir og fjölbreyttari meðferðarúrræði, því að það er eitt sem ég tel vanta hvað mest í íslenskt samfélag í dag, þ.e. fjölbreyttari meðferðarúrræði, sérstaklega fyrir konur. Ég mundi fagna því ef því væri bætt við inn í frumvarpstextann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur góða og ærlega ræðu. Hv. þingmaður kom meðal annars inn á misnotkun vörunnar og neikvæðar afleiðingar, félagslegar og líkamlegar, á heilsu okkar sem fylgja þessari neyslu eða misnotkun. Þá fór hv. þingmaður inn á þátt frelsis eða forræðishyggja. Hlutverk ríkisins í þessum efnum er frekar, og ég tek undir með hv. þingmanni, að hafa eftirlit og setja reglur. Staðreyndin er sú að fyrirkomulag sölu er mjög mismunandi á milli þjóða, allt frá einokun yfir í frjálsa sölu og svo blöndu af því. Meðal annars er vandi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að safna upplýsingum sem hægt er að taka mark á og hv. þingmaður kom inn á það í umræðunni. Bara hrein spurning: Skildi ég ekki hv. þingmann rétt, er hún ekki fylgjandi [[Forseti hringir.]]því að gefa verslun og sölu með þennan varning mjög frjálsan?
Virðulegur forseti. Jú, þú skildir mig rétt, ég er fylgjandi því og af þeirri ástæðu að mér finnst að ríkið og ríkisvaldið eigi ekki að selja borgurum sínum þessa vöru. Mér finnst það ekki rétt, mér finnst það skjóta skökku við og ef ríkisvaldið ætlaði að gera það finnst mér að það ætti að taka inn til sín fleiri fíkniefni sem ríkið gæti þá pakkað og selt á einhvers konar verði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum alveg á sömu skoðun af nákvæmlega sömu ástæðum. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á þetta sem hefur komið fram í umræðunni sem er aukið aðgengi, aukin neysla. Það hefur meðal annars komið fram í skýrslu að þegar bjórinn var leyfður hér 1989 jókst neysla í lítrum talið en viðlíka aukning í alkóhóllítrum er ekki sú sama, heldur þvert á móti. Það er nánast sama neysla í alkóhóllítrum en um 480% aukning í lítrum. Menning hlýtur eitthvað að hafa um neysluna að segja. Hv. þingmaður kom í sinni fínu ræðu inn á þátt menningar í þessu. Getum við verið sammála um að þann þátt þurfi að skoða betur?
Virðulegur forseti. Ég er glöð yfir að við séum sammála um þetta vegna þess að mér finnst þetta hárrétt. Mér finnst það ekki rétt út frá því hvernig við höfum dreift vínbúðum um landið að aðgengi sé takmarkað. Þegar ég drakk áfengi man ég vel að ef mig langaði í áfengi á sunnudegi og vínbúðir voru lokaðar var ekki mikið mál að verða sér úti um það. Það var ekkert svartamarkaðsbrask, það var bara farið í það mál og því reddað. Ég held að aðgengissjónarmiðið sé ekki rétt. Ég held hins vegar að menningin og það samtal sem fólk á og uppvakning sem er að verða hægt og rólega í samfélaginu hafi miklu meiri áhrif. Ég held að það að fara í gegnum þessa umræðu muni færa okkur á enn þá [[Forseti hringir.]]betri stað og hef mikla trú á því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í flugvélum er okkur sagt að setja súrefnisgrímuna fyrst á okkur áður en við setjum hana á barnið við hliðina á okkur eða aðstoðum barn sem er með okkur á ferð til að geta aðstoðað barnið og til þess að geta verið til staðar. Þingmaðurinn kom inn á margbreytileika mannlegs eðlis og að starf ríkisins væri að grípa inn í hjá þeim sem lenda inn á óæskilegar brautir. Þá er það kannski spurning hvort við þurfum ekki að ræða það sem getur hjálpað. Alveg eins og í bókinni Áfengi - engin venjuleg neysluvara sem við höfum mikið gluggað í í sambandi við þetta mál standa tíu leiðir upp úr til að draga úr skaðlegum áhrifum. Þetta eru leiðir til að draga úr skaðlegum áhrifum áfengisneyslu. Er þá ekki hlutverk ríkisins að nota þær leiðir, eins og aldurstakmarkanir við áfengiskaup, ríkiseinkasölu áfengis, takmarkanir á sölutíma og söludögum, fjölda sölustaða, áfengisskatta, [[Forseti hringir.]]stjórna þá verði og annað?
Virðulegur forseti. Takk fyrir þetta. Ég náði ekki alveg hvort það var einhver bein spurning til mín.
Mig langar að ræða þessa hluti sem geta hjálpað fólki til að draga úr …
Já, varðandi það að draga úr áfengisneyslu held ég að ekkert sé því til fyrirstöðu að breyta því hvernig þessi vara er seld, að halda því áfram. Ég held að það séu alveg mikilvægir hlutir, ég dreg ekki úr því. Það sem truflar mig er að ég upplifi samtalið sem sumir eru í hérna eins og að við séum með eitthvert fyrirkomulag sem sé bara gott og í lagi og þess vegna þurfi ekki að breyta neinu. Staðreyndin er sú að þeir sem fara hvað verst út úr áfengisneyslu, svo ég fókuseri á þær neikvæðu hliðar, fá ekki þá hjálp sem þeir þurfa á að halda í dag.
Hæstv. forseti. Ég þakka svarið. Það er margt sem við þurfum að breyta í fyrirkomulaginu, t.d. forgangsröðinni í því hvað ríkið setur til þess að vinna gegn skaðlegum áhrifum áfengisneyslu. Forvarnir hafa títt verið ræddar í þessum ræðustól sem mótvægisaðgerðir við því sem gæti skeð samkvæmt rannsóknum ef þetta frumvarp gengur í gegn, þ.e. að aðgengi muni auka áfengisneyslu ungmenna. Ef ég tala við ungt fólk í kringum mig og spyr: Hvað fékk þig til að hætta að drekka eða af hverju drekkurðu ekki? eru ástæðurnar oftast reynslan eftir að fólk hafði prófað það. Unga fólkið varð veikt af því, það var engin stjórn á drykkjunni eða gjörðum, því fannst þetta vont á bragðið eða þá að það drakk ekki vegna þess að foreldrar voru með áfengisvandamál eða því finnst áfengi dýrt og vill gera eitthvað annað við peninginn sinn sem því finnst gáfulegra. Þetta eru allt rök en þá er spurningin hvort forvarnirnar eigi að vera eini punkturinn sem við einblínum á [[Forseti hringir.]]með samþykkt þessa frumvarps eða hvort einnig séu aðrar leiðir.
Virðulegur forseti. Ég hugsa að bæði sú áhersla sem er sett á auknar forvarnir í frumvarpinu og líka þetta samtal heilt yfir, eins og þú nefnir að hafa rætt við fólk í kringum þig - ég hef rætt við fólk í kringum mig. Mér finnst áhugi á þessu máli. Ég mundi fagna því mjög ef Alþingi gæti leyst úr þessu stóra máli þannig að vel væri og að í kjölfarið ætti sér stað góð umræða um áfengi og áfengisneyslu heilt yfir. En ef við lítum yfir þetta samfélagslega mál sem við höfum einhvern veginn tekið ákvörðun um að sé í lagi vantar hvað mest upp á meðferðarúrræði fyrir konur, eins og ég nefndi, og fjölbreyttari meðferðarúrræði. Ég hef þá trú og þær rannsóknir og þær breytingar sem ég hef fylgst með í þessari umræðu allri - það eru að opnast [[Forseti hringir.]]fleiri leiðir til að takast á við afleiðingar ofneyslu eða misnotkunar áfengis.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mér finnst reyndar nokkrar þversagnir í því sem hv. þingmaður ræddi áðan og mig langar bara, svo ég skilji, að heyra aðeins ofan í hana með þær. Í fyrsta lagi talaði hv. þingmaður um að við réðum ekki við ástandið eins og það er í dag. Ég er algjörlega sammála því og þess vegna spyr ég: Er það leið til úrbóta að leggja til breytingu á dreifingu áfengis sem hefur sannanlega í för með sér væntanlega allt að 40% aukningu drukkinna lítra hreins áfengis á mann? Er það vænlegt til árangurs þegar við ráðum þegar ekki við ástandið eins og það er núna? Er þá vænlegt til árangurs að losa um sölu áfengis þannig að við fáum yfir okkur þessa 4 lítra aukningu á mann á ári?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum spurninguna. Ég get alveg skilið áhyggjurnar og kannski að einhverju leyti að það gæti litið út sem það væru mótsagnir í því sem ég er að segja, en það sem ég meina er að mér finnst rót vandans liggja í því að það er ekki talað um áfengi eins og áfengi er. Mér finnst oft rætt um það eins og það sé afmarkaður hópur sem eigi í vandræðum með áfengi. Það geta allir misst tök á áfengisneyslu sinni, þar spila mjög inn í félagslegar aðstæður og umhverfi viðkomandi. Það er mín trú. Ég er ekki svo viss um að þessi 40 aukalítrar, eða hvað sem þingmaðurinn nefndi, muni endilega skella á okkur með þessum hætti. Ég hugsa að með því að opna þetta upp eins og lagt er til komum við þessu líka af herðum ríkisins sem mér finnst ákveðin skilaboð [[Forseti hringir.]]út í samfélagið og snúast um ábyrgð. Ég vil ekki taka ábyrgð á því að við séum að selja áfengi.
Hæstv. forseti. Ég er ekki sammála því að við tölum um áfengi eins og það sé eitthvað annað en það er. Ég er heldur ekki sammála um að við vitum ekki hverjir verða fyrir barðinu á því. Ég skil hv. þingmann þannig að við séum eingöngu núna að tala um áfengissýki eða alkóhólisma eða eitthvað slíkt, en það er bara toppurinn á ísjakanum. Meiri áfengisneyslu, t.d. 4 lítrum af hreinum vínanda á mann á ári, fylgja ótal nýgengi krabbameina, hjartasjúkdómar og lifrarskemmdir. Það er kannski það stóra. Þegar þingmaðurinn segir að við eigum ekki að taka ábyrgð á þessu með því að selja þetta spyr ég: Ætla kaupmenn að taka ábyrgð á því að selja þetta? Hvernig ætla þeir að gera það? Er þá ekki betra að það séu nokkrar hömlur á þessari sölu en að hleypa því þangað?
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði hérna áðan held ég að þessi salur sé fullfær um að setja lög og reglur um það hvernig þessi sala færi fram þannig að hún væri sem skynsamlegust og eðlilegust. Ég held líka að við getum ekki tekið út fyrir sviga að mannlegt eðli er ekki eitthvert línulegt ferli sem við getum sett upp í excel. Fólk gerir alls konar hluti sem eru mjög furðulegir og meika ekki sens. Varðandi alla þá sjúkdóma sem hv. þingmaður nefndi skipta margir aðrir þættir þar líka mjög miklu. Ef við ætlum að fara þá leið að setja lög og reglur um alla þá þætti lendum við mjög fljótt í ógöngum. Það eina sem við getum gert sem er ábyrgt af stjórnvaldi að gera er að veita upplýsingar og heilbrigðisþjónustu, félagslega þjónustu og sálfræðiþjónustu, og sjá til þess að fólk geti haft sæmilega í sig og á til þess að hér geti orðið gott og gilt samfélag og [[Forseti hringir.]]lífsgæði.
Hæstv. forseti. Það er við hæfi að það ólánsmál sem nú er komið aftur inn í sali Alþingis hafi fengið málsnúmerið 13 og að það skuli vera á þingskjali 13. Reyndar átti að taka það fyrir á 13. fundi Alþingis en það tókst ekki. Ég græt það ekki. Að því slepptu er þetta mál alvarlegra nú en í fyrra. Hvers vegna? Vegna þess að við vitum meira núna, alla vega sá sem hér stendur, um afleiðingar þess að láta áfengi laust í matvörubúðir en við vissum í fyrra. Við erum búin að fá og fengum einnig í fyrra umsagnir frá ótal mörgum aðilum sem eru nánast allir sammála um að þetta sé slæmt skref, þetta sé skref sem við eigum ekki að stíga. Það er alveg sama hvort það er landlæknir, Læknafélag Íslands, Félag íslenskra hjúkrunarfræðingar, Barnaheill, Félag íslenskra félagsráðgjafa, það eru allir sammála um að þetta sé skref sem við eigum ekki að taka. Hér segir til dæmis í einni umsögn sem ég tek nánast af handahófi, umsögn Rannsóknastofnunar í barna- og fjölskylduvernd um frumvarpið sem fram kom í fyrra, með leyfi forseta: „Með þessu frumvarpi er einnig gengið gegn þeirri velferðarstefnu sem öll Norðurlöndin hafa fylkt sér um og er fjölmörgum ríkjum fyrirmynd í stefnumörkun um stýrt aðgengi að áfengi og öðrum vímuefnum.“ Þetta er bara ein umsögn. Þær eru eiginlega allar á sömu lund nema frá nokkrum hagsmunaaðilum, t.d. Sambandi ungra sjálfstæðismanna með mikilli virðingu fyrir þeim félagsskap. Nánast allir aðrir vara okkur við því að stíga þetta skref. Landlæknir segir meðal annars, með leyfi forseta: „Á grundvelli bestu fáanlegra gagna og við skoðun á niðurstöðum rannsókna og ráðlegginga frá m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um aðgerðir í áfengismálum er takmarkað aðgengi að áfengi ein skilvirkasta leiðin til að sporna við aukinni áfengisneyslu og um leið að draga úr þeim skaða sem getur hlotist af áfengisneyslu. Endurspeglast þessi afstaða stofnunarinnar m.a. í stefnumörkun hennar til ársins 2020 undir heitinu Heilsa 2020.“ Hér segir líka, herra forseti, í skýrslu frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að hún leggi til fimm atriði sem þjóðir fylgi til þess að reyna að koma í veg fyrir óæskileg og óendurkræf áhrif af neyslu áfengis. Þau eru: að halda sölu áfengis, annaðhvort gera hana leyfisskylda eða selja hana á vegum opinberra aðila, að hafa hemil á fjölda og staðsetningu þeirra söluaðila sem selja áfengi, að setja í reglur hversu lengi afgreiðslutími varir, þ.e. hvern dag í viku, að setja skynsamlegan lágmarksaldur þeirra sem „mega neyta áfengis“, að setja reglur um drykkju á opinberum stöðum. Fimm atriði. Ég gæti haldið áfram mjög lengi að tala hér um lýðheilsuþáttinn í þessu máli. Það er búið að gera það mjög vel í dag. Menn hafa sagt að við sem tölum á móti þessu máli séum svolítið föst í því að tala um lýðheilsu en við tölum ekki nógu mikið um fjárbindingu ríkisins af þessari starfsemi. Fjárbinding ríkisins af þessari starfsemi er, með mikilli virðingu, bara kanill, 6 milljarðar, segja menn. Ef ÁTVR yrði auglýst til sölu á morgun á 6 milljarða mundi ég örugglega gera tilboð, alveg klárlega. Þessir 6 milljarðar eru fjögurra ára arður í ríkissjóð. Það eru öll ósköpin. Hversu lengi duga 6 milljarðar til að takast á við afleiðingar þess að hér aukist áfengisneysla á mann um 4 l af hreinum vínandi á ári? Hversu lengi? Hvað ætli þeir dugi fyrir margar lifrarígræðslur? Hvað ætli þeir dugi fyrir marga hjartauppskurði? Hvað ætli þeir dugi fyrir mikið af lyfjum gegn sykursýki? Krabbameinin öll sem talin eru upp í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar eru hrollvekjandi lestur, krabbamein frá munni og alveg niður í endaþarm. Brjóstakrabbamein hjá konum eykst verulega af aukinni áfengisneyslu. Það er einmitt talað um það í þessari skýrslu að núna sé áfengisneysla helst að aukast í heiminum meðal kvenna. Það er næsta víst að sýnileg aukin áfengisneysla - það þarf ekki að fara um það orðum vegna þess að það kemur fram á svo mörgum stöðum í þeim umsögnum sem hér hafa komið, þ.e. ef áfengissölu yrði sleppt lausri í matvöruverslanir - mundi væntanlega fyrst og fremst koma niður hjá konunum. Ég tel það næsta víst. Núna er talið að um 7,6% dauðsfalla karlmanna á aldrinum 15–59 ára á heimsvísu stafi af áfengisneyslu eða áfengistengdum sjúkdómum. Þetta hlutfall er nú 4% hjá konum. En síðan af því að mönnum hefur orðið tíðrætt um hvað það sé ríkinu dýrt að selja áfengi þá er það hreinasta firra. Hér segir á bls. 9 í greinargerð: „Gera má ráð fyrir að sala á tóbaki standi undir um þriðjungi af rekstrartekjum ÁTVR og að stór hluti 1,5 milljarða kr. arðgreiðslu ÁTVR í ríkissjóð komi til vegna tóbakssölu.“ Þetta er reyndar hvergi rökstutt. En síðan kemur þessi dásamlega setning: „Sú spurning verður sérstaklega áleitin í ljósi þess að einkarekstur er jafnan hagkvæmari en opinber rekstur.“ - Dásamlegt. Nú verður mér hugsað til eftirlitsiðnaðarins sem var einkavæddur hér fyrir nokkrum árum. Allar blessuðu verkfræðistofurnar, með mikilli virðingu, sem selja nú ríkinu nota bene þjónustu sem ríkið hafði sjálft á hendi áður. Hvað ætli sé mikil hagkvæmni þar? Ég eyddi dálitlum tíma í það í ræðu minn í fyrra að tala um hverjir mundu hagnast á þessu frumvarpi og ég taldi upp þá sem mundu ekki hagnast á því, þ.e. ungt fólk, fjölskyldufólk, þá sem eru veikir fyrir víni o.fl. Ég fann tvo aðila sem gætu hagnast á þessu, þ.e. stóru verslunarkeðjurnar sem ráða öllu hérna. Þá segi ég aftur: Eigum við á Alþingi að afhenda þremur keðjum sem hafa 90% af smásölumarkaðnum allt í einu 10% veltuaukningu ofan á það sem þær selja í dag? 25 milljarða ofan á þá 220 milljarða sem þær selja fyrir í dag? Þetta mundi náttúrlega stúta öllum smákaupmönnum í landinu, á fyrsta degi. Þá kemur fullyrðingin um að þetta komi á einhvern hátt landsbyggðinni til góða, að menn muni allt í einu rjúka til og setja upp áfengisútsölu á Kópaskeri með 140 tegundum, einkaaðili. Mér þætti gaman að sjá það, eins og stendur í kvæðinu. Ég held að þetta sé algjör firra. Flutningsmaður þessa frumvarps sagði í upphafsorðum sínum í morgun að fólkið í landinu treysti okkur ekki. Það er alveg rétt hjá honum, fólkið í landinu treystir okkur ekki. Það er mjög miður. Skyldi fólkið í landinu ekki treysta okkur af því að það sér þessa forgangsröðun, að við erum að ræða hér að setja áfengi í matvörubúðir og setjum það í forgang á þinginu? Gæti verið að það sé þess vegna sem fólkið í landinu treystir okkur ekki? Það kæmi mér ekkert á óvart. Svo segir í 21. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Útsöluverð á áfengi er frjálst en óheimilt er að selja áfengi undir kostnaðarverði.“ - Svo mörg voru þau orð. Það var kannski þess vegna sem fulltrúar verslunarinnar sem komu á nefndarfund í fyrra gátu ekki svarað því þegar þeir voru spurðir að því beint hvort þeir mundu sætta sig við sömu álagningu í heildsölu og smásölu og ÁTVR. Þeir gátu ekki svarað því. Eitt í viðbót sem kom frá Samtökum iðnaðarins í fyrra. Því hefur verið haldið fram, og ég hef meðal annars haldið því fram og menn hafa blásið á það, að innheimta áfengisgjalda verði erfiðari og torsóttari fyrir ríkissjóð eftir þessa breytingu. Hvað segja Samtök iðnaðarins? Það er nauðsynlegt að breyta greiðslu á áfengisgjaldi vegna þess að við sem innheimtum það, þ.e. verslunin, getum ekki fjármagnað þetta þannig að það þarf að setja gjaldið í sömu kategóríu og virðisaukaskatt, þ.e. að skila áfengisgjaldi einu sinni á tveggja mánaða fresti. Hvernig er þetta í dag? ÁTVR skilar áfengisgjaldi í ríkissjóð tvisvar í mánuði, upp á dag, upp á klukkutíma. Þetta eru engir smáaurar, þetta eru nokkur hundruð milljónir á mánuði. Á þá ríkissjóður að minnka fjárstreymi sitt um nokkur hundruð milljónir á mánuði af því að það er svo erfitt fyrir kaupmenn að innheimta áfengisgjald og standa skil á því nema á tveggja mánaða fresti? Þau eru öll að koma fram varnaðarorðin sem margir höfðu hér uppi í fyrra, þar á meðal sá sem hér stendur. Slæmt var þetta mál í fyrra en það er enn verra nú. Ég segi það satt, af því að talað var um það hér í morgun að þessi umræða yrði og væri á tilfinninganótum, að ég er algjörlega tilfinningalaus í þessu máli, alveg ískaldur. Ég reyni að vera það í öllum málum sem ég tek afstöðu til á þessum stað. Ég velti fyrir mér þeim möguleikum sem eru í stöðunni, þeim umsögnum sem koma um málin og tek ákvörðun eftir það. Í þessu máli eru engar tilfinningar, ekki nokkrar. Þetta snýst einfaldlega um það hvort við viljum fórna hér lýðheilsumarkmiðum og þetta snýst um það hvort við viljum hækka vöruverð. Þá kemur spurningin um frelsið, að hafa frelsi. Þá segir maður: Frelsi fyrir hverja? Á öðrum vængnum eru nokkrir kaupmenn sem munu hafa frelsi til þess að selja áfengi og hagnast vel á því. Hverjir eru hinum megin? Það eru börnin í landinu, það eru ungmennin. Það er búið að tala mikið um að unglingadrykkja sé minnst hér á landi af mörgum löndum. Það er alveg hárrétt, við erum mjög heppin. Þetta kemur í kjölfarið á því átaki sem var gert hér í kringum aldamótin síðustu. Svo er aftur á móti önnur drykkja á Íslandi sem er mikið vandamál, það er öldungadrykkja, hún fer vaxandi. Bæði fólk á miðjum aldri og á mínum aldri fyllir móttökuna hjá SÁÁ á hverjum einasta morgni af því að það höndlar ekki áfengi og þeir sem eru enn eldri, heimahlynning segir að því miður sé aldrað fólk oft ofurölvi þegar komið er til þess. Þetta er oft og tíðum fólk sem hefur byrjað að drekka mjög seint á ævinni þannig að þetta er vaxandi vandamál. Eftir að hafa fengið allar þessar umsagnir - það er til dæmis mjög glögg umsögn um hvað gerðist í Póllandi þegar menn fóru með áfengi þaðan út úr ríkisbúðum í almennar verslanir. Það sem gerðist þar var í stuttu máli að neyslan stórjókst, tekjur ríkisins minnkuðu, glæpum fjölgaði og sjúkdómum fjölgaði. Mjög einfalt. Hér er líka ágætisgreinargerð um hvað gerðist þegar Svíar tóku öl úr matvöruverslunum. Drykkja minnkaði þegar. Hér segir, með leyfi forseta: „Áfengisneysla einstaklings var 8% minni árið 1979 miðað við árið 1977“ þegar bjór var tekinn úr búðum. „Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkaði umtalsvert á árunum 1978–1984, sérstaklega meðal ungmenna.“ „Tíðni skorpulifur var sérstaklega há yfir tímabilið sem miðlungssterkur bjór var leyfður í matvöruverslunum.“ Hvað gerðist eftir 1977? Umferðarslysum fækkaði um 15% meðal 10–19 ára, 39–40 ára og 60+ eftir að bjórinn var tekinn þaðan út. Hvað ætlum við að gera með þetta? Í alvöru. Ef snúið verði við aftur þá segja menn: Við erum búnir að búa til líkan, aukning um 1 l af alkóhóli í áfengisneyslu mundi auka tíðni dauðsfalla vegna áfengisneyslu um 9,5% í Noregi og 9,7% í Svíþjóð. Við erum að ganga hérna út í eitthvað sem mundi auka neysluna um 4 l á mann á ári. Ég segir sannarlega, herra forseti, eftir þetta og ég mun koma inn á það í fleiri ræðum að þetta [[Forseti hringir.]]ólánsskref er ekki verjandi að taka.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Sú sem hér stendur átti þar til fyrir nokkrum dögum sæti í velferðarnefnd Norðurlandaráðs. Þar unnum við mikið með heilbrigðisráðherrum Norðurlandanna og við unnum mikið með alls konar plögg sem Norðurlöndin höfðu öll undirritað í sameiningu og skuldbundu sig til að vinna eftir. Manni fannst alveg sjálfsagt að þjóðirnar ynnu saman að rosalega mörgu í þessum gögnum. Mér finnst umræðan hérna gera þau plögg sem við höfum undirskrifað svolítið ómerkileg. Umræðurnar erlendis eru undrun, fólk í öðrum löndum minnir mig á baráttu þjóða sem eiga í vanda og eru að reyna að snúa þessari þróun við hjá sér. Þá spyr ég hvert við erum að fara með stefnu Íslands, þessa áfengis- og vímuefnavandamálastefnu sem við höfum líka undirritað hér á landi. Hefur þingmaðurinn eitthvað velt því fyrir sér og lítur hann svo á að við séum í rauninni að ógilda þá samninga sem við höfum undirritað með því að samþykkja þetta frumvarp?
Hæstv. forseti. Ég mundi kannski ekki taka svo djúpt í árinni, en ég held að óhætt sé að segja að við mundum ekki framfylgja þeim með sama hætti og áður var. Það er margt óskiljanlegt í þessu máli. Eitt af því er að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur beinlínis sagt að aðrar þjóðir, sérstaklega í Evrópu þar sem áfengisneysla er miklu meiri en víða annars staðar í heiminum, ættu að fara að dæmi Íslendinga, Norðmanna, Svía og Finna og setja sölu áfengis inn í ríkisstýrð batterí. Hún mælir með að farið sé að því sem við gerum vel og þá ætlum við að hætta því sem við gerum vel og fara að gera eitthvað illa. Ég skil það ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka svörin. Þingmaðurinn kom í ræðu sinni inn á lífsstílssjúkdóma og þá aukningu sem talin er að verði í þeim og þá helst hjá konum. Rannsóknir hafa sýnt að aukningin verði einna helst hjá heimavinnandi húsmæðrum, þeim sem versla fyrir heimilið, fara í verslunina og sækja aðföngin. Ég sá úttekt á kostnaðarþáttum sem tengjast áfengisneyslu, m.a. heilbrigðisþjónustu, félagslegri umönnun, afbrotum, ölvunarakstri og vinnutapi. Þessir kostnaðarliðir mundu koma á ríkið og svo eru kostnaðarliðir sem erfitt er að meta, þ.e. þjáning, dauðsföll og annað út af of mikilli neyslu áfengis. Telur þingmaðurinn réttlætanlegt að greiða frekar fyrir þá kostnaðarþætti sem tengjast áfengisneyslu en kostnað við rekstur á ÁTVR?
Ég hef sagt það og sagði í ræðu minni áðan að kostnaðurinn við rekstur ÁTVR er ekki meiri en svo að ÁTVR skilar 1,5 milljörðum á ári í arð inn í ríkissjóð, t.d. á þessu ári. Auðvitað dugar það hvergi til að greiða fyrir afleiðingarnar af áfengisneyslu, þ.e. meðferðarúrræði til að lækna sjúkdóma sem fylgja áfengisneyslunni. Þess vegna finnst mér í meira lagi mikill galskapur að sleppa þó þeim tekjum sem við fáum sannarlega fyrir sölu áfengis inn í ríkiskassann, að afsala okkur þeim tekjum og standa frammi fyrir miklu stærra vandamáli en við gerum eins og ástandið er í dag. Að því leyti til finnst mér það alls ekki rétt eins og kom fram hjá mér áðan.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það eru greinilega einstaklingar úti í bæ sem fylgjast vel með umræðunni í dag því að ég hef fengið pósta þar sem fólk vill leggja mál til umræðunnar. Ég fékk upplýsingar um að í þættinum Ísland í bítið hefði á mánudaginn verið talað um rekstrargrundvöll og samanburð á milli smávöruverslunarinnar, þ.e. rýrnun í smávöruverslun, og svo er einstaklingur úti í bæ búinn að yfirfæra þetta á ÁTVR og tölur sem til eru um það. En það var umræða í Ísland í bítið á mánudaginn um að stolið hefði fyrir 6 milljarða í smávöruverslun. Það er tæplega 2% óútskýrð rýrnun, en óútskýrð rýrnun hjá ÁTVR er 0,03%. Það munar talsvert miklu. Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður sé sammála mér um að þetta gæti verið vegna þess að ÁTVR hefur á að skipa mjög öflugu innra eftirliti í starfi sínu og hefur mikla og góða stefnu varðandi þá þætti sem snúa líka meðal annars að forvarnamálum. Mig langar að heyra hvað hann segir um það.
Hæstv. forseti. Ég tek algjörlega undir þetta með hv. þingmanni. Ég er búinn að fylgjast með rekstri ÁTVR í gegnum þó nokkurn tíma og veit að hún hefur mjög öflugt innra eftirlit og mjög öfluga starfsmannastefnu. Hún hefur líka mjög öflugar varnir gegn þjófnaði úr búðunum. Ég hef haldið því fram að með því að flytja áfengissöluna út í búðir muni vöruverð í landinu hækka. Ég er alveg sannfærður um að rýrnun í þessum vörum muni aukast líka þegar þær fara út í fleiri verslanir. Kostnaðurinn af þeirri rýrnun mundi lenda, alveg eins og herkostnaðurinn af þessum tilflutningi, á almenningi í hærra vöruverði yfir höfuð. Sala áfengis í matvöruverslunum mun alveg klárlega hækka verð á matvörum í landinu. Bara húsnæðið sem fer undir þegar sölustöðum fjölgar kallar á mjög mikinn kostnað.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom svolítið inn á það sem ég ætlaði að spyrja hann að í seinna andsvari mínu. Það kemur fram í þeirri samantekt sem gerð var að markmið ÁTVR sé að rýrnunin fari ekki yfir 0,06% en er 0,03%. Ef rýrnunin á almenna markaðnum, smávörumarkaði, færist yfir til ÁTVR er þetta 1,6% af rýrnun sem er talsvert fyrir ofan markmið ÁTVR. Hv. þingmaður er mikill talsmaður neytenda, mjög duglegur að tala fyrir þeim í ræðustól og á lof skilið fyrir það. Ég ætlaði bara að spyrja, sem hann kom að áðan, hvort hann væri ekki sammála mér í því að þetta sem hann kom svolítið inn á áðan mundi ekki einmitt líklega skila sér í hærra vöruverði, ekki eingöngu á áfengi, heldur allri þeirri nauðsynjavöru sem heimilin þurfa á að halda í landinu.
Hæstv. forseti. Jú, ég er eindregið þeirrar skoðunar að færsla áfengis til matvöruverslana muni hækka verð á allri matvöru. Það er margt sem veldur því, m.a. það að þá þarf að ráða inn í verslanirnar eldra fólk en er oft að vinna í verslunum núna. Það fer heldur ekki hjá því ef útsölustöðum fjölgar úr 39 upp í kannski 200. Í dag er allt það húsnæði Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins sem áfengi er selt í 12 þús. fermetrar. Til samanburðar er Hagkaupsverslunin í Smáralind 10 þús. fermetrar. Menn sjá bara í hendi sér að ef við segjum að það verði línuleg aukning í fermetrunum muni þeim fjölga um líklega 30 þúsund. Þó að þetta húsnæði sé til geri ég ekki ráð fyrir að það verði látið undir áfengi fyrir ekki neitt. Ég geri ráð fyrir að leiga komi til þannig að vitaskuld mun þetta hækka vöruverð í landinu.
Virðulegur forseti. Mér þykir leitt að heyra að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hafi ekki tilfinningar í þessu máli. Mér finnst þetta einmitt vera eitt af þeim málum sem rata til umræðu á Alþingi þar sem tilfinningar eiga einmitt að fá að koma í ljós. Ég segi það fyrir mitt leyti að ég hef miklar tilfinningar í þessu máli. Það er ekki loku fyrir það skotið að ég leyfi þeim tilfinningum að flæða hér fram í ræðu síðar í dag ef ég kemst á mælendaskrá. Mig langar að vita hvort andstaða hv. þingmanns, sem hér flutti ræðu, byggist á áhyggjum hans af fjárhagsafkomu ríkissjóðs eða hvort sú andstaða byggist á einhverjum lýðheilsusjónarmiðum, því að miðað við ræðu hans fer það ekki endilega saman, þ.e. tekjurnar sem ríkið hefur af áfengissölunni, sem hv. þingmaður vill hafa sem mestar, og aðgengi að áfengi.
Hæstv. forseti. Jú, ég tel einmitt að það sé samkvæmni í því sem fram kom í ræðu minni áðan. Ég ætla ekki að gera lítið úr tilfinningum hv. þingmanns, en ég hef tilhneigingu til að horfa á málið út frá köldu hagsmunamati og mér finnst það eiginlega ískalt ef við stöndum frammi fyrir því að hér verði mjög aukið nýgengi krabbameina, auknir hjartasjúkdómar, lifrarsjúkdómar og fleira, ofan á áfengisvandann, sem er náttúrlega ærinn. Ég tel að með því að halda verði háu eins og gert er - ég sé fram á og finnst það verra að áfengi muni hækka þegar það fer í almennar verslanir. Hvers vegna? Vegna þess að ég vil hækka verð á áfengi og láta auknar tekjur af því fara í ríkissjóð. Ég vil ekki hækka áfengi til þess að tekjur af því fari í vasa kaupmanna. Ef við viljum ná betur utan um þann kostnað sem við höfum af áfengissölu eigum við að hækka áfengisverðið en selja áfengi áfram [[Forseti hringir.]]á vegum ríkisins.
Virðulegur forseti. Mér fannst hv. þingmaður ekki svara spurningu minni varðandi aðgengið. Fyrir liggur að það eru hátt í 50 áfengisverslanir úti um allt land. Þeim hefur farið fjölgandi undanfarin ár og aðgengið að áfengi hefur verið aukið markvisst m.a. með lengdum afgreiðslutíma og fjölgun verslana sem hafa margar hverjar jafnvel verið staðsettar í barnafataverslunum á landsbyggðinni. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji ekki miklu frekar þörf á því að takmarka aðgengið og af hverju hann hafi þá ekki barist gegn lengingu afgreiðslutíma og fjölgun verslana. Kannski hefur hann gert það. Ég vil að lokum nefna að það er nýtt fyrir mér ef eitt form af verslunarrekstri umfram annað getur komið í veg fyrir sjúkdóma. Það þykja mér fréttir. Það er nokkuð sem hægt væri að nota [[Forseti hringir.]]á öðrum vettvangi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þennan netta útúrsnúning. Ég get ekki skilið að komið hafi fram í mínu máli að það dragi úr sjúkdómum að ein verslunartegund selji áfengi [[Gripið fram í.]]frekar en önnur af því að … [[Gripið fram í.]]Ja, það hefur verið sýnt fram á það í mörgum skýrslum sem hér liggja fyrir að fjölgun hillumetra og fjölgun opnunarklukkutíma eykur sölu verulega. En af því að hv. þingmaður spurði um fjölgun verslana ÁTVR, sem eru 39 í dag ef ég kann að telja rétt, kemur fram í skjali frá landlækni að aukningin í áfengislítrum á mann á ári er ekki vegna sölu áfengis úr ÁTVR, hún fer fram annars staðar. Salan hefur aukist þar sem aðgengið hefur orðið meira og meira og sýnileikinn meiri, t.d. eins og á veitingastöðum. Það hefur ekkert með stefnu ríkisins í áfengismálum að gera hversu margir veitingastaðir eru settir upp á landinu á hverjum tíma. En þetta skjal er ég fús til að sýna hv. þingmanni því að það kemur mjög skýrt og ljóst fram þar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þátttöku hans í umræðunni um þetta mál. Mig langar að spyrja hann hvort Vínbúðin sé ekki eiginlega komin í stórverslun. Er Vínbúðin ekki búin að staðsetja sig í stærstu verslunarmiðstöðvum landsins eða við hliðina á stórmarkaðnum? Ég er að pæla hvernig kaupmaðurinn á horninu fer frá því. Getur hv. þingmaður bent mér á Vínbúð sem er nálægt kaupmanninum á horninu?
Hæstv. forseti. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá hv. þingmanni frekar en mér að kaupmönnum á horninu hefur fækkað mjög undanfarna tvo til þrjá áratugi, hugsanlega út af því að vínbúðum er yfirleitt plantað, eins og hann segir réttilega, nálægt stórmörkuðum. Það í sjálfu sér skemmir svolítið þau rök að menn þurfi að gera sér extra-ferð, eins og segir í greinargerð frumvarpsins, til að kaupa áfengi ef þeir fara út í verslun, því að venjulega er þetta mjög nálægt. Það hefur komið hér fram að það ætti að vera freisting hverjum manni sem gengur inn í Smáralind að ganga fram hjá áfengisverslun þá labba ég nú yfirleitt hinum megin inn í verslunina fram hjá Debenhams, það er ekkert áfengi þar sem freistar nokkurs manns. Menn þurfa nú að gera sér góða ferð til þess að komast að áfengisverslun þeim megin frá. Það hefur fækkað í hópi kaupmanna og það mun gera það enn ef þetta frumvarp verður að veruleika.
Virðulegur forseti. Við erum þá ekki sammála um að kaupmaðurinn á horninu gæti nýtt núverandi verslunarhúsnæði betur með því að fjölga vörutegundunum og auka veltuna við núverandi fjárfestingu. Er það rétt skilið hjá mér? Og hvað finnst hv. þingmanni um þá mismunun sem ríkið er að bjóða? Ríkið er að bjóða löglegt eitur, við skulum orða það þannig, en það býður aðeins sumum bæjarfélögum upp á það en ekki öðrum. Mig langar einnig til að spyrja hann að því hvort hann sé eitthvað á móti þeim skilyrðum sem versluninni eru sett í frumvarpinu. Ef verslunin fengi frelsi til að selja þessa vöru þá eru sett viss skilyrði, hefur hv. þingmaður eitthvað á móti þeim skilyrðum?
Hæstv. forseti. Þetta voru nú nokkrar spurningar. Ég ætla að reyna að muna þær. Skilyrðin í frumvarpinu - í sjálfu sér hef ég ekki athugasemdir við þau, þau eru alveg þokkaleg. Hvað varðar mismunun ríkisins gagnvart sveitarfélögum - jú, það er þannig að ÁTVR hefur ákveðna stefnu hvað varðar fjölda íbúa eða eitthvað slíkt. Ég man ekki til þess að það hafi gerst um langa hríð að ef íbúar sveitarfélags hafa beðið um það hafi þeirri ósk verið neitað. Nú er ég að tala eftir minni að vísu, en það er kannski fjölgunin á þessum útsölustöðum sem við erum að tala um hér, fjölgunin kemur til úti á landi og kom í mjög mörgum tilfellum í staðinn fyrir póstútibúin sem dreifðu þessari vöru áður. Nú er reyndar búið að leggja þau af mörg. Ég styð ekki mismunun milli sveitarfélaga. En ég nefni sem dæmi einn af mínum uppáhaldsstöðum, [[Forseti hringir.]]Árneshrepp á Ströndum, með 36 íbúa; ég vænti þess að sé dálítið stirt að setja þar upp áfengisverslun. Ég reikna ekki með því að kaupmaðurinn mundi gera það heldur.
Hæstv. forseti. Frá því að þetta frumvarp var lagt fyrst fram hef ég farið í ótal margar heimsóknir til félagasamtaka, ég hef átt póstsamskipti við fólk, ég hef átt samtöl við fólk og reynt að afla mér eins mikilla upplýsinga um málið og ég get. Og þó svo að flest þessi félagasamtök séu mótfallin því að þetta frumvarp verði samþykkt og fólk komi og segi mér sínar reynslusögur sem eru oft alveg hræðilegar þá á ég aldrei eftir að geta sagt að ég skilji þá aðstöðu sem sumt fólk lifir við, að það vakni á morgnana og hugsi á hverjum einasta degi um áfengi eða næsta sopa. En ég get tekið skoðanir þessa fólks til greina og ég get reynt að tala fyrir það hérna inni. Ég get reynt að benda á þá þætti sem það hefur ítrekað sagt mér frá í þessum heimsóknum og samskiptum. Áfengi er ekki bannað í dag. Við getum farið í áfengisverslanir og keypt okkur áfengi. Við þurfum ekki bara að fara í áfengisverslanir til þess, ég get komið í þorp þar sem er kannski engin áfengisverslun en þar er veitingastaður eða smábar þar sem hægt er að kaupa sér áfengi. Það að aðgengið verði meira en úrvalið minna er alveg rétt. Nokkrir af þeim einstaklingum sem ég hef hitt og talað við hafa einmitt sagt við mig: Ég get valið það að ganga ekki inn í stórar verslunarmiðstöðvar þar sem áfengisverslanir eru með gler sem veggi og útstillt í glugga. Ég get valið það að keyra ekki endilega um bílaplön fram hjá áfengisverslunum. En ég get ekki valið það og ég treysti ekki sjálfri mér til að ganga í gegnum matvöruverslun þar sem aðgengi að áfengi væri kannski auðveldara og það jafnvel sýnilegra. Það eru einstaklingar sem segja við mig að slíkt aðgengi sé bara það sem koma skal og fyrst við getum séð áfengi í gegnum glerið eða labbað í gegnum vissa innganga af verslunarmiðstöðvum og séð áfengi þá sé allt í lagi að stilla þessu út í matvöruverslunum, en ég tel að við þurfum kannski að hugsa aðeins um framsetninguna hjá okkur. Það að úrval sé minna í verslunum úti á landi á kannski ekki eftir að draga úr þeirri neyslu sem við óttumst að aukist mest, þ.e. hjá ungmennum. Ég tala fyrir mína hönd og kannski fleiri ungmenna þegar ég segi að þegar ég var að byrja að smakka áfengi þá var ég ekkert endilega að spyrja um hvaða árgangur þetta væri, hvar vínið væri framleitt eða hvaða þrúga þetta væri o.s.frv. Það snerist kannski frekar um að prófa sig áfram og að langa að prófa áfengi þannig að þótt úrvalið sé minna þá dregur það ekki úr neyslu. Ég sat í rúm tvö ár í velferðarnefnd Norðurlandaráðs á vegum Alþingis Íslendinga. Ég átti samtöl reglulega við fólk erlendis þar sem Íslandi var hrósað fyrir góðan árangur í að halda aftur af áfengisneyslu ungmenna. Fólk leit til Íslands og var oft að spyrja hvað réði helst hjá okkur. Hverju gat ég svarað? Það er þessi samfélagsleg ábyrgð á ÁTVR sem kemur bersýnilega í ljós í úrtökum og það er forvarnastarf, en ég tel að það skipti miklu máli að áfengi er selt í þessum verslunum. Þegar ég fór að glugga aðeins meira í mögulegar afleiðingar þess að leggja niður einkaleyfi ríkis á sölu áfengis þá skoðaði ég rannsóknir frá Svíþjóð um það að taka upp frjálsa verslun á áfengi. Þar voru tveir möguleikar sérstaklega teknir fyrir. Það var að skipta út einkaleyfi ríkis fyrir aðrar einkareknar verslanir með áfengissöluleyfi eða leyfa áfengissölu í matvöruverslunum. Fyrri leiðin er talin skila 17% aukningu í áfengisneyslu sem mundi fjölga dauðsföllum um 770, fjölga tilfellum líkamsárása um 8.500 og fjölga veikindadögum um nokkrar milljónir á ári og ég tek fram að þetta eru tölur frá Svíþjóð. En hinn möguleikinn, að leyfa áfengissölu í matvöruverslunum, er talinn skila 37,4% aukningu í áfengisneyslu sem mundi fjölga dauðsföllum um 2 þús., auka fjölda líkamsárása um 20 þús. og fjölda veikindadaga um meira en 10 milljónir á ári. Þessar tölur fengu mig til að hugsa um þetta í samhengi við Ísland og þá kostnaðarliði sem ég tel að við þurfum að horfa til ef við setjum áfengi yfir í matvöruverslanir. Þetta snýst ekki bara um þau útgjöld sem talað er um að rekstur ÁTVR hafi í för með sér, við erum ekki bara að fá hreinan hagnað eftir það, heldur þurfum við líka að leggja pening til heilbrigðisþjónustunnar, félagslegrar umönnunar, við þurfum að taka afleiðingum afbrota, ölvunaraksturs og vinnutaps. Ég tel að við eigum að horfa til þeirra þátta sem rannsóknir sýna að helst geta dregið úr skaðlegum áhrifum áfengisneyslu og það eru í fyrsta lagi aldurstakmarkanir við áfengiskaup. Við förum eftir því og ég vil líka nefna að þótt það sé ekki í lögum í dag að starfsmaður ÁTVR þurfi að vera tvítugur eða eldri þá hefur ÁTVR myndað sér þá stefnu sjálft að starfsmenn hjá ÁTVR séu ekki yngri en tvítugir og það starfar enginn hjá ÁTVR sem er yngri en tvítugur. Það má líka nefna aðra þætti sem geta dregið úr skaðlegum áhrifum og það er ríkiseinkasala áfengis, takmarkanir á sölutímum og söludögum, takmarkaður fjöldi sölustaða, áfengisskattar, lög um leyfilegt magn áfengis í blóði ökumanna, sem við vorum að ræða hérna fyrir nokkrum dögum. Í þeirri umræðu kom einmitt fram að það var fyrst árið 2014 sem enginn lést í umferðaróhappi af völdum ölvunaraksturs á Íslandi, 2014. Síðan þurfum við að hafa eftirlit með ölvunarakstri, ökuleyfissviptingu sem viðurlög við ölvunarakstri, ökuleyfi með skertum réttindum handa nýjum ökumönnum og úrræði handa fólki sem drekkur mikið, þ.e. áhættuhópnum. Við megum alls ekki gleyma því í þessari umræðu að horfa líka til áhættuhópsins sem er fólkið sem brýtur kannski af sér vegna þess sjúkdóms sem fíkn í áfengi er. Þegar ég fór að lesa bókina Áfengi - engin venjuleg neysluvara til að glöggva mig á því hvað fólk væri að tala um þegar það sagði að áfengi væri ekki eins og mjólk og brauð, ég vildi fá meiri þunga í þann punkt, ég vildi fá meiri rök fyrir því, þá brá mér svolítið. Fyrir augum mér blasti þetta stóra rit þar sem komu fram alls konar tengingar á milli margra þátta, þ.e. drykkjuvenjur, vímu-, fíknar- og eitrunaráhrifa, langvinnandi sjúkdóma, óhappa, aðkallandi félagslegra vandamála og langvinnari félagslegra vandamála. Öll þessi atriði tengjast á einhvern hátt. Þetta opnaði augun fyrir því að maður var kannski ekki búinn að hugsa það hvað einn lítill þáttur í áfengisneyslu getur haft stór áhrif á annan. Það var rætt svolítið um það áðan að sums staðar á landsbyggðinni væri verslun ÁTVR í raun inni í matvöruverslunum nú þegar. En ég veit til þess og get talið upp dæmi þar sem úrbætur hafa átt sér stað. Núna síðast kom ég inn í nýja verslun ÁTVR á Hólmavík þar sem búið er að loka aðganginum beint innan úr kjörbúðinni og fólk þarf núna að fara í gegnum sérinngang til að fara inn í áfengisverslunina. Það er athyglisvert fyrir okkur sem þekkjum kannski ekki áfengisvandann af eigin raun að fólk segir mér að það geti skipt mjög miklu fyrir það að ekki sé opið inn í verslunina, að áfengið sé ekki í leiðinni. Sem ung manneskja þá hef ég fengið mörg rök með og móti málinu frá ungu fólki sem hefur annaðhvort verið að velta því fyrir sér af hverju ég sé svona á móti þessu eða hvort ég gæti með einhverri breytingu verið með þessu. Ég hef alltaf lagt áherslu á það að mér finnst kerfið ekki í lagi eins og það er í dag. Mér finnst að við þurfum að leggja miklu meiri vigt í úrbótamál og þá ekki eingöngu forvarnir heldur líka styrki við þá sem þurfa að taka á vandamálinu síðar. Ég veit ekki með aðra hv. þingmenn hérna inni en þegar ég hóf störf á Alþingi lá fyrir plagg sem var unnið og undirritað 2013, um stefnu í áfengis- og vímuefnamálum til ársins 2020. Að þeirri stefnu unnu í hóp meðal annars fulltrúar frá embætti landlæknis, innanríkisráðuneytinu, mennta- og menningarmálaráðuneytinu og frá velferðarráðuneytinu. Ég veit ekki betur en að í ár sé árið 2015 og fimm ár eftir áður en við ætlum að víkja nokkuð út af þessari stefnu í áfengis- og vímuefnamálum. Í stefnunni kemur meðal annars fram að við ætlum að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum og þetta, að takmarka aðgengi, sé með mikilvægustu aðgerðunum. Það sé gert með aðhaldsaðgerðum varðandi sölufyrirkomulag áfengis, virku eftirliti með notkun lyfseðilsskyldra lyfja, öflugri löggæslu og virku tolleftirliti. Ég vil koma inn á þennan punkt um aðhaldsaðgerðir varðandi sölufyrirkomulag áfengis, erum við enn þá að framfylgja þeirri stefnu? Ætlar Alþingi að starfa áfram eftir henni? Eða eigum við að prenta upp á nýtt þessa stefnu og alþjóðlegar stefnur sem við höfum skuldbundið okkur til að framfylgja eins og með Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og Norðurlandaráði? Mér finnst unnið svolítið á móti starfi okkar í Norðurlandaráði þar sem við sendum fulltrúa út til að tala um hvað Ísland stendur sig vel og að við séum að framfylgja þessum og hinum atriðum í stefnu þjóðanna, ef við þurfum síðan að koma út á fund og útskýra það fyrir samstarfsfólki okkar erlendis að við séum í rauninni að opna á það sem getur, samkvæmt niðurstöðum rannsókna sem við í Norðurlandaráði höfum unnið eftir, skaðað þennan árangur. Í stefnunni um áfengis- og vímuefnamál er talað um að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis, koma í veg fyrir að ungmenni byrji að nota áfengi eða aðra vímugjafa. Þá vil ég líka koma inn á þann punkt sem hefur oft verið ræddur hérna í tengslum við málið að einstaklingar sem eru ekki orðnir tvítugir mega samt afgreiða áfengi en ekki drekka það og hvernig hægt sé að fullvissa okkur um það að börn láti ekki undan hópþrýstingi. Ég nefni sem dæmi þegar strákurinn sem þú ert búin að vera svo skotin í kemur og biður þig um afgreiða sig um áfengi eða þegar vinkona manns kemur að kassanum. Þarna getur myndast bil og það er spurning hvort lögin eigi ekki eftir að víkja fyrir þeirri spennu sem þarna getur myndast. Verslunarstjórar úti á landi hafa líka sagt við mig: Hvar á ég að fá starfsfólk sem er 18 ára og eldra? Hvar fæ ég sumarafleysingafólk sem er 18 ára og eldra? Það yrði eitt stærsta vandamálið hjá sjoppum í minni byggðakjörnum úti á landi að fá einstaklinga sem væru nógu gamlir til að geta afgreitt áfengi. Svo ég taki nú aftur Hólmavík sem dæmi þá vinnur fullorðin manneskja fyrir ÁTVR í áfengisversluninni og svo þegar kemur að sumartíma þá eru það mest börn og unglingar sem vinna í versluninni sjálfri. Hvernig ætlum við að sameina þetta og halda sömu gæðum í þjónustu, sama vöruúrvali og hvernig ætlum við að halda okkur innan lagarammans? Þetta eru ýmsar vangaveltur og ég hef sent fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um áfengis- og tóbaksneyslu þar sem ég spyr hvort ráðherrann hafi stuðlað að því eða haft áætlun um að efla rannsóknir á áfengisneyslu, t.d. hjá börnum og ungmennum sem alast upp hjá einum eða fleiri umönnunaraðilum sem eiga við alvarlega áfengismisnotkun að stríða og annað sem við höfum talið okkur vera búin að skuldbinda okkur til að gera. Ég vænti þess að fá svör um hversu langt hann er kominn og fá bara hreinskilnislegt svar við þessari spurningu: Erum við enn þá að framfylgja þessari stefnu?
Virðulegi forseti. Ég þurfti að bregða mér aðeins frá umræðunni, ég hef ekki heyrt mikið af ræðum milli þess ég var hérna og þeirra sem hv. þingmaður var að tala um. En hv. þingmaður er sá fyrsti, eftir því sem ég best veit, sem fór að nefna alkóhólisma, fíkn í áfengi, sem mér finnst mjög þess virði að tala um hér. Nú þekki ég fíkn ansi vel af eigin raun, að vísu í tóbak aðallega, hætti að reykja fyrir tveimur eða næstum því þremur árum, en tóbak er með mest vanabindandi efnum sem til eru. Ég get sagt það við hv. þingmann að lausnin við að eiga við fíkn, sem er mjög erfitt ferli, sér í lagi í tóbak, felst ekki í því að tóbak sjáist ekki, þvert á móti þurfti ég að venja mig á að umgangast fólk sem reykti án þess að reykja. Það er hluti af því að ráða við fíknina. Það er alla vega mín reynsla og margra annarra sem þekkja málið. Ég held ekki - nú renn ég út á tíma - en mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji þessa stóraukningu á fjölda verslana jákvæða.
Hæstv. forseti. Er ég að skilja þingmanninn rétt, þ.e. aukningu verslana hjá ÁTVR sem hefur orðið? Ég vil byrja á að taka fram, en eins og þingmaðurinn kom inn á missti hann af umræðum áðan þar sem einmitt var komið inn á alkóhólisma og við ræddum aðeins um fíknina og það að venja sig á að umgangast slíkt. Ég hef ekki reynslu af því að kljást við fíkn, þannig að ég verð að segja að ég get ekki sett mig í þau spor. Hvort fjöldi verslana ÁTVR sé hluti af vandamálinu? Ég held að ég geti ekki sagt það, því að eins og ég hef fengið að vita fór fólk kannski í kaupstaðarferðir, keypti inn meira magn, fólk sagði það, það drakk meira út af því að það átti áfengi til: Æ, ég átti til hvítvín, ég átti þetta með matnum o.s.frv. En þegar verslunin var komin í byggðarlagið var það bara þegar hugsunin kom upp í kannski skipulagningu: Já, um helgina koma þessir í mat, best að kaupa flösku til að eiga heima. Ég vona að ég skilji þingmanninn rétt. En ég held alla vega að [[Forseti hringir.]]þetta sé ekki svona vendipunktur.
Virðulegi forseti. Ég er nefnilega sammála hv. þingmanni, það er ekki vendipunktur. Útsölustaðir hafa margfaldast á síðustu árum. Á sama tíma höfum við blessunarlega náð miklum árangri í baráttunni gegn áfengisneyslu unglinga sér í lagi. Vissulega hefur neyslan aukist, en stóra ráðgátan í þessu máli er - ég er ekki að vera kaldhæðinn þegar ég segi það, mér finnst það raunveruleg ráðgáta - hvers vegna enginn vill fara til baka. Enginn hefur stungið upp á því að við fækkum vínbúðum. Enginn hefur stungið upp á því að banna bjór. Bjór var bannaður hérna en síðan var hann gerður heimill. Enginn vill fara aftur til baka til þeirra ára en samt voru sömu spárnar. Væntanlega, ef einhver hefði stungið upp á því fyrir 15 árum að sjöfalda fjölda vínbúða þá er ég alveg viss um að allar umsagnir frá læknasamfélaginu mundu segja að það væri stórhættulegt. En samt höfum við náð árangri. Það er staðreyndin sem eftir stendur. Það sem ég er að benda á eða reyna að benda á er að þetta er mögulegt. Ég er ekki að segja að við séum að ná árangri vegna aukins fjölda verslana. Ég er að segja: það er mögulegt. Ef við beitum aðferðum sem miða að því að gera hvort tveggja í einu, auka frelsið og takast á við vandann, þá getum við náð [[Forseti hringir.]]miklum árangri í þessum málum.
Hæstv. forseti. Já, þetta er kannski ekki vendipunkturinn, en ég tel líka að samfélagsleg ábyrgð ÁTVR spili svolítið stóran þátt í þessu, þeir framfylgja lögum, þeir fylgjast með skilríkjanotkun, við höfum séð kærur vegna auglýsinga á áfengi. Þegar hv. þingmaður talar um að snúa til baka þá ræddi ég einmitt áðan um baráttu þeirra landa sem standa í því að reyna að snúa við þeirri þróun sem við erum að reyna að fara í núna með þessu frumvarpi. Þá er það bara spurningin hvort það sé umræða sem við ættum frekar að taka upp, hvernig við gætum hert á þessu, minnkað sýnileika eða annað, eða hvort við viljum halda áfram í þessari umræðu og halda áfram á þessari braut.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu þar sem hún fór yfir þessi mál. Hún sló reyndar svolítið vopnin úr höndunum á mér þegar hún fór að tala um áfengisstefnuna því að mig langaði svolítið að ræða hana vegna þess að hún er eitt af því sem hefur slegið mig mest við þetta mál, fyrir utan að það er búið að leggja það fram á undanförnum þingum, ég veit ekki hvað oft, og það hefur aldrei verið samþykkt. Maður veltir fyrir sér hvers vegna í ósköpunum, ef þetta er svona mikilvægt mál, það hefur ekki verið samþykkt. Það sem mig langaði líka til að spyrja hv. þingmann er - nú hefur maður verið að velta þessum málum dálítið mikið fyrir sér eftir að þetta frumvarp kom fyrst fram á þessu þingi - að alls staðar í kringum okkur í Evrópu er verið að vinna markvisst að því að takmarka aðgengi, banna auglýsingar og leggja gríðarlega vinnu í að takast á við áfengisvandann sem er gríðarlegur um allan heim og ekki síst í Evrópu. Finnst henni ekki skjóta svolítið skökku við að við Íslendingar, sem höfum náð ágætisárangri hvað varðar áfengi, séum að ræða svona frumvarp?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að hvetja þingmanninn til þess að ræða endilega áfengisstefnuna á eftir ef hann kemst að. Það kom einmitt upp hérna áðan í þessum ræðustól að það væri frekar skrýtið að við værum að tala um að leyfa eitthvað sem aðrar þjóðir eru að berjast á móti. Þá vil ég aftur vitna í leiðirnar til að draga úr skaðlegum áhrifum áfengisneyslu sem þjóðir horfa til. Þau skref sem ég taldi upp hérna áðan voru bara 10 af yfir 30 leiðum sem er verið að líta til. Við uppfyllum rosalega margar af þessum leiðum. Þá er spurningin: Þjóð sem stendur sig svona vel, hver eru hin sterku rök sem mæla með því að við þurfum endilega að sigla á móti straumnum miðað við aðrar þjóðir sem eru að berjast einmitt við það að koma þessu í fyrra horf?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við sláum okkur svolítið mikið á brjóst og segjum að við höfum náð ágætisárangri. Það er alveg staðreynd að við höfum minnkað áfengisdrykkju unglinga og við höfum náð árangri í því, en ég hef tekið eftir því og ég fylgist mjög vel með því, drekk reyndar ekki sjálfur, er óvirkur alkóhólisti, að síðan við leyfðum bjórinn þá hefur áfengisneysla aukist alveg gríðarlega á Íslandi hvað varðar magn. Við drekkum reyndar öðruvísi. Við erum farin að drekka meiri bjór. Ég hef tekið eftir því þegar ég hef farið inn á pöbba að horfa á fótboltaleiki ásamt öðru, að þangað koma menn keyrandi á bílum, drekka þrjá, fjóra bjóra og keyra svo í burtu. Það segir manni að þessi breyting, þótt mynstrið sé öðruvísi, hafi valdið því að við keyrum meira undir áhrifum áfengis. Það er bara tímaspursmál hvenær verður skelfilegt slys af þeim völdum, sem við lesum um í blöðum. Ég segi að áfengisstefnan sem var samþykkt 2013 - við erum engan veginn að fara eftir henni hérna, a.m.k. ekki [[Forseti hringir.]]ef við samþykkjum þetta frumvarp.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir innleggið. Það er rétt hjá honum að við höfum sýnt góðan árangur í sambandi við unga fólkið okkar. Samkvæmt rannsókn, sem er reyndar frá 2007, hafa íslenskir unglingar sérstöðu hvað neyslu ávana- og vímuefna varðar. Umtalsvert fleiri unglingar á Íslandi hafa engin slík efni notað um ævina en í nokkru öðru landi í Evrópu. Miðað við vaxandi súlur og vaxandi línurit um fjölda þeirra sem hafa ekki gert það þá trúi ég ekki að á síðustu árum hafi neyslan hríðfallið. Svo talar fólk um að við þurfum bara að samlaga neyslumynstur Íslendinga að lögunum um leið og þetta frumvarp gengur hér í gegn. Ég er ekki alveg að kaupa þessa tengingu því að ég held einmitt að nú þegar fari Íslendingar ekki eftir þeim lögum sem við setjum. Þó að við stöndum okkur vel með ungmennin þá megum við ekki gleyma því sem talað var um hérna áðan, að neysla mundi aukast einna mest hjá miðaldra konum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög greinargóða ræðu. Hv. þm. Páll Valur Björnsson kom aðeins inn á það sem ég ætlaði að ræða, sem er það hvort hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir sé sammála mér í því að áður en við förum að hugsa um að auka aðgengi að áfengi þurfum við að hugsa hvar við getum spyrnt við fótum, m.a. hvað varðar þá þingsályktunartillögu sem við ræddum í sérstakri umræðu í vikunni. Þurfum við ekki að skýra betur og efla forvarnastarf til að draga úr ölvunarakstri, af því það er allt of oft sem við sjáum að fólk fær sér einn bjór, sest undir stýri og finnst allt í lagi að keyra? Maður er hræddur við að þetta sé einn af þeim þáttum sem við sjáum aukningu á ef aðgengið verður meira. Tíminn er búinn.
Hæstv. forseti. Jú, ég er sammála því að við þurfum frekar að huga að úrbótum á þeim vandamálum sem við horfum upp á núna. Ég hugsaði einmitt þegar við fórum að tengja sérstöku umræðuna um ölvunarakstur, sem hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir átti upphafið að um daginn, við það sem hv. þingmaður Páll Valur Björnsson kom með áðan um að menn fari á bari, fái sér í glas og keyri síðan heim: Er þetta ekki líka spurning um uppfræðslu, hvað við ætlum að gera til þess að uppfræða unga ökumenn, því að það læra börnin sem fyrir þeim er haft? Hvaða menningu eru börnin að læra? Erum við að fara að kenna börnum að það sé í lagi að drekka og keyra, að það sé í lagi að fara út í búð og kaupa sér bjór og drekka hann á ferðalögum, eða hvað? Við erum nú þegar að kljást við þetta, eins og um verslunarmannahelgi þegar bensínstöðvar ætluðu að fara að selja bjór þannig að fólk gæti stoppað á leiðinni á þjóðhátíð í Eyjum og fengið sér bjórglas áður en það legði af stað í ferðalagið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur kærlega fyrir svarið. Forvarnir eru mjög stór og mikilvægur þáttur í þessum málum. Ég hef fengið nokkra pósta frá einstaklingum úti í bæ sem fylgjast með umræðunni og finnst miklu máli skipta að koma skoðunum sínum á framfæri, sem er mjög gott. Það kom ein fyrirspurn í dag þar sem verið var að tala um að hið góða forvarnastarf sem við höfum á Íslandi snúist um heimili og skóla, öflugt innra eftirlit og huldar heimsóknir starfsmanna áfengisbúðarinnar og það að samfélagið hefur verið mjög öflugt í forvarnastarfinu. Er hv. þingmaður ekki sammála því að mikilvægt sé að halda í þann góða árangur og efla enn frekar það góða starf sem hefur verið unnið? Er hún sammála mér í því að sá árangur sem við höfum náð, m.a. hefur dregið úr unglingadrykkju, snúist frekar um forvarnastarfið en það [[Forseti hringir.]]sem alltaf er verið að tala um, að unglingadrykkja hafi minnkað [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir aukið framboð verslana.
Hæstv. forseti. Jú, forvarnir spila auðvitað stóran þátt þótt þær séu ekki það sem fólk horfir mest til til að sporna við vandanum. Ég er sammála um samstarf heimilis og skóla. Ég fékk einmitt veður af því um daginn að nemendur í ákveðnum skóla ákváðu sjálfir að fara í huldar heimsóknir í áfengisverslanir og sjoppur, annars vegar til að reyna að kaupa og nálgast áfengi og hins vegar tóbak. Útkoman úr þeirri félagslegu rannsókn nemenda, sem var gerð í tíma í skóla, var að í hvert einasta skipti sem nemendurnir fóru inn í verslun ÁTVR og báðu um afgreiðslu á áfengi voru þau spurð um skilríki og/eða vísað út. Hins vegar hvað varðar tóbakið var þeim boðin afgreiðsla. Þau afþökkuðu þá afgreiðsluna, fóru út, kennarinn fór inn og lét starfsmanninn vita af könnuninni sem var í gangi. Þarna sjáum við vöru sem er til sölu og ungmenni eru oft að selja, [[Forseti hringir.]]og þá kemur aftur upp umræðan um 18 ára aldurstakmarkið, og svo er það hin [[Forseti hringir.]]samfélagslega ábyrgð ÁTVR.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það hefur stundum í umræðunni í dag virst sem áfengisbölið sé í einhverju tómarúmi og mál hvers einstaklings en ekki samfélagsins, en 15% landsmanna fara í áfengismeðferð einhvern tímann á ævinni. Það eru um 48.000 Íslendingar. Þetta er auðvitað gífurlegur fjöldi einstaklinga sem á við áfengisvanda að stríða einhvern tímann á ævinni og freistingin sem verður til ef áfengi fer í matvöruverslanir verður gríðarleg. Ég vil setja þetta í samhengi við börnin sem eru líka fórnarlömb óhóflegrar áfengisneyslu foreldra sinna og bendi á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna [[Forseti hringir.]]sem við erum að fara að innleiða. Ég mundi vilja fá viðbrögð við því.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurningarnar. Það er einmitt svolítið undarlegur punktur að ríkið eigi ekki að skipta sér af þessum málaflokki, þetta sé málefni einstaklingsins, en ríkið má hins vegar hirða vandamálin. Þetta eru þau vandamál sem ég hef margoft talið upp í dag í sambandi við heilbrigðisþjónustu, félagslega umönnun, ölvunarakstur, vinnutap, afbrot, sársauka, þjáningu, dauðsföll. Þetta má ríkið sjá um en það má ekki skipta sér af öðru. Svo er það líka að samantekt úr níu rannsóknum um einkavæðingu gaf til kynna 2,2% minnkun á sölu áfengis á stöðum með ríkisreknar áfengisverslanir. Ég punktaði niður áðan 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en þar kemur fram að hagsmunir barnsins eigi að vera í fyrirrúmi. Íslenska ríkinu er í rauninni skylt að gera viðeigandi ráðstafanir, m.a. á sviði löggjafar, til að vernda börn gegn skaðlegum áhrifum áfengis og vímuefna. Og rannsóknir sýna að við gerum það ekki með því að fara sömu leið og aðrar þjóðir sem eru síðan kljást við heimilisofbeldi, [[Forseti hringir.]]brottfall barna úr skóla o.s.frv.
Herra forseti. Talsmenn þessa frumvarps vilja sem mest hömluleysi í sölu vímuefna, áfengis í þessu tilfelli. Þá er spurning hvar menn vilja draga línuna. Teygja menn ekki línuna lengra og fara að horfa til fleiri efna sem hafa verið bönnuð hér hingað til? Af hverju á að auka frelsi í sölu áfengis ef menn fara ekki með það lengra, í kannabisefni og annað því um líkt? Varðandi ábyrgðina: Telur hv. þingmaður að verslunin sé tilbúin að axla þá miklu ábyrgð í formi skatta, aukinna skatta, til að standa undir því sem heilbrigðiskerfið greiðir í dag með þeim heilbrigðisvanda sem áfengið skapar í kerfinu? Telur hv. þingmaður að verslunin sé tilbúin að axla [[Forseti hringir.]]þann vanda með fjármunum sínum?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir spurningar. Ég vil ekki aðeins líta á þessa umræðu eins og þetta sé svart og hvítt eða fræðsla og bann heldur líka að við séum búin að opna glugga og höfum tækifæri til úrbóta á þeim vandamálum sem við höfum talið upp, að við höfum tækifæri og smá rými til að vinna í þeim. Hvað varðar ábyrgð verslana sé ég þetta í fyrsta lagi ekki fyrir mér: Eftir einn ei aki neinn - Bónus. Eða að Hagkaup eigi eftir að sporna við ölvunarakstri með viðlíka auglýsingaherferðum. Í sambandi við aukna skatta til að borga aftur til heilbrigðiskerfisins sé ég það ekki fyrir mér miðað við reynsluna sem við höfum af því að verslanir skili til baka þegar gefið er eftir, þ.e. auknar tekjur til þeirra, að þær eigi eftir að skila meira til baka til samfélagsins. Ef svo er væri mjög gott að fá yfirlýsingu [[Forseti hringir.]]fyrirtækja um það, sérstaklega þegar við stöndum hérna dag eftir dag að ræða þetta mál.
Herra forseti. Þarna setti forseti mig alveg út af laginu eitt augnablik. Ég hélt skyndilega að hæstv. forseti ætlaði bara að fresta fundi og vissi ekki hvaðan á mig stóð veðrið, en ég er glöð að ég get fengið að taka til máls. Við ræðum hér frumvarp til laga sem gengur út á afnám einkasölu ríkisins á áfengi, frumvarp sem stundum hefur í hálfkæringi gengið undir nafninu „Brennivín í búðir“, sem lýsir ágætlega megininntaki þess. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason, fyrsti flutningsmaður og framsögumaður frumvarpsins, sagði í framsöguræðu sinni fyrr í dag að áfengi væri engin venjuleg neysluvara. Ég er því alveg hjartanlega sammála. Ég fæ þessa fullyrðingu hv. þingmanns hins vegar ekki alveg til að stemma við það sem lesa má í greinargerð þeirri sem fylgir frumvarpinu því að þar eru á mörgum stöðum færð rök fyrir því sjónarmiði að áfengi sé einmitt venjuleg neysluvara. Mig langar að taka nokkur dæmi upp úr greinargerðinni því að mér finnst það skipta alveg gríðarmiklu máli í allri umræðu um frumvarpið. Í greinargerð með frumvarpinu segir á bls. 6, með leyfi hæstv. forseta: „Frumvarpið felur í sér aukið frelsi til smásölu á Íslandi en það er ekki hlutverk ríkisins að sinna smásölu heldur að setja reglur um hana og hafa eftirlit með henni ef nauðsyn þykir. Hlutverk einkaaðila er að selja vörur og þjónustu í samræmi við þær reglur sem stjórnvöld hafa sett. Þetta sjónarmið á við um áfengi og aðrar neyslu- og nauðsynjavörur.“ Hér er strax gefinn tónninn og ég vil segja í upphafi að þessu er ég algjörlega ósammála. Á bls. 9 í frumvarpinu er millifyrirsögn, en hún hljómar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kostir þess að selja áfengi með annarri neysluvöru.“ Á bls. 10 eru tvær tilvísanir í neysluvöru. Þar segir annars vegar, með leyfi hæstv. forseta: „Í ljósi framangreinds má halda því fram að aukið frelsi í smásölu áfengis muni jafna stöðu verslana um landið allt og veita kaupmanninum á horninu betri tök á að taka þátt í samkeppni um viðskipti. Þótt honum kunni að reynast erfitt að keppa beinlínis í verðlagningu á áfengi, þá getur hann boðið upp á minni fyrirhöfn og sparnað þar sem viðskiptavinirnir þurfa ekki lengur að leggja í ferðalag til þess að nálgast neysluvörur.“ Það er reyndar fleira í þessari setningu sem ég er ósammála og ég kem kannski inn á það seinna í ræðu minni, en ég verð nú að viðurkenna að síðasta tilvitnunin í þessa greinargerð sem ég ætla að koma með er eiginlega í uppáhaldi hjá mér vegna þess hversu absúrd hún er. Með leyfi hæstv. forseta segir hér á bls. 10 í kafla sem heitir „Fyrirkomulag smásölu áfengis líkist fyrirkomulagi smásölu neysluvöru“. Þar segir: „Áfengi er almenn og lögleg neysluvara eins og t.d. tóbak og skotfæri.“ Það finnst mér alveg ótrúlegt og á þessu sést hvað vel hversu ólíka sýn eða nálgun við höfum á þetta mál, ég og sá eða sú sem samdi þessa ágætu greinargerð. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nota ræðutímann minn í til þess að fara yfir hér og sem mér finnast skipta máli í þessari umræðu. Ég ætla ekki að segja að mér finnist þau öll vega jafn þungt en mér finnast þau öll skipta máli og vil þess vegna reyna að tæpa á þeim öllum. Þar vil ég nefna lýðheilsusjónarmið sem ég held að séu gríðarlega mikilvæg þegar við ræðum um áfengi. En það eru fleiri þættir sem mér finnast skipta máli. Það eru þættir eins og það sem hér hefur verið kallað frelsi, sem ég vil nú segja að snúist frekar um verslunarfrelsi, og svo byggðasjónarmið. Ég ætla þá að byrja á lýðheilsumálunum. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason sagði í framsöguræðu sinni áðan að hann hefði ekki séð þær rannsóknir sem heimfæra mætti á íslenskan veruleika. Ég veit eiginlega ekki hvað hv. þingmaður á við með því og átta mig ekki alveg á hvaða lögmálum íslenskt samfélag lýtur sem ekki eiga við um önnur norræn ríki eða önnur vestræn ríki. Mig langar að fara aðeins í gegnum það. Máli mínu til stuðnings ætla ég að nota umsögn frá landlæknisembættinu sem barst okkur á síðasta þingi, því að líkt og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson gat um í ræðu sinni áðan er þetta mál ekki flutt hér í fyrsta sinn, það fékk ansi góða umræðu á síðasta þingi. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við erum í dapurlegri stöðu þegar við ræðum þetta mál núna og það er leitt að það sé aftur komið á dagskrá vegna þess að fyrir liggur svo mikið af gögnum sem byggja má á sem ég tel að ætti í raun að ýta þessu máli strax út af borðinu. Þar vil ég fyrst nefna skaðleg áhrif áfengisneyslu og það mikla lýðheilsuvandamál sem af henni hlýst. Embætti landlæknis segir það fullum fetum að aðgerðir sem miði að því að auka aðgengi að áfengi geti haft mjög skaðleg áhrif á heilsu landsmanna, bæði til lengri tíma og skemmri litið með tilheyrandi kostnaði sem leggst þá á samfélagið. Það er ekki bara embætti landlæknis hér á Íslandi sem er á þeirri skoðun því að fram kemur í umsögninni að landlæknisembættinu hafi borist bréf frá Evrópuskrifstofu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar hún lýsir yfir áhyggjum af mögulegum afleiðingum þess ef einkasala ríkisins á áfengi verður aflögð. Það er því ekki bara eitthvert séríslenskt fyrirbrigði að hafa áhyggjur af þessum málum. Ég vil nota tækifærið og þakka landlæknisembættinu fyrir þá góðu samantekt sem það gerði og er aðgengileg öllum á vef Alþingis undir þessu máli, þ.e. frá málinu í fyrra, þar sem búið er að taka saman fjölmargar rannsóknarskýrslur um áfengismál. Ég hefði nú talið að hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefði átt að vera búinn að kynna sér þær þegar hann fór að tala um að hann hefði ekki séð neinar rannsóknir sem heimfæra mætti á íslenskan veruleika. Þar kemur m.a. fram að Ísland, Noregur, Finnland og Svíþjóð hafi ströngustu löggjöfina í Evrópu varðandi sölu áfengis og að jákvæð tengsl séu á milli strangrar áfengislöggjafar og áfengisneyslu. Einnig er bent á að Noregur, Finnland og Svíþjóð raði sér öll neðarlega á listann yfir drykkju ungmenna þar sem ungmennadrykkja þar er lítil, en í Danmörku, þar sem nálgast má áfenga drykki á auðveldan hátt, ekki síst bjór, er ungmennadrykkja með því mesta sem gerist í Evrópu. Þar er einnig vísað í að ríkisrekstur á sölu áfengis stuðli að minni skaðsemi en ef salan er gefin frjáls og þannig mætti lengi telja. Það er heljarinnar langur listi sem landlæknisembættið er búið að taka saman og þar kemur einnig fram að áætlaðar tekjur af nýju áfengissölukerfi séu oft blásnar upp. Það sé ekki tekið tillit til reynslu annarra af einkavæðingu á áfengissölu, að rekstrarkostnaður núverandi kerfis sé oft ofmetinn og að þarna sé verið að vísa í bandarískar rannsóknir. Það er til hellingur um þessi mál en ég sé að það saxast á tímann hjá mér. Ég sagði hér í upphafi að það væri fleira en bara lýðheilsumálin sem að mér fyndist skipta máli í þessari umræðu. Mig langar því að tæpa á þeim því að áfengi er löglegt og leyfilegt og ég er alla vega á þeirri skoðun í dag að svo eigi að vera áfram þó svo að ýmis vandamál fylgi áfengi. Það kann vel að vera að einhvern tímann í framtíðinni breytist viðhorf mitt, en svona er það alla vega í dag og þess vegna finnst mér að við þurfum að taka inn fleiri sjónarmið. Mig langar að nefna byggðasjónarmiðin. Fram kemur í góðri umsögn frá minni hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar frá síðasta þingi að flestir gestanna sem komu á fund hv. efnahags- viðskiptanefndar töldu að úrvalið sem fólki stæði til boða mundi minnka eða yrði minna á landsbyggðinni en í sérverslunum á þéttbýlisstöðum. Og vegna þess að ég vil ekki bara hugsa um áfengi í drukknu magni heldur líka út frá gæðum finnst mér það vera atriði sem við eigum að líta til. Af því að tíminn er næstum búinn og dálítið hefur verið talað um frelsi, verslunarfrelsi, spyr ég: Frelsi hverra? Ég held að þetta frumvarp muni bara styrkja eða styðja við nokkrar stórar verslunarkeðjur á landinu. Við höfum upplifað mikla byltingu í rekstri smábrugghúsa á síðustu árum sem hafa t.d. aukið atvinnumöguleika í landinu og fólk hefur búið sér til vinnu með þess konar starfsemi, en ég tel að þetta frumvarp, verði það að lögum, muni algjörlega kippa fótunum undan rekstri hinna litlu brugghúsa. [[Forseti hringir.]]Stóru framleiðendurnir, [[Forseti hringir.]]eins og Ölgerðin og Vífilfell, munu örugglega halda sjó í nýju kerfi en ég held að litlu brugghúsin muni ekki geta það. Mér sýnist ég þurfa að koma upp í seinni ræðu og fjalla nánar um þau.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir mjög góða ræðu. Hún kom þar með mjög góða punkta. Árið 2005 voru þjóðir hvattar til þess að mynda sér stefnu í áfengis- og vímuefnamálum. Lokaorðin í þeirri stefnu sem mótuð var hér, sem enn er ósamþykkt, eru: „Mikilvægt er við alla ákvarðanatöku stjórnvalda er varðar áfengi, ólögleg vímuefni og misnotkun ávana- og fíknilyfja og vefaukandi stera að lýðheilsusjónarmið séu höfð að leiðarljósi ásamt bestu þekkingu á virkum og árangursríkum aðgerðum. Einnig er mikilvægt að virkja allt samfélagið til skilnings og samstöðu um aðgerðir og viðhorf til áfengis og annarra vímugjafa.“ Er hv. þingmaður ekki sammála því, fyrst við ræðum þetta hér, að komin sé tími til að samþykkja þessa stefnu og uppfæra hana um leið þar sem nú eru aðeins fimm ár í að þessi ósamþykkta stefna sem við ákváðum að mynda okkur renni sitt skeið? Mig langar í seinna andsvari mínu til að spyrja um skilning hv. þingmanns á neysluvöru.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Jú, ég hefði nú talið að betra væri að klára að vinna og samþykkja stefnu frekar en að skipta algjörlega um kúrs allt í einu, að skipta um hest í miðri á, ef svo má segja. Mér finnst það rosalega sérkennileg nálgun á málið að í stað þess að byggja á þeirri stefnu sem mótuð hefur verið í einhverjum bútum, má segja, frá 2005 og svo reyndar líka í ríkisstjórnarsáttmála og ýmsu sem gert hefur verið á síðustu árum, að ákveða svo að gera bara eitthvað allt annað núna, eins og sú umræða og það sem þarna hefur verið unnið skipti ekki neinu máli. Það á meira að segja að fara út í aðgerðir sem öll rök, allar rannsóknir og allt sem við höfum í höndunum bendir til að færi okkur fjær þeim markmiðum sem við höfum verið að setja okkur, en ekki nær þeim.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður fór vel í gegnum frumvarpið og þá túlkun að áfengi væri neysluvara, eins og virðist vera gegnumgangandi í greinargerðinni. Búið er að setja áfengi inn í viðskiptaumhverfi og umhverfi okkar almennt. Það er alveg hægt að segja að það sé efnahagslega mikilvægt fyrir ýmsa aðila og ýmis lönd að hafa áfengi, en afleiðingar af áfengissölu eru samfélaginu mjög dýrkeyptar, eins og við höfum talið upp í þessu púlti í dag. Þær varða heilbrigðisþjónustuna, félagslega umönnun, afbrot, ölvunarakstur og vinnutap, líkamlegt, andlegt og félagslegt tjón. Hv. þingmaður fór vel í gegnum frumvarpið og er greinilega búin að lesa það vel. Ég las það sem haft er eftir hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, sem er framsögumaður málsins og 1. flutningsmaður þess, þegar hann var spurður um hvort afleiðingarnar af frumvarpinu gætu ekki orðið alvarlegar og langvarandi o.s.frv. Þá sagði hann að áhrif frumvarpsins væru öll þannig að þau mundu jafnast út á mjög stuttum tíma. Getur hv. þingmaður á einhvern hátt verið sammála hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni um að afleiðingarnar sem við höfum talið hér upp eigi eftir að jafnast út á skjótum tíma?
Herra forseti. Nei, ég hef ekki rekist á neitt sem fær mig til þess að halda að samfélagið muni jafna sig á skömmum tíma á þessari breytingu, heldur einmitt þvert á móti, allar rannsóknir sem vísað er til benda til þess að vandinn muni aukast með frumvarpinu, verði það að lögum. Flestir þeir hv. þingmenn sem tekið hafa til máls í dag eru á þeirri skoðun kostnaður ríkisins aukist vegna þess að félagsleg og heilsufarsleg vandamál muni aukast og allt bendir til þess að neyslan muni aukast. En vitum það auðvitað líka að ríkissjóður fær tekjur í gegnum áfengissöluna. Mér finnst því eðlilegt að ríkið hafi þær tekjur og geti notað þær í forvarnastarf, í heilbrigðismálin og það þarf auðvitað að leggja miklu meira til en sem nemur ágóða af áfengissölunni. En ég held að hv. flutningsmenn þessa frumvarps hafi aðra sýn á málið en ég, því að á bls. 9 segir, með leyfi forseta: „Einnig má spyrja þeirrar grundvallarspurningar hvort eðlilegra sé að ríkið hirði þessar tekjur af kaupendum áfengis, sem eru skattgreiðendur, en einkaaðilar. Sú spurning verður sérstaklega áleitin í ljósi þess að einkarekstur er jafnan hagkvæmari en opinber rekstur.“ Ég verð að segja að ég tel að það sé bara mjög eðlilegt að ríkið hirði þessar tekjur vegna þess [[Forseti hringir.]]að það þarf svo sannarlega að nota þær til þess svo að takast á við þau vandamál sem áfengi [[Forseti hringir.]]leiðir af sér.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að ræða betur við hv. þingmann um úrvalið á landsbyggðinni. Nú er ég maður sem yfirleitt, ef ekki hreinlega alltaf, hef hagsmuni landsbyggðarinnar í fyrirrúmi, hvort sem um er að ræða internettengingar, samgöngur, eða jafnvel flugvöllinn í Reykjavík sem er hluti af samgöngum. En í umræðu um áfengismál, þar sem við erum að tala um lýðheilsu og tekjur ríkissjóðs og álíka, þá koma alltaf upp þessi rök um úrvalið á landsbyggðinni. Ég fæ mig ekki til þess að líta á það sem mikilvægt, og hvað þá að það sé hlutverk ríkisins, að tryggja úrval af dópi - áfengi er dóp sko, sem betur fer löglegt. Ef maður býr úti á landsbyggðinni þá er minna úrval af ýmsu, þar á meðal nauðsynjavöru. Væri ekki nær að tryggja úrval af annarri afþreyingu, tónleikum, leiksýningum og bókum? Ég væri frekar til að tryggja jafnræði í því. Ég skil ekki áhersluna á það að hafa jafnræði í úrvali af áfengi. Við erum ekki einu sinni að tala um aðgengi að áfengi og jafnvel þó svo væri - að við vildum tryggja að allir fái hreint áfengi í staðinn fyrir heimabrugg, það væri kannski málefnaleg ástæða - þá finnst mér það bara ekki mikilvægt að hafa úrval; að þú getir valið um 150 tegundir. Ég skil ekki hvernig nokkrum manni getur þótt það mikilvægt með hliðsjón af því að þegar fólk velur sér dvalarstað þá er úrval einn af fjölmörgum þáttum sem spilar þar inn í. Auðvitað er það gildismat hvers og eins hvað fólk kann að meta við þann dvalarstað sem það velur sér. Þar fyrir utan er í litlum bæjarfélögum væntanlega ekkert mál að biðja kaupmanninn um að að kaupa tiltekna vöru, ákveðinn bjór eða ákveðið vín, eitthvað sérstaklega eftirsóknarvert. Menn gera það ef þeir þurfa sérstaka vélsög eða eitthvað annað þann daginn, þannig virkar þetta oft úti á landi sem betur fer. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Trúir hann því raunverulega að þetta skipti máli?
Herra forseti. Já, ég trúi því að þetta skipti raunverulega máli. Þó svo ég hafi gert lýðheilsumálin að meginatriði í ræðu minni hér áðan - og því ekki gefist jafnmikill tími og ég hefði kosið til að ræða aðra þætti sem ég tel einnig skipta máli í þessari umræðu þá sé ég að það eru fleiri sjónarmið sem skipta máli, þar á meðal byggðasjónarmiðin. Ég verð að viðurkenna að áfengisdreifingin er eitt af því sem mér finnst virka ótrúlega vel í samfélagi okkar; þar er jafnræði meðal borgaranna, hvort sem þeir búa hér á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni. Ég skal alveg fallast á að jafnræðið mætti svo sannarlega vera í mun fleiri þáttum, en í það minnsta virkar þetta þarna. Áfengisneysla er í mínum huga ekki bara vandamál, alla vega ekki vandamál fyrir alla, heldur er það líka félagsleg athöfn fyrir suma. Áfengisneysla er líka menningartengd á margan hátt. Þá finnst mér skipta máli að fólk sitji við sama borð. Ég held að það verði ekki þannig. Nú er það svoleiðis að þú getur farið í hvaða Vínbúð sem er og látið panta fyrir þig vöru sem ekki er til. Þú borgar sama verð fyrir hana hvar sem þú ert úti á landi og þú borgar fyrir hana í Reykjavík. Ég held að það [[Forseti hringir.]]mundi ekki verða þannig ef þú ferð í matvörubúðina sem er í bænum þínum. Ég held að neytandinn muni þá alltaf þurfa að greiða flutningskostnaðinn sjálfur, að það verði ekki ríkið sem taki þátt í því.
Virðulegi forseti. Ætli við verðum ekki bara að vera ósammála um það í bili. Mig langaði líka að spyrja hv. þingmann aðeins út í orð hans um frelsið. Hv. þingmaður spurði út í það orðalag að þetta væri til þess að auka frelsi, og spyr: Auka frelsi hvers og hverra? Gagnrýnendur frumvarpsins hafa tilhneigingu til að tala aðallega um viðskiptafrelsið. Fyrirgefðu, virðulegi forseti, nú er flissað svo mikið úti í sal, ég smitast. En ég vil meina að þarna sé líka spurning um frelsi neytandans. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki fallist á að það sé spurning um frelsi. Segjum sem svo að neytandi sem kemur á samkomu kl. 9 að kvöldi á föstudegi, [[Gripið fram í.]]- áfengisneytandi, bara venjulegur áfengisneytandi - hafi þrjá til fjóra bjóra með sér, það er ekkert yfirgengilega mikið fyrir flest fólk, og drekki þá. Nema hvað, samkoman heldur áfram og það er þessi ljómandi stemmning - þetta er hluti af menningu okkar eins og hv. þingmaður bendir réttilega á - en hann getur ekki fengið sér meira. Þá þarf að draga alla niður í bæ eða út á pöbbinn eða eitthvað álíka, eða taka meira með sér á samkomuna, sem er það sem margir gera, ýmist meira af bjór eða hafa með sér vodkapela til öryggis; þetta er líka hluti af menningunni okkar og er til komið vegna þess að við erum með þessar takmarkanir. Þegar ég bjó í Manitoba, Winnipeg nánar tiltekið, þá kom fólk með örfáa bjóra í partíið vegna þess að það voru bjórbúðir sem seldu bjór og þær voru opnar til eitt eða tvö á næturnar. Ef stemmningin hélt áfram - þessi menningarlegi hluti sem við viljum væntanlega rækta í sambandi við áfengi - þá var hægt að ná sér í aðeins meira, ekki alveg heilan vodkapela, en smá. Er þetta ekki frelsisspurning? Er þetta ekki spurning um hvaða val einstaklingurinn hefur í leit sinni að hamingjunni í okkar annars ágætu menningu þegar kemur að áfengisneyslu?
Herra forseti. Ég veit ekki alveg hvar ég á að byrja. Jú, einhver mundi líklega líta á það sem aukið frelsi að geta farið og keypt bjór hvenær sem er sólarhringsins. Þetta er spurning um ballansinn, viljum við banna áfengi alveg eða viljum við að hægt sé að kaupa það allan sólarhringinn? Ég vil hvorugt. Ég vil vera einhvers staðar þarna á milli. Ég tel að það sé í raun það sem við erum að gera með því fyrirkomulagi sem við höfum, þ.e. að áfengi sé einungis hægt að kaupa í sérstökum búðum sem hafa ákveðinn opnunartíma. Við þurfum að vega það og meta hvort það sé betra fyrir samfélagið sem heild að hafa aðgengið alltaf eða hafa það aldrei eða sjaldan. Ég er þeim megin línunnar í þessu máli að ég tel að þær takmarkanir sem við höfum núna séu ágætar og virki best fyrir flesta. Ég held nefnilega að drykkjan mundi aukast mikið ef við færum að hafa aðgengið allan sólarhringinn. Ég er ekki viss um að hv. þingmaður sé mér sammála í þessari sýn. Mér heyrist við nálgast málin á talsvert ólíkan hátt. Það er bara allt í lagi. Þá eigum við bara að ræða það hér fyrir opnum tjöldum. Það sem eftir stendur er að ég tel að það sé í raun stórverslunin sem græðir á því sem hér er kallað frelsi.
Virðulegi forseti. Ég var einmitt að óska mér þess að ég hefði tíma í annað andsvar við hv. þingmann. Nú ræðum við þetta áfengismál aftur. Við ræddum í meginatriðum sama mál á seinasta þingi og í upphafi var ég sjálfur mjög tvístígandi í afstöðu minni, aðallega út af útfærsluatriðum. Ég var ekki sannfærður um að skynsamlegt væri að leggja niður ÁTVR eða áfengishlutann af ÁTVR eða að setja sterkt áfengi í búðir líka. Ég er enn þá ekki fullkomlega sannfærður um að skynsamlegt sé að leggja niður áfengishlutann af ÁTVR, ég hef hins vegar komist á þá skoðun að það skipti ekki öllu máli og eftir umfjöllun um málið á seinasta þingi tel ég að það skipti sömuleiðis ekki öllu máli hvort bjór, léttvín eða sterkt áfengi fari inn í búðir, ekki til lengri tíma. Ég held að ef við færum að setja bjór og léttvín í búðir þá mundi sterka áfengið fylgja. Ég tel það óhjákvæmilegt. Sömuleiðis hef ég komist á þá skoðun að þótt þetta frumvarp sé ekki fullkomið þá mundi ég greiða atkvæði með því ef það fengi fulla umfjöllun hérna, sem er auðvitað ekkert víst, við vitum öll hvernig það allt saman virkar. Sömuleiðis tel ég að það sé mögulegt að gera ýmsar breytingar á því og flestar í þá átt að auka frelsi þar sem mér finnst það skipta mestu máli. Hér er mikið tala um frelsi, ég fer meira út í það á eftir. Ég hef tekið eftir einu sem er að fólk hefur sterk tilhneigingu til að gera lítið úr þessu máli og spyrja: Hvers vegna er það á dagskrá núna? Af hverju skiptir þetta einhverju máli? Eigum við ekki frekar að vera að ræða eitthvað mikilvægt? Ég vil meina að það endurspegli ákveðna feimni við málaflokkinn. Þetta er sambærilegt við þá feimni sem brýst út þegar við tölum um hluti sem þykja ekki fínir í okkar samfélagi. Gott dæmi er áfengi, vímuefni, klám o.s.frv., hlutir sem fólki finnst óþægilegt að tala um en við verðum að tala um, við þurfum að hafa þroskann til þess að tala um þessi mál eins og þau raunverulega eru í menningu okkar, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Vel á minnst, við stjórnum ekki menningunni. Það eru ekki alþingismenn sem eiga að ákveða hvað það er sem hverjum og einum líkar vel eða illa við. Það er ekki okkar að meta hvort tíma einstaklingsins í samfélaginu sé betur borgið klukkan níu á föstudagskvöldi með bjór í hönd með góðum vinum eða bókasafni að lesa Hamlet. Ég held því fram að þetta mál skipti verulega miklu vegna þess að áfengi er hluti af menningu okkar hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þetta mál varðar hins vegar ekki bara frelsið, það varðar líka heilsu, lýðheilsu nánar tiltekið eins og hún er kölluð. Heilsa skiptir máli. Frelsi skiptir máli. Þetta mál er spurning um heilsu og það er spurning um frelsi. Þá er ég ekki að tala um viðskiptafrelsi. Ég hef engan áhuga á því að samþykkja þetta frumvarp vegna einhverra fjárhagslegra hagsmuna seljenda. Mér er alveg sama um þá. Það er sama nálgun og ég hef þegar kemur að ólöglegum vímuefnum. Ég hugsa um neytandann. Ég er ekkert að skipta mér af sölunni og framleiðslunni og því. Mér finnst það aukaatriði við hliðina á því hvernig fyrirkomulagið er gagnvart neytandanum. Hann er í lykilhlutverki í þessari sögu að mínu mati. Hitt skiptir ekki máli nema upp að því marki sem það hefur áhrif á neytandann. Ég er ekki að velta fyrir mér sölu seljandans og ekki framleiðandans nema sem einstaklings, ég kem inn á það á eftir. Mér finnst tekjurnar af áfengissölu ekki skipta máli, jafnvel þó að þær séu þessir 1,5 milljarðar eins og sagt er, sem er umdeilt og ég get ekki ályktað um vegna þess að ég hef ekki gögnin og þeim sem hafa reynt að fá þau hefur ekki tekist það, að mér vitandi, þannig að ég hreinlega þekki það ekki. ÁTVR er líka tóbakssala og græðir á tá og fingri af tóbaki, en jafnvel þótt við segjum sem svo að það séu 1,5 milljarðar í tekjur bara af áfengissölu þá verðum við að spyrja okkur: Ætlum við í alvörunni að fjármagna ríkissjóð með dópsölu? Ætlum við í alvörunni að gera það? Er það siðlegt? Er það það sem ríkið á að gera? Ég held ekki. Mér finnst alveg þess virði að ræða það. Mér finnst það áhugaverð spurning. Kannski er það rangt hjá mér. Kannski er það rétt. Mér finnst allt í lagi að staldra við og velta þeirri siðferðilegu spurningu fyrir sér. Ég þekki menn sem hafa ákveðið að hætta að selja áfengi vegna þess að þeir voru einfaldlega á móti því. Þeir brenndu ekki staðinn eða bönnuðu áfengi, þeir hættu bara að taka þátt í því. Þetta er siðferðileg spurning sem hver og einn verður að svara. Mér finnst mjög óþægilegt að ríkið sé dópsali og ég endurtek að mér er sama um réttindi seljandans nema auðvitað bara mannréttindi. Þannig að ég er ekki alveg sannfærður um að spurningin um tekjur sé yfir höfuð málefnaleg ástæða til þess að draga ályktanir í þessu máli, á hvorn veginn sem er. Mér finnst það ekki skipta máli þegar kemur að þessari spurningu. Mér þykir alveg þess virði - nú gleymir maður alltaf hvað maður hefur lítinn tíma hérna - að tala aðeins um fíkn. Það hvort menn vilja kalla fíkn sjúkdóm eða ekki þykir mér aukaatriði. Fíkn er ákveðið hegðunarlegt fyrirbæri, þ.e. sambland af líkamlegum og andlegum þáttum og vissulega félagslegum og samfélagslegum að einhverju leyti, jafnvel verulegu. Nú er ég fyrrverandi reykingamaður. Ég reykti heilu ósköpin af tóbaki, pakka á dag að minnsta kosti og meira ef ég var í glasi eða eitthvað því um líkt og það var rosalega stór þáttur af minni sjálfsmynd að vera reykingamaður enda mikill fíkill í tóbak. Ég hætti fyrir örfáum árum. Það var mjög erfitt og ég þurfti nokkrar tilraunir og ég þurfti alls konar aðferðafræði, ég þurfti ákveðnar aðstæður í mínu lífi, en ég þurfti líka að geta umgengist tóbak. Það að tóbak sé í umhverfi mínu eða ekki getur ekki verið þáttur í því að ég forðist tóbak. Ef ég ætla að hætta að reykja sem ég og gerði og tókst það blessunarlega þá verð ég að þola það að tóbak sé selt í búðum, enda er ég á móti því að tóbak sé eingöngu selt í apótekum. Ég verð að þola reykingarlykt af vinum mínum. Ég verð að geta farið út í reykingapásu með vinum mínum án þess að fá mér smók. Það er ekki valkvætt. Ég verð að gera það. Þetta er hluti af því að hætta. Og ég veit að það er erfitt vegna þess að ég hef verið í þessari stöðu. En þetta er hluti af því að takast á við þetta undarlega og mjög misskilda fyrirbæri sem heitir fíkn. Þegar kemur að fíkn minni í tóbak þá geri ég engar kröfur á samfélagið um að það feli tóbak fyrir mér, ég geri engar kröfur um að það sé selt í ákveðnum búðum eða apótekum eða eitthvað því um líkt. Ef ég dreg einhvern lærdóm af því að hafa verið reykingamaður þá langar mig líka að segja eitt fyrir hönd þess reykingamanns sem ég var: Áður en ég hætti að reykja, áður en ég hætti að vilja að reykja, þá vissi ríkið ekkert betur en ég hvað ég vildi. Ég reykti í mörg ár vegna þess að mig langaði ekki til að hætta. Ég naut þess að reykja. Og mér var og er sama hvað ríkinu og öllum öðrum finnst um það. Það er ekki mat ríkisins sem ræður því hvað ég vil gera við mitt líf. Og athugið að reykingar eru meira að segja slæmt dæmi vegna þess að þetta er í raun og veru bara þrældómur sem var jú það sem fékk mig til að hætta. Ég var þreyttur á því að vera þræll. Ég var þreyttur á fíkninni. En í þá daga var mér sama um heilsuna. Mér var sama um peningana. Verðmætamat mitt í lífinu á þessum tíma var einfaldlega ekki þannig að ég vildi það sem hv. þingmenn hér telja og töldu mér fyrir bestu. Nú kemur að áfengi sem vissulega hefur einhverja tilhneigingu til þess að valda fíkn. Sumt fólk er fíkið í áfengi og það leiðir af sér hræðileg vandamál alveg eins og reykingar. En áfengi er líka hluti af menningu okkar. Það er líka jákvæður hluti af menningu okkar. Við þurfum að horfast í augu við það. Ef við horfumst í augu við það þá erum við þar með ekki að réttlæta allt það slæma sem áfengið gerir, en við verðum að gera okkur grein fyrir því vegna hlutverks okkar, ekki sem vinalegrar móður eða föður samfélagsins heldur sem réttindavernd samfélagsins, að við ákveðum ekki hvert gildismat einstaklinga er. Ef einstaklingur vill fá sér einn eða tvo bjóra klukkan níu á föstudagskvöldi með góðum vinum, við góða tónlist og uppbyggilegar og skemmtilegar samræður, sem fara yfirleitt í kringum tvöleytið að snúast um að bjarga heiminum eins og við öll þekkjum, þá getum við ekki ákveðið hvort hann eigi að gera það eða ekki. Við höfum engar forsendur til þess að meta hvort það sé góð hugmynd eða ekki fyrir hvern einstakling. En af einhverjum ástæðum um leið og við setjum hóp af fólki í tölfræðimynstur þá er allt í einu allt farið að koma okkur við. Ef ég segi við einhvern að það komi honum ekkert við hvort ég ætli að fá mér bjór í kvöld þá samþykkir hann það bara. Það er rétt, það er þitt mat, þú mátt drekka bjór ef þú vilt, kemur mér ekkert við. Ef ég birtist hins vegar sem eitthvert korn í tölfræði þá kemur það honum allt í einu við. Mér finnst þetta svolítið skrýtið. Mér finnst allt í lagi að nefna þetta. Nú ætla ég ekkert að hafna hugtakinu lýðheilsa, en ég hafna því að það sé einhver tromprök fyrir því hvernig við ætlum að stjórna þessu samfélagi. Ég hafna því að lýðheilsa sé tromprök. Ég hafna því. Þau rök skipta máli, en það er fleira sem skiptir máli, m.a. það að við áttum okkur á því að við stjórnum ekki gildismati almennings, hvort sem það snertir áfengi eða hvað annað. Með því er heldur ekki sagt að allt eigi einfaldlega að vera leyft eða allt eigi að vera frjálst, heldur vil ég bara benda á að við eigum ekki að týna okkur alveg í lýðheilsurökunum, jafnvel þeim hluta sem þó er alveg sannur. Ég er reyndar sannfærður um ef út í það er farið að ef þetta frumvarp yrði að lögum þá mundi það sennilega auka heildarneyslu, ég tel það. Ég hef alla vega ekki áreiðanleg gögn að mínu mati sem sýna hið andstæða. Enn fremur tel ég meira að segja að ef ekkert yrði gert samhliða þá mundi það líklega auka unglinganeyslu og það er nokkuð sem ég tek mun alvarlegar en aukningu á neyslu fullorðins fólks. Fullorðið fólk hefur jú það frelsi og þau réttindi sem ég var að nefna hérna áðan að geta stjórnað eigin lífi með hætti sem okkur hér á hinu háa Alþingi þykir kannski ægilega óskynsamlegur, en þetta er fullorðið fólk. Þegar kemur að unglingum og ungmennum þá lít ég ekki þannig á það. Þar þykja mér lýðheilsusjónarmiðin miklu sterkari. Þar þykja mér þau vera tromp vegna þess að þá er um að ræða ósjálfstæða einstaklinga. Í því skyni þykir mér mikilvægt að þegar við krukkum í áfengisfyrirkomulaginu þá gerum við það með einhver ákveðin markmið í huga. Mér þykir frelsisaukning, aukið frelsi einstaklings vera lögmætt markmið, en það þarf ekki að vera það eina, við getum líka meðfram því haft áætlanir og þau markmið að ætla að halda áfram að draga úr neyslu ungmenna á áfengi og öðrum vímuefnum, löglegum eða ólöglegum. Vegna þess að við vitum að það er hægt. Það, virðulegi forseti, er staðreynd. Við vitum að það er hægt vegna þess að við erum búin að vera að gera það í 15 ár eða meira. Við vitum líka mikið um hvernig er hægt að gera að. Við erum ekki með neina eina lausn sem hentar alltaf. Við vitum það líka að engin lausn er skotheld. Engin lausn virkar fyrir alla. En við getum gert það. Þá finnst mér að við þurfum að líta á þennan málstað, þetta frumvarp og þennan málaflokk, aðeins meira heildstætt. Það er það sem ég mundi vilja sjá gerast í meðferð frumvarpsins, sér í lagi hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd, að komið verði til móts við ýmisleg svona sjónarmið í meira mæli en gert er nú þegar. Vissulega er hlutfallið sem fer til lýðheilsusjóðs hækkað úr 1% í 5%. Persónulega skil ég ekki hvers vegna það fer ekki upp í 100%. Persónulega skil ég ekki, ef ríkið ætlar að græða á dópsölu, hvers vegna allt fari ekki í það að fyrirbyggja vandamálin sem fylgja vissulega áfengisneyslu. Nú hef ég allt of lítinn tíma eins og mig reyndar grunaði þegar ég byrjaði. En mig langar að nefna aðeins ÁTVR sem stofnun. Margir hérna tala um að ÁTVR beri ákveðna samfélagslega ábyrgð. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að láta einkaaðila bera sömu ábyrgð. Ég sé bara ekki hvað er því til fyrirstöðu með nægu eftirliti. En það er eitt af því sem við þurfum að tryggja að sé gert. Við þurfum að tryggja að fjármagn sé til þess. Við þurfum að tryggja að aðferðafræðin virki. Við þurfum að tryggja að hún virki líka á stöðum þar sem félagslegur þrýstingur er mjög ríkur eins og hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir fór yfir áðan, þegar 18 ára einstaklingur fær annan 18 ára einstakling í búðina til sín sem vill fá að kaupa áfengi og það getur orðið ákveðinn félagslegur þrýstingur. Við þurfum að gera ráð fyrir því, við megum ekki hunsa þessi vandamál. En við getum alveg komið til móts við þau. Ég vona að það verði gert hér. En þegar ég heyri talað um samfélagslega ábyrgð ÁTVR þá hvái ég. Nú hef ég ekki nægan tíma til að rökstyðja það til enda, en ÁTVR sýnir áfengi í jákvæðu ljósi. ÁTVR auglýsir áfengi. Það normalíserar áfengi. Það auglýsir beinlínis eða leiðbeinir fólki um að það sé gott að drekka þetta vín með mat og annað ekki væntanlega. Í því felst hlutverk sem ég skil ekki hvernig á heima hjá ríkisstofnun. Ég skil það bara ekki. Ef markmiðið er að draga úr aðgengi þá sé ég ekki hvernig ÁTVR sinnir því hlutverki. Ef markmiðið er að passa að áfengi sé ekki sýnilegt, að ekki sé talað vel um það, að það sé ekki auglýst, þá sé ég ekki hvernig ÁTVR sinnir því hlutverki, alla vega ekki umfram það hlutverk sem við getum alveg eins sett á herðar einkaaðila, þ.e. ef við stöndum vel að þessu. Áhyggjurnar sem ég hef snúa að áfengisneyslu unglinga. Það er eitthvað sem ég vil leggja sérstaka áherslu á vegna þess að það sýnir sig með öll vímuefni að því eldri sem manneskja er þegar hún byrjar að nota vímuefni, því ólíklegra er að það valdi vandræðum og minni vandræðum eftir á. Mér þykir að höfuðáherslan hér eigi að vera lögð á það. Sömuleiðis hef ég áhyggjur af því að eftirlitið yrði ekki nógu gott með þessum breytingum og geri ráð fyrir því að þingið taki það vandamál alvarlega. Nú hef ég ekki meiri tíma en kem til með að lýsa frekari sjónarmiðum í annarri ræðu, virðulegi forseti.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður sagði í sínum ágætu vangaveltum hér að við stjórnuðum ekki gildismati og löngunum almennings, við ættum ekki að gera það og gerðum það ekki. Ég er ekki alveg sannfærður um að þetta sé með öllu rétt vegna þess að sú umgjörð sem við sköpum þjóðfélaginu með lögum, reglum og siðvenjum, sem hér verða til og við tökum öll þátt í að mynda, hefur áhrif á langanir okkar. Ég var líka reykingamaður eins og hv. þingmaður á sínum tíma. Mig langaði oft til að reykja en mig langaði ekki til að reykja í bíó, leikhúsi, skólastofu eða í kirkju vegna þess að ég var ekki vanur því að tengja veru mína þar við tóbaksneyslu. Síðan hefur það gerst á vinnustöðum líka að tóbakinu hefur verið [[Forseti hringir.]]úthýst. Ég vil byrja á því í mínu fyrra andsvari að andmæla þeirri skoðun þingmannsins [[Forseti hringir.]]að lagaumhverfið, regluumhverfi og siðvenjur okkar [[Forseti hringir.]]hafi ekki áhrif á langanir okkar.
Virðulegi forseti. Ég get vissulega tekið undir að umhverfi og reglur og svoleiðis geti haft áhrif, en punktur minn með þeirri orðræðu var að undirstrika að lýðheilsurökin væru ekki tromprök. Þau eru ekki eitthvað sem við getum alltaf notað, þ.e. ef eitthvað er óhollt þá sjálfkrafa sigri það sjónarmið einhvern veginn, vegna þess að fólk vill gera hluti sem eru óhollir og óskynsamlegir. Fullt af frábærum hlutum gerast vegna þess að fólk gerir óskynsamlega hluti. Tónlist er gott dæmi og ýmsar bókmenntir og ýmislegt fleira sem er kannski aðeins persónulegra eðlis þegar maður fer að tala um svoleiðis í pontu. Það er þannig. Samfélagið okkar er ekki búið til úr fínum, góðum, fallegum gildum og hefðum og hegðun, heldur vegna þess að samfélagið er í meginatriðum frjálst og fólk getur gert alls konar hluti sem eru ekkert endilega skynsamlegir til skemmri eða lengri tíma. Við getum ekki notað þá staðreynd að eitthvað sé óskynsamlegt sem [[Forseti hringir.]]tromprök alltaf í málflutning okkar þegar [[Forseti hringir.]]við ætlum að hanna umhverfið.
Hæstv. forseti. Ég vil lifa í frjálsu samfélagi þar sem ég get farið mínu fram svo lengi sem ég skaða ekki aðra, en ég vil heldur ekki láta þröngva upp á mig kerfi sem ég er mjög andvígur eins og hv. þingmaður virðist tala fyrir. Hann vill meina mér og okkur sem erum á sama máli að hafa það fyrirkomulag sem lýðheilsuyfirvöld mæla með og alþjóðaheilbrigðisyfirvöld. Forræðishyggjumenn á þingi, og ég get alveg haldi því sjónarmiði fram, vilja taka þennan rétt af okkur til að framfylgja slíku regluverki. Það á í rauninni að taka þennan rétt af okkur. Ég frábið mér að okkur sé stillt upp eins og forræðishyggjufólki þegar þeir sem eru að þröngva þessum breytingum upp á okkur eru í reynd að gera nákvæmlega það sama. Og tala síðan um sölu á áfengi sem dópsölu - auðvitað er þetta vímuefni, en [[Forseti hringir.]]við erum flest á því máli að það eigi að heimila sölu [[Forseti hringir.]]á áfengi. Við viljum gera það á eins skynsamlegan máta og nokkur [[Forseti hringir.]]kostur er og til hagsbóta [[Forseti hringir.]]fyrir samfélagið en ekki fyrir Bónus og Hagkaup og þá sem eru að pressa á þessar breytingar.
Virðulegi forseti. Ég er orðinn aðeins of gamall til þess að karpa um skilgreiningar á orðum, en áfengi er dóp og ég ætla aldrei að draga neitt úr því að það er með hættulegri vímuefnum sem finnast á markaðnum, löglegum eða ólöglegum, ef út í það er farið. Það er ekki eitthvað sem ég kæri mig um að rökræða. Það er hægt að tala við heilbrigðisstéttirnar um það. Hv. þingmaður talar um að hann og hans skoðanabræður og -systur vilji hafa þetta lýðheilsusjónarmið og frelsið í þeim skilningi gangi á þann viljarétt. Ég trúi því ekki að frjálst fólk hafi rétt á því að samfélagið sé eins og það vill hafa það, eins og einstaklingar vilja hafa það. Ég trúi ekki á rétt einstaklinga til að ákveða fyrir alla aðra hvernig samfélagið eigi að vera. [[Gripið fram í.]]Ég tel að samfélagið eigi að mótast sem mest sjálft [[Gripið fram í.]]út frá eigin gildismati, [[Gripið fram í.]]en auðvitað með varnöglum sem við erum að ræða hér og er mikilvægt að ræða. Annars er ég með lausn á þessu, virðulegi forseti, sem er sú að einstaka svæðum sé gert kleift að ákveða upp á eigin spýtur hvernig þau vilja hafa fyrirkomulagið. Þá gæti hv. þingmaður valið dvalarstað sinn eftir því hvernig hann vill hafa þetta og ég gæti valið minn dvalarstað eftir hinu sama.
Herra forseti. Hv. þingmaður talar mikið um að hann sé að hugsa um neytandann, gott og vel. Nú getur hin hliðin á neytendanum verið fíkillinn sem ræður ekki við sig hvað varðar áfengi og allt sem því fylgir. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það hvar hann hugsar sér að draga línuna við frelsi framboða á vöru eins og áfengi, sem í frumvarpinu er líkt við neysluvöru eins og tóbak og skotfæri. Gæti hann þá í nafni frelsis og aðgengis neytenda hugsað sér skotfæri í verslunum líka, alveg jafnt? Eða fer hann lengra? Hvað með aðrar vímuefnavörur sem hafa verið til umræðu? Ætti þá ekki að vera frelsi til þess að hafa aðgengi að kannabisefnum og öðrum efnum, ef verið er að draga línuna þannig að það eigi að vera sem mest framboð og frelsi á slíkri vöru?
Virðulegi forseti. Nú búum við við fyrirkomulag sem almennt leggur bann við eign, kaupum og meðhöndlun á ólöglegum vímuefnum svokölluðum. Til lengri tíma litið mundi ég vilja að slíkt yrði heimilt, já, algjörlega. Ég er hlynntur því að það verði langtímamarkmiðið. Hins vegar er það langtímamarkmið og taka verður þau skref í litlum bitum og þar aftur, eins og er í samræmi við okkar vímuefnastefnu hjá Pírötum, er það einmitt að setja neytandann í fyrsta sætið. Það hvort selja eigi kannabisefni í búðum er spurning sem hvergi nálægt því er tímabær. Núna refsum við kannabisneytendum. Núna tökum við þá og setjum þá á sakaskrá, sektum þá, hótum þeim fangelsisvist. Sem betur fer stöndum við ekki við það. En mér þykir fráleitt hvernig komið er fram við fólk í þeim málaflokki og mundi miklu frekar vilja sjá áherslu á frelsisvæðingu þar fyrir neytandann. Já, vissulega. Þetta mál er hins vegar ólíkt hinu í eðli sínu vegna þess að hér er ekki um að ræða vöru sem fólki er refsað fyrir að nota. Því finnst mér þetta vera ólík mál. En svarið er í meginatriðum já.
Herra forseti. Mér finnst mjög gott að hér komi fram hver stefna Pírata er í þessum málum ef hv. þingmaður er að tala fyrir þeirra stefnu. Ég kalla kannski eftir því að Píratar sem stjórnmálaflokkur geri grein fyrir stefnu sinni í lýðheilsumálum, áfengismálum og að það sé stefna þeirra að brennivín flæði í allar búðir fyrir neytendur svo það geti aukið á leti þeirra að geta ekki aflað sér áfengis á réttum tíma dags. En hv. þingmaður talaði um að hann væri alveg fylgjandi því að söluaðilar bæru ábyrgð og þá trúi ég að hann sé að tala um þá ábyrgð að standa undir þeim mikla kostnaði sem fylgir áfengisneyslu og neyslu vímuefna í heilbrigðiskerfinu. Hvernig ætlar hann að tryggja það að þeir aðilar geri það? Með hvaða hætti ætlar hann að ná þessum gífurlegu fjármunum út úr versluninni [[Forseti hringir.]]til að standa undir þeim [[Forseti hringir.]]mikla kostnaði sem ríkið [[Forseti hringir.]]hefur þurft að gera hingað til?
Virðulegi forseti. Ég get sagt hv. þingmanni allt um vímuefnastefnu Pírata. Hún snýst um það að hætta að refsa neytendum sem nota ólögleg vímuefni. Það er grunnurinn að öllu. Það er fyrsta skrefið. Síðan skulum við karpa um söluatriði og því um líkt. Það er í mínum huga ekki til umræðu, hvorki hjá Pírötum né annars staðar á þingi að mér vitandi. En það að við refsum fólki fyrir neyslu á ólöglegum vímuefnum er siðferðilega úti á túni og skilar ekki árangri í því að vernda réttindi þeirra. Það er hins vegar önnur umræða, virðulegi forseti. Það er hreinlega önnur umræða vegna þess að fyrirkomulagið gagnvart ólöglegum vímuefnum er ekki það sama og gagnvart áfengi. Það eru aðrar spurningar og frelsi í öðrum skilningi. Þegar kemur að stefnu Pírata í þessu máli eigum við að spyrja okkur að því hver réttindi borgaranna séu. Það er ekki yfirlýst stefna Pírata að samþykkja þetta mál. Ég kem til með að greiða atkvæði með frumvarpinu, en ef koma fram röksemdir út frá grunnstefnu Pírata sem brjóta einhvern veginn í bága við það, þá skal ég taka mark á þeim rökum. En það er annað mál en spurningin um ólögleg vímuefni. Fyrir okkur er það ekki spurning um hver selur [[Forseti hringir.]]eða dreifir þeim eða hvort hér eigi að flæða áfengi eða ekki. Þegar kemur að ólöglegum vímuefnum þá á [[Forseti hringir.]]að hætta að refsa neytandanum.
Herra forseti. Hv. þingmanni var tíðrætt um menningu og áfengi er klárlega hluti af menningunni og hefur alltaf verið, alla tíð. Ef við hugsum tuttugu, þrjátíu ár aftur í tímann var áfengi hluti af menningu Íslands þá og er það í dag. Það er merkilegt að bera þetta saman. Í mínum huga hefur þessi menning gjörbreyst og ég hef áhuga á að vita hvort hv. þingmaður er sammála því að áfengismenningin hafi mikið breyst á tuttugu árum.
Virðulegi forseti. Ég tel hana hafa breyst í heildina til hins betra. Þrátt fyrir það hefur neysla aukist. Unglinganeysla hefur blessunarlega farið niður undanfarin 15 ár eða svo, sem er það mikilvægasta í mínum huga. Fyrir mér er mikilvægasta markmiðið að draga úr unglinganeyslu. Að sama skapi vil ég að fullorðið fólk sé frjálst og ungdómurinn alist upp í frjálsum heimi þar sem hann er í stakk búinn til þess að taka ákvarðanir í lífinu, mikilvægar og alvarlegar ákvarðanir. Þannig að svarið er: Já, ég tel menninguna hafa breyst. Sömuleiðis vek ég enn og aftur athygli á því að bjórinn var heimilaður hér 1989 og þá var sagt að neyslan mundi aukast, sem hún gerði, en enginn vill fara aftur til baka í bjórbannið. Ég tek eftir sömu spám hér. Menn telja að ef þetta verði heimilað þá verði aldrei hægt að ganga til baka. Ég spyr: Hvers vegna ekki? Vegna þess að fólk mundi ekki vilja fara til baka.
Herra forseti. Mig grunaði nú að þetta yrði svar þingmannsins. Við erum sammála um að menningin hafi breyst til hins betra en ég tel að ÁTVR eigi þar stóran hlut að máli. Ríkið hefur verið með stefnu og það hefur verið lagt í þá vinnu að breyta menningunni þannig að áfengisneysla snúist ekki um að fara á fyllirí. ÁTVR hefur virkilega gert sitt í því að reyna að beina áfengisneyslu í svolítið aðrar áttir. Mér þykir afar ólíklegt að stórmarkaðirnir haldi áfram á þeirri braut. Ég held að hvatinn þar verði meiri að selja bara og selja sem mest frekar en að stuðla að bættri áfengismenningu í landinu.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður þjáist af ákveðinni oftrú gagnvart því hvernig ríkið hefur vit á því að stjórna menningu. Ég held nefnilega að ríkið og við hér á Alþingi höfum afskaplega lítið vit á því nákvæmlega hvaða áhrif aðgerðir okkar hafa almennt. Samfélag er ofboðslega flókið fyrirbæri. Ég held miklu frekar að jákvæð þróun í vínmenningunni sé til komin vegna þess að fólk má meira, það má fá sé bjór og drekka hann að kvöldi til inni á börum o.s.frv. Það er komin meiri menning í það, menning frá almenningi, ekki fyrirskipanir héðan. Ég vek bara athygli á því að þessi þróun á sér stað samfara því að útsölustaðir margfaldast og sýnileikinn er meiri. Ég verð að segja að ég kaupi áfengi af og til og ég kannast ekki við að fá einhverjar sérstakar viðvaranir þegar ég geng inn í vínbúð. Þetta er bara búð. Vissulega gefur hún út bæklinga og svoleiðis en ég held ekki að það sé ástæðan fyrir bættri vínmenningu. Ég held að bætt vínmenning sé vegna þess að samfélagið sjálft hefur fengið tækifæri til þess að þroskast og þróast á eigin spýtur. Það er meðal annars þess vegna sem mér þykir svo vænt um frelsið.
Hæstv. forseti. Ég er smáruglaður eftir ræðu hv. þingmanns, sem var mjög góð. Eitt af því sem Píratar leggja sig fram um, og er til mikillar fyrirmyndar, er að hlusta eftir almenningsálitinu. Þeir hafa meðal annars gert kannanir um vilja almennings hvað varðar útgjöld í fjárlögum. Það er tvennt sem ég skil ekki í málflutningi hv. þingmanns. Í fyrsta lagi skil ég ekki það sem hann segir um lýðheilsu. Lýðheilsa er óbifanlegur hluti af heilbrigðiskerfinu sem kjósendur sögðu Pírötum og okkur öllum núna fyrir áramótin að væru höfuðatriði í fjárlagaumræðunni, sem er alveg rétt. Í öðru lagi hefur komið fram í könnun að meiri hluti þjóðarinnar, ríflegur meiri hluti, er andvígur þessari breytingu. Þá spyr ég: Eru Píratar hættir að hlusta á þjóðina eða er það bara í þessu máli sem þeir kjósa að hlusta ekki á þjóðina?
Virðulegi forseti. Frelsið, bæði í formi lýðræðis og einstaklingsfrelsis, snýst um sjálfsákvörðunarréttinn. Ég aðhyllist hann í þessu máli eins og öðrum. Þegar kemur að stefnu okkar í vímuefnum þá vitum við mætavel að við erum ósammála meiri hluta þjóðarinnar en þá er það vegna þess að við lítum svo á að sjálfsákvörðunarréttur hvers og eins sé ríkari réttur en það hvað þjóðinni finnst um að það eigi að refsa neytendum, sem dæmi, þegar kemur að ólöglegum vímuefnum. Þetta mál er ekki afgerandi vegna þess að það er ekki bannað að nota vímuefni eða nota áfengi, það er ekki bannað. Þannig að þetta lítur öðruvísi út. Mér finnst þetta ágætlega fallið til þess að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er hins vegar ósammála því að maður eigi beinlínis að stjórna samkvæmt skoðanakönnunum. Við gerðum þessar skoðanakannanir hvað varðar frumvörp vegna þess að það er flóknari spurning og maður veit ekki hvernig maður mundi koma því í þjóðaratkvæðagreiðslu til að byrja með. Þar er líka munur á. Lýðheilsa er ekki sjálfkrafa það sama og fjárútlát til heilbrigðiskerfisins. Ég er sammála því að við eigum að auka fjárútlát til heilbrigðiskerfisins, en við borgum fyrir heilbrigðiskerfið með peningum, ekki með því að takmarka frelsi.
Hæstv. forseti. Lýðheilsa er náttúrulega hluti af þessu. Aukin áfengisneysla, upp á fjóra lítra á mann á ári, mun koma inn í heilbrigðiskerfið að nokkrum árum liðnum og kosta þar peninga. En af því hv. þingmaður talaði líka um að mönnum sé refsað fyrir að neyta ólöglegra fíkniefna þá er mönnum líka refsað fyrir að neyta áfengis í óhófi. Ef maður er tekinn hér ofurölvi úti á Austurvelli þá fær hann sekt. Þannig að það gildir það sama þar. Það var reyndar eitt sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um, af því að hann sagði: Ríkið á ekki að græða á dópsölu. Jú, áfengi er vímuefni, það er alveg hárrétt, en það er ekki einungis arðurinn af ÁTVR sem rennur í ríkissjóð. Það er áfengisgjaldið, sem er stærsti hluti af verði áfengisins sem við kaupum, sem rennur í ríkissjóð og eru kannski megintekjurnar. Vill hv. þingmaður afleggja áfengisgjaldið vegna þess að hann vill ekki að ríkið græði á dópi?
Nei, virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni mundi ég helst vilja að allt áfengisgjaldið færi beinustu leið í lýðheilsusjóð. Ég vona að það svari spurningunni. Hvað varðar þessar frelsis-/sjálfstæðisspurningar þá er munur á lýðheilsumarkmiðum og aðferðunum sem eru notaðar í átt að lýðheilsu. Lýðheilsa er gott og gilt markmið en það réttlætir ekki hvaða aðferðir sem er. Það að auka fjárútlát til heilbrigðiskerfisins er ekki það sama og að banna fólki að gera eitthvað sem það vill gera í sínu lífi. Þetta eru tvær aðferðir að sama markmiðinu en tilgangurinn helgar ekki meðalið. Þó að menn vilji lýðheilsu þá þýðir það ekki að menn hafi sjálfkrafa ástæðu til að takmarka frelsi fólks þegar það getur þjónað sama tilgangi að auka fjárútlát til heilbrigðiskerfisins eins og meiri hluti almennings vissulega vill.
Herra forseti. Enn og aftur er þetta áfengisböl komið til umræðu á Alþingi. Mér finnst þetta frumvarp vera mikil tímaskekkja. Ég held að það sé í áttunda sinn sem þetta mál kemur fyrir þingið eða samsvarandi mál. Ég hefði talið að við hefðum einhverjum öðrum hnöppum að hneppa á hinu hv. Alþingi en að berjast fyrir því að koma brennivíni í búðir sem víðast til að styðja við bakið á heildsölum, verslunum og innflutningsaðilum í þeim efnum. Ég hefði talið að vandamálin væru víða eins og í heilbrigðiskerfinu okkar sem vantar svo sannarlega mikið fjármagn. Þessi umræða er aftur komin hér í gang og búin að vera mjög fróðleg og tekist á með rökum hér í dag. Menn tala fyrir óheftu frelsi og aðrir draga fram sterk rök fyrir því að við þurfum sem siðað samfélag að bera sameiginlega ábyrgð á okkur sem samfélag. Við setjum okkur í dag fjölda reglna sem við gerum okkur kannski ekki grein fyrir. Við erum auðvitað með lög og reglugerðir sem hamla hinu svokallaða frelsi sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talar fyrir. Hann talar mikið um frelsi, en frelsi fylgir líka ábyrgð. Frelsi eins getur verið helsi einhvers annars. Eins og ég nefndi hér í andsvari í dag erum við skyldug til að nota bílbelti. Ættum við að hafa frelsi til þess að ráða því bara sjálf hvort við tækjum þá áhættu að stórslasa okkur í umferðarslysi? Ætti það ekki með sömu rökum að vera val hvers og eins hvort hann tæki þá áhættu eða ekki? Við höfum fjöldann allan af ýmsum reglum, umferðarlög og annað, sem hamla því að hvert og eitt okkar geti bara látið eins og okkur dettur í hug hverju sinni og hvar sem er. Það væri hægt að koma með langan lista yfir allt sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson þarf að hlíta. Vonandi hlýðir hann þeim lögum og reglum sem samfélagið hefur sett sér sem siðað samfélag. Það er voða fallegt að tala alltaf um frelsi á hátíðarstundum en tala svo ekki um ábyrgðina sem því fylgir og hugsanlegar afleiðingar þess að hafa óheft frelsi. Við erum búin að hafa fyrirkomulagið þannig að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hefur einkaleyfi. Ég tel að það hafi gefist ágætlega. Það er enginn að segja að það komi í veg fyrir vandamál í kringum áfengisneyslu eða vímuefnaneyslu í landinu. En meðan við leyfum áfengi, að það sé lögleg vara, þá tel ég að þetta fyrirkomulag sé best til þess fallið að takmarka skaðann af áfengi. Ég held að það séu draumórar eins og Framsóknarflokkurinn fór fram með Vímulaust Ísland árið 2000, en við getum takmarkað skaðann af löglegum vímuefnum sem við köllum svo. Það hefur í raun og veru verið unnið grettistak í þessum málum undanfarin ár af fjölda frjálsra félagasamtaka. Ríkið hefur átt sinn þátt í því með lýðheilsustefnu sinni og landlæknisembættið. Þegar við alþingismenn fáum áskorun vegna þessa frumvarps frá 23 aðildarsamtökum, sem eru í samstarfsráði um forvarnir, um að við eigum ekki að samþykkja það og þau telja upp ótal gagnmerk rök máli sínu til stuðnings þá finnst mér mjög léttvægt að rökstyðja þetta þannig að fólk eigi að geta þegar því dettur í hug, kannski klukkan níu á kvöldin, fengið sér bjór en það geti ekki farið út í verslun og keypt sér bjór. Ég segi bara á góðri íslensku: Hvað með það? Ég hefði getað sagt það á ensku líka. Þess vegna finnst mér þetta mál vera á brauðfótum. Það er einhver þráhyggja í stuttbuxnaliðinu í Sjálfstæðisflokknum sem heldur því á lofti. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með stjórnmálaaflið Pírata að vera svona nálægt heimdellingum og frjálshyggjuliðinu í Sjálfstæðisflokknum í þessum slag fyrir peningaöflin í landinu sem bíða bara eftir því að geta malað gull um leið og ÁTVR missir einkaleyfið og þeir fá að græða á vanda margra sem heilbrigðiskerfið síðan glímir við. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með þær skoðanir þó að ég virði þær vissulega. Ég hefði haldið að samfélagsleg ábyrgð Pírata í málum eins og þessu væri meiri, málum sem snerta alla landsmenn, allar fjölskyldur landsins með einum eða öðrum hætti. Það hvernig búið er um áfengissölu og hvernig stefnumörkun hefur verið undanfarin ár hefur vissulega dregið úr áfengisneyslu íslenskra ungmenna með góðum árangri. Það hefur ekki gerst af sjálfu sér. Það er ekkert hægt að halda því fram að þótt útibúum ÁTVR hafi fjölgað undanfarið sé það því að þakka að þeim hafi fjölgað að þessi forvarnastefna hafi náð árangri með minni neyslu ungmenna í dag á áfengi. Það er langt því frá. Vissulega hefur útibúum fjölgað, en þeim hefur fjölgað til að mæta því að allir landsmenn sitji við sama borð í þeim efnum að hafa þokkalegt aðgengi að þessari vöru, þeir sem mega neyta hennar og hafa aldur til að versla hana, að það sé ekki bara á höfuðborgarsvæðinu og stærstu byggðakjörnum landsins sem hægt er að nálgast áfengi. Mér finnst í dag vera búið að draga fram svo sterk lýðheilsuleg rök gegn þessu máli að ég ætla að taka aðeins byggðavinkilinn á það vegna þess að hann skiptir líka máli. Menn hafa verið að fela sig á bak við það að nú geti verslanir á litlu stöðunum séð fram á bjartari tíma, geti farið að selja brennivín og áfengi og það hressi upp á efnahagsreikning þeirra og allt verði svo landsbyggðarvænt með því að koma áfengi í verslanir. Í dag er þokkalegt aðgengi að áfengi. Ég hef ekki heyrt frá landsmönnum í kjördæmaviku eða heyrt einn eða neinn kvarta undan því að hafa ekki nægilegt aðgengi að áfengi. Það hafa ekki verið neinar raddir upp um það. Ef þetta fer eins og þeir sem styðja þetta frumvarp og þeir sem leggja það fram vonast til þá er ég handviss um að verðið á áfengi mun hækka mjög mikið, sérstaklega úti á landsbyggðinni þar sem flutningskostnaður mun leggjast ofan á verðið. Í dag er sama verð á áfengi hvar sem er á landinu. Ég beini þessari spurningu til hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar: Er það þá ekki líka réttindi neytandans að hafa sama verð um land allt eins og er tryggt í dag? Eru það ekki réttindi neytandans? Nei, hann hristir höfuðið, svo er ekki. Hv. þingmaður er bara staddur með frjálshyggjumönnum, markaðurinn á að ráða öllu og það á ekki að vera neinn jöfnuður þar á ferðinni, hvorki í þessu né einhverju öðru. Tegundir af áfengi. Í dag geta neytendur hvar sem er á landinu nálgast mikið úrval af tegundum og geta fengið að panta þær tegundir sem þeir vilja. Það skortir ekkert upp á þá þjónustu sem ÁTVR hefur veitt. Þeir hafa verið mjög strangir á því að hleypa ekki þeim inn í verslunina til að versla sem mega ekki versla þar vegna aldurs. Það er til fyrirmyndar. Ef fer sem horfir þá sé ég fyrir mér að við sem búum úti á landi eigum þess kost að versla einhver ódýr bónusvín og höfum ekki þann möguleika sem hv. þingmaður og þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu hafa að skokka út í 10–11 á kvöldin og kaupa sér það sem þeim þóknast vegna þess að það verður ekkert í boði úti á landi á fámennari stöðum um miðjan dag. Það verður ekkert í boði. Minni verslanir um landið munu ekki hafa efni á því að liggja með einhvern lager af víni. Það munu verða ódýr kassavín og einhverjar örfáar tegundir sem bjóðast. Við munum fara mörg ár aftur í tímann hvað þetta varðar og nógur er nú samt, finnst mér, ójöfnuðurinn milli landsbyggðarinnar og höfuðborgarsvæðisins þó að þetta bætist ekki við í nafni einhvers frelsis, leti fólks til þess að afla sér áfengis á skikkanlegum tíma sólarhrings. Ef þetta er mesta bölið sem hrjáir þá sem flytja þetta mál gagnvart sinni þjóð þá ætti maður nú ekki að hafa miklar áhyggjur af öðru, þ.e. ef þetta er í forgangi. Mér fannst með ólíkindum að hæstv. fjármálaráðherra legðist svo lágt að nefna þetta mál í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra hér í haust. Þetta er eitt af forgangsmálum Sjálfstæðisflokksins á þessu þingi. Það er alveg með ólíkindum hvað menn eru fjarri því sem brennur á þjóðinni. Ég verð að segja alveg eins og er, þetta er hreinlega sorglegt. Ég tala nú ekki um þegar stefna velferðarráðuneytisins í áfengis- og vímuvörnum liggur fyrir. Þar segir að takmarka eigi aðgengi að áfengi og öðrum vímuefnum. Eru þetta marklaus plögg sem menn leggja fram og gefa út sem sína stefnu? Áfengi er ekki nein venjuleg neysluvara. Við verðum að horfast í augu við allan þann vanda sem fylgir neyslu áfengis. 15% landsmanna leita sér einhvern tímann á ævinni hjálpar vegna misnotkunar á áfengi. Það er enginn smáfjöldi. Um 48 þúsund núlifandi Íslendingum verður freistað með áfengi í öllum matvöruverslunum landsins með einum eða öðrum hætti. Ég skammast mín ekkert fyrir það að vera með einhverja forsjárhyggju. Ég veit ekki hvernig maður hefði átt að ala upp börnin sín ef maður hefði aldrei verið með neina forsjárhyggju. Ef við viljum hafa ríki og samfélag og lifa eins og siðmenntuð þjóð þá er bara eitt af því sem við tökum höndum saman um að gera að hafa einhverja [[Forseti hringir.]]forsjárhyggju. Í þessum efnum eigum við að hafa hana öfluga.
Virðulegi forseti. Mig langar að gagnrýna í fyrsta lagi lokaorð hv. þingmanns og síðan það sem hún sagði áður, sér í lagi orð um mig og viðhorf mín og flokks míns. Hv. þingmaður lauk ræðu sinni á því að tala um við þyrftum forsjárhyggju og spurði hvernig maður ætti að ala upp börn án forsjárhyggju. Ég veit það ekki, virðulegi forseti, ég efast um að það sé hægt en þá erum við að tala um börn, ekki fullorðið fólk. Það er munur á fullorðnu fólki og börnum og það skiptir máli. Þegar við tölum um frelsið erum við ekki að segja að það eigi ekki að vera nein lög og reglur. Það verður mjög þreytandi að hlusta á þá orðræðu. Til að útskýra fyrir hv. þingmanni, af því að hún segist hafa orðið fyrir vonbrigðum með að Píratar skuli vera með stuttbuxnastrákunum í Sjálfstæðisflokknum, ætla ég að lesa úr grunnstefnu Pírata, með leyfi forseta: „Í þessu felst að Píratar móti stefnu sína í ljósi gagna og þekkingar sem er aflað óháð því hvort tillagan virðist í fyrstu æskileg eða ekki. Afstaða Pírata til hugmynda er óháð því hverjir fortalsmenn hennar eru.“ Það verður verra, virðulegi forseti, með leyfi: „Fyrri ákvarðanir Pírata þurfa alltaf að geta sætt endurskoðun.“ Það er ekki nóg með að við hlustum á pólitíska andstæðinga okkar heldur eigum við það til að taka mark á þeim og jafnvel skipta um skoðun, ef það kynni að hneyksla hv. þingmann enn meira. Enginn hér hefur talað gegn lögum um bílbelti, enginn hefur sagt að lög eða reglur eigi ekki að gilda, enginn hefur heldur sagt að lýðheilsa og heilsa skipti ekki máli. Ég margítrekaði í ræðu minni að frelsi skiptir máli, heilsa skiptir líka máli. Gott ef ég sagði það ekki orðrétt. En þegar við tölum um frelsið er ekki nóg að vera með þennan „svart eða hvítt, allt eða ekkert“-hugsunarhátt. Hvort sem við ætlum að auka eða minnka frelsið verðum við að gera það á skýrum og málefnalegum forsendum. Við getum ekki farið alla leið ýmist til frelsisins eða forsjárhyggjunnar. Til þess er þessi umræða, þess vegna eigum við að byggja málflutning okkar á betri grunni en þeim að leggja orð í munn pólitískra andstæðinga okkar og hvað þá að líkja fullorðnu fólki við börn.
Herra forseti. Ég lít þannig á að áfengissjúkdómur sé heilbrigðisvandamál og að hann sé sjúkdómur. Við glímum við þann vanda ásamt fjölda annarra heilbrigðissjúkdóma og ég tel að við séum ekki með forsjárhyggju gagnvart börnum heldur líka fullorðnu fólki þegar við hjálpum því að komast út úr erfiðleikum sínum og reyna að ná heilsu aftur, hvort sem það er áfengissjúkdómur eða einhver annar beitum við ýmsum ráðum sem heilbrigðisyfirvöld í þeim efnum. Þess vegna þurfum við að líka oft og tíðum, og gerum það í dag, að sýna forsjárhyggju með einum eða öðrum hætti. Hv. þm. talar um að hann og flokkur hans hlusti á málefnaleg rök og ég spyr: Af hverju taka þá hv. þingmaður og flokkur hans ekki mark á 23 aðildarsamtökum sem lögðu fram áskorun til okkar þingmanna? Þar segir, með leyfi forseta: „Áfengisneysla er meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu, samanber mat Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Kostnaður samfélagsins vegna neyslu áfengis birtist víða, m.a. í heilbrigðiskerfinu, löggæslu- og dómskerfinu, tryggingakerfinu og atvinnulífinu svo dæmi séu nefnd. Að ógleymdum áhrifum á einstaklinga, fjölskyldur og nærsamfélag.“ Meðal annars á þeim forsendum telja þessir 23 aðilar, sem allir hafa beitt sér fyrir forvörnum varðandi áfengis- og vímuefni, að sú ákvörðun að setja áfengi í allar verslanir [[Forseti hringir.]]stríði gegn því sem [[Forseti hringir.]]þeir skilgreina þarna.
Virðulegi forseti. Við hlustum á þau rök. Það er þess vegna sem ég ítrekaði í ræðu minni, ég er nokkuð viss um að ég hafi gert það alla vega einu sinni, að við eigum að líta á þennan málaflokk í víðara samhengi en því að þetta snúist einfaldlega um frelsi eða lýðheilsu. Lýðheilsa skiptir alveg máli en hún trompar ekki allt sem varðar frelsið. Það að málið varði lýðheilsu þýðir ekki að allt tal um frelsi og sjálfsákvörðunarrétt sé sjálfkrafa algjör anarkismi þar sem engin lög og reglur gilda og allt er í steik. Það er ekki málflutningurinn sem hefur átt sér stað hér. Það skiptir máli að taka tillit til beggja sjónarmiða en samt að útkljá málið út frá einhverjum rökum. Alveg eins og það þýðir ekki að fara algjörlega út í frelsið þýðir það ekki að forsjárhyggjan og lýðheilsan séu tromprök, rétt eins og frelsið er ekki tromprök. Það þarf alltaf að vega og meta þetta út frá því sem er í boði hverju sinni og hvaða vandamál við erum í rauninni að tækla. Það sem ég er að segja er að við eigum að reyna að gera bæði, við eigum bæði að reyna að auka frelsið og berjast áfram með forvörnum og því um líku, eins og við höfum verið að gera síðastliðin 15 ár.
Herra forseti. Ef hv. þingmaður telur að lýðheilsa sé engin tromprök og tekur jafnframt fram að frelsi sé heldur ekki tromprök og vegi ekki þyngra en lýðheilsa þá vekur það upp spurningu. Það hefur sýnt sig að við höfum náð betri tökum á þeim vandamálum sem fylgja áfengis- og vímuefnaneyslu með því fyrirkomulagi sem hefur verið við lýði. Af hverju ættum við að fara að rugga bátnum þegar allar rannsóknir erlendis sýna og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skorar á Íslendinga að halda áfram á sömu braut og hafa áfengi áfram í einkasölu? Þetta fyrirkomulag hefur reynst vel og bent er á hinar fjórar Norðurlandaþjóðirnar sem hafa líka verið með það. Hversu veigamikil rök þarf til þess að hv. þingmaður taki mark á þeim? Er ekki komið nóg á þá vigt til þess að hann skilji [[Forseti hringir.]]að þetta eru stór og veigamikil rök, [[Forseti hringir.]]það hefur verið sýnt fram á þetta?
Hæstv. forseti. Ég kveð mér fyrst og fremst hljóðs til þess að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu þar sem vakin er athygli á hagsmunum dreifðra byggða og smárra byggðarlaga og að þar sé tryggð sambærileg þjónusta og gildir á þéttbýlissvæðinu hér. Þetta hefur verið fróðleg umræða um frelsið og forræðishyggju o.s.frv., og hvort eigi að vega þyngra, lýðheilsa eða frelsi. Ýmis ummæli hafi fallið í þá veru að lýðheilsa annarra skipti okkur ekki eins miklu máli, það sé einstaklingurinn sem eigi að axla ábyrgð á sjálfum sér að öllu leyti. Mér hefur þótt umræðan vera ansi mikið á forsendum frelsis markaðarins, markaðshyggjunnar. Í mínum huga er verið að svipta okkur sem samfélag frelsi til að hafa það fyrirkomulag sem við kjósum og sem meiri hluti landsmanna samkvæmt skoðanakönnunum óskar eftir. Hér koma fram kröfur um að kerfinu verði breytt þvert á þann almannavilja, þvert á óskir sem fram hafa komið frá lýðheilsusamtökum, æskulýðssamtökum og frá yfirvöldum og stofnunum sem hafa með þessi mál að gera samkvæmt lögum sem við höfum sett. Samfélagið með öðrum orðum kallar á eitt en markaðshyggjan og þeir sem telja sig geta grætt á breyttu fyrirkomulagi kalla á annað. Þetta kemur fram og hefur komið fram í umsögnum um þetta mál. Þar er annars vegar stóru verslunarkeðjurnar og hins vegar allt heilbrigðiskerfið nánast eins og það [[Forseti hringir.]]leggur sig. Þannig að ég kem hér fyrst [[Forseti hringir.]]og fremst upp til að þakka hv. þingmanni fyrir þær áherslur sem hún hefur sett.
Herra forseti. Auðvitað geri ég mér fulla grein fyrir því að það er sterk pólitík í þessu máli og það eru tilfinningar. Einn hv. þingmaður talar um að þetta sé bara kalt mat en mér finnst eðlilegt að þetta blandist saman. Inn í umræðuna eiga líka að blandast tilfinningarök vegna þess að við tökum líka ákvarðanir með tilfinningum, það er bara þannig. Maður hefur tilfinningu fyrir einhverjum hlutum, hvernig þeir hafa virkað og hvernig þeir hafa þróast og vegur þetta saman. Það er kalt rökhyggjumat en líka tilfinningar fyrir hlutunum. Þetta gerir maður bara með svo marga hluti sem þokkalega skynsöm manneskja niðri á jörðinni Þetta mál er eitt þeirra þar sem mér finnst að við eigum bæði að beita rökhyggju, tilfinningum og heilbrigðri skynsemi. Ég kíkti á umsögn frá nokkrum um þetta mál, þar á meðal frá Sambandi ungra sjálfstæðismanna. Mér finnst þeir skauta mjög fram hjá öllu sem heitir afleiðingar þessa frumvarps, sem er aukin neysla á áfengi. Þeir styðja frumvarpið heils hugar vegna aukins viðskiptafrelsis. Þá eiga menn auðvitað að tala hreint út um það að þeir eru í þessu máli að tala um aukið viðskiptafrelsi, frelsi stórkaupmanna og innflutningsaðila. Menn láta sig litlu varða hverjar afleiðingarnar verða, á hverjum þetta bitnar og tala svolítið niður til samfélagsins og segja að við séum sem samfélag og ríki með forsjárhyggju. [[Forseti hringir.]]En hver situr uppi með að borga brúsann, [[Forseti hringir.]]afleiðingarnar, tjónið og áhrif á heilsu fólks?
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er ekkert undarlegt að þessi umræða, sem hefur verið á mjög málefnalegum og yfirveguðum nótum hér í dag þar sem rök hafa verið reidd fram, horft til rannsókna og skýrslna erlendis frá og einnig héðan frá Íslandi, sé tilfinningaþrungin í bland og á að vera það. Einstaklingar og fjölskyldur sem hafa lent illa í Bakkusi bera ríkar tilfinningar í þessu máli og hafa fullan rétt á þessum tilfinningum. Varðandi viðskiptafrelsið þá er það ekki fólgið í öðru en að það verða þrír aðilar sem annast þessa sölu í staðinn fyrir einn. Það er nú allt frelsið sem verður, held ég. Ef við horfum á þróun í kerfinu almennt þá er það þessi heimur sem við erum að fara inn í. Að lokum eitt, hæstv. forseti, [[Forseti hringir.]]og ég skal segja það í einni eða tveimur setningum, [[Forseti hringir.]]að þótt Sjálfstæðisflokkurinn sé með þessar yfirlýsingar þá hef ég orðið var við það að [[Forseti hringir.]]fjöldi fólks sem styður þann flokk er mjög andvígur þessu frumvarpi.
Herra forseti. Ég hef nefnilega nákvæmlega sömu tilfinningu fyrir því og hv. þm. Ögmundur Jónasson að kjósendur Sjálfstæðisflokksins heilt yfir séu ekkert mjög glaðir með þetta mál og að það sé sett svona fram sem forgangsmál miðað við allt það sem brennur á fólki í þjóðfélaginu. Það er ósátt með, eins og við þingmenn ættum nú að hafa heyrt í liðinni kjördæmaviku, að menn séu að flagga þessu gamla flaggi sínu eina ferðina enn. Ég hef þá tilfinningu að kjósendur Sjálfstæðisflokksins kunni þeim sem berjast svona hart fyrir þessu máli litlar þakkir fyrir og þetta sé ekki til þess að hífa upp fylgi Sjálfstæðisflokksins heldur séu þeir að tala til ákveðins kjarna í Sjálfstæðisflokknum sem er kannski ekki stór en [[Forseti hringir.]]þarf einhvern veginn að kvitta fyrir í þessu máli.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafney Magnúsdóttur ágætisræðu. Hv. þingmaður kom meðal annars inn á opinbera áfengisstefnu sem er vel því að við eigum að vera mjög skýr þegar kemur að reglum og löggjöf varðandi meðferð þessarar vöru. Hv. þingmaður ræddi meðal annars takmörkun á aðgengi. Í því frumvarpi sem við ræðum hér erum við fyrst og fremst að fjalla um breytt sölufyrirkomulag, þ.e. að afnema einokun ríkisins á sölu. Við erum ekki að hvika neitt frá öðrum takmörkunum og reglum sem gilda um söluna. Við erum fyrst og fremst að breyta fyrirkomulagi á því hvort það er almenn verslun og hún gefin frjáls eða einokun ríkisins. Ríkið á auðvitað að setja lög og hafa eftirlit með þessu og fara eftir sinni stefnu. Ég sakna þess í umræðunni að ekki sé komið inn á fleiri þætti í opinberri áfengisstefnu. Ef við vísum til Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, sem oft er gert í þessari umræðu, þá eru það tíu atriði sem talað er um þar. Í skýrslu sem oft er vitnað til, Áfengi – engin venjuleg neysluvara, er sölufyrirkomulagið aðeins einn þáttur af þessum tíu. Það eru fjölmargir aðrir þættir, eins og verð, skattar og viðurlög við ölvunarakstri, sem skipta miklu máli. Það er ekkert verið að hvika í því. Er hv. þingmaður ekki sammála því að það sé ekkert hægt að fullyrða um þennan einstaka þátt, að hér fari allt á hvolf?
Herra forseti. Skil ég það ekki rétt, hv. þingmaður, að með frumvarpinu sé verið að banna ríkinu að selja áfengi? Ég lít þannig á að verið sé að banna ríkinu að selja áfengi þó að sýnt hafi verið fram á að það sé hagstætt fyrir ríkið að hafa hlutina með þessum hætti og þó að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin vísi til þess að það sé gott fyrir okkur sem þjóð að hafa þessa sjálfstæðu stefnu í áfengismálum. Horfum aðeins til barna í þessum efnum. Mér finnst það gleymast að börn eru oftar en ekki fórnarlömb aukinnar áfengisneyslu. Nú stefnir í að börn fari með foreldrum sínum í stórverslanir að versla og foreldrar sem eru veikir fyrir hafa áfengi fyrir augunum og börnin líka. Nú, þar sem vín er selt í sérverslunum ÁTVR, er það alger undantekning að börn fari þangað inn með foreldrum sínum og það eru hömlur þar á. En ef fyrirkomulaginu verður breytt þurfa foreldrar sem eru veikir fyrir víni og fara með börnin sín að versla venjulega dagvöru að hafa börnin sín með í áfengisverslun. Mér finnst mjög alvarlegt að verið sé að bjóða upp á slíkt. Umboðsmaður barna varar mjög við því, í sinni umsögn um þetta mál, að þetta sé haft með þessum hætti, að það sé verið að stilla upp þessari vöru fyrir framan foreldra sem eru með börnum sínum að versla í stórmörkuðum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Vissulega tek ég undir það að það eru tvenns konar sjónarmið í þessari umræðu og í þeim umsögnum sem komu við þetta mál síðast þegar það var hér til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það skiptist annars vegar í lýðheilsusjónarmiðin, sem hv. þingmaður kom hér að, og hins vegar viðskiptasjónarmiðin. Við þurfum í þessari umræðu að vega og meta hvað vegur þyngra, þessi eina breyting hvað varðar opinbera áfengisstefnu og lýðheilsusjónarmið og sá þjóðhagslegi sparnaður sem við getum náð fram með þessari breytingu á fyrirkomulagi eða sú framleiðniaukning sem við getum náð fram í verslunarrekstri; getur hv. þingmaður ekki séð þann þjóðhagslega sparnað og framleiðniaukningu í verslunarrekstri?
Herra forseti. Ég verð að hryggja hv. þingmann með því að ég sé ekki neinn þjóðhagslegan sparnað í þessu máli, heldur alveg þveröfugt að aukin neysla muni kosta samfélag okkar miklu meira í auknum útgjöldum til heilbrigðismála. Hv. þingmaður talar um framleiðniaukningu verslunarinnar. Ég get ekki gefið afslátt af því sem snýr að lýðheilsumálum, heilbrigðismálum og forvörnum hvað varðar áfengi og vímuefni gagnvart þeim sem eru veikir fyrir og ungu fólki vegna framleiðniaukningar í verslun. Erum við virkilega þar stödd að við metum það meira að verslunin græði meira á kostnað barna okkar og ungmenna varðandi aukið aðgengi að áfengi? Ég bara trúi ekki að hv. þingmaður sé þar staddur.