Forseti hyggst nú leita afbrigða fyrir því að taka megi 2. til með 4. dagskrármálið á dagskrá en þeim var útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla er ekki uppfyllt. Í ljósi aðstæðna óskar forseti eftir því að afbrigði verði veitt án atkvæðagreiðslu samkvæmt heimild í 1. mgr. 80. gr. þingskapa. Enginn hreyfir andmælum og skoðast afbrigðin samþykkt.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Forseti. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort ríkisstjórnin hafi sett sér einhver markmið í baráttunni við heimsfaraldurinn. Þá á ég ekki við augljósa svarið um að markmiðið sé að sjálfsögðu að allt fari sem best, bæði hvað varðar heilbrigðisþáttinn og efnahagsmálin, heldur hvort ríkisstjórnin hafi sett sér markmið um það með hvaða hætti tekið verður á þessu ástandi, til að mynda og kannski sérstaklega varðandi veiruna sjálfa. Í upphafi faraldursins var kynnt það markmið að reyna að fletja kúrfuna, eins og það var kallað, þ.e. að smit yrðu ekki fleiri en svo að heilbrigðiskerfið réði við það. Er þetta enn markmiðið eða er markmiðið að koma alveg í veg fyrir smit í landinu? Á meðan slíkt liggur ekki fyrir, eða eitthvert annað markmið, er mjög erfitt fyrir stjórnvöld, svo ekki sé minnst á almenning í landinu og fyrirtækin, að gera ráðstafanir, gera áætlanir, gera plön. Þegar menn vita ekki að hverju er stefnt er hver einasti dagur óvissudagur og hver einasta tilkynning frá ríkisstjórninni til þess fallin að viðhalda óvissunni. Að sjálfsögðu verður alltaf óvissa í svona ástandi, ég geri mér grein fyrir því. En hefur ríkisstjórnin sett saman einhverjar sviðsmyndir þannig að hún viti og geti sagt almenningi að þróist hlutir með tilteknum hætti þá gerist ákveðnir hlutir, þá verði viðbrögðin með ákveðnum hætti? Ef slíkt lægi fyrir myndi það hjálpa til að mynda fyrirtækjunum í landinu að taka stórar ákvarðanir um hvernig þau haga sínum rekstri, en það myndi ekki síður hjálpa stjórnvöldum, skyldi maður ætla, að aðstoða almenning og fyrirtæki til samræmis við ástandið og þróun þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Auðvitað er það svo, eins og fram kom í ágætum umræðum hér í gær, að markmið stjórnvalda hafa tekið breytingum eftir því sem við öðlumst meiri þekkingu á faraldrinum og veirunni sem honum veldur. En leiðarljósin hafa frá upphafi verið skýr og ég held að hv. þingmaður eigi ekki að gera lítið úr því að leiðarljósin hafa frá upphafi verið þau að forgangsraða heilbrigði þjóðarinnar, verja líf og heilsu fólks og að lágmarka samfélagsleg og efnahagsleg áhrif. Það er auðvitað það sem Alþingi vann mjög ötullega að á vorþingi, þ.e. þessu síðara leiðarljósi, að lágmarka samfélagsleg og efnahagsleg áhrif, m.a. með þeim margháttuðu aðgerðum sem gripið var til, til að styðja við atvinnulíf og almenning í landinu, og ég þarf ekki að rifja það upp. Þegar hv. þingmaður vitnar til þess að í upphafi hafi verið talað um að verja heilbrigðiskerfið fyrir álagi þá er það alveg rétt. Hins vegar höfum við séð að sú bylgja sem við erum stödd í núna - sem við getum kallað aðra bylgju faraldursins, ég vildi óska að ég treysti mér til að kalla hana seinni bylgju en ég þori ekki að gera það - hegðar sér að einhverju leyti öðruvísi en sú fyrsta. Hvort sem það er vegna þess að veiruafbrigðið sé annað en það sem var hér í vor eða vegna þess að okkur takist betur upp í meðhöndlun veirunnar þá sjáum við a.m.k. að færri leggjast inn á sjúkrahús og sérstaklega á gjörgæsludeild. Að sjálfsögðu þýðir það að við munum þurfa að vega og meta stefnumótun okkar eftir því sem þekkingu okkar á veirunni og faraldrinum vindur fram. Hv. þingmaður kallar eftir markmiðum í sóttvarnaráðstöfunum. Þau eru óbreytt og hafa verið frá upphafi, þ.e. að forgangsraða í þágu lífs og heilsu. Við sjáum hins vegar ákveðnar breytingar frá fyrstu bylgju til þeirrar næstu.
Forseti. Ég var nú ekki að biðja um sögulegt yfirlit heldur einhverjar upplýsingar um hvert stjórnvöld stefna núna miðað við það ástand sem hér er. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir um að það séu kenningar um að veiran hafi önnur einkenni nú en áður. En á sama tíma segir hæstv. ráðherra að við séum búin að læra svo mikið af reynslunni. Allt er þetta einhvern veginn þvers og kruss eins og stefna ríkisstjórnarinnar í viðureigninni við þetta ástand. Því ítreka ég fyrri spurningu: Geta stjórnvöld ekki veitt almenningi meiri upplýsingar um hvert er stefnt og að ef ákveðnum áföngum er náð gerist tilteknir hlutir? Því ef ætlunin er að loka landinu alveg þar til t.d. bóluefni finnst, og það má færa rök fyrir því líka, munu fyrirtæki og almenningur gera aðrar ráðstafanir en ef ætlunin er einhver önnur. Er ekki tímabært, eftir þessa sex mánaða reynslu, að stjórnvöld veiti meiri upplýsingar um hvert sé stefnt og hvers megi vænta við tilteknar aðstæður?
Herra forseti. Hv. þingmaður kemur hér inn á þær aðgerðir sem eru á landamærum og ég viðurkenni að ég hef ekki alveg áttað mig á afstöðu hans til þeirra aðgerða þótt ég hafi hlustað mjög vandlega á hann hér í umræðum í gær. Þær eru fyrst og fremst rökstuddar með því að við sjáum nú annars vegar innanlandssmit sem við höfum ekki náð tökum á sem allar líkur benda til að hafi komið í gegnum landamærin og hins vegar þróun á landamærum, sem hv. þingmaður þekkir því það er ekki eins og stjórnvöld séu að leyna upplýsingum, að virkum smitum fjölgar á landamærum og það má beinlínis rekja til þess að faraldurinn hefur verið í vexti í heiminum. Það kallar á mjög harðar sóttvarnaráðstafanir hér innan lands og þá standa stjórnvöld frammi fyrir vali. Hvort viljum við reyna að slaka á ráðstöfunum hér innan lands og herða á landamærum eða halda áfram hinum hörðu sóttvarnaráðstöfunum innan lands? Það er ekki einfalt val eins og hv. þingmaður áttar sig á. En ég held að það sé mikilvægt og [[Forseti hringir.]]hefði jafnvel átt von á því að við ræddum þá forgangsröðun stjórnmálaflokkanna hér á Alþingi þegar horft er til þessara flóknu valkosta, sem ég hefði kannski átt von á [[Forseti hringir.]]að væru [[Gripið fram í.]]ræddir meira í gær.
Herra forseti. Ég og hæstv. forsætisráðherra deilum örugglega þeirri sýn að veirufaraldurinn er engum hér að kenna. Formaður Samfylkingarinnar og formaður Vinstri grænna hljóta að vera sammála um það að eitt af brýnustu verkefnum okkar nú er að koma í veg fyrir neyð fólks og að ójöfnuður aukist í kreppunni. Það blasir hins vegar því miður við að tugir þúsunda manna munu missa vinnuna og heimili verða fyrir gríðarlegu tekjufalli, ráðstöfunartekjur munu jafnvel helmingast. Það þýðir að fleiri einstaklingar geta ekki borgað af lánum, ekki borgað leigu, ekki sent börnin sín í tómstundir og þurfa jafnvel að neita sér um að sækja nauðsynlega læknisþjónustu. Það er vissulega gott að það standi til að lengja tímabil tekjutengdra atvinnuleysisbóta um þrjá mánuði en það stendur ekki til að hreyfa við grunnatvinnuleysisbótunum þrátt fyrir að þúsundir séu nú þegar á þeim. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefur haldið því fram að slík hækkun hafi letjandi áhrif á atvinnuleitendur. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er hún sammála þeirri fullyrðingu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svo að ég svari síðustu spurningunni beint þá myndi ég ekki treysta mér til að halda því fram. Hins vegar vil ég minna á það hér að þessi ríkisstjórn hefur stigið mjög stór skref þegar kemur að málefnum atvinnuleysistrygginga. Ég vil rifja það upp að árið 2018 voru grunnatvinnuleysisbætur 227.000 kr. Það var staðan þá eftir tíð tveggja hægri stjórna í landinu. Atvinnuleysisbætur höfðu ekki hækkað umfram vísitöluhækkun frá því í hruninu. Þá var það þessi ríkisstjórn sem ákvað að hækka þær og hækka sömuleiðis þak tekjutengdra atvinnuleysisbóta og hámarksgreiðslur úr Ábyrgðarsjóði launa. Ef þetta hefði ekki verið gert væru atvinnuleysisbætur í dag u.þ.b. 238.000 kr., þ.e. þær hefðu hækkað samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þetta var sú staða sem ríkisstjórnin kom að. Við töldum fyrirsjáanlegt að meira álag yrði á atvinnuleysistryggingakerfið og þess vegna réðumst við í þá aðgerð að hækka grunnatvinnuleysisbætur. Hins vegar er það svo að við höfum forgangsraðað aðgerðum. Þetta var í forgangi þá, þ.e. að hækka grunnatvinnuleysisbætur og greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa, og ég er viss um að það hefur skipt verulegu máli. Það nýjasta sem við höfum kynnt í þessu er hins vegar að lengja tímabil tekjutengingar og það gerum við vegna þeirrar stöðu sem nú er uppi, þar sem margir hafa verið að missa vinnuna vegna heimsfaraldurs. Við erum að reyna að brúa það bil sem fólk stendur frammi fyrir sem verður fyrir atvinnumissi. Mikilvægasta verkefnið fyrir Ísland er hins vegar að við getum skapað hér fleiri störf og að við getum varið þau störf sem fyrir eru. Þess vegna er það ákvörðun ríkisstjórnarinnar að ráðast ekki í niðurskurð hjá hinu opinbera, að verja kerfin okkar, að vera ekki að ráðast í niðurskurð á þessum tímum heldur einmitt auka opinbera fjárfestingu þannig að við getum skapað fleiri störf.
Herra forseti. Ég þakka afdráttarlaust svar við spurningunni. En af því að við erum ekki í sagnfræði og deilum ekki um að stigin hafa verið góð skref og þau ber að þakka þá breytir það því ekki að hér verða ekki töfruð fram störf á næstu vikum, jafnvel þótt við gætum vissulega gert meira en ríkisstjórnin hefur ætlað sér. Þess vegna verður maður að spyrja: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að verja það fólk sem nú þarf að lifa á 240.000 kr. eftir skatt en hefur haft málefnalegar ástæður til að gera alls konar skuldbindingar miðað við miklu hærri laun? Kemur til greina, hæstv. forsætisráðherra, þrátt fyrir allt, að hækka grunnatvinnuleysisbætur?
Herra forseti. Ég vil fyrst segja að mér finnst áhugavert að þingmenn stjórnarandstöðunnar séu búnir að ákveða að allt sem gerst hafi í gær sé orðin sagnfræði. Mér finnst það skemmtilegur samhljómur með þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Ég er ekki viss um að sagnfræðingar myndu kalla það sagnfræði sem verið var að kynna í fyrradag. [[Gripið fram í.]]En gott og vel. Þetta er kannski til marks um að stjórnarandstaðan hefur loks fundið einhvern samhljóm. Ég óska ykkur bara til hamingju með það. Ég vil taka það fram að engar aðgerðir eru útilokaðar í þeim aðstæðum sem við erum í. Það er ekki þannig. Okkur fannst þetta mikilvægasta skrefið að stíga núna, þ.e. að lengja þetta tekjutengda tímabil til að koma til móts við þá sem hafa verið að missa vinnuna í faraldrinum. Ég tel að það sé mjög gott skref. Af því að hv. þingmaður vísaði til ýmissa annarra félagslegra þátta ætla ég að fara í aðeins meiri sagnfræði og rifja það upp að þessi ríkisstjórn er m.a. einmitt búin að vera að tryggja stuðning til tekjulágra fjölskyldna til að styðja við tómstundir barna, bara svo eitt dæmi sé nefnt, og að þessi ríkisstjórn er líka núna [[Forseti hringir.]]að kynna menntaúrræði fyrir atvinnuleitendur upp á 2 milljarða kr. sem ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að sé eitt það mikilvægasta sem við getum gert í þeim aðstæðum sem nú blasa við. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég held að þegar við ræðum þessi mál þurfum við einmitt að horfa á þetta samhengi hlutanna.
Virðulegi forseti. Já, þær eru margar, ákvarðanirnar sem eru erfiðar og snúnar vegna heimsfaraldurs sem enginn hér inni ber ábyrgð á. Við sjáum fram á mikla kreppu, mikinn bráðavanda og mikið atvinnuleysi. Ég er hrædd um að það verði meiri og dýpri kreppa vegna pólitískra ákvarðana ríkisstjórnarinnar. Við sáum mikla samstöðu fyrri part ársins, allt var gert til að koma böndum á veiruna og það tókst með ágætum. Það var árangur sem við getum öll verið stolt af. En afleiðingar þeirra hörðu aðgerða voru líka gríðarlegar, sérstaklega fyrir einstaklinga og fyrirtæki sem fótunum var kippt undan. Í maí var síðan tekin ákvörðun, vel að merkja af hálfu ríkisstjórnarinnar, af því að ekkert samráð hefur verið, um að liðka fyrir því að fólk gæti komið til landsins. Við í Viðreisn báðum ítrekað um sviðsmyndir og plan á þeim tíma en fengum engin svör. Sumarið gekk síðan ágætlega en svo fór veiran að láta á sér kræla að nýju. Við báðum aftur um sviðsmyndir og plan, einhverjar upplýsingar á þeim tímapunkti, en fengum engin svör. Um miðjan ágúst varð svo kúvending í stefnu ríkisstjórnarinnar. Landinu var hér um bil lokað fyrirvaralaust og aftur höfum við beðið um sviðsmyndir og plan. Okkur er ekki svarað en mér sýnist atvinnuvegaráðherra í raun hafa svarað þeim spurningum okkar. Undirbúningurinn er ónægur. Kallað er eftir auknum greiningum. Við getum því sagt: Á meðan veiran er sjálfri sér samkvæm er ríkisstjórnin það ekki. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það sé raunverulega svo að litlar sem engar greiningar hafi legið á bak við þær ákvarðanir sem voru teknar bæði í sumar og nú í ágúst. Hvar eru þær greiningar? Í öðru lagi, og ég ítreka að ég vil fá svar við þeirri spurningu, spyr ég: [[Forseti hringir.]]Var samstaða um þessar ákvarðanir meðal allra ráðherra í ríkisstjórninni, og þá ekki síst um hertar aðgerðir á landamærunum? [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég ætla þó að gera athugasemd við þau orð hv. þingmanns að hér hafi orðið kúvending í stefnu stjórnvalda því að það er ekki rétt með farið. Þann 15. júní, þegar ráðist var í það verkefni að taka upp skimun á landamærum, var það byggt á ákveðinni aðferðafræði, að við vildum greiða fyrir umferð um landamærin samhliða því að gæta ýtrustu varúðar. Það gerðum við með því að taka upp skimun, sem var í raun og veru nokkuð sem mjög fáar aðrar þjóðir treystu sér í, en fannst það áhugaverð aðferðafræði. Ég tel, eins og ég sagði í svari mínu áðan við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson, að það hafi gefist vel. Ég er ekki í nokkrum vafa, og gögnin sýna það, og við höfum byggt ákvarðanir okkar á gögnum fyrst og fremst, um að sú aðferðafræði kom í veg fyrir að fjöldi smita bærist inn til landsins. Eigi að síður var það svo að það komu inn smit. Og byggt á þeim gögnum og þeirri reynslu var tekin upp heimkomusmitgát 13. júlí, þ.e. fyrir Íslendinga og þá sem búsettir eru hérlendis voru teknar upp sérstakar reglur um tvær skimanir og heimkomusmitgát. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar, sem tók gildi þann 19. ágúst, byggði að sjálfsögðu á þeirri reynslu og er algerlega ótækt að tala um kúvendingu í því efni því að þar má segja að við höfum tekið kerfið um heimkomusmitgátina og hert á þeim reglum með því að leggja til sóttkví og létum það ná til allra. Síðan fylgir þeirri sögu, eins og ég kom sömuleiðis að í mínu fyrra svari, að við viljum meta stöðuna með reglubundnum hætti, á tveggja vikna fresti, hvort ástæða sé til að færa lönd af hááhættusvæðum yfir á lágáhættusvæði, sem er sömuleiðis sú aðferðafræði sem við höfum byggt á og einnig aðrar þjóðir, en er líka vandkvæðum háð. Hvernig ætla stjórnvöld að meta áhættuna af faraldrinum? Er það eingöngu út frá nýgengi smita? Er það út frá spítalainnlögnum, gjörgæsluinnlögnum og afleiðingum smita? Þetta er það mat sem [[Forseti hringir.]]við erum að vinna að núna eins og við höfum verið að vinna að hingað til. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður spyr um sviðsmyndir: Já, vissulega eru margir valkostir undir og meta þarf kosti og galla hvers og eins.
Herra forseti. Það varð kúvending. Það er ekkert að því. Reynið bara að útskýra fyrir okkur af hverju var kúvent. Það er það sem við erum að biðja um. Af hverju var kúvent í ákvarðanatöku stjórnvalda? Af hverju var það gert? Og enn og aftur svarar forsætisráðherra ekki spurningunni: Var samstaða í ríkisstjórninni meðal allra ráðherra um að fara þessa leið? Ég vil minna á það að hæstv. forsætisráðherra var sammála mér í vor um að það þyrfti að rökstyðja ákvarðanir, bæði efnahagslegar en ekki síst þær sem skerða frelsi fólks. Þær röksemdir hafa ekki komið á mitt borð a.m.k. Dýrmæt samstaða myndast ef fólk fær upplýsingar og skilur forsendur á bak við stórar ákvarðanir. Fólk þarf ekki að vera sammála ákvörðuninni en fólkið okkar þarf að vita, skynja og skilja að á bak við ákvörðunina var nægur undirbúningur og góðar greiningar. Það er það sem fólk er að kalla eftir í mestu vinsemd. Við þurfum meiri upplýsingar. Við þurfum að skilja [[Forseti hringir.]]hvað býr að baki kúvendingum ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Svo að ég svari nú fyrirspurn hennar, sem hún hefur tvisvar borið upp, þá var samstaða í ríkisstjórninni um þessar aðgerðir. Og af hverju er samstaða? Jú, það er af því að við byggjum á gögnum og hv. þingmaður þekkir þau gögn vafalaust jafn vel og sú sem hér stendur. Þess vegna er rangt að tala um kúvendingu af því að við byggðum á þeirri aðferðafræði sem við lögðum upp með þann 15. júní þegar við ákváðum að fara í skimun á landamærum og höfum verið nokkuð einstök í alþjóðasamfélaginu hvað það varðar. Við höfum byggt á reynslunni sem skapaðist með þeirri skimun, með upptöku heimkomusmitgátar og þeirri reynslu sem skapaðist af upptöku heimkomusmitgátar sem leiðir okkur inn í tvöfalda skimun og sóttkví. Á hvaða gögnum byggjum við? Augljóslega þeim staðreyndum sem sýna okkur og benda til þess að ný afbrigði veirunnar hafi einmitt borist inn í landið þrátt fyrir allar varúðarráðstafanir okkar. Þess vegna geri ég athugasemd við orðanotkun hv. þingmanns en segi það [[Forseti hringir.]]líka að ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál hér á Alþingi því að þetta eru allt stórar ákvarðanir og það skiptir máli að það liggi fyrir nákvæmlega hvar [[Forseti hringir.]]stjórnmálamenn og hreyfingar standa og hvernig þær vilja forgangsraða. [[Gripið fram í.]]Mér finnst [[Forseti hringir.]]það mjög mikilvæg umræða.
Forseti. Í upphafi þeirra efnahagsþrenginga sem nú blasa við virtist ríkisstjórnin ekki æst í að koma Icelandair til hjálpar og má þar m.a. vísa í orð hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur í viðtali á Bylgjunni í maí þar sem hún sagði, með leyfi forseta: „[Icelandair] hefur ákveðið að fara í það verkefni að safna nýju hlutafé og við höfum sagt að við styðjum þá vegferð. Ef hún gengur upp er ríkið reiðubúið að koma með lánalínu eða einhvers konar ríkisábyrgð.“ Af þessu mátti ráða, a.m.k. í maí, að ráðherrann setti það skilyrði fyrir ríkisábyrgð að félaginu hefði tekist það ætlunarverk sitt að auka hlutafé sitt. En nú er staðan önnur og lánalína er í boði án þess að hlutafjárútboð hafi einu sinni átt sér stað. Þá hlýt ég að spyrja: Hvað hefur breyst í afstöðu hæstv. ráðherra? Hvers vegna er núna ásættanlegt að veita ríkisábyrgð, þessa lánalínu, án þess að hlutafjárútboð hafi farið fram? Ég sé ekki að nokkuð hafi breyst í stöðu félagsins nema reyndar að það hefur notið ríkulegs ríkisstuðnings í formi uppsagnaleiðarinnar og hlutabótaleiðarinnar. Jú, reyndar hefur það breyst að félaginu tókst að semja um ríflega kjaraskerðingu flugfreyja og flugliða með mjög óvönduðum og jafnvel ólöglegum hætti. Ég tók ekki eftir neinum andmælum hæstv. ráðherra þegar Icelandair sagði upp öllum flugfreyjum sínum á einu bretti og hótaði að semja við annað stéttarfélag. Ég tók hins vegar eftir fagnaðarlátum hæstv. ráðherra þegar kúgunarverknaðurinn var innsiglaður með samningum við flugfreyjur. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Var það fullnaðarsigur Icelandair yfir kjarabaráttu flugfreyja sem breytti afstöðu hennar gagnvart ríkisábyrgð?
Herra forseti. Fyrir þinginu liggur frumvarp, sem er til umræðu hér á eftir, um ríkisábyrgð á lánalínu til Icelandair sem háð er ákveðnum skilyrðum. Þau skilyrði hafa verið alveg ljós frá því í vor og ekkert hefur breyst í því verkefni. Ríkið hefur allan tímann lagt áherslu á að félagið ráðist sjálft í fjárhagslega endurskipulagningu, að félagið ljúki sjálft kjarasamningum sínum, samningum við hluthafa, lánardrottna og ljúki við hlutafjárútboð eigi að koma til þess að af slíkri ríkisábyrgð á lánalínu verði. Frumvarpið sem hér liggur fyrir snýst fyrst og fremst um heimild til fjármála- og efnahagsráðherra til að veita slíka ábyrgð svo fremi sem þetta gangi eftir. Þetta verkefni hefur frá upphafi byggt á ákveðnum leiðarljósum um að mikilvægt sé að hér á landi sé íslenskt flugfélag, með höfuðstöðvar á Íslandi, sem sé starfandi á íslenskum vinnumarkaði; að hér sé starfandi flugfélag sem geti orðið mikilvægur aðili í efnahagslegri viðspyrnu, ekki síst ferðaþjónustunnar, á Íslandi. Þessi leiðarljós hafa legið fyrir frá upphafi og það frumvarp sem liggur fyrir þinginu er mjög eðlilegt framhald af þeirri yfirlýsingu sem gefin var í vor. Ef hv. þingmaður skilur frumvarpið einhvern veginn öðruvísi þá átta ég mig ekki á því. Hv. þingmaður vísar til kjarasamninga flugfreyja. Já, ég er þeirrar skoðunar að slíkar deilur eigi að leysa við samningaborðið. Mér fannst það mjög jákvætt að þessi deila leystist við samningaborðið. Ef hv. þingmaður er ósammála því er það hennar mál. En já, mér finnst eðlilegt að vinnudeilur leysist við samningaborðið og að báðir aðilar eigi að leggja sitt af mörkum til að svo verði.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra segir að henni finnist mikilvægt að slíkar deilur leysist við samningaborðið. En ég spyr hæstv. ráðherra: Er sama hvernig það er gert? Skiptir engu máli hvernig samningum var náð, hvaða aðferðum var beitt? Ég heyrði ráðherrann segja rétt í þessu að afstaða ríkisstjórnarinnar birtist í verkum hennar og verk ríkisstjórnarinnar birtast mér þannig að Icelandair hafi tekist að spara sér fé með bolabrögðum og árás á grunnstoðir vinnuréttar á Íslandi. Fyrirtækið er verðlaunað með ríkisábyrgð. Þannig horfir þetta við mér. Eða hvernig túlkar hæstv. ráðherra það að reka allar flugfreyjur og hóta því að semja við eitthvert ótilgreint stéttarfélag í staðinn og láta flugmenn jafnvel ganga í þeirra störf til að ná árangri í stéttabaráttu? Finnst henni það ásættanlegt? Finnst henni það vera ásættanleg aðferðafræði við samningaborðið? Er það eitthvað sem á að verðlauna með ríkisstuðningi?
Herra forseti. Ég greini það af orðum hv. þingmanns að hún og flokkur hennar hafa væntanlega efasemdir um það frumvarp sem hér liggur fyrir um veitingu ríkisábyrgðar. Ég vil bara minna hv. þingmann á að þarna hefur ríkisstjórnin frá upphafi lagt fram þau skýru leiðarljós sem ég fór yfir áðan. Við getum verið sammála eða ósammála um þau leiðarljós. Mér finnst mikilvægt að hér á landi sé starfandi flugfélag með höfuðstöðvar á Íslandi, sem sé starfandi á íslenskum vinnumarkaði. Mér finnst mikilvægt að hér sé til staðar flugfélag sem getur gegnt lykilhlutverki í að endurreisa ferðaþjónustu. Mér finnst það mikilvægt leiðarljós en ég veit ekki hvað hv. þingmanni finnst. Mér finnst það mikilvægt leiðarljós, eins og komið hefur fram í kynningu á þessu máli, að við hins vegar gætum að almannahag og almannafé með því að hafa þessar skýru girðingar sem lagðar eru hér til, þ.e. að félagið ljúki sjálft sinni fjárhagslegu endurskipulagningu, safni sjálft hlutafé og ríkið sé þar í raun og veru fyrst og fremst í stuðningshlutverki. [[Forseti hringir.]]Kannski er hv. þingmaður ósammála mér um öll þessi leiðarljós og þá erum við það bara.
Virðulegur forseti. Ég kom með grímu upp í ræðustól vegna þess að ég var í sjúkraþjálfun í morgun. Þar er grímuskylda. En því miður virðist sú skylda ekki gilda um alla þá sem þangað leita. Þarna er viðkvæmur hópur og ég fór að hugsa: Bíddu, er ég í meiri hættu hjá sjúkraþjálfara mínum eða hér í þingsal? Ég er búinn að vera með sama sjúkraþjálfarann í fjöldamörg ár þannig að ég tel svo ekki vera. En þá fór ég hugsa: Hvernig er staðan á þessum málum í tengslum við mannréttindi og stjórnarskrá? Eru allir jafnir þegar kemur að aðgerðum vegna Covid? Við höfum orðið vör við það á undanförnum vikum í fréttum að gerð hefur verið rassía varðandi smitvarnir á veitingahúsum. Þar hafa verið brotnar reglur, hópur fólks saman kominn, ölvaður á öldurhúsum, en á sama tíma er lokað í leikhúsunum. Þar má enginn vera og þar eru engir áhorfendur. Á sama tíma eru 22 einstaklingar að spila fótbolta í tæpa tvo tíma, tvisvar sinnum 45 mínútur í það minnsta, faðmast og gera alla hluti, en á áheyrendapöllunum má enginn vera, ekki með grímu, ekki með 2 metra millibili. Ég spyr: Hvar er samræmið í þessum hlutum? Við erum komin að þeim mörkum að við völdum íþróttahreyfingunni í landinu gífurlegu tjóni. Við völdum listamönnum gífurlegu tjóni. Er ekki kominn tími til eftir hálft ár í baráttu við þessa veiru, að við setjumst niður og gefum skýr skilaboð, höfum skýr markmið um að allir séu jafnir fyrir lögunum og að við sjáum til þess að ekki séu neinar undantekningar á því hverjir mega vera hvar og hvað má gera?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég nefndi það hér áðan að það er hluti af viðfangsefninu að við erum stöðugt að tileinka okkur nýja þekkingu vegna reynslunnar. Í upphafi var til að mynda ekki mælt með grímunotkun en nú hafa hafa þau fyrirmæli breyst vegna reynslunnar, m.a. annars staðar í heiminum, þannig að hér er verið að leggja til grímuskyldu við tilteknar aðstæður. Hv. þingmaður kom að því að ekki væru allir að virða þær reglur og það er vandamál. Ég heimsótti Landspítalann í Fossvogi um daginn og þar var gríðarlega strangt eftirlit með því að allir virtu grímuskylduna sem inn komu. Sömuleiðis hefur mjög strangt eftirlit verið í innanlandsflugi, veit ég, þannig að við erum kannski að einhverju leyti að tileinka okkur þær nýju skyldur sem á okkur eru lagðar. Hv. þingmaður spyr einnig hvort allir séu jafnir. Það er auðvitað svo að það hefur ekki verið þannig. Hvað viljum við segja við íbúa á hjúkrunarheimilum þessa lands? Hafa þeir notið fullra réttinda í gegnum þennan faraldur? Ég held ekki. Hvað með fólkið sem missti ættingja, sérstaklega í fyrstu bylgju faraldursins, og fékk ekki að sitja með þeim síðustu stundirnar? Fékk það fólk að njóta fullra réttinda? Fjöldi fólks hefur ekki fengið að njóta réttinda til að reka sinn atvinnurekstur. Hv. þingmaður nefnir sjúkraþjálfara og við getum talað um nuddara, hárgreiðslufólk o.s.frv. Staðreyndin er sú að fjöldi fólks hefur ekki notið sinna fullu réttinda í gegnum þennan faraldur. Þar höfum við að sjálfsögðu reynt að gæta meðalhófs og ganga ekki lengra en þörf krefur og tryggja þannig að fólk sé sátt við þær aðgerðir sem ráðist er í. Þetta er ávallt vandmeðfarin spurning en það er það mat sem stendur stöðugt yfir [[Forseti hringir.]]af hálfu yfirvalda, hvernig við tryggjum að ekki sé gengið lengra en þörf er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er alveg sammála því að auðvitað þurfi að vernda hjúkrunarheimili, það þarf að vernda slíka staði og það er verið að gera það. Þau sem eru í áhættuhópi eiga líka að hafa val og það þarf að sjá til þess að þau hafi aðgang að öllu, grímum og öðru. Þessi gríma mín kostar 2.500 kr. Filtgríma kostar meira en 5 kr. gríman sem ég var með hjá sjúkraþjálfaranum í morgun, sem er örugglega að mörgu leyti betri. Þetta sýnir okkur að það er himinn og haf á milli í verðlagningu. Það er staðreynd að það er ákveðinn hópur þarna úti sem á ekki fyrir mat. Ég efast um þau eigi fyrir grímu. Ég efast um að þau eigi fyrir spritti. Ég veit ekki hvort búið er að gera ráðstafanir svo að þetta fólk geti komið og og fengið ókeypis grímur og ókeypis spritt. Er það ekki líka næst á dagskrá?
Herra forseti. Jú, það er eitt af því sem taka þarf til skoðunar. Margir rekstraraðilar bjóða upp á ókeypis grímur, en ekki allir. Þetta er eitt af því sem við þurfum að taka til skoðunar. Sömuleiðis er ekki sama gríma og gríma. Hv. þingmaður er hér með þriggja laga, fjölnota grímu, eins og ég skil hann, ekki satt? Það er hins vegar fjöldinn allur af fjölnota grímum í umferð sem ekki eru þriggja laga þannig að þarna erum við sömuleiðis að læra aðeins af reynslunni á þessum fyrstu dögum. Mér finnst líka umhugsunarefni, bara svo ég segi það hér, að oft bregst fólk undarlega við þegar einhverjir kjósa að nota grímu. Ég vil nota tækifærið og hvetja okkur öll til að virða það ef fólk kýs að nota grímu í störfum sínum, að sýna því virðingu og bregðast ekki við með einhverjum spurningum. Þetta er bara hluti af því að verja sig í því ástandi sem nú er uppi og við eigum að sýna því skilning og virða val fólks í því þó að ekki sé grímuskylda. Ég vil ítreka það hér.
Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem er að finna á þskj. 2032. Um er að ræða fjórða fjáraukalagafrumvarpið sem lagt er fram á þessu þingi. Samhliða fjáraukalagafrumvarpinu mæli ég einnig fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um ríkisábyrgðir sem má finna á þskj. 2033, en bæði málin varða þá ábyrgðarskuldbindingu sem stefnt er að því að veita fyrirtækinu Icelandair. Á undanförnum vikum og mánuðum hafa áhrif heimsfaraldurs kórónuveirunnar á íslenska hagkerfið komið æ betur í ljós. Þrátt fyrir að áhrifin hafi verið mikil og víðtæk til þessa er enn sem komið er ógerningur að áætla hver þau verða þegar upp er staðið. Flestir greinendur gera þó ráð fyrir að áhrifin verði djúpstæðari og langvinnari en talið var í upphafi faraldursins. Frá því að faraldurinn hófst hefur fjölmörgum efnahagslegum aðgerðum verið hrint í framkvæmd til að mæta áhrifunum. Að öðru óbreyttu má ætla að enn eitt fjáraukalagafrumvarp verði lagt fram á haustmánuðum, vonandi bara eitt þó, en það væri þá venju samkvæmt og gerðist á 151. löggjafarþingi. Gert er ráð fyrir að í því frumvarpi þurfi að afla frekari fjárheimilda, m.a. til að mæta auknum útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs á yfirstandandi ári og öðrum kostnaði af völdum heimsfaraldurs kórónuveirunnar, sem ekki rúmast innan fjárheimilda almenns varasjóðs fjárlaga. Í þessu fjórða frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 er eingöngu lagt til að gerð verði breyting á heimildarákvæði í 6. gr. fjárlaga í frumvarpinu. Með frumvarpinu er þannig lagt til að samþykkt verði að veita Icelandair sjálfskuldarábyrgð frá ríkissjóði á lánum vegna tekjufalls fyrirtækisins í tengslum við heimsfaraldur kórónuveirunnar. Gert er ráð fyrir að heildarskuldbinding ríkissjóðs vegna þessa geti numið allt að 108 milljónum bandaríkjadala eða um 90% af 120 milljóna bandaríkjadala lánalínum til félagsins. Það jafngildir allt að 15 milljörðum kr. miðað við gengi bandaríkjadals við framlagningu frumvarpsins. Rík ástæða þarf að liggja að baki aðgerð sem þessari eins og augljóst má vera. Þetta er aðgerð sem er í senn veruleg að fjárhagslegu umfangi og er á margan hátt einstök. Það leiðir hins vegar af landfræðilegri stöðu Íslands að nauðsyn ber til að tryggja traustar og samfelldar samgöngur, bæði fyrir vöru- og fólksflutninga. Þá hefur vægi ferðaþjónustu í þjóðarbúskapnum, þar sem starfsemi Icelandair hefur algera grundvallarþýðingu, vaxið óðfluga á síðustu árum. Umfang farþegaflutninga á vegum félagsins hefur skapað mikilvægan grundvöll fyrir vöxt og viðgang allra annarra greina ferðaþjónustunnar. Icelandair hefur verið burðarásinn í flugsamgöngum til og frá landinu og telst af þeim sökum tvímælalaust kerfislega mikilvægt fyrirtæki hér á landi. Því má segja að um sé að tefla verulega almenna samfélagslega hagsmuni ásamt mjög umtalsverðum beinum fjárhagslegum hagsmunum fyrir fjölda launamanna og fyrirtækja. Í upphafi þess ferlis sem nú hefur leitt til þess að leitað er heimildar Alþingis til að veita ríkisábyrgð á lánalínu til Icelandair var talið brýnt að skýrt væri á hvaða forsendum slíkur stuðningur yrði veittur. Þetta var rætt sérstaklega í ráðherranefnd og síðar ríkisstjórn. Aðkoma ríkisins um að veita félaginu ábyrgð eða tryggja því aðgang að lánsfé hefur, eftir þessa vinnu og nokkra yfirlegu af hálfu ríkisstjórnarinnar, verið háð nokkrum lykilforsendum. Í fyrsta lagi að aðkoma ríkisins sé nauðsynleg í þeim tilgangi að tryggja traustar og órofnar flugsamgöngur til og frá landinu. Í öðru lagi að tryggja að til staðar sé flugrekstraraðili sem taki öflugan þátt í efnahagslegri viðspyrnu þegar þar að kemur. Í þriðja lagi að rekstrar- og samkeppnishæfni til lengri tíma sé tryggð og að lokum í fjórða lagi að almannafé og áhætta ríkisins verði takmörkuð við það sem þjóni opinberum hagsmunum en hafi ekki að markmiði að verja hag hluthafa eða lánardrottna. Þessar forsendur bera það með sér að stuðningur við félagið er háður því að það þjóni skýrum almannahagsmunum að verja opinberu fé til að styðja við félagið. Er aðkoma stjórnvalda jafnframt háð því að fullnægjandi árangur náist í fjárhagslegri endurskipulagningu félagsins í samræmi við þær áætlanir sem kynntar hafa verið, þar með talið að afla nýs hlutafjár en það er sá þáttur fjárhagslegrar endurskipulagningar sem enn á eftir að reyna á að fullu. Skilmálar lánalínu með ríkisábyrgð hafa verið birtir á stjórnarráðsvefnum ásamt tilkynningu ESA um samþykki fyrir ábyrgðinni. Er þar einnig að finna kynningu af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins um málið til fulltrúa Alþingis. Hér er vísað til fundar sem haldinn var í vikunni með fjárlaganefnd og fulltrúum flokka. Við höfðum sömuleiðis undirbúið þessa kynningu sérstaklega ef einstaka þingflokkar myndu óska eftir að fá fund um málið með þeim ráðgjöfum sem við höfum helst verið að treysta á og ég veit til þess að einhverjir slíkir fundir hafa þegar farið fram. Ég mun nú fara yfir helstu þætti málsins. Það er miðað við að lánalínan með ábyrgð ríkissjóðs sé til þrautavara. Þannig má segja að þessi fyrirgreiðsla felist í því að ríkið komi „síðast inn“ að öllum þáttum fjárhagslegrar endurskipulagningar, þ.e. komi á eftir öllu öðru sem fyrst þarf að gerast. Þannig er gerð krafa um að rekstraráætlun félagsins sé að fullu fjármögnuð með öðru fé en láni með ábyrgð ríkisins. Núverandi rekstraráætlun uppfyllir þetta skilyrði og gerir ekki ráð fyrir að draga þurfi á lánalínuna gangi áætlunin og forsendur hennar eftir. Þá er einnig óheimilt að draga á lánalínu með ábyrgð ríkisins fyrr en búið er að nýta að fullu alla aðra fjármögnun í rekstri félagsins. Í þessu felst að ekki reyni á ábyrgðina nema upp komi þær aðstæður að rekstur félagsins gangi talsvert verr en áætlanir gera ráð fyrir. Megintilgangur lánalínu með ábyrgð ríkisins er því að skapa aukið rekstraröryggi fyrir félagið sem ætti að hafa jákvæð áhrif á vilja fjárfesta til að leggja félaginu til nýtt fé. Einnig er miðað við að lánalínan sé svokölluð „fyrst út“ fyrirgreiðsla, þ.e. að með svipuðum hætti og ríkið er „síðast inn“ verði ríkið „fyrst út“ í þeim skilningi að ríkisábyrgðin hefur takmarkaðan gildistíma. Gert er ráð fyrir að ef reynt hefur á lánalínur með ríkisábyrgð verði forgangsraðað í rekstrinum til að gera upp þær skuldir. Ef rekstur félagsins leyfir er samkvæmt skilmálunum gert ráð fyrir að lánalínan sé greidd niður eins hratt og hægt er. Aðeins er heimilt að nýta umframfé í rekstri félagsins til að flýta endurgreiðslu á lánalínum. Gangi í einhverjum skilningi betur en menn gerðu ráð fyrir má kalla það umframfé í rekstri félagsins og það verður ekki nýtt til annars en að greiða niður þessar lánalínur með ábyrgðinni. Ekki er hægt að ráðstafa því fé inn á önnur lán. Það er einnig skilyrði að aðeins verður heimilt að nýta lánalínuna með ábyrgð ríkisins til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði félagsins. Það er ekki hægt að nýta lánalínuna til fjárfestinga, svo dæmi sé tekið, eða til að endurfjármagna aðrar skuldbindingar eða flýta greiðslu þeirra. Lánalínu með ábyrgð ríkisins er ætlað að tryggja að rekstur félagsins stöðvist ekki þótt uppgangur félagsins verði hægari en rekstraráætlun gerir ráð fyrir eða að markaðsaðstæður félagsins verði þyngri á næstu tveimur árum, svo sem ef verð flugmiða eða nýting á flugvélum verður ekki í samræmi við áætlun félagsins. Þrátt fyrir þetta hlutverk lánalínunnar eru henni sett mörk varðandi það hve mikil frávik geta orðið í rekstri og eru þau tvíþætt. Í fyrsta lagi eru mörk á mánaðarlegri úttekt 20 milljónir bandaríkjadala og hins vegar eru mörk við eiginfjárhlutfall 2% eða 25 milljónir bandaríkjadala. Fyrri mörkin leiða til þess að það þarf alltaf að lágmarki sex mánuði af ádrætti til að klára línuna og seinni mörkin koma í veg fyrir að félagið geti dregið á línuna ef rekstur þess hefur gengið það illa að eigið fé er að klárast. Gert er ráð fyrir að ádráttatímabil lánalínu verði í tvö ár eða til september 2022. Það eru þessi tímamörk sem ég nefndi áður. Lánalínuna skal endurgreiða með jöfnum mánaðarlegum greiðslum á næstu þremur árum eða fram til ársins 2025. Eins og áður kom fram er gert ráð fyrir því að leyfi rekstur félagsins að greiða lánalínurnar hraðar niður þá skal það gert. Miðað er við að 75% af umframlausafé á hverjum tíma fari til lækkunar á skuld samkvæmt skilmálum þessarar lánalínu. Lágmarksábyrgðargjald á útistandandi ádrátt er 1% en hækkar eftir því sem meira er dregið á línuna, en 1% er það viðmið sem ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur samþykkt og notað var í tilfelli SAS-flugfélagsins. Skilyrði fyrir því að til ríkisábyrgðar stofnist er, eins og fram hefur komið, að Icelandair takist að styrkja fjárhag sinn í samræmi við áform félagsins og að Alþingi samþykki að veitt verði heimild til að gangast í ábyrgð. Það verður einnig farið fram á önnur viðvarandi skilyrði vegna ábyrgðarinnar en þau eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi að höfuðstöðvar móðurfélags og flugrekstrar verði hér á Íslandi og að félagið verði með hlutabréf sín skráð á markaði í Kauphöll Íslands. Í öðru lagi verði félaginu óheimilt að greiða arð, lækka hlutafé, kaupa eigin hluti eða gera annað það sem felur í sér að fjármunum eða eignum félagsins sé ráðstafað til hluthafa eða tengdra aðila. Í þriðja lagi að lánveitendur og fjármögnunaraðilar nýti ekki heimild til gjaldfellingar eða til að flýta greiðslum á láns- eða fjármögnunarsamningi. Í fjórða lagi að félagið hvorki semji við lánveitendur, aðra fjármögnunaraðila né birgja um að flýta greiðslum eða aðrar íþyngjandi breytingar á endurgreiðsluskilmálum umfram það sem fram kemur í kynntri rekstraráætlun. Þá hefur það einnig verið markmið stjórnvalda að gæta þess að fjármunir ríkisins verði ekki notaðir til að greiða lánardrottnum eða styðja sérstaklega við núverandi hluthafa félagsins. Áætlun félagsins uppfyllir það skilyrði að áætlaður rekstur félagsins á næstu 24 mánuðum er að fullu fjármagnaður með nýju hlutafé, aðgerðum kröfuhafa og öðrum aðgerðum félagsins, eins og samningum við þær stéttir sem eru með gilda kjarasamninga við Icelandair. Allt þetta er frumforsenda þess að við erum komin að þeim tímamörkum að Alþingi verður að taka afstöðu til þessarar ríkisábyrgðar. Mér finnst mikið lykilatriði að þeir mánuðir sem liðnir eru frá því að þessi umræða hófst hafa nýst mjög vel. Þeir hafa gagnast til þess að endurskipuleggja reksturinn. Það hefur tekið lengri tíma en við sáum fyrir. En það hefur gengið þannig fyrir sig að hver áfanginn hefur fylgt öðrum. Ég hef ekki nefnt allt sem hefur gerst í því samhengi, svo sem eins og samninga við Boeing-flugvélaframleiðandann en það er einn liður í því sem gerst hefur. Annað sem gerst hefur frá því að við hófum þessa umræðu er einfaldlega íslenska ferðasumarið í sumar og það hvernig rættist úr sumrinu upp að vissu marki fyrir félagið. Þetta hefur haft áhrif á áætlanir til lengri tíma og gefur einhverja vísbendingu um hvað gæti tekið við þegar áhrif kórónuveirufaraldursins taka að dvína og verða síðan að baki. Enn eitt sem hægt væri að nefna í þessu sambandi eru opinberar aðgerðir sem félagið hefur getað nýtt sér. Það hefur haft áhrif á mat félagsins á þörf fyrir fjárhagslega innspýtingu. Meðal annars hefur það, ásamt með öðru, væntanlega haft áhrif á heildarmat á þörf fyrir nýtt hlutafé núna þegar komið er fram á síðsumar. Ég held að svarið við stóru spurningunni um hvort félagið teljist samkeppnishæft til lengri tíma sé að við verðum einfaldlega að treysta fjárfestum í félaginu til að meta það atriði. Þannig er útboð á nýju hlutafé í raun og veru stóri mælikvarðinn, stóra prófið, sem félagið stendur frammi fyrir og fer miklu betur á því að markaðurinn svari þeirri spurningu en að við tökum afstöðu til þess hér í þingsal hversu samkeppnishæft félagið verður eftir allt það sem á undan er gengið. Prófsteinninn á þetta eru einfaldlega rekstraráætlanir og samtal við markaðsaðila, nýja fjárfesta. Miðað við þær forsendur sem fram koma verður að telja að það skilyrði sé uppfyllt að félagið standi traustum fótum eftir hlutafjárútboðið. En við verðum að horfast í augu við að enn er óljóst hver áhrif kórónuveirunnar verða inn í framtíðina og þarna liggur í raun rót málsins, þ.e. þörfin fyrir ríkisábyrgð til að skapa traust og ljúka þessari umfangsmiklu fjármálalegu endurskipulagningu við nær óþekktar aðstæður. Við höfum sjaldan staðið frammi annarri eins óvissu og það er í þessum aðstæðum sem þörfin fyrir ríkisábyrgðina birtist okkur. Ég verð að bæta því við í þessu samhengi að það er á margan hátt mjög merkileg staðreynd að fyrirtækið skeri sig úr í hópi stórra flugfélaga, burðarflugfélaga í mörgum löndum, með því að hafa haldið sér á floti alveg fram á haustið á meðan fjöldinn allur af stærri flugfélögum rataði strax í mikil vandræði snemma í vor. Það á við um stór flugfélög í Noregi, Þýskalandi og víða um lönd þar sem ríki voru nauðbeygð til að stíga inn í þá stöðu sem upp var komin og ýmist kaupa hlutafé eða veita lán. Þetta segir í mínum huga töluverða sögu um þann fjárhagslega styrk sem félagið hafði þegar aðstæður breyttust. Aðeins um það hvaða þættir gætu haft frekari neikvæð áhrif á árangur félagsins á tímabilinu sem við horfum til, þ.e. gildistímabils ríkisábyrgðarinnar. Það væru þá aðstæður sem myndu auka líkur á því að dregið yrði á lánalínuna með ríkisábyrgðinni. Bregðist það að þessi aukning eftirspurnar verði á tímabilinu, sem gert er ráð fyrir í undirliggjandi áætlunum, myndi það hafa áhrif á framboð á flugi Icelandair. Eins getur aukin samkeppni leitt til lægra verðs á flugsætum en gert er ráð fyrir í þessari áætlun. En sérfræðingar okkar, sem hafa verið að skoða þetta, hafa framkvæmt ákveðna næmnigreiningu og hún sýnir að það þurfi umtalsverð frávik frá rekstraráætlun til að félagið lendi í lausafjárvanda. Verði félagið hins vegar gjaldþrota er fjárhagsleg áhætta ríkisins 90% af höfuðstól lánalínanna, eða samtals 108 milljónir bandaríkjadala, en við þær aðstæður myndu þær eignir sem gert er ráð fyrir að tekið verði veð í, þ.e. vörumerki, bókunarkerfi og eftir atvikum lendingarheimildir, renna til ríkisins og hægt væri að nýta þær til að bregðast við þeirri óvissu sem slíkt gjaldþrot myndi fela í sér. Auk þess væri ríkið með kröfu á fyrirtækið og væri að því leytinu til betur sett en sem hluthafi sem þyrfti einfaldlega við slíkar aðstæður að horfast í augu við að allt hlutaféð væri tapað. Krafan stæði þó a.m.k. eftir ásamt veðunum. Virðulegi forseti. Ríkisábyrgð á lánalínum til Icelandair er, eins og ég hef rakið hér, ætlað að stuðla að því að fullnægjandi árangur geti náðst í fjárhagslegri endurskipulagningu þessa mikilvæga félags og henni er ætlað að tryggja að félagið hafi burði til að takast á við áskoranir, jafnvel þótt áhrif heimsfaraldursins vari lengur en við höfum gert ráð fyrir. Þannig er einnig skýrt að stjórnvöld eru reiðubúin til að styðja við áætlun félagsins og stuðla að því að treysta rekstrargrundvöll þessa kerfislega mikilvæga fyrirtækis. Með ríkisábyrgð til Icelandair verður stuðlað að því að innlend ferðaþjónusta og tengigeta Keflavíkurflugvallar geti tekið hratt við sér þegar fólk fer að ferðast aftur í einhverjum mæli. Þannig er því skapaður grundvöllur að kröftugri viðspyrnu fyrir ferðaþjónustuna og efnahagslífið í heild. Ég ætla að leyfa mér að spá því að þegar þessi faraldur er yfirstaðinn verði einmitt aðstæður til þess að fá mjög kraftmikla viðspyrnu. Við höfum byggt upp innviði sem gera það að verkum að við erum miklu betur í sveit sett en þegar uppgangur ferðaþjónustunnar hófst fyrir u.þ.b. tíu árum. Við höfum fjárfest, sett milljarða af opinberu fé í ýmiss konar framkvæmdir og innviðauppbyggingu, auk þess sem ferðaþjónustuaðilar hafa fjárfest og byggst hefur upp mikil þekking, reynsla og tengslanet. Það er í mínum huga enginn vafi að áhugi á því að ferðast til Íslands verður, ef eitthvað er, meiri í framtíðinni en hefur verið hingað til og á einhvern undarlegan hátt er líka hægt að segja sem svo: Þessi veirufaraldur dregur fram marga af helstu kostum þess að vera á Íslandi, að búa á Íslandi, að ferðast til Íslands, að ferðast um Ísland, umfram það að vera í t.d. þéttsetnum neðanjarðarlestum eða á troðfullum ferðamannastöðum í steikjandi hita annars staðar. Allt í einu er íslenska ferska loftið orðið mjög eftirsóknarvert í þeim samanburði. Ég held að allar aðstæður séu til staðar til að vera bjartsýnn á framtíð ferðaþjónustunnar og framtíð þess geira á Íslandi. Þeim mun mikilvægara er að við gerum það sem við getum til að tryggja að þeir aðilar sem starfa í þessum geira komist í gegnum erfiðasta tímann og séu til staðar til að taka þátt í uppbyggingunni. Það er ein lykilaðgerð í því að tryggja viðspyrnu, ekki bara fyrir ferðaþjónustuna heldur efnahagslífið í heild. Virðulegi forseti. Samhliða fjáraukalagafrumvarpinu er einnig lagt fram frumvarp til breytinga á lögum um ríkisábyrgðir. Lög um ríkisábyrgðir eru um margt til vitnis um efnahagslegar aðstæður og verkefni ríkisvaldsins þegar þau voru sett. Frá þeim tíma hefur efnahagslífið tekið stakkaskiptum og það verður að segjast eins og er að það hefur lengi staðið til að fara í heildarendurskoðun á lögunum. Lögin geta enn átt við þegar ríkissjóður veitir ábyrgðir vegna einstakra framkvæmda eða verkefna við hefðbundnar markaðsaðstæður. Í þessu hefðbundna samhengi hefur mjög oft verið horft til þess að ríkið veiti ábyrgð vegna fyrirgreiðslu einhvers banka, svo að dæmi sé tekið. Athugun þeirrar nefndar sem starfar á grundvelli laganna um ríkisábyrgðir hefur þá snúið að styrk bankans eða þess aðila sem verið er að lána hverju sinni. Á hinn bóginn eru málsmeðferð og skilyrði laganna ekki sérstaklega vel sniðin að sérstökum stuðningi til fyrirtækja þegar um umfangsmikinn markaðsbrest er að ræða, líkt og yfirstandandi heimsfaraldur hefur haft í för með sér á flugmarkaði. Margt af því sem lögin gera ráð fyrir að þurfi að gera úttekt á, skoða, velta fyrir sér og liggja yfir, eru hlutir sem við erum einmitt að leggja inn til þingsins og sýna að við höfum verið að gera. Ég vísa þar til þeirra gagna sem hafa verið kynnt fyrir nefndum og munu koma fram fyrir fjárlaganefnd. Þetta er í raun kjarni vinnu þeirra sérfræðinga sem hafa komið að málinu fram til þessa. Við sögðum fyrr á þessu ári, þegar ríkisábyrgðum var hrint í framkvæmd vegna þessara úrræða, að beiting laga um ríkisábyrgðir væri ekki heppileg í tengslum við stuðningslán, viðbótarlán og ferðaábyrgðarsjóð. Með vísan í öll þessi rök er lagt til að við lögin um ríkisábyrgðir bætist nýtt bráðabirgðaákvæði um að ákvæði laganna gildi ekki um slíka ábyrgðarskuldbindingu gagnvart Icelandair enda hafa skilyrði og skilmálar ábyrgðarinnar af hálfu ríkisins verið sérsniðnir að félaginu og þeim aðstæðum sem uppi eru í efnahagslífinu vegna heimsfaraldursins. Eins og fram kemur í skilmálum lánsfjármögnunarinnar er farið fram á endurgjald fyrir veitta ábyrgð líkt og gert er ráð fyrir í ríkisábyrgðarlögum. Lagt verður á ábyrgðargjald sem nemur 0,25% á ársgrunni af ábyrgðarfjárhæðinni. Einnig reiknast notkunarálag frá 0,75% til 1% af stöðu ádráttur í lok hvers mánaðar og fer hækkandi eftir fjárhæð ádráttar. Að því marki sem sjónarmið laga um ríkisábyrgðir eiga við í tilviki ábyrgðar til Icelandair hefur verið gætt að þeim í skilmálum lánalínunnar. Þannig er grunnforsenda að félagið geri ráðstafanir til að stuðla að greiðsluhæfi sínu og lagt hefur verið mat á tryggingar-, ábyrgðargjald og notkunarálag út frá því sem viðeigandi telst miðað við aðstæður. Virðulegi forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Ég ætla að segja hér í blálokin að það hefur margt gerst á fáum mánuðum í okkar góða samfélagi. Við höfum þurft að grípa til margra úrræða sem maður hefði ekki getað látið sér koma til hugar þegar nýtt ár gekk í garð. Um það vitna fjáraukalögin sem við höfum afgreitt hér í þinginu. Um það vitna fjölmargar aðrar stuðningsaðgerðir stjórnvalda, og hér er á ferðinni enn eitt málið sem maður hefði átt mjög erfitt með að sjá fyrir að reyndi á. Það er langt frá því að vera sjálfsagt að koma einstökum rekstraraðilum hér á landi til aðstoðar með ríkisábyrgð, með ábyrgð alls samfélagsins. Þess vegna höfum við þurft að setja ákveðin grundvallarviðmið og við höfum fylgt þeim eins og leiðarljósum í þessari vinnu. Ég verð að segja að miðað við allar aðstæður, eins og þær hafa þróast, finnst mér að hér hafi tekist vel til. Ég tel að þetta sé mun ákjósanlegri kostur en að ríkissjóður hefði farið í beinar lánveitingar til félagsins. Þetta er líka mun betri kostur en að ríkið sé orðið meðeigandi að félaginu, jafnvel þótt það væri hugsað til skamms tíma. Ég verð líka að segja að félagið hefur unnið alveg ótrúlega mikilvægt, og á margan hátt aðdáunarvert, verk á undanförnum mánuðum. Auðvitað ekki nema í samstarfi við mótaðila eins og stéttarfélög, lánardrottna og aðra eigendur. [[Gripið fram í: Flugfreyjur.]]Stéttarfélögin eins og flugfreyjurnar, einmitt. Að því leyti til finnst mér að jafnvel þótt hér sé um afar óvenjulegar aðgerðir að ræða sé að takast eins vel til og hægt er að óska sér miðað við aðstæður. Ég legg til að þessum frumvörpum tveimur, sem ég hef mælt fyrir hér, verði vísað til hv. fjárlaganefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Þetta er vissulega búið að vera agalegt ár um allan heim og ekki öfundsverð staða fyrir neinn, ekki síst flugfélag á borð við Icelandair. Ljóst er að það þarf að gera eitthvað í þessu ástandi sem upp er komið og eðlilegt að við veltum fyrir okkur hvaða leiðir voru í boði. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í þá sviðsmyndagreiningu sem gerð var. Hvaða sviðsmyndir voru skoðaðar, hvaða leiðir komu til greina og kannski ekki síst hvaða leiðir voru útilokaðar og hvers vegna? Ég spyr þó svo að ráðherra hafi vissulega farið yfir það í ræðu sinni hvers vegna ekki var talið ákjósanlegt að kaupa hlutafé frekar en að veita ríkisábyrgð. Hvernig vógu neikvæðu punktarnir þar á móti jákvæðu punktunum? Það er t.d. hægt að færa rök fyrir því [[Forseti hringir.]]að það búi til vont fordæmi að veita ríkisábyrgð. Það er hægt að færa rök fyrir því að þetta sé nokkurs konar þjóðnýting áhættunnar [[Forseti hringir.]]en einkavæðing á hagnaði.
Virðulegi forseti. Ég tel að það muni gefast aðeins betri tími til að fara dýpra í þessa þætti í meðförum nefndarinnar. En mér finnst það hafa sannað sig að sú aðferðafræði sem við beittum í þessu máli, að setja niður ákveðin grundvallarviðmið, hafi reynst mjög vel. Í fyrsta lagi ætlum við ekkert að koma að þessu máli nema það liggi fyrir að aðkoma ríkisins sé nauðsynleg fyrir flugsamgöngur til og frá landinu, ella sé ákveðin hætta á að þær rofni. Í öðru lagi skiptir það máli fyrir okkur að til staðar sé flugrekstraraðili sem byggir á því að að starfsemin fari fram í gegnum Keflavíkurflugvöll sem tengiflugvöll. Í þriðja lagi að ekki sé verið að veita stuðning án þess að menn hafi gert ráðstafanir til að tryggja samkeppnishæfni til lengri tíma. Og í fjórða lagi að við séum ekki að setja nýtt hlutafé eða veita lán þegar [[Forseti hringir.]]þeir sem hafa beina rekstrarhagsmuni eða eignahagsmuni í félaginu hafa ekkert lagt af mörkum eins og t.d. til þess að bjarga hluthöfum. [[Forseti hringir.]]Með þessi viðmið er auðveldara að taka ákvarðanir.
Herra forseti. Já, þetta er allt rétt, en það vantar samt að við vitum hvaða sviðsmyndir voru skoðaðar. Þessar forsendur eru alveg ágætar út af fyrir sig. En það sem ég sé í þessari ríkisábyrgð er áhættan fyrir almenning. Það er í rauninni lítið fyrir ríkissjóð að hafa þó að þetta takist. Auðvitað vonum við að þetta takist. En það væri alveg þess virði að skoða að fara almennilega markaðsleið, jafnvel að fara svipaða leið og var gert í hruninu með bankana. Það eru margir ókostir við það, ég mun fara yfir það í ræðu minni á eftir. En í öllu falli þurfum við að vita hvaða leiðir lágu fyrir, hvers vegna þeim leiðum var hafnað sem var hafnað og hvers vegna þessi leið var á endanum talin sú besta. Hún er ekki áhættulaus. Hún er ekki fullkomlega örugg og hún býr til hættulegt fordæmi sem þarf auðvitað líka að ræða aðeins.
Virðulegi forseti. Það er hægt að standa í ræðustól hérna á Alþingi og horfa á félagið úr fjarska og segja síðan einhvern tímann á vormánuðum: Ég held að það sé best að þetta félag hætti annaðhvort rekstri og það verði stofnað nýtt eða við leggjum til hlutafé og tökum meiri hlutann, eða eitthvað slíkt. Ég held að það sé ekki ákjósanleg aðferðafræði. Ég held að það sé miklu betra að láta markaðinn svara öllum þeim áleitnu spurningum. Það er það sem við gerum með því að segja: Ef allir aðrir hafa trú á þessu, ef þið getið náð árangri gagnvart mótaðilum ykkar og ef það kemur nýtt hlutafé og þið komið með rekstraráætlun sem gengur og hafið sýnt fram á að með okkar stuðningi verðið þið rekstrarhæf, þá erum við til í að láta reyna á vilja þingsins til að koma í ábyrgð fyrir lánalínu. Á endanum verða það í sjálfu sér nýju hluthafarnir, þ.e. þeir sem er verið að biðla til um að koma með nýtt fé, [[Forseti hringir.]]sem fella þann dóm. Það eru þeir sem munu fella dóm um það hvort þetta var besta leiðin eða ekki. [[Forseti hringir.]]Ef það mistekst hjá félaginu að fara í hlutafjárútboðið þá reynir aldrei á þessa ríkisábyrgð.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirgripsmikla framsögu í þessu mjög mikilvæga og stóra máli sem snertir fyrirtæki sem nýtur velvildar landsmanna. Það eru stórar spurningar uppi í því, ekki síst sem lúta að ráðstöfun á almannafé og áhættu ríkissjóðs og ríkisins almennt. Ráðherra hefur lagt áherslu á það að almannafé og áhætta eigi ekki að hafa að markmiði að verja hag hluthafa eða lánardrottna og hann tók til nokkur skilyrði varðandi þá formúleringu sem kölluð er fyrst út. Kannski væri ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hver þeirra ákvæða hann telur drýgst í því tilliti. Í framhaldi af því: Hefur verið gerð heildstæð áhættugreining þar sem metin yrði áhætta ríkissjóðs eftir ólíkum [[Forseti hringir.]]forsendum? Ég hef fleiri spurningar og mun reyna að koma þeim á framfæri í síðara andsvari.
Forseti. Ef ég skildi fyrirspurnina rétt er verið að kalla eftir því hvað það er af skilyrðunum sem helst dregur úr áhættunni. Ég held að það sem helst dragi úr áhættu ríkisins í málinu sé krafan um að menn klári hlutafjárútboð, fyrir utan aðra þætti fjárhagslegrar endurskipulagningar. Við erum að ræða um að það komi rétt um 20 milljarðar af nýju hlutafé, og rúmlega það, inn í félagið sem veitir því mikið súrefni inn í framtíðina. Það er í mínum huga stærsta einstaka aðgerðin í fjárhagslegri endurskipulagningu þó að annað hafi líka verið mikilvægt fyrir langtímasamkeppnishæfni félagsins. Varðandi valkostina þá er ekki bara hægt að setja það inn í einhvern töflureikni og fá út niðurstöðu. Það fer dálítið eftir því hvar menn standa pólitískt. [[Forseti hringir.]]Hvaða einkunn ætla menn að gefa þeim þætti að hér sé starfandi einkarekið flugfélag í [[Forseti hringir.]]samkeppnisrekstri? Ég gef því háa einkunn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Í framhaldi af því sem ég spurði áðan langar mig að spyrja, vegna þess að í fjölmiðlum hefur verið rædd hugsanleg sölutrygging hlutabréfa í fyrirhuguðu útboði og í því sambandi hafa verið nefndir ríkisbankarnir, Íslandsbanki og Landsbankinn: Hefur áhætta ríkisins vegna þess verið metin? Hefur hæstv. ráðherra gefið Bankasýslunni einhver fyrirmæli um það hvernig stjórnir bankanna eigi að beita sér í þeim efnum? Ég vil líka leyfa mér að spyrja um mat á verðmætum veðandlaganna sem eru upp talin, þ.e. vörumerki, bókunarkerfi o.s.frv. á móti þeirri fjárhagslegu áhættu sem tekin er af hálfu ríkisins í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Ég hef engan fund setið þar sem sölutrygging er á dagskrá. Við höfum enga aðkomu haft að því, við höfum ekki verið beðin um neina skoðun á því og eftir því sem ég best veit liggur ekkert fyrir um mögulega sölutryggingu. Við skulum bara segja það alveg eins og er að áhætta ríkisins á heildina litið yxi við sölutrygginguna en á hinn bóginn er verið að kynna til sögunnar hlutafjárútboð þar sem vænt ávöxtun fjárfesta á að verða umtalsverð, gangi rekstraráætlanir eftir. Við skulum þá líka leyfa því að fljóta með í umræðunni um mögulega sölutryggingu að menn nytu ávaxtanna af því ef vel gengi. En ég hef engan sérstakan áhuga á því að ríkið sé að blanda sér í slíka hlutafjáráhættu. Ég hef bara engan áhuga á því. Það verður að vera viðskiptaleg ákvörðun þeirra banka [[Forseti hringir.]]sem í hlut eiga hverju sinni.
Virðulegi forseti. Óvissuþættirnir eru nokkuð margir eins og Ríkisendurskoðun bendir á í umsögn sinni. Við í fjárlaganefnd munum að sjálfsögðu fara vel yfir það. Ríkisendurskoðun dregur m.a. fram að það sé afar ósennilegt að eignirnar sem settar eru til tryggingar fyrir endurheimt ábyrgðarinnar standi einfaldlega undir kröfunum. En gott og vel, það eru allt atriði sem við munum fara vel yfir enda erum við í stjórnarandstöðunni bara búin að hafa nokkra daga en ríkisstjórnin hefur verið í samtali við Icelandair í meira en fimm mánuði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að allt öðru og koma að samkeppnissjónarmiðum: Hvernig á að tryggja að lánalínan sjálf sé ekki nýtt til að bæta stöðu annarra félaga en þeirra sem snerta flugreksturinn sem eru nú þegar innan samstæðunnar og eru í samkeppnisrekstri? Það er hægt að nefna ferðaskrifstofur. Þar er bullandi samkeppni þó að þeim fari fækkandi. Hvernig getum við tryggt að lánalínan sé ekki nýtt [[Forseti hringir.]]til að bæta stöðu þeirra þátta? Ég mun koma að formreglum og lögum um ríkisábyrgð á eftir.
Virðulegi forseti. Veðin sem eru tekin fyrir ríkisábyrgð í þessu máli eru í raun veðin sem eftir eru. Ég held að það sé alveg rétt, það er óvissa um virði þeirra. Ég held líka að virði lendingarleyfa, ef við tökum þau sérstaklega fyrir, sveiflist yfir tíma eftir markaðsaðstæðum. Ég held hins vegar að virðið í vefsíðu og öllum bókunarkerfum og því sem þar er undir geti verið gríðarlega mikið. Þarna liggur í raun kúnstin, kúnstin að taka eins upplýstar ákvarðanir og hægt er hverju sinni þrátt fyrir óvissu. Það væri ekki mikill vandi að standa hér í þinginu eða að vera ráðherra ef maður gæti alltaf tekið ákvarðanir þar sem engin óvissa væri til staðar og allt væri alltaf á hreinu í öllum málum. [[Forseti hringir.]]Nú stöndum við frammi fyrir þessu og þurfum að taka ákvörðun. Oft er það þannig að það versta sem maður gerir er að taka enga ákvörðun.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að kvarta undan ákvarðanaleysi í þessari ríkisstjórn, ég er bara að kvarta undan því og ítreka það við hæstv. fjármálaráðherra að það megi upplýsa almenning og okkur hér á þinginu betur. Ég held að með því fáist meiri samstaða, dýrmæt samstaða sem er mikilvæg til að byggja áfram upp kröftugt og öflugt atvinnulíf. Ég ítreka spurningu mína: Hvernig á að tryggja að lánalínan sé ekki nýtt í annan rekstur en flugreksturinn, hún sé ekki nýtt í samkeppnisrekstur innan samstæðunnar? Í öðru lagi vil ég spyrja: Af hverju er ekki verið að nota lög um ríkisábyrgðir? Síðast þegar við vorum með ríkisábyrgð og hún var undanþegin 2. og 3. gr. laga um ríkisábyrgðir minnir mig að það hafi verið vegna Vaðlaheiðarganga. Við vitum hvernig það fór. Ég held að ákveðið aðhald felist í lögum um ríkisábyrgðir. Það hentar ekki að segja að lögin passi ekki, ég held miklu fremur að formreglur þar séu skýrar og undirstriki ákveðinn öryggisventil fyrir ríkið. Auðvitað verður farið yfir það en ég geld varhuga [[Forseti hringir.]]við því að verið sé að víkja frá reglum og kröfum í lögum um ríkisábyrgðir.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því að það er algerlega fráleitt að taka afstöðu til málsins án þess að allir séu vel upplýstir. Við höfum, um leið og við höfum skýra mynd, deilt öllu með þinginu. Þetta eru nýskeðir hlutir. Við erum nýbúin að ljúka samningalotunni um skilyrði fyrir ríkisábyrgðinni. Þar reyndi í raun og veru endanlega á það hvort ríkið og félagið gætu yfir höfuð náð saman um skilyrðin. Við erum ekki að reyna að troða ríkisábyrgð ofan í félagið. Það er verið að sækja á ríkið um að gefa ábyrgð. Við gerum skilyrði um að peningar sem notaðir eru úr lánalínu fari bara í reksturinn. Það er alveg rétt að það er ekki hægt að hólfa það mikið meira niður. En það er spurning af hverju menn hafa sérstakar áhyggjur þarna. Það er alltaf ákveðin lína sem menn fara yfir. Vaðlaheiðargöngin voru dæmi um mál [[Forseti hringir.]]þar sem ég taldi að undirbúningur hefði verið ófullnægjandi. Varðandi ríkisábyrgðalögin sem slík [[Forseti hringir.]]þá sakna ég þess að komið sé meira efnislega inn á það hvað það er nákvæmlega í lögunum sem hefði getað gagnast við þær aðstæður [[Forseti hringir.]]sem eru uppi núna.
Forseti leiðréttir að samkomulag var um að fimm andsvarendur yrðu í þessu dagskrármáli en getið var um fjóra.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um lánalínur til Icelandair. Icelandair hefur lent í ákveðnum hremmingum með Max-vélarnar en virðist ætla að ná sér ágætlega út úr þeim. En varðandi klaufagang Icelandair gagnvart flugfreyjunum: Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að sá klaufagangur muni spilla fyrir þeim í útboðinu, t.d. í sambandi við að fá lífeyrissjóðina inn? Ekki sér fyrir endann á deilu þeirra við verkalýðsfélögin út af því máli. Það er annað sem mig langar að velta upp og það eru þessar upphæðir hérna. Jú, ríkið er með 15 milljarða en mér sýnast 10 milljarðar eiga að vera hjá bönkunum og að bankarnir séu báðir í eigu ríkisins. Síðan sýnist mér að þá vanti 45 milljarða í viðbót, þannig að heildarpakkinn er í kringum 60 milljarðar. Hefur þetta verður tekið út? Er þetta rétt tala, 60 milljarðar í heildina, sem þeir eru að reyna að ná í?
Virðulegi forseti. Ég skal ekki segja um hvernig stjórnendum félagsins mun takast að viðhalda trausti hjá markaðnum, hjá fjárfestum, ég ætla engu að spá fyrir um það. En við hljótum að geta verið sammála um að þegar menn hafa náð samningum þarf tvo til og þar með hefur ágreiningur sem uppi hefur verið, verið leiddur í jörð og er ekki lengur til staðar. Ég held að þetta hafi verið mjög mikilvægir áfangar sem félagið náði í kjaradeilunni, sem var í raun opnuð af félaginu fyrr á þessu ári þar sem óskað var eftir endurnýjun kjarasamninga sem þá voru í gildi. Ég er ekki með efnahagsreikning félagsins nákvæmlega í kollinum en það er alveg rétt að heildarskuldbindingarnar eru gríðarlegar þegar við tökum flugvélarnar með og öll önnur lán. En þá þarf aðeins að skoða hver veðstaðan er á móti. Þetta eru mjög ólíkir fjármálagerningar [[Forseti hringir.]]sem blandast inn í heildarskuldbindinguna á skuldahliðinni og t.d. í tilviki flugvélanna erum við að tala um allt annars konar skuldbindingu og annars konar gerninga en við ræðum hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Þetta er gífurlegar upphæðir, en það sem ég hef líka áhyggjur af er fordæmið. Hvaða fordæmi erum við að gefa út í þjóðfélagið? Erum við að segja hverjum eigi að bjarga og hverjum ekki? Þetta eru alveg gífurlegir fjármunir og ég tel að það eigi að taka inn í dæmi ríkisins það fé sem báðir ríkisbankarnir setja út vegna þess að það segir sig sjálft að ef ríkisbankarnir tapa þessu fé þá tapar ríkissjóður líka, af því að hann fær ekki arð frá viðkomandi bönkum. Það sem bankarnir eru með hlýtur því að vera hluti af ríkisframlaginu.
Virðulegi forseti. Þetta var nú einhver besta ræða fyrir einkavæðingu bankanna sem ég hef heyrt lengi; við viljum ekki sitja uppi með alla þessa útlánaáhættu í íslenska fjármálakerfinu á ábyrgð skattgreiðenda. Það kom líka í ljós í hruninu að það var bara ágætt að ekki varð allt beint tjón ríkisins í gegnum hlutaféð og útlánin. Það er ágætt að hafa það í huga í tengslum við það hvort við viljum vera með alfarið ríkisrekið bankakerfi eða ekki. Útlánatapið er þá á kostnað ríkisins ef illa fer. Við náum auðvitað ekki að tæma þessa umræðu hér. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á að það er á ákveðinn hátt óbeinn skaði ríkissjóðs ef útlánin úr ríkisbönkunum endurheimtast ekki, eins og gæti mögulega átt við í þessu tilviki. En við getum ekki botnað þessa umræðu vegna þess að það kostar miklu dýpri skoðun, t.d. hvaða tryggingar eru fyrir einstökum lánum og hvaða stöðu bankarnir væru í gagnvart félaginu að öðru leyti ef á þetta reyndi.
Herra forseti. Þegar Ríkisendurskoðun gefur út umsögn ber okkur að hlusta. Ríkisendurskoðun er okkar stofnun, Alþingis, og hún bendir á í glænýrri umsögn að það sé afar ósennilegt að tryggingarnar sem settar eru fyrir lánalínunni haldi. Þegar ákveðið er að lána skiptir miklu máli hvernig tryggingum er háttað, hvernig veðum er háttað. Ríkisendurskoðun fullyrðir einfaldlega að þessar hugmyndir um veð, bókunarkerfi, vörumerki og lendingarslott, dugi ekki. Þetta eru 15 milljarðar. Þetta er há upphæð, meira en það sem ríkisstjórnin setur í allar barnabætur landsins. Þannig að ég velti fyrir mér og spyr hæstv. ráðherra: Með hvaða hætti getum við tryggt betur hagsmuni ríkisins þegar kemur að tryggingu þessa láns? Ég veit að þarna er allt veðsett upp í topp. Eru einhverjar aðrar leiðir að mati ráðherrans til að mæta þessum alvarlegum athugasemdum eða áhyggjum Ríkisendurskoðunar um að þessi veð einfaldlega dugi ekki? [[Forseti hringir.]]Við viljum öll Icelandair vel, [[Forseti hringir.]]sérstaklega með hagsmuni þjóðarinnar og starfsfólk í huga, en þetta þarf engu að síður að vera nokkuð ljóst.
Virðulegi forseti. Ég tel að ekki verði lengra gengið í að sækja tryggingar gagnvart félaginu. Við leggjum málið fyrir þingið í þessum búningi, með þessum skilmálum, og þetta þarf að meta með hliðsjón af öðru því sem ríkið hefur farið fram á. Ég myndi segja að á móti áhyggjum af því að veðin kunni að reynast rýr ef þessi staða kemur upp ættu menn að vega og meta trúverðugleika rekstraráætlunarinnar. Menn ættu að skoða það hversu mikið hlutafé safnast. Menn ættu að skoða hversu langt aðrir mótaðilar félagsins hafa verið tilbúnir til að ganga, t.d. kröfuhafar. Þegar þetta allt er saman tekið er hægt að svara spurningunni: Hefur ríkið sett nægilega þröng skilyrði fyrir því að veita ríkisábyrgð og hefur ríkið reynt að [[Forseti hringir.]]gæta nægilega vel að hagsmunum sínum, þ.e. að lágmarka áhættuna? Ég tel að við höfum gert það.
Herra forseti. Ef hæstv. ráðherra telur þetta vera nægjanlegt, þ.e. að veðið nái til vörumerkis, bókunarkerfis og lendingarheimilda, langar mig að spyrja hann: Hvert er mat ráðuneytisins á virði þessara eigna í veðinu? Hefur verið lagt mat á virði vörumerkisins eða bókunarkerfisins eða lendingarheimildanna? Mér sýnist þær tölur ekki koma fram. Við erum að reyna að tryggja hér 15 milljarða og Ríkisendurskoðun, sem er ekki hvaða stofnun sem er, bendir á að þessi veð dugi ekki. Þá hlýtur fjármálaráðuneytið að vera með einhverjar hugmyndir um virði þeirra eigna sem liggja hér að baki eða hvað? Hefur það mat kannski ekki farið fram eða er það flókið? Það væri mjög gagnlegt fyrir okkur að heyra úr þessum stól hvernig það hefur verið metið af hálfu ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Það sem við getum sagt um þetta er að sum þessara veða er í raun og veru ómögulegt að slá einhverju virði á. Ef menn ætluðu að endurreisa félag með nafninu Icelandair í framtíðinni er hægt að segja að vefslóðin og allt sem því öllu tengist hljóti að vera þó nokkuð mikils virði. Um önnur veð er hægt að horfa til fordæma. Það eru dæmi um að lendingarleyfi, t.d. á New York flugvelli, hafi gengið kaupum og sölum fyrir mjög háar fjárhæðir, milljarða jafnvel, og á þessum helstu flugvöllum annars staðar. En ég held líka að kannski akkúrat í augnablikinu sé lendingarleyfi í Bandaríkjunum minna virði en það kann að hafa verið fyrir tveimur árum þannig að það er eflaust háð markaðsaðstæðum líka. Það er hægt að fara nánar ofan í saumana á þessu og fá frekari upplýsingar frá þeim sem hafa verið okkur til ráðgjafar um þessa þætti málsins í starfi nefndarinnar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsögu með þessum tveimur málum sem við ræðum nú samhliða. Þetta er fyrir margra hluta sakir bæði stórt mál og flókið hvernig best er að takast á við. Það er mikilvægt að við reynum að vanda eins mikið til verka og nokkur kostur er því að afleiðingarnar af því hvernig til tekst geta orðið miklar. Það þarf svo sem ekki að orðlengja það að hér er mikil óvissa. Það hafa orðið mikil áföll í ferðaþjónustu og í flugrekstri. Víða um heim hafa ríkisstjórnir eða ríkisvaldið gripið þar inn í og komið til aðstoðar og það er gert með margvíslegum hætti. Það liggur í augum uppi að mikilvægt er að tryggja samgöngur til og frá landinu. Um það getum við öll verið sammála. Við getum líka verið sammála um að það er mikill mannauður og mikið virði í félaginu Icelandair eða Icelandair Group, en við þurfum að íhuga mjög vandlega hvernig staðið er að verki og hvað er skynsamlegast að gera. Félagið Icelandair Group er að stórum hluta í eigu lífeyrissjóða landsmanna. Ég held að ég fari rétt með að um 43% af eignarhaldinu eru í eigu íslenskra lífeyrissjóða og af sjálfu leiðir að þar með er félagið beint eða óbeint í eigu landsmanna allra. Með því að veita ríkisábyrgð, ábyrgjast lánalínur frá ríkisbönkunum, er félagið komið að meira eða minna leyti í fangið á stjórnvöldum. Þá fara mörkin á milli einkarekstrar og ríkisrekstrar eða opinbers rekstrar að verða óljós. Stóra málið sem við þurfum að skoða - og ég ætla ekki að hafa uppi neinar stórar fullyrðingar um það á þessu stigi því að við erum að fara yfir málið í fjárlaganefnd og erum þegar byrjuð á því þar og farin að kalla til gesti - er að átta sig á því hvort Icelandair og áætlanir þess til framtíðar séu þess eðlis að líklegt sé að það haldi velli. Í því samhengi þarf að velta fyrir sér hvort einhverjar aðrar leiðir kunni að vera færar til að ná því grundvallarmarkmiði að tryggja samgöngur til og frá landinu. Er þetta eina leiðin til að tryggja þær eða eru aðrar leiðir færar? Við vitum að mikil ólga er í flugheiminum. Það er mjög margt að gerast. Það eru mörg flugfélög í erfiðleikum og sum þeirra munu ekki hafa það af. Við vitum ekki hvernig fólk vill ferðast í framtíðinni og hversu mikið það vill ferðast. Við vonum auðvitað að fólk muni vilja ferðast og við vonum öll að það vilji koma hingað til Íslands og að ferðaþjónustan rétti úr kútnum. Þess vegna er mikilvægt að við áttum okkur á því hvort við séum að fara rétta leið. Það kemur fram í texta frumvarpsins að þessi leið sé m.a. farin til að hafa jákvæð áhrif á aðkomu fjárfesta. Þarna er ríkið að leggja félaginu lið og liðka fyrir því að fjárfestar líti á félagið sem vænlegan fjárfestingarkost. Fyrsta spurning gæti verið sú, og það kom m.a. fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra, hvort fjárfestar séu tilbúnir til að leggja félaginu lið með fjármagni, það væri prófraunin á áætlanir félagsins. Ég er ekki með neinar fullyrðingar í eina eða neina átt, ég vil að það sé alveg skýrt, en engu að síður verður maður að spyrja: Ef áætlanir félagsins eru raunhæfar og þess eðlis að þær séu aðlaðandi fyrir fjárfesta, er það ekki nóg? Er ekki nóg að félagið sé búið að endurskipuleggja sinn rekstur, það sé búið að setja fram rekstraráætlanir og spár um framtíðina sem gefa til kynna að það muni komast í gegnum þessa erfiðleika og eiga sér framtíð? Er það ekki nóg? Af hverju þarf ríkið að koma þar inn? Síðan má líka velta fyrir sér öðrum sviðsmyndum. Það eru auðvitað aðrir möguleikar í stöðunni. Í fyrsta lagi fljúga mörg flugfélög til og frá landinu. Vissulega hefur dregið úr því upp á síðkastið af ástæðum sem við vitum öll, en það eru mörg sterk flugfélög sem maður myndi giska á að myndu fljúga til og frá Íslandi ef þau teldu það ábatasamt. Þá held ég að sé líka vert að nefna í þessu samhengi öllu að það er búið að stofna íslenskt flugfélag með höfuðstöðvar á Íslandi og ef marka má yfirlýsingar þess er það tilbúið að hefja rekstur og sé raunverulega ekkert að vanbúnaði að hefja hann og geti byrjað að sinna íslenskum markaði með mjög skömmum fyrirvara. Það má spyrja sig að því hvort þar kunni að vera kostur sem vert væri að gefa gaum og hvort slíkt félag gæti byggst upp með þeim hætti og þeim hraða að það gæti fyllt upp í þetta skarð. Við skulum ekkert horfa fram hjá því að þetta er allt saman áhættusamt. Þó að því sé að sjálfsögðu ekki spáð hér og þaðan af síður óskað þá verðum við að vera meðvituð um að svo kann að fara í fyrsta lagi að ekki takist að fá fjárfesta að Icelandair í þessari umferð. Þá gerist auðvitað eitthvað annað. Þá mun félagið eða eigendur þess þurfa að grípa til annarra ráðstafana til að reyna að halda félaginu á floti. Þá getur maður spurt í fyrsta lagi: Kann ekki að vera að þær ráðstafanir dugi til þess að félagið haldi velli, fái ráðrúm til að endurskipuleggja sig og ná sínum rekstrarmarkmiðum með öðrum hætti en með ríkisaðstoðinni? Það er eitt. Síðan verðum við að vera með opin augun fyrir því að það kann að fara þannig að áætlanir félagsins standist ekki og það er möguleiki að félagið nái ekki að rétta úr kútnum, það fari einfaldlega í þrot. Þá reynir á ríkisábyrgðina. Þá reynir á það líka að við erum með tvo ríkisbanka sem eru með lánalínur til félagsins og við erum með ríkisábyrgð og síðan, eins og ég minntist á áður, erum við með eigendur sem eru lífeyrissjóðirnir okkar sem munu þá tapa sínu fé. Það er valþröng í málinu, eins og sagt er, ég geri mér grein fyrir því og þess vegna boða ég ekki neinar töfralausnir í því nákvæmlega á þessu stigi, og sjálfsagt get ég aldrei komið með töfralausnir, hvað réttast er að gera. Ég held að við verðum að fara mjög vandlega yfir þessi mál öll því að þau eru mjög afdrifarík. Við í Viðreisn höfum frekar verið þeirrar skoðunar að ríkisafskipti í atvinnulífinu eigi helst ekki að vera nema við mjög sérstakar aðstæður. Því er haldið fram að nú séu mjög sérstakar aðstæður og það kann vel að vera að það sé akkúrat þannig eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi í ræðu sinni. Ég vil ekki fella neina dóma út eða suður um það hvað eigi að gera. Það sem ég er að reyna að segja er bara: Þetta er mikið vandaverk. Það er mikilvægt að við veltum fyrir okkur öllum möguleikum. Ég held að okkur hrylli öll við þeirri tilhugsunin að það gæti komið til þess að þetta flaggskip okkar í ferðaþjónustunni, Icelandair, yrði gjaldþrota. En það kann að fara svo. Það er möguleiki að það gerist. Þá þurfum við líka að velta því fyrir okkur, hvernig á ég að orða þetta svo að það komi nú rétt fram, að við þurfum að reyna að vera með eins kalt höfuð og við mögulega getum þegar við veltum fyrir okkur hvað sé best og skynsamlegast að gera og láta ekki tilfinningar eða kennisetningar eða kreddur ráða för í því hvað verður gert. Ég ætla ekkert að hafa þetta mikið lengra. Ég vildi bara viðra þessi almennu sjónarmið. Ég tel að á þessu stigi sé ekki tímabært, a.m.k. ekki fyrir mig, að fara mjög djúpt í málið sjálft og hafa sterkar skoðanir á einstökum þáttum þess. Ég þarf að skoða það betur og fá betri upplýsingar. Ég tel rétt að það komi fram að ekkert er augljóst í mínum huga hvaða skref eru skynsamlegust í þessu máli og hvaða leiðir eigi að velja. Það er sjálfsagt fleiri en ein leið sem hægt er að fara og þær hafa allar sína kosti og galla og hafa líka í för með sér áhættu. Ekkert af þessu er áhættulaust. Við vitum að flugrekstur er sveiflukenndur rekstur, við eigum sögu af flugfélögum sem hafa komið og farið alls staðar í heiminum og líka hér á Íslandi. Þetta þurfum við að vega og meta gaumgæfilega. Það hefur verið talað um, og ekki ætla ég að draga úr því, að alls konar viðskiptasambönd, leiðakerfi o.s.frv., séu verðmæti í sjálfu sér og að í Icelandair, sem rekur öll þessi kerfi og flýgur á alla þessa staði, séu mikil verðmæti. Ég dreg það ekki í efa. Á móti má spyrja: Mun það taka fleiri ár að fara í svipaðan farveg fyrir önnur félög? Ég hef ekki svarið, en tímarnir breytast og mjög hratt og þetta þurfum við allt að vega og meta. Það er bara það sem ég vil koma á framfæri. Ég veit að við munum öll skoða þetta mál mjög vandlega og tökum þau skref sem verða síðan stigin af yfirvegun og gætum eins og nokkur kostur er að almannahag og íbúum þessa lands við niðurstöðuna. En öll erum við klár á því að við þurfum að geta flogið til og frá landinu. Það verðum við að tryggja.
Herra forseti. Eins og ég nefndi áðan er þetta náttúrlega ekki mál sem neinn hefði kosið að þyrfti að taka fyrir en aðstæðurnar eru þannig í samfélaginu í dag að reksturinn er þungbær hjá mörgum fyrirtækjum. Icelandair er kerfislega mikilvægt fyrirtæki, það deilir held ég enginn um það. Hvað það felur í sér er nokkuð sem við höfum rætt mikið hér á þingi undanfarin ár og ekki síst með hliðsjón af því hvernig ríkið eigi að koma að bæði reglusetningu sem snýr að kerfislega mikilvægum fyrirtækjum en líka aðstoð við þau þegar þörf er á. Mér hefur hingað til ekki litist svakalega vel á það að veita ríkisábyrgð með þessum hætti og ég verð að viðurkenna að trú mín á þá tilteknu leið minnkaði við andsvörin sem voru hér áðan vegna þess að bara í einu af fimm tilfellum svaraði hæstv. fjármálaráðherra spurningu hv. þingmanna með beinu svari og það var í tilfelli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar þar sem kom vissulega nokkuð gott svar. En í öllum hinum tilfellunum vantaði svör, ekki síst við spurningu minni um hvaða sviðsmyndir voru teknar fyrir. Þetta skiptir máli þegar maður er að tala um ríkisábyrgð upp á annan tug milljarða eða þar um bil, 108 milljónir dollara, vegna þess að þetta verður gert í dollurum. Það skiptir máli að búið sé að greina þetta í þaula og þá hlýtur að vera hægt að ræða hvaða möguleikar komu til skoðunar. Höfum í huga að hlutverk okkar á þingi og ekki síður í ríkisstjórninni er að taka bestu mögulegu ákvarðanir fyrir landið. Í því felst að við þurfum að vera með blákalt mat á hagsmunum sem getur þýtt að við stöndum í pontu Alþingis og fabúlerum um hvort tiltekið fyrirtæki eigi að fara eina leið eða aðra. Í öllu falli þurfum við að geta rætt alla möguleikana. Og vegna einmitt þessa og vegna þess að ég átti ekkert sérstaklega von á því að fá gott svar frá hæstv. fjármálaráðherra þá gerði þingflokkurinn minn í Pírötum sína eigin sviðsmyndagreiningar í málinu, til þess að reyna að skoða hvaða möguleikar væru fyrir hendi. Staðreyndin er sú að það er engin leið gallalaus. Ef maður gengur út frá þeirri grunnforsendu að það þurfi með einhverjum hætti að bregðast við uppkomnu ástandi hjá Icelandair þá eru voðalega fáar góðar leiðir. Reyndar eru engar góðar leiðir. Það voru einna helst þrjár sviðsmyndir sem stóðu upp úr og það er fyrst sú leið sem ríkisstjórnin hefur valið að fara, að veita ríkisábyrgð, sem hefur þá kosti að það er veð sem er hægt að innkalla ef til gjaldþrots kemur síðar meir. En höfum í huga að það veð byggir m.a. á merkjum fyrirtækisins sem í eru fólgin einhver verðmæti en þau eru ekkert endilega svakalega mikil. Svo er það bókunarkerfi sem snýst í raun ekki um forritskóðann, jú, hann er einhvers virði en það sem er verðmætt þar eru gögnin. Það eru verðmæti falin í því að skilja hegðun farþega sem koma til landsins en eins og hefur verið fjallað svolítið mikið um undanfarnar vikur er komið upp það ástand í flugrannsóknum á heimsvísu að öll gögn sem öll flugfélög hafa eru allt í einu orðin marklaus vegna þess að enginn veit hvernig farþegar munu hegða sér núna þegar Covid-reglur eru í gangi og reglum er breytt jafnvel margsinnis í viku í sumum löndum. Gögnin eru minna virði í dag en þau voru áður. Síðan kemur þriðja atriðið og það eru lendingarheimildir eða það sem hefur verið kallað á ensku, með leyfi forseta, „slots“, sem liggur ekki einu sinni fyrir að sé hægt að framselja. Það eru dæmi um það, t.d. frá Chicago í fyrra, þegar flugfélag seldi lendingarheimildir sínar og var samningnum um lendingarheimildir í raun rift. Það stendur víst til að komast að því hvort hægt sé að framselja þær en það er óvissa um það, fyrir utan að það er kannski minni eftirspurn eftir þeim en oft áður. Annar kostur við að veita ríkisábyrgð er að sú leið rekst minna en margar aðrar leiðir utan í 3. gr. EES-samningsins og það er vissulega búið að fá samþykki ESA fyrir þessu, sem er ágætt. Þriðji hugsanlegi kosturinn væri að ríkið myndi fá áhættugjald ef allt gengi upp, nema það að í þessu frumvarpi er einmitt verið að taka úr sambandi öll lög um ríkisábyrgðir og fyrir vikið er ekkert áhættugjald til staðar. Enginn þeirra varnagla sem eru til staðar í lögum um ríkisábyrgðir eru látnir gilda um þetta verkefni á sama hátt og þeir voru ekki látnir gilda um Vaðlaheiðargangaverkefnið á sínum tíma, og mér þykir út af fyrir sig ástæða til að hafna þessu, burt séð frá því hvort maður trúi á markmiðið. Það eitt að vera að taka lög um ríkisábyrgðir úr sambandi í hvert einasta skipti, liggur við, er mjög slæmt og sýnir ákveðinn brotavilja gagnvart því markmiði sem var í þeim lögum til að byrja með. Ókostirnir við ríkisábyrgð eru margir. Þetta er í fyrsta lagi áhætta fyrir almenning. Almenningur er að taka á sig ákveðna áhættu fyrir hönd fyrirtækis og fær í raun mjög lítið fyrir og sannarlega ekki áhættugjaldið. Það mætti segja að það sé óábyrg notkun á almannafé að gera þetta og auk þess er þetta siðferðisleg áhætta. Það er verið að búa til það fordæmi að ef fyrirtæki er nógu mikilvægt geti það gengið að því vísu að ríkið muni hlaupa undir bagga með því. Þetta býr til vont fordæmi og er einnig hinn klassíski CC-PP-leikur, þ.e. einkavæðing á hugsanlegum framtíðarhagnaði en þjóðnýting á allri áhættunni. Maður veltir því auðvitað fyrir sér í þessu samhengi hvort þetta væri til umræðu ef ekki væri fyrir pólitísk tengsl. Höfum líka í huga að ríkið er ekki hlutlaus aðili á markaði. Með því að undirgangast ríkisábyrgð er ríkið að skapa trúverðugleika fyrir fyrirtækið og það skiptir auðvitað máli fyrir væntanlegt hlutafjáruppboð. En það er verið að segja samtímis: Við trúum nógu mikið á þetta fyrirtæki til að veita þessa ábyrgð en leyfum samt markaðinum einhvern veginn að ráða þessu. Svo er látið eins og þetta sé hrein markaðslausn, sem það er augljóslega ekki. Það er verið að koma inn í þetta með ríkisafskipti. Þá að því hvaða aðrar leiðir eru í boði. Einn möguleiki, sem ég hef rætt áður, er að kaupa hlutafé eða þynna út hlutaféð, sem hefur kosti og galla. Það væri t.d. mikill kostur ef fyrirtækið yrði minna skuldsett eftir að öllu væri lokið. Þetta fellur ekki undir hina klassísku CC-PP-áhættu. Það þýðir að ríkisstjórnin hefði möguleika á því að skipa meiri hluta í stjórn, sem þýðir ekkert endilega að það yrði skipt út en það byggi til þann möguleika að búa til eigendastefnu fyrir fyrirtækið. Þetta hefur þann ókost að flokkast líka sem pólitísk afskipti. Það er líka hætta á að það verði til einhvers konar, með leyfi forseta, „sunk cost fallacy“, þ.e. að til verði það ástand að góðu fé sé kastað á eftir slæmu ef fyrirtækinu gengur illa. Og vissulega er það rétt sem hæstv. fjármálaráðherra nefndi áðan, að ef til gjaldþrots kæmi yrði ekkert eftir, en bókunarkerfi og upplýsingar og eitthvað álíka kæmi á móti. Þarna er annar valkostur. Ég er ekki viss um að hann sé endilega verri, ég held jafnvel að hann gæti verið betri en að veita ríkisábyrgð. Ég skil alveg að fólk gefi sér mismunandi forsendur en við þurfum alla vega að bera þetta saman. Ég held að þriðja leiðin, sem ég nefndi stuttlega í andsvari áðan, hefði getað verið skásta leiðin og hún er vissulega mesta markaðsleiðin. Hún væri að hreinlega eftirláta markaðinum að ákveða hvort hann trúi á þetta fyrirtæki eða ekki og ekki skipta okkur af því frekar nema ef til þess kæmi að fyrirtækið færi í þrot og ganga þá inn í það á sama hátt og gengið var inn í bankana árið 2008. Það hefur ákveðna kosti, myndi búa til hreint fyrirtæki með flugrekstrarinnviði og annað. Það er engin siðferðisáhætta við þessa leið. Það eru engin fordæmi sem verða til með henni. Þetta er nákvæmlega það sem Ísland hefur margsinnis verið hrósað fyrir að hafa gert í tilfelli bankanna. En leiðin er ekki heldur gallalaus, t.d. myndi hún minnka líkurnar á endurfjármögnun. En það sem er erfiðast í þessu er að það tekur marga mánuði að fá allar heimildirnar hjá EATA, fyrir utan það að lendingarheimildirnar, eins og ég nefndi áðan, eru ekki endilega framseljanlegar. Það eru samskipti og viðskiptasambönd við alls konar birgja og annað sem myndu væntanlega rofna í þessu tilfelli og þetta yrði almennt frekar erfitt. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki hver rétta leiðin er. Það kann að vera að þetta sé fín leið sem ríkisstjórnin er að fara en ég hef ekki verið sannfærður enn þá og svaraleysi hæstv. ráðherra hjálpaði ekki til. En við munum eiga þetta samtal á næstu dögum. Til framtíðar ættum við að horfa aðeins í hvaða möguleika Icelandair hefur. Icelandair er og hefur verið mjög burðugt fyrirtæki í gegnum tíðina og það er markvert að það hefur ekki þurft ríkisaðstoð mjög lengi. Það hefur verið vel rekið. Mörg áföll hafa dunið á undanfarið, Max-vandinn og þessar óvenjulegu aðstæður í kringum Covid o.fl. Auðvitað er mikilvægt fyrir þjóð eins og Ísland að hafa góð tengsl og góða möguleika á því að komast út úr landinu. Fyrirtækið er rosalega vel staðsett og er tenging milli Evrópu og Ameríku. Það er ákveðin þróun í flugiðnaðinum að fara meira í það sem hefur verið kallað langar og mjóar flugleiðir. Sú þróun á örugglega eftir að halda áfram og það á eftir að gjörbreyta aðstæðum bæði í Evrópu og Ameríku og mögulega styrkja stöðu okkar á Íslandi sem millilendingarstaðar. Eftirspurnin á eftir að aukast, trúi ég, og það er ýmislegt sem bendir til þess að Icelandair geti orðið mjög sterkt fyrirtæki ef það lifir þessa krísu af. Þegar maður skoðar hvaða fyrirtæki í flugiðnaðinum hafa átt erfitt í þessari krísu eru þau náttúrlega fjölmörg og eiginlega merkilega mörg en það hafa mjög fá endað í gjaldþroti. Flybe er eitt þeirra og það var svo sem í tæknilegu gjaldþroti áður en Covid-faraldurinn byrjaði. Avianca í Kólumbíu fór einnig á hausinn en það var bara að fylgja systurfélögum sínum og svo yfirtók ítalska ríkið flugfélagið Alitalia, sem var kannski undarlegasta yfirtakan af þessu tagi. En yfirleitt hafa ríki hér og þar um heiminn annaðhvort lagt til lánalínur eða bara keypt sig inn í flugfélög með nýju hlutafé. Það er auðvitað hægt að bera saman rekstraraðstæður hér við annað og sjá hvaða möguleikar eru í boði en til þess þarf einmitt þessi sviðsmyndagreining að hafa átt sér stað og til þess þarf að liggja fyrir þinginu og almennt í umræðunni af hverju ein leið er valin fram yfir aðra. Þetta er ekkert mikið flóknara en það. Ég er ekki persónulega í þeirri stöðu á þessum tímapunkti að geta mælt með eða á móti þessari leið eða öðrum leiðum. Mér finnst ámælisvert að verið sé að kippa lögum um ríkisábyrgðir úr sambandi og ég held að við ættum jafnvel að sleppa því. En að öðru leyti þurfum við að gera eitthvað og þá þurfum við að skoða allar mögulegar leiðir og finna réttu leiðina. Ég bara vona að við göngum í það af eins miklum heiðarleika og hægt er.
Virðulegi forseti. Hér er aðeins vikið að því að litlu hafi verið svarað um það hvaða valkostir hafi komið til greina. Ég tel mig hafa rakið það í stuttu máli að við settum okkur ákveðin meginmarkmið og þau hjálpuðu til við að gera upp á milli þessara ólíku valkosta. Eins og hv. þingmaður hefur nefnt hér þá hafa ríkissjóðir fengið flugfélög í fangið víða. Ég hef látið þess getið að það er merkilegt í tilviki Icelandair að félagið hafði burði til að lifa af þá ótrúlegu storma sem hafa geisað á þessum markaði undanfarna mánuði, alveg fram á þennan dag. Það er eitt og sér, myndi ég segja, afrek í alþjóðlegum samanburði þar sem hvert stóra félagið á fætur öðru hefur lent í algerri neyð og ríkin hafa stigið hvert inn á eftir öðru og þá hefur oft þurft að taka ákvarðanir yfir nótt eða næsta dag. Við höfum haft marga mánuði til að undirbúa ákvörðun. Félagið hefur unnið gríðarlega mikið starf og ég tel að af öllum þeim tilvikum sem ég hef horft til í nágrannalöndunum þá höfum við byggt upp leið sem er miklu líklegri til að lágmarka áhættu fyrir almenning en öðrum hefur tekist að gera. Það liggur einfaldlega fyrir og það þarf ekkert að rannsaka það að með því að ríkið fari að taka eignarhlut í félögunum sé mesta áhættan almennt tekin. Þar er allt sett undir og menn stilla sér upp í kröfuröðinni fyrir aftan alla aðra. Hlutafé er það sem tapast fyrst. Með því að veita beint lán tækjum við líka meiri áhættu en með þeirri aðferðafræði sem við höfum byggt upp hér, þar sem við látum á það reyna að félagið bjargi sér sjálft á sundi í ólgusjó áður en reynir á þá höfum við gefið því tíma og hann hefur verið nýttur [[Forseti hringir.]]vel til þess, sem mér finnst skipta miklu máli, að lágmarka áhættuna sem fylgir ríkisábyrgð.
Herra forseti. Já, það er gott og vel og ég er mögulega til í að kaupa þau rök upp að ákveðnu marki. Vandinn er sá að við höfum kannski ekki fengið að sjá hvers vegna tilteknum leiðum var hafnað. Ég trúi því sem hæstv. ráðherra segir en ég þarf að sjá gögnin. Ég þarf að sjá röksemdafærslurnar, ekki bara heyra nokkrar taldar til í ræðupúlti. Það myndi gera allt miklu trúverðugra. Síðar er hitt, það sem hæstv. ráðherra var að segja væri enn þá trúverðugra ef það væri ekki verið að kippa úr sambandi öllum varnöglunum sem eru í lögum um ríkisábyrgðir. Þeir varnaglar voru ekki búnir til fyrir tilviljun. Þetta byggist auðvitað á þekkingu á því hvernig ríkisábyrgðir hafa klikkað í gegnum tíðina og hvernig á að bregðast við því að þær geti klikkað. Við viljum ekki endurtaka Vaðlaheiðargangaævintýrið, við viljum gera þetta vel, alveg sama hvað það er sem við endum á að gera. Er það ekki satt?
Virðulegur forseti. Ég sakna þess enn að menn nefni þau atriði í lögunum um ríkisábyrgð sem hefðu gagnast í þessu tilviki. Hvaða ferli eru skrifuð inn í þau lög sem við látum ekki á reyna hérna?
Áhættugjald.
Ríkisábyrgðarnefnd var komið á fót samkvæmt lögum um það þegar menn fara í það ferli. Í þessu tilviki færi sú nefnd í algeran tvíverknað. Hún væri í raun að fara að vinna vinnuna sem við höfum falið fjármálasérfræðingum hjá Deloitte að vinna fyrir okkur. Við höfum framkvæmt það mat, leggjum það fyrir þingið og bjóðum upp á samtal við sérfræðinga okkar í þessu efni. Við erum með ábyrgðargjald hér. Því er komið fyrir í ríkisábyrgðalögunum til að draga úr bjögun sem fylgir ríkisábyrgð þannig að menn greiði í raun fyrir það forskot, þann ávinning sem leiðir af ríkisábyrgðinni og með gjaldinu taki menn til baka hluta af ávinningnum af ríkisábyrgðinni þannig að ábyrgðin skili sér þangað sem menn eru að reyna að teygja sig en sitji ekki eftir hjá lánveitandanum sjálfum. Ég vil meina að með þeirri útfærslu á ábyrgðargjaldi sem við höfum farið í hér þá séum við að gera rétt. Við sækjum inn í sama eðli ábyrgðargjaldsins og fjallað er um í lögunum en að öðru leyti liggur eiginlega bara í eðli aðgerðarinnar að við veljum áhættuminni leið umfram áhættumeiri leið. Áhættumesta leiðin er einfaldlega að senda hlutafé inn í félagið. Það er líka áhættumeiri leið en sú að veita bein lán. [[Forseti hringir.]]Það er áhættumeiri leið. Svo má alveg spyrja sig fyrir þjóðarhag: Hver er áhættan af því að gera ekki neitt?
Herra forseti. Já, þetta er ágætisspurning. Hver er hættan fyrir þjóðarhag af því að gera ekki neitt? Henni þarf auðvitað að svara. Ég held að mörgum spurningum sé ósvarað í þessari umræðu. Ég er ekki endilega sannfærður um að hér sé valin áhættuminnsta aðferðin, að hluta til vegna þess að ég hef ekki fengið að sjá gögnin. Þingflokkur Pírata hefur þegið boð um að hitta þennan sérfræðingahóp. Ég skil að vísu ekki af hverju ekki er hægt að nota þá ferla sem var komið fyrir í lögum og af hverju alltaf þarf að aftengja lögin og finna einhverja aðra sérfræðinga sem henta kannski betur. En gott og vel. Að lokum finnst mér mikilvægt að taka fram að ég vil Icelandair vel. Ég vil að við endum uppi með gott og öflugt flugfélag sem getur borið fólk til og frá landinu á eins góðan hátt og hægt er. En mér finnst mikilvægt í þessu öllu að við setjum allar tilfinningar til hliðar, horfum eins kalt á ástandið og hægt er og gerum það sem er réttast út frá þeim gögnum sem liggja fyrir. Þess vegna er ég auðvitað að biðja um að gögnin liggi fyrir.
Herra forseti. Ég held að þetta mál sé ansi flókið, eins og umræða dagsins sýnir, því að ég held að flestum þingmönnum sé umhugað um hagsmuni almennings þegar kemur að samgöngum milli Íslands og umheimsins, hversu mikilvægar þær eru og hversu mikilvægu hlutverki Icelandair hefur gegnt í þeim efnum. Icelandair hefur verið ábyrgt fyrir um 66% af samgöngum til Íslands á hverju tímabili a.m.k. Það er alveg óumdeilt í mínum huga að Icelandair er svokallað kerfislega mikilvægt fyrirtæki. Sú skilgreining liggur fyrir. Þau fyrirtæki eru ekki eins og hver önnur fyrirtæki. Það eru brýn rök að mínu mati að huga sérstaklega að slíkum fyrirtækjum með aðstoð, ekki síst á tímum eins og þessum. Við sjáum að Ísland er að ganga í gegnum sína dýpstu kreppu í 100 ár og við sjáum að ferðaþjónustan, sem er ein helsta atvinnugrein Íslands, verður fyrir afskaplega miklu höggi. Icelandair er augljóslega burðarás í íslenskri ferðaþjónustu. Þess vegna finnst mér það fullkomlega réttlætanlegt að ríkið komi með einum eða öðrum hætti til aðstoðar til Icelandair. Auðvitað þarf að gæta að vissum skilyrðum og jafnræði o.s.frv., en það sem mér finnst mikilvægast er að tryggja hagsmuni almennings í fyrsta lagi, og hagsmuni starfsfólks. Mér er ekkert sérstaklega umhugað um hagsmuni hluthafa hvað þetta varðar, enda á að þynna þá út í nánast ekki neitt, sem er rétt, held ég, hvað þetta varðar. Það er hins vegar áhugavert að rifja það upp að markaðsvirði Icelandair var hæst 180 milljarðar, að mig minnir. Hugsið ykkur, 180 milljarðar var markaðsverð Icelandair á einhverjum tímapunkti, en er núna komið í 5–6 milljarða. Það er áhugavert að velta því fyrir sér hversu miklu lífeyrissjóðirnir, sem eru stórir hvað varðar eignaraðild í Icelandair, hafa tapað á þessari fjárfestingu. En það er svo sem önnur umræða. Lífeyrissjóðirnir eru auðvitað að gæta að fé okkar landsmanna og þeir þurfa að vera varkárir þegar kemur að öllum fjárfestingum, sérstaklega þegar um er að ræða svona miklar upphæðir. En þeir eru væntanlega með böggum hildar hvað þetta varðar og það sá svo sem enginn fyrir þá stöðu sem nú blasir við í hagkerfi heimsins með tilkomu veirunnar. En við höfum bjargað fyrirtækjum áður. Við endurreistum innlendu bankana á sínum tíma eftir bankahrunið. Við skilgreindum íslensku bankana sem lífæð í fjármálaheiminum og Icelandair er afskaplega mikilvæg lífæð í samgöngum, hvort sem litið er til flutninga fólks eða vöru. Ég er ekki að segja að Icelandair sé eina fyrirtækið í heimi sem tryggt geti samgöngur, að sjálfsögðu ekki, en staðan er engu að síður sú að Icelandair er fyrir hendi. Icelandair byggir á miklum mannauði og reynslu og ákveðnu vörumerki sem við þurfum aðeins að líta til. Það er það sem mér er umhugað um, að bjarga verðmætum, tryggja samgöngur. Ég velti aðeins fyrir mér, af því að það eru ekki litlar upphæðir sem er um að ræða, að við erum orðin svolítið blind á þær upphæðir sem við tölum um í þessum sal af því að hér er um að ræða 15 milljarða ríkistryggt lán sem þeir geta dregið á ef á þarf að halda. 15 milljarðar eru ansi há upphæð og ég gat um í andsvari mínu við ráðherra fyrr í dag að þetta væri hærri upphæð en allar barnabæturnar, bara til að setja þá tölu í smásamhengi. Þetta skiptir máli, þetta er stór upphæð. Og þegar menn lána skiptir máli að menn tryggi lánið, veð. Veðréttur var ekki uppáhaldsfagið mitt í lagadeildinni en þá sá maður afskaplega vel hversu mikilvægt það er að veð séu góð og trygg. Þess vegna flaggaði ég þessari umsögn, sem er ekki löng, frá Ríkisendurskoðun, sem er önnur tveggja undirstofnana Alþingis, ekki ráðherrans, þar sem Ríkisendurskoðun bendir fjárlaganefnd sérstaklega á að það sé afar ósennilegt að þær tryggingar sem hér eru taldar fram, vörumerkið, bókunarkerfið og tvö lendingarslott, mæti hugsanlegu tapi ef allt fer á versta veg. Það vonast enginn eftir því og að sjálfsögðu vonumst við til að Icelandair rétti úr kútnum og ég hef trúað því að þeir geri það, ekki síst þegar bóluefnið kemur fram. En þetta er eitthvað sem við þurfum að taka mið af. Við þurfum að skoða og greina áhyggjur Ríkisendurskoðunar hvað þetta varðar. Hún veltir fyrir sér öðrum möguleikum í stöðunni og segir hér, með leyfi forseta: „Annar möguleiki í stöðunni væri að ríkissjóður eignaðist hlut í félaginu ef gengið yrði á ábyrgðir eða hreinlega tæki rekstur þess yfir með það fyrir augum að finna síðar mögulega eigendur.“ Þetta eru vangaveltur Ríkisendurskoðunar um hvort við ættum að skoða þessa leið ef veðin duga ekki. Auðvitað reynir ekkert á veðin nema að fyrirtækið sé í miklum vandræðum. En við þurfum að hafa vaðið fyrir neðan okkur því að við erum að gæta hagsmuna almennings og skattfjár, sem allir vita að er ekki ótakmarkað. Það eru vangaveltur sem ég veit að fjárlaganefnd mun eflaust ræða sín á milli. Þetta er flókið mál. Við viljum tryggja hér öflugt flugfélag, við viljum huga að starfsfólki og almannahagsmunum, en við þurfum að sama skapi að huga að hagsmunum skattgreiðenda. Við vitum að hér eru aðilar úti í bæ að stofna flugfélag. Þeir hafa áhyggjur af samkeppnisstöðunni. Það er nokkuð sem við höfum nú þegar byrjað að skoða á vettvangi fjárlaganefndar. Við vitum að þetta skekkir hugsanlega markaðinn að þessu leyti, a.m.k. að mati þeirra aðila sem eru í samkeppnisrekstri við þetta flugfélag, þannig að við þurfum aðeins að huga að því hvernig við högum okkur hvað það varðar, því að það þarf að sjálfsögðu að tryggja jafnræði. Það eru líka aðrir þættir sem ég vil draga fram. Ég fagna því að eitt af skilyrðum lánveitingarinnar sé að ekki sé greiddur arður og að félagið megi ekki kaupa bréf í sjálfu sér, sem er ein leið til að færa fjármagn úr félagi til hluthafa, það er girt fyrir það. En ég sé ekkert skilyrði sem lýtur að því að tryggja að stjórnendur félagsins geti ekki greitt sér himinháa bónusa eða ofurlaun. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort ráðherra hafi skoðað það með einhverjum hætti því að það er umræða sem við höfum tekið áður þegar kemur að aðstoð ríkisins gagnvart fyrirtækjum. En mér sýndist ekkert svoleiðis vera í þessu máli. Við þurfum að sjálfsögðu líka að hafa alveg á tæru hverjir eiga félagið. Ég veit að lífeyrissjóðirnir eru þarna og það er einhver sjóður þarna, fjárfestingarsjóðurinn PAR Capital Management. Við þurfum jafnframt að vita hverjir koma inn í félagið í útboðinu. Hvers konar félagi erum við að fara að lána eða veita lánalínu, eða hvað við köllum það? Við þurfum að vita við hverja við erum að makka. Og að sjálfsögðu þarf að fylgjast vel með hvernig þetta útboð gengur fyrir sig. Mig langar samt að lokum að fordæma hegðun félagsins varðandi kjaradeilu við Flugfreyjufélag Íslands. Ég held að langflestir - ég veit það svo sem ekki, en alla vega blöskraði mér það framferði sem félagið sýndi gagnvart þessari lykilstétt í starfsemi sinni. Þetta var bara alger subbuskapur, ef ég tala hreina íslensku úr þessum sal, hvernig forsvarsmanns félagsins höguðu sér gagnvart þessari lykilstétt og ég vil fordæma það. Svona gera menn einfaldlega ekki, eins og þeir höguðu sér þegar kom að samskiptum við flugfreyjurnar. Ég vona að margir þingmenn geti tekið undir það. En að lokum get ég svona hefðbundið kvartað yfir því að við fáum lítinn tíma til að skoða stórt mál. Það á að afgreiða það, eins og ég skil þetta, á þessum svokallaða þingstubbi. Þetta er stórt og mikið mál. Ráðuneytið segist vera búið að skoða það í allt sumar. Við erum að skoða þetta í dag og höfum örfáa daga til að gera það. Það er óþarfi að halda þinginu svona lengi frá svona máli. Þetta er ekki eitthvert flokkspólitískt mál, það er enginn að fara í einhverjar flokkspólitískar skotgrafir hvað þetta varðar og mig langar að hafa langflest Covid-málin þannig að við getum unnið svolítið saman. Ég meina það einlægt, ég held í raun og veru að þau myndu batna ef ráðherrar myndu hleypa fleirum að fyrr þegar kemur að svona stórum málum, það yrði meiri sátt um málin og hugsanlega myndu þau einfaldlega batna. Að lokum þá held ég að ríkið hafi talsverðu hlutverki að gegna þegar kemur að því að aðstoða einkaframtakið, einkaaðila á markaði sem lenda í vandræðum. Ég held að þessar reglulegu kreppur okkar, eins ömurlegur og þær eru, sýni að besta kerfið er blandað hagkerfi. Við viljum að einkaframtakið fái að njóta sín, en að sama skapi þá hefur hið opinbera mikilvægu hlutverki að gegna. Við sjáum að óheftur kapítalismi í góðæri er ekki góður, hann skapar ójöfnuð og misskiptingu og mengun og annað slíkt. En óheftur kapítalismi í kreppu virkar ekki heldur því að það kallar á aðstoð ríkisins vegna þess tjóns sem ella mun hljótast. Samfylkingin og jafnaðarmenn um allan heim aðhyllast svokallað blandað hagkerfi þar sem ríkisvaldinu er beitt á tímum kreppu og síðan getum við haldið okkur til hlés þegar vel gengur. Ég held að það sé hin norræna leið sem margir Íslendingar aðhyllast og við sjáum einmitt að rík samfélög eru meira og minna fylgjandi slíku hagkerfi og þeim þætti sem við gerum ráð fyrir að ríkið hafi þar. En annars, herra forseti, hlakka ég til þessarar vinnu á vettvangi fjárlaganefndar og að heyra fleiri sjónarmið varðandi helstu álitamálin.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um lánalínu ríkisins upp á 15 milljarða til Icelandair. Ég verð að segja eins og er að ef Icelandair tekst að ná inn þeim fjármunum í útboðum sem þarf til að halda félaginu á floti þá mun ég, eins og staðan er í dag, styðja málið eins og það er sett fram. Við verðum að horfa á heildarpakkann. Icelandair er búið að byggjast upp á rosalega löngum tíma og er komið með gífurlega reynslu í flugrekstri. Það er ekkert sjálfgefið að við getum bara stigið upp í flugvél og lent þar sem við þurfum að fara í Evrópu og ef maður er ekki að fara til viðkomandi borga þá eru mjög stuttar vegalengdir sem þarf að fara. Þetta er búið að byggjast upp á ótrúlega löngum tíma. Ég held að við yrðum í rosalega slæmum málum ef þetta flugfélag færi algerlega á hausinn. Það tæki okkur gífurlega langan tíma að byggja upp aftur. Mér sýnist á öllu að það séu ótrúlega margir varnaglar inni í þessu. Það sem ég hafði áhyggjur af var að þetta eru 15 milljarðar frá ríkinu og síðan eiga bankarnir, Landsbanki og Íslandsbanki, að lána líka. En það kemur fram að þegar eignarhlutar félagsins fara undir 8% lokast ákveðnar leiðir en miðað við áætlun fari eiginfjárhlutfallið lægst í 13,3%. Það er verið að reyna að girða fyrir að hér fari allt á versta veg. Það verður að segjast eins og er að flugfélagið fór svolítið illa og skaut sig aðeins í fótinn með deilunni við flugfreyjur. Það sorglegasta í þessu öllu saman var hvernig þeir höguðu sér þar. Ég hugsa að þeir hljóti að naga sig í handarbökin núna eftir á. Þeirri deilu er ekki lokið og var mjög óheppileg uppákoma. Maður veit ekki hvaða áhrif það hefur, hvort það hefur einhver áhrif á útboð. Það er líka annað slæmt í þessu ástandi, eins og kom fram hjá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, að verðmæti félagsins er að fara úr 180 milljörðum niður í 6–7 milljarða. Þetta félag er búið að vera til gífurlega lengi og þarna kemur tap sem lendir á lífeyrissjóðunum. Og hverjir eru það sem tapa? Jú, það er venjulegt fólk, vinnandi fólk, sem á sitt fé í lífeyrissjóðunum. En á móti kemur alltaf spurningin um hversu mikill hagnaður hefur skilað sér inn á öllum þessum tíma. Þetta þarf auðvitað að fara saman. Við vitum líka að við höfum gefið svipaða ábyrgð í sambandi við Vaðlaheiðargöngin, þar var ákveðið lán eða áhætta og stór hluti endaði á ríkinu. Ég hef nú ekki komist í gegnum þessi Vaðlaheiðargöng enn þá. Ég hafði tækifæri til þess í sumar en ég gerði það viljandi að fara fram hjá þeim. Af því að ég þekki til þá gat ég farið fram hjá þeim. Mér var vísað á Grenivík en ég var á leiðinni til Húsavíkur. Ef ég hefði verið útlendingur og ekki þekkt til þá hefði ég aldrei farið fram hjá Vaðlaheiðargöngum, ég hefði farið í gegnum þau því að þangað benti pílan til Húsavíkur. Það er hreinlega verið að villa um fyrir fólki. Það sýnir að þetta er svolítið vandmeðfarið, að við skulum leyfa okkur að gera þetta, ég veit ekki hvort það er í þeim tilgangi að bjarga þessu framlagi ríkisins eða í einhverjum öðrum tilgangi, en það er verið að villa um fyrir fólki og reyna að fá það til að fara í göngin. Ég get vel skilið að flestir vilji nota göngin á vetrum og þegar slæmt er veður. En þarna var bara hið besta veður þannig að það var yndislegt að fara hina leiðina. En ég var einn af fáum sem fór hana, flestallir fóru í gegnum göngin. Ég er viss um að hver einasti útlendingur gerir það nema hann eigi leið út á Svalbarðseyri eða hina leiðina. Það er kannski mikil hætta á því að allt fari á versta veg en við vitum ekkert. Það getur komið eldgos, það getur komið önnur plága. Áhættan er alltaf til staðar í flugrekstri. Við verðum líka að meta hversu mikil áhætta það er að láta flugfélagið fara yfir um. Það hlýtur að verða eitthvert mál en ég vona að það takist fyrir félagið að ná öllum þessum milljörðum sem það þarf að fá. Hér segir orðrétt, með leyfi forseta: „Með fyrrgreindri áætlun um fjármögnun mun félagið fjármagna að fullu vænta fjárþörf (258 milljónir bandaríkjadala) næstu 24 mánuði með lausu fé (150 milljónir bandaríkjadala) og væntu hlutafé nýrra hluthafa (147 milljónir bandaríkjadala), samtals tæplega um 297 milljónir bandaríkjadala.“ Mér skilst að þetta séu í kringum 45 milljarðar þannig að þetta er alveg gífurlegt fé. Síðan koma bankarnir inn í þetta, 52 milljónir dala, síðan önnur lánalína, 120 milljónir dala, frá ríkinu, þar af greinilega 108 milljónir sem ríkið fer með og hitt fer á bankana. Eins og ég sagði áður þá lítur fjárþörfin út fyrir að vera í kringum 60 milljarðar. Þar af leiðandi er hlutfallið sem ríkið er með í sjálfu sér ekki nema 25% og það kemur ekki inn nema allt hitt sé farið. Ég vona að það segi okkur að áhættan sé tiltölulega lítil.
Herra forseti. Við ræðum um það hvernig ríkið komi að því að veita ríkisábyrgð til Icelandair. Þetta er auðvitað stórt og mikið mál sem skiptir máli í margs konar samhengi fyrir íslenskt samfélag. Eins og hér er búið að rekja og segja margoft í þessari umræðu og rifja upp þá er Icelandair kerfislega mikilvægt fyrirtæki. Við vitum það öll að það skiptir okkur sem búum á eyju langt frá öðrum löndum miklu máli að samgöngur, og þar með talið flugsamgöngur sem eru þær langskjótustu, séu tryggar og öruggar. Það er auðvitað m.a. vegna þess sem við erum að ræða hér á Alþingi aðkomu ríkisins að þessu máli. Ég tel að sú leið sem hæstv. ríkisstjórn leggur hér til að sé farin sé góð vegna þess að hún er gerð með hag almennings í landinu að leiðarljósi. Leiðin sem er farin þýðir að það er félagið sjálft og eigendur þess sem þurfa að byrja á því að tryggja að fjármagn sé í rekstrinum, m.a. með því að fara í hlutafjárútboð og auka þannig hlutaféð. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli, að það sé grundvöllur fyrir því að ríkisábyrgð komi til greina. Þetta er ekki einungis það sem þarf að uppfylla heldur eru einnig skrifuð skilyrði inn í það að veitt sé ríkisábyrgð. Það er mjög mikilvægt að þau skilyrði eru opinber, þau er hægt að nálgast inni á heimasíðu Stjórnarráðsins. Þar kemur m.a. fram að höfuðstöðvar félagsins og flugrekstrarins verði á Íslandi, að félagið verði með hlutabréf sín skráð í Kauphöll Íslands og uppfylli öll lög og reglur varðandi birtingar á upplýsingum um afkomu og rekstur og að lántaka sé óheimilt að greiða út arð, lækka hlutafé eða kaupa eigin hluti eða gera annað sem felur í sér að fjármunum eða eignum félagsins sé ráðstafað til hluthafa eða tengdra aðila. Svona hlutir skipta auðvitað gríðarlega miklu máli þegar kemur að því að ríkið gangist í ábyrgð fyrir einkafyrirtæki. Eins og ég sagði áðan er hér farin leið sem lætur kapítalið, sem lætur fjárfestana, sem lætur einkaaðilana, leggja til fjármagnið sem þarf til þess að viðskiptaáætlanir félagsins gangi upp. Að því uppfylltu er ríkið tilbúið að koma með stuðning í því formi, ef þörf er á, að hægt sé að fá ríkisábyrgð. Í mínum huga er hagur almennings í landinu tryggður með þessu móti, einmitt með því að ríkið komi síðast inn í afskipti af félaginu og verði jafnframt fyrsti aðilinn út. Í athugasemdum með fjáraukalagafrumvarpinu kemur fram að almannafé og áhætta ríkisins verði takmörkuð við það sem þjóni opinberum hagsmunum, þ.e. að tryggja flug til og frá landinu, en hafi ekki að markmiði að verja hag hluthafa eða lánardrottna. Í mínum huga er þetta einmitt lykilatriði í málinu. Þess vegna finnst mér sú leið sem hér er farin góð. Ég get ekki nefnt aðra leið sem væri betri. Nú gengur þetta mál til hv. fjárlaganefndar og þar munum við auðvitað fá gesti og fara yfir sjónarmið. En ég tel að hér sé verið að leggja til mikilvægt mál sem sé til þess fallið að styðja almannahag og þess vegna skiptir það máli á þessum erfiðu tímum, á þessum óvæntu kórónuveirutímum, sem íslenskt samfélag og raunar öll önnur ríki standa frammi fyrir.
Virðulegi forseti. Nú höfum við í fjárlaganefnd fengið kynningu á stöðunni að einhverju leyti, kynningar á niðurstöðum skýrslu Deloitte sem unnin var fyrir ráðuneytið. Það var ekkert voðalega mikið, það voru aðallega tvö línurit sem sýndu hvernig færi ef hlutirnir yrðu eitthvað aðeins verri, þó nokkuð verri o.s.frv., og hvernig það stæðist samt þær sviðsmyndir sem Icelandair leggur upp með. Gert er ráð fyrir eins lítilli aðkomu ríkisins og hægt er. Frábært, gott og vel. Það þýðir tvennt, og miðað við þau gögn sem koma frá Deloitte virðist það þýða að í rauninni þurfi ekki meira til, það sé góð staða, áætlanirnar séu góðar og það þurfi mikið að gerast til að þær bregðist og að grípa þurfi til ríkisábyrgðar. Ég er í rauninni með einfalda spurningu hvað það varðar: Til hvers þarf ríkið yfirleitt að koma með ríkisábyrgð að þessum málum áður en hlutafjárútboðið er gert? Er það til þess að það sé líklegra að hlutafjárútboðið takist? Ef svo er, af hverju fengum við ekki svör við þeim spurningum þegar við lögðum þær fram á þessum kynningarfundi, það var spurning sem spurt var en ekki var til nein greining á því. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé í rauninni traustsyfirlýsing ríkisstjórnarinnar á gæðum áætlana Icelandair eða hvort staðan sé í rauninni það slæm að ríkið þori ekki að taka fleiri traustsskref í þá átt.
Herra forseti. Ég held að það geti í rauninni enginn annar en þeir sem taka þátt í hlutafjárútboðinu dæmt um hvort að áætlanirnar séu taldar líklegri til að ganga eftir á endanum. Ég tel að það sé þar sem mælikvarðinn verður á hvort að þetta er talið vænlegt bisnessmódel. En ég tel hins vegar að félagið hafi unnið gríðarlega mikla og góða vinnu og gert góða grein fyrir rekstri sínum í undirbúningi fyrir þetta hlutafjárútboð. En það breytir ekki því sem margoft hefur komið fram og ég sagði áðan, að félagið er okkur mikilvægt, þ.e. það er mikilvægt að hér séu tryggar flugsamgöngur við landið. Þess vegna skiptir máli að hafa fyrirtæki hér sem er í góðum rekstri og þess vegna skiptir það auðvitað ríkið máli að þetta fari vel. En á sama tíma hljótum við að hugsa um hvernig við getum gert þá kröfu, vegna þess að við erum að sýsla með fé almennings þegar kemur að ríkisábyrgð, að það séu fjármagnseigendurnir sem beri ábyrgðina á því að koma inn með fjármögnun á félaginu.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segir að enginn annar geti lagt mat á þetta nema þeir sem taka þátt í hlutabréfaútboðinu. En samt eigum við hér að ákveða ríkisábyrgð upp á 16 milljarða. Ég klóra mér í hausnum og vil fá að vita hvort hægt sé að ná sömu markmiðum, öruggum flugsamgöngum og tengingum til og frá landinu, fyrir 16 milljarða á einhvern annan hátt. Á kynningarfundinum var einnig spurt um hvaða aðrar sviðsmyndir lægju til grundvallar. Fjármálaráðuneytið sagðist ætla að útvega öll gögn málsins hvað það varðaði og ég hlakka til að sjá þau og hvernig þetta verður unnið í nefndarvinnunni í kjölfarið. Reynsla mín hvað það varðar er þó ekkert gríðarlega góð. Alltaf þegar ég bið um öll gögn málsins þá koma þau ekki eða ef öll gögnin eru fyrir hendi kemur í ljós að við erum í verri málum en ég hafði haldið. Að byggja ákvörðun á svo litlum gögnum væri mjög vítavert í þeim málum sem ég fjallaði um, í fjárlögum, fjármálaáætlun o.s.frv. hvað þetta varðar. En hér eigum við í þessum þingsal að taka ákvörðun um þessa 16 milljarða íslenskra króna. Ef við tökum þá ákvörðun í þeirri blindni sem hv. þingmaður vísar til varðandi það að þeir sem geta tekið ákvörðun um þetta séu þeir sem taki þátt í hlutafjárútboðinu, velti ég fyrir mér hvort við séum ekki á dálítið röngum nótum gagnvart framkvæmdarvaldinu ef það útvegar okkur ekki þessar upplýsingar.
Hæstv. forseti. Hugmyndin og markmiðið er auðvitað að ekki þurfi að ganga á þessa ríkisábyrgð. Hún er einungis hugsuð til þrautavara þannig að vonandi, ef allt gengur upp hjá félaginu, þarf ríkissjóður ekki að leggja fram peninga í þessa ríkisábyrgð. Það er auðvitað það sem alla vega ég vonast til að gangi eftir. Ég get ekki séð hvaða önnur leið er fær fyrir lægri fjárhæð, vegna þess að hv. þingmaður spurði hvort að hægt væri að fara einhverja aðra leið fyrir minni peninga en þessa 16 milljarða, sem hinn fulla ríkisábyrgð væri ef gengið væri á hana alla, en markmiðið er að ríki þurfi ekki að leggja félaginu til fjármagn heldur sé þessi ríkisábyrgð til staðar til þrautavara ef hitt gengur ekki eftir.
Virðulegi forseti. Þetta er stórt og mikið mál og ég hef látið hafa eftir mér að ríkisábyrgð sé aldrei sjálfgefin. Og fyrst við tölum um ábyrgð þá er mikil ábyrgð lögð á herðar þingmanna til að kynna sér málið og ekki síst stjórnarandstöðunnar sem hefur ekki komið neitt að þessu máli. Það upplýstist á fundi og vil ég þakka sérstaklega fyrir þann fund. Hann kom í kjölfar samtals formanna nú fyrr í vikunni. Á þeim fundi bað ég sérstaklega um að okkur yrðu kynntar aðrar sviðsmyndir, að við fengjum að sjá af hvaða sviðsmyndum hefði orðið. Síðan var boðað til fundarins fyrir formenn og fulltrúa í fjárlaganefnd, sem var gott, en við fengum síðan ekki að sjá aðrar þær sviðsmyndir sem ráðuneytið sagði okkur að það hefði unnið með. Þannig að ég geri ráð fyrir því, eins og ráðuneytið boðaði á fundinum, að þær sviðsmyndir og forsendur verði sendar fulltrúum í fjárlaganefnd og eftir atvikum efnahags- og viðskiptanefnd. En það kom líka fram á fundinum að ráðuneytið og ríkisstjórnin væru búin að vera í miklu og djúpu samtali við Icelandair, eðlilega, það er ekkert tortryggilegt við það. Þess vegna er líka eðlilegt að þingið fái meiri tíma en nokkra daga til að fara yfir forsendur, ástæður og undirbúning þess hvernig ríkisábyrgðin er til komin. Auðvitað vakna ákveðnar spurningar um leið og við verðum að hafa það hugfast, og ég vil taka undir það sem ýmsir hafa komið hér inn á, að Icelandair er afar mikilvægt félag, kerfislega mikilvægt. Ég vil taka undir þá skilgreiningu og ekki síður, og ég mun koma að því síðar, eftir að ríkisstjórnin tók þá ákvörðun að loka í raun landinu. Þá er flugfélagið enn mikilvægara en ella fyrir okkur. Það skiptir máli að við tryggjum stofnæðarnar til og frá landinu, að það verði traustar og nokkuð órofnar samgöngur núna á þessum tímum, en ekki síður að við getum farið að byggja eitthvað upp til framtíðar, að við veitum fyrirtækjum, ekki bara í ferðaþjónustu heldur einnig nýsköpunarfyrirtækjum, sprotafyrirtækjum eða útflutningsfyrirtækjum, tækifæri til að skipuleggja sig. Blessunarlega erum við þó komin þangað að vera ófeimin í viðskiptum við útlönd. Fundurinn sjálfur var upplýsandi. Mér fannst það skipta máli sem Icelandair setti fyrir okkur sem og Deloitte og þær greiningar sem þar komu fram. Það var mjög mikilvægt að fá þau sjónarmið sem fyrirtækin drógu fram varðandi stöðuna og hvaða möguleikar væru fram undan og hvernig þau sæju framtíðina fyrir sér í þessum annars mjög breytilega og hvikula flugheimi sem nú er. Að því sögðu eru hér nokkrar athugasemdir sem ég vil koma með. Ég hlustaði m.a. á ræðu forsætisráðherra. Ég hlustaði á ræður stjórnarliða áðan og þar komu engar almennilegar röksemdir fram að mínu mati, ekki enn, sem segja af hverju verið er að breyta út frá þeim formreglum sem eru í lögum um ríkisábyrgð. Í þeim lögum er fólgið ákveðið aðhald. Það þarf ekki að taka fram hvað það er í lögunum sem við þurfum að ná, miklu frekar þarf að draga fram hvað það er sem leið ríkisstjórnarinnar býður upp á, hvað hún er að reyna að sniðganga. Af því að það er aðhald fólgið í því að beita formreglum og aðhaldið felst ekki síst í því að gæta að almannahagsmunum í gegnum formreglur. Þannig að við þurfum að hafa ríkar og mun skýrari ástæður að mínu mati til þess að breyta út frá formreglum og mun nefndin örugglega fara yfir það af hverju horfið er frá lögum um ríkisábyrgð. Það hefur fram til þessa ekki gefið góða raun að hverfa frá þeim reglum. Við þurfum þennan tíma til þess að Alþingi virki ekki bara sem stimpilpúði á ríkisstjórnina. Og miðað við hvernig ríkisstjórnin er saman sett er mikilvægt að hafa varann á og spyrja spurninga. Í því felst lýðræði og í því felst málefnalegt aðhald sem tryggir almannahagsmuni, þannig að ég geti líka farið heim í mitt hérað til míns fólks og sagt, ef svo ber undir, af hverju við styðjum ríkisábyrgð eða af hverju við gerum það ekki. Þess vegna þarf meiri gögn. Það er nokkuð sem ríkisstjórnin verður að fara að temja sér, að veita meiri innsýn í af hverju verið er að taka þessar afdrifaríku ákvarðanir. Ríkisábyrgðin felur í sér að verið er að veita hana til heildarsamstæðunnar. Það kann vel að vera að ákveðin ástæða sé fyrir því. En ég vil þá beina því til nefndarinnar og ríkisstjórnarinnar að gæta verði sérstaklega að því og helst að taka það fram í einhverjum skilmálum, að lánalínan sé gerð til þess að tryggja flugfélagið og flugreksturinn, en ekki að hún sé nýtt til að bæta stöðu annarra félaga, annarra rekstrareininga innan samstæðunnar. Það má ekki gerast. Þá erum við að rugga bátnum þegar kemur að samkeppnissjónarmiðum. Mér fellur það mjög illa ef við upplifum eitthvert pukur varðandi það að á endanum verði lánalínan nýtt til Loftleiða Cabo Verde - það eru margar einingar sem eru innan samstæðunnar; það eru Loftleiðir Cabo Verde, það er Iceland Travel. Það eru margir sem eru í samkeppni við það annars góða fyrirtæki og fleiri ferðaskrifstofueiningar innan fyrirtækjasamstöðunnar, það eru Flugleiðahótel, þótt þau séu að skreppa saman, en engu að síður eru þau til staðar. Nefndin og nefndarmenn þurfa að huga að samkeppnisvinklinum. Nefndin þarf líka að fara mjög vel yfir athugasemdir Ríkisendurskoðunar sem er, eins og komið hefur fram, undirstofnun þingsins. Ríkisendurskoðun er í rauninni að draga fram þessi álitaefni og áhyggjur okkar hvað varðar óvissuna. Vissulega er það þannig, ef það er einhver vissa í óvissunni, að við getum aldrei sagt nákvæmlega til um stöðuna eins og hún er eða verður. En við verðum að reyna að gera eins vel og við getum, enn og aftur í þágu almannahagsmuna, að geta útskýrt fyrir fólki af hverju við erum að fara þessa eða hina leiðina. Enn sem komið er finnst mér það vanta í þetta, þó að ég verði að segja að margt hefur verið bætt frá því að málið kom fyrst fram og ég efast ekki um að það verði gert áfram í fjárlaganefndinni undir öruggri forystu formannsins. Þetta eru athugasemdir mínar og ábendingar. Ég vil taka undir það sem líka hefur verið sagt, og það tengist ekki ríkisábyrgðinni, að þetta tengist samt því hvernig samskipti ríkið vill hafa við fyrirtæki og félög þegar kemur að ríkisábyrgðinni. Ég ætla ekki að hafa skoðun á því hvaða kröfur flugfreyjur settu fram á sínum tíma, og þá kem ég aftur að kjaradeilum. Ég skil mætavel að forystufólk fyrirtækisins hafi verið undir miklum þrýstingi að bjarga félaginu og að spennan hafi verið mikil. En ég ætla að hafa skoðun á því að mér fannst það ekki siðlegt hvernig framkoma forystufólks í fyrirtækinu sjálfu var gagnvart flugfreyjum. Þetta er sagt í mestu vinsemd. Þetta er nokkuð sem forystufólk í félaginu verður að átta sig á. Alla vega hluti þingmanna, a.m.k. í stjórnarandstöðunni, hefur ákveðnar áhyggjur af nákvæmlega þessu. Ég hef ekki heyrt um þær áhyggjur af hálfu ríkisstjórnarinnar, ekki af hálfu forystuflokksins í ríkisstjórn, en þetta eru áhyggjur mínar og ég heyri það að aðrir flokkar í stjórnarandstöðu eru mér sammála, a.m.k. Samfylkingin og Píratar, hvað þetta varðar, að það er ekki gott ef sprengja á upp það vinnumarkaðsmódel án umræðu um hvernig samið er á markaði þegar átök eru á milli atvinnurekenda og stéttarfélaga. Þetta er ekki tíminn til að sprengja upp það fyrirkomulag. Ég hef heyrt fjármálaráðherra og ekki síður þingmenn stjórnarflokkanna, m.a. þingmenn Vinstri grænna, segja: Já, þetta er alveg fínt af því að það eru einkaaðilarnir sem taka mestu áhættuna. Mesta áhættan er hjá einkaaðilum. Fínt. Ég get í sjálfu sér tekið undir það. En hverjir eru það sem eiga meira en helminginn af Icelandair? Það eru lífeyrissjóðirnir. Það er ekki hægt að tala um lífeyrissjóðina, sem eru í rauninni gæsluaðilar félagslegs fjármagns, og segja bara: Þetta eru einkaaðilar sem geta bara tekið áhættuna, ekki með það í huga sem bent hefur verið á, að Ísland er eina landið í Evrópu sem þurfti að grípa til gjaldeyrishafta, og sett voru gjaldeyrishöft á lífeyrissjóði. Lífeyrissjóðir eru því nauðbeygðir til að taka þátt í svona útboði. Það undirstrikar auðvitað veikleika krónunnar. Ég ætla ekki að fara mikið út í þá sálma, en allt þetta dregur það fram. Ég vil sérstaklega benda á fjárfestakynningu Icelandair þar sem það kom mjög skýrt fram af hálfu Icelandair að langstærsti áhættuþátturinn í fjárfestakynningunni væri hver? Jú, íslenska krónan. Það var stærsti áhættuþátturinn í öllu í fjárfestakynningu Icelandair. Þegar maður leggur það saman og þegar maður horfir svo á stöðu lífeyrissjóða sem ekki hafa um auðugan garð að gresja núna þegar kemur að fjárfestingum, hvernig á að gæta að fjármagni almennings, þá verðum við í þinginu að leyfa okkur að spyrja spurninga, af því að það má segja að áhætta almennings sé tvíþætt í þessu máli. Þess vegna verðum við að kafa djúpt ofan í allt. Áhætta almennings er annars vegar fólgin í ríkisábyrgðinni þar sem skattgreiðendur geta hugsanlega þurft að bera byrðarnar, en líka almennir launþegar, þeir sem greiða í lífeyrissjóði. Þeir bera líka mikla áhættu þarna. Þess vegna þurfum við að vanda okkur vel í þessu. Ég hef trú á því að það verði gert svo lengi sem menn eru reiðubúnir til þess að miðla upplýsingum og taka samtalið. Ég gat um það áðan að mér þætti það líklegt að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að loka landinu hafi leitt til þess að Icelandair er í rauninni enn frekar og meira kerfislega mikilvægt fyrir okkur Íslendinga en áður. Jú, ég er sammála fjármálaráðherra um að við eigum gríðarleg sóknarfæri til lengri og skemmri tíma í landinu okkar. Ferðaþjónustan fer af stað að nýju, bara vegna þess hvernig umhverfið er, heilnæma náttúran, menning okkar. Og nú, þegar lokað er til Bandaríkjanna og við höfum í rauninni bara fluglegginn Ísland–Evrópa, Evrópa–Ísland, þá erum við ekki fremst í forgangsröðinni að mínu mati, það getur verið að það sé rangt, hjá öðrum flugfélögum þegar áhættuþátturinn er sá að ríkisstjórnin geti allt í einu kúvent í afstöðu sinni og lokað landinu og sagt: Ja, við lokuðum, en við opnum kannski eftir tvær vikur eða kannski eftir þrjár vikur, og svo eru aðrir sem segja að landið verði svona í einhverja mánuði. Þarna er óvissa sem ríkisstjórnin hefur sjálf tekið þátt í að móta og búa til. Þess vegna eru meiri líkur en minni á að það sé skynsamlegt fyrir okkur að styðja við þetta kerfislega mikilvæga fyrirtæki, Icelandair, út frá þeim rökum, en ekki síst út frá því hvaða þekking er innan fyrirtækisins og hvaða reynsla og hvaða mannauður býr innan fyrirtækisins. Að mínu mati er það stór þáttur í því að við skoðum málið enn betur og enn dýpra eins og staðan er núna. Þar fyrir utan höfum við í Viðreisn lagt áherslu á að veita fyrirtækjum tækifæri til þess að vera í híði, til að vera tilbúin þegar tækifærin koma, þegar þetta byrjar aftur. Ég held að það skipti máli þegar við sjáum fram á að bóluefni verði hugsanlega tilbúið upp úr áramótum, þá verðum við hér með stórt, öflugt, reynslumikið flugfélag. Við þurfum að vera tilbúin til þess að fara af stað í aðra eða þriðju eða fjórðu bylgju ferðaþjónustunnar. En við í stjórnarandstöðunni þurfum að fá að spyrja spurninga og við vonumst auðvitað til þess að okkur verði svarað.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu og fyrir að spyrja margra spurninga sem nauðsynlegt er að spyrja og fá svör við. Ég get ekki á mér setið að fá að spyrja hv. þingmann ákveðinna spurninga af því að henni varð tíðrætt um þá kúvendingu, eins og hún kallar það, sem varð þegar ríkisstjórnin ákvað að loka landinu. Þá er væntanlega verið að vísa til leiðar fimm af níu í minnisblaði sóttvarnalæknis til ríkisstjórnarinnar um hvernig fara ætti með landamærin. Mig langar einfaldlega að spyrja hv. þingmann: Er hún á móti þeirri leið? Hvaða leið vill hv. þingmaður fara varðandi landamærin? Er það einhver af hinum leiðunum sem sóttvarnalæknir lagði til? Eða hvernig vill hv. þingmaður fara með landamærin?
Herra forseti. Ég tek eftir því að það er ekki bara forsætisráðherra sem finnst óþægilegt að tala um kúvendingu, það hefur smitast í þingflokk Vinstri grænna. Já, það er að mínu mati kúvending fyrst opnað var í sumar. Við spurðum um sviðsmyndir. Við spurðum um plan og fengum engin svör, ekki við opnun í sumar. Ef þingmaðurinn hefur ekki tekið eftir því þá tók ríkisstjórnin sem hv. þingmaður styður pólitíska ákvörðun um að hafa ekkert samráð. Þá hljótum við að spyrja spurninga. Erum við með gögnin sem hv. þingmaður og ríkisstjórnin er með? Nei. Höfum við haft tækifæri til að búa til og byggja upp sviðsmyndir? Nei. Ég hefði hins vegar talið það farsælla til þess að auka einmitt samstöðuna og ég ítreka það: Samstaðan er dýrmætt hreyfiafl til að ýta samfélaginu aftur af stað, til að búa til einhver verðmæti, til að halda áfram. En ríkisstjórnin ákvað að fara aðra leið. Ég ætla ekki að meta það hér og nú hver leiðin ætti að vera. Ég hefði viljað fá útskýringar. Af hverju var þessi kúvending tekin? Þetta kemur ekki endilega frá mér. Eigum við að tala við forystufólk í fyrirtækjum? Eigum við að tala við þingmenn innan stjórnarflokksins, lesist: Sjálfstæðisflokksins? Eigum við að tala um ráðherra í ríkisstjórn sem dregur það eiginlega fram með minnisblaði sínu ef það á að stafa það ofan í okkur sem erum að reyna að lesa í það? Undirbúningur við ákvörðunina var ónógur. Það vantaði greiningar, punktur. Þannig er það.
Forseti. Bittinú, á dauða mínum átti ég von en ekki þessari frasagusu. Ég var í einlægni minni að velta fyrir mér, þar sem hv. þingmanni hefur orðið tíðrætt um lokun landamæra, hver skoðun hv. þingmanns væri á þeirri lokun. Umrætt minnisblað sóttvarnalæknis hefur verið opinbert í hálfan mánuð. Við höfum öll getað skoðað það og pælt í því og talað við fólk. Ég er á því að þessi leið hafi verið skynsamlegust af þeim níu sem sóttvarnalæknir lagði til. Ég hef ekki heyrt annað á honum sjálfum en að hann hafi verið ánægður með þá leið. Spurningin er afskaplega einföld og snýst ekkert um einhverjar sviðsmyndagreiningar eða meint samráðsleysi eða hvað. Hver telur hv. þingmaður að sé rétta leiðin á landamærunum? Telur hv. þingmaður að sú leið sem farin er núna sé röng?
Herra forseti. Þessari ríkisstjórn og stuðningsfólki hennar hér á þingi hefur tekist að rjúfa þá samstöðu sem almannavarnaþríeykið náði með þjóðinni. Af hverju er samstaðan að rofna? Frá þríeykinu var alltaf skýrt hvert var verið að fara og af hverju. Ákvarðanirnar voru erfiðar en fólk getur alveg tekið erfiðum og þungbærum ákvörðunum, svo lengi sem útskýrt er af hverju ákveðin leið er farin og það gerði þríeykið svo snilldarlega. Svo sleppir almannavarnaþríeykinu okkar og ákvörðunin fer til ríkisstjórnarinnar. Á ég að minnast á klúðrið varðandi samskiptin við Íslenska erfðagreiningu um greiningu og skimun? Á ég að nefna það? Þegar ríkisstjórnin fær þetta til sín þá verður einhver moðsuða. Það er allt í lagi að segja fólki að við þurfum að taka erfiðar ákvarðanir sem hafa eitt og annað í för með sér. Við fengum ekki þær upplýsingar, ekki fyrir atvinnulífið, ekki fyrir menningu, ekki fyrir listafólkið. Fyrir vikið sjáum við ákveðið at á milli þjóðfélagshópa af því að ríkisstjórnin útskýrði ekki nægilega vel hvert hún ætlaði með leiðum sínum og aðferðum. Við í Viðreisn höfum stutt meira og minna allt sem hefur komið frá ríkisstjórninni og hefðum jafnvel mátt gæta meira að. Við höfum komið að, hjálpað og lagað. En þegar við spyrjum spurninga þá er það ekki bara svo að ekki hafi verið pólitískt samráð heldur á að skrúfa líka fyrir spurningar okkar til ríkisstjórnarinnar. Við fáum ekki enn þá svar við því [[Gripið fram í.]]hvaða greiningar hæstv. ferðamálaráðherra bað um og hvers vegna. Hvaða greiningar lágu fyrir og hvaða efnahagslegu og félagslegu afleiðingar? Hvaða skilaboð ætlið þið að senda Suðurnesjamönnum sem glíma við dúndrandi atvinnuleysi? Hvaða afleiðingar hefur þetta fyrir [[Forseti hringir.]]þá? Hvaða afleiðingar hefur þetta fyrir listafólk? Það var ekki útskýrt [[Forseti hringir.]]í sumar þegar við opnuðum og ekki heldur núna þegar við lokuðum. [[Forseti hringir.]]Vel að merkja bauð sóttvarnalæknir upp á átta eða níu [[Forseti hringir.]]tillögur og hvatti til þess að pólitíkin væri líka meðvituð um [[Forseti hringir.]]sína ábyrgð.
Forseti biður hv. þingmann að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Í ræðu sinni kom hv. þingmaður aðeins inn á frumvarp til laga, sem við ræðum hér líka, um breytingu á lögum um ríkisábyrgðir. Um það er að ræða að sett er inn nýtt bráðabirgðaákvæði um að lögin gildi ekki um ábyrgðarskuldbindingar sem ríkissjóði er heimilt að undirgangast gagnvart Icelandair Group. Fjallað er um það í greinargerðinni að lögin um ríkisábyrgðir eins og þau eru passi ekkert sérstaklega vel við ríkisábyrgð af þessu tagi því að lögin séu fyrst og fremst hugsuð þegar verið er að veita ríkisábyrgð vegna ákveðinna nýframkvæmda eða verkefna. Einnig er því bætt við að þess vegna sé þetta bráðabirgðaákvæði lagt til enda hafi skilyrði og skilmálar ábyrgðarinnar af hálfu ríkisins verið sérsniðnir að félaginu og þeim fordæmalausu aðstæðum sem uppi eru í efnahagslífinu vegna heimsfaraldursins. Ég tek ábendingu hv. þingmanns um að taka þurfi lögin eins og þau eru alvarlega. Ég vil þess vegna spyrja, vegna þess að ég tel að það skipti máli í vinnu hv. fjárlaganefndar: Hvaða atriði eru það í lögum um ríkisábyrgðir sem hv. þingmaður telur að við eigum að hafa augun á sem ekki er fjallað sérstaklega um í skilyrðunum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ég spyr á móti: Ef þetta stendur í skilmálunum, af hverju máttu þá ekki lögin gilda? Það er það sem ég velti fyrir mér. Í öðru lagi get ég ekki annað en sagt að þegar við höfum ekki fengið allar þær upplýsingar sem stjórnarflokkarnir hafa yfir að ráða, alla vega ríkisstjórnin - mér sýnist að þingmenn stjórnarflokkanna séu stundum jafn mikið í myrkri og við í stjórnarandstöðunni - þá geld ég varhuga við því ef kippa á úr sambandi lögum sem hafa í sér fólgið ákveðið aðhald gagnvart ríkisstjórn, gagnvart því sem hún er að framkvæma hverju sinni og það þarf að rökstyðja. Það getur vel verið að það komi betur fram í nefndinni. Mér finnst það ekki koma nægilega skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu þannig að mér finnst það vera þess virði að nefndin fari betur yfir það, enda sýnir reynslan okkur að í þau skipti sem þessum lögum hefur verið kippt úr sambandi hefur það ekki reynst sérstaklega vel.
Hæstv. forseti. Mér finnst alveg gríðarlega mikilvægt að halda því til haga að hér erum við að tala um að verið sé að setja sérsniðin skilyrði fyrir því að veita ríkisábyrgð. Það hlýtur að skipta gríðarlega miklu máli þegar verið er að veita ríkisábyrgð vegna aðstæðna og til félags sem almennt séð fær ekki ríkisábyrgð hjá ríkinu. Við erum ekki að tala um einstök verkefni eða nýframkvæmdir. Þess vegna verð ég að segja það hér að ég tel að það skipti ofboðslega miklu máli að þetta hafi verið skrifað nákvæmlega inn í skilmálana þar sem meira að segja er talað um hvernig vaxtaálag breytist eftir því hvernig dregið er á lánalínurnar. Það hlýtur að skipta ríkið máli að það sé sniðið að framkvæmdinni á ríkisábyrgðinni hvernig þarf að greiða hana til baka. Ef það þýðir að hinar almennu reglur eigi ekki við myndi ég halda að meira hald væri í því að hafa sérsniðnar aðgerðir og áætlanir sem byggja á þessari tilteknu ríkisábyrgð en ekki það sem almennt gildir um aðrar framkvæmdir.
Herra forseti. Ef hægt er að sýna fram á að þessi aðferð tryggi almannahag þá er það gott. Hins vegar er það þannig að lög um ríkisábyrgðir, sem voru samþykkt á sínum tíma, spretta ekki úr tómarúmi. Ein af ástæðunum fyrir því að þau voru sett var einmitt sú að ríkisábyrgð var veitt til einkafyrirtækis. Það var m.a. rótin. Það hljóta því að vera skilyrði í lögunum um ríkisábyrgðir sem einmitt henta því að veita ríkisstjórn aðhald þegar verið er að veita slík vilyrði. Ég veit að hv. þingmaður er nefndarmaður í fjárlaganefnd. Ég vil bara brýna fyrir nefndarmönnum að fara vel yfir þetta atriði því að í formreglunum felst aðhald. Í slíku aðhaldi er meira öryggi fyrir almannahag og það er það sem ég er að segja. Ef hægt er að sannfæra mig um að þessi leið sé öruggari og betri fyrir almannahag þá er það gott, en ég hef bara enn mínar efasemdir. Ég bið hv. þingmann að fyrirgefa mér það að ég hef mínar efasemdir þegar verið er að sérsníða lausnir fyrir fyrirtæki, þjóðhagslega mikilvægt fyrirtæki, dýrmætt fyrirtæki, með þessa flokka við stjórn og þá reynslu sem við höfum af ríkisstjórninni á þessu kjörtímabili.
Herra forseti. Það er ekki á hverjum degi sem Alþingi fær til umfjöllunar ríkisábyrgð á einkafyrirtæki. Í rauninni er það afskaplega sjaldgæft og þegar það hefur gerst hefur það orðið kveikja að hápólitískum deilum líkt og þegar ríkisábyrgð vegna fyrirtækisins deCODE kom til kasta þingsins eins og tveir þingmenn sem voru þá á þingi og eru hér enn hljóta að muna eftir. Sömuleiðis olli ríkisábyrgð í tengslum við afskaplega umdeildar framkvæmdir Landsvirkjunar við Kárahnjúka til handa einu erlendu fyrirtæki miklum deilum bæði á Alþingi og í íslensku samfélagi, líkt og forseti þings og fleiri hljóta að muna vel eftir. Nú erum við kjörnir fulltrúar að taka til umfjöllunar ríkisábyrgð á lánalínu til einkafyrirtækisins Icelandair Group, sem getur numið allt að 108 milljónum bandaríkjadollara. Það er ljóst að til þess að þingið geti afgreitt ríkisábyrgðina þarf að auki að breyta lögum um ríkisábyrgðir sem sýnir þungann og alvarleikann í málinu. Því þarf að vanda til verka í þinglegri umræðu og meðferð málsins hér á þessum síðsumarsþingfundi, jafnvel þótt forstjóri Icelandair hafi sagt á fundi fjárlaganefndar í Hörpu í kynningu á málinu að það væri brýnt að þingleg meðferð málsins gengi hratt og örugglega fyrir sig. Forstjóranum til upplýsingar er líka afskaplega brýnt og þarft að þjóðþingið og kjörnir fulltrúar gefi sér þann tíma sem þarf í vandaða þinglega meðferð málsins þó svo að honum og aðstandendum fyrirtækisins liggi á. Hér er nefnilega um að ræða ríkisábyrgð á almannafé handa einkafyrirtæki og því þurfa menn að bera virðingu fyrir. Herra forseti. Talandi um vandaða málsmeðferð þá eru að mínu mati nokkrir óvissuþættir í málinu sem ég tel vert að vekja athygli á í þeirri von að þingmenn fjárlaganefndar muni gefa sér tíma til að fjalla faglega um þá og fá skýr svör við. Í fyrsta lagi er til staðar óvissa um endanlega upphæð á ríkisábyrgðinni á lánalínunni sem er í bandaríkjadollurum en er ekki uppgefin eða skilyrt í íslenskum krónum. Það hlýtur að vekja spurningar um gengisáhættu ríkisins. Í öðru lagi er það sú staðreynd að ríkisábyrgðin er á lánalínu fyrir samstæðuna alla en ekki bara flugfélagið eitt og sér þannig að við kjörnir fulltrúar værum í raun ekki að samþykkja ríkisábyrgð fyrir hið þjóðhagslega og kerfislega mikilvæga flugfélag heldur líka á lánalínu til hótelkeðjunnar Icelandair Hotel, sem er í eigu Icelandair Group, og Vita ferðaskrifstofunnar og fleiri dótturfyrirtækja samstæðunnar. Hvernig það samrýmist eðlilegum samkeppnissjónarmiðum gagnvart öðrum hótelkeðjum og ferðaskrifstofum þykir mér ekki nægilega útskýrt og þyrfti að útskýra betur. Í þriðja lagi: Hvað gerist ef hlutafjárútboð í september heppnast ekki? Hvað ef bara hluti af takmarkinu næst? Þá reynir ekki á ríkisábyrgðina, sagði hæstv. fjármálaráðherra áðan í andsvari. En hvað þá? Hvert er þá plan B? Þetta þyrfti að skýra betur. Kannski er um að ræða einhvers konar trúnaðarupplýsingar sem ekki er tímabært að greina frá strax. Samt sem áður þurfum við kjörnir fulltrúar sem fjöllum um þetta mál hér að fá tilfinningu fyrir því að það sé eitthvert plan B, sérstaklega þar sem lykilatriði fyrir aðkomu ríkisins er jú að það takist að fá nýtt hlutafé í hlutafjárútboði félagsins í september nk. Þá má líka spyrja sig: Ef það tekst ekki, er þá í pípunum að undirbúa aðra aðkomu ríkisins eða hvað? Í fjórða lagi eru það tryggingarnar fyrir endurheimt á ríkisábyrgðinni sem miðað er við að ríkið taki í eignum félagsins til tryggingar endurgreiðslu ef allt fer á versta veg. Fljótt á litið eru þær tryggingar, sem eru veðin í vörumerki félagsins og dótturfélagsins, vefslóð þessara félaga og lendingarheimildir á tvo áfangastaði, ekki að verðmæti 15 milljarðar íslenskra króna. Það vantar reyndar almennilegt verðmat á þessum eignum í frumvarpinu. Raunar bendir Ríkisendurskoðun á þennan punkt í umsögn sinni sem send var inn í dag. Þar segir að afar ósennilegt sé að þær standi undir kröfum sem nemi allt að 15 milljarða ríkisábyrgð. Ég treysti á að nefndarmenn fjárlaganefndar spyrji þessara spurninga og fái við þeim svör til að skýra þessa þætti og bregðast við þeim og spyrja auðvitað fleiri spurninga sem þarf að spyrja og fá skýr svör við. Herra forseti. Á þeim ótrúlegu tímum á heimsvísu sem við höfum lifað frá því í vor hafa ríkisstjórnir um allan heim þurft að glíma við þann mikla rekstrarvanda sem ferðaþjónusta og flugfélög hafa glímt við vegna Covid-19. Og hvað hafa ríkisstjórnir víða um Evrópu gert? Jú, þær hafa lánað flugfélögum beint, samþykkt ríkisábyrgð á lánum fjármálastofnana þeim til handa eða farið út í aðgerðir sem greinilegt er að hæstv. fjármálaráðherra og flokkur hans er alveg einstaklega feiminn við og mótfallinn, jafnvel feimnari við og mótfallnari en systurflokkar flokks fjármálaráðherra í Evrópu, sem er að ríkið fjárfesti í hlut í flugfélagi eða auki við hlut sinn í þeim, jafnvel bara tímabundið. Það er engin ástæða að mínu viti til að vera feimin við þessa leið því að það er nefnilega þannig núna á þeim tímum sem við lifum að það er ekkert pláss fyrir neina nýfrjálshyggju eða pólitíska feimni þegar kemur að ríkisafskiptum af stórum og þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum á borð við Icelandair. En þarna koma stjórnmálin inn í og stjórnmálalegar ákvarðanir og hugmyndafræði. Dæmi um skýrar aðgerðir ríkisstjórna í Evrópu til að styðja við flugfélög er þegar franska og hollenska ríkisstjórnin settu um 10 milljarða evra í ríkisaðstoð til flugfélagsins Air France–KLM um mánaðamótin apríl/maí sl., vegna efnahagslegra áhrifa kórónuveirunnar á fluggeirann og eignuðust með því alls 28% hlut í flugfélaginu. Hvernig gerðu franska ríkisstjórnin og sú hollenska þetta? Jú, franska ríkisstjórnin samþykkti 7 milljarða evra lánapakka, samansettan af blöndu af beinum lánum og ríkisábyrgð á lánalínum fyrir flugfélagið, á meðan hollenska ríkisstjórnin veðsetti allt að 4 milljarða evra til aðstoðar flugfélaginu. Það voru skýr skilyrði bæði af hálfu frönsku ríkisstjórnarinnar og þeirrar hollensku fyrir ríkisaðstoðinni, m.a. um að, með leyfi forseta, „Air France–KLM verði umhverfisvænasta flugfélagið á jörðinni“ með því að bæta við núverandi skuldbindingar til að draga úr losun koltvíoxíðs um 50% árið 2024. Einnig voru gerðar skýrar kröfur um að lækka launakostnað stjórnarinnar og að engar arðgreiðslur kæmu til en líka um sæti í stjórn þar sem rekstrarlegar ákvarðanir eru teknar um fyrirtækið. Þar með hafi fulltrúar frönsku og hollensku ríkisstjórnarinnar og þar með almennings áhrif á það hvernig viðspyrna flugfélagsins verður með enn meira almannafé í farteskinu en áður. Svona hljóðar ríkisaðstoð ríkisstjórnar franska frjálslynda miðjumannsins Emmanuels Macrons og svo íhaldssama hægri mannsins Marks Ruttes. Og ríkisstjórn Þýskalandskanslara, hægri kristilega demókratans Angelu Merkel, ákvað að veita ríkisaðstoð til Lufthansa upp á 9 milljarða evra og að þýsk stjórnvöld eignist fyrir vikið 20% hlut í félaginu og neitunarvald í stjórn félagsins. Herra forseti. Ég hefði frekar viljað sjá þessa leið farna í frumvarpi um ríkisaðstoð til einkafyrirtækisins Icelandair, að íslenska ríkið eignaðist frekar hlut í flugfélaginu Icelandair til að tryggja enn betur að ríkisábyrgðinni fylgi skýrari skyldur fyrir fyrirtækið og til að ríkið geti tryggt enn betur að ríkisábyrgðinni sé varið til aðgerða sem gagnast almenningi og almannafénu sé varið í rekstrarlegar aðgerðir og ákvarðanir. Fulltrúi almennings sé þar í stjórn til að hafa áhrif á þær ákvarðanir, en ekki síður til að almenningur geti átt hlut í fjárhagslegum bata fyrirtækisins þegar að því kemur. Ekki bara að setja gríðarlega háar fjárhæðir af almannafé, útsettu fyrir láni til einkafyrirtækis, sem bætast við þau efnahagslegu úrræði sem ríkisstjórnin hefur komið í gagnið og Icelandair hefur verið stærsti einstaki notandi að. Við sjáum nefnilega að með þessu frumvarpi eru ekki mjög ströng skilyrði fyrir 15 milljarða ríkisábyrgðinni, aðeins almennt orðalag um að, með leyfi forseta, „… almannafé og áhætta ríkisins verði takmörkuð við það sem þjóni opinberum hagsmunum, en hafi ekki að markmiði að verja hag hluthafa …“. Þetta er ekkert útskýrt nánar í frumvarpinu. Stjórnendur Icelandair ákváðu sjálfir að lækka launakostnað sinn sem er fínt en ekkert er kveðið á um græn og loftslagsvæn skilyrði fyrir ríkisábyrgðinni á lánalínunni eða að stjórnendur fyrirtækisins hegði sér í samræmi við lög um íslenskan vinnurétt, eitthvað sem ætti að sjálfsögðu alls ekki að þurfa að setja sem skilyrði í íslenskan lagafrumvarpstexta þar sem fyrirtæki skráð á Íslandi þurfa að lúta íslenskum lögum um vinnumarkaðsmál. Í þessu tilviki er því miður full ástæða til og meira en það að gera það þegar horft er til óboðlegar framkomu stjórnenda Icelandair í garð flugfreyja og flugþjóna í kjarabaráttu þeirra, framkoma sem á eftir að draga dilk á eftir sér á íslenskum vinnumarkaði og setja mark sitt á samskipti verkalýðsfélaga við viðsemjendur sína og ekki síður setja mark sitt á samskipti starfsmanna Icelandair og stjórnenda þess. Ríkisstyrkur í formi ríkisábyrgðar á lánalínu án nokkurra almennra krafa og skilyrða er að mínu mati ekki besta leiðin í þessari stöðu. Þegar þingmenn og ráðherrar tala fjálglega um að þá sé bara lausnin að eignast ríkisflugfélag, eins og það væri það versta sem myndi gerast, spyr ég á móti: Er það ekki bara allt í lagi? Er það svo slæmt að íslenska ríkið eignist meiri hluta í flugfélagi? Finnska ríkið á 55,8% hlut í Finnair, sem er vel rekið og verðmætt flugfélag, eða flugfélag Nýja-Sjálands hvers 52% hlutur er í eigu nýsjálenska ríkisins, eða tímabundinn hlutur franskra, hollenskra og þýskra stjórnvalda í þarlendum flugfélögum. Tímabundinn hlutur íslenska ríkisins í flugfélagi sem glímir við gríðarlega erfiðar aðstæður sem íslenska ríkið gæti svo selt þegar fyrirtækið rís vonandi aftur á fætur, er bara alls ekki svo slæm hugmynd eins og margir hafa haldið fram, þvert á móti. Hvað þá fyrir ríki sem er á eyju norður í ballarhafi sem reiðir sig gríðarlega mikið á flugsamgöngur í samskiptum við umheiminn. Einmitt í ljósi þess hversu þjóðhagslega mikilvægt flugfélagið er vegna landfræðilegrar legu Íslands er hræðslan við að ríkið eigi hlut í þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki umhugsunarverð og í raun gagnrýniverð að mínu mati. Herra forseti. Það er ljóst að Icelandair er kerfislega mikilvægt fyrirtæki fyrir Ísland en líka mikilvægt þjóðaröryggislega vegna landfræðilegrar legu okkar og smæðar. Störf sem tengjast starfsemi Icelandair hlaupa á hundruðum og bein afleidd störf má telja í þúsundum. Það er því hagur ríkisins að leggja til stuðning á þessum tímum og sviðsmyndir fyrirtækisins í kynningu á gögnum þykja raunhæfar og samningar sem Icelandair hefur gert við ýmsa kröfuhafa sína eru taldir bæta lausafjárstöðu félagsins og auka verulega líkurnar á því að það takist að selja hið nýja hlutafé. Það er gríðarlega mikilvægt að þær ákvarðanir verði teknar og útfærðar með hag almennings og umhverfisins í huga og línurnar verði skýrar um ábyrga, siðferðislega starfshætti til hagsbóta fyrir launafólkið og starfsfólk en ekki sé eingöngu hugsað um hluthafana. Ef ríkið ætlar að aðstoða þetta fyrirtæki við að halda velli, sem við erum að fjalla um hér og verður að öllum líkindum samþykkt, vona ég sannarlega að það takist. En við skulum gera það vel og við skulum gera það með skýrum skilyrðum fyrir almannahag. Ef ríkisstjórnir annarra fjölmennari ríkja en okkar geta það, þá getum við það.
Virðulegur forseti. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi tekið eftir því sem hæstv. fjármálaráðherra sagði í framsöguræðu sinni varðandi ríkisábyrgðir því að það var dálítið merkilegt. Þar kvartar hæstv. fjármálaráðherra yfir því hversu erfitt eða ómögulegt er að fylgja lögum um ríkisábyrgðir. Það er eitthvað sem framkvæmdarvaldið á að gera. Við setjum því lög til að framfylgja en þeim var skóflað til hliðar með þeim rökum að þau ættu ekki við í þessum aðstæðum og hefðu verið sett um allt annað fyrirkomulag og þar fram eftir götunum. Örstuttu síðar talaði hæstv. ráðherra um að ýmsar greiningar, sem kveður á um í lögum um ríkisábyrgð, hafi verið gerðar í samstarfi við Deloitte o.s.frv. Hvað þýðir það í þessari skiptingu valdsins á milli löggjafar- og fjárveitingavalds sem alla jafna ættu að fá þessar greiningar frá Ríkisábyrgðasjóði, opinberum aðila sem ber ákveðna ábyrgð á rökstuðningi, aðgengi upplýsinga og þess háttar, og síðan framkvæmdarvaldsins sem leitar til utanaðkomandi aðila, einkafyrirtækis, til að vinna sömu greiningar og kveðið er á um í lögunum og kvartar svo undan að það hefði verið tvíverknaður að vinna þessar sömu greiningar aftur hjá Ríkisábyrgðasjóði en það hafi samt verið svo erfitt að gera það í fyrsta sinn? Hefði ekki verið hægt að vinna þær bara einu sinni, einfaldlega með því að láta rétta aðilann gera það Ríkisábyrgðasjóð, samkvæmt lögunum sem við setjum framkvæmdarvaldinu til að fylgja eftir? Við erum í svo sturluðu umhverfi þar sem framkvæmdarvaldið, sem á að vinna eftir lögum, ákveður bara: Nei, við ætlum ekki að vinna eftir þessum lögum. Það er óþægilegt. Hendum þeim til hliðar og leggjum til að þetta eigi ekki við í þessu tilviki. Það er svo óhentugt. En [[Forseti hringir.]]gerum samt það sem lögin segja með einhverjum öðrum aðilum sem þingið hefur ekki jafn góðan [[Forseti hringir.]]aðgang að.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og ég minntist á í upphafi ræðu minnar sýnir það vel þunga málsins og alvarleika þess að við séum að breyta lögum um ríkisábyrgðir fyrir þetta einstaka mál. Við verðum að sjálfsögðu að gefa okkur góðan tíma til að fjalla um málið á þinglegum vettvangi þegar við erum í raun og veru að leggja fram frumvarp um breytingar á fjáraukalögum sem lúta að ríkisábyrgðinni og að auki breytingar á lögum um ríkisábyrgðir. Varðandi aðgang að sérfræðingum myndi ég hvetja hv. þingmann, sem situr í fjárlaganefnd, til að kalla á þeim vettvangi eftir öllum þeim gögnum sem þarf og þeirri sérfræðiaðstoð sem hann og aðrir þingmenn í fjárlaganefndinni kunna að telja sig hafa not fyrir. Þingið er vettvangurinn fyrir löggjafarvaldið til að afla sér sérfræðiþekkingar, einmitt til að vera mótvægi við framkvæmdarvaldið. Og ég myndi bara hvetja hv. þingmann, sem er þekktur fyrir að spyrja margra spurninga og leita álits sérfræðinga, til að gera það í vinnunni í fjárlaganefnd.
Virðulegur forseti. Ég skorast ekkert undan því orðspori sem ég hef enda er ég búinn að spyrja þessarar spurningar og það er komið minnisblað til fjárlaganefndar um nákvæmlega af hverju lög um ríkisábyrgðir eigi ekki við, merkilegt nokk. Útskýringarnar eru mjög hálar, einfaldlega að lögin eigi ekki við. En hver eru rökin fyrir því? Svo er talið upp að þau eigi bara við í einhverju verkefni og ýmislegt í þá veru. Rökin er ekki að finna. Hægt að lesa úr þessu minnisblaði orð sem segja hitt og þetta en ekki af hverju? Ekkert um hver sé lagaleg heimild framkvæmdarvaldsins til að fara ekki eftir lögunum eða hvar lagaheimildin sé sem segir að lög um ríkisábyrgðir eigi ekki við í þeim tilvikum þegar við veitum ríkisábyrgð. Engin rök. Eina lausnin er: Úps, þessi lög eru óþægileg, „skúbbum“ þeim frá. Á sama tíma er samt farið eftir hluta af lögunum og þau sett í skilmála þessarar ríkisábyrgðar. Það er mjög merkilegt því að þar er framkvæmdarvaldið í rauninni að taka sér ákveðið löggjafarhlutverk. Skilmálar sem almennt séð eru í lögum um ríkisábyrgðir fara inn í skilmálana um ríkisábyrgð gagnvart einkafyrirtækinu sjálfu. Það eru, faktískt séð, lagagreinar sem fá enga þinglega meðferð, engar umsagnir eða neitt svoleiðis. Þarna er í rauninni búið að taka lögin úr sambandi og setja hluta af lagagreinunum inn í skilmála einhvers samnings. Það finnst mér dálítið merkilegt. Það finnst mér áhugaverð notkun á framkvæmdarvaldinu.
Herra forseti. Það var engri spurningu beint til mín í þessu andsvari hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar en verulega áhugaverðar vangaveltur hv. þingmanns sem ég held að hann geti útvíkkað nánar, þroskað og þróað, og haft áhrif á það í starfi sínu í fjárlaganefnd. Og ég hvet hann til þess.
Virðulegi forseti. Það er vandmeðfarið fyrir stjórnarliða að koma hingað og spyrja krítískra spurninga og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu sem var mjög umhugsunarverð. Þetta var ákveðin ádrepa líka. Ég tek heils hugar undir að það þurfi að rýna þetta þannig. Við erum ekki endilega sammála um leiðir en við erum sammála um að við verðum að fá fleiri svör. Ég spyr hvort þingmaðurinn sé sammála mér í því að eins og málið er nú útbúið dugi það ekki til að tryggja almannahag með nægum hætti, alla vega ekki þannig að við getum farið út til allra okkar umbjóðenda - við erum nú í sama kjördæmi, Suðvesturkjördæmi - og útskýrt fyrir okkar fólki af hverju nauðsynlegt er að fara þessa leið. Eins og ég talaði um í ræðu minni finnst mér ekki ólíklegt að þunginn verði meira á það að við styðjum við fyrirtækið en þá er eðlilegt að við gerum þessar skýru kröfur og við höfum til þess mismunandi sjónarmið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það þurfi í fyrsta lagi að skýra þetta betur út og hvort hún hafi sagt þetta innan stjórnarliðsins. Ég fagna sérstaklega þeirri áherslu sem hv. þingmaður talar um varðandi umhverfismálin. Það er með ólíkindum að á hverjum blaðamannafundi ríkisstofnunar á fætur öðrum er umhverfisráðherra ekki sjáanlegur. Það átti að vera eitt af flaggskipum Vinstri grænna í ríkisstjórn að sinna umhverfismálum en það er eins og vinkill þeirra í öllum þessum aðgerðum hafi pínulítið gleymst. Ég vil einfaldlega brýna hv. þingmann til þess að menn verði meira vakandi og dragi umhverfisþáttinn og kröfurnar sem við gerum í þá veru betur inn í ákvörðunartöku um það hvernig við ætlum að byggja atvinnulífið upp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin og sömuleiðis fyrir hrósið er varðar umhverfismálin. Ég held að þau séu gríðarlega mikilvægur þáttur í þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin þarf að grípa til varðandi efnahagslega viðspyrnu. Ég lýsi því hér yfir að ég myndi gjarnan vilja sjá meiri áherslu og framar varðandi umhverfismálin í þeim aðgerðum. Eins og hv. þingmaður þekkir er ríkisaðstoð til einkafyrirtækis ávallt vandmeðfarin. Hún var á þingi þegar ríkisaðstoð til deCODE var til umfjöllunar. Það voru að vísu hærri upphæðir en hér um ræðir og kannski ögn meiri óvissa varðandi það hvað starfsemi fyrirtækisins átti nákvæmlega að snúast um siðferðislega o.s.frv. Pólitískt séð og hugmyndafræðilega séð er ríkisaðstoð ávallt vandmeðfarin. En þegar kemur að tryggingu á almannafé, útdeilingu á almannafé, þurfum við sem löggjafarvald að tryggja að almannafé sé tryggt með þeim hætti, eins og ég nefndi í ræðu minni, að gerðar séu skýrari kröfur og að fulltrúar framkvæmdarvaldsins séu þá til staðar til þess að passa upp á það almannafé. Eins og frumvarpið ber með sér eru ekki allir nákvæmlega sammála um þessa leið. Tekin er sú ákvörðun að veita ríkisábyrgð á lánalínur frekar en að veita hlutafé inn í fyrirtækið gegn því að eignast tímabundinn hlut í fyrirtækinu. Eins og ég nefndi í ræðu minni þá er það leið sem hægri ríkisstjórnir og frjálslyndir miðjumenn í Evrópu hafa farið, það eru tímabundnar aðgerðir til að eignast tímabundið hlut í flugfélögunum. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður gæti tekið undir margt af þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til í Evrópu en það er ljóst að ekki eru fleiri stjórnarliðar sammála mér um þær leiðir.
Herra forseti. Við Íslendingar erum verulega háðir flugsamgöngum og meira en margar aðrar þjóðir. Tryggar og öruggar flugsamgöngur skipta einnig öllu fyrir vöxt og viðgang ferðaþjónustunnar, sem var okkar stærsta atvinnugrein fyrir veirufaraldurinn, og útflutningsverðmæti tengd sjávarútvegi, sem flutt eru með flugi, hafa einnig vaxið mikið á síðari árum. Hér er um að ræða verulega mikla samfélagslega hagsmuni og stórt og mikið mál og fjárhagslega hagsmuni fyrir fjölda launafólks og fyrirtækja í landinu. Það er mikill ábyrgðarhluti að mínu mati af hálfu ríkisins að gera ekki neitt í þeim aðstæðum sem við erum í vegna faraldursins og sérstaklega hvað varðar þetta fyrirtæki. Áhættan er því veruleg að gera ekki neitt. Fyrirtækið Icelandair var rekið með hagnaði á árunum 2011–2018 og á þeim tíma skilaði það um 3 milljörðum króna í ríkissjóð. Umfang þess er mikið í íslensku hagkerfi og lausafjárstaða félagsins var sterk fyrir veirufaraldurinn. Í fyrirtækinu er mikill mannauður og þar starfar fólk sem lagt hefur mikið á sig til þess að gera veg þess sem bestan í áraraðir. Fjölmargir starfa hjá fyrirtækinu. Stöðugildin voru 4.700 árið 2019 og síðan fylgja fjölmörg afleidd störf. Ef við tökum sem dæmi fjölda starfsmanna á Suðurnesjum þá voru þeir árið 2017 370 talsins sem störfuðu í nýju flugskýli sem þá var tekið í notkun á Keflavíkurflugvelli. Þessi störf eru almennt hálaunastörf og gleymum því ekki í þessu samhengi að atvinnuleysi er mest á Suðurnesjum. Í Reykjanesbæ er það um 19%, hvorki meira né minna. Hjá fyrirtækinu starfa fjölmargar konur, svo dæmi sé tekið, og á Suðurnesjum er nú ein kona af hverjum fimm atvinnulaus. Stuðningshlutverk ríkisins er því á mörgum sviðum mjög mikilvægt í þessu máli. Með þessu er verið að vinna að því að fjárfestar komi að félaginu og um það snýst þetta mikilvæga mál. Ef hin fjárhagslega endurskipulagning félagsins á að ganga eftir er þörf á aðkomu ríkisins, þörf fyrir að Alþingi veiti þessa lánsheimild, sem vonandi þarf ekki að nýta, og tryggi um leið hagsmuni skattgreiðenda. Það er að sjálfsögðu afar mikilvægt og eins er mikilvægt að farið verði vandlega yfir málið í fjárlaganefnd. Vil ég þar sérstaklega nefna umsögn Ríkisendurskoðunar sem liggur fyrir, að nefndin fari vandlega yfir hana og fái svör við þeim spurningum sem vakna þar. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir sagði áðan, að við eigum að vanda okkur í þessu máli. Það er að afar mikilvægt. Þær tryggingar sem lagðar eru fram af hálfu félagsins gagnvart lánafyrirgreiðslunni tel ég vera ásættanlegar. Má þar nefna afgreiðslustaði á flugvöllum, svonefnd „slots“ á enskri tungu, en í þeim eru töluverð verðmæti. Síðan er það vörumerki Icelandair, sem er þekkt um allan heim, og svo sölu- og dreifileiðir eða bókunarkerfi. Innviðir félagsins eru tilbúnir að fara á fullt, fara í gang um leið og birtir til á þessum markaði. Í því felast verðmæti og það er ekki síst mikilvægt í þessu máli. Ég vil taka undir það með hæstv. fjármálaráðherra að það er ákveðið afrek að félagið hafi staðið af sér þá miklu storma sem geisað hafa undanfarna mánuði í flugrekstri. Félagið hefur núna náð mikilvægum áföngum í því að undirbúa hlutafjárútboð sem er nauðsynlegt til að tryggja frekari rekstur þess. Búið er að semja við allar flugstéttir og gilda samningar til loka september 2025, og við flugvirkja til loka árs 2025. Félagið hefur fengið greiddar skaðabætur frá Boeing-flugframleiðandanum vegna svonefndra Max-flugvéla, og auk þess hefur félagið náð samningum við lánveitendur. Þetta eru að sjálfsögðu allt mjög mikilvægir áfangar í fjárhagslegri endurskipulagningu félagsins og felur í sér minni áhættu fyrir afkomu ríkissjóðs. Ferðamannaiðnaðurinn mun að sjálfsögðu vaxa á ný þegar faraldurinn er genginn yfir og bóluefni komið á markað. Ísland hefur upp á margt einstakt að bjóða þegar kemur að ferðamönnum, eins og við þekkjum öll, og landið mun verða vinsælt á ný. Stjórnvöld taka að mínu mati mikla áhættu ef ekki verður af stuðningi ríkissjóðs í formi lánsheimildar. Höfum það í huga að lánafyrirgreiðslan er til þrautavara. Það er ekki víst að hún verði nýtt og vonandi þarf ekki að koma til þess. En hún er nauðsynleg svo félaginu takist að safna því hlutafé sem nauðsynlegt er til að tryggja rekstur þess. Það er mikil áhætta og margt getur tapast fyrir þjóðarbúið ef félagið yrði gjaldþrota. Félagið er enn á góðu róli, ef svo má segja, hvað varðar lausafé, en ef ekkert verður gert og það fer niður í núll mun það gerast á haustmánuðum. Það er mikilvægt í þessu máli, eins og fram kemur í frumvarpinu, að gert er ráð fyrir því að aðkoma ríkisins komi inn síðast í endurskipulagningunni og að ríkið fari síðan fyrst út aftur, eins og sagt er, um leið og aðstæður skapast. Síðan eru settar girðingar til að hvetja félagið til að nýta ekki ríkisábyrgðina. Má þar nefna að arðgreiðslur verði ekki heimilaðar, og fleiri þætti sem tilgreindir eru í frumvarpinu. Rétt er að nefna að komið hefur fram, og það er mikilvægt atriði, að félagið getur farið inn í sumarið 2021 án þess að draga á lánsheimild ríkisins. Höfum einnig í huga að helstu samkeppnisaðilar félagsins hafa notið ríkisstuðnings. Síðan er árið 2020 eitt versta ár í sögu flugrekstrar í heiminum, þannig að við sjáum aðkomu ríkisins víða með einum eða öðrum hætti að fjölmörgum flugfélögum. Það er að sjálfsögðu áhættuþáttur í málinu ef næsta sumar verður ekki gott með tilliti til komu farþega og er óvissan í málinu einkum með tvennum hætti. Í fyrsta lagi er það tímalengd faraldursins, hvenær hann er genginn yfir og hvenær bóluefni verður komið á markað, og í öðru lagi er það ferðavilji fólks, hvenær fólk verður almennt tilbúið til þess að ferðast á ný. Komið hefur fram að í þeirri miklu vinnu sem átt hefur sér stað í málinu voru skipaðir tveir hópar af hálfu ríkisins. Ég vil nota tækifærið hér og þakka því ágæta fólki sem komið hefur að málinu af hálfu ríkisins og lagt grunninn að þeirri vinnu sem við förum yfir í fjárlaganefnd og þingið hefur tekið til umfjöllunar. Annar hópurinn var í samtali við Icelandair-félagið á meðan hinn hópurinn skoðaði aðrar leiðir, það hefur komið fram, og þeir sem komu að vinnuhópunum þekkja vel til í þessum rekstri. Niðurstaðan var sú að skynsamlegasta leiðin væri að styðja við Icelandair. Aðrar leiðir voru taldar lakari. Mikilvæg þekking og reynsla er innan félagsins sem skipta mun sköpum í því að viðspyrnan verði öflug þegar faraldrinum lýkur. Það skiptir verulegu máli fyrir samfélagið. Rætt hefur verið um að ríkið eignist hlut í félaginu. Um það vil ég segja að ég tel þá leið hafa meiri áhættu í för með sér en þá sem hér er lagt upp með. Hlutafélags- eða hlutafjárleiðin er áhættusöm. Saga opinbers eignarhalds í flugfélögum er ekki til eftirbreytni, það er reynsla frá flestum nágrannalöndum okkar. Flugrekstur er breytilegur rekstur sem ekki er heppilegt að ríkið sé hluthafi í. Það er því til mikils að vinna að forða félaginu frá gjaldþroti, það held ég að allir séu meðvitaðir um. Það er tæknilega flókið að endurreisa gjaldþrota félag. Það er veruleg áhætta að endurreisa slíkt félag og margt tapast í því ferli, mikil verðmæti. Það hefur afleiðingar ef ríkið veitir ekki þessa lánsheimild. Herra forseti. Ég vil í lokin endurtaka það sem ég sagði í upphafi og leggja áherslu á að það er mjög mikilvægt að fjárlaganefnd, þó að hún hafi frekar skamman tíma, fari vandlega yfir þetta mál. Nefndarmenn hafa fengið góða kynningu hvað varðar stöðu félagsins, sem ég hef rakið aðeins. Þetta er þjóðhagslega mikilvægt fyrirtæki á mörgum sviðum, veitir fjölmörgum fjölskyldum atvinnu og er liður í því að okkur vegni vel. Við erum mjög háð flugsamgöngum og því fylgja mikil verðmæti að eiga gott flugfélag sem hefur höfuðstöðvar á Íslandi. Ég vil endurtaka að það er mjög mikilvægt að við nálgumst þetta mál út frá því að það er þjóðhagslega mikilvægt, en við þurfum að sjálfsögðu að tryggja hagsmuni ríkisins og hagsmuni skattgreiðenda og fara vel yfir allar þær athugasemdir sem koma fram í því ferli sem fram undan er innan nefndarinnar. Ég vona að þingheimur verði sammála um að hér sé verið að stíga mikilvægt og nauðsynlegt skref.
Virðulegur forseti. Í framsöguræðu kvartaði fjármálaráðherra yfir því að það væri alveg ómögulegt að framfylgja lögum um ríkisábyrgðir, þau ættu bara ekkert við þetta mál. Örstuttu síðar sagði hann að þær greiningar sem farið hefði verið í, t.d. með Deloitte, hefðu verið mikilvægar fyrir málið. Það er alveg rétt því að þær greiningar eru hluti af því sem þarf að fara í til þess að uppfylla lög um ríkisábyrgðir. Ef við rétt rennum yfir helstu atriðin í þeim lögum þá á Ríkisábyrgðasjóður að meta greiðsluhæfi skuldara, meta afskriftaþörf vegna áhættu af ábyrgðum, meta tryggingar sem verða lagðar fram vegna ábyrgðarinnar og meta áhrif ríkisábyrgða á samkeppni á viðkomandi sviði og svo eru hér ýmis ákvæði sem segja til um það hvenær ekki er heimilt að leggja til ríkisábyrgð og þess háttar. Það er ástæða fyrir því að þessi atriði eru í lögum um ríkisábyrgðir af því að framkvæmdarvaldið þarf að útskýra fyrir þinginu, út frá þeim atriðum, hvers vegna almannafé er í öruggum höndum í ríkisábyrgð sem veitt er. Það er sagt að lög um ríkisábyrgðir eigi ekki við í svona aðstæðum, um svona fyrirtæki og ýmislegt svoleiðis, að lögin séu úrelt og það hafi lengi staðið til að uppfæra þau. Það afsakar ekki að skófla þeim bara til hliðar og taka á sama tíma nokkur ákvæði úr lögunum um ríkisábyrgðir, t.d. ábyrgðargjaldið, og setja þau inn í skilmálana við ríkisábyrgðina sjálfa. Alla jafna fær Alþingi að vega og meta hvaða skilmálar eigi að fylgja ríkisábyrgðum og hvaða rökstuðning framkvæmdarvaldið á að veita þinginu vegna þeirra skilmála og vegna þeirra greinargerða sem eru gerðar af Ríkisábyrgðasjóði. Við fáum umsagnir um hvort þeir skilmálar séu góðir eða slæmir þegar um er að ræða lagafrumvarp. En þegar um er að ræða skilmála í ríkisábyrgð í samningi á milli ríkisins og þess einkafyrirtækis sem hér um ræðir fara þeir skilmálar, sem alla jafna eru lagagreinar, ekki í gegnum þinglega meðferð. Framkvæmdarvaldið er að taka að sér ákveðna lagasetningu þarna sem mér finnst vera óviðeigandi. Það er munur á löggjafarvaldi og fjárveitingavaldi. Við erum hér sem fjárveitingavald að ákveða hvort 16 milljarða ábyrgð teljist góð nýting á almannafé eða ekki, eða því trausti sem ríkissjóður hefur þar á bak við varðandi lánakjör og þess háttar. Síðan er það framkvæmdarvaldið hins vegar. Þetta eru tveir aðskildir hlutir en það er mikið farið með þetta eins og um sama valdið sé að ræða. Ríkisstjórnin sem hefur tekið sér framkvæmdarvaldið með meiri hluta þingsins fer með þingið eins og um aukaafurð af framkvæmdarvaldinu sé að ræða, með því að láta okkur ekki fá upplýsingar þegar beðið er um þær - við sjáum hvort þær koma í framhaldinu, fyrir 2. umr., ég hlakka til að sjá hvort það gerist en það hefur ekki gerst hingað til - um hvaða aðrir möguleikar voru í stöðunni og af hverju þeir möguleikar eru verri en sá möguleiki sem hérna er lagður á borðið. Þetta er nákvæmlega sama umræða og ég hef haft uppi varðandi fjármálaáætlun, fjárlög, samgönguáætlun, þar sem það vantar forgangsröðunarlistann. Hér eru allir möguleikarnir sem voru lagðir fyrir framan okkur. Við reyndum að vega og meta hvern möguleika fyrir sig út frá áhættu og ávinningi og meira að segja út frá pólitískri hugmyndafræði; það skiptir ekki máli svo lengi sem rökin eru til staðar fyrir því að þessi valmöguleiki hafi verið sá besti umfram alla hina. Við höfum heyrt í umsögnum fjármálaráðuneytis, í heimsóknum til fjárlaganefndar, að við séum að tala um fyrirtæki á opnum markaði og að það þurfi að fara voðalega varlega. En þetta er fyrirtæki á opnum markaði sem er að koma til hins opinbera og biðja um almannafé og við þurfum að fara varlega með almannafé. Það eru ákveðnar gagnsæiskröfur sem við þurfum að standast, upplýsingar sem við þurfum að hafa aðgang að, til að taka ákvörðun um það hvernig við förum vel með almannafé. Það er ástæða fyrir því að lög um ríkisábyrgðir eru sett. Það er af því að fyrirtæki á opnum markaði eru í samkeppni og þegar hið opinbera ákveður að hjálpa einu fyrirtæki umfram annað fer það með samkeppnisstöðuna. Þá er ríkið að velja og hafna einum umfram annan nema farið sé eftir lögum um ríkisábyrgðir þar sem það fyrirtæki sem fær ríkisábyrgð þarf að borga fyrir hana miðað við þann mismun á markaðskjörum annars vegar og þeim kjörum sem ríkisábyrgðin veitir hins vegar. Við fáum ekki þær greiningar af því að það er of erfitt að meta það en samt ætlum við að láta Deloitte meta það fyrir okkur hversu hentugt þetta er. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir, þegar allt kemur til alls, er hvort þessi 16 milljarða ríkisábyrgð telst góð meðhöndlun á almannafé. Hvað varðar þá spurningu eru nokkrir möguleikar í stöðunni. Eitt svarið getur hæglega verið já. Ef allt fer eftir áætlun, ef áætlanir Icelandair standast, ef hlutafjárútboðið klárast, ef aldrei er dregið á lánið þá er nokkurn veginn eins og það hafi aldrei verið veitt. Það var hins vegar veitt. Það er ákveðin ívilnun í því að vera með ríkisábyrgð á bak við sig til þrautavara. Icelandair, sá sem fær ríkisábyrgðina, nýtur þess í hlutafjárútboðinu, það er traustara hlutafjárútboð en ella. Með því er samkeppnisstaðan skekkt. Við fáum ekki greiningu á því sem ætti að gera samkvæmt lögum um ríkisábyrgðir. Hinir möguleikarnir eru að eitthvað verði dregið á lánið alveg upp í að það verði dregið á lánið að fullu og að það endurheimtist allt. Það gerir það með ákveðnu ábyrgðargjaldi sem er í lögum um ríkisábyrgðir, að það eigi að vera ákveðið ábyrgðargjald, þannig að það er búið að sleppa því að hafa það samkvæmt lögum en hafa það frekar samkvæmt skilmálum. Ég skil ekki af hverju. Kannski er það af því að það þarf að rökstyðja það betur ef farið er eftir lögunum en það þarf ekkert að rökstyðja það neitt sérstaklega vel ef það er samkvæmt skilmálunum. Þetta er leið til að losna við að þurfa að rökstyðja málið á opinn og gagnsæjan hátt eins og Alþingi þarf að gera til að taka upplýstar ákvarðanir um mál af þessu tagi. Ef eitthvað er, ef maður á að vera svartsýnn í þessu, þá er þetta leið til að loka á það gagnsæi sem annars þarf að vera til staðar þegar Alþingi tekur ákvarðanir um fjárveitingar og ríkisábyrgðir. Möguleikinn í kjölfarið er að ekki innheimtist allt. Hver er áhættan af því? Við höfum ekki hugmynd um það. Það á að meta það samkvæmt lögum um ríkisábyrgðir en við fáum það mat ekki. Það kom línurit frá Deloitte þar sem sagði að þó að það yrðu frávik frá áætlunum um 10–70% eða eitthvað svoleiðis myndi það samt allt standast upp í einhver 50% frávik. Þetta er bara sagt eftir minni, ekki taka mig alveg á orðinu hvað það varðar. Þær sviðsmyndagreiningar litu mjög vel út. Maður getur hugsað sem svo: Allt í lagi, miðað við þessar áætlanir, miðað við þessar forsendur, þarf mjög mikið að gerast til þess að þetta takist ekki. Allt í lagi, þetta er sem sagt örugg fjárfesting og ríkið kemur þannig inn að mjög litlu leyti, að eins litlu leyti og hægt er að hafa það. En það kemur samt að málum, þrátt fyrir að þetta sé svona öruggt. Eða, af því að maður fær ekki að sjá upplýsingarnar og hefur ekki hugmynd um hvaða alvörugögn liggja þarna á bak við, því að gögnin sem Deloitte vinnur með eru upplýsingar frá félaginu sjálfu, er þetta fallvaltara en sést á tölunum? Er eignasafnið þarna undir, sem gögn eru byggð á, skeikulla en kemur fram í greiningunni? Ef svo er er ríkið kannski að fara eins varlega að þessum samningum og hægt er til þess að það verði ekki fyrir skaða, sem er líka gott. En það kemur í veg fyrir markmiðið með þessu sem er að tryggja góðar og öruggar flugsamgöngur. Er það ekki markmiðið sem við viljum ná, er það ekki á þeim nótunum? Þá spyr maður: Ef það er markmiðið, er Icelandair eina félagið sem getur uppfyllt það markmið? Aftur er það ekki valmöguleiki sem við fáum að sjá greiningu á, hvort hann standist eða ekki. Alla vega ekki enn sem komið er þó að spurt hafi verið. Það er meira af nefndarvinnu eftir, en það er hins vegar lítið af nefndarvinnu eftir, það á að klára þetta á mjög stuttum tíma. Þingið á að klára þetta á föstudaginn og við erum að afgreiða 16 milljarða ríkisábyrgð á einni viku með mjög takmarkaðar upplýsingar, eins og er, til að byggja ákvörðunina á. Ég efast ekki um að ríkisstjórnin hafi aðgang að betri upplýsingum, trúnaðarupplýsingum. Það hefur aldrei verið sagt á fundum hingað til að þær upplýsingar sem fjárlaganefnd hefur fengið séu bundnar trúnaði, það var reyndar ein glærusýning frá öðrum umsagnaraðila en Icelandair þar sem beðið var um að trúnaður ríkti. Ég veit svo sem ekki af hverju en allt í lagi, ekkert slæmt um það að segja. Að öllu öðru leyti höfum við í fjárlaganefnd ekki fengið neinar trúnaðarupplýsingar sem varða Icelandair og þær greiningar sem hafa verið unnar upp úr þeim gögnum sem hafa skilað sér til fjárlaganefndar. Við erum því væntanlega ekki með sömu upplýsingar og fjármálaráðuneytið og ríkisstjórnin um það af hverju þetta er besti kosturinn umfram aðra. Ég efast um að við fáum þær upplýsingar eða nægilega góðar upplýsingar ásamt öðrum valkostum til að hægt sé að segja að þetta sé vissulega besti kosturinn í stöðunni. Mér finnst það ólíklegt. Ég má alveg vona að það raungerist ekki en að fenginni reynslu ætla ég að giska á að það verði niðurstaðan að þetta mál verði tekið í gegn, að við fáum umsagnaraðila eftir umsagnaraðila og þá verði búið að tékka í öll boxin og málið verði afgreitt áfram og út af því að ríkisstjórnin er einfaldlega búin að ákveða það með meirihlutavaldi sínu að hún geti bara klárað þetta mál án þess að sýna Alþingi ástæður og rök þess að um sé að ræða góða meðferð á almannafé.
Virðulegur forseti. Eitt af því skemmtilega við hið annars leiðinlega ástand sem leiðir af Covid-faraldrinum eru öll nýju orðin og hugtökin sem við erum að læra. Hér er um að ræða kerfislega mikilvægt fyrirtæki. Ég á dálítið erfitt með það vegna þess að mér finnst eins og fyrirtæki geti aldrei verið kerfislega mikilvægt. Jú, Icelandair er mikilvægt vegna þess að þar vinnur margt fólk. Það er mikilvægt fyrir það fólk og fjölskyldur þess. Icelandair er mikilvægt vegna þeirrar þjónustu sem fyrirtækið veitir. Það er kerfislega mikilvægt að samgöngur Íslands við umheiminn séu tryggðar, hvort sem það er í höndum Icelandair, eða hvað það hét hérna einu sinni, FL Group, Stoðir og Flugleiðir, eða annarra. Fyrirtækið hefur ekki verið til frá upphafi flugsögunnar í óbreyttri mynd en þjónustan hefur alltaf verið veitt og það er það sem er kerfislega mikilvægt. Þess vegna þurfum við alltaf að staldra við það, þegar við erum að skoða þetta mál, hvort við göngum of langt í þágu fyrirtækisins sem slíks frekar en markmiðsins, sem er þjónustan sem fyrirtækið veitir. Sú nálgun sem ríkisstjórnin leggur til felur í sér að ríkið verði lánveitandi til þrautavara ef allt annað þrýtur hjá Icelandair í endurfjármögnun. Það er ekki augljóst að það sé besta leiðin eins og hefur verið bent á. Það eru jafngóð ef ekki betri rök fyrir því að ríkið verði eigandi til þrautavara. Takist fyrirtækinu ekki að fjármagna sig á markaði á eigin forsendum og sé við það að falla komi ríkið og grípi það í fallinu. Það er jafnvel nær því að vera hlutverk ríkisins að grípa fyrirtækið og tryggja þar með þjónustuna. Fyrr í dag í óundirbúnum fyrirspurnartíma sagði hæstv. forsætisráðherra mikilvægt að hér á landi væri starfrækt flugfélag sem væri með höfuðstöðvar á Íslandi og starfaði á íslenskum vinnumarkaði. Ég staldraði við hvort tveggja. Ég staldraði við að mikilvægt væri að fyrirtækið væri með höfuðstöðvar á Íslandi vegna þess að ég sé enga tryggingu fyrir því að svo verði eftir hálft ár, heilt ár eða tvö ár ef allt gengur upp hjá Icelandair vegna þess að Icelandair hf. er einfaldlega hlutafélag sem hluthafar geta stýrt í þá átt sem þeir vilja. Það er félag á markaði. Ræður það því ekki sjálft hvar það hefur höfuðstöðvar sínar? Ég er sammála því að það sé jákvætt að á Íslandi starfi flugfélag með höfuðstöðvar á Íslandi en við getum ekki notað það sem rök um að það sé einhvers staðar sett sem skilyrði að svo sé. Það gæti verið sniðugt. Mér finnst líka mikilvægt að það flugfélag sem veitir þá grunnþjónustu sem tenging landsins við umheiminn er starfi á íslenskum vinnumarkaði. Ég er alveg hjartanlega sammála hæstv. forsætisráðherra um það. En hvað gerðist í vor? Er hægt að segja að aðfarir stjórnenda Icelandair í samskiptum sínum við stéttir sem vinna hjá félaginu samræmist á nokkurn hátt því sem á að gilda á íslenskum vinnumarkaði? Um þetta eru náttúrlega engin skilyrði heldur í þeim þingmálum sem við höfum hér fyrir framan okkur, enda væri það kannski tómt mál að tala um. Það er búið að beygja stéttirnar. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að það verði gert á þeim tveimur árum sem lánalínan á að gilda. Það var gert í vor þannig að það þarf kannski ekki að setja skilyrði um að fyrirtækið starfi á íslenskum vinnumarkaði. En það er ekki tekið fram þannig að þessi ósk ríkisstjórnarinnar um að hafa flugfélag starfandi á Íslandi með höfuðstöðvar hér á landi sem starfi samkvæmt íslenskum vinnumarkaði er ekki færð í neitt form í þessum þingmálum. Það endurspeglar almennari tilhneigingu hjá ríkisstjórninni, í þeim neyðaraðgerðum sem hafa verið settar í gang á síðustu mánuðum, að það er gríðarleg fælni við að skilyrða stuðning. Ef forsætisráðherra finnst skipta máli að hér starfi flugfélag með höfuðstöðvar á Íslandi sem starfi á íslenskum vinnumarkaði þá er tækifærið hér þegar á að gefa því félagi möguleika á 16 milljarða lánalínu með ríkisábyrgð, möguleikinn er hér á að setja það skilyrði á blað frekar en að segja það skoðun sína í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Það hefur ekki sama gildi og skjal sem hefur fengið þinglega meðferð og staðfestingu hér á þingi. Það er ekki skilyrði. Það er ósk. Ég ætla ekki að orðlengja þetta mjög mikið en mig langar að lýsa áhyggjum mínum af því að samhliða því að ætla að ábyrgjast lánalínu til félagsins þá eigi að víkja til hliðar lagarammanum um það að ábyrgjast lánalínur til félaga í þessu tilviki með mjög veikum rökum. Lög um ríkisábyrgðir setja ákveðinn ramma þar sem m.a. er lagt mat á áhættu. Lagt er mat á það hvort viðeigandi tryggingar séu fyrir hendi til að verja ríkið þeirri áhættu. Lög um ríkisábyrgðir sjá til þess að Ríkisábyrgðasjóður sem starfar innan Lánasýslu ríkisins geri það mat á faglegum forsendum og það fylgi síðan með tillögu til þingsins um að veita ríkisábyrgð. Eina ástæðan sem ég sé fyrir því að víkja lögum um ríkisábyrgðir til hliðar er að komast hjá því faglega ferli, komast hjá því að matið líti dagsins ljós. Ég veit samt ekki af hverju við eigum að vera eitthvað feimin við það af því að fjármálaráðherra sagði nokkuð skýrt í flutningsræðu og andsvörum við hana að ábyrgðirnar væru sennilega einskis virði. Hann sagði að hann vissi það ekki. Hann sagði að ef félagið færi á hausinn gæti einhver kannski viljað endurreisa flugfélagið Icelandair og þá allt í einu gæti lénið Icelandair.com verið mjög verðmætt. Kannski vill enginn nota það lén, kannski vill enginn bókunarvélarnar. Kannski verður offramboð af lendingartímum á flugvöllum. Þar með eru ábyrgðirnar verðlausar, eins og er raunar bent á í umsögn Ríkisendurskoðunar. Einmitt vegna þess að þetta liggur allt fyrir, við vitum að verið er að veita ríkisábyrgð með veði í tómu lofti, af hverju getum við ekki farið í gegnum Ríkisábyrgðasjóð sem segði það bara svart á hvítu að það myndi fylgja gögnunum? Þá væri fólk að samþykkja málið með opin augu fyrir því. Ég held að ástæðan geti mögulega verið sú að það að hafa ríkisábyrgð er ákveðin traustsyfirlýsing frá ríkinu til félagsins vegna þess að fjárfestir sem kemur að hlutafjárútboði mætir stjórnendum með bevís upp á vasann um að ríkið ábyrgist lánalínu til félagsins. Sá fjárfestir hugsar með sér: Já, það er búið að fara yfir bakgrunn félagsins. Það er búið að fara yfir einhverjar tryggingar og meta áhættu. Ríkið segir að þetta félag sé nógu gott til að leggja pening í. Þá get ég komið með féð mitt. Fjárfestar líta á það sem Alþingi samþykkir í þessu máli sem traustsyfirlýsingu en við erum búin að heyra það frá fjármálaráðherra og lesa það frá Ríkisendurskoðun að engin innstæða er fyrir traustinu önnur en óskir um að allt gangi vel. Búið er að veðsetja allt sem eitthvert virði er í. Þess vegna ættum við sem ábyrgur löggjafi að horfast í augu við það og önnur leiðin væri að segja: Ja, það er allt í lagi, við þurfum enga ábyrgð, þið fáið þennan pening, þið eruð kerfislega mikilvægt fyrirtæki. Við viljum bara að þetta gangi upp hjá ykkur. Við skulum ekki láta eins og einhver vefsíða og bókunarvél sé einhvers virði, bara gjörið svo vel, 15 milljarðar. Hin leiðin væri blönduð, að vera lánveitandi til þrautavara og eigandi til þrautavara, og segja: Hér fáið þið lánalínu upp á 15 milljarða. Ef allt fer á versta veg og þið þurfið að tappa af lánalínunni þá vitum við að þið eigið engin veð fyrir því. Við fáum bara hlutabréf í staðinn. Ef illa fer og ríkið þarf að stíga inn með sína 15 milljarða til að styðja fyrirtækið þá fær ríkið á móti að taka þátt í uppbyggingu fyrirtækisins í framhaldinu, beinan þátt sem hluthafi við borðið. Það held ég að væri miklu heilbrigðari leið, fyrst við erum komin á þann stað að vilja ekki fara þá lögformlegu leið sem sett er í lögum um ríkisábyrgðir. Auðvitað væri það best vegna þess að á þessum umbrotatímum verðum við að búa að löggjöf sem er krísuheld. Með því að víkja við fyrstu ágjöf til hliðar lögum sem eiga að verja ríkissjóð áhættu af því að veita ríkisábyrgð þá erum við að segja að lagasafnið okkar þoli ekki álagið. Það er ekki gott.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér um mögulega ríkisábyrgð á lánalínum til handa Icelandair í formi tveggja frumvarpa sem eru í forminu frekar einfaldari en álitamálin sem þeim fylgja eins og þessi 1. umr. um málið hefur svo sannarlega dregið fram. Aðeins um frumvörpin. Í fyrra frumvarpinu er um að ræða nýjan lið við 6. gr. fjárlaga, ákvæði sem felur í sér heimild til að veita Icelandair, sem kerfislega mikilvægu fyrirtæki, sjálfskuldarábyrgð á lánum, allt að 15 milljarða, sem er 90% af heild en 10% væru í höndum ríkisbankanna tveggja. Hins vegar er um að ræða frumvarp um breytingu á lögum um ríkisábyrgðir. Sú breyting hefur eðli málsins samkvæmt verið þó nokkuð rædd hér þar sem um er að ræða nýtt bráðabirgðaákvæði sem undanskilur þessa aðgerð ríkisábyrgðalögum eins og þau koma fyrir. En við þekkjum það frá afgreiðslu til mynda viðbótarlána fyrr í vor og svonefndra brúarlána og svo lána til smærri eða minni rekstraraðila, stuðningslánanna. Fjárhagslegt umfang yrði afmarkað í heimildarákvæði í frumvarpi til fjáraukalaga og kveðið á um endurgjaldið fyrir mögulega veitta ábyrgð þar og sérstaklega samið um það og önnur þau skilyrði sem nauðsynlegt er að setja slíkri ábyrgð. Eins og fram hefur komið í umræðunni er afar mikilvægt að fjárlaganefnd og þingið fari vel yfir þessi mál. Við höfum þegar kallað eftir og fengið minnisblað um ríkisábyrgðir og hvers vegna hyggilegt sé að vera með bráðabirgðaákvæði sem víkur þessu undan ríkisábyrgðalögum vegna þess að ég tek heils hugar undir það almennt sem hér hefur komið fram m.a. í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sem var hér á undan mér í ræðu kom inn á þetta og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir orðaði það svo, sem mér finnst grípa þetta ágætlega, að formreglurnar veiti þann aga og aðhald sem er nauðsynlegt framkvæmdarvaldinu við slíka ákvarðanatöku og þegar þingið tekur ákvörðun um þau mál sem eru komin inn til þingsins. Ég tek heils hugar undir það. Ég get ekki svarað þessari spurningu um ákvæðið á svipstundu en ég vil bara koma því að og grípa niður í minnisblaðið til upplýsinga um fyrirhugaða ríkisábyrgð. Þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Í 1. gr. er kveðið á um að lagaheimild skuli vera til staðar til þess að ríkissjóður geti tekist á hendur ábyrgðarskuldbindingu.“ Þar segir enn fremur: „Fyrirhuguð ríkisábyrgð vegna Icelandair er tímabundin og því ekki heppilegt að sérlög verði sett um hana, sem síðan þarf að afnema með sérstöku lagaboði. Eðlilegra er að slíkra heimilda sé aflað í heimildarákvæði fjárlaga með sambærilegum hætti og gildir um sölu á eignum ríkisins.“ Ég ætla ekki að lesa meira upp úr þessu en síðan er hver og ein lagagrein tekin fyrir og það verður okkar verkefni í hv. fjárlaganefnd að fara yfir þetta eins og var farið fram á í umræðunni. Lög um ríkisábyrgðir hafa ekki verið endurskoðuð eins og hefur staðið til í þó nokkurn tíma. Það segir m.a. hér neðanmáls í þessu minnisblaði: „Endurskoðunin hefur þó ekki verið talin brýn, í ljósi þess hve sjaldan reynir á þau síðustu ár.“ Um það er umfjöllun í skýrslu Ríkisendurskoðunar um ríkisábyrgðir og endurlán. Við þurfum að kafa svolítið ofan í þennan þátt en á sama tíma, þótt við séum að fjalla um þetta mál núna, er ástæðulaust að tortryggja allt í þessu ferli, það er búin að vera ágætisvinna á bak við þetta. Það kann að vera að það sé hyggilegra að gulltryggja þetta í fjáraukalagafrumvarpi, eins og gert er með notkunarálagið og ábyrgðargjaldið. Við verðum auðvitað alltaf að skoða þetta og málið í heild sinni í samhengi við þá áhættu sem þessu fylgir. En nóg um ríkisábyrgðina í bili. Vinna nefndarinnar fram undan felst í því að svara þeim spurningum sem hafa komið fram við 1. umr. og álitamálum sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar. Hér hefur verið rætt um kerfislegt mikilvægi eða þjóðhagslegt mikilvægi, skilgreininguna á því og hversu langt hún gengur. Ég held að við getum aldrei rætt um eitthvað sem er kerfislega mikilvægt eða þjóðhagslega mikilvægt án þess að setja það í einhvers konar samhengi. Nú höfum við fengið umsögn frá Samtökum ferðaþjónustunnar, SAF, og Samtökum atvinnulífsins, þau koma inn á þetta kerfislega mikilvægi og styðja málið í sinni umsögn. Við munum fá þessa aðila fyrir nefndina. Mér finnst það gegnumgangandi í umræðunni að óumdeilt sé að fyrirtækið Icelandair gegni afar mikilvægu hlutverki þegar kemur að samgöngum og vöruflutningum og þjónustu og umfangi ferðaþjónustunnar. Þegar við tölum um samhengi þá getum við nefnt að ferðaþjónustan er með hátt í 40% af heildarútflutningstekjum. Þá erum við farin að setja hlutina í einhvers konar samhengi þegar við erum að ræða um almannahagsmuni og kerfislegt mikilvægi. Það er auðvitað okkar verkefni að skilgreina það vegna þess að við höfum almannahagsmuni að leiðarljósi. Það er ekki og verður aldrei sjálfgefið eða sjálfsagt mál að afgreiða svona mál, ríkisábyrgðir til einkafyrirtækja og fyrirtækja á markaði. En það eru mjög sérstakar kringumstæður sem við erum að fást við í flestum málum hér. Slíku inngripi fylgir eðlilega alltaf samkeppnisröskun. Hér hefur verið nefnt að Icelandair er ekki bara í flugrekstri, að flytja farþega fram og til baka, heldur rekur ferðaskrifstofu, hótel og ýmiss konar aðra flugtengda þjónustu. Við verðum að gæta að jafnræði gagnvart öðrum aðilum á þessum mörkuðum og enn og aftur tengja það við þann almannahag sem býr að baki og er okkar leiðarljós. Það eru líka samningar við alla hagaðila, starfsmenn, íslenskt kjaraumhverfi, ríkisaðstoðarreglur. Hér hefur verið velt upp fjölmörgum öðrum leiðum og þar sem við erum að horfa til þessa umhverfis þá hafa flestar þjóðir þurft að grípa til þessara úrræða, sumar hverjar úrræða í líkingu við það sem lagt er til hér og svo annarra leiða sem hafa komið fram hér í umræðunni; að lána beint eða taka hlut eða gera ekki neitt o.s.frv. Það eru fjölmargar þjóðir sem hafa þurft að styðja við flugfélög eins og fram hefur komið hér í umræðunni. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir tók mjög góð dæmi frá Frakklandi og Hollandi og við þekkjum dæmi í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi, Noregi, Þýskalandi, Frakklandi, Austurríki og víðar. Það hefur verið dregið fram hér og er mikilvægt í þessari 1. umr. Það er ærið verkefni fram undan hjá nefndinni að fara í gegnum þessar spurningar allar og draga fram svörin. En það er alveg ljóst að á undan hefur gengið mikið ferli, langt og strangt ferli. Við skulum ekki gleyma því að félagið sjálft hefur staðið í feikilegri baráttu og þurft að fara í gegnum samninga við kröfuhafa, samninga við birgja og þurft að berjast fyrir tilvist sinni. Það er mikilvægt að félagið sjálft taki ábyrgð á eigin tilvist með þessum hætti og ég held að nálgun stýrihóps stjórnvalda hafi verið skynsamleg að þessu leyti. Hún er vissulega varfærin þegar kemur að því að meta þessa leið með tilliti til þess að lágmarka áhættu skattgreiðenda og tryggja samgöngur og almannahag að því leyti til. Ég held að við verðum að horfa til þess. Forsendan hér, þegar við afgreiðum þetta mál, er sú að hlutafjárútboðið gangi eftir. Það er auðvitað stórt próf sem félagið fer í gegnum þar. Allar þær áætlanir sem félagið er að gera og sýna fram á til að leita stuðnings, hvort heldur er fjárfesta, núverandi hluthafa eða þess stuðnings sem við fjöllum um hér, eru hér undir. Það verður allt skoðað. Auðvitað veitir það ákveðið traust ef við samþykkjum málið hér, og er innlegg í málið að því leyti til. En ef við setjum okkur í spor þeirra sem eru að íhuga að styðja við félagið með fjármunum sínum eru þeir alveg í sömu stöðu með að þeir fjármunir geti tapast. Þá dugar ekki það eitt og sér að við séum tilbúin til að segja: Þetta félag skiptir almannahag miklu máli. Við verðum bara að horfa ískalt á stöðuna. Í öllu falli er það stórt próf og það er mikilvægt að félagið fari í gegnum það próf sem slíkt útboð er. Þar verður kostnaðarmódelið skoðað, þar verða áætlanirnar undir, tekjumódel o.s.frv. Ef við veltum því fyrir okkur hvað við erum í raun að reyna að tryggja þá er það efnahagsleg viðspyrna, að allt sé til staðar í öllum öðrum málum. Það er ekkert einfalt að segja: Við skulum veita fyrirtækjum í ferðaþjónustu skjól, greiða fyrir það að fyrirtæki segi fólki upp störfum, þegar við segjum á sama tíma að við viljum verja störf og skapa ný störf. Það er hins vegar verið að segja að við ætlum öll að vera tilbúin þegar viðspyrnan er möguleg. Þá er auðvitað verðmæti í því að vera með félag sem hefur þessi leiðakerfi og er tilbúið til að fara af stað. Það er samhengið sem við þurfum að setja hlutina í. Við getum auðvitað ekki svarað öllum spurningum í 1. umr., en hér hafa komið fram fjölmargar mjög verðmætar spurningar fyrir nefndina til að vinna með. Okkar bíður bara þessi vinna í þessu vandasama verkefni fyrir okkur í þinginu að afgreiða þessi mál. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Traust og ríkisábyrgðir. Það lítur út fyrir að einkafyrirtækið Icelandair sé í raun að leita eftir ákveðinni traustsyfirlýsingu frá ríkisstjórninni: Vinsamlegast veitið okkur traustsyfirlýsingu sem kemur í formi ríkisábyrgðar með eins lítilli aðkomu og hægt er til að lágmarka áhættu ríkissjóðs. Sú traustsyfirlýsing fer fram í þessum sal, inni á þingi, ekki hjá ríkisstjórninni. Þótt ríkisstjórnin sé búin að gefa ákveðið vilyrði fer traustsyfirlýsingin samt fram hér með atkvæðum hvers eins og einasta þingmanns sem fer eftir sinni sannfæringu um það hvort fyrirtækið sé traustsins vert. Aðferðin sem við notum til að vega og meta hvort traust í formi ríkisábyrgðar sé verðskuldað hefur verið fest í lög um ríkisábyrgðir. Segjum sem svo að þau lög séu úrelt og þarfnist endurskoðunar og að það hafi verið vitað lengi. Icelandair og ríkisstjórnin hafa einnig talað lengi saman, alveg frá því í mars einhvern tímann. Á þeim tíma hefur ríkisstjórnin aldrei sagt: Við gætum þurft að fara út í ríkisábyrgð og ættum kannski að uppfæra lögin til að við séum búin að klára það áður en til þess kemur, ef við þurfum að fara út í þann pakka sé þingið með rammann sem þarf til að við getum metið hvort rökin fyrir ríkisábyrgð séu góð. Í staðinn er ríkisábyrgðalögunum skóflað til hliðar. Við þurfum, held ég, bara að loka augunum og ýta á takka. Og hvers konar ábyrgð eða traustsyfirlýsing er það?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og umræðu um ríkisábyrgðir hér í dag. Ég held að við séum sammála um flest sem lýtur að því að nefndin þurfi að gaumgæfa þetta. Við erum sammála um að ríkisábyrgðalögin veita aga og aðhald og eiga að gera það og eru mikilvæg lög. Ég held að ábyrgð okkar löggjafans sé ekki síður minni þegar kemur að því að við höfum ekki endurskoðað þessi lög. Og ég ætla ekkert að loka augunum og ýta á einhvern takka, bara svona blint. Við höfum kallað eftir minnisblaði. Það minnisblað er komið. Það kann að vera að minnisblaðið dugi okkur í nefndinni ekki endilega og ég tek undir það með hv. þingmanni. En það er alveg ljóst að þegar við víkjum frá lögunum og skilyrðin koma bara fram í fjáraukalagafrumvarpinu og sérstökum samningi verðum við einfaldlega að tryggja að ríkisábyrgðalögin og allt það aðhald og sá agi sem í þeim felst komi þá fram í því skjali sem við erum að fara að vinna með. Það er mín afstaða.
Virðulegur forseti. Það er einlæg ósk mín að þau svör fáist, að það sé ekkert flóknara en það. En af gefinni reynslu höfum við upplifað það ansi oft hér á þingi að ríkisstjórnin er með ákveðnar upplýsingar sem þingið fær ekki. Meira að segja hafa þær niðurstöður verið raktar í dómsmálum að ráðherra hafi haldið upplýsingum frá þinginu. Það er enginn vafi á því. Það hafa verið mál þar sem hefur komið skýrt fram að þingmenn ríkisstjórnarflokkanna greiða atkvæði af því að þeir treysta ráðherrum sínum, ráðherrum ríkisstjórnarinnar, ekki af því að þeir sjálfir hafi upplýsingarnar sem skipta máli varðandi ákvarðanatökuna heldur er það þeirra sannfæring að fylgja ráðherrunum. Allt í lagi. Það er alveg góð og gild skoðun á því hver sannfæring hvers þingmanns er. En það er hins vegar ákveðið ójafnvægi þarna á milli af því að stjórnarandstaðan, sem er ekki með ráðherra í ríkisstjórn, hefur ekki aðgang að þeim ráðherrum sem um ræðir og hvað þá að hún beri traust til þeirra. Þess vegna er stjórnsýslan ákveðinn spurningavettvangur fyrir þingið og þá sérstaklega fyrir þingmenn stjórnarandstöðu sem hafa ekki aðgang að ráðherrum. Mér finnst sá aðgangur tiltölulega óviðeigandi. Það er t.d. tiltölulega óviðeigandi þegar hálf fjárlaganefnd fær til sín ráðherra til að spyrja spurninga um ákveðin mál o.s.frv. en þeir sem eru ekki í ríkisstjórn fá ekki aðgang að ráðherra til að spyrja sömu spurninga. Þetta er það sem ég er að reyna að vekja athygli á, að við hér inni í þessum sal eigum að hafa jafnan aðgang að upplýsingum sem skipta máli hvað varðar ákvarðanatöku um einstök mál. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki gerst, sögulega séð, og ég vona að reyndin verði önnur í þessu máli. En [[Forseti hringir.]]ég leyfi mér að vera efins.
Hæstv. forseti. Ég er mjög ánægður og þakka fyrir svarið. Ég ætla að grípa með mér: Ég leyfi mér að vera efins. Það er einmitt okkar hlutverk. Við eigum að vera í efasemdargír án þess kannski að stíga yfir þá línu að tortryggja. Ég held að í þessu máli hafi akkúrat enginn gagn af því að leyna einhverjum upplýsingum. Það kann að vera að í ljósi þess að félagið sem um ræðir er skráð á markaði séu einhverjar upplýsingar inni á milli sem eru háðar einhverjum trúnaði o.s.frv. Við virðum það auðvitað eins og við getum og reynum að leita allra gagna. Þegar upp er staðið hefur engin gagn af því að leyna upplýsingum og sérstaklega ekki varðandi það sem við erum að ræða hér í upphafi andsvars um ríkisábyrgðir. Við viljum bara tryggja að ferlið sé skýrt, að það sé gagnsætt og fari svo að þingið styðji þetta mál verði allt það sem við viljum að ríkisábyrgðalögin feli í sér tryggt í málinu. Það er okkar hlutverk og það er okkar sameiginlega vinna fram undan.
Virðulegi forseti. Eins og margoft hefur komið fram er þetta risamál. Það er vandmeðfarið. En eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, formanns fjárlaganefndar, bind ég vonir við það - ég er ekki að segja að það sé einhver nýlunda af því að hér situr hv. þingmaður iðulega yfir mikilvægum umræðum, punktar hjá sér athugasemdir okkar og ég vil meina að mál hafi einmitt batnað vegna slíkra vinnubragða. Ég ætla ekki að vera í einhverju skjalli, en þetta skiptir máli upp á þá öryggistilfinningu sem maður fær, og mér finnst hv. þingmaður vinna þetta að því leyti öðruvísi en t.d. ríkisstjórnin, þar sem hann situr hér inni og hlustar og er greinilega að draga saman það sem sagt er, vonandi eftir bestu getu, til að ná að svara þeim áhyggjum sem ég og fleiri í stjórnarandstöðunni höfum. Ég efast ekki um að hægt verði að fá svör við mörgum af þeim spurningum. Síðan er það ákveðin pólitísk sýn hvort menn vilja standa fyrir ríkisábyrgð o.s.frv. En ég vil undirstrika að það skiptir máli að þetta fyrirtæki, og það sem það stendur fyrir, að halda leiðunum til og frá landinu opnum og greiðum, verði tilbúið þegar við förum af stað í næstu sókn í ferðaþjónustunni. Þá skiptir máli að hér sé til staðar flugfélag sem getur það. En það mun nefndin að sjálfsögðu fara yfir og skoða og við munum þá taka afstöðu til þess þegar þau svör hafa fengist. Ég vil spyrja hv. formann hversu mikinn tíma nefndin þarf til að fara yfir málið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég hafði áhyggjur af því eitt augnablik að ég yrði krafinn svara um þau fjölmörgu álitamál sem komið hafa fram í umræðum í dag, vegna þess að ég vildi svo sannarlega hafa svör við þeim. Ég kann að hafa skoðun á þeim nokkrum en mér finnst umræðan hafa dregið það fram að þetta verði ekki í einhverjum flokkspólitískum hjólförum þótt vissulega hefði einhvern tímann verið talað um að pólitísk prinsipp myndu stýra ferðinni. En það er svo sannarlega ekki þannig, ég held að kringumstæðurnar geri það að verkum að svo er ekki. Þessi vika sem við gefum okkur - við hefðum þurft vikuna til að gaumgæfa bara þetta eina mál, held ég. En við höfum nú reynt ýmislegt hér og það er væntanlega maraþondagur, nefndadagur á mánudaginn. Við reynum að nýta hann mjög vel. Við gáfum umsagnarfrest til mánudags og svo reynum við að fá aðila eftir því sem umsagnirnar berast, þá sem eru tilbúnir að koma. Og svo erum við samhliða því að fjalla um ríkisfjármálastefnu þannig að við þurfum að vinna þetta þétt og vel. Ég sé fyrir mér að við reynum að klára að fá umsagnaraðilana á mánudag, þriðjudag. Svo þarf þingið að fá sinn tíma til að melta þær upplýsingar sem fara þar í gegn. Þannig að mér finnst vika vera tæpur tími, ef ég á að segja alveg eins og er, en við verðum að sjá hvernig dagarnir, helgin og svo mánudagur og þriðjudagur vinnast. Nefndadagar eiga það til að vera mjög drjúgir þegar nefndirnar fá bara daginn til að vinna.
Virðulegur forseti. Ég þakka þetta svar. Ég geri mér grein fyrir erfiðleikunum varðandi það að afgreiða málið á svona skömmum tíma. Auðvitað viljum við fá meiri umræðu um það og ég geri mér líka grein fyrir því að þingmaðurinn er í meiri hluta og stjórnarflokkarnir allir, Sjálfstæðisflokkur, Framsókn og Vinstri græn, hafa samþykkt það. En ég sagði það í ræðu minni að við yrðum að geta útskýrt af hverju ríkisstjórnin fer þessa leið, hvað sem við ákveðum síðan að gera. Við þurfum að geta sagt fólki að forsendur séu tilteknar og að undirbúningurinn hafi verið með þeim hætti að ríkisstjórnin gat farið þá leið, af því að það skiptir máli að fólk skilji og skynji. Þá eru meiri líkur á samstöðu. Eitt enn. Ég er ekki að krefjast svara, en hér hefur mikið verið talað um einkaaðila, að lífeyrissjóðirnir, sem eiga meiri hluta í félaginu, komi frjálsir að borðinu. En þeir er ekki alveg frjálsir, þeir eru í höftum þannig að það er ekki um auðugan garð að gresja fyrir þá að fjárfesta. Þá velti ég bara fyrir mér hversu raunhæft mat það er á fyrirtækinu þegar svo stór hluthafahópur er knúinn að borðinu, af því að hann er í höftum og ástæðan fyrir höftunum er náttúrlega íslenska krónan.
Hæstv. forseti. Fyrst að lykilspurningunni sem við þurfum öll að svara: Af hverju er þessi leið valin? Ég er ekki kominn lengra í því að svara því en að mér finnst nálgun stýrihópsins skynsamleg, að setja sér lykilforsendur m.a. með almannahagsmuni í huga. Þær forsendur fór hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vel yfir, að tryggja traustar og órofnar flugsamgöngur og að til staðar sé flugrekstraraðili þegar við förum í viðspyrnuna, og síðan að huga að áhættuþættinum og að lágmarka áhættuna. Gangi áætlanirnar eftir þá er ábyrgðin til þrautavara. Þá reynir ekki á lánalínurnar. Það er auðvitað besta staðan. Það er auðvitað það sem við horfum til og þannig lágmörkum við áhættuna af því að nýta almannafé með þessum hætti. Markmiðið er ekki beinlínis að verja hag kröfuhafa eða lánardrottna í því tilliti. Síðan kemur hv. þingmaður inn á stöðu lífeyrissjóðanna. Auðvitað eru þeir ekkert í höftum, þeir geta fjárfest erlendis. En mér myndi ekki endast allur tíminn til þess að ræða krónuna. Hún getur líka verið mjög mikilvæg fyrir okkur hér í framhaldinu þegar við förum að ræða viðspyrnuna, eins og raunin hefur verið áður. Ég held hins vegar að lífeyrissjóðirnir, af því að þeir snerta almannahagsmuni, muni auðvitað þegar hlutafjárútboðið fer fram þurfa að horfa til allra þeirra þátta sem liggja undir, bæði áætlananna og [[Forseti hringir.]]þess sem býr að baki, kostnaðarmódels, tekjugreininga, eftirspurnar o.s.frv.
Virðulegi forseti. Engum þarf að koma á óvart að ég taki til máls í umræðum um frumvarp er varðar ríkisábyrgð til Icelandair og segi að mér finnist það vont mál. Þeim sem hafa fylgst með mér og mínu pólitíska lífi fyrir og eftir formlega þátttöku í pólitík ætti ekki að koma á óvart að ég segi líka að mér finnist ekki einboðið að veita Icelandair ríkisábyrgð. Ég hef í gegnum tíðina, þá sjaldan sem slík mál hefur borið á góma hér á þingi, lagst gegn veitingu ríkisábyrgðar. Þó að ég hafi ekki verið komin inn á þing þegar Íslensk erfðagreining fékk ríkisábyrgð með sérstökum lögum gerði ég athugasemdir við það á þeim tíma. Eitt af fáum lagafrumvörpum sem ég hef lagt hér fram sem þingmaður laut einmitt að afnámi þeirra laga en þau hafði dagað uppi í lagasafninu og enn var í gildi ríkisábyrgð til handa Íslenskri erfðagreiningu löngu eftir að henni var ætlað að eiga við og alls kyns aðrar ríkisábyrgðir. Mér detta í hug ríkisstyrkir fyrir kísilver á Bakka o.fl. sem hefur ratað í umræðu og til afgreiðslu hér á þinginu og lúta að slíkri ábyrgð sem óneitanlega skekkir samkeppnisstöðu á markaði. Jafnvel þótt ekki sé mikil samkeppni á markaði skekkir slíkt markaðinn og er til þess fallið að menn í atvinnulífinu taki rangar ákvarðanir sem ekki eiga stoð í raunveruleikanum. Mönnum ætti því ekki bregða við það að ég komi hingað og nefni þetta. Í umræðunni í dag, sem hefur verið mjög fróðlegt að fylgjast með, hefur þingmönnum orðið tíðrætt um hið kerfislega mikilvægi Icelandair en ég hef ekki orðið vör við að menn útlisti nákvæmlega í hverju það felst. Ég spyr sjálfa mig: Hvað þýðir það? Jú, við tökum öll undir það að samgöngur til og frá landinu eru kerfislega mikilvægir innviðir. Ég held að það deili enginn um það. Fyrir okkur sem eyþjóð er það sérstaklega brýnt að flugsamgöngur til og frá landinu haldist uppi með öruggum hætti. En það er annað mál hvort eitt fyrirtæki getur talist svo mikilvægt í þeim efnum að fyrirtækið sjálft teljist kerfislega mikilvægt og svo mikilvægt að það kalli á margra milljarða ríkisábyrgð og jafnvel fjárstuðning. Ég þykist nokkuð viss um að ég geti haldið því fram að svo sé ekki. En þetta er einmitt það mál sem er til umræðu hér í þinginu og verður næstu dagana. Menn hafa svolítið verið að bera fyrir sig orðalaginu „kerfislega mikilvægt“ í öllu þessu. Ég get kannski skilið það. Ég held hins vegar að þetta mál sé miklu tilfinningaþrungnara en svo að það falli undir það. Þó að menn hafi ekki nefnt það hér er Icelandair svolítið tilfinningalegt fyrirtæki fyrir alla Íslendinga og ég hef stundum sagt að við höfum öll starfað fyrir Icelandair. Ef verið væri að setja í gang einhverja herferð gæti slagorðið verið: Við erum öll Icelandair. Þó að ég hafi aldrei verið á launaskrá hjá fyrirtækinu hef ég ótal sinnum staðið í þeim sporum á ferðalögum erlendis að vera að selja fólki sem er að fara yfir hafið, frá Evrópu til Ameríku eða í hina áttina, flugmiða með Icelandair. Ég hef bent því á kosti Icelandair og hvatt fólk til að eiga viðskipti við fyrirtækið, ekki af því að ég hafi haft nokkra hagsmuni af því heldur er það einhvern veginn komið úr uppeldinu og umhverfinu hér. Jafnvel þótt Íslendingar hafi bölsótast út í fargjöld fram og til baka þegar þeir kaupa sér flugfarseðla hér innan lands þá hef ég heyrt marga vera í mínum sporum þegar út í heim er komið, að agitera, ef ég má sletta þannig, eða tala fyrir þessu ágæta flugfélagi og því mikilvæga starfi sem það hefur haft með höndum í þágu okkar allra. Ég held því að þetta sé tilfinningalegt mál. Það var sagt við mig í gær, utan húss reyndar: Ef þú ætlar að tala á móti ríkisábyrgð fyrir Icelandair skaltu átta þig á því að það er eins og að ætla að vera vondur við fjölskyldumeðlim. Það er kannski svolítið svoleiðis. En maður verður að reyna og ég held að það sé mikilvægt fyrir þingið og fjárveitingavaldið, þar sem hagsmunir skattgreiðenda eru í húfi, að hefja sig yfir þessar tilfinningar. Mér koma líka til hugar þær tilfinningar sem börðust um í okkur við efnahagshrunið 2008, þegar í ljós kom að ástæðan fyrir því að allir þeir bankareikningar sem reyndust okkur svo erfiðir áratug á eftir, t.d. Icesave-bankareikningarnir, höfðu ekki verið fluttir úr landi á sínum tíma, þó að það hafi blasað við að það þyrfti að gera, var sú að rómantískar tilfinningar ýttu undir að þeir voru hafðir á landinu. Hvernig svo sem hv. þingmenn tala um fólk í atvinnulífinu þá er það raunverulegt fólk eins og við öll sem hefur tilfinningar og langflestir bera hag þjóðar sinnar fyrir brjósti og vilja leggja til samfélagsins og skilja eitthvað eftir sig í samfélaginu. Aðgerðir þessa fólks markast iðulega af þeim hvötum þótt hagnaðarvonin þurfi auðvitað að vera yfirsterkari. Menn nefna einnig að nú séu fordæmalausir tímar. Þá hlýt ég að spyrja: Af hverju er það? Hafa aðgerðir stjórnvalda t.d. gert þessa tíma fordæmalausari og aðstæður erfiðari en þyrfti að vera? Ég vil sérstaklega nefna þær aðgerðir sem farið var í við lokun landamæranna nú í ágúst, en 14. ágúst var í raun tekin ákvörðun um að loka landamærunum frá 19. ágúst og það þrátt fyrir að engar tölur bentu til þess að viðlíka veirubylgja væri að skella á landinu og var í vor. En allt að einu var þetta gert. Þá vil ég rifja það upp að í júní var farið í sérstakt átak, erlendar markaðsskrifstofur voru keyptar til að markaðssetja Ísland undir yfirskriftinni Ísland er opið, reyndar á ensku, en stuttu síðar var skellt í lás. Í umræðum um þetta frumvarp finnst mér vanta að ríkisstjórnin tali skýrt í þessum efnum og kynni fyrir þinginu hver stefnan er varðandi opnun landamæra. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi í dag og í gær, það sem er rétt, að hver dagur er mjög dýr og kostar mikið í þessu ástandi. Þó hefur það verið kynnt með útreikningum hagfræðinga að það sé allt í lagi að loka landinu vegna þess að þá verði allt í plús hér innan lands. Sem betur fer virðist ríkisstjórnin, ef fjármálaráðherra talar fyrir hennar hönd í þessum efnum, vera að átta sig á því að hver dagur er mjög dýr. Mér sýnist ákvörðunin sem tekin var um lokun landamæranna 14. ágúst hafa verið tekin í óðagoti. Ég tel brýnt að vinda ofan af þeirri ákvörðun og tel eðlilegt að gera það áður en frumvarp sem þetta er afgreitt. Hér er verið að biðja um aðstoð við flugfélag sem eru í raun allar bjargir bannaðar eins og staðan er í dag með þessum aðgerðum. Ríkið sjálft hefur kippt grundvellinum undan félaginu með þessari ákvörðun, og meðan menn tala þannig að þeir ætli jafnvel að hafa landamærin lokuð í marga mánuði, eins og sóttvarnalæknir sagði í viðtali fyrir nokkrum vikum en hefur nú sjálfur svo sem skipt um skoðun og undið örlítið ofan af þeirri spá sinni, þá held ég að það væri vel til fundið að hv. fjárlaganefnd fái það a.m.k. á hreint hvenær undið verði ofan af þessari aðgerð. Ég hef hvorki tíma né forsendur til að fara yfir reksturinn á þessu tiltekna fyrirtæki og ég tek hattinn ofan fyrir fjárlaganefnd fyrir að þurfa að gera það að einhverju leyti. Hv. fjárlaganefnd kemst ekki hjá því að kynna sér aðeins rekstur og forsendur þessara ákvarðana. Ég vil sérstaklega benda hv. fjárlaganefnd á að skoða nokkur atriði. Hér er lagt upp með það að tryggja hagsmuni ríkisins og frumvarpið um ríkisábyrgðina varðar bara 15 milljarða, 90% af viðbótarláni fyrir rekstrarláni. Ég sé hér í skjalinu að einnig er áætlað að félagið safni í fyrsta lagi að lágmarki 20 milljörðum í nýju hlutafé. Mér finnst skipta máli að fyrir liggi hvort það verði sölutryggt með einhverjum hætti og hvort það séu ríkisbankarnir sem ætli að sölutryggja það. Í öðru lagi kemur fram að félagið gerir líka ráð fyrir að það fái að nýju aðgang að rekstrarlánum sinna viðskiptabanka sem höfðu lokað fyrir lánveitingar til fyrirtækisins fyrir skömmu en ætla að opna þær aftur í ljósi þess möguleika að íslenska ríkið ætli að ábyrgjast viðbótarrekstrarlánalínu. En þessir bankar eru báðir ríkisbankar, Landsbankinn og Íslandsbanki, og mér finnst vera að safnast saman í hagsmuni ríkisins í peningum talið, mér finnst ekki alveg hægt að horfa bara á ríkisábyrgðarhlutann í þessu. Mér sýnist það vera 17 milljarðar sem verða að rekstrarlánalínum hjá bönkunum tveimur, Íslandsbanka og Landsbanka. Ég velti því fyrir mér og ég beini því til hv. fjárlaganefndar hvort það væri ekki þess virði að skoða hvort hagsmunum ríkisins væri ekki betur borgið ef það hefði verið gert að skilyrði að hluti eða jafnvel allt af þessum rekstrarlánalínum kæmi frá einkabanka en ekki tveimur ríkisbönkum. Þetta er nú eitt atriði, svona til að minnka áhættu ríkisins í þessu. Ég velti því líka fyrir mér hvernig hv. fjárlaganefnd ætlar að skoða samkeppnisstöðuna. Það eru fleiri fyrirtæki í myndinni, eitt íslenskt fyrirtæki í bígerð og önnur sem fljúga inn á þennan markað, og við vitum að ESA, Eftirlitsstofnun EFTA-ríkjanna, hefur gefið það út að það sé í lagi að veita þessa ríkisábyrgð. Það breytir því ekki að það kunna að vera önnur sjónarmið sem geta gert ríkið bótaskylt gagnvart öðrum aðilum á markaði. Mig langar líka til að beina því til nefndarinnar að fá það alveg á hreint hvernig lendingarleyfum í Bandaríkjunum er háttað. Því er haldið fram, af þeim sem um þetta véla, að það geti verið erfitt fyrir önnur félög að fá lendingarleyfi í Bandaríkjunum. Þess vegna sé mikils virði að halda Icelandair í gangi og ég legg þunga áherslu á það líka. Það atriði skiptir mjög miklu máli. Flugsamgöngur til Bandaríkjanna eru grundvöllur að öruggum flugsamgöngum til og frá Íslandi beggja vegna hafsins. Ég tel mikilvægt að það liggi fyrir hvort það er rétt sem haldið er fram að lendingarleyfi í Bandaríkjunum kosti blóð, svita og tár. Mér finnst það ólíklegt í ljósi þess að við höfum reynslu af því að WOW air flaug þangað stóran hluta af rekstrartíma sínum. Það þarf líka að skoða hvernig ríkisaðstoð hefur verið beitt erlendis. Það væri fróðlegt að sjá hvernig þessu er háttað í Evrópu. Við sjáum að það er verið að veita ríkisaðstoð til stórra og stöndugra félaga sem eiga mikið af eignum en vantar lausafé. Icelandair á ekki mikið af eignum. Ég held að það blasi við, það eru a.m.k. ekki mikil verðmæti í þeim eignum, nema kannski hótelbyggingum, nú til dags. Ég hef svo sem ekki forsendur til að fjalla um þetta en hvet hv. nefnd til að taka þetta allt til skoðunar. Ég vil samt segja að lokum að ég er mjög bjartsýn fyrir hönd íslensku þjóðarinnar um flugsamgöngur til og frá Íslandi, jafnvel í nánustu framtíð. [[Forseti hringir.]]En landið þarf auðvitað að vera opið til að sú bjartsýni nái fram að ganga.
Virðulegi forseti. Ég vil fagna sérstaklega þessum sjónarmiðum sem komu fram hjá hv. þingmanni. Ég held að það sé einmitt nauðsynlegt að hv. fjárlaganefnd fari mjög gaumgæfilega yfir þessar að mínu mati mjög markvissu ábendingar. Mér finnst hv. þingmaður vera, kannski ekki í fyrsta sinn, á svipuðum nótum og Pawel Bartoszek, borgarfulltrúi Viðreisnar. Hann skrifaði á Twitter um þrjár aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Í fyrsta lagi opnaði hún landið, í öðru lagi lokaði hún því og í þriðja lagi veitti hún flugfélagi ríkisábyrgð. Eftir að landinu var lokað er árfarvegurinn eiginlega að þrengjast í þá átt að það er erfitt að mínu mati að sneiða fram hjá ríkisábyrgð fyrir Icelandair nema til komi önnur gögn sem geti hjálpað til við aðrar leiðir. Við höfum ekki fengið að sjá það enn þá í stjórnarandstöðunni og mér finnst það vont. Mig langar að spyrja hv. þingmann eftir þessa innihaldsríku ræðu: Gerði hv. þingmaður fyrirvara við afgreiðslu málsins út úr þingflokknum eða mun hv. þingmaður þá greiða atkvæði á móti ef það kemur nokkurn veginn óbreytt úr fjárlaganefnd? Og í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að ég hef aðeins nefnt samkeppnisrekstur og lánalínan er veitt til allrar samstæðunnar og innan hennar eru einingar sem eru í miklum samkeppnisrekstri við aðrar ferðaskrifstofur þótt þeim hafi fækkað: Telur hv. þingmaður tryggt að ekki verði dregið á þá lánalínu og það fjármagn nýtt að hluta til í samkeppnisrekstur? Telur hv. þingmaður einhverja hættu á að lánið og ríkisábyrgðin fari í samkeppnisrekstur?
Hv. þingmaður er bjartsýnn ef hann heldur að ég upplýsi hér um hvernig mál eru afgreidd úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Það sem sagt er í þingflokki Sjálfstæðisflokksins helst í þingflokknum. Þó að hv. þingmenn séu oft spenntir fyrir því hvernig einstaka þingmenn greiða atkvæði, jafnvel áður en 1. umr. um málið er lokið, þá vil ég segja það sem ég hef sagt áður er ég er spurð um þetta: Ég vil auðvitað að málið fái þinglega meðferð og tek ákvörðun að henni lokinni, sérstaklega í þessu máli vegna þess að ég, eins og ég nefndi, er almennt ekki hlynnt ríkisábyrgð. Það þarf ekki að koma nokkrum manni á óvart en ég hef mikla samúð með flugrekstri almennt og viðurkenndi það meira að segja hérna áðan að bera tilfinningar í garð þessa blessaða fyrirtækis, Icelandair, sem ég hef aldrei nokkurn tímann unnið hjá og hef í sjálfu sér miklu oftar bölsótast út í vegna of hárra fargjalda heldur en nokkurn tímann hitt. En samt er það bara þannig og ég get ekki útskýrt af hverju ég ber einhverja tilfinningar til félagsins. Mér þætti bara gaman að vita hvort það sama á við um aðra hv. þingmenn vegna þess að ef það er þannig þá þarf það að liggja fyrir þannig að menn átti sig á því út frá hvaða sjónarmiðum menn taka hér ákvarðanir. Ég ætla að leyfa málinu að gerjast í hv. fjárlaganefnd og ber miklar væntingar til þeirra sem þar sitja. Hér var spurt líka hvort ég héldi að ríkisábyrgðin yrði notuð í samkeppnisrekstri. Það blasir bara við. Ef á hana reynir eða þessi lán, þá er það auðvitað til þess að fara í rekstur á þessu fyrirtæki og rekstur þess er allur í einhverri samkeppni á alls konar sviðum.
Virðulegur forseti. Hvað það atriði varðar held ég að fjárlaganefnd verði einhvern veginn að beina lánalínunni eingöngu að flugrekstrarhlutanum sem er í hvað minnstri samkeppni, og eftir ákvörðun ríkisstjórnarinnar í rauninni engri, þannig að það sé sagt. Þá erum við bara á svipuðum báti, ég og hv. þingmaður, það mun skipta mjög miklu máli hvernig verður unnið úr þessu máli í fjárlaganefnd og hvernig upplýsingar við fáum og hverju verður breytt því að ýmsu þarf að huga. Mér finnst ágætt að hv. þingmaður sýni ákveðnar tilfinningar. Ég fagna því og fagna því líka að tilfinningar séu dregnar inn í þetta af því að ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, að hluta til eru tengslin við Icelandair háð tilfinningum, kannski í beinum tengslum við þessa setningu, „velkomin heim“, eftir lok flugferðar hingað til landsins. Það er hluti af dæminu en er ekki stærsta breytan. Það er ábyrgðarhluti hjá okkur að mínu mati í þinginu hvernig við tryggjum stofnbrautirnar inn og út úr landinu. Er Icelandair best til þess fallið? Hvernig tryggjum við mannauðinn, þekkinguna og reynsluna hjá félaginu sem er algerlega óumdeilt að er mikil? Það eru verðmæti sem við megum ekki glata. Allt eru þetta mikilvægar breytur, líka hin tilfinningalega sem hv. fjárlaganefnd þarf að skoða og fara yfir, enda er fólk mikilla tilfinninga á þeim bænum.
Virðulegur forseti. Ekki má heldur gleyma því að Icelandair er stór vinnustaður, einn sá stærsti á landinu og allir þekkja einhvern eða eiga einhvern að sem vinnur þar þannig að þrýstingur á menn kemur úr ýmsum áttum. Það er líka það sem ég á við með tilfinningum en eins og ég sagði í ræðu minni skiptir máli að menn hefji sig upp yfir tilfinningar og reyni að leggja ískalt mat á aðstæðurnar allar. Af því að hv. formaður fjárlaganefndar situr hér þá er auðvitað engin pressa en það veltur allt á því hvað kemur út úr nefndinni og þeirri skoðun. Ég get svo sem ekki bætt neinu við það. Ég held að þetta þurfi að skoðast í því stóra samhengi. Ég held að það sé engum vafa undirorpið að mjög margir geta tryggt flugsamgöngur til og frá Íslandi. Ég held að það þurfi enginn að velkjast í vafa um það nú á dögum. Tugir flugfélaga hafa flogið síðustu ár til og frá landinu. Menn skipta um kennitölur á fyrirtækjum á örskömmum tíma. Rekstraraðilar koma og fara, fyrirtæki koma og fara og það á við um flugbransann og flugumhverfið eins og aðrar atvinnugreinar. Það þarf líka að hafa í huga, hv. þingmaður, hverjir eru best til þess fallnir að tryggja þær samgöngur. Það er rétt að menn hafi það í huga utan þings og innan að í öllu falli er það þannig að við hv. þingmenn erum, held ég, í mjög litlum færum til að meta hverjir eru best til þess fallnir að reka flugfélag á Íslandi. Þess vegna vil ég helst að markaðurinn [[Forseti hringir.]]taki þá ákvörðun fyrir okkur.
Virðulegur forseti. Það var mjög áhugavert sem kom fram í ræðu hv. þingmanns um kerfislega mikilvæg fyrirtæki og kerfislega mikilvæga þjónustu. Við höfum talað um lög um ríkisábyrgðir og hversu úreld þau virðast vera og þetta vakti hjá mér spurningar. Ég afsaka smáútúrdúr en þetta skiptir máli varðandi Icelandair og fleiri fyrirtæki í þessari stöðu. Við erum tiltölulega nýbúin að gera breytingar á póstlögum varðandi Íslandspóst og það er ákveðin kerfislega mikilvæg þjónusta. Þar útveguðum við ákveðna alþjónustukvöð sem leysir það vandamál hvernig kerfislega mikilvæg þjónusta er veitt og hvernig að henni er staðið o.s.frv. Þessi samanburður kemur upp í hugann á mér vegna þess að hérna erum við með kerfislega mikilvæga þjónustu, það er enginn vafi um það, og við lendum í því að þetta er kerfislega mikilvægt fyrirtæki sem veitir þjónustu. Er þá ekki eitthvað úrelt í samkeppnislögum okkar eða svokölluðum „antitrust“-lögum eins og fóru í gegn í Bandaríkjunum fyrir nokkrum áratugum síðan þar sem var gerð mikil uppstokkun til þess að vernda samkeppnisstöðu og hindra einokun? Við erum alltaf í þessari togstreitu milli stærðarhagkvæmni sem veldur ákveðinni einokun sem eyðileggur markaðinn og reynum þá að draga það til baka, frá stærðarhagkvæmninni o.s.frv. Ef við lendum í því að kerfislega mikilvæg þjónusta er komin undir kerfislega mikilvæg fyrirtæki, er þá ekki eitthvað að samkeppnislögunum?
Virðulegur forseti. Við hv. þingmann vil ég bara segja: Mæltu manna heilastur, þegar hann víkur að þeim möguleika að samkeppnislöggjöfin sé orðin úrelt. Hún er kannski ekki úrelt, ég er ekkert endilega viss um það, en það er margt í samkeppnisréttinum sem menn hafa ekki hugsað alveg til enda. Það er þannig. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir og ég er sammála honum í því að það er auðvitað eitthvað ankannalegt ef menn ætla að endilega að einblína á fyrirtæki sérstaklega. Samkeppnisrétturinn er líka þannig að þar er fjallað mikið um tilteknar vörur. Það getur verið áralöng deila fyrirtækja við samkeppnisyfirvöld, og kostað þau hundruð milljónir króna, um það hvort ein vara sé svokölluð staðkvæmdarvara annarrar vöru. Þetta getur skipt mjög miklu máli, bara upp á líf eða dauða tiltekinna fyrirtækja, að skilgreina hvort fyrirtækið er í markaðsráðandi stöðu og hvernig það megi haga sér. Það er nú eitt í þessari samkeppnislöggjöf sem þarf að endurskoða og það sama má kannski segja um það ef menn ætla að líta á tiltekin fyrirtæki þannig að þau séu grundvöllur þess að veita einhverja þjónustu. Það þarf að rökstyðja það sérstaklega að eitthvert fyrirtæki sé svo kerfislega mikilvægt að enginn annar geti veitt þjónustuna. Það sem ég vildi sagt hafa er að til þess að fyrirtæki verði talið kerfislega mikilvægt þá þarf það að vera þannig að það sé bókstaflega enginn annar sem getur veitt þjónustuna. Það kann að vera þannig í þessu máli með Icelandair að ekkert annað flugfélag fái lendingarleyfi í Bandaríkjunum. Það kann að vera þannig. Ég þekki það ekki. Það er þess vegna sem ég beini því til hv. fjárlaganefndar að skoða það sérstaklega.
Virðulegi forseti. Þessi tvö atriði eru náskyld, annars vegar lög um ríkisábyrgðir, sem eru úreld, og hins vegar samkeppnislög. Í lögum um ríkisábyrgðir er fjallað sérstaklega um það hvaða áhrif ríkisábyrgðin hefur á samkeppni þannig að það er ekki svo fjarri lagi að við hugsum um þetta. Hvernig getur fyrirtæki orðið kerfislega mikilvægt, bara af því að það veitir kerfislega mikilvæga þjónustu? Er það þá ekki komið í einokunarstöðu sem er samkeppnisvandamál? Og ef við veitum kerfislega mikilvægu fyrirtæki ríkisábyrgð til viðbótar við einokun erum við þá ekki á hálum ís? Ég velti þessu fyrir mér því að við í fjárlaganefnd fengum gesti í morgun sem sögðust vera tilbúnir til að dekka þessa þjónustu, sem er svo mikilvægt að halda og tryggja flugferðir til og frá Íslandi. Erum við kannski að hugsa um möguleika á lausn sem væri svipuð og hjá Póstinum, ákveðna alþjónustukvöð? Hver veit? Var sá möguleiki skoðaður? Það er fyrsti möguleikinn sem við í fjárlaganefnd þurfum að skoða og spyrja hvaða möguleikar voru skoðaðir. Ef margir möguleikar voru skoðaðir er það frábært, þá fáum við umfjöllun um kosti og galla hvers möguleika. Ef það var bara einn möguleiki skoðaður, er það ekki dálítið ámælisvert? Við fréttum það á fundi með fjármálaráðuneytinu í Hörpu um daginn að möguleikinn um hlutafé hefði t.d. verið sleginn mjög fljótt út af borðinu og var í rauninni ekkert með í öllu ferlinu. Af hverju? Við í fjárlaganefnd þurfum að byrja á því að spyrja: Hvaða möguleikar voru í boði og getið þið sagt okkur hverjir voru kostir og gallar hvers möguleika fyrir sig?
Virðulegur forseti. Ég hvet hv. þingmann að spyrja þeirra spurninga sem hann telur þörf á að spyrja. En þar sem honum er samkeppnisrétturinn hugleikinn og einokunarstaða þá er það þannig í samkeppnislöggjöfinni, og það er nefnilega svolítið magnað, að einokunarstaða skapast aldrei nema fyrir tilstilli hins opinbera. Fákeppni er allt annað. Einokunarstaða skapast ekki nema fyrir tilstilli hins opinbera. Dæmi um það eru t.d. úthlutanir ríkisins á einhverjum leiðum, hvort sem er í flugi eða rútuferðum, einhverjum sérleyfum. Þannig skapast einokunarstaða. Það er einmitt það sem samkeppnisrétturinn neitar oft að horfast í augu við; einokunin verður ekki leyst með einhverjum samkeppnisaðgerðum, það þarf að leysa hana með því að ríkið dragi sig út úr rekstri eða hætti að einoka aðstöðuna. Ég tæki því fagnandi ef hingað inn á þing myndi rata næsta vetur enn og aftur t.d. frumvarp hæstv. atvinnuvegaráðherra um breytingar á samkeppnislögum, sem mér finnst reyndar ganga allt of skammt. Ég tel mjög brýnt að það fari fram heildarendurskoðun á samkeppnislöggjöfinni. Í þessu máli sérstaklega, með ríkisábyrgð, er það líka alveg rétt að öll ríkisaðstoð getur hjálpað til við að búa til fákeppni, draga úr samkeppni. Það er nú þess vegna sem þessir þættir eru skoðaðir í því ljósi og ég hef fulla trú á því að málið verði skoðað í því ljósi. Að endingu vil ég hins vegar leggja á það áherslu að ríkið sjálft sé ekki að búa til aðstæður sem gera það erfitt fyrir Icelandair að hefja starfsemi og rekstur á ný. Ég hef fulla trú á að Icelandair geti gert það ef [[Forseti hringir.]]aðstæðurnar eru fyrir hendi og landinu hér sé ekki í raun lokað fyrir ferðamönnum.
Forseti. Mér hefur fundist þetta vera nokkuð góð umræða. Hér er búið að spyrja margra mjög mikilvægra spurninga sem ég treysti að fulltrúar í hv. fjárlaganefnd fari með inn á nefndarfund og reyni að fá svör við. Ég hef ekki skynjað annað en að við séum öll einhvern veginn að reyna að komast að því hver sé hin sanna rétta leið í málinu því að þetta er ekki óskastaða fyrir neinn. Það er enginn sem óskaði þess að það þyrfti á einhvern hátt að beita ríkissjóði, hvort sem væri með ábyrgð sem vonandi kemur ekki til eða einhverjum öðrum leiðum, til að bjarga einkafyrirtæki. Það var enginn sem óskaði þess. En þegar það fóru að berast fregnir af slæmri afkomu, sérstaklega í Covid í vor, þá var þetta töluvert rætt í þingsal og margir sem þýfguðu ríkisstjórnina um svör við því hvernig ætti að koma Icelandair til bjargar vegna kerfislægs mikilvægis fyrirtækisins. Hér var talað um tilfinningar til Icelandair. Ég tengi ekki við það. Ég hef ekki tilfinningar til kapítalísks fyrirtækis, það er bara þannig. Það getur vel verið að hv. þm. Sigríður Á. Andersen, sem talaði á undan mér, hafi þær en ég hef þær ekki. Mér er alveg sama hvað fyrirtækið heitir sem flýgur með mig út í heim, ef ég gerist svo djarfur að gera það einhvern tíma. Mér er alveg sama hvers lenskir kapítalistarnir sem græða á því flugi eru. Fyrir mér er þetta ekki tilfinningamál. Mér er hins vegar ekki sama hvort þjóðin, fólkið, við, hafi aðgang að þessari þjónustu eða ekki sem eyland úti í ballarhafi. Fyrir mér er þetta rosalega einfalt mál, eins og kannski allt of margt í lífinu. Mér finnst verkefnið sem við stöndum frammi fyrir vera eftirfarandi: Hvernig tryggjum við það á sem útlátaminnstan hátt að það verði flugrekstur í gangi hérna núna og hann verði það áfram og það verði tækifæri til þeirrar viðspyrnu sem við öll viljum fara í, þegar við ætlum að fara í vörnina og koma okkur upp úr þessu ástandi? Hver er einfaldasta leiðin til þess? Ég held að við séum öll raunverulega að reyna að finna þá leið og sum okkar telja að sú leið felist í því að íslenska ríkið eignist hlut í félaginu, alveg gilt sjónarmið, og einhverjir telja að það gerist bara, að markaðurinn sjái um það, sem er líka gilt sjónarmið. Við höfum talið að þetta sé útlátaminnsta leiðin. Einhverjir telja að svo sé ekki en ég skynja það mun fremur að við séum að spyrja spurningarinnar: Er þetta rétta leiðin? En hvað erum við að gera? Það sem ég er svo ánægður með við þessa leið er að hér er verið að veita heimild til ríkisábyrgðar sem mögulega kemur aldrei til. Sú staða getur komið upp að það fari ekki ein einasta króna út úr ríkissjóði með þessari leið. Aðrar leiðir sem stungið var upp á þýða jafnvel að það þurfi strax að fara peningar úr ríkissjóði, peningar sem við þurfum nauðsynlega á að halda í önnur mikilvæg verkefni. Það fannst mér plús við þessa leið. Svo finnst mér mikill plús við þá leið að hér eru settir mjög strangir skilmálar, gríðarlega umfangsmiklir skilmálar um hvað þurfi að gera til að af umræddri ríkisábyrgð geti orðið. Það er meira að segja ábyrgðargjald á meðan lánalínan er í gildi. Ég ætla, forseti, að fá að tala aðeins um skilmálana. Mér finnst þeir aðeins hafa legið óbættir hjá garði í umræðunni og einstaka þingmaður talaði eins og það væru engin skilyrði fyrir þessari leið. Því er ég algerlega ósammála því að skilyrðin eru það ströng, ef svo má segja, að margir hafa gagnrýnt að þau séu allt of ströng, þau séu það ströng að beinlínis sé verið að ganga það langt að núverandi hluthafar séu þynntir út. Það hefur verið gagnrýni frá markaðnum að skilyrðin séu allt of ströng. Ég er hins vegar hinum megin. Mér finnst skilyrðin mjög góð af því að ég lít á mig sem vörslumann ríkissjóðs hér og að við séum að finna leiðina sem tryggir samgöngur við landið, sem tryggir það að fólkið í landinu geti notið þeirrar þjónustu sem fyrirtækið býður upp á, bæði fólksflutninga en einnig vöruflutninga, öryggisins sem það býður upp á og viðspyrnunnar sem við ætlum okkur að fara í. Hér eru gríðarlega umfangsmiklar tryggingar, með leyfi forseta: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri endurgreiðslu ábyrgðarþega […] setur ábyrgðarþegi, og eftir atvikum, dótturfélög þess, að lágmarki að veði, vörumerki sitt, vefslóðir, bókunarkerfi og lendingarleyfi í London og New York […], eins og nánar verður útfært …“ Þetta er flugfélagið í raun. Þetta eru ekki flugvélarnar, þær eru kannski ekki heldur svo mikils virði, ég veit það ekki. En þetta er í raun flugfélagið sem sett er að veði. Hv. fjárlaganefnd hlýtur að spyrja spurninga sem Ríkisendurskoðun hefur velt upp, svo dæmi sé tekið, hvernig komust þau að þessari niðurstöðu? En ég lít svo á að hér sé verið að setja eins tryggt veð og mögulegt er. Það eru gríðarlega ströng skilyrði fyrir því hvað lántaki má gera meðan þetta er í gangi, ef af verður. Honum er „óheimilt að greiða arð, lækka hlutafé eða kaupa eigin hluti, eða gera annað sem felur í sér að fjármunum eða eignum félagsins er ráðstafað til hluthafa eða tengdra aðila.“ Þetta eru býsna ströng skilyrði. Það er líka skilyrði að höfuðstöðvar móðurfélags og flugrekstrar verða á Íslandi, sem þýðir hvað? Jú, íslenskir kjarasamningar. Við fylgdumst öll með því sem gerðist hér í sumar og fordæmdum það mörg þegar Icelandair hagaði sér á þann svívirðilega hátt sem það gerði gagnvart flugfreyjum. Hér er verið að tryggja að það verði íslenskir kjarasamningar og það viljum við öll, ég hef ekki skilið annað á umræðunni, að höfuðstöðvar móðurfélags og flugrekstrar verði hér. Það eru ýmsir fleiri skilmálar, forseti, sem settir eru, til að mynda takmörkun á nýtingu lánsins. Það eru ekki bara þessir skilmálar heldur líka skilmálar um í hvað megi nota fjármunina komi til þess: „Lántaka skal eingöngu heimilt að nýta lán samkvæmt samningunum til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði lántaka í samræmi við rekstraráætlun félagsins. Til almenns rekstrarkostnaðar teljast m.a. laun og launatengd gjöld, rekstraraðföng, leiga, önnur rekstrartengd gjöld, samningsbundnar afborganir og vaxtagreiðslur í samræmi við rekstraráætlun, olíuvarnir vegna vöru- og þjónustuviðskipta, endurgreiðslur til viðskiptavina, og reglubundið viðhald.“ - Þetta er listi yfir það í hvað má nota fjármunina. Svo er ákvæði um að þessir samningar fari fyrst út: „Kveða skal á um í samningunum að lántaka beri að greiða lán skv. samningunum eins fljótt og kostur er og skulu endurgreiðslur af lánunum hafa forgang til 75% af lausu fé hjá lántaka sem myndast í rekstri, […] Fyrirframgreiðsla vegna bættrar stöðu lántaka skal nánar útfærð í samningunum.“ Það er með öðrum orðum, að mínu viti, verið að tryggja eins vel og hægt er í þeirri óvissu sem við búum við núna að komi til þess að ríkisábyrgðin taki gildi verði tryggingin fyrir því að þeir fjármunir skili sér til baka sem best. Og jafnvel meira en bara þeir fjármunir því að eins og ég nefndi áðan er ábyrgðargjald á þessu. Ég held að það sé býsna vel um þetta búið. En síðan vonum við að sjálfsögðu að til þess komi ekki að það verði að virkja ríkisábyrgðina. Fyrir mér er þetta sú leið, eins og ég sagði áðan, sem er útlátaminnst. Þetta er sú leið sem lætur fjármagnseigendurna, hverjir sem þeir eru, einkaaðilar, lífeyrissjóðir eða hverjir það eru sem núna eiga fyrirtækið, að mestu um að setja í það aukið hlutafé. Nefnd hefur verið hægri/vinstri leið í því samhengi. Mér finnst ekkert vinstri í því að ríkið verði óvirkur eigandi að hluta í einkafyrirtæki. Mér finnst ekkert vinstri við það. Þar sem ríkið hefur stigið inn í flugrekstur hefur sagan sýnt að það er mjög erfitt að komast út úr honum aftur. Það er engin trygging fyrir því, þó að ætlunin sé að vera tímabundinn hluthafi, að hægt sé að losna við þann hlut þannig að vel fari. Það sem er svo líka lykilatriði er að áhættan er í raun minni ef ríkið er kröfuhafi en ekki hluthafi ef illa fer, sem við vonum að sjálfsögðu að gerist ekki. Ef illa fer er staðan sú að hluthafar eru aftar í röðinni en kröfuhafar. Þegar þú ert lánardrottinn ertu framarlega í röðinni þegar búi er skipt. Ef lánardrottinn er með veð eða önnur tryggingarréttindi í eign er kröfunni fullnustað með sölu eignarinnar. Þetta gerist ekki með hluthafa. Það er enn ein röksemdin í mínum huga fyrir því að það sé skynsamlegra að fara þessa leið heldur en að kaupa hlut í fyrirtækinu, hvort sem ætlunin er að það verði tímabundið eða til langframa. Ég held að ef fólk hefur hugmyndir um að ríkið reki flugfélag sé einfaldara að byrja frá grunni, og ég er ekki að leggja það til hér því að ég held að okkar bíði ótal verkefni næstu ár þar sem við þurfum á hverri einustu krónu ríkissjóðs að halda. Ég hlakka til að heyra hvernig hv. fjárlaganefnd gengur með þetta mál því að mér finnst þingmenn almennt hafa komið fram með mjög góðar og gagngerar spurningar sem þarf að svara mörgum hverjum - eða ekki mörgum hverjum, svo ég leiðrétti sjálfan mig, ég ætla ekki að búa til lista yfir hverjum þeirra þarf að svara, heldur öllum. Ég hlakka til að sjá hvernig hv. fjárlaganefnd tekst á við þetta. En ég ítreka enn og aftur það sem ég sagði í upphafi: Ég held að við séum í stöðu sem ekkert okkar óskaði sér að vera í. Verkefni okkar er fyrir mér það að finna einföldustu og skilvirkustu leiðina.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þessi orð hv. þingmanns um að finna einföldustu og skilvirkustu leiðina. Að við finnum bestu leiðina. Þess vegna hef ég verið að spyrja um hvaða leiðir hafi verið í boði þegar allt kemur til alls því að, eins og fram kemur í lögum um opinber fjármál, þá er tekið fram þegar hið opinbera ákveður að gera eitt umfram annað, að þetta hafi verið valmöguleikarnir sem voru í boði. Við völdum þennan valmöguleika af því að hann er bestur út af þessu o.s.frv. Í augnablikinu erum við ekki með það í höndunum af hverju aðrar leiðir voru góðar eða slæmar, hverjir voru kostir og gallar þess að fara eða fara ekki hlutabréfaleiðina eða að fara eða fara ekki t.d. alþjónustukvaðaleiðina eða hvað annað sem var í boði. Að fenginni reynslu finnst mér ekki ólíklegt að þær leiðir sem skoðaðar voru gaumgæfilega hafi ekki verið svo margar, jafnvel hafi bara verið tekin ákvörðun tiltölulega fljótlega um þessa leið og það stillt fram og til baka hversu margir milljarðar þetta þyrftu að vera og þar fram eftir götunum, í staðinn fyrir að bera þetta saman við einhverja aðra möguleika. En það kemur þá væntanlega í ljós í vinnslu nefndarinnar þegar ráðuneytið reynir að svara hvaða leiðir voru skoðaðar. Það hefur ekki svarað því enn þá. Mig langaði bara að ítreka það, af því að hv. þingmaður segir að hann vilji að besta leiðin sé valin, hvort það komi ekki stuðningur frá þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna, bara almennt séð, og eins í fjárlaganefnd, og skýr svör við því. Reynslan er að svörin eru ekki gríðarlega skýr.
Forseti. Ég sit ekki í hv. fjárlaganefnd þannig að að einhverju leyti hefur hv. þingmaður meiri upplýsingar um þetta en ég. Ég skildi það á umræðunni hér áðan að komið hefði fram að fljótlega hefði hlutafjárleiðin verið afskrifuð þannig að það hefur beinlínis komið í ljós að sú leið hafi verið skoðuð. Ég er ekki með tæmandi lista yfir hvað annað hefur verið skoðað. Hins vegar vil ég segja það, forseti, að í besta heimi allra heima, þar sem við erum ekki í miðjum heimsfaraldri, og þar sem við búum við þær aðstæður að hver dagur getur skipt máli, þar sem verkefni stjórnvalda eru það ærin að þau duga - ja, mig langar að segja fjögur, fimm kjörtímabil en við klárum á örfáum mánuðum, þá gildir líka að vinna hratt. Þetta er ekki tíminn þar sem við setjumst niður með excel-skjölin okkar og skoðum allt sem okkur dettur í hug að skoða þannig að við eyðum í það öllum þeim tíma sem við teljum okkur þurfa, af því að það er alltaf hægt að finna einhverja aðra leið sem þarf líka að skoða. Í krísustjórnun þarf að vinna hratt. Það þarf að leggja það fljótt niður fyrir sér hverjir valkostirnir eru. Það þarf að skoða það fljótlega, finna bestu leiðina, eins og við gerum hér, og síðan þarf að hafa kjark til að fara þá leið.
Virðulegi forseti. Ég tek hjartanlega undir það. Þá þarf einmitt að leggja fram valkostina á mjög hraðan og öruggan hátt. Ég er einfaldlega að spyrja um hverjir valkostirnir hafi verið sem í boði voru þegar allt kemur til alls. Þegar maður vinnur hratt byrjar maður á því að safna saman eins mörgum hugmyndum og maður getur og vinnur síðan hratt úr þeim, hendir sumum frá sér mjög fljótt, eins og greinilega var gert með hlutabréfaleiðina, aðrir valkostir lifa kannski aðeins lengur. Á meðan verið er að safna aðeins fleiri gögnum um álitlegu kostina. Spurningin er: Hvaða álitlegu kostir lifðu af? Hversu lengi lifðu þeir af í ákvarðanaferlinu? Því að við höfum heyrt að þetta samtal við Icelandair hafi verið í gangi síðan í mars. En það eru nokkrir mánuðir liðnir, það er væntanlega þó nokkuð af hugmyndum sem búið er að velta upp á þeim tíma. Þetta er ekki það mikil krísustjórnun. Við erum að tala um eina viku sem þingið fær, en þetta samtal er búið að vera í gangi í nokkra mánuði. Okkar hlutverk er þetta: Allt í lagi, við fáum bara viku en þið eruð búin að vinna með þetta í nokkra mánuði. Sýnið okkur gögnin sem búið er að vinna með í alla þessa mánuði svo við getum tekið ákvörðun um þetta á viku. Við erum tilbúin í verkefnið, að vinna það hratt og vel, að sjálfsögðu, en komið þá alla vega með gögnin sem liggja undir. Hv. þingmaður talaði hér og dásamaði þessa leið. Þar með hlýtur hv. þingmaður að hafa eitthvað til að bera hana saman við því að ef þetta er eina leiðin eru aðrir valkostir ekki teknir svo mikið til greina. Þetta gæti verið mjög góð leið, ég skal alveg taka undir það, skilmálarnir líta alveg ágætlega vel út, en það gæti alveg verið til leið sem lítur miklu betur út ef við myndum fá að sjá hana. Ég hef ekki fengið að sjá hana þannig að ég veit ekki hvort þetta er satt eða ekki. Ég er bara segja að þetta sé möguleiki, það er vandamálið sem ég stend frammi fyrir.
Forseti. Ég er búinn að hlusta á hv. þingmann halda þessar andsvararæður sínar við alla stjórnarþingmenn, held ég, og ég verð æ meira hissa, en aldrei meira hissa en nú. Í fyrsta lagi var ég ekki endilega að dásama þessa leið þannig að mér fyndist hún sú besta í öllum heiminum. Mér finnst þetta vera skynsamleg leið í þessari stöðu, en að ég geti ekki talið að einhver leið sé skynsamleg fyrr en ég er búinn að skoða allar aðrar leiðir - það er veruleiki [[Gripið fram í.]]sem ég skil ekki, að ég geti ekki dásamað þessa leið öðruvísi en að ég sé búinn að útiloka aðrar. Það var nokkurn veginn það sem hv. þingmaður sagði. Ég get alveg farið í bíó og fundist bíómyndin sem ég er að horfa á mjög góð, og dásamað hana, án þess að ég sé búinn að horfa á þúsund aðrar bíómyndir eða allar aðrar bíómyndir. Við fáum ekki einar þrjár til sex útgáfur af lögum og frumvörpum í hvert skipti sem þurfum að taka ákvörðun, og útilokum svo þangað til eitt er eftir. Þessi lög eru best. Svona virkar það ekki. Þetta virkar kannski í einhverjum excel-skjölum í tölvu. Ég nálgast þetta öðruvísi en hv. þingmaður. Ég nálgast þetta með fyrstu spurningunni, eins og ég reyndi að koma að í mínu máli: Hver er besta, útlátaminnsta leiðin til þess að ná þessu markmiði? Hvað er það sem ég vil ná fram? Ég vil helst ná því fram að þurfa aldrei að fá krónu út úr ríkissjóði. Ef við finnum leið til að það gerist, er það þá ekki fínt? Mér finnst það. Þetta er sú leið sem ég hef séð sem getur uppfyllt allar þær óskir sem ég hef í þessu erfiða máli, í þessari stöðu sem enginn vill vera í. Ef mér er sýndur vegur milli tveggja staða þá fer ég hann stundum af því að ég veit að hann leiðir mig þangað sem ég vil fara án þess að ég sé búinn að setjast yfir Google Maps og skoða allar aðrar leiðir á milli A og B.
Hæstv. forseti. Þessi umræða hefur verið athyglisverð og það er rétt að geta þess að þetta mál rekur hingað inn af sömu ástæðu og mörg önnur mál sem tengjast faraldrinum sem nú geisar, þ.e. vegna ákvörðunarfælni ríkisstjórnarinnar og vegna þeirrar áráttu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að útvista ákvörðunum eitthvert annað. Þetta kom berlega fram áðan, t.d. í máli hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé í andsvari þar sem hann minntist á það að ríkisstjórnin hefði valið leið fimm af níu sem sóttvarnalæknir hefði lagt upp. Það er ekki endilega sanngjarnt að leggja það á sóttvarnalækni eða einhvern annan embættismann að koma með niðursoðnar tillögur, klárar, og að stjórnmálamenn þurfi ekki að taka ákvarðanirnar. Aðalstarf stjórnmálamanna og aðalverkefni er að taka ákvarðanir. Þær eru svei mér ekki allar réttar, sumar eru rangar, en við sitjum uppi með það að þurfa að taka þessar ákvarðanir og bera ábyrgð á þeim. Hvað gerist annars? Ef t.d. þessi breyting á landamærunum sem var gerð á fimmtudaginn í síðustu viku reynist algert klúður og í febrúar þegar sést að mörg hundruð fyrirtæki hafa lagt upp laupana og þúsundir manna hafa bæst á atvinnuleysisskrá hvað ætla menn að gera þá? Reka sóttvarnalækni? Herra forseti. Mér finnst þetta mesti ljóðurinn á því sem ríkisstjórnin er að gera og við fáum annan skammt á eftir. Við fáum framlengingu til tveggja mánaða á úrræði sem var sett á í vor og því miður hefur þetta gengið svona. Ríkisstjórnin er svo ráðvillt og án stefnu að hún er að taka flikk flakk og heljarstökk úti um allt, vegna þess að það skortir markmið, markmiðasetningu, og það skortir skýra stefnu. Nú ætla ég að segja eitt. Þannig er að þetta mál sem við erum að ræða, við erum að ræða tvö mál og þá einkanlega eitt, er um ríkisábyrgð til handa Icelandair. Það er miklu meiri þörf á þessari ríkisábyrgð í dag heldur en var fyrir tíu dögum síðan. Af hverju? Jú, vegna þess að ríkisstjórnin lokaði landinu aftur á fimmtudaginn í síðustu viku. Og svo vill til að sá sem hér stendur var á leiðinni til landsins þennan fimmtudag. Ég skoðaði flugið sem við áttum að fara með til Íslands og á miðvikudegi var flugvélin sneisafull. Þegar við mættum um borð var hún setin að 40%. Þetta er bara eitt flug, herra forseti. Þarna voru 80 manns sem höfðu hætt við á síðustu stundu að ferðast til Íslands út af því að þar hafði allt í einu verið breytt um stefnu og landamærunum lokað á ný. Hvað með ferðaþjónustuna, sem sumir virðast líta á sem einhvern holdgerving LÍÚ í ferðamennsku og tala niður til, sem er reyndar atvinnuvegur sem hefur skapað okkur gríðarlegar tekjur undanfarin ár og um 25.000 manns starfa fyrir? Ætlum við bara að láta þetta allt saman leka niður vegna þess að við þorum ekki að taka ákvarðanir? Það blasir við að ríkisstjórnin var ekki einhuga í síðustu viku um að loka landinu aftur. Það kemur t.d. fram í máli hæstv. ferðamálaráðherra að hún er ekki glöð með þá ákvörðun. Síðan langar mig að nefna tvö atriði í viðbót. Mér brá við í morgun þegar hæstv. forsætisráðherra sagði í andsvari í umræðum um það sem ríkisstjórnin vill gera að það væri til skoðunar að opna landið aftur í næstu viku. Ég verð að segja, herra forseti: Við hverja heldur ríkisstjórnin að hún sé að tala? Heldur ríkisstjórnin að það sé hægt að skrúfa frá og fyrir ferðamennsku á svona tíu daga fresti, eftir því hvernig landið liggur? Það er næsta víst að á tímabilinu frá því núna og þangað til í vor munu örfá ef nokkur erlend flugfélög fljúga til Íslands vegna þess að þau treysta ekki íslensku ríkisstjórninni og íslenskum stjórnvöldum. Sama á við ferðaskrifstofur, þær munu ekki selja ferðir til Íslands vegna þess að þær treysta ekki á ástandið hérna. Förum aðeins yfir ástandið hér. Hæstv. ferðamálaráðherra sagði að það væri rétt að kanna hvernig Nýsjálendingar hefðu farið að. Ég hefði haldið að það væri nærtækara að sjá hvernig nágrannar okkar, Danir, hafa farið að. Í Danmörku er núna svipað smithlutfall í þessari svokallaðri annarri bylgju farsóttarinnar. Þeir eru með u.þ.b. jafn mörg smit miðað við höfðatölu og við. Danir hafa ekki loka landamærum sínum. Þeir hafa hins vegar alvörulandamæraeftirlit, bara svona gamaldags eins og var áður, þar sem þeir sem koma til Danmerkur eru spurðir - eins og Roy Rogers var spurður hjá Halla og Ladda - hvað þeir séu að gera hérna, hvert þeir séu að fara, í hvaða tilgangi, hvar þeir ætli að gista og hversu lengi og síðan er þeim hleypt í gegn. Mér finnst einboðið að það hafi verið skynsamlegt að taka upp skimun á landamærum, þ.e. eina skimun. Menn hafa talað um kostnaðinn af þessum skimunum versus kostnaðinn við eftirlit með þeim sem eru skimaðir og síðan hleypt inn í landið. Ég held að við ættum að vega þetta svolítið saman vegna þess að með því að skima einu sinni kemur í ljós hvort einhver er með undirliggjandi smit eður ei, ef hann er með smit þá hleypum við honum inn í landið með því skilyrði að hann láti vita hvar hann ætlar að vera. Ef hann gefur ekki réttar upplýsingar og það þarf að elta hann uppi er hægur vandi að vísa slíkum einstaklingi frá. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í morgun að búið væri að skipa starfshóp til þess að kanna hvaða áhrif t.d. lokun landamæra eins og í síðustu viku hefur á efnahagslífið o.s.frv. Mér datt bara í hug þegar ég heyrði þetta, og ég ætlaði fyrst ekki að trúa því: Myndu menn skera niður þorskstofninn, eða veiðar úr honum, um 20% og skipa síðan nefnd til að tékka á því hvaða hagræn áhrif það hefði? Þetta er algerlega út í hött, herra forseti, og aðeins dæmi, því miður, um að ríkisstjórnin er ákvörðunarfælin og hefur ekki skýra stefnu til að vinna eftir. Hún sér því miður ekki endamarkið en það er akkúrat það sem okkur vantar núna. Við þurfum að sjá endamarkið og við þurfum að byrja á því núna og ættum að vera byrjuð á því, eins og ég skrifaði nokkrar greinar um í vor. Við þurfum að byrja nú þegar á því að byggja upp það þjóðfélag sem við viljum sjá þegar þessari sótt linnir, ekki þegar hún er dottin niður heldur núna, til að við séum tilbúin þegar hún dettur niður. En skýra stefnu vantar og það er mjög sárt. Svona er þetta því miður. Þá kemur að því sem hér hefur verið sagt um verkefni dagsins, hvort það eigi að veita Icelandair ríkisábyrgð. Þingmenn sem töluðu á undan mér töluðu annars vegar um tilfinningar og hins vegar tilfinningaleysi. Ég hallast að því, eins og alltaf þegar hér eru álitamál á ferðinni, að taka tilfinningar út fyrir sviga vegna þess að þær eigi ekki heima í ákvörðunartöku. Ákvörðunartakan þarf að vera skýr og á rökum reist en ekki á tilfinningum. Þannig að hvað blasir við? Jú, það sem blasir við er að þetta fyrirtæki, sem við erum að velta fyrir okkur hvort við eigum að styrkja eður ei, er með um 4.700 manns í vinnu, þeim hefur kannski fækkað aðeins upp á síðkastið, og það verður fyrirsjáanlega, ef hringlandahátturinn með landamærin heldur áfram, eina flugfélagið sem flýgur hingað í þó nokkurn tíma. Menn hafa hins vegar haft uppi orð um að það sé skortur á samkeppni. Þangað til núna hefur ekki verið skortur á samkeppni í flugsamgöngum til Íslands. Í fyrra held ég að 60 flugfélög hafi flogið hingað yfir sumartímann og allnokkur yfir vetrartímann, þannig að þar skortir ekki. Það sem við þurfum líka að horfa á er aðstaða þeirra flugfélaga sem hingað fljúga. Þar á meðal eru t.d. Lufthansa en þýska ríkið gerðist 20% eigandi að því félagi mjög nýlega. Þar á meðal er SAS sem nýtur ríkisstyrkja eftir að veiran fór að láta á sér kræla. Það er því í sjálfu sér ekki spurning um það hvort Icelandair sé stærsta flugfélagið sem hefur höfuðstöðvar á Íslandi heldur þarf að horfa á í hvaða samkeppni félagið er, við hverja og hvaða kjör þeir fá sem eru að keppa við það. Ég sagði áðan að menn litu svo á að það væri verið að dekra við eina atvinnugrein, sem ferðamennskan væri, og menn hafa talað eins og ferðamennskan sé einhver óseðjandi ófreskja sem gengur um fyrir hvers manns dyr og grenjar á peninga og slíkt. Svo er ekki. Við þurfum að horfa á það að ef við bregðumst ekki við þessu með einhverjum hætti þá verða fjöldagjaldþrot í greininni. Það verður fyrst þungt fyrir fæti þegar þarf á einhverjum tímapunkti að endurreisa fyrirtæki úr gjaldþrotum úti um allt land vegna þess að við höfum ekki gáð að okkur. Það liggur náttúrlega ekki fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að hafa vit fyrir ríkisstjórninni því að hún hlustar ekki á okkur, þó að við höfum reynt að koma fram með ýmsar ábendingar, mjög góðar, og góðar tillögur. Nota bene hefur enginn stjórnarandstöðuflokkur á Íslandi núna, alla vega ekki svo ég muni eftir á þessu þingi, þvælst fyrir einu einasta máli ríkisstjórnarinnar sem varðar baráttuna gegn Covid heldur hefur stjórnarandstaðan lagt sig í líma við það að taka mál sem eru erfið og þung og flókin, eins og þetta mál, og afgreiða þau á mjög skömmum tíma. Ég vona sannarlega að sú afgreiðsla, þessi hraða afgreiðsla sem hér hefur átt sér stað í málum hverju á fætur öðru, verði okkur ekki til tjóns. Auðvitað er sú hætta fyrir hendi. En það er kannski líka vegna þess að mál sem hafa komið hingað inn og koma ítrekað inn gera það af því að þau voru vanreifuð í fyrstu, eins og ríkisstjórninni var bent á þegar þau komu fyrst fram en ríkisstjórnin hlustar því miður ekki. En að því máli sem við erum að ræða, um hvort veita skuli Icelandair ríkisábyrgð. Ég verð að taka undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé þegar hann sagði að þetta væri væntanlega útlátaminnsta leiðin til að tryggja að fyrirtækið starfaði áfram, þ.e. ef illa fer er ríkið ekki múlbundið inni með hlutafé eða miklar fjárskuldbindingar og væntanlega verður þetta liður í því að félaginu takist að afla sér nægs hlutafjár til að komast í gegnum þennan skafl. Ég held að það yrði mjög þungt fyrir okkur ef kjölfestufyrirtæki eins og þetta, með alla þessa starfsmenn, kæmist ekki óskaddað eða sem minnst skaddað í gegnum þetta ástand, sem við trúum öll og vonum og vitum að verður tímabundið. En meðan á því stendur þurfum við náttúrlega að taka þær ákvarðanir sem duga, sjá endamarkið og hafa skýra stefnu og skýra sýn á það hvað við viljum gera. Þar sem ríkisstjórnin hefur það ekki þá er ég aftur með þetta eina ráð til ríkisstjórnarinnar, sem ég hef borið fram nokkrum sinnum úr þessum ræðustól, að það gæti verið einnar messu virði fyrir ríkisstjórnina að kalla til fyrr í ferlinu fulltrúa stjórnarandstöðunnar til að fara yfir mál sem ríkisstjórnin vill leggja fram, betur sjá augu en auga. Það eru allir reiðubúnir að taka á og með ríkisstjórninni og veita lið. Það eina sem þarf að gera er að ríkisstjórnin láti svo lítið að leita eftir því.
Herra forseti. Ég bað í raun um þetta andsvar í tvíþættum tilgangi. Ég hélt framan af að ég þyrfti að fara í andsvar til að kalla eftir afstöðu þingmannsins til þingmálsins sem við ræðum hér en það kom fram að hann telji það útlátaminnstu leiðina fyrir ríkissjóð til þess að hjálpa til við að Icelandair haldist í rekstri. Ég skildi það sem svo að þar með styðji hv. þingmaður málið. Ef það er misskilningur myndi ég gjarnan vilja fá greinarbetri svör um það og hvernig hv. þingmaður sér það. Hin ástæðan fyrir því að ég bað um andsvar var einfaldlega til þess að mótmæla þeirri staðhæfingu að ríkisstjórnin hafi ekki skýra stefnu eða sýn þegar kemur að þessum málum því að það hefur einmitt komið fram að stefnan og sýnin og markmiðið er það að hér verði vel starfhæft samfélag á öllum sviðum, að sem fæstir sýkist af veirunni og að heilbrigðiskerfið ráði þá við að hlúa að þeim sem veikjast. Það er alveg skýrt og hefur legið fyrir allan tímann. Forseti, er ræðutími minn búinn eða er klukkan biluð?
Klukkan stendur eitthvað á sér þannig að ég legg til að ræðumaður klári spurningarnar og síðan fáum við andsvar.
Ég vil því spyrja hv. þingmann: Telur hann að það eigi að setja bara einhverja eina línu, ekki fara að tilmælum sóttvarnalæknis og ekki laga sig að því sem er að gerast á heimsvísu þegar kemur að veirufaraldrinum, heldur setja bara eitthvert endamarkmið og komast þangað bara á einhvern hátt? Ég held að við séum samt sammála um endamarkið. Þetta fannst mér ekki skýrt en lína ríkisstjórnarinnar er skýr.
Forseti reynir að koma klukkunni í lag.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég verð að vera ósammála henni um að línan sé skýr, því að það er hún ekki. Þess vegna hafa málin komið hér upp ítrekað, aftur og aftur, vegna þess að fyrsta útgáfa, önnur útgáfa og þriðja útgáfa þeirra hafa ekki dugað. Vill þessi þingmaður sem hér stendur halda beint áfram án þess að taka tillit til neins sem gerist í kringum okkur? Aldeilis ekki. Þess vegna benti ég á Dani. Danir eru með góða landamæravörslu. Danir eru ekki með skimun á landamærum. Danir eru með rauðan og gulan lista yfir þjóðir sem færast á milli eftir því hvernig gengur hjá þeim að fást við veiruna og á því byggist það hvort þegnar þessara landa fái að koma til Danmerkur eður ei. Þetta er mjög einfalt. Það er kannski það sem ég er að kalla eftir í staðinn fyrir að hafa landið opið eina vikuna og lokað aðra. Maður skrúfar ekki frá ferðamennsku eins og krana, því miður. Þessi hringlandaháttur verður til þess að erlend flugfélög, ferðaskrifstofur, selja ekki ferðir til Íslands af því að þau treysta ekki íslenskum stjórnvöldum, af því að þau tala ekki skýrt. Það er ekki bara skoðun þess sem hér stendur, það er skoðun þeirra sem þar um véla o.s.frv. Það er það sem er áhyggjuefnið. Áhyggjuefnið er líka það að toga hefur þurft ákvarðanir út úr ríkisstjórninni nánast með töngum frá fyrsta degi. Þær koma, en fyrst eru þær tilkynntar á einhverjum glærum úti í bæ og síðan er farið að smíða tillögurnar. Þetta er reyndar dálítið öfug aðferð miðað við það sem mér finnst skynsamlegt. Og þess vegna sagði ég áðan að það væri einnar messu virði fyrir ríkisstjórnina að hafa stjórnarandstöðuna með sér í stórum ákvarðanatökum til að vanda ákvarðanirnar, svo þær séu réttar og að þær standi og standist, af því að stefnan er ekki skýr.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, en eftir standa svör hans, sem ég átta mig ekki á: Er þá hv. þingmaður ósammála því að ráðgjöf og ráðleggingum sóttvarnalæknis sé fylgt? Það er það sem gert hefur verið hingað til. Spurning mín er einföld: Telur hv. þingmaður að ekki eigi að fara eftir ráðgjöf sóttvarnalæknis þegar kemur að sóttvarnaráðstöfunum sem m.a. þurfa að fara fram við landamæri?
Að sjálfsögðu á að hlusta á allar ráðleggingar sem sóttvarnalæknir kemur fram með. En sóttvarnir á landamærum eru ekki einangrun. [[Gripið fram í.]]- Ég heyri eitthvert væl úr hliðarherbergi, herra forseti. Ég bið um að það sé stoppað. Það er ekki svo einfalt að þetta sé eingöngu heilbrigðismál. Það er það ekki, þetta er hagrænt mál, enda kemur það fram hjá hæstv. fjármálaráðherra í dag að skipa á hóp til að skoða hagræn áhrif af sóttvörnum og af þessari veiru. Núna, viku eftir lokun landamæra, á að skipa hóp til þess að sjá hvað gerðist hérna fyrir viku síðan af því að mönnum hefur náttúrlega brugðið við þegar þeir sáu hvaða áhrif það hafði að flugvélar voru hálftómar og meira en það á einni nóttu, vegna þess að þeir fóru of langt. Menn fóru of langt í því og treystu sér ekki til að taka sjálfstæða ákvörðun. Þeir völdu fimm tillögur af níu sem sóttvarnalæknir lagði til, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði áðan. Það var engin ein tillaga sem menn áttu sjálfir í farteskinu til að máta við það sem þeim var ráðlagt. Starf stjórnmálamannsins er þannig að hann þarf að taka ákvarðanir. [[Gripið fram í.]]Það er þess vegna sem það er svo hættulegt að framselja þann rétt til þeirra sem ekki eru til þess bærir að gera það fyrir mann. Það gerir það enginn á endanum af því að við berum ábyrgð á þessu. Við berum ábyrgð á þessum ákvörðunum og við getum ekki lagt það á herðar einhverra annarra að taka þessar ákvarðanir fyrir okkur af því að okkur þykir það óþægilegt eða vont eða eitthvað slíkt. Við verðum einfaldlega að gera það sjálf. Til þess erum við kosin, til þess að leiða, ekki síst á tímum eins og núna. Þess vegna er svo slæmt að stefnan skuli ekki vera skýr og að menn skuli taka flikkflakk og heljarstökk í hverri vikunni eftir aðra.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru en um er að ræða frekari aðgerðir á vinnumarkaði. Mikil óvissa ríkir enn á innlendum vinnumarkaði vegna útbreiðslu kórónuveirunnar en ljóst er þó að þegar hefur orðið mikill samdráttur í ýmsum atvinnugreinum eftir að heimsfaraldur veirunnar braust út. Eins og staðan er í dag veit enginn með vissu hve lengi samdrátturinn mun standa yfir - nema kannski hv. þingmaður sem talaði hér áðan, hann þóttist vita allt undir sólinni - en meðan á þessu stendur verðum við að reyna að sporna gegn áhrifunum og tryggja eins vel og við getum að neikvæð áhrif á vinnumarkaðinn verði sem minnst. Flestar breytingarnar í frumvarpinu eru tímabundnar og koma til vegna þessara aðstæðna og er því ekki gert ráð fyrir að þær tilteknu breytingar verði varanlegar. Í þessu sambandi vil ég þó nefna að ég hef ákveðið að setja af stað strax í haust vinnu við heildarendurskoðun laga um atvinnuleysistryggingar í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins enda eru fjölmörg atriði í þeim lögum sem þarfnast endurskoðunar og full samstaða er um þetta meðal aðila vinnumarkaðar. Þær tímabundnu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu snúa meðal annars að lögum um tímabundnar greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví samkvæmt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda án þess að vera sýktir en lagt er til að tímabilið sem lögin taka til verði framlengt þannig að þau gildi áfram til ársloka 2021. Markmið þessara breytinga er að tryggja að einstaklingar geti áfram fylgt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda um að sæta sóttkví án þess að hafa áhyggjur af afkomu sinni svo lengi sem úrræðinu verður beitt af hálfu heilbrigðisyfirvalda en afar mikilvægt er að fólk fari að fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda hvað þetta varðar. Enn fremur er lögð til sú tímabundna breyting á lögum um atvinnuleysistryggingar að áfram verði næstu tvo mánuði heimilt að greiða atvinnuleysisbætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Einnig er lagt til að sá sem telst tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins öðlist tímabundinn rétt til tekjutengdra atvinnuleysisbóta í allt að sex mánuði í stað þriggja mánaða að hámarki samkvæmt gildandi lögum, enda hafi hann ekki fullnýtt rétt sinn til slíkra bóta á yfirstandandi bótatímabili. Er gert ráð fyrir að hafi hinn tryggði ekki fullnýtt þennan rétt fyrir 1. október 2021 falli niður ónýttur réttur viðkomandi til slíkra bóta, enda verðum við að trúa því að þær aðstæður sem við búum við í dag á vinnumarkaði verði orðnar allt aðrar og betri eftir rúmlega eitt ár. Í apríl síðastliðnum var komið á fót sérstökum samhæfingarhópi um atvinnu- og menntaúrræði og var hópnum ætlað að skoða stöðu og möguleg menntaúrræði námsmanna og atvinnuleitenda vegna breyttra aðstæðna í íslensku samfélagi í kjölfar kórónuveirunnar. Hópurinn hefur lagt fram tillögur um aðgerðir í mennta- og vinnumarkaðsmálum fyrir árin 2020–2022. Ein af þessum tillögum er hluti af þeim tímabundnu breytingum á lögum um atvinnuleysistryggingar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir en um er að ræða átakið Nám er tækifæri þar sem atvinnuleitendur eru hvattir til að stunda nám til að styrkja stöðu sína á vinnumarkaði. Í þessu sambandi gerir frumvarpið ráð fyrir að Vinnumálastofnun verði heimilt að gera sérstakan námssamning við atvinnuleitendur um að þeir stundi nám, sem fellur að skilyrðum átaksins, án þess að réttur þeirra til atvinnuleysisbóta skerðist. Um er að ræða eina önn hjá hverjum og einum þátttakanda í átakinu og er miðað við að námið verði stundað vorið 2021, haustið 2021 eða vorið 2022. Nokkrar breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir á lögum um atvinnuleysistryggingar eru ekki tímabundnar. Má þar nefna að lagt er til að rýmkaðar verði heimildir atvinnuleitenda til að stunda nám samhliða því að fá greiddar atvinnuleysisbætur en ljóst er að miklar breytingar hafa orðið að undanförnu hvað varðar skipulag náms. Er meðal annars lagt til að atvinnuleitanda verði heimilt að stunda nám sem skipulagt er samhliða vinnu af viðkomandi menntastofnun án þess að missa rétt sinn til atvinnuleysisbóta. Þykir það eðlilegt þar sem nám sem skipulagt er á kvöldin og um helgar, í ljósi þess að gert er ráð fyrir að nemendur séu jafnframt þátttakendur á vinnumarkaði, eigi hvorki að hafa áhrif á möguleika atvinnuleitenda til að stunda virka atvinnuleit né á möguleika þeirra til að taka því starfi sem býðst. Enn fremur er lagt til að atvinnuleitendum skuli ávallt vera heimilt að ljúka þeirri önn sem er yfirstandandi þegar sótt er um atvinnuleysistryggingar án þess að komi til skerðingar á rétti viðkomandi innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Hluti af tillögum samhæfingarhópsins, sem ég nefndi áðan, var að styðja við möguleika einstaklinga sem hverfa tímabundið af vinnumarkaði vegna sjúkdóms eða slyss til að verða að nýju virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Í samræmi við þær tillögur er í frumvarpinu lagt til að breytingar verði gerðar á lögum um atvinnuleysistryggingar sem ætlað er að auka líkur á að þeir verði að nýju þátttakendur á vinnumarkaði eftir að þeir verða vinnufærir á ný. Þannig er lagt til að réttur þeirra sem tryggðir eru innan atvinnuleysistryggingakerfisins falli ekki niður fyrr en að tólf mánuðum liðnum í stað sex mánaða samkvæmt gildandi rétti frá þeim degi er einstaklingurinn varð vinnufær á ný. Með þessu er gert ráð fyrir að einstaklingur sem hverfur tímabundið af vinnumarkaði vegna sjúkdóms eða slyss fái meira svigrúm til að nýta sér þjónustu og aðstoð Vinnumálastofnunar til að verða að nýju þátttakandi á vinnumarkaði eftir að vinnufærni er náð. Jafnframt er lagt til að kveðið verði á um að atvinnutengd starfsendurhæfing sem launamaður hefur stundað á þeim tíma sem hann telst óvinnufær vegna sjúkdóms eða slyss svari til þrettán vikna vinnuframlags í fullu starfi, að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Þá er lagt til að við útreikninga á ávinnslutímabili, þegar kemur til geymdrar atvinnuleysistryggingar, skuli líta til síðustu 24 mánaða í stað tólf mánaða samkvæmt gildandi rétti frá þeim tíma sem hinn tryggði sannanlega hætti störfum þar sem hann varð óvinnufær vegna sjúkdóms eða slyss. Virðulegi forseti Ég held að okkur sé öllum ljóst að það óvissuástand sem nú ríkir á vinnumarkaði muni vara lengur en við gerðum ráð fyrir í fyrstu og ég óttast að atvinnuleysi eigi eftir að aukast enn frekar frá því sem þegar er orðið. Það er því gríðarlega mikilvægt að við tryggjum stöðu heimila við þessar krefjandi aðstæður og stöndum með fjölskyldum landsins og það erum við að gera með þessum aðgerðum. Ég legg því mikla áherslu á að frumvarpið verði samþykkt hér á Alþingi sem allra fyrst í ljósi þess hve aðkallandi þær aðgerðir eru sem felast í frumvarpinu. Ég vil líka taka fram að þetta er ekki, eins og fram hefur komið, fyrsta aðgerð ríkisstjórnarinnar í vinnumarkaðsmálum. Þetta mun heldur ekki verða síðasta aðgerð ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki því að ljóst er að við munum á næstu vikum og mánuðum þurfa að vera á tánum og vera tilbúin til að bregðast við hratt og í góðu samstarfi og samráði við alla hlutaðeigandi. Það er það sem við erum að leggja áherslu á og munum gera það áfram. Það er einn af mestu styrkleikum ríkisstjórnarinnar að hún er tilbúin til að bregðast við, tilbúin til að endurskoða áform sín og hlusta og við munum gera það og ætlum, til að mynda varðandi hlutabótaleiðina sem framlengd er í þessu frumvarpi, að fara í samtal við vinnumarkaðinn um mögulegar breytingar hvað það snertir. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er á ferðinni mikilvægt mál sem ég vil koma inn á síðar í 2. umr. Ég vildi þó nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra út í lokunarstyrkina sem þessu tengjast. Nú er fresturinn samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2020, sem við samþykktum í byrjun sumars, að renna út 1. september nk. Ég tel að það sé afar brýnt að framlengja þennan frest til að sækja um vegna þess að Skatturinn hefur ekki náð að klára afgreiðslu umsókna og beiðna um endurskoðun ákvörðunar. Þannig geta fyrirtæki sem eru í þeirri stöðu að geta ekki skilað inn umsókn fyrir frest gert það. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann ætli að beita sér fyrir því að umsóknarfresturinn um lokunarstyrk verði framlengdur eitthvað áfram en hann á að renna út 1. september eins og ég nefndi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Frumvarp um lokunarstyrki er á forræði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktssonar og umrædd stofnun, Skatturinn, sem hefur það til meðferðar, er einnig á hans forræði. Ég get því eiginlega ekki svarað spurningum sem lúta að þeirri stofnun eða hvernig vinnsla mála gengur þar inni. En almennt vil ég segja að ríkisstjórnin hefur lagt sig fram við að úrræði séu sveigjanleg og við teygjum okkur, þegar á þarf að halda, til bæði atvinnulífs og heimila. En ég verð að hvetja hv. þingmann til að beina þessari fyrirspurn og vangaveltum til þess ráðherra sem heldur á málaflokkinum.
Herra forseti. Mér er alveg kunnugt um að málið er á forræði fjármálaráðherra en mín nálgun var sú hvort hæstv. ráðherra myndi beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að þetta ákvæði verði framlengt. Fjölmörg fyrirtæki eru í þeirri stöðu að bíða eftir endurákvörðun Skattsins og fresturinn er einfaldlega að renna út. Það er því brýnt að við því verði brugðist og ég vona að hæstv. ráðherra sé bandamaður í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Félagsmálaráðherra tekur þessari áskorun hv. þingmanns og mun taka málið upp við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi. Ég er ekki sá þingmaður sem hæstv. ráðherra nefndi sem þykist vita allt undir sólinni en veit þó það, og tek undir með hæstv. ráðherra, að líkast til mun atvinnuleysi aukast hér á landi á komandi vikum og mánuðum. Framtíðin er óráðin að einhverju leyti en þó ljóst að það verður ekki allt orðið eins og það var eftir tvo eða þrjá mánuði. Það eitt vitum við. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra um leið og ég fagna lengingu tekjutengdra atvinnuleysisbóta um þrjá mánuði, hvort honum sé kunnugt um að í ágústmánuði fengu 12.000 einstaklingar, íbúar þessa lands, grunnatvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun sem eru eftir skatt 242.000 kr. Er hæstv. ráðherra tilbúinn að snúast á sveif með okkur í Samfylkingunni sem höfum útbúið frumvarp og lagt það fram í þinginu um að hækka grunnatvinnuleysisbætur þannig að þær verði nær lægstu launum í landinu til þess að lágmarka það mikla tjón sem fyrirséð er að verði hjá fjölda heimila og fjölskyldna hér á landi? Er hann tilbúinn til að snúast á sveif með okkur í Samfylkingunni að komast nær lægstu launum sem eru 335.000 kr.? Ég mun koma með fleiri spurningar í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og segja að orðum mínum áðan um að þingmaður vissi allt sem væri undir sólinni var ekki beint til hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur heldur fremur til þess þingmanns sem var hér í lokaræðu í öðru máli sem var á undan. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá er það tillaga ríkisstjórnarinnar á þessum tímapunkti að framlengja tekjutengda tímabilið. Ég hef sagt að við munum áfram þurfa að skoða aðgerðir í vinnumarkaðsmálum. Við ætlum okkur í frekara samtal við aðila vinnumarkaðarins, bæði Samtök atvinnulífsins og verkalýðshreyfinguna, um frekari aðgerðir í þeim málum og hlutabótaleiðina kannski meira gagnvart Samtökum atvinnulífsins. Atvinnuleysisbótarétturinn er eitthvað sem við munum skoða frekar. Ég vil benda á að ríkisstjórnin er að gera mjög mikið í þeim málum án þess að verið sé að útiloka að meira verði gert vegna þess að við munum þurfa að grípa til frekari aðgerða eftir því sem atvinnuleysið dregst á langinn. Á þessu ári er áætlað að 74 milljarðar renni til atvinnuleysisbóta. Til að setja það í samhengi var upphæðin 24 milljarðar árið 2009, fyrsta árið eftir efnahagshrunið, þannig að við setjum þrisvar sinnum hærri upphæð í atvinnuleysisbætur, þ.e. ríkissjóður, en gert var árið eftir efnahagshrunið. Ég veit að vissulega er þörfin mikil. Við erum að stíga mikilvæg skref með lengingu á tekjutengda tímabilinu. En eins og ég segi, við útilokum ekkert, við erum að fara yfir málin og munum gera það áfram og ætlum að eiga núna á næstu vikum þéttara samtal við aðila vinnumarkaðarins um nauðsynlegar næstu aðgerðir í vinnumarkaðsmálum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið en verð þó að upplýsa hann um það að fjölskyldur á Íslandi sem þurfa að framfleyta sér og börnum sínum kaupa ekki í matinn og borga ekki reikningana með 11 ára gömlum tölum. Það er ekki hægt að standa hér í dag þegar rúmlega 20.000 manns eru á atvinnuleysisskrá og fer fjölgandi, þegar 12.000 manns voru í þessum mánuði með grunnatvinnuleysisbætur, og stæra sig af því að verið sé að leggja meira í málaflokkinn en fyrir 11 árum síðan. Það er ekki heiðarleg framsetning, hæstv. ráðherra. Í dag eru 12.000 manns að fá 240.000 kr. á mánuði. Við þurfum að grípa þær fjölskyldur, hæstv. ráðherra. Þarna eru börnin sem hafa ekki efni á því að kaupa sér úlpu til að mæta í í skólann. Fyrst við erum farin að tala um tíma og að verið sé að hugsa málið þá langar mig líka að benda á að það er alveg ótrúleg skammsýni af hálfu ríkisstjórnarinnar að framlengja hlutabótaleiðina um tvo mánuði, þegar það liggur algerlega ljóst fyrir að það verður ekki allt komið í samt lag eftir tvo mánuði, en fara ekki leiðina sem fjöldamörg nágrannaríki okkar fara, að hafa leiðina í 12 eða 18 mánuði, til þess að tryggja að það sé alla vega eitthvert ráðningarsamband. Tveir mánuðir. Það er algjörlega fyrirséð að það mun ekki duga í því ástandi sem nú er. Við þurfum að reyna að koma í veg fyrir uppsagnir með því að gefa fólki tækifæri til að vera í hlutastörfum. [[Forseti hringir.]]Hlutabótaleiðin frá hæstv. ráðherra var góð hugmynd. Hún var góð hugmynd til að reyna að tryggja ráðningarsamband en tveir mánuðir í viðbót eru bara ekki nóg.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og segja: Samanburður á tölum var ekki til þess hugsaður að gera lítið úr nauðsyn þess að bæta við heldur til að vekja athygli á því að við erum að setja gríðarlega háar fjárhæðir til atvinnuleysisbóta úr ríkissjóði. Sá sem hér stendur sér ekki eftir því. Hins vegar er stóra atriðið hvernig við getum eflt vinnumarkaðinn og komið fólki til vinnu á nýjan leik. Það sem ég sagði var að við ætlum okkur í frekara samtal við aðila vinnumarkaðar um næstu aðgerðir. Þar horfum við til atvinnuleysistryggingakerfisins og hvaða breytingar þurfi að gera áfram á því. Við höfum verið að opna þau lög með reglulegum hætti síðan Covid kom upp með þannig aðgerðum að við erum í dag komin í 74 milljarða sem er um 50 milljörðum meira en við gerðum ráð fyrir á þessu ári. Munum við þurfa frekari aðgerðir? Já, við munum þurfa þær. Hvað varðar hlutabótaleiðina þá held ég, og er sannfærður um, að það sé mjög skynsamlegt á þessum tímapunkti að framlengja hana í skamman tíma á meðan við eigum samtal um hvað við sjáum fyrir okkur að taki við sem úrræði fyrir vinnumarkaðinn. Við verðum að horfa á það í samhengi. Rétt eins og hv. þingmaður benti á var hlutabótaleiðin gríðarlega mikilvæg þegar mestu lokanirnar voru hér í samfélaginu. Þegar verslanir, hárgreiðslustofur, snyrtistofur o.s.frv. voru lokaðar þá voru mjög margir á hlutabótaleiðinni. Þeim hefur fækkað mjög mikið og eru 2.500–3.000 manns á hlutabótaleiðinni í dag. Við þessar aðstæður og þær sóttvarnaaðgerðir sem var verið að grípa til nýverið er skynsamlegt að setjast niður með þeim aðilum sem munu nýta úrræðið, hvort sem það eru fyrirtæki, heimili eða einstaklingar, og ræða hvað við sjáum fyrir okkur í næstu skrefum og það erum við að gera með framlengingunni og ég er sannfærður um að það muni leiða okkur að góðri niðurstöðu.
Herra forseti. Hér er komið fram frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru er varðar atvinnuleysi og frekari aðgerðir á vinnumarkaði. Það er ýmislegt gott í frumvarpinu. Ég fagna því t.d., og við í Samfylkingunni, að ríkisstjórnin sé loksins farin að hlusta á okkur í Samfylkingunni þegar kemur að nauðsyn þess að lengja tekjutengingartímabil atvinnuleysisbóta um þrjá mánuði. Það er vel gert og hefði mátt gera fyrr, t.d. þegar við komum með þá tillögu hér fyrr í sumar. Maður fagnar samt því sem vel er gert. Ég fagna því líka að framlengja eigi hlutabótaleiðina en er nokkuð skúffuð yfir því að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að framlengja þessa mikilvægu leið í lengri tíma en tvo mánuði. Hvers vegna? Jú, vegna þess að ég tel og hef talið allan tímann, og talaði mig hása í vor fyrir því, að það skipti miklu máli að viðhalda ráðningarsambandi milli launafólks og atvinnurekenda í stað þess að setja mikla krafta í að stuðla að uppsögnum fólks. Því miður, herra forseti, lagðist ríkisstjórnin í vegferð í sumar sem beinlínis ýtti undir uppsagnir og þess vegna fækkaði þeim sem voru á hlutabótum umtalsvert. Það kemur fram í þessu frumvarpi að þeim hafi fækkað mjög mikið. Það voru 36.000 manns á hlutabótaleiðinni en eru komnir niður fyrir 3.000 nú um miðjan ágúst. Einhverjir fóru í vinnu, einhverjir þurftu ekki lengur að vera á hlutabótaleiðinni en ekki er hægt að horfa fram hjá því að 21.000 einstaklingar eru á atvinnuleysisskrá í dag og einhverjir þeirra væru betur settir á hlutabótum en á atvinnuleysisskrá. Einhverjir eru ekki komnir á atvinnuleysisskrá vegna þess að þeir fóru á uppsagnarfrest í boði ríkisstjórnarinnar. Þegar uppsagnarfresti lýkur, mögulega 1. september í kjölfar þess að fyrirtækjum var beinlínis vísaður vegurinn inn í styrkveitingar á uppsagnarfresti, er ljóst að einstaklingum á atvinnuleysisskrá mun fjölga mjög. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðasjóð launa þess efnis að lengt verði í tímabilinu er varðar tekjutengingu og fögnum við því þessu frumvarpi félagsmálaráðherra sem lengir það úr þremur mánuðum í sex, en líka að grunnatvinnuleysisbætur verði hækkaðar. Það skiptir mjög miklu máli vegna þess að grunnatvinnuleysisbætur eru of lágar, þær eru 240.000 kr. eftir skatt. Það er harla erfitt fyrir allan þennan stóra hóp, sem í ágústmánuði voru 12.000 einstaklingar og verða fleiri í næsta mánuði, að lifa á svo lágri framfærslu. Það er alveg ljóst. 12.000 einstaklingar þurftu að framfleyta sér og fjölskyldum sínum í þessum mánuði á 240.000 kr. Eins og ég sagði áðan er ekki hægt að ætlast til þess að þetta fólk borgi reikningana sína með því að verið sé að setja meiri peninga í málaflokkinn í dag en var fyrir 11 árum, það er ekki þannig. Fólk borgar ekki reikningana sína með 11 ára gömlum tölum. Fólk borgar ekki reikningana sína með því að fleiri séu atvinnulausir og þess vegna þurfum við að setja meiri peninga í úrræðið. Tölurnar tala sínu máli. Þetta eru 240.000 kr. en lægstu launin á landinu eru 335.000 kr. og er það ekkert sérstaklega drjúgt skammtað. Maður veltir því fyrir sér hvernig ríkisstjórnin sér fyrir sér að fjölskyldum reiði af í vetur. Mér finnst það harla naumt skammtað og mér finnst skrýtið, þegar maður horfir á tillögu um lengingu hlutabótaleiðarinnar, af hverju tekin er ákvörðun um að framlengja hana um tvo mánuði. Ef ekki er þörf á hlutabótaleiðinni, eins og mér fannst hæstv. félagsmálaráðherra ýja að, þá fer fólk einfaldlega úr þessu úrræði. En ef það getur gagnast vinnuveitendum að halda fólki í 50% hlutastarfi lengur en í tvo mánuði mun það alltaf gagnast samfélaginu. Það er alveg ljóst af því að þetta fólk fer á atvinnuleysisbætur eftir þetta og það er alltaf betra að hafa einhverja vinnu og eiga möguleika á að aukið verði við starfið í stað þess að vera búinn að missa vinnuna. Mig langar að ræða aðeins um þessar tillögur varðandi námsmenn af því að þegar þetta var kynnt í fjölmiðlum á dögunum mátti skilja það sem svo að nú væri verið að opna fyrir það að fólk á atvinnuleysisskrá geti skráð sig í nám. Hins vegar þegar frumvarpið er rýnt sér maður hins vegar að þeir sem eru á atvinnuleysisskrá geta skráð sig í nám sem flokkast í skólakerfinu sem nám með vinnu og ég fagna því að það sé a.m.k. verið að hleypa fólki í slíkt nám. Það er mikilvægt að hrósa fyrir það sem vel er gert. En þetta nám, sem er yfirleitt í háskólum landsins, er gríðarlega dýrt. Það kostar, eftir því sem ég best veit, um 4 millj. kr. að fara í tveggja ára háskólanám í Háskóla Íslands sem er miðað við nám með vinnu, 4 millj. kr. fyrir það nám. Maður veltir fyrir sér hvernig einstaklingar eiga að fara að því að borga það á sama tíma og þeir hafa misst vinnuna. Það kemur líka fram í bráðabirgðaákvæði að Vinnumálastofnun verði heimilt að gera sérstakan námssamning við einn atvinnuleitanda sem telst tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins og skuldbindur viðkomandi atvinnuleitandi sig til að stunda nám sem hann hefur valið sér í samráði við ráðgjafa Vinnumálastofnunar og fellur undir átakið Nám er tækifæri, eftir að færni hans og staða hefur verið metin. Skilyrði til að vera í þessu er að viðkomandi atvinnuleitandi hafi verið í virkri atvinnuleit og skráður án atvinnu hjá Vinnumálastofnun í a.m.k. sex mánuði áður en hann óskaði eftir samningi. Ef við sjáum fyrir okkur að viðkomandi atvinnuleitandi hafi t.d. farið á uppsagnarfrest 1. júlí, þegar það úrræði gafst, þá er viðkomandi skráður atvinnulaus 1. september og ætti þá að vera búinn að uppfylla þetta skilyrði 1. mars. Þetta þýðir auðvitað að haustönn 2020 og vorönn 2021 eru út úr myndinni fyrir þennan einstakling. En gott og vel. Það sem er ekki að sjá í þessu frumvarpi er að fyrir þá sem eru námsmenn og hafa framfleytt sér með hlutastarfi með námi, eins og helmingur stúdenta gerir samkvæmt upplýsingum frá stúdentafélögum landsins, er ekkert gert. Fyrir þann hóp er ekkert gert. Hluti þess hóps á engan rétt á námslánum eða námsstyrk, ýmist vegna þess að þau eru búin að klára rétt sinn þar eða mögulega vegna þess að þau hafa lent í einhverjum vanda á lífsleiðinni áður en þau hófu nám sem gerir það að verkum að þau eiga ekki rétt á neinum stuðningi frá Menntasjóði. Þessi hópur verður núna að hætta í námi. Þessir einstaklingar, sem líkast til eru þeir einstaklingar sem við ættum helst að grípa, þurfa nú að hætta í námi sínu en það þurfa líka þeir sem fá þennan stuðning af því að þeir mega klára önnina sína til að fá stuðning frá ríkisstjórninni en mega ekki halda áfram í námi. Það er í raun verið að segja nemum að hætta í námi til að þeir geti nýtt sér aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Maður veltir þessum hugmyndum fyrir sér. Það er gott að bjóða þeim sem eru á atvinnuleysisskrá að fara í nám og það hljómar mjög vel. En ég hef áhyggjur af því hversu skammt er gengið. Í frumvarpinu er líka verið að fjölga þeim einingum sem námsmaður má stunda á önn án þess að þurfa að hætta á atvinnuleysisbótum úr 10 í 12 ECTS-einingar. Það skilur eiginlega enginn alveg af hverju, af því að fullt nám er 30 einingar, hvort sem um er að ræða framhalds- eða háskólastig. Þessi tilfærsla er námsmönnum sem ég hef verið í sambandi við, og ég hef séð framlagningu þeirra, m.a. í þessari samráðsnefnd sem var fengin til að vinna að þessu, illskiljanleg. Þau reyndu að koma þessum ábendingum öllum á framfæri en ekkert var á þau hlustað, ekki neitt. Ég hef séð á minnisblaði frá þeim og í bókunum frá þeim að þau eru mjög ósátt við að það standi í greinargerð að málið hafi verið unnið í fullu samráði við þau og þau séu nefnd þar og tilgreind af því að ekki var komið til móts við eina einustu ábendingu frá stúdentum í þessari vinnu. Þau óskuðu sérstaklega eftir því að ákveðin bókun þeirra fylgdi skjalinu sem var skilað inn frá hópnum en því miður var ekki orðið við því. Eitt í viðbót sem ég vil minnast á og það er varðandi átakið Nám er tækifæri. Í þessum hugmyndum sem eru hér er annars vegar talað um að fólk megi fara í nám sem er ein önn hér í námssamningi, að það sé einnar annar nám, og hins vegar er í greinargerð talað um tveggja anna nám. Þetta er eitthvað sem við í hv. velferðarnefnd munum þurfa að glíma við, að komast að því um hvað verið er að fjalla.
Hæstv. forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, Covid-19. Eins margoft hefur komið fram lifum við á fordæmalausum tímum og stöndum í baráttu sem hvergi nærri er lokið. Við horfum upp á mörg verkefni sem stafa af afleiðingum veirunnar og þessi verkefni þarf að leysa. Nú erum við stödd í einni dýpstu efnahagslægð sem orðið hefur í fjölda ára. Atvinnuleysi eykst og samkvæmt spá Vinnumálastofnunar verður almennt atvinnuleysi líklega brátt komið yfir 10%. Það er langt síðan við höfum séð slíkar tölur hér á landi. Af þessu er auðséð að það er okkur nauðsynlegt að bregðast frekar við áhrifum kórónuveirunnar á vinnumarkað og efnahag landsins. Hæstv. forseti. Ríkisstjórnin hefur brugðist við með fjölbreyttum hætti og einn af fjölmörgum liðum aðgerða hennar er þetta frumvarp. Hér leika félags- og barnamálaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra lykilhlutverk með framsetningu aðgerða sem vinnumarkaðurinn hefur mikla þörf fyrir, auðvitað með framsóknarandann í fyrirrúmi. Þessar aðgerðir tryggja áframhaldandi stuðning við vinnumarkað og einstaklinga sem eru án atvinnu um þessar mundir. Lögð er til framlenging greiðslna til launa þeirra einstaklinga sem eru í sóttkví. Þessar greiðslur greiðast til launagreiðenda og sjálfstætt starfandi einstaklinga. Einnig er lögð til framlenging hlutabótaleiðarinnar, sem reynst hefur vel. Með þessum aðgerðum höldum við stuðningi við atvinnurekendur sem lent hafa illa í aðstæðum síðustu mánaða. Þetta eru almennt lítil og meðalstór fyrirtæki sem eru samfélaginu afar mikilvæg. Einnig er lögð til lenging tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Að missa vinnuna á tímum þar sem framboð atvinnu er af skornum skammti hefur reynst fjölda einstaklinga mjög erfitt. Þetta eru einstaklingar í nánast öllum atvinnugreinum, á öllum aldri og um allt land. Þessar aðgerðir eru settar fram til að styðja við bakið á aðilum vinnumarkaðarins og launþegum sem orðið hafa fyrir barðinu á áhrifum kórónuveirunnar á einn eða annan hátt. Hæstv. forseti. Þar sem menntun er okkur Framsóknarmönnum verulega hugleikin vil ég vekja sérstaka athygli á átakinu Nám er tækifæri. Um er að ræða vinnumarkaðsúrræði sem við ættum öll að geta fagnað. Meginmarkmið átaksins er að hvetja þá einstaklinga sem eru atvinnulausir til að mennta sig og styrkja stöðu sína á vinnumarkaði. Þetta geta atvinnulausir gert í heilt námsár án þess að bætur þeirra skerðist. Þetta átak mun hafa góð áhrif til skamms tíma og lengri. Með því er áhersla lögð á starfs-, verk- og tæknigreinar. Hér getum við búið til tækifæri þar sem þau eru af skornum skammti. Mennt er máttur og nám er tækifæri, kærkomið tækifæri sem við bjóðum þeim sem orðið hafa atvinnulausir vegna aðstæðna sem enginn gat séð fyrir og enginn bað um. Einnig er þetta tækifæri fyrir samfélagið og vinnumarkaðinn hér á landi. Aukin sérhæfing getur leitt til aukinnar framleiðslu sem og meiri fjölbreytni atvinnulífsins. Hæstv. forseti. Ég tek þessum aðgerðum fagnandi og tel að það geti allir aðrir hér inni gert líka. Um er að ræða aðgerðir til að tryggja aðilum á vinnumarkaði frekari stuðning á erfiðum og ófyrirsjáanlegum tímum. Þetta eru ekki varanlegar ráðstafanir en þær eru örugglega brú inn í framtíð sem við þurfum að mæta. Henni mætum við með samstilltu átaki og samvinnu.