Forseta er nauðugur sá kostur en um leið rétt og skylt að fara nokkrum orðum um atburð sem tekið var að fjalla um frá og með kvöldi miðvikudagsins 28. nóvember sl. Opinbert hefur orðið að hópur þingmanna úr tveimur þingflokkum sat á veitingahúsi hér í nágrenni við þinghúsið að hluta til á meðan þingfundur stóð þriðjudagskvöldið 20. nóvember sl. og ræddi þar sín á milli á almannafæri þannig að útbreidda og eðlilega hneykslun hefur vakið. Orðbragð sem þarna virðist sannanlega hafa verið viðhaft er óverjandi og óafsakanlegt. Ekki síst er það með öllu óverjandi og úr takti við nútímaleg viðhorf hvernig þarna var fjallað um konur og hlut kvenna í stjórnmálum og einnig fatlaða og hinsegin fólk. Það er löngu tímabært og lýðræðisskipulaginu lífsnauðsynlegt í nútímanum að útrýma öllu ómenningartali af því tagi úr stjórnmálum og þar verðum við öll að leggja okkar af mörkum. Forseti lítur svo á að trúverðugleiki Alþingis, sem að sjálfsögðu ber ekki ábyrgð sem slíkt á óráðshjali þingmanna utan veggja þinghússins heldur þeir sjálfir, liggi engu að síður við í því að tekið verði á málinu í fullu samræmi við alvarleika þess. Forseti heitir því að það verði gert. Forseti vill einnig og þegar á þessari stundu biðja aðra þingmenn en þá sem hlut áttu að máli og sérstaklega þá, og aðra einstaklinga, sem nafngreindir voru sem og aðstandendur þeirra afsökunar. Ég vil biðja starfsfólk okkar, konur, fatlaða, hinsegin fólk og þjóðina alla afsökunar. Forseti vill upplýsa að málið hefur þegar verið sett í farveg af hálfu forsætisnefndar. Á fundi sínum fyrr í dag fjallaði nefndin um málið og ákvað að hefja skoðun þess sem mögulegs siðareglubrotamáls og enn fremur að leita álits ráðgefandi nefndar, samanber 16. gr. siðareglna. Bókun forsætisnefndar um málið verður gerð opinber nú á eftir. Að öðru leyti vonar forseti og óháð þessu að við getum sinnt okkar störfum og rækt okkar skyldur sem mest ótruflað af þeim ólánsatburði. Lífið heldur áfram og það gera störf Alþingis Íslendinga einnig. Forseti fer fram á að við hlífum okkur sjálfum og þjóðinni við umræðum um þetta að öðru leyti hér í þingsal að svo stöddu. Samkvæmt lögum, reglum og stjórnskipulagi Alþingis heyra mál af þessu tagi undir forsætisnefnd og þar er málið þegar á dagskrá, eins og áður sagði. Forseti vill að lokum upplýsa að yfirlýsing þessi er flutt að undangengnu samráði við formenn allra þingflokka.
Í dag, mánudaginn 3. desember, barst svohljóðandi bréf frá Gunnari Braga Sveinssyni um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni: „Þar sem ég hef af persónulegum ástæðum ákveðið að taka mér launalaust leyfi frá þingstörfum um ótilgreindan tíma óska ég eftir því að 1. varamaður á lista Miðflokksins í Suðvesturkjördæmi, Una María Óskarsdóttir, taki á meðan sæti mitt á Alþingi. Virðingarfyllst, Gunnar Bragi Sveinsson, 6. þm. Suðvesturkjördæmis. Einnig barst svohljóðandi bréf frá Bergþóri Ólasyni um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunn, dagsett 3. desember 2018: „Þar sem ég hef af persónulegum ástæðum ákveðið að taka mér launalaust leyfi frá þingstörfum um ótilgreindan tíma óska ég eftir því að 1. varamaður á lista Miðflokksins í Norðvesturkjördæmi, Jón Þór Þorvaldsson, taki á meðan sæti mitt á Alþingi. Virðingarfyllst, Bergþór Ólason, 4. þm. Norðvesturkjördæmis.“ Í dag, mánudaginn 3. desember, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þá Una María Óskarsdóttir og Jón Þór Þorvaldsson. Þau hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Þá barst forseta fyrr í dag, mánudaginn 3. desember, svohljóðandi bréf: „Ég undirritaður hef frá og með deginum í dag ákveðið að starfa sem þingmaður utan flokka á Alþingi. Við Ólafur Ísleifsson, 10. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður, höfum ákveðið að eiga í samstarfi sem óháðir þingmenn og óskum eftir því að til þeirrar samstöðu okkar verði litið í störfum Alþingis. Virðingarfyllst, Karl Gauti Hjaltason, 8. þm. Suðurkjördæmis.“ Og annað bréf: „Frá og með þessum degi hefi ég ákveðið að starfa sem þingmaður utan flokka á Alþingi. Ég vil nota tækifærið og þakka forseta og formönnum þingflokka fyrir ánægjulegt samstarf. Við Karl Gauti Hjaltason, 8. þm. Suðurkjördæmis, höfum ákveðið að eiga samstarf sem óháðir þingmenn utan flokka og óskum eftir því að til þess verði litið í störfum Alþingis. Ólafur Ísleifsson, 10. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður.“
Borist hefur tilkynning um breytingu á stjórn þingflokks Flokks fólksins þannig að Guðmundur Ingi Kristinsson verði formaður.
Borist hefur bréf frá Lilju Alfreðsdóttur um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Líkt og tilkynnt var á vef Alþingis tók Alex B. Stefánsson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður, sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana fimmtudaginn 29. nóvember. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Forseti vill tilkynna um breytingu á starfsáætlun sem samþykkt var á fundi forsætisnefndar og formanna þingflokka í morgun, þ.e. að nefndadagur sem var áætlaður nk. föstudag, þann 7. desember, fellur niður og verður þess í stað bætt við þingfundardegi.
Með bréfi, dagsettu 28. nóvember 2018, hefur forseti óskað eftir því við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar, Framkvæmd fjárlaga janúar–júní 2018.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, þ.e. þar til umræðu um 3. dagskrármálið er lokið.
Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra, tvö bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra og þrjú bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum sem sjá má á vef Alþingis.
Forseta er sérstök ánægja að nefna áður en gengið er til dagskrár opið hús á Alþingi laugardaginn 1. desember sl. Það tókst einstaklega glæsilega til, bæði með aðsókn og þá sýningu sem hér var í húsinu þennan dag. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í þeim atburði og hversu margir sáu sér fært að vera í húsinu og taka á móti gestum og spjalla við þá. Um 2.700 manns komu í húsið 1. desember og allir gestir voru til sóma. Ég vil enn fremur nota tækifærið til að þakka starfsmönnum Alþingis sem hér voru við gæslu og til að aðstoða við þann atburð í húsinu svo og þeim sem undirbjuggu húsið undir opnunina og settu upp sýningu og myndir Það er gott fyrir okkur alþingismenn að vera með þeim hætti minntir á hve annt almenningi er um Alþingishúsið og þá gömlu stofnun sem við störfum öll fyrir. Ég endurtek þakkir mínar, dagurinn varð eins og best varð á kosið, ánægjulegur frá upphafi til enda.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra. Spurningin er sáraeinföld: Hvað gerum við nú? Við berum öll sameiginlega ábyrgð á því að Alþingi Íslendinga sé starfhæft og geti unnið þjóðinni gagn, að við séum manneskjur sem bera virðingu fyrir starfi sínu og fólkinu sem kaus okkur, en ekki síst að fólk geti borið virðingu fyrir okkur. Til þess þurfum við m.a. að tileinka okkur gildi sem komu fram á þjóðfundinum 2010, heiðarleika, mannréttindi, jafnrétti, ábyrgð og virðingu. Ég er ekki kominn hingað upp í ræðustól til að varpa ljósi á pólitískan ágreining milli flokka eða benda á það sem mér þykir mega betur fara við stjórn landsins. Auðvitað verðum við að geta átt áfram beinskeyttar umræður um það. En í dag tel ég nauðsynlegt að við byggjum brýr milli þeirra sem raunverulega vilja breyta menningunni, standa gegn mannfyrirlitningu, kvenfyrirlitningu og fordómum. Ég tel að hæstv. forsætisráðherra geti leikið stórt hlutverk í því samtali sem hér þarf að eiga sér stað. Hún hefur þann trúverðugleika sem þarf til þess og ég treysti henni til þess. Ég veit, herra forseti, að ég hef margoft vitnað í stjórnarsáttmálann einmitt til að draga upp þá mynd að það fylgi ekki alltaf gerðir orðum. En hér í dag vil ég þó í einlægni nefna hann vegna þess að ég tel að í honum felist mikilvæg yfirlýsing um það samstarf sem þarf að eiga sér stað milli fólks til að koma okkur úr þeim þungu aðstæðum sem við erum í í dag. Herra forseti. Við í Samfylkingunni erum til í að leggja töluvert á okkur til að okkur takist þetta erfiða verkefni saman.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem snýst um það hvernig við getum sem þingmenn tekið þátt í því verkefni saman að standa vörð um þau gildi sem við viljum að einkenni samfélag okkar. Við fögnuðum 100 ára afmæli fullveldis um helgina. Ég tel að það hafi verið gott tækifæri til að velta fyrir sér þeim gildum sem við viljum sem samfélag hafa að leiðarljósi. Þá vil ég nefna gildi á borð við lýðræði, fjölbreytni og virðingu fyrir réttindum allra. Sú orðræða sem hefur verið gerð að umtalsefni á undanförnum dögum var dapurleg, einkenndist af kvenfyrirlitningu og fordómum gagnvart ýmsum hópum, hvort sem er hinsegin fólki, fötluðu fólki eða öðrum hópum. Slík orðræða er í senn óverjandi og óafsakanleg. En nú spyr hv. þingmaður: Hvað gerum við nú? Ég tel mjög mikilvægt að við höfum sem þingmenn sett okkur siðareglur, sem ég tel góðar. Ég tel mjög mikilvægt að forsætisnefnd hafi ákveðið að taka á málinu með þeim hætti sem hún hefur gert, og sú yfirlýsing verður birt hér á eftir, að vísa málinu áfram og kalla til þá ráðgefandi siðanefnd sem við Alþingi höfum ákveðið að skipa. Það skiptir nefnilega gríðarlegu máli að Alþingi bregðist við, virði þá ferla sem við höfum sjálf sett okkur og taki þær siðareglur sem við höfum sjálf sett okkur saman til umræðu og hvernig við getum tryggt að þeim verði betur fylgt í framtíðinni. Ég tel að allt þetta mál sýni okkur að við berum sameiginlega ábyrgð á því núna að fara yfir þær reglur, taka þær til umræðu í okkar hópi og tryggja að við getum sameiginleg hafið þessa mikilvægu samkomu fyrir samfélagið aftur til vegs og virðingar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og ég er sammála. Okkar bíður stórt verkefni. Síðustu dagar hafa haft gríðarleg áhrif á okkur og það eru opin sár sem þarf að græða. Ég vil taka það fram að ég treysti forseta, forsætisnefnd og siðanefnd mjög vel fyrir því starfi sem hún á fyrir höndum. En við þurfum líka að setjast niður hér saman og ræða hvaða áhrif þetta hefur á þingmenn, á þingstörfin, á stjórnmálin í heild sinni, á jafnréttisbaráttu kynjanna, á baráttu hinsegin fólks og fatlaðra, hvernig við getum tryggt að við sem þingmenn getum unnið áfram með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi, hvernig við getum aftur aukið traust og virðingu þingsins. Ég held, herra forseti, að við verðum að taka það hlutverk alvarlega.
Herra forseti. Mér hefur fundist mikil samstaða ríkja um það hér á þingi að mikilvægt sé að bregðast hart við þegar svona mál koma upp. Ég fagna því að forsætisnefnd komst að þeirri niðurstöðu sem okkur var kynnt áðan í orðum forseta þingsins. Það er stórkostleg áskorun fyrir okkur öll, og við höfum oft rætt það í þessum sal, hvernig við getum byggt upp traust á stjórnmálum og Alþingi. Þetta atvik er ekki síst dapurlegt því að við vorum að sjá það traust þokast upp á við í þeim mælingum sem eru gerðar með reglubundnum hætti á trausti til Alþingis. En síðan vil ég segja að við erum auðvitað öll hingað kosin til þess að standa við okkar sannfæringu og hvert og eitt okkar ber líka ábyrgð á sinni eigin hegðan. Við hljótum að gera þær kröfur um leið og við setjum okkur siðareglur að hvert og eitt okkar fari yfir þær siðareglur, taki það til sín að bera ábyrgð á sinni eigin hegðan, hvort sem við erum stödd í opinberum erindagjörðum eða hvar sem við erum stödd í almenna rýminu, því að við erum alltaf kjörnir fulltrúar, sama hvar við erum.
Virðulegi forseti. Já, staðan er dapurleg en um leið þýðir ekkert að láta deigan síga. Við höldum áfram ótrauð og tökumst á við þau verkefni sem fram undan eru. Persónulega hef ég fengið minn skerf af öllu þessu, bæði sem einstaklingur og sem öryrki. Það breytir ekki þeirri staðreynd að ég kem hér í óundirbúnar fyrirspurnir til að halda áfram þingstörfum. Ég vil beina óundirbúinni fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Mér hefur verið afskaplega umhugað um hina svokölluðu Bankasýslu ríkisins. Ég óskaði eftir skriflegu svari fjármála- og efnahagsráðherra á sínum tíma um það mál. Bankasýslan starfar samkvæmt lögum nr. 88/2009, sem tóku gildi 20. ágúst það sama ár. Ég ætla að vitna í 9. gr., þar sem segir: „Stofnunin skal hafa lokið störfum eigi síðar“ - ég endurtek: eigi síðar - „en fimm árum frá því að hún er sett á fót og verður hún þá lögð niður.“ Það fer ekkert á milli mála, samkvæmt öllu því sem ég hef lært í lögfræði, að þetta tekur af allan vafa, þetta ákvæði, samkvæmt orðanna hljóðan. Þann 20. ágúst 2014 hafði þessi stofnun þannig ekkert lögmæti. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvað með alla gjörningana sem gerðir voru á meðan þessi stofnun, Bankasýsla ríkisins, starfaði hér án nokkurs lögmætis? Hvernig má fara með það?
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að rifja upp að fyrir nokkrum árum síðan kom ég með inn í þingið tillögu að breyttu fyrirkomulagi þessara mála sem fól í sér að komið yrði á fót eins konar starfseiningu undir fjármála- og efnahagsráðuneytinu í stað stofnunarinnar. Málið var rætt töluvert hér í þinginu og sitt sýndist hverjum. Ætli við getum ekki sagt að í nefnd hafi menn komist að þeirri niðurstöðu að þeir vildu heldur halda í þetta fyrirkomulag. Það var uppi sú túlkun í þinginu á þeim tíma að stofnunin yrði ekki lögð niður á grundvelli þessa ákvæðis gildandi laga heldur þyrfti ný lög, það þyrfti að koma til lagabreyting. Á þeim grundvelli hefur stofnunin starfað frá þessum tíma. En nú er ég kominn með nýtt frumvarp. Það frumvarp fjallar eingöngu um bráðabirgðaákvæðið og í raun og veru fellir það niður. Textinn sem lesinn var upp úr gildandi lögum er fyrst og fremst til vitnis um að á þeim tíma sem þurfti að endurfjármagna fjármálafyrirtækin eftir hrunið sáu menn ekki fyrir sér að ríkið yrði til lengri tíma eigandi að þeim hlut sem þar var undir. Þess vegna væri ekki ástæða til að koma á fót sérstakri stofnun til að halda utan um eignarhlutinn nema í takmarkaðan tíma. Það er hin sögulega skýring á þessu. Menn hafa litið þannig á að stofnunin yrði ekki lögð niður nema með nýrri ákvörðun þrátt fyrir þetta orðalag í lögunum. En nú erum við með frumvarp til að fella það úr gildi, enda hefur það runnið sitt skeið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svarið. Svo að ég vísi aðeins í grundvallarreglu stjórnsýsluréttar, svokallaða lögmætisreglu, segir hún í stuttu máli að stjórnvöld megi ekki gera neitt, engar ákvarðanir taka, nema fyrir því sé skýr heimild í lögum. Það skiptir engu máli hvað verið er að tala um, hvaða skýrslur koma fram og hvaða vilji er til staðar, svo framarlega sem ekki er skýrt ákvæði um það í gildandi rétti. Mig langar þá að ítreka spurninguna: Hvað með þá löggerninga sem gerðir voru í nafni Bankasýslu ríkisins frá því að lagaheimild um þessa stofnun féll niður 20. ágúst 2014 og fram til dagsins í dag?
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að ákvæðið fellir ekki lögin sjálf úr gildi. Lögin eru í gildi, lögin hafa ekki takmarkaðan gildistíma. Það má segja sem svo að ákvæðið sem um ræðir lýsi áformum um að því hlutverki sem stofnuninni var falið skyldi vera lokið innan fimm ára. En það gekk ekki eftir. Enn lifir stofnunin og hún er kölluð hingað reglulega til þingsins til skrafs og ráðagerða, til að veita umsagnir. Hún sinnir sínum störfum eins og menn þekkja og lögin eru í gildi. En eftir situr þetta ákvæði sem á sér þessar sögulegu skýringar. Svo ég svari spurningunni beint: Ég er þeirrar skoðunar að þau verkefni sem stofnunin sinnir séu lögmæt og á grundvelli þeirra laga sem eru í gildi, þrátt fyrir þetta orðalag í lögunum. [[Forseti hringir.]]En það er hins vegar rétt að færa það til betri vegar með frumvarpinu sem komið er fram.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir yfirlýsingu þingforseta okkar í upphafi þingfundar. Ég treysti því að hann gæti að vegsemd þingsins, virðingu og ekki síst vinnustaðamenningu. Pólitíkin, herra forseti, lifir og þarf að halda áfram og ekki síst lýðræðislegt aðhald okkar í stjórnarandstöðu. Það er að mínu mati grafalvarlegt þegar þingið bíður með að afgreiða mál sem snertir rétt neytenda og samkeppni og tryggir að mikilvægasti alþjóðasamningur sem við Íslendingar höfum undirgengist virki, að hann verði ekki settur í uppnám eða óvissu. Þar á ég við EES-samninginn sem hefur gert ótrúlega mikið fyrir heimilin í landinu og fjölskyldurnar. Það er mikilvægt að samfélagið allt í heild sinni, einstaklingar sem fyrirtæki, sjái að hann geti haldið áfram, að honum sé ekki ógnað með augljósum átökum innan Sjálfstæðisflokksins. Það er rétt að þegar maður les blöðin og hlustar á viðtöl sér maður að stakir þingmenn og ekki síður ráðherrar munu að öllum líkindum greiða atkvæði gegn þriðja orkupakkanum þegar hann kemur inn í þingið. Ég verð að segja að á dauða mínum átti ég von en ekki því að Sjálfstæðisflokkurinn myndi byrja að grafa undan EES-samstarfinu. Þetta er háalvarlegt mál, þetta er pólitískt mál. Þess vegna vil ég nýta tækifærið hér í óundirbúnum fyrirspurnum og koma með tvær mjög einfaldar fyrirspurnir sem ég vona að verði svarað af því að það hefur verið lenska að einföldum spurningum hefur ekki verið svarað. Fyrri spurningin er til hæstv. utanríkisráðherra: Hvenær mun hann leggja þriðja orkupakkann fyrir þingið? Hvenær? Það á að vera hægt að svara því. Og seinni spurningin er: Mun hæstv. utanríkisráðherra beita sér fyrir því að stjórnskipulegum fyrirvara vegna þriðja orkupakkans verði aflétt?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður gerir að umtalsefni EES-samninginn, sem ég held að sé mjög gott. Ég held að afskaplega mikilvægt sé að við ræðum EES-samninginn og þess vegna setti ég m.a. af stað hóp undir forystu Björns Bjarnasonar sem fer akkúrat yfir reynslu okkar af samningnum og kosti og galla. Jafn mikilvægt og það er, og við þurfum að halda því áfram, að gæta hagsmuna okkar í því samstarfi eins og öllu öðru var það því miður veikt á sínum tíma þegar við fórum í aðlögunarviðræður við ESB, en við skulum vona að það hafi ekki komið að sök. Sömuleiðis hefur verið mjög mikið af rangfærslum í umræðunni um EES-samninginn. Það er orðið alveg sérstakt vandamál. Hv. þingmaður þekkir það, þeir sem hafa verið æstastir í vilja sínum að ganga í Evrópusambandið hafa ekki heykst á því að tala hann niður. Við erum komin í svolítið sérkennilega stöðu þegar þeir sem eru andstæðingar þess að við göngum í ESB eru farnir að trúa þeim meginorðum og farnir að nota þær rangfærslur, sérstaklega í umræðunni þar sem þeir eru margir hverjir, þó ekki allir, jafnvel að tala fyrir því að við göngum úr EES-samstarfinu. Þetta er mjög alvarleg staða og hún smitast yfir í mjög margt. Mikið er af málefnalegum athugasemdum og áhyggjum í tengslum við þriðja orkupakkanum sem er mikilvægt að svara málefnalega með rökum og fara nákvæmlega yfir. Það er nákvæmlega það sem við erum að gera í ríkisstjórninni. Á sama hátt skiptir miklu máli að ekki séu einhverjar ranghugmyndir um EES-samninginn eða þriðja orkupakkanum. Hv. þingmaður þekkir að þetta er á þingmálaskrá í vor og það er það sem við erum að vinna að og hefur legið fyrir lengi.
Herra forseti. Tvær spurningar, annarri nokkurn veginn svarað, hugsanlega í vor. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er þriðji orkupakkinn í febrúar. Á að halda sig við febrúar eða ekki? Hvað þýðir vor? Febrúar er í vetur. Hvað þýða þau svör hæstv. ráðherra? Getur hann sagt: Já, ég mun beita mér fyrir því að stjórnskipulegum fyrirvara verði aflétt? Innanflokksátök Sjálfstæðisflokksins fara að verða okkur dýrkeypt. Þar er óvissan. Við í Viðreisn höfum talað mjög skýrt. Við munum ekki nota þetta mál, sem væri vissulega freistandi eins og sumir hafa sagt, til að leika okkur að því að láta ríkisstjórnina engjast sundur og saman í því, af því að málið er það mikilvægt fyrir heimilin, fjölskyldurnar í landinu, samkeppnishæfni og neytendur í landinu. Við þorum að segja: Já, við erum tilbúin til að styðja við þennan samning. En það sem ógnar samningnum er óvissan úr röðum ríkisstjórnarinnar, ekki síst Sjálfstæðisflokksins. Ég tek undir það sem einn stjórnarþingmaður sagði. Hann kallar eftir pólitískri forystu í málinu og það er hrópandi að það vantar pólitíska forystu varðandi EES-samninginn, varðandi þriðja orkupakkann. [[Forseti hringir.]]Óvissan kemur frá Sjálfstæðisflokknum. Það er dapurlegt og ég bíð enn eftir svarinu. Mun hann aflétta stjórnskipulegum fyrirvara á þriðja orkupakkanum? Þetta er einföld spurning.
Virðulegur forseti. Þá var bara grímunni kastað. Auðvitað er hv. þingmaður ekki að nota þetta mál í neinum pólitískum hráskinnaleik. Auðvitað ekki. Hverjum dettur það í hug? Hver fékk þessa hugmynd? Nei, virðulegi forseti, ég bið hv. þingmann að halda aðeins aftur af sér. Þetta er stórmál. Hér er um að ræða EES-samninginn. Ég held að þegar öll ábyrg stjórnvöld fá málefnalegar athugasemdir, áhyggjur fólks út af einhverju sem snýr að samningnum, skoði þau það mál sérstaklega.
Á ekki að hlusta á …?
Svo getur vel verið að einhverjir hv. þingmenn í stjórnarandstöðunni geti ekki haldið aftur af sér og þurfi að reyna að búa til einhvern pólitískan hráskinnaleik úr þessu og segja að þetta sé eitthvert innanflokksmál Sjálfstæðisflokksins og þá er það bara þannig. Það raskar ekki ró okkar. Það sem við gerum og erum búin að segja er einfaldlega þetta: Það verður farið yfir þær athugasemdir sem hafa komið fram. Ef það er eitthvað sem við þurfum að horfa sérstaklega til út af þessu máli eða öðru innleiðingarmáli munum [[Forseti hringir.]]við sjá hvað við þurfum að gera til að lágmarka einhverja þá hættu sem gæti verið uppi. Það er sú vinna sem við erum að fara í og við látum hv. þingmenn í stjórnarandstöðunni, jafn góðir og skemmtilegir og þeir eru, ekki trufla okkur í þeirri vinnu.
Óvissa … Sjálfstæðisflokksins.
Herra forseti. Ég hef eina spurningu til að byrja með og hún er svona: Átti hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson fund, samtal eða samskipti af einhverju tagi, formleg eða óformleg, með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni þar sem skipan Geirs H. Haardes sem sendiherra í Bandaríkjunum var rædd?
Virðulegi forseti. Ég átti ótal fundi með hv. þingmanni og fyrrverandi utanríkisráðherra um hin ýmsu mál. Á einum fundinum sem ég sat með honum tilkynnti hann mér að hann hefði tekið ákvörðun um að skipa Geir H. Haarde sendiherra. Honum fannst það við hæfi enda var um að ræða fyrrverandi formann flokks míns, og ég tók því fagnandi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þá kemur að seinni spurningunni: Er eitthvað sem hæstv. ráðherra veit eða grunar sem gæti hafa gefið hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni til kynna væntingar um skipun í sendiherrastöðu af hálfu Sjálfstæðisflokksins?
Stutta svarið við þessu er nei. Almenna svarið er það að hv. þingmaður er fyrrverandi utanríkisráðherra. Margir slíkir hafa endað einhvers staðar í utanríkisþjónustunni. Einn er hjá alþjóðastofnun núna. Sú kona var einu sinni formaður Samfylkingarinnar. Aðrir hafa verið sendiherrar. Þingflokksformaður Samfylkingarinnar sem ég man eftir sat einu sinni sem sendiherra í Washington. Þannig að ekkert hefur komið fram á fundum okkar hv. þingmanns sem gaf sérstakt tilefni til þessa. Hann hefur kannski einhverjar væntingar í ljósi reynslu sinnar til þess að eitthvað slíkt geti gerst í framtíðinni, en það er ekki á grundvelli neinna loforða sem hann hefur fengið.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um veiðigjöld. Veiðigjöld hafa verið lengi í umræðunni og lengi hefur verið unnið að því að reyna að afkomutengja þau sem best í rauntíma. Nú hefur verið lagt upp með að byggja á upplýsingum um aflaverðmæti hverrar tegundar frá Fiskistofu og úr skattframtölum frá útgerðaraðilum hjá ríkisskattstjóra. Álagning veiðigjalda hverju sinni byggist á þeim upplýsingum sem koma fram frá skattstjóra og er sem næst rauntíma hverju sinni og afkomutengd sem best. Ég tel að við séum á mjög góðum stað. Það er búið að vera að vinna að því alveg frá árinu 2012 að reyna að nálgast þessa aðferðafræði. Ég tel að við getum bara verið mjög sátt við það sem þjóð að innheimta auðlindarentu af útgerðinni með þeim hætti sem þessi aðferðafræði og reikniformúla býður upp á, svo að ég styð það heils hugar að þetta verði samþykkt.
Herra forseti. Það frumvarp sem hefur verið hér til umfjöllunar, um álagningu veiðigjalda, endurspeglar það sem ég tel að mikil samstaða hafi verið um í þinginu, þ.e. að færa álagningu veiðigjalda nær í tíma og að hún miðist við afkomu. Það er í raun sú hugmyndafræði sem hefur verið við lýði í umræðunni allt frá því að sérstaka veiðigjaldinu var komið á við miklar deilur árið 2012. Hér hefur hins vegar ýmsu verið haldið fram í umræðunni og ekki öllu sem ég tel að eigi við rök að styðjast. Ég hlýt að rifja það upp að værum við til að mynda enn með það fyrirkomulag sem samþykkt var árið 2012 væri upphæð veiðigjalda 4,5 milljarðar því að sérstaka veiðigjaldið, sem þá var komið á, í tíð ríkisstjórnar Vinstri grænna og Samfylkingar, var mjög næmt fyrir breytingum á afkomu. Það sýnir svart á hvítu að veiðigjöldin endurspegla afkomu hvers tíma. Það fyrirkomulag sem hér er verið að leggja til, í því frumvarpi sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur lagt fram, sýnir hins vegar að búið er að leggja verulega vinnu í að finna sanngjarna aðferð til að tryggja að þjóðin fái eðlilegan og sanngjarnan hlut af sinni auðlind, 33% [[Forseti hringir.]]gjaldhlutfall. Ég vona að þetta verði skref fram á við í þessum málum sem hafa verið svo umdeild hér á þingi.
Herra forseti. Við greiðum í annað sinn atkvæði um veiðigjöld á þessu ári í ósætti og án þess að eðlilegt samráð hafi átt sér stað í meðförum þess. Píratar eru mótfallnir þessu frumvarpi, m.a. vegna skorts á samráði en einnig vegna þess að það auðveldar fjársterkum útgerðum að færa hagnað sinn frá veiðum til vinnslu. Ekkert hefur verið gert til að laga þær bakdyr, þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir þar um. Þetta skekkir samkeppnisstöðu og er ekki til þess fallið að auka traust í þessari atvinnugrein. Við greiðum því atkvæði gegn frumvarpinu. Við erum með á frávísunartillögu gagnvart því, en við munum að einhverju marki sitja hjá í þeim tillögum meiri hlutans sem okkur þykja gera þetta aðeins skárra fyrirbrigði.
Herra forseti. Við greiðum nú atkvæði um frumvarp um veiðigjald. Þar eru líka frávísunartillaga og breytingartillögur. Í fréttum er það helst, og vitna ég þar til Morgunblaðsins sjálfs, að síðasta ár, þ.e. 2017, var metár hvað varðar fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi. Á öðrum stað segir: Tvö skip í lengingu, tvö í smíðum. Íslenskur sjávarútvegur stendur vel. Það liggur ekkert á að lækka veiðigjöld. Við eigum að reyna að ná betri pólitískri sátt um þetta mál. Við eigum að vísa málinu frá og við eigum að gefa okkur tíma, ár eða svo, til að ná betri sátt um málið. Það er ekkert í þessu máli sem er nauðsynlegt að lagfæra núna. Bíðum og gerum betur.
Herra forseti. Frumvarpið sem við greiðum atkvæði um er að einhverju leyti ágætt, samanber að snúa aftur til þeirrar hugsunar að hlutverk laganna sé að skilgreina þann hluta af virðisauka í sjávarútvegi sem rekja má til auðlindarinnar og að reikna skuli hlutdeild þjóðarinnar í þeim virðisauka þó að sú skilgreining sé ekki gagnrýnislaus. Frumvarpið sem við greiðum atkvæði um í dag svarar hins vegar ekki grundvallarspurningunni, þeirri réttlætisspurningu sem við höfum glímt við um árabil, sem er: Hvert er réttmætt tilkall þjóðarinnar til arðs af auðlindinni? Í þessu frumvarpi er sterklega gefið til kynna í greinargerð að veiðigjöldin dragi úr fjárfestingum í sjávarútvegi, dragi úr tæknilegum framförum, skerði samkeppnisstöðu, leggist á landsbyggðina og séu almennt til þess fallin að leggja nánast allan sjávarútveg í rúst. Staðhæfingar þessar eiga ekki við rök að styðjast og kannski síst á þeim degi þegar forstjóri stærsta sjávarútvegsfyrirtækis landsins segir að þjóðin eigi ekki fiskinn í sjónum. Ég mun því ekki greiða atkvæði með þessu frumvarpi.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni leggjumst gegn þessu frumvarpi og viljum að því verði vísað frá og þess freistað að ná betri sátt um málið. Það eina sem mun gerast við það er að útgerðin greiði 10–12 milljarða í veiðigjöld á árinu 2019 en ekki 17 milljarða, eins og meiri hlutinn leggur til. Og hún ræður við það. Frumvarpið ber nefnilega í sér miklu meiri breytingar en stjórnarmeirihlutinn vill vera láta. Sem dæmi um það er breytingin á markmiðssetningunni. Hún er þó nokkur og hún er óútskýrð. Látið er líta svo út ranglega að hlutfallið af auðlindarentunni feli í sér óbreytt ástand og gefið í skyn að það sé eðlilegt. Horfið er frá því að vega hagnað fiskvinnslunnar inn í ákvörðun veiðigjalds og þannig myndast hvati fyrir útgerðirnar til að færa hagnað frekar yfir á vinnslu ef hægt er og hafa þannig áhrif á að veiðigjöldin lækki. Fasti kostnaðurinn er slump, svo eitthvað sé nefnt við þetta frumvarp sem er óásættanlegt. Við leggjumst gegn því og við hvetjum til þess að því verði vísað frá.
Virðulegi forseti. Hér fara á eftir atkvæðagreiðslur um frumvarp um veiðigjald. Það er nauðsynlegt vegna þess að nú um áramót falla niður núgildandi lög um veiðigjald, en við erum öll sammála um að leggja á veiðigjald á næsta ári. Við höfum ekki efni á að sleppa því. En í þessu frumvarpi er m.a. verið að breyta stjórnsýslu veiðigjalds með það að markmiði að draga úr töf við meðferð upplýsinga. Ég tel að frumvarpið feli í sér að álagning veiðigjalda verði gagnsærri og að forsendur fyrir þeim gjöldum endurspegli upplýsingar sem eru nær í tíma Er verðið byggt á upplýsingum frá ríkisskattstjóra, auk skýrslna frá Fiskistofu um aflaverðmæti. Breytingartillögur meiri hluta atvinnuveganefndar snúa að því að gæta að minni og millistórum útgerðarflokkum með því að styrkja frítekjumarkið enn frekar. Hefur frumvarpið fengið mjög góða umfjöllun í nefnd sem fékk til sín fjölda gesta og fór yfir málið, auk þess sem nefndinni bárust á fimmta tug umsagna.
Frú forseti. Við erum hér með eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar til umræðu, mál sem valdið hafði miklum deilum, ekki bara hér í þingsal heldur meðal þjóðarinnar allrar, og ekki að ósekju. Að óbreyttu er þingflokkur Viðreisnar á rauða takkanum í þessu máli. Það er hins vegar enn þá von ef þingmenn í þessum sal standa við sannfæringu sína og tryggja, a.m.k. með því að samþykkja breytingartillögur, að með þessum breytingum á veiðigjöldum nú verði tryggður réttur þjóðarinnar til þeirrar auðlegðar sem býr í sjónum. Með því að samþykkja að hér sé um að ræða greiðslu fyrir tímabundin afnot er skaðinn vissulega minni en hann er að öðru óbreyttu. Þá er enn von.
Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp um auðlindagjald. Ég er þeirrar skoðunar og hef sagt það í nefndaráliti að þetta sé skref í rétta átt, en ég hefði viljað ganga lengra. Þegar ég segi skref í rétta átt á ég við að útreikningurinn er nær í tíma. Fiskvinnslan er tekin út og útreikningurinn er kominn til ríkisskattstjóra. Eins er tekið inn í frumvarpið að tegundir sem bera lítið gjald og eru lítið verðmætar eru teknar út fyrir sviga. Þar er miðað við 100 millj. kr. fyrir hverja tegund í verðmæti, heilt yfir. En ég hefði viljað ganga lengra og fara í 150 millj. kr. svo fleiri tegundir hefðu komið inn og brottkast myndi minnka. Svo hefði að mínu áliti þurft að taka út klóþang. Það er yfirleitt veitt innan landhelgi, við eyjar og land. En þetta er skref í rétta átt og ég [[Forseti hringir.]]greiði atkvæði samkvæmt því.
Virðulegi forseti. Það er einkennandi fyrir þá umræðu sem átt hefur sér stað um þetta frumvarp að flestir sem tekið hafa til máls vilja ganga lengra. Þeim kemur bara ekki saman um í hvaða átt á að ganga. Að meðaltali held ég að þeir sem tóku til máls um málið séu þó þokkalega sáttir við megininntakið, þ.e. að þetta sé til einföldunar á því ógegnsæja kerfi sem fyrir er til álagningar veiðigjalda í dag. Þetta er skilvirkara, álagningin er færð nær í tíma og hún er meira í takt við afkomu greinarinnar, sem stærstu óskir hafa verið um. Í máli flestra þingmanna í mikilli umræðu í síðustu viku kom fram að það er til stórra bóta frá því sem verið hefur. Þannig að ég horfi til þess að það mál sem við erum að takast á um og höfum verið að takast á um undanfarna daga sé til stórra bóta á starfsumhverfi sjávarútvegsins á Íslandi og muni skila okkur fram til betri tíma.
Herra forseti. Við afgreiðum hér algjört forgangsmál ríkisstjórnar Íslands, þ.e. lækkun veiðigjalda á útgerðir á næsta ári um allt að 5 milljarða. Þetta er forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Þetta er staðreyndin, sama hvað hæstv. ráðherrar segja, og þora um leið ekki að horfast í augu við eigin stefnu eða hugsjónir. Það er ekki einu sinni reynt að virða stjórnarsáttmálann, þar sem ein af fyrstu ákvörðunum stjórnarsáttmálans er um sátt, um samtal. Því að allt þetta sáttatal er á forsendum ríkisstjórnarflokkanna einna. Það er erfitt að horfa upp á þessa markvissu lækkun. Skjaldborgin sem ríkisstjórnin reisti var ekki um heimilin í landinu, hún var ekki um eldri borgara, hún var ekki um öryrkja. Skjaldborgin sem ríkisstjórn Íslands reisti var um stórútgerðina og hennar vini. Við í Viðreisn munum greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi og sitja hjá gangvart þeim ákvæðum sem eru að einhverju leyti til til bóta. En í heildina er þetta mál mikið til vansa fyrir ríkisstjórnina alla.
Virðulegur forseti. Fiskimiðin í sjónum eru sameign þjóðarinnar, eins og kemur fram í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. Hér erum við að greiða atkvæði um hvaða kerfi við ætlum að nota til að innheimta sanngjarnan arð til þjóðarinnar fyrir afnot af þeirri auðlind sinni. Það kerfi sem hér er lagt til er gagnsætt og einfalt. Það hefur þá kosti sem beðið hefur verið um lengi, að það er eins nálægt rauntíma og mögulegt er. Og það sveiflast eftir afkomu útgerðarinnar. Það er erfitt að leggja mat á upphæð nema kannski til eins árs í senn, en af því að gjaldið mun sveiflast eftir afkomu mun þjóðin fá aukinn arð í ríkissjóð í formi hærri auðlindagjalda þegar afkoman er góð. Ef horft er á þær aðferðir sem notaðar hafa verið síðustu ár mundu þær ýmist skila 0 kr., 2,5 milljörðum árið 2020 ef óbreytt kerfi yrði notað, eða ef kerfi vinstri stjórnarinnar frá 2012 yrði notað: 4,7 milljörðum. Þess vegna er mjög gott að við komum á þessari afkomutengingu þannig að það verði nokkuð ljóst að þjóðin fái alltaf sanngjarnan arð fyrir [[Forseti hringir.]]notkun á auðlind hennar.
Herra forseti. Okkur hefur orðið tíðrætt um orðið virðingu og mun verða um nokkurt skeið. En virðing felst ekki bara í því að tala vel um fólk og hugsa hlýtt til þess heldur líka að skipta þannig efnahagslegum gæðum að við getum gefið öllum tækifæri til að lifa með reisn og með sómasamlegum hætti. En hér er verið að lækka veiðigjöld um 4 milljarða. Og stórútgerðin fær bróðurpartinn af því. Hér sagði hæstv. forsætisráðherra áðan að útgerðarfyrirtækin væru næm fyrir breytingum en staðreyndin er sú að þeir sem minnst eiga í samfélaginu eru líka mjög næmir fyrir því hvernig við ráðstöfum samneyslunni og hvernig við högum henni. Ég legg því til, og Samfylkingin ásamt Pírötum og Viðreisn, að þessu máli verði vísað frá, að við sýnum þjóðinni þá virðingu að nota næsta ár til að ná meiri sátt [[Forseti hringir.]]um þetta mál.
Herra forseti. Við í Pírötum, Samfylkingu, Viðreisn og Flokki fólksins leggjum til að þessu máli verði vísað frá. Hvað okkur Pírata varðar er það vegna þess að frumvarpið tekur ekki afstöðu til þess hvaða hlutdeild þjóðin á í þeim arði sem myndast af nýtingu auðlindarinnar og víkur raunar frá þeirri skýlausu kröfu að við tökum um það umræðu, einmitt í samráði og sátt, hvaða hlutdeild hún eigi að eiga. Þetta frumvarp svarar því ekki og setur það í uppnám. Þetta frumvarp tekur heldur ekki á þeirri grundvallarkröfu að afnotaréttur af auðlindinni sé einskis eign nema þjóðarinnar, eins og fram kemur í nýrri stjórnarskrá. Við leggjum því til að málinu verði vísað frá og að við vinnum að betri sátt, ekki með einhverju tómi hjali um samráð, heldur að við séum höfð með í ráðum hér, úr hvaða flokki sem við komum, við gerð þessa mikilvæga frumvarps.
Virðulegi forseti. Þetta er að minni hyggju fráleit tillaga. Frumvarp þetta var boðað þegar í vor við umræðu um veiðigjaldafrumvarp atvinnuveganefndar. Það hefur legið fyrir í langan tíma að núgildandi löggjöf um álagningu veiðigjalda rennur út í lok þess fiskveiðiárs sem var og var það framlengt til bráðabirgða til loka árs. Frumvarpið hefur fengið vandaða meðferð í atvinnuveganefnd. Hún hefur fjallað um það í tvo mánuði, haldið 11 fundi, fengið 100 gesti. Ég fór sérstaka ferð um allt land og átti samtal við sjávarútveginn, fólkið sem lifir og hrærist í [[Forseti hringir.]]þessum atvinnugreinum. Þannig að þetta er á allan hátt mjög vel kynnt frumvarp.
Herra forseti. Ég tel það vera mikið ábyrgðarleysi að vísa þessu máli frá. Þetta mál hefur fengið mikla umfjöllun í atvinnuveganefnd í rúma tvo mánuði. Nefndin hefur fengið til sín fjölda gesta og fjallað um málið á 11 fundum. Hafa verið miklar og góðar umræður um það með þeim gestum sem komu fyrir nefndina og bárust hátt í 50 umsagnir. Ég tel að við séum komin á þann stað að það væri mjög mikið ábyrgðarleysi að hafa áfram óvissu í þessum málum og byggja á núverandi lögum um veiðigjöld sem hafa mikla galla, til dæmis bara sveiflurnar sem yrðu ef þau væru óbreytt. Þá yrðu veiðigjöld á næsta ári rúmir 12 milljarðar en á árinu þar á eftir rúmir 2 milljarðar. Þegar við erum komin með þetta góða mál í hendurnar og búin að fjalla ítarlega um það tel ég að við eigum að ganga frá því og ganga til atkvæða um það hér og nú en ekki draga lappirnar enn eina ferðina því að það [[Forseti hringir.]]er búið að vinna málið mjög vel.
Hæstv. forseti. Ég segi já við þessu. Það skiptir máli að hlusta á alla þá gesti sem komu á fund nefndarinnar. Það var sammerkt með eiginlega öllum - ríkisskattstjóri talaði um óvissu, ekki nægilega mikið gegnsæi, hann var ekki alveg viss um hvernig ætti að gera það upp. Sjómenn voru afar hræddir og drógu það ítrekað fram að veiðigjöldin yrðu sett beint og óbeint yfir á launakostnað sjómanna. Það er líka hægt að tala um þann ótta sem fram kom hjá ýmsum um að settur yrði sem mestur kostnaður á vinnsluna þannig að veiðigjöldin yrðu lækkuð á móti því að þau féllu útgerðina. Það eru því margvíslegar athugasemdir og röksemdir sem mæla með því að sú tillaga sem við leggjum hér fram, fjórir flokkar, verði samþykkt. Við getum náð sátt um þetta mál. Við getum afgreitt tímaspursmálið en klárum málið, restina, gjaldahlutann, í meiri sátt en verið hefur. Það er hægt að ná henni ef menn leggja sig fram. Gefum okkur þetta ár til þess að meiri ró og friður náist. Við réttum hér fram sáttarhönd hvað þetta varðar.
Forseti biðst velvirðingar á því að það er einhver dyntur hlaupinn í klukkuna í borðinu, ljósið. Það ber ekki að taka það svo að þingmenn tali umfram tímann þó að rautt ljós logi.
Forseti. Ég vil sérstaklega biðla til þingmanna Framsóknarflokksins og Vinstri grænna sem hafa ítrekað í gegnum tíðina viljað, með stefnu þessara flokka að leiðarljósi, ræða um tímabundin ákvæði. Hér er ekki verið að tala um nákvæmlega samning heldur einfaldlega verið að útskýra út á hvað veiðigjaldið gengur. Það er mjög algengt í lögum sem kalla eftir gjaldi að sagt er hvað gjaldið gengur út á. Við erum að undirstrika það hér að veiðigjald er greiðsla fyrir tímabundin afnot af sameiginlegri fiskveiðiauðlind þjóðarinnar. Við erum að undirstrika hagsmuni þjóðarinnar bara í þessu breytingarákvæði okkar og breytingartillögu. Þess vegna biðla ég sérstaklega til þingmanna Framsóknarflokksins og Vinstri grænna um að taka undir með okkur. Þetta er risahagsmunamál fram í tímann fyrir þjóðina.
Þingmaðurinn segir?
Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Hér erum við að leggja til að laga markmiðsgrein þessa frumvarps sem í fyrirliggjandi mynd af hálfu meiri hlutans er óskiljanleg - ef markmiðið er að þjóðin fái raunverulega hlutdeild af arði þeim sem myndast við nýtingu auðlindarinnar. Það er ekki hægt að skilja þetta ákvæði eins og meiri hlutinn leggur þetta til. Við erum líka að undirstrika mikilvægi þess að enginn eignast fiskinn í sjónum eða afnotaréttinn af honum og að hann sé tímabundinn. Þetta hljóta allir að geta tekið undir. Þetta er mikilvægt markmið. Við eigum fiskinn í sjónum og það er ekki hægt að afhenda hann bara sisvona.
Þingmaðurinn segir?
Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Tilgangurinn með því að setja þetta ákvæði um tímabundna samninga inn í frumvarpið er að tryggja sameign þjóðarinnar og koma í veg fyrir að ævarandi eignarréttur útgerðar myndist af hefð. Með öðrum orðum: að skera úr um skilning okkar á eignarhaldi á auðlindinni. Svo merkilega vill til að um það hafa fulltrúar allra flokka hér á þingi, nema eins, verið sammála, og virðast sammála um það alla jafna, nema þegar kemur að því að greiða atkvæði hér á þingi. Væri þá ekki bara heiðarlegra að koma út úr skápnum og vera á móti þessu? Líka þegar það hljómar betur í eyrum almennings, eiganda auðlindarinnar? Það er þó alla vega heiðarlegra. Ég segi já.
Herra forseti. Mér finnst rétt að taka það fram hér að í lögum um stjórn fiskveiða er það algerlega skýrt að nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Í þeim lögum kemur líka algjörlega skýrt fram að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Hér erum við hins vegar um að ræða frumvarp um hvernig við leggjum gjöld á þessar veiðiheimildir. Þeim sjónarmiðum sem hv. þingmenn lýsa hér eru gerð fullkomin skil í lögum um stjórn fiskveiða þar sem þau eiga heima. Þess vegna segi ég nei við þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Í þessari breytingartillögu er m.a. afmarkað hvernig eyða eigi þeim fjármunum sem innheimtast fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. „Veiðigjald skal standa undir kostnaði við stjórn og eftirlit með fiskveiðum og jafna stöðu byggða vegna breytinga á atvinnuháttum.“ Ég man ekki til þess að sú umræða hafi farið fram hjá þeim sem tala hvað mest um samráðsleysi, að ákveðið skyldi í hvað ætti að eyða veiðigjaldinu sem kemur í ríkissjóð. Ég man ekki til þess að ákveðið hafi verið að nota ekki veiðigjaldið til að setja fjármuni í þjóðarsjúkrahús, til að setja fjármuni til öryrkja, í háskóla eða fleiri sameiginleg verkefni þjóðarinnar. Þess vegna finnst mér fáránlegt að leggja það til í breytingartillögum við 2. umr. um veiðigjöld að það sé eyrnamerkt í hvað veiðigjöldin eiga að fara, án nokkurrar undangenginnar umræðu við neinn nema sjálfan sig. Ég segi nei.
Herra forseti. Hér er í raun og veru verið að fjalla um lög um stjórn fiskveiða en við erum að fjalla um veiðigjöld. Í þeirri umfjöllun er breytingartillaga sem mér finnst varla vera þingtæk. Verið er að tala um að veiðigjaldið standi undir kostnaði við stjórn og eftirlit með fiskveiðum og jafni stöðu byggða vegna breytinga á atvinnuháttum. Ég tek undir með kollega mínum, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, um að það hefur ekkert verið rætt á Alþingi. Eiga veiðigjöldin eingöngu að standa undir rannsóknum og aðrar tekjur af veiðigjöldum ekki renna í ríkissjóð? Hvar hefur sú umræða farið fram? Hún fór ekki fram á þeim 11 fundum í atvinnuveganefnd sem þeir sem standa að þessari tillögu sátu og ræddu málin. Það kom aldrei fram hjá þeim sem standa að þessu máli, það var ekki rætt innan atvinnuveganefndar. Hér er kallað eftir samráði um þetta stóra mál og mér finnst það mikið ábyrgðarleysi að koma með svona tillögu órædda án samráðs. Ég nei.
Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða er kveðið á um að þjóðin eigi auðlindina. Það breytir því þó ekki að alltaf eru uppi raddir sem þverskallast við og halda öðru fram og jafnvel lögfræðingar sem tala um að núverandi fyrirkomulag muni á endanum gera okkur erfitt fyrir og mynda hefðarrétt. Einn af þeim er stærsti eigandi sennilega stærsta útgerðarfyrirtæki landsins sem sagði fyrir nokkrum dögum: Þjóðin á ekki fiskinn. Á meðan þessar raddir eru enn uppi er algjörlega óforsvaranlegt annað en að tímabinda heimildirnar í lögum. Helst þyrftum við auðvitað að drífa í því að samþykkja nýtt auðlindaákvæði í stjórnarskrá. En við höfum þennan möguleika til þess að tala og segja hvað okkur finnst. Allir flokkar á þingi nema einn hafa tekið undir þessi sjónarmið og nú kemur að því að standa við þau orð. Ég segi já.
Herra forseti. Ég mun segja nei við þessari grein. Fram kom við umræðu um breytingartillögu áðan að margir hafa lýst furðu sinni á því að við viljum setja tímabindingu í 1. gr. Staðreyndin er hins vegar sú að það er í hæsta máta eðlilegt að við ræðum þetta saman. Ákvæði um veiðigjöld voru í upphafi hluti af lögum um stjórn fiskveiða en það var nefnilega í tíð vinstri stjórnarinnar hinar fyrri að veiðigjöldin voru tekin út í sérstök lög af því að stjórnarflokkarnir á þeim tíma gátu ekki rætt fiskveiðistjórn og veiðigjöld samtímis. Eðli málsins samkvæmt hangir það hins vegar saman, eins og sjá má í skýrslu svokallaðrar auðlindanefndar frá árinu 2000, sérstaklega hvað varðar tímalengd veiðiréttarins. Það er nefnilega kjarnaatriði í þessu máli: Til hvers hve langs tíma er veiðirétturinn?
Forseti hvetur hv. þingmenn til að greiða atkvæði. Þar á meðal 13. þm. Suðvesturkjördæmis.
Herra forseti. Lengi má manninn reyna. Hér erum við þrír flokkar, Viðreisn, Samfylking og Píratar, að leggja til tímabundna samninga til 20 ára. Það hefur verið álitamál hvort það eigi að vera til 23 ára eins og Framsóknarflokkurinn vildi einu sinni. Við í Viðreisn höfum talað fyrir 25 árum en við setjum þessa tillögu fram með tvennt í huga: Til að undirstrika sameignarhluta þjóðarinnar því að það er ástæða til að efast um að hagsmunir þjóðarinnar séu nægilega tryggðir. Í öðru lagi en ekki síður til að veita útgerðinni fyrirsjáanleika til næstu 20 ára a.m.k. þannig að ekki verði hægt að taka þetta í einu vetfangi heldur sjái þau þetta með 20 ára fyrirvara, að skoða hvernig hægt er að byggja upp útgerðina áfram. Hver og ein ríkisstjórn getur síðan ákveðið hvaða fyrirkomulag hún hefur en þetta skiptir máli, annars vegar fyrirsjáanleikinn fyrir útgerðir og hins vegar og ekki síður hagsmunir þjóðarinnar, að undirstrika að fiskveiðiauðlindin er sameign íslensku þjóðarinnar. Því má ekki breyta.
Herra forseti. Lengi hefur verið talað um mikilvægi þess að það sé stöðugleiki og fyrirsjáanleiki í sjávarútveginum. Hér er tillaga frá Pírötum, Viðreisn og Samfylkingu um að reyna að búa til þann fyrirsjáanleika og þann stöðugleika með því að binda það í einhvers konar samkomulag, einhvers konar samninga sem gilda í ákveðinn tíma og þar með búa til grundvöll fyrir því að fólk geti vitað fyrir fram að ekki verði farið að krukka pólitískt í það hvernig fiskveiðiheimildum er ráðstafað. Það er nokkuð sem ég held að allir í útgerðinni ættu að taka undir, enda myndi þetta styrkja töluvert stöðu þeirra. En auðvitað ætti líka allur þingheimur að taka undir þetta vegna þess að þetta er nokkuð sem flestir flokkar hafa talað fyrir á einn eða annan hátt í gegnum tíðina. Það er skynsamlegt að búa til einhvers konar stöðugleika, og því segi ég að sjálfsögðu já.
Herra forseti. Sú tillaga sem verið er að greiða atkvæði um núna á með réttu ekki að vera hér til umfjöllunar vegna þess að hér er verið að reyna að breyta öðrum lögum en verið er að fjalla um og kollvarpa lögum um stjórn fiskveiða. Ef þetta er dæmi um samráð, dæmi um það hvernig standa á að lagasetningu, þá erum við komin í smávandræði. Það er þess vegna ekki hægt annað en að segja nei við tillögu af þessu tagi, tillögu sem kollvarpar lögum um stjórn fiskveiða, lögum sem ekki er verið að fjalla um hér í dag.
Virðulegur forseti. Fátt hefur furðað mig meira í umræðu um lög um veiðigjöld í þetta skiptið en einmitt það að sama fólk og kvartar hér hástöfum yfir samráðsleysi skuli leggja til við 2. umr. laga um veiðigjöld grundvallarbreytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Það er ekki gert strax. Ekki er lagt fram frumvarp sem sent er út til umsagnar þannig að allir geti sent inn umsögn, hagsmunaaðilar sem aðrir, og síðan fundi nefnd, tilhlýðileg hv. atvinnuveganefnd, um það mál. Nei, þetta er sett fram sem breytingartillaga við 2. umr. á öðrum lögum. Ég er ekki það óábyrgur alþingismaður að ég myndi láta mér detta í hug að leggja svona til. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessu.
Hæstv. forseti. Þarna erum við að greiða atkvæði um að fisktegundir sem ekki bera meira gjald í heildina en 100 milljónir, séu teknar út fyrir sviga. Mér finnst það, eins og ég sagði áðan um önnur mál áðan, skref í rétta átt og greiði því atkvæði með því. En ég hefði viljað hafa þetta gjald hærra til að fleiri tegundir verði nýttar sem annars eru illa nýttar og verða það áfram vegna þess að veiðigjaldið er of hátt og lenda því í brottkasti.
Hæstv. forseti. Þarna stendur í 4. gr. að ráðherra auglýsi gjaldið sem krónur á kílógramm landaðs óslægðs afla. Ég velti fyrir mér hvort að þarna þyrfti ekki að standa „slægðs afla“. En það er bara athugasemd mín við við þessa grein. Ég mun segja já í atkvæðagreiðslu.
Virðulegur forseti. Ég hef greitt atkvæði með þeim greinum sem við höfum þegar fjallað um og þar með talið þessari grein í frumvarpinu þar sem þetta er skref í rétta átt, þ.e. að ferlið sé einfaldað og gert gagnsærra og fært nær okkur í tíma. Enn ég tel gjaldið enn of hátt. Þess vegna geri ég þessa athugasemd með atkvæði mínu. Ég tel gjaldið vera of hátt og finnst að við verðum að leggja mat á hvaða áhrif þetta hefur á byggðir landsins og afleidd störf og annað slíkt, og mismunandi útgerðarform. Við verðum að fylgjast vel með því og þurfum að kanna áhrifin af því fljótt. Það getur vel verið að örfá útgerðarfyrirtæki þoli svona hátt gjald. en meiri parturinn mun ekki þola það. Það mun hafa ófyrirsjáanleg áhrif, eins og við höfum séð undanfarið. Við þurfum að fara varlega í þessum efnum.
Eins og fram kom í upphafi þegar þetta mál var til umfjöllunar í þingflokki mínum gerði ég fyrirvara við það frumvarp sem hér liggur fyrir um veiðigjöld og varðaði sá fyrirvari stöðu lítilla og meðalstórra útgerða og erfiðleika þeirra í dag. Við í atvinnuveganefnd leggjum hér til breytingartillögu sem styrkir mjög þessa útgerðarflokka, litlar og meðalstórar útgerðir, þ.e. að miða frítekjumarkið við 40% af fyrstu 6 milljón króna álagningar hvers árs. Teljum við það styðja mjög vel við þetta útgerðarform sem við þurfum nauðsynlega að hafa til að tryggja vel byggðafestu vítt og breitt um landið, í sjávarbyggðunum. Ég tel að það muni gagnast litlum og meðalstórum útgerðum mjög vel og koma sterkar út en sá afsláttur í frítekjumarki sem fyrir var.
Virðulegur forseti. Við ræddum hér nokkur í þingsalnum, og þá sérstaklega hv. formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, þegar frumvarpið kom fram fyrir rúmum tveimur mánuðum, að huga þyrfti sérstaklega að litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Það er ánægjulegt að náðst hafi samstaða um að gera það. Þessir afslættir og breytingar á reglunum á frítekjumarkinu munu koma þeim best sem minnst umsvif hafa þar sem hver króna telur meira en hjá þeim sem hafa meira undir. En ég fagna því að hér sé sérstaklega hugað að þessum mikilvægu útgerðarflokkum.
Virðulegi forseti. Tilvist þessara greina sýnir að viðurkennt er að gjaldið er of hátt fyrir einstaka útgerðarform og ákveðnar stærðir af félögum. Ég tel þessa grein til bóta. Þess vegna styð ég hana. En ég tel hana ekki ganga nógu langt. Hún mun aðeins hafa áhrif á allra minnstu fyrirtækin. Hún mun ekki ná til meðalstórra fyrirtækja, ég held að það sé algerlega augljóst. Ég vil líka benda á að of hátt veiðigjald dregur úr öðrum tekjum út frá nýsköpun og þróun í greininni og afleiddum tekjum sem slíkt hefur, en ekki síst úr tekjuskatti ríkissjóðs. Þetta er spurning um hvort við ætlum að fara almenna og eðlilega leið til að innheimta gjöld af auðlindinni eða gera það á svona sérstakan og skaðlegan hátt.
Hæstv. forseti. Þetta er skref í rétta átt, eins og ég sagði um frumvarpið áðan. En eins og ég sagði líka gengur það ekki nógu langt vegna þess að þarna undir eru útgerðir sem við flokkum sem meðalstórar sem bera áfram allt of há veiðigjöld. Þá hefur verið komið á móts við litlar eða minni útgerðir, en útgerðarflokkurinn þar fyrir ofan verður áfram í vandræðum. Ég hefði viljað, eins og ég sagði í nefndaráliti mínu í 1. minni hluta, fara í einhvers konar þrepaskiptingu þar sem útgerðarflokkar eru greindir hver fyrir sig og gjald lagt á samkvæmt því.
Herra forseti. Hér er svolítið merkileg tillaga frá meiri hlutanum fyrir margra hluta sakir. Þetta er að mínu mati bein og óbein yfirlýsing hjá ríkisstjórninni um að halda áfram með hvalveiðar á Íslandi. Hér er langreyður nefnd og veiðigjald fyrir hrefnu. Að mínu mati er þetta einfaldlega stuðningsyfirlýsing við að halda hér áfram hvalveiðum á sama tíma og hæstv. ráðherra hefur boðað endurskoðun hvalveiðistefnunnar og hagsmuni okkar í því samhengi. Ég vara við því og mun því segja nei hvað þetta ákvæði varðar.
Herra forseti. Það er nokkuð merkilegt að sjá gjöld á hvalveiðar, ekki bara að þau séu til staðar heldur að þau séu líka þetta lág. Að þetta ætli þingflokkur VG að kvitta upp á þykir mér svolítið skrýtið. Hvalveiðar hafa rosalega takmarkaða efnahagslega þýðingu fyrir Ísland. Það er vel þekkt. Þær skila mjög litlu í þjóðarbúið. En aftur á móti valda hvalveiðar okkur ómældum efnahagslegum skaða. Það er varla hægt að meta hann til fjár. Þetta er veiðihefð sem ætti að leggjast af og var talað um það hér í vor að samningar yrðu ekki endurnýjaðir. Ég hvet hæstv. sjávarútvegsráðherra til að endurnýja ekki samninga um áframhaldandi hvalveiðar. En í öllu falli segi ég nei við þessari tillögu.
Hæstv. forseti. Ég geri athugasemd við þann lið í þessari grein sem lýtur að þangi og þara, sérstaklega klóþang vegna þess að klóþang er aðallega innan netlaga jarðanna, sem eru 150 metrar í stórstraumsfjöru. Geri ég athugasemd við að það skuli ekki vera tekið út fyrir sviga þó svo að lögin kveði á um annað. Það hefði þurft að vinna það betur og því mun ég sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Hér er tillaga frá minni hluta þingmanna um að veiðigjaldið renni í ríkissjóð og standi eingöngu undir stjórn og eftirliti með fiskveiðum samkvæmt heimild í fjárlögum hvers árs, en það fé sem umfram er skuli renna í uppbyggingarsjóð landshlutanna. Ég spyr enn og aftur: Eigum við hér í lítilli breytingartillögu um veiðigjald að fara að afsala ríkissjóði tekjum af veiðigjaldi sisvona? Það er með ólíkindum að láta sér detta það í hug. Kannski vita menn að það verður aldrei samþykkt en það er bara svo óábyrgt að vinna þetta svona. Ég styð heils hugar að tekjur renni úr ríkissjóði til uppbyggingarsjóðs landshlutanna, en ef menn ætla að fara að láta veiðigjöldin sem slík ekki renna í ríkissjóð heldur til landshlutanna er ég hrædd um að við þurfum að halda nokkrar ráðstefnur um það og nokkra fundi í sáttanefnd.
Herra forseti. Oft er talað um hversu mikilvægt það er að landsbyggðin njóti góðs af því að tekin séu veiðigjöld. Hér er hreinlega tillaga um að þau njóti beinlínis góðs af því. Það er ekki eins og aðrir eins peningar hafi ekki farið í svona góðar uppbyggingaráætlanir í gegnum tíðina. Það væri bara skref fram á veginn að styrkja uppbyggingarsjóð landshlutanna, það myndi hjálpa þeim byggðum sem standa hvað verst vegna samþjöppunar á yfirráðum yfir veiðiheimildum eins og verið hefur hér árum saman. Að sjálfsögðu eigum við að styðja þessa litlu, hóflegu tillögu. Annars er alltaf hægt að hliðra til peningum á einhvern annan hátt og við vitum ekki hvað kemur næst frá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Þessi tillaga er dæmi um það þegar einhverjum hv. þingmönnum dettur í hug að leggja fram hér tillögu, sem hljómar ágætlega, gæti jafnvel hjálpað mönnum að afla fylgis, en er algjörlega ófullburða og hefur ekki verið útfærð eða hugsuð með neinum hætti, enda kemur hér fram að síðan eigi að fela ráðherra byggðamála að semja frumvarp um þann sjóð sem hér er lagt til að komið verði á fót þar sem engin lög gilda um hann. Flutningsmenn hafa ekki einu sinni burði til þess að útfæra tillöguna. Hvers konar sjóður er þetta? Hvernig verður úthlutað úr honum? Hverjir fá úthlutað og af hverju? Og hversu mikið verður það gert og með hvaða hætti? Það er eiginlega alveg furðulegt að við skulum vera að greiða atkvæði um tillögu af þessu tagi og minnir pínulítið á gamla daga [[Forseti hringir.]]þegar stjórnmálamenn létu sig dreyma um marga fallega, stóra og feita millifærslusjóði.
Herra forseti. Hér leggja þrír flokkar, Samfylkingin, Píratar og Viðreisn, fram tillögu um að tekjur af veiðigjöldum renni til uppbyggingarsjóðs landshlutanna sem hefði það hlutverk að efla atvinnustarfsemi og innviði í landshlutunum. Ástæða þess að við förum þá leið sem hv. þm. Óli Björn Kárason gerði svo mikla athugasemd við var einmitt að við vildum vinna þetta í samstarfi og samráði við aðra þingmenn í stað þess að leggja fram fasta tillögu hvað það varðar. En hvað um það. Þetta er svar við kalli sveitarfélaganna um að þau fái að njóta hlutdeildar í veiðigjöldum. Vildi ég koma hér upp þess vegna og hvetja ykkur, hv. þingmenn, til að greiða atkvæði með þessari tillögu líkt og við munum augljóslega gera. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hér leggjum við til að arðurinn sem myndast af nýtingu auðlindar okkar renni til þeirra byggðarlaga sem borið hafa uppi vinnsluna af henni. Við leggjum til að það sé gert í samráði við meiri hlutann í þinginu, bara svo því sé haldið til haga, vegna þess að ítrekað er búið að gagnrýna okkur fyrir að vera ekki með samráð í minni hlutanum. Tillaga okkar var að við myndum vinna þetta saman með ríkisstjórn til að tryggja líka að landshlutarnir geti ráðið sínum ráðum meira sjálfir, geti stjórnað betur uppbyggingu sinni sjálfir og að við séum ekki sífellt að skipta okkur af hvernig hlutum skuli háttað í öllum landshlutum heldur hafi þeir talsvert meira fjárhagslegt sjálfstæði en nú er reglan.
Virðulegi forseti. Þessi breytingartillaga felur það í sér þrátt fyrir önnur ákvæði þessara laga að veiðigjöld af óslægðum afla, lönduðum afla, eiga að lækka mismikið. Í þessu tilviki skulum við tala um fallandi gengi krónunnar, lækkandi olíuverð og mun bættari afkomu útgerðarinnar en samt sem áður á að lækka núna til bráðabirgða í eitt ár t.d. þorskinn um rétt tæp 40% og ýsuna um rétt tæp 36%. Við erum að tala um núgildandi 21,69 kr. á þorskinn niður í 13,80 og núgildandi 25,16 kr. á ýsu niður í 16,15 kr. Það er náttúrlega algjörlega ómögulegt annað að segja en nei við því.
Herra forseti. Við erum nú komin að lokum þessarar atkvæðagreiðslu og nú er að taka gildi nýtt fyrirkomulag veiðigjalda. Það er í boði Framsóknarflokksins, það er í boði Sjálfstæðisflokksins og það er í boði Vinstri grænna og það er í boði Miðflokksins. Ég held að það sé rétt að hafa í huga, nú þegar á að lækka veiðigjöld um 4 milljarða, hverjir það eru sem standa að þessu nýja fyrirkomulagi. Þannig er nú það.
Herra forseti. Hér fjöllum við um ákvæði til bráðabirgða þar sem lagt er upp með að á næsta ári verði veiðigjaldanefnd, sú er nú starfar, ekki að störfum, ef þetta frumvarp verður að lögum. Þá er skoðuð sú aðferðafræði sem verið hefur og lögð til ákveðin krónutala á hverja tegund. Lögin sjálf koma í raun og veru ekki til framkvæmda fyrr en árið 2020. Það er mjög undarlegt, verð ég að segja, að minni hlutinn samþykki ekki þessa tillögu því að gert var ráð fyrir því í breytingartillögum minni hlutans að innheimta á næsta ári myndi einmitt fjármagna breytingartillögur minni hlutans sem hér liggja frammi. Ég er því mjög undrandi yfir því að minni hlutinn ætli ekki að styðja þá tillögu um að við rukkum inn veiðigjald fyrir næsta ár. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Það virðist vera erfitt fyrir meiri hlutann að skilja að við munum ekki samþykkja lækkun á veiðigjöldum á útgerðina á næsta ári. Við viljum fá samtalið. Við fengum það ekki. Þess vegna greiðum við ekki atkvæði með lækkun veiðigjalda á útgerðina af því að við vildum einfaldlega forgangsraða næsta ári í annað. Það er ósköp einfalt. Þetta er tillaga til lækkunar á veiðigjöldum á næsta ári á útgerðina og þess vegna segi ég nei.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til næstu fimm ára, þ.e. fyrir tímabilið 2019–2023. Þetta er í þriðja sinn sem slík þingsályktunartillaga er lögð fram. Þingsályktunartillagan er lögð fram í samræmi við 5. gr. laga nr. 121/2008, með síðari breytingum, um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Þar segir að fimmta hvert ár skuli ráðherra leggja fram tillögu til þingsályktunar á Alþingi um stefnu stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til fimm ára í senn, þar sem fram koma markmið og áherslur Íslands í málaflokknum. Með þingsályktunartillögunni eru þrjú fylgiskjöl. Fyrst er skjalið „Aðgerðaáætlun 2019–2020“ sem lýsir nánar fyrirhuguðu starfi í þróunarsamvinnu. Þessu næst er umsögn þróunarsamvinnunefndar og síðast skýrsla um framkvæmd þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2013–2016. Umfjöllun Alþingis um fyrri áætlanir sýndi að það ríkir jákvæð samstaða í kringum þennan málaflokk og að þingheimur vill vanda vel til verka þegar kemur að þróunarsamvinnu. Það er fagnaðarefni, enda er þróunarsamvinna afar mikilvægur málaflokkur. Ekki einungis er um mikla fjármuni að ræða heldur jafnframt starf sem skiptir sköpum fyrir fjölda fólks og getur jafnvel skilið milli lífs og dauða. Þróunarsamvinnustefnan, eins og við nefnum hana í daglegu tali, er leiðarljós íslenskra stjórnvalda á sviði alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Hún felur í sér skýra markmiðasetningu og forgangsröðun þar sem lögð er áhersla á að starf íslenskra stjórnvalda skili árangri á afmörkuðum sviðum. Stefnan byggir á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og miðar að því að draga úr fátækt og hungri og stuðla að velferð á grundvelli mannréttinda, kynjajafnréttis og sjálfbærrar þróunar. Í stefnunni eru lögð fram tvö meginmarkmið sem miða annars vegar að uppbyggingu félagslegra innviða og starfi í þágu friðar og hins vegar að verndun jarðarinnar og sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Sem fyrr er fjallað um málaflokkinn sem eina heild, hvort sem um er að ræða tvíhliða þróunarsamvinnu í samstarfslöndum, svæðasamstarf, stuðning við áherslulönd og fjölþjóðlegar stofnanir eða verkefni á vegum félagasamtaka. Stefnan er áþekk fyrri áætlunum hvað varðar hugmyndafræðilegan grunn og framkvæmd en endurspeglar þær breytingar sem orðið hafa í alþjóðlegri þróunarsamvinnu á síðustu misserum. Ber þar hæst heimsmarkmiðin, Parísarsamkomulagið um loftslagsmál, þriðju alþjóðaráðstefnuna um fjármögnun þróunarsamvinnu í Addis Ababa og leiðtogafund um mannúðaraðstoð sem haldinn var í Istanbúl. Einnig byggist stefnan á tillögum sem komu fram í jafningjarýni þróunarsamvinnunefndar OECD/DAC á þróunarsamvinnu Íslands frá árinu 2017 og skýrslu stýrihóps um utanríkisþjónustu til framtíðar frá sama ári. Þróunarsamvinnustefnan er í fyrsta sinn með formlegum hætti mannréttindamiðuð sem felur í sér að unnið er að mannréttindum með málsvarastarfi, samþættingu og sértækum aðgerðum í þágu mannréttinda. Verða mannréttindi því höfð til hliðsjónar þegar verkefni eru mótuð, framkvæmd og metin. Með því viljum við tryggja að verkefni Íslands í þróunarsamvinnu stuðli að og verndi mannréttindi. Jafnréttismálin hafa lengi verið áherslumál í þróunarsamvinnu Íslands. Nú er ætlunin að draga þau mál sérstaklega fram og er enn ríkari áhersla lögð á jafnréttismálin sem eru komin inn sem sérstakt markmið undir uppbyggingu félagslegra innviða. Umhverfis- og loftslagsmál hafa jafnframt mikið vægi í stefnunni, bæði sem þverlægt málefni og einnig sem sérstakt markmið. Líkt og fyrr leggur Ísland ríka áherslu á sjálfbæra orku, þá sérstaklega jarðhita þar sem íslensk sérþekking hefur nýst í verkefnum undanfarin ár. Enn fremur er landgræðsla komin inn sem sérstakt áherslusvið undir sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Síðast en ekki síst er lögð áhersla á samstarf við atvinnulífið í stefnunni. Eins og alþjóðasamfélagið hefur bent á, og einnig kom fram í athugasemdum OECD við rýni á þróunarsamvinnu Íslands, þarf atvinnulífið að leggja sitt af mörkum til að heimsmarkmiðunum verði náð fyrir árið 2030. Meginmarkmiðið með framlagi Íslands til þróunarsamvinnu er að draga úr fátækt og stuðla að atvinnusköpun og viðvarandi sjálfbærum hagvexti í þróunarlöndum til að leggja grunn að aukinni velsæld. Aðkoma atvinnulífsins sem býr yfir frumkvæði og margs konar sérþekkingu sem nýst getur við að leysa flókin verkefni er mikilvægur þáttur í þessari uppbyggingu. Í nýrri stefnu er því lögð áhersla á að stofnanir og atvinnulífið hér á landi styðji við sjálfbæra uppbyggingu í þróunarlöndum. Slíkt samstarf byggir þó alltaf á forsendum viðtökuríkja. Framkvæmd þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoðar fer áfram fram í gegnum svæðasamstarf og samstarf við samstarfslönd, áherslulönd, fjölþjóðastofnanir og félagasamtök. Tvíhliða samstarfslönd í þróunarsamvinnu Íslands eru eftir sem áður Malaví og Úganda þar sem við byggjum á þeim góða árangri sem náðst hefur með langvinnu samstarfi. Í tvíhliða samstarfi okkar leggjum við áfram áherslu á að stuðningurinn fari beint til fátæks fólks í Malaví og Úganda. Áhersla er á að bæta grunnþjónustu við fátæk samfélög í tilteknum héruðum í löndunum tveimur sem felur í sér aðgang að vatni, bætta heilbrigðisþjónustu og aukin gæði menntunar yngstu barna. Þetta er gert í náinni samvinnu við héraðsyfirvöld á þeirra eigin forsendum. Með því að einblína á afmörkuð svæði teljum við að framlag Íslands nýtist betur. Við köllum þetta héraðsnálgun og samkvæmt óháðri erlendri úttekt, sem kynnt var fyrr á þessu ári, virðist verulegur árangur hafa náðst með þessari aðferð. Tvíhliða samstarfi við stjórnvöld í Mósambík lauk í lok árs 2017 og frá áramótum 2018 hefur stuðningur við uppbyggingu í Mósambík falist í framlögum til fjölþjóðastofnana og annarra aðila sem þar starfa. Mósambík breytist því úr tvíhliða samstarfslandi í áhersluland. Sú ákvörðun var tekin eftir ítarlega greiningarvinnu á árunum 2014–2016, að teknu tilliti til umfangs þróunarsamvinnu við landið, fjölda framlagsríkja, mats á mikilvægi þróunarframlaga Íslands og stjórnarfars. Önnur áherslulönd Íslands í þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð eru Afganistan og Palestína. Ísland hefur á undanförnum árum unnið að svæðaverkefnum í 13 löndum í Austur-Afríku á sviði jarðhita þar sem íslensk sérþekking hefur nýst vel. Ætlunin er að nýta frekar möguleika þessarar nálgunar og er Ísland um þessar mundir að hefja svæðasamstarf í Vestur-Afríku á sviði sjávarútvegs þar sem samstarfsríki hafa óskað eftir að Ísland miðli sérþekkingu sinni á sviði sjávarútvegs. Við munum áfram taka þátt í fjölþjóðlegu samstarfi og leggja áherslu á stuðning við UNICEF og UN Women, auk þess sem Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna, UNFPA, er ný áherslustofnun Íslands. Starf stofnunarinnar samræmist mjög vel áherslum Íslands á sviði kynjajafnréttis, heilbrigðismála og kyn- og frjósemisheilbrigðis og -réttinda. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, UNHCR, kemur einnig inn sem áherslustofnun á sviði mannúðaraðstoðar, en stofnunin gegnir lykilhlutverki þegar kemur að því að bregðast við þeim gríðarlega flóttamannavanda sem heimurinn stendur frammi fyrir. Þá munum við áfram leggja áherslu á samstarf við Alþjóðabankann, og mun Ísland taka við formennsku í kjördæmissamstarfi Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna hjá Alþjóðabankanum um mitt ár 2019 til tveggja ára. Einnig verður áfram lögð áhersla á að byggja upp færni einstaklinga og styrk stofnana í þróunarríkjum með starfsemi Jafnréttisskólans, Jarðhitaskólans, Landgræðsluskólans og Sjávarútvegsskólans. Samstarf við félagasamtök er eftir sem áður þýðingarmikill þáttur í þróunarstarfi Íslands, enda eru þau mikilvægur hlekkur í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og veitingu mannúðaraðstoðar. Til að tryggja samræmi er í þróunarsamvinnustefnunni vísað til fimm ára fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar um aukin framlög til þróunarsamvinnu en gert er ráð fyrir að framlögin aukist á næstu árum og nemi 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022. Heildarframlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, þ.e. bæði framlög sem falla undir málefnasviðið utanríkismál og önnur málefnasvið, eru áætluð um 8 milljarðar kr. 2019, um 0,28% af vergum þjóðartekjum, og hækka því samtals um nálægt 1 milljarð frá fjárlögum 2018. Veruleg hækkun varð einnig á framlögum til þróunarsamvinnu á tímabilinu 2013–2017. Árið 2013 námu þau rúmlega 4,3 milljörðum, þ.e. 0,23% af vergum þjóðartekjum, og árið 2017 voru framlögin tæplega 7,3 milljarðar, þ.e. 0,28% af vergum þjóðartekjum. Áfram verður lögð rík áhersla á að framlögin séu vel nýtt og að sýnt sé fram á árangur af starfi Íslands á sviði þróunarsamvinnu, en því fylgir mikil ábyrgð að ráðstafa opinberum framlögum til þróunarmála. Við fylgjumst með framgangi verkefna og árangri með kerfisbundnum hætti. Það á við um allt þróunarstarf sem íslensk stjórnvöld veita framlög til, allt frá verkefnum í tvíhliða samstarfslöndum til verkefna fjölþjóðastofnana. Við berum enda mikla ábyrgð þegar kemur að því að tryggja að þeir sem njóta góðs af aðstoðinni fái eins góðan stuðning og kostur er við að brjótast út úr fátækt og til betra lífs. Ég legg til, virðulegi forseti, að tillögu þessari verði vísað til hv. utanríkismálanefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágætisyfirferð og gott að fá þetta plagg í hendurnar. Við erum sammála um ýmislegt, annað ekki. Við erum sammála um meginmarkmiðin og vissulega eru mjög falleg markmið í skýrslunni sem ég deili sannarlega þótt mér finnist kannski ekki alltaf hafa verið gerð nógu vel grein fyrir þeim í nýbirtri fjármálaáætlun, þ.e. hvernig eigi að fylgja þeim eftir. En það er ekki nóg að setja fram falleg orð. Við þurfum líka að hafa meiri metnað og mér finnst hann ekki vera til staðar hér. Ég tek undir þessi mannréttindamarkmið sem ráðherra talar um, eflingu félagslegra innviða, að stuðla að friðsælum lausnum, umhverfismálum og jafnréttismálum ekki síst, og um það á öll okkar utanríkisstefna að snúast. Það er eini staðurinn þar sem við getum raunverulega lagt eitthvað af mörkum og við getum meira að segja haft góð áhrif á friðarmál í gegnum varnarbandalög sem við tökum þátt í og ýmislegt. En hér erum við að ræða um þróunarsamvinnu. Ég hrósa líka hæstv. ráðherra og fagna því að þessi þingsályktunartillaga, um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, hafi verið lögð inn í samráðsgátt stjórnvalda þannig að allir Íslendingar fengu tækifæri til að segja álit sitt á stefnunni. Það er ástæða til að nefna það. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt til að auka meðvitund almennings um þróunarsamvinnu og um þróun almennt í heiminum utan landsteinanna og þátttöku okkar þar á ýmsum sviðum og hvað við getum gert. Stór hluti af okkar alþjóðlegu skuldbindingum er til að ráðast gegn fátækt í heiminum. Þar finnst mér ríkisstjórnin vera fullmetnaðarlaus því að þó að krónutalan sé að hækka sem lögð er í samvinnuna með auknum þjóðartekjum, það gerist mest með þeim hætti, er hækkun á framlaginu langt frá því sem ég tel að ellefta ríkasta þjóð í heimi eigi að vera fullsæmd af. Það kemur fram í máli hæstv. ráðherra að áform eru uppi um að þau verði 0,35% af þjóðartekjum í lok fimm ára fjármálaáætlunar og auðvitað er langt í land að við náum þeim markmiðum Sameinuðu þjóðanna sem leggja þær skyldur á herðar þróuðustu og ríkustu þjóð heims - sem við erum blessunarlega - að verja 0,7% af þjóðartekjum í þróunarsamvinnu. Ríkisstjórnin hefur einungis metnað til að ná helmingi af þessu markmiði og það er skammarlegt, finnst mér, nú þegar ágætlega árar. Jafnvel þó að blikur séu á lofti verjum við í raun sömu prósentutölu og við gerðum í miðri efnahagskreppu í þennan málaflokk. Við ættum að geta náð samkomulagi um að gera þetta betur. Ég spyr líka hæstv. ráðherra: Hvenær er áætlað að ná þessu 0,7% markmiði? Það kemur eiginlega hvergi fram. Það kemur að vísu fram í skjalinu að stjórnvöld styðji markmið Sameinuðu þjóðanna. En mér hefði fundist að líka mætti vera í plagginu einhvers konar tímasett áætlun um það hvenær við ætluðum að gera það og a.m.k. að taka fram að við stefnum líka að því en ekki bara að segja að við styðjum markmið Sameinuðu þjóðanna um það. Það er tvennt ólíkt. Herra forseti. Það er gott að íslensk stjórnvöld ætli að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að draga úr viðskiptahindrunum gagnvart þróunarríkjum og bæta markaðsaðgengi þeirra. Við í Samfylkingunni erum auðvitað talsmenn efnahagslegrar samvinnu þjóða og styðjum viðskiptafrelsi en það er að því gefnu að viðskiptin séu bæði sanngjörn og heiðarleg og við þurfum alltaf að vera þar á verði. Við þurfum umfram allt að gæta að því að félagslega hliðin gleymist ekki og að þróunarsamvinnan fari alltaf fram á forsendum þeirra sem þiggja aðstoðina eins og raunar er gerð grein fyrir í þessu ágæta skjali. Viðskiptasjónarmið mega aldrei ráða því algjörlega með hvaða hætti við veljum okkur viðfang þegar við leggjum fé af hendi innan þróunarsamvinnugeirans. Í þingsályktunartillögunni er nefnilega talað um að íslenskt atvinnulíf verði hvatt til að taka þátt í tekju- og atvinnuskapandi fjárfestingu fyrir fólk sem þarf að brjótast úr viðjum fátæktar. Það er mjög gott og ég styð það en ítreka að það er mjög mikilvægt þar eins og alls staðar annars staðar að farið sé að alþjóðlegum skuldbindingum og að réttindi launafólks, mannréttindi, kvenréttindi, og aðrir slíkir þættir séu virtir. Ég vil bara hnykkja á því þótt ég sé almennt sammála að það geti verið ágætisleið. Ég vil einnig nefna það hér að í þingsályktunartillögunni er kveðið á um og listað upp samstarf við fjölþjóðlegar stofnanir. Mér þykir augljóst að það vanti alþjóðaráð Rauða krossins sem er gríðarlega mikilvægur samstarfsaðili á þessum vettvangi. Nú kann að vera að það séu einhver mistök en mér finnst að það ætti að vera. Ég verð þó að koma einu að. Í þingsályktunartillögunni er talað um aukinn sveigjanleika í úthlutun framlaga til að bregðast við kostnaði vegna komu flóttafólks og hælisleitenda. Það er auðvitað vel hægt að gera og það er vel hægt að taka vel á móti þeim sem hér sækjast eftir vernd eða þurfa hjálp án þess að seilast í vasa þróunarframlaga eða til þess sem ætti að renna til þróunarríkja. Ég skil það, það getur verið tímabundið ástand sem gerir það að verkum að einhver stór hluti renni til þessara þátta. Það er reyndar óvenjuhátt hjá okkur Íslendingum, 36%, en á meðan við erum ekki búin að ná þessu 0,7% markmiði, á meðan við erum enn að dansa einhvers staðar í kringum 0,3% og ætlum upp í 0,35% finnst mér þetta ekki boðlegt, hæstv. ráðherra, og við þurfum að gera betur. En við hér inni erum flest samherjar þegar kemur að stóru línunum í utanríkispólitíkinni. Þó að mjög margt skilji okkur að í efnahagsumræðunni er Ísland sem betur fer friðsamt lýðræðisríki sem getur náð sameiginlegri stefnu um stóru alþjóðamálin, þ.e. að stuðla að friði, að stuðla að kvenréttindum, að stuðla að mannréttindum og slíkum hlutum. Þetta er gríðarlega mikilvægt nú þegar við upplifum að það eru öfl, stjórnmálaleiðtogar og jafnvel almenningur, sem eru að verða áberandi í okkar heimshluta, sem eru að verða áberandi jafnvel á okkar landi, kannski einhverjir á þingi, sem hafa hag af því að draga upp svart/hvíta mynd af veröldinni. Það eru raddir sem eru háværari og háværari sem ala á fordómum, ýta undir þjóðernishyggju, vilja draga landið inn í skel og loka sig frá umheiminum, ala á tortryggni, dreifa falsfréttum og flagga svo vaxandi öfgahreyfingum annars staðar til að réttlæta málflutning sinn. Við getum alveg valið þannig heim sem byggir á flokkun og aðgreiningu þar sem við erum með öflug landamæri, þar sem hver er sjálfum sér næstur, en það er svört framtíðarsýn. Við eigum að tala fyrir framtíð sem byggist á samvinnu þar sem fólk freistar þess að taka ábyrgð hvert á öðru. Fyrri kosturinn sem ég nefndi mun bara leiða til spennu og misskiptingar. Í seinni kostinum birtist a.m.k. von um sameiginlegt gott líf fyrir allt mannkyn. Með nýjustu tækni erum við ein risastór fjölskylda og við berum ábyrgð hvert á öðru og ég veit að þar deilum við ráðherra sýn þó að okkur kunni að greina á um hversu fast við eigum að stíga niður þegar við leggjum til framlög til þessara mála. En ég þakka ráðherra fyrir plaggið og ég veit að við munum eiga málefnalega umræðu um það í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég sé enga ástæðu til að bíða eftir því að eiga málefnalegt samtal við hv. þingmann. Hann fór ágætlega yfir sýn sína og síns flokks á þetta og ég held, eins og hv. þingmaður nefndi, að þetta sé meiri áherslumunur en að við séum ósammála í þessu. Af því að hv. þingmaður vísaði til ákveðinna hluta ætla ég að bæta aðeins við því sem ég kom ekki fram með í framsöguræðu minni. Hv. þingmaður vísaði í það hvernig framlögin hafa þróast, en hlutfall opinberrar þróunaraðstoðar af vergum þjóðartekjum hefur sveiflast nokkuð frá árinu 2000. Árið 2000 var það 0,1% af vergum þjóðartekjum, fór hæst í 0,36% árið 2008 en fór lægst í 0,2% 2011 þegar afleiðingar efnahagshrunsins voru hvað mestar. Ástæðan fyrir því að ekki eru sett lengri markmið er sú að við erum alltaf að miða við fimm ára áætlun eins og er lögbundið. Ef við færum upp í 0,7% væru þetta 19 milljarðar kr. á ári. Við yrðum þá að hækka framlögin um 11 milljarða. Meðalframlag DAC-ríkja var 0,31% árið 2017. Við lítum sérstaklega til Norðurlandanna, en það eru auðvitað fleiri lönd innan OECD sem við berum okkur alla jafna saman við sem eru með jafnvel hærri hlutföll, mörg hver mjög rík. Ég er ánægður með að heyra viðhorf hv. þingmanns varðandi atvinnulífið því að ef við ætlum að hjálpa þessum löndum til að verða efnahagslega sjálfstæð þurfum við að byggja upp atvinnuvegi þeirra og það er það sem þau vilja. En bara svo það sé alveg skýrt verða þær aðgerðir sem verður farið í á þeirra forsendum. Þetta er ekki á okkar forsendum, [[Forseti hringir.]]en við svörum kalli þeirra um samstarf við atvinnulífið.
Frú forseti. Ég er líka algjörlega á því að við getum virkjað það til góðs og eigum að gera það. Við þurfum bara að passa okkur á gildrum sem geta verið á hvaða vegi sem við erum á í rauninni. Ég átta mig á að markmiðið um 0,7% næst ekki í einu skrefi. Ég skal líka virða það að í fimm ára áætlun getur verið óeðlilegt að nefnt sé eitthvert ártal, en mér fannst ég skynja hjá ráðherra að hann teldi þó að Íslendingar ættu að stefna að þessu í framtíðinni. Ef svo er finnst mér allt í lagi að ein lína komi inn um það. Það getur vel verið að fólki finnist þetta mikil framlög en í ljósi þess að við höfum enga aðra leið en að sigrast saman á þeim brjálæðislega vanda sem við stöndum frammi fyrir, misskiptingu, fátækt, loftslagsógn, held ég að við eigum að stefna ótrauð á það. Ég held að Íslendingar muni almennt styðji okkur í því markmiði. Það er nærtækt að rifja upp að ekki þarf að líta lengra aftur en til 1976 þegar Íslendingar þáðu styrk úr mannréttindasjóði Sameinuðu þjóðanna. Okkur hættir nefnilega til að gleyma því hvað það er stutt síðan við bjuggum við örbirgð hérna. Ég ítreka, hæstv. ráðherra, að það er engin önnur leið en samábyrgð, samhjálp og mikið fjölþjóðlegt samstarf og við skulum bara fara þangað saman.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi Ísland. Ég held að það sé ágætt að við hugum að því hvað hefur gengið vel hjá okkur. Af hverju erum við komin á þennan stað? Hv. þingmaður nefndi að við værum ellefta ríkasta þjóð heims. Af hverju er það? Af því að við höfum náð að byggja upp öflugt efnahagslíf og öflugt atvinnulíf. Það er m.a. af því að við höfum aðgang að stórum mörkuðum og að okkar markaðir eru opnir. Það er ekkert öðruvísi með þessi lönd, bara ekki neitt. Þó að við séum allt annars staðar á hnettinum en þau lönd sem við erum að aðstoða gilda sömu lögmál. Það sem við höfum fram að færa og það sem ég er ánægður með að sjá í þróunarsamvinnu almennt er að við erum líka að miðla af reynslu okkar sem er nokkuð sérstök. Þá vísa ég sérstaklega í Jarðhitaskólann og Sjávarútvegsskólann. Landgræðslan er miklu stærra mál en menn átta sig á. Við erum búin að ná miklu meiri árangri og ég tala nú ekki um jafnréttismálin. Allt þetta skiptir máli þegar kemur að uppbyggingu atvinnulífs. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að jarðhitaverkefnin séu orðin meiri og meiri framleiðsla úr jarðhitavirkjunum í Kenía en á Íslandi og það er m.a. gert í samstarfi við íslenska aðila. Þegar okkur hefur tekist vel upp eigum við að reyna að miðla því, það er uppleggið í þessu og búið að vera mjög lengi. Ég held að öll þessi umræða sé góð. Ég held að hún skipti máli fyrir okkur og ég bind miklar vonir við áframhaldandi samstarf við þróunarsamvinnunefnd sem hv. þingmaður situr í. Ég held að hann sé sammála mér í því og líka bara að við gerum hvað við getum til að fræða fólk um hvað við erum að gera og af hverju. Ég held að það muni gera það að verkum að stuðningur við þróunarsamvinnu verður jafnvel [[Forseti hringir.]]enn meiri en núna.
Frú forseti. Kærar þakkir, hæstv. ráðherra. Ég er alveg viss um að við getum átt góða samleið í þessum hlutum þó að við munum eflaust togast aðeins á um hversu hratt við eigum að fara að markmiðinu. Það er alveg rétt að Ísland hefur orðið þetta ríkt vegna þess að við höfum náð góðum tökum á efnahagslífinu. Það höfum við ekki gert hjálparlaust. Við höfum bæði verið heppin með auðlindir en við höfum líka fengið aðstoð utan frá sem margar þessara þjóða hafa kannski ekki fengið í nægjanlegum mæli enn þá og jafnvel búið enn nær í okkar samtíma við það að vera bara beinlínis beitt rányrkju af ríkustu þjóðum heims, kannski ekki okkur, en umgengni þessara þjóða við Vesturlönd er ekki búin að vera vandalaus fyrir allar þessar þjóðir. Okkur rennur líka blóðið til skyldunnar, fyrir utan það að ég trúi því, bara svo ég komi því enn einu sinni að, að það sé ávinningur alls mannkynsins að við hjálpumst að og það skulum við svo sannarlega að gera, hæstv. ráðherra, og þakka þér fyrir að leggja fram þetta ágætisplagg.
Frú forseti. Ég fagna því að þingsályktunartillaga um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2019–2023 sé komin fram og að við séum að ræða hana hér. Ég vil líka fagna þeim grundvallaráherslum sem birtast í stefnunni sem eru mannréttindi, með þá sýn að leiðarljósi að fátækt sé ekki aðeins skortur á efnislegum gæðum heldur einnig skortur á öryggi, valdi og stjórn yfir eigin aðstæðum. Ég fagna líka þeim áherslum sem birtast í þingsályktunartillögunni á jafnrétti kynjanna sem verði í öndvegi sem og á réttindi barna. Svo ég haldi nú áfram fögnuðinum er að sjálfsögðu tilefni til að fagna þeim meginmarkmiðum og undirmarkmiðum sem snúast um uppbyggingu félagslegra innviða, störf í þágu friðar og svo umhverfismálin, verndun jarðarinnar og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Allt er þetta vel og nauðsynlegt að fram komi í þingsályktunartillögu um þróunarsamvinnu og stefnu okkar í þróunarsamvinnunni. Mig langar aðeins að tæpa örlítið á nokkrum atriðum. Fyrst um loftslagsbreytingarnar. Það er gríðarlega mikilvægt að við séum með skýra stefnu og framkvæmdina líka skýra þegar kemur að því að hluti af framlögum til þróunarsamvinnu sé eyrnamerktur inn í baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Við vitum öll að loftslagsbreytingar geta stuðlað - og hafa nú þegar gert það - að auknum fjölda loftslagsflóttamanna sem munu síðan í meira mæli flýja afleiðingar loftslagsbreytinga sem kristallast í erfiðari búsetuskilyrðum og í fjölgun stríðsátaka sem eru ein af afleiðingum baráttu um auðlindir á borð við vatnsból, gras og gróðurlendi o.s.frv. Þarna er ákaflega mikilvægt að rík þjóð eins og Ísland, og með sína reynslu þegar kemur að því að berjast gegn loftslagsbreytingunum, sem við erum alltaf að bæta okkur í, komi þarna skýrt fram og að viðtökum þetta með ákveðnum hætti inn í okkar þróunarsamvinnustefnu. En síðan er það líka baráttan gegn fátækt. Baráttan gegn fátækt er náttúrlega meginþráðurinn í heimsmarkmiðunum sem liggja hér til grundvallar líka þegar kemur að þróun þróunarsamvinnunnar. Baráttan gegn fátækt og hungri. Og síðan þessi barátta fyrir almennri velferð á grundvelli mannréttinda, kynjajafnréttis og sjálfbærrar þróunar. Þetta er allt gott og ég held að þingheimur allur hljóti að geta stutt þessar áherslur. Þær eru góðar og þær munu leiða til góðs. Ég get samt ekki látið hjá líða hér í minni ræðu að nefna þróun fjárframlaga til þróunarsamvinnunnar sem ég, og vonandi miklu fleiri, myndu vilja sjá gerast hraðar í þá átt að efna okkar skuldbindingar við að styðja markmið Sameinuðu þjóðanna sem við höfum þegar undirgengist. Það kemur fram í fjármálaáætlun sem byggist á fjármálastefnu að útgjaldavöxturinn til utanríkismála er aðallega af þrennum toga. Einn af þessum útgjaldaliðum eru framlög til opinberrar þróunarsamvinnu. Þau eiga auðvitað að hækka og það er vel. Það er gott að sjá þessa hækkun. En eins og ég segi, hækkun úr 0,26% af vergum þjóðartekjum á yfirstandandi ári í 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022 finnst mér vera hæg hækkun og hefði gjarnan viljað sjá okkur ná á þessum tímum, þegar ríkissjóður Íslands stendur sem best, að bæta betur í þarna. Það er alveg þess virði að halda því rækilega til haga að framlögin eru að hækka, þau hafa verið að hækka. En kannski þurfum við að bæta um betur. Mig langar líka að minnast á það sem hv. þm. Logi Einarsson minntist á áðan, þ.e. þennan hluta sem fellur undir þróunarsamvinnu og notaður er í móttöku flóttamanna hingað til lands. Það er rétt að það eru mörg lönd innan DAC-nefndarinnar sem hafa flokkað þetta undir sama hatt, þ.e. móttaka kvótaflóttamanna jafnvel og flóttamanna sem framlög til þróunarsamvinnu. Þar með er ekki sagt að við þurfum endilega að fylgja þeirri þróun. Ég held að það myndi samræmast meginmarkmiðum okkar í þróunarsamvinnunni að styrkja fólk til þess að búa á sínum heimaslóðum, að fólk þurfi ekki að flýja sitt lífsviðurværi og sín heimili og að við styrkjum fólk til þess að búa og lifa mannsæmandi lífi á sínum heimaslóðum. Við megum heldur ekki farið að grauta þessu saman, þeim fjármunum sem fara í þróunarsamvinnu og móttöku flóttamanna. Annað má heldur ekki taka við af hinu. Á meðan við erum að auka fjármuni inn í þróunarsamvinnuna má það heldur ekki búa til einhvern freistnivanda að móttaka flóttamanna fari þarna inn og það sé tekið af móttöku flóttamanna vegna þess að dómsmálaráðuneytið verður að sjálfsögðu að auka sín megin þegar kemur að móttöku flóttamanna. Þannig að ég held að það væri ákaflega vel og til eftirbreytni ef Ísland myndi tala fyrir því í DAC-nefndinni að þetta væri ekki flokkað saman. Ég geri mér grein fyrir því að fleiri lönd hafa verið að gera það og munu halda því áfram. En ég myndi sannarlega vilja sjá utanríkisráðherra beita sér fyrir því að þetta sé í sitt hvoru lagi. Ég ætla ekki að halda langa ræðu til viðbótar. En ég held líka að það þurfi að leggja áherslu, þegar hæstv. utanríkisráðherra leggur fram þingsályktunartillögu um þróunarsamvinnuna, á framkvæmdina. Framkvæmdin verður líka að vera skýr, markviss og nýta þá reynslu sem við nú þegar búum yfir, okkar styrkleika. Ég treysti hæstv. utanríkisráðherra til þess og ég treysti líka hæstv. utanríkisráðherra og starfsfólki utanríkisþjónustunnar og utanríkisráðuneytisins, að sjálfsögðu, til að búa þannig um hnútana að framkvæmd þróunarsamvinnustefnunnar sé vel úr garði gerð - en líka ákaflega skýr. Því að dreifing fjármuna þarf náttúrlega að vera skýr. Við þurfum að vita nákvæmlega í hvaða verkefni við erum að setja peninga og að við séum með það á hreinu að þessir fjármunir gagnist vel því fólki sem við viljum aðstoða. Við vitum líka að það eru gríðarlega miklar áskoranir er varða þróunarsamvinnu. Þar koma náttúrlega loftslagsmálin inn í. Ég held að við þurfum að passa vel upp á þessa framkvæmd þróunarsamvinnunnar og nýta þá styrkleika sem við búum yfir. Ég vil, eins og ég segi, ítreka fögnuð minn með það að þingsályktunartillagan sé komin fram og við séum loksins að ræða hana hér í þingsal. Það eru mörg mjög góð atriði þarna að finna en nokkur atriði sem kannski mætti skerpa betur á. Ég hlakka til að heyra nánar um það hjá hæstv. utanríkisráðherra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og málefnalega ræðu. Margt athyglisvert kom fram hjá hv. þingmanni. Varðandi það sem kom fram áðan þá vil ég segja að ég lít svo á að þetta sé engan veginn einkamál ráðherrans og ekki einu sinni ráðuneytisins. Meðal annars þess vegna var málið sett í samráðsgáttina, sem þarf ekki að gera, til þess að kalla fram viðbrögð. En síðan eru náttúrlega hv. utanríkismálanefnd, sem hv. þingmaður situr í, og þróunarsamvinnunefnd aðilar sem ég veit að munu koma vel inn í þetta. En af því að hv. þingmaður nefndi loftslagsmálin, sem eru stórmál, þá hefur ráðuneytið til að mynda skuldbundið sig til að veita samtals eina milljón bandaríkjadala á árinu 2016–2020 í græna loftslagssjóðinn. Sjóðurinn fjármagnar verkefni sem miða að því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda og gera löndum kleift að takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga. Sjóðurinn einblínir á lág- og millitekjuríki. Ísland hefur sömuleiðis stutt við þróunarlönd á sviði loftslagsmála með jarðhitaleit í austanverðri Afríku, í samstarfi við Norræna þróunarsjóðinn, Alþjóðabankann og Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna, og stutt við orkusjóð Alþjóðabankans sem stuðlar að sjálfbærri nýtingu orkuauðlinda í þróunarlöndunum. Að lokum má nefna að Ísland hefur lagt áherslu á kynjajafnrétti á sviði loftslagsmála í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum 2016–2018. Í því skyni hefur Ísland til að mynda veitt framlög í sjóð sem hefur það markmið að auka hlut kvenna frá þróunarlöndunum í alþjóðlegum viðræðum um loftslagsmál og þá hefur Ísland veitt viðbótarframlag til SEforAll og UNEP, sem er eyrnamerkt verkefni á sviði kynjajafnréttis. Það sem hv. þingmaður nefnir, og ég fer kannski betur í annað sem hv. þingmaður kom inn á áðan, um baráttu í loftslagsmálum er sumt sem við þekkjum mjög vel og getum miðlað og eigum auðvitað gera það, m.a. í gegnum þróunarsamvinnuna, en líka á fleiri sviðum.
Frú forseti. Ég fagna þessari viðbót sem hæstv. utanríkisráðherra nefndi í andsvari sínu varðandi framlög í græna loftslagssjóðinn sem er gríðarlega mikilvægt. Ég er sammála hæstv. utanríkisráðherra um að við höfum mikla reynslu til að deila í okkar þróunarsamvinnu, m.a. af skógrækt, uppgræðslu lands o.s.frv. Gleymum því ekki að Ísland er stærsta eyðimörk í Evrópu. Það er margt sem við höfum fram að færa sem getur vel nýst inn í þróunarsamvinnuna. Varðandi jafnréttismálin vil ég líka fagna þessum kynjavinkli inn í loftslagsáherslurnar í þróunarsamvinnunni. Það er vel. Það er mikilvægt. Við vitum að valdefling kvenna er eitt af áhrifaríkustu tækjum og tólum sem við höfum inn í þróunarsamvinnu. Það eru ótrúlegir hlutir sem valdefling kvenna og markviss stefna þegar kemur að henni gera í þróunarsamvinnu. Bara það að efla aðgengi kvenna að vinnustöðum sínum eða aðgengi stúlkna að skólanum sínum. Þetta eru kannski fyrir okkur litlar aðgerðir en gríðarlega mikilvægar. Ég hef áður nefnt það í ræðustól Alþingis að líta beri til utanríkisstefnu Svía þegar kemur að jafnréttismálunum. Við erum með jafnréttismálin mjög ofarlega í okkar utanríkisstefnu. Svíar hafa gert enn betur og hafa hreinlega sagt að þeirra utanríkisstefna sé femínísk og þróunarsamvinnustefnu þeirra sé femínísk, sem er mjög vel. Ég efast ekki um að hæstv. utanríkisráðherra hefur kynnt sér það mjög vel og muni gera það í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Við getum lært mikið af Norðurlöndunum og það er eitt af því sem við erum að vinna að í ráðuneytinu, einfaldlega að kortleggja það. Þau eru búin að gera þetta miklu lengur, búin að leggja miklu meira í þetta. Ég held það sé ofsalega mikið atriði í þróunarsamvinnunni að við sleppum því helst að gera mistökin sem þau gerðu því að þau eru búin að gera mörg á leiðinni. Hv. þingmaður vísaði sérstaklega í mikilvægi þess að stefnan sé skýr og fjármagnið nýtist vel. Það er eðlileg krafa og frá báðum endum, bæði frá skattgreiðendur og líka þeim sem njóta þessa. Það er í upplegginu hjá okkur að fylgjast vel með allri framkvæmd, bæði hjá alþjóðastofnunum og líka í tvíhliða samstarfinu. Ég held að það sé best að ræða þetta sem umhverfis- og loftslagsmál. Ég vil líka nefna Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Hann vinnur að umhverfis- og loftslagsmálum. Það fara um 730 millj. kr. í framlög árið 2018; í svæðasamstarf einnig á þessu sviði fara um 115 millj. kr., í jarðhitasamstarf árið 2018, nákvæmlega með þessari áherslu sem hv. þingmaður vísaði hér sérstaklega til. Ég vildi líka segja, af því að mér fannst hv. þingmaður vísa í að við þyrftum að hjálpa fólki, þegar kemur að flóttafólki, að vera á sínum heimaslóðum, að auðvitað er það best, en við eigum líka að mínu áliti að líta á þetta í víðara samhengi. Þegar við tölum um þessi framlög, þ.e. hvernig við flokkum þau, þá vil ég bara að það sé samanburðarhæft á milli landa þannig að við vitum hvernig við séum að gera þetta og að förum eftir alþjóðlegum reglum. Ég hef lagt á það áherslu sem þingmaður og sömuleiðis sem ráðherra að t.d. þróunarsjóðir EFTA, þar sem við erum að styrkja fátækustu lönd Evrópusambandsins, séu líka notaðir fyrir flóttamenn. Það er oft mjög erfitt ástand í löndum Miðjarðarhafsins, á Grikklandi, Ítalíu. Þar eru enn þá mjög stórar flóttamannabúðir þar sem fólk er búið að búa lengi. Það sér hver maður hvernig það er að þurfa að vera í slíkum búðum lengi. Við eigum að líta á þetta stóra vandamál, sem hv. [[Forseti hringir.]]þingmaður beinir réttilega athyglinni að, í stærra samhengi en bara undir hatti þróunarsamvinnu.
Frú forseti. Ég held að við hæstv. utanríkisráðherra séum nokkuð sammála um meginlínurnar og megininntakið í þróunarsamvinnunni. Ég sit einmitt í flóttamannanefnd Evrópuráðsþingsins og geri mér grein fyrir þeim gríðarlega miklu verkefnum sem blasa við þegar kemur að flóttafólki frá ríkjum sem þjökuð eru bæði af fátækt og átökum. Ég held samt sem áður að fólk sem flýr þannig ástand vilji snúa heim. Auðvitað er rótin náttúrlega sú að við tölum ávallt fyrir friði og friðsamlegum lausnum og gegn stríðsátökum, að sjálfsögðu. En við verðum líka að horfast í augu við það að loftslagsmálin munu verða í mjög náinni framtíð uppspretta átaka og hafa jafnvel nú þegar orðið það. Margir sérfræðingar hafa bent á að barátta um vatnsauðlindir sé ein af meginuppsprettum borgarastyrjaldarinnar í Sýrlandi, og þar með ein afleiðing af loftslagsbreytingum. Varðandi skiptingu fjármuna á milli móttöku flóttamanna hingað til lands og beinnar þróunarsamvinnuaðstoðar held ég, alla vega, og hef talað fyrir því, bæði hér í ræðum á þingi og annars staðar og mun gera það áfram, að við gerum vel við móttöku flóttamanna hingað til lands og séum ekki að grauta þessu tvennu saman. Þó svo að við séum að sjálfsögðu öll af vilja gerð og meira en það til þess að láta enn frekari fjármuni renna til móttöku flóttamanna finnst mér ekki rétt og ekki nógu mikið gagnsæi fólgið í því að við séum í aðra röndina að auka kannski hægt framlög okkar til þróunarsamvinnu og þau hafi jafnframt að geyma hækkun til framlaga hér heima. [[Forseti hringir.]]Ég held að við þurfum að skilja vel þarna á milli, hækka hvort tveggja, [[Forseti hringir.]]gera það hratt og örugglega og vonandi hraðar og meira en við höfum kannski gert hingað til eins og ég minntist á í ræðunni.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessa yfirferð. Það er margt ágætt í þessari tillögu sem er stefna um alþjóðlega þróunarsamvinnu okkar Íslendinga frá 2019–2023. Ég vil kannski nálgast þetta aðeins með óhefðbundnum hætti og fjallað svolítið um eitt af okkar áherslulöndum sem er Palestína. Ég fagna því að svo sé. Í kaflanum Áherslur og markmið er fjallað um jafnrétti kynjanna og mannréttindi og fleira sem lagt er að leiðarljósi. Síðan er komið inn á frið á alþjóðavettvangi, þ.e. lögð er áhersla á að við stuðlum að friði á alþjóðavettvangi. Þetta finnst mér mjög gott mál, því ég held að þarna séu mikil og stór tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Ég minnist þess að hæstv. utanríkisráðherra átti fund í byrjun ársins með aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna í New York. Þá sagði hæstv. ráðherra, mig minnir af þessu tilefni, að Sameinuðu þjóðirnar væru okkur mjög mikilvægar og mikilvægari en margan grunar. Ég tek heils hugar undir þetta með hæstv. ráðherra. Mér finnst gott að hann skyldi koma þessu á framfæri. En ég vil líka vekja sérstaklega athygli á því sem framkvæmdastjórinn sagði á þessum fundi, og það kom fram í fjölmiðlum að hluta til. Hann lagði áherslu á að Ísland gæti haft mjög mikil áhrif á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og það væri oft litið til Íslands sem sáttasemjara, enda væri Ísland forysturíki á sviði jafnréttis og mannréttinda sem njóti trausts. Það er lykilhugtak í þessu öllu saman, það er að njóta trausts. Þetta er afar ánægjulegt að mínu mati og hefði mátt gefa því meiri gaum þegar þessi orð féllu í byrjun ársins. Ég tel að við eigum einmitt að líta á þessi orð sem tækifæri til að gera okkur sýnilegri á alþjóðasviðinu, sýnilegri á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og sýna frumkvæði í alþjóðamálum. Þá vil ég tengja það sérstaklega því sem kemur fram í stefnunni, þ.e. friði á alþjóðavettvangi. Ég nefndi traustið áðan. Traust er nefnilega afar mikilvægt í sátta- og friðarumleitunum á alþjóðavettvangi. Þar sem Ísland er herlaust land og land án vopnaframleiðslu styrkir það stöðu okkar verulega í þessum efnum. Ég vil nefna í þessu samhengi stórt mál á alþjóðavettvangi þar sem ég tel að við gætum látið til okkar taka, það eru deilur milli Ísraelsmanna og Palestínumanna. Ég segi það ekki síst vegna þess að ég starfaði þarna um tíma og þekki vel velvild Ísraelsmanna og Palestínumanna í okkar garð. Það er svolítið lykilatriði í því að vinna að friðarumleitunum og í raun og veru forsenda þess að ná árangri, að það ríki sem tekur að sér að miðla málum og reyna að stuðla að friði njóti fullkomins trausts hjá báðum aðilum. Við sjáum það bara að Bandaríkjamönnum hefur mistekist að stilla til friðar í Miðausturlöndum. Stór hluti af því er að Palestínumenn hafa aldrei treyst þeim fyllilega. Svo þegar við horfum til Evrópusambandsins þá hefur því ekki heldur tekist að ná einhverjum árangri í þessum efnum vegna þess að það er bara staðreynd að Ísraelsmenn hafa aldrei treyst því fyllilega. Síðan þekkjum við náttúrlega með Noreg, Noregur hefur haft mikinn áhuga á því að koma að friðarferlinu í Miðausturlöndum og lagði sig mjög fram um það á sínum tíma með Óslóarsamningunum. En því miður er það bara þannig að þeir samningar mistókust. Frá því sem ég þekki þegar ég var þarna niður frá, þá er almennt viðhorf hins almenna Palestínumanns til þessa framlags Noregs neikvætt. Þetta sýnir að í þessu eru atriði sem skipta verulegu máli og það er traustið. Við þekkjum það öll að Ísland gegndi mjög mikilvægu hlutverki við stofnun Ísraelsríkis 1948. Samskipti ríkjanna voru lengi vel mikil en hafa náttúrlega minnkað verulega á liðnum árum eins og við þekkjum, ekki síst vegna hernáms Ísraels íPalestínu sem við fordæmum. En ég fullyrði það hér að Ísraelsmenn bera mikla virðingu fyrir Íslandi og líta á okkur sem vinaþjóð. Síðan eins og við þekkjum öll þá var það í lok árs 2011 sem Ísland varð fyrsta ríkið í Vestur- og Norður-Evrópu til að viðurkenna Palestínu sem sjálfstætt ríki. Við höfum þannig traust gagnvart þessum aðilum og það er verulegt tækifæri eins og ég nefndi hér fyrr til þess að miðla málum. Ég fagna því að það kemur fram í þessari stefnu, áhersla á að stuðla að friði á alþjóðavettvangi. Það væri gaman að heyra það frá hæstv. utanríkisráðherra hvað hann sæi fyrir sér í þeim efnum. Þetta kemur hér fram og hann gæti kannski aðeins skýrt það nánar. Varðandi þetta að lokum þá þekkjum við það að litla Ísland er lítið land, en það er stórt land þegar kemur að friðarmálum. Það hefur einmitt framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna staðfest. Síðan langaði mig aðeins að koma inn á það sem stendur á bls. 3, um uppbyggingu félagslegra innviða og störf í þágu friðar. Þar er minnst á aðgerðir gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi. Ég fagna þessari áherslu. Ef við horfum til Palestínu aftur þá held ég að þarna gætum við lagt mikið af mörkum. Ef við horfum t.d. til Gaza þá hafa rannsóknir sýnt þar að heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi, ofbeldi gegn konum og börnum, er mjög mikið á því svæði. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Það er náttúrlega í fyrsta lagi hersetan, hernám Ísraelsmanna, og stríðin sem hafa geisað þarna. Síðan er aðstoðin afar takmörkuð sem fólk getur leitað sér, konur og börn, sérstaklega konur, einfaldlega vegna stjórnarfarsins sem er á svæðinu. Auk þess þekkjum við að bara viðhorfið til kvenna á Gaza er með öðrum hætti en t.d. á Vesturbakkanum, vegna þess að Hamas-samtökin sem stjórna þar líta þetta ekki eins alvarlegum augum og t.d. stjórnvöld á Vesturbakkanum. Þarna er tækifæri fyrir okkur sem við ættum svo sannarlega að skoða nánar. Síðan er hér fjallað um að íslensk stjórnvöld virði forystuhlutverk Sameinuðu þjóðanna. Ég tek heils hugar undir það. Þá langar mig kannski aðeins að koma að því sem varðar flóttamenn. Við getum einnig aðstoðað á svokölluðum heimasvæðum flóttamanna, þ.e. í nágrenni við stríðsátök, vegna þess að margsinnis búið að sýna fram á það að við getum hjálpað mun fleirum á sínu heimasvæði en að taka á móti flóttamönnum hér. Ég er að sjálfsögðu hlynntur því að við tökum á móti flóttamönnum hér og höfum bara ákveðinn kvóta í þeim efnum, en það er hægt að gera ótrúlega góða hluti bara með beinum fjárframlögum til þeirra stofnana sem eru á stríðshrjáðum svæðum, stofnana Sameinuðu þjóðanna. Ég hvet til þess að það verði einnig skoðað. Ég sé að tíminn er nú langt komin, en mig langaði að spyrja að lokum hæstv. ráðherra um áhersluland okkar, Afganistan, hverjar okkar áherslur eru þar sérstaklega. Ég gat ekki séð að það kæmi sérstaklega fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega og góða ræðu. Hann fór inn á ýmislegt sem vert er að ræða og skoða og flest var þess eðlis að ég klára ekki að svara því í tveggja mínútna andsvari. Hv. þingmaður þekkir augljóslega mjög vel til á mörgum sviðum þegar kemur að þessum málum. Ég lít svo á, af því að hv. þingmaður vísaði í orð aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, að við höfum verið mjög gildandi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, held að ég megi fullyrða það. Við höfum metnað til að gera enn betur. Það er auðvitað ótrúlega stórt mál að við skyldum taka sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þar vonast ég ekki eingöngu til þess að við getum látið gott af okkur leiða til að nálgast þau markmið sem hv. þingmaður vísaði sérstaklega til, heldur líka að við öðlumst reynslu, utanríkisþjónusta okkar, sem er nú ung og hefur ekki tekið að sér slíkt verkefni áður, þetta er æðsta verkefni sem við höfum tekið á alþjóðavettvangi, og að þetta nýtist okkur líka í framhaldinu. Ef við getum notað stöðu okkar til að koma á friði einhvers staðar, sama í hvaða heimshluta er, hv. þingmaður vísar hér til deilu milli Ísraels og Palestínu, þá munum við að sjálfsögðu gera það og gera hvað við getum til að láta gott af okkur leiða. En það er auðvitað stórt mál. Það er mikilvægt, finnst mér, í þróunarsamvinnu, af því að hv. þingmaður kom hér víða við, að það sem við tökum að okkur gerum við vel. Við eigum ekki að vera út um allt og ná einhvern veginn aldrei árangri, við eigum að vera mjög árangursmiðuð. Hv. þingmaður vísaði hérna í stórmál, sem er heimilisofbeldi og kynbundið ofbeldi. Það er náttúrlega ein ástæðan fyrir því að við erum að setja mannréttindamál inn í þróunarsamvinnustefnuna okkar, við viljum með því hjálpa til og koma með frumkvæði að því að hjálpa þar sem bjátar á, en við viljum líka gefa þau skilaboð til þeirra aðila [[Forseti hringir.]]sem við vinnum með að þetta er forgangsmál hjá okkur. Við förum fram á það að mannréttindi séu virt hjá okkar samstarfsaðilum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég tek heils hugar undir það með honum að það sem við tökum okkur fyrir hendur eigum við að gera vel. Vissulega er það stórt og mikið mál að vera friðarflytjandi á erlendum vettvangi, en við höfum hins vegar afar góðan grunn og það er hægt að undirbúa slíkt með ákveðnum leiðum. Setan í mannréttindaráðinu er vissulega ein af þeim. Ég fagna því. Mig langaði aðeins í lokin að benda á að á bls. 9 er fjallað um íslenska friðargæsluliða og hlutverk sem þeir geta tekið að sér sem borgaralegir starfsmenn, það er m.a. uppbygging að bættu stjórnarfari. Mér finnst gott að fá þetta hér inn vegna þess að ef ég held mig aðeins við Palestínu þá hafa verið gerðar skoðanakannanir á vegum rannsóknaseturs þar í landi sem heitir AMAN á því hvaða þjóðfélagsverkefni hinn almenni borgari telur vera brýnust. Niðurstaðan var sú að brýnasta verkefnið væri efnahagsmálin, en í öðru sæti var barátta gegn spillingu í stjórnkerfinu. Þetta er mjög athyglisvert. Því miður er spilling víða. Hún er í Palestínu eins og öðrum löndum. Hins vegar kemur líka fram að það virðist ekki vera nægilegur áhugi meðal stjórnvalda í Palestínu til að vinna gegn spillingu. Þar kemur líka fram að háskólarnir í Palestínu hafa mikinn áhuga á að setja á laggirnar sérstök námskeið þar sem farið er yfir baráttuna gegn spillingu innan stjórnkerfisins og almennt um góða stjórnarhætti. Mig langaði að koma þessu að vegna þess að ég tel að þarna gætum við orðið að liði, jafnvel kostað einhver námskeið og aðstoðað í þessum efnum, því að það er jú þannig að það á að vera lítil spilling í stjórnkerfinu á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Við eigum að nýta okkur það sem tækifæri líka.
Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir hans framlag. Af því að hann spurði um Afganistan þá eru áherslurnar þar á jafnréttismál, uppbyggingu og endurreisn sem er nú ekki vanþörf á. Hv. þingmaður vísaði hér til kannski eins stærsta málsins sem er spilling. Það er auðvitað erfitt og það sem stendur virkilega uppbyggingu á ýmsum svæðum í heiminum fyrir þrifum eru hreinlega spillingarmál. Hv. þm. Logi Már Einarsson vísaði m.a. í það að illa væri farið með auðlindir og annað slíkt og oft tengist það spillingarmálum. Auðvitað sagan líka, það má líka vísa til þess hvernig farið hefur verið með þá áður í sögunni og sneri ekki bara að þeim og alls ekki þeim sem stjórnuðu heima fyrir. Það voru fleiri aðilar sem þar komu að. En bætt stjórnarfar er náttúrlega lykilatriði. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir vísaði mikið í jafnréttismálin. Það hjálpar mjög mikið ef konur taka þátt og eru virkari þátttakendur í þjóðlífinu. Því meiri áhrif þeirra þá held ég að alla jafna megi fullyrða að það hafi mjög góð áhrif. Þetta er allt saman í sömu áttina, þ.e. markmiðin hjá okkur. Svo ég vitni aftur í hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur þá talaði hún um það sem ég veit að hv. þm. Birgir Þórarinsson er algjörlega sammála um, að það skiptir máli að vel sé farið með féð, það sé gagnsæi í þessu og við getum sagt að við fórum í ákveðið verkefni sem skilaði sér með ákveðnum hætti. En það er talað um margt í þróunarsamvinnunni. Eitt af því er stjórnkerfið og það er hárrétt hjá hv. þingmanni því það er mjög erfitt að ná [[Forseti hringir.]]árangri nema stjórnkerfið sé skilvirkt og án spillingar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greinargott svar. Ég vil líka fagna þessum nýju áherslum varðandi landgræðslu, að það sé orðið sérstakt áherslusvið. Hér á landi er mjög góð þekking á landgræðslu og sjálfsagt að við komum henni á framfæri. Ég fagna þessari nýju áherslu. Mig langar síðan í lokin að koma aftur að friðargæsluliðunum, þessum borgaralegu starfsmönnunum sem við erum að senda, sem ég styð heils hugar og hefur gefið góða raun. Ég myndi vilja að við legðum meiri áherslu á heilbrigðisstarfsfólk. Það er mikil þörf fyrir það á þessum svæðum. Þegar ég starfaði þarna niður frá þá heimsótti ég einu sinni heilsugæslustöð á Gaza. Þar er það þannig að hver læknir tekur á móti 110 sjúklingum á dag. Það eru áætlaðar þrjár mínútur á hvern sjúkling. Álagið er gífurlegt á þessum stöðum og ég held að við getum svo sannarlega orðið þarna að liði. Við eigum náttúrlega alveg frábært heilbrigðisstarfsfólk, líka í fæðingarþjónustu og öðru slíku, ljósmæður. Það er mikil þörf á þessu sviði. Ég vil bara í lokin hvetja hæstv. ráðherra til þess að skoða þennan möguleika, ég veit að það stendur til að auka þetta eitthvað, það eru einhverjir samningar væntanlega við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina hvað þetta varðar. Það er mjög gott mál. Í þessum málaflokki getum við svo sannarlega látið gott af okkur leiða.
Frú forseti. Ég fagna því að hér sé komin fram tillaga til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2019–2023. Mér líst vel á þær áherslur sem eru settar fram í þessari tillögu og held að það sé mjög mikið til bóta, alla vega í framsetningu og eins í áherslunni sem því fylgir, hvernig er verið að tengja þróunarsamvinnuna við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og flétta mannréttindanálgun inn í þróunarsamvinnuna. Þó svo að ég átti mig á því að þannig hefur það alltaf verið að einhverju marki þá held ég að það skipti máli að skrifa það enn betur inn og ítreka það enn frekar. Það er einmitt nauðsynlegt að hafa slíka nálgun til þess að þróunarsamvinnan nái í raun til þeirra allra viðkvæmustu í fátækustu samfélögum heimsins. Ég vil þar til að mynda nefna konur, því að það hefur svolítið verið rætt um stöðu kvenna í þessari umræðu. Mér finnst það mjög jákvætt að hlutfallið af landsframleiðslu sem við veitum til þróunarsamvinnu sé að hækka. Ég persónulega hefði gjarnan viljað sjá það hækka enn meira og tel að Ísland eigi að stefna að því að ná 0,7% markmiðinu eins og reyndar kemur fram að íslensk stjórnvöld styðja. Ég hefði viljað að við færðumst hraðar í átt að því markmiði, en fagna þó engu að síður því að verið sé að taka skref til að færa okkur nær því og tel það mjög gott. Ég á sjálf sæti í þróunarsamvinnunefnd og ég heyri ekki annað frá þeim sem hvað best þekkja til þróunarsamvinnu og þess starfs sem fer fram á vettvangi en að það sem Ísland er að gera, og þá kannski sérstaklega í tvíhliða þróunarsamvinnu, sé með þeim hætti að það fjármagn sem við setjum í þessi mál nýtist mjög vel. Ég held að það þurfi alla vega ekki að velkjast í neinum vafa um að það fjármagn sem við setjum í þennan málaflokk nýtist fólki sem býr við gríðarlega fátækt og að það nýtist mjög vel. Mér finnst mjög mikilvægt að nefna það alltaf og minna á að þróunarsamvinna á alltaf að fara fram á forsendum viðtakndaríkisins, þ.e. þróunarsamvinnan er til þess að lyfta fátækustu ríkjunum upp úr fátækt. Hún á ekki að verða til þess að íslensk fyrirtæki geti á einhvern hátt grætt á þróunarsamvinnunni. Að því sögðu þá býr í íslensku samfélagi gríðarlega mikil þekking og oft sérþekking á ýmiss konar sviðum og auðvitað eigum við að miðla af þeirri þekkingu, m.a. í þróunarsamvinnu. En mér finnst mikilvægt að halda því til haga að við verðum að passa upp á að þar séu þá fyrst og fremst þarfir viðtakandaþjóðarinnar sem eru hafðar að leiðarljósi. Að lokum langar mig að koma inn á það sem aðeins hefur verið rætt hérna í dag, en það er það fjármagn sem fer af framlögum til þróunarsamvinnu en nýtist hælisleitendum og flóttamönnum hér á landi. Mér finnst mikilvægt að við tökum vel á móti fólki sem hingað kemur og er að flýja hræðilega neyð og oft hræðilegt ástand í sínum heimalöndum. En ég set spurningarmerki við það hvort fjármagn í það eigi að fara af þessum fjárlagalið, og í hve miklum mæli það eigi að fara af þessum lið. Ég held að það þurfi að fara gríðarlega vel yfir þessi mál. Mín skoðun er sú að það eigi að fjármagna móttöku hælisleitenda og flóttamanna af öðrum fjárlagaliðum en þeim sem fer til þróunarsamvinnu, en ég veit að þetta verður skoðað, m.a. vegna þess að DAC er að vinna að því að skýra enn frekar þær reglur sem fjalla um það hvernig megi telja fram aðstoð sem er veitt innan lands. Við hér á Alþingi og við sem erum í þróunarsamvinnunefnd, sem og hæstv. ráðherra og utanríkisráðuneytið sjálft, hljótum að fylgjast vel með því sem þar kemur fram. En þar er bara um ákveðnar lágmarksreglur að ræða og ekkert sem stendur í vegi fyrir því að við Íslendingar ákveddum bara að gera enn betur en lágmarksreglurnar segja fyrir um. En það er samt sjálfsagt að fylgjast með því og vita þá a.m.k. hverjar leikreglurnar eru þegar að þessum efnum kemur og eins að sjá hvernig löndin í kringum okkur gera hlutina. Þar held ég að sumt ættum við jafnvel að taka okkur til fyrirmyndar, en annað held ég að sé alls ekki til eftirbreytni í þeim málum. Þetta er hlutur sem við þurfum að skoða enn frekar. Að lokum vil ég aftur fagna því að þessi þingsályktunartillaga um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2019–2023 sé komin fram. Áherslurnar í henni tel ég að séu réttar. Framlögin eru að stíga upp á við og svo þurfum við bara í framhaldinu að bæta enn frekar í. Því miður er það svo að heimurinn þarf á því að halda og þá ekki síst fátækasta fólkið í heiminum.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni eins og öðrum fyrir góða og málefnalega ræðu. Hv. þingmaður ræddi ýmislegt, en ég vildi nefna það sem hann sagði varðandi atvinnulífið. Ég ætla þá bara að nota tækifærið og segja aðeins frá því hvernig við höfum nálgast það mál. Þróunarmarkmið í viðkomandi landi þurfa ávallt að vera meginmarkmið stuðnings og öll aðstoð sem veitt er þarf að vera í samræmi við áætlanir og þarfir viðtökulands. Það eru skýrar reglur þróunarsamvinnunefndar OECD, DAC-nefndarinnar, um það hvers konar stuðning gjafaríki geta talið fram sem hluta af þróunaraðstoð. Verkefni einkaaðila sem studd eru í tengslum við þróunarsamvinnu og þiggja þannig opinbert fjármagn þurfa að uppfylla ákveðið viðmið, m.a. þurfa þau að fela í sér skilgreint viðbótargildi. Slík verkefni kæmu ekki til framkvæmda á venjulegum forsendum markaðarins og styrkverkefni mega heldur ekki skekkja samkeppni eða leiða til annarra raskana á markaði og þurfa jafnvel að hafa mælanleg þróunaráhrif. Þróunarsamvinna á þannig ekki við í hefðbundnu útflutnings- og markaðsstarfi fyrirtækja, jafnvel þó að markaðir kunni að vera í þróunarlöndum. Utanríkisráðuneytið hefur útfært tvær meginleiðir um samstarf við atvinnulífið í þágu þróunarsamvinnu og heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Annars vegar er um að ræða nýjan samstarfssjóð við atvinnulífið um heimsmarkmiðin sem ætlaður er samstarfsverkefnum fyrirtækja, sérstaklega með það að markmiði að stuðla að atvinnusköpun og sjálfbærum hagvexti í fátækum þróunarríkjum. Styrkfjárhæð getur að hámarki numið 200 þús. evrum yfir þriggja ára tímabil og má ekki fara umfram 50% af heildarkostnaði verkefnis. Hin leiðin fellur undir samstarf við félagasamtök með aukinni áherslu á þá möguleika í samvinnu við félagasamtök sem tengjast atvinnulífinu og samstarfi félagasamtaka við fyrirtæki um tiltekin verkefni. Þessi verkefni geta beinst að víðtækara sviði tengdum áherslum Íslands í þróunarsamvinnu og heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Hinar nýju reglur um samstarfssjóð við atvinnulífið um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna voru kynntar á samráðsgátt Stjórnarráðsins frá 11. til 25. október. Svo var sérstakur kynningarfundur 6. nóvember. En þetta er nákvæmlega það sem hv. þingmaður var að leggja áherslu á og við verðum að halda okkur og viljum halda okkur nákvæmlega á þeim stað.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið og fyrir að fara yfir þær reglur sem gilda um þátttöku atvinnulífsins þegar kemur að þróunarsamvinnu. Ég er alveg sammála því að það sé mjög mikilvægt að fá fleiri aðila en bara ríkisvaldið að borðinu þegar kemur að þróunarsamvinnu og ég held að atvinnulífið eigi að hafa þar hlutverk og geti skipt máli. Ég ítreka aftur það sem ég sagði að mér finnst mikilvægt að það sé alltaf til staðar í umræðunni að ekki sé sama með hvaða hætti það er gert. Þess vegna þarf alltaf að ítreka það í umræðunni, því að það er auðvitað gott að þetta er skrifað inn. En við vitum líka alveg að hlutir sem hafa verið skrifaðir inn um einhverjar leikreglur geta breyst. Þess vegna skiptir það máli að ítreka að þróunarsamvinnan eigi að vera á forsendum viðtakandans en ekki á forræði eða út frá hagsmunum ríkra fyrirtækja á Vesturlöndum sem hugsanlega gætu séð sér leik á borði í því að vera í einhvers konar bisness í þróunarríkjunum. En ég er ánægð með að þetta sé svona vel skrifað inn en tel engu að síður að við þurfum öll alltaf að vera á varðbergi fyrir því að þróunarsamvinnan fari fram með þessum hætti.
Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni, umræðan er mjög mikilvæg. Ég held t.d. að umræðan hér í dag, fyrir þá sem fylgjast með henni, hafi verið fróðleg því að hér hafa allir hv. þingmenn lagt til mikla þekkingu og komið með góða og málefnalega nálgun á þennan málaflokk. Hv. þingmaður er, eins og kom fram, í þróunarsamvinnunefnd og það er mjög mikilvægt að þróunarsamvinnunefnd og hv. utanríkismálanefnd séu vel inni í málum og fylgist með og ræði þessi mál og veiti ráðuneytinu aðhald. Hv. þingmaður vísaði til þess í ræðu sinni að miðað við þær úttektir sem gerðar hafa verið af erlendum aðilum virðist margt ganga mjög vel hjá okkur. Það sem við erum að gera er að fara yfir athugasemdir þeirra og ein af athugasemdunum sneri að atvinnulífinu, að við þyrftum að virkja það frekar inn í þróunarmálin. Það er gert með þessum hætti. Það er ekki eitthvað sem við fundum upp á Rauðarárstígnum heldur er það það sem við drögum af þekkingu annars staðar frá. Ég fór á fund sem utanríkisráðherra Danmerkur hélt með utanríkisráðherrum Afríku um þessi mál í Kaupmannahöfn. Ég hef sömuleiðis talað við starfsmenn dönsku utanríkisþjónustunnar til að fá það frá fyrstu hendi hvað hefur gengið vel hjá þeim og hvað illa. Þeir eru allir, og ég heyri það líka frá öðrum Norðurlandaríkjum, tilbúnir til að miðla reynslu sinni til okkar. Ég held að það sé mikilvægt að við fundum um þetta hér á Íslandi, m.a. með þessum aðilum. Það er mikilvægt að þingmenn í utanríkismálanefnd og þeir sem eru í þróunarsamvinnunefnd fái að hitta fólkið beint til að ræða þessi mál. Auðvitað er stigsmunur í viðhorfum og menn eru ekki sammála um alla hluti. En því meiri þekking, þeim mun betra. Reyndar held ég að allir séu að róa í sömu áttina og þá er best að fara vel yfir það, m.a. í þeim nefndum sem ég vísaði hér til og á þingi.
Frú forseti. Af því að hér var minnst á þróunarsamvinnunefnd langaði mig aðeins til að varpa ljósi á það hvað sú nefnd er. Í henni eiga sæti fulltrúar allra þingflokka hér á Alþingi, sem og fulltrúar frá ýmsum félagasamtökum og háskólastofnunum sem koma að þróunarsamvinnu með einhverjum hætti. Í nefndinni er gríðarlega mikil þekking á þróunarsamvinnu á ólíkum sviðum, í raun eftir því frá hvaða borgarasamtökum þessir aðilar koma. Mér hefur fundist það mjög jákvætt hversu brennandi áhugi er á málefninu í nefndinni, hún hefur fundað miklu oftar en hún í raun þarf lögum samkvæmt vegna þess einmitt að verið er að fara yfir skýrslur. Það er verið að fá upplýsingar um það hvernig Ísland stendur sig og um það hvaða viðmið eru sett, m.a. af DAC, þegar kemur að þróunarsamvinnu. Ég held að það sé alveg óhætt að segja, alla vega hvað þróunarsamvinnunefnd varðar, að Alþingi og hæstv. ráðherra hefur þar mjög góðan hóp fólks sem brennur [[Forseti hringir.]]fyrir málefninu og er þess vegna alveg gríðarlega nauðsynlegur og mikilvægur samráðsvettvangur að eiga.
Frú forseti. Nokkur orð í tilefni af framlagningu þessarar stefnu í þróunarsamvinnu. Það leikur enginn vafi á því að þróunaraðstoð er samfélagsleg og siðferðileg skylda okkar og það er mjög almenn samstaða um hana hér á landi. Framlög okkar eru að mínu mati enn of lág en þó er gleðilegt að þau hafa hækkað hægt og bítandi eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Þetta er hæg og bítandi aukning í átt til þess sem við getum verið fullsæmd af. Þá er auðvitað rétt að hvetja til þess að þessi 0,7% af vergum þjóðartekjum náist og ég tel að ríkisstjórnin eigi að setja sér markmið og segja sem svo að þau náist innan 5–10 ára. Það væri verðugt verkefni og væri mjög gleðilegt að sjá slíkt markmið sett fram. Ég vil líka fagna sjóði handa fyrirtækjum og félagasamtökum til að sækja um varðandi þróunarsamvinnu og hefði reyndar viljað sjá sérstaka aukafjárveitingu til þess arna og kannski að svo verði þegar fram í sækir. Ég vil fagna þeirri aðstoð og samvinnu sem hefur verið höfð við þessi 13 lönd í Afríku. Hún snýst um fiskveiðar sem við kunnum vel til verka í, um jarðhitann sem er auðvitað stórt loftslagsmál sem enn fremur kemur fram í framlögum okkar, okkar aðstoð, við græna loftslagssjóðinn, og ég fagna auðvitað jafnréttissjónarhorninu sem við höfum haft svo sterklega uppi, og síðan einnig þá menntun sem við höfum aðstoðað við og þá m.a. í sambandi við uppgræðslu og landbætur víða í Afríku, sem er líka loftslagsmál eins og fram hefur komið. Ég vil bæta einu við. Ég hef talað fyrir því að færa hluta af þróunarsamvinnu okkar til landa í Suður-Ameríku þegar fjárframlög ríkisins hafa hækkað í framtíðinni. Okkur er margt skylt í þessum heimshluta og við getum komið þar að miklu liði og ekki vanþörf á, því að það eru allmörg lönd, einkanlega í vestanverðri álfunni, sem þurfa á henni að halda. Mér er líka umhugað um þróunaraðstoð íslenskra fyrirtækja sem hefur verið hér uppi í umræðunni. Það er mikilvægt að í þeim efnum verði hagur samfélaganna virtur til hins ýtrasta og að fyrirtæki sem þarna vinna hafi ekki 100% hagnaðardrifinn áhuga, heldur þvert á móti allt annað í huga. Við vitum, eins og fram hefur komið, að það eru ákveðnar samskiptareglur sem búið er að samþykkja, en við getum líka bætt þar í og haft okkar siðareglur eða samskiptareglur eins strangar eins og mögulegt er. Að lokum, frú forseti. Ég vil taka undir orð hv. þingmanna, bæði Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur og Steinunnar Þóru Árnadóttur hér á undan mér, sem hafa talað fyrir áherslum Vinstri grænna í málefnum þróunarsamvinnu. Þær áherslur eru nefnilega góðar. Enn fremur ætla ég að þakka þessa stefnumótun yfir höfuð. Þetta er áfangi sem er mjög vel ásættanlegur og segir okkur að við þurfum auðvitað að þróa þróunarsamvinnustefnuna í enn metnaðarfyllri átt. Ég styð við þessa stefnu og allar umbætur í þeim efnum sem koma frá þessari ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott innlegg. Hv. þingmaður er iðulega málefnalegur, en hann var kannski alveg sérstaklega málefnalegur núna á þessum stórafmælisdegi sínum. Ég vil nota tækifærið og óska hv. þingmanni til hamingju með afmælið. Ég er nú aðeins að gantast með þetta, það hefur ekki vantað neitt upp á að hann nálgist þetta með uppbyggilegum og málefnalegum hætti. Hv. þingmaður kemur inn á ákveðna hluti sem við þurfum að ræða. Þetta snýr ekki, eins og ég hef sagt, bara að því starfsfólki sem að málunum kemur eða ráðherra. Nú erum við að auka við framlög og menn segja að við ættum að ganga hraðar í það o.s.frv., og það er alveg sjálfsagt og eðlilegt að ræða það, en það liggur fyrir að við erum að auka við og þá er spurningin: Hvar eigum við að bera niður? Hv. þingmaður hefur minnst á það að hann líti sérstaklega til landa í Suður-Ameríku. Ég held að við eigum að nálgast þetta, eins og hv. þingmaður var að vísa til, út frá því að við þekkjum vel til í sjávarútvegi og í jarðhitamálum. Landgræðslan er algjörlega vanmetin. Jarðhitinn, landgræðslan og í rauninni sjávarútvegurinn líka, þetta eru loftslagsmál. Með jafnréttismálunum fer þetta síðan saman við það sem við höfum reynslu af og við getum miðlað af þeirri reynslu. Þá er spurningin hvar við eigum að bera niður. Við eigum að ræða það hér og sömuleiðis hjá hv. utanríkismálanefnd hvernig við viljum sjá þau mál þróast. Það hefur líka verið minnst á að það útilokar ekki, sem hv. þingmaður vísar til, þær þjóðir sem nýta sjávarútveg eða vilja nýta sjávarútveg, m.a. eyríki. Það gæti kannski farið saman með því. Ég hefði áhuga á því, virðulegur forseti, af því að hv. þingmaður beindi engum spurningum til mín þá vil ég beina spurningu til hans, hvort hann gæti farið aðeins ítarlegar í þessa hugmynd sína varðandi Suður-Ameríku.
Frú forseti. Við fögnum þessari aukningu til þróunarsamvinnu mjög svo, og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir afmælisóskirnar. Þegar kemur að Suður-Ameríku má segja að þar sé margt uppi með mjög svipuðum hætti og hefur verið í Afríku. Þetta eru fiskveiðiþjóðir. Sumar þeirra hafa náð lengra en aðrar eins og í Síle. En bæði í Perú og Ekvador er ekki svo. Þetta eru lönd sem hafa jarðhita. Þetta eru lönd þar sem jarðvegseyðing er mjög hröð og mikil og þar sem jafnréttismál eiga undir högg að sækja. Það sem ég myndi vilja benda á sem viðbót við þetta, vegna þess að við höfum þar orðið sérþekkingu og bætum hægt og rólega við hana, er í annarri orkuöflun en með jarðhita. Við getum kallað varmadælur eða vindrafstöðvar eða annars konar tækniþróun sem hér hefur átt sér stað, t.d. hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands, í orkuöflunarmálum, jafnvel sjávarvirkjanir og fleira, óhefðbundna orkuöflun á okkar mælikvarða, þ.e. vatnsvirkjanir eða jarðhitavirkjanir. Slíkar óhefðbundnar orkuvirkjanir koma til greina. Síðan eru það ekki síst þessi mál sem við höfum fleytt okkur fram á, sem eru jarðvegsbætur og uppgræðsla og annað slíkt. Við vitum núna að þessir fjórir skólar sem hér eru gætu misst á vissan hátt tengsl sín við Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Það er verið að vinna í því að halda tengslunum með öðrum hætti. Ég vildi gjarnan spyrja í seinna svari hæstv. utanríkisráðherra: Hvað því líður að halda þeim tengslum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að þetta sé algerlega rétta nálgunin sem hv. þingmaður er með. Ég er bara að hugsa upphátt og ég lít svo á að við eigum að ræða þessi mál - við erum með þróunarsamvinnunefnd, við erum með hv. utanríkismálanefnd - þá gerum við það bara með opnum hug og komumst síðan að einhverri niðurstöðu. Ég held að einn þáttur af þessu sé, ég er alla vega á þeim stað núna, að þegar við förum í verkefni þá sé það viðráðanlegt, einnig þegar við erum að eiga við stjórnvöld. Að vísu eins og í Afríku þá erum við í tvíhliða samvinnu, þá förum við í gegnum grasrótina. Við förum ekki í gegnum stjórnvöld sem ég held að sé skynsamlegt. Ég var að funda bæði í Argentínu og líka hér í Skagafirði með utanríkisráðherra Ekvadors sem kom hingað til lands. Við vorum að skrifa undir fríverslunarsamning við þá. Það er gríðarlegur áhugi á því að vinna með Íslandi. Maður finnur að það er áhugi á Íslandi, bæði út af ákveðinni jákvæðri ímynd sem við höfum, en líka vegna þess að við erum svo litlir. Það hefur enginn áhyggjur af því að við ætlum að gleypa þá. Það er eiginlega eingöngu lítil fyrirtæki á Íslandi, nokkur þau stærstu eru meðalstór miðað við önnur lönd. Það skiptir þetta fólk máli. Hv. þingmaður spyr um Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Við erum að skoða þau mál, ég hef ekki nýjustu fréttir af því hvernig það gengur, annað en að ég vissi að það var mjög mikil jákvæðni frá öðrum þeim stofnunum sem við vorum að ræða við til að eiga áfram samskipti við alþjóðastofnanir. Ég er með mjög háleitar hugmyndir um skólana. Ég held að þarna séum við með góðan grunn sem við getum byggt á og gert hann enn þá sterkari. Afríka er ein heimsálfa, Suður-Ameríka svo sannarlega önnur og Asía, þar líta menn til þeirrar sérþekkingar sem við höfum. Það er augljóslega jarðvarminn og sjávarútvegurinn en landgræðslan er algjörlega vanmetin. Við höfum náð miklu betri árangri í uppgræðslu en við áttum okkur kannski á. Við eigum að halda áfram því starfi hér heima og sjálfsögðu nýta það og miðla þeirri reynslu annað.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Það er mjög gleðilegt að heyra að verið sé að vinna í því að halda tengslum við Sameinuðu þjóðirnar þegar kemur að þessum skólum. Þeir hafa skipt fjölmörg lönd gríðarlega miklu máli. Við gætum stækkað þessa skóla margfalt ef hægt væri vegna þess að það eru ekki bara lönd í Suður-Ameríku og Asíu sem myndu getað leitað til okkar, það eru líka lönd sem við getum kallað þó nokkuð þróaðri en sum af þessum löndum sem við höfum verið að aðstoða, jafnvel í Mið-Ameríku, hugsanlega í Ástralíu. Þar væri hægt að leggja mikið af mörkum vegna þess að það er alveg rétt sem hæstv. utanríkisráðherra segir, við höfum náð gríðarlega miklum árangri í landgræðslu ekki síður en í jarðhitamálunum. En enn og aftur, við höfum þekkingu á fleiri sviðum. Við gætum líka nefnt ýmsa nýsköpun, t.d. í sambandi við sjávarútveg, þróa vörur sem þar eru. Síðan er einn þáttur sem líka hefur verið vanmetinn og ég reyndi að koma honum á fyrir einhverjum 15 árum milli Íslands og Ekvadors, en það er aðstoð við vöktun eldfjalla. Við höfum sérstaka þekkingu í því og gætum miðlað henni sem þróunaraðstoð líka, hvort sem það er nú í Afríku eða Suður-Ameríku eða allan hringinn meira eða minna í kringum Kyrrahafið.
Virðulegi forseti. Ég vona að sem flestir hafi fylgst með þessari umræðu því að hún er skýrt dæmi um það að hv. þingmenn í ólíkum flokkum geta rætt hlutina mjög málefnalega og uppbyggilega. Þessi umræða hefur sannarlega verið með þeim hætti. Ég fór í andsvör við alla hv. þingmenn - þegar ég var þingmaður fór það frekar í taugarnar á mér að hæstv. ráðherrar gætu ekki komið inn í umræðuna í lokin - en náði náttúrlega að komast yfir mjög lítið. Ég vona þó að ég hafi getað komið inn á eitthvað af því sem hér var rætt um, ég sé ekkert standa beinlínis út af eftir umræðuna. Ég ætla að nota tækifærið og segja aðeins frá árangri íslenskrar þróunarsamvinnu í þessari stuttu ræðu, af því að ég held að það skipti máli að fólk viti af því. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi Suður-Ameríku og ég vildi nefna að við styðjum við þjálfun á sviði jarðhita í El Salvador í samvinnu við aðra aðila. Ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við getum svo sannarlega miðlað reynslu þegar kemur að vöktun eldfjalla. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að vakta þau sérstaklega vel núna; ég veit ekki af hverju, maður fær einhvern veginn þá tilfinningu. Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér hvað það varðar. En fyrst varðandi tvíhliða samstarfið. Hefur það skilað árangri? Nýleg úttekt sýnir t.d. að tvíhliða samstarf í Malaví og Úganda hefur verið verulega árangursríkt. Ísland hefur lagt sín lóð á vogarskálarnar hvað varðar lækkandi tíðni mæðradauða við Mangochi-verkefni í Malaví á sviði mæðra- og ungbarnaverndar og ekki hefur greinst kólera í Mangochi-héraði í Malaví síðastliðin tvö ár. Þökk sé mikilli fjárfestingu í gerð vatnsbóla og átaksverkefni til að koma hreinlætismálum í betra horf. Í Úganda hafa nýjar vatnsveitur einnig haft víðtæk jákvæð áhrif þar sem kólera hefur alveg horfið og verulega hefur dregið úr öðrum vatnsbornum sjúkdómum. Menntaverkefni hafa einnig valdið umtalsverðum umbótum í námsárangri grunnskólabarna. Í Malaví hafa 31.444 nemendur í 12 grunnskólum notið stuðnings sem og 20.265 grunnskólanemendur í Búkíví- og Kalanga-héruðunum í Úganda. 91 framhaldsskólanemi í Malaví hefur notið skólastyrks og 4.259 framhaldsskólanemar í Úganda, auk 425 nemenda þar í iðnnámi. Þá hafa 227 leikskólabörn notið stuðnings í Malaví. Í fjölþjóðlegu þróunarsamvinnunni hvað varðar Ísland skipar Alþjóðaframfarastofnunin IDA stóran sess en stofnunin er sá armur Alþjóðabankans sem beinir kröftum sínum að fátækustu löndum heims. Rík áhersla er lögð á að framlögin skili sem mestum árangri. Frá árinu 2011 hefur IDA staðið að verkefnum þar sem 274 milljónir barna hafa verið bólusettar, 86 milljónir manna hafa fengið aðgang að heilnæmu vatni, 657 milljónir manna hafa notið grunnheilbrigðisþjónustu og yfir 8,5 milljónir kennara hafa hlotið menntun eða þjálfun. Varðandi svæðissamstarfið í jarðhitanum hefur framlag Íslands í Austur-Afríku, sem byggist á íslenskri sérþekkingu á sviði jarðhita, leitt til aukinnar þekkingar á möguleikum jarðhitaþróunar í afríska sigdalnum. Sem dæmi má nefna að Ísland framkvæmdi jarðhitarannsóknir á tveimur háhitasvæðum í Eþíópíu sem lofa góðu. Alþjóðabankinn tekur nú við fjármögnun og frekari þróun og hefur verið með útboð um tilraunaboranir. Svo að við minnumst aðeins á frjálsu félagasamtökin þá sýna úttektir frá síðasta ári á starfi íslenskra frjálsra félagasamtaka, sem notið hafa stuðnings utanríkisráðuneytisins, fram á að starf þeirra er verulega árangursríkt. Árangurinn er af ýmsum toga. Meðal annars má nefna aukið viðnámsþol samfélaga í Malaví, vatns- og uppskeruöryggi, umhverfisvernd og efnahagslega valdeflingu kvenna í Austur-Eþíópíu, aukin lífsgæði alnæmissmitaðra í Úganda og efnahagslega valdeflingu sárafátækra kvenna í fátækum hverfum í Suður-Afríku. Samstarf við frjáls félagasamtök heldur áfram að vera ein meginstoðin hjá okkur í íslensku þróunarsamvinnunni. Ef við skoðum Háskóla Sameinuðu þjóðanna sýnir óháð úttekt frá 2017 fram á góðan árangur allra skólanna, en nemendur þeirra hafa áhrif á öllum stigum samfélagsins í sínum heimalöndum. 1.289 nemendur hafa útskrifast úr skólanum, auk þess sem 3.539 einstaklingar hafa sótt styttri námskeið sem flest eru haldin í þróunarlöndunum. Þegar við tölum um mannúðar- og neyðaraðstoð störfum við eftir alþjóðlegum viðmiðum um mannúðar- og neyðaraðstoð, en lögð hefur verið rík áhersla á að slík aðstoð sé óbundin og berist þeim skjótt sem á þurfa að halda. Framlag Íslands til mannúðar- og neyðaraðstoðar hefur aukist frá rúmlega 232 milljónum árið 2015 í rúmlega 746 milljónir árið 2018. Virðulegi forseti. Það sem ég nefni hér er engan veginn tæmandi enda var það ekki ætlunin, en ég held að það skipti hins vegar máli að fólk viti hvað við erum að gera og hverju það skilar. Vitund fólks, hvort sem það eru stjórnmálamenn eða almenningur, um þessi mál er mjög mikilvæg. Heimurinn minnkar mjög hratt, bæði með því að auðveldara er að ferðast og sömuleiðis með allra handa tækniframförum og við eigum að taka því með opnum hug. Sem betur fer fer heimurinn batnandi og orðið hafa stórstígar framfarir og lífskjarabreytingar til góðs, ef við ætlum að alhæfa, á undanförnum árum og áratugum. Það er auðvitað mjög jákvætt. En mjög mikið verk er óunnið og okkar nálgun hefur verið sú að reyna að læra af þeim sem hefur gengið best, þeim sem náð hafa bestum árangri. Þáttur þingsins og þróunarsamvinnunefndar sérstaklega er mjög mikilvægur þegar við ræðum þessi mál og tökum ákvörðun um það hvert við ætlum að stefna og hvaða árangri við ætlum að ná á næstu árum og áratugum. Í lokin vil ég nota tækifærið aftur og þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég er sannfærður um það og veit að hv. utanríkismálanefnd mun fara vel yfir þetta mál og koma með ábendingar um þessa stefnu sem ég tel mjög góða. Ég efast ekkert um að málið muni batna í meðförum nefndarinnar.