Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 270, um húsnæðismál, frá Viktori Orra Valgarðssyni.
Frú forseti. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir er kosin á Alþingi fyrir Bjarta framtíð, flokk sem í kosningabaráttunni hafði það á stefnuskrá sinni að leggja umhverfismál til grundvallar öllum ákvörðunum flokksins. Nú þegar hv. þingmaður hefur tekið við embætti umhverfisráðherra virðist hún hafa snúið baki við grunngildum flokksins og kosningaloforðum og tekið í stað undir áform um virkjunarframkvæmdir á miðhálendinu á kostnað umhverfisins og lífvænleika þess fyrir komandi kynslóðir. Þetta er ráðherra sem virðist máttlaus og úrræðalaus gagnvart umhverfismálum, ekki bara þegar kemur að vernd hálendis heldur einnig gagnvart áformum um tíföldun fiskeldis í sjó við strendur landsins, á sama tíma og í nágrannalöndum okkar, t.d. í Svíþjóð, er verið að banna fiskeldi í sjó vegna alvarlegs umhverfisskaða sem því fylgir. Hvers vegna stoppar ráðherra þetta ekki? Á hvaða leið erum við þegar við látum eins og það komi ekki kynslóðir á eftir okkar kynslóð eða að velferð þeirra sé ekki það sem við erum hér gagngert til að verja? Í friðarsáttmála Iroquois-ættbálka Norður-Ameríku er talað um sjö kynslóða reglu. Hún segir að engin ákvörðun, hvort sem hún er í persónulegu lífi, hjá ríkinu eða í iðnaði, sé réttlætanleg ef hún hefur neikvæð áhrif á lífvænleika næstu sjö kynslóða. Við ættum að taka þá nálgun okkur til fyrirmyndar. Í landi þar sem er lítið sem ekkert atvinnuleysi, þar sem flytja þarf inn vinnuafl til að sinna þeim störfum sem vinna þarf, þar sem öll merki eru um bólumyndun í hagkerfinu, þar sem framleitt er meira rafmagn á hvern íbúa en í nokkru öðru Evrópulandi, er enn verið að brugga virkjunarseið. Skrokkölduvirkjun mun skerða miðhálendi Íslands gríðarlega og meðal annars eyðileggja dýrmæt víðerni vestan Vatnajökuls og rýra gildi Vatnajökulsþjóðgarðs. Ég skora á hæstv. ráðherra að detta ekki ofan í málmiðlunarpyttinn og afsala ekki lífsgæðum framtíðarkynslóða fyrir skammtímagróða fárra aðila. Ég skora á almenning að fjölmenna á Austurvöll og láta umhverfisráðherra vita hver þið teljið raunverulegu verðmætin vera og krefjist þess að ráðherra standi við orð sín og verndi hálendi Íslands.
Hæstv. forseti. Ég óskaði eftir að eiga orðastað við hv. þm. Pawel Bartoszek og hann varð við þeirri beiðni minni. Ég vil þakka honum fyrir það. Í dag er starfandi peningastefnunefnd en hún starfar samkvæmt lögum um Seðlabanka Íslands. Nefndin tekur ákvörðun um vexti og önnur stýritæki peningastefnunnar a.m.k. átta sinnum á ári. Gjaldmiðill Íslands er íslenska krónan og peningastefnunefnd starfar samkvæmt því. Á dögunum var skipuð þriggja manna verkefnisstjórn í tengslum við endurmat peningastefnunefndar. Ekki verður annað séð en að vinna hennar eigi að grundvallast á því að krónan verði framtíðargjaldmiðillinn á Íslandi. Því kom mér það verulega á óvart að heyra hæstv. fjármálaráðherra fullyrða í viðtali um helgina að íslenska krónan væri ekki heppilegur gjaldmiðill fyrir þjóðina og ynni að mörgu leyti gegn hagsmunum helstu atvinnugreina og heimila landsins. Hann sagði til að mynda orðrétt í þættinum Víglínunni, með leyfi forseta: „Það eru margir sem hafa sagt: Ja, krónan lagar sig svo vel að okkur. En hún gerir það bara alls ekkert alltaf. Núna t.d. lagar hún sig svo sannarlega ekki að þörfum sjávarútvegsins og lagar sig ekkert sérstaklega vel einu sinni að þörfum ferðaþjónustunnar.“ Að því sögðu langar mig að heyra sjónarmið hv. þm. Pawels Bartoszeks á þau orð hæstv. fjármálaráðherra og samflokksmanns þingmannsins. Er þingmaðurinn sammála því að krónan sé ekki framtíðargjaldmiðill Íslands? Ef svo er, þyrfti þá ekki að breyta starfslýsingu verkefnisstjórnar í tengslum við endurmat á peningastefnunni? Hvaða gjaldmiðill telur þingmaðurinn að sé ákjósanlegur fyrir Ísland til framtíðar? Og að lokum: Er það mat þingmannsins að önnur mynt en krónan hefði verið heppilegri til að ná fótfestu aftur eftir bankahrunið 2008?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega þessa fyrirspurn. Ég er Evrópusinni og ég er ESB-sinni. Ég vil sækja um aðild að Evrópusambandinu að undangenginni atkvæðagreiðslu. Í þeirri atkvæðagreiðslu mun ég greiða atkvæði með því að Ísland sæki um aðild, síðan vil ég að við göngum til viðræðna og klárum þær. Mér finnst mjög líklegt að ég muni í atkvæðagreiðslu að því loknu greiða atkvæði með því að við göngum í Evrópusambandið og verðum síðan í Evrópusambandinu. Ég mun þá lifa hamingjusamur til æviloka við það fyrirkomulag sem þar er, sem er evran. Það er mín skoðun að framtíðargjaldmiðill Íslands sé evran. Í ljósi alls þess sem ég hef sagt þá kemur Evrópusambandið náttúrlega sem heill pakki með öllum þeim kostum og göllum sem því fylgja. Að því sögðu er það skoðun mín að besti framtíðargjaldmiðill fyrir Ísland sé evran í gegnum aðild að Evrópusambandinu. En við búum auðvitað við ákveðinn pólitískan veruleika. Sá veruleiki er að í þessum þingsal er það ekki meirihlutaskoðun, hún er ekki einu sinni skoðun mjög stórs hóps manna. Þess vegna þarf að leita lausna sem eru heppilegar fyrir Ísland og eru ekki undirorpnar jafn mikilli pólitískri óvissu og sú skoðun sem ég kann að hafa. Þess vegna lögðum við í Viðreisn til í kosningabaráttunni að skoðað yrði að taka upp fastgengisstefnu í gegnum svokallað myntráð. Það er ein af þeim lausnum sem sá verkefnahópur sem nú er að störfum mun skoða og hann ætlar að skoða framtíðarskipan myntmála á Íslandi. Ég fagna því. Varðandi orð fjármálaráðherra þá er hann fullkomlega fær um að svara fyrir þau sjálfur. En ég get tekið undir orð hans í heild, ég held að þau hundrað ár af sjálfstæðri myntsögu Íslands hafi ekki endilega verið farsæl saga.
Forseti. Við Píratar höfum verið duglegir að gagnrýna starfshætti Alþingis og ætla ég að halda uppteknum hætti hér. Í síðustu viku voru engir þingfundir á dagskrá, einungis nefndafundir. Það kom svo á daginn að fundarfall varð í einhverjum nefndum vegna verkefnaskorts. Það voru sem sagt engin þingmál tilbúin sem viðkomandi nefndir hefðu getað fjallað um. Ég set stórt spurningarmerki við slík vinnubrögð og leyfi mér að vitna í 26. gr. þingskapalaga en hún fjallar um hlutverk fastanefnda Alþingis, með leyfi forseta: „Á starfstíma sínum er nefnd hvenær sem er heimilt að fjalla um mál sem heyrir undir málefnasvið hennar þó að þingið hafi ekki vísað því sérstaklega til hennar.“ Ég spyr: Hvar er frumkvæðið? Eiga nefndarmenn að stara út í blámóðu fjallanna meðan þeir bíða eftir að þingmál komi inn á borð nefndanna? Hvers vegna ræddi hæstv. fjárlaganefnd t.d. ekki hvernig hefja mætti stórkostlegt átak í byggingu félagslegra íbúða? Það vill nefnilega svo til að það er neyðarástand í þeim málum, svo ég upplýsi þá sem hugsanlega hafa misst af því. Hvers vegna ræddi utanríkismálanefnd ekki allar þær sviptingar sem eiga sér stað úti í hinum stóra heimi í stað þess að fella niður fundi? Sviptingar sem snerta okkur Íslendinga með beinum eða óbeinum hætti? Í því samhengi mætti nefna óútreiknanlegan forseta Bandaríkjanna, stórhættulegan forseta Tyrklands, sem er um það bil að ganga af veikburða lýðræði Tyrkja dauðu, þá má líka nefna uppgang fasískra afla í Evrópu, Brexit o.s.frv. Fastanefndir eiga ekki að bíða eftir að málin komi til þeirra. [[Forseti hringir.]]Þær eiga að hafa frumkvæði ef tími leyfir og þær eiga að horfa til framtíðar.
Í gær horfði ég á Kastljósið á RÚV. Þar komu Þórdís Elva Þorvaldsdóttir og Tom Stranger og ræddu verkefni sitt Handan fyrirgefningar. Það vakti mig sannarlega til umhugsunar og margar spurningar kviknuðu. Hvað get ég og aðrir hv. alþingismenn gert til þess að draga úr líkum á kynferðislegu ofbeldi, ofbeldi sem hefur verið langvarandi og haft skaðleg áhrif á þolendur en einnig gerendur? Þetta er samfélagslegt mein sem virðist ótrúlega algengt. Þolendur og gerendur eru margir. Fræðsla og opinská umræða er lykilatriði. Við verðum að þora að ræða eðlileg samskipti. Þögn er ekki samþykki. Það má ekki gera hvað sem er svo lengi sem ekki er sagt nei. Strax og börn og unglingar hafa þroska til þarf að ræða þessar samskiptareglur þegar kynlíf og samskipti af kynferðislegum toga eiga í hlut. Við búum við að klámvæðing og hlutgerving kvenna hefur skaðleg áhrif. Við því þarf að sporna. En mikilvægast er að allir, ekki síst ungt fólk, sé frætt um að veruleikinn sem birtist þeim á tölvuskjánum er ekki spegill raunverulegra eðlilegra samskipta þegar kynferðislegt samneyti er sýnt. Við sem löggjafi verðum að vera vakandi fyrir samfélagsbreytingum og bregðast við þeim. Við þurfum að setja reglur t.d. um svokallað stafrænt kynferðisofbeldi, en það þarf að ganga lengra. Hefðbundin viðhorf okkar eru of karllæg og það smitast yfir í löggjöf og umfjöllun um kynferðislegt ofbeldi þar sem þolendur eru oftast konur. Frú forseti. Á herðum [[Forseti hringir.]]okkar hv. alþingismanna hvílir sú skylda að lögin styðji við markmið um að draga eins mikið úr kynferðislegu ofbeldi og unnt [[Forseti hringir.]]er og varðveita kynfrelsi, kvenfrelsi og friðhelgi einkalífs allt í senn.
Frú forseti. Í dag, þann 21. mars, er alþjóðlegur dagur gegn kynþáttamismunun og hatri. Í ár leggja Sameinuðu þjóðirnar sérstaka áherslu á að vinna gegn fordómum, hatursorðræðu og hatursglæpum gagnvart flóttamönnum. Verkefnið er brýnt því að eins og við vitum öll eru fordómar og hatur gagnvart þessum viðkvæma hópi í hámæli, sem aftur veldur víðtækri mismunun og ofbeldi gegn fólki á flótta hér heima og erlendis. Forseti. Sem meðlimur Evrópuráðs þingsins sat ég fund stjórnarþingsins með Christian Åhlund, formanni Evrópunefndar gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi, til þess að ræða helstu áherslur og áskoranir nefndarinnar. Eins gafst okkur tækifæri til að ræða nýafstaðna eftirlitsferð nefndarinnar til Íslands og þá ómaklegu gagnrýni sem nefndin hefur sætt af hálfu Útvarps Sögu og talsmanna hennar þess efnis að nefndin hafi brotið á mannréttindum útvarpsstöðvarinnar. Formaðurinn var sammála þeirri sem hér stendur um að málfrelsi væri vissulega mikilvægur réttur en að útvarpsstöðvar nytu ekki mannréttinda. Málfrelsi er mikilvægt og raunar óaðskiljanlegur hluti af lýðræðislegu samfélagi, en orðum fylgir ábyrgð og orðum fylgja afleiðingar. Við berum því ábyrgð á þeim orðum sem við notum til þess að lýsa fólki. Það er enda engin tilviljun að Evrópa, og Ísland þar á meðal, líti þögul undan á meðan þúsundir manna drukkna við strendur álfunnar. Við notum orðin til þess að réttlæta þessi voðaverk okkar. Við köllum þau hælisleitendur, við tölum um fólksflutninga, við köllum þau ólöglega innflytjendur, þótt aldrei dytti nokkrum manni í hug að kalla Evrópubúa sem flytja á milli landa nöfnum af þessum toga. Við réttlætum meðferðina á þeim, brottvísun í skjóli nætur, algjört skeytingarleysi okkar gagnvart afdrifum þeirra að brottvísun lokinni, með því að kalla umsóknir þeirra um vernd tilhæfulausar, með því að kalla þau hælisleitendur, með því að kalla þau flóttamannatúrista. En þær bera allar nöfn, þær manneskjur sem við komum svona fram við, þær heita Amír og Eze og Abdul Hamid, svo að tæmi séu tekin. [[Forseti hringir.]]Þessi dagur er tileinkaður þeim sem við kjósum að afmennska með orðum okkar byggðum á fordómum og hatri.
Hæstv. forseti. Ég óskaði eftir því að eiga orðastað við hv. þm. Theodóru S. Þorsteinsdóttur og þakka henni fyrir að verða við þeirri ósk. Það þarf vart að fara mörgum orðum um að erlendir fjárfestar, svokallaðir vogunarsjóðir, hafa nú náð yfirhöndinni í því sem kallað hefur verið kerfislega mikilvæg fjármálastofnun á Íslandi, þ.e. Arion banka. Ég hygg að hv. þingmaður sé mér ekki mjög ósammála þegar ég fullyrði að traust almennings á fjármálastofnunum hafi nánast þurrkast út við bankahrunið haustið 2008. Síðan þá hafa landsmenn verið nokkuð tortryggnir á bankana og fjármálakerfið og það sennilega með réttu. Svokallaðar traustmælingar sýna þetta svart á hvítu. Fyrir rúmu ári birtust fréttir af því að um 6,5% landsmanna bæru mikið traust til bankakerfisins. Rúmlega 70% sögðust bera lítið traust til bankakerfisins. Í sambærilegum mælingum fyrir Alþingi hefur komið fram að lítill hluti landsmanna telur að Alþingi standi vörð um hagsmuni almennings. Hæstv. forseti. Það er einmitt við þessar aðstæður sem kerfislega mikilvæg fjármálastofnun er seld í hendur á erlendum vogunarsjóðum. Það er væntanlega kalt mat forsætisráðherra að þetta séu sannarlega góðar fréttir og frændi hans Benedikt fjármálaráðherra er sáttur. Segja má að vogunarsjóðirnir eigi þarna sannarlega hauka í horni. Þess má geta að í hópi vogunarsjóðanna er einn sem staðinn hefur verið að stórfelldum mútugreiðslum í Afríku og þurft að gjalda fyrir það með gríðarlega háum sektum. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur þingmaðurinn að sala á kerfislega mikilvægum fjármálastofnunum í hendur erlendra vogunarsjóða sé til þess fallin að auka traust almennings á fjármálakerfinu? Finnst hv. þingmanni það siðferðilega verjandi að fjárfestir sem staðinn hefur verið að sviksamlegum og glæpsamlegum vinnubrögðum skuli vera orðinn einn af eigendum Arion banka? Er hv. þingmaður sammála þeirri skoðun forsætisráðherra að kaupin séu sannarlega góðar fréttir?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu fyrirspurn. Mig grunar nú hvers vegna einhverjir hafa áhuga á að vita hver skoðun mín er á þessu. Ef ég taldi rétt voru það þrjár spurningar sem hv. þingmaður bar upp. Ég get sagt nei við þeim öllum. Mér finnst þetta ekki fagnaðarefni. Ég er ekki stolt af þessu og þetta er ekki til þess fallið að auka traust almennings á kerfislega mikilvægum fjármálastofnunum og stofnunum yfirleitt. Ég hef áður rætt, í tvígang held ég, hér í þessari pontu um vogunarsjóðina og um þá mikilvægu umræðu sem fara þarf fram um eigandastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum þegar kemur að því að selja ríkisbankana. Fara þarf fram öflug umræða um slíkt og traust þarf að ríkja. Mér finnst þau mjög ósannfærandi, þessi 9,99%, í þeim fréttum sem hafa verið að berast núna. Hvert er markmiðið? Það vita það allir og sjá það allir. Þetta er rétt undir viðmiðum FME, eða Fjármálaeftirlitsins, um virkan eignarhlut, sem er 10%. Þetta er mjög ósannfærandi og ekki til þess fallið að skapa traust. Mig langar að verja þeim örfáu sekúndum sem hér eru eftir til að segja að þjóðin á betra skilið. Bankarnir fóru í þrot, drógu fólk eins og mig og fleiri með sér í svaðið með ólögmætum hætti og það tekur mörg ár að ná sér upp úr því. Við þurfum að skapa hér traust. Við gerum það ekki með þeim hætti sem gert hefur verið varðandi söluna á Arion banka. Gegnsæi og traust eru númer eitt, tvö og þrjú. Við þurfum að vita hverjir eru eigendur þessara banka. Þetta er algjörlega óviðunandi í mínum huga.
Virðulegi forseti. Hinn 13. mars sl. óskaði fjárlaganefnd eftir því að efnahags- og viðskiptanefnd veitti umsögn um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022. Í umsögn efnahags- og viðskiptanefndar frá 15. mars, tveimur dögum seinna, kemur fram, með leyfi forseta: „Efnahags- og viðskiptanefnd hefur kynnt sér málið. Nefndin tekur ekki afstöðu til þess að sinni en hyggst í umsögn um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fjalla sérstaklega um þjóðhagsforsendur fjármálastefnunnar.“ Undir þetta rita Óli Björn Kárason, formaður, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Katrín Jakobsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason. Logi Einarsson sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og styður álitið. Í fundargerðum efnahags- og viðskiptanefndar kemur fram að nefndin ræddi umsagnarbeiðnina í fimm mínútur á fundi þann 14. mars. Í gær fékk ég skilaboð að það yrði fundur í fjárlaganefnd þar sem ætti að taka fjármálastefnuna úr nefnd og það var gert áður en þingfundur hófst. Mér þykir það miður að geta ekki tekið tillit til umsagnar þeirrar nefndar þingsins sem fer með efnahagsmál í nefndaráliti mínu um fjármálastefnu næstu fimm ára. Mér þykir það sérstaklega áhugavert að nefndin ætli að fjalla um þjóðhagsforsendur fjármálastefnunnar í umsögn sinni um fjármálaáætlunina. Þá er væntanlega búið að samþykkja fjármálastefnuna. Er ekki aðeins of seint að gefa umsögn þá, virðulegi forseti? Samkvæmt þingskapalögum getur nefnd leitað umsagnar annarra nefnda um eitthvert mál, annaðhvort í heild sinni eða tiltekna hluta. Þar er sérstaklega tekið fram að umsagnir annarra nefnda skulu vera prentaðar með nefndaráliti um þingmálið. Ég velti því fyrir mér hvort þeir nefndarmenn sem skrifuðu undir umsögn efnahags- og viðskiptanefndar hafi í rauninni ekkert að segja um það mál sem kemur til með að setja þann ramma um efnahagslegar forsendur til fimm ára sem fjármálaáætlun á svo að byggja á.
Forseti. Það er fullt tilefni til þess að hvetja þingmenn, sér í lagi þingmenn stjórnarliða, til þess að leggja við hlustir. Almenningur kemur ekki oft hér fyrir utan til að mótmæla, en það eru boðuð mótmæli á fimmtudaginn nk. þar sem á að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til þess að hverfa ekki frá þeim loforðum Bjartrar framtíðar að fara ekki í einkarekstur á heilbrigðiskerfinu. Ég vona svo sannarlega að þið þingmenn hv. meiri hlutans leggið við hlustir þegar almenningur vill veita okkur aðhald. Það er mikilvægt, þó svo að við séum hér inni, að við áttum okkur á því að við erum hér alltaf í umboði almennings, ekki í umboði flokkanna okkar, ekki í umboði okkar sjálfra, heldur í umboði almennings. Mjög mikilvægt. Það er líka mjög mikilvægt að þegar okkur er veitt gagnrýni þó að okkur finnist hún stundum óvægin frá fjölmiðlum að við leggjum við hlustir. Það er mjög mikilvægt þegar einstaklingar berjast fyrir þá aðila sem eiga erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér að við leggjum við hlustir. Við eigum ekki að níða þá sem reyna að vekja okkur til vitundar um veruleika sem oft er okkur fjarlægur. Við eigum að leggja við hlustir og við eigum að muna að þegar Píratar hafa fengið úrskurðað frá almenningi í gegnum skoðanakannanir að langflestir, 90% landsmanna, vilja að við forgangsröðum í heilbrigðiskerfið þá eigum við að leggja við hlustir þó að við séum hér inni. Það er okkar hlutverk. Við erum hér í umboði almennings. Við erum fjárgæslumenn [[Forseti hringir.]]almannahagsmuna og almannapeninga, peninga sem fólk hefur borgað af laununum sínum [[Forseti hringir.]]og við eigum að passa vel upp á að fara vel með. Leggjum við hlustir.
Forseti. Væntanleg lagasetning um jafnlaunavottun og jafna stöðu kynja á launamarkaðinum hefur á undanförnum dögum náð heimsfrægð, sem í sjálfu sér væri ekki ónýtt nema vegna þess að slík lög eru ekki til og slíkt lagafrumvarp hefur ekki verið lagt fram hér á þingi og reyndar stendur ekki til að leggja það fram. Það lætur ekkert á sér kræla og velferðarráðherra hefur reyndar sagt að slík lagasetning sé ekki í bígerð, það sé betra að koma þessu inn í kjarasamninga en að lögbinda þetta. En ráðherrann talar reyndar tveim tungum í því máli, segir eitt hér heima á Íslandi og annað í útlöndum. Síðast í morgun var haft eftir hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra í norskum fjölmiðlum að hann vildi hvetja Norðmenn til að feta í sín fótspor og lögfesta jafnlaunavottun á Íslandi. Mig langar til að beina orðum mínum til formanns velferðarnefndar Alþingis og spyrja: Hver er afstaða formanns velferðarnefndar til jafnlaunavottunar? Mun formaðurinn beita sér fyrir því að lögfesta jafna stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði og jafnvel beita velferðarnefndinni til þess ef á þarf að halda, ef ráðherrann kemur sér undan því? Í öðru lagi vil ég spyrja þingmanninn og hv. formann velferðarnefndar um fátækt og þá hvernig stjórnarmeirihlutinn á Alþingi hyggst, ef hann hefur það í hyggju á annað borð, að bregðast við fátækt í landinu. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, sem eru reyndar ekki mjög ítarleg, er áætlað að um 7–9% þjóðarinnar búi við fátækt. Það eru 25–30 þús. einstaklingar. Af þeim búa um 5 þús. við sára fátækt, nánast í örbirgð, þ.e. þeir geta ekki eldað sér sómasamlega máltíð a.m.k. annan hvern dag yfir árið. Þetta eru háar tölur, allt of háar tölur. Hvaða áætlun hefur stjórnarmeirihlutinn uppi til að draga úr fátækt á Íslandi og hvernig hyggst formaður velferðarnefndar Alþingis beita sér í þeim málum eða nefndin eftir þörfum?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni fyrir umræðuna. Við erum í fyrsta sæti í jafnrétti samkvæmt mælingu World Economic Forum sem er árangur sem við eigum að vera stolt af. Við ætlum að halda áfram að vera leiðandi. Lögin um jafnrétti eru tæki til að ná fram launajafnrétti. Það eru tveir þættir í íslensku samfélagi þar sem þarf að horfa sérstaklega til þess að ná fram jafnrétti. Kynbundið ofbeldi og vinnumarkaður, launajafnrétti, fleiri konur í forystu í atvinnulífinu. Markmið laganna er að útrýma óútskýrðum launamun, enda hefur verið ólöglegt um hálfrar aldar skeið að mismuna fólki eftir kyni. Fullt launajafnrétti myndi það teljast þegar konur og karlar væru að jafnaði með jöfn laun á lífsleiðinni. Enn er langt í land með að það náist. Þar koma til ýmsir þættir og óútskýrður launamunur er aðeins einn þeirra. Svo að já, ég mun beita mér fyrir því. Síðan var ég beðin um að tala um fátækt. Ég hef til margra ára í starfi mínu í leikskólum í efra Breiðholti unnið með fátækum. Ég hef alltaf og mun alltaf tala fyrir þverfaglegri teymisvinnu í kringum fólk sem glímir við fátækt. Hér á Íslandi eigum við stórt velferðarkerfi sem sinnir félagslegri þjónustu, heilbrigðisþjónustu, skólaþjónustu, málefnum aldraðra, fatlaðra, barnavernd, auk þeirrar þjónustu sem veitt er í þágu þeirra sem eru vistaðir á stofnunum öðrum en sjúkrahúsum og öldrunarstofnunum. Samspil og virkni milli þessara kerfa er lykilatriði í að vinna gegn fátækt. Við megum ekki leyfa að fólk týnist á gráu svæðunum á milli kerfa og leiðast út í fátækt. Þegar við tölum um fátækt er afar mikilvægt að tala um ábyrgð ríkis og sveitarfélaga í að efla svokölluð virkniúrræði, þar á meðal gagnvart þeim sem mest þurfa á aðstoð að halda svo að þeim reiði betur af. Góð dæmi um slík verkefni sem hafa reynst vel eru tilraunaverkefnið „Menntun núna“ og „TINNA“, [[Forseti hringir.]]verkefni sem ég hef þekkingu á þar sem þau voru unnin hjá okkur í Breiðholti. Bæði verkefnin hafa að markmiði [[Forseti hringir.]]að valdefla fólk og gefa því tækifæri til reisnar. Ég vil beita mér [[Forseti hringir.]]sem formaður velferðarnefndar fyrir því að haldið verði áfram að þróa mikilvægt samstarf eins og þetta í þágu [[Forseti hringir.]]þeirra sem mest þurfa á að halda.
Forseti verður að minna hv. þingmenn á að ræðutíminn sem gefinn er hér eru tvær mínútur.
Frú forseti. Fátækt í íslensku samfélagi hefur verið til umræðu undanfarna daga og hefur sú umræða átt sér stað að þessu sinni og verið hvað fyrirferðarmest í fjölmiðlum. Umræða um fátækt og leiðir til að sporna við henni og afleiðingum hennar hefur hins vegar oft og iðulega átt sér stað hér í þingsal og verið rædd af flokkum sem kenna sig við jöfnuð og félagslegar áherslur. Flokkar á borð við VG hafa stöðugt bent á leiðir til þess að draga úr ójöfnuði í íslensku samfélagi og reynt að stuðla að því með öllum hætti að fátækt fyrirfinnist ekki í íslensku samfélagi. Það eru nokkur atriði sem eru áberandi í nýjum könnunum um fátækt og sárafátækt, m.a. skýrsla sem birtist þann 13. september 2016 og var unnin fyrir Velferðarvaktina þar sem greindar voru upplýsingar um þá íbúa landsins sem búa við sárafátækt. Í þessari skýrslu kemur fram að erfið staða á húsnæðismarkaði er ein helsta breytan þegar kemur að því að fólk helst í fátæktargildrunni. Það er nú einu sinni svo, og mér finnst í raun og veru eins og ég sé að spila rispaða plötu, vegna þess að við höfum átt í þessum sal a.m.k. mikla umræðu um húsnæðismálin, að þau eru fyrirferðarmesti þátturinn þegar kemur að því að halda fólki í fátækt. Ég vil líka benda á annan þátt sem við verðum að fara að tala um af einhverri alvöru, það er mismunur kynjanna þegar kemur að fátækt. Í nýrri könnun Gallups kemur fram að fjárhagur karla er almennt betri en kvenna, að nærri 13% kvenna ná ekki endum saman, á meðan það sama á við um rúmlega 8% karla, auk þess [[Forseti hringir.]]sem fleiri karlar ná að safna sparifé en konur. Hér var verið að ræða áðan um jafnlaunavottunina og nauðsyn þess að taka til alvöruaðgerða til að sporna við launamisrétti. [[Forseti hringir.]]Ég vil hvetja okkur öll til þess að taka þessa umræðu í víðara samhengi [[Forseti hringir.]]og uppræta fátækt í íslensku samhengi, líka milli kynjanna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill biðja þingmenn að virða ræðutíma.
Frú forseti. Næstkomandi mánudag munu hefjast viðræður í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna þess efnis að gera sáttmála sem bannar kjarnorkuvopn og gerir stöðu þeirra sambærilega því sem gildir um önnur gereyðingarvopn. Í febrúar síðastliðnum komu fulltrúar 101 ríkis saman til að undirbúa þessar viðræður. Ísland átti ekki fulltrúa á þeim fundi. Raunar er það mjög áberandi, þegar listinn yfir þátttökulöndin er skoðaður, að þar vantar meira og minna þær þjóðir sem eru aðilar að NATO. Þetta segir auðvitað sína sögu um hernaðarbandalagið sem við erum aðilar að sem áskilur sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði og virðist nú ætla að sniðganga viðræður um hvernig eigi að losa veröldina við þessa tegund vopna. Mér finnst það dapurlegt ef Ísland - á tyllidögum eða þegar það hentar stæra ráðamenn sig af því að landið sé herlaust og þjóðin friðelskandi - verður ekki með. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því að Ísland verði ekki með, t.d. vegna þess að á síðustu missirum hefur Ísland á vettvangi Sameinuðu þjóðanna greitt atkvæði gegn ályktunum um að kjarnorkuvopn verði bönnuð. Þann 24. janúar síðastliðinn var útbýtt fyrirspurn frá mér til hæstv. utanríkisráðherra um hvort Ísland myndi taka þátt í þessum viðræðum. Ráðherra hefur ekki enn séð sér fært að svara henni á fyrirspurnardegi. Ég ætla samt að vona að þessi fyrirspurn komist á dagskrá næsta mánudag, [[Forseti hringir.]]sama dag og viðræðurnar hefjast, og þá muni koma í ljós að Ísland mun að sjálfsögðu taka þátt í umræðunum. Annað væri auðvitað ekkert annað en skandall.
Forseti ætlar að minna þingmenn á að virða ræðutímann.
Frú forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni fráleita fjárhagsstöðu háskóla í landinu einu sinni enn. Ég átti hér orðastað við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir ekki svo löngu og þá kom í ljós að engar aukafjárveitingar verða þar gerðar, engin fjáröflun á borði handa háskólum landsins. Staða Háskóla Íslands er afleit, það vita allir. Ég nefndi í þessum viðræðum við ráðherra sparnað upp á tugi milljóna bara í einni stofnun. Það er ekki kyrrstaða sem er í gangi núna heldur fullkominn niðurskurður í yfirlýstu góðæri. Ég er með undir höndum nýja ályktun frá stúdentaráði Háskóla Íslands. Með leyfi forseta ætla ég að fá að lesa úr henni: „Stúdentaráð Háskóla Íslands leggst alfarið gegn þeirri aðhaldsstefnu stjórnvalda sem hefur verið ríkjandi í málefnum háskólans undanfarin ár. Sú stefna hefur leitt til verulegrar undirfjármögnunar háskólans. Það hefur alvarleg áhrif á gæði náms sem sést m.a. á niðurfellingum 50 námskeiða við skólann á þessu ári vegna kröfu stjórnvalda um aðhald. Aðgerðirnar brjóta gegn stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar þar sem kveðið er á um að „háskólar á Íslandi verði studdir í að halda uppi gæðum og standast alþjóðlega samkeppni.““ Það stendur hér enn fremur: „Íslenskir háskólar fá um helmingi lægri framlög á hvern háskólanema en háskólar annars staðar á Norðurlöndum. Enn eru framlög á hvern nemanda í íslensku háskólakerfi lægri en þau voru fyrir áratug.“ Undir þetta ættum við öll að taka, eða með orðum stúdentaráðs: Öflugt menntakerfi er grunnstoð framsækinna og samkeppnishæfra nútímasamfélaga. Ég trúi því að við séum öll sammála um það að fjársveltir háskólar eru ávísun á samfélagsslys.
Frú forseti. Hér er mælt fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og verður stiklað á stóru í nefndarálitinu. Nefndin fékk á fund sinn fulltrúa frá bæði forsætisráðuneyti og innanríkisráðuneytinu. Það var óskað eftir umsögnum frá 30 aðilum og bárust nefndinni alls sex erindi vegna málsins. Með þingsályktunartillögunni er leitað eftir stuðningi Alþingis við fyrirhugaða breytingu á heiti og fjölda ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Felur hún í sér að í stað innanríkisráðuneytis komi annars vegar dómsmálaráðuneyti og hins vegar samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Á fundum nefndarinnar kom fram að með skiptingunni mætti tryggja markvissari forystu í málaflokkum hvors ráðuneytis um sig, að miklar breytingar hefðu orðið frá því að ráðuneytin voru sameinuð á sínum tíma og að ný og brýn verkefni hefðu kallað á sérstaka forgangsröðun og athygli ráðherra. Einnig kom fram að breytingin myndi stuðla að aukinni sérþekkingu á þeim málefnasviðum sem um ræðir og skarpari stefnumótun sem leiddi til þess að sérfræðieiningar yrðu öflugri. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að byggja upp sérþekkingu á málefnasviðum og telur það grundvallarforsendu þess að efla ráðuneytin. Nefndin fjallaði almennt um skiptingu málefnasviðs milli ráðuneyta og þá sérstaklega varðandi stofnanir sem undir þau heyra. Var nefnt að hlutverk stofnana hefur breyst og þróast mjög mikið á síðustu árum og því væri nauðsynlegt að huga vel að því undir hvaða ráðuneyti stofnanir ættu að heyra. Meiri hlutinn leggur einnig áherslu á mikilvægi þess að breytingarnar verði unnar í góðu samstarfi við forystumenn stofnana og þá ekki síður ef þær eru færðar milli ráðuneyta. Nefndin ræddi nokkuð um sjálfstæðar úrskurðarnefndir sem starfa í miklum mæli utan ráðuneytanna. Meiri hlutinn telur æskilegt að draga úr því fyrirkomulagi og leggur áherslu á að hugað verði sérstaklega að því að færa þessi verkefni í auknum mæli inn til ráðuneytanna að nýju. Nefndin ræddi talsvert um kostnað og breytingar í starfsmannahaldi. Fyrir nefndina voru lagðar hugmyndir þar sem gert var ráð fyrir verulegum kostnaði við uppskiptinguna sem nefndin gerði athugasemdir við. Meiri hlutinn telur að auk eðlilegs upphafskostnaðar muni breytingarnar fela í sér kostnað vegna ráðningar ráðuneytisstjóra og ritara hans. Meiri hlutinn leggur áherslu á að með samþykkt þingsályktunartillögunnar er ekki verið að samþykkja frekari útgjaldaaukningu vegna uppskiptingarinnar. Frú forseti. Að lokum er rétt að þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir gott samstarf um málið þótt ekki næðist full samstaða í nefndinni. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir álitið skrifa hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Hildur Sverrisdóttir, sem reyndar var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis.
Frú forseti. Takk fyrir þetta. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að spyrja út í þann kostnað sem ræddur hefur verið í þingsalnum af því mér finnst hann ekki liggja hér fyrir. Rætt var um 120 millj. kr. kostnað á ári eins og málið var fram sett. Hér er einungis sagt, eins og framsögumaður kom inn á, að um væri að ræða tvo aðila, þ.e. ráðuneytisstjóra og ritara, en í rauninni er enginn kostnaður lagður hér fram, eins og ég hélt að lög kvæðu á um að yrði gert, þ.e. hvað þessi breyting hefði í för með sér. Við þekkjum það að þegar gerðar hafa verið breytingar á ráðuneytum hafa alla þær jafna kostað eitthvað. Mér finnst það ekki vera nógu skýrt af því að í tillögunni eins og hún var lögð fram var talað um fleiri starfsmenn. En kostnaður var 120 milljónir á ári. Mér þætti gott að vita hver áætlaður kostnaður er.
Frú forseti. Það er rétt að þetta var talsvert rætt. Reyndar er rétt að halda því til haga að hér við umræður eða framsögu málsins á sínum tíma voru ekki nefndar neinar kostnaðartölur. Það var ekki fyrr en nefndin kallaði eftir kostnaðartölum að þær bárust. Þar var gert ráð fyrir, eins og þingmaðurinn nefnir réttilega, u.þ.b. 120 millj. kr. kostnaði á ári og síðan, ef ég man það rétt, 12 millj. kr. í stofnkostnað, einskiptiskostnað. Þetta var mikið rætt í nefndinni og kallað eftir frekari útfærslu á því. Nefndin var sammála um að uppskipting ráðuneytanna ætti ekki að þurfa að fela allt það í sér sem þar var gert ráð fyrir þannig að niðurstaðan er sú, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að gert er ráð fyrir ráðuneytisstjóra og ritara hans. Ég er ekki alveg með töluna í kollinum en mig minnir, og það verður að hafa með þeim fyrirvara, að þessir tveir starfsmenn kosti 30–35 millj. kr. á ári auk stofnkostnaðarins sem ég nefndi áður. Það kom líka mjög skýrt fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra, aðspurður af einum nefndarmanni í þinginu, að þessar 120 millj. kr. væru kostnaður sem ekki hefði verið reiknað með og væri ekki inni í myndinni. Þetta staðfestir meiri hluti nefndarinnar.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir andsvarið. Það svaraði svo sem þeirri spurningu sem ég var með varðandi málið. Þar sem framsögumaður minni hlutans, hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, er ekki á landinu ætla ég að fara yfir nefndarálit hennar og lesa það eins og það kemur fyrir. Þetta er nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands frá 1. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. „Fyrsti minni hluti tekur fram að sérstaklega hafi verið fundið að því eftir efnahagshrunið að ráðuneytin væru of mörg og of smá og þess vegna var ráðist í umfangsmiklar breytingar á Stjórnarráðinu til að styrkja það með sameiningu ráðuneyta. Þá var auk þess þannig um það búið í löggjöfinni um Stjórnarráðið að fleiri en einn ráðherra gætu skipað hvert ráðuneyti. Fyrsti minni hluti telur mikilvægt að slíkur sveigjanleiki sé fyrir hendi í löggjöfinni til að Stjórnarráðið geti lagað sig að pólitískum og/eða efnislegum áherslum hverju sinni. Verður vart séð að sú sé raunin að þessu sinni. Fyrsti minni hluti telur ámælisvert að ekki hafi legið fyrir kostnaðarmat eða nýtt skipurit þegar málið var lagt fram og ber því þess merki að um sé að ræða fyrst og fremst ráðstöfun sem snýst um jafnvægi milli flokka í myndun ríkisstjórnar. Þannig eru ekki skýr efnisleg rök lögð til grundvallar ákvörðuninni og um að ræða skort á faglegum grunni sem viðunandi getur talist. Þegar kallað var eftir kostnaðarmati tók það nokkurn tíma og loks kom í ljós að gert var ráð fyrir allt að sjö nýjum stöðugildum og kostnaði sem nemi nálægt 120 millj. kr. á ári. Þannig væri um að ræða ráðstöfun sem mundi kosta allt að hálfum milljarði á kjörtímabilinu án þess að um það væri sérstaklega fjallað í framsögu ráðherra eða í gögnum málsins. Samkvæmt niðurstöðu meiri hlutans er þeim tilmælum beint til ráðuneytisins að í stað þessara sjö stöðugilda verði látið nægja að bæta við stöðu ráðuneytisstjóra og ritara hans við þessa breytingu. Fyrsti minni hluti telur málið vanreifað, fyrir því liggi ekki faglegur rökstuðningur, verið sé að tvístra starfskröftum í ráðuneytum í stað þess að samþætta og samnýta í þágu ábyrgrar ráðstöfunar opinbers fjár og sterkari ráðuneyta og loks sé ljóst, af vandræðagangi varðandi kostnaðarmat og skipurit, að undirbúningi var verulega áfátt. Í þessu ljósi getur 1. minni hluti ekki stutt málið.“ Ef við förum aðeins yfir söguna, sem er nú stutt, frá því að við vorum að ræða hér eftir hrun þá hefur einhvern veginn verið gegnumgangandi tog varðandi skipun Stjórnarráðsins. Ég fann gamla grein frá febrúarmánuði árið 1958, sem heitir „Lausatök á æðstu stjórn landsins“. Þar er vitnað er í Bjarna Benediktsson, sem var þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sem þá var í stjórnarandstöðu og bar fram þingsályktunartillögu í sameinuðu Alþingi þar sem hann hvatti til þess að fimm menn yrðu skipaðir í nefnd til þess að skoða m.a. löggjöf um Stjórnarráð Íslands. Hann vildi láta gera tillögu um skipan ráðuneyta og skiptingu starfa á milli þeirra. Í greinargerðinni með tillögunni kom fram að lögin um Stjórnarráðið væru í molum og ráðuneyti eða stjórnardeildir væru orðnar með öðrum hætti en ráðgert hafði verið. Með leyfi forseta: „Hefði ráðuneytum verið fjölgað með ákvörðun einstakra ríkisstjórna eða jafnvel ráðherra oft af veigalitlum ástæðum. Þá sagði orðrétt í greinargerðinni: Þvílík lausatök á hinni æðstu stjórn landsins eru óheppileg, hvernig sem á er litið. Efnt hefur verið til aukins kostnaðar, án þess að nokkur trygging væri fyrir bættum afgreiðsluháttum. Á stundum hefur hið gagnstæða beinlínis orðið afleiðingin. Með fjölgun starfsmanna og flóknara kerfi hefur málsmeðferð orðið lakari en áður.“ Það er eiginlega búið að ræða það síðan þá með reglulegum hætti hvernig Stjórnarráðið eigi að vera skipað. Þegar maður skoðar þessa sögu kemur mjög víða fram, og ekki bara í rannsóknarskýrslu Alþingis sem hvatti til þess að ráðuneytin yrðu stækkuð, að ráðuneytin væru veigalítil og hefðu ekki verið tilbúin til að takast á við það efnahagsáfall sem við urðum hér fyrir og það sem þar gerðist. Það hefur komið mjög víða fram í gegnum tíðina. Kerfið er lítið hjá okkur, ráðuneytin eru ekki stór, þau eru það eiginlega alls ekki á neinn mælikvarða. Við erum með margar stofnanir. Ítrekað er gerð krafa um meira samstarf og samhæfingu aðila bæði innan ráðuneyta og utan. Ef við gerum það ekki er hætta á að vinnan verði ekki jafn fagleg. Fram kemur í ritgerð sem Kristín Ólafsdóttir skrifaði í MBA í opinberri stjórnsýslu sl. haust þar sem hún segir, með leyfi forseta: „Um það leyti sem lög um Stjórnarráð Íslands komu fram 1969 voru enn uppi hugmyndir …“ - Þar er hún að tala um þegar verið er að byggja við Stjórnarráðið og ríkisstofnanir þar í kring. Þar voru 150 starfsmenn á þeim tíma. Þá vitnar hún til þess þegar ráðuneytisstjórar settu fram álit á lagafrumvarpinu þar sem breyta átti ráðuneytunum. Þar stendur, með leyfi forseta: „Fjölgun ráðuneytanna, sem ráðgerð er með frumvarpinu teljum við seinka þeim degi, að ráðuneytin verði nægilega stórar einingar með hæfilegri verkaskiptingu og sérhæfingu, og yfirstjórn, sem hugsar aðallega um viðfangsefni næstu mánaða og ára, en ekki eingöngu dagleg vandamál.“ Þetta er úr bókinni Stjórnarráð Íslands á blaðsíðu 115. Það einkennir þinghaldið almennt að hugsað er til skemmri tíma. Þess vegna hefur mér fundist ástæða til að við stöldrum við og veltum því fyrir okkur hver sé tilgangurinn. Árið 1969, þegar ráðherrar voru um sjö, voru ráðuneytin reyndar fyrir rest orðin milli 13 og 14. Í ritgerðinni segir, með leyfi forseta: „Kerfi 13–14 ráðuneyta var orðið rótgróið í stjórnarmyndunum á Íslandi, enda lítið hróflað við því í 40 ár. Heiti ráðherra og ráðuneyta fóru saman auk þess sem nefndir Alþingis tóku mið af skiptingu ráðuneyta. Hagstofa Íslands var ráðuneyti samkvæmt lögum en í framkvæmd var hún stofnun. Það kom sér þó vel haustið 1989, að hún taldist til ráðuneyta, því að þá vantaði ráðuneyti til að fjölga í ríkisstjórn vegna nýs samstarfsflokks. Hinn nýi samstarfsflokkur fékk eitt sæti í ríkisstjórn sem þegar var fullskipuð. Brugðið var á það ráð að fjölga um einn ráðherra og þurfti þá ráðuneyti. Sá var ráðherra Hagstofu Íslands í nokkra mánuði þar til umhverfisráðuneyti var stofnað, snemma árs 1990 að nýi ráðherrann varð umhverfisráðherra. Það sýnir vel að Stjórnarráð Íslands og ráðuneyti þess þurfa að vera þannig að ráðherrakapall hverrar ríkisstjórnar gangi upp.“ Þetta mál ber svip af því að fyrst og fremst er verið að búa til ráðuneyti til að jafna skiptin á milli ríkisstjórnarflokkanna. Ráðuneyti eru ekkert venjulegar ríkisstofnanir þar sem yfirmenn þeirra, ráðherrar, sem eru þá pólitískt kjörnir í þingkosningum, og ráðuneyti sem í þeirra hlut falla sem mynda ríkisstjórn eru í rauninni bara skiptimynt í stjórnarmyndun. Þegar við veltum þeirri staðreynd fyrir okkur hefur komið fram hjá núverandi forsætisráðherra að hann vildi fjölga ráðherrum og gerði það á síðasta kjörtímabili. Hann skipti upp velferðarráðuneytinu þrátt fyrir að komið hafi fram í gegnum tíðina að verkefni þar skarast mjög. Það var einmitt ein af faglegu forsendunum fyrir því að sameina ráðuneyti í eitt ráðuneyti á sínum tíma. Fjögur ráðuneyti voru lögð niður 2011 og þá voru tvö ný stofnuð á grunni þeirra, vissulega stór, velferðarráðuneyti og innanríkisráðuneyti. Gunnar Helgi Kristinsson, prófessor í stjórnmálafræði, segir að sérfræðingar séu almennt sammála um að færri ráðuneyti séu öflugri einingar en smærri ráðuneyti, en hann tekur undir það að það eru pólitískar áherslur á hverjum tíma sem ráða því hvernig ráðuneytaskiptingin verður. Nú eru þrír flokkar við völd, þá þurfti að fjölga ráðuneytum. Það er eitt að skipta upp ráðuneytum og annað að fjölga ráðherrum. Það er heimild til þess að fjölga ráðherrum samkvæmt gildandi lögum, því var haldið opnu, en ekki var hins vegar gert ráð fyrir að ráðuneytum yrði skipt upp með öllu tilheyrandi. Vissulega eru og verða alltaf mál á borðum ráðuneyta sem geta verið stór og mikilvæg. Hér hefur það t.d. verið nefnt varðandi innflytjendamálin, nýjan dómstól og svo framvegis, að ástæða sé til að skipta því upp. Það er líka búið að hræra til í þeim málum sem heyra undir ráðuneytin. Það er allt í lagi. Stjórnarráðið á auðvitað að vera til endurskoðunar að einhverju leyti. Það getur komið í ljós, og hefur að mínu mati komið í ljós, að sum verkefni eiga betur heima hjá öðrum ráðherrum en þau hafa farið til við breytinguna sem gerð var 2011. En það er allt annað mál að færa til verkefni eða búa til ný ráðuneyti. Ríkisendurskoðun gerði úttekt á sameiningu ráðuneytana og komst að þeirri niðurstöðu að staðið hefði verið vel að flestum þáttum og sameiningarnar hefðu einfaldað stjórnkerfið og dregið úr kostnaði. Þar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Þá sé meiri sérfræðivinna unnin innan sameinaðra ráðuneyta, meira svigrúm sé til stefnumarkandi vinnu og ráðuneytin hafi betri yfirsýn yfir verkefni stofnana.“ Það er líka eitt af því sem hætta er á þegar við gerum sífelldar breytingar í litlu kerfi, að sérfræðiþekkingin færist til. Það er ekki endilega víst að okkur haldist vel á fólki þegar er sífellt verið að breyta, auk þess sem það er minni yfirsýn yfir verkefni allra stofnana, eins og Ríkisendurskoðun bendir á og ég tek undir. Gunnar Helgi segir að hann telji að í gegnum tíðina hafi ráðuneytum ekki fjölgað vegna þess að faglega sterk rök hafi verið fyrir því heldur fyrst og fremst hafi verið eftirspurn eftir ráðherrastólum. Eins og ég sagði áðan tel ég að það sé nú fyrst og fremst sú staða sem hér er uppi. Í grein sem birtist 4. júní 2010 í Vísi, minnir mig frekar en í Morgunblaðinu, er talað um að kostnaðurinn, svo sem útgjöld viðskipta- og iðnaðarráðuneytisins, hafi hækkað um 30% við að skipta ráðuneytinu. Það fóru 120 milljónir í fjölgun ráðuneyta. Kostnaðurinn við að reka ráðuneyti iðnaðar- og viðskipta jókst um næstum þriðjung á því tímabili. Maður veltir því fyrir sér hvort við getum verið sannfærð um að kostnaðurinn aukist ekki í þessu nýja ráðuneyti. Það er hætt við því, sagan segir okkur það, á sama hátt og sagan segir okkur að kostnaður við rekstur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins hafi dregist saman um 14% eftir að ráðuneytin voru sameinuð. Reksturinn kostaði árið 2009 50 milljónum minna en árið 2006 í þessum tveimur ráðuneytum. Það kostar að sameina. Það kostar að skipta. En svo verðum við að horfa til lengri tíma. Ég held að það sé fyrst og fremst það sem við þurfum að gera, við eigum ekki alltaf að horfa bara fyrir næsta horn heldur þurfum við að horfa lengra fram í tímann. Starfsmönnum ráðuneytanna hefur fjölgað ár frá ári, eins og við þekkjum. Árið 2006 voru starfsmenn aðalskrifstofu ráðuneytanna 456 ef Hagstofan og Þýðingarmiðstöð utanríkisráðuneytisins eru ekki taldar með. Um áramót, þegar þetta var skrifað, voru þeir orðnir 511 og hafði því fjölgað aðeins. Þetta er það sem við höfum búið við. Ég tek undir með minnihlutafulltrúanum, hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, Ríkisendurskoðun gerði þessa úttekt á sínum tíma en gott hefði verið ef hún hefði verið beðin um að fara yfir það hver kostnaðurinn er við að skipta ráðuneytunum upp aftur sem er búið að sameina, ef það er hugur manna að gera jafnvel meira af því. Síðan má velta því fyrir sér hvort meiri sérfræðivinna sé unnin innan eða utan ráðuneyta eftir breytingar. Mun það eitthvað breytast? Það hefði verið áhugavert að fá Ríkisendurskoðun til að fara yfir það og kannski útbý ég einhvers konar fyrirspurn til að kanna hvort Ríkisendurskoðun geti gert það því að mér finnst það skipta máli. Sú úttekt sem hér var gerð var í rauninni gerð fljótlega eftir sameininguna. Þá var verið að horfa á hvert væri markmiðið, hvernig undirbúningurinn og framkvæmdin og þetta allt saman tókst, en það var svo sem ekki verið að horfa beint á faglegan og fjárhagslegan ávinning þótt það hafi svo komið fram síðar að faglegur ávinningur virðist hafa verið mikill og sérfræðivinna og teymisvinna jókst. Mér heyrist menn innan Stjórnarráðsins og forsætisráðuneytisins upplifa það þannig að þetta sé að lagast. Þegar verið er að hræra svona í skipulaginu með allt of stuttu millibili hefur maður áhyggjur af því að ýmislegt fari forgörðum. Niðurstaðan var skýr, einfalda átti stjórnkerfið, bæta þjónustuna og auðvelda ráðuneytum að takast á við flókin stjórnsýsluverkefni. Og svo var gert ráð fyrir fjárhagslegum ávinningi til lengri tíma litið. Ríkisendurskoðun taldi að skipulag og verkstjórn við þessar sameiningar hefði verið góð og ábyrgðarhlutverkin skýr. Það komu hins vegar ábendingar þá, eins og væntanlega kæmu núna ef Ríkisendurskoðun væri fengin til að skoða þetta. Þá var bent á að áætla þyrfti kostnað vegna sameininga, ljúka langtímastefnumótun og gerð verklagsreglna og rekstraráætlana auk þess sem styðja þyrfti við starfsfólk og stuðla að öflugri heildstæðri vinnustaðamenningu. Sumt af þessu hefur verið farið í og tekið tillit til. En það breytir því samt ekki að ég held að við hefðum þurft að fá einhverja aðra faglega úttekt á þessu en bara innan ráðuneyta. Svo má heldur ekki gleyma því að þrátt fyrir að ég sé alveg tilbúin til að horfa til þess að stjórnsýslan og Stjórnarráðið séu vakandi fyrir því að lífið og tilveran taki breytingum eigi það ekki að snúast um að hverja ríkisstjórn vanti ráðherrastóla. Það væri líka áhugavert að skoða hvort við hefðum ekki átt að láta þetta hafa lengri líftíma en raunin er. Verið er að breyta þessu svo ört að við höfum í raun ekki fengið nægjanlega reynslu. Þessu var breytt á sínum tíma og strax aftur á síðasta kjörtímabili og skipt upp. Breytingin fékk að lifa í eitt kjörtímabil, tæplega meira að segja, því að breytingarnar komu ekki inn að fullu fyrr en 2011. Það er kannski það sem við búum við öfugt við Norðurlandaþjóðirnar, við erum alltaf að breyta. Nú virðist ekki eiga að breyta t.d. nefndarsviðum. Af hverju geta nefndirnar starfað með óbreyttum hætti en ekki ráðuneytin? Allsherjar- og menntamálanefnd fær gríðarlega mörg mál oft og tíðum, þung og mikil. Það er líka eitthvað sem mér finnst að megi velta fyrir sér. Sagan ætti að segja okkur að við eigum að vera með meiri langtímahugsun en við erum alla jafna í stjórnsýslunni. Þá á ég ekki bara við núverandi ríkisstjórn heldur er allar. Við sjáum strax núna við gerð opinberra fjármála að við erum ekki tilbúin að tileinka okkur verkferlið alla leið. Við byrjum strax á að ýta því til hliðar. Sama er í rauninni er hérna. Við leyfum okkur ekki að máta okkur við verkferlið til ákveðið langs tíma til að sjá hvort það beri virkilega árangur. Er það betra? Skilar það hagræði, meiri sérfræðiþekkingu innan ráðuneytanna? Skilar það faglegum vinnubrögðum? Við tölum mjög mikið um það hér að vinnubrögð séu ekki nægjanlega fagleg. Frú forseti. Ég hef alveg verið fylgjandi því að skoða verklagið innan Stjórnarráðsins en þar sem heimild er til staðar til að fjölga ráðherrum án þess að skipta upp ráðuneytum hugnast mér það betur. Þess vegna tel ég að við Vinstri græn getum ekki stutt málið eins og það er fram borið hér vegna þess að er í rauninni ekki þörf á að breyta því með þessum hætti.
Virðulegur forseti. Það styttist í að ég fái nýja sófasettið í íbúðina sem ég flutti inn í nýlega. Við það tilefni reikna ég með að bjóða til innflutningsveislu. Ef það mæta aðeins fleiri en ég reikna með býst ég ekki við að ég fari að skrúfa sundur sófasettið og stækka það aðeins til að búa til pláss heldur fæ ég gestina bara til að koma sér betur fyrir í því setti sem er fyrir hendi. Eins ef ég held lítið fjögurra manna matarboð þá reikna ég ekki með að taka settið aftur sundur og saman og láta það þannig rúma þá rassa sem ég þarf koma fyrir í það skiptið, af því að ég veit af fenginni reynslu eftir marga flutninga að það að skrúfa mublur sundur og setja þær saman of oft er ekki endilega besta leiðin til að fara vel með þær. Sama finnst mér með breytingar á Stjórnarráðinu af þessu tagi. Það er verið að nálgast verkefnið á eins gamaldags hátt og hugsast getur. Það er verið að styrkja múrana á milli ráðuneytanna frekar en að fletja þá út, eyða þeim alveg. Það er miklu frekar til vansa. Ég hefði haldið að sú ríkisstjórn sem nú situr og þykist vera nútímaleg í vinnubrögðum myndi frekar velja að setja sér það langtímamarkmið t.d. að Stjórnarráð Íslands væri rekið á einni kennitölu, að við séum ekki alltaf að rembast við það að skipuleggja þennan litla vinnustað sem Stjórnarráðið er með rétt rúmlega 500 starfsmenn í einhverjar átta til ellefu einingar, eða hvað það er sem þarf til að Sjálfstæðisflokkurinn fái nógu mörg sæti, svo að það að passi undir hæstv. ráðherrarassana. Ég hefði haldið að stjórnarráð á einni kennitölu væri svo sjálfsagt mál að ríkisstjórnin væri þess vegna búin að hrinda því í framkvæmd nú þegar af því að síðan getur ríkisstjórnin skipt með sér verkum eins og hún vill, eins og hún gerir í dag, eins og hún gerir í forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna í ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands. Þar tekst nógu vel til til þess að ráðherrann leggur til að hið nýja ráðuneyti taki yfir sömu verkþætti. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, meginsjónarmið að baki breytingunni samkvæmt tillögu ráðherra. Þar stendur: „Markmiðið með stofnun dómsmálaráðuneytis annars vegar og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis hins vegar er fyrst og fremst að skýra verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins og skerpa þar með hina pólitísku forystu í málaflokkum sem undir hvort ráðuneytið falla.“ Svo stendur aftar í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að stjórnarmálefni innanríkisráðuneytisins muni skiptast á milli dómsmálaráðuneytis og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis með sama hætti og þau skiptast nú á milli dómsmálaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra samkvæmt forsetaúrskurði nr. 2/2017, um skiptingu starfa ráðherra.“ Hver er þá tilgangurinn með því að stofna nýja kennitölu utan um nákvæmlega sömu verkefni? Þjónar það einhverjum tilgangi öðrum en að auka kostnað ríkisins við að halda úti stoðþjónustu í nýrri stofnun sem heyrir undir ráðherrann? Þar verð ég að víkja sérstaklega að hæfileikum meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem nær að losna við 500 millj. kr. kostnað á kjörtímabilinu sem kemur fram í kostnaðarmati, sem ég reiknaði með að væri unnið á faglegum forsendum. Meiri hlutinn losnar við þennan kostnað með því að segja í áliti, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að með samþykkt þingsályktunartillögunnar sé ekki verið að samþykkja frekari útgjaldaaukningu vegna uppskiptingarinnar.“ Það mætti kannski benda hæstv. fjárlaganefnd á þessi vinnubrögð. Við gætum þá í desember samþykkt ályktun um að því sé beint til stofnana ríkisins að auka ekki útgjöld þrátt fyrir aukin verkefni. Ef það er vilji þingsins og kemur fram í greinargerð þá hlýtur það að standa heima. Mér finnst þar að auki ekki vikið alveg réttu máli að þeim breytingum sem urðu hér eftir hrun. Í greinargerð ráðherrans segir, með leyfi forseta, um sameiningar ráðuneyta á kjörtímabilinu 2009–2013: „Rökin að baki sameiningunni voru m.a. viðleitni þáverandi stjórnvalda til hagræðingar í ríkisrekstri í kjölfar efnahagshrunsins og var öðru fremur horft til hagræðingar og mögulegrar samlegðar í stoðþjónustu ráðuneytanna.“ Þetta er svo sem rétt svo langt sem það nær, en það er ekki hárrétt nema við gleymum hruninu, skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, tillögum þingmannanefndar um niðurstöðu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem kom fram að eitt af því sem spilaði inn í hrunið var veik og klístruð stjórnsýsla, m.a. vegna þess að við vorum með örráðuneyti yfir viðskiptamálum sem var stærsta kerfisáhættan í aðdraganda hrunsins. Hefði ekki verið betra að hafa öflugra stjórnarráð þar sem ráðherrar hefðu getað kallað til sérfræðiþekkingu úr þeim 500 starfsmanna potti sem vinnur þar frekar en að þáverandi hæstv. viðskiptaráðherra hafi setið einn og yfirgefinn uppi á hanabjálka og ekki getað rönd við reist þegar fjármálakerfið óð hér yfir allt í stjórnsýslunni? Mér þykir í sjálfu sér ágæt hugmynd að nota ráðherrastóla til að leggja áherslu á mál. Þó hefði ég reyndar ekki endilega valið dómsmál sem slík sem áhersluatriði. Mér hefði t.d. þótt fara ágætlega á því að sjá ráðherra loftslagsmála eða ráðherra barna, eða ráðherra sem ætti að starfa í tvö ár til að hrinda í framkvæmd alvöruaðgerðum gegn kynferðisofbeldi. Það hefði verið bragur á því. Nei, í staðinn er rykið dustað af elstu ráðuneytishugmyndinni, þetta er ráðuneyti frá 1917, þetta er 100 ára hugmynd, undir því yfirskyni að verið sé að skýra mörk á milli málaflokka. Ef við blöðum aðeins í forsetaúrskurði um skiptingu málefna þá sjáum við að ásamt með dómsmálum fer hæstv. dómsmálaráðherra með sjómælingar og sjókortagerð. Jú, þetta er framkvæmt af Landhelgisgæslunni sem á alveg heima undir dómsmálum svo sem, en hefur verið skoðað að taka þessa kortagerð og færa undir Landmælingar, kortargerðastofnun ríkisins? Hérna eru líka í 17. lið áfengismál sem ekki heyra undir annað ráðuneyti. Ég sé ekki alveg dómsmálavinkilinn í því. Svo er hérna fasteignaskrá og þar með Þjóðskrá Íslands. Það hefur komið inn athugasemd frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um að þetta eigi einmitt ekki heima undir dómsmálunum. Af hverju er tækifærið ekki notað til að hlusta á sveitarfélögin og færa fasteignaskrána eins og þau biðja um undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, helst innan þess sem í dag er sama ráðneyti en fer undir ráðherra sem sveitarfélögunum þykir eðlilegra að fari með þessi mál, enda er fasteignaskrá sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga og er eitt af því stærra sem Þjóðskrá sinnir? Svo má nefna aðra þætti sem eiga kannski óljósar tengingar við dómsmálin eins og happdrætti, talnagetraunir og trúfélög. Ekkert af því er endilega dómstólamál. Verkaskipting ráðuneytanna verður því alveg jafn loðin og óljós og áður, enda byggir hún á nákvæmlega sama texta og tillaga ráðherra heldur því fram að hún sé að bregðast við, að skipti verkum of óljóst á milli manna. Í greinargerð ráðherrans er talað um sögulega hefð fyrir sérstökum ráðuneytum dómsmála og vikið að því að flest lönd eigi sér sérstakt dómsmálaráðuneyti, til að mynda öll hin norrænu ríkin. Það hefði reyndar verið ágætt að benda á að mörg af þeim ríkjum eru með þetta kerfi sem ég er búinn að nefna, það er bara ein kennitala utan um Stjórnarráðið þannig að breytingar á verkefnum eru miklu liprari og ekki bundnar jafn mikið í steinsteypu og gamaldags vinnubrögð og lögð eru til í þessari tillögu. En gott og vel. Öll hin norrænu ríkin eru með sérstakt dómsmálaráðuneyti. Sænska dómsmálaráðuneytið er með 400 starfsmenn og það norska sömuleiðis. Í öllu íslenska Stjórnarráðinu starfa 530 starfsmenn í 484 stöðugildum. Þetta er kannski ástæðan fyrir því að hin ríkin í kringum okkur geta leyft sér að vera með þetta í sérráðuneyti. Frú forseti. Ég harma það virkilega að ríkisstjórnin hafi ekki ákveðið að nýta þetta tækifæri til að færa starfsemi Stjórnarráðs Íslands í nútímalegt horf. Það að hafa sveigjanleika til að skipa ráðherrum til verka eins og ríkisstjórn sýnist hverju sinni er ágætt markmið en því er ekki náð með svona tillögu. Þessi tillaga er bara Stjórnarráðið eins og fólkið nálgaðist það árið 1969 þegar fyrstu lög um Stjórnarráð voru sett. Þessi tillaga er aukinheldur sérstaklega vandræðaleg því að hún snýst ekki aðeins um að tryggja stól undir ráðherra eins tiltekins flokks, af því að sá stóll er þegar fyrir hendi, hún snýst um það að þeir tveir ráðherrar sem deila með sér ráðuneyti geta ekki deilt með sér starfsfólki þótt samflokksmenn séu. Það lofar ekki góðu um stjórn landsins ef æðstu yfirmenn stjórnsýslunnar ráða ekki einu sinni við jafn einfalt verkefni og að deila verkum 80 starfsmanna sem undir þá heyra. Þetta er það sem ráðherrarnir vilja. Þetta er það sem meiri hlutinn vill þó að það muni leiða af sér kostnað og þó að það muni halda Stjórnarráði Íslands í því horfi að þar séu ráðuneyti of mörg og of lítil. Það er þá vilji þeirra sem að þessu standa.
Frú forseti. Mig langaði að spyrja hv. þingmanninn varðandi þennan kostnað. Það er rétt að það er kostnaður í formi ráðuneytisstjóra annars vegar og hins vegar í formi ritara ráðuneytisstjórans, ef ég skildi það rétt. Hinu tókst okkur í minni hlutanum að kalla eftir, að ekki væri eðlilegt að auka það umfang meira. Ef þingmaðurinn gæti upplýst okkur um það í hverju öðru felist kostnaður. Ef ég skil þetta rétt í lögunum, að innra skipulag ráðuneyta, starfsmannahald o.s.frv. fylgi skrifstofustjórinn sem er að auka við og ritara hans, það fylgir ráðuneytinu, þá þarf þetta ráðuneyti. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn segir að það eru málefni sem ráðherrar fara með, svo eru það mismunandi ráðherrar sem þeim er skipt á. Þeir ráðherrar geta allt eins starfað innan sömu ráðuneyta, eins og er með aðra ráðherra í þessari ríkisstjórn, þannig að það væri alveg hægt að gera svoleiðis. Myndi samkvæmt lögunum sá aðili fá þann starfsmann sem er verið að bæta við, ráðuneytisstjóra og aðstoðarmann ráðuneytisstjórans, til þess? Mér finnst bara gott mál að bæta við þeim starfsmönnum til þess að halda betur utan um þau mál og þá er hægt að setja meiri fókus, annars vegar á dómsmál og hins vegar á samgöngumál. Samgöngumálin eru sérstaklega mikilvæg núna en yfir það heila, yfir réttarríkið okkar, eru dómsmálin mikilvæg. Þar sjáum við stjórnsýslu dómstólanna sem virðast ekki lúta stjórnsýslulögum, þeir lúta ekki upplýsingalögum og fá sífellt á sig ákúrur fyrir það að standa sig ekki hvað þetta varðar. Enginn getur sagst hafa almennilegt eftirlit með því. Það eru mörg verkefni. Þetta er það sem er mest aðkallandi núna, við heyrum það, og þarf að fara í. Ef þingmaðurinn gæti sagt okkur að hvaða öðru leyti kostnaðurinn eykst en með ráðuneytisstjóra og því. Og væru aðrar leiðir til þess að fá þennan ráðuneytisstjóra [[Forseti hringir.]]og aðstoðarmann en skipta þessu upp í ráðuneyti eða breyta lögunum? Þetta er þingsályktunartillaga, sem er einfaldara.
Frú forseti. Það er í rauninni sama hvernig við skipuleggjum Stjórnarráðið. Ráðherra og það sem undir hann heyrir - ráðuneytið er skrifstofa ráðherra, hvort sem það er undir kennitölu hans eða eining innan eins stjórnarráðs. Það er alveg eðlilegt að hann hafi með sér einhverja æðstu embættismenn, svo sem ráðuneytisstjóra eða ígildi þess ef skipulaginu væri breytt. Það er eðlilegur kostnaður eins og allt praktískt í kringum hvern ráðherra. Það er kannski ágætt að ég fái að spyrja þingmanninn fyrst hann situr í nefndinni. Það liggur fyrir kostnaðarmat upp á 120 milljónir á ári en meiri hluti nefndarinnar talar það frá sér. Hefur verið gert kostnaðarmat til að styðja það? Eða er það bara skoðun meiri hlutans? Svo af því þingmaðurinn nefndi það að dómsmálin væru sérstaklega mikilvæg þessa dagana, vegna þess að dómstólar teldu sig hafna yfir upplýsingalög og stjórnsýslulög og allt hvað eina. Kannski er þingmaðurinn bjartsýnni en ég. Telur hann að núverandi ráðherra muni eitthvað tuska dómstólana til? Verður einhver breyting á því? Það sem ég hef séð til hæstv. ráðherra fær mig til að efast um að það muni mikið gerast, hvort sem hún hafi sérstakt ráðuneyti undir sér eða deili því með öðrum ráðherra.
Frú forseti. Varðandi þessar 107 millj. kr. er það ráðuneytisstjórinn, skrifstofustjórinn, en líka ritari ráðuneytisstjóra, rekstrarstjóri, bókhald og framkvæmd fjárlaga, upplýsingafulltrúi og tveir sérfræðingar. Ég var erlendis þegar málið var tekið út úr nefndinni. Mér skilst, ef ég skil nefndarálitið, að það séu bara þessir tveir starfsmenn en ekki allir starfsmennirnir. Ég heyrði í síðustu viku eða þarsíðustu hæstv. forsætisráðherra Bjarna Benediktsson segja: Þetta fer ekki áfram með svona miklum kostnaði. Ég held því að minni hlutinn hafi náð að rúlla til baka einhverju af því sem var orðið svolítið mikið ákall frá ráðuneytunum um starfsmenn. En það eru alla vega þessir aðilar. Hver var aftur síðari spurningin? Nú man ég það ekki alveg í svipinn.
… traust til dómstólanna.
Já, varðandi dómstóla, það veit ég náttúrlega ekkert um. En þetta er rosalega mikilvægur málaflokkur. Það kemur fram í lögum um Stjórnarráð Íslands að eðlislík málefni skuli heyra undir sama ráðuneytið. Það er því algerlega samkvæmt anda laganna eins og ég skil það að skipta þessu upp í ráðuneyti, ekki bara ráðherra heldur ráðuneyti. Það að vera með ráðuneyti gefur því miklu meira og sterkara umboð til þess að fara á eftir málum, sem ég tel mikilvægt að sé gert í báðum málaflokkunum og tel að það að skapa ákveðið sjálfstæði þar muni búa til svigrúm fyrir það. Hvort það svigrúm verður notað veit ég ekki.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svörin. Það er eiginlega synd að við séum að ræða þetta á grundvelli þingsályktunartillögu með jafn þröngan fókus og hér er, af því að þessi togstreita og umræða á milli okkar um það hvort eigi að skipa málum í gegnum ráðuneyti eða hafa eitt fljótandi Stjórnarráð sem ráðherrum er síðan skipað inn á þarf að eiga sér stað í þingsal. Það hefði verið miklu, miklu æskilegra að vera að ræða það heldur en hvort einn tiltekinn ráðherra fái rekstrarstjóra eða bara ráðuneytisstjóra til sín. Af því að þingmaðurinn taldi upp hvað félli undir þennan háa kostnað sem kostnaðarmatið kvað á um, rekstrarstjóri, bókhald, upplýsingamál, þá er þetta náttúrlega allt saman stoðþjónusta sem ætti að vera vistuð á einum stað í Stjórnarráðinu. Það að vera með einn rekstrarstjóra í hverju ráðuneyti, það að vera með einn starfsmannastjóra í hverju ráðuneyti er ekki endilega besta ráðstöfunin á fjármunum. Það sem verra er, það getur gert þeim erfiðara að sinna starfi sínu vel. Starfsmannastjóri á 40 manna vinnustað t.d. á oft miklu erfiðara með að stíga inn í samskiptavanda á milli starfsmanna heldur en starfsmannastjóri á 500 manna vinnustað sem hefur mikla reynslu af erfiðum málum. Til að bæta starfsumhverfi þeirra sem vinna í Stjórnarráðinu held ég að það að ræða tillögu um breiðari nálgun á Stjórnarráðið hefði verið æskilegra. En eins og ég segi snýst þetta ekki um kerfið heldur um einn tiltekinn hæstv. ráðherrarass.
Forseti. Ég er í sjálfu sér ekkert á móti þessari breytingu á ráðuneytunum og hef í raun talað fyrir því að innanríkisráðuneytinu væri aftur skipt upp í tvö af því að þegar þetta var sameinað var það hreinlega ekki nægilega vel úr garði gert. Það hefur komið ítrekað fram að þáttur dómsmálaráðuneytisins hafi einhvern veginn fallið á milli. Mér finnst mjög mikilvægt að ein mikilvægasta burðarstoðin undir ráðuneytaskipan sé sterk og hafi óskorað umboð til að gera það sem gera þarf. Aftur á móti er ég alveg sammála því sem hér hefur komið fram og finnst nauðsynlegt að við ræðum um hvernig kerfið okkar er rekið og að þeir sem fara með embætti ráðherra hverju sinni og halda utan um ráðuneyti sín vinni miklu nánar saman. Mér finnst allt í lagi að hrósa þegar vel er gert. Ég var á fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í morgun þar sem kom fram að verið er að gera mjög miklar og mikilvægar breytingar á ríkisráðsbúskapnum svo að segja og færa í nútímalegra horf. Þó svo að þetta mál sem við erum með hér til umfjöllunar líti út fyrir að vera fornfálegt og gamaldags eru mjög jákvæðir hlutir að eiga sér stað í því hvernig verið er að tryggja miklu meiri og nánari samvinnu á milli ráðuneyta og ráðherra. Það finnst mér mjög gott og góðs viti. Ég vil hrósa núverandi ríkisstjórn fyrir það. Ég held að þetta sé ekki mál sem sé ástæða til að hafa miklar áhyggjur af. Mér skildist á hæstv. forsætisráðherra að það væri tryggt og ásetningur um að ekki yrði eytt um efni fram. Ég skora á þingmenn stjórnarmeirihlutans að passa upp á það. Það heyrir svolítið undir ykkur. En ég vonast til þess að farið verði eftir nýrri samþykkt ríkisstjórnarinnar um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa og stjórnartillagna, samanber 9. reglu um starfshætti ríkisstjórnar. Ég hvet þingmenn til að kynna sér það plagg því að þar opnast möguleiki á miklu betri og nútímalegri aðferðafræði við það hvernig bæði frumvörp og samvinna ríkisstjórna mun ganga fyrir sig. Mér finnst það mikilvægt og þetta er í raun stjórnsýsluleg bylting. Best að segja það ekki of hátt þar sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins gætu heyrt það. En ég veit að þeir eru ekki allir miklir íhaldsmenn og sumir vilja sem betur fer breyta hlutum til nýrra tíma. Það sem mér finnst heillandi er þessi nálgun. Við þurfum svolítið að þrýsta á þá nálgun að búnir séu til ráðherrahópar sem vinni náið saman að lagabreytingum, sér í lagi þegar er flæði á milli ráðuneyta með mál. Við höfum kynnst því á Alþingi og furðað okkur á af hverju í ósköpunum er ekki hægt að ná mikilvægum lagabreytingum í gegn. Þá kemur í ljós að það er einhver kastalarígur á milli ráðuneyta út af því að þetta snýst oft líka um fjármuni, þess vegna vilja menn halda í sína málaflokka. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að við förum að huga að því að það ætti að vera möguleiki að flytja starfsfólk á milli ráðuneyta út frá málefnunum. Ég held að það væri mjög gagnlegt fyrir hverja ríkisstjórn að taka sig til strax í upphafi og undirbúa það og leggja áherslu á hvernig eigi að vinna að stórum málum þannig að það sé gott flæði á milli ráðuneyta í staðinn fyrir að það sé alltaf barátta um peningana og hvaða ráðuneyti fær hvað í hvaða málaflokk. Mér skilst að ýmsar tillögur hafi verið lagðar fram og kynntar í forsætisráðuneytinu til þess að bæta vinnubrögðin og hjálpa til með þetta flæði. Ég hef ekki rosalegar áhyggjur af þessari tilteknu breytingu. Ég veit ekkert hvort þetta sé til þess gert að einhver þingmaður geti verið ráðherra í kastala eða bara ráðherra utan um málaflokk sem er nauðsynlegt að sé haldið vel og þétt utan um. Ég hafði reyndar lagt til þegar þessi þingsályktunartillaga var fyrst kynnt að það yrði skoðað hvar Póst- og fjarskiptastofnun hefði sitt heimili og lagði til að hún yrði flutt í nýsköpunaráðuneyti. Ég veit ekki hvort það verður gert á einhverjum punkti eða ekki en ég tel það æskilegt, einfaldlega út af breyttu hlutverki á nýjum tímum. Það er mjög margt sem heyrir undir Póst- og fjarskiptastofnun sem tengist í raun og veru ekki beint gamaldags skilgreiningu á hlutverki þeirrar stofnunar. Ég held að það væri mjög nauðsynlegt að færa það á réttan stað. Það er jafnvel spurning hvort stofnunin ætti betur heima undir dómsmálaráðuneytinu. Við erum að tala um mjög viðamiklar breytingar sem við munum fjalla um er lúta að friðhelgi einkalífs út frá nýjum og breyttum áformum hjá Evrópuráðinu um að gera skurk í þeim málum. Það ætti tæknilega séð að heyra undir dómsmálaráðuneytið frekar en samgönguráðuneytið. Ef það mál fer inn í samgönguráðuneytið óttast ég kannski að þekking verði ekki til staðar. En ef svo ber undir að það fari þangað vonast ég til að fólk sé flutt á milli og flæði vel. Það er óþolandi að hafa orðið vitni að því ítrekað að í staðinn fyrir að vinna saman að þeim meginþráðum sem hver ríkisstjórn ætlar sér að gera þá eru rosalega miklar fyrirstöður út af því sem ég kalla kastalahús, það séu sett síki á milli í staðinn fyrir að fólk geti hjálpast að við að koma því áfram sem ríkisstjórn ætlar sér að gera. Mér er alveg sama hvaða ríkisstjórn er við völd, hvort sem mér hugnast sú stefna eða ekki, aðhaldið og eftirlitið á heima hér á Alþingi. Það er óþolandi þegar maður horfir upp á að það að ekki sé hægt að ýta málum áfram út af tregðu við að geta samnýtt starfsmenn. Ég er alveg viss um og hef heyrt innan úr stjórnsýslunni að það er mikill áhugi hjá mörgum starfsmönnum á að fá að nýta hæfileika sína í meira mæli. Það er svolítið furðulegt til þess að hugsa að sums staðar eins og ég komst einhvern tíma að, t.d. í menntamálaráðuneytinu, voru bara einn eða tveir lögfræðingar til að vinna að lagasetningu á þeim tíma. Þá þarf að fara að kaupa vinnu utan úr bæ frá lögfræðistofum. Stundum hefur þurft að gera það í ýmsum ráðuneytum. Mér finnst það ekki endilega vera skynsamlegt. Þá glatast mikilvæg stofnanaþekking. Þá glatast möguleikinn á að nýta fólk sem er fyrir. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt, fyrst við erum að tala um ráðuneyti, að benda á þennan ósýnilega glervegg sem virðist vera víða. Góðir embættismenn, fólk sem hefur lagt mikið á sig til að geta verið frábærir embættismenn, virðast ekki komast áfram í efsta lagið. Það er alþekkt að pólitíkin ráði oft þar för. Ég er ekki að segja að það sé algilt en þetta er altalað. Mér finnst allt í lagi að ræða um það hér. Það þarf að fara að taka á því. Ég vonast til þess að þessum breytingum verði fylgt eftir í samræmi við samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 10. mars og farið verði eftir því. Auðvitað þarf að taka þetta í skrefum en ég vil bara hvetja ríkisstjórnina til dáða. Fyrst við erum að tala um ráðuneyti og að auknu fé verði varið til að taka þetta stóra ráðuneyti í sundur vil ég líka skora á þingmenn að þrýsta á að við fáum hér í fasta stöðu sérfræðing í stjórnskipan sem þingmenn geta leitað til. Það er óþolandi að það sé alltaf verið að kalla eftir álitum frá sömu aðilunum sem fá ekki greitt fyrir það og hefur komið álit korteri fyrir nefndarálit eða eitthvað slíkt. Ég held að við eigum bara að standa fastar á því, slá upp smá kastaladíki í kringum Alþingi og reyna að ná í meira fé þannig að við getum haft fleiri sérfræðinga við lagasetningu og greiningu á lagasetningu þannig að við getum verið alvörueftirlitsvald með framkvæmdarvaldinu. Það hafa orðið miklar breytingar eftir hrun. Mér finnst í sjálfu sér, ef ég horfi heildrænt á það sem er verið að reyna að gera núna, að við séum í raun að fara aðeins fram á við. Ég get ómögulega gagnrýnt ríkisstjórnina í þessu máli svo framarlega sem hún ætlar sér að framfylgja þessari nýju samþykkt. Það er ýmislegt annað sem ég get gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir, en ekki endilega í þessu máli. Mér finnst mjög mikilvægt að við þingmenn, hvar í flokki sem við stöndum, styðjum það sem vel er gert og gerum allt sem í okkar valdi stendur til að stöðva það sem er ómögulegt eða hægja á því og koma því inn í umræðuna. Vil ég nota tækifærið fyrst ég er hérna og hvetja þingmenn til að leggja við hlustir ef fólk andmælir því hvernig við högum okkar störfum. Á það sérstaklega við um þingmenn meiri hlutans. Í þessu tilfelli ætla ég að hvetja okkur öll til að veita því aðhald að þessi breyting verði ekki til þess að það verði eytt um efni fram í eitthvað sem er ekki nauðsyn. En ég fagna því að þessi tvö ráðuneyti séu aðskilin. Mér fannst framkvæmdin á því þegar búið var til þetta stóra ráðuneyti ekki heppnast fullkomlega og hef verið talsmaður þess að dómsmálaráðuneytið verði aftur sér ráðuneyti. Auðvitað finnst öllum sem horfa upp á þessar sífelldu breytingar á ráðuneytum þetta harla furðulegt. En við þingmenn mættum kannski leyfa okkur að taka völdin aðeins í okkar hendur og skipa fastanefnd sem héti framtíðarnefndin þar sem við gætum farið á þverpólitískan hátt í stefnuvinnu og greint langtímaáætlanir í stórum stefnumálum eins og t.d. heilbrigðismálum, ástandi innviða í tölvumálum og hugbúnaðar þegar kemur að opinbera kerfinu og langtímaáætlunum um hvernig við ætlum að framfylgja Parísarsáttmálanum. Eina leiðin til að ná fram stöðugum breytingum sem ekki er verið að hræra með á milli kjörtímabila er að við vinnum öll saman að því. Mér finnst þessar tilraunir þingsins til að vera sjálfstætt gagnvart framkvæmdarvaldinu mjög skringilegar eins og þegar nefndunum var breytt. Ég get ekki séð að það hafi breytt neinu þegar nefndirnar urðu skyndilega risastórar og með málaflokka sem eiga ekkert sameiginlegt eins og allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta er bara rugl að setja þessa rosalega ólíku málaflokka saman. Svo virðist það vera þannig líka, og mér finnst að við þingmenn sem erum gagnrýnin ættum að hafa í huga, að það er viðloðandi þennan vinnustað að ef gerðar eru breytingar er eins og það megi ekki breyta til baka ef það kemur í ljós að þetta er eitthvert rugl. Ég skora á okkur að líta í eigin barm líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir ræðu hennar. Ég skildi hana þannig að hún væri í grunninn sammála breytingunni og fagnaði henni en hefði ýmsar athugasemdir við ýmislegt í þessu máli. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann nánar út í afstöðu hennar af því að hún kom inn á mál sem við höfum oft rætt hér og hún hefur ábyggilega rætt það töluvert oftar hér í gegnum árin, þ.e. um stöðu Alþingis, sem hv. þingmaður kom vel inn á hér. Af því að við búum nú við það að vera með ríkisstjórn skipaða flokkum sem uppgötvuðu allt í einu eftir kosningar að það væru engir peningar til í þessu landi til nokkurra umbóta, telur hv. þingmaður að fjármunum okkar sé best varið á þennan hátt ef breyta á stjórnskipuninni, þ.e. að breyta kerfinu hérna? Er þessum fjármunum best varið í að aðskilja þessi ráðuneyti og fjölga ráðherrum með þeim hætti sem hér er lagt til? Eða er það brýnna mál að efla sjálfstæði Alþingis, að efla þá starfsaðstöðu og sérfræðiaðstoð sem þingmenn þurfa svo sárlega á að halda og gætu nýtt sér? Ætti það kannski að vera framar í forgangsröðinni en þetta mál? Telur hún að þetta mál sé einlæglega sprottið af sama áhuga og hv. þingmaður hefur gagnvart uppskiptingu ráðuneyta eða kemur fjöldi ráðherra þar eitthvað inn í?
Forseti. Ef þingmenn hefðu einhvern dug myndu þeir tryggja að forgangurinn væri hér en ekki alltaf hjá framkvæmdarvaldinu. Það er athyglisvert þegar verið er að breyta framkvæmd fjárlaga og setja fjármálastefnu til fimm ára að hvert einasta ráðuneyti fær sérfræðing til þess að innleiða stefnuna en Alþingi fær engan. Það er ýmislegt sem ég myndi vilja laga þar. Ég veit það náttúrlega alveg að þetta snýst um fjölda ráðherra. Það er bara þannig. En þessi stóll er hvort eð er til, hvort það eru tvö ráðuneyti, hvort ráðuneyti eru aðskilin eða ekki, spurningin snýst svolítið um það. Mér finnst í sannleika sagt mikilvægt að skipta upp þessum tveimur ráðuneytum. En hvort það er forgangsmál er síðan allt önnur. Ella og hvort horfa eigi á þessi mál á heildrænan hátt er síðan allt annað. Auðvitað mundi ég vilja sjá það. Mér finnst við oft taka allt í bútum og svo einhvern veginn heppnast það aldrei almennilega af því að það er ekki gert á heildrænan hátt. Við eigum að búa til framtíðarnefnd af því að þetta er ekki gert á heildrænan hátt þannig að hugmyndin um breytingar lifi á milli kjörtímabili eða á milli áratuga. Við þurfum að vera með einhverja langtímasýn, en það virðist vera mjög erfitt fyrir alla, ekki bara þingmenn eða ráðherra eða stjórnmálaflokka. Það er vandamál sem nútímamaðurinn á við etja, að geta hugsað til langtíma. En ég er alltaf til í að taka slaginn fyrir Alþingi. Alltaf. Ég vænti þess að hv. þingmaður sé það líka.
Virðulegi forseti. Það er gott að heyra. Ég lýsi mig reiðubúinn í þennan slag, að við „pacifistarnir“ tökum þann slag saman ásamt fleirum eins þenkjandi. Hv. þingmaður ræðir hér um alls konar bútasaum sem alltaf sé farið í þegar kemur að breytingum. Ég held að það sé hárrétt. Það er ágætt að fá það fram að hv. þingmaður er sammála því að breytingin núna sé fyrst og fremst komin til vegna fjölgunar ráðherra, ef ég skil hv. þingmann rétt. Að þetta snúist um að koma fólki í stöður þó að hv. þingmaður sé sáttur við breytinguna sjálfa. Hér er kallað eftir heildarsýn. Kom hún ekki fram í rannsóknarskýrslu Alþingis? Var þar ekki úttekt á stjórnsýslunni og sérstaklega kallað eftir öflugri ráðuneytum, líka öflugara Alþingi, stærri og öflugri ráðuneytum? Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að ég veit að hún er vel að sér í þeirri skýrslu og hefur barist fyrir mörgum umbótum sem þar er talað fyrir: Er hv. þingmaður ósammála þeirri sýn sem þar birtist um færri, stærri og öflugri ráðuneyti annars vegar, og svo öflugt og sjálfstæðara Alþingi? Eða telur hún að við séum að fara í öfuga átt miðað við það sem þar var lagt til? Ég gat ekki skilið hv. þingmann betur en að hún teldi að skipta þyrfti nefndum og ráðuneytum jafnvel enn frekar upp.
Forseti. Ég myndi vilja sjá stjórnskipan hér á þann veg að það væri í raun og veru bara eitt ráðuneyti með mörgum ráðherrum sem héldu utan um málaflokka og að það væri miklu meira flæði þar á milli. Það er ekkert að fara að gerast strax. Ég held að það sé ekkert rosalega sniðugt að búa til risaráðuneyti með málaflokkum sem eiga ekkert endilega saman, eins og innanríkisráðuneytið. Mér fannst það ekki svo gott þegar ég hugsa um hvernig það þróaðist, það virkaði ekkert rosalega vel. Þess vegna m.a. erum við í bútasaum. Mér finnst gott að það séu öflugir verkstjórar með pólitíska sýn sem haldi utan um málaflokka sem heyra undir hvert ráðuneyti. Mér finnst það mjög gott. Ég myndi vilja sjá því breytt hvernig stjórnskipan er hér. Eins og er eru hér mjög lokaðar einingar. Það var ekki það sem mælt var með í rannsóknarskýrslunni. Ég myndi vilja ganga lengra með það. Á meðan við höfum það ekki og á meðan við höfum tiltölulega veikt Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu vil ég leggja meiri áherslu á að efla Alþingi. Það er þar sem hjarta mitt slær. Það hefur ekki tekist nægilega vel núna, finnst mér, t.d. skilst mér að verið sé að undirbúa komu 100 mála á málaskrá ríkisstjórnarinnar. Þessi mánuður er að verða búinn og það er „dead-lænið“. Við munum fá alveg rosalega mikið af málum og afbrigðum sem við getum ekki unnið nægilega vel. Við erum enn þá hér. Hvernig ætlum við að spyrna við því? Við verðum að spyrna við því með því að hvetja og styðja forseta í að segja: hingað og ekki lengra.
Forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið frá því sem orðið er. Það eru þó margar freistingar í þessu máli sem erfitt er að standast, þar á meðal sú að hér séu talsmenn þess að báknið minnki og helst hverfi burt, þeir sem flytja málið og vilja blása enn meira í það í útþenslu með fjölgun ráðuneyta, fjölgun ráðherra og aukins kostnaðar í rekstur á bákninu svokallaða. Oft á tíðum hafa verið haldnar miklar ræður, bæði í þingi og utan þings, af flokksmönnum hæstv. forsætisráðherra, sem er flutningsmaður þessarar tillögu, og af aðilum á vinnumarkaðnum og aðilum tengdum stjórnarflokkunum um að nauðsynlegt sé að auðvelda kerfið sem mest, það eigi að vera skýrt og það eigi ekki að vera yfir marga þröskulda að klífa þegar kemur að Stjórnarráðinu og stjórnsýslunni almennt. Í kjölfarið er iðulega lagt til að stofnunum sé fækkað eða ríkisstofnanir seldar og það sé losað aðeins um þetta þannig að allt sé aðgengilegt fyrir þann hóp að valsa um í stjórnkerfinu. Hér er sem sagt farin önnur leið, þ.e. að bæta í báknið, þenja það út, bæta við, auka kostnað, fjölga ráðuneytum og auka umfangið allt saman og fjölga starfsfólk að auki. Þetta er samt ekki alveg nýtt. Í umræðum sem urðu í þingi um sambærileg mál í kjölfar hrunsins á kjörtímabilinu 2009–2013 fórum við að fylgja ráðum í rannsóknarskýrslu Alþingis og tillögu sérstakrar þingmannanefndar sem var skipuð í kjölfarið, m.a. um endurskipulag á stjórnsýslunni, stjórnkerfinu, Stjórnarráðinu, stofnanakerfinu og fleiri slíkum, fetuðum okkur inn á þær brautir. Ég nefni sem dæmi sameiningar stofnana sem tóku óratíma. Það tók tvö til þrjú ár að sameina litlar stofnanir, rannsóknarstofnanir eins og slysarannsóknir á sjó, landi og í flugi, vegna gríðarlegrar fyrirstöðu, ekki síst í þessum þingsal, gegn því að hagrætt yrði í ríkisrekstri, stofnanir yrðu gerðar skilvirkari og að sérfræðiþekking yrði þjöppuð betur saman á einn stað. Ég nefni aðrar sameiningar sem ráðist var í á því tímabili, þ.e. þegar Siglingastofnun, Umferðarstofa og Vegagerðin voru sameinaðar í eina stofnun sem heitir í dag Samgöngustofa. Það tók óratíma, sem var í sjálfu sér allt í lagi. Allt svona þarfnast umræðu. Það þarf að fara í gegnum nokkur lög af umræðu til að komast að niðurstöðu. En í hverju einasta máli lögðust talsmenn þess að minnka báknið og helst að láta það hverfa gegn öllum þeim málum sem þarna voru, hverju einasta máli. Það hefur oft vakið athygli mína og spurningu um hugmyndafræðina í reynd og hugmyndafræðina á borði, vegna þess að í því sem var gert á þeim tíma með sameiningu stofnana, fækkun ráðuneyta og fækkun ráðherra í ríkisstjórn var verið að fylgja ákveðnum leiðbeiningum. Það var verið að fylgja ákveðnum leiðbeiningum, eins og voru nefndar áðan, út úr hruninu í gegnum rannsóknarskýrslu Alþingis, í gegnum þingmannanefndina, í gegnum tillögur sérfræðinga úti í samfélaginu. Það var allt byggt á þeim rökum, ekki vegna þess að einhvern langaði til að gera það sérstaklega heldur vegna þess að það var gert með rökum. Það voru rökfastar og góðar ástæður sem lágu þar að baki. Það er gaman að lesa þær umræður í dag sem áttu sér stað t.d. við fækkun ráðherra úr tólf í átta á sínum tíma, sem var samþykkt held ég vorið 2012. Þá var ráðherrum í ríkisstjórninni fækkað um tólf í átta. Ég get upplýst það að ég vildi ganga lengra. Ég vildi fækka þeim í sex. Í ríflega 300 þúsund manna samfélagi finnst mér nóg að vera með sex ráðherra, alveg yfirdrifið nóg, og vera með öflug ráðuneyti. Undir ráðherra gætu síðan heyrt annaðhvort fleiri aðstoðarmenn eða aðstoðarráðherrar eftir því sem verkast vill, en að þetta sé einfaldað og gert betra en var fyrir hrun þegar ráðuneyti fóru upp í sextán eða átján niður í það sem var, átta. Ég hefði viljað prófa að ganga lengra í þá átt að fækka ráðherrum og ráðuneytum og finna aðrar leiðir undir þeim til að nýta valdið sem best. Á þeim tíma höfðu sérstaklega Sjálfstæðismenn miklar áhyggjur af því að verið væri að hræra í Stjórnarráðinu þeirra og fækka ráðuneytum og fundu fyrir því ýmis skemmtileg rök, eins og lesa má í umræðum frá þessum tíma. Með leyfi forseta, vitna ég í ræðu Birgis Ármannssonar, þingmanns Sjálfstæðisflokksins og núverandi þingflokksformanns, ef ég veit rétt, þar sem hann fjallar einmitt um fækkun á ráðuneytum, sameiningu á ráðuneytum og fækkun á ráðuneytum úr tólf í átta. Áhyggjuefni hans var eftirfarandi, og er hann þá að fjalla um sameiningu á sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu yfir í atvinnuvegaráðuneyti: „Það má segja að mikið ofurmenni þurfi til að gegna þessum embættum ef viðkomandi á að hafa sómasamlega yfirsýn og tök á öllum þessum málum. […] Ég verð að játa að ég hef áhyggjur af þessu og ég held að þetta séu ótvírætt gallar.“ Svo virtist sem skortur væri á ofurmennum. Það þurfti sérstakt ofurmenni, pólitískt ofurmenni til að sinna störfum í sameinuðu ráðuneyti atvinnuvegamála og öðrum ráðuneytum sem þá var verið að sameina. Kannski er ástæðan fyrir því að verið er að rífa þetta í sundur aftur að það eru ekki í þessu liði þau ofurmenni sem geta stjórnað slíku ráðuneyti, þótt ég leyfi mér að efast um það því að það á ekki að vera mjög erfitt mál. Öflugur stjórnmálamaður, öflugur ráðherra á að hafa mjög góða sýn yfir ráðuneyti sín jafnvel þótt þau séu af þeirri stærð sem um ræðir, þ.e. innanríkisráðuneytið. Þegar lesið er yfir tillöguna sjálfa og reynt að athuga hvað býr að baki, til hvers tillagan er raunverulega lögð fram, hver ástæðan sé fyrir því að lagt er upp með breytingar - og það er gott að spyrja sjálfan sig alltaf að því þegar kemur fram lagafrumvarp eða þingsályktunartillaga um breytingar hvers vegna verið sé að breyta, hverju þurfi að breyta, hver ástæðan sé fyrir því, það er ágætisregla fyrir alla að byrja á að spyrja þeirra spurninga - þá verða svörin dálítið óskýr. Það er ekki mikil röksemdafærsla fyrir því, efnisleg röksemdafærsla fyrir því að lagt er upp með þessar breytingar. Það er vitnað til hefða í þingsályktunartillögunni sjálfri, að það sé söguleg hefð fyrir sérstökum dómsmálaráðuneytum og sagan rakin alveg aftur til ársins 1904 og 1917 þegar fyrsta dómsmálaráðuneytið var stofnað og hægt að vísa til þess að svona ráðuneyti hafi alltaf verið til og svona skuli alltaf vera til, dómsmálaráðuneyti og samgönguráðuneyti. Þetta eru auðvitað ekki rök sem halda því að lífið tekur allt breytingum og allt er breytingum háð, allt þróast einhvern veginn áfram. Hefðirnar mega ekki vera til þess að læsa okkur innan veggja og ramma sem við komumst ekki út úr, heldur þvert á móti verðum við alltaf að horfa til þess að reyna að bæta og laga samfélagið með öllu því sem við gerum. Síðan segir í þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Með því að skipta innanríkisráðuneytinu að nýju upp í tvö ráðuneyti má tryggja markvissari forystu í málaflokkum hvors ráðuneytis um sig og gera ráðuneytunum þannig betur fært að sinna þeim umfangsmiklu lögbundnu verkefnum sem nú heyra undir innanríkisráðuneytið. […] Síðast en ekki síst ætti að nást betri yfirsýn yfir þá málaflokka sem undir hlutaðeigandi ráðherra og ráðuneyti þeirra heyra sem einfaldar þeim að annast skyldur sem á þeim hvíla …“ Ég fékk það á tilfinninguna þegar ég las þennan kafla að ráðuneytin væru í steik, að ástæðan fyrir þessu væri sú að ráðherra sem þarna hefði verið hefði einfaldlega ekki ráðið við verkefnið, það hefði verið of umfangsmikið. Vandinn hlýtur að felast í þeim rökum, þ.e. ástæðan fyrir því að skipta þessum ráðuneytum upp, meginsjónarmiðið að baki breytingunni, eins og kaflinn heitir, er að það hafi hreinlega allt verið í steik í ráðuneytinu. Vissulega var það þannig um tíma. Innanríkisráðuneytið var um tíma lamað vegna pólitískrar spillingar sem endaði með því að ráðherra varð að segja af sér. Menn fundu fyrir því í þinginu og þingstörfum, menn fundu fyrir því í afgreiðslum í ráðuneytinu og vinnunni sem þar fór fram, almenningur og þeir sem þurftu á þjónustu ráðuneytisins að halda fundu fyrir því sömuleiðis. Kannski er ástæðan að ráðuneytið sé hreinlega það illa leikið eftir þetta tímabil að hreinlega þurfi að skipta því upp, það verði ekki bætt öðruvísi. En meginsjónarmið að baki breytingunni eru að það hafi ekki verið nægilega markviss forysta í málaflokki hvors ráðuneytis fyrir sig, það stendur skýrum stöfum í tillögunni, og að yfirsýn ráðherra yfir þau verkefni sem hann átti að fara með hafi ekki verið nógu góð. Þetta er að sjálfsögðu harður dómur yfir þeim sem þar voru og hæstv. forsætisráðherra færir það fram sem meginsjónarmiðið að baki þeim breytingum sem hann leggur hér til, að skipta ráðuneytunum upp. Það er síðan vitnað til þess sem ég nefndi áðan með fækkun ráðuneyta og ráðherra á árinu 2012, sem voru færð ágæt rök fyrir, það var tekið skref fyrir skref í þeim málum, byggt á gögnum og aðstæðum sem komu upp í samfélaginu. Það segir í 4. kafla þingsályktunartillögu hæstv. forsætisráðherra að rökin að baki sameiningunni 2012 hafi m.a. verið viðleitni þáverandi stjórnvalda til að hagræða í ríkisrekstri í kjölfar efnahagshrunsins og hafi öðru fremur verið horft til hagræðingar og mögulega samlegðar í stoðþjónustu ráðuneyta, enda þótt verkefnaleg samlegð hefði ekki, eins og rakið hefur verið hér að framan, fengist með sameiningunni. Hvar er það rakið í þessari tillögu? Það er ein setning í tillögunni um samlegðaráhrif sem er aðeins skoðun ráðherra. Það segir, með leyfi forseta: „Samlegðaráhrif verkefna ráðuneytanna voru þó hverfandi ef frá er talin samlegð á sviði stoðþjónustu.“ Þetta er eina umfjöllunin sem vísað er til í 4. kafla í tillögunni um samlegðaráhrif sem urðu af sameiningunni. Það eru engin rök færð fyrir þeim orðum heldur er þetta einfaldlega skoðun ráðherra eða einhvers sem skrifar fyrir hann þessa tillögu, án þess að færð séu nokkur efnisleg rök fyrir því. Það er rétt að hluti af því sem var gert árið 2012 var auðvitað að auka hagræðið í ríkisrekstri. Það tókst að flestu leyti til, en meginrökin voru þau að gera ráðuneyti og stofnanir skilvirkari og ábyrgari en þau höfðu verið áratugina þar á undan. Það var rauði þráðurinn í niðurstöðu rannsóknarskýrslu Alþingis á hruninu að stofnanir og ráðuneytin væru veik, þau væru vanmáttug, hálfmáttlaus til að takast á við aðstæður sem þá komu upp, of mörg, of fá og of vanmönnuð. Nú er sem sagt verið að fara til baka, vegna þess að þeir sem stýrðu þessu ráðuneyti, í það minnsta að mati forsætisráðherra, höfðu ekki yfirsýn né trygga markvissa forystu í þeim málaflokkum sem heyrðu undir ráðuneytin. Það er dómur forsætisráðherra í tillögunni yfir þeim samflokksmönnum hans sem gegndu ráðherraembætti í innanríkisráðuneytinu. Uppskipting innanríkisráðuneytisins, segir í sama kafla í tillögunni, hefur óhjákvæmilega í för með sér rekstrarlegan aðskilnað sem kann í einhverjum tilfellum að hafa í för með sér aukinn rekstrarkostnað. Þetta er kostnaðarmatið á tillögunni í einhverjum tilvikum, ekki tilgreindum tilvikum, heldur að í einhverjum tilvikum kunni það að gerast að það fylgi því aukinn rekstrarkostnaður. Þetta er auðvitað ekki boðlegt kostnaðarmat af hálfu forsætisráðherra fylgjandi tillögu af þessu tagi, að það kunni hugsanlega eitthvað að gerast en jafnvel ekki, kannski þó. Nefndin sem fjallar um þetta mál kallaði eftir kostnaðarmati þar sem kemur fram að árlegur kostnaður sé um 120 millj. kr. eða upp undir hálfur milljarður á kjörtímabilinu ef svo illa skyldi fara að þessi ríkisstjórn héldi það út. Það er hálfur milljarður sem þetta kostar. Hvernig bregst meiri hluti nefndarinnar við? Hann hafnar kostnaðarmatinu. Hann segir bara: Þetta er ekki rétt. Við viljum ekki trúa því að þetta sé svona. Meiri hlutinn leggur áherslu á að með samþykkt þingsályktunartillögunnar sé ekki verið að samþykkja frekari útgjöld á aukningu vegna uppskiptingarinnar, þrátt fyrir það að kostnaðaráætlun sem kallað er eftir hljóði upp á að kostnaðurinn sé 120 milljónir á ári. Þetta er fyrir utan annan kostnað sem núverandi ríkisstjórn hefur ráðist í við fjölgun ráðuneyta og ráðherra. Líkast til má telja þær breytingar sem orðið hafa frá áramótum í stjórnskipun landsins, þ.e. varðandi skipan mála í Stjórnarráðinu, hlaupi á milljörðum á kjörtímabilinu. Það kostar okkur milljarða á kjörtímabilinu, þessi breyting ein og sér kostar hálfan milljarð og það að fjölga ráðherrum úr átta, um einn á ári, einn í þetta skiptið, þetta hleypur á milljörðum á einu kjörtímabili, þær breytingar sem ríkisstjórnin er að ráðast í, ofan í það sem áður hefur verið gert. Þetta er auðvitað ekki boðlegt að neinu mati og undirstrikar það enn frekar sem áður hefur komið fram að tilgangurinn er ekki að hagræða í ríkisrekstri, er ekki að gera ráðuneyti skilvirk, heldur er raunverulegur tilgangur að viðhalda pólitísku valdajafnvægi í ríkisstjórninni. Það er lexía sem við höfum áður fengið í hausinn og oft hefur verið gripið til af þessum flokkum, alla vega báðum sjálfstæðisflokkunum, í samstarfi við aðra flokka, að viðhalda jafnvægi í ríkisstjórninni, að nauðsynlegt sé að það sé pólitískt jafnvægi og þá er greitt fyrir það. Í þessu tilfelli kostar það a.m.k. hálfan milljarð. Það kostar a.m.k. hálfan milljarð að uppfylla kröfu Sjálfstæðisflokksins í þessu tilfelli, að fá einn ráðherra í viðbót og eitt ráðuneyti og koma í veg fyrir að ráðherrar sama flokks þurfi að blanda mikið geði hvor við annan og sitt starfsfólk, heldur hafi hver sinn reit sem þeir geta helgað sér í ráðuneyti sínu og séu algjörlega sjálfstæðir þar. Það er gott að hafa í huga núna þegar þetta mál er rætt hvaða raunverulega ástæða er að baki hjá ríkisstjórninni og ríkisstjórnarliðinu og flutningsmanni nefndarálitsins hér, talsmanni ríkisstjórnarinnar í þessu máli í þinginu sem á að blása lífi í báknið, þenja það út. Það er engin vissa, öryggi né trygging flutt fram í máli, hvorki ráðherra né í nefndaráliti, heldur er talað um að tryggja megi sjálfstæði, markvissari forystu í málaflokknum, ekki það að með aðgerðunum sé það tryggt heldur að það geti kannski gert það, það verða kannski aukin útgjöld, kannski ekki, og þegar það liggur fyrir kostnaðarmat sem nefndin fær er því hafnað. Virðulegi forseti. Ég spyr að lokum um þá gesti sem nefndin boðaði til sem koma úr Stjórnarráðinu, þ.e. úr tveimur ráðuneytum. Var ekki kallað eftir áliti annarra, t.d. stjórnsýslufræðinga, t.d. þeirra sem komu nálægt rannsóknarskýrslu Alþingis? Var ekki kallað eftir rökum sem fyrir lágu þegar ráðuneytin voru sameinuð á sínum tíma og fækkað? Hvað lá þar að baki? Af hverju er ekki kallað eftir áliti fleiri en málið varðar með beinum hætti beint inn úr ráðuneytunum, með fullri virðingu fyrir þeim? Af hverju er ekki leitað álits sérfróðra aðila [[Forseti hringir.]]í þessu máli? Af hverju er ekki reynt að rýna í þau rök sem lágu fyrir þegar ráðuneytin voru sameinuð á sínum tíma?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir sína framsögu. Ég hef áhuga á því að heyra skoðun hans á nokkrum helstu röksemdafærslum fyrir tillögunni sem fram koma í greinargerðinni sem hljóða á þann veg að með þessu sé verið að skerpa hina pólitísku forystu í málaflokkum sem undir hvort ráðuneytið falla og að með því að skipta ráðuneytinu að nýju upp í tvö ráðuneyti megi tryggja markvissari forystu í málaflokkum hvors ráðuneytis um sig. Ég hef áhuga á því að vita hvort hv. þingmaður fallist á þessa röksemdafærslu og hvort hann telji að þingsályktunartillagan muni gera það að verkum að hin pólitíska forysta í málaflokkum sem heyra undir ráðuneytið muni skerpast með þessu. Er hv. þingmaður sammála þeim röksemdafærslum sem þarna koma fram fyrir uppskiptingunni?
Forseti. Ég fór aðeins yfir þetta áðan í ræðu minni. Einmitt þessi kafli, 3. kafli tillögunnar sem fjallar um meginmarkmiðið að baki breytingunum - ég hefði ekki viljað fá slíka sendingu frá forsætisráðherra landsins, verandi fyrrverandi ráðherra í innanríkisráðuneytinu, því að þarna er beinlínis sagt að meginástæða breytinganna sé að þeir ráðherrar sem þarna hafa gegnt störfum hafi ekki getað tryggt markvissa forystu í þessum málaflokkum. Meginmarkmiðið er að tryggja markvissa forystu og þar af leiðir að hún var ekki fyrir hendi. Ef það hefði verið markviss forysta í ráðuneytinu þá væri þessi meginástæða fokin út í veður og vind. Sömuleiðis segir í röksemdafærslu forsætisráðherra að það ætti að nást, þetta er nú enn einn textinn í tillögunni sem er engin fullvissa í, heldur að þetta muni kannski nást, betri yfirsýn yfir þá málaflokka sem undir hlutaðeigandi ráðherra og ráðuneyti heyra. Með öðrum orðum, það eru tvær meginástæður fyrir þessum breytingum að mati hæstv. forsætisráðherra. Annars vegar að þeir sem þar hafa verið fyrir hafi ekki tryggt nægilega markvissa forystu í þeim málaflokkum sem undir þá heyrðu, og í öðru lagi að þeir hafi ekki haft yfirsýn yfir þá málaflokka sem þeir áttu að hafa með í ráðuneytinu. Þetta hlýtur að vera köld gusa fyrir þá sem þarna voru. En ég vitna þá aftur í orð þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Birgis Ármannssonar, sem sagði það vorið 2012 þegar verið var að sameina ráðuneytin að hann óttaðist að það fyndist ekki það ofurmenni sem þyrfti til að sinna slíkum verkefnum sem sameining ráðuneytanna fól í sér.
Frú forseti. Það er einmitt merkilegt að með þessum röksemdafærslum í þingsályktunartillögunni, eins og hv. þm. Björn Valur Gíslason nefnir, er í raun verið að ýja að því að þessari markvissu forystu í málaflokknum hafi alls ekki verið náð í þeirri ríkisstjórn sem hæstv. forsætisráðherra sat í, þá sem fjármálaráðherra. Hún hafi ekki náðst á síðasta kjörtímabili. Þá velti ég því fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að þessa skoðun megi heimfæra upp á eingöngu málaflokk sem um ræðir hér varðandi innanríkisráðuneytið eða hugsanlega jafnvel einhver önnur málefni eins og t.d. velferðarráðuneytið, hvort það gæti þá verið næsta skref að draga þá markvissu forystu í þeim málaflokkum líka í efa af hæstv. forsætisráðherra. Mér finnst þessi röksemdafærsla áhugaverð og mjög loðin vegna þess að það er í raun og veru ekkert meira sem fylgir þessari fullyrðingu í greinargerð hæstv. forsætisráðherra, það er ekkert meira kjöt á beinunum. Ég velti því fyrir mér, og væri gaman að heyra sjónarmið hv. þingmanns í því, hvort draga megi þá ályktun að í hinum ráðuneytum, eins og velferðarráðuneytinu sem hefur tvo ráðherra undir, sé um að ræða veikari forystu í þeim málaflokkum ef rétt skal lesið úr þessari greinargerð.
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá stakk þetta mig þegar ég las þennan kafla í röksemdafærslu ráðherra varðandi breytingarnar sem er undir yfirskriftinni „Meginsjónarmið að baki breytingunni“, þ.e. að þarna hafi ekki verið nægilega góð forysta í ráðuneytinu og það sé ástæðan fyrir því að gera þurfi á þessu breytingar. Ég er að hluta til sammála þessu því að við munum hvernig ástandið í innanríkisráðuneytinu var um tíma vegna spillingarmála, vegna þeirrar uppákomu sem var vegna lekamálsins. Ráðuneytið var um lengri tíma lamað, það er hægt að segja að það sinnti ekki þörfum þingsins, það svaraði ekki kalli þingsins og ekki almennings heldur í ýmsum málum. Á þeim tíma lá það alveg ljóst fyrir að sá ráðherra sem þar var hafði ekki yfirsýn yfir það sem hann átti að gera eða gat veitt ráðuneytinu nægilega trygga forystu. Það gera allir sér grein fyrir því. Á endanum vék sá ráðherra úr ráðuneyti eða varð að segja af sér vegna þeirra mála sem þar komu upp. Eftir það breyttust hlutirnir til batnaðar. Ég vil nú meina það að það hafi verið mun betra í kjölfarið, þar hafi komið betri og tryggari forysta í ráðuneytið en hafði verið. Þess vegna er ég aðeins undrandi á þeim köldu kveðjum sem eru þarna sendar af hálfu forsætisráðherra. Auðvitað geta fleiri ráðuneytið verið þarna undir. Ég nefndi það áðan að hér er vísað til hefða, að þetta hafi alltaf verið svona einhvern veginn, það var stofnað dómsmálaráðuneytið 1917 og því skuli þetta bara vera. Hérna vorum við einu sinni með sérstakt landbúnaðarráðuneyti, sérstakt sjávarútvegsráðuneyti, sérstakt efnahagsráðuneyti og fullt af ráðuneytum sem voru mönnuð með sirka 20 mönnum að bílstjórum meðtöldum, þar sem lítil sérfræðiþekking var innan hvers ráðuneytis [[Forseti hringir.]]og stoðþjónusta sem þar átti að vera var ekki nægilega góð. Það var ein af [[Forseti hringir.]]ástæðunum fyrir því að sameina ráðuneyti á sínum tíma.
Frú forseti. Ég vil byrja á að segja að ég er ákaflega þakklátur hv. síðasta ræðumanni, hv. þm. Birni Val Gíslasyni, fyrir að hafa ekki lengt umræðuna og býð nú ekki í ef hann hefði farið út í þá sálma. En að öllu gamni eða tilraunum til gamans slepptum verð ég að segja að mér finnst þessi umræða á margan hátt hafa verið ákaflega gagnleg og að mörgu leyti mjög góð. Umræðan fór kannski á víðara svið en nákvæmlega um tillöguna, en á hverjum tíma hljótum við alltaf að velta því fyrir okkur hvernig við getum best fyrir komið stjórnsýslu, hvernig við getum best fyrir komið ráðuneytum og hvernig við getum best tryggt í senn skilvirkni, fagmennsku og árangur. Okkur sýnist kannski sitt hverju um það. Við getum haft mismunandi sjónarmið upp um það. Við vitum það á við í þessum fræðum eins og öllum öðrum að tíðarandinn breytist. Einn daginn er lausnarorðið að hafa stórar einingar, annan daginn eru það minni einingar, svo er það blanda af þessu öllu sem kemur til greina. Ég held að viðleitnin hér sé sú að verið er að reyna að bæta vinnubrögð. Mér finnst nú dálítið langt seilst að lýsa því yfir að innanríkisráðuneytið hljóti að hafa verið í molum ef menn vilja reyna að gera betur. Ég skil nú ekki alveg þann málflutning. Þá hefur líka verið rætt hér um kostnað og kostnaðarmat. Hér hefur það verið rætt í þaula og margendurtekið að kostnaðurinn við þetta sé hálfur milljarður á ári. Það er einfaldlega rangt. Það er margbúið að fara yfir það. Það er margbúið að benda á það. Það var rætt í nefndinni. Það er rætt í nefndarálitinu. Það hefur verið rætt af forsætisráðherranum. Ég bið menn um að endurtaka það ekki, það er ekki nóg að endurtaka nógu oft það sem ekki er rétt til þess að það verði satt. Mér finnst nú eiginlega ekki til sóma að beita slíku tali. Þá komu líka fram skiptar skoðanir um málið. Ljóst er að sumir hv. þingmenn sem hér tóku til máls telja málið bara nokkuð gott, aðrir telja það afleitt. Ég held að við eigum ekki að slá það út af borðinu að auðvitað er pólitík í öllu því sem gert er. Skárra væri það nú. Skipan ráðuneyta og hvernig þau starfa og hverjir eru þar er hluti af pólitík. Mér finnst svolítið sérkennilegt ef menn ætla að vera hér fullir af heilagri vandlætingu yfir því að það gæti hugsanlega leynst einhver pólitík í málinu. Það finnst mér svolítið sérkennilegt. Ég held að á endanum geti þetta orðið til góðs og verði til góðs. Ég endurtek því að ég er þakklátur fyrir þessa umræðu og ég er alveg til í það með hv. þingmönnum að ræða á vettvangi þingsins um stjórnskipulag Stjórnarráðsins, um stjórnskipulag þingsins. Allt er breytingum undirorpið. Við getum alveg örugglega gert betur. En þá held ég að við eigum líka að reyna að hefja okkur pínulítið upp yfir dægurþrasið og ræða þetta á breiðum grundvelli. Hér hefur verið rætt um þingið sjálft. Og nefndir þingsins, sem dæmi. Þar held ég að mætti vera miklu meiri sveigjanleiki. Þar eru menn mjög fastir í hefðum. Að stærðin leysi allt held ég að sé í besta falli varasöm trúarsetning. Það er ekkert sem segir að mörg ráðuneyti með öflugri stoðþjónustu, öflugum sérfræðingum, ég tala nú ekki um með sérfræðingum sem hægt er að nýta á milli ráðuneytanna eins og mikið er rætt um, geti veitt sínum málaflokkum kröftuga forystu og verið mjög góð í sínum störfum. Það er einn partur af framþróun í Stjórnarráðinu, þ.e. að brjóta upp þennan sílóahugsunarhátt á milli ráðuneyta, í hvaða formi þau kunna að vera. Ég held að margt sé hægt að gera betur. Við eigum alltaf að vera að reyna að gera betur. Mér finnst það ekkert endilega vera áfellisdómur yfir því sem á undan hefur farið þó að við sameinumst um að gera betur í dag en í gær, mér finnst það nú bara mjög skynsamlegt. En öfugt við hv. síðasta ræðumann ætla ég ekki að tefja umræðuna og læt þessu lokið að sinni.
Virðulegi forseti. Öfugt við hv. ræðumann hér þá ætla ég einmitt að tefja umræðuna því að ég held að umræða sé alltaf til góðs og sé gott að ræða málin. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í ýmislegt í hans ræðu. Hv. þingmaður kom inn á að það væri oft mikil breyting á tíðaranda eða skoðanir breyttust á því hvað væri best í stöðunni, hvort ráðuneyti ættu að vera stór eða lítil eða hvernig það væri. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi lesið rannsóknarskýrslu Alþingis, þá úttekt sem þá var gerð á stjórnsýslunni og hvort hann hafi verið sammála þeirri úttekt á þeim tíma og jafnvel skipt um skoðun ef hann hafi verið sammála henni því augljóst er að hv. þingmaður virðist ekki vera það núna. Ég spyr á hverju hann byggi þá skoðun sína sem glögglega kemur fram í máli hans, þótt hann hafi ekki sagt það beint, að sú skoðun sem þar kemur fram sé röng því að það sem verið er að gera núna er þvert á þá skýrslu. Ég gat ekki skilið hv. þingmann betur en hann talaði um að skoðanir breyttust eftir tíðaranda. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að ég sit ekki með honum í nefndinni, um kostnaðarmatið því hann fullyrðir að kostnaðarmatið sem lagt hafi verið fram sé rangt. Hver er nákvæmlega kostnaðurinn á bak við þetta? Ef hann gæti upplýst okkur og helst lagt fram gögn fyrir okkur hin sem ekki sitjum í nefndum og fáum aðgang að þessu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Tíðarandinn tekur sífelldum breytingum og hann er ekki bundinn við rannsóknarskýrslu. Tímarnir breytast þrátt fyrir rannsóknarskýrslu. Það vill nú svo til að sá sem hér stendur var ekki í pólitík á þeim tíma þannig að ég skal fúslega viðurkenna að ég hef ekki lesið þessa skýrslu spjaldanna á milli þannig að ég get nú varla verið búinn að skipta um skoðun á henni. Hins vegar hef ég talsverða reynslu úr stjórnun af ýmsu tagi og af skipuheildum, þær taka oft breytingum. Það koma fram nýjar kenningar, það koma fram hlutir sem menn sjá að þeir geta gert betur en áður. Ég held að það hljóti að geta átt við okkur óháð rannsóknarskýrslunni. Ég er ekki að gera lítið úr henni, alls ekki. Ég er bara að segja það að tíðarandi, eins og orðið ber með sér, er andi tímans. Hv. þingmaður minntist á að ég hefði sagt að kostnaðarmatið hefði verið rangt. Það var í sjálfu sér ekki rangt miðað við upphaflegar hugmyndir sem settar voru fram um hvað breytingin hefði í för með sér, hins vegar er alveg ljóst að í því sem var lagt fyrir okkur voru hugmyndir sem voru langt umfram það sem nauðsynlegt var til þess að ná fram því sem um var rætt. Hæstv. forsætisráðherra ítrekaði hér í andsvari sínu við fyrirspurn frá hv. samþingmanni okkar, Svandísi Svavarsdóttur, og tók mjög skýrt af skarið um að þetta ætti að vera innan þeirra kostnaðarmarka sem rekstur ráðuneytisins sameinaðs núna kostar að viðbættum hugsanlega tveimur starfsmönnum.
Virðulegi forseti. Ég verða að lýsa yfir ákveðnum vonbrigðum ef hv. þingmaður byggir kostnaðarmat sitt á orðum forsætisráðherra í andsvörum við spurningum hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur. Ég sat hér í þessum sal og hlustaði á þau andsvör og fannst þau byggja á afneitun og engum staðreyndum. Það má vel vera að einhvers staðar liggi reikningurinn fyrir, kostnaðarreikningurinn. Hv. þingmaður gat ekki nefnt þá tölu hér. Ég hef ekki heyrt þá tölu. Ef maður ætlar að segja að eitt mat sé rangt þá þarf maður eiginlega að svara því með öðru. Það eru nútímaleg og vönduð vinnubrögð. Sjálfur hef ég ekki myndað mér mjög sterka skoðun á því hvort það sé rétt að skipta upp ráðuneytinu. Ég ætla bara að segja það alveg eins og er. Ég er að spyrja hv. þingmann og hef spurt fleiri hér í dag vegna almennra orða um stjórnsýsluna og áhuga míns á vönduðum vinnubrögðum. Það sem mér finnst athugunarvert og ég heyri óm af því í orðum hv. þingmanns er að við erum farin að horfa á rannsóknarskýrsluna eins og eitthvað sem var bara gert þarna á þessum tíma, þetta var nú bara svona og svo breytist allt og lífið heldur áfram. Ég held að þegar rannsóknarskýrsla Alþingis var gerð að þá höfum við í fyrsta skipti svo ég man eftir, og er ég sagnfræðingur að mennt án þess að ég sé að setja mig á háan hest, sest niður sem samfélag, Alþingi hafi sest niður og rýnt alveg inn í kviku hvar væri ekki nógu vel búið um hnútana, hvar og hvernig mætti betur standa að málum, og hvar væri úrbóta þörf. Það var auðmýkt í gangi í samfélaginu. Það var auðmýkt í þessum sal. Hv. þingmenn voru tilbúnir til að horfa á sjálfa sig, líta í eigin barm. Það að við gerum svo ekkert með það er miður. Það að við lítum á þetta bara eins og [[Forseti hringir.]]hverja aðra skýrslu sem breytist eftir tíðarandanum er miður. [[Forseti hringir.]]Aftur ég er ekki að andmæla þessu máli, ég er aðeins að horfa á [[Forseti hringir.]]hvernig við búum um hnútana í stjórnsýslunni almennt og fagleg vinnubrögð.
Ég þakka hv. þingmanni. Mér þykir miður ef hann skildi orð mín þannig að ég væri að afneita því sem hefði staðið í rannsóknarskýrslunni. Alls ekki. Ég held að það hafi verið mjög þarft og mikið verk. Það eina sem ég var að benda á er að ég held að hún sé eins og öll önnur mannanna verk, það er ekki meitlað í stein sem hinn endanlegi sannleikur. Það var nú bara það sem ég vildi sagt hafa, ekki að hún væri ekki vönduð eða segði ekki margt gott. Það þýðir ekki að allt sem þar kom fram sé hinn endanlegi sannleikur um alla framtíð. Það var einungis það. Varðandi kostnaðarmatið þá liggur það auðvitað fyrir í kostnaðarmatinu sem kom frá innanríkisráðuneytinu sem var sundurliðað, hvað ráðuneytisstjóri kostar, hvað ritari hans kostar. Um það bil 35 eða 36 milljónir ef ég man rétt, fyrir utan 10 milljónir í einskiptiskostnað sem kom þar fram. Þetta liggur algjörlega fyrir og ég held að það sé engum vafa undirorpið.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, um íbúakosningar. Frumvarp þetta er ósköp einfalt. Eins og segir í 1. gr. mun í stað orðanna „hærra hlutfall“ í 2. málslið 2. mgr. 108. gr. laganna koma: annað hlutfall. Frumvarp þetta var lagt fram á 143. þingi en náði ekki fram að ganga. Er það því endurflutt í óbreyttri mynd. Í 108. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, er kveðið á um að 20% kosningarbærra íbúa í sveitarfélagi geti óskað íbúakosninga og er þá skylt að verða við því eigi síðar en innan árs frá því að óskin berst. Hlutfallið er lágmarkshlutfall samkvæmt lögunum en heimilt er að ákveða hærra hlutfall í samþykkt um stjórn hvers sveitarfélags, þó aldrei hærra en þriðjung þeirra sem kosningarrétt eiga. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna kemur fram að ekkert banni sveitarstjórn að verða við óskum um íbúakosningar þótt lægra hlutfall íbúa leggi þær fram. Þó yrði afar matskennt hvernig slíkar óskir yrðu afgreiddar og það mundi valda undirskriftasöfnunum óvissu, efist þeir t.d. um að geta safnað undirskriftum 20% kosningarbærra manna í sveitarfélaginu sökum þess að sveitarfélagið er strjálbýlt eða samanstendur af nokkrum dreifðum byggðakjörnum. Flutningsmenn telja rétt að veita sveitarfélögum skýra heimild til þess að kveða á um almenna reglu um hlutfallið í samþykkt um stjórn sveitarfélags sem íbúar gætu þar með nálgast. Með því væri eytt óvissu um við hvaða hlutfall yrði miðað þegar undirskriftasafnanir um íbúakosningar fengju formlega afgreiðslu hjá sveitarstjórn, án tillits til þess um hvaða efni væri að ræða. Að svo mæltu legg ég til að frumvarp þetta fari í umhverfis- og samgöngunefnd til efnislegrar umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga er sveitarfélögunum gefið enn betra færi á að styrkja íbúalýðræði, stuðla að valddreifingu og stuðla að meiri þátttöku almennings í þeim málum sem hann varða. Þetta er ákall nútímans. Með þessu er hægt að færa valdið heim í hérað til fólksins enn meira en orðið er. Það er nefnilega mikilvægt að almenningur segi skoðun sína oftar en á fjögurra ára fresti. Við skulum leita allra leiða til að svo megi verða.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis, með síðari breytingum. Flutningsmenn þessa frumvarps eru ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Logi Einarsson, Guðjón S. Brjánsson, Viktor Orri Valgarðsson, Ásta Guðrún Helgadóttir, Björn Leví Gunnarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Nichole Leigh Mosty og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Í 1. gr. frumvarpsins stendur: „Á eftir 2. mgr. 65. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þingmaður getur, meðan hann gegnir ráðherraembætti, ákveðið að sitja á Alþingi einungis samkvæmt embættisstöðu sinni sem ráðherra, samanber 51. gr. stjórnarskrárinnar, og tekur varamaður hans þá sæti á Alþingi. Tilkynnir ráðherra forseta ákvörðun sína með bréfi sem forseti kynnir þinginu. Varaþingmaður, sem tekur sæti á Alþingi samkvæmt þessari málsgrein, nýtur allra sömu réttinda meðan hann situr á Alþingi og þeir alþingismenn sem eiga þar fast sæti. Varaþingmaðurinn hverfur af þingi þegar kjörtímabilið rennur út eða áður, við þingrof eða þegar ráðherranum hefur verið veitt lausn frá embætti.“ Síðan er 2. gr. sem segir að lögin öðlist þegar gildi. Frumvarp þetta er nú flutt í áttunda sinn. Fyrsti flutningsmaðurinn var í öll fyrri skiptin Valgerður Bjarnadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar. Með frumvarpinu er ráðherra, sem jafnframt er kjörinn alþingismaður, gert kleift, ef hann telur ástæðu til, að ákveða að varamaður hans taki sæti á Alþingi meðan hann gegnir ráðherraembætti. Eftir sem áður mun ráðherra sitja á þingi í krafti embættisstöðu sinnar samkvæmt 51. gr. stjórnarskrárinnar. Nýti hann sér þennan möguleika yrði honum heimilt að taka þátt í umræðum á Alþingi en ætti ekki atkvæðisrétt. Varamaður hans hefði hins vegar öll réttindi alþingismanns og bæri sömu skyldur. Hann væri m.a. kjörgengur í nefndir Alþingis eins og aðalmaður ólíkt varaþingmönnum sem taka sæti í forföllum aðalmanns, samanber 2. mgr. 17. gr. þingskaparlaga. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um þrískiptingu valdsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Skilin á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins eru hins vegar óljós þar sem þingmenn sem taka við ráðherraembætti halda áfram þingmennsku og atkvæðisrétti sínum á þingi, jafnvel þótt þeir eigi yfirleitt ekki sæti í þingnefndum. Það er álit flutningsmanna að skýrari aðskilnaður löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins muni styðja við vandaðri vinnubrögð við löggjafarstörfin. Þetta á ekki einungis við um störf framkvæmdarvaldsins, sem er ábyrgt fyrir flestum frumvörpum sem lögð eru fram á Alþingi, heldur einnig um störf löggjafans. Frumkvæði þingmanna að lagasetningu yrði líklega meira við skýrari aðgreiningu frá framkvæmdarvaldinu. Þó að ráðherra ákveði að varamaður taki sæti hans á Alþingi heldur hann sömu kjörum og aðrir ráðherrar, samanber 5. gr. laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nr. 88/1995. Verði frumvarpið að lögum leiðir ákvörðun ráðherra um að varaþingmaður taki sæti hans á Alþingi því til aukinna útgjalda sem nemur þingfararkaupi og öðrum greiðslum til varaþingmannsins. Herra forseti. Frumvarpið hefur þess vegna kostnað í för með sér sem ekki hefur verið reiknaður út og er óviss því að ekki er vitað hversu margir ráðherrar, ef einhverjir myndu nýta sér þennan möguleika, verði frumvarpið að lögum. Í umræðum um þetta frumvarp á undanförnum árum hafa heyrst þær gagnrýnisraddir að ef ráðherrann tekur inn varamann séu fleiri raddir ríkisstjórnarflokkanna í þingsalnum. Það má vera að svo sé. Það skiptir hins vegar ekki öllu máli. Það sem skiptir máli þegar er verið að afgreiða mál er fjöldi atkvæða. Ráðherra sem er búinn að nýta sér þennan möguleika sem frumvarpið, verði það að lögum, mun veita honum, hefur ekki atkvæðisrétt en má auðvitað taka til máls í þeim málum sem heyra undir hann. Herra forseti. Þegar þessari umræðu er lokið óska ég eftir því að frumvarpið gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Virðulegur forseti. Mér þykir þetta afskaplega snjallt frumvarp og kemur á óvart að það skuli í sjö atrennum ekki enn hafa komist á leiðarenda. Í mínum huga er nauðsynlegt að aðskilja framkvæmdarvaldið enn frekar frá löggjafarvaldinu enda hefur löggjafarvaldið, Alþingi, eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er með öllu ótækt að sömu einstaklingarnir hafi eftirlit með sjálfum sér. Núna er í raun 52 þingmenn starfandi sem slíkir, þ.e. taka fullan þátt í þingstörfum og nefndastörfum. Ellefu manns eru uppteknir í umfangsmiklum störfum í ráðneytunum og ná þess vegna ekki að sinna hér starfi þingmanns. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga verður gerð mikil og góð bragarbót, mikilvægi Alþingis mun aukast og vegur allur. Það er vel.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Þjóðhagsstofnun. Flutningsmenn þessa frumvarps eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þm. Logi Einarsson og Guðjón S. Brjánsson. Svona hljóðar frumvarpið. Í 1. gr. stendur: „Fela skal sérstakri stofnun að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins, vinna að hagrannsóknum og vera ríkisstjórn og Alþingi til ráðuneytis í efnahagsmálum. Stofnunin nefnist Þjóðhagsstofnun og heyrir undir Alþingi. Forsætisnefnd Alþingis ræður forstjóra til sex ára í senn.“ 2. gr. hljóðar svo: „Meðal verkefna Þjóðhagsstofnunar er: 1. Að færa þjóðhagsreikninga. 2. Að semja þjóðhagsspár og -áætlanir. 3. Að semja og birta opinberlega tvisvar á ári, vor og haust, yfirlitsskýrslur um þróun þjóðarbúskaparins og horfur í þeim efnum, þar á meðal um framleiðslu, neyslu, fjárfestingu, viðskipta- og greiðslujöfnuð, verðlag og kaupgjald, atvinnu og tekjur almennings, húsnæðismarkað, afkomu atvinnuvega og fjármál hins opinbera. Auk þess skal stofnunin koma niðurstöðum athugana sinna á einstökum þáttum efnahagsmála fyrir almenningssjónir eftir því sem kostur er.“ Í fjórða lagi: „Að annast hagfræðilegar athuganir og skýrslugerð um efnahagsmál fyrir ríkisstjórn og alþjóðastofnanir á sviði efnahagsmála eftir því sem ríkisstjórnin ákveður og fyrir opinberar stofnanir eftir því sem um semst.“ Í fimmta lagi: „Að annast upplýsingaöflun og skýrslugerð fyrir fjármálaráð, samanber lög um opinber fjármál, og fyrir samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga, samanber 128 gr. sveitarstjórnarlaga.“ Í sjötta lagi: „Að láta alþingismönnum og nefndum Alþingis í té upplýsingar og skýrslur um efnahagsmál.“ Og í sjöunda lagi: „Að veita aðilum vinnumarkaðarins upplýsingar um efnahagsmál og annast fyrir þá hagfræðilegar athuganir eftir því sem um semst.“ Í 3. gr. segir: „Skylt er að veita Þjóðhagsstofnun þær upplýsingar sem hún óskar eftir og þarf á að halda vegna starfsemi sinnar. Nýtur hún í því efni sömu réttinda og Hagstofa Íslands og sömu viðurlög liggja við ef út af er brugðið. Stofnunin skal hafa samráð við Hagstofu Íslands og aðra aðila, sem safna hliðstæðum upplýsingum, í því skyni að komast hjá tvíverknaði. 4. gr. Kostnaður vegna starfa Þjóðhagsstofnunar greiðist úr ríkissjóði samkvæmt lögum þessum. 5. gr. Nánari ákvæði um framkvæmd þessara laga og starfsemi Þjóðhagsstofnunar er heimilt að setja með reglugerð. 6. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2018.“ Herra forseti. Málið var áður flutt á 145. löggjafarþingi og er nú endurflutt. Fyrsti flutningsmaður málsins þá var Valgerður Bjarnadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar. Á árunum 1974–2002 var starfandi Þjóðhagsstofnun sem heyrði undir forsætisráðherra og átti að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins, vinna að hagrannsóknum og vera ríkisstjórn og Alþingi til ráðuneytis í efnahagsmálum. Ákvörðun þáverandi forsætisráðherra um að leggja niður Þjóðhagsstofnun hefur alla tíð verið mjög umdeild. Með þessu frumvarpi er lagt til að sú stofnun verði aftur sett á stofn árið 2018. Alþingi samþykkti einróma 28. september 2010 þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 2010. Þar eru talin upp 12 atriði sem endurskoða þarf eða undirbúa löggjöf um. Ellefta atriði þeirrar upptalningar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stofnuð verði sjálfstæð ríkisstofnun sem fylgist með þjóðhagsþróun og semji þjóðhagsspá.“ Í skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá september 2010 kemur fram í kafla 2.1 að þingmannanefndin leggi til að slík stofnun starfi á vegum Alþingis og hafi það hlutverk að meta og gefa út spár fyrir efnahagslífið á sama hátt og Þjóðhagsstofnun gerði fyrir 1. júlí 2002. Í 1. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna árið 2008, segir í 4. kafla, um efnahagslegt umhverfi og innlenda efnahagsstjórnun, þ.e. kafla 4.8, Ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að auka samvinnu ríkisfjármála og Seðlabankans við hagstjórnaraðgerðir þannig að annarri stefnunni sé ekki beitt markvisst gegn hinni líkt og gert var undanfarin ár þegar ríkisfjármálin miðuðu stöðugt að því að auka á ójafnvægið og ofþensluna og láta Seðlabankanum einum eftir að glíma við afleiðingarnar. Til þess að skapa hlutlausan grundvöll fyrir samhæfingu efnahagsstefnunnar mætti fela sjálfstæðri ríkisstofnun það hlutverk að spá fyrir um efnahagshorfurnar og meta ástand efnahagsmála og líklega þróun að gefnum forsendum um mismunandi efnahagsstefnu. Mikilvægt er í slíku samstarfi að virða sjálfstæði Seðlabankans til ákvarðanatöku og beitingar stýritækja sinna en nokkuð hefur skort á það að ráðherrar hafi tekið nægt tillit til stefnu Seðlabankans.“ Það er löngu tímabært að Alþingi bregðist við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar, sem fjallaði um hana, og endurreisi Þjóðhagsstofnun. Þegar Þjóðhagsstofnun var lögð niður voru ákveðin verkefni hennar, m.a. færsla þjóðhagsreikninga og gerð þjóðhagsspár og þjóðhagsáætlana, færð yfir til Hagstofu Íslands. Verði þetta frumvarp að lögum þarf að breyta lögum um Hagstofu Íslands til samræmis svo verkefni þessara tveggja stofnanna skarist ekki. Með lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, var sett á stofn fjármálaráð. Í athugasemdum við frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að tryggja að fram fari eins hlutlægt mat og kostur er á forsendum stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Því er lögð til sú breyting að sjálfstætt fjármálaráð leggi mat á það hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun séu í samræmi við annars vegar þau gildi sem talin eru upp í 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins og hins vegar fjármálareglu samkvæmt 7. gr. frumvarpsins. Frumvarpið gerir jafnframt ráð fyrir að fjármálaráð greini hvort fjármálaáætlun og framkvæmd hennar sé samkvæmt fjármálastefnu. Til að tryggja gagnsæi og aðgang almennings að niðurstöðum ráðsins skal það birta álitsgerðir sínar opinberlega. Virk stjórnun opinberra fjármála er háð því hversu aðgengilegar upplýsingar um markmið, forsendur, framkvæmd og áhrif fjármálastefnu almennt eru. Til að stjórnun opinberra fjármála sé árangursrík þarf samstillingu og samkvæmni þessara þátta. Hlutverk fjármálaráðs er að greina þetta samspil og meta hvort það sé rökrétt og uppfylli þær kröfur sem grunngildin og fjármálareglan fela í sér og fjármálastefnan hvílir á. Fjármálaráð er fyrst og fremst faglegt ráð sem beitir þeirri aðferðafræði sem best er talin á sviði hagvísinda við greiningu og rökstuðning í álitsgerð sinni. Ráðið skal stuðla að gagnsæi í umræðu um þróun opinberra fjármála. Óháð álitsgerð fjármálaráðs er grundvallaratriði í þessu samhengi.“ Fjármálaráð er þriggja manna ráð. Til að það geti sinnt hlutverki sínu er nauðsynlegt að það fái upplýsingar og greiningar frá stofnun sem er óháð stjórnvöldum. Með þessu frumvarpi er lagt til að Þjóðhagsstofnun annist upplýsingaöflun og skýrslugerð fyrir fjármálaráðið. Þannig er hlutlægni þess betur tryggð en ef stjórnvöld sjá um það eins og gert er ráð fyrir samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál. Í athugasemdum við frumvarpið um opinber fjármál segir: ,,Til þess að vinna fjármálaráðs verði skilvirk innan setts tímafrests er nauðsynlegt að ráðið hafi greiðan aðgang að gögnum hjá Hagstofu Íslands, Seðlabanka Íslands og fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem varða forsendur þeirra áætlana sem ráðinu er ætlað að leggja mat á.“ Ljóst er að fjármála- og efnahagsráðuneytið lýtur pólitísku valdi og er því ekki óvilhallt ráðandi stjórnvöldum á hverjum tíma. Með því að setja á stofn sjálfstæða stofnun sem heyrði undir Alþingi til að fjalla um efnahagsmál væri tekinn af allur vafi um pólitísk áhrif á þær forsendur sem fjármálaráðið byggði vinnu sína á. Það tíðkast að hafa fjármálaráð í löndunum í kringum okkur en þau þjóna mismunandi hlutverkum. Í athugasemdum við frumvarp um opinber fjármál kemur eftirfarandi fram: ,,Ráðin eru mjög mismunandi milli þjóðríkja, sums staðar gera þau kostnaðarmat á stefnum stjórnmálaflokka og lagafrumvörpum, en annars staðar, svo sem í Svíþjóð, er hlutverk þeirra takmarkað við álitsgjöf á forsendum fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps.“ Það gæti því verið hlutverk Þjóðhagsstofnunar að gera kostnaðarmat á stefnum stjórnmálaflokka, enda eitt af hlutverkum hennar samkvæmt frumvarpi þessu að láta alþingismönnum í té upplýsingar um efnahagsmál og það gæti átt við um kostnað af stefnu þeirra eða frumvörpum sem þeir leggja fram. Samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga um efnahagsmál er starfrækt á grundvelli samstarfssáttmála á milli ríkis og sveitarfélaga. Nefndinni er falið að afla gagna um stöðu efnahagsmála og þróun fjármála ríkis og sveitarfélaga og skila árlegri greinargerð um efnahagsmál, þróun fjármála ríkis og sveitarfélaga, kjaramál o.fl. til undirbúnings samráðsfundum með ráðherra og ráðherra sveitarstjórnarmála. Þá skal nefndin, ef þess er óskað, veita umsögn um tillögur til breytinga á fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og/eða tekjustofnum sveitarfélaga. Eðlilegt er að þetta starf færist til sjálfstæðrar stofnunar sem fjallar um efnahagsmál. Vissulega er umhverfið breytt frá því að Þjóðhagsstofnun starfaði. Samtök aðila vinnumarkaðarins, hvort heldur er launafólks eða atvinnurekenda, annast greiningar í efnahagsmálum en einnig eru öflugar greiningardeildir innan bankanna og aðrar stofnanir, svo sem Viðskiptaráð, sem láta sig varða greiningu á efnahagshorfum. Allt eru þetta hagsmunasamtök af einhverju tagi og óábyrgt að láta sem ekki komi til greina að greiningarnar geti verið litaðar af hagsmunum þessara fyrirtækja, stofnana eða samtaka. Þess vegna er brýnt að í landinu sé stofnun sem treysta má með nokkurri vissu að dragi ekki taum ákveðinna hagsmunaafla í þjóðfélaginu heldur hafi þjóðarhagsmuni að leiðarljósi, stofnun sem heyrir undir Alþingi Íslendinga. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir því að frumvarpið gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda kærlega fyrir þetta frumvarp. Þetta lítur mjög vel út og ekki er vanþörf á miðað við þær aðstæður sem maður hefur glímt við í vinnu við t.d. fjárlög og í fjárlaganefnd að undanförnu þar sem hefur klárlega vantað frá flestum þeim aðilum sem hafa komið inn með umsagnir um stöðu efnahagslífsins ákveðna sviðsmyndagreiningu eða tal um áhættuþætti. Það var bara Viðskiptaráð sem nefndi varðandi fjármálastefnuna að ef það væri prósenti lægri hagvöxtur værum við komin í neikvæða afkomu ríkissjóðs. Það var eina sviðsmyndagreiningin sem við fengum hjá öllum ummælendunum. Ég sé einmitt fyrir mér að Þjóðhagsstofnun gæti verið ákveðinn aðili sem sér um samantektir, sem sagt óháður aðili um stöðu þjóðarbúsins sem væri mjög gott fyrir stjórnmálin í heild sinni, til að mynda nýja stjórnmálaflokka sem eru að reyna að komast inn í það flókna kerfi sem við búum við. Það er langt frá því að vera einfalt að ná að fylgjast með t.d. því að þróun lífeyrisskuldbindinga á næstu árum varðandi B-deildina geta dottið í að vera 13 milljarða aukabaggi á ríkissjóði. Þetta er eitthvað sem ætti að liggja vel fyrir, bæði almenningi og nýjum stjórnmálaöflum sem eru að undirbyggja og skipuleggja hvað þau ætli að gera í kosningum. Þá vita þau betur hvað þau hafa á milli handanna til þess að forgangsraða með. Ég vil þakka kærlega fyrir frumvarpið og helst leggja áherslu á að það vantar kannski orðin sviðsmyndagreiningu eða næmnigreiningu í það. Ég myndi mæla með því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni orðin sem hann lét falla um frumvarpið. Nú erum við hv. þingmaður bæði í fjárlaganefnd og erum að vinna nefndarálit okkar fyrir fjárlagastefnuna. Ég hef einmitt hugsað með mér þegar ég hef verið að reyna að átta mig á því hvernig sviðsmyndirnar yrðu hvaða áhætta sé undir ef þessar hagfelldu spár sem eru undir fjármálastefnunni ganga ekki eftir. Hvaða áhrif hefur það þegar vega á saman afkomumarkmið sem bundin eru í stefnunni og útgjaldaregluna sem er einnig sett inn í stefnuna? Þetta er flókið reikningsdæmi og heilmikil sérfræðivinna sem þyrfti að vera undir slíku. Það væri afar gagnlegt fyrir þingmenn að hafa aðgang að slíkri stofnun sem Þjóðhagsstofnun væri til að draga upp þessar sviðsmyndir og meta. Ég tala nú ekki um þegar verið er að leggja til samþykktar fjármálastefnu til næstu fimm ára sem ekki má breyta nema hér verði stórkostlegt efnahagsáfall eða náttúruvá. Okkur vantar sannarlega þegar lögð eru á okkur þau stóru verkefni að meta hvort fjármálastefna sé í lagi, að samþykkja til svo langs tíma, að hafa slíka stofnun á bak við okkur. Það höfum við ekki. Þess vegna erum við þingmenn vanbúnir. Þess vegna er mjög mikilvægt að við samþykkjum þetta frumvarp og að 1. janúar 2018 geti slík stofnun tekið til starfa. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég er einmitt einstaklega hrifinn af því sem fjallað er um í frumvarpinu, að stofnunin heyri undir Alþingi. Þetta er skipulag sem í raun skortir mikið á, að við séum ekki komin undir ráðuneytin sem starfa í okkar þágu, ráðherrana og ráðuneytin sem sinna ákveðinni þjónustu. Það er valdaskipulag þar á milli sem er erfitt að hrófla við. Að hafa stofnun undir Alþingi sem getur hjálpað okkur að fylgjast með þeim áhættuþáttum sem varða t.d. efnahagsstefnuna er mjög mikilvægt atriði, að ég tel. Eftir því sem ég fæ best séð fær þetta frumvarp atkvæði mitt.
Herra forseti. Ég heyri að við hv. þingmaður erum algerlega sammála um þetta mál. Það er gott. Ég vona að hér sé meiri hluti fyrir samþykkt málsins. En það eru ekki aðeins þingmenn sem þurfa á þessari stofnun að halda og þeirri sérfræðiþekkingu og færni sem væri þar að finna heldur líka fjármálaráðið. Fjármálaráðið þarf sannarlega á meiri stuðningi að halda. Það skiptir máli að það sé óvilhöll stofnun sem veitir allar upplýsingar. Enn og aftur, kærar þakkir fyrir andsvarið.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að tjá mig um þetta mál. Mér finnst það afar brýnt, ekki síst vegna þess sem við sem tjáum okkur um þetta mál erum að fást við ríkisfjármála- eða stefnuáætlun. Þetta tónar vel við þá vinnu og það sem þar hefur komið fram. Ég er nú búin að vera að fletta aðeins í gömlum blöðum í dag og fann ég greinar frá því að Þjóðhagsstofnun var lögð niður, síðan 2002. Ég ætla að fá að vitna aðeins í það sem fram kemur hjá einum hagfræðingi, Katrínu Ólafsdóttur, sem þá var starfandi á Þjóðhagsstofnun og var formaður starfsmannafélagsins. Það er upplifun mín sem þingmanns í fjárlaganefnd sem þar kemur fram. Okkur ber mörgum saman um það sem þar höfum verið að það vanti tilfinnanlega að styrkja þingið með einhvers konar óháðri stofnun. Hún segir, með leyfi forseta: „Þjóðhagsstofnun hefur mikla sérstöðu í efnahagsumhverfinu sem óháð sérfræðistofnun sem nýtur trausts og álits og talin vinna faglega að þeim málum sem henni hafa verið falin. Þá nýtur stofnunin trúnaðar atvinnurekenda jafnt og verkalýðshreyfingar. Henni hafa verið falin ýmis verkefni af ráðuneytum og þingmönnum sem leitað hafa til sérfræðinga stofnunarinnar. Þjóðhagsstofnun tryggir því greiðan aðgang þingmanna allra flokka, aðila vinnumarkaðarins og alls almennings að áreiðanlegum upplýsingum um framgang efnahagsmála og er þessi starfsemi tryggð í lögum um stofnunina. Verði stofnunin lögð niður verður ekki til sjálfstæð stofnun sem fjallar um efnahagsmál.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Það er sjálfsögð krafa að gerð sé óháð efnahagsspá sem aðhald við spár hagstjórnaraðila eins og fjármálaráðuneytis. […] Ekki hafa verið lögð fram nein rök fyrir því að lokun Þjóðhagsstofnunar leiði til hagræðingar.“ Mér fannst sérstaklega gott þetta næstsíðasta, þ.e. „að gerð sé óháð efnahagsspá sem aðhald við spár hagstjórnaraðila eins og fjármálaráðuneytis“, sem fjármálaráðið núna tekur undir, eins og framsögumaður kom inn á og kemur fram í áliti með frumvarpinu. Þá segir líka í áliti fjármálaráðs á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Það er viðbúið að ónákvæmni sé í þjóðhagsspám vegna galla í líkönum, skekkju í gögnum og vegna óvissunnar sem til staðar. Af því leiðir að það getur skapað vanda að miða áætlanagerð og stefnu um of á grundvelli einnar spár án þess að hugað sé að möguleikum á annarri atburðarás.“ Þetta er eitt af því sem við þurfum svo sannarlega á að halda, þ.e. að það séu fleiri en ein spá undir, því að eins og hér hefur komið fram þá eru frávik í þjóðhagsspá Hagstofunnar varðandi fjármálastefnuna, sem munar töluvert miklu. Á erlendum vettvangi telst það vera afar mikið. Hér segir síðar í álitsgerð fjármálaráðsins á stefnunni, með leyfi forseta: „Ekki liggja heldur fyrir nægilega traustar upplýsingar um skuldaþróun en grófir útreikningar fjármálaráðs, byggðir á gögnum úr Fréttabréfi Sambands íslenskra sveitarfélaga og þjóðhagsspá Hagstofu, benda til halla á árunum 2017 og 2018 …“ o.s.frv. Undirliggjandi í þessari álitsgerð, sem vegur þungt og á að vera óháð, er að þar vantar betri greiningargögn til að styðjast við og gera þetta enn þá betur úr garði. Hér kemur fram að hagvöxturinn lækkaði töluvert mikið á milli 2016 og það sem áætlað er fyrir 2017, þannig að það er minna áreiðanlegt en ella. Til gamans má segja frá því að þegar verið var að ræða þetta mál á þingi á sínum tíma þegar ákveðið var að leggja niður Þjóðhagsstofnun, í apríl 2002, sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að ekki lægju fyrir nein efnahagsleg rök sem mæltu með frumvarpinu. Þáverandi þingmaður Frjálslynda flokksins, Sverrir Hermannsson, sagði að með því að færa verkefni Þjóðhagsstofnunar til fjármálaráðuneytis og Seðlabanka Íslands væri greinilega verið að færa þau nær valdhöfunum, ríkisvaldinu sjálfu. Það er kannski það sem við höfum verið að gagnrýna. Talað var um hagræðingu og sparnað til lengri tíma litið. Rétt áðan vorum við að fjalla um breytingu á Stjórnarráðinu, sem kostar töluverða peninga og mun kosta meiri peninga, að mínu mati. Eins og dæmin hafa sannað í gegnum árin hefur það verið því miður þannig. Ég held að um leið og við ákveðum á einum tíma að víkka út ráðuneytin getum við ekki búið til skilvirkt utanumhald utan um efnahagsmálin þannig að óháð sé til þess að styrkja þingið um leið og við tökum upp þessi nýju opinberu fjármál, lögin sem margir vona til að verði fljótlega, að minnsta kosti á endanum, þannig að við getum verið sem flest sæmilega sátt við þau og að þau skili því sem þau eiga að skila. En til þess þarf að ríkja trúnaður. Það þarf að ríkja ákveðið traust um upplýsingar og að þingmenn geti fengið óháðar upplýsingar, ekki bara upplýsingar úr ráðuneytinu - við getum auðvitað fengið ákveðnar upplýsingar hjá Seðlabankanum svo framarlega sem þær koma ekki inn á lögin um hann, en hann getur auðvitað ekki látið okkur allar upplýsingar í té. Ákveðnar greiningar getum við jú fengið hjá Hagstofunni. En þarna yrði til sá aðili sem héldi alfarið utan um þessi mál. Ég verð að taka undir það að sjálfstæð og óháð stofnun sem verður með greiningu á hagstjórninni í efnahags- og atvinnulífinu - því að þó að Viðskiptaráð eða aðrar stofnanir, greiningardeildir bankanna o.s.frv. geri eitthvað slíkt þá eru þau auðvitað hagsmunaaðilar. Við getum ekki labbað inn í banka og beðið um einhverjar greiningar, upplýsingar sem snúa að þessum málum. Í greinargerðinni segir að samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga sé starfrækt á grundvelli samstarfssáttmála sem afla eigi gagna um stöðu efnahagsmála og þróun fjármála ríkisins og skili svo greinargerð um efnahagsmálin. Nú liggur fyrir að samkomulag hefur ekki náðst milli ríkis og sveitarfélaga varðandi fjármálastefnu ríkisins og sveitarfélaga, vegna þess að það fer jú saman. Það þýðir að við göngum á svig við stefnuna strax í fyrsta sinn sem við förum almennilega eftir henni frá upphafi til enda. Það er grafalvarlegt mál. Ég held að ef við hefðum fengið, ég veit ekki hvort ég á að segja þriðja aðila því að þeir eru kannski fleiri, en ef við hefðum fengið stofnun af þessu tagi til þess að styðja við stefnuna, styðja við ákveðna útreikninga og hugsanlega til að hjálpa aðilum til að ná saman um þessi mál, værum við stödd annars staðar. Þó að ég hafi efasemdir um að þetta frumvarp nái fram að ganga vona ég að það geri það. Það vekur okkur til umhugsunar í því ferli sem við erum að ganga inn í núna varðandi lög um opinber fjármál og málsmeðferðina sem fram undan er. Við munum ræða ríkisfjármálastefnuna fljótlega. Síðan kemur áætlunin í framhaldinu. Það hefur löngu komið fram að þingið er ekki tilbúið að takast á við það verkefni. Þingmenn vantar tilfinnanlega aðstoð til þess að geta sinnt því starfi sómasamlega. Ef við eigum að viða að okkur einhverjum slíkum upplýsingum þurfum við betri aðgang.
Forseti. Það er ákveðinn áfangasigur að fá að mæla fyrir þessu máli. Þegar það var lagt fram, síðasta þingi og ég fékk að leggja það fram þótti mér það líka ákveðinn áfangasigur. Þau rök sem hafa komið fram gegn þeim breytingum sem lagðar eru til á þingsköpum eru helst að þetta stangist á við hefðarhelgun stjórnarskrárinnar. Núna getum við fengið umsagnir um málið og fengið endanlega úr því skorið hvort málið sé þingtækt. Ég myndi ekki halda að forseti leyfði mál sem ekki væri þingtækt vegna þess að það bryti gegn stjórnarskrá landsins, að það kæmi til umræðu. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á störfum þingsins sem varða líftíma þingmála, þinglega meðferð mála og fyrirkomulag vinnu fastanefnda. Í 48. gr. gildandi laga um þingsköp Alþingis er kveðið á um að þingmál sem ekki hafa hlotið lokaafgreiðslu við þinglok falli niður. Af þeirri reglu leiðir að flutningsmenn þingmála sem ekki fást afgreidd á yfirstandandi löggjafarþingi þurfa að endurflytja mál á næsta löggjafarþingi vilji þeir halda málinu lifandi í þeirri von að fá það tekið fyrir nefnd og í þingsal. Þess ber að geta að þau mál sem hafa verið lögð fram og mælt er fyrir í dag, mörg hver, hafa með sanni verið endurflutt, aftur og aftur. Á því viljum við taka sem leggjum nafn okkar við þessar breytingar. Ég held áfram að lesa greinargerðina með málinu: Fyrirkomulag þetta hefur nokkuð verið gagnrýnt enda getur það leitt til þess að þingmál „sofni“ í nefnd og falli síðan niður þar sem ekki hefur fengist umræða um það eða meðferð þess ekki verið lokið fyrir þinglok. Fyrirkomulagið gefur formönnum nefnda og meiri hluta nefnda vald til að stöðva mál og koma þar með í veg fyrir að þau fái eðlilega meðferð og komi til atkvæðagreiðslu í þingsal. Slíkt verður að teljast verulegur ágalli á fyrirkomulaginu þar sem ítarleg lýðræðisleg umræða allra þingmanna ætti að fara fram um mál á öllum stigum þess. Hvert þingmál ætti að hljóta fulla og tæmandi þinglega meðferð og vera rætt í þremur umræðum á Alþingi ef um lagafrumvarp er að ræða og tveimur umræðum ef um þingsályktunartillögu er að ræða. Þingsköp Alþingis gera ráð fyrir að nefndir þingsins skili af sér nefndaráliti um þau þingmál sem til þeirra er vísað og eru álit nefndanna hugsuð sem innlegg í umræðu um viðkomandi mál í þingsal og að lokum er það þingheimur sjálfur sem skal taka lokaafstöðu til þingmála. Framkvæmdin hefur þó oft verið önnur og í raun réttri hefur formaður eða meiri hluti nefndar möguleika á að tefja afgreiðslu máls í nefndinni svo lengi fram eftir þinginu að málið falli niður. Þó ber að halda því til haga að samkvæmt 2. mgr. 15. gr. þingskapa getur fjórðungur nefndarmanna óskað eftir að nefndin haldi fund og taki á dagskrá tiltekið þingmál. Enga reglu er þó að finna í þingsköpum sem skyldar nefndir til þess að taka afstöðu til þingmála né getur tiltekinn hluti nefndarmanna óskað eftir því að nefnd taki afstöðu til mála eða afgreiði þau. Á Norðurlöndunum er fyrirkomulag um líftíma þingmála nokkuð misjafnt. Fyrirkomulag íslensku þingskapanna er fengið frá Danmörku þar sem sama reglan gildir, þ.e. þingmál falla niður við lok hvers löggjafarþings hafi þau ekki hlotið lokaafgreiðslu. Í Noregi er reglan almennt sú að þingmál geta lifað út kjörtímabilið. Óafgreidd stjórnarfrumvörp er hægt að taka upp á næsta kjörtímabili að fenginni tillögu um það frá forsætisnefnd sem áður hefur fengið álit um slíkt frá ríkisstjórn. Hvað varðar þingmannamál og nefndarálit er heimilt að taka þau upp á næsta þingi innan sama kjörtímabils nema viðkomandi þingmaður eða þingnefnd dragi mál sitt til baka. Í Svíþjóð gildir að þingmál verður að afgreiða á því kjörtímabili þegar það var lagt fram. Hafi fastanefndum ekki tekist að leggja fram álit sitt fyrir lok kjörtímabils telst málið vera fallið brott. Þó gildir sá fyrirvari að þingið sjálft getur samþykkt að tiltekið mál verði tekið á dagskrá á fyrsta löggjafarþingi næsta kjörtímabils. Finnska þjóðþingið hefur sett sér þær reglur að verði þingmál ekki afgreitt á yfirstandandi þingi getur meðferð þess haldið áfram á næsta löggjafarþingi nema kosningar hafi verið þar á milli. Hvað varðar fyrirspurnir og yfirlýsingar ríkisstjórnar þá halda þær ekki gildi sínu milli þinga en meðferð á skýrslum ráðherra getur þó haldið áfram á næsta þingi ef þingið ályktar um það. Um meðferð þingmála sem varða alþjóðamál er reglan sú að meðferð þeirra heldur áfram á næsta þingi ef þörf krefur og jafnvel þótt kosningar hafi farið fram milli þinga. Frumvarp þetta felur í sér innleiðingu á nokkurs konar blöndu af því fyrirkomulagi sem gildir á Norðurlöndunum. Í 1. gr. er lagt til að 48. gr. þingskapa Alþingis verði breytt á þann veg að þingmál falli ekki brott fyrr en við lok kjörtímabils þingsins. Þannig heimilar ákvæðið að þingmál sem hlutu ekki lokaafgreiðslu á því löggjafarþingi þegar þau voru lögð fram megi taka upp á næsta þingi og ljúka þá þinglegri meðferð þeirra. Þó er gerður sá fyrirvari að flutningsmaður, hvort sem er þingmaður, þingnefnd eða ráðherra, getur dregið mál til baka ef svo stendur á. Slíkt kæmi mögulega til greina þegar aðstæður tengdar þingmálum hafa breyst og markmið lagasetningar eru ekki lengur raunhæf. Þá felst einnig í greininni bein krafa á þingnefndir um að afgreiða öll þau mál sem til þeirra er vísað fyrir lok hvers löggjafarþings. Með ákvæðinu er reynt að sporna við því að mál dagi uppi í nefndum. Þó er tiltekið í ákvæðinu að nægilegt sé að nefnd afgreiði nefndarálit um þingmál á yfirstandandi löggjafarþingi en áframhaldandi umræða um þingmál getur beðið næsta löggjafarþings. Þannig má sjá fyrir sér að þingnefndir afgreiði fjölda mála að vori eða í september og síðan fari fram umræða um málin strax á nýju löggjafarþingi. Fyrsti málsliður ákvæðisins opnar einmitt fyrir þessa leið með því að takmarka ekki líftíma þingmála við hvert löggjafarþing. Verði frumvarp þetta að lögum er ljóst að takast þarf á við nokkur tæknileg atriði sem tengjast m.a. líftíma þingmála, svo sem vegna málsnúmera og annarra atriða í meðförum þingsins, en flutningsmenn telja engin veruleg vandkvæði því tengd. Það er mat flutningsmanna að breytingar þær sem frumvarpið boðar muni styrkja störf og lýðræðislega virkni þingsins. Frumvarp áþekkt þessu var lagt fram á 138. löggjafarþingi en var vísað frá af forseta á grundvelli 2. mgr. 43. gr. þingskapalaga. Er það eindreginn vilji flutningsmanna að málið fái að ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og metið verði á vettvangi nefndarinnar hvort frumvarpið teljist fela í sér breytingu á stjórnarskrá og forseta beri þannig að vísa því frá. Að mati flutningsmanna felur frumvarpið ekki í sér breytingu á stjórnarskrá. Í stjórnarskrá er gerður greinarmunur á kjörtímabili og löggjafarþingi. Sá greinarmunur kemur þannig fram að þegar um er að ræða löggjafarþing er fjallað um reglulegt Alþingi, samanber t.d. 22. gr. þar sem fram kemur að forseti setji reglulegt Alþingi ár hvert og 35. gr. þar sem segir: „Reglulegt Alþingi skal koma saman ár hvert hinn fyrsta dag októbermánaðar …“ Í 44. gr. stjórnarskrárinnar er ekki vísað til reglulegs Alþingis heldur Alþingis. Til samanburðar má nefna að í 52. gr. segir: „Alþingi kýs sér forseta og stýrir hann störfum þess.“ Ef túlka ætti hugtakið „Alþingi“ í 44. gr. þannig að um löggjafarþing sé að ræða mundi það jafnframt þýða að kjósa ætti nýjan forseta þings á hverju löggjafarþingi, samanber 52. gr. Að framansögðu er ljóst að stjórnarskráin stendur ekki í vegi fyrir því að breyta megi þingsköpum með þeim hætti sem frumvarpið mælir fyrir um. Þetta finnst mér mjög mikilvægt að hafa í huga því að nýverið voru fengnir í viðtöl tveir fyrrverandi forsetar Alþingis sem héldu því fram að hér væri um að ræða stjórnarskrárbrot. Mér finnst dapurlegt að það sé þeirra túlkun, einfaldlega af því að það er mjög vel útskýrt í greinargerð að svo er ekki. En nú fáum við tækifæri til að taka þetta mjög ítarlega fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem ég tel að sé full þörf á. Mér hefur alltaf fundist furðulegt að við þingmenn getum ekki komið okkur saman um að ef það eru einhver mál sem eru vond, illa úr garði gerð, svo óvönduð að þau eiga ekki skilið þinglega meðferð, þá spyrjum við okkur: Af hverju í ósköpunum má leggja slík mál fram? Ef það er enginn gæðastuðull, ef þetta er eina ástæðan - ég hef heyrt það frá mörgum þingmönnum og sér í lagi heyrði ég það oft á síðasta kjörtímabili frá þingmönnum Vinstri grænna, eldri kynslóðinni, að það væri gott að leggja mál fram aftur og aftur því að þau yrðu alltaf betri og betri. Má ég þá vinsamlegast spyrja þingmenn hvort það væri ekki skynsamlegra að vanda betur til verka áður en málið er lagt fram. Það er líka annað sem hefur verið sagt og ég heyrði síðast í morgun og það er um frumvörp frá ríkisstjórnum. Nú erum við að fá þannig holskeflu yfir okkur að ríkisstjórnarfrumvörp koma inn og það er mikil pressa á að klára þau á mjög stuttum tíma. Þau eru oft tekin inn á afbrigðum og það þýðir óvandaðri lagasetningu. Oft finnst einhverjum í ráðuneytunum það ágætt þegar svo ber undir að málunum er þrýst hér áfram og þau klárast ekki og eru send aftur til baka af því að frumvörpin eru ekki tilbúin. Mér finnst vera um að ræða slíkt ástand. Nýverið voru mjög bagaleg mistök gerð í stóru frumvarpi er lýtur að almannatryggingum. Það eru líka bagaleg mistök í lögum um útlendinga sem þarf að leiðrétta. Þegar er verið að taka risastóra lagabálka eins og heildarendurskoðun á umfangsmiklum stefnumálum og stjórnsýslulegum þáttum finnst mér að við þingmenn ættum að fara fram á að málin séu betur unnin. Mér skilst að verið sé að vinna í að líta aðeins til Noregs þegar kemur að því að vinna mál betur áður en þau koma hér inn, en ef svo ber undir að það er þessi mikli sprengur hjá ráðherrum þar sem þeir vilja sýna að þeir hafi verið að gera eitthvað og öllu er dembt hér inn, samanber þau 100 mál sem á að klára á þessu stutta þingi, þá væri hægt að létta á spennunni með því að leyfa málum að lifa á milli þinga. Það er ekki eins og við skiptum um ríkisstjórn á milli þinga. Það er ekki eins og við skiptum um þing á milli þinga. Við erum bara að fara í sumarfrí. Ég er að vonast til þess að sú mikla nýliðun sem hefur átt sér stað á Alþingi verði til þess að við breytum vinnubrögðunum í alvöru, að við segjum ekki bara að við viljum hafa þetta betra. Manni líður eins og maður sé staddur í hringrás. Segjum að maður væri að skrifa ritgerð, lokaritgerð, væri á síðasta orðinu og búinn að fá álit frá fullt af mjög kláru og virðulegu fólki sem hefði sérþekkingu á málinu og þegar maður er að leggja lokahönd á ritgerðina, skrifa síðustu stafina þá hrynur tölvan. Og þetta gerist aftur og aftur, fjórum sinnum á kjörtímabili, aftur fjórum sinnum á næsta kjörtímabili, við getum talað um áratugi. Það er búið að leggja sum mál fram fimm sinnum, tíu sinnum. Oft geta þingmenn ekki klárað mál á kjörtímabili því að þeir þurfa alltaf að leggja þau fram aftur og aftur. Stjórnarfrumvörpin ganga alltaf fyrir. Ég vona að þeir þingmenn sem hafa talað fyrir því að þeir vilji efla Alþingi styðji mig í að ná þessu máli í gegn. Ég vonast til þess. Segjum að fólki sitji við tölvuna og hún hrynji og allt sé farið. Efnið er allt í skýinu og það er hægt að ná í það og halda áfram en nei, það má ekki. Mig langar líka að benda á að það er eitt að þetta sé bagalegt fyrir þingmenn en það er annað er að þetta sé hættulegt lýðræðinu. Við köllum eftir því að almenningur fylgist með störfum okkar, að almenningur gefi okkur álit sitt á málum sem eru tekin fyrir í nefndum. Við fáum gesti, ráðgjafa, sérfræðinga fyrir nefndir til að fjalla um þingmál af alls konar tagi. Síðan næst ekki að klára málið fyrir þinglok, fyrir sumarfrí. Þá þarf maður, ef maður er svo heppinn að ná því á dagskrá og endurflytja það og fá aftur alla til að vera með o.s.frv., að fá álit um nákvæmlega sama málið. Maður þarf aftur að fá sérfræðingana til að koma, taka sér jafnvel frí frá vinnu. Hugsið ykkur allan tímann sem fer í þetta. Það eru ákveðnar stofnanir og félög sem málinu eru alltaf send til. Þau þurfa aftur og aftur að skrifa álit. Hvað ætli fari mikill peningur í þetta hjá ASÍ? Hvað ætli fari mikill peningur í þetta hjá Mannréttindaskrifstofunni? Hjá umboðsmanni barna? Er ekki tíma þessara aðila betur varið en í að skrifa aftur og aftur sama álitið? Þeir verða að gera það aftur því það gæti verið smávægileg breyting á milli, því að við getum ekki einu sinni haft „track changes“. Nei, það er ekki nóg að segja bara að við viljum breytt vinnubrögð, við þurfum að sýna það í verki. Mig langar í lok ræðu minnar enn og aftur að þakka forseta fyrir að leyfa mér að mæla fyrir málinu því að ég fékk það ekki síðast, út af því að forseti túlkaði málið svo að með því leyfði hann mér að brjóta gegn stjórnarskránni, honum þótti málið ekki þingtækt. En það er það greinilega núna. Það var ágætissamantekt í DV nýverið um afleiðingar núverandi þingskapa. Með leyfi forseta: „Af 49 lagafrumvörpum sem lögð hafa verið fram á Alþingi frá því að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar tók við völdum hafa 30 verið flutt áður. Á sama tíma hafa verið lagðar fram 40 þingsályktunartillögur. Þar af hafa 20 verið fluttar áður á fyrri þingum. Þingkona Pírata segir þetta vinnulag óþolandi tímasóun og ófaglegt. Af þeim 30 frumvörpum sem lögð hafa verið fram að nýju eru fjögur endurflutt af ráðherrum. Hin 26 eru svonefnd þingmannamál og af þeim eru 19 lögð fram af þingmönnum stjórnarandstöðunnar en sjö af stjórnarþingmönnum. Þarna má sjá nokkur býsna kunnugleg frumvörp, til að mynda frumvarp um afnám einkaréttar ríkisins á áfengissölu sem Teitur Björn Einarsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, er fyrsti flutningsmaður að. Það mál hefur verið lagt fram áður í tvígang en ekki gengið til atkvæða. Þá hefur Silja Dögg Gunnarsdóttir, þingkona Framsóknarflokksins, lagt fram frumvarp um ætlað samþykki við líffæragjöf. Frumvarp sama efnis hefur verið lagt fram í tvígang og sömuleiðis hafa tvívegis verið lagðar fram þingsályktunartillögur þessa efnis. Ekkert þessara þingmála var afgreitt. Svandís Svavarsdóttir flytur nú í fjórða sinn frumvarp um textun myndefnis í fjölmiðlaveitum en það mál hefur aldrei orðið útrætt á fyrri þingum. Ein þingsályktunartillaga er nú endurflutt af ráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra leggur á nýjan leik fram rammaáætlun en málið vakti gríðarharðar deilur á síðasta þingi og varð ekki útrætt. Stjórnarandstöðuþingmenn hafa lagt fram á nýjan leik fimmtán þingsályktunartillögur og stjórnarþingmenn endurflytja fjórar slíkar. Framsóknarþingmaðurinn Willum Þór Þórsson leggur þannig fram í þriðja sinn tillögu um mótun klasastefnu í atvinnulífinu. Vilhjálmur Árnason er þá fyrsti flutningsmaður þingsályktunartillögu um millilandaflug um Hornafjarðarflugvöll og er það í fimmta sinn sem sú tillaga er lögð fram. Umrædd þingmál sem eru nú endurflutt hafa líkt og sjá má hér að framan sum hver ítrekað verið lögð fram áður. Mörg þeirra hafa því fengið ítarlega umfjöllun í nefndum þingsins og verið til umræðu í þingsal æ ofan í æ, án þess að nokkrar breytingar sem heitið geta hafi verið gerðar á þeim. Sem dæmi má nefna að Svandís Svavarsdóttir, þingkona Vinstri grænna, hefur nú í fjórða sinn lagt fram þingsályktunartillögu um skipun starfshóps til að endurbæta löggjöf um vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra. Með tillögunni fylgir greinargerð og sérstaklega er tekið fram að hún hafi fylgt tillögunni óbreytt frá því hún var fyrst lögð fram. Þrátt fyrir það sem að framan er rakið hafa umrædd mál ekki komið til atkvæðagreiðslu heldur sofnað í nefndum. Þó að sum málanna séu vissulega átakamál er rétt eins algengt að um sé að ræða mál sem ekki ríkja um verulegar pólitískar deilur og flutningsmenn málanna koma úr fjölda flokka. Ítrekað hefur verið til umræðu að breyta lögum þannig að þingmál lifi milli löggjafarþinga en eins og staðan er í dag þá falla þau dauð hafi ekki tekist að klára þau fyrir þinglok. Slík breyting var meðal annars til umræðu á síðasta kjörtímabili í vinnu er laut að breytingum á stjórnarskránni. Þær breytingar náðu hins vegar ekki fram að ganga. Birgitta Jónsdóttir, þingkona Pírata, hefur nú lagt fram frumvarp þess efnis að þingmál skuli lifa milli löggjafarþinga. Þess má til gamans geta að það frumvarp er einnig endurflutt. Í DV var á dögunum fjallað um frumvarp Birgittu og vísað til álits tveggja fyrrverandi forseta Alþingis, sem báðir tóku vel í breytinguna sem frumvarpið fæli í sér. Hins vegar töldu þeir að vafi léki á að hægt væri að breyta þessum vinnubrögðum nema með stjórnarskrárbreytingu. Þessu segist Birgitta vera ósammála og telur ekkert því til fyrirstöðu að klára málið. „Það á bara að láta reyna á málið.“ Birgitta segir að þau vinnubrögð sem nú tíðkist séu óþolandi fyrir þingið, en ekki síður fyrir þá aðila sem kallað sé eftir umsögnum um þingmál frá. Að endurtekið þurfi að skila álitum um sömu mál sé ótækt. Spurð hvort hún telji líklegt að þetta frumvarp fái nú afgreiðslu segist hún svartsýn á það, í meira lagi. „Mér finnst ólíklegt að þessi ríkisstjórn bættra vinnubragða sé eitthvað öðruvísi en aðrar ríkisstjórnir sem á undan hafa gengið. Þetta mun líklega ekkert breytast, þetta verður sjálfsagt svona löngu eftir að ég er dauð.““ Ég ætla að vona, forseti, að við náum þessum breytingum núna, því að það er Alþingi sem ræður. Það erum við öll sem ráðum. Við getum alveg sneitt af vankanta ef það eru áhyggjur af því að hér fari svo mörg þingmál í gegn að þingið stíflist. Við eigum að klára málið. Ímyndið ykkur hvað við myndum spara okkur mikil leiðindi ef við værum búin að fella þetta brennivínsfrumvarp, sem dæmi. Þá gætum við verið að tala um aðra hluti. Þá væri það komið úr deiglunni. Ímyndið ykkur ef við gætum sýnt fólki virðingu sem kemur til okkar, veitir okkur ráðgjöf, umsagnir, því að fólk missir trúna á að það hafi eitthvað upp á sig að segja hlutina. Við fáum þar af leiðandi ekki eins mikið af frábærum umsögnum. Ímyndið ykkur ef við gætum komið okkur saman um að hver flokkur fengi tiltekið mörg mál kláruð á hverju þingi og það væru aðrar leiðir til að vekja athygli á málum en að leggja fram frumvörp sem aldrei eru kláruð. Ímyndið ykkur ef við myndum í alvörunni fara að stunda öðruvísi vinnubrögð. Þetta er ein leið til þess. Þetta er leið til að efla þingið. Ég hef verið talsmaður þess að vinna gegn matarsóun og tímasóun. Nú legg ég til að við þingmenn vinnum gegn sóun á tíma ræðuritara Alþingis þegar kemur að því að vera endalaust að fjalla aftur og aftur um mál sem við erum öll sammála um. Getum við ekki bara afgreitt þetta?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir ræðu hennar. Mér finnst þetta mjög áhugavert þingmál sem við ræðum hér. Ég er sammála hv. þingmanni í því að ég vil bæta vinnubrögðin á Alþingi. Mér finnst mikilvægt að við nýtum tíma okkar vel og vöndum okkur við þingstörfin. En þegar verið er að leggja til breytingar vakna eðlilega ýmsar spurningar hjá manni. Ég veit ekki, kannski er það íhaldsemi, kannski er það varkárni, kannski einhvers konar „enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur“, að spurningar vakna hjá mér þegar ég reyni að spegla það hvernig þetta muni virka, verði frumvarpið að lögum, samanborið við kerfið sem við höfum í dag, sem ég skal alveg taka undir að er ekkert gallalaust, með öllum þessum endurflutningi á málum. Fastanefndirnar eru ansi sjálfstæðar í vinnu sinni. Telur hv. þingmaður það alveg augljóst að hægt sé að ákveða að fastanefndir muni alltaf leggja fram nefndarálit í málum sem til þeirra hefur verið vísað fyrir lok hvers löggjafarþings? Það sem ég er að hugsa um er hvort sú staða geti nokkuð komið upp að í stað þess að mál sofni í þingnefnd sé hætta á að mál verði tekin í gíslingu í þingnefnd, ef svo má segja, þ.e. að málum sé haldið föstum þar og að þar með sé hægt að koma í veg fyrir pólitíska umræðu um mál, sem ekki er hægt [[Forseti hringir.]]þegar þau eru endurflutt aftur og aftur. Það verður þá bara hægt á fjögurra ára fresti. Hvernig sér hv. þingmaður þennan flöt fyrir sér? Hann er kannski hin hliðin á þessu máli.
Forseti. Ég hef bara nákvæmlega engar áhyggjur af því. Við þingmenn höfum, ólíkt því þegar þingsköp voru ákveðin varðandi líftíma þingmála, alveg ótrúlega mikið aðgengi að fjölmiðlum, almenningi, að því að vekja athygli á því ef eitthvað er svæft í nefnd. Það er bara þannig að nú eru mál svæfð. Ítrekað. Fullt af málum. Ég trúi því ekki að við ætlum að fara að láta slíkar áhyggjur verða til þess að við tökum ekki á stóru breytingunum sem þetta myndi hafa í för með sér. Þetta hefði til dæmis í för með sér að mjög mikið af þessum EES-reglugerðum sem eru endurfluttar aftur og aftur og við innleiðum allt of seint af því að það er bara ekki tími til að halda áfram með þær - ég held einmitt að þetta yrði til þess að hér yrðu vandaðri vinnubrögð. Ef mál eru þannig að þau eru tekin í gíslingu höfum við málþófstæki til að vekja athygli á því. Við höfum fullt af verkfærum. Ég hef engar áhyggjur af því að þetta taki möguleikann frá minni hlutanum til að beita sér af fullum krafti. Ég held miklu frekar að þetta yrði til þess að við myndum fá mun fleiri mál samþykkt sem eru þjóðþrifamál og við erum öll sammála um að eigi að afgreiða hér. Ef það eru aftur á móti mál sem ljóst er að ekki er meiri hluti fyrir á Alþingi er engin ástæða fyrir meiri hlutann að óttast að fella þau. Ég held að þetta myndi í raun sýna okkur heiðarlegra þing en við höfum séð áður.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég verð að segja að ég er ekki jafn áhyggjulaus varðandi þetta og hv. þingmaður. Auðvitað er alveg rétt að meiri hlutinn hverju sinni getur fellt öll þau mál sem hann vill, en það er ákveðið pólitískt tæki að geta staðið í þessum ræðustól og talað fyrir málum. Það er tæki sem ég er ekki tilbúin til að gefa frá mér ef ég held að það sem ég fái í staðinn sé ekki almennilegt. Ég er ekki að segja að það sé endilega raunin með þetta þingmál. Eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu er ég sammála hv. þingmanni um að bæta þingstörfin. En mér finnst þetta vera mikilvægt atriði, þ.e. að ekki sé hægt að kæfa pólitíska umræðu í nefnd, bara með öfugum formerkjum við það sem er núna. Mér finnst í það minnsta mikilvægt að það sé skoðað mjög vel í meðförum nefndarinnar sem fær þetta mál til umfjöllunar. Þetta er ekki sagt í neinum leiðindum vegna þess að ég vilji þæfa málið eða gera það á einhvern hátt tortryggilegt. Þetta er bara þáttur sem mér finnst skipta mjög miklu máli inn í hina lýðræðislegu umræðu. Mér finnst að við þurfum alltaf að fara með opin augun inn í breytingar því að jafnvel þó að það sem verið er að leggja til sé gott geta alltaf einhverjar afleiðingar fylgt breytingum sem voru kannski ekki séðar fyrir. Þetta er bara eitt af þeim atriðum sem mér finnst mjög mikilvægt að við íhugum og skoðum við meðferð málsins.
Forseti. Ég þakka ábendingarnar og vil benda þingmanninum á að með þessum breytingum er lagt til að þingmenn geti kallað mál til baka, þannig að ef þeir vilja leggja þau fram aftur þá geta þeir gert það. Það er engin ástæða til að óttast, hv. þingmaður, tekið er á þessu í frumvarpinu. Þegar frumvarpið var skrifað var reynt að taka á þeim áhyggjum sem fram hafa komið á ýmsum stigum þegar málið hefur verið rætt á Alþingi. Þó svo að þetta hafi ekki verið rætt beint eins og núna hef ég og margir aðrir þingmenn ítrekað rætt þetta mál í þessum ræðustól. Þetta gæti verið pyttur sem hægt væri að falla í en tekið er á því í frumvarpinu. Í ljósi þess að það hefur verið gert geri ég ekki ráð fyrir öðru en að þingmenn Vinstri grænna styðji þetta mál.
Herra forseti. Ég hef lengi fylgst með pólitík. Það er langt síðan mér barst til eyrna að mjög mikilvægur hluti af starfi þingmanna færi fram í nefndum. Eftir að hafa upplifað það sjálfur núna undanfarnar vikur og mánuði hef ég fengið staðfestingu á þeim orðum. Því miður hefur hins vegar smám saman runnið upp fyrir mér ljós að þetta starf er að hluta til endurtekið starf. Það synd og skömm. Á dagskrá þess þingfundar sem nú stendur yfir, 45. þingfundar, eru sjö lagafrumvörp. Fjögur þeirra hafa verið flutt áður, eitt er flutt í áttunda sinn. Nú veit ég ekki á hvaða stigum þessi frumvörp dagaði uppi eða hvers vegna, enda skiptir það ekki öllu máli. En að þau hafi ekki verið afgreidd með formlegum hætti er eiginlega frekar sorglegt. Fyrir þessum málum er mælt í þingsal aftur og aftur og aftur. Um þau er fjallað í nefndum aftur og aftur og aftur. Sömu aðilarnir eru beðnir um umsagnir aftur og aftur og aftur. Sömu gestirnir koma fyrir nefndirnar aftur og aftur og aftur. Það er alltaf sama tuggan. Þvílík vinnubrögð. Þetta er til háborinnar skammar. Ef þetta frumvarp okkar verður að lögum mun starfið verða skilvirkara og betra. Við komum meiru í verk og hver veit nema tiltrú almennings á Alþingi aukist. Það skyldi þó aldrei vera.
Herra forseti. Stundum hleypur maður fram úr sjálfum sér. Ég ætlaði rétt aðeins að tjá mig um þetta mál í ljósi þess að vinkað var í okkur Vinstri græn í framsögunni og reyndar kannski í þá sem eldri eru en tvævetur hér á þingi, geri ég ráð fyrir. Mér heyrðist það. Mér finnst þetta mjög áhugavert. Ég vil líka reyna að bæta vinnubrögðin hér á þingi. Ég tek undir það með framsögumanni að tæplega væri mál sett á dagskrá ef það teldist ekki þingtækt eða stæðist ekki stjórnarskrá eða eitthvað slíkt, en eins og framsögumaður sagði kemur það væntanlega í ljós við þinglega meðferð málsins hvort svo er og hvað þarf að gera, hvort það þarf virkilega að gera stjórnarskrárbreytingu eða eitthvað annað. Ég ætla ekki að fullyrða um það. En það kemur þá líka í ljós. Hér er rakið hvernig þetta er gert í nágrannalöndum okkar og lagt er til að fara einhverja blandaða leið, eins og við gjarnan gerum í meðförum mála. En mér finnst mjög það sérstakt þegar við köllum til fólk aftur og aftur til þess að fjalla um sömu málin og látum gera fyrir okkur álitsgerðir. Ég hef áhyggjur af því. Það væri kannski áhugavert að senda inn fyrirspurn um þau mál sem flutt hafa verið margendurtekið. Eflaust fer það eftir því hversu heit þau eru í umræðunni hvort umsögnum um þau mál hefur fækkað eða að umsagnaraðilar vísi jafnvel í fyrri umsagnir, jafnvel þó að það líði heilt þing á milli eða eitthvað slíkt. Það væri áhugaverð tölfræði. Við höfum dæmi um brennivínsfrumvarpið, sem fólk í samfélaginu hefur gríðarlega mikla skoðun á og það kemur alltaf inn haugur af umsögnum um það. Ég er ekkert viss um að þannig sé farið með öll mál. Ég er ekki frá því að það hafi með það að gera, og sérstaklega kannski þingmannamál, að umsagnaraðilar telji ekki ástæðu til þess að veita umsagnir af því málin fari ekki í gegn, þau deyi í nefndum og dagi bara uppi o.s.frv. Ég get alveg fallist á það að það er líka hluti af því sem við eigum að hugsa um, við eigum ekki bara að hugsa um okkur hér innan dyra heldur með hvaða hætti við getum starfað sem best. Ég er samt ekki alveg frá því að það sé að einhverju leyti rétt að sum mál batna eftir því sem þau fá meiri umfjöllun. Mér finnst það alveg geta átt við stundum, en ég er ekki endilega viss um að það réttlæti það að árum saman séu mál til umfjöllunar án þess að fá einhvers konar afgreiðslu. Ég held að við getum gert betur hérna og við eigum auðvitað að kanna þetta. Við vorum á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun, ég og hv. framsögumaður, þar sem verið var að fjalla um lagaumgjörðina og hvernig við hefðum staðið að henni. Nú fara að hrúgast inn mál ríkisstjórnarinnar. Þau koma öll inn hér á lokametrunum. Það var einmitt aðeins rætt í nefndinni í morgun hvort við ætluðumst til of mikils á stuttum tíma af hálfu ríkisstjórna, að lögð væri of mikil áhersla á að mörg mál kæmu fram en ekki endilega hvernig mál það væru, hvert innihald þeirra væri o.s.frv. Það er auðvitað ekki eðlilegt að t.d. sama ríkisstjórn endurflytji EES-reglugerðir á milli vor- og haustþinga, sem eru jafnvel búnar að fara í nefnd og fá einhverja umfjöllun. Ég get alveg tekið undir það að við þurfum að finna einhvern flöt á því eins og hér er verið rakið, t.d. að komist mál til nefndar megi þau lifa. Ef þau komast ekki þangað, þ.e. ef ekki næst að mæla fyrir þeim þurfi að byrja upp á nýtt eða eitthvað slíkt. Um leið og við erum komin með málin til nefndar erum við komin með vinnuferli í gang sem krefst þess að fleiri en við komum að því og jafnvel er búið að eyða fleiri tugum klukkutíma í umfjöllun um málefnið. Þá er ekki vel farið með tíma þings og þjóðar. Svo er það auðvitað spurning hvað við getum gert af því að við höfum heldur ekki afgreitt frumvarpið um þjóðaratkvæðargreiðslu varðandi þau umdeildu mál sem er verið að endurflytja aftur og aftur, sem þjóðin hefur sterkar skoðanir á og lýsir því með margvíslegum hætti. Ég veit ekki hvort hlutirnir þurfa endilega að haldast í hendur, það getur alveg verið að það þurfi ekki að vera svo. Kannski þurfum við að fara einhverja millileið til þess að þetta virki. Ég tek undir það með framsögumanni að það hefur verið mjög mikil tregða í kerfinu gagnvart þessu, sem er náttúrlega gríðarleg tímasóun, fyrir utan pappírseyðsluna. Ég var að horfa á allan pappírinn í dag og hugsaði um allt það sem dreift hefur verið hér árum saman vegna þess að það er alltaf verið að prenta mál upp aftur og aftur og aftur og mjög mörg óbreytt. Ég er horfi hér á grein eftir fyrrverandi forseta þingsins, þann sem var hér á síðasta þingi. Greinin er reyndar skrifuð fyrir margt löngu, áður en hann varð forseti. Þar ber hann á móti því að mál séu afgreidd hér í snarhasti. Hann telur svo ekki vera. Hann segir að það sé alla jafna þannig að mál séu vel ígrunduð í nefndum. Það er þannig að mjög mörgu leyti, en það verður ekki svo með þau ríkisstjórnarmál sem koma hér inn á síðasta lagi á föstudaginn, eða jafnvel seinna á undanþágum. Það er ekki svo. Við höfum hálfan mánuð eftir síðasta framlagningardag fram að páskaleyfi. Og þá höfum við einn og hálfan mánuð til viðbótar til þess að afgreiða öll mál ríkisstjórnarinnar og öll önnur mál sem nú þegar eru í farveginum. Þá eiga eftir að koma inn umsagnir og allt slíkt, þannig að tíminn fram að páskum fer í umsagnir um þau mál sem koma inn. Við getum ekki byrjað að tala um þau fyrr en eftir páskaleyfi og þá höfum við einn og hálfan mánuð ásamt öllum öðrum málum. Það eru mjög mörg mál þess eðlis að það er ekki nægur tími fyrir þau. Við þekkjum mismunandi álag í nefndum o.s.frv. Efnahags- og viðskiptanefnd er t.d. með gríðarlega mörg mál inni núna, sem kallar á alls konar gestakomur og töluvert mikla umfjöllun. Ég held að við eigum að taka þetta til skoðunar og sjá hvort við getum ekki fundið út úr því með hvaða hætti við getum gert þetta til að sníða af þá agnúa sem fólk hefur haft áhyggjur af. Við hljótum að geta fundið flöt á því hér í sameiningu með þeim lögfróðu aðilum sem munu væntanlega gefa þessu máli umsögn, sem eru væntanlega aðilar í stjórnskipunarrétti og fleiri aðilar, sem fá málið til umsagnar. Ég útiloka ekkert í þessu efni. Ég hef frekar verið hlynnt þessu máli heldur en hitt og hlakka til að sjá umsagnirnar.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar og margt sem kom þar fram sem ég er sammála. Ég af öllum þingmönnum sem er stjórnarandstöðuöldungurinn, enginn þingmaður verið eins lengi samfellt í stjórnarandstöðu eins og ég, þannig að ef ég hef ekki áhyggjur hafandi verið í minnstu flokkunum hérna í tvö kjörtímabil þá held ég að ekkert okkar ætti að hafa miklar áhyggjur. Auðvitað er það þannig að ef maður tekur svona mál og gerir svona breytingar myndi maður aldrei gera það til þess að skerða möguleika þingmanna á að beita sér af fullum krafti á þinginu. Mig langaði í ljósi þess að við vorum að tala um þennan fund sem við báðar sátum á í morgun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að nefna að þar kom einmitt fram að það virðist vera einhver skringileg krafa um að það eigi að leggja fram einhvern aragrúa af málum. Það kemur ekkert endilega bara frá ráðherrum, þetta er krafa úti í samfélaginu og er eins og merki um vinnusemi að leggja fram tíu mál en ekki eitt mjög vel unnið mál. Þetta er eitthvað sem við getum kannski hjálpað framkvæmdarvaldinu með, að benda framkvæmdarvaldinu á að það er ekki þörf á og við munum ekki núa þeim því um nasir ef þeir leggi ekki fram 150 mál á einni viku. Það verður að viðurkennast og mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér um það að þegar svona mörg mál koma inn þá nær maður ekkert að vinna þau almennilega í nefndunum. Maður nær ekki að hafa almennilega yfirsýn út af því að það er verið að taka kannski mjög ólík mál fyrir í sömu nefndinni og fá gesti á víxl um hvort sitt málið og nefndin les kannski í gegnum 150 umsagnir um umdeild mál. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki að það sé nauðsynlegt á alla kanta að [[Forseti hringir.]]breyta hugarfarinu um það hvernig við eigum að inna þessa vinnu af hendi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við þekkjum auðvitað öll þessa klisju um verklausa ríkisstjórn og það allt saman sem rætt hefur verið um vegna þess að fá mál berast, kannski sérstaklega eins og núna þegar lítið hefur komið fram en þetta á ekki bara við um þessa ríkisstjórn og það að hún tók seint við. Við þekkjum þetta frá fyrri árum að mál koma alltaf inn í haugum síðustu dagana sem má leggja fram mál. Oft er ekkert endilega brýn nauðsyn á að þau komi beinlínis fram á þeim tíma. Þetta er einmitt eins og verið sé að moka svolítið út bara af því að menn sögðust ætla að gera þetta. Ég held að við höfum rekið okkur á það núna í títtnefndu frumvarpi um almannatryggingar að við þurfum að vanda lagasetninguna meira. Mér fannst ágætt það sem við sáum í morgun hjá forsætisráðuneytinu þegar fulltrúar þess komu til okkar á fundinn, verklagið sem er verið að reyna að byggja upp, reyna að fá fleiri til að koma að málum á undirbúningsstigi. Ég er sammála því að við þurfum að reyna að kynna það almennilega þannig að þingmenn og aðrir sem vilja koma að slíkum málum hafi tækifæri til þess og viti af því tækifæri. Mér finnst þessi samráðsvettvangur sem á að vera netvænn mjög áhugaverður. Ég tek auðvitað undir það síðasta hjá hv. þingmanni, hafandi setið á síðasta kjörtímabili í allsherjar- og menntamálanefnd og fjárlaganefnd þar sem mjög mörg mál voru undir, bæði eftirlitið í fjárlaganefnd með öllum ráðuneytum og stofnunum og svo í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem var ýmist millidómstigið eða háskólarnir eða hvað það nú var, að lesa allar umsagnir og allt það. Það þarf að hafa rýmri tíma en ég vænti að við höfum t.d. nú á vordögum í þeim málum sem fram koma.
Forseti. Það er einmitt væri svo frábært ef við gætum afgreitt þetta litla frumvarp mitt um breytingar, þá myndi maður ekki vera með kvíðahnút í maganum um að hafa ekki náð að spotta þetta eina orð sem getur haft ótrúlega mikil áhrif á líf fólks. Mér finnst ég skynja ákveðna hugarfarsbreytingu mjög víða um hvernig við nálgumst lagasetningu. Kannski er okkur þingmönnum óhætt, hvort sem það eru þingmenn stjórnarliða eða stjórnarandstöðu, að segja bara við ríkisstjórnina: Þetta er allt í lagi, þið þurfi ekkert að leggja fram öll þessi mál svo framarlega sem þið leggið fram mál sem eru þjóðhagslega brýn fyrir þinglok, þá lofum við að kalla ykkur ekki verklausa. Það getur verið ákveðið upphaf. Mér er spurn. Við þurfum líka sjálf að breyta því mjög hvernig við nálgumst vinnuna út af því að við komumst í einhvern ramma sem er svolítið gamaldags, sem er búinn að vera lengi til og honum er einhvern veginn viðhaldið af þeim sem þekkja hann. Nú er það þannig að það er eiginlega algjörlega fullkomlega nýtt þing síðan ég kom hérna inn. Það eru ekkert mjög margir hér frá því áður. Er þá ekki einmitt tilefni til þess að leyfa þessari nýliðun að breyta hlutunum? Ég vil samt sem áður ekki tala niður reynslu og þekkingu þeirra sem á undan fóru, en stundum er það svolítið erfitt fyrir þá sem koma að ákveðnu verklagi að leyfa nýju verklagi að taka við.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Ég tek undir það að það þarf hugarfarsbreytingu gagnvart mjög mörgu og hvernig við nálgumst lagasetningu. Mér finnst það hafa komið í ljós strax núna, hafandi átt þátt í því að vinna að undirbúningi lagasetningar um opinber fjármál. Ég verð að segja að það eru ákveðin vonbrigði núna þegar við stöndum frammi fyrir því að markmið þeirra laga hefur ekki alveg gengið eftir, m.a. vegna þess að ekki náðist samkomulag við sveitarfélögin sem eiga þó að bera sinn hlut í því að ná sameiginlegri niðurstöðu í afkomu hins opinbera. Það er mjög sérstakt að ríkisstjórnin geti ákveðið það í rauninni, því að það er við hana sem er verið að reyna að semja, að ætla ekki að ganga til samninga. Mér dugar það ekki að ríki og sveitarfélög hafa orðið ásátt um að verða ósammála. Það er ekki það sem lögin kveða á um. Við þekkjum auðvitað að það er hugarfarsbreyting varðandi það hvernig við komum til með að nálgast fjárlögin, vinnuna. Við höfum rekið okkur á veggi og þá þarf fólk að vera tilbúið til þess að finna einhvers staðar leið til að mætast. Ég held að það eigi við um mjög marga lagasetningu hvert viðhorf okkar er, hvort sem það er nýtt fólk eða eldra fólk, við eigum einmitt að hugleiða það hvort við viljum ekki frekar vanda okkur, gera örlítið minna, heldur en að sópa einhverju í gegn og hafa jafnvel litla vitneskju um það hvað fer fram. Manni gefst oft á tíðum ekki tími til þess, hvort sem maður er í stærri eða minni þingflokki, ef maður situr í nefndum sem eru með mörg mál, það dugar oft ekki tíminn. Við þurfum að vanda okkur. Það er fyrst og fremst það.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum, nr. 160/2008, um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Það varðar endurgreiðslu vegna gleraugnakaupa barna. Ég ætla að fara aðeins í gegnum frumvarpið, þ.e. hvað það er sem breytist. Við 1. mgr. 4. gr. laganna bætist nýr málsliður sem hljóðar svo: Enn fremur annast stofnunin umsýslu vegna þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugnakaup barna. 2. gr. Á eftir 4. gr. laganna kemur ný grein, 4. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Gleraugnakaup barna. Ráðherra skal setja reglugerð þar sem kveðið er á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum. Þar skal m.a. mæla fyrir um að: 1. börn njóti greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum allt að tvisvar á ári til tíu ára aldurs, 2. börn frá 11 ára aldri að 18 ára aldri njóti greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum einu sinni á ári, 3. fjárhæð endurgreiðslu sé 75% af verði sjónglerja í hverjum verðflokki og 75% af verði umgjarðar, 4. börn til tíu ára aldurs, sem hafa þörf fyrir gleraugu sem hluta læknismeðferðar til að sjón þeirra þroskist eins eðlilega og kostur er, njóti fullrar greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum tvisvar á ári (sjónglerja og umgjarðar) enda sé umgjörð valin í samráði við augnlækni eða sjóntækjafræðing. Sá aðili sem annast þjónustu við sjónskerta fyrir hönd ríkisins leitar árlega tilboða í sjóngler og umgjarðir hjá gleraugnasölum og miðast fjárhæð greiðsluþátttöku við lægsta tilboðsverð. 3. gr. Lög þessi taka gildi 1. janúar 2018. Ég flutti frumvarp sama meginefnis og fyrirliggjandi þingmál, en það varð ekki útrætt, það var á 145. þingi. Eftir að hafa mælt fyrir málinu voru sendar umsagnarbeiðnir vegna þess til 23 aðila. Í umsögn Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga frá 8. apríl 2016 var áætlað að samþykkt frumvarpsins hefði í för með sér um 167 millj. kr. útgjaldaauka fyrir ríkissjóð vegna aukinnar þátttöku í gleraugnakaupum barna og einnig aukinn kostnað við starfsemi stofnunarinnar vegna verkefna sem hljótast myndi af að breyttu hlutverki hennar á þessum vettvangi sem gæti numið einu stöðugildi. Eru fjárhagsleg áhrif frumvarpsins á ríkissjóð í samræmi við það. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð benti einnig á að enda þótt stofnunin hafi annast framkvæmd endurgreiðslna vegna gleraugnakaupa allt frá því að starfsemi hennar hófst 1. janúar 2009 sé þessi umsýsla ekki meðal skilgreindra verkefna hennar. Brugðist er við þessari ábendingu í 1. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að umsýsla vegna þátttöku ríkisins í gleraugnakaupum verði meðal skilgreindra verkefna Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar. Með því yrði núverandi tilhögun staðfest og tekin af öll tvímæli um skyldur stofnunarinnar á þessu sviði. Aðrar breytingar sem lagðar eru til við lög nr. 160/2008, um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga, eru hinar sömu og í frumvarpinu sem lagt var fram á 145. löggjafarþingi. Lagt er til að við lögin bætist ný grein þar sem kveðið verði skýrt á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum. Breytingin miðar að því að rýmka reglur um greiðsluþátttöku ríkisins þannig að börn njóti greiðsluþátttöku við kaup á tvennum gleraugum á ári til tíu ára aldurs. Sjónþroski barna undir tíu ára aldri getur krafist þess að þau skipti um gleraugu oftar en einu sinni á ári og því er eðlilegt að ríkið taki þátt í kostnaði við kaup á gleraugum tvisvar á ári á þessu aldursskeiði. Jafnframt er lagt til að frá 11 ára aldri og þar til börn ná 18 ára aldri taki ríkið þátt í kostnaði við kaup á einum gleraugum á ári. Í 4. tölulið er kveðið á um fulla endurgreiðslu vegna gleraugnakaupa fyrir börn sem þurfa gleraugna við til þess að sjón þeirra þroskist eðlilega. Í þeim tilvikum eru viðeigandi gleraugu svo þýðingarmikil fyrir eðlilegan þroska barnsins að rétt virðist að þau séu greidd að fullu úr sameiginlegum sjóði landsmanna þannig að tryggt verði að ekkert barn þurfi að vera án þeirra enda eru gleraugu fyrir þennan hóp barna í rauninni hluti læknismeðferðar en ekki hjálpartæki. Í gildandi reglugerð um þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugu, nr. 1155/2005, er kveðið á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum barna tvisvar á ári til loka þriðja aldursárs, árlega frá fjögurra til átta ára aldurs og annað hvert ár á aldrinum 9 til 17 ára aldurs. Breytingin felst í því að auka greiðsluþátttöku ríkisins við kaup á gleraugum fyrir eldri börn. Lagt er til að greiðsluþátttaka ríkisins verði 75% af tilboðsverði á sjónglerjum og gleraugnaumgjörðum sem sá aðili sem annast þjónustu við sjónskerta aflar árlega með útboði eða lætur afla fyrir sína hönd. Gæti vafalaust komið til mála að Ríkiskaup önnuðust þennan þátt. Engin ákvæði eru í gildandi reglugerð um uppfærslu eða endurskoðun fjárhæðarinnar vegna verðlagsbreytinga og hafa engar slíkar breytingar verið gerðar frá því að reglugerðin tók gildi í desember 2005, samanber þskj. 335 á 145. löggjafarþingi. Það varðaði fyrirspurn sem ég lagði fram til þáverandi félagsmálaráðherra. Þetta hefur orðið til þess að gildi stuðnings hins opinbera við gleraugnakaup barna hefur rýrnað í samræmi við verðbólguþróun og markmið aðgerðarinnar þannig farið forgörðum að nokkru leyti. Flutningsmaður telur því bæði rétt og tímabært að gera þá breytingu að greiðsluþátttaka verði miðuð við ákveðið hlutfall af kostnaði, eins og að framan greinir. Þetta eru ekki svo margir einstaklingar sem um ræðir sem falla sérstaklega í þann hóp sem snýr að því að þurfa gleraugu til þess að sjón þeirra þroskist eðlilega. Því held ég að til þess að þau standi jafnfætis öðrum og að ekki sé komið í veg fyrir að þau geti öðlast sjón eðlilega eins og aðrir, heldur verði jafnvel öryrkjar sökum þess að sjónin þroskast ekki sem getur leitt til blindu. Við erum að tala um slíka sjúkdóma m.a., þá eigi ríkið auðvitað að bregðast við. Það er líka til háborinnar skammar að verðviðmiðin skuli ekki hafa hækkað í svo langan tíma eins og kom fram í svari við fyrirspurn minni til fyrrverandi félags- og húsnæðismálaráðherra um þessi mál. Þetta er líka hluti af því að brúa bilið milli þeirra sem minna hafa á milli handanna, þeirra sem búa við fátæktarmörk eða þeirra sem hafa hreinlega ekki efni á því að kaupa gleraugu handa börnunum sínum þrátt fyrir veittan stuðning. Stuðningurinn minnkar ár frá ári, ekki bara fyrir yngstu börnin, heldur fyrir þau eldri líka. Þess vegna held ég að sá kostnaður sem hér er tekinn fram séu smámunir í samanburði við í rauninni hvað það leiðir af sér mikil lífsgæði fyrir þá sem þurfa á því að halda. Virðulegi forseti. Ég vona svo sannarlega að þetta mál nái fram að ganga og fái góðar umsagnir um leið og það verður tekið fyrir í velferðarnefnd - ég geri ráð fyrir að það fari þangað þó að ég sé hreinlega ekki viss um það. En mér finnst líklegt að málið fari til þeirrar nefndar miðað við að það tilheyrir félagsmálaráðherra og því kerfi. Ég ætla að láta þetta duga um þetta mál. Ég vona svo sannarlega að það drukkni ekki í lokamálum ríkisstjórnar heldur fái faglega umfjöllun í nefndinni.