Borist hafa tvö bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 264, um kyrrsetningu loftfara, frá Helga Hrafni Gunnarssyni, og fyrirspurn á þskj. 270, um rafdrifinn Herjólf, frá Oddnýju G. Harðardóttur. Þá hefur borist bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 352, um breytingar með tilkomu Stjórnstöðvar ferðamála, frá Oddnýju G. Harðardóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Mig langar að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um fréttir sem hafa borist af því að til standi að bjóða út að hluta eða í heild heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu. Við hæstv. heilbrigðisráðherra höfum áður átt ágætar samræður um hugsanlegan einkarekstur á sviði heilsugæslunnar. Ég tala fyrir hönd meiri hluta landsmanna því að samkvæmt könnunum sem hafa verið gerðar styður yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna það að stóru einingarnar í heilbrigðiskerfinu, hvort sem það eru spítalar eða heilsugæsla, séu reknar með félagslegum hætti, sem félagslegt heilbrigðiskerfi, þ.e. að hið opinbera reki þessar einingar til að tryggja sem jafnast og best aðgengi allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu en líka vegna þess að rannsóknir sýna að heilbrigðiskerfi, sem eru rekin með þessum félagslega hætti, koma best út hvað varðar kostnað og hvað varðar lýðheilsu þar sem þau tryggja þetta jafna aðgengi óháð stétt og öðrum þáttum. Hæstv. ráðherra hefur látið hafa það eftir sér að það skipti ekki öllu máli hver reki einingar heldur skipti mestu að hið opinbera greiði. Það er hins vegar ekki svo þegar við skoðum árangur heilbrigðisþjónustunnar sem heildar. Þá skiptir máli hver rekur og með hvaða hætti. Við vitum að skrifað var undir yfirlýsingu í kjölfar læknasamninga þar sem sérstaklega var talað um að skoða ólík rekstrarform. Eins og ég sagði hér í upphafi þá hafa borist af því fréttir að unnið sé að því að bjóða út rekstur heilsugæslunnar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er það rétt? Stendur til að bjóða út rekstur heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu að hluta eða í heild? Þannig að hæstv. ráðherra geti upplýst okkur hér á þinginu hvort það standi til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg rétt að þetta hefur töluvert verið í fréttum undanfarið en engu að síður er enn lengra síðan það fór í loftið. Ég kynnti hér á árinu 2013 áætlun um betri heilbrigðisþjónustu fyrir árin 2013–2017 þar sem meðal annars var rætt um með hvaða hætti við ætluðum að vinna að endurbótum á heilsugæslunni í landinu, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Vissulega hefur sú áætlun gengið hægar en efni stóðu til og vilji manna stóð til. Engu að síður var þar gert ráð fyrir því að fyrirkomulagi á greiðslum til heilsugæslunnar yrði breytt ásamt því að við mundum endurskoða og gera kröfulýsingu, draga upp í skrifuðu formi þær kröfur sem gerðar væru um þjónustu heilsugæslunnar í landinu. Svo að ég svari því til þá er heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu að reka beint 15 heilsugæslustöðvar í dag. Það eru tvær í einkarekstri og hafa verið í nokkurn tíma, Lágmúlastöðin og stöðin í Salahverfi. Báðar ganga mjög vel, sérstaklega þó Salastöðin í Kópavogi. Það stendur ekki til að bjóða út rekstur þessara 15 stöðva, svo að það sé sagt. Það stendur hins vegar til að reyna að búa til það umhverfi að geta fjölgað heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu og væntanlega verði auglýst eftir rekstraraðilum að þeim stöðvum sem við gætum séð fyrir okkur að gætu orðið til. En verkið er ekki enn komið á þann veg því að kröfulýsingunni er enn ekki lokið og við erum ekki komin til enda við það að búa til fjármögnunarlíkanið fyrir rekstur heilsugæslukerfisins. Ég mun væntanlega koma örlítið að því í síðara andsvari mínu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég hef kynnt mér þau plögg sem heyra undir verkefnið Betri heilbrigðisþjónusta. Þar er fyrst og fremst rætt um fjármögnun og kostnað en ekki talað beinum orðum um útboð. Eins og ég skildi hæstv. ráðherra hér áðan - mig langar til að biðja hann um að skýra það fyrir mér - þá fannst mér hann segja að ekki stæði til að bjóða út rekstur þeirra heilsugæslustöðva sem eru nú þegar reknar af Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, þ.e. þeirra 13 sem eru ekki í einkarekstri. Á ég þá að skilja orð hæstv. ráðherra sem svo að til standi að stofna nýja heilsugæslustöð og rekstur hennar verði boðinn út? Ég held að það sé mjög mikilvægt að við sem störfum hér á þingi séum upplýst um þessar fyrirætlanir. Þetta er hápólitískt viðfangsefni, snýst sem það hvernig kerfi við viljum hafa. Þar mælir mjög margt með hinu félagslega heilbrigðiskerfi og það telur yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna líka samkvæmt könnunum. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að skýra betur hvort þetta sé réttur skilningur hjá mér á svari hans hér áðan.
Virðulegi forseti. Það er rétt að það stendur ýmislegt í þessu plaggi. Meðal annars stendur þar að boðið verði upp á tvo möguleika á rekstrarformi, einkareknar heilsugæslustöðvar með samningi við ríkið og ríkisreknar stöðvar líka. Þetta var rætt strax í upphafi og hefur verið rætt með þeim hætti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég sagði að ekki sé gert ráð fyrir því að þær stöðvar sem eru í rekstri hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins verði boðnar út heldur reki heilsugæslan þær áfram. Við erum að skoða möguleika á því að fjölga heilsugæslum í rekstri á höfuðborgarsvæðinu. Þessi vinna gengur út á það að endurskoða fjármögnunarkerfi fyrir heilsugæsluna í höfuðborginni sem gengur út á það að fjármagn fylgi sjúklingum á milli stöðva. Það er grundvallaratriði til að hafa samræmi á milli þeirra greiðslukerfa sem eru á milli núverandi rekstrar Heilsugæslustöðvar Reykjavíkur og hinna einkareknu stöðva. Það er einnig grundvallaratriði til að samræma þau þjónustukerfi sem boðið er upp á innan heilsugæslustöðvarinnar að fjármögnunarlíkanið eins og það hefur verið nýtt verði tekið til gagngerrar endurskoðunar og að því er unnið.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp í umræður við hæstv. heilbrigðisráðherra vegna harðorðs pistils forstjóra Landspítalans varðandi fjárskort þar á bæ. Forstjórinn fer yfir það í pistli sínum að á fjárlögum yfirstandandi árs vanti 1.400 millj. kr. til viðhalds og nýframkvæmda, en eins og vitað er þá er húsnæðið mjög illa farið víða og mygla þar og í raun algjörlega óviðunandi starfsaðstæður. Þá fer forstjórinn yfir það að veita þurfi fé vegna sjálfkrafa aukningar í eftirspurn eftir þjónustu vegna hærri aldurs þjóðarinnar og bendir jafnframt á að sjúkratryggingar fái um 1% aukningu þrátt fyrir að þjónustan á Landspítalanum sé sérhæfð og lífsbjargandi meðferð sem hljóti að eiga að vera í forgangi. Landspítalinn fær sem sagt ekkert vegna þessarar magnaukningar, en það þyrfti að vera samkvæmt forstjóranum um 1,7% á ári. Þá er farið yfir ýmsa aðra liði, svo sem eins og launabætur og S-merkt lyf. Við höfum mörg ítrekað þá skoðun okkar að auka verði fjárframlög til Landspítalans miðað við það fjárlagafrumvarp sem nú liggur fyrir enda er auðséð að sjúkrahúsið getur ekki sinnt lögbundnum skyldum sínum ef ekki kemur til aukins fjármagns. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra: Eigum við von á fjármagni til viðhalds og nýframkvæmda vegna magnaukningar og til kjarabóta í 2. umr. fjárlaga til Landspítala Íslands?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn sem er af svipuðum toga og áður hefur heyrst. Þegar við ræðum fjárframlög til heilbrigðismálanna í landinu hefur Landspítali – háskólasjúkrahús eðlilega þar mikla fyrirferð og er mjög stór eining og mikilvæg í því sambandi. Það er rétt að forstjóri spítalans hefur tekið þessi mál upp við ráðuneytið og rætt þau. Við erum ekki að sjá að við fáum það svigrúm við fjárlagagerðina að við getum mætt öllum ýtrustu óskum spítalans, langur vegur þar frá. Við verðum líka að hafa í huga að hluti af fjármögnun kerfisins fer á árinu 2016, mjög stór hluti af því svigrúmi sem var við fjárlagagerðina, í launabætur á Landspítalanum sem og öðrum stofnunum. Ég hef lagt á það áherslu númer eitt, tvö og þrjú við fjárlagagerðina og vinnuna fyrir 2. umr. að fjármagna biðlistaaðgerðir, að vinna á þeim biðlistum sem höfðu safnast upp í kerfinu. Það liggur fyrir að geta kerfisins til að þjónusta það verk er mjög misjöfn eftir stofnunum og eftir aðgerðum. Ég get í grundvallaratriðum tekið undir þau sjónarmið sem koma fram hjá forstjóra spítalans að ég treysti mati hans á því að hann telur kerfið hafa fulla þörf fyrir aukna fjármuni. Ég vil sömuleiðis segja að áhersla mín við fjárlagagerðina fyrir árið 2016 - og það hef ég sagt áður úr þessum stóli - lýtur að þessu sinni að fjármögnun heilsugæslunnar, að hún hafi forgang. Við erum að fjölga þar sérnámsstöðum, við erum að auka þar sálgæslu og við erum líka að leggja aukna fjármuni í heimahjúkrun. Í pistli forstjórans, sem hér er vitnað til, er tekið undir að það muni á vissan hátt létta álagi af Landspítala – háskólasjúkrahúsi.
Herra forseti. Ég harma það að hæstv. heilbrigðisráðherra segi okkur hér óbeinlínis að ekki eigi að auka fjármagn og fjárframlög til Landspítalans í samræmi við þörf. Hér eru ekki á ferð ýtrustu kröfur. Forstjórinn fer yfir það sem verður að koma til, sem eru 2,5 milljarðar, til þess að hægt sé að reka spítalann innan ramma fjárlaga. Ég verð þá að fá svör við þessum spurningum frá ráðherra: Ætlar ráðherra að tryggja þetta fé til spítalans? Ætlar hann að breyta lögum þannig að Landspítalinn geti rekið sig innan fjárlaga? Eða á einfaldlega að ákveða hér óbeinlínis að hallarekstur verði á Landspítalanum? Það er furðulegt, þegar á yfirstandandi ári hefur verið til fé í aukinn einkarekstur í heilbrigðiskerfinu, að ekki sé hægt að fjármagna með reisn Landspítala þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þingmanns vil ég segja, eins og ég veit að hún gerir sér fulla grein fyrir, að þegar ríkisstjórn hefur skilað af sér fjárlögum til Alþingis þá er allt umboð til breytinga á því frumvarpi sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í meðförum þingsins. Það kann vel að vera að vilji einstakra þingmanna eða einstakra ráðherra standi til óteljandi verka, en meginniðurstaðan er sú að það er þingið sem hefur fullt forræði yfir fjárlagafrumvarpinu meðan það er í vinnslu. Ég vona að það sé enginn misskilningur í þeim efnum. Ég treysti því fullkomlega að stjórnendur spítalans haldi þau fjárlög sem þingið setur spítalanum. Þar hefur Landspítalanum og stjórnendum tekist mjög vel upp, sérstaklega á þessu ári þar sem að því er stefnt að spítalinn verði innan þeirra fjárheimilda sem Alþingi markaði honum Ég geri ráð fyrir því að þannig verði haldið um stjórnartaumana á næstkomandi ári.
Herra forseti. Um síðustu helgi hélt Framsóknarflokkurinn miðstjórnarfund sinn í Vogum á Vatnsleysuströnd. Þar hélt forsætisráðherra mjög þróttmikla og góða og jákvæða ræðu eins og ræður hans eru oftast. Þar tíundaði hann að hér væri bullandi hagvöxtur og fjárfesting hefði aukist víða um land, verðbólga væri stöðugri og minni en nokkurn tíma áður og kjarabætur í formi kaupmáttaraukningar væru nú meiri en áður og meiri en áður hefðu sést á svo stuttum tíma. Þetta var virkilega góð ræða hjá hæstv. forsætisráðherra, bjartsýn og góð. En á sama tíma sat fulltrúi Framsóknarflokksins málþing Öryrkjabandalags Íslands sem það hélt á Grand Hótel. Ræðurnar og erindin sem þar voru flutt voru ekki alveg jafn falleg. Ég verð hreinlega að segja að ég var hálfsleginn yfir þeim ræðum og þeim lýsingum sem fram komu á því þingi. Mig langar að lesa, með leyfi forseta, ályktun sem fundurinn sendi frá sér: „Ágæti þingmaður. Viltu skapa samfélaga fyrir alla þar sem lífeyrisþegar og börn þeirra hafa tækifæri til virkrar samfélagsþátttöku en ekki að þeim séu settar þær kjaraskorður sem þau nú búa við? Þú hefur valdið til að breyta. Opinn fundur Öryrkjabandalagsins, Mannsæmandi lífskjör fyrir alla, sem haldinn er á Grand Hótel laugardaginn 21. nóvember 2015, skorar á þingmenn að hafa áhrif á fjárlagagerð ríkisins fyrir árið 2016 með eftirfarandi hætti: Lífeyrir almannatrygginga hækki afturvirkt um sömu krónutölu og lægstu laun hækkuðu 1. maí sl., sem er 31 þús. kr. Lífeyrir almannatrygginga hækki um 15 þús. kr. frá 1. maí 2016, sem er samhliða lækkun lágmarkslauna. Einnig er farið fram á að krónu á móti krónu skerðing sérstakrar framleiðsluuppbótar verði afnumin hið fyrsta. Þingmenn, gerið okkur kleift að vera með mannsæmandi framfærslu.“ Mig langar til að beina þeirri fyrirspurn til forsætisráðherra - í ljósi ræðu hans og þeirrar ótrúlega góðu stöðu sem hefur skapast hér á síðustu tveimur árum, frá því að hann tók við og hæstv. ríkisstjórn hans - hvort ekki sé borð fyrir báru núna til að koma til móts við þessa ályktun frá Öryrkjabandalaginu og sjá til að fólk geti lifað mannsæmandi lífi á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka ágæta fyrirspurn um mjög mikilvægt mál. Það er gott að hv. þingmaður skuli halda á lofti merkjum Öryrkjabandalagsins og þess málflutnings sem þar hefur verið viðhafður að undanförnu. Þetta er auðvitað þörf áminning til okkar allra, en þó er rétt að setja hlutina í samhengi. Það má ekki gleymast, þó að við gerum okkur öll grein fyrir því að það þurfi að gera betur og menn þurfi áfram að vinna að lausn þeirra mála sem hv. þingmaður taldi upp, að það er verið að stíga stærstu skref sem stigin hafa verið í rétta átt í þessum efnum um mjög langt skeið. Ég efast reyndar um að það hafi verið jafn mikil hækkun lífeyris á einu ári áður og gert er ráð fyrir á næsta ári. Um er að ræða tæplega 10% hækkun og gangi verðbólguspár eftir mun það að langmestu skila sér í auknum ráðstöfunartekjum þeirra sem taka við þessum greiðslum. Ég er hins vegar meðvitaður um það og ríkisstjórnin öll, eins og eflaust allir þingmenn, að það mun áfram þurfa að bæta kjör þessa hóps. En til að við getum gert það þurfum við að halda áfram á þeirri braut sem hefur verið mörkuð, a.m.k. í tíð þessarar ríkisstjórnar, að halda áfram jafnt og þétt og setja meira í þennan málaflokk. Það hefur aldrei verið jafn mikið sett í félagsmál og núna á yfirstandandi ári og verður enn meira á því næsta. Þó að við séum meðvituð um að það vanti enn töluvert upp á þá verðum við líka að setja þetta í samhengi við að það hafa sjaldan eða aldrei verið tekin jafn stór skref í rétta átt og eru í vændum á nýju ári.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin en þau eru ekki nógu fullkomin fyrir þennan málaflokk. Það kom fram að 9,4% hækkun á grunnlífeyri hjá Tryggingastofnun er um 11 þús. kr. á mánuði. Það er nú öll hækkunin. Ef það er stærsta skref sem við höfum stigið þá er það að mínum dómi alveg skelfilega lítið skref og ekki okkur til sæmdar sem þjóð að búa þannig um hnútana. Það voru líka jákvæðar fréttir fyrir okkur öll á þessum fundi vegna þess að í Gallup-könnun sem Öryrkjabandalagið hafði látið gera fyrir sig, þar sem fólk var spurt hvernig það liti á þessi mál Öryrkjabandalagsins, þá kom fram að yfir 90% landsmanna telja sig ekki geta lifað á 172 þús. kr. á mánuði, sem eru þau laun sem þetta fólk fær, og 95% töldu að lífeyrisþegar ættu að hafa jafn háa eða hærri krónutöluhækkun en lægstu launþegar. Ég skora á hæstv. forsætisráðherra, sem ég veit að er allur af vilja gerður til að gera vel, að hlusta á hjartsláttinn í samfélaginu, hlusta á þetta fólk. Ég skora á hann að hitta [[Forseti hringir.]]þetta fólk sem flutti ræður á laugardaginn og hlusta á lýsingar þess. Þær voru sláandi.
Virðulegi forseti. Ég geri ekki lítið úr því sem hv. þingmaður bendir hér á að hópur fólks búi við afar kröpp kjör og það hljóti að vera forgangsatriði hjá stjórnvöldum hverju sinni að reyna að rétta hlut þess. Það er þó mikilvægt að hafa hugfast að staða öryrkja og annarra lífeyrisþega, eldri borgara líka, er mjög ólík. Við verðum í aðgerðum okkar að taka mið af því að á Íslandi eru eldri borgarar sem standa alveg ágætlega, stór hluti eldri borgara, á meðan aðrir búa við mun krappari kjör og margir í hópi öryrkja eru með miklu lægri framfærslu en nokkur hér mundi treysta sér til að lifa af. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns fyrir að halda okkur við efnið hvað þetta varðar og vonast til þess að það geti orðið sem best samstarf í þinginu milli stjórnar og stjórnarandstöðu við vinnu fjárlaganefndar og í framhaldinu um að taka á þessum vanda.
Hæstv. forseti. Ég drap hér á í síðustu viku fregnir af því að það virðist sem síðastliðið sumar hafi verið stundað nokkuð að hleypa hópum ferðamanna af skemmtiferðaskipum inn í friðlandið á Hornströndum. Þetta er mikið áhyggjuefni vegna þess að friðlandið á Hornströndum er líklega ein af mestu náttúruperlum sem við eigum. Það hefur tekist bærilega að takmarka þann hóp fólks sem þar fer um og þokkalegt eftirlit hefur verið, að því er virðist, með umferð fólks um þetta svæði. Þess vegna er mikið áhyggjuefni ef það er rétt að þarna sé verið að hleypa nokkrum hópum ferðamanna úr skemmtiferðaskipum upp í Hornvík þar sem þeir fara um eftirlitslausir. Hættan er sú að svæðið þarna verði fyrir skaða sem er erfitt og jafnvel óframkvæmanlegt að laga aftur. Þess vegna langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi eða eigi yfir að ráða einhverjum úrræðum til þess að koma í veg fyrir að þetta gerist, að stemma stigu við þessum flutningum ferðamanna eiginlega bakdyramegin inn í friðlandið. Nú geri ég mér grein fyrir því að þetta kann að vera á forræði fleiri ráðherra, hugsanlega hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra sem fer með ferðamál og jafnvel innanríkisráðherra líka. Mig langar samt til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist eða geti gripið til einhverra ráðstafana til þess að koma í veg fyrir að þarna verði unnið tjón á friðlandinu og að umferð um það verði á sama hátt og verið hefur, þ.e. undir eftirliti og takmörkuð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni innilega fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að það sé augljóst að þarna þarf fólk að vinna saman og ekki hvað síst þarf ráðuneytið hjá mér að vinna vel með innanríkisráðuneytinu vegna þess að Samgöngustofa heyrir jú undir innanríkisráðuneytið og ég tel að skemmtiferðaskipin komi þar við sögu. Ég veit af því að Samgöngustofa telur sig samt ekki hafa ráð til þess að takmarka umferð þarna. Svo skemmtilega vill til að í þessum mánuði sendi Ágúst Ágústsson hjá Faxaflóahöfnum mér langt bréf um þetta og hvað væri hægt að gera. Hann hefur þó verið aðalhvatamaðurinn að því að geta náð í fleiri skemmtiferðaskip til Íslands, sem hefur verið mjög ánægjulegt á undanförnum árum, en er einmitt núna farinn að hafa áhyggjur af þessari umferð, ekki síst þarna á Hornströndum. Málið er að skemmtiferðaskip eða leiðangursskip sem koma til landsins eru náttúrulega alltaf tollskoðuð í fyrstu höfn. Það sem mér finnst að við þurfum að fara að gera er að vinna þannig að við setjum fólk ekki í land nema þar sem einhver aðstaða er fyrir hendi. Þá vil ég minna á að á umhverfisþingi í október kom ungur og brattur maður, Gauti Geirsson minnir mig að sá ágæti maður heiti, sem var akkúrat með varúðarorð gagnvart Hornströndum, að við ættum að passa betur upp á friðlandið og hann vildi gjarnan stækka það svo að við gætum gætt betur að þessum hlutum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þetta svar. Ég fagna því að hún hefur áhuga á því að eiga samráð við fólk til þess að reyna að stemma stigu við því sem ég vil kalla vandamál. Ég efast ekki um að ef Samgöngustofa telur sig ekki hafa heimildir til þess að grípa inn þetta mál þá er í þessum sal vilji til að gera þær breytingar sem hugsanlega þarf að gera á lögum eða öðru til þess að koma í veg fyrir að svona nokkuð eigi sér stað. Ég vil alla vega heita ráðherranum því að ef einhverju þarf að breyta í lögum eða reglum til þess að stemma stigu við því að ferðamenn hópist flokkum saman inn í friðlandið á Hornströndum bakdyramegin þá skal ekki standa á þeim sem hér stendur að styðja hæstv. ráðherrann í því efni.
Virðulegi forseti. Ég tel að það sé einmitt mjög gott ráð að farið verði betur yfir þetta og nefnd sett í málið, kannski til að byrja með með þeim sem eiga hagsmuna að gæta eða hafa með málið að gera. Í nýjum náttúruverndarlögum sem við erum nýbúin að samþykkja er einmitt kveðið á um að stjórnar- og verndaráætlanir skuli liggja fyrir strax 12 mánuði frá friðlýsingu þannig að það er verið að herða á okkur sem er af hinu góða svo að við stöndum okkur varðandi þetta. Núna er einmitt í undirbúningi stjórnar- og verndaráætlun fyrir friðlandið á Hornströndum í samráði við sveitarfélög, landeigendur og hagsmunaaðila. Við viljum gera vel og erum sem sagt búin að setja áætlun í gang.
Virðulegi forseti. Fólksflutningar hafa verið mikið í deiglunni undanfarið. Samkvæmt nýjustu tölfræði frá Hagstofu Íslands virðast brottfluttir íslenskir ríkisborgarar vera fleiri en aðfluttir. Samkvæmt þeim greiningum sem hafa verið gerðar undanfarið, a.m.k. í fjölmiðlum, virðist vera um menntafólk að ræða, að ungt fólk og menntað sé aðallega að flytjast úr landi. Það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir íslensk stjórnvöld að fólk sé að flytja úr landi, að hér eigi sér stað eiginlegur atgervisflótti. Ásgeir Jónsson, dósent í hagfræði við Háskóla Íslands, benti á í grein í Kjarnanum um daginn að þetta væru ekki kreppuflutningar heldur lægi eitthvað mikið djúpstæðara þarna að baki. Það er náttúrlega eðlilegt að ungt fólk vilji skoða heiminn enda segir í Hávamálum, með leyfi forseta: „Sá einn veit er víða ratar“ - en það er hins vegar engin trygging fyrir því að þetta fólk komi til baka. Mig langar til þess að leggja þá spurningu fyrir hæstv. forsætisráðherra hverja hann telji vera ástæðuna fyrir þeim atgervisflótta sem virðist eiga sér stað. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn undir leiðsögn hæstv. forsætisráðherra að koma til móts við þetta unga fólk sem finnur sig greinilega ekki hér á Íslandi, finnst það ekki eiga sér framtíð eða geta búið að betri framtíð fyrir börnin sín og fær jafnvel ekki vinnu við hæfi eftir langa skólagöngu? Þetta er það sem mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra um.
Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að hafa hugfast að það hefur orðið sá viðsnúningur að miklu fleiri flytja til landsins en frá því, þ.e. það er ásókn í að flytja til Íslands, meiri ásókn en er í að flytja frá landinu. Það er hins vegar rétt sem hv. þingmaður bendir á að að undanförnu hafa heldur fleiri íslenskir ríkisborgarar flutt úr landi en til þess, en við getum ekki litið svo á að þeir sem koma í staðinn séu á einhvern hátt lakari fyrir landið. Við hljótum að líta á nettóniðurstöðuna. Engu að síður er ástæða til þess að velta því fyrir sér hvers vegna það hefur orðið aukning í fjölda íslenskra ríkisborgara sem flytja úr landi. Það kann að eiga sér ýmsar skýringar. Ég held að það sé rétt sem hv. þingmaður bendir á að þær séu ekki efnahagslegar, að fólk sé ekki að leita annað því að það hafi ekki tækifæri hér því að allur samanburður við til að mynda nágrannalöndin, önnur Evrópulönd, sýnir að staðan og tækifærin eru miklu meiri á Íslandi nú um stundir en víðast hvar annars staðar. Það er hins vegar eðlilegt, og hv. þingmaður vék raunar að því, að ungt fólk langi ekki hvað síst til þess að sjá heiminn, prófa að búa á nýjum stað, kynnast lífinu í útlöndum, starfa þar um hríð eða stunda þar nám. Það getur varla verið hlutverk stjórnvalda í landi eins og Íslandi að koma í veg fyrir að fólk hafi slík tækifæri. Það skorti kannski eitthvað á að fólk hefði tækifæri til þess að prófa að búa erlendis að undanförnu, en þau tækifæri eru að verða til núna þegar fólki er kleift að selja húsið sitt eða íbúðina, það hefur bætt skuldastöðu sína og er betur í stakk búið til þess að flytja til útlanda um hríð. Það ekkert nema gott [[Forseti hringir.]]um það að segja. En ég tek líka undir með hv. þingmanni að auðvitað vonast ég til þess að sem flest af þessu fólki snúi aftur til Íslands.
Virðulegi forseti. Það er náttúrlega rétt að margir erlendir ríkisborgarar vilja endilega koma og búa hér. Okkur greinir svolítið á um það hvort um sé að ræða efnahagslegan flótta. Það er bara gott mál að eiga fjölbreytt samfélag, þá búum við kannski við meiri jöfnuð í samfélaginu. Fyrir mitt leyti, og nú er ég jafnvel ein af þessu unga fólki sem hefur flúið land og komið aftur og það þurfti eitt stykki alþingisstöðu í raun og veru til til þess að koma aftur, þá finnst mér þetta vera svolítið spurning um stjórnarfarslegan flótta. Það virðist vera kerfislæg spilling og kafkaískar aðferðir þegar kemur að því að díla við öll íslensku kerfin. Fólk nennir þessu ekki lengur. Selja hvaða hús? Ungt fólk á mínum aldri á engin hús. Það hefur lítið milli handanna hvort eð er. [[Forseti hringir.]]Það vill kannski frekar og getur frekar fundið sér framtíð erlendis [[Forseti hringir.]]en hérlendis.
Virðulegur forseti. Að því sem marki sem þessi athugasemd hv. þingmanns var skiljanleg þá var hún einfaldlega ekki rétt. Það eru tækifæri. Það eru að verða til fleiri störf á Íslandi, menntun og fjölbreytileg störf eru slík í samanburðinum við það sem gerist í löndunum í kringum okkur að það er engin ástæða til þess að menn þurfi yfirgefa Ísland af því að hér séu ekki tækifæri. Ég skildi reyndar ekki alveg, virðulegur forseti, hvað hv. þingmaður var að fara, að einhver kafkaísk spilling og slíkt ylli því að fólk flytti úr landi. Það er auðvitað fásinna. Það sér það hver maður að í samanburði, enn og aftur við önnur lönd, jafnvel löndin sem fólk flytur til, er ekki hægt að tala um að á Íslandi sé meiri spilling, meira ójafnrétti, meiri launamunur eða slíkt. Nei, allar mælingar sýna að í öllum þessum atriðum standa Íslendingar einna best að vígi í samanburði þjóða, ekki bara í Evrópu heldur heimsins alls. Það breytir ekki því að þegar fólk langar [[Forseti hringir.]]að prófa að upplifa eitthvað nýtt þá hljóta stjórnvöld að vera reiðubúin að leyfa því það.
Herra forseti. Þegar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar tók við völdum sumarið 2013 voru verkefni tengd menningararfinum flutt úr menntamálaráðuneytinu og yfir í forsætisráðuneytið. Eitt afsprengi þessa yfirflutnings er frumvarp sem samþykkt var á síðasta þingi um verndarsvæði í byggð sem heimilar ráðherra inngrip í skipulagsvald sveitarfélaga með því að hafa frumkvæði að því að leggja til við Minjastofnun að tiltekin svæði í byggð verði vernduð. Sjálfri er mér þó enn á huldu hvað gerist ef uppi er ágreiningur um frumkvæði ráðherrans og vilja viðkomandi sveitarfélags til að koma til móts við þetta frumkvæði en svör við því fást vonandi í boðaðri reglugerð um málið. Annað afsprengi þessa yfirflutnings er drög að breytingum á lögum um menningarminjar. Árið 2012 voru samþykkt á Alþingi ný heildarlög um menningarminjar. Samkvæmt heimasíðu forsætisráðuneytisins komu fram tilmæli um breytingar á þessum lögum og því var farið af stað að skoða þau. Gott og vel, en í þessum drögum kemur fram að mínum dómi skýr vilji hæstv. forsætisráðherra til að taka sér mikið vald sem er illa skilgreint og meira en góðu meðalhófi gegnir. Þar skín líka í gegn að mínu viti vilji hæstv. forsætisráðherra til að hafa áhrif á skipulagsmál sveitarfélaga en það er mjög skýrt í lögum að skipulagsvaldið er hjá sveitarfélögum en ekki ríkisvaldinu. Það er aðallega 10. gr. þessa fyrirhugaða frumvarps á málaskrá ríkisstjórnarinnar sem ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í því að hún mundi veita honum heimild til að taka lönd og byggingar eignarnámi án aðkomu nokkurra annarra aðila. Framsetning þessa ákvæðis fær mig til að halda að hæstv. forsætisráðherra vilji búa sér til svigrúm til að taka geðþóttaákvarðanir í skipulagsmálum. Önnur ummæli forsætisráðherra, m.a. í ræðustól Alþingis, fá mig til að halda að hæstv. forsætisráðherra sjái engan nema sig einan sem sérstakan verndara menningararfs okkar og minja sem séu í hættu vegna ágangs nútímans. Það tel ég vera rangt - auk þess sem nægilegar heimildir eru í núgildandi lögum til að standa faglega og vel að slíkri vernd. Að taka lönd og mannvirki eignarnámi er mikið inngrip og því er rík krafa á ráðherra sem leggur sig fram að hann útskýri þannig að ekki verði um villst hvernig staðið skuli að slíkum ákvörðunum, hvers vegna hæstv. forsætisráðherra telji þörf á slíku ákvæði og í hvaða tilvikum reynt geti á beitingu slíks ákvæðis. Eitt dæmi sem mér dettur í hug er eignarnám og friðlýsing á landsvæði og byggingum í Vatnsmýrinni. Sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að beita þessum lögum, verði frumvarpið lagt fram og samþykkt, á landsvæði eða byggingar í Vatnsmýrinni og þar með leggja enn einn stein í götu þeirra sem vilja reisa þar 20 þús. manna byggð í samræmi við samþykkt aðalskipulag Reykjavíkur í ekki svo fjarlægri framtíð?
Virðulegur forseti. Ég sé að hv. þingmaður hefur enn áhyggjur af því að menn skuli ekki hafa nógu mikið svigrúm hér til að rífa byggingar og önnur mannvirki og byggja meira, nýrra og stærra en þær áhyggjur sem hv. þingmaður spyr þó sérstaklega um hér eru, held ég að mér sé óhætt að segja, eins og reyndar á við um hitt líka, algjörlega óþarfar. Spurt er hvort ráðherra hyggist friða landsvæði sem innanlandsflugvöllurinn í Vatnsmýrinni er á o.s.frv. nái breyting á lögum um menningarminjar fram að ganga á þessu þingi. Í fyrsta lagi breytir það frumvarp sem vísað er í litlu um þá möguleika sem væru fyrir hendi á að friðlýsa þennan flugvöll. Þetta er reyndar áhugaverð hugmynd, sem ég verð að viðurkenna að mér hafði ekki dottið í hug, en maður ætti kannski að velta því fyrir sér að vissulega er Reykjavíkurflugvöllur stríðsminjar frá tíð seinni heimsstyrjaldarinnar. Hv. þingmaður skýtur hér að mér hugmynd um hvort ástæða kunni að vera til að vernda þær stríðsminjar. Ég á ekki von á því að flugvöllurinn verði friðaður á þann hátt eða hann leystur til ríkisins og minni á að ríkið á nú þegar stóran hluta landsins sem er undir Reykjavíkurflugvelli. Ég ítreka þó að þetta boðaða frumvarp breytir varla miklu um það. Svo er líka rétt að geta þess að gamli flugturninn svokallaði á Reykjavíkurflugvelli er nú þegar friðlýstur samkvæmt ákvörðun ráðherra frá því í maí 2012. Það var að mínu mati góð ákvörðun hjá þáverandi menntamálaráðherra, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, enda er þarna um merkilegt mannvirki að ræða og hluta af sögunni eins og reyndar flugvöllurinn í heild er líka. Eins og ég segi á ég varla von á því að menn muni friða allan flugvöllinn sem menningarminjar en ég skal hugleiða þetta í framhaldi af ábendingu hv. þingmanns. Hvað varðar svo möguleikana á því að taka mannvirki eignarnámi, og þar er líka spurt hvort líkur séu á að flugvöllurinn verði tekinn eignarnámi, ítreka ég það sem ég benti á áðan, að flugvöllurinn í Vatnsmýri stendur að verulegu leyti á landi sem er nú þegar í eigu ríkisins. Þetta ákvæði frumvarpsins er ekki hugsað út frá flugvellinum. Þetta frumvarp hefur reyndar verið lengi í vinnslu og unnið á grundvelli ábendinga frá þeim sem starfa við minjavörslu. Ég tel að greinin sem þarna er spurt sérstaklega um, um möguleikana á eignarnámi, snúist um það að það er mat ýmissa sem starfa í þessari grein, við vernd menningarminja, að upp hafi komið tilvik þar sem illa hafi verið farið með merkar menningarminjar, jafnvel minjar sem ríkið hefur sett verulegt fjármagn í. Dæmi eru um að settir hafi verið tugir milljarða í að gera upp og vernda slíkar minjar sem eru þar með í rauninni þjóðareign, en svo hafi komið upp álitamál varðandi eignarhald og jafnvel að þessi fjárfesting ríkisvaldsins í menningunni hafi að einhverju leyti farið forgörðum eða skemmdir verið unnar. Þetta er úrræði sem ég geri ráð fyrir að menn vilji hafa þarna inni svo hægt sé að beita því við slíkar sérstakar aðstæður en stjórnvöld beita að sjálfsögðu möguleikum á eignarnámi - þeir eru fyrir hendi nú þegar af ýmsum ástæðum - af mikilli varfærni, enda gilda sem betur fer mjög sterkar reglur um eignarrétt á Íslandi og þar af leiðandi möguleika ríkisvaldsins hvað sem líður þeirri grein sem hér er spurt um eða öðrum greinum sem heimila eignarnám við einstakar aðstæður. Möguleikar ríkisins á að nýta slíkar greinar eru afar takmarkaðir.
Hæstv. forseti. Ég er afar hlynnt því að byggðar séu hagkvæmar íbúðir fyrir ungt fólk og aðra sem vantar húsnæði en samt er ég alls ekki hlynnt því að það verði á því svæði sem flugvöllurinn í Vatnsmýri stendur á núna. Við verðum að horfa til þess að höfuðborgin gegnir miklum skyldum gagnvart landsbyggðinni því að á höfuðborgarsvæðinu er mörg opinber þjónusta sem ekki er á landsbyggðinni. Fólk víða um land þarf að komast skjótt með flugi til miðborgar Reykjavíkur til að sinna ýmsu. Auk þess er nauðsynlegt að hafa flugvöllinn í Vatnsmýrinni vegna nálægðar hans við Landspítalann – háskólasjúkrahús vegna þess að allar tölur sýna að meiri hluti sjúkraflugs fer í gegnum flugvöllinn í Vatnsmýrinni. Þar getur tíminn skipt [[Forseti hringir.]]öllu máli og því er mikilvægt að flugvöllurinn sé áfram þar sem hann er.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég var mjög undrandi þegar ég sá þessa fyrirspurn og tengingu Reykjavíkurflugvallar við umræðu um verndun menningarminja þó að vissulega séu þar menningarminjar. Í framhaldinu velti ég fyrir mér hvort það sé virkilega þannig að hv. þm. Heiða Kristín Helgadóttir líti á umferð dagsins í dag um Reykjavíkurflugvöll sem menningarminjar en ekki hluta af samfélaginu sem nú er virkt í landinu. Ég fer um flugvöllinn nokkrum sinnum í viku og sé ekki annað en að umferðin um hann sé einmitt býsna mikill mælikvarði á atvinnuástand og atvinnulíf í landinu og að þar megi sjá fólk á ferðinni til að nota og kaupa þjónustu hjá stofnunum og fyrirtækjum í höfuðborginni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra sitt sniðuga svar því að ég held að við vitum bæði að ég er ekki að stinga upp á því að ráðuneyti hans friði flugvöllinn, langt því frá. Ég vil að flugvöllurinn fari úr Vatnsmýrinni því að ég tel það gríðarlega mikilvægt hagsmunamál fyrir Reykjavík og þar með landið allt. Úr því að talið berst að skyldum má nefna að Reykjavíkurborg ber skylda til að reka sig með hagkvæmum hætti og borgin getur ekki rekið sig með hagkvæmum hætti nema hún fái tækifæri til að þétta byggðina þannig að til dæmis sé hægt að reka almenningssamgöngur með hagkvæmum hætti og að fólkið sem býr í borginni geti rekið sig með hagkvæmum hætti og til dæmis freistað þess að nýta ekki einkabílinn öllum stundum í allt þó að hann sé ágætur. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hann sjái fyrir sér að Reykjavíkurborg þróist. Hvernig sér hann fyrir sér þróun byggðar hér ef hún á ekki að verða samkvæmt samþykkt aðalskipulags fyrir svæðið þar sem flugvöllurinn er nú? Ég held að það sé mjög mikilvægt að sýn forsætisráðherrans liggi fyrir vegna þess að bæði það frumvarp sem ég vísa í hér, þó að það sé bara í drögum, og önnur frumvörp sem hafa komið fram og ýmsar hugmyndir hafa verið þannig að ég er bara full efa um að forsætisráðherra gangi í takt við þær stefnur og strauma sem Reykjavíkurborg fylgir. Mér finnst það vont og ég mundi vilja meira og betra samtal okkar á milli um þetta og skýrari sýn.
Virðulegur forseti. Við erum hér komin í umræðu um aðeins annað mál en efnt var til í upphafi, en allt í lagi með það. Hv. þingmaður segist efast um að ég gangi í takt við þá stefnu og strauma sem Reykjavíkurborg fylgi í skipulagsmálum. Ég get svo sannarlega staðfest að ég geng ekki í takt við þá stefnu sem borgin hefur innleitt. Menn hafa mikið notað orðið græðgisvæðing í íslenskri þjóðmálaumræðu um aðdraganda efnahagshrunsins. Ég veit ekki hvað er hægt að kalla það annað en græðgisvæðingu þegar borgaryfirvöld í Reykjavík reka stefnu sem beinlínis ýtir undir þenslu í mjög afmörkuðum hluta borgarinnar, miðsvæðis, ýtir undir það að hið gamla og smáa víki og að í staðinn komi sem flestir og ódýrastir fermetrar þar sem loftið gengur kaupum og sölum fram og til baka og stöðugt er lagt ofan á það hærra og hærra gjald og vonast eftir fleiri og fleiri fermetrum þannig að á endanum er borgin í rauninni að útdeila gríðarlegum verðmætum til þeirra sem eru reiðubúnir að ganga mest á byggðina sem fyrir er. Það er stefna sem ég mun ekki ganga í takt við, virðulegur forseti, þannig að það er ánægjulegt að fá tækifæri til að árétta það hér eftir fyrirspurn hv. þingmanns.
Forseti. Það er algjört ófremdarástand á leigumarkaði í dag og fólk er orðið langeygt eftir úrræðum og lausnum frá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Það eru margir óyfirstíganlegir þröskuldar sem hafa þróast út af þessu ástandi og óþolandi nýjar kröfur sem nánast enginn getur risið undir sem er á þessum markaði. Krafa um margra mánaða tryggingafé er nánast óyfirstíganleg hindrun fyrir langflesta. Þessi hindrun bætist við fleiri ókosti leigumarkaðarins hérlendis. Það er nánast ómögulegt að fá langtímaleigu og það er svo sem ekkert nýtt. Það eru mjög margir sem lenda í þeirri neyð að eiga í engin hús að venda eða taka á leigu húsnæði sem er annaðhvort of lítið, á röngum stað eða allt of dýrt miðað við ráðstöfunartekjur. Ég vil því spyrja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra eftirfarandi spurninga: Í fyrsta lagi: Telur hæstv. ráðherra breytinga þörf á lagaramma um tryggingarfé eða annars konar tryggingu sem leigusalar geta krafist af leigjendum íbúðarhúsnæðis á almennum markaði? Í annan stað: Finnst hæstv. ráðherra fyrirhugaðar breytingar á húsaleigulögum að þessu leyti fullnægjandi til að frjáls leigumarkaður geti þróast á þann veg að fólk eigi raunhæft val um að vera á leigumarkaði? Í þriðja lagi: Finnst hæstv. ráðherra að lágtekju- og millitekjufólk eigi raunhæfan kost á að inna af hendi margra mánaða fyrirframgreiðslu á húsaleigu miðað við meðalverð á húsaleigu á höfuðborgarsvæðinu? Í fjórða lagi og að síðustu: Hvaða aðrar leiðir leggur hæstv. ráðherra til að farnar verði til að koma til móts við eða aðstoða fólk sem á ekki rétt í félagslega húsnæðiskerfinu og á hvorki fé fyrir útborgun í eigin húsnæði né hárri kröfu um tryggingarfé vegna leiguhúsnæðis? Nú hef ég oft komið hérna og spurt hæstv. ráðherra út í fyrirhuguð frumvörp um húsnæðiskerfið. Því miður brunnu þau inni á síðasta þingi og ég hef ekki enn séð þau frumvörp sem boðuð hafa verið og tíminn er skammur fram að fyrirhuguðu þinghléi fyrir áramót. Mig langar til að spyrja hvort það sé ekki alveg öruggt að þessi frumvörp komi inn núna og ef ekki hvort ráðherra sé ekki tilbúinn til þess að leggja fram bráðabirgðarúrræði til þess að tryggja það að fólk hafi þó þak yfir höfuðið um hátíðirnar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningar hennar til mín. Fyrsta spurningin. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir spyr hvort ég telji breytinga þörf á lagaramma um tryggingarfé eða annars konar tryggingu sem leigusalar geta krafist af leigjendum íbúðarhúsnæðis á almennum markaði. Ég get sagt það hér að ég tel svo vera, en í frumvarpi til laga um breytingar á húsaleigulögum sem ég hyggst leggja fram á Alþingi á næstu dögum eru lagðar til tilteknar breytingar á ákvæðum húsaleigulaga um þær ábyrgðir og tryggingar fyrir réttum efndum leigusamnings sem leigusali getur krafist af leigjanda. Ég legg þó ekki til að gerð verði breyting á þeirri hámarksfjárhæð tryggingarfjár sem unnt er að krefja leigjanda um. Því getur leigusali áfram að hámarki óskað eftir tryggingarfé sem nemur þriggja mánaða leigugreiðslum. Ég geri mér fulla grein fyrir að hámarksfjárhæð tryggingarfjár getur verið há fyrir leigjendur þegar litið er almennt til fjárhagslegra aðstæðna launafólks hér á landi og ég hef samúð með því. En þar vegast hins vegar á ólík sjónarmið leigjenda og leigusala. Leigusalar hafa gagnrýnt hámarksfjárhæðir í ljósi þess að ef leigusamningi er rift en leigjandi yfirgefur ekki leiguhúsnæðið og það þarf að fara í útburðarmál þá taka slík mál lengri tíma en þrjá til fjóra mánuði. Því dugar jafnvel hámarksfjárhæð tryggingarfjár ekki til að standa straum af leigugreiðslum greiði leigjandi ekki leigu meðan á útburðarmáli stendur þar til útburður fer fram. Ég met það svo að hæfilegt sé að leigusalar geti takmarkað tjón sitt sem nemur þriggja mánaða leigugreiðslum að teknu tilliti til þess að oft getur verið um að ræða háar fjárhæðir. Að þessu sögðu tel ég jafnframt brýnt eins og kom fram frá samvinnuhópi um framtíðarskipan húsnæðismála og verkefnisstjórn að skoða hvaða leiðir eru færar til að flýta fyrir aðfarargerð þegar þær aðstæður eru uppi að leigjandi stendur ekki við leigusamning og neitar að yfirgefa hið leigða húsnæði í kjölfar riftunar. Í fyrirspurninni er jafnframt spurt hvort ég telji fyrirhugaðar breytingar á húsaleigulögum að þessu leyti fullnægjandi til þess að frjáls leigumarkaður geti þróast á þann veg að fólk eigi raunhæft val um að vera á leigumarkaði. Meginmarkmið frumvarpsins um breytingar á húsaleigulögum er að auka réttaröryggi leigjenda og koma á meiri festu í samskiptum leigjenda og leigusala svo komast megi hjá ágreiningi síðar. Hins vegar er lögð áhersla á að um frjálsa samninga er að ræða milli leigusala og leigjenda en við viljum setja ákveðinn lagaramma fyrir samningsgerð. Ég tel hins vegar mikilvægt að tryggja betur eftirlit með íslenskum leigumarkaði og því er lagt til í frumvarpinu að úrlausnir kærunefndar húsamála í málum sem lúta að gerð og framkvæmd leigusamninga verði bindandi fyrir aðila máls. Þá er jafnframt spurt í fyrirspurn hv. þingmanns hvort ég telji að lágtekju- og millitekjufólk eigi raunhæfan kost á að inna af hendi margra mánaða fyrirframgreiðslu á húsaleigu miðað við meðalverð húsaleigu á höfuðborgarsvæðinu. Jafnframt er spurt um aðrar leiðir til að koma til móts við eða aðstoða fólk sem á ekki rétt í félagslega húsnæðiskerfinu og á hvorki fé fyrir útborgun í eigin húsnæði né hárri kröfu um tryggingarfé vegna leiguhúsnæðis. Ég er meðvituð um að hámarksfjárhæð tryggingarfjár getur numið háum fjárhæðum eins og var farið hér í gegnum og líka hjá hv. þingmanni. Hins vegar er þó áfram gert ráð fyrir í húsaleigulögum öðrum ábyrgðum og tryggingum sem leigjendur geta boðið, svo sem bankaábyrgð, sjálfskuldarábyrgð þriðja aðila og leigugreiðslu- og viðskilnaðartryggingu frá tryggingafélagi. Þá eru í því frumvarpi sem mun koma hér fram á næstunni þau nýmæli að leigusala, sem er lögaðili í atvinnuskyni og leigir út atvinnuhúsnæði, þar á meðal sveitarfélög, verði heimilt að krefjast þess að leigjandi greiði mjög hóflegt gjald í svokallaðan samtryggingarsjóð leigusala í stað hefðbundinnar tryggingar. Gert er ráð fyrir að gjaldið geti numið innan við 10% af mánaðarlegu leiguverði og sé greitt við upphaf leigusamnings og hugsanlega árlega ef samningar eru ótímabundnir eða við endurnýjun samninga. Þessi nýi valkostur ætti að koma sér vel fyrir leigjendur enda er gert ráð fyrir að gjaldið sé mjög hóflegt. Jafnframt ættu leigusalar, að minnsta kosti stærri leigufélög sem eru með marga leigjendur, að sjá sér hag í því að nýta þennan valkost þar sem ætla má að umsýsla tengd tryggingum og ábyrgðum sé nánast engin. Félagsstofnun stúdenta hefur svipað fyrirkomulag en leigjendur greiða þar 4 þús. kr. gjald við gerð og eftir atvikum endurnýjun leigusamnings og gjaldið rennur í sjóð sem þjónar sama tilgangi og framangreindur samtryggingarsjóður. Þá er það von mín, sem tengist spurningu hv. þingmanns og viðbót, að frumvarp um nýtt félagslegt leiguíbúðakerfi og frumvarp til laga um almennar íbúðir sem ég hyggst jafnframt leggja fram hér á næstunni, leiði til aukins framboðs leiguhúsnæðis á viðráðanlegu verði fyrir efnaminni leigjendur. Ég tel líka að frumvarp til laga um húsnæðisbætur muni leiða til aukins húsnæðisstuðnings til leigjenda sem aftur ætti að leiða til þess að leiga verði raunhæfari kostur fyrir Íslendinga. Þá má benda á, sem tengist viðbótarspurningu hv. þingmanns, að þar er einmitt verið að horfa til þess að gera breytingar á frítekjumörkum og útvíkka þann rétt sem hefur verið til staðar í núverandi lagaumhverfi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda þessa mikilvægu fyrirspurn. Það sem ég vil segja hér er að mikilvægt er að horfa á heildarmynd þeirra húsnæðisfrumvarpa sem koma inn í þingið á næstu dögum og að þau nái fram að ganga því að þar munum við sjá, eins og hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra kom inn á, aukinn stuðning við þá sem fara inn á leigumarkaðinn og aukið framboð á íbúðum. Ef við erum með aukið framboð lækkar vonandi leiguverð. Jafnframt verða fundnar ýmsar hvataaðgerðir til langtímaleigusamninga. Það er mjög mikilvægt að horfa á heildarmyndina. Ég fagna nýjum hugmyndum sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra leggur til um mismunandi leiðir í því að leggja fram tryggingu fyrir húsnæði af því að raunveruleikinn er sá að hópur fólks á erfitt með að leggja [[Forseti hringir.]]fram tryggingar og því er afar jákvætt að boðið verði upp á fleiri [[Forseti hringir.]]en eina ákveðna aðgerð í þeim efnum.
Forseti. Ég þakka svörin. Mér finnst samt ófullnægjandi að fá ekki skýrari mynd af því hvenær ráðherra leggur til að þessi mál verði kláruð á Alþingi. Hver einasti mánuður skiptir máli. Nú erum við búin að bíða ansi lengi. Ég veit að það á líka við um mörg flokkssystkin hæstv. ráðherra. Í frumvarpinu sem var lagt fyrir áður var til dæmis í 21. gr. lagt til að horfið yrði frá því að telja sjálfskuldarábyrgð þriðja aðila til tryggingarforma. Mig langar til að spyrja: Af hverju? Það getur oft og tíðum verið eini möguleiki fólks. Sumir geta bara ekki annað. Á fólk að fara að taka smálán til þess að geta átt fyrir útborgun? Hvers konar vítahring er verið að leggja til fyrir þá sem eru í vandræðum með að reiða fram svona háar upphæðir? Mig langar líka til þess að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi einhverja hugmynd um af hverju - áður fyrr var fyrirkomulagið yfirleitt þannig að maður lagði fram bankaábyrgð eða tryggingarvíxil - sé ekki lögð meiri áhersla á það í staðinn fyrir að fólk leggi fram reiðufé. Mér finnst það eiginlega krafan sem hefur orðið ofan á. Í langflestum tilfellum er það fyrirkomulag í boði. Síðan langar mig, sem er ekki síður mikilvægt, að spyrja hvort ráðherra hefur hugmynd um hversu algengt hlutfallslega það sé að þörf sé á útburði í kjölfar riftunar. Oft er verið að búa til lög utan um einstaka aðila, sem gera almenningi mjög erfitt fyrir [[Forseti hringir.]]að geta lifað eftir því kerfi sem við leggjum til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn á ný fyrir þessar fyrirspurnir. Ég veit að henni er annt um þetta mál því að hún hefur sjálf mikla reynslu af leigumarkaðnum. Ég ítreka það sem ég sagði í svari mínu að áfram er gert ráð fyrir öðrum ábyrgðum og tryggingum sem leigjendur geta boðið, svo sem bankaábyrgð, sjálfskuldarábyrgð þriðja aðila og leigugreiðslu- og viðskilnaðartryggingu. Svo er nýmælið sem ég nefndi varðandi samtryggingarsjóð. Það hefur reynst mjög vel til dæmis hjá einu stærsta leigufélagi sem við höfum, sem er Félagsstofnun stúdenta. Það var líka tekin ákvörðun í samráði við aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélögin um það sem sneri að nýju félagslegu leiguíbúðakerfi. Hugmyndir höfðu verið um að það ætti að vera einhvers konar íbúðargreiðsla eða framlag leigjanda við að taka íbúð á leigu en fallið var frá því. Það er ekki gert ráð fyrir að það verði neitt annað en það sem tengist húsaleigulögunum varðandi nýja félagslega leiguíbúðakerfið. Ég vil jafnframt taka undir það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. áhersluna sem ég talaði um, að horfa til heildarinnar, til allra tillagna sem munu koma hér fram. Ég vil nefna til dæmis húsnæðissamvinnufélögin. Þó að þar sé talað um búseturétt, það sé orðið sem við notum um það, þá erum við enn á ný að reyna að setja ákveðnar takmarkanir á því hversu hátt gjald er hægt að rukka fyrir búseturéttinn. Við erum að ramma betur inn það sem snýr að tryggingum, auk þess sem við leggjum mikla áherslu á að búa hér til öflugt, sjálfbært, nýtt félagslegt leiguíbúðakerfi til framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram nokkrar fyrirspurnir um ofbeldi gegn fötluðu fólki og hef líka lagt fram fyrirspurn til innanríkisráðherra, síðan eru fyrirspurnir sem eiga við hæstv. félagsmálaráðherra. Fyrir nokkrum árum var gerð rannsókn fyrir velferðarráðuneytið sem skilað var, ef ég man rétt, í september 2013 í formi skýrslu sem fjallaði um ofbeldi gegn fötluðum konum Markmiðið var fjölþætt. Það var meðal annars að gera grein fyrir eðli ofbeldis gegn fötluðum konum og fjalla um muninn á því ofbeldi sem einstaklingar beita fatlaðar konur annars vegar og stofnanabundnu ofbeldi hins vegar. Þetta er viðamikil greining sem ég hvet fólk til að skoða vel. Þetta byggir á djúpviðtölum við 13 fatlaðar konur sem höfðu orðið fyrir ofbeldi til að reyna að átta sig á því við hvaða aðstæður þær urðu fyrir því. Í þessari skýrslu eru, þetta er 50 síðna skýrsla, töluvert margar tillögur að úrbótum, meðal annars er verið að leggja hér til að ráðist sé í frekari rannsóknir á ákveðnum þáttum. Það kemur fram í þessari skýrslu að flestar þessar konur hafa átt sér langa sögu um undirokun og ofbeldi, margháttað ofbeldi, allt frá einelti í æsku til kynferðislegs ofbeldis af hendi maka eða starfsfólks á heimilum fyrir fatlað fólk. Í skýrslunni segir beinlínis að ljóst sé að staða þeirra sem fatlaðra kvenna hafi ýtt undir ofbeldið. Þess vegna tel ég að það skipti mjög miklu máli að við náum að taka höndum saman um að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að efla þessar konur og koma þeim í þannig stöðu að þær geti komist undan þessu ofbeldi sem þær hafa margar hverjar, allt of margar, orðið fyrir. Í þessari skýrslu er til dæmis lagt til að fatlað fólk fái í auknum mæli meira sjálfstæði, fjárhagslegt sjálfstæði annars vegar og líka sjálfstæði hvað varðar búsetu og það hvernig fólk hagar sínu lífi. Þar er sérstaklega talað um NPA. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður framkvæmdum á þeim tillögum til úrbóta sem nefndar eru í þessari skýrslu? Þá langar mig líka að spyrja varðandi NPA, hver staða þess og framtíð sé í þessu ljósi. Ég held að það skipti mjög miklu máli að fatlaðar konur og fatlað fólk almennt fái frelsi til að lifa sínu lífi eins og þau þurfa og að við valdeflum þau, þ.e. að þeim sé í auknum mæli gefið vald yfir sínu eigin lífi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir fyrirspurn hennar um niðurstöður og úrbótatillögur í skýrslu um ofbeldi gegn fötluðum konum. Eins og hv. þingmaður fór í gegnum þá kemur fram í skýrslunni hversu margháttað ofbeldið var, allt frá einelti í æsku til kynferðisofbeldis af hendi maka eða starfsfólks á heimilum fyrir fatlað fólk. Gerðar eru góðar tillögur um það hvernig megi fyrirbyggja ofbeldi gegn fötluðum konum og styðja betur við bakið á þeim sem hafa verið beittar ofbeldi. Frásagnir kvennanna í skýrslunni bentu í mörgum tilfellum til þess að þær hefðu ekki fengið þá aðstoð og þann stuðning sem þær þurftu til að vinna úr ofbeldinu, þvert á móti hafi ofbeldinu verið viðhaldið með aðgerðaleysi og þöggun. Er það í samræmi við erlendar rannsóknir. Í erlendum rannsóknum kemur líka fram að þegar fatlaðar konur stíga fram, segja frá ofbeldinu, þá verða viðbrögðin gjarnan þau að samfélagið trúir þeim ekki eða að við viljum ofvernda þær. Í nýlegu plaggi eða kröfugerð sem ég tók á móti var einmitt verið að benda á þetta og leggja áherslu á að ofbeldi gegn fötluðum konum, gegn fötluðu fólki, viðgengst í aðgreiningunni. Það er verið að vinna í framhaldi af viljayfirlýsingu um landssamráð gegn ofbeldi og afleiðingum þess, sem var undirrituð af þremur ráðherrum, innanríkisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og mér, félags- og húsnæðismálaráðherra. Við höfum verið að huga að því, sem kannski er nýtt hér á Íslandi, að heildstæðri aðgerðaáætlun gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Sú staðreynd að við teljum rétt að þrír ráðherrar og jafnvel fleiri komi að málinu segir hversu víða þarf að vera á verði gegn ofbeldi hvers konar og raunar á öllum sviðum samfélagsins. En við tökum það hins vegar sérstaklega fram í yfirlýsingunni að það eru ákveðnir hópar í samfélaginu sem eru berskjaldaðri en aðrir fyrir ofbeldi og nefnum þar sérstaklega ofbeldi gegn fötluðu fólki. Vinna að þessari aðgerðaáætlun er hafin og við höfum lagt áherslu á það í þessu að hér er um landssamráð að ræða. Það er ekki þannig að stjórnvöld ætli að koma fram með aðgerðaáætlun heldur verður hún unnin í víðtæku samráði. Við höfum lagt mikla áherslu á það, og ítrekað það boð, að hagsmunasamtök fatlaðs fólks komi beint að borðinu og vinni þetta með okkur. Við erum jafnframt að vinna að nýrri framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðs fólks og að fylgja eftir eldri framkvæmdaáætlun. Þar er líka að nefna að þau lög sem voru samþykkt á síðasta kjörtímabili, þegar hv. þingmaður sat í ríkisstjórn, réttindavaktin, hafa skipt verulega miklu máli; þau snúa að réttindavakt velferðarráðuneytisins þar sem sitja fulltrúar hagsmunasamtaka fatlaðs fólks og réttindagæslumenn um allt land við að aðstoða fatlað fólk við að gæta réttar síns. Réttindagæslumennirnir hafa tekið þátt í samstarfi við lögreglu sem hefur leitt til bættra vinnubragða við lögreglurannsókn þar sem grunur leikur á að fatlaðar konur hafi verið beittar ofbeldi og munu vinna að því að tryggja að það verklag verði viðtekið út um allt land. Við höfum líka stutt sjúkrahúsin, stóru sjúkrahúsin okkar, til að ráða sérfræðinga til að veita áfallahjálp í kjölfar ofbeldis. Það er mikilvægt að hafa í huga að sá stuðningur á við alla þá sem verða fyrir ofbeldi. Við erum líka að skipa nefnd með þátttöku hagsmunasamtaka fatlaðs fólks til að fara yfir orlofsmál fatlaðs fólks. Við munum senda á næstunni skriflega fyrirspurn til sveitarfélaganna um hver aðkoma þeirra sé að sumarorlofsdvalarstöðum fatlaðs fólks. Hvað varðar einstakar tillögur til úrbóta þá höfum við látið vinna fræðsluefni til starfsfólks sveitarfélaga og heilbrigðisþjónustu sem verður aðgengilegt á vefnum í upphafi næsta árs. Það hefur líka verið tekin ákvörðun um að veita Rannsóknarsetri í fötlunarfræðum styrk til að útbúa kynningarefni til að fylgja eftir skýrslunni sem við erum að fjalla hér um með fjármagni í framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Við höfum líka dreift skýrslunni til réttindagæslumanna í nokkru upplagi til kynningar og uppfræðslu. Við höfum tekið málið upp við Barnaverndarstofu og Barnahús um að tryggja fjármagn þannig að starfsfólk geti sótt sér menntun og þjálfun til að veita fötluðum börnum, sem grunur leikur á að hafi verið beitt ofbeldi, sérhæfða þjónustu. Við höfum líka veitt Stígamótum sérstakt framlag til að ráða sérfræðing til að veita fötluðu fólki ráðgjöf og stuðning vegna kynferðisofbeldis. Við höfum fengið kynningu á fræðsluefni um kynfræðslu til fatlaðs fólks og erum [[Forseti hringir.]]að fara yfir það, það hefur fengið mjög jákvæða umsögn, hvernig við getum tryggt því fjármagn. Ég er með fleiri þætti varðandi vinnulag á heimilum fatlaðs fólks [[Forseti hringir.]]og líka varðandi NPA. Ég ætla að koma að því í seinna svari mínu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir þessa mikilvægu spurningu sem hún bar upp. Ég hef einnig beint ýmsum spurningum til hæstv. velferðarráðherra sem tengjast þessu máli. Það eru til gríðarlega miklar rannsóknir og mikil þekking á því hvernig fatlaðar konur eru beittar ofbeldi þannig að hinar fræðilegu þekkingu vantar ekki, það er ágætlega vel kortlagt. Það sem er hins vegar aðalatriðið í mínum huga er það sem hæstv. ráðherra sagði sjálf að rannsóknir sýna að ofbeldi þrífst best í aðgreindum úrræðum. Þess vegna saknaði ég þess úr svari hæstv. ráðherra að settar séu fram konkret tillögur um það hvernig stjórnvöld geta komið að því að færa fatlað fólk úr hinum sérgreindu úrræðum til þess að það geti lifað venjulegu lífi eins og annað fólk í samfélaginu. Þannig held ég að við verðum að taka á málinu til þess að ofbeldið fái ekki þrifist.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Við tölum aldrei of mikið um þennan málaflokk og það er alveg ljóst, eftir að hafa starfað sem þingmaður í tvö og hálft ár og einbeitt mér svolítið að þessum málum og komið mér inn í þau, að úrbóta er þörf. Maður er sleginn yfir öllum þeim fréttum og öllu því sem hefur viðgengist á Íslandi áratugum saman - framkomu, félagslegri útskúfun og mismunun gagnvart fötluðu fólki og ekki síst eru fatlaðar konur í hættu á að verða fyrir misnotkun. Ég fagna því reyndar sem hæstv. ráðherra sagði um þá vinnu sem er komin í gang og ég vona að hún leggi mikla áherslu á hana. Það gladdi mig líka að hún tók það fram í ræðu sinni að hún ætlaði að kalla fatlaða einstaklinga að borðinu til þess að vinna að þessu máli. Það tel ég vera eitt lykilatriði í að komast til botns þannig að við getum verið sátt í þessum málum, þ.e. að fá fatlað fólk að borðinu. Það veit um hvað málið snýst eins og hv. þingmaður Steinunn Þóra Árnadóttir sagði hér áðan, það er lykilatriði. Ég styð ráðherrann til allra góðra verka í þessu. Við þurfum að útrýma þessu þjóðarmeini.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra og þeim sem hafa tekið til máls um þetta mál vegna þess að það er svo ótrúlega mikilvægt. Við vitum að þetta ofbeldi er í gangi, við vitum að það þrífst í skjóli kerfisins ef svo má að orði komast og við þurfum að grípa til allra þeirra ráða sem við getum til að vinna á því bug. Það sem mér finnst standa upp úr eftir að hafa lesið tillögurnar í þessari skýrslu er, eins og kom fram hjá ráðherra, að við þurfum að komast einhvern veginn út úr þessum aðgreindu úrræðum. Við erum með verkefni eins og notendastýrða persónulega aðstoð og ég vil því ítreka spurningu mína til ráðherra um hvar það verkefni stendur. Það er enn í einhverjum tilraunafasa og ekki orðið almennt aðgengi að því. Slíkt verkefni skiptir máli tel ég því það er annars konar ofbeldi sem fólk er beitt en bara kynferðislegu ofbeldi eða einelti. Það er að fólk fái ekki að lifa lífi sínu frjálst. Það er alltaf verið að koma fötluðu fólki fyrir einhvers staðar eða skammta þeim og það má gera þetta og það má gera hitt en við veitum fólki ekki verkfærin til að lifa lífi sínu frjálst og gera það sem það vill og langar til og það er eitt form ofbeldis af hálfu samfélagsins. Það er engum að kenna, þetta er bara system sem við erum búin að setja upp á löngum tíma og þurfum að endurskoða núna þegar við vitum hvaða áhrif það hefur. Síðan er það kynferðisofbeldið. Ég held að við þurfum að taka það sérstaklega fyrir og ég hef lagt fram fyrirspurn til innanríkisráðherra um það hvort á hennar vegum sé verið að reyna að taka utan um það sérstaklega. Ég held að það þurfi að gera það vegna þess að það er líka annar þáttur í þessu og hann er sá að mjög margar fatlaðar konur hafa ekki getu [[Forseti hringir.]]til að tjá sig um það ofbeldi sem þær hafa orðið fyrir. Við þurfum að halda vel utan um þær og reyna að draga ofbeldið fram og ná þeim sem því beita.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þær ábendingar sem hafa komið fram í henni. Eins og var bent hér á þá átti ég eftir að svara hluta af spurningunni og þá vil ég vísa til framkvæmdaáætlunar um málefni fatlaðs fólks en þar er einmitt skýrt kveðið á um að umgjörð heimilis fatlaðs fólks skuli fullnægja á almennum viðmiðum og herbergjasambýli sem ekki uppfylla slík viðmið skuli lögð niður í áföngum. Eins og við höfum rætt hér hefur verið sýnt fram á að hættan á skerðingu á sjálfræði íbúa er mest í húsnæðisúrræðum sem ekki uppfylla slík almenn viðmið. Herbergjasambýlum hefur fækkað verulega frá 2011 og samhliða hefur sértækum búsetuúrræðum fjölgað þar sem þjónusta er miðuð að einstaklingnum í eigin íbúð. Með slíkum breytingum fækkar þeim áhættuþáttum sem leiða til skerðingar á sjálfræði og er í samræmi við áætlun í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Réttindagæslumenn heimsækja heimili fatlaðs fólks í sértækum búsetuúrræðum og kynna íbúunum hlutverk sitt og kynna sér viðhorf starfsfólks þar og koma með ábendingar ef þurfa þykir. Ég vil líka nefna þá samvinnu sem hefur verið að þróast á síðasta eina og hálfa ári og er að komast á milli rannsóknarlögreglu og réttindagæslumanna í ljósi þeirrar vitundarvakningar sem er að verða í samfélaginu. Ég vil nefna frumkvæði lögreglunnar á Suðurlandi og það mun auka á réttaröryggi fatlaðs fólks á heimilum sínum. Varðandi NPA þá tek ég svo sannarlega undir mikilvægi þess að notendastýrð persónuleg aðstoð sé valkostur og það þarf að efla fræðslu til fatlaðs fólks um úrræðin. Árið 2012 voru í gildi 20 samningar um notendastýrða persónulega aðstoð á tíu þjónustusvæðum en í október 2015 voru þau 55 talsins á tíu svæðum. Þetta tengist því að komið var á tilraunaverkefni til að stuðla að innleiðingunni. Því er hins vegar ekki lokið og við höfum átt í samtali við sveitarfélögin um þær áherslur sem þarf að setja til að við getum lokið við verkefnið og lögfest úrræðið.
Hæstv. forseti. Það er stutt síðan við stóðum hér og ræddum þetta sama mál en þá þann hluta er lýtur að börnum. Það var mjög ánægjulegt að rétt áður höfðu borist upplýsingar um aukin fjárframlög til Þroska- og hegðunarstöðvar sem vonandi mun verða til bóta fyrir íslensk börn. En ég kem hér til að ræða greiningar á fullorðnu fólki. Það er sérstakt ADHD-teymi starfrækt á Landspítalanum og nú í október biðu um 630 manns greiningar hjá því teymi. Samkvæmt upplýsingum þaðan er meðalfjöldi nýrra tilvísana 35 á mánuði undanfarna 18 mánuði en ADHD-teymið annar einmitt um 35 einstaklingum á mánuði. Það þýðir að ekki saxast á biðlistana og miðað við útreikninga mína á því þarf manneskja sem fær tilvísun til teymisins að bíða í 17 mánuði eftir skimun og svo greiningu. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að það er erfitt að vera með ógreint ADHD og margt fullorðið fólk hefur rekist á margar hindranir í lífinu vegna aðstæðna sinna. Því er mikilvægt að fólk fái greiningu og lyf eða aðra meðhöndlun til að geta tekist á við daglegt líf án stórkostlegra hindrana. Ég er með fjórar spurningar til ráðherra. Sú fyrsta er þessi: Er ráðherra kunnugt um að fleiri en 600 fullorðnir einstaklingar bíða greiningar og meðferðar vegna athyglisbrests með ofvirkni? Hvað telur ráðherra viðunandi biðtíma eftir greiningu fyrir börn annars vegar og fullorðna hins vegar? Hvaða vinna er í gangi í velferðarráðuneytinu til að bregðast við þeim bráðavanda sem við blasir vegna biðtíma eftir greiningu og meðferð vegna athyglisbrests með ofvirkni hjá fullorðnum? Hvaða vinna er í gangi við að skilgreina betur ferlið frá skimun til endanlegrar greiningar, þar með talið verkaskiptingu stofnana, svo að einstaklingar í leit að aðstoð, foreldrar barna eða fullorðnir, þurfi ekki að finna út sjálfir hvar hjálp er að fá og lenda á biðlistum í hverju skrefi? Fólk gerir sér ekki alltaf grein fyrir hvert það á að fara. Það er alls ekki augljóst. Það eru margir mánuðir, jafnvel ár, sem fólk bíður í óvissu en lifir við þær hindranir sem gera því erfiðara fyrir að fást við verkefni daglegs lífs.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður beinir til mín fjórum spurningum eins og kom fram í ræðu hennar. Ég ætla að reyna að svara þeim eftir bestu getu og föngum. Í fyrsta lagi spyr hún hvort mér sé kunnugt um að fleiri en 600 fullorðnir einstaklingar bíði greiningar og meðferðar vegna athyglisbrests með ofvirkni. Því er fljótsvarað: Já, mér er kunnugt um að rúmlega 600 einstaklingar bíða eftir þjónustu ADHD-teymisins sem greinir athyglisbrest og ofvirkni. Áður en ítarleg greining á ADHD hefst fer fram skimun fyrir ADHD og um 50% þeirra sem hafa farið í skimun hjá ADHD-teymi Landspítalans hafa við þá vinnu ekki verið taldir hafa þörf fyrir ítarlega greiningu þar sem ekki sé um ADHD að ræða. Í öðru lagi spyr þingmaður hvern ég telji viðunandi biðtíma eftir greiningu fyrir börn annars vegar og fullorðna hins vegar. Auðvitað gæti maður sagt að best væri að biðtíminn væri enginn, en landlæknir hefur sett fram viðmið um biðtíma eftir ýmissi þjónustu innan heilbrigðiskerfisins. Að áliti embættis landlæknis ætti bið eftir sérfræðiþjónustu ekki að vera lengri en þrír mánuðir. Vissulega væri slíkt æskilegt. Þetta fer þó ekki alveg saman við álit Landspítala – háskólasjúkrahúss sem telur ásættanlega bið eftir greiningu meðal fullorðinna vera á bilinu sex til átta mánuði. Sá sem hér stendur er ekki í færum til að greina og gera upp á milli sjónarmiða fagfólks sem um þessi mál hefur fjallað. Í þriðja lagi spurði hv. þingmaður hvaða vinna sé í gangi í velferðarráðuneytinu til að bregðast við bráðavanda sem við blasi vegna biðtíma eftir greiningu. Þá vil ég nefna að fyrr á þessu ári var gerður samningur milli Sjúkratrygginga Íslands og Landspítalans um þjónustu við fólk vegna gruns um athyglisbrest með ofvirkni. Samningurinn tekur til ítarlegrar greiningar fyrir 180–210 fullorðna einstaklinga og hópmeðferð í hugrænni athyglismeðferð sem er fyrir 20–30 einstaklinga á tólf mánaða tímabili. Biðlistar eftir greiningu fullorðinna, eins og hv. þingmaður nefndi, hafa ekki lengst að undanförnu. Þeir hafa heldur ekki styst. Til að stytta biðlistana þyrfti að grípa til tímabundinna úrræða til að vinna þá niður. Að lokum var spurt hvaða vinna væri í gangi við að skilgreina betur ferlið frá skimun til endanlegrar greiningar, þ.e. með tilliti til verkaskiptingar stofnana, svo að einstaklingar í leit að aðstoð, foreldrar barna eða fullorðnir, þurfi ekki að finna út sjálfir hvar hjálp er að fá og lendi á biðlista í hverju skrefi. Embætti landlæknis er að hefja athugun á greiningu á ofvirkni með athyglisbresti, bæði hjá börnum og fullorðnum, og væntanlega kemur eitthvað út úr slíkri vinnu og slíkri greiningu. Til viðbótar því hef ég undirbúið og það er í startholunum að setja á laggirnar starfshóp til að fara yfir þetta heildrænt varðandi börnin því að þetta snertir líka menntakerfið. Þá vil ég líka nefna að við bíðum eftir úttekt Ríkisendurskoðunar á þessum málum. Ég bind vonir við að niðurstaða þeirrar úttektar muni gefa okkur gagnlegar upplýsingar um það hvernig við getum látið hlutina ganga betur en hingað til hefur gengið. Varðandi fullorðna einstaklinga hefur Landspítalinn sett vel skilgreind verkferli frá tilvísun læknis, skimun og að lokum greiningu. Ég hef í þessum orðum mínum tæpt á svörum við þeim fjórum spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín í þessu efni.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og fyrirspurn og þakka líka hæstv. ráðherra svör hans. Ég hvet hann eindregið áfram til að beita sér af fullum dampi í þessu máli til að reyna að leysa þennan vanda sem er greinilega gríðarlega mikill. Eins og kom fram í fyrirspurn minni til hans um daginn um svipuð mál hvað varðar börn þá er þetta ein mesta heilsuógn og vá sem steðjar að nútímasamfélagi, ekki síst vegna þess að það hefur áhrif á svo ofboðslega marga aðra þætti. Við þekkjum öll fólk sem hefur átt í vandræðum með geðröskun og hefur fengið bót sinna meina eftir greiningu og meðferð. Það verður að segjast eins og er að það er gríðarlegur ávinningur fyrir íslenskt samfélag ef hægt er að koma fólki í greiningu og meðferð sem fyrst. Margir hafa mátt þola hörmungar í lífi sínu. Ég hef kynnst fólki sem hefur fengið meðferð, bæði lyfjameðferð og hugræna atferlismeðferð, og það er með ólíkindum hvað það hefur mikil og góð áhrif á líf þess. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að vinna áfram að þessum málum af fullum dampi.
Herra forseti. Snemmtæk íhlutun skiptir mjög miklu máli í þjónustu við einstaklinga sem hafa fengið greiningu af einhverjum toga. Þess vegna skiptir miklu máli að börn og einfaldlega allir fái þjónustu sem fyrst og komist í greiningu. Þess vegna fagna ég því að gefið hafi verið vel í aukalega til Þroska- og hegðunarstöðvar. Það mun skipta verulegu máli fyrir marga. Þegar kemur að fullorðnum einstaklingum hef ég áhyggjur af stöðunni, en ég fagna því að hæstv. heilbrigðisráðherra sé að setja á fót starfshóp og farið verði í átak með samningi við sjúkratryggingar og Landspítalann um að 180–210 einstaklingar fái hugræna atferlismeðferð til að taka á þessum vanda. Ég hvet hæstv. ráðherra áfram til góðra verka í þessum málum.
Hæstvirtur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra innilega fyrir greinargóð svör. Ég tek undir með hv. þm. Páli Val Björnssyni að þetta er mjög brýnt mál. Ekki einasta skiptir þetta gríðarlegu máli fyrir lífsgæði þeirra sem í hlut eiga heldur skiptir þetta samfélagið í heild sinni miklu máli. Mjög margir sem enda í fangelsi eru með ógreint ADHD. Eins fólk sem leiðist út í alvarlega fíkniefnaneyslu og færi ekki aðstoð og leitast við að deyfa vanlíðan sína. Þau eru ýmis samfélagsmeinin þar sem orsökin er vangreint og vanmeðhöndlað ADHD. Varðandi biðtímann. Við sjáum af báðum þessum viðmiðum, þótt mér finnist þriggja mánaða viðmiðið landlæknis hið eðlilega viðmið enda fer hann með eftirlitsskyldu í heilbrigðiskerfinu, að við erum langt frá þeim. Það þarf að gera betur. Það þarf tímabundið að setja meiri peninga í þetta. Síðan held ég að ráðherra ætti að kanna hvort ástæða sé til að koma á ADHD-teymi á Norðurlandi til að þjónusta norðaustursvæðið, þá á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Ég vil hvetja ráðherra til þess að hafa ADHD-samtökin með í þeim starfshópi sem á að fara yfir þetta heildrænt. Þar brennur á. Þau samtök þekkja auðvitað best hvað þýðir að lifa við ógreint ADHD og hvar skórinn kreppir helst í þessum málum. Annars vil ég aftur þakka fyrir greinargóð svör og lofa hæstv. ráðherra fullum stuðningi í vinnu að þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda og þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni góð orð um mikilvægt mál. Ég tek þeirri brýningu sem hér er sett fram og sömuleiðis loforðum um stuðning við að vinna að úrbótum í þessu efni. Ég vil einnig segja að það er oft og tíðum mikilvægt að reyna að koma auknum fjármunum til vinnslu í svona verkefnum, en það getur líka verið skynsamlegt að teikna upp betri greiningu og nýja verkferla áður en farið er að verðleggja verkefnin og berjast fyrir að ná fjármunum inn. Ég vil enn fremur nefna að ég er meðvitaður um þá vankanta sem fylgja því að vera með langa biðlista hér og þar í kerfinu. Varðandi stöðuna sérstaklega í sambandi við ADHD þá ákvað ég einfaldlega að setja börn í forgang þegar ég var að leita að fjármunum til að koma inn í kerfið. Þar til ég sé fram á nýja digra sjóði, sem vonandi koma með birtu og yl næsta árs, hef ég látið þetta duga. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram. Það er full ástæða til að skoða þetta í stærra samhengi líka, jafnvel á Norðurlandi eða út frá stærri stofnunum, og hafa sömuleiðis samráð við fulltrúa sjúklinga eins og í ADHD-samtökunum þegar við ræðum lengri tíma stefnumótun. Eins og hv. þingmenn heyra á mér er ég enn að viða að mér upplýsingum. Ég bíð sömuleiðis og vil ítreka það eftir niðurstöðu Ríkisendurskoðunar á fyrirkomulagi þessara þátta. Ég vænti þess að þar verði til ákveðinn grunnur fyrir okkur til að standa á um úrbætur.