Á þingfundi 16. október var 156. máli, frumvarpi um umboðsmann barna, vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. En málið átti hins vegar að fara til velferðarnefndar og hefur það verið leiðrétt.
Herra forseti. Við Íslendingar búum í hagkerfi óstöðugleika. Hér ríkir verðtrygging sem sett var á til að mæta 60% verðbólgu. Hún er enn við lýði 40 árum síðar í 3% verðbólgu. Hér ríkja einna hæstu vextir í veröldinni, þrefalt hærri en t.d. í Færeyjum. Í hinu séríslenska umhverfi, sem stjórnmálamenn lofa stöðugt að laga og ekkert gerist, eru þeir lánsamir sem skulda sem minnst. Þeir sem skulduðu minnst í hruninu voru þeir sem urðu fyrir minnstum skakkaföllum. Ríkissjóður greiðir niður skuldir sínar og hefur náðst ágætur árangur í þeim efnum á undanförnum misserum. En hvað með almenning? Er hann hvattur til að greiða niður skuldir sínar eða endurfjármagna lán sín? Nei, svo er ekki, a.m.k. ekki þegar Íbúðalánasjóður á í hlut. Rúmlega 7.000 útistandandi lán á vegum Íbúðalánasjóðs bera svokallað uppgreiðslugjald. Ef lántaki vill vera skynsamur og hefur tök á því að borga lánið sitt upp eða endurfjármagna þarf hann að borga sérstakt gjald fyrir það. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að borga einhvers konar umsýslugjald en þegar gjaldið er farið að nema 10–15% af lánsfjárhæðinni, sem á við í mörgum tilfellum, er það komið út fyrir öll velsæmismörk, þegar gjaldið er farið að hlaupa á milljónum fyrir venjulegt fólk. Það átti að upplýsa fólk nákvæmlega hvað gjaldið gæti orðið hátt áður en það tók lánið. Það var ekki gert. Um mjög íþyngjandi skilmála er að ræða og þess vegna átti að láta lántaka skrifa undir hvað uppgreiðslugjaldið gæti orðið hátt, á sama hátt og lántaka er gert að skrifa undir greiðsluáætlun miðað við ákveðna verðbólguáætlun. Í dag bera ný lán Íbúðalánasjóðs ekki uppgreiðslugjald, sem betur fer, en það eru hins vegar 7.000 heimili í fjötrum hins óréttláta kerfis. Það á ekki að letja fólk til að greiða niður skuldir sínar.
Herra forseti. Ég ætla að vekja athygli á brýnu úrlausnarefni. Það mun hljóma eins og verið sé að spila gamla plötu, en á landinu eru 30–40 svokallaðar megineldstöðvar, þ.e. eldfjöllin sem gjósa oft. Fimm eru í undirbúningsfasa af virkni þeirra að dæma. Það er svolítið sport að fara yfir það hver kunni að láta fyrst á sér kræla, menn veðja jafnvel um það. Það er reyndar ekkert grínmál en það eru engin vísindaleg rök sem geta komið þar gagni, ekki í bili. Í þessum hópi er Katla og það eru ekki ný tíðindi. Það beinir sjónum okkar að varnargarði sem er fyrir austan Vík og þið þekkið væntanlega öll. Ég hef margoft rætt það og skrifað um að það þarf að hækka hann. Það hafa engar aðgerðir orðið í þeim efnum og nú eru heimamenn líka farnir að þrýsta á og reyndar fleiri vísindamenn. Mér finnst rétt að koma hér með áskorun til þingmanna og þá einkum þriggja ráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, fjármálaráðherra og umhverfisráðherra, og auðvitað Vegagerðarinnar, að þarna verði snarlega búinn til samvinnuhópur ásamt öðrum sérfræðingum til þess að hefja aðgerðir nú þegar í vetur. Það þarf að hækka þá grjótvörn, eða öllu heldur malarvörn sem þarna er, um marga metra. Það þarf að klæða hana að framanverðu með duglegri grjótvörn og tryggja það, ef Kötluhlaup leggst til vesturs, að byggðin verði í sem allra minnstri hættu. Þetta er stór aðgerð, ég veit það, á okkar mælikvarða, en þó ekki stærri en svo að við eigum að geta ráðið við hana. Það er jú þannig að öryggi fjölda fólks gengur fyrir og ábyrgð á því öryggi er mjög þungvæg, ekki satt?
Hæstv. forseti. Mig langar til að ræða hér aðeins um framhaldsskóla landsins sem eru merkilegar stofnanir og skila ungu fólki út í lífið, ýmist til frekara náms eða til starfa. Það er mikilvægur áfangi í lífi hvers og eins og þeir sem stýra þar starfi og ala upp þetta unga fólk leggja mikla áherslu á að gera það sem allra best og fara vel með það ríkisfé sem lagt er fram til þessara hluta. Eitt af því sem hefur verið gert til þess að hagræða og gera ungu fólki auðveldara að klára nám sitt á réttum tíma er að samtök nokkurra framhaldsskóla, nánar tiltekið 13, eru það sem við köllum fjarmenntaskólar. Þessir 13 skólar hafa það að markmiði að skiptast á nemendum eftir því hver er að kenna hvaða grein. Ég tek raunhæft dæmi af nemanda í skóla A sem vantar að geta klárað líffræði 103 á þessari önn - það eru að vísu komin önnur heiti á þetta núna en það breytir engu - og það eru of fáir nemendur í hans skóla til að hann geti fengið kennslu í því fagi. Þá er kannski hægt að taka þetta nám í öðrum skóla og þannig reyna menn að hagræða og skipta á milli sín nemendum. Þetta er allt saman gert til að draga úr kostnaði, gera nemendum auðveldara fyrir að klára á réttum tíma og styrkja stöðu framhaldsskólans og þeirra sem þar stunda nám. Ég hafði hugsað mér að koma inn á fleiri hluti hér. Ég vona að ég fái tækifæri til þess, en læt þetta duga.
Virðulegi forseti. Þá held ég sé best að taka upp þráðinn frá því á þriðjudag þegar við ræddum um kórónu sköpunarverksins, íslensku sauðkindina, og það sem að henni snýr. Starfsumhverfi afurðastöðva er nokkuð sem þarf að endurskoða. Við búum okkar afurðastöðvum í kjötiðnaði ákveðið starfsumhverfi sem við römmum síðan inn í samkeppnislög. En tímarnir hafa breyst og mennirnir með. Stór hluti þeirra matvæla sem við flytjum inn til landsins er án tolla. Sú tollvernd sem íslenskir matvælaframleiðendur hafa búið við er því afskaplega takmörkuð. Innflutt matvæli eru framleidd við allt önnur skilyrði en eru hér á landi og má þar nefna stærð þeirra matvælafyrirtækja sem sjá um úrvinnslu og framleiðslu vörunnar. Það blasir við að matvælaframleiðslu á Íslandi má flokka sem alþjóðaviðskipti. Við erum að starfa innan EES, markaðar sem telur um 550 milljónir manna. Hér á landi gilda samkeppnislög sem vert er að endurskoða. Það sér hver maður að þau fyrirtæki sem hér starfa í matvælaiðnaði eru örfyrirtæki í alþjóðlegu samhengi. Afurðastöðvar á Íslandi eru margar og litlar. Það gefur augaleið að hagræðingarmöguleikarnir eru miklir. Tímarnir breytast og mennirnir með. Það á líka við um öll mannanna verk. Það á líka við um samkeppnislög á Íslandi. Við verðum að laga þau að breyttri heimsmynd í alþjóðaviðskiptum með matvæli, [[Forseti hringir.]]neytendum og bændum til heilla.
Virðulegi forseti. Hvers vegna ætli íslensk ungmenni velji síður að leggja stund á iðnnám en bóknám? Það er ljóst að þörfin fyrir iðnmenntað fólk á Íslandi er mikil og mörg fyrirtæki, t.d. í byggingariðnaði, leita út fyrir landsteinana til að manna verkefni sín. Mikill skortur er á smiðum, pípulagningarmönnum, vélvirkjum og rafvirkjum svo að eitthvað sé nefnt. Þegar við berum okkur saman við nágrannalönd okkar erum við miklir eftirbátar. Það er eitthvað varðandi hugarfar fólks sem gerir að verkum að foreldrar hvetja börn sín síður til að fara í iðnnám. Fólk virðist almennt bera minni virðingu fyrir störfum sem krefjast líkamlegrar færni en störfum sem unnin eru að mestu á skrifstofum fyrir framan tölvuskjá. Ég hef tilfinningu fyrir því að foreldrar sjái lítinn mun á ófaglærðu verkafólki og iðnmenntuðu fólki. Í huga fólks kviknar mynd af manneskju sem vinnur úti í alls kyns veðrum langan vinnudag. Samstarfsfólkið er að mestu erlent, aðstæður slæmur og aðbúnaður ekki góður. Á tyllidögum tölum við iðnnámið gjarnan upp. Allir menntamálaráðherrar í mínu minni hafa talað um mikilvægi iðnmenntunar en staðan breytist þó lítið. Oft hefur verið farið af stað með einhvers konar átak en ég held að nú sé komið að því að móta stefnu í þessu máli, ekki fara í enn eitt tímabundið átakið. Brottfall úr framhaldsskólum er meira á Íslandi en í nágrannalöndum okkar og margt skólafólk hefur sett það í samhengi við það hve fáir nemendur fara í iðnnám. Við hljótum öll að vera sammála um að nemendur á framhaldsskólaaldri eru fjölbreyttur hópur. Samt fara þau flest nákvæmlega sömu leiðina þegar komið er í framhaldsskóla. Þau fara annaðhvort á félagsvísindabraut eða náttúruvísindabraut. Ég trúi því að með því að beina fleiri nemendum í iðnnám getum við dregið úr brottfalli. Ég er ekki með lausnina en ég held að rétt væri að vinna nú að því að auka veg iðnmenntunar og breyta hugmyndum fólks til frambúðar.
Virðulegi forseti. Í síðustu viku kvartaði hv. þm. Ásmundur Friðriksson yfir því að Píratar hefðu bendlað hann við SS-sveitir nasista og kallað hann SS-mann. Það er ósatt. Eins og heyrist á upptökum af tilheyrandi þingfundi er hið rétta að þingmaðurinn notaði sjálfur að eigin frumkvæði hugtakið SS-sveit yfir sérfræðinga að sunnan. Hv. þingmaður Pírata Smári McCarthy gagnrýndi þá líkingu og bað Ásmund Friðriksson um að draga hana til baka, sem og hann gerði. Hinn alræmdi Pírati féllst á það. Degi síðar stígur Ásmundur Friðriksson hér upp aftur og segir að Píratar hafi kallað sig SS-mann. Hann sagði líka frá því að Pírati hefði sagt Piu Kjærsgaard vera sömu skoðunar og Adolf Hitler. Ef hann vísar til viðtals við mig á RÚV á sínum tíma þá er það einnig rangt. Í umræðu um útlendingaandúð Piu Kjærsgaard var bent á að hún væri lýðræðislega kjörin - eins og að hún gæti þá ekki verið haldin útlendingaandúð. Ég svaraði með þeirri sögulegu staðreynd að Hitler hefði líka haft atkvæði á bak við sig, sem er augljóslega ekki það sama og vera sömu skoðunar. Allir í þessum sal eru með atkvæði á bak við sig, þar á meðal ég sjálfur. Ég benti á að óþokkar kæmust til valda þegar fólk kysi óþokka. Það er engin mótsögn þar. Ég hefði viljað fara dýpra í þessu viðtali og ég skil að fólk bregðist við tali um Hitler með tilfinningahita og án þess að hugsa. Mér finnst það óþolandi en ég skil það. Ég skil hins vegar ekki hvernig hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni tókst að túlka umræðuna í síðustu viku þannig að Píratar hefðu bendlað hann við SS-sveitir nema út frá þeirri leiðinlegu skýringu að hann hafi vísvitandi sagt ósatt. Mig langar til að trúa því að svo sé ekki. Því býð ég Ásmundi Friðrikssyni að veita betri skýringu og vitaskuld að draga ósannindin sjálf til baka, sem ég ætlast að sjálfsögðu til að hann geri. Að lokum þakka ég honum fyrir að hafa þegið boð um að ræða þetta við mig í dag.
Virðulegur forseti. Ég hafði engan sérstakan áhuga á að taka þessa umræðu upp aftur. Mér fannst hún fara mjög neðarlega og vera ósæmileg í alla staði. Það að hafa í útvarpsviðtali eða hvar sem það var bendlað forseta danska þingsins við skoðanir Hitlers [[Ég var að útskýra þetta.]]er óviðkunnanlegt sem og sú skýring Pírata að þeir hafi ekki getað mætt á hátíðarfundinn á Þingvöllum vegna þeirrar skoðunar sem hún hefði. Það hefur komið fram. Mér finnst eins og fólk sé komið út í horn í rökræðunni þegar það lætur svona. Það var fyrir neðan allar hellur hvernig þingmenn komu fram við þessa konu, hæstv. forseta þingsins, á Þingvöllum. Það er auðvitað allri þjóðinni ljóst og öll sú umræða sem fylgdi í kjölfarið er ykkur og þeim sem í þessu tóku þátt til háborinnar skammar. En fólk getur nú lagast. Í síðustu viku bauð danska þingið til hátíðarfundar í danska þinginu út af 100 ára afmæli fullveldis Íslands. Þar mættu Píratarnir. Þá var nógu gott að mæta og skála við Piu Kjærsgaard [[Ég skálaði reyndar ekki við hana.]]og sitja undir ræðum hennar. Ég verð bara að segja eins og er að ef fólk ætlar að vera á þessum slóðum er málstaðurinn ekki djúpur þegar gengið er út af fundi út af skoðunum hennar … [[Draga þessi ummæli til baka.]] [[Gripið fram í.]]Ég held að þú ættir að draga ummælin til baka um að ég sé þjófur áður en ég geri það. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður um ró í salnum.
Herra forseti. Krónan okkar íslenska hefur fallið um 12,3% gagnvart evru frá þeim degi að ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknar tók við fyrir innan við ári. Ein evra kostar núna rúmar 137 kr., já, krónan er að taka dýfu eina ferðina enn. Gjaldmiðill okkar er minnsti sjálfstæði gjaldmiðill í heimi og sveiflast ótt og títt af ýmsum ástæðum, bæði innlendum og vegna utanaðkomandi áhrifa. Krónan sveiflast líka og stendur veik fyrir þegar íslensk stjórnvöld gera mistök og kjör fólksins í landinu sveiflast með krónunni. Fjölskyldur greiða hærra hlutfall af launum í húsnæðiskostnað. Vextir hér á landi eru mun hærri en í nágrannalöndum okkar. Matarkarfan verður auk þess dýrari og allur innfluttur varningur. Þá er ótalinn kostnaðurinn fyrir atvinnulífið og óvissan í viðskiptum við önnur lönd. Með stöðugri gjaldmiðli gætu heimilin sparað sér tugi þúsunda á hverjum mánuði og notið sambærilegra lífskjara við íbúa hinna Norðurlandanna, líka Færeyinga sem eru með sinn gjaldmiðil bundinn við dönsku krónuna og danska krónan er bundin við evru. Fyrirtækin fengju örugglega öruggara rekstrarumhverfi. Almenningur er að átta sig betur og betur á uslanum sem krónan hefur valdið í gegnum árin og veldur enn. Samkvæmt nýjustu könnun sem Gallup gerði fyrir Já Ísland vildu töluvert fleiri Íslendingar taka upp evru en halda krónunni, en ríkisstjórnin hyggst standa vörð um krónuna og tekur um leið stöðu gegn kjörum almennings. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin talar um mikilvægi stöðugleikans, að laun megi alls ekki hækka, að launafólk verði að skilja það, en horfir svo aðgerðalaus hjá þegar kjörin rýrna þegar krónan fellur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Með leyfi forseta, í tilefni dagsins ætla ég að fara með ljóð: Þeir börðust, þeir börðust um brauðið og grautinn, því brauð og grautur er mannanna fæða. Þeir hlupu, þeir stukku, þó hlykkjótt sé brautin að hamingjulind vorra jarðnesku gæða. Og einn fékk þar of lítið og annar meira en nóg, og einn lést af fylli, en hinn úr sulti dó. Að ráða slíka gátu er mönnum þyngsta þrautin. Þannig hljóðar sagan um brauðið og grautinn. Í dag er alþjóðadagur gegn fátækt. Alþjóðadagur um það að við stöndum saman og útrýmum fátækt. Enn í dag, nýlega, er börnum meinað að vera með félögum sínum inni í matsal skóla. Við erum ekki komin lengra en það. Við erum með þúsundir sem lifa í fátækt, við erum með börn sem lifa í fátækt. Baráttukonan Inga Sæland stofnaði Flokk fólksins, númer eitt, tvö og þrjú í þeim tilgangi að útrýma fátækt. Þess vegna er ég staddur hér líka í þessum ræðustól. Við erum búin að sýna fram á að það er verið að skatta sárafátækt. Skattheimtur hafa verið stórauknar síðustu tugi ári, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sér til þess að fátækt er við haldið. Það er ekki einu sinni hægt að standa saman um það að hætta að skerða t.d. lyfjastyrki, alls konar styrki sem leiðir til þess að fólk fer í enn þá meiri fátækt, þar sem er verið að plata fólk. Það er ekki einu sinni komið inn frumvarp um að leiðrétta það. Það á greinilega ekkert að gera, en munið það að í dag er baráttudagur gegn fátækt. Mannréttinda- og félagasamtök eru með alls konar viðburði í þeim tilgangi að berjast gegn fátækt og við gætum sýnt gott fordæmi. Við erum rík þjóð, við gætum sýnt það strax á morgun ef vilji væri til [[Forseti hringir.]]og séð til þess að ekkert barn þurfi að lifa við fátækt.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér um störf hv. fjárlaganefndar, framvindu starfa þar og skipulagið fram undan. Í nefndinni höfum við unnið með skipulag þar sem áherslan er á umfjöllun fjárlagafrumvarps og það sem snýr að framkvæmd fjárlaga og eftirliti með framgangi fjárlaga fyrir árið 2018. Við áttum til að mynda fund með Ríkisendurskoðun í dag varðandi sex mánaða uppgjörið. Um tímarammann í vinnu við fjárlagafrumvarpið og samhengi við starfsáætlun Alþingis mun nefndin klára gestakomur og samtalið við umsagnaraðila fimmtudaginn 1. nóvember, á nefndadegi. Nú hafa 27 umsagnir borist og þær birtar undir málinu og búið er að tímasetja fundi um það allt. Ég get því sagt hér, og upplýst um leið virðulegan forseta, að tímaplanið gengur vel upp og að því leytinu getur starfsáætlun þingsins staðist þar sem gert er ráð fyrir að 2. umr. um fjárlög hefjist þriðjudaginn 13. nóvember. Í framhaldinu mun nefndin leggja aukna áherslu á eftirlitsþáttinn og framkvæmd fjárlaga og leggja til grundvallar í þeirri vinnu frávikagreiningu málefnasviða og málaflokka og kalla eftir viðbrögðum og aðgerðum í hverju ráðuneyti út frá þeirri greiningu. Eins munum við taka upp þráðinn með Ríkisendurskoðun og fara yfir skýrslu þeirra um níu mánaða uppgjörið. Auk umsagna berast nefndinni fjölmargar fjárbeiðnir. Nefndin hefur sameinast um það verklag að skrá allar beiðnir í fjárlagakerfið og svara um hæl, m.a. með skilaboðum; erindið er áframsent á viðeigandi ráðherra sem ber stefnumótandi ábyrgð á því málefnasviði sem erindið heyrir undir. Það útilokar ekki umfjöllun nefndarinnar og þingsins en er til þess gert að vinna í samræmi við lögin um opinber fjármál, auka gagnsæi og gæta jafnræðis gagnvart öllum aðilum.
Forseti þakkar formanni fjárlaganefndar þessar gagnlegu upplýsingar. Hér var sannarlega flutt ræða um störf þingsins.
Herra forseti. Að öðru. Fyrir tæpum mánuði sótti ég landkönnunarhátíðina á Húsavík þar sem mikið var rætt um landkönnun almennt og sér í lagi um möguleikann á geimrannsóknum á Íslandi. Þar var saman kominn stór hópur merkra manna og kvenna nútímans og framtíðarinnar og voru allir á einu máli um mikilvægi þess að Ísland ætti að marka sér góða stöðu í þeim vettvangi. Rökin eru margvísleg. Fyrstu og mikilvægustu rökin eru mikilvægi þess að allir sem alast upp á Íslandi fái tækifæri til þess að sýna hvað í þeim býr við að búa til spennandi tækifæri til framtíðar. Nauðsyn þess að hvetja börn til þess að fara í vísinda- og tækninám eða iðnaðar- eða verkfræðigreinar og byggja upp rannsóknir og framleiðslu er rosalega skýr. Í því liggur grundvöllur þess að geta unnið á sviði jarðfræði, líffræði, efnisfræði, sjálfvirknivæðingar og fleiri greina þar sem Ísland hefur mikla möguleika til að skara fram úr. Eftir því sem mannkynið leitar út fyrir heimili sitt hér á jörðinni og til tunglsins, Mars og víðar mun þekking á þessum sviðum skipta lykilmáli. Þá telst Íslandi það til tekna að víða í íslenskri náttúru er finna efnislegar hliðstæður við tunglið og Mars sem nýta má í rannsóknartilgangi. Viðskiptatækifærin eru mjög mörg. Möguleikarnir á þróun eru mjög margir, bæði Geimferðastofnun Evrópu, ESA, og Geimferðastofnun Bandaríkjanna, NASA, eru með verkefni á Íslandi um þessar mundir. Fyrirtækið Planet rekur líka fjórar jarðstöðvar fyrir gervihnattakerfi sitt og starfa ýmis fleiri fyrirtæki tengd þessum merka iðnaði hér á landi. Næsta skrefið er að sjálfsögðu að Ísland gangi í Evrópsku geimferðastofnunina sem Alþingi hefur nú þegar tekið ákvörðun um að skuli gera og hefur falið hæstv. utanríkisráðherra að ganga frá því og ákveða þannig að Íslendingar verði þátttakendur en ekki áhorfendur í næsta fasa mannkynssögunnar.
Virðulegur forseti. Í gær, á fundi efnahags- og viðskiptanefndar, gagnrýndi ég Samtök atvinnulífsins fyrir ómálefnalega gagnrýni á fyrirhugaða hækkun kolefnisgjalds. Nokkur umræða skapaðist í nefndinni við fulltrúa SA um loftslagsmál og stóru myndina eins og ég kýs að kalla hana. Á þessum degi ætla ég aftur að hrósa Samtökum atvinnulífsins fyrir umhverfisdag atvinnulífsins sem haldinn er í dag. Í morgun ræddu þau sem eru í forsvari fyrir atvinnulífið um mikilvægi þess að þau leggist á árarnar með stjórnvöldum og almenningi á sviði umhverfismála. Verið er að gera fullt af góðum hlutum í íslensku atvinnulífi, ég sannfærðist um það í morgun. En betur má ef duga skal og því er samstarfsvettvangur atvinnulífs og stjórnvalda, um framlag til loftslagsmála á alþjóðlegum vettvangi, mikilvægur þáttur í árangri okkar sem samfélags á sviði loftslagsmála. Atvinnulífið er nefnilega hluti af lausninni og við náum aldrei árangri nema að leggjast saman á árarnar. Það kann að vera að við hér þurfum að beita einhvers konar þvingunaraðgerðum, t.d. kolefnisskatti, en þó eru hvatar almennt æskilegri. Mikilvægast er samt samstarf um rannsóknir, þróun og nýsköpun. Hér verða atvinnulífið og vísindasamfélagið að vinna saman með styrk og stuðningi ríkisins. Hér á Íslandi búum við yfir mikilli þekkingu á sviði umhverfis- og loftslagsmála sem á erindi út í heim. Með okkar sjálfbæru nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa getur Ísland orðið fyrirmynd í loftslagsmálum og hjálpað öðrum ríkjum við að ná árangri og það erum við nú þegar að gera. Virðulegur forseti. Við höfum margt fram að færa á alþjóðavettvangi þegar kemur að stærsta máli samtímans, loftslagsmálum, en við þurfum jafnframt að gera margt hér heima. Förum sameinuð og samstiga inn í það verkefni.
Forseti. Ég var á opnum fundi í Ráðhúsinu áðan þar sem verið var að kynna alveg gríðarlega flott verkefni Reykjavíkurborgar sem er stytting vinnuvikunnar. Á fundinum voru kynnt áhrif þessarar tilraunar sem byrjaði árið 2015 á fjölskyldulíf fólks og jafnrétti kynjanna. Nú þegar áhrif tilraunarinnar eru mæld kemur ýmislegt áhugavert í ljós. Stytting vinnuvikunnar hefur haft þau áhrif að fólki líður betur í vinnunni. Það er betri starfsandi, aukin starfsánægja og gleði, betra jafnvægi á milli vinnu og einkalífs og dregið hefur úr því að fólk upplifi kulnun, þ.e. andleg og líkamleg streitueinkenni. Það er marktækt minna álag á fólki. Tími fólks nýtist betur og það eru færri fjarvistir á vinnutíma. Fólk upplifir bætta líkamlega og andlega heilsu, meiri orku, úthald og meiri tíma; verðmætan tíma til að verja með börnum sínum, fjölskyldu og vinum og til að sinna heimilinu. Einnig hefur komið fram að stytting vinnuvikunnar hefur keðjuverkandi áhrif, þ.e. fjölskyldur og börn njóta skiljanlega góðs af þessu líka. Það er fátt sem gleður dóttur mína jafn mikið og þegar ég get sótt hana í skólann, átt innilegt samtal við hana um daginn og líðan hennar og eldað svo fyrir hana uppáhaldsmatinn hennar. Aukinn tími þýðir minni streita og við getum losnað við þessi algengu streitusamskipti sem grafa undan hlátrinum og gleðinni og létt tilveruna og styrkt sambönd okkar við okkar nánustu. Þessi tími er dýrmætur. Aukin þátttaka okkar í daglegu lífi barnanna okkar er dýrmæt fyrir vellíðan barna okkar og heilbrigði þeirra og samfélagsins inn í framtíðina. Kæru kollegar. Ég legg til að við lærum af þessari mikilvægu tilraun og þróum hana áfram.
Hæstv. forseti. Í gær mælti hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir fyrir stjórnarfrumvarpi um stuðning við útgáfu bóka á okkar ástkæra og ylhýra máli, íslensku. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á fót stuðningskerfi sem heimilar endurgreiðslu á beinum kostnaði við útgáfu bóka á íslensku prenti og á rafrænu formi. Þannig er á sama tíma lagt kapp á að halda í það sem er gott og gamalt en líka komið til móts við nýja tíma og tækni. Hæstv. forseti. Það er full ástæða til að fagna þessum aðgerðum í þágu íslenskra bókmennta en áhrif frumvarpsins koma m.a. til með að koma fram í auknu framboði bóka og lægra verði til neytenda. Með því að styrkja rekstrargrundvöll útgáfufyrirtækja er lagður grunnur að öflugri útgáfustarfsemi sem aftur er rithöfundum mikilvægur og nauðsynlegur farvegur til að koma verkum sínum á framfæri. Neytendur njóta svo góðs af með fjölbreyttu efni, vonandi á lægra verði og í aðgengilegra formi í sumum tilfellum. Viðbrögð bókaútgefenda eru á þann veg að það gefur ástæðu til bjartsýni þar sem þeir telja þetta frumvarp styrkja kraftmikla bókaútgáfu allt árið. Það er prýðilegt fyrir bókaþjóðina. Hæstv. forseti. Kveðið er á um stuðning við hina íslensku bók í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Frumvarpið er liður í eflingu íslenskunnar sem liður í eflingu læsis en í dag er svo komið að bóksala á Íslandi hefur dregist saman um 36% síðustu tíu árin. Til að mæta þeirri gríðarlegu samkeppni sem afþreyingarefni á hinum ýmsu tungumálum veitir þurfa íslensk ungmenni að geta nálgast áhugavert og skemmtilegt lesefni á íslensku. Með því að stuðla að auknum lestri og efla þannig læsi stuðlum við að menntun fyrir alla. Læs þjóð mun ná lengra þegar að því kemur að byggja hér upp hugverkadrifið hagkerfi. Það er harla gott.
Forseti. Hugmyndir heilbrigðisráðherra um sérstaka kvennaheilsugæslu hafa eðlilega vakið nokkra athygli og ýmislegt er um það mál að segja. Mig langar að grípa hér á lofti þá gagnrýni sem heyrst hefur um að þetta nýja úrræði sé sett á laggirnar með hraði nú þegar stefnt er að heildarendurskoðun á heilsugæslunni. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem verk hafa verið tekin út fyrir sviga. Í síðasta mánuði var þjónustusamningur ríkisins við Krabbameinsfélagið framlengdur í sjöunda skipti, óbreyttur með tilheyrandi óhagræði fyrir félagið og verk þess. Ástæða þess að ekki er hægt að ganga til samninga við félagið, ganga til viðræðna um nýjan þjónustusamning um framtíðarskipulag skimunar eða ræða hugmyndir félagsins, mjög vel ígrundaðar, um slíkt skipulag og framtíðina, er sú að beðið er eftir niðurstöðum sérstaks skimunarráðs sem ku vera á döfinni og verður kannski kynnt bráðum. En það er sem sagt ekkert hægt að gera. Samt er það ekki alveg þannig að ekkert sé hægt að gera vegna þess að í fjárlagafrumvarpi, sem líka var kynnt í síðasta mánuði, er gert ráð fyrir 70 millj. kr. framlagi til heilsugæslunnar í skimun og það þrátt fyrir að skimunarráð eigi eftir að skila niðurstöðum sínum og að stefnumótun heilsugæslunnar sé ekki til staðar. Ég er mikill talsmaður þess að stefnumótun gangi á undan aðgerðum og áætlunum og ég tala nú ekki um útgjöldum ríkisins en hér finnst mér einhvern veginn að svo lengi sem fjárútlátin séu innan ríkisrekna kerfisins séu til peningar og þá þurfi ekki heildarstefnu. Þetta er mjög sérkennileg nálgun sem ég vona sannarlega að sé tilfallandi í þessum dæmum og fjölmörgum öðrum sem uppi eru. Ég vona að þetta sé ekki hin raunverulega stefna heilbrigðisyfirvalda því að þá er sannarlega verr af stað farið en heima setið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að eyða hér tíma í þessa mikilvægu umræðu um erlendar fjárfestingar í ferðaþjónustu. Þetta efni hefur ekki mikið verið rætt, svo að ekki sé meira sagt, og vekur það athygli á því að okkur vantar enn grunnstefnu í ferðaþjónustu, opinbera grunnstefnu. Erlendar fjárfestingar í ferðaþjónustu eru ekki miklar að svo komnu. Þær eru í flugi, aðallega fjármögnun kaupa á vélum; rætt var um kaup á VOW á ákveðnu tímabili. Þær finnast í hótelum og gistingu. Það er nýtt hótel við Hörpu. Kea-hótelin, lúxushótelið á Deplum í Fljótum. Og það má nefna Airbnb og slíkt, þó að það sé óbein fjárfesting. Í afþreyingu má nefna verkefnið Fly Over Iceland og svo má minnast á að erlendar ferðaskrifstofur hafa sumar verið með smáfjárfestingar hér vegna útibúa á Íslandi. Breytingar eru í aðsigi. Sædýrasýning með mjöldrum er í uppsiglingu í Eyjum, stórt verkefni með fjárfestingu yfir milljarð. Það eru fleiri hótel á landsbyggðinni, einhver náttúrutengd afþreying, jafnvel heilsutengd. Þetta er hvísl sem maður heyrir. Og í samgöngum má hugsanlega nefna rútufyrirtæki og ef svo færi að Uber og Lift kæmu hér og fleiri slík fyrirtæki má kalla það fjárfestingu. Ég spyr hvort það sé raunverulega vilji fyrir þessu. Þetta er svipuð þróun og hefur verið annars staðar þar sem er hagnaðarvon og milljónir ferðamanna á faraldsfæti en hún hefur verið hægari en víðast hvar erlendis. Ég spyr hæstv. ráðherra um hennar mat á vaxandi erlendum fjárfestingum í ferðaþjónustu, hvort hún telji að þær muni aukast mikið og hvað við vitum nú þegar af slíkum verkefnum í burðarliðnum. Það er alkunna að erlendum fjárfestingum í fiskveiðum og útgerð eru settar harðar skorður. Þá spyrja menn: Hvað með hina stóru atvinnugreinina? Það er reyndar ólíku saman að jafna, annars vegar frumframleiðslugrein þar sem er bein auðlindanýting og hins vegar þjónustuatvinnuvegur með miklu óbeinni auðlindanýtingu. Spurningin er engu að síður brýn vegna stöðu ferðaþjónustunnar sem stærsta atvinnuvegs þjóðarinnar: Á að setja erlendum fjárfestingum skorður? Er það kleift vegna samninga, t.d. við Evrópuþjóðir? Hvað segir hæstv. ráðherra um það? Og hvers konar skorður, ef einhverjar? Þetta eru stórar spurningar og hafa, eins og ég segi, verið lítið ræddar en eru að mínu mati fyrir löngu komnar á dagskrá og raunverulega dálítið undarlegt að þetta hafi ekki verið oftar uppi. Þessu öllu tengist svo land vítt og breitt á eyjunni okkar og landgæði, ýmiss konar auðlindir eða hlunnindi. Við getum nefnt veiði, dúntekju, ferðamannastaði sem eru innan slíkra landareigna. Þá er spurningin um kaup erlendra aðila á jörðum, á jarðnæði og þar með hlunnindum. Nú liggur þingmál Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs frammi hér á þingi um endurskoðun laga um uppkaup á landi. Ég veit ekki hvaða afdrif bíða þess en það kemur í sjálfu sér í ljós. En þetta atriði er auðvitað nátengt því efni sem við ræðum hér. Og þá spyr ég: Hvaða reglur og kröfur ber að setja erlendum aðilum í þessum efnum? Höfum við yfirsýnina þar? Erum við öll nægilega sammála um umfang slíkra fjárfestinga, hverjar þær eiga að vera? Við munum eftir jarðakaupum í Ísafjarðardjúpi. Við þekkjum stórfelld jarðarkaup á Norðausturlandi og einhver jarðarkaup á Suðurlandi, aðallega í nágrenni við Mýrdal, þar í nánd, og sennilega eru þau víðar. Hvert skal stefna í þessum efnum, hæstv. ráðherra? Það er mikilvægt að bregðast við þessu öllu með opnum og lýðræðislegum hætti, virða alþjóðasamninga en hafa um leið smæð okkar og sérstöðu landsins fyrir augum. Nú hafa sérstakar umræður hér verið mjög málefnalegar, bæði á þessu og á síðasta þingi í mínu minni, og ég vona að hún verði það um þetta mál. Ég hlakka til að heyra bæði viðhorf þingmanna og hæstv. ráðherra til þessara spurninga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu um erlendar fjárfestingar í ferðaþjónustu. Það er rétt, sem fram kemur hjá hv. þingmanni, að þetta hefur ekki verið mikið rætt og ég fagna tækifærinu til að ræða þetta þótt stuttlega sé. Almennt séð er erlend fjárfesting í atvinnulífi æskileg. Þannig kappkostum við Íslendingar, eins og flest lönd sem við berum okkur saman við, að laða til okkar slíka fjárfestingu. Kostirnir eru ekki aðeins fjármagnið sem þannig kemur inn í hagkerfið heldur líka þekkingin, hugvitið, viðskiptatengslin, reynslan og framfarirnar sem gjarnan streyma inn í atvinnulífið með auknu samstarfi og samvinnu við alþjóðleg fyrirtæki og fjárfesta. Þess vegna hefur það löngum verið stefna okkar að auka veg erlendrar fjárfestingar. Í þingsályktun frá árinu 2012 segir að bætt samkeppnishæfni Íslands gagnvart erlendri fjárfestingu, og markaðssetning í þeim tilgangi, sé viðfangsefni sem beri að leggja aukna áherslu á. Árið 2016 var svo samþykkt þingsályktunartillaga um nýfjárfestingar þar sem skilgreindar eru sex áherslur varðandi þær. Í samræmi við þessa stefnu aðstoðar fjárfestingarsvið Íslandsstofu erlenda aðila sem hafa áhuga á að fjárfesta á Íslandi. Ferðaþjónustan er þar ekki undanskilin, enda geta ferðaþjónustutengd verkefni fallið vel að áherslum í þingsályktuninni, ekki síst þeirri áherslu að byggja skuli á styrkleikum Íslands og sérstöðu. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji að búast megi við því að erlendar fjárfestingar í ferðaþjónustu fari vaxandi á næstu árum. Ég tel miklar líkur á að svo verði. Áhugi fjárfesta á ferðaþjónustu hefur aukist verulega og líklegt er að sá áhugi muni áfram og jafnvel í auknum mæli ná til erlendra aðila. Þó að umfang erlendrar fjárfestingar í ferðaþjónustu liggi ekki skýrt fyrir er ljóst að hún hefur verið í nokkrum hótelum og annarri gistingu, líkt og hv. þingmaður kom inn á, og vitað er að íslenskir frumkvöðlar eru að leita hófanna um samstarf við erlenda fjárfesta varðandi margvísleg verkefni víða um land. Spurt er hvort ég telji að setja þurfi erlendum aðilum skorður, annars vegar varðandi fjárfestingar í ferðaþjónustu og hins vegar varðandi kaup á landi og landgæðum. Varðandi hið fyrra má benda á að íslensk flugfélög mega ekki vera í meirihlutaeigu aðila utan EES-svæðisins, sem sumum hefur raunar þótt orka tvímælis, en að því atriði slepptu tel ég ekki sérstaka þörf fyrir að setja upp sérstakar hindranir varðandi eignarhald á fyrirtækjum í ferðaþjónustu að sinni. Við erum hér að hluta til að tala um takmarkaðar auðlindir og auðlindir í almannaeigu. Við sem hér sitjum og Íslendingar almennt vitum öll að við eigum hér ótrúlega mikil verðmæti, náttúruna, og þess vegna finnst mér ólíku saman að jafna, hvort um er að ræða fjárfestingar í fasteignum eða þegar menn eru komnir inn á nýtingu á takmörkuðum auðlindum. Í þessu samhengi segi ég að við munum þurfa að huga að því að hvaða marki sé rétt að fyrirtæki sem stunda atvinnustarfsemi á landi í almannaeigu greiði fyrir þann afnotarétt, sérstaklega ef í því felst að þau hafi fengið úthlutað takmörkuðum gæðum sem ekki standa öllum til boða. Ef rétt verður búið um hnútana hvað þetta varðar skiptir ekki höfuðmáli, a.m.k. ekki í mínum huga enn sem komið er, hvort eignarhald fyrirtækjanna er innlent eða erlent því að almenningi, eiganda landsins, hefur þá verið tryggt ákveðið endurgjald. Auðlindin er auðvitað alltaf í eigu okkar þrátt fyrir að nýtingin sé mögulega hjá einhverjum erlendum aðilum. Fyrirkomulag á úthlutun leyfa til að stunda atvinnustarfsemi á landi í eigu ríkisins er í skoðun hjá þeim ráðuneytum sem málið varðar. Þetta væri hins vegar fyrst og síðast stýringartæki en ekki endilega tekjuöflun. Reglur um kaup á landi og landgæðum eru síðan alveg sérstakt viðfangsefni og ekki bundið við ferðaþjónustu en vöxtur hennar hefur auðvitað haft áhrif á þennan þátt. Stjórnarsáttmálinn kveður á um athugun á þessum reglum og ég ætla þess vegna ekki að gefa mér niðurstöðu úr þeirri athugun. Þetta hefur verið í skoðun um langa hríð. Kaup erlendra aðila á landi geta eðlilega vakið spurningar, t.d. varðandi takmörkun á umgengni eða aðgengi almennings og hvort nýting landsins styður við byggðamarkmið og önnur slík sjónarmið. Ef við teljum að framferði landeiganda sé ekki í samræmi við almannahagsmuni finnst mér ekki augljóst að það skipti máli hvers lenskur viðkomandi er. Ég tel mikilvægast að vernda almannahagsmuni í þessum efnum með almennum hætti óháð þjóðerni. Ég ítreka þó að þegar um þetta er rætt kann vel að vera að endurskoðunin, sem stjórnarsáttmálinn kveður á um, leiði til þess að skilyrði verði þrengd frá því sem nú er, sem mun þá væntanlega hafa möguleg áhrif á ferðaþjónustuna þrátt fyrir að slík úttekt sé ekkert bundin við hana.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að hefja umræðuna og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir sitt innlegg. Þó að þetta mál láti e.t.v. ekki mikið yfir sér er mikilvægt að taka umræðuna um það eins og svo margt annað í íslenskri ferðaþjónustu og reyna að vera aðeins á undan í þetta skipti í stað þess að þurfa að bregðast við eftir á eins og allt of oft hefur viljað gerast hjá okkur varðandi þennan málaflokk. Taka þarf tillit til fjölmargra sjónarmiða varðandi erlenda fjárfestingu í ferðaþjónustu og svara mörgum spurningum. Ljóst er að fjölmörg tækifæri geta falist í erlendri fjárfestingu. Það má til að mynda sjá í erlendum rannsóknum sem hafa sýnt fram á tengsl á milli erlendra fjárfestinga í ferðaþjónustu, aukins fjölda ferðamanna og aukins hagvaxtar. Hins vegar er mikilvægt að tryggja að eignir og auðlindir safnist ekki á hendur fárra aðila og þá alls ekki auðlindir sem snerta almannahag eins og t.d. vatnsforði og fleira slíkt. Herra forseti. Við megum ekki láta hlutina gerast af sjálfu sér og bregðast við eftir á. Ég tel mikilvægt að við teiknum upp ólíkar sviðsmyndir og metum hvað við þurfum að gera til að ná þeim stað sem við viljum vera á í framtíðinni. Ég vil því nota þetta tækifæri og hvetja hæstv. ráðherra til að tryggja að þetta yfirgripsmikla mál verði skoðað í samstarfi við ferðaþjónustuna og að tillögur verði lagðar fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er alveg ljóst að erlendar fjárfestingar eru jákvæðar fyrir land eins og Ísland. Við eigum mikið undir því að fjárfestar komi með fé inn í landið. Það sýnir að atvinnugreinarnar eru vaxandi og spennandi þegar menn vilja koma með sitt fé inn í landið og fjárfesta. Við þurfum hins vegar að gera ákveðinn greinarmun á því hvort fjárfest er í hlutabréfum í fyrirtæki, rútufyrirtæki eða öðru fyrirtæki, eða í landi og auðlindum þjóðarinnar - eða aðgangi að auðlindum, við skulum frekar orða það þannig. Þegar kemur að því hvort takmarka eigi erlendar fjárfestingar þá tel ég koma til greina að skoða hvort við getum takmarkað fjárfestingar sem beinast beint að landi eða landnotkun. Við verðum að horfa til framtíðar, Íslendingar, og það er ljóst að þegar til framtíðar er litið mun t.d. verða meiri og meiri eftirspurn eftir matvælum. Þá verðum við að eiga land og landgæði, nýtanlegt land, til þess að geta brugðist við og ekki bara brauðfætt íslensku þjóðina heldur líka mögulega flutt út matvæli. Margar rannsóknir hafa sýnt að bændur bregða búi víða um heim til að flytja í borgirnar og því eru færri og færri að framleiða matvæli. Vissulega koma inn nýjar greinar eins og eldi og þess háttar, en við verðum að horfa til lengri tíma. Nýlega skilaði starfshópur á vegum atvinnuvegaráðuneytisins skýrslu um hvaða leiðir séu til þess að takmarka landnotkun eða sölu á landi. Þær tillögur eru vel þess virði að skoða. Bíð ég mjög spenntur eftir að sjá hvað ríkisstjórnin ætlar að gera varðandi það, hvort frumvarp verður lagt fram eða þingsályktunartillaga um það hvernig við getum brugðist við þessum tillögum starfshópsins. Það er til mikils að vinna að reyna að halda bæði í fjárfestingarnar og í landið okkar, halda í það sem skiptir okkur mestu máli til framtíðar litið. Það er ekki endilega það að hingað komi hlutafé í rútufyrirtæki eða eitthvað slíkt, heldur að við séum með land og landgæði sem við getum nýtt til framtíðar fyrir þjóðina og aðra.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að vekja athygli á þessu brýna verkefni. Við Íslendingar höfum orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að fá að byggja hér upp öflugt ferðaþjónustusamfélag sem orðið er megingrein útflutningsatvinnuveganna. Miðað við þær efnahagshorfur sem við stöndum frammi fyrir er eðlilegt að leiða hugann að því hvernig takast skal á við erlenda fjárfestingu í greininni. Við höfum hvorki að fullu lokið skilgreiningu á auðlindum landsins né markað skýra stefnu um nýtingu þeirra. Þó er það svo að Íslendingar einir mega eiga virkjunarréttindi vatnsfalla og jarðhita önnur en til heimilisnota. Orkuvinnsla skal einnig vera í íslenskri eigu sem og orkudreifing. Í sjávarútvegi gilda strangar reglur um erlent eignarhald á íslenskum útgerðarfélögum og í fiskvinnslum er það mjög takmarkað. Einnig gilda á Íslandi takmarkanir á erlendu eignarhaldi í flugrekstri. Hæstv. forseti. Í dag er ferðaþjónustan okkar helsta atvinnu- og útflutningsgrein. Þrátt fyrir það er hvergi kveðið sérstaklega á um rekstur í ferðaþjónustu í lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri nr. 34/1991. Náttúra Íslands er ótvírætt auðlind og ber okkur að umgangast hana sem slíka. Land er auðlind. Nýting á því skiptir okkur máli. Eins og við þurfum að skilgreina landbúnaðarland þá þurfum við að skilgreina hvaða land fer undir ferðaþjónustu og starfsemi sem tengist henni. Til að ná utan um þennan málaflokk tel ég nauðsynlegt að setja skorður á eignarhald bújarða, reglur um nýtingu og ákveðnar kröfur til búsetu. Það er hluti af þessu öllu saman og við þurfum að horfa á heildarmyndina. Við erum ekki á vertíð heldur í framtíðarverkefni. Við erum að ræða um framtíðaratvinnugrein sem við munum að hluta til byggja framtíðarsamfélag okkar á.
Herra forseti. Það er nauðsynlegt fyrir land eins og Ísland, í þeirri stöðu sem við erum í, að fá mikið af erlendum fjárfestingum svo að hægt sé að byggja upp og erlendar fjárfestingar í ferðaþjónustu eru ekkert síður af hinu góða. Þær eru þó almennt lægri hér en góðu hófi gegnir. Erlendir fjárfestar hafa heilt yfir verið að draga fé út úr landinu meira en inn í landið undanfarin ár sem þrengir að fjármögnunarmöguleikum íslenskra sprota- og vaxtarfyrirtækja, jafnvel í ferðaþjónustu. Hluti af þessu er tengdur fjárfestingarbindiskyldu Seðlabankans sem átti aldrei að verða hagstjórnartæki en á sennilega sök í máli. Þegar við erum að tala um þetta í samhengi ferðaþjónustu og landareignar er þetta að hluta til byggt á réttmætum ótta við samkeppni um land, auðlindir og tækifæri vegna þess að gríðarlegir hagsmunir eru í húfi. Ég er á því að Íslendingar eigi ekki að vera hræddir við samkeppni heldur fagna henni og leita um leið út fyrir landið og út fyrir sinn þægindaramma. Ef fólk hefur áhyggjur af landareign og neikvæðum áhrifum þess til framtíðar legg ég til að auðlindaréttur verði betur aðskilinn frá landareign en er í dag og jafnvel að farið verði að tillögum Benjamins Tuckers eða Kevins Carsons um skattlagningu landareignar sérstaklega þannig að ekki verði til hvatar, eða verði jafnvel til sterkir gagnhvatar, til rentusækni, einokunar og misnotkunar auðlinda án þess að rýra um leið getu fólks til að nýta land í uppbyggilegum og arðbærum tilgangi eftir því sem það á við. Það er ekkert eðlislögmál að auðlindir fylgi landareign þannig að það er eðlilegt að við stýrum auðlindaaðgengi þannig að niðurstaðan verði góð. Hvort sem eignarhaldið er innlent eða erlent á landi eða fyrirtækjum, er ekki aðalatriðið að við reynum að líta út fyrir landsteinana, í það minnsta í jöfnum mæli við það að erlendir aðilar leiti inn? Í öllu falli ættum við að reyna að tryggja réttindi og hagsmuni þeirra sem búa á landinu [[Forseti hringir.]]á hverjum stað á hverjum tíma þannig að við séum a.m.k. með góðan lagaramma um þessa hluti.
Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, sem og ráðherra fyrir umræðuna. Um ferðaþjónustu á Íslandi er ekki ofsagt að hún er orðin ein mikilvægasta atvinnugrein landsins. Hagstofan upplýsir okkur um að vægi hennar á árinu 2017 nemi í kringum 8,6% af landsframleiðslu og að á því ári hafi gjaldeyristekjur af greininni numið meira en 500 milljörðum kr. Hér er komin til skjalanna ný atvinnugrein. Hún er komin til að vera. Hún hefur þegar lagt mikið af mörkum og mikils má vænta af henni í framtíðinni ef rétt er á haldið. Taka má undir með málshefjanda að eftir því sem ferðaþjónustan eykst að vöxtum má gera ráð fyrir að erlendar fjárfestingar aukist á komandi árum, t.d. í heilsutengdri ferðaþjónustu, uppbyggingu dýrra afþreyingarkosta og byggingu hágæðahótela, eins og hann getur um. Spurt er: Er ástæða til að setja erlendum fjárfestingum í ferðaþjónustu reglur eða skorður og er það kleift? Um fjárfestingar í atvinnustarfsemi gilda almennar reglur um ferðaþjónustu rétt eins og aðrar atvinnugreinar. Í ferðaþjónustu eru nýleg dæmi, Marriott-hótelið við Hörpu og kaup erlendra fjárfesta á skuldabréfum í WOW-flugfélaginu sem kunna að hafa haft úrslitaþýðingu fyrir félagið þegar mikilvægt málefni kallaði á úrlausn. Ráðherra vék í ræðu sinni að starfi á sviði reglna um kaup á landi og landgæðum. Það þarf að fara mjög rækilega yfir það mál. Við þurfum að ganga eins langt og okkur er unnt og nýta þau fordæmi sem eru fyrir í þessu efni til að gæta þess að erlendir aðilar nái ekki fótfestu á íslensku landi [[Forseti hringir.]]umfram það sem orðið er og býður heim augljósum hættum. Brýnt er að í því starfi sem ráðherra gat um komi fram raunhæfar tillögur sem verði grundvöllur stefnumörkunar og aðgerða í þessu efni.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa umræðu um ferðaþjónustuna. Þó að við ræðum hér einn anga af henni er sá angi vissulega mikilvægur hluti þeirrar grundvallaratvinnugreinar sem ferðaþjónustan er orðin, bæði sem innlend atvinnugrein og sem útflutningsatvinnugrein. Ég vil leggja áherslu á það sem kallað hefur verið eftir um árabil, bæði af fólki og samtökum í greininni sjálfri og af okkur sem sitjum á Alþingi, en það er heildarstefna um ferðaþjónustu á Íslandi. Það er miður að þrátt fyrir ákall um skýra stefnumótun um ferðamál undanfarin ár bólar ekkert á henni. Ég vil því nota tækifærið og hvetja ráðherra til þess að ganga sem fyrst í það að koma fram með heildarstefnumótun um ferðaþjónustuna. Inn í þá stefnumótunarvinnu og í því samhengi er æskilegt að skapa svigrúm fyrir erlenda fjárfestingu í starfsemi ferðaþjónustunnar svo fremi sem búinn er til skýr reglurammi utan um þær fjárfestingar en samhliða þeirri vinnu verði farið í stefnumótun um meðferð auðlinda. Það eru jú fleiri skilgreiningar á auðlindum fyrir utan hina hefðbundnu skilgreiningu sem við höfum m.a. deilt um í áratugi. Ég er sammála hæstv. ráðherra þegar hún talar um að mikilvægast sé að vernda almannahagsmuni þegar kemur að nýtingu lands, óháð þjóðerni. Við skulum ekki vera um of að blanda þessu tvennu saman, þ.e. þjóðerni og nýtingu landsins eða uppkaupum á landi, því að þar geta Íslendingar líka átt í hlut eins og við höfum kannski rætt áður hér í þingsal. Almennt séð er ég þeirrar skoðunar að erlend fjárfesting í ferðaþjónustu sé æskileg og að við reynum með skilgreindum og skýrum hætti að laða til okkar slíkar fjárfestingar sem verða þó að lúta skýrum reglum og lögum. Íslensk ferðaþjónusta er líka frábær vettvangur fyrir nýsköpun og þá sérstaklega ef hún gengur í takt við umhverfisvæna starfsemi sem skapar fjölbreytt atvinnutækifæri um allt land með litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Ef vel er að staðið með skýrri ferðamálastefnu og skýrum laga- og regluramma um erlenda fjárfestingu getur erlent fjármagn inn í íslenska ferðaþjónustu aukið gæði hennar, þekkingu og framfarir í greininni; í grein sem er nú þegar orðin undirstöðuatvinnugrein landsins. Ég hvet því ráðherra til dáða í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir ræðumenn þakka fyrir það að við ræðum þetta mál. Ég heyri á umræðunni að augljóslega er þörf á að ræða það. Ég fagna almennt fjárfestingu í íslensku atvinnulífi, hún sýnir heilbrigði íslensks atvinnulífs. Ef erlendir aðilar óska eftir því að koma hingað og fjárfesta í fyrirtækjum þá sýnir það trú þeirra aðila á landi og þjóð. Ferðaþjónustan er orðin stærsti atvinnuvegurinn okkar. Því finnst mér eðlilegt að erlendir fjárfestar þrífist þar eins og annars staðar. Ég sé reyndar ekki fyrir mér hvernig við gætum takmarkað eða bannað erlenda fjárfestingu í ferðaþjónustu. Í fyrsta lagi erum við aðilar að samningi sem kveður á um frjálst flæði fjármagns og í öðru lagi velti ég fyrir mér skilgreiningunni á ferðaþjónustu. Hvað er t.d. lundabúð? Er það verslun eða ferðaþjónusta? Veitingastaðir? Leiksýningar? Söfn? Svo mætti lengi telja. Ég tel að erlendar fjárfestingar séu af hinu góða. Mig langar líka að minna á að á síðasta þingi samþykktum við endurskoðun á lögum um Íslandsstofu. Eitt af verkefnum Íslandsstofu er að laða erlenda fjárfestingu til landsins, upplýsa erlenda fjárfesta um kosti Íslands og vera stjórnvöldum til ráðgjafar um það. Einnig má minna á að við innheimtum umtalsverða fjármuni af atvinnulífinu og sendum aftur yfir til Íslandsstofu til að sinna því verkefni meðal annars. Ef við ætlum að flokka þá sem eru fjárfestar sem auðmenn, eins og oft er talað um, er þá einhver munur á íslenskum auðmönnum og erlendum auðmönnum? Að þessu sögðu vil ég þó taka fram að mér finnst umræða um landnýtingu allt annað mál. Það hvernig við nýtum landið og hvort landi sé skipt upp með óæskilegum hætti, þannig að fórnað sé möguleikum til matvælaframleiðslu eða gengið gegn þeirri mikilvægu [[Forseti hringir.]]hugmyndafræði að halda landinu í byggð, er mikilvægt umhugsunarefni og það eigum við að ræða. En að mínu viti tengist það ekki því hvort fjármagn [[Forseti hringir.]]sem fer í fjárfestingu í þessari mikilvægu atvinnugrein sé innlent eða erlent.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að hefja umræðuna og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir sitt innlegg. Markmið með því að laða beina erlenda fjárfestingu til landsins er m.a. að auka fjölbreytni í atvinnulífinu og fá aukið fjármagn til uppbyggingar landsins til lengri tíma. Ég held hiklaust að við ættum að vera opin fyrir alþjóðlegu tengslaneti og hugviti og ekki bara horfa á fjármögnun í formi peninga. Bein erlend fjárfesting getur verið lykill í hagvexti í ferðaþjónustu og sérlega á köldu svæðunum okkar. Brýnt er þó að passa upp á að unnið sé eftir lögum og reglum og að kerfið sé gagnsætt um styrki og ívilnanir. Einnig er mikilvægt að fjárfestingarverkefni stangist ekki á við áætlanir og stefnumótun svæða og að sjálfbærni í ferðaþjónustu sé ávallt höfð að leiðarljósi.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir aðkallandi spurningar. Spurt er í þremur liðum og í þriðja lið er spurt: Þarf að setja erlendum fjárfestum reglur um kaup á landi og landgæðum? Herra forseti. Ég tel að svara þurfi lið 3 sem allra fyrst. Málið er aðkallandi enda land takmörkuð auðlind. Um leið og land þarf að geta gengið kaupum og sölum og eigendur lands, samanber bændur þessa lands, þurfa að geta fengið eðlilegt verð fyrir sínar jarðir þarf að tryggja að fjársterkir aðilar geti ekki sölsað undir sig heilu sveitirnar með veiðiréttindum, vatnsréttindum o.s.frv., og á stundum með alvarlegum afleiðingum fyrir samfélögin í sveitum landsins, tjóni fyrir félagslíf og skólastarf. Einnig má spyrja: Er það vilji íslensku þjóðarinnar að auðmenn, hvers lenskir, sölsi undir sig náttúruauðlindir þjóðarinnar? Horft til langrar framtíðar er ekki nokkur vafi í mínum huga að land verður stöðugt meira virði. Ætlum við Íslendingar að selja landið undan afkomendum okkar? Herra forseti. Bregðumst við áður en það verður illmögulegt. Pössum að við verðum ekki landlaus þjóð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni þessa athyglisverðu og þörfu umræðu og þá vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir innlegg hennar í umræðuna sem er þörf, ekki síst vegna þess að umfang ferðaþjónustu sem atvinnugreinar hefur aukist til muna og mjög hratt á alla mælikvarða, hraðast nú síðustu misserin. Lengi vel var ferðaþjónustan, þegar kemur að útflutningstekjum, í þriðja sæti á eftir sjávarútvegi og samanlögðum útflutningi á áli og kísli og svo númer tvö á eftir sjávarútvegi en skilar nú mestum gjaldeyristekjum og ekki verður annað séð en að svo verði áfram eins og hv. málshefjandi kom inn á. Eftir því sem atvinnugreinin dafnar og umfangið eykst í grunnþjónustu, því sem við getum kallað kjarnaþjónustu, flutningi, gistingu, veitingum og afþreyingu, er viðbúið að fjárfestar sjái hagnaðarvon, hérlendir eins og hingað til sem og erlendir. Það er mikilvægt að laða að erlent fjármagn og beinlínis æskilegt að í stærri og fjárfrekari verkefni komi inn erlent fjármagn. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, í því felst meira en bara að laða að fjármagn. Okkur hættir til að horfa á hagrænu áhrifin en þetta snýst um tengsl, hugvit, framfarir og að læra af öðrum þjóðum sem hafa reynt það sem ferðaþjónustan leggur á, bæði jákvætt og neikvætt. Þess vegna er mjög mikilvægt að fjárfesting sé blönduð við innlent fjármagn. Ég tek jafnframt undir það sem hefur komið fram í umræðunni, það þarf að tryggja að arðurinn af fjárfestingunni fari í áframhaldandi uppbyggingu, það sem við getum kallað sérstöðu þjóðarinnar. Þegar kemur að landgæðum og kaupum á landi hvet ég hæstv. ráðherra í því verkefni að skýra reglur er varða afnotarétt og gjald af landi [[Forseti hringir.]]í almannaeigu og að fylgja eftir vinnu nefndar sem snýr að kaupum á landi.
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta áhugaverð umræða. Ég er þeirrar skoðunar að erlend fjárfesting sé almennt góð af sömu ástæðum og hæstv. ráðherra fór yfir það áðan, að það komi ekki bara fjármagn inn í hagkerfið heldur þekking, hugvit, viðskiptatengsl, reynsla og ýmislegt þess háttar. Mér sýnist ekki vera mikill ágreiningur um þennan punkt í þessum þingsal sem er í sjálfu sér gott. Það sem mér finnst áhugavert hins vegar þegar kemur að ferðaþjónustu almennt er að mér finnst stundum vandamálin koma upp af undarlegum ástæðum, eins og t.d. þeirri að við áttum ekki að geta fjármagnað það að byggja upp innviði vegna þess að okkur hafi ekki tekist að finna einhverja leið til að rukka útlendingana meira, nokkuð sem virðist hafa tafið málið heillengi. Þá á ég auðvitað við gjaldtökuna sem hefur verið rifist um í mörg ár. Sömuleiðis í sambandi við réttindi og eignarréttindi yfir landi tekur maður skyndilega fyrst eftir einhverri gusu af áhyggjum þegar það eru útlendingar sem ætla að fara að kaupa eitthvert land. Ef við viljum tryggja að íslenska þjóðin hafi t.d. vald yfir auðlindum sínum og að ekki sé einfaldlega hægt að kaupa auðlindirnar upp, kaupa upp eitthvað sem Ísland þarf, er það óháð því frá hvaða landi viðkomandi er sem kaupir landið. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þegar einhver kaupir auðlind og ákveður að einoka hana sé það bara slæmt ef útlendingur á í hlut. Mér þykir ekkert skárra að Íslendingur geri það. Hér var komið aðeins inn á það að við gætum verið að selja frá okkur landið. Ísland hefur þjóðréttarlegt vald yfir Íslandi, jafnvel þótt hver einasta landspilda á landinu yrði seld útlendingum. Við skulum hafa það á hreinu, ekki að ég sé að leggja til að við ættum að fara í þá átt en það er ekki þannig að með því einu að útlendingur eigi eitthvað sé það þar með komið úr höndum íslenska lýðveldisins. Það er ekki þannig. Mér finnst áhugavert hvernig svona hlutir breyta umræðunni. Umræðan er alveg mikilvæg og kannski verður þetta til þess að við förum skrefinu nær í að ná meiri langtímalausn í deilunni um það hvernig eigi [[Forseti hringir.]]að fara með hluti eins og veiðiréttindi, auðlindir og land, hvernig eigi að tryggja byggðasjónarmið þrátt fyrir að einhverjir svokallaðir auðmenn eigi stór lönd o.s.frv. Spurningin um hvort það sé útlendingur eða Íslendingur finnst mér ekki vera aðalatriði í því samhengi.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að vekja máls á þessu brýna málefni. Vöxtur ferðaþjónustunnar hefur verið óvæntur og fordæmalaus á síðustu tíu árum svo engan óraði fyrir. Fjárfesting í greininni hefur á undanförnum þremur árum numið 60–80 milljörðum árlega sem er þrefalt eða fjórfalt það sem var á árabili þar á undan. Þó að við séum hér að tala um erlendar fjárfestingar almennt, þ.e. í hótelum, flugsamgöngum, flutningaþjónustu og slíku, er meginþunga umræðunnar beint á fjárfestingar erlendra aðila á lóðum og jörðum. Það hefur farið hátt í fjölmiðlum á undanförnum misserum þegar erlendir auðjöfrar hafa keypt upp heilu sveitirnar hér á landi til að skapa sér aðstöðu í kringum ýmis hlunnindi, svo sem veiði eða til að njóta kyrrðar í mannfæð íslensku sveitanna. Herra forseti. Það er ekki boðlegt að ekki séu settar skorður við slíkum stóruppkaupum erlendra aðila á landi svo heilu sveitirnar eða sýslurnar eigi það á hættu að eignarhald þeirra sé í höndum fjarlægra, erlendra auðjöfra. Það er nauðsynlegt að setja við þessu eðlilegar skorður, svo sem búsetuskilyrði eins og þekkist sums staðar í nágrannalöndunum, og binda það þá við ákveðna stærð lands og hvort um sé að ræða náttúruperlur, einhver sérstök hlunnindi eða búskaparmöguleika sé þá að finna á viðkomandi landi.
Herra forseti. Ég þakka öllum sem hér hafa tekið til máls fyrir og sérstaklega hæstv. ráðherra. Hann sagði sem svo að hann sæi ekki þörf á takmörkun á erlendum fjárfestingum í bili og það er sennilega í lagi. Ég get alveg tekið undir það. Hann og fleiri hér ræddu líka um að beina sjónum að auðlindum öðru fremur, auðlindum í jörðu, hlunnindum og öðru. Það er líka hárrétt sem og með uppkaup lands. Ég vil þó benda á að það getur skipt verulegu máli hvort fjárfestir er innlendur eða erlendur, einfaldlega vegna þess að til eru gríðarlega margir erlendir fjárfestar sem hafa óskaplegt afl miðað við þá íslensku. Það getur skipt máli. Við sjáum það í löndum þó að þau séu fjarri okkur eins og í Austur-Afríku þar sem Kínverjar hafa keypt upp gríðarlega mikið af landi og reyndar ferðaþjónustu að hluta til líka, vegna matvælaframleiðslu fyrir sjálfa sig og vegna þess að þeir hafa áhuga á því að græða peninga. Við gætum ekki mælt okkur við slíkt. Þegar kemur að öðru sem ég kalla fjölþættni getur líka skipt máli hvort þessir öflugu fjárfestar koma inn eða ekki vegna þess að þeir geta ýtt undir of mikinn og hraðan vöxt einnar atvinnugreinar. Við getum kallað það ferðaþjónustu, afþreyingu eða hvaðeina sem ýtir undir þá einhæfni sem við viljum ekki. Við erum fjölþættnisamfélag, viljum stunda nýsköpun eða aðrar atvinnugreinar en ferðaþjónustu, þannig að við þurfum líka að gæta að þessu. Þegar öllu er á botninn hvolft er erlend fjárfesting hvorki vond né góð. Það fer bara eftir því hver fjárfestir, í hverju er fjárfest, hve mikið og hvernig. Það er það sem skiptir öllu máli. Eins og hér hefur verið kallað eftir er kominn tími á [[Forseti hringir.]]innlenda, opinbera ferðaþjónustustefnu.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa yfirgripsmiklu umræðu. Hér var tekið á mörgum málum sem eru svo sem ekki öll leidd í jörð hér. Í grunninn finnst mér hægt að segja að erlend fjárfesting sé almennt af hinu góða. Við landakaup, sérstaklega þegar þau innihalda auðlindir, vakna allt aðrar spurningar og við höfum ekki leyst úr því öllu saman. Ísland sem áfangastaður snýst um hið upprunalega og sérstaka og sjálfbærni og gæði umfram magn. Fjárfestingar í ferðaþjónustu snerta síðan auðvitað nærsamfélagið mjög djúpt og þess vegna er mikilvægt að tryggja sem best samstarf við sveitarfélög og atvinnuþróunarfélög á hverjum stað, líkt og hv. þm. María Hjálmarsdóttir nefndi. Við þurfum erlendar fjárfestingar og eins og ég nefndi og fleiri hafa gert snýr það ekki eingöngu að fjármunum heldur þekkingu, framförum, hugviti, reynslu og áhættudreifingu í íslensku atvinnulífi. Það er okkar að passa stýringuna. Um stefnumótun í ferðaþjónustu vil ég bara nefna að hún er hafin með vinnu um svokallað álagsmat umhverfis, innviða og samfélags gagnvart fjölda ferðamanna. Niðurstaðan úr þeirri vinnu mun auðvitað undirbyggja alla stefnumótun. Ég vil segja að lokum að mér finnst það fanga ágætlega það sem um er rætt hér og allt sem snýr að og við ræðum um ferðaþjónustu, og svo sem kannski almennt fyrir okkur sem hér búum og landið okkar, að við höfum efni á því að gera kröfur í öllum skilningi. Við eigum sömuleiðis að hafa sjálfstraust til að gera þessar kröfur. Við eigum að vanda okkur og við eigum að vera dugleg við það og í meira mæli að líta til landa sem oft eru komin lengra en við í ýmsum málum og þar er Nýja-Sjáland dæmi. Vafalaust getum við litið til þeirra varðandi ýmislegt af því sem við ræðum hér og lært af því [[Forseti hringir.]]sem þar hefur verið gert.
Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur tíu mínútur til framsögu og tvær mínútur að umræðu lokinni. Ræðutími skiptist svo á milli þingflokka: Samfylkingin 13 mínútur, Miðflokkurinn 13 mínútur, Vinstrihreyfingin – grænt framboð 16 mínútur, Píratar 13 mínútur, Framsóknarflokkurinn 14 mínútur, Flokkur fólksins 11 mínútur, Viðreisn 11 mínútur og Sjálfstæðisflokkur 13 mínútur.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta tækifæri til að ræða efnisatriði skýrslu um þolmörk ferðamennsku sem ég lagði fram á Alþingi sl. vor. Umræða um skýrsluna náðist ekki þá en ég fagna því að hún eigi sér stað nú enda um mikilvægt málefni að ræða sem varðar sjálfbæra þróun einnar stærstu atvinnugreinar landsins. Skýrslan var unnin á grundvelli beiðni frá þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Hún var unnin í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í samvinnu við dr. Gunnþóru Ólafsdóttur. Vert er að geta þess að skýrslan er einnig í góðu samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem segir að á kjörtímabilinu verði lögð áhersla á að greina þolmörk ferðamennsku frá sjónarhóli náttúrunnar, samfélagsins og efnahagslífsins, sem er það sem ég vék að í seinni ræðu minni rétt áðan. Vöxtur ferðaþjónustu hefur gegnt lykilhlutverki í viðsnúningi efnahagslífsins undanfarinn áratug. Á þeim tíma hefur hún skapað langtum meiri gjaldeyristekjur en nokkur önnur atvinnugrein og einnig fleiri störf en aðrar greinar. En ferðaþjónustan hefur margvísleg önnur áhrif en efnahagsleg, bæði jákvæð og neikvæð. Náttúru landsins, sem er meginaðdráttarafl Íslands sem áfangastaðar, má ekki stefna í voða vegna of mikils álags eða skorts á viðeigandi aðstöðu til að taka á móti ferðafólki. Samfélagið verður jafnframt fyrir áhrifum af hinum mikla vexti greinarinnar og hefur hann líka áhrif á upplifun sjálfs ferðamannsins. Ljóst er að eigi áframhaldandi þróun greinarinnar að vera sjálfbær er mikilvægt að mótað sé skilvirkt kerfi stýringar á ferðamannastöðum sem byggir á þolmarkarannsóknum. Þolmörk ferðamennsku eru oftast skilgreind sem sá fjöldi gesta sem svæði getur tekið á móti áður en neikvæðra áhrifa fer að gæta, hvort heldur er á náttúrulegt umhverfi, upplifun ferðamanna eða viðhorf heimamanna. Þolmarkarannsóknir á sviði ferðamála hófust hér á landi í kringum árið 2000, en alls hefur verið ráðist í 58 rannsóknir á 32 stöðum. Margar eru mjög vandaðar en almennt séð hefur ekki verið mikil samfella í þeim eða heildstæðar rannsóknaráætlanir búið að baki þeim. Skýrslan talar sínu máli um niðurstöður allra þessara rannsókna og ætla ég ekki að rekja þær ítarlega hér. Það sem mestu skiptir er að það eru skýr merki um að þolmörkum hafi víða verið náð nú þegar, ýmist hvað varðar náttúru, samfélag eða upplifun ferðamanna. Staðan er að sjálfsögðu mjög misjöfn eftir svæðum og árstíma en sá tími er runninn upp að við þurfum að nýta rannsóknir af þessu tagi betur, nýta þær til að taka ákvarðanir í mun meira mæli en við höfum gert fram til þessa. Hér á landi hefur þolmarkahugtakið hingað til verið notað til að afla upplýsinga um stöðuna, en ekki sem stjórntæki fyrir áfangastaði. Því verðum við að breyta. Til að þolmarkahugtakið virki sem stjórntæki þarf fyrst að marka stefnu fyrir stað eða svæði með tilliti til ferðamennsku. Setja þarf viðmið um ásættanlegar breytingar á staðnum og vakta síðan alla viðeigandi þolmarkaþætti til að meta hvort staðurinn sé yfir eða undir þolmörkum. Þannig skapast ákveðin hringrás í stjórnunarferlinu sem auðveldar ákvarðanir um hvort grípa þurfi til stýringar, hvort sem það er í formi aðgangsstýringar, gjaldtöku, uppbyggingar innviða, landvörslu, fræðslu, upplýsingagjafar eða skipulags á borð við einstefnu o.s.frv. Fyrirmyndir að slíkum verkferlum eru til en fara þarf yfir þær og laga að íslenskum aðstæðum. Ég tel að orðið sé tímabært fyrir okkur að velja hentugan ferðamannastað til að keyra slíkt verkefni á til reynslu, útfæra verkferla sem henta á þeim stað til að hefja markvissa stýringu, m.a. á grundvelli þolmarka og vöktunar á þeim. Ég mun beita mér fyrir því að við hefjum slíkt verkefni sem fyrst. Það er einmitt ein af meginályktunum skýrslunnar, að skilgreina þurfi verkferil, byggðan á viðurkenndri aðferðafræði, til að geta nýtt þolmarkahugtakið sem leið til stýringar. En til þess að slíkur ferill geti nýst sem best þurfa nokkrir þættir að koma til. Í fyrsta lagi þarf aukna hagnýtingu rannsókna við stjórnun áfangastaða. Mynda þarf samfellu vöktunarrannsókna til að ná betri yfirsýn og til að geta tekið betri og skjótari ákvarðanir. Stjórnvöld hafa á undanförnum árum aukið stuðning við rannsóknir og greiningar á sviði ferðamála. Lengi hefur vantað öflugri brú á milli rannsókna og gagnaöflunar annars vegar og ákvarðana á vettvangi hins vegar. Til að bæta úr þessu hef ég áður varpað fram hugmyndinni um „litlu Hafró“ með vísun í fyrirkomulag í sjávarútvegi sem reynst hefur vel. Með nýjum lögum um Ferðamálastofu, sem samþykkt voru nú í vor og taka gildi um áramótin, fær sú stofnun skýrara hlutverk varðandi rannsóknir í ferðamálum. Ég bind miklar vonir við þá breytingu og horfi til þess að hægt verði að gera nauðsynlegar umbætur á rannsóknarumhverfi ferðamála í náinni framtíð. Í öðru lagi þarf að móta viðmið um ásættanlegar breytingar og tryggja að þau rati inn í áætlanir, svo sem stjórnunar- og verndaráætlanir á friðlýstum svæðum. Hagnýting þolmarkarannsókna byggist á því að viðmið séu sett þannig að viðvörunarbjöllur hringi þegar einhver þáttur nálgast þolmörk. Í þessu sambandi er vert að nefna viðamikið og mikilvægt verkefni á vegum Stjórnstöðvar ferðamála. Hér er um að ræða álagsmat umhverfis, innviða og samfélags gagnvart fjölda ferðamanna. Þetta er metnaðarfullt og í raun einstakt verkefni því að ekki er vitað til þess að slíkt mat hafi áður verið unnið á landsvísu í nokkru landi, eingöngu fyrir ákveðin svæði í ýmsum löndum. Fyrri áfanga er nýlokið og ég hvet þingmenn til að kynna sér það, en hann gekk út á að skilgreina á sjöunda tug, þ.e. 66, álagsmælikvarða eða vísa. Í stuttu máli má þá segja að við séum búin að finna út mælikvarðann hraða og nú eigum við eftir að finna út úr því hver er æskilegur hámarkshraði. Eru það 50 km, 70 eða 90 í einfaldri mynd? Nú tekur við þessi seinni áfangi sem snýst um gildissetningu vísanna og framkvæmd álagsmats byggt á þeim. Álagsmatið mun síðan undirbyggja þessa stefnumótun í ferðaþjónustu en vinna við mótun nýrrar ferðamálastefnu sem tekur gildi árið 2020 er einnig hafin. Í þriðja lagi þarf stefnu og stýringu fyrir hvern áfangastað. Ákveða þarf fyrir hvern landshluta hvaða svæði eiga að taka á móti fjölda ferðamanna og hvaða svæðum verður haldið utan alfaraleiða, og eigendur og ábyrgðaraðilar hvers svæðis þurfa að móta sér stefnu um viðkomandi stað. Ný landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru vegna álags af völdum ferðamennsku er stórt skref í stefnumótun fyrir staði í eigu og umsjón opinberra aðila. Í landsáætluninni koma einnig fram stefnumótandi áherslur í sambandi við uppbyggingu innviða sem varða stýringu, m.a. um flokkun lands með tilliti til ferðamennsku og setningu viðmiða um þolmörk staða. Nýlegar breytingar á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða í ljósi tilkomu landsáætlunar gera það enn fremur að verkum að hann hefur aukið svigrúm til uppbyggingar á stöðum í umsjón sveitarfélaga og einkaaðila. Vinnu við áfangastaðaáætlanir landshluta er nú að ljúka en þær eru afar mikilvægar fyrir þróun ferðamennsku á hverju landsvæði fyrir sig. Það skiptir máli. Þær taka á skipulagi, þróun og markaðssetningu hvers svæðis og stýringu á umferð ferðamanna. Þær þarf nú að innleiða og samræma við aðrar lögbundnar áætlanir, m.a. landsáætlun og skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Þá er mikilvægt að halda áfram vinnu við endurskoðun á ákvæðum um almannarétt, sem fram fer á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, og mótun reglna um sérleyfissamninga vegna hagnýtingar og atvinnustarfsemi á landi í eigu ríkisins sem unnið er að á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Það sýnir líka að öll stærstu verkefni sem snúa að ferðaþjónustu eiga oft heima undir öðrum ráðuneytum. Í fjórða lagi þarf meiri samhæfingu stofnana og aukið samspil áætlana. Þétt samstarf ráðuneyta er sérstaklega mikilvægt, sem og samhæfing á milli ríkis og sveitarfélaga. Á þessu hefur Stjórnstöð ferðamála tekið og skipt ótrúlega miklu máli. Áform um nýja Þjóðgarðastofnun fela líka í sér tækifæri til að auka samræmi og samhæfingu sé rétt þar á málum haldið. Virðulegur forseti. Ég bind vonir við að efni skýrslunnar og umræðurnar hér í dag séu liður í því að við leggjum grunn að öflugu skipulagi við stjórnun áfangastaða sem byggist á vísindalegri þekkingu. Ísland hefur alla burði til að skipa sér í fremstu röð á þessu sviði líkt og við höfum gert á sviði stjórnunar í sjávarútvegi en það gerist ekki af sjálfu sér. Það er ásetningur minn að fylgja eftir þeim tillögum og ábendingum sem fram koma í skýrslunni um mikilvægi þess að leggja grunn að virkri stýringu í ferðamennsku og ég vonast til að eiga gott samstarf við þingmenn um þá viðleitni, hér eftir sem hingað til.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ferðamálaráðherra fyrir kynningu á skýrslunni og fyrirhuguðum viðbrögðum. Þessi skýrsla er ágætt skref í umræðunni um þolmörk ferðamennsku á Íslandi en því miður að mörgu leyti takmarkað skref sömuleiðis því eins og kemur fram í lokahluta skýrslunnar þá rekum við okkur enn og aftur á það í umræðum um ferðaþjónustu að það eru hreinlega ekki til upplýsingar og algjör skortur á yfirsýn. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan þá er í skýrslunni gengið svo langt að segja, með leyfi forseta: „Þær rannsóknir sem hafa verið gerðar á áhrifum ferðamennsku og ferðaþjónustu á líf og lífsgæði heimamanna á Íslandi hafa farið fram með ómarkvissum hætti. Í sumum landshlutum, svo sem á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi, Austurlandi og á Suðurnesjum, hefur enginn áfangastaður verið rannsakaður sérstaklega með tilliti til félagslegra þolmarka ferðamennsku. Í mörgum tilfellum er byggt á veikum vísindagrunni og rannsóknaraðferðir og niðurstöður ekki tengdar við nýjar erlendar rannsóknir í faginu og þá þekkingu sem þar er fyrir.“ Í ofanálag eru rannsóknirnar sagðar flestar gamlar og því erfitt að fullyrða um núverandi stöðu. Við hljótum þó öll að vera sammála um mikilvægi þessa skrefs og þessarar umræðu og ég skora á ráðherra og styð hana í því að óska eftir enn auknu fjármagni í rannsóknir á ferðamennsku á Íslandi til að við getum raunverulega farið að meta þolmörk hennar. Því miður er ekki að sjá mikinn vilja til þess í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2019 en þar er til að mynda gert ráð fyrir að framlög til Rannsóknamiðstöðvar ferðamála standi í stað. Herra forseti. Síðasta vor var ég málshefjandi að umræðu um skemmtiferðaskip. Í umræðunni boðaði hæstv. ferðamálaráðherra umfjöllun um skemmtiferðaskipin í skýrslunni sem við fjöllum hér um í dag. Það voru því nokkur vonbrigði að lesa skýrsluna og sjá að umfjöllun um þau er í raun fyrst og fremst samantekt um fjölda skipa, farþega og áfangastaða en lítil sem engin tilraun gerð til þess að greina eða meta ástandið. Raunar fer meginhluti kaflans um álag vegna skemmtiferðaskipa í að ræða skort á talningastöðum á landinu. Það er því miður ekki hægt að halda því fram að þessi skýrsla svari neinum af þeim spurningum sem hæstv. ráðherra boðaði svör við, sem er miður því að skemmtiferðaskipaferðamennska er í eðli sínu líkleg til þess að ganga nærri bæði félagslegum og umhverfislegum þolmörkum. Það hefði verið gagnlegt að sjá ítarlegri umfjöllun um þessa tegund ferðamennsku og tillögur til úrbóta þannig að hægt sé að byggja þá tegund ferðamennsku áfram upp. Í raun má segja að skýrslan sé ákveðinn áfellisdómur yfir stjórnsýslu ferðamála á Íslandi. Í henni kemur fram að mörg svæði beri merki um skort á stýringu, vörslu og vöktun og þrátt fyrir að við séum hér að tala um rúmlega hálfs árs gamla skýrslu þá bólar lítið á viðbrögðum enn sem komið er nema jú, enn fleiri skýrslur og fleiri greiningar á stöðu mála. Er ekki kominn tími til þess að við förum í alvöruaðgerðir? Af hverju beitir hæstv. ráðherra sér ekki af meiri krafti fyrir uppbyggingu samgönguinnviða út um land allt? Af hverju er ekki sett meira fjármagn í markaðssetningu þeirra landshluta sem augsýnilega geta létt af álagi og geta tekið við auknum fjölda ferðamanna? Af hverju erum við enn í dag að markaðssetja og leggja áherslu á staði eins og Gullfoss, Geysi og Þingvelli? Ætti áherslan ekki öll að vera á að markaðssetja aðra staði og aðra landshluta en þann hluta Suðurlandsins og höfuðborgina þar sem ágangurinn er mestur og þolmörkum er náð? Staðan er reyndar svo undarleg að það er enginn sem fjármagnar birtingar eða gerð markaðsefnis landshlutanna í dag nema landshlutarnir sjálfir, sveitarfélögin. Nokkuð sem hljómar undarlega með tilliti til þeirrar áherslu sem hefur verið lögð á dreifingu ferðamanna um landið, a.m.k. í orði. Ekki má nota fjármagn það sem kemur til markaðsstofanna í gegnum Ferðamálastofu í markaðssetningu. Herra forseti. Stóra niðurstaða skýrslunnar er að þolmörkum á nokkrum stöðum, einkum á Suðurlandi og á höfuðborgarsvæðinu, virðist hafa verið náð fyrir nokkru síðan. Hvað er hægt að gera í því? Í skýrslunni eru ýmsar ályktanir dregnar og tillögur gerðar m.a. um að setja viðmið um ásættanlegar breytingar og vinna að stefnu og stýringu fyrir áfangastaði, þ.e. að ákveða fyrir hvern landshluta hvaða svæði eigi að taka á móti fjölda ferðamanna og hvaða svæði eigi að verja fyrir ágangi ferðamanna. Þá þarf að samhæfa betur áætlanir stofnana og samspil áætlana eins og hæstv. ráðherra kom inn á hér áðan. Þá er nefnt sérstaklega mikilvægi þess að móta eigendastefnu fyrir Isavia enda Ísland eins og allir vita eyja og því augljóst að tiltölulega auðvelt ætti að vera að stýra straumi erlendra ferðamanna inn í landið í gegnum flugvelli og hafnir. Því miður virðist lítið vera að frétta af eigendastefnu fyrir Isavia. Minna virðist vera að frétta af uppbyggingu varaflugvalla Keflavíkurflugvallar, Akureyrarflugvallar og Egilsstaðaflugvallar, og því miður virðist enn minna vera að frétta af uppbyggingu þeirra sem aðrar gáttir inn í landið. Að minnsta kosti er ekki að sjá merki þess í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2019 og enn minni merki sjást um slíkt í fyrirliggjandi samgönguáætlun, þrátt fyrir fögur fyrirheit um að opna fleiri gáttir inn í landið og þrátt fyrir að vera verkefni samkvæmt byggðaáætlun. Þá er áframhaldandi vandi fyrirséður vegna ferðamanna sem koma til landsins á Seyðisfjörð með Norrænu en þar er mikill farartálmi á Fjarðarheiði og ekki á áætlun að hefjast handa við Fjarðarheiðargöng fyrr en seint og síðar meir. Í því samhengi má nefna að það er áhugavert að skoða hvaða staðir það eru sem virðast hafa jákvætt viðhorf til ferðamanna og ferðaþjónustu í samanburði þá sem hafa það ekki. Flestir þeirra íbúa sem hafa jákvætt viðhorf virðast eiga það sammerkt að búa við góðar eða að minnsta kosti ásættanlegar samgöngur á meðan þeir sem hafa neikvætt viðhorf virðast búa við lélegar eða allt að því óásættanlegar samgöngur, hvort sem það er vegna skorts á almenningssamgöngum eins og hér á höfuðborgarsvæðinu eða vegna hreinlega lélegra vega eins og í kringum Mývatn. Herra forseti. Stjórnvöld hljóta að þurfa í viðbrögðum sínum við þessari skýrslu að leggja áherslu á uppbyggingu innviða eins og samgangna og ekki síður að dreifa ferðamönnum betur um landið. Þetta er má segja skýr niðurstaða þessarar skýrslu og því þyngra en tárum taki að enn og aftur erum við ekki að nýta þær upplýsingar sem fyrir liggja í áætlanagerð, a.m.k. hvorki í fjárlögum né samgönguáætlun. Ég skora á því á þingheim að nota það vald sem þingheimur hefur og bregðast við því þótt Stjórnarráðið velji að gera það ekki.
Herra forseti. Það er þrennt sem ég vil koma inn á í þessari mikilvægu umræðu. Það eru hin félagslegu þolmörk ferðaþjónustunnar, hönnun mannvirkja á ferðamannastöðum og nauðsyn þess að auka láglendislandvörslu verulega. Það er mikilvægt að Íslendingar hafi jákvætt viðhorf til ferðaþjónustunnar. Jákvætt viðhorf heimamanna til ferðaþjónustu er lykilatriði fyrir sjálfbærni í þróun í ferðaþjónustu og grundvallarþáttur í að skapa ferðamönnum gott umhverfi. Það er auk þess nauðsynlegt þegar skapa á jákvæða ímynd áfangastaðar og jákvætt umtal. Samskipti heimamanna og ferðamanna hafa áhrif á ánægju ferðamanna og endurteknar heimsóknir. Í ferðamálafræðum er það almennt viðurkennt að viðhorf heimamanna til ferðaþjónustu sé lykilatriði fyrir sjálfbærni og velgengni greinarinnar. Ísland er m.a. markaðssett erlendis sem vinaleg þjóð. Samkvæmt könnunum á meðal erlendra ferðamanna á Íslandi er fólkið og gestrisnin annar helsti styrkleiki íslenskrar ferðaþjónustu á eftir náttúrunni. Markaðssetning áfangastaða verður að taka tillit til viðhorfs heimamanna og markaðsaðilar verða að átta sig á því að þegar þeir beina ferðamönnum á ákveðin svæði, t.d. í svokölluðum norðurljósaferðum, beina þeir umferð og fjölda ferðamanna inn á svæði sem oft og tíðum þola ekki álagið og valda jafnvel heimamönnum pirringi af þeim sökum. Ábyrgð ferðaþjónustuaðila er hér mikil og ég fullyrði hér að í allt of mörgum tilfellum sýna þeir ekki nægilega tillitssemi gagnvart heimamönnum. Ég vil taka dæmi í þessum efnum. Á Vatnsleysuströnd er lítið dreifbýli hér skammt frá höfuðborgarsvæðinu. Þar er ljósmengun lítil og staðurinn heppilegur til að skoða norðurljósin þegar svo ber undir. Allt að fimmtán 60 manna rútur frá rútufyrirtækjum í Reykjavík aka þarna um á kvöldin í norðurljósaferðum. Vegurinn sem er mjór og viðkvæmur hefur látið mikið á sjá vegna þessa. Sumar þessar rútur stoppa í vegkantinum og hleypa farþegunum út í myrkrið. Þarna geta því verið allt að 900 manns að kvöldi en íbúar á Vatnsleysuströnd eru undir 100. Hver ferðamaður greiðir rúmar 6.000 kr. fyrir ferðina þannig að hvert kvöld gerir rúmar 5 milljónir króna í vasa rútufyrirtækja. Því miður er það þannig að þessi fyrirtæki skilja ekkert eftir sig fyrir heimamenn og valda jafnvel hættu í umferðinni á þessu svæði. Það er grundvallaratriði að nýting ferðaþjónustu og útivistar sé í samráði við heimamenn og gangi ekki á lífsgæði þeirra og verðmæti, spilli ekki náttúru og menningarsögulegum minjum og þar með aðdráttarafli Íslands sem áfangastaðar. Herra forseti. Ég vil því næst víkja aðeins að mannvirkjum á ferðamannastöðum og einkum hönnun þeirra. Mannvirki eru nauðsynleg á ferðamannastöðum til að vernda náttúru og menningarminjar. Þau verða að falla vel að landslagi, viðkomandi minjum, gildi staðar, staðaranda og styðja við upplifun gesta. Á þessu hefur því miður verið misbrestur að mínu mati. Ég tel t.d. að gestastofan í Dyrhólaey, sem kostaði rúmar 100 milljóna króna, falli illa að því fallega landslagi sem þar er, sérstaklega hvaða staðsetningu varðar. Ég hef rætt þetta áður hér en í þessu máli var ekkert samráð haft við heimamenn. Þessi mannvirki þurfa að hafa góða endingu og litla viðhaldsþörf. Þau eiga að bæta upplifun gesta en jafnframt þarf að gæta þess að náttúran, minjar og heildarsvipmót landsins séu varin eftir fremsta megni. Gleymum því ekki að aðkomu- og gönguleiðir að stöðunum eru hluti af minnisstæðari upplifun gesta. Vel hefur tekist til í þessum efnum t.d. hvað varðar aðkomu að Bláa lóninu, svo dæmi sé tekið. Herra forseti. Að lokum vil ég koma stuttlega inn á mikilvægi þess að láglendislandvarsla verði aukin árið um kring, enda er það brýnt öryggis- og náttúruverndarmál. Á sama tíma og ferðamönnum fjölgar, eins og t.d. á Reykjanesi fæst ekki fjármagn fyrir landvörslu þar allt árið en um 130.000 ferðamenn komu á Reykjanesið á síðasta ári. Og ef við tökum dæmi úr Skaftárhreppi er þar mjög vinsæll viðkomustaður ferðamanna, Fjaðrárgljúfur, sem er á náttúruminjaskrá. Á síðasta ári komu þangað 300.000 ferðamenn. Svæðið er undir miklu álagi og hefur sveitarfélagið óskað eftir því að landvarsla yrði aukin vegna ágangs og til að auka öryggi gesta en því miður talað fyrir daufum eyrum. Fjaðrárgljúfur er einn af þessum svokölluðu sjálfskipuðu áningarstöðum sem enginn er að hugsa um. Þessu verður að breyta áður en í óefni er komið og mikil verðmæti spillast sökum ágangs.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka vinnuhópnum sem vann þessa skýrslu fyrir hans vinnu, vönduð vinna að einhverju leyti, og eins þakka ég ráðherranum fyrir að flytja þessa skýrslu munnlega. Auðvitað þurfti að flytja þessi orð í fyrra. En það er nú svo. Mér er málið skylt vegna þess að ég hafði frumkvæði að þessari beiðni og er ákaflega ánægður með að þetta skuli þó hafa tekist, bæði skýrslan og síðan þessar umræður í dag. Það er fordæmalítill vöxtur í ferðaþjónustu og allir vita að honum fylgir álag á náttúruna, á samfélagið, á efnahagsmálin, hefur ruðningsáhrif á aðra atvinnuvegi. Þegar maður horfir yfir sviðið er ekki hægt að segja að íslensk ferðaþjónusta sé sjálfbær. Það eru hlutar sem eru það vissulega, ákveðnir þjónustugeirar, tiltekin verkefni, rekstur tiltekinna fyrirtækja - mörg ljós í dimmunni, en samt ekki nógu víða. Það er fjöldi staða þar sem náttúruálag er of hátt. Það eru samfélög eða staðir þar sem ferðaþjónustan yfirgnæfir mestalla aðra starfsemi og er farin að breyta samfélögum í óþökk, vil ég telja, verulegs hluta íbúa. Það snertir oft t.d. bara húsnæðismál. Þá er hægt að minna á að óheftur vöxtur eða mjög hraður eykur hættu á einhæfu atvinnulífi og efnahagslegu ójafnvægi. Niðurstaðan er sú að við þurfum að gera betur til að ná sjálfbærri ferðaþjónustu. Sjálfbærninni fylgir svo þetta stóra orð, þolmörk. Við þekkjum þetta úr útgerðinni, fiskveiðunum. Það er auðvitað alkunna að allar nytjar í náttúrunni og eins samfélagsnytjar, ef við getum notað það orð, hafa sín takmörk. Það er löngu tímabært að hyggja að yfirliti yfir þolmörk í ferðaþjónustu hér á landi með virkum hætti, ekki einungis með umræðum heldur virkum hætti. Því var óskað eftir skýrslunni og ég vil taka undir orð hæstv. ráðherra að þetta er vinna sem þegar er hafin á nokkrum sviðum. Þolmörk sem slík varða einstaka staði sem sumir geti verið í einkaeign eða opinberri eigu eða þjóðlendur. Ég nefni sem dæmi annars vegar Kerið í Grímsnesi og hins vegar Geysi. Þetta geta jafnvel verið landsvæði á forræði sveitarfélaga eins og Reykjadalur fyrir innan Hveragerði. Þetta geta líka verið þjóðgarðar og friðuð svæði, ég nefni Þingvelli sem dæmi. Ef við ætlum að fara að ákvarða þolmörk er það ákveðið og flókið ferli, allt frá því að horfa á einn lítinn stað yfir í að horfa á mjög stór landsvæði. En þetta er kleift og það er hægt að gera þetta um allt land. Það sem fylgir hugtakinu þolmörk er aðgangsstýring. Það hlýtur að vera bein afleiðing af því. Hæstv. ráðherra rakti forsendur aðgangsstýringar ágætlega áðan í fjórum liðum. Ég ætla ekki að fjölyrða um þær. Þolmörkin eru svo í raun og veru ítala. Það er sem sagt ákveðin, fræðilega ákvörðuð ítala, svo og svo mikill fjöldi gesta á dag eða viku eða hvað við viljum, sem er svo endurskoðuð í ljósi reynslu með jöfnu millibili. Þessa ítölu þurfum við að fara að skoða mjög skilmerkilega á mörgum svæðum og að lokum fyrir landið allt. Það eru til stjórntæki fyrir aðgangsstýringar, t.d. nefnir skýrslan TCC, ákveðið fyrirbæri sem hefur verið þróað í Evrópusambandinu og heitir Tourism Carrying Capacity Assessment Methodology, svo ég fái að sletta ensku, eins konar aðferðafræði burðarþolsmats. Þessi aðferð er lögð til sem leið til aðgangsstýringar. Þetta fyrirbæri, þ.e. aðgangsstýring, tengist landsskipulagi, áfangastaðaáætlun eða DMP sem verið er nú að vinna með fulltingi markaðsstofa landshlutanna. Þetta tengist auðvitað framkvæmdamati á þolmörkum vítt og breitt um land á þessum ólíka skala sem ég var að nefna. Aðgangsstýring krefst fjölþættrar samvinnu, allt frá einkaaðilum og sveitarfélögum og ríkisvaldi til hagaðilanna í greininni. Stýringin krefst aðferða við aðgangsstýringuna sjálfa þegar búið er að ákvarða ítöluna, hvernig hún verður haldin, þ.e. einhvers konar eftirlit. Það er hægt að hugsa sér takmörkun bílastæða. Það er hægt að hugsa sér bókstaflega inngangsport, inngangsdyr, eins og maður sé að fara í bíó o.s.frv. Þetta eru allt hlutir sem þarf að ræða og ákvarða á endanum en það er alveg ljóst að virk aðgangsstýring krefst þessara hluta. Við þekkjum þetta ákaflega víða frá útlöndum. Enn fremur krefst aðgangsstýring aðferða til að úthluta fyrirtækjum í ferðaþjónustu aðgangi að stað eða landsvæði. Þetta getur verið útboð, getur verið eitthvað annað. Allt þetta á eftir að ræða vandlega. Allt þetta á eftir að ákvarða. Þegar kemur að því ferli, þá er næsta verkefni að ræða hvernig þetta innleiðingarferli á landsvísu, hægt og bítandi, verður best viðhaft hér á landi. Hver stýrir? Hvernig er þetta gert? Hver vinnur grunnvinnuna? Það er búið að vinna hana að sumu leyti. Það er til töluvert af þolmarkarannsóknum á Íslandi. Þetta er fyrir mér ferli sem mun taka einhver ár, heiðarlega sagt. Viðbrögðin við orðum um aðgangsstýringu og þolmörk eru stundum fremur neikvæð. Mönnum finnst þetta vera harkaleg og óyndisleg viðbrögð. En hvað gerist þegar samfélag með 350.000 mönnum stendur frammi fyrir svo og svo mörgum milljónum ferðamanna? Við vitum jú að það hefur hægt á fjölguninni en hún er engu að síður til staðar, 2, 3, 4, 5% á ári, og við sjáum fyrir okkur núna 2,5 milljónir ferðamanna. Hvað með 3 eða 3,5 milljónir? Eigum við að nefna töluna 3,8 sem er ferðamannafjöldinn í Nýja-Sjálandi? Þar búa 5 milljónir manna. Þessi viðbrögð, sem mörgum finnst harkaleg og óyndisleg, við milljónum ferðamanna eru fullkomlega eðlileg fyrir okkur sjálfum. Og þau eru ferðamönnunum til góðs því ferðamenn eru ekki komnir hingað til að standa í langri biðröð sem nær frá Hakinu og alla leið niður á Þingvelli eða frá bílastæðum fyrir ofan Gullfoss og alla leið niður á Gullfoss og það er gengið áfram með snigilshraða. Menn eru ekki komnir hingað til þess. Menn segja hér oft í góðu: Það er nóg af landsvæði og við getum stýrt ferðamönnum og opnað þetta og hitt svæðið. Það er vissulega rétt. En við megum ekki gleyma því að fólk er komið hingað til þess að sjá vissa hluti og upplifa vissa þætti íslenskrar náttúru og menningar sem við getum ekki bannað. Það eina sem við getum gert er að viðhafa þessa aðgangsstýringu. Það sem ég vil leggja áherslu á líka er að þetta snýst um gæði ferðaþjónustu og ekki síst öryggi í ferðaþjónustu. Aðgangsstýring snýst ekki síst um það. Ég nefndi það áðan að þetta tíðkast víða og ég ætla bara að nefna tvö dæmi. Yosemite-þjóðgarðurinn er heimsfrægur. Þar koma 5 milljónir gesta á ári. Þar mega 19.000 manns koma á dag. Hann er stór. Við getum speglað þetta yfir á Þingvelli sem er 90 km 2 áður en til stækkunar kemur. Þar koma 1,5 milljónir gesta og nú getum við spurt: Eigum við að setja þar sams konar ítölu og hver verður hún þá? Á hverju á hún að byggjast? Eða eigum við að taka Silfru sjálfa, gjána sem þarna er og er vinsæl til köfunar? Þangað fara núna 56.000 gestir á ári. Eigum við að hafa töluna þá 100.000, eða eigum við að hafa hana 80.000 eða eigum við loka gjánni algjörlega? Þetta eru allt saman spurningar sem við þurfum að svara. Ef fundin er ítalan 62.000 þurfum við að hafa kerfið og eftirlitið í lagi, búa til leiðir fyrir ferðaþjónustufyrirtæki til að nýta sér einhver tímamörk hverju sinni og sjá svo til að þetta verði eftir haft. Annað dæmi sem ég ætla að nefna er einhver þekktasta gönguleið í heimi, Milford Track á Nýja-Sjálandi, sem er þeirra Laugavegur: Þar mega 90 manns á dag byrja gönguna. Þetta eru nokkrar dagleiðir. Þið sjáið í hendi ykkar að ef til vill ættum við að gera þetta sömuleiðis á íslenska Laugaveginum. Mín niðurstaða er sú að þessi vinna er hafin. Það þarf að efla hana, þarf að skýra hana og það þarf að ná henni í höfn áður en langt um líður.
Forseti. Eins og hér hefur verið rakið ráðast þolmörkin í ferðaþjónustu af náttúrulegum þolmörkum, þolmörkum innviða og samfélagslegum þolmörkum. Ef við förum í gegnum þetta þá hefur náttúran sín takmörk. Þau eru mikið til óþekkt vegna þess að þau hafa ekki verið rannsökuð með fullnægjandi hætti, en klárlega er gengið nærri þeim ansi víða. Það er vissulega sagt að fleiri rannsókna sé þörf. Við lesum það í samhengi við Parísarviðmiðin og koltvísýringsálag en ekki bara útlitsleg einkenni helstu ferðamannastaða. Það þarf að taka þetta mjög heildrænt fyrir. Í því samhengi er þessi skýrsla „of lítið, of seint“. Innviðir víða um land eru heldur ekki nægilega góðir. Það mun hugsanlega skána með tímanum með nýrri í samgönguáætlun og frekari innviðafjárfestingum. Það er mikilvægt í því samhengi að uppsöfnuð viðhaldsþörf á þjóðvegum og öðrum samgöngumannvirkjum verði unnin upp sem fyrst. Þessi skýrsla og sú vinna sem farin er af stað í samgönguáætlun eru þó „of lítið, of seint“. Og svo loks samfélagslega álagið. Það er ljóst að mikill fjöldi ferðamanna breytir samfélaginu, að sumu leyti til góðs, að öðru leyti til hins verra. Margir hafa t.d. tekið eftir því að íslenskan er á undanhaldi á veitingastöðum víða um land. Það er bæði vegna breytinga á málkunnáttu starfsmanna en ekki síður vegna þess að vel íslenskumælandi starfsmenn komast í kynni við fleiri enskumælandi viðskiptavini á hverjum degi og nota því ensku að staðaldri. Það er einn af fjölmörgum þáttum sem hefur áhrif á upplifum heimamanna af því álagi sem þeir verða fyrir. Í því samhengi er þessi skýrsla í rauninni „of lítið, of seint“. Ekki er tekist á af miklum krafti við þau vandamál sem eru til staðar í þessari skýrslu. Í rauninni er þetta vinna sem hefði átt að fara af stað fyrir mjög löngu síðan. En nú er uppgangur. Mögulega verður til einhvers konar stöðugleiki á einhverjum stað eftir einhver ár eftir því sem fólki fjölgar sem heimsótt hefur Ísland. Þorri ferðamanna sem kemur hingað verður nýtt fólk sem aldrei hefur ferðast, í bland við fólk sem kemur aftur til landsins. Í rauninni er sá uppsafnaði áhugi sem er á Íslandi kannski að verða búinn, mögulega. Það er ljóst að stöðugleikinn verður aldrei í tveimur eða þremur milljónum ferðamanna á ári, en kannski gæti hann verið einhvers staðar í kringum eina milljón. Þá miða ég út frá fjölgun ferðamanna almennt í heiminum. Við ættum því að ganga út frá því að ferðaþjónustuna sé komin til að vera en að vægi hennar sem hlutfall af heildarframleiðslu þjóðarinnar muni minnka smám saman með tímanum. Við verðum að hafa í huga að ferðaþjónusta býður að jafnaði upp á lágframleiðnistörf. Til að auka framleiðni þarf að fara þá leið sem Þórarinn Ævarsson, forstjóri IKEA, hefur gagnrýnt að undanförnu, þ.e. að keyra upp verð upp í himinhæðir. Það virkar vissulega en það er ekki sjálfbært. Það mun þurfa að verða einhvers konar breyting í átt að veikari krónu og lægra verði á ferðaþjónustu og veitingarekstri til þess að viðhalda stöðugleika í greininni til framtíðar. Þá verður að vera byggt inn í viðskiptaáætlanir að framleiðnin verður aldrei byggð á 20% vexti ár frá ári, eins og verið hefur síðustu ár. Ég nefni þetta í samhengi allra þessara þolmarka, vegna þess að það er algjörlega rétt sem hæstv. ráðherra sagði í inngangi sínum, að stjórn á aðgengi er lykilatriði. Það þarf ekki að vera bein kvótasetning sem slík, heldur lausleg en markviss stýring eftir einhverju mati, raunverulegu og góðu mati á álagsþoli á hverjum stað. Þó svo að þessi skýrsla sé vissulega „of lítið, of seint“ er lykilatriði að við förum vel í þessa vinnu núna og klárum að meta hvern stað fyrir sig og komum einhvers konar ferli af stað, eins og hæstv. ráðherra hefur vissulega boðað. Það er mjög jákvæð stefna. Hluti af lausninni er, eins og komið hefur fram í máli annarra hv. þingmanna, að sjálfsögðu að efla aðra landshluta en suðvesturhornið, t.d. með bættum millilandasamgöngum til Akureyrar og Egilsstaða. Það þarf líka að byggja upp innviðina. Huga þarf að náttúrunni og samfélaginu. Síðast en ekki síst þurfum við að skoða þetta í samhengi við það að efla aðra atvinnuvegi á Íslandi þannig að mikilvægi ferðaþjónustu fyrir þjóðarbúið verði hlutfallslega minna þótt krafturinn í ferðaþjónustu verði jafn mikill. Ef hún verður minni prósenta af heildarþjóðartekjum okkar verður ekki jafn sársaukafullt að taka erfiðar ákvarðanir sem við munum þurfa að taka varðandi náttúruvernd og aðra hluti þegar þeir koma upp, vegna þess að ef það kæmi til umræðu í dag að loka einhverjum mikilvægum ferðamannastað í einhverja daga væri það í rauninni ákveðinn heimsendir. Við megum ekki við því. Við þurfum að passa okkur á því að verja náttúruna og samfélagið og allt annað fyrir ágangi mannsins.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umbeðna skýrslu um þolmörk ferðamennsku og hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Umrædd skýrsla er yfirgripsmikil og vel unnin. Á dr. Gunnþóra Ólafsdóttir og starfsfólk í atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu þakkir skildar fyrir vinnuna. Í skýrslunni er sett fram heildstæð úttekt á niðurstöðum rannsókna á sviði þolmarka í ferðaþjónustu og lögð fram tillaga um mótun verkferils sem getur gert stjórnun áfangastaða skilvirkari og stuðlað að sjálfbærri þróun í greininni. Skýrslan sýnir að staða mála er mjög mismunandi eftir landshlutum og mikilvægt að bregðast við sem allra fyrst og móta leiðir til úrbóta. Ég er talsmaður sjálfbærrar þróunar og ferðamennska af öllu tagi þarf að taka mið af þeim markmiðum. Það er mín skoðun að ferðaþjónustan sem nú er orðinn okkar stærsti atvinnuvegur verði að ná ákveðnu jafnvægi. Ferðamannafjöldinn hefur vaxið með ógnarhraða á undanförnum árum eins og þjóðin hefur ekki farið varhluta af, en nýverið hefur aðeins dregið úr fjölgun. Ég tel það svo sem ekkert slæma þróun til lengri tíma litið. Í ferðamálaáætlun voru sett fram meginmarkmið um að auka arðsemi atvinnugreinarinnar, standa að markvissri uppbyggingu áfangastaða, lengja ferðamannatímabilið, þar með minnka árstíðasveiflur. Þar er sérstaklega tekið fram að stuðla eigi að betri dreifingu ferðamanna um landið. Einnig kom fram að auka þyrfti gæði og umhverfisvitund og skilgreina og viðhalda sérstöðu Íslands sem áfangastaðar. Óhætt er að segja að vel hafi gengið að lengja ferðamannatímabilið sem jafnar út álag á fjölfarna ferðamannastaði hér á landi, en þó er ljóst að fjöldinn gerir það að verkum að sérstaklega þarf að huga að þolmörkum. Fagna ég því sérstaklega skýrslunni að því leytinu til. Skilgreina má þolmörk ferðamennsku sem þann fjölda gesta sem svæðið getur tekið á móti áður en neikvæðra áhrifa fer að gæta, hvort heldur sem er á náttúrulegt umhverfi eða upplifun ferðamanna eða viðhorf heimamanna. Virðulegi forseti. Ferðamenn koma fyrst og fremst til Íslands til þess að upplifa ósnortna náttúru. Ef ágangur, aðgengi og uppbygging helst ekki í hendur missum við frá okkur sérstöðuna og ferðamenn hætta að sækja okkur heim. Kostnaðurinn af komu ferðamanna leggst líka mjög misjafnlega á byggðir landsins og er oft úr takti við þann fjölda sem sækja ferðamannastaði. Því getur verið erfitt fyrir minni samfélög og svæði að takast á við mikinn ferðamannafjölda, sér í lagi þegar gjaldtaka helst ekki í hendur við þann fjölda. Ég vil því benda á mikilvægi þess að ríkisstjórnin skoði skiptingu tekna af gistináttagjaldi sem dæmi, auk þess sem hófleg gjaldtaka af ferðamannastöðum er óumflýjanleg til þess að tryggja það að ekki sé gengið of nærri náttúru og innviðum. Ég vil fagna sérstaklega vinnu af hálfu Stjórnstöðvar ferðamála er snýr að álagsmati gagnvart fjölda ferðamanna því það er mikilvægt að náttúran og samfélagið fái að njóta vafans. Sú vinna, skilst mér, verður síðan nýtt við mótun á nýrri ferðamálastefnu sem ráðgert er að komi 2020. Til þess að ferðamennskan okkar geti vaxið og dafnað í sátt við samfélag og náttúru landsins þurfa allir hagsmunaaðilar, ríki og sveitarfélög, að ganga í takt. Ég er ansi hræddur um að í mörgum tilfellum sé það alls ekki þannig. Við þurfum því að samhæfa aðgerðir og áherslur og tryggja tekjustofna og vanda til verka. Einnig vil ég minnast á það hér að auka þarf verulega áherslu á rannsóknir á sviði ferðamála svo hægt sé að byggja ákvarðanatöku á bestu fáanlegum upplýsingum. Við þurfum að tryggja fjárveitingar til Rannsóknamiðstöðvar ferðamála, Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og ekki síst Háskólans á Hólum. Virðulegi forseti. Markmiðið á að vera að ferðamennska blómstri hér á landi í sátt við umhverfi og samfélag. Til þess að það markmið náist þurfum við að hafa sjálfbærni að leiðarljósi. Þetta er mikilvægt verkefni. Við erum lítið land og eins og segja má breytast hlutirnir hér oft á svipstundu. Gríðarleg fjölgun ferðamanna hefur verið jákvæð að stærstu leyti, en við upplifum mikla vaxtarverki. Við þurfum að bregðast við, vinna hratt og vel og vanda okkur svo við getum tryggt það að ferðamennska verði áfram stór þáttur í velferð þjóðarinnar og samfélagsins til framtíðar.
Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með umræðuna og vil þakka sérstaklega hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að hafa frumkvæði að því að framkalla skýrsluna um leið og ég þakka ráðherra og fólki hennar fyrir hana. Ferðaþjónustan hefur gjörbreytt efnahagslegu landslagi landsins og fært með sér aukna atvinnu og tekjur í ríkissjóð um leið og hún hefur orðið mörgum byggðum lyftistöng víða um land og felur í sér einhverja öflugustu byggðastefnu sem um getur. Við sem viljum að landið sé byggt erum mjög ánægð með það atriði. Ferðaþjónustan hefur vaxið hratt og enda þótt nokkuð hafi dregið úr vaxtarhraðanum, a.m.k. um sinn, má mikils af henni vænta. Ég ætla að leyfa mér að vísa í blessað sálmaskáldið því að „það varðar mest til allra orða að undirstaðan sé réttlig fundin“. Undirstaðan og lykilorðin varðandi þróun greinarinnar eru þolmörk ferðamannastaða og sjálfbærni greinarinnar. Þetta eru ekki orð út í bláinn. Þau orð hafa merkingu, raunhæfa merkingu. Íslensk náttúra er viðkvæm. Niðurnídd náttúruperla mun ekki draga að sér ferðamenn á næsta ári. Hér hefur verið vikið að hinum félagslegu þolmörkum. Þeim er gjarnan lýst í fræðunum sem sérstakri kúrfu sem getur þróast með ýmsum hætti og væri æskilegt að fá mat á því hvar við erum stödd í því ferli. Það getur farið svo að ferðaþjónusta glati stuðningi fólks sem telur of nærri landinu og umhverfinu gengið. Reyndar verður mér stundum hugsað til Þingvalla þar sem kannski eru staddir ferðamenn á Hakinu sem hafa lagt á sig langa og erfiða ferð hingað til þess eins að njóta náttúrufegurðar svæðisins undir drynjandi gný frá þyrlum og flugvélum. Rannsóknir eru lykilatriði í uppbyggingu og framþróun greinarinnar, rétt eins og aðrar atvinnugreinar hér hafa stuðst við rannsóknir. Við þekkjum það hvílíku grettistaki hefur verið lyft til að mynda í íslenskum sjávarútvegi á grundvelli rannsókna. Í skýrslu ráðgjafafyrirtækisins McKinsey fyrir nokkrum árum var tíundað hvað sjávarútveginum hefði tekist, meira að segja við erfiðar aðstæður, að framkalla mikla framleiðniaukningu. Það gerist auðvitað í krafti rannsókna og nýrrar þekkingar. Nauðsynlegt er að efla rannsóknir á alla lund í greininni. Nauðsynlegt er að halda áfram vinnu við svokallaða sjálfbærnivísa með það fyrir augum að mæla þolmörk. Talandi um þolmörk, þolmörk innviða, hvar erum við stödd í því efni? Það er eðlilegt að vita þegar við erum komin á þann stað í umræðunni að við veltum fyrir okkur gjaldtöku af greininni, því að hún hlýtur að þurfa að standa undir umtalsverðum hluta af umbótum á samgöngukerfinu sem hún leggur svo mikið á. Þolmörk heilbrigðisþjónustu t.d. á Suðurlandi, hvar erum við stödd í þeim efnum? Það verður ekki nógsamlega undirstrikuð nauðsyn rannsókna og aukinnar söfnunar gagna. Rannsóknir og upplýsingar reistar á traustum gögnum eru forsenda skynsamlegrar stefnumörkunar af hálfu stjórnvalda í samstarfi við greinina. Ég fagna orðum ráðherra um það efni og bind eins og hún vonir við að Ferðamálastofa eigi eftir að gegna mikilvægu hlutverki þegar kemur að rannsóknum í þeirri mikilvægu atvinnugrein. Meginstefnan í ferðaþjónustu hlýtur að fela í sér að arðsemi af hverjum ferðamanni verði sem mest samhliða því að sem fæst spor verði skilin eftir í auðlindinni, eins og komist er að orði af þeim sem gerst þekkja í greininni. Herra forseti. Að lokum vil ég hvetja til þess að starfsheiti leiðsögumanna verði lögverndað á grundvelli samræmdra krafna um menntun þeirra um leið og gerð verði krafa um að í ferð um landið verði viðurkenndir leiðsögumenn í för. Ég tel það hafa mikla þýðingu þegar rætt er um þolmörk ferðamannastaða og að auki vera til þess fallið að auka öryggi í ferðum um okkar fagra land.
Herra forseti. Sú skýrsla sem hér er til umfjöllunar, og rétt er að þakka frumkvöðlum þeirrar vinnu fyrir, gefur gott tækifæri til að ræða ýmis málefni sem varða ferðaþjónustuna, rekstrarumhverfi almennt, styrkleika og veikleika og hvernig best sé að halda á spilunum til frambúðar þannig að þessi mikilvæga atvinnugrein geti vaxið og dafnað í áframhaldandi sátt og samlyndi við íbúa og náttúru landsins. Tímapunkturinn núna er hentugur í ljósi þess að það er farið að hægja á vexti ferðaþjónustunnar. Vöxturinn sem við höfum upplifað síðustu ár, þar sem óhætt er að segja að þessi atvinnugrein hafi dregið vagninn fyrir íslenskt hagkerfi, hefur verið gríðarlega mikill. Fjölgun ferðamanna hefur verið svo mikil að það hefur verið deginum ljósara að fjöldinn gæti ekki verið sjálfbær til lengri tíma. Það er líka full ástæða til að hafa varann á þegar atvinnugreinar vaxa svona hratt. Við höfum séð það áður að það getur valdið vandræðum þegar síðan slær í bakseglin, þó ekki sé nema lítillega, t.d. þegar horft er til aukinnar skuldsetningar greinarinnar samhliða auknum fjárfestingum, áhættu fjármálakerfisins, sem er þegar orðin töluverð gagnvart greininni, og ekki síður hvaða kerfislæga áhætta getur mögulega legið innan greinarinnar. Þar má t.d. nefna flugfélögin okkar tvö sem eru lykilaðilar í farþegaflutningum til og frá landinu. Við höfum nefnilega áður farið flatt á því að spila bara sókn og gæta ekki að því að byggja upp varnarleikinn. Það er staðreynd að töluverð áhætta felst í því fyrir íslenskt efnahagslíf þegar vöxtur er fyrst og fremst borinn uppi af einni atvinnugrein og því mikilvægt að stjórnvöld og til þess bærir aðilar leggist í greiningarvinnu hvað varðar helstu áhættuþætti og hvernig best sé að bregðast við. Það er líka ljóst að markmiðið fyrir heildarhagsmuni lands og þjóðar er ekki endilega viðvarandi gríðarleg fjölgun ferðamanna frá ári til árs heldur hversu miklum raunverðmætum ferðaþjónustan í heild skilar til þjóðarbúsins. Flestar þær úttektir sem unnar hafa verið á stöðu greinarinnar hafa einmitt lagt áherslu á mikilvægi þess að horfa ekki til magns heldur gæða, þ.e. hvers konar ferðamenn við viljum fá til landsins. Sú mikla áhersla sem hefur verið á fjölgun ferðamanna, óháð því hverju þeir skili, er líkleg til að setja mikinn þrýsting á þolmörk náttúru og íbúa landsins gagnvart ferðaþjónustu eins og við erum að upplifa nú og skýrslan sem hér er rædd kemur vel inn á. Til að fá skýra mynd af stöðunni þarf sem sagt mikla og góða greiningarvinnu og í kjölfarið skýra stefnu og aðgerðir. Líkt og aðrar af okkar helstu atvinnugreinum byggir ferðaþjónustan fyrst og fremst á náttúruauðlindum þjóðarinnar sem eru eign núlifandi kynslóða og þeirra sem koma á eftir okkur. Við þurfum að vanda vel til verka þegar við stöndum frammi fyrir því að byggja upp til framtíðar þessa atvinnugrein enn frekar í sátt við fólk og náttúru. Þar er aðgangsstýringin mikilvæg. Það eru auðvitað vonbrigði, herra forseti, að þrátt fyrir áralanga umræðu um aðgangsstýringu, hvort henni skuli beitt og þá með hvaða hætti, hefur það engu skilað. Ráðuneyti ferðamála undir samfelldri forystu Sjálfstæðisflokksins hefur ekki getað tekið ákvörðun um hvað skuli gera í þessum efnum, hvort heimila beri gjaldtöku á vinsælustu ferðamannastöðum í eigu ríkisins til að stýra álagi og hvort nota eigi komugjöld, náttúrupassa eða annað form gjaldtöku til að stýra aðgengi og draga úr álagi einstakra ferðamannastaða og um leið fjármagna ýmis mikilvæg verkefni svo sem um vernd og uppbyggingu innviða á einstökum áfangastöðum, uppbyggingu samgöngukerfis, aukna fjölbreytni í menningarþjónustu o.s.frv. Við vitum sem er að ferðamennirnir sem koma hingað hafa áhuga á náttúrunni okkar en þeir koma líka vegna menningarinnar. Þeir hafa áhuga á matnum okkar og þeir hafa áhuga á sögu þjóðarinnar. Í öllum þessum þáttum eigum við töluvert inni hvað varðar upplýsingamiðlun til ferðamanna og uppbyggingu innviða. Á fyrri hluta síðasta árs bárust fréttir af því að eitt stærsta samhæfða þróunarverkefni í íslenskri ferðaþjónustu væri hafið, gerð svokallaðrar áfangastaðaáætlunar, sem á ensku kallast Destination Management Plan. Þetta væri í burðarliðnum í öllum landshlutum og gert var ráð fyrir því að áætlanagerð lyki á árinu 2018. Þá yrðu tilbúin ítarleg gögn um stöðu mála í hverjum landshluta, sameiginleg markmið sem fólk væri sammála um að stefna að í málefnum ferðaþjónustunnar og skilgreindar leiðir og verkefni sem þyrfti að vinna til að ná þeim markmiðum. Hæstv. ráðherra fór hér ágætlega yfir málið áðan. Ég nefni þetta sérstaklega sem dæmi um þá miklu vinnu sem unnin hefur verið í svona málum síðustu ár vítt og breitt um landið, m.a. við rannsóknir þolmarka. Við getum vissulega alltaf gert betur þar og við látum ekki staðar numið nú. En sláandi niðurstaða skýrslunnar varðandi þolmörk ákveðinna fjölfarinna ferðamannastaða gefur hins vegar mjög skýr skilaboð um að nú er runninn upp tími ákvarðana og aðgerða, a.m.k. samhliða hinni vinnunni. Mig langar til að ljúka máli mínu hér með því að nefna sérstaklega tvennt sem mér þykir mikilvægt í því samhengi sem mál ferðaþjónustunnar eru rædd hér í. Annars vegar það að nú er að störfum nefnd á vegum umhverfisráðherra um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Ferðaþjónustan hefur þar eðlilega mikilla hagsmuna að gæta sem og reyndar allir landsmenn. Það er ljóst að niðurstaða þessa verkefnis mun hafa áhrif á framtíðarskipulag atvinnugreinarinnar og það er mikilvægt að raddir þeirra aðila sem starfa innan ferðaþjónustunnar heyrist í þessari vinnu. Hitt er hversu mikil áhrif samsetning ferðamanna sem koma hingað til landsins hefur á þróun ferðaþjónustunnar og afkomu. Í því sambandi langar mig að nefna nýlega grein Jóhannesar Þórs Skúlasonar, framkvæmdastjóra Samtaka ferðaþjónustunnar, þar sem koma fram áhugaverðar upplýsingar um þessi mál. Í sumar hefur hlutur Bandaríkjamanna í hópi ferðamanna til Íslands aukist mikið á kostnað hlutar Þjóðverja og annarra af svokölluðum eldri kjarnamörkuðum íslenskrar ferðaþjónustu. Áhrifin af svona breytingu eru margvísleg og stafa m.a. af því að þjóðir hafa mismunandi menningu, þær eru mismunandi næmar fyrir verðlagi, skipulag sumarleyfa í þessum löndum er ólíkt og svo mætti lengi telja. Jóhannes Þór tekur sem dæmi að Þjóðverjar taka yfirleitt flestar gistinætur í heimsókn sinni, en hlutur þeirra er að minnka miðað við síðustu rannsókn eða síðustu tölur. Þeir taka gjarnan átta til tíu gistinætur í heimsókn sinni en Bandaríkjamenn, sem er hlutfallslega að fjölga, taka færri, fjórar til fimm. Þetta hefur afleiðingar. Þetta þýðir að Þjóðverjar, sem eru gjarnir á að ferðast í skipulögðum hópferðum, eru líklegri til að ferðast meira um landið, taka tíma til að fara út af hringveginum, nálgast nýja staði og þjónustu á meðan bandarískir ferðamenn taka styttri ferðir - ástæðan er líklegast sú að þeir hafa almennt styttri sumarleyfi. Þeir ferðast frekar á eigin vegum, eru líklegri til að aka sjálfir og eru því ólíklegri til að þiggja þjónustu fyrirtækja utan alfaraleiða. Þeir ferðast hraðar um, skoða hlutina hratt og nýta síður tækifærin til nýrra ævintýra á fáfarnari slóðum. Í stuttu máli má segja að samsetning ferðamanna sem koma hingað hafi áhrif á afkomu fyrirtækja og áhrif á afkomu byggðarlaga. Það er óhjákvæmilegt að þetta þurfi að skoða þegar verið er að ræða framtíðarstefnumótun í ferðaþjónustu. Það er mikilvægt að þessar breytur séu teknar með í reikninginn. Hvaða sambland af ferðamönnum frá mismunandi löndum og menningarheimum er æskilegast fyrir okkur, fyrir náttúruna okkar, fyrir menninguna okkar? Hvernig náum við þeirri samsetningu? Hvernig getum við laðað æskilegu ferðamennina að, ef við viljum á annað borð fara þá leið? Eru til óæskilegir hópar ferðamanna út frá hagsmunum íslenskrar þjóðar og íslenskrar náttúru? Ef svo, er hvernig höldum við þeim fjarri? Er það yfir höfuð hægt? Þegar þessar spurningar vakna og eru ræddar er óhjákvæmilegt að líta til þess hvaða hlutverki ríkisfyrirtækið Isavia gegnir hér. Það er nauðsynlegt í þessu tilliti, og flestu öðru sem viðkemur íslenskri ferðaþjónustu reyndar, að stefna Isavia í uppbyggingu Keflavíkurflugvallar sé í samræmi við stefnu eiganda vallarins, ríkisins, um það hvaða markaðssvæði við viljum leggja áherslu á. Ég held ég fari rétt með þegar ég segi að eins og staðan er í dag þá á ráðherra ferðamála ekki fulltrúa í stjórn Isavia. Og þið fyrirgefið, herra forseti, þetta er galið. Það hlýtur að mega gera þá kröfu til stjórnvalda að þau tryggi að hér sé gengið í takt.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra Þórdísi Kolbrúnu R. Gylfadóttur skýrsluna. Eins vil ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir skýrslubeiðnina og hið kærkomna tækifæri sem við fáum til að ræða þetta mál. Ég velti fyrir mér því sem sagt er í skýrslunni, að ferðamennskan geti verið farin að skerða jákvæða upplifun af landinu og þannig farin að vinna gegn sjálfri sér. Það má auðvitað ekki gerast. Ég tel mikilvægt að ná jafnvægi milli verndar og nýtingar. Það þarf landvörslu og upplýsingaráðgjöf og jafnvel harðari aðgerðir með stjórnun ef annað dugar ekki til. Þótt við séum flest á móti boðum og bönnum þarf kannski að grípa til örþrifaráða, aðgangsstýringar, ítölu á svæði og annars slíks. Það er mikilvægt að gera tillögu um hvernig koma megi í veg fyrir að einstaklingar og hópar erlendra og innlendra ferðamanna geti ferðast um hálendi Íslands á ökutækjum og valdið óafturkræfum náttúruspjöllum vegna kunnáttuleysis og vanþekkingar á viðkvæmu landi og gróðri í viðkvæmustu náttúruperlum Íslands. Aðrar þjóðir láta slíkt ekki óáreitt. Virðulegur forseti. Ferðamenn sem koma til landsins eru fyrst og fremst náttúruunnendur samkvæmt skoðanakönnunum, eins og flestir Íslendingar. Árlega berast þó fréttir af óafturkræfum náttúruspjöllum vegna utanvegaaksturs á hálendi Íslands. Það eru ekki ný sannindi að með aukinni umferð um hálendið verða fleiri alvarleg spjöll á náttúru landsins sem við verðum að vera á varðbergi gegn. Við Íslendingar verðum að fylgja því fordæmi og setja reglur um umgang á viðkvæmum svæðum, eins og flestar þjóðir gera sem vilja vernda náttúru landa sinna. Sú staðreynd hvernig landið okkar er auglýst á erlendum vettvangi skiptir lykilmáli. Í mörgum tilfellum er gefið til kynna í greinum um hálendisferðir og auglýsingar um landið í erlendum blöðum að á hálendi Íslands geti ferðamenn ekið um ósnert víðerni án nokkurra hindrana. Afleiðingar slíkrar umfjöllunar koma í ljós þegar bjarga þarf ferðamönnum og ökutækjum þeirra langt utan vega eða slóða á hálendinu. Ferðamenn telji sig í góðri trú fara að reglum. Tugir frétta í fjölmiðlum á hverju ári segja frá ótrúlegum náttúruspjöllum sem orsakast af vanþekkingu en líka af einbeittum brotavilja. Þá þróun verður að stöðva. Eftir slíkar Bjarmalandsferðir þarf miklar tilfæringar og atgang til að björgunarsveitir nái bílum, trukkum og jafnvel hópferðabifreiðum ferðamanna eftir óafturkræf spjöll á viðkvæmri náttúru og þeir greiða engar sektir til baka. Það er því mikilvægt að setja strangar reglur um ferðir einstaklinga og hópa á ökutækjum um hálendi Íslands. Virðulegi forseti. Til að sporna við þarf víðtækt samráð hagsmunaaðila og skýrar reglur. Samtök ferðaþjónustunnar, Ferðamálastofa, leiðsögumenn, lögregla og björgunarsveitir, bílaleigur og landeigendur eru lykilaðilar í vernd hálendisins. Þá er mikilvægt að líta til reynslu annarra þjóða sem sett hafa strangar reglur um ferðaáætlun, tryggingar og innlenda fararstjórn, leyfi og umgengni og ferðir um víðerni og verndarsvæði. Ég vil skoða hvort sérstök gjaldtaka og það að lágmarksþekkingar sé krafist vegna ferða um hálendi landsins verði tekið upp. Slík gjaldtaka eða tryggingarfé fyrir ferðir í atvinnuskyni ættu að öllu leyti að standa undir kostnaði við eftirlit og björgun fólks sem oft tekur mikla áhættu á ferðum sínum og þarf að bjarga með ærnum tilkostnaði. Leiðsögn þar til bærra manna ætti að vera skilyrði við ferðir í atvinnuskyni. Gjaldtaka gæti einnig átt við um við ferðamenn sem ganga um hálendið, fjöll og jökla, í hópum eða einir síns liðs á öllum tímum ársins. Það er krafa hjá öðrum þjóðum. Með gjaldtöku á ég við ferðir sem fólk greiðir fyrir og eru farnar í atvinnuskyni. Virðulegur forseti. Ég hyggst flytja þingsályktunartillögu sem fjallar um þau atriði.
Herra forseti. Ég vil hefja ræðuna á því að þakka hæstv. ferðamálaráðherra fyrir skýrslu um þolmörk ferðaþjónustunnar á Íslandi. Eftir að hafa lesið yfir mjög ítarlega og langa skýrslu um þolmörk í ferðaþjónustu sá ég fljótt að rannsóknir og gögn takmarka niðurstöðu skýrslunnar. Það eru til gögn um helstu staði og þolmarkakannanir eru í þá átt að vera í réttari tengslum við þá staði, en svo eru göt í skýrslunni þar sem vantar upplýsingar um könnun á þolmörkum, sérstaklega á Austurlandi. Ég fagna því þó að þessi vinna sé farin af stað því ég tel hana afar brýna fyrir framþróun í ferðaþjónustu á Íslandi. Það jákvæða í skýrslunni er að þolmörkum er hvergi nærri náð á fjölmörgum ferðamannastöðum á Íslandi. Það eru ýmsar leiðir til að stýra dreifingu betur og minnka álag á völdum stöðum og það er hægt að bæta aðgengi og aðstöðu á vinsælum stöðum, auka stuðning við nýsköpun og skapa áhugaverða ferðamannastaði og síðast en ekki síst að kynna nýja staði sem eru lítt þekktir um allt land. Það er klárt mál að kynningu á nýjum svæðum er ábótavant og auka þarf stuðning við nýsköpun á ýmsum sviðum sem tengjast ferðaþjónustu og þeim viðfangsefnum sem greinin glímir við. Mikilvægast er að hlutverk t.d. Nýsköpunarmiðstöðvar um allt land sé virkt og má í því samhengi nefna að enginn starfsmaður er staðsettur á vegum stofnunarinnar á landsvæðinu frá Akureyri til Vestmannaeyja. Nú er unnið að nýsköpunarstefnu sem ég bind miklar væntingar við. Mikilvægt er að horfa til landsbyggðarinnar, bæði í mótun stefnunnar sem og innleiðingar hennar. Í dag er markaðssetning ekki á höndum svæðanna fyrir utan einstaka eyrnamerkt verkefni, t.d. í tengslum við flugþróunarsjóð. Markaðssetning Íslands er því keyrð í gegnum ýmiss konar landsátök eins og Ísland allt árið sem er stýrt að helmingi af stóru ferðaþjónustufyrirtækjunum í Reykjavík. Sterkt dæmi um mjög vinsælan áfangastað á Íslandi er Seyðisfjörður, einn allra vinsælasti ferðamannastaður Austurlands. Þar sem ég hef unnið við markaðssetningu ferðamannastaða síðustu fimm ár þá hef ég talað við fjöldann allan af gestum og því miður oft þurft að hlusta á upplifanir sem voru ekki nægilega góðar. Hér er ein saga sem gæti verið sönn um gest sem er á leið austur á land með flugi til Keflavíkur. Hún ætlar svo áfram með innanlandsflugi til Egilsstaða. Viðkomandi gestur flokkast undir einn af markhópum Íslands sem greindir hafa verið af Íslandsstofu. Markhópurinn kallast lífsglaði heimsborgarinn. Hann er skapandi, hann er úthverfur, hann langar til að upplifa framandi náttúru án þess að setja sig í hættu. Hann sækir Ísland heim gjarnan yfir vetrartímann og hann er duglegur að deila upplifun sinni á netinu á meðan á dvöl stendur og eftir að dvöl lýkur. Ímyndum okkur frásögn þessa gests: Guð, ég er búin að hlakka svo mikið til að fara til Íslands í ferðalag. Ég er ein á ferð. Ég ætla að hlaða batteríin, nánar tiltekið á Austurlandi, á Seyðisfirði. Ég hef lesið fjölmargar greinar um menninguna, góða sushi-ið og ekki síst mannlífið á Seyðisfirði. Ég lendi í Keflavík en ég finn hvergi nokkurs staðar hvernig ég á að komast á innanlandsflugvöllinn. Ég labba um allt og allt í einu stoppar maður mig og spyr hvað ég sé að leita eftir. Jú, ég er að leita að terminalinu til þess að flytja mig austur á Egilsstaði. „Það er ekki hér, þú verður að fara til Reykjavíkur fyrir það.“ - Ég finn reyndar engar merkingar um það. „Nei, þú ferð bara í rútu og þetta er ekkert mál.“ Ég sest upp í rútuna og held af stað, mjög fín rúta með wi-fi og öllu. Svo stoppar rútan á stað sem heitir BSÍ. Ég veit ekki alveg hvað það þýðir og sný mér svolítið í hringi og klóra mér í hausnum og skil ekki hvað ég á að gera næst. Ég fer út og reyni að finna hvar ég á að tékka mig inn. En loksins fæ ég þau skilaboð, komin á annan stað og er mjög ringluð, að ég sé ekki á réttum stað. Ég verði að fara annaðhvort með leigubíl eða labba 1,4 kílómetra á innanlandsflugvöllinn. Ég er mjög hissa og orðin frekar pirruð. Ég enda með því að borga það sama og ég borgaði í rútuna til að fara með leigubíl því að umferðin er gífurleg á þessum tíma. Þegar ég loks kem á flugvöllinn þá virkar lásinn ekki á salerninu og það er rusl út um allt. Ég reyni að hugsa jákvætt og bíð spennt eftir fluginu til Egilsstaða. Flugferðin gengur mjög vel og ég næ í bíl við lendingu eftir mjög gott flug og þar byrjar mitt aðalferðalag, ferðin til Seyðisfjarðar. Það er októbermánuður og ég hlakka mikið til. Ég finn að veðrið er aðeins farið að versna, en ég held samt áfram og hugsa: Það getur ekkert gerst, það er nú bara október og Ísland er svo stór ferðamannastaður að það getur ómögulega verið að ég lendi í einhverju klandri. En því miður festist ég uppi á Fjarðarheiði. Ég veit ekkert hvað ég á að gera, en það endar svo á því að „lókal“ maður hringir í björgunarsveitarmennina. Þeir eru mjög yndislegir og segja mér að þetta gerist allt of oft. Ég skil ekki neitt. Ísland, þetta vinsæla ferðamannaland, á þetta virkilega að vera svona? Ég næ á Seyðisfjörð næsta dag og á frábæra daga þar, en er þó með kvíðahnút í maganum allan tímann fyrir heimförina. Ég get því miður ekki mælt með þessum áfangastað fyrir vini mína, a.m.k. ekki að vetri til. Virðulegi forseti. Umferðarþunginn er mikill yfir Fjarðarheiði og enginn þéttbýlisstaður með viðlíka umferðarþunga hefur beðið jafn lengi eftir varanlegum, öruggum heilsárssamgöngum. Slæm upplifun ferðamanna mun gera það að verkum að aðdráttarafl áfangastaðar með tilliti til öryggis fellur og engar líkur eru á að gesturinn muni mæla með staðnum til framtíðar. Við skulum hafa það í huga að ef stjórnvöld fara ekki að taka þessu alvarlega að dreifa eigi ferðamönnum og skapa eigi góðar minningar þá endar þetta ekki vel. Það eru mörg svæði sem eru ekki ásetin ferðamönnum. [[Forseti hringir.]]Við skulum einnig hafa það í huga að markaðssetning Íslands eftir fjármálahrunið gaf af sér heilmikla umferð á suðvesturhorninu. Nú er kominn tími til að hugsa út fyrir hringinn. [[Forseti hringir.]]Ég veit að hæstv. ráðherra er sammála mér í því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir skýrsluna. Ferðaþjónustan er einn af burðarásum í efnahagslífi Íslands og mikilvægt að styrkja alla innviði sem hún grundvallast á og nýtir. Við sjáum þess merki, eins og fram kemur í skýrslu hæstv. ráðherra, að ágangur á vissa staði er orðinn of mikill sem segir okkur að við þurfum að gera betur í því að stýra og vakta þau ákveðnu svæði. Tryggja þarf í samvinnu við hagsmunaaðila að greinin skili eðlilegu framlagi til samfélagsins til uppbyggingar og verndar svo ekki fari illa. Það er áhugavert að árstíðasveifla í komum ferðamanna hefur minnkað á undanförnum árum. Það segir okkur að eitthvað höfum við gert rétt. Hins vegar eru nokkrir hlutir sem við þurfum að bæta okkur í og einn þeirra er dreifing ferðamanna um landið allt með markvissum aðgerðum. Við þingmenn Norðausturkjördæmis sátum fund með hagaðilum í kjördæmavikunni sem bentu okkur á þá staðreynd að það markaðsefni sem enn er notast við sýni myndskeið frá stöðum sem við getum sagt að séu hreinlega átroðnir. Þeir eru uppseldir, ágangur er of mikill. Þetta eru sérstaklega staðir á suðvesturhorni landsins. Stuðla þarf að dreifingu ferðamanna um allt landið með markvissum aðgerðum, eins og ég sagði áður, og við þurfum aukafjárframlög til þess að byggja upp. Við þurfum að þróa kynningarstarf á hinum fráfarnari svæðum. Það verkfæri sem við höfum núna eru markaðsstofur landshlutanna og við þurfum að nota þær og efla sérstaklega. Ég ætla að enda á því að tala um flugvelli landsins. Keflavíkurflugvöllur skipar vissulega sérstakan sess og við höfum ágætisupplýsingar um tölfræðina í sambandi við hann. Hins vegar er ég dálítið hissa ef rétt er sem fram kemur í skýrslunni að í ferðavenjukönnun Ferðamálastofu séu ekki upplýsingar um ferðamenn sem koma um aðra millilandaflugvelli eða með Norrænu auk þess sem farþegar skemmtiferðaskipa séu ekki meðtaldir og dvalarlengd þeirra ekki reiknuð inn í dæmið. Ef þetta er rétt er það umhugsunarefni.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu skýrslu og tækifærið fyrir að fá að taka þátt í umræðu um hana. Ferðaþjónustan hefur sannarlega verið sá póstur sem mestu hefur munað um við það að koma Íslandi aftur á réttan kjöl eftir þær hörmungar sem riðu yfir landið fyrir 10 árum síðan. Ég stenst ekki þá freistingu að rifja upp og fara aðeins lengra aftur í tímann. Þegar sum okkar töluðu um að ekki væri ráðlegt að stóla um of á rótgróna atvinnuvegi og stóriðju var gert grín að okkur. Fullyrðingar á borð við „ekki lifum við á óspilltri náttúrunni“ og hin margspurða spurning „hvað er þetta eitthvað annað?“ dundu yfir okkur. Við vorum kölluð lopapeysulið og fjallagrasaætur af ákveðnum hópi. Hugmyndir um að óspillt náttúra væri ekkert annað en vannýtt náttúra glumdi í eyrum okkar sem vildum vernda náttúruna. Auðvitað höfðum við rétt fyrir okkur eins og svo oft áður. Það var náttúran sem dró ferðamennina hingað. Eyjafjallajökull tók síðan að sér auglýsingastörf. Nú er staðan orðin þannig að ferðaþjónustan er orðin stærsta atvinnugrein landsins og ágangur ferðamanna er orðinn ein helsta ógn við náttúru þess. Það er ekki nokkur vafi á því að hin óspillta náttúra er helsta aðdráttarafl landsins. Við verðum því að finna leiðir til að vernda þá staði sem eru undir mestu álaginu og vekja athygli á þeim stöðum sem geta sannarlega tekið á móti fleiri ferðamönnum. Á meðan sum svæði eru að kikna undan ferðamannastraumi eru önnur svæði nánast alveg köld og þola mun fleiri ferðamenn. Um leið og við takmörkum þann fjölda ferðamanna sem við hleypum inn á þau svæði sem eru komin að þolmörkum verðum við að auglýsa aðra staði upp og auðvelda aðgengi að þeim. Þessar hugmyndir birtast allar í skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Mikilvægt er að við nýtum okkur rannsóknir á þessum málum og bregðumst við. Í einhverjum tilfellum getur verið nauðsynlegt að loka svæðum og gefa þeim færi á að jafna sig. Mér líst vel á hugmyndirnar um að rannsóknir á þessu sviði verði nýttar til að taka ákvarðanir, bæði fyrir einstök svæði og heilu landshlutana. Nú virðist ferðaþjónustan vera að breytast. Ferðamenn dvelja skemur á landinu og það hefur nú þegar haft slæmar afleiðingar fyrir ferðaþjónustuaðila, einkum þá sem búa fjarri Keflavík, sem er langstærsta hliðið inn til landsins. Mig grunar að hátt verðlag á innanlandsflugi sé töluverð hindrun í dreifingu ferðamanna um landið. Það er mikilvægt að hægt sé að bjóða upp á tengiflug frá Keflavík til flugvalla á landsbyggðinni og enn frekar að greiða fyrir því að fjölga hliðunum inn í landið. Því miður hafa tilraunir í þá átt ekki skilað nægilega góðum árangri. Ég bind vonir við að vinna við áfangastaðaáætlanir landshlutanna geti greitt fyrir því að flugvellir á borð við Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll verði samkeppnishæfir. Álagið er langmest á Suðurlandið og Suðvesturlandið, eins og komið hefur fram. En flest önnur landsvæði geta hæglega tekið á móti mun fleiri ferðamönnum en þau gera nú. Eitt helsta vandamál þeirra sem reka ferðaþjónustufyrirtæki fjarri Keflavík eru árstíðasveiflurnar. Það er gríðarlega erfitt fyrir fyrirtæki að fara í fjárfestingar þegar nýtingin er nánast öll yfir sumarmánuðina. Þetta heftir mjög uppbyggingu gistirýma og fólk veigrar sér við að fjárfesta í tækjum sem aðeins eru notuð í fjóra mánuði á ári. Þessi fyrirtæki þurfa stuðning. Væri ekki ráð að styrkja enn frekar átak í að auglýsa upp fáfarnari staði? Litlu þorpin um allt land eru heillandi áfangastaðir fyrir hina fjölmörgu ferðamenn sem vilja komast burt úr ys og þys borganna sem þeir eyða mestum hluta ævi sinnar í. Reykjavík er sannarlega heillandi ferðamannastaður enda er miðborgin nú þegar undir miklu álagi. Þessi miklu fjöldi ferðamanna reynir á þolmörk íbúa miðborgarinnar og ferðamennirnir vilja líklega hitta heimamenn ekki síður en aðra ferðamenn. Ég fagna skýrslu hæstv. ráðherra og er sannfærð um að með því að byggja á vísindalegri þekkingu og vísindalegum rannsóknum er hægt að vernda þá staði sem verða fyrir miklum ágangi og fá ferðamenn til að dreifa sér betur um landið.
Virðulegi forseti. Undanfarin ár hefur verið gegndarlaus aukning ferðamanna á Íslandi án tillits til þolmarka en í skýrslunni, sem er mjög góð byrjun á því sem vantar, er einmitt fjallað dálítið um þau þolmörk. Fjallað er sérstaklega um að vinna við þolmarkagreiningu hafi ekki farið fram á Íslandi og er yfirferðin í þeim kafla mjög áhugaverð. Farið er yfir sögu hugtaksins um þolmörk, hvernig taka eigi tillit til þolmarka náttúru, þolmarka innviða, efnahagslegra þolmarka sem og félagslegra. Það endar á niðurstöðu um skilgreiningu þolmarka fyrir Ísland, ef ég skil skýrsluna og þann kafla rétt, með leyfi forseta, sem „sá fjöldi gesta sem svæði getur tekið á móti áður en neikvæðra áhrifa fer að gæta, hvort heldur er náttúrulegt umhverfi, upplifun ferðamanna eða viðhorf heimamanna.“ Það er nefnilega fjallað um hvaða þátt eigi að setja í fyrsta sæti, hvort setja eigi náttúruna í fyrsta sæti eða ferðamennskuna eða hvort miða eigi við veikasta hlekkinn. Niðurstaðan virðist vera að um leið og neikvæðra áhrifa fari að gæta á einhverjum stað eigi að taka tillit til þess. Það getur því verið mismunandi eftir stöðum hvað brestur fyrst, náttúran, upplifunin, ferðamennskan á annan hátt eða annað. Það sem ég sakna í yfirferðinni um álag á hina ýmsu ferðastaði er að mjög fjölsótta ferðastaði vantar inn í upptalninguna, eins og áður var talað um, t.d. Fjaðrárgljúfur og Kirkjufell. Það þyrfti greiningu eða lista yfir slíka staði, a.m.k. yfir þá staði þar sem eru landverðir. Einnig er fjallað örstutt í skýrslunni um almannaréttinn og yfirferð á endurskoðun á almannarétti. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta, á bls. 63: „Jafnframt hefðu komið fram þau sjónarmið að lögaðilar ættu ekki að geta fénýtt þennan rétt almennings á kostnað annarra og að ljóst væri að einhvers konar stýring á umferð ferðamanna væri nauðsynleg sem hluti af heildarskipulagi ferðaþjónustu í landinu.“ Ég tek undir það sjónarmið að ekki eigi að taka rétt almennings til almannaréttarins vegna þess að það er svo mikið af ferðamönnum sem koma í veg fyrir að hægt sé að nýta hann. Mig langar til að bera okkur saman við tvö önnur lönd sem eru svipuð að stærð og Ísland, sem eru Gvatemala og Suður-Kórea. Til þeirra landa fara mun fleiri ferðamenn heldur en til Íslands. Þrátt fyrir að þau lönd séu landfræðilega svipað stór og Ísland eru þau fjölmennari og hafa því sterkari innviði að einhverju leyti. Fjöldi ferðamanna í þeim löndum er slíkur miðað við fjölda ferðamanna á Íslandi að landfræðilega séð ættum við að geta tekið á móti miklu fleiri ferðamönnum. Innviðir okkar eru hins vegar ekki burðugir til þess, eins og hefur berlega komið í ljós varðandi þolmörk samgöngukerfisins. Að lokum langar mig að minna á stefnu Pírata um að deila hluta af virðisaukaskattinum með nágrannasveitarfélögum. Það þýðir að þegar ferðamenn fara á staðinn, fara í búðina og kaupa mjólk eða kaupa norðurljósaferð á Reykjanes eða eitthvað svoleiðis, fær nærsamfélagið hlutdeild af þeirri ferðamennsku og viðskiptum. [[Forseti hringir.]] Ég hlakka til framhaldsins. Skýrslan er mjög vel gerð að mínu mati og mjög góð byrjun.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um þolmörk ferðamennsku. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og að leggja hana fram hér til umfjöllunar. Vöxtur og aukið umfang atvinnugreinarinnar kallar á stefnumótun stjórnvalda og margvíslegar aðgerðir. Skýrsla eins og hér er sett fram er auðvitað ómetanlegt innlegg og nauðsynlegt að ræða hér á vettvangi þingsins. Við finnum sannarlega fyrir þeim áhrifum sem vöxtur ferðaþjónustu hefur á okkar samfélag. Hún hefur mikil hagræn áhrif sem speglast síðan í mikilli uppbyggingu, þjónustu og möguleikum til viðskipta, umsvifum og veltu í viðskiptalífi og auknum gjaldeyristekjum, en einnig finnum við fyrir auknu álagi á innviði og þörf fyrir hraðari uppbyggingu á því sviði en ella, t.d. á sviði samgangna. Við finnum líka fyrir aukinni umferð og ágangi á okkar vinsælustu og fjölförnustu ferðamannastaði. Þess vegna er þessi skýrsla ákaflega mikilvæg. Það kemur fram hér að skýrslugerðin er að beiðni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem kom fram á 146. löggjafarþingi og ber að þakka fyrir þá beiðni. Eins og hér er rakið er skýrslan ekki lögð fram fyrr en nú, en það dregur ekki úr mikilvægi hennar. Skýrslan ber þetta heiti Þolmörk ferðamennsku, en ekki þolmörk í ferðaþjónustu. Af hverju er ég að draga það fram? Vegna þess að það er athyglisvert og ég vil meina að eitt af því sem er mjög vandað við þessa skýrslu er meðferð og skilgreining hugtaka. Lengi vel vorum við að kljást við merkingu orða í þýðingu heita á íslensku og ekki er langt síðan að á fræðasviðinu var lögð áhersla á að tala um ferðaþjónustu en ekki ferðamannaiðnað, sem er bein þýðing á enska heitinu „tourism industry“, en „industry“ merkir einmitt iðnaður um leið og það merkir atvinnugrein. Iðnaður felur síðan í sér umbreytingu á hráefni í endanlega vöru, en ferðaþjónusta felur í sér ferli, samskipti og þjónustuveitingu eins og nafnið bendir til. Virðulegi forseti. Það sem þessi skýrsla dregur ekki síður svo ágætlega fram er hin huglæga upplifun gesta. Þá erum við komin að þessari vandasömu meðferð á hugtökunum þolmörk og sjálfbærni. Það er dregið vel fram í þessari skýrslu. Ég tel það afar mikilvægt og það er eitt af því sem ég tek úr þessari skýrslu inn í komandi stefnumótun og þróun þeirra verkfæra sem við þurfum að byggja upp til þess að takast á við þann ágang sem er merkjanlegur og við upplifum á okkar fjölförnustu ferðamannastöðum. Ef við ætlum að gera það með vitrænum og skynsamlegum hætti þá verðum við að byrja á því að átta okkur á því hvað hugtökin þýða, hvað þau fela í sér, annars verða verkfærin einskis nýt. Þess vegna tel ég mikilvægt að rýna skýrsluna ekki síst með tilliti til þessa og hvernig ferðaþjónustan getur, eins og stefnt er að, þróast með sjálfbærum hætti. Hvað þýðir það í raun og veru? Það fer eftir samhenginu. Á bls. 34 er ágætis skilgreining á sjálfbærnihugtakinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna hér til þess: „Sú þróun, sem gerir okkur kleift að mæta þörfum okkar án þess að stefna í voða möguleikum komandi kynslóða til að mæta sínum þörfum.“ Þetta er auðvitað ákaflega mikilvægt þegar við erum að þróa verkfæri sem eiga að tryggja þetta inn í framtíðina. Það er síðan betur gætt að þessari skilgreiningu og hvaða skilning við leggjum í þetta á bls. 45. Þar segir, með leyfi forseta: „Hugtök eins og sjálfbærni og þolmörk eru flókin viðfangs og stundum gagnrýnd fyrir að vera óljós og illmælanleg. Ef til vill er heppilegra að líta á sjálfbærni sem ferli en einhvers konar endanlegt ástand og óvíst að atvinnugrein geti nokkurn tíma orðið fullkomlega sjálfbær.“ Ef svo er, en við stefnum að sjálfbærni engu að síður, þá verðum við auðvitað að ákveða þegar við smíðum verkfæri um þolmörk í ferðaþjónustu, hvort sem þau eru huglægs eðlis eða áþreifanleg, hvað þetta merkir í okkar huga. Ég ætla að hrósa skýrsluhöfundum fyrir að nálgast þetta með vönduðum hætti. Þolmarkahugtakið, af því ég er búin að fjalla hér um sjálfbærnihugtakið, er ekkert síður snúið viðfangsefni. Eins og kemur ágætlega fram í umfjöllun skýrslunnar þá er auðvitað ekki einvörðungu um að ræða ágang á náttúru og hversu mikið náttúran þolir áður en hún lætur á sjá, þegar spjöll verða, og fjölda gesta sem hún getur tekið við áður en svo verður. Huglægi þátturinn er ekki síður mikilvægur. Það er hvernig ferðamaðurinn, viðskiptavinurinn, upplifir þetta, hversu mikið augað þolir, hvenær þessi kyrrðartilfinning sem ferðamaðurinn leitar truflast eða sú tilfinning að vera umfram aðra að upplifa eitthvað sérstakt og ekki síður viðhorf okkar sem búum hér. Það er mikið til á okkar ábyrgð og ekki einvörðungu á fræðavettvangi að við förum vel með þessi hugtök í þeirri stefnumótunarvinnu sem við köllum svo sterkt eftir. Við sem landið byggjum erum líka ferðamenn um eigið land án þess að við setjum okkur í slíkar stellingar, heldur mótar upplifunin að einhverju marki þetta viðhorf. Þess vegna er mikilvægt að við vöndum okkur í þessari vinnu. Skýrslan byggir að marki á þeim þolmarkarannsóknum sem þó hafa verið gerðar á nokkrum svæðum. Það er mjög áberandi, bæði í skýrslunni og í þessari umræðu um skýrsluna, að það er þörf á frekari rannsóknum til þess að við verðum í færum til þess að nýta þau verkfæri sem við mótum [[Forseti hringir.]]og hæstv. ráðherra lauk sinni framsögu á. Ég vil hér í lokin þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir skýrsluna og umræðuna.
Herra forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að ræða þetta mál um þolmörk ferðamennsku. Það er ekki unnt að segja að við höfum orðið hissa yfir því að ferðamenn hafi uppgötvað landið okkar nýlega, við sem höfum hópast öxl í öxl til sólarlanda og dvalið þar í mannmergðinni á nokkrum hekturum af strönd. Nei, við urðum kannski ekki hissa en við vorum nokkra stund að átta okkur á því og erum jafnvel ekki enn alveg búin að kveikja á því að Ísland hafi verið uppgötvað. Við erum svolítið svona, Íslendingar. Það kemur skyndilega síld og þá eru allir kallaðir til og reynt að vinna úr aflanum. Fólk vonar það besta þótt oft fari svo að afraksturinn verði minni en ef farið hefði verið örlítið hægar í sakirnar. Þannig hefur það verið hingað til með ferðaþjónustuna. En við verðum að standa vörð um okkar viðkvæmu og fallegu náttúru. Hér er svo sannarlega þörf á skýrri stefnumótun og framtíðarsýn er nauðsynleg í þeim efnum. Auðvitað fagna ég því að stjórnvöld séu að vakna til vitundar um aðgerðir og séu farin að sýna meiri fyrirhyggju. Komið hefur fram að margir ferðamannastaðir eru komnir að þolmörkum hvað ásókn og átroðning varðar. Ójöfn dreifing ferðamanna um landið veldur miklu álagi á suma ferðamannastaði. Þeir eru aðallega staðsettir í nágrenni við Suðvesturhorn landsins og ber þá fyrst að nefna Gullfoss, Geysi og Þingvelli. Aðra staði má einnig nefna, svo sem Landmannalaugar sem eru staðsettar á viðkvæmu svæði gróðurfarslega séð og lítið þarf út af að bregða svo að ekki stórsjái á svæðinu. Auðvitað mætti nefna marga aðra staði sem eru vinsælir og eru í hættu vegna ágangs fólks. Herra forseti. Nauðsynlegt er að bregðast skjótt við því að sumir staðanna eru afar viðkvæmir svo ekki sé minnst á lítt kunna afskekkta staði sem skyndilega fá mikla athygli á netinu, án nokkurs fyrirvara, og þangað mæta hundruð gesta þar sem ekki sást sála nokkrum dögum fyrr. Sífellt þarf að hafa í huga þá viðkvæmu náttúru hérlendis sem erlendir ferðamenn þekkja ekki frá heimaslóðum sínum. Þannig skiptir máli að skilgreina sjálfstætt þolmörk hvers einstaks staðar. Ferðamenn og upplifun þeirra skerðist ef þeir eru of margir á sama staðnum á sama tíma. Augljóst er að fjárfesta þarf í auknum mæli í mannvirkjum á ferðamannastöðum svo að unnt sé að taka við þeim fjölda sem þangað streymir. En það er ekki nóg, stjórnvöld þurfa einnig að fjárfesta í samgöngubótum vítt og breitt um landið svo að hinn þungi straumur komist greiðar leiðar sinnar um landið. Þar vil ég taka sem dæmi Vestmannaeyjar þar sem ónógar samgöngur standa í vegi fyrir uppbyggingu ferðaþjónustu. Herra forseti. Það hefur tekist betur en nokkurn grunaði fyrir fram að benda ferðamönnum á að hingað sé einnig stórkostlegt að koma að vetri til. Engan hefði grunað það fyrir 20 árum að nokkur gæti hugsað sér að hýrast hér í kulda og trekki, en raunin varð önnur. Það bendir til þess að vel sé mögulegt með samstilltu átaki að beina straumi ferðamanna í ákveðnar áttir. Um leið og ég ræði um dreifingu ferðamanna á mismunandi árstíma vil ég brýna fyrir stjórnvöldum að bráðnauðsynlegt er að fjölga þeim flugvöllum sem eru í stakk búnir til að taka við hluta af álaginu af millilandafluginu og straumi ferðamanna þaðan og þá í fleiri landshluta. Þannig má dreifa álagi á ferðamönnum á fleiri staði en aðeins á suðvesturhornið. Þar vil ég nefna staði eins og Akureyri, Egilsstaði, Ísafjörð, Hornafjörð og Vestmannaeyjar.
Hæstv. forseti. Ferðamennska hefur verið sívaxandi atvinnugrein hér á landi undanfarin ár og skilað þjóðarbúinu miklum tekjum, það miklum að hún telst nú stærsta atvinnugreinin. Það hefur ýmislegt bæði gott og verra í för með sér og líka hefur ýmislegt bæði gott og vont verið sagt um ferðaþjónustuna hér á landi, sem er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt þegar ný atvinnugrein vex eins hratt og raun ber vitni. Hins vegar ber þess líka að geta að fjölmargir einstaklingar víða úti um landið hafa lagt í mikinn kostnað af metnaði, djörfung og dug við að byggja upp fyrirtæki og aðstöðu til þess að þjónusta alla þá ferðamenn sem hingað sækja. Í skýrslunni sem er til umræðu kemur skýrt fram að farið er að reyna verulega á þolmörk á suðvesturhorninu og Suðurlandi, bæði hvað varðar ástand náttúrunnar og félagsleg þolmörk íbúa gagnvart atvinnugreininni. Þegar við lítum til annarra landshluta kemur eftirfarandi fram í skýrslunni, með leyfi forseta: „Á Vesturlandi er nokkuð góð staða en ástand náttúru er þó slæmt á nokkrum stöðum. Íbúar vilja gjarnan fá fleiri ferðamenn í landshlutann, sérstaklega á veturna. Á Vestfjörðum er ástand náttúru ábótavant á nokkrum stöðum en almenn ánægja mælist meðal ferðamanna og heimamanna. Meiri hluta íbúa finnst ekki æskilegt að auka ferðaþjónustufjöldann á sumrin en er opnari fyrir því að vetri. Á Norðurlandi eru viðhorf ferðamanna og íbúa almennt jákvæð en þó mismunandi eftir svæðum. Siglufjörður og Húsavík eru dæmi um ferðamannastaði sem blómstra, en greinileg viðvörunarmerki eru í Mývatnssveit vegna álags á náttúru og innviði. Á Austurlandi virðist vera gott ástand. Íbúar eru jákvæðir og bjartsýnir en finna má staðbundna álagspunkta, t.d. Helgustaðanámu.“ Það sem er sammerkt með þeim umsögnum og umsögnum víðar í skýrslunni er að úti um landið óskar fólk eftir því að sá tími sem ferðamenn sækja staðina heim sé frekar og í meira mæli að vetri. Ég vil beina sjónum sérstaklega að Norðausturlandi, Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum, og Austfjörðum. Þar eru víða dýrmætar og miklar náttúruperlur, áhugaverðir staðir og bæjarfélög, uppbygging á þjónustu og afþreyingu, hótelum, gististöðum, spennandi veitingastöðum, forvitnilegum söfnum, hvalaskoðunum, veiði og skíðaaðstöðu auk þess sem nefna má fyrirtæki með bjórböð, jarðböð og sjóböð sem nýja og heilsusamlega og spennandi afþreyingu. Á þeim svæðum landsins er ekki komið að þolmörkum og nýting gæti verið enn betri. Það er óhagræði og vont fyrir fyrirtæki í ferðaiðnaði hvar sem er á landi hvað nýtingartíminn er stuttur, að mestu frá júní og fram í september, en hann hefur þó verið að lengjast og sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og Suðurlandi. Ég tel þjóðhagslega hagkvæmt og mikilvægt byggðamál að beina ferðamönnum í auknum mæli jafnar út um landið og betur yfir árið. Með því getum við komið í veg fyrir ofbeit á einstökum landsvæðum. Gripið hefur verið til ýmissa aðgerða á undanförnum með það að markmiði að dreifa umferð ferðamanna betur yfir árið og um landið, m.a. með markaðsherferðinni Ísland allt árið. En það þarf markvissa stýringu á fjölda, aðgengi og dreifingu ferðamanna til framtíðar til að koma í veg fyrir að þolmörkum sé ógnað á sumum svæðum landsins og önnur verði útundan í hinni mikilvægu atvinnuuppbyggingu á landsvísu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa skýrslu, hún er mjög góð vísbending um það sem við þurfum að gera. Hún er gott fyrsta skref í því að við áttum okkur betur á því hvað við þurfum að gera til framtíðar. Víða eru grunnstoðir okkar komnar að þolmörkum, þ.e. vegakerfið, heilbrigðiskerfið, löggæslan, flugvellirnir. Þarna þarf massífa og markvissa uppbyggingu og náttúran er líka komin að þolmörkum víða á Suðurlandi og á ýmsum stöðum norðanlands. Það vill svo til að ég hitti um daginn ágæta konu sem rekur ferðaskrifstofu í Englandi, flytur hingað góða ferðamenn, þ.e. góða ferðamenn í því ljósi að þeir eru vel borgandi, eru vel menntaðir, ganga vel um. Hún sagði við mig: Það er ekkert að því að Ísland sé uppselt, það er ekkert að því að einhverjir staðir á Íslandi séu uppseldir og ekki sé fleirum hleypt að. Ef ég ætti t.d. að nefna dæmi um slíkt þá eru það Landmannalaugar, en maður þarf eiginlega áfallahjálp eftir að hafa farið þangað eins og ástandið þar er núna. Það er ekki að furða að þolinmæði Íslendinga sé víða á þrotum þegar þeir sjá merki um skefjalausan utanvegaakstur og ýmislegt sem fylgir þessum massatúrisma sem við höfum verið að reyna að byggja upp núna undanfarið. Margir ferðaþjónustuaðilar virðast hafa litið á þessa snöggu uppsveiflu sem einhvers konar loðnuvertíð og eru til í að henda öllu í bræðslu en ekki frystingu. Það virðist líka vera að margir sem reka ferðaþjónustu séu með það markmið að ferðamaðurinn sem kemur hér inn komi aldrei aftur, hann sé fældur í burtu með okri og taumlausri græðgi. Það er önnur saga. Við getum kannski lært af því. Við þurfum að vera opnari fyrir því að læra af öðrum. Ég nefni t.d. lönd eins og Þýskaland og Ameríku. Í Suður-Þýskalandi hefur t.d. verið rekin ferðaþjónusta á mjög viðkvæmum svæðum í 100 ár. Við getum lært af því hvernig þeir hafa gengið fram. Ég myndi t.d. þora að veðja að ef Laugavegurinn, þ.e. gönguleiðin, væri í Þýskalandi væri fólki ekki hleypt á þá slóð nema undir eftirliti leiðsögumanns. Ég er alveg með það á hreinu. Það er ýmislegt svona sem við þurfum að aðgæta. Við þurfum líka að aðgæta það að grípa inn í og herða reglur sem við getum gripið inn í ef þörf krefur. Ég viðurkenni það sjálfur að það hefur farið alveg gríðarlega undir skinnið á mér og í taugarnar á mér að það skuli fara hér skemmtiferðaskip um landið og lauma hópum farþega inn í friðland Hornstranda og við gerum ekki neitt. Þetta er náttúrlega, herra forseti, skömm, skandall. Auðvitað eigum við að koma í veg fyrir að menn fari á bak við reglur og verði til þess að náttúruperlur séu troðnar niður. Það er óþolandi. Það sem náttúrlega tekur meira á hér en annars væri er að ferðamál heyra undir allt of mörg ráðuneyti. Annaðhvort þarf að stórefla samvinnu milli þeirra ráðuneyta sem þessi málaflokkur heyrir til eða hreinlega að efla ferðamálaráðuneytið, sem betur fer er það komið á laggirnar, til þess að við getum komið í veg fyrir það að við verðum fyrir tjóni sem verður ekki bætt í framtíðinni. Þess vegna segi ég það: Skýrslan er góður vegvísir, en við skulum líka nota hana og ganga eins langt og við þurfum til þess að ekki fari illa hjá okkur.
Herra forseti. Ég vil byrja á því eins og margir aðrir að þakka fyrir skýrsluna og þá vinnu sem var lögð í hana og einnig fyrir góða og fræðandi umræðu hér. Mjög margt hefur komið fram og við sem síðast komum sitjum eftir með svolítið bland í poka, en það er samt sem áður af nógu að taka. Þetta er áhugaverð skýrsla og ýmislegt um hana að segja. Í skýrslunni er tekið á málefni sem mér hefur fundist sitja mjög lengi á hakanum. Ferðamennskan er atvinnugrein sem kom okkur upp úr efnahagslegu hruni og mér hefur fundist vera farið frekar illa með þá gullgæs okkar og ekki hlúð að henni sem skyldi. Þó að skýrslan sé um margt mjög góð finnst mér inngangur hennar nokkuð lýsandi fyrir viðhorf Íslendinga til ferðamennsku, en í honum kemur fram á bls. 2, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að kanna hvort náttúra landsins, sem er meginaðdráttarafl Íslands sem áfangastaðar, kunni að vera í hættu vegna of mikils átroðnings eða skorti á viðeigandi aðstöðu til að taka á móti ferðafólki.“ Talað er um að nauðsynlegt sé að kanna hvort einhver hætta steðji að náttúru landsins. Ég hefði haldið að allir þekktu það. Vikið er að því á öðrum stöðum í skýrslunni að vitað sé að mjög mikill átroðningur sé á ýmsum stöðum og náttúrunni steðji ógn af því. Mér finnst það lýsandi að við teljum okkur aðeins þurfa að skoða hvort landið okkar verði fyrir of miklum átroðningi. Þrátt fyrir að við höfum orðið vitni að gríðarlegri fjölgun ferðamanna frá árinu 2011 höfum við ekki komist að neinni niðurstöðu né ráðist í neinar virkilega sannfærandi aðgerðir til að vernda náttúruna fyrir ágangi ferðamanna eða til þess að byggja upp innviðina sem þarf til að geta tekið á móti jafn mörgum ferðamönnum. Við Íslendingar erum að verða 330 þúsund og þær næstum 3 milljónir ferðamanna sem hingað koma reyna talsvert á innviði okkar, hvort sem það eru vegir eða annað. Þetta er eitt lítið dæmi um það sem mér finnst lýsandi fyrir viðhorf okkar. Við erum enn þá að skoða þá hluti sjö árum eftir að gríðarleg fjölgun fór í gang. Mér finnst vera kominn tími til aðgerða og tek undir það með fleiri hv. þingmönnum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fá fleiri ráðherra í lið með sér til að taka á málinu, bæði varðandi umhverfið en einnig uppbyggingu innviða. Þótt nóg sé komið af starfshópum mætti alveg skipa starfshóp ráðherra í þeim efnum. Mér leist mjög vel á það sem hæstv. ráðherra minntist á í framsöguræðunni um litlu Hafró. Mér finnst við einmitt hafa ágætisfyrirmynd að því hvernig við förum með þá mikilvægu auðlind. Ég held að gríðarlega mikilvægt væri að hafa góða yfirsýn, því að eins og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir kom inn á í ræðu sinni vantar upplýsingar og samræmdar aðgerðir. Komið er vel inn á það í skýrslunni. Eitt sem mig langar líka að minnast á sem mér hefur fundist vanta í umræðuna um félagsleg og efnahagsleg áhrif ferðamennsku er að sjálfsögðu félagslegt undirboð í ferðamennsku og misnotkun á erlendu vinnuafli. Mér hefur ekki fundist það vera rætt í umræðunni og ég sé þess ekki almennilega stað í skýrslunni heldur. Mér finnst mikilvægt að við hugsum um að verið er að misnota erlent verkafólk á mjög óvæginn hátt í ferðamannaiðnaðinum. Við verðum að vera vakandi fyrir því. Það skekkir líka samkeppnisstöðu fyrirtækja í ferðaiðnaði. Síðan myndi ég vilja bæta við hugsunum um hagsmuna- eða neytendavernd erlendra ferðamanna vegna þess að mér blöskrar stundum hvað fólki leyfist að okra á ferðamönnum hér á landi. Ég hugsa að það geti dregið úr sjálfbærni atvinnugreinarinnar. [[Forseti hringir.]]Þegar fólk er komið með upp í kok af því að borga 500 kr. fyrir vatnsflöskuna hættir það mögulega að koma hingað. Við ættum að skoða það alvarlega.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn þakka kærlega fyrir þessa skýrslu sem hér er fram komin og þakka hæstv. ráðherra fyrir að fylgja henni úr hlaði. Það er mikilvægt að við fáum að taka þessa umræðu. Ég velti þó fyrir mér hvort við séum aðeins að gleyma okkur í því atriði að það vanti alls konar upplýsingar. Hér finnst mér margir þingmenn hafa talað eins og ekkert hafi verið gert í ferðaþjónustunni eða í því að skipuleggja ferðaþjónustuna, þessa mikilvægu atvinnugrein. Mig langar í þeim efnum að minnast aðeins á skýrsluna Framtíð ferðaþjónustunnar á Íslandi til ársins 2030,sem er ágætis sviðsmynda- og áhættugreining sem unnin var fyrir Stjórnstöð ferðamála sem er einmitt einhvers konar ráðherranefnd og fagaðilar í því hvernig við viljum þróa þessa atvinnugrein áfram. Ég hygg nefnilega að við höfum gert ýmislegt mjög vel þegar kemur að þessari atvinnugrein en án efa væri hægt að gera margt betur. Þessi skýrsla fjallar í mínum huga svolítið um það hvort Ísland sé uppselt. Svar mitt við því er að Ísland sé ekki uppselt, en ég get tekið undir með mörgum hv. þingmönnum sem hér hafa talað og m.a. hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni sem nefndi t.d. Landmannalaugar. Það kemur ágætlega fram í skýrslunni að þar er þolmörkum náð. Mér var mjög brugðið þegar ég heimsótti síðast Landmannalaugar. Ég veit reyndar ekki hvort það sé raunhæft að fá leiðsögumann í hvert skipti sem maður labbar Laugaveginn, ég hef til að mynda hlaupið hann og ég veit ekki hvort margir væru tilbúnir að hlaupa það sem leiðsögumenn. Víða má örugglega gera betur í þessum málum og þá held ég að við séum náttúrlega fyrst og fremst að horfa á það að við þurfum einhvers konar aðgangsstýringu. Þegar við horfum á fyrirtæki sem hafa náð hvað mestum árangri í ferðaþjónustu þá vil ég nefna fyrirtæki eins og Bláa lónið sem er með mjög skýra aðgangsstýringu inn í lónið. Ég held að við þurfum að fara að huga að því af einhverri alvöru að stýra fólki í auknum mæli inn á allra vinsælustu ferðamannastaðina. Þá kemur að því sem við höfum lengi rætt hér, það er dreifing ferðamanna. Fyrst snerist það um áherslur okkar um Ísland allt árið, að lengja ferðamannatímann, og það hefur vissulega tekist. Hér eru ekki bara ferðamenn á sumrin, heldur koma þeir líka á veturna og yfir allt árið. En kannski hefur okkur ekki tekist alveg jafn vel upp þegar kemur að því að dreifa þeim um landið. Ég veit reyndar ekki hversu raunhæft það er að ætla hæstv. ráðherra eða einhverjum öðrum að dreifa ferðamönnum tvist og bast um landið, en það má vissulega beita einhverjum markaðsaðgerðum í þeim efnum og þá sérstaklega í samstarfi við heimamenn, Markaðsstofu landshlutanna og annað þess háttar. Mig langar á síðustu mínútunni að koma aðeins inn á það að við erum svolítið upptekin af hausatalningum þegar kemur að ferðamönnum. Ég veit ekki hvort það sé alltaf það skynsamlegasta í þessari mikilvægu atvinnugrein, við ættum frekar að skoða verðmætasköpunina sem verður til í greininni sem slíkri. Kannski er ekki fullkomlega raunhæft heldur að stýra því nákvæmlega hvers konar ferðamenn koma til landsins, en það er þó hægt að beita einhverjum aðgerðum eins og markaðstækjum og öðru þess háttar og ég held að við ættum að reyna að hvetja greinina áfram í þá áttina. Höfða frekar til ferðamanna sem eru tilbúnir að koma hingað og verja einhverjum fjármunum til að upplifa náttúruna en líka aðra afþreyingu. Þá er náttúrlega auðvelt að horfa til hvataferða, ráðstefnuhalds og annars og almennt skilur þessi geiri innan ferðaþjónustunnar meira eftir sig í verðmætasköpun í hverju landi fyrir sig. Á síðustu sekúndunum vil ég minnast á skemmtiferðaskipin. Það er komið inn á þau í skýrslunni og mig langar að taka undir það sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á varðandi þann þátt. Ég held reyndar að það hafi verið tekið á því þegar sá hræðilegi atburður [[Forseti hringir.]]átti sér stað að skemmtiferðaskip hleypti ferðamönnum inn á friðlandið okkar. Það verður auðvitað að taka fyrir slíkt og ég velti fyrir mér hversu mikið við erum að fá út úr þess háttar ferðamennsku [[Forseti hringir.]]og hvar við eigum að draga mörkin í þeim efnum. Þá held ég að við verðum sérstaklega að horfa [[Forseti hringir.]]til mikilvægis hafsvæðisins milli vestnorrænu landanna og á Norðurslóðasvæðinu öllu.
Herra forseti. Ég þakka fyrir og vildi að ég hefði miklu fleiri mínútur en þær tvær sem ég hef, en ég ætla að reyna að koma að nokkrum atriðum. Nefnt var að skýrslan sýndi að rannsóknirnar væru unnar á tilviljunarkenndan hátt og ég tek undir það. Það er þess vegna sem við erum með áherslu á áreiðanleg gögn, rannsóknir og litlu Hafró. Þess vegna hefur Ferðamálastofu nú verið falin yfirsýn með lögum, ekki þannig að Ferðamálastofa muni vinna allar rannsóknirnar heldur hafa þá yfirsýn sem þörf er á. Stóra verkefnið um álagsmat eða þolmörk umhverfis, innviða og samfélags gagnvart fjölda ferðamanna finnst mér fanga það sem mjög margir nefna að skorti. Hér er fyrsti áfangi tilbúinn og ég vonast til þess að þingmenn lesi það í gegn og kynni sér. Komið er inn á aðrar tegundir innviða og að við séum komin að þolmörkum á ýmsum stöðum. Það eru einmitt vísar um vegi, flugvelli, hafnir, fráveitur, náttúrustaði, heilbrigðisþjónustu, löggæslu, húsnæðismarkað, vinnumarkað, ferðamannapúls o.s.frv. Við erum að kortleggja það nákvæmlega og svo er fagáfangi tvö að finna út úr því hvar við erum stödd og hvað þurfi að gera til þess að bæta úr. Varðandi eigendastefnu Isavia ætla ég að segja að ég er sammála því sem hv. þingmenn nefndu, að ferðamálaráðherra eigi að hafa stjórnarmann. Mín skoðun á því hvernig stjórnin er skipuð er sú að ég myndi vilja sjá ákveðnar breytingar á því. Ég er mjög ánægð að heyra áhugann og ákafann á ýmsum málum, sérstaklega þegar kemur að markvissri stýringu sem við eigum mikið eftir í, en ég legg líka áherslu á að við erum með ákveðna stýringu nú þegar á ýmsum sviðum, innan þjóðgarða, þegar við byggjum upp innviði, í landsáætluninni, þar er það meginstefið. Varðandi gjaldtöku erum við með gistináttaskatt, við erum búin breyta umferðarlögum þar sem bílastæðagjöld eru heimil og við erum með gjöld innan þjóðgarða. Ég ætla að segja þá skoðun mína á gjaldtöku almennt og þeirri umræðu að ég berst ekki sérstaklega fyrir gjaldtöku heldur fyrir almennilegri stýringu og skýrum reglum í ferðaþjónustu. Stundum koma gjöld þar við sögu og munu örugglega gera í auknum mæli. Ég hlakka þess vegna til að kynna áformin ef við tökum fyrir einhvern einn stað og reynum á regluverkið eins og það er núna og sjáum hvað við þurfum að gera til að breyta því svo að við náum betri árangri. Að lokum langar mig að þakka starfsmönnum ráðuneytisins, skrifstofu ferðamála, fyrir þá vinnu sem hefur verið unnin.
Hæstv. forseti. Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, með síðari breytingum, á þskj. 139, mál nr. 139. Meginbreytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu eru breytingar á 7. og 109. gr. laga um ársreikninga. Þar er opnað fyrir þann möguleika að öll félög sem eru með mikilsverða hagsmuni vegna erlendrar fjármögnunar eða viðskiptasambanda geti samið ársreikninga á ensku en þá skuli hann þýddur á íslensku og birtur hjá ársreikningaskrá bæði á ensku og íslensku. Mikilvægt er að ársreikningar séu birtir hjá ársreikningaskrá þannig að viðskiptalífið og þeir sem reiða sig á fjárhagsupplýsingar félaga hafi greiðan aðgang að þeim og að upplýsingarnar séu á tungumáli sem meginþorri þjóðarinnar skilur. Frumvarpið er lagt fram í þeim tilgangi að skýra kröfur um texta ársreiknings, bæði þeim sem saminn er hjá félagi og einnig þeim sem birtur er hjá ársreikningaskrá. Ábendingar varðandi skyldu fyrirtækja til að semja og birta ársreikninga á íslensku hafa borist frá félögum með mikil umsvif erlendis og starfrækslu gjaldmiðils í erlendri mynt, en þau höfðu áður heimild til að semja ársreikning á ensku. Einnig hafa borist ábendingar frá Viðskiptaráði Íslands, reikningsskilaráði og Félagi löggiltra endurskoðenda þar sem hvatt er til breytinga á ákvæði 7. gr. núgildandi laga þar sem það er talið íþyngjandi fyrir íslensk félög sem gera upp í erlendum gjaldmiðlum, starfa í alþjóðlegu umhverfi eða hafa erlenda stjórnarmenn. Að sama skapi er mikilvægt að standa vörð um íslenska tungu. Við erum nú að setja nokkur hundruð milljónir í það að reyna að verja hana, vissulega með tilliti til tækniframfara og annars slíks, en það skiptir máli. Eins og fram kemur í lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011, er þjóðtungan sameiginlegt mál landsmanna og stjórnvöld skulu tryggja að unnt verði að nota hana á öllum sviðum íslensks þjóðlífs. Þess vegna er mikilvægt að ársreikningar séu birtir í ársreikningaskrá þannig að viðskiptalífið og þeir sem reiða sig á þær upplýsingar hafi greiðan aðgang að þeim og þær séu á tungumáli sem meginþorri þjóðarinnar skilur. Því er mikilvægt að hægt sé að nálgast ársreikninga félaga á íslensku. Það má þó ekki hindra að félög geti starfað með góðu móti í alþjóðlegu umhverfi og notast við ensku við gerð ársreikninga. Þess vegna er breytingin hér lögð til. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að frjáls og opin alþjóðaviðskipti séu til hagsbóta fyrir lítil opin hagkerfi og auki velsæld þeirra. Breytingin sem lögð er til í frumvarpinu er í samræmi við það að gera viðskiptaumhverfi félaga í alþjóðaviðskiptum betra. Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi og komi til framkvæmda fyrir reikningsár sem hefst 1. janúar 2017 eða síðar. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það muni hafa áhrif á afkomu ríkissjóðs, en vissulega munu fyrirtæki þurfa að leggja út fyrir kostnaði til þess að þýða ársreikning ef hann er unninn á ensku. Ég geri mér fulla grein fyrir því. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.