Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Forseti. Þessa dagana er mikið álag á heilbrigðiskerfið og á sama tíma erum við að fást við líklega mestu efnahagslegu niðursveiflu í 100 ár. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort þetta sé ekki einmitt rétti tíminn núna til þess að ríkið fái meira fyrir peninginn sem þangað rennur, þ.e. að við náum aukinni hagkvæmni þar. Heilbrigðiskerfið er auðvitað, ásamt almannatryggingum, langstærsti útgjaldaliður ríkisins. Er ekki rétti tíminn núna til þess að við á sama tíma léttum á heilbrigðiskerfinu og fáum meira fyrir útgjöld skattgreiðendanna með því að semja við einkareknar stofur um að fást við þær aðgerðir sem hafa í mörgum tilvikum beðið mánuðum, jafnvel árum saman? Við þekkjum öll dæmi um að fólk sé sent til Svíþjóðar eða Danmerkur í aðgerðir á einkastofum þar á kostnað ríkisins, sem er þá jafnvel margfaldur, þrefaldur á við það sem myndi kosta að framkvæma slíkar aðgerðir hér heima. Nú þegar ríkið þarf að fá meira fyrir peninginn og spara og heilbrigðiskerfið er undir miklu álagi, er þetta ekki akkúrat rétti tíminn til að ráðast í slíkar aðgerðir?
Virðulegi forseti. Ég tel að það sé alltaf rétti tíminn til að fara vel með peningana og tel að alveg óháð þessum kórónuveirufaraldri sé það almennt góð ráðstöfun að semja við þá sem geta verið sveigjanlegir og hagkvæmir í að veita þessa opinberu þjónustu, þjónustu sem er fjármögnuð af opinberu fé. Hér eru nefndar sérstaklega til sögunnar ýmsar aðgerðir sem hægt er að framkvæma utan sjúkrahúsa og við erum svo sannarlega með ýmsar slíkar aðgerðir framkvæmdar. Ég hef nú bæði þurfti að láta gera við öxlina og hnéð á mér á undanförnum árum og ekki var það gert á sjúkrahúsi. Þannig að svo sannarlega erum við með mörg dæmi um slíkt. Ég held að það sé hárrétt ábending að að því marki sem dregið hefur úr getu Landspítalans til að sinna slíkum verkefnum þá eigum við að skoða leiðir til að treysta meira á aðra sem eru með umfangsminni starfsemi sem geta sinnt slíkum verkefnum. Það er fleira sem ég held að við ættum að skoða hér. Það snýr kannski ekki beint að þessum aðgerðum heldur að hjúkrunarheimilunum. Nú liggur það fyrir að vandi Landspítalans í kórónuveirufaraldrinum er ekki hvað síst fráflæðisvandinn, það tekst ekki að losa fólk sem búið er að lækna af spítalanum. Þá dregur úr viðbragðsgetu eða þrótti spítalans að öðru leyti til að taka við sjúklingum sem koma þangað með kórónuveiru. Þetta er mjög alvarlegt mál. Á sama tíma erum við með óhagkvæmar einingar, eins og t.d. á Vífilsstöðum, ekkert sérstaklega hagkvæm eining og var algjört bráðabirgðaúrræði. Nú eru í gangi samtöl [[Forseti hringir.]]um að reyna að auka framboð af plássum einmitt í samstarfi við aðila utan hins opinbera kerfis.
Forseti. Ég get ekki verið annað en ánægður með þetta svar. Mér þykja töluverð tíðindi felast í því. En ég vona að þess sjái þá stað í aðgerðum ríkisstjórnarinnar núna næstu daga og vikur. Við erum auðvitað að ræða fjárlögin í þinginu og er mjög tímabært að tekið sé mið af þeirri stefnu sem hæstv. ráðherra boðar í fjárlagavinnunni. Heilbrigðiskerfið hefur vaxið mjög hvað varðar útgjöld ríkisins ár eftir ár. En fær fólk meira fyrir þetta sívaxandi fjármagn? Það er ekki gott að segja, a.m.k. hefur ánægja almennings ekki aukist í hlutfalli við aukin útgjöld. Svoleiðis að nú þegar þörfin knýr stjórnvöld til þess að fá meira fyrir fjármagnið og heilbrigðiskerfinu veitir ekki af að létt sé af því álaginu, þá upphefst vonandi þróun þar sem við fáum meira fyrir fjármagnið sem rennur til heilbrigðismálanna og þar af leiðandi [[Forseti hringir.]]fái starfsmennirnir betri kjör og sjúklingarnir betri þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég tel einfaldlega mjög mikilvægt að þegar við erum með opinbert heilbrigðiskerfi, sjúkratryggingar - við greiðum í raun og veru fyrir heilbrigðistryggingar okkar með sköttunum - sé eðlilegt að nálgast málið þannig að við séum með í gildi á hverjum tíma tryggingu og við eigum að geta innheimt þá tryggingu hjá heilbrigðisstofnunum og öðrum innan heilbrigðiskerfisins sem bjóða fram slíka þjónustu. Sjúkratryggingar eru þá milliliðurinn sem gengur úr skugga um að þeir sem vilja bjóða fram slíka þjónustu uppfylli allar gæðakröfur og annað þess háttar eða létta af okkur áhyggjum af slíkum hlutum og eru í raun og veru bara að millifæra fjárhæðir fyrir okkur það sem við erum þegar búin að greiða. Þannig horfi ég á þetta kerfi. Það eru hins vegar ákveðnir þættir sem við getum aldrei útvistað frá spítölunum. Það er öll grunnþjónustan, stóru aðgerðirnar, það sem liggur miðlægt á þjóðarsjúkrahúsinu. Við erum ekki að leitast við að brjóta það upp. En varðandi allt hitt, þar sem við þurfum að vera sveigjanlegri og það sem eru meira endurtekningar, rútínuaðgerðir, þar eigum við að leita leiða til að spara.
Virðulegi forseti. Í fyrra lagði hæstv. dómsmálaráðherra fram mál um gjaldþrotaskipti, kennitöluflakk, í framhaldi af svokölluðum lífskjarasamningum og í tengslum við annað frumvarp um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar atvinnufyrirtækja, eins og það hét. Það mál var afgreitt hér hratt og vel en málið sem átti að taka á kennitöluflakki dagaði hins vegar uppi í meðförum þingsins þrátt fyrir ótvíræðan áhuga og útbreiddan stuðning. Árið áður hafði sambærilegt mál líka lognast út af. Nú er þetta mál sem sé á þingmálaskrá. Málið er mjög mikilvægt til að jafna stöðu fólks í samkeppnisrekstri, að skilvíst fólk þurfi ekki að standa í samkeppni við vanskilamenn. Það varðar líka hagsmuni launafólks, að launaþjófar geti ekki farið á hausinn og byrjað svo upp á nýtt, hvítskúraðir, á nýrri kennitölu aftur og aftur eins og dæmin sanna. Og þetta er spurning um heilbrigt atvinnulíf. Þetta eru efnahagslegar sóttvarnir. Í umræðum um málið og umsögnum var almennt sjaldgæfur samhljómur í viðhorfum aðila vinnumarkaðarins en það gætti meiri efasemda meðal ýmissa lögmanna sem sendu inn umsagnir og þeir fundu málinu ýmislegt til foráttu. Skiptastjóri fengi of víðtækar og matskenndar heimildir til að setja aðila í tímabundið atvinnurekstrarbann og orðalag um skaðlega eða óverjandi viðskiptahætti væri ótækt og bent var á að það yrði að vera búið að sanna lögbrot á aðila til að hann fyrirgerði rétti sínum til atvinnurekstrar og annað. Það færi í bága við 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Nú langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins: Eiga þessi viðhorf hljómgrunn innan hans flokks og ef svo er, [[Forseti hringir.]]hefur það tafið afgreiðslu málsins hér á Alþingi? Styður flokkurinn þetta mál heils hugar?
Virðulegi forseti. Ég tel að það lýsi sér ágætlega í því að það er ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem hefur lagt málið fyrir þingið, að flokkurinn er þeirrar skoðunar að þeir sem stunda hið eiginlega kennitöluflakk, misnota hlutafélagaformið til að skjóta sér undan skuldbindingum, skilja menn eftir í sárum ítrekað, verði að fá sína refsingu, það þurfi að hafa afleiðingar. Það sem ég held hins vegar að skipti á sama tíma mjög miklu máli eru þessi stóru grundvallarmál eins og atvinnufrelsið. Við þurfum að gæta okkar á því að um leið og við segjum að sá sem hafi orðið gjaldþrota kunni að þurfa að sæta einhverjum viðurlögum vegna þess, ef það hefur verið að gerast ítrekað og við sjáum eitthvert mynstur í því, þá megum við ekki ganga svo langt að skilja eftir tilfinninguna um að það að rekstur misheppnist sé eitthvað sem mönnum þyki vera saknæmt eða að það sé fyrir fram gefið að öllum hlutafélögum, sem hefji rekstur, verði að ganga vel og skila hagnaði um alla framtíð. Við erum með þetta fyrirkomulag, hlutafélag. Það er stafað út t.d. í Þýskalandi og heitir þar félag með takmarkaða ábyrgð. Í Bandaríkjunum heitir það í raun og veru það sama, félag með takmarkaða ábyrgð. Ég ætla ekki að fara út í ensku og þýsku heitin, en hér köllum við það bara hlutafélag. Svo kemur mörgum á óvart þegar það getur ekki staðið við skuldbindingar sínar að eigandinn ætli ekki að taka reikninginn en þetta er allt saman skrifað inn í lagalega regluverkið og er ekki þess eðlis að það eigi út af fyrir sig hafa umfram afleiðingar nema þegar við sjáum eitthvert mynstur. Það er þar sem ég held að kúnstin liggi, að okkur takist að smíða lagareglur [[Forseti hringir.]]sem ná utan um það hegðunarmynstur að menn séu að misnota þetta. Um það snýst málið.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar að spyrja hann um annað sem er þessu tengt. Það hefur komið fram að heildarkröfur Eflingar vegna vangoldinna launa Eflingarfélaga námu ríflega milljarði á síðustu fimm árum. Félagið segir að vandinn sé enn víðtækari. Það er sífellt fleira launafólk sem leitar til stéttarfélaganna til að krefja atvinnurekendur vangoldin laun. Það er heimilt að sekta útgerðir um hátt í 600.000 kr. vegna launaundanskota í kjarasamningi Sjómannasambandsins og farið var fram á það af launafólki að viðurlög af þessu tagi yrðu sett inn í kjarasamning við Samtök atvinnulífsins 2018–2019. Í framhaldi af því gáfu stjórnvöld loforð um að slík lög yrðu sett í íslenska löggjöf í yfirlýsingu undir yfirskriftinni: [[Forseti hringir.]]Stuðningur stjórnvalda við lífskjarasamninga. Það bólar nú enn ekki á efndum þrátt fyrir ítrekaðar áminningar [[Forseti hringir.]]og nú langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um efndir.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál sem verið hefur í vinnslu í félagsmálaráðuneytinu. Ég veit ekki betur en að verið hafi samtal milli aðila vinnumarkaðarins um útfærslu á því. En því miður hefur það fallið í þann farveg að það er engin samstaða um útfærsluna nákvæmlega. Hér er annars vegar um að ræða kröfuna um að lögfest verði 50% álag á hin ógreiddu laun, eða þau laun sem haldið var eftir í órétti. Spurningin sem við sitjum uppi með er hvernig við getum forgangsraðað hinum ýmsu kröfum sem kunna að standa á fyrirtæki með þessum hætti. Hin almenna regla er að menn eiga að greiða með dráttarvöxtum það sem þeir skulda. Það kann síðan að varða við hegningarlög ef menn hafa vísvitandi, t.d. með einhverjum skipulegum hætti, haldið mönnum í blekkingu um rétt sinn o.s.frv. Þetta er dálítið flókið úrlausnarefni. Best hefði auðvitað verið ef aðilar vinnumarkaðarins hefðu komið sér saman um þetta. En ég var á fundi síðast í gær um þetta mál og það er svo sannarlega á dagskrá.
Forseti. Á síðasta þingi lagði ég ásamt átta öðrum nefndarmönnum velferðarnefndar fram beiðni um skýrslu frá ríkisendurskoðanda um stjórnsýsluendurskoðun á starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Í greinargerð með skýrslubeiðni kemur fram, með leyfi forseta: „Þeir sem þiggja bætur frá Tryggingastofnun ríkisins eru oft í tekjulægstu hópum samfélagsins. Sá lífeyrir sem þeir hljóta frá Tryggingastofnun er oftast eina eða helsta uppistaðan í takmörkuðum tekjum þeirra.“ Nú er ljóst af skýrslu ríkisendurskoðanda, sem afgreidd var úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í gær, að staða skjólstæðinga Tryggingastofnunar í samskiptum við stofnunina er ekki trygg og réttindi þeirra virðast ekki vera virt. Í skýrslunni kemur m.a. fram að mál séu ekki nægilega vel rannsökuð áður en ákvörðun er tekin og það skorti leiðbeiningar til fólks þar sem hægt er að biðja um niðurfellingu krafna eða endurútreikning bóta. 90% lífeyrisþega fá rangar greiðslur, sem getur verið gríðarlega íþyngjandi fyrir lífeyrisþega sem hafa engar aðrar tekjur og þurfa alfarið að stóla á þessar greiðslur, þótt þær séu að sjálfsögðu alltaf leiðréttar eftir á. Mikill skortur er á upplýsingamiðlun og frumkvæði Tryggingastofnunar til að tryggja að skjólstæðingar skilji réttindi sín. Ljóst er að almannatryggingakerfið er ógagnsætt og flókið fyrir þá sem þurfa að reikna út bæturnar, hvað þá fyrir þá sem þurfa að reiða sig á þær til að draga fram lífið. Það er óaðgengilegt. Það er nokkuð ljóst af lestri skýrslunnar að áherslan á málefni almannatrygginga innan ráðuneytis hæstv. ráðherra er skammarlega lítil og er þar margt sem þarf að bæta. Mér finnst mikilvægt að fram komi að það er á ábyrgð ráðherra, ekki Tryggingastofnunar, sem mér skilst að sé rekin með halla núna og þurfi á fjármagni og stuðningi að halda. Eitt dæmi af mörgum er margra ára bið eftir heildarendurskoðun laga um almannatryggingar, en ekkert bólar á þeirri vinnu, ef marka má þingmálaskrá ráðherra. Forseti. Það liggur því beinast við að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna almannatryggingakerfið sé í svona lágum forgangi hjá honum. Ætlar hæstv. ráðherra að ráðast í einhverjar raunverulegar aðgerðir? Mun ráðherra setja einhvern mannauð og fjármagn í að ráðast í þær víðtæku aðgerðir sem ríkisendurskoðandi telur þörf á?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég fagna úttekt Ríkisendurskoðunar og minni á, rétt eins og þingmaðurinn kom inn á, að fulltrúar allra stjórnmálaflokka komu að þessu. Ég sagði á sínum tíma að það væri gríðarlega mikilvægt, mjög jákvætt að fá Ríkisendurskoðun til að skoða hvaða úrbætur væri hægt að gera þarna. Það eru ýmsar athugasemdir, líkt og þingmaðurinn nefndi, sem hægt er að bregðast við. Við munum fara í það og erum að undirbúa það. Það má til að mynda, ef við tökum það sem lýtur að endurútreikningi, bæta ýmislegt, m.a. í samskiptum milli opinberra aðila, líka við lífeyriskerfið og skattinn. Það má færa þau meira á stafrænt form. Það er gríðarlega mikilvægt því að samskipti þarna á milli geta dregið úr endurútreikningi. Það hafa verið stigin skref í þá átt. Við sjáum á uppgjöri 2019 að sá fjöldi sem er að fá endurútreikning hefur verið að dragast saman á milli ára. Eitthvað hefur því verið gert í þessum málum svo að því sé haldið til haga. En við munum taka skýrsluna til skoðunar, og erum að gera það. Og með hvaða hætti? Við getum brugðist við því í samstarfi við Tryggingastofnun. Hvað varðar heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins höfum við verið í samtali um það. Það er eitt af því sem var á þingmálaskrá á síðasta vorþingi en hefur ekki náðst samkomulag um við hlutaðeigandi aðila. Þess vegna hefur markmiðið verið að gera það í minni skrefum. Mönnum hefur fundist skrefin sem átti að stíga of stór, sambærileg við það sem gert var fyrir aldraða á sínum tíma. Þess vegna höfum við verið að undirbúa breytingar í minni skrefum. Þó að það sé ekki á þingmálaskrá núna á þessu haustþingi tjáði ég velferðarnefnd í gær [[Forseti hringir.]]að það kynnu að verða breytingar sem kæmu inn á vorþingi.
Forseti. Ég er hérna að reyna að hemja mig og vera eins málefnaleg og mögulegt er en ég er orðin dálítið þreytt á þessum loforðaflaumi frá hæstv. ráðherra, því að hann er ofboðslega duglegur að lofa gulli og grænum skógum en svo gerist ekki neitt. Það er augljóst af viðbrögðum ráðuneytisins við skýrslunni að vandinn er þekktur innan ráðuneytisins. Ég átta mig ekki á því hvort er verra fyrir ráðherra félagsmála að gera sér enga grein fyrir því hversu ógagnsætt, skerðandi, óaðgengilegt og ómannúðlegt núverandi kerfi er eða, eins og útlit er fyrir, að ráðherra viti nákvæmlega á hvaða stað almenna tryggingakerfið er komið og hafi kosið að gera ekkert í því í þau þrjú ár sem hann hefur verið við völd. Hvort er verra? Ráðherra hefur tæplega eitt ár til að sýna þessum málaflokki bara minnsta áhuga. Hann viðurkennir það beinlínis í skýrslunni að þessi gríðarlega mikilvægi málaflokkur, lífsbjörg tugþúsunda Íslendinga og 17% allra ríkisútgjalda, sé í höndum tveggja starfsmanna ráðuneytisins, tveir starfsmenn sem eru að sinna öðrum verkefnum meðfram. [[Forseti hringir.]]Það er öll áherslan sem ráðherra telur þennan málaflokk eiga skilið. Er það nema von að þolinmæði elli- og örorkulífeyrisþega sé löngu uppurin? [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Á að setja mannauð, fleira starfsfólk, í að skoða þennan málaflokk? [[Forseti hringir.]]Er ráðherra alvara með að koma með einhverjar jákvæðar breytingar [[Forseti hringir.]]áður en þessu þingi er lokið?
Virðulegi forseti. Athugasemdir Ríkisendurskoðunar snúa að mörgum þáttum og þær snúa ekki eingöngu að grundvallarbreytingum almannatryggingakerfisins. Þær snúa líka að kerfisbreytingum sem hægt er að gera, eins og ég sagði áðan, í samskiptum milli stofnana til þess að eyða gráum svæðum og annað. Það er það sem við höfum verið að vinna að og ég fór yfir það í fyrra andsvari að við hefðum séð ákveðnar jákvæðar breytingar í því. Við höfum líka verið að vinna að breytingum sem hafa komið í skrefum við að draga úr skerðingum og fleiri breytingar hafa komið hingað inn. Það er því algerlega rangt að þessu hafi ekki verið sinnt innan ráðuneytisins í tíð þessarar ríkisstjórnar. En það er gríðarlega gott að fá þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég studdi það mjög á sínum tíma og tjáði velferðarnefnd að mikilvægt væri að fá hana vegna þess að þá gætu þær breytingar sem þyrfti að ráðast í orðið markvissari. Við erum með fjárveitingar inni núna, m.a. til þess að bæta tölvukerfi og búnað sem Tryggingastofnun er með þannig að við höfum verið að stíga skref í þessa veruna. [[Forseti hringir.]]Það er beinlínis rangt að það hafi ekki verið gert. En hins vegar má alltaf gera betur. Þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar er mjög gott [[Forseti hringir.]]innlegg inn í þá vinnu og við munum taka hana alvarlega.
Herra forseti. Umræður um tolla, nauðsyn þeirra og áhrif er klassískt umræðuefni og þrætuepli í samskiptum þjóða og í umræðum um einstakar atvinnugreinar, ekki síst í tengslum við landbúnað og samkeppnisstöðu hans og jafnan er þá talað um tollvernd í því samhengi. Hér takast á hagsmunir neytenda um það að vöruverð sé lágt og vöruúrval gott annars vegar og hins vegar hagsmunir þeirra sem framleiða innlendar vörur. Alþjóðleg þróun hefur lengi verið í þá átt að draga úr tollum og öðrum samskiptahindrunum. Mín skoðun er eindregið sú að það sé rétt stefna. Samtímis verður að gæta þess að starfsumhverfi og umgjörð innlendrar framleiðslu sé með því móti að unnt sé að mæta erlendri samkeppni. Um það held ég að flestir séu sammála, ekki síst þegar íslenskur landbúnaður á í hlut. Þar þarf að taka til hendinni og gera miklar lagfæringar á því kerfi sem starfað er undir. Á hinn bóginn á Ísland aðild að margvíslegum alþjóðlegum samningum um viðskipti, þar á meðal um tolla í viðskiptum. Þá samninga eins og aðra á að virða að fullu og framfylgja eftir efni þeirra án undanbragða. Það eru þjóðréttarlegar skyldur samningsaðila sem viðkomandi ríki verða að gæta fyrir sitt leyti. Inn- og útflytjendur verða að fara að settum reglum og yfirvöld að staðreyna að það sé gert. Herra forseti. Í fjölmiðlum hefur undanfarið verið fjallað nokkuð um tollasamning Íslands og ESB um landbúnaðarvörur. Þar hefur komið fram að farið sé á svig við þær reglur sem gilda með þeim afleiðingum að meira er flutt inn með lægri tollum en samið var um og það hafi valdið íslenskum landbúnaði búsifjum. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort honum hafi verið gerð grein fyrir þessu misferli, umfangi þess, hvenær það hafi verið gert og til hvaða ráðstafana hafi verið gripið af því tilefni til að koma í veg fyrir slík brot.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins almennt um tollamálin. Það var mikið gleðiefni hér fyrir nokkrum árum þegar við tókum upp nýja stefnu í þessum málaflokki sem fól í sér að við felldum niður öll vörugjöld, sem höfðu lifað hér í áratugi, á annað en áfengi, tóbak, bifreiðar og nokkra undanþáguflokka. En eftir sitja tollarnir. Í tollamálunum hefur Íslandi tekist í alþjóðlegu samstarfi, bæði í tvíhliða samningum og fjölþjóðlegum samningum, að byggja upp gríðarlega mikið tollfrelsi í viðskiptum við landið. Þannig er tollfrelsi á Íslandi í þessu samhengi langt umfram það sem gildir gagnvart Evrópusambandinu. Ef maður horfir á Evrópusambandið sem eina heild og restina af heiminum sem þá sem eru fyrir utan tollmúra Evrópusambandsins, er sá múr miklu hærri en við Íslendingar höfum reist. Hann hefur verið mældur svona u.þ.b. 27%, þ.e. það sé 27% tollfrelsi þar en á Íslandi 90%. Varðandi ábendingar sem hafa komið fram um að flokka mætti betur eða það þyrfti að skapa nýja tollflokka og bregðast við ábendingum um að menn væru að flokka með röngum hætti innfluttar vörur, þá höfum við sett af stað sérstaka athugun. Við höfum bæði verið með í gangi einstök mál sem varða einstakar tegundir innflutnings og í því sambandi mætti nefna osta sérstaklega. Svo hef ég nýlega [[Forseti hringir.]]sett af stað almenna athugun á þessum málum sem gefur til kynna að það séu atriði sem við þurfum að [[Forseti hringir.]]fara nánar ofan í saumana á og það mun ég láta gera.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru þó kannski ekki eins nákvæm og ég hefði kosið, en látum það liggja milli hluta. Ég vil beina þá í framhaldinu annarri spurningu til hæstv. fjármálaráðherra. Hún varðar það að á opinberum vettvangi hafa komið fram þau sjónarmið frá forystumönnum ríkisstjórnarinnar, a.m.k. einum, hæstv. framsóknarráðherra, að rétt viðbragð við þessari stöðu, sem virðist ekki vera fullkönnuð eða rannsökuð, sé að segja upp tollasamningi við Evrópusambandið. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hefur það komið til tals innan ríkisstjórnarinnar að segja upp þessum samningi? Jafnframt vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins hvort það komi til greina af hálfu Sjálfstæðisflokksins að fara í þá vegferð að segja upp þessum tollasamningi.
Virðulegi forseti. Ef fyrra svar mitt var ekki nægilega skýrt vil ég bara bregðast aðeins við því. Við í fjármálaráðuneytinu fáum einstaka sinnum ábendingar um tilvik sem þurfi að skoða. Við höfum látið skoða slík tilvik hvert fyrir sig. Ostarnir eru dæmi um það og gerðar voru breytingar á tollflokkum í framhaldinu. Síðan höfum við fengið almenna ábendingu um að tölur frá Evrópusambandinu, um útflutning frá Evrópusambandinu til Íslands, séu aðrar en okkar eigin tölur um innflutning þaðan. Þetta hef ég verið með í sérstakri skoðun sem gefur til kynna að mismunur sé á þessum tölum. Við þurfum að kafa dýpra ofan í það til þess að skilja það betur og það mun ég láta gera. Ég tel að það sé alveg ljóst að áform okkar um að nýta tollasamninginn við Evrópusambandið hafa ekki gengið eftir hvað varðar útflutning okkar Íslendinga og breytingin sem hefur orðið Evrópusambandsmegin við það að Bretar stigu út úr Evrópusambandinu kallar líka á einhver viðbrögð. Á þessari stundu hefur engin ákvörðun verið tekin um að segja upp þessum samningi af okkar hálfu. [[Forseti hringir.]]Ég tel að það ætti miklu frekar að tala um að reyna að endursemja [[Forseti hringir.]]og reyna að bregðast við því sem breytt er frá því að samningurinn var gerður. En í augnablikinu er eingöngu um að ræða óformlegt samráð við alla hagsmunaaðila.
Virðulegur forseti. Nú í vikunni mælti hæstv. forsætisráðherra fyrir frumvarpi til laga um jafna stöðu og rétt kynjanna. Frábært mál. Þá mælti forsætisráðherra einnig fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði. Í greinargerð um einstakar greinar frumvarpsins segir orðrétt um 1. gr., með leyfi forseta: „Forhúðaraðgerðir í tilvikum þar sem forhúð er dæmigerð og þar sem slíkar aðgerðir kunna að vera gerðar eða fyrirhugaðar af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum falla utan gildissviðs frumvarpsins og hafa ákvæði frumvarpsins því engin áhrif á það hvort slíkar aðgerðir eru gerðar eða heimilar.“ Hæstv. forsætisráðherra sagði líka að ef þetta ætti að vera inni í frumvarpinu yrði að gera sérlög um það sem myndu banna svona aðgerðir. Sem betur fer höfum við séð til þess að ofbeldisaðgerðir á kynfærum stúlkna af trúarlegum ástæðum eru bannaðar hér. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra mun leggja fram frumvarp um vernd barna í haust. Mun þar verða vernd fyrir börn, þ.e. að drengir fái vernd fyrir því ofbeldi að það verði gerðar á þeim forhúðaraðgerðir af trúarlegum ástæðum? Og ef ekki, hvers vegna ekki? Hefur hæstv. barnamálaráðherra mótmælt því sem kemur fram í 1. gr. frumvarps til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, þessu ofbeldi gegn drengjum? Þarna er í fyrsta skipti verið að setja í lög leyfi fyrir þessum aðgerðum. Ég spyr: Er hæstv. barnamálaráðherra sáttur við svona mál? Hvað mun hann gera í þessum málum til að vernda öll börn?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil segja það í upphafi að ég var ekki viðstaddur þá umræðu sem hv. þingmaður vitnar til og heyrði þar af leiðandi hvorki ræðu hv. þingmanns né ræðu forsætisráðherra um málið, sem mælti fyrir þessum frumvörpum fyrr í þessari viku. Málið hefur auðvitað verið mikið til umfjöllunar en kemur ekki inn á borð félags- og barnamálaráðherra með beinum hætti. Hv. þingmaður vitnar til þess að stór frumvörp, sem lúta að málefnum barna, verði lögð fram á haustdögum, m.a. endurskoðuð barnaverndarlög og stór löggjöf um samþætta þjónustu í þágu barna auk fjögurra annarra stórra lagafrumvarpa. Þau mál eru einfaldlega í vinnslu enn og er svolítið óvenjulegt með hvaða hætti þau eru unnin vegna þess að þau eru unnin í miklu samráði fulltrúa allra stjórnmálaflokka og fulltrúa allra ráðuneyta og með Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Mér er kunnugt um að þetta er eitt af því sem komið hefur til tals í þeirri vinnu en ekki liggur ljóst fyrir hverjar lyktir verða í því. Um það mál sem forsætisráðherra mælti hér fyrir vil ég segja að það er komið til þingsins með stuðningi ríkisstjórnarinnar, með stuðningi stjórnarflokkanna. Það kann vel að vera að það taki einhverjum breytingum í þinginu en það er komið fram með stuðningi ríkisstjórnarinnar. Sá sem hér stendur er í ríkisstjórninni og styður það frumvarp sem komið er fram. Það kann vissulega að taka breytingum hér í þinginu og ég áskil mér rétt til þess að láta afstöðu mína til málsins koma endanlega fram í atkvæðagreiðslunni. Eins og ég segi: Þetta mál er stutt af öllum ríkisstjórnarflokkunum [[Forseti hringir.]]og þar með talið þeim sem hér stendur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir svarið og vona svo heitt og innilega að í þessum frumvörpum um vernd barna verði þetta ekki tekið út. Ég vona líka heitt og innilega að ákvæðið um að leyfa þessar aðgerðir, hreinlega bara að leyfa þær með þessari klásúlu í 1. gr. frumvarpsins, verði tekið til baka. En það er eitt sem er alveg óskiljanlegt fyrirbrigði: Hvers vegna í ósköpunum fer þetta mál til allsherjar- og menntamálanefndar en ekki velferðarnefndar? Þetta er klárt velferðarnefndarmál og ég spyr: Hver ræður því? Er það ekki óeðlilegt? Ég segi bara fyrir mitt leyti að við erum hérna hvað eftir annað að básúna jafnrétti, jafnrétti, jafnrétti. Er það bara fyrir suma? Er það bara í sumum málum? Gildir það ekki öllum málum og þá sérstaklega gagnvart börnum, eða eru drengir þar undanskildir?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum enn og aftur fyrir. Það er erfitt fyrir félags- og barnamálaráðherra að svara því af hverju þingmál annarra ráðherra fara fyrir ákveðnar nefndir í þinginu. Því er þannig háttað að hver og einn ráðherra sem mælir fyrir máli leggur til við þingið til hvaða nefndar það gangi. Það er síðan þingsins að ákveða ef það vill gera breytingar á því. Í þessu tilfelli hefur væntanlega verið óskað eftir því að málið færi til allsherjar- og menntamálanefndar en það er endanlega í valdi þingsins til hvaða nefndar það fer. Við treystum því með öll mál að það séu fulltrúar allra flokka í öllum nefndum - eða áheyrnarfulltrúar, af því að ég fékk svip frá hv. þingmanni. Það ætti þá ekki að vera loku fyrir það skotið að málin séu tekin fyrir og það er hægt að kalla eftir samstarfi við aðrar nefndir eða eitthvað slíkt. En þetta held ég að sé eitthvað sem þingmaðurinn verður að beina til þingsins eða yfirstjórnar þess. Ég hef ekki svör á reiðum höndum við þessu.
Forseti. Ég kynni hér einstaklega jákvætt og mikilvægt mál sem þingflokkur Miðflokksins stendur allur að. Málið er raunar endurflutt. Það var orðið brýnt þegar það var flutt hér í fyrra en þess heldur nú, enda sjáum við svo um munar þörfina fyrir sparnað í rekstri ríkisins og aukna verðmætasköpun í samfélaginu, aukin tækifæri fyrir fyrirtæki til að hefja starfsemi eða fjölga fólki og vonandi bæta kjör. Nú er þörfin meiri en hún hefur verið um langt skeið og því vona ég að þetta mál fái hraða afgreiðslu á þinginu. Þetta er þingsályktunartillaga um tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Sjálf tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að hafa forgöngu um að ríkisstjórnin geri tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Við vinnuna verði miðað við að uppfylla að minnsta kosti markmið stöðuskýrslu ráðgjafarnefndar um opinberar eftirlitsreglur um einföldun gildandi regluverks frá september 2014 og sértækar jafnt sem almennar aðgerðir útlistaðar og tímasettar. Forsætisráðherra kynni Alþingi aðgerðaáætlunina á vorþingi 2021.“ - Og seinna má það nú ekki vera. Það mun kannski taka einhvern tíma að undirbúa þetta, en sem betur fer er búið að ráðast í heilmikla undirbúningsvinnu eins og ég mun fara yfir á eftir. Þetta er liður í baráttu okkar við báknið því að báknið vex líklega í réttu hlutfalli við regluverkið og útgjöldin, kostnaðurinn við það að sama skapi. En ekki aðeins kostnaður ríkisins heldur kostnaður alls almennings af því að þurfa að fást við báknið sem gerir það oft og tíðum erfitt að ráðast í nýja atvinnustarfsemi og reka fyrirtæki þegar og ef tekist hefur að koma þeim af stað. Það gerir það líka erfitt fyrir einstaklinga og fyrirtæki, minni fyrirtæki sérstaklega, að fylgjast með réttarstöðu sinni og átta sig á lagaumgjörðinni. Það er oft sagt að þegar lög eru orðin það flókin að almenningur skilji þau ekki hjálparlaust þá séu menn komnir í ógöngur. Löggjöf þarf að vera skýr og hún þarf að vera skiljanleg en löggjöf hefur hins vegar vaxið stjórnlaust, má segja, og báknið með. Þetta er þess vegna mál sem skiptir miklu máli varðandi lífskjör í landinu, varðandi stöðu ríkissjóðs og framtíðaruppbyggingu atvinnulífs hér á landi. En þetta skiptir líka mjög verulegu máli fyrir daglegt líf fólks því að í allt of mörgum tilvikum upplifa menn sig nánast í þjónustuhlutverki við ríkið þegar raunin á að vera þveröfug. Það er skylda ríkisins, stjórnkerfisins, að þjónusta almenning en því miður hefur þróunin verið í aðra átt. Það er orðið flókið að vera til, verður að segjast. Með þessu er því tekið á mjög veigamiklum og aðkallandi málum. Þetta mun hafa gríðarlega mikil og jákvæð áhrif, verði þetta samþykkt. En ég bendi á, eins og kom fram þegar ég las ályktunartillöguna sjálfa, að við eftirlátum ríkisstjórninni að koma með útfærsluna hér inn í þingið. Það er gert til þess að auka líkurnar á að málið komist áfram því að við þekkjum það af reynslunni að ríkisstjórn vill jafnan frekar afgreiða og samþykkja mál frá sjálfri sér en frá öðrum. Ríkisstjórnin má eiga þetta, við færum henni þetta sem gjöf og ég held að það gæti hjálpað henni heilmikið í komandi kosningum ef ráðist yrði í þessar aðgerðir. Þá spyr hæstv. forseti e.t.v.: Hvers vegna er Miðflokkurinn að hjálpa ríkisstjórninni? Er það skynsamlegt? En við teljum þetta einfaldlega það mikilvægt mál að það skipti ekki máli hver leggur það fram á endanum fullbúið, það sé það brýnt að þetta nái fram að ganga. Ég vitna hér aðeins í sjálfan mig, með leyfi forseta, frá því að ég kynnti þetta mál í fyrra. Þá sagði ég að yrði þetta mál samþykkt og innleitt í samræmi við það sem lagt væri upp með hefði það gríðarlega mikil og jákvæð áhrif, t.d. á byggðamál og atvinnumál, hvort sem það væri landbúnaður, iðnaður, ferðaþjónusta, sjávarútvegur eða annað, mikil áhrif á lífskjör fólks í landinu og lífsgæði þess almennt, á verðmætasköpun á Íslandi, á tekjur og rekstur ríkisins, á samkeppnishæfni Íslands gagnvart öðrum löndum, meira að segja á húsnæðismál, heilbrigðismál og þannig mætti lengi telja. Þetta væri mál sem gæti haft mjög umfangsmikil og jákvæð áhrif á flestum sviðum samfélagsins og væri aðkallandi. Þetta sagði ég fyrir rúmu ári og nú er þetta mál ekki bara aðkallandi heldur bráðnauðsynlegt til að bregðast við þróun margra undanfarinna ára en einnig ástandinu sem við erum að takast á við. Eins og ég nefndi hér í upphafi hefur heilmikil undirbúningsvinna farið fram. Í ríkisstjórn þáverandi Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á árunum 2013–2016 var þetta áhersluatriði hjá okkur. Vinna hófst strax 2013 við að takast á við báknið, minnka báknið, draga úr regluverkinu, og það skilaði sér m.a. í mjög ígrundaðri og umfangsmikilli greinargerð og eins í leiðarvísi, handbók, sem ætlunin var að ríkisstofnanir nýttu sér til þess að spara og veita betri þjónustu á sama tíma. Því miður virðist sú handbók hafa farið ofan í skúffu eða undir stól víða en þessi vinna mun nýtast vel nú sem og mjög ítarleg greinargerð um aðgerðaáætlun til að draga úr regluverki sem birt var á árinu 2014. Þetta var allt komið af stað, komið á góðan rekspöl, en hefur því miður ekki verið sinnt sem skyldi undanfarin ár. Ríkisstjórnin sem nú situr hefur reyndar boðað að hún vilji draga úr regluverki og af 180 málum ríkisstjórnarinnar á þessu þingi eru þrjú mál, þrjú frumvörp, sem sérstaklega er ætlað að einfalda regluverk, tvö á sviði ferðamála- og iðnaðarráðherra og eitt á sviði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Í fyrra voru flutt og samþykkt sambærileg mál en þau snúast fyrst og fremst um að taka til í skjalageymslunni, ef svo má segja, og fella úr gildi lög sem eru hvort eð er ekki virk, sem hafa enga þýðingu lengur vegna þess að þau taka til að mynda til atriða sem eru leyst, hafa klárast, eiga ekki lengur við. En það þarf að ganga miklu lengra en þetta. Það þarf að takast á við kerfið sem er virkt, sem er að leggja stein í götu fólks og fyrirtækja í landinu og gera mönnum erfitt fyrir, hvort sem er í daglegu lífi eða í því að hefja atvinnurekstur og ráða fólk til starfa og skapa verðmæti. Ekki ætla ég að gera lítið úr því að ríkisstjórnin taki til í skjalaskápunum og hendi út því sem fallið er úr gildi. En það þarf miklu meira til að koma ef við eigum að ná að takast á við stjórnlausan vöxt báknsins. Aftur ætla ég að fá að vitna stuttlega í sjálfan mig frá því í fyrra, með leyfi forseta: „Á ferðum mínum um landið í sumar skoðaði ég mörg fyrirtæki og hitti margt fólk.“ - Þetta var þegar enn var hægt að fara um landið og hitta fólk og koma við í fyrirtækjum og vonandi koma þeir tímar fljótlega aftur. - „Í langflestum tilvikum höfðu menn orð á því, hvort sem þeir ráku fyrirtæki eða voru bara að reyna að lifa lífi sínu, hvað kerfið, báknið, væri orðið íþyngjandi á Íslandi og gerði mönnum erfitt fyrir á öllum mögulegum sviðum. Það var til að mynda nefnt um allt land að þeir sem vildu láta til sín taka, vildu byggja eitthvað upp í sínu byggðarlagi, vildu búa til störf fyrir aðra og skapa ný verðmæti - sem er auðvitað það mikilvægasta í byggðamálum, að menn hafi tækifæri til slíks um allt land - mættu allir hindrunum. Stjórnkerfið, ríkið, var í huga þessa fólks miklu meira að leggja steina í götu þessara þörfu og mikilvægu verkefna en að ryðja þeim leið. Þessu þarf að breyta, snúa við, svoleiðis að ríkið upplifi að það sé í þjónustuhlutverki við almenning í landinu en ekki öfugt. Takist okkur það munum við leysa úr læðingi mikla verðmætasköpun og gera lífið auk þess einfaldara og skemmtilegra fyrir allan almenning.“ Þetta var fyrir ári og nú er þörfin orðin enn meiri og áhrifin munu fyrir vikið skipta jafnvel enn meira máli en áður takist okkur að fara af stað með þetta sem allra fyrst. Auðvitað er engin kvöð um að ríkisstjórnin skili þessu á síðustu stundu. Þvert á móti vona ég að þau skili þessu eins fljótt og auðið er, enda undirbúningsvinnan tilbúin eins og ég nefndi. Þetta mun hafa í för með sér mikinn sparnað fyrir ríkið og nú, þegar við erum að takast á við mestu niðursveiflu í 100 ár líklega, veitir ekki af slíku. Vöxtur báknsins og ofvöxtur reglugerða felur nefnilega í sér mjög raunverulegan kostnað fyrir ríkissjóð og verulegan kostnað, útdeilingu fjármagns sem væri betur nýtt í annað, svo að ekki sé minnst á hvað það dregur úr verðmætasköpun, úr því að fólk treystir sér til að stofna fyrirtæki, ráða fólk í vinnu o.s.frv. Svo má líka meta tíma fólks til verðmæta. Við tölum stundum um að það sé mikilvægt að gefa fólki meiri frítíma til að vera með fjölskyldu sinni og gera eitthvað skemmtilegt og gagnlegt fyrir fjölskylduna og þetta mun líka hafa áhrif þar. Ef menn þurfa ekki að eyða heilu dögunum í viðureign við báknið hafa menn meiri frítíma og verða líka glaðari svoleiðis að þetta mun hafa víðtæk áhrif á samfélagið, bæta stöðu þess á allan hátt, almennings, fyrirtækja og ríkissjóðs. Herra forseti. Þetta er sannarlega tímabært mál og hefur verið það lengi. En nú er mikil nauðsyn á því að ríkisstjórnin láti hendur standa fram úr ermum, drífi í því að klára þetta verkefni. Hún getur lagt það fram hér og verið viss um stuðning okkar verði þessu fylgt. Það yrði mikið fagnaðarefni fyrir allan almenning og gæti, eins og ég nefndi, gagnast ríkisstjórninni þegar líður að kosningum. En það verður þá bara að hafa það. Þetta er það mikilvægt mál. Við þurfum að huga að almenningi í landinu umfram allt og því leggjum við þetta fram í þeirri einlægu von að ríkisstjórnin sé a.m.k. tilbúin til að taka við þessu og vinna úr því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir upphafsræðuna um þessa þingsályktunartillögu sem hann er fyrsti flutningsmaður að, en aðrir þingmenn Miðflokksins standa einnig að. Mig langar örstutt að koma inn á nokkur atriði. Það er mikilvægt, ekki síst nú á tímum þegar efnahagslífið og atvinnulífið okkar berst í bökkum til að halda fólki í vinnu, til að halda samfélaginu gangandi, að menn einhendi sér í að einfalda umhverfi fyrirtækja og einstaklinga svo menn geti sett á stofn fyrirtæki og að þrátt fyrir allt verði hvati til þess að láta reyna á slíkt í stað þess að þurfa að ganga á milli Heródesar og Pílatusar, milli alls konar stofnana og aðila, til að fá leyfi fyrir hinu og þessu. Þetta þarf að einfalda. Við þurfum að einfalda og hvetja til þess að einstaklingar og fyrirtæki fari í framkvæmdir og stofni fyrirtæki. Og talandi um framkvæmdir þá þarf sérstaklega að horfa til þess að stytta og einfalda, eða auðvelda í það minnsta, og létta þeim lífið sem eru í framkvæmdahug. Það þarf að vera miklu einfaldara en er í dag að koma af stað stórum sem litlum framkvæmdum. Allt of mikill tími fer í kærur og kröfugerðir og eitthvað slíkt. Með því er ég ekki að segja að það eigi endilega slá af umhverfiskröfum og einhverju þess háttar. Það þarf bara að láta þetta ganga miklu hraðar fyrir sig en gert er. Það er t.d. hægt að gera með því að einfalda alla ferla og einfalda kerfið. Það er líka mikilvægt að menn fari í það að einfalda allt regluverk sem býr til kostnað fyrir þá sem stofna vilja fyrirtæki eða fara út í einhvern rekstur eða framkvæmdir. Kostnaðurinn sem því fylgir að fá hugmynd og hrinda í framkvæmd getur verið gríðarlega mikill og þarna þarf að einfalda allt regluverkið, svo dæmi sé tekið. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir að hagsmunaaðilar á vinnumarkaði hafi bent á að stjórnvöld innleiði EES-reglugerðir með allt of íþyngjandi hætti fyrir almenning. Í raun ætti ríkisvaldið að setja sér það markmið, og hafa það sem skrifaða reglu, að þessar reglugerðir séu innleiddar með eins einföldum, augljósum og litlum áhrifum og mögulegt er, að það eigi að vera reglan. Mig langar líka að nefna að það er jú ágætt að ráðherrar í ríkisstjórn hafi einbeitt sér að því að taka til í geymslunum sínum og fækka lögum eða reglugerðum sem eru óþarfar, ekkert er unnið eftir og hafa enga virkni eða tilgang. En það er í sjálfu sér ekki einföldun regluverks. Það þarf að sameina reglur og raunar fækka reglugerðunum og það þarf að stytta alla ferlana sem menn þurfa að glíma við þegar kemur að því að eiga við kerfið. Herra forseti. Mig langar líka, að nefna það í þessu sambandi, af því að það getur tengst því óbeint, að þessu gæti fylgt ákveðin hagræðing. Ég tala nú ekki um ef einföldun regluverks gæti orðið til þess að menn fari í að sameina stofnanir og sameina verkefni hjá ríkisvaldinu. Þá gæti það orðið til þess að draga saman útgjöld ríkissjóðs. Ég vil benda á að það geta líka falist mikil tækifæri í því að ríkisvaldið einsetji sér að draga úr því að ráða í störf sem losna hjá hinu opinbera. Það getur t.d. farið vel saman við að lengja þann tíma sem starfsmenn geta unnið hjá ríkinu, eins og bent hefur verið á í þessum þingsal, t.d. í 73 ár í einhverjum tilvikum þar sem starfsmenn eru fullir starfsorku, þar sem verkefnin eru þannig og þar sem þörf er fyrir starfskraftinn. Á móti kemur að víða, og í langflestum tilfellum væntanlega, kærir fólk sig ekki um að vinna mikið lengur en kveðið er á um í lögum. Þá á markmiðið að vera að ráða helst ekki í störfin sem losna, samkvæmt svari við fyrirspurn sem ég setti hér fram. Ég geri mér grein fyrir að vitanlega er ekki hægt að sleppa því að ráða í öll störf. Ég er ekki svo galinn að halda það. En eitthvað er klárlega hægt að draga saman eða þá að fækka endurráðningum. Ég vil benda á að samkvæmt svari sem ég fékk frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra á síðasta þingi munu 726 starfsmenn ríkisins ná 70 ára aldri fram til ársins 2022. Þarna eru milljarðar í húfi. En ég ítreka að ég er ekki að halda því fram að ekki sé þörf á að ráða í eitthvað af þeim störfum sem þarna er um að ræða. Herra forseti. Það sem mestu skiptir er að komin er fram þingsályktunartillaga sem ætti að vera hvati fyrir ríkisvaldið, fyrir núverandi ríkisstjórn til að bretta upp ermar og einfalda regluverkið, ekki láta duga að taka til í geymslunni heldur, eins og lagt er til í þingsályktunartillögunni, að forsætisráðherra hafi forgöngu og geri aðgerðaáætlun um hvernig við ætlum að einfalda regluverkið. Það er mjög íþyngjandi. Þeir eru margir einstaklingarnir og fulltrúar fyrirtækja sem hafa kvartað, örugglega ekki bara við þingmenn Miðflokksins heldur við þingmenn flestra annarra flokka, yfir því hvað regluverkið á Íslandi sé íþyngjandi fyrir þær hugmyndir og þá starfsemi sem þeir vilja setja á fót.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu ágæta máli þar sem stjórnvöldum verður falið að gera aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Kallað er eftir þessu víða í samfélaginu, fólk kvartar yfir því að það sé flókið og erfitt að fara í ýmsar framkvæmdir og sækja þjónustu hjá ríkisvaldinu og sveitarfélögum, kerfinu eins og það er kallað einu nafni, þannig að ég fagna þessari tillögu afskaplega mikið enda er ég meðflutningsmaður á henni og ætlaði að leggja hér nokkur orð í púkkið um málið. Vöxtur báknsins virðist stjórnlaus og hefur svo lengi verið, jafnvel þótt stjórnvöld hafi það að markmiði, hver ríkisstjórnin á fætur annarri, að hamla því að svo verði. Jafnvel þótt stjórnvöld hafi á dagskrá sinni og í stefnu að gera þetta þá vex það yfirleitt algerlega úr öllum böndum og við höfum séð það margoft, meira að segja þegar samdráttur er. Hvað er til ráða? Það má ekki stofna stjórn eða nefnd án þess að henni fylgi yfirbygging. Það þarf skrifstofur og forstöðumann. Forstöðumaðurinn þarf aðstoðarmann, þeir þurfa báðir einhvern skrifstofumann til að svara í síma og passa skjölin og raða þeim í möppur. Það þarf að kaupa ýmsan búnað, leigja eða kaupa húsnæði og fyrr en varir eru komnir æðimargir starfsmenn. Við höfum séð það gerast og það eru mörg skemmtileg og fræg dæmi um þetta. Eitthvað sem er skúffa í dag er orðið þriggja hæða stofnun örskömmu síðar. Það er sorglegt og oft þjónar þetta alls ekki þeim tilgangi sem til er ætlast, að þjónusta almenning. Ég hef haft áhyggjur af þessu mjög lengi. Ég hef unnið í stjórnsýslunni í 30 ár og hef reynslu af þessu þótt stofnunin mín hafi ekki vaxið meðan ég starfaði þar, sýslumannsembættið í Vestmannaeyjum. Ég held að starfsmönnum þar hafi fækkað ár frá ári. Ég hef ekki tölur í höfðinu um það nákvæmlega en ég held þeim hafi fækkað ansi mikið á þeim 16 árum sem ég var í því starfi. Hvort það sé mér til hróss eða lasts veit ég ekki en a.m.k. óx hún ekki þar og það er nokkuð sem ég hef einnig talað um. Stofnanir úti á landsbyggðinni hafa tilhneigingu til þess að minnka og dragast saman og vera lagðar niður vegna þess að það er einhvers konar aðdráttarafl í höfuðborginni. Stofnanir eru stofnsettar hér og hér verða þær og vaxa stjórnlítið. Það er akkúrat öfugt úti á landi, þar minnka þær og eru lagðar niður. Það er eilíf varnarbarátta að þessu leytinu til. Þetta er kannski í samhengi við ýmislegt annað eins og t.d. atkvæðisrétt dreifbýlis og þéttbýlis, hér er tilhneigingin svona, atvinnumöguleikarnir meiri. Stjórnsýslan er öll hér, hún er öll á höfuðborgarsvæðinu. Menn þurfa bara að keyra í fimm mínútur, þá eru þeir búnir að hitta þingmann eða ráðherra. Því er ekki að heilsa úti á landi. Ég hef stundum viðrað þá hugmynd mína að besta byggðastefnan væri auðvitað sú að flytja ráðuneyti einfaldlega út á land. Það má gera sársaukalítið á löngum tíma með aðlögun. Ég er ekki að tala um öll ráðuneyti heldur kannski eitt eða tvö í byrjun þar sem innviðir eru fyrir hendi, eins og t.d. á Akureyri. Þar eru allir innviðir fyrir hendi og öflugt stjórnkerfi þannig að ég held að Akureyringar réðu alveg við tvö eða þrjú ráðuneyti af minni gerðinni, enda er það þannig, herra forseti, að stjórnsýslan er meira og minna að verða rafræn. Samskipti eiga sér stað í síma og í tölvum, bréf fara rafrænt á milli, meira að segja svo nú að það stofnast varla mál ef rafræn fyrirspurn eða beiðni kemur. Það er ekki hægt að finna málið. Það er horfið, finnst ekki. Þess vegna væri þetta enn frekar auðvelt í dag en kannski fyrir tíu árum og þetta er auðvitað eina rétta byggðastefnan, að flytja ráðuneyti út á land. Ráðuneytin eru auðvitað að þjónusta alla landsmenn, ekki bara höfuðborgarbúa. Þessi nálægð við löggjafarsamkunduna og æðri stig dómstólanna, þessi nálægð hér í höfuðborginni, í þessari litlu borg á alþjóðlegan mælikvarða, er að mínu mati skaðleg. Menn hittast í sömu partíunum, þeir skála og eru sammála. Þarna gerast hlutirnir, skoðanirnar myndast og menn fara eins og rollur fram af bjargi eins og gerðist í síðasta hruni. Þar voru allir sammála, í öllum partíunum. Það var alveg sama hve mörg voru haldin því að það var alltaf sama fólkið sem var að spjalla saman. Ég held að væri hollt fyrir þessa þjóð að stjórnkerfið yrði flutt meira út á land, líka fyrir umræðuna í landinu. Ég held að það væri umhugsunarefni fyrir okkur hér á þingi að hugsa þetta út frá öðrum vinklum en við höfum gert hingað til. Ég ætlaði að tala um ýmislegt um báknið en fór kannski í aðra sálma en það er alveg sama hvað gerist, ef stofnað er nýtt embætti, stofnun, nefnd, ráð, stjórn eða sjóður, það þarf alltaf að byggja utan um það einhvers konar bákn, lítið í byrjun, en það vex mjög hratt. Við höfum orðið vör við það, ég er búinn að vera hérna í þrjú ár, að sífellt er verið að koma á laggirnar einhverju nýju af þessu tagi. Það er sjaldan sem embætti eða stofnanir eru lagðar niður eða sameinaðar. Það gerist þó. Ég var nú einu sinni starfsmaður hjá embætti sem var lagt niður og það er kannski mér til hróss að ég lagði það til að Lögregluskóli ríkisins yrði lagður niður og lagði þar af leiðandi sjálfan mig niður þannig að ég er nú alls ekki hlutdrægur í þessu máli. En ég tel að við ættum að vinna frekar að því að sameina stofnanir og sérstaklega hef ég horft til eins hlutar í því markmiði, stjórnsýslu ríkisins úti á landi. Það hefur ávallt farið í taugarnar á mér hvað hún er óskipulögð. Til eru alls kyns stofnanir sem hafa yfirleitt aðalstöðvar í Reykjavík, Umhverfisstofnun, Vinnumálastofnun og Vinnueftirlitið t.d., og þetta er endalaus röð af einhverjum stofnunum sem ná yfir allt landið. Þær þurfa að rækja erindi úti á landi, svara einhverju og athuga eitthvað og þá senda þær oft erindreka úti á land. Ég sá það oft þegar ég var í Vestmannaeyjum, þar sá maður kannski á einum degi þrjár, fjórar bifreiðar sem voru merktar stofnunum sem hafa aðsetur í Reykjavík. Yfirleitt voru þær að rúnta til að rækja kannski eitthvert smávegis erindi. Það er auðvitað sóun. Ég taldi á þeim tíma að sýslumannsembættin, sem voru þá reyndar lögreglustjóraembætti líka, ættu náttúrlega taka þetta til sín, rækja þessi erindi á meðan þau væru ekki á þeim mun faglegri grunni, þ.e. að það þyrfti sérþekkingu til að rækja þau, sem er kannski í fæstum tilvikum. Þarna má spara stórfé þannig að ég er afskaplega ánægður með þessa tillögu. Ég hef nú margt að segja í viðbót. Ég sé að tíminn er búinn. Ég ætlaði að tala um byggingar, hver væri þörfin á þeim í dag. Kannski kem ég aftur hingað upp ef ég fæ tækifæri til þess, til að ræða um byggingar. Ég held að menn þurfi að horfa svolítið öðruvísi á þær en hingað til og síðan ætla ég einnig tala um stjórnvöld og ráðherra. Ég læt það bíða ef ég kemst aftur að.
Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmönnum Miðflokksins fyrir að leggja fram þessa frábæru þingsályktunartillögu. Ég vil nefnilega alltaf tala fyrir einföldun regluverksins og það skiptir mjög miklu máli. Það skiptir máli fyrir atvinnulífið að það geti gengið að einföldum og skýrum reglum og einföldu og skýru starfsumhverfi. Það er hlutverk okkar hér inni að tryggja að svo sé og ég tek undir það. Við Sjálfstæðismenn höfum gert mikið af því að ferðast um landið, áður en kórónuveiran fóru að stríða okkur, og það sem fólk segir við okkur þar, sérstaklega atvinnurekendur minni fyrirtækja, er svolítið: Hættið að þvælast fyrir okkur, látið okkur vera og þá björgum við þessu sjálf. Það eru auðvitað risastór skilaboð og við þurfum að taka þau til okkar. Það er reyndar líka mjög áberandi þegar maður talar við fyrirtæki, kannski sérstaklega þau sem eru í stærri kantinum, hversu mikilvægur EES-samningurinn er fyrir þessi fyrirtæki og hversu mikla áherslu þau setja á það að við innleiðum það regluverk, sérstaklega fyrirtæki sem standa í útflutningi. Þau vilja vera á sama stað og þessi risastóri markaður sem EES-markaðurinn er. En ég verð líka að segja það, virðulegur forseti, að mér finnst svolítið innantómur bragur á því þegar hv. þingmenn Miðflokksins koma hér upp og tala um einföldun regluverksins og koma með stolnar fjaðrir eins og „báknið burt“. Þegar kemur að því að ræða þau mál í þingsal sem raunverulega snúa að því, til að mynda að sameina stofnanir eða einfalda regluverk, þá er sagt: Abbababb, nei, þetta gengur ekki alveg upp. Ég er ekki búin að gera ítarlega greiningu á því hvaða mál þetta eru, en svona í fljótu bragði man ég eftir til að mynda samkeppnislögunum og frumvarpi um breytingar varðandi leigubílaakstur þar sem verið er að tala um að færa fyrirkomulagið í sama horf og víða gerist í Evrópu og einfalda einmitt regluverkið utan um það. En nei, nei. Það voru lög sem snertu endursölu notaðra bíla. Þar höfðu þingmenn Miðflokksins eða þingmaður alla vega mjög sterkar skoðanir á því að það ætti ekki að gera. Ég minnist þess líka að þegar verið var að ræða í þessum sal að sameina tollinn og ríkisskattstjóra í embætti Skattsins, þá risu hér einhverjir upp og sögðu: Nei, þetta er ekki alveg nógu gott. Matvælasjóður, þegar var verið að sameina þar tvo sjóði. Nei, nei, það var ekki nógu gott. Þannig að ég veit ekki, mér finnst þetta að einhverju leyti innantómt. Ég myndi gjarnan vilja sjá hv. þingmenn Miðflokksins með okkur hinum í liði þegar kemur að slíkum málum. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom einmitt inn á að það væri von á nokkrum frumvörpum, í það minnsta samkvæmt þingmálaskrá ráðherra á þessum vetri, og ég vona svo sannarlega að við getum öll verið saman í liði þegar kemur að því að raunverulega einfalda regluverkið. Þessa þingsályktunartillögu get ég vel stutt, þ.e. að gera tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Það er reyndar tekið fram í tillögunni að það eigi að miða við ákveðna stöðuskýrslu um einföldun gildandi regluverks sem ráðgjafarnefnd um opinberar eftirlitsreglur gerði. Það er að sjálfsögðu frá þeim tíma sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sat í forsætisráðuneytinu og stýrði þeirri vinnu eða hafði með einhverjum hætti veg og vanda af því og það er kannski gott eitt. En aðalmálið er að við eigum að tryggja það í einu og öllu að það umhverfi sem við búum bæði fyrirtækjum og einstaklingum hér á landi sé í fyrsta lagi mjög skýrt og sem einfaldast. Hér eigum við að búa til gott umhverfi fyrir fólk, frumkvöðla og fyrirtæki til að nýta sína hæfileika, þroska og gera úr þeim verðmæti sem gagnast okkur öllum.
Virðulegur forseti. Við glímum hér við kerfi Sjálfstæðisflokksins þegar allt kemur til alls. Núverandi kerfi er afleiðing stjórnarsetu Sjálfstæðisflokksins á undanförnum áratugum, nær óslitið. Við Píratar höfum lagt fram ýmis reglugerðareinföldunarmál eins og t.d. um sjálfstæði kirkjunnar. Þar eru Sjálfstæðismenn að reyna að klóra í bakkann og eru með eitthvert áratugaplan sem ekki sér fyrir endann á. Það eru einhverjar breytingar á regluverki kirkjunnar sem nýbúið er að gera, en samt er verið að festa núverandi fyrirkomulag til alla vega 15 ára, sem gengur gegn lögum um opinber fjármál, og ýmislegt fleira skemmtilegt. Við erum búin að þola kennitöluflakk í, ég veit ekki hvað langan tíma, og svo kemur fjármálaráðherra, sem hefur alveg haft það í hendi sér að breyta því á undanförnum allt of mörgum árum sem hann hefur setið í fjármálaráðuneytinu, og slær sér á brjóst og segir að það þurfi að vera einhverjar refsingar og hafa einhverjar afleiðingar að koma svona fram. En samt gerist einhvern veginn ekki neitt. Ég tek þessari þingsályktunartillögu fagnandi og segi bara: Meira svona. Ég hlakka til þess þegar Sjálfstæðisflokkurinn fer að huga aðeins betur að einföldun regluverks fyrir fólk almennt en ekki einföldun regluverks þannig að sumir fyrirtækjaeigendur geti haldið áfram kennitöluflakki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á að við búum við kerfi Sjálfstæðisflokksins. Við búum í þessu magnaða landi þar sem við höfum það býsna gott, þar sem við búum við ein mestu lífsgæði sem fást í heiminum, kannski einmitt vegna þess að hér hefur verið rekin skynsamleg stefna í þessu landi frá sjálfstæði. Sem betur fer hefur Sjálfstæðisflokkurinn alloft verið í ríkisstjórn og náð að setja mark sitt á stefnuna í þessu landi. Ég held að það sé stór hluti af ástæðunni fyrir því að við búum eins vel og við gerum í dag, þótt að sjálfsögðu komi miklu fleira til. Ég hygg að við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson getum verið sammála um að gott sé að einfalda regluverk. Ég minnist t.d. eins góðs frumvarps sem kom frá Pírötum. Ég leit á það sem einföldun regluverks, en ætli hv. þingmenn myndu ekki líta á það sem tiltekt í lagasafninu. Hvort heldur sem er þá minnist ég þess að það var mjög gott frumvarp. Það þarf líka að taka reglulega til í lagasafninu. Tiltektir eru alltaf af hinu góða. Það einfaldar oft lífið þegar maður nær að taka til. Hv. þingmaður nefndi kennitöluflakkið og við vitum að það er vandamál. En við vitum líka að lausnin á því er ekkert ofboðslega einföld. Við höfum alloft gert tilraunir til þess að koma í veg fyrir það sem við köllum oft og tíðum kennitöluflakk. En ég hygg að við hv. þingmaður séum líka sammála um mikilvægi nýsköpunar og að hér fái frumkvöðlar að spreyta sig. Þótt fyrirtæki sem maður rekur fari í þrot þá á það ekki að vera ævintýraleg skömm og þýða að maður megi ekki reyna aftur. Ég stend alla vega í þeirri meiningu. Ég vil byggja upp þannig samfélag að það séu tækifæri til að halda áfram jafnvel þó að eitthvað hafi mistekist. Það er það sem við höfum verið að verja þegar við höfum varið þetta fyrirkomulag okkar, sem er með [[Forseti hringir.]]hlutafélagaforminu, og kosti þess, þó að á því kunni líka að vera ákveðnir gallar. Það er nokkuð sem við þurfum að vinna með og reyna að koma í veg fyrir.
Virðulegi forseti. Við Píratar höfum lagt fram alla vega fyrstu skrefin í áttina að því að afnema kennitöluflakkið með því að opna fyrir upplýsingar, opna aðgengi að ársreikningaskrá, hluthafaskrá og fyrirtækjaskrá til þess að fólk geti skoðað við hverja það á viðskipti. Það er lykilatriði. Við fáum nú aukinn stuðning við að fá að vita hver raunverulegur eigandi sé. Það hefur farið í gegnum ríkisstjórn, í gegnum ákveðna innleiðingu, eftir alþjóðlega opinberun t.d. varðandi Panama-skjölin og þess háttar. Þar kemur fram hversu mikilvægt það er að vita hver raunverulegur eigandi hvers fyrirtækis er. Þannig að þegar einstaka aðilar úti í bæ, eða heildsölur eða þess háttar, ákveða að fara í viðskipti við einhvern aðila þá geta þau séð hvernig viðskiptasaga þess aðila er, hvort hann nýtir sér þau vandamál sem kennitöluflakkið opinberar, sópar til sín aðföngum rétt áður en fyrirtæki fara í gjaldþrot o.s.frv. eða hvort hann er á heilbrigðan og góðan hátt að segja skilið við rekstur sem ekki gengur og nýtir það í betrumbætur í nýsköpun í framhaldinu. Þetta er það kerfi sem við höfum komið í veg fyrir að geti blómstrað af sjálfsdáðum með því að hafa takmarkað aðgengi að þessum upplýsingum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann kom reyndar inn á eitt mál, raunverulega eigendur, sem er að mörgu leyti mjög gott. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði hér, að það er eðlilegt að fólk í viðskiptalífinu geti aflað sér upplýsinga um þá sem það á viðskipti við og viti hverjir standa á bak við það. En vegna þess að við erum að tala um einföldun regluverks er ekki alveg hægt að segja að það regluverk sem við bjuggum til í kringum raunverulega eigendur sé einfalt, og með réttu vorum við neydd til þess af alþjóðasamfélaginu, af hinni frægu FATF-nefnd. Þetta er nú meira báknið sem fylgir raunverulegum eigendum. Ég hygg að flestir þingmenn hafi t.d. fengið að finna fyrir því að bankastofnanir hringja í okkur til að uppfæra einhvern spurningalista, því að við erum auðvitað stórhættuleg sem störfum í stjórnmálum og þar af leiðandi þarf að geyma einhverjar upplýsingar inni í banka um okkur. Ég held að það sé t.d. mjög slæmt dæmi í akkúrat þessari umræðu, því að það er gert til að flækja frekar regluverkið og gera þeim sem starfa erfiðara fyrir. En það er gott að við hv. þingmaður getum verið sammála um mikilvægi þess að einfalda regluverk. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég byrja á að þakka framsögumanni, hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrir mjög góða yfirferð yfir mjög mikilvægt mál, en ég er einn af meðflutningsmönnum þess. Ég vil kannski byrja á því í upphafi, herra forseti, að koma aðeins inn á þá ræðu sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir flutti hér áðan og verður maður að gera athugasemdir við margt sem hún sagði í sinni ræðu. Hún hrósað þessari tillögu en sagði jafnframt að hugmyndir Miðflokksins um einföldun á regluverki væru innantómar. Ég vil mótmæla því og við sjáum það bara í þessari tillögu að það er Miðflokkurinn sem gengur fram fyrir skjöldu um að flytja hér vandaða tillögu um einföldun regluverks. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi einnig að hér væri um stolnar fjaðrir að ræða þegar Miðflokkurinn væri að tala um að minnka báknið. En það er nú einu sinni þannig að allir þekkja að þetta hugtak eða orðfæri, báknið burt, sem Sjálfstæðismenn stóðu fyrir, eru orðin alger öfugmæli af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Það verður bara að segjast alveg eins og er og er eiginlega aðhlátursefni vegna þess að báknið hefur svo sannarlega vaxið í tíð Sjálfstæðisflokksins svo um munar. Það er ekki langt síðan það kom fram í fjölmiðlum að störfum í opinbera geiranum hefði fjölgað meira en í einkageiranum. Allt er þetta á vakt Sjálfstæðisflokksins, svo það sé sagt. Ég tek heils hugar undir það að það er mikilvægt fyrir atvinnulífið og einstaklinga að einfalda regluverkið. En ég hjó líka eftir því að hér var sérstaklega nefnt kennitöluflakk. Það er klassískt dæmi um það hvernig Sjálfstæðisflokknum hefur mistekist og þessari ríkisstjórn að taka á því alvarlega máli. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir misskilur það algjörlega þegar hún tengir það við nýsköpun, hún vill fara varlega í þeim efnum vegna nýsköpunar. Kennitöluflakk, sú meinsemd sem það er í okkar samfélagi og kostar verulegar fjárhæðir, viðgengst í atvinnugreinum þar sem lítið er um nýsköpun. Menn eru í ákveðinni atvinnugrein og þeir standa ekki skil á gjöldum sínum og standa ekki skil við starfsmenn og fara með reksturinn í þrot og stofna nýja kennitölu í sömu atvinnugrein. Það er ekki rétt að tengja þetta við nýsköpun eins og hv. þingmaður gerði áðan. Ég vil nefna annan málaflokk þar sem Sjálfstæðisflokknum hefur algerlega mistekist að einfalda reglurnar sem eiga að gilda í þeim mikilvæga málaflokki sem hefur verið töluvert í umræðunni í fjölmiðlum undanfarið, en það eru málefni hælisleitenda. Hér hefur komið í ljós að regluverkið er með þeim hætti að það eru svo miklar tafir á umsóknum um alþjóðlega vernd að það kostar ríkissjóð háar fjárhæðir, fyrir utan óhagræðið sem bitnar á þeim sem sækja um alþjóðlega vernd. Hvers vegna getum við ekki farið sömu leið eins og í t.d. Noregi og afgreitt þessar umsóknir á 48 stundum og einfaldað þar með regluverkið? Þetta er klassískt dæmi um mál þar sem Sjálfstæðisflokknum hefur mistekist. Hann hefur haft þennan málaflokk á sinni könnu í áraraðir og á sama tíma vex kostnaðurinn og kerfið verður sífellt flóknara og erfiðara viðureignar, svo það sé sagt. Ég vildi koma aðeins inn á, herra forseti, mikilvægi þess að löggjafinn og atvinnulífið vinni saman í því að einfalda regluverkið vegna þess að það skiptir verulegu máli. Við sjáum það á mörgum sviðum hvað það veldur miklu óhagræði og kostnaði fyrir almenning þegar regluverkið er flókið og svifaseint. Ég vil t.d. nefna byggingargeirann og byggingarreglugerðir í þeim efnum. Þar er kerfið mjög svifaseint og mörgum gert erfitt um vik varðandi húsbyggingar, t.d. einstaklingum sem ætla að byggja sér hús sjálfir, sumarhús eða þess háttar. Þeir þurfa að fá byggingarstjóra og það eru gerðar sömu kröfur fyrir lítið sumarhús sem einstaklingur ætlar að byggja og fyrir þann sem er að byggja heilt fjölbýlishús, sömu kröfur um byggingarstjóra. Ef viðkomandi hefur t.d. nokkur ár og vill byggja sitt sumarhús í rólegheitum þá þarf hann stanslaust að borga byggingarstjóra tryggingu. Það eru töluverðar upphæðir þegar menn vilja kannski gera þetta á sínum hraða á einhverjum árafjölda og þurfa ávallt að borga þetta gjald. Þetta er eitt af dæmum sem ég tek um mál sem þarf að einfalda. Ég vil nefna hvað landbúnaðargeirann varðar að þar eru ýmis regluverk sem mætti einfalda og spara þannig kostnað fyrir hið opinbera og bændur. Er eitthvað eðlilegt við það t.d. að þegar taka á út sláturhús sem einstaklingur hefur komið upp á Suðurlandi af miklum dugnaði og elju þurfi að koma dýralæknir frá Akureyri suður til að taka það út? Það felur í sér kostnað fyrir viðkomandi opinbera stofnun, greiðslu ferðakostnaðar, dagpeninga og annað slíkt og síðan þarf sá sem hefur komið þessu sláturhúsi og þessari starfsemi á legg af mikilli eljusemi að greiða þau gjöld. Þetta eru staðreyndir sem ég þekki. Það er víða hægt að taka á svona hlutum sem skipta einstaklinga og fyrirtæki miklu máli. Ég vil líka koma aðeins inn á það í lokin að í tillögunni er rætt um innleiðingu á evrópskum reglum og regluverki vegna þátttöku Íslands í samstarfinu um Evrópska efnahagssvæðið. Það er bent á í þingsályktunartillögunni, sem er mjög athyglisvert og mjög mikilvægt að hafa í huga, að hagsmunaaðilar á vinnumarkaði hafi á undanförnum árum verið iðnir við að benda á að stjórnvöld innleiði EES-gerðir með meira íþyngjandi hætti fyrir almenning og atvinnulíf í landinu en nauðsynlegt er. Þetta er afar athyglisverður punktur vegna þess að þetta hefur svo sannarlega kostað almenning í landinu miklar fjárhæðir. Ég nefni sérstaklega þegar hér var innleitt regluverk þar sem orkufyrirtækjunum var skipt upp í sölu og dreifingu. Þá giltu sérsamningar við ákveðna landshluta þar sem rafmagn var niðurgreitt til þeirra sem ekki höfðu hitaveitu. Þessi sérsamningar voru allir bannaðir með þessu regluverki Evrópusambandsins. Það var ekki gerð nein tilraun af hálfu íslenskra stjórnvalda til að fá undanþágu fyrir því að fyrirtækjum væri heimilt að niðurgreiða rafmagn til húshitunar með þessum hætti. Þetta hafði í för með sér umtalsverðan kostnað fyrir þá einstaklinga sem þarna áttu í hlut og síðan þurfti ríkissjóður að fara að taka sér niðurgreiðslu sem hefur haft í för með sér umtalsverðan kostnað fyrir ríkissjóð. Þarna hefði hæglega verið hægt að fá undanþágu frá þessum tiltekna þætti í innleiðingu regluverksins en stjórnvöld stóðu ekki vaktina með nægilega öflugum hætti. Ég vil líka koma aðeins inn á annan þátt sem varðar einföldun regluverks og sem er mjög nauðsynlegt að skoða, en það varðar lögheimilisskráningu. Nú er töluvert um að einstaklingar búi í fullbúnum sumarhúsum sem eru nánast eins og heilsárshús en fá ekki að skrá þau sem sitt lögheimili. Þetta hefur mikið óhagræði í för með sér fyrir viðkomandi einstaklinga, eldra fólk sem fær ekki heimilisuppbót o.s.frv. Það er svo sannarlega þörf á að einfalda þetta og fara vandlega yfir og það er af mörgu að taka, herra forseti. Og á þessum tímum þegar leita þarf allra leiða fyrir ríkissjóð að hagræða og spara í ríkisrekstrinum, þegar halli ríkissjóðs hefur aldrei mælst eins mikill í 100 ár, eins og komið hefur fram, er þetta svo sannarlega nauðsynleg og mikilvæg tillaga. Eins og ég nefndi og tók dæmi um er margvíslegur kostnaður sem hlýst af því að hafa þetta svona flókið eins og raun ber vitni fyrir ríkissjóð og það er eitthvað sem við höfum einfaldlega engan veginn efni á í þessum aðstæðum. Ég vil minnast á það að lokum að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði að Miðflokkurinn hefði staðið gegn því að einfalda regluverk um leigubílaakstur og færa það nær því sem er í Evrópu. Það er gildar ástæður fyrir því að við stöndum með leigubifreiðastjórum í þessu máli. Það er einfaldlega vegna þess að við búum við allt aðrar aðstæður en [[Forseti hringir.]]eru í stórborgum í Evrópu. Hér eru einungis 350.000 manns og ef það á að vega að leigubílstjórum [[Forseti hringir.]]með þessum hætti er verið að kippa fótunum undan u.þ.b. 600 fjölskyldum sem hafa atvinnu af þessu. Ég nefni þetta hér í lokin [[Forseti hringir.]]vegna þess að þetta er mikilvægt mál, herra forseti, og að öðru leyti vona ég að þessi tillaga fái góða umfjöllun og skjóta.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við meginmarkmið þessarar þingsályktunartillögu. Það er mikilvægt að við förum sem samfélag að einfalda regluverk og oft hefur verið talað um það áður. Ég ætla ekki endilega að gagnrýna að það hafi verið gert, heldur miklu frekar að of lítið hafi verið um það að ríkisstjórnin hafi fylgt annars göfugu markmiði, að einfalda regluverk. Það skiptir máli að íslensk fyrirtæki, lítil og meðalstór, séu samkeppnishæf og noti tímann í það sem þau gera best, sinni hlutverkinu sem felst í starfsemi fyrirtækisins frekar en að sinna kerfinu sem slíku og leggja mikinn tíma í það. Er ég að kalla eftir eftirlitslausu umhverfi? Að sjálfsögðu ekki. Þessi tillaga gengur að mínu mati ágætlega upp og ég lýsi yfir stuðningi við meginmarkmiðin, eins og ég sagði. Ég ætla þó rétt að vona að Miðflokkurinn ætli ekki, í greinargerð með tillögunni, að fara að kenna Evrópska efnahagssvæðinu, EES-samningnum, um hið flókna regluverk sem að mínu mati er að meginhluta til heimatilbúið. Oftar en ekki höfum við séð ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og vinstri stjórnina á sínum tíma, ganga lengra en tilskipanir Evrópusambandsins hafa kveðið á um. Ef menn ætla að halda því fram í þessari tillögu að það sé að hluta til þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu að kenna, þá vil ég mótmæla því. Ég undirstrika: Ég er sammála því að við eigum að setja fram tímasetta - ég myndi frekar segja tímasetta og agressífa - aðgerðaáætlun um einföldun regluverks en ég vil miklu frekar draga það fram að regluverkið, sem við höfum fengið í gegnum Evrópska efnahagssvæðið, hefur miklu frekar stuðlað að auknu gegnsæi og stutt við litla manninn miklu frekar en þann stóra. Við sjáum það með kröfum um aukið gegnsæi og skýrari og skarpari samkeppnisreglum sem við hefðum ekki fengið ef við hefðum ekki verið undir einmitt þessum hatti. Þannig að neytendur og ekki síst lítil og meðalstór fyrirtæki hafa að mínu mati notið góðs af því að við erum í EES. Ég segi ekki að það sé allt gallalaust, síður en svo, en ég vil draga fram að mér finnst það draga svolítið úr bitinu í þessu að Miðflokkurinn fari aukakrók til að geta bent á Evrópusambandið og það mikilvæga alþjóðasamstarf sem við tökum þátt í í gegnum EES-samninginn. Tillagan sjálf stendur nefnilega svo ágætlega fyrir sínu og ég vil lýsa yfir stuðningi við hana. Það verður fróðlegt að sjá hver framvindan verður í meðförum nefndarinnar og ég vona að við fáum tækifæri til að ræða þetta mál enn frekar. Ég ætla ekki að fara í umkenningarleik um það hvaða flokkar eigi mesta sök á því að við erum með flókið kerfi og ekkert allt of aðgengilegt. En þetta er tillaga þar sem reynt er að ráða bót á því og þess vegna vil ég gjarnan fá frekari tækifæri til að ræða hana í þingsal síðar.
Herra forseti. Ég átti eftir að minnast á nokkur atriði til viðbótar sem ekki gafst tími til að nefna í fyrri ræðu minni. Mér finnst þetta áhugavert málefni, hvernig við tökumst á við hið svokallaða bákn, hvernig við einföldum hlutina, hvernig við einföldum reglur og framkvæmd og reynum að nýta almannafé, skattfé almennings og fyrirtækja, eins og best verður á kosið. Það á auðvitað að gera þá kröfu til stjórnvalda á hverjum tíma að almannafé, skattfé borgaranna, sé varið á eins skynsamlegan hátt og unnt er. Við þurfum alltaf að vera vakandi í þeim efnum, alltaf. Ég ætla í fyrsta lagi að ræða örlítið um byggingar. Ég man þá tíð að Happdrætti Háskóla Íslands gekk aðallega út á það að safna fé til að byggja nýja byggingu sem nauðsynlegt var að byggja við háskólann. Það var hið besta mál og maður tók þátt í þessu, að sjálfsögðu, og vildi veg háskólans sem mestan. Hver er þörfin í dag? Ég held að það mætti taka það aðeins inn í þessa tillögu þegar hún kemur til nefndar. Hver er þörfin á byggingum í dag? Hver er þörfin á skólabyggingum? Sérstaklega tala ég þar um háskóla en einnig hugsanlega framhaldsskóla, hver er þörfin á því að byggja slíkar byggingar í dag? Þurfa þetta að vera stórar og miklar byggingar sem geta tekið við mörg hundruð nemendum? Nei, ég held ekki. Ég held nefnilega ekki. Nú er nám mikið stundað í fjarnámi, sérstaklega núna eftir þessa veiru, og ég held að það þurfi að hugsa þetta upp á nýtt. Og það á ekki bara við um skóla. Það á að sjálfsögðu einnig við um banka þar sem starfsemin fer mikið til fram í gegnum tölvur. Er einhver þörf á öllum þessum byggingum? Má ekki nota þær og nýta undir eitthvað annað? Hver er þörfin? Er það ekki bara úrelt að byggja stanslaust einhverjar stofnanir þegar fólk er heima hjá sér í tölvunni og getur unnið heiman frá sér og búið einhvers staðar úti á landi? Hver er þessi þörf fyrir að byggja stanslaust? Er þetta ekki bara úrelt hugmynd? Þurfum við ekki bara að hugsa þetta upp á nýtt? Að sjálfsögðu þurfum við byggingar eins og íbúðabyggingar, ég er ekki að tala fyrir því að leggja það niður. Ráðuneytin, þurfa þau eins mikið húsnæði og fyrir 10 eða 20 árum? Þurfa þau svona mikið húsnæði? Ég efast stórlega um það. Svo heyrir maður af því erlendis að fyrirtæki hafa ekki einu sinni pláss fyrir alla sína starfsmenn vegna þess að gert er ráð fyrir því að helmingur starfsmanna sé heima við eða einhvers staðar annars staðar. Ég held að það mætti taka þetta aðeins til skoðunar. Ég hef ýmislegt annað að segja og ætla kannski að drepa á nokkrum öðrum atriðum. Ég ætla einnig að drepa á því að hið opinbera verður sífellt að vera í hlutverki þjónustuaðila. Stofnanir ríkisins eiga að hafa það sem aðalmarkmið að þjóna almenningi, ekki hindra, tefja, endursenda, framsenda, salta og flækja, heldur þjóna. Það verður aldrei of oft brýnt fyrir mönnum. Ég held því ekki fram, ég er síðasti maður til að halda því fram, að það sé einfalt mál og auðvelt að einfalda og draga saman í stjórnsýslunni. Ég vann þar í 30 ár, ég veit að það er ekki einfalt. Það eru mörg ljón í veginum og margir til að spyrna á móti, að sjálfsögðu. Þetta er ekki létt verk. Menn þurfa að hafa bein í nefinu, það er alveg ljóst. Mér er það ljóst. Ráðherrar þurfa að ráða í sínum ráðuneytum. Stjórnvöld þurfa að stjórna landinu. Ráðherrar mega helst ekki vera ráðalausir og stjórnvöld mega ekki vera stjórnlaus. Afdrifarík mál mega ekki vera á sjálfstýringu í ráðuneytum eða stefnumörkun mála í höndum starfshóps. Ráðherrar, pólitíkusarnir, verða að taka stjórnina í sínu ráðuneyti og stjórna eftir þeirri stefnu sem þeir voru kjörnir til að framfylgja. Það er grundvallaratriði. Það hefur einmitt viljað brenna við hjá þessari ríkisstjórn að stjórnkerfið sé á stjórnlítilli sjálfstýringu og ráðherrar og pólitíkusar eru sem farþegar aftast í langferðabílnum og hafa enga stjórn á því hvert ferðinni er heitið.
Forseti. Ég kem hér upp til að þakka fyrir góða umræðu og kannski draga fram nokkur atriði sem komu fram við umræðuna. Fyrst ætla ég þó að nefna eitt atriði sem mér láðist að nefna í fyrri ræðu minni, og það er það hversu mikilvægt það er að menn nýti þá leiðsögn sem birtist í þeim gögnum sem liggja fyrir, þar sem er ekki bara fjallað um vandamálið heldur er bent á raunhæfar lausnir á því hvernig hægt er að tryggja að markmiðin náist fram. Ég nefni þar sem dæmi regluna um að ef einu íþyngjandi atriði er bætt við þá þurfi tvö að fara út á móti. Þetta er regla sem menn hafa verið að innleiða í Bretlandi og við vorum sammála um þetta í ríkisstjórn á sínum tíma þegar verið var að vinna að þessu. Það er dæmi um eitthvað sem hefði strax mjög raunveruleg áhrif. Menn þyrftu þá að hugsa sig tvisvar um í hvert skipti sem þeir ætluðu að bæta inn einhverju nýju sem væri íþyngjandi fyrir almenning vegna þess að þá þyrfti að taka út tvennt á móti. Þeir þingmenn sem fjölluðu um málið komu með mjög áhugaverða og góða punkta inn í þessa umræðu, ég næ ekki að rekja það allt saman. En ég vil nota tækifærið til að taka undir með hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni um mikilvægi þess að setja þetta í samhengi við byggðamálin því að samdráttur hefur ítrekað og lengi átt sér stað á landsbyggðinni á meðan báknið heldur áfram að þenjast út hér á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega í Reykjavík, og þannig eykst hallinn. Þannig eykst báknið hér og með því er landsbyggðin veikt um leið. Þetta er mikið grundvallaratriði þegar kemur að því að taka á bákninu, að dreifa því meira um leið og ná betra jarðsambandi fyrir það og gera það betur í stakk búið til að sinna hlutverki sínu. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi þá staðreynd að mjög margir opinberir starfsmenn muni ljúka störfum á næstu misserum og árum og þá gefist tækifæri til að draga saman báknið án þess að þurfa að segja mörgum upp í þeim tilgangi. Þar mætti hugsa sér einhverja reglu á borð við „einn inn, tveir út“. Um leið og tveir hafa lokið störfum geti kerfið sótt um að fá einn nýjan starfsmann á móti. Ég varpa þessu bara fram sem hugmynd, en það er a.m.k. ljóst að ef ekkert er að gert þá heldur báknið áfram að vaxa, jafnvel þrátt fyrir það tækifæri sem felst í því að menn ljúki störfum. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hafði, að því er virtist, áhyggjur af EES-regluverkinu, að menn væru ekki nógu duglegir í innleiðingum þar. Ég kem aðeins inn á það á eftir. Hv. þingmaður sagði þó eitt og annað jákvætt um þessa tillögu, en tíndi svo til hin ýmsu mál þar sem hún taldi að Miðflokkurinn hefði verið á móti því að draga úr bákninu. Sum þessara mála kannaðist ég ekkert við að við værum á móti, en í öðrum skiptir auðvitað höfuðmáli hvernig hlutirnir eru gerðir. Og það að telja að leigubílstjórar séu hluti af bákninu finnst mér afskaplega undarleg nálgun hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður sagði að með umræðu um báknið værum við með stolnar fjaðrir enda hefðu einhverjir Sjálfstæðismenn áður notað þetta orð. Það er alveg rétt að Sjálfstæðismenn vöktu máls á þessu á sínum tíma, fyrir áratugum síðan, en svo var þetta bara komið í endurvinnslutunnuna og þaðan björguðum við því. Ég held að hv. þingmaður ætti bara að vera glaður með að við skulum nýta þetta orð og vekja hér athygli á mikilvægi þessa markmiðs, enda báknið auðvitað orðið miklu stærra nú en það var þegar Sjálfstæðismenn ætluðu að gera eitthvað í því fyrir áratugum síðan. Hv. þm. Birgir Þórarinsson fór yfir mjög mörg praktísk atriði, þ.e. raunveruleg dæmi um skaðlegar afleiðingar þess þegar báknið vex of mikið og regluverkið verður of flókið. Ég hef ekki tíma til að rekja þau dæmi öll, enda gerði hv. þm. Birgir Þórarinsson það mjög vel. Ég ætla að nefna eitt dæmi sem hann tók, sem eru áhrifin af regluverkinu varðandi hælisleitendur. Það er dæmi um hvernig of flókið og óskilvirkt regluverk getur búið til keðjuverkunaráhrif, eins og við höfum séð að undanförnu. Vegna þess hve kerfinu gengur illa að takast á við umsóknir um hæli þá fjölgar umsóknum og vandi kerfisins verður enn meiri og það heldur jafnvel áfram að flækja málin fyrir sér. Þarna myndi einfaldara, skýrara og framkvæmanlegra regluverk gagnast öllum, samfélaginu og auðvitað hælisleitendum, sem vissu þá hvaða reglur væru í gildi og þyrftu ekki að bíða hér jafnvel árum saman eftir því að fá svo afsvar. Herra forseti. Loks nefndi hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir EES-samninginn, sem ég kom inn á áðan þegar ég var að ræða um ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Þar er mikilvægt að benda á það sem kemur einmitt fram í þessari tillögu, að rétt eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði er oft verið að innleiða þessar reglugerðir með meira íþyngjandi hætti en þyrfti að vera. Það er heimatilbúinn vandi í því tilviki. Auðvitað þekkjum við að hér streymir inn alls konar vitleysa frá Evrópusambandinu sem stækkar báknið, en í mörgum tilvikum er það rétt sem bent er á, að aukið er á vandann með innleiðingunni hér heima. Þess vegna er gert ráð fyrir að sérstaklega verði tekið á því. Og ég get glatt hv. þingmenn, sem höfðu áhyggjur af EES-málum, með því að gert er ráð fyrir því, óhjákvæmilega, að EES-málin verði undanþegin þessari „eitt inn, tvö út“-reglu, einfaldlega vegna þess að annað væri illframkvæmanlegt. En þá fylgir sögu að passa þarf upp á að ekki sé verið að innleiða þessar EES-reglugerðir umfram þar sem nauðsynlegt er vegna þátttöku okkar í EES-samningnum. Hér er um að ræða mjög heildstæðar tillögur sem taka á gríðarlega stóru viðfangsefni, aðkallandi viðfangsefni. Ef ríkisstjórnin sér sér fært að klára þetta mun það hafa áhrif á ótal svið samfélagsins, bæta líf fólks, auka verðmætasköpun í landinu og bæta kjör í þessu samfélagi og styrkja stöðu ríkisins. Að því sögðu vona ég að sem flestir þingmenn sjái sér fært að taka þátt í þeirri vinnu sem fram undan er og að tillagan verði samþykkt eins fljótt og kostur er.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (hækkun lífeyris). Flutningsmenn eru allir þingmenn Samfylkingarinnar. Í 1. gr. leggjum við til að ákvæði komi til bráðabirgða í lögin og bætist við nýr töluliður, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 69. gr. skulu bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. og fjárhæðir samkvæmt 22. gr., hækka í samræmi við hækkanir lágmarkstekjutryggingar samkvæmt lífskjarasamningi 2019–2022. Hækkun örorku- og endurhæfingarlífeyris (grunnlífeyris) og ellilífeyris skal vera afturvirk frá 1. apríl 2019 í samræmi við hækkun lágmarkstekjutryggingar samkvæmt samningnum. Og 2. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frumvarp í svipuðum dúr var flutt á 145. og 149. og 150. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Málið er nú lagt aftur fram með breytingum sem taka mið af svokölluðum lífskjarasamningum á almennum vinnumarkaði sem undirritaðir voru 3. apríl 2019, og samsvarandi breytingum á röksemdum í greinargerð. Með þessu frumvarpi er lagt til að elli- og örorkulífeyrir almannatrygginga fylgi þróun lægstu launataxta í samræmi við gerða kjarasamninga og verði 368.000 kr. árið 2022. Greiðslurnar fari stighækkandi fram til 2022 með hliðstæðum hætti og lægstu laun samkvæmt sömu kjarasamningum. Við framlagningu frumvarpsins í fyrra nefndi ég að stjórnarliðar tækju býsna stórt upp í sig þegar þeir notuðu stór orð eins og lífskjarasamning þegar ekki væri tryggt að lífskjörin næðu til allrar þjóðarinnar. Nú lítur ekki beinlínis út fyrir að ríkisstjórnin ætli að rétta hlut þeirra sem allra lægstu kjörin hafa eða tryggja þeim sómasamleg lífskjör. Það má ekki gleyma því í þessari umræðu að þessi hópur hefur setið eftir jafnt í uppsveiflu sem niðursveiflu í hagkerfinu. Í þrjú ár hefur ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks leyft lífskjarabilinu á milli þeirra sem þreyja þorrann á lágmarkslífeyri og almenns launafólks að aukast. Þar með hefur verið tekin sjálfstæð ákvörðun um að auka ójöfnuð í landinu og jafnvel að festa fólk í fátæktargildru. Í síðasta fjárlagafrumvarpi þessarar ríkisstjórnar er fátækasta fólkið í landinu enn einu sinni skilið eftir, þrátt fyrir að hæstv. forsætisráðherra hafði reyndar sagt nokkrum dögum fyrir síðustu kosningar að þetta fólk ætti ekki að þurfa að bíða eftir réttlætinu. Hækkun lífeyris almannatrygginga í samræmi við hækkun lægstu launa er einfaldlega mikið prinsippmál. Nú er svo komið að tugum þúsunda króna munar á lágmarkslaunum og örorku og ellilífeyri. Um næstu áramót, þegar hækkanir fyrirliggjandi frumvarps til fjárlaga koma til framkvæmda, verður munurinn heilar 86.000 kr. Samfylkingin telur að óskertur lífeyrir almannatrygginga eigi aldrei að vera lægri en lágmarkslaun. Lágmarkslaun eru viðmið um mannsæmandi framfærslu og það hlýtur að eiga við um öryrkja og eldri borgara líka. Um það er raunar kveðið á í gildandi lögum. Auk þess er það líka sjálfstætt verkefni að draga verulega úr tekjutengingum lífeyrisgreiðslna almannatrygginga, en ekkert þessu líkt er fyrirhugað hjá ríkisstjórninni. Markmið frumvarpsins er einfaldlega að hækkun almannatrygginga feli það í sér að aldraðir og öryrkjar fái mannsæmandi framfærslu og laun. Þetta eru vissulega mjög ólíkir hópar og ólíkt fólk innbyrðis. En öryrkjar eru kannski sá hópur sem verst stendur þegar þátttakendur eru greindir eftir atvinnustöðu. Tæpur fjórðungur öryrkja býr við skort á efnislegum gæðum. Frá árinu 1998 hefur kjaragliðnun öryrkja numið 59,4%, samkvæmt tölum sem unnar hafa verið fyrir málefnahópa Öryrkjabandalags Íslands um kjaramál. Margir eldri borgarar búa vissulega við nokkuð góð kjör, en þó er stór hluti hópsins sem hefur takmörkuð eða jafnvel engin réttindi úr lífeyrissjóði. Þar eru t.d. konur sem voru heimavinnandi bróðurpartinn af lífinu mest áberandi. Þau sem þannig háttar um og reiða sig nær eingöngu á ellilífeyri almannatrygginga og greiðslur honum tengdar sér til framfærslu, er hópur aldraðra og öryrkja sem neyðist jafnvel til að neita sér um læknisþjónustu eða eðlilega hluti eins og að gefa barnabörnunum jólagjafir eða fara í leikhús einu sinni á ári eða taka með öðrum hætti þátt í því í lífinu sem gefur því eitthvert gildi. Það er því algjör frumskylda að Alþingi mæti þessum hópi og samþykki þetta frumvarp. Það er sérstaklega nauðsynlegt vegna þess að þetta er hópur sem helst sat eftir í uppgangi síðustu ára, horfir nú fram á þessa áðurnefndu kjaragliðnun og þarf að lifa við það, miðað við fram komin fjárlög og fjármálaáætlun, að dragast enn lengra aftur úr. Þetta verður ekki til neins annars en að auka enn á bilið milli fátækra og ríkra, auka ójöfnuð, sem ætti að vera okkur sérstakt umhugsunarefni nú á þessum krepputímum, þar sem það er mjög vel þekkt afleiðing kreppu að ójöfnuður aukist. Við sjáum t.d. á heimsvísu að í fyrsta skipti í meira en áratug hefur fátækt í heiminum, sem hefur sem betur fer farið ört minnkandi síðustu ár og áratugi, verið að aukast aftur. Herra forseti. Samkvæmt kjarasamningum voru lágmarkslaun lífskjarasamningsins hækkuð í 317.000 kr. á mánuði 1. apríl 2019 og eiga að hækka um 51.000 kr. til viðbótar til ársins 2022. Boðuð hækkun lífeyris almannatrygginga í fjármálaáætluninni er langt frá því að ná fyrrgreindum markmiðum. Framfærsluviðmiðið, án heimilisuppbótar þeirra sem fá örorku og endurhæfingarlífeyri, er 255.834 kr. á mánuði. Það er ljóst að margir þurfa að lifa á strípuðum bótum. Við leggjum því til að upphæðin þróist með eftirfarandi hætti: Að upphæðin verði tafarlaust afturvirk, 317.000 kr. á mánuði. Frá 1. apríl 2020 verði hún 335.000 kr., 1. janúar 2021 351.000 kr. á mánuði og 1. janúar 2022 nái hún 368.000 kr. á mánuði. Samhliða þeim breytingum sem lagðar eru til er líka alveg ljóst að draga þarf að úr vægi tekjuskerðinga vegna sérstakrar uppbótar á lífeyri, sem stundum er kölluð í þessum sal króna á móti krónu skerðing, en um hana er kveðið í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Gert er ráð fyrir að breytingar á fjárhæðum til samræmis við frumvarpið verði birtar í reglugerðum. Enn og aftur vantar fjármagn í fjárlögum til að ráðast í afnám þessara skerðinga. Í ábyrgu leiðinni sem Samfylkingin hefur lagt fram sem efnahagsáætlun fyrir árið 2021 leggjum við til að hækka frítekjumark vegna atvinnutekna strax árið 2021 og í kjölfarið verði dregið frekar úr skerðingum í öllu almannatryggingakerfinu. Það eru til fordæmi um að þessum hópum séu ákvarðaðar kjarabætur í tengslum við samninga, eins og hér er lagt til. Það var t.d. gert árið 2011 þegar Alþingi þess tíma hækkaði greiðslu til hópanna í samræmi við kjarasamninga þá. Ef einhver vill vísa til þess að nú sé vinna í gangi til að ná saman við þá hópa bendi ég á að reynslan sýnir að það mun ganga allt of hægt. Þetta fólk hefur einfaldlega ekki efni á að bíða og á ekki að þurfa að bíða, eins og hæstv. forsætisráðherra orðaði það svo vel haustið 2017. Hæstv. forsætisráðherra hefur talað mikið um þessi mál og við hljótum að búast við því að hún láti efndir fylgja orðum sínum. Ég geri þess vegna ráð fyrir því að það verði auðsótt mál að fá meiri hluta þingheims á málið og tryggja að þessir hópar, sem svo sannarlega eru illa staddir, a.m.k. margir einstaklingar innan hans, fái sömu hækkanir og verið er að veita þeim sem eru á lægstu launatöxtunum í samfélaginu. Herra forseti. Að lokum er býsna áhrifarík en um leið sláandi auglýsing Öryrkjabandalags Íslands þar sem fylgst er með myndarlegum manni við kökubakstur og sýnt hvernig staða öryrkja er gagnvart lægstu samningsbundnum launum. Við gerð auglýsingarinnar er vissulega leitað í smiðju formanns Sjálfstæðisflokksins, þess flokks sem enn trúir því að brauðmolakenningin lifi og að hún virki með þeim hætti að það þurfi einungis að stækka kökuna til að nægjanlega margir og feitir brauðmolar falli á borð hinna lakar settu. Fjölmargar alþjóðlegar rannsóknir sýna reyndar að þessi kenning er ekkert nema hugarburður. Þau sem lifa á strípuðum bótum og á almannatryggingakerfinu þurfa engar slíkar rannsóknir. Þau finna villuna í þessum kenningum á eigin skinni. Við eigum nefnilega öll hlutdeild í sameiginlegum gæðum landsins og sameiginlegum auðlindum. Við eigum ekki að sætta okkur við að eldra fólk sem fæðist til fötlunar alla ævi muni aldrei geta alið önn fyrir sér og þurfi að vera á slíkum bótum og vera dæmt til fátæktar allt lífið. Það er eiginlega ekki hægt að sættast á að það sé reglan sem við byggjum á. Þess vegna vonast ég til þess að þetta mál fái efnislega umfjöllun en verði ekki bara ýtt til hliðar og svæft í nefnd, eins og raunin hefur verið allt of oft. Ég bind því miklar vonir við að velferðarnefnd, sem taka mun við málinu að þessari umræðu lokinni, sýni nú þann dug og vilja að við búum í samfélagi þar sem ríkir lágmarksréttlæti.
Virðulegi forseti. Ég spurði suma stjórnarþingmenn í upphafi umræðu um fjárlög hvort það væri ekki réttlætanleg krafa, fyrir þá hópa sem treysta á hið opinbera sér til lífsviðurværis, að þeir fengju sömu hækkanir og ríkisstjórnin hreykir sér af vegna lífskjarasamninga. Ég verð að segja að það var mjög mikið svig í þeim svörum. Það komu engin bein svör við þeirri spurningu, ekkert já og ekkert nei. Er það réttlætanleg krafa að fólk sem treystir á framfærslu frá hinu opinbera, er ekki með verkfallsrétt eða neitt svoleiðis til að berjast fyrir sínum málum, fái alla vega sömu krónutöluhækkun og lægstu laun í lífskjarasamningnum? Mér finnst þetta mjög merkilegt því að þegar lífskjarasamningarnir náðust í gegn var tekinn aukasnúningur þar sem verkalýðsfélögin sögðu að nú yrði að vera kröftug innkoma frá ríkinu. Það fór einhver smáprósess í gang. Ríkisstjórnin kom með einhver atriði sem var búið að sýna löngu áður í fjármálaáætlun o.s.frv. en það var einhvern veginn bara aukahringur sem bætti engu við og stjórnvöld fengu að hrósa sér fyrir aðkomu sína að lífskjarasamningunum. Er það ekki ákveðin hræsni, og ég nota það orð ekki af léttúð, að stjórnvöld skuli einmitt stæra sig af aðkomu sinni að lífskjarasamningunum en beita ekki sömu rökum einmitt gagnvart skjólstæðingum sínum sem eru á lægstu laununum?
Herra forseti. Jú og ég kom aðeins inn á það í upphafi ræðunnar að það væri ótrúlegt að stjórnarliðar skyldu leyfa sér að slá um sig með orðum eins og lífskjarasamningur þegar það er ljóst að hann nær ekki til nema afmarkaðra hópa. Ég geri engar athugasemdir við að launþegahreyfingin eða atvinnurekendur geri það. Þau eru fyrst og fremst að búa til umgjörð um sín mál. Í þeirri ágætu baráttu launþegahreyfingarinnar kom auðvitað skýrt fram að megináherslan þyrfti að vera á hækkun lægstu launa, einfaldlega vegna þess að ekki er hægt að lifa af þeim. Ef ekki er hægt að lifa af lágmarkslaunum liggur í hlutarins eðli að ekki er heldur hægt að gera það þó að þau fáist með öðrum hætti. Það er í raun ekki hægt að orða það öðruvísi en svo, að það sé bara beinlínis mannvonska að dæma lítið barn sem fæðist í heiminn, án þess að eiga nokkurn möguleika á því að ala önn fyrir sér en er samt þátttakandi í samfélaginu og á hlutabréf í auðlindum landsins og sameiginlegum gæðum okkar, til fátæktar næstu 70, 80 til 90 árin. Mér finnst það eiginlega „absúrd“ hugmynd. Við sem höfum há laun og erum með örugga vinnu, næsta árið a.m.k., finnum ekki fyrir efnahagslegum áhrifum þessarar kreppu. Fyrir okkur ganga óþægindin mest út á að þurfa að breyta aðeins lífsstíl okkar en við eigum nógan mat og fáum meira að segja vöru á betri kjörum á hótelum og veitingastöðum ef við erum á ferðalögum. En ýmislegt annað hefur orðið dýrara og t.d. sjálfsagðir hlutir eins og grímur, sem er ekki mikið vandamál fyrir okkur að borga, tíu stykki á fjögurra, fimm daga fresti [[Forseti hringir.]]er bara stórmál fyrir þennan hóp. [[Forseti hringir.]]Þannig að jú, þetta er hræsni.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð tillaga og ég tek hjartanlega undir hvatningu hv. þingmanns til velferðarnefndar um efnislega umræðu um málið og þá sérstaklega varðandi afturvirkniákvæðið í tillögunni. Svo heppilega vill til að þegar ég sá fjárlagafrumvarpið sá ég einhvern veginn þennan augljósa galla, að það vantaði að taka tillit til lífskjarasamninga í hækkun lífeyrisbóta vegna 69. gr. almannatryggingalaga. Ég lagði það fram sem breytingartillögu fyrir fjárlögin í 1. umr. sem gerist ekki oft. En þetta var svo augljós galli. Það er því mjög gott að fá þetta frumvarp þar sem efnislega er tekið á einmitt þessum atriðum á meðan við erum líka að ræða málið í fjárlaganefnd. Ég held að það verði mjög mikið rætt um þetta mál í mörgum nefndum þingsins og sem flestum. Við ættum að tala um það, held ég, í öllum nefndum. Ef eitthvað er er alveg örugglega hægt að finna vinkil á málinu í öllum nefndum þingsins. Þetta er líka umhverfismál. Þetta er líka atvinnumál. Þetta er líka réttindamál. Þetta varðar allt sem við komum að hér áðan. Þannig að því meira, því betra.
Herra forseti. Já, ég er sammála því að þetta varðar auðvitað öll svið þjóðlífsins. Þegar þeir sem telja að of langt sé gengið fara að reikna saman kostnaðinn komast þeir að einhverri brúttótölu en þeir átta sig ekki á því hver nettóniðurstaðan er. Hún felst í því að ýmislegt sparast á móti sem er samt sem áður kannski hálfgert aukaatriði. Aðalatriðið er að ríkt land eins og Ísland, 11. ríkasta land í heimi, á bara ekkert að una við fátækt sem er í raun stýrt af Alþingi og ríkisvaldinu. Og talandi um 69. gr. almannatryggingalaga þá er ég alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni. Auðvitað ætti að miða við launaþróun en ekki bara verðbætur eins og á að gera nú um áramótin. Manni myndi a.m.k. líða betur ef kjörin okkar lytu alla vega því sama, að við tækjum a.m.k. bara við hækkunum sem miðuðu við verðbætur og verðbólgu en ekki hækkun á launamarkaði. Mér finnst þetta vera grundvallarmál en það er dálítið erfitt að eiga þannig umræðu vegna þess að í augnablikinu situr ríkisstjórn þar sem annars vegar er harður hægri flokkur sem vill ekki sjá þetta og hins vegar eru tveir flokkar sem mér finnst aðhyllast miklu geðþekkari pólitík og hafa oft sýnt töluverða félagshyggju. Ég hef því ákveðnar væntingar í brjósti um að þaðan komi raddir sem a.m.k. ýti okkur fram á við.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um nauðsynlegt lagafrumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar, hækkun lífeyris. Það er sannast sagna í aðra röndina raunalegt að þurfa að standa hér og tala fyrir frumvarpi af þessu tagi árið 2020. Efnislega fylgdi 1. flm. frumvarpsins, sem flutt er af þingflokki Samfylkingarinnar, því úr hlaði með ágætum og efnislega af nákvæmni. Það er hins vegar fagnaðarefni að vera hluti af stjórnmálaflokki sem beitir sér með þessum hætti. Í sögulegu samhengi er hægt að reiða sig á það að þarna munum við halda áfram að höggva í þar til viðunandi árangur næst. Við þekkjum að það þarf jafnaðarmenn til til að gera umbætur. Hvert samfélag sem vill kenna sig við menningu, velferð, réttlæti og upplýsingu á ekki að koma svona fram við nokkurn þegna sinna, ekki nokkurn hóp. Um er að ræða samfélagshóp sem hefur rutt brautina, skapað þær forsendur sem við búum við í dag í fjölmenningarlegu samfélagi þar sem gnótt er af flestu. Við búum við tiltölulega hátt menntunarstig og blómlegt atvinnulíf og félagsleg þjónusta er almennt ágæt. Þetta er fólk sem hefur skilað sínu vinnuframlagi. Sennilega flestir við mun harðari kost en við þekkjum sem nú erum á vinnumarkaði eða á vinnufærum aldri, eins og oft er sagt, eða höfum óskerta starfsorku. Hluti af þeim hópi sem við erum að fjalla um, lífeyrisþegar, hefur ekki búið við þau forréttindi að hafa átt óskert vinnuþrek lengst af sínu lífi og því ekki náð að klára viðtekinn starfsaldur. Slys, óhöpp og veikindi hafa hamlað. Herra forseti. Starfsgeta og vinnufær aldur eru hugtök sem við erum mikið að fjalla um þessi dægrin og þurfum að endurskoða afstöðu okkar til með breytingum í vinnusamsetningu, með breytingu á tækni. Við stöndum líka frammi fyrir nýrri tæknibyltingu sem gerir þessi hugtök kannski úrelt. Það leiðir hugann að annarri þingsályktunartillögu, þingsályktunartillögu sem ég mun leggja fram innan tíðar, um brottfallsregluna um aldurstengd starfslok. En það er allt önnur saga og ekki til umfjöllunar hér. Í þeim tilvikum sem bæði eldra fólk og öryrkjar leitast eftir þátttöku á vinnumarkaði, sem heilbrigði skynsemi segir okkur að sé jákvætt í eðli sínu og hafi ekki nokkurn galla, sé hollt og af hinu góða, refsar löggjöfin þeim grimmilega með þungum skattaálögum sem í mörgum tilvikum toppa alla skattheimtu hjá venjulegu fólki á Íslandi. Lunginn af öllum vinnutekjum fer í skattgreiðslur. Hvaða skilaboð eru það? Vill einhver í þessum sal minna mig á hvaða stjórnmálaflokkur það er hér á hinu háa Alþingi sem berst fyrir lægri sköttum fyrir suma? Hefur sá flokkur beitt sér fyrir því að greiða götu þessa hóps, sýnt skilning á högum þeirra og aðstæðum eða barist sérstaklega fyrir því að gera lífeyrisþegum kleift að búa við sómasamleg kjör, öllum lífeyrisþegum sem stuðning þurfa? Ég hef harla lítið orðið var við það. Skattalækkunarumræðan, skattafyrirgreiðslan, gildir bara fyrir suma. Það er ekki verið að berjast fyrir þá sem hafa það knappast. Þetta gildir fyrir þá sem eiga, en ekki fyrir þá sem þurfa. Þær aðstæður sem við búum við í dag, þetta misrétti, hljóta að nísta réttlætiskennd hjá hverju og einu okkar. Ég veit ekki hvað veldur því en í gegnum hugann flýgur ýmislegt, hugurinn skoppar víða. Af einhverjum ástæðum kom upp í hugann ljóðhending Steins Steinars úr Passíusálmi nr. 51: Á Valhúsahæðinni er verið að krossfesta mann og fólkið tekur sér far með strætisvagninum til að horfa á hann. Í niðurlagi segir lítil stúlka í áhorfendahópnum: Skyldi manninum ekki leiðast að láta krossfesta sig? Þetta endurspeglar firringu, hvað við erum skilningsvana. Mig langar til að taka svo djúpt í árinni, herra forseti, að segja: Þetta hefur yfirbragð mannfyrirlitningar. Allt frá árinu 2017 hefur gengið á með samfelldri og stöðugri kjaragliðnun eftirlauna almannatrygginga hjá eldra fólki miðað við almenna launaþróun og þróun lægstu launa á vinnumarkaði. Hún er gríðarleg og þýðir að sú kjarahækkun sem sett var inn með nýjum lögum um almannatryggingar á þeim tíma er löngu fokin út í veður og vind. Öryrkjabandalag Íslands hefur bent á í erindi til þingsins - ég vil kannski ekki orða það þannig, virðulegur forseti, að erindið hafi verið bænaskjal en það er á þeim nótum; við horfum til þessara hópa með þeim hætti að þeir senda bænaskjal til þingsins. Öryrkjabandalagið bendir á að á árinu 2008 hafi leiðir lágmarkslauna og óskerts örorkulífeyris skilið og gliðnunin hafi vaxið stöðugt síðan. Munurinn nemur nú 70.000 kr. Í dag er örorkulífeyrir 70.000 kr. lægri en lágmarkslaun. Og það heldur áfram eins og formaður okkar í Samfylkingunni, hv. þm. Logi Einarsson, kom inn á í ræðu sinni, gliðnunin mun halda áfram ef fjárlagafrumvarpið sem nú liggur fyrir þinginu verður samþykkt. Þar er engar breytingar að sjá eins og sakir standa. Bilið mun breikka og eins og nefnt var mun bilið verða 86.000 kr. á mánuði á næsta ári. Þetta er til mikils vansa, virðulegur forseti. Við leyfum okkur að koma svona fram við þennan hóp í krafti þess að hann hefur ekki mörg vopn á hendi sem bíta í þessu samhengi. Orðin ein, þótti öflug séu, duga nefnilega ekki í öllu samhengi. Þó að mikið sé talað, mikið rætt og mikið skrifað, og barátta eigi sér stað, þá dugar það skammt. Þetta er ekki sá öflugi þrýstihópur sem margar starfsgreinar sem berjast fyrir bættum kjörum geta, vegna sterkrar stöðu sinnar á vinnumarkaði, myndað. Langflestar starfsgreinar búa við verkfallsrétt og önnur beitt vopn og ná fram bættum kjörum með því, en ekki þessi hópur. Herra forseti. Er það virkilega svo að í siðmenntuðu samfélagi sé nauðsynlegt að þessi hópur þurfi að standa í vopnaskaki í hvaða mynd sem það svo sem er, standa á torgum, steyta hnefann eða hrópa og krefjast hins sjálfsagða; réttlætis, sanngirni? Við jafnaðarmenn erum að berjast fyrir því að allir lífeyrisþegar í landinu nái framfærsluviðmiðunum. Við erum að tala um að allir geti lifað fyrir ofan fátæktarmörk. Í dag eru þúsundir lífeyrisþega sem ekki gera það og það er hin sorglega staðreynd. Auðvitað má ekki gleyma því, og ástæðulaust að skauta yfir það, að hluti lífeyrisþega býr við allgóða fjárhagslega umgjörð, hefur áunnið sér lífeyrisréttindi á starfsævinni sem duga ágætlega. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þeim hópi, að mínu áliti. En það eru aðrir hópar, stórir, sem líða skort og neyð. Hagsmuna þeirra eigum við að gæta. Við þurfum að gæta þeirra fyrst og fremst. Við megum ekki bregðast. Við verðum að bregðast við. Við heyrum álengdar hófadyninn, eins og skáldið sagði. Höfum við efni á þessu? Er þetta ekki allt of dýrt? Nei, þetta er spurning um gildismat og siðferði og þetta er spurning um forgangsatriði. Herra forseti. Að búa við fjárhagslegt öryggi er ekki bara spurning um afkomu. Það er velferðarmál, það er heilbrigðismál. Það er til skammar að þúsundir einstaklinga í samfélaginu geti ekki fyllt í lyfjaboxið sitt hluta mánaðarins, af því að þeir eiga ekki peninga, eiga ekki fyrir hollum og staðgóðum mat sem okkur er öllum nauðsynlegur. Þeir búa ekki við sómasamlegar aðstæður, í góðu húsnæði, sem styrkja þá til sjálfsbjargar en aðstæðurnar gera fremur hitt að veikja heilsuna, brjóta niður stolt og brjóta niður sjálfsmynd. Er ekki við hæfi, herra forseti, að beita fyrir sig fleygum orðum sem féllu hér á vettvangi þingsins og segja: Nei, svona gerum við ekki? Það er líka rétt að segja: Við skulum sameinast um að gera betur, sameinast um að samþykkja þær lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu. Við skulum koma þessum hlutum í sómasamlegt horf. Það leggjum við í Samfylkingunni til með þessu frumvarpi og hvetjum til þess að fólk kynni sér jafnframt þær ágætu efnahagslegu tillögur sem liggja fyrir í samantekt okkar, sem er ábyrg leið.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp Samfylkingarinnar um breytingu á lögum um almannatryggingar og hækkun lífeyris. Ég er kominn hingað upp til að styðja þetta mál heils hugar eins og ég hef gert með öll góð mál sem varða almannatryggingar og meðferð á bótafjárhæðum, sérstaklega til þeirra sem verst hafa það. Þó að maður styðji að fullu markmiðin í frumvarpinu um að hækka bætur almannatrygginga í samræmi við lífskjarasamninga þá ná þær hækkanir því miður ekki nema bara hluta af því sem hefur verið tekið af almannatryggingasjóðum undanfarna áratugi. Það sem er kannski merkilegast við þetta er að þessi hækkun sem kemur þarna strax, úr 255.834 kr. í 317.000 kr., um 70.000 kr., er eiginlega nákvæmlega sú tala sem við þingmenn fengum í launahækkun síðast. Þar af leiðandi er mjög eðlilegt að almannatryggingar fengju þessa hækkun og bótaþegar hafa virkilega þörf fyrir hana vegna þess að hún myndi skipta gífurlegu máli, þessar rúmlega 40.000 kr. eftir skatta. Það sem stendur upp úr og við erum búin að fá nasaþefinn af núna er að Ríkisendurskoðun tók Tryggingastofnun ríkisins til skoðunar. Það er hluti vandans en aðalvandinn liggur í þessu almannatryggingakerfi sem hefur verið byggt upp undanfarinn áratug af fjórflokknum. Hann hefur búið til bútasaumað skrímsli sem er fáránlega uppbyggt en ég er farinn að trúa því að það hafi verið byggt upp með vilja, algjörum vilja, um það hvernig á að búa til kerfi þar sem settar eru inn 3, 4, 5 kr. en teknar til baka 6, 7 eða 8 kr. í mörgum tilfellum. Þetta hefur þeim tekist með því að búa til ekki bara skerðingar í kerfinu heldur keðjuverkandi skerðingar og ekki bara innan almannatryggingakerfisins heldur út fyrir það, inn í félagsleg kerfi sveitarfélaganna. Þess vegna er það eiginlega með ólíkindum ef maður horfir upp á þessa tölu, 70.000 kr. hækkun á einu bretti til almannatryggingaþega, öryrkja og eldri borgara sem verst hafa það, að áhrifin sem hún hefur inn í kerfið eru þau að hún myndi byrja strax að skerða. Það er það merkilegasta við það. Og hvað færi það strax að skerða? Jú, húsaleigubætur, barnabætur og fleira og fleira. Og hvaða afleiðingar hefur það? Jú, þeir sem langmest þurfa á þessari hækkun að halda yrðu fyrir mestu skerðingunum. Hvers lags innræti, virðulegur forseti, þurfum við að hafa í þessum sal, áratug eftir áratug, til að búa til svona skrímsli, svona ómannúðlegt kerfi? Hugmyndaflugið sem hefur verið notað til að byggja upp þetta kerfi er eiginlega með ólíkindum. Við sjáum bara vandræðaganginn í þessari ríkisstjórn, þessari þriggja flokka ríkisstjórn. Þeir eru allir hluti af fjórflokkakerfinu gamla sem byggði upp kerfið. Ef maður spyr stjórnarliða þeirrar einföldu spurningar hvernig í ósköpunum sé hægt að reikna út að 1. janúar á næsta ári eigi bætur almannatrygginga að hækka um 3,5% þá eru svörin þrjú, jafn mörg og flokkarnir. Framsókn sagði að þetta væri bara hækkun á vísitölu neysluverðs. Sjálfstæðisflokkurinn nefndi vísitölu neysluverðs og launaþróun, og launaskrið dregið frá. En í hvaða hlutföllum? Það veit enginn nema hæstv. fjármálaráðherra. Síðan kom þriðja svarið og það var launaþróun samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. En það merkilegasta í því frumvarpi var að launaþróun verður á næsta ári 5,2%, þannig að þá hlýtur launaskrið upp á 1,7% að vera dregið þar frá. Hvernig í ósköpunum ætlar einhver að vita að launaskrið verði 1,7%, launaþróunin 5,2% eða að verðbólgan verði 3,5%? Seðlabankinn á að reikna út verðbólgu. Það er merkilegt að það eiga líka eldri borgarar og öryrkjar að gera fram í tímann. Það væri auðvitað mun betra ef við tækjum upp það kerfi, sem er að mörgu leyti verið að boða hér, að kjarasamningar þeirra lægst launuðu myndu bara gilda gjörsamlega um almannatryggingakerfið, að þeir myndu sjá til þess að þegar þeir sem eru á lægstu launum fá 24.000 kr. hækkun fái þeir í almannatryggingakerfinu líka 24.000 kr. Það yrði þá gagnsætt kerfi. Það yrði reiknað út fyrir fram, það kæmi þá strax inn. Þá þarf enginn að vera að reyna að spá í framtíðina og þá gæti bæði forsætisráðuneyti Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sleppt því að fá sér spákonu til að spá fyrir um verðbólgu næsta árs, launaþróun næsta árs eða launaskrið næsta árs. Annað í þessu hefur gleymst. Það virðist hafa verið ákveðin samstaða um að auka stórlega skattheimtu á þá einstaklinga sem eru í almannatryggingakerfinu og líka þá sem eru á lægstu launum. Hvernig er það gert? Jú, það er með því að láta persónuafsláttinn vera óbreyttan eða bara hreinlega ekki, stundum er hann hækkaður samkvæmt neysluvísitölu, stundum er hann ekki hækkaður neitt. Nýjasta útspilið var að núverandi ríkisstjórnarflokkar ætluðu að lækka skattprósentuna tvisvar. Þá mega þeir nú líka lækka persónuafsláttinn í staðinn fyrir, sem hefði verið mun nær og mun skilvirkara, að skerða persónuafsláttinn þannig að hann yrði horfinn við t.d. 900.000 kr. eða 1 milljón kr. í tekjur og láta hann óskertan og hækka samkvæmt launaþróun eða vísitölu neysluverðs frá 2008 til dagsins í dag og það myndi gilda fyrir þá sem eru á lægstu launum og bótum almannatrygginga. En eins og ég segi, Öryrkjabandalagið hefur bent á að næsta ári, þegar þessi furðulega 3,5% hækkun kemur til framkvæmda en á sama tíma seinna á árinu munu laun samkvæmt lífskjarasamningunum hækka um 24.000 kr., verður orðinn 86.000 kr. munur á lægstu launum og bótum. Því miður er þetta kerfi meingallað og því meira sem við erum að reyna að hækka bætur og því meira sem við erum að reyna að bæta kerfið, því meira skrímsli verður það. Þar af leiðandi ættum við að einbeita okkur að því að endurskoða kerfið í heild sinni, einfalda það eins og hægt er. En á sama tíma styð ég það að allar þær kauphækkanir sem eru í lífskjarasamningunum fari til almannatryggingaþega líka en með þeim skilyrðum að ef við ætlum að hækka almannatryggingar samkvæmt þessum lífskjarasamningum, þá skili það sér nákvæmlega til þeirra en við notum ekki þessar brellur sem hafa verið búnar til til þess að skerða annars staðar í kerfinu eða hvað þá að skerða það keðjuverkandi út fyrir kerfið sem er ömurlegt og okkur til háborinnar skammar að við skulum vera með svoleiðis kerfi.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um mótun sjálfbærrar iðnaðarstefnu. Í tillögunni segir að Alþingi álykti að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að vinna að mótun sjálfbærrar iðnaðar- og atvinnustefnu með tilliti til breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu og í helstu viðskiptalöndum. Stefnan verði unnin í víðtæku samstarfi við aðila í atvinnulífi og iðnaði, talsmenn umhverfisverndar og framtíðarnefnd forsætisráðherra. Við gerð stefnunnar verði sérstaklega litið til þess hvernig bæta megi framleiðni, fjölbreytni og sjálfbærni íslensks iðnaðar. Ráðherra kynni nýja stefnu fyrir maí 2021. Með þessari tillögu er lagt til að Alþingi komi á einhvers konar nefnd sem vinni að opinberri iðnaðarstefnu. Þetta er tillaga sem hefur komið fram nokkrum sinnum áður. Síðast lagði ég hana fram á 149. löggjafarþingi en hún náði ekki fram að ganga. Hún hefur verið lítillega uppfærð síðan þá. Sambærileg tillaga til þingsályktunar um endurskoðun iðnaðarstefnu var lögð fram á 115. löggjafarþingi af Stefáni Guðmundssyni. Í rauninni á sú hugmynd enn við og að mati flutningsmanna á upprunaleg greinargerð tillögunnar enn að mestu leyti við þrátt fyrir að 29 ár séu liðin frá framlagningu hennar. Við leyfðum henni því að fylgja óbreyttri í lok þessarar greinargerðar. Almennt séð er Ísland ekki með eiginlega iðnaðarstefnu í dag heldur með margar ólíkar stefnur sem snúa að vissum þáttum atvinnumála án þess að nokkur heildstæð stefna endurspegli heildarmyndina. Til að mynda hefur gildandi byggðastefna ákveðna eiginleika iðnaðarstefnu í bland við velferðarstefnu og stefnu um byggðafestu. Þá hefur ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra skipað stýrihóp um mótun heildstæðrar nýsköpunarstefnu. Hópurinn bjó til stefnu sem heitir Nýsköpunarlandið Ísland og var kynnt 4. október 2019. Að öðru leyti en þessu er formlega birtingarmynd stefnu ríkisstjórnarinnar hverju sinni kannski helst að finna í gildandi fjármálaáætlun, í formi aðgerða á málefnasviðum sem snúa að atvinnuvegum landsins. Því má segja að Ísland skorti iðnaðarstefnu sem fjallar á breiðan hátt um hvaða atvinnuvegi landsins eigi að styðja við og á hvaða hátt, einkum þá sem snúa að útflutningi. Að mati flutningsmanna er hugtakið iðnaðarstefna að ýmsu leyti gallað því að það býr til hugrenningatengsl við mengandi stóriðju. Það er samt viðeigandi hérna því að það fjallar um þá iðn sem íbúar landsins fást við í stórum dráttum og hvernig samhengi hennar skuli vera við markmið ríkisins um þróun hagkerfisins og hagsældar fyrir almenning. Þetta hugtak er notað úti um allan heim í þessum skilningi. Það er betra að halda sig við það hugtak en að fara út í að reyna að búa til eitthvert annars konar orðskrípi. Síðast var lagður grundvöllur fyrir iðnaðarstefnu á Íslandi með þingsályktun um iðnaðarstefnu árið 1979. Eftirfylgni með þeirri vinnu hefur ekki verið áberandi hin síðari ár enda hefur iðnþróun undanfarna áratugi fyrst og fremst litast af óbilandi trú stjórnvalda á áframhaldandi vænleika hvalrekahagkerfisins sem bar til Íslands stórútgerðir, áliðnað, bankabransa, makríl og, nú nýlega, ferðamannastraum. Í rauninni verður slíkri handahófskenndri nálgun seint líkt við hagstjórn. Nauðsynlegt er að í iðnaðarstefnu sé hugsað til langs tíma og að í henni séu sett fram skýr framtíðarsýn. Hún má ekki standa í tómarúmi. Iðnaðarstefnan þarf einmitt að varða leiðina með mælanlegum viðmiðum ef einhver von á að vera til þess að uppfylla framtíðarsýn stefnunnar. Flutningsmenn vilja einnig benda á mikilvægi þess að iðnaðarstefna sé ekki einungis lögð fram með tilliti til efnahags þjóðarinnar heldur taki líka mið af líffræðilegum fjölbreytileika Íslands og hamfarahlýnun jarðar. Það er svo sem hægt að fara aðeins dýpra ofan í þetta og það er gert í greinargerðinni, bæði með upprunalegri greinargerð þingsályktunartillögunnar sem var lögð fram af þingmanni Framsóknarflokksins árið 1991, ef mig misminnir ekki, og þar sem farið er í umfjöllun Mariönu Mazzucato hagfræðings í bók sinni og Kevins Carsons í greinum og fleira og fleira. Stóra atriðið í því hvernig við byggjum upp atvinnuvegi landsins, hvernig við byggjum upp hagkerfi landsins, er að við þurfum að taka mið af því að einhvers konar heildstæð hugmynd sé í gangi. Með því að nálgast þetta alltaf í púsluspili er hætt við því að við missum af alls konar tækifærum og séum ekki nógu einbeitt í því að ná tilteknum árangri. Það sem þessi tillaga gengur í raun út á er að búin verði til heildstæð samfella. Ekki er verið að segja að ryðja eigi út af borðinu allri þeirri góðu vinnu sem hefur verið unnin fram að þessu heldur er þvert á móti reynt að líma þetta saman með skýrari hætti. Afleiðingin er auðvitað sú að í staðinn fyrir að við breytum reglum og lögum um hvernig rekstri fyrirtækja er háttað, skattareglum o.s.frv. eftir því sem hendi er næst hverju sinni, verður alltaf til einhvers konar sameiginlegt líkan þjóðarinnar til að bera saman hvaða áhrif tilteknar hugmyndir gætu haft á heildarmyndina. Þessi hugmyndafræði hefur verið vaxandi í flestum nágrannalöndum okkar undanfarin ár og hefur í rauninni gefist mjög vel í mörgum löndum. Í greinargerðinni er m.a. talað hvernig þetta hefur verið gert í Evrópusambandinu og vísað er til héraðsins Emilia-Romagna á Ítalíu. En þegar ég hugsa um þetta horfi ég mjög oft til Japans, Suður-Kóreu og Taívans. Það eru allt lönd sem hafa náð rosalega miklum árangri á þessu sviði með því að hafa mjög einbeitta sýn á hvernig skuli mæla árangur og hvernig skuli verðlauna árangur í þróun, t.d. í útflutningi og álíka. Í tillögunni er ekki sagt sérstaklega til um hverjir mælikvarðarnir eigi nákvæmlega að vera. Það er eitthvað sem er eðlilegt að komi út úr þessari vinnu. Það er heldur ekki sagt að endilega eigi að hugsa hlutina á einhvern tiltekinn hátt. Það er hægt að nálgast þetta á marga vegu en með því að horfa til framleiðni í hagkerfinu, sjálfbærni í samfélaginu og gagnvart náttúrunni og til allra annarra þátta sem eru á döfinni í dag er mögulegt að fá góða niðurstöðu. Ég held líka að þessi tillaga sé einkar mikilvæg í augnablikinu vegna þess að við horfum upp á sögulegan samdrátt í hagkerfinu og á næstu mánuðum og árum munum við þurfa að endurbyggja hagkerfið okkar að einhverju leyti. Hvernig við gerum það nákvæmlega er auðvitað spurning. Við gætum alveg reynt það sem við höfum margsinnis reynt áður, að leyfa þessu bara að reddast einhvern veginn, eða við gætum reynt að skipuleggja okkur vel núna og unnið markvisst að því að hafa einhvers konar áætlun fyrir framan okkur þannig að þegar við komum út úr þessum heimsfaraldri séum við betur í stakk búin til að geta nýtt þau tækifæri sem koma upp. Þess vegna er einmitt ágætt að reyna að móta þessa stefnu fyrir maí 2021. Það kann að vera að of bjartsýnt sé að ætla að hægt sé að vinna þetta hratt en ég held að það sé alla vega á það reynandi. Ég ætla því ekki að hafa fleiri orð um það eins og er. Ég legg síðan til að þetta mál verði bara samþykkt sem fyrst og fái góða afgreiðslu. Þessa vinnu vantar og hefur vantað í alla vega þau 29 ár sem hugmyndin hefur verið á borðinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að vera vakandi og grafa upp þetta aldna framsóknarmál vegna þess að þetta er sérstaklega gott mál. Það eru kannski svona mál sem gera pólitíkina skemmtilega. Þarna eru tækifæri til þróunar og framfara. Ef maður horfir á meðflutningsmenn málsins, sem eru annars vegar úr þingflokki Pírata og hins vegar þingflokki Framsóknarflokksins, sem sumir hverjir telja að séu mögulega á andstæðum pólum pólitískt séð, þá sýna svona mál að svo er ekki. Um er að ræða fólk sem hefur áhuga á að láta til sín taka og stuðla að framförum í þessu landi, ekki síst nú, eins og hv. þm. Smári McCarthy nefndi, þegar við erum að sigla inn í sögulegan efnahagslegan samdrátt. Því ber okkur að leita allra leiða til þess að koma verkefnum áfram sem stuðla að nýsköpun og aukinni verðmætasköpun og framleiðni í landinu. Öðruvísi komumst við ekki upp á við. Öðruvísi getum við ekki staðið jafnfætis nágrönnum okkar og verið samkeppnisfær. Það kemur einmitt fram hérna í greinargerðinni, sem er afar vel unnin og fróðleg og ég hvet fólk til að lesa hana sér til skemmtunar, og þingmaðurinn fór líka ágætlega yfir það í ræðu áðan, að við stöndum nú á krossgötum. Ekki bara vegna ástandsins nú heldur sjá það allir að þau kerfi sem við höfum byggt upp eru að mörgu leyti góð og hafa reynst okkur vel en annað þarf kannski að bæta og endurhugsa í samræmi við breyttar aðstæður og þróun annarra hluta. Við erum t.d. aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og stórt viðskiptaland okkar, Bretland, er gengið úr Evrópusambandinu og það breytir stöðu okkar útflutnings verulega. Í greinargerðinni er einnig komið inn á loftslagsmálin. Sú umræða var t.d. bara ekki til staðar, ég vona að ég fari rétt með, á árinu 1991, alla vega ekki í þeim mæli sem hún er nú. Hún var vissulega byrjuð en staðan er önnur nú varðandi loftslagsmálin. Sjálfbærnihugtakið er alla vega tiltölulega nýlegt. Þannig að ég held að við þurfum að hugsa hlutina alveg upp á nýtt út frá nýrri tækni, stöðu í alþjóðlegu alþjóðasamfélagi, efnahagslegri stöðu okkar o.s.frv. Mér fannst áhugavert að heyra þingmanninn nefna hér ríki sem hafa náð sér á undraverðan hátt upp úr mjög erfiðri efnahagslegri stöðu og hafa orðið, hvað skal segja, svona ákveðin fyrirbæri og til fyrirmyndar hvað varðar upprisu og árangur í efnahagslegu tilliti. Það eru ríki eins og Japan, Suður-Kórea og Taívan. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi hér í lokin að hann ætlaði ekki að hafa skoðun á því hvers lags mælikvarðar yrðu settir fram við mótun sjálfbærrar iðnaðarstefnu fyrir Ísland, en maður veltir því fyrir sér að þau ríki sem þingmaðurinn nefndi hafa eflaust unnið sína heimavinnu vel miðað við árangurinn sem þau hafa sýnt. Það mætti halda að þau hefðu mótað mögulega slíka mælikvarða og ég tel einsýnt að við horfum þangað til að forma ákveðinn ramma um okkar eigin iðnaðarstefnu. Þó svo að við lítum oft fyrst og fremst til Norðurlandanna þegar við erum að móta stefnur og jafnvel heilu lagabálkana og kannski Vestur-Evrópu, þá eigum við góða vini austur frá. Og svo ég taki nú dæmi um Japan er margt líkt með Japan og Íslandi. Það má kannski segja að við erum eyjafólk, búum við náttúruvá. Japanir hafa einangrast og barist við hungursneyðir og hafa átt erfiða tíma oft á tíðum en hafa alltaf risið upp og þar hefur hugvitið fleytt þeim ansi langt og aginn. Ég held að við Íslendingar höfum mikið af hugviti en kannski stundum minna af aga. En við hljótum að geta bætt okkur verulega þar. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi áðan að við hefðum hingað til farið svolítið áfram á ekki bara hugviti og krafti og orku sem er nú nær hjá okkur Íslendingum heldur kannski einnig á mátulegu kæruleysi í og með, „þetta reddast“-viðhorfið. En að mínu mati þá getum við ekki og eigum ekki að treysta áfram á það. Við verðum að móta sjálfbæra iðnaðarstefnu. Okkur ber skylda til þess, ekki bara í ljósi núverandi aðstæðna heldur vegna stórkostlegra byltinga allt í kringum okkur og hjá okkur sjálfum undanfarin ár og áratugi. Við þekkjum umræðu um að það þurfi t.d. að auka stuðning við hátæknifyrirtæki, fyrirtæki eins og Marel og Össur, sem hafa sýnt mjög góðan árangur, CCP og fleiri fyrirtæki sem eru komin með alla vega annan fótinn erlendis vegna þess að aðstæður hér eru ekki að öllu leyti samkeppnishæfar. Það er bara því miður þannig. Við þurfum klárlega að taka til í okkar ranni til að gera umhverfi þeirra fyrirtækja sem vilja vera hér betra vegna þess að hér eru mikil gæði og eftirsóknarvert að reka fyrirtæki, það á að vera það. Við horfum til framtíðar á aukna möguleika hvað varðar hátæknimatvælaframleiðslu sem þarf kalt loft, sem er hér, nægt vatn, næga raforku. Við höfum þetta allt saman. Við getum skarað fram úr í þessum efnum. Við getum orðið til fyrirmyndar. Við skulum kannski gefa Austurlandaþjóðunum sem áður voru nefndar forskotið áfram í farsímum og sjónvörpum og slíku. En við getum svo sannarlega náð góðu forskoti hvað varðar matvælaframleiðsluna. Laxeldi og fiskeldi fer vaxandi hér. Ég mun leggja fram þingsályktunartillögu á næstu dögum hvað varðar bætta umgjörð um öflun þörunga, bæði smáþörunga, þara og þangs. Þar eru miklir möguleikar. Það er margt sem við getum gert. En við þurfum að vera með plan. Við þurfum að vera með betra plan en við erum með og þetta mál sem hv. þm. Smára McCarthy leggur fram ásamt Pírötum og Framsóknarfólki er skref í rétta átt. Ég styð það eindregið og tek undir með þingmanninum og hvet þingheim til að afgreiða þetta mál fljótt og örugglega og hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, til að bretta upp ermar og koma þessari vinnu af stað svo að við sjáum nýja iðnaðarstefnu fyrir Ísland, helst á næsta ári.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir góða ræðu og fyrir þátttöku og stuðning við þessa ágætu tillögu sem á auðvitað uppruna sinn að rekja til flokks hv þingmanns. Af því að hún greip þetta með Suður-Kóreu, Japan og Taívan þá er ákveðin ástæða fyrir því að ég vildi ekki endilega festa mig við þeirra mælikvarða. Þannig er að þau ríki komu, ef við tökum Suður-Kóreu sérstaklega, út úr seinni heimsstyrjöld á svipuðu stigi og við hvað varðar tækniþróun og samfélagsgerð, það var rosalega lítil tækni miðað við allt. En þau lögðu rosalega áherslu á iðnaðaruppbyggingu og fóru í raun í mjög markvissa stýringu á framleiðslugetu sinni en voru ekki að handstýra hagkerfinu pólitískt enda hefur það aldrei virkað neitt rosalega vel. Í staðinn bjuggu þau til efnahagslega hvata sem miðuðu að því að lengja virðiskeðjur. Það sem mér finnst gagnrýnisvert er að aðferðin sem þau notuðu var að segja hreinlega: Útflutningstekjur er það sem ræður. Ef fyrirtæki koma með meira af útflutningstekjum er horft meira til þarfa þeirra fyrirtækja í allri reglugerð. Ég held við ættum að horfa til fleiri þátta en bara útflutningstekna. Auðvitað gera þau það líka en það að blindast af þessum eina þætti gæti verið til trafala, sérstaklega þegar við horfum til annarra svæða sem hafa náð góðum árangri í því að búa til sterkt innra hagkerfi. Ég held að það sé fullt af tækifærum eins og hv. þingmaður nefndi og ég er sannarlega spenntur fyrir tillögunni um þang og þara, við höfum talað svolítið mikið um það saman. Ég held að við ættum að horfa til allra leiða en ég vildi nefna þetta varðandi mælikvarðana.
Virðulegi forseti. Það er í þessu sem öðru, og ég tek undir það, að við þurfum að vera með opinn huga. Við þurfum að hugsa út fyrir boxið. Vissulega er margt ólíkt með ríkjunum Íslandi og t.d. Suður-Kóreu en einnig margt líkt þannig að ég segi aftur að það sem við getum nýtt okkur frá þeim ættum við að taka inn í okkar vinnu þegar þar að kemur. Ég geri ráð fyrir því að þingið vilji samþykkja að farið verði í vinnu við að gera þessa sjálfbæru iðnaðarstefnu fyrir Ísland. Ég tel það einboðið. Mér fannst að öðru leyti bara gaman að hlusta á þingmanninn fara yfir það hvernig þessar þjóðir hafa byggt upp sinn efnahag. Hann er greinilega fróður og hefur undirbúið sig vel fyrir þetta allt saman. Það mun nýtast í vinnunni sem fram undan er. Ég held að það sé algerlega á okkar ábyrgð að koma þessu máli fljótt og örugglega áfram. Ísland þarf á því að halda. Við þurfum að leita allra leiða til að auka verðmætasköpun. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því að Ísland hafi gríðarlega mikla möguleika til að verða mjög framarlega í matvælaframleiðslu í heiminum miðað við það landsvæði, orku og auðlindir sem við höfum hér. Hann tók undir það að þörungamálið mitt væri spennandi. Við eigum eftir að ræða það mun betur í þessum sal. En er þingmaðurinn ekki sammála því varðandi t.d. hátæknimatvælaframleiðslu og annað, t.d. framleiðslu á eldsneyti og öðru, að við séum að tala um gríðarlega spennandi verkefni til framtíðar? Það er yfirleitt alltaf þannig að þegar að þrengir þá verða líka til tækifærin og þá gerast stórkostlegir hlutir.
Frú forseti. Það er alveg hárrétt. Við sitjum á svo mörgum tækifærum. Ég fór til Suður-Kóreu fyrir nokkrum árum og fékk þar m.a. að skoða stærstu bílaverksmiðju heims og stærstu skipasmíðastöð heims sem eru bara nokkrum kílómetrum hvor frá annarri í hafnarborginni Ulsan. Ég hugsaði: Suður-Kórea býr ekki að neinum miklum auðlindum, það er ekki mikið af stáli t.d. eða járni í jarðveginum eða þannig. Megnið af virðiskeðju þeirra er innflutt að einhverju leyti. Á Íslandi erum við með svakalega álframleiðslu, alveg svakalega. Nánast ekkert af því áli er notað á Íslandi. Þetta er allt flutt beinlínis úr landi. Við gætum verið að framleiða bíla eða ég veit ekki hvort við höfum áhuga á því að byggja upp bílaiðnað, en af hverju getum við ekki verið að framleiða flugvélar til útflutnings, litlar flugvélar sem hæfa þessum stuttu leggjum? Af hverju getum við ekki farið að framleiða basalttrefjar eins og hafa verið hugmyndir um mjög lengi? Ég er sammála með matvælaframleiðsluna, hátæknimatariðnað, hvort sem við erum að tala um kálver, eins og það hefur verið kallað, eða kjötrækt eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur ítrekað talað um. Það er svo margt sem við gætum gert en til þess að geta náð árangri þá þurfum við að stilla hvötunum rétt upp og vegna þess að hvatarnir hafa verið svo handahófskenndir svo lengi þá hafa kannski einhver tækifæri glatast að óþörfu. Ég held að með samtakamætti um svona mál sé alla vega hægt að hlúa betur að þörfunum sem koma upp, nýjum hugmyndum og öðru. Að því leyti til ætla ég að vera ósammála einu sem hv. þingmaður sagði í upphafi ræðu sinnar sem er að Píratar og Framsóknarflokkur séu ólíkir flokkar.
Sumir halda það.
Sumir halda það, en ég held einmitt að við getum verið þokkalega samstiga varðandi ýmsa hluti ef við setjumst niður og ræðum málin.
Virðulegi forseti. Já, það er nefnilega þannig að þegar fólk sest niður og ræðir málin þá er það yfirleitt merkilega sammála. Ég ætla nú bara að bjóða hv. þingmanni í kaffi hérna á eftir og við ræðum frekar málin, ég hefði t.d. áhuga á að vita meira um þetta basalt og ýmislegt sem hann nefndi áðan. Það er kannski táknrænt það sem þingmaðurinn nefndi um álframleiðsluna, að hér sé framleitt töluvert af áli og það er allt saman flutt út. Á Suðurnesjum stendur hálfbyggt álver og nýjustu fréttir segja okkur að stórt fyrirtæki í sjávarútvegi hyggist hefja þar landeldi á laxi, breyta þessu í risastórt framleiðslufyrirtæki á matvælum, sem ég fagna náttúrlega mjög. Þar verða til störf og þar verður til matur, ekki bara matur fyrir okkur heldur líka fleiri. Við erum með alþjóðlega flugstöð bara rétt í næstu götu og því einfalt að flytja matinn út og skapa þar með tekjur fyrir þjóðarbúið. Og eins og ég sagði áðan, í öllum þrengingum verða til tækifæri. Það er eins og með okkar bestu skáld, þau hafa oft ort sín bestu ljóð og skrifað sín bestu verk þegar þeim hefur liðið sem verst, í sínum mestu andlegu þrengingum. Auðvitað fagnar maður ekki því að þjóðin sé að fara í gegnum erfiða tíma þessa mánuðina en ég held við verðum, vegna þess að staðan er eins og hún er, og okkur ber öllum að leita leiða, að horfa fram á við, hvað getum við gert, sjá að glasið er hálffullt, ekki hálftómt, og skapa stórkostleg tækifæri sem geta lyft okkur upp og komið okkur áfram.
Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál, eins og hefur komið fram í umræðu um það. Mig langar að fjalla stuttlega um það í stærra samhengi. Þetta er ekki eins einfalt og halda mætti. Tillagan sjálf er ekki nema um sex línur. En stærra samhengi þessarar tillögu er að þetta er líka menntamál. Það þarf að ná til menntakerfisins til að styðja undir markmið tillögunnar til að hún nái fullum áhrifum. Þetta er líka umhverfismál, að sjálfsögðu, þar sem þetta er sjálfbær iðnaðarstefna. Þetta er síðast en ekki síst mál sem neyðir okkur að horfa til framtíðar, ekki bara að hugsa til fimm ára eins og í fjármálaáætlun heldur lengra. Svona stefna þarf að taka tillit til þeirra tækniframfara sem við getum búist við á næstu fimm, tíu, tuttugu árum. Eitt af þeim málum sem horfir til framtíðar, sem liggur fyrir þinginu, er mál sem ítrekað hefur verið flutt á undanförnum þingum, um kjötrækt. Þegar sú tækni fer í fjöldaframleiðslu útrýmir hún þörfinni fyrir fjöldaframleiðslu á dýrum. Þegar ég var að móta þessa tillögu hugsaði ég dálítið um hana í tengslum við þróun á sjálfkeyrandi bifreiðum. Þá hugsaði ég sem svo að t.d. sjómennskan væri hættuleg og af hverju væru þá ekki bara sjálfsiglandi bátar sem myndu veiða kvótann eða jafnvel að sendir væru út kafbátar sem myndu grisja fisk eftir stærð o.s.frv. Ég stoppaði þar og hugsaði: Nei, fyrirgefið, af hverju erum við eiginlega að skipta okkur af villtri náttúru þegar við getum einfaldlega búið til kjöt án aðkomu dýra? Þetta er tækniþróun sem útrýmir ekki núverandi landbúnaðarstefnu, alls ekki. Það verður tvímælalaust enn þá þörf og eftirspurn eftir landbúnaðarafurðum eins og þær eru í dag, sérstaklega þeim sem eru náttúruvænar og sjálfbærar eins og eru hér á Íslandi. En það breytir dínamíkinni gríðarlega mikið hvaðan hráefnið kemur, hvort það kemur úr fjöldaframleiðslu á dýrum eða hvort það kemur úr sjálfbærri nýtingu á náttúrunni, alvörunýtingu, og þá frá tækni eins og kjötrækt. Einnig er fram undan gríðarlega mikil sjálfvirknivæðing í formi róbóta og gervigreindar sem kemur til með að útrýma gríðarlega mörgum störfum. Og þó að það sé satt að það koma alltaf ný störf í staðinn, þá verður líftími þeirra starfa, áður en þau verða sjálf sjálfvirknivædd, sífellt styttri eftir því sem á líður. Nú eru að verða til störf sem taka við störfum sem urðu til fyrir 50 árum síðan. Þau störf duga kannski í 20 ár. Störfin sem taka við, áður en þau verða sjálfvirknivædd, verða kannski til í tíu ár, fimm ár, tvö ár, eitt ár. Fyrr en varir tekur því varla að búa til ný sérstök störf nema þau sem fólk hefur yndi af að sinna sjálft. Það breytir hagkerfinu, forsendum þess og atvinnuþátttöku rosalega mikið. Síðast en ekki síst eru það breytingar í orkumálum sem eru undirstaða allra hinna breytinganna. Það er ákveðin sjálfbær nýting orku, t.d. með kjarnasamruna eða bara almennri betri nýtingu á grænni orku eins og sólarorku og vindorku o.s.frv., sem verður virkilega nothæf með betri rafhlöðutækni. Þá þurfum við ekki að treysta á stórvirk flutningskerfi raforku frá einhverjum raforkustöðvum eins og virkjunum o.s.frv., heldur verðum með minni og dreifðari framleiðslu á raforku úti um allt land, úti um allan heim. Það á eftir að gjörbylta því hvernig heimurinn starfar. Heimsálfa eins og Afríka t.d., sem hefur ekki verið með mjög stór innviðakerfi til að flytja raforku fram og til baka og út um allt, getur sloppið við þá innviðauppbyggingu og farið beint í dreifðari framleiðslu. Það yrði gríðarleg lyftistöng fyrir allan heiminn sem gerði fólki kleift um allan heim, óháð því hvernig það er statt, að vera t.d. með kjötrækt, að nýta sér sjálfvirknivæðinguna staðbundið, að vera sjálfbær staðbundið. Það er markmiðið með þessu öllu, þrátt fyrir alla alþjóðavæðinguna. Alþjóðavæðing er hluti af stærra sjálfbæru kerfi sem þarf að byrja staðbundið. Við þurfum að byrja staðbundið á sjálfbærni sem við getum síðan yfirfært á alþjóðlega sjálfbærni. Vandamálið er að við erum dálítið föst í fjötrum hagsmuna þeirra sem eru stöndugir eins og er. Hagsmunaaðilar koma sífellt og segja: Þið þurfið að sinna ferðaþjónustunni, sem er stærst. - Bíddu, ef þið eruð stærst, af hverju þarf þá að sinna ykkur svona vel? Af hverju þarf að hafa sérstakar skattalækkanir? - Við erum í samkeppni við aðra erlendis. - Já, en þið eruð samt stærst hérna á Íslandi. Við þurfum að huga að fjölbreyttari atvinnuvegum á Íslandi til að við séum ekki eins sveiflukennd og við höfum verið á undanförnum áratugum í þessu hvalrekahagkerfi sem höfum búið í. Það kemur síld. Það er frábært, æðislegt. Það verður rosalegur vöxtur en síðan springur það. Bankarnir, frábært, við erum best í bankastarfsemi. Það springur að sjálfsögðu. Raforkuframleiðslan og álið, við erum með endalaust mikið af áli og höfum sveiflast gríðarlega eftir þróun á álverði. Og núna síðast með ferðamönnunum. Það er fyrirsjáanlegt hvernig við Íslendingar störfum. Það kemur hvalreki sem við notum og notum þangað til hann er búinn. Þá springur allt í loft upp, í staðinn fyrir að við hugsum aðeins um sjálfbærnina. Hugsum frekar: Við þurfum kannski ekki tvær milljónir af ferðamönnum á morgun. En þar erum við stödd í dag og þess vegna þarf stefnu um sjálfbæran iðnað, það þarf sjálfbæra iðnaðarstefnu til að við hættum að haga okkur eins og við höfum alltaf gert, þar sem við bíðum eftir næsta hvalreka og horfum ekki til framtíðar.
Virðulegi forseti. Það var einn þriðjudag í júnímánuði árið 1999 að ég steig í fyrsta sinn í þessa góðu pontu hér á þingi, þá komin átta mánuði á leið. Þetta var við aðrar aðstæður og reyndar í allt öðrum flokki. Þarna var aðeins yngri kona á ferð, full bjartsýni, að taka sín fyrstu skref á Alþingi á þessum pólitíska vettvangi, sem er mér mjög kær. Í þinginu stóð yfir umræða um breytingar á stjórnarskipunarlögum, á stjórnarskránni, sem fólu í sér margvíslegar breytingar í rétta átt. Og alveg eins og á árinu 1995, þá urðu umfangsmiklar breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Þarna í júnímánuði 1999 lýsti ég yfir vonbrigðum mínum með að enn jafnara atkvæðavægi hefði ekki náðst með atkvæðaréttinn. Þar sagði ég, með leyfi forseta: „Réttur hvers manns til að kjósa sér fulltrúa á löggjafarþing landsins, Alþingi, er einn mikilvægasti hlekkurinn í lýðræðiskeðju okkar Íslendinga. Slíkur réttur er ekki og á ekki að vera verslunarvara í pólitísku dægurþrasi. Vissulega þarf að gæta að byggð í landinu og reyna að jafna aðstöðumun hinna dreifðu byggða landsins. En það verður ekki gert með því að meta kosningarrétt einstaklinganna á mismunandi hátt. Hann verður ekki metinn í krónum, vöttum eða kílóriðum. Kosningarrétturinn á að vera fyrirvaralaus.“ Þessi ræða var sem sagt haldin á síðustu öld, fyrir 21 ári síðan. Þessum sjónarmiðum hef ég haldið á lofti allar götur síðan og þau eru nú m.a. í grunnstefnu Viðreisnar. Breytingarnar sem ég vonaðist eftir að sjá þegar ég var að stíga þessi fyrstu skref hafa því miður ekki enn litið dagsins ljós, mögulega vegna þess að ekki hefur beinlínis verið vilji hjá rótgrónu flokkunum, fjórflokknum á sínum tíma, til að innleiða þetta mikilvæga mannréttinda- og frelsismál í íslenska löggjöf. Það hefur einfaldlega ekki verið pólitískur vilji til breytinga. Vissulega hafa verið hér flokkar í gegnum tíðina, Alþýðuflokkurinn, Bandalag jafnaðarmanna, Björt framtíð og fleiri flokkar sem lagt hafa áherslu á þetta atriði, en mögulega tengist þessi tregða sömu öflum, sömu flokkum og sömu bakhjörlum, að mínu mati ef ég lít yfir söguna, sem hagnast mest á þessu ójafna atkvæðavægi þegar upp er staðið. Það er ekki þannig að mínu mati að íbúar landsbyggðarinnar njóti góðs af því umfram höfuðborgina, heldur eru þarna þungir og miklir hagsmunir og menn skýla sér kannski á bak við þann mikla velvilja sem allir hafa til byggðar um land allt og vilja styðja við byggðina. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að landið eigi að vera eitt kjördæmi, en til þess þarf að breyta stjórnarskránni. Það hefur ekki verið nokkur möguleiki eða von til þess að hrófla við atkvæðavæginu, hvað þá kjördæmaskipaninni, í þeirri stjórnarskrárvinnu sem á sér stað núna á meðal okkar. Það var samkomulag á milli okkar að reyna að taka þetta í ákveðnum skrefum á þessum tveimur kjörtímabilum og miðar hægt, því er nú verr og miður. Landið eitt kjördæmi? Já, segi ég. Það er margt sem fengist út úr því. Ég tel að ábyrgðarhluti hvers og eins þingmanns og hvers og eins flokks varðandi það að taka tillit til heildarinnar, yrði mun meiri. Ég er líka sannfærð um að stór mál sem flokkuð hafa verið sem kjördæmamál, hægt er að tala um hafnarframkvæmdir í Þorlákshöfn, Teigsskóg eða flughlað á Egilsstöðum, eru öll mál sem farið hefðu hraðar í gegn ef við byggjum við jafnt atkvæðavægi. Það er eindregin skoðun okkar í Viðreisn að jafn atkvæðisréttur undirstriki grundvallarmannréttindi í íslensku samfélagi, algjörlega óháð efnahag, óháð kyni, óháð búsetu. Misvægið sjálft fer gegn frelsinu. Saga misvægis atkvæða er að mínu mati ákveðin saga pólitískra hrossakaupa. Það er kominn tími til að slá botn í þá sögu og skrúfa rækilega fyrir þá sérhagsmuni sem þar fylgja. Kosningarréttur fólks, einstaklinga, má ekki vera skiptimynt á hinu pólitíska sviði. Sama atkvæðavægi á að gilda á milli landsmanna, hvar sem þeir búa á landinu. Kosningarrétturinn er algildur. Aðeins þannig verða þingmenn raunverulega þingmenn allra landsmanna. Slíkt eykur samkennd. Það eykur skilning, samstarf og það eykur yfirsýn og ýtir undir að þingmenn vinni að framfaramálum fyrir land allt. Heildin á að vera það sem þingmenn hafa hugann við. Misvægi atkvæða og kjördæmaskiptingin er því að vissu leyti saga fortíðar. Við skulum virða hana, en við erum komin inn í nútíðina og horfum til framtíðar. Þess vegna leggjum við til þessar breytingar. Í lýðræðisríki verða allir einstaklingar, sama hvaða hópi þeir tilheyra, að hafa jafna möguleika til að kjósa og vera sjálfir kjörnir. Með leyfi forseta, segir í skýrslu sem unnin var fyrir stjórnlaganefnd um jafnt vægi atkvæða: „Jafnræði þegnanna til að hafa pólitísk áhrif er meðal grundvallaratriða lýðræðisins og borgaralegra réttinda.“ Þessu er erfitt að andmæla. Mismunandi vægi atkvæða eftir kjördæmum má líkja við það að trúfrelsi og tjáningarfrelsi væri ólíkt á milli kjördæma. Þetta eru sömu grundvallarmannréttindi. Ég hygg að fáir myndu sætta sig við slíkt ójafnvægi. Með sömu rökum ætti enginn að sætta sig við búsetubundna mismunun á atkvæði sínu. Í þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs á sínum tíma og síðan í niðurstöðum viðhorfskönnunar Félagsvísindastofnunar var svokölluð rökræðukönnun, stór og mikil, sem við formennirnir sem erum að fara yfir stjórnarskrána báðum Félagsvísindastofnun um að gera. Þar kom fram eindreginn vilji þjóðarinnar til að endurskoða það ranglæti sem felst í misvægi atkvæða. Það var eindregið, mjög skýrt. Það var eiginlega tvennt sem kom afgerandi fram í rökræðukönnuninni í þessari vinnu. Það var annars vegar að fólkið vill almennilegt auðlindaákvæði sem eitthvert bit er í, sem hefur þýðingu, sem ver sameign þjóðarinnar, fiskveiðiauðlindina og aðrar auðlindir landsins. Og hins vegar að jafna eigi atkvæðavægi. Þetta voru alveg skýr skilaboð. Þess vegna eru það viss vonbrigði að ekki hafi verið vilji hjá hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni til að endurskoða þá ákvörðun að láta jafnt vægi atkvæða bíða til næsta kjörtímabils. Það fólst í samkomulagi milli flokkanna. Mér fannst sárt að bíða með það fram á næsta kjörtímabil, en ég sætti mig við það af því að það voru önnur framfaramál eins og almennilegt auðlindaákvæði sem við áttum að fá í staðinn. Við áttum að fá ákvæði sem tengjast framsali og við áttum að ræða og fara yfir í breytingarákvæði stjórnarskrárinnar. Svo sjáum við hvernig því vindur fram. Virðulegi forseti. Þegar við skoðum söguna, þegar við skoðum gögn aftur í tímann, ræður, alþjóðlegar áherslur, lýðræðislegar áherslur - og auðvitað hafa þær breyst frá áratug til áratugar, hvað þá milli alda - þá er það skýrt að einn einstaklingur þýðir eitt atkvæði. Það er grunnurinn að lýðræðinu. Tjáningarfrelsi og rétturinn til réttlátrar málsmeðferðar og önnur mannréttindi eru jöfn og algild án tillits til þess hvar á landinu einstaklingar eiga lögheimili. Og þetta er það sem ég sagði: Við myndum ekki sætta okkur við að það væri búsetutengt hvort við hefðum trúfrelsi eða tjáningarfrelsi. Það er náttúrlega fásinna og auðvitað á það sama að gilda um kosningarréttinn sjálfan. Það er á þessum forsendum sem við í Viðreisn leggjum fram frumvarp okkar um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, um jöfnun atkvæðavægis. Að frumvarpinu standa auk mín Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, þingmenn Viðreisnar. Markmið frumvarpsins er að undirstrika þau grundvallarsjónarmið að kosningarrétturinn sé undirstaða lýðræðis og að takmarkanir á honum skapi ójafnræði á milli fólks. Slíkar takmarkanir eiga sér ýmsar birtingarmyndir, allt frá því þegar vald er tekið frá almenningi og til þess að tilteknum hópum er skammtað eða fengið aukið lýðræðislegt vald umfram aðra. Merki hins síðarnefnda má finna hér á landi í ólíku vægi atkvæða milli kjördæma, ólíku vægi atkvæða eftir búsetu fólks. Og það er óþarfi í dag. Það er að mínu mati nálgun fortíðar og ekki réttlát nálgun. Nefnd Evrópuráðsins um lýðræði með lögum, Feneyjanefndin, hefur gefið út reglur um góða starfshætti í kosningamálum. Í þeim reglum kemur m.a. fram að tryggja skuli sem jafnast vægi atkvæða, að misvægi atkvæða fari almennt ekki yfir 10% og alls ekki yfir 15% nema við sérstakar aðstæður. Á Íslandi er þessi munur á atkvæðavægi kjósenda hins vegar yfirleitt rétt undir 100%. Ástæðurnar fyrir þessum mikla mun eru tvær: Annars vegar að í stjórnarskránni er kveðið á um að kjósendur að baki hverju þingsæti í einu kjördæmi megi ekki vera helmingi færri en að baki þingsæti í öðru kjördæmi. Eins og ég gat um í upphafi breyttum við þessu árið 1999 með stjórnarskrárbreytingunum þá. Þá var misvægi atkvæða, til að mynda á milli gamla Reykjaneskjördæmis og annarra kjördæma, allt upp í tæplega fimm atkvæði á bak við hvern þingmann í Reykjaneskjördæmi á miðað við eitt atkvæði á bak við þingmann annars staðar. Það er náttúrlega hrópandi misræmi. Hins vegar er ástæðan sú að í lögum um kosningar til Alþingis frá árinu 2000 er kveðið á um að breytingar á fjölda kjördæmissæta megi aldrei vera meiri en til að fullnægja lágmarksskilyrði stjórnarskrárinnar. Stjórnarskráin útilokar því ekki að atkvæðavægi geti verið jafnt, hún segir okkur ekki að það eigi að vera misjafnt. Hún útilokar ekki misvægi en útilokar ekki og ýtir frekar undir að atkvæðavægi geti verið jafnt. Lög um kosningar til Alþingis gera það aftur á móti með því að kveða á um að breytingar á fjölda kjördæmissæta megi ekki víkja lengra frá hinu tvöfalda vægi en nauðsyn krefur. Af hreinum stærðfræðilegum ástæðum er ekki hægt að tryggja fyllilega jafnt vægi atkvæða án þess að afnema kjördæmaskiptinguna. En kjördæmaskipanin er, eins og ég gat um áðan, bundin í stjórnarskrá og það er snúnara, eins og fólk veit, að breyta henni. Það verður auðvitað ekki gert með almennum lögum. Það hindrar þó ekki að hægt er að jafna vægi atkvæða til muna með breytingu á lögum, en sú breyting er lögð til með þessu frumvarpi. Að okkar mati er þetta grundvallarmál. Lengi hefur verið barist fyrir jöfnun atkvæðavægis á Íslandi. Brynjólfur Pétursson, lögfræðingur og stjórnardeildarforseti og einn Fjölnismanna, bar fram tillögu þess efnis fyrir rúmum 170 árum. Ýmsir þingmenn sem nú eru á þingi og sem hafa verið á þingi hafa lagt fram frumvörp, stjórnarskrárfrumvörp og þingsályktunartillögur með ólíkum leiðum að því marki. Atkvæðavægi íslenskra kjósenda hefur verið ójafnt frá því að fyrst var kosið til hins endurreista Alþingis árið 1844. Væginu hefur þó verið breytt nokkuð og munurinn minnkaður, en í núverandi löggjöf staðnæmist misvægishlutfallið þó rétt undir 100% mun á milli atkvæðis kjósanda að baki kjördæmakjörnum þingmanni í því kjördæmi sem atkvæði vegur þyngst, sem nú er Norðvesturkjördæmi, og því kjördæmi sem atkvæði vegur minnst, nú Suðvesturkjördæmi. Það er rétt að benda á að það er ekki lengra síðan en í janúar 2017, að í stjórnarsáttmála hinnar skammlífu stjórnar sem þá tók við völdum, stjórnar Sjálfstæðisflokks, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar, var einmitt ákvæði um þetta atriði, í stjórnarsáttmálanum sjálfum. Það var, eins og margt annað, í átt að frelsi og frjálslyndi, en því miður er búið að fenna svolítið yfir það. En þar segir, með leyfi forseta: „Kosningalöggjöf verði yfirfarin samhliða því starfi með það fyrir augum að hún verði einfaldari og miði að meira jafnræði í atkvæðavægi.“ Þarna voru menn alveg með augun á því að ganga þyrfti skref í þá átt að jafna atkvæðavægi. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því að þær breytingar sem við boðum geta vakið upp þá tilfinningu í brjósti íbúa t.d. í Norðvestur- og Norðausturkjördæmi að þeir muni verða af einhverju fyrir vikið, með því að missa sinn þingmann, að ítök þeirra á þingi muni minnka. En ég vil spyrja á móti, virðulegur forseti: Skilar núverandi kjördæmaskipan, núverandi atkvæðavægi, því sem hún ætti að skila? Skilar hún því sem það fyrirkomulag sem við í Viðreisn tölum um, gæti skilað fyrir landið allt? Myndu ekki mörg stór hagsmunamál svæðanna fara skjótar í gegn ef samstaða ríkti um þau á þinginu, ef skilningur ríkti um þau á þinginu, óháð því hvar þingmaðurinn er kjörinn? Það er mín reynsla að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra ákvarðana sem við tökum hér í þinginu snerti svokölluð landsbyggðarmál. Ég gerði það að gamni mínu í fyrra að fara í fljótheitum yfir þessi 20 ár hér á þingi. Þá sá ég að ég hafði mun oftar greitt atkvæði með svonefndum landsbyggðarmálum en málum sem tengjast beint höfuðborgarsvæðinu. Það er hægt að gagnrýna þingmenn suðvesturhornsins fyrir það, en ég held að þetta dragi fram þann skilning og þá áherslu sem ég hef fundið oftar en ekki meðal þeirra þingmanna sem eru á þessu svæði. Þeir líta oftar en ekki til landsins alls og hafa mikla ánægju af því að reyna að snerta á þeim áherslum, á þeim verkefnum sem svo sannarlega þarf að taka á á landsbyggðinni. Og til þess að það gerist er ég sannfærð um að meiri samheldni og meiri ábyrgð á því að allt landið sé undir, muni skila öllu landinu meiri framförum, skjótari ákvörðunum og að það verði ekki alltaf þetta humm og ha og þessi togstreita. Það er ekki bara togstreita á milli landsbyggðar og þéttbýlis. Ég hef ítrekað orðið vör við að togstreitan er ekki síst á milli landsbyggðarkjördæmanna sjálfra, togstreita um hagsmuni. Hver fær mest þetta ár? Hver fær mest á næsta ári? Í staðinn fyrir að við styðjum öll þau mál sem eru brýn á hverju svæði fyrir sig. Ég vil draga fram að við í Viðreisn höfum reynt sérstaklega að breyta þessu viðhorfi. Við höfum farið reglulega um land allt í kjördæmaviku þrátt fyrir að við höfum ekki beinan fulltrúa þar, en við höfum okkar fólk, okkar fulltrúa og okkar land, af því að við teljum okkur tilheyra einni þjóð í einu landi. Þess vegna höfum við lagt okkur fram í kjördæmaviku um að fara um landið og heyra í sveitarstjórnum. Við höfum formlega, því að einhverjir segja að við höfum ekki gert það, beðið oddvita landsbyggðarkjördæmanna um að fá að taka þátt í fundum landsbyggðarþingmanna og fá að vera með til þess að hlusta á þær áherslur sem sveitarfélögin setja á formlegum fundum með landsbyggðarþingmönnum. Við teljum að því fleiri sem setja sig inn í málin og þau verkefni sem hvíla á landsbyggðinni, og það sem fólkið okkar úti á landsbyggðinni talar og berst fyrir og reynir að ýta í gegnum þingið, því fleiri sem hafi snertiflöt við þau mál, þeim mun líklegra sé að við hér inni róum öll í sömu átt í þeim framfaramálum sem við viljum að komist í gegn á landsbyggðinni. Þess vegna finnst mér það gamaldags viðhorf að ekki sé hægt að opna dyrnar fyrir þeim þingmönnum sem vilja leggja sig fram við að setja sig inn málefni á landsbyggðinni, hvort sem það er fyrir vestan, norðan, austan eða sunnan. Þessi skekkja í aðgengi landsbyggðar að stjórnsýslu og þjónustu, sem er fyrir hendi að einhverju leyti, leiðréttist ekki í gegnum atkvæði einstaklinganna. Hvernig ætla menn að leiðrétta hana í gegnum atkvæði einstaklinganna? Það hefur nú ekki gengið ljómandi vel fram til þessa. Hún leiðréttist hins vegar með því að taka stærri skref, djarfari skref í þá átt að auka sjálfstæði sveitarfélaganna til að ráða meiru um sitt nærumhverfi. Við sjáum blessunarlega meira af sameiningum sveitarfélaga og það er ótrúlega áhugavert, nú þegar fimm sveitarfélög á Austurlandi sameinuðust, að sjá hvernig þau taka af ábyrgð á sínum málum í hinu nýja sameinaða sveitarfélagi fyrir austan og horfa svolítið inn í framtíðina. Um leið veita þau heimahéruðunum með héraðsnefndum aukin tækifæri til að taka ákvarðanir um það sem snýr að heimahögum, nærumhverfinu. Það finnst mér áhugaverð nálgun og við getum farið þann veg og við eigum að styðja sveitarfélögin um land allt að fara nákvæmlega þá leið. Við eigum að fylgjast mjög gaumgæfilega með því hvað þau fyrir austan eru að gera. Mér finnst þau hafa sýnt framsýni, djörfung og dug með að taka þátt í þessari sameiningu. Ég óska þeim góðs gengis í því að reyna að tengja þessi sveitarfélög og fela nærsveitarfélögunum ákveðið vald til að ráða sínum málum. Þannig eigum við að hugsa þetta. Við eigum að færa valdið til fólksins. Um leið eigum við að auka gegnsæi í ákvarðanatöku, stuðla að því að hugsað verði um heildina, að það sé ábyrgðarhluti að við hugsum um heildina en séum ekki alltaf í sérlausnum, sérhagsmunum einstakra stjórnmálaafla eða einstakra stórfyrirtækja. Viðreisn mun, samhliða þessu frumvarpi, að sjálfsögðu beita sér af fullum krafti fyrir því að efla ný tækifæri, fjölga tækifærum á landsbyggðinni með það fyrir augum að ungt fólk, ekki síst, sjái tækifærin sem felast í því að setjast þar að og að fyrirtæki sjái hag sinn í því að tryggja starfsstöðvar víða um land og að hið opinbera skapi þar störf og tækifæri, t.d. með því að opna eins konar starfsstöðvar. Ekki bara með því að færa opinberar stofnanir í heilu lagi út á land, heldur gera allar opinberar stofnanir ábyrgar fyrir því með einum eða öðrum hætti að vera með störf á svæðisstöðvum víða um land. Það er hægt, við sjáum það ekki síst nú á tímum veirunnar að við getum einmitt notað tæknina og þann þrýsting sem við höfum fengið á að skila okkar í gegnum nútímatækni. Það eigum við að setja m.a. út til landsbyggðarinnar og skapa störf þannig að starfsstöðvar hins opinbera í þéttbýliskjörnum verði festa, verði ákveðinn kjarni þar sem fólki býðst að starfa og búa þá um leið þar sem það kýs. Þarna sé ég gríðarleg sóknarfæri fyrir landsbyggðina. Hið opinbera og stofnanir þess, ekki bara ein og ein heldur hluti af starfsemi þeirra, geta auðveldlega fært verkefni yfir á slíkar starfsstöðvar. Við verðum að segja af meiri festu: Við verðum að styrkja ákveðna byggðarkjarna. Þýðir það að annað verði skilið út undan? Nei, en við þurfum að byggja upp öfluga byggðarkjarna, enn öflugri en við erum að gera, og styrkja þá sérstaklega kjarna á Vestfjörðum. Við þurfum að efla Eyjafjörðinn enn frekar og taka líka Hérað og firðina sérstaklega fyrir. Síðan eru þessir sterku byggðarkjarnar á Suðurlandinu. Við þurfum að gera hvað við getum til að fjölga þannig tækifærum. Þannig sköpum við atvinnu. Atvinnutækifæri skapast ekki með því að þangað komi þingmaður á grunni misvægis. Það var áður. Það er ekki núna. Við viljum öll segja: Við erum öll í sama bátnum og við eigum öll að róa í sömu áttina. Því fleiri sem gera það, því fyrr náum við landi. Ég man líka eftir því, sem er svona aukasaga hér, þegar ég var í skamman tíma í því annars dásamlega ráðuneyti sjávarútvegs- og landbúnaðarmála. Þá ákvað ég fyrst ráðherra að flytja skrifstofuna reglulega út á land í eina viku. Ég byrjaði á Vestfjörðum og opnaði þar skrifstofu, fékk aðstöðu á Ísafirði og hafði að venju viðtalstíma ráðherra, heimsótti fyrirtæki og var með alla stjórnsýslu þar. Ráðuneytisstjórinn kom og aðstoðarmenn og þeir sérfræðingar sem á þurfti að halda hverju sinni út af ákveðnum málum. Þetta er auðvitað hægt að leysa enn betur í dag með tækninni. Svo þegar ég fór á Suðurlandið, þar sem eru náttúrlega mismunandi hópar, var ég með skrifstofuna á Hvolsvelli. Þar fylltist líka viðtalstími ráðherra einn, tveir og þrír. Ég man eftir einum sauðfjárbónda á Suðurlandi, sem var líka með kúabú, sem kom með ákveðið erindi og vildi þakka fyrir að hann hefði þar í fyrsta sinn hitt landbúnaðarráðherra til þess að tala um erindi tengt landbúnaði. Mér fundust það bara nokkur tíðindi, að manneskja af suðvesturhorninu væri fyrsti landbúnaðarráðherrann sem þessi ágæti bóndi hefði hitt á svæðinu. Ég held að þetta sýni að þetta er spurning um hugarfar okkar allra, að við breytum þessari sértæku nálgun í að við verðum með algildan kosningarrétt, sem ýtir okkur í átt að því að við höfum hagsmuni heildarinnar í huga og berum öll ábyrgð á því að landið okkar starfi og vinni sem ein þjóð í okkar dásamlega landi. Þetta eru allt mikilvæg verkefni sem ég hef komið hér inn á. Það má kannski gagnrýna mig fyrir það í þessari ræðu að tala ekki nægilega mikið um suðvesturhornið. Það eru mörg verkefni sem bíða okkar hér og ég ætla ekki að byrja á því, við vitum alveg hver þau eru. En mér finnst við ekki komast hjá því að ræða það hvernig þessi misskipting verður afnumin, sem við höfum viðhaldið allt of lengi í kosningakerfi okkar. Þau verkefni sem ég taldi upp áðan, sem við í Viðreisn munum leggja alla okkar alúð við til að þau komist áfram, vinnast ekki með því að viðhalda þessu misjafna atkvæðavægi. Þannig byggjum við ekki upp réttlátt samfélag, virðulegur forseti. Það gerum við miklu frekar með því að byggja saman upp samfélag með samstöðu, samvinnu og gagnkvæmum skilningi á ólíkum þörfum ólíkra svæða. Þannig náum við betri árangri fyrir alla. Við berum öll ábyrgð á því. Einn einstaklingur, eitt atkvæði, er bæði sjálfsögð og réttlát krafa í nútímalýðræðissamfélagi.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta góða mál. Ekki veitir af, finnst mér. Ég vann dálítið við það að reyna að klambra saman einhvers konar breytingum á þessari kjördæmaskipan í upphafi þessa kjörtímabils en það gengur einfaldlega ekki upp, eins og kemur fram í frumvarpinu, ef maður ætlar að halda þessum 10% viðmiðunarmörkum um hámarksmisræmi atkvæða. Það strandar alltaf á kjördæmaskipaninni. Annaðhvort þyrfti að fækka kjördæmum eða fjölga þingmönnum, til að ná að halda 10% hlutfallinu. Markmiðið um eitt kjördæmi er alveg tvímælalaust eitthvað sem er hægt að vinna að en einnig er hægt að fjölga þingmönnum til að ná jafnara vægi. Ef það ætti að fara í eitt kjördæmi, sem ég tel að væri líklega betra skref, einfaldara skref, þá eru ákveðin vandamál sem við glímum við og hv. þingmaður fór vel yfir í ræðu sinni. Það er þetta ójafnvægi milli ríkis og sveitarfélaga. Það er þessi ótti við að missa sitt, sinn fulltrúa. Eins og hv. þingmaður fór yfir er núverandi ástand afleiðing núverandi kerfis og maður spyr sig hvort núverandi kerfi hafi virkilega borgað sig fyrir landsbyggðarkjördæmin, þrátt fyrir misvægið. Ef við ætlum að fara í þann gír að fara í átt að einu kjördæmi þá er atriði sem við þurfum að laga, þ.e. valdamisræmið á milli ríkis og sveitarfélaga, að gera sveitarstjórnastigið sjálfstæðara og þar af er fjárhagslegt sjálfstæði þess mikilvægast.
Virðulegur forseti. Já, ég get tekið undir það. Það sem ég var að reyna að segja í ræðu minni er að við þurfum að færa valdið nær fólkinu. Ég tel að það verði hægt, ekki síst ef landið verður eitt kjördæmi. Í gegnum söguna, þegar reynt hefur verið að jafna vægi atkvæða, hafa pólitísku deilumálin bara verið leyst með því að segja: Fjölgum bara þingmönnum. Það er þægilegast fyrir alla og þá er enginn að taka þennan slag, Mér finnst hins vegar ekki fýsilegt að leggja það til hér af því að ég vil enn þá tala fyrir því að landið verði eitt kjördæmi. Það skiptir gríðarlega miklu máli, ég er sammála því, varðandi það að sveitarfélögin fái fjárhagsstuðning, að stokka þetta kerfi upp á nýtt. Það þarf að gefa spilin að nýju. Ég tel það tvímælalaust þannig að við eigum að stíga þessi skref. Af hverju erum við að setja þetta fram núna? Það er af því að ég vil ekki sleppa okkur við að taka þessa prinsippumræðu. Hún skiptir svo miklu máli. Ég vil ekki heldur að fólk hér og flokkar jafnvel komist upp með að segja: Þetta er varnagli, það að hafa þetta misvægi er varnagli fyrir landsbyggðina. Fólk á landsbyggðinni, vinir mínir og fjölskylda að hluta til, mínir tenglar, er ekkert endilega sammála um að það sé besta vörnin heldur miklu frekar að það sé meiri meðvitund innan þingsins, hvaðan sem þingmenn koma, um þær þarfir sem nauðsynlega þarf að sinna á landsbyggðinni. Það er þess vegna sem mér finnst við vera að draga svolítið tennurnar úr þeim krafti sem ellegar gæti verið, ekki síst fyrir landsbyggðina, við að ýta fram verkefnum. Við eigum öll að bera ábyrgð á þessu, ekki bara þingmenn tiltekinna kjördæma.
Forseti. Ég greini ákveðna jákvæða þróun í áttina að þessu, sem er í formi þess að það eru komnir fleiri flokkar. Hingað til hefur það verið þannig að núverandi kerfi gagnast stærri flokkunum og stærri flokkarnir komast óhjákvæmilega til valda út af því bæði hvernig við teljum atkvæðin, upp á d'Hondt-dreifinguna, og líka af því að atkvæðavægi milli kjördæma er misjafnt. Þegar við erum komin í þá stöðu að flokkar eru fleiri þá skiptir orðið minna máli að viðhalda því kerfi sem kemur stærri flokkunum til valda. Minni flokkarnir eru ekki í þeirri stöðu og eru því líklegri, held ég, til að fara í þessar réttlætisbreytingar. En ég ítreka það að jafnhliða því er rosalega mikilvægt að huga að valdaójafnvæginu á milli nærsamfélagsins og þess sem við gerum á þinginu.
Virðulegur forseti. Við könnumst auðvitað við þetta jarm í gömlu íhaldsflokkunum um að það séu komnir allt of margir flokkar. Það getur vel verið að það séu margir flokkar en það sem skiptir máli er að það eru komnar nýjar raddir sem ýta við, rugga bátnum, sem ganga ekki að hefðbundnum lögmálum sem gefnum heldur spyrja spurninga: Af hverju erum við með þetta svona? Ég vil líka taka undir það sem hv. þingmaður sagði um valdeflingu sveitarstjórnarstigsins eða nærsamfélagsins. Það sem við í Viðreisn höfum m.a. lagt fram, með tillögum okkar um markaðsleiðina í sjávarútvegi, uppboðsleiðina eða markaðsleiðina, er að hluti af því auðlindagjaldi sem þar kemur í gegn fari í uppbyggingu á innviðum, í Innviðasjóð, á landsbyggðinni, þangað sem uppsprettan er, þaðan sem auðlindin og auðlindanýtingin kemur. Hluti af því á einmitt að fara til sveitarfélaganna og þau eiga að hafa meira sjálfdæmi um það m.a. hvernig þau ráðstafa byggðakvóta. [[Forseti hringir.]]Ég vona að það frumvarp komi sem fyrst hingað frá sjávarútvegsráðherra þannig að við getum farið að ræða aukið vald og auknar heimildir og sjálfsákvörðunarrétt til sveitarfélaganna sjálfra á landsbyggðinni.
Heyr, heyr.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að flytja þetta mál hér í dag. Til að byrja á jákvæðu nótunum get ég tekið undir öll meginmarkmið frumvarpsins. Eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hef ég lengi haft áhuga á þessu máli. Ég hugsa að þetta hafi verið fyrsta málið þar sem ég lét til mín taka á stjórnmálavettvangi. Ég hugsa að fyrsta blaðagreinin sem ég skrifaði um stjórnmál hafi verið um þetta. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt markmið að jafna atkvæðisréttinn. Ég er hins vegar, og get kannski komið inn á það síðar í þessum umræðum, ekki endilega viss um rétta leiðin sé að gera landið að einu kjördæmi. Varðandi það frumvarp sem hér liggur fyrir vildi ég kannski spyrja hv. þingmann hvort ekki hafi komið til greina af þeirra hálfu að útfæra skiptingu þingsæta frekar en gert er í frumvarpinu sjálfu. Þarna er lögð til breyting á 1. mgr. 9. gr. kosningalaga en í 8. gr., ef ég man rétt, er tilgreindur þingmannafjöldi í hverju kjördæmi. Landskjörstjórn er svo vissulega látið eftir að jústera, að jafna eftir á eða milli kosninga. Ég hefði haldið að ef á annað borð er verið að hreyfa við ákvæðum kosningalaga væri eðlilegra að skrefið væri stigið til fulls og reynt að útfæra þá breytingu sem mér heyrist hv. þingmaður og flokksfélagar hennar vera að leggja hér til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni kærlega fyrir þessa beittu en málefnalegu spurningu um leið og ég lýsi yfir ánægju minni með að við höfum oft rætt þetta og höfum í grundvallaratriðum verið sammála um þessa nálgun. Og ég fagna því sérstaklega, römm er sú taug. Svo að ég svari nákvæmlega því sem hv. þingmaður ræddi, annars vegar um nálgunina í 9. gr., sem við förum í, eða 8. gr., hugsuðum við þetta á endanum þannig að við værum að reyna að koma þessu prinsippi í gegn, koma því inn í umræðuna. Síðan er það náttúrlega, eins og er með stjórnarfrumvörp, nefndarinnar að ákveða hvaða leið er best í útfærslunni. Hún hefur frelsi til þess. Ég myndi ekki gera mikinn ágreining um það ef leiðin sem hv. þingmaður bendir á yrði farin. Meginmálið í mínum huga er að málið fái málefnalega afgreiðslu, að það fari í þann farveg sem við í þinginu gerum svo ljómandi vel, þ.e. að bæta og efla og styrkja mál. Ég verð að segja að við töldum leiðina sem við fórum skynsamlega á þessum tímapunkti, að draga þetta fram með þessum hætti. En um leið segi ég að ég skil nálgun hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Einfalda leiðin til að nálgast þetta, ef markmið frumvarpsins er að jafna atkvæðisrétt milli kjördæma, er auðvitað bara að deila þingsætum á kjördæmin í samræmi við fjölda kjósenda í kjördæmunum. Það myndi þýða að 8. gr. yrði breytt á þann veg að þingmenn fyrir Norðvesturkjördæmi væru þá 5, 7 fyrir Norðausturkjördæmi, 9 fyrir Suðurkjördæmi, sennilega 12 fyrir hvort Reykjavíkurkjördæmið og 18 fyrir Suðvesturkjördæmi. Það er alla vega minn útreikningur aftan á servíettu. Ég þykist vita að hv. þingmenn Viðreisnar geti leitað til einhverra stærðfræðinga sem gætu útfært þetta. Einhvern tímann voru nú stærðfræðingar í þingflokki Viðreisnar. Það væri auðvitað hægt að útfæra þetta með þessum hætti. Það væri hreinlegra að ganga þannig til verks að setja tillöguna fram þannig að það sé beinlínis sagt hverju hún eigi að skila. Að þessu sögðu vil ég ítreka það sem ég sagði, að ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á meginmarkmiðunum. [[Forseti hringir.]]En ég myndi segja að ég teldi að frumvarpið sem slíkt þyrfti nú einhverrar athugunar við áður en það yrði afgreitt frá þinginu.
Virðulegi forseti. Já, það er alveg skýrt að framlagning frumvarpsins er einmitt til þess að þingið fái það til málefnalegrar umfjöllunar til að þetta grundvallarmál, þetta prinsippmál, fái málefnalega afgreiðslu þannig að við ýtum því ekki alltaf frá okkur. Svo er þetta aldrei rætt hér nema kannski hugsanlega einu sinni á kjörtímabili. Um leið vil ég ítreka vonbrigði mín með að vinna formanna flokkanna í þá veru einmitt að ná atkvæðavægi jöfnu gengur hægt. Það finnst mér sárt. Mér finnst sárt að upplifa það að samkomulagið, sem við gerðum í upphafi kjörtímabils, er að leiða til þess að stóru grundvallarmálin liggja í raun óbætt hjá garði.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þetta ágæta mál og fyrir alveg stórfína ræðu hv. þingmanns sem ég vil taka undir í öllum meginatriðum. Það var samt eitt sem ég hjó eftir og þetta er kannski ekki gagnrýni heldur viðsnúningur á vinkli. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talaði um það hversu fráleit sú hugmynd væri að landsbyggðarþingmenn gætu alltaf sinnt landsbyggðinni betur. Hún notaði ekki alveg þessi orð en þetta er alveg rétt. Það er ekkert lögmál sem segir að fólk af höfuðborgarsvæðinu geta ekki sinnt t.d. atvinnuvegum eða samgöngumálum jafn vel eða betur og öfugt. Það er rétt að benda á í þessu samhengi hvernig þessi dínamík hefur áhrif á þingstörfin. Það að okkur sé skipt upp í kjördæmi gerir að verkum að það fer að þykja sjálfsagt að eingöngu tveir þingmenn höfuðborgarsvæðisins séu í atvinnuveganefnd og aðeins þrír þingmenn höfuðborgarsvæðisins í umhverfis- og samgöngunefnd. Á sama tíma er ekki óalgengt, og ég segi þetta af persónulegri reynslu, að þingmenn landsbyggðarkjördæma fái jafnvel skammir ef þeir einbeita sér of mikið að heildarmálum sem snúa að öllu hagkerfi landsins, jafnvel utanríkismálum og álíka, ef þeir eru ekki nógu duglegir að sinna svokölluðu kjördæmapoti. Ef þeir fókusera ekki eingöngu á hagsmuni tiltekinna kjördæma heldur reyna að horfa á þetta heildstætt fá þeir ákveðnar skammir. Þessi dínamík er eitthvað sem við þurfum líka að ávarpa og taka á í þessum málum þannig að allir þingmenn séu þingmenn þjóðarinnar, alltaf.
Virðulegi forseti. Þetta var mjög áhugavert innlegg og að sjálfsögðu eitthvað sem við eigum að taka með inn í umræðuna. Ég hef fylgst með hv. þingmanni. Við hittumst fyrst á sínum tíma þegar hv. þingmaður var ötull starfsmaður hjá FabLab úti í Vestmannaeyjum og ég kom þangað sem ráðherra. Hv. þingmaður hefur einmitt öðlast reynslu og þekkingu í gegnum tíðina til að vinna að hagsmunum Suðurkjördæmis og um leið að hagsmunum heildarinnar, að draga fram þá þekkingu og reynslu sem hann fékk í gegnum nýsköpunarmál o.fl. í Vestmannaeyjum, frá þeim störfum sem hann hefur sinnt víða. Þannig hefur það gagnast heildinni líka. Þannig finnst mér landsbyggðarkjördæmisþingmenn líka geta sinnt heildinni. Fólk verður að átta sig á því að þannig er hægt að vinna. Meginatriðið í þessu er að við drögum fram þá samkennd sem mér finnst skipta svo miklu máli, að fólk á landsbyggðinni setji sig í spor okkar sem búum hér og við sem búum hér gerum það á móti. Það þurfum við að gera betur, vinna betur með. Það er regluverk hérna, þessar óskráðu reglur sem ég talaði um áðan, um að þeir flokkar sem eiga ekki þingmenn í viðkomandi kjördæmi fái ekki aðgang að formlegum fundum kjördæmaþingmanna með helstu hagaðilum heima í kjördæmi. Mér finnst það bagalegt. Mér finnst þetta gamlar forneskjulega reglur og ég hefði viljað sjá flokka, þó að þeir séu hundgamlir, sýna smá forystu, sýna ákveðna framsýni með því að segja: Heyrðu, breytum þessu fyrirkomulagi. Ef þið í Viðreisn til að mynda eru tilbúin til þess þræða með okkur Austurlandið. Norðurlandið, skilja að við þurfum flughlaðið á Akureyri, skilja að við þurfum betri rafmagnsleiðslur hjá Landsneti o.fl., fyrir norðan, austan eða vestan, verið þá með okkur. Og við viljum það. [[Forseti hringir.]]Það er þannig sem við eigum að fá alla þingmenn framtíðarinnar til þess að vinna þegar þeir koma í þennan sal, þannig að þeir séu þingmenn alls landsins.
Frú forseti. Þetta er rétt. Það er mikilvægt að í þingstörfunum sé alltaf breið flóra þingmanna, að þeir sem koma fram fyrir hönd þjóðarinnar komi frá öllum stöðum, hafi reynslu sem víðast að. Það er einmitt eitt af því sem næst kannski frekar með jöfnun atkvæðavægis. Það er því mjög gott markmið. Að sama skapi held ég að það sé nauðsynlegt fyrir okkur innan stofnunarinnar að leggja metnað í að reyna að brjóta þetta upp. Samgöngumál skipta máli fyrir höfuðborgarsvæðið og þau hafa setið á hakanum mjög lengi vegna þess að það er alltaf ofuráhersla á að sinna samgöngum á landsbyggðinni. Á sama hátt eru atriði sem snúa að utanríkisviðskiptum sem skipta landsbyggðina jafnvel meira máli en höfuðborgina. Það þarf alltaf að finna þetta jafnvægi. Það eina sem ég er að reyna að benda á hér, þetta er ekki einu sinni andsvar heldur bara innlegg, er að við þurfum líka að breyta menningunni innan húss, ekki bara atkvæðavæginu. En byrjum endilega á atkvæðajafnvægi.
Frú forseti. Það er einmitt málið, að nýir flokkar, ólíkir flokkar, ýta við hefðbundinni menningu. Ég held að allt umhverfi hafi gott af því að spyrja sig: Er það sem við höfum byggt upp á umliðnum árum og áratugum, jafnvel öldum, hið eina sanna og rétta fyrirkomulag? Sinnir það þörfum nútímans, hvar sem er á landinu? Þetta er spurning sem við þurfum svo sannarlega að spyrja okkur, ég tek undir það með hv. þingmanni. En fyrst og síðast er þetta mál sem við ræðum prinsippmál. Þetta er grundvallarmál og ég vona heitt og innilega að það fái framgang og málefnalega og góða umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem mér skilst að málið fari til. Ég hlakka til að fá tækifæri til að ræða málið hér aftur.
Virðulegi forseti. Kosningarrétturinn er undirstaða lýðræðis. Þessi réttur er heilagur og gegnir því grundvallarhlutverki í gangverki okkar að þjóðin fái að velja sér fulltrúa á þing, velja sér fulltrúa í sveitarstjórn og taki þátt í þjóðaratkvæðagreiðslum. Í þessum rétti felst auðvitað ekki aðeins réttur heldur um leið ákveðin borgaraleg skylda. Við höfum sem þjóð verið stolt af góðri kosningaþátttöku og viljum að hún haldist góð. Ég held að við séum meðvituð um það sem þjóð að kosningarrétturinn hefur djúpa merkingu og gildi, og í aðstæðum eins og þeim sem við stöndum frammi fyrir núna ættum við öll að vera meðvituð um að það er okkar allra að standa vörð um lýðræðið. Við höfum sem þjóð barist fyrir sjálfstæði. Fullveldið 1918 var kannski stærsta formlega skrefið í átt að sjálfstæði landsins og síðan fylgdum við því eftir 1944 með því að slíta endanlega sambandinu við Danmörku og stofna sjálfstætt lýðveldi. Við þekkjum öll þá sögu, það var gert á Þingvöllum, það var gert á fæðingardegi Jóns Sigurðssonar, 17. júní. En í langan tíma, í hundruð ára fram að því, bjuggum við við einveldi erlends konungs en nú nutum við sjálfstæðis í eigin þjóðríki. Þetta er merkileg saga en í sjálfstæðu lýðveldi okkar á Íslandi þá eigum við eftir að stíga síðasta skrefið í þessu sambandi, sem er að tryggja jafnt vægi atkvæða, að einn maður eigi eitt atkvæði. Mér finnst oft gott, þegar maður er að skoða svona mál, að reyna að skoða þau úr annarri átt. Hvað myndum við segja ef hér væri bundið í landslögum að vægi atkvæðis karlmanns væri meira en atkvæði konu? Ég held að þannig ættum við að nálgast þetta mál, kannski að snúa sönnunarbyrðinni við. Þetta er ekki augljós niðurstaða eða algild að svona sé, að einn maður eigi ekki eitt atkvæði. Þá þarf að rýna í rökin og það þarf að rökstyðja það sérstaklega að við ætlum að hafa þennan háttinn á en ekki regluna eins og hún blasir við okkur: Einn maður, eitt atkvæði. Alveg eins og það þykir fráleitt, og ég vona að öllum þætti það fráleitt, að atkvæði karlmanns vægi þyngra en atkvæði konu getur búseta heldur ekki gert það að verkum að atkvæði eins manns vegi þyngra en annars. Hver maður á rétt til eins atkvæðis. Ekki verður fram hjá því litið að þetta er ekki bara spurning um kosningalöggjöf. Þetta er ekki bara spurning um það hvernig við höfum rammað inn regluverk okkar. Við erum að fást við grundvallarmannréttindi. Nefnd Evrópuráðsins um lýðræði með lögum, Feneyjanefndin svokallaða, hefur gefið út reglur um góða starfshætti í kosningamálum. Þar er talað fyrir því að tryggja eigi sem jafnast vægi atkvæða, að misvægi atkvæða fari almennt ekki yfir 10%, alls ekki yfir 15% nema við mjög sérstakar aðstæður. Vissulega er gert ráð fyrir því að þetta náist kannski ekki í öllum tilvikum og alltaf fram að öllu leyti, en það er hins vegar algerlega skýrt að ríki eigi að leitast við þetta eins og þau framast geta. Á Íslandi er munurinn á atkvæðavægi kjósenda hins vegar yfirleitt rétt undir 100%. Forseti. Það er ekki ný saga að barist hafi verið fyrir jöfnun atkvæðavægis á Íslandi. Sennilega er sú saga verða 170 ára gömul. Eftir að sjálfstæðisbarátta okkar hófst og heilli öld fyrir stofnun lýðveldisins mælti Brynjólfur Pétursson, Fjölnismaður og lögfræðingur, fyrir slíkum umbótum. Ég vil, með leyfi forseta, líka fá að vitna til orða Hannesar Hafsteins sem varaði við hættum lýðræðishallans. Hann sagði að í því skyni að koma á jafnrétti til áhrifa á löggjöf og landsstjórn væri það augljós mótsögn ef ekki væri jafnframt bætt eitthvað úr því mikla misrétti sem verið hefði í því hvert gildi atkvæði kjósenda hefur verið þannig að kjósendur fái sem jafnastan rétt, einnig í því tilliti. Þessu hefði verið mjög ábótavant. Þetta var árið 1914. En jafnt atkvæðavægi er ekki eingöngu mikilvægt um það augljósa markmið að styrkja lýðræðið og tryggja jafnan rétt fólks óháð kyni, óháð efnahag og búsetu, því að það er liður í mikilsverðu markmiði þjóðar, að auka samkennd í samfélaginu, og þetta er auðvitað augljóst réttlætismál. En samkennd er kannski gildi sem við höfum haft í hávegum í þeirri baráttu sem þjóðin stendur saman í núna gegn skæðri veiru, heimsfaraldri, sem hefur haft þung áhrif á heilsufar þjóðarinnar, á efnahaginn okkar og hefur í för með sér víðtækar félagslegar afleiðingar aðrar eins og líðan þjóðar. Frammi fyrir þessu verkefni höfum við staðið saman sem þjóð og forsenda árangursins, vitum við og er stöðugt verið að árétta, er að við stöndum saman sem ein þjóð. Það held ég að eigi að vera forsenda í öllu því samtali sem við munum vonandi eiga um þetta mál, að þegar allt kemur til alls þá erum við einmitt ein þjóð í einu landi. Ég skil þá sem hafa áhyggjur af breytingum að þessu leyti með tilliti til byggðar í landinu. Það er auðvitað mjög mikilvægt að verja byggð í landinu, ekki bara fyrir byggðirnar sjálfar heldur fyrir landið allt og þjóðina alla. Þar sé ég hlutverk okkar þingmanna allra þannig að við séum öll, og eigum öll að vera, þingmenn alls landsins. Það er okkar allra að gæta hagsmuna fólksins alls í landinu, að við séum vakin og sofin yfir almannahagsmunum umfram sérhagsmuni, séum þingmenn þjóðarinnar allrar. Þar skiptir miklu að við sem komum af höfuðborgarsvæðinu séum meðvituð um þetta og gætum að því að við tölum ekki síður máli íbúabyggða landsins en borgarinnar og það á auðvitað við í báðar áttir. Enda þótt ég hafi mikla samúð með þessum áhyggjum þá held ég að þegar við stöldrum við og skoðum hvaða leið við erum að velja okkur til að verja byggðirnar í landinu, þá sé það ekki hin rétta sem varð fyrir valinu, að það sé ekki rétta leiðin til þess að tryggja hagsmuni landsbyggðarinnar að gera það í gegnum ójafnt atkvæðavægi. Ég á erfitt með að fallast á það og get ekki fallist á það að leiðin til þess að verja byggð í landinu sé í gegnum ójafnrétti, að gefa svo ójafnt þar sem raun ber vitni því að það fer einfaldlega gegn leikreglum lýðræðisins. Leiðin til þess er miklu frekar með þeirri hugmyndafræði, og með þeirri nálgun þingsins alls og þjóðarinnar allrar, að þingmenn séu að gæta hagsmuna þjóðarinnar allrar, að það sé samofið allri okkar hugmyndafræði og pólitík og öll þjóðin eigi þess vegna að geta sameinast um svona réttlætismál. Það hvernig við brúum stundum óþægilega gjá, og að öllu leyti óþarfa gjá, á milli höfuðborgar og landsbyggðar verður ekki leyst með ójöfnu atkvæðavægi. Þar þurfum við einfaldlega að geta talað saman sem ein þjóð í einu landi. Það á í sjálfu sér ekki að vera flókið og er spurning um hugarfar, spurning um nálgun, spurning um pólitík og spurning um nýja leið. Hagsmunir landsbyggðarinnar eru ekki síst fólgnir einmitt í þessu, að mínu mati, að allir þingmenn fari að líta á sig sem fulltrúa þjóðarinnar allrar. Það höfum við í Viðreisn gert. Forseti. Við hlutum sjálfstæði frá Dönum 1944. Það var merkileg saga og falleg og nú er tímabært að stíga lokaskrefið í sjálfstæðisbaráttu okkar með þessu réttlætismáli, með því að tryggja jafnari rétt og að lokum vonandi jafnan rétt alls almennings í landinu til að velja sér fulltrúa á þingi.
Virðulegi forseti. Eitt af því sem mér finnst vera einna best við þingið, eftir að ég skipti um starfsvettvang á gamals aldri og kom hingað, er að maður hittir hér og vinnur með fólki sem maður hefði sennilega ekki átt þess kost að starfa með ella og hefði sennilega ekki hitt ella, fólk sem er ólíkt manni sjálfum, hugsar öðruvísi en maður sjálfur, hefur annan bakgrunn jafnvel og aðhyllist aðrar hugsjónir og önnur lífsviðhorf en maður sjálfur. Það auðgar mann að eiga í samskiptum við fólk þegar þannig stendur á. Síðast en ekki síst er hér fólk sem hefur umboð sitt frá kjósendum sem eru kannski aðrir kjósendur en þeir sem ég hef umboð mitt frá. Þingmenn sem hafa ekki umboð sitt frá mér eiga það ekki undir mér hvort þeir sitja hér og þar fram eftir götunum. Það er ákaflega mikilsvert og er meðal þess sem gerir þetta mjög að mikilsverðri samkomu, þ.e. að hér safnast saman fólk úr ólíkum áttum og vinnur saman við löggjafarstörf. En þá þarf það umboð sem þetta fólk hefur að vera ótvírætt. Jöfnun atkvæðisréttar hlýtur að stuðla að því að gera umboðið ótvíræðara en nú er. Þó ekki væri nema vegna þess tel ég að þetta sé gott mál og til mikils að vinna hér. Ég stend hér sem fulltrúi jafnaðarmanna. Þeir hafa verið í ýmsum flokkum og kvíslast á margvíslegan hátt og mér myndi ekki endast dagurinn til að rekja þá sögu alla. Ég hlýt þó að minna á að jafnaðarmenn hafa flutt sambærileg mál hér á þingi í gegnum tíðina, síðast fyrir ekki ýkja löngu síðan, árið 2015. Þá lögðu Björgvin G. Sigurðsson, Róbert Marshall, Össur Skarphéðinsson og Valgerður Bjarnadóttir fram sambærilegt mál um að gera landið að einu kjördæmi. Kannski er óþarfi að geta þess að Björgvin G. Sigurðsson var þá þingmaður Samfylkingarinnar sem einhvern veginn, af vangá held ég, fórst fyrir að nefna hér áðan í annars mjög góðri ræðu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Sagan nær vissulega allt til Fjölnismanna, eins og rakið er í greinargerð, og eftir að Alþingi var endurreist má kannski minna sérstaklega á árið 1927 þegar tekist var mjög á um kjördæmaskipan. Héðinn Valdimarsson, sem þá var þingmaður Alþýðuflokksins, lagði fram frumvarp um að landið yrði eitt kjördæmi. Ég tel að Héðinn hafi verið fyrsti samfylkingarmaðurinn, að hann hafi í raun og veru verið fyrsti þingmaður Samfylkingarinnar. Hann er sá þingmaður sem reynir að sameina íslenska sósíalista og sósíaldemókrata í einum flokki og sú saga endar nú reyndar þannig að hann stendur einn á berangri. En það er önnur saga. Hann lagði sem sé einn síns liðs fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga árið 1927 um að landið yrði að einu kjördæmi. Og hann lagði þar áherslu á að jafn kosningaréttur væri mannréttindi sem ekki væri hægt að versla með og mætti ekki versla með. Hann segir m.a. í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Þar sem kjördæmaskipun hefir að mestu verið haldið óbreyttri, er afleiðingin sú, að hver kjósandi í sumum kjördæmum hefir margföld áhrif á alþingiskosningar á við kjósanda, er búsettur er í öðrum kjördæmum, og þar með margföld áhrif á stjórn landsins í heild sinni. Eftir mannrjettindakenningum þeim, er þingræðið hvílir á, eiga allir fullorðnir menn í landinu að hafa jafnrjetti í þessum málum, og mun óvíða í siðuðum löndum sveigt svo langt frá því marki eins og hjer á landi. Þetta kemur og mjög mishart niður á stjettum þjóðfélagsins, þar sem verkalýðurinn hefur safnast til sjávarins, og það er því mest verkalýðurinn, er geldur hinnar úreltu kjördæmaskipunar …“ Þetta sagði Héðinn. Vissulega hefur þetta breyst síðan og kjördæmaskipanin er ekki eins hrópandi óréttlát og hún var á þessum árum. Mig langar samt aðeins að grípa niður í þingræðu sem Héðinn hélt um málið vegna þess að ég tel að það sem hann sagði eigi enn fullt erindi í umræðuna. Hann rekur ástæður fyrir því að kjördæmaskipanin sé úrelt og talar í því sambandi um breytingar í atvinnumálum. Hann ræðir svolítið um hlutfallskosningar og fjórðungakjördæmi en hafnar þeim kostum. Síðan segir hann, með leyfi forseta: „Til að forðast þessa galla er aðeins eitt ráð óbrigðult: að gera landið allt að einu kjördæmi, eins og nú á sér stað t.d. á Írlandi. Þá stæði á sama um alla fólksflutninga innan lands. Hver kjósandi héldi jafnan sínum fulla rjetti gagnvart hinum, og hver flokkur kæmi mönnum á þing í rjettu hlutfalli við fylgi sitt í landinu. Ég býst við að þetta landkjör verði ekki vinsælt hjá sumum hv. þm., sem hafa komist að sakir þess eins, að þeir eru að góðu kunnir í sínum hreppi. En með hinni nýju tillögu kæmu þeir einir til mála sem þingmenn, sem kunnir eru á stórum svæðum í landinu. Væri það trygging fyrir því, að hæfari menn væru kosnir. Þeir yrðu að standa reikningsskap gerða sinna frammi fyrir öllum almenningi, og mundi við það hreppapólitíkin hverfa.“ Þetta sagði Héðinn Valdimarsson árið 1927 og mér finnst það í fullu gildi enn, og einnig það sem annar forystumaður Alþýðuflokksins, Jón Baldvinsson, sagði í bæklingi sem hann skrifaði um þetta mál árið 1932. Í lokaorðum segir að með því að gera landið allt að einu kjördæmi væri, með leyfi forseta: „… viðurkennt á borði jafnrjetti kjósenda til að hafa áhrif á skipun Alþingis, hvar á landinu sem þeir eru búsettir. Þá fellur það niður, sem nú er algengast, að alþingismenn telji sig fulltrúa fyrir tiltekinn fjölda ferhyrningsmílna af meira og minna hrjóstrugu landi, jöklum og eyðisöndum, þá verða þeir fulltrúar þjóðarinnar, fulltrúar fólksins, sem í landinu býr.“ Æ síðan hefur þetta verið baráttumál jafnaðarmanna og það er fagnaðarefni að aðrir flokkar skuli taka undir þetta baráttumál. Við styðjum það að sjálfsögðu. Mig langar aðeins að víkja að því ágæta máli sem Björgvin G. Sigurðsson, þáverandi þingmaður Samfylkingarinnar, og félagar hans lögðu fram 2015. Þeir nefna í greinargerð nokkra kosti þess að landið verði eitt kjördæmi og nefna fjóra liði sem mér þykja a.m.k. umhugsunarverðir. Þeir eru, með leyfi forseta: „1. Fullkominn jöfnuður næst milli kjósenda og misvægi atkvæða er ekki lengur til staðar. 2. Stjórnmálaflokkar fá þann þingmannafjölda sem atkvæði þeim greidd segja til um. 3. Þingmenn hafa heildarhagsmuni að leiðarljósi í störfum sínum en ekki þröng kjördæmasjónarmið. 4. Kosningakerfið er einfalt og auðskilið.“ Ég ætla ekki að teygja lopann fram úr hófi hér en til að ljúka þessu hlýt ég að minna á að í hinni nýju stjórnarskrá, sem nú er mjög kallað eftir að þingið ljúki vinnu við og samþykki, er í 40. gr. tekið á þessu vandamáli. Mig langar að lesa upp það sem þar segir og skilja það eftir hér, með leyfi forseta: „Á Alþingi eiga sæti 63 þingmenn, kosnir leynilegri kosningu til fjögurra ára. Atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vega jafnt eftir því sem frekast er unnt. Heimilt er að skipta landinu upp í kjördæmi. Listar eru boðnir fram í kjördæmum. Þeir mega vera óraðaðir eða raðaðir. Frambjóðandi má vera á fleiri en einum lista sömu stjórnmálasamtaka. Kjósandi getur valið lista eða einstaka frambjóðendur í persónukjöri. Í lögum má ákveða hvort og í hvaða mæli megi velja frambjóðendur af fleiri en einum lista. Úthlutun þingsæta skal vera í sem fyllstu samræmi við atkvæðastyrk stjórnmálasamtaka, lista og frambjóðenda. Í kosningalögum skal mælt fyrir um hvernig stuðla skuli að sem jöfnustu hlutfalli kvenna og karla á Alþingi. Breytingar á kjördæmamörkum, tilhögun á úthlutun þingsæta og reglum um framboð, sem fyrir er mælt í lögum, verða aðeins gerðar með samþykki 3/5 hluta atkvæða á Alþingi. Slíkar breytingar koma ekki til framkvæmda fyrr en að einu ári liðnu frá gildistöku. Nánari reglur um alþingiskosningar skulu settar í lögum. “ Ég tel að í þessum tillögum stjórnlagaráðs, sem síðar fóru í gegnum vinnu hjá Alþingi, sé eitthvað sem við ættum að geta unnið með.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ætla í ræðu á eftir að fara nánar yfir almenna þætti málsins og sögulega upprifjun og þess háttar, en það sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson endaði á gefur mér samt tilefni til andsvars. Fyrst vildi ég nefna, því maður er orðinn óþægilega kunnugur mörgum atriðum sem sögu þessa máls varðar, að það sem hv. þingmaður las hér upp var ekki tillaga stjórnlagaráðs eins og hún kom frá stjórnlagaráði heldur tillaga meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem lögð var fram í byrjun mars 2013, eftir að hafa farið í töluverða hringi. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann um var, bara af því að hann opnað á það mál þótt það komi því þingmáli ekkert við sem við erum að ræða í dag, hvort hann telji að þetta ákvæði sem hann vísar til - og það gæti það átt við hvort sem er um 40. gr. í tillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá því í mars 2013 eða tillögu stjórnlagaráðs frá sumrinu 2011 - eins og það er fram sett með öllum þeim markmiðum og heimildarákvæðum og möguleikum til og frá, sé nægilega skýrt til að hægt sé að taka það upp sem ákvæði í stjórnarskrá um útfærslu alþingiskosninga.
Virðulegi forseti. Ég taldi mig reyndar hafa tekið það sérstaklega fram að ákvæðið væri eftir að þingið hafði farið höndum um það og farið um þetta orðum. Um það hvort ákvæðið sé nægilega skýrt þá hef ég orðað þetta þannig að ég teldi að þarna væri eitthvað til að vinna með. Ég tel ekki að það megi ekki hrófla við þessu á nokkurn hátt. En ég tel hins vegar að lýðræðið sé síkvikt og mjög mikilvægt að reglurnar séu dálítið sveigjanlegar vegna þess einfaldlega að mannlífið og samfélagið er sveigjanlegt og síkvikt. Lögin þurfa að vera þannig að þau séu til þess fær að lýðræðið hafi sinn gang á sem skilvirkastan og bestan og sanngjarnastan hátt. Þess vegna er ég ekki viss um að það sé endilega markmið í sjálfu sér að lagabókstafurinn sé endilega, eins og hv. þingmaður kýs að nota orðið, skýr. Ég myndi kannski frekar nota orðið niðurnjörvaður og þess eðlis að ekki sé hægt samkvæmt honum að bregðast við nýjum og breyttum aðstæðum í samfélagi sem einkennist af miklum hreyfanleika.
Herra forseti. Allt er það satt og rétt sem hv. þingmaður segir að auðvitað verður sennilega seint fram sett ákvæði í stjórnarskrá um kosningar til Alþingis sem tæmir umræðuna í eitt skipti fyrir öll eða er til þess bært að útkljá málin alveg. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að ef við erum á annað borð að hreyfa við ákvæðum stjórnarskrár um kosningar til Alþingis þá dugi ekki bara, eins og gert var í tillögum stjórnlagaráðs og raunar endurtekið af meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að varpa inn alls konar hugmyndum og í sumum tilvikum frekar óljósum stefnumiðum án þess að taka afstöðu til þess hvernig ætti að breyta kerfinu. Það er t.d. boðið upp á þann möguleika að hafa bæði landið eitt kjördæmi eða landið í kjördæmum. Það er boðið upp á, miðað við þetta orðalag, mismunandi útfærslur á persónukjöri en ekki svarað hvernig og ýmis markmið önnur sett fram án þess að það sé í raun og veru búið að botna málið. Ég segi bara fyrir mitt leyti að ég teldi að ef farið væri að breyta stjórnarskrárákvæði um kosningar til Alþingis þá þyrftum við að hafa skýran ramma, ekki bara samansafn af alls konar hugmyndum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tel að þetta sé góður rammi og nokkuð skýr en hann bjóði upp á ákveðinn sveigjanleika. Mér finnst sveigjanleiki vera jákvæður. Ég tel að ósveigjanleiki sé neikvæður. Þinginu er vissulega eftirlátið að setja þessar leikreglur en hins vegar þarf þrjá fimmtu hluta atkvæða til að fara að krukka í reglunum. Í þessu er einnig að breytingar myndu ekki koma til framkvæmda fyrr en einu ári eftir gildistöku þannig að það er sveigjanleiki í því líka. Ég tel að það sé gott fyrir kjósendur að hafa möguleika. Í kosningum eru kjósendur að segja hug sinn. Þeir eru að reyna að velja frambjóðendur og velja fulltrúa sem standa fyrir þau lífsviðhorf sem þeir aðhyllast sjálfir. Þeir eru að gefa umboð sitt til lagasetningar. Það er einhver mikilvægasta trúnaðarstaða sem til er í samfélaginu að bara yfirleitt taka þátt í kosningum. Það er vandasöm trúnaðarstaða. Þá er mjög mikilvægt að kjósendur eigi ýmsa möguleika þar umfram það sem nú er. Við skulum ekki gleyma því að við búum nú við ástand [[Forseti hringir.]]sem ég hygg að ég og hv. þingmaður deilum óánægju með.
Frú forseti. Ég vil í upphafi gera þá játningu að ég notaði andsvar mitt áðan við hv. þm. Guðmund Andra Thorsson til að fara krókaleið að því að vekja athygli á einu ákvæði í tillögu stjórnlagaráðs sem mér finnst óttalega della. Það hafði ekkert með ræðu hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar að gera, hann gaf mér bara færi á að taka þennan sveig inn í umræðuna. En bara þannig að sú umræða sé tæmd þá er að mínu mati 39. gr. tillagna stjórnlagaráðs, sem varð síðan 40. gr. í tillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vorið 2013, dæmi um mál sem gerir það að verkum að það er að mínu mati ekki hægt að taka þessar tillögur og samþykkja þær öðruvísi en að gera á þeim verulegar breytingar, og er hægt að fara yfir það lið fyrir lið. En þetta ákvæði, alla vega eins og það er sett fram í tillögum stjórnlagaráðs og síðan í tillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þegar hún var búin að fara einhverja hringi í kringum þetta, er þess eðlis að það væri ótækt að mínu mati að samþykkja það. Þar kem ég að því sem snertir kannski meira ræðu hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar, sem er grundvallarspurningin, sem er auðvitað heldur ekki efni þess frumvarps sem við ræðum hér í dag. Það er það hvort landið eigi að vera eitt kjördæmi eða hvort það eigi að vera kjördæmaskipting. Ég sagði í andsvari við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að ég teldi að það væri æskilegt, jákvætt og gott markmið og vil vinna að því að atkvæðisréttur verði jafnaður. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að það sé æskilegt út frá öðrum forsendum að gera landið að einu kjördæmi. Á því eru ýmsir annmarkar sem ég gæti farið yfir í löngu máli en geri kannski í stuttu máli, af því að það er ekki efni umræðunnar í dag. Hér er ekki til umræðu nein tillaga um að gera landið að einu kjördæmi. Það eru tvö atriði sem þvælast fyrir mér í því sambandi, kannski fleiri, en það eru aðallega tvö atriði sem ég sé sem annmarka á gagnvart því að landið sé eitt kjördæmi. Annars vegar er það að ég held að það teygi enn þá meira á tengslum kjósanda og þingmanns eða frambjóðenda eftir atvikum. Ég held að það skipti máli að það sé beint og milliliðalaust samband milli kjósandans og þingmannsins. Þó að það sé auðvitað undir hverjum og einum komið hvernig hann rækir sitt hlutverk sem þingmaður eða frambjóðandi, þá vekur hugmyndin um eitt kjördæmi hjá mér áhyggjur af því að tengslin þarna á milli verði ópersónulegri. Auðvitað geta menn komið og bent á lönd í kringum okkur þar sem einn þingmaður þjónar kjördæmum sem eru jafn fjölmenn og allur kjósendahópur Íslendinga, þar sem tugir þúsunda eru á bak við einn þingmann eða jafnvel hundruð þúsunda í stærri löndum. En ég held að menn verði alla vega átta sig á því að sú hætta er fyrir hendi að þetta beina samband kjósandans og þingmannsins rofni. Það teygist alla vega á því. Þessi tengsl eru að sumu leyti staðbundin. Að sumu leyti lúta að þau öðrum lögmálum út frá starfsstéttum, bakgrunni að öðru leyti o.s.frv. En ég held að það sé ákveðinn galli á því að gera landið allt að einu kjördæmi, að það dragi úr þessum tengslum. Í annan stað er það að mínu mati líka galli við það að landið verði eitt kjördæmi, að ákveðin hætta er á því að miðstýringarvald í flokkunum aukist. Í dag er það þannig að með því að hafa kjördæmin nokkur má segja að valdmiðja í flokkunum, valdið til að velja frambjóðendur sé dreift, það er ekki á einum stað. Það er það er víða, sem ég held að sé líka kostur. Þingmaður í tilteknu kjördæmi getur, ef hann á hljómgrunn meðal kjósenda sinna, haldið stöðu sinni, jafnvel þótt hann sé í ónáð hjá flokksforystu eða einhverjum hópum annars staðar. Þannig að ég held að þetta hafi líka áhrif á sjálfstæði þingmanna og sé spurning um valdahlutföll milli hins miðstýrða valds flokkanna og svo dreifðara valds, sem í dag er víðast hvar skipulagt í samræmi við kjördæmin. Þriðja atriðið sem ég vildi nefna, bara af því að ég er komin inn á þessar brautir, er það sem hér var reyndar vikið að að einhverju leyti áðan, þ.e. að með því að landið sé eitt kjördæmi er hætta á því að flokkum fjölgi úr hófi fram. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir taldi að það væri ekki vandamál í samtali við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, ef ég man rétt, vegna þess að það væri orðinn veruleiki hvort sem er, það væru hvort sem er komnir svo margir flokkar á þing. Ef við búum til einhvern skala um kosningakerfi í mismunandi löndum þá eru þau auðvitað mjög mismunandi, reyndar eru mjög fá lönd með landið sem eitt kjördæmi. Ég man eftir Ísrael í því sambandi, ég man ekki eftir mörgum öðrum. En hættan er sú að það verði mjög margir flokkar sem gera hina pólitísku virkni þjóðþingsins flóknari. Sumum finnst það í lagi en það gerir það flóknara. Það er erfiðara að mynda það sem við getum kallað starfhæfan meiri hluta í þingum þar sem flokkar eru margir, frekar en þar sem kosningakerfi leiðir til þess að þeir verði fáir. Okkar kerfi felur í sér ákveðna málamiðlun á milli þessara sjónarmiða. Það eru fá kjördæmi, tiltölulega stór, sem útiloka ekki minni flokka en hafa þó ákveðinn þröskuld gagnvart því að flokkum fjölgi úr hófi fram. Þetta er atriði sem ég vildi nefna af því að menn voru komnir í umræðu um að gera landið allt að einu kjördæmi. Ætla ég þá að snúa mér örstutt að málinu sem slíku, því sem hér liggur fyrir. Ég fagna því að hv. þingmenn Viðreisnar setji þetta mál á dagskrá og taki það til umræðu. Ég er í hjarta mínu sammála meginmarkmiðum þess en ég held kannski að ekki sé verið að fara rétta leið með því að leggja þetta fram með þeim hætti sem hér er gert. Ég vildi bara ítreka það sem ég sagði áðan í andsvörum að ef ætlunin er að jafna vægi atkvæða á grundvelli núverandi stjórnarskrár og með lágmarksbreytingum á núverandi kosningalögum þá þyrfti að skoða, ekki bara 1. mgr. 9. gr. heldur líka 8. gr. þar sem tiltekið er hvaða þingsæti fylgja hvaða kjördæmi. Þá er niðurstaðan eða afleiðingin sú, samkvæmt mínum útreikningum aftan á servéttu, með þeim fyrirvara að ég er úr fornmáladeild en ekki stærðfræðideild en kann þó að leggja saman og deila, að sett væri fram í kosningalögunum að eftir breytinguna væru fimm þingsæti í Norðvesturkjördæmi, sjö í Norðausturkjördæmi, níu í Suðurkjördæmi, 12 í hvoru Reykjavíkurkjördæminu um sig, og síðan 18 í Suðvesturkjördæmi. Þannig að auðvitað yrði um verulega breytingu að ræða þó að ekki væri gengið svo langt að þurrka upp þingsætin í landsbyggðakjördæmunum. En ef farin er sú leið að jafna atkvæðisréttinn fækkar þeim auðvitað í fámennari kjördæmum og fjölgar á suðvesturhorninu, sérstaklega í Suðvesturkjördæmi þar sem fólksfjölgun hefur orðið mest á undanförnum árum. Um það vil ég segja að þetta kann að leiða af sér ákveðinn útreikningsvanda sem ég er ekki nógu glöggur til að átta mig á, hvort þessi breyting eða tilfærsla milli kjördæma myndi hafa einhver áhrif á úthlutun milli flokka. Í dag er það þannig samkvæmt stjórnarskránni og kosningalögunum sem rætur eiga að rekja til breytingar árið 1999, að markmið þeirrar breytingar var tvíþætt, annars vegar að jafna vægi atkvæða frá því sem áður var þannig að ekki yrði meira en einn á móti tveimur. Áður gat það verið einn á móti fjórum, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir rakti. Það var því um að ræða verulega framför sem átti sér stað þarna um aldamótin. Það var annað meginmarkmiðið. En það var jafnframt markmið, sem náðist kannski ekki 100%, en nokkurn veginn, að búa til kosningakerfi sem gerði það að verkum að flokkar fengju fulltrúa á Alþingi nokkurn veginn í samræmi við atkvæðastyrk sinn þegar horft var til kosningaúrslita á landsvísu. Nokkurn veginn, segi ég, því að komið geta upp aðstæður sem gera það að verkum að það verður einhver skekkja á. En við getum sagt að í kosningum sem haldnar hafa verið eftir þessu kosningafyrirkomulagi hefur það yfirleitt verið svo að þingmannafjöldi flokka hefur endurspeglað nokkurn veginn það sem þeir hafa fengið á landsvísu. Ég segi það þó með þeim fyrirvara að í kosningum þar sem afar margir flokkar hafa boðið fram þá hafa þó nokkur atkvæði fallið dauð, þannig að þetta hefur ekki í öllum kosningum - ég man sérstaklega eftir kosningunum 2013 þar sem vissulega varð ákveðin skekkja í þessu, ekki síst vegna þess að það voru svo mörg atkvæði sem féllu dauð vegna fjölda smáflokka. Ef menn tækju sig til og samþykktu þetta frumvarp Viðreisnar eins og það liggur fyrir, veit ég ekki alveg hvort þetta myndi með einhverjum hætti skekkjast. Það að þarf ekki endilega gera það, það þyrfti einhver reiknimeistari að leggjast yfir það. En hvað sem því líður þá tel ég að nálgast þurfi viðfangsefni frumvarpsins og markmið frumvarpsins með einhverjum öðrum hætti en þarna er gert. Og þó að ég sé manna fyrstur til að rísa upp á afturlappirnar og mæla gegn því að verið sé að hringla með stjórnarskrána þá held ég að það sé óhjákvæmilegt ef menn ætla sér á annað borð að fara í grundvallarbreytingar á kjördæmaskipan og kosningamálum hér á landi varðandi kosningar til Alþingis, að fara í uppstokkun, sem er þá stjórnarskrárbreyting sem felur í sér að menn taki afstöðu til þess hvort landið eigi að skiptast í fleiri kjördæmi eða að vera eitt kjördæmi. Ég held að í slíkri vinnu þyrftu menn líka að taka afstöðu til þess hvort og þá hvernig einhver lögmál um persónukjör ættu að koma fram og aðrir þættir sem vissulega er minnst á í tillögum stjórnlagaráðs og þeim tillögum sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vann upp úr þeim tillögum á sínum tíma. Vakin er athygli á hinum og þessum hlutum og ýmist sagt að heimilt sé að gera þetta en ekki skylt eða að hægt sé að gera þetta á einn veg eða annan. Ég held að ef við förum sem þing að takast á við þessi mál þá eigum við ekki að sætta okkur við einhverja málamiðlun sem felur það í sér að öllu sé hent upp sem möguleika en ekki tekin afstaða til eins eða neins. Ég held að ef við förum í að breyta þessum ákvæðum, bæði í stjórnarskrá og síðan í kosningalögum, þurfum við að vera með sæmilega skýra mynd af því hvaða niðurstöðu við viljum fá, hvaða útkomu við viljum fá út úr þessu. Útfærsla kosningareglna og þess háttar hlýtur alltaf að vera í kosningalögunum sjálfum, en í stjórnarskrárákvæði þarf a.m.k. að taka afstöðu til meginatriða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir framsöguna. Þar var kannski ansi langur inngangur sem fór í önnur atriði en þau sem lúta að frumvarpinu sjálfu, hér var reifuð saga stjórnlagaráðs, við fórum vítt og breitt um landið og ræddum landið sem eitt kjördæmi en ekkert af þessu er, eins og hann bendir réttilega á, efni frumvarpsins. Ég heyri að hann er jákvæður og hlynntur, að því er hann segir, meginmarkmiðinu. Hann talar að vísu svo um að hann sé ekki reiknimeistari og hafi verið í fornmáladeild. Sú sem hér stendur deilir þeim reynsluheimi með honum, að hafa setið í fornmáladeild en þar er nú kannski samlagning og svona, í breiðu myndinni. En ég verð að segja að mér þykir orð þingmannsins gefa ástæðu til bjartsýni um framgang málsins því að ég lít svo á að hér sé um mannréttindamál og ákveðið grundvallarmál að ræða. Þingmaðurinn talar með þeim hætti að hann sé hlynntur markmiðinu en hefði kannski nálgast það með öðrum hætti. Það er alltaf áhugavert að heyra þingmenn Sjálfstæðisflokksins opna sig um það að þeir vilji jafnvel breyta ákvæðum stjórnarskrár en þetta frumvarp felur ekki í sér að þess þurfi. Ég sé þetta þannig að ef við erum sammála um það að hér sé um réttlætismál að ræða, að hér sé um réttarbót að ræða, að hér sé um mannréttinda- og grundvallarmál að ræða, sem hann er hlynntur í grundvallaratriðum, þá sé það útfærsluatriði og við séum á fyrsta punkti hins pólitíska samtals um málið hérna núna og við eigum vel að geta náð saman um að það geti orðið að lögum.
Hæstv. forseti. Ef við höldum okkur við umræðuna um þetta frumvarp sem slíkt þá myndi ég segja að það sé upphaf að einhverri samræðu um þessi mál og það væri einmitt áhugavert að fara í nánari útfærslu á því. Mér finnst málið hins vegar hálfbakað, eins og ég kom kannski inn á með kurteislegum hætti hér áðan. Verið er að varpa einhverju upp án þess að alveg sé búið að hnýta alla lausa enda og það hefði styrkt málið ef búið hefði verið að útfæra það betur að því leyti, þ.e. bara með því að skrifa út hver breytingin verður sem ætlast er til að verði. Ég held að jafnvel þótt við ætlum landskjörstjórn almennt það hlutverk, og gerum það samkvæmt núgildandi fyrirkomulagi, að færa kannski eitt þingsæti milli kjördæma eftir því sem fólksfjölgun eða -fækkun verður milli kosninga sé breytingin sem hér er um að ræða stórtækari en svo að það sé hægt bara að segja: Landskjörstjórn má bara reikna út, eins og gert er í frumvarpstextanum. Ég held að það væri eðlilegra þess vegna, eins og ég nefndi hér áðan, hv. þingmaður, að fara í að breyta 8. gr. til að þá sé hægt að máta niðurstöðuna eftir öðru en almennum tilmælum til landskjörstjórnar um að reikna út með það að markmiði að jafna vægi atkvæða. Það er auðvitað hægt að fjalla um þetta í þinginu. Þá myndi ég líka varpa því fram hvort búið væri að skoða þann þátt málsins sem lýtur að því markmiði stjórnarskrárinnar að gæta jafnvægis milli flokka þannig að flokkar fái [[Forseti hringir.]]þingmannafjölda í sem mestu samræmi við úrslit kosninga á landsvísu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni svarið. Mig langar að byrja á þeim punkti sem ég lauk fyrra andsvari á: Ef við erum sammála því að ekki bara markmiðið heldur breytingin og niðurstaðan sem af því leiðir sé af hinu góða þá er það samtalsins virði að reyna að ná þessari réttarbót í gegn. Hv. þingmaður nefndi í sinni fyrri framsögu að hann sæi málið með þeim hætti að hér væri um ákveðna málamiðlun að ræða. Það er í mínum huga ekki hægt að taka undir það á neinn hátt að við séum að leggja á borð óbakaða köku. Það er ekki þannig því að hér er verið að stíga stórt og mikilvægt skref til að ná fram því sem ég held að sé óumdeilanlegt réttlætismál, að vægi atkvæða okkar sé sem jafnast. Varðandi þá hver útfærslan er, hvort það eigi að vera algerlega niðurnjörvað: Frumvarpið veitir góðan lagalegan ramma um það að hverju er stefnt og hvernig það skuli gert. Hv. þingmaður nefndi 8. gr. hérna áðan, þetta stafar auðvitað af því að skipting þingsæta milli kjördæma er og verður alltaf að einhverju leyti fljótandi af því að hún breytist í kjölfar kosninga í hvert skipti og endurspeglar þá flutning fólks á milli landshluta þannig að þótt farið yrði í það að ætla að reikna út nákvæmlega hvernig þingsæti skiptast er það heldur ekki alveg greypt í stein. Ég held að þingmaðurinn þurfi frekar að svara þessu, því að hann segir að þetta eigi eftir að útfæra: Ef hann er hlynntur markmiðinu, er hann tilbúinn í þá vegferð að [[Forseti hringir.]]ætla að breyta þessu regluverki þannig að við náum fram því markmiði að atkvæði manna séu jafnari en þau eru í dag? Það er stóra spurningin.
Herra forseti. Já, ég er afdráttarlaust þeirrar skoðunar að jafna beri atkvæðisrétt miðað við það sem er í dag. Ég vek hins vegar athygli á því að það er mjög einkennilegt að láta 8. gr. standa óbreytta með þeirri upptalningu á þingsætum sem þar er að finna ef vitað er að breytingin sem felst í frumvarpinu, á 1. mgr. 9. gr., raskar því verulega, ekki þannig að verið sé að færa til eitt sæti, heldur gæti niðurstaðan t.d. verið sú að færa fimm ný sæti til Suðvesturkjördæmis, sem Suðvesturkjördæmi á vissulega innstæðu fyrir, en það er bara svo skringilegt að stíga ekki skrefið til fulls. Þess vegna talaði ég í því sambandi um svona hálfbakaða köku. Varðandi hins vegar aðra hluti sem þarf að reikna út frá þessu og bara til að átta sig á því hvort sú leið er einfaldlega tæk sem hér er um að ræða þá þarf auðvitað að hafa líka í huga það sem ég nefndi áðan um það hvort þetta raskaði með einhverjum hætti möguleikanum á því að jafna milli flokka. Það er líka gríðarlega mikilvægt að úrslit kosninga í heild á landsvísu endurspeglist í þingsal. Stóra breytingin sem átti sér stað 1999, sem síðan reyndi fyrst á í kosningunum 2003, var sú að tiltölulega vel var komið til móts við kröfuna um að þingstyrkur flokka væri í samræmi við atkvæðatölur þeirra á landsvísu. Því er náð með ýmsum flóknum reikniaðferðum sem gerir það að verkum að sumir flokkar fá mikið af einhvers konar jöfnunarsætum, aðrir minna og það kann að vera [[Forseti hringir.]]að breyting af því tagi sem hér er lögð til hafi áhrif á það hvernig þeir útreikningar allir verða og það er þáttur [[Forseti hringir.]]sem þarf að skoða ef við ætlum að velta fyrir okkur breytingum á þeim grundvelli sem þetta frumvarp leggur fram.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, skerðing á lífeyri vegna búsetu. Flutningsmaður auk mín er Inga Sæland. Frumvarpið er svohljóðandi: Við 1. mgr. 17. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal takmarka réttindi íslensks ríkisborgara vegna búsetu í öðru landi nema að því marki sem hans nýtur fjárhagslegra réttinda vegna þeirrar búsetu. Lög þessi öðlast þegar gildi. Réttur til almannatrygginga á Íslandi er skertur hafi hinn tryggði verið búsettur erlendis á milli 16 og 67 ára aldurs. Fjöldi fólks líður því skerðingar á lífeyri sínum vegna búsetu erlendis. Þessar skerðingar eru í dag framkvæmdar óháð því hvort fólk á rétt á greiðslum frá erlendu ríki vegna búsetu sinnar þar. Miklar deilur hafa verið milli stjórnvalda og lífeyrisþega vegna búsetuskerðinga undanfarin ár. Sú aðferð sem Tryggingastofnun hefur beitt við ákvörðun búsetuhlutfalls var borin undir umboðsmann Alþingis og taldi hann að aðferðin væri ólögleg. Þar að auki komst Héraðsdómur Reykjavíkur að þeirri niðurstöðu í sumar að óheimilt hefði verið að skerða sérstaka framfærsluaðstoð þar sem reglugerð ráðherra hafi skort lagastoð. Eftir mikla baráttu eldri borgara samþykkti Alþingi í vor lög um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða. Þau lög veita öldruðum rétt á framfærslustuðningi sem nemur allt að 90% af fjárhæð fulls ellilífeyris. Þessi viðbótarstuðningur er ætlaður þeim sem vegna búsetu sinnar erlendis eiga ekki rétt á fullum ellilífeyri. Þrátt fyrir að veita kærkomna aðstoð þá eru skilyrðin fyrir aðstoðinni ströng. Þar er til að mynda aftur komið á krónu á móti krónu skerðingu. Vegna baráttu lífeyrisþega gegn stjórnvöldum er nú búið að leiðrétta hlut margra sem liðu ólöglegar skerðingar árum saman. Eftir stendur þó að í fjölmörgum tilvikum viðgangast umfangsmiklar skerðingar á lífeyri almannatrygginga vegna búsetu lífeyrisþega erlendis. Auk þess eru þeir ellilífeyrisþegar sem fá greiddan viðbótarstuðning aðeins að fá 90% af réttindum sínum. Til þess að réttlætið nái fram að ganga þarf að breyta lögunum. Í 1. mgr. 17. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um hvaða áhrif búseta lífeyrisþega hafi á rétt hans til ellilífeyris. Í öðrum réttindaflokkum laganna er vísað í þær reglur sem koma fram í 17. gr. og er því miðað við sömu reglur til að reikna út örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót og tekjutryggingu. Sú reikniregla sem kemur fram í 1. mgr. 17. gr. laganna leggur til grundvallar að full réttindi til ellilífeyris ávinnist með búsetu hér á landi í a.m.k. 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Hafi viðkomandi búið hér á landi skemur en 40 ár á umræddu tímabili skerðast réttindi hans hlutfallslega í samræmi við það. Þessar búsetuskerðingar eru framkvæmdar óháð því hvort búseta viðkomandi erlendis veiti honum sams konar fjárhagsleg réttindi. Í 68. gr. laga um almannatryggingar er fjallað um að heimilt sé að semja á milli ríkja um hvernig skuli ákvarða réttindi fólks út frá búsetutíma. Ísland hefur gert slíka samninga við nokkur ríki og á milli EES-ríkjanna gildir sérstakur samningur sem kveður á um að réttindi glatist ekki vegna flutnings til annars EES-ríkis. Eftir stendur að fjöldi ríkja hefur ekki gert slíka samninga við Ísland. Sem dæmi getur það skert rétt til örorku ef viðkomandi hefur verið búsettur í Bandaríkjunum um árabil, þó svo að viðkomandi hafi fyrst verið metinn öryrki eftir að hafa flust aftur til Íslands. Í slíku tilviki á viðkomandi engan rétt á sambærilegum greiðslum erlendis frá og þeim sem hann missir. Þetta er ekkert annað en mismunun á grundvelli búsetu og fer á svig við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Það er eitt að lífeyrir skerðist vegna lífeyrisgreiðslna erlendis frá, en þegar lífeyrir er skertur vegna þess eins að einstaklingur hefur um tíma verið búsettur í öðru landi þá er það ekkert nema mismunun. Til að koma í veg fyrir slíka mismunun er lagt til að einungis verði heimilt að skerða réttindi almannatrygginga vegna búsetu þegar ljóst liggur fyrir að viðkomandi eigi rétt á og njóti sambærilegra réttinda erlendis frá vegna búsetu þar. Þannig yrði komið í veg fyrir grimmilegar búsetuskerðingar gagnvart öryrkjum og ellilífeyrisþegar áður búsettir erlendis fengju 100% réttinda sinna en ekki 90%. Virðulegur forseti. Núna í vor var samþykkt á Alþingi 666. mál, frumvarp til laga um félagslegan viðbótarstuðning við aldraðra. Ég held að ákveðin skilaboð hafi falist í þessari furðulegu tölu á málinu, 666, því að aðalmálið var meingallað. Þarna var verið taka á og leiðrétta búsetuskerðingar en eingöngu fyrir aldraðra. Öryrkjar voru skildir eftir. Hvar er jafnréttið? Hvar er það að allir séu jafnir fyrir lögum? Hvernig er með stjórnarskrána? Hvernig er hægt, eina ferðina enn, að beita þessari grófu mismunun? Það sem var enn furðulegra í því máli var að það kom upp á borðið að þeir sem lenda í búsetuskerðingum einhverra hluta vegna eru bara 90% ríkisborgarar. Þeir fá 90% af lágmarksellilífeyri. Það merkilegasta við þetta allt saman er að til þess að koma 90%-reglunni á þurfti að breyta kerfi Tryggingastofnunar. Það þurfti hreinlega að búa til kerfi. Og hvað kostaði það? Jú, í meðferð málsins kom fram að það hafi kostað í kringum 40–50 milljónir að búa til þetta kerfi. Það kom líka fram í meðferð málsins að það hefði sennilega verið helmingi ódýrara, að ríkið hefði geta sparað helminginn af þessum 40–50 milljónum, að einfaldlega leyfa þessu fólki að fá 100% réttindi eins og því ber, að mismuna ekki. En nei, núverandi ríkisstjórn var miklu meira til í að borga extra, jafnvel á þriðja tug milljóna eða meira, bara til að geta tekið upp krónu á móti krónu skerðingu aftur. Það er alveg með ólíkindum að áratugum saman skuli hafa verið brotið á þessum réttindum örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega. Umboðsmaður Alþingis tók það skýrt fram á sínum tíma, í máli nr. 8955/2016, að þarna væri um ólöglegar skerðingar að ræða. Eins og fram hefur komið komst héraðsdómur líka að því að þessar skerðingar stæðust ekki lög. En þessu var ekki breytt þótt það hefði ekki kostað ríkið neinar skuggalegar upphæðir og væri eingöngu spurning um mannréttindi. Að gera þetta almennilega, sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að hætt yrði að mismuna, að hætt yrði að níðast á þeim sem verst hafa það í samfélaginu, vegna þess að þetta er sá hópur sem hefur það langsamlega verst. Þarna er hópur fólks sem átti að lifa á 60.000–80.000 kr. á mánuði. Allir gera sér grein fyrir því að það er útilokað og því var eina leiðin að vísa þeim á félagslegar bætur. En þá leið gat fólk ekki nýtt sér ef það átti maka. Þá var það metið svo að makinn ætti að sjá um að framfæra því og fólk fékk ekki neitt. Þetta flokkast ekki undir neitt annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi. Öryrkjabandalag Íslands sendi inn umsögn á sínum tíma við hið dæmalausa 666. mál og þar segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er ekki verið að tryggja öllum lífeyrisþegum lágmarkstryggingu, samanber rökstuðninginn hér að neðan. Einnig verður að teljast sérstakt að skerðingarreglan sem lagt er upp með er í raun 100% skerðingarregla. Ekki verður annað séð en að svokölluð króna á móti krónu verði komið á aftur gagnvart ellilífeyrisþegum. Lágmarkstrygging fyrir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, í 9. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, hefur einnig verið skert á grundvelli fyrri búsetu erlendis og þeir einstaklingar skildir eftir í sömu fátækt. ÖBÍ hefur í áraraðir lagt til breytingar varðandi það að koma til móts við hópinn, með einfaldri niðurfellingu á reglugerðarákvæði.“ Síðar er vitnað í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Sérstaklega þarf að huga að stöðu barna sem búa við fátækt en þau eru einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins.“ Við dælum inn orðum eins og jafnrétti og vernd barna en það eru innantóm orð vegna þess að við skiljum alltaf ákveðinn hóp eftir. Hvers vegna? Það er óskiljanlegt fyrirbrigði. Í umsögn ÖBÍ segir enn fremur, með leyfi forseta: „ÖBÍ fagnar því þessu frumvarpi og býst við að sams konar tryggingu verði komið á fyrir örorkulífeyrisþega. Það er ekki tilviljun að kjarni heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna felur í sér að ríkisstjórnir skuli ekki skilja neinn eftir og að fyrsta heimsmarkmiðið sé að berjast gegn fátækt.“ Er farið eftir þessu? Nei. Þótt furðulegt sé heldur ofbeldið áfram vegna þess að það kemur fram í frumvarpinu sem var samþykkt hérna, 666. máli, í 7. gr. Ég les áfram upp úr umsögn Öryrkjabandalagsins, með leyfi forseta: „Grimm eignarregla, sem auðvelt er að laga í meðförum þingsins. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að ekki komi til greiðslu viðbótarstuðnings nemi eignir umsækjanda í peningum eða verðbréfum hærri fjárhæð en 4.000.000 kr. Eins og ákvæðið er orðað virðist það fela í sér að aldraður einstaklingur glati öllum réttindum samkvæmt lögunum þegar eignir hans hækka úr 3.999.999 kr. í 4.000.000 kr. Í stað slíkrar fortakslausrar reglu telur ÖBÍ eðlilegra að kveðið sé á um skerðingu stuðnings vegna eigna umfram tiltekin eignamörk sé það á annað borð vilji löggjafans að skilyrða stuðning samkvæmt lögunum með þeim hætti.“ Virðulegur forseti. Ég tel að við ættum að vera komin aðeins lengra í þróuninni í málum sem varða almannatryggingar og fólk sem þarf að lifa innan þess kerfis við sult og eymd. Þetta á við um stóran hluta þess fólks þótt auðvitað sé ákveðinn hópur sem hefur það ágætt. Því ber að fagna en því miður hefur allt of stór hópur það ömurlegt. Og við erum enn á þeim stað núna. Við getum ekki einu sinni í miðjum Covid-faraldri séð til þess að þessir hópar njóti réttlætis, að farið sé eftir stjórnarskránni um bann við mismunun. Við skiljum eftir veikt fólk, hreyfihamlaða, lamaða í þeim dæmalausu aðstæðum sem hér er um að ræða. Það er eiginlega sama hvert er litið í þessu dæmalausa máli og í frumvarpi okkar í Flokki fólksins, sem við erum með til umfjöllunar, erum við einmitt að taka á málinu í heild sinni, bæði hvað varðar 100%-reglu fyrir eldri borgara sem eru í þessari aðstöðu og 100%-reglu fyrir öryrkja. Það er enginn undanskilinn. Engin króna á móti krónu skerðing. Það vita allir að við höfum staðið hérna þing eftir þing við að reyna að fá þessa einföldu reglu tekna út, króna á móti krónu. Hverju lofuðu allir flokkar sem hafa komið að þessari löggjöf í síðustu kosningum? Hver einasti flokkur lofaði að taka krónu á móti krónu skerðinguna burt. En stóðu þeir við það? Nei. Þeir horfðu á loforðið þannig að í því fælist ekki að taka út krónu á móti krónu skerðingu heldur að draga úr henni þannig að það yrðu 65 aurar á móti krónu. Það réttlæti, 65 aurar á móti krónu, gat ekki einu sinni ratað inn í 666. mál sem sýnir einskæran brotavilja, einskæran vilja til að klekkja á þeim sem verst hafa það. Í umsögn Öryrkjabandalagsins segir orðrétt, með leyfi forseta: „Óþarfa eftirlitsregla. Í 8. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir skilyrðum um dvöl hér á landi og erlendis og eftirliti Tryggingastofnunar ríkisins með ferðum aldraðs einstaklings. Að mati ÖBÍ er eðlilegra að miðað sé við viðmið lögheimilislaga um fasta búsetu eða viðmið tekjuskattslaga um skattalega heimilisfesti sé á annað borð vilji til þess að skilyrða stuðning samkvæmt lögunum með þessum hætti.“ Hvað þýðir þetta á mannamáli? Ef skoðum 8. gr. þessa dæmalausa frumvarps sem samþykkt var í vor, 666. mál, þá segir þar um dvöl erlendis: „Greiðsla viðbótarstuðnings fellur niður þegar greiðsluþegi dvelur eða hyggst dvelja erlendis lengur en 90 daga samfellt eða lengur en 90 daga á hverju 12 mánaða greiðslutímabili. Sé dvölinni ætlað að vara lengur en í 90 daga samfellt fellur greiðslan niður frá og með næsta mánuði eftir þann mánuð er dvöl erlendis hófst. Í öðrum tilvikum fellur greiðslan niður frá og með næsta mánuði eftir þann mánuð er dvöl erlendis hafði varað í 90 daga eða þegar dvöl erlendis nemur 90 dögum samtals á greiðslutímabilinu.“ - Einfalt. „Greiðsluþega er skylt að tilkynna Tryggingastofnun ríkisins um fyrirhugaða dvöl erlendis fyrir brottför sem og um komu til landsins, sbr. einnig 11. gr. Sé upplýsingaskyldu ekki sinnt af hálfu greiðsluþega eða maka hans gilda ákvæði 10. gr. eftir því sem við á.“ Snilldarlagasetning eða hitt þó heldur. Stóri bróðir í eftirlitshlutverki er búinn að koma því þannig fyrir að ákveðinn hópur má ekki fara úr landi nema tilkynna sig. Það merkilegasta við þetta er að maki þeirra verður að tilkynna sig. Hvert erum við komin í lagasetningu? Hvað næst? Ég hélt að við værum í framþróun en samkvæmt þessu erum við á hraðferð aftur á bak í þeirri dæmalausu lagasetningu sem um er að ræða. Það verður að segjast að lögin eins og þau eru eru til háborinnar skammar. Svo er annað í þessu sem er merkilegt fyrirbrigði. Þann 13. apríl 2015 var lögð fram fyrirspurn um búsetuskerðingar og var fyrirspyrjandi hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Hvern var hún spyrja þá? Jú, félags- og húsnæðismálaráðherra á þeim tíma, Eygló Harðardóttur, úr Framsóknarflokki. Staðan er mjög svipuð í dag. Fyrirspyrjandi, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, er í ríkisstjórn og hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundur Einar Daðason er í Framsóknarflokknum. Þarna var verið að benda á það gífurlega óréttlæti sem búsetuskerðingar eru. Þetta var 2015. Það sýnir að það virðist engu breyta, sem er merkilegt, að viðkomandi þingmenn fari í ríkisstjórn. Hálfkákið er algjört í þessari lagasetningu vegna þess að á sínum tíma, eins og hefur komið fram, voru öryrkjar skildir út undan, þeir sem áttu að fá þessar búsetuskerðingar leiðréttar. Ég vil taka fram að það verður gefa þeim þann plús að bætur hækkuðu hjá stórum hópi þessa fólks. Þeir sem áður voru með 60.000–70.000 á mánuði fóru í 90% af lágmarkslífeyri þannig að staða þeirra batnaði. En því miður er lágmarkslífeyririnn í dag undir fátæktarmörkum. Lágmarkslífeyrir eldri borgara er undir fátæktarmörkum og einnig öryrkja. Þegar einhver er settur upp í 90% lágmarkslífeyri með krónu á móti krónu skerðingu á móti er verið að setja hann í sárafátækt. Það er verið að hífa fólk upp úr algjöru svelti en það er samt látið vera áfram í sárafátækt. Ég velti því fyrir mér hvað í ósköpunum olli því að ríkisstjórnin var tilbúin að leggja það á sig að taka út þessar búsetuskerðingar, allt upp í 90%. Eiginlega má segja að þeir séu að segja við þetta fólk að það sé 90% ríkisborgarar, við ætlum að taka af ykkur 10% rétt. Og auk þess að taka af ykkur 10% rétt ætlum við að refsa ykkur meira og setja líka á ykkur krónu á móti krónu skerðingu. Þið eigið nefnilega ekki rétt á því að skerðingin fari niður í 65 aura á móti krónu, hvað þá að krónuskerðingin verði tekin alveg af ykkur, eins og allir flokkar lofuðu að yrði gert. En það loforð hefur einhvern veginn týnst hjá þessum þremur flokkum sem eru í ríkisstjórn. Eins og ég hef áður bent á er það furðulegasta í þessu öllu saman að menn eru tilbúnir til að borga mörgum milljónum meira til þess eins að geta klekkt á einhverjum. Ég vil sérstaklega í því ljósi tala um það sem ríkisendurskoðandi var að benda á í sambandi við þetta kerfi. Hann segir að kerfið hjá Tryggingastofnun ríkisins sé meingallað og það hafi verið ákveðinn hópur í kerfinu sem fékk ekki einu sinni réttan útreikning. Sumir fá hreinlega ekki að vita rétt sinn í kerfinu. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Hvers vegna erum við að búa til kerfi sem er enn þá verra og biðja Tryggingastofnun ríkisins, sem er með nógu flókið kerfi fyrir, að búa til aukakerfi til þess að geta reiknað út vitleysuna í 90%? Allir sjá að það væri miklu auðveldara og ódýrara, fyrir utan að vera algjört réttlætismál, að leyfa þeim að fá bara 100%. Ríkið hefði sparað. Viðkomandi væri þá alla vega jafn vel settur og hinir, nema að því leyti vísu að hann væri enn með krónu á móti krónu. Það hefði líka verið hægt að sýna réttlæti með því að lækka þetta í 65 aura á móti krónu. Þá hefðum við getað sagt: Við erum að gera nákvæmlega það sama og fyrir alla hina, nema við erum auðvitað ekki að standa við það loforð okkar að hætta með krónu á móti krónu skerðingu. Þess vegna leggjum við fram þetta frumvarp, Flokkur fólksins, sem fer núna til velferðarnefndar þar sem það verður tekið til umfjöllunar. Þetta er mjög einfalt mál. Það getur ekki nokkur maður verið á móti því vegna þess að þetta er hreint og klárt réttlætismál. Við eigum að sýna sóma okkar í eitt skipti á þessu þingi og taka ekki út einhvern ákveðinn hóp og brjóta á réttindum hans, bara vegna þess að við getum það.
Frú forseti. Við höfum nú hlýtt á fyrsta flutningsmann þess ágæta frumvarps, breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, skerðingar á lífeyri vegna búsetu. Hafi hann hjartans þökk fyrir. Það er í rauninni fagnaðarefni að frumvarpið skuli vera komið fram og kannski er það síðbúið svar við ákalli breyttra tíma. Íslendingar eru mikið á faraldsfæti og dvelja og búa langdvölum erlendis. Sömuleiðis velur sér búsetu á Íslandi í æ ríkari mæli fólk sem á rætur annars staðar. Þetta er þess vegna hagsmunamál, bæði fyrir innfædda Íslendinga og Íslendinga sem eiga rætur í öðru landi eða öðrum löndum. Þetta er réttlætismál og réttindamál og fer í grunninn bæði yfir höf og lönd og margvísleg landamæri. Herra forseti. Íslendinga er að finna um alla jörð. Víða flækist frómur. Það er jákvætt og nauðsynlegt í okkar litla eylandi að fara um og auka víðsýni, auka við menntun, bæta við reynslu. Allt þetta samneyti við aðrar þjóðir styrkir bara genasafnið. Það eru yfir 46.000 íslenskir ríkisborgarar með skráða búsetu í útlöndum. Flestir eru auðvitað á Norðurlöndum, þar af flestir í Danmörku og þar næst í Noregi. Yfir 60% af Íslendingum sem eru búsettir í útlöndum búa á Norðurlöndunum. Í 20 ríkjum er að finna Íslendinga, einn af hverri sort, og Íslendinga er að finna í 108 ríkjum af 193 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna. Þetta skiptir því kannski svolitlu máli í því samhengi sem við ræðum þetta í dag. Þegar um er að ræða réttindi í lífeyriskerfinu skiptir líka máli hvar fólk velur sér búsetu. Það er ekki sama hvar fólk velur að setja sig niður. Það á sitt hvað við t.d. Bandaríkin og Evrópulönd. Ísland er með samninga við flest velferðarríki um lífeyri, annaðhvort í gegnum EES, EFTA eða tvíhliða samninga. Skerðingar, litlar upplýsingar um lífeyri eða hugsanlega enginn lífeyrir myndi varða þá aðila sem hafa haft búsetu í öðrum löndum en þau sem við höfum gert samninga við. Hv. flutningsmaður, Guðmundur Ingi Kristinsson, kom inn á það að mikill efi væri um hvort þetta snerti bæði öryrkja og ellilífeyrisþega. Hann fullyrti að þetta ætti eingöngu við um ellilífeyrisþega. Ekki vil ég fullyrða neitt um það en það er alvarlegt ef svo er. Auðvitað er réttlætismál að þetta eigi við um hvort tveggja. Þegar fólk flyst frá Íslandi skiptir máli, eins og áður greinir, hvort flutt er til EES-lands eða ekki og hvort samningar á sviði almannatrygginga séu til staðar milli Íslands og viðkomandi lands. Lífeyrisþegi sem flytur til að mynda til annars EES-lands heldur lífeyrisgreiðslum sínum frá Tryggingastofnun en greiðslur vegna félagslegrar aðstoðar, eins og heimilisuppbótar, falla niður við flutning. Ef lífeyrisþeginn flytur til lands sem tilheyrir ekki EES falla allar greiðslur niður ef enginn samningur er til staðar á sviði almannatrygginga og verður að sækja þann rétt eftir öðrum leiðum. Það er mikið umhugsunarefni. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á voru samþykkt í vor á Alþingi lög um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða sem var líka fagnaðarefni og áralangt baráttumál eldri borgara. Verulegur hópur býr við mjög skarðan hlut og við hreina fátækt. Lögin veita rétt á framfærslustuðningi sem nemur allt að 90% af fjárhæð fulls ellilífeyris, eins og hv. flutningsmaður kom inn á. Sá stuðningur er ætlaður þeim sem vegna búsetu sinnar erlendis eiga ekki rétt á fullum ellilífeyri. Það er nauðsynlegt kappsmál að tryggja þessum aðilum aukin réttindi, upp í 100%, til að þeir nái upp í fulla framfærslu. Það er ekki mikið borð fyrir báru þegar um greiðslur úr lífeyristryggingum okkar er að ræða. Þetta var ágætt fyrsta skref og ísinn var brotinn en við megum ekki linna látum fyrr en við bætum að fullu að hag þessa hóps. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á hefur verið tekist á um reikniregluna sem á að beita. Það er búið að staðfesta fyrir dómi að Tryggingastofnun ríkisins varð á á því sviði. Vanda þarf vel alla þá vinnu sem lýtur að útreikningi réttinda. Þetta er sérstaklega áhugavert og athugunarvert gagnvart öryrkjum. Ég verð að játa að ég taldi ljóst að þetta ætti við um báða hópa. Um það er dálítið fjallað í 17. gr. laganna. Sú grein leggur til grundvallar að full réttindi til ellilífeyris ávinnist með búsetu hér á landi í a.m.k. 40 ár, þ.e. frá aldrinum 16–67 ára. Og ef viðkomandi hefur búið hér skemur skerðast réttindin hlutfallslega. Við erum auðvitað líka alltaf, og ekki síður, að tala um þann hóp þegnanna sem á rætur erlendis en hefur búið og starfað hér á landi áratugum saman og örugglega hlotið ríkisborgararétt og full almenn samfélagsleg réttindi. Við áttum okkur auðvitað líka á því í öllum tilvikum - og við hugleiðum það og Tryggingastofnun sömuleiðis - að þeir sem hafa búið eða starfað erlendis gætu hafa áunnið sér lífeyrisréttindi í því búsetulandi. Það eru mörg dæmi um að menn hafa áunnið sér allgóð réttindi í öðru landi enda liggur það þá ljóst fyrir þegar Tryggingastofnun tekur til sinna ráða. En alltaf gildir það sama um réttindin, þ.e. hvort samningar gildi á milli landanna. Þegar sótt er um lífeyri frá öðru EES-landi eða Bandaríkjunum er umsókn skilað til Tryggingastofnunar sem sér um að sækja réttindi til viðkomandi stofnana. En það á ekki við um önnur lönd utan EES. Bandaríkin og Kanada eru þar undan skilin. Þar þarf viðkomandi að sækja rétt sinn sjálfur án milligöngu Tryggingastofnunar. Það getur áreiðanlega verið mjög snúið fyrir margan. Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi er umhugsunarefni ef vafi leikur á því hvort þetta á bara við um ellilífeyrisþega en ekki öryrkja. Ég átta mig ekki á því og það mun skýrast í umfjöllun nefndarinnar. Hv. flutningsmaður kom stuttlega inn á samskipti við Tryggingastofnun ríkisins og við höfum lesið nýútkomna skýrslu um þjónustu stofnunarinnar og samskipti hennar við skjólstæðinga sína. Þar eru margar ábendingar. Sumar þeirra eru nokkuð alvarlegar, sérstaklega hvað varðar of hátt hlutfall skjólstæðinga sem leita þurfa til úrskurðarnefndar velferðarmála og hvað Tryggingastofnun er gerð afturreka með mörg mál. Það undirstrikar kannski það sem kemur fram í þessari skýrslu og það sem ríkisendurskoðandi reifar, hvort rétt sé að hugleiða að skipta lögunum upp þannig að sérstök lög gildi um ellilífeyri og önnur um greiðslur til öryrkja og fólks með skerta færni. Þetta eru svo umfangsmikil mál. Þótt við tölum oft um þessa tvo hópa í sömu andránni eru mál þeirra oft afar ólík og það þarf tvenns konar nálgun. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Inntak frumvarpsins er jákvætt og uppbyggilegt og til þess fallið að taka af vafa sem uppi hefur verið um alllanga hríð. Hv. flutningsmaður bendir á veikleika. Það er brýnt að eyða vafa eins og hægt er, að réttindin séu klár og skýr og að þeir einstaklingar sem í hlut eiga fái áreiðanlegar upplýsingar og skilvirka þjónustu stofnunar okkar á Íslandi sem hefur þetta verkefni með höndum. Á því hefur orðið einhver misbrestur og viðmótið sem skjólstæðingar mæta er ekki alltaf það sem við viljum sjá. Þingflokkur Samfylkingarinnar styður því inntak þessa frumvarps og væntir mikils af umfjöllun í velferðarnefnd sem vonandi skilar að nýju afurð til þingsins sem allra fyrst svo að við getum samþykkt þetta sem lög frá Alþingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir málflutning hans. Ég vil koma í stutt andsvar til að taka af allan vafa. Þetta dæmalausa frumvarp sem samþykkt var í vor, mál 666, var eingöngu um eldri borgara. Og eins komið hefur fram fá þeir sem fá greiddan viðbótarstuðning, aðeins 90% af réttindum sínum, krónu á móti krónu skerðingu. Og það sem er alvarlegast í þessu er þeir eru settir í ákveðið ættjarðarfangelsi, þeir mega ekki fara úr landi. Meira að segja verður að fá maka þeirra til að njósna um þá og láta vita ef þeir ætla að fara úr landi í langan tíma, því að þá missa þeir réttindin, sem ég myndi telja að væri eiginlega bara brot á alþjóðalögum. Ég skil ekki hvernig það á að vera hægt. Ef þeir einstaklingar sem verið hafa í ellilífeyriskerfi annars staðar á Norðurlöndum og fá eitthvað úr lífeyriskerfi þar þá dregst það frá hérna heima. Þannig að þeir fá ekki ótakmarkað hér ásamt lífeyri frá útlöndum. Það er á hreinu að þetta mál, nr. 28 á þingskjali 28, eins og það er lagt fram núna, er um að öryrkjar fari inn í þetta kerfi, að 90% reglan hverfi, og eins þessi króna á móti krónu skerðing verður ekki inni í kerfinu, þannig að þetta verður svolítið mannúðlegra kerfi. Jú, að vísu er spurning um 65 aura á móti krónu, en ég vona svo heitt og innilega að við sjáum til þess að það detti einnig út.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Ég endurtek það sem ég hef áður sagt, það veldur mér vonbrigðum ef þetta er takmarkað við ellilífeyrisþega eingöngu. Það kann að vera alger misskilningur, kórvilla af minni hálfu að ætla það. En sú var nú ætlan mín og mér finnst ekki annað eðlilegt. Hv. þingmaður bendir á að fólk sé bundið einhvers konar átthagafjötrum. Um það verðum við að losa í nútímasamfélagi. Fólk vill ráðstafa lífi sínu með ýmsum hætti. Þó að fólk hafi ekki möguleika á að taka þátt í atvinnulífinu er eðlilegt að það skuli reyna að njóta lífsins með öllum mögulegum hætti innan lands sem utan og það á að hafa frelsi til þess. Varðandi skerðingar þá er það náttúrlega baráttumál okkar að áfram verði dregið úr þeim og með skipulegum hætti, en að fyrsta vers verði það að allir lífeyrisþegar, ungir og eldri, geti dregið fram lífið af tekjum sínum, að þeir séu með tekjur til að framfleyta sér sem séu umfram fátæktarmörk. Við erum sammála um að þetta er tilvera sem við verðum að venja okkur við, að fólk sé með vinnusögu bæði innan lands og erlendis. Ég tel að hnökrarnir verði sniðnir af þessu og að þetta verði tiltölulega sjálfsagt mál þegar fram líða stundir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að ítreka að frumvarpið sem Flokkur fólksins leggur hér fram er einföldun á þessu regluverki. Það á bæði við um öryrkja og eldri borgara og þar er enginn greinarmunur gerður á. Að ákveðnum hluta myndi það spara í kerfinu að einfalda hlutina eins og við leggjum upp með. Þegar ég tala um sparnað sem ríkið áætlar að setja í kerfið varðandi 90% regluna, þá var kostnaður við það ákveðinn í upphafi og síðan átti að verða fastur kostnaður varðandi það sem gæti þá nýst til að taka á málefnum öryrkja. En það er annað sem mig langar að snerta á. Hv. þingmaður talaði um að skipta upp almannatryggingalögum varðandi eldri borgara og öryrkja. Ég veit það ekki. Ef þessi ríkisstjórn yrði áfram við völd þegar búið væri að skipta kerfinu upp óttast ég mest að upp kæmi sú staða að öryrkjar yrðu hreinlega skildir eftir. Við sáum í því frumvarpi sem samþykkt var í vor að það varðaði bara eldri borgara en öryrkjarnir voru skildir eftir. Ef kerfinu væri skipt upp yrðum við að ganga þannig frá því að það væri alveg á hreinu að ekki væri hægt að setja hópana í þá stöðu sem nú er uppi, að stór hópur þurfi lifa undir fátæktarmörkum og sé svikinn um allar hækkanir áratugum saman eingöngu í þeim tilgangi, að því er virðist, að halda fólki í sárri fátækt.
Herra forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni, Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir síðara andsvar. Ég get svo sem litlu við þetta bætt frá fyrra svari nema ég er þess fullviss velferðarnefnd muni undir styrkri stjórn taka þetta mál föstum tökum. Ég leyfi mér að vísa til skýrslu Tryggingastofnunar, samantektar á þjónustu við þessa tvo hópa, sem oft eru nefndir í sömu andrá þó að um gerólíka, eðlisólíka hópa sé að ræða. Hagsmunir þeirra við lagasetningu eru t.d. mjög mismunandi. Í hvert einasta skipti sem við fjöllum um þessi málefni og nefnum aldraða og öryrkja í sömu andránni hugsa ég um að það sé ekki eðlilegt að vera endilega að ræða málefni þeirra saman. En allt eru þetta mætir borgarar og við þurfum að rétta hlut beggja hópa.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, um söluhagnað af íbúðar- og frístundahúsnæði, á þingskjali 115 í máli 114. Flutningsmenn, auk þess er hér stendur, eru hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Brynjar Níelsson, Haraldur Benediktsson, Vilhjálmur Árnason, Ásmundur Friðriksson og Bryndís Haraldsdóttir. Eins og kemur fram í greinargerð sem fylgir frumvarpinu hefur frumvarp sama efnis að hluta verið lagt fram áður en það er nú með töluverðum breytingum. Upphaflega var aðeins fjallað um að afnema svokallaða rúmmálsreglu sem ég kem að síðar. Nú viljum við flutningsmenn að stigið verði skref lengra og tryggt að sömu reglur gildi um söluhagnað íbúðarhúsnæðis og söluhagnað af frístundahúsum og að sá söluhagnaður skerði ekki greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. Nú er það svo að um langa hríð, í áratugi, hefur bróðurpartur af eignamyndun landsmanna átt sér stað við kaup og eignarhald á íbúðarhúsnæði og á síðustu áratugum hefur hið sama átt við um frístundahús fyrir tugþúsundir Íslendinga. Að starfsævinni lokinni er algengt að einstaklingar minnki við sig húsnæði og innleysi sparifé með sölu húseigna. Fé sem innleyst er á þennan hátt er oft ætlað að standa undir rekstri heimilis viðkomandi þegar líður á ævikvöldið. Því er ekki að undra að rúmmálsreglan svokallaða hafi komið nokkuð illa við stóran hluta eldri borgara sem eru sestir í helgan stein og njóta ekki lengur atvinnutekna. Hið sama á við um sölu frístundahúsa en söluhagnaður af þeim er að fullu skattskyldur. Með frumvarpi þessu er skattskyldan felld niður og meðferð söluhagnaðar af frístundahúsi og lóðum og lóðarréttindum sem fylgja því verður sú sama og af íbúðarhúsnæði. Verði frumvarpið að lögum ræðst skattskylda söluhagnaðar af sölu íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis aðeins af tíma eignarhalds, þ.e. hvort það hafi varað í tvö ár eða skemur, en ekki jafnframt af ákveðnum stærðarmörkum eins og nú er. Markmið frumvarpsins er því annars vegar að einfalda lög um tekjuskatt, skattaframkvæmd, en hins vegar koma til móts við stöðu eldri borgara. Í 17. gr. laga um tekjuskatt er ákvæði um söluhagnað af íbúðarhúsnæði. Söluhagnaður er mismunur á söluverði og stofnverði að teknu tilliti til fyrninga og áður fengins söluhagnaðar. Stofnverð er kostnaðarverð eigna. Meginreglan er sú að ef maður hefur átt hið selda húsnæði skemur en tvö ár telst hagnaður af sölu þess til skattskyldra tekna á söluári. Ef maður hefur átt hið selda húsnæði í tvö ár eða lengur telst hagnaðurinn ekki til skattskyldra tekna. Ákvæðið á aðeins við um sölu íbúðarhúsnæðis í eigu manna. Í ákvæðum skattalaga gildir þetta ekki um íbúðarhúsnæði sem er yfir ákveðnum stærðarmörkum, fyrir einstaklinga 600 m³ og 1.200 m³ fyrir hjón, þá er söluhagnaður þess sem umfram er að fullu skattskyldur. Hér er lagt til að þessu verði breytt og það afnumið. Söluhagnaður af frístundahúsnæði er meðhöndlaður samkvæmt gildandi lögum eins og hverjar aðrar fjármagnstekjur sem greiða þarf fjármagnstekjuskatt af. Þar sem fjármagnstekjur hafa áhrif á réttindi hjá Tryggingastofnun er lagt til að sömu reglur gildi um sölu á frístundahúsnæði og sölu á íbúðarhúsnæði. Til að frumvarpið nái markmiði sínu og að ekki komi til skerðinga ellilífeyris og örorkulífeyris eru lagðar til breytingar á lögum um tekjuskatt í 1. og 5. gr. frumvarpsins. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mál lengra. Þetta er tiltölulega einfalt frumvarp. Þetta er sanngirnismál í hugum okkar flutningsmanna og við væntum þess að það eigi greiða leið hér í gegnum þingið að lokinni hefðbundinni meðhöndlun. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að frumvarpið gangi til hæstv. efnahags og viðskiptanefndar.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um atvinnulýðræði. Tillagan sjálf, tillögugreinin, er ekki flókin og í sjálfu sér ekki sérstaklega róttæk. Hún fjallar um skipun starfshóps og vil ég lesa hana upp, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að skipa starfshóp aðila vinnumarkaðarins og hins opinbera sem geri tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Alþýðusambands Íslands, BSRB, Bandalags háskólamanna, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka íslenskra sveitarfélaga, forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Félags- og barnamálaráðherra skipi formann starfshópsins. Ráðuneyti greiði kostnað vegna starfshópsins og leggi honum til aðstöðu og nauðsynlega sérfræðiþjónustu. Starfshópurinn skili tillögum eigi síðar en 1. desember 2021.“ Hér er með öðrum orðum kveðið á um að öll þau sem að þessum málum koma setjist saman við borðið og finni hvort og þá hvernig best sé að haga þessum málum, að auka atvinnulýðræði. Hvað er atvinnulýðræði? heyri ég að forseti veltir fyrir sér, og ætla ég því að reyna að útskýra það í örfáum orðum. Á íslenskum vinnumarkaði hefur vinnandi fólk tryggt afkomu sína að reglusetningu í gegnum verkalýðsfélög sem í gegnum kjarasamninga semja um kaup og kjör í tilteknum starfsgreinum eða á tilteknum vinnustöðum við atvinnurekendur eða samtök þeirra. Kjarasamningar kveða iðulega á um laun, vinnutíma, kaffi- og matarhlé, orlofsrétt, veikindarétt o.s.frv. Þótt kjarasamningar tryggi almenna aðkomu og reglusetningu tryggja þeir ekki aðkomu að ákvörðunartöku innan vinnustaða, sem hafa þó óneitanlega mikil áhrif á líf starfsfólks. Þessari tillögu er ætlað að draga ólíka aðila að borðinu sem gera eiga tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Andstæð sjónarmið sem hafa hér þýðingu takast á, annars vegar stjórnunarréttur atvinnurekenda og hins vegar sjálfræði starfsmanna. Þá skal tekið fram að tillögurnar eiga ekki að koma í stað eða grafa undan íslenska vinnumarkaðslíkaninu sem hefur þróast í rúma öld. Mikilvægt er að tryggja að samtakamáttur og samstaða launafólks sé í hávegum höfð auk stöðu verkalýðshreyfingarinnar. Samstaða launafólks hefur gert það að verkum að í fáum löndum er þátttaka í verkalýðsfélögum almennari en á Íslandi og hlutur launafólks í verðmætasköpun hefur farið vaxandi á meðan þróunin hefur verið gagnstæð víðast hvar á Vesturlöndum. Þessa stöðu er mikilvægt að við varðveitum hér og eflum. Er þessum hugmyndum því fyrst og fremst ætlað að vera viðbót við hið íslenska vinnumarkaðslíkan og liður í framþróun þess. Aukið lýðræði og gagnsæi á vinnustöðum má tryggja með ýmsum hætti. Má nefna setu starfsmanna í framkvæmdastjórnum og eftirlitsstjórnum fyrirtækja, að lögbinda ráðgjafarrétt starfsmanna og jafnframt upplýsingarétt um tiltekin mál innan fyrirtækis, t.d. um fjárhagslega stöðu og framtíðaráform og að starfsfólk fái til sín tiltekið hlutfall ágóða eða arðgreiðslna úr fyrirtæki sem það fær val um að ráðstafa. Bæði má kanna breytingar á núverandi löggjöf sem og ólíka hvata, t.d. skattalega og aðra fjárhagslega hvata, til að hvetja fyrirtæki að taka upp lýðræðislegri stjórnarhætti eða rekstrarform. Æskilegt er að ólíkar leiðir séu athugaðar og að reynslan af þeim sé könnuð með tilliti til félagslegra, efnahagslegra og umhverfislegra þátta, sé reynsla til staðar. Þá er mikilvægt að kannað sé hvaða áhrif mögulegar breytingar kynnu að hafa á íslenska vinnumarkaðslíkanið. Með tilkomu fjórðu iðnbyltingarinnar má og ætla að mikilvægara sé að auka lýðræði á vinnumarkaði þegar gervigreind og sjálfvirknilausnir taka við hlutverkum mannsins í auknum mæli. Það hefur mikla þýðingu fyrir vinnandi stéttir að tekin séu skref til að gera þeim kleift að koma að ákvörðunum fyrirtækja um innleiðingu nýrrar tækni og gefa þeim þannig tækifæri til að njóta virðisaukans af tækniframförum. Þann virðisauka mætti til að mynda nýta til að stytta vinnutíma starfsfólks, hækka laun þess, auka starfsöryggi og bæta vinnuumhverfi og kjör að öðru leyti. Að auki má telja að þekking starfsfólks geti nýst vel við innleiðingar nýrrar tækni, sem gæti m.a. birst í aukinni framleiðni fyrirtækja. Þetta er í grófum dráttum yfirferð yfir hugmyndir um hvernig hægt væri að auka atvinnulýðræði, auka lýðræði á vinnustöðum. Ég ítreka að hér er ekki á nokkurn hátt verið að hugsa að þetta komi á einhvern hátt í staðinn fyrir vinnumarkaðsmódelið, sem er ein af grunnstoðum íslensks samfélags, heldur þvert á móti að þetta styðji við það. Það getur skipt gríðarlega miklu máli að starfsfólk komi beint að ákvörðunum fyrirtækisins, en á sama tíma þarf t.d. að tryggja að sú staða komi ekki upp að starfsfólk sé, þrátt fyrir að eiga óvirka setu einhvers staðar, gert samábyrgt í einhverjum tillögum eða aðgerðum sem koma niður á starfsfólki. Þess vegna er það sem ég hef farið yfir hér einungis reifun á mögulegum leiðum til að tryggja markmið aukins atvinnulýðræðis. Starfshópsins sjálfs bíður svo að finna réttu leiðirnar, verði tillagan samþykkt og hann skipaður. Þessar hugmyndir eru í raun ekki nýjung. Þær þekkjast mjög víða í löndum í kringum okkur. Ég hvet áhugasama til að kynna sér greinargerðina þar sem farið er aðeins yfir stöðuna í Vestur-Evrópu. Plássins vegna og af tillitssemi við hv. þingmenn var ákveðið að horfa eingöngu á Vestur-Evrópu. Atvinnulýðræði þekkist um allan heim. Það þekkist í Þýskalandi og er búið að vera mjög lengi á Norðurlöndum, m.a. í Svíþjóð, sem vissulega er eitt Norðurlandanna, og í fleirum þeirra. Við sem höfum sérstaklega horft til Norðurlandanna hvað varðar samstarf innan Norðurlandaráðs, og við lærum hvert á öðru, eigum að horfa mjög til þeirra hvað þetta varðar. Í þessum sal hefur þetta mál einnig verið rætt áratugum saman. Fyrsta tillaga um þingsályktunartillögu um atvinnulýðræði var flutt á 85. löggjafarþingi vorið 1965. Það var Ragnar Arnalds, þáverandi hv. þm. Alþýðubandalagsins, sem flutti þá tillögu og síðan hafa fjölmargir þingmenn flutt tillögu um þessi mál. Mig langar sérstaklega að nefna hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur, sem flutti, ásamt öllum þáverandi þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, tillögu á nokkrum löggjafarþingum fyrir nokkrum árum um skipun nefndar sem gera skyldi tillögur um atvinnulýðræði. Atvinnulýðræði hefur því lengi verið baráttumál vinstri afla á Alþingi. Auk allra þessara þingmála hafa ýmis önnur mál, sem ég mun mjög lítillega koma inn á, þau eru hér legíó í greinargerðinni, sem miðuðu að því að auka þátt starfsmanna í ákvörðunartöku á vettvangi atvinnustarfsemi síðasta hálfa öld eða svo verið lögð fram fyrir tilverknað fulltrúa vinstri flokka. Þrátt fyrir að oft hafi verið reynt að móta og setja reglur um framkvæmd atvinnulýðræðis á Íslandi hefur það enn sem komið er borið takmarkaðan árangur. En nú er lag, forseti, nú er lag. Atvinnulýðræði hefur þó skipað veglegan sess í mótun vinnumarkaðar í nágrannalöndum okkar síðustu hálfa öldina og þykir sjálfsagður og eðlilegur hluti vinnumála. Íslenskur vinnumarkaður verður því að teljast ærið frumstæður hvað þetta snertir og full ástæða er til að gera úrbætur á þessum mikilvæga vettvangi. Á tímum þeirra vinstri stjórna sem hér hafa setið hafa þó verið stigin skref í þessa átt. Það gerðist með því að fulltrúar starfsmanna fengu sæti í stjórnum menningarstofnana, eins og Þjóðleikhússins og Ríkisútvarpsins, og með því að fulltrúar starfsmanna og nemenda fengu sæti í stjórnum framhaldsskólanna. Nefna má í þessu sambandi ákvæði laga nr. 23 frá 20. mars 2013, um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, ákvæði laga nr. 92 frá 12. júní 2008, um framhaldsskóla, og svo ákvæði laga um grunnskóla, Þjóðskjalasafn Íslands og leiklistarlög. Einnig verður að hafa í huga í þessu sambandi að samvinnufélögin sköpuðu möguleika á áhrifum viðskiptamanna á rekstur fyrirtækjanna. Nú veit ég að við öll sem hér erum inni sperrum eyrun því að okkur eru hugleikin samvinnufélögin og samvinnuhreyfingin og þær hugsjónir sem að baki henni bjuggu. Það átti t.d. við um neytendur í þéttbýlinu og viðskiptamenn, eins og bændur í dreifbýlinu. Með hruni samvinnuhreyfingarinnar var allt þetta kerfi lagt niður og þá einkum sú hugmyndafræði lýðræðis sem samvinnuhreyfingin byggðist þó á í öndverðu. Forseti. Ég ætla ekki að lesa þessa greinargerð sem er, þó að ég segi sjálfur frá, býsna góð. Í það minnsta er hún ítarleg og fræðandi. En ég ætla að ljúka máli mínu með því að minna á að hugtakið atvinnulýðræði merkir leiðir til að auka áhrif starfsmanna innan fyrirtækja. Um það snýst þessi tillaga og að því eigum við öll að stefna, að íslenskur vinnumarkaður geti þróast á sömu lund og hann hefur gert í löndunum í kringum okkur síðustu hálfa öld.
Virðulegi forseti. Ég endurflyt nú tillögu til þingsályktunar um upplýsingamiðlun um heimilisofbeldismál. Ég flutti þessa tillögu á síðasta þingi, 150. þingi, en hún hlaut ekki afgreiðslu í það skipti. Ég tel að því sé um að kenna að tíminn hafi einfaldlega ekki verið nægur til að afgreiða þetta góða mál. Nú, eins og hingað til, hefur verið breið pólitísk samstaða um málið enda er það í fullkomnu samræmi við aðrar aðgerðir stjórnvalda varðandi heimilisofbeldismál sem fengið hafa meira pláss í umræðunni síðustu ár og þar af leiðandi meiri skilning á því hversu eyðileggjandi það er og hversu mikil áhrif það hefur, kynslóð eftir kynslóð. Við þurfum að bregðast við og leita leiða til að koma í veg fyrir ofbeldi og draga úr skaðlegum áhrifum þess. Meðflutningsmenn mínir að þessari tillögu eru hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Oddný G. Harðardóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Líneik Anna Sævarsdóttir, sem sagt þingmenn úr sjö af átta flokkum sem sitja nú á Alþingi. Ég ætla ekki að lesa upp alla greinargerðina. En svo að ég skýri aðeins um hvað hún snýst felur hún í sér að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að setja á fót starfshóp sem verði falið að móta tillögur um bætt verklag um miðlun upplýsinga um heimilisofbeldismál á milli kerfa og félagsþjónustu sveitarfélaga, heilbrigðisstofnana, skóla og lögregluembætta. Starfshópnum verði m.a. falið að móta tillögur um rýmri lagaheimildir til miðlunar upplýsinga um heimilisofbeldi milli félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda, menntamálayfirvalda og lögreglu og koma á fót samstarfsvettvangi stjórnvalda. Ráðherra kynni síðan Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í júní 2021. Markmiðið með þingsályktunartillögunni er að núverandi kerfi verði endurskoðað með það fyrir augum að einfalda félagsmálayfirvöldum, heilbrigðisyfirvöldum og menntamálayfirvöldum að miðla upplýsingum sín á milli og til lögreglu. Nú er það þannig að verklagsreglur ríkislögreglustjóra hafa tryggt samstarf lögreglu við önnur stjórnvöld en ég og fleiri aðilar sem starfa innan kerfisins að þessum málaflokki teljum að samstarfið þurfi einnig að vera formfastara í hina áttina, þ.e. með tilkynningum frá upptöldum aðilum, félagsmálayfirvöldum, heilbrigðisyfirvöldum og menntastofnunum, til lögreglu og með samstarfi þeirra á milli, að frumkvæði annarra yfirvalda. Það er þörf á skýrari og forvirkari lagaheimildum til þessarar upplýsingamiðlunar. Það er undirstrikað og dregið fram hér í greinargerð að þetta samráð á milli stofnana samfélagsins þurfi að sjálfsögðu að eiga sér stað með samþykki og þátttöku brotaþola. Einnig þarf að taka sérstakt tillit til aðstæðna þegar um börn er að ræða og það þarf þá að kanna hvort rýmka þurfi og skilgreina betur tilkynningarskyldu stjórnvalda sem hafa afskipti af málum barna til barnaverndarnefndar. Þótt mikið starf hafi verið unnið í þessum málaflokki, frumvörp hafi farið í gegnum Alþingi, verið samþykkt og nokkur sem tengjast þessum málaflokki séu komin frá hæstv. dómsmálaráðherra og á leiðinni þaðan þá er það sem hér um ræðir ekki hluti af þeim pakka. Engu að síður sé ég ekki betur og heyri en að góður stuðningur sé við að kanna þetta betur til að ná betri og formfastari tengingu á milli umræddra aðila til að tryggja upplýsingaflæði og taka þar með þunga málsins, alla vega að hluta til, af brotaþola. Það er nú oft þannig, kannski sérstaklega í minni samfélögum, að fólk er mjög mikið tengt innbyrðis, gerendur, þolendur og þeir sem tilheyra yfirvöldum. Það er því mjög mikilvægt að skýrar heimildir séu í lögum, skýrar reglur, um hvernig upplýsingamiðlun eigi að eiga sér stað. Þegar þetta mál var rætt á síðasta þingi bárust umsagnir frá nokkrum aðilum, mjög góðar og ítarlegar umsagnir, m.a. frá Barnaverndarstofu, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, mannréttinda- og lýðræðisstofu Reykjavíkurborgar, framkvæmdastjóra fjölskyldusviðs Mosfellsbæjar, mjög góð og gagnleg umsögn frá Persónuvernd og einnig frá Samtökum um kvennaathvarf. Í lok þeirrar umsagnar stendur, með leyfi forseta: „Samtök um kvennaathvarf fagna tillögunni og telja að allt upplýsingaflæði milli kerfa með samþykki þolenda eða með hagsmuni barna að leiðarljósi verði til þess að auðveldara verði að uppræta heimilisofbeldi og telja tillöguna stuðla að því að þolendur heimilisofbeldis fái fyrr og frekar aðstoð sem geti svo stuðlað að því að þolendur komist út úr ofbeldissamböndum. Í kvennaathvarfinu sjáum við á hverjum degi að skortur á upplýsingaflæði kemur niður á þolendum heimilisofbeldis og ekki síst börnunum. Samtök um kvennaathvarf hvetja þingmenn til þess að samþykkja tillöguna.“ Eins og ég segi er tillagan flutt óbreytt. Það mætti alla vega ætla að þau sjónarmið sem koma fram í umsögnum hafi lítið breyst. Mig langar t.d. til að lesa aðeins úr umsögn Persónuverndar. Í niðurlagi hennar stendur, með leyfi forseta: „Að því marki sem í lagafrumvarpi á grundvelli þingsályktunartillögunnar yrði að finna ákvæði, sem varða myndu vinnslu persónuupplýsinga, myndi stofnunin veita efnislega umsögn um þau. Að öðru leyti eru ekki gerðar athugasemdir við þingsályktunartillöguna.“ Í umsögninni sjálfri er farið mjög vandlega yfir greinar persónuverndarlaga og hvatt til að þetta verði skoðað nánar. Ég ætla ekkert að fara nánar í fleiri umsagnir en þær eru nokkuð góðar og ítarlegar, eins og ég sagði áðan. Þessi þingsályktun stendur fyrir sínu. Hún er einföld og greinargerðin er stutt. Ég vona að Alþingi gefist að þessu sinni góður tími til að ræða þetta mál, skoða öll sjónarmið og afgreiða tillöguna svo að lokum með jákvæðum hætti. Ég tel að hún eigi án efa eftir að styrkja þá einstaklinga sem verða fyrir heimilisofbeldi og síðast en ekki síst veita þeim sem koma að slíkum málum kannski betri leiðsögn og ramma svo að þeir geti orðið að enn meira liði en nú er til að uppræta heimilisofbeldi og draga úr skaðsemi þess eins og kostur er.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingmáli sem var áður lagt fram á 150. þingi, síðastliðinn febrúar. Þingmálið náði ekki framgangi þá en ég bind hins vegar miklu meiri vonir við það nú en þá. Eins og flestir vita og hafa orðið varir við hafa loftslagsmálin og umhverfismálin skipað æ mikilvægari sess í stjórnmálum víða um heim, enda er um alþjóðlegt verkefni að ræða þegar kemur að því að sporna við hröðum loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra. Alþjóðasamstarf, þróunarsamvinna þar með talin, gegnir enda lykilhlutverki í umhverfismálum. Þess vegna hef ég lagt fram þingsályktunartillögu um nýja græna utanríkisstefnu Íslands sem fjórir aðrir þingmenn úr utanríkismálanefnd eru meðflutningsmenn á. Í tillögunni er aukin áhersla lögð á aðgerðir til að draga úr loftslagsbreytingum og á málflutning á því sviði á alþjóðavísu, auk þess sem grænar áherslur verða lagðar til grundvallar í ólíkum þáttum utanríkisstefnunnar. Einhverjir kunna að spyrja: Er þörf á grænni utanríkisstefnu? Já, það er ljóst að grípa þarf til róttækra kerfisbreytinga til að vinna gegn enn verri afleiðingum loftslagsbreytinga af manna völdum, eins og hlýnun jarðar, öfgum í veðurfari, neikvæðum áhrifum á gróðurfar og lífríki, súrnun sjávar og hækkandi sjávarstöðu. Til þess þarf að rýna öll okkar kerfi út frá aðgerðum gegn hlýnun loftslags. Umhverfismálin teygja enda anga sína víða. Þau tengjast beint og óbeint fjölbreyttum samfélagslegum málefnum á borð við alþjóðasamvinnu, öryggismál og stríðsátök, efnahag og alþjóðaviðskipti, samgöngur, fólksflutninga, jöfnuð og kynjajafnrétti. Loftslagsbreytingar eru líka orðnar ein helsta ógn við mannréttindi í heiminum líkt og mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna, Michelle Bachelet, hefur lýst yfir. Það er mat Sameinuðu þjóðanna að um 40% allra borgarastyrjalda í heiminum síðustu 60 árin megi rekja til hnignunar umhverfis sem orðast svo á ensku, með leyfi forseta, „environmental degradation“. Í ljósi umfangs og mikilvægis umhverfismála á alþjóðavísu er brýn nauðsyn á styrku alþjóðasamstarfi og alþjóðasamvinnu í loftslagsmálum sem bara á eftir að aukast. Þess vegna þarf öll stefnumörkun á vegum íslenska ríkisins að bera þess merki. Þar er utanríkisstefna Íslands engin undantekning. Einn veigamesti þátturinn í utanríkisstefnu Íslands á að vera að stuðla að því að setja umhverfismál í forgang. Í því samhengi getur Ísland leikið mikilvægt hlutverk því að þrátt fyrir smæðina getur Ísland haft mjög jákvæð áhrif á þróun mála á alþjóðavettvangi eins og sannaðist til að mynda með eftirtektarverðri framgöngu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Aukin áhersla á græn málefni í utanríkisstefnu Íslands hefði líka jákvæð áhrif og gæti til að mynda orðið til enn frekari miðlunar á þekkingu á notkun jarðvarma sem er til staðar hérlendis. Sú þekking getur skipt sköpum fyrir möguleika annarra þjóða til að axla ábyrgð á orkuskiptum úr jarðefnaeldsneyti og kolum yfir í umhverfisvænni valkosti eins og jarðvarma. Sömuleiðis mætti ætla að eftirspurn eftir grænum lausnum víða um heim hvetti til enn frekari nýsköpunar á sviði grænna lausna hérlendis með tilheyrandi og nauðsynlegum áhrifum, sérstaklega nú um þessar mundir, á umhverfi, efnahag og samfélag. Slíkt væri í anda alþjóðaskuldbindinga Íslands samkvæmt rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og Parísarsamkomulagsins. Norðurlöndin hafa í utanríkisstefnum sínum gert sig mjög gildandi á alþjóðavettvangi í umhverfis- og loftslagsmálum. Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir því að litið verði til Norðurlandanna og utanríkisstefnu þeirra við útfærslu á grænni utanríkisstefnu. Til að nefna dæmi kynnti danska utanríkisráðuneytið undir lok síðasta árs verkefni til að koma á framfæri dönskum lausnum í loftslagsmálum og aðgerðum til að auka sjálfbærni. Auk þess hyggst ríkisstjórn Danmerkur leggja áherslu á græn verkefni í þróunarsamvinnu, líkt og fram kom í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnar landsins fyrir árið 2020 þar sem veittar voru um 600 milljónir danskra króna til málaflokksins. Í þróunarsamvinnustefnu sænskra yfirvalda er m.a. lögð áhersla á umhverfislega sjálfbærni, sjálfbærni loftslags, sjávar og vatnsbóla og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Stór hluti þróunarsamvinnustefnu Finnlands er einnig tileinkaður loftslagsmálum í þróunarríkjum, bæði í gegnum sjóði og tvíhliða þróunarsamvinnuverkefni. Eins og fram kemur í þessari þingsályktunartillögu minni og meðflutningsmanna er lagt til að við mótun grænnar utanríkisstefnu Íslands yrði ráðist í sex aðgerðir sem eru byggðar á aðgerðum og áherslum Norðurlandanna í þessum málaflokki. Þær yrðu eftirfarandi: Skipaður verði sendiherra loftslagsmála sem samhæfir stefnu og skilaboð Íslands erlendis um loftslagsmál og hafi yfirumsjón með upplýsingagjöf og samhæfingarhlutverki innan Stjórnarráðsins um framkvæmd íslenskra stjórnvalda á aðgerðum gegn loftslagsbreytingum á alþjóðavettvangi. Sérstök sendiráð Íslands verði útnefnd græn sendiráð þar sem megináherslur og verkefni viðkomandi sendiherra og sendiráða yrðu á sviði loftslags- og umhverfismála. Stofnuð verði sérstök umhverfis- og loftslagsskrifstofa í utanríkisráðuneytinu og henni tryggður meiri mannafli og meiri fjármunir. Skrifstofunni yrði falið að efla alþjóðlega samvinnu um loftslagsmál ásamt upplýsingagjöf um loftslagsmál á alþjóðavettvangi sem og innan lands og að starfa með öðrum ráðuneytum að framkvæmd alþjóðlegra aðgerða Íslands og skuldbindinga í loftslagsmálum. Stefna um græna fríverslun og alþjóðaviðskipti verði mörkuð og skýrð og ávallt hugsuð og unnin út frá loftslagsmarkmiðum og alþjóðlegum skuldbindingum okkar í umhverfis- og loftslagsmálum. Meiri áhersla yrði lögð á umhverfismál við gerð fríverslunarsamninga að frumkvæði Íslendinga. Stefna Íslands í þróunarsamvinnu verði skipulögð og skýrð út frá loftslagsmarkmiðum Parísarsamkomulagsins, heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og sem hluti af aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum. Fjárframlög til Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna verði aukin og alþjóðleg tvíhliða samvinna verði efld innan græna hagkerfisins með aðstoð eða aðkomu utanríkisráðuneytisins. Að lokum: Stefna í einstaka þáttum alþjóðastarfs á borð við norðurslóðastefnu Íslands og stefnu í málefnum hafsins verði reglubundið uppfærð með tilliti til alvarlegrar stöðu í loftslagsmálum sem bregðast þarf hratt við og hraðar en nú. Aðgerðir til að sporna við hröðum loftslagsbreytingum verða að vera skýrar, afdráttarlausar og markvissar. Því þarf að fara í stefnumótun á öllum sviðum samfélagsins. Þar getur alþjóðasamvinna, og utanríkisstefna þar með, leikið lykilhlutverk.
Herra forseti. Það er skemmst frá því að segja að þetta er mjög gott mál. Loftslagsváin er stærsta áskorun sem mannkynið stendur frammi fyrir, eins og fram kemur í orðum hv. framsögukonu. Framtíð okkar á jörðinni veltur einfaldlega á því að við tökum höndum saman þvert á landamæri og ráðumst í róttækar breytingar á framleiðslu og á lifnaðarháttum. Við Íslendingar erum rík þjóð og búum yfir góðum og endurnýjanlegum auðlindum og hugviti og við höfum einfaldlega skyldum að gegna við heimsbyggðina og komandi kynslóðir. Ríkustu 10% heimsbyggðarinnar eru ábyrg fyrir um helming allrar losunar, en afleiðingarnar koma hins vegar harðast niður á fátækustu þjóðum heimsins. Þannig að baráttan gegn loftslagshlýnun er óæskilegur þáttur í baráttunni gegn ójöfnuði á heimsvísu og verður aldrei unnin nema með þéttu alþjóðlegu samstarfi. Þess vegna veldur það ákveðnum vonbrigðum að Ísland setji sér of metnaðarlítil markmið þegar kemur að því draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Og þrátt fyrir fögur orð hæstv. forsætisráðherra um græna byltingu nema framlög Íslands til loftslagsaðgerða minna en 1% af vergri landsframleiðslu samkvæmt fjárlögum. Í leið Samfylkingarinnar, sem við köllum Ábyrgu leiðina, efnahagsáætlun flokksins 2021, leggjum við áherslu á að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum verði endurskoðuð þannig að a.m.k. 55% af samdrætti í losun á gróðurhúsalofttegundum verði fyrir árið 2030 og að þau markmið verði bundin í lög. Við viljum líka skerpa á sjálfstæði og aðhaldshlutverki loftslagsráðs og efla stjórnsýslu loftslagsmála með miðlægri ráðuneytisskrifstofu sem hefur fjárstyrk og mannafla til að sinna nauðsynlegri greiningarvinnu. Við leggjum auk þess til grænan fjárfestingarsjóð í eigu hins opinbera sem styður við uppbyggingu loftslagsvænnar atvinnustarfsemi og græns hátækniiðnaðar, við viljum skipulega uppbyggingu iðngarða, hröðun orkuskipta, sérstakt skógræktarátak og fleira og fleira. En þetta var útúrdúr vegna þess að við leysum ekki loftslagsvanda ein og sér og ekki innan landsteinanna. Við þurfum að eiga samskipti út á við til þess. Þess vegna styðjum við í Samfylkingunni heils hugar að við setjum okkur græna utanríkisstefnu til að knýja fram jákvæðar breytingar á alþjóðavettvangi. Það hefur sýnt sig í gegnum alþjóðastarf að á okkur er hlustað og við höfum áhrif þrátt fyrir smæðina, eins og kom ágætlega fram í ræðunni áðan. Hamfarahlýnun er einfaldlega mál af þeirri stærðargráðu að okkur ber skylda til að beita okkur eftir því sem við getum. Herra forseti. Það er ekki langt síðan fólk trúði því að hreint loft, ómengað vatn, gróskumiklir skógar væru allt verðug málefni til að berjast fyrir en ekki mál sem vörðuðu þjóðaröryggi. Í dag eru umhverfismál hins vegar orðin lykilþáttur í utanríkisstefnu flestra vestrænna þjóða. Umhverfismálin snerta nefnilega beint og óbeint mjög fjölbreytt samfélagsleg málefni. Þar má nefna öryggismál, ófrið, efnahagsmál, ójöfnuð, mannréttindi og jafnrétti kynjanna. Dönsk stjórnvöld eru meðal þeirra sem gert hafa sér grein fyrir þessu og hafa sett sér græna utanríkisstefnu, eins og nefnt var í ræðunni á undan. Það var hreinlega tekin ákvörðun um það að Danmörk yrði svokallað grænt stórveldi. Samhliða stórum skrefum í baráttunni gegn hamfarahlýnun heima fyrir var ákveðið að dönskum loftslagsáherslum og -lausnum yrði miðlað um allan heim þannig að loftslagsbreytingar og sjálfbærni yrðu í forgrunni danskrar utanríkisstefnu. Nýrri loftslagsdeild var komið á fót í ráðuneytinu og ný sjálfbærnistefna lögð fram. Fimmtán sendiherrar Danmerkur voru gerðir að einhvers konar grænum sendiboðum til að boða grænar lausnir og stefnu danskra yfirvalda og hvetja til grænna umskipta í heiminum öllum. Vissulega láta íslensk stjórnvöld sig loftslagsmál varða og minnast gjarnan á þau í ræðum hér innan lands, og erlendis líka, þó það nú væri. En það er einfaldlega ekki nóg að skreyta sig með fögrum orðum á tyllidögum. Aðgerðir þurfa að fylgja. Við sjáum þess einfaldlega ekki merki í stjórnsýslunni, í fjárlögum, í fjármálaáætlun, að loftslagsmálin séu tekin nógu föstum tökum. Herra forseti. Aðgerðirnar sex sem tillagan gerir ráð fyrir eru raunhæfar, en að sama skapi róttækar og nauðsynlegar. Þær byggjast að ýmsu leyti á áherslum Norðurlandanna á málaflokkinn. Það er auðvitað gott að líta til góðra fordæma og því ætti ekki að vefjast fyrir okkur að feta í þessi fótspor. Ísland eitt og sér mun í sjálfu sér ekki áorka miklu, en ef við vinnum náið saman með öðrum ríkjum og stefnum að sömu markmiðum getum við haft mjög mikil áhrif. Þess vegna eigum við að ráðast í þetta verkefni og vinna náið með norrænu ríkjunum, sem og Evrópusambandinu, að loftslagsmálum. Það getur haft margföldunaráhrif og skipt sköpum fyrir komandi kynslóðir, sem við þurfum auðvitað að huga að. Ég vona þess vegna að þetta góða mál fái málefnalega umfjöllun hér á þingi. Ég vil að lokum þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að taka nauðsynlegt frumkvæðið í þessu afar mikilvæga máli.
Herra forseti. Hér er um að ræða, að ég tel, nokkuð hógværa tillögu, mikilvæga, einfalda og góða, sex atriði sem ná yfir margar hugmyndir sem hafa komið upp víða í samfélaginu undanfarin ár en hafa einhverra hluta vegna ekki komist til framkvæmda þrátt fyrir að vera nokkuð augljósar að mörgu leyti. Auðvitað er hægt að bæta ýmsu við en ég held að það megi bara byrja á því að segja að þetta séu einfaldar og hógværar tillögur, kannski að einhverju leyti róttækar eins og hv. þm. Logi Einarsson nefndi, en ég held samt að róttækni sé ekki endilega kjarninn í þessu. Kjarninn er að þetta er skynsamlegt. Við eigum að fara svona leiðir þannig að það að þetta sé einmitt nokkuð hógvært er ástæða út af fyrir sig til að samþykkja þetta bara hér og nú. Auðvitað mun það þó taka einhvern tíma í meðferð. Ég nefni það vegna þess að mér finnst merkilegt að þessi tillaga eða önnur sambærileg hafi í rauninni ekki komið frá ríkisstjórninni og þegar maður lítur yfir flutningsmenn tillögunnar og einkum fyrsta flutningsmann, hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, sér maður að þetta er mikið til hópur innan utanríkismálanefndar sem hefur reynt að lyfta utanríkismálum upp á svolítið hærri stall. Ég er ekki lengur í utanríkismálanefnd en ég sakna þess að vera í þeirri vinnu vegna þess að það er svo margt mikilvægt að gerast þar. Ég held að það sé vandamál við íslensk stjórnmál almennt að utanríkispólitík og utanríkismál eru oft álitin aukaatriði. Það er miklu vinsælla í íslenskum stjórnmálum að huga að einhverjum málum heima í sveit eða einhverjum innanríkismálum, einhverjum málum sem varða borgarana í daglega lífinu vegna þess að það er miklu auðveldara að útskýra slík mál. Það er miklu auðveldara að útskýra landbúnað og þar af leiðandi endurheimt votlendis t.d. í umhverfissamhengi eða samgöngur og mikilvægi þess að sinna orkuskiptum í samgöngum heldur en t.d. að útskýra mikilvægi þess að utanríkisviðskipti fari fram á grænum forsendum. Það er flókið að útskýra líka hvernig land eins og Ísland, þar sem búa einungis 360.000 hræður, hafi einhvern veginn burði til þess að hafa jafn mikil áhrif á alþjóðavettvangi og lönd á borð við Kína, Indland, Rússland eða Bandaríkin. En það er góð hugmynd, sem hefur oft verið nefnd, að vinna heima en verka á heimsvísu, að nýta sér þekkingu sem er til staðar heima fyrir og passa að henni sé komið á framfæri við alla aðra. Í því samhengi er mikilvægt að muna að við höfum jafnmörg atkvæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og Kína, jafnmörg atkvæði innan NATO og Bandaríkin, jafnmörg atkvæði innan EFTA og Sviss og jafnmörg í Norðurskautsráðinu og Rússland. Við höfum mikla rödd, miklu meiri rödd en stærð okkar gefur til kynna. Ef við notum ekki þá rödd eins mikið og við mögulega getum öllum stundum erum við að sóa tækifærum. Það er hárrétt sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir nefndi í ræðu sinni að Ísland vakti athygli með framgöngu sinni í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sem er, nota bene, hlutverk sem við gengum inn í eftir að mun stærra og voldugra ríki gekk út. Við fórum inn í það með lítinn tíma til stefnu og stóðum okkur vel og það var flott og við ættum að gera meira af slíku. Mannkynið stendur frammi fyrir gríðarlegum væntum skaða, sem við höfum nú þegar byrjað að sjá í formi aukinna skógarelda og aukinnar tíðni fellibylja, að því marki að stafrófið kláraðist í byrjun september á þessu ári og við erum komin langt inn í gríska stafrófið á þessum tímapunkti, þ.e. hver fer fellibylur fær úthlutað staf til nafns. Það eru hlutir að gerast og ef við, þrátt fyrir að vera lítil þjóð á norðurhjara veraldar, nýtum ekki öll tækifærin til að reyna að hjálpa mannkyninu að fara í rétta átt erum við að gera mistök. Við höfum nú þegar gert margt og ég vil sérstaklega nefna að innan EFTA, þar sem ég gegni formennsku Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA, hefur verið gerður nýr kafli um sjálfbæra þróun sem snýr að því að þegar við erum að semja við önnur ríki um fríverslunarsamninga héðan í frá munu samningamenn okkar innan EFTA leggja áherslu á ákveðin atriði sem snúa að sjálfbærri þróun, þar með talið náttúruvernd og umhverfisvernd, sem er bara mjög jákvætt. Að einhverju leyti uppfyllir það fjórða atriðið í þessari tillögu um stefnu um græna fríverslun og alþjóðaviðskipti. En það er þess virði að nefna að þrátt fyrir að við höfum gert þetta innan EFTA eru ekki allir fríverslunarsamningar Íslands gerðir innan EFTA. Við höfum tvö dæmi um tvíhliða samninga, við Kína og við Færeyjar og það er kannski ástæða til að nefna það, vegna þess að nú eru haldnir reglulegir fundir með ríkjum sem við eigum fríverslunarsamninga við, að hugsanlega væri ágætt að uppfæra fríverslunarsamninginn okkar við Kína með einhverjum grænum markmiðum. Það er bara eitt lítið dæmi um nákvæmlega hvernig mætti láta þessa tilteknu þingsályktunartillögu komast til framkvæmda. Að lokum langar mig að nefna að í næstu viku geri ég ráð fyrir að sérstök umræða verði hér við umhverfisráðherra um loftslagsmál og árangurinn í þeim. Einn af áherslupunktum mínum sem málshefjanda þar verður áhersla á alþjóðavinkilinn vegna þess að ef við hefðum ákveðið að leggja mikinn metnað í þetta þá gætum við náð að uppfylla okkar hluta af Parísarsamkomulaginu innan nokkurra ára. Það væri raunhæft og það er til mikils að vinna að vera fyrsta landið sem uppfyllir sinn hluta þess sáttmála. Þau lönd geta svo farið í að hjálpa öðrum löndum að gera það og þar eru mörg viðskiptatækifæri, mörg tækifæri fyrir fyrirtæki að fara út í heim og standa sig vel. En það er alveg ljóst að ef ekki er víðtæk alþjóðasamvinna er hætt við því að markmiðið sjálft náist ekki, jafnvel þótt Ísland og fleiri lönd næðu að uppfylla sinn hluta, vegna þess að Ísland mengar ekki það mikið í stóra samhenginu en það gera mörg önnur lönd. Þau standa ekki öll sína plikt og þurfa jafnvel kannski okkar hjálp. Ein leið til að bjóða þeim þá hjálp væri að samþykkja þessa tillögu, að vinna út frá þessari tillögu í átt að miklu öflugri grænni utanríkisstefnu en líka bara í stóra samhenginu, að muna að alþjóðastjórnmál eru gríðarlega mikilvæg, bæði í umhverfislegu tilliti en líka í almennu tilliti vegna þess að við sem lítið land reiðum okkur á allan heiminn jafnmikið og allur heimurinn reiðir sig á okkur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans, hún var mikilvæg, nauðsynleg og góð. Sömuleiðis þakka ég hv. þm. Loga Einarssyni, sem talaði hér á undan. Hv. þm. Smári McCarthy kom aðeins inn á það sem mig langaði til að spyrja hann um sem formann þingmannanefndar EFTA, þ.e. varðandi fjórða atriðið í þingsályktunartillögunni, sem er um að stefna um græna fríverslun og alþjóðaviðskipti verði mörkuð og skýrð og ávallt hugsuð og unnin út frá loftslagsmarkmiðunum og alþjóðlegum skuldbindingum í umhverfis- og loftslagsmálum. Eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni hafa þessi mál verið tekin upp á vettvangi þingmannanefndar EFTA og nýr kafli um sjálfbæra þróun er kominn inn. Mig langar til að heyra frá hv. þingmanni hvort hann telji, sem formaður þingmannanefndar EFTA, að þarna sé enn tækifæri til að gefa í þegar kemur að því að leggja meiri áherslu en nú er á umhverfismálin við gerð fríverslunarsamninga. Við höfum t.d. séð það varðandi fríverslunarsamning Evrópusambandsins við Mercosur-ríkin, sem hefur verið samþykktur en á eftir að skrifa undir - og kannski er það merki um hversu hröð þróunin er og hversu mikil gerjun er í þessum málum, sem betur fer - að komið hafa upp miklar efasemdaraddir í Evrópu, einmitt vegna umhverfissjónarmiða. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmanni finnist raunsætt að við tökum þessi mál betur og skýrar inn í utanríkisviðskipti og alþjóðaviðskipti okkar í fríverslunarsamningunum. Það væri gott að heyra það frá hv. þingmanni.
Herra forseti. Þetta er flóknari spurning en hv. þingmaður ætlaði sér að spyrja, held ég. Í aðra röndina er fullt af tækifærum. Við gætum t.d. nýtt okkur ákvæði í öllum fríverslunarsamningum okkar til að eiga fundi og leggja fram tillögur um breytingar, jafnvel einhvers konar samhliða eftirlit, eða hvað svo sem vera skal. Við gætum líka reynt að opna á að semja að nýju til að bæta við þessum köflum um sjálfbæra þróun í þá fríverslunarsamninga sem við höfum nú þegar gert. En allt tekur þetta tíma og mótaðilar okkar eru ekki endilega alltaf til í að opna samninga sem virka. Þeir sjá sér kannski engan hag í því. Þessu til viðbótar er ákveðið ástand í alþjóðaviðskiptum í augnablikinu, sem skapar erfiða stöðu, sérstaklega þegar reyna á að setja eitthvað eins og umhverfisvernd inn í utanríkisviðskipti. Það er hreinlega viðskiptastríð í gangi. Þetta viðskiptastríð er á milli Kína og Bandaríkjanna en það hefur áhrif miklu víðar. Ein birtingarmynd þess, sem hefur reyndar verið mjög lengi, er að dómstóll Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hefur ekki virkað í marga mánuði. Fyrir vikið þarf að leysa öll viðskiptatengd ágreiningsmál með öðrum hætti. Það gerir það að verkum að núna er fullt af umhverfisverndarþáttum í viðskiptasamningum þar sem ágreiningur milli þjóða leysist ekki með einföldum hætti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið. Það er alveg hárrétt, eins og hann segir, að þetta eru oft og tíðum flókin mál. En líkt og fram kom í máli hv. þm. Loga Einarssonar þá þarf að taka ákvörðun, eins og dönsk stjórnvöld gerðu skýrt og ákveðið. Þau ákváðu að utanríkisstefna þeirra yrði græn og byggð á loftslagsaðgerðum og markmiðum þar að lútandi. En mér fannst punkturinn áhugaverður sem hv. þingmaður kom inn á varðandi eldri fríverslunarsamninga, til að mynda við Kína. Við vitum að um leið og Kína tekur sig til og ákveður til að mynda að vera hluti af Parísarsamkomulaginu þá þýðir það gríðarlega mikla og stóra hluti. En þó að hv. þingmaður segi að þetta sé skynsamleg og hógvær þingsályktunartillaga sem hér er - og kannski er það í takt við það sem við viljum sem erum opnari fyrir því að gera meira, hraðar og betur í loftslagsmálunum - þá er hún er þó róttæk gagnvart því, eins og fram kom í máli annars þingmanns, að taka ákvörðun um hver utanríkisstefnan er. Líkt og hv. þingmaður kom inn á höfum við sem höfum verið nefndarmenn í utanríkismálanefnd verið að kalla eftir því að mörkuð sé skýr lína. Alþjóðaviðskipti og fríverslunarsamningar eru einmitt einn hluti af yfirlýstri utanríkisstefnu núverandi ríkisstjórnar, sem ætti kannski bara að vera partur af verkefnunum en ekki stefna. En ef það á að vera stefna ætti hún kannski að vera metnaðarfyllri og skýrari. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður deili þeirri skoðun með mér.
Herra forseti. Já, það er auðvelt að deila þeirri sýn. Ég hef stundum verið svolítið leiðinlegur við hæstv. utanríkisráðherra vegna þess að þrátt fyrir að sumt sem hann hefur gert á undanförnum árum hafi verið fínt hefur mér fundist vanta vilja til að sinna ákveðnum utanríkispólitískum aktívisma, svo ég sletti, með leyfi forseta. Við þurfum nefnilega aðgerðir á alþjóðavísu. Við þurfum að vera óhrædd við að stíga fram og segja: Við viljum gera þetta. Úr því að við tölum aðeins um Kína þá hafa kínversk stjórnvöld sýnt gífurlega mikinn vilja á undanförnum mánuðum til að taka sig á í loftslagsmálum. Þau standa náttúrlega frammi fyrir mjög fjölþættu vandamáli, þau eru með mjög ört vaxandi millistétt með vaxandi orkuþörf en hafa samt sagst ætla að reyna að ná hámarki í CO 2-losun sinni árið 2030, sem er mjög flott. Af hverju erum við þá ekki í samtali við kínversk stjórnvöld núna um það hvernig Ísland getur komið að því að hjálpa þeim að ná því markmiði og hvernig við getum reynt að stilla alþjóðasamvinnu okkar eftir því? Hægt er að nálgast það á ótal vegu en fyrst og fremst þarf maður að vilja að gera það. Það er það sem dönsk stjórnvöld hafa gert og það er það sem ég vona að við gerum með þessu. Og fyrst ég nefndi ágreining fyrir Alþjóðaviðskiptastofnuninni þá voru t.d. bara núna í ágúst leidd til lykta þar mál sem snúa að skógarhöggi. Það hefði verið miklu betra fyrir alþjóðasamfélagið ef dómstóll Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hefði verið virkur vegna þess að fyrir vikið var niðurstaðan í rauninni tvíhliða frekar en almenn. Það er bara ein af leiðunum þar sem Ísland gæti beitt sér, að óska eftir því að þetta vandamál yrði leyst.