Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 270, um kvótaflóttamenn og umsækjendur um alþjóðlega vernd, frá Ásmundi Friðrikssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Síðustu misseri höfum við heyrt margar sögur af því, sem er stundum kallaðar hræðsluáróður, held ég, eins og það hefur verið sett fram, að Íslendingar verði neyddir til að borga milljarða í skaðabætur fyrir að hafa ekki staðið sig nógu vel við að uppfylla kvaðir Kyoto-bókunarinnar. Hafa hæstv. ráðherrar Vinstri grænna verið duglegir að minna okkur á þetta. Nú síðast fyrir fáum dögum var sagt frá því í Fréttablaðinu, í viðtali við hæstv. umhverfisráðherra, að þessi kostnaður myndi hlaupa á milljörðum króna vegna þess að við höfum ekki staðið okkur nógu vel. Skilaboðin eru alltaf þau að það þurfi að grípa til harðra aðgerða til þess að sleppa við slíkar sektir og þá væntanlega draga úr framleiðslu og efnahagsumsvifum hér á Íslandi. En nú hefur formaður loftslagssjóðs upplýst um það í Fréttablaðinu að hægt sé að kaupa svokallaðar CER-einingar til að leysa þetta mál og það muni ekki kosta nema um 187 milljónir á núverandi gengi eða verði þessar einingar. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Mun ráðherrann ekki tryggja að þetta mál verði leyst annaðhvort með slíkum hætti og gera það í samráði við hæstv. fjármála- og umhverfisráðherra, eða einfaldlega segja okkur frá þessu kerfi sem enginn virðist skilja eða gera sér grein fyrir hvernig virkar, því að við vitum ekki hvað verður um þetta fjármagn? Ég hef alla vega ekki heyrt skýringar á því frá þeim ráðherrum sem talað hafa mest um þetta. Það er margt undarlegt í þessu öllu. En þarna er þá lausn sem er mun ódýrari en gefið hefur verið til kynna með þeim hræðsluáróðri sem við höfum búið við hérna í nokkur misseri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli sem ég lít raunar á sem tvíþætt. Í fyrsta lagi er það sú staða að væntanlega munum við Íslendingar þurfa að greiða einhvern reikning fyrir að hafa farið fram úr losunarheimildum undanfarinna ára. Sú fjárhæð liggur ekki fyrir, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á. Um leið og hún liggur fyrir verður það lagt fram í ríkisstjórn og að sjálfsögðu á Alþingi og við munum gera þann reikning upp eins og okkur ber samkvæmt þeim skuldbindingum sem við höfum gengist undir. Hins vegar er það svo, sem mér fannst hv. þingmaður gefa hér til kynna, að í raun og veru allt frá því að við gengumst undir skuldbindingar Kyoto-bókunarinnar þá höfum við tekið á okkur enn meiri skuldbindingar hvað varðar samdrátt í losun. Hv. þingmaður leiddi þáverandi ríkisstjórn til þess að vera þátttakandi í Parísarsáttmálanum og ég var mjög ánægð með það skref hjá þáverandi ríkisstjórn, að gera nákvæmlega það, sem þýðir að þótt við þurfum að gera upp þessa losunarkvóta, sem við munum að sjálfsögðu gera með eins hagkvæmum hætti fyrir íslenska ríkið og mögulegt er og það mun þá væntanlega skýrast á allra næstu dögum eða vikum, þá breytir það því ekki að við höfum undirgengist skuldbindingar um að draga úr losun og þær eru ekki úr lausu lofti gripnar. Ég þykist vita að við hv. þingmaður séum sammála um að við eigum að sýna metnað í því. Það mun verða í raun og veru sóknarfæri fyrir íslenskt samfélag að ganga í gegnum græna umbreytingu með því að draga úr losun og auka bindingu. Það er það sem við sjáum þjóðir heims almennt vera að gera. Þær eru að greina tækifærin sem felast í því fyrir atvinnulífið, fyrir sjávarútveginn, fyrir landbúnaðinn, fyrir iðnaðinn, að fara nákvæmlega þessa leið, að draga úr losun, vinna framleiðslu sína með eins umhverfisvænum hætti og unnt er, vegna þess að við viljum gera það sem við höfum sagst ætla að gera, [[Forseti hringir.]]vegna þess að við viljum leggja okkar af mörkum og vegna þess að Ísland getur einmitt lagt sitt af mörkum í þessari mikilvægu baráttu.
Herra forseti. Að sjálfsögðu getur Ísland lagt sitt af mörkum og hefur heldur betur gert það í umhverfismálum, ekki síst með því að framleiða umhverfisvænasta ál í heimi. Við þurfum að gera þetta á okkar forsendum því að það hefur reynst best, í stað þess að vera sektuð fyrir að hafa byggt upp hér umhverfisvænan iðnað. Ef hann hefði byggst upp annars staðar, í ríkjum sem lúta ekki sömu skilyrðum, hefði hann mengað miklu meira. En nú velti ég því fyrir mér hvort hæstv. forsætisráðherra geti svarað spurningunni í stað þess að fara út í almennar vangaveltur um umhverfismál og seinni tíma samninga. Hér er ég að spyrja um áhrifin af Kyoto-bókuninni og þær fullyrðingar sem við höfum heyrt ítrekað, að Ísland muni þurfa að borga milljarða af þeirri ástæðu. En svo kemur Halldór Þorgeirsson, formaður loftslagsráðs, Fréttablaðinu og bendir á að hægt sé að leysa þetta með 187 milljónum eða svo, en það þurfi að gerast fljótt því að fresturinn renni út um áramót. Því spyr ég einfaldlega: Mun ríkisstjórnin nota þetta tækifæri? Því að mér heyrist að hæstv. ráðherra geri ekki ráð fyrir því að hverfa alveg frá þessu fyrirkomulagi.
Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu þá á ég von á því að þetta skýrist á næstunni og fyrir áramót, því að eins og hv. þingmaður bendir réttilega á þá rennur þessi frestur út um áramót. Það er hins vegar ekki svo að við séum óviljug að greiða einhverjar sektir sem einhver annar hafi ákveðið heldur snýst þetta um það að við ákváðum að verða þátttakendur í þessu fyrirkomulagi sem snýst um að ríki heims axli skuldbindingar sínar og hafi efnahagslega hvata til að draga úr losun. Þannig að þetta snýst ekki um einhverjar sektir sem detta af himnum ofan til okkar saklausra Íslendinga heldur erum við búin að ákveða að vera með og hv. þingmaður hefur stutt það. Við munum hins vegar gera það með eins hagkvæmum hætti og unnt er. Þessar fréttir hafa verið nokkuð á reiki, ég viðurkenni það, en þetta mun skýrast á næstunni og ég vænti þess að umhverfisráðherra muni gera tillögu um það hvernig við gerum þetta upp og sá aðili sem hv. þingmaður vitnar til, Halldór Þorgeirsson, hefur auðvitað gegnt trúnaðarstörfum fyrir stjórnvöld á þessu sviði og hefur verið okkur gríðarlega mikilvægur ráðgjafi einmitt í þessum málaflokki. [[Forseti hringir.]]Þannig að hv. þingmaður þarf ekki að hafa áhyggjur, við munum gera þetta upp, standa við skuldbindingar okkar og gera það með eins hagkvæmum hætti og unnt er.
Virðulegi forseti. Viðreisn hefur frá upphafi faraldursins lagt mikla áherslu á að settar verði fram sviðsmyndir, fyrirsjáanleiki aukinn og fleira. Við höfum líka lagt áherslu á að tekin verði stór skref strax, að samhliða sóttvarnaaðgerðum, sem má gagnrýna en við höfum stutt, verði farið í öflugar efnahagsaðgerðir, tímabundnar aðgerðir sem beinast að því að taka utan um fólkið sem misst hefur vinnu í listageiranum, í ferðaþjónustunni, í veitingabransanum og síðan hitt, að styðja fólk í fyrirtækjum í þessum greinum, sem og fólkið sem orðið hefur atvinnulaust. Þegar við horfum á þetta sjáum við að Ísland er eina þjóðin sem orðið hefur fyrir gengishruni, og það verulegu gengishruni, vegna krónunnar. Við erum eina þjóðin í Evrópu sem hefur upplifað verðbólgu á krepputímum. Síðan er helsta haldreipi þeirra sem slá skjaldborg um krónuna og verja hana með kjafti og klóm, að það verði alltaf minna atvinnuleysi á Íslandi út af íslensku krónunni. Og viti menn, þegar við horfum til Þýskalands er það innan við 5% - 5% atvinnuleysi. Við erum að fara upp í 12% atvinnuleysi hér á Íslandi. Röksemdafærslan varðandi krónuna er því fallin um sjálfa sig. En það er hins vegar athugunarefni að þegar aðgerðir í Þýskalandi eru skoðaðar, þeir aðgerðapakkar sem verið er að kynna núna, þá erum við Íslendingar tveimur til þremur aðgerðapökkum á eftir öðrum þjóðum. Þá spyr ég: Getur verið að þessi mikli munur m.a. í atvinnuleysi sé vegna þess að við tökum ekki nægilega stór skref, að efnahagsaðgerðirnar séu ekki í nægilega miklu samhengi og samræmi við sóttvarnaaðgerðir? Samtök atvinnulífsins vilja eyða óvissunni sem fyrst, og ég fagna því. Þau hafa sett fram skilyrði varðandi sóttvarnaaðgerðir, skýra tímasetta áætlun um afléttingu takmarkana, eitthvað sem er mjög kunnuglegt, töluleg viðmið þar sem frekari hömlur eða aflétting þeirra er tengd við nýgengi smits, allt mjög eðlileg sjónarmið. Ég vil spyrja hæstv. ferðamálaráðherra að því hvort hún taki undir þessi sjónarmið Samtaka atvinnulífsins og hvernig hún muni beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að nákvæmlega þetta verði gert, að eyða óvissu sem allra fyrst.
Herra forseti. Þetta verkefni hefur auðvitað verið langt og strangt. Þegar við fórum af stað og tókum það í fangið, eins og aðrar þjóðir, og smíðuðum úrræði vorum við að vona að það yrði um nokkurra mánaða skeið en ekki allt að heilu ári og jafnvel lengur. Við höfum vegna þess komið með ný úrræði, slípað til skilyrði í fyrri úrræðum og ávallt verið með augun á þeim bolta, tilbúin að horfa á stöðuna eins og hún er og bregðast við. Mér finnst við heilt yfir hafa gert það nokkuð vel. Við höfum farið í mjög stórar aðgerðir sem hafa haft hér pólitískan stuðning, bæði til að koma fyrirtækjum til bjargar, til að hjálpa þeim að komast yfir þetta tímabil, en líka með því að fjárfesta enn frekar og spýta í í ákveðnum kerfum sem við trúum á og þar sem við viljum sækja sérstaklega fram, hvort sem það er í þágu nýsköpunar eða frekari fjárfestingarverkefni í samgönguframkvæmdum og öðrum verkefnum. Auðvitað hefur legið fyrir í töluverðan tíma að þessi staða kallar á nýja nálgun á það hvernig við keyrum atvinnulífið af stað, hvernig við öll berum okkur að í þessu samfélagi hér, eins og annars staðar. Fréttir af bóluefni hafa vissulega breytt þeirri stöðu. Í fyrsta sinn í langan tíma leyfi ég mér raunverulega að vera bjartsýn á að bóluefni komi fljótlega og það verði þá í raun einhvers konar lúxusverkefni að fást við að vera ekki lengur að horfa á allt árið 2021 sem mjög þungt ár heldur verði það ár viðspyrnunnar. Fyrirsjáanleiki er mikilvægur og hann er góður og við höfum veitt hann þar sem við höfum getað. Það er ekki hægt að biðja um fyrirsjáanleika þegar ytri aðstæður sem við höfum enga stjórn á eru helstu áhrifaþættir í því hvaða ákvarðanir er hægt að taka. Við höfum líka reynt að veita einhvers konar skilyrtan fyrirsjáanleika, þ.e. segja skýrt við hvaða aðstæður hægt er að [[Forseti hringir.]]skipta um skoðun, breyta um ákvörðun og taka nýjar ákvarðanir. Ég get alveg tekið undir með Samtökum atvinnulífsins að það skipti máli að við séum með skýra sýn. [[Forseti hringir.]]Mér finnst við heilt yfir hafa verið með það.
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að viðspyrna verður mun erfiðari ef við höldum ekki á lífi fyrirtækjunum sem hafa átt undir högg að sækja, framlínufyrirtækjunum, m.a. í ferðaþjónustu, veitingabransanum, listalífinu. Þá verður viðspyrna erfiðari og ekki eins hröð ef við tökum ekki þessi stóru skref strax. Ég efast um að þær aðgerðir sem bornar eru fram - ég virði það og við í Viðreisn höfum stutt þessar aðgerðir, en við höfum sagt: Þær eru ekki nógu umfangsmiklar, það er ekki verið að taka nógu stór skref strax. Byggir þetta á því að stjórnarandstaðan ætli að fara í eitthvert yfirboð? Nei, við erum m.a. að horfa á það sem aðrar þjóðir eru að gera. Þær standa líka frammi fyrir þessari miklu óvissu en þær hafa þó sett fram sviðsmyndir. Það er það sem m.a. ferðaþjónustan er að kalla eftir. Í Fréttablaðinu í gær er sagt: Ef óvissunni um sóttvarnaaðgerðir verður m.a. ekki aflétt, meiri fyrirsjáanleiki ekki settur fram, munu ferðaþjónustufyrirtæki deyja hér unnvörpum. Þetta er haft eftir samtökum aðila í ferðaþjónustu. [[Forseti hringir.]] Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Mun hann beita sér fyrir því að taka undir þessi sjónarmið Samtaka atvinnulífsins og innan ferðaþjónustunnar [[Forseti hringir.]]að reyna að auka þennan fyrirsjáanleika? Ég minni enn og aftur á að [[Forseti hringir.]]við erum með meira atvinnuleysi en flestar aðrar Evrópuþjóðir sem við viljum bera okkur saman við. [[Forseti hringir.]]Við verðum að taka okkur saman í andlitinu.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk.
Herra forseti. Fá ef nokkur lönd eru eins háð ferðaþjónustu og Ísland og hvar er atvinnuleysi helst að finna? Jú, það er í ferðaþjónustunni þannig að auðvitað helst það í hendur að við séum með mikið atvinnuleysi þegar sú atvinnugrein sem við erum háðust af öllum löndum hrynur og lamast. Þá er það starfsfólkið í þeim geira sem missir atvinnu tímabundið. Hér er talað um að úrræðin hafi ekki verið nógu mikil. Ég ætla ekki fara að þylja þau öll upp en hlutabótaleiðin, styrkur til uppsagna, lokunarstyrkir, tekjufallsstyrkir, viðspyrnustyrkir, frestun á staðgreiðslu og frekari innspýting eru dæmi um aðgerðir sem við höfum farið í sem hafa skipt mjög miklu máli. Ekki veit ég hver þessi stóru skref eru sem Viðreisn er að kalla eftir. Stjórnvöld ein og sér munu auðvitað ekki bjarga íslensku atvinnulífi í gegnum faraldurinn og eftirköst hans. Fyrirtæki munu þurfa að fara í heilmikla endurskipulagningu, t.d. leika bankar þar lykilhlutverk, hvernig þeir hjálpa viðskiptavinum sínum að komast í gegnum það á þeim forsendum sem þeim er heimilt að gera. Við munum veita ferðaþjónustunni [[Forseti hringir.]]meiri fyrirsjáanleika. Ég hef ekki áhyggjur af því að við munum ekki geta staðið við það sem við höfum áður sagt við ferðaþjónustuna og það sem ferðaþjónustan kallaði eftir í gær, á nýju ári munum við geta sagt [[Forseti hringir.]]hvernig fyrirkomulagið verður á landamærunum.
Forseti. „Það er verið að mylja undir þá sem eiga“, sagði forseti ASÍ í Kastljósi um daginn, með leyfi forseta. Þar vísaði Drífa Snædal m.a. í fyrirhugaða hækkun á frítekjumarki fjármagnstekjuskatts sem mun færa fjármagnseigendum 150.000 kr. aukalega í ráðstöfunartekjur á mánuði. Aðgerðin mun fela í sér að tekjuhæsta fólkið mun komast hjá því að borga 770 millj. kr. í samneysluna sem maður hefði haldið að flokkur hæstv. forsætisráðherra, sem kennir sig við félagshyggju, hefði viljað nýta með öðrum hætti. Samtímis stærir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sig af því að ætla að hækka ráðstöfunartekjur atvinnulausra í stórkostlegri atvinnukreppu um heilar 17.000 kr. á mánuði. Þetta gerir ríkisstjórnin loksins eftir viðstöðulausa baráttu verkalýðshreyfingarinnar og stjórnarandstöðunnar í fleiri mánuði, allt frá upphafi þeirra efnahagsþrenginga sem nú verða sífellt alvarlegri. Þetta er samt sama ríkisstjórnin og þurfti ekki nema einn dag til þess að finna 25 milljarða kr. í vasanum til að koma til móts við frekjukast Samtaka atvinnulífsins um daginn. Eins og hendi væri veifað var boðað til blaðamannafundar við Ráðherrabústaðinn þar sem hæstv. forsætisráðherra muldi frekar undir fyrirtæki og fjármagn í landinu. Hæstv. ráðherra hefur sagt að við séum öll í sama báti í þessum ólgusjó sem nú ríður yfir íslenskt efnahagslíf, en dæmin sanna einfaldlega hið gagnstæða. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna er hún að mylja undir þá ríku? Hvers vegna er hún, eins og aðalhagfræðingur Kviku banka benti á á dögunum, að deila peningum almennings til þeirra sem þurfa þá ekki þegar þúsundir eru atvinnulaus og Landspítalinn býr við aðhaldskröfu? Hvaða sjónarmið liggja þar að baki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alltaf hættuspil hjá hv. þingmönnum þegar þeir segja að dæmin sýni eitthvað tiltekið en fara svo ekki rétt með. Við skulum bara fara yfir dæmin um það sem þessi ríkisstjórn hefur gert til að auka jöfnuð hér á landi og bæta lífskjör. Hér var samþykkt réttlátara skattkerfi, þrepaskipt skattkerfi, sem skilaði skattalækkun til þeirra tekjulægstu. Er það að mylja undir hina ríku? Ég held ekki. Já, við hækkuðum atvinnuleysisbætur. Með þeim breytingum sem verða um áramótin hafa þær raunar verið hækkaðar um 35% á þessu kjörtímabili, töluvert minna en fjárhagsaðstoð sveitarfélaga hefur hækkað á þessu sama kjörtímabili sem nú er til umræðu. Hv. þingmaður ætti kannski að velta því fyrir sér og ræða við sína sveitarstjórnarmenn. Já, við höfum lengt fæðingarorlof. Er það að mylja undir hina ríku eða er það til að tryggja betur lífsgæði ungs fólks sem gögn sýna að hefur einmitt setið eftir þegar við skoðum áratug aftur í tímann? Við innleiddum hér nýtt kerfi hlutdeildarlána til að styðja við þá sem eiga að þurfa að kaupa nýtt húsnæði og hafa átt erfitt með það á undanförnum árum. Er það að mylja undir þá ríku, hv. þingmaður? Er það dæmi sem sýnir það? Er sú ráðstöfun sem ákveðið hefur verið að ráðast í, að endurskoða kerfi almannatrygginga þannig að fjárhæðir sem renna í bætur til þeirra sem minnst hafa í þeim hópi hækki hlutfallslega meira en hinna? Ég spyr hv. þingmann um þessi dæmi. Er það að hækka fjármagnstekjuskattinn upp í 22%, en vissulega endurskoða tekjustofn eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmála, endilega dæmi um það að mylja undir hina ríku? Hv. þingmaður verður að velta því fyrir sér þegar hún segir að dæmin sanni eitthvað og það að vísa í hagfræðing Kviku banka, sem var í sínu máli að ræða um það fjármagn sem er inni í bönkunum og gefa til kynna að ríkisstjórnin hefði ákveðið að deila út fjármagni, ber nú hreinlega vott um þekkingarleysi.
Virðulegur forseti. Einhvern veginn þóttist ég vita að hæstv. forsætisráðherra myndi nefna þrepaskipta skattkerfið sem lið í jöfnun. Þó vitum við báðar, virðulegi forseti, að þrepaskipta skattkerfið sem ráðherra minntist á nýttist betur þeim tekjuhæstu en þeim tekjulægstu. Þeim tekjuhópi, þeim tekjulægstu, hefði einmitt gagnast best að fá sömu meðferð og fjármagnseigendur fá nú, þ.e. hækkun frítekjumarks eða persónuafsláttar. Nú fá fjármagnseigendur 150.000 kr. aukalega í ráðstöfunartekjur á mánuði en atvinnulausir fá 17.000 kr. mánaðarlega aukalega í ráðstöfunartekjur. Hvar er jöfnuðurinn í því, hæstv. forsætisráðherra? Síðan vildi ég einfaldlega segja að mér finnst það ekki mikil hetjudáð að hækka fjármagnstekjuskatt um 2 prósentustig, upp í 22%, á meðan fjármagnstekjuskattur í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við, á Norðurlöndunum, er á bilinu 30–42%.
Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég á að skilja orð hv. þingmanns þannig að hún sé á móti þrepaskiptu skattkerfi. Það mátti skilja það af orðum hennar og mér finnst það áhugavert ef svo er. Þær þjóðir sem við berum okkur saman við, þar sem jöfnuður er mestur og velsældin mest, eru einmitt þær þjóðir sem hafa þrepaskipt skattkerfi. Mér finnst því áhugavert, þegar hv. þingmaður kemur hér upp og ræðir um hvað ríkisstjórnin hefur gert, að hún hafi þessa afstöðu. Ég bara tek það með mér út úr þessum fyrirspurnatíma. Ég vil líka nefna það, af því að hv. þingmaður ræðir um aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna heimsfaraldurs, að stærsta einstaka aðgerðin hefur einmitt snúist um að tryggja að fólk geti viðhaldið ráðningarsambandi og verið áfram í hlutastörfum. Það er best nýtta úrræði ríkisstjórnarinnar þegar við horfum á það sem gert hefur verið. Um 20 milljarðar hafa runnið til þess og það munum við framlengja fram á sumar. Ég veit að vafalaust finnst einhverjum hv. þingmönnum hér inni ekki mikilvægt að tryggja að fólk geti verið áfram í vinnu og finnst það að sigrast á [[Forseti hringir.]]atvinnuleysinu ekki vera stærsta viðfangsefni stjórnvalda á hverjum tíma. En það er mín afstaða [[Forseti hringir.]]að atvinnuleysi sé það mesta langtímaböl sem þetta land geti átt við að eiga [[Forseti hringir.]]og það sé einmitt mikilvægt að vinna á því.
Virðulegur forseti. „Spikfeit tryggingafélögin fá aldrei nóg af peningum bíleiganda“, segir í fyrirsögn í nýútkomnu blaði FÍB. Vátryggingaskuldir tryggingafélaganna nema rúmum 100 milljörðum kr. Þessir 100 milljarðar eru oftekin iðgjöld sem tryggingafélögin þykjast skulda tryggingatökum til að bæta hugsanleg tjón, sem þau forðast með öllum ráðum að borga og því liggja peningarnir í sjóðum hjá félögunum. Venjulegt fólk kannast við þessar skuldir sem bótasjóð tryggingafélaganna, þ.e. peninga sem ætlað er að bæta tjón. Alla þessa fjármuni þarf að ávaxta til viðbótar við 120 millj. kr. eigið fé tryggingafélaganna. Þau komast upp með það vegna þess að á milli þeirra ríkir engin raunveruleg samkeppni. Þvert á móti keppast þau við að safna peningum í peningaspik í formi sjóðanna og njóta þar verndar fjármálaeftirlits Seðlabankans, sem er sennilega lokað ofan í einhverri skúffu og er ekki hleypt út. Sífellt bæta þau í sjóðina og því linnir ekki oftöku iðgjalda og sjóðirnir eru aldrei gerðir upp, eins og siðaðar þjóðir gera yfirleitt. Þá eru fjárhæðir skaðabóta rangar og þarf að hækka lágmarksfé fyrir 66 ára og yngri úr 3,3 millj. kr. í 6,3 millj. kr., eða um nær 100%. Fyrir 74 ára og eldri myndi lágmarksviðmið hækka úr 1,1 millj. kr. í 2,1 millj. kr., eða um 87%. Tekjuviðmið, eins og þau eru núna í skaðabótunum, eru kolröng og það er alveg með ólíkindum að þarna vantar upp á 87%. Það þýðir á mannamáli að verið er að gjaldfella vinnu hóps fólks sem gæti lent í slysum og borga honum nærri helmingi lægra en hann ætti að fá. Þess vegna er spurning mín til hæstv. dómsmálaráðherra eftirfarandi: Ætlar hún sér að standa við yfirlýsingar sem hún gaf í andsvörum hér á þingi um að til standi að breyta þessum tekjuviðmiðum og að sjóðir tryggingafélaganna verði gerðir upp, eins og aðrar siðaðar þjóðir gera?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og það er rétt, sem hv. þingmaður segir, það þarf að endurskoða skaðabótalögin. Sú vinna hefur staðið yfir í talsverðan tíma. Hún hefur kannski ekki náð að vinnast jafn hratt og vonir stóðu til en frumvarp var lagt fram á Alþingi sem náðist ekki að klára um þessa endurskoðun. Þá voru lagðar til breytingar sem vörðuðu alla þessa þætti sem hv. þingmaður kemur inn á, sem voru um margfeldisstuðulinn, um þessi tekjuviðmið, um fjárhæð á frádráttarreglum og öllu þessu. Það stóð síðan til að endurskoða þetta í áföngum og hefur kannski ekki verið klárað að taka til endurskoðunar framkvæmd á örorkumatinu til að mynda og af því hefur ekki orðið vegna ýmissa hluta. Það er hins vegar ljóst að það er löngu tímabært að taka það ferli allt til endurskoðunar, örorkumatsferlið. Ég tek bara undir það með hv. þingmanni. Það er erfitt að sjá hvernig ráðherra á sjálfur að hafa áhrif á hvað örorkunefnd, sem er nefnd sérfræðinga, leggur til grundvallar í örorkutöflunum. Efnislega er hæpið að ráðherra fari sjálfur inn í það mat. Það breytir því ekki að þörf er á endurskoðun laganna og þörf á að breyta öllu þessu mati. Hvað varðar síðan lagastoðina fyrir þessum miskabótatöflum, sem er oft komið inn á, þá segir auðvitað í skaðabótalögunum að örorkunefnd semji þessa töflu og það er auðvitað ansi skýr lagaheimild. Nefndin hefur aukið og endurbætt töflurnar talsvert frá árinu 2006 og tekið tillit til þeirra breytinga sem hafa orðið í nágrannalöndum okkar síðan. En það er verk fyrir höndum og það mun halda áfram [[Forseti hringir.]]þó að ég viti ekki hvort slíkt frumvarp muni koma fram á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra svörin en þetta snýst um tölurnar. Tölurnar eru helmingi lægri en þær eiga að vera til 66 ára og yngri og 74 ára og eldri. Þetta er staðreynd sem hún getur breytt nú þegar. En því á auðvitað ekki að breyta vegna þess að á meðan spikfitna tryggingafélögin. Hæstv. dómsmálaráðherra svaraði ekki einu og ég vil fá svar við því: Hvers vegna í ósköpunum eru þessir bótasjóðir ekki gerðir upp á fimm til tíu ára fresti eins og siðaðar þjóðir gera? Í þeim eru milljarðar sem væri hægt að nota í Grensás þar sem fórnarlömb slysa þurfa að sækja þjónustu, Landspítalann, lögregluna, þarna eru peningar sem vantar nauðsynlega inn í kerfið og kominn tími til að þessi ríkisstjórn komi út úr fjárhagslegri ofbeldisþoku sem hún virðist vera búin að sveipa um sig og hysji upp um sig buxurnar og komi þessu í lag. Þarna er fólk að tapa helmingnum af bótunum, bara vegna fjárhæðanna, sem er ekki neitt mál og myndi fljúga hérna í gegnum þingið [[Forseti hringir.]]ef ráðherra kæmi með það og ég spyr ráðherrann: Ætlar hún að koma og sjá til þess að tölurnar séu réttar og bótasjóðirnir gerðir upp?
Virðulegi forseti. Ég held að alger endurskoðun á skaðabótalögunum þar sem þessar tölur yrðu uppfærðar þurfi að koma í skrefum og að við tökum í skrefum öll þessi atriði sem þarf að laga. Fyrsta frumvarpið sem kom hér fram og fór ekki í gegn var fyrsta skrefið. Síðan áttu næstu skref í endurskoðuninni að fylgja, þar sem átti að taka þetta í áföngum. Hvað varðar uppgjör bótasjóðanna er það auðvitað vátryggingastarfsemi og kannski ekki á minni hendi sem dómsmálaráðherra. En ég er öll af vilja gerð að endurskoða skaðabótalögin og veit að þörf er á slíkri endurskoðun.
Herra forseti. Framhaldsskólaárin eru mikil mótunarár í lífi ungmenna. Það er oftar en ekki þar sem vinasamböndin verða til. Við lærum á okkur sjálf, þroskumst og finnum leiðir okkar til framtíðar. Ég vil taka það fram hér í upphafi að ég var og er enn á því að stytting framhaldsskólans hafi verið misráðin einmitt vegna þessa mikilvæga þáttar á þessum árum en það er önnur umræða. Því miður voru stjórnvöld ekki nógu framsýn í haust til að vera undirbúin með viðbragð við annarri og þriðju bylgju faraldurs. Það má segja að eðlilegt hafi verið að öllu hafi verið skellt í lás í framhaldsskólanum í vor þegar veiran mætti fyrirvaralaust. En þá þegar hefði vinna átt að hefjast hjá yfirmanni menntamála við að skapa þennan grundvöll til félagsþátttöku sem nauðsynlegur er meðfram náminu. Hvernig er hægt að koma ungmennum í gegnum þetta án þess að þau hljóti varanlegan skaða af? Nemendur í tíunda bekk grunnskóla fá að stunda sitt nám með grímur en jafnaldrar þeirra í fyrsta bekk framhaldsskóla hafa ekki mætt í skólann í allt haust. Nú skal það tekið alveg skýrt fram að ég er fylgjandi sóttvarnaráðstöfunum svo að ég er ekki að biðja hæstv. ráðherra um að svara mér með því einu að þetta séu bara reglurnar, heldur að svara þeim foreldrum sem nú hafa gríðarlegar áhyggjur af heilsu og líðan barna sinna, hvort ráðherra hafi í hyggju að hugsa út fyrir boxið í leit að lausn svo að mæta megi þörfum þessa hóps.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að við getum haft í boði eins mikið staðnám og við mögulega getum á þessum erfiðu tímum. Ég vil einnig upplýsa hv. þingmann um það að í upphafi haustmisserisins byrjuðu framhaldsskólarnir á því að vera með staðnám. Það voru að vísu ákveðin hólf en okkur tókst að halda þessu gangandi þar til að það þurfti því miður að herða sóttvarnaráðstafanir, vegna þess að við erum að kljást við sameiginlegan óvin sem er veira. Ef ég gæti breytt öllu í dag myndi ég breyta því að þessi veira væri ekki þarna og allt unga fólkið okkar væri að stunda nám. En það er bara því miður ekki svo. Ég vil nefna nokkra þætti sem við fórum í og hvernig við höfum verið að vinna þetta. Við forgangsröðuðum í þágu þeirra sem eru á fyrsta ári í framhaldsskóla. Þau voru í meira staðnámi en aðrir. Það var hluti af þeirri áætlun sem við fórum í. Í annan stað þá forgangsröðuðum við líka í þágu þeirra sem voru í verknámi og voru í listnámi og margir af þeim nemendum hafa getað verið í sínum framhaldsskólum allan tímann. Í þriðja lagi erum við að auka stoðþjónustu. Mig langar að nefna, af því að hv. þingmaður hefur skiljanlega áhyggjur af líðan ungmenna og það hef ég svo sannarlega líka, að við höfum verið að auka stoðþjónusta og það er aukin sálfræðiþjónusta í framhaldsskólum, líka á heilsugæslunni, og svo hefur líka verið boðið upp á fjarþjónustu, það er samningur sem við gerðum nýverið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, ég vildi líka að það væri ekki veira en það er ekki svar. Í gærkvöldi heyrðum við í skólastjórnanda sem lýsti góðu gengi nemenda og litlu brottfalli. Nú skulum við alveg hafa það í huga að skólar hafa fæstir lokið haustönn og því varla ljóst með brottfallstölur. Brottfall nemenda úr framhaldsskólum hér á landi er hvorki meira né minna en helmingi meira en á hinum Norðurlöndunum. Við skerum okkur algerlega úr þar sem einn af hverjum fimm telur sig ekki eiga heima í okkar framhaldsskólakerfi og einn af hverjum fjórum drengjum. Það ætti að vera tilefni stjórnvalda til að ráðast í harkalegar aðgerðir til að mæta þessum ungmennum alla jafna, ekki bara í heimsfaraldri. Það kom neyðarkall frá foreldrafélagi Menntaskólans við Sund. Dagleg rútína er fokin og jafnvel afburðanámsmenn eru af foreldrum sagðir vera að falla í áföngum og úr námi. Þetta er upplifun foreldra sem búa með börnunum en hitta þau ekki bara á fjarfundum örsjaldan í viku. Þau segja margra vikna bið eftir [[Forseti hringir.]]sálfræðiþjónustu í skólunum og enginn er að ræða hvaða möguleikar séu í stöðunni. Getum við núllstillt önnina? Er hægt að senda nemendum [[Forseti hringir.]]skýr skilaboð um að þeir fái tilslökun og að fallið í áföngunum verði afmáð úr einkunnabókum [[Forseti hringir.]]þannig að það bitni ekki á þeim til framtíðar? Þetta er líklega viðkvæmasti hópurinn sem virðist gleymdur. [[Forseti hringir.]]Ég spyr því að lokum: Hvar ætla stjórnvöld að mæta þeim? Staðan er grafalvarleg.
Virðulegur forseti. Við höfum verið að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja sem mest staðnám og koma til móts við þessar ótrúlegu aðstæður. Ég fór aðeins yfir það hvernig við erum að styðja við stoðþjónustu. Ég ætla líka að nefna nokkra þætti í því hvernig við erum að fara í gegnum þessa önn. Það er verið að taka tillit til þess í námsmatinu, m.a. með því að það er sveigjanlegra en ella. Hv. þingmaður vitnaði í orð eins rektors eða skólameistara, gef ég mér, þar sem viðkomandi aðilar voru að fara yfir hvernig þessi önn hefur komið út. Ég held að það sé ofboðslega brýnt að meta aðstæður þegar við fáum þær niðurstöður í hús. Til að mynda á vormisseri bjuggust mjög margir við að brotthvarf yrði meira. Það var ekki raunin. Það bjuggust mjög margir við að einkunnir yrðu lægri. Það var ekki raunin. Það sem við erum að fara í núna, og ég er alveg sannfærð um að hv. þingmaður er algerlega sammála mér í því, er að það séu ákveðnar undanþágur, [[Forseti hringir.]]að sömu undanþágur gildi varðandi framhaldsskólastigið og unglingastigið. [[Forseti hringir.]]Og ég vil líka upplýsa hv. þingmann um það að ég hef svo sannarlega barist fyrir því að tryggja staðnám.
Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Eftir framsögu ráðherra eiga fulltrúar allra flokka rétt á að beina spurningum til ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir það tækifæri að geta veitt þinginu skýrslu um stöðu mála. Ég held að það sé ekkert nema heiðarlegt að segja það, við þær aðstæður sem nú eru í samfélaginu, af völdum Covid-19 og þeirra sóttvarnaráðstafana sem þjóðin hefur þurft að grípa til, að staðan á vinnumarkaði er grafalvarleg. Það væri rangt að halda öðru fram í þessum sal. Í lok október var heildarfjöldi atvinnulausra rúmlega 20.000 í almenna atvinnuleysistryggingakerfinu ásamt tæplega 5.000 manns sem eru í hlutastörfum í gegnum hlutabótaleiðina. Nemur það rúmlega 11% atvinnuleysi á landsvísu. En nú er að taka við mánuður þar sem atvinnuleysi eykst almennt í íslensku samfélagi vegna árstíðabundinnar sveiflu og er því búist við að atvinnuleysi verði yfir 11% fram yfir páska. Við búumst ekki við því að vinnumarkaðurinn taki almennilega við sér fyrr en að við förum að horfa til jákvæðra frétta af lyfjum til bólusetninga. Sem betur fer erum við að horfa á slíkar fréttir og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskt samfélag að það takist vegna þess að, eins og bent hefur verið á, m.a. í umræðum um fjárlög, fjárlög gera ráð fyrir því að við komum ferðaþjónustunni að einhverju eða allverulegu leyti af stað á næsta ári. Ferðaþjónustan hefur orðið hvað mest fyrir barðinu á faraldrinum og greinar henni tengdar. En það er líka rétt að fjalla um aðrar greinar sem hafa farið niður við þessar aðstæður og þar má til að mynda nefna byggingariðnað þar sem fjölgaði um meira en 700 manns á atvinnuleysisskrá milli október 2019 og október 2020. Þar eru einnig fram undan mánuðir vegna þess veðurfars sem er á Íslandi, þar sem alla jafna er minna um byggingarframkvæmdir en yfir sumarmánuðina. Áhrifanna gætir á landinu öllu. Atvinnulausum fjölgar þó langmest á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum, en á höfuðborgarsvæðinu hefur fjölgað um rúmlega 8.000 manns á milli október 2019 og 2020, voru tæplega 5.300 fyrir ári en eru nú 13.300. Á Suðurnesjum hefur fjölgað um tæplega 2.200 manns milli ára og eru í dag tæplega 3.300 atvinnulausir einstaklingar á Suðurnesjum. Við höfum gripið til margra aðgerða og ég ætla ekki að þylja þær upp hér en ég ætla að fara yfir þær áherslur sem lagðar verða í vetur, sem er að ganga í garð, hvað varðar þjónustu við atvinnulausa einstaklinga. Þar ber fyrst að nefna Nám er tækifæri, þar sem við erum með 3.000 námspláss sem eru ætluð einstaklingum sem hafa verið án atvinnu í sex mánuði eða lengur. Er það þrisvar sinnum stærra átak en sambærilegt átak var hér á árunum eftir efnahagshrun þar sem voru um 1.000 skólapláss. Undirbúningur að þessari aðgerð er kominn vel af stað og gengur vel. Atvinnurekendur geta líka fengið 100% grunnatvinnuleysisbætur, auk 11,5% framlags í ráðningarstyrk til að ráða atvinnuleitanda sem hefur verið atvinnulaus. Það getur gilt í allt að sex mánuði og styrkurinn getur numið 322.000 kr. á mánuði með hverjum einstaklingi sem fyrirtæki eða opinber stofnun tekur í vinnu. Við höfum breytt reglugerð nú á haustdögum sem þýðir að allir sem hafa verið sex mánuði án atvinnu taka með sér 100% styrk inn í 100% starf hjá atvinnurekanda. Við erum að veita fullan styrk til þess að fyrirtæki geti tekið fólk af atvinnuleysisskrá. Það er í undirbúningi að koma á samstarfi við nokkur stór sveitarfélög, opinberar stofnanir og atvinnurekendur almennt um að skapa störf með styrk til að taka við þessu. Við höfum einnig aukið ýmis virkniúrræði hjá Vinnumálastofnun, svigrúm til að stunda nám samhliða atvinnuleysisbótum, hækkuð framlög til atvinnuleitenda vegna þátttöku í námskeiðum o.s.frv. Jafnframt hefur verið gefið í hjá vinnumiðlun Vinnumálastofnunar þar sem að meðaltali 175 störf eru auglýst á mánuði og er það aukning frá því fyrir ári, úr 135 störfum. En við þurfum að halda áfram. Þessi vetur verður þungur í atvinnulegu tilliti en sem betur fer glittir í bóluefni og besta og mikilvægasta leiðin til að koma atvinnulífinu af stað er að koma ferðaþjónustunni af stað, hún er undirstaðan í því atvinnuleysi sem er í samfélaginu í dag.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta yfirlit. Það var eins og að lesa blöðin, upptalning á því sem liggur fyrir, bæði í blöðum og á netinu, um fjölda atvinnulausra o.s.frv. en það er engin sýn. Það kom ekkert fram um það hvað á að gera inn í framtíðina og það er ekki að ófyrirsynju, herra forseti, að nú í morgun segir framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins í Fréttablaðinu, með leyfi forseta: „Það er kominn tími til að draga markvisst úr þessari langvarandi óvissu og setja fram skýra áætlun um aðgerðir til loka faraldursins.“ Þetta er akkúrat það sem við t.d. í Miðflokknum höfum gagnrýnt alveg frá upphafi, þ.e. að þegar menn fóru að hrökklast í aðgerðir hér þá voru þær til skamms tíma. Búið er að framlengja aðgerðir sem fólk bíður eftir í ofvæni til svona þriggja mánaða í senn. Það er náttúrlega algerlega óviðunandi og óþolandi ástand. Nú segir hæstv. ráðherra: Við ætlum að bíða eftir bóluefninu. Það er náttúrlega ágætt í sjálfu sér en það er engin stefna. Hvað ætla menn að gera? Ég ætla ekkert að lasta það að fólk fái að komast á námskeið eða að einhverjir verði ráðnir með stuðningi en hvernig ætla menn að gera þetta? Hvernig ætla menn að haga sér næstu 18 mánuði t.d.? Í Fréttablaðinu í morgun er haft eftir Halldóri Benjamín Þorbergssyni, svo ég vitni aftur í hann, með leyfi forseta: „Samtök atvinnulífsins kalla eftir því að stjórnvöld nýti reynsluna af baráttunni við útbreiðslu kórónuveirunnar og útbúi skýran ramma um aðgerðir næstu mánaða.“ Þess vegna verð ég að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar hann og ríkisstjórnin að gera t.d. næstu 18 mánuði? Á að halda áfram að framlengja aðgerðir um svona viku, hálfan mánuð eða tvo mánuði í senn [[Forseti hringir.]]eða hvað ætlar ríkisstjórnin að gera?
Virðulegur forseti. Já, það hefur einkennt málflutning hv. þingmanns hér síðan þessi veira kom upp að hann hefur talið sig sjá fyrir hvernig veiran hagar sér. Þegar veiran kom fyrst upp fór ríkisstjórnin strax inn með hlutabótaleiðina. Við töldum að þetta yrði skammur tími vegna þess að það vissi enginn hvernig veira eins og þessi hagar sér. Sumar þeirra hafa smátt og smátt dáið út, sumar hafa varað lengi o.s.frv., en hv. þingmaður segist hafa svar við því og hafi alla tíð haft. Ég held að það sé einfaldlega rangt. Ríkisstjórnin hefur, í samstarfi við atvinnulíf og við verkalýðshreyfinguna, við formenn ýmissa sviða, unnið að því að ná utan um launamenn með fjölþættum aðgerðum gagnvart atvinnuleitendum. Við höfum líka farið í fjölþættar aðgerðir gagnvart atvinnulífinu. Fjármálaráðherra var að kynna hér viðspyrnustyrki fyrir ekki svo löngu, þannig að við höfum ráðist í fjölmargar aðgerðir. Það er einfaldlega heiðarlegt að segja að þegar ein atvinnugrein, við trúum því að það sé tímabundið, fellur algerlega út, atvinnugrein sem var orðin ein stærsta atvinnugrein þjóðarinnar, þá er það ekki þannig að það bil verði brúað einn, tveir og þrír. Hv. þingmaður hefur haft það á stefnuskrá sinni að byggja áburðarverksmiðju á Íslandi. Áburðarverksmiðja verður ekki byggð á tíu mánuðum, hv. þingmaður. Það er einfaldlega svo að við vorum með atvinnugrein sem er gríðarlega öflug, sem er ferðaþjónustan, og margt sem tengist henni lokaði einfaldlega tímabundið. Við erum að ráðast í fjölþættar aðgerðir og þingmaðurinn á ekki að gera lítið úr því þegar verið er að tala um Nám er tækifæri, þegar verið er að tala um þá miklu rýmkun sem gerð hefur verið til styrkja til fyrirtækja sem ráða fólk af atvinnuleysisskrá vegna þess að við sjáum að það hefur skilað árangri í sögunni og það mun gera það núna líka. En sem betur fer glittir í endann á þessari veiru og það mun skipta mestu máli í því að draga úr atvinnuleysi hér á landi. Það er einfaldlega óheiðarlegt að viðurkenna ekki [[Forseti hringir.]]að það er fyrst og fremst ferðaþjónustan sem þetta er að hafa áhrif á.
Hæstv. forseti. Það er eins og hæstv. ráðherra hafi ekki góðan málstað að verja því að hann ver tíma sínum í að hnotabítast út í þann sem hér stendur í staðinn fyrir að einhenda sér í að segja frá því hvað hann vilji gera. Kannski er það vegna þess að hann veit ekki hvað hann vill gera eða ætlar að gera. Hér var minnst á ferðaþjónustu en það er ein starfsemi í ferðaþjónustu sem virðist hafa orðið algjörlega út undan, í þeim aðgerðum sem farið hefur verið út í, og það eru lítil ferðaþjónustufyrirtæki, gisting sem er rekin á eigin kennitölu eiganda. Það virðist vera þannig, og ég hef fengið meldingar um það úr þessum geira, að þar hafi engar aðgerðir dugað og engar aðgerðir passi inn í það starfssvið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann hyggst gera í því. Það er annar atvinnurekstur sem ég hef líka fengið upplýsingar um að standi höllum fæti, og það er rekstur sem er stofnaður eftir 1. mars, þ.e. rekstur sem er stofnaður þegar fyrri bylgja veirunnar gekk niður; fékk kannski tvo mánuði í friði en hefur síðan verið hálflokaður og meira en það. Og þarna er ég t.d. að tala um veitingastarfsemi sem menn hafa sett á stofn á þessum tíma. Ég tek fram, og ég bið forseta að minnast þess sem ég sagði áðan, að ég sagðist meta það að verið væri að gera ráðstafanir til þess að menn gætu farið á námskeið og fyrirtæki gætu ráðið þá með aðstoð. Ég var ekki að gera lítið úr því, það er rangt hjá hæstv. ráðherra. Ráðherra kýs kannski bara að heyra það svo, og það er þá hans vandamál að horfa ekki á málefnin sem eru fram undan heldur [[Forseti hringir.]]þann sem kemur með vond skilaboð til hans, það er ekki góðra manna háttur að gera slíkt.
Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur er ekki að hlaupast undan því að segja hvað við ætlum að gera vegna þess að það er algerlega skýrt. Við höfum ætlað að brúa það bil sem veiran er að mynda í íslensku samfélagi með fjölþættum aðgerðum. Hv. þingmaður viðurkenndi í raun þá stefnu með því að fara síðan að tala um að aðgerðirnar þyrftu að vera aðeins stærri eða aðeins meiri, það þyrfti að breyta þeim aðeins. Verkefnið er að brúa bilið fyrir atvinnulífið, fyrir almenning á meðan veiran gengur yfir. Þetta er ekki varanlegt ástand. Það er það sem ríkisstjórnin hefur lagt upp með. Stefnan er kýrskýr. Við héldum fyrst að þetta yrði stutt bið. Hún hefur lengst og þess vegna höfum við lengt í aðgerðunum. Þess vegna höfum við komið með nýjar aðgerðir, viðspyrnustyrki, lokunarstyrki o.s.frv. En eru þær aðgerðir þannig að þær nái utan um alla? Það er það sem hefur verið rætt hér undir þeim aðgerðum sem hafa verið til umfjöllunar. Það er umræðan sem er fullkomlega eðlilegt að eigi sér alltaf stað. Ríkisstjórnin hefur teygt sig vel áfram. Hún hefur teygt sig vel yfir fyrirtækin í landinu til að verja störfin þannig að viðspyrnan geti verið kraftmikil. En er hægt að nefna einhverja hópa þar sem við höfum ekki náð að grípa alveg 100% inn í? Já, það er alveg pottþétt að það er þannig, vegna þess að það er verið að gera þetta allt á miklum hraða. Það er verið að gera þetta allt á miklum hraða, að forma aðgerðir til að grípa inn í og bregðast við aðstæðum hverju sinni. Stefna ríkisstjórnarinnar er algerlega skýr. Við ætlum að standa með fólki, við ætlum að standa með fyrirtækjum til að brúa þetta bil þar til veiran er horfin úr íslensku samfélagi. Þess vegna erum við með fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár þar sem gert er ráð fyrir 100 milljarða halla, að við ætlum að nota ríkissjóð til að brúa bilið, hv. þingmaður.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka umræðu um skýrslu félags- og barnamálaráðherra sem hér fer fram. Ég get ekki hugsað mér að vera í þeirri stöðu að vera atvinnulaus. Þeir sem hafa misst atvinnuna eiga allir um sárt að binda, bætur koma aldrei í stað launa og það er stolt hvers manns að vinna fyrir sér og sínum. Ríkisstjórnin ákvað að greiða sérstakt viðbótarálag á grunnbætur atvinnuleysistrygginga og hækka grunnbætur í 307.000 kr. frá og með áramótum. Hámark tekjutengdra atvinnuleysisbóta er 456.000 kr. á mánuði og þessi réttindi hafa verið lengd tímabundið í sex mánuði og gildir úrræði til 30. september 2021, sem er vel. Hækkaðar greiðslur vegna framfærslu barna atvinnuleitenda verða framlengdar út næsta ár. 6% viðbótarálag reiknast ofan á grunnatvinnuleysisbætur vegna framfærslu hvers barns í stað 4% áður. Auk þess er greidd desemberuppbót sem hljóðar upp á 86.000 kr. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa tekið mið af afkomu heimilanna og atvinnulífs en hvorugt getur án annars verið. Þeir sem reyna að nota ástandið til að reka fleyg á milli atvinnulífs og heimila í því ástandi sem samfélagið er í tala inn í myrkrið. En það verður að segja alla söguna eins og hún er. Í þessu mikla atvinnuleysi ber á að fyrirtæki leiti eftir starfsfólki en fái lítil eða jafnvel engin viðbrögð. Þetta ætti ekki að vera til staðar en ég persónulega hef komið í fyrirtæki sem hafa ekki náð að manna þær stöður sem eru lausar. Virðulegi forseti. Það er áhyggjuefni að fólk á atvinnuleysisbótum hafni lausum störfum. Ég spyr því félags- og barnamálaráðherra hvaða reglur gildi hjá Vinnumálastofnun um að koma fólki sem er á atvinnuleysisskrá til vinnu sem stendur til boða. Það er líka sameiginlegt verkefni okkar að aðstoða fólk við að koma sér aftur til vinnu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Á fyrstu mánuðum eftir Covid, mars, apríl, maí og inn í sumarið, var Vinnumálastofnun alveg upp fyrir haus bara að afgreiða umsóknir og greiða út bætur vegna þess að um fjórðungur vinnumarkaðarins á þessum tíma fór um Vinnumálastofnun. Á sama tíma var fólk að aðlaga sig þeim breyttu aðstæðum að vinna heiman frá sér og stofnunin var líka að þjálfa nýtt fólk sem hún bætti við sig. En þegar leið á sumarið var hægt að fara að auka áhersluna á vinnumiðlun Vinnumálastofnunar. Það er þannig, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, að fólk sem er á atvinnuleysisskrá á ekki að hafna vinnu. Þetta er brú á milli einnar vinnu í aðra. Þess vegna er ánægjulegt að það sem hefur farið í gegnum vinnumiðlun hefur verið að aukast, fór að aukast mikið á vordögum, og núna í október eru 175 störf auglýst í gegnum þessa vinnumiðlun. Vinnslan er sú að einstaklingur sem hafnar vinnu í gegnum vinnumiðlun eftir fyrsta mánuðinn í atvinnuleysi á að tapa atvinnuleysisbótum í ákveðinn tíma. Greiðslustofa atvinnuleysistrygginga hefur haft rúmlega 200 manns til skoðunar vegna þess að þeir hafa hafnað vinnu og 80 manns hafa tapað bótum af þeim sökum. Síðastliðna tvo mánuði hefur vinnumiðlun á Reykjanesi komið 50 manns á svæðinu í fullt starf í gegnum þennan kanal. Ef fólk hafnar vinnu í gegnum þessa vinnumiðlun þá á það að tapa bótum í ákveðinn tíma. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég þakka svar ráðherrans. Mér finnst líka mikilvægt að við ræðum þær leiðir sem farnar hafa verið til að auka möguleika á því að koma fólki til vinnu. Við vitum það í þessum sal að það versta er þegar fólk festist í atvinnuleysi og á erfitt með að komast út úr því. Á Suðurnesjum hefur verið gert samkomulag milli Vinnumálastofnunar og atvinnurekenda um sérstakt framlag til fólks sem vill koma sér til starfa og nánast reyndar búa sér til störf. Mig langar að vita hvort ráðherrann hafi kynnt sér það. Mig langar líka að spyrja hvernig það hefur gengið að fyrirtæki nýti sér þá leið að atvinnuleysisbætur fylgi nýjum störfum. Það er gríðarlega mikilvægt að við gerum allt til þess að fá fólk út á vinnumarkaðinn aftur. Því fyrr því betra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Já, mér er kunnugt um að Vinnumálastofnun hefur verið í fjölþættu samstarfi í gegnum skrifstofu sína á Reykjanesi. Ég held að það sé full ástæða til að hamra á því sem hv. þingmaður sagði hér. Við erum búin að rýmka reglurnar til fyrirtækja þannig að þau geti fengið ráðningarstyrk með hverjum starfsmanni. Það er full ástæða til að nota þessa umræðu líka til að auglýsa það, svo að atvinnurekendur sem geta bætt við sig verkefnum viti að þeir geti fengið 100% grunnatvinnuleysisbætur, auk 11,5% framlags í lífeyrissjóð, í styrk til að ráða atvinnuleitanda í allt að sex mánuði. Þeir geta fengið 322.804 kr. í ráðningarstyrk með hverjum starfsmanni í allt að sex mánuði. Það er búið að rýmka reglurnar líka og stytta þann tíma sem viðkomandi einstaklingur þarf að hafa verið atvinnulaus til að mega nýta sér þetta. Þannig að það er full ástæða til að hvetja til þess sem hv. þingmaður var að gera hér og ég geri það líka og tek undir orð hans.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Ég held að það sé ljóst að aðgerðir á því málefnasviði sem heyrir undir hæstv. ráðherra eru gríðarlega mikilvægar í því samhengi sem við erum að glíma við, afleiðingar Covid-faraldursins. Ég vildi kannski aðeins skipta um takt í þessari umræðu, ef ég má, og spyrja hæstv. ráðherra: Ef við horfum aðeins lengra fram í tímann og veltum fyrir okkur hvernig staðan er þegar við erum búin að glíma við hinar bráðu aðstæður sem nú eru uppi, er hæstv. ráðherra þá ekki sammála mér um það að leiðin fram á við, til að losna út úr því atvinnuleysi sem nú þegar hefur gert vart við sig og mun sennilega vaxa á næstu mánuðum, hlýtur að vera sú, og ég bið hæstv. ráðherra að deila hugsunum sínum um það með mér, að greiða leið atvinnulífsins til þess að skapa fleiri störf? Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra er kominn í þá vinnu að velta því fyrir sér á sínu málefnasviði hvernig hægt sé að gera breytingar sem stuðla að því að atvinnulífið nái viðspyrnu þegar versta höggið hefur gengið yfir og hvernig við getum bætt stöðu íslensks atvinnulífs þannig að það nái að skapa störf í stað þeirra sem glatast hafa nú á undanförnum mánuðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Við höfum allt frá byrjun verið að fara yfir það með hvaða hætti hægt er að grípa inn í og bregðast við og skapa störf. Með ýmsum hvataaðgerðum, hvort sem er í skattkerfi eða, eins og við erum að gera hér, með ráðningarstyrkjum, er hægt að ýta undir að störf skapist. Einnig má nefna einföldun regluverks ýmiss konar, eins og við erum með í undirbúningi þegar kemur að húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsmálum, sem tengist allt lífskjarasamningunum. Allt virkar þetta mjög vel og er mikilvægt. Ef við ætlum að ráðast á þann stóra stabba sem atvinnuleysið er, þessa miklu aukningu, þá sýna allar greiningar að það verður ekki gert nema með því að koma ferðaþjónustu af stað aftur, en við ætlum að gera það til skamms tíma. Þó að við séum að taka aðgerðir sem ráðist var í hér í efnahagshruninu og þrefalda þær eða fjórfalda þá er það einfaldlega þannig að þegar við kippum heilli atvinnugrein úr sambandi er mikilvægast að halda fyrirtækjunum öflugum eða aðstoða þau við að vera lifandi þegar viðspyrnan hefst. Til skemmri tíma er það svo, en til lengri tíma má hugsa sér ýmsar hvataaðgerðir til að hvetja íslenskt atvinnulíf til að sækja fram, hvetja til nýsköpunar sem gert hefur verið í tíð núverandi ríkisstjórnar með mjög myndarlegum framlögum, einfaldara regluverki, sem ég hef komið að þegar kemur að húsnæðis- og mannvirkjagerð o.s.frv. Allt eru það fremur langtímaáhrif sem þar eru undir en ekki er síður mikilvægt við þessar aðstæður að hafa þetta í huga.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að við séum að hugsa þetta á mjög svipuðum nótum, þ.e. að við getum kannski skipt baráttu okkar í þrjú þrep. Fyrsta þrepið er auðvitað þar sem við erum stödd í dag. Við erum að reyna að bregðast við bráðaaðstæðum og vanda sem er brostinn á og reyna að milda það högg eins og við getum. Næsta skref er, eins og hæstv. ráðherra nefndi, auðvitað mjög háð því hve fljótt ferðaþjónustan getur tekið við sér aftur. Það myndi muna langmestu í sambandi við hagvöxt og fjölgun starfa hér á næstu mánuðum og misserum ef ferðaþjónustan kæmist í gagnið sem fyrst aftur. Svo er þriðja þrepið kannski langtímahugsunin, sem hæstv. ráðherra kom réttilega inn á [[Forseti hringir.]]að tengist stefnunni í sambandi við hið almenna starfsumhverfi atvinnulífsins í landinu.
Virðulegi forseti. Já, ég held að þetta sé alveg rétt hjá hv. þingmanni og ég held að við séum sammála um að við erum í fyrsta lagi að hugsa í bráðaaðgerðum og í öðru lagi hvernig við getum komið ferðaþjónustunni og skyldum greinum til aðstoðar. Og kannski ekki bara ferðaþjónustunni heldur atvinnugreinum sem með einum eða öðrum hætti hafa verið að fara illa út úr þessari veiru - það er ekki eingöngu ferðaþjónustan, það er verslun og þjónusta, það er íþróttalíf, íþróttahreyfingin er stór vinnustaður o.s.frv. Síðan eru það þessar langtímahugsanir sem við megum þó ekki gleyma og þurfum að hafa hugfastar. Ég held að það hafi ríkisstjórnin gert í talsverðum mæli, m.a. með framsæknum aðgerðum í nýsköpunarmálum sem fjárveitingar hafa verið samþykktar til. Eðli máls samkvæmt festumst við stundum í bráðavandanum og horfum ekki til framtíðar. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er þessi brýning hv. þingmanns góð.
Herra forseti. Þann 11. júlí sl. var frétt um það í Fréttablaðinu að allar líkur væru á að fjölga myndi í hópi þeirra íbúa á Suðurnesjum sem teljast vera sárafátækir. Brýnt er að stjórnvöld og samfélagið allt komið til aðstoðar, sagði þá Vilborg Oddsdóttir, félagsráðgjafi hjá Hjálparstarfi kirkjunnar, sem er í velferðarvakt stjórnvalda. Velferðarvaktin fundað í sumar með bæjaryfirvöldum og öðrum hagsmunaaðilum á Suðurnesjum þar sem staðan í kjölfar Covid-19 faraldursins var rædd. Atvinnuleysi á Suðurnesjum í október var 21,1% og búist er við að það aukist enn. Það er mikið atvinnuleysi á Suðurnesjum og þegar fólk dettur út af uppsagnarfresti í haust og fer á strípaðar atvinnuleysisbætur þá vitum við að það verður mikill vandi. Þá mun fólk búa við mikla fátækt. Það er einsýnt að þarna mun fólk búa við sárafátækt, er haft eftir Vilborgu í fréttinni frá því í sumar. Samfélagsmiðlar sýna því miður að margir atvinnulausir eiga mjög erfitt. Á samfélagsmiðlum fjölgar áköllum og óskum eftir matargjöfum eða eftir hjálp við að kaupa varahluti í heimilistæki, svo dæmi séu tekin. Mjög margar sögur eru af Suðurnesjum, af hjálparbeiðnum frá fólki sem á ekki fyrir mat eða öðrum nauðsynjum. Ég spyr því hæstv. félags- og barnamálaráðherra hvort velferðarvaktin hafi gefið honum nýlega skýrslu um ástandið á Suðurnesjum. Hefur ráðherrann brugðist sérstaklega við stöðunni í landshlutanum eða stendur það til?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns af stöðunni á Suðurnesjum. Ráðherra ætlar ekki að reyna að fegra þá stöðu vegna þess að hún er grafalvarleg. Almennt hefur ríkisstjórnin ráðist í aðgerðir sem miða að þeim svæðum sem verst hafa orðið úti og það var gert í félagslegum aðgerðum sem unnar voru í vor og kom fjármagn til. Það hefur verið gert með fjármagni sem er eyrnamerkt í jöfnunarsjóði og er sérstaklega til að efla félagsþjónustuna, hefur farið í gegnum sveitarstjórnarráðherra, ég held það séu um 700 milljónir. Síðan er til að mynda fjármagn sem er ætlað í tómstundastyrki, rétt tæpur milljarður, 600 milljónir á þessu ári og svo áframhald á næsta ári, og eðli máls samkvæmt mun mikið af þessu renna inn á þetta svæði. Síðan höfum við verið í sambandi við bæjaryfirvöld á svæðinu. Við höfum fundað með þeim. Það er ekki mjög langt síðan að ég fór til fundar með bæjaryfirvöldum og félagsþjónustu, bæði í Reykjanesbæ og í Suðurnesjabæ þar sem var farið yfir ýmis mál. Meðal annars var á haustdögum breyting á reglugerð sem lýtur að ráðningarstyrkjum afurð samtalsins sem þar fór fram. En síðan erum við líka núna með beiðni og var kynnt á föstudaginn, og verður væntanlega til umræðu hér í tengslum við 2. umr. fjárlaga, um 900 milljónir sem eru ætlaðar til þess að styðja við félagslega viðkvæma hópa. Varðandi það samtal sem er í gangi þá höfum við verið í góðu samtali við velferðarvaktina en líka við félagsmálastjóra á viðkomandi svæði. Ég funda mánaðarlega með öllum félagsmálastjórum á landinu og gerði það síðast í gær þar sem við vorum að fara yfir væntanlegar félagslegar aðgerðir. [[Forseti hringir.]]Þannig að já, ég hef lagt mig fram um að vera í góðu sambandi og samtali við bæjaryfirvöld á svæðinu og fólk á svæðinu og er tilbúinn til þess að hlusta ef ábendingar eru um einstaka atriði.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið og sannarlega hef ég verið með alls konar ábendingar um mörg atriði sem ekki hefur verið hlustað á. Ég hef áður átt orðastað við hæstv. ráðherra um það sem mér finnst hróplegt óréttlæti, þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að lengja tekjutengt tímabil atvinnuleysisbóta fyrir helming þeirra sem voru atvinnulausir í ágúst. Hinir 10.000 sem misstu vinnu í febrúar eða fyrr eru skildir eftir þótt dagljóst sé að enga vinnu er að fá í atvinnukreppu fyrir þá atvinnuleitendur. Þeir verst settu eru skildir eftir í mjög erfiðri stöðu. Að lengja tekjutengda tímabilið fyrir alla en ekki bara þá sem styst hafa verið atvinnulausir gæti aldrei kostað meira en 5 milljarða kr. fyrir ríkissjóð. Til samanburðar samþykktum við fyrir nokkrum dögum tekjufallsstyrki til fyrirtækja sem gætu kostað um 30 milljarða og í dag er mælt fyrir viðspyrnustyrkjum til fyrirtækja sem gætu kostað ríkið um 20 milljarða. Þetta er til viðbótar öðrum styrkjum til fyrirtækja sem sannarlega er þörf á. En heimilin hafa líka orðið fyrir miklu tekjufalli og þurfa viðspyrnu en hæstv. ríkisstjórn er tregari til að bregðast við þeim vanda. Á næstu mánuðum mun þeim fjölga jafnt og þétt sem eiga engin önnur úrræði en að leita til sveitarfélaga um fjárstyrk sem er í öllum tilfellum lægri en grunnatvinnuleysisbætur og skilyrðin ströng um úthlutun styrkjanna. Ég minni á að fall WOW var snemma á síðasta ári og atvinnuleysi á landinu var 5% í febrúar á þessu ári og þá þegar komið í 9% á Suðurnesjum. Og það er spáð 10% atvinnuleysi á næsta ári og það eru um 20.000 manns. Er ekki það allra minnsta sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur getur gert í þessari stöðu að lengja atvinnuleysisbótatímabilið um 12 mánuði? Eða telur hæstv. félags- og barnamálaráðherra rétt að fólkið neyðist til að segja sig til sveitar í atvinnukreppu og heimsfaraldri?
Virðulegi forseti. Við höfum ráðist í fjölþættar aðgerðir. Hv. þingmaður segir að aldrei sé á sig hlustað. Ég held að það sé ekki alveg rétt vegna þess að varðandi sumar af þeim aðgerðum sem við höfum farið í hafa einmitt komið brýningar frá hv. þingmanni um að ráðast í þær, til að mynda breytingar á tekjutengingunni þannig að hún næði til allra sem misstu vinnu eftir 1. mars. Ég minnist þess að hv. þingmaður hafi talað fyrir sérstöku álagi til barna atvinnulausra, að það færi í 6%. Ég veit ekki betur en að ríkisstjórnin sé núna að framlengja það. Það er hv. þingmaður sem hefur bent á það. Þegar kemur að aðgerðum almennt þá höfum kynnt ákveðnar aðgerðir sem miða að því að hækka grunnbæturnar og framlengja þetta 6% álag út næsta ár. Það kann vel að vera að það verði brugðist frekar við. Við erum alltaf að vakta það og skoða og erum í góðu og þéttu samtali og samstarfi við m.a. Samband íslenskra sveitarfélaga. Og af því að hv. þingmaður fjallar hér um samspil félagsþjónustunnar við það þegar atvinnuleysisbótatímabilið endar, þá er það eitt af því sem við höfum fjallað um í góðu samtali og samvinnu á milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins. Hvernig verður þróunin á því næstu mánuði? Hvernig er það greint á milli landshluta? Hvernig er verið að taka utan um fólk þar o.s.frv.? Það kann vel að vera, vegna þess að það samtal hefur leitt til aðgerða, og er ekki loku fyrir það skotið að gripið verði til frekari aðgerða. En á sama tíma erum við alltaf að vakta það hvenær við förum að sjá faraldurinn fara niður og þetta er einfaldlega samspil þarna á milli. Þannig að það liggur ekki fyrir á þessari stundu. Við erum að [[Forseti hringir.]]koma með aðgerðir núna inn í þingið. Eru það seinustu aðgerðirnar? Vonandi eru þær með seinustu aðgerðunum og við förum að sjá fyrir endann á þessu ástandi. En ef það lengist í því mun þurfa frekari aðgerðir.
Nú er forseta vandi á höndum. [[Félmrh.: Í fyrsta sinn.]]- Í fyrsta sinn á ævinni. [[Gripið fram í: Þingheimur bíður spenntur eftir …]]- Já. Hér á tölvuskjá mínum er enginn á mælendaskrá. [[Gripið fram í: …]]- Já, já, ég er að finna út úr þessu. En ég tek orð ykkar góð og gild.
Herra forseti. Ég vona að hér sé réttur maður á réttum stað á réttum tíma, eins og segir einhvers staðar. En mig langar að ræða aðeins frekar við hæstv. ráðherra um ráðningarstyrkina. Ráðningarstyrkirnir eru úrræði sem hefur verið notað áður. Ég hef oft velt fyrir mér hvers vegna þeir hafi ekki verið meira notaðir en verið hefur, hvort til að mynda þau skilmerki, sem þó hafa aðeins verið víkkuð, eins og komið hefur fram í máli hæstv. ráðherra, séu enn þá heldur þröng. Á vef Vinnumálastofnunar koma fram ágætis upplýsingar um styrkina, en hins vegar kemur ekki fram í hve miklum mæli styrkirnir hafi verið notaðir. Í ágætum mánaðarskýrslum sömu stofnunar kemur þetta ekki fram. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé hreinlega svo lítið að stofnunin telji ekki ástæðu til að tíunda það eða þá að þetta séu upplýsingar sem erfitt er að taka saman í rauntíma, eins og mánaðarlegu skýrslurnar eru kannski að einhverju leyti. En styrkir eins og þessir, þ.e. ráðningarstyrkir, geta til að mynda skipt mjög miklu máli og að sumu leyti verið svipaðs eðlis og viðspyrnustyrkir, þ.e. að fyrirtæki sem sér fram á og treystir því að aftur komi betri tíð með blóm í haga, getur byrjað með aðstoð þessara styrkja að ráða inn fólk heldur fyrr en ella væri og jafnvel fyrr en tekjuflæðið til fyrirtækisins hæfist ef þessu er haldið nægilega vel að fyrirtækjunum og, eins og ég nefndi áður, skilmerkin nægilega víð. Mér þætti gaman að heyra ráðherra eiga við mig orðastað um þetta.
Virðulegi forseti. Ásóknin í þessa samninga hefur verið að aukast núna á haustmánuðum þannig að það er stígandi í því. Það er kannski m.a. eftir þá breytingu sem við gerðum á reglugerð. Hægt er að segja frá því hér að í ágúst og september voru gerðir 118 samningar um svona ráðningarstyrki og það sem af er árinu eru þeir orðnir 368, þannig að einn þriðji er á tveimur mánuðum. Ásóknin fer því vaxandi og við reiknum með því að svo geti orðið áfram. Vandinn í þessu er að við breyttum reglugerð sem gerir það að verkum að ef atvinnuleysi fer upp fyrir eitthvað ákveðið - viðkomandi þarf að hafa verið atvinnulaus í ákveðinn fjölda mánaða til að það megi ráða - þá má einstaklingurinn hafa verið atvinnulaus í einn mánuð á því svæði til að það megi ráða. Vandinn er alltaf línudansinn í þessu vegna þess að maður gefur heldur ekki þau skilaboð út í atvinnulífið að það geti allir fengið styrki með öllum launamönnum. Þetta er fyrst og fremst hugsað til fyrirtækja sem geta bætt við sig og sem brú gagnvart atvinnuleysi. Ef við ætlum að fara of nálægt þessari línu þá er þetta einfaldlega orðinn stuðningur og ríkisstyrkur við fyrirtæki. Þá er það úrræði sem á ekki að vera á höndum Vinnumálastofnunar eða atvinnumálaráðherra að útfæra, líkt og tekjufallsstyrkir, viðspyrnustyrkir og annað sem er á hendi hæstv. fjármálaráðherra og hann hefur mælt fyrir þeim hér. Þannig að það kann að vera að hægt sé að gera meira í þessu, en ég veit ekki hversu mikið meira er hægt að gera. Ég myndi vilja sjá hvort þessi stígandi sem verið hefur núna á haustdögum haldi ekki áfram og fleiri fari að nýta sér þetta eftir því sem líður á vegna þess að í september voru 71, en hér á fyrstu mánuðum ársins voru þetta 20–30, þannig að það hefur rúmlega tvöfaldast, þó það. En gjarnan myndi ég vilja sjá þetta vera hærra og meira, ég tek undir það með hv. þingmanni.
Herra forseti. Aðeins áfram um þetta bara til að hnykkja á mikilvægi þessa. Með ráðningarstyrkjunum er a.m.k. að einhverju leyti hægt að taka á þeim vanda sem óhjákvæmilega skapast þegar fólk missir vinnuna og hefur ekki lengur þá daglegu rútínu sem skiptir svo miklu máli, að sækja vinnu. Þetta getur einmitt haft mikið að segja, til að mynda þegar nýsköpunarfyrirtæki eru að fara af stað og þurfa kannski smáaðstoð til þess að fara í gang. Mig langar samt í seinni umferðinni að inna hæstv. ráðherra eftir úrræðinu sérstökum stuðningi við tekjulágar barnafjölskyldur. Það er verkefni sem skiptir atvinnuleitendur væntanlega gríðarlega miklu máli vegna þess að gera má ráð fyrir að þar séu lægstu tekjurnar. Þá langar mig aðeins að heyra ofan í ráðherra, af því að hann nefndi áðan þetta með fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna og samtalið sem átt hefði sér stað við sveitarfélögin, að þar skiptir mjög miklu máli að ráðuneytið hafi frumkvæði annars vegar í því að hvetja sveitarfélög til að nota þessi úrræði, en hins vegar líka í því að hvetja sveitarfélög til að skoða og meta hvort fjárhagsaðstoð þeirra sé nægilega ríkuleg, skulum við segja. Af því að eins og fram kom í máli hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur áðan þá er nánast fyrirséð að þeim sem þurfa að leita til sveitarfélaganna með fjárhagsaðstoð mun fjölga. Jafnvel þó að þeir séu eitthvað innan við 1.000 manns sem hafa verið, samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar, lengur en tvö ár í atvinnuleit, þá mun þessi hópur stækka.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Það er rétt, sá hópur sem klárar bótarétt sinn mun stækka, sérstaklega eftir því sem líður á næsta ár ef ekki fer að glæðast í atvinnumálum fyrir þann tíma. Engu að síður höfum við unnið í góðu samstarfi við sveitarfélögin, að ýmsum úrræðum þar sem komið er til móts við sveitarfélögin með einum eða öðrum hætti. Við setjum tæpan milljarð í tómstundastyrki fyrir tekjulágar fjölskyldur, sem þýðir um 45.000 kr. á hvert barn til tómstundaiðkunar. Við höfum sett félagslegar aðgerðir hér á vordögum og það eru 900 millj. kr. væntanlegar í frekari félagslegar aðgerðir ef fjárlög verða samþykkt. Þar má nefna til að mynda þá pólitísku ákvörðun ríkisstjórnarinnar að við ætluðum ekki að hafa neina heimilislausa á götunni meðan á Covid stæði og gerðum samning við Reykjavíkurborg um það og er hann að fullu fjármagnaður af hálfu hins opinbera. Það er sannarlega hlutverk sveitarfélaga að sinna því. Á sama tíma erum við búin að vera í samtali við sveitarfélögin og félagsþjónustuna að kortleggja hvernig fjárhagsaðstoðinni er háttað milli sveitarfélaga. Það er mismunandi og það er ekkert ósennilegt að það leiði til frekari aðgerða þegar við komum inn í nýtt ár. Það er enn þá til skoðunar. Ég tek undir með hv. þingmanni um að staðan er grafalvarleg, en það má líka reikna með því að sveitarfélög muni þurfa að taka á sig einhver lán og skuldbindingar sem tekur einhvern tíma að borga, rétt eins og ríkið hefur gert í gegnum þennan heimsfaraldur.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra fór í framsögu sinni yfir sláandi háar tölur atvinnulausra og að hlutfall þeirra væri hæst á Suðurnesjum og á höfuðborgarsvæðinu. En ég saknaði þess sárt að heyra hæstv. ráðherra minnast einu orði á stærsta einstaka hópinn sem er atvinnulaus um þessar mundir og það eru innflytjendur. 7.000 innflytjendur eru án atvinnu á Íslandi. Innflytjendur, sem voru hreyfiafl í síðasta góðæri, eru nú tæpur helmingur allra atvinnulausra. En það er ekki að sjá að vinnumarkaðsaðgerðir ríkisstjórnarinnar miðist að þörfum þessa hóps nema að verulega litlu leyti. Námsúrræðin sem hæstv. ráðherra vísaði í sýnast mér flest vera á íslensku. Þá ber líka að nefna að lokað hefur verið fyrir pólska símalínu Vinnumálastofnunar sem gerir 4.000 einstaklingum af pólskum uppruna erfitt fyrir að nálgast upplýsingar um réttindi sín og úrræði. Ég vil spyrja hvers vegna hæstv. ráðherra talaði ekki um þennan stærsta hóp atvinnulausra á Íslandi í framsögu sinni. Til hvaða úrræða ætlar ríkisstjórnin að grípa til að styðja við atvinnulausa útlendinga? Hvers vegna reynum við ekki betur að koma til móts við þennan stóra hóp, tæpan helming allra atvinnulausra, erlenda ríkisborgara?
Virðulegi forseti. Það er laukrétt hjá hv. þingmanni að langstærstur hluti af þeim sem eru atvinnulausir nú er innflytjendur. Það er ólíkt því sem var í efnahagshruninu eftir 2009. Þá var hlutfall innflytjenda ekki svona hátt. Ástæða þess að hæstv. ráðherra nefndi þetta ekki í framsöguræðu sinni er sú, svo ég segi einföldu skýringuna, að tíminn leið það hratt að ég hafði ekki möguleika á því að nefna alla þættina. Við erum að ráðast í fjölþættar aðgerðir sérstaklega fyrir þennan hóp. Verið er að samræma íslenskukennslu fyrir innflytjendur. Verið er að vinna að þróun sérstakra námsúrræða fyrir þennan hóp og við erum líka með talsvert fjármagn í þeim 900 milljónum, bæði í þeim fjármunum sem voru hér í félagslegum aðgerðum í vor og aftur núna, sem verður vonandi samþykkt fyrir jól, sem fer sérstaklega í aðgerðir fyrir innflytjendur. Þar má m.a. nefna að við ætlum að opna um miðjan janúar, tímabundið vegna Covid, sérstaka ráðgjafarstofu innflytjendamála sem tengir að saman öll kerfin og getur veitt atvinnulausum innflytjendum þjónustu á einum stað. Vinnumálastofnun mun koma inn í það, Fjölmenningarsetur mun koma inn í það og eins félagsmálaráðuneytið. Við munum geta náð þar utan um ráðgjöf og þjónustu fyrir þennan hóp og ætlum umtalsverða fjármuni í það á næsta ári. Ástæðan fyrir því að það er kannski ekki til mikið af tilbúnum, klæðskerasniðnum úrræðum fyrir þennan hóp er sú að við höfum ekki glímt við svona hátt hlutfall atvinnuleysis meðal innflytjenda áður. Það er því ekki mikil reynsla og þekking til þess að bregðast hratt við í kerfinu, hjá Vinnumálastofnun. Viðbragðsflýtirinn er ekki eins mikill þegar reynslan og þekkingin eru ekki til staðar. [[Forseti hringir.]]En ég vænti þess að þegar við náum að setja þessa ráðgjafarstofu af stað um miðjan janúar og aðgerðir sem fylgja því, förum við að sjá aukinn kraft í þjónustu við þennan [[Forseti hringir.]]sannarlega mikilvæga þjóðfélagshóp.
Virðulegur forseti. Innflytjendur eru einmitt 15% íbúa á Íslandi og þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna stendur til að setja á fót tímabundið úrræði til að mæta þörfum þeirra, til að efla aðgengi þeirra að þeim réttindum sem við innfædd búum hér við. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi til að veita innflytjendum aðgang að háskólanámi, t.d. íslensku á háskólastigi. Og mig langar aðeins að tala við hæstv. ráðherra um ósýnilega fólkið, t.d. Pólverja sem tala hvorki ensku né íslensku og hafa engar leiðir til þess að kynna sér réttindi sín. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera til að koma til móts við þann hóp? Þurfa þau að bíða fram í janúar eða er mögulega hægt að opna símalínu Vinnumálastofnunar aftur þannig að þau geti a.m.k. talað við einhvern á pólsku um réttindi sín, lágmarksréttindi á vinnumarkaði? Mig langar líka að tala um skelfilegan húsakost þessa sama ósýnilega fólks. Hvað er hæstv. ráðherra að gera til að bæta skelfilegan húsakost innflytjenda í gistihúsum? Hvaða lærdóm hefur hæstv. ráðherra dregið af brunanum á Bræðraborgarstíg? Hvað hyggst hann gera til þess að slíkar hörmungar, slík þjóðarskömm, endurtaki sig aldrei?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það voru allmargar spurningar í þessu. Í fyrsta lagi af hverju þetta úrræði er tímabundið. Það stafar einfaldlega af því að það er yfirleitt þannig í stjórnsýslunni. Mín reynsla er alla vega sú að varanlegar aðgerðir byrja oft með tímabundnum aðgerðum og svo átta menn sig á því hvort þær virka. Við setjum þetta tímabundið upp til að sjá hvernig það virkar. Ef þetta virkar mjög vel sé ég enga ástæðu til annars en að það verði gert varanlegt. Ég hef á þingferli mínum tekið þátt í fjölmörgum tímabundnum úrræðum sem urðu að einhverju leyti varanleg þegar þau höfðu sannað gildi sitt. Það er ekki rétt að öll námsúrræði séu á íslensku. Það eru námsúrræði á fleiri tungumálum og það er bara eðli máls samkvæmt, þannig hafa námsúrræði verið hér á landi. Það var það sem ég sagði áðan. Þess vegna hefur tekið tíma að bregðast við því. Vinnumálastofnun hefur líka sett upp sérstaka deild innan stofnunarinnar og gert skipulagsbreytingar til að leggja meiri áherslu á innflytjendamál og útlendingamál og málefni útlendinga í tengslum við þá niðursveiflu sem verið hefur. Varðandi símalínuna skal ég kanna það vegna þess að ég er að heyra þetta í fyrsta skipti. Ég hef lagt áherslu á að það sé góð þjónusta við þennan hóp líkt og aðra. Hvað varðar brunann á Bræðraborgarstíg, þann skelfilega bruna, ég tek undir það með hv. þingmanni, þá fer Húsnæðis- og mannvirkjastofnun með rannsókn á þeim bruna á grundvelli rannsóknarskyldu sinnar. Þeirri rannsókn er að ljúka. Ég óskaði eftir því við Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að samhliða þeirri rannsókn yfirfæru þau lög og reglur í samstarfi við ráðuneytið með það að markmiði að skoða hvar við getum gripið inn í varðandi lagabreytingar, varðandi þætti sem hægt er að breyta til að reyna með öllum ráðum að koma í veg fyrir að svona gerist aftur. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er niðurstöðu úr því að vænta núna í desember.
Virðulegur forseti. Þessi umræða í dag hefur komið víða við og verið mjög áhugaverð og upplýsandi og ég vil þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir greinargóð svör. Mig langar til að byrja á því að ræða um stöðuna á Suðurnesjum, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom reyndar einnig inn á. Ráðherra svaraði mjög vel en þó eru nokkur atriði sem ég hefði áhuga á að ræða frekar sem snúa sérstaklega að þessu svæði. Eins og fram hefur komið er rúmlega 20% atvinnuleysi á svæðinu. Stóran hluta þess má skýra með því hruni sem hefur orðið í ferðaþjónustu á Íslandi. Þetta segir okkur að við verðum að horfa til framtíðar og byggja upp fjölbreyttara atvinnulíf um allt land vegna þess að það mun koma annað hrun, það mun koma önnur farsótt. Spurningin er bara hvenær. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom inn á innflytjendur og stöðu þeirra sem er grafalvarleg og það er einmitt þannig á Suðurnesjum, þar skera Suðurnesin sig líka úr, að þar eru 25% íbúa af erlendu bergi brotin. Þetta fléttast allt saman og gerir stöðuna þar mjög erfiða. Að mínu mati er mjög mikilvægt að ríkið fjárfesti meira í verkefnum á Suðurnesjum. Ráðherra nefndi hér fjölmargar almennar aðgerðir og talaði um að hann væri í góðu sambandi við sveitarstjórnir á svæðinu, sem er vel. Mig langar þá til að spyrja ráðherra hvort það standi til að fjölga opinberum störfum á svæðinu, fá frekari upplýsingar um það. [[Forseti hringir.]]Einnig hvort Byggðastofnun sem lánveitandi horfi sérstaklega til svæðisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Varðandi spurninguna um Byggðastofnun þá þekki ég það ekki, hún heyrir undir hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og ég viðurkenni það fúslega að ég er ekki nógu vel heima í því hvort Byggðastofnun horfi sérstaklega til þessa svæðis. En það væri fullkomlega eðlilegt miðað við það sveiflukennda hagkerfi sem Suðurnesin sannarlega eru. Varðandi hina spurninguna, um opinber störf og Suðurnesin, þá hefur, í tengslum við aukinn mannafla sem bæst hefur við hjá Vinnumálastofnun, eðli máls samkvæmt bæst aðeins við á Suðurnesjum, á skrifstofuna þar, til að þjónusta þann fjölda sem er atvinnulaus. En við höfum líka verið í viðræðum við Reykjanesbæ um verkefni sem er kannski ekki hugsað í þeim tilgangi beint að flytja opinber störf á Suðurnes en mun valda því að opinberum störfum mun fjölga á Suðurnesjum. Það er verkefni sem lýtur að öryggisvistun, einstaklingum sem dæmdir eru til öryggisvistunar. Það hefur verið á hendi sveitarfélaganna. Við erum að undirbúa nýja löggjöf sem tekur þetta að einhverju leyti aftur yfir til ríkisins og er unnið í góðu samstarfi við sveitarfélögin, við heilbrigðisráðuneyti og menntamálaráðuneyti. Hluti af því hefur verið uppbygging á sérstöku búsetuúrræði fyrir þessa einstaklinga og hafa viðræður verið í gangi við Reykjanesbæ um slíkt. Eðli máls samkvæmt mun það skapa á bilinu 20–30 störf á svæðinu. Við höfum líka verið í samtali við Keili um að setja upp sérstaka námsbraut eða sjá um námsúrræði fyrir einstaklinga sem þessu sinna, en aukreitis yrði talsverð atvinnusköpun af byggingu þessa búsetuúrræðis, þó að það verði líklega ekki fyrr en á þarnæsta ári sem sú framkvæmd færi á fullt. En það er búið að tryggja fjármagn til hennar líka.
Virðulegur forseti. Það er alla vega skoðun þeirrar sem hér stendur að Byggðastofnun þurfi að horfa sérstaklega til svæðisins varðandi lánveitingar til uppbyggilegra verkefna. Eins og ég segi þá er það náttúrlega á ábyrgð okkar sem stjórnvalds að horfa til framtíðar. Það hefur lengi loðað við okkur Íslendinga að við séum skammsýn og eigum erfitt með að gera langtímaáætlanir. Það er okkar veikleiki og við verðum að bæta okkur á því sviði. Í framsögu sinni kom hæstv. ráðherra víða við og talaði um margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem lúta að því að fjölga störfum til að bregðast við því atvinnuleysi sem við erum að glíma við. Eitt af því var ný löggjöf um hlutdeildarlán til að örva húsnæðismarkaðinn. Svo eru náttúrlega, eins og ekki hefur farið fram hjá einum einasta Íslendingi, fjölmörg samgönguverkefni á dagskrá, og hafa komið til framkvæmda, sem skapa störf. Ráðherra nefndi einnig hér áðan í umræðunni íþróttafélögin og þar eru störf. Íþróttafélögin hafa mörg hver orðið illa úti í þessu ástandi og mig langaði til að heyra nánar frá ráðherranum hvernig hann sæi frekari viðbrögð gagnvart þeim fyrir sér. Nú er ríkisstjórnin að koma með fjölmargar aðgerðir og sveitarfélögin og það eru einhvern veginn allir um borð að reyna að róa og létta á. En þá spyr ég ráðherrann: Hvað finnst honum um viðbrögð og aðgerðir bankastofnana? Maður heyrir það alla vega víða og sér það líka í [[Forseti hringir.]]Peningamálum, riti Seðlabankans, að lánveitingar hafa dregist verulega saman síðustu mánuði. Mig langar aðeins til að heyra skoðanir ráðherrans á þessu.
Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir með hv. þingmanni, eins og ég sagði áðan um þetta svæði, Suðurnesin. Það er mjög sérstakt að því leyti að það eru búnar að vera ofboðslegar sveiflur þarna. Fyrir ekkert löngu síðan var ferðamannaþjónustan í fullum vexti, voru miklir vaxtarverkir á svæðinu og svo erum við komin alveg niður í botninn núna. En af því að hv. þingmaður sagði að við myndum fá svona veiru aftur og þetta myndi gerast aftur, þá vil ég trúa því að við séum ekki að glíma við veiru eins og þessa oft á lífsleið hvers einstaklings. Sagan sýnir alla vega að það hafi verið með þeim hætti. Þannig að alger lokun á landinu, þeirri einu almennilegu gátt inn í landið sem skapar eðlilega mjög mikla starfsemi á Suðurnesjum - ég vil nú trúa því að það sé talsvert langt í að ég og hv. þingmaður upplifum slíkt aftur. En við eigum að vera undir allt búin hvað það snertir. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega íþróttahreyfinguna og við höfum verið í samtali við hana, ég og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Það er væntanlegt frumvarp inn í þingið til þess að koma til móts við kostnað íþróttahreyfingarinnar á meðan öll starfsemi hefur legið niðri, enda skiptir hún gríðarlega miklu máli, ekki bara sem vinnustaður heldur gegnir hún líka miklu félagslegu hlutverki fyrir okkur öll, ekki síst fyrir börn og ungmenni, eins og þekkt er, ekki bara hér á landi heldur um allan heim. Síðan varðandi bankastofnanir þá hefur mér ekki fundist bankastofnanirnar axla nægilega mikla ábyrgð í þessu fárviðri sem verið hefur. Við sjáum það best í því með hvaða hætti þær hafa skilað vaxtalækkunum. Þær hafa eðlilega verið að stíga ákveðin skref gagnvart frystingu fasteignalána o.s.frv., en vaxtalækkanir Seðlabankans hafa ekki verið að skila sér í gegnum allt kerfið og það er umhugsunarefni.
Herra forseti. Þessi atvinnuleysiskreppa sem við Íslendingar búum nú við bítur fólk misfast. Fyrirtæki í ferðaþjónustu verða illa úti og samfélögin sem hafa byggt upp atvinnulíf sitt og fjárfestingar í kringum hana, þar nefni ég Suðurnesin sérstaklega. Veitingageirinn, menningar- og listastarf og íþróttastarf hefur að sama skapi misst meginhluta tekna sinna en einhverra hluta vegna njóta þessir aðilar ekki nema brots af þeim sérstaka stuðningi sem ríkisstjórnin hefur reynt að setja á fót. Ég verð að segja að ástæða þeirrar stöðu er mér ekki alveg ljós. Kannski ráðherra geti varpað einhverju ljósi á það. Ef þetta mikla atvinnuleysi dregst á langinn þá vitum við að það ýtir undir margvísleg langvinn, félagsleg vandamál. Áhrif af langvarandi tekjumissi geta elt fólk í mörg ár, ekki bara neikvæð áhrif á eignamyndun og aukin skuldasöfnun heldur er líka bein fylgni á milli tekjumissis og heilsumissis, bæði andlegs og líkamlegs. Þess vegna var sárt að horfa upp á ríkisstjórnina leggja fram fjárlög núna þar sem samningar Sjúkratrygginga við sálfræðinga eru ekki fjármagnaðir, líkt og Alþingi óskaði eftir eindregið síðastliðið vor. Þetta er úrræði sem hæstv. félagsmálaráðherra ætti að mínu mati að berjast fyrir með kjafti og klóm vegna þess að fólkið í viðkvæmustu stöðunni á þessum erfiðu tímum þarf einfaldlega slíkan málsvara í ríkisstjórn. Í heild má segja að núverandi ástæða varpi ljósi á ákveðið lykilvandamál. Hæstv. félagsmálaráðherra ber ábyrgð á úrræðum fyrir atvinnulaust fólk en ráðherrar annarra málaflokka hafa verkfæri til að vinna á grunnvandanum, verkfærin til að draga úr atvinnuleysinu með því að beina stuðningi í mótvægisaðgerðir sem hafa mest áhrif. Kristrún Frostadóttir hagfræðingur er meðal þeirra sem hafa gagnrýnt að stór hluti fjármagnsins sem settur hefur verið í umferð hafi runnið inn á fasteignamarkaðinn í stað þess að styðja við fólkið sem hefur orðið fyrir mesta tekjufallinu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hér hvernig hann hafi beitt sér í ríkisstjórnarsamstarfinu til að leiðrétta þann grunnvanda sem viðheldur þessu háa atvinnuleysi og neikvæðum afleiðingum þess.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar hugleiðingar og fyrirspurn. Ég deili mörgu í nálgun hennar á þetta, í fyrsta lagi varðandi félagslegu vandamálin og það sem langvarandi atvinnuleysi getur leitt af sér en líka því að við höfum séð að bæði menningin og íþróttirnar, og veitingageirinn að einhverju leyti, það er verið að koma frekar til móts við hann núna, hafa fallið á milli. Ég held að vegna hraðans á framkvæmd hins risastóra stuðningsúrræðis sé í raun heiðarlegt að segja að ekkert óeðlilegt sé þó að okkur yfirsjáist einhverjir hópar á einhverju tímabili. Mér hefur þó fundist við vera m.a. í aðgerð núna gagnvart veitingageiranum, menntamálaráðherra hefur komið hingað, það hefur náðst að einhverju leyti utan um listamenn með frumvarpi sem hefur komið fram, við erum að undirbúa aðgerðir með íþróttafélögunum, allt til þess að reyna fylla upp í götin hjá þeim sem almenn úrræði hafa ekki virkað fyrir. Eðlilega getum við í pólitíkinni deilt um hvort það hafi verið gengið nógu langt og hvort ætti að ganga aðeins lengra o.s.frv. en við höfum öll verið að reyna að feta okkur í þessa átt. Hv. þingmaður kom inn á hvort fjármagninu væri nægilega beint að þeim sem raunverulega hefðu tapað lífsviðurværi sínu. Ég vil segja að með því að 80 milljarðar hafi runnið til atvinnuleysisbóta þá höfum við eðlilega flutt umtalsverða fjármuni til fólks sem sannarlega hefur tapað tekjum sínum. Hlutabótaleiðin gerði þetta að mjög miklu leyti vegna þess að hún gerði það að verkum að viðkomandi hélt öllum tekjum sínum en skerti heldur ekki réttinn gagnvart tekjutengingum og öðru ef fólk síðan missti vinnuna. Ég hef lagt gríðarlega áherslu á það annars vegar að atvinnuleysisbótakerfið axli sína ábyrgð hvað þetta snertir og hins vegar [[Forseti hringir.]]að félagslegar aðgerðir fylgi ávallt pökkum ríkisstjórnarinnar. Það hefur að einhverju leyti tekist en það er eins með þetta og allt annað í lífinu að betur má ef duga skal. [[Forseti hringir.]]Félagsmálaráðherra mun aldrei segja: Nú er ég búinn að fá allt það fjármagn sem ég þarf til að halda utan um alla viðkvæma hópa, vegna þess að það er bara ekki rétt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en langar til að skjóta inn einni aukaspurningu: Hefði ráðherra viljað sjá ríkisstjórnina hafa meira úthald í hlutabótaleiðina í stað þess að annars vegar þrengja skilyrðin og hins vegar láta hana ekki gilda lengur? Mér þætti vænt um að heyra svar við þeirri spurningu. Að öðru leyti langar mig til þess að beina sjónum að námsmönnum og bágri stöðu þeirra. Hæstv. ráðherra hefur beitt sér fyrir því að fólk á atvinnuleysisskrá geti sótt sér menntun. Það er auðvitað skynsamlegt en ríkisstjórnin virðist ekki hafa skoðað hina hliðina á peningnum, þ.e. rétt námsmanna sem voru í vinnu fram að kreppunni og höfðu greitt í Atvinnuleysistryggingasjóð en eiga ekki rétt á stuðningi nú. Þetta er vinnandi fólk í námi. Þetta er að stórum hluta fjölskyldufólk sem stendur eftir réttindalaust og ráðalaust og enginn í ríkisstjórninni virðist svara kalli þess. Hvað gerist við þessar aðstæður? Fólk getur ekki framfleytt sér og flosnar úr námi og fær ekki vinnu því að það er enga vinnu að fá. Þetta er auðvitað óviðunandi. Herra forseti. Þetta er staða sem ríkisstjórnin hefur sett þetta fólki í og ég spyr hæstv. ráðherra: Hverju er hann að beita sér fyrir hér?
Virðulegi forseti. Hvað varðar fyrri spurninguna er það rétt að við höfum beitt okkur fyrir Nám er tækifæri en við höfum líka aukið svigrúm til að stunda nám samhliða atvinnuleysisbótum. Í framhaldsskólum og háskólum er mögulegt að stunda 40% nám nú án þess að það skerði rétt til atvinnuleysisbóta. Nám sem skipulagt er samhliða starfi, og það geta verið allt að 22 einingar, er heimilt að stunda án þess að það skerði rétt til atvinnuleysisbóta. Þarna höfum við stigið ákveðin skref en vandinn er hins vegar sá að þegar verið er í aðgerðum sem þessum er alltaf verið að vinna með samspil á milli þess að atvinnuleitandi á að vera í atvinnuleit og svo er námsmaðurinn hinum megin og hann á að fara í menntasjóðskerfið og um leið og kerfin eru tekin saman myndast grá svæði, hversu langt eigi að ganga í þessu sambandi. Hins vegar varðandi hlutabætur og úthald til að þrengja og stytta. Ég næ ekki að svara þeirri spurningu en get vonandi tekið hana ef ég fæ ræðu hér aftur í lokin, forseti, eða ef forseti kannski tapar tökum á klukkunni eins og á mælendaskránni, þá get ég bætti við á eftir.
Forseti er mjög nískur á þetta.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér vinnumarkaðinn og Covid. Mig langar að spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Nú er útlit fyrir að 4.000 manns séu búnir að vera í ár eða lengur á atvinnuleysisbótum. Hversu margir eru að detta út af atvinnuleysisbótum, eru búnir að vera á þeim í 30 mánuði og eru að detta út af þeim? Hvað verður um þetta fólk? Í flestum tilfellum, ef fólk á maka með lágmarkstekjur, fær það ekkert úr félagslega bótakerfinu. Er hæstv. ráðherra búinn að gera eitthvað varðandi t.d. endurhæfingarkerfið hjá Tryggingastofnun þannig að þetta fólk geti komist þar á endurhæfingarlífeyri og verði síðan aðstoðað við að komast í nám eða í vinnu með styrk? Hver er sýnin á þetta? Þetta skiptir rosalega miklu máli, þetta eru þeir sem verst standa í þjóðfélagi okkar. Síðan er hitt sem mig langar að velta upp. Í dag greindust 11 manns með Covid-19, þar af voru átta utan sóttkvíar. Það er mjög alvarlegt mál eins og staðan er. Mig langar að spyrja ráðherra í sambandi við Nýja-Sjáland sem hefur séð til þess að stöðva flug og stöðva það að veiran komist aftur inn. Við vitum að vandamál okkar núna er að veiran komst aftur inn í landið utan frá, og það veldur mesta vandanum. Er hann ekki sammála mér í því að við sjáum til þess að við fáum veiruna ekki aftur inn í landið, það sé betra núna til langframa að loka hreinlega landinu og skipa alla í sóttkví á landamærum þannig að við getum opnað verslanir, opnað veitingahús og bari og komið hlutunum aftur í gang? Að við lokum bara landinu eins og gert var á Nýja-Sjálandi? Þá munum við sennilega fá atvinnuvegi landsins aftur af stað og síðan gætum við farið að einbeita okkur að því, þegar bóluefnið kemur, að opna og koma ferðaþjónustunni í gang.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Fyrst varðandi það hversu margir eru að detta af bótum, hversu margir eru að klára bótarétt sinn. Ég er ekki nákvæmlega með þær tölur í handraðanum en almennt er það þannig næsta ár að það eru um 100 einstaklingar mánaðarlega, í upphafi ársins, sem eru að klára bótarétt sinn miðað við hvernig landið liggur núna í kerfinu. Það fer síðan vaxandi út árið og fer að nálgast 200 þegar við verðum komin fram á seinni hluta ársins, að því gefnu að enginn þessara einstaklinga fari annaðhvort í nám, við erum að skipuleggja 3.000 námsúrræði, eða fari á vinnumarkað o.s.frv. Reynslan sýnir að það er alltaf eitthvert hlutfall af þessum hópi sem fer í einhver önnur úrræði, við erum að opna námsúrræði og fleira. En ég get komið þessum greiningum til hv. þingmanns eftir þessa umræðu. Þær eru allar til því að við höfum verið að kortleggja þetta með sveitarfélögunum og félagsþjónustunni í landinu. Varðandi endurhæfingarkerfið; já, við erum alltaf að bæta inn þar til þess að geta gripið einstaklinga sem hafa verið atvinnulausir til langs tíma. Við gerum ráð fyrir því að það haldi áfram á næsta ári. Við erum að setja auknar fjárveitingar þar inn því við viljum að þeir einstaklingar sem einhverra hluta vegna ílengjast í þessu kerfi fari í endurhæfingu. En það má alltaf gagnrýna hvort við erum að gera nóg þar og ég treysti því að hv. þingmaður muni gera það, þegar þar að kemur, og halda ríkisstjórninni við efnið. Þegar kemur að sóttvarnaaðgerðum almennt þá held ég að sú leið sem við höfum farið, sem er einhvers konar blönduð leið, hafi verið skynsamlegust vegna þess að þetta snýst um að þreyja þorrann þar til að við fáum bóluefni. Það er ekki mikið af veiru að koma inn í landið núna, þetta er veira sem er inni í samfélaginu. Ef við lokum öllu þá getum við náð utan um þetta hér innan lands, eðlilega, en ólíkt Nýja-Sjálandi er þjóðhagsframleiðsla okkar meira byggð á ferðaþjónustu og ferðamönnum, þannig að þetta er alltaf línudans. Heilt yfir finnst mér ríkisstjórnin, og þá sérstaklega þríeykið [[Forseti hringir.]]í samstarfi við stjórnvöld, hafa haldið skynsamlega á málum. En þetta snýst um þolinmæði og maður er að verða fjandi þreyttur á þessu - afsakið orðbragðið, hæstv. forseti. Maður er að verða ansi þreyttur á þessu. Það er enginn munur á félagsmálaráðherra, hv. þingmanni eða almenningi þegar kemur að því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar líka að spyrja um það sem kom hér fram um þá sem hafa dottið út af atvinnuleysisbótum vegna þess að þeir hafa ekki þegið aðra vinnu, ég man ekki hvað þeir eru margir. Þá er spurningin: Er það vegna þess að þeir gátu ekki unnið þá vinnu sem í boði var? Og hvað verður um þetta fólk? Það hlýtur að vera einhver ástæða fyrir því að fólk neiti að taka vinnu sem því er boðið. Síðan vil ég líka ítreka að ef við hefðum ekki fengið þessa veiru utan frá inn í landið í sumar þá værum við ekki með allar búðir lokaðar núna, þá væri það ekki þannig að það mættu bara tíu fara inn í búðir, veitingahús, bari og allt saman - þetta væri ekki allt lokað ef við hefðum séð til þess að veiran kæmist ekki inn í landið. Þess vegna segi ég: Eigum við ekki að ganga frá því í eitt skipti fyrir öll og sjá til þess að það sleppi engin veira inn í landið? Það verður bara ráðist á þá veiru sem er þegar komin og við náum henni niður og [[Forseti hringir.]]þá fer allt af stað hér innan lands og síðan getum við farið að spyrja um ferðaþjónustuna.
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn veltir fyrir sér af hverju fólk tekur ekki störf. Sá sem hér stendur getur kannski ekki svarað því, en einhverra hluta vegna hefur greiðslustofan haft rúmlega 200 manns til einhvers konar skoðunar fyrir það að neita að taka störf sem eru í gegnum vinnumiðlun. 80 hafa fengið felldar niður bætur af þessum sökum. Það er auðvitað þannig að einstaklingur á að taka vinnu, en geri hann það ekki þá tapar hann bótaréttinum vegna þess að hann er hugsaður til að aðstoða einstaklinginn við að brúa bilið frá einu starfi yfir í annað. Síðan varðandi seinni fyrirspurnina um veiruna þá held ég að við séum ekki að missa mikið af veiru inn í landið núna. Þetta er aðallega veira sem er í samfélaginu. Við höfum verið í umtalsverðum sóttvarnaaðgerðum til að vinna bug á henni. Ég held að við höfum farið skynsamlega leið í þessu. Það er rosalega auðvelt að standa hér og segja „ef og hefði“. Ég mun örugglega gera það sem ráðherra. [[Forseti hringir.]]Þegar maður horfir til baka og yfir málaflokkinn er örugglega eitthvað sem maður hefði viljað gera öðruvísi, einhverju hefði maður viljað sleppa því að gera eða gera ekki. Ég held að það sé eðlilegt. En ég held að allir hafi verið að reyna að bregðast við af bestu getu og með bestu vitund við mjög sérstakar aðstæður í íslensku samfélagi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa prýðisgóðu umræðu sem verið hefur um stöðu á vinnumarkaði, aðgerðir sem ráðist hefur verið í til að styðja við atvinnuleitendur og svo vangaveltur um orsök atvinnuleysisins, hvernig við getum dregið úr því, bæði til skamms tíma og til langs tíma. Mér hefur fundist umræðan vera mjög góð frá öllum flokkum og til fyrirmyndar. Ég vil þó segja rétt í lokin og ítreka það sem ég sagði í upphafi, að þau áhrif sem veiran hefur haft á ferðaþjónustu, atvinnulíf, veitingageirann, menningargeirann, íþróttalíf og annað, sem sannarlega veldur auknu atvinnuleysi, verður ekki auðvelt að fást við, að eyða þessu atvinnuleysi eða ná verulegum árangri í að draga úr því fyrr en draga fer úr mætti veirunnar, hvort sem það verður með bóluefni eða öðru. Við þurfum að þreyja þorrann í þessu sem þjóð, bæði fyrirtæki, fólk og allir á meðan við bíðum eftir bóluefni sem getur aðstoðað okkur við að koma samfélaginu af stað. Ég held að það hafi skinið í gegn í þessari umræðu, eins og í samfélaginu öllu, að það eru allir orðnir þreyttir á ástandinu. Það eru allir orðnir hundleiðir á þessu ástandi og það er farið að bíta í okkur öll. Eina leiðin í þessu er að gera það sem við Íslendingar höfum alltaf gert vel, þ.e. að reyna að standa saman. Það er að reyna að komast í gegnum þetta, vegna þess að við vitum að þegar veiran fer niður þá fer sólin rísa á nýjan leik. Ég er sannfærður um að það er styttra í það en við höldum og íslensk þjóð verði fljótari að reisa sig við en margar aðrar vegna þess að við erum ansi kraftmikil. Við erum ansi dugleg og við erum tilbúin til þess að bregðast við aðstæðum. Það sýnir sagan okkur svo vel.
Virðulegur forseti. Ég fjalla hér um frumvarp til laga um viðskiptaleyndarmál. Með þessu frumvarpi er stefnt að því að styrkja réttarvernd viðskiptaleyndarmála gegn handhöfum þeirra og auðvelda þeim að leita réttar síns og einfalda stofnanaumgjörð. Frumvarpið er í fullu samræmi við áherslur í nýsköpunarstefnu fyrir Ísland um að íslenskt regluverk ýti undir samkeppnishæfni og nýsköpun og að eignarréttur fyrirtækja og frumkvöðla yfir hugverkum og viðskiptaleyndarmálum verði verndaður í hvívetna. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Daða Ólafsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, Halldór Oddsson frá Alþjóðasambandi Íslands og Steinunni Pálmadóttur frá Samtökum iðnaðarins. Umsagnir um málið bárust frá Alþýðusambandi Íslands og Samtökum iðnaðarins. Þá barst nefndinni einnig minnisblað frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Með frumvarpinu er verið að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/943 og vernda þannig trúnaðarupplýsingar um sérþekkingu og viðskiptaupplýsingar gegn ólögmætri öflun, notkun og birtingu þeirra. Auk þess er lögð til ríkari refsivernd viðskiptaleyndarmála en í gildandi lögum og afnám stjórnsýslueftirlits með öflun, notkun og afhjúpun þeirra. Um efni og markmið frumvarpsins að öðru leyti vísast til greinargerðar með því. Breytingartillögur meiri hlutans eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Virðulegur forseti. Ég ætla að hlífa okkur við því að lesa breytingarnar upp enda liggja þær fyrir á þar til gerðu skjali með málinu. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingunum sem lagðar eru til í því sérstaka þingskjali. Undir nefndarálit þetta skrifar sú sem hér stendur, Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Brynjar Níelsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Jón Steindór Valdimarsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Willum Þór Þórsson og Oddný G. Harðardóttir. Virðulegur forseti. Þetta er nú ekki neitt ofboðslega flókið mál, þ.e. við fengum ekki margar umsagnir um það, enda virðist almennt vera nokkur ánægja og fólk virðist telja nauðsynlegt að vernda vel hugverk og viðskiptaleyndarmál. Og eins og ég sagði áðan þá teljum við það í samræmi við nýsköpunarstefnu okkar. Ég ætla þó að geta þess að í umfjöllun nefndarinnar var svolítið talað um refsirammann. Það voru ekki allir sammála um mikilvægi hans eða hversu langt ætti að ganga. En hafa ber í huga í þeim efnum að auðvitað getur hér verið um verulega fjárhagslega hagsmuni að ræða þegar svo ber undir. Ég ætla líka að geta þess, virðulegur forseti, að við veltum því aðeins fyrir okkur hvort brotið væri í rauninni alltaf skýrt, hvort einhver gæti mögulega lent í því að upplýsa um viðskiptaleyndarmál án þess að hafa það beint í hyggju. Þá skal hafa í huga í sambandi við refsirammann að slíkt tekið til greina við ákvörðun um refsingu, hvort um beinan ásetning er að ræða eða hvers eðlis brotið er og hvaða afleiðingar það kann að hafa.
Herra forseti. Ég var einn nefndarmanna í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem var ekki með á nefndaráliti meiri hluta. Ástæður fyrir því eru kannski örlítið flóknar og erfitt að skýra þær en það sem málið snýst um í grunninn er takmörkun á tjáningarfrelsi fólks. Engu að síður er þetta takmörkun á tjáningarfrelsi sem þykir réttmæt í ljósi þess að um er að ræða upplýsingar, svokölluð viðskiptaleyndarmál, sem varða fjárhagslega hagsmuni fyrirtækja. Í einhverjum tilfellum getur það hreinlega snúið að því að fyrirtæki hafa eytt miklum fjármunum í að rannsaka og þróa nýjar uppgötvanir, hafa þróað viðskiptaaðferðir eða annað þar fram eftir götunum og það er skaðlegt fyrir þau að þessum leyndarmálum verði ljóstrað upp, hvort heldur sem er til tiltekinna þriðju aðila eða almennt í fjölmiðlum. Þá er kannski eðlilegt að segja: Gott og vel, við höfum skilning á því að ákveðnar takmarkanir séu á tjáningarfrelsi í ákveðnum tilvikum. Þau tilvik, eins og þau koma fram í frumvarpinu, eru m.a. þegar um er að ræða einhvers konar lögmæta öflun. Og það sem frumvarpið gerir, sem er gott, er að það býr til ramma fyrir lögmæta notkun og afhjúpun viðskiptaleyndarmála. Það er mjög mikilvægt vegna þess að í einhverjum tilfellum gæti það verið eitthvað sem varðar við lög eða hreinlega að einhver hafi með, eins og segir í a-lið 3. gr., sjálfstæðri uppgötvun eða sköpun áttað sig á nokkurn veginn sömu hugmynd. Þá er það augljóslega ekki eitthvað sem er eðlilegt að refsa fyrir. Gott og vel. Svo er hin hliðin á þessu, ólögmæt öflun, notkun eða afhjúpun, og um það snýst frumvarpið kannski fyrst og fremst, þ.e. ef einhver hefur öðlast upplýsingar með ólögmætum hætti og ákveður að nota þær eða ef einhver hefur t.d. skrifað undir samning um að nota ekki upplýsingar en brýtur það samkomulag og afhjúpar þar með viðskiptaleyndarmál. 5. gr. tekur svolítið á því sértilfelli þegar einhver hefur nálgast upplýsingarnar á ólögmætan hátt og notar þær eða afhjúpar á ólögmætan hátt í þeim tilgangi að uppljóstra. Það er bara fínt, en á móti kemur að það eru tilvik sem falla þarna á milli og hafa þarf í huga. Það eru t.d. tilfelli þar sem einhver fær vitneskju um leyndarmál með einhverjum hætti sem falla myndi undir skilgreininguna um ólögmæti, en ekki er um ásetning að ræða. Sömuleiðis ef einhvers konar notkun eða afhjúpun lendir innan grás svæðis, t.d. þar sem einhver tengdur viðskiptaaðili fær óvart upplýsingar í hendurnar o.s.frv. Það er rétt sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði hér áðan, refsiramminn sem er til staðar er þannig hugsaður að hann taki tillit til slíkra aðstæðna. Dómstólar hafa almennt þennan sveigjanleika í úrskurðarvaldi sínu, einmitt til þess að geta tillit til aðstæðna. Það sem ég hef engu að síður áhyggjur af er að í gegnum tíðina hafa verið mörg tilfelli, hvort sem litið er til Bandaríkjanna, Evrópu eða víðar, þar sem trúnaður hefur verið brotinn með einum eða öðrum hætti en á þann hátt sem hefur verið svo mikið á gráa svæðinu að auðveldlega væri hægt að færa rök fyrir því að það ætti að vera leyfilegt og uppljóstrari viðskiptaleyndarmáls hafi orðið fyrir of mikilli takmörkun á tjáningarfrelsi. Málið hefur hins vegar verið metið á hinn veginn, sem ólögmæt afhjúpun á viðskiptaleyndarmáli, og dæmt á strangari hátt vegna þess. Ég var með lista yfir nokkur slík tilfelli en ég er ekki með hann á mér sem stendur. Ég bið fólk því um að fletta þessu upp. Það eru nokkur fræg mál af þessu tagi. Frumvarpið er nokkuð gott því að í því er að finna einhvers konar jafnvægi milli þess að hafa takmarkanir á tjáningarfrelsi fólks í sérstökum tilvikun annars vegar og hins vegar að heimila fólki að uppljóstra í ákveðnum tilvikum. Engu að síður er það tilfellið að fjársektirnar gætu orðið of háar eða fangelsisvist notuð á þann hátt sem væri í grundvallaratriðum ósanngjarnt og óeðlilegt. Mér finnst í fyrsta lagi alltaf mjög varhugavert að hægt sé að dæma fólk til fangelsisvistar fyrir tjáningu. Það finnst mér ekki eiga heima í lýðræðissamfélagi. Það er alveg rétt að til eru önnur lög sem hafa svipuð ákvæði, t.d. ákvæði varðandi móðgun við þjóðarleiðtoga og álíka. Mér finnst slíkt ekki heldur eiga rétt á sér í lögum. Það á auðvitað að vera fullkomlega heimilt að móðga þjóðarleiðtoga. Mér finnst þessi takmörkun jafnvel töluvert eðlilegri en það. Það skiptir meira máli að verja það sem hægt er að ljóstra upp og varðar við verulega og eðlilega hagsmuni fólks en að verja hagsmuni þjóðarleiðtoga sem eru móðgunargjarnir. Engu að síður snýst málið í grundvallaratriðum um að finna þarf ákveðið jafnvægi. Í frumvarpinu næst jafnvægi annars vegar fram með því að hafa jafnvægi milli hagsmunanna en hins vegar varðandi refsingarnar sem legið geta við því að afhjúpa. Það er of langt gengið að fangelsa fólk fyrir að tjá slíkar upplýsingar. Það er eðlilegra að hafa fjársektir og eðlilegt að horft sé til þess, eins og reyndar er talað um í frumvarpinu, að þær séu í samræmi við umfangið. Það er bara fullkomlega eðlilegt. Þetta er auðvitað flókin leið til þess að útskýra einfaldan hlut. Ég er ekki hlynntur þessum refsiramma, þ.e. fangelsisvistuninni. Mér finnst hún bjóða ákveðinni hættu heim. Hún er ekki alveg í samræmi við hugmyndir um tjáningarfrelsi í lýðræðissamfélagi. Þó svo að um geti verið að ræða einhvers konar ólögmæta öflun, notkun og afhjúpun viðskiptaleyndarmála, eins og kemur fram í 4. gr. frumvarpsins, ætti slíkt brot fyrst og fremst að hafa fjárhagslegar afleiðingar í för með sér, eins og kemur reyndar mjög oft fram í trúnaðarsamkomulögum þess efnis. Það er í rauninni alsiða að slíkt samkomulag sé gert, bæði hér á landi og annars staðar í heiminum. Ég hefði helst viljað að þetta fangelsisákvæði yrði fellt út. Að öðru leyti er jafnvægið í frumvarpinu nokkuð gott. Þar er nokkuð vel horft til mismunandi þátta. Þetta er takmörkun á tjáningarfrelsi en það eru til tilfelli þar sem takmarkanir upp að ákveðnu marki eru eðlilegar í lýðræðissamfélögum. Þetta kemst næstum því á réttan stað en gengur örlítið of langt.
Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um lækningatæki frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið, eins og kemur fram í nefndarálitinu, og fengið til sín gesti og umsagnir, auk þess sem umsagnir bárust um málið á síðasta þingi og vann nefndin nokkuð í málinu þá. Með frumvarpinu er lagt er til að sett verði ný heildarlög um lækningatæki sem innleiði í íslenskan rétt reglugerð ESB 2017/745 um lækningatæki, og reglugerð ESB 2017/746 um lækningatæki til sjúkdómsgreiningar í glasi. Markmið frumvarpsins er að tryggja gæði og öryggi lækningatækja með öryggi almennings og sjúklinga að leiðarljósi og tryggja að framleiðsla, viðhald og notkun lækningatækja sé í samræmi við bestu fagþekkingu á hverjum tíma. Lagðar eru til auknar kröfur um gæði og öryggi lækningatækja, gerðar eru ríkari kröfur til klínískra rannsókna, framleiðendum lækningatækja ber að sinna auknu eftirliti og eftirfylgni með lækningatækjum á markaði og málsmeðferð við tilnefningu tilkynntra aðila er samræmd til að auka gæði ferilsins. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að breyta þyrfti 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins svo að berum orðum kæmi fram að innflutningur lækningatækja félli undir gildissvið frumvarpsins. Voru nefnd í því sambandi þau tilvik þar sem innflutningsaðilar setja á markað lækningatæki frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Leggur meiri hlutinn til að gildissvið laganna verði útvíkkað með þeim hætti að þau nái einnig til innflutnings lækningatækja. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að greina þyrfti skilmerkilega á milli hlutverks lögbærs yfirvalds annars vegar og tilkynntra aðila hins vegar. Að mati meiri hlutans er mælt með fullnægjandi hætti fyrir um hlutverk Lyfjastofnunar og tilkynntra aðila. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að Lyfjastofnun gegni hlutverki lögbærs yfirvalds í skilningi 101. gr. reglugerðar um lækningatæki og 96. gr. reglugerðar um lækningatæki til sjúkdómsgreiningar í glasi. Jafnframt eru helstu verkefni stofnunarinnar talin upp með ítarlegum hætti. Í 27. gr. frumvarpsins og reglugerðunum er sérstaklega fjallað um tilkynntan aðila, hlutverk og ábyrgð hans sem og það ferli sem fylgja skal við tilnefningu hans. Hvergi kemur fram að Lyfjastofnun taki að sér hlutverk tilkynnts aðila eða ákvæði sem gefa það til kynna. Að mati meiri hlutans er því ekki þörf á að bregðast við þessu sjónarmiði. Einnig kom fram það sjónarmið að æskilegt væri að mælt yrði sérstaklega fyrir um þagnarskyldu starfsmanna Lyfjastofnunar. Með frumvarpinu sé lagt til að stofnunin hafi víðtækar heimildir og geti m.a. krafist þess að framleiðendur, dreifingaraðilar og innflytjendur láti upplýsingar um starfsemi sína af hendi. Þessar upplýsingar hafa oft að geyma mikilvæg trúnaðargögn sem geti valdið fyrrgreindum aðilum miklu tjóni ef ekki er rétt með þau farið. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið að mikilvægt sé að rétt sé farið með slíkar upplýsingar. Hins vegar telur meiri hlutinn að ákvæði laga og reglugerðirnar hafi að geyma fullnægjandi ákvæði um þagnarskyldu í þessu tilviki, samanber X. kafla stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þá felur 2. gr. frumvarpsins í sér að reglugerðirnar, og þar með ákvæði 109. gr. reglugerðar um lækningatæki, verða lögleidd. Að mati meiri hlutans tryggja þessi ákvæði með nægjanlegum hætti þagnarskyldu opinberra starfsmanna. Þau fela í sér að lagt er bann við því að starfsmenn Lyfjastofnunar miðli eða notfæri sér upplýsingar um málsatvik sem leynt eiga að fara og þeir hafa orðið áskynja um í starfi sínu eða vegna starfs síns, hvort sem það er fyrir tilviljun eða ekki. Brot á þagnarskyldu getur einnig falist í því að starfsmaður gerir ekki viðhlítandi ráðstafanir til þess að þagnarskyldar upplýsingar komist ekki til vitundar óviðkomandi. Þá má einnig nefna þær lögboðnu trúnaðar- og hollustuskyldur sem hvíla á opinberum starfsmönnum, samanber ákvæði IV. kafla laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Jafnframt komu fram fyrir nefndinni áhyggjur um málsmeðferð Lyfjastofnunar við eftirlit og ákvörðunartöku í ljósi aukinna valdheimilda stofnunarinnar. Að mati meiri hlutans hefur þó ekkert komið fram sem gefur til kynna að Lyfjastofnun hafi ekki burði til að takast á við þau verkefni sem frumvarpið leggur til að falin verði stofnuninni. Meiri hlutinn áréttar þó mikilvægi þess að gætt sé að málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar til að stuðla að því að teknar verði lögmætar og efnislega réttar ákvarðanir sem stuðla að réttaröryggi borgaranna og lögaðila. Þá kom einnig fram það sjónarmið að skortur hafi verið á leiðbeinandi upplýsingum til kaupenda endurgerðra eða notaðra lækningatækja. Endurnot lækningatækja séu að aukast innan Evrópu og sjúkrahús og stofnanir hér á landi hafa keypt endurgerð og/eða notuð lækningatæki af fyrirtækjum erlendis, bæði innan og utan Evrópu. Skort hafi leiðbeinandi upplýsingar frá stjórnvöldum um hvaða tilskilin leyfi og gögn skuli fylgja með slíkum lækningatækjum, svo sem viðhaldshandbók og upprunavottorð tækja. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að tryggja öryggi slíkra tækja og leggur hann því til breytingar á 17. gr. frumvarpsins, þess efnis að ráðherra verði heimilt að útfæra nánar í reglugerð með hvaða hætti endurnotum lækningatækja skuli háttað. Virðulegur forseti. Þetta er ekki eingöngu ákvæði sem snýr að því að lækningatæki, endurnýtt eða endurnotuð, fari á milli manna. Þetta á bæði við um það þegar þetta kemur að utan og líka hér innan lands, að það er mikilvægt, teljum við, að það séu fyrirliggjandi reglur um það með hvaða hætti eigi að taka á þessu og því er þetta heimildarákvæði sett inn. Í 3. mgr. 12. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að upplýsingar og notkunarleiðbeiningar um tæki sem ætluð eru almenningi til notkunar skuli að jafnaði vera á íslensku. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að slík krafa gæti verið réttmæt í tilviki lækningatækja sem nýtt eru í umtalsverðum mæli á Íslandi, en annað gæti átt við þegar hugað væri að sjaldgæfari tækjum. Þýðingar og birtingar slíkra upplýsinga væru jafnan í höndum erlendra framleiðenda og hætta kynni að skapast á að stífar kröfur um íslenskar upplýsingar í tilviki tækja sem hafa takmarkaða notkun á Íslandi gæti valdið því að áhugi framleiðenda á að bjóða þau á íslenskum markaði verði takmarkaður. Meiri hlutinn bendir á að í 3. málslið 6. gr. laga um lækningatæki, nr. 16/2001, segir að lækningatækjum, sem ætluð eru almenningi til notkunar, skuli fylgja upplýsingar á íslensku. Þetta ákvæði hefur staðið óbreytt frá gildistöku laganna þann 16. maí 2001. Það er því ljóst að með 3. mgr. 12. gr. frumvarpsins er dregið úr þeirri skýlausu kröfum, þ.e. að upplýsingar um lækningatæki séu fortakslaust á íslensku. Meiri hlutinn áréttar að samkvæmt frumvarpinu er meginreglan sú að upplýsingar um lækningatæki til almennings skuli vera á íslensku en það sé heimilt að veita þessar upplýsingar á öðru tungumáli. Má þá ráða af orðanna hljóðan að það sé einkum og sér í lagi þegar um er að ræða tæki sem ekki er í mikilli notkun hér á landi eða ætla má að séu sjaldgæf. Ráðherra er þó veitt heimild til að setja reglugerð um nánari útfærslu á ákvæðinu, þar á meðal reglur um á hvaða tungumáli notkunarleiðbeiningar skuli vera sem fylgja lækningatækjum sem ætluð eru almenningi til notkunar. Fyrir nefndinni voru gerðar athugasemdir við 3. mgr. 9. gr. frumvarpsins. Þar segir að Lyfjastofnun geti tekið lækningatæki af markaði þrátt fyrir að það sé merkt með CE-merkingu ef í ljós kemur að tækið hafi hættulega eiginleika. Athugasemdirnar lutu að því að óljóst væri hvað fælist í hugtakinu hættulegir eiginleikar. Þá kom einnig fram það sjónarmið að liggja þyrfti fyrir mat eða að sýnt hafi verið fram á að lækningatæki teldist hafa hættulega eiginleika áður en til þess kæmi að það yrði fjarlægt af markaði. Að mati meiri hlutans verður að skýra ákvæðið með hliðsjón af öðrum ákvæðum frumvarpsins. Í skýringum við 9. gr. frumvarpsins segir að heimild Lyfjastofnunar til að taka lækningatæki af markaði sé útfærsla á ákvæðum 3. þáttar í VII. kafla reglugerðanna. Þær valdheimildir sem felast í 3. þætti VII. kafla reglugerðanna eru jafnframt útfærðar í 38. gr. frumvarpsins. Þar er mælt fyrir um heimildir stjórnvalda til að afturkalla, innkalla, taka af markaði eða banna sölu eða afhendingu tækis, eða krefjast annarra aðgerða til úrbóta til að færa lækningatæki til samræmis við þær kröfur sem gerðar eru til tækisins. Áður en gripið er til þeirra heimilda sem þar er að finna skuli stjórnvald fylgja þeirri málsmeðferð sem mælt er fyrir um í 3. þætti VII. kafla reglugerðanna sem og IV. og V. kafla laga um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, nr. 134/1995, auk ákvæða stjórnsýslulaga. Þá bendir meiri hlutinn á að ákvæði 3. mgr. 9. gr. frumvarpsins er efnislega hið sama og finna má í 3. mgr. 5. gr. laga um lækningatæki, nr. 16/2001. Ákvæði frumvarpsins mælir því með ítarlegri hætti fyrir um málsmeðferð en gert er í núgildandi lögum. Fyrir nefndinni kom fram sjónarmið um að óljóst væri hvað fælist í kröfu 17. gr. frumvarpsins um að viðhald lækningatækis skuli framkvæmt af viðurkenndum fagaðilum sem hafa nauðsynlega fagþekkingu til að bera. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að í ljósi þess hve margbreytileg lækningatæki eru og þar af leiðandi kröfur um viðhald þeirra mismunandi væri ógerningur að skýra með nánari hætti kröfu ákvæðisins um nauðsynlega fagþekkingu. Slík krafa verði að ráðast af hverju lækningatæki fyrir sig. Þá er þess getið að umrætt ákvæði er samhljóða 17. gr. reglugerðar nr. 934/2010, um lækningatæki. Meiri hlutinn tekur undir þessi ummæli greinargerðarinnar. Í samræmi við ábendingar embættis landlæknis leggur meiri hlutinn ríka áherslu á það að heilbrigðisráðuneytið hefji þegar skoðun á því með hvaða hætti unnt væri að koma á gæðakerfi og miðlægri skráningu ígræddra lækningatækja í stað rafrænnar skrár hjá hverri heilbrigðisstofnun og starfsstofu, sambærilega þeim skrám sem fjallað er um í 8. gr. laga um landlækni og lýðheilsu, nr. 47/2007. Slíka skrá mætti nota í eftirlitsskyni og þegar nauðsyn ber til með hagsmuni sjúklinga eða samfélags að leiðarljósi. Leitað verði dæma frá nágrannalöndum, þar sem slíkir gagnagrunnar og kerfi hafa verið til í fjölda ára. Um þetta fór fram töluverð umræða í nefndinni og þykist ég vita að það séu a.m.k. einhverjar fleiri athugasemdir frá nefndarmönnum um þetta atriði sem kunna að koma fram við umræðuna. Ég held að sú leið sem farin er í frumvarpinu sé ásættanleg, en það er mjög mikilvægt að ráðuneyti heilbrigðismála, í samvinnu við embætti landlæknis og lýðheilsu, taki þegar til við þá vinnu að skoða hvort hægt sé að ganga lengra í þessu og búa til þennan gagnagrunn. Slíkir gagnagrunnar eru þegar til a.m.k. á einhverjum Norðurlandanna þannig að þar eru fordæmi. Það kann að vera, og það er þess vegna sem nefndin leggur ekki til að ganga þá leið sem embætti landlæknis leggur til, að það séu fleiri atriði sem þarf að skoða og kannski víðtækara samráð sem þarf að hafa áður en að slík lagabreyting við gerð. Því er ekki gerður áskilnaður um breytingar þarna en þessi skýru skilaboð til ráðuneytisins eru í nefndarálitinu. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álitið rita hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir formaður, með fyrirvara, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að gera örstutta grein fyrir þeim fyrirvara sem ég hef við samþykki mitt á nefndaráliti sem kynnt var hér af hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, en fyrirvari minn lýtur einmitt að því og þeirri umsögn embættis landlæknis sem ítrekuð var í lok október sl. er varðar miðlægan gagnagrunn um lækningatæki. Í umsögn embættis landlæknis, sem er það embætti á Íslandi sem hefur hvað víðtækasta þekkingu á þessum málaflokki, kemur fram eindregin ábending um nauðsyn þess að setja á laggirnar einhvers konar miðlæga skráningu og segir í umsögninni, með leyfi forseta: „… telur embætti landlæknis rétt að í stað rafrænnar skrár hjá hverri heilbrigðisstofnun og starfsstofu verði komið á miðlægri skráningu sem verði hjá embættinu. Embætti landlæknis verði heimilt að nota skrána í eftirlitsskyni og þegar nauðsyn ber til með hagsmuni sjúklinga eða samfélags að leiðarljósi.“ Í tillögu landlæknis segir: „Lyfjastofnun hefði eftir sem áður eftirlit með því að skráning í grunninn eigi sér stað. Um yrði að ræða skráningu niður á persónugreinanlega einstaklinga og að hægt yrði að kalla fram lista með upplýsingum um t.d. þá sem fengið hafa ígrætt tiltekið lækningatæki.“ Hvers vegna þetta? Jú, vegna þess að ef ekki verður um miðlæga skrá að ræða mun mögulega þurfa, t.d. við ráðstafanir sem þurfa að eiga sér stað fljótt, þegar bregðast þarf við vegna gallaðra lækningatækja, að leita uppi allar starfsstöðvar og allar stofnanir, heilbrigðisstofnanir á Íslandi, sem keypt hafa og notað tiltekið tæki í störfum sínum. Eftir það þarf að leita í þeim skrám hjá þessum tilteknum stofnunum. Væntanlega er allur gangur á því hversu nákvæm skráningin er, en við skulum vona að hún sé mjög nákvæm hjá þessum aðilum og stofnunum. En þá þarf að reyna að finna út hvaða sjúklingar hafa tækið grætt í sig. Þegar um er að ræða brýn mál sem komið geta upp í samfélaginu getur verið mjög seinlegt að hafa kerfið með þessum hætti. Miðlægur gagnagrunnur eða heimild landlæknis til miðlægs gagnagrunns er á fjölmörgum sviðum og er það skilgreint nákvæmlega í lögum um embætti landlæknis. Þess vegna geri ég þennan fyrirvara við samþykki mitt við nefndarálitið, af því ég sé ekki af hverju velferðarnefnd og löggjafinn bæta ekki þessu litla verkefni við þann lista sem setja má í miðlægan gagnagrunn sem er í lögunum. Þarna eru nokkrir tölusettir liðir um hvaða heimild embætti landlæknis hefur til söfnunar slíkra upplýsinga í miðlægan grunn hjá sér. Við höfum áður í störfum hv. velferðarnefndar bætt upplýsingum við þennan lista, t.d. nú nýlega varðandi heilabilaða. Það blasir við að mikilvægt er að hægt sé að bregðast við fljótt og örugglega með svona miðlægri skráningu sem hlýtur að vera miklu æskilegri kostur, og embætti landlæknis talar um það, og helst lifandi skráning, þ.e. skráning jafnóðum í grunninn. Fjallað er um kostnaðarhliðina í umsögn embættis landlæknis. Talað er um að þetta sé nýtt verkefni og að tryggja þurfi fjármögnun en að ein leið til fjármögnunar gæti verið að hluti þess eftirlitsgjalds sem Lyfjastofnun mun innheimta vegna þessara tækja, rynni til embættis landlæknis til reksturs þessa miðlæga grunns. Þetta er fyrirvari minn. Mér hefði þótt meiri bragur að því að velferðarnefnd myndi bara ljúka við þetta í staðinn fyrir að senda þetta til framkvæmdarvaldsins, af því að velferðarnefnd er hluti af löggjafanum og á að geta lagt til svona einfaldar breytingar eins og þetta er. Þetta er einn stafliður í lögum um landlækni. En ekki var meiri hluti fyrir því og tel ég það miður, sérstaklega þar sem embætti landlæknis hefur ítrekað þessa eindregnu ósk sína. Hana hefði verið auðvelt að framkvæma. Að öðru leyti er ég samþykk því að þetta mál nái fram að ganga.
Forseti. Ég fagna því að frumvarpið hafi verið samþykkt hér í þingsal, þetta er mikilvægt mál. Hins vegar hefði verið ráð að hækka endurgreiðsluna upp í 35% og það sama ætti að gera hvað varðar íslenska kvikmyndagerð. Ég fagna þessu, ég set grænt, en ég legg áherslu á mikilvægi þess að Ísland sé samkeppnishæft hvað þetta varðar, bæði fyrir tónlistariðnaðinn og kvikmyndagerðina, og til þess að svo verði þarf að hækka þetta upp í 35%.
Herra forseti. Ég rakti þetta mál aðeins í ræðu hér áðan, og er það í góðum tilgangi gert. Það eru alveg réttmætar ástæður fyrir málinu sem slíku. En þar sem þetta býr til þá ógn að fólk geti verið fangelsað fyrir að tjá sig er eðlilegast að sitja hjá í þessu máli og sér í lagi að greiða atkvæði gegn ákvæði sem snýr að refsirammanum. Þetta mál hefði getað verið mjög gott. Það hefði getað náð réttilega utan um þær eðlilegu áhyggjur sem eru til staðar varðandi viðskiptaleyndarmál og annað. En þar sem refsiramminn er þetta víður geta Pírata ekki tekið undir það.
Forseti. Tilefni frumvarpsins er innleiðing á tveimur reglugerðum Evrópuþingsins og ráðsins. Þó að ég fagni því að löggjöf hvað varðar lækningatæki verði uppfærð, sem er nauðsynlegt vegna þeirra hröðu tæknibreytinga sem fylgja tíðarandanum, og vegna þess að mikilvægt er að tryggja öryggi sjúklinga o.s.frv., þá gerði ég nokkrar athugasemdir við vinnslu málsins og einnig voru gerðar athugasemdir í umsögnum sem mér fannst ekki farið nógu vandlega yfir. Það varðar aðallega þennan miðlæga gagnagrunn og gæðakerfi fyrir ígrædd lækningatæki. Í vinnslu nefndarinnar var svolítið endasleppt hvernig átti að finna út úr því, það átti að skoða hvernig þetta væri gert í nágrannalöndunum. En út frá persónuverndarsjónarmiðum hefði ég viljað sjá vandaðri meðferð með þessi atriði, hvað varðar borgararéttindi; einnig hvað varðar útvíkkun heimilda Lyfjastofnunar við eftirlit o.s.frv. Þess vegna sit ég hjá í þessu máli.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um ný lög um lækningatæki, sem er mikilvæg lagasetning og mikilvægt að taka inn í íslenskan rétt lög með þessum hætti. Hins vegar er ákvæðið um gagnagrunninn - það eru tilmæli frá nefndinni til heilbrigðisráðuneytisins og hæstv. heilbrigðisráðherra að skoða það mál ítarlega enda mikilvægt mál. Það kann að hljóma þannig að það sé lagatæknilega einfalt að bæta einni grein við ein lög eða einum staflið við ein lög. Málið er eilítið flóknara en það og því eru tilmælin með þessum hætti en ekki farið í þær breytingar sem kallað hefur verið eftir í ræðum hér.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um viðspyrnustyrki. Frumvarpið er hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að draga úr tjóni vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar og skapa öfluga viðspyrnu í kjölfar hans. Í frumvarpinu er lagt til nýtt úrræði sem felur í sér beina styrki úr ríkissjóði sem ætlunin er að nýtist rekstraraðilum til að viðhalda lágmarksstarfsemi á meðan áhrifa faraldursins gætir. Viðspyrnustyrkjum er ætlaður gildistími út maí á næsta ári og eru hugsaðir sem beint framhald af tekjufallsstyrkjunum sem lögfestir voru nýlega. Í frumvarpinu er lagt til að rekstraraðilar sem hafa orðið fyrir a.m.k. 60% tekjufalli í almanaksmánuði á tímabilinu frá nóvember 2020 til og með maí 2021, samanborið við sama almanaksmánuð árið 2019, geti fengið styrk úr ríkissjóði til að mæta rekstrarkostnaði í mánuðinum. Áskilið er að tekjufallið stafi af heimsfaraldri kórónuveiru eða aðgerðum stjórnvalda til að hefta útbreiðslu hennar Þá er lagt til að viðspyrnustyrkur geti numið allt að 90% af rekstrarkostnaði á sama tímabili, þó verði hann aldrei hærri en sem nemur tekjufallinu á viðkomandi tímabili. Styrkurinn getur hæstur orðið 400 þús. kr. fyrir stöðugildi á mánuði ef tekjufall er á bilinu 60–80% og að hámarki 2 millj. kr. á mánuði, en 500.000 kr. fyrir hvert stöðugildi á mánuði og að hámarki 2,5 millj. kr. ef tekjufall er meira en 80%. Til að koma til móts við þá einyrkja og minni rekstraraðila sem höfðu lítinn eða engan rekstrarkostnað á tímabilinu vegna þess að starfsemin var í lágmarki vegna faraldursins er heimilað að miða rekstrarkostnað við reiknað endurgjald í sama almanaksmánuði í skattframtali vegna rekstrarársins 2019. Til að hljóta styrk þurfa umsækjendur að auki að uppfylla öll önnur skilyrði frumvarpsins en þau helstu eru að rekstraraðilinn beri fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi, að tekjur hans hafi að lágmarki verið 500 þús. kr. frá 1. janúar 2020 til loka október 2020, að hann sé í skilum með opinber gjöld sem komin voru á eindaga um síðustu áramót og að hann hafi staðið skil á ákveðnum gögnum til Skattsins fyrir umsóknardag. Þá er áskilið að rekstraraðilinn hafi ekki verið tekinn til slita eða gjaldþrotaskipta. Líkt og gildir um lokunarstyrki og tekjufallsstyrki er lagt til að bæði umsóknar- og ákvörðunarferli vegna viðspyrnustyrkja verði rafrænt og að framkvæmdin verði falin Skattinum. Þá er lagt til að ákvarðanir Skattsins sæti kæru til yfirskattanefndar. Unnið hefur verið að undirbúningi þessa máls í stjórnkerfinu, þ.e. verði málið að lögum ætti stjórnkerfið að vera tilbúið til þess að hrinda lögunum mjög hratt í framkvæmd. Það felur í sér að við ættum að geta tekið við umsóknum rafrænt, nokkurn veginn beint í kjölfar þess að lögin taka gildi. Það er unnið út frá því hjá Skattinum að umsóknin geti borist mánaðarlega, fyrir þann mánuð sem liðinn er og er til samanburðar eða til viðmiðunar um tekjufallið. Vonir standa til þess að umsóknir séu afgreiddar í framhaldinu á u.þ.b. einni viku að því gefnu að sjálfsögðu að skilyrði séu uppfyllt, þar á meðal um skil gagna. Virðulegi forseti. Það úrræði sem lagt er til í frumvarpinu skapar ákveðinn fyrirsjáanleika fyrir aðila í rekstri og það ætti að veita þeim svigrúm til að viðhalda lágmarksstarfsemi og tryggja viðbúnað þegar úr rætist. Gera má ráð fyrir að styrkveitingarnar, ásamt öðrum efnahagsaðgerðum stjórnvalda, hafi jákvæð áhrif á efnahagsumsvif og atvinnustig og stuðli þannig að auknum tekjum ríkissjóðs sem vegi að hluta til á móti kostnaði af aðgerðinni. Heildaráhrif þessa frumvarps á ríkissjóð eru talsverðri óvissu háð þar sem ekki er vitað fyrir fram hversu margir rekstraraðilar muni uppfylla öll skilyrði frumvarpsins og sækja um styrkinn. En áætlað er að heildaráhrif viðspyrnustyrkja á ríkissjóð geti aldrei orðið meiri en 19,8 milljarðar kr. á því sjö mánaða tímabili sem úrræðið nær yfir. Það er eins konar hámark á mögulegum áhrifum, að okkar mati, og þess vegna væri nær að tala um að áætlað kostnaðarmat fyrir því sem líklegt er að verði greitt út í styrki verði nokkru lægra. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Nú er þetta frumvarp enn eitt skrefið í því að reyna að bregðast við því efnahagsáfalli sem er í gangi og alveg gott sem slíkt og bara jákvætt að slíkt sé gert. En það hefur verið viðvarandi vandamál, bæði í þessu og í tekjufallsstyrkjunum, að miðað er við tiltekið prósentuhlutfall, í þessu tilfelli að 6% samdráttur þurfi að hafa verið í tekjum til einstaklinga eða lögaðila til að þeir geti átt von á því að fá þessa styrki. Vandinn verður til þegar aðilar eru kannski með 59% tekjusamdrátt. Það er nokkuð sem ég hef fengið mikið af fregnum af eftir að tekjufallsstyrkirnir voru samþykktir, m.a. fyrirtæki sem hafa verið með 36% samdrátt og þar af leiðandi ekki getað fengið tekjufallsstyrki sem voru miðaðir við 40% og þar fram eftir götunum. Það vill þannig til að það er ekkert flókið að búa til línulega tengingu á milli meiri samdráttar og meiri stuðnings. Þetta er ekki flókið. Það er hægt að setja neðri mörk, það er hægt að setja efri mörk, það er hægt að hafa þetta línulegt þarna á milli. Í staðinn hefur hæstv. ráðherra trekk í trekk lagt fram frumvarp sem styðst við þrepaföll. Mig langar að spyrja: Hvers vegna er alltaf verið að nota þrepaföll sem undanskilja mjög mörg fyrirtæki, fleiri heldur en væri þörf á, þegar það væri hægt að vera með eðlilegan línulegan vöxt á stuðningi eftir því sem þörfin er meiri?
Virðulegi forseti. Í frumvarpi til laga um tekjufallsstyrkina var ekki verið að nota mörg þrep heldur fyrst og fremst byggt á einfaldari reglum. En það var þingið sem tók sig til og þróaði þrepið frekar. Það breytir því svo sem ekki að það er alveg gild spurning hvort við getum sætt okkur við jaðaráhrifin. Hérna verð ég að benda á að sá aðili sem ekki uppfyllir að fullu skilyrðin, þar með talið um umfang tekjufallsins, getur engu að síður treyst á ýmis önnur úrræði. Það er auðvitað spurning sem við getum ekki hlaupið frá, sem þarf að taka afstöðu til, hvort sem menn vilja línulegan stuðning eða þrepaskiptan, við hvaða mark eigi að hætta stuðningi. Hvenær hefur tekjufallið verið nægilega lítið til að það kalli ekki á opinber afskipti af rekstrinum eða opinberan stuðning? Við 60%, þ.e. minna en 60%, þá eru fyrirtæki, segjum með 50%, þó að halda helmingi tekna sinna og hafa þá haft bæði fullan rétt til þess að nýta eftir atvikum lokunarstyrki, eftir atvikum hlutabætur, hafa sömuleiðis mögulega getað nýtt sér greiðslufresti á opinberum gjöldum, eftir atvikum fengið slíka fyrirgreiðslu í banka. Hafi þeir sagt upp starfsmönnum hafa þeir að öllum líkindum átt rétt á að fá stuðning til að gera upp uppsagnarfrestinn o.s.frv. Þannig að það er ekki um það að ræða, sem mér fannst aðeins skína í í máli hv. þingmanns, að þeir sem ekki uppfylla þetta tiltekna skilyrði séu alfarið úti í kuldanum. [[Forseti hringir.]]En spurning er við hvaða tekjufall hv. þingmaður myndi vilja að línulegi stuðningurinn myndi hverfa.
Herra forseti. Það er kannski best að byrja á því að nefna að það voru tvö þrep í tekjufallsstyrkjafrumvarpinu. Það var núll þrepið, þ.e. allir sem voru með minna en 50% samkvæmt upprunalegu frumvarpi, og svo þrepið upp á við, sem voru þá allir með 50% eða meira. En þeir sem voru með 49,9% í upprunalegu frumvarpi átti ekki að fá neinn stuðning. Við löguðum það svo það væri 40% og svo eitt þrep til viðbótar, en mér fannst þá, og ég hélt ræður um það á sínum tíma, sem var reyndar fyrir nokkrum vikum, að þetta væri ekki góð leið. Það er rétt að sennilega þarf að velja einhvers konar afskurðarpunkt. Ég er ekki viss um á hvaða forsendum 60% voru valin en mér þykir nokkuð ljóst að það að velja einhverja tiltekna tölu er alltaf vandkvæðum háð og yfirleitt best gert með því að horfa á tölurnar. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra geti útskýrt það fyrir mér og þingheimi hvernig talan 60% var valin. Ég er rosalega áhugasamur um handahófskenndar tölur og þessi tala er ekkert minna handahófskennd en hver önnur. Þetta er bara tala sem var valin, nema auðvitað að baki hennar liggi einhver skýring. Ég velti því líka fyrir mér hvort það séu einhver sérstök rök fyrir því að skera þá sem eru með 59,9% tekjufall burt frá þessu stuðningsúrræði. Það er rétt að sumir geta leitað í t.d. yfirdrætti hjá bönkum með himinháum vöxtum og annað á meðan önnur fyrirtæki munu njóta góðs af tekjufallsstyrkjunum og koma vonandi til með að njóta góðs af þessu. Spurningin er: Hvernig eru mörkin skilgreind? Fyrir hverja? Fyrir hvaða hóp fyrirtækja? Hvernig er það ákveðið hverjir skuli njóta góðs af slíku og hverjir ekki? Mér sýnist þetta vera aðeins of handahófskennt og ekki nógu vel rökstutt hvers vegna þessi tiltekni afskurðarpunktur var valinn, [[Forseti hringir.]]sér í lagi óttast ég að mjög mörg fyrirtæki verði eftir úti í kuldanum, eins og hæstv. ráðherra kallaði það.
Virðulegi forseti. Ég var að vísa til þess að þingið hefði tekið afstöðu til þess að hafa þrepaskiptingu áður, fært til viðmiðin og þannig dálítið markað leiðina eftir umfjöllun í þinginu og þetta frumvarp kemur síðan í kjölfarið á því. Hver er hugmyndafræðin á bak við það að nota 60%? Það er sjálfsagt að fara aðeins ofan í það. Til þess að skýra það þá þarf maður að vísa til alls þess sem gerst hefur á fyrri stigum mála. Þá er ég sérstaklega að vísa til þess þegar við tókum t.d. þátt í því að greiða uppsagnarfrest fyrir fyrirtæki. Við sögðum síðastliðið vor að ríkið vildi styðja fyrirtæki sem vildu komast í híði, komast í var, draga úr starfsemi sinni mjög verulega. Við ætluðum að styðja fyrirtæki í þeirri viðleitni sinni að halda hjartslættinum gangandi í gegnum erfiðasta tímann og samanlagt voru aðgerðir okkar dálítið sniðnar að því. Þá sitjum við væntanlega, eftir að fyrirtæki hafa nýtt sér öll fyrri úrræði, eftir með svona flóru fyrirtækja sem hafa aðlagað sig töluvert að aðstæðum. Þau hafa fengið stuðning til að geta gert það, tekjufallsstyrki, lokunarstyrki, styrki vegna uppsagnarfrests o.s.frv. Það eru þau fyrirtæki sem við viljum halda áfram að styðja, sem hafa gert slíkar ráðstafanir, og einhvers staðar verður að draga mörkin. Fyrirtæki sem hefur segjum tapað 30% af tekjum sínum, ja, ég segi bara: Það er mín skoðun að það er ekki nægilega mikið áfall til að það réttlæti að við tökum skattfé, að teknu tilliti til allra annarra aðgerða sem við höfum boðið upp á, og ráðstöfum því til að viðhalda rekstrinum og standa undir rekstrarkostnaði hjá fyrirtæki. [[Forseti hringir.]]Það heldur jú eftir 70% af tekjum sínum. Þegar það hefur tapað meiru en helmingi finnst mér staðan vera önnur og þaðan kemur 60% viðmiðið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er að sjálfsögðu mikilvægt mál á ferðinni, nýtt úrræði til að koma til móts við vanda rekstraraðila vegna kórónuveirufaraldursins eins og við þekkjum. Ef maður fer yfir greinargerðina þá er lagt til að þeir rekstraraðilar sem hafa orðið fyrir minnst 60% tekjufalli geti fengið styrk til að mæta rekstrarkostnaði og síðan er tímabilið rakið þarna, eins og kemur fram í greinargerðinni. Ég vildi aðeins fara yfir þessa skilvísi á opinberum gjöldum með hæstv. ráðherra, hversu ströng þau skilyrði eru. Lagt er til að lokunarstyrkur sem rekstraraðila kann að hafa verið ákvarðaður, vegna þess almanaksmánaðar sem um er getið og umsókn varðar, dragist frá viðspyrnustyrk. Stuðningsgreiðslur vegna launa á uppsagnarfresti og ráðningarstyrkir dragast frá og rekstrarkostnaður við útreikning á styrkfjárhæð. Það eru ýmsir liðir, herra forseti, sem eru dregnir frá í þessu úrræði sem er annars mjög mikilvægt. Ég hef verið í góðu sambandi við fjölmarga litla rekstraraðila í ferðaþjónustu og einkum í Suðurkjördæmi. Menn segja að þetta sé allt of flókið. Þeir þurfi að leita sér aðstoðar til að sækja um. Jafnvel bókarar hafi ekki næga þekkingu og þeir þurfi að leita sér aðstoðar hjá lögmönnum. Er þetta að skila því sem til er ætlast hvað þetta varðar? Varðandi viðspyrnustyrkina þá er alltaf verið að miða við stöðugildi á fyrirtæki. Þar munu einyrkjar, sem eru eigendur að fyrirtækjunum, ekki eiga rétt á neinu. Er það ekki rétt skilið hjá mér, hæstv. fjármálaráðherra, [[Forseti hringir.]]að það sé í raun verið að skilja eigendur fyrirtækjanna algerlega eftir og þegar kemur að viðspyrnunni verði þeir kannski bara búnir að missa þessi fyrirtæki þannig að það verður engin viðspyrna?
Virðulegi forseti. Ég skil vel að þetta kunni að þykja flókið, jafnvel fyrir fagfólk. Það er m.a. vegna þess að úrræðin hafa verið að breytast yfir tíma og þau eru fjölmörg og ólík og hafa kannski ólíkan tilgang innbyrðis. Ég held hins vegar að við höfum gert vel í því að gera allar upplýsingar aðgengilegar og nú síðast vorum við að opna vef sem heitir viðspyrna.is þar sem bæði má lesa sér til um úrræðin og skilyrðin og sömuleiðis sækja um. Ég held að það séu bara ekki dæmi um að stjórnkerfið hafi áður brugðist jafnt hratt við með jafn stuttri atrennu og á við hér og þróað jafn skilvirka lausn og á við í því tilviki. Varðandi einyrkjana þá vék ég stuttlega að því í framsögu minni að það þarf að taka tillit til þeirra, eins og hv. þingmaður bendir á. Ég hef heyrt af þessum áhyggjum sömuleiðis, að menn telji að þar sem þeir hafi dregið svo mjög úr starfseminni þá kunni þeir að falla á milli í úrræðunum, m.a. vegna skilyrða þessa máls. En líkt og ég rakti þá er heimilað í þessu máli að miða rekstrarkostnað við reiknað endurgjald í sama almanaksmánuði í skattframtali vegna 2019. Þetta þýðir í raun að hægt er að horfa til þess hvernig starfsemin var á þeim tíma hvað starfsmannafjöldann varðar. Ef menn hafa tekið sjálfa sig af skrá fyrir reiknað endurgjald á þessu líðandi ári vegna aðstæðna er heimilt að gera þetta og ætti að koma til móts við þessar tilteknu áhyggjur. Annars vil ég að lokum nefna að mér finnst það dálítið fara fyrir ofan garð og neðan í umræðu um þetta mál hversu ótrúlega umfangsmikið það er. [[Forseti hringir.]]Við erum jú að tala um að setja á annan tug milljarða til fyrirtækja til að styðja þau í gegnum erfiða tíma.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og ég er ekkert að draga úr því að þetta er mikilvægt úrræði, svo sannarlega. En það verður líka að gagnast þeim sem virkilega þurfa á því að halda. Ég held einmitt að það hafi ekki verið skoðað nægilega vel. Áttum okkur á því að þegar verið er að miða við stöðugildi að þessi fyrirtæki eru mörg hver búin að segja fólki upp, það er bara farið. Þess vegna er erfitt að ákvarða bæturnar í rauntíma sem þyrfti þá að vera eins og staðan er hér og nú vegna þess að það er okkur öllum mjög mikilvægt að þessi fyrirtæki geti haft öfluga viðspyrnu þegar að því kemur. Það er náttúrlega tilgangurinn með þessum styrkjum að hjálpa fyrirtækjunum að fara öflug af stað þegar landið opnast og ferðamenn fara að koma hingað. Ég held að menn hafi ekki alveg hugsað þetta til enda. Þetta er orðið, eins og hæstv. ráðherra nefndi hér, allt of flókið og það er verið að draga alls konar hluti frá. Fólk hefur þurft að selja eignir til þess hreinlega að lifa af. Það er dregið frá, það er sagt vera söluhagnaður o.s.frv. Ég held að menn verði að fara mjög vandlega yfir þetta í nefndinni og sérstaklega, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að víkja að einyrkjunum sem eiga þessi fyrirtæki. Þeir eru undanskildir þessum viðspyrnustyrkjum. Þeir mega ekki telja sjálfa sig með. Þetta getur skapað margvísleg vandamál þannig að á endanum gæti, eins og ég sagði áðan, fólk bara gefist upp, loksins þegar kemur að því að ferðamenn fari að koma hingað aftur og við þurfum svo sannarlega á þessari viðspyrnu að halda. Mín tilmæli eru þau að þetta verði sérstaklega skoðað innan nefndarinnar og þá sérstaklega hvað varðar einyrkjana. Vissulega nefndi hæstv. ráðherra að það væru ákveðnir möguleikar en þegar menn voru að sækja um voru þeir að sækja um í góðri trú og svo kom í ljós að þeir áttu ekki rétt á styrknum af því að þeir voru eigendur fyrirtækisins og þá þurftu þeir að endurgreiða. [[Forseti hringir.]]Það er mikið flækjustig í þessu sem við verðum að einfalda.
Virðulegi forseti. Við erum hér stödd í mestu efnahagsdýfu sem við höfum lent í í 100 ár. Þetta eru hamfarir fyrir ákveðnar atvinnugreinar, ferðaþjónustuna sérstaklega, en mjög margar aðrar greinar um leið. Ég verð að láta það fylgja að þrátt fyrir mjög einbeittan vilja ríkisstjórnarinnar til að brúa þetta bil, sem við teljum að sé í tekjum ferðaþjónustufyrirtækja og margra annarra, með margvíslegum úrræðum, ég gæti nefnt fleira til en ég hef haft á orði hér, ríkisábyrgð fyrir Icelandair er eitt dæmið o.s.frv., þá held ég samt við verðum að horfast í augu við að það getur ekki verið markmið okkar beinlínis að sjá til þess með opinberum aðgerðum að enginn finni fyrir efnahagslægðinni, að við lýsum því einhvern veginn yfir að markmið okkar sé að sjá til þess að allir bjargist. Við getum ekki gert það. Við getum heldur ekki tekið á okkar herðar að leysa úr öllum þeim álitamálum sem eru uppi og þá er ég kannski sérstaklega að vísa til þess að fjármálakerfið hefur mjög ríkar skyldur sömuleiðis og í mörgum tilvikum kröfuhafar, leigusalar og aðrir, hluthafar jafnvel, til þess að gera ráðstafanir. Hvað sáum við í Icelandairmálinu? Starfsfólkið tók þátt í að höggva á hnútinn. Við þurfum öll einhvern veginn að leggja eitthvað af mörkum. Jafnvel þótt einhverjir muni gefast upp eða sjái ekki fram úr þessum vanda þá held ég að það sé ekki til vitnis um að okkur hafi endilega mistekist. Við þurfum frekar að skoða til hversu margra við raunverulega náðum og síðan getum við gert það upp eftir á hvað við náðum að draga úr efnahagslægðinni með því sem þó var gert.
Herra forseti. Eins og ég nefndi í andsvari áðan hefur ríkisstjórnin á undanförnum mánuðum og eiginlega frá því að þessi heimsfaraldur byrjaði útbúið ákveðið hlaðborð úrræða sem eru sniðin að mismunandi tegundum fyrirtækja í mismunandi stöðu. Og sitt sýnist hverjum, sum úrræðin hafa verið heldur gagnslítil, önnur hafa búið til slæma hvata. Í einu tilfelli var fyrirtækjum í rauninni greitt fyrir að segja starfsfólki sínu upp og í ákveðnum tilfellum starfsfólki sem hafði sjálft tekið þátt í að höggva á hnútinn, eins og hæstv. ráðherra sagði hér rétt áðan. Á móti kemur að önnur úrræði hafa verið mjög góð. Ég nefni þá hlutabótaleiðina sem var ekki alveg gallalaus en hafði þó fyrst og fremst jákvæð áhrif og síðan tekjufallsstyrkina og lokunarstyrkina sem voru gagnlegir. Reyndar eru tekjufallsstyrkirnir ekki enn þá komnir til framkvæmda en ég trúi því að þeir verði gagnlegir. Það var þó þannig með þá, líkt og í þessu máli, að þeir voru og verða minna gagnlegir en þeir hefðu getað verið. Það er að einhverju leyti vegna þess, sem ég lýsti á sínum tíma í ræðum um það mál, að það er ákveðið blæti fyrir þrepaföllum í gangi. Í stað þess að hafa umfang aðstoðar í réttu hlutfalli við þörfina er leitast við að búa til afskurð við tiltekna tölu. Sú tala, eins og kom fram í andsvörum áðan, er ekki valin út frá greiningu á því hversu mörg fyrirtæki geta notið góðs af heldur er fyrst og fremst miðað við pólitískt mat á því hvort fyrirtæki, sem hafa ekki orðið fyrir meiri niðurskurði eða samdrætti í tekjum en sem nemur einhverri ákveðinni tölu, eigi bara að bjarga sér eftir öðrum leiðum. Ókei, það er ákveðin pólitík en það er ekki mín pólitík. Ég get borið virðingu fyrir því að fólk hafi þá afstöðu þó svo að mér finnist hún ekki mjög góð eða gagnleg, sérstaklega ekki þegar samfélagið er að ganga í gegnum versta efnahagssamdrátt í minni lífstíð allavega og í enn lengri tíma. Þetta eru aðstæður sem oft er talað um sem, með leyfi forseta, „force majeur“, þ.e. aðstæður sem eru mannkyninu yfirsterkari. Við erum öll að reyna að leitast við að bjarga því sem bjargað verður. Samtakamáttur samfélagsins hefur verið rosalega mikill undanfarna tíu mánuði og við vitum líka að það hefði aldrei komið til greina að frysta bara hagkerfið vegna þess að fólk mun alltaf þurfa áfram mat, skjól, vörur og þjónustu. Fyrir vikið hafa mörg fyrirtæki reynt að standa sig vel í þessum aðstæðum. En ef markmiðið með þessu frumvarpi er að veita viðspyrnu, sem hljómar eins og ágætisplan, að spyrna upp frá botninum þegar honum er náð, ætti sú viðspyrna ekki að takmarkast við þá sem illu heilli komast yfir tiltekna marklínu. Við vitum alveg að staðan er slæm víða og einmitt misslæm eftir atvikum. Það er eðlilegt að taka tillit til þess hversu slæm hún er frekar en að byggja bara á þremur þrepum; þrep núll er upp að 60% þar sem tekjufall upp að 60% þýðir að þú færð engan stuðning í þessu úrræði, fyrsta þrep er frá 60–80% og annað þrep er þegar komið er yfir 80%. Á undanförnum vikum, eftir að ég fór að spyrjast fyrir um tekjufallsstyrkina, hef ég heyrt frá ýmsum rekstraraðilum fyrirtækja sem hafa verið rétt undir 40% mörkunum og eiga þar af leiðandi ekki von á að tekjufallsstyrkirnir gildi um þá. Í einu tilfelli var fyrirtæki með 36% tekjufall sem í því tilfelli þýðir að einn rigningardagur í viðbót í júní hefði mögulega komið þeim yfir marklínuna og þau hefðu þá átt rétt á þessum tekjufallsstyrkjum. Þau fyrirtæki sem ég hef verið að heyra frá hafa oft ekki átt kost á því að segja upp starfsfólki sínu og láta ríkið greiða fyrir það. Þetta er fólk og fyrirtæki sem uppfylltu ekki endilega allar kröfur fyrir lokunarstyrki eða annað á þessu hlaðborði úrræða sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir. Ég ætla að leyfa mér að nefna nokkur dæmi sem ég hef fengið send. Í mörgum tilfellum hef ég að vísu verið beðinn um að gæta nafnleyndar en ég skal þá bara lýsa aðstæðunum til að við áttum okkur á þeim af því að þegar við tölum um rekstraraðila hljómar það svo abstrakt. Það hljómar eins og eitthvað sem skiptir ekki máli. Við verðum að átta okkur á því að það er fólk á bak við þetta, í einu tilfelli maður með veitingarekstur sem var með töluvert meira en 40% tekjufall en út af faraldrinum brá hann á það ráð að opna annan veitingastað á sömu kennitölu til að reyna að bjarga því sem hægt var að bjarga með þeim tilkostnaði sem mögulegur var. En af því að þetta var rekið á sömu kennitölu sat hann eftir með sárt ennið og hafði ekki lengur rétt á tekjufallsstyrk. Annað fyrirtæki hefur verið að dansa við þessi mörk, aðallega vegna þess að þau stukku til og reyndu að tjalda öllu til til að halda öllu gangandi. En þegar á hólminn var komið voru þau aðeins undir þeim mörkum sem þurfti til. Annað fyrirtæki úti í bæ var með samdrátt upp á rúmlega 78% í einum mánuði og yfir árið voru tölurnar alltaf neikvæðar. En þegar allt var tekið saman var heildarafkoma fram í október ekki nógu slæm til að þau ættu rétt á einhverjum af þessum stuðningsúrræðum. Ég get nefnt fleiri dæmi. Ég get líka talað um fólk sem er með rekstur á eigin kennitölu og hefur fallið milli skips og bryggju í þessum úrræðum. Mörg fyrirtæki eru einmitt í þeirri stöðu að vera með rosalega margt starfsfólk í vinnu og þar sem 90% af útgjöldum fyrirtækisins eru vegna starfsmannakostnaður og þau eru að reyna að gera það sem þau geta til að komast hjá því að segja upp starfsfólki eiga þau ekki rétt á að segja fólki upp á kostnað ríkisins. Og jafnvel ef þau hefðu átt rétt á því er ekki víst að þau hefðu gert það, hreinlega bara af siðferðislegum ástæðum. Þetta er því raunverulegt vandamál og við vitum að úrræðin hafa auðvitað ekki fullkomna verkun. Við höfum fullkominn skilning á því að aldrei verður hægt að bjarga öllu. Mörg fyrirtæki munu fara á hausinn í þessari niðursveiflu, í þessari kreppu og mörg fyrirtæki hafa þegar gert það. En mér finnst ekki ásættanlegt að í rauninni sé verið að nota þrepafallanálgun til að útiloka sum fyrirtæki vegna þess að þau voru rétt neðan við mörkin. Það væri alveg hægt að smíða sanngjarna aðferð sem myndi auka umfang stuðnings eftir því sem hann yrði meiri. Kannski myndum við setja einhver neðri mörk í því sambandi, hver þau yrðu veit ég ekki. Maður þyrfti alltaf að velja einhverja tölu ef svo væri. 20%, 30%? Í venjulegu árferði er alveg hægt að búast við því að tekjur fyrirtækis geti dregist saman um 20–30% án einhverra öfgafullra aðstæðna. En þegar um er að ræða jafnvel 30% tekjufall, sérstaklega þegar aðstæðurnar eru langt umfram það sem mannkynið hefur vald yfir, þá er fullkomlega eðlilegt að við reynum að sýna því meiri skilning og aukum einmitt umfang stuðnings, eins og ég hef sagt áður, í réttu hlutfalli við þörfina. Það ætti sér í lagi ekki að gera það með þeim hætti að þeim sé refsað sem höfðu þó dugnað og forsjálni til að reyna að bjarga sér í þessum aðstæðum. Fyrirtæki sem hlupu til og reyndu að víkka út, gera eitthvað nýtt og bæta við sig til að bregðast við aðstæðum, eiga ekki að vera undanskilin stuðningi ef þau hafa þörf fyrir hann, bara vegna þess að þau reyndu að gera eitthvað gott. Ég er ekki að segja að við eigum að hjálpa öllum. Sum fyrirtæki standa sig jafnvel betur en fyrr. Sum fyrirtæki eru í þannig rekstri að hagur þeirra hefur annaðhvort staðið í stað eða batnað. Sömuleiðis er minni háttar samdráttur hjá mörgum fyrirtækjum. Sé markmiðið að reyna að halda hinum fyrirtækjunum gangandi með þessum úrræðum þá hlýtur að fylgja að við komum með eðlilegum og jöfnum hætti fram við þau, að við búum ekki til þrep sem byggja ekki á tölulegri greiningu á því hvað sé raunverulega vandamálið heldur fari alfarið eftir pólitísku mati hæstv. ráðherra og sér í lagi að þau séu ekki hönnuð þannig að allir geti safnast saman fyrir neðan þrepið og óskað þess að þeir hefðu bara fengið einn rigningardag til viðbótar vegna þess að þá hefði fyrirtækið kannski bjargast. Það er óábyrgt að gera þetta með þessum hætti. Ég vil bara segja það hér og nú. Mjög víða í íslenskum lögum er notast við þrepaföll. Sums staðar eru þau aðeins skárri en annars staðar en víðast hvar til mikillar óþurftar. Þetta er tilhneiging sem ég held að skýrist af því að einhverjum finnist þetta einfaldara. En hvað getur hugsanlega verið einfaldara en einföld bein lína, herra forseti? Við getum alveg látið styrkina aukast ólínulega að einhverju leyti. Við getum alveg haft það þannig að þeir verði töluvert meiri eftir því sem þörfin er meiri. Það er alveg hægt að fara út fyrir beina línu. Það má alveg íhuga slíkar flækjur. En að segja að þrepaföll séu eðlilegri og réttmætari, jafnvel sanngjarnari, heldur en beina línan, það er bara ekki satt. Það er langt frá því að vera satt og þessi ósannindi eru ekki bara eitthvert stærðfræðilegt viðfangsefni heldur er þetta raunveruleikinn sem fjöldi fyrirtækja á Íslandi býr við, fyrirtæki sem þurfa á aðstoð okkar að halda, gætu verið að fá hana ef við hefðum bara dregið línu í staðinn fyrir að teikna tvö þrep.
Herra forseti. Það er dagljóst að mörg fyrirtæki og heimili þurfa kraftmiklar og beinskeyttar aðgerðir á næsta ári. Það þarf að stíga stór og djörf skref strax sem stuðla að atvinnusköpun og að því að sem allra flest fyrirtæki geti tekið þátt í nauðsynlegum vexti á komandi misserum. Við fjöllum hér um frumvarp um viðspyrnustyrki og er það vissulega viðleitni ríkisstjórnarinnar til að koma til móts við þann vanda sem við stöndum öll sameiginlega frammi fyrir, og ekki dettur mér í hug að gera lítið úr því. Nú ber svo við að frumvarpinu var dreift í gær þannig að ekki hefur gefist mikið ráðrúm til að fara vendilega yfir málið. Það mun bíða umfjöllunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem ég veit að mun taka málið föstum tökum og ræða ítarlega. Það eru þó á þessu stigi nokkur atriði sem vert er að gefa gaum þegar horft er á frumvarpið. Ég er að hugsa um að byrja aðeins á hugleiðingum hv. þm. Smára McCarthys hér áðan, þar sem hann var að tala um þrepaföll og línuleg föll. Mér finnst margt í máli hans vera afar athyglisvert og íhugunarvert hvort hægt er að skoða málið út frá þeim sjónarhóli. Auðvitað er ekkert kerfi fullkomið. Með núverandi þrepaskiptingu eru auðvitað skurðpunktar fleiri en einn í frumvarpinu en með því að gera þetta línulega væri hugsanlega hægt að draga úr þeim fjölda. Vissulega þyrfti að vera eitthvert hámark og lágmark, eða a.m.k. lágmark, þ.e. að menn hefðu að lágmarki orðið fyrir ákveðnu tekjufalli þar sem byrjað væri að draga línuna. Mér finnst þetta mjög athyglisvert vegna þess að auðvitað er það þannig, og eru nú svo sem ekki nýjar fréttir fyrir neinn, að alltaf þegar sett eru þrep af einhverju tagi þá lenda menn ýmist rétt fyrir neðan eða rétt fyrir ofan. Þá er orðið býsna stutt á milli þeirra sem eru rétt fyrir neðan og þeirra sem eru rétt fyrir ofan og kannski erfitt að átta sig á því, fyrir þann aðila sem fyrir neðan er, af hverju sá sem er rétt fyrir ofan nýtur stuðnings, en hinn ekki. Þetta er auðvitað gömul saga og ný en mér fannst þetta mjög athyglisverð hugleiðing hjá hv. þm. Smára McCarthy. Það kemur fram í frumvarpinu, og ber að þakka, að þetta horfir fram í tímann og reynt er að veita vissu fram á við, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt. Í 4. gr., þar sem verið er að tiltaka skilyrði fyrir því að geta notið stuðnings, er í fyrsta lagi afmarkað tímabil sem fyrirtæki geta sótt um eða notið stuðnings og endapunkturinn er settur til og með maí. Reyndar er, svo að allrar sanngirni sé gætt, ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu sem kveður á um að eigi síðar en í mars skuli endurskoða hvort lengja eigi þetta tímabil. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé skynsamlegt á þessari stundu, þar sem fleiri og fleiri teikn benda til þess að viðspyrna eða upprisa ferðaþjónustunnar muni tefjast umfram það sem vonir okkar stóðu til fyrir ekki mjög löngu, að lengja strax þetta tímabil, a.m.k. um einn eða tvo mánuði, vel fram á sumarið en engu að síður að vera með bráðabirgðaákvæði sem hægt væri að grípa til. Síðan er auðvitað spurningin um tekjufallið, hversu mikið það þarf að vera til þess að fyrirtækin geti notið aðstoðarinnar. Það er hárrétt hjá hæstv. fjármálaráðherra, sem hann kom inn á hér í andsvörum og í ræðu sinni, að það eru auðvitað alls konar úrræði í gangi sem fyrirtæki geta sótt í. Engu að síður tel ég ríka ástæðu til þess að nefndin skoði mjög vandlega hvort 60% er sú töfratala sem æskilegt er að miða við, að því gefnu að nefndin fari ekki út í það að setja upp línulegt ferli við þetta. Ég vil nefna önnur atriði sem koma hér til skoðunar. Tilgangurinn með þessu öllu saman er jú sá að sem flest fyrirtæki, auðvitað er það einkum í ferðaþjónustu og tengdum greinum en þó víðar, séu sem mest tilbúin til að taka þátt í því sem við köllum gjarnan viðspyrnu þegar hagkerfið fer að taka við sér. Þá held ég að gildi hið fornkveðna, sem hefur mikið verið á vörum allra og ekki síst ríkisstjórnarinnar, að skynsamlegt sé að gera meira en minna. Ég er ekki alveg sannfærður um að í þessu frumvarpi felist þau skilaboð að verið sé að gera meira en minna. Það þarf líka að huga að fjárhæðarmörkum sem sett eru og síðan, af því að gert er ráð fyrir því í frumvarpinu, hve tekjufallið er mikið, hversu háar fjárhæðir menn geta fengið; þ.e. 400.000 kr. fyrir hvert stöðugildi ef tekjufallið er á bilinu 60–80% og svo 500.000 kr. ef það er yfir 80%. Allt eru þetta skilyrði sem geta orkað tvímælis og þarf að fara mjög vandlega yfir í vinnu nefndarinnar. Það er auðvitað þannig að mörg af þessum fyrirtækjum hafa í sjálfu sér ekki kosið að draga sig í híði, eins og það hefur verið kallað hér, reyna að halda uppi lágmarkslíffærastarfsemi eins og björn í híði. Það eru auðvitað mörg önnur fyrirtæki sem eru að berjast eins og þau mögulega geta við að halda uppi einhvers konar rekstri, reyna að laða til sín viðskiptavini með tiltækum ráðum, breyta starfsemi sinni með ýmsum hætti og sýna með því að þau hafa mikinn lífsvilja og lífsþrótt. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skiljum þessi fyrirtæki ekki eftir sem eru þó að ströggla við að halda sér á floti. Það má ekki koma þannig út að þeim sem mest berjast, leggja mest á sig til að halda sjó, sé með einhverjum hætti refsað meðan aðrir, og ég er ekki að segja að aðstæður þeirra séu þannig að þeir geti annað, leggjast í híði eins og björninn og geti ekki eða hafi ekki hugmyndaflug til að reyna að bæta við í reksturinn með þeim hætti að einhver lágmarksstarfsemi sé í gangi. Ég held að þetta sé mikið atriði. Ég ætla svo sem ekki að fara dýpra í þetta enda skal það viðurkennt að ekki hefur gefist tími til að gaumgæfa þetta alveg ofan í kjölinn. En ég er sannfærður um það, og ég þekki það vel af reynslu minni í vinnu hv. efnahags- og viðskiptanefndar, að þar er farið vel yfir mál af þessu tagi og ég treysti því að hér eftir sem hingað til muni nefndin leggja talsvert á sig til að gera málið enn skilvirkara því að mér sýnist að svigrúm sé til þess.
Forseti. Þetta er enn eitt af þessum málum sem hefur þótt nauðsyn að grípa til vegna kófsins en eins og segir í greinargerð frumvarpsins samþykkti ríkisstjórnin í mars að beita sér fyrir markvissum aðgerðum til að mæta efnahagslegum áhrifum faraldursins. Markmið frumvarpsins, eins og þau koma fram í 2. gr., eru, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að því að rekstraraðilar sem hafa orðið fyrir tekjufalli vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og aðgerða stjórnvalda til að verjast útbreiðslu hennar geti viðhaldið nauðsynlegri lágmarksstarfsemi á meðan áhrifa faraldursins gætir, varðveitt viðskiptasambönd og tryggt viðbúnað þegar úr rætist.“ Ég ætla svo sem ekkert að mæla neitt sérstaklega gegn þessum markmiðum sem slíkum en það sem mig langar hins vegar að vekja athygli á er notkunin á markvissum aðgerðum. Hér er einmitt talað um rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tekjufalli. Síðan er skilgreint að miðað skuli við þessi 60% sem var talað um hér en ekki þá sem eru með 50%, 55% eða eitthvað því um líkt, þó að það sé líka tekjufall. Það leiðir hugann að þessum markmiðum og hvernig aðstæður væru ef ekki væri farið í viðspyrnustyrkina. Þetta er atriði sem ég hef kvartað ítrekað undan í sambandi við öll opinber fjármál, ekki bara í kringum faraldurinn, þessi skortur á greiningum og ástæðum sem við hér í þinginu fáum fyrir því að ein lausn er valin umfram aðra. Við erum í þeim aðstæðum að hér hafa verið prentaðir um 300 milljarðar kr. Sagt er að um 200 milljarðar þeirra hafi farið í fasteignir þegar allt kemur til alls. Það er ekki beint skilvirk notkun á því peningaprentunarsvigrúmi sem ríkissjóður hafði fyrir efnahagsáhrif Covid. Þar kemur til ákveðinn skortur á greiningu á áhrifum þeirra aðgerða sem við höfum verið að leggja til. Ríkisstjórnin kemur með einhverjar tillögur um hvernig eigi að bregðast við. En hvert fara peningarnir og hvaða áhrif hafa þeir varðandi einmitt þau markmið sem tilgreind eru? Hvernig verður sviðsmyndin, t.d. í gjaldþrotum, án viðspyrnustyrkjanna? Hvaða áhrif hefur það á samfélagið og ríkissjóð? Og hver væri munurinn, hvernig væri staðan ef við samþykkjum þá viðspyrnustyrki sem eru listaðir upp hérna? Samkvæmt Hagstofunni uppfylla um 2.415 aðilar skilyrði um a.m.k. 60% tekjufall á árinu. 2.415, allt í lagi. Hvaða áhrif myndi það hafa á þessi fyrirtæki, þessa einstaklinga og aðila, ef ekki væri farið út í viðspyrnustyrkina? Og hvernig er ætlast til að þeir aðilar komi hinum megin út úr þessum styrkjum? Hver verður niðurstaðan að lokum? Verða það 10% sem falla útbyrðis þrátt fyrir viðspyrnustyrkina? Verður það enginn? Myndu 100% af þeim sem þetta á við um ekki komast í gegnum kófið ef ekki væri fyrir viðspyrnustyrkina? Það eru svona greiningar sem alltaf vantar til að við getum tekið ákvörðun um hvort þetta sé góð meðferð á almannafé. Ef niðurstaðan er að þrátt fyrir viðspyrnustyrkina komist enginn í gegnum kófið er líklega betra að nota peninginn einhvern veginn öðruvísi. En það vantar einmitt þá greiningu. Ég býst fastlega við að þetta hafi þó nokkuð jákvæð áhrif en ég bara get ekki sagt hver og ég get ekki svarað fólki sem er að hlusta og spyr: Er verið að fara vel með almannafé? Ég get ekki sagt já eða nei, ég get sagt líklega, en mér finnst ekkert rosalega gaman að svara þannig. Þessar aðgerðir segja okkur enga heildstæða sögu um samverkandi áhrif allra aðgerða ríkisstjórnarinnar. Þær taka við af öðrum leiðum. Þetta eru viðspyrnustyrkir, hitt voru tekjufallsstyrkir. Það eru líka ýmsir styrkir varðandi skattgreiðslur og það er hlutabótaleið og það er greitt með uppsagnarfresti. Eru t.d. sömu aðilar að fá styrki úr mörgum áttum? Það er ekkert um slík samverkandi áhrif sem gerir okkur á þingi rosalega erfitt að hafa eftirlit með því hvernig farið er með opinbert fé, sem er líka slæmt. Er stuðningurinn tvítekinn í gegnum einhverja leið, kannski annars vegar í gegnum skattaleiðina og hins vegar með þeim styrkjum sem hér um ræðir? Margt af þessu er einmitt endurtekið vandamál í opinberum fjármálum sem við höfum reynt að vinna eftir á undanförnum árum. Ríkisstjórnin, fyrri ríkisstjórn o.s.frv., skilaði ekki nægilega góðri greiningarvinnu til þingsins sem á að fara með fjárveitingavaldið, á að fara með eftirlitsvaldið. Við höfum þetta stórundarlega fyrirkomulag hér þar sem á að vera aðgreining valds, löggjafarvalds og fjárveitingavalds. Eftirlit með framkvæmdarvaldinu fer fram á þingi en framkvæmdarvaldið sem slíkt á að vera aðskilið. En við erum að sjálfsögðu með flokka sem nýta sér meiri hluta á Alþingi til að skipa framkvæmdarvald sem skilar síðan svona vinnu til þingsins, nokkurn veginn með því hugarfari að slík mál renni í gegn án þess að hægt sé að taka á þeim varðandi eftirlitshlutann sem þingið ætta að sinna undir öllum eðlilegum kringumstæðum. Þarna stendur hnífurinn oft í kúnni, í slíkri beitingu á valdi og ákveðinni vanvirðingu gagnvart þeirri ábyrgð sem Alþingi á að taka. Við sjáum það í orðum hæstv. fjármálaráðherra sem segir að Alþingi hafi samþykkt þetta eins og það var áður, með 40%, í fyrri úrræðum ríkisstjórnarinnar. En það endurspeglar ekkert endilega vinnu Alþingis heldur einfaldlega þann meirihlutakúltúr sem er í þessu húsi og hvernig það vald er notað á mjög ómálefnalegan hátt. Að mínu mati er það uppspretta allra okkar vandamála hvernig meirihlutavaldinu er beitt og núna til að koma í gegn ákveðnum viðspyrnustyrkjum án þess að tilhlýðilegur rökstuðningur fylgi. Af hverju eru það ekki 55%? Af hverju eru það 60%? Af hverju fá þessi fyrirtæki viðspyrnustyrk en ekki önnur? Af hverju er ekki sagt frá því hverjar aðstæðurnar væru án styrkjanna á móti því hvernig þær eru með styrkjunum. Fólk sem stendur fyrir utan og er að borga sína skatta klórar sér í hausnum og spyr: Er þetta að redda húsinu mínu, afkomu minni og vinnu minni? Kannski, en það er ekkert útskýrt hvað það varðar. Og þar stendur alltaf hnífurinn í kúnni, í sambandi við öll þessi mál ríkisstjórnarinnar. Þetta er bútasaumur með misstórum bótum og það þarf einhvern veginn að sauma þær saman en við fáum ekki einu sinni nálina til að reyna það og við vitum ekkert um litinn eða mynstrið eða stærðina eða neitt. Við fáum þetta bara á einu bretti án þess að geta púslað því saman hvernig þetta passar saman við allt annað. Það er dálítið þreytandi, ég verð að segja það. Ég hef áhuga á því að hv. fjárlaganefnd fari nú t.d. að reyna að sinna því að farið sé eftir lögum um opinber fjármál. Það hefur áhrif á þetta lagafrumvarp sem fer í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Rökstuðningurinn sem á að fylgja þeim lögum sem hafa áhrif á ríkissjóð er að finna í lögum um opinber fjármál. Þó svo að þar sé aðallega talað um fjárlög, fjáraukalög, fjármálaáætlun, fjármálastefnu og þess háttar þá eru þar almenn ákvæði um mat á áhrifum lagasetningar, kostnaðarmat. Og þó að hér sé nefnd upphæð, einhverjir tæpir 20 milljarðar í mesta lagi ef þetta fer allt eftir bókinni miðað við svartsýnustu spár er okkur sagt hérna, segir það okkur samt ekkert um áhrifin. Það segir okkur bara hvað þetta kostar. Það segir okkur ekki hvaða ávinning við höfum af því að nota opinbert fé, almannafé, á þennan hátt.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um loftslagsmál. Markmið frumvarpsins er að tryggja örugga föngun, flutning og niðurdælingu koldíoxíðs í jarðlög á Íslandi í því skyni að draga úr áhrifum loftslagsbreytinga. Lagðar eru til breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir sem snúa að breytingu á innleiðingu tilskipunar ESB um geymslu koltvísýrings í jörðu (2009/31/EB). Breytingar sem lagðar eru til á lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um loftslagsmál eru breytingar sem tengjast innleiðingu tilskipunarinnar. Áðurnefnd tilskipun var innleidd í íslenskan rétt árið 2015 með breytingu á lögum um loftslagsmál. Við innleiðingu hennar var ákveðið að nýta heimild sem fram kemur í tilskipuninni um að banna geymslu koldíoxíðs neðan jarðar á íslensku yfirráðasvæði þar sem slíkt var ekki talinn raunhæfur kostur vegna jarðfræðilegra aðstæðna hér á landi. Þekktar aðferðir þess tíma gengu út á nýtingu jarðlaga á borð við olíu- og gaslindir, kolalög eða jarðsjó í setlögum, þ.e. holrými neðan jarðar sem henta til geymslu á koldíoxíði. Hins vegar var ákveðið að nýta heimild í tilskipuninni sem leyfir geymslu á allt að 100 kílótonnum af koldíoxíði í rannsóknar- og tilraunaskyni. Í janúar 2012 hófst niðurdæling í slíku tilraunaskyni með svokallaðri Carbfix-aðferð sem felur í sér steinrenningu koldíoxíðs í jarðlögum neðan jarðar. Koldíoxíð og hugsanlega önnur vatnsleysanleg gös úr uppsprettu, eru leyst í vatni sem er dælt niður í basalt. Uppleystu gösin bindast í basaltinu og kristallast í jarðlögum. Með þessari aðferð er hægt að fylgjast með bindingu koldíoxíðs og hugsanlega annarra vatnsleysanlegra gastegunda úr uppsprettunni strax í upphafi þegar þeim er dælt niður. Að tilteknum tíma liðnum er hægt að staðreyna steinrenningu á niðurdældu koldíoxíði og við það er áhætta af leka ekki lengur til staðar. Í tilskipuninni er á hinn bóginn gengið út frá geymslu koldíoxíðs í holrýmum neðan jarðar en með slíkri geymslu eykst hætta á að koldíoxíð sleppi út og leiti aftur upp á yfirborðið. Því er nauðsynlegt að tryggja eftirlit til lengri tíma. Með frumvarpinu er lögð til annars konar innleiðing tilskipunarinnar í íslensk lög og hún aðlöguð að jarðfræði hér á landi og heimilar þar með varanlega geymslu koldíoxíðs í jarðlögum. Þetta skapar tækifæri fyrir rekstraraðila sem standa innan svokallaðs viðskiptakerfis Evrópusambandsins, til að fá niðurdælingu á koldíoxíði dregna frá í losunarbókhaldi sínu. Jafnframt munu aðilar hér á landi, sem standa utan viðskiptakerfisins, fá tækifæri til að taka á móti innfluttu koldíoxíði frá rekstraraðilum af Evrópska efnahagssvæðinu til niðurdælingar og varanlegrar geymslu í jörðu hérlendis. Nokkur fyrirtæki eru nú að vinna að eða með í undirbúningi verkefni sem tengjast niðurdælingu og steinrenningu í tengslum við jarðvarmavirkjanir hér á landi. Slík verkefni geta verið mikilvæg í tengslum við markmið sem Evrópusambandið og Ísland stefna á að ná. Aðstæður hér bjóða upp á að steingera nær ótakmarkað magn af koldíoxíði og ljóst að um verulega hagsmuni er að ræða fyrir Evrópska efnahagssvæðið í heild sem lúta fyrst og fremst að því að draga úr hnattrænum loftslagsbreytingum. Með því að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu og innleiða efni tilskipunarinnar um niðurdælingu sem nýjan kafla í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir er hægt að tengja ýmis ákvæði hennar við lögin. En það er gert til að einfalda vinnu við málsmeðferð og útgáfu leyfa fyrir niðurdælingu, við framkvæmd eftirlits með starfseminni, eftirfylgni í tilvikum frávika í starfsemi og framkvæmd við lokun niðurdælingarsvæða. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja mjög um þetta merka mál en þetta er í sjálfu sér merkilegt frumvarp vegna þess að Ísland er að tengjast á nýjan hátt inn í alþjóðlegan kolefnisbúskap, getum við kallað það, með því að bjóða fram kolefnisbindingu í allstórum stíl. Þetta er í raun sala á kolefniskvóta til þeirra sem vinna virkt í andófi gegn loftslagsbreytingum, það geta verið innlend og erlend fyrirtæki, og í þeim stíl sem hér er um að ræða myndi ég ætla að það væru alla jafna frekar stór fyrirtæki. Niðurdælingin felst í því, eins og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir, að koma kolefnisgasi inn í vatn og dæla því niður í jörðina. Efnið sem þarna sest til, þetta steingerða kolefni, er í raun og veru samband kolefnis og kalks, við köllum það kalsíumkarbónat. Í hreinu formi, fallegu formi, gengur það undir heitinu silfurberg, sem flestir Íslendingar, eða margir, þekkja vel úr sögunni vegna þess að íslenska silfurbergið er í raun og veru heimsfrægt. Það var hluti af byltingu í ljóstæknifræðum, optík, sem kallast svo, þegar verið var að þróa sérstakar smásjár og taka stórstíg skref í vísindaframförum fyrir löngu síðan. Það á sem sagt mjög stóran sess í vísindasögunni og út var að koma bók hér á Íslandi um íslenska silfurbergið. Núna eru þessi tæki auðvitað ekki notuð lengur en núna fær silfurbergið nýjan sess í vísindasögunni því að þetta er jú afurð vísinda á vissan hátt en um leið er þetta sess í sögu baráttunnar gegn loftslagsbreytingum. Það er ekki hægt að segja annað en að þetta sé afar ánægjuleg afurð, sem er ekki tilviljun, vísindasamstarfs á nýjum vettvangi, samstarfs íslenskra vísindamanna, bandarískra vísindamanna og fleiri aðila sem skilar okkur þessum áfanga. Mig langar að nota tækifærið hér í leiðinni, herra forseti, til að minna á annað mjög svipað verkefni sem er að skila árangri og kallast Skógarkolefni. Það er verkefni Skógræktarinnar, bænda og fleiri aðila um að opna fyrir vottaða kolefnisbindingu í skógi á Íslandi, einnig fyrir innlend og erlend fyrirtæki. Hægt er að kaupa sér skógrækt og þar með minnka áhrif eigin losunar á koldíoxíði eða kolefnisgösum á andrúmsloftið með því að binda það hér á landi í skógrækt. Því er auðvitað ekki saman að jafna, þetta er á vissan hátt í minni stíl en við getum gert með niðurdælingu, en engu að síður er rétt að minna á það. Frumvarpið sem við ræðum hér er glæsilegt frumkvæði af hálfu stjórnvalda og vísindamanna og nú Alþingis vegna þess að við þurfum jú að afgreiða þetta ágæta frumvarp og ég á ekki von á öðru en að um það verði þverpólitísk samstaða.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, nr. 98/2004, á þskj. 397 í 336. máli. Samkvæmt lögum nr. 98/2004, um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, er jöfnunargjald raforku lagt á viðskiptavini dreifiveitna til að standa straum af jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku milli dreifbýlis og þéttbýlis. Gjaldið var tekið upp árið 2015 og er fjárhæð jöfnunargjalds 0,30 kr. á hverja kílóvattstund af þeirri raforku sem fer um dreifikerfi raforku. Í landinu eru reknar fimm dreifiveitur fyrir rafmagn og tvær af þeim, Rarik og Orkubú Vestfjarða, dreifa verulegum hluta raforkunnar eftir svokallaðri dreifbýlisgjaldskrá innan skilgreinds dreifbýlis. Þessar dreifiveitur eru því annars vegar með dreifbýlisgjaldskrá og hins vegar með þéttbýlisgjaldskrá. Núverandi tekjur af jöfnunargjaldi raforku eru 990 millj. kr. og þær renna í að jafna dreifikostnað raforku í dreifbýli til samræmis við dreifikostnað í þéttbýli, þ.e. að niðurgreiða dreifbýlisgjaldskrárnar þannig að þær séu nær þéttbýlisgjaldskránum. Upphaflega, frá árinu 2005, var framlag til jöfnunar dreifikostnaðar á fjárlögum 240 millj. kr. á ári. Árið 2014 var ljóst að það framlag dygði ekki lengur til að ná markmiðum laganna og var því með lagabreytingunni 2015 tekið upp sérstakt jöfnunargjald raforku. Hefur fjárhæð jöfnunargjaldsins verið óbreytt síðan. Frá upptöku jöfnunargjalds raforku hefur kostnaður við dreifingu raforku haldið áfram að aukast í dreifbýli umfram kostnað í þéttbýli. Þörf fyrir aukið framlag til jöfnunar dreifikostnaðar raforku hefur því vaxið jafnt og þétt á síðustu fimm árum. Kostnaður af því að ná fullri jöfnun í dag milli dreifbýlis og þéttbýlis er áætlaður um 2.000 millj. kr., 2 milljarðar. Um 1 milljarð vantar upp á til að ná því markmiði. Ýmsar ástæður liggja að baki þessari þróun varðandi ólíkan orkukostnað í dreifbýli og þéttbýli. Veruleg fjárfestingarþörf er hjá Rarik og Orkubúi Vestfjarða í dreifbýli umfram fyrri áætlanir, m.a. í tengslum við vaxandi kröfur um þrífösun raforku, lagningu eldri loftlína í jörðu, uppgang í ferðaþjónustu undanfarin ár og aukna raforkunotkun í dreifbýli sem því tengist. Á sama tíma eru almennt færri notendur í dreifbýli til að standa undir þeim fjárfestingum í gegnum dreifbýlisgjaldskrár Rariks og Orkubús Vestfjarða. Sú þróun hefur leitt til hækkana á gjaldskrám í dreifbýli sem leitt hefur til þess að munurinn á dreifikostnaði í dreifbýli og þéttbýli hefur vaxið að nýju eins og var fyrir árið 2015. Að óbreyttu mun sú þróun halda áfram næstu fjögur, fimm árin. Ekki er hins vegar gert ráð fyrir áframhaldandi línulegum vexti til framtíðar heldur verði hámarki fjárfestingarþarfar í dreifbýli náð á næstu fjórum, fimm árum. Eftir það muni draga úr fjárþörf til jöfnunar dreifikostnaðar. Átak stjórnvalda til að flýta þrífösun og jarðstrengjavæðingu dreifikerfis raforku hefur þar sömuleiðis áhrif. Í þingsályktun um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 er vakin athygli á þeirri þróun og kemur þar fram að í samræmi við stefnu stjórnvalda, um jöfnun orkukostnaðar á landsvísu, sé í útgjaldaramma málefnasviðs 15, sem eru orkumál, gert ráð fyrir auknum framlögum til jöfnunar á dreifikostnaði raforku sem nemur 730 millj. kr. á ári. Þar er annars vegar um að ræða 13% verðlagshækkun á jöfnunargjaldi raforku sem skilar um 130 millj. kr. til ríkissjóðs, sem er það frumvarp sem ég er hér að mæla fyrir, og hins vegar framlag úr ríkissjóði upp á 600 millj. kr. Þau áform komu jafnframt fram í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021. Í tillögu til þingsályktunar um sömu fjármálaáætlun kemur fram að verði þessi áform um 730 millj. kr. aukningu í jöfnun dreifikostnaðar að veruleika fari hlutfall jöfnunar, þ.e. samanburður á kostnaði við dreifingu raforku í dreifbýli og þéttbýli, úr 49% nú, sem er auðvitað of lágt, í 85% á árinu 2021. Stefnt er að því samkvæmt núgildandi plani og fjármálaáætlun sem lögð hefur verið fram að árið 2025 verði hlutfallið komið í 95%. Það frumvarp sem ég er hér að mæla fyrir er því í samræmi við stefnu stjórnvalda um jöfnun orkukostnaðar á landsvísu eins og hún kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og sem markmið í fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Með frumvarpinu er lögð til uppfærsla á jöfnunargjaldi raforku til samræmis við verðlagsbreytingar frá 2015, þ.e. að jöfnunargjald raforku hækki um 13%. Við erum ekki að hækka töluna heldur er það verðlagshækkun. Um einfalda lagabreytingu er að ræða þar sem jöfnunargjaldið fer úr því að vera 0,30 kr. á hverja kílóvattstund yfir í 0,34 kr. og úr 0,10 kr. á hverja kílóvattstund vegna skerðanlegrar raforku í 0,11 kr. Verði frumvarpið að lögum er áætlað að meðaltalshækkun raforkureiknings hins almenna notanda í þéttbýli verði um 0,34% eða 21 kr. á mánuði miðað við hækkun um fjóra aura á kílóvattstund. Raforkukostnaður í dreifbýli lækkar hins vegar um 1,20% hjá Rarik eða 93 kr. á mánuði en 1,39% hjá Orkubúi Vestfjarða eða 109 kr. á mánuði. Þegar bætast við aukin framlög á fjárlögum til jöfnunar dreifikostnaðar, 600 millj. kr., margfaldast áhrifin til lækkunar í dreifbýli. Í greinargerð með frumvarpinu er að finna töflu sem sýnir áhrif frumvarpsins eftir dreifiveitum. Áhrif frumvarpsins á fyrirtæki fara almennt eftir orkuþörf viðkomandi reksturs og sömuleiðis hvort viðkomandi fyrirtæki er í dreifbýli eða þéttbýli. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Við hljótum öll að fagna því að þetta mál sé komið fram enda mikilvægt jafnréttismál fyrir Ísland og Íslendinga alla að jafna dreifikostnað raforku og að allir íbúar landsins sitji við sama borð þegar kemur að tækifærum til búsetu og atvinnuuppbyggingar. Í raun er hálfhjákátlegt að þetta hafi ekki verið gert fyrir löngu og í raun algjörlega óþolandi að íbúar sitji ekki við sama borð. Hins vegar er mér enn fyrirmunað að skilja af hverju ríkisstjórnin velur að fara ekki alla leið og fulljafna muninn eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmálanum. Það væri alveg hægt að klára málið strax á næsta ári eins og hæstv. ráðherra viðurkenndi að hún hefði viljað gera, þegar hún átti samtal um þetta verkefni í umræðu um fjármálaáætlun fyrr í haust, og vísaði hún þá í að hún myndi styðja það ef þingið ákvæði að fara þá leið. Vissulega eru plön um að fara upp í 95% jöfnun árið 2025 en það er langt inni í framtíðinni og eftir því sem ég best veit eru 95% ekki 100%, en hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef ég hef eitthvað misskilið það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða áhrif þessi boðaða tæplega 10% hækkun Landsnets á gjaldskrá dreifiveitna hefur á þessi áform um jöfnun dreifikostnaðar. Þýðir hún að hlutfallið nær ekki 85% á næsta ári eða hvað erum við að tala um? Sömuleiðis vakti það athygli mína, herra forseti, að á Facebook-síðu Landsnets var vísað til þess að ekki hefði fengist niðurstaða hjá stjórnvöldum og því sjái fyrirtækið ekki annan kost en að hækka gjaldskrár um áramótin. Ætlar ríkisstjórnin að grípa inn í og tryggja að ekki þurfi að koma til gjaldskrárhækkana Landsnets sem hafa jú mikil áhrif um land allt, bæði á almenning og stórnotendur?
Herra forseti. Til þess að það sé fyrst skýrt þá erum við að tala um að ná 85% jöfnun strax árið 2021. Það kallar á frekari fjármuni að jafna það um 100% strax á næsta ári og þess vegna förum við þessa blönduðu leið, verðlagshækkun á gjaldinu og 600 nýjar milljónir á fjárlögum til viðbótar við þann milljarð sem jöfnunargjaldið skilar okkur í dag. Við höfum fengið Deloitte til að vinna fyrir okkur ákveðna greiningu á nokkrum þáttum og þar inni er bæði það sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi Landsnet en sömuleiðis varðandi nánari leiðir til að tryggja jöfnun dreifikostnaðar og skoða mögulega sameiningu dreifiveitna í því skyni, og þeirrar niðurstöðu er að vænta strax í janúar. Ég er með á þingmálaskrá frumvarp til breytinga á raforkulögum sem ég hyggst leggja fram á vorþingi til að þær tillögur sem komu út úr vinnunni með Deloitte geti skilað sér inn í það frumvarp. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að skoða megi það mjög alvarlega hvort við þurfum fimm dreifiveitur á Íslandi, í starfsemi sem er sérleyfisskyld og engin samkeppni ríkir, eða hvort þær megi einfaldlega vera færri svo að ákveðin hagræðing náist sem og þau atriði sem því fylgja. Það er auðvitað líka eitthvað sem við ættum að geta skoðað mjög alvarlega. Hvað varðar hækkunaráform Landsnets þá er það til skoðunar hjá Orkustofnun og það er hið lögbundna ferli. Orkustofnun fær sex vikur til að fara yfir það og tryggja að næg gögn séu til staðar. Á meðan það er þá er ég ekki hér til að hafa skoðun á því, þannig eru lögin núna. Spurt er hvort við getum gert einhverjar frekari kerfisbreytingar til að stuðla frekar að því að þessar hækkanir þurfi ekki að koma til en þær skila sér að sjálfsögðu út til fyrirtækja [[Forseti hringir.]]sem hafa verið í betri aðstæðum til að taka við þeim en nú er. En breyta þarf lögum til þess að gera það og í þeirri vinnu erum við.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að þetta sé í skoðun í ráðuneytinu. Við munum auðvitað ræða það betur síðar í nefndinni. En tvö önnur atriði vöktu spurningar eða valda mér áhyggjum í tengslum við þetta mál, sem við höfum reyndar rætt áður. Það er annars vegar hvort hæstv. ráðherra hafi engar áhyggjur af því að sú leið sem er valin hér hafi neikvæð áhrif á smærri stofnanir, þ.e. kaupendur að 5–10 MW, svo dæmi sé tekið, sem þurfa að kaupa raforkuna af dreifiveitunum. Þetta hlýtur að hafa verulega neikvæð áhrif á samkeppnishæfni þeirra og möguleika þeirra til vaxtar þegar jöfnunargjaldið er reiknað inn í. Ég spyr: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að laga þann vanda? Herra forseti. Mig langar í því samhengi að spyrja hæstv. ráðherra aftur af hverju ekki var ákveðið að fara þá leið sem lögð var til í skýrslu starfshóps um raforkuflutning í dreifbýli, þ.e. að taka upp eina gjaldskrá fyrir landið allt eins og var gert á sínum tíma með Símann. Eins og ég skildi hæstv. ráðherra í fyrra samtali okkar var svarið að það væri of flókið og of mikil vinna. Vissulega er það ein leið, sem ráðherrann nefndi hér áðan, að fækka dreifiveitunum. Ég held, herra forseti, að við verðum að fara að skoða það alvarlega og leysa þetta mál í eitt skipti fyrir öll. En mig langar sem sagt að biðja hæstv. ráðherra um að skýra þetta betur og sömuleiðis nefndi hæstv. ráðherra að einn stærsti gallinn væri að það hefði ekki verið gert á sínum tíma eins og með Símann. En, herra forseti, þetta er ekki náttúrulögmál og eins og hæstv. ráðherra sagði áðan þá er hægt að breyta lögum. Við þurfum kannski að gera það í þessu tilfelli. Þetta er nefnilega bara ákvörðun ríkisvaldsins og ég spyr því aftur: Af hverju var sú leið ekki farin?
Herra forseti. Við tókum það til gagngerrar skoðunar að sameina gjaldskrár og hafa einfaldlega eina en ástæðan fyrir því að við ákváðum að fara ekki þá leið að sinni er ekki að það hafi verið of mikil vinna heldur vegna þess að gallarnir á þeirri leið voru einfaldlega of miklir. Með þeirri leið skapast ekki nægilega réttir hvatar til hagræðingar, gagnsæi minnkar, umsýsla hjá Orkustofnun verður meiri og það verður erfiðara að hafa yfirsýn yfir það hvernig verðið verður til. Ég var einfaldlega þeirrar skoðunar að það væri ekki nógu góð leið. Þess vegna förum við þessa blönduðu leið núna og eins og ég nefndi er ein leið að sameina dreifiveitur og ná fram aukinni hagræðingu þannig og svo er, að mínu viti, einfaldlega kominn tími til að hugsa þessi kerfi aðeins upp á nýtt. Það hangir kannski aðeins saman við þær breytingar sem eru að verða. Í skoðun er ákveðinn tröppugangur varðandi gjaldskrár vegna þess að viðskiptavinum í orkukerfinu er einfaldlega að fjölga mjög mikið og kerfið okkar og öll nálgun miðar enn of mikið, að mínu mati, að því að við séum annaðhvort með kerskála eða lítil fyrirtæki. Við erum í dag með miklu fjölbreyttari viðskiptavini og fjölbreytnin mun bara aukast. Mjög fáir notendur eru með á milli 5 og 10 MW notkun og eru viðskiptavinir dreifiveitna en ekki beintengdir við flutningskerfi Landsnets, fyrirtækin eru nokkur en þau eru mjög fá. Sum gagnaver eru jafnvel tengd beint við Landsnet gegnum dreifiveitur og borga ekki gjaldið. Dreifiveitur munu í framhaldi af þessu lækka dreifbýlisgjaldskrár en hækka þéttbýlisgjaldskrár. Það er færsla innan kerfis dreifiveitna sem er þá óháð því sem komið var inn á varðandi Landsnet og það mál, það er í ferli hjá Orkustofnun og ekki á mínu borði á meðan svo er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps. Það er tímabært. Þetta er gott skref en það er of stutt, of stuttur áfangi í sjálfsagða réttlætisátt. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir fólk sem býr á landsbyggðinni, hvort sem það er í þéttbýli úti á landsbyggðinni eða í dreifbýli. Við tölum mikið um jöfnun lífskjara í öllu landinu og það segir réttilega í greinargerð með frumvarpinu að háir taxtar á dreifikostnaði í dreifbýli stuðli í auknum mæli að fólksfækkun, samdrætti í atvinnurekstri og tilheyrandi neikvæðum byggðarlegum áhrifum. Það er allt satt og rétt. Það er náttúrlega fráleitt að munur á raforkukostnaði í þéttbýli og víða á landsbyggðinni, eða þar sem grófust eru dæmin, sé upp undir 60% þegar upp er staðið. Fjölskylda í dreifbýli getur t.d. látið loga hjá sér ljósið í eldhúsinu fram yfir kvöldmat í skammdeginu á meðan í þéttbýlinu er hægt að láta loga ljós fram yfir miðnætti fyrir sama pening. Er eitthvert vit í þessu og hvaða réttlæti er í því? Hvaða skilaboð eru það til landsmanna sem búa vítt og breitt um landið? Rafmagn er eitt af grunnatriðum í lífi hvers manns. Án þess lifum við ekki, hvar sem við búum. Ríkisstjórnin hefur látið þetta gott heita allt kjörtímabilið en bregst við á elleftu stundu. En það er gott, betra er seint en ekki. En ég skil það sem svo af orðum ráðherra að nú verði munur á raforkukostnaði heimila í dreifbýli ekki meiri en 15%. Og hvenær áætlar ráðherra að fullum jöfnuði verði náð? Hún hafði einhver fá orð um það. [[Forseti hringir.]]Síðast en ekki síst: Hafa áform Landsnets um 10% taxtahækkun [[Forseti hringir.]]um áramót einhver áhrif á þessi áform ráðherra, eins og hún tæpti raunar svolítið á?
Herra forseti. Líkt og ég kom inn á áðan náum við 85% jöfnun strax á næsta ári. Svo er viðbót á hverju ári næstu ár. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum samhliða þeim áformum að leita leiða til að ná fram frekari hagræðingu í rekstri þessara dreifiveitna, leyfa okkur að hugsa það aðeins upp á nýtt hvernig við rekum þær og hvernig við náum fram þessum markmiðum. Ef við gerum það þá horfir það öðruvísi við hvernig við náum 100% jöfnun, mögulega fyrr, með einhverjum öðrum leiðum en að bæta eingöngu viðbótarfjármunum á fjárlög. Með þessari leið núna, að bæta fjárlög, erum við komin með blandaða leið, annars vegar jöfnunargjald og hins vegar sérstök framlög á fjárlögum. En ef við ætluðum að fara úr 85%, sem eru áformin núna, í 100% þá kallar það á um 270 millj. kr. til viðbótar. Það er það sem upp á vantar. Hvort við förum þá leið, eins og er áformað í fjármálaáætlun, að bæta við á næstu árum til þess að ná því eða hvort við getum farið aðra leið - ég held að vinnan með Deloitte geti mögulega varpað frekara ljósi á það hvaða aðrar leiðir eru færar. Ég er þeirrar skoðunar að það hægt sé að horfa á kerfið og finna leiðir til að ná fram aukinni hagræðingu sem hægt væri að horfa á þetta verkefni í samhengi við. Varðandi áform Landsnets ítreka ég það bara hér að þau eru nýkomin fram. Þau eru komin inn til Orkustofnunar. Stofnunin hefur samkvæmt lögum sex vikur til að fara yfir þau og fara yfir þau gögn sem þar koma með. Það ferli er bundið í lög og meðan svo er hef ég enga heimild til að grípa inn í það. En ég er að sjálfsögðu þeirrar skoðunar að við eigum að leita allra leiða til þess að forðast frekari gjaldskrárhækkanir til notenda sem eru ekki [[Forseti hringir.]]í bestu færum eins og staðan er í dag til að taka við þeim. Fjárfestingarþörfin hjá Landsneti er mikil en þá er líka aftur spurning hvernig það er reiknað og hvernig kerfið er samsett [[Forseti hringir.]]og það er Deloitte að vinna með okkur.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svarið og undirstrika að þetta er góður áfangi og gleðilegur viðburður. Ég undirstrika líka að þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir fjölskyldur og íbúa á landsbyggðinni og auðvitað að einhverju leyti fyrirtæki. En ég spyr ráðherra hvort við þurfum ekki að endurskoða afstöðu okkar í þessum málum með það í huga að tryggja eins og kostur er að algengustu lífsnauðsynjar, sem þetta auðvitað er, og almenn þjónusta standi til boða á sama verði hvar sem er á landinu. Raforkan er auðvitað einn þáttur, heitt og kalt vatn, og ég tala nú ekki um vöruverð og flutningaþjónustu, en það er kannski snúnara dæmi fyrir opinber yfirvöld að koma að. Ég spyr líka: Hefur okkur ekki dagað uppi einhvers staðar í ferlinu í fráleitum og úreltum hugsunarhætti í þeim efnum? Þetta er grunnþjónusta. Við munum, þeir sem eru eldri en tvævetur, eftir því þegar greitt var sérstaklega fyrir langlínusamtöl og skref voru misstór í símasamskiptum eftir því hvar við bjuggum á landinu. Hverjum dettur þetta í hug núna? Gildir ekki nákvæmlega það sama varðandi raforkuna? Hún er auðlind sem á sér uppsprettu víða um land en þeir sem fórna kannski landi undir línur borga skelfilegt verð fyrir orkuna sína. Sér ráðherra fyrir sér einhverjar skipulagsbreytingar, hún tæpti þó á því áðan, varðandi umgjörð raforkudreifingar og sölu í landinu? Er það kannski nauðsynlegt til að ná frambúðarjöfnuði í þessu? Við erum að tala um þennan jöfnuð núna, en eykst ekki bilið fljótt aftur? Rétt í lokin: Hæstv. ráðherra tæpti á hugsanlegum sameiningum dreifiveitna. [[Forseti hringir.]]Getur ráðherra eitthvað skotið á hvað það muni skila mikilli hagræðingu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög áhugaverðar spurningar og vildi að ég hefði meira en tvær mínútur til að eiga frekara samtal um þetta. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég hef margoft sagt að helsti ágalli á raforkukerfinu eins og það er í dag sé þessi munur. Þetta er einfaldlega ósanngjarnt. Auðvitað væri gott ef áformin 2015 hefðu skilað sér eins og þau áttu að gera, að milljarðurinn þá hefði dugað eins og hann átti að gera. Áformin voru þá að við næðum fullri jöfnun. Það gekk ekki eftir og þess vegna erum við að bregðast við með þessum blandaða hætti nú, að setja nýjar 600 milljónir á fjárlög og svo hækka þetta með tilliti til verðlags, sem skilar 13% hækkun. Hv. þingmaður spurði um mögulegar sameiningar. Deloitte ætlar að hjálpa okkur í þeirri vinnu, að finna hvaða ávinningur og hvaða gallar eru á því að sameina dreifiveitur. Það sama á við um þessar hugsanlegu skipulagsbreytingar. Ég get því ekki sagt hvaða hagræðing fælist í því enda held ég að það færi líka mjög eftir því hvers konar sameiningar það væru, hvaða dreifiveitur, hvar þær væru með höfuðstöðvar sínar, hvar starfsmenn væru og hvernig allur þessi kostnaður yrði til, þessi yfirbygging og þessi fasti kostnaður. Svo væri mögulega hægt með einhverjum kerfisbreytingum að ná líka fram frekari hagræðingu. Önnur lögmál gilda þegar við erum að tala um dreifiveitur, til að ég nefni það aftur í samhengi við ýmislegt annað, vegna þess að um er að ræða sérleyfisskylda starfsemi. Þar ríkir engin samkeppni þannig að menn geta ekki keppt á samkeppnisgrunni og náð fram hagræðingu með þeim hætti. Þess vegna er þessu stýrt svona og sú stýring og sá rammi sem við höfum byggt er til endurskoðunar. Mér finnst mjög mikilvægt að við séum opin fyrir því að leita allra leiða til að tryggja að við rekum þessi kerfi með sem hagkvæmustum hætti og stundum er regluverkið einfaldlega fyrir okkur í því. Þetta er samspil af því hvernig regluverkið er uppbyggt, tekjumörkin o.s.frv., en auðvitað líka hvernig við beitum eignarhaldi sem er alla jafna hjá hinu opinbera og sömuleiðis að dreifiveiturnar eru fimm talsins.
Herra forseti. Hér kemur fram mikilvægt frumvarp frá hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem ég ætla að fara nokkrum jákvæðum orðum um. Það er gott að heyra t.d. hv. þm. Guðjón Brjánsson gleðjast yfir þessu, stjórnarandstaðan gleðst með okkur yfir framfaraskrefum. Ríkisstjórnin hefur ekki setið auðum höndum í orkumálum, hvorki á Covid-tímum né fyrir þá. Ég vil minna enn og aftur á orkustefnuna og orkuskiptin sem eru að fara fram og liðkun fyrir raforkuflutningum með nýju þingmáli um svokallaðar raflínunefndir þegar leggja þarf háspennulínur um fleiri en eitt sveitarfélag. Það eru allt framfaraskref sem við eigum að kinka kolli til. Því til viðbótar minni ég á þrífösun í dreifikerfi almennrar raforku og jarðstrengjavæðingu til þess að auka öryggi raforkunotenda í almenna kerfinu. Þessi ríkisstjórn hefur líka sett sér skýr markmið um jöfnun raforkukostnaðar. Nú bætist enn eitt skrefið í átt til þeirrar fullu verðjöfnunar til almennra notenda sem við lítum til. Þetta frumvarp er þá komið fram því til staðfestingar. Annað skref er reyndar að finna í ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Ég rek það ekki hér, það hefur hæstv. ráðherra gert, og fleiri skref eru reyndar í burðarliðnum. Það þarf ekki að fjölyrða um gagnsemi og réttmæti þessara skrefa allra og ég vil nota þetta stutta tækifæri til þess að fagna vinnu ráðherra og ráðuneytis og ríkisstjórnar í þessu og enn fremur tilvonandi afgreiðslu hv. atvinnuveganefndar, sem ég veit að mun sjá til þess að þetta komist til afgreiðslu fyrr en síðar.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem er að finna á þskj. 399. Í ljósi þeirra aðstæðna sem ríkt hafa á árinu hefur reynst nauðsynlegt að afla aukinna fjárheimilda vegna þeirra mótvægisráðstafana sem stjórnvöld hafa ráðist í, samanber þær lagabreytingar sem hafa verið samþykktar hér á Alþingi. Fern fjáraukalög hafa verið samþykkt það sem af er ári og hafa þau öll fyrst og fremst falið í sér viðbrögð vegna heimsfaraldursins Covid-19. Þetta er því fimmta frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem lagt er fyrir Alþingi. Þessu frumvarpi er venju samkvæmt einungis ætlað að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjaldamálum. Að stærstum hluta má rekja breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka til Covid-19 faraldursins. Ekki þótti tímabært að gera tillögur um auknar fjárheimildir vegna umframkostnaðar einstakra stofnana af völdum heimsfaraldursins í fyrri frumvörpum til fjáraukalaga. Þess í stað var ákveðið að bíða þar til framvinda og afleiðingar faraldursins yrðu ljósari á síðari hluta ársins. En þetta var að nokkru rætt við meðferð þingsins á fyrri fjáraukalagafrumvörpum. Tillögum í frumvarpinu vegna Covid-19 má skipta í tvennt. Annars vegar í viðbrögð vegna aukins kostnaðar sem faraldurinn hefur haft í för með sér og hins vegar tillögur um auknar fjárheimildir vegna frekari mótvægisaðgerða sem ætlað er að milda félagsleg og efnahagsleg áhrif faraldursins. Þá eru auk þess gerðar tillögur um nokkur önnur sértæk og ófyrirséð útgjaldamál sem komið hafa upp á árinu 2020. Því til viðbótar eru lagðar til breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda og millifærslur á milli málaflokka en slíkar breytingar hafa ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Loks eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á 5. gr. og 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020 sem varða annars vegar lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir og hins vegar ýmsar heimildir, svo sem heimildir til kaupa og sölu fasteigna, lóða og jarða og hlutabréf sem ég mun nánar fara yfir hér á eftir. Við undirbúning fjáraukalagafrumvarpsins hefur verið lögð áhersla á að standa að málum í samræmi við hlutverk fjáraukalaga eins og það er skilgreint í lögum um opinber fjármál. Í því felst að fjáraukalögum er ekki ætlað að mæta útgjöldum til nýrra verkefna, aukins umfangs starfsemi eða rekstrarhalla einstakra málefnasviða og málaflokka umfram setta útgjaldaramma, enda ber samkvæmt lögum að vísa slíkum tillögum um breytingar á fjárheimildum til umfjöllunar um fjárlög fyrir næsta fjárhagsár. Líkt og í fyrri fjáraukalögum þá eru í þessu frumvarpi ekki lagðar til breytingar á tekjuhlið fjárlaga, né tilheyrandi breytingar á sjóðstreymi og afkomu ríkissjóðs. Á hinn bóginn er greint frá endurmetnum afkomuhorfum í greinargerð frumvarpsins. Þá eru í frumvarpinu fyrst og fremst lagðar til breytingar á framlögum til málaflokka þar sem aukinna fjárheimilda er þörf en ekki lækkanir á framlögum til annarra málaflokka. Í einhverjum tilfellum geta þó tiltekin útgjaldamál, til að mynda millifærslur, leitt til þess að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka lækki. Virðulegur forseti. Þá vík ég að meginefni frumvarpsins. Í frumvarpinu er farið fram á að fjárheimildir ríkissjóðs á árinu 2020 verði auknar um 65,1 milljarð kr. en það svarar til 6,5% frá áður samþykktum fjárheimildum í fjárlögum ársins 2020 og 5,9% aukningar frá samanlögðum heimildum í fjárlögum og samþykktum fjáraukalögum ársins. Að meðtöldum fyrri fjáraukalögum ársins nemur aukning fjárheimilda á árinu 16,8% frá þeim fjárlögum sem samþykkt voru í nóvember árið 2019. Umfang tillagnanna skýrist fyrst og fremst af viðbrögðum við útgjaldamálum tengdum Covid-19 faraldrinum en þau nema um 55 milljörðum kr. og má því rekja um það bil 156 milljarða kr., eða 93% af heildaraukningu fjárheimilda á árinu, til beinna eða afleiddra áhrifa af heimsfaraldrinum. Sé aukning fjárheimilda skoðuð eftir málefnum þá snýr langstærsti hluti tillagnanna að félags- og tryggingamálum, eða um 48,3 milljarðar kr. Þar af nema aukin framlög til málefnasviðs 30 Vinnumarkaður og atvinnuleysi samtals 44,3 milljörðum kr. og tæpir 3,9 milljarðar kr. til almannatrygginga á málefnasviðum 27 Örorka og málefni fatlaðs fólks, og 28 Málefni aldraðra. Því næst koma heilbrigðismál með 8,6 milljarða kr. hækkun sem skýrist mestmegnis af auknum rekstrarkostnaði heilbrigðisstofnana. Þriðja veigamesta málefnið er svo fjármagnkostnaður, ábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar sem hækka um 7 milljarða kr., þar af hækka lífeyrisskuldbindingar um 5,5 milljarða kr. og fjármagnskostnaður ríkissjóðs hækkar um 1,5 milljarða kr. á rekstrargrunni. Eins og áður var vikið að eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á fjárheimildum sem skiptast annars vegar í breytingar sem rekja má til heimsfaraldursins og hins vegar breytingar vegna annarra útgjaldamála. Útgjöldum vegna áhrifa heimsfaraldursins má svo skipta upp eftir því hvort um er að ræða mótvægisráðstafanir eða aukinn kostnað stofnana. Því til viðbótar er gert ráð fyrir, í einhverjum tilvikum, auknum greiðsluheimildum til málefnasviða og málaflokka vegna rekstrartekjutaps stofnana. Þær tillögur fela ekki í sér aukið rekstrarumfang viðkomandi stofnana heldur einungis breytta fjármögnun þar sem framlag úr ríkissjóði er aukið á móti lægri rekstrartekjum. Mótvægisráðstafanir nema alls um 28,7 milljörðum kr. Þar vega þyngst 23,3 milljarðar kr. framlög vegna tekjufallsstyrkja. Þá er lagt til að veita rúmlega 2,1 milljarð kr. í aukin framlög til að veita sveitarfélögunum fjárhagslega viðspyrnu og til að verja lögbundna grunnþjónustu, samanber yfirlýsingu í tengslum við samkomulag ríkis og sveitarfélaga vegna fjármálaáætlunar 2021–2025. Enn fremur er lagt til að veita 2,1 milljarð kr. vegna tímabundinnar lengingar tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Lagt er til rúmlega 0,9 milljarða kr. framlag vegna bóluefnis við Covid-19, annars vegar vegna innanlandsþarfa og hins vegar vegna þróunarsamvinnu. Til aukins kostnaðar vegna heimsfaraldursins teljast 40,1 milljarður kr. Langstærsti hluti þess er vegna aukins atvinnuleysis, eða 29,5 milljarðar kr. en áætlað er að útgjöld vegna hefðbundinna atvinnuleysisbóta, þ.e. að frátöldum hlutabótum, muni nema um 56 milljörðum kr. í ár. Þá nemur ófyrirséður kostnaður til heilbrigðismála um 6,2 milljörðum kr. Einnig er gert ráð fyrir rúmlega eins milljarðs kr. aukningu fjárheimilda til framhalds- og háskóla vegna fjölgunar nemenda. Á móti framangreindum auknum kostnaði er gert ráð fyrir að fjárheimildir vegna hlutabótaleiðar og launa í sóttkví lækki um 13,6 milljarða kr. vegna endurmats á útgjaldahorfum vegna þessara ráðstafana en í fjáraukalögum fyrr á árinu hafði verið aflað 36 milljarða kr. aukinna heimilda vegna þessara úrræða. Þessi lækkun leiðir til þess að ekki þarf að afla jafn mikilla aukinna fjárheimilda í frumvarpinu til málefnasviðs 30 Vinnumarkaður og atvinnuleysi. Loks er þessu til viðbótar gert ráð fyrir 627 milljónum kr. í auknar greiðsluheimildir til að bæta stofnunum upp rekstrartekjutap vegna heimsfaraldursins. Útgjaldamál sem ekki tengjast heimsfaraldrinum nema um 9,9 milljörðum kr. Af þeim málum sem fela í sér hvað mesta útgjaldahækkun er áðurnefnd 5,5 milljarða kr. hækkun vegna lífeyrisskuldbindinga. Auk þess er lagt til að veita 2 milljarða kr. í aukin framlög vegna endurmats á útgjaldahorfum ársins vegna endurhæfingarlífeyris. Endurhæfingarlífeyrisþegum hefur fjölgað um fjórðung á milli ára vegna aukinnar áherslu á endurhæfingu fólks með skerta starfsgetu. Þá er rétt að nefna að á móti vegur til lækkunar 2 milljarða kr. lækkun á framlögum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna endurskoðunar á lögbundnum framlögum til sjóðsins. Einnig er rétt að nefna að í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka sem snúa að endurmati á launaforsendum fjárlaga 2019 og 2020 og eru fjárheimildir lækkaðar nettó um tæpa 0,4 milljarða kr. sem eru millifærðar á móti á almenna varasjóðinn. Þá er jafnframt gert ráð fyrir millifærslum á milli málefnasviða og málaflokka í frumvarpinu ásamt tillögum um breytingar á hagrænni skiptingu. Veigamesta breytingin felst í 2,5 milljarða kr. millifærslu vegna lokunarstyrkja, sem veitt var fjárheimild fyrir í öðrum fjáraukalögum ársins, af málefnasviði 34 Almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir yfir á málefnasvið 30 Vinnumarkaður og atvinnuleysi. Að öðru leyti vísa ég til nánari umfjöllunar um útgjaldatillögur frumvarpsins í athugasemdum við einstaka málaflokka. Virðulegur forseti. Ég vil einnig vekja athygli á því, í tengslum við hlutverk og umfang fjáraukalaga, að í 24. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um almennan varasjóð A-hluta ríkissjóðs. Skilyrði fyrir ráðstöfun úr sjóðnum eru sams konar og þau sem gilda um frumvarp til fjáraukalaga, þ.e. að honum er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmleg. Almennum varasjóði er einkum ætlað að mæta frávikum í launa,- gengis- og verðlagsforsendum fjárlaga og meiri háttar ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum, svo sem vegna náttúruhamfara eða útgjöldum sem ókleift er að mæta með öðrum hætti samkvæmt fjárlögum. Almennur varasjóður skal nema a.m.k. 1% af fjárheimildum fjárlaga en fjármála- og efnahagsráðherra fer með almennan varasjóð og tekur ákvörðun um ráðstöfun úr honum. Í fjárlögum 2020 nemur heildarfjárheimild sjóðsins um 10,8 milljörðum kr. Þegar hefur verið ráðstafað ríflega 2 milljörðum kr. úr almenna varasjóðnum, m.a. hafa verið millifærðar fjárheimildir vegna samninga við Icelandair sem ætlað er að tryggja millilandaflug til lykiláfangastaða. Einnig hafa verið millifærðar fjárheimildir vegna tekjutaps Isavia af innanlandsflugvöllum og til að mæta rekstrartapi ýmissa samningsaðila Vegagerðarinnar sem rekja má til áhrifa af Covid-19. Nú er gert ráð fyrir að tæplega 5 milljörðum kr. verði ráðstafað úr almenna varasjóðnum á yfirstandandi ári til viðbótar þessu sem ég rakti og þar eru undir nokkur útgjaldamál sem eru þar af leiðandi ekki hluti af þessu frumvarpi. Þar vegur þyngst endurmat á gengisforsendum fjárlaga sem nemur um 4 milljörðum kr. en gengisáhrifin koma einna helst fram í auknum kostnaði vegna lyfjakaupa og utanríkismála. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um frekari ráðstöfun úr sjóðnum að svo stöddu og er því til staðar u.þ.b. 4 milljarða kr. svigrúm hjá sjóðnum til að bregðast við óvæntum og óhjákvæmilegum útgjöldum fyrir lok þessa árs ef til þess kæmi. Hluti þeirra aðgerða sem hér er fjallað um voru greindar með aðferðum kynjaðrar fjárlagagerðar eða um 80% af heildarumfangi frumvarpsins. Lögð var áhersla á að meta ráðstafanir sem eru annaðhvort mótvægisaðgerðir vegna Covid-19 eða eru að öðru leyti stefnumarkandi. Útgjöldin voru metin út frá því hvort þau væru til þess fallin að styðja við jafnrétti, viðhalda óbreyttu ástandi á stöðu kynjanna eða auka kynjamisrétti eða kynjabil. Flestar aðgerðanna eru taldar viðhalda óbreyttu ástandi eða styðja við jafnrétti. Virðulegur forseti. Ég ætla þá næst að víkja að nýjum heimildum í frumvarpi til fjáraukalaga. Annars vegar er lagt til að lánsfjárheimild ríkissjóðs, samkvæmt 1. tölulið 5. gr., verði hækkuð úr 140 milljörðum kr. í 360 milljarða kr. vegna aukinnar fjárþarfar ríkissjóðs í tengslum við aðgerðir sem miða að því að verja íslenskt efnahagslíf fyrir neikvæðum áhrifum af Covid-19 faraldrinum. Hins vegar er lögð til sú breyting á heimildaákvæði 6. gr. fjárlaga að bætt verði við nýjum lið til að kaupa húsnæði í Mývatnssveit fyrir starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs og aðra opinbera aðila. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu þá vil ég fara stuttlega um áætlaðar afkomuhorfur á yfirstandandi ári og fjalla um breytingar sem orðið hafa í lánsfjármálum. Eins og ég hef áður vikið að þá eru í frumvarpinu ekki lagðar til breytingar á tekjuhlið fjárlaga og ekki heldur lagðar til heildstæðar breytingar á útgjaldahliðinni. Engu að síður hefur samhliða vinnslu frumvarpsins verið útbúið endurmat á áætlaðri útkomu ársins 2020 með hliðsjón af nýrri þjóðhagsspá Hagstofu Íslands auk endurskoðaðrar tekjuáætlunar ásamt þeim breytingum sem eru lagðar til á fjárheimildum í þessu frumvarpi. Afkomuhorfur ríkissjóðs árið 2020 voru síðast áætlaðar samhliða vinnslu fjárlagafrumvarps ársins 2021 sem lagt var fyrir Alþingi þann 1. október sl. Við endurmat á horfum nú hefur verið tekið tillit til uppfærðra útgjaldaáætlana, auk þess sem umfang og áhrif mótvægisaðgerða á afkomu ríkissjóðs hafa verið endurmetin. Þá hefur tekjuáætlun verið uppfærð miðað við nýjustu upplýsingar um álagningu og innheimtu og endurmat aðgerða. Í samanburði við fyrra mat eru afkomuhorfur ríkissjóðs árið 2020 nær óbreyttar, eða um 1 milljarði kr. lakari. Hins vegar leiðir endurmat í ljós að tekjur verði um 24 milljörðum kr. hærri miðað við fyrri horfur, sem hafði gefið mér væntingar um að afkoman yrði mögulega örlítið betri, en á móti vegur að þingið hefur verið að afgreiða útgjaldamál og við erum hér að leggja fyrir þingið frumvörp, m.a. frumvarp sem ég mælti fyrir í dag, sem vega á móti því sem felst í tekjubatanum. Útgjöldin verða því um 25 milljörðum kr. hærri. Þetta leggur sig þá þannig að borið saman við afkomuhorfurnar 2020, sem við kynntum við framlagningu fjárlagafrumvarps 2021, eru tekjurnar 24 milljörðum hærri en gjöldin 25 milljörðum hærri og afkoman þannig 1 milljarði lakari. Hækkun tekjuáætlunarinnar skýrist einkum af minni samdrætti launastofnsins á síðasta þriðjungi ársins og af endurmati á umfangi þess að lögaðilar nýti heimild til að afturfæra vænt rekstrartap 2020 á móti skattskyldum hagnaði af rekstri 2019. Á gjaldahlið hefur verið tekið tillit til nýrra útgjaldamála sem tilgreind eru í þessu fjáraukalagafrumvarpi, en á móti vegur að hluta lækkun á áætluðu umfangi fyrri mótvægisráðstafana. Afgerandi efnahagsleg áhrif faraldursins á fjármál ríkissjóðs sjást skýrt þegar áætlun fjárlaga ársins 2020 er borin saman við núverandi horfur, áætlun fjárlaga fyrir þetta ár annars vegar og horfurnar sem við erum að fjalla um hér. Frumtekjur eru nú áætlaðar um 115 milljörðum kr. lægri og vaxtatekjur 1,5 milljörðum kr. lægri en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins. Þannig er nú gert ráð fyrir að heildartekjur verði um 116 milljörðum kr. lægri en í áætlun fjárlaga sem er lækkun um 13%. Þá er gert ráð fyrir að frumútgjöld verði tæplega 141 milljarði kr. yfir áætlun fjárlaga og vaxtaútgjöldin um 3,4 milljörðum kr. yfir. Þannig að heildarútgjöld á árinu 2020 verði um 144 milljörðum kr. hærri en upphaflega var gert ráð fyrir, sem er aukning um 16%. Af þessu leiðir að afkoma ársins 2020 verður mun lakari en áætlun fjárlaga. Nú er gert ráð fyrir að halli á rekstri ríkissjóðs nemi rúmum 270 milljörðum kr., eða 9,5% af VLF, í stað áætlunar fjárlaga um halla sem næmi einungis 0,3% af VLF. Þær breytingar sem hafa orðið á áætlun ársins 2020 má að stærstu leyti rekja til viðbragða stjórnvalda við efnahagslegum áhrifum faraldursins. Þessi viðbrögð eru af þrennum toga. Í fyrsta lagi hefur umfangi þjónustu, framkvæmda og tilfærslna verið haldið óbreyttu þrátt fyrir umtalsvert tekjufall. Með því má segja að við höfum viljað spyrna við, veita stuðning hagkerfi sem er í samdrætti. Við höfum ekki bara haldið umfanginu óbreyttu heldur bætt í framkvæmdir svo að dæmi sé tekið. Í öðru lagi hefur verið gripið til margvíslegra mótvægisráðstafana, svo sem greiðslu atvinnuleysisbóta á móti skertu starfshlutfalli, greiðslu hluta launa á uppsagnarfresti, greiðslu tekjufallsstyrkja og aukinna fjárfestinga, eins og ég var að rekja. Áhrif þessara mótvægisaðgerða til lækkunar á afkomu ríkissjóðs nema tæpum 103 milljörðum kr. eða 3,6% af VLF. Í þriðja lagi hafa sjálfvirkir sveiflujafnarar ríkisfjármálanna fengið að virka óheftir í formi minni skattheimtu og aukinna útgjalda vegna atvinnuleysis en þeir leiða til 117 milljarða kr. afkomulækkunar, eða 4,1% af VLF. Þessi stefnumörkun um öflugt hagstjórnarviðbragð ríkisfjármálanna hefur ásamt aðgerðum Seðlabankans dregið úr efnahagssamdrættinum og þar með efnahagslegum kostnaði fyrir allt samfélagið. Virðulegi forseti. Í fjárlögum fyrir árið 2020 var gert ráð fyrir áframhaldandi lækkun skulda ríkissjóðs og að þær myndu nema um 820 milljörðum kr. í árslok 2020. Þar var gert ráð fyrir lántökum fyrir 40 milljarða kr. á árinu en ekki var gert ráð fyrir erlendri lántöku ríkissjóðs. Ríkissjóður gaf engu að síður út skuldabréf í maí 2020 að fjárhæð 500 milljónir evra sem samsvaraði um 76 milljörðum kr. Skuldabréfið ber 0,625% fasta vexti og er ein af þremur útistandandi jafn stórum skuldabréfaútgáfum ríkissjóðs í evrum. Heildarlántaka á árinu hefur nú verið endurmetin í 436 milljarða kr. Þar af nemur innlend lántaka 359 milljörðum kr. og samanstendur af útgáfu ríkisskuldabréfa fyrir um 169 milljarða kr., nettóútgáfu ríkisvíxla fyrir um 95 milljarða kr. og lánum frá ÍL-sjóði upp á 95 milljarða kr. Á yfirstandandi ári er því gert ráð fyrir að heildarskuldir ríkissjóðs muni nema um 1.251 milljarði kr. í lok árs og að skuldahlutfall samkvæmt lögum um opinber fjármál verði því um 34,6% af VLF. Þetta er í samræmi við skuldahorfur sem birtar voru í greinargerð með þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Vextir hafa lækkað mikið vegna faraldursins. Af þeim sökum hækka vaxtagjöld ársins hlutfallslega minna en skuldir. Áætluð skuldastaða ríkissjóðs í árslok 2020 er um 53% hærri en reiknað var með í fjárlögum á meðan vaxtagjöld og verðbætur eru aðeins um 3,5% hærri. Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir helstu þætti þessa fimmta frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2020 og ætla að láta staðar numið hér. Ég legg til að frumvarpinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins, sem fær málið til skoðunar.
Herra forseti. Síðan þessi djúpa kreppa hófst hef ég verið að gagnrýna ráðherra fyrir að gera of lítið; of litlar fjárfestingar, of lítil raunveruleg innspýting, of lágar bætur, of fá störf. Ég er ekki einn um þessa gagnrýni. Sérfræðingar hafa verið að taka í sama streng. Alltaf er ráðherra samt tilbúinn að svara mér með sama hætti, að hann sé eiginlega búinn að gera nóg, að það sé óábyrgt að gera meira, að bæturnar séu nógu háar, fjölgun hjúkrunarfræðinga sé vitlaus hugmynd o.s.frv. Gott og vel. Þarna kristallast munurinn á okkur sem stjórnmálamönnum. En síðan koma fimm fjáraukar og fjárlög sem bæta aðeins í, ekki mikið en samt er bætt í. Atvinnuleysisbætur eru aðeins hækkaðar, aðeins bætt í skólana, sjúkrahúsin, listamannalaunin og opinberum störfum er aðeins að fjölga, ekki nægilega mikið en eitthvað. Hæstv. ráðherra segir iðulega að okkar hugmyndir séu óábyrgar og vitlausar en síðan framkvæmir hann þær með hálfum hug og af hálfum krafti og kannski eftir einhvern þrýsting. Hvernig fer þetta saman, herra forseti? Hæstv. ráðherra skammar okkur iðulega, okkur sem viljum bæta í, sem hann síðan gerir. Hvar er hæstv. ráðherra eiginlega í pólitík? Það er stóra grundvallarspurningin sem mig langar að hann svari.
Virðulegi forseti. Við höfum fengið utanaðkomandi mat á áætlanir ríkissjóðs, áætlanir þessarar ríkisstjórnar. Matsfyrirtækin hafa m.a. verið að fjalla um stöðuna og gefið áætlunum okkar aukinn trúverðugleika með því að lánshæfi okkar hefur haldist gott. Þar er verið að horfa til þess hvort við séum að sýna rétt viðbragð og hvernig við finnum viðspyrnu við erfiðar aðstæður. Ég vil taka það fram að ég hef verið þeirrar skoðunar frá upphafi að við þurfum að gera nóg og ég hef aldrei útilokað, þegar við höfum stigið skref fyrr á þessu ári, að við þyrftum að gera meira, að það þyrfti bara að meta það eftir aðstæðum. Fjölgun hjúkrunarfræðinga er ekki sjálfstætt markmið sem ég tel að hafi þýðingu til að berjast við þær efnahagsaðstæður sem við erum að fást við. En við höfum hins vegar verið að fjármagna heilbrigðiskerfið í samræmi við þörf á þessu ári [[Forseti hringir.]]og ef það er sjónarmið hv. þingmanns að stefnan verði mæld í fjölda milljarða sem menn eru tilbúnir til að ráðstafa, þá held ég að það sé dálítið holur hljómur í málflutningi hans.
Herra forseti. Ráðherra segist hafa mætt þörf, hafi sýnt viðbrögð og hafi að mörgu leyti gert nóg. Ég spyr á móti: Er fjárfestingarátak upp á 1% af landsframleiðslu rétt viðbragð? Er það nóg? Er lækkun atvinnuleysis upp á eitt prósentustig milli ára nóg að mati ráðherrans? Er áframhaldandi hallarekstur Landspítalans merki um að hér sé gert nóg og þörfinni sé mætt? Eru 260.000 kr. eftir skatt fyrir öryrkja, eldri borgara og atvinnulausa merki um rétt viðbragð og að hér sé gert nóg? Er 50 milljarða kr. þörf hjá sveitarfélögum landsins merki um að hér sé gert nóg? Og er viðbót í umhverfismál, herra forseti upp á 0,1% af landsframleiðslu merki um að hér sé gert nóg? Og nýsköpunin fær 0,3% af landsframleiðslu á næsta ári. Þetta er ekki nóg til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár. Þetta eru ekki merki um að hér sé verið að mæta þörf eins og hæstv. ráðherra talar um. Hér er ekki verið að sýna rétt viðbrögð. Herra forseti. Ég er að kalla eftir frekari viðbrögðum til að mæta þessari djúpu kreppu því að við þurfum að gera meira. Hagsmunaaðilar og stofnanir og þjóðin eru að kalla eftir að við stígum stærri skref en þessi ríkisstjórn hefur verið tilbúin til að gera.
Virðulegi forseti. Mig langar bara hreinlega að spyrja á móti: Eru 300 milljarðar ekki nóg? Eru 400 milljarðar það sem hv. þingmaður er að leita eftir? Hvernig væri að skoða virkniúrræðin? Hvernig væri að horfast í augu við það að ríkisstjórnin hefur stóraukið fjárfestingarstigið þannig að við erum að nálgast það sem mest hefur verið? Við höfum þurft að vinna upp talsverðan slaka í fjárfestingu. Sveitarstjórnirnar eru ekki að fylgja eftir, eins og við hefðum viljað sjá, í hlutdeild hins opinbera. En skortur á fjárfestingu á Íslandi í dag er frá einkageiranum og þess vegna höfum við boðað sérstakt frumvarp til að hvetja til frekari fjárfestinga. Já, ég tel að það að fjármagna vel heilbrigðiskerfið, m.a. með skýrri yfirlýsingu um að við munum að sjálfsögðu sjá til þess að allur Covid-tengdur kostnaður sé afgreiddur hratt og örugglega, sé nóg. Já, ég tel það. Ég tel að þegar við horfum til baka, yfir starfstíma þessarar ríkisstjórnar, hafi hún sýnt í verki þær áherslur sem hún boðaði strax í upphafi um að styðja enn betur við [[Forseti hringir.]]og bæta fjármögnun bæði í heilbrigðis- og velferðarkerfinu.
Forseti. Það er nóg að spyrja um hérna. En einbeitum okkur að fáum atriðum á stuttum tíma. Á málefnasviði 27 er verið að millifæra yfir á endurhæfingarlífeyri um 2 milljarða kr., frá því sem var í örorkulífeyri. Mig langar til að spyrja ráðherra hvernig þetta er ófyrirséð, 2 milljarðar í aukin útgjöld í endurhæfingarlífeyri, eða, eins og hæstv. ráðherra sagði í framsögu sinni „aukna áherslu á endurhæfingu“, sem ég get tekið undir. Það sem mér finnst hins vegar áhugavert, undir öllum skilgreiningum og túlkunum á þessu, er hvernig stefnubreyting án umsagna eða aðkomu þings fellur að lögum um opinber fjármál.
Virðulegi forseti. Hér held ég að reyni sérstaklega á það hvort stóraukin þörf á endurhæfingarlífeyri í kjölfar Covid-19 heimsfaraldursins hafi verið fyrirséð eða ekki. Ég held að málið snúist fyrst og fremst um það. Um endurhæfingarlífeyrinn að öðru leyti vil ég segja að hann er á ákveðinn hátt snemmtæk íhlutun í örorkukerfinu, dálítið skylt úrræði og VIRK og öll virkniúrræðin sem við erum að vinna með á vinnumarkaðnum og ofboðslega mikilvægt að við fjármögnum að fullu þörfina á því að hjálpa fólki sem getur náð sér aftur á strik þannig að það endi ekki með varanlega örorku.
Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það að þetta eru 2 milljarðar í aukin útgjöld á þessu málefnasviði. Ekki er það allt Covid-endurhæfing sem kostar það. Þessi upphæð bendir til þess að það sé eitthvað annað en aukin sókn í þetta eða eitthvað svoleiðis, við vorum búin að glíma við það áður. Eins og hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni er þetta aukin áhersla á endurhæfingu sem mér finnst alveg góðra gjalda verð, en er, eins og ég segi, stefnubreyting án umsagna eða aðkomu þingsins. Hitt sem mig langar til að spyrja um er varðandi endurútreikning á launaforsendum fjárlaga 2019 og 2020 vegna sjúkrahúsþjónustu. Núna er Landspítalinn að glíma við halla upp á ansi marga milljarða, sem m.a. hefur verið sagt að sé vegna vanreiknings á því hversu mikið kjarasamningar hafa kostað Landspítalann. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Er það rétt að kostnaður vegna kjarasamninga hafi verið vanáætlaður?
Virðulegi forseti. Við höfum átt í samskiptum við heilbrigðisráðuneytið og Landspítalann vegna þeirrar skoðunar hjá Landspítalanum að það vanti upp á að launa- og verðlagsliðurinn sé bættur að fullu. Við höfum verið þeirrar skoðunar að hann hafi verið fjármagnaður að fullu í samræmi við gerða kjarasamninga en við hlustum eftir ábendingum og höfum tekið þær til skoðunar. Ég hef fengið þau skilaboð frá mínu fólki að við teljum að þetta sé að fullu bætt. Ég verð að segja, með eldri halla Landspítalans að öðru leyti, að þá finnst mér þetta vera ein af þessum ríkisstofnunum sem menn fjalla um hér í þingsal með þeim hætti að það sé eðlilegt að menn fylgi ekki fjárlögum. Ég kalla eftir því að héðan úr þingsal og úr fjárlaganefnd heyrist skýrar að þegar menn fylgja ekki fjárlögum eigi það að hafa einhverjar afleiðingar, alveg eins og er skrifað út í lögum um opinber fjármál sem hv. þingmaður vísar oft til.
Herra forseti. Ég vildi í fyrra andsvari, sem er nú stutt tímalega séð, aðeins koma inn á hagvöxt, atvinnuleysi og spá Seðlabankans í þeim efnum og áhrifin á tekjuáætlun ríkissjóðs. Var uppfærð spá Seðlabankans, sem er þó nokkuð dekkri en Hagstofunnar, höfð til hliðsjónar í uppfærðri tekjuáætlun, endurspeglar hún dekkri horfur samkvæmt spá Seðlabankans? Auk þess vildi ég aðeins koma inn á það áhyggjuefni að spá Seðlabankans um atvinnuleysi á næsta ári gangi eftir. Er þá hætt við því, hæstv. fjármálaráðherra, að við fáum stórar tölur í næsta fjárauka, 2021, vegna vanmats á útgjöldum til atvinnuleysisbóta? Svo alveg í blálokin: Hvernig sér hæstv. fjármálaráðherra fyrir sér að fjármagna þennan halla á ríkissjóði sem eykst dag frá degi og ekki síst með þeim pakka sem felst í þessum fjárauka? Hvernig ætla menn að komast út úr þessu [[Forseti hringir.]]þegar þarf að fara að borga allar skuldir? Vissulega eru mikilvæg verkefni undir. Ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins yfir það.
Virðulegi forseti. Við höfum ekki verið að uppfæra efnahagshorfurnar í samræmi við spá Seðlabankans sem tekur til næsta árs. Við teljum að við séum komin nógu langt inn í árið núna, 26. nóvember, til að áætla útkomuna fyrir árið í ár. En hér er í raun verið að koma inn á það hvort við séum mögulega að vanmeta stöðuna fyrir næsta ár. Við tókum þá ákvörðun að uppfæra ekki efnahagsforsendur fjárlaga, það væru ekki slíkar breytingar að það kallaði á slíka uppfærslu. Ég held að við ættum að taka dáltla umræðu um það hér í þinginu hvort við eigum ekki að fara að hverfa frá þeirri venju að taka upp með rótum í raun og veru fjárlög næstkomandi árs þó að það breytist eitthvað örlítið í spá marga mánuði fram í tímann, horfurnar í huga hagfræðinga hjá Hagstofunni, frá því í júní og fram í október. [[Forseti hringir.]]Ég held að það hafi bara kallað svo mikla vinnu yfir okkur og við séum hvort sem er að vinna með dálítið óvissar tölur, að við eigum bara að halda okkur við okkar forsendur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Tímans vegna er erfitt að svara öllum þessum spurningum, ég skil það vel. Við verðum kannski að taka bara sérstaka umræðu um hallann á ríkissjóði og hvernig menn hafa hugsað sér að komast út úr honum þegar fram líða stundir. En ég vildi aðeins fara inn á einn lið á bls. 70 í fjáraukanum sem heitir útlendingamál. Þar kemur í ljós að það eigi að hækka fjárframlög til málaflokksins um 412,8 millj. kr. Þetta er verulega há upphæð, einungis 19,1 milljón er vegna Covid-áhrifa. Á öðrum ársfjórðungi 2020 voru umsóknir 20% færri miðað við árið þar áður á sama tímabili. Þrátt fyrir það er gert ráð fyrir að umsækjendur árið 2020 verði 90% af fjöldanum þannig að útgjöld til þessa málaflokks eru að aukast á sama tíma og umsækjendum er að fækka. Maður spyr sig, hæstv. ráðherra: Hvernig verður það á næsta ári þegar landið opnar? Er stefna þessa málaflokks hjá þessari ríkisstjórn bara opinn tékki?
Virðulegi forseti. Ég ætla örstutt að segja varðandi fjármögnun hallans að við ætlum að beita öllum tiltækum ráðum og höfum mjög mikinn stuðning frá Seðlabankanum. Ég rakti það hvernig við höfum verið í útgáfum á yfirstandandi ári og munum leita færis til að halda útgáfum áfram á næsta ári og við höfum bæði möguleika til þess innan lands og utan. Ef það opnast möguleikar á eignasölu eigum við að skoða þá o.s.frv. Varðandi málefni hælisleitenda er það rétt sem hv. þingmaður segir, það er áhyggjuefni að kostnaðurinn haldi áfram að vaxa og það gerðist ekki sem við áttum kannski frekar von á þegar flugferðum til landsins fækkaði svo mjög sem raun varð, að það drægi með samsvarandi hætti úr komum hælisleitenda. Við höfum verið að halda uppi af þessum sökum að jafnaði í kringum 500 manns á hverjum tíma sem bíða efnislegrar meðferðar. Það er mín skoðun að þetta kerfi sé of tafsamt og of kostnaðarsamt og það kallar á viðbrögð.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um fjáraukann og hann er til að bregðast við tímabundnum, ófyrirsjáanlegum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra í sambandi við málefnasvið 28 Aldraðir. Þeir eru ekki að fá neitt samkvæmt þessu, sýnist mér. Samt hefur gengið fallið, verðbólgan farið af stað, matvæli hækkað og ýmsar vörur fyrir utan að þessir einstaklingar þurfa að fá sent heim vegna Covid, jafnvel Covid-vörur, spritt og annað. Kostnaðurinn hefur hlaupið mikið upp hjá þeim en á sama tíma hefur verið séð til þess, og má þakka fyrir það, að það kemur eingreiðsla til öryrkja upp á 50.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Þess vegna spyr ég: Hvers vegna situr þessi hópur á eftir? Ef við tölum sérstaklega um þá verst settu sem eru á strípuðum bótum, eldri borgara á lífeyri sem fá ekki nema 90% vegna búsetuskerðinga: Á ekkert að gera fyrir þennan hóp? Á að skilja hann algerlega eftir?
Virðulegi forseti. Já, það hafa ekki fallið til liðir sem hafa kallað á ný útgjöld, ófyrirséð, og snúa sérstaklega að bótakerfunum fyrir ellilífeyrisþega sem við getum sagt að ættu heima hér. Slíkar ákvarðanir hafa ekki verið teknar. Hv. þingmaður rakti hér dæmi um eingreiðslur sem hafa verið teknar ákvarðanir um. Sömuleiðis er verið að útfæra þegar fjármagnaða bótaaukningu í kerfi öryrkja en við erum ekki að ræða hér um fjáraukalagafrumvarpið til þess að taka nýjar ákvarðanir um breytingar á bótakerfunum. Það held ég að sé svona í grundvallaratriðum svarið sem ég get veitt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin, en mér finnst þau svolítið rýr vegna þess að auðvitað er Covid-19 ófyrirséð og auðvitað er Covid-19 að bíta þennan hóp. Matvörur hafa hækkað um 10% og ýmislegt annað og það segir sig sjálft að það er eiginlega óskiljanlegt að fjármálaráðherra skuli segja að þetta séu ekki óvænt útgjöld hjá þessum einstaklingum, sem þau eru. Það eru margir illa staddir nú þegar, þeir sem eru á strípuðum bótum og ég tala nú ekki um þá sem eru á 90% bótum og voru áður með búsetuskerðingar. Þetta fólk er í mjög slæmum málum og allur aukakostnaður, vegna matar og annars út af Covid bítur þetta fólk illa og ég segi fyrir mitt leyti að í þessum fjárauka ætti að vera eitthvað fyrir það. Annars erum við bara að skilja þennan hóp eftir og segja við hann: Þið verðið bara að herða sultarólina og þið fáið ekkert vegna Covid en við ætlum að hjálpa öllum öðrum í sambandi við Covid.
Virðulegi forseti. Má ég benda á að í fyrri efnahagslægðum þá höfum við séð ráðstafanir til að skerða réttindi í almannatryggingakerfinu. Við höfum séð, svo dæmi sé tekið, skerðingarhlutföll hækkuð úr um 38% upp í 45%. Ekkert slíkt er á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Við erum að verja öll almannatryggingakerfin. Við gerum það og við tökum á okkur hallann. Þannig að þegar hv. þingmaður talar um Covid-áhrifin þá segi ég: Þau eru engin hvað varðar kerfin sjálf. Við höfum ekki gert neinar breytingar til að skerða réttindi, alls ekki. Við höfum frekar verið að leita leiða til að koma með einskiptisstuðning. Varðandi hækkun á verðlagi og öðru slíku þá bendi ég á að lögin gera ráð fyrir því að bæturnar hækki um næstu áramót og þar sé tekið tillit til slíkra hluta.
Herra forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um þennan fimmta fjárauka. Eins og ég gat um í andsvari mínu til hæstv. ráðherra held ég að hér sé einfaldlega ekki gert nóg. Það hljómar kannski sérkennilega í ljósi þess að ráðherrann hefur komið með fimm fjárauka en þegar maður brýtur þetta niður þá mætir það ekki þeirri þörf sem er fyrir hendi. Hæstv. ráðherra spurði hvað væri nóg og nefndi tölur eins og 300 milljarða og 400 milljarða. Það eru dálítið villandi tölur af hálfu ráðherrans þegar við sjáum útgjöldin. Ég veit að hallinn er um 260–270 milljarðar og hann skýrist m.a. af því að tekjur hafa minnkað og útgjöld aukist. En ef við skoðum innspýtinguna, ef við skoðum það sem þessi ráðherra og ríkisstjórnin er að gera til að mæta því áfalli sem hagkerfið, fjölskyldur, heimili og fyrirtæki verða fyrir, sjáum við að rammasett útgjöld með öllum fjáraukunum við fjárlög aukast um 12% og ef við tökum heildarútgjöldin eru það 16,7%. Mér finnst það ekki nóg til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár. Það getur vel verið að það þyki mjög ódýrt af stjórnmálamanni, sérstaklega stjórnarandstöðuþingmanni, að segja: Ég vil meira, ég vil meira. En ég er ekkert einn um þá skoðun. Sérfræðingur eftir sérfræðing hefur kallað eftir því að hér sé í alvöru gert meira til að milda höggið, til að veita viðspyrnu. Viðspyrna er hugtak sem ríkisstjórnin notar ótt og títt. Þá þarf viðspyrnan að vera kröftugri en hér er. Þetta er fjárauki en við sjáum í fjárlagafrumvarpinu sem við ræðum í næstu viku að hið svokallaða fjárfestingarátak, ríkisstjórnin notar það orð, er einungis 1% af landsframleiðslu. Allir sjá að 1% af landsframleiðslu í sérstakt fjárfestingarátak á næsta ári til að mæta Covid dugar ekki, herra forseti. Og á þessu ári var flýting framkvæmdaverkefna, eins og það heitir, fyrir 2020, takið eftir, 0,6% af landsframleiðslu, 17,9 milljarðar. Það er ekki nóg til að mæta því djúpstæða áfalli sem við erum að kljást við. Í alvöru, herra forseti, það vantar meiri innspýtingu, enda sjáum við að alveg frá því við í stjórnarandstöðu og fleiri byrjuðum að tala svona - þetta er ekki bara stjórnarandstaðan, það eru hagfræðingar, hagsmunaaðilar, stofnanir sem kalla eftir meiru - hafa spárnar versnað. Verðbólguspáin hefur versnað, atvinnuleysi er enn á uppleið. Það er það sem við höfum áhyggjur af. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, sem verður til umræðu í næstu viku, á atvinnuleysi einungis að lækka um 1 prósentustig milli ára. Er það árangur til að hrópa húrra fyrir? Nei. Hvað segir sú tala? Hún segir okkur að hér er innspýtingin of lítil. Ég hef sagt hæstv. ráðherra það oft og mörgum sinnum að hann hefur pólitískan meðbyr til að gera meira. Ég veit að hallinn verður meiri, en í svona ástandi er það réttlætanlegt. Það er líka réttlætanlegt að taka lengri tíma en fyrirhugað er til að greiða niður hallann. Það er bæði góð hagfræði og góð pólitík. Við hæstv. ráðherra höfum rifist um þetta í níu mánuði. Ég veit að markmið okkar hlýtur að vera það sama en beitum þeim verkfærum sem ríkisfjármálin eru með myndarlegri hætti en hér er gert. Sveitarfélögin, sem er stjórnað af hægri flokkum, vinstri flokkum, miðjuflokkum o.s.frv., hafa verið að meta þörf sína upp á 50 milljarða fyrir þetta ár og næsta. Hvað er í fjáraukanum sem við erum að ræða hér? Sveitarfélögin fá 2 milljarða, herra forseti, til að veita fjárhagslega viðspyrnu eins og það kallast. Það er engin fjárhagsleg viðspyrna að veita sveitarfélögunum fyrir þetta ár 2,1 milljarð, með fullri virðingu. Það er bara ekki nóg. Síðan fáum við fréttir um helgina um hallarekstur Landspítalans. Hvernig stendur á því að við þurrkum ekki bara þann halla upp? Við höfum alveg efni á því. Þetta eru 4 milljarðar og ég veit að það eru miklir peningar, en það eru svo sannarlega fyrir hendi aðstæður til að þurrka upp þann halla Landspítalans. Hvernig stendur á því að við erum með ríkisstjórn sem vill að Landspítalinn, í miðjum heimsfaraldri, vinni upp eldri halla? Af hverju klárum við hann ekki bara með einu pennastriki? Það er hægt því að hér er fjárveitingavaldið. Það er hægt. Það er ekki réttlætanlegt, herra forseti, að kalla eftir hagræðingu á þessum skala gagnvart Landspítalanum. Fyrir utan þann hallarekstur erum við líka með sérstaka aðhaldskröfu á skóla og sjúkrahús fyrir næsta ár. Ég hef ítrekað gagnrýnt það. Það er óþarfi að hafa aðhaldskröfu á þessum tíma. Það merkilega er að t.d. er ekki aðhaldskrafa á dómstóla. Einhverjar stofnanir verða ekki með aðhaldskröfu á næsta ári. Af hverju erum við með aðhaldskröfu á spítala og skóla? Til að undirstrika furðulegheitin fellur þessi aðhaldskrafa niður eftir tvö ár. Þá er engin aðhaldskrafa á spítalann. Ég segi, herra forseti: Tökum þessa aðhaldskröfu út. Hæstv. ráðherra heldur að það sé ekki há tala en allt telur. Þetta eru stórar tölur í stóra samhenginu. Hlutfallslega er þetta litlar upphæðir, ég átta mig alveg á því, ég ætla ekki að rífast um það, ég er bara að segja að það eru vond pólitísk skilaboð að setja aðhald á þessar lykilstofnanir og segja jafnvel að menn þurfi einfaldlega að hlaupa hraðar, tala um blóðuga sóun o.s.frv. Mér finnst það sérkennileg skilaboð til framlínu sem stendur sig afskaplega vel. Síðan eru aðrir þættir sem ég vil draga sérstaklega fram. Ég hef ítrekað líka að viðbótin í umhverfismálin á næsta ári er 0,1% af landsframleiðslu og viðbót í nýsköpun er 0,3% af landsframleiðslu. Þetta eru ekki tölur til að hrópa húrra fyrir, herra forseti. Ég nefni þessar tölur hérna í belg og biðu til að undirstrika að raunverulega þarf að gera betur í uppbyggingu, atvinnusköpun, grænni atvinnustefnu o.s.frv. Það er einfaldlega ekki gert, herra forseti. Það er svo merkilegt, eins og ég gat um í andsvari mínu við hæstv. ráðherra, að þegar ég hef verið að kalla eftir frekari aðgerðum þá mæti ég alltaf sama viðhorfinu: Það er svo óábyrgt að gera eitthvað meira. En síðan kemur hæstv. ráðherra með fjárauka eftir fjárauka þar sem hann bætir þó eitthvað í. Því ber að sjálfsögðu að fagna. En hann er ekki samkvæmur sjálfum sér, herra forseti. Hann hefur rifist við mig og fleiri þingmenn um að ekki eigi að hækka atvinnuleysisbætur, það sé svo slæmt og dragi svo mikið úr atvinnuþátttöku. Ég er ósammála því, sérstaklega í ástandi þar sem enga atvinnu er að finna. En í síðustu viku ákvað hann að hækka þær lítillega. Sömuleiðis er verið að bæta aðeins í aðra þætti. Þannig að ekki fer alveg saman hljóð og mynd hjá ráðherranum. Hann getur ekki verið eina stundina ofsalega á móti því að bæta í, eins og hann er, og svo líða einhverjar vikur og þá er haldinn blaðamannafundur og bætt aðeins í. Hvar stendur hæstv. ráðherra í þeirri pólitík og í hagstjórninni? Ef við förum aðeins yfir fjáraukann sem hér er um að ræða þá eru þetta 65 milljarðar. Það er há tala, ég átta mig á því, en brjótum hana aðeins niður. Atvinnuleysisbætur eru helmingurinn af þessari tölu. Að sjálfsögðu hækkar heildarupphæð atvinnuleysisbóta þegar atvinnuleysi eykst. Mér finnst það með merkilegri röksemdafærslum sem ég hef heyrt ráðherra tefla fram, reyndar ekki fjármálaráðherra, heldur félagsmálaráðherra, þegar hann sagði í síðustu viku, og virtist í alvörunni vera að stæra sig af því, að engin ríkisstjórn hefði sett jafn mikið í atvinnuleysisbætur og þessi ríkisstjórn. Hugsum þetta aðeins. Auðvitað er sett met í upphæð atvinnuleysisbóta þegar atvinnuleysi er í methæðum. Það gerist sjálfkrafa. Fólk á rétt á atvinnuleysisbótum. Mér finnst sú nálgun ráðherrans álíka gáfuleg og ef forstjóri Landspítalans færi að monta sig af því að aldrei hefðu verið jafn margir veikir hjá honum, sem merki um einhvern árangur. Það er það að sjálfsögðu ekki. Þetta, herra forseti, er tóm steypa. Kjarninn er hins vegar sá að upphæð atvinnuleysisbóta til hvers einstaklings er of lág, meira að segja eftir fyrirhugaða hækkun þeirra. Áfram skulu atvinnulausir lifa á um 260–270 þús. kr. eftir skatt þegar tímabundna tímabilinu lýkur. Það gerist þrátt fyrir að við í stjórnarandstöðunni og fjölmargir sérfræðingar höfum sagt það aftur og aftur að það besta sem við getum gert í svona ástandi sé að reyna að koma peningunum til þeirra sem þurfa á þeim að halda, koma þeim til atvinnulausra og tekjulágra. Það auðveldar lífið hjá því fólki en þessi hópur eyðir líka öllum peningunum sínum, hann á ekki annarra kosta völ. Það er dýrt að lifa á Íslandi. Ef við hækkum bæturnar til tekjulægstu hópanna, til atvinnulausra, öryrkja, eldri borgara, námsmanna o.s.frv., þá fara peningarnir strax aftur út í vinnu. Peningar þeirra skapa neyslu, umsvif, störf og skatttekjur aftur til baka. Þetta höfum við verið að segja og talað okkur hás um undanfarið ár. Komum þessum peningum sem þó eru til skiptanna til tekjulægstu hópanna, hækkum atvinnuleysisbætur meira. Það dregur ekki úr atvinnuþátttöku eins og sumir óttast. Það er umræða sem við höfum tekið áður. Í öðru lagi á í fjáraukanum að veita 2,1 milljarð til sveitarfélaganna. Ég gat um það áðan að það er allt of lítið, herra forseti, á þessu ári. Það verður fróðlegt að sjá hvort við breytum fjárlagafrumvarpinu hvað það varðar. Í þriðja lagi er í fjáraukanum verið að bæta Covid-kostnað hjá nokkrum stofnunum eins og sjúkrahúsum, skólum og lögreglu. Gott og vel. Við þurfum að fá það fram á vettvangi fjárlaganefndar hvort það dugi. En ég hef áhyggjur af öðrum kostnaði hjá öðrum stofnunum. Hjúkrunarheimilin fá hluta þarna en er sá kostnaður að fullu bættur í þessum fjárauka eða ekki? Hvað með þann Covid-kostnað sem SÁÁ sér fram á eða Geðhjálp eða hjálparsamtök eða sambærilegir aðilar? Ríkisstjórnin hefur ítrekað sagt að Covid-kostnaður verði bættur. Það er fróðlegt að vita hvort hann verður bættur hjá öllum. Í fjórða lagi eru í þessum fjárauka tekjufallsstyrkirnir. Þeir koma í þennan fjárauka núna. En á ég að segja ykkur eitt? Við í stjórnarandstöðunni vorum löngu búin að leggja til aukna styrki með þessum hætti til fyrirtækja. Takið eftir því. Við vorum fyrir löngu búin að leggja það til, við gerðum það í apríl. En hvað gerðu ríkisstjórnarflokkarnir? Þeir felldu tillögurnar eins og þeir hafa gert með eiginlega hverja einustu tillögu sem við höfum lagt formlega á borðið. Það er fellt. Það er ekki vegna þess að stjórnarflokkarnir séu endilega ósammála tillögunum heldur vegna þess að þær koma frá stjórnarandstöðunni. Sandkassaleikurinn verður ekki meiri en þetta á tímum neyðarástands og heimsfaraldurs. En við í stjórnarandstöðunni samþykkjum iðulega það sem stjórnin leggur hér á borð, séum við sammála því. Í fimmta lagi segir það sína sögu, og ég gat um þetta reyndar áðan, að í flýtingu framkvæmdaverkefna fyrir allt árið 2020 fóru tæpir 18 milljarðar sem eru bara 0,6% af landsframleiðslu. Herra forseti. Þetta eru allt þættir sem við í stjórnarandstöðunni og aðilar úti í samfélaginu höfum bent á að sé hægt að gera meira í og beri að gera meira í. Alþjóðabankinn, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og OECD hafa öll sagt að rík þjóð eins og Ísland eigi að vaxa upp úr kreppunni. Ég veit að höggið er mikið og ég veit að ekki eru endalausir peningar til í ríkissjóði en samt eru peningar í ríkissjóði og ríkissjóður hefur ýmsar leiðir varðandi lántöku sem fyrirtæki, heimili og sveitarfélög hafa ekki. Nú eru vextir lágir. Það er lag, herra forseti, að gera betur. Við sjáum að hallinn á ríkissjóði stefnir í 9,5%. Ríkissjóður dræpist ekki þó að hallinn yrði kannski aukinn um 2 prósentustig, hann myndi ekki gera það. Ekkert hrikalegt myndi gerast ef við færum ekki í harkalegar hagræðingaraðgerðir strax eftir tvö ár, eins og má lesa út úr fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Þetta Covid-ástand er, sem betur fer, eitthvað sem skapast á 100 ára fresti, vonandi ekki mikið oftar. Þetta er djúp kreppa, dýpri en bankakreppan, og þess vegna eigum við að beita ríkisfjármálum af fullum þunga til að milda höggið, til að gefa fyrirtækjum og heimilum von. Ég hef oft sagt úr þessum ræðustól að í svona kreppu séu helstu mistök stjórnvalda að gera of lítið. Því fyrr sem við náum viðspyrnunni, sem hæstv. ráðherra verður tíðrætt um, því fyrr fáum við aftur hagvöxt og framleiðslu á fullt og fáum skatttekjur inn á móti. Nú segja fræðin okkur að við eigum að gera miklu meira varðandi atvinnusköpun, við eigum að stuðla að grænni atvinnuuppbyggingu, við eigum að efla opinbera innviði. Við eigum að vera óhrædd við að fjölga opinberum starfsmönnum, það á ekki að vera skammaryrði. Við eigum einmitt að nýta núna tækifærið til að fjölga sjúkraliðum, hjúkrunarfræðingum, lögreglumönnum, vísindamönnum o.s.frv., við eigum ekki að vera föst í einhverjum hægri kreddum hvað það varðar, því að þörfin er fyrir hendi. Við eigum sömuleiðis að huga að litlu fyrirtækjunum. Samfylkingin gaf nýverið út sérstakt efnahagsplan sem heitir Ábyrga leiðin. Þar erum við með margvíslegar hugmyndir, 33 hugmyndir, um hvernig við getum komið okkur aftur á fæturna. Það eru ekki síst litlu fyrirtækin og meðalstóru fyrirtækin sem eru hryggjarstykkið í atvinnulífinu sem þurfa hjálp. Við þurfum að hugsa miklu betur um iðnaðarmanninn, búðareigandann og litlu þjónustufyrirtækin, herra forseti. Að sama skapi ber okkur siðferðisleg og pólitísk skylda til að huga sérstaklega að þeim hópum sem hafa hvað minnst og þeim hópum sem reiða sig hvað mest á opinbera þjónustu, hvort sem það eru [[Forseti hringir.]]öryrkjar, eldri borgarar, sjúklingar, námsmenn eða einfaldlega fátækt fólk.
Virðulegi forseti. Ég ætla alls ekki að andmæla því að við tökum hér dálítið breiða pólitíska umræðu um stöðuna og efnahagsmálin þó að við séum hér eingöngu að ræða um fimmta fjárauka ríkisstjórnarinnar sem teygir sig þá í raun og veru ekki nema til áramóta. Mér finnst hv. þingmaður leggja ofuráherslu á útgjaldahliðina, að það þurfi að ganga lengra og ýmis dæmi eru nefnd. Hann vill meina að ég hafi talað gegn atvinnuleysisbótum. Hið rétta er að ég hef sagt betra að styrkja atvinnutryggingakerfið með því að lengja í tekjutengda tímabilinu en að mæta kröfunni um verulega hækkun atvinnuleysisbóta. Og vegna þess að hv. þingmaður vísaði til þess sem félagsmálaráðherra hefur talað um, þ.e. að engin ríkisstjórn hafi greitt meira út, verður auðvitað að hafa það með í þeirri umræðu að ríkisstjórnin hefur stórhækkað grunnatvinnuleysisbætur á kjörtímabilinu. Það var gert árið 2018 og svo hafa þessar breytingar, t.d. lenging tekjutengda tímabilsins, mikil áhrif sömuleiðis fyrir utan það sem nú er boðað, um 2,5% ofan á það sem var fyrirséð um áramótin. Það er fleira í þessu en hv. þingmaður tiltók en það er ekki verið að leggja það til að ganga jafn langt og krafan hefur verið um hækkun grunnbóta þó að við séum að fara í ákveðna styrkingu, t.d. vegna barnafólks. Ég sakna þess að heyra meira um það hvernig við komumst út úr þessu vegna þess að við munum ekki bara komast út úr þessari stöðu með því að koma peningum til atvinnulausra og þeirra sem eiga bágt með því að þeir fari síðan með peninginn út í búð og það skili sér einhvern veginn allt í auknum umsvifum og hærri skattgreiðslum til ríkisins þegar upp er staðið. Það sem vantar núna er verðmætasköpunin, landsframleiðslan sem er horfin. Það er stóra verkefnið okkar.
Herra forseti. Ég skal með ánægju fara yfir tekjuhliðina. Það er auðvelt að vera með skoðanir á útgjaldahliðinni, sérstaklega þegar hún mætti vera betri. Ég held að atvinnuleysisbætur ættu t.d. að vera hærri svo að fólk geti lifað á þeim. En lítum svo á tekjuhliðina. Samfylkingin hefur ítrekað komið með hugmyndir varðandi tekjuhliðina. Við höfum verið að kynna hér eitthvað sem heitir atvinnuskapandi skattalækkanir fyrir fyrirtæki. Við studdum ekki þá leið ríkisstjórnarinnar að niðurgreiða uppsagnir fólks. Við viljum lækka tryggingagjald fyrir einyrkja og smáfyrirtæki. Við kynntum hér hugmynd, sem mér finnst mjög spennandi, um 2 millj. kr. afslátt af tryggingagjaldi fyrir öll fyrirtæki, þetta yrði hálfgerður persónuafsláttur fyrir fyrirtæki, myndi gagnast best þeim fyrirtækjum sem eru hvað smæst en myndi samt gagnast öllum. Þetta er ein leið til að koma hjólunum af stað aftur, sem ráðherrann var að kalla eftir. Ég veit ekki hversu margar ræður ég hef haldið um fjölmörg svið þar sem við gætum búið til peninga og ég vil nefna sérstaklega sjónvarps- og kvikmyndagerð. Það er svo auðvelt. Sjónvarps- og kvikmyndagerð gæti verið hluti af atvinnustefnu Íslands og ég skil ekki af hverju ríkisstjórnin er ekki tilbúin að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Það er búið að tala um þetta síðan í janúar, að það væri rosalega sniðugt til að búa til störf og skapa umsvif, ekki síst á þeim sviðum sem þarf, í ferðaþjónustunni. Grænmetisframleiðslan er annað dæmi. Ég veit þetta mætir ekki allri þörfinni en við þurfum að hafa marga sprota. Þessi ríkisstjórn var tilbúin að auka innlenda grænmetisframleiðslu um einn fjórða. Ég kom með hugmyndir um að við ættum að fjórfalda grænmetisframleiðslu. Tölvuleikjaiðnaðurinn, Tækniþróunarsjóð, nýsköpun - ég gat um það í ræðu minni. Af hverju fullfjármögnum við ekki Tækniþróunarsjóð? Hvernig stendur á því að viðbótin í nýsköpun á næsta ári er 0,3% af landsframleiðslu? Þetta eru ekki stóru tölurnar og það er svo auðvelt að setja þetta í atvinnusköpun í einkageiranum. Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin fellir tillögur okkar um að lækka tryggingagjald og setja meiri peninga í nýsköpun? Það býr einmitt til atvinnu.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins stuttlega að ræða um atvinnuleysisbæturnar í samhengi við tryggingagjaldið og sömuleiðis frekari afslætti á því. Við erum að mæla fyrir því hér að það lækki tímabundið en við verðum einfaldlega að ræða það af meiri þunga og alvöru í þinginu til hvers tryggingagjaldið er yfir höfuð. Atvinnutryggingagjald er sem sagt gjald til þess að tryggja ákveðin atvinnuréttindi, bætur í atvinnuleysi. Við erum að stýra málum með þeim hætti núna að ríkið taki á sig sveiflujöfnunina. Fyrir nokkrum árum voru aðilar vinnumarkaðarins að óska eftir því að fá bæði Fæðingarorlofssjóðinn og Ábyrgðasjóð launa, atvinnutryggingagjaldið í heild sinni, og bera ábyrgð á þessu og sömuleiðis fæðingarorlofið og allt sem því fylgdi. Því var hafnað og ríkið hefur þetta hjá sér. Ég hef verið að reyna að vinna að því að menn sammæltust um langtímaatvinnutryggingagjald og sömuleiðis fulla fjármögnun á fæðingarorlofshlutanum í gegnum tryggingagjaldið á öllum útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs. Á meðan við höfum ekki tæmt þessa umræðu þá erum við stödd í millibilsástandi þar sem er voðalega freistandi að vera að kroppa af þessu og láta svo almannatryggingar mæta afgangi, sem er þá almenni hluti tryggingagjaldsins sem er ætlað að styðja ríkissjóð til að standa undir almannatryggingum. Þetta er allt komið á flot og upp í loft í augnablikinu og ég vildi bara aðeins koma því á framfæri. Annars get ég tekið undir sumar hugmyndir hv. þingmanns. Ég held það séu sóknarfæri í grænmetisframleiðslu og við eigum að vera öflug í kvikmyndaframleiðslunni. Ég held að það sé ekkert nauðsynlega þannig að við þurfum að fara í 35%. Ég held reyndar að kerfið okkar í dag sé mjög aðlaðandi og vel samkeppnisfært. Nákvæmlega hvar sú lína liggur er, held ég, svolítið hreyfanlegt skotmark, en þetta eru allt hugmyndir sem við þurfum að vinna áfram með.
Herra forseti. Bara aðeins þarna í lokin, út af því að ég hef svo mikinn áhuga á kvikmyndagerð. Greinin sjálf hefur sagt: Við þurfum að fara upp í 35% út af lagaumgjörð og hvatakerfi í öðrum ríkjum. Fréttir bárust af því nýverið að milljarðaverkefni væri að færast frá Íslandi yfir til Írlands, kvikmynd sem á að gerast á Íslandi. Hún færist til Írlands af því að þeir eru með aðeins hærra endurgreiðsluhlutfall en Íslendingar, og takið eftir því að við greiðum ekki krónu út úr ríkissjóði fyrr en miklu meira er komið inn. Síðan kemur endurgreiðslan. Afleiddu áhrifin eru gríðarleg varðandi störf og umsvif og skatttekjur. Þetta finnast mér svo augljós sóknarfæri og vil hvetja ráðherrann til að gera þetta strax eftir helgi. Þetta er svo einföld aðgerð og myndi njóta þverpólitísks stuðnings í þessum sal. Ég fullyrði það. Varðandi atvinnuleysisbæturnar: Jú, ég get alveg tekið undir það sem ráðherra segir, það þarf að skoða þetta í samhengi við tryggingagjaldið sjálft. En við stöndum frammi fyrir neyðarástandi á íslenskum vinnumarkaði. Það eru 20.000 Íslendingar atvinnulausir. Atvinnuleysi hefur aldrei verið eins mikið. Það stefnir jafnvel í að 25.000 manns verði án atvinnu um jólin. Til að setja þetta í samhengi þá eru þetta fleiri störf en samanlagt á Akureyri, í Reykjanesbæ, á öllum Austfjörðum og á Vestfjörðum. Sjáið þið umfangið. Þetta er gríðarlegur fjöldi. Og atvinnuleysi er félagsleg og efnahagsleg hörmung fyrir þá sem lenda í því og ekki síst langtímaatvinnuleysi. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni sagt: Ókei. Hækkum atvinnuleysisbætur, þó ekki sé nema tímabundið, á meðan enga atvinnu er að hafa. Gerum fólki lífið aðeins auðveldara. Og þessir peningar koma líka til baka. Með þessari einföldu aðgerð værum við einmitt að láta peningana, sem við erum tilbúin til að útdeila hér, vinna. Þetta er góð hagfræði og góð pólitík, eins og ég þreytist seint á að benda á, peningarnir fara strax út í samfélagið. Þetta getum við gert. [[Forseti hringir.]]Við sáum að ríkisstjórnin var tilbúin að stíga skref í síðustu viku, að hækka atvinnuleysisbætur, [[Forseti hringir.]]þannig að prinsippið er ekki lengur til staðar hjá ráðherra, eins og áður var, að vilja ekki hækka þær. Það eina sem við erum að kalla eftir er: Hækkið þetta meira, [[Forseti hringir.]]komið til móts við fólk sem er að upplifa afskaplega erfiða tíma. Það er hlutverk okkar í þessum sal, herra forseti.
Herra forseti. Við ræðum hér í fimmta sinn fjáraukalög fyrir árið 2020 og það er kannski ekki undarlegt í ljósi allsérstakra aðstæðna sem við búum við í samfélaginu um þessar mundir. Ekki hefur gefist tími til að fara vendilega yfir frumvarpið í heild sinni, enda var það lagt fram í gærkvöldi. Það er viðamikið og margir þættir sem vert er að skoða þar. Við fyrstu skoðun veldur það nokkrum vonbrigðum að ekki skuli tekið fastar á tilteknum þáttum sem við er að fást akkúrat núna. Maður hefur áhyggjur af því að ýmislegt sem þarna er sagt sé ekki nægilegt. Ég nefni t.d. framlög til skóla. Ég nefni sérstaklega framlög til sveitarfélaga. Ég nefni sérstaklega framlög vegna Covid-kostnaðar. Þetta mun væntanlega þýða að við sem erum í fjárlaganefnd þurfum að beita okkur enn frekar í því að lagfæra fjárlagafrumvarpið sem nú liggur fyrir og er til umræðu í nefndinni. Gerum meira en minna, segir ríkisstjórnin. En samt gerir ríkisstjórnin minna en meira. Það eru mikil vonbrigði vegna þess að samfélagslegar afleiðingar af því að gera minna en meira verða verri og illviðráðanlegri fyrir vikið. Það má hafa uppi alls konar almenn orð um það hvað hefði átt að gera. Það þjónar kannski litlum tilgangi í sjálfu sér. Ég held að óhætt sé að fullyrða að við í Viðreisn, og reyndar margir í stjórnarandstöðunni líka, hefðum viljað sjá stærri stef skref stigin og það strax. Ástandið er vissulega alvarlegt. Atvinnuleysið er óþolandi mikið. Allt of mörg fyrirtæki berjast í bökkum, berjast fyrir lífi sínu og það þarf að gera eins mikið og nokkur kostur er til þess að búa þannig um hnútana að samfélagið sé eins vel í stakk búið og nokkur kostur er til að taka þátt í því þegar úr rætist. Það er vissulega þannig að það er ljós við enda þessara ganga. Það er ljós vegna þess að það standa vonir til þess að innan ekki allt of langs tíma takist að byrja að ráða niðurlögum veirufaraldursins. Bóluefni eru u.þ.b. að verða tilbúin og bólusetningar geta hafist. Það breytir ekki því að staðreyndin er sú að það er enn býsna langt, það eru enn margir mánuðir þangað til að samfélagið okkar, þangað til samfélög víða um heim komast í samt lag að því leyti að fólk geti stundað sína vinnu, það geti ferðast og það geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu með því að beina neyslu sinni út í samfélögin. Við þurfum að miklu leyti að treysta á það að úr rætist í ferðabransanum til skemmri tíma. Þess vegna er svo brýnt að það sem við gerum verði til þess að stutt sé við fyrirtæki á því sviði, og reyndar í fleiri geirum sem hafa orðið fyrir miklum búsifjum og voru óbeint tengdir ferðamennskunni. Má þar nefna ýmsa menningarstarfsemi, listir og síðan hina fjölbreyttu flóru í því sem við sum hver a.m.k. erum farin að kalla næturhagkerfið, þ.e. skemmtanalífið. Það er órjúfanlegur þáttur og nauðsynlegur í mannlegu samfélagi til þess að við getum notið þess að vera til. Þess vegna er svo mikilvægt að stuðningi sé beint þangað sem hann skilar mestum og bestum árangri. Þvert á það sem margir ráðherrar segja, a.m.k. á hátíðarstundum, að þeir séu staðráðnir í því að gera alltaf meira en minna, gera þeir minna og þeir gera það helst of seint, og það er miður. Það er mjög mikilvægt við þessar aðstæður að stíga stór skref strax, að skapa eins mikla vissu og kostur er um framtíðina. Ég veit vel og geri mér fulla grein fyrir því að það er erfitt en það er samt hægt að gera betur og það þarf að gera. Fjárlögin sem við erum að fást við eru býsna snúin. Ég held að það sé mikið verk að vinna fyrir fjárlaganefndina að bæta þar verulega í á mörgum sviðum ef við ætlum að geta gert hvort tveggja í senn, varðveitt eins mikið af fyrirtækjum og efnahagslegri starfsemi og kostur er og geta reist við það sem við áttum. Það verður örugglega ekki hægt að reisa það allt saman við. Það blasir við. En á sama tíma þurfum við líka að huga að framtíðinni og vera djörf í því að byggja undir það sem mun skila okkur fjölbreyttara hagkerfi, fleiri stoðum. Við verðum að gera það samtímis því að ef það dregst að bregðast við á þeim sviðum þá dregst það líka að nýjar atvinnugreinar, ný fyrirtæki, verði til. Við megum ekki við því. Ef það er eitthvað eitt sem við vitum fyrir víst þá er það að áföll munu koma að nýju, vonandi ekki af sömu stærðargráðu og við erum að fást við núna en þau munu koma. Og í hvert skipti sem þessar dýfur koma höfum við sagt við sjálf okkur: Við þurfum fjölbreyttara atvinnulíf, við þurfum fleiri stoðir til þess að treysta á svo að dýfurnar verði ekki eins krappar og djúpar. Einhvern veginn hefur okkur alltaf tekist meira og minna að gleyma því um leið og rofar til. Síðan vöknum við aftur upp við vondan draum við næstu dýfu og segjum: Æ, við hefðum kannski átt að vera duglegri við að gera atvinnulífið fjölbreyttara og sterkara til að takast á við sveiflur af þessu tagi. Þetta er auðvitað verkefni sem við verðum að taka alvarlega og takast á við. Ég vil eiginlega lýsa þeirri ósk minni og þeirri von að við í fjárlaganefnd munum spýta í lófana og gera enn betur en útlit er fyrir miðað við fyrirliggjandi fjárlagafrumvarp. Ég held að einu sinni enn séum við - og þegar ég segi við þá á ég við ríkisstjórnina - að byggja á of bjartsýnum forsendum. Ég held að það blasi við að þrátt fyrir að ljósið sé við enda ganganna þá muni þetta ganga hægar og verða erfiðara en þær spár sem fjárlagafrumvarpið byggir á gera ráð fyrir. Við verðum að taka mark á því. Fjárlaganefndin og Alþingi getur ekki horft frá því sem blasir við út um gluggann en látið nægja að glugga í gamlar hagspár sem blasir við að eiga ekki við lengur. Ég trúi því og treysti að okkur takist þetta því að það er til mjög mikils að vinna. Ef okkur tekst þetta ekki er ég hræddur um að skaðinn verði mun meiri en ella.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram erum við að ræða hér fimmta fjáraukann á þessu ári. Þetta eru náttúrlega alveg fordæmalausar aðstæður sem ríkissjóður hefur þurft að takast á við, og þjóðin öll, vegna veirufaraldursins. Stór hluti af þessum fjárauka, sem er upp á eina 65 milljarða kr., fer í það greiða atvinnuleysisbætur en atvinnuleysi er því miður í hæstum hæðum. Ég vil hvetja alla þá til dáða sem glíma við þá meinsemd í erfiðum aðstæðum. Það mun vonandi birta til á nýju ári og við vonum að það verði sem fyrst. Það er líka rétt að leggja áherslu á að það er úrræði hjá Vinnumálastofnun sem hægt er að nýta sérstaklega af hálfu atvinnurekanda, að ráða til sín fólk sem er á atvinnuleysisskrá og fá þannig styrk með hverjum starfsmanni. Ég vil hvetja atvinnurekendur hér og nú til þess að nýta sér þetta úrræði því að það er svo sannarlega mikilvægt að hafa eitthvað fyrir stafni. Þó að dregið sé úr starfshlutfalli eða öðru slíku skiptir allt slíkt máli. Menn upplifa meiri tilgang með því að geta sótt vinnu á hverjum degi. Ég vil taka sérstaklega fram að það sem mér finnst vanta í þetta fjáraukalagafrumvarp er að komið sé til móts við eldri borgara. Ég sé ekkert um það, hvorki hér né í fjárlagafrumvarpinu, og ég á eftir að ræða það nánar þegar við förum í 2. umr. um fjárlagafrumvarpið. Ég sakna þess svo sannarlega að eldri borgarar skuli ekki fá neinar sérstakar greiðslur vegna t.d. Covid. Öryrkjar hafa fengið sérstakar greiðslur og það er ágætt. En það er líka þarna úti hópur eldra fólks og nokkur þúsund manns sem eru á strípuðum bótum, eins og sagt er, og er í erfiðum aðstæðum. Það er svo sannarlega mikilvægt að mæta þeim hópi einnig og við í Miðflokknum höfum lagt sérstaklega áherslu á það í málflutningi okkar og munum gera það í tillögugerð okkar þegar fjárlög verða afgreidd. Nefndarmenn í fjárlaganefnd fengu minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem eru þau fjáraukalög sem hafa verið lögð fyrir á þessu ári og þess getið að rekja megi nær alfarið þær útgjaldabreytingar sem þar koma fram til heimsfaraldursins. Það er þó þannig að u.þ.b. 9,9 milljarðar í þessum fjárauka tengjast ekki heimsfaraldrinum. Þar er m.a. útgjaldahækkun vegna lífeyrisskuldbindinga um 5,5 milljarða, sem er í sjálfu sér ekki endilega skynsamlegt vegna þess að þar liggja fyrir ófjármagnaðar skuldbindingar upp á háar fjárhæðir sem verður að taka á. Ég vildi koma aðeins inn á eitt í þessu minnisblaði sem vakti sérstaklega athygli mína og það er það sem rætt er um kynjaða fjárlagagerð. Þar segir að útgjöldin hafi verið metin út frá því hvort þau væru til þess fallin að styðja við jafnrétti, viðhalda óbreyttu ástandi á stöðu kynjanna eða auka kynjamisrétti eða kynjabil. Flestar aðgerðirnar eru taldar viðhalda óbreyttu ástandi eða styðja við jafnrétti. Jafnframt segir að langstærsti hluti ráðstafananna sem lagt var mat á séu taldar viðhalda óbreyttu ástandi og stöðu kynjanna, en þær nema um 65% af heildarfjárhæð frumvarpsins. Sérstaklega er nefndur aukinn kostnaður vegna fjölgunar nemenda á framhalds- og háskólastigi. Nú er það þannig að konur eru í meiri hluta þeirra sem sækja í háskólanám og þá spyr maður sig: Hallar þá ekki á karlmenn í þessari kynjuðu fjárlagagerð, vegna þess að þeim hefur fækkað í námi? Ég er ekki alls kostar viss um það, herra forseti, að þessi fullyrðing í minnisblaði hæstv. fjármálaráðherra sé rétt, að frumvarpið hafi ekki áhrif á kynjaða fjárlagagerð. Ég held einmitt að það sé á þann veginn að það halli á karlmenn hvað þetta varðar. Síðan er mjög athyglisverður kafli í minnisblaðinu þar sem segir að tvær aðgerðir séu líklegar til að auka kynjabil í frumvarpinu. Það er lenging tekjutengingar atvinnuleysisbóta og umhverfissamningur við framleiðendur í minkarækt. Vita menn yfir höfuð hvað það eru mörg minkabú á landinu og hvað þar starfa margir karlmenn? Stuðningur við framleiðendur í minkabúum er sjálfsagt styrkur til fámenns hóps og karlmenn væntanlega í meiri hluta. En það er verið að bera þetta saman við nemendur í háskóla sem hefur fjölgað um rúmlega 1.800. Ég verð að segja að mér finnst þessi málflutningur fáránlegur, að örfá minkabú með fáum karlmönnum í vinnu setji kynjaða fjárlagagerð á hliðina og auki kynjabil. Ég er mjög hissa á því að hæstv. fjármálaráðherra skuli setja nafn sitt við við þennan texta yfir höfuð. Á bls. 12 í glærukynningu sem nefndarmenn í fjárlaganefnd fengu er rætt um sjálfvirka sveiflujafnara í ríkisfjármálunum og að þeir hafi fengið að virka óheftir í formi minni skattheimtu og aukinna útgjalda vegna atvinnuleysis. Þeir leiða til 117 milljarða kr. afkomulækkunar sem eru u.þ.b. 4,1% af vergri landsframleiðslu. Það er nú einu sinni þannig að ekki er öllum ljóst hverjir þessir sjálfvirku sveiflujafnarar eru. Þess vegna væri mjög gagnlegt að skipta þessari upphæð betur niður til betri skýringa, eins og hverjir þessir skattar eru sem þarna er um rætt. Ég vil víkja einnig að öðru mikilvægu máli sem lýtur að halla ríkissjóðs. Hann eykst náttúrlega enn frekar með tilkomu þessa frumvarps, verði það að lögum. Vissulega eru þarna atriði sem skipta verulegu máli, t.d. atvinnuleysisbæturnar, og útgjöldin óumflýjanleg, en við verðum líka að ræða í þessu samhengi hvernig eigi að fjármagna þennan halla. Hvernig ætlar ríkissjóður að fjármagna hann? Ég hjó eftir því nýlega að í fjölmiðlum var einmitt verið að ræða við lífeyrissjóðina um þessi mál og þá kom fram að þeim hugnaðist ekki að lána ríkissjóði á lágum vöxtum. Það er því nauðsynlegt að fara í umræðu um hvernig eigi að fjármagna þann mikla halla sem er orðinn á ríkissjóði og eykst dag frá degi. Í fjáraukalögum verða útgjöld að vera ófyrirsjáanleg og óvænt. Það er meginstefið þegar fjáraukalagafrumvörp eru lögð fram. Ég vil taka sem dæmi um það að ekki er verið að fara að lögum hvað þetta varðar í þessu frumvarpi. Það er t.d. fjallað um heimildir til að kaupa eignir og rætt um að kaupa húsnæði í Mývatnssveit fyrir Vatnajökulsþjóðgarð og það séu viðræður í gangi. En þetta mál á ekki heima í fjárauka, ég held það sé alveg ljóst. Það er ekkert ófyrirséð eða óvænt við þetta mál. Þetta er liður sem á að vera í fjárlögum. Við höfum margoft, á hverju einasta ári, tekið þá umræðu hér að það er verið að lauma inn í fjáraukann málum, fjárheimildum, útgjöldum sem eiga ekki heima þar. Það eru þó nokkur dæmi um slíkt í þessu frumvarpi og ég mun koma nánar inn á það eftir. Það vantar líka gagnsæið í þetta, það vantar að gerð sé grein fyrir hlutunum með miklu betri og markvissari hætti. Það er t.d. 20 millj. kr. fjárveiting til forsætisráðuneytisins vegna kostnaðar vegna Covid og engin grein gerð fyrir því í hverju sá kostnaður felst. Það er rætt um ráðningu starfsmanns vegna formennsku í Evrópuráðinu 2022–2023 og síðan önnur sérverkefni sem tengjast því. Þetta er fjárbeiðni sem á heima í fjárlagafrumvarpinu. Það er ekkert óvænt eða ófyrirséð í þeim útgjöldum. Menn vissu nákvæmlega hvenær við værum að taka að okkur formennskuna og það á ekki að vera með slíka þætti í fjáraukalagafrumvarpinu. Á bls. 67 í frumvarpinu er rætt um kostnað Landspítalans – háskólasjúkrahúss vegna Covid-19 og segir að hann geri það að verkum að ekki sé talið svigrúm til að greiða útistandandi kostnað, en gert er ráð fyrir kostnaði sem stofnanir áttu að taka þátt í vegna greiðslu á samningum við Microsoft. Því hefur verið lýst yfir af ríkisstjórninni að spítalinn fái allan Covid-kostnað endurgreiddan en það verður ekki séð að sú röksemd eigi við, að spítalinn eigi að fá þetta sérstaklega greitt. Það er verið að flýta þessum samningi, innleiðingunni, vegna Covid, og þá spyr maður: Þarf þá ekki að lækka fjárveitingu sem tengist þessum Microsoft-samningi á næsta ári og þar næsta, því að það er ekki þörf fyrir hana? Það ætti þá að koma fram og ætti að koma fram í fjármálaáætlun. Það eru svona hlutir sem eru ekki nógu skýrir og þyrfti að standa miklu betur að. Síðan er hérna til viðbótar óskaði eftir 260 millj. kr. hækkun á greiðsluheimild til að mæta greiðsluhalla vegna uppgjörs við stofnanir. Þessa beiðni þarf að skýra betur því að greiðsluhallinn á samkvæmt lögum um opinber fjármál að flytjast yfir á næsta ár. Ef þetta er ekki Covid-mál á ekki að setja þetta fram á þennan hátt. Ég minntist áðan sérstaklega á einn útgjaldalið í fjárlagafrumvarpinu í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra en það er fjallað um hann á bls. 70 í frumvarpinu. Það er kaflinn um útlendingamál. Þar er verið að óska eftir 412 millj. kr. hækkun til málaflokksins og þar eru einungis 19 milljónir vegna Covid. Þetta er mjög sérstakt vegna þess að umsóknum um alþjóðlega vernd hefur fækkað á þessu ári. Menn vita að eðlilegar ástæður eru fyrir því. Flugsamgöngur hafa legið að stórum hluta niðri í marga mánuði. En samt þarf að hækka þessar greiðslur um næstum því hálfan milljarð. Maður spyr sig hver útgjöldin verða þá þegar landið opnar algerlega á ný. Ég held að menn verði að fara yfir þetta og ég fagna því að hæstv. fjármálaráðherra sagði að það yrði að fara að taka á þessu. Mér finnst ríkisstjórnin bara vera allt of svifasein í því. Það eru orðnar allt of háar upphæðir sem fara í þennan málaflokk, allt of lengi verið að afgreiða umsóknir o.s.frv. Það er engum til gagns, hvorki þeim sem sækja um alþjóðlega vernd né þeim sem greiða fyrir þá alþjóðlegu vernd, sem er ríkissjóður. Það eru fleiri þættir sem mætti koma inn á og ég vildi nefna sérstaklega það sem ég kom einnig inn á í andsvari varðandi hagspá Seðlabankans. Hún er mjög mikilvæg, bæði hvað varðar atvinnuleysi og hagvöxt, og hún er dekkri en spá Hagstofunnar. Það er nauðsynlegt að fá fram hvort ekki sé eðlilegt að uppfæra tekjuáætlunina vegna þessarar spár þar sem hún endurspeglar dekkri horfur. Það er ljóst að svo getur farið að við munum sjá stærri tölur hvað varðar atvinnuleysið. Við sjáum að meginþorri þeirra fjárheimilda sem er í þessu frumvarpi er til kominn vegna aukins atvinnuleysis, þannig að það er mjög mikilvægt að menn hafi þessar spár að leiðarljósi þegar þeir uppfæra tekjuáætlun ríkissjóðs. Hún er að sjálfsögðu áhyggjuefni, þessi spá sem Seðlabankinn hefur sett fram um að atvinnuleysi verði yfir 8% árið 2021. Það hefur náttúrlega veruleg áhrif á tekjuhluta ríkissjóðs og útgjaldahliðina líka vegna greiðslu atvinnuleysisbóta. Það er ýmislegt sem hefði mátt betur fara í þessu, herra forseti, að mínu viti. Það er fleira sem ég hefði viljað koma inn á en þetta er aðeins 1. umr og þótt tíminn sé ekki nægilegur gefst ráðrúm seinna til þess að fara nánar yfir alla þá þætti sem eru mjög mikilvægir í þessu öllu saman. Svo spyr maður líka hvort þær aðgerðir sem er verið að leggja til, t.d. viðspyrnustyrkirnir sem við ræddum í dag, séu að skila tilætluðum árangri. Það er það sem skiptir öllu máli í þessum aðgerðapökkum sem við erum að leggja hér fram og kosta milljarða króna, að þeir skili árangri. Því miður er umsóknarferlið um þessa styrki í mörgum tilfellum afar flókið. Fyrirtæki hefur sótt um styrki sem það hefur talið sig [[Forseti hringir.]]eiga rétt á og síðan hefur komið í ljós að það átti ekki rétt á þeim og fyrirtækið þurft að endurgreiða það með tilheyrandi erfiðleikum og óhagræði. [[Forseti hringir.]] Það er ýmislegt í þessu sem við þurfum að bæta en vonandi færi nefndin [[Forseti hringir.]]að koma að þessu máli öllu í heild sinni og þar með líka við sem erum í stjórnarandstöðu. Því miður hefur ekki verið hlustað nægjanlega á ráðleggingar okkar í þeim efnum en ég vona að það verði breyting á því.
Forseti. Að máli málanna, fjáraukalögum. Fyrstu mistök ríkisstjórnarinnar voru að gera ráð fyrir að þetta væri skammvinnur faraldur. Að gera meira en minna rímar nefnilega ekki við þá stefnu, réttara væri að vona hið besta en undirbúa sig fyrir hið versta. Það vanmat að þetta yrði bara skammvinnur faraldur hefur gert það að verkum að ríkisstjórnin er alltaf að elta skottið á faraldrinum, alltaf að bregðast við eftir þörfum. Það hefur meira að segja verið stefnan. Það er ekki mikil forsjálni í því. Það er engin stefna úr þeim vanda sem við sjáum fyrir okkur heldur einfaldlega viðbragðsaðgerðir sem skila engum markvissum árangri gagnvart vandamálum framtíðarinnar sem við ættum að vera að skoða betur hver geta orðið. Það er held ég öllum ljóst að samfélagið sem tekur við eftir kófið verður alls ekki eins og samfélagið sem var fyrir. Ferðaþjónustan verður ekki strax alveg eins. Samt hafa allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar verið til að viðhalda öllu því sem var fyrir kófið og að passa upp á að þegar það klárast geti allt farið í gang aftur. Ég tel það ekki raunhæfa stefnu, sérstaklega ekki úr því sem komið er. Og hún var það heldur ekki í upphafi faraldursins. Að vona hið besta en búast við hinu versta var ekki stefnan sem var tekin en það hefði átt að taka þá stefnu. Sú bjartsýni sem einkenndi störf ríkisstjórnarinnar gerði það að verkum að meðal fyrstu viðbragða hennar var 3 milljarða kr. auglýsingaátak sem var beint að ferðamönnum. Það segir sína sögu um hversu alvarlega stjórnvöld tóku þær aðstæður sem blöstu við mörgum. Þetta var helmingi hærra framlag en gert var ráð fyrir til nýsköpunar á þeim tíma. Ríkisstjórnin sá þó að einhverju leyti ljósið í umræðum um málið, tvöfaldaði fjárhæðina til nýsköpunar og endaði í sömu upphæð og fyrir auglýsingaátak til ferðamanna. Áframhaldandi bjartsýni gerði það að verkum að landamærin voru opnuð í sumar þrátt fyrir að á þeim tíma hefðu aldrei verið eins mörg ný tilfelli Covid á heimsvísu. Það er mjög merkileg ákvörðun að taka. Þegar faraldurinn fór upp á heimsvísu var ákveðið að opna fyrir ferðamenn enda mátti væntanlega ekki sóa þeim 3 milljörðum sem voru notaðir í auglýsingaátak. Þetta ár hefur einkennst af vanmati, eða réttara sagt engu mati. Aðgerðir stjórnvalda hafa verið fálmkenndar og þingið fær ekki rökstuðning fyrir þeim. Það er einfaldlega ekkert lagt á borðið sem segir: Ástæðan fyrir því að við gerum þetta er að staðan er svona og ef við gerum þetta ekki verður hún verri eða eitthvað þar fram eftir götunum. Til dæmis voru brúarlánin einfaldlega lögð á borðið. Við vitum ekki hvort þau koma til með að redda einhverju. Raunin er að þau redduðu ekki neinu, alla vega ekki nærri strax og eru líklega ekki búin að redda neinu enn þá. Svona aðgerðir eru hluti af þeirri röð mistaka sem ríkisstjórnin hefur gert í þessum faraldri. Segja má að það sem hafi að einhverju leyti verið rétt gert séu sóttvarnaaðgerðirnar sjálfar, en - með stóru en - enginn rökstuðningur fylgdi þeim aðgerðum annar en álit sóttvarnalæknis sem er gott og blessað frá hans sjónarhorni. Heilbrigðisráðherra á til að mynda að taka sjónarmið annarra hagsmunaaðila inn í myndina, varðandi áhrif á geðheilbrigði þjóðarinnar, áhrif á atvinnuleysi og ýmislegt annað. Þó að niðurstaðan hefði kannski ekki verið neitt öðruvísi á samt að leggja fram slíkan rökstuðning og það var ekki gert. En í rauninni er erfitt að rífast við útkomuna. Eins og er erum við með einna bestu stöðuna í Evrópu, sem er jákvætt. En það er líka kostnaðarsamt. Svigrúminu sem við höfðum til peningaprentunar í ríkisfjármálum hefur verið sóað að miklu leyti. Af 300 milljörðum í nýmyndum peninga, í peningaprentun, hafa um 200 milljarðar farið inn á fasteignamarkaðinn. Það er ekki beint markviss aðgerð til að glíma við áfall sem lendir mjög ójafnt á fólki og fyrirtækjum. Svo merkilegt er það. Okkur vantar stefnu út úr kófinu. Vonin nú er að allt haldi áfram eins og ekkert hafi í skorist. Allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa verið biðaðgerðir, að bíða af sér kófið og byrja bara aftur þar sem frá var horfið, eins og ekkert hafi í skorist. Stærsta áskorunin vegna þeirrar stefnu er hins vegar atvinnuleysi. Ég sé engar sérstakar aðgerðir til að sporna við atvinnuleysi, ekki á borð við þær sem stjórnarandstaðan lagði t.d. fram í upphafi faraldursins. Stjórnarandstaðan lagði þá fram hugmynd um þrefalt hærri upphæð til nýsköpunarmála sem kom á daginn að var tiltölulega nákvæm tala, t.d. miðað við úthlutunarhlutfall í Tækniþróunarsjóð. Það fjármagn hefði allt nýst. Það var nokkurn veginn hárnákvæm tala um hvað þyrfti til. Að sjálfsögðu hefði þurft meira í kjölfarið. Það hefði verið framsýn stefna, að sjá fyrir hvað þyrfti inn í sumarið og haustið, en ekki bara viðbrögð við því sem var að gerast þá. Mig langar að minnast á nokkur atriði almennt séð varðandi lög um opinber fjármál og fjáraukalagafrumvarpið sem við höfum hér. Í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra áðan talaði ég um sjúkrahúsþjónustu og stöðuna á Landspítala – háskólasjúkrahúsi vegna uppsafnaðs halla sem Landspítalinn glímir við. Í þeirri yfirferð sem fjárlaganefnd hefur fengið um hallann hafa verið gefnar þær útskýringar að hann sé vegna mönnunarvanda og það sé erfitt að fá hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða og ýmsa heilbrigðisstarfsmenn til starfa. Þar af leiðandi þurfi að vinna meiri yfirvinnu, aukavaktir og ýmislegt svoleiðis sem er dýrara. Það er dýrara en það er til þess að spítalinn sinni lögbundinni þjónustu. Við ættum að sjá til þess að fjárheimildir séu þannig að ekki þurfi að skera niður þjónustu til að vega upp hallann. Hinn klassíski fráflæðisvandi er annar hlutinn af þessum útskýrða halla. Fólk sem hefur lokið meðferð og þarf aðhlynningu í kjölfar meðferðar hefur enga aðstöðu til að fara í. Útskriftarvandi og fráflæðisvandi eru voðalega falleg orð, eða ekki falleg orð, um mjög alvarlegan vanda. Þetta gerir það að verkum að þeir sem hafa lokið meðferð en þurfa aðhlynningu í kjölfar meðferðar liggja inni í dýrum sjúkrahúsrýmum. Það kostar, það býr til halla. Þriðja stóra atriðið er, samkvæmt því sem hæstv. fjármálaráðherra segir, sú skoðun Landspítalans að vanreiknað hafi verið hversu mikið kjarasamningar hafi kostað. Þar af leiðandi eru lagðar til lægri fjárheimildir en þarf til að borga fyrir téða kjarasamninga. Það þýðir aðhaldsaðgerðir á móti. Til þess að skera ekki niður þjónustuna, miðað við öll þau gögn sem við höfum farið yfir í fjárlaganefnd með Landspítalanum, hefur spítalinn farið í hallarekstur. Það er vissulega nauðsynlegt að skoða það þegar upp kemur halli hjá ríkisstofnunum. Lög um opinber fjármál eru mjög skýr um hvað eigi að gera. Ráðherra á strax að koma með viðvörun um hvað sé að fara að gerast og tillögur um aðgerðir til að bregðast við því. Er það til staðar? Nei. Ársskýrsla heilbrigðisráðherra frá 2019 útskýrir 3,8 milljarða kr. halla sjúkrahússins svona: Engin útskýring, ekkert. Þau vilja að því er virðist ekki viðurkenna að þetta séu lögmætar útskýringar. En þetta eru útskýringar sem hafa verið fluttar fyrir fjárlaganefnd. Þetta eru útskýringar sem berast í ráðuneytið. Landspítali lætur sjúkrahúsið að sjálfsögðu vita af þessu en það ratar ekki í ársskýrsluna af einhverjum orsökum. Síðasta atriðið hérna er flutningur fjárheimilda frá örorkulífeyri yfir í endurhæfingarlífeyri. Samkvæmt framsögu hæstv. fjármálaráðherra eru 2 milljarðar fluttir yfir í endurhæfingarlífeyri vegna aukinnar áherslu á endurhæfingu. Ég get alveg tekið undir að það er alveg tvímælalaust þörf á aukinni endurhæfingu en, og rosalega stórt en, þetta eru fjáraukalög. Hvað þýðir það? Það þýðir að þegar tekin er stefnumótandi ákvörðun um aukna áherslu á endurhæfingu þurfum við að fá umsagnir um það, um áhrif hennar. Við þurfum að fá þá stefnu inn á þing til þess að fjalla um hana og við þurfum að gefa fjárheimildir fyrir þeirri stefnu. Það er ekki ákvörðun sem framkvæmdarvaldið getur tekið upp á sitt einsdæmi og straujað yfir okkur og sett í fjáraukalög eftir á. Það er bara ekki ásættanlegt. Það stríðir rosalega og greinilega gegn lögum um opinber fjármál og að mínu mati gegn ákvæði stjórnarskrár um hvernig megi fara með fjárheimildir samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum. Það á ekki að gera þetta svona eftir á. Það á ekki að taka stefnumótandi ákvarðanir í fjáraukalögum því að með því er verið að hunsa venjulegt lýðræðislegt ferli þar sem hagsmunaaðilar geta komið með umsagnir um hvort þeim finnist ráðstöfunin góð eða ekki, hvort einhverjar aðrar hugmyndir séu í gangi, hvað annað sé í boði. Það er straujað yfir það og bara komið með þetta inn í fjáraukalög. Gjörið svo vel, 2 milljarðar af ákvörðunum. Við ætlum að gera svona af því að okkur er alveg sama hvað umsagnaraðilar hafa um það að segja. Við ætlum bara samt að gera það. Þetta gæti vel verið góð ákvörðun. Hún þarf samt að fara í gegnum lýðræðislegt ferli.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um fjáraukann árið 2020. Það er ýmislegt við hann að athuga. Við getum bara byrjað á því að nefna að Félag eldri borgara, grái herinn, sendi út yfirlýsingu þar sem þau biðja um jafnrétti, biðja um að fá sínar hækkanir eins og allir aðrir hafa fengið. En eins og kom fram í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra stendur það ekki til. Hann telur að allt þetta - gengið, verðbólgan, hækkun matvöruverðs og aukinn Covid-kostnaður - muni greiðast upp með hækkun til eldri borgara og öryrkja um næstu áramót, sem á að vera 3,6%. Það má þó þakka fyrir að þessi 3,6% hækkun um næstu áramót dugi fyrir verðbólgunni. Ef rétt væri farið að, ef farið væri eftir launaþróun, eins og stendur í 69. gr. almannatryggingalaga, ætti hækkunin að vera rúmlega 6%. Sú hækkun myndi skila nokkurn veginn því sem grái herinn er að biðja um af hógværð sinni. Það myndi skila sér nokkurn veginn í þeirri upphæð sem þau fara fram á en eins og þau benda á þá eru þessi 3,6% ekki nema rétt um 9.000 kr. og skila ekki nema 5.000 kr. í vasann, sem er ekki há upphæð í samhengi við það hvað allt kostar orðið í dag og hversu mikið öll útgjöld hafa hækkað. Í þessum fjárauka, með tímabundnum, ófyrirsjáanlegum og óhjákvæmilegum útgjöldum, á þetta að koma fram en það verður að segjast eins og er að það er ekki að ske. Ef maður tekur lið 25, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, vitum við að Landspítali – háskólasjúkrahús er ekki að fá það sem hann þarf. Ákveðin aðhaldskrafa er gerð, sem er auðvitað algjörlega fáránlegt í þeirri stöðu sem er í dag vegna Covid. Mikið hefur verið lagt á starfsfólk sem hefur staðið sig með ólíkindum vel í þeirri baráttu. Það er annað sem ég sé hvergi í fjáraukanum og mér finnst algjörlega vanta, það ætti að vera löngu búið að skrifa eitthvað um það, a.m.k. vera með einhverja fjárhæð, og það tengist afleiðingunum af Covid. Við vorum að hlusta hér á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson tala um 2 milljarða hækkun í endurhæfingarlífeyri hjá Tryggingastofnun. Það er bara stefnan þar núna, það á að dæla öllum inn á endurhæfingarlífeyri, engum inn á örorku, það liggur fyrir að það á að setja inn starfsgetumat á næsta ári. En látum það vera. Samfara því erum við að verða vitni að því að þeir sem hafa veikst af Covid, og jafnvel þeir sem ekki hafa veikst neitt sérstaklega illa, hafa þurft að glíma við eftirköstin. Því erum við að gleyma. Þar eru stórar fjárhæðir sem þarf að leggja fram; Reykjalundur, sjúkraþjálfun, alls konar endurhæfing. Og jafnvel endurhæfingarlífeyrir, þar kemur fólk líka inn og það virðist ekki tekið með í þessum fjárauka. Það er eins og enginn sé að spá í þann kostnað. Við verðum að átta okkur á því, við eigum að vera með það alveg á hreinu, að í þessu málefni er t.d. alveg óskiljanlegt, eiginlega stórfurðulegt, hvað þessi ríkisstjórn virðist alltaf vera blind inni í mismununarþoku. Það er frábært að hún sé að sýna lit og setja 50.000 kr. eingreiðslu til öryrkja, það ber að þakka. En þá skilur maður ekki af hverju í ósköpunum hún skilur eldri borgara eftir. Það er ákveðinn hópur eldri borgara sem stendur vel. En við erum með hóp sem er á strípuðum lífeyri, engar lífeyrissjóðsgreiðslur, það er ekki stór hópur en samt hópur. Svo erum við líka með þá sem orðið hafa fyrir búsetuskerðingum og þeir fá 90% af þessu lágmarki. Þeir þurfa aldeilis að herða sultarólina og ég held að við séum löngu komin í síðasta gatið til þess. En ríkisstjórnin heimtar alltaf nýtt og nýtt gat, þessir aðilar eiga að herða ólina betur. Það er synd og skömm vegna þess að við erum líka að tala um eldri borgara sem hafa byggt upp þetta land og við eigum að sýna meiri virðingu. Við eigum ekki að mismuna vegna þess að við erum líka að reyna að koma vinnumálum í gang, við sjáum það t.d. að þangað er verið að setja 44,3 milljarða. En við verðum líka að spyrja okkur að því hvers vegna í ósköpunum við erum í þessari stöðu núna. Við hefðum getað verið í miklu betri stöðu ef við hefðum strax eftir fyrstu bylgjuna lokað landinu. Við fáum inn stökkbreytta veiruna, við hleypum henni inn í landið. Það olli því að í dag eru leikhús, veitingahús, sundlaugar, líkamsræktarstöðvar og skólar að stórum hluta í lamasessi vegna þess að við stóðum ekki í lappirnar, vegna þess að við sáum ekki til þess að hlutirnir yrðu gerðir á svipaðan hátt og gert var í Nýja-Sjálandi. Ef við hefðum gert það, ef við hefðum séð til þess að enginn kæmist inn í landið án þess að fara í skimun og vera í einangrun og fara aftur í skimun, að enginn fengi að fara út í samfélagið fyrr en pottþétt væri að hann væri veirulaus, þá værum við ekki í þessari stöðu. Þá þyrftum við ekki að halda uppi stórum hópi listamanna og annarra. Þeir gætu verið að vinna vegna þess að þá væru þeir ekki með veiruna. Mistökin liggja þarna og það er synd og skömm að við virðumst ekki ætla að læra af þessu, því miður. Ég vona heitt og innilega að við gerum það en útlitið er ekki bjart. Þessi fjárauki er gallaður að því leyti til að hann er að mismuna enn eina ferðina. Sá hópur sem hefur byggt landið upp, eldri borgararnir okkar, er skilinn eftir. Þeir eiga ekki að fá neitt í þessu og þeir eiga bara að fá 3,6% um næstu áramót. Ef rétt væri gefið væru það 6%. Í fjárlögunum segir að launahækkunin sé 5,1% en skýringin á 3,6% upp í 5,1% eða 6% sé eitthvert launaskrið sem ekki eigi að telja með. Auðvitað á að telja það með. Það stendur í 69. gr. að miða eigi við launaþróun og það er það sem við eigum að gera og sjá til þess að þeir sem verst hafa það fái alla vega hjálp. En því miður er það ekki gert hérna. En ég vona að fundin verði leið, í umræðu um þetta í fjárlaganefnd, að séð verði til þess að a.m.k. þeir sem eru verst settir á meðal eldri borgara fái sitt til jafns við aðra.
Forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mjög langt. Mig langar til að bregðast aðeins við þeirri umræðu sem fram hefur komið undir þessum dagskrárlið í dag. Ríkisstjórnin hefur talað mikið um að rauði þráðurinn í stjórnarsáttmálanum sé nýsköpun. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að hann fullyrti það að Íslands væri samkeppnishæft hvað varðar það að fá hingað til lands erlend kvikmyndagerðarverkefni. Nú er staðan sú að endurgreiðslukerfið er staðsett í 25%. Kvikmyndagerð er í eðli sínu nýsköpun. Í maí lögðu íslenskir kvikmyndaframleiðendur það til við iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið að endurgreiðsla vegna kvikmyndagerðar myndi hækka tímabundið úr 25% í 35% vegna Covid-19. Endurgreiðslukerfið í kvikmyndagerð hefur reynst vel síðustu árin og áratugina. Kerfisfyrirkomulagið samanstendur af sérstakri nefnd sem fjallar um innkomnar umsóknir. Við afgreiðslu skal nefndin hafa að leiðarljósi að kvikmynd eða sjónvarpsefni stuðli að eflingu innlendrar menningar eftir atvikum með skírskotun til sögu lands og náttúru. Í skýringu á því hvernig nefndin starfar stendur að telji nefndin að umsögn fullnægi skilyrðum til þess að hljóta endurgreiðslu geri hún tillögu til atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um að veitt verði vilyrði fyrir endurgreiðslu. Ráðherra ákvarðar endurgreiðslu að fenginni tillögu nefndarinnar. Reyndir aðilar úr bransanum hérlendis fullyrða að þessi áðurnefnda hækkun úr 25% í 35% á endurgreiðslum fyrir kvikmyndagerð myndi flýta fyrir ákvörðunum erlendra framleiðenda um að koma hingað til lands með verkefni. Það er hörð samkeppni í kvikmyndageiranum á alþjóðavettvangi og oft má litlu muna þegar verið er að semja eða reyna að bjóða í verkefni um það hvert þau svo fara. Ísland verður að vera framarlega í þeirri samkeppni. Eins og staðan er núna er Ísland ekki framarlega. Til að mynda er Írland með svipað fyrirkomulag á endurgreiðslukerfinu og Ísland. Hins vegar eru þeirra endurgreiðslur staðsettar á bilinu 32–37%, eftir því hvar kvikmyndatakan fer fram á landinu. Það eru ákveðnir hvatar þar, það er hærri endurgreiðsla ef kvikmyndatakan fer fram á stöðum þar sem innviðirnir þarfnast meiri slíkrar starfsemi og innspýtingar. Áður en Covid skall á var stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar ferðaþjónustan. Þetta hefur verið gífurlegt högg og fjöldauppsagnir hafa fylgt í kjölfarið. Þegar um erlenda kvikmyndagerð er að ræða koma hingað til lands stórir hópar fólks sem nýta sér þá innviði ferðaþjónustunnar sem við búum yfir á þessu landi. Fólk nýtir sér hótelgistingu, bílaleigur, veitingastaði og ýmiss konar innlenda þjónustu og afþreyingu. Kvikmyndagerðariðnaðurinn hefur því alla burði til þess að leika stórt hlutverk í því að styðja við ferðaþjónustuna og hefði getað, og gæti enn, brúað bilið þar til greinin fær uppreist æru að þessari Covid-martröð lokinni. Önnur lönd hika ekki við að fara þessa leið. Á Kanaríeyjum t.d., sem eru eldfjallaeyjar eins og Ísland, ákváðu stjórnvöld að fara bara strax í þá aðgerð að hækka endurgreiðslu og hækkuðu hana í 50%. Þar var staðan svipuð og hér, einn stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar þurrkaðist út vegna Covid og þá var farið strax í aðgerðir, almennilegar aðgerðir, áður en aðrir gátu fylgt á eftir. Svona fyrirhyggju og stefnuforystu vantar gríðarlega í aðgerðum ríkisstjórnarinnar hvað varðar atvinnuskapandi aðgerðir tengdar Covid. Þetta liggur líka svo beint við. Við erum með innviðina og þetta er önnur leið til þess að fá hingað til lands erlenda aðila sem bæta fjármunum inn í þjóðarbúið. Nú er það svo að Kanaríeyjar njóta rosalega góðs af þessari hugrökku aðgerð. Svo góðs að við erum jafnvel að missa íslenskan mannauð þangað út. Íslenskt kvikmyndagerðarfólk er að flytjast búferlum til Kanaríeyja vegna þess að þar eru spennandi hlutir að gerast, þar er dýnamík, þar eru störf að skapast, þar er skilningur á því að þessi atvinnugrein, kvikmyndagerðariðnaðurinn og tónlistariðnaðurinn, sem er beintengdur, skapar störf, skapar þjóðhagsleg verðmæti. Þetta er ótrúlega sorglegt, forseti. Þetta lá fyrir og það er óskiljanlegt hvers vegna menn draga lappirnar hvað þetta varðar. Ekki er einu sinni verið að fara fram á hækkun upp í 50% hérlendis heldur er sett fram mjög hógvær krafa um að fara upp í 35%. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því yfir áðan að hann væri ekki viss hvar línan lægi upp á það að gera Ísland samkeppnishæft. Þá er því til svara, út frá samtölum mínum við fólk innan umrædds geira, að línan liggur einmitt þar sem krafan liggur, um að endurgreiðslan fari úr 25% í 35%, einfaldlega vegna þess að þau lönd sem liggja landfræðilega nálægt Íslandi bjóða upp á slíkar endurgreiðsluprósentur. Á Írlandi t.d., eins og ég minnist á áðan, er ódýrara að setja upp framleiðslu, bara af því að það er ódýrara land, það er ódýrara að kaupa inn á settið, ódýrara að standa í þessu. Ísland er dýrara land. Ef þetta er lagt saman, að Írland er bæði með hærri endurgreiðsluprósentur og það er ódýrara að vera þar, þá er alveg hægt að ímynda sér hvað framleiðendur velja, hvert þeir ákveða að fara með stóra framleiðslu. Það er því af og frá að halda því fram að Ísland sé samkeppnishæft í því að fá erlend kvikmyndagerðarverkefni hingað til lands eins og staðan er núna með 25% endurgreiðslu. Skotland er annað gott dæmi. Nýlega fór eins og eldur um sinu á Netflix kvikmyndin Eurovision. Jafnvel atriði sem gerðist samkvæmt söguþræðinum á Íslandi varð að skjóta í Skotlandi hreinlega vegna þess vandamáls sem ég er að tala um hér. Það var ódýrara að skjóta íslenska senu með íslensku landslagi í Skotlandi. Aftur: Fjölmörg störf myndu skapast við þá einföldu aðgerð að hækka endurgreiðsluprósentuna til kvikmyndagerðar og eins til tónlistargeirans. Þetta er iðnaður sem kallar eftir fjölbreyttum hæfileikum og fjölbreyttri þekkingu. Það er nánast hægt að tengja flesta geira inn í þá framleiðslu, inn í svona listaverkasköpun. Eins vitum við fyrir víst að kvikmyndataka hérlendis er rosalega öflug leið til að markaðssetja landið á jákvæðan hátt án þess að við þurfum að leggja í beinan kostnað. Í kringum 40% ferðamanna segjast koma hingað til lands vegna þess að þau sáu landið í sjónvarpsþætti eða kvikmynd eða kvikmynduðu efni. Íslensk náttúra er einstök á heimsmælikvarða og það er fyrirséð að aðsókn í óspillta náttúru Íslands kemur til með að aukast á næstunni til að mynda vegna loftslagsbreytinga. Þess vegna eigum við að koma okkur almennilega á kortið í þessum spennandi iðnaði. Markviss uppbygging og langtímahugsun í fótboltaíþróttinni hérlendis hefur nú margfalt skilað sér fyrir þjóðina síðustu misseri, eins og þegar Ísland sigraði enska karlalandsliðið í fótbolta í Evrópukeppninni 2016. Ég minntist áðan á tónlistariðnaðinn. Síðastliðinn janúar varð þjóðin vitni að stórsigri Íslendings á erlendri grundu þegar Hildur Guðnadóttir tónskáld sópaði til sín öllum virtustu verðlaunum kvikmyndageirans fyrir kvikmyndatónlistina sem hún samdi fyrir stórmyndina Joker. Herra forseti. Við sjáum hversu tengdar allar þessar greinar eru; ferðaþjónustan, kvikmyndagerð, tónlistargerð eða hljóðupptaka og landið okkar, landið sjálft. Núna þurfum við viðlíka langtímahugsun í samhengi við þessa geira eins og við höfum séð í fótboltaheiminum. Þetta er verðmætaskapandi útflutningsgrein og það liggur svo beint við að byggja upp kvikmyndaiðnað á Íslandi og njóta góðs af sem þjóð. Hérna í lokin ætla ég að nefna nokkur dæmi um kvikmyndir sem hafa verið teknar upp að hluta til hérlendis. Eins og áður segir gerist það ótt og títt að Ísland fær 5% eða 10% verkefni í stað þess að fá heildarverkefnið sem skiptir milljörðum, vegna áðurnefndra atriða. Þá missum við af. Myndir og þættir sem hafa verið teknir upp hér: Brot, Foundation, Eurovision, Blind Spot, Star Trek, The Last Planet, Game of Thrones, Black Mirror, Transformers, Star Wars, Everest, Fast and the Furious og fleiri. Við sjáum af þessum lista að þetta eru engin smá tækifæri sem eru þarna til staðar. Það eru líka tækifæri hvað varðar menntun og menntageirann og það að þjálfa fólk upp. List er líka rannsóknarvinna. Ísland er samkeppnishæft og við stöndum frammi fyrir því vandamáli að hæstv. ríkisstjórn telur að Ísland sé það. Þetta gengur ekki upp ef við ætlum raunverulega að geta notið góðs af þeim möguleikum sem við höfum í hendi. Það er hálft ár, eins og áður sagði, síðan kvikmyndaframleiðendur báðu um þess hógværu hækkun. Þetta er ekki kostnaður beint úr ríkiskassanum bara einn, tveir og þrír. Þetta er háð skilyrðum, það þarf að uppfylla skilyrði nefndarinnar, og kemur eftir á, eftir að búið er að koma með peninginn inn í landið, eftir að fjármagnið hefur flætt um samfélagið. Þá er endurgreitt og aðeins að hluta til. Og eitt leiðir af öðru, þetta byggir hvert annað upp, eitt verkefni spyrst út. Ég skil hreinlega ekki á hverju strandar. Ef það strandar á pólitíkinni set ég mjög mikið út á það vegna þess að þetta er þjóðhagsmál fyrir okkur öll. Við erum í krísu. Það eru fjöldauppsagnir hérna og atvinnuleysi. Þetta má ekki vera eitthvert pólitískt bitbein, eins og við erum allt of vön með ýmis málefni innan þings sem utan. Þetta er þjóðhagsmál sem þarf að ráðast í strax. Hæstv. ríkisstjórn hefur sýnt áhuga, hefur sýnt viðleitni og segist ætla að gera eitthvað í þessum málum en þá bið ég um, forseti, að hún geri það strax.
Forseti bendir á að almennt séð er íslenska þingmálið. En þýðing kvikmyndatitla er einstaklega merkileg listgrein og fólk getur leitað t.d. í hópinn Bylt fylki á fésbók til að leita sér upplýsinga um þýðingu á kvikmyndatitlum.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert að lengja þessa umræðu mikið. Ég hef verið að hlusta á umræðuna um frumvarp til fjáraukalaga og fletta í frumvarpinu. Þegar ég var kominn í kaflann um samgöngu- og fjarskiptamál þá sá ég að þar er lagt til að fjárheimild málaflokksins verði aukin um 125,6 millj. kr. Gerð er tillaga um viðbótarframlag að fjárhæð 140 millj. kr. vegna reksturs Vestmannaeyjaferjunnar Herjólfs vegna þess að þar þurfi að fjölga í áhöfn. Það þarf að fjölga um þrjá starfsmenn á hverri vakt sem þýðir að starfsmönnum fjölgar um níu. Það er óhjákvæmilegur kostnaður og er það metið á 140 millj. kr. Aðrar breytingar á fjárheimild málaflokksins eru til komnar vegna endurútreiknings á launaforsendum fjárlaga 2019 og 2020 vegna kjarasamninga sem gerðir hafa verið á árinu 2020. Þetta er bara hið besta mál fyrir þá aðila. En í því sambandi, þegar ég sá þetta rifjaðist upp fyrir mér fyrirspurn sem ég lagði fram 19. nóvember sl., fyrir nokkrum dögum síðan, til samgönguráðherra um annað samgöngutæki sem er Breiðafjarðarferjan Baldur sem sér um ferðir yfir Breiðafjörð yfir á Brjánslæk. Verið hefur mikil aukning á flutningum, sérstaklega þungaflutningum, með ferjunni yfir Breiðafjörð vegna aukinnar atvinnustarfsemi á Vestfjörðum, sem er mikið gleðiefni. Þungaflutningabílarnir, eða trailerarnir eins og við köllum þá, nota ferjuna mikið til að komast suður, yfir Breiðafjörð. Er það líka vegna þess að samgöngurnar á sunnanverðum Vestfjörðum eru afar slæmar. Reyndar horfir það til einhverra bóta í framtíðinni, en þeir nota ferjuna mikið og hefur komið alloft til þess að skilja hefur þurft eftir trukka sem ekki komast með og er þetta töluvert mikill flöskuháls. Ákall hefur verið eftir nýrri og stærri ferju, bæði frá sveitarfélögum beggja vegna fjarðarins og frá atvinnumálafélagi á sunnanverðum Vestfjörðum. Það er stórt verkefni sem fara þarf í eins fljótt og hægt er. En þangað til betri lausn fæst þarf að vera hægt að fjölga ferðum. Fyrirspurn mín til samgönguráðherra, sem ég er reyndar ekki enn kominn með svar við, orðaðist u.þ.b. svona: Hvað kostar að fjölga ferðum með Breiðafjarðarferjunni Baldri um tvær ferðir á viku næstu sex mánuðina? Ég hef það reyndar eftir rekstraraðilum að það gæti kostað um 12–14 milljónir. Það er ekki meiri peningur en það. Þess vegna kem ég hingað upp til að beina því til hv. fjárlaganefndar að hún taki þetta mál til gagngerrar skoðunar svo laga megi þann flöskuháls sem þessi flutningur yfir fjörðinn er, sérstaklega yfir vetrarmánuðina, þó að það sé reyndar allt árið, svo hægt sé að koma á fleiri ferðum og losa þennan tappa, sem er staðreynd. Það er okkar stjórnmálamannanna að vinna að bættum samgöngum. Ferjuleiðin yfir Breiðafjörð er þjóðvegur og hún þarf að vera í lagi. Þess vegna legg ég til að fjárlaganefnd taki þetta mál til skoðunar og komi helst með þessa upphæð, sem ekki stór, svo að hægt verði að fjölga ferðum ekki seinna en strax. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en þakka fyrir þessa umræðu og vona að þetta geti gengið.
Virðulegi forseti. Í gærkvöldi, þegar við hættum umræðu á þingi, vorum við að fjalla um frumvarp Flokks fólksins, sem allur flokkurinn stendur stoltur að, um frítekjumark vegna lífeyristekna. Í stuttu máli fjallar þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, með síðari breytingum, frítekjumark vegna lífeyristekna, að í stað 25.000 kr. almenns frítekjumarks fyrir allar tekjur verði sérstakt 100.000 kr. frítekjumark á mánuði upp í lífeyrissjóð. Þetta er mjög gott og mjög þarft fyrsta skref til að bæta kjör þess fólks sem hefur lágan lífeyri og í þeim hópi eru að stærstum hluta konur. Eins og staðan er í dag skilar 25.000 kr. frítekjumark um 15.000 kr. og það sem á eftir kemur, ef viðkomandi fær segjum 100.000 kr. úr lífeyrissjóði, er fyrst skattað, allt að 37%, jafnvel meira, og síðan skert um 45%. Hver einasti sem kann smá í reikningi sér hvaða afleiðingar þetta hefur fyrir þá sem eru á lægstum lífeyri. Þetta er hrein og klár eignaupptaka á lífeyri þessa fólks. Þegar lífeyrir var upphaflega settur á var hann ekki hugsaður til þess að valda fólki fjárhagslegu tjóni þannig að það sé eiginlega í fátækt, jafnvel sárafátækt, heldur var tilgangurinn að lífeyrir myndi bæta stöðu viðkomandi þegar hann kæmist á lífeyristökualdur. Það er sárt til þess að hugsa ef við bara áttum okkur á því hvaða tölur við erum að tala um í sambandi við það hvað ríkið er að spara sér með þessum gígantísku skerðingum á lífeyrissjóðstekjum, þær eru svakalegar. Ef við tökum bara allar tekjur, lífeyrissjóðstekjur, atvinnutekjur og allt, eru skerðingarnar 42.410.000 kr. Ef við tökum bara lífeyrissjóðinn eru það 37.556.000 kr. Þetta segir okkur þá sögu hversu gífurlegum upphæðum ríkið er að ná inn með þessum hætti. Bara við það að hækka frítekjumark í 100.000 kr. myndi skila þeim sem eru með - sumir eru kannski með 20.000, 30.000, aðrir með 50.000 kr. - ef þeir fengju frítekjumark alveg að 100.000 kr. fengju þeir lífeyrinn sinn og gætu notað hann. Að vísu, eins og við vitum öll, þarf að borga skatt af því en það segir okkur það að í staðinn fyrir að ákveðinn aðili sé með 15.000 kr. þá gæti hann verið með 60.000–70.000 kr. og það skiptir sköpum í þessum lágu upphæðum sem um er að ræða. Við erum ekki að tala um neinar risaupphæðir hjá þessu fólki. Við vitum að strípaður lífeyrir er rétt rúmlega 220.000 kr., þannig að við erum ekki að tala um neinar gífurlegar upphæðir. Við erum að tala um að viðkomandi fólk fari úr fátækt yfir í að nálgast það sem er hægt að lifa af nokkurn veginn eða kannski tóra. Ef við ætluðum að fara alla þá leið þyrftum við að fara mun hærra og upp undir 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, sem væri flott. Eitt af baráttumálum Flokks fólksins er einmitt 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. En þetta væri frábært fyrsta skref í þeirri viðleitni að koma þessum málum eitthvað af stað. Það kostar um 16 milljarða að setja 100.000 kr. frítekjumark á mánuði en, eins og ég segi, þá kostar það ekki. Það er bara verið að skila til viðkomandi þessum peningum og sérstaklega núna í þessu ástandi í dag þar sem kerfisbundið er verið að skerða og eldri borgarar fá ekki þær hækkanir sem þeir eiga rétt á. Þeir sitja eftir, alveg eins og flestallir lífeyrisþegar, hvort sem það eru öryrkjar eða eldri borgarar, þeir sitja eftir, þeir mega þakka fyrir að fá hækkun til jafns við hækkun verðbólgu, þeir fá ekki hækkun vegna launaþróunar eins og þeim ber. Við vitum það að ríkisstjórn eftir ríkisstjórnin hefur séð til þess með öllum ráðum að viðkomandi sitji eftir. Það vantar þetta upp á. Ef við tökum það skattalega; persónuafslátt, skattahækkanir, kjaragliðnun og allt er tekið inn í dæmið þá á lífeyrir að vera 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Ég segi fyrir mitt leyti, og við vitum það öll, að það er bara lágmark til að lifa af með einhverri smáreisn hér á Íslandi. Þetta mál er hið besta mál en því miður, eins og flest mál, fær það ekki hljómgrunn hjá ríkisstjórninni frekar en önnur mál. Og eins og vanalega þá erum við að flytja þetta mál fyrir tómum sal og ekki einn einasti stjórnarþingmaður í salnum fyrir utan frú forseta. Það verður því miður að segja eins og er að það er sorglegt til þess að vita að frítekjumark skuli bara vera 25.000 kr. Þetta er ótrúlega lág tala og þetta er sorglegt vegna þess að þetta bitnar á þeim sem síst skyldi. Við vitum líka að það er fullt af einstaklingum sem eru með mjög góðan lífeyri. Þegar fólk er komið upp í 600.000–700.000 kr. úr lífeyrissjóði fær það ekkert úr almannatryggingakerfinu en það á að segja sig sjálft að meðan viðkomandi fær ekki nema 220.000 kr., þá á hann að fá úr lífeyrissjóði sínum og þetta er bara fyrsta skrefið, 100.000 kr. frítekjumark. Það er held ég afskaplega sanngjarnt og væri frábært og er einmitt í anda þeirrar kröfu sem Félag eldri borgara hefur lagt fram. Fyrir utan það, eins og hefur komið fram, þá gerði það ekki neinar gífurlegar kröfur varðandi fjárauka eða fjárlagafrumvarp, aðeins að eldri borgarar fengju samsvarandi hækkanir og aðrir hafa fengið. En það er eins og alltaf, það er skorið niður um helming eða meira en það. Það má þakka fyrir að fá helminginn eða jafnvel einn þriðja af því sem þeir eiga að fá. Það er eiginlega sorglegast í því ástandi sem er í dag og Covid-ástandinu að ríkisstjórnin hefur fundið breiðu bökin í þessum hópi og lagt þennan bagga á hann. Því miður, það ætti að vera þveröfugt. Breiðu bökin eru þeir sem hafa það gott. Þeir eiga að taka þennan bagga en ekki þeir sem hafa það verst. En eins og vanalega er þessu alltaf öfugt farið en ég vona heitt og innilega að þeir fari nú að sjá ljósið og gera eitthvað fyrir þá sem þurfa virkilega á því að halda.
Virðulegi forseti. Hér erum við mætt aftur, félagarnir í Flokki fólksins. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson er með mér á þessu frumvarpi. Eins og í gær fáum við greinilega að eiga þingsalinn fyrir okkur. Ég vildi óska þess að við fengjum að ráða eins miklu því að þá þyrftum við ekki að mæla fyrir þessu máli vegna þess að það væri engin fátækt. Að vísu eru einhverjir að hrópa hérna í hliðarherbergjunum. Ég sé ekki hverjir það eru en það kemur vonandi í ljós. Ég er viss um að þeir ætli í andsvar eða eitthvað því að þeim finnst við svo skemmtileg. Hvað um það, virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir mjög svo sanngjörnu litlu máli. Í stóra samhenginu, miðað við allt sem hér er rætt um í milljörðum og hundruðum milljarða króna þá er þetta einfalt sanngirnismál sem felur í sér að við 2. mgr. 53. gr. laganna um almannatryggingar bætist við svohljóðandi setning: „Tryggingastofnun skal greiða allan kostnað sem hlýst af framkvæmd greiðslna.“ Og í 2. gr. segir að lögin öðlist þegar gildi. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi og á 150. löggjafarþingi, þannig að eins og þið sjáið erum við ekki alveg af baki dottin og gefumst ekki upp þrátt fyrir að þingheimur, a.m.k. meiri hluti hans, sé ekki sammála okkur hvað lýtur að því að rétta þeim sem helst þurfa hjálparhönd. Því miður er það svo. Oftar en ekki býst maður við að það sé vegna þess að þeir hinir sömu hafi sennilega ekki þurft að hokra mikið í gegnum tíðina. En ég get nú svo sem ekki alhæft um það. En hvað um það. Málið er nú lagt fram óbreytt. Sífellt algengara er að lífeyrisþegar flytjist til útlanda. Í þeim tilvikum fá þeir gjarnan greiðslur frá Tryggingastofnun inn á erlenda reikninga sína. Slíkum fjármunafærslum milli landa fylgir talsvert meiri kostnaður en hefðbundinni millifærslu innan lands. Lífeyrisþegar sem búsettir eru erlendis bera þann kostnað sjálfir sem þessum greiðslum fylgir og verða fyrir skerðingu á réttindum á grundvelli búsetu sinnar. Enn ein búsetuskerðingin. Þetta er athyglisvert kerfi. Það er þó gott að við Guðmundur Ingi og Flokkur fólksins skulum ítrekað vekja athygli á því, ekki veitir af. Og vonandi mun þessi söngur verða til þess að það verði einhvern tímann tekið alvarlega á því að stokka kerfið upp og gera það þannig að einhver skilji það. Við skulum bara hafa það á hreinu að það eru um 3.000 kr. sem almannatryggingaþegi þarf að blæða fyrir hverja millifærslu. Þegar er búið að skerða hann ef hann vogar sér að flýja land vegna þess að flestir, a.m.k. þeir sem ég þekki til og hafa flutt til landa þar sem er ódýrara að lifa, ódýrara að borða, ódýrara að búa, ódýrara húsnæði, eru þá að reyna að lifa af því sem að þeim er rétt héðan, úr fæðingarlandi sínu, landinu sínu, vegna þess að þeir eiga fárra annarra kosta völ nema þá að sitja eftir eins og hinir með helminginn af mánuðinum þannig að þeir ná ekki endum saman og bætast í röðina til að biðja um mataraðstoð. Þess vegna veltir maður fyrir sér: Hvernig í veröldinni stendur á því að þessir einstaklingar, þessir almannatryggingaþegar fá ekki að sitja við sama borð og aðrir? Við skulum átta okkur á því að Tryggingastofnun er risastór aðili í samningssambandinu og gæti sannarlega samið um lægri kostnað við bankann. Það er þekkt að sá stóri hefur betri samningsstöðu en sá litli, við vitum það. Þetta er í rauninni ekkert annað en réttlætis- og sanngirnismál. Ég hefði sennilega ekki haft hugmynd um þetta þegar ég mælti fyrir þessu máli fyrst á 149. löggjafarþingi nema vegna þess að gömul kona hafði samband við mig. Hún býr erlendis og er búin að gera það um tíma. Hún var algjörlega miður sín. Við verðum að átta okkur á því að 36.000 kr. á ári er stór biti fyrir þann sem lítið sem ekkert hefur. En það er voðalega erfitt fyrir milljónamæringa að átta sig á því. Þeim finnast þetta nú vera hálfgerðar baunir og skilja ekkert í svona væli yfir því sem þeim finnst nánast lítið sem ekki neitt. En hver hundraðkall telur, hver fimmhundruðkall, hver þúsundkall. Hver þúsundkall er 1.000 kr. virði, virkilega, fyrir þann sem á ekki neitt. Þess vegna segi ég að stjórnvöldum er í lófa lagið að hætta að mismuna þegnunum og reyna að koma til móts við þá eins og kostur er. Í raun og veru gæti maður ímyndað sér og vonað núna á síðasta vetri þessarar ríkisstjórnar, af því að það er alltaf tilhneiging til þess að hanga í stólunum sem fastast, að þeir horfi til þessara 65.000 einstaklinga sem eru undir almannatryggingakerfinu, eldri borgarar og öryrkjar, og svo við bætum nú við þeim 106.000 launþegum sem eru undir iðnaðar … eitthvað. Nei. Hvað heitir þetta samband nú aftur? Æ, fyrirgefið. Ég man ekki hvað það heitir núna. Maður er orðinn sextugur og orðinn kolruglaður í öllu þessu. En það breytir ekki þeirri staðreynd að við erum með láglaunafólk, fólk sem ber lítið meira úr býtum en almannatryggingaþegar, lítið meira. Við erum núna komin með 25.000 atvinnulausa. Maður veltir fyrir sér: Ætli það séu 25.000 atvinnulausir, bara út af því að - það er ekki rétt að segja bara, en ætli það tengist allt saman ferðamannaiðnaðinum? Eða skyldi eitthvað vera vegna þess að aðrar greinar hafa verið skikkaðir til að loka og jafnvel skella í lás í þessum andstyggðar Covid-faraldri? Það er svo hins vegar spurning sem við eigum eftir að fá svarað. Við eigum væntanlega eftir að fá sviðsmyndir af því. En ég ætla ekki að vera eyða tímanum, ég vil helst að við Guðmundur Ingi reynum að klára að koma frá okkur málunum okkar núna áður en þinginu lýkur hér innan skamms, þannig að klukkutímaræða um þetta réttlætismál er ekki á dagskrá hjá mér núna.
Virðulegur forseti. Hér tökum við á enn einu máli frá Flokki fólksins, litlu máli sem skiptir samt miklu máli. Því miður er það svo að við það að lífeyrisþegi, hvort sem það er eldri borgari eða örorkulífeyrisþegi, flytur af landi brott þá byrjar refsingin. Úthugsað refsikerfi fyrir viðkomandi. Fólk áttar sig ekki alltaf á því að þegar viðkomandi flytur til útlanda fær hann bara strípaðar bætur. Heimilisuppbót, styrkir, bílastyrkir, lyfjastyrkir, alls konar styrkir - allt hverfur þetta. Þetta eru bara strípaðar bætur og þar af leiðandi skiptir hver króna gífurlega miklu máli og sérstaklega þegar ríkisstjórnin leyfir gjaldeyrinum og genginu sveiflast til og frá, gerir eiginlega hálfgerða gengisfellingu á krónunni, yfirleitt til að hjálpa þeim sem hafa það best, á kostnað þeirra sem hafa það verst. Þetta er stýrð aðgerð þannig að þeim sem búa erlendis, og fá þessa hungurlús til sín og eru búnir að missa stóran hluta af þeirri greiðslu sem þeir höfðu áður, er refsað fyrir að hafa það hugsanlega betra erlendis, en fyrir þá skiptir hver króna gífurlegu máli. Þess vegna er ósköp eðlilegt að þegar peningur frá almannatryggingakerfinu er lagður inn á banka hjá okkur berum við engan kostnað af því og það á að gilda sama hvar við búum. Það á að koma peningunum inn í bankann okkar, okkur að kostnaðarlausu. Það væri hægt að lágmarka þennan kostnað við fjárflutning milli landa, það er samningsatriði Tryggingastofnunar við viðkomandi banka. Við verðum líka að átta okkur á því, ef við tökum t.d. hvernig búsetuskerðingarnar hafa verið settar upp, að við vitum að það er svolítið skrýtið hvernig við gerum hlutina. Við sömdum í vor um hækkun á bótum, sem var mjög gott mál, það var hækkað hjá þeim sem verða fyrir búsetuskerðingum, hjá þeim sem fengu 80.000 kr. eða þar í kring. Og þar af leiðindi hækkuðu bæturnar töluvert mikið. En einhverra hluta vegna tók löggjafinn ákvörðun um að láta þetta fólk fá 90% af lágmarkslífeyri. Það sýndi einskæra sveltistefnu og brotavilja gagnvart þessu fólki, að setja 90% á það og borga fyrir það með milljónum. Ríkið hefði getað sparað sér 20–30 milljónir við að borga þeim frekar 100%, Nei, þeir voru frekar tilbúnir að byggja upp nýtt kerfi, borga meira og jafnvel borga síðan 40 milljónir á ári til að viðhalda því kerfi til að hafa fólk í 90%. Ég spyr bara: Hvers lags heimska er þetta? Þess vegna segi ég að þessi mál sem við erum að mæla fyrir eru nauðsynleg. Við erum að benda á að það er hægt að gera hlutina öðruvísi og það er hægt að gera þetta á mannúðlegan hátt og gæta að jafnræði og öðru. Það er einhvern veginn óskiljanlegt fyrirbrigði í nútímasamfélagi að við skulum haga okkur svona, að við skulum vera tilbúin - og það ríkisstjórnin núna árið 2020 - að borga fyrir að klekkja á fólki og láta það herða sultarólina 10% meira en það ætti að gera. Það er gersamlega óskiljanlegt. En því miður er margt óskiljanlegt hjá þessari ríkisstjórn og eitt af því er þetta. En ég vona samt heitt og innilega að þetta fari í gegn. En eins og vanalega er með góð málefni er mjög hætt við því að þetta mál dagi uppi í nefnd.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skákkennslu í grunnskólum sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að kanna hvort tilefni sé til þess að skákkennsla verði hluti af aðalnámskrá grunnskólanna. Ráðherra hafi samráð við Kennarasamband Íslands, Skáksamband Íslands, Skákskóla Íslands, Skákakademíu Reykjavíkur og eftir atvikum aðra til að kanna hvort tilefni sé til sem og möguleiki á að innleiða reglulega skákkennslu í grunnskólum. Ráðherra upplýsi Alþingi um framvindu málsins á vorþingi 2021.“ Frú forseti. Skáklistin á sér sterkar rætur í íslensku þjóðlífi og bera Íslendingasögurnar þess glögglega merki. „Tafl em ek örr at efla, íþróttir kann ek níu“ eru fleyg upphafsorð vísu sem Rögnvaldur kali jarl í Orkneyjum kvað. Álitið er að skákin, lík því sem hún þekkist í dag, hafi borist hingað til lands síðla á 12. öld, en fram að þeim tíma hafi menn stundað hið forna hnefatafl. Skák virðist upphaflega hafa verið talin til konunglegra íþrótta en þó fljótlega náð útbreiðslu meðal almennings hér á landi. Árið 1861 fannst meðal annars hnefataflsmaður í kumli við Baldursheim í Mývatnssveit. Haugféð frá Baldursheimi var afhent sem grunnur að íslensku forngripasafni í Reykjavík og segja má því að fundur kumlsins hafi orðið kveikjan að stofnun Þjóðminjasafnsins. Þá þarf ekki annað en að rýna örlítið í tungumálið til að sjá að í mörgum málsháttum og orðatiltækjum koma fyrir orð sem eiga uppruna sinn í skáklistinni enda skákiðkun fylgt þjóðinni um aldir. Í bók sinni Íslensk orðtök eftir Sölva Sveinsson flokkar hann tæplega 600 orðtök í sex flokka eftir uppruna og þar heitir einn meginflokkurinn Að tafli og spilum, sem sýnir ljóslega hvað taflið hefur átt sér djúpar rætur í þjóðlífinu. Hér nefni ég nokkur dæmi um orð, orðtök og málshætti sem eiga rætur eða tilvísun í skák- eða tafliðkun; að vera leppur, að vera í mátneti, að vera alveg mát, að vera heimaskítsmát, að vera vel valdaður, að vera kominn í mát með eitthvað, að sjá sér leik á borði, að þola eða standast ekki mátið, að tefla á tæpasta vað eða í tvísýnu, að tefla á tvær hættur, að færa sig um reit, að skáka í því skjólinu, að tefla við páfann, að bæta úr skák, sem þýðir að losa kónginn úr skákinni eða að bæta úr einhverju, orðasambandið er þó yfirleitt notað í neikvæðri merkingu og menn segja að eitthvað bæti ekki úr skák, menn segja einnig oft þegar við mikinn vanda er að etja að það sé enginn góður leikur í stöðunni. Einstök orð um skástöður eru einnig algeng í almennu talmáli hér á landi eins og t.d. heimaskítsmát, sem er oft notað, pattstaða, að vera alveg patt eða að það sé komin upp pattstaða, sem er mikið notað, jafntefli er mikið notað, leikurinn endar með jafntefli á nú við um flestar íþróttir þar sem hvorugt liðið eða keppandi sigrar, mát er algengt í fjölmörgum orðatiltækjum, hrókeringar, stórmeistarajafntefli. Taflmennska kemur víða við í málsháttum eins og t.d. teflir hver um tvo kosti, að tapa eða vinna, treystu ei tafli hálfunnu eða að skáka í hróksvaldi, sem þýðir að vera djarfur í þeirri von að einhver styðji við bakið á manni. Orðatiltækið að taka einhvern í bakaríið er ekki gamalt í íslensku og merkir að ávíta einhvern duglega. Margir halda því fram að orðatiltækið muni vera komið frá því þegar Guðmundur Ágústsson, einn fremsti skákmaður Íslands og bakari, var og hét en skákmenn lögðu leið sína oft til hans í bakaríið að tefla og voru teknir í bakaríið. Það er talið að þaðan muni þetta orðatiltæki vera upprunnið. Frú forseti. Þjóðin hefur átt marga snjalla skákmenn, en um miðja 20. öld eignuðust Íslendingar skákmenn á heimsmælikvarða, fyrstan Friðrik Ólafsson stórmeistara sem var einn af þjóðhetjum hins unga lýðræðis rétt upp úr miðri öldinni. Skákiðkun hérlendis tók mikinn kipp þegar heimsmeistaraeinvígið í skák var haldið hér á landi sumarið 1972, þar sem fulltrúar stórveldanna tókust á á skákborðinu, þeir Bobby Fischer og Boris Spassky. Enn er mikill áhugi á þessum atburði nær hálfri öld síðar og fjöldi gesta leggur leið sína að grafreit heimsmeistarans Bobby Fischers í Laugardælum og heimsækir Fischersafnið á Selfossi. Og nú nýverið vitnar um það útgáfa bókar Guðmundar G. Þórarinssonar sem einmitt var forseti Skáksambands Íslands á þeim tíma sem einvígið fór fram hér á landi og stóð þar í hringiðunni miðri. Frú forseti. Því hefur löngum verið haldið fram að skákiðkun sé holl iðja og má segja að það hafi verið hinn almenni skilningur. Í því samhengi hafa lengi verið uppi hugmyndir um að skák efli hina ýmsu hæfileika nemenda. Þetta hefur jafnframt komið fram í erlendum rannsóknum. Við skákiðkun þarf að læra og fylgja ákveðnum leikreglum, nota ímyndunaraflið, bera saman mismunandi möguleika, beita rökhugsun og búa til áætlanir. Allt eru þetta eiginleikar sem mikilvægt er að nemendur þrói með sér. Hinn 2. janúar 2013 skipaði mennta- og menningarmálaráðherra nefnd sem falið var að kanna kosti skákkennslu í grunnskólum með sérstakri áherslu á áhrif skákkennslu á námsárangur og félagslega færni barna, kortleggja stöðu skákkennslu í grunnskólum, afla gagna og vitnisburða og rýna í alþjóðlegar rannsóknir á áhrifum skákiðkunar í skólum. Auk þess var nefndinni falið að gera tillögur að tilraunaverkefni á sviði skákkennslu. Skýrsla nefndarinnar kom út 14. mars 2013 og ber heitið Skák eflir skóla. Nefndin skoðaði fjölda rannsókna sem gerðar hafa verið erlendis á áhrifum skákkennslu á nemendur og voru niðurstöðurnar þær að skákkennsla hefði m.a. góð áhrif á námsgetu, einbeitingu, ímyndunarafl, sjónminni, forsjálni, ákvörðunartöku, greiningu á úrlausnarefnum, óhlutbundna hugsun, áætlunargerð, fjölþættar lausnir, þrautseigju, félagsleg tengsl og samheldni. Um gildi skákiðkunar til eflingar félagslegum tengslum og samheldni innan skóla segir í skýrslunni, með leyfi frú forseta: „Það sem vakið hefur hvað mesta eftirtekt í rannsóknum seinni tíma á áhrifum skáklistarinnar í skólastarfi er hversu vel skákin hefur reynst félagslega og þá sem samfélagslegt tæki innan veggja skólans. Skákiðkun leiðir þannig saman ólíka hópa krakka með mismunandi bakgrunn sem að öðrum kosti leiða jafnan ekki saman hesta sína; skákin gefur mismunandi kynslóðum og árgöngum barna og ungmenna tækifæri til að kynnast og eiga samskipti og þjappar saman ólíkum hópum nemenda sem að öðrum kosti hafa tilhneigingu til að einangrast frá hver öðrum. Þá virðist skákin ná vel til barna og ungmenna sem ekki endilega finna sig í hinum hefðbundna ramma skólans.“ Allt er þetta mikilvægt, frú forseti, þegar tillagan er metin. Ég ætla að ljúka umfjöllun um skák í íslenskum skólum með því að vitna í orð kennara frá Akureyri, með leyfi frú forseta: „Hlíðarskóli er sérskóli fyrir börn sem hafa ekki þrifist í venjulegum grunnskóla og eiga ekki möguleika þar, öll með hegðunarvanda og nánast allar hamlanir, lesblindu, ADHD og annað í þeim dúr. Þetta eru 20 krakkar og sum eru hér árum saman. Við byrjuðum að vera með skák sem valgreinar tvisvar, þrisvar í viku og er skemmst frá því að segja að skákin svínvirkar á þau. Þau ná ró og þjálfa athygli og átta sig á að skákin þarf að vinnast í ró og friði. Þetta eru ekki börn sem nokkur hefði trúað að gætu setið kyrr í hálfan eða einn tíma og hugsað sig um yfir skákborði. Sum hafa gefið þá skýringu að það sé svo friðsælt þar og maður verði svo öruggur með sig þannig að hér er teflt flesta daga. En fyrst og fremst veitir þetta þeim vellíðan sem skiptir mestu.“ Sambærilegar erlendar rannsóknir hafa einnig rennt stoðum undir að skákiðkun sé sérstaklega heppileg fyrir nemendur á yngri skólastigum. Þá má sérstaklega nefna sænskar rannsóknir um notkun skákar í kennslu en kennarar nefndu aðallega hversu gott tæki skák væri til að byggja upp bekkjaranda og efla félagsfærni nemenda þar sem í skák séu allir jafnir óháð kyni, tungumálakunnáttu o.fl. Þá geti skákkennsla nýst nemendum sem eigi í erfiðleikum með að einbeita sér að hefðbundnu námi. Skákkennsla í skólum rímar þannig vel við þá grunnþætti menntunar sem taldir eru upp í aðalnámskrá grunnskólanna þar sem m.a. segir að félagsfærni sé ein af forsendum þess að geta átt í góðum og jákvæðum samskiptum auk þess sem efla beri rökhugsun, gagnrýna og lausnamiðaða hugsun. Frú forseti. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, hefur verið ötull talsmaður þess að efla skuli skákkennslu í skólum og á fundi með forseta Alþjóðaskáksambandsins í apríl 2019 sagði ráðherra, með leyfi forseta: „Skákkennsla og skákiðkun í skólum er jákvæð og sóknarfæri í að efla hana. Það er almennur velvilji gagnvart skákinni innan skólasamfélagsins og við Íslendingar höfum átt velgengni að fagna á vettvangi hennar. Ég fagna því ábendingum og framtaki skákáhugafólks sem vill veg hennar sem mestan. Skákin er skemmtileg, hún er leikur sem þjálfar hæfni sem við viljum sannarlega leggja rækt við í menntakerfinu, svo sem seiglu, greiningarhæfni og úrræðagæði.“ Orð ráðherrans falla vel að niðurstöðum framangreindrar skýrslu mennta- og menningarmálaráðuneytisins frá 2013. Síðustu ár hefur skákkennsla náð sterkri fótfestu í fjölda grunnskóla, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, en hún fer fram á mismunandi hátt. Flutningsmenn telja að til mikilla hagsbóta væri að setja skák á aðalnámskrá grunnskólanna, ekki síst með áherslu á yngsta skólastigið, í því skyni að efla góða eiginleika nemenda, nota hana sem tæki til að skapa góðan bekkjaranda og gefa nemendum færi á að blómstra án takmarkana. Til þess að slík innleiðing gefist sem best þarf ákveðinn undirbúningur að fara fram og mælast flutningsmenn til þess að ráðherra hafi samráð við Kennarasamband Íslands auk hinna ýmsu skáksamtaka sem hafa annast skákkennslu meðal ungra nemenda undanfarin ár. Í framangreindri skýrslu nefndar um eflingu skákkennslu í skólum kom fram mikill áhugi skólastjórnenda á að taka þátt í tilraunaverkefni um innleiðingu skákkennslu og færð sannfærandi rök fyrir því að skákkennsla skyldi tekin upp í skólum sem hluti af fastri stundaskrá grunnskólanna. Skáksambandið hefur staðið fyrir kennaranámskeiðum, eins og t.d. fyrir rétt um ári síðan í tengslum við skákhátíð á Selfossi þar sem kennari var Jesper Hall, formaður kennslunefndar Evrópska skáksambandsins. Skáksambandið hefur um skeið haldið úti vefsíðunni skakkennsla.is þar sem m.a. má finna myndbönd sem sérstaklega eru ætluð almennum kennurum til leiðsagnar um skákkennslu. Ég tel því, frú forseti, að það ætti að reynast einfalt að sækja þekkingu og reynslu til að standa að innleiðingu skákkennslu í grunnskólum. Skák hefur verið innleidd í aðalnámskrá nokkurra ríkja og 15. mars 2012 samþykkti Evrópuþingið yfirlýsingu þess efnis að aðildarríki Evrópusambandsins skyldu innleiða skákkennslu í menntakerfi landanna. Þar kemur fram að skák sé aðgengilegur leikur fyrir börn óháð félagslegri stöðu sem geti aukið félagsfærni þeirra og dregið úr mismunun. Þá hafi skák góð áhrif á einbeitingu, þolinmæði, þrautseigju, sköpunargleði, innsæi, minni og rökhugsun óháð aldri barna. Þá má loks segja frá því svona til gamans að nú á tímum kórónuveirunnar er í gangi skákbylgja með fjölmennum netskákmótum, bæði fyrir krakka sem fullorðna. Ef til vill eiga þar einnig hlut að máli vinsældir sjónvarpsseríunnar Drottningarbragð, á ensku Queen's Gambit, með Anyu Taylor-Joy í aðalhlutverki. Þættirnir byggjast á sögu Walter Tevis frá 1983 og hafa verið mjög vinsælir og aukið skákáhuga víða, einnig hér á landi, enda er um stórskemmtilega þætti að ræða. Frú forseti. Ég er afskaplega stoltur af að mæla fyrir þessu máli hér í þinginu sem er þarft mál og kemur börnum í skólum mjög vel, eflir þau og hvetur og þroskar ýmsa góða eiginleika, leyfir þeim að kynnast og keppa og enginn verður út undan í skákinni. Allir fá sitt sæti við borðið og geta spjarað sig, sýnt hvað í þeim býr. Frú forseti. Ég hef langa reynslu af því að sjá hvað skák gerir fyrir ungt fólk. Ég var lengi leiðbeinandi í Vestmannaeyjum, í Taflfélagi Vestmannaeyja, var formaður þess félags um nokkurra ára bil og sat í stjórn Skáksambandsins í nokkur ár. Ég hef séð með eigin augum að skák getur gert börnum gott og hvað þetta skiptir miklu máli fyrir ýmsa hópa barna, sérstaklega þá sem eiga oft erfitt uppdráttar; fyrir drengi, fyrir börn af öðrum þjóðernum sem þarna geta fundið sér leið á jafnréttisgrundvelli til að kynnast öðrum börnum og taka þátt í starfi og það eflir félagsfærni þeirra. Ljóst er að mikill einhugur ríkir meðal almennings og innan skólakerfisins um jákvæð áhrif skákiðkunar á nemendur og telja flutningsmenn [[Forseti hringir.]]að kanna skuli hvort tilefni sé til að auka vægi skákkennslu með því að innleiða hana í aðalnámskrá grunnskólanna.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að leggja orð í belg um þessa þingsályktunartillögu hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar um að skákkennsla verði hluti af aðalnámskrá grunnskóla. Ég verð að segja að mér finnst þetta bæði gott mál og fallegt og að í því speglist bæði klassísk hugsun og falleg, frumleg og falleg. Fyrir mitt leyti tel ég jafnframt að tillaga til þingsályktunar sem eykur vægi skáklistarinnar með skákkennslu eigi hiklaust erindi hingað á Alþingi Íslendinga. Ég myndi í því sambandi vísa í rökin sem tilgreind eru í þingsályktunartillögunni sjálfri og hv. flutningsmaður reifaði hér ágætlega rétt áðan. Auðvitað held ég að hverjum manni og konu á Íslandi sé ljóst hvaða þýðingu skákin hefur haft í menningu okkar, vil ég leyfa mér að segja, en rökin eru að jafnframt liggi fyrir rannsóknir um kosti, þýðingu og vægi skákkennslu fyrir börn á grunnskólaaldri varðandi námsárangur og kannski ekki síður félagslega færni. Það liggi fyrir, ekki aðeins í samhengi við okkar þjóð sem hér býr, að erlendis hafa verið gerðar rannsóknir á áhrifum skákkennslu á nemendur sem allar benda í sömu átt, að manni virðist, að skákkennsla hafi ekki aðeins góð áhrif á námsgetu og einbeitingu, sem manni finnst kannski það sem augljósast sé um áhrifin, heldur líka á skapandi hlið skólagöngunnar. Tiltekið er ímyndunarafl, sjónminni, óhlutbundin hugsun, það að geta tileinkað sér fjölþættar lausnir og skákkennsla sé til þess fallin að stuðla að því að styrkja nemendur, og börn, í að sýna samheldni og rækta með sér félagsleg tengsl. Mér fannst áhugavert að sjá það í þessari þingsályktunartillögu að skákiðkun sé sérstaklega heppileg fyrir nemendur á yngri skólastigum. Ég verð að viðurkenna að ég þekkti ekki til slíkra rannsókna en ég get nú sagt að þegar maður les um þær rannsóknir og rökin þar að baki og niðurstöðurnar er það kannski lógísk niðurstaða að svo sé, að skákin sé t.d. gott tæki til að byggja upp anda og efla félagsfærni, eins og ég nefndi hér áðan. Það er kannski vegna þessarar grunnhugmyndafræði í skákinni um að þar séu allir jafnir og þar setjast allir bókstaflega við sama borð. Á þetta mál erindi við Alþingi Íslendinga? Hiklaust, í mínum huga er það svo. Hiklaust myndi ég segja að skákkennsla ætti að vera valkostur fyrir börn á Íslandi eins og annars staðar en kannski ekki minni á Íslandi en annars staðar, einmitt vegna þess að skákin er hluti af okkar menningu. Ég myndi líka vilja bæta þeim rökum við að það sé í samræmi við þá hugmyndafræði sem hefur náð yfirhöndinni í menntakerfi okkar í dag, þann aukna skilning á mikilvægi fjölbreytileikans, og svo ég tali út frá minni hugmyndafræði, mikilvægi þess að nemendur hafi val, að við setjum ekki alla nemendur í sama form heldur finnum leiðir til þess að hver og einn geti ræktað sín áhugasvið, áhugamál og styrkleika. Ég myndi vilja nálgast málið þannig og vona að þetta mál verði til þess að hér þroskist umræðan á þann hátt að skólum verði gert kleift að bjóða nemendum í auknum mæli upp á skák og nemendur geti gengið að skákinni vísri í skólanum og í gegnum námið, kannski með þeim hætti að hér væri um val nemenda og val skólanna að ræða fremur en kannski skyldu. Leiðarstefið sé að menntakerfið okkar, grunnskólinn og jafnvel framhaldsskólinn, sé þess umkomið og hafi raunveruleg tækifæri til þess að bjóða nemendum upp á þessa grein. Ég ætla ekki að vera langorð en ég fagna þessu máli og veit að aðrir þingmenn í þingflokki Viðreisnar gera slíkt hið sama. Ég tel að þessi tillaga sé hiklaust af hinu góða vegna þýðingar skáklistarinnar á Íslandi og tel að skákin eigi hiklaust erindi inn í grunnskólana en kannski fremur út frá hugmyndafræðinni um fjölbreytileika, fjölbreytnina og valið og að ég sæi það fyrir mér sem leið til að ná fram markmiðum að auka vægi skáklistarinnar í grunnskólunum. Ég vona að umræðan um þessa tillögu verði til þess að aukinn þungi fari í það að raungera möguleika skólanna á því að bjóða upp á slíka kennslu, að hér sé komið fram meira en það að þingheimur geti sameinast um að skákin eigi erindi inn í grunnskólana, að menntamálaráðuneytið og menntamálaráðherra og forsvarsmenn grunnskólanna búi til þann farveg að af þessu geti orðið, að nemendur eigi þess kost að geta tileinkað sér, ræktað, lært og stundað skák í grunnskólum landsins.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að fjalla um þetta mál sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason var að mæla fyrir, ég er reyndar á málinu ásamt fleiri þingmönnum. Þar segir að Alþingi álykti að fela mennta- og menningarmálaráðherra að kanna hvort tilefni sé til að skákkennsla verði hluti af aðalnámskrá grunnskóla. Í mínum huga er það sjálfsagt mál að þetta verði kannað og mér finnst tilefnið brýnt. Hv. þingmaður og flytjandi málsins fór vel yfir þetta mál og færði fyrir því rök, fór yfir söguna og vitnaði í rannsóknir sem gerðar hafa verið á hvað skákkennsla og -kunnátta gerir ungu fólki gott, ekki síður því eldra. Ég sjálfur man eftir því þegar ég var ungur stubbur að ég lærði mannganginn snemma og á mínu æskuheimili var skák tefld töluvert og þegar það voru gestir í húsi, ættingjar og vinir, var jafnvel slegið upp skákmóti á nokkrum borðum. Þetta þótti okkur krökkunum rosalega skemmtilegt og við fengum að vera með fullorðna fólkinu og þetta var hin besta skemmtun auk þess að keppnisandinn réði líka ríkjum, að ná sér í vinning. Eins var skákkennsla í barnaskóla, sem þá hét þegar ég var ungur, hún var bara aukagrein en var mjög vinsæl og þar voru líka skákmót og þetta gerði manni mjög gott. Ég var reyndar aldrei neitt góður í skák en ég kann alla vega mannganginn enn þá. Ég var ekkert heldur góður í því að hugsa marga leiki fram í tímann en það er kannski bara eins og margt annað í lífinu, það er misjafnt hvað við erum klók að sjá marga leiki fram í tímann í lífinu sjálfu. En það er gott að geta lært það í skákinni. Það kemur fram í greinargerðinni að skák, eins og hún þekkist í dag, hafi borist hingað til lands síðla á 12. öld, þ.e. 300 árum eftir landnám eða rúmlega það, og hafi komið frá Orkneyjum eða því svæði. Við státum af því, Íslendingar, að eiga marga skáksnillinga, marga meistara, en mér hefur fundist núna síðustu ár að minna hafi verið fjallað um skák, það sé minni umræða, minni neisti í skákinni en var fyrir nokkrum árum síðan. Ég man vel eftir heimsmeistaraeinvíginu 1972, einvígi aldarinnar sem kallað var, þegar Spassky og Fischer háðu einvígi í Laugardalshöll og þetta var í hverjum fréttatíma og maður fylgdist vel með, þá var ég ekki nema 12 ára gamall en hafði rosalega gaman af þessu og var mjög stoltur af því að sjá þessa heimsfrægu skáksnillinga leiða saman hesta sína á skákborðinu. Hv. þingmaður, Karl Gauti Hjaltason, fór mjög vel yfir þetta mál og ég hjó eftir því sem kemur fram hér um hvað skákin gerir gott fyrir ungt fólk sem er að þroskast bæði líkamlega og andlega. Hér segir, með leyfi forseta: „Það sem vakið hefur hvað mesta eftirtekt í rannsóknum seinni tíma á áhrifum skáklistarinnar í skólastarfi er hversu vel skákin hefur reynst félagslega og þá sem samfélagslegt tæki innan veggja skólans. Skákiðkun leiðir þannig saman ólíka hópa krakka með mismunandi bakgrunn sem að öðrum kosti leiða jafnan ekki saman hesta sína; skákin gefur mismunandi kynslóðum og árgöngum barna og ungmenna tækifæri til að kynnast og eiga samskipti og þjappar saman ólíkum hópum nemenda sem að öðrum kosti hafa tilhneigingu til að einangrast frá hver öðrum.“ Þannig að skákin á fullt erindi inn í skólann að mínu mati. Mér þótti svolítið gaman að heyra að hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, sem var hér á undan mér í ræðustól, talaði um að þetta væri fallegt og frumlegt mál. Ég get alveg tekið undir það. Eins talaði hún um í lok ræðu sinnar um umræðuna og vinnuna sem fer af stað núna í framhaldi af þessari framsögu, að Alþingi raungeri þann möguleika að skólarnir geti aukið skákkennslu á þeim vettvangi sem skólarnir eru. Þetta kostar náttúrlega einhverja peninga og þetta kostar skipulag en það er alveg þess virði að fara í þá vinnu vegna þess sem að framan hefur verið nefnt. Ég óska hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni til hamingju með að leggja þetta mál fram og vonast til að það fái farsælan framgang í þeirri nefnd sem það fer til.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim þingmönnum sem tóku til máls, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni og hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sem bæði styðja málið af eindrægni og fóru lofsamlegum orðum um tillöguna. Ég ætla ekki að telja upp alla þá eiginleika sem skákiðkun getur eflt hjá unga fólkinu en rétt til að ljúka þessu vil ég segja að það er eitt sem stendur upp úr að mínu mati og það er að skákin gefur börnunum tækifæri til að kynnast. Í skákiðkun skipta hlutir eins og tungumálaörðugleikar barnanna engu máli, það skiptir heldur ekki máli hvort einhver er út undan eða eitthvað slíkt vegna þess að öllum krökkum yrði boðið sæti við skákborðið. Það hefur komið fram í rannsóknum að þetta sé leið fyrir börn sem kannski tala annað tungumál og eiga erfitt uppdráttar í bekknum sínum eða í skólunum að kynnast hinum börnunum vegna þess að maður getur teflt, maður getur iðkað skák án þess í raun að eiga samskipti á tungumáli eða í máli við þann sem maður keppir við. Það rýfur einangrun þeirra barna sem hafa ólíkan bakgrunn eða eiga erfitt uppdráttar. Það finnst mér skipta mjög miklu máli þegar ég tala fyrir þessari tillögu. Frú forseti. Ég veit til þess að nú þegar fer fram skákkennsla í mjög mörgum skólum en það fer í raun algerlega eftir því hver áhugi viðkomandi skóla eða skólastjórnenda er eða hvort nægilegt aðgengi sé að einhverjum þeim sem treystir sér til eða hefur áhuga á að taka að sér að kenna skákina í viðkomandi skóla. Það er algengara hér í Reykjavík vegna þess að hér geta skólastjórnendur sem hafa áhuga á því auðveldlega fundið fólk til að taka að sér skákkennslu. Þetta er erfiðara í dreifðum byggðum þar sem er ekki svo. Þetta er einnig til að jafna möguleika barna alls staðar á landinu til að geta notið skákiðkunar í sínum skóla. Hugmyndir mínar varðandi þetta eru í raun þær að kannað verði hvort tilefni sé til að taka upp skákkennslu í skólum. Aðallega myndi ég halda að unnt væri að gera það á yngsta stigi, hvernig sem það yrði útfært, hvort það yrði eina önn eða tvær, einu sinni eða tvisvar eða þrisvar í viku. Ég held að mjög gott væri að byrja í smáum stíl, gera tilraun á þessu og sjá hvernig gangi. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þessu fagnandi. Ég vona að tillagan fái góða umfjöllun í nefndinni og ég veit af því, frú forseti, að skákhreyfingin fylgist grannt með framvindu þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um að draga til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Það er í rauninni eitthvað sem hefði átt að vera búið að gera fyrir löngu miðað við forsöguna. Tillagan felur það í sér að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að draga til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Í greinargerð kemur fram að þingsályktunartillagan var lögð fram á 150. löggjafarþingi, ég er að mæla fyrir henni í annað sinn, og hún er lögð fram að nýju óbreytt. Nú er nefnilega liðinn meira en áratugur frá því að Ísland sótti um að hefja aðildarviðræður um inngöngu í Evrópusambandið og sjö ár frá því að gert var hlé á þessum sömu aðildarviðræðum. Samninganefnd Íslands var leyst upp árið 2013 og vorið 2015 sendir þáverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, bréf til formanns ráðherraráðs Evrópusambandsins og framkvæmdastjóra nágrannastefnu og aðildarviðræðna sambandsins þess efnis að ríkisstjórn Íslands hefði engin áform um að hefja aðildarviðræður að nýju og að ekki bæri að líta á Ísland sem umsóknarríki. En í raun ríkir þó ákveðin óvissa um stöðu aðildarumsóknar Íslands. Það ríkir alger óvissa, það sýnist sitt hverjum og ekki eru allir á eitt sáttir um það hvort við vorum raunverulega að draga umsóknina til baka eða ekki. Í kjölfar bréfsins lýsti talsmaður stækkunardeildar Evrópusambandsins því yfir að sambandið liti ekki svo á að Ísland hefði dregið aðildarumsóknina til baka og að bréfið væri ekki ígildi uppsagnar. Á heimasíðu Evrópusambandsins er sagt að breytingar hafi verið gerðar á verklagi í kjölfar þess að ríkisstjórn Íslands hafi beðið um að ekki yrði litið á Ísland sem umsóknarríki. Ekki er þó ljóst hvort Evrópusambandið líti svo á að umsóknin hafi verið dregin til baka eða hvort sambandið hafi einungis fært Ísland af lista yfir umsóknarríki til málamynda en telji umsóknina enn fullgilda. Aðildarumsóknin liggur sem sagt einhvers staðar á ís. Aðildarumsókn Íslands var lögð fram í kjölfar þess að Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu þess efnis að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Alþingi hefur aftur á móti aldrei samþykkt tillögu um að umsóknin verði dregin til baka. Tillögur þess efnis hafa verið lagðar fram en ekki hlotið brautargengi. Þessi þingsályktunartillaga er lögð fram til þess að tryggja að Ísland dragi til baka umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu - ef það er það sem við viljum. Það er algerlega ástæðulaust að hafa þetta í þessu limbói. Staðreyndin er sú að ég tel og er sammála því sem fram kemur hjá fulltrúum Evrópusambandsins að auðvitað var þessi umsókn aldrei dregin til baka, burt séð frá þeim vilja sem lá að baki því bréfi sem fyrrverandi utanríkisráðherra sendi á sínum tíma. Hver svo sem sá vilji var, þá breytir það ekki þeirri staðreynd að það er Alþingis, það er löggjafans, lýðræðisins og löggjafans, að taka ákvörðun um þessi mál. Það getur ekki bara einhver einn ráðherra skrifaði bréf og sagt: Ég vil ekki sjá þetta lengur og nú er þetta á bak og burt. Sem betur fer þá virkar kerfið okkar ekki þannig þótt á því megi finna ýmsa galla. Það er löngu tímabært að fá úr þessu skorið og ég býst við því að hv. alþingismenn, ráðherrar sem aðrir, taki því fagnandi að koma þessu út af borðinu, annaðhvort að segja að aðildarumsóknin verði dregin til baka formlega eða ekki. Hitt er svo önnur saga hvort það sé einhver almennur vilji að ganga í Evrópusambandið. Það hefur ekki verið uppi á pallborðinu hjá Flokki fólksins í það minnsta. Annars hefði ég sennilega ekki verið sú sem hefði stigið fram til þess að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. En á meðan hlutirnir eru eins og þeir eru og við höfum í rauninni enga ástæðu til þess að kasta okkur lengra inn í fangið á Evrópusambandinu en raun ber vitni í gegnum EES-samninginn, okkar samning um Evrópska efnahagssvæðið, er ástæðulaust að þessir hlutir séu í einhverri óvissu. Ég vona að það verði tekið vel utan um þetta mál og þingheimur sjái ástæðu til að eyða allri óvissu um það. Hitt er svo önnur saga að einhverjum gæti þótt það óþægilegt og kannski verður það eins og með málin okkar í Flokki fólksins og fleiri flokka hér að þetta fer bara í ruslið. En hvað um það.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um þingsályktunartillögu Flokks fólksins um að draga til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu, sem er alveg frábær tillaga og löngu tímabært að við förum út í. Við getum bara horft á það hvað Bretar hafa engst lengi við að reyna að komast út úr þessu bandalagi. Ég held að það sé nóg til að við áttum okkur á því að þangað inn höfum við ekkert að gera. Bretar voru stórþjóð þar inni en við erum smáþjóð. Því miður verður bara að segjast eins og er að Evrópusambandið tekur smáþjóðir og gleypir þær í einum bita í morgunmat. Þær eiga engan séns þarna inni, það er ekki möguleiki að eiga við þetta bákn. Við verðum líka að átta okkur á því að ein aðalástæðan fyrir því að Bretum gengur svo illa að komast út úr Evrópusambandinu er baráttan um fiskimiðin þeirra. Við getum ímyndað okkur hvernig staðan væri á okkar fiskimiðum miðað við Breta. Þeir fá ekki nema eitthvað um 30% af sínum fiskimiðum. Þjóðirnar í kring eru arfabrjálaðar yfir því að Bretar séu að fara út og þær geti ekki fengið að arðræna fiskimið þeirra áfram. Síðan horfum við líka upp á það hvernig Tékkar, Ungverjar, Spánverjar, Portúgalar og Grikkir engjast þarna og hvernig þeir fóru út úr bankahruninu, verandi inni í þessum óskapnaði sem Evrópusambandið er. Ég hef einu sinni kynnst þessu blessaða batteríi og komið að Evrópubyggingunni í Brussel. Það sem sló mig mest var að þá var ég á fátæktarráðstefnu í gylltri konungshöll. Það sýndi nú hvernig þeir hugsa um fátækt að þeir vildu halda fátæktarráðstefnuna í gulli og öllu eins flottu og hægt væri að hafa sem er auðvitað algjör andstæða við málefnið. Þarna var tekin ákvörðun um að mótmæla fátækt fyrir utan höfuðstöðvar Evrópusambandsins. Ég hef aldrei séð aðra eins skelfingu vegna þess að fólk uppgötvaði allt í einu að gleymst hefði að biðja um leyfi fyrir því að mótmæla fyrir utan Evrópusambandsbygginguna. Ég horfði á það með forundran: Að fá leyfi til að mótmæla fátækt? Og ég hugsaði með mér: Í hvaða fangelsi er þetta fólk komið? Innan við helmingur þorði að fara að mótmæla án þess að hafa leyfið. Niðurstaðan varð sú að það varð nú engin uppákoma. Við fengum að mótmæla og maður þurfti ekkert að óttast það en þessi ótti sem ég sá stakk mig mikið vegna þess að þarna var jú fólk sem lifði í fátækt og var að berjast fyrir sínum málum. Þetta sýndi mér að það óttaðist ósköp þessa valdastofnun. Það segir okkur líka að við eigum að forðast þá valdastofnun eins og heitan eldinn. Við höfum ekkert þangað inn að gera og eigum bara að draga burt þessa aðildarumsókn, ef hún er til staðar, og sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þangað séum við ekki að horfa. Núna getum við líka bara horft til Breta og fengið þá í lið með okkur fyrir utan Evrópusambandið ásamt fleiri þjóðum eins og Noregi sem eru þar fyrir utan. Við erum, held ég, í miklu betri félagsskap fyrir utan Evrópusambandið en inni í því og við getum leyft þeim sem þar vilja engjast inni að vera þar áfram. Ég vona heitt og innilega og veit að meiri hluti þingmanna myndi samþykkja þetta hér í þinginu ef verið væri að greiða atkvæði um það. Einungis fáir eru enn þá með hugann við að komast inn í Evrópusambandið. Ég held að þjóðin hafi fyrir löngu áttað sig á að þangað eigum við ekkert erindi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um hagsmunafulltrúa aldraðra, hvorki meira né minna. Með mér á tillögunni er hinn ágæti þingflokksfélagi, Guðmundur Ingi Kristinsson. Í ályktuninni segir svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að leggja fyrir árslok 2021 fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra.“ Það er ekki seinna vænna fyrir hæstv. félags- og barnamálaráðherra að drífa í þessu núna, þetta er síðasti veturinn sem þessi ríkisstjórn starfar a.m.k. að óbreyttu. Ég veit náttúrlega ekkert hvað verður hérna næsta haust en það kemur bara í ljós. Í greinargerð með tillögunni segir að þingsályktunartillagan hafi verið lögð fram á 149. löggjafarþingi og 150. löggjafarþingi og nú sé hún lögð fram að nýju óbreytt. Með tillögu þessari er lagt til að fela félags- og barnamálaráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Þjónusta við aldraða dreifist á ríki, sveitarfélög, félagasamtök og einkaaðila. Lög og reglur um málaflokk aldraðra eru flókin, ekki síst á sviði skatta, almannatrygginga og heilbrigðismála. Aldraðir eru stór og fjölbreyttur hópur og misjafnlega færir um að gæta eigin réttar og hagsmuna. Að mati flutningsmanna er því rík þörf á málsvara sem gætir réttinda og hagsmuna aldraðra og leiðbeinir þeim um rétt þeirra. Hagsmunafulltrúa aldraðra er ætlað að vekja athygli á réttinda- og hagsmunamálum aldraðra almennt, jafnt á opinberum vettvangi sem hjá einkaaðilum, leiðbeina öldruðum um réttindi sín og bregðast við telji hann að brotið sé á þeim. Hagsmunafulltrúi aldraðra skal hafa frumkvæðiseftirlit með persónulegum högum allra eldri borgara, sérstaklega með tilliti til þess að koma í veg fyrir félagslega einangrun, næringarskort og almennt bágan aðbúnað þeirra. Jafnframt skal hann gera tillögur um úrbætur á réttarreglum er varða aldraða og hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni þeirra. Tillögur í þessa veru hafa áður verið lagðar fram á þingi en ekki hlotið afgreiðslu. Ég veit eiginlega ekki hvort ég á að telja upp á hversu mörgum þingum þingmenn hafa freistað þess og reynt virkilega að kalla eftir hagsmunafulltrúa, þessum embættismanni, til að taka utan um málaflokk aldraðra. Það er sennilega á sjö eða átta löggjafarþingum sem hafa verið tillögur um umboðsmann aldraðra, oft hefur tillagan hlotið það nafn, sem í rauninni felur í sér nákvæmlega það sama og hagsmunafulltrúi, og á 136. löggjafarþingi var t.d. lögð fram tillaga til þingsályktunar um málsvara fyrir aldraða. Að mati okkar flutningsmanna er ærin ástæða til að láta loks verða af því að koma á fót embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Ef einhvern tímann þá er það núna. Við horfum upp á alveg gríðarlega bágan aðbúnað margra og meira að segja þó að við séum ekki að tala um fátækt eldra fólk, ef við tölum bara um aldraðra heilt yfir, þá erum við núna að ganga í gegnum heimsfaraldur kórónuveiru og aldraðir eru viðkvæmasti hópurinn, hópur sem við eigum virkilega að taka í fangið og vernda með öllum tiltækum ráðum. Hugsa sér, það var gerð könnun fyrir tveimur árum á því hvernig raunverulegur aðbúnaður væri hjá eldri borgurum sem höfðu verið útskrifaðir af Landakoti og voru með sjálfstæða búsetu. Þeir voru samt einangraðir einir heima. Sjálfstæða búsetan fól það í sér að þau voru ein og einangruð heima. Það var kannski ein maltflaska í ísskápnum, ein lýsisflaska, þau treystu sér ekki til að fara út í búð, það var hálka. Þau voru bara heima. Fullorðið fólk vill ekki vera fyrir, vill ekki vera að hringja í vini og vandamenn og vill ekki láta hafa fyrir sér. Það er bara eiginleiki sem við þróum með okkur eftir því sem við verðum eldri. Það er okkar að taka utan um þetta fólk og sýna frumkvæði til að vernda það. Það er okkar að passa pabba og mömmu og afa og ömmu. Það er okkar að sýna þeim virðingu og að við metum það sem þau hafa gert fyrir okkur, að við sem komum á eftir og erum að byggja upp það sem þau settu í fangið á okkur, að við sýnum þeim virðingu og væntumþykju og segjum við þau: Við elskum ykkur og viljum gera allt svo ykkur líði sem best. Þessi þingsályktunartillaga um hagsmunafulltrúa aldraðra felur í sér nákvæmlega þetta, að segja: Okkur þykir vænt um ykkur, við viljum ykkur allt það besta og þið, elsku pabbi, mamma, afi og amma, eigið virkilega að njóta þess að eiga áhyggjulaust ævikvöld.
Virðulegur forseti. Við í Flokki fólksins erum hér að mæla fyrir enn einu máli, mjög þörfu máli sem hefur verið kallað eftir lengi. Því miður hefur kallinu ekki verið svarað einhverra hluta vegna. Það virðist vera mjög erfitt fyrir ríkisstjórn eftir ríkisstjórn að sjá til þess að einhver standi upp og geti varið eldri borgara okkar. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Ingu Sæland er því miður vandamál víða þegar eldri borgarar eru útskrifaðir af spítala og sendir heim til sín eftirlitslausir, að það er enginn til að hugsa um þá, viðkomandi kannski orðinn einn, makinn farinn. Í þeirri aðstöðu eru eldri borgarar oft á mjög slæmum stað, bæði andlega, líkamlega og fjárhagslega. Þarna þarf að vera til staðar einhver sem ber hag þeirra fyrir brjósti og verndar þá og sér til þess að þeir fái alla þá aðstoð sem þeir þurfa á að halda. Því miður notum við oft ótrúlega ljót orð um það vandamál þegar eldri borgarar eru á sjúkrahúsum vegna þess að það vantar pláss annars staðar. Það er ekkert annað en útskriftarvandi spítalans vegna þess að það vantar pláss og það er ríkisstjórnin sem sér til þess að það eru ekki pláss til staðar. Þá var fundið upp þetta fáránlega og eiginlega vanvirðandi orð, fráflæðisvandi, sem er eiginlega vandi þegar eitthvað á að flæða frá einhverjum en mætti eiginlega nota um skólp en ekki eldri borgara þessa lands og er þeim til óvirðingar og við eigum að hætta að nota það orð. Við eigum að segja sannleikann skýrt og skorinort: Þetta er útskriftarvandi. Þetta er vandi ríkisstjórnarinnar. Þetta er vandi þeirra. Það eru ekki nægileg mörg hjúkrunarrými til að taka við fólkinu. Því miður tekur annað við sem er mjög hvimleitt og það eru biðlistar. Það eru biðlistar eftir að komast inn í hjúkrunarrými og ekki nóg með það, það er biðlisti til að komast í færnimat til að komast á biðlista til þess að komast í hjúkrunarrými. Eins og ég hef sagt, maður bíður eftir að þeir búi til biðlista til þess að komast á biðlista til að komast á biðlista, þrískiptingu. Það er ótrúleg óvirðing að við skulum leyfa okkur að haga okkur svona. Fyrir utan það að þegar þau komast loksins inn á hjúkrunarheimili er í mörgum tilfellum staðan sú að tekin eru af þeim öll fjárhagsleg völd og þeim er bara úthlutað vasapening. Þvílík óvirðing. Við getum sagt að við látum kannski börn og unglinga fá vasapeninga en við eigum ekki að koma svona fram við eldri borgara, að svipta þá algerlega fjárhagslegu valdi og skammta þeim einhverja hungurlús í vasapeningum. Við eigum að bera mun meiri virðingu fyrir eldra fólki. Við erum að tala um mömmu, pabba, afa, ömmur, við erum að tala um fólk sem á fullan rétt á því að því sé sýnd full virðing og komið fram við það á þann hátt sem það á skilið eftir langa starfsævi og eftir að hafa byggt upp samfélag okkar. Eins og hefur komið fram, núna í Covid-faraldrinum, er þetta hópurinn sem verið er að gleyma. Þetta er hópurinn sem á að skilja eftir. Þetta eru breiðu bökin sem eiga að taka á sig skellinn vegna Covid og það er ömurlegt. Það er eiginlega með ólíkindum að þeir skuli enn eina ferðina finna þennan hóp. Af hverju geta þeir það? Jú, vegna þess að það er enginn hagsmunafulltrúi til að verja hann og það er kominn tími til. Það er búið að benda á það og löngu kominn tími til að sjá til þess að þessi mál verði ekki eins og þau eru í dag, það á að sjá til þess að borin sé virðing fyrir öldruðum, þeir hafi full mannréttindi og fái þær hækkanir á framfærslu og annað sem þeir eiga fullkominn rétt á. Það er ömurlegt til þess að vita að það virðist vera hægt að hækka alla og láta alla fá rétta framfærslu nema þennan hóp. Það er eins og það sé alveg meitlað í stein hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn að þetta séu breiðu bökin, þetta sé fólkið sem eigi að taka á sig byrðarnar. En þetta er ekki rétt og sérstaklega ömurlegt að þeir skuli ekki geta séð til þess að þeim sem eru á lægstu bótunum í þessum hópi sé hjálpað.
Virðulegi forseti. Það vildi nefnilega þannig til að ég steingleymdi einni setningu sem ég var búin að heita sjálfri mér að ég myndi ævinlega segja þegar við værum búin að ljúka máli okkar. Það er einfaldlega þetta: Flokkur fólksins segir aðeins eitt, það er fólkið fyrst, svo allt hitt.
Frú forseti. Það er dapur veruleiki að hatursglæpum sem tengjast trúarlegum ástæðum hefur farið fjölgandi á undanförnum árum. Trúarlegum glæpum hefur fjölgað í Evrópu 70 árum eftir seinni heimsstyrjöldina. Það höfum við til að mynda séð bara núna í september þegar þrjár mannskæðar árásir voru gerðar í Frakklandi þar sem fjórar manneskjur voru vegnar af trúarlegum ásetningi og þann 13. nóvember voru fimm ár liðin frá því að 130 manneskjur voru drepnar af trúarlegum ástæðum í hræðilegri árás á skemmtistaðinn Bataclan og fleiri staði í París þar sem um var að ræða eina mannskæðustu árás sem gerð hefur verið í Frakklandi. Þetta eru bara nokkur dæmi um hræðilega glæpi sem eru framdir í nafni trúarofstækis og haturs gegn öðrum en þeim sem trúa á nákvæmlega það sama og viðkomandi. Það er kannski kjarninn í því máli sem ég flyt hér. Frú forseti. Málið var áður flutt á 150. löggjafarþingi og er nú endurflutt. Í þingsályktunartillögunni er lagt til að 27. janúar ár hvert verði tileinkaður minningu fórnarlamba helfararinnar en þann dag árið 1945 frelsaði sovéski herinn fanga úr fangabúðum nasista í Auschwitz í Póllandi. Öll aðildarlönd ÖSE minnast þessa dags og minnast helfararinnar um leið á einhvern hátt, öll nema Ísland. Í Danmörku, Svíþjóð, Finnlandi og Noregi er helfararinnar minnst 27. janúar ár hvert. Víða um heim er hennar minnst þennan dag með ýmsum hætti, svo sem með minningarathöfnum, sýningum um sögu helfararinnar eða með sérstakri fræðslu í skólum. Í Svíþjóð er á hverju ári sérstakt þema sem lögð er áhersla á. Til að mynda var þemað árið 2012 minning Raouls Wallenbergs, sænsks embættismanns sem bjargaði fjölda gyðinga í Ungverjalandi. Árið 2014 var í Svíþjóð lögð áhersla á minningu rómafólks sem var myrt í helförinni. Árið 2015 var frelsunar fanga úr Auschwitz sérstaklega minnst víða um Evrópu þegar 70 ár voru liðin frá þeim atburði. Með því að tileinka þennan dag minningu fórnarlamba helfararinnar mætti fræða komandi kynslóðir hér á landi um afleiðingar hatursglæpa. Þannig yrði unnt að koma í veg fyrir fordóma og aukna tíðni slíkra glæpa milli ólíkra trúar- og þjóðfélagshópa svo að viðlíka hörmungar og gerðust í seinni heimsstyrjöldinni endurtaki sig ekki á nokkurn hátt. Slíkur minningardagur fæli í sér tækifæri til að minnast fórnarlamba helfararinnar og vinna gegn kynþáttafordómum og hatursorðræðu, byggðri á trúarlegri mismunun, í þeim tilgangi að skapa friðsamara, umburðarlyndara og betra samfélag. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri. Á þessum tímum erum við, eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar, að sjá ákveðna tilhneigingu víða um Evrópu, ekki bara í Frakklandi, svo sem árásir á grafhýsi bæði gyðinga og kristinna, og við sjáum þess merki að trúarlegar ofsóknir eru að láta sér kræla með mikilli fjölgun viðlíka hatursglæpa sem síðan leiða af sér morð á fólki, hvort sem það er við þá iðju sína að biðja sínar bænir eða eins og í tilviki kennarans Samuels Patys sem var hreinlega að kenna nemendum sínum um tjáningarfrelsi og var veginn á hroðalegan hátt fyrir utan skólann sinn. Þetta eru dæmi um hversu sorglega stutt er í það að við förum að sjá þróun sem við viljum stoppa. Með því að minnast þessa dags er bæði tækifæri til þess að Ísland verði ekki eitt þeirra ÖSE-landa sem ekki minnast hans með einhverjum hætti og að fræða komandi kynslóðir og okkur sem hér erum um afleiðingar hatursglæpa og hatursáróðurs í garð þeirra sem eru annarrar trúar en okkar eigin.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka sérstaklega hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, fyrsta flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu um að Ísland minnist helfararinnar þann 27. janúar ár hvert. Ég vil segja, frú forseti, að það er löngu tímabært að slík tillaga líti dagsins ljós hér á Alþingi. Það hefði verið óskandi að þessi tillaga hefði fengið framgang hér á síðasta þingi þegar hún var lögð fram í fyrsta sinn þannig að Íslendingar hefðu getað minnst þess opinberlega að 27. janúar á þessu ári voru 75 ár liðin síðan sovéski herinn frelsaði fanga úr fangabúðum nasista í Auschwitz í Póllandi. Eins og segir í tillögunni minnast öll aðildarríki Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu helfararinnar á einhvern hátt, sömuleiðis Norðurlöndin, öll nema Ísland. Frú forseti. Við getum ekki verið þekkt fyrir það, það vekur upp spurningar og ég held að það sé bara nauðsynlegt að leita svara við því hvers vegna Ísland hefur ekki, eitt landa í evrópsku samstarfi, séð ástæðu til að minnast helfararinnar. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti árið 2005, í sérstakri ályktun, að 27. janúar ár hvert skyldi vera alþjóðlegur minningardagur um helförina. Nokkrar þjóðir, Þýskaland og Bretland og fleiri, höfðu þó fyrir þann tíma minnst hennar árlega. Ályktun allsherjarþingsins hvetur allar aðildarþjóðir Sameinuðu þjóðanna til að minnast helfararinnar sérstaklega. Auk þess er lögð áhersla á að fræða alla um þessa skelfilegu atburði í þeirri viðleitni að þeir muni aldrei endurtaka sig. Gyðingaandúð fer vaxandi í heiminum og er það áhyggjuefni. Árásir á gyðinga tvöfölduðust í Bandaríkjunum á milli áranna 2017 og 2018. Sérstaklega vex þó gyðingahatur á meginlandi Evrópu þar sem sama vandamál varð til þess að reynt var að útrýma gyðingum fyrir 75 árum. Síðastliðin þrjú ár hafa verið hvert öðru verra í Bretlandi, Frakklandi og Þýskalandi þar sem gyðingar hafa nýlega verið varaðir við því að bera kollhúfur á almannafæri vegna hættu á árásum. Gyðingaandúð fær nú byr undir báða vængi, annars vegar frá kynþáttahyggjumönnum á öfgahægri vængnum og hins vegar þeim sem andæfa Ísrael. Milljónum innflytjenda frá múslimalöndum sem setjast nú að í Evrópu hefur verið innrætt djúpstætt hatur á Ísrael og gyðingum. Gyðingar í mörgum Evrópulöndum segjast um langt skeið hafa fundið fyrir vaxandi andúð í sinn garð. Þessi andúð birtist með ýmsu móti. Veist er að þeim á götum úti og hróp eru gerð að þeim, hnýtt í þá í verslunum, þeir fá í auknum mæli alls konar hótanir á netinu, það er harðari tónn en áður hefur sést í greinum, birtist í fjölmiðlum og í umræðuþáttum í útvarpi og sjónvarpi. Könnun var gerð í Evrópu meðal þúsunda gyðinga fyrir ekki svo löngu síðan þar sem 89% þeirra sögðust hafa orðið varir við vaxandi andúð á síðastliðnum fimm árum og kváðust 38% þeirra íhuga flytjast á brott þar sem þeim fannst þeir ekki lengur vera öruggir. Niðurstöðurnar ættu ekki að koma á óvart. Baráttunni gegn gyðingahatri er lýst sem baráttu sem Evrópa hefur ekki efni á að tapa. Gyðingaandúð er andstæða þess sem Frakkland stendur fyrir, er haft eftir forseta Frakklands, Emmanuel Macron, í febrúar síðastliðnum er hann heimsótti grafreit gyðinga. Þar höfðu hakakrossar verið krotaðir á 80 leiði. Það eru mörg dæmi þess að grafreitir gyðingar séu vanhelgaðir í Evrópu. Gyðingasamfélagið í Hollandi segir að gyðingahatur aukist frá ári til árs og gyðingar í Evrópu upplifi óöryggi, þeir verði fyrir hrópum og köllum og þeir hafi einnig orðið fyrir árásum vegna uppruna síns. Hollensk stjórnvöld segja að árásir á gyðinga hafi aukist mjög og í flestum tilfellum séu það nýbúar úr röðum múslima sem standi að baki eineltinu gegn gyðingum. Börn gyðinga séu lögð í einelti, ráðist sé á fólk, krotað sé á bænahús gyðinga og bensínsprengjum kastað að þeim. Stjórnmálaforingjar í Evrópu hafa jafnvel látið gyðingahatur viðgangast innan sinna raða og sinna stjórnmálaflokka. Þekktasta dæmið í þeim efnum er að finna í breska Verkamannaflokknum þar sem Jeremy Corbyn var vikið úr flokknum vegna málsins. Fordómar gegn gyðingum mátti ekki síður finna á Íslandi fyrr á tímum. Þór Whitehead sagnfræðingur telur að íslensk stjórnvöld hafi á tímum síðari heimsstyrjaldarinnar fylgt stefnu Dana leynt og ljóst um að hleypa ekki gyðingum til landsins. Íslendingar höfðu þó mikla samúð með gyðingum eftir síðari heimsstyrjöldina og Ísland gegndi mikilvægu hlutverki í stofnun Ísraelsríkis árið 1948. Þess er minnst með táknrænum hætti í Ísrael og ísraelska þjóðin hefur ekki gleymt því, það þekki ég af eigin raun. Samskipti Íslands og Ísraels voru lengi vel mikil en hafa minnkað verulega á liðnum árum, einkum vegna hernáms Ísraels í Palestínu sem við fordæmum. Ég fullyrði þó hér að Ísraelsmenn bera mikla virðingu fyrir Íslandi og líta á okkur sem vinaþjóð. Þess má geta hér að ég sótti eitt sinn minningardag um helförina í Ísrael. Þar er að finna mjög áhrifamikið safn um helförina. Safnið telur margar byggingar og lætur engan ósnortinn og er þá vægt til orða tekið. Ég hvet alla sem sækja Ísrael heim til að skoða helfararsafnið í Jerúsalem. Frú forseti. Sífellt færri vita hvað helförin er og um hvað hún snerist. Það er ekki síst vegna þess sem nauðsynlegt er að minnast hennar. Samkvæmt könnun sem dagblaðið New York Times gerði árið 2018 vita 66% Bandaríkjamanna á aldrinum 18–34 ára ekkert um Auschwitz og ekki að þar hafi verið útrýmingarbúðir. Alls vissu 41% Bandaríkjamanna ekki hvað Auschwitz er. Um 400.000 manns sem lifðu af helför nasista eru enn lifandi. Flestir eru á níræðis- og tíræðisaldri. Um er að ræða gyðinga, samkynhneigða, votta Jehóva, sígauna, kommúnista og aðra sem nasistar töldu að ekki ættu rétt á að lifa. Þar af eru rúmlega 189.000 gyðingar sem lifðu helförina af búsettir í Ísrael. Því lengra sem líður frá atburðunum, nú eru meira en 70 ár liðin, því minni áhersla er á að fólk viti um þessa hræðilegu atburði, læri um þá og ræði. Ég vil segja að það er mikið og nauðsynlegt verkefni okkar að sjá til þess að þessir atburðir gleymist ekki. Við verðum að tryggja að komandi kynslóðir Íslendinga þekki þessa sögu. Við verðum að læra af henni, geta sett hana í samhengi við styrjaldarátök í heiminum sem eiga sér stað á hverjum degi og vaxandi hatursglæpi. Við verðum að tryggja að allir viti að mannréttindi eru grundvallarréttindi hverrar manneskju. Þessi skelfilegi atburður í mannkynssögunni sem helförin er má aldrei gleymast. Hann er ekki svo langt frá okkur í tíma og við eigum að minnast hans með sérstökum hætti eins og aðrar þjóðir.
Frú forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um félagsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum. Tillagan hljómar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra, í samráði við félags- og barnamálaráðherra, að setja fram áætlun um hvernig tryggja megi að í grunn- og framhaldsskólum starfi félagsráðgjafar sem nemendur geti leitað til. Ráðherra hafi jafnframt samráð um málefnið við Samband íslenskra sveitarfélaga og Félagsráðgjafafélag Íslands, auk annarra félagasamtaka eftir því sem við á. Ráðherra leggi fyrir Alþingi skýrslu um verkefnið eigi síðar en 1. apríl 2021 og skal fylgja henni kostnaðaráætlun og tillaga að fyrirkomulagi kostnaðarskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga.“ Frú forseti. Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 150. löggjafarþingi og var þá 647. mál. Með tillögunni er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið, í samráði við félags- og barnamálaráðherra, að setja fram áætlun um hvernig tryggja megi að í grunn- og framhaldsskólum starfi félagsráðgjafar sem nemendur geti leitað til. Markmið tillögunnar er að nemendum standi til boða þjónusta félagsráðgjafa óháð stærð skóla en stöðuhlutfall þeirra gæti t.d. farið eftir fjölda nemenda. Ráðherra er falið að útfæra nánar með hvaða hætti þjónustan verði veitt. Þá er lagt til að ráðherra hafi jafnframt samráð um málefnið við helstu hagsmunaaðila eins og Samband íslenskra sveitarfélaga og Félagsráðgjafafélag Íslands og önnur félagasamtök eftir því sem við á, t.d. Kennarasamband Íslands. Þá benda flutningsmenn á mikilvægi þess að hafa virkt samráð við börn og ungmenni í þessum efnum. Í skýrslu ráðherra til Alþingis um verkefnið skulu m.a. koma fram tillögur um næstu skref og greining á því hvort gera þurfi lagabreytingar til að ná markmiði þingsályktunartillögunnar. Frú forseti. Fjölmargar rannsóknir hafa á undanförnum árum sýnt fram á mikilvægi snemmtækra úrræða hvað varðar félagslega þjónustu við börn og ungmenni. Fræðimenn hafa bent á að enginn vettvangur sé jafn kjörinn og skólinn til þess að búa ungmenni undir flókið líf í flóknu samfélagi. Sú reynsla sem börn fá í skóla geti haft jákvæð og langvarandi áhrif á félagslega velferð þeirra og því sé mikilvægt að líta á skólann sem lykilþátt við forvarnir og stuðningsúrræði fyrir börn. Í því sambandi má nefna börn sem standa frammi fyrir áföllum í fjölskyldum, svo sem vegna skilnaðar eða andláts, börn sem búa við vanrækslu og ofbeldi og börn sem búa við fátækt. Íslenskar og erlendar rannsóknir hafa sýnt að börn sem búa við framantaldar aðstæður eiga oftar við sálfélagslega erfiðleika að stríða en önnur börn og eru í meiri áhættu gagnvart námsvanda og brotthvarfi frá námi. Samhliða samfélagsbreytingum á undanförnum áratugum, sem hafa m.a. haft áhrif á hlutverk og aðstæður íslenskra fjölskyldna, hefur félagsmótunarhlutverk skóla aukist og náð til margþættari verkefna. Sú staða veldur auknu álagi á kennara og aðra starfsmenn skóla vegna margvíslegra úrlausnarefna sem þeir standa frammi fyrir við að sinna velferð og vellíðan nemenda. Í því sambandi má benda á sameiginlega könnun Sambands íslenskra sveitarfélaga og Félags grunnskólakennara frá árinu 2012 sem lögð var fyrir grunnskólakennara og var gerð í þeim tilgangi að fá nánari mynd af ýmsum þáttum er lúta að skólastarfi og starfi kennara. Niðurstöður sýndu að þrír kennarar af hverjum fjórum sögðu að álag í starfi hefði aukist mikið. Aðspurðir um hvað væri erfiðast í starfinu nefndu kennarar einkum eftirfarandi atriði: Samstarf við foreldra þegar barn fær ekki næga aðstoð heima vegna ófullnægjandi heimilisaðstæðna, hegðun nemenda og aukinn fjöldi agavandamála, flókin eineltismál sem torvelt er að uppræta og barnaverndarmál þar sem þungbært er að horfa upp á vanrækt börn. Niðurstöður nýlegrar rannsóknar á upplifun og reynslu fagmenntaðra starfsmanna grunnskóla af stuðningi við nemendur með námserfiðleika benda einnig til þess að álag sé að aukast. Aukið og illviðráðanlegt álag fylgi því að láta sig varða velferð hvers barns. Niðurstöðurnar sýna að kennurum er það mikil áraun að horfa upp á börn sem glíma við vanlíðan, áföll í fjölskyldum, fátækt og félagslega útskúfun, og upplifa sig hjálparvana í þessum aðstæðum. Að mati kennara skortir aðstoð fagfólks í slíkum málum. Frú forseti. Upphaf félagsráðgjafar í skólum er rakið til Bandaríkjanna í kringum aldamótin 1900. Ástæðan fyrir því að félagsráðgjafar voru ráðnir til skóla var að þekking þeirra á félagslegum vanda, svo sem vegna fátæktar, vanheilsu og félagslegrar stöðu lágtekjufólks, og á þeim áhrifum sem slíkar aðstæður gætu haft á börn var álitin mikilvæg fyrir skólann. Til að byrja með fólust störf félagsráðgjafanna aðallega í því að vera tengiliðir á milli heimila og skóla og bera kennsl á orsakir að baki erfiðleikum barna. Í dag eru skólafélagsráðgjafar starfandi í 53 löndum, þar á meðal í Bandaríkjunum, Bretlandi og öllum hinum Norðurlöndunum. Það er engin ástæða fyrir okkur að bera ekki kennsl á að þetta er skynsamlegt fyrirkomulag og ætti að gera slíkt hið sama hér á Íslandi. Samkvæmt upplýsingum frá fagdeild fræðslu- og skólafélagsráðgjafa innan Félagsráðgjafafélags Íslands eru félagsráðgjafar starfandi í 12 skólum hér á landi, þar af í átta grunnskólum og fjórum framhaldsskólum. Og reynslan í þeim skólum þar sem félagsráðgjafarnir starfa hefur sýnt að þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Markmiðið með skólafélagsráðgjöf er að greina og meta þá þætti sem geta haft áhrif á námsferlið og almenna líðan, og vinna að frekari þróun forvarna- og stuðningsúrræða fyrir nemendur til að tryggja að allir geti notið sín í skólaumhverfinu. Með þekkingu sinni á einstaklingsþroska, fjölskyldusamskiptum, löggjöf, þjónustustofnunum og félagslegum úrræðum mynda skólafélagsráðgjafar mikilvæga brú á milli skóla, fjölskyldu og samfélags. Með heildarsýn að leiðarljósi vinna þeir í samstarfi við annað fagfólk innan skóla og annarra stofnana í þverfræðilegri nálgun, ásamt því að veita kennurum handleiðslu og ráðgjöf. Hugmyndafræðileg nálgun og faglegur grunnur í vinnuaðferðum félagsráðgjafa byggist á heildarsýn og kerfishugsun. Og svo að það sé sagt hér þá snýst þessi tillaga alls ekki um að skólafélagsráðgjafar komi í staðinn fyrir námsráðgjafa eða í staðinn fyrir sálfræðinga innan skóla, heldur snýst þetta um þverfaglega samvinnu innan skólanna með hagsmuni nemenda í huga enda eru þetta í rauninni ekki sambærileg störf þó að þau hafi öll sama markmið, þ.e. að gæta hagsmuna barnsins. Frú forseti. Við lifum á fordæmalausum tímum, á tímum Covid-faraldurs. Eins og hefur komið fram í fréttum höfum við því miður séð mikinn vöxt í tilkynningum til barnaverndar. Þannig kom fram í fréttum Stöðvar 2 nýverið að mál á borði Barnaverndar Reykjavíkur séu þegar orðin fleiri en allt árið í fyrra og á fyrstu tíu mánuðum ársins voru komnar 10% fleiri tilkynningar en allt árið í fyrra. Vegna faraldursins virðist vera meira um rót á börnum og aukið öryggisleysi auk þess sem heimilisofbeldismálum hefur fjölgað þar sem börn eru til staðar. Þá eru vísbendingar um aukna áhættuhegðun barna. Frú forseti. Þetta er áhyggjuefni og við eigum enn eftir að þurfa að takast á við félagslegar afleiðingar faraldursins næstu árin og vinda ofan af ástandinu. Staðreyndin er sú að þó að bólusetning komi til, sem verður vonandi sem fyrst, þá er þetta ekkert búið. Íslensk börn tilheyra fjölskyldum sem þurfa margar hverjar að takast á við erfiðar fjárhagslegar aðstæður, félagsleg vandamál og langtíma heilsufarsvandamál tengd Covid. Þessi börn þurfa að fá stuðning og þann stuðning er best að veita í skólunum. Í ljósi þess aukna álags sem skólar standa frammi fyrir við að sinna nemendum í viðkvæmri stöðu er brýnt að fjölga félagsráðgjöfum í grunn- og framhaldsskólum. Félagsráðgjafar vinna út frá heildarsýn í málum hvers og eins ásamt því að stuðla að samstarfi skólans við aðrar velferðarstofnanir sem koma að þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra, svo sem barnavernd og félags- og heilbrigðisþjónustu. Þannig getur skólinn betur sinnt velferðarhlutverki sínu og markvissu forvarnastarfi til að koma í veg fyrir að vandi þróist og verði illviðráðanlegur með tilheyrandi kostnaði fyrir samfélagið. Að mati flutningsmanna væri með aðgerðum samkvæmt þingsályktunartillögu þessari stigið skref í þá átt að efla forvarnastarf og snemmtæka íhlutun sem myndi leiða til meiri hagræðingar og aukinnar skilvirkni í þjónustu í þágu barna og fjölskyldna þeirra og væri því liður í að spyrna við brotthvarfi nemenda í framhaldsskólum. Flutningsmenn tillögunnar eru eftirtaldir hv. þingmenn: Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir.