Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Herra forseti. Á árlegum lista Transparency International sem mælir spillingu fellur Ísland um sex sæti, er nú í 17. sæti og langneðst Norðurlandanna sem raða sér í efstu sætin. Í skýrslunni segir að spilling sé illvíg meinsemd sem ógni lýðræðinu. Það sýni rannsóknir með óyggjandi hætti. Spilling ógni grundvallarréttindum, tækifærum og lífsgæðum fólks og grafi undan trausti í samfélaginu og gagnvart stjórnvöldum, stofnunum framkvæmdarvaldsins, löggjafarvaldsins og dómsvaldsins. Meðal skýringa nefnir skýrslan bankahrunið, fjármálavafstur stjórnmálamanna í Panama-skjölunum og nú síðast Samherjamálið, einnig að spilling nái til opinberra aðila. Lái mér enginn þó að hugurinn reiki örstutt að Landsréttarmálinu. Þótt spilling eigi aldrei að viðgangast er kannski ekki hægt að koma alveg í veg fyrir að fyrirtæki og einstaklingar víki af vegi dyggðarinnar í viðskiptum en þá kemur einmitt að hlutverki stjórnvalda, að lög og skilaboð stjórnvalda séu skýr. Öllum sé ljóst að hart verði tekið á hvers kyns bellibrögðum og fjárveitingar til nauðsynlegra eftirlitsstofnana, m.a. umboðsmanns Alþingis, skattrannsóknarstjóra, saksóknara, séu ekki skornar við nögl. Í því samhengi, herra forseti, eru orð ráðherra mjög dýr. Hæstv. fjármálaráðherra hefur áður svarað mér að hann hafi ekki áhyggjur af spillingu á Íslandi og í íslensku viðskiptalífi, bæði í kjölfar þess að Ísland lenti á gráum lista og þegar Samherjaskjölin birtust. Það eru út af fyrir sig mjög skýr skilaboð. Hann virðist líta á mál sem koma upp sem tilfallandi en ekki kerfisvanda sem stjórnvöld eigi að taka á. Transparency International lítur öðruvísi á og hefur áhyggjur bæði af stöðunni og þróun síðustu ára. Er hæstv. fjármálaráðherra jafn áhyggjulaus nú og þegar ég spurði hann fyrir einu ári eða finnst honum tilefni til að taka mið af ábendingunum? Og ef svo er, hvað hyggst ríkisstjórnin gera?
Virðulegi forseti. Ég tel að dæmin sem hv. þingmaður nefnir hér því til stuðnings að það þurfi að hafa miklar áhyggjur af spillingu á Íslandi, sé nú heldur léttvæg. Að kalla það mál spillingu í Landsréttarmálinu þegar öll gögn eru opin, þegar Alþingi kemur að málinu og tekur síðustu ákvörðunina, þegar embættismenn mæta fyrir nefndasvið og færa rök fyrir tillögu ráðherrans, þegar hér í þingsal eru greidd atkvæði fyrir opnum tjöldum. Að kalla afgreiðslu slíkra mála spillingu er auðvitað með miklum ólíkindum. Hérna skiptir dálítið máli hvort menn kjósa að líta svo á að glasið sé hálftómt eða að það sé hálffullt. Þegar við skoðum þessa niðurstöðu með aðeins jákvæðara hugarfari en hv. þingmanni virðist vera tamt að gera, þá má sjá að Ísland skipar sér í flokk með þeim þjóðum í heiminum þar sem spilling er minnst. En vilji menn hins vegar leggja einhverja aðra mælistiku á það mál og skoða í hvaða hópi við erum ekki er jú hægt að draga það fram að á þennan mælikvarða, sem er ekkert algildur mælikvarði eða fullkominn á nokkurn hátt, skorum við ekki jafn hátt og Norðurlöndin. Mér finnst sjálfsagt að velta því upp hvað við getum gert til þess að bregðast við þeirri stöðu. Eitt af því sem er áberandi í skýrslu sem þessari, og það sama á við um GRECO-úttektir, er að það eru ekki endilega dæmin um spillingarmál sem menn hafa í höndunum, heldur tilfinningin fyrir því að einhvers staðar grasseri spilling, einhver svona óljós tilfinning. Oft gerist það nú þegar formenn í stjórnmálaflokkum koma upp og tala einmitt inn í þá tilfinningu, að hún versnar.
Herra forseti. Þegar kemur að aðgerðum stjórnvalda gegn spillingu þá vil ég hafa glasið fullt og dæmin sem ég nefndi eru nefnilega alls ekki léttvæg. Ég nefndi bankahrun. Ég nefndi óeðlilegt fjármálavafstur stjórnmálamanna í tengslum við Panama-skjölin og ég nefndi Samherjaskjölin. Mig langar þá að nefna í samhengi við þessa skýrslu að nýlega birtist skoðanakönnun MMR sem sýnir að einungis 23% treysta fjármálaráðherranum til að halda utan um sölu á Íslandsbanka. Þetta er forvitnileg niðurstaða og það vakna óneitanlega spurningar. Nú spyr ég: Telur hæstv. ráðherra að hér séu landsmenn að lýsa tortryggni í garð fjármálaráðherra Íslands yfirleitt, og þá stjórnvalda, að um sé að ræða kerfisvanda, eða telur hæstv. fjármálaráðherra, eins og í hinum málunum, að um sé að ræða afmarkaðan vanda og tortryggni í garð fjármálaráðherrans Bjarna Benediktssonar og tengsl hans við eitt af þessum málum í skýrslunni?
Virðulegi forseti. Við erum komin dálítið langt frá kjarna máls þegar við erum farin að skiptast á skoðunum um niðurstöður skoðanakannana. Eða ættum við kannski að velta því fyrir okkur hér, myndi það skila okkur eitthvað fram veginn í þágu þjóðarinnar, hvers vegna það skyldi vera að 83–84% þjóðarinnar vilji ekki Samfylkinguna sem valkost við stjórn landsins? 83% segja bara nei þegar Samfylkingin býður fram, við kjósum eitthvað annað. Þetta er bara einhver þvæluumræða. Aðalatriðið er að við stöndum við það sem sagt hefur verið í bankasölumálinu, að fylgja opnu og gagnsæju ferli þar sem enginn er að flýta sér. Við stígum varfærin skref og fylgjum því sem boðað hefur verið, að allir geti tekið þátt sem hafa áhuga.
Virðulegi forseti. Ísland er næst á eftir Rússlandi þegar kemur að verðbólgu og hæst allra ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins. Flest Norðurlöndin eru með 0,5% verðbólgu, nema Noregur er með 1,5% verðbólgu og norska krónan ekki tengd við evruna. Ferðaþjónustulöndin í Suður-Evrópu eru við eða undir 0% verðbólgu. Krónan er því enn og aftur að valda verðbólgu hér heima við. Tilraunir Seðlabankans til að stöðva fall krónunnar hafa komið í veg fyrir að Seðlabankinn hafi getað prentað peninga eins og allir seðlabankar eru að gera núna. Það leiðir til lakari lánskjara fyrir ríkissjóð og skerðir svigrúm íslenskra stjórnvalda til mótvægisaðgerða. Geta ríkisins til skuldsetningar er háð umfangi skulda og líka vaxtastigi. En hvers vegna er verðbólga meiri hér en annars staðar? Samdráttur er mikill og það er mikill slaki í framleiðslu svo að verðbólguþrýstingur ætti í rauninni ekki að vera til staðar. Svarið er að mínu mati enn og aftur krónan. Þetta verðbólguskot er enn ein áminningin um hve vitaónýt íslenska krónan er, hve djúpstæð vandamál hún skapar á endanum fyrir heimilin og fyrir fyrirtækin til skemmri en líka til lengri tíma. Fyrsta spurning: Síðustu verðbólgutölur sýna 4,3–4,7% verðbólgu. Hvers vegna var ekki gripið til aðgerða í tæka tíð? Í öðru lagi: Hyggjast stjórnvöld bregðast við núna eða ætla þau að láta sér nægja að vona það besta? Og í þriðja lagi: Hvers vegna er Ísland eina ferðaþjónustulandið í Evrópu með vaxandi verðbólgu í kreppu? Er það einfaldlega þannig að það megi ekki ræða krónuna, sjálfan fílinn í herberginu?
Virðulegi forseti. Það má skilja á máli hv. þingmanns að það sé eftirsóknarvert að vera í hagkerfi þar sem verðbólgan er 0,5%. Ég lít á það sem sjúkleikamerki að það sé eftirsóknarvert að búa á gjaldmiðilssvæði þar sem Seðlabankinn, í þessu tilviki Evrópski seðlabankinn, hefur lofað að kaupa 70% af öllum ríkisútgefnum pappírum á næstunni - 70%. Ég lít á það sem mikið sjúkleikamerki að það séu ekki væntingar um vöxt. En það verður hverjum að sýnast sitt um þetta. Það er hins vegar ágætisheilbrigðismerki á Íslandi að hér eru væntingar um ágætan hagvöxt á þessu ári, ólíkt því sem gildir víða í Evrópu. Ég ætla ekki að kvarta undan því að menn spyrji spurninga sem varða verðbólguna. Ég held hins vegar að hv. þingmaður hafi komist að rangri niðurstöðu um að það sé gjaldmiðlinum að kenna. Spyrjum okkur að því hvað er undirliggjandi. Þetta eru allt mælanlegar stærðir. Hvers vegna skyldi vöruverð vera að hækka eilítið á Íslandi? Gæti verið að það hafi eitthvað með launaþróun í landinu að gera? Gæti verið að það kunni að smitast út í verðbólgu þegar Ísland, eitt þeirra ríkja sem hv. þingmaður tiltekur í samanburði sínum, hækkar laun verulega í kreppunni? Kann að vera að það smitist smám saman út í álagningu í þjónustu og í vörukaupum og annars staðar? Ég held að það sé nú bara þannig. Mestu skiptir samt sem áður í augnablikinu að verðbólguvæntingar á markaði eru um að þetta sé lítið skot sem gangi til baka. Horft fram á við gerir allur markaðurinn á Íslandi ráð fyrir því að Seðlabankanum gangi vel að ná tökum á verðbólgustiginu og að verðbólga fari lækkandi á komandi misserum.
Virðulegur forseti. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra þurfi að ákveða sig hvort hann telji þetta vera verðbólguskot sem fari til baka eða telji æskilegt að það verði verðbólga. Það er náttúrlega augljóst að hann klínir, eins og fyrri daginn, verðbólgunni á launaþróunina, á aðila vinnumarkaðarins. Auðvitað má spyrja sig hvort kemur á undan, eggið eða hænan. Er ekki tími til kominn, líka fyrir aðila vinnumarkaðarins í samvinnu við stjórnvöld, að fara að ræða gjaldmiðilinn okkar, eins og ég gat um áðan, fílinn í herberginu? Getur verið að launaþróunin sé með þessum hætti hér heima af því að við erum með þennan gjaldmiðil? Getur það líka verið? Fjármálaráðherra svaraði mér engu í því að mínu mati, nema með því að benda á launaþróunina, af hverju við erum eitt ferðaþjónustulanda í kreppu með fall í þjóðartekjum, eins og allar aðrar þjóðir í Evrópu, með verðbólgu. Við vitum alveg hvaða áhrif verðbólgan hefur til lengri tíma fyrir heimilin og fyrirtækin. Reikningurinn á krónunni er alltaf sendur á íslensku heimilin, á fyrirtækin. Þannig að ég spyr enn og aftur: Hver er framtíðarsýnin hjá hæstv. fjármálaráðherra hvað þetta varðar? [[Forseti hringir.]]Við fáum þetta allt til baka, við erum vön þessari rússíbanareið með krónuna og það er tími til kominn að við förum að gera eitthvað annað í þágu heimila og fyrirtækja.
Virðulegi forseti. Þegar við lítum til baka til undanfarinna ára, og skoðum reyndar síðasta ár líka, þá er íslenska krónan að gera nákvæmlega það sem við viljum að gjaldmiðillinn okkar geri í efnahagssveiflu. Hún gefur eftir til að skapa svigrúm og bæta samkeppnishæfnina og styrkist eins og hún gerði hér á árum þegar ferðaþjónustan var í hámarki. Það hafði tilætluð áhrif og hjálpaði m.a. til við að byggja upp mikinn gjaldeyrisforða á Íslandi. Staðan að baki íslensku krónunni hefur aldrei í lýðveldissögunni verið sterkari en einmitt nú. Það sem ég var að vísa til varðandi verðbólguna er að hv. þingmaður virðist telja eftirsóknarvert að hafa enga verðbólgu. Það er mikill misskilningur. Við erum með sérstakt verðbólgumarkmið um 2,5%. Það væri heilbrigðismerki að við næðum að vera í kringum verðbólgumarkmiðið. Það er skrifað í lög og það er algjört grundvallaratriði að menn skilji að það er betra að vera við 2,5% en að vera í núlli. Það eru á alla kanta betri aðstæður. [[Forseti hringir.]]Launaþróun hlýtur að hafa mjög mikil áhrif og ég er þeirrar skoðunar að við höfum að öllum líkindum tekið meira út í launaþróun á Íslandi en innstæða er fyrir í hagkerfinu.
Virðulegur forseti. Nú er nýútkomin skýrsla ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um stöðu og þróun Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða, gefin út núna í janúar. Hvað er athugavert við þessa skýrslu, þetta skrautrit? Jú, í skýrslunni eru fatlaðir einstaklingar ekki nefndir einu orði, fólk í hjólastólum er ekki nefnt einu orði eða aðgengi þess. Og ekki er algild hönnun heldur nefnd einu orði. Hvers vegna skyldi það vera furðulegt? Jú, vegna þess að í vor, þann 5. júní síðastliðinn, var samþykkt á Alþingi frumvarp um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Í umfjöllun í nefndaráliti segir, með leyfi forseta: „Almennt lýstu umsagnaraðilar ánægju með efni frumvarpsins. Í umsögn Sjálfsbjargar kom þó fram það sjónarmið að ganga þyrfti úr skugga um að aðgengi væri tryggt á þeim stöðum sem fengju úthlutað úr Framkvæmdasjóði ferðamanna. Við mat á umsóknum og úthlutunum úr sjóðnum ætti því að líta til algildrar hönnunar. Fyrir því lægju ýmis rök og var m.a. vísað til skuldbindinga íslenska ríkisins á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og jafnræðisraka. Að mati meiri hlutans er rétt að taka tillit til sjónarmiða um algilda hönnun þegar teknar eru ákvarðanir um úthlutanir úr sjóðnum og að lögð sé áhersla á aðgengi fyrir alla eftir fremsta megni. Jafnframt áréttar meiri hlutinn það sem fram kemur í samráðskafla frumvarpsins um að ákvæði laga um mannvirki, nr. 160/2010, um algilda hönnun, gilda um mannvirkið falli það undir gildissvið laganna.“ Það eru gróf mannréttindabrot framin daglega á Íslandi þegar hreyfihömluðum er meinaður greiður og sjálfsagður aðgangur að húsnæði, ferðamannastöðum og opinberum byggingum. En er það eðlilegt að hæstv. ráðherra ferðamála virði ekki sín eigin lög og geti ekki sett í sitt eigið skrautrit eitt einasta orð um það sem hún á að vernda?
Herra forseti. Þessi samantekt um uppbyggingu með fjármunum úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða er um verkefni sem hafa fengið úthlutað úr sjóðnum frá árinu 2012. Áhersla á aðgengi fyrir fólk með fötlun hefur aukist á þessum árum. Þegar verið er að gefa verkefnum stig og fara yfir umsóknir er það talið til tekna þegar verkefni uppfylla slík lágmarksskilyrði. Ég hef alloft átt orðaskipti við hv. þingmann hér í þingsal, sem ég kann að meta. Ég kann að meta það hversu mikla áherslu hann leggur á þann sjálfsagða þátt að þegar verkefni fá úthlutað úr opinberum sjóðum hafi þau sem um þau verkefni sjá þau gleraugu á sér að fólk með fötlun geti upplifað þá staði. Við hv. þingmaður höfum átt samtal um það að ekki er verið að gera kröfu um að fólk með fötlun geti gert nákvæmlega allt það sama og allir aðrir á slíkum stöðum. Í Bandaríkjunum, innan þjóðgarða t.d., eru alltaf lágmarkskröfur fyrir fólk með fötlun þannig að það geti notið staðarins, notið útsýnisins, þó að það sé eðli máls samkvæmt ekki alltaf að fara í allar göngur með leiðsögn upp á fjöll. Mér finnst þessi krafa sjálfsögð. Ég hef lagt áherslu á þetta í þeim breytingum sem við höfum lagt fram. Þessi samantekt er bara þessi stóra mynd og uppbygging, með tilliti til þeirra fjármuna sem hafa farið í verkefnin. En þetta er fín ábending og það hefði kostað lítið að reifa þær breytingar og þá þróun sem átt hefur sér stað undanfarin ár í þessari skýrslu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, en því miður, það þarf ekki að setja inn í skýrsluna, það þarf að framkvæma. Sennilega eru 95% af opinberum stofnunum á Íslandi með lokað aðgengi fyrir fólk í hjólastólum. Er ekki bara ástæðan sú að sveltistefna ríkisins gagnvart öryrkjum veldur því að ríkisstjórnin telur að það sé búið að sjá til þess að öryrkjar hafi ekki efni á því að ferðast og þess vegna sé ástæðulaust að hafa aðgengi að ferðamannastöðum fyrir þá sem hafa ekki efni á að fara þangað hvort sem er? Þess vegna kemur ekki eitt orð um aðgengi fatlaðra að ferðamannastöðum, ekki orð um algilda hönnun. Ofbeldi gegn fötluðum verður að stöðva strax og það verður ekki gert með því að fara ekki að lögum og leggja fram frumvarp um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hvar er frumvarpið? Það var samþykkt hér á þingi að leggja þetta frumvarp fram. Hvað er ríkisstjórnin að gera? Hvers vegna í ósköpunum er þetta ekki gert? Af hverju er stanslaust haldið áfram ofbeldi gagnvart fötluðu fólki? Er það ásættanlegt hjá þessari ríkisstjórn?
Herra forseti. Hér er spurning um framkvæmdasjóðinn og með hvaða hætti það er rætt um aðgengi fyrir fatlað fólk á þeim áfangastöðum sem hafa fengið fjármuni úr sjóðnum. Í umsóknarferli er sérstaklega bent á þá samantekt sem hefur verið unnin hvað varðar aðgengi fyrir alla og það er lögð áhersla á það. Við höfum lagt okkur fram um að auka skilning á því. Þetta er áhersla en það má vissulega, og ég er algjörlega á þeirri skoðun, halda betur á lofti þeirri áherslu og þeirri sjálfsögðu kröfu að þegar verið er að byggja upp áfangastaði fyrir alls konar ferðamenn, hvort sem þeir eru íslenskir eða útlenskir eða fólk með fötlun eða ekki, sé litið til þess að það sé aðgengi fyrir alla. Það er líka sjálfsagt að því sé fylgt eftir sérstaklega hvaða árangri við erum að ná hvað varðar þessar áherslur.
Herra forseti. Við höfum verið minnt á það tvisvar á u.þ.b. einu ári hversu mikilvægt það er að halda uppi öflugum ofanflóðavörnum á Íslandi, bæði vegna snjóflóðsins á Flateyri fyrir réttu ári síðan og einnig vegna atburða sem urðu nýlega á Seyðisfirði. Á hverju ári eru innheimt ofanflóðagjöld af fasteignaeigendum á Íslandi upp á rúma 2 milljarða. Ofanflóðasjóður hafði um 700 milljónir á ári í vaxtatekjur að auki, þannig að u.þ.b. 3 milljarðar á ári innheimtust í þennan sjóð sem stendur straum af ofanflóðavörnum. Í viðtali fyrir ári síðan, í kjölfar atburðanna á Flateyri, sagði stjórnarmaður í sjóðnum að í honum væru þá í kringum 23 milljarðar kr., en hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra vildi meina að þar væru 15 milljarðar. Þarna munar 8 milljörðum, en það er nú aukaatriði í málinu. Fyrir nokkrum árum gerði fjármálaráðuneytið ofanflóðasjóð upptækan og henti honum inn í ríkissjóð. Fram kom í fréttum um daginn að ríkisstjórnin ætlaði að veita 1.600 milljónir í ofanflóðavarnir og auðvitað veitir ríkisstjórnin ekki neinar fjárhæðir í það þarna vegna þess að þeir peningar eru til, þeir eru markaðir, þeir eru innheimtir á hverju ári. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé vilji hans að beita enn meira afli vegna þeirra peninga og þeirra fjármuna sem tilheyrðu þessum sjóði til að efla ofanflóðavarnir, ekki bara á þessum tveimur stöðum sem ég nefndi, fleiri staðir liggja undir á Austfjörðum og víðar, hvort hæstv. ráðherra hugsi sér að veitt verði rösklega inn í þennan málaflokk til þess að við getum komið þessum málum í sæmilegt horf.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í langt mál um þessa sögu með ofanflóðasjóðinn. En í örstuttu máli þá er hann í raun eins konar bókhaldsstærð í ríkisfjármálunum. Það sem hefur reynt á í sögunni er það hversu miklar fjárheimildir eru veittar í fjárlögum hvers árs til þess að standa straum af þessum framkvæmdum. Eftir því sem fjárheimildir eru hærri, þeim mun meiri eru áhrifin á niðurstöðu fjárlaga hvers árs. Það sem mér finnst ekki hafa verið í lagi, og ég vona að ég hafi verið nægilega skýr með það, er að í raun var aldrei í sögunni frá 1997 allt það fjármagn veitt til framkvæmda á hverju ári sem innheimt var með þessu sérstaka gjaldi. Það gengur ekki upp og þar með falla rökin fyrir sjálfu gjaldinu, ef menn ætluðu aldrei að nýta það í þeim yfirlýsta tilgangi sem hefur verið gefinn upp. Eftir þá atburði sem hv. þingmaður vísaði til var farið ofan í saumana á þessari stöðu og við opinberuðum upplýsingar aftur í tímann um þetta, en stigum síðan stærsta skrefið sem stigið hefur verið á seinni árum í nýrri fjármálaáætlun þar sem við erum að stórauka framkvæmdastigið. Við tókum þetta með í það sem við höfum kallað innviðauppbyggingarátak eða fjárfestingarátak stjórnvalda og erum sem sagt núna að vinna að tíu ára áætlun þar sem öllum þessum helstu stóru verkefnum verður sinnt. Á því tímabili á ekki að vera neinn vafi á því að það sem lagt er á fasteignaeigendur í landinu mun skila sér í þessa uppbyggingu. Ég vil því meina að við höfum svarað myndarlega ákalli um að gera bragarbót hér.
Herra forseti. Sem fyrrum gæslumaður þessa sjóðs til nokkurra ára og vitandi hvað var í honum á sínum tíma og hvað á að hafa verið í honum þegar fjármálaráðuneytið tók hann yfir þá verð ég að fara fram á að það verði ekki bara það sem greitt er í hann á hverju ári sem komi til þessara framkvæmda heldur einnig það sem upp hafði safnast á þessum tíma. Það sem var til í þessum sjóði á sínum tíma, þegar ég horfði til þess síðast, var nóg til að flýta framkvæmdum um líklega 10–15 ár, þ.e. að ljúka öllum nauðsynlegustu ofanflóðaframkvæmdum sem lágu fyrir. Ég fagna orðum ráðherra og þakka fyrir þau, að hann sé áfram um að gera þetta. En ég legg áherslu á og spyr þess vegna hæstv. ráðherra hvort það sé ekki alveg ljóst að það fé sem var til í sjóðnum þegar fjármálaráðuneytið yfirtók hann verði nýtt til þess að vinna þessar nauðsynlegu framkvæmdir eins fljótt og verða má.
Virðulegi forseti. Ég bara ítreka það sem ég sagði áður, að þetta eru í raun og veru bókhaldsstærðir og útreikningar í ríkisfjármálum, hvar peningarnir liggja. Þetta er eins og við ættum 100 tonn af sykri og segðum að við værum í stanslausum skorti, værum að baka svo mikið af kökum að við værum í stanslausum skorti. Við þyrftum að taka að láni sykur frá útlöndum til að halda áfram að baka. Þá segja menn: Ja, það er sykur þarna í hornunum sem dugar í kökuna sem ég ætla að láta gera að þessu sinni. Þetta reikningsdæmi gengur ekki upp.
Það gengur víst upp.
Ríkissjóður er í 320 milljarða halla. Þá segja menn: Það er nóg til af peningum af því að við erum búin að eyrnamerkja þá einhverju verkefni. Það var gert hérna áður fyrr. Eins og ég rakti áðan: Frá 1997 var þessum fjármunum ekki skilað. [[Gripið fram í.]]Já. Þessu höfum við breytt. Við ætlum að fullu að skila þessum tekjum í þennan markaða tilgang. En þegar spurt er hvort við munum, [[Forseti hringir.]]uppsafnað með vöxtum, skila öllu frá 1997 þá höfum við ekki markað þá stefnu í þessari stjórn. Við erum hins vegar með raunhæfa framkvæmdaáætlun.
Forseti. Á kjördæmafundi Pírata í Norðausturkjördæmi komu fram áhyggjur af ástandinu á Seyðisfirði en fyrir sex vikum skall aurskriða á bænum og svo önnur. Smám saman hefur fólk komist heim aftur en ekki í öryggi. Það var búið að vara við möguleika á skriðu í mörg ár. Seyðfirðingar höfðu verið fullvissaður um að ef hætta væri fyrir hendi yrði bæjarbúum gert viðvart til að hægt væri að rýma. En þegar á hólminn var komið fóru viðvörunarbjöllurnar hins vegar ekki í gang. Veðurstofan viðurkenndi vanmat á aðstæðum, kannski skiljanlegt vanmat. En er það afsakanlegt vanmat? Kannski, af því að það fór ekki verr en það gerði, en kannski ekki, af því að þetta voru fordæmalausar aðstæður. Það er nefnilega málið með fordæmalausar aðstæður að það er erfitt að gera sér grein fyrir því hvað þurfi að gera en það á ekki að koma í veg fyrir að við reynum. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að um fordæmalausar aðstæður sé að ræða til að við byrjum að íhuga hvernig við getum glímt við þær. Þar komum við að aðkomu Alþingis og ríkisstjórnar. Daginn eftir að skriðan féll afgreiddi Alþingi fjárlög. Þingmenn voru sannfærðir um að nægilegt fjármagn væri í neyðarsjóði til að takast á við hamfarirnar. Í upphafi árs tók ríkisstjórnin ákvörðun um að borga tvo þriðju hluta af kostnaði við hreinsunarstörf og styrkti björgunarsveitina á staðnum um 5 milljónir. Miðað við fréttir er það umfang aðkomu ríkissjóðs að málinu. Eða hvað? Fjárlaganefnd hefur alla vega ekki fengið neina áætlun eða a.m.k. yfirlit. Fram undan er ekki bara hreinsunarstarf á Seyðisfirði, það eru svæði sem eru ekki örugg, fólk sem býr á þeim svæðum, fólk sem hefur ekki fengið svör og hefur ekki enn flutt til síns heima. Óöryggið er of mikið, áfallið er of mikið. Því vil ég spyrja ráðherra einfaldrar spurningar: Hvaða svör höfum við til að skapa öryggi?
Virðulegi forseti. Þetta er sannarlega alvarlegt ástand sem hv. þingmaður lýsir hér og ríkisstjórnin hefur í nokkur skipti frá því að þessir atburðir áttu sér stað verið með málið á dagskrá. Þar er leitast við að veita heildaryfirsýn yfir stöðuna. Á endanum verður þetta samstarfsverkefni heimafólks, sveitarstjórnar á svæðinu, Múlaþings, og þeirra stofnana ríkisins sem eiga hlut að máli. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, að þetta voru fordæmalausar aðstæður. Það voru náttúruhamfarir sem þarna áttu sér stað varðandi úrhellið sem setti þessa atburðarás af stað. En við vissum fyrir að ákveðin hætta var til staðar. Það sem menn eru að reyna að gera núna, samhliða því að allt sjáanlegt tjón hefur verið metið, er að komast að niðurstöðu til lengri tíma um þá hluta byggðarinnar sem kunna að vera á hættusvæði. Þetta held ég að sé stærsta atriðið í augnablikinu sem er ósvarað. Spurningin er: Hvernig getum við fengið rannsóknarniðurstöður til að byggja ákvarðanir á um skipulagsmálin í sveitarfélaginu? Það verður einfaldlega að svara þeirri spurningu: Er óhætt að búa í þessari götu til framtíðar? Ef ekki, hvar á uppbygging þá að eiga sér stað við flutning allra þeirra fjölskyldna sem í hlut eiga o.s.frv.? Staðan er þá sú í augnablikinu að þarna standa yfir rannsóknir til að bregðast við þessari stóru mikilvægu spurningu. Það er erfitt að fara í gegnum slíkt tímabil á meðan fjölskyldur eiga í hlut sem bíða niðurstöðu um þetta. Þær vilja auðvitað geta gert sínar áætlanir og það skiljum við öll mjög vel.
Virðulegi forseti. Það að eyða óvissu er eitthvað sem ríkisstjórnin getur gert, eitthvað sem Alþingi getur gert. Ef spurningin er enn þá hvort óhætt sé að búa á ákveðnum svæðum á Seyðisfirði þá getum við svarað því hvað gerist ef svo er ekki. Það veitir fólki ró að vita a.m.k. að ef það er ekki öruggt heima hjá sér þá verði brugðist við því. Þá þurfum við ekki að leggjast í óþarfa stress í framhaldinu. Það eru svona einfaldar spurningar sem við þurfum að svara betur. Þetta á ekki bara við um áfallið á Seyðisfirði. Þetta á líka við um faraldurinn. Þar er sama spurning til staðar: Hvað gerist næst? Svörin mættu einfaldlega vera meiri.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að andmæla því, það skiptir mjög miklu máli að vera með svör við þessum stóru spurningum. Í augnablikinu er verið að vinna að rannsóknum og úttekt á svæðinu til að hægt sé að draga þessar línur, hvar hættusvæðið liggur eða hvernig það er afmarkað. Þegar sú niðurstaða er fengin verður það ekki ríkisstjórnarinnar að ákveða hvar fólk kemur sér fyrir, þá kemur einfaldlega upp sú staða að það reynir á þær tryggingar sem eru fyrir hendi, og þær eru sannarlega fyrir hendi, sem geta staðið straum af flutningi og uppbyggingu á nýjum stað. Það verður á endanum að vera val, bæði sveitarfélagsins, hvar það á að verða, og fólksins sem á í hlut, hvort og hvar það vill koma sér fyrir og hvernig. Þess vegna sagði ég hér í upphafi: Þetta er eitt risastórt samstarfsverkefni þar sem já, ríkið verður að vera með svörin fyrir sitt leyti.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að eiga orðastað við mig í þessari sérstöku umræðu um stöðu stóriðjunnar. Það hefur varla farið fram hjá neinum sú óvissa sem mörg þeirra fyrirtækja sem skilgreind eru sem stóriðjufyrirtæki eða orkufrekur iðnaður hafa búið við undanfarin misseri. Heimsmarkaðsverð hefur leikið sum þeirra grátt og óvissa sem snýr að endurnýjun raforkusamninga hefur gert öðrum erfitt fyrir. Heimsmarkaðsverðið höfum við lítil áhrif á en aðra þætti höfum við áhrif á, svo sem raforkusamninga, endurnýjun þeirra eða viðbætur, dreifingarkostnað og almennt regluumhverfi starfseminnar. Mér hefur þótt sá tónn sem mætir þessum burðarfyrirtækjum á hverju svæði vera æði neikvæður um langa hríð. Hópar sem margir hverjir hafa lítinn skilning á verðmætasköpun hafa gengið fram með þeim hætti að augljóst er að þeir vilja fyrirtækin, hið minnsta sum þeirra, í burt. Þar tel ég að stjórnvöld verði að gæta þess vel að bæta ekki í. Auðvitað er hinum ýmsu félagasamtökum og einstaklingum frjálst að hafa allt á hornum sér gagnvart þessum mikilvægustu orkukaupendum landsins. En þegar skilaboð stjórnvalda virðast á löngum köflum vera þau að stuðningur við slíka starfsemi sé horfinn þá versnar í því. Ef við förum hringinn í kringum landið og byrjum í Norðvesturkjördæmi þar sem við höfum járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og Norðurál, færum okkur svo yfir í Norðausturkjördæmi þar sem við höfum PCC á Bakka og Fjarðarál, og svo áfram yfir í Kragann þar sem við höfum álverið í Straumsvík, má öllum vera ljóst hvers lags kjarnafyrirtæki þetta eru á hverju svæði, bæði þau sjálf og síðan öll þau afleiddu störf sem starfseminni fylgja á hverjum stað. Þau eru jafnframt ófá framúrskarandi fyrirtækin sem hafa orðið til í tengslum við að þjónusta þessi mikilvægu fyrirtæki. Blikur hafa verið á lofti um langa hríð hvað sum þessara mikilvægu fyrirtækja varðar. Niðurstaða íbúakosningar í Hafnarfirði var verulegt áfall hvað rekstrarskilyrði álversins í Straumsvík varðar. Þróun á heimsmarkaðsverði hefur haft verulega neikvæð áhrif á PCC á Bakka þó að nú standi vonir til að starfsemi geti hafist þar aftur. Undanfarið hafa þó mestar fréttir borist af því að fyrirtækin kveinki sér undan uppfærðum raforkusölusamningum. Ekki ætla ég að standa hér og halda því fram að raforka skuli afhent fyrirtækjunum á útsöluprís en ýmislegt sem skilar sér til fjölmiðla, og þá hefur maður eftir föngum reynt að sigta út strategísk samningaútspil beggja aðila, bendir til þess að með heldur ákveðnum hætti sé gengið fram hvað það varðar að ná fram verðhækkunum í raforkusölusamningum eða viðhalda ósjálfbæru verði. Ég hef verið þeirrar skoðunar að okkar mesta framlag til loftslagsmála á heimsvísu hafi verið framleiðsla á umhverfisvænasta áli í heimi. Ég fullyrði að ekki er til grænna ál í heiminum en það sem er framleitt hér á landi með endurnýjanlegri orku. Í þessu samhengi langar mig til að rifja upp orð forstjóra Landsvirkjunar í Morgunblaðinu undir áramót þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „Það vill reyndar oft brenna við, þegar bent er á endurnýjanlega, umhverfisvæna raforkuvinnslu að menn láta eins og það skipti litlu máli því sú orka sé nýtt í mengandi starfsemi. Álverin eru þá gjarnan nefnd til sögunnar, en staðreyndin er sú að þau eru með hvað lægsta kolefnisfótspor álfyrirtækja í heiminum. Ef Ísland hættir að framleiða ál og sú framleiðsla færist til Kína þar sem raforka er að mestu unnin með kolum, mun losun í heiminum aukast um 10 milljón tonn af koltvísýringi árlega. Það er meira en tvöföldun á núverandi heildarlosun Íslands“. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig það horfir við ráðherranum út frá umhverfislegum sjónarmiðum heltist álver eins og það sem starfar í Straumsvík úr lestinni og framleiðslan færist til landa þar sem orkan er framleidd með óumhverfisvænni hætti, svo sem með kolabruna. Sem sagt: Telur ráðherra það vera til bóta í umhverfislegu tilliti leggist stóriðjustarfsemi niður hér á landi? Til viðbótar þessu langar mig að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra varðandi það hverjar ráðherrann telur vera helstu ógnir við samkeppnisstöðu stóriðju á Íslandi í alþjóðlegu samhengi og hvaða leiðir ráðherrann telur vænlegastar til að bæta samkeppnisstöðu þeirra félaga sem hér starfa. Hefur ráðherrann áhyggjur af þeim takmörkunum á frekari orkuvinnslu sem birtast í málum ríkisstjórnarinnar um rammaáætlun og hálendisþjóðgarð sem umhverfisráðherra hefur nú lagt fram hér á þinginu? Og getur ráðherra upplýst um stöðu samninga á milli álversins í Straumsvík og Landsvirkjunar sem virtust vera á réttri leið undir lok síðasta árs en hefur verið hljótt um síðan? Að endingu: Hverjar telur ráðherra vera helstu ástæður þess að ekki hefur verið ráðist í virðisaukandi fjárfestingar hjá Norðuráli á Grundartanga til samræmis [[Forseti hringir.]]við yfirlýstan vilja fyrirtækisins?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á málefnum stóriðju með þessari umræðu hér á þinginu. Staða hennar hefur talsvert verið til umræðu að undanförnu og þess vegna er gott tilefni til að fara yfir þau mál. Í fyrsta lagi, varðandi ógnir við samkeppnisstöðu stóriðju á Íslandi þá var það, eins og við höfum rætt, niðurstaða óháðrar greiningar þýska fyrirtækisins Fraunhofer, sem ég óskaði eftir, að raforkukostnaður stóriðju á Íslandi skerðir almennt ekki samkeppnishæfni hennar gagnvart samanburðarlöndunum, sem í þessu tilviki voru Noregur, Þýskaland og Québec í Kanada. Þar var augljóslega ekki ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur því að það eru þau lönd á Vesturlöndum þar sem stóriðja stendur einna best að vígi í alþjóðlegum samanburði. Þar höfum við verið og niðurstaðan er að við erum enn. Fram kemur í skýrslunni að raforkukostnaður stórnotenda á Íslandi er vissulega breytilegur eftir atvinnugreinum og tegund orkusamninga. Þegar spurt er um ógnir hlýtur raforkukostnaður að koma við sögu því að hann hefur eðli máls samkvæmt mikil áhrif á samkeppnishæfni stórnotanda. Sum fyrirtæki, bæði hér á landi og erlendis, búa við breytilegt raforkuverð á meðan önnur hafa samið um verð sem er meira niðurnjörvað. Breytilegt verð getur ýmist aukið eða minnkað samkeppnishæfni viðkomandi fyrirtækis í samanburði við önnur um lengri eða skemmri tíma. Breytingarnar eru þannig ýmist bölvun eða blessun, allt eftir atvikum. Við þurfum að halda vöku okkar og stuðla áfram að eins samkeppnishæfu umhverfi og mögulegt er til að tryggja að við getum áfram nýtt þau tækifæri sem felast í endurnýjanlegum orkuauðlindum. Í skýrslu Fraunhofer er t.d. bent á að við þurfum mögulega að huga betur að flutningskostnaði raforku. Unnið hefur verið að greiningu á tillögum til úrbóta á þeim þætti að undanförnu, sem ég stefni á að leggja fram sem mál á Alþingi á allra næstu vikum. Í öðru lagi, varðandi það hvort ég telji það vera til bóta í umhverfislegu tilliti að leggja stóriðjustarfsemi niður hér á landi, þá er svarið stutt og laggott: Nei, alls ekki. Ég tel að það væri alls ekki til bóta í umhverfislegu tilliti og tek undir þau orð sem hv. þingmaður vísaði til, orð forstjóra Landsvirkjunar frá því um áramótin. Að leggja niður grænorkudrifna stóriðju á Íslandi myndi að öðru óbreyttu auka hlutdeild kolaorku og annarra ósjálfbærra orkugjafa í framleiðslu á viðkomandi vörum þannig að það væri ekki framför. Það væri afturför í loftslagsmálum. Í þriðja lagi, varðandi áhyggjur af takmörkunum á frekari orkuvinnslu sem birtast í þingmálum um rammaáætlun og hálendisþjóðgarð og tengd mál, þá hefur bæði rammaáætlun og útfærsla hálendisþjóðgarðs áhrif á framtíðarmöguleika í orkuvinnslu. Þess vegna segi ég að það er mjög mikilvægt að skoða þau mál vel frá öllum hliðum. Ég tel vissulega ekki að það stefni í eitthvert neyðarástand varðandi framboð á nýrri raforku, a.m.k. ekki að sinni, en það getur líka breyst hratt því að það eru möguleikar til staðar í nýtingarflokki rammaáætlunar auk þess sem nú hillir undir nýtt regluverk um meðferð vindorku sem getur breytt heilmiklu og ég bind miklar vonir við. En við þurfum að gæta okkar á því að binda ekki hendur okkar um of til framtíðar því að aukið framboð á raforku gegnir lykilhlutverki í nýrri atvinnusköpun á landsvísu og eins við að lækka raforkuverð og auka samkeppni á orkumarkaði. Við munum líka þurfa mikla orku ef við ætlum að gera alvöru úr því markmiði að vera fyrsta landið í heiminum sem útrýmir jarðefnaeldsneyti og skiptir bensíni og olíu alfarið út fyrir græna orku. Ég vil að við höfum það markmið. Þetta samhengi þarf því augljóslega að hafa í huga og skoða vel í þeirri umræðu sem fram undan er á Alþingi í vetur um rammaáætlun og hálendisþjóðgarð og tengd mál. Í fjórða lagi, um stöðu viðræðna á milli álversins í Straumsvík og Landsvirkjunar er það að segja að ráðuneytið eða stjórnvöld koma ekki að þeim viðræðum með beinum hætti, en samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum er virkt samtal og viðræður í gangi á milli aðila. Í fimmta lagi, varðandi áform um fjárfestingar hjá Norðuráli, þá höfum við fylgst vel með því máli. Þar er um spennandi áform að ræða sem verið hafa til skoðunar í allmörg ár og komist á dagskrá nokkrum sinnum. Ég ætla ekki að tala fyrir munn fyrirtækisins um hvar þau áform standa, en auðvitað vona ég að aðstæður leyfi að þau verði að veruleika. Ég tel í öllu falli að ekki sé hægt að segja að aðstæður á Íslandi hafi almennt verið fjandsamlegar fjárfestingum, því að við höfum á undanförnum árum séð stórar fjárfestingar hjá stórnotendum, t.d. í Straumsvík, í nýjum kísilverum og nýjum gagnaverum. Það má benda á að álverð hefur hækkað u.þ.b. 40% á tæpu ári, sem má ætla að geri slíkar fjárfestingar fýsilegri en ella. Við höfum á undanförnum árum verið að horfa á uppbyggingu hér sem ekki hefur sést annars staðar. En ég vil að það komi alveg skýrt fram þegar við erum annars vegar að ræða um öll þau nýju tækifæri sem við stöndum frammi fyrir, og það sem mér finnst að ætti að vera markmið okkar, að verða fyrst allra landa til að verða óháð jarðefnaeldsneyti, þá má það aldrei fara þannig að þetta snúist um annaðhvort það sem við nú höfum eða það sem við getum gripið. Þetta snýst um að fjölga eggjum í körfunni. Þetta snýst um að auka verðmætasköpun, fjölga störfum og breikka í raun þessa atvinnugrein. Það er enginn að tala um, og allra síst ég, að einhver vilji sjá þau öflugu, sterku fyrirtæki sem við höfum hér, sem skaffa hundruð starfa og tugmilljarða af gjaldeyristekjum, fjara út og að hitt taki við. Ég vil bara bæta hinu við af því að þar höfum við tækifæri og þar höfum við ákveðið forskot.
Herra forseti. Stóriðjan hefur á margan hátt verið eins og heit kartafla undanfarin ár, m.a. í opinberri umræðu og sérstaklega hefur verið togast á um orkuverð. Í því efni er engin spurning að landsmenn þurfa og eiga að krefjast eðlilegs verðs fyrir selda raforku. Þjóðarbúið þarf á því að halda. Stóriðjan hefur haft gríðarlega mikil áhrif á íslenskum vinnumarkaði og þannig stuðlað að festu og atvinnuöryggi hjá þúsundum einstaklinga, og víða haft úrslitaáhrif. Á öflugu athafnasvæði á Grundartanga eru afar mikilvæg fyrirtæki, bæði í þjóðhagslegu tilliti og fyrir atvinnulíf á suðurhluta Vesturlands. Áhyggjur eru hins vegar uppi um að starfsemi þessara fyrirtækja sé ekki tryggð til framtíðar vegna minnkandi samkeppnishæfni orkusækins iðnaðar. Á vegum Þróunarfélags Grundartanga er nú unnið hörðum höndum að ýmsum verkefnum í græna átt. Dæmi um það er nýting á glatvarma til uppsetningar á hitaveitu eða jafnvel í raforkuframleiðslu. Þarna geta því leynst ýmis mikilvæg svör við loftslagsvanda Íslands. Þetta gæti skapað fjölmörg störf með lítið umhverfisspor eða hitað upp allt að 15.000 hús. Með föngun kolefnis úr útblæstri verksmiðjanna og með framleiðslu á kolefnishlutlausu eldsneyti væri mögulegt að minnka kolefnisspor Íslands um 12% eða u.þ.b. 450.000 tonn af koltvísýringi. Fróðlegt væri að heyra viðhorf hæstv. ráðherra um stuðning við þau áform sem uppi eru að þessu leyti. Herra forseti. Óhreinu börnin hennar Evu og stóriðjan eru oft nefnd í sömu andránni, að stóriðjan sé tímaskekkja og þurfi að víkja hið fyrsta. Gleymum því ekki að þessari mikilvægu starfsemi var komið á fót hér á sínum tíma með vilja stjórnvalda og jafnvel fyrir áeggjan þeirra. Ábyrgð stjórnvalda er því mikil og stjórnvöld verða að haga orðræðu sinni og athöfnum með það í huga. [[Forseti hringir.]]Við eigum hins vegar að vera einörð í kröfunni um loftslags- og umhverfisþættina og þau markmið sem við höfum sett okkur, m.a. við í Samfylkingunni með útgáfu ritsins Ábyrga leiðin. Mörg tækifæri eru enn ósótt.
Herra forseti. Þróunarfélag Grundartanga bauð okkur í atvinnuveganefnd í heimsókn fyrir tveimur árum til að kynna starfsemi félagsins og fyrirtækja á svæðinu. Heimsóknin var mjög áhugaverð og fengum við kynningu á þróunarfélaginu og Elkem á Íslandi og skoðuðum verksmiðju Norðuráls. Ég hef ekki verið talsmaður frekari stóriðju í landinu en tel að við eigum að gera sem mest verðmæti úr þeirri vinnslu sem til staðar er og þróa umhverfisvænar lausnir í orkunýtingu og fullvinna sem mest hráefni á staðnum. Það kom því ánægjulega á óvart í þeirri heimsókn hve margt áhugavert var að gerast í umhverfisvænum lausnum og orkunýtingu hjá þessum félögum. Okkur voru kynnt fjölþætt verkefni sem snúa t.d. að nýtingu á umframorku eða glatorku, sem verður til við framleiðslu Elkem á kísilmálmi, og ýmis svokölluð græn verkefni sem voru þá í vinnslu og miðuðu flest að bættri nýtingu á orku og bindingu kolefnis. Gott dæmi er fyrirtækið Lífland, sem nýtir gufu til vinnslu fóðurs í verksmiðju sinni. Möguleg tækifæri eru fyrir ýmis sprotafyrirtæki til að nýta orkuna, svo sem í plastendurvinnslu, ylrækt, þörungaræktun, laxeldi á landi og hitaveituvæðingu á svæðinu. Þróunarfélag Grundartanga er félag sveitarfélaga á Vesturlandi, Faxaflóahafna og Reykjavíkurborgar. Það er því ánægjulegt að í kringum stóriðjuna eru að verða til fjölmörg umhverfisvæn verkefni sem ekki voru inni í myndinni hér áður fyrr, og nýsköpunarverkefni sem verða vonandi að veruleika eða eru þegar orðin að veruleika.
Herra forseti. Fyrir hverjar einustu kosningar tala allir verðandi þingmenn um mikilvægi lítilla og meðalstórra fyrirtækja. En það er bara þannig að þegar fólk er komið hingað inn eða í ráðherrastöðu er erfiðara að tala við þúsundir smáfyrirtækja en fáein risafyrirtæki. Stóriðja hefur því verið galdralausn stjórnmálamanna mjög lengi til að skapa störf. En þegar nánar er að gáð er stóriðja alltaf framkvæmd á kostnað samfélagsins og náttúrunnar og það er ekki bara vandamál hér heldur er það alþjóðlegt vandamál. Fjöldi stjórnmálamanna telur árangur sinn í starfi vera bundinn því að hafa náð að beita sér í þágu stórfyrirtækja, og það er vandamál. Það leiðir að kapphlaupi á botninn og við eigum að hætta þessu. Samkeppnishæfni Íslands má ekki vera mæld út frá því hversu mikið við erum til í að beygja okkur og bugta fyrir alþjóðlegum stórfyrirtækjum og auðmönnum heldur út frá gæðum hagkerfisins og gæðum samfélagsins. Stóriðja er óumhverfisvæn, jafnvel þegar best lætur. Það er eðlilegt að við spyrjum okkur hversu miklar rauntekjur verði eftir á Íslandi vegna stóriðjunnar, hvert sé hlutfall þeirra af heildarhagkerfinu, sérstaklega þegar við tökum tillit til allra þeirra undanþágna og niðurgreiðslna sem stóriðjan nýtur, og hvernig það fari saman við væntan framtíðarkostnað þess sem við höfum fórnað til að hún megi verða. Stóriðja þarf kannski ekki endilega alltaf að vera slæm en tilvist hennar er til marks um skort á metnaði og skort á ímyndunarafli, innan stjórnmálanna sérstaklega, og við getum gert betur.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um stöðu stóriðjunnar á Íslandi. Stóriðja er mikilvægur hluti af atvinnulífinu á Íslandi, eitt af eggjunum í körfunni. Stóriðjan er á sumum svæðum kjölfesta í atvinnulífi og þar með grunnur fjölbreyttrar atvinnustarfsemi lítilla og stórra fyrirtækja og samfélaga. Við tölum gjarnan um að við þurfum fleiri egg í körfuna til að styrkja íslenskt atvinnulíf og á sama hátt er mikilvægt að ekkert egg í körfunni brotni. Sjónarhorn framsögumanns á þessa umræðu er á samkeppnisstöðu stóriðjunnar og að mínu áliti skipta þar margir þættir máli: Það eru hráefnin, sem við getum litið á sem orku og súrál, og því er eðlilegt að umræðan hér beinist að orkunni. Markaðsaðstæður á hverjum tíma skipta máli. Svo eru það starfsmannamálin, bæði í innlendu og alþjóðlegu samhengi. Það skiptir máli að starfsaðstæður laði að sér fólk og að aðgangur að símenntun og allur aðbúnaður sé þannig að svo geti orðið. Síðan eru það umhverfismálin. Forskot íslenskrar stóriðju hefur falist í umhverfisþættinum og til framtíðar munu umhverfismál eflaust verða enn ríkari þáttur í að tryggja samkeppnisstöðu íslenskrar stóriðju. Að því mun ég koma betur í síðari ræðu hér á eftir. En Covid hefur skapað þessari atvinnugrein áskoranir eins og öðrum í kjölfar samdráttar á öllum sviðum á heimsvísu og uppsöfnunar birgða, en einnig vegna vaxandi samkeppni í heimshlutum þar sem kröfur til umhverfisþátta og aðbúnaðar starfsfólks eru minni og ríkisstyrkir óljósir. Það eru samt sem áður vísbendingar um að bjartari tímar séu nú fram undan, m.a. hjá kísilverinu á Bakka og með hækkandi verði í álframleiðslu.
Herra forseti. Þegar við ræðum stöðu raforkumála á Íslandi þá blasir við að fókusinn er á breytta tíma og orkuskipti. Það er stóra viðfangsefnið núna. Rafbílavæðing, rafvæðing í samgöngum almennt, á landi, á sjó og í lofti, er á fullri ferð og á meginlandi Evrópu mun þurfa vetni til að mæta orkuþörf þar í stað jarðefnaeldsneytis. Allir flokkar sammæltust um orkustefnu til ársins 2050 þar sem miðað er við að Ísland verði búið að losa sig við allt bensín og allar olíur það ár. Það er stór breyting því að í dag kaupum við slíkt eldsneyti fyrir um 50 milljarða á ári. Það jafngildir heildarframlögum ríkissjóðs til allra háskóla landsins, svo hlutirnir séu settir í samhengi. Á opnum fundi Landsvirkjunar í gær um nýja möguleika til nýtingar orku í framtíðinni, ræddi Haraldur Hallgrímsson, viðskiptaþróunarstjóri fyrirtækisins, um orkuskipti með grænu vetni sem raunhæft og spennandi verkefni fyrir okkur, spennandi tækifæri. Tæknin til framleiðslu, dreifingar og notkunar á vetni er að verða samkeppnishæf. Framleiðsla á grænu vetni þarf hagkvæma, endurnýjanlega raforku í umtalsverðu magni og við eigum þá orku til. Það er augljóst að orkuskipti af völdum vetnisvæðingar geta skapað mikinn gjaldeyri og farið langleiðina með að gera landið okkar kolefnishlutlaust. En við erum ekki ein um að velta fyrir okkur vetninu. Við ættum samt að geta framleitt það á hagkvæmari hátt en flestir aðrir og þannig verið meðal fyrstu þjóða til að losa okkur við jarðefnaeldsneytið. Svo er það hitt, að eftirspurnin eftir vetninu vex hratt. Talið er að hún muni verða komin í 20 milljón tonn árið 2050 í Norður-Evrópu einni. Víða á meginlandinu er ekki hægt að anna eftirspurn með innlendri framleiðslu og hér ætti að vera risatækifæri fyrir okkur að byggja upp nýja útflutningsgrein og hafa um leið jákvæð áhrif á umhverfið. Það eru virkilega spennandi tímar fram undan og það er mikilvægt að við fylgjumst með þeim tækifærum sem eru í framtíðinni vegna þess að nú er tími til að spila sókn en ekki vörn þegar kemur að þátttöku okkar í þessum málum til framtíðar.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér stóriðju. Við vitum að stóriðjan hefur gegnt stóru hlutverki í þjóðfélagi okkar, sérstaklega t.d. í því nærumhverfi þar sem ég hef lifað í áratugi, í Hafnarfirði. Þar hefur heilt samfélag haft mjög góðan ábata af því að álveri var komið á fót. Á sama tíma höfum við gert góðar kröfur um að dregið sé úr mengun eins og hægt er. En ég tel að svona stóriðjufyrirtæki séu sennilega og vonandi risaeðlur fortíðar. Ég vil taka undir það sem sagt var um vetnið. Það er eiginlega mest spennandi framtíðarsýn sem við höfum. Við gætum verið með stóriðju sem væri gífurlega vistvæn, eða smáiðju. Það stendur til að byggja vetnisverksmiðju við Búrfell og flytja vetnið til Hollands. Það er byrjað að vetnisvæða strætóa, rútur, skip, lestar og jafnvel er farið að tala um flugvélar. En hvað er vetni? Vetni má framleiða þegar rafmagn er sett í vatn og við brennsluna fáum við hreint vatn. Hugsið ykkur kostina. Á sama tíma erum við kannski að tala um kolabrennslu í Kína til að framleiða vetni. Við erum í sérstakri aðstöðu hér til þess að vera í forystu um að gera þessa hluti. Það sem er mest spennandi í þessu er framleiðsla á vetnisbílum. Og hvernig fer framleiðslan fram? Jú, þeir eru að búa til vetnismótor til að framleiða rafmagn til að knýja bílinn áfram. Útblásturinn er hreint vatn. Er hægt að fá það betra? Ég held ekki. Þetta er framtíðin sem við eigum að einbeita okkur að.
Herra forseti. Ég staldraði við nokkur atriði í máli hv. þm. Bergþórs Ólasonar. Hann sagði að auðvitað vildi hann ekki að Ísland væri að selja orkuna sína á útsöluprís. En það vill svo heppilega til að núna í morgun aflétti Orkuveita Reykjavíkur trúnaði af einum orkusölusamningi sínum við Norðurál sem er ekki eldri en frá 2008. Þar kemur í ljós að fyrir þessa orku, sem er um 11% af því sem Orkuveitan framleiðir, fást ekki nema 2.500 kr. fyrir hverja megavattstund. Það er útsöluprís og það er þess vegna sem verður að endursemja þessa raforkusamninga. Fyrirtæki sem standa ekki undir því eru bara of veik. Annað sem var rauður þráður hjá frummælanda málsins var að það væru miklar takmarkanir á orkuvinnslu í stefnu núverandi ríkisstjórnar. Það er bara della. Hann á nú að vita þetta þingmaðurinn, sitjandi í umhverfis- og samgöngunefnd sem hefur til meðferðar rammaáætlun með 1.400 nýjum MW í orkunýtingarflokki. Við framleiðum 2.500 MW í dag. Hvaða orkusvelti sér þingmaðurinn fyrir sér í stefnu ríkisstjórnarinnar þarna? Nú, eða í hálendisþjóðgarði með sínum 15 virkjunum sem dreifa sér eins og gatasigti á og við þjóðgarðinn? Hvað er verið að bremsa þar? Varðandi alþjóðlega samhengið þá skulum við ekki gleyma því að við erum hluti af alþjóðlegu viðskiptakerfi með losunarheimildir þar sem komið var til móts við álver og aðra stóriðju með svokölluðum lekalista. Þessi iðnaður fékk gefins losunarheimildir en það hefur verið að trappast niður á undanförnum árum. Það er þróun sem við eigum að standa keik með og styðja. Ef það þýðir að fyrirtæki flytji til annarra ríkja þá á það [[Forseti hringir.]]ekki heldur að vera vandamál ef við stöndum okkur í alþjóðlegu baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Við eigum að hjálpa öðrum ríkjum [[Forseti hringir.]]að framleiða sjálfbæra orku sem ekki mengar. Varðandi það að Kína eigi mikið af kolaverum, hjálpum þeim að breyta því [[Forseti hringir.]]frekar en að nota það sem afsökun fyrir því að gefa stóriðjunni raforkuna okkar.
Virðulegur forseti. Þær eru misskynsamlegar, að mínu mati, ræðurnar hér en flestar mjög góðar, ég ætla að gera athugasemdir við þær í lokaræðu minni. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta skýrslu sem hún hafði frumkvæði að að yrði tekin saman og unnin af Fraunhofer, þýsku fyrirtæki. Hún er mjög mikilvægt innlegg í grundvallarumræðu sem nauðsynlegt er að fari fram og gefur okkur fastara land undir fótum. Ég skoðaði kynningu Landsvirkjunar á skýrslunni sem er ágæt, hún er aðgengileg á vef fyrirtækisins. Þar er sérstaklega komið inn á flutningskostnaðinn og ég vil lýsa yfir ánægju minni með að ráðherra hafi tekið fram áðan að tillagna sé að vænta mjög fljótlega inn til þingsins hvað það varðar. Í kynningu Landsvirkjunar á skýrslunni kemur líka fram að íslenskir stórnotendur njóti ekki, líkt og stórnotendur í Noregi og Þýskalandi, endurgreiðslna sem tengjast losun koltvísýrings vegna raforku í Evrópu, undir svokölluðu ETC-kerfi. Þetta eru auðvitað þættir sem þarf að ræða núna og við verðum að átta okkur á með hvaða hætti við getum stutt við að þessi fyrirtæki geti verið öflugir aðilar á vinnumarkaði og áfram mikilvægustu orkukaupendur Landsvirkjunar og orkufyrirtækjanna sem eru okkur svo gríðarlega mikilvæg. Enn er staðan sú, eins og við þekkjum, að kaupendur áls t.d. virðast ekki vera tilbúnir að borga umframgjald eða premiu [[Forseti hringir.]]fyrir þetta grænasta ál í heimi, en það verður vonandi breyting á því fljótlega. Ég kem síðan í lokaræðu mína hér á eftir og súmmera upp umræðuna eins og hún horfir við mér.
Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þessa umræðu um stóriðjuna og starfsumhverfi hennar. Ég held að ekki sé nógu oft rifjað upp og farið yfir hversu gríðarlega mikilvægu hlutverki stóriðja gegnir í íslensku atvinnulífi, ekki einungis vegna þeirra starfa sem hún hefur skapað og þeirra verðmæta sem verið er að búa til fyrir samfélagið heldur líka vegna þess sem af henni sprettur, nýsköpun, smáfyrirtæki, ýmis þjónustuiðnaður o.s.frv. Sú vísa er aldrei of oft kveðin. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir þá greiningu sem unnin hefur verið á starfsumhverfi stóriðju hér á Íslandi. Ég ætla að taka undir það með hv. málshefjanda að þar var vel að verki staðið og þar kom einn þáttur fram, dreifing eða flutningur á orku, sem við þurfum að vinna betur með. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að við höfum gert þessa greiningu og ég er þess sömuleiðis mjög hvetjandi að við opnum aðgengi að orkusölusamningum og getum farið að tala um orkusölu og verð fyrir orkuna á þann hátt sem sæmir umræðu um jafn mikilvæga starfsemi og hér um ræðir. Virðulegi forseti. Það er ekki skrýtið að þingmenn Norðvesturkjördæmis séu áberandi í þessari umræðu hér í dag. Líklega er engin atvinnugreinin jafn burðug eða jafn stór í okkar kjördæmi og jafn mikilvæg og þess vegna skiptir framtíð stóriðjunnar alla þar miklu máli. Hér hafa nokkrir þingmenn einnig rætt um starfsemi á Grundartanga á vettvangi þróunarfélags. Ég vil í lok míns innleggs rifja það upp að við horfðum sérstaklega til þróunarfélaga við gerð fjáraukalaga í fyrstu viðbrögðum við Covid-ástandinu, þar sem fjármunum var veitt til að vinna að þróun á þeim þáttum sem geta sprottið af starfseminni á Grundartanga.
Herra forseti. Það eru gríðarlega miklar breytingar að eiga sér stað í orkugeiranum úti um allan heim. Samkeppnishæfni Íslands er að breytast á ótrúlega miklum hraða. Verð á umhverfisvænum orkugjöfum er að lækka úti um allan heim, sér í lagi á sólar- og vindorku sem breytir allri samkeppnishæfni Íslands á örskömmum tíma. Sem dæmi hafa vindorkugarðar í sjó í Norður-Atlantshafi nú þegar lækkað raforkuverð á því svæði og áætlað er að lækkunin muni nema um 60% samkvæmt færustu sérfræðingum. Árið 2030 er á næsta leiti og fjölmörg lönd hafa sett sér gríðarlega metnaðarfull markmið varðandi samdrátt í útblæstri það ár miðað við árið 1990. Það er því miður dapurleg staðreynd að Ísland er ekki í hópi metnaðarfyllstu landa þegar kemur að viðmiðum í samdrætti í útblæstri, en þar skipta stóriðja, iðnaður og samgöngur langmestu máli. Það þarf nauðsynlega nýja nálgun í raforkuframleiðslu okkar Íslendinga og þar skiptir öllu máli að hugsa skapandi, vera óhrædd við hraðar breytingar og að halda ekki í horfna tíma. Herra forseti. Loftslagsváin er stærsta viðfangsefni okkar tíma og komandi kynslóða. Orkukerfi heimsins eru í lykilhlutverki þegar tekist er á við loftslagsvána. Fulltrúar Landsvirkjunar, stærsta orkufyrirtækis landsins, hafa sem betur fer talað fyrir nýjum grænni og enn umhverfisvænni nálgunum en áður í orkugeiranum hér á landi og er það vel. Í orkustefnu fyrir Ísland, sem kynnt var og lögð fram í október síðastliðnum, eru mörg góð viðmið þegar kemur að umhverfismálunum og loftslagsmálunum, en orkustefnan veigrar sér líka við að takast á við erfiðar og krefjandi pólitískar spurningar á borð við stöðu og framtíð stóriðjunnar eða möguleika á útflutningi á raforku. Það verður að vera til skýr stefna um framtíð stóriðjunnar til að við sjálf höfum stjórn á aðstæðunum sem eru að breytast í framleiðslu raforku en ekki erlend stórfyrirtæki á borð við Rio Tinto. Eins og við sáum nýlega var því að hótað að leggja niður álverið í Straumsvík með nánast einu pennastriki. Skýr stefna og sýn stjórnvalda í málefnum stóriðju er ekki bara nauðsynleg út frá stöðunni í loftslagsmálum heldur líka út frá atvinnustefnu. Við þurfum að undirbúa sköpun nýrra, grænna starfa í landinu [[Forseti hringir.]]til að vera viðbúin þessari byltingu í framleiðslu á raforku, en ekki að lengja í hengingarólinni. Það er óboðlegt gagnvart þeim alþjóðlegu skuldbindingum [[Forseti hringir.]]sem við höfum undirgengist í loftslagsmálum, en ekki síður gagnvart þeim hundruð starfsmanna sem vinna í stóriðju og afleiddum störfum sem þurfa að vita að þau séu gripin [[Forseti hringir.]]og að framtíðaratvinnumöguleikar þeirra geti breyst og þróast en ekki horfið.
Forseti. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að við fáum sem mest út úr auðlindum okkar. Þar sem við ákváðum að fara í þau umfangsmiklu inngrip sem virkjanir eru þá hljótum við að vilja að það skili okkur sem allra mestum ávinningi og virði. Sem betur fer hefur stefnan breyst hvað það varðar því að allt of lengi höfum við fylgt þeirri stefnu, eða fylgdum, að stór hluti auðlindanýtingar og þess arðs sem við fengum fyrir hana væri tengdur framleiðsluverði einnar vöru. Þetta fær falleinkunn í öllum prófum hagfræðinnar eða auðlindanýtingarinnar, eða hvar sem okkur ber niður. Áhugi á grænni orku er að aukast og hann mun aukast enn meira. Við búum við ótrúlega mikil tækifæri sem þjóð í því samhengi. Viðfangsefni okkar hlýtur að vera að tryggja græna uppbyggingu, starfsemi sem hjálpar okkur að vinna að loftslagsmarkmiðum okkar, en er um leið tilbúin að greiða sanngjarnt verð. Græn uppbygging er atvinnuskapandi. Og meira að segja vestur í Bandaríkjunum, þar sem ekki hefur endilega verið forysta í þessum málum í gegnum tíðina, hefur fólk áttað sig á því að græn uppbygging er sú uppbygging sem skapa mun flest störf fyrir okkur sem opnum augun fyrir nútímanum. Þetta er markmiðið: Hvernig fáum við sem mest út úr okkar auðlindum? Það er með grænni uppbyggingu.
Herra forseti. Í fyrri ræðu gagnrýndi ég stóriðjustefnuna. Þá er eðlilegt að menn spyrji: Hvað eigum við þá að gera í staðinn? Ég myndi segja að við þyrftum í auknum mæli að horfa til þess að vera með sveigjanlega smáiðju, umhverfisvænar lausnir og hagkerfi sem þjónar hagsmunum bæði lítilla og stórra fyrirtækja á jafnræðisgrundvelli, en að ekki sé endalaust verið að hygla stórum fyrirtækjum og endalausum þörfum þeirra. Ekki síður þarf að þjóna hagsmunum samfélagsins í heild. Ef við horfum á 20. öldina þá var hún ein stór og viðstöðulaus brunaútsala á náttúrunni úti um allan heim, hér á landi og alls staðar. Við verðum að hætta þessu vegna þess að þetta mun kosta okkur plánetuna okkar. Því er ástæða til að benda á tillögu sem ég lagði fram, tillögu Pírata og Framsóknarflokksins, um mótun sjálfbærrar iðnaðarstefnu. Ég hvet hv. þingmenn og aðra til að kynna sér það sem við setjum fram í þeirri tillögu vegna þess að hér á landi er þörf á iðnaðarstefnu, ekki stóriðjustefnu heldur iðnaðarstefnu, stefnu um það hvernig framleiðslutækni og atvinnuuppbygging eigi að fara fram, hvernig hún eigi að vera sjálfbær, hvernig hún eigi að virka. Staðan er sú að Ísland er í dag ekki með neina iðnaðarstefnu heldur fullt af ólíkum stefnum sem ríma ekki hver við aðra og snúa að vissum þáttum atvinnumála án þess að nein heildstæð mynd sé af því hvernig við viljum að þetta land verði. Það er vandamál. Það hefur gert það að verkum að aðgerðir í þingsal og úti um allt í samfélaginu verða ómarkvissar. Við höfum glatað ótrúlega mörgum tækifærum vegna þessa. Við verðum að taka á þessu. [[Forseti hringir.]]Öðruvísi getum við ekki þróað hagkerfi okkar til að vera í þágu samfélagsins og náttúrunnar, og hvort tveggja þarf að lifa af.
Virðulegi forseti. Í seinni ræðu minni um stöðu stóriðjunnar ætla ég að einblína á að til framtíðar álít ég samkeppnishæfni íslenskrar stóriðju liggja í áframhaldandi framförum í umhverfismálum, áframhaldandi grænni nýsköpun, grænni tækniþróun og símenntun starfsfólks. Öll þurfum við að róa að sama marki, að draga úr kolefnislosun í heiminum. Íslensk stóriðja hefur aðgang að hreinni orku og mikilvægt er að hún hafi það áfram. Þar fyrir utan eru mörg tækifæri til að draga úr losun kolefnis frá stóriðju. Það eru frábærar fréttir að vel gangi með þróun tækni sem veldur stökkbreytingu við að draga úr losun kolefnis frá álverum, það er a.m.k. miklu framar mínum vonum þó að ég hafi fylgst spennt með í nokkurn tíma. Alcoa og Rio Tinto hafa verið leiðandi í þróun svokallaðra óvirkra rafskauta en notkun þeirra verður til þess að kolefnislosun við rafgreiningu súráls hættir. Þess í stað losnar súrefni samhliða því að álið er losað úr súrálinu en enginn koltvísýringur fer út í andrúmsloftið. Gert er ráð fyrir að þessi tækni verði nothæf strax árið 2024 en með henni mætti minnka losun koltvísýrings á Íslandi um allt að 30%. Það er einstök staða á heimsvísu. Þar fyrir utan er markvisst verið að leita leiða til að hreinsa koltvísýring úr afgasi verksmiðja og binda það í bergið með Carbfix-aðferðinni en hafnar eru tilraunir við niðurdælingu kolefnis. Þá eru uppi hugmyndir um lofthreinsiver eins og Carbon Iceland hefur kynnt sem felst í varanlegri bindingu kolefnis og bindingu í hringrás, t.d. í matvælaframleiðslu. Með allar þessar framfarir veltur á miklu að vera þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi til að tryggja vottun á umhverfislegri stöðu.
Herra forseti. Ég held að það sé óhætt að segja að vatnsvirkjunarskeiðinu í Íslandssögunni fari senn að ljúka. Það eru einfaldlega fáir góðir kostir eftir og andstaðan í samfélaginu er mikil. Sem betur fer, segi ég, en ég veit að það getur verið að aðrar skoðanir séu uppi hér í þingsal. En þá er að leita annarra kosta vegna þess að þetta er staðan sem við stöndum frammi fyrir. Vindurinn er þar ein raunhæfasta lausnin. Hægt er að ná gríðarmikilli raforkuframleiðslu á vindmyllusvæði sem skilur síðan ekki eftir sig nein spor, vilji menn ganga til baka. Vindorkan er mest yfir vetrartímann á meðan ár eru vatnsminnstar og hratt gengur á miðlunarlónin. Samnýting vindmyllugarða og þeirra vatnsaflsvirkjana sem við eigum nú þegar getur tryggt stöðuga framleiðslu og raforkuöryggi í langan tíma án þess að því fylgi sama náttúrurask og er af uppistöðulónum. Því til viðbótar gerir hröð framþróun í raforkugeymslu vindmyllur að enn sterkari valkosti. Árstíðabundnar breytingar á vindafari hafa minni áhrif en ella. Þetta þarf að skoða til hlítar og er raunar verið að skoða vel, m.a. varðandi tilheyrandi neikvæð áhrif á varpsvæði fugla, svo dæmi sé tekið. Að þessu sögðu stendur eftir í þessari umræðu allri að orkuverð í heiminum fer ört hækkandi, sem þýðir að ef við höldum rétt á spöðunum mun öll atvinnustarfsemi á Íslandi njóta samkeppnisforskots, sem felst í því að við höfum ódýra, græna, sjálfbæra orku hér um ókomin ár. Í ljósi þessarar stöðu er ekki raunveruleg þörf á því að niðurgreiða orkuna til stóriðju eða annarra einstaka atvinnuvega eða að láta þessa sömu atvinnuvegi á einhvern hátt hafa forgang fram yfir aðra í íslensku hagkerfi, ef við höfum aðra atvinnuvegi sem skapar fleiri störf [[Forseti hringir.]]fyrir hverja nýtta kílóvattstund. Raforkan okkar er takmörkuð auðlind og við þurfum að hugsa um hagsmuni heildarinnar og þar tek ég sannarlega náttúruna með. [[Forseti hringir.]]Fátt snertir hagsmuni heildarinnar meira en hún í þessum útreikningum okkar.
Virðulegi forseti. Við erum enn að ræða um stóriðju. Eins og ég sagði í síðustu ræðu minni þá fagna ég stóriðju og smáiðju í framleiðslu á vetni. Ég vil bara benda öllum á að það er frábær grein í Bændablaðinu um vetni, í nýjasta blaðinu, og m.a.s. krossgáta í kaupbæti. En það er önnur stóriðja sem við gætum líka tekið að okkur, og ég er algerlega sammála því, en það er framleiðsla matvæla, grænmetis. Ég var að sjá myndir af því að verið er að byggja stórt grænmetishús í Mosfellsdal. Þetta er framtíðin. Framtíðin er að fólk er að breyta um matarstíl. Það er eiginlega fáránlegt í okkar landi, þar sem við getum ræktað gífurlega mikið, að við séum að flytja inn stóran hluta af matvælum. Við eigum að vera eins sjálfbær og við getum í matvælaframleiðslu. Við getum þetta. Við getum virkjað bændur um allt land. Það er eiginlega skylda okkar að hugsa um að vera sjálfbær í framleiðslu á matvælum og líka að fara þá leið, eins og stendur til, að fara í vetnisframleiðslu. Við verðum að átta okkur á því að rafbílar, eins og þeir eru framleiddir í dag, eru gífurlega mengandi. Rafhlöðurnar eru gífurlega mengandi við framleiðslu og gífurlega mengandi að endurnýta þær. En í vetnisbílum verður bara vetnismótor sem knýr smárafhlöðu sem síðan miðlar út. Drægnin er margfalt meiri. Þetta er framtíðin, held ég, vegna þess að við tökum stærstu mengunarvaldana út. Eins og ég kom að áður og er jafnvel það besta í þessu öllu saman blásum við út hreinu vatni, jafnvel drykkjarhæfu vatni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu sérstöku umræðu sem fram hefur farið hér í dag. Sérstaklega vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þátttöku hennar og innlegg. Það er auðvitað ýmislegt sem hefur komið fram hér og ég verð að viðurkenna að mér þóttu ræður ýmissa þingmanna undarlegar. Ég nefni Smára McCarthy, þingmann Pírata, Andrés Inga Jónsson, þingmann utan flokka, og Kolbein Óttarsson Proppé, svo að einhverjir séu nefndir. En sem betur fer skín í gegn hér frá miklu fleiri þingmönnum vilji til að styðja við þá kjarnaatvinnustarfsemi sem stóriðjan á Íslandi er. Hún er gríðarlega mikilvæg, ekki bara fyrirtækjunum sjálfum eða orkusölufyrirtækjunum, Landsvirkjun sérstaklega, heldur samfélaginu öllu. Gjaldeyrissköpunin, öll þau fyrirtæki sem verða til og sinna þjónustu við þessi stóru fyrirtæki - það eru allt lykilatriði í því að samfélagið okkar geti virkað og verið burðugt. Það er auðvitað þannig, og við vitum það öll sem erum hér inni, að á meðan verðmætasköpunin er ekki í forgrunni er ekkert svigrúm til að bæta í þegar kemur að velferðarkerfinu, heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og öðrum slíkum. Við verðum að hafa það í forgrunni að gæta vel að þeim mikilvægu eggjum sem við eigum um leið og við, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, reynum að fjölga eggjunum í körfunni, en ekki á kostnað þeirra sem fyrir eru. Í því samhengi vil ég, og félagar mínir í Miðflokknum, enda þessa umræðu á að segja: [[Forseti hringir.]]Ég vona að stóriðjufyrirtækin á Íslandi eigi hér öfluga og sterka framtíð til langs tíma.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það eru nokkur atriði sem mig langaði bæði að ítreka og koma inn á. Stóriðja á Íslandi er mikilvægur grunnur sem hefur fært okkur mjög margt og þetta snýst um að byggja á þeim grunni. Við sóttum í raun stóriðju á sínum tíma og við byggðum flutningskerfi sem við hefðum ella ekki getað gert þá. Við bjuggum til mjög verðmætar gjaldeyristekjur sem minna var af á þeim tíma en er í dag. Ekki má gleyma öllum þeim umsvifum sem þessum fyrirtækjum fylgja, þ.e. allri annarri þjónustu, þeim fyrirtækjum sem þjónusta þessi fyrirtæki og störfunum sem þar verða til. Það má líka halda því til haga og gleyma því ekki að við getum ekki rætt um stóriðju annars vegar og svo nýju tækifærin hins vegar heldur erum við að hluta til með ákveðið forskot í nýju tækifærunum einmitt vegna sögu stóriðju hér, þess kerfis sem við höfum og þeirrar orkuframleiðslu sem við höfum farið í. Það eru til að mynda miklar tæknibreytingar í álframleiðslu. Það er ekki eins og við séum ekkert með nema einhverja tegund stóriðju sem ekkert þróast og ekkert breytist og engin nýsköpun er í. Það er alls ekki. Það eru miklar tæknibreytingar þar innan, það er mikil nýsköpun þar innan. Menn eru að leita leiða til að minnka losun, búa til frekari verðmæti, endurnýta þá orku sem verður til, hvort sem það er að endurnýta í glatvarma, að verið sé að þróa þessi nýju rafskaut sem munu breyta miklu, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á áðan, og það er kraftur í þeirri þróunarvinnu þrátt fyrir þau séu ekki komin í mikla almenna notkun enn þá, rafeldsneytisframleiðsla o.s.frv. Það sem ég er í raun að segja er að þetta fer saman. Þetta snýst um að fjölga eggjum í körfunni. Við höfum forskot og við viljum halda því. Við viljum stimpla okkur inn og það er ekki þannig að við getum verið róleg yfir því að þessi fyrirtæki fari héðan. Alla vega ekki ef við erum með loftslagshattinn af því að þetta er þó drifið áfram með grænni hætti hér en annars staðar í veröldinni.
Virðulegur forseti. Varðandi næsta mál á dagskrá, sem er áframhaldandi umræða um samvinnufélög og önnur félagaform og sektarákvæði er snúa að kynjahlutföllum í stjórn, langar mig að minna á orð forseta frá því umræðu var frestað hinn 7. desember síðastliðinn þar sem sagði, með leyfi forseta: „Umræðu um 7. dagskrármálið er nú frestað og hefur framsögumaður málsins upplýst mig um að heppilegast sé að það sé kallað aftur til nefndarinnar á þessu stigi og verður það þá gert. Umræðunni er frestað og gengur málið aftur til hv. atvinnuveganefndar.“ Svo mörg voru þau orð þann 7. desember síðastliðinn. Það er algerlega augljóst, og sérstaklega af orðum hv. þingmanns og framsögumanns málsins, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, í gær að það er ekki skilningur nefndarmanna að málið hafi eiginlega gengið aftur til nefndar til frekari umfjöllunar fyrir lok 2. umr. Ég vil beina því til forseta að ræða það við hæstv. forseta Steingrím J. Sigfússon, hvort ekki sé ástæða til að skoða þetta sérstaklega í þessu samhengi og forvitnast um afstöðu nefndarmanna til þess hvort þeir líti svo á að ástæða sé til að taka málið til frekari vinnslu áður en 2. umr. lýkur.
Virðulegur forseti. Ég vil bara segja í þessu samhengi að þegar umræðan var stöðvuð á sínum tíma var óskað eftir því að gestur kæmi fyrir nefndina og fundur yrði haldinn, sem var gert. Það hefur líka alltaf legið fyrir að málið yrði tekið fyrir í nefndinni á milli 2. og 3. umr. Það stóð ekki til að taka málið af dagskrá heldur var það bara sett á bið, eins og fram kom á sínum tíma, til þess að gestakoman sem óskað var eftir ætti sér stað. Kjósi menn að vera með framhaldsálit eða eitthvað slíkt eftir 2. umr., þegar búið er að ljúka þeirri umræðu og taka málið formlega inn, er öllum það frjálst. En það væri óeðlilegt ef stöðva þyrfti umræðuna hér í annað sinn til að taka inn gesti og halda fundi um þetta tiltekna mál. Ég man alla vega ekki eftir því að slíkt hafi átt sér stað, en ég get auðvitað alls ekki fullyrt um það. Það má vel vera að slíkt hafi verið gert en ég tel bara alls ekki að þess þurfi. Það er búið að halda þann fund sem óskað var eftir og málið fer til nefndarinnar að þeirri umræðu lokinni.
Virðulegur forseti. Í þessu samhengi verð ég bara að vísa í orð hv. formanns atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, í gær, sem hittist þannig á að er 1. flutningsmaður málsins og framsögumaður nefndarálits; það verður ekki þéttar um taumana haldið í þessu tiltekna máli. Af orðum hv. þingmanns í gær var ekki hægt að ráða annan skilning en þann að það hvernig skilið var við málið 7. desember hefði ekki verið uppfyllt með þeim fundi sem haldinn var 8. desember. En ég vek sérstaklega athygli á því að nefndarmenn þurfa bara að ræða þetta sín á milli. Það blasir við að málið er hér á dagskrá og kemur til umræðu. Minn skilningur er sá að vinnan í nefndinni, og er ég vissulega ekki nefndarmaður, hafi ekki verið á þeim forsendum sem skilningur flestra þingmanna hafi verið í lok umræðu 7. desember.
Hæstv. forseti. Ég ætla bara aðeins að koma hingað upp til að árétta það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var að tala um, að þetta mál hefði verið kallað inn á milli umræðna fyrir jól. Það er rétt en það sem við vorum að meina í því sambandi var að ekkert var gert með málið í nefndinni; það var ekki tekið á því sem bent var á af gesti nefndarinnar, dr. Stefáni Má Stefánssyni. Það var þess vegna sem okkur rak í rogastans að það væri komið aftur á dagskrá án þess að nokkurt tillit hefði verið tekið til þess.
Herra forseti. Þetta mál ætlar að þvælast svolítið fyrir. En staðreyndin er sú að málinu var eingöngu frestað og við höfum reynt að fá þann gest þó nokkuð lengi sem hér hefur verið nefndur og fengum hann 8. desember til að svara spurningum ákveðinna nefndarmanna. 2. umr. var í þinginu 7. desember. Henni var frestað og við vitum ástæður þess. En málið var aldrei kallað inn í nefndina. Því var eingöngu frestað og það er hægt samkvæmt þingsköpum að ræða mál í nefnd þótt það sé ekki tekið inn í nefndina úr umræðu. Ég er margbúin að boða það að málið verði tekið inn milli 2. og 3. umr. þar sem við fjöllum um þessa gestakomu enn frekar og getum fengið fleiri gesti, ef óskað verður eftir því, og komið þá með framhaldsnefndarálit.
Herra forseti. Ég hef með aðstoð skrifstofunnar kannað stöðuna á þessu máli vegna umræðna sem urðu um það hér undir lok dags í gær. Stutta sagan er sú að þótt ég hafi tekið til orða með tilteknum hætti, og það hefði mátt skilja mig þannig, þegar ég talaði um að málið gengi til nefndar, þá var það ekki svo. Það sést bæði af umfjöllun nefndarinnar sjálfrar og hvernig hún skildi við málið og upplýsingum um það, þar sem rætt var í lok fundar um að málið kæmi aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. og það hefði verið undirbúið og starfsmenn nefndarinnar undirbúið skoðun á málinu milli 2. og 3. umr. En það sem mestu skiptir er að stöðu málsins var ekki breytt í skráningarkerfi Alþingis. Það er gert gangi mál aftur formlega til nefndar. Sé því vísað til nefndar, þó svo að það sé í umræðu, þá breytist staða þess í skráningarkerfi Alþingis. Undir málinu má alltaf sjá stöðu þess á hverjum tíma. Annaðhvort er það til 2. umr. og bíður þar eða það er í nefnd og það er skráningarkerfið sem ræður þar um. [[Forseti hringir.]]Staða þess er þessi og þar af leiðandi ekkert því að vanbúnaði að 2. umr. haldi áfram um málið.
Hæstv. forseti. Þetta hefur verið áhugaverð umræða um mál sem lætur í sjálfu sér ekki mikið yfir sér. Þetta er kannski prinsippmál að mörgu leyti, snýst um það hvort beita eigi sektum eða ekki til að hvetja enn frekar til jöfnunar kynja í stjórnum fyrirtækja yfir ákveðinni stærð. Ég viðurkenni alveg fúslega, herra forseti, að í gegnum árin sem stjórnmálamaður, ætli séu ekki orðin yfir 20 ár síðan maður gerist atvinnustjórnmálamaður, hefur maður sveiflast, reyndar löngu fyrir það, í afstöðunni til þess hvort kynjakvótar og slíkt eigi rétt á sér. Stundum hef ég ekki verið alveg viss en stundum verið það, svo að það sé bara sagt heiðarlega. Ég held hins vegar að það sé ekki rétt að fara þessa leið, að fara of mikið af stað með þessi sektarákvæði, og alls ekki í þessu máli þegar það gengur þokkalega að fjölga konum í stjórnum. Það mætti ganga hraðar, við getum alveg verið sammála um það. Það má líka velta því upp hvort við eigum að horfa til annars konar hvata til þess að þetta geti gengið hraðar ef stjórnvöld vilja hraða ferlinu með einhverjum hætti, ef við Alþingismenn treystum ekki fyrirtækjunum eða atvinnurekendum til að ná þessu markmiði. Ég treysti þeim reyndar alveg til þess. Það var mjög gaman að sjá fylgiblað að ég held Fréttablaðsins í gær þar sem voru margar blaðsíður með umfjöllun um mörg afrek kvenna í atvinnurekstri eða í stjórnun fyrirtækja og hversu mikið það skiptir máli í dag að kynin séu að vinna saman að því að búa hér til öflugt atvinnulíf. Það var mjög áhugavert að sjá hve margar konur eru frumkvöðlar og þær hafa búið til heilmikinn rekstur í kringum hugmyndir sínar. Þær stýra margar hverjar mjög stórum fyrirtækjum og mættu að sjálfsögðu vera fleiri við stjórn stærstu fyrirtækja landsins. Þarna fengum við vísbendingu um að gróskan er mikil og mikið hefur gerst. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að í gegnum tíðina hafi ákveðin atriði skipt miklu máli í jafnréttisbaráttu okkar. Barátta kvenna hér á áttunda áratugnum, mótmæli og fundir kringum 1975, allt sem gerðist þá, kjör Vigdísar Finnbogadóttur, forseta Íslands, o.s.frv. eru allt hlutir sem hafa skipt gríðarlega miklu máli í jafnréttisbaráttu á Íslandi. Við erum öll stolt af því. Við erum hins vegar kannski ekki öll sammála um hvaða leiðir eigi að fara í þeirri baráttu. Ég held við séum öll sammála um að jöfn staða og réttur Íslendinga, kynjanna og Íslendinga allra, eigi að vera sem mestur og eigi bara að vera klár, að menn eigi sama rétt og eigi sömu tækifæri til að vaxa og þroskast og komast til áhrifa. Ég held sem betur fer að það sé til staðar í dag. Ég hef oft sagt að ég hef fulla trú á því að tækifærin séu meiri og betri í dag, hvort sem er fyrir konur, karla eða fólk sem skilgreinir sig af öðru kyni, en þau hafa nokkurn tímann verið. Svo getur okkur greint á um hvort gera þurfi eitthvað meira til þess að gera þau enn þá opnari og betri. Ég held að þetta mál sé ekki til þess fallið. Ég get tekið undir það sem fram hefur komið hjá nokkrum þingmönnum að þetta snertir svolítið prinsipp sem við erum með í stjórnarskránni okkar, þ.e. eignarréttinn, rétt einstaklinga til að búa til fyrirtæki og eiga öflug fyrirtæki. Við ætlum hins vegar að segja að ef þeim gengur ákveðið vel, ef þau stækka, þá þurfi að uppfylla ákveðnar reglur sem ríkið setur og ætlar að grípa inn í hugmyndafræði þeirra um fyrirtækið sitt. Herra forseti. Ég veit um dæmi - ég ætla ekki að nefna það hérna, ég er ekki viss um að viðkomandi kæri sig neitt um það - þar sem fyrirtæki hefur ákveðið að vaxa ekki þrátt fyrir möguleika á því vegna þess að menn sáu fram á að geta ekki uppfyllt kröfurnar um jafna eða sem jafnasta stöðu kynjanna í stjórn fyrirtækisins án þess að leita langt út fyrir þann hóp sem hefði áhuga eða þekkingu á fyrirtækinu. Kannski hefði verið hægt að komast hjá þessu með einhverjum hætti, ég veit það ekki, fá mömmu, ömmu eða einhvern til að taka þátt í því en það er náttúrlega ekki markmið laganna heldur. Við verðum svolítið að skoða þessa heildarmynd, herra forseti, hvernig okkur hefur gengið og hversu langt við eigum að ganga í að búa til viðurlög við öllu þessu. Það vakti athygli mína að þingmaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, talaði hér og ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en að öllum þeim lögum sem sett eru eigi að fylgja einhvers konar viðurlög. Ég held að við eigum ekki að fara þá leið sem hv. þingmaður vill fara, að fara í einhverja gríðarlega refsivæðingu laganna. Auðvitað þurfa að vera viðurlög við ákveðnum hlutum, ég held að við séum flest sammála um það, en þurfa þau endilega að vera alls staðar? Við búum í landi þar sem eru mjög ójöfn kynjahlutföll í sumum stéttum. Hér hafa verið nefndir heilbrigðisstarfsmenn og kennarar jafnvel. Ég held að við eigum að reyna að horfa á þetta þannig að við gefum þessu ágæta fólki, ég nefni aftur heilbrigðisstarfsfólk, tækifæri til að vaxa í starfi og fá betri laun og betri kjör. Það gerum við, held ég, með því að opna meira á þann möguleika að einkaaðilar geti verið í þeirri starfsemi, þeir geta þá keppt um starfsfólkið og boðið mögulega betur. Auðvitað verður ríkið þá að standa í lappirnar og bjóða betur og þá er samkeppni um þessa starfskrafta. Ég hugsa að þetta gæti verið eitt af risastórum jafnréttismálum, að auka samkeppni á vinnumarkaði um starfskrafta þessara hópa, þessa frábæra fólks. Þar nefni ég bara sem dæmi heilbrigðisstarfsmenn. Herra forseti. Ég er mjög hugsi yfir því hvernig vinnubrögðin hafa verið í nefndinni í þessu máli. Einn hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Njáll Trausti Friðbertsson, flutti ræðu um málið eftir að það kom hingað til 2. umr. Ég fór yfir ræðuna og mér er algerlega óskiljanlegt hvernig þingmaðurinn gat stutt það að málið færi út úr nefndinni. Auðvitað var á endanum settur fyrirvari og þingmenn Sjálfstæðisflokksins voru allir þrír með fyrirvara á málinu. Eftir því sem mér skilst kom það nú frekar seint til að sá fyrirvari yrði til. Ef ræðan er skoðuð og farið í gegnum hana eru í henni vangaveltur og hugsanir og jafnvel yfirlýsingar sem hefði átt að ræða í nefndinni og fá botn í áður en þessir ágætu alþingismenn ákváðu að taka málið út. Svo var samþykkt að taka málið út úr nefndinni og þá koma menn hér í ræður og spyrja spurninga sem þeir eiga að fá svör við í nefndinni, hæstv. forseti. Þetta er mjög sérstakt. Mig langar að vitna, með leyfi forseta, í nokkur atriði í þessari ágætu ræðu: „Í vinnu nefndarinnar kom fram að við vildum vinna þetta lengra og fá frekari upplýsingar til að ræða í nefndinni.“ Af hverju var það ekki gert áður en málið fór út úr nefndinni? Svo segir, með leyfi forseta: „Strax í þeirri vinnu, áður en málið gekk til 2. umr., kom fram að það myndi fara aftur til nefndar milli 2. og 3. umr.“ Þetta er einhver svona eftiráskýring. Hv. þingmaður er greinilega á harðahlaupum frá málinu vegna þess að hann var búinn að samþykkja að taka það út úr nefndinni. Síðan fer þingmaðurinn í gegnum málið, rekur það að nokkrum hluta, og veltir því upp hvort ný lagasetning sé nauðsynleg. Þá fer hann yfir lagasetningu í öðrum löndum og segir, með leyfi forseta: „Þá þarf að rekja áhrif samsvarandi lagasetningar í þeim löndum sem við berum okkur iðulega saman við og lýsa kostum og göllum þeirra leiða sem til greina koma. Það hefur ekki verið gert með nægilegum hætti í því máli sem við erum að ræða hér.“ Þingmaðurinn segir bara: Við unnum málið ekki nógu vel í nefndinni. Við leituðum ekki svara við þessum spurningum. Hvers vegna í ósköpunum var málið þá tekið út úr nefnd? Það er algjörlega óskiljanlegt, hæstv. forseti. Áfram er haldið í þessari merku ræðu og ég vil hér, með leyfi forseta, koma inn á eina setningu sem hv. þingmaður segir: „Er ætlunin með frumvarpinu að þvinga fyrirtæki sem hafa verið með óbreytta stjórn í 20 ár til að breyta stjórn? Hver er tilgangurinn? Er það ekki fremur hluthafanna að vera vakandi fyrir því í aðdraganda aðalfunda hvernig stjórn er skipuð?“ Herra forseti. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hlýtur að hafa átt að ræða og fá svör við þessu í nefndinni áður en hann samþykkti að taka málið út. Mér leikur forvitni á að vita, nú hlýtur að vera mjög langur listi yfir hluti sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru búnir að fatta núna allt í einu eftir að þeir tóku málið út úr nefnd að þurfi að spyrjast fyrir um milli umræðna. Það hlýtur að þurfa að verða einhver mikil stefnubreyting hjá hv. þingmönnum ef þeir ætla ekki að taka málið aftur úr nefndinni eftir 2. umr. miðað við það sem hefur komið fram í þessari ræðu sem ég vitnaði í. Ég held áfram að vitna í ræðu hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, með leyfi forseta: „Við eigum að forðast að flækja um of löggjöf um þessi efni. Mikilvægara er að löggjöfin sé skýr og að aðilar beri ábyrgð á því að þeirri löggjöf sem þingið samþykkir sé framfylgt. Því eiga löggjafinn og stjórnvöld ekki að fara í enn frekari íþyngjandi aðgerðir gagnvart atvinnulífinu. Þetta er tóm forræðishyggja …“ Ég vil taka fram að einn þingmaður Sjálfstæðisflokksins er flutningsmaður á þessu máli og aðrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins samþykktu að taka málið út úr nefnd en hafa svo fengið bakþanka vegna þess að búið er að sýna fram á hvers konar vitleysa þetta mál er í rauninni, að fara þá leið að beita fyrirtæki sektum með þessum hætti. Hér hefur hver þingmaðurinn á fætur öðrum komið upp og sagt að málið eigi að ganga til nefndar milli 2. og 3. umr. Það er kannski einhver samkeppni í því að kalla málið til nefndar en það er vitanlega löngu komið fram að það verður gert. Mig langar líka að nefna hér aðeins ræðu sem hv. þm. Brynjar Níelsson hélt hér í gær, mjög góða ræðu, þar sem var einmitt velt upp þessu mikilvæga atriði sem fleiri þingmenn hafa einnig velt upp, rétti fólks til að haga sínum eignum eins og það telur best. Ég hef nú sagt hér í þessum ræðustól og segi enn að mér finnst sú ríkisstjórn sem nú situr hafa farið með samfélagið langt til vinstri, við sjáum það í heilbrigðismálum og öðrum málum, og hafa þeir flokkar sem skipa hana ásamt sósíalistunum ekki staðið sig í því að standa vörð um réttindi einstaklinga og borgaraleg réttindi, finnst mér. Þetta mál er einmitt af þeim toga. Ég vil samt taka fram að ég held að engin ill meining sé á bak við málið hjá flytjanda þess. Ég er bara ekki sammála og held að ákveðinn misskilningur sé í aðferðafræðinni. Einhvern veginn er það þannig að þegar við viljum ná einhverjum hlutum í gegn, herra forseti, þá dettur mönnum yfirleitt fyrst í hug einhver refsing. Það á að hækka bensínkostnað eða olíukostnað Íslendinga sem þurfa að nota bíla af því að lagður er á einhver skattur. Menn fara ekki þá leið að verðlauna þá sérstaklega sem eru tilbúnir til að skipta yfir í umhverfisvæn ökutæki, t.d. með einhvers konar ívilnunum, frekari ívilnunum en eru í dag. Af hverju ekki að verðlauna fyrirtæki t.d. fyrir að skipta sínum stóru bílaflotum yfir í rafknúin ökutæki, vetnisökutæki sem eru til í dag o.s.frv.? Það er jákvæður hvati að endurgreiða hluta af kostnaði. Þá má líka velta fyrir sér í sambandi við þetta mál, ef við viljum hraða ferlinu að ná jöfnun í stjórnum fyrirtækja, hvort jákvæðari leiðir séu til í því. Er hægt að leyfa fyrirtækjum að nota einhvers konar frádrátt af stjórnunarkostnaði ef þau eru með rétta kynjasamsetningu í stjórn miðað við gildandi lög? Á að taka þátt í kostnaði stjórnar í ákveðinn tíma? Ýmsar leiðir eru til, ef menn hugsa svolítið út fyrir boxið, ef menn vilja hraða ferlinu. Það þarf ekki bara að sekta og koma þannig jafnvel í veg fyrir að fyrirtæki kjósi að stækka eða þá að fyrirtæki þurfi einhvern veginn að hverfa frá þeirri hugsun að þetta sé einkafyrirtæki eða réttur eiganda fyrirtækisins til að ráðstafa eign sinni. Hér hafa þingmenn líka komið upp og sagt að þetta sé frelsismál, þetta sé jafnréttismál. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson hefur nefnt hér, og fleiri, snýst þetta um jafna stöðu. Réttindin eru alveg til staðar. Enginn bannar konum eða einhverjum einstaklingum að sitja í stjórnum fyrirtækja. Það þarf ekki að breyta lögum til að búa til sérstakan rétt eða jafna réttindi þeirra. Það væri jafnréttismál að mínu viti. En hugsunin með þessu máli virðist vera að jafna stöðu. Ég held, herra forseti, að við eigum að reyna að nálgast það mál út frá jákvæðari augum kannski, með hvatana að vopni frekar en refsinguna. Einhvern veginn hefur það verið viðhorf undanfarin ár, kannski miklu lengur, að ríkið sé að segja okkur meira fyrir verkum, skoða og fylgjast meira með því sem við erum að gera. Ég held að það sé ekkert sérstaklega gott. Einstaklingurinn þarf að hafa frelsi og geta notið sín. Á ekki að setja á fót einhverja upplýsingaóreiðunefnd eða eitthvað slíkt? Hvað á sú nefnd að gera nákvæmlega? Eru menn sammála því að skrúfa hér fyrir að menn geti haft ákveðnar skoðanir þó að okkur þyki þær ömurlegar og hryllilegar og getum ekki samsamað okkur með þeim, hvort sem það er varðandi helförina eða hvað menn segja á Twitter? Ég hef áhyggjur af því að við séum að fara sem samfélag svolítið langt á þessa leið, herra forseti. Ég nefni þetta bara hér í því samhengi vegna þess að ríkisvaldið er alltaf að seilast inn í umhverfi okkar og stýra því meira og meira. Ríkisvaldið á að mínu viti fyrst og fremst að búa til einhverja umgjörð þar sem okkur eru tryggð ákveðin réttindi og slíkt. Við eigum svo að fá frelsi til að starfa innan þeirra réttinda. Að sjálfsögðu eiga líka að vera refsingar fyrir brot sem eru sannarlega alvarleg og menn nefndu hér umferðarlagabrot í gær. Ef þú keyrir yfir á rauðu ljósi og ekur á fólk þá er refsað fyrir það að sjálfsögðu. En það er ekki hægt að líkja því við hugsunina hér að mínu viti.
Virðulegi forseti. Það er freistandi að fara út í umræðu við hv. þingmann um það sem hann sagði um tjáningarfrelsið, annars vegar um bann við hatursorðræðu, bann sem ég er á móti, og hins vegar um það hvernig ritstjórnarstefna Twitter er. Ég ætla að fara örstutt inn á það og segja að væntanlega styður hv. þingmaður rétt fyrirtækisins Twitter til að haga ritstjórnarstefnu sinni eftir eigin höfði og að geta lokað fyrir aðganga í miðri valdaránstilraun. En það var ekki það sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um þótt ég vonist til þess að tækifæri gefist til að rökræða það nánar síðar. Í minnihlutaálitinu frá þingmönnum í þingflokki hv. þingmanns kemur fram þetta álit Stefáns Más Stefánssonar og þar fer hann sérstaklega inn á að það geti verið réttmætt að setja skorður eins og þessar séu málefnaleg sjónarmið fyrir hendi, þar á meðal sjónarmið um meðalhóf. Það er þetta meðalhóf sem vekur athygli mína vegna þess að hv. þingmaður, eins og aðrir hv. þingmenn hér í gær, hefur svolítið farið út í það hvað annað sé hægt að gera eða öllu heldur kallað eftir því að eitthvað annað sé gert, sem mér er enn þá ekki ljóst hvað eigi að vera. En sömuleiðis finnst mér eins og það hafi farið svolítið fram hjá umræðunni að búið er að reyna að setja lögin án þess að hafa þau ákvæði sem frumvarpið boðar. Þannig að frumvarpið er að bregðast við þeirri staðreynd, og það er staðreynd, að gildandi lög án ákvæða eins og þessara hafa ekki virkað. Meðalhóf snýst um það að ganga ekki lengra en þörf er til að ná ákveðnum markmiðum, mjög mikilvægt grundvallaratriði í íslenskri löggjöf. Ég tek alveg heils hugar undir að það þurfi að fullnægja sjónarmiðum um meðalhóf. Ég bara fæ ekki séð hvernig þeim er ekki fullnægt með þessu frumvarpi með tilliti til reynslunnar af gildandi lögum um kynjahlutföll í stjórnum og þeirri staðreynd að það hefur ekki virkað hingað til og þetta hefur ekki gerst sjálfkrafa, svo að ég vitni í orð hv. þm. Brynjars Níelssonar hér í leiðinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil segja örstutt að mikilvægt er að eiga þessa umræðu um einmitt Twitter og slíkt. Ég veit ekki alveg hvað er þar en við þurfum að taka þessa umræðu, það er alveg klárt, því að þetta er mjög alvarlegt mál alveg sama um hvern er að ræða. En varðandi málið sem er hér til umræðu. Hv. þingmaður segir að lögin hafi ekki virkað, ég er ekki endilega sammála honum. Þetta hefur lagast en mönnum finnst að það hafi lagast of hægt og of lítið. Þá spyr maður: Er hægt að beita þessari meðalhófshugsun þegar hlutirnir hafa farið af stað, hafa gengið, sumir segja þokkalega, það er tilfinning manna að það hafi gengið þokkalega, aðrir segja að það gangi ekki neitt, en er hægt að heimfæra þetta á það? Ég held að þetta snúist kannski meira - eða ekki meira en við þurfum að velta því fyrir okkur, herra forseti - um rétt einstaklinganna og hvort þarna sé um að ræða slíkt meðalhóf, því að menn greinir á um hvort þetta hafi gengið eða ekki og hvort það hafi gengið nógu hratt eða of hægt og allt það, versus það að verið sé að seilast inn í rétt manna til að stýra og ráða framtíð sinni, hlutum og eignum sjálfir. Ég held alla vega að verið sé að ganga of langt varðandi það, aðrir geta verið á annarri skoðun. Ég held nefnilega að þegar kemur að meðalhófinu, að mínu viti alla vega, ég er náttúrlega ekki lögfræðingur og það á eftir að fjalla meira um þetta í nefndinni að sjálfsögðu, þurfi að færa frekari sönnur fyrir því að það sé meðalhóf, vegna þess að hlutirnir hafa þokast, við skulum bara nota það orð, en það er alveg örugglega hægt að vera sammála um að þeir hefðu getað þokast hraðar áfram.
Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í umsögn Alþýðusambands Íslands hefur þetta þokast bara þokkalega hratt og þokkalega vel í sumum kimum samfélagsins, þannig að þetta hefði greinilega getað gerst hraðar hjá einkahlutafélögum og hlutafélögum. Ég er þannig gerður að ég er frelsisins talsmaður, sér í lagi þegar kemur að tjáningarfrelsi, og ég hlakka til að eiga nánari umræðu við hv. þingmann og vonandi fleiri um tjáningarfrelsi, hvort sem það varðar Twitter eða hatursorðræðu eða hvort tveggja. En þegar kemur að stórum fyrirtækjum finnst mér réttlætanlegra að setja starfsemi skorður vegna þess að ákveðinn munur er á einstaklingi og fyrirtæki og hann er sá að það eru í raun og veru engin takmörk fyrir því hversu stórt og valdamikið fyrirtæki getur verið í hlutfalli við önnur. Eins manns fyrirtæki og 50 manna fyrirtæki eru ekki bara ólík að stærð, þau eru ólík að eðli vegna stærðarmunarins. Þetta á ekki við um manneskjur. Við erum kannski tvisvar, mögulega þrisvar sinnum - við erum meira eða minna svipað stór, meira eða minna svipað sterk og við erum meira eða minna svipað máttug gagnvart hvert öðru og í þeim tilfellum sem við erum það ekki trúi ég á það að við eigum að jafna þann aðstöðu- og valdamun því að ég trúi á valddreifingu og jafnrétti. Þegar kemur að fyrirtækjum sem eru mjög stór, og við erum að tala um 50 manna fyrirtæki eða meira sem eru að mínu mati stór á íslenskan mælikvarða, þykir alveg réttlætanlegt að setja skorður eða refsingar, má kalla það, til þess að þau framfylgi lögum sem er búið að setja, þegar það liggur fyrir að þau lög virka á þau félög sem, fyrirgefið orðbragðið, virðulegi forseti, drattast til að laga sín mál. Í ljósi þessa þykir mér augljóst að það að ganga lengra en gildandi lög uppfylli kröfu um meðalhóf. Það er mitt álit. Að því sögðu vil ég á lokasekúndunum fagna því að þetta fari til umræðu í atvinnuveganefnd, þar sem ég sit, á milli 2. og 3. umr. og mun taka þátt í þeirri umræðu. Ég hef ekki enn þá heyrt neitt sem fær mig til að skipta um skoðun. Ég ber alveg virðingu fyrir því að við þurfum að gaumgæfa þetta vel. En mitt álit er að það hafi þegar verið gert.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. 50 manna fyrirtæki - ég hef unnið hjá fyrirtæki þar sem voru rétt tæplega 50 manns og það er í sjálfu sér ekki stórt fyrirtæki. Það er kannski stórt ef tekið er meðaltal úr einhverjum hópum fyrirtækja, en þetta er ekki stórt fyrirtæki. Og jafnvel þótt 99 manns ynnu hjá fyrirtækinu væri það ekkert rosalega stórt fyrirtæki, ég tala nú ekki um ef það er í samkeppni við erlenda aðila sem eru með stærri fyrirtæki á sama markaði o.s.frv. En menn geta togað þetta fram og til baka. Það sem mig langar að velta upp - ég ætla ekki að spyrja þingmanninn því að hann getur ekki komið upp aftur - af því að hv. þingmaður sagði að ekki hefði verið bent á neitt annað, er spurningin sem ég bar upp áðan: Af hverju prufum við ekki að segja við fyrirtæki að ef þau uppfylli lögin inna tveggja mánaða, eins árs, sex mánaða, eitthvað, þá muni ríkisvaldið greiða kostnaðinn við stjórn fyrirtækisins í þrjú ár? Búa til jákvæða hvata, þannig að fyrirtæki sjái hagi sinn í því að gera það. Ég er samt ekkert viss um að öll fyrirtæki gætu gert þetta eða vildu gera það bara út af því hvernig þau fyrirtæki eru byggð upp, hvernig eignarhaldið er o.s.frv. Það sem ég er að segja er að það þurfa ekki alltaf að vera þessar refsingar, ég held ekki. Ég held að hægt sé að fara aðrar leiðir. Hv. þingmenn Pírata hafa nú talað fyrir því að það eigi að hætta að refsa fyrir ákveðna hluti og mér sýnist að það stefni í að þeir nái því í gegn þótt það verði kannski undir formerkjum annarra. En það er dæmi um það að við eigum ekki alltaf að horfa bara á refsinguna. Eins og ég nefndi eru kannski aðrar leiðir til að ná þessum markmiðum.
Hæstv. forseti. Það er óhjákvæmilegt að byrja á að nefna meðferð þessa máls sem hefur verið mjög furðuleg. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, flutningsmaður málsins og formaður atvinnuveganefndar, virtist í gærkvöldi rengja orð hæstv. forseta Steingríms J. Sigfússonar sem hann lét falla í pontu þann 7. desember um hvernig meðferð málsins yrði háttað. Þá gerðu þingmenn ráð fyrir því að málið færi inn til nefndar á meðan á 2. umr. stæði til að hægt væri að bregðast við þeim fjölmörgu athugasemdum sem komið hefðu fram og göllum á málsmeðferðinni. Það virðist ekki hafa verið gert. Það var haldinn einn skyndifundur daginn eftir í nefndinni en afraksturinn af honum var enginn og það hefur ekkert verið kynnt fyrir þingmönnum að meiri hlutinn hyggist gera nokkrar lagfæringar á þessu máli í framhaldi af þeim fundi. Svo dúkkar málið allt í einu upp aftur, enn jafn gallað og það var þegar ástæða var talin til að setja það í nefnd til lagfæringar. Ég ætla að byrja á því að víkja aðeins að einni af grundvallarspurningunum um þetta mál, spurningunni um hvernig það samrýmist stjórnarskrá. Þetta kom til umræðu strax þann 7. desember og svo aftur í gær en einn fárra þingmanna sem hafa talað fyrir þessu máli, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, flutningsmaður málsins ásamt öðrum, virtist ekki vera alveg viss hvað varðaði stjórnarskrána og hvernig málið stæðist hana, taldi að menn þyrftu þá bara að nema úr gildi lögin sem sett voru um þessi mál fyrir um áratug síðan. Hún taldi engu að síður réttlætanlegt að slíkt mál, sem vafi leikur á að standist stjórnarskrá, yrði þróað með þeim hætti að refsingar yrðu auknar við því að fylgja ekki leiðbeiningum. Mál sem menn treysta sér jafnvel ekki alveg til að fullyrða að standist stjórnarskrá en treysta sér til að leggja til og berjast fyrir auknum refsingum fyrir það að fylgja ekki málinu. Í tengslum við þetta, stjórnarskrána og kröfur um að fylgja þessum illfylgjanlegu reglum, er áhugavert að líta til andsvars hv. þm. Sigríðar Á. Andersen þann 7. desember þar sem hv. þingmaður segir, með leyfi forseta: „Þá liggur beinast við að spyrja hv. framsögumann hvort það hafi verið farið í einhverja rannsókn við meðferð þessa máls á því af hverju það sé nú, hverju það sæti að fyrirtæki uppfylli þetta ekki og hvort þeirri spurningu hafi verið velt upp hvort það geti verið þannig, það sé einhver möguleiki á því að ástæðan fyrir því að ekki öll fyrirtæki uppfylla þetta sé sú að þau hreinlega geti það ekki.“ Hv. þingmaður veltir þessu fyrir sér áfram og bendir á það sem ég var að koma inn á áðan, hversu undarlegt það sé að auka refsingar við einhverju sem menn geta jafnvel ekki uppfyllt, svo ekki sé minnst á vafann sem leikur á því að þetta standist stjórnarskrá. Ég hef einmitt velt því mikið fyrir mér hvernig í ósköpunum öll fyrirtæki eiga að geta uppfyllt þessi skilyrði sem, ef þetta frumvarp verður samþykkt, gætu legið 100.000 kr. dagsektir við að uppfylla ekki. Nú ætla ég aftur að taka raundæmi, herra forseti, eins og ég gerði í gær og ætla bara að halda áfram með sama dæmið. Þar nefndi ég ímyndað fyrirtæki sem fimm ungar konur hefðu stofnað eftir háskólanám um hugmynd sem þær fengu. Þær áttu jafnan hlut í þessu fyrirtæki, 20% hver. Gefum okkur nú að hver þeirra seldi 5% og eftir ætti hver 15%, fimm konur með 15% hlut hver. Hitt sem selt var færi til 25 eiganda sem hver um sig ætti 1% í fyrirtækinu. Þá eiga stofnendurnir fimm samtals 75% í fyrirtækinu, nýju hluthafarnir, litlu hluthafarnir 25%. Hvað gerist svo þegar haldinn er aðalfundur og konurnar fimm, stofnendur fyrirtækisins, konurnar sem byggðu það upp, vilja eðlilega allar sitja í stjórn? Það er kosið en einungis þrjár þeirra mega sitja í stjórninni. Fyrir vikið fær þá væntanlega 1% hluthafi sem bauð sig fram sæti í stjórn ef hann er karl og annar karl með 1% kemur í stjórnina líka. Við erum þá komin með stjórn í fyrirtækinu þar sem stærstu eigendurnir, tveir þeirra a.m.k., mega ekki sitja í stjórn og stýra fyrirtækinu en þeir sem eiga bara 1% komast inn í stjórn eingöngu vegna þess af hvoru kyninu þeir eru. Þróum þetta svo aðeins áfram. Segjum sem svo að það færi svo illa í þessu fyrirtæki að það kæmi upp grundvallarágreiningur, deilur um hvernig fyrirtækið ætti að starfa og einn eigendanna vilji fara allt aðra leið en hinir, fara í áhættusamar fjárfestingar, reka framkvæmdastjórann og breyta fyrirtækinu í grundvallaratriðum. Þá gæti væntanlega þessi eini eigandi, einn af fimm, samið við tvo af litlu hluthöfunum, karlkyns, sem hvor um sig á 1%, um að taka yfir stjórn fyrirtækisins. Svoleiðis að þessi eina af fimm sem vill gjörbreyta fyrirtækinu fær sitt stjórnarsæti, tvær konur í viðbót fá sitt sæti og samverkamennirnir tveir sem hvor um sig á aðeins 1% í fyrirtækinu fá sitt sæti. Þá er staðan orðin sú að hluthafar með 17% hlut í fyrirtækinu eru búnir að taka yfir stjórn þess í andstöðu við 83% eignarhlut. Herra forseti. Þetta er áminning um að þetta mál vegur ekki aðeins að eignarréttinum heldur er það líka ólýðræðislegt því að fyrirtæki í okkar samfélagi eiga að starfa lýðræðislega í samræmi við eignarhlut. En hér hef ég nefnt tvö dæmi. Það mætti nefna fjölmörg önnur dæmi auðvitað um hvað svona inngrip getur haft í för með sér, tvö dæmi um það hvers vegna þetta er órökrétt, ólýðræðislegt og vegur að grunngildum eins og eignarrétti. Svo má velta því upp hvers konar jafnrétti felist í því, svo ég taki annað ímyndað dæmi, ef það væru 700 stjórnarmenn í fyrirtækjum þessarar stærðar á Íslandi í allt. 700 manns sætu í stjórnum, 600 karlar en aðeins 100 konur. En stjórnarsætunum væri jafnt skipt milli kynja, konurnar væru bara í miklu fleiri stjórnum hver um sig, atvinnustjórnarmenn. Við höfum reyndar séð ákveðinn hóp kvenna auglýsa eftir því að þær hafi áhuga á að taka slíkt að sér. Er það jafnrétti, herra forseti, ef konur eru margfalt ólíklegri til að fá stjórnarsæti, gerast stjórnarmenn í fyrirtæki, en kynjahlutföllin eru engu að síður jöfn í stjórnum fyrirtækjanna? Þetta mál vekur upp svo margar spurningar að við gætum þurft að ræða það aðeins áfram. En aðalatriðið er þetta, herra forseti: Þetta mál er órökrétt. Það er ólýðræðislegt og ósanngjarnt.
Hæstv. forseti. Við höldum hér áfram að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um samvinnufélög, lögum um einkahlutafélög, lögum um hlutafélög og lögum um sameignarfélög. Við ræðum sérstaklega viðurlög vegna hlutfalls kynja í stjórn eða með öðrum orðum að festa sektarákvæði þannig að félög sem ekki uppfylla skilyrði um jafnt hlutfall kynja, karla og kvenna, í stjórnum félaga geti átt von á sektum sem geta numið frá 10.000 kr. á dag og upp í 100.000 kr. á dag. Þetta mál er lagt hér fram í þriðja sinn og við fyrstu framlagningu þess voru það tveir aðilar sem sendu inn umsagnir, Félag kvenna í atvinnulífinu og ríkisskattstjóri. Þetta var árið 2018 og þá var hlutfall kvenna í stjórnum félaga með fleiri en 50 launamenn 28,8%, það er ágætt að hafa þá tölu í huga. Þegar málið kom næst fram bárust fjórar umsagnir. Sem fyrr frá Félagi kvenna í atvinnulífinu. Það var frá Jafnréttisstofu, Kvenréttindafélagi Íslands og ríkisskattstjóra. Þá var hlutfall kvenna í stjórnum félaga 34,7%, þetta var árið 2019. Nú þegar málið er lagt fram í þriðja sinn eru umsagnir orðnar sjö, frá Alþýðusambandi Íslands, minnisblað frá atvinnuvegaráðuneytinu, umsögn frá Finni Sigurðssyni, frá Jafnréttisstofu, Kvenréttindafélagi Íslands, Podium og svo Skattinum sem nú heitir svo. Til að varpa enn frekara ljósi á málið fengu eftirtaldir aðilar sendar til sín umsagnarbeiðnir, og ég ætla aðeins að nefna þá sem ekki sendu inn umsagnir, sem ekki svöruðu kallinu: Deloitte ehf., Ernst og Young hf., og ég biðst velvirðingar á því, hæstv. forseti, að við eigum ekki íslensk nöfn á þessum félögum, Félag atvinnurekenda, Félag kvenna í atvinnulífinu, sendu ekki inn umsögn núna, notuðust við aðra umsögn, Félag löggiltra endurskoðenda, Kauphöll Íslands, KPMG, Kvenfélagasamband Íslands, Landssamtök lífeyrissjóða, Lögmannafélag Íslands, PricewaterhouseCoopers ehf., Samtök iðnaðarins, Seðlabanki Íslands, fjármálaeftirlitsnefnd, Samtök verslunar og þjónustu og Viðskiptaráð Íslands. Öll þessi félög fengu til sín umsagnarbeiðnir sem þau svöruðu ekki. Það vekur mann óneitanlega til umhugsunar um það hvort þessi félög séu það vel tengd að þau horfi á þessa tölu, 34,7% árið 2019, og áætli sem svo að þetta sé nánast í höfn og þess vegna hafi þau ekki sýnt málinu áhuga fram til þessa. Af gögnum málsins má sjá að gestir komu fyrir nefndina, og þá er ég að tala um þegar málið kom fram núna. Þeir voru frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, frá skrifstofu jafnréttismála í forsætisráðuneytinu, frá Jafnréttisstofu, frá Skattinum, frá Félagi kvenna í atvinnulífinu og frá Kvenréttindafélagi Íslands. Þetta má lesa í meirihlutaáliti nefndarinnar sem liggur frammi. Ekki er tiltekið að Stefán Már Stefánsson prófessor hafi komið fyrir nefndina en hann gerði það vissulega og auk þess er heldur ekki að finna umsögn hans undir umsagnalista enda skilst mér að hún hafi komið í tölvupósti. Ekki verður annað sagt en að ekki sé stór eða mikil þörf eða alla vega ekki mikill áhugi á því að innleiða sektarákvæði í lögin og ég vel að trúa því að það sé vegna þess að ágætlega hafi gengið. Það kom einnig fram í máli hv. þingmanna hér í gær að umræðan um málið hefði haft þau áhrif að staðan er eins og hún er, sem sagt 34,7% árið 2019. Ég veit til þess að formaður atvinnuveganefndar er í þessum töluðu orðum að kalla eftir upplýsingum um hver staðan er núna. Það gæti skipt máli og ég vona svo sannarlega að talan hafi hækkað. Þetta sýnir okkur að það virðist virka að halda umræðunni lifandi. En ef við gefum okkur að þetta hafi gengið bærilega, eins og kom fram í í umsögn Alþýðusambands Íslands, ágætlega hratt fyrir sig, að koma þessu ákvæði inn þá er það vegna þess að við höfum ekki bætt við sektarákvæði sem kveður á um að fyrirtækjum verði gert að borga frá 10.000 kr. og upp í 100.000 kr. á dag og heldur ekki vegna þess að stjórnvöld hafi beitt einhverjum sérstökum hvötum til að ná þessum árangri. En það hefði samt sem áður þótt vænlegri kostur, eða mér hefði fundist það, ef stjórnvöld hefðu beitt sér með einhverjum hvata til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég minnist þess á sínum tíma, þegar innleiða átti jafnlaunastaðalinn, að í fyrstu var honum ætlað að vera ákveðinn hvati fyrir fyrirtæki og stofnanir. Það þótti gott að við gætum litið upp til þeirra fyrirtækja sem myndu innleiða þennan jafnlaunastaðal. Þetta átti að vera hvati en varð einhvers konar kvöð. Ég vel að kalla þetta kvöð því að smám saman munum við því miður sjá, eftir því sem við förum neðar í starfsmannafjölda fyrirtækja og stofnana, að það verður kostnaðarsamara fyrir þessi sömu fyrirtæki og þessar stofnanir að innleiða þennan staðal. Ég er alls ekki á móti jafnlaunastaðlinum. Ég var einmitt dálítið skotin í honum vegna þess að hann var hvati og það gerði mig dálítið stolta að ég vissi að það var áhugi hjá fyrirtækjum á að innleiða þennan staðal. Mig minnir reyndar að það hafi kostað tollstjóraembættið meira en hálfa milljón, ég held það hafi verið um 700.000 kr., að innleiða staðalinn hjá sér. Það er nú ágætlega stöndug stofnun og með þeim stærri hér á landi og sjálfsagt var tollstjóraembættið þá þegar með starfaflokkunarkerfi sem auðveldar verkið til muna því að þetta snýr að því að raða störfum í staðinn fyrir að horfa á persónur. Það er ákveðið hvaða verðmæti liggi í störfum þeirra sem vinna þau. En ef við horfum hins vegar á minni fyrirtækin sem búa ekki yfir starfaflokkunarkerfi þá munu þau þurfa að leggja út í kostnað til að uppfylla þetta markmið laganna um jafnlaunastaðalinn og það verður þeim dýrt. Ef þau innleiða ekki staðalinn - nú er búið að setja það niður á dagsetningar og ár, hvenær ákveðin stærð fyrirtækja og stofnana á að vera búin að innleiða þetta - þá eru sektir upp á 50.000 kr. á dag. Það sem meira er, ég hjó eftir því að einn hv. þingmaður nefndi hér áðan að við værum að ræða um starfsemi sem væri með 50 launamenn og það væri ekki það minnsta, en jafnlaunastaðallinn talar alveg til þeirra fyrirtækja og stofnana sem eru með 25 starfsmenn. Þeim er gert að innleiða staðalinn og ekki nóg með það heldur þurfa þessi fyrirtæki og stofnanir að endurnýja vottunina á þriggja ára fresti. Það mun sjálfsagt kosta, svona vottun kostar, og það er vissulega rétt að það er gott að fólk þurfi aðeins að kasta því inn aftur hvernig staðan er til að sjá hvernig hlutunum hefur undið fram. En ég vil samt benda á það núna, þegar við vitum að fyrirtæki, sérstaklega minni fyrirtæki, eiga í basli með öll sín gjöld af launum sem þau þurfa að greiða, að þetta bætist við. Mér liggur við að segja að nú gætu stjórnvöld búið til hvata inni í þessari kvöð og segja að fyrirtæki fái frest á greiðslu eða þá að þau sæki um eftir fimm ár aftur, en það er sjálfsagt önnur umræða. Ég vil samt halda því fram að hvati hefði verið ákjósanlegri og það hefði gengið hraðar með jafnlaunastaðallinn. Við vitum að fyrirtæki og stofnanir hafa sótt um fresti en því hefur verið frestað hvenær þessir sömu aðilar eiga að vera búnir að innleiða staðalinn. En gott og vel. Mér fannst bara mikilvægt að koma þessu að. Ég er ekkert á móti launajafnrétti en á sama tíma getur verið erfitt fyrir fólk að sækja sér launahækkun til vinnuveitenda. Það eru dæmi þess og ég gluggaði aðeins í tvær rannsóknir sem ég fann sem sýndu þá niðurstöðu að stjórnendur virðast skýla sér á bak við þessa jafnlaunavottun og vilja því ekki ræða launamál. Fólk er einhvern veginn bundið í báða skó og fer ekki í það að vilja reyna að skara fram úr til að hækka launin sín. Við getum því tekið það saman að jafnlaunavottunin virðist þannig stuðla að því að fletja út þennan launamun. Þeir sem skara fram úr fá þá ekki umbun og eins og ég sagði benda rannsóknir í þá átt. Ef við förum aftur í það sem við ræðum hér í dag, þá í nefndarálit meiri hlutans, og mér fannst dálítið kúnstugt að lesa þetta, með leyfi forseta: „Regla um tiltekið lágmarkshlutfall karla og kvenna í nefndum geti eðli málsins samkvæmt tæpast tekið til einstaklinga með skráningu hlutlauss kyns enda ólíklegt að sá hópur verði ýkja stór í samanburði við fjölda kvenna og karla. Hins vegar er þar lagt til að bætt verði við ákvæði sem kveði á um að reglan um lágmarkshlutfall kvenna og karla komi ekki í veg fyrir tilnefningar og skipan einstaklinga með skráningu hlutlauss kyns í nefndir, ráð og stjórnir á vegum hins opinbera.“ Ég segi nú bara: Þó það nú væri. Í gær spurði ég flutningsmann þessa máls út í þetta af því að mér finnst þetta snúið og ég geri mér grein fyrir að það getur verið erfitt að fara að búa til eina flokkunina enn til að jafna nú þannig að allir hafi rétt. Ég skil líka vel að meiri hlutinn, það kemur alla vega fram í þeirra áliti, hafi hvatt ráðuneytið til taka til endurskoðunar þau ákvæði laganna þar sem kveðið er á um hlutfall hvors kyns í stjórnum og að orðalag ákvæðanna verði uppfært, m.a. með tilliti til laga um kynrænt sjálfræði sem heimilar einstaklingum að skrá kyn sitt sem hlutlaust. Mér finnst þetta dálítið léttvæg afgreiðsla vegna þess að það er tekið til þess að þessi hópur sé ekki ýkja stór. Það er vissulega rétt. Konur voru einu sinni ekki heldur mjög margar sem sóttu í að verða settar í stjórnir félaga og hvað þá á opinbera markaðnum og þá er ég komin á þann stað að halda því áfram fram að þetta frumvarp, sem snýr að sektargreiðslum sérstaklega, er ekki alveg í takt við nútímann. Það eru þarna ákvæði um hlutlausa kynskráningu, við erum búin að samþykkja það með lögum, og þá finnst mér arfaslakt ef nefndin ætlar að afgreiða þetta mál með þessum hætti. Mér finnst líka mjög mikilvægt að við höldum því til haga að hlutfallið milli karla og kvenna er 34,7% árið 2019 og ég fagna því sérstaklega að málið fari aftur til hv. atvinnuveganefndar. Ég er mjög ánægð með að heyra að nefndin ætlar að fá nýjustu tölur, hvort staðan sé enn þannig að hlutfall kvenna sé 34,7% eins og var árið 2019, þegar markmiðið er 40%. Mér finnst bara alls ekki gott að setja inn sektarákvæði. Ég hefði frekar viljað fá inn hvata til að ná þessu markmiði og í framhaldinu að það verði hvatar sem gera það að verkum að fyrirtæki sjái sér hag í að viðhalda jöfnum hlut kynjanna ef það á að vera markmið í sjálfu sér. Ég veit ekki alveg enn þá hvort mér finnist það eiga að vera það markmið sem skiptir öllu máli. Komandi úr skólastarfi þá veit ég að börn hafa sitt áhugasvið og þetta er ekki eins einfalt og fólk vill vera láta. Ég gef mig sem kona mikið út fyrir það að sinna velferðar- og uppeldis- og menntamálum, og því sem fólk kallar mjúku málin, meðan ég hef átta karla sem sjá um restina. Ég er mjög þakklát fyrir það vegna þess að ég hef minni áhuga á því. Þegar þingflokkurinn okkar var settur saman þá var algjörlega farið eftir óskum allra þingmanna um það í hvaða nefndum þeir vildu sitja. Það sem ég er kannski að enda á að segja hér er að við höfum mismunandi áhugasvið. Á sama tíma má það þó ekki vera þannig að eitt útiloki annað þannig að ég fagna því að þetta mál rati aftur til nefndar og vona að við náum skynsamlegri niðurstöðu.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég vona að nefndin nái skynsamlegri niðurstöðu þó að okkur greini hugsanlega á um hvaða niðurstaða þætti skynsamlegust. Ég er dálítið hugsi yfir því sem hv. þingmaður fór stuttlega yfir seint í ræðu sinni um að áhugasvið fólks væri misjafnt og að þar væri einhvers konar tölfræðilegt samhengi, vil ég segja, við kyn þess. Svo má vel vera. En látum það liggja á milli hluta í sjálfu sér. Þetta vakti mig til umhugsunar vegna þess að ég kem úr geira sem hefur í gegnum tíðina verið alveg ofboðslega karllægur, sem er tölvugeirinn, hugbúnaðargerð og þess háttar. Það hefur verið að breytast blessunarlega til hins betra seinustu árin og mörg okkar í geiranum hafa velt fyrir sér hvort það sé eitthvað við eðli hugbúnaðargerðar sem laðar meira að sér karlmenn en kvenmenn. Ég fæ ekki betur séð, bæði af samtölum við aðra í geiranum og líka með því að fylgjast með hvernig þessi góði bransi er að þróast í rétta átt, að það sem hafi verið fælandi hafi verið viðmótið sem konur fá og hafa fengið í þeim geira, viðmót sem karlarnir síðan, um leið og umræðan er opnuð, kannast alveg við og kvarta jafnvel undan sjálfir en af einhverjum ástæðum, líffræðilegum eða öðrum, virðast eiga auðveldara með að starfa undir. Það er af þessum ástæðum sem ég er ofboðslega efins um að við getum notað einhvern hugsanlegan náttúrulegan og tölfræðilegan mun á áhugasviði kynjanna sem einhvers konar mótrök í því að berjast gegn þessu sem virðist vera sértækt áhugasvið tölfræðilega séð. Ég fæ ekki séð með hliðsjón af þessu að við getum í raun og veru látið okkur hafa það einfaldlega, [[Forseti hringir.]]að konur, karlar og fólk af öðrum kynjum hafi ólík áhugasvið bara með því að lesa tölfræðina. Það eru fleiri [[Forseti hringir.]]þættir en áhugasviðið sjálft sem veldur mismunun innan hvers geira samkvæmt minni reynslu.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir andsvarið. Nú gætum við byrjað umræðuna, þetta er það áhugavert. Það er einmitt þetta, að það séu fleiri þættir en kyn sem ákvarði hvar fólk vill vera. Við getum líka sagt að það séu fleiri þættir sem ákveði hvort kynið á að vera hvar - nú er ég er komin í einhverja hugsun sem er kannski erfitt að ná utan um. En ég minnist þess þegar verið var að tala um konur og rafvirkjun sem dæmi. Þær hafa verið að hasla sér völl innan rafvirkjunar og þá er oft sagt í mín eyru: Ja, rafvirkjun er nefnilega þannig að hún er ekki lengur svo mikil erfiðisvinna, það er svo mikið um fínhreyfingar. Og það sé ástæðan fyrir því að konur séu komnar þar inn. Ef við ræðum viðmót, t.d. gagnvart kynjum, þá veit ég um nokkra karla sem hafa sótt í hjúkrunarfræði hér á Íslandi. Þeir hafa ekki alltaf átt auðveldar stundir í hjúkrunarfræði. Ég vil leyfa mér að halda því fram að það sé kannski erfiðara fyrir karla að fara inn í hefðbundna kvennastétt en fyrir konur að fara í karlastéttir vegna þess að konunum er á einhvern hátt hampað umfram það ef karlar fara yfir í kvennastétt og er jafnvel litið á það þannig að þeir hljóti að vera eitthvað skrýtnir, að það sé eitthvað að þeim að vera að vinna svona störf, ég get nefnt leikskólakennara. Við vitum að það eru fleiri karlar í kennslu í framhaldsskólum og háskólum jafnvel enn þá, en þeir sjást eiginlega ekkert í leikskólum eða á neðstu stigum grunnskólans.
Virðulegi forseti. Ég hef bara eiginlega alla mína hunds- og kattartíð starfað í karllægum bransa, og er karl sjálfur, þannig að ég get ekki gert upp á milli þess hvort það sé erfiðara fyrir karla að reyna að komast í kvennastörf, hefðbundin kvennastörf, eða öfugt. Ég þekki það hreinlega ekki, alla vega ekki af eigin reynslu. Hins vegar þykir mér, þar sem hv. þingmaður tekur undir þetta, það blasa við að einmitt í þeim geirum þar sem hlutverkin hafa talist hefðinni samkvæmt tilheyra einhverju kyni frekar en öðru, að það sé einmitt þar sem þarf að koma inn fjölbreytninni til að brjóta upp þessar staðalímyndir og brjóta upp þessar venjur, til dæmis að hafa konur í stjórn hugbúnaðarfyrirtækis, enda þótt 90% forritara á einhverjum tímapunkti hafi verið karlmenn. Það er einmitt staðan sem við sjáum, að það séu bransar þar sem tölfræðin virðist segja okkur að þeir henti á einhvern hátt betur öðru kyninu. Það þurfum við að brjóta upp. En mér þykir það vera rök fyrir frumvarpinu. Í framhaldi af því varðar frumvarpið og lögin fyrirtæki þar sem eru 50 starfsmenn eða fleiri. Stjórnunarstarf er ekki alveg sama starf og kannski starf þar sem starfsmennirnir sjálfir eru að vinna í og aftur get ég tekið dæmi úr hugbúnaðargeiranum. Viðkomandi þarf ekki endilega að vera forritari til að vera stjórnarmaður í hugbúnaðarfyrirtæki. Þetta eru eðlisólík störf. Það hjálpar ef viðkomandi hefur innsýn inn í það, kannski einhverja smáreynslu. En það þarf ekki að vera múrari til að vera í stjórn múrarafyrirtækis sem telur 50 manns eða fleiri. Það þarf ekki að vera bókhaldari til að vera í stjórn bókhaldsfyrirtækis sem telur 50 manns eða fleiri, enda þykir mér alveg málefnalegt að láta þessi lög gilda um fyrirtæki af ákveðinni stærðargráðu af þessum ástæðum. Ég skil sjónarmiðið þegar kemur að smáum fyrirtækjum [[Forseti hringir.]]þar sem mengið sem fólk hefur um að velja er lítið. Ég sé ekki að það sé lítið þegar við erum að tala um fyrirtæki sem telja 50 starfsmenn eða fleiri.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég get alveg skilið hvað hv. þingmaður er að segja, að við þurfum að brjóta hlutina upp til að fá fleiri hugmyndir og búa til frjórri jarðveg fyrir það sem myndi gagnast fyrirtæki eða félagi best. Það sem mér finnst vera að þessu er að nú eigi að reyna í þriðja sinn að setja inn sektarákvæði. Við erum að tala um fyrirtæki sem eru ekki endilega undir hinu opinbera, við erum að tala um fyrirtæki sem eru á frjálsum markaði og ég velti því fyrir mér hvort ríkið eigi að stjórna því hvernig kynjasamsetning stjórna þeirra félaga er með sektarákvæðum. Það er það sem mér finnst vera að þessu. Ef við ræðum um áhugasvið held ég að það hljóti að vera farsælla að ef þú ert stjórnandi í fyrirtæki sem er með múrara í vinnu þá hafir þú nokkra hugmynd um í hverju það felst að vera múrari, frekar en ef þú kæmir bara og fengir stöðu í stjórn þess fyrirtækis á grundvelli kyns. Ég get ekki séð að það sé alfa og omega í því sem við erum að ræða, plús það að mér finnst ekki rétt að setja inn sektir. Ég vil frekar hafa miklu meira eftirlit ef við ætlum að feta þá leið að sjá til þess að hlutirnir verði í lagi áfram. Ég ítreka enn og aftur að við hljótum að bíða eftir þessum nýjustu tölum til að vita hver staðan er núna, til að vita hvert við eigum að stefna og hvað við þurfum að gera.
Herra forseti. Við höldum áfram að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um samvinnufélög og fleira. Þar erum við aðallega að fjalla um viðurlög sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu að verði sett í lögin þar sem heimilt verður að leggja dagsektir á þau fyrirtæki sem ekki uppfylla lög um hlutfall kynja í stjórnum. Þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni var ég að fjalla um dagsektirnar, aðallega um fjárhæð þeirra, þar sem ég benti á hversu háar þær væru, allt að 100.000 kr. á dag sem hægt væri að leggja á þessi félög sem sjá ekki til þess að hafa stjórnirnar skipaðar í réttu hlutfalli kynja. Ég benti á að sektin gæti numið 3 millj. kr. á mánuði. Hér er enginn afsláttur gefinn, herra forseti. Hefur meiri hluti hv. atvinnuveganefndar áttað sig á hvað við erum að tala um hér, hvers lags viðurlög þetta eru og hversu íþyngjandi þau geta verið? Meiri hluti nefndarinnar, sjö þingmenn úr öllum flokkum, meira að segja þrír hv. þingmenn úr Sjálfstæðisflokknum skrifa undir nefndarálitið. Reyndar gerðu hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins það með fyrirvara. Þingmenn Miðflokksins í hv. atvinnuveganefnd hafa verið að reyna að rétta kúrsinn í málinu vegna þess að í frumvarpinu er gengið út á ystu brún í því að skerða eignarrétt og sjálfsákvörðunarrétt manna sem eiga fé og eignir í félögum af einhverju tagi. Fólk í atvinnurekstri er leitt inn í þær aðstæður að það er ekki sjálfrátt. Menn eru ekki sjálfráðir um það hvern eða hverja þeir kjósa í stjórn félags sem þeir hafa lagt fé sitt og fyrirhöfn í. Þeir eru ekki sjálfráðir. Ríkið hlutast þar til um þegar fólk er þar með sína eign í félagi. Ríkið ætlast til þess að þessir eigendur kjósi aðila í stjórn í einhvers konar hlutfalli við kyn. Þarna er verið að ganga á eignarrétt manna í þessum fyrirtækjum. Þeir eru ekki sjálfráðir. Vafalítið er hér gengið mjög nærri eignarréttinum að mínu mati. Við erum að ræða um þvingun. Við erum ekki að tala um tilmæli stjórnvalda. Við erum að tala um þvingun stjórnvalda og það er þvingað fram með beitingu sekta. Stjórnvöldum sem hafa eftirlit með þessum félögum er veitt vald til að þvinga þetta fram með því að leggja háar dagsektir á félögin. Lítum örlítið betur á þá heimild til að leggja á dagsektir. Í frumvarpinu er ekkert ákvæði um að kæra til æðra stjórnvalds fresti réttaráhrifum ef ákveðið er að leggja á dagsektir. Það frestar ekki þessari ákvörðun, sem hefði verið ofureðlilegt þegar horft er til hagsmunanna sem þarna eru undir og samspilið við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Hér verður því að líta til hinnar almennu reglu stjórnsýslulaganna um að kæra fresti ekki réttaráhrifum. Þetta er ekki eðlilegt, herra forseti, alls ekki eðlilegt. Datt nefndinni þetta ekki í hug eða lá svo mikið á að drífa þetta draumaverkefni áfram, að hvorki var litið til hægri né vinstri? Og hvað með aðfararheimildina? Þarna er stjórnvöldum heimilað að fara beint í aðför. Þarna er inni svokölluð bein aðfararheimild. Stjórnvöldum er meira að segja gefið þetta eftirsótta hagræði sem alla lánardrottna dreymir um að hafa, að geta farið beint í aðför á skuldarann. Þau þurfa ekki að leita neitt lengra en að fara beint og tryggja kröfu sína í eigum félagsins. Kæra frestar þessum aðgerðum ekki neitt. [[Forseti hringir.]]Kom það virkilega ekki til tals í nefndinni að ef til vill væri fullmikið í lagt að afhenda [[Forseti hringir.]]stjórnvaldinu í þessu sérstaka tilviki beina aðfararheimild? Kom það ekki til tals, herra forseti?
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að ítreka það sem ég kom inn á í fyrstu ræðu minni í gær, og síðan aftur í umræðu um fundarstjórn forseta áður en þessi umræða hófst, að vissulega færi betur á því að þetta mál væri til frekari vinnslu í hv. atvinnuveganefnd í stað þess að horft væri til þess að það færi þangað milli 2. og 3. umr. eins og nú stefnir í. Málið er svo vanreifað og það er svo mikið af upplýsingum og gögnum sem við þingmenn, sem ekki eigum sæti í hv. atvinnuveganefnd, höfum beinlínis ekki aðgang að. Það liggur núna fyrir að gestur kom fyrir nefndina á meðan 2. umr. hefur verið í gangi. Það koma engin gögn til okkar almennu þingmanna vegna þeirrar heimsóknar og nú er okkur sagt að sjónarmið prófessors Stefáns Más Stefánssonar varðandi málið verði tekin til skoðunar í nefndinni milli 2. og 3. umr. En það sem verður að hafa í huga í því samhengi er að ræðutími okkar þingmanna er mjög takmarkaður í 3. umr. Það má því eiginlega segja að öll umræða á dýptina þurfi að eiga sér stað við 2. umr. Þess vegna vil ég enn einu sinni gagnrýna það að við séum hér í þingsal að ræða þetta mál, jafn vanreifað og það er og illa undirbúið. Við getum ekki tekið umræðuna með þeim upplýsingum og þeim formerkjum sem hún kallar á og á skilið. En það er nú eins og það er. Afstaða bæði forseta og framsögumanns og formanns nefndarinnar liggur nú fyrir og verður áhugavert að sjá hvernig nefndinni tekst að vinda ofan af mestu ambögunum í þessu máli öllu. Í nefndaráliti minni hluta nefndarinnar, sem í eru hv. þingmenn Miðflokksins, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson, er það sem við þingmenn sem ekki erum í atvinnuveganefnd komumst næst í að ná tengingu við gagnrýnisatriði sem snúa að stjórnarskrá og eignarréttarákvæðum hennar. Það er auðvitað fyrir neðan allar hellur að í rauninni sé málinu ætlað að koma til 3. umr. úr atvinnuveganefnd með þeim takmarkaða ræðutíma sem þingmönnum stendur til boða þá og að þetta kjarnagagn sem Stefán Már Stefánsson leggur inn til nefndarinnar, en hann kom fyrir nefndina og fór yfir það þann 8. desember samkvæmt þeim upplýsingum sem nú liggja fyrir, sé ekki reifað í nefndaráliti meiri hlutans og sjónarmið sem því tengjast. Mig langar að því slepptu að fara stuttlega í nokkur atriði frumvarpsins sjálfs. Eins og ég kom inn á í gær er það um breytingu á nokkrum lögum; lögum um samvinnufélög, einkahlutafélög, hlutafélög og sameignarfélög. Í rökstuðningi með málinu er sérstaklega vísað til fyrirkomulags þessara mála í Noregi. En það sem blasir við núna og kom raunar fram í umræðunni strax 7. desember er að þessi rökstuðningur heldur ekki vatni. Staða þessara mála og meðhöndlun er með allt öðrum hætti í Noregi en það sem er lagt til hér. Þar er talað um skráð fyrirtæki á markaði. Þeir sem þekkja til vita að þegar fyrirtæki undirgangast skráningu eru ýmsar kvaðir sem því fylgja varðandi upplýsingar, endurskoðun, fjárhagslegar upplýsingar, hvernig staðið er að tilkynningum um breytingar og annað slíkt, fjölþætt atriði. Þetta er vissulega eitt af þeim, þessi kynjakvóti er viðhafður. Fyrirtæki, a.m.k. þau sem eru skráð á markað eftir að þær reglur voru settar, undirgangast það vitandi vits. En ef einhverjum í Noregi datt til hugar að innleiða reglu sem þessa á allt atvinnulífið gagnvart fyrirtækjum sem eru með fleiri en 50 starfsmenn, þá blasir við að sú hugmynd var kæfð, felld. Hún náði ekki fram að ganga. Auðvitað nær svona hugmynd ekki fram að ganga þar sem einhver vitræn umræða á sér stað af því að það er ekkert vit í svona ofboðslegri forsjárhyggju þar sem við þingmenn í þessu tilviki viljum hlutast til um það hvernig fólk fer með eignir sínar í þeim mæli sem liggur fyrir í þessu máli. Þetta er alveg ofsaleg forsjárhyggja. Þetta er einhver yfirstéttarjafnréttisnálgun. Fólk sem hefur raunverulegar áhyggjur af jafnréttismálum er ekki sérstaklega að hugsa um fjölda kvenna eða karla í stjórnum sem hittast af og til. Það eru miklu brýnni og meira aðkallandi mál fyrir miklu stærri hópa og hópa sem eru kannski við neðri mörk eða neðan miðju tekjuskalans. Þar er tækifæri til að bæta verulega í hvað jafnréttismál varðar, t.d. með því að gera stórum kvennastéttum kleift að semja við annan en ríkið hvað laun sín varðar og kjör. Auðvitað eigum við að líta á það sem jafnréttismál að auka frelsi í heilbrigðismálum og menntamálum og þar fram eftir götunum þannig að kennarar og þeir sem hafa menntað sig á hinum ýmsu sviðum heilbrigðisgeirans geti samið við aðra en ríkisbáknið. Það myndi styðja við launakjör þeirra hópa. Við eigum að reyna að feta okkur í þá átt að tala um hlutina eins og þeir eru og setja orkuna og athyglina á þau mál og þau atriði sem virka og skila einhverjum árangri. Þetta furðulega kvótamál hvað stjórnarmenn varðar í einkafyrirtækjum er bara sýndarmennska eins og svo margt sem sagt er og gert er í þessum málum, rétt eins og í öðrum málaflokki sem er nú orðið oft líkt við trúarbrögð, sem eru umhverfis- og loftslagsmál. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að þróun hvað fjölda kvenkyns stjórnarmanna varðar hafi verið í þá veru að hlutfallið hafi verið að jafnast jafnt og þétt undanfarin ár. Það eru einhver sérstök ónot sem fylgja því að við stjórnmálamenn þurfum endilega að stíga inn á síðustu metrunum þegar hlutir eru svona dálítið að jafna sig og leysast af sjálfu sér, ef vandamál er til staðar. En nú skal miðað við árið 2019, en hér segir, með leyfi forseta: „Árið 2018 var hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja með yfir 50 launþega 33,5% og hækkaði hlutfall þeirra aðeins um 1% árið 2019 í 34,7% stjórnarmanna …“ Þetta er engu að síður að nálgast ansi hratt það 40% mark sem hér um ræðir og er grundvöllur þess að hér koma þingmenn í röðum og vilja innleiða sérstök refsiákvæði, sektarákvæði, til að ná því markmiði. Er það ekki fulllangt gengið og sérstaklega núna á þessum síðustu og verstu Covid-tímum þar sem býsna mörg fyrirtæki eiga fullt í fangi með að verja rekstrarlegar forsendur sínar? Er þetta það sem við viljum? Eru þetta skilaboðin sem Alþingi vill senda til rekstraraðila millistórra fyrirtækja hér heima? Ég held ekki.
Herra forseti. Meðan við ræðum þetta mál þá koma upp nýir fletir á því, þar á meðal sá sem kom í ljós í morgun þegar hæstv. forseti þingsins sagði í andsvari að það sem hann hefði sagt á forsetastóli Alþingis 7. desember sl. hefði hann eiginlega ekki meint eins og hann sagði það eða þá að ekki hefði verið að marka það sem hann sagði af forsetastóli 7. desember sl. Öðruvísi er ekki hægt að taka því sem hann sagði í andsvari í þessu máli í morgun. Það er auðvitað bagalegt í sjálfu sér en aðalatriðið er hins vegar það að málið sem slíkt hefur ekki fengið vandaða meðferð, alls ekki. Bent hefur verið á að þess vegna sé nauðsynlegt að ræða það í 2. umr. vegna þess að í 3. umr. um frumvörp gefist lítill tími til umræðna. Því er um að gera að nota 2. umr. til að reyna að þoka málum til betri vegar og reyna að grípa í taumana ef stefnir í óefni. Það er einmitt það sem hefur verið reynt í þessari umræðu, þ.e. að koma í veg fyrir að óvönduð vinnubrögð haldi áfram í málinu þar sem ekkert er gert með síðustu gestakomu í málinu o.s.frv. Það blasir við að hv. atvinnuveganefnd hefði þurft lengri tíma áður en málið kom aftur á dagskrá. Frá 7. desember hefði atvinnuveganefnd þurft meiri tíma til að fá fleiri gesti og fara betur yfir málið. Það hefur líka komið í ljós að frá því að hv. flutningsmaður málsins hóf baráttu fyrir því að tekin yrði upp sérstök refsistefna í málefnum fyrirtækja sem ekki hefði tekist að uppfylla þessi skilyrði, eins og frumvarpið gengur fram með, hefur hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja sem hér eru til umræðu farið úr 28% upp í 35%, á tveimur árum. Við höfum ekki upplýsingar frá 2020. Vissulega hafa þessi mál því þokast án þess að beitt sé févítum og það kemur heim og saman við það sem við höfum haldið fram í umræðunni, að málin hafi þokast til réttrar áttar og muni á endanum og innan skamms komast í það horf sem við viljum sjá. En það er hins vegar líka spurning um fordæmið sem sett er í frumvarpinu. Ef við viljum fá fram einhverjar umbætur, hvort sem er í jafnréttismálum eða öðru, ætlum við þá að taka upp refsistefnu í því? Það eru fjölmörg önnur álitamál sem til greina koma sem gerast bæði í fyrirtækjarekstri og annars staðar, ætlum við þá að taka upp svona refsistefnu? Mér hefur virst og heyrst að vilji sé til þess, alla vega einhvers staðar á þessu þingi, á Alþingi, að draga úr refsigleði sem kölluð er, talað er um að afglæpavæða hitt og þetta. Á sama tíma eru menn að auka refsigleði og setja fram refsistefnu um mál sem varðar fyrirtækjarekstur í landinu. Ég held að það sé í sjálfu sér ekki endilega til farsældar að fara fram með þeim hætti. Það eru ótal önnur tilvik sem varða daglegt líf í landinu sem hafa færst til betri áttar þrátt fyrir að þeim áætlunum og þeim vilja hafi ekki verið framfylgt með refsivendi. Umhverfi fyrirtækja á Íslandi er býsna flókið. Flækjustigið er ærið. Það er flækjustig við að stofna fyrirtæki, það er flækjustig við að reka fyrirtæki. Menn þurfa að afla sér ýmiss konar leyfa sem kosta peninga. Það eru lögð á fjölmörg gjöld. Ég man t.d. ekki, svo að dæmi sé tekið, hversu mörg leyfi þarf til að opna eina hárgreiðslustofu eða lítinn veitingastað, en þau eru gríðarlega mörg og það er gríðarlega flókið og mikið flækjustig þar í. Ef við ætlum svo að bæta nýrri refsistefnu við það flækjustig sem þegar er fyrir hendi við stofnun og stjórn fyrirtækja á Íslandi þá missum við einfaldlega samkeppnisstöðu að mínu áliti. Í gær hafði ég undir höndum sérblað Fréttablaðsins, sem var gefið út af Félagi kvenna í atvinnurekstri, og þar er rakið í nokkuð löngu máli hvaða árangri konur eru að ná hvarvetna í atvinnulífinu án þess að til komi hótanir eða févíti eða refsingar, eins og ég rakti hér í gær. Ég hef einfaldlega mikla trú á konum, herra forseti, og við höfum það Miðflokksfólkið. Ég hef einfaldlega þá trú að þegar konur gefa kost á sér til ábyrgðarstarfa, það hefur ekki alltaf verið svo vegna ýmiss konar kringumstæðna þeirra, þá að sjálfsögðu muni krafta þeirra verða leitað og þeir nýttir. Ég hef einfaldlega það mikla trú á konum að þær muni sjálfar sýna fram á það hvernig fyrirtæki dafna og blómstra þegar þær koma að verkum, hvort sem er í toppstöðum eða í forystu fyrir fyrirtækjum eða í stjórnum fyrirtækjanna. Ég held kannski að þess vegna ekki síst hafi þessi árangur náðst nú á síðustu tveimur árum að hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja, af þessari stærð, hefur aukist þetta mikið eins og ég rakti áðan. Ég sé enga ástæðu til annars, herra forseti, en að sú þróun haldi áfram og það bil sem við erum að tala um að þurfi að brúa, og þarf að brúa, verði brúað nú á næstu misserum. Ég er hins vegar enn jafn hugsi yfir því, herra forseti, hvaða stefnu þetta mál tók og vinna þess hér í þinginu. Ég er almennt þeirrar skoðunar að við eigum að vanda okkur verulega við lagasetningar og við eigum að vanda okkur við meðferð þingmála. Það hefur komið fyrir nokkrum sinnum að við Miðflokksfólkið höfum tekið að okkur að efna til umræðu um mál sem hafa verið vanreifuð og lítt hugsuð. Það hefur á stundum kallað á töluverða umræðu en sú umræða hefur alltaf skilað árangri, herra forseti, alla vega þeim árangri að fólki utan þessara veggja verði betur ljóst um hvað þau mál sem við höfum beitt okkur í snúast. Ég get nefnt sem dæmi samgöngusáttmálann milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og ríkisins sem stórbatnaði vegna þess að við tókum í taumana. [[Forseti hringir.]]Ég held að það verði eins um þetta mál, herra forseti, að ef betur verður farið í það og það unnið betur þá muni það verða betra.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en ég ætla að taka til máls einu sinni enn til að bregðast örlítið við ræðu framsögumanns málsins í gær sem vildi meina að staða kvenna í stjórnum fyrirtækja og víðar væri vegna þess að við hefðum svona lög um kynjahlutfallsskyldu og viðurlög við því. Ég ætla að leyfa mér að andmæla þessu. Ástæða þess að staða kvenna hefur breyst mikið í hinum og þessum störfum er sú að við höfum búið til svigrúm til að allir geti tekið þátt í atvinnulífinu. Við búum ekki við þær aðstæður lengur þar sem hjón þurftu að skipta með sér störfum við uppeldi barnanna og stofnun fjölskyldu heldur eru þær aðstæður í samfélaginu að allir, eða báðir í þessu tilfelli, geta farið á vinnumarkað. Þegar konur stefna á vinnumarkað þá gerist það auðvitað af sjálfu sér að hlutfall þeirra eykst jafnt og þétt, hvort sem það er í stjórnum félaga eða í öðrum störfum þar sem þær velja sér vettvang. En það er nú samt þannig að kynin hafa tilhneigingu til að velja sér ólíkan vettvang. Konur eru í raun yfirgnæfandi í fjölmennustu stéttum á vinnumarkaði eins og í kennslu, í heilbrigðiskerfinu, mjög fjölmennur vinnumarkaður. Það þróast þannig að karlar eru þá í meiri hluta einhvers staðar annars staðar, eðli málsins samkvæmt. Í stjórnum fyrirtækja hefur þessi munur minnkað mjög verulega vegna þess að konur hafa sótt í nám í þeim greinum sem henta vel til þeirra starfa. Þær eru í raun komnar í meiri hluta í slíku námi í dag. Þá gerist það af sjálfu sér að hlutur þeirra eykst í stjórnum fyrirtækja, í forstjórastöðum, í öðrum yfirmannsstöðum, hvort sem er hjá ríkinu eða í einkageiranum. En það er hins vegar aðför gegn hinu frjálsa samfélagi að skylda einstaklinga til að hafa fólk jafnt af hvoru kyni, burt séð frá öllu öðru. Hagur fyrirtækja er alltaf að velja það fólk sem er hæfast og í boði hverju sinni. Það er eðli hins frjálsa markaðar vegna þess að eigurnar eru þínar og áhættan er þín. Frumvarp af þessu tagi er auðvitað bara skekkja og það mun verða þannig að rétta þarf hlut karla sennilega eftir tíu, 20 eða 30 ár. Ég hef engan áhuga á því frekar. Fólk verður bara að sækja á sinn vettvang, þangað sem það telur sig nýtast og hæfileikar þess nýtist best. Refsingar af þessu tagi, inngrip af þessu tagi, þegar stjórnvöld ákveða hvernig einkafyrirtæki, einkaaðilar, haga sínum störfum, eru engum til bóta. Það er vont samfélag í eðli sínu þó að menn geti auðvitað sagt: Ég náði þessum frábæra árangri, það eru jafn margir af hvoru kyni í stjórnum allra fyrirtækja. Þetta hefur aðrar afleiðingar sem eru slæmar, fyrir hugarfar og gildi. Það sem við eigum alltaf að gera er að ryðja braut þannig að allir einstaklingar, af hvaða kyni sem er, útliti, kynþætti o.s.frv., eigi jafna möguleika. Síðan sér hið frjálsa samfélag um það hvert hugurinn stefnir o.s.frv. Þetta eru lykilatriði. En þetta frumvarp er jafn vont eftir sem áður.
Herra forseti. Ég hef afar margt að segja um þetta mál umfram það sem ég hef þegar sagt, það er varla að maður viti hvar eigi að byrja. Ég ætla samt að byrja á öðru sem mér finnst athyglisvert sem komið hefur fram í þessu máli. Það eru orð hæstv. forseta fyrr í dag þar sem hann var að útskýra gang málsins hér á þinginu, hvernig það kom til að það birtist allt í einu aftur hér í þingsal án þess að það væri formlega afgreitt úr hv. atvinnuveganefnd. Ef þetta mál er skoðað þá var það til umræðu 7. desember sl. í 2. umr. og eftir þó nokkrar umræður og ábendingar sem komu fram um að ýmislegt ætti eftir að gera í málinu viðhafði hæstv. forseti þessi orð í lok þeirrar umræðu: „Umræðu um 7. dagskrármálið er nú frestað og hefur framsögumaður málsins upplýst mig um að heppilegast sé að það sé kallað aftur til nefndarinnar á þessu stigi og verður það þá gert. Umræðunni er frestað og málið gengur aftur til hv. atvinnuveganefndar.“ Hæstv. forseti. Sá sem þetta talaði 7. desember hefur komið hingað aftur upp í dag í ræðu um fundarstjórn forseta í þeim tilgangi að útskýra það hvers vegna þetta mál birtist allt í einu hér á dagskránni, bókstaflega eins og þruma úr heiðskírum himni. Hann segist í stuttu máli hafa með aðstoð skrifstofunnar kannað stöðu þessa máls. Svo segir forseti: „Stutta sagan er sú að þótt ég hafi tekið til orða með tilteknum hætti, og það hefði mátt skilja mig þannig, þegar ég talaði um að málið gengi til nefndar, þá var það ekki svo. Það sést bæði af umfjöllun nefndarinnar sjálfrar og hvernig hún skildi við málið og upplýsingum um það, þar sem rætt var í lok fundar um að málið kæmi aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. og það hefði verið undirbúið og starfsmenn nefndarinnar undirbúið skoðun á málinu milli 2. og 3. umr.“ En svo segir hann, og er það það sem ég er kannski aðallega að benda á: „En það sem mestu skiptir er að stöðu málsins var ekki breytt í skráningarkerfi Alþingis.“ Hvað er hér í gangi, herra forseti? Forseti stjórnar fundi 7. desember, tilkynnir meðferð málsins, að það fari til nefndarinnar. Það er ekki afgreitt úr nefndinni, það er reyndar fundað um það einu sinni, en ekki afgreitt úr nefndinni formlega, og svo birtist málið aftur í þingsal í gær. Það er eðlilega spurt hverju það sæti. Þá kemur þessi skýring að þrátt fyrir orð forseta 7. desember hafi skráningu málsins verið þannig háttað að litið sé svo á að óhætt sé að taka það fyrir án þess að nefndin afgreiði það frá sér. Þetta er einkennilegt og kemur mér til að spyrja: Hver er það sem stjórnar annar en forseti Alþingis? Hver stjórnar Alþingi annar en forseti Alþingis, dagskrá Alþingis, og vísar málum inn og út úr umræðum? Hver er það annar en forseti Alþingis? Af orðum hæstv. forseta má skilja sem að skráning málsins, sem sagt að einhver starfsmaður hafi tekið ákvörðun um að skrá málið ekki eða skrá það á einhvern hátt, skipti öllu máli. Alveg sama hvað forseti segir. Þetta er eins afkáraleg skýring og framast er hægt að ímynda sér vegna þess að ef skráning misferst á einhvern hátt þá gildir hún auðvitað ekki. Þá gildir það sem forseti ákveður í forsetastóli. Að sjálfsögðu, herra forseti. Þetta er hlægilegasta og aumkunarverðasta skýring sem ég hef nokkurn tímann heyrt.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér í fjarveru hv. þm. Óla Björns Kárasonar, formanns efnahags- og viðskiptanefndar, nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um fjárhagslegar viðmiðanir. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund til sín fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og frá Seðlabanka Íslands. Umsagnir bárust frá Arion banka og Seðlabankanum. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/1011 frá 8. júní 2016, eins og henni var breytt með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019, verði veitt lagagildi hér á landi. Fyrri reglugerðin er nefnd viðmiðanareglugerðin og sú síðari loftslagsviðmiðanareglugerðin. Í umsögn Seðlabanka Íslands eru gerðar athugasemdir sem eru tæknilegs eðlis. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til nokkrar tæknilegar breytingar og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem liggja fyrir á þessu nefndaráliti og eru, eins og ég sagði, tæknilegs eðlis. Undir nefndarálitið skrifa hv. þm. Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Willum Þór Þórsson.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um skipagjald. Skemmst er frá því að segja að ekki var mikil umræða um frumvarpið og menn í nefndinni nokkuð sammála um að þetta væri hið besta mál. Það sem var kannski helst til umræðu var hver skyldi hafa með álagningu skipagjalds að gera og varð smáumræða um það. Það kom fram sú afstaða að rétt væri að Skatturinn, frekar en Samgöngustofa, legði á þetta skipagjald. Á þau sjónarmið var ekki fallist enda hafi álagning gjaldsins í raun verið hjá Samgöngustofu og voru færð fyrir því rök að það fyrirkomulag væri óbreytt. Það eru gerðar breytingartillögur eins og fram kemur í nefndarálitinu sem eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringa. Undir álitið rita Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá velferðarnefnd um frumvarp til laga um breytingu á sóttvarnalögum, sem hefur verið til umfjöllunar í nefndinni. Mál þetta hefur fengið að mínu viti býsna góða umfjöllun í nefndinni og margir komið að því máli. Það er gleðilegt frá því að segja að allir nefndarmenn hafa lagt gott eitt til í þetta nefndarálit og þannig tryggt að það sé full samstaða um það í nefndinni í öllum meginatriðum og allir nefndarmenn með á álitinu. Þetta er mikilvægt, herra forseti, sérstaklega þegar horft er til þess að ráðstafanir í sóttvarnamálum og sú vinna sem hefur verið unnin í tengslum við heimsfaraldur vegna kórónuveiru að undanförnu skipta miklu máli. Þá er vel að þingnefndin taki sér þann tíma sem þarf og líka að nefndarmenn vinni saman að því að finna þær lendingar sem þarf til að málið verði eins vel úr garði gert og kostur er og sem breiðust samstaða náist um það í þinginu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á gildandi sóttvarnalögum með það að markmiði að skýra ákvæði laganna um opinberar sóttvarnaráðstafanir, m.a. á grundvelli fenginnar reynslu af yfirstandandi heimsfaraldri kórónuveiru. Tilefni frumvarpsins er að skýra þessi lög og lagaheimildir og byggir á tillögum starfshóps heilbrigðisráðherra sem falið var að semja drög að frumvarpi til breytinga á sóttvarnalögum þar sem horft yrði sérstaklega til ákvæða laganna sem fjalla um opinberar sóttvarnaráðstafanir og valdheimildir stjórnvalda Með bréfi, dagsettu 26. ágúst 2020, óskaði forsætisráðherra eftir því að dr. Páll Hreinsson tæki saman álitsgerð um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Í framhaldi af því skilaði Páll skýrslu til forsætisráðherra og starfshópurinn sem ég nefndi áður studdist að miklu leyti við hana. Í álitsgerð dr. Páls var fjallað um fyrrnefndar valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra með hliðsjón af skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæðum í stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Jafnframt er þar tekið mið af samspili við valdheimildir lögreglu og annarra yfirvalda til að framfylgja slíkum ráðstöfunum. Frumvarpinu er, eins og áður segir, ætlað að bregðast við þeim aðstæðum sem uppi eru í samfélaginu nú og að skerpa á þeim heimildum sem heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknir hafa til að bregðast við og draga úr útbreiðslu smitsjúkdóma líkt og Covid-19. Við umfjöllun um málið hefur nefndinni borist fjöldi umsagna og hún fengið á sinn fund sérfræðinga í lækningum og á heilbrigðissviði, lögfræðinga með sérþekkingu á stjórnskipunar- og stjórnsýslurétti auk hagsmunaaðila. Það er rétt að taka fram strax í upphafi að við erum að fjalla um tilteknar breytingar á sóttvarnalögum en hér er ekki á ferðinni sú heildarendurskoðun á sóttvarnalögum sem hefur verið kallað eftir og ég mun koma aðeins inn á það síðar í ræðu minni, herra forseti. Þetta kemur fram í næsta kafla í nefndarálitinu. Það kom fram á fundum nefndarinnar að ýmis atriði þyrfti að skýra betur og seinna í álitinu kemur líka fram að það eru viss atriði sem kannski þarf sérstaklega að horfa til við heildarendurskoðun. Nefndin tekur undir þau sjónarmið en bendir jafnframt á að í miðjum heimsfaraldri sé kannski eðlilegra að gera þær breytingar á sóttvarnalögum sem teljast vera nauðsynlegar til að skýra valdheimildir en síðan sé einmitt hægt að nýta sér reynsluna af faraldrinum og af því, eins og sagt hefur verið, að keyra sóttvarnalögin einu sinni áður en við förum í heildarendurskoðun á þeim. Það er það sem við ætlum að gera. Nefndin ítrekar þó að það sé mikilvægt að þessi heildarendurskoðun fari af stað sem fyrst, menn vindi sér í þetta verkefni sem fyrst og dragi það ekki of lengi. Það séu viss atriði sem þegar blasi við að þurfi endurskoðunar við og það er hægt að fara að vinna í þeim nú þegar, þó svo það sé kannski ekki hægt að gera sér fulla grein fyrir öllum atriðum akkúrat núna en mörg liggja fyrir. Það fór mikil umræða fram í nefndinni um gildi stjórnsýslulaga og hvernig sóttvarnalög tengjast þeim lögum og tengjast í raun meginréttindum sem við sem borgarar í þessu landi lítum á að við höfum. Þessi umræða er mjög mikilvæg, einkum og sér í lagi þegar horft er til þess að sóttvarnalög takmarka á vissan hátt réttindi, vissulega tímabundið yfirleitt, sem almennir borgarar líta á sem sjálfsögð. Þess vegna er svo mikilvægt að þau séu skoðuð í þessu samhengi. Það er full ástæða til að þakka sérstaklega fyrir þá umræðu sem fór fram um þessi efni í nefndinni. Þetta dýpkaði umræðuna og hefur örugglega hjálpað fleiri nefndarmönnum en mér að líta málið í svolítið víðara samhengi. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt. Í 12. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 14. gr. laganna um aðgerðir vegna hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum. Er m.a. lagt til að í 5. mgr. greinarinnar verði kveðið á um að áður en stjórnvaldsákvörðun um aðgerð er tekin skuli þess freistað að ná samstarfi við hlutaðeigandi aðila um viðeigandi og hóflegar aðgerðir. Náist slíkt samstarf ekki taki sóttvarnalæknir stjórnvaldsákvörðun að undangenginni málsmeðferð samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga. Lagt er til að í 6. mgr. greinarinnar verði kveðið á um að sóttvarnalæknir geti tekið stjórnvaldsákvörðun munnlega telji hann að töf á afgreiðslu máls sé hættuleg. Í umsögn laganefndar Lögmannafélagsins er lagt til að tekinn verði af vafi um það í lagatextanum í hvaða tilvikum stjórnsýslulögin eigi við og hvenær ekki. Stjórnvöldum ber almennt að fylgja stjórnsýslulögum óháð því hvort stjórnvaldsákvörðun er skrifleg eða munnleg. Því er skynsamlegt að kveða á um í lagatextanum hvaða málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga skuli gilda, og að hvaða marki, þegar sóttvarnalæknir tekur ákvörðun um einangrun eða sóttkví og töf á afgreiðslu máls er metin hættuleg. Augljóst er að slíka ákvörðun kann að þurfa að taka með afar skjótum hætti og ólíklegt að raunhæft verði að fylgja öllum reglum stjórnsýslulaga, svo sem reglum um rannsókn og andmælarétt. Í minnisblaði frá heilbrigðisráðuneytinu er á það bent að samkvæmt orðalagi 12. gr. sé ekki um stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga að ræða takist samstarf við hlutaðeigandi um viðeigandi og hóflegar aðgerðir. Hins vegar sé ljóst að þegar taka þurfi stjórnvaldsákvörðun í máli, samanber 2. málslið 5. mgr. 12. gr. frumvarpsins, þá gildi stjórnsýslulögin. Ráðuneytið bendir á í minnisblaði sínu að ekki hafi verið talið rétt að afnema þær réttaröryggisreglur sem stjórnsýslulögin veita borgurunum í þessum málum þrátt fyrir að taka þurfi ákvarðanir hratt og með litlum aðdraganda, þ.e. að taka réttindi af borgurum, enda enginn vilji til þess. Reglur stjórnsýslulaganna eru almennt matskenndar og kröfur þeirra því breytilegar eftir ákvörðunum hverju sinni. Þannig eru gerðar minni kröfur um rannsókn máls í þeim tilvikum þegar málshraði skiptir miklu máli og öfugt. Að þessu virtu telur nefndin ekki tilefni til að bregðast frekar við athugasemd Lögmannafélagsins hvað þennan þátt málsins varðar. Nefndin tekur fram að það heyri til undantekninga að stjórnvaldsákvarðanir séu teknar munnlega. Í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti ber að jafnaði að staðfesta slíkar ákvarðanir skriflega eftir á svo fljótt sem verða má. Þetta er afar mikilvægt. Telur nefndin ljóst af orðalagi ákvæðisins að munnleg ákvörðun á grundvelli þess verður eingöngu tekin þegar brýnt er að bregðast við án tafar og ef töf á töku ákvörðunar kann að valda hættu. Það var líka mjög mikil umræða í nefndinni um rannsóknarskyldu og mat á meðalhófi og skyldi engan undra. Ég vísa til þess að þarna erum við að fjalla um tengslin á milli þess sem við myndum kalla réttindi borgaranna og þess að við erum að verja almenning fyrir smitnæmum sjúkdómum. Eðli málsins samkvæmt kom fram að það er mjög mikilvægt að í öllum ákvörðunum sem snúa að sóttvörnum sé meðalhófs gætt. Ég held að mér sé óhætt að segja það hér, herra forseti, að það er ekki mikill ágreiningur um þetta í nefndinni. Ég er hins vegar jafn viss um að það kann að vera blæbrigðamunur á því á milli nefndarmanna hvað þeir kalla nákvæmlega meðalhóf á hverjum tíma. Það er bara allt í lagi. Það er mjög eðlilegt og hefur jafnvel með einfalda hluti eins og máltilfinningu að gera. Ég tel að nefndin sé ágætlega sammála um þetta þó að einhver blæbrigðamunur kunni að vera. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að það þurfi að passa mjög vel upp á þetta og telur mikilvægt að aðgerðir stjórnvalda, sama hvers eðlis þær eru, gangi aldrei lengra en brýna nauðsyn ber til hverju sinni. Það er líka ljóst að þeim aðgerðum, sem lagt er til í frumvarpinu að séu heimilar, ber að aflétta eftir því sem dregur úr nauðsyn þeirra, eða þá eftir atvikum að leggja til aðrar og vægari eftir því sem ástandinu sem á þær kallaði léttir. Aðgerðum þeim sem lagðar eru til í frumvarpinu og heimilaðar eru með setningu reglna á grundvelli þess er almennt ætlaður stuttur gildistími, samanborið við aðrar reglur sem stjórnvöld setja. Hvað varðar mat stjórnvalda á því hvort tilteknar ákvarðanir séu réttlætanlegar á hverjum tímapunkti, telur nefndin ljóst að frumvarpið beri með sér skýra kröfu um jafnræði og að þeim aðgerðum sem þar eru lagðar til verði ekki beitt nema að undangengnu mati á því hvort vægari úrræði nái sama markmiði. Hið sama eigi við um afléttingu. Þetta er mjög mikilvægt í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið í samfélaginu og hefur verið í þessum faraldri. Að mínu mati hafa stjórnvöld lagt sig fram um að skýra ákvarðanir sínar, hvort sem við köllum það með opinberum hætti, eins og á upplýsingafundum þríeykisins svokallaða eða með upplýsingagjöf á vefsíðum o.s.frv. Allt þetta er mjög mikilvægt til að almenningur hafi góða tilfinningu fyrir því að ekki sé verið að ganga lengra en þarf til að mæta grundvallarmarkmiðinu sem er að vernda líf og heilsu borgaranna. Hvað það varðar hvort réttlætanlegt sé að beita aðgerðum gagnvart tilteknum aðilum, hópum eða starfsstéttum, leiðir það jafnframt af skýrri kröfu stjórnarskrárinnar um jafnræði sem og skráðum og óskráðum meginreglum um meðalhóf við töku ákvarðana. Þetta þarf að vera til staðar. Meðalhófsmat stjórnvalda skal ávallt fara fram með þeim hætti að athugað sé hvort þær aðgerðir sem gripið er til stangist á við réttindi annarra og þá jafnframt metið hvort vægari úrræði nái sama marki. Þá telur nefndin einnig mikilvægt að eftir því sem unnt er verði horft til heildarhagsmuna samfélagsins, þar með talið efnahagslegra, félagslegra og lýðheilsufræðilegra þátta. Þá verði jafnframt horft til hlutlægra mælikvarða eftir því sem við getur átt og aðgerðir stjórnvalda verði eins fyrirsjáanlegar og unnt er hverju sinni. Umræða um hlutlæga mælikvarða fór fram í nefndinni að vissu marki en auðvitað eru ákveðnir þættir sem er mjög erfitt að setja á einhverja mælistiku. Hvað kostar það t.d. að einn veikist af tilteknum sjúkdómi? Það er voðalega erfitt að meta það vegna þess að það getur verið svo breytilegt frá einum sjúklingi til annars, sem dæmi. Í raun verða mælistikurnar og mælikvarðarnir alltaf miklu grófari en svo, það verður miklu frekar mælt hvað margir smitast, hvað þarf að taka mörg sýni, notaðir einhverjir harðir mælikvarðar, eitthvað sem raunverulega er hægt að mæla. Þar sem það er hins vegar hægt þá bendir nefndin á að hlutlægir mælikvarðar séu notaðir eftir því sem við getur átt. Nefndin brýnir fyrir sóttvarnayfirvöldum að tryggja að þær ákvarðanir sem teknar verða á grundvelli sóttvarnalaga byggist ávallt, og það er mikilvægt að undirstrika það, á áðurnefndu meðalhófsmati og að þeim verði aflétt hratt og vel eftir því sem hægt er. Smitrakning var nokkuð rædd í nefndinni og kannski ekkert skrýtið vegna þess að smitrakning eins og hún hefur verið stunduð á Íslandi hefur kannski verið einn af þeim lyklum í faraldrinum sem hafa skipt einna mestu máli. Hugtakið verður skilgreint í lögum, verði þetta frumvarp að lögum. Smitrakning er eitt þeirra úrræða sem er hægt að nota og hefur skipt miklu máli og reynst vel til að fylgjast með útbreiðslu kórónuveirunnar og í mörgum tilfellum komið í veg fyrir að smit dreifðist frekar. Þannig er hún einn hlekkur í mjög mikilvægri keðju og það er mikilvægt að yfirvöld hafi þetta úrræði í verkfærakistu sinni, ef þannig má komast að orði. Það var aðeins rætt um hagnýta þekkingu heilbrigðisstétta, m.a. í kjölfar umsagnar þar um frá Sjúkraliðafélagi Íslands. Nefndin bendir á að það er mikilvægt að reyna að nýta hagnýta þekkingu þar sem það er hægt. Í erindi sjúkraliðafélagsins var rætt um hvort hún ætti að koma beint inn í sóttvarnaráð. Ég met það svo og nefndin að það sé kannski meiri þörf á því að praktíska þekkingin komi inn í sóttvarnanefndir viðkomandi stofnana, þar sem stofnanirnar eru sjálfar á vettvangi að ráða ráðum sínum með það hvernig sé best að haga starfi í tengslum við faraldur. Þar eigi þetta virkilega heima og þar kunni að vera skynsamlegt að margar stéttir með praktíska þekkingu komi að. Breytingartillögur nefndarinnar eru nokkrar og þær eru reifaðar í nefndarálitinu og eru taldar upp á sérstöku þingskjali, nr. 807. Í fyrsta lagi eru það breytingartillögur sem snúa að skilgreiningum. Það var bent á að skilgreining á orðinu sótthreinsun væri ekki nægilega skýr. Nefndin tekur undir það og gerir breytingu þar að lútandi. Það var bent á að skilgreiningin á farsótt næði ekki nægilega vel utan um hugtakið og eftir töluverðar umræður í nefndinni var fallist á að breyta þeirri skilgreiningu eins og fram kemur í breytingartillögunni. Það var nokkuð rætt um það að hugtakið sóttvarnahús væri í rauninni hvergi til. Það er til í lagatexta en hvergi er til skilgreining á því. Ég held að það hafi verið gagnlegt að fá þá umræðu inn í nefndina og ræða og við leggjum til að bætt sé við nýjum tölulið hvað þetta varðar til að taka dálítið betur utan um þetta hugtak. Þingmenn þekkja það náttúrlega af vinnunni í þessum faraldri að sóttvarnahús hafa verið töluvert mikið notuð. Jafnframt því að setja inn þessa breytingu setjum við inn almennilega heimild fyrir sóttvarnalækni til að leggja til að slíku úrræði sé komið á í faraldri. Það er nokkuð sem var ekki tekið fram með skýrum hætti í lögunum áður. Við ræddum líka hvort breyta ætti skilgreiningunni á sóttkví. Það er skýrt í nefndarálitinu að í sjálfu sér sé hægt að skýra sóttkví með einum hætti en síðan geti sóttvarnalæknir eða sóttvarnayfirvöld eða ráðherra eftir atvikum ákveðið að sóttkví sé með misþungum takmörkunum á hverjum tíma. Það getur auðvitað farið eftir eðli sjúkdóma og eðli faraldra og nefndin bendir á það í áliti sínu. Hlutverk sóttvarnaráðs var nokkuð rætt í umfjöllun nefndarinnar. Nokkrir aðilar bentu á það, bæði í umsögnum og fyrir nefndinni, að það væri ekki nógu skýrt. Í sjálfu sér tekur nefndin undir það en hins vegar erum við á því að sú breyting sem var lögð til í frumvarpinu geri í rauninni ekki nóg til að taka almennilega utan um hlutverk sóttvarnaráðs til framtíðar litið. Þess vegna leggur nefndin til að 5. gr., þar sem fjallað er um þetta, falli hreinlega brott. Hlutverki sóttvarnaráðs verði sérstaklega fundinn tími og vinna í heildarendurskoðun laganna. Það er mjög mikilvægt að það verði gert. Í umfjöllun um 10. gr., um samræmi við stjórnarskrána, varð töluverð umræða. Í 10. gr. eru lagðar til breytingar á 12. gr. sem fjallar um sóttvarnir vegna hættu á farsóttum innan lands. Er m.a. lagt til að í 2. mgr. 12. gr. verði sérstaklega kveðið á um heimild ráðherra til að ákveða, að fenginni tillögu sóttvarnalæknis, um stöðvun atvinnurekstrar og útgöngubann. Jafnframt er lagt til að við 12. gr. laganna bætist ákvæði þess efnis að ekki skuli beita úrræðum samkvæmt greininni nema brýna nauðsyn beri til til verndar heilsu og lífi manna og að við beitingu ráðstafana, sem og afléttingu þeirra, skuli gæta meðalhófs og jafnræðis og taka tillit til verndarhagsmuna, einkum þeirra sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasamningum sem Ísland er aðili að. Í umsögn laganefndar Lögmannafélags Íslands er bent á að hvorki megi skerða eignarrétt né atvinnufrelsi nema með lagaboði og að því tilskildu að almenningsþörf krefji, samanber 72. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrirmælin hafi í dómaframkvæmd verið túlkuð þannig að hinum almenna löggjafa sé óheimilt að fela framkvæmdarvaldshöfum óhefta ákvörðun um þessi efni heldur verði löggjöfin að mæla fyrir um meginreglur þar sem fram komi umfang og takmörk þeirrar réttindaskerðingar sem talin er nauðsynleg. Laganefndin telur æskilegt að mæla nánar fyrir um takmörk og umfang skerðingar á atvinnufrelsi og eignarréttindum í lagatextanum en lagt er til í frumvarpinu. Bendir laganefndin á að í athugasemdum um 10. gr. í greinargerð með frumvarpinu sé að einhverju leyti fjallað um slík tilvik. Þar kemur fram að stöðvun atvinnurekstrar hafi hingað til stuðst við gildandi heimild til að kveða á um samkomubann og hafi beinst að starfsemi þar sem margt fólk kemur saman eða er í miklu návígi eða þar sem eðli starfsemi krefst snertingar. Þá kemur fram að hingað til hafi ekki verið gripið til útgöngubanns hér á landi og að vegna þess hve íþyngjandi slík ráðstöfun geti verið þurfi að gjalda varhuga við beitingu þess. Aðeins verði beitt útgöngubanni í algerum neyðartilvikum. Í minnisblaði frá heilbrigðisráðuneyti er að nokkru leyti tekið undir athugasemdir Lögmannafélags Íslands, þó er á það bent að varhugavert kunni að vera að afmarka heimild til stöðvunar atvinnurekstrar einungis við það hvernig Covid-19 sjúkdómurinn smitast. Telur ráðuneytið að unnt sé að bregðast við athugasemdinni með þeim hætti að bæta nýjum málslið við d-lið 10. gr. frumvarpsins. Sambærilegar athugasemdir er að finna í umsögn Samtaka atvinnulífsins. Þar er vikið að mikilvægi þess að takmörkun á atvinnu- og eignarrétti verði að eiga sér skýra stoð í lögum. Að þessu virtu leggur nefndin til að d-liður 10. gr. frumvarpsins verði nánar útfærður og tiltekið að ekki skuli stöðva atvinnurekstur nema að því marki sem starfsemin felur í sér áhættu á útbreiðslu farsóttar, svo sem vegna fjölda fólks sem þar kemur saman eða návígis þess eða snertingar. Þá leggur nefndin einnig til breytingar á b-lið 10. gr. frumvarpsins og samhliða því verði skilgreining 1. gr. um útgöngubann felld brott. Fyrir nefndinni kom fram að ekki hefði verið talin þörf á að setja útgöngubann í yfirstandandi faraldri og að ólíklegt væri að til slíks banns kæmi. Telur nefndin að umfjöllun um jafn viðamikið inngrip í stjórnarskrárvarin réttindi fólks og útgöngubann felur í sér þarfnist ítarlegri umfjöllunar sem verði betri staður fundinn við heildarendurskoðun laganna. Með því móti er jafnframt, ef að líkum lætur, unnt að tryggja skjótari afgreiðslu frumvarpsins. Í 11. gr. er fjallað um aðgerðir á landamærum. Það var farið töluvert mikið í það í nefndinni og fjallað um ráðstafanir og kannski einna mest um það, sem hefur verið talað svolítið um, sem er heimild til skyldubólusetningar á landamærum. Það er eins og með útgöngubannið að það er býsna stór ákvörðun að taka, t.d. í miðjum faraldri. Það er líka stór ákvörðun að það megi skylda menn til meðferðar út á það eitt að þeir séu að koma inn í landið. Höfum í huga að við getum ekki haft mismunandi reglur eftir því hvort ferðamaðurinn er frá erlendu ríki eða einhver sem er búsettur á Íslandi. Þetta skiptir mjög miklu máli. Það er ekki hægt að setja það sem skilyrði eða við lítum svo á að það þurfi alla vega mikla umræðu og það þurfi að vera mjög ströng skilyrði til að hægt sé að koma með þennan áskilnað. Við ákváðum því að vísa þessu atriði frekar til heildarendurskoðunar laganna og taka það út núna. Síðan eru frekari breytingar á 11. gr. sem snúa m.a. að því að skjóta skýrari lagastoð undir tvöföldu skimunina, sem svo hefur verið kölluð, á landamærum. Það held ég að sé mikilvægt. Síðan er útskýrt að skimun með þeim hætti að taka t.d. strok af slímhúð eða eitthvað slíkt, sem má kalla óverulegt inngrip, falli undir það sem mætti kalla venjulega læknisskoðun. Það var töluvert fjallað um tilkynningarskyldu ráðherra og hvort og með hvaða hætti ráðherra bæri að upplýsa þing um framgang í faraldri. Nefndin tekur undir sjónarmið um tilkynningarskyldu að nokkru leyti og setur inn áskilnað að standi sóttvarnaaðgerðir í faraldri í tvo mánuði eða lengur skuli ráðherra gefa skýrslu til þingsins að lágmarki á eins mánaðar fresti. Nefndin bendir jafnframt á að önnur upplýsingagjöf til þingsins geti komið til, eins og minnisblöð til nefnda eða frá öðrum ráðherrum sem standa fyrir stofnunum sem verða fyrir áhrifum af faraldri. Kærur á stjórnvaldsákvörðunum sóttvarnalæknis voru nokkuð ræddar. Það er gerð breyting á því ákvæði. Það mátti skilja frumvarpið eins og það var að sóttvarnalæknir sjálfur eða sjálf eftir atvikum, þyrfti að vera sóknaraðili í slíkum málum. Hér er tekið fram að það geti verið löglærður fulltrúi embættis landlæknis sem sinni slíkum verkum. Einnig var nokkuð rætt um kærufresti í málum og það er mikilvægt, sérstaklega í því tilliti að skilgreina með hvaða hætti réttindi borgaranna eru tryggð. Nefndin lendir því þannig, eins og kemur fram í 8. tölulið breytingartillöguskjalsins, að kærufrestir og annað slíkt skuli fara eftir almennum reglum um kæru í einkamálum. Að lokum var síðan aðeins rætt um heilbrigðisskoðanir vegna ábendingar frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, sem benti á að eðli málsins samkvæmt væri ekki hægt að gera ráð fyrir því að í skimun hundruða eða þúsunda einstaklinga á landamærum væru til staðar tugir eða jafnvel enn þá fleiri læknismenntaðir einstaklingar sem sinntu slíkum heilbrigðisskoðunum. Nefndin tekur undir það og gerir breytingu til samræmis, þ.e. að þar sem stendur „læknisskoðun“ standi: heilbrigðisskoðun, sem gefur til kynna að sú skoðun kunni að vera unnin af öðrum en læknismenntuðu starfsfólki. Með vísan til þess sem er rakið hér að framan leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Helga Vala Helgadóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Sara Elísa Þórðardóttir og Sigríður Á. Andersen skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem þau hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Aðrir þingmenn sem skrifa undir álitið eru Ólafur Þór Gunnarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu í þessu viðamikla máli og hlakka til þeirrar umræðu sem hér mun fara fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég hef bara eina spurningu og hún lýtur að 5. tölulið 1. gr. Þar segir: „Inngrip: Götun eða skurður í húð eða ísetning áhalds eða framandi efnis í líkamann eða rannsókn á líkamsholi. Með inngripi er ekki átt við læknisrannsókn á eyra, nefi og munni, hitamælingu með eyrna-, munn- eða hörundshitamæli, eða hitamyndatöku, læknisskoðun, hlustun, ytri þreifingu, sjónuspeglun, töku þvag-, saur- eða munnvatnssýnis utan frá, mælingu blóðþrýstings utan frá eða hjartalínurit.“ Inngrip er sem sagt götun eða skurður í húð eða ísetning áhalds eða framandi efnis í líkamann eða rannsókn á líkamsholi. Komið hafa fram athugasemdir, veit ég, um að í þessu sé heimild til að setja flögu, sem er væntanlega úr einhverjum málmi eða öðru slíku, undir húð. Getur hv. þingmaður farið yfir það með mér hvort hafa þurfi áhyggjur af þessu, hvort það sé réttur skilningur að þetta feli í sér heimild til þess að setja einhverja míkróflögu undir húð sem væri hægt að skanna með ýmsum hætti? Eru þær áhyggjur sem hafa verið reifaðar við mig varðandi það á rökum reistar? Það væri gott ef hv. þingmaður gæti farið yfir það og þennan lið sérstaklega, hvað hann feli í sér nákvæmlega.
Herra forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að það er ekki með nokkru móti hægt að skilja 5. tölulið skilgreiningar í 1. gr. með þeim hætti að hægt sé að setja íhluti í fólk og skilja þá þar eftir. Það er ekki með nokkru móti hægt að skilja það þannig enda væri þá verið að tala um að setja inn einhvers konar ígræði. Það á alls ekki við þarna. Til þess að geta gert eitthvað slíkt eins og hv. þingmaður talar um þarf að rjúfa húð, sem er dálítið annað en að strjúka t.d. bómullarpinna eftir slímhúð eða bómullargrisju eftir yfirhúð. Nei, hv. þingmaður, við þurfum ekki hafa neinar áhyggjur af þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrt og greinargott svar hvað þetta varðar. Þá liggur það fyrir hér úr ræðustól Alþingis. Einhverjir hafa haft áhyggjur af því að það væri verið að heimila það að setja einhvers konar flögu undir húð en það á alls ekki við nein rök að styðjast og gott að fá það skýrt fram vegna þess að ég veit að það hefur þó nokkuð verið um að fólk hafi haft áhyggjur af því. En hv. þingmaður skýrði þetta mjög vel út og ég þakka honum fyrir það þannig að það er eitthvað sem fólk þarf ekki að hafa áhyggjur af.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir nefndarálitið og prýðilega ræðu. Ég ætla að taka undir það með nefndinni að ég held að það sé góð ákvörðun að ráðast ekki í heildarendurskoðun á sóttvarnalögum á þeim tímum sem við lifum núna, þ.e. í miðri sóttvarnakrísu. Ég nefndi það við 1. umr. að það eru bæði kostir og gallar við það að ræða þetta mál í núverandi ástandi. Gallarnir eru augljóslega þeir að við erum svo upptekin af því að við lítum kannski fram hjá einhverjum öðrum þáttum. Mikilvægt var engu að síður að bregðast við og okkur hafði verið bent á að við þyrftum að tryggja að sóttvarnalög gæfu þær heimildir sem eðlilegar gætu talist í þeim faraldri sem við höfum verið að glíma við. Ég er með tvær spurningar til hv. þingmanns. Sú fyrri varðar munnlegar stjórnvaldsákvarðanir. Nú verð ég að viðurkenna að ég er ekki lögfræðimenntuð og hef ekki oft heyrt talað um slíkar ákvarðanir. Mig langaði að vita hjá hv. þingmanni hvort það hafi verið nefnd einhver dæmi um slíkar ákvarðanir sem maður gæti séð fyrir. Seinni spurningin varðar nágrannalönd okkar. Í ræðu við 1. umr. beindi ég því til hv. velferðarnefndar að hún myndi skoða hvernig þessu væri fyrir komið í nágrannalöndum okkar. Ég var þá að vísa í dæmi sem ég held örugglega að sé frá Noregi, þ.e. að ráðherra geti sett reglugerð en hún þurfi svo að öðlast samþykki á þinginu. Ég átta mig á því að það gengur ekki alveg að stjórnskipun okkar en mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig umræðan í nefndinni hafi verið varðandi þetta. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki náð að lesa mig alveg í gegnum öll gögn málsins en eru einhverjar svona samantektir og upplýsingar um framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum varðandi sóttvarnamálin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Fyrst varðandi munnlegar stjórnvaldsákvarðanir: Það geta til að mynda verið tilvik eins og þegar þarf í skyndi að taka ákvörðun, t.d. ef von er á stóru fólksflutningafarartæki til landsins, hvort sem það er flugvél eða farþegaskip, og í ljós kemur að um borð geisar einhvers konar faraldur. Þá getur verið mikilvægt að hafa heimild til að taka ákvörðun, stjórnvaldsákvörðun, um að farþegunum skuli ekki hleypt í land nema að undangengnu A, B eða C. Slíka ákvörðun getur þurft að taka með mjög stuttum fyrirvara. Nefndin talaði hins vegar mjög skýrt um það að þegar svoleiðis ákvarðanir eru teknar þá fylgi þeim síðan skriflegur rökstuðningur svo fljótt sem verða má. Það er mjög mikilvægt og ég tek undir það með hv. þingmanni að svona úrræði ætti ekki að þurfa að beita nema í algjörum undantekningartilfellum. Nefndin er alveg skýr með það. Varðandi síðan það að þingið stimpli stjórnvaldsákvarðanir þá fór nokkur umræða fram um það í nefndinni og m.a. með komu allmargra lögfræðinga í stjórnsýslurétti. Ég held að mér sé óhætt að segja að almenna línan í þeirri umræðu hafi verið að stjórnskipan okkar geri ráð fyrir því að þingið setji lög sem setji framkvæmdarvaldinu ramma og þingið sé síðan ekki að vasast í því að stimpla stjórnvaldsákvarðanir eftir á. Hins vegar ákváðum við að fara þá leið að þegar svona ástand hefði staðið lengi bæri ráðherra skylda til að koma til þingsins og opna umræðu með skýrslugjöf.
Virðulegur forseti. Ég verð að fá að melta þetta aðeins með munnlegu stjórnvaldsákvarðanirnar því að fyrstu viðbrögð mín voru þau að ég hræddist þetta svolítið mikið. Ég ítreka að það þarf að vera ofboðslega skýrt að því þurfi að fylgja eftir með skriflegum rökstuðningi. Maður þarf aðeins að fá að melta þetta fyrirbrigði. En aðeins varðandi hinn þáttinn sem ég ræddi: Mér verður bara hugsað til þess vegna þess að við erum með svona mál í gangi akkúrat núna varðandi sölu Íslandsbanka. Þar liggur fyrir heimild í fjárlögum, og hefur gert í mörg ár, til ráðherra að selja hlut ríkisins. Við erum með sérstök lög um hvernig á að standa að slíkri sölu. Hluti af því ferli er einmitt að ráðherra skal leita umsagnar eða álits efnahags- og viðskiptanefndar og fjárlaganefndar. Ég átta mig á því að það er ekki þannig að ráðherra geti skrifað reglugerð og hún taki strax gildi og við stimplum hana svo. Ég átta mig á því að það gengur ekki alveg í okkar stjórnarfyrirkomulagi. En þess vegna velti ég þessu upp og á kannski meira við heildarendurskoðun á sóttvarnalögum. Mér finnst nefnilega eins og umræðan í samfélaginu um sóttvarnalögin hafi að einhverju leyti verið svolítið villandi. Þegar við sem þjóðkjörnir fulltrúar höfum velt því upp hér hversu langt sé gengið og hversu langt megi ganga lýtur það auðvitað ekki að því að maður sé ekki hlynntur sóttvörnum og að hart sé gengið fram í þeim eins og gert hefur verið, heldur er spurningin hvar ákvarðanir skuli teknar, bara þannig að fólk átti sig á því að umræðan snýst um það. Við á þingi höfum sýnt að við getum brugðist mjög hratt við. Hér hefur lagasetning farið í gegn á einum degi - ég er ekki að segja að það sé endilega ofboðslega gott að hún geri það, en það er hægt þegar nauðsyn krefur að afgreiða lög á einum degi. Þótt til séu einhver tæki og tól sem við kynnum einhvern tímann að [[Forseti hringir.]]þurfa á að halda í sóttvarnaaðstæðum þá er ekki endilega ástæða til þess að skrifa það inn sem heimild til embættismanna að beita því, því að þingið getur alltaf brugðist við slíku.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Jú, auðvitað eru til dæmi eins og ákvæðin í 6. gr., heimild til að selja fjármálastofnanir. Það er hins vegar eðlisólíkt að því leyti að þar má gera ráð fyrir að nánast alltaf sé nógur tími til að vinna þá vinnu og að taka ákvörðun og senda frá sér einhverjar umsagnir og þess háttar. Þetta eru svolítið eðlisólík mál. Sóttvarnamálin krefjast skjótrar úrlausnar. Þá komum við kannski að hinu sem þingmaðurinn var að nefna, að stundum sé þingið rosasnöggt að gera hluti og það getur stundum átt við. En ég er þeirrar skoðunar að betur fari á því að þingið fái tækifæri og það sé áskilnaður um að þingið fái tækifæri til að ræða þessi mál við þann ráðherra sem endanlega tekur ákvarðanirnar, gera athugasemdir við þær og hafa þannig áhrif á gang mála fremur en að þingið komi með beinum hætti að úrvinnslu aðgerða vegna faraldurs frá degi til dags. Ég held að það sé skynsamlegri leið. Ef menn vilja skoða hitt frekar þá er enn meiri ástæða til þess að taka á því við heildarendurskoðunina þannig að við séum ekki að breyta stjórnsýslunni í sambandi við „rekstur eins faraldurs“, ef við getum talað þannig, þ.e. í miðjum faraldri. Ég held að það sé kannski málið.
Virðulegur forseti. Við ræðum um sóttvarnalög eða hluta af endurskoðun sóttvarnalaga og nefndarálit velferðarnefndar en ég skrifaði undir það með fyrirvara sem ég geri grein fyrir hér í ræðu. Umræðan í nefndinni var að mörgu leyti merkileg og ég held að einna merkilegust hafi hún verið vegna allra þeirra lögfræðinga sem komu fyrir nefndina til að ræða málið og allra þeirra lögfræðinga sem unnu aukalega með nefndinni. Ég varð eiginlega gáttaður á því hvað hægt er að teygja og toga og tala mikið um einfalda hluti, ég var gjörsamlega hættur að botna í þessu, en svo varð það kannski niðurstaðan að taka eitt orð eða eina setningu út og þá var allt komið í lag. Þetta sýnir okkur kannski hversu flókin lögfræði er en ég hef á tilfinningunni að ef tómir lögfræðingar hefðu verið í nefndinni hefði málið aldrei verið afgreitt. Það eru kannski óþarfa áhyggjur en ég fékk það einhvern veginn á tilfinninguna. Sem betur fer erum við búin að ná þessu máli út úr nefndinni og við hefðum þurft að vera búin að því fyrir löngu. Fyrir ári, þegar veiran fór af stað, vorum við að stíga ný skref, við vissum ekki eitt né neitt. Því miður voru ýmsar rangar ákvarðanir teknar og ég verð að benda sérstaklega á það að í öllum þeim umræðum sem þá fóru af stað kom sú kenning fljótlega fram hjá formanni Flokks fólksins, Ingu Sæland, að loka ætti landamærunum, hleypa veirunni bara ekki inn. Það átti ekki upp á pallborðið á þeim tímapunkti og endaði með því að heill Kastljóssþáttur snerist um þá arfavitlausu hugmynd hennar. En í dag sjáum við að það hefði verið hárrétt ákvörðun. Við sáum það í vor að okkur tókst með ótrúlegum samtakamætti að losa okkur við veiruna með því að standa saman öll sem eitt þegar við sáum hvernig ástandið var orðið á sjúkrahúsunum og álagið á læknastéttina og hjúkrunarfólkið, og ber að þakka hve frábærlega vel það fólk stóð sig við gífurlega erfiðar aðstæður. Við vitum afleiðingarnar. Við vitum að það eru um 30 manns sem hafa dáið út af veirunni. Ef við hefðum lokað í vor, hver væri staðan þá hjá okkur í dag? Spáið í það eitt augnablik. Ég hef heyrt talað um að kostnaðurinn á dag sé 1–3 milljarðar. Spáið í það ef landinu hefði verið lokað á þessum tíma, ef ráðherra og ríkisstjórn hefðu bara haft þau völd að loka landamærunum svo að veiran kæmist ekki inn. Þá væri íþróttastarf á fullu, fólk gæti mætt á íþróttaviðburði, fólk gæti mætt í leikhúsin, fólk gæti mætti á ballett, söngleiki og útihátíðir. Menn héldu að þetta væri ekki hægt. Jú, þetta var hægt. Þetta tókst á Nýja-Sjálandi en samt komst veiran þar inn vegna þess að fólk var að ferðast á milli landa. Þegar við erum komin á þennan viðkvæma stað eigum við að sjá til þess að það sé bara gjörsamlega í neyðartilfellum sem fólk fari á milli landa. Það setti líka að mér óhug þegar ég sá nýlegt dæmi um það að einstaklingur á Nýja-Sjálandi, sem fór í 14 daga sóttkví og í tvær skimanir og fékk alltaf neikvætt svar, greindist með smit tveimur til þremur dögum eftir að hann slapp úr sóttkví. Það segir okkur kannski hve skítlegt eðli þessarar veiru er að ég sá frétt áðan um að Kínverjar væru farnir að taka endaþarmsprufu, þeir hefðu komist að því að veiran lifir miklu betra lífi þar en í hálsi, hvort sem það eru stökkbreytt afbrigði eða hvað. Ef það er næsta skref þá segi ég bara: Guð hjálpi okkur. Stoppum og látum veiruna ekki sleppa í gegn. Það er líka annað sem sýnir okkur hve vel við höfum staðið okkur þrátt fyrir allt. Við erum talin vera í sjöunda sæti þjóða hvað það varðar að hafa staðið vel að málum og sloppið við veiruna. En við erum eyland og við hefðum alveg leikandi getað verið í fyrsta sæti. Þetta er því miður dauðans alvara og nauðsynlegt að taka líka álagið á sjúkrahússtarfsemina inn í dæmið. Það er gífurlegt og við sjáum hvernig þetta er erlendis þar sem veiran er grasserandi. Við þurfum ekki nema horfa yfir til Bandaríkjanna eða til Bretlands eða Þýskalands eða á ástandið sem því miður er komið upp í Hollandi, þar sem fólk mótmælir sóttvarnaráðstöfunum og mótmælir útgöngubanni. Ég segi fyrir mitt leyti að við heildarendurskoðun á sóttvarnalögum þá eigum við að taka á þessum hlutum. Við þurfum að vera tilbúin. Þessi veira er að kenna okkur ákveðna hluti og ég held líka að við verðum að draga þann lærdóm af því að þetta sé fyrsta tilfellið af mörgum sem mjög líklega gætu skollið á okkur. Við sjáum það bara á því hversu hratt veiran stökkbreytist, hversu mörg afbrigði eru af henni og síðan eru áhöld um það hvernig bóluefni virka. Við endurskoðun sóttvarnalaga verðum við að taka tillit til þess að okkur ber skylda til að vernda okkar viðkvæmasta fólk. Við höfum blessunarlega getað gert það og mun betur en flestar þjóðir sem verst hafa farið út úr þessu. Sem betur fer erum við á réttri leið og ég tel þetta frumvarp vera réttu leiðina. Ég er fylgjandi því að séð verði til þess í eitt skipti fyrir öll að við hleypum veirunni ekki inn. Það er bara grundvallaratriði sem við þurfum að einbeita okkur að, hleypum veirunni ekki inn aftur. Ávinningurinn er rosalegur. Ég veit að það verður þrýstingur. Ferðaþjónustan, flugfélögin, vill hleypa ferðamönnum inn, vill slaka á. Við erum búin að ná svo góðum árangri, núna er kominn tími til að slaka á. En ég vona heitt og innilega að þessi lög verði til þess og gefi ráðherra það tækifæri að hleypa veirunni ekki inn. Öll heilbrigð skynsemi segir okkur að við eigum ekki að slaka á á landamærunum, við eigum ekki að hleypa þessari veiru inn aftur. Og við getum það, við getum komið í veg fyrir að hún sleppi hingað inn. Og ávinningurinn verður svo mikill að það er algerlega þess virði. Ég nefni sem dæmi sóttvarnahús. Eins og staðan er í dag þá er í sjálfu sér auðvelt að sjá til þess að veiran fari varla út fyrir flugvöllinn ef einstaklingar koma smitaðir til landsins. Það er hótel við flugvöllinn. Það er hægt að nýta aðstöðu við flugvöllinn, það er hægt að búa til sóttvarnahús, það er hægt að vera með einangrunaraðstöðu. Við eigum að nýta það. Við eigum að passa það á allan hátt og sjá til þess, þó að það sé undir eftirliti, að ekki verði hægt að koma inn í landið án þess að fara í sóttkví. Ég hitti einstaklinga sem vita það frá fyrstu hendi að einstaklingar fóru út um jólin, fóru í jólafrí, og komu heim til að vinna; þeir mættu á flugvöllinn og ætluðu í hálfsmánaðarsóttkví en voru mættir í vinnu daginn eftir. Í einu tilfelli voru menn jafnvel reknir heim. Það segir okkur að það sem við vorum að gera virkar ekki. Það sem við erum að gera núna, og getum gert, eftir að við verðum búin að samþykkja þessi lög, mun vonandi virka. Við á þingi eigum að stuðla að því með öllum ráðum að veiran komi ekki hingað. Ég lýsi því yfir fullum stuðningi við frumvarpið og þakka fyrir gott samstarf í nefndinni. Ég er ánægður með að við skulum hafa afgreitt málið úr nefnd og að málið sé komið hingað til umræðu. Ég vona að frumvarpið verði að lögum sem fyrst og við getum bara keyrt það í gegn og klárað málið þannig að hægt sé að fara að vinna samkvæmt þessum lögum. Ég vona að sú vinna skili sér þannig að við getum verið hér í sumar í veirufríu landi og þurfum ekki að vera með allar þessar takmarkanir. Það er líka eitt sem hefur gleymst í þessu máli. Stór hópur fólks hefur ekki getað stundað líkamsrækt eða sund, fólk sem þarf nauðsynlega á því að halda. Ég nefni líka sjúkraþjálfun. Fólk hefur veikst alvarlega af veirunni og aukaverkanir hafa valdið því að stór hópur fólks sem hefur fengið sýkinguna þarf á sjúkraþjálfun að halda. Það er sorglegt til þess að vita að nýjustu fréttir af sjúkraþjálfun eru þær að gjald sem var 500 kr. fyrir hvern tíma í sjúkraþjálfun, sem var aukagjald vegna þess að ekki var samið við sjúkraþjálfara, er nú komið upp í 1.000 kr., 1.000 kr. aukagjald fyrir hvern tíma í sjúkraþjálfun. Fyrir sumt fólk sem er atvinnulaust, hefur misst vinnuna, eða fyrir öryrkja og eldri borgara eru 1.000 kr. aukalega fyrir hvern tíma í sjúkraþjálfun gífurlega mikill peningur. Ef þú þarft tvo til þrjá tíma í viku sjáum við hve stór upphæð þetta er yfir mánuðinn. Það er ekki gott að geta ekki samið um þetta í miðjum faraldri. Ein nótt á sjúkrahúsi kostar 100.000 kr., ekki undir því, en kostnaðurinn af sjúkraþjálfun í eitt ár er ekki nema helmingurinn af því. Það hlýtur að vera eðlilegt að ríkisstjórnin horfi til þess að hætta að kasta krónunni og spara aurinn og sjái til þess að þeir sem þurfa á sjúkraþjálfun að halda séu ekki flæmdir burt. Ég veit um einstaklinga sem segja að þar sem þeir hafi verið þrjá tíma í sjúkraþjálfun í síðustu viku geti þeir ekki verið nema einn tíma í þessari viku. Hvaða afleiðingar hefur það fyrir þetta fólk í miðju Covid, þegar búið er að þjarma að fólki þannig að það kemst ekki í líkamsrækt, getur ekki stundað heilsurækt? Það er búið að þrengja svoleiðis að því að sumir hafa jafnvel verið lokaðir, t.d. ákveðinn hluti fatlaðs fólks, inni í heilt ár, bara lokaðir inni. Við verðum að sjá til þess að við séum ekki að óþörfu að valda fólki þjáningum og þess vegna ber okkur skylda til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að láta hlutina virka. Ég vona heitt og innilega, þegar þetta verður orðið að lögum, að tekið verði til hendinni og séð til þess að allir þeir sem þurfa aðstoð út af Covid, óþægindum sem hafa fylgt því, fái hjálp og án þess að þurfa að fara á hausinn við að borga sjúkraþjálfun eða aðra læknisþjónustu sem fólk þarf á að halda. Ef veiran hverfur þá getum við líka opnað líkamsræktina. Við getum opnað fyrir sund, við getum opnað fyrir tónleika. Við getum opnað þjóðfélagið upp á gátt og við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að viðkvæmasti hópurinn okkar smitist heldur getum við líka tekið á móti bóluefninu og klárað að bólusetja viðkvæmasta hópinn. Þá erum við í góðum málum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Honum varð nokkuð tíðrætt um þá atburðarás sem verður til þess að þessi veirupest kemur inn í landið og hvernig hefði verið mögulega hægt að taka á því og það allt. Jú, það kann að vera alveg rétt hjá þingmanninum að það getur verið gagnlegt á einhverjum tímapunkti að líta til baka og horfa um öxl og segja: Þetta hefði kannski verið betur gert svona. En þá er mikilvægt að menn skoði það í því samhengi sem hefur m.a. verið rætt að sóttvarnayfirvöld hafa ítrekað sagt í þessum faraldri að það væri í rauninni ekki hægt að koma á ástandi þar sem við værum með „veirufrítt“ land. Aukinheldur eru ferðamenn í skilningi laganna bæði innlendir, íbúar Íslands sem koma til Íslands eftir ferðalög erlendis, og svo í hefðbundnum skilningi ferðamenn sem koma hingað til að heimsækja landið og eru í stuttan tíma. Ég sé ekki alveg hvernig hefði verið hægt með einhverju móti að stöðva þá eða hindra í að fara inn í landið með einhverri lokun á landinu. Það hefði aldrei getað gengið, það er náttúrlega mjög snúið. Mig langar að spyrja þingmanninn í ljósi almennra laga og í ljósi alþjóðasamninga sem við erum aðilar að: Telur þingmaðurinn að það hefði verið hægt að loka landinu að öllu leyti eins og hann nefnir? Mér sýnist að það geti verið býsna erfitt í ljósi þess að við getum ekki stoppað fólk sem hér býr og vinnur og er ríkisborgarar og hindrað það í að koma inn í landið.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki betur en að lönd hafi verið að banna fólki að koma sem kemur frá Bretlandi, banna fólki að koma frá löndum þar sem veiran er í þvílíkum vexti. Ég veit ekki betur en að meira að segja Danir hafi sett stopp á landamærum hjá sér. Ég lenti í því sjálfur um sumarið, þá settu þeir bara stopp. Svíar stoppuðu ferðir á milli Danmerkur og Svíþjóðar. Það er verið að setja svona bönn. Af hverju getum við það ekki líka? Ég er bara að segja að við bönnum allar ónauðsynlegar ferðir. Við vitum að það er alltaf einhver nauðsyn til staðar en þá er líka sóttvarnahúsið og þarf að passa upp á að það sé fylgst með viðkomandi, að fólk sé ekki að segja: Ég ætla bara að fara í hálfsmánaðar sóttkví, en ætlar svo aldrei að standa við það. Við vitum að um leið og við slökuðum á í sumar var veiran komin inn. Það virðist hafa virkað, sem betur fer, að hafa tvöfalda skimun og sóttkví. Af hverju ekki að stoppa fólkið á staðnum, úti á Keflavíkurflugvelli? Ég hef séð og heyrt um að fólk sé að koma að ná í einstaklinga út á flugvöll, þó að það hafi verið mælt með því að gera það ekki, og jafnvel helmingur farþega fari þannig. Við vitum að það kom í eitt skipti flugvél þar sem 10% voru smituð. Þannig að við hljótum að geta gert þetta. Ef aðrar þjóðir geta sett svona takmarkanir þá eigum við að geta gert það líka.
Herra forseti. Ég þekki ekki lög eða stjórnarskrár margra annarra landa en Íslands, hef pata af þeim og veit kannski eitthvað um þær, en það er alveg ljóst, eins og ég skil íslensku stjórnarskrána, að við getum ekki bannað íslenskum ríkisborgurum að koma hingað inn. Ég held að það sé algerlega útilokað. Við getum haft einhvers konar takmarkanir á því með hvaða hætti þeir fái að koma inn í landið, t.d. með sóttkví, eins og við höfum raunar haft í lögum. Við gætum látið þá undirgangast læknisskoðun. En hvorki sóttkví né læknisskoðun gagnvart íslenskum borgurum eða íbúum Íslands getur orðið andlag þess að við vísum þeim úr landi á landamærunum. Það er aldrei hægt. Ég vona þingmaðurinn sé ekki að kalla eftir því. Varðandi það hvað eru nauðsynlegar og ónauðsynlegar ferðir þá hefur það nánast gerst sjálfkrafa í þessum faraldri að ónauðsynlegar ferðir hafa eiginlega gufað upp vegna þess að framboð á ferðum hefur minnkað svo mikið. En ég held að það væri mjög erfitt fyrir yfirvöld að ætla að leggja mat á það hvað væri nauðsynleg ferð og hvað væri ónauðsynleg ferð. Ég held að við ættum frekar að horfa til þess að efla eftirlit með þeim sem eru í sóttkví, þó að teknu tilliti til meðalhófs, vegna þess að það má heldur ekki vera þannig að yfirvöld eða lögreglan eða einhverjir séu andandi ofan í hálsmálið á borgurunum að nauðsynjalausu. Það þarf ekki að vera þannig. Ég held að það væri farsælli leið heldur en sú að reyna með einhverju móti að meina fólki að koma inn í landið og ég vona að þingmaðurinn sé mér sammála í því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, ég er ekki á því að setja algert bann heldur er ég að tala um að vonandi getum við með lögum eins og þessum sett það miklar hindranir á flutninga milli landa að það verði þannig að viðkomandi hugsi sig tvisvar um áður en hann fer af stað. Hann geri það þá ekki nema í einhverjum mjög nauðsynlegum tilgangi vegna þess að því auðveldara sem ferðalagið er á þessum tíma því fleiri fara, við vitum það. Við vitum að um leið og fólk átti að borga kostnað af sýnatöku og öðru þá datt niður fjöldinn. Við getum stýrt þessu og við eigum að stýra þessu. Við eigum að reyna að stýra þessu eins mikið og við getum vegna þess að ávinningurinn fyrir okkur innan lands er svo mikill. Við erum lítið eyland, við getum og eigum að sjá til þess, fyrst við getum það á annað borð, að vera nokkurn veginn veirufrí. Og segja að það sé ekki hægt að hafa það veirufrítt - við gleymum því að síðan Covid kom þá kemur ekki önnur flensa og alls konar veikindi hafa gufað upp, liggur við, í þessu árferði. Það virðist vera hægt að útiloka a.m.k. flensuna, okkur hefur tekist algerlega að útiloka flensuna á þessu tímabili þannig að möguleikarnir eru til staðar, við getum haft svo til veirufrítt land, þ.e. þegar við erum búin að losa okkur við þessa Covid-veiru. Ávinningurinn af því að ná því ætti að vera það mikill fyrir okkur að ég er alveg sannfærður um að það myndi margborga sig fyrir okkur miðað við stöðuna í dag, það segir sig sjálft, miðað við að við erum með allt í stoppi og þurfum að vera með fullt af fólki á launum frá ríkinu sem gæti verið að vinna á fullu ef veiran væri ekki til staðar hérna.
Virðulegur forseti. Ég stend að nefndaráliti hv. velferðarnefndar í því máli sem hér er til umræðu, sem er um breytingar á sóttvarnalögum. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi að fá að starfa með nefndinni, sem ég geri ekki alla jafna, við umfjöllun þessa máls og vil þakka nefndarmönnum fyrir ánægjuleg samskipti. Ég vil byrja á því að segja að ég er ánægð með að frumvarpið hefur tekið jákvæðum breytingum í meðförum nefndarinnar og stend svo sem með þessu nefndaráliti þó að ég skrifi undir það með fyrirvara eins og kom fram í máli hv. framsögumanns álitsins. Fyrirvari minn við nefndarálitið lýtur að ýmsum þáttum. Ég tek auðvitað undir þau sjónarmið sem hafa heyrst nýlega hér á þingi, og er þá kannski að endurtaka mig frá því í upphafi þessa faraldurs sem hefur bráðum varað í heilt ár. En ég hef nánast frá upphafi talað fyrir því og kallað eftir því að sóttvarnaaðgerðir fái umfjöllun í þingsal af hálfu þingsins í formi þingmála, ekki bara í formi skýrslugjafar ráðherra eða fyrirspurnatíma, heldur í formi þingmála. Ég hef bent á að það sé mjög brýnt að fyrir aðgerðum, sem sumar hverjar ganga svo mjög á réttindi borgaranna í margvíslegu tilliti, stjórnarskrárvarin réttindi, sé skýr lagaheimild. Menn hafa gripið til ýmissa sóttvarnaaðgerða í þessum faraldri með vísan til núgildandi sóttvarnalaga en komist að því, þegar á hefur liðið, að þær heimildir sem núgildandi sóttvarnalög veita sóttvarnayfirvöldum eru kannski ekki alveg nógu skýrar og í þeim tilvikum þar sem þær eru skýrar eru þær mögulega ekki nægilegar fyrir þeim sóttvarnaaðgerðum sem gripið hefur verið til. Þess vegna hef ég talið brýnt, og er því með á þessu nefndaráliti, að renna stoðum undir þær sóttvarnaaðgerðir sem menn telja að sé nauðsynlegt að viðhafa. Menn hafa nefnt í umræðunni um þessi mál að verið sé að renna stoðum undir þær sóttvarnaaðgerðir sem nú eru í gildi. Það má svo sem til sanns vegar færa svo langt sem það nær. Ég vil árétta, þannig að enginn velkist í vafa um það, að stoðum er ekki rennt eftir á undir aðgerðir sem menn hafa metið að hafi ekki áður haft lagastoð. Það er ekki gert afturvirkt. Allt að einu er mjög mikilvægt að lagaheimildir til sóttvarnaaðgerða séu fyrir hendi af því að nauðsynlegt hefur verið að grípa til ýmissa sóttvarnaaðgerða og þá er sjálfsagt að Alþingi láti sig það varða. Í skýrslu sem forsætisráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið fengu í hendurnar að þeirra frumkvæði um lagaheimildir sóttvarnayfirvalda og ráðherra, skýrsla frá því í haust, rituð af Páli Hreinssyni, núverandi dómara við EFTA-dómstólinn, kemur fram það álit hans að brýnt sé að endurskoða öll sóttvarnalögin en hins vegar kemur líka fram hjá honum að það sé jafnvel enn brýnna að veita þeim sóttvarnaaðgerðum sem þá voru í gildi lagastoð með skýrari hætti en var fyrir hendi. Hérna er sem sagt farin sú leið að bregðast við sóttvarnaaðgerðum og kórónuveirufaraldri með breytingum á sóttvarnalögum en látið bíða að gera heildarendurskoðun á lögunum. Ég viðraði þá skoðun mína í nefndinni að ég hefði talið fara betur á því að setja sérlög um sóttvarnaaðgerðir vegna þessa tiltekna faraldurs, sérlög um aðgerðir vegna hans, eins og við höfum svo sem verið að gera á ýmsum sviðum í efnahagsmálunum. Þar hafa verið sett sérlög um tilteknar aðgerðir, það hefur ekki verið farin sú leið að breyta lögum um kröfuréttindi eða þess háttar heldur hafa verið sett ýmis sérlög og þingið hefur brugðist mjög hratt og örugglega við áformum stjórnvalda í þeim efnum. Hér í gegn hefur runnið fjöldinn allur af lögum sem eru sérstaklega tileinkuð aðgerðum á efnahagssviðinu. Ég hefði talið fara betur á því að inn í þingið kæmu sérlög um sóttvarnaaðgerðir í stað þess að bútasauma núgildandi sóttvarnalög með þessum hætti. Í nefndaráliti kemur fram að nefndin hvetur til þess að vinna við heildarendurskoðun hefjist nú þegar eða undirbúningur að henni og ég tek undir það. En ég hefði talið æskilegra að fá sérlög um þetta. Það hefði verið betra í margvíslegum tilgangi að hafa sérlög um sóttvarnaaðgerðir, sérlög sem taka bara til þessa faraldurs og myndu síðan renna sitt skeið á enda þegar við erum komin undan þessari hættu. Það hefði verið betra fyrir borgarana, tel ég. Það hefði verið gagnsærri löggjöf og skýrari, það hefði verið betra fyrir borgarana að átta sig á til hvaða sóttvarnaaðgerða gripið er til. Það hefði líka verið, held ég, mun betra fyrir sóttvarnayfirvöld að hafa slíka löggjöf sem gæfi miklu meiri sveigjanleika og færi á því að grípa skjótt til breytinga á þeim lögum eftir því sem þau teldu nauðsynlegt. Það er enginn vafi í mínum huga um að Alþingi er vel í stakk búið til að bregðast hratt við lagabreytingum í þeim efnum eins og ég vísaði til áðan, við höfum dæmi úr efnahagslífinu. Það hefði verið betra fyrir sóttvarnayfirvöld að fá sérstök lög um þetta og það hefði líka verið betra fyrir Alþingi sjálft, löggjafann, að hafa þannig yfirsýn yfir allar þær sóttvarnaaðgerðir sem heimilar eru samkvæmt lögum og auðveldara fyrir Alþingi að hafa eftirlit með framkvæmd þeirra og, eins og ég segi, að grípa þá til aðgerða með ýmsum hætti með því að hafa þau afmörkuð með skýrari hætti. Þetta er m.a. einn fyrirvarinn sem ég set við þetta mál. Ég held að við heildarendurskoðun á sóttvarnalögum eigi að gera ráð fyrir því að þegar svona ástand kemur upp, sem vonandi verður ekki aftur næstu áratugina, sé sérstaklega gert ráð fyrir því í almennum sóttvarnalögum að sett séu sérstök lög um viðbrögð við slíkum faraldri. Ég tek sem dæmi um þetta vinnulag á Landspítalanum, þar sem ávallt er í gildi farsóttaráætlun, aðgerðaáætlun um það hvernig eigi að bregðast við þegar farsóttir koma upp. En þess utan hefur verið sett sérstök aðgerðaáætlun eða vinnuáætlun um vinnubrögð og ferla í tengslum við þennan tiltekna faraldur. Það má ekki gleyma því að sóttvarnalögum er ætlað að gilda um alls konar farsóttir, alls konar smitsjúkdóma, en ekki bara þessa tilteknu kórónuveiru. Ég held að það sé bagalegt og ég held að þingið þurfi að hafa auga á því á næstu misserum. Það má ekki verða þannig að menn fari að nota vinnulag úr þessum faraldri sjálfkrafa ef upp koma aðrir smitsjúkdómar sem kalla á annars konar vinnubrögð, bara af því að heimildin til þess er komin í lögin. Það er hætta á þessu og mikilvægt að löggjafinn fylgist vel með því. Þá vil ég nefna það að jafnvel þótt farsóttir ríði yfir og hvers kyns óáran sem við getum alltaf búist við, fjármálahrun og þess háttar, þá þarf réttarríkið að standa upprétt þótt á móti blási. Í því felst að réttindi séu alls ekki skert nema með lögum. Þá er ekki nóg að hafa almenn lög um það, það þarf að tryggja að meðalhófs sé gætt og ekki er nóg að tiltaka það í lögum. Það þarf ekki einu sinni að tiltaka í lögum að meðalhófs skuli gæta við töku ákvarðana, það er ákveðin meginregla sem gildir í réttarríkinu Íslandi og víðast hvar að gæta beri meðalhófs við alla ákvarðanatöku. Það þarf líka að huga að því að jafnvel þótt menn telji einhverja lausn borðleggjandi í baráttu við svona óáran þá eru mönnum og löggjafanum takmörk sett við að veita heimildir til ýmissa aðgerða. Sumt sem hefur t.d. verið kynnt sem sóttvarnaaðgerð í tengslum við kórónuveirufaraldurinn er hreinlega ekki framkvæmanlegt í ljósi stjórnarskrárvarinna réttinda. Ég nefni sem dæmi aðgerðir á landamærum sem myndu ekki heimila íslenskum ríkisborgurum að koma inn til landsins nema að undirgangast tilteknar rannsóknir eða einhverjar aðgerðir. Slíkt stæðist ekki og fengi aldrei staðist stjórnarskrá, sama hversu göfugt markmiðið væri og velvilji Alþingis, löggjafans, til sóttvarnaaðgerða. Þetta gengi ekki upp. Þetta þarf að hafa í huga. Í því ljósi þurfa sóttvarnalög, ég tala nú ekki um sérstök lög um aðgerðir í tengslum við tiltekinn faraldur eins og ég hef rætt að hefði verið skýrara, slík löggjöf þarf að kveða á um mjög skýr viðmið, þ.e. hvenær sé um að ræða farsótt sem geti heimilað aðgerðir. Það eru ekki allar farsóttir sem geta gefið tilefni til harkalegra sóttvarnaaðgerða. Það þarf líka að tilgreina nákvæmlega umfang þeirra aðgerða sem heimilar eru. Það þarf að tilgreina umfangið sjálft. Það þarf líka að hafa takmörk á þessum aðgerðum. Þetta nefni ég og vil halda til haga. Þar með má ekki túlka orð mín þannig að ég hafi horn í síðu sóttvarnaaðgerða, alls ekki. Ég hef frá upphafi þessa faraldurs tekið undir áminningar og brýningu um hvers kyns sóttvarnaaðgerðir, sérstaklega persónubundnar sóttvarnir sem ég tek undir með sóttvarnalækni að skipta meginmáli, eins og farið var vel yfir í upphafi faraldursins. Menn hugi að sér og meti, hver og einn sjálfur, hverjir séu viðkvæmir og þeir sem eru í viðkvæmri stöðu gæti að sér og við hin gætum að þeim sem eru í viðkvæmri stöðu. En ég nefni þetta hins vegar vegna þess að það má ekki gerast að menn hviki frá meginreglum réttarríkisins þótt á móti blási. Ég vil líka nefna í þessu sambandi að mannréttindi eru ekki bara spurningin um að veita pósitíft frelsi til athafna heldur þurfa stofnanir ríkisins í réttarríki að hafa það innbyggt hjá sér eða vera þannig uppbyggðar að erfitt sé að ganga á mannréttindi. Það dugi ekki einhvers konar geðshræring eða hræðsluáróður eða tímapressa til að menn víki frá þessum grundvallarsjónarmiðum. Nú kynni einhver að spyrja hvort ég teldi að þetta lagafrumvarp væri komið í ásættanlegt form og svar mitt við því er nei, ég tel það ekki. Ég held að það hefði mátt breyta því meira og gera ýmis ákvæði skýrari, t.d. kveða nánar á um umfang þeirra aðgerða sem sóttvarnayfirvöld geta gripið til. Þótt ég fagni mjög umfjöllun í nefndaráliti um allt meðalhóf og að aðgerðir eigi ekki að standa lengur en nauðsyn ber til og þar fram eftir götunum þá er það að mínu mati kannski ekki nægilega vönduð lagagerð þegar kemur að grundvallarréttindum sem menn hafa í hyggju að víkja til hliðar, ef ekki er beinlínis í lagatextanum sjálfum kveðið nákvæmlega á um umfang aðgerðanna, tímamörk aðgerðanna og hvaða takmörkunum þær þurfa að sæta. Ég hefði viljað sjá meiri breytingar á frumvarpinu. En það eru vissulega mjög jákvæðar breytingar í veigamiklum atriðum. Ég nefni sem dæmi að nefndin er sammála um að fella út heimild sóttvarnalæknis til að kveða á um skyldu til bólusetningar á landamærum. Ég er reyndar alveg gáttuð á því að ráðuneyti skuli leggja það til í frumvarpi, tala nú ekki um í ljósi þess að skortur er á bóluefni. En það liggur fyrir að eftir sem áður er enn þá í núgildandi sóttvarnalögum heimild sóttvarnalæknis til að kveða á um skyldu til bólusetningar almennt í öðrum faröldrum vegna annarra þátta. En það var ánægjulegt að heyra a.m.k. núverandi sóttvarnalækni tjá sig um að honum hefði aldrei komið til hugar að kveða á um skyldu til bólusetningar á Íslandi, enda hefur hann réttilega bent á að Íslendingar, okkar ágæta þjóð, vel upplýst, einsleit og svona að mestu kreddulaus, hafi tekið bólusetningum fagnandi eins og öðrum framförum í læknavísindunum. Það hefur því ekki verið nein þörf á að grípa til svo harkalegra aðgerða eins og þeirra að skylda þjóðina til bólusetninga. En þetta kann auðvitað að breytast, sjónarmið sóttvarnayfirvalda á hverjum tíma, þannig að ég tel tvímælalaust að við heildarendurskoðun laganna þurfi að skoða þetta sérstaklega. En þetta ákvæði var sem sagt fellt út úr frumvarpinu. Önnur jákvæð breyting er að felld var brott heimild til handa sóttvarnalækni að kveða á um útgöngubann. Fullkomlega tilefnislaus heimild, að mínu mati, hér á landi. Svo var líka ánægjulegt að nefndin var sammála um að hrófla ekki við núverandi stöðu sóttvarnaráðs sem starfar samkvæmt gildandi lögum undir heilbrigðisráðherra og á að vera honum til ráðgjafar um stefnumörkun í sóttvarnamálum. Það var einhver furðuleg breyting lögð til á stöðu sóttvarnaráðs. Ég tek hins vegar undir með gestum sem komu og kölluðu eftir því að hlutverk sóttvarnaráðs yrði greint og skilgreint betur. Ég held að það eigi frekar heima í heildarendurskoðun á lögunum. Þetta er svona í grófum dráttum það sem ég vildi segja um frumvarpið að þessu sinni. Sóttvarnalög allra Norðurlandanna hafa tekið breytingum núna á undanförnum misserum. Danir fóru strax í það að breyta sínum sóttvarnalögum við upphaf faraldursins og gerðu það aftur síðasta haust og fyrir danska þinginu stendur yfir umræða um breytingar á dönsku sóttvarnalögunum. Í Svíþjóð gekk í gildi veigamikil breyting á sóttvarnalögum þar í landi þar sem þingið ákvað að taka með beinum hætti til sín a.m.k. eftirlit í þessum efnum og allar sóttvarnaráðstafanir sem sóttvarnayfirvöld hafa heimild til verða bornar undir þingið innan einnar viku í Svíþjóð. Fleiri breytingar hafa verið gerðar í Noregi og Finnlandi. Ég tel að þingið þurfi að skoða þetta og ég beini því til hv. velferðarnefndar að halda áfram að skoða þetta og þær breytingar sem hafa verið gerðar á Norðurlöndunum vegna þess að þær hafa vakið upp miklar umræður um valdmörkin á milli löggjafans og framkvæmdarvaldsins við þessar aðstæður. Þar er ekki nein fullkomin samstaða í þeim efnum, [[Forseti hringir.]]hvorki meðal fræðimanna í lögfræði né kjörinna fulltrúa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Á. Andersen fyrir prýðisgóða ræðu. Það eru nokkur atriði úr ræðu hv. þingmanns sem mig langar að koma inn á. Þingmaðurinn nefndi það í ræðu sinni að hún væri alla jafna ekki í velferðarnefnd en hefði tekið þátt í störfum nefndarinnar núna í tengslum við vinnslu þessa máls og ég held að það sé til mikilla bóta fyrir málið allt. Þingmaðurinn kom inn á sjónarmið sem tengdust sérlögum og mig langar að óska eftir því að hún færi kannski örlítið meira á dýptina hvað það varðar. Var eitthvað á fyrri stigum sem hindraði að sú nálgun yrði viðhöfð? Nú er þingmaðurinn hluti af þingflokki stærsta stjórnarflokksins þannig að ég gef mér að einhver umræða hafi verið um með hvaða hætti yrði haldið á þessu. Síðan kom þingmaðurinn ágætlega inn á það í lokin hvernig málum væri háttað í Danmörku núna. Vildi þingmaðurinn aðeins útskýra betur fyrir mér hvernig hún hefði séð þetta haganlega skert og hvort hún telji sig eiga einhverja skýringu á því hvers vegna við erum núna, á 11. mánuði, í þessum sporum en höfum ekki nálgast málið með öðrum hætti á fyrri stigum.
Virðulegur forseti. Þegar þessi faraldur reið yfir eða þegar okkur varð ljóst í mars að hann væri að ríða yfir tók ég undir það sjónarmið að núgildandi sóttvarnalög veittu sóttvarnayfirvöldum ákveðnar heimildir í ákveðnu bráðaástandi. Ég held að enginn deili um það að ákveðið ástand getur komið upp þar sem ríður á að bregðast skjótt við í takmarkaðan tíma. Þegar leið síðan á þennan faraldur, og ég tala nú ekki um þegar komið var fram á sumar, fannst mér ljóst að þessi heimild gæti ekki gengið lengi og jafnvel kannski ekki í apríl, maí og ég hef talað fyrir því í ræðu og riti. Þingið kom ekki mikið saman þannig að ekki gafst manni tækifæri á að ræða þetta hér í þinginu. Ég furðaði mig á því að þingið skyldi ekki koma saman til að ræða þetta sérstaklega og að ríkisstjórnin skyldi ekki hafa beitt sér fyrir því að koma með sérstaka lagasetningu um aðgerðir í þessum efnum þar sem gæfist líka tækifæri á að fara yfir og ræða það við þingið hvernig menn sæju fyrir sér ýmsar sviðsmyndir eftir því hvernig faraldurinn myndi þróast. Hvað gerist t.d. ef kórónuveiran hverfur aldrei, ef á Íslandi verða næstu fimm, tíu, fimmtán árin alltaf að greinast 5–30 smit á mánuði? Hvað ætla menn þá að gera? Þessi umræða er öll eftir og ég held að farsælt hefði verið að reyna að koma henni í farveg strax í upphafi þessa faraldurs með sérstökum lögum sem heimila sóttvarnayfirvöldum tilteknar aðgerðir í tiltekinn tíma og að þessi lög væru endurnýjuð eða heimildirnar endurnýjaðar eða framlengdar með einhverjum hætti en alltaf með aðkomu þingsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er tvennt sem mig langar að koma inn á í seinna andsvari. Það er í fyrsta lagi hvort einhver umfjöllun að ráði hafi verið í nefndinni varðandi sjónarmið Samtaka atvinnulífsins sem fjalla um það að meta efnahagsleg áhrif sóttvarnaaðgerða, sem mér hefur í rauninni þótt vanta mikið upp á í gegnum allan þann tíma sem við höfum staðið í þessum slag, farið að halla núna í heilt ár. Á hvaða nótum var sá þáttur ræddur? Síðan er atriði sem hv. þingmaður kom aðeins inn á í ræðu sinni og snýr að samkomubanni og heimildum til slíkra ákvarðana. Telur hv. þingmaður að fyrirkomulagið eða sú nálgun sem lagt er upp með þar sé ásættanleg? Það var ágætisviðtal í Kastljósi, held ég að hafi verið, við fyrrverandi formann Lögmannafélagsins, Reimar Pétursson, sem lýsti því að hann upplifði sig ekki á neinni sérstakri samkomu þegar hann færi til rakarans. Mér þætti áhugavert að heyra með hvaða hætti þessir tveir þættir voru ræddir innan nefndarinnar, annars vegar þetta mat á efnahagslegum áhrifum, sem mér finnst hafa verið allt of lítið gert með hingað til í núverandi ástandi, og hins vegar atriðið sem snýr að skilgreiningu þess sem getur fallið undir hugtakið samgöngubann.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kemur inn á mjög mikilvægt atriði sem vert er að taka sérstaka umræðu um en það eru einmitt tengsl sóttvarnaaðgerða við fleira en þann tiltekna smitsjúkdóm sem í gangi er, m.a. í tengslum við lýðheilsu almennt og efnahagslífið, eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég minnist ekki umræðu í nefndinni sérstaklega um efnahagslegt mat á sóttvarnaaðgerðunum. Það liggur auðvitað fyrir minnisblað frá fjármálaráðherra frá því í haust um efnahagslegt mat sóttvarnaaðgerða þar sem komist er að þeirri niðurstöðu - og síðan var reyndar lagt til að loka í raun landinu í haust því að þá gætu menn átt sér eðlilegt líf hér innan lands og efnahagurinn yrði allur í blóma. Það hefur náttúrlega komið í ljós að auðvitað hefur ekki verið neitt eðlilegt líf innan lands þrátt fyrir þessar lokanir og full ástæða er til að endurnýja aðeins þetta minnisblað. Ég mun leggja mitt af mörkum til að hvetja til þess að sóttvarnaaðgerðir verði áfram metnar í efnahagslegu tilliti en umræða um það þarf að sjálfsögðu að fara fram á þinginu líka. Hvað stöðvun atvinnurekstrar áhrærir er það rétt sem hv. þingmaður bendir á að það hefur verið gert hingað til með vísan til samkomubanns og er á mjög gráu svæði, svo að ég taki ekki dýpra í árinni í þeim efnum. Með frumvarpinu, eins og það er úr garði gert núna, er gert ráð fyrir því að sérstaklega sé kveðið á um heimild til að stöðva atvinnurekstur ef tiltekin tilvik koma upp á sem eru ágætlega skilgreind, m.a. ef atvinnustarfsemin er þannig að mikill fjöldi kemur saman, mikil hætta er á smiti, mikil nánd og annað. Þar fannst mér hins vegar vanta upp á að takmarka samt heimildirnar og að líta þurfi til þess hvaða aðrar leiðir séu líka færar, m.a. smitrakningin. Þannig leiði það ekki til lokunar hjá t.d. atvinnustarfsemi þar sem mikil nánd er, eins og á rakarastofum, en [[Forseti hringir.]]auðvelt að rekja smit. Þar geta aðrar [[Forseti hringir.]]mótvægisaðgerðir vegið upp á móti.
Herra forseti. Þetta frumvarp til laga um breytingu á sóttvarnalögum hefur nú fengið dágóða umfjöllun í hv. velferðarnefnd. Vil ég byrja ræðu mína á því að ræða það sérstaklega, af því að af stað fór einhver furðuleg flugufregn um að dráttur hefði orðið á málinu, einhver hefði verið að valda töfum í hv. velferðarnefnd, einhverjir stæðu í vegi fyrir því að málið yrði afgreitt o.s.frv., og kem ég hingað upp til að leiðrétta þá sögusögn. Mikill einhugur var í öllu nefndarfólki að klára þessa vinnu fljótt en líka vel, kasta hvergi til höndum heldur bæta við aukafundum í nefndinni til þess að hægt væri að vinna þetta mál með sóma og ég tel að það hafi verið gert. Nefndin fékk til sín fjölbreyttan hóp gesta úr ýmsum áttum sem höfðu ólíkar skoðanir á málinu og það er einmitt þannig sem nefndir eiga að vinna, reyna að skoða málin út frá öllum mögulegum hliðum, kalla aftur höfunda frumvarpa inn fyrir nefndina, fá ýmsar ábendingar frá þeim eða svör eða hvaðeina við þeim umsögnum sem bárust o.s.frv. Engum dylst að nauðsyn er á aðgerðum til sóttvarna þegar heimsfaraldur geisar, eins og sá sem nú er. Að mjög margra mati er líka nauðsynlegt að gera breytingar á sóttvarnalögum. Hvers vegna? Jú, vegna þess að við verðum að tryggja að skýr lagastoð sé fyrir þeim aðgerðum sem stjórnvöld, heilbrigðisyfirvöld, beita vegna þess að um er að ræða þrengingar á grundvallarmannréttindum fólks með mjög víðtækum hætti. Við erum að tala um stjórnarskrárvarinn rétt almennings, um ferðafrelsi, um friðhelgi einkalífs, um atvinnufrelsi, fundafrelsi, frelsi til að koma saman o.s.frv. Það eru engin smámál sem við höfum verið að fjalla um í hv. velferðarnefnd hvað það varðar. Þess vegna, herra forseti, þykir mér örlítið miður að ekki hafi tekist að koma í gegn að þessu sinni breytingum á sóttvarnalögum er varða aðkomu almennings. Það er reyndar svo að heildarendurskoðun á sóttvarnalögum mun bíða betri tíma og voru allir sammála um að óráðlegt væri að fara í heildarendurskoðun í miðjum heimsfaraldri og ég er alveg innilega sammála því. Þegar við sjáum bersýnilega hvernig valdið þrengist niður á eina til tvær manneskjur og í raun bara eina þá hefði ég haldið að það væri betra, ráðlegra, fyrir löggjafann sem og framkvæmdarvaldið, að veita skýrt lagaboð um það hingað inn og út til almennings að valddreifing væri þegar um svo íþyngjandi aðgerðir er að ræða. Hvað er ég að tala um þar? Í nefndaráliti er fjallað um tilkynningarskyldu ráðherra. Þar var tekin ákvörðun um að mikilvægt væri að heilbrigðisráðherra yrði falið að upplýsa Alþingi reglulega um framvindu smitsjúkdóma og þær aðgerðir sem gripið hefur verið til og eru því lagðar til þær breytingar að hæstv. heilbrigðisráðherra gefi Alþingi skýrslu um sóttvarnaaðgerðir sem varað hafa lengur en í tvo mánuði. Í mínum huga er skýrsla, sem farið er yfir hér í þingsal án þess að þingmenn geti kynnt sér efni hennar fyrir fram, þótt ekki væri nema bara kvöldið eða morguninn áður, og þeir eiga svo að bregðast við, ófullnægjandi til þess að heilbrigðisráðherra hafi skýra lagaheimild fyrir þeim aðgerðum sem hann beitir. Hæstv. heilbrigðisráðherra hverju sinni hefur lagaheimild en ég tel mikilvægt að þegar um svo íþyngjandi aðgerðir er að ræða, sem dansa á grárri línu stjórnarskrárvarinna réttinda, sé nauðsynlegt að fá aðkomu löggjafans, hins lýðræðislega Alþingis, þar sem fulltrúar allra landsmanna sitja, að slíkum aðgerðum. Ég tel ekki þörf á því að hingað inn berist allar sóttvarnaaðgerðir til staðfestingar. Ég tel ekki til bóta að töf verði á máli. Þegar um er að ræða ákvörðun um rekstrarstöðvun, sem hefur verulegar afleiðingar fyrir almenning, fyrir þá sem starfa þar, fyrir eigendur og þess háttar, og ýmsar aðrar verulega íþyngjandi aðgerðir, lokun landamæra, þar sem áður var inni útgöngubann o.s.frv., tel ég að heilbrigðisráðherra hverju sinni eigi að taka hana en að innan viku skuli sú ákvörðun borin undir Alþingi til staðfestingar. Þetta er ekkert út í bláinn, herra forseti, vegna þess að þetta er iðkað í löndunum í kringum okkur. Það er nákvæmlega svona sem verið er að gera þetta annars staðar. Þar fara jafnvel þjóðþing inn í smæstu atriði. Ég tel ekki þörf á því. Ég tel ekki þörf á því að þegar komin er grímuskylda að það þurfi að bera undir Alþingi. Það er ekki svo íþyngjandi aðgerð að mínu mati. En þegar um er að ræða aðgerðir sem hafa veruleg áhrif á daglegt líf fólks, og veruleg efnahagsleg áhrif, er það bæði mikilvægt í þágu almennings hér á landi og fyrir heilbrigðisráðherra hverju sinni að hin lýðræðislega kjörna samkoma komi að slíkri aðgerð. Ég hefði viljað sjá þá breytingu í þessu máli, en því miður féllst meiri hlutinn ekki á að við færum sömu leið og önnur Norðurlönd, að færa endanlegt ákvörðunarvald eða staðfestingarvald hingað inn í þingið. Ég held að það sé líka mikilvægt fyrir ráðherra að standa ekki einn í brúnni með allar þessar mjög svo íþyngjandi ákvarðanir. Sums staðar erlendis er líka farin sú leið að það sé ekki bara einn ráðherra sem þurfi að staðfesta svona ákvarðanir heldur a.m.k. tveir. Einnig var rætt í nefndinni hvort það gæti verið málið. En þá var viðkvæðið: Nei, við erum með fjölskipað stjórnvald. En þess þá heldur að koma með málið hingað inn. Alþingi Íslendinga er vant því að þurfa á stundum að bregðast hratt við. Við höfum í þessum faraldri séð Alþingi setja lög þar sem frumvarp hefur komið inn að morgni og verið afgreitt seinni partinn. Við höfum líka séð það hér, t.d. í lögum um vinnustöðvun, þegar sett eru lög á verkföll, að þau eru afgreidd hér á nokkrum klukkutímum frá Alþingi. Alþingi getur brugðist svona við og svona sóttvarnaaðgerðir eru auðvitað ekki nema á einhverjum hamfaratímum eins og þeim sem við höfum lifað. Ég hefði haldið að þetta væri algjört lykilatriði. Heildarendurskoðun laganna bíður betri tíma. Endurskoðun á stjórnsýslu sóttvarna bíður líka betri tíma, þar á meðal breytingar á sóttvarnaráði. Þær tillögur sem lágu fyrir í frumvarpinu, um að breyta sóttvarnaráði sem ætti að móta stefnu í sóttvörnum yfir í að vera eingöngu ráðgefandi, eru felldar burt og ég tel að það sé gott. En þá langar mig að árétta það og hvetja heilbrigðisyfirvöld á Íslandi til að fara þá að sóttvarnalögum vegna þess að í sóttvarnalögum kemur einmitt fram að sóttvarnaráð móti stefnu og sé til ráða þegar kemur að sóttvörnum. En það kom fram fyrir hv. velferðarnefnd að sóttvarnaráð hefur ekkert verið kallað að borðinu í það tæpa ár sem heimsfaraldur hefur ríkt, þar sem þurft hefur að grípa til fjölmargra sóttvarnaaðgerða. Á slíkum tímum hefur sóttvarnaráð, sem er lögbundið, ekkert verið kallað saman til slíkra aðgerða. Ég átta mig ekki alveg á hvort heimilt sé að skilja sóttvarnaráð svona algerlega eftir, a.m.k. ekki miðað við núgildandi lög. Það er mjög mikilvægt að tekið sé skýrt fram að stjórnsýslulögin gildi og þau gilda auðvitað. En ég geld líka varhuga við þeirri heimild sem sóttvarnalækni er veitt í þessu, sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á í andsvari hér í dag, til að veita munnleg stjórnvaldsfyrirmæli. Árið 2021 tekur nokkrar sekúndur að senda tölvupóst úr síma eða smáskilaboð. Ef rafmagnið og allt fjarskiptasamband fer af landinu er hægt að hripa hlutina niður á blað með kúlupenna. Það tekur ekki lengri tíma að hafa slíka ráðstöfun einhvers staðar niðurritaða í tölvupósti, smáskilaboðum eða bara hripa hana niður á servíettu. Mér þykir býsna óvarlegt að veita heimild til munnlegrar stjórnvaldsákvörðunar af því að þegar um er að ræða svo brýnt ástand að grípa þurfi inn í með íþyngjandi aðgerðum þá er eins gott að ekki sé hægt að vefengja að það hafi verið gert. Sóttvarnalæknir er sjaldnast sjálfur í öllum útköllum og þegar hv. framsögumaður málsins, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, rökstyður þetta með því að þær aðstæður gætu verið uppi að skip væri að koma að bryggju þá verð ég bara að segja að það tekur nú dágóðan tíma fyrir skip að koma að bryggju, það er bara þannig, og að festa landfestarnar. Á öllum þeim tíma gefst sóttvarnalækni ómældur tími, óteljandi tækifæri, til að senda stuttan tölvupóst með stjórnvaldsfyrirmælum. Mér þykir þetta engan veginn fullnægjandi rök fyrir því að ákvörðun sé tekin um svona mikilvægan punkt. Hvað ef einhver vefengir að þetta hafi átt sér stað, orð gegn orði? Sóttvarnahús var þó nokkuð rætt og ég tel mikilvægt að fjallað sé um mikilvægi þess að fólk fari í sóttvarnahús. Ekki er heimild fyrir því lengur að skylda fólk í sóttvarnahús en verið er að skýra betur sóttvarnahús þannig að heimildir séu til að opna slíkt hús á vegum stjórnvalda. Ég myndi telja mikilvægt að hafa skýrt valdboð til stjórnvalda um að þeim beri að halda úti sóttvarnahúsi ef þau leggja það á fólk að vera í slíku húsi, þ.e. þegar sú staða er komin upp, tilmæli til fólks um að fara í sóttvarnahús, þá sé um leið skýrt valdboð á stjórnvöldum að hafa slíkt hús til reiðu. Nú er búið að fella út aðgerðir á landamærum er varða skyldubólusetningu og útgöngubann. Þær heimildir eru víða annars staðar. Sitt sýnist hverjum varðandi það hvort nú þegar sé heimild í sóttvarnalögum til að sóttvarnalæknir geti kveðið á um skyldubólusetningu. Hann hélt því sjálfur fram á dögunum að sú heimild væri nú þegar í lögunum en það hefði aldrei hvarflað að honum að beita henni. Í frumvarpinu var talað um skyldubólusetningu á landamærum en fallið var frá því. Ég verð að segja að ég sé ekki þessa heimild í lögunum. Ég sé þá heimild í lögunum að ráðherra getur sett í reglugerð ákvæði um ónæmisaðgerðir en það er ekki ákvæði um skyldu til ónæmisaðgerða. Og ég held að slíkt lagaboð verði að vera algjörlega skýrt, að það séu ekki bara ónæmisaðgerðir, það eru t.d. þær aðgerðir sem nú er verið að boða, þ.e. varðandi það í hvaða röð fólk fer í bólusetningu o.s.frv. Varðandi útgöngubann og slíkt er ég þeirrar skoðunar að betra sé að hafa hlutina í lögum en að hafa þá ekki í lögum. Við höfum tekist svolítið á um nauðsyn þess, þegar verið er að grípa til skyldu eins og á landamærum um tvöfalda skimun, að til staðar sé skýrt lagaboð. Það var svo merkilegt að fyrir nefndina komu fjölmargir lögspekingar, sem eru sérfræðingar í stjórnskipun, sem efuðust stórlega um að lagaheimild væri fyrir sumum þeirra aðgerða sem nú er gripið til. Sama sagði dr. Páll Hreinsson í sinni skýrslu, að það skorti lagaheimildir fyrir aðgerðum. Þegar kemur að tvöfaldri skimun var því haldið fram hér framan af að ekki væri lagaboð en skyndilega fundust lagaheimildir fyrir því. Ég er ekki sammála því að lagaheimild hafi verið fyrir því og ekki þeir lögmenn sem mættu fyrir nefndina. Ég fagna því auðvitað að við ætlum að fara að setja lög um þetta til að styðja við þær aðgerðir sem nú þegar hefur verið gripið til en verð þó að lýsa yfir áhyggjum af því að tekin sé ákvörðun um að fara ekki í ýmsar aðrar aðgerðir sem þó er verið að beita úti í heimi. Við höfum auðvitað verið mjög heppin að undanförnu að þurfa ekki að fara í þær aðgerðir, eins og t.d. útgöngubann. En ég verð þó að segja að ég vil hafa hlutina í lögunum þó að ekki þurfi að beita þeim frekar en að tekin sé ákvörðun um að beita mjög íþyngjandi aðgerðum án lagaheimildar. Ég er bara þannig hneigð. Að lokum vil ég taka það fram að það er fjölmargt gott hér, verið er að stytta kærufresti, skýra þá betur o.s.frv. En tíminn er búinn þannig að ég verð að láta þetta gott heita.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðuna. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um. Þar sem þingmaðurinn, verandi formaður hv. velferðarnefndar, stýrði þessum fundarhöldum vegna málsins, sem voru greinilega umtalsverð miðað við nefndarálitið, vil ég fyrst koma inn á atriði sem kemur fram í umsögn Samtaka atvinnulífsins um þörf fyrir mat á efnahagslegum áhrifum sóttvarnaaðgerða. Hv. þingmaður hefur m.a. tekið töluverðan þátt í umræðu um stuðning við kostnaðargreiðslur íþróttafélaga, svo dæmi sé tekið, hér á fyrri stigum og um ýmis sérlög sem hafa verið samþykkt í þinginu vegna Covid-ástandsins. Varðandi þetta heildstæða mat - vissulega liggur fyrir minnisblað fjármálaráðherra frá því fyrir þó nokkru síðan um stöðuna - var það ákvörðun að fara kannski ekki djúpt í það eða sér hv. þingmaður fyrir sér að það verði tekið fyrir í nefndinni síðar eða í einhverju öðru máli? Mér finnst eiginlega ótækt að við skiljum við þessi lög með þeim hætti að mat á efnahagslegum áhrifum sóttvarnaaðgerða sé einhvern veginn „afstands“, ef svo má segja? Ef hv. þingmaður vildi í fyrra svari fara yfir hvort það hafi aldrei komið til að þetta yrði rætt af einhverri dýpt og væri hluti af málinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Hér erum við að setja lagastoð undir ýmiss konar sóttvarnaaðgerðir sem nú þegar hefur verið gripið til. Við erum að rétta við ákveðinn halla, að mínu mati, skort á lagastoð fyrir aðgerðum sem nú þegar hefur verið gripið til. Mat á efnahagslegum áhrifum þeirra aðgerða gerist bara samhliða. Það er nú þegar verið að framkvæma það mat. Við látum ekki lagasetninguna bíða eftir slíku mati enda fer það fram í öðru ráðuneyti, fer stöðugt fram og samkvæmt því sem við fáum upplýsingar um er það nú þegar í gangi. Eins og hv. þingmaður kom svo sem inn á þá hefur mat verið framkvæmt nú þegar og er áfram í gangi. En ég taldi ekki tækt að fresta meðferð þessa máls til að kanna efnahagsleg áhrif aðgerða sem eru nú þegar í gangi. Ég tel miklu mikilvægara að það sé lagastoð undir þeim aðgerðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég er algerlega sammála og hef svo sem haldið því fram hér í pontu að þessi grundvöllur aðgerðanna hefði átt að vera lagaður miklu fyrr. Við erum komin á, að ég held, 11. mánuð síðan þetta ástand bankar upp á hjá okkur. Það er engu að síður þannig að mér þykir þessi efnahagslegu og félagslegu afleiddu áhrif sóttvarnaaðgerða verða að koma framar inn í allt þetta mat. Þessu til viðbótar langar mig til að spyrja hv. þingmann um tvö atriði sem voru felld út. Þingmaðurinn kom aðeins inn á þau í ræðu sinni en það eru tvö atriði sem voru í frumvarpinu frá ráðherra sem eru felld út, annars vegar skyldubólusetningin og hins vegar útgöngubannið. Var sátt um þetta í nefndinni? Hvaða sjónarmið voru það helst sem hefðu gengið í þá áttina, hvað þessa tvo þætti varðar, að þingið kláraði málið eins og ráðherra lagði til í upphafi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Varðandi þessi tvö atriði, útgöngubann og skyldubólusetningu á landamærum - til að það sé tekið alveg skýrt fram þá var um að ræða skyldubólusetningu á landamærum - var sáralítil umræða um það í nefndinni af því að í fyrstu drögum nefndarálits sem kom frá meiri hluta nefndarinnar, væntanlega eftir umræðu þar innan búðar, var búið að taka þetta út þannig að umræðan átti sér í rauninni ekki stað. Það var bara búið að taka þetta út og stjórnarandstaðan var væntanlega að koma að þeim drögum í fyrsta sinn, en þó varð heilmikil umræða um þau og fjölmargt annað sem breyttist. Hún þurfti ekkert að koma að þessum tveimur punktum varðandi útgöngubann og skyldubólusetningu á landamærum á þeim tímapunkti því það var bara búið að taka þetta út. En það voru fjölmörg önnur atriði sem voru lagfærð, hliðrað til og þess háttar og það var bara í fullri sátt og heilmikil vinna sem fór í það. En þessi tvö atriði voru sem sagt farin út.
Forseti. Við ræðum hér breytingu á sóttvarnalögum. Tilefni og nauðsyn lagasetningar þeirrar sem við ræðum er að skýra gildandi sóttvarnalög með hliðsjón af reynslu heimsfaraldurs kórónuveiru og koma í veg fyrir réttaróvissu um sóttvarnaráðstafanir stjórnvalda. Í álitsgerð dr. Páls Hreinssonar, sem frumvarpsdrögin byggðust á, er fjallað um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra með hliðsjón af skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæðum í stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Jafnframt er þar tekið mið af samspili við valdheimildir lögreglu og annarra yfirvalda til að framfylgja slíkum ráðstöfunum. Þetta frumvarp hefur nú verið afgreitt úr velferðarnefnd. Nefndin leggur til að ákvæði sem heimila að leggja á útgöngubann og ákvæði um skyldubólusetningu á landamærum falli bæði út. Þetta er að mati þeirrar sem hér stendur gríðarlega mikilvæg breyting og ég fagna því að ákvæðin séu felld brott. Í ljósi þeirrar umræðu sem fór fram hér rétt áður en ég steig upp í ræðustól, þar sem í andsvörum var spurt hvort þessi atriði hefðu ekki fengið nægilega meðferð innan nefndarinnar og nægilega umræðu, þá lít ég svo á að í raun hafi nefndin tekið umræðu og að hún hafi verið einmitt um það að þessi ákvæði voru umdeild og tilheyrðu ekki beint tillögum Páls Hreinssonar um breytingar og þær lagastoðir sem nauðsynlegt væri að koma undir strax. Þannig að fyrir mitt leyti er ég alveg sátt við það hvernig fór með þessi ákvæði í meðförum nefndarinnar og tel að e.t.v. hafi þetta orðið niðurstaðan af því að einmitt var um umdeild ákvæði að ræða. Forseti. Það var löngu fyrirséð að gera þyrfti þessar breytingar og mér hefði þótt betri bragur á að málið hefði fengið að koma fram fyrr og þá strax án þessara umdeildu atriða, annars vegar hugmynda um skyldubólusetningu á landamærunum, og höfum það í huga, virðulegi forseti, að það getur líka átt við um íslenska ríkisborgara á leið heim til sín, og hins vegar um útgöngubann. Málið kom seint og var ekki gert að forgangsmáli ríkisstjórnarflokkanna til afgreiðslu fyrir jólaleyfi. Það var þá löngu ljóst að það skorti lagastoð undir þær aðgerðir sem yfirvöld hafa talið nauðsynlegt að grípa til vegna yfirstandandi heimsfaraldurs. Stundum er sagt að viti maður ekki hvert maður stefni endi maður örugglega einhvers staðar annars staðar. Ég hef í meðförum þingsins og innan nefndarinnar komið þessari gagnrýni minni á framfæri um töf og skort á skýrri forgangsröðun ríkisstjórnarinnar hvað varðar þetta mikilvæga mál og hef tjáð mig um ákveðið stefnuleysi í þeim efnum. En eins og áður hefur komið fram stóð málinu að mínu mati fyrir þrifum að þessi umdeildu ákvæði voru sett inn í lokin vegna þess að frumvarpsdrögin áttu að byggjast á álitsgerð Páls Hreinssonar þar sem mjög skýrt var tekið fram hvað þyrfti að gera strax til þess að skjóta þessum lagastoðum undir. Og eins og fram hefur komið í umræðum hér í dag bíður heildarendurskoðun laganna þess tíma að núverandi heimsfaraldur sé yfirstaðinn. Í byrjun þessa mánaðar kom upp ástand við landamærin sem kallaði á skjótt inngrip stjórnvalda. Örfáir einstaklingar sem völdu 14 daga sóttkví stað skimunar fóru ekki í sóttkví og sköpuðu þar hættu fyrir almannaheill, sér í lagi vegna þess að ástandið var eldfimt erlendis, nýtt og bráðsmitandi afbrigði veirunnar var farið að leika nágrannalönd okkar mjög grátt, og sóttvarnalæknir mæltist til þess að tvískimun yrðu gerð að skyldu þá strax. Auðvitað jókst hitinn þá undir nefndinni gagnvart því að klára málið og meiri hlutinn pressaði á að málið væri keyrt í gegnum þingið með hraði. Ég hef komið á framfæri gagnrýni minni á þau vinnubrögð og ég leyfi mér að hnykkja aðeins á þeirri gagnrýni hér aftur. Hvað varðar þessi umdeildu atriði, ákvæði í lögunum um skyldubólusetningu og útgöngubann, hef ég gert góða grein fyrir afstöðu minni og fagna því að í nefndinni náðist málefnaleg niðurstaða um meðferð ákvæðanna sem samstaða er um. Ég tek enn og aftur fram að ég er fylgjandi bólusetningum við Covid og hvet sem flesta til að þiggja bóluefni. Gagnrýni mín hefur snúið að þeirri hugmynd að skylda einstaklinga í bólusetningu, að ríkisvaldið geti skyldað fólk til þess að þiggja lyfjagjöf, heilbrigt fólk sem með valdi væri hægt að þvinga til lyfjainntöku eða læknismeðferðar. Þetta kemur, svo ekki sé meira sagt, mjög nærri stjórnarskrárvörðum réttindum hvers einstaklings og höfum það í huga að stjórnarskrárvarin mannréttindi tilheyra einstaklingnum. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga við alla lagasetningu sem snýr að ákveðinni regnhlífarnálgun á samfélaginu að þessi réttindi tilheyra okkur, hverju og einu, og nauðsynlegt að fara mjög varlega þegar rætt er um lagasetningu sem fer nálægt þessum réttindum okkar. Eins hefur það komið fram í máli sóttvarnalæknis í gegnum tíðina hvað varðar bólusetningu yfir höfuð að mun heillavænlegra sé að fræða fólk en þvinga það til hlýðni. Ef markmiðið er að bólusetja sem flesta þá vinnur það gegn markmiðinu að þvinga bólusetningu, hefur sóttvarnalæknir sagt. Hitt er það að einnig eykst hætta á andspyrnu og pólaríseringu umræðunnar og það vinnur að sjálfsögðu gegn markmiðinu um að bólusetja sem flesta. Það eru alltaf heillavænlegri stjórnmál yfir höfuð að leita frekar upplýsts samþykkis borgaranna með aðgerðum hverju sinni, með fræðslu og opnu samtali, og þegar viljinn stendur til að sannfæra eins marga og hægt er um sama hlutinn í þágu almannaheilla þá er mikilvægt að það sé byggt á opnu, heiðarlegu og upplýstu samtali við þjóðina en ekki harkalegri lagasetningu. Ég held, og leyfi mér að vona, að við séum flest sammála um það, sem störfum hér á Alþingi núna. Svipuð rök eru á móti útgöngubanni fyrir mér. Í upphaflegri útgáfu frumvarpsins sagði að heilbrigðisráðherra gæti kveðið á um útgöngubann vegna smithættu í samfélaginu. Framsögumaður frumvarpsins hefur tekið undir þau sjónarmið að slíkt væri íþyngjandi og þarfnaðist frekari umræðu, bæði á Alþingi og í samfélaginu, og verið sammála um að skynsamlegra væri að bíða og fara frekar yfir það við heildarendurskoðun laganna sem sagt er í nefndarálitinu að þurfi að fara fram. Þetta er gríðarlega íþyngjandi ákvæði og þarfnast umræðu. Það vegur að stjórnarskrárvörðum réttindum borgara landsins. Komi umræða um þetta aftur, til að mynda í heildarendurskoðun laganna, munum við Píratar, hverjir sem sitja hér á þingi og bara Píratar yfir höfuð, auðvitað taka málefnalega afstöðu til þess þá en þess hefur ekki þótt þörf í yfirstandandi faraldri og það hefur sóttvarnalæknir gefið skýrt út. Ástæðurnar fyrir því að ekki hefur verið þörf á útgöngubanni á Íslandi, ólíkt því sem við höfum séð erlendis, skrifast að mörgu leyti á það að Ísland er öðruvísi upp byggt en t.d. stórborg á meginlandinu. Lifnaðarhættir okkar eru aðrir, samverumynstur og ákveðið skipulag byggða á Íslandi er ólíkt til að mynda stórborgum. Svo má líka benda á það, og það hefur komið fram, að margrómaður árangur í smitrakningu hefur gert það að verkum að þegar upp kemur smit þá er hægt að bregðast fljótt og örugglega við og ekki sama hætta á ferðum og margs staðar annars staðar. Þetta fer ekki bara eins og eldur í sinu um heila borg. Við erum með smitrakningu og hægt að færa sterk rök fyrir því að með smitrakningu, sem gengur svona vel og er skjótt og öruggt inngrip þegar smit fer af stað, sé verið að gæta meðalhófs frekar en með t.d. útgöngubanni. Ég kem aðeins aftur inn á útgöngubann síðar og hversu íþyngjandi slíkt úrræði væri. Álitsgerð Páls Hreinssonar, sem frumvarpið byggist á, kom fram í september. Þar tók Páll fram þau atriði sem hann telur nauðsynlegt að ráðast í nú þegar og segir svo, með leyfi forseta: „Eftir að á þanþol gildandi sóttvarnalaga hefur reynt í Covid-19 faraldrinum sem geisað hefur á Íslandi er eðlilegt að uppsöfnuð reynsla sé vegin og metin og gerðar nauðsynlegar breytingar á lögunum í hennar ljósi þannig að stjórnsýsla sóttvarna sé betur í stakk búin til að mæta næsta faraldri. Áður en í þessa heildarendurskoðun verður ráðist er rétt að bæta strax úr helstu ágöllum sem á lögunum eru, m.a. til að tryggja að sóttvarnayfirvöld hafi allar nauðsynlegar valdheimildir.“ Þetta er að mínu mati veigamesti punkturinn í allri þessari vinnu. Þetta er inngangsatriði hvað varðar samningu frumvarpsins og þetta hefði alltaf átt að vera stefnan frá upphafi til enda og gert hratt og vel. En allt er gott sem endar vel og við erum komin þetta langt með að skjóta nauðsynlegum lagastoðum undir yfirstandandi sóttvarnaráðstafanir. Páll Hreinsson segir eðlilegt að uppsöfnuð reynsla sé vegin og metin og ég vil taka undir það sjónarmið og vil hnykkja á nauðsyn þess. Það, virðulegi forseti, er svo mikilvægt. Nú hafa hliðaráhrif sóttvarnaaðgerða verið í sumum tilfellum mjög þungbær fyrir einstaklinga, fjölskyldur, fyrirtæki, menntastofnanir og lista- og menningarlífið. Óhætt er að segja að allur vettvangur daglegs lífs eins og við þekkjum það hafi fundið fyrir íþyngjandi áhrifum sóttvarnaaðgerða sem þó hafa verið nauðsynlegar til að vernda líf og heill íslensks samfélags. Þá ber svo sannarlega að fagna þeim árangri sem hefur náðst og eins gefa fréttir dagsins til kynna að vegna þess árangurs sem við erum að uppskera verði möguleiki á að aflétta samfélagstakmörkunum fyrr en áætlað var. En ég vil leggja áherslu á hvernig það hefur tekist. Hvers vegna hefur með samtakamætti tekist að halda veirunni í skefjum? Vegna þess að það hefur verið opið og heiðarlegt samtal við samfélagið um þessa hluti. Fólki hefur verið haldið vel upplýstu. Það hefur ríkt sátt þótt erfitt sé og þungbært að þurfa að horfast í augu við afleiðingar þessara nauðsynlegu aðgerða. Meðal mjög hvimleiðra hliðaráhrifa sóttvarnaaðgerða hefur verið að tilkynningum um til að mynda heimilisofbeldi hefur fjölgað mikið síðan faraldurinn hófst. Það kemur aftur inn á ákvæði um útgöngubann. Við sjáum að erlendis þar sem útgöngubann hefur verið sett á hafa þær tölur farið enn hærra en hér, þegar heimilisofbeldi og slíkt hefur aukist. Eins sjáum við núna heila kynslóð ungs fólks sem fer tímabundið á mis við ákveðna þætti, menntunarmöguleika, félagslega þætti, til að mynda íþróttaiðkun, sem hefur jú gríðarlegt forvarnagildi hvað varðar til að mynda vímuefnanotkun meðal ungmenna. Þetta beintengist áætlunum um heildarendurskoðun laganna og mikilvægi þess að horft sé til þeirra áhrifa sem sóttvarnaaðgerðir hafa, að uppsöfnuð reynsla sé vegin og metin, að við getum horft á þetta heildrænt með sem mestar og bestar upplýsingar til þess að geta tekið málefnalegar ákvarðanir í framtíðinni, af því að allar líkur eru á að upp komi annar faraldur fyrr eða síðar, vonandi síðar. Hér í ræðustól hefur í dag einmitt verið kallað eftir auknu mati á efnahagslegum áhrifum hertra aðgerða. Ég tek undir það. Ég tek undir mikilvægi þess að það sé skoðað samhliða og sem flestir fengnir til borðsins þannig að við getum haft góða yfirsýn yfir hvaða áhrif hlutirnir hafa á samfélagið okkar án þess að það fari í eitthvert óefni og einhver hagsmunaöfl fari að toga í mismunandi áttir og veikja varnarmúrinn sem sóttvarnaaðgerðir eru. Eins er það staðreynd að þeim mun lengur sem hertar aðgerðir standa yfir því meiri hætta myndast á því að jafnvægið raskist á milli þess að verja líf og heill þjóðar með sóttvarnaaðgerðum annars vegar og hins vegar þess að hliðarkvillar fari að ógna, til að mynda þegar fólk veigrar sér við að leita læknishjálpar, greinist þá jafnvel síður og biðlistar lengjast. Hreyfing er líka mikilvægur þáttur fyrir heilsu og við höfum séð það að eldri borgarar hafa margir hverjir einangrast í lengri tíma á síðastliðnu ári. Svo er það staðreynd að félagslegar tengingar eru lífsnauðsynlegar manninum og hvað þá ungmennum og börnum, þannig að það er mikilvægt eftir því sem tíminn líður að við horfum á jafnvægi þessara þátta. Virðulegi forseti. Fyrirvari minn sneri einnig að því sem kom fram í umsögn Læknafélags Íslands, sem gerði athugasemd við það að sóttvarnaráð hafi ekki verið með í ráðum við undirbúning þessara lagabreytinga. Í ljósi þess hlutverks sem sóttvarnaráði er falið í gildandi sóttvarnalögum verða það að teljast undarleg vinnubrögð. Auðvitað er það svo að ákvæðið sem var upphaflega í frumvarpi þessu hefur verið fellt brott. Það er góð breyting, enda fólst ákveðin valdþjöppun í því. En það tengist þessu sem ég er að tala um, það þarf að fá sem flesta að borðinu, m.a. aðrar læknastéttir með aðra sérfræðiþekkingu eftir því sem tíminn líður, þótt maður hafi að sjálfsögðu fulla samúð með því að hér hafi verið krísustjórnun síðastliðið ár og verið að reyna að komast áfram í ákveðnu myrkri. En nú þurfum við að fara að taka samtöl sem samfélag og þjóðfélag um þessa hluti og hvernig við viljum sjá framtíðina. Mér þykir mikilvægt að ráðgefandi hlutverk sóttvarnaráðs sé virt og að sem mest sérfræðiþekking sé við borðið þegar ákvarðanir eru teknar. Í nefndarálitinu, sem ég set nafn mitt á með fyrirvara sem ég hef nú gert grein fyrir, er talað um rannsóknarskyldu og mat á meðalhófi. Ég vil minna á það líka að meðalhóf er eitthvað sem við þurfum alltaf að halda á lofti í umræðu. Stundum eru aðrar leiðir til að komast að sama markmiði en þær sem fyrst virðist vera rökrétt að fara. Munum það við lagasetningu að þó að þau stjórnvöld sem nú sitja njóti trausts í samfélaginu þá vitum við ekki hverjir framtíðarstjórnendur verða og það er mikilvægt að stigið sé varlega til jarðar hvað varðar alla lagasetningu sem fetar svo nálægt réttindum borgaranna. En ég fagna því að þetta sé komið svona langt og ég þakka fyrir þá vinnu sem fór fram í nefndinni. Hún skrölti aðeins af stað en allt er gott sem endar vel og ég fagna því að þetta sé í málefnalegri vinsemd og komið á þennan stað núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég náði reyndar ekki alveg upphafinu en sat hér uppi og heyrði obbann af ræðunni. Ég er hins vegar að velta fyrir mér þessum pælingum eða vangaveltum um að sumir vilji skylda alla í bólusetningu. Nú man ég ekki hvort fordæmi eru fyrir því á Íslandi að við setjum slíka reglu eða ákveðum að fólk hafi ekki val um hvort það fari í bólusetningu. Það kann þess vegna að vera að engin fordæmi séu fyrir því einu sinni. Mig langar aðeins að heyra í þingmanninum um það hvort einhver áhætta geti falist í því að skylda ekki alla í bólusetningu og þá um leið að hún fari kannski aðeins betur yfir sjónarmiðið um að fólk eigi að hafa val. Það er alveg „valid“ sjónarmið, það er ekkert að því að hafa þá skoðun. En það er hins vegar svolítið mikilvægt að við heyrum líka rökstuðninginn fyrir því hvers vegna fólk eigi ekki að hlíta því að fara í bólusetningu. Ég ætla sjálfur í bólusetningu og er búinn að taka ákvörðun um það. Mér finnst í sjálfu sér að maður væri að sýna ákveðna ábyrgð með því. En maður þarf líka að skilja að sumir eru kannski hræddir við þetta, sumir hafa ekki trú á þessu og sumir eru kannski hræddir við að veikjast. Það eru náttúrlega dæmi um það. Þá veltir maður fyrir sér: Er of langt gengið með þeim hugsunargangi að setja það sem skyldu að allir verði að fá bólusetningar? Þá væri forvitnilegt að heyra: Ef þingmaðurinn telur að það eigi ekki að vera þannig, hvers vegna ekki?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið og ég fagna því að fá að skýra afstöðu mína hvað varðar skyldubólusetningu og bólusetningu yfir höfuð. Við höfum bólusett hér á Íslandi í áratugi gegn ýmsum mjög hættulegum sjúkdómum; mislingum, heilahimnubólgu. Framsögumaður nefndarinnar er kannski betur að sér, verandi læknir, um nákvæmlega hvaða sjúkdómum við bólusetjum við hér á Íslandi. Áður hefur komið upp sú hugmynd hvort ekki mætti skylda foreldra til að bólusetja börnin sín gegn þessari óværu en þá hefur sóttvarnalæknir sagt að því miður mæti það ekki markmiðinu. Þar sem reynt hefur verið að skylda í bólusetningu hefur það orkað öfugt, það hefur unnið gegn markmiðinu. Þetta finnst mér náttúrlega alveg gríðarlega sterk rök fyrir löggjafann í hvaða tilfelli sem er. Ef markmiðið er til að mynda að fá sem flesta til að bólusetja börnin sín eða bólusetja fyrir Covid myndi skyldubólusetning hafa öfug áhrif eða draga úr líkunum á því að markmiðin náist. Það út af fyrir sig er bara fullnægjandi sjónarmið. Hitt eru þessi stjórnarskrárvörðu réttindi okkar sem einstaklinga eins og ég kom inn á. Þau tilheyra okkur og það er ofsalega miklum vandkvæðum bundið að fara nálægt þeim. Jú, sú staða getur komið upp að það þurfi. Ég fæ kannski að svara þessu atriði betur þegar ég kem hingað upp síðar. Ég ætla að gera betur grein fyrir því þá. Tíminn er búinn.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður er á ágætri leið með að skýra þetta út fyrir mér. Ef hv. þingmaður hefur tíma í seinna andsvari getur hún aðeins sagt mér betur frá því hvernig það getur unnið gegn markmiðunum ef fólk er skyldað til að gera þetta. Verður til einhver óhlýðni í samfélaginu? Líta menn svo á að verið sé að troða á réttindum þeirra og kjósa þar af leiðandi að hunsa slíkt? Það er svona pælingin. Svo var líka hitt, hvort við séum, ef við erum að skylda fólk til að fara í bólusetningar, að brjóta á rétti þess gagnvart stjórnarskrá eða hvort við séum að láta alla hina njóta vafans, hvort við getum sagt að einhvers konar meðalhóf sé í gangi, að með því að skylda alla og fylgja því fast eftir sé verið að vernda svo og svo marga sem annars myndu verða veikir og mögulega hljóta einhvern skaða af. Og ef tími vinnst til að þá fór ég að hugsa: Ef það eru einhver sjónarmið sem takast á eru þá einhverjir hópar sem á að skylda, ég veit ekki, eftir aldri eða stöðu í samfélaginu, þ.e. mikilvægi? Ég er nú ekki að tala um stöðu heldur forgangshópa eða þá sem við getum helst ekki án verið; lækna og hjúkrunarfólk og þess háttar. Á að skylda þau í bólusetningu en leyfa t.d. þingmönnum að velja? Sjálfsagt eru fáir sem halda því fram að við séum ómissandi. Þetta er svona pælingin en vonandi gefst okkur tækifæri til að ræða þetta frekar síðar.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir seinni spurningarnar. Ég ætla að búta þetta aðeins niður. Það er náttúrlega viðfangsefni stjórnmálanna hverju sinni hvar þessi lína liggur. Við erum með þennan samfélagssáttmála sem eru stjórnarskrárvarin réttindi okkar, hvers og eins. Þetta er það sem við höfum komið okkur saman um sem vinnuplagg út frá því hvað við viljum að löggjafinn hugsi. Svo koma auðvitað upp neyðartilfelli og neyðartilvik. Við höfum séð það núna í yfirstandandi heimsfaraldri að við höfum þurft að fara út fyrir þennan samfélagssáttmála okkar. Það hefur raunverulega þurft að ganga rosalega langt á þessi réttindi sem við viljum að hver og einn njóti í samfélaginu. Hvað varðar skyldubólusetningu þá hefur það sýnt sig erlendis - og við fengum einmitt minnisblað um hvernig þetta er í nágrannalöndunum, hvort einhvers staðar þar sé skyldubólusetning. Stutta svarið var nei, ekki hefur verið gripið til þeirra úrræða. Já, það er hætta á að andspyrna verði gegn því og að þeir sem áður hefðu þegið bólusetningu myndu snúast á móti því. Ég held að ekki þurfi mikið hugmyndaflug til að sjá hvert það geti leitt. Eins og ég segi dregur það úr markmiðinu og úr því að líf og heill, sem við viljum verja, sé verndað. Reyndar er það sem kemur núna inn á landamærin kannski besta dæmið um slíkt. Taka þurfti málefnalega ákvörðun um að skylda í tvískimun og sóttvarnalæknir gerði það af því að örfáir einstaklingar voru að fara út fyrir það sem var æskilegt fyrir samfélag okkar. En það þarf að taka málefnalega afstöðu gagnvart því [[Forseti hringir.]]og ég vænti þess að það verði líka gert í heildarendurskoðun laganna, hvað varðar Covid, [[Forseti hringir.]]hvað varðar svona heimsfaraldra. En að mínu mati skal í lengstu lög [[Forseti hringir.]]forðast að skylda lyfjatöku hjá heilbrigðum einstaklingum, nokkurn tímann.
Hæstv. forseti. Það er góð umræða sem á sér stað hér í dag þar sem við ræðum um sóttvarnalögin. Við höfum átt ágætisvinnu í velferðarnefnd og búið er að leiða í jörð ansi mörg ágreiningsmál sem ég tel að sé góðs viti. En þegar ég les nefndarálitið yfir finnst mér stundum verið að færa vandann áfram, að þar sem við viljum kannski klára þessa lagasetningu þá sé verið að beina ákveðnum þáttum málsins inn í þann fasa að á þeim verði tekið þegar um heildarendurskoðun á lögunum verður að ræða. Mig minnir að ég hafi spurt hvenær slík endurskoðun á lögunum í heild sinni ætti að fara fram. Þá minnir mig að svarið hafi verið næsta haust. Samt var það ekki fest nánar í tíma. Við fengum frekar góðar umsagnir og mér sýnist flestar hafa fengið pláss í nefndarálitinu, t.d. frá Landspítala um að betra hefði verið að fara í heildarendurskoðunina strax þannig að yfirstjórn væri tryggð og hlutverk sóttvarnalæknis og landlæknis betur skýrt sem og hlutverk sjúkrahúsa og annarra heilbrigðisstofnana. Mér finnst eins og við höfum tekið á nokkrum þáttum þess atriðis sérstaklega. Þrátt fyrir það er eitthvað skilið eftir til frekari vinnslu í heildarendurskoðun. Í umsögn Læknafélags Íslands var talað um að bagalegt væri að ekki hefði verið haft samráð við sóttvarnaráð. Þegar ráðið kom fyrir nefndina undirstrikaði það að það hefði ekki verið kallað til við vinnslu þessa máls. Það er dálítið vont. Við höldum því yfirleitt fram að betra sé að fleiri komi að heldur en færri vegna þess að þá fáist betri skoðun á hlutunum. Mér finnst ekki nógu skýrt kveðið á um stefnumótandi hlutverk sóttvarnaráðs, þannig meint að það sé án vafa til tekið hvaða stefnumótandi hlutverk það á að hafa. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Í umsögn Læknafélags Íslands bendir félagið m.a. á að það hefði talið eðlilegra að viðhalda og styrkja stefnumótandi hlutverk sóttvarnaráðs. Læknafélaginu hafa borist ábendingar um að í yfirstandandi heimsfaraldri hafi lítið verið leitað til sóttvarnaráðs til ráðgjafar. Mikilvægt er að leggja áherslu á ráðgefandi hlutverk sóttvarnaráðs auk þess sem sóttvarnaráð komi að mótun stefnu í sóttvörnum.“ Þarna hefði ég viljað taka sterkar til orða en ég skil vel að verið sé að koma til móts við fleiri sjónarmið en mín eigin. Nefndin leggur jafnframt áherslu á að leitast verði við að móta breytt hlutverk ráðsins í samráði við hlutaðeigandi aðila í fyrirhugaðri heildarendurskoðun þessara laga. Einhvern veginn á að breyta hlutverki sóttvarnaráðs frá því sem nú er. Ég er á því að það eigi frekar að styrkja þetta ráð vegna þess sem ég sagði hér áðan um að mér fyndist betra þegar fleiri koma að en færri. Mér finnst það líka skjóta nokkuð skökku við vegna þess að á öðrum stað finnst okkur mjög mikilvægt að tiltaka fleiri heilbrigðisstéttir yfirleitt. Við nefnum sem dæmi sjúkraliða sem eru einn af mikilvægustu hlekkjum kerfisins. Þetta hefur verið fín umræða. Aðgerðir á landamærum hafa komið til tals og mig langar í því sambandi að minnast aðeins á að þeir sem koma hingað til lands koma flestir í gegnum Keflavíkurflugvöll. Ég veit ekki nema að við þurfum að festa það með einhverjum hætti að þar sé íverustaður þannig að fólk geti tekið sína sóttkví þar, þó ekki sé nema að hluta þannig að fólk sé ekki skyldað til að halda ferð sinni áfram örþreytt. Ég þekki aðeins til Pólverja sem starfa hér á landi og komu hingað aftur eftir jólafrí. Þeir hafa talað um að það sé nokkuð óskýrt hvernig þeim beri að haga sér. Þeir hafa jafnvel stigið upp í innanlandsflugvél til að fara í sóttkví annars staðar vegna þess að við fyrri skimun fá þeir einungis meldingu í símann sinn um að þeir séu ekki með Covid og með því halda þeir bara áfram. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum þetta í huga og reynum að breiða út þann boðskap. Þó að okkur kunni að finnast þetta skýrt eru margir sem eru ekki alveg með þetta á hreinu og panta sér innanlandsflug, haldandi að þeir séu bara algjörlega öruggir og muni ekki smita aðra þar sem þeir séu ekki með Covid. Þegar ég bendi á að mikilvægt sé að við höfum einhvern stað fyrir fólk sem kemur má líka hafa það í huga að margir eru þá þegar búnir að keyra langan veg að millilandaflugvelli í sínu heimalandi. Svo sitja þeir í flugvél, en við vitum hvað við verðum þreytt á því, og þurfa þar á eftir að keyra aftur í alls konar færð til endadvalarstaðar. En það var nú þetta. Mér fannst bara mikilvægt að koma þessu að. Ég er á nefndarálitinu með fyrirvara af því að, eins og ég kom inn á áðan, mér finnst ekki rétt að fækka þeim aðilum sem taka ákvarðanir eins og mér sýnist allt stefna í. Ég verð að segja að mér hefði þótt betra ef við hefðum tekið skrefið fyrr og sett sérlög um kórónuveirufaraldurinn. Ég á svolítið erfitt með að sjá hvernig við eigum að afgreiða þetta núna þegar við erum eiginlega að komast út úr kófinu. Kannski hefði verið betra að byrja á því að setja lögin fyrr og bæta svo í þau eða breyta þeim eftir því sem þurfti. Af því að við höfum aðeins rætt útgöngubann í dag langar mig aðeins að vekja upp enn einn þanka sem ég hef. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Telur nefndin að umfjöllun um jafn viðamikið inngrip í stjórnarskrárvarin réttindi fólks og útgöngubann felur í sér þarfnist ítarlegri umfjöllunar sem verður betri staður fundinn við heildarendurskoðun laganna.“ Við erum enn og aftur að velta því fyrir okkur að setja inn ákvæði um útgöngubann og við erum að ræða þessi lög. Mér finnst þetta dálítið sérstakt. Ég segi líka að það er mikilvægt að við breytum lögunum þannig að við séum með skýra lagastoð fyrir þeim aðgerðum sem eiga sér stað. Ég hefði þó viljað sjá sérlög um Covid fyrr fram komin. Aðeins hefur verið rætt um skyldubólusetningu sem ég er náttúrlega alfarið á móti enda er það ekki sett hér niður. Fólk getur haft ýmsar ástæður, undirliggjandi sjúkdóma og fleira. Það er líka mikilvægt að koma því að að við höfum staðið okkur ótrúlega vel í sóttvörnum. Síðast í dag sáum við að sóttvarnalæknir velti upp þeim hugmyndum að hægt væri að slaka á boðum og bönnum, jafnvel fyrir 17. febrúar. Ég held að margir muni fagna ef það verður hægt. Ég vona að það gangi eftir en þó ekki þannig að fólk fari að slaka það mikið á að við þurfum að herða á tveimur dögum seinna. Ég tek líka undir orð hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur sem minntist á og gerði vel grein fyrir afleiðingum takmarkana sem eru aukning í ofbeldi á heimilum. Hún ræddi félagslegan þroska barna og ungmenna og efnahagsmál. Mig langar aðeins að bæta í það og tala um geðheilbrigði. Við vitum að áföll koma síðar fram á andlega sviðinu en því líkamlega. Það sem meira er, fólk er lengur að vinna úr þeim andlegum áföllum sem það verður fyrir. Talað er um að það taki yfirleitt þrisvar sinnum lengri tíma að jafna sig andlega en líkamlega. Síðan get ég ekki látið hjá líða að minnast aðeins á afleiðingu sem ég held að sé vegna þess álags sem allt kerfið hefur verið undir, þá grafalvarlegu stöðu sem virðist nú vera komin upp varðandi skimanir fyrir krabbameinum þar sem ásökunum er kastað á milli. Mér finnst mjög mikilvægt að það mál komist sem fyrst á réttan stað. Við erum bæði með konur og karla sem eru í algjörri og fullkominni óvissu núna um hvernig eigi að standa að því að koma þeim málum í réttan farveg. Ég hugsa að ég láti þetta duga að sinni en tek undir að það er mikilvægt að við setjum þessi lög. Ég er þó á nefndarálitinu með fyrirvara.
Herra forseti. Við erum hér á lokaspretti í umræðu og vinnu við frumvarp ríkisstjórnarinnar um breytingu á sóttvarnalögum sem fela í sér heimildir til að renna lagastoðum undir ákveðnar aðgerðir stjórnvalda til sóttvarna með því að skerða frelsi, ferðafrelsi og atvinnufrelsi fólks. Markmiðið er, eins og hefur komið fram, að skýra gildandi sóttvarnalög með hliðsjón af reynslu heimsfaraldurs kórónuveiru og koma í veg fyrir réttaróvissu um sóttvarnaráðstafanir stjórnvalda, óvissu um valdheimildir þeirra. Það er gott og það er vel. Töluverð umræða hefur verið um þetta mál, stóru myndina, síðustu vikur og mánuði og til að einfalda myndina hefur umræðan snúist annars vegar um nauðsyn þess að drífa þetta af, þ.e. þessar lagaheimildir, ekki síst svo krefja megi ferðamenn á landamærum um tvöfalda skimun með sóttkví á milli, að sú lagaheimild sé ótvíræð, en sóttvarnalæknir hefur um nokkurt skeið lagt áherslu á að sú leið verði farin og fært fín rök fyrir máli sínu þar. Hins vegar hefur umræðan síðan snúið að því að þessi umfangsmikla breyting á sóttvarnalögum sem frumvarpið felur í sér sé ekki tímabær nú, ekki fyrr en búið er að meta að fullu áhrif kórónuveirufaraldursins á íslenskt samfélag. Við erum enn í miðju kófinu þó að grilli í endann á því. Þær raddir eru þá á því að það eigi frekar að fara í svona umfangsmiklar breytingar við heildarskoðun, boðaða heildarskoðun á sóttvarnalögum. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir kom inn á það í ræðu sinni áðan að talað væri um að fara yrði í slíka endurskoðun hið fyrsta, næsta haust jafnvel. Það er mjög mikilvægt að kvaðir, þ.e. skyldan til tvöfaldrar skimunar á landamærunum, byggi á skýrum lagastoðum. Möguleikinn til millileiðar, ef við erum að fókusera á þetta tiltekna atriði, var auðvitað til staðar, þ.e. að afgreiða breytingu til bráðabirgða á núgildandi sóttvarnalögum, breytingu sem fæli þessar heimildir í sér og síðan að bíða með frekari breytingar á lögunum. En þetta er leiðin sem ákveðið var að fara og því lagði hæstv. heilbrigðisráðherra þetta frumvarp fram undir lok síðasta árs. Velferðarnefnd fékk til sín fjölmargar umsagnir og vegna eðlis málsins voru sumar þeirra býsna sértækar því að leitað var til það margra aðila. Annars vegar fögnuðu menn því að verið væri að skýra lagaheimildir, ég held að okkur líði öllum þannig, og það er mikilvægt við þessar fordæmalausu aðstæður sem við búum nú við. En síðan bentu menn, hver með sínu nefi, á vankanta á frumvarpinu og margir komu inn á að það umfang breytinganna í þessu tiltekna máli núna, breytinganna sem verið er að fara í núna, væri ekki beint í samhengi við þörfina sem að vissu leyti væri sértækari. Breytingartillögur nefndarinnar eru til mikilla bóta og ég hef því sem áheyrnarfulltrúi lýst mig samþykka nefndarálitinu og ég get ekki séð annað þegar ég fer yfir álitið en að tekið sé tillit til þeirra athugasemda, þær nefndar og færð rök fyrir því að einhverju leyti ef ekki er tekið tillit til tiltekinna atriða í breytingartillögum. En það eru býsna margar breytingartillögur. Enn þarf þó að athuga að með lögum sé tryggður sérstakur rökstuðningur og ítarlegt mat á áhrifum stjórnvaldsákvarðana sem takmarka frelsi borgara, ekki síst atvinnufrelsi, áður en þeim er breytt, tryggja að takmarkanir gangi ekki lengra en nauðsyn ber til og fullar bætur komi fyrir. Komið er til móts við þetta ákvæði en það hefði hugsanlega mátt ganga lengra og ég geng út frá því að þetta sé mögulega eitt af því sem við tökum til sérstakrar athugunar í stóru endurskoðuninni, enda vitum við þá hvaða áhrif þetta hefur raunverulega haft. Ég tel líka mikilvægt að tryggt sé að fleiri ráðherrar en hæstv. heilbrigðisráðherra komi að ákvörðunum á borð við þessar, að fagráðherrar sem viðkomandi greinar samfélagsins heyri undir komi að málum, t.d. að menntamálaráðherra komi að ákvörðunum sem hafa áhrif á og skerða skólastarf eða íþróttastarf, að fjármála- og efnahagsráðherra og eftir atvikum atvinnumálaráðherra komi að ákvörðunum um að stöðva atvinnustarfsemi. Svona mætti áfram telja. Hv. framsögumaður nefndarinnar, Ólafur Þór Gunnarsson, sagði í ræðu fyrr í dag að það þyrfti að nýta reynsluna af faraldrinum áður en við færum í heildræna endurskoðun. Ég tek heils hugar undir það. Mikilvægt er að heildarmat liggi fyrir áður en farið verður í stærri endurskoðun og að því verður væntanlega miðað og ég get ekki ímyndað mér annað en að við verðum öll sammála um það. Þær breytingar sem velferðarnefnd náði samstöðu um eru að mínu mati ekki bara til bóta heldur einfaldlega bráðnauðsynlegar úr því að vilji var til að fara út í þetta umfangsmiklar breytingar á þessu stigi. Án þess að ég ætli að telja upp allar þær breytingar sem gerðar voru hefur verið farið vel yfir nokkrar hér í dag. En þær umfangsmestu - og ég kem kannski að því í lokin af hverju ég tilgreini þær sérstaklega, af hverju ég segi bara ekki: Þessu var breytt og við erum góð. En í frumvarpi frá heilbrigðisráðherra var talað um að setja á algjört útgöngubann. Slík heimild hefði fært ráðherranum fordæmalaust vald til að takmarka grundvallarréttindi borgaranna án þess að í því frumvarpi hafi verið kveðið á um forsendur og rökstuðning eða eftirlit með þessu valdi. Sem betur fer náði nefndin samstöðu um að fella þessa heimild burt. Það má líka nefna ákvæði, sem var í upphaflega frumvarpinu sem ráðherra lagði fram, þess eðlis að ráðherra væri heimilt með reglugerð að skylda ferðamenn til að undirgangast ónæmisaðgerðir. Þetta var fellt út í meðförum nefndarinnar. Og síðan er það þessi sérstaka heimild til stöðvunar atvinnurekstrar án þess að því fylgi ítarlegar leiðbeiningar um hvað felist í slíkri nauðsyn, hvernig mat eigi að fara fram og hver réttur er til bóta fyrir tjón sem af þessu hlýst. Þetta eru takmarkanir á atvinnurétti og takmarkanir á eignarrétti sem varða einfaldlega stjórnarskrárbundinn rétt fólks. Þegar ríkið tekur verðmæti eignarnámi tryggja lög fullar bætur fyrir það en ekki þegar tekjustreymi einstaklinga og fyrirtækja er stoppað á grundvelli sóttvarnalaga. Hér leggur velferðarnefnd til mikilvæga breytingartillögu sem nær þó bara jafn langt og hún nær, með leyfi forseta: „Ekki skal stöðva atvinnurekstur nema að því marki sem starfsemin felur í sér hættu á útbreiðslu farsóttar, svo sem vegna fjölda fólks sem þar kemur saman eða návígis þess eða snertingar.“ Þessir þættir eru þess eðlis að á sama tíma og mjög mikilvægt og jákvætt er að velferðarnefnd skuli hafa náð samstöðu um að stoppa það þá er ákveðið áhyggjuefni að þetta var í frumvarpi sem lagt er fram af hálfu ráðherra ríkisstjórnarinnar. Vegna þess sem í þeirri staðreynd felst og í því hvernig öll velferðarnefnd tók á hlutunum ætla ég að nota tækifærið og árétta mikilvægi aðkomu þingsins þegar kemur að heimildum stjórnvalda til að skerða frelsi fólks, sér í lagi atvinnufrelsi og ferðafrelsi. Orðræða hefur átt sér stað um að þess þurfi ekki, að þingið þurfi ekki að koma að þessum málum, það tefji jafnvel afgreiðsluna þó að engin dæmi hafi verið nefnd um það. Ég efast um að hægt sé að finna önnur dæmi um hversu fljótt og vel þing hafi afgreitt svona mál. En talað hefur verið um að það tefji að málið fari hér í gegnum þingið. Og hér sitjum við uppi með skólabókardæmi um að hefði þingið ekki haft meiri aðkomu að þessu máli, hefði þingið ekki náð samstöðu um að taka þessi ákvæði út, værum við á býsna hættulegri braut þegar kemur að skerðingum á frelsi fólks. Þannig að hafi einhver velkst í vafa um það mikilvægi eða talað um eitthvað betra, að einstakir ráðherrar hefðu rúmar reglugerðarheimildir, frelsi til athafna sjálfir til að skerða frelsi annarra, þá vona ég að með þessum vinnubrögðum velferðarnefndar hafi þeir hinir sömu áttað sig á því að þingið leikur mikilvægt hlutverk í því að standa vörð um réttindi fólks.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir ræðuna. Ég sat sem varamaður einn fund um daginn í nefndinni þegar verið var að ræða þetta frumvarp. Þetta er heljarmikið mál og viðkvæmt í leiðinni. Ýmislegt hefur komið fram í ræðum í dag. Þingmenn hafa áhyggjur af skörun, hvar stjórnmál eigi að koma inn í og síðan sóttvarnalæknir eða sóttvarnayfirvöld og annað slíkt. En það er eitt sem ég vil nefna sem kemur þessu frumvarpi kannski ekki beint við en við stjórnmálamenn höfum samt sem áður haft áhyggjur af og ugglaust margir landsmenn, þ.e. hve mikil slagsíða er að koma á efnahagshliðina. Við spyrjum okkur að því daglega hvenær við komumst fyrir vind þannig að hjól atvinnulífsins fari að snúast aftur. Sagt er að ástandið eins og það er í dag kosti milljarð á dag. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því að ég reikna með að þingmaðurinn hafi áhyggjur af þessu, hvort hún geti horft inn í þá spádómskúlu og sagt til um hvenær við förum að sjá hjól atvinnulífsins snúast á ný.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna, sem er reyndar ansi víð spurning og risamál og tengist óbeint því máli sem við ræðum hér, þ.e. sóttvarnaaðgerðum. Ef ég leyfi mér að horfa álíka vítt á þetta og hv. þingmaður langar mig að segja að ég held að stóra málið sé - ég ætla að fara út í sóttvarnalögin af því að við erum jú að ræða þau hér - að mér finnst stundum gleymast hjá þeim sem harðast hafa gagnrýnt sóttvarnaaðgerðir út frá þeim hömlum sem þær setja á atvinnurekstur, að óvinurinn er ekki sóttvarnaaðgerðirnar heldur kórónuveiran. Ég er sannfærð um að atvinnureksturinn sæi ekki ljósið þó svo að þessum sóttvarnaráðstöfunum, með tilheyrandi hömlum á atvinnulíf hér á landi, væri aflétt. Við sjáum það bara þegar við lítum á ástandið í löndunum í kringum okkur og þegar við metum hversu stór verðmæti eru fólgin í ferðaþjónustunni og hversu mikil áhrif hún hefur. Satt að segja hef ég enga tilfinningu fyrir því hvenær við sjáum til lands. Við getum farið þá leið, og þær raddir heyrast, að við getum haldið okkar litlu, lokuðu búblu og opnað einhverja litla staði, svo langt sem það nær. Einhverjir næðu þá vopnum sínum, en þá væri bara verið að tjalda til einnar nætur. Við höfum jú allt að vinna með því að heimurinn, stóra samfélagið, nái vopnum sínum í þessu máli og að við náum ferðaþjónustunni aftur upp og öðrum eðlilegum utanríkisviðskiptum. Ég held að það sem við getum best gert sé að vera sem tilbúnust hér þannig að okkar litla hagkerfi, [[Forseti hringir.]]samfélag okkar, verði í lagi þegar að því kemur. Við þurfum kannski fyrst og fremst að beina sjónum okkar að því núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það var kannski svolítið ósanngjarnt að spyrja svona. Mér til málsbóta verð ég að segja að mér hefur oft þótt gott að hlusta á hv. þingmann fjalla um stjórnmál og sjá með hvernig gleraugum viðkomandi þingmaður horfir á lífið og tilveruna. Þess vegna treysti ég þingmanninn til að velta þessari spurningu fyrir sér. En það sem komið hefur fram í ræðum hér, og meira að segja eitthvað áður, er hvort stjórnvöld hefðu ekki átt að stíga fyrr inn í stað þess að skýla sér alltaf á bak við sóttvarnayfirvöld. Þar með hefði þingið eða stjórnmálin getað komið fyrr að þessum annars mjög viðkvæmum málum. Ég vil að það komi fram.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum góð orð í minn garð. Ég túlka það þannig; góð orð í minn garð. Þetta er risastór spurning og hún er ekkert minni en hin. Í fyrsta lagi er dálítið auðvelt að líta til baka og vera vitur eftir á. Að sama skapi er erfitt að standa hér og taka einhverja afstöðu til mála þegar staðreyndin er sú að maður veit betur en áður. Ef ég á að vera alveg heiðarleg finnst mér að okkur hafi að mörgu leyti tekist ágætlega til. Mér finnst miklu auðveldara að koma með málefnalega gagnrýni á samtal stjórnvalda við þingið þegar kemur að efnahagsaðgerðum en endilega sóttvarnaaðgerðum, bara svo ég segi það fyrir mig. Ég hefði viljað sjá þingið eiga sterkari aðkomu þar og að styrkleikar þingsins væru nýttir í þeim aðgerðum, en ég er ekkert endilega viss um að ég hefði viljað sjá stjórnmálin í heild [[Forseti hringir.]]stíga frekar inn í sóttvarnaráðstafanir en þau hafa gert undanfarna mánuði. En þetta er eiginlega umræða sem þarf meira pláss.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir hennar ágætu ræðu og þakka henni jafnframt fyrir samstarfið í hv. velferðarnefnd um þetta mál. Eins og þingmaðurinn kom inn á var býsna góð og í rauninni mjög frjó umræða í nefndinni um alls konar úrlausnarefni sem við þurftum að taka á. Eitt af þeim efnum sem þingmaðurinn nefndi var skyldubólusetning eða heimild til skyldubólusetningar á landamærum. Ég tek undir með þingmanninum að það hafi verið skynsamlegt að falla frá því að hafa þetta atriði í frumvarpinu að vandlega athuguðu máli. En þá kemur eiginlega að spurningunni. Nú er það svo að 11. gr. frumvarpsins er að stærstum hluta til byggð á sambærilegum ákvæðum úr alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni sem Ísland er aðili að og þar er kveðið á um heimild til ónæmisaðgerða á landamærum eða heimild stjórnvalda til að krefjast ónæmisaðgerða á landamærum. Mig langar að ræða við þingmanninn um þetta. Erum við hér í það mikið öðruvísi stöðu, þ.e. aðstaða okkar almennt, sem land og þjóð og sem samfélag og hvað annað, að önnur sjónarmið eigi að gilda um okkur en hinar þjóðirnar? Eða eru allir hinir bara einhvers staðar úti í móa?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Auðvitað eru allir hinir úti í móa. En að öllu gamni slepptu þá er það kannski tvennt sem mig langar að nefna. Í fyrsta lagi er ég persónulega almennt á móti slíkum skylduinngripum. Ég er meðvituð um það sem hv. þingmaður kemur inn á, þessar tillögur eru býsna keimlíkar og í reglugerðinni. Ég tel okkur hins vegar sem samfélag í töluvert annarri og betri aðstöðu en mjög mörg önnur samfélög til að beita fræðslu og öðrum aðferðum, a.m.k. áður en við grípum til þessa úrræðis sem hlýtur alltaf að vera síðasta úrræðið. Það er kannski ekki síst þess vegna sem ég segi að akkúrat þetta ákvæði hefði alltaf átt að vera inni í einhvers konar miklu stærri endurskoðunarpakka sem ekki væri tekinn fyrir á þeim tímum sem við lifum núna vegna þess að þetta er risaspurning. Nú er talað um að við séum bara að byrja að sjá fyrsta umgang af mjög hættulegum sóttum sem munu leika heiminn grátt, kannski er það hin dökka framtíðarsýn og við verðum hér eftir áratug að tala um allt annars konar inngrip og mikilvægari til að vernda mannslíf. En við erum stödd hér núna og við eigum að taka svona stórar spurningar sem varða svo mikið grundvallaratriði á miklu ígrundaðri hátt en í miðju kófinu. Það er eiginlega málið. Annars vegar tel ég okkur vera betur í stakk búin til að ná markmiðinu á annan hátt. Ef ekki þá þurfum við að ræða þetta betur.
Herra forseti. Bara svo það sé sagt þá tek ég undir með þingmanninum, ég er á sömu skoðun og hún hvað það varðar. Mér finnst þetta skref það mikið íþyngjandi og það mikil grundvallarbreyting á því hvernig ég a.m.k. hef hugsað þessi mál hingað til, að við megum ekki taka það af neinni léttúð. Ég vona náttúrlega líka að svartsýnisspá þingmannsins um að við eigum eftir að fá fleiri svona faraldra gangi ekki eftir. En ég veit það ekki. Það er bara þannig. Mig langaði síðan í seinna andsvari að tæpa á aðkomu þingsins að málum og inna þingmanninn eftir því hvort henni þyki það almennt eðlilegt að þingið komi að því, við skulum segja að klukka stjórnvaldsaðgerðir hjá framkvæmdarvaldinu eða að það eigi kannski bara við um mjög íþyngjandi aðgerðir eða sérstök tilvik.
Herra forseti. Ég er mjög bjartsýn manneskja og ég var hér að þylja upp svartsýnisspár annarra, bara svo því sé til haga haldið. Kristalskúlan mín er miklu ljósari. En varðandi þessa spurningu um þingið, ég er ekki alveg viss um að ég hafi náð inntakinu hjá hv. þingmanni, þá eru stjórnvaldsaðgerðir sem fela í sér íþyngjandi inngrip og fordæmalítil klárlega þess eðlis að þingið þarf að eiga aðkomu að því, að mínu mati. Stjórnvaldsaðgerðir af öðrum toga, ég veit ekki hvort núgildandi lög - ég á svolítið erfitt með að svara þessu. Ég hefði þurft nánari dæmi frá hv. þingmanni til að geta farið ofan í það. En mér finnst svo gott við þessa vinnu að hún er búin að leggja svolítið brautina, þetta hefur verið skólabókardæmi um það að þingið bæði á og þarf og getur komið að. [[Forseti hringir.]]Raddir um annað eru svolítið, að mínu viti, kveðnar í kútinn með þessu dæmi.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir áhugaverða ræðu. Ég hjó eftir því að þingmaðurinn talaði mjög varlega, hún gerir það nú reyndar yfirleitt, sem aðrir mættu kannski læra. En það sem ég velti fyrir mér er hins vegar þessi árátta - ég ætla ekki endilega að nota það orð en er með ákveðið enskt orð í huga sem ég er að reyna að þýða „tendency“ eða [[Gripið fram í: Tilhneiging.]]- tilhneiging, þarna kom það, árátta er svo ljótt. Tilhneiging til þess að beita ofríki eða valdi er mjög rík þegar eitthvað bjátar á. Hv. þingmaður kom m.a. inn á stjórnarskrána og eignarréttinn og þá fer maður að hugsa: Bíddu, það eru hundruð manna sem hafa misst atvinnuna í þessum faraldri öllum saman, aðrir hafa misst eignir sínar, fyrirtæki hafa lokað, sum eru jafnvel við það að loka núna o.s.frv. Erum við sammála um að ekki eigi að koma fullar bætur fyrir þegar ástæða þess að fyrirtækjum er lokað, fólki er sagt upp, eru ákvarðanir ríkisvaldsins þó svo að þær séu teknar með góðum hug? Ég hef aðeins áhyggjur af þessu, að þetta sé kannski ekki alveg nógu skýrt, hefði kannski þurft að skýra það betur og kannski er það markmiðið að gera það með öðrum lögum eða í heildarendurskoðuninni. Ég velti líka fyrir mér hvort ekki hefði verið nær að vera með sérfrumvarp með þessu máli öllu saman til að tryggja að ef við værum að setja íþyngjandi reglur værum við á sama tíma að segja að einhverjar bætur komi á móti, fullar bætur þess vegna, þar sem það veitir um leið ríkinu aðhald.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir andsvarið og þetta er mjög mikilvægur punktur. Þetta er algjört lykilatriði og akkúrat vegna þessara inngripa og þess tjóns sem af því hlýst fyrir einstaklinga og fyrirtæki, hvort sem það er eignatjón eða skerðing á atvinnu með tilheyrandi eignatjóni í framhaldinu, skiptir máli að aðgerðir sem gripið er til séu rökstuddar og alltaf sé haft í huga að verið sé að grípa til aðgerða til að vernda meiri hagsmuni, það sé alltaf þannig, menn viti það, og hins vegar að bætur komi fyrir. Þetta er nákvæmlega ein af ástæðum þess að rök stóðu til þess að ekki væri farið svona hratt í þessar umfangsmiklu breytingar núna heldur þyrfti að þroska umræðuna vegna þess að við erum svolítið á nýjum slóðum. Nú vantar mig orðið. Við erum sem sagt að feta ótroðnar brautir í þessu. Það er bara þannig, við erum þar. Það er alveg hægt að snúa þessu á einhvern hátt við og segja: Við þurfum líka að gæta þess að bótaskylda stjórnvalda sé ekki svo mikil og rík að stjórnvöld veigri sér við að grípa til aðgerða sem sannarlega munu vernda líf og heilsu fólks. Þessi umræða hefur ekki verið tekin nægilega og þegar upp er staðið og rykið sest og við förum að líta til baka og ef niðurstaðan er sú að gripið hafi verið til verulega íþyngjandi aðgerða, sem hefði ekki þurft í ljósi stöðunnar, þá er það eitthvað sem ekki verður endilega þægilegt að skoða. Ég á erfitt með að svara þessu á annan hátt. Ég er í grundvallaratriðum sammála og ég tel að þetta hljóti að þurfa að liggja til grundvallar í heildarendurskoðun á þessum lögum, að við förum yfir það, og það sé algjörlega tryggt að við göngum ekki of mikið, helst ekkert, en við munum alltaf þurfa að gera það að einhverju leyti ef við ætlum að beita þessum sóttvarnalögum, á réttindin hvað þetta varðar. Þetta er risaverkefni.
Hæstv. forseti. Maður var svolítið hissa þegar þetta frumvarp kom fram, hissa og ekki hissa, tónninn var svolítið afskiptasamur, ef má orða það þannig, í frumvarpinu. Mig langar aðeins að velta þessari pælingu aðeins áfram, það er kannski ekki bein spurning, en ég velti líka fyrir mér þegar ríkið eða ríkisstofnun stendur sig ekki eða tekur einhverja ákvörðun, við þekkjum gott dæmi, eftirlit eða sóttvarnir brugðust á einni af okkar helstu heilbrigðisstofnunum þannig að fjöldi smitaðist og lést. Í framhaldinu voru aðgerðir hertar. Hver á að bera tjónið af því þegar hert er á aðgerðum gagnvart veitingamönnum eða þegar landinu er lokað áfram eða eitthvað slíkt? Þetta er ákvörðun sem var tekin vegna þess að einhvers konar mistök hafa orðið eða óhapp. Til að ég reyni að einfalda þetta verðum við að skýra ábyrgð ríkisins gríðarlega vel, hvar hún liggur og þá um leið hvar bæturnar eiga að liggja vegna þess að þessar ákvarðanir sem eru teknar geta valdið töluvert miklu tjóni.
Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála. Þetta er verkefni þess eðlis að þarna á sér stað hagsmunamat sem ekki er bæði stærra og mikilvægara en oftast áður heldur á sér líka stað á þeim tímum sem við höfum ekki endilega aðgang að þeim upplýsingum sem við þurfum. Að hluta til eru ákvarðanir teknar af hyggjuviti, að einhverju leyti vegna þrýstings, að einhverjum hluta af ótta og að einhverjum hluta af vilja til að vernda líf og heilsu borgaranna sem er fyrsta skylda stjórnvalda. Mig langar kannski, af því að það var ekki bein spurning hjá hv. þingmanni, að koma aftur aðeins að því sem hann talaði um í upphafi, þ.e. að á þeim tímum sem við lifum freistast einstaka ráðamenn til að ganga lengra. Mér var hálfbrugðið þegar ég sá frumvarpið fyrst. Það er kannski það sem er ekki síst lærdómurinn og við þurfum að standa vörð um og það er að þingið hafi þessa aðkomu. Það verður að hrósa framgöngu einstakra stjórnarþingmanna í þessu máli. Ég segi það bara hér. Við í minni hlutanum, og við hv. þingmaður þekkjum það vel, hefðum ekki haft mikið að segja með okkar athugasemdir um þetta mál hefði meiri hlutinn staðið saman. [[Forseti hringir.]]Það sýnir reynslan og það er jákvætt, þ.e. að þingið stóðst þessa raun.
Herra forseti. Ég held að það sé full ástæða til að taka undir þær þakkir sem hafa komið fram við þessa umræðu til hv. velferðarnefndar sem hefur unnið ágætt starf við meðferð þessa frumvarps hér í þinginu. Hér er um að ræða mikilvægt frumvarp í þeim skilningi að það snertir bæði mikilvæga hagsmuni og var tímabært, eiginlega löngu tímabært. Ég get sagt það strax að á haustdögum var ég sjálfur farinn að hafa áhyggjur af því að þær heimildir sem um er getið í sóttvarnalögum væru tiltölulega veik lagastoð undir margar af þeim aðgerðum sem stjórnvöld gripu til. Ég get sagt það að í vor, þegar ég og kannski fleiri gerðum okkur vonir um að hér væri um að ræða erfitt ástand sem myndi ganga yfir á nokkrum vikum, þá leiddi maður minna hugann að þessum þáttum en þegar það fór að renna upp fyrir manni í ágúst og september að herða þyrfti aðgerðir að nýju og þær myndu hugsanlega vara miklu lengur en við höfðum gert okkur grein fyrir fram að þeim tíma, þá fór maður að skoða þetta með öðrum augum. Ég hygg að ég hafi um miðjan ágúst skrifað blaðagrein þar sem ég vakti athygli á þessu og færði í tal við önnur tækifæri að með einhverjum hætti þyrfti að styrkja þær lagaheimildir sem stjórnvöld styddust við í þeirri ákvarðanatöku sem lyti að sóttvarnaaðgerðum og taldi mikilvægt að það yrði sett á dagskrá. Þess vegna fagnaði ég því auðvitað þegar hæstv. heilbrigðisráðherra kom með frumvarp sitt í nóvember og taldi að það væri löngu tímabært að taka þessi atriði til endurskoðunar. Sú skoðun mín hefur ekki breyst að núgildandi sóttvarnalög hafi að geyma tiltölulega veikar heimildir í mörgum tilvikum. Það er getið um ákveðnar heimildir sóttvarnayfirvalda og heilbrigðisráðherra til reglugerðarsetningar í ákvæðum núgildandi laga en þær eru tiltölulega opnar og almennt orðaðar og veita í sumum tilvikum mjög veika stoð undir ýmsar af þeim aðgerðum sem kveðið hefur verið á um í reglugerðum ráðherra og hafa m.a. komið til umræðu hér á undanförnum vikum. Þá er ég að tala um aðgerðir á landamærum og ég get einnig nefnt aðgerðir sem lúta að stöðvun á rekstri í atvinnulífinu og eins um sóttkví sem slíka. Stjórnvöld brugðust við, ríkisstjórnin brást við í haust og fékk Pál Hreinsson, lagaprófessor og dómara, til að gera ákveðna úttekt sem var gagnleg. Hún svaraði ekki öllum spurningum og Páll kvað auðvitað ekki upp úr um það hvort þær heimildir væru fullnægjandi sem nýttar hefðu verið, enda væri það hlutverk dómstóla en ekki hans. En í góðri skýrslu hans voru margar ábendingar sem síðan var hægt að taka lengra og birtust á endanum í frumvarpi. Það má reyndar geta þess líka að umboðsmaður Alþingis sendi stjórnvöldum áminningu eða ábendingu af þessu tagi í október sem einnig hlýtur að hafa verið til þess fallin að hvetja fólk til dáða í sambandi við endurskoðun á ákvæðum sóttvarnalaga. Eins og kom fram í 1. umr. um þetta frumvarp í þinginu þá var ég prívat og persónulega ekki alveg dús við alla þætti þess og gerði athugasemdir við einstaka þætti. Ég átti þess kost að koma örlítið að nefndarstörfum. Ég held að ég hafi setið sem varamaður tvo eða þrjá nefndarfundi en kom ekki að lokafrágangi nefndarálits eða breytingartillagna. Ég get þó tekið undir það með nefndarmönnum hér að umræður í nefndinni voru býsna góðar og ég held að nefndin hafi tekið til umræðu og tekið til athugunar flesta þá þætti sem máli skiptu í sambandi við frágang frumvarpsins. Með þessu held ég að ég geti sagt með nokkuð góðri samvisku að frumvarpið sem slíkt hafi að mestu leyti falið í sér framför frá núgildandi löggjöf og þær breytingartillögur sem hv. velferðarnefnd leggur til fela í sér framför frá frumvarpinu. Við getum sagt að þetta þokist í rétta átt, frá mínum bæjardyrum séð, þó að ég neiti því ekki að ég hefði viljað ganga lengra í breytingum að sumu leyti. Látum það nú vera. Til að ná niðurstöðu í svona mál þarf hugsanlega að gera málamiðlanir og meðan meginstefnan er til bóta þá sættir maður sig hugsanlega við að ekki sé komið til móts við öll þau sjónarmið sem maður vildi koma á framfæri í einstökum málum. Það sem ég vildi geta um sérstaklega í þessu sambandi snertir þátt sem hefur komið töluvert hér til umfjöllunar. Það snýst í fyrsta lagi um það hvernig lagastoð er rennt undir íþyngjandi aðgerðir af hálfu stjórnvalda og í öðru lagi að því hvernig tryggt er að meginreglum, sem ber að virða í sambandi við íþyngjandi ákvarðanir af þessu tagi, verði best framfylgt. Ég tek undir þau sjónarmið sem komið hafa fram hjá allmörgum þingmönnum hér í dag, að þó að það sé ekki fullkomin lausn þá er það alla vega jákvætt að þingið sem slíkt komi meira að ákvarðanatöku í þessum efnum en verið hefur. Það er öðruvísi fyrir ráðherra að leggja til við þingið að gripið skuli til tiltekinna ráðstafana en að grípa til ráðstafana og koma eftir á til þingsins til að rökstyðja það. Það er töluverður munur á því. Þegar tillaga kemur fram, ef við getum orðað það svo, um að grípa til íþyngjandi ráðstafana þarf að rökstyðja það með ítarlegri og öðrum hætti ef málið er á einhvern hátt borið fyrir fram undir þingið. Það er öðruvísi. Ef frumvarp er lagt fram þarf að koma fram rökstuðningur með því frumvarpi. Slík krafa er ekki gerð varðandi reglugerð sem gefin er út. Hún er gefin út án þess að fara í gegnum umræðu á lýðræðislegum vettvangi. Reglugerðardrög eru oft kynnt í ríkisstjórn og hugsanlega fer fram umræða um þau fyrir luktum dyrum en það er öðruvísi en umræða sem á sér stað í þinginu. Í slíkri umræðu geta komið fram athugasemdir, gagnrýni og eftir atvikum sjónarmið sem skipta máli varðandi hina endanlegu útkomu. Ég tel að það sé að jafnaði betra að svoleiðis umræða eigi sér stað áður en ákvörðunin er tekin en eftir að hún er tekin. Þetta er hin almenna nálgun mín gagnvart þessu viðfangsefni. Ég tel því að það væri til bóta ef aðkoma þingsins væri tryggð með skýrari hætti en nú er. Þetta snýst líka einfaldlega um það hvað á að vera í lögunum sjálfum og hvað á að vera í reglugerð. Það er ákveðin spurning sem við þurfum að velta fyrir okkur. Ég er þeirrar skoðunar að í lögum sem fela í sér heimild til skerðingar á stjórnarskrárvörðum réttindum þurfi að vera býsna vel afmarkað hvað má skerða og hvernig og við hvaða tilefni. Ég held að í breytingartillögum hv. velferðarnefndar sé að einhverju leyti komið til móts við athugasemdir sem komu fram um þetta atriði í meðferð málsins í nefndinni. Hvort það er fullnægjandi veit ég ekki. Ég hefði kannski viljað ganga lengra í því að afmarka þessar heimildir betur en gert er í frumvarpinu vegna þess að það er auðvitað þannig að þegar stjórnarskráin kveður á um að eitthvað skuli gert með lögum þá er það út af einhverju. Þegar um er að ræða skerðingu á ýmsum grundvallarréttindum, hvort sem um er að ræða persónuleg réttindi eða atvinnuréttindi eða hvað það nú er, sem reynir á í sambandi við framfylgd sóttvarnaráðstafana, er alveg skýrt að stjórnarskráin gerir kröfu um að það sé gert með lögum. Þegar það er síðan sett í lög þá dugar að mínu mati ekki að segja, svo ég leyfi mér að vitna með frjálslegum hætti í núgildandi lög, að sóttvarnalæknir geti lagt til við ráðherra að mæla fyrir um í reglugerð hvers konar takmarkanir sem geta skilað árangri í því að varna útbreiðslu farsóttar. Það þarf að vera betur afmarkað, betur skilgreint. Frumvarpið felur vissulega í sér framför frá núgildandi lögum að þessu leyti. Ég held að breytingartillögur velferðarnefndar geri það líka, séu í rétta átt. En það er grundvallarregla að skerðing stjórnarskrárbundinna réttinda þarf að fara fram með lögum. Það er bæði, eins og ég nefndi áðan, til þess að málið fái þá umræðu sem þörf er á áður en ákvörðun er tekin. En það byggir líka að vissu leyti á þeirri hugsun að þeir einu sem geti skert hin stjórnarskrárvörðu réttindi séu þeir sem eru lýðræðislega kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga og bera síðan sína ábyrgð gagnvart kjósendum. Þetta vildi ég nefna í þessu sambandi og án þess að fara nánar út í þessar vangaveltur þá fagna ég því að hv. velferðarnefnd hefur aðeins stigið skref í þá átt að afmarka betur hvenær tilteknum ráðstöfunum verði beitt. Ég held að það hefði hugsanlega mátt ganga lengra í því og skýra enn frekar í frumvarpstextanum eða lagatextanum sjálfum hvenær heimilt væri að grípa til íþyngjandi aðgerða, hvert umfang slíkra aðgerða ætti að vera og hver takmörk þeirra séu í tíma og rúmi. Ég held að það hefði verið til bóta að ganga jafnvel lengra að því leyti. Það er líka til bóta sem kemur fram í frumvarpinu að það er áréttað að hafa skuli í heiðri ýmsar meginreglur bæði stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar okkar um meðalhóf og jafnræði og annað þess háttar. Það breytir ekki réttarstöðunni að því leyti að meðalhófsregla, jafnræðisregla og aðrar slíkar meginreglur eru í gildi í dag. Það er ekki þannig að þó að skrifað sé berum orðum í lagatexta að gæta skuli meðalhófs, þá sé verið að búa til einhverja nýja reglu. Meðalhófið gildir jafnt í dag og eftir samþykkt þessa frumvarps og sama með jafnræðið. Það að skrifað sé inn í frumvarpstextann að gæta skuli jafnræðis eða meðalhófs gerir ekki að verkum að ný réttarregla verði til að þessu leyti. Það er ágætt að árétta þetta þannig að þeir sem vinna með lögin og vinna eftir lögunum séu stöðugt minntir á að það þarf að gæta þessara grundvallarreglna. Það skiptir kannski líka máli í þessu sambandi að árétta að þegar verið er að beita reglum af þessu tagi þurfa menn að geta rökstutt hvernig meðalhófs sé gætt og menn þurfa að rökstyðja að jafnræðis sé gætt. Það nægir ekki, eins og stundum hefur borið við hér, að menn segi bara: Auðvitað hafði ég í huga jafnræði. Auðvitað hafði ég í huga meðalhóf. Það skiptir máli að menn geti rökstutt hvernig þessum meginreglum stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar var fylgt við ákvarðanatökuna. En látum það vera. Þetta er jákvætt varðandi frumvarpið og ágætt að þetta sé áréttað líka í áliti hv. velferðarnefndar. Það er eitt atriði, í framhaldi af umræðu sem hefur átt sér stað hérna, sem ég vildi nefna og það varðar áhyggjur sem stundum koma fram af því að það sé með einhverjum hætti svo þungt í vöfum og svifaseint að bera þurfi ákvarðanir eða reglur undir þingið. Það hefur auðvitað verið vísað til þess að við höfum því miður of oft á undanförnum árum þurft að grípa inn í t.d. verkfallsátök með lagasetningu. Það hefur jafnvel verið gert þannig að farið hefur verið með slíkar ákvarðanir í gegnum þingið á einum til tveimur dögum, lagafrumvörp sem hafa falið í sér stöðvun verkfalla og tiltekna málsmeðferð í framhaldi af því. Það hefur verið hægt að gera. Það hefur haft þann kost að það er þá hið lýðræðislega kjörna Alþingi sem tekur ákvörðun um skerðingu þeirra stjórnarskrárvörðu réttinda sem verið er að skerða í viðkomandi tilvikum. Við höfum líka fjölmörg dæmi frá undanförnum árum um að farið hefur verið í gegnum þingið með lagafrumvörp sem hafa falið í sér efnahagslegar ráðstafanir eða aðrar slíkar ráðstafanir á tiltölulega stuttum tíma ef hagsmunirnir hafa verið með þeim hætti að það hefur verið nauðsynlegt. Í kjölfar hrunsins fórum við með ótal lagabreytingar í gegnum þingið á skömmum tíma sem skiptu verulegu máli, vörðuðu mikla hagsmuni margra og þurftu að gerast hratt, stundum þannig að það varð að afgreiða málið frá því að fjármálamarkaðir lokuðu kl. fjögur og áður en þeir opnuðu aftur kl. níu morguninn eftir. Þingið gekk í þau verk og gat klárað þau. En kosturinn umfram það að taka slíkar ákvarðanir með annaðhvort stjórnvaldsákvörðunum eða stjórnvaldsreglum, reglugerð sem ráðherra setur, var að þrátt fyrir að þetta tæki bara nokkra klukkutíma í þinginu þá fengu frumvörpin eða þær tillögur sem verið var að fjalla um þó ákveðna umræðu hér á þessum vettvangi. Þær fengu umfjöllun í nefnd. Þar gafst kostur á að kalla eftir mismunandi sjónarmiðum. Sá sem lagði fram tillögurnar, ráðherra eða eftir atvikum annar, þurfti fyrir fram að rökstyðja hvað hann ætlaði að gera og hvers vegna. Það er kannski það sem mér finnst helst standa út af í þessu máli að mér finnst ekki gætt nægilega að aðkomu þingsins. Ég held að þeir sem hafa lagt upp með að lögin eigi að vera afar almenn og reglugerðarheimildirnar rúmar, eins og ég skil t.d. málflutning hins háa heilbrigðisráðuneytis, séu að ofmeta það vandamál sem fylgir því að fara með mál í gegnum þingið. Ég held að menn séu að ofmeta það og mikla það fyrir sér að það sé endilega svo tímafrekt eða erfitt að bera tilteknar ákvarðanir undir þingið. Og þegar ég tala um ákvarðanir í þessu sambandi er ég auðvitað ekki að tala um einstakar stjórnvaldsákvarðanir sem þarf að taka frá degi til dags. Ég er að tala um reglur, þegar verið er að breyta reglum sem eiga að hafa gildi í vikur eða mánuði eða eitthvað þess háttar. Það er hægt með léttum leik að fara með slíkt í gegnum þingið ef hægt er að sýna fram á nauðsyn þess og mikilvægi og þarf ekki að hafa áhyggjur af því að þingið stöðvi það ef menn geta raunverulega rökstutt að það sé mikilvægt og nauðsynlegt.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því hversu langan tíma það tekur mig að koma mér í pontu, það er langt í sætið mitt og eftir gærdaginn held ég að enginn Miðflokksþingmaður hlaupi neitt næstu vikurnar. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni kærlega fyrir prýðisræðu. Ég var að reyna að átta mig á því út frá nefndarálitinu og spurði í kjölfarið hv. þingmann okkar Miðflokksins í velferðarnefnd, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, og mér sýnist sem svo að samanburður við norrænan rétt hafi kannski ekki verið mikið stundaður við vinnslu þessa máls. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að það gæti verið til bóta, málinu til framdráttar, að nefndin skoði aðeins hvernig lagabreytingum hafi verið háttað á Norðurlöndunum á síðasta ári, sem eru með svipað lagakerfi og við og þar sem menn hafa brugðist við svipaðri stöðu og við erum hér að bregðast við seint og um síðir. Það er kannski ekki sérstaklega viðeigandi að viðhafa slíkan samanburð núna, bara í ljósi þess hversu samtvinnuð staðan hér er þeirri stöðu sem er hjá þessum þjóðum sem við berum okkur svo gjarnan saman við.
Herra forseti. Ég held að það sé alltaf gagnlegt að fylgjast með lagasetningu og umræðum um lagasetningu á Norðurlöndunum, sérstaklega í þeim löndum sem búa við líkast lagakerfi. Lagalega og réttarfarslega erum við skyldust Dönum og Norðmönnum í þessum efnum en það geta komið gagnlegar ábendingar og hugmyndir eða tillögur sem byggja á reynslu Svía og Finna. Án þess að ég hafi fylgst með því í smáatriðum hvað er að gerast í þessum löndum þá veit ég þó að í Danmörku er í þessari viku, og var í þeirri síðustu, verið að fjalla um breytingar á sóttvarnalögum í danska þinginu og eftir mínum upplýsingum hafa komið fram alls konar sjónarmið sem eru áþekk þeim sem komið hafa fram í umræðum hér. Nú veit ég ekki hvernig staða mála þar er akkúrat í dag en í umræðum um frumvarp heilbrigðisráðherra í Danmörku, um breytingu á sóttvarnalögum, hefur einmitt komið upp umræða um aðkomu þingsins að ákvörðunum. Þegar fyrstu drög voru kynnt þar fyrir jól var gagnrýnt að ekki hefði verið gert ráð fyrir nægri aðkomu þingsins. Það hafði að einhverju leyti breyst þegar frumvarpið var lagt fram og gert ráð fyrir því að í tilteknum tilvikum yrði það borið undir þingnefnd hvort grípa skyldi til tiltekinna ráðstafana. Ég held að það geti verið gagnlegt að setja sig inn í þær umræður og sjónarmið sem koma fram þar, án þess að til sé eitthvert eitt módel í þessum efnum, og farnar eru mismunandi leiðir í mismunandi löndum í kringum okkur. Það opnar fyrst og fremst augu mín fyrir því að sú umræða sem hér á sér stað er ekkert einsdæmi. Verið er að ræða í fleiri löndum [[Forseti hringir.]]hvort reglugerðarheimildir ráðherra í þessum efnum eigi t.d. að takmarkast með einhverjum hætti af samráði við þingið o.s.frv.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir svarið. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á það í ræðu sinni að með breytingartillögu nefndarinnar, sem kemur fram í nefndaráliti, væru ýmsir þættir frumvarpsins færðir til betri vegar, en það væri þó ýmislegt enn sem þingmanninum hefði þótt betra að færðist til betri vegar. Það er ekki mikill tími, en ég bið hv. þingmann að útskýra í stuttu máli hvaða atriði það eru helst sem hann telur að betur hefði farið á að afgreiða með öðrum hætti.
Herra forseti. Ég tók það fram í ræðu minni að ég teldi að frumvarpið fæli í sér framför frá núgildandi lögum og að breytingartillögur hv. velferðarnefndar væru til bóta miðað við frumvarpið eins og það var lagt fram. Ég held að þetta sé nú allt að þokast í rétta átt, bara svo það sé sagt. Ég nefndi það í ræðu minni áðan að ég teldi að ástæða gæti verið til þess að afmarka betur hvenær hægt væri að grípa til tiltekinna íþyngjandi ráðstafana. Ég er hins vegar raunsær og tel að sú niðurstaða sem birtist í áliti meiri hluta velferðarnefndar sé ákveðin málamiðlun einhverra sjónarmiða og ég ætla ekki að hlaupa frá þeirri málamiðlun sem flokksfélagar mínir í nefndinni hafa tekið þátt í að gera. En ef ég ætti að nefna eitthvað eitt þá myndi ég nefna það að hugsanlega væri hægt að afmarka betur hvenær grípa mætti til aðgerða sem fela í sér íþyngjandi ráðstafanir gagnvart stjórnarskrárvörðum réttindum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu. Mig langar aðeins að spyrja hann álits á því að það hefur komið fram, m.a. frá Samtökum atvinnulífsins, að nauðsynlegt sé að stjórnvöld láti fara fram óháða rannsókn á faraldrinum hér á landi og hvernig til hafi tekist um sóttvarnir, hverjar afleiðingarnar hafa verið á efnahag fólks og fyrirtækja, hverjar félagslegar og heilsufarslegar afleiðingar séu og ekki síst hvernig takast eigi á við hliðstæða atburði sem síðar kunna að verða. Nú er þessi rannsókn ekki kannski hugsuð til að finna einhvern sökudólg, alls ekki. En það eru ýmsar spurningar sem þarf að svara í þessu sambandi og fara í heildarúttekt á faraldrinum og afleiðingum hans og fjalla um efnahagsleg áhrif heildstætt og síðan áhrif einstakra sóttvarnaaðgerða. Gleymum því ekki að atvinnuleysið hefur verið gríðarlegt, aukist verulega og haft mikil áhrif og afleiðingar þess eru alvarlegar. Hér er sem sagt spurt um hvort skynsamlegt sé að fara í svona óháða rannsókn. Það kemur t.d. fram í umsögn Samtaka atvinnulífsins að þau telji skynsamlegt að bíða með breytingu á sóttvarnalögum þar til faraldurinn sé yfirstaðinn og niðurstöður þessarar óháðu rannsóknar, sem yrði þá ráðist í, lægju fyrir. Mig langar að fá álit hv. þingmanns á þessu, hvort hann telji ekki að þetta væri skynsamleg leið, [[Forseti hringir.]]þannig að við lærum af þessu og sjáum hvað hefur virkað og hvað virkar ekki o.s.frv.
Herra forseti. Mér finnst þetta kannski vera tvö aðskilin mál. Annars vegar er það spurningin um það hvenær við teljum nauðsynlegt að breyta núgildandi sóttvarnalögum þannig að lagastoð þeirra aðgerða sem verið er að grípa til sé sæmilega fullnægjandi og svo hins vegar einhvers konar eftirámat eða eftiráskoðun sem síðan kann að leiða til heildarendurskoðunar sóttvarnalaga. Ég var akkúrat á fundi í velferðarnefnd þegar fulltrúar frá Samtökum atvinnulífsins komu til að gera grein fyrir sinni umsögn og ég gat ekki skilið fulltrúa þeirra þannig að samtökin legðust gegn því að farið væri í afmarkaðar breytingar núna til þess að leysa hugsanlega úr lagalegum álitamálum sem uppi eru varðandi lagastoð einstakra sóttvarnaaðgerða. Ég skildi fulltrúa Samtaka atvinnulífsins sem mættu á fund velferðarnefndar ekki svo að þeir legðust gegn öllum breytingum á sóttvarnalögum nú vegna þess að þeir teldu einfaldlega að það ætti að fara í einhverja heildarendurskoðun síðar. Þeir voru spurðir um þetta sérstaklega. Þannig að mér finnst þetta vera tvö mál. Annars vegar það að þegar ábendingar hafa komið fram um að það þurfi að styrkja lagastoð tiltekinna aðgerða, sem eru í gangi eða geta komið til tals, þá þarf að nálgast það verkefni hratt. En síðan get ég alveg tekið undir það sem framtíðarmúsík að þegar við erum komin út úr þessum stormi þá skiptir kannski máli að fara í greinargóða úttekt á því [[Forseti hringir.]]hvað tókst vel og hvað ekki og hvernig við getum dregið lærdóm af því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég vil koma aðeins að öðru. Það er í frumvarpinu sjálfu, 11. gr., en þar er fjallað um að lögreglustjóra sé heimilt að vísa útlendingi, sem ekki er búsettur hér á landi, úr landi við komu til landsins eða allt að sjö sólarhringum eftir komu ef hann neitar að verða við fyrirmælum um ráðstafanir sem ráðherra hefur heimilað samkvæmt 2.–5. mgr. eða í ljós kemur að hann hafi ekki fylgt þeim. Við höfum séð fréttir af því að nú hefur t.d. Noregur hreinlega verið að loka landinu nánast. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji nægilegar heimildir til að loka landinu fyrir t.d. ákveðnum hópum fólks. Ég nefni sem dæmi að nú gerðist það, þegar það var mjög lítið [[Forseti hringir.]]af ferðamönnum sem komu til landsins, að svolítill hópur hælisleitenda kom til landsins. [[Forseti hringir.]]Telur hv. þingmaður fullnægjandi heimildir í þessum lögum til að loka fyrir ákveðnum hópum eða ákveðnum löndum o.s.frv.?
Herra forseti. Ég held að þar séum við komin inn á mál sem varðar samspil útlendingalaga og sóttvarnalaga. Ég held að það sem einfaldlega myndi gerast í núgildandi lagaumhverfi væri að við slíkar aðstæður þá gætum við ekki vísað úr landi þeim sem sækti um hæli. Þá þyrftum við að fara í þann lagaramma sem á við um það. En ég vildi bara nefna það, án þess að ég sé sérfróður um ástand í nágrannalöndunum, að þegar talað er um það í fréttum að þetta eða hitt landið sé að loka eða svo til loka landinu þá er það nú ekki þannig í raun og veru. Danir gáfu út mikla tilkynningu um að þeir væru að loka landinu fyrir ferðum fólks. En svo eru kannski á tveimur blaðsíðum [[Forseti hringir.]]listaðar upp ótal undantekningar. Svona yfirlýsingar sem oft rata í fréttir kunna að vera [[Forseti hringir.]]stærri en innihald gefur tilefni til.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir nokkuð greinargóða og fína ræðu. Það eru tvær, þrjár spurningar sem ég fór að velta fyrir mér undir ræðu hv. þingmanns. Þingmaðurinn talar um að hann hefði að sumu leyti viljað ganga lengra og þá held ég að ég hafi skilið hv. þingmann þannig að það væri varðandi það að skýra lögin, þ.e. að gengið væri lengra í því í rauninni að segja hvað má og hvað má ekki. Hann kom inn á það síðar í ræðu sinni að afmörkun heimilda ríkisins þyrfti m.a. að vera ljósari. Ef við teljum að það séu grá svæði í þessu, að ekki sé alveg ljóst hvort ríkið sé að fá heimildir eða að heimildirnar séu nógu skýrar eða afmörkun þeirra, þá spyr maður sig: Er hætta á að eitthvert stjórnvald nýti sér þessa óskýru afmörkun? Er þá ekki betra að leggjast aðeins betur yfir þetta og skýra þetta betur? Þetta er það sem ég er að velta fyrir mér. Í öðru lagi: Ef afmörkunin býður upp á túlkanir erum við þá að opna fyrir möguleika á einhvers konar lögfræðilegum átökum, dómsmálum og þess háttar, vegna ákvarðana sem eru byggðar á þessum lögum, þ.e. ef afmörkunin er ekki nógu skýr? Það er kannski meginhugsunin sem laust í kollinn á mér þegar hv. þingmaður fór ágætlega yfir þetta og hann hefur mjög gott yfirlit yfir þetta mál allt saman.
Herra forseti. Auðvitað verðum við að sætta okkur við að þetta verður aldrei algerlega svart/hvítt. Þarna mun alltaf reyna á mat, hvort heimildir séu fullnægjandi eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að frumvarpið og breytingartillögur meiri hlutans geri það að verkum að heimildirnar verði skýrari en þær eru í dag. Við getum sagt sem svo að svigrúm til frjáls mats sé með vissum hætti þrengt. En við munum ábyggilega seint ná því marki að lögin séu svo skýr varðandi öll þau tilvik sem upp geta komið að ekki geti komið til lögfræðilegs ágreinings. Ég held að við náum því marki aldrei. En miðað við núverandi réttarástand þá held ég að þetta sé til framfara og til bóta. Ég held að við séum að fækka lagalegum álitamálum með því að afgreiða þetta frumvarp, með þeim breytingum sem hv. velferðarnefnd leggur til. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í ræðu minni taldi ég að hugsanlega væri hægt að ganga lengra í því að afmarka þessar heimildir betur og útfæra þær betur. Ég held að það sé alveg hægt. Eins og ég hef sagt áður leggst ég ekki gegn því að málið fari í gegn í þessu formi til að laga þann vanda sem við erum að glíma við núna. Ég leggst ekki gegn því að þetta verði klárað í þessari mynd af því að það væri hugsanlega hægt að gera þetta aðeins betur, bara þannig að það sé skýrt. Ég hefði viljað ganga lengra að sumu leyti en ég get fallist á þá málamiðlun sem ég sé birtast í nefndaráliti velferðarnefndar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Auðvitað er ég í grunninn sammála honum um að það er mjög erfitt að girða fyrir allt í lögum. En hlutverk okkar er að sjálfsögðu það sem við erum að reyna að gera, að hafa hlutina eins skýra og mögulegt er. Að mínu viti voru eiginlega tvenns konar aðgerðir sem biðu okkar þegar faraldurinn skall á. Annars vegar sóttvarnalegar aðgerðir þar sem við þurftum að grípa til lokana, þar sem við þurftum að grípa til aðgerða af út af því að faraldur var á ferðinni. Hins vegar eru það efnahagslegar aðgerðir sem fylgja í kjölfarið. Ég er kannski að fá þetta á heilann, ég veit það ekki, en ég er aðeins upptekinn af því hvort við séum búin að ræða nógu vel hvort aðgerðir stjórnvalda kunni að hafa orsakað óþarfa neikvæð áhrif á atvinnulífið, á fyrirtæki og þar af leiðandi mögulega skapað ríkinu einhverjar skaðabætur vegna þess að teknar hafi verið of veigamiklar ákvarðanir, [[Forseti hringir.]]of óljósar o.s.frv.
Herra forseti. Þær vangaveltur sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson er hér með eru þess eðlis að sennilega verður ekki úr þeim skorið nema fyrir dómstólum. Telji einhver að hann hafi orðið fyrir óréttmætu tjóni vegna aðgerða stjórnvalda sem t.d. styðjast ekki við næga lagastoð verður ekki úr því skorið nema fyrir dómi. Þetta held ég að hafi komið fram hjá Páli Hreinssyni og reyndar hjá umboðsmanni Alþingis líka varðandi spurningar af þessu tagi. Sjálfur hef ég, eins og ég kom að í upphafi ræðu minnar, nefnt það á ýmsum vettvangi frá því í ágúst, september að þörf væri á að styrkja lagaheimildir fyrir þeim aðgerðum sem verið væri að grípa til. Afstaða mín í þeim efnum hefur legið fyrir, að það séu [[Forseti hringir.]]a.m.k. veikar lagaheimildir í ýmsum tilvikum. Ég tel að frumvarpið og breytingartillögur nefndarinnar séu til þess fallnar að styrkja þessar heimildir [[Forseti hringir.]]þó að það verði hugsanlega ekki róið fyrir allar víkur í því sambandi eða öll vafamál leyst.
Herra forseti. Mig langar að taka stuttlega til máls við 2. umr. um breytingu á sóttvarnalögum. Það er margt áhugavert sem hefur komið fram í umræðunni í dag og greinilegt sem betur fer að þingmenn eru heilt yfir sammála um að vel hafi tekist til með samstarfið í velferðarnefnd. Ég vil bara nota tækifærið og óska hv. framsögumanni nefndarálits til hamingju með það ágæta starf sem þarna hefur verið unnið, hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni. Maður heyrir að hér eru þingmenn sem telja, eins og gengur auðvitað, að of skammt hafi verið gengið hvað ákveðna þætti varðar en sætta sig ágætlega við útfærsluna á þeim forsendum að þetta sé til bóta og skref í átt að því sem viðkomandi telja fullnægjandi. Þá er kannski sérstaklega verið að horfa á þætti sem snúa að heimildum og afmörkun heimilda og með hvaða hætti fært er að beita þeim. Það eina sem kom mér kannski á óvart hvað starf nefndarinnar varðar er það sem ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Birgi Ármannsson áðan. Það var bara af því að ég hafði ekki áttað mig á því fyrr en á þeim tímapunkti og væri gott ef hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson gæfi sér tíma í andsvar á eftir, en ég get auðvitað farið í andsvör við hann eftir ræðu hans síðar. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið framsögumanns málsins gagnvart því hvort ekki hefði verið skynsamlegt, sérstaklega í ljósi þess hversu mikil sátt virðist vera um vinnu nefndarinnar, að farið hefði verið í dálitla greiningu á norræna réttinum og hvernig hann hefur þróast í sóttvarnamálum síðasta árið. Það er svo algengt, eins og við þekkjum, að horft sé til norræns réttar þegar verið er að vinna með ný lög eða endurskoðun gildandi laga hér í þinginu. Ef málið er til að mynda kallað inn til nefndar milli 2. og 3. umr. til að skoða þetta ætti það hvorki að vera átakamikið né tefja lokaafgreiðslu málsins mjög mikið. Það blasir enda við að það er bitamunur en ekki fjár hvort þetta mál, sem er núna í vinnslu einum tíu, ellefu mánuðum eftir upphaf faraldursins, klárast nokkrum dögum fyrr eða seinna hvað lokaafgreiðslu varðar. Að viðbættri þessari athugasemd þá langar mig að koma inn á annað atriði sem blasir við að rætt hefur verið í nefndinni, en ég finn því ekki stað í nefndarálitinu, alla vega hvað varðar það að horft sé til þeirra sjónarmiða sem sett eru fram í umsögn Einars S. Hálfdánarsonar hæstaréttarlögmanns og löggilts endurskoðanda. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa upp stuttan kafla úr umsögn Einars þar sem er fjallað um framsalsheimildir til framkvæmdarvalds: „Mér er mjög til efs að svo víðtækt valdframsal til framkvæmdarvaldsins standist stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, yrði frumvarpið að lögum. Í VII. kafla stjórnarskrár eru ákvæði um mannréttindi, svo sem í 67. gr. um að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þegar vísað er til þessarar heimildar um að takmörkun þurfi að hvíla á lagaheimild er átt við sett lög frá Alþingi. Virðist sem dómstólar setji löggjafanum mjög strangar skorður við framsali á slíku valdi til framkvæmdarvaldsins. Þá verður við lögleiðingu slíkra heimilda að gæta meðalhófs.“ Síðan svarar Einar S. Hálfdánarson í umsögn sinni við því að hann telji að slíks meðalhófs sé ekki gætt eins og frumvarpið var lagt fram af ráðherra í upphafi. Þetta er af sama meiði og sjónarmið hv. þm. Birgis Ármannssonar áðan í svari við andsvari mínu þess efnis að ef það væri eitthvert eitt atriði sem hann teldi að hefði mátt fara betur þá væri það þessi afmörkun á heimildunum, framsalsheimildum og þvingunarheimildum sem verið er að færa stjórnvöldum með þessari lagasetningu. Ég gef mér að þetta sé fullrætt. Mér finnst það bara blasa við að eftir mikla umfjöllun í nefndinni hljóti niðurstaðan að hafa verið að stíga ekki meira í mót þessum sjónarmiðum heldur en gert er. Ég skil svar hv. þm. Birgis Ármannssonar þannig að niðurstaðan hafi verið sú að láta gott heita hvað þetta varðar og að nefndin legði til að þetta yrði ekki skilgreint eða afmarkað með skýrari hætti en nú er gert. En aftur á móti, ef niðurstaðan verður sú að málið verði tekið inn til nefndar milli 2. og 3. umr., sérstaklega til að skoða þróun norræns réttar og gera samanburð við hann - þetta er auðvitað mjög lifandi lagaumhverfi núna, lagaumhverfi sóttvarna. Ég held að það sé búið að fara í gegnum, ef ég skil það rétt, tvo tiltölulega stóra lagabálka í Danmörku nú þegar. Ég man ekki ákveðna dagsetningu á því hvenær fyrri breytingin var samþykkt en það var tiltölulega fljótlega eftir að faraldurinn tók sig upp. Hér heima höfum við aftur á móti miklu meira verið í, í besta mögulega skilningi þess orðs, smáskammtalækningum. Við höfum verið að bregðast við mjög afmörkuðum málum og flest þeirra hafa auðvitað verið á efnahagssviðinu. Stjórnvöld hafa leyft sér, held ég að mér sé óhætt að segja, að túlka mjög rúmt þær heimildir sem þau hafa samkvæmt núgildandi lögum. Það þarf ekki annað en að hlusta á og horfa til sjónarmiða hinna ýmsu lögfræðinga sem hafa bent á, án mikilla andmæla, að stjórnvöld væru að teygja þetta og toga mjög í núverandi ástandi. Þess vegna kemur svolítið á óvart að við séum í þessum sporum, að vinna þessa vinnu núna svo löngu eftir að faraldurinn bankaði upp á og raunin er. Ef málið verður tekið til nefndar milli 2. og 3. umr. þá held ég að það væri áhugavert að sú vinna skilaði af sér framhaldsnefndaráliti, sem mér þykja allar líkur á miðað við vinnu nefndarinnar hingað til að yrði í sátt nefndarmanna. Er það ekki rétt hjá mér að það eru allir nefndarmenn sem skrifa undir? Jú, það eru allir, en fimm að vísu með fyrirvara. Þeir hafa allir útskýrt sína fyrirvara. Meiri hluti nefndarinnar er með fyrirvara. Þetta er nú orðið ágætt, ég hefði ekki átt að lesa þetta. En við verðum að treysta því að hv. framsögumanni, Ólafi Þór Gunnarssyni, muni takast það aftur að fá alla með sér á framhaldsnefndarálit, sem ég held að væri mikilvægt innlegg í þetta mál. Ég er ekki að leggja þetta til til að skapa einhverja úlfúð í nefndinni eða að slá pólitískar keilur, en vegna þess hvernig málið er vaxið þá held ég að það væri gott fyrir þingið að hafa betur grundaðan rökstuðning fyrir því af hverju menn draga línuna þar sem hún er dregin núna hvað varðar afmörkun heimildanna og svigrúm til nýtingar og síðan að hafa þennan samanburð við þróunina í norræna réttinum. Ég held að þetta væri margra hluta vegna til mikilla bóta. Ég hvet hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson til að hafa frumkvæði að þessu. Ég er nokkuð viss um að fyrirvörunum mun fækka á framhaldsnefndaráliti frá því sem nú er. Þetta er það sem ég vildi segja um þessa þætti. Á almennum nótum er auðvitað ótækt annað en að þetta regluverk verði uppfært og það, þó að það sé vont að nálgast málið þannig, fært nær raunveruleikanum sem við okkur blasir núna. Það mun örugglega líka gera þeim kleift að spyrna við, þeim sem verða fyrir íþyngjandi aðgerðum stjórnvalda og iðulega til fjártjóns, sérstaklega þeim sem standa í rekstri, að dregin sé ný lína í sandinn þar sem heimildirnar eru skýrari, þó að þær mættu sannarlega vera mun skýrari en þær eru núna. Ég vona að því fylgi ákveðin viðspyrna fyrir þá sem hafa talið sig lenda, ef svo má segja, öfugum megin hryggjar þegar kemur að skilgreiningum núverandi sóttvarnalaga og útfærslu íþyngjandi aðgerða stjórnvalda sem hafa valdið fyrirtækjum, rekstraraðilum og einstaklingum og í rauninni þjóðinni allri verulegu fjárhagslegu tjóni í hartnær heilt ár núna. Ég held að þetta sé til bóta. Og þó að málið væri tekið inn til nefndarinnar á milli 2. og 3. umr. til að skoða þessa tvo þætti þá held ég að nokkrar dagar til eða frá skipti kannski ekki öllu máli eftir þessa tíu, ellefu mánuði frá því að faraldurinn brast á. Síðasta atriðið sem ég ætla að nefna er það sem snýr að aðkomu Alþingis. Mér sýnist á öllu að það hefði farið betur á því að gera ráð fyrir aðkomu Alþingis í ríkara mæli en gert er ráð fyrir í frumvarpinu og nefndarálitið, ef svo má segja, undirstrikar og rammar inn. Ég vil nefna það hérna. Ég reikna ekki með neinum sérstökum breytingum í þeim efnum en ég held að þegar kemur að heildarendurskoðuninni, sem mér heyrist nú að flestir sem hér hafa rætt um hana sjái fyrir sér að þurfi að eiga sér stað innan ekki mjög langs tíma, þó að það verði væntanlega ekki fyrr en faraldurinn er um garð genginn, þá hljóti að koma til skoðunar að bæta í hvað þá aðkomu varðar. En ég ætla að láta þessu lokið að sinni og ég óska okkur þingmönnum öllum góðs gengis með þetta mál áfram.
Hæstv. forseti. Ég get ekki látið hjá líða að koma aðeins inn á sóttvarnalög. Ég ætla að leyfa mér að fjalla aðeins um þetta Covid-dæmi í leiðinni. Ég held að alveg sé kominn tími til, svo ég segi það nú, að við rennum styrkari stoðum undir aðgerðir og annað sem við höfum þurft að grípa til. Ég er sammála þeim sem segja að þetta mál þurfi að sjálfsögðu að klára. Sem betur fer gefa menn sér tíma og ættu jafnvel, eins og hv. þm. Bergþór Ólason sagði áðan, að gefa sér ögn meiri tíma til að klára þetta mál. Áður en ég fer í málið sjálft, sem ég ætla að reifa aðeins á eftir, langar mig að segja að við Íslendingar höfum verið svolítið heppin í þessu öllu saman. Við erum býsna heppin með að við erum fá og í nokkuð stóru landi þar sem auðvelt er að halda fjarlægð. Við erum yfirleitt löghlýðin, við förum oftast, alla vega flest okkar, eftir þeim reglum sem okkur er ætlað að fylgja og við virðum gjarnan yfirvaldið þegar það segir okkur fyrir verkum eða biður okkur að gera eitthvað. Það hefur því margt lagst með okkur í þessu. Ég held að þær sóttvarnaaðgerðir sem gripið var til hafi í það minnsta í mörgum tilfellum verið réttar. Við getum alveg deilt um einstakar aðgerðir og slíkt. Ekki dettur mér í hug að segjast hafa vit á áætlunum, líkönum og öllu því dóti, en samt sem áður eru að sjálfsögðu ákveðin vonbrigði í þessu öllu saman hvernig faraldurinn blossar upp aftur og aftur, hvernig einstök slys hafa orðið og afleiðingar þeirra. Síðan er það efnahagslegi þátturinn eða þátturinn sem snýr að fyrirtækjunum í landinu og hlutverki stjórnvalda. Mér hefur ekki þótt skemmtilegt eða gott að upplifa alla þá óvissu og ég ætla bara að segja það; þessa óreiðu í upplýsingum sem verið hefur frá stjórnvöldum varðandi þennan faraldur, skort á því að geta sagt fólki og fyrirtækjum, eða stjórnendum þeirra, hvernig hlutirnir verða, að ef þeir líti svona út þá gerist þetta o.s.frv., þannig að menn geti gert áætlanir. Lengst af, þar til seint á síðasta ári, hefur verið brugðist við með stuttum fyrirvara og ekki gerðar miklar væntingar um framtíðarsýn fyrir framhaldið. Ég ætla líka að gagnrýna það að heilbrigðisráðuneytið skyldi ekki sjálft hafa forgöngu um að deila með alþingismönnum þeim samningum sem gerðir voru eins og við höfðum óskað eftir. Í svari til þess er hér stendur við því hvort hafa mætti þessa samninga opinbera og fá þá birta, er nánast farið í einhverja útúrsnúninga. Við höfum ágæta kunnáttu í því hér í þinginu að fara með gögn sem trúnaður er yfir. En auðvitað á ekki að vera trúnaður yfir megininnihaldi svona samninga. Það getur vel verið að í þeim séu einhverjar upplýsingar sem snerta bóluefnaframleiðendur eða eitthvað slíkt sem er eðlilegt að lita svart eða birta ekki. En almennt á að mínu viti ekki að hvíla nein leynd yfir samningunum. Við sáum það hér fyrir nokkrum árum þegar alþingismenn þurftu að toga nánast með töngum þúsundir eða alla vega hundruð blaðsíðna til að reyna að komast ofan í hvað var raunverulega að gerast í þessu svokallaða Icesave-máli. Stjórnvöld eiga ekki að halda svona gögnum frá þingmönnum. Síðan langar mig að segja líka að ég hef verið þeirrar skoðunar og komið því margsinnis á framfæri, að líkt og þegar hrunið skall á okkur 2008 hefðum við átt að grípa til risastórra aðgerða til að slá vörn um fyrirtæki og heimili í landinu, - skjaldborg er ekki gott orð, það hefur ekki á sér sérstaklega góða mynd - að taka þetta allt í fangið og sjá til þess að menn töpuðu ekki húseignum sínum eða heimilum meðan við værum að vinna okkur út úr þessu. Ég held enn að rétt hafi verið staðið að því. Ég ætla að geyma það, ég kem kannski aðeins að því aftur á eftir. Ég ætla nú að hæla nefndarálitinu. Það er mjög læsilegt og vel gert. Það er auðvelt að feta sig í gegnum það og ég held að það sé frekar satt, ef hægt er að segja það um þetta. Þannig að ég ætla að hæla því. Drepið er á ýmislegt, komið er inn á smitrakningu, sóttvarnaráð og annað. Ég ætla að koma aðeins inn á ræðu hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur þar sem hún talaði einmitt um hlutverk sóttvarnaráðs. Mig langar að taka undir það með henni að við séum með skýran ramma um að þessir aðilar eigi að hafa þetta hlutverk komi staða sem þessi upp. Á blaðsíðu 5 í nefndarálitinu kemur fram að Læknafélag Íslands telji mikilvægt að viðhalda og styrkja stefnumótandi hlutverk sóttvarnaráðs. Ég fagna því að nefndin ákveði að framlengja líf ráðsins en að jafnframt verði hlutverk þess skilgreint betur við heildarendurskoðun á lögunum. Ég held að ég hafi séð þar talað um, með leyfi forseta, að móta stefnu í sóttvörnum. - Allt í góðu. Tökum bara umræðu um það. Alla vega fagna ég því að nefndin hafi m.a. hlustað á Læknafélag Íslands, og sjálfsagt fleiri, í því máli öllu saman. Herra forseti. Menn hafa verið með smitrakningarappið í gangi í marga mánuði, sem er bara alveg sjálfsagt þegar við glímum við aðstæður sem þessar. Mér finnst það í það minnsta. Ég held að rétt sé að sú leið sem farin er, þó að hún sé að sjálfsögðu valkvæð, byggi á traustum grunni. Hugtakið er skilgreint hér í lögum, sem er mikilvægt. Ég kynnti mér aðeins umsagnirnar og þar á meðal umsögn Sjúkraliðafélags Íslands sem minnst er á hér. Ég fagna því að nefndin taki undir ábendingar sem þar koma fram. Síðan er ágætiskafli um hvort þetta sé í samræmi við stjórnarskrána. Þar er m.a. vitnað í laganefnd Lögmannafélags Íslands, heilbrigðisráðuneytið og fleira. Fagna ég því sem fram kemur í lokin á þessari umfjöllun í nefndarálitinu, á blaðsíðu 6, að allt tal um útgöngubann falli á brott. Það er mjög mikilvægt að við förum í heildstæða umræðu um hvaða heimildir ríkisvaldið eigi að hafa til að takmarka frelsi einstaklinganna. Það væri svolítið sérstakt, fyndist mér, að sjá ákvæði um útgöngubann. Ég hef reyndar áhyggjur af þeim hugsanagangi að setja það inn í lagafrumvarp sem þetta, sem og hef ég töluverðar áhyggjur af því að býsna frjálslega hafi verið farið með ákvarðanir sem geta snert eignarrétt landsmanna þegar kemur að fyrirtækjum, að menn ákveði og velji sjálfir þá leið sem þeir fara varðandi sjálfa sig og rekstur fyrirtækja sinna, svo að ég segi það nú bara. Ég tek líka undir að það er ánægjulegt að sjá að Alþingi er ofið inn í þetta. Alþingi hefur að sjálfsögðu sýnt það í þessu máli, eins og fram hefur komið hér, bæði hjá stjórnarþingmönnum og stjórnarandstæðingum, að það hefur alveg haft burði til að fjalla um mál sem þetta og hefur svo sem sýnt það áður. Sem betur fer kom þetta mál hingað inn með þessum hætti. Það var full þörf á því að laga málið, eins og nefndin gerir svo sannarlega undir eflaust góðri stjórn frummælanda þessa nefndarálits. Hér er svo rætt líka um heilbrigðisskoðanir. Þetta er vitanlega eðlilegt mál í rauninni. Þegar hlutirnir hafa breyst býsna hratt og mikið og það eru fleiri en læknar sem skoða okkur og undirbúa okkur, þá fyrir lækna eða að við sjáum jafnvel aldrei lækni í einhverjum tilfellum, þá held ég að eðlilegt sé að huga að þessum hugtökum, eins og þarna er í rauninni verið að gera. Breytingartillögurnar eru æðimargar og eru lagðar fram á sérskjali. Mig langar aðeins að stoppa við b-lið 10. gr., sem er nokkuð stór og veigamikil breyting. Þar er nefndin í rauninni að reyna að skýra betur, sem ég fagna, hvenær menn geta stöðvað atvinnurekstur. Þar segir, með leyfi forseta: „Við d-lið bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal stöðva atvinnurekstur nema að því marki sem starfsemin felur í sér hættu á útbreiðslu farsóttar, svo sem vegna fjölda fólks sem þar kemur saman eða návígis þess eða snertingar.“ Ég skal ekki segja hvort þetta er nógu skýrt en ég held hins vegar að það þurfi að vera alveg ljóst að atvinnurekstur verði ekki stöðvaður nema af gríðarlegri nauðsyn eða neyð. Þá kann jafnvel að vera að einhvers konar aðhald þurfi á framkvæmdarvaldið þegar kemur að því að taka ákvörðun um að stöðva atvinnurekstur. Aðhaldið getur verið það að sé rekstur stöðvaður sé ljóst að viðkomandi muni fá fullar bætur eða bætur fyrir það tap sem viðkomandi verður fyrir. Auðvitað getur lokun rekstrar einstaklings, sem rekur einhverja þjónustu eða sölu eða hvað það er, leitt til þess að viðkomandi missir ekki bara fyrirtæki sitt heldur jafnvel heimili og annað, jafnvel af ástæðu sem hann ræður ekkert við. Svo eru kannski dæmi um að menn hafi hunsað eða verið kærulausir og slíkt. Í það minnsta tel ég að skoða þurfi mjög vandlega að ef framkvæmdarvaldið á að hafa vald sem þetta þá sé einhvers staðar aðhald á móti varðandi t.d. notkun á þessum lokunum og slíku. Það er mjög mikilvægt að við skerðum ekki atvinnufrelsið eða starfsemina að óþörfu. Ég geri mér alveg grein fyrir því að vandasamt er að skilgreina hvenær það er, en við verðum samt að gera tilraun til að komast sem næst því til að öllum sé ljóst hvar takmörkun er á að gera slíkt. Hér kom fram í andsvari hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni að Samtök atvinnulífsins hefðu rætt að gera þyrfti óháða rannsókn. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að það verði gert. Við þurfum að læra af þessu, að sjálfsögðu, og við þurfum að móta umhverfi okkar, reglur og ferla þannig að tjón verði sem minnst, að sjálfsögðu bæði fyrir heilsu og líf fólks og einnig fyrir efnahagslífið og samfélagið í heild. Það að gera það ekki, að velta ekki þessum hlutum fyrir sér og rannsaka þá með það markmið að læra af þeim væri mjög óábyrgt. Þó að maður vilji ekki segja það er ekkert í hendi að einhvers konar veira sem þessi eða eitthvað annað skelli ekki á okkur. Þá er mjög mikilvægt fyrir okkur að vera á þeim stað að þekkja, vita og hafa lært, geta tekið ákvarðanir fyrr, vita að við þurfum að sýna fólki meira inn í framtíðina, sýna á spilin, hvað menn ætla sér, setja niður vörður, setja niður mörk: Ef við förum þarna þá gerist þetta og ef það gerist þá gerist hitt o.s.frv. Þetta er það sem hefur einna helst skort. Það er sú mikla óvissa sem verið hefur. Svo hefur ekki alltaf farið saman hljóð og mynd finnst manni. Maður hefur stundum velt því fyrir sér líka hver beri í rauninni ábyrgð í þessu máli. Eru það embættismennirnir, þessir fínu embættismenn sem eru að reyna að gera sitt besta? Eru það stjórnmálamennirnir? Eru þeir einhvern veginn búnir að vísa valdinu til embættismannanna í þessum málum? Við þurfum að hafa þetta allt á hreinu. Ég vil svo undir lokin, herra forseti, koma því að líka að núna þurfum við, og hefðum örugglega átt að gera það fyrr, en í það minnsta núna þegar við höfum séð hvernig Evrópusambandið hefur haldið á þessum bóluefnamálum, að fara mjög varlega í að stökkva upp á vagninn með Evrópusambandinu. Það virðist vera mikil skriffinnska og klúður þar í gangi og alla vega um tíma var hver höndin upp á móti annarri og menn að ota sínum tota, vildu koma lyfjaframleiðslu í sínu landi að o.s.frv. Þetta er ekki klúbbur sem við eigum heima í. Þetta er risastórt batterí sem hefur fjarlægst bæði íbúa og stjórnmálamenn í Evrópu. Það lifir einhvern veginn sjálfstæðu lífi, ætla ég að leyfa mér að segja. Við eigum þess vegna að taka fyrst þann kost að gera hlutina sjálf, hugsanlega í samráði eða samstarfi með einstökum ríkjum ef það er betra, ekki að stökkva bara á vagninn og segja: Þetta er auðveldasta leiðin. Þá er um leið mikið áhyggjuefni það sem hefur komið fram um að á Íslandi sé ekki kunnátta til að meta eða sannreyna flókin og mikil lyf. Ég viðurkenni, herra forseti, að ég þekki ekki hvort við höfum einhverja þekkingu og getu til að kveða upp úr um slíkt en hins vegar væri mjög áhugavert að komast að því. Ég vildi hins vegar koma því á framfæri að ég held að þetta hafi verið mistök. Það er einhvern veginn alltaf og þarf að breytast, það á ekki endilega að vera fyrsti kostur að fara upp í lestina með Evrópusambandinu. Við höfum séð að mörgum gengur mjög vel í bólusetningum og að koma lyfjunum í þegna sína. Það er að sjálfsögðu frábært. Við höfum hins vegar frekar óljósar heimildir fyrir því hvernig þetta muni ganga fyrir sig hér á landi. Menn vona ýmsa hluti. Menn gera sér vonir og áætla, en það þyrfti kannski að sýna okkur planið. Hvernig er planið nákvæmlega? Það hangir svolítið á þeim samningum sem höfum ekki fengið að sjá. Þannig hef ég alla vega skilið málið, herra forseti. Fram undan er áfram barátta við þennan vágest. Vonandi tekst okkur að vinna bug á honum fyrr en margt bendir til. Það ræðst töluvert mikið af því hvenær við náum að bólusetja þjóðina, bólusetja nógu marga. Eftir stendur að ef við verðum framarlega í flokki virðist nú samt sem áður stór hluti af þessu ári, sem við ætluðum að nýta til uppbyggingar, farinn í súginn. Það kallar á endurskoðun á ýmsum útgjöldum ríkisins og öðru slíku. Það er því enn þá mikið verk að vinna, herra forseti, sem ég vona að við getum sameinast um að leysa með sem bestum hætti.
Virðulegi forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka kærlega fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram. Margar vangaveltur hafa komið upp og mörg álitaefni. Án þess að ég telji upp sérstaklega hver þau eru eða hverjir hafi komið fram með þau þá hafa þau snúið að þáttum eins og aðkomu þingsins. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan kemur nefndin til móts við þau sjónarmið, ekki kannski að fullu en að nokkru. Meginástæðan fyrir því að ekki er farið lengra á þessu stigi málsins liggur í rauninni í því, sem ég útskýrði kannski ekki nægilega í fyrri ræðu minni, að samstaða var um það í nefndinni að við þessa endurskoðun eða við þessa umferð væri kannski ekki ástæða að taka ákvarðanir sem breyttu beinlínis stjórnsýslunni í sóttvarnamálum í þessum faraldri. Það var pælingin og rétt að útskýra þetta atriði örlítið betur. Vangaveltur um sérlög hafa líka komið fram í ræðum þingmanna og það var skilningur minn, og ég held flestra nefndarmanna, nema þeirra sem hafa tjáð sig sérstaklega um að þeir séu með fyrirvara gagnvart því, að þær umsagnir sem komu frá lögspekingum og sérfræðingum í stjórnskipunarrétti bentu meira í þá átt að skynsamlegra væri að hafa löggjöfina almenna. Þess vegna er sú leið farin. Menn hafa líka velt því upp af hverju við stigum ekki skref í þá átt að breyta verkefnum sóttvarnaráðs. Það er ekki gert, af sömu ástæðu og ég nefndi áðan; stjórnsýslan í þessum faraldri hefur verið svona. Hins vegar tökum við mjög skýrt fram í nefndarálitinu að þetta þurfi að skoða betur og ég tek bara heils hugar undir með þeim sem hafa nefnt það. Ég sé fyrir mér að sóttvarnaráð hafi svipaða stjórnskipulega stöðu og til að mynda skimunarráð hefur í dag. Skimunarráð kemur ekki að verkefnum frá degi til dags, skulum við segja, heldur leggur breiðu línurnar. Ég sé fyrir mér að sóttvarnaráð væri meira þannig. En þetta er eitthvað sem þarf að ræða og við töldum að betra væri að gera það við heildarendurskoðun. Nokkrir hv. þingmenn hafa nefnt sóttvarnahús. Í nefndarvinnunni kemur það upp að ákveða hreinlega að skilgreina sóttvarnahús annars vegar og hins vegar heimildir sóttvarnalæknis til að segja fyrir um að slíkt sé stofnað. Það er meira til að þétta lagastoðir og þær heimildir sem sóttvarnalæknir hefur í þessu máli. Þingmenn hafa nefnt samanburð við Norðurlöndin og löggjöfina þar. Reyndar held ég að það hafi aðallega verið hv. þm. Birgir Ármannsson og Bergþór Ólason sem nefndu það sérstaklega. Nefndin skoðaði aðeins hvaða heimildir væru til í löggjöf þar, eins og með skyldubólusetningar, með lokanir á landamærum og fleira. Við fengum m.a. minnisblað frá nefndasviði Alþingis um það. En aftur, m.a. af því að löggjöfin á Norðurlöndunum er í svona flúxi, ef það er orð, var það metið svo að kannski væri ekki byggjandi á því akkúrat núna heldur ætti frekar að sjá hvernig staðan væri þegar faraldrinum væri lokið og heildarendurskoðun stæði fyrir dyrum. Ég held að ég hafi þá í stórum dráttum drepið á þeim málum sem koma sóttvarnalöggjöfinni beint við. Enn og aftur þakka ég hv. nefnd sérstaklega fyrir þá vinnu sem unnin var í þessu máli. Eins og ég nefndi áðan komu allir nefndarmenn að því að bæta málið sem er nákvæmlega það sem á að gerast í störfum þingsins. Ég er þokkalega sáttur við þá niðurstöðu sem við höfum komist að og fagna því að við séum komin á þennan stað með málið.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarálits fyrir prýðisgóða samantekt í lokin. Mig langaði bara að forma betur en ég gerði kannski í ræðu minni ósk um að málið verði tekið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr. Í spjalli utan pontu hefur verið prýðileg sátt um það, með það fyrir augum fyrir okkur sem ekki erum í nefndinni að fá vonandi einhverja afurð sem útskýrir aðeins þau norrænu sjónarmið sem ég og hv. þm. Birgir Ármannsson komum sérstaklega inn á. Þetta er ekki ætlað til neinna pólitískra uppþota heldur held ég að öllum þingmönnum líði betur með þetta mál því betur sem hver hluti þess er ígrundaður. Þannig að ég vil bara nefna það hér og vona að ég fái góðar undirtektir hjá hv. framsögumanni.
Herra forseti. Ég skal reyna að vera knappyrtur. Ég geri enga athugasemd við að málið sé kallað inn til nefndar, eins og hv. þingmaður var að leggja til, á milli 2. og 3. umr. Það er sjálfsagður réttur þingmanna að fara fram á slíkt og ég geri enga athugasemd við það. Varðandi þau atriði sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega held ég að það sé ekki flókið að nefna í nefndaráliti þau skjöl sem ég nefndi áðan sem komu fyrir nefndina frá upplýsingasviði þingsins og ég sé ekki ástæðu til að gera neina athugasemd við það.
Herra forseti. Við erum komin í örstuttu ræðurnar sem er reyndar nýlunda á Alþingi og veit vonandi á gott. Ég mun hafa þessa ræðu stutta en ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, sem eru frá 2013. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið ellefu gesti til sín og sjö umsagnir og höndlað þær eins og vera ber. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um náttúruvernd sem tengjast málsmeðferð við friðlýsingar og undanþágum frá ákvæðum friðlýsinga. Þá er einnig lagt til nýtt ákvæði um kortlagningu óbyggðra víðerna. Það eru þrír kaflar í nefndarálitinu og sá fyrsti er um auglýsingu tillögu að endurskoðaðri náttúruminjaskrá. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 36. gr. laganna um auglýsingu tillögu um framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár þess efnis að í stað þess að tillagan sé auglýst í prentmiðlum skuli hún auglýst á vefmiðlum, í Lögbirtingablaði og með öðrum hætti eftir því sem við á. Þar með verður skylt að auglýsa í Lögbirtingablaði og á vefmiðlum en birting auglýsingar á öðrum vettvangi er háð mati Umhverfisstofnunar hverju sinni. Nefndin bendir á að mikilvægt er að auglýsingar séu birtar með sannanlegum hætti og á vettvangi þar sem ætla má að sem flestir sem hagsmuna kunna að gæta sjái hana. Með hliðsjón af því telur nefndin fara vel á því að auglýsing sé birt í öllum helstu fjölmiðlum á viðkomandi svæðum til viðbótar við almenna birtingu í Lögbirtingablaði og á vefmiðlum. Svo mikið um auglýsingu á tillögu að endurskoðaðri náttúruminjaskrá. Í öðrum kafla er fyrst fjallað um áform um friðlýsingu og þar segir að samkvæmt 38. gr. sé ráðherra heimilt að ákveða friðlýsingu með samþykki landeiganda og viðkomandi sveitarfélags þótt ekki sé gert ráð fyrir henni í framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár. Áður skulu friðlýsingaráformin þó kynnt í samræmi við 36. gr. laganna. Þar er kveðið á um að frestur skuli ekki vera skemmri en átta vikur frá birtingu auglýsingar en í greinargerð frumvarpsins kemur fram að sá langi kynningartími byggist á því að verið sé að kynna endurskoðaða náttúruminjaskrá sem sé mun umfangsmeiri en einstaka friðlýsing sem ráðherra sé heimilt að ákveða samkvæmt 38. gr. Er með frumvarpinu lagt til að kynningartími áforma vegna einstakra friðlýsinga verði styttur í tvær vikur. Fram komu sjónarmið þess efnis að tveggja vikna frestur gæti verið of stuttur og var þar m.a. vísað til þess að umsagnaraðilar eru fjölbreyttur hópur sem á misauðvelt með að bregðast skjótt við. Einnig komu fram sjónarmið um að ekki væri kveðið skýrt á um þau tilvik friðlýsingar þar sem eignarnám kemur til álita. Nefndin bendir á að áform um friðlýsingu eru undanfari þess að drög að friðlýsingarskilmálum fyrir viðkomandi svæði séu unnin. Í þeim tilvikum sem auglýsa þarf áform þarf jafnframt samþykki landeiganda og viðkomandi sveitarfélags fyrir friðlýsingunni og því allar líkur á að unnið sé að málinu í sátt. Hins vegar telur nefndin mikilvægt að tryggt sé að allir aðilar, þar á meðal minni aðilar, hafi svigrúm til að taka saman vandaða umsögn og leggur því til að fresturinn verði fjórar vikur að lágmarki. Nefndin leggur áherslu á að um lágmarksfrest er að ræða og ekkert því til fyrirstöðu að Umhverfisstofnun lengi frestinn telji stofnunin þörf á því. Nefndin bendir einnig á að ferill friðlýsingar er skýr í lögum um náttúruvernd og er þar m.a. kveðið á um rétt landeigenda til bóta ef friðlýsing hindrar landnýtingu eða takmarkar hana umfram það sem telja má til almennra takmarkana eignarréttar. Þá hefur ráðherra heimild til beitingar eignarnáms samkvæmt 43. gr. laganna og fer um framkvæmd eignarnáms og ákvörðun bóta eftir almennum reglum. Hér er einnig stuttur kafli um drög að friðlýsingarskilmálum. Samkvæmt 4. gr. frumvarpsins er lagt til að frestur til að gera athugasemdir við drög að friðlýsingarskilmálum verði styttur úr þremur mánuðum í sex vikur. Fram kom að sá tími kynni að vera of stuttur þar sem drög að friðlýsingarskilmálum gætu verið afar umfangsmikil. Nefndin tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í greinargerð frumvarpsins um að þriggja mánaða fresturinn sé óþarflega langur og telur brýnt að tryggja skilvirkni og að ferli friðlýsinga dragist ekki úr hófi. Ýmsar tillögur, svo sem skipulagstillögur og skýrslur, svo sem mat á umhverfisáhrifum framkvæmda, er með sex vikna kynningarfresti. Þær eru yfirleitt umfangsmeiri en friðlýsingarskilmálar einstakra svæða. Með vísan til þess telur nefndin að sex vikur til að koma að athugasemdum sé fullnægjandi að lengd. Að lokum er kafli um kortlagningu óbyggðra víðerna og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa einfaldlega þennan kafla: Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til nýtt ákvæði um kortlagningu óbyggðra víðerna. Ráðherra verði heimilt að setja reglugerð um kortlagningu óbyggðra víðerna. Þar verði kveðið á um þau viðmið og forsendur sem liggi til grundvallar kortlagningunni og skuli kortið vera til leiðbeiningar fyrir stjórnvöld við stefnumótun um verndun landslags og aðra landnotkun. Bent var á að ekki væri skýrt hver ætti að sjá um kortlagninguna, hvernig meðferð hennar yrði háttað, hvaða réttaráhrif hún hefði og hvaða aðkomu hagaðilar hefðu að vinnunni. Þá kom fram að kveða ætti fastar að orði og að kortlagningin ætti ekki einungis að vera til leiðbeiningar fyrir stjórnvöld. Nefndin áréttar að ekki er gert ráð fyrir að kortlagning óbyggðra víðerna hafi réttaráhrif í för með sér. Kortlagningin mun hins vegar koma sér vel fyrir sveitarfélög og aðra aðila við ákvörðunartöku um skipulag og landnotkun. Í ljósi þess að kortlagningunni er ekki ætlað að binda hendur skipulagsyfirvalda leggur nefndin til þá orðalagsbreytingu að í stað þess að kortið skuli vera til leiðbeiningar fyrir stjórnvöld verði það til upplýsingar. Þá bendir nefndin á að nánara fyrirkomulag, þar á meðal um hver muni sjá um kortlagninguna, verði útfært í reglugerð. Fyrir liggur að Skipulagsstofnun hefur þegar unnið tillögur að kortlagningu óbyggðra víðerna á hálendi Íslands og látið vinna skýrslu um flokkun og kortlagningu landslagsgerða. Hún heitir Landslag á Íslandi – flokkun og kortlagning landslagsgerða á Íslandi, og var gerð á vegum Eflu og Land Use Consultants árið 2020. Þetta plagg getur gagnast við kortlagningu víðerna. Því má telja eðlilegt að Skipulagsstofnun haldi áfram utan um verkefnið með aðkomu annarra fagstofnana og hagaðila, m.a. Náttúrufræðistofnunar Íslands sem einnig hefur unnið að kortlagningu víðerna. Nefndin leggur til smávægilega lagfæringu á fyrirsögn í 6. gr. og ég hef farið með hana nú þegar, hún heitir nú Kortlagning óbyggðra víðerna. Breytingartillögurnar eru auk þess að í stað orðsins „tvær“ í a-lið 3. gr. komi: fjórar. Þarna er átt við fjórar vikur. Einnig við 6. gr., að í stað orðsins „leiðbeiningar“ í 2. mgr. efnisgreinar komi: upplýsinga. Undir álitið rita Bergþór Ólason, formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar, Ari Trausti Guðmundsson, sem er framsögumaður, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Sara Elísa Þórðardóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Þar með, herra forseti, hef ég lokið örstuttri ræðu um þetta nefndarálit.
Forseti þakkar hv. þingmanni fyrir að vera stuttorður. Það gleður forseta mjög.