Herra forseti. Heimsmyndin hefur breyst töluvert frá því sem okkur fannst hún a.m.k. vera þegar við einbeittum okkur að baráttu vestrænna ríkja og austantjaldsríkja. Undanfarið hefur borið mikið á umræðu um Miðausturlönd og þátttöku stórveldanna þar, sér í lagi Bandaríkjanna, Rússlands og Kína. Þegar Trump kemur inn á sviðið breytist margt og hefur kannski sett okkur bandamenn Bandaríkjanna í erfiða stöðu. Hann segir eitt í dag og annað á morgun sem gerir það að verkum að stöðugleiki og fyrirsjáanleiki verður miklu minni en ella, en það er nú kannski eitt af því sem er mikilvægast í alþjóðasamfélaginu. Utanríkisráðherra kom á fund utanríkismálanefndar í gær til að ræða málefni Írans og Miðausturlanda og mjög margt áhugavert sem kom fram í svörum hans þar, sem ég get að sjálfsögðu ekki haft eftir hérna en sumt af því finnst mér að eigi erindi inn í þennan sal og jafnvel til allrar þjóðarinnar. Það vekur t.d. nokkra athygli að íslensk stjórnvöld hafa ekkert tjáð sig um lögmæti aftöku Bandaríkjanna á næstvaldamesta manni Írans. Án þess að ég ætli að bera blak af þeim manni þá þekkjum við að minnstu skref í þessu flókna valdatafli geta leitt af sér keðjuverkandi áhrif. Því hlýt ég að spyrja ráðherra beint og bið hann að svara því mjög skýrt af því að það skiptir máli: Telur ráðherra að um lögmæta árás hafi verið að ræða?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Af því að hv. þingmaður vísaði í fund utanríkismálanefndar í gær þá er það mín skoðun að það sé afskaplega mikilvægt að fulltrúar stjórnarandstöðunnar segi við þjóðina það sem þeir segja á þeim fundum, því að ég held að það eigi fullt erindi til þjóðarinnar. Hér erum við að tala um alvörumál á þessum vettvangi og við Íslendingar höfum ávallt verið í hópi með vestrænum þjóðum, erum í Atlantshafsbandalaginu og við skipum okkur í hóp með þeim þjóðum, erum í Evrópska efnahagssvæðinu og EFTA o.s.frv. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn tali skýrt um það hver stefna þeirra flokka er þegar kemur að þeim málum. Ég held að kjósendur eigi rétt á því. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns, og hann segist ekki bera blak af þeim manni sem lét lífið í þessari drónaárás, um viðbrögð okkar fór hv. þingmaður ekki rétt með það að við hefðum ekki verið með nein viðbrögð. Þau hafa algerlega verið í anda þess sem við sjáum hjá vina- og bandalagsþjóðum okkar. Þá er ég sérstaklega að vísa til Norðurlandanna og ég get sömuleiðis vísað til annarra Evrópuþjóða. Þar höfum við verið og þar ætlum við að halda áfram að vera.
Herra forseti. Þetta var nú frekar óljóst. Stjórnarandstaðan á slíkum fundum ber fram spurningar og auðvitað á það fyrst og fremst erindi við íslenska þjóð hver utanríkismálastefna Íslands er. Hún er að mörgu leyti óljós. Danir hafa sett sér mjög skýra græna utanríkismálastefnu. Svíar femíníska. Stefna Finna er mjög skýr. Okkar er reyndar óskýrari og sundurslitin og kannski helgast það af því að það eru mjög ólíkir flokkar í ríkisstjórn þegar kemur að utanríkismálum. Mig langar að spyrja ráðherra hvort það hafi einhver áhrif. En ég hlýt að spyrja, og ég ætla ekki að gefa hæstv. ráðherra færi á því að víkja sér undan því að svara því skýrt, en mér fannst svarið á fundinum í gær vera mun skýrara: Telur hann að aðgerðin hafi verið lögmæt eða ekki?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur hér upp og segir að það sé eitthvað óljóst varðandi utanríkisstefnu Íslands. Segir að eitt Norðurlandanna sé með græna stefnu. Hefur hún ekki verið áberandi í utanríkisstefnu Íslands? Hefur hv. þingmaður ekkert fylgst með? Hv. þingmaður vísar líka í jafnréttismálin. Bíddu, virðulegi forseti, hv. þingmaður er í utanríkismálanefnd. Er hann í alvöru að halda því fram að þessi ríkisstjórn hafi ekki lagt áherslu á umhverfismálin, sérstaklega loftslagsmálin, og jafnréttismálin? Er hv. þingmaður í alvöru að segja það? Það er bara sérstakt rannsóknarefni að hv. þingmaður hefði ekki tekið eftir þeim áherslum sem alls staðar koma fram.
… svara spurningunni.
Hvað varðar meint lögmæti þessara árása höfum við verið á nákvæmlega sama stað og þær þjóðir sem ég vísaði til og við höfum ekki tekið neina sérstaka afstöðu til þess að öðru leyti en því að við höfum hvatt til stillingar, þegar kemur að pólitískum lausnum. Á sama tíma, virðulegi forseti, svo vakin sé athygli á því, hafa Íranar verið með mjög miklar ögranir, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, [[Forseti hringir.]]og við fórum vel yfir það á fundi utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Við þingmenn höfum orðið varir við að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fer nú um landið og kynnir sitt stærsta og mikilvægasta mál, miðhálendisþjóðgarð. Á sama tíma sjáum við að andstaða, ekki síst meðal stjórnarflokkanna eða stuðningsmanna þeirra og jafnvel þingmanna stjórnarflokkanna, er töluvert mikil. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherrann sé svolítið einn á báti með þetta mál sitt, hvort það geti verið að stuðningur við þennan miðhálendisþjóðgarð og það sem honum fylgir, væntanlega þjóðgarðastofnun líka, sé ekki til staðar. Getur verið að málið eins og það kom frá þessum vinnuhópi eða starfshópi sé þannig búið að ekki nokkur maður geti sætt sig við það? Ég spyr því ráðherrann hvort hann hafi í raun trú á því að málið fari í gegnum þingið á þeim nótum sem hann hefur lagt upp með. Mun ráðherrann gera skýlausa kröfu um að miðhálendisþjóðgarður og þjóðgarðastofnun verði samþykkt samhliða? Er það rangt mat hjá mér að ráðherrann leggi mikið undir þegar kemur að þessu stóra máli, að hans mati í það minnsta? Telur ráðherrann að unnt sé að mæta þeirri gagnrýni sem við höfum þegar heyrt frá þingmönnum stjórnarflokkanna og jafnvel einnig ráðherrum stjórnarflokkanna þegar kemur að þessu máli? Er það þannig að ráðherrann telji að búið sé að geirnegla það í samkomulagi stjórnarflokkanna að málið klárist nú á þessu þingi? Og ef ekki á þessu þingi hvenær þá? Það er mjög mikilvægt að við höfum sýn ráðherrans á það hvort ríkisstjórnin sé virkilega að fara að klára þetta mál og þá stjórnarflokkarnir. Það er líka ágætt að vita hversu mikið ráðherrann leggur upp úr því að þetta mál klárist. Ég hef svolítið velt þessu fyrir mér þegar ég sé að stjórnarliðar eru að hlaupa frá málinu svo að minnir á það þegar ákveðin dýrategund hleypur í allar áttir og reynir að forða sér. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra þessara spurninga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það eru ýmsar vangaveltur sem koma fram í máli hv. þingmanns og kannski auðveldast að svara þeim almennt þannig til að ég hyggst leggja málið fram á vorþingi. Hann nefndi tvö stjórnarmál sem bæði eru á þingmálaskrá, hálendisþjóðgarðinn og eins um þjóðgarðastofnun, og ég mun leggja þau fram á svipuðum tíma. Það er gaman að velta þeim atriðum upp sem þingmaðurinn nefnir. Ég vil nefna sérstaklega að þetta er náttúrlega eitt af þeim málum sem eru í stjórnarsáttmála. Það var skipuð þverpólitísk nefnd um þetta mál einmitt til þess að draga að sem flestar raddir úr pólitíkinni. Það vakti athygli að það var flokksbróðir hv. þingmanns sem taldi sig ekki geta skrifað undir þá skýrslu sem nefndin skilaði en allir aðrir flokkar á þingi gerðu það. Það segir mér að það er samstaða um málið hér á þingi. Það er samstaða um að koma því áfram. Þetta er stórt og mjög mikilvægt mál. Þetta er mál sem mun auka samkeppnishæfi Íslands. Þetta er mál sem mun auka störf úti í byggðunum. Þetta er mál sem mun efla ferðaþjónustu úti um allt land og þetta er mál sem mun auka náttúruvernd í landinu, ekki síst að vernda óbyggð víðerni, þannig að þetta er vissulega mál sem sá sem hér stendur leggur mikið upp úr. En eins og ég segi legg ég áherslu á að þetta komi til umræðu núna á vorþingi og auðvitað vonast til þess að það klárist á vorþingi. En það er náttúrlega bara þingið sem tekur þessi mál upp þegar þau koma þar inn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Já, það er rétt að fulltrúi okkar í starfshópnum eða nefndinni sem fjallaði um þessar hugmyndir treysti sér ekki til að skrifa undir þessa skýrslu og eins og ráðherra bendir á skrifuðu allir aðrir undir hana. Lítur ráðherra á málið þannig að með því að skrifa undir skýrsluna séu allir aðrir, þar á meðal stjórnarflokkarnir, búnir að skuldbinda sig til að klára málið á þeim nótum sem skýrslan segir? Ég skil ekki orð ráðherra öðruvísi en hann telji að um málið ríki samkomulag, það sé samkomulag um að þetta mál klárist. Það fer ekki alveg saman við það sem mér heyrist koma frá öðrum stjórnarliðum eða í hinum stjórnarflokkunum. Þess vegna spyr ég ráðherra aftur að því hvort hann hafi tryggingu fyrir því að þetta mál klárist. Það er vitanlega mjög freistandi að komast að því, og ráðherra ræður hvort hann svarar því, hvað ráðherra leggur mikið upp úr þessu máli, hvort hann sé hugsanlega tilbúinn til að fjárfesta svo mikið í málinu að ef hann fái það ekki í gegn muni hann víkja úr ríkisstjórn.
Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan er þetta mál í stjórnarsáttmála. Það er hv. þingmanni kunnugt um. Ég vinn eftir stjórnarsáttmálanum. Ég hef kynnt þetta mál fyrir ríkisstjórn og fyrir þingflokkum stjórnarflokkanna. Það kann vel að vera að málið taki einhverjum breytingum eins og gerist þegar mál koma fyrst fram og eru síðan lögð í samráðsgátt. Við fengum einar 70 umsagnir. Það er mjög mikill áhugi á þessu máli og stuðningurinn við það er mjög víða. Það hafa líka heyrst gagnrýnisraddir eins og við öll vitum. Ég vil meina að bæði nefndin og síðan við núna, með framlagningu draga að frumvarpinu, höfum mætt mörgum af þeim athugasemdum og þeim áhyggjuefnum sem komið hafa fram, m.a. á fundum úti um allt land. Það er áframhaldandi verkefni að mæta þeim áskorunum sem þar eru til að tryggja þessu málefni áframhaldandi framgang. Og ég legg að sjálfsögðu mikið upp úr málinu.
Herra forseti. Stofnun hálendisþjóðgarðs er eitt af forgangsmálum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Nú hafa frumvarpsdrög að lögum um þjóðgarðinn legið í samráðsgátt stjórnvalda, umsagnarfrestur er liðinn og bárust tæplega 70 umsagnir. Það má gera ráð fyrir því að hæstv. ráðherra sé ásamt sínu fólki að skoða þær með tilliti til mögulegra breytinga og í kjölfarið hefur ráðherrann verið á fundum víðs vegar um landið að kynna drögin. Gagnrýnisraddir hafa verið nokkuð háværar og merkilegt nokk fyrst og fremst úr röðum ríkisstjórnarflokkanna, herbúðum þeirra. Gagnrýnin snýst m.a. að því að þjóðgarðurinn muni skerða verulega skipulagsvald og forræði sveitarfélaga innan landamæra sinna og að svæðisráð, sem m.a. unnu stjórnunar- og verndaráætlun fyrir þjóðgarðinn, verði æðra sett sveitarstjórnum og skerði völd þeirra í mikilvægum málum. Á móti heyrast vissulega raddir sem segja að sveitarstjórnir fámennra sveitarfélaga muni ráða í öllu þar sem þær skipa meiri hluta stjórnar þjóðgarðsins og ef einhverjir ættu að vera ósáttir við stjórnsýsluna þá eru það íbúar í þéttbýli sem hafa ekkert vald yfir landi sem á að heita í sameiginlegri eign þjóðarinnar. En það er ekki þetta sem er að trufla ríkisstjórnarflokkanna. Spurning mín er sú hvort hæstv. umhverfisráðherra telji það ganga upp ef kröfur samstarfsflokka Vinstri grænna í ríkisstjórn um fullt og óskorað ákvörðunar- og skipulagsvald þeirra sveitarfélaga sem hafa umgengnis- og umráðarétt á svæðinu verða að veruleika. Mun sú hugmynd sem umhverfisráðherra hefur um hálendisþjóðgarðinn, sú hugmynd sem hann hefur unnið ötullega að, ganga upp? Verður hugmynd um hálendisþjóðgarð sem sett er fram án nokkurs fyrirvara í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að veruleika ef hvert sveitarfélag sem á aðkomu að þeim þjóðlendum sem lenda innan marka þjóðgarðsins hefur áfram fullt skipulags- og ákvörðunarvald?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Til umræðu hjá hv. þingmanni er í raun skipulagsvald sveitarfélaganna á þessu svæði. Ég vil byrja á því að leiða okkur að þeirri reynslu sem fengist hefur af Vatnajökulsþjóðgarði. Vatnajökulsþjóðgarður er um margt, þegar kemur að stjórnskipulagi, alveg gríðarlega áhugaverð nálgun sem við þekkjum ekki mjög víða annars staðar vegna þess að hún er lýðræðisleg. Þetta er nálgun þar sem sveitarstjórnarfólk, umhverfisverndarsamtök, útivistarsamtök og ferðamálasamtök koma að því að búa til stefnumótun fyrir svæði þjóðgarðsins. Þetta hefur gengið mjög vel og það hefur gengið svo vel að móta þessar stefnur á þessu stigi að teljandi vandamál hafa ekki komið upp. Það er sú reynsla sem við horfum til þegar við erum að smíða stjórnfyrirkomulagið fyrir nýjan hálendisþjóðgarð. Við erum reyndar að bæta því við að fulltrúi bænda komi líka inn í þennan hóp sem ég held að sé mikilvægt, sérstaklega vegna þess að stór svæði munu bætast við þar sem bændur eru að nýta þetta land. Þannig að reynslan af Vatnajökulsþjóðgarði nýtist okkur þarna inn í það stjórnfyrirkomulag sem við erum að teikna upp. Ef við berum saman það vald sem sveitarfélögin hafa á þjóðlendum í dag og það sem þau hefðu eftir að þessi breyting yrði þá er það síst minna vegna þess að í dag koma náttúrlega bæði ríki og sveitarfélög að því að ákveða í hvers konar framkvæmdir er ráðist á svæðunum og þannig verður það áfram. Fyrir nú utan það, eins og hv. þingmaður nefndi, að sveitarfélögin eru, eins og tillagan er sett fram núna, í meiri hluta í þessum svæðis- eða umdæmisráðum og þar með hafa þau heilmikið um það að segja hvers konar ákvarðanir eru teknar þegar stjórnar- og verndaráætlun er unnin sem er áætlun fyrir þjóðgarðinn og skipulagsyfirvöldum ber vissulega að taka mið af.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ætla að túlka það sem svo að við spurningu minni sé það nei. Það er svona sem þetta þarf að vera ef hugmyndin á að ná fram. Mig langar til að víkja að öðru. Í vikunni kynnti hæstv. forsætisráðherra endurskoðaða þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fram á vor og þar kemur fram að stefnan er að leggja fyrir þingið til afgreiðslu frumvarp til laga um hálendisþjóðgarð, frumvarp um Þjóðgarðastofnun og þjóðgarða og þingsályktunartillögu um verndar- og orkunýtingaráætlun, allt fyrir lok febrúar. Það er ljóst að þessi augljósi ágreiningur innan ríkisstjórnarflokkanna um hálendisþjóðgarð ríkisstjórnarinnar liggur ekki bara í forræði skipulagsmála heldur kannski ekki síst, þótt það sé minna orðað akkúrat núna, í málum sem tengjast orkunýtingu og virkjunum innan þjóðgarðanna. Með frumvarpinu um hálendisþjóðgarð verða t.d., eins og komið hefur fram og er ekki óeðlilegt, settar strangari kröfur um gerð nýrra virkjana. Í dag er 23. janúar og störukeppni ríkisstjórnarflokkanna er að hefjast. Spurning mín til hæstv. umhverfisráðherra er einfaldlega þessi: [[Forseti hringir.]]Eru tillögurnar sem koma fram í endurskoðaðri þingmálaskrá um framlagningu þessara mála innan næsta mánaðar raunhæfar? [[Forseti hringir.]]Hvert er plan B hjá umhverfisráðherra?
Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja hálendisþjóðgarður okkar allra en ekki bara ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður sat nú í nefndinni góðu sem skilaði af sér þannig að ég vil meina að þetta sé okkar allra, og að sjálfsögðu ekki bara okkar hér á þingi heldur allra landsmanna. Það er rétt að ég hyggst leggja þrjú mál saman inn á þingið, svona nokkurn veginn á sama tíma, hálendisþjóðgarðinn, þjóðgarðastofnun og rammaáætlun, einfaldlega vegna þess að þau tengjast öll órjúfanlegum böndum, líkt og þingmaðurinn kom svo ágætlega inn á. Ég vonast til þess að við náum að vinna hratt og vel úr þeim athugasemdum sem komið hafa fram og að þetta verði lagt fram nú í lok febrúar eins og áætlunin er. Við skulum bara spyrja að leikslokum með það hvort það verður 28. febrúar eða hvort það dregst eitthvað fram í mars. En 28. febrúar - ég held að við verðum að gefa okkur tíma hið minnsta þangað til og við vinnum að því hörðum höndum í ráðuneytinu. Vonandi getum við þingmaður rætt þetta mál á þingi sem allra fyrst.
Virðulegur forseti. Endurgreiðslur vegna ólöglegra skerðinga á ellilífeyri frá lífeyrissjóðunum hafa farið fram. Það var fullyrt hér í þessum ræðustól að þær endurgreiðslur hefðu aðallega runnið til þeirra sem hæst lífeyrislaun hafa. Þetta var fullyrt hvað eftir annað. Nú hef ég fengið tölfræðina um þessa niðurstöðu og ef við horfum á niðurstöðuna, brotið niður, þá fór þetta aðallega, 25.000 einstaklingar af 29.000, til einstaklinga með undir 300.000 kr. á mánuði. Eru þeir sem eru með 300.000 kr. á mánuði hátekjufólk í augum þessarar ríkisstjórnar? Við verðum að átta okkur á því að fjölmennasti hópurinn þarna undir, 10.500 manns, er fólk sem var að fá undir 100.000 kr. úr lífeyrissjóði. Þar eru 23.000 kr. teknar af á mánuði. Og hvað spara þeir sér mikla peninga á þessu tímabili, á tveimur mánuðum? Við verðum að átta okkur á því að þarna eru undir um 2,6 milljarðar á tveimur mánuðum fyrir 300.000 kr. Ef við tökum bara 100.000 kr. erum við að tala um innan við 3 milljarða. Og horfum á bankaskattinn, veiðigjöldin og hugsum með okkur: Hvers vegna í ósköpunum, og ég vil fá svar hjá ráðherra, fullyrti hann, og hafði rangt fyrir sér, að þetta rynni eingöngu til hálaunamanna? Og hvers vegna í ósköpunum eru þeir ekki búnir að koma því í gegn að fólk sem er með undir 100.000 úr lífeyrissjóði sé ekki skert?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Af því að hann vitnar til samskipta okkar í þingsal á síðasta ári hvað þetta snertir þá liggur það algjörlega ljóst fyrir að sá sem hér stendur sagði að hann sæi ekki eftir því, og hefur alls staðar sagt það, sem þarna færi til lægstu tekjutíundarinnar. Þingmaðurinn nefnir fjöldann sem fær þetta og hvaða upphæð og það er allt hárrétt. En það er líka þannig að stærstur hluti af því rennur til tveggja tekjuhæstu tíundanna, ekki hvað varðar fjölda einstaklinga heldur heildarupphæð við leiðréttinguna. Heildarupphæðin við þessa leiðréttingu er um 6 milljarðar. Það væri fróðlegt ef þingmaðurinn læsi hér upp hvaða upphæð ríkissjóður er að láta til efstu tveggja tekjutíundanna í þessum hópi. Þeir einstaklingar sem fengu hæstu endurgreiðsluna - ég er ekki með þessa pappíra fyrir framan mig - fengu ekki þær upphæðir sem hv. þingmaður nefndi. Það voru þeir sem voru í efstu tekjutíundunum. Þeir fengu leiðréttingar upp á hundruð þúsunda vegna þessa dóms og það voru m.a. fyrrverandi þingmenn, fyrrverandi forstjórar fyrirtækja, þeir sem áttu mikla lífeyrissjóði, sem fengu janúar- og febrúarmánuð að fullu bætta. Það eru þeir fjármunir sem sá sem hér stendur sá eftir. Þeim 3 milljörðum sem fóru til þeirra í efstu tekjutíundinni hefði verið betur varið hjá lægstu hópunum, eins og t.d. þeim hópi sem við erum að vinna frumvarp um núna. Það kostar um 400 milljónir að bæta stöðu þeirra sem ekkert eiga, eiga engan rétt í lífeyriskerfinu, og það hefði verið hægt að greiða það í átta ár fyrir það sem efstu tvær tekjutíundir fá þarna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra rýr svör. Við erum að tala um að það fara 4 milljarðar af þeirri upphæð til þeirra sem eru undir 400.000–500.000 kr. Er það hálaunafólk? Hinir fá 1 milljón. Þetta er ykkar verk. Þið getið breytt þessu hvenær sem þið viljið. En að setja þetta svona fram - og í því samhengi vil ég benda ráðherra á að frá 2015 hefur aukning á skerðingum hjá ellilífeyrisþegum farið úr 36 milljörðum í 44 milljarða eða um 7,5 milljarða, og hjá öryrkjum úr 10,5 milljörðum í 16 milljarða, um 5,5 milljarða. Samtals er aukningin rúmlega 12 milljarðar. Þið eruð að auka skerðingar kerfisbundið og svo ætlið þið að verja ykkur með því að þið séuð að gera þetta til að vernda láglaunafólkið af því að annars fái hálaunafólkið svo mikið. Þið getið alveg sett lögin þannig að hálaunafólkið verði skert en hinir ekki.
Forseti minnir þingmenn á að beina máli sínu til forseta.
Virðulegi forseti. Ég segi aftur það sem ég sagði áðan að ég sé ekkert eftir þeim fjármunum sem fara vegna þessa dóms til lægstu tekjutíundanna. Það er hins vegar þannig að þegar efstu tekjutíundirnar fá háar upphæðir, upp undir 600.000–700.000 kr., einstaklingar sem hafa alla tíð verið á ráðherralaunum eða forstjóralaunum eða annað, þá eru það fjármunir sem ég sé eftir vegna þess að þá fjármuni hefðum við getað nýtt með öðrum hætti. Ég hef alla tíð sagt að ég sé ekkert eftir lægstu hópunum og málið sem rekið var á sínum tíma - ég sé ekki eftir þeim fjármunum sem fóru í það, engan veginn. En það eru jaðaráhrifin af þessum dómi að efstu tekjutíundirnar fá þarna upphæðir sem ég hefði viljað ráðstafa öðruvísi. Ríkisvaldið hefði ekki getað gripið inn í til að breyta því vegna þess að það féll dómur og menn verða að horfast í augu við það að dómurinn gerði það m.a. að verkum að þessir hópar fengu hærri upphæðir. Það var líka þess vegna sem ríkið vildi [[Forseti hringir.]]á sínum tíma gera breytingar á þessu og fór og varði þetta mál fyrir dómstólum. Það var ekki vegna þess að menn sæju eftir því sem fór [[Forseti hringir.]]til lægstu hópanna, það voru forstjórarnir, þingmennirnir og þeir sem höfðu mest réttindi [[Forseti hringir.]]sem líka fengu upphæðir sem ég sé eftir.
Virðulegi forseti. Það er gott að það er aðeins búið að hita ráðherra upp. Mig langar til að ræða við ráðherra um þriðju valfrjálsu bókunina við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem var samþykktur 2011, og snýst um kæruleið barna til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. Í nefndri barnaréttarnefnd eru Íslendingar einmitt með fulltrúa en hins vegar leyfum við Íslendingum ekki að nýta þá kæruleið og leita til þessarar barnaréttarnefndar þrátt fyrir að við montum okkur af því að vera með fulltrúa þar. Ríkisstjórnin er einnig með barnamálaráðherra, sem ég spyr hér, og það gefur ákveðna vísbendingu um áherslu ríkisstjórnarinnar. Umboðsmaður barna mælir líka með samþykkt þessarar þriðju valfrjálsu bókunar við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar er t.d. bent á að ákveðinn skortur sé á innlendum leiðum í dómskerfinu sem barnasáttmálinn og þessi kæruleið vinnur að því að styrkja. Með þessar áherslur ríkisstjórnarinnar í huga, að við erum með barnamálaráðherra, að við erum með fulltrúa í nefndinni sem bókunin vísar til, með stuðningi umboðsmanns barna og rétt er að nefna stuðning umboðsmanns barna annarra Norðurlanda, er ekki rétt að fara að hefja innleiðingu á þriðju valfrjálsu bókuninni, þó ekki nema bara til þess að klára að uppfylla þær leiðir sem við eigum að vera með hér innan lands í dómskerfinu fyrir börn?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og svarið við henni er einfalt: Jú. Ég ætla aðeins að útskýra betur í hvaða farvegi þetta er. Það er því miður ekki nema brot af þeim þjóðum sem hafa innleitt barnasáttmálann sem hafa innleitt þriðju valfrjálsu bókunina og ríkisstjórnin vinnur nú að því, bara svo að það sé sagt. Á síðasta ári var samþykkt tillaga sem ég lagði fram í ríkisstjórn um að fara í vinnu við að útfæra með hvaða hætti við gætum stóraukið þátttöku barna og möguleika barna til að leita réttar síns og láta raddir sínar heyrast. Í þeirri vinnu höfum við unnið með umboðsmanni barna og Landssambandi ungmennafélaga sem eru regnhlífarsamtök ungliðahreyfinga í landinu, hvort sem eru stjórnmálahreyfingar eða ungliðahreyfingar stjórnmálaflokka eða íþróttastarfs eða annað. Samþykktin sem ríkisstjórnin gerði var að ráðuneytið átti að vinna um það áætlun hvernig við ætluðum að tryggja þessa aukna aðkomu. Við höfum verið að vinna að því og á næstu vikum munum við kynna tímasetta áætlun um það, ekki bara hvenær og hvernig við ætlum að innleiða þriðju valfrjálsu bókun Sameinuðu þjóðanna heldur hvernig við ætlum að stíga enn stærri skref í því að tryggja að raddir barna heyrist og fái að heyrast, bæði í tengslum við barnasáttmálann og hvernig við getum verið hvað fremst meðal þjóða hvað þetta snertir. Þriðja valfrjálsa bókunin er undir í þeirri vinnu. Ég vil þakka þingmanninum fyrir brýninguna og ég hlakka til þess þegar við kynnum þá tímasettu áætlun.
Virðulegi forseti. Þetta svar gleður mig. Það er eitt sem mig langar til að bæta við þetta. Það er ákveðin áhersla núna á barnamál, barnaréttarmál, barnaverndarmál í þessari ríkisstjórn með tilkomu barnamálaráðherra en til þess að þetta mál lifi í rauninni af ríkisstjórnarskipti, það er ekkert rosalega mikið eftir af þessu kjörtímabili og hver veit hvað gerist í framhaldinu, væri ekki eðlilegt að þingið kæmi með ályktun um þessa bókun eða þetta ferli til þess að tryggja framhaldið í næstu ríkisstjórnum og það sé komið á formlegri stað heldur en bara innan ríkisstjórnarinnar þar sem það virðist vera núna?
Virðulegi forseti. Þingið getur auðvitað ályktað um allt sem það vill álykta um, það er ekki ráðherra sem stýrir því. Þriðja valfrjálsa bókunin er mikilvæg og hún er góð en ég held hins vegar að við þurfum að skoða þetta í víðara samhengi. Það sem við erum að vinna að núna er að skoða í víðara samhengi hvernig við ætlum að tryggja ekki bara að börn geti leitað réttar síns og skotið málum til barnaréttarnefndarinnar heldur hvernig við getum tryggt að kerfislega muni stjórnkerfið okkar, bæði sveitarstjórnarstig og landsstjórn, tryggja aukið samráð við börn og ungmenni. Þessi þriðja valfrjálsa bókun er í rauninni bara einn hluti af þeirri vinnu sem við erum með í gangi og það kann vel að vera að skynsamlegast sé þegar þetta kemur allt saman fram og verður kynnt að koma með það fyrir þingið og fá samþykki allra flokka til þess að þetta mál lifi. Það er það sem þessi málaflokkur á skilið, að við hefjum hann upp úr hinum daglegu pólitísku skotgröfum. Þessi mál verða að lifa á milli kjörtímabila og á milli ríkisstjórna. En þessi ríkisstjórn ætlar reyndar að halda áfram [[Forseti hringir.]]næsta kjörtímabil þannig að það skiptir ekki máli.
Herra forseti. Ég talaði áðan í óundirbúnum fyrirspurnum um fyrirsjáanleika. Óundirbúnar fyrirspurnir eru mjög mikilvægur liður og tækifæri til að draga fram stefnu og skoðun einstakra ráðherra og ríkisstjórnarinnar í heild. Nefndarfundir eru annar slíkur vettvangur þar sem við getum einnig átt orðaskipti við ráðherra. Það er mjög mikilvægt þó að ráðherrar séu samhljóða þegar þeir koma annars vegar inn á nefndarfundi og hins vegar hingað í þingsal, ég tala nú ekki um þegar ekki er liðinn sólarhringur á milli funda. Ég tel að ráðherra hafi ekki verið það að þessu sinni. Nú kann að vera að það séu mínar takmarkanir sem ráða því að ég las öðruvísi úr orðum hans á nefndarfundi í gær en hér. Sá vafi verður að vera uppi þangað til ráðherra kemur aftur fyrir fund utanríkismálanefndar og gerir grein fyrir sjónarmiðum sínum og ég mun auðvitað kalla eftir því núna.
Forseti hefur vissar efasemdir um að áframhaldandi skoðanaskipti hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra eigi heima undir þessum dagskrárlið og kannski ættu þeir að taka eigin orð bókstaflega og ræða þetta betur í utanríkismálanefnd heldur en hér.
Virðulegi forseti. Ekki beinlínis út af þessu, en ég vil vekja athygli á því að það er mjög auðvelt að eiga orðaskipti við ráðherra, ekki bara í óundirbúnum fyrirspurnum heldur í sérstakri umræðu og það væri ekki slæmt ef það yrði gert. Ég vil hvetja alla þá sem eru hér að tala um það sem gerist á nefndarfundum eða annað og af því að hv. þingmaður vísaði væntanlega til ummæla minna þá eru þau til skrifleg, það er hægt að lesa þau aftur upp á öðrum nefndarfundum. Ég vil samt hvetja hv. þingmenn til að ræða utanríkismál meira í þingsalnum, m.a. í sérstakri umræðu, og vonast til að það verði tekið vel í þá áskorun. Svo er hægt að gera það í fjölmiðlum. Ég held að það sé sömuleiðis einstaklega góð hugmynd. Þetta er bara svona almenn hvatning í tengslum við fundarstjórn forseta.
Virðulegi forseti. Það skiptir máli hvernig bæði þingmenn og ráðherrar nýta þennan mikilvæga lið, óundirbúnar fyrirspurnir, til að reyna að upplýsa mál og við þingmenn sem spyrjum ráðherra bindum vonir við að fá svör, það sé ekki bara humm og ha og svarað með einhverjum útúrsnúningum. Gott og vel, hér var lögð fram fyrirspurn af hálfu hv. þm. Loga Einarssonar. Það var ástæða til. Utanríkismálanefnd hefur það hlutverk umfram aðrar nefndir þingsins að vera í samráði og samvinnu og eiga samtal við utanríkisráðherra og það er umhugsunarefni þegar sagt er eitt á nefndarfundi um stefnu okkar í utanríkismálum og annað síðan í þingsal eða hlutum ekki svarað. Ef ég hef skilið hv. þm. Loga Einarsson rétt þá var hann að óska aftur eftir fundi utanríkisráðherra hjá nefndinni og ég vil eindregið styðja þá bón hans um leið og ég hvet forseta til að ítreka það við ráðherra að svara spurningum þingmanna.
Forseti gengur það aðallega til að reyna að sporna gegn því að efnislegar umræður um mál sem hafa verið innan dagskrár, eins og spurningar í óundirbúnum fyrirspurnatíma, lifi framhaldslífi í umræðum um fundarstjórn forseta. Það er það eitt sem forseti er að reyna að hafa í huga með góðlátlegum tilmælum til þingmanna.
Herra forseti. Já, ég tek þessum góðlátlegu tilmælum ágætlega. En ég kom hingað upp til að tilkynna það að ég þyrfti að kalla eftir öðrum fundi með ráðherra vegna þess að mér finnst svörin hér ekki vera í samræmi við þau sem voru á nefndarfundi. Það skiptir auðvitað höfuðmáli að svo lengi sem ráðherra biður nefndir ekki um trúnað yfir orðum sínum hljóta þau að eiga að geta birst þinginu og allri þjóðinni, ég tala nú ekki um þegar um er að ræða gríðarlega mikilvæg utanríkismál og varða utanríkisstefnu Íslands og atburði sem geta haft áhrif á okkur til hins verra um alla framtíð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við höfum verið þeirrar gæfu aðnjótandi að eiga öflugan, vel rekinn og arðbæran sjávarútveg og fiskveiðistjórnarkerfi sem stuðlað hefur að mikilli hagræðingu í atvinnugreininni, aukinni verðmætasköpun og góðri afkomu þessarar lykilatvinnugreinar sem skiptir auðvitað mjög miklu máli. En samhliða þeirri þróun sem verið hefur í sjávarútvegi og vissulega vanköntum þessa fiskveiðistjórnarkerfis sem um hefur verið deilt lengi, svo sem mikillar samþjöppunar í greininni, áhrifum þess á byggðir landsins, fækkun útgerða og að veiðiheimildir hafa sífellt færst á færri hendur, er orðið löngu tímabært að útkljá þetta gamla þrætuefni um það hvernig veiðiheimildum skuli úthlutað, hvernig viðskiptum með þær skuli háttað og hvernig þjóðinni sé tryggð ásættanleg hlutdeild í arðsemi greinarinnar. Þegar allt kemur til alls er þetta jú sameiginleg auðlind þjóðarinnar eins og svo oft er talað um. Mér fannst reyndar áhugavert þegar ég var að kynna íslenska fiskveiðistjórnarkerfið fyrir erlendum aðilum að einn gestanna hnaut um þá síendurteknu fullyrðingu. Hvernig gæti þetta verið sameiginleg auðlind þjóðar þegar nýtingarréttur væri háður einkarétti og ótímabundinn? Hvernig getur þjóð átt hlutdeild í ótímabundnum nýtingarrétti? Þetta er hið eilífa þrætuepli. Nýlegt Samherjamál vekur enn og aftur athygli á því að þrátt fyrir vel samhæfðan og samstilltan grátkór útgerðarmanna um að það sé gengið af atvinnugreininni nær dauðri með sérstakri gjaldtöku, þ.e. veiðigjaldinu, er greinin sjálf að því er virðist tilbúin að greiða talsvert hærri gjöld fyrir veiðiheimildir í erlendum lögsögum, þótt þær sömu veiðiheimildir, eins og mál Samherja í Namibíu sýndi, séu aðeins til árs í senn. Það skýtur mjög skökku við hinn eilífa málflutning útgerðarinnar um að veiðiheimildirnar séu þeim mun verðmætari sem þeim sé úthlutað til lengri tíma. Þá skyldum við ætla að hér á landi fyrir ótímabundnar veiðiheimildir háðar einkarétti væri útgerðin tilbúin að greiða mun hærra verð en hún er tilbúin að greiða fyrir skammtímaveiðiheimildir í lögsögu erlendis. Það hlýtur að vera sérstakt rannsóknarefni fyrir hæstv. sjávarútvegsráðherra og ráðuneyti hans hvernig standi á þessu. Því held ég að sé tímabært að taka þessa umræðu upp hér í þinginu. Við höfum ítrekað komist að þeirri niðurstöðu í faglegum nefndum sem um þessi mál hafa fjallað að þeim málum væri best háttað með úthlutun tímabundinna veiðiheimilda. Það kom fram í niðurstöðu þverpólitískrar auðlindanefndar fyrir röskum 20 árum síðan að þetta væri farsælasta leiðin til að ná sátt um fiskveiðistjórnarkerfið. Það hefur verið endurtekið í þó nokkrum sérfræðinganefndum síðan en kemst aldrei til framkvæmda, fyrst og fremst vegna ítrekaðrar andstöðu Sjálfstæðisflokksins við slíkar breytingar, nú síðast í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks 2013–2016 þar sem Sjálfstæðisflokkurinn lagðist þversum gegn því að slíkt frumvarp yrði lagt fyrir þingið. Þingið fékk ekki einu sinni að ræða frumvarp um tímabindingu veiðiheimilda. Það er því rétt að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra: Hvað er það sem Sjálfstæðisflokkurinn finnur því til foráttu að veiðiheimildum til útgerða sé úthlutað tímabundið og að þeim sé úthlutað með útboðsfyrirkomulagi sem hagfræðin segir okkur einmitt að það sé svo eðlilegt fyrirkomulag þegar við erum að úthluta gæðum af skornum skammti? Þetta er takmörkuð auðlind. Þá er einfaldlega verið að segja: Með fyrirsjáanleika um úthlutun veiðiheimilda til lengri tíma litið, er ekki rétt að leyfa útgerðinni einfaldlega að bjóða í þetta, að gefa í gegnum uppboðsfyrirkomulagið til kynna hversu hátt veiðigjald hún sé í raun reiðubúin að greiða? Staðreyndin er sú að samhliða aukinni verðmætasköpun, samhliða hækkandi afurðaverði og batnandi afkomu, þá lækkar veiðigjaldið sífellt. Þessi ríkisstjórn sem nú situr stóð einmitt að því að breyta fyrirkomulagi [[Forseti hringir.]]og álagningu og útreikningi veiðigjalda til lækkunar. Hverju sætir andstaða Sjálfstæðisflokksins og þessarar ríkisstjórnar við eðlilegt og sanngjarnt fyrirkomulag í þessum efnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna. Hann beindi til mín þremur spurningum sem ég tel rétt að fara yfir á þeim mínútum sem eru til ráðstöfunar. Í fyrsta lagi varðandi spurninguna og innlegg hans: Ef við ætlum að fara að bera saman verð á veiðiheimildum erlendis við það sem útgerðin er að greiða hér heima þá verðum við að sjálfsögðu að vera í stakk búin til að geta borið saman tekjur og alla kostnaðarliði, skatta og gjöld o.s.frv., sem útgerð myndi greiða í hvoru landi um sig. Við höfum ekki upplýsingar um verð eða verðmyndun eða kostnaðarliði á sjávarafurðum erlendis, á erlendum mörkuðum. Þar liggur hundurinn grafinn, þær upplýsingar liggja ekki fyrir, en hins vegar höfum við mjög greinargóðar opinberar upplýsingar um afkomu útgerðar og fiskvinnslu á Íslandi. Engu að síður leyfa þingmenn sér að fullyrða að menn séu tilbúnir til að greiða sambærilegt verð í sams konar umhverfi og á Íslandi. Við erum núna, eins og ég hef greint frá opinberlega, að leggja drög að því og það er í vinnslu að gera samanburð á uppsjávarveiðum hér við Norður-Atlantshaf og ég hefði talið að það væru fyrstu skrefin í því að nálgast þá hugmynd sem hv. þingmaður er að nefna. Við breyttum sömuleiðis löggjöfinni á árinu 2008 varðandi veiðigjaldið þar sem mælt er fyrir um að gjaldhlutfall sé 33% af reiknistofni hvers nytjastofns og reiknistofninn, eins og þingmönnum má vera kunnugt, er allar tekjur af veiðum að frádregnum kostnaði, bæði breytilegum og föstum. Ég vil nefna það að þessi 33% álagning bætist við önnur gjöld, svo sem skatta sem sjávarútvegurinn greiðir, kolefnisgjald, tekjuskatt, aflagjald, hafnargjöld o.fl. Já, að teknu tilliti til þess tel ég að þjóðin njóti arðsemi af verðmæti auðlindarinnar. Við getum tekist á um það hvort 33% eigi að vera hærri tala eða lægri og ég veit að það eru skiptar skoðanir um það, en þingið náði samkomulagi um það á árinu 2018 að þetta væru 33%. Ég vil nefna það í tengslum við þá breytingu sem þarna var gerð að þá kom til umræðu hvort sérstök tekjuskattlagning á útgerðaraðila gæti komið í stað svona aðferðar að hluta í það minnsta. Um það náðist ekki samkomulag að vinna til enda og raunar var það tíminn fyrst og fremst sem stóð fyrir þrifum í því. Ég ætla að nefna sömuleiðis það sem hv. þingmaður nefndi varðandi spurningu tvö um skilgreiningu á tengdum aðilum. Sú vinna er í ferli. Frestur til að skila athugasemdum við þær tillögur sem liggja fyrir hjá verkefnisstjórninni rennur út næstu daga og þær verða grunnur þeirrar tillögu sem ég kem hér inn með í frumvarpsformi. Varðandi umræðuna um úthlutun veiðiheimilda, með hvaða hætti það er gert, vil ég fyrst af öllu segja að stærsta áskorunin og meginverkefni íslenskra stjórnvalda og þeirra fyrirtækja sem eru í útgerð og fiskvinnslu verður samkeppnishæfi þeirra á erlendum mörkuðum. Jafnframt þarf að huga að því eilífðarverkefni sem alltaf er, það er vissulega eilífðarverkefni, þ.e. byggðaáhrif og samþjöppun veiðiheimilda. Þegar hv. þingmaður nefnir hvað Sjálfstæðismenn sjái á móti frjálsu uppboði á aflaheimildum eða eðlilegum og sanngjörnum breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu þá höfum við Sjálfstæðismenn aldrei sett okkur upp á móti eðlilegum og sanngjörnum breytingum. Við erum hins vegar þannig gerð að við höfum skiptar skoðanir á því hvað við teljum eðlilegt og sanngjarnt en það er ekki hægt að dæma alla út frá eigin sannfæringu um að þeim gangi eitthvað illt til. Það er ekkert þannig. Við höfum einfaldlega skiptar skoðanir í þeim efnum. Dæmin um uppboð á aflahlutdeildum erlendis eru ekki mörg. Færeyjar eru nýjasta dæmið. Þar hefur verið fallið frá þessu. Ég vil þó nefna hérna varðandi hugmyndir um frjálsa uppboðið að hugmyndirnar virðast ekki neitt sérlega frjálsar því að talsmenn slíkrar breytingar hafa ítrekað talað fyrir ýmsum pólitískum inngripum í þetta kerfi; koma í veg fyrir óæskilega samþjöppun, tryggja dreifingu aflaheimilda nánast jafnt yfir landið, tryggja nýliðun o.s.frv. Hvernig mun þessi uppboðsleið líta út þegar tillit hefur verið tekið til pólitískra forsendna sem sjaldnast eru ræddar [[Forseti hringir.]]eða settar fram? Ég held að það væri mjög jákvætt fyrir þessa umræðu að fá svör og fulla útfærslu [[Forseti hringir.]]á þeim hindrunum sem talsmenn slíkra hugmynda vilja hafa á því „frjálsa kerfi“ sem þeir vilja setja upp.
Hæstv. forseti. Þessa dagana er mikil umræða um fiskveiðar Íslendinga erlendis og kvótakerfinu blandað inn í þá umræðu. Hvað er kvótakerfið, íslenska fiskveiðistjórnarkerfið? Þegar spurt er og kvótakerfið rætt leggja ýmsir mismunandi skilning í það kerfi sem hefur verið við lýði, þó í breyttri mynd, síðan 1983. Það mætti segja að kvótakerfið skiptist í þrjá hluta. Í fyrsta lagi heildarafli, hve mikið má veiða af hverri tegund. Í öðru lagi úthlutun aflamarks, hverjir fá úthlutað kvóta. Og í þriðja lagi veiðigjöld, hve mikið á að greiða fyrir að veiða hvert tonn af fiski. Um öll þessi atriði mætti segja að deilur hafi staðið á hverjum tímapunkti. Lengi vel voru miklar deilur um hver heildarafli ætti að vera. Í dag eru þó flestir sammála um að fara eftir ráðgjöf Hafró, enda eru vísindin og vísindamenn Hafró sannarlega hæfastir til þess að mæla stofnstærðir og gefa ráð um heildarafla. Það er hins vegar alltaf ráðherra sem tekur endanlega ákvörðun og síðustu ár hefur hann ætíð fylgt þessari ráðgjöf. Úthlutun aflamarks í árdaga kvótakerfisins var miðuð við veiðireynslu þriggja ára á undan sem var grunnur af aflamarki. Að vísu stóð mönnum til boða að fara í svokallað sóknarmark sem margir nýttu sér en það var aflagt og síðar var sóknarmarkið að aflamarki. Veiðigjöld eru ákveðin af stjórnvöldum og í upphafi kvótakerfisins voru þau engin, enda var sjávarútvegur í miklum kröggum, a.m.k. fram yfir 1995. Með samlegðaráhrifum hafa sjávarútvegsfyrirtæki náð að rétta úr kútnum og skila miklum hagnaði, mörg hver, og eru blómleg. Hér er deiluefnið hvert veiðigjaldið á að vera fyrir aðgang að auðlindinni sem enginn deilir um að sé í þjóðareigu. Það er öllum ljóst að gjaldið kemur misjafnlega við útgerðir og þar hafa margir þættir áhrif.
Herra forseti. Við ræðum hér fiskveiðistjórnarkerfið og við Vinstri græn viljum gera mikilvægar breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Í þessu stjórnarsamstarfi náðum við samkomulagi um að leggja áherslu á byggðahluta kerfisins og þar höfum við gert ýmsar góðar breytingar til framfara. Strandveiðar hafa verið efldar og styrktar og komið hefur verið upp öflugum leigupotti í makríl og við höfum endurskoðað veiðigjöldin þannig að þau eru afkomutengd og afsláttur er fyrir fyrstu 6 milljónirnar sem hefur gagnast mjög vel fyrir litlar og meðalstórar útgerðir. Allt eru þetta áherslur sem skipta máli einmitt fyrir þau þorp og bæjarfélög sem hafa orðið illa úti í kvótakerfinu vegna framsals. Við leggjum áherslu á það að við viljum með einhverjum hætti takmarka hið mikla framsal sem hefur leitt til mjög mikillar samþjöppunar og það er mjög gott að núna liggur fyrir afrakstur verkefnisstjórnar sem sjávarútvegsráðherra skipaði um að skilgreina betur tengda aðila og að aflahlutdeild útgerðarfyrirtæki fari ekki upp fyrir 12% af heildarúthlutun. Við Vinstri græn leggjum mikla áherslu á að fá auðlindaákvæði inn í stjórnarskrá, það er mjög mikilvægt, og það þarf að gera uppstokkun á kerfinu. En það mun aldrei nást einhver kollvörpun á kerfinu á einum sólarhring, við vitum það sem höfum barist fyrir breytingum til fjölda ára. Varðandi þær tillögur og hugmyndir þessara þriggja flokka sem liggja hér fyrir, sem sérstaklega Viðreisn og Samfylking hafa talað fyrir, svokölluð markaðsleið, held ég að liggi algerlega fyrir að það sé leið sem muni leiða til áframhaldandi samþjöppunar og gengur hreinlega ekki upp. Þetta er ekta hægri stefna, markaðsleið út í eitt, og allir þeir sem eru félagslega þenkjandi og þeir sem búa vítt og breitt um landið vita hvaða afleiðingar það mun þýða fyrir þær byggðir.
Herra forseti. Fiskveiðistjórnarkerfið okkar er gallað. Það hyglir fáum, vinnur gegn nýliðun og gerir ekki miklar kröfur til þeirra sem fá að fénýta sjávarauðlindina. Auk þess er eftirlitið afar veikt. Bölvun auðlindanna er þekkt hugtak í hagfræði. Það kann að hljóma einkennilega en spilling er böl sem getur oft verið fylgifiskur skjótfengins gróða sem miklar náttúruauðlindir geta skapað. Ísland býr yfir ríkulegum sjávarauðlindum og þessi bölvun vofir yfir okkur líkt og Namibíu. Það hlýtur því að vera viðfangsefni okkar stjórnmálamanna að sjá til þess að kerfið sem við setjum um nýtingu auðlinda, bæði hvað varðar úthlutun nýtingarleyfa sem og verðlagningu þeirra, verði sem gagnsæjast og byggi á jafnræði. Pólitískar ákvarðanir um veiðigjöld og úthlutanir bjóða spillingunni heim. Í þessu ljósi eigum við að líta á allar ákvarðanir sem stjórnvöld hafa tekið um nýtingarleyfi og auðlindagjöld og gera breytingar til að takmarka spillingarhættu. Það er ákveðinn vendipunktur í umræðum um auðlindanýtingu nú þegar spillingarhættan verður svo sýnileg með Samherjaskjölunum. Við í Samfylkingunni höfum í nær tvo áratugi eða allt frá stofnun flokksins lagt fram tillögur um sanngjarnara og gagnsærra kerfi. Heppilegasta leiðin til að ákveða gjald fyrir sérleyfi til nýtingar á takmarkaðri auðlind er að nýta markaðslögmálin og bjóða út sérleyfin í viðráðanlegum skrefum og útfæra tilboðsleiðina með því að setja reglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Ég vil benda hæstv. ráðherra á og hv. stjórnarþingmanni sem hér hefur talað að útboðsskilyrði á markaði eru algeng. [[Forseti hringir.]]Við höfum einnig talað fyrir því að aukinn ávinningur gangi beint til sveitarfélaganna í landinu. Það er hægt að laga gallað kerfi. [[Forseti hringir.]]Það er viljinn sem þarf að vera til staðar.
Virðulegi forseti. Okkur hefur tekist, ekki sársaukalaust, að ná þeim meginmarkmiðum sem fiskveiðistjórnarkerfið átti að færa okkur svo eftir því hefur verið tekið, að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna sem finna má við landið og tryggja með því trausta atvinnu í landinu, eins og segir í lögum um stjórn fiskveiða. Já, þetta hefur tekist og má rekja þessa sögu aftur til þess að Hafrannsóknastofnun gaf út að til þess að hámarka afrakstur þorskstofnsins þyrfti að helminga sókn í hann og jafnframt koma í veg fyrir smáfiskadráp vegna lélegs ástand hans. En svo var kvótinn settur á markað og þá hófst sundurlyndið um kerfið. Mikil lóðrétt samþætting sjávarútvegsfyrirtækja hefur sannarlega skilað af sér stærri og verðmætari fyrirtækjum en að sama skapi hefur kvótinn verið á hreyfingu milli byggðarlaganna þannig að í sumum byggðum stendur lítið eftir nema sá félagslegi kvóti sem til skiptanna er. Virðulegi forseti. Málefni fiskveiðistjórnarkerfisins er ekki síst byggðamál. Við eigum það til að hreykja okkur af því að íslenskur sjávarútvegur sé sá besti og sjálfbærasti í heimi. En til þess að teljast sjálfbært þarf kerfið að vera allt í senn efnahagslega, umhverfislega og samfélagslega sjálfbært. Á því er enginn vafi að kerfið okkar er efnahagslega sjálfbært, í umhverfismálum stendur íslenskur sjávarútvegur sterkt og nytjastofnar hafa dafnað. En er fiskveiðistjórnarkerfið okkar samfélagslega sjálfbært? Þar má a.m.k. að gera úrbætur. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur skipað nefnd sem á að endurskoða félagslegt aflamark og vil ég hvetja hann til dáða í því verkefni og til að sjá til þess að aðgerðir fari að skila sér til þeirra sjávarbyggða sem verst hafa úti orðið vegna kvótatilfærslna.
Frú forseti. Í 2. lið sjávarútvegsstefnu Pírata frá 2015 er sagt alveg skýrt, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið, fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, eiganda auðlindarinnar, skal bjóða aflaheimildir upp til leigu á opnum markaði og skal leigugjaldið renna í ríkissjóð og skulu öll úrslit uppboða vera opinberar upplýsingar.“ Til viðbótar eru svo frjálsar handfæraveiðar. Þetta þýðir að ef Píratar komast í ríkisstjórn munum við stíga skref í þessa átt. Ef við förum í ríkisstjórn með Viðreisn og Samfylkingu, sem hafa mjög sambærilega stefnu um að færa sjávarauðlindina aftur til þjóðarinnar, þá - og að ég held þá aðeins - verður hægt að koma sjávarauðlindinni loks aftur til þjóðarinnar. Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Miðflokkur munu ekki gera það. Vinstri græn gera það ekki óstudd því að þau voru með ákvæði um að setja þriðjung sjávarauðlindarinnar á markað fyrir kosningarnar 2016, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, en síðan var það skyndilega horfið fyrir kosningarnar 2017, kannski til að gera sambúðina við Sjálfstæðisflokkinn auðveldari. Þeir sem efast um þetta geta fundið gömlu stefnu Vinstri grænna á vefsíðunni archive.org, í því sem er kallað „Wayback Machine“, en hún afritar reglulega internetið og vefsíður þess, m.a. stefnu Vinstri grænna hvað þetta varðar. Það eru sífellt tækifæri til að setja tegundir á uppboð og það er hægt að gera það núna með grásleppuna, það hefði verið hægt að gera það með makrílinn, þó ekki nema 5%. Það myndi standast stjórnarskrá eins og hefur komið fram í máli Hæstaréttar nýlega og í máli innan atvinnuveganefndar þegar var verið að tala um kvótasetningu makríls. Þeir sem vilja sjávarauðlindina aftur til þjóðarinnar þurfa að kjósa flokka sem vilja sjávarauðlindina aftur til þjóðarinnar. Píratar hafa frá 2015 verið með skýra stefnu um að færa sjávarauðlindina aftur til þjóðarinnar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni og ráðherra fyrir þessa umræðu. Ég vil grípa strax niður í það sem ráðherrann sagði í ræðu sinni og verður eiginlega að teljast stórkostlega furðulegt. Samherji í Namibíu gat boðið tvöfalt eða jafnvel þrefalt, ég veit ekki hvort heldur er, hærra í aflann og ætlaði að græða á því en samt talar ráðherrann um kostnað og gjöld á Íslandi sem vegi upp á móti. En þarna erum við að tala um tvöfalt, þrefalt hærri gjöld - plús mútur. Gleymum ekki mútunum. Þetta virðist ekki vefjast fyrir þeim. Í hvers lags þjóðfélagi búum við? Við höfum búið til eina stétt sem veður í peningum á sama tíma og við lemjum aðrar stéttir niður þannig að þær eiga ekki fyrir mat og lyfjum. Þarna kemur bara að spurningunni: Er græðgin góð? Ég segi nei. Græðgin er að drepa okkur, græðgi ákveðinna aðila. Hverjir eru það sem fóðra þessa græðgi og leyfa þessu fólki að vaða uppi? Það erum við hér á þingi. Og þess vegna segi ég að við verðum að breyta þessu kerfi. Við eigum að sjá til þess strax að handfæraveiðar verði gefnar frjálsar og við eigum líka að sjá til þess að strandveiðarnar verði þannig að byggðirnar í landinu þurrkist ekki út. Við erum búin að búa til kerfi sem sogar til örfárra einstaklinga öll auðæfin. En gleymum því ekki að það er fullt af fólki í þessu kerfi, stálheiðarlegu fólki, sem reynir að gera hlutina vel og vanda sig. Við verðum að gæta þess að dæma það ekki vegna þess að það er að reyna að gera hlutina vel. En á sama tíma eru skussar sem fá þetta allt upp í hendurnar áreynslulaust og misnota allt kerfið. Við þurfum að sjá til þess að þeir verði ekki þarna lengur.
Frú forseti. Það er ekki nema von að spurt sé hvort upphæð veiðigjalda sé rétt ákvörðuð þegar innheimt veiðigjöld hrökkva ekki einu sinni til að standa undir rekstri Hafrannsóknastofnunar. Í raun ættum við ekki einu sinni að sætta okkur við núverandi rekstur Hafró sem einhvers konar núllpunkt. Hafrannsóknir hafa aldrei fengið þann sess sem þeim ber þótt við búum í landi þar sem nýting auðlinda hafsins er mikilvægari grundvöllur undir samfélaginu en víðast hvar. Stjórnvöld hafa forgangsraðað í þágu rannsókna á nytjastofnum en grunnrannsóknum á lífríki hafsins almennt hefur ekki mátt sinna eins og best verður á kosið. Þessu verður að breyta og tryggja að framlög til rekstrar og rannsókna aukist á næstu árum. Þótt umfjöllun Kveiks um Samherja hafi fjallað um framferði fyrirtækisins í Namibíu kom hún rækilega á dagskrá ákveðnum grundvallarspurningum um fiskveiðistjórnarkerfið hér á landi. Nú er orðið deginum ljósara að regluverk og eftirlit hefur verið allt of laust í reipunum. Þannig er hugtakið „tengdir aðilar“ túlkað með öðrum hætti gagnvart fyrirtækjum í sjávarútvegi en almennt er gert í atvinnulífinu þegar svokallað kvótaþak er reiknað út. Þannig geta aðilar sem samkvæmt öllum eðlilegum viðmiðum teljast vera tengdir aðilar safnað sér kvóta langt umfram það hámark sem sett er í lögum, samþjöppun aflaheimilda orðið miklu meiri en ákveðið var í þessum sal að væri ásættanlegt. Þessu þarf að breyta. Það þarf að skoða að lækka kvótaþakið, setja skýrari reglur um hvað teljist tengdir aðilar. En það sem munar kannski mest um er að það þarf að búa eftirlitsaðilum þær valdheimildir sem nauðsynlegar eru til að tryggja að spilað sé eftir leikreglunum. Aðeins þannig byggjum við upp traust á kerfinu.
Frú forseti. Arfleifð þessarar ríkisstjórnar - við vitum að hún er kyrrstöðustjórn og hún kann að skipa nefndir og hópa og hún passar upp á sína. Við heyrðum svör ráðherra hér áðan, fyrirsláttur á fyrirslátt ofan. Það á ekkert að gera þrátt fyrir að menn hafa í áraraðir talað um að það þurfi að fara í ákveðnar aðgerðir eins og að tímabinda nýtingarheimildir á auðlindinni en það er aldrei gert neitt með það. Verkefni okkar á þingi er að eyða tortryggni í garð þessarar mikilvægu atvinnugreinar, eyða vantrausti. Við þurfum að auka gagnsæi og við þurfum að tryggja réttindi þjóðarinnar. Við í Viðreisn höfum lagt fram mjög skýrar tillögur, ekki bara verið að ræða almennt heldur lagt fram skýrar tillögur, sem tryggja dreifða eignaraðild, töluðum fyrir því máli í gær, mjög skýrt, ákveðið kvótaþak og skilyrði um að setja fyrirtæki á markað með það m.a. fyrir augum að opna fyrir greinina, ekki loka eins og þingmenn Vinstri grænna hafa stuðlað að. Í öðru lagi höfum við skýrt og ítrekað talað fyrir auðlindaákvæði í stjórnarskrá, ekki bara eitthvert humm og ha og þýðingarlítið auðlindaákvæði eins og er birt núna í samráðsgáttinni heldur með skýrum ákvæðum um tímabindingu samninga til að tryggja rétt þjóðarinnar á auðlindinni og tryggja réttlátt og sanngjarnt gjald. Þá erum við komin í þriðja lagi að tillögum okkar í Viðreisn og fleiri flokka sem við höfum ítrekað lagt fram á þingi, og Vinstri græn hafnað því, að þjóðin fái aðgang að réttlátu, sanngjörnu gjaldi, gagnsæju gjaldi. Við erum að tala hér um markaðsleið, að setja aflaheimildirnar á uppboð í ákveðnum mæli. Hvað tryggjum við með því? Við tryggjum gagnsæi, tryggjum einmitt að menn séu ekki að möndla með það í atvinnuveganefnd, alla daga, stjórnarþingmenn, hver sé kostnaðurinn og hver ekki, allt til þess að reyna að þóknast helstu hagsmunaaðilum heldur fáum við skýrt verð á markaði í gegnum markaðinn sjálfan, verð sem fyrirtækin og markaðurinn sjálfur ákveður. [[Forseti hringir.]]Við tryggjum þannig gagnsæi varðandi verðið á auðlindinni og við tryggjum líka sjómönnum [[Forseti hringir.]]gagnsæja verðlagningu á fiskverði en eftir því hafa þeir kallað ítrekað í áraraðir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa góðu umræðu og ráðherranum fyrir góð svör. Það liggur fyrir að kvótakerfið hefur auðvitað verið mikil fyrirmynd annarra kerfa og hefur tryggt sjálfbæra nýtingu sjávarfangs við Ísland og nú eru flestallir íslenskir stofnar vottaðir. Kerfið hefur tryggt stöðugan rekstur. En það er eðlilegt að við ræðum og eigum að ræða hvernig auðlindin nýtist þjóðinni best, hvernig við náum pólitískri samstöðu um greinina sem virðist alltaf vera þrætuepli þrátt fyrir að menn hafa orðið sammála um að setja á veiðigjöld, þau áttu að vera sáttaleiðin til að ná meira fé út úr auðlindinni og það var ekkert að því. Það eru yfir 600 útgerðir sem greiða auðlindagjald. En þegar það var komið á var dregin lína í sandinn og við viljum ganga lengra. En við skulum bara halda áfram að ræða þetta kerfi. Það er alveg sjálfsagt. Það er þó krafa okkar allra að í enda dags njótum við öll réttlátrar afkomu sjávarútvegsins, sjómennirnir, samfélögin og fjölskyldurnar, að arðurinn af auðlindinni skili sér þangað. Þannig nýtist arðurinn þjóðinni allri og það er mjög mikilvægt. Tökum umræðuna. Það er alger óþarfi að gera það í einhverjum stórum stökkum, en umræða er góð, alltaf.
Hæstv. forseti. Um 1990 var svokallað frjálst framsal gert leyfilegt. Þá var hægt að færa heimildir á milli skipa og útgerða sem leiddi til hagræðingar og fækkunar skipa. Gallinn hins vegar við þessa hagræðingu var að við láréttan samruna fyrirtækja var kvótinn veðsettur. Hér liggur meginvandinn. Flestir þeir sem eiga aflamark í dag hafa keypt það en þeir sem fengu aflamarki úthlutað fyrir 36 eða 37 árum hafa selt frá sér heimildir. Þetta þýðir ekki endilega að þeir sem hafa heimildir í dag sé í slæmum málum. Þeir hafa hins vegar þurft að finna allar leiðir til þess að hámarka verðmæti sín, hvort heldur sem er með betri nýtingu, betri veiðum eða betri markaðssetningu. Þegar fyrirtækjum gengur vel og þau greiða út arð skapast oft umræður um auðlindina og hvert eðlilegt gjald af henni ætti að vera. Slíka umræðu þarf að taka af skynsemi og vega og meta heildaráhrif án æsings. Tilhneigingin er nefnilega sú að almenningur er æstur upp og öllu snúið á haus, stjórnarskránni meira að segja blandað inn í umræðuna. Ekkert skiptir fyrirtæki eins miklu máli og stöðugleiki og fyrirsjáanleiki. Önnur atriði eins og bætt tækni eru líka mikilvæg. Að lokum um 12% hámark eignarhlutar fyrirtækja í aflahlutdeild. Þar sem túlkun á skyldum og óskyldum eignaraðilum innan fyrirtækja veldur ágreiningi og fleira um þetta atriði skora ég á sjávarútvegsráðherra að leita allra leiða til að koma þeim málum á hreint svo almenningur trúi því að þetta 12% hámark virki. Það væri ágætisbyrjun á þeirri vegferð að ná einhvers konar sátt um fiskveiðistjórnarkerfið.
Forseti. Hér hefur ýmislegt gott verið sagt um fiskveiðistjórnarkerfið, bæði það sem er við lýði og ýmsar hugmyndir sem fólk hefur um að breyta því, sem er vel. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir fór ágætlega yfir áherslur okkar Vinstri grænna sérstaklega þegar kemur að byggðamálum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum og ég ætla ekki að endurtaka það hér. Mig langar að segja frá þeirri persónulegu skoðun minni þegar kemur að því sem hér hefur aðeins verið nefnt, sem er kvótaþakið, og ég hef svo sem ekki legið á henni en ætla að nýta þetta tækifæri til að koma henni enn á framfæri, að ég tel nauðsynlegt að það fari fram ítarleg skoðun á því hvort 12% sé rétt tala. Sjálfur held ég að sú skoðun gæti leitt í ljós að skynsamlegt væri að lækka þá tölu niður í 10%, svo ég nefni eitthvað út í loftið, ekki sem tillögu heldur eitthvað sem ætti að meta áhrifin af ef gert yrði. En það er ánægjulegt að verið sé að vinna í að herða reglur um skilgreiningar á tengdum aðilum. Forseti. Mig langar að koma inn á einn þátt sem ekki hefur farið mjög hátt í þessari umræðu. Það eru loftslagsmálin. Það er nánast hvergi í samfélaginu þar sem við erum betur í stakk búin til að setja skilyrði í loftslagsmálum en einmitt í sjávarútvegsmálum, í gegnum fiskveiðistjórnarkerfið. Þar sem einkaaðilar fá aðgang að sameiginlegri auðlind landsmanna er mjög auðvelt að binda við þann aðgang mjög sterkar kröfur í loftslagsmálum. Ég hef flutt um þetta fyrirspurnir og átt orðastað við m.a. hæstv. ráðherra málaflokksins, hæstv. fjármálaráðherra. Af hverju gerum við það ekki ef við meinum það sem við segjum stundum þegar við tölum um loftslagsmál, að krefjast þess að sókn í sameiginlega auðlind verði algerlega kolefnishlutlaus? Það ber að taka það fram að sjávarútvegurinn hefur staðið sig ágætlega en við þurfum öll að gera betur. Þetta væri fyrsta skref í átt til þess.
Frú forseti. Virði aflaheimilda á Íslandi hefur verið metið á 1.000 milljarða kr. Frú forseti. 1.000 milljarðar kr. Hugsið aðeins um þá tölu. Samkvæmt lögum eru fiskstofnarnir allir í sameiginlegri eigu þjóðarinnar. Einstök fyrirtæki eða fjölskyldur eiga ekki þessa auðlind, bara alls ekki. Þetta er skýrt í lögum. Þess vegna er það gjörsamlega galið að við höfum stjórnmálaflokka, sérstaklega Sjálfstæðisflokkinn og Framsóknarflokkinn, sem hafa varið fram í rauðan dauðann þetta kerfi sem í raun færir örfáum einstaklingum í þessu litla samfélagi okkar öll þessi verðmæti. Af hverju gera þeir það? Það eru gríðarlegir hagsmunir fyrir þjóðina að við náum að breyta þessu. En það eru líka gríðarlegir hagsmunir hjá þeim sem hagnast á þessu kerfi að verjast öllum breytingum. Frú forseti. Hagkvæmni þarf að vera eitt af leiðarljósum kerfisins en kerfið þarf líka að vera réttlát. Ég vil að aukinn arður af auðlindinni renni til þjóðarinnar. Brauðmolakenning Sjálfstæðismanna um að þjóðin eigi bara að vera þakklát fyrir að það séu yfirleitt störf í sjávarútvegi er í rauninni kjánaleg. Mér finnst fáránlegt að laxveiðimenn muni greiða hærra verð fyrir sín veiðileyfi heldur en stórútgerðin en það mun gerast í ár vegna ákvarðana þessarar ríkisstjórnar. Mér finnst fáránlegt að veiðileyfagjöldin nái ekki einu sinni lengur að dekka þann kostnað sem almenningur verður fyrir vegna þjónustu við greinina og mér finnst fáránlegt að veiðileyfagjöldin hafi lækkað um meira en helming síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum. Frú forseti. Það er augljóst hvaða hagsmunir verða ætíð ofan á hjá þessari ríkisstjórn og það eru ekki hagsmunir almennings heldur hagsmunir stórútgerðarinnar.
Frú forseti. Við ræðum hér fiskveiðistjórnarkerfi okkar Íslendinga. Með núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, sem er aflamarkskerfi, hefur tekist að byggja upp öflugan, tæknivæddan og umhverfisvænan sjávarútveg sem færir okkur gríðarlegar útflutningstekjur á ári hverju, veltu, störf og afleidd störf um allt land. Allt frá því að framsal kvóta var gefið frjálst hefur ágreiningur verið um eiginlegt eignarhald hans. Lög og reglugerðir vitna ýmist í fiskinn sjálfan, nytjastofna eða veiðiheimildir og þykja hvorki skýra óskorað eignarhald þjóðarinnar yfir auðlindinni né heldur hverjir fari með forræði og ráðstöfunarrétt hennar. Við þessu er einfalt svar. Auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Framsókn hefur unnið og mun áfram vinna að því að óskorað og ótvírætt eignarhald þjóðarinnar á öllum náttúruauðlindum Íslands muni lögfest í stjórnarskrá. Auðlindaákvæðið mun ekki eitt og sér koma á sætti um fiskveiðistjórnarkerfið en það er eitt af fjölmörgum skrefum sem hægt er að taka. Á kjörtímabilinu 2013–2016 starfaði svokölluð sáttanefnd með fulltrúum stjórnmálaflokka og hagsmunaaðila sem gerði tillögur að breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu. Langtímasamningar um veiðiheimildir sem undirstrika eignarhald þjóðarinnar og gefa sjávarútvegsfyrirtækjum tækifæri til langtímahugsunar og fyrirsjáanleika voru rauði þráðurinn í þeim breytingum sem lagðar voru til. Slíkar breytingar gætu verið annað skref. Á sama tíma hljótum við að velta því fyrir okkur hvort kvótaþakið, bæði á heildarveiðiheimildum og í einstökum tegundum, sé ekki of hátt því að kvótakerfið var ekki gert til þess að heimildir gætu þjappast saman á fárra hendur og að fáir einstaklingar gætu orðið of ríkir. Frú forseti. Ég er ekki að tala um algera byltingu í fiskveiðistjórnarkerfinu heldur tímabærar og réttlátar umbætur í skrefum.
Virðulegi forseti. Hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði hárrétt frá þegar hann sagði að við gætum endalaust karpað um það hvort 33% væru of hátt eða of lágt. Það er svolítið punkturinn, stjórnmálamenn geta endalaust karpað um það. Aftur á móti eru til aðrar leiðir til að finna út hvert sé hæfilegt gjald og það er með leiguuppboði, eins og er í stefnu Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar og mér skilst að hafi einhvern tíma verið í stefnu Vinstri grænna en ég ætla ekki að fjalla mikið um hana þar sem ég hef ekkert sérstaklega mikið vit á henni, satt að segja. Það er kaldhæðnislegt að hlusta hérna á umræður frá annars vegar Sjálfstæðismönnum sem kenna sig við hægri og hins vegar Vinstri grænum sem kalla sig vinstri. Við Píratar erum auðvitað þarna á milli steins og sleggju og einhvers konar miðjumoðarar, geri ég ráð fyrir, alla vega sá sem hér stendur, ýmist of langt til vinstri fyrir hægri menn eða of langt til hægri fyrir vinstri menn. Hvað sem því líður er kaldhæðnislegt að hlusta á málflutning hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur sem bölsótast út í markaðshagkerfi fyrir að vera allt of langt til hægri en hlusta síðan á hæstv. ráðherra og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins fjalla um vankanta þess sama markaðshagkerfis sem þeir telja sig samt styðja á tyllidögum. Hæstv. ráðherra fór út í gagnrýni á markaðsleiðina sem er boðuð af alla vega þessum fyrrnefndu þremur flokkum, Viðreisn, Pírötum og Samfylkingu, og sagði að þar þyrfti að grípa til einhverra aðgerða til að sporna við samþjöppun. Virðulegi forseti. Það er alltaf tilfellið í litlum hagkerfum eins og okkar. Markaðshagkerfi er í grundvallaratriðum ágætisfyrirkomulag. En það er ekki fullkomið fremur en nokkuð annað. Það þarf alltaf eitthvað til þess að sporna við samþjöppun og það þarf í núverandi kerfi núna. Þess vegna eru 12% mörkin. Eflaust mættu þau vera lægri, eins og annar hv. þm. Vinstri grænna kom inn á. Það má vel vera og sjálfsagt að skoða það og sjálfsagt þyrftu að vera slíkar takmarkanir í kerfi sem myndi byggja á leiguuppboði. Það væri ekki nýtt og eru þar af leiðandi ekki rök gegn því að fara betri leið en þá sem nú er farin.
Virðulegur forseti. Í þessari umræðu og í umræðum undanfarna daga hefur mér verið hugsað til vanda fyrri ríkisstjórna og þá sérstaklega alvarlegs vanda núverandi ríkisstjórnar. Þetta vandamál er fáfræðisvandi. Fáfræðisvandinn er þannig að ríkisstjórnin sannfærir sjálfa sig, eins og félags- og barnamálaráðherra sagði í dag, að það að borga ríkustu lífeyrisþegunum 1 milljarð af 5, láta 4 fara til þeirra sem þurfa á því að halda, sé alveg hryllilegt. Ef við snúum dæminu við er staðan akkúrat núna að við erum að láta þá sem eru ríkastir og vaða í milljörðum alltaf fá meira og meira. Við erum að reyna að verja það að þeir geti mútað, geti borgað margfalt meira fyrir aflann erlendis heldur en hér. Við eigum líka að spyrja okkur að því: Hvernig stendur á því að fiskur fer ekki allur á markað? Væri það ekki sanngjarnt? Það hefur enginn bent á það. Það sem mér finnst líka mjög alvarlegt og hefur aldrei verið rætt í sambandi við Namibíu og það sem mér fannst stórfurðulegt þegar ég horfði á þáttinn á sínum tíma var þetta risa ryksuguskip sem mokaði upp þúsundum tonna. Það virtist ekkert eftirlit vera með því hvað þeir voru að gera. Eru þeir að eyða fisknum þarna? Hefur enginn áhyggjur af því hvað er verið að gera við fiskstofnana á þessu svæði? Er verið að arðræna þjóðina, er verið að eyðileggja stofninn? Það virðist enginn pæla í því hvað við erum að gera þarna. Sama og við gerum hérna heima, það er enginn að pæla í brottkasti, hvernig litlu útgerðirnar standa eða almenningur í byggðum úti á landi sem eru að grotna vegna þess að það er búið að taka allan kvóta frá þeim.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka prýðilega góða umræðu og hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir þátttöku í henni. Þetta er á endanum svo einfalt mál. Það er alltaf reynt að snúa þessari umræðu á haus þegar hún er tekin og að hér sé verið að kollvarpa fiskveiðistjórnarkerfinu. Nei, það er ekki verið að því. Fiskveiðistjórnarkerfið er fyrst og fremst kerfi til að stýra sjálfbærum veiðum og hvernig við háttum þeim. Það er ekkert verið að tala um að breyta því. Hér er einfaldlega verið að tala um það að við breytum því hvernig við verðleggjum aðganginn að þessum takmörkuðu gæðum sem veiðiréttindin fela í sér. Við getum haldið áfram hér í þingsal að karpa um það endalaust. Við erum búin að breyta því þó nokkrum sinnum á undanförnum sex, sjö árum hvernig þetta veiðigjald skuli reiknað - það er allur fyrirsjáanleikinn sem er í núverandi kerfi - eða við getum treyst markaðsleiðinni, að útgerðin sjálf verðleggi í gegnum uppboð. Þar er ekki heldur verið að tala um neina breytingu eins og hæstv. ráðherra kom inn á varðandi fyrirkomulag á því að tryggja t.d. hæfilega dreifingu. Það er nú þegar í lögum og við erum að taka þá umræðu hvernig við tryggjum að það sé hæfileg dreifing á veiðiheimildunum, að við séum með skýrar reglur um það hvernig við skilgreinum tengda aðila og svo mætti áfram telja. Á endanum er breytingin sem kallað er eftir ein einföld breyting; að veiðiheimildir séu til skilgreinds tíma en ekki ótakmarkaðs eins og nú er og að þeim sé úthlutað gegn uppboði, með núgildandi reglum um t.d. hámarksaflahlutdeild og hvernig skilgreina skuli tengda aðila þó að vissulega þurfi að gera lagfæringar á því. Það er öll byltingin sem Viðreisn og fleiri flokkar hafa verið að boða í þessu kerfi. Við hættum að rífast um það í þessum sal hvort útgerðin sé að borga [[Forseti hringir.]]sanngjarnt afgjald fyrir auðlindina eða ekki og felum einfaldlega markaðsleiðinni [[Forseti hringir.]]að ákvarða það og tryggjum þannig að þjóðin fái sanngjarna og eðlilega hlutdeild í þeim miklu verðmætum sem hér er um að ræða.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Hún hefur komið víða við og fátt nýtt í henni. Fyrst varðandi afstöðu Sjálfstæðisflokksins til tímabundinna veiðiheimilda. Við höfum aldrei lýst okkur algerlega andvíg slíku, samanber stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, þannig að fullyrðingar um annað eru rangar. Annað sem ég vil leiðrétta hér eru fullyrðingar um lækkun veiðigjalds með þeim breytingum sem gerðar voru, og er tuggið hér upp af fulltrúum Samfylkingar aftur og aftur og Viðreisn tekur undir. Ef óbreytt lög hefðu verið látin gilda hefði veiðigjaldið orðið 2 milljarðar. Nýju lögin skila veiðigjaldi upp á 5 milljarða. Hingað til hef ég haldið og treyst því að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að fimm mínus tveir eru þrír. Ég bið menn bara að átta sig á því. Varðandi útboðsleiðina, já, það eru skiptar skoðanir um hana. En þetta er kannski ekki jafn ólíkt fyrirkomulaginu og við erum með í dag að því leytinu til að menn eru farnir að tala um að það þurfi að reisa girðingar og kalla það útboðsskilyrði o.s.frv. sem pólitíkusar eða stjórnmálamenn ætli að setja. Í dag gengur þessi réttur í viðskiptum á frjálsum markaði en ætlum við með útboðsleiðinni að láta þá stjórnmálamenn með einhverjum hætti stýra því hvernig þau viðskipti ganga fyrir sig? Ég kalla eftir útfærslum á þessari leið. Ég er alveg tilbúinn til að skoða alla hluti í þeim efnum, jafnt tímabundna úthlutun sem aðra þætti. Útfærslan á útboðsleiðinni, hugsunin á bak við hana, áhrifin af henni, hefur bara aldrei verið leidd fram. Þeir sem hafa haft fyrirvara á henni vilja sjá útfærslur á þessu, áhrifin af henni o.s.frv., vegna þess að við vitum hvað við höfum. [[Forseti hringir.]]Staðreyndin er sú að stjórnmálaöfl sem hafa borið fram þessa stefnu hafa hingað til ekki notið mikillar hylli í undirtektum hjá þeim sem þeir hafa gengið til móts við með þessa stefnu. [[Gripið fram í.]]Það eru fleiri en Sjálfstæðismenn.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér er fram undan. Við ræðum stefnu stjórnvalda í matvælaframleiðslu með tilliti til matvælaöryggis og loftslagsmála. Verkefnið Matarauður Íslands sem hefur verið í gangi á vegum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur skilað góðum árangri og skapað vitundarvakningu um íslenska matarmenningu. Verkefninu var fyrst í stað ætlað að efla ímynd okkar innan lands sem matvælaþjóðar og auka með því ásókn í íslenskar matvörur og að styrkja verkefni sem stuðla að eflingu matarferðaþjónustu og annarra atvinnutækifæra í tengslum við matarauð okkar um allt land. Við búum við þau skilyrði að geta framleitt bæði sjávarútvegs- og landbúnaðarvörur með sjálfbærum hætti og höfum þar gífurlega mikil tækifæri. Verkefninu er fyrst í stað ætlað að efla ímynd okkar innan lands sem matvælaþjóðar og það hefur gengið mjög vel. Það hefur orðið mikil vitundarvakning meðal matvælaframleiðanda í öllum greinum og samvinna þeirra skiptir miklu máli til að markaðssetja okkur sem matvælaþjóð sem byggir á matarmenningu og hefðum sem vekur áhuga ferðamanna jafnt sem heimamanna á íslenskum matarauði. Það er orðin mikil ásókn í svæðisbundin matvæli og það er mikilvægt að sinna kalli neytanda um lífræna ræktun, rekjanleika og upprunavottun. Það er ánægjulegt að verkefni í samvinnu við Matarauð Íslands hafa farið af stað vítt og breitt um landið og það er mikill hugur í mönnum að sækja fram í matar- og vöruþróun. Ég átti þess kost að sitja einn slíkan fund á Þingeyri á síðasta ári og það var mjög spennandi og ánægjulegt að heyra hjá framleiðendum sem komu á þann fund hve mikill hugur var í fólki að gera það besta úr því hráefni sem er úr að spila. Litlu fyrirtækin skipta miklu máli, Beint frá býli hefur gefist vel og REKO, milliliðalaus viðskipti á Facebook, hafa verið að aukast og verið er að skoða möguleika á örsláturhúsum sem draga munu úr kostnaði kjötframleiðenda við að eiga milliliðalaust viðskipti. Það skiptir máli og við verðum að leita allra leiða til að gera það mögulegt án þess að gefa afslátt af heilbrigði og hreinleika matvæla. Ég vil leggja fyrir hæstv. ráðherra eftirfarandi spurningar: Hverjar eru áherslur hæstv. ráðherra í matvælaframleiðslu innan lands með tilliti til matvælaöryggis og loftslagsmála? Hvaða verkefni eru nú í vinnslu sem styðja við fullnýtingu afurða og aukinn virðisauka í nærumhverfi framleiðslunnar? Hvernig telur ráðherra að hægt sé að lækka aðgangshindranir á sölu beint til neytenda frá matvælafyrirtækjum, t.d. með breyttu regluverki? Hvernig gengur innleiðing innkaupastefnu opinberra aðila, að það sé horft til íslenskrar framleiðslu á matvælum í þeim efnum? Hvaða tækifæri sér ráðherra í aukinni ylrækt og lífrænni ræktun á Íslandi? Ég veit að möguleikar á örsláturhúsum hafa verið í skoðun og mér þætti líka forvitnilegt að vita hvar sú vinna stendur. Það verður fróðlegt að heyra viðbrögð annarra þingmanna í þessari umræðu og viðbrögð hæstv. ráðherra í þessum málum. Ég tel að við höfum gífurleg tækifæri til að þróa okkur áfram. Hingað til landsins koma tvær milljónir ferðamanna á hverju ári og það þarf að fæða þann fjölda ásamt þjóðinni. Hlutur íslenskrar framleiðslu á því matarborði skiptir miklu máli. Ég held að við gerum okkur ekki grein fyrir því hvað við höfum úr góðum og öflugum tækifærum að spila. Við þurfum að horfa til menntunar fólks í þessum geira og styðja við alla þá sem eru með hugmyndir og hjálpa þeim að þróa þær þannig að þær geti orðið að endanlegri framleiðsluvöru og farið á markað. En ég læt þetta duga í bili.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þá umræðu sem hér er að hefjast og ætla að svara þeim spurningum sem lagðar eru fram. Þetta er að vísu dálítið yfirgripsmikið efni þannig að ég veit ekki hversu vel og ítarlega ég get farið yfir hverja og eina spurningu. Það verður bara að ráðast og ég bið hv. þingmann að virða það við mig. Varðandi fyrstu spurninguna, um áherslur ráðherra í matvælaframleiðslu innan lands með tilliti til matvælaöryggis og loftslagsmála, vil ég fyrst tiltaka að í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur verið lögð gríðarleg áhersla á matvælaöryggi í innlendri matvælaframleiðslu og sömuleiðis varðandi innflutning í ljósi þeirra breytinga sem við urðum að gera vegna dóma sem fallið höfðu á íslensk stjórnvöld. Í því efni erum við með Matvælastofnun, Matís og sóttvarnalækni sem lykilaðila. Þegar ég nefni þessi atriði kemur eðlilega upp í hugann sú aðgerðaáætlun sem þingið samþykkti í tengslum við innflutning á ófrystu kjöti, sem er mál málanna í þeirri vinnu sem á sér stað núna innan míns ráðuneytis í þessum efnum. Fyrst vil ég tiltaka matvælastefnu fyrir Ísland sem unnið er að og lítur vonandi dagsins ljós nú á vormánuðum. Við höfum sett á fót áhættumatsnefnd sem hefur það hlutverk að hafa umsjón með og veita vísindalegt áhættumat á sviði matvæla, fóðurs og áburðar. Þessi nefnd var lögskipuð en henni hafði ekki verið sinnt í tíu ár. Við höfum innleitt bann við dreifingu á alifuglakjöti vegna kampýlóbaktersýkingar og við höfum fengið viðbótartryggingar vegna innflutnings á kjöti. Það er hafin vinna til að verjast sýklalyfjaónæmi og þar er samstarf við heilbrigðisyfirvöld. Það er sömuleiðis hafin vinna við betri merkingar á matvælum og jafnframt höfum við sett á laggirnar og styrkt eftirlit í tengslum við þær breytingar sem fylgdu auknum heimildum til innflutnings á ófrystu kjöti. Varðandi loftslagsmálin vil ég nefna að við vinnum þar á grunni aðgerðaáætlunar ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Þar er loftslagsráð sömuleiðis og kominn er upp samráðsvettvangur milli atvinnulífsins og stjórnvalda. Ég vil nefna sérstaklega samninga við bændur um nautgripasamning sem setur markmið um kolefnishlutlausa starfsemi þeirra fyrir árið 2040. Sömuleiðis hvað varðar sauðfjárræktina og samninga við sauðfjárbændur, þar er komið í gang samstarfsverkefni um loftslagsvænan landbúnað þannig að það er af ýmsu að taka í þessum efnum. Ég vil nefna það sem hv. þingmaður kom að sem laut að hvernig hægt sé að lækka aðgangshindranir á sölu beint til neytenda frá matvælafyrirtækjum. Það er mjög mikilvægt að vinna í því. Við höfum verið að vinna á vegum míns ráðuneytis að því að reyna að einfalda regluverk sem snýr að þessum þáttum. Við höfum verið að leita leiða til að auka verðmætasköpun hjá bændum og þar, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, hefur töluvert mikið verið í umræðunni það sem kallað er örsláturhús eða heimaslátrun. Þar höfum við leitað samstarfs við Noreg, Þýskaland og Finnland, en sú útfærsla sem verið var að skoða gekk ekki upp. Hún rúmast hvorki innan þeirrar löggjafar sem hér er í gildi né alþjóðlegra skuldbindinga sem Ísland hefur gert. En hins vegar boðaði ég til mín helstu fulltrúa þessara sjónarmiða í byrjun desember síðastliðins. Helstu hagsmunaaðilar komu í ráðuneytið þar sem við ræddum hvernig við gætum mögulega brotist út úr þessu. Í framhaldi þess fundar komum við okkur saman um að ráðast í sameiginlegt tilraunaverkefni á þessu sviði og ég bind vonir við að það verði farsælt. Spurt er hvernig innleiðing innkaupastefnunnar gangi. Hún var samþykkt 17. maí á síðastliðnu ári og Ríkiskaup hafa hana með höndum og hafa þegar verið haldnir fjórir fræðslufundir með helstu hagsmunaaðilum. Gert er ráð fyrir því að Ríkiskaup hafi þetta verkefni áfram með höndum. Ylræktin. Þar vísa ég einfaldlega til þess að það standa yfir viðræður milli ríkisins og garðyrkjubænda um endurskoðun samnings um starfsskilyrði þeirra. Þar liggja fyrir áherslur úr samstarfsnefndinni sem undirbjó samningaviðræðurnar og ég vænti þess að tekið verði á þeim efnum sem hv. þingmaður ber fyrir brjósti.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Í þessari fyrri ræðu minni mun ég fara nokkrum orðum um þær hefðbundnu greinar sem við höfum rekið í matvælaframleiðslu árum og öldum saman, þ.e. landbúnað og sjávarútveg. Okkur hefur sárlega skort í þessum greinum, sérstaklega landbúnaði, metnað. Þá er ég ekki að tala um frumframleiðendurna, það vantar ekkert upp á metnað bænda, það vantar upp á metnað þeirra sem sinna úrvinnslu, dreifingu og markaðssókn. Það er mál sem þarf að taka markvisst á. Við höfum gert margar andvana tilraunir til að flytja t.d. lambakjöt til Ameríku sem hefur verið gert af vanþekkingu að mínu mati, að reyna að troða þar inn í verslanakeðjur kjöti sem er í samkeppni við níðódýra framleiðslu Nýsjálendinga. Auðvitað eigum við að senda okkar kjöt á veitingastaði þar sem margfalt hærra verð fæst. Við erum líka bundin af því í sauðfjárrækt að samvinna sláturleyfishafa hefur verið bönnuð. Það er ekki sama ástand þar uppi eins og í mjólkinni sem hefur reynst þokkalega vel. Þar þurfum við að taka á. Við þurfum að leggja áherslu á það hversu lítil lyfjanotkun hér er, líka í landbúnaði. Hvað varðar sjávarútveg þá höfum við náttúrlega lyft grettistaki, sérstaklega í markaðssókn. Það eru hins vegar blikur á lofti núna vegna þess að úrvinnsla afurðanna virðist hafa flust að miklu leyti til útlanda og það er þróun sem ég hefði haldið að við hefðum þurft að sporna við og halda uppi atvinnustigi á Íslandi. Við erum náttúrlega að keppa þar við tvífrysta vöru sem er níðódýr og veidd kannski við Rússlandsstrendur, framleidd í Kína eða unnin í Kína og seld á Evrópumarkaði. Við þurfum að leggja áherslu á það að kolefnisjöfnun okkar og kolefnisspor okkar í sjávarútvegi er miklu minna en sem þessu nemur.
Frú forseti. Ég fagna þessari sérstöku umræðu en við þingmenn Samfylkingarinnar höfum verið duglegir að halda á lofti mikilvægi þess að auka nýsköpun og verðmætasköpun í matvælaframleiðslu á Íslandi og ekki síst að efla ylrækt og framleiðslu ávaxta og grænmetis á Íslandi. Þar tel ég sérstaklega mikil tækifæri í nýtingu lágvarma og hliðarstrauma orkuframleiðslu með jarðvarma, eins og ég hef komið inn á hér áður. Vegna breytinga á loftslagi eru breyttar aðstæður fram undan og er spáð þörf fyrir 50–70% aukningu á matvælaframleiðslu á næstu 30 árum. Það hefur því sjaldan verið jafn mikilvægt og nú að horfa til aukinnar nýsköpunar í matvælaframleiðslu. Sömuleiðis er mikilvægt fyrir matvælaöryggi á Íslandi að tryggja sem fjölbreyttasta matvælaframleiðslu hér á landi og ættum við því að auka verulega framlög til rannsókna og nýsköpunar á framleiðslu landbúnaðarafurða hér á landi og til aukinnar framleiðslu. Það er nefnilega mikil gróska í landbúnaði á Íslandi og við höfum dæmi um nýsköpun í framleiðslu, til að mynda fyrir austan. Þar má nefna bulsur og bopp frá Karlsstöðum í Berufirði, bygg og korn og aðra framleiðslu frá Móður Jörð í Vallanesi í Fljótsdalshéraði. Víðar eru fleiri dæmi. Stjórnvöld þurfa hins vegar að auka stuðning við nýsköpun og framleiðslu og gera frumkvöðlum eins og þeim sem ég nefndi kleift að þróa áfram sínar hugmyndir þannig að úr verði fjölbreyttari afurðir og aukin verðmætasköpun innan greinarinnar. Í því samhengi má nefna að sérstaklega skortir á stuðning við nýsköpun fyrir austan þar sem engin starfsstöð Nýsköpunarmiðstöðvar er á Austfjörðum. Frú forseti. Við gætum verið að gera svo miklu betur. Við höfum lengi beðið eftir matvælastefnu fyrir Ísland og vonandi sjáum við hana fljótlega eins og hæstv. ráðherra boðar. Vonandi mun þörfin fyrir aukna nýsköpun og fjölbreyttari landbúnaðarafurðir endurspeglast í þeirri stefnu þegar hún loksins kemur fram.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga málefni. Við erum það sem við borðum. Fyrir tíu árum gerðumst við aðilar að matvælalöggjöf EES. Tilgangur matvælalöggjafarinnar er að stýra því að auka gæði matvæla og bæta stöðu neytenda. Við gerum miklar kröfur til innlendrar matvælaframleiðslu og að sama skapi eiga neytendur rétt á því að sambærilegar kröfur séu gerðar til innfluttra matvæla. Loftslagsmál eru eitt helsta áherslumál ríkisstjórnarinnar og aðgerðaáætlun í loftslagsmálum miðar að því að Ísland nái markmiðum Parísarsamkomulagsins árið 2030 og kolefnishlutleysi árið 2040. Hluti af þeirri áætlun hlýtur að vera að stefna að því að styrkja innlenda matvælaframleiðslu og styrkja alla umgjörð og nýtingu lands í átt að sjálfbærni. Innlend matvælaframleiðsla er best til þess fallin að fækka kolefnissporum og stuðla að minni umhverfissporum. Fæðuöryggi byggist á þekkingu á matvælaframleiðslu og -vinnslu. Slík þekking er oft staðbundin og hér á landi þarf að viðhalda þeirri þekkingu sem sérstöðu okkar. Íslenskir bændur þekkja handbragð við heimaslátrun. Það eru verðmæti sem ber að varðveita. Meðhöndlun íslenska lambakjötsins er því mikilvæg og við sem höfum alist upp við það að hafa aðgang að heimaslátruðu kjöti og vitum hversu mikilvægt er að kjötið nái að meyrna vitum að þar nást fram mestu gæði kjötsins. Virðulegi forseti. Þekkingunni ber að viðhalda. Þess vegna er það skylda okkar löggjafans að vinna að því að búa svo um að handbragð við heimaslátrun verði áfram hluti af íslenskri menningu. Viðbrögð á undanförnum árum við heimaslátrun hafa í besta falli verið vandræðaleg og fálmkennd. Við leggjum á boð og bönn í þágu heilbrigðiskrafna þrátt fyrir að vita betur. Því er sala nú á heimaslátruðu kjöti glæpur, já, eins og að selja fíkniefni. Á morgun er íslenski bóndadagurinn og þorrinn fram undan. Viðhöldum íslenskri matarhefð og sníðum okkar regluverk að henni.
Forseti. Mig langar að byrja á að benda ráðherra á málþing í kvöld sem ber yfirskriftina „Grænmetisrækt, sjálfbærni og nýsköpun“ þar sem er leitast við að svara spurningunum: Hver er staða grænmetisbænda á Íslandi í dag? Hver er staða nýsköpunar í grænmetisfæði á Íslandi í dag? Mér er sagt að hæstv. umhverfisráðherra muni mæta og gott ef hæstv. landbúnaðarráðherra gæti mætt og farið yfir þessa hluti sem hann nefndi í svari við einni af síðustu spurningum fyrirspyrjanda varðandi ylrækt og lífræna ræktun á Íslandi. Ráðherra bendir á þá vinnu sem er í gangi og þær upplýsingar gætu skilað sér þangað, kannski getur einhver frá ráðuneytinu komið því það væri mjög áhugavert að fá þetta inn í þá umræðu. Málþingið fer fram kl. 20–22 í sal Kvennaheimilisins á Hallveigarstöðum, Túngötu 14, í kvöld. Varðandi landbúnaðarstefnu Pírata þegar kemur að spurningum fyrirspyrjenda þá viljum við grunnstuðning þannig að virkir bændur sem viðhafa viðurkenndar starfsaðferðir eigi rétt á grunnstuðningi. Dýravelferð, sjálfbærni, lífrænt o.fl., góður og sjálfbær landbúnaður, eru forsendur fyrir meiri styrk en grunnstuðningur skal þó alltaf tryggja afkomuöryggi til bænda. Svo eru viðurkenndar starfsaðferðir sem fá þá meiri stuðning, t.d. er varða fæðuöryggi og velferð plantna, sjálfbæra nýtingu o.s.frv. Í ofanálag eru síðan grænar greiðslur og miðað við þær spurningar sem lagðar voru fram af frummælanda um matvælaöryggi, loftslagsmál og svoleiðis, ef það er stefna Vinstri grænna, sem mig grunar, heyrist mér hún ríma vel við stefnu Pírata í þessum málum. Ef ráðherra gæti komið örlítið betur komið inn á það að fókusinn í dag er svolítið á veganisma eða grænkerisma. Í The Economist var talað um árið 2018 að 2019 myndi verða ár þeirrar stefnu. [[Forseti hringir.]]Við sjáum að sú framleiðsla sem við erum með hérna, grænmetisframleiðsla á Íslandi, m.a. gulrætur, [[Forseti hringir.]]fer á 300% hærra verði í Danmörku. Það er gríðarleg framtíð og tækifæri í þessu. Ef ráðherra gæti komið inn á þetta.
Frú forseti. Um leið og ég fagna þessari umræðu þá vil ég líka vekja athygli á því að það er ekki langt síðan málinu um sameiningu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og AVS-sjóðsins var frestað. Því var frestað að stofna og setja á laggirnar Matvælasjóð sem ég tel að hefði verið gríðarlega mikilvægt skref til þess að ýta undir það sem við viljum öll sjá, öfluga íslenska matvælaframleiðslu. Og hvernig gerum við það best? Ekki bara með sjóðnum. Mín skoðun og okkar í Viðreisn er sú að við eigum að aflétta lénsherrafyrirkomulaginu sem er bæði í íslenskum landbúnaði og íslenskum sjávarútvegi. Við þurfum að auka frelsi á öllum sviðum, færa frelsi til bændanna, auka svigrúmið þannig að þeir séu ekki fastir á klafa þess kerfis sem við höfum byggt upp í áraraðir og áratugaraðir, ekki síst með stuðningi þeirra stjórnarflokka sem núna eru. Hvað er það besta sem við myndum gera - og hvernig getum við séð það? Það getum við m.a. séð í aukinni nýsköpun á einu tilteknu sviði innan landbúnaðarins. Það eru grænmetisbændur. Þar er ein mesta nýsköpunin, mestu sprotarnir eru þar. Það gerðum við með því að opna landamæri, opna og hætta ákveðinni tollvernd og fyrir vikið sæjum við meiri nýsköpun og fleiri sprotafyrirtæki á því sviði en nokkurs staðar annars staðar. Það sama gildir að sjálfsögðu um sjávarútveg. Við eigum að reyna að færa eins mikið af því og við getum heim í hérað. Það gerum við með því m.a. að bjóða upp aflaheimildir og láta Innviðasjóð byggja upp svæðin á landsbyggðinni og færa fjármagnið, færa svigrúmið til sveitarfélaganna, til bændanna á viðkomandi svæðum. Þannig aukum við og ýtum undir nýsköpun sem víðast. Helsi og höft, sem m.a. formaður atvinnuveganefndar hefur verið boðberi fyrir, eru ekki hjálpleg til að byggja upp öfluga og sterka matvælastefnu. Við þurfum að auka frelsi á öllum sviðum til að ýta undir nýsköpun, ýta undir sprota. Það er leiðin sem er skynsamlegust og best.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra. Þetta er þörf umræða. Það sem við þurfum að átta okkur á með íslensk matvæli er að allir þurfa að hafa efni á þeim. Það er stór hópur fólks hér á Íslandi sem getur ekki leyft sér að kaupa íslensk matvæli vegna þess að þau eru svo dýr. Þessir einstaklingar mega þakka fyrir að geta keypt erlend hrísgrjón eða pasta, ef þeir hafa efni á því yfir höfuð. Á sama tíma og við erum að greiða fyrir stórmengandi álver, kísilver sem brenna þúsundum tonna af kolum og menga ótrúlega, sjáum við ekki til þess að auðvelda stórframleiðendum í grænmetisframleiðslu og öðrum framleiðendum að búa til stór gróðurhús. Ég myndi vilja á augabragði breyta öllum álverum og kísilverum í gróðurhús ef það væri hægt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það væri snilld. Hugsið ykkur hvað það væri fallegt í Straumsvík ef álverið væri gróðurhús á mörgum hæðum. Og ég spyr: Ef Hollendingar geta gert þetta og flutt til okkar matvæli sem eru margfalt ódýrari, af hverju í ósköpunum getum við, með allt okkar rafmagn og allt okkar vatn, ekki gert það? Af hverju erum við ekki að framleiða matvæli, þúsundir tonna, og flytja út? Við vitum þegar við borðum erlent grænmeti og íslenskt grænmeti að íslenskt grænmeti er miklu betra. Við vitum þetta. Síðan verðum við líka að taka á þessu ótrúlega verði. Er það eðlilegt að við förum út í búð eða út að borða og fáum okkur eina pitsu að við séum að borga andvirði tveggja, jafnvel þriggja fyrir þessa einu hérna á Íslandi miðað við erlendis? Afsökunin er alltaf að við erum eyja og það er svo dýrt en á öðrum eyjum í Evrópu er það jafn ódýrt og á meginlandinu, það er alltaf dýrast hér.
Frú forseti. Það er gott að heyra umræðu um matvæli snúast í auknum mæli um það hversu mikilvægt það er að auka stuðning við grænmetisrækt og sérstaklega ylrækt. Hér á landi ætti að vera skýr stefna: Að rækta miklu meira magn grænmetis innan lands en ekki síður fjölbreyttari tegundir grænmetis og ávaxta vegna þess að við búum við þær einstöku aðstæður að geta ræktað suðrænar tegundir hér upp við heimskautsbaug. Þær ætti að nýta. Ávinningurinn af slíkri stefnu er margþættur, lýðheilsa, loftslag, það dregur úr óþörfum innflutningi. Það væri hægt að telja upp langan lista af ábata. Við megum samt ekki láta við það sitja að koma á nýjum ívilnunum heldur þarf að skoða kerfið í heild. Hluti af því er að taka mið af áhrifum af dýrahaldi þannig að verðlagning dýraafurða endurspegli betur það álag sem framleiðsla þeirra setur á umhverfi og loftslag. Þannig er hægt að hjálpa neytendum að færa sig yfir í grænni kostinn. Hér mætti t.d. nefna einhvers konar kjötskatt sem gæti svo verið nýttur til að styðja við grænmetisframleiðslu. Mannkynið þarf að breyta öllum sínum lifnaðarháttum til að takast á við loftslagsbreytingar. Vissulega er losun vegna matvælaframleiðslu ekki stærsti þátturinn í losun gróðurhúsalofttegunda. Landbúnaður ber þó ábyrgð á um 12% af losun Íslands og er sá stóri þáttur losunarbókhaldsins sem hver og einn einstaklingur á einna auðveldast með að hafa bein áhrif á, bara strax með næstu máltíð. Það tekur lengri tíma að byggja borgarlínur og skipta út bensínbílum. Þetta er bara hægt að gera strax. Þegar kemur að því sem einstaklingar geta breytt sem neytendur verða stjórnvöld að gera sitt til að styðja við umskiptin.
Frú forseti. Ég fagna mjög þessari umræðu um matvælastefnu ríkisstjórnarinnar en verkefnisstjórn sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra setti á fót til að móta stefnuna átti að skila vinnu sinni nú í árslok 2019 með aðgerðaáætlun með tillögum að innleiðingu fyrir atvinnulíf og stjórnkerfi. Það er miður að sú vinna hafi tafist en ég hvet verkefnisstjórnina og ráðherra til dáða í þeim efnum. Áður en ég held lengra vil ég segja að ég tel að það hefði verið farsælt að eiga fulltrúa grænmetisframleiðenda, fyrirtækja í nýsköpun og kannski ekki síst fulltrúa Samtaka grænkera og umhverfisverndarsamtaka í verkefnisstjórninni. Í heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna nr. 2, sem fjallar um að útrýma hungri, er áhugavert að lögð er áhersla á að til að útrýma hungri beri m.a. að stuðla að sjálfbærum landbúnaði, en helstu áskoranir sem Ísland standi frammi fyrir séu að efla sjálfbæra þróun í fiskveiðum og landbúnaði og að efla lífræna og heilnæma framleiðslu ásamt því að tryggja framfærslu allra landsmanna. Þessi tvö atriði, að efla sjálfbæra þróun og efla lífræna og heilnæma matvælaframleiðslu, er því miður ekki að finna í markmiðum verkefnisstjórnarinnar. Mig langar líka, eins og fleiri þingmenn hafa gert, í ræðu minni að vekja athygli á grænmetisrækt og kannski ber þar hæst grein Vigdísar Fríðu Þorvaldsdóttur, meðstjórnenda í Samtökum grænkera, sem var birt í gær og fjallar um stöðu grænmetisræktar á Íslandi með tilliti til sjálfbærni og nýsköpunar. Vigdís segir þar að málefni grænkera varði ekki einungis hagsmuni grænkera heldur samfélagsins í heild og mikilvægt sé að efla grænmetisrækt í landinu. Embætti landlæknis hefur sömuleiðis tekið undir það og hvatt til þess að fólk borði meira grænmeti og allar helstu alþjóðastofnanir á sviði heilsu og næringar mæla með aukinni neyslu ávaxta og grænmetis. Þó að margt sé vel gert hér á Íslandi þá getum við að sjálfsögðu gert betur þegar kemur að grænmetisrækt. Ein af okkar dýrmætustu auðlindum er jarðvarminn og hann mætti nota meira til grænmetisræktar. Þá er líka mikilvægt að skoða hvort ekki sé hægt að leyfa grænmetisræktendum að njóta [[Forseti hringir.]]sambærilegra afsláttarkjara af rafmagni og stóriðjan fær. Þetta höfum við rætt hér í þingsal í allt að 20 ár og hvet ég hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum.
Frú forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. málshefjanda fyrir hennar frumkvæði og hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Matvælaiðnaður og -framleiðsla er ein stærsta iðngrein á Íslandi, hvort sem það er til sjávar eða sveita, og ég held að við þurfum líka að nálgast umræðu um stefnu í matvælamálum ekki síður út frá stefnunni um það hvernig starfsskilyrði við sköpum þessum fyrirtækjum, hvernig við byggjum undir þann iðnað og hvernig við höldum utan um hann. Ég hef ásamt hv. fyrrverandi þingmanni, Brynhildi Pétursdóttur, stýrt samráðshópi um endurskoðun búvörusamninga núna í eitt og hálft ár og sá hópur mun skila hæstv. landbúnaðarráðherra niðurstöðu sinni í byrjun febrúar sem byggir á ítarlegri sviðsmyndavinnu um framtíð íslensks landbúnaðar með aðkomu yfir 400 einstaklinga, fyrirtækja og stofnana sem grundvallar þá greiningu og það rit. Ofan á þessar sviðsmyndir leggur samráðshópurinn í heild sinni til mótun landbúnaðarstefnu til lengri tíma sem styður við matvælastefnu, styður almennt við atvinnustefnu Íslands, orkustefnu og fleiri þætti. Kjarninn í áherslum samráðshópsins og greiningar sviðsmyndanna er einfaldlega þessi: Það þarf að styðja miklu frekar við þekkingaröflun, nýsköpun, rannsóknir á sviði matvæla, á sviði landbúnaðar og matvælaframleiðslu, og í raun og veru menntunar á því sviði líka. Það er kannski kjarninn í því sem við þurfum að taka betur utan um, hvort sem við horfum til matvælaframleiðslu til sjávar eða sveita, nákvæmlega þessi þáttur, nýsköpun og framsókn á því sviði. Í skilabréfi samráðshópsins, vegna samninga um garðyrkju, hefur verið áherslan verið, eins hefur verið í þessari umræðu, sérstaklega til landbúnaðarráðherra, að beita sér fyrir öflugri sókn í garðyrkjunni og grænmetisframleiðslu. En þá komum við kannski að kjarna þessa máls: Hvaða starfsskilyrði munum við búa iðnfyrirtækjum á þessu sviði til framtíðar á Íslandi?
Hæstv. forseta. Ég ætla í byrjun að leiðrétta það sem kom fram áðan í einni ræðu, að opnun á tollum á grænmeti hefði liprað fyrir grænmetisframleiðslu á Íslandi. Það kom fram í fyrra að hlutdeild íslensks grænmetis í sölu á Íslandi er minni en hún var fyrir fimm árum síðan og menn eru fastir í framleiðslu á ákveðnum vörum af því að þar var tollaleiðréttingin gerð. En ég ætlaði að vera miklu jákvæðari en þetta vegna þess að þarna eru tækifærin okkar. Þau eru í ylræktinni, í fiskeldinu, bæði landeldi og sjóeldi, og það eru í sjálfu sér engin takmörk fyrir því hvað við getum gert á þessu sviði, þ.e. ef við sköpum skilyrði fyrir þessi fyrirtæki til að starfa eðlilega. Ég er á því að þar sem grænmetisframleiðsla er stóriðja á Íslandi, hún er t.d. stóriðja á Suðurlandi, þar eru fleiri við störf í þeirri atvinnugrein en í álveri eins og á Reyðarfirði, þá eigum við auðvitað að selja þessum aðilum rafmagn á sömu kjörum. Þá eru engin takmörk fyrir því hvað við getum gert. Við getum framleitt grænmetistegundir sem ekki eru framleiddar hér nú og ég vakti athygli á því í ræðu mjög nýlega að Hollendingar eru farnir að rækta vanillu undir gleri vegna þess að vanilluuppskera brást í Bangladess. Grammið af vanillu fór fram úr grammi á silfri í verði fyrr á árinu. Þarna er tækifæri fyrir bændur að elta silfur og auka verðmæti. Hvað varðar fiskeldið þá eigum við þar líka ótakmarkaða möguleika. Ég vil bara minnast á eitt sem er sóunin sem við erum að sýna. Það lekur heitt vatn niður Ölfusið allan sólarhringinn, alla daga, öll ár, sem er ónýtt. Það væri hægt að nota bæði í tjarnir fyrir alls konar fiska og fyrir grænmetistegundir sem við framleiðum ekki. [[Forseti hringir.]]Þarna eru tækifærin og við eigum að halda áfram og gera alvörustefnu í þessu.
Frú forseti. Nú þegar mannkynið stendur frammi fyrir sínu stærsta sameiginlega verkefni sem er að vinna gegn hlýnun jarðar þarf að meta allar áætlanir og stefnur, áhersluefni og forgangsröðun með það stóra verkefni í huga. Svo árangur náist í baráttunni við hlýnun jarðar og súrnun sjávar þarf pólitískan vilja og kjark stjórnvalda til að setja fram framsækna stefnumörkun og til að framkvæma. Þar er matvælastefna afar mikilvæg vegna þess að ein af aðgerðunum sem munu hafa úrslitaáhrif í baráttunni gegn hlýnun jarðar er breyttar neysluvenjur fólks. Stefna íslenskra stjórnvalda varðandi kolefnisspor matvæla á Íslandi þarf því nauðsynlega að vera skýr, t.d. þarf að meta sérstaklega innlenda grænmetisframleiðslu í samanburði við innflutt grænmeti. Í Bændablaðinu kom fram á dögunum að samkvæmt úttekt sem verkfræðistofa gerði fyrir Samband garðyrkjubænda er kolefnisspor íslensks grænmetis allt niður í 26% af því sem innflutt grænmeti skilur eftir sig. Þetta eitt sýnir að mikill umhverfisávinningur væri af aukinni innlendri framleiðslu á grænmeti. Markmiði stjórnvalda um kolefnisjöfnun verður ekki náð nema með víðtækum aðgerðum á mörgum sviðum og liður í því ætti að vera að efla innlenda grænmetisframleiðslu til að draga úr mikilli kolefnismengun sem hlýst af innflutningi. Með því fengist einnig gjaldeyrissparnaður, aukið fæðuöryggi, styrking byggða og aukin atvinna. Í matvælastefnu þarf m.a. að leggja til leiðir til að ýta undir íslenska grænmetisframleiðslu, setja inn jákvæða hvata, svo sem styrki til kaupa á betri búnaði, sparneytnari lýsingu, styrki til að hækka gróðurhúsin sem fyrir eru svo afköstin verði meiri, betra öryggi um styrki vegna raforkuflutninga og byggja kynslóðabrú til að tryggja framleiðslan viðhaldist, svo eitthvað sé nefnt hér í þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er áskorun alla daga að framleiða matvæli, áskorun fyrir okkur sem þjóð að framleiða matvæli með tilliti til loftslagsmála og fæðuöryggis þjóðarinnar. Virðulegur forseti. Það er mikil áskorun að framleiða og fæða þjóðina en það eru blikur á lofti. Við störfum í alþjóðlegu matvælaumhverfi sem kallar á mikla samkeppni erlendis frá, samkeppni sem ekki er sanngjörn ef horft til stærðar og hagkvæmnissjónarmiða. Samkeppnislög hér á landi eru hamlandi fyrir þróun innlendrar matvælaframleiðslu. Því verðum við að breyta. Sérstaða okkar er hrein náttúra, ferskleiki matvæla og aðgangur að hreinu vatni. Gott hráefni er undirstaða matvælaframleiðslu út frá lýðheilsusjónarmiðum. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna leggja m.a. áherslu á ábyrga neyslu með minni matarsóun, sjálfbæru verklagi við opinber innkaup og upplýstu samfélagi um sjálfbæra þróun. Með því að velja innlend matvæli í stað sambærilegra innfluttra matvæla er stuðlað að auknu fæðuöryggi og eflingu atvinnustarfsemi hér á landi. Virðulegi forseti. Það veldur mér áhyggjum hvernig er haldið utan um íslenskan landbúnað innan opinberrar stjórnsýslu. Vægi landbúnaðar innan ráðuneytis sjávarútvegs og landbúnaðar er lítið og það er mín einlæga skoðun að stofna eigi að nýju ráðuneyti landbúnaðar því að málaflokkurinn krefst mikillar yfirlegu og athygli til að mæta þeim áskorunum sem matvælaframleiðsla framtíðarinnar ber í skauti sér.
Frú forseti. Þegar ég var beðinn um að mæta á umrætt málþing um grænmetisrækt kl. 20 í kvöld, Túngötu 14, hafði ég samband við varaformann Samtaka grænkera sem standa að þinginu, Valgerði Árnadóttur, til að skilja betur veganisma og þau tækifæri sem ör vöxtur veganisma í hinum vestræna heimi veitir Íslandi, ylræktinni hér og lífrænni ræktun. Það var mjög áhugavert samtal, að kafa ofan í það hverjar eru forsendur hugmyndafræðinnar, hver vöxturinn er og hvaða tækifæri eru í boði. Það er hún sem nefndi það við mig að íslenskar gúrkur í Danmörku væru að seljast á 300% hærra verði þannig að tækifærin eru til staðar. Við erum með heita vatnið og gott aðgengi að köldu vatni. Við erum með rafmagnið. Það eina í rauninni sem ég fann - ráðherra getur kannski komið inn á það - varðandi umsagnir Sambands garðyrkjubænda, sérstaklega varðandi stuðning við þá í einhverjum þingmálum, það kemur kannski meira inn í fjárlög, er rafmagnskostnaður. Það er búið að skilgreina þéttbýli - á þeim tíma, þetta þingmál er svolítið gamalt - sem 200 einstaklinga. Þeir nota meira rafmagn en þéttbýlið og kostnaðurinn við uppbyggingu á raforkutengingu hjá þeim er miklu minni en í þéttbýli en samt eiga þeir að borga 25% álag. Þá var sagt: Já, en þið fáið styrk, en styrkurinn er minni en kostnaðurinn. [[Gripið fram í.]]Nei, þetta er gamalt, það var Sigurður Ingi Jóhannsson sem lagði fram þessa þingsályktunartillögu og þetta kom fram þar. Það væri gott að fá að vita hjá ráðherra hver staðan er og ég býð honum aftur að mæta til að útskýra hver staðan er í samningum við garðyrkjubændur í kvöld á Túngötu 14, kl. 20.
Virðulegur forseti. Segjum að við séum með grænmeti, tvær paprikur sem líta eins út, en eru þær eins? Við erum kannski með tvær appelsínur, þær líta líka eins út, eru mjög svipaðar, en eru þær eins? Þetta getur líka gilt um banana. Ég er búinn að uppgötva það með banana að tveir bananar, annar er borðaður á Íslandi - hann er gjörólíkur banana sem er borðaður t.d. á Kanaríeyjum og ræktaður þar. Það er himinn og haf þar á milli. Hvernig stendur á því? Jú, það er lífræn ræktun. Ég hitti ferðalang sem kom alla leið frá hinum megin á hnettinum, frá Filippseyjum. Hún sagði við okkur: Bananar sem þið eruð að borða á Íslandi eru skepnufóður hjá okkur. Hvað segir þetta okkur? Við erum að flytja inn matvæli með rosalegu kolefnisspori og unga fólkið krefst þess að við förum að hugsa hlutina upp á nýtt. Við eigum að passa upp á það núna að fara að rækta lífrænt. Þetta er bara krafan, þetta er framtíðin. Við eigum líka að sjá til þess að lífræn ræktun fái styrki, aðstöðu og allt til þess að geta blómstrað. Við eigum að horfa á framtíðina vegna þess að heimurinn er að breytast. Við þurfum ekki annað en að horfa núna til Ástralíu til að sjá hvaða gjörbreyting er að verða. Ef við verðum ekki tilbúin, þá getum við sjálfum okkur um kennt vegna þess að við eigum stuðla að því nr. eitt, tvö og þrjú að vera sjálfbær með matvæli. En við verðum líka að passa upp á það að allir hafi efni á því að kaupa þetta, þetta sé ekki bara gæðavara fyrir þá ríku. Við verðum að sjá til þess að þeir sem hafa það verst hér á landi geti líka notið þess að kaupa góðan, ferskan og lífrænt ræktaðan mat.
Frú forseti. Ég vil bara þakka fyrir þessa góðu umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Mér finnst standa upp úr í umræðunni að það þurfi að styrkja möguleika frumkvöðla í nýsköpun í matvælaframleiðslu, efla menntun og fjölga störfum þar, fá ungt og vel menntað fólk inn í þennan geira. Við í atvinnuveganefnd höfum fengið kynningu á verkefninu Matarauður Íslands og það liggur fyrir að það verkefni eigi að standa til ársins 2021. Mér finnst mjög mikilvægt að það verkefni haldi áfram í einhverri mynd. Mikið þróunarstarf hefur verið, eins og í Sjávarklasanum og einnig hjá bændum í kjötframleiðslu og ylrækt, og það eru áform uppi í ylrækt um stóraukna framleiðslu sem er mjög gott. Við þurfum virkilega að nýta okkar jarðhita til að framleiða meira af grænmeti og því sem mögulegt er að rækta á norðurslóðum. Það að neyta fæðu í sínu nærumhverfi og framleiða sem mest hér heima er gífurlega stór þáttur í loftslagsmálum og við gleymum því oft í þessari umræðu þegar verið er að gagnrýna það að leggja fé í búvörusamninga og annað slíkt. Fiskeldið er komið hingað til að vera og þar erum við líka að auka matvælaframleiðslu, bæði fyrir okkur sjálf og til að fæða heiminn. Það skiptir líka miklu máli og við höfum ótal tækifæri. Leiðarljósið þarf að vera stefna stjórnvalda um sjálfbæra matvælastefnu sem er væntanlega á leiðinni fljótlega og við þurfum að ná fram samlegðaráhrifum allra þeirra sem eru að vinna að nýsköpun í matvælaframleiðslu og skapa verðmæti og fjölbreytt atvinnutækifæri vítt og breitt um landið.
Virðulegur forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað og mér heyrast áherslur þingmanna sem tekið hafa þátt í umræðunni heilt yfir vera ósköp svipaðar. Menn horfa til þess að við styrkjum okkur á flesta lund í þessum efnum. Mér fannst hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir draga vel saman í sínum lokaorðum innihald þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað og ég hef engu við þau að bæta í sjálfu sér. Merkilegt samt sem áður, þegar maður fer að velta þessu fyrir sér, að í umræðunni ber til muna minna á því að sjávarútvegur og framleiðsla þar sé hluti af matvælaframleiðslu landsins. Kallast á við það að við erum að flytja 99% af því sem við öflum á erlenda markaði. Í landbúnaðinum erum við að stærstum hluta, sennilega 98–99%, að neyta á innlendum markaði. Af þessu leiðir að við verðum að ræða samkeppnisstöðu þessara tveggja greina og framtíð þeirra með þetta í huga. Við erum með útflutning í sjávarútvegi á erlendan markað þar sem við erum að keppa við erlend fyrirtæki en hér heima erum við að fá erlenda samkeppni á innlendan markað. Ég er þeirrar skoðunar að m.a. það sem hefur verið rætt um stofnun matvælasjóðs sem gerir fært að breyta og taka upp nýjungar sé hið besta mál en það tekur tíma að koma honum á. Það hefur verið töluvert rætt um ylræktina og ég vísa í því sambandi á afar góða grein eftir Ara Trausta Guðmundsson í Bændablaðinu í dag varðandi þau mál og ég deili flestum þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. Mest auglýsta málþing hér í sölum Alþingis? Því miður hef ég ekki tök á að sækja það [[Gripið fram í.]]en fæ örugglega fréttir af því. Ég vil bara segja sem mín lokaorð: Tækifæri til lengri tíma fyrir Ísland liggja á þessu sviði, þ.e. í framleiðslu matvæla, í fiski, landbúnaðarafurðum og ekki síst grænmeti.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, öðru nafni gjaldfrjáls rafræn útgáfa. Frumvarpið var áður lagt fram á 149. og 148. löggjafarþingi. Þá komu umsagnir frá Hagsmunasamtökum heimilanna og Öldu, félagi um sjálfbærni og lýðræði. Þó að ekki sé einu sinni búið að klára að mæla fyrir þessu máli er nú þegar komin umsögn um það frá Hagsmunasamtökum heimilanna á þessu þingi. Breytingin er sú að 7. gr. laga um Stjórnartíðindi og lögbirtingablað orðist svo, ásamt fyrirsögn: „Rafræn útgáfa Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs. Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað skulu gefin út og þeim dreift gjaldfrjálst á rafrænan hátt. Við rafræna útgáfu skal tryggja öryggi og áreiðanleika birtra upplýsinga og að þær varðveitist á varanlegan hátt og gagnasnið útgáfunnar sé opið og aðgengilegt. Rafrænni útgáfu Lögbirtingablaðs skal hagað þannig, eftir því sem tæknilega er unnt, að komið sé í veg fyrir úrvinnslu og samtengingu persónuupplýsinga sem birtar eru. Við rafræna útgáfu skal útgáfudagur tilgreindur. Haga skal útgáfu Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs þannig að vél- og hugbúnaður sem flestra nýtist. Skulu þeir sem þess óska geta keypt Stjórnartíðindi eða Lögbirtingablað í prentuðu formi í áskrift eða fengið einstök tölublöð send gegn greiðslu kostnaðar af prentun þeirra og sendingu. Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað skulu vera aðgengileg á tölvutækan hátt í opinni gagnagátt. Ráðherra mælir í reglugerð nánar fyrir um rafræna útgáfu Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs, þar á meðal um gagnaöryggi, varðveislu gagna og persónuvernd, og um aðgengi ritanna á tölvutækan hátt í opinni gagnagátt.“ Síðan er breyting á lögum um aukatekjur ríkissjóðs um að 14. gr. b laganna falli niður af því að þetta á að vera gjaldfrjáls rafræn útgáfa. Þetta er ekki miklu flóknara en þetta. Það er einfaldlega verið að gera lagabreytingu um að það sé skylda að Stjórnartíðindum og Lögbirtingablaði sé dreift á rafrænan hátt, að aðgengi að rafrænni útgáfu verði notendum að kostnaðarlausu og að allt sem birtist í þessum ritum skuli vera aðgengilegt á tölvutækan hátt á aðgengilegu og opnu gagnasniði í opinni gagnagátt, t.d. opingogn.is eða island.is. Samhliða því er lagt til að fella brott 14. gr. b laga um aukatekjur ríkissjóðs enda verður ekki lengur kveðið á um í lögum um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað að greiða skuli gjald fyrir rafrænan aðgang að Lögbirtingablaði samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs.
Herra forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um flóðavarnir á landi, eins og það heitir. Flutningsmenn auk mín eru Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Karl Gauti Hjaltason, Oddný G. Harðardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Vilhjálmur Árnason. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp sem leysi eftirfarandi verkefni er snúa að flóðavörnum á landi, í samvinnu við Landgræðslu ríkisins: 1. Vinni úttekt á ástandi flóðavarna við helstu jökulár landsins og helstu önnur vatnsföll sem valdið geta skaða. 2. Greini stöðu og mikilvægi þeirra flóðavarnaverkefna sem bíða aðgerða hjá Landgræðslunni, bæði stöðu verkefna hjá einkaaðilum sem sækja um styrki og verkefna er vinna þarf að frumkvæði sveitarfélaga, ráðuneyta, Vegagerðarinnar eða Landgræðslunnar. 3. Forgangsraði verkefnum með tilliti þess hve brýn þau eru og með hliðsjón af áhættumati Veðurstofunnar. 4. Leggi fram tillögu að áætlun um aðgerðir, jafnt til viðhalds sem nýframkvæmda, þar sem kostnaðarmat hvers verkefnis kemur fram. Starfshópurinn ljúki störfum og skili skýrslu fyrir lok júnímánaðar 2020. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en við upphaf 151. löggjafarþings. Í þessari greinargerð kemur það fram sem fylgir að Landgræðslan hefur það hlutverk samkvæmt lögum um landgræðslu að meta hvar þörf er á varnaraðgerðum til að draga úr eða koma í veg fyrir landbrot. Slíkar aðgerðir geta verið fólgnar í fyrirhleðslum eða svokölluðum bakkavörnum og rétt að útskýra það að með bakkavörnum er átt við að grjót eða malarfylling sé sett við árbakka til þess að stöðva landbrot án þess að byggðir séu varnargarðar. Varnargarðar eru hins vegar nauðsynlegir þar sem framburður vatnsfalla sest til og árbotninn hækkar og árnar flæmast út fyrir farvegi sína. Landgræðslan á samstarf við Vegagerðina um varnir gegn niðurbroti gróðurlendis og til varnar samgöngumannvirkjum, svo sem vega og brúa, og geta stofnanirnar skipt með sér kostnaði. Þær gera með sér formlega samninga um ábyrgð á tilteknum varnargörðum á stórum vatnasvæðum, t.d. við Markarfljót þar sem nú eru 40 varnargarðar sem eru samtals rúmlega 40 km langir. Þar sem vandasamar eða umfangsmiklar fyrirhleðsluframkvæmdir eru á vegum Landgræðslunnar, annast Vegagerðin verkfræðilegan undirbúning, útboð og eftirlit með þeim. Landgræðslunni er einnig heimilt að styrkja framkvæmdir við fyrirhleðslur sem ætlaðar eru til verndar mannvirkja eða lands í eigu einkaaðila og hefur hámarksupphæð umsókna/styrkja undanfarin ár verið 3 millj. kr. Á hverju árabili hafa slíkar umsóknir verið á bilinu 40 til 60. Landgræðslan hefur umsjón og viðhaldsskyldu með fjölda varnargarða, einkum meðfram suðurströndinni og með jökulfljótum norðan heiða. Það eru víða aðkallandi verkefni auk þess sem brýnu viðhaldi eldri varnargarða verður að sinna en á það hefur skort undanfarin ár. Það má kannski benda á í sambandi við skort á viðhaldi eða nýjum varnargörðum til varnar snjóflóðum og sjávarflóðum að slíkir garðar eru ekki þeir einu sem hafa gengið í gegnum ákveðið tímabil þar sem hvorki viðhaldi né nýframkvæmdum hefur verið eðlilega sinnt. Ekki er unnt að verða við nema hluta þeirra beiðna sem berast árlega um margvíslegar aðgerðir. Við forgangsröðun verkefna skal líta til verðmætis þess lands eða mannvirkis sem landbrotið ógnar og kostnaðar vegna varnaraðgerða. Ræktað land, nytjalönd og svo annað gróðurlendi skal að jafnaði njóta forgangs við röðun verkefna. Meðal stærstu og þýðingarmestu verkefna nú eru viðhald og viðbætur við flóðavarnir við Markarfljót, Héraðsvötn, Skaftá, Kúðafljót og vatnsföll á Mýrum eystra, ásamt í Hornafirði, Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá í Lóni. Það er því af nógu að taka. Þegar kemur að mati á mikilvægi verkefna í flóðavörnum er unnt að hafa hliðsjón af áhættumati vatnsflóða sem unnið er á Veðurstofu Íslands og uppfært í takt við loftslagsbreytingar. Undanfarin tíu ár hefur fjárveiting til landbrots af völdum fallvatna haldist óbreytt í kringum 70 millj. kr. á ári en kostnaður við framkvæmdir hækkað töluvert. Árið 2010 mun hafa verið unnið að alls 45 verkefnum en árið 2017 voru verkefnin aðeins 17. Stafar það að hluta til af hækkandi verktakakostnaði en einnig er æ erfiðara að fá verktaka til vinnu í flokki minni verkefna. Hefur orðið til biðlisti með yfir 70 ólíkum verkefnum og áætlaður kostnaður vegna þeirra var árið 2018 um 357 millj. kr. Þá eru ótalin sérverkefni sem hafa komið upp bæði við Kúðafljót og Jökulsá á fjöllum. Svo er til þess að taka að meginstraumvötn landsins eru jökulár, sem kunnugt er. Það verða oft gríðarlegar sveiflur í rennsli, t.d. við örar snjóleysingar, skyndilegar og langvinnar rigningar og við jökulhlaup. Þau geta átt upptök í jökulánum sem tæmast skyndilega eða jöklum sem hylja jarðhitasvæði og þau stærstu við eldgos undir jökulskjöldum. Jökulhlaup geta verið lítil og meðalstór, með rennsli um 1.000–5.000 m 3/sek., það eru þrjár til fimmtán Ölfusár í meðalrennsli. Þau geta orðið stór eða mjög stór, 50.000–200.000 m 3/sek., eða fimmtán- til sjötugfalt rennsli Ölfusár. Nú sýna stórar eldstöðvar á borð við Kötlu, Bárðarbungu og Öræfajökul merki þess að kvika safnist til þeirra. Grímsvötn, virkasta megineldstöð landsins, eru kunn að jökulhlaupum, þó að það gerist ekki í hvert sinn sem þar gýs. Þá er rétt að minna á að nokkrar byggðir landsins eru í sérstakri hættu vegna flóða í stórám. Þær eiga tilvist sína undir því að varnargarðar standist áhlaup. Má nefna Landeyjar, Álftaver, Vík, land við Hvítá í Árnessýslu og Kelduhverfi; þetta eru allt byggðir við jökulár. Einnig þurfa land og byggðir við dragár á borð við Stóru-Laxá á flóðavörnum að halda. Loftslagsbreytingar undanfarinna ára og reynsla af skyndilegum vatnavöxtum vegna aukinnar skammtímaúrkomu valda líka áhyggjum, samhliða skorti á fé til viðhalds og endurnýjunar flóðavarna allvíða um land, í a.m.k. áratug eða enn lengur. Varnir gegn náttúruvá eru ákaflega mikilvægur samfélagsþáttur á Íslandi af því hvernig náttúrufarið er og við höfum jú verið minnt rækilega á það. Það er því mjög nauðsynlegt að vinna greiningu á stöðu í málaflokknum með fullri samvinnu við Landgræðsluna og útbúa aðgerðaáætlun, eins og þessi þingsályktunartillaga gerir ráð fyrir, þar sem komi fram tillögur um forgangsröðun verkefna og upplýsingar um áætlaðan kostnað við þau og svo þarf auðvitað að finna fé til að standa straum af kostnaðinum. Ég vil svo minna á að það er einn tiltekinn varnargarður sem ég hef talað mjög oft fyrir í þinginu. Það er sérstakur garður milli Víkur, kaupstaðarins, og Höfðabrekkufjalls við svokallaðan Víkurklett, garður sem mun standast jökulhlaup úr Kötlu mun betur heldur en núverandi lági garður sem er skammt frá brúnni yfir Höfðabrekkukvísl. Þetta er sérverkefni sem þolir enga bið, með verðmiða upp á u.þ.b. 150 milljónir og það þyrfti að skoða það nú þegar hvort ekki væri rétt að byrja á honum því að það er búið að reikna út þörfina og vatnsrennslið sem þarna gæti orðið og auðvelt að bæði hanna og ljúka þeim garði. Ég bind vonir við afgreiðslu þessarar þingsályktunartillögu umfram þessa framlsögu hér í þingsal og geri ráð fyrir að henni verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og heiti á hana að vinna sín verk hratt og vel þegar rúm er fyrir svona þingmannamál. - Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um flóðavarnir á Íslandi sem flutningsmaður, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, var að flytja. Það er nú væntanlega ekki til maður, alla vega ekki á þessum vinnustað, sem hefur meiri þekkingu á þessum málum en flutningsmaðurinn. Maður hefur oft farið í kistu hans til að fá upplýsingar um slík mál og reynist það nú yfirleitt auðsótt. Hér er talað um náttúruvá í þessari tillögu og að mjög mörgum verkefnum sé ólokið og hér er fram kominn listi með yfir 70 verkefnum. Á þessum degi eru um 47 ár liðin frá Vestmannaeyjagosinu og ég mun aldrei gleyma því kvöldi þannig að það stendur manni auðvitað alltaf nálægt þegar verið er að tala um þessa hluti. Þess vegna langar mig að spyrja: Er búið að forgangsraða þessum lista? Við minnumst hérna á Vík í Mýrdal, þar er varnargarður sem hefur enga vörn, það þyrfti að laga og við höfum verið að tala nokkuð lengi um að þyrfti að laga. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann geti upplýst okkur um það. Þetta er að stórum hluta almannavarnamál. Hvað líður því eða er til einhver óskalisti um framkvæmdaröð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir hans vangaveltur og fyrirspurn. Það er þannig að þessar 70 millj. kr. sem eru u.þ.b. til reiðu ár hvert eiga jú bæði að dekka framkvæmdir sem eru á vegum einkaaðila, sem eru yfirleitt frekar smáar í sniðum, og svo framkvæmdir við stóru árnar og jökulhlaupsfarvegina. Bara viðhald þeirra garða sem nú eru þar er stór þáttur. Ég verð víst að játa að það hefur ekki verið hægt að forgangsraða. Það eru ákveðin verkefni sem hafa eiginlega komið upp og verður að sinna. Það fékkst sérstök fjárúthlutun vegna vatnavaxta í Hornafirði 2017 og unnið hefur verið að sérstökum flóðavörnum við Kúðafljót og Jökulsá á Fjöllum, einfaldlega vegna í öðru tilviki Holuhraunsgossins eða umbrotanna í Bárðarbungu og svo hins vegar vegna ágangs Kúðafljóts á þjóðvegi 1 en að öðru leyti þá er ekki búið að forgangsraða framkvæmdum. Þessi þingsályktunartillaga er einmitt sett fram til þess að athuga bæði með auknar fjárveitingar í þennan málaflokk og eins að framkvæma þessa forgangsröð í samvinnu við Landgræðsluna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hér er greinilega mjög aðkallandi verkefni sem við þurfum að standa vörð um og ég veit að þingmaðurinn mun fylgja þessu máli vel eftir. Hann er framsögumaður málsins og honum er treystandi til að gera það og ég treysti engum betur til þess. Ég vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd muni afgreiða þetta mál fljótt og ákveðið fyrir sig vegna þess að nú þurfum við að fara að taka til hendinni og stytta þennan biðlista sem mest má. Að öðru leyti þakka ég hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir greinargóð svör.
Herra forseti. Við höfum báðir þingmenn nefnt Kötlugarðinn í framhjáhlaupi sem er eitt af þessum verkefnum sem sennilega myndu gleypa rúmlega þessa fjárveitingu sem er árlega. Það þarf auðvitað að skoða þetta allt í samhengi og það sem kannski snýr að okkur - við getum líka farið að tala um sjávarvarnir, við sáum hvað flóðbylgjan gerði á bæði, Flateyri annars vegar og Suðureyri hins vegar. Það eru víða götóttar sjóvarnir eða of lágar í landinu o.s.frv. Ég legg á það áherslu, og gerði það reyndar í gær í dagskrárliðnum Störfum þingsins, að ræða um hamfarasjóð sem hefur verið til umræðu og í bígerð, sjóður sem á að sameina aðra sjóði og taka inn þá ýmiss konar framkvæmdir. Það gætu verið nákvæmlega þessar flóðavarnir á landi, gætu verið hækkaðir sjóvarnargarðar og nýir sjóvarnargarðar, það sem eftir er að gera í snjóflóðavörnum o.s.frv. Þarna þarf líka að stunda rannsóknir og annað og það hlýtur að vera ásættanlegt og í raun snjallt að koma þessu undir einn og sama sjóðinn, tryggja honum fjármagn. Það er jú gert í ofanflóðasjóði með ákveðnu gjaldi. Það væri hægt að gera það fyrir þennan sjóð með því að breyta lögum og öðru slíku. Ég hvet hæstv. ráðherra, þeir eru fleiri en einn sem um þessi mál véla, að skoða þessa endurskipulagningu af fullum þunga.
Virðulegur forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu um utanvegaakstur og verndun lands á hálendi Íslands. Ásamt þeim sem hér stendur eru flutningsmenn hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðjón S. Brjánsson og Karl Gauti Hjaltason. Í þessari þingsályktunartillögu sem vísað er til umhverfis- og auðlindaráðherra stendur: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp í samráði við ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra til að gera tillögu um hvernig koma megi í veg fyrir utanvegaakstur á hálendi Íslands. Starfshópurinn verði skipaður einstaklingum með þekkingu á hálendinu og reynslu af fararstjórn á viðkvæmustu náttúruperlum Íslands. Starfshópurinn skili tillögum til ráðherra eigi síðar en 15. mars 2020 svo að bregðast megi við og gera viðeigandi ráðstafanir fyrir opnun hálendisvega sumarið 2020. Umhverfis- og auðlindaráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Hér fylgir eftirfarandi greinargerð: Þessi tillaga var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi en var ekki afgreidd. Árlega berast fréttir af óafturkræfum náttúruspjöllum vegna utanvegaaksturs á hálendi Íslands en með aukinni umferð um hálendið verða fleiri alvarleg spjöll á náttúru landsins. Utanvegaakstur skilur eftir sig sár í jarðvegi, t.d. í möl og mosa, og eru slík náttúruspjöll í allflestum tilfellum óafturkræf. Samkvæmt 31. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013, er bannað að aka vélknúnum ökutækjum utan vega. Í 2. mgr. þeirrar greinar er kveðið á um tilteknar undanþágur, t.d. vegna starfa við landbúnað. Þrátt fyrir hina almennu reglu um bann við akstri utan vega er slíkur akstur viðvarandi með tilheyrandi náttúruspjöllum. Í tugum frétta í fjölmiðlum á hverju ári segir frá ótrúlegum náttúruspjöllum sem orsakast af vanþekkingu en í sumum tilvikum af einbeittum brotavilja. Sú staðreynd hvernig Ísland er auglýst á erlendum vettvangi skiptir lykilmáli. Í mörgum tilfellum er gefið til kynna í greinum um hálendisferðir og auglýsingum um landið í erlendum blöðum að á hálendi Íslands geti ferðamenn ekið um ósnert víðerni án nokkurra hindrana. Afleiðingar slíkrar umfjöllunar koma í ljós þegar bjarga þarf ferðamönnum og ökutækjum þeirra langt utan vega eða slóða á hálendinu en ferðamenn telja sig í góðri trú fara að reglum. Eftir slíkar björgunarferðir, þar sem miklar tilfæringar og atgang þarf til að björgunarsveitir nái upp bílum, trukkum og jafnvel hópferðabílum ferðamanna, eru óafturkræf spjöll orðin á viðkvæmri náttúru sem engar sektir bæta. Það er því mikilvægt að setja strangar reglur um ferðir einstaklinga og hópa á ökutækjum um hálendi Íslands. Auk þess þarf að efla upplýsingagjöf til ferðamanna þannig að þeir séu meðvitaðir um þær reglur sem gilda um akstur á hálendi. Til að sporna við þessari þróun og tryggja vernd hálendisins þarf víðtækt samráð hagsmunaaðila og skýrar reglur. Samtök ferðaþjónustunnar, Ferðamálastofa, leiðsögumenn, lögregla og björgunarsveitir, bílaleigur og landeigendur eru lykilaðilar í verndun hálendisins ásamt bændum. Rétt er að fulltrúar þeirra sitji í starfshópi ráðherra sem fjallar um þetta mikilvæga mál og komi með tillögur sem byggjast á reynslu og þekkingu einstaklinganna sem vinna á vettvangi við leiðsögn og björgunarstörf. Þá er mikilvægt að líta til reynslu annarra þjóða sem sett hafa strangar reglur um ferðaáætlanir, tryggingar og innlenda fararstjórn, leyfi og umgengni og ferðir um víðerni og verndarsvæði. Þá þarf nefndin að skoða hvort rétt sé að taka upp sérstaka gjaldtöku og krefjast lágmarksþekkingar á náttúru og aðstæðum á því svæði sem ferð er áætluð á. Að mati flutningsmanna ætti leiðsögn þar til bærra manna að vera skilyrði til ferðalaga í atvinnuskyni. Gjaldtaka eða tryggingarfé fyrir ferðir í atvinnuskyni ætti að öllu leyti að standa undir kostnaði við eftirlit og björgun fólks sem oft tekur óþarfa áhættu á ferðum sínum og þarf að bjarga með ærnum kostnaði samfélagsins. Gjaldtakan myndi einnig eiga við um ferðamenn sem ganga um hálendið, fjöll og jökla í hópum eða einir síns liðs á öllum tímum ársins. Hér er verið að vitna til hluta sem við erum að upplifa nánast daglega, sérstaklega yfir sumartímann. Það eru jafnvel þekktir einstaklingar erlendis frá sem hingað koma sem hafa verið staðnir að því að aka um afar viðkvæm svæði. Það er líka orðið mikið atvinnulíf á hálendinu, t.d. er á Hveravöllum og í Kerlingarfjöllum og upp á Langjökul mikið boðið upp á alls lags ferðir og afþreyingu sem tugþúsundir og hundruð þúsunda ferðamanna sækja á hverju ári. Ég hef heyrt töluna 300.0000–400.000 ferðamenn á hverju ári sem koma þangað, fara á jökulinn, fara um svæðið. Það er auðvitað mjög mikilvægt þar sem stór hluti þessara ferðamanna, eða u.þ.b. 60% ferðamanna á Íslandi, ferðast á eigin bílum eða bílaleigubílum, að þeim sé rækilega gerð grein fyrir því hvaða þýðingu það hefur ef þeir fara út fyrir vegi og slóða sem ætlaðir eru til ferðalaga á hálendinu. Þetta er mál sem stendur hjarta okkar mjög nærri, hér er greinargerð sem við leggjum fram og vonandi fær þetta mál afgreiðslu. Ég legg að lokum til að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Já, það er blessað hálendið, það er orðið mikið um umræður um það í samfélaginu og hér á Alþingi líka. Sem hálendisfari ætla ég aðeins að leggja orð í belg. Við erum að ræða utanvegaakstur á hálendinu sem hefur verið vandamál í marga áratugi. Ég fór inn á hálendið fyrst milli 1960 og1970 og hef séð hvernig þetta hefur þróast. Fljótlega upp úr síðustu heimsstyrjöld, þegar fjórhjóladrifnir bílar komu hingað, varð til alveg gríðarlegt net af vegum og slóðum um allt hálendið smám saman. Menn bjuggu þetta einfaldlega til eftir hentugleikum, svo hefur það breyst núna með skipulagsvaldi sveitarfélaga. Búið er að kortleggja þessa slóða eða vegi mikið til og þá sést netið og það er alveg sjálfsagt mál að minnka það eins og forsvaranlegt er, eins og hægt er á vissan hátt, vegna þess að auðvitað þarf um leið að halda leiðum opnum svo að hálendið nýtist bæði til nytja og ferðalaga. Mig langar að benda á þrenns konar utanvegaakstur sem hefur orðið til. Í fyrsta lagi er það út frá viðurkenndum slóðum og vegum stundum með vilja, stundum eru menn með klaufaskap, kannski oft og tíðum útlendingar, en það er alla vega utanvegaakstur út frá þeim slóðum og vegum sem eru viðurkenndir. Í öðru lagi þegar snjóhula er á. Það er jú leyfilegt að vera með sérútbúna jeppa og aka á snjó utan vega en svo gerist það bæði á vorin og haustin, annaðhvort þegar snjór er nýr eins og á haustin eða orðinn slitróttur eins og á vorin, að töluvert verður um utanvegaakstur ýmist af óvarkárni eða með vilja; menn snúa ekki við þannig að þar verða til skemmdir. Í þriðja lagi er enn verið að stelast, þannig myndi ég orða það, til að leggja nýja vegaslóða sérstaklega, ég vil ekki kalla þetta vegi. Það gerist m.a. með bílaakstri. Það er bara ekið nógu oft ofan í einhverja fjöruna og smám saman er þar orðinn slóði og hann er notaður aftur og aftur og honum er ekki lokað. Það eru fjórhjól sem hafa að einhverju leyti búið til slóða. Ég nefni Sveifluháls við Kleifarvatn þar sem er orðið gríðarlega mikið um merki eftir ökutæki uppi á fjallinu. Síðast en ekki síst eru það torfærumótorhjól. Það er allstór hópur og ég er ekki að draga hann allan upp heldur einstaka þar innan fyrir sem hafa stundað það að aka t.d. kindagötur eða kindaslóða, smám saman verða til djúpar rásir, það rennur úr þeim o.s.frv. og það er farið aftur og aftur og þannig verður til ökuslóði þótt hann sé ekki bílfær. Ég nefni þetta hér vegna þess að það er mikilvægt að taka á öllum þessum þáttum utanvegaaksturs þegar að þessu kemur, vonandi. Ég tel sem einn meðflutningsmanna að þessi þingsályktunartillaga sé mjög þörf.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu um innri uppbyggingu og markaðssetningu hafnarinnar í Þorlákshöfn. Ásamt mér eru flutningsmenn þessarar tillögu hv. þingmenn Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Karl Gauti Hjaltason, Oddný G. Harðardóttir og Birgir Þórarinsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að skipa starfshóp til að móta stefnu um hvernig standa megi að innviðauppbyggingu hafnarinnar í Þorlákshöfn svo að höfnin geti enn frekar vaxið sem inn- og útflutningshöfn. Starfshópurinn geri tillögu um hvernig bæta megi og auka öryggi og dýpi í og við innsiglingu í höfnina. Starfshópurinn geri einnig tillögur um hvernig bestum árangri verði náð í markaðssetningu hafnarinnar innan lands og utan. Lögð verði áhersla á staðsetningu hafnarinnar með tilliti til styttri siglingatíma milli Evrópu og Íslands fyrir farm- og farþegaflutninga og sem einstaklega áhugaverðan kost sem inn- og útflutningshöfn með nægt landrými í 40–60 mínútna akstursfjarlægð frá stærstu mörkuðum og þéttbýlustu svæðum landsins og alþjóðaflugvellinum í Keflavík. Starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. maí 2020. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Svohljóðandi greinargerð fylgir, ég ætla að lesa hana, hún er ekki mjög löng: Tillaga þessi var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi og er nú endurflutt að mestu óbreytt. Markmið tillögunnar er að efla innviðauppbyggingu hafnarinnar í Þorlákshöfn. Hægt er að stytta siglingatíma töluvert með því að sigla til Þorlákshafnar frá Evrópu í stað Reykjavíkur. Á siglingaleiðinni munar allt að 10 klukkustundum aðra leiðina. Ferð frá Þorlákshöfn landleiðina til Reykjavíkur tekur einungis rúmlega hálfa klukkustund. Því fylgja þau jákvæðu áhrif að kolefnisspor vöruflutninga þessa sjóleið til landsins er mun minna en til áfangastaða við Faxaflóa eða þeirra hafna sem eru lengra frá stærstu mörkuðum landsins. Ekki eru síður gullin tækifæri til farþegaflutninga um höfnina en í því sambandi má nefna skemmtiferðaskip og farþegaferjur. Helsti kostur þess að hafa viðkomu með farþega af skemmtiferðaskipum í Þorlákshöfn er nálægðin við mest sóttu ferðamannastaði á Íslandi. Í apríl 2017 hóf færeyska félagið Smyril Line Cargo ferjuskipaflutninga, svokallaða „Roll on – Roll off“ vöruflutninga, með ferjunni Mykinesi á milli Rotterdam í Hollandi og Þorlákshafnar með viðkomu í Þórshöfn í Færeyjum á leiðinni til Íslands. Vörurnar eru fluttar í tengivögnum sem keyrðir eru um borð í skipin sem tryggir bæði vandaða og örugga vörumeðhöndlun. Strax á fyrsta ári voru tekjur hafnarinnar af inn- og útflutningi með Mykinesi langt umfram væntingar en þær breyta öllu í rekstri og afkomu hafnarinnar á komandi árum. Með tilkomu þessarar siglingaleiðar hafa farmgjöld til og frá landinu lækkað flutningskostnað einstaklinga og fyrirtækja um 40% en það er helsta ástæðan fyrir þeirri velgengni sem Þorlákshöfn og Smyril Line Cargo hafa notið. Smyril Line, sveitarfélagið Ölfus og hafnaryfirvöld í Þorlákshöfn undirrituðu samning til sex ára 24. maí 2018 sem tryggir Þorlákshöfn meiri og öruggari tekjur en á reynsluárinu. Ferskar sjávarafurðir og eldisfiskur sem fara vikulega með Mykinesi á föstudegi eru komnar til sölu á mörkuðum síðdegis á mánudegi í vestanverðri Evrópu en á þriðjudagsmorgni á Ítalíu, Spáni og Portúgal. Þessi nýja siglingaleið er styttri en aðrar og flutningsgjöld því lægri um sem nemur 40% eins og áður hefur komið fram, þegar þau eru hagstæðust. Það ætti að hafa áhrif til lækkunar á vöruverði á Íslandi og gera útflutningsgreinar samkeppnishæfari á erlendum mörkuðum. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á innviðum hafnarinnar í Þorlákshöfn á liðnum árum hafa tekist framúrskarandi vel og verið langt undir kostnaðaráætlun, en gjörbreytt aðstöðunni við höfnina og gert mögulegt að taka á móti stærstu skipum sem til landsins koma. Það liggur þó fyrir að hvass vindur að sunnan eða suðaustan gerir innsiglinguna varasama á stórum skipum með mikið vindfang. Þess vegna höfðu skipstjórnarmenn á Mykinesi æft inn- og útsiglinguna í Þorlákshöfn í siglingahermi í alls um 200 skipti áður en vikulegar siglingar hófust. Þeir voru því við öllu búnir en í erfiðustu aðstæðunum, sem áður er getið, þarf skipið að sigla á töluverðum hraða til að halda stefnu við þröngar og krefjandi aðstæður þar sem kröpp beygja á bakborða er tekin rétt áður en komið er inn á milli garða og þar þarf að nota allt vélarafl skipsins til að stöðva það. Þessar aðstæður þarf að laga og verður starfshópurinn að rýna alla möguleika til þess og koma með tillögur til úrbóta. Þá er mikilvægt til að bæta öryggi hafnarinnar og sjófarenda við suðurströndina að nýr og öflugri lóðsbátur en nú er verði fenginn að höfninni. Tollsvæðið sem höfnin reisti í upphafi fyrir innflutning er löngu sprungið en flutningar um höfnina eru langt umfram væntingar. Til að mæta þessari auknu umferð um svæðið er nýtt 40.000 fermetra afgirt og upplýst tollsvæði norðan hafnarinnar komið í notkun. Frá Þorlákshöfn eru greiðar samgöngur við höfuðborgarsvæðið og Vesturland um Þrengsla- og Suðurlandsveg, um Óseyrarbrú á Selfoss og Suður- og Suðausturland, og um Suðurstrandarveg til Suðurnesja og alþjóðaflugvallarins í Keflavík. Í markaðslegu tilliti má segja að höfnin sé staðsett í 50 km radíus frá markaðssvæði þar sem 2/ 3 hluti þjóðarinnar býr og starfar. Auk nálægðar við stærstu markaði eru helstu náttúru- og ferðamannaperlur landsins í innan við 2–3 klst. akstur frá höfninni í Þorlákshöfn. Sveitarfélagið Ölfus er öflugt samfélag í mikilli sókn og hefur yfir sterkum innviðum að ráða auk nægs landrýmis til að takast á við aukin verkefni á sviði farm- og farþegaflutninga. Þar er hefð fyrir öflugri útgerð og fiskvinnslu, vikurútflutningur hefur farið um höfnina í áratugi og fiskeldi vex fiskur um hrygg í sveitarfélaginu. Í fárra kílómetra fjarlægð frá höfninni eru ein gjöfulustu vatnsverndarsvæði landsins sem og öflugt jarðhitasvæði sem eru óinnheimt tækifæri fyrir framtíðina. Ég vil bæta því við eftir þessa greinargerð að síðastliðinn mánudag sigldi ferjan Akranes, sem er systurskip Mykines, til hafnar við Þorlákshöfn í annað sinn. Skipið mun hafa brottfarartíma á mánudagskvöldum en Mykines aftur á móti á föstudagskvöldum. Það er því verið að dekka vikuna með þessum tveimur skipum. Skipin eru systurskip, þau eru 138 m löng og 25.000 brúttótonn. Það er því ekkert smáræði að sigla slíkum skipum inn í höfnina í þeim veðrum sem hafa verið nú undanfarna daga og vikur. Útsynningur, með allt að 8–10 m ölduhæð og vind upp í 20 m og jafnvel meira, gerir það að verkum að nú þegar Akranes er komið til hafnar þurftu tveir lóðsbátar, annar frá Vestmannaeyjum og hinn frá Reykjavík, að koma til að aðstoða skipið við að sigla inn í höfnina, halda stefnunni og snúa því við í þröngri aðstöðu sem er þar fyrir innan. Þó að það sé búið að bæta töluvert er enginn hægðarleikur að snúa slíku skipi inni í höfninni í miklum vindi og það skipum sem eru með gríðarlegt vindfang. Akranes er þó töluvert minna en systurskipið þar sem hliðar þess eru lægri en á Mykinesinu. Það er því mikilvægt að nefndin skili þessu áliti sem fyrst og að það verði alvara á bak við það að endurnýja höfnina og lagfæra það sem þarf að laga. Það er mjög mikilvægt, til að auka öryggi þessara siglinga inn í höfnina allt árið, að lengja suðurgarðinn. Talið er að það þurfi u.þ.b. 180–200 m til þess að skipið nái að komast í skjól fyrir garðinn og sigla þannig óáreitt inn í höfnina. Til upplýsingar fyrir okkur hér í þinginu, um það hversu stórt mál þetta er, má nefna að árið 2015 komu 33 vöruflutningaskip í Þorlákshöfn. Þau fluttu 72.000 tonn. Árið 2016 - ég geri ráð fyrir að þetta eigi að vera 2018 - komu 118 skip með 260.000 tonn og hluti af því er vikur. Stærsti hlutinn er frá Mykinesi og nú er Akranes að bætast við þannig að þarna eru að verða gríðarlegir flutningar á alls konar vörum og þjónustu og það er kominn tími til að þeim ótrúlegu tækifærum sem höfnin í Þorlákshöfn býður upp á, og varða hag nánast allra landsmanna, verði gefinn gaumur.
Herra forseti. Sem meðflutningsmaður langar mig að fá hv. flutningsmann, Ásmund Friðriksson, til að upplýsa okkur aðeins betur um hugsanlega farþegaflutninga. Nú sér Smyril Line um ferjusiglingar til Seyðisfjarðar og hefur sinn kúnnahóp víða um Evrópu. Verði af því að það verði farþegaflutningar og jafnvel bílaferja til Þorlákshafnar, eru menn þá hugsanlega eingöngu að hugsa um Bretland eða hvernig rímar saman að vera með þessar tvær ferjur, hugsanlega frá sama fyrirtæki? Hafa menn eitthvað rætt þetta og þekkir hv. þingmaður það?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Skemmtiferðaskip hafa komið í Þorlákshöfn og átt þar viðdvöl yfir hásumarið. Eins og kemur fram í greinargerðinni er stutt til fallegustu ferðamannastaða landsins frá Þorlákshöfn. Það er áhugavert fyrir slíka höfn að ná til skemmtiferðaskipa en það myndi væntanlega aðeins virka tímabundið eins og staðan er akkúrat núna. Miðað við þær aðstæður sem eru í höfninni núna hugsa ég að ferjusiglingar þangað allt árið væru ekki góður kostur með marga farþega. Stórt farþegaskip fullt af farþegum yrði væntanlega í erfiðleikum með að sigla inn fyrir í aðstæðum eins og hafa verið undanfarna daga. Auðvitað hafa Þorlákshafnarbúar og hafnaryfirvöld í Þorlákshöfn mikinn metnað til að búa höfnina þannig að hún geti tekið á móti skemmtiferðaskipum, enda er það bara sama aðstaða og þarf fyrir þau skip sem nú þegar sigla þangað. Það myndi fjölga tækifærum þessarar hafnar en mikilvægast er að fara í þá uppbyggingu sem er komin af stað og núna megum við alls ekki draga lappirnar þannig að aðstaðan verði langt á eftir þeirri þörf sem er fyrir og er að myndast með tilkomu fleiri leiða og leiðarkerfa sem Smyril Line er að byggja upp. Smyril Line á fimm skip og þrjú þeirra sigla til Íslands.
Herra forseti. Mér þykir ástæða til að þakka fyrir ágætistillögu sem er lögð fram og ekki að ástæðulausu eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson rakti í framsögu sinni. Það var allt hárrétt sem hann sagði um tækifærin sem leynast í uppbyggingu á höfn í Þorlákshöfn ásamt þeim vandamálum sem eru til staðar. Mig langaði aðeins að tala um það en líka að skýra hvers vegna ég er ekki meðflutningsmaður á tillögunni. Mér barst boð um að vera meðflutningsmaður en sá það hreinlega ekki á sínum tíma. Þegar ég skoðaði dagatalið fyrir þann dag rétt áður en ég kom í pontu sá ég hvers vegna, það var ansi mikið að gera þann daginn eins og á til að gerast. Það að ég skuli ekki vera meðflutningsmaður þýðir ekki að ég styðji ekki málið, þvert á móti. Þetta virðist vera mjög fínt mál. Mig langar til að tala aðeins um þetta í samhengi við þá framtíð sem er kannski hægt að horfa til á þessu svæði. Aukning hefur verið á flutningum í gegnum Þorlákshöfn undanfarin ár og almennt er mikil uppbygging á Suðurlandinu en það sem vantar kannski helst að horfa líka til í umfjöllun um uppbyggingu hafnarinnar til framtíðar eru möguleikar á iðnaðaruppbyggingu þar í kring. Þá er kannski hægt að vísa til tillagna framtíðarnefndar forsætisráðherra sem komu út fyrir áramót í skýrslu um framtíð íslensks samfélags 2035–2040, ekki síst 5. tillögu nefndarinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Setja verður skýrari markmið um uppbyggingu atvinnu á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni, t.d. í formi heildstæðrar nýsköpunar, atvinnu- og iðnaðarstefnu. Kortleggja þarf vaxtartækifæri sem skapast við tæknibreytingar, einkum í hátæknigeirum.“ Hvernig tengist þetta hafnaruppbyggingu í Þorlákshöfn? gætu einhverjir spurt. Svarið er nokkuð einfalt. Það hefur aldrei verið nein skýrt afmörkuð stefna um það hvernig eigi að þróa atvinnuhætti og iðnað á Suðurlandinu. Margar hugmyndir eru í gangi um hvernig mætti fara með það. Til dæmis hef ég heyrt hugmyndir um að byrja að binda koltvísýring í þeim tilgangi að framleiða eldsneyti, jafnvel til útflutnings. Samhliða slíkum ferlum mætti jafnvel flytja út brennisteinssýru og önnur efni. Samhliða því að við reynum að byggja og bæta þessa höfn held ég að ef við göngum bara út frá línulegri þróun frá deginum í dag, miðað við þá þróun sem hefur átt sér stað síðustu ár, og tökum ekki tillit til mögulegrar þróunar vegna tæknibreytinga er hætt við að allar hugmyndir um stækkun og úrbætur á höfninni yrðu of litlar. Ég held að það sé betra í svona málum að hugsa stórt til framtíðar og tryggja að við séum ekki að missa af einhverjum tækifærum hreinlega vegna skammsýni. Enga skammsýni er þó að finna í þessari ágætu tillögu og ég þakka vel fyrir hana og vona að hún nái fram að ganga.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir framsöguna og þessa góðu tillögu. Ég er einn af meðflutningsmönnum hennar og fagna henni mjög. Hún er vel unnin og ég vona að hún fái skjóta afgreiðslu í þinginu og að sá starfshópur sem rætt er um verði skipaður og vinni hratt og vel þá vinnu sem lagt er upp með í tillögunni. Sveitarfélagið Ölfus hefur á undanförnum árum orðið fyrir áföllum í atvinnumálum á svæðinu. Þau tengjast öll sjávarútvegi með einum eða öðrum hætti. Umtalsverður fiskveiðikvóti hefur farið frá svæðinu og ekki er langt síðan fiskvinnslufyrirtækið Frostfiskur flutti starfsemi sína þaðan og með því fóru nærri 60 störf eins og við þekkjum. Þá kemur að því sem við höfum rætt hér um, afleiðingum þess að hægt sé að selja kvóta frá sjávarbyggðum. Afleiðingarnar eru sláandi og við horfum upp á atvinnumissi, fólksfækkun og verðfall á eignum fólks og þjónustuaðila svo eitthvað sé nefnt. Þarna eru augljósir gallar á fiskveiðistjórnarkerfinu sem er nauðsynlegt að girða fyrir. Við í Miðflokknum höfum lagt áherslu á að settar verði ákveðnar girðingar í lögum, ef svo má að orði komast, til að koma í veg fyrir að kvóti verði seldur burt frá byggðarlögum sem byggja afkomu sína að stórum hluta á fiskveiðum og fiskvinnslu. Málefni Frostfisks á sínum tíma voru kannski aðeins öðruvísi að því leytinu til að þau voru meira viðskiptalegs eðlis og höfðu ekki beint með kvóta að gera en engu að síður hefur bæjarfélagið orðið fyrir áföllum. Það er hins vegar aðdáunarvert, herra forseti, að fylgjast með því hversu vel heimamönnum hefur tekist að endurreisa atvinnulífið. Þar sjáum við sérstaklega hversu vel hefur til tekist með höfnina í Þorlákshöfn. Tiltrú heimamanna á rekstri hafnarinnar og sú ákvörðun á sínum tíma að ráðast í viðamiklar endurbætur á höfninni til að geta tekið við nýjum og auknum verkefnum hefur skilað þeim gríðarlega árangri sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson rakti í framsögu sinni. Það hefur komið því til leiðar að nú eru hafnar reglubundnar millilandasiglingar til og frá Þorlákshöfn. Umsvifin hafa stóraukist og Þorlákshöfn er nú komin á kortið sem inn- og útflutningshöfn með stysta flutningstímann í sjóflutningum til og frá landinu. Það er ástæða til að hrósa bæjarfélaginu fyrir þetta verkefni og þá miklu framsýni sem það hefur sýnt. Það er afar brýnt að tryggja fjármagn úr ríkissjóði til að ljúka hafnarframkvæmdunum, ekki síst af öryggisástæðunum sem hv. þingmaður rakti. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi í vikunni að taka á móti hinu nýja skipi, Akranesi, sem er farið að sigla á vegum Smyril Line til Þorlákshafnar þannig að þá verður viðkoma tvisvar í viku. Umsvifin aukast jafnt og þétt. Það var alveg greinilega áskorun fyrir skipstjórann að sigla inn í höfnina, það var ansi hvasst þennan dag sem við fengum að skoða skipið, og verður að segjast eins og er að það er mjög brýnt að bregðast við því og lengja kantinn eins og hv. þingmaður rakti til að fyllsta öryggis verði gætt í öllum veðrum. Það er líka mjög ánægjulegt að hinum auknu umsvifum hafnarinnar hafi fylgt lækkun á fargjöldum sem hafa vonandi skilað sér til neytenda sem er mjög brýnt. Nú er Þorlákshöfn orðin ein af lykilhöfnum landsins sem er ákaflega ánægjulegt. Tækifærin eru fjölmörg eins og hv. þingmaður rakti. Ég verð að segja, herra forseti, að þetta er gott dæmi um hversu vel framsýni heimamanna, dugnaður og kraftur til að bregðast við áföllum hefur skilað sér og ég óska heimamönnum og okkur öllum til hamingju með það að þessi höfn fari vaxandi og að núna sé komið þangað nýtt skip og viðkoman orðin tvisvar í viku, eins og ég nefndi. Þetta telur allt saman og hefur veruleg áhrif inn á svæðið sem er mikið fagnaðarefni. Eins og ég nefndi í upphafi vona ég að þessi tillaga fái skjóta og góða afgreiðslu og að hægt verði að fara í nauðsynlegar endurbætur til að tryggja öryggi og að höfnin megi halda áfram að vaxa og dafna.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra. Samhliða eru í frumvarpinu breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu og breytingar á lögum um lögheimili og aðsetur eins og ég kem inn á síðar. Meðflutningsmenn mínir á þessu frumvarpi eru hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Ari Trausti Guðmundsson. Þetta mál er flutt núna ef mig rekur rétt minni til í fimmta eða sjötta skipti. Megintillögugreinin snýst um að veita hjónum eða sambúðarfólki heimild til sambúðar á hjúkrunarheimili þó að annað þeirra sé ekki með samþykkt færni- og heilsumat. Við 14. gr. laganna myndu þá bætast nokkrar málsgreinar. Þær eru nokkuð langar og ég les þær hér upp, með leyfi forseta: „Heimilismaður sem dvelur til langframa á stofnun fyrir aldraða skal eiga kost á að vera samvistum við maka eða sambúðarmaka sinn þar þegar aðstæður leyfa. Maki skal greiða sanngjarna leigu vegna veru sinnar og greiða þann kostnað sem af dvöl hans hlýst. Maki skal eftir atvikum hafa aðgang að þjónustu stofnunarinnar gegn gjaldi. Maki samkvæmt þessari málsgrein er undanþeginn færni- og heilsumati og skal eiga lögheimili utan stofnunarinnar. Maki eða sambúðarmaki getur dvalið á öldrunarstofnuninni í allt að átta vikur eftir fráfall heimilismanns. Á þeim tíma skal meta hvort forsendur eru fyrir áframhaldandi dvöl á stofnuninni og fellur dvalarréttur niður nema niðurstaða færni- og heilsumats samkvæmt 15. gr. verði að forsendur séu fyrir áframhaldandi búsetu og öðlast þá viðkomandi sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða. Ráðherra setur reglugerð um dvöl maka og sambúðarmaka á öldrunarstofnunum þar sem m.a. skal tilgreina greiðslur, greiðslufyrirkomulag, réttindi, tryggingar og kostnaðarþátttöku ríkisins.“ Í 2. gr. frumvarpsins er síðan fjallað um undanþágu frá skilyrðinu sem vísað er til í 15. gr., þ.e. skilyrði fyrir færni- og heilsumati. Í 4. gr. er síðan vísun í önnur lög sem þarf að gera orðalagsbreytingar á vegna frumvarpsins. Eins og ég kom inn á áðan hefur þetta frumvarp verið flutt áður og það er rétt að geta þess að hæstv. heilbrigðisráðherra, þá hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, flutti sambærilegt mál á 145. löggjafarþingi og sá sem hér stendur veitti þá umsögn við frumvarpið. Sú umsögn er mjög í anda þess máls sem hér er flutt og hnykkir á atriðum sem ég taldi og tel enn þurfa að gera. Það er mikilvægt, herra forseti, að það komi fram að frumvarpið snýr í rauninni að mjög mikilvægum réttindum eldra fólks. Það er vel þekkt eins og þingmenn kannast við að það getur verið erfitt fyrir hjón og sambúðarfólk að skiljast að eftir áratugasambúð. Þó að ástæðurnar sem að baki búi séu veikindi annars makans eru slitin engu minna sár, sérstaklega þegar síðan liggur fyrir að jafnvel verði um búsetu að ræða á stofnun eða heimili, jafnvel til einhverra missera eða ára. Í þeim tilvikum kann að vera algjörlega ónauðsynlegt að sambúðinni sé slitið með þessum hætti. Eins og hv. þingmenn gera sér væntanlega grein fyrir er ekki alltaf hægt að koma þessu við. Staðbundnar aðstæður á heimilunum leyfa þetta stundum ekki og þess vegna er m.a. komið með öðrum hætti inn á það í frumvarpsgreininni, þ.e. þar er sagt: „þegar aðstæður leyfa“. Það kann að vera að ekki sé rétt að hafa réttinn fortakslausan heldur þurfi að vera hægt að meta það í hvert skipti. Sums staðar eru hjúkrunarheimilin með það lítil herbergi, aðstæður annarra heimilismanna kunna að vera með þeim hætti að ekki sé hægt að leyfa sambýli o.s.frv. Það sem er verið að reyna að koma í veg fyrir með frumvarpinu er það sem við myndum kalla þvinguð sambúðarslit. Af augljósum ástæðum þarf hins vegar að búa þannig um hnútana að öll réttindi og skyldur hins nýja íbúa séu tryggð og að það liggi fyrir til hvers er ætlast. Það er mikilvægt að við áttum okkur líka á því að þarna er ekki verið að gera breytingu til þess að fá til að mynda tvær aukahendur til að vinna verkin inni á hjúkrunarheimilunum. Það er ekki. Þetta er fyrst og fremst í félagslegum og tilfinningalegum tilgangi. Auðvitað getur afleiðingin af slíku orðið sú að hinum veika eða þeim sem býr á heimilinu líður betur og þurfi sem afleiðingu af sambúðinni kannski ekki á eins mikilli umönnun að halda eða eins mikilli viðveru starfsmanna. Það kann að reynast jákvætt. Heimildin er hins vegar ekki sett inn vegna þess. Það er líka mikilvægt að atriði eins og kostnaður og aðgangur að þjónustu sé skýrt. Ég tel best að kveðið sé á um það í reglugerð með hvaða hætti slíkt er. Þegar makinn fellur síðan frá þekkjum við að það getur verið erfitt að skipta í skyndi um búsetu og finna nýtt heimili, sérstaklega í tilvikum þegar menn kunna að hafa látið frá sér það heimili sem þeir áttu fyrir. Þá er mikilvægt að umþóttunartími sé góður. Átta vikurnar eru hér valdar vegna þess að það er akkúrat sá tími sem í praxís er í dag notaður sem hámarksdvöl í hvíldarinnlögnum þannig að ekki sé verið að ganga á rétt neinna eða veita þessum einstaklingum við þær aðstæður nein aukin réttindi. Vikurnar átta ættu þá að nýtast til að ganga úr skugga um annars vegar hvort viðkomandi muni fá samþykkt færni- og heilsumat og hins vegar að hnýta þá enda sem þarf til að taka upp aðra búsetu. Ég tel, herra forseti, að með þessu séu helstu málin í þessu skýr en ítreka það sem ég sagði í upphafi að hér er um að ræða mikið réttindamál fyrir tiltölulega fáa einstaklinga. Þetta ætti ekki að hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir opinbera aðila eða rekstraraðila hjúkrunarheimilanna heldur væri fyrst og fremst um að ræða tilhliðrun á mannúðarforsendum og forsendum þess að verið væri að koma fram við fólk af virðingu og reisn. Það er hugsunin á bak við frumvarpið. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði síðan vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Það er að bera í bakkafullan lækinn að koma hingað á eftir hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni og ræða um heilbrigðismál. Það eru fáir betur að sér í þeim efnum en hann. Við finnum vel í velferðarnefnd hvað það skiptir miklu máli að hafa reynslumikinn lækni með okkur í hópnum. Þetta rifjar upp þegar verið er að tala um hæfi hvers og eins að við þurfum einmitt á því að halda að þeir sem hafa unnið á svona stöðum, þekkja vel til og hafa starfað nákvæmlega í þessum greinum séu okkur til ráðuneytis og taki þátt í því að búa til betri lög. Ég segi betri lög vegna þess að þetta frumvarp er mikil réttarbót fyrir það fólk sem lendir í þeim erfiðu aðstæðum að annar makinn veikist og þarf að fara á stofnun. Þá er alveg ömurlegt að láta það gerast að hinn makinn sé látinn sitja heima. Að sama skapi er alveg ömurlegt að hjón komist ekki saman á stofnun þar sem annar makinn er mjög hress en hinn veikur. Við vitum og horfum upp á að þrátt fyrir góða heimaþjónustu hrakar hressa makanum mjög hratt eftir að hinn veiki er annaðhvort kominn á stofnun eða andast. Ég vildi koma hingað bara til að lýsa yfir mikilli ánægju minni með þetta frumvarp sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson og meðflutningsmenn hans leggja fram í annað eða þriðja skipti. Ég held að núna sé mjög mikilvægt að þessu máli verði vísað til nefndarinnar og að við fáum tækifæri til að klára málið og gera að lögum sem fyrst. Hér er á ferðinni mikið réttlætismál fyrir eldri borgara sem ég trúi og reyndar veit að þingheimur muni standa að og þess vegna þurfum við að koma því í gegnum velferðarnefnd sem fyrst.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild sveitarfélaga til að innheimta umhverfisgjöld. Meðflutningsmenn mínir á þessu máli eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að meta hvort og hvernig unnt sé að veita sveitarfélögum heimild til að innheimta umhverfisgjöld. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um málið á vorþingi 2020.“ Ég sé, hæstv. forseti, að það er dálítil bjartsýni að halda sig við vorþing 2020 en við sjáum til hvernig gengur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég hef flutt sambærilegar tillögur áður á 139., 140., 148. og 149. löggjafarþingi en þá urðu þær ekki afgreiddar. Eins og þingmönnum er kunnugt um er víða um hinn vestræna heim að styrkjast sú umræða að umhverfisvitund byrji í nærsamfélaginu, að slík samfélagsvitund sé nauðsynleg svo að hún megi verða að því afli sem fær samfélög til að breyta um stefnu í þessum mikilvæga málaflokki. Margar leiðir hafa verið farnar erlendis til að auka vitund fólks um umhverfisþætti. Þar má nefna flokkun sorps, takmörkun á bílaumferð í miðborgum, bílastæðagjöld, mengunarskatta, gjöld sveitarfélaga á bílaeign og svo mætti lengi telja. Enn sem komið er er þessi hugsun skammt á veg komin á Íslandi þrátt fyrir miklar framfarir, til að mynda við flokkun sorps, sem hafa orðið í sveitarfélögunum á undanförnum árum. Gjaldtaka sveitarfélaga vegna bílaeignar þekkist hins vegar varla nema þá helst í formi bílastæðagjalda og óbeint í formi gatnagerðargjalda. Á hinn bóginn hefur sveitarfélögum ekki tekist að stemma stigu við einkabílanotkun og Ísland er meðal þeirra landa þar sem einkabílaeign er hvað mest á hvern íbúa. Almenningssamgöngur hafa að vissu leyti liðið fyrir þessa stefnu sem og aðrir umhverfisvænni ferðamátar, eins og til að mynda hjólreiðar. Fyrir vikið eru nú á mjög mörgum íslenskum heimilum tveir, jafnvel þrír, bílar eða enn þá fleiri sem aftur krefst mikils kostnaðar hjá sveitarfélögunum í gatnagerð, viðhaldi gatna, landnotkun, mannvirkjagerð o.s.frv. Þá má ekki gleyma loft- og hávaðamengun af völdum bíla sem er ærin. Tilgangur þessarar tillögu er að skoðað verði hvort og hvernig hægt sé að veita sveitarfélögum heimild til að innheimta umhverfisgjöld. Þar yrði sérstaklega litið til þeirra þátta sem snúa að gjöldum vegna bílaeignar, notkunar á efnum eins og orkugjöfum, hreinsiefnum og spilliefnum sem hafa skaðleg áhrif á nærsamfélagið og starfsemi sem hefur neikvæð umhverfisáhrif. Sveitarfélögin bera ábyrgð á margvíslegri þjónustu við borgarana sem oft tengist umhverfisþáttum og hönnun nærumhverfis. Landnotkun sem bílaeign krefst er til að mynda mun meiri eftir því sem bílar eru fleiri. Í raun var ómögulegt fyrir sveitarfélögin að bregðast við með gjaldtöku vegna þessa fram að því að umferðarlögum nr. 50/1987 var breytt 2017 og þeim veitt takmörkuð heimild til gjaldtöku vegna notkunar stöðureita. Enn eru þó slíkri gjaldtöku umtalsverð takmörk sett og hún er háð skilyrðum. Áfram er kveðið á um þessa gjaldtökuheimild í nýjum umferðarlögum sem leysa af hólmi lög nr. 50/1987 og tóku gildi 1. janúar sl. Með heimild til álagningar umhverfisgjalda væru möguleikar sveitarfélaga til að bæta umhverfið og styrkja gjaldstofna sína í því skyni auknir. Flutningsmenn telja mikilvægt að ráðherra láti kanna möguleika til þessa í núverandi lagaumhverfi og skili Alþingi skýrslu um athugunina á vorþingi. Virðulegi forseti. Vitund almennings um umhverfismál og umhverfisvernd þarf í rauninni stöðuga styrkingu. Það þarf stöðugt að upplýsa, hjálpa og fræða fólk í þeim tilgangi að það viðhaldi þessari vitund sinni og taki í daglegu lífi ákvarðanir sem hafa jákvæð áhrif á umhverfið. Ekki er nauðsynlegt í öllum tilfellum að setja á gjöld til að ná þessum markmiðum, í einhverjum tilvikum kann að vera skynsamlegt að veita ívilnanir ef fólk breytir rétt. Til að mynda gæti slík ívilnun legið í því að velji einhver þegar orkutunnan kemur að vera með sína eigin orkutunnu úti í garði eða einhvers staðar annars staðar gæti sá hinn sami sparað sér sorphirðugjöld sem því næmi. Þetta gæti verið ein leiðin til að hvetja fólk. Þær eru vafalítið margar fleiri og það er mjög mikilvægt að sveitarfélögunum séu færð í hendur þau verkfæri sem þau þurfa til að standa eins vel að umhverfismálum og þau mögulega geta. Það er í rauninni það sem framtíðin mun krefjast af okkur. Framtíðin mun ætlast til þess af okkur að við göngum alltaf betur og betur um umhverfið og að við skilum umhverfinu, bæði nærumhverfinu og landinu öllu, í betra ástandi en við tókum við því. Tillaga eins og þessi er eitt lítið skref í þá átt og ég legg til að henni verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar eftir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um millilandaflug um Hornafjarðarflugvöll. Ásamt mér flytja þetta mál Ásmundur Friðriksson, Páll Magnússon, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Karl Gauti Hjaltason, Birgir Þórarinsson og Oddný G. Harðardóttir. Hornafjarðarflugvöllur gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins, eins og öll önnur samgöngumannvirki gera að vísu, og mikilvægt er að skoða áframhaldandi rekstur og uppbyggingu á svæðinu til hagsbóta fyrir heimamenn og atvinnulífið. Ljóst er að staðsetning vallarins býður upp á mikla möguleika til aukinnar umferðar ferðamanna, sérstaklega í kjölfar tilkomu Vatnajökulsþjóðgarðs og uppbyggingar atvinnulífsins eins og fiskeldis á Austurlandi. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að skoða hvort til staðar sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi. Í janúar 2008 unnu Flugstoðir greinargerð að beiðni sveitarstjórna og annarra hagsmunaaðila til að kanna möguleika á að gera flugvellina á Ísafirði, Vestmannaeyjum og Höfn að millilandaflugvöllum, til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa til að slíkt gæti orðið að veruleika og hver kostnaðurinn við breytingar af þessu tagi gæti orðið. Í greinargerðinni kemur fram að gera þurfi endurbætur á öryggis- og eftirlitsþáttum á umræddum flugvöllum þannig að hægt verði að taka á móti minni farþegaflugvélum í millilandaflugi og vélum í ferjuflugi. Í greinargerðinni eru möguleikar og kostnaðaráhrif þessara ráðstafana metin en í aðalatriðum eru þrjár reglugerðir sem taka þarf tillit til. Við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015– 2018 sagði meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar í nefndaráliti vert að skoða að veita minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda m.a. á Hornafirði. Það gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna, auk þess að minnka álag á Keflavíkurflugvelli og auka öryggi í flugi yfir landið. Þá áréttaði meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar málefni Hornafjarðarflugvallar í áliti sínu við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 og tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033. Sagði meiri hlutinn að veita ætti minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda á Hornafirði. Slíkt gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna, auk þess sem það minnkar álag á Keflavíkurflugvelli og eykur öryggi í flugi eins og rannsóknarnefnd samgönguslysa hefur bent á í skýrslum sínum. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að ráðist verði sem fyrst í að skoða hvort nægjanlegur búnaður og aðstaða sé á Hornafjarðarflugvelli til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi til að treysta enn frekar atvinnulíf á Hornafirði og nágrenni og stuðla að frekari uppbyggingu og vexti Vatnajökulsþjóðgarðs. Eins og ég kom inn á hefur Alþingi nú þegar samþykkt í tvígang þau tilmæli til samgönguyfirvalda í gegnum samgönguáætlun að rétt sé að byggja upp þá mikilvægu samgönguinnviði sem Hornafjarðarflugvöllur er. Þá er í sömu samgönguáætlunum sem og öðrum áætlunum ríkisins, eins og landsskipulagsstefnu, byggðaáætlun, innviðaáætlun og áfram mætti telja, talað um mikilvægi þess að dreifa ferðamönnum um landið, draga úr kolefnisspori samgangna og draga úr álagi á vegum vegna þungaflutninga. Uppbygging Hornafjarðarflugvallar uppfyllir öll þau markmið sem við skreytum allar okkar áætlanir með. Áður hef ég nefnt návígi flugvallarins við Vatnajökulsþjóðgarð sem komst inn á heimsminjaskrá UNESCO síðasta sumar. Þá eru uppi áform um uppbyggingu á stóru ferðaþjónustuverkefni í Lóni og svo er það hin nýja stóra atvinnugrein landsbyggðarinnar, laxeldið. Í um einnar klukkustundar akstursfjarlægð frá Hornafjarðarflugvelli er um 100 tonnum af laxi slátrað fimm daga vikunnar sem er svo keyrt með flutningabílum alla leið til Keflavíkurflugvallar. Það yrði því mikið hagræði fyrir alla, hvort sem er fyrir vegina, umhverfið eða samkeppnisstöðu atvinnulífsins, ef flugvélar sem gætu flutt 50–150 tonn í frakt lentu á Hornafjarðarflugvelli. Ég held að það sé óumdeilt að allar samgönguframkvæmdir skapi aukinn hagvöxt og betri lífsskilyrði og fjölgi tækifærum. Samgönguuppbygging okkar hefur alltaf verið á þá leið að elta þörfina í stað þess að byggja upp til örvunar tækifæra. Ég tel þörfina fyrir Hornafjarðarflugvöll sem millilandaflugvöll vera komna, bæði vegna þeirrar uppbyggingar sem er orðin í atvinnulífinu á Suðausturlandi og þeirra öryggissjónarmiða sem ég nefndi áðan. Við vitum samt ekki um allar þær jákvæðu afleiðingar sem uppbygging flugvallarins mun leiða af sér. Ég óska eftir að málið gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og verði helst afgreidd þaðan samhliða samgönguáætlun.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna möguleika á að koma á vestnorrænum umhverfisverðlaunum hafsins í samstarfi við landsstjórnir Færeyja og Grænlands.“ Tillaga þessi er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2019 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 23. október sl. í Nuuk. Greinargerðin sem fylgir þessari þingsályktunartillögu byggist á greinargerð ályktunarinnar sem var samþykkt þar. Þar segir, með leyfi forseta: „Heimurinn stendur frammi fyrir áskorunum af völdum loftslagsbreytinga og mengunar. Nauðsynlegt er að standa vörð um líffræðilega fjölbreytni, þróa sjálfbæra orku og finna sjálfbærar lausnir í matvælaframleiðslu. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun hafa sett þessi málefni á oddinn. Á sama tíma er áhugi á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum sífellt að aukast og keppast stórveldi um áhrif á svæðinu og ítök í þeim náttúruauðlindum sem þar er að finna. Samkeppni um yfirráð yfir náttúruauðlindum á landi hefur sett mark sitt á mannkynssöguna en auðlindir hafsins munu leika lykilhlutverk í alþjóðastjórnmálum í framtíðinni. Hafið hylur um 70% af flatarmáli jarðar og eru auðlindir hafsins mjög vannýttar. Ríki og alþjóðastofnanir hafa í auknum mæli beint sjónum sínum að hafinu. Sem dæmi má nefna stofnun árlegrar ráðstefnu um hafið (Our Ocean) sem hefur dregið til sín sífellt fleiri þátttakendur síðustu ár. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur einnig lagt aukna áherslu á hafið og lífríki þess og sama má segja um umhverfissamtök, frjáls félagasamtök og fyrirtæki. Mikilvægt er að Vestur-Norðurlönd taki fullan þátt í þessari auknu umræðu um hafið. Löndin hafa talsverða sérstöðu hvað varðar stærð yfirráðasvæðis þeirra á hafi og hversu mjög þau reiða sig á auðlindir hafsins. Nauðsynlegt er að standa vörð um rétt þjóða til sjálfbærrar nýtingar auðlinda hafsins. Umræðu um friðun stórra svæða á norðurslóðum þarf að mæta með upplýsingagjöf um ábyrga fiskveiðistjórn og atvinnustarfsemi. Ísland, Færeyjar og Grænland ættu því að leggja sig eftir því að móta umræðu um þessi málefni á alþjóðlegum vettvangi. Stofnun vestnorrænna umhverfisverðlauna hafsins myndi vekja athygli alþjóðasamfélagsins á mikilvægi hafsins fyrir komandi kynslóðir og heimsbyggðina alla. Verðlaunin yrðu veitt fyrir sérstakt frumkvæði og vinnu að umhverfisvernd í hafi eða sjálfbærri nýtingu sjávarauðlinda. Verðlaunin yrðu veitt frumkvöðlum, samtökum, fyrirtækjum, sveitarfélögum, ríkisstjórnum, stofnunum eða einstaklingum, hvort sem er á Vestur-Norðurlöndum eða utan þeirra. Verðlaunin myndu vekja athygli alþjóðlegra aðila á mikilvægi hafsins fyrir komandi kynslóðir.“ Eins og ég sagði áðan er þetta ályktun sem samþykkt var á ársfundinum í Nuuk og það er óhætt að segja að hún hafi fengið mikinn stuðning. Töluverðar umræður sköpuðust um þetta málefni, ekki síst að þótt hér sé í alþjóðlegum samanburði um að ræða mjög lítil lönd, Ísland, Færeyjar og Grænland, er yfirráðasvæði þeirra mjög stórt. Ég held að það gæti þakið stóran hluta Evrópu ef fermetrar svæðanna væru taldir. Við getum þóst vera mjög stór þegar kemur að þessu yfirráðasvæði. Þá skiptir hafið þessi lönd mjög miklu máli. Eins og segir hér held ég að sjálfbærni í hafinu skipti gríðarlega miklu máli og það er mikið hagsmunamál fyrir þessi lönd þannig að það er von okkar í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins að þessari þingsályktunartillögu verði vel tekið og að ríkisstjórninni verði falið að kanna þennan möguleika. Samkvæmt hefð held ég að þingsályktunartillögum Vestnorræna ráðsins sé almennt vísað til utanríkismálanefndar og því legg ég til að að lokinni þessari umræðu fari málið til umfjöllunar þar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu frá okkur í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna hvort gera megi samkomulag við landsstjórnir Færeyja og Grænlands um niðurgreiðslu flugferða ungmenna milli landanna þriggja.“ Ég ætla að lesa greinargerðina af því að hún er mjög stutt, með leyfi forseta: „Tillaga þessi er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 1/2019 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 23. október 2019 í Nuuk. Greinargerð þessi er byggð á greinargerð ályktunarinnar. Þrátt fyrir að Ísland, Færeyjar og Grænland hafi eitt sinn tilheyrt sama konungsríki hefur aðeins lítill hluti ungmenna í löndunum þremur tækifæri til að ferðast til þessara nágrannalanda sinna og kynna sér menningu þeirra. Til þess að tryggja áframhaldandi gott samstarf milli landanna um sameiginlega hagsmuni er nauðsynlegt að gera vestnorrænum ungmennum kleift að kynnast nágrannalöndum sínum, menningu þeirra og íbúum. Flugfargjöld milli vestnorrænna landa og innan þeirra eru mjög há. Vestnorræn ungmennafargjöld, eða lækkað verð á flugmiðum fyrir ungt fólk, myndi gera ungmennum landanna mögulegt að ferðast milli landanna þriggja í auknum mæli. Hægt væri að byggja á fyrirmynd evrópsku Interrail-lestarmiðanna þannig að lækkun fargjalds gilti í ákveðinn tíma. Því er lagt til að ríkisstjórnirnar skoði hvort unnt yrði að bæta flugfélögum landanna mögulegt tap sem hlytist af því að koma á vestnorrænum ungmennafargjöldum. Að öðrum kosti gætu vestnorræn ríki komið á fót sjóði sem veitti ungmennum landanna styrki til að ferðast til annarra vestnorrænna landa. Eins og staðan er nú hafa ungmenni á Vestur-Norðurlöndum tækifæri til að sækja um styrki til ferðalaga á vegum íþróttafélaga, skóla eða menningarhópa. Í því samhengi er vert að nefna Grænlandssjóð og NATA (North Atlantic Tourism Association). Hins vegar geta ungmenni sem ferðast á eigin vegum milli landanna þriggja ekki sótt um styrki til þess. Ályktun þessi er lögð fram í þeim tilgangi að styðja við ferðalög ungmenna milli landanna þriggja í þágu vestnorræns samstarfs til framtíðar.“ Eins og ég sagði áðan var þessi tillaga samþykkt á ársfundi Vestnorræna ráðsins í Nuuk. Hún fékk kannski ekki jafn mikla umræðu og sú tillaga sem ég mælti fyrir áðan en engu að síður er ljóst að það er yfirlýst markmið Vestnorræna ráðsins að ýta undir frekara samstarf milli þessara vestnorrænu landa og þá er það að hvetja ungt fólk til að ferðast um þessi lönd og kynnast menningu hvert annars vel til þess fallið að ýta undir frekara samstarf á sviði viðskipta, menningar og lista í framtíðinni. Mig langar að bæta því við þetta að auðvitað eru töluverð tækifæri í því fólgin að vinna betur og nánar með Færeyingum og Grænlendingum. Mörg fyrirtæki hafa til að mynda horft sérstaklega til Grænlands og eru að byggja þar upp aðstöðu. Grænlendingar hafa verið jákvæðir í garð Íslendinga þegar kemur að samstarfi á sviði viðskipta, því miður er ekki sérstakur fríverslunarsamningi í gangi milli þessara tveggja landa en vonandi verður það reyndin bráðlega. Aftur á móti höfum við líka verið í töluverðum viðskiptum við Færeyinga og þar hefur verið fríverslunarsamningur í gangi og er enn. Það er kannski smááherslumunur milli aðila sem samþykktu þessa ágætu ályktun. Mér hugnast til að mynda mjög vel að ýta undir flugferðir ungmenna en velti fyrir mér hvort félögin á þessum markaði geti séð sér einhvern hag í því að vinna nánar saman með þetta að markmiði og hvort það þurfi endilega að koma til ríkisstyrkja. Ég veit það ekki. En það er ástæða til að geta þess - ég held að ég fari örugglega rétt með - að færeyska flugfélagið er í eigu ríkisins og grænlenska flugfélagið líka. Það er kannski ástæðan fyrir því að þessar þessi lönd horfðu strax til þess sjónarmiðs. Öllum í Vestnorræna ráðinu bar saman um að mikil tækifæri væru í því fólgin að hvetja til frekari samskipti á milli landanna og að það að koma upp einhverju svona gæti verið vel til þess fallið að ýta undir það. Ég hygg að það sé jafnvel algengara að íslensk ungmenni hafi farið til Asíu en að þau hafi heimsótt okkar næstu nágranna á Grænlandi og í Færeyjum og kannski er vert að hugsa svolítið hvort ekki sé ástæða til að ýta undir það að við þekkjum vel til nágranna okkar á Vestur-Norðurlöndum.