Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1452, um skrifstofur og skrifstofustjóra í ráðuneytinu, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Herra forseti. Ég verð að segja, milt sagt, að það kom mér nokkuð á óvart í nótt þegar ég las dagskrá þingsins að sjá að henni hafði verið breytt og að orkupakkinn væri ekki fyrstur á dagskrá. Þetta er í rauninni þvert á það sem þingflokksformenn sögðu mér að þeir hefðu rætt um. Ég geri mér grein fyrir að forseti hefur dagskrárvald hér en mér hefði þótt eðlilegast að kynna þetta þingflokksformönnum og jafnvel bara stoppa fund núna og ræða við þá. Forseti talaði í viðtali við Morgunblaðið í gær um að þingið sé búið að vera óvenjuvinnusamt, að ekki liggi fyrir samkomulag og það verði margir fundir og langir og langt fram eftir sumri. Það er í sjálfu sér allt í lagi. Hæstv. forseti hefði kannski mátt minnast á það að samkvæmt upphaflegri starfsáætlun ætti þingi að ljúka í dag og enn er ekki komin fram starfsáætlun þingsins. Hæstv. forseti verður að starfa öðruvísi en bara sem blaðafulltrúi ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Ég hlýt að taka undir með hv. þm. Loga Einarssyni. Mér finnst mjög merkilegt að dagskrá þingsins sé breytt í skjóli nætur án samráðs við þingflokksformenn. Ég velti fyrir mér hver tilgangurinn sé með fundum forseta við þingflokksformenn ef það stenst svo ekki sem forseti segir þingflokksformönnum og hann lætur þá ekki vita af breyttum fyrirætlunum. Mér finnst mjög erfitt að átta mig á því hvort það sé hægt að reiða sig á það sem forseti segir þingflokksformönnum, ef hann segir eitt einn daginn, skiptir algjörlega um kúrs, kúvendir og lætur engan vita af því. Hvernig eigum við að taka mark á því sem við okkur er sagt, að það standist? Hvers vegna vorum við ekki látin vita af þessu?
Það er rétt að forseti hafi nokkur orð um það hvernig þessi dagskrá er til komin eða hugsuð. Á síðasta fundi forseta með þingflokksformönnum, sem var áður en fundir hófust í gær, í eftirmiðdaginn, var það eitt sagt um framhaldið að umræður myndu að óbreyttu hefjast um þriðja orkupakkann sem og varð og var fundað til kvölds um það mál. Á þeim fundi var ekkert rætt um dagskrá fundar í dag. Hún tekur vissulega mið af þeim aðstæðum sem hér eru, í fyrsta lagi að við erum komin fram yfir þann tíma sem starfsáætlun tók til. Hún hafði að vísu verið tekin úr sambandi nokkrum dögum áður. Meðal annars af þeim ástæðum er t.d. ekki á dagskrá liðurinn óundirbúnar fyrirspurnir vegna þess að hefðbundið er að víkja slíkum liðum til hliðar eða láta þá mæta afgangi gagnvart því verkefni sem við blasir á þingi þegar það ætti að vera að nálgast sín starfslok. Þá er áherslan lögð á forgang þeirra mála sem tilbúin eru til afgreiðslu. Eins og allir vita tókst ekki samkomulag í gær meðal forystumanna flokka um framhaldið og forseti greip því til þess ráðs að raða dagskránni þannig upp að fremst á henni og langt niður eftir dagskránni væru þau mál sem full samstaða er um, þar sem eitt nefndarálit liggur fyrir. Út úr því má væntanlega lesa vilja þingsins til að afgreiða og samþykkja þau mál. Þannig er dagskráin samansett. Forseti treystir því að við getum notað daginn vel til að komast eitthvað áleiðis við að afgreiða mál sem full samstaða er um. Varla getur það verið markmið nokkurs manns að senda þau skilaboð frá Alþingi Íslendinga að það sé óstarfhæft.
Herra forseti. Ég velti fyrir mér hvort við séum að verða hér vitni að einhverju leikriti því að samkvæmt starfsáætlun átti þingið vera komið í sumarleyfi núna. Burt séð frá málþófi Miðflokksins vekur það eftirtekt að við höfum ekki enn þá fengið tillögur ríkisstjórnarinnar inn í fjárlaganefnd um breytingar á fjármálaáætlun. Fjármálaáætlun er stærsta mál þingsins, áætlun upp á 5.000 milljarða. Nú liggur fyrir að ný þjóðhagsspá barst nefndinni fyrir meira en mánuði og við höfum ekki enn fengið nein viðbrögð ríkisstjórnar í þessu stóra máli. Ég velti fyrir mér hvort ríkisstjórnin sé einfaldlega að kaupa sér tíma vegna þess að ríkisstjórnarflokkarnir nái hugsanlega ekki saman um breytingar á því lykilplaggi ríkisstjórnarinnar sem fjármálaáætlun er. Ég spyr hæstv. forseta hvort við séum hér látin taka þátt í einhverju leikriti af hálfu flokkanna sem ná sér ekki saman um ríkisfjármálaáætlun. Þetta kemur málþófi Miðflokksins ekki við. Það er ótrúlega sérkennilegt að þessar tillögur liggi ekki fyrir og hafi ekki borist fjárlaganefnd sem er búin að vera að fjalla um fjármálaáætlun, þessa gömlu, í tæplega þrjá mánuði.
Forseti telur að dagskrá fundarins tali best fyrir sig sjálf. Á henni eru 41 mál. Nokkur mál í viðbót eru væntanleg frá nefndum í lok þessarar viku og í byrjun eða fyrri part næstu viku, þau sem hv. þingmaður nefndi, miðað við þær upplýsingar sem forseti hefur. Þá ljúki fjárlaganefnd störfum og afgreiði til okkar sín mikilvægu mál. Með öðrum orðum bíða u.þ.b. 50 mál afgreiðslu á þingi. Meiri hluti þeirra er samkomulagsmál sem nefndir þingsins hafa unnið í vetur og skilað hingað inn í salinn með einu nefndaráliti þar sem mælt er með því að málin hljóti afgreiðslu og verði samþykkt. Dagskrá fundarins tekur mið af þessu. Svo er það í höndum hv. þingmanna að bregðast við. Það sem forseta gengur til er fyrst og fremst að rækja þá skyldu sína að reyna að leiða þingviljann í ljós í málum, hverju á fætur öðru. Mun hann ekki hafa fleiri orð um þetta.
Herra forseti. Það voru mér mikil vonbrigði þegar ég áttaði mig á því kl. 7 í morgun að dagskrá þingsins var ekkert í samræmi við það sem rætt var um á þingflokksformannafundi í gær. Forseti þingsins er forseti okkar allra. Hann er a.m.k. minn forseti. Þess vegna voru það sár vonbrigði að hér ætti að keyra í gegn dagskrá sem ekki hefur verið fjallað um á þingflokksformannafundi eða samkomulag gert um. Forseti veit jafn vel og ég að á þessum tímapunkti eru í gangi samningaviðræður um hvernig við göngum frá málum. Ef hér á allt að ganga vel er farið í dagskrána í samkomulagi. Hins vegar kemur það ríkisstjórninni afskaplega vel að beina kastljósinu að stjórnarandstöðunni núna þegar ríkisstjórnin er í bullandi vandræðum með fjármálaáætlun sem ekki er enn komin inn í þingið. [[Forseti hringir.]]Það veldur mér vonbrigðum ef það er möguleiki á því að hæstv. forseti sé að þjóna þessum þörfum ríkisstjórnarinnar með dagskránni í dag.
Forseti. Ég verð að játa að ég skil ekki hvað er í gangi. [[Hlátur í þingsal.]]Fólk getur flissað eins og þetta sé einhver leikur hérna en ég ætla að fá að halda áfram. Það eru örfáir dagar síðan þeir þingmenn sem tala hæst núna um dagskrána í dag, þeirra flokkar stóðu að tillögu um að mál um þriðja orkupakkann yrðu sett aftast á dagskrá [[Gripið fram í.]]og önnur tekin - má ég, hv. þm. Logi Einarsson hafa orðið? - á dagskrá. Nú er verið að gera nákvæmlega það. Ég hélt sannast sagna að hv. þingmenn sem hér tala myndu fagna því að farið yrði eftir þeirra eigin tillögu. Það kemur mér gríðarlega á óvart að það sé ekki gert. Hér erum við að fara að ræða mál þar sem er eitt nefndarálit þar sem fulltrúar þeirra flokka sem hér tala standa að. Ég skil ekki hvernig hægt er að vera ósáttur við það að ræða eigin nefndarálit. Ég skil ekki hvað er í gangi, forseti.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki verið lengi á þingi og einhvern tímann var talað um leikhús fáránleikans. En að vera hérna og taka þátt í störfum þar sem er verið að skrifa handritið - ja, ég veit ekki hvenær, maður verður fyrst var við það um morguninn að það er komið nýtt handrit á borðið. Það hljóta að vera mjög undarleg vinnubrögð að vita ekki frá mínútu til mínútu, liggur við, hvað er í gangi. Hvers slags vinnubrögð eru þetta? Við hljótum að geta gert þá kröfu að þegar búið er að segja að nú fari orkupakkinn á dagskrá og það eigi að ræða hann til þrautar, þannig skildi maður það, sé staðið við það en allt í einu er hann horfinn og eitthvað annað komið á dagskrá. Ég segi fyrir mitt leyti: Verður það næsta sem skeður að það sem er komið núna hverfi? Við verðum að fara að hafa vinnubrögðin þannig að almenningur fari að bera aðeins meiri virðingu fyrir okkur en ekki minni.
Herra forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, ég skil heldur ekkert hvað er á seyði. Ég skil ekkert í þessari dagskrá sem forseti hefur lagt fram vegna þess að það var fundað í gær og eitthvað allt annað var á döfinni en það sem við horfum á í dag. Mér finnst ekkert skrýtið þó að hann skilji ekkert hvað er á seyði. Við hin erum einmitt að velta fyrir okkur hvað sé eiginlega í gangi hérna. Hvers vegna lítur dagskráin allt öðruvísi út en hún leit út í gær? Í gær var talað um að hv. þingmenn Miðflokksins fengju að ræða út um orkupakkann og að það yrði bara talað eins lengi og þeir þyrftu og svo skyndilega var fundi frestað. Það er það sem er í gangi núna, það er búið að taka upp dagskrána algjörlega án þess að ræða við þá sem eiga að vera hér að störfum. Þetta verður afskaplega óskilvirkur dagur, [[Forseti hringir.]]það er alveg fyrirséð, í boði þeirra sem hafa dagskrárvald.
Herra forseti. Ég verð að segja að forseta hefur ekki tekist sérlega vel til ef hér standa bæði stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðuþingmenn og skilja hvorki upp né niður í því hvað er í gangi. Staðreyndin er sú að þingflokksformenn hafa fundað nokkuð ört undanfarna daga þegar ekkert hefur verið að frétta. Síðasta fundi, í gær, lauk þannig að orkupakkinn yrði settur á dagskrá og ræddur út af því að það næðist ekkert að hnika málum. Síðan berast ekki fréttir, vegna þess að ekki var miðlað neinum fréttum um síðustu hræringar gærkvöldsins, heldur tóku einstaka þingmenn eftir því um miðnætti og aðrir ekki fyrr en í morgun að því hafði verið breytt. Ég spyr hæstv. forseta: Hvaða forsendur urðu til þess að hrært var í þessu og hvernig stendur á því að þær forsendur þola ekki dagsljósið?
Forseti telur þetta ekki mjög flókið og ætlaði svo sem ekki að ræða það frekar en gerð var tilraun með að komast áfram með nefnt mál og fundað um það í fjóra og hálfa klukkustund í gær. Þegar þeim fundi lauk voru jafn margir á mælendaskrá eða heldur fleiri en voru við upphaf umræðunnar fjórum tímum áður. Sú tilraun leiddi í ljós að í því máli var algjörlega óbreytt staða. Þess vegna undrast forseti ef menn eru ekki tilbúnir til að reyna að nýta tímann í eitthvað annað sem hugsanlega skilar okkur einhverju og hugsanlega þýðir að einhver mál fái afgreiðslu í dag. Það kemur forseta mjög á óvart ef menn taka því illa að byrjað sé á þeim málum sem full samstaða er um. Þá er forseta orðinn verulegur vandi á höndum, ef ekki er einu sinni vilji til þess að vinna eitthvað í þeim málum sem full samstaða er um og skriflegar yfirlýsingar allra þingflokka liggja fyrir um í nefndarálitinu um stuðning og vilja til afgreiðslu á. Annars ræðir forseti þetta ekki frekar.
Herra forseti. Ég styð þá dagskrá sem hér liggur frammi og tel að það sé þinginu til heilla að við reynum að halda áfram umræðum um þau mál sem liggja fyrir og hafa komið hér, eins og forseti hefur nefnt, úr afgreiðslu þingsins. Ég átta mig ekki á því hvort tillagan sem borin var fram um daginn um að setja orkupakkamálin aftast var bara þá en ekki nú. Alla vega er ekki hægt að segja að ekki sé leitast við að koma til móts við það. Forseta er auðvitað vandi á höndum ef þingflokksformenn sem hann þarf að ræða við neita að setja mál á dagskrá eins og gerðist í gær, þ.e. það var ekki til umræðu að setja önnur mál á dagskrá. Við tökum hvern dag fyrir í senn. Það var aðeins rætt um dagskrá dagsins í gær. Það var ekkert rætt um dagskrá dagsins í dag af hálfu forseta við okkur þingflokksformenn. Hann hefur dagskrárvaldið og ræður þessu. Ég styð hann í því að við höldum áfram [[Forseti hringir.]]inn í þau mál sem liggja fyrir.
Forseti. Þetta snýst náttúrlega fyrst og fremst um að í gær var fundur með forseta og þingflokksformönnum. Mögulega er þingforseti viljandi svo óskýr að það er ómögulegt að gera sér grein fyrir því nákvæmlega hvað er verið að tala um á hverjum tíma en ég þóttist nokkuð viss um að forseti hefði sagt við þingflokksformenn að þriðji orkupakkinn yrði ræddur þar til það samtal væri klárað. Þannig skildi ég það og þannig skildu það fleiri sem sátu þarna inni. Þetta er kannski bara annað tilefni til að ræða hversu mikilvægt það er að fá skriflega frá forseta þingsins hvað hann segir á þessum fundum því að ég skil hann ekki og ég er víst ekki sú eina. Þetta er það sem þetta snýst um, að við vitum hvað er að fara að gerast. Ég geri mér fulla grein fyrir því að hæstv. forseti er einráður núna þegar búið er að taka starfsáætlun úr sambandi og það kom mjög skýrt fram á fundinum í gær líka. Ég hefði samt talið að það væri bara vottur um góðan samstarfsvilja [[Forseti hringir.]]að láta okkur a.m.k. vita þegar ákvarðanir eru teknar.
Forseti hefur alveg eins á tilfinningunni að hann ráði bókstaflega ekki neinu. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Það er hringlandaháttur með dagskrána. Við höfum upplifað það á undanförnum dögum að dagskráin sem liggur fyrir framan okkur breytist jafnvel á fundinum, það er hoppað fram og til baka og tekin fyrir mál þar sem þeir sem eru á mælendaskrá eru kannski ekki einu sinni í húsi og það er farið út um allt. Við vitum ekki nema það gerist líka með þessa dagskrá. Það sem er oft svo erfitt við þingstörfin er að það eru þrjár umræður um frumvörp, tvær umræður um tillögur. Núna erum við að fara að fjalla um fullt af málum sem eru í sjálfstæðri þinglegri umræðu og eins og kom fram í fyrradag, minnir mig að hafi verið, þurfti að ræða mál sem voru í 2. og 3. umr., af því að það voru ábendingar sem þurftu að koma fram. Það eru fleiri svoleiðis mál á dagskrá núna. Það þarf að koma fram hvað er athugavert og útskýra nánar nokkur atriði sem koma upp á milli umræðna. Við erum í þeirri stöðu að það er alltaf verið að stoppa okkur [[Forseti hringir.]]fram og til baka. Það er ekki faglegt fyrir Alþingi að vinna á þann hátt. Það er ekki málefnalegt.
Herra forseti. Vegna orða stjórnarandstöðuþingmanns áðan um að hann áttaði sig ekki á hlutunum og teldi að stjórnarandstaðan hefði viljað fá orkupakkann aftast vil ég segja að það var auðvitað háð því skilyrði að samkomulag næðist við restina af stjórnarflokkunum og stjórnarandstöðuna um önnur mál, enda hafði ríkisstjórnin enga tilraun gert til þess á þeim tíma að kalla til samráðs. Hæstv. forseti hefur hins vegar í blaðaviðtölum útskýrt hvernig þeir hlutir fóru fram og meira að segja sagt að hæstv. forsætisráðherra hafi unnið daga og nætur að því að leysa málin og lýst því. Hæstv. forseti mætti kannski kynna sér hvernig við hinir formennirnir höfum unnið við að leysa málin í stað þess að vera kranablaðamaður ríkisstjórnarinnar. Ég verð að segja af því að hæstv. forseti hefur áhyggjur af því að hann ráði engu en fer samt fram með offorsi og öllum sínum krafti að ég hef áhyggjur af því hvaða stöðu hann vill að forseti hafi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseta er sá vandi á höndum að hvorki virðist vera samkomulag um að ræða þau mál sem ágreiningur er um né þau mál sem samkomulag er um. Þá er okkur nokkur vandi á höndum.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þau orð sem hér hafa fallið um hversu sérstakt það sé að dagskrá þingsins hafi verið breytt án samráðs við þingflokksformenn. Af því að virðulegur forseti nefndi áðan liðinn óundirbúnar fyrirspurnir veldur það mér sérstaklega miklum vonbrigðum að þær hafi ekki verið á dagskrá. Þótt starfsáætlun þingsins hafi ekki staðist er augljóst að mjög alvarleg staða er uppi varðandi fjölmargt í samfélaginu. Má þar nefna alvarlega þróun í ferðaþjónustunni þar sem stefnir hvorki meira né minna en í fimmfaldan loðnubrest. Ég hvet virðulegan forseta til að endurskoða þá ákvörðun sína. Ég hvet hann sömuleiðis til að gera hlé á fundi núna og funda með þingflokksformönnum um dagskrá dagsins enda er greinilegt að hér skortir verulega á um skýrt samtal. Grunnur alls samkomulags er samtalið en hér virðist enginn vilji vera til þess.
Herra forseti. Fundur þingflokksformanna með herra forseta um þrjúleytið í gær var skýr og stuttur. Til hans var boðað með stuttum fyrirvara. Þar var tilkynnt um að nú ætti að taka orkupakkann á dagskrá og ræða það mál til enda. Á þeim fundi var sérstaklega að því spurt hvort mætti eiga von á því að gerð yrðu einhver sérstök hlé á orkupakkaumræðunni. Aðspurður svaraði forseti því að svo væri ekki, það mál yrði rætt til enda. Forseti var mjög skýr. Hann var mjög skýr, það var ekkert svigrúm til að misskilja orð forseta. Það er því algjörlega með ólíkindum að forseti alls þingsins gjörbreyti um kúrs án nokkurra skýringa og án nokkurs samtals. [[Forseti hringir.]]Það er eiginlega með hreinum ólíkindum, herra forseti, hvernig herra forseti hagar störfum sínum í þessu máli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mér finnst augljóst að hér er búið að setja upp mikið leikrit. Leikritið gengur út á að varpa kastljósinu á ósætti um dagskrá þingsins en ekki vandræðagang ríkisstjórnarinnar. Þegar ég leit síðast á vef Alþingis fyrir svefninn voru listaðir upp ráðherrar sem áttu að vera til svara í óundirbúnum fyrirspurnum frá þingmönnum. Sennilega hefur verið of óþægilegt fyrir ríkisstjórnina að fara í þann lið þannig að honum var sleppt. Engum dylst vandræðagangurinn um ríkisfjármálaáætlunina sem ekki er enn komin fram þó að starfsáætlun ætti að vera löngu búin. Ég spyr hæstv. forseta hvort hann vinni út frá reynslu sinni á Alþingi og reynslu sinni af þinglokum með því að setja fram slíka dagskrá og hér er á borðum þingmanna. [[Forseti hringir.]]Getur verið að það sé reynsla hæstv. forseta sem segir honum að þetta muni leiða til þess að þingstörfin muni ganga vel í dag og á næstu dögum?
Það er kannski meira óbilandi bjartsýni í forseta sem réð ferð þegar hann ákvað að gera þá tilraun að bjóða þingmönnum upp á að ræða mál sem samkomulag og samstaða væri um [[Gripið fram í: Án þess að tala við þá?]]úr því að hitt hefur ekki skilað miklum árangri. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Í dag fæðast jafn margir einstaklingar og búa á Íslandi, gerist á morgun líka, gerðist í gær sömuleiðis. Af hverju nefni ég þetta? Ég er að draga það fram að við erum lítið samfélag. Það er alveg óþarfi að haga þingstörfum með þessum hætti. Ég hef lengi borið þá von í brjósti að við getum unnið miklu betur saman. Auðvitað er hér þingræði og meiri hlutinn ræður en það er hluti af lýðræðinu að hlusta á minni hlutann. Málin batna oft við þá yfirferð. Þessi átakahefð, sú störukeppni sem endurspeglast núna í fundarstjórninni, er alveg ömurleg. Það er ömurlegt að við bjóðum hvert öðru upp á þetta og þjóðinni. Við höfum lengi talað um að efla þingið, innleiða ný vinnubrögð og mér sýnist þetta vera nákvæmlega sama og hefur verið hér áratugum saman. Það er ekki nýtt að þingið glansi ekki beint við þinglokin en ég man þá tíma þegar núverandi forseti Alþingis gagnrýndi þáverandi forseta Alþingis fyrir að vera færibandastjóri ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]og ég velti fyrir mér hvort núverandi forseti Alþingis sé sáttur við þann titil í dag.
Herra forseti. Mér finnst þurfa að leiðrétta eitt, ég veit ekki hvort það er útúrsnúningur eða misskilningur. Vandamálið sneri ekki að því hvaða mál nákvæmlega eru á dagskrá heldur því að það kom öllum á óvart að þessi mál skyldu vera á dagskrá, þegar ég segi öllum meina ég stjórnarandstöðunni, í ljósi þess sem hafði verið rætt um áður. Gagnrýnin snýr því ekki að hinni eiginlegu dagskrá heldur að samráðsleysinu varðandi dagskrána. Nú erum við á svolítið erfiðum tímum í þingstarfinu. Það er margt sem þarf að klára. Um það eru allir sammála en það þarf líka að gerast með eðlilegum hætti. Ef samráðið dettur niður, ef það er ekki hægt að eiga stutt samtal um það hvernig breytingar verða á fyrirhugaðri dagskrá, er rosalega erfitt að hreyfa sig áfram í átt að einhverjum árangri. Ég bið hæstv. forseta um að reyna að koma samráði aftur á með eðlilegum hætti.
Herra forseti. Liðurinn óundirbúnar fyrirspurnir hefur fallið niður og við tekur liðurinn „óútreiknanleg dagskrá“. Þetta er of algengt á Alþingi og leiðir hugann að því að manni finnst stundum eins og Ísland og íslensk stjórnsýsla sé of mikið spunnin af fingrum fram hverju sinni, sé of mikið impróvíseruð. Það er alveg ljóst að þegar formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar hafa allir sameiginlegan skilning á því sem varð niðurstaða fundar með forseta en forseti breytir síðan út af þeirri niðurstöðu er þetta ekki eins og það á að vera. Hér eru nokkur orð sem ég hvet hæstv. forseta til að hafa í huga: Samráð, samræður, samvinna, samtal, samkomulag.
Forseti. Hér hef ég orðið vitni að því í umræðunni sem mér þykir alltaf ljóður á ráði þingsins, að snúa út úr orðum annarra þingmanna. Ég vil taka fram að ég skil þessa dagskrá mjög vel. Ég skil það mjög vel að við ætlum að ræða mál sem við erum sammála um. Það sem ég skil ekki er þegar fólk vill ekki ræða mál sem það sjálft stendur að. Mig langar að reyna á 34 sekúndum að útskýra þetta fyrir þeim sem eru að horfa eins og þetta snýr við mér. Það eru ríflega 20 mál sem þingheimur er sammála um hvernig eigi að afgreiðast. Nefndir standa saman að áliti. Þingmenn úr öllum flokkum vilja að um þau fari með þeim hætti sem þar er um búið. Hluti þingmanna vill hins vegar ekki að sinn eigin vilji verði leiddur í lög, vill ekki sinna vinnunni sinni hérna, af því að það er ekki búið að semja við þá um eitthvað annað. [[Gripið fram í: Rangt.]]Þetta eru klækjastjórnmál. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Mér líður svolítið eins og ég sé komin á minn gamla vinnustað, leikhúsið, af því að hér á sér stað einhvers konar sýning á meðan ríkisstjórnin reynir að finna út hvernig hún ætlar að haga fjármálum ríkisins næstu fimm árin. Eftir því sem ég best veit af samtali við ýmsa stjórnarþingmenn hafa stjórnarþingmenn ekkert fengið að sjá í pakkann um hvernig fjármálaáætlun á að líta út. Undir eðlilegum kringumstæðum ættum við á þinginu að vera löngu búin að afgreiða málið. En þetta er svona og þess vegna er öllu hleypt upp í loft, af því að ríkisstjórnin er í bullandi vanda með þetta mál. Þau vita ekkert hvernig þau eiga að haga málum. Á þeim tveimur sekúndum sem ég á eftir ætla ég að óska eftir liðsinni hæstv. forseta. Ég lagði fram fyrirspurn fyrir tíu vikum um kostnað vegna skipunar landsréttardómara. [[Forseti hringir.]]Ráðherra á að skila svari á tveimur vikum en nú, tíu vikum seinna, er ekki enn komið svar. Mér þætti vænt um að fá aðstoð forseta við það.
Það er sjálfsagt mál að kanna hjá ráðuneytinu hvar svar eða undirbúningur undir svarið er á vegi staddur. Til upplýsingar má skýra það að dagskráin samanstendur af sömu málum og í gær, að viðbættu einu. Það ætti í sjálfu sér ekki að koma hv. þingmönnum á óvart að hér eru á ferðinni nokkurn veginn nákvæmlega sömu 40 mál og voru á dagskrá í gær.
Virðulegi forseti. Virðulegur forseti nefndi óbilandi bjartsýni forseta áðan og þingmenn segjast vera hissa og forseti er hissa. Það er stundum erfitt að gera greinarmun á því hvenær þingmenn þykjast eða eru að grínast og ég ætla að gera ráð fyrir því að meiri hlutinn hljóti að vera að grínast sem og virðulegi forseti. Samráðið er augljóslega sjálfsagt. Það þarf augljóslega að semja um þinglok. Virðulegur forseti hefur setið á þingi síðan 1983 og er hissa á umkvörtunum yfir samráðsleysi við þinglok. [[Hlátur í þingsal.]]Í alvöru talað, forseti ræður hefðinni og þekkir störfin mætavel. Það þarf að semja eða breyta reglunum. Þannig virkar þetta, virðulegur forseti veit það og þingmenn meiri hlutans vita það og geta ekki þóst vera hissa þannig að nú þarf að semja eða að breyta reglunum. Ég legg reyndar til hið síðarnefnda ef út í það er farið og býð mig fram til þess að vinna að því góða og mikilvæga starfi. Vinsamlegast, virðulegi forseti, má meiri hlutinn hætta að þykjast [[Forseti hringir.]]vera hissa eða í það minnsta segja upphátt að hann sé að grínast.
Forseti. Það er að teiknast upp mynd sem er einhvern veginn svona: Forseti tilkynnir á fundi þingflokksformanna að ekki náist samningar og að haldið verði áfram við að klára orkupakka þar til yfir lýkur. Af reynslu af umræðum um orkupakkann síðustu 140 klukkutíma dregur forseti þá ályktun að þetta muni klárast á fjórum tímum. [[Hlátur í þingsal.]]Hann verður hissa þegar það tekst ekki kl. 19.30 í gærkvöldi, tekur sér góðan tíma til að taka ákvörðun, setur rétt fyrir miðnætti breytta dagskrá inn á vefinn en hefur augljóslega ekki tíma til að láta þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar vita. Nú skiljum við þetta. Að öllu gamni slepptu þykir mér dapurlegt, og ég tek undir það sem hér hefur verið sagt á undan, ef forseti er í alvöru undrandi á því að við séum úfin, þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar, yfir því að hafa ekki verið sýnd sú virðing að vera látin vita af þessari breytingu. Það efast enginn um vald forseta til að gera slíkt. En ég ætla að halda áfram að efast um heilindi forseta sem kemur svona fram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Herra forseti sagði áðan að honum væri vandi á höndum. Honum er vissulega vandi á höndum en hann er sá að forseti rangtúlkar - ég ítreka - gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Þar til að nálgast 23.30 í gærkvöldi lá fyrir að þessi fundur hér ætti að hefjast á óundirbúnum fyrirspurnum og svo ætti þriðji orkupakkinn að halda áfram út í hið óendanlega. En án fyrirvara breytir forseti dagskránni, án samráðs og þvert á fyrri orð, þvert á það sem forseti hafði áður sagt þingflokksformönnum. Um það snýst gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Það veit forseti vel ef hann hlustar hið minnsta á hv. þingmenn, þótt hann tali ekki lengur við þá.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hæstv. forseta fyrir þessa dagskrá. Ég verð að segja að ég er orðin mjög þreytt á bullyrðingum Miðflokksins um þriðja orkupakkann og ég hef heyrt að margir aðrir hv. þingmenn hér inni séu sama sinnis þannig að ég fagna því mjög að geta farið að ræða hér góð og gild mál, mál sem reyndar hafa verið á dagskrá þingfundar örugglega síðustu tvær vikurnar. Ég held að það sé ágætt að þeir sem kunna að vera að hlusta átti sig á því að þótt talað sé um óútreiknanlega dagskrá hefur þessi dagskrá legið fyrir dögum og vikum saman. Það eina sem gerðist núna var að það var ákveðið að færa mál sem hefur verið hér í einhverri þrætukeppni í þessum sal neðar á dagskrána. Ég fagna því mjög ef við getum farið að ræða þau góðu mál sem mér sýnist líka vera ágætissamstaða um. Hér eru mál til 3. umr. sem við greiddum atkvæði um í gær. Hér er mál sem Píratar lögðu fram um lækkun virðisaukaskatts á tíðavörum og getnaðarvörnum, hér er áætlun um aðgerðir gegn ofbeldi, áætlun um íslensku sem opinbert mál. Hér er fullt af góðum málum. Ég trúi því ekki að þingheimur vilji ekki hefjast handa við að klára þessi góðu mál og ná þeim í gegn.
Til í það.
- Gerum það þá.
Forseti. Þetta er stórfurðulegur skrípaleikur hérna. Ég myndi að sjálfsögðu fagna þessari dagskrá líka ef ríkisstjórnin hefði bara samið við okkur og ef þingforseti hefði látið okkur vita. [[Gripið fram í: Þingforseti hefur dagskrárvaldið.]]Ja, hann getur líka alveg [[Gripið fram í.]]látið okkur vita. En það sem þetta snýst um, það sem ég sé í þessu, er að nú hafa formenn verið í samningaviðræðum við forsætisráðherra og ríkisstjórnina og það sem er að gerast er að ríkisstjórnin neitar að horfast í augu við að hún er að semja við tvo aðila. Og þegar verið var að skoða það að semja um þriðja orkupakkann neituðu hinir flokkarnir í stjórnarandstöðunni að vera samábyrgir fyrir þeim samningum, um þriðja orkupakkann. Þá slitnaði upp úr öllu. Um hvað snýst þetta þá? Er búið að semja um þriðja orkupakkann eða ekki [[Forseti hringir.]]og er þetta hluti af því? Og svo á bara, afsakið, forseti, að gefa skít í okkur hin. Auðvitað snýst þetta um það að við viljum [[Forseti hringir.]]semja um þinglok, sem er bara sjálfsagt, en við viljum líka fá að vita fyrir fram hvaða mál verða á dagskrá þingsins.
Herra forseti. Ég held að forseti hafi lýst því ágætlega áðan hvaða vandi snýr að honum í þessu máli. Hann er sá að í raun hefur ekki verið samkomulag um að ræða ágreiningsmálin sem vissulega eru á þessum lista, dagskrárlista fyrir daginn í dag, með 41 máli, en það hefur heldur ekki verið samkomulag um að ræða samkomulagsmálin. Þegar forseti hefur nefnt það við þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar hvort ekki væri hægt að þoka áfram málum sem samkomulag er um, málum þar sem nefndir standa sameiginlega að áliti og ekki er neinn efnislegur ágreiningur um, hefur því ekki verið vel tekið. Það væri gaman að heyra ef fulltrúar stjórnarandstöðunnar, sem koma hér upp í heilagri vandlætingu og reiði, gætu lýst því hvaða málefnalegu ástæður þeir hafa fyrir því að leggjast gegn því að hér séu rædd mál sem full samstaða hefur verið um fram að þessu. Það væri gaman að heyra hver efnislegu rökin eru fyrir því að ekki megi tala um málin sem hér liggja fyrir sem eru efnislega í góðu samkomulagi.
Forseti. Að sjálfsögðu má tala um þessi mál, það á að tala um þau og ég er ánægður með þessa dagskrá. [[Gripið fram í: Frábært.]]Við verðum að fara eftir leikreglunum. Það eru samningar í gangi og menn geta beitt alls konar brögðum en þeir verða að fara eftir leikreglunum. Leikreglurnar segja að forseti hafi dagskrárvaldið. Hann hefur gríðarlegt vald. Hann hefur algjörlega sitt dagskrárvald núna. Það er búið að kippa starfsáætlun úr sambandi þannig að hann getur sett á fundi hvenær sem honum sýnist og hann ræður dagskránni. Hann verður samt að hafa samráð við þingflokksformenn um þá dagskrá. Það segja þingskapalögin. Ef forseti ætlar að beita valdi sínu mun ég beygja mig undir það meðan það er í reglunum, meðan það er í lögunum, en um leið og hann fer umfram er hann orðinn harðstjóri. Það er orðið yfir það og við sættum okkur ekki við svoleiðis. Það gengur ekki og það er mjög hættulegt að forseti fylgi ekki reglunum. Reglurnar segja alveg skýrt, í 86. gr., að forseti skuli hafa reglulega samráð við formenn þingflokka, [[Forseti hringir.]]m.a. um áætlanir um þingstörf hverrar viku. Enn fremur skal forseti hafa samráð við formenn þingflokka um fyrirkomulag umræðna um mikilvæg mál ef ætla má að umræður verði miklar. Forsetinn okkar fylgir því ekki. Það gengur ekki.
Herra forseti. Hefði forseti viljað keyra þingstörfin út í skurð hefði hann sennilega gert það einhvern veginn svona, [[Nákvæmlega.]]af fullkomnu virðingarleysi gagnvart minni hlutanum, með því að valta yfir minni hlutann hér, með því að fara fram að eigin geðþótta með breytta dagskrá án nokkurrar umræðu við þingflokksformenn minni hlutans á þingi. Auðvitað ber þetta merki þess að ríkisstjórnin er ekki tilbúin að ljúka þingstörfum af því að hún er einfaldlega ekki tilbúin með þau mikilvægu mál sem hún þarf að klára. Fjármálastefnan er enn órædd í fjárlaganefnd og minni hlutinn hefur ekki séð hið minnsta um áform ríkisstjórnarinnar hvað varðar breytingar á fjármálaáætlun. Ég fæ að koma í síðari ræðu að ummælum hæstv. forseta um vinnubrögð sem þessi í tíð sinni í minni hluta. Hann virðist ekki hafa dregið mikinn lærdóm af þeirri gagnrýni sem [[Forseti hringir.]]hann færði þar fram.
Virðulegi forseti. Hér er mikið um útúrsnúninga, það er skemmtilegt. Mig langar aðeins að tala um fyrirsjáanleika forseta. Forseti er gríðarlega reynslumikill, hokinn af reynslu af þingstörfum. Eftir allan sinn feril ætti hann væntanlega að geta sett sig í sín eigin spor á fyrri árum og giskað á hvað myndi gerast ef þingforseti breytir dagskrá án þess að tala við þingflokksformenn eða nokkurn mann um dagskrá þingsins. Hvað myndi hann sjálfur gera? Þessi uppákoma hefur verið algjörlega eftir forskrift forseta. Hann veit hvað gerist þegar forseti hagar sér svona en samt gerði hann það. Það þýðir að þetta er allt á ábyrgð forseta.
Heyr, heyr.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé tók sér fyrir hendur að útskýra fyrir okkur hvað við viljum. Ég er honum að sjálfsögðu þakklátur fyrir að útskýra það fyrir mér. Hæstv. forseti sagði okkur líka hvað við vissum og hvað við ættum að geta sagt okkur sjálf. Ég er ekki síður þakklátur fyrir það. Ég vil þó leyfa mér að fara þessar sekúndur nokkrum orðum um það sem ég tel mig vilja og tel mig vita. Ég vil að hæstv. forseti sé útreiknanlegur en ekki óútreiknanlegur. Ég vil að hæstv. forseti sé áreiðanlegur en ekki óáreiðanlegur.
Herra forseti. Mig langaði að koma hingað upp aftur og ítreka það sem ég endaði á áðan og hvetja til þess að forseti geri hlé á fundinum og kalli þingflokksformenn saman. Samtalið er til alls fyrst. Ekki það að ríkisstjórnin virðist reyndar vera búin að semja við Miðflokkinn um þriðja orkupakkann enda eru þeir þingmenn ekki í húsi. En virðulegur forseti segist hafa ætlað að gera tilraun og ég held að sú tilraun hafi einfaldlega ekki gengið. Ég tek undir með hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni: Við getum gert þetta betur en til þess þarf greinilega meira samtal. Ég hvet virðulegan forseta til að stuðla að því samtali í stað þess að stuðla að því að áfram verði allt stál í stál.
Virðulegi forseti. Hér er einhver misskilningur á ferð sem ég ætla að leiðrétta nokkrum sinnum. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Einu sinni enn: Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. Það eru ekki efnislegar athugasemdir við dagskrána. Þetta snýst um samráð um þinglok eins og forseti veit og skilur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Í gær þegar ég fór að sofa var orkupakkinn á dagskrá. Ég hélt að hann yrði á dagskrá í morgunsárið en það var ekki og nú skilst mér að forseti hafi það vald að láta þessa dagskrárliði hoppa til og frá eftir „behag“. Ég spyr mig: Ef ég skrepp fram og fæ mér kaffibolla eða fer á náðhúsið verður þá 36. mál, sameining Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins, komið á dagskrá þegar ég kem til baka? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Geta málin bara hoppað út og suður? Er þetta eitthvert galdraplagg sem breytist eftir „behag“ eins manns eftir að dagskráin er tekin úr gildi? Er það réttur skilningur, getur það bara verið svoleiðis? Ég spyr þá: Hvernig í ósköpunum gátum við skrifað svona handrit og sett það í lög?
Það er reynt að fylgja dagskrá í þeirri röð sem mál eru á henni eftir því sem kostur er. Yfirleitt er samkomulag um það ef frá því er horfið. Það stendur ekki til í dag. [[Gripið fram í: Samkomulag, já.]]Það stendur ekki til í dag að breyta röð mála á dagskrá.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir góð og mikilvæg orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar án þess að endurtaka þau. Það er ljóst að þessi staða er komin í ákveðinn hnút. Það eru til leiðir til að höggva á svona hnúta og forseti þekkir þær töluvert betur en ég þannig að ég myndi hreinlega leggja til, eins og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir hefur gert margsinnis, að gert verði hlé á fundinum og boðað til fundar með þingflokksformönnum. Það væri líka fínt að fá forsætisráðherra hingað í hús vegna þess að það gæti verið þörf á einhvers konar samráði við hana, en í öllu falli að fundin verði leið til að allir geti hist áfram í sátt. Ég segi fyrir mig að ég hlakka til að fara að vinna þau mál sem eru á dagskrá. Ég get ekki beðið eftir því að við klárum þau og það er það sem ég held að allir vilji. En við verðum að gera það eftir eðlilegri, skynsamlegri leið. Það er ekki ómálefnalegt að biðja um að hlutir séu fyrirsjáanlegir. [[Forseti hringir.]]Enn og aftur vona ég að forseti geti hreinlega leyst þetta vandamál.
Það er t.d. mjög heppilegt að byrja bara á fyrsta málinu á dagskrá.
Herra forseti. Ég sé að hér á dagskrá eru mörg ljómandi góð mál, um virðisaukaskatt af tíðavörum og getnaðarvörnum, áætlanir um aðgerðir gegn ofbeldi, um íslensku sem opinbert mál, frumvarp um lýðskóla, húsaleigulög, vestnorrænt samstarf á sviði íþrótta barna og unglinga o.fl. Allt eru það mál sem hafa verið á dagskránni undanfarna daga en ekki komist að. Stjórnarandstaðan, sú sem hefur stundum kallað sig frjálslyndu stjórnarandstöðuna, lagði það til fyrir fáeinum dögum að einmitt þessi leið yrði farin. Nú er það gert. Ég hef svo sem ekki mikla þingreynslu en ég hef reynslu af alls konar öðrum störfum og þar sem ég hef unnið hefur það verið þannig að þeir starfsmenn sem hafa haft burði til að bregðast fljótt og vel [[Forseti hringir.]]við aðstæðum hafa verið þeir starfsmenn sem hafa verið einna mest metnir. Ég met það sérstaklega í fari hæstv. forseta. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Með leyfi forseta: „Það er forsetinn sem ræður. Hann fer með mjög mikið óskorað vald. Það leggur auðvitað forsetanum skyldur á herðar, eða alvöruforsetum, að þeir reyni að hafa frið um þær ákvarðanir sem þeir taka í krafti embættis síns. Það er greinilega ekki ætlunin hér. Það má fara að spyrja, virðulegi forseti: Er það ásetningur? Er það orðið að markmiði í sjálfu sér að keyra þetta mál hér áfram í ágreiningi? Fá menn eitthvað sérstakt út úr því að hafa illindi og ósamkomulag, meira að segja um fyrirkomulag og tímasetningu umræðunnar ofan í allt hitt? Það er eiginlega erfitt að draga aðra ályktun af því hvernig forsetar standa hér að verki en að svo sé. Og því mótmælir maður auðvitað algerlega, herra forseti.“ Þetta var hæstv. forseti, þáverandi þingmaður, Steingrímur J. Sigfússon, árið 2007 að mótmæla harðlega nákvæmlega sömu vinnubrögðum þáverandi hæstv. forseta Alþingis, Sturlu Böðvarssonar. Ágætisorð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti tekur undir það. Þetta var skínandi vel mælt á sínum tíma.
Herra forseti. Það er ómögulegt að sitja hjá þegar gott málþóf er í boði. Annars var ég á leið út í sjoppu að sækja mér popp til að hafa hafa með þessari skemmtilegu umræðu. Ég tók eftir því að hv. þingmenn í salnum hafa auglýst mikið eftir umræðu um þriðja orkupakkann. Það er nýlunda. Ég vil segja þeim þingmönnum sem hyggjast taka þátt í þeirri umræðu, og ég hvet til þess, að þriðji orkupakkann er nr. 38 á dagskránni í dag. Í millitíðinni geta menn safnað upp í nokkrar ræður og komið til umræðna um það mál sem hafa staðið í smástund. Það hefur verið frekar [[Gripið fram í.]]einmanalegt fyrir okkur Miðflokksmenn að vera án þess að fá leiftrandi góðar hugmyndir og ræður frá öðrum þingmönnum. Ég heyri að nú eru menn komnir í gírinn og æstir í að fá þetta mál á dagskrá og ég hvet til þess að svo verði, þegar þar að kemur. Ég hvet alla til að setja sig á mælendaskrá.
Forseti hefur ekki fleiri skráða í bili sem óskað hafa eftir að ræða fundarstjórn forseta enda hefur svo sem stór hluti viðstaddra þingmanna þegar talað tvisvar. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson tekur til máls um fundarstjórn forseta öðru sinni, hlýtur að vera. [[Gripið fram í.]]Ekki er það í þriðja sinn, er það?
Ég hef einu sinni náð að smygla mér svoleiðis inn. Það var alveg á óvart. Nú erum við með þessa stöðu. Auðvitað veit hæstv. forseti hver staðan er þegar hann hefur ekki samráð. Hann breytir dagskránni, búinn að segja að þriðji orkupakkinn sé þarna, færir hann síðan aftast á dagskrá, tekur mál sem eru samkomulagsmál og við viljum ræða þau, vitandi að það sé ákveðin gildra fyrir minni hlutann: Ætlið þið þá að þæfa þetta eða hvað ætlið þið að gera? Það er alltaf partur af ákveðnum samningaviðræðum sem eru í gangi o.s.frv. Það hvernig forseti gerir þetta er auðvitað eins og að kasta skrúflykli inn í vél þeirra samninga sem eru í gangi sem forsætisráðherra er ábyrgur fyrir. Annaðhvort er hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir sammála þessu og vill hafa þetta svona og er þá samábyrg eða hún talar við forseta og segir: Heyrðu, þetta gengur ekki. Mig grunar samt sem áður að þetta sé partur af því hvernig stjórnin ætlar að semja. Þetta er samningatæknin, þetta er klassískt, þetta er kallað taktíska leiðin til að kaupa sér tíma, taktíska leiðin er að ganga á dyr, skemma samningaviðræðurnar tímabundið til að kaupa sér tíma. [[Forseti hringir.]]Þetta er í bók sem þið getið kynnt ykkur, 99 lögmál um samningatækni, þetta er eitt af fyrstu lögmálum. Það er nákvæmlega það sem er í gangi. En þetta er allt saman þar af leiðandi á ábyrgð stjórnvalda, Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra [[Forseti hringir.]]sem ræður þessum samningaviðræðum og forseta sem er að misbeita valdi sínu. [[Forseti hringir.]]Hann er að fara á svig við lög.
Hvað sagði hv. þingmaður? Nei, það er betra ef forseti heyrði þetta ekki.
Herra forseti. Það er ljóst að fólki er heitt í hamsi hér vegna virðingarleysis í garð stjórnarandstöðunnar. Það breytir því ekki að það er betra að fólk gæti orða sinna og þar varð þeirri sem hér stendur hált á svellinu áðan. Ég vil nota tækifærið og biðja hæstv. forseta afsökunar á því að hafa nefnt að það væri mögulega ástæða til að efast um heilindi hans í þessu máli. Þar fór ég offari og bið hæstv. forseta afsökunar á því. Við ýmislegt annað má gera athugasemdir í sambandi við framgang hans í þessu máli en það hefur þegar komið fram.
Forseti þakkar hv. þingmanni og tekur afsökunarbeiðni með ánægju og gilda.
Herra forseti. Þetta er mál sem ég hef verið frekar mikið inni í í gegnum tíðina og hef haft miklar skoðanir á. Ég áttaði mig á því eftir að 2. umr. lauk að það er atriði sem tengist þessu sem er svolítið mikilvægt að við sýnum ákveðinn skilning og mér fannst rétt að reyna að gera smávægilega grein fyrir. Þetta fyrirbæri um milliliðavernd eða ábyrgðarleysi hýsingar og milliliða í fjarskiptum er gamalt gildi sem varð til í tengslum við símkerfi á sínum tíma en þróun þess í samhengi við rafræn viðskipti og rafræna þjónustu hófst í kringum 1989 með hinu svokallaða Cubby v. CompuServe máli í Bandaríkjunum. Þar risu upp deilur um ábyrgð hýsingaraðila sem sneru að því hver bæri ábyrgð á því þegar einhver segir t.d. eitthvað ómaklegt á netinu. Á undanförnum 30 árum hefur þetta auðvitað breyst mjög mikið. Við erum miklu fleiri sem notum rafræn fjarskipti í dag. Þó að símkerfi hafi verið til mjög lengi og mikið notað er eðli þess yfirleitt tvíhliða samtöl en á netinu bjóðast margir aðrir möguleikar, ekki síst möguleikar sem felast í því að upplýsingar séu varðveittar í gagnagrunnum og annað sem fólk getur sótt í langt aftur í tímann. Áður fyrr, og þá kannski í kringum 1989–1995, var netið fyrst og fremst vettvangur mjög lítilla aðila. Hver smábær og hvert þorp rak sína netveitu, þ.e. það var kannski eitt fyrirtæki í hverju þorpi sem rak einhvers konar netveitu. Smám saman óx þetta og fyrirtæki eins og CompuServe voru vissulega með þeim fyrstu til að taka eitthvert pláss í því sem mætti tala um sem stærri fyrirtæki. Nú er öldin önnur, bókstaflega, og við búum við það að stór fyrirtæki á borð við Facebook og Google taka til sín rosalega stóran skerf af almennum samtölum og samskiptum á netinu. Það hefur gert það að verkum að fólk hefur farið að spyrja mjög gildra spurninga um hvort aðilar á borð við Facebook, Google o.s.frv., sem sagt þessir stærstu aðilar, njóti ekki of mikils góðs af þeirri takmörkun á ábyrgð hýsingaraðila sem er til staðar og hvort takmarka ætti þá takmörkuðu ábyrgð sem var komið á koppinn með Cubby v. CompuServe og síðar með lagasetningu í Bandaríkjunum, 230. kafla, með leyfi forseta, „Communication Decency Act“, lög um velsæmi í fjarskiptum eða eitthvað álíka, og síðan í Evrópu með tilskipun 2000/31/EB sem er í raun ekkert annað en evrópsk útfærsla á sömu gildunum. Eftir því sem við færumst lengra í þessari umræðu verður þetta erfiðari spurning vegna þess að nú vitum við að t.d. Facebook er orðin verulegur áhrifavaldur í stjórnmálum í heiminum, hún er orðin verulegur áhrifavaldur í víðtækum mannréttindabrotum. Fyrir nokkrum árum voru t.d. gerðar tilraunir til að stunda þjóðarmorð á Rohingja-fólki í Mjanmar og ég get nefnt fleiri mál af slíku tagi. Þá kemur upp þessi spurning sem var í raun grundvallaratriðið í Cubby v. CompuServe málinu: Á hýsingaraðili alltaf að vera ábyrgðarlaus gagnvart efni sem er sett inn? Þessum þremur viðmiðunarreglum var komið á, að segja má: Já, en ekki ef um er að ræða höfundaréttarbrot, ekki ef um er að ræða barnamisnotkunarefni og ekki ef kominn er dómsúrskurður. Gott og vel, en það þarf líka þessa fjórðu undirstöðureglu sem er sú að ef hýsingaraðilinn fer í að sinna einhvers konar ritstýringu er hann orðinn virkur ritstjóri og er því ekki ábyrgðarlaus lengur. Þetta gerði það að verkum að allir aðilar þaðan í frá hafa reynt að komast hjá því að stunda nokkra ritskoðun til að kalla ekki yfir sig þá ábyrgð sem verður til. En við vitum að efnisveitur eins og Facebook eru í virkri ritskoðun á því efni sem þeim ber að ritskoða en jafnframt öðru efni sem er ekki beinlínis skylda að ritskoða og reka til þess mjög stórar gervigreindir en líka heri fólks, fyrst og fremst, hef ég heyrt, í Filippseyjum, sem fara yfir efni sem er sett inn. Ég er ekki að reyna að lengja þetta neitt sérstaklega en mér finnst þess virði að vekja athygli á þeirri snúnu stöðu sem er komin upp. Ef við förum þá leið, sem sumir eru byrjaðir að tala fyrir, að auka þá ábyrgð sem hýsingaraðilar hafa geta orðið til ákveðin kælingaráhrif. Það getur verið tregða hjá hýsingaraðilum til að leyfa ákveðin form tjáningar eða hræðsla við að selja þjónustu til lögaðila sem hægt er að eltast við með góðu móti. Það geta verið ýmiss konar þrengingar á því hvers konar efni verður leyft að hýsa. Á móti kemur að við vitum að pólitíkin er að verða fyrir áhrifum vegna þess að hýsingaraðilar bera svo takmarkaða ábyrgð. Facebook skýlir sér beinlínis á bak við lög af þessu tagi til að réttlæta að þeir séu ekki að grípa inn í þegar stórfelld misnotkun er á þeirra kerfi í þágu ákveðinna stjórnmálaafla. Sömuleiðis hafa þeir falið sig á bak við þetta þegar stunduð eru þjóðarmorð sem eru að hluta til skipulögð í gegnum samskiptavettvang þeirra. Þeir segja bara: Við berum ekki ábyrgð á þessu, sem er vissulega lagalega rétt. Hvernig getum við leyst þennan hnút? Hvernig getum við lagað þetta? Eitt sem við verðum í öllu falli að tryggja er að ef einhver takmörkun verður á þessari takmörkuðu ábyrgð smitist sú takmörkun ekki frá hýsingaraðilum yfir á netveitur, yfir símkerfið og yfir á fleira með þeim hætti að úr verði einhvers konar menning þar sem símfyrirtækin fari að hlera samskipti í þeim tilgangi beinlínis að koma í veg fyrir að þau sæti ábyrgð vegna þess sem sagt er í samskiptunum. Þetta er auðvitað nokkuð sem hægt er að koma í veg fyrir að einhverju leyti með góðri dulkóðun. Það breytir því ekki að þarna er ákveðin hætta á ferðinni sem hefur verið rakin mjög vel og reyndar eru til margar góðar bækur um allt það sem ég er að rekja hér. Það er sér í lagi ein ágæt samantektarbók sem heitir Filters and Freedom sem kom út fyrir sjö til átta árum. Hitt er að við erum með mjög margar tegundir aðila í dag, við erum með þessa stóru aðila sem eru kannski að gera aðra hluti en lagt var upp með og skilningur var á þegar Cubby v. CompuServe málið var tekið fyrir. Það er alveg hægt að finna einhverja leið til að segja að eðli Facebook, YouTube og Google gagnvart ýmsu sé annað en þegar BBS-kerfi voru rekin í fyrndinni, fyrir 30 árum. Það að finna út hvar eigi að draga þá línu held ég að sé eitt af þeim atriðum sem við munum þurfa að glíma við á þessum vettvangi á næstu árum. Það eru allar líkur á því að þetta verði leyst fyrst á vettvangi Evrópusambandsins og einhvers konar lausn verði fundin þar og líklega í víðtækara samráði, t.d. á grundvelli svokallaðra governance-spora, með leyfi forseta, þ.e. samráðsvettvangs netsins sem rekinn er af Sameinuðu þjóðunum. En þangað til slík endanleg lausn finnst - reyndar er ekkert sem heitir endanleg lausn í þessum efnum, en þangað til finnst út hvert er næsta stig þróunar í þessum takmörkunum á ábyrgð hýsingaraðila - munu koma upp mál í íslensku samfélagi og víðar í heiminum sem verða til þess að við þurfum að ræða þau hér og reyna að finna lausnir. Ég vildi því bara leggja þetta inn í umræðuna á þessu stigi til að við séum þá meðvitaðri um það og getum reynt að nálgast þetta af ákveðinni virðingu við það flókna verk sem er að halda jafnvægi á þeim mismunandi sjónarmiðum sem ríkja hér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég verð að segja eins og er, sitjandi með hv. þingmanni í efnahags- og viðskiptanefnd sem fjallaði um þetta mál, að mér fannst þetta eiginlega betri yfirferð yfir álitaefnin í málinu en við fengum fyrir nefndinni þannig að ég þakka enn og aftur. Þetta er mjög áhugavert viðfangsefni því að hér erum við að takast mjög ákveðið á um mörk tjáningarfrelsis, sérstaklega þá tjáningarfrelsis gagnvart stigvaxandi vanda okkar varðandi falsfréttir og dreifingu markvissra blekkinga sem settar eru fram í þeim tilgangi að grafa jafnvel undan lýðræðislegu þjóðskipulagi í fjölmörgum löndum eins og við sjáum dæmi um. Ég velti því fyrir mér í þessu samhengi að áhugavert væri að heyra sjónarmið hv. þingmanns varðandi þær raunverulegu uppákomur hér þar sem við sjáum slíka tilburði í kosningum hér á landi. Við sáum alls kyns nafnlausan áróður, hreinar blekkingar og lygar í mörgum tilvikum, sem dreift var með mjög markvissum hætti í aðdraganda kosninga. Því miður, segi ég, var ekki neitt gert með það af hálfu stjórnvalda eftir kosningar að kafa ofan í hverjir hefðu þar mögulega staðið að baki og hvort um hefði verið að ræða brot á kosningalöggjöf okkar eða hverjir hefðu þá verið að brjóta þá löggjöf. Ég velti fyrir mér hvort við höfum möguleika til að útvíkka, að mati hv. þingmanns, löggjöf sem þessa til að reyna að taka á þessum álitaefnum.
Herra forseti. Þetta er ekki auðveld spurning hjá hv. þingmanni. Spurningin snýst alltaf um hvernig hægt sé að auka ábyrgðina hjá hýsingaraðilum það mikið að þeir verði t.d. að taka þátt í því að upplýsa hverjir standa á bak við beinar árásir á lýðræðið annars vegar en hins vegar hvernig við aukum ekki ábyrgðina svo mikið að þeir veigri sér við að leyfa ákveðin form tjáningar. Ég kann ekki gott svar við þessari spurningu. Ég er ekki viss um að neinn kunni gott svar við þeirri spurningu en ein leið væri að auka upplýsingaskyldu gagnvart yfirvöldum í þeim tilfellum þar sem um er að ræða eitthvert ólöglegt athæfi. Þá þyrfti að skilgreina það nokkuð þröngt, t.d. hatursáróður og annað. Það er mjög snúið að taka á falsfréttum af því að falsfréttir eru ekkert annað en skoðanir sem einhverjir hafa sem byggjast að vísu ekki á staðreyndum eða neinu. Það þarf einhvern veginn að finna lausn á þessu. Ég held að hluti af ástæðunni fyrir því að við erum í þessu vandamáli í dag, og þetta er ákveðin söguskoðun af minni hálfu, sé að þeir sem hönnuðu netið á sínum tíma hönnuðu það í góðri trú. Þeir hönnuðu það á þeim forsendum að allir væru í raun að vinna saman að því að eiga frekari samskipti. Ákveðnar ákvarðanir voru teknar þá sem hefði kannski ekki átt að taka um það traust sem ætti að ríkja. Fyrir vikið erum við í ástandi þar sem tæknilegt undirlag netsins byggist ekki á neinum forsendum um traust og verið er að reyna að smyrja traustkerfi [[Forseti hringir.]]ofan á í dag sem verður snúið að gera og margir eru því miður að misnota traustleysið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála, þetta er ekki auðveld spurning - og ekki hef ég betri svör við henni sjálfur. En þetta er áleitið umhugsunarefni eins og hv. þingmaður kom einmitt inn á. Við förum af stað með alveg stórkostlegt samskiptatæki sem er netið sem hefur smækkað heiminn okkar, fært okkur nær hvert öðru en virðist um leið, eftir því sem það þróast áfram, vera að snúast pínulítið upp í andhverfu sína, þ.e. við erum að einangrast í einhverjum búblum skoðanasystkina okkar og síðan sjáum við mjög hættuleg merki um að óprúttnir aðilar, og jafnvel þjóðríki, séu að nýta sér þá staðreynd til að reyna að hafa, og ekki bara reyna heldur hafa með áþreifanlegum hætti, áhrif á niðurstöðu lýðræðislegra kosninga, að blekkja tiltekna skoðanahópa til að kjósa tiltekna aðila umfram aðra og spila inn á tilfinningar með falsfréttum. Þar eru þá að baki algjörlega nafnlausir aðilar og engin leið virðist vera að rekja það til hinna eiginlegu ábyrgðaraðila. Mér finnst áhyggjuefni þegar við sjáum sömu tilburði hér á landi. Við getum ekki ímyndað okkur að við verðum undanskilin þessari þróun frekar en önnur lýðræðisríki. Þó að við sjáum kannski ekki stórveldi hafa afskipti af lýðræðislegum kosningum með jafn afgerandi hætti er það engu að síður mjög ógnvænleg þróun fyrir lýðræðið hér þegar við sjáum nafnlausa innlenda hópa, að við teljum, fara fram með svipuðum brögðum. Með einhverjum hætti þurfum við að [[Forseti hringir.]]bregðast við og það voru vonbrigði að það var ekki gert eftir síðustu kosningar, að ekki var gengið lengra í að rannsaka hverjir stæðu að baki slíku.
Herra forseti. Það er ákveðið vandamál líka í þessu, það er svo erfitt að slíta þetta í sundur. Við tölum t.d. um að netið hafi verið byggt upp í góðri trú, að allir væru að vinna saman í góðri trú og þar af leiðandi var ekkert traustlag byggt inn. Allir gátu gert allt án þess að þurfa sérstaka auðkenningu. Það er vissulega einn af þeim þáttum sem gerðu netinu kleift að vaxa jafn hratt og það gerði. Núna smitast þetta traustleysi inn í alla þætti mannlegs samfélags, hvort sem það er rekstur á peningakerfi eða greiðslufyrirkomulagi, netveitum sem sjá um fréttaflutning og annað eða samtöl milli manna. Svo koma náttúrlega þjóðaröryggisatriðin inn í þetta líka sem beinast kannski fyrst og fremst að því að ekki er hægt að setja bara her á landamærin og vona að það dugi til þess að fæla árásir frá vegna þess að árás getur verið innan frá eða utan frá, hreinlega eftir því hver ræður yfir hvaða tæki hvenær. Landamæri hafa bara enga þýðingu í þessu samhengi og þegar við eigum við aðila, eins og þennan hóp Kosningar 2016–2017 eða hvað það er, vitum við alveg hverjir eru á bak við það en við getum kannski ekki sannað það vegna þess að menn fela sig á bak við þetta ákveðna nafnleysi sem Facebook býður upp á. Það er eitthvert samtal sem ekki er hægt að eiga við Facebook fyrr en búið er að finna út hvernig við tryggjum jafnvægi milli þess að halda takmarkaða ábyrgð hýsingaraðila sem skiptir verulegu máli fyrir áframhaldandi framþróun þessarar tækni. Á sama tíma búum við til einhverja leið til þess að [[Forseti hringir.]]Facebook sem fyrirtæki megi og þurfi að upplýsa um það hverjir standa á bak við beinar árásir á lýðræði okkar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Sú sem hér stendur er ekki í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem mér skilst að hafi fjallað um þetta mál og þess vegna hef ég auðvitað ekki verið að hlusta á þá gesti og fengið þær upplýsingar sem þar eru. Engu að síður langar mig aðeins að spyrja hv. þingmann út í það sem er í greinargerð með frumvarpinu og biðja um smáútskýringu á því hvers vegna stundum er talað um millilið, stundum þjónustuþega og -veitanda, stundum hýsingaraðila o.s.frv. því að ég er að reyna að átta mig á hvar ábyrgðin liggur hjá hverjum. Ég kem kannski inn á það í seinna andsvari mínu. Ég er að reyna að átta mig á misræminu í öllu þessu orðavali.
Herra forseti. Það er skiljanlegt að þessi hugtakaruglingur sé til staðar, enda eru þetta tæknileg hugtök sem hafa ákveðna merkingu. Það þyrfti hreinlega að búa til orðabók sem útskýrir þetta allt saman. Ef ég reyni að brjóta þetta í sundur má segja að milliliður sé hver sá sem er milligönguaðili um fjarskipti. Hægt er að túlka það á tvo vegu. Aðili hefur milligöngu um rauntímafjarskipti eða fjarskipti milli tveggja aðila, og annar aðili geymir upplýsingar fyrir aðila A sem aðili B getur komið og sótt á hvaða tíma sem honum hentar eða eftir einhverju skipulagi. Þjónustuveitandi er sá sem er í rauninni að veita þá þjónustu að vera milliliður fyrir fjarskipti. Þetta er sennilega auðvelt. Þegar við tölum um einhvern sem geymir upplýsingar fyrir einhvern er það hýsingaraðili, en þegar við erum að tala um mun á hýsingaraðila og efnisveitu, sem er nýleg aðgreining, t.d. að tala um Spotify sem efnisveitu frekar en hýsingaraðila vegna þess að ég er í rauninni ekki að biðja Spotify um að geyma neitt fyrir mig heldur tekur Spotify saman fullt af gögnum og miðlar þeim áfram til sinna þjónustuþega. Þjónustuveitandi hýsir vissulega gögn en er ekki hýsingaraðili í skilningi Evróputilskipunar 2000/31/EB eða laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Aftur á móti mun Spotify sem efnisveitan vera ábyrg undir komandi höfundaréttartilskipun 2019/790/ESB [[Forseti hringir.]]sem er annars eðlis. Það er verið að reyna að stía þessum hlutum í sundur vegna þess að eðlismunur er á þeim.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að reyna að útskýra þetta fyrir mér. Ég skrifaði hjá mér að milligönguaðili væri hýsingaraðili en svo hélt hv. þingmaður áfram og útskýrði einmitt að þetta væri hvor sinn aðilinn. Svo bættist við orðið efnisveita sem er þá eins og Spotify, en ég átta mig ekki alveg á því hvar ábyrgðin liggur. Segjum sem svo að einhver síða birti ólöglegt efni, t.d. ef Spotify eða Facebook birti ólöglegt efni eða einhver sem rekur Dropbox veit af því að þar inni er ólöglegt efni, gæti hv. þingmaður farið aðeins ofan í það hvort ég sem einstaklingur gæti farið til lögreglu og sagt: Ég veit að í Dropboxi hjá einhverjum aðila úti í bæ er að finna ólöglegt efni. Hver ber ábyrgð á því? Er það einstaklingurinn sem hlóð inn efninu eða ef verið er að dreifa - í mínu fyrra starfi sem lögmaður kom stundum til að við þurftum að finna efni og var það aðallega hatursklám þar sem var verið að dreifa mjög meiðandi myndefni af einstaklingum og þá lenti lögreglan iðulega í vandræðum með það af því að það voru einhverjir hýsingaraðilar, eins og talað var þá um, úti í heimi sem enginn vissi hvar var. [[Forseti hringir.]]Hvar liggur ábyrgðin á þessu öllu saman? Getur hv. þingmaður útskýrt hvort þetta frumvarp fari mögulega inn í það að reyna einhvern veginn að greina ábyrgðina?
Herra forseti. Þetta er ótrúlega stór spurning og ekki auðvelt að reyna að aðgreina þetta. Það koma svo mörg efni til, t.d. er Facebook vissulega bæði efnisveita í þeim skilningi að þar er miðlað efni sem hefur verið tekið saman einhvers staðar, YouTube kannski líka, en er líka hýsingaraðili fyrir þá pósta og þær myndir sem við setjum inn. Auðvitað eru þetta líka milliliðir í fjarskiptum, þeir standa á milli og veita upplýsingar á milli fyrir hönd notenda sinna. Svo komum við að kerfum eins og Dropboxi þar sem Dropbox er vissulega hýsingaraðili en hýsir ekki fyrir almenna notkun yfirleitt. Svo eru náttúrlega til jaðartilfelli þar sem þeir eru að hýsa eitthvað sem er opið. Hvernig gæti einhver aðili vitað af því að einhvers konar brot eigi sér stað í efni sem er geymt á Dropboxi nema opnað væri á það? Þá er komið inn á það sem er stóra málið í þessu. Hýsingaraðilar eru með takmarkaða ábyrgð, þ.e. þeir bera ekki ábyrgð á efninu sem er hýst hjá þeim að því gefnu að þrjú skilyrði séu uppfyllt. Ef þeir hafa upplýsingar um t.d. barnamisnotkunarefni bera þeir ábyrgð á því að fjarlægja það. Ef þeir fá dómsúrskurð á sig um að það eigi að fjarlægja efnið verða þeir að gera það og ef þeir hafa staðfestar upplýsingar um höfundaréttarbrot ber þeim að taka efnið niður. Oft hefur verið talað um ólöglegt niðurhal. Það er ekki til, það er til ólögleg dreifing en ekki ólöglegt niðurhal. [[Forseti hringir.]]Er þá ólöglegt að geyma upplýsingar sem eru höfundaréttarvarðar inni á lokuðu Dropboxi? [[Forseti hringir.]]Ég veit það ekki. Þetta er flækjan og reyndar eru fleiri flækjur til.
Virðulegur forseti. Hér ræðum við höfundaréttarmál. Það vill svo til að sá sem hér stendur er í flokki sem heitir Píratar og það er í skásta falli nýyrði í íslenskri tungu. Þegar við stofnuðum flokkinn kunnum við ekki við að kalla okkur sjóræningjaflokkinn sem er bókstafleg þýðing á orðinu pirate úr ensku eða pirat úr sænsku þannig að við ákváðum að kalla okkur Píratapartíið á þeim tíma. En þótt við höldum stundum partí þótti okkur með tímanum skárra að kalla okkur Pírata. Ástæðan fyrir því að við köllum okkur Pírata er sú að á internetinu góða viðgengst hegðun sem er kölluð á íslensku höfundaréttarbrot. Það er það sem enska orðið piracy nær yfir. Við segjum ekki pírötun á íslensku, kannski ættum við að gera það, við segjum höfundaréttarbrot. Ástæðan fyrir því að við köllum flokkinn þessu nafni er sú að árið 2000 og eitthvað lítið, 2005 eða 2006, féll dómur í Svíþjóð þar sem nokkrir ungir herramenn hlutu fangelsisdóm fyrir stórfellt höfundaréttarbrot með rekstri síðunnar piratebay.se sem var beinlínis hönnuð til þess að fremja höfundaréttarbrot, til að auðvelda þau, opinberlega. Það var ekkert launungarmál. Við þetta brast stíflan í deilum eða hugmyndafræðilegum ágreiningi sem hafði verið til staðar frá upphafi prentvélarinnar og vissulega frá upphafi internetsins, þ.e. ágreiningi um það hvernig eigi að fara með höfundarétt. Pírataflokkurinn tekur ekki undir höfundaréttarbrot og það er í stefnu flokksins að höfundar hafi rétt á því að njóta ávaxta sinnar vinnu. Höfum það alveg á hreinu, við erum ekki á móti höfundarétti. Hins vegar er höfundaréttur hugsaður í grundvallaratriðum sem réttindi út frá mörg hundruð ára gamalli hugmyndafræði sem byggir á prentvélinni og er einfaldlega ekki hugsaður í samræmi við upplýsingatæknibyltinguna. Þetta þýðir að þegar upplýsingatæknibyltingin átti sér stað á fyrstu hlutum þessarar aldar eða allra síðustu þeirra seinustu fór að koma betur og betur í ljós, ekki meðal þeirra sem voru að fremja höfundaréttarbrot heldur allra annarra líka, ákveðin mótsögn milli þess að hafa annars vegar frjálst flæði upplýsinga og nýta þar af leiðandi internetið hvað best og hins vegar að framfylgja höfundarétti eins og hann hafði verið hugsaður fram að þeim tíma. Á þeim tíma settu menn á heimasíðurnar sínar bláan borða sem átti að tákna tjáningarfrelsi. Menn sakna stundum gömlu heimasíðnanna með svarta bakgrunninum og rauðu stöfunum, sprengingum og öllu sem gat truflað notandann við að lesa það sem var á síðunni. Þar á meðal voru alls konar borðar og málstaðir. Ég sakna þess pínulítið. Það sem fór að gerast var að fólk sem var ekki að fremja höfundaréttarbrot lenti í því að vera ýmist sakað um höfundaréttarbrot eða það voru settar tálmanir á notkun þess á internetinu vegna höfundaréttarbrota annarra eða það hafði ekki aðgang að upplýsingum vegna þess að á einhvern hátt var höfundaréttarbrot líka framið á því tiltekna svæði þar sem lögmætar og mikilvægar upplýsingar voru til staðar. Nú er ég bara að dýfa tánni ofan í flækjustigið sem kemur upp þegar við setjum höfundarétt í klassískum skilningi í samband við frjálst flæði upplýsinga. Það er innri mótsögn þarna á milli sem er svolítið erfitt að komast yfir. Það er ekki ómögulegt en það er erfitt og það verður alltaf háð einhverjum gráum línum og mati á því hvaða hagsmunir og réttindi skipti meira máli. Það er alltaf erfitt. Tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífsins geta skarast, sér í lagi í lagakerfi eins og í Bandaríkjunum þar sem friðhelgi einkalífsins virkar á allt annan hátt en í evrópskum rétti og tjáningarfrelsið reyndar líka ef út í það er farið. Af þeirri ástæðu er ekkert skrýtið að þegar tækniframfarir eiga sér stað á ofboðslegum hraða, eins og gerðist á seinni hluta 20. aldar og á sér enn þá stað í dag, hafi aðilar á markaði, á þingi, í stjórnkerfinu og alls staðar hreinlega ekki tíma til þess að átta sig á hinu stóra samhengi hlutanna. Það er ekki við fólk að sakast, þetta eru bara ofboðslega hraðar breytingar sem tekur tíma að átta sig á og bregðast við á skynsamlegan hátt. Nema hvað, það var lítill skilningur á eðli internetsins, það var lítill skilningur á afleiðingum frjáls flæðis upplýsinga og hvað það þýddi fyrir dýrategundina okkar á meðan það var gríðarlega mikill skilningur, alla vega meðal sérhæfðari lögfræðinga, á höfundarétti og mikilvægi þess að viðhalda honum og framfylgja. Það sem gerðist var að menn fóru fram með ofboðslega miklu offorsi gagnvart internetinu til að framfylgja höfundarétti og höfðu mikinn skilning á mikilvægi þess að vernda höfundarétt og framfylgja honum en lítinn skilning á afleiðingum gjörða stjórnmálamanna. Til urðu hræðilegar hugmyndir, eins og t.d. ein sem kom fram í útvarpsviðtali 1997 eða svo, hjá annars frábærri manneskju sem ég hef kynnst lauslega, sem stakk upp á því í fúlustu alvöru að til að bregðast við því að fólk væri að senda hljóðskrár með tónlist á milli sín væri internetið einfaldlega hlerað hjá fólki og ef það væru svokallaðar MP3-skrár væri bara skoðað hvað fólk væri að senda á milli og brugðist við eftir atvikum. Þetta var í alvöru tillaga. Mig langar til að undirstrika hversu galin þessi pæling er. Það var ekkert heimskur maður sem lagði þetta fram heldur málsmetandi og greind manneskja sem einfaldlega hafði áhyggjur af hagsmunum listamanna, eðlilegar og réttmætar áhyggjur af hagsmunum listamanna þótt ýktar væru reyndar. Tillagan var í alvörunni talað að hlera samskipti fólks til að framfylgja höfundarétti. Það er þess virði að pæla aðeins í því. Árið 2000, minnir mig nákvæmlega, voru sett lög í Bandaríkjunum sem kölluð eru Digital Millennium Copyright Act sem ég ætla ekki að þýða á íslensku, ég held að það sé enginn tilgangur með því, skammstöfuð DMCA. Það er nákvæmlega sá lagabókstafur, með bandarískri laganákvæmni skulum við segja, sem hér er lagt til að verði afnuminn. Hann fól í sér að til þess að sporna við höfundaréttarbrotum væri mikilvægt að rétthafar gætu einfaldlega bent á vefsvæði og sagt: Þarna á sér stað höfundaréttarbrot og þá skyldi efni tekið niður. Enginn dómur, enginn kviðdómur, engin málaferli, engin rannsókn. Efnið skyldi einfaldlega tekið niður við það eitt að bent væri á það og sagt: Taka niður, takk. Þetta voru eðlilega umdeild lög á sínum tíma meðal fólks sem var vant því að nota internetið og spilar inn í málstað bláa borðans sem ég nefndi áðan sem oft var birtur á heimasíðum fólks sem aðhylltist frelsi á internetinu. Skilningsleysi löggjafans, bæði í Bandaríkjunum og hér gagnvart málefninu, var næstum því algjört. Í gegnum tíðina hefur alltaf verið mikill þrýstingur á því að reyna að hafa stjórn á internetinu og sá þrýstingur hefur aðallega komið úr átt rétthafa. Það er áhugavert að velta því aðeins fyrir sér. Hvers vegna rétthafa? Hvers vegna ekki leyniþjónustu eða einkafyrirtækja sem vilja markaðssetja sig? Hvers vegna voru höfundaréttaröflin fyrirferðarmest í byrjun í baráttunni gegn frjálsu flæði upplýsinga á internetinu? Það er vert að spyrja. Ég er ekki með nákvæmt svar við því en það er áhugavert. Mér finnst það áhugavert. Nú hefur tíðin breyst og núna eru það ekki höfundaréttarhafar sem eru hvað sýnilegastir nema kannski í málum eins og þessu. Byltingin á sér enn þá stað. Hraðinn er jafnvel meiri en hefur verið áður. Þá eru komnir aðrir aðilar sem vilja stjórna frjálsu flæði upplýsinga, þar á meðal leyniþjónustur og einkafyrirtæki. Þá þykir mér leiðinlegt að segja það en ég ætla að segja það á ensku: I told you so. Á íslensku: Ykkur var sagt það, ykkur var sagt að þetta myndi gerast. Með þessu ótrúlega frelsi sem internetið færði okkur koma að sjálfsögðu fram öfl sem vilja hamla því frelsi í þágu eigin valds. En á seinasta hluta síðustu aldar og fyrri hluta þessarar voru það fyrst og fremst rétthafar sem voru fremstir í flokki í þeim ásetningi. Það hefur breyst þó nokkuð mikið í gegnum tíðina. Ónákvæma ástæðan sem ég get nefnt fyrir því að rétthafar hafa verið í fararbroddi er sú að það var skilningsleysi á efninu, eins og ég nefndi áðan, skilningsleysi á eðli frjáls flæðis upplýsinga, ekki endilega bara skilningsleysi á tækninni sem internetið byggir á, líka það, en við þurfum ekki endilega að skilja tæknina á bak við bílinn til að setja umferðarlög. Við þurfum að skilja samfélagslegar afleiðingar þess að hafa bíla á götunum, þess að við séum með stór tæki sem margar manneskjur komast fyrir inni í sem fara á ógnarhraða og geta klesst á aðra manneskju eða veggi eða hvaðeina. Það er það sem við þurfum að skilja, við þurfum að skilja afleiðingar tækniframþróunar til að setja lög sem eru skynsamleg. Almennt hefur löggjafinn klúðrað því hér sem annars staðar með því að setja lög eins og þau sem hér er lagt til að verði afnumin. Það er rétt líka að nefna það að löggjafinn hefur talið það róttæka hugmynd að efast um ágæti þess að framfylgja höfundarétti með hinum hefðbundnu leiðum og framfylgja hefðbundnum skilningi á höfundarétti. Það gleður mig að sjá að það viðhorf er að minnka. Þetta er ekki róttæk hugmynd nema þá í þeim skilningi að hún er nauðsynleg viðbrögð við því að hér urðu og eru að eiga sér stað mjög róttækar breytingar á mannlegu samfélagi. Þær endurspeglast í þeirri staðreynd að núna erum við með nær algjörlega frjálst flæði upplýsinga, miklu meiri tækifæri til að deila upplýsingum, til að sanka að okkur upplýsingum og deila þeim með öðrum. Það er gott. Þannig á það að vera. Það er lykilpunkturinn í því að endurhugsa það hvernig við framfylgjum höfundarétti og nákvæmar lagatæknilegar útfærslur þess. Það er annað sem er alveg þess virði að velta fyrir sér þegar við ræðum um höfundarétt og það er að þetta er tegund af eignarrétti sem er afskaplega flókin lagalega. Ég hvet fólk til að rifja upp æsku sína. Þegar maður sér ungbarn t.d. slá foreldra í andlitið og foreldrið setur kannski upp svip eða segir: Skamm, eða eitthvað því um líkt, þegar barn gerir eitthvað á hlut annars, lemur annað barn eða stelur einhverju eða lýgur eða gerir eitthvað sem við erum búin að ákveða að sé samfélagslega rangt er lexían einföld og við munum hana öll. Berum það aðeins saman við höfundaréttarbrot sem er stjarnfræðilega flókið lagalegt fyrirbæri. Við getum ekki, höfum hreinlega ekki tímann í æsku til þess að öðlast einhvern innri skilning á því hvað höfundaréttur snýst um. Hvernig ætla menn t.d. að útskýra fyrir fimm eða sex ára barni sæmdarrétt eða önnur lagaleg hugtök í höfundarétti? Maður gerir það ekki, enda verða börn jafnan hissa þegar þau komast að því að það megi ekki einfaldlega afrita kvikmyndir og þar af leiðandi deila gæðunum með fleirum á kostnað einskis, að þeirra mati, vegna þess að þau sjá ekki skaðann af því. Þau sjá ekki hvernig viðskiptamódelið virkar sem gerði framleiðsluna mögulega til að byrja með eða sem margir vilja meina að hafi gert framleiðsluna mögulega til að byrja með. Það þýðir að við erum almennt ekki með mjög sterka tilfinningu gagnvart höfundaréttarbrotum á fullorðinsárum. Fólk sem pælir aðeins í þessu getur öðlast mjög sterka tilfinningu fyrir þeim en hún er hvergi nærri því jafn rótgróin og innbyggð og hún verður þegar barn er alið upp í því að ljúga ekki, stela ekki og meiða ekki. Þetta verður aldrei augljóst og sjálfsagt í uppeldi barna okkar og þar af leiðandi aldrei augljóst og sjálfsagt í almennri siðferðisvitund okkar hvað varðar dreifingu og miðlun upplýsinga og efnis. Skýrasta dæmið um þetta er þegar maður fer á YouTube og sér einhverjar klippur úr kvikmynd eða kannski tónlistarmyndbandi eða einhverju slíku. Þeim er oft dreift af rétthöfum sjálfum vegna þess að, viti menn, það koma fram ný viðskiptamódel sem virka án þess að takmarka aðgengi annarra að upplýsingunum. Stundum eru það aðilar sem eru ekki rétthafar, þeir setja efnið á YouTube eða einhvers staðar annars staðar á internetið, á opinn miðil, og setja undir textann: Ég á ekki þetta efni. Ég segist ekki eiga þetta efni, þetta hefur eingöngu skemmtanagildi. Þetta er auðvitað yfirleitt sagt á ensku, a.m.k. á þeim hluta internetsins sem ég stunda mest. Mér finnst það endurspegla misskilninginn. Brotið er viðurkennt með afsökun og fólk lætur eins og það megi þetta með því einfaldlega að tilkynna að það eigi ekki efnið, sem er auðvitað dagsatt. Fólk áttar sig ekki einu sinni á því að það má ekki dreifa efninu vegna þess að skaðinn er ekki svo augljós. Ég myndi meira að segja segja að skaðinn verði minna augljós með tímanum vegna þess að viðskiptamódelin blómstra og verða fjölbreyttari. Nú er ég [[Forseti hringir.]]því miður búinn með tímann, virðulegi forseti, en óska þess að vera settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni kærlega fyrir ræðuna sem fjallaði að mestu leyti um höfundarétt. Ég hnaut um eitt, af því að ég er enn á sama stað og áðan þegar ég átti orðastað við flokksbróður hans, hv. þm. Smára McCarthy, og velti fyrir mér vörn almennings gegn ólöglegu efni. Í 14. gr. umræddra laga sem er verið að breyta núna er talað um ábyrgð vegna hýsingar. Þar er í 3. tölulið 1. mgr. talað um að hýsingaraðili beri ábyrgð ef hann hefur haft vitneskju um gögn sem innihalda barnaklám. Ég velti aðeins fyrir mér hvort það þurfi ekki einmitt að gera hýsingaraðila meira ábyrgan fyrir því efni sem hann er með í sínum fórum og stuðlar að að fari í dreifingu þegar um er að ræða ólöglegt efni. Nú er ég ekki að tala um höfundaréttarvarið efni, en þó, vissulega höfundaréttarvarið efni, segjum klám sem er fengið án vilja viðfangsefnisins, þótt um sé að ræða fullorðinn einstakling. Hvers vegna er það ekki inni í þessu? Hefði ekki verið rétt að reyna að finna leið til að verja þá einstaklinga sem hafa þurft að þola slíkt?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fer hér með réttu inn á málefni sem varðar reyndar frumvarp sem sá sem hér stendur hefur lagt fram um stafrænt kynferðisofbeldi, sem reyndar mætti betur kalla myndrænt kynferðisofbeldi. Það varðar refsiábyrgð gagnvart þeim sem dreifa efni með nekt eða kynhegðun einstaklings án samþykkis þess sama einstaklings. Það hvernig eigi að hafa stjórn á slíku efni og hvað þá barnaklámi er flókin spurning sem er tekist á við í umræddu frumvarpi, sem ég hef því miður ekki tíma til að fara yfir almennilega í andsvari, en ég hvet alla til að kynna sér það. Ég vil nefna líka að það er frumvarp í smíðum hjá hæstv. forsætisráðherra sama efnis. Sá starfshópur hefur blessunarlega haft mjög ríkt og gott samráð við þá aðila sem hafa áhyggjur af slíkum efnum. Í þessu frumvarpi er ekki lagt til að töluliðurinn sem fjallar um vitneskju um gögn sem innihalda barnaklám sé felldur brott. Það er samt ágætt að hafa í huga ákveðinn eðlismun þegar kemur að tilhneigingu til þess að dreifa svona hlutum. Þegar um er að ræða höfundaréttarbrot er dreift efni sem fólk vill eðli málsins samkvæmt hafa aðgang að og hefur gaman af því að dreifa, á meðan hlutir eins og barnaklám eða ofbeldi, efni þar sem vitað er til að sé ofbeldi, er eitthvað sem fólk vill almennt ekki sjá og vill almennt ekki dreifa. Það er innbyggð feimni í mannlegu samfélagi við að dreifa slíku efni. Það breytir rosalega miklu. Höfundaréttarbrot eru í raun og veru, eins og ég fór yfir í ræðu minni, framin í ofboðslega miklu skilningsleysi á lagalegum og réttarfarslegum undirstöðum höfundaréttar, enda flókið málefni, á meðan eitthvað eins og barnaklám eða ofbeldi er tiltölulega skýrt og við getum auðveldlega lært í æsku að sé rangt og hvers vegna það sé rangt. Þessu verður einfaldlega ekki beitt svo auðveldlega, [[Forseti hringir.]]sér í lagi vegna þess að þar er um að ræða vitneskju um gögn, ólíkt því sem segir í 2. tölulið sem lagt er til að verði felldur brott.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég átta mig á því að það tiltekna ákvæði sem er verið að breyta, 2. töluliður 1. mgr. 14. gr., varðar höfundaréttarmál, ef um er að ræða brot gegn ákvæðum höfundalaga. Það er kannski þess vegna sem verið er að breyta þessari 14. gr. yfirleitt og reyndar fella á brott 15., 16., 17. gr. og 2. málslið 18. gr., og breyta lögunum. Þá veltir maður fyrir sér í sambandi við frumvarpið sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði um, um stafrænt kynferðisofbeldi, hvort það mætti ekki, og má mögulega enn þá þótt við séum komin í 3. umr., óska eftir því að þetta mál fari aftur til nefndar núna til að hægt sé að bæta við tölulið, 4. tölulið, sem yrði þá um vitneskju um gögn sem innihalda stafrænt ofbeldi. Ef þolandinn hefur farið og kært málið ætti þar með að vera vitneskja fyrir hendi. Ef þjónustuveitandi fjarlægir ekki án tafar slíkt efni sé viðkomandi skaðabótaskyldur. Erum við kannski núna komin með gullið tækifæri til að klára málið sem sofnaði inni í nefnd með því að setja inn slíkt ákvæði?
Virðulegi forseti. Ég vil ekki meina að málið sé sofnað inni í nefnd, ég bind vonir við að það komist út úr nefnd og verði jafnvel samþykkt eða sent til ríkisstjórnar. Sjáum til hvernig fer með það. Óháð því mun málið koma fram og verða samþykkt á einhverjum tímapunkti, ég hef engar efasemdir um það, þótt það verði ekki endilega frumvarpið sem ég lagði fram sjálfur. Hér er mikilvægur tæknilegur punktur sem við verðum að hafa í huga þegar við ræðum hvernig við ætlum að hafa stjórn á upplýsingum á internetinu. Ég á við upplýsingar í mjög víðum skilningi. Til dæmis er allt myndefni upplýsingar í grunninn, þar á meðal barnaklám og ofbeldisverk. Við þurfum að átta okkur á því hvern við ætlum að gera ábyrgan. Þegar ég var að skrifa mitt frumvarp var ég mjög meðvitaður um að gera réttan aðila ábyrgan. Milliliðir internetsins geta ekki verið ábyrgir fyrir því sem gerist á internetinu. Það þarf að vera einhver ábyrgð og við setjum einhverja ábyrgð eins og t.d. þegar um er að ræða barnaklám og reyndar líka samkvæmt þessu frumvarpi. Það eru bara settar skýrari og betri kröfur um hvað þurfi til þess að taka efni niður, en milliliðir og hýsingaraðilar eigi að vera eða séu algerlega ábyrgðarlausir. En við þurfum að hafa í huga hver ber ábyrgð á efninu sjálfu. Þegar kemur að stafrænu eða myndrænu kynferðisofbeldi er mikilvægt að við séum ekki að gera alla milliliði og hýsingaraðila að einhvers konar lögregluafli. Það er rangur aðili til að framfylgja lögum. Við getum þurft að gera það í einhverjum tilfellum en við eigum að forðast það. Við eigum að reyna að setja ábyrgðina á herðar þeim sem fremur brotið meðvitað og upplýst. Þegar menn taka upp á því að gera milliliði, hýsingaraðila, hvað þá netþjónustu, ábyrga fyrir því efni sem er sett á internetið af einhverjum öðrum er ekki hægt að framfylgja því nema með regluverki sem dregur verulega úr frjálsu flæði upplýsinga. Og þarna er togstreitan sem ég nefndi áðan. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki augljóst og ekkert endilega einfalt en þess heldur er mikilvægt að við skiljum vel afleiðingar sem frjálst flæði upplýsinga hefur á samfélög.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu. Mér finnst mjög gaman að hlusta á Pírata tala um þetta málefni, þeir hafa kynnt sér það mjög vel og setja fram mjög áhugaverð sjónarmið, ekki hvað síst í umræðunni um hvar mörk hins lögvarða höfundaréttar eigi að liggja í gerbreyttu samfélagi. Ég hef hins vegar kannski aðrar áhyggjur í tengslum við þetta tiltekna mál og það snýr að, eins og kom fram í fyrri andsvörum mínum við hv. þm. Smára McCarthy, kosningalöggjöfinni okkar, kosningaafskiptum, getum við sagt, óprúttinna hulduaðila af lýðræðislegum kosningum víða um heim sem við sjáum fleiri og fleiri dæmi um. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í skoðanir hans og sjónarmið. Verði frumvarpið að lögum, sem allar líkur eru á, er verið að veita viðbótarheimildir eða auka nokkuð á ábyrgð hýsingaraðila megi þeim vera ljóst að um ólögmætt efni sé að ræða. Þar stendur hnífurinn í kúnni þegar kemur að kosningalöggjöfinni, hún er dálítið enn þá eins og við séum bara með 19. aldar kosningaefni. Við höfum miklar áhyggjur af áróðri á kjörstað en erum með afskaplega fátækleg úrræði, refsiheimildir og hvað þá hrein bannákvæði hvað varðar þær ógnir sem okkur stafar af með tilkomu falsfrétta og vísvitandi blekkinga í gegnum samfélagsmiðla. Í fyrra andsvari velti ég fyrir mér: Deilir hv. þingmaður þessum áhyggjum? Og hefur flokkur hv. þingmanns velt fyrir sér hvað sé til ráða til að taka á þeim vanda?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir efni sem er tilefni miklu víðtækari umræðu og meiri umræðu en varðar þetta mál alveg klárlega, eins og allt sem varðar miðlun upplýsinga og metnaðar okkar um að nýta upplýsingatæknibyltinguna með jákvæðum afleiðingum. Vandinn sem hv. þingmaður nefnir, falsfréttir eins og stundum er talað um, áróður eða blekkingar á netinu, er gott dæmi um hvernig tæknin þróast fyrst, samfélagið þróast hægar og löggjöfin langhægast. Satt best að segja átta ég mig engan veginn á því hvernig hægt sé að bregðast við þeim vanda með löggjöf. Ég sé ekki fyrir mér að það sé mögulegt án þess að fara inn í mjög óþægilegar spurningar, eins og þær hver á að dæma um það hvað sé satt og hvað ósatt. Pant ekki setja það vald í hendur yfirvalda, lýðræðislega kjörinna eður ei. Það ætti að vekja okkur svolítið til umhugsunar um hvernig hægt sé að stuðla að því að upplýsingar á netinu hafi jákvæðar afleiðingar fyrir m.a. lýðræðið. Eins og ég sé þennan vanda í grundvallaratriðum - ég ítreka að ekki er nægur tími til að ræða þetta af neinni dýpt, því miður. Það sem gerðist t.d. þegar Obama bauð sig fram eða Píratar upprunalega var það að tiltölulega frjálslynd öfl áttuðu sig á því að internetið væri til og fóru að nota það í kosningabaráttu. Síðan komu íhaldsöfl sem voru reiðubúin til að beita miklu óheiðarlegri aðferðum þegar þau föttuðu allt í einu að tæknin væri til staðar og byrjuðu að nota hana alveg grímulaust í áróðurs- og blekkingaskyni, nokkuð sem frjálslyndu öflin voru ekki jafn reiðubúin til að gera og vildu ekki beita sömu aðferðum. Þarna er því kominn ákveðinn lýðræðishalli inn í upplýsingatæknibyltinguna. Sá lýðræðishalli byggir í rauninni á því hver sé reiðubúinn til að nota tæknina með illu og hver sé reiðubúinn til að nota hana til góðs. Það er vandamálið sem ég fæ ekki alveg séð í fljótu bragði hvernig við getum lagað með löggjöf.
Herra forseti. Ég er líka hjartanlega sammála hv. þingmanni. Guð forði okkur frá því að vera með einhverja opinbera stofnun sem eigi að fara að leggja mat á sannleiksgildi hinna ýmsustu staðhæfinga, hann kom inn á mjög hættulega braut þar. Hluti af tjáningarfrelsinu hlýtur alltaf að vera frelsi til þess að ljúga, en vandinn liggur þá kannski frekar í því í þessu tilviki, þegar kemur að efni sem tengist lýðræðislegum kosningum, að það sé alla vega á hreinu hver sé að ljúga. Í þá átt sýnist mér löggjöf annarra ríkja vera að byrja að þróast, að það sé einhvers konar ríkari upplýsingaskylda um hver standi að baki auglýsingaherferðum, þær séu skráðar með þeim hætti að hægt sé að afla sér í það minnsta upplýsinga. Facebook hefur opnað fyrir einhvers konar upplýsingagátt um pólitískar auglýsingar þar sem m.a. eru birtar skýrar upplýsingar um hvaða útbreiðslu þær náðu, hvað þær kostuðu, hverjir greiddu reikninginn o.s.frv., sem auðveldar þá rannsókn mála ef talið er að ólöglega hafi verið að verki staðið. Ástæðan fyrir því að ég velti þessu upp er einmitt sú hversu hárfín línan er þegar kemur að frjálsum lýðræðislegum kosningum og tjáningarfrelsi en um leið hvernig við getum þá varið okkur gegn misnotkun. Það er í raun og veru kannski kjarni málsins. Þegar við horfum á afskipti Rússa af lýðræðislegum kosningum, ekki bara í Bandaríkjunum, jafnvel í Bretlandi í tengslum við Brexit-umræðu og víðar, er verið að notfæra sér veikleika lýðræðislegra samfélaga til að taka á og spyrna við fótum gegn slíkum afskiptum og algjörlega yfirlýstum með ráði gert. Fyrsta verkefnið okkar hlýtur að vera að endurskoða okkar eigin kosningalöggjöf hvort það sé beinlínis hægt, a.m.k. að taka á og rannsaka þessi mál, því að niðurstaðan virtist vera, þegar óskað var eftir athugun á slíkum [[Forseti hringir.]]afskiptum af síðustu alþingiskosningum, að öll úrræði skorti hvort eð er og lítill tilgangur með rannsókninni við þær kringumstæður.
Virðulegi forseti. Ég aðhyllist löggjöf um að taka á þessu máli þegar kemur að fjármögnun stjórnmálaflokkanna á sínu efni. Hins vegar er það meira af prinsippástæðum en þeirri trú að það muni breyta mjög miklu. Ástæðan er sú, skýrasta dæmið kemur sennilega frá Bandaríkjunum, að það eru ekki einungis þeir sem eru í framboði sem hafa hagsmuni af því að stjórna niðurstöðu lýðræðislegra kosninga. Besta dæmið er afskipti Rússa sem notuðu mjög fágaða tækni byggða á gervigreind og internetinu til að hafa áhrif, mjög hræðileg áhrif, á niðurstöður kosninga til forseta þar 2016. Það er alveg sjálfsagt að setja löggjöf, en við þurfum að átta okkur á því að það er ekki lausn og mun ekki frelsa okkur. Rússneska leyniþjónustan mun einfaldlega brjóta íslensk lög og mun einfaldlega brjóta bandarísk lög vegna þess að hún er Rússland, hún er ekki Bandaríkin eða Ísland. Það er eitt sem mér dettur í hug að löggjafinn gæti gert til að stemma stigu við þessu og það er að fjármagna og styðja tækni sem geti hugsanlega brugðist við. Það er annað fyrirbæri sem er kallað á ensku „deepfake“ eða djúpfölsun sem að mínu mati væri miklu betur nefnd hreyfimyndafölsun, sem er einfaldlega það að maður getur varpað andliti einnar manneskju yfir á andlit annarrar og er tekist á við þetta vandamál í umræðu um myndrænt kynferðisofbeldi. Það er hægt að falsa klám af fólki núna. Mér skilst að það sér meira að segja frekar auðvelt. En hægt er að beita tækninni í baráttunni gegn slíkum fölsunum með því að þjálfa gervigreind til að bera kennsl á slíkar falsanir. Slíkar falsanir verða augljóslega gríðarlega alvarlegar þegar þær eru farnar að falsa pólitísk skilaboð, ef stjórnmálamaður er látinn segja eitthvað annað með hreyfimynd, sem almennt telst til sönnunar, en hann sagði. Það getur haft mjög hræðileg áhrif á niðurstöður kosninga á heilu samfélögin. En það er hægt að þjálfa gervigreind til að koma auga á svona hluti. Vonarglætan í þessu er að fólk vill almennt að því sé sagt satt þannig að það muni almennt vilja nýta tækni [[Forseti hringir.]]sem býður því kostinn á að aðskilja vitleysu frá hinu rétta. Það er eina leiðin sem ég sé, þ.e. að Alþingi styðji við slíka tækniframþróun. Mér er óljóst nákvæmlega hvernig það myndi fara fram öðruvísi en með fjármögnun.
Herra forseti. Hér er á ferðinni alveg ágætt mál og rétt að taka strax fram í upphafi að ég er á nefndaráliti um málið frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd og styð það heils hugar. Í öllum einfaldleika snýr það að því að skerpa á ábyrgð hýsingaraðila þegar ljóst má vera að um sé að ræða ólöglega starfsemi eða upplýsingar og, að því er varðar skaðabótaábyrgð, sé kunnugt um staðreyndir eða aðstæður svo ljóst megi vera að um ólöglega starfsemi eða upplýsingar sé að ræða, eins og segir í því ákvæði sem hér er bætt inn. Ég held að þetta sé mikilvægt. Við þurfum að geta gripið inn í þegar verið er að dreifa vísvitandi ólögmætu efni. Spurningin sem ég hef aðeins verið að velta upp í andsvörum snýr að þessum grundvallaráhyggjum þegar kemur að framtíð lýðræðislegra samfélaga. Við höfum skýr dæmi fyrir framan okkur þar sem fullyrða má að úrslit tvennra mjög örlagaríkra lýðræðislegra kosninga í tug- eða hundraðamilljónaríkjum hafi ráðist af algjörri misnotkun á samfélagsmiðlum. Nefna má skipulögð afskipti Rússa af forsetakosningunum í Bandaríkjunum sem ná svo langt aftur sem til 2013, að menn telja, með skipulögðum áróðri sem augljóslega var beint gegn öðrum frambjóðandanum og til stuðnings hinum. Það hefur verið kortlagt mjög vel hvernig þúsundum falskra reikninga að lágmarki var beitt skipulega af rússneskum yfirvöldum og náðu augum og eyrum milljóna ef ekki tugmilljóna notenda á samfélagsmiðlum og höfðu tilhneigingu til þess, t.d. eins og ágætlega er skjalfært, að dúkka upp þegar óheppileg mál komu upp hjá karlkyns frambjóðandanum í þeim forsetakosningum og þá skyndilega fylltist netið af endurteknum óhróðri um Hillary Clinton. Sama gerðist augljóslega í Brexit-kosningunum, raunar svo að frumniðurstöður þarlendra yfirvalda segja að kosningalöggjöf Bretlands hafi verið brotin af hálfu nei-hliðarinnar með skýrum hætti og raunar má segja með ólíkindum að niðurstöður slíkra kosninga þar sem úrslit voru jafn naum skuli yfir höfuð vera látnar standa þegar kemur í ljós að önnur hlið braut með skýrum hætti gegn bresku kosningalöggjöfinni. Þetta er nokkuð sem hlýtur að vera okkur hér mikið umhugsunarefni. Það væri hreinn barnaskapur af okkur að ætla að slíkum meðulum verði ekki beitt hér. Smæð okkar og að einhverju marki lítil áhrif í alþjóðlegu samhengi sem gerir okkur kannski betur varin gegn stórfelldum afskiptum erlendra ríkja breytir því ekki að það getur verið veruleg hætta á því að sömu meðulum sé beitt af innlendum aðilum, hvort sem er stjórnmálaflokkum eða hagsmunaaðilum hér á landi sem geta beitt fjárstyrk og farið fram í skjóli nafnleysis með jafnvel mjög markvissar auglýsingaherferðir til að hafa áhrif á niðurstöður kosninga. Þegar ég horfi á þetta mál hér og sé að það er verið að skerpa á og veita heimild til inngripa fyrir hýsingaraðila þegar ljóst má vera að um ólöglega starfsemi eða upplýsingar er að ræða sýnist mér einmitt okkar veikleiki í kosningalöggjöfinni vera sá að þar vantar talsvert upp á að löggjöfin sé nægilega skýr um hvað teljist þá ólögmæt afskipti eða inngrip í lýðræðislegar kosningar og hvað ekki þannig að hægt sé að grípa strax inn í en að slíkur áróður fái ekki bara að leika lausum hala, ef svo mætti að orði komast. Við virðumst satt best að segja sem stjórnvöld hafa meiri áhyggjur af því að fólk sé með eitthvert barmmerki á sér þegar það kemur á kjörstað en að það sé verið að eyða milljónum eða jafnvel tugmilljónum í einhverjar nafnlausar áróðursauglýsingar sem jafnvel dreifa hreinum ósannindum. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur á sama tíma og ég fagna þessu máli og þessari heimild að horfa til þess hvernig við getum skerpt kosningalöggjöf okkar svo að þetta nýja heimildarákvæði geti virkað fyrir okkur í lýðræðislegum kosningum til inngripa strax. Ég held raunar líka að það sé full ástæða til þess einmitt að endurskoða löggjöf um fjármál stjórnmálaflokka, auka enn frekar á gagnsæi þar, tryggja að tengdir aðilar geti ekki bara farið fram undir einhverri annarri kennitölu með stórfelldum fjáraustri til stuðnings einstökum framboðum og brotið þannig klárlega gegn anda kosningalöggjafarinnar, en líka um leið að tryggja lágmarksgagnsæi með sama hætti og við eigum að standa ríkan vörð um tjáningarfrelsið og frelsi fólks til að halda fram hvers kyns bulli, hreinum lygum ef það svo kýs. Það er einmitt þetta með eðli frelsisins, því fylgir ábyrgð og ábyrgðin er auðvitað engin ef ekki liggur ljóst fyrir hverjir setja staðhæfingarnar fram. Þá geta menn skýlt sér á bak við fullkomið ábyrgðarleysi, nafnleynd, og það á ekkert skylt við tjáningarfrelsi. Það hlýtur að vera grundvallarkrafa okkar, sérstaklega þegar kemur að staðhæfingum í lýðræðislegum kosningum, að það sé skýrt hverjir beri ábyrgð á þeim staðhæfingum sem settar eru fram, hverjir fjármagni þær auglýsingar sem verið er að birta o.s.frv. Auðvitað er það alveg rétt sem kom fram í umræðu áðan, að við munum eiga erfitt með að ná í skottið á erlendum aðilum sem vilja brjóta kosningalöggjöfina okkar en með skýrum lagaákvæðum með því að skerpa á lagarammanum um það hvernig lýðræðislegar kosningar skuli fara fram hér á landi getum við í það minnsta stöðvað birtingu efnis sem brýtur í bága við þessi grundvallarsjónarmið. Þegar við horfum til þess að auðvitað sé algjört lykilatriði að verja tjáningarfrelsið, auðvitað sé algjört lykilatriði að stjórnvöld á hverjum tíma séu ekki með einhvers konar ritskoðun á því sem sagt er í tengslum við lýðræðislegar kosningar, þ.e. að menn hafa fullt frelsi til að vera vitleysingar eða hreinir lygalaupar í lýðræðislegum kosningum ef þeir kjósa að gera svo, þarf að vera alveg skýrt hverjir eru að færa slíkar falsfréttir á borð, hverjir eru að gera tilraun til að ljúga að almenningi, þannig að öðrum handhöfum þessa sama tjáningarfrelsis sé þá mögulegt að beina spjótum sínum að uppruna umræðunnar. Það er algjörlega óþolandi og mikil vonbrigði að sjá metnaðarleysi okkar hvað varðar t.d. þessi atvik í síðustu og þarsíðustu alþingiskosningum þar sem við sáum alveg hreina og klára tilburði í þessa átt. Þó að ég ætli ekki að standa hér og fullyrða að þessir tilburðir hafi haft einhver afgerandi áhrif á niðurstöðu kosninganna var samt sem áður mjög ógeðfellt að fylgjast með þessu, mátti auðvitað með nokkuð einföldum hætti eigna flesta þessa tilburði einum stjórnmálaflokki eða bakhjörlum hans en það breytir því ekki að við verðum að taka fastar á þessum málum ef við ætlum að koma í veg fyrir að þetta verði enn meira vandamál í kosningum hér á landi þegar fram í sækir. Við getum haft hliðsjón af því að afskipti sem þessi af lýðræðislegum kosningum í nágrannalöndum okkar hafa fremur farið vaxandi en hitt og við skulum ekki gera okkur neinar grillur um annað en að sama þróun verði hér á landi. Ég vona svo sannarlega að okkur auðnist að tryggja að þegar við förum í alþingiskosningar að nýju, sem verður væntanlega í síðasta lagi árið 2021 takist þessari ríkisstjórn að þrauka kjörtímabilið, að við séum þá tilbúin til þess og höfum farið í gegnum lagarammann í kringum þetta þannig að ákvæði þessa ágæta máls gætu hjálpað okkur í baráttunni gegn falsfréttum og fullkomlega óeðlilegum áróðri og tryggt að aðilar sem standa að baki slíku þurfi einfaldlega að sýna það lágmarksgagnsæi að opinbera hverjir þeir séu, ella megi stöðva dreifingu slíks áróðurs. Mér finnst ekki óeðlileg nálgun í kosningalöggjöf að gera þá lágmarkskröfu að þeir sem kjósi að beita tjáningarfrelsi sínu í kosningabaráttu standi skil á ábyrgð sinni með því að það sé skýrt og opinbert hverjir þeir séu, hvernig auglýsingaherferðir séu fjármagnaðar, hvort þær heyri t.d. undir lög um stjórnmálaflokka og fjármögnun þeirra og hvernig við stöndum að lýðræðislegum kosningum. Samtímis og ég fagna þessu held ég að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að fara í endurskoðun á kosningalöggjöfinni. Ég hef talsvert meiri áhyggjur af þessu en ólögmætum kosningaáróðri á kjörstað með því að frambjóðendur hafi mögulega gleymt að taka barmmerkið úr jakkanum þegar þeir gengu inn. Þetta er hin raunverulega ógn sem steðjar að lýðræðislegum samfélögum og hana ber ekki að meðhöndla léttvægt. Reynslan sýnir okkur einfaldlega að lýðræðið er í töluverðri hættu út af þessu og við höfum, þökk sé svona meðulum, m.a. forseta í einu stærsta lýðræðisríki heims sem virðist ekkert bera allt of mikla virðingu fyrir lýðræðinu sjálfu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talaði í andsvari áðan og núna í ræðunni um frelsið til að ljúga og dálitla tengingu þess við nafnleysið sem er líka mikilvæg réttindi og ákveðin vörn gagnvart ýmsum njósnum og yfirboðvaldi, að geta komið skoðunum sínum á framfæri án þess að það sé tilvísun í kennivald eða bara út frá rökunum sjálfum en ekki hver flytur þau. Frelsi til að ljúga er mikið áhugamál mitt. Ég var í námi í Bandaríkjunum og þar upplifði maður tvímælalaust að ýmsir aðilar höfðu miklu meira frelsi til að ljúga en hérna. Það var miklu minna fylgst með hvað var verið að segja í auglýsingum sem voru bara beinar lygar. Í kjölfarið á því spyr maður einmitt: Hver hefur frelsi til að ljúga? Einstaklingar, fyrirtæki, ráðamenn, fjölmiðill með dreifingu á [[Forseti hringir.]]efni. Þar kemur að þessu frumvarpi. Fjölmiðill sem dreifir efni er eins og falsfréttir [[Forseti hringir.]]þar sem við erum líka með fyrirtæki, t.d. skúffufyrirtæki sem eru nafnlaus. [[Forseti hringir.]]Þar eru lagareglur sem eru að þvælast fyrir okkur.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörkin. Þau eru ein mínúta til andsvara í þessari umferð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur. Ég er alveg sammála sjónarmiðum hv. þingmanns, þetta er afskaplega fín lína. Frelsi til uppljóstrana í skjóli nafnleyndar er ákaflega mikilvægt frelsi og þarf að standa vörð um að einstaklingar njóti verndar telji þeir sig þurfa hennar. Það getur verið af misalvarlegum ástæðum en er gríðarlega mikilvægur þáttur í lýðræðislegu samfélagi. Ég er fyrst og fremst að velta fyrir mér þessari línu þegar komið er að skipulagðri dreifingu á efni í tengslum við lýðræðislegar kosningar. Ég tel að auðkenni þess sem dreifir gangi ekki á rétt til uppljóstrunar. Til dæmis geta einstaklingar alltaf komið uppljóstrunum sínum á framfæri til fjölmiðla svo [[Forseti hringir.]]dæmi sé tekið. Fjölmiðlar bera þá ábyrgð á því að kanna hvað liggur að baki áður en þeir fara í skipulagðan fréttaflutning um viðkomandi.
Virðulegi forseti. Það er verið að kæra til að mynda Boris Johnson fyrir lygar um Brexit og mjög erfitt að hrekja að þar sé réttmæt ákæra. Ég hef horft upp á í dómi að kona sem stóð fyrir framan dómara sagðist hafa stoppað á rauðu ljósi og var með ljósmynd þar sem var kveikt á bremsuljósunum því til sönnunar en svo þegar myndbandið var spilað og sást hvernig hún keyrði yfir á rauðu ljósi hélt hún áfram að benda á myndina og segja: Nei, það kom bremsuljós þarna, þess vegna stoppaði ég. Bíllinn hafði samt augljóslega aldrei stoppað. Hún neitaði fyrir þetta alveg ítrekað þrátt fyrir að sjá fyrir framan sig hvað gerðist í raun og veru. Þetta held ég að séu aðstæðurnar sem við erum að glíma við, að þrátt fyrir augljós ósannindi komast þau einhvern veginn upp með að halda fram svona málflutningi [[Forseti hringir.]]í skjóli tjáningarfrelsis, ég veit samt ekki hvernig. [[Forseti hringir.]] Þetta er allt of stuttur tími til að tala um svona flókið mál.
Ég er sammála hv. þingmanni, þetta er knappur tími til að ræða svona djúp álitaefni. Við tölum alltaf um ábyrgðina sem á að fylgja frelsi, að tjáningarfrelsi fylgi vissulega ábyrgð og að við getum verið sótt til saka fyrir orð okkar, meinsæri o.s.frv. Það má alveg velta fyrir sér hvort stjórnmálamenn njóti skjóls í einhverju tjáningarfrelsi ef þeir eru vísvitandi að blekkja almenning. Erum við ekki að brjóta gegn grunnskyldum okkar í lýðræðislegu samfélagi ef við gerumst sek um slíkt? Það myndi ég halda. Hvort sem það telst til sakamála eða ekki er alveg ljóst að stjórnmálamenn sem beita slíkum meðulum eru að bregðast skyldum sínum við lýðræðisleg samfélög. Traust verður aldrei reist á lýðræðislegum samfélögum öðruvísi en að stjórnmálamenn sýni lágmarksheiðarleika. Þess vegna finnst mér mjög áhugavert að það sé verið að sækja Boris Johnson [[Forseti hringir.]]til saka fyrir hreinar og beinar lygar og vona að hið sanna komi í ljós í þeim málaferlum.
Herra forseti. Mig langaði að koma hingað upp til að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðu hans og innlegg í þessa umræðu. Þetta voru mjög mikilvægir punktar sem hv. þingmaður kom inn á. Ég byrja bara á því sem hv. þingmaður nefnir með að vera með merki í barminum á kjörstað. Það vakti mikla athygli í umræðu um kosningarnar síðast að einn hv. þingmaður tók barn sitt með í kjörklefann sem vakti mjög mikla athygli og var hann jafnvel ásakaður um brot á kosningalöggjöfinni. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér að hægt sé að breyta íslensku kosningalöggjöfinni í þá átt að bregðast við svona umræðu eins og var [[Forseti hringir.]]í Bretlandi í tengslum við Brexit og við sjáum svo sem líka hér í dag í þessum þingsal með umræðu um þriðja orkupakkann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ráðumst í þessar breytingar. Ég velti t.d. fyrir mér í þessari umræðu um títtnefnt barmmerki hvort ekki sé bara jafn mikill eða meiri áróður á kjörstað þegar þjóðþekktur stjórnmálamaður mætir til að kjósa, hann er alveg jafn mikið merki síns flokks og barmmerkið sem hann bæri mögulega í jakkanum. Mér finnst alltaf dálítið kómískt að við skulum hafa einhverjar stórkostlegar áhyggjur af þessu, að ég muni mögulega skipta um skoðun fyrir framan kjörklefann af því að ég sá einhvern labba með merki Samfylkingarinnar í jakkanum. Á sama tíma erum við jafn áhyggjulítil yfir þessum ógnum. Mér finnst lágmark að við tryggjum gagnsæi þegar kemur að pólitískum afskiptum inn í kosningar, hverjir eru að skipta sér af kosningum sem allir hafa samt fullt frelsi til. Mér finnst bara lágmark ef hagsmunaaðilar fara að beita sér með einhverjum [[Forseti hringir.]]skipulögðum hætti, með því að kaupa markvissar auglýsingaherferðir að það sé alveg skýrt hver standi að baki þeim þannig að það sé líka hægt að svara viðkomandi aðilum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er einmitt eitt sem ég velti fyrir mér þarna, í fyrsta lagi hvað það er í rauninni súrrealískt ástand á kjörstað með merkin versus einmitt bara að viðkomandi frambjóðandi mæti á kjörstað o.s.frv. Svo eru alltaf fjölmiðlar á staðnum til að taka myndir af því þegar ákveðnir frambjóðendur setja kjörseðil sinn í kassann. Er það brot á kosningalöggjöfinni? Því má velta fyrir sér. En annars langaði mig að eyða þessu síðara andsvari fyrst og fremst í að ræða það að þegar farið er í herferðir í tengslum við kosningar o.s.frv. er því oft haldið fram að fluttar séu það sem hafa verið kallaðar falskar fréttir eða bara í raun verið að ljúga að fólki. Telur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]að það mætti bregðast við því einhvern veginn, t.d. með því að koma á fót staðreyndavakt?
Virðulegur forseti. Umræða um staðreyndavaktir leiðir alltaf hugann að veikri stöðu fjölmiðla hér á landi, sérstaklega veikri fjárhagslegri stöðu, og við þurfum að gera hvað við getum til þess að styrkja stöðu þeirra. Það er ekki til mikilvægara afl í lýðræðislegum samfélögum en einmitt frjáls og fjölbreytt fjölmiðlun. Vonandi munu menn herða enn róðurinn þar varðandi staðreyndavaktir sem þessar. En þegar kemur að dreifingu falsfrétta finnst mér lágmarkskrafan að það sé ljóst hver dreifir. Það auðveldar bæði almenningi að leggja mat á eitthvert „sannleiksgildi“ en auðveldar um leið líka þá staðreyndavöktun að [[Forseti hringir.]]bæði kanna sannleiksgildi en ekki síður það sem oft er mikilvægara, hvað liggur að baki dreifingunni [[Forseti hringir.]]eða uppruna viðkomandi frétta.
Herra forseti. Ég vildi fyrst og fremst taka undir það sem hv. þingmaður segir um mikilvægi þess að það sé tekist á við þessa pólitísku misnotkun af miklu afli en á sama tíma vara eindregið við því í samhengi þessa frumvarps að það sé reynt að varpa ábyrgðinni yfir á milliliði í fjarskiptum. Líkjum þessu við önnur mál. Ef morð væri framið í leiguhúsnæði dytti engum í hug að kenna leigusalanum um. Ef bíll frá bílaleigu væri notaður sem flóttafarartæki í bankaráni dytti engum í hug að kenna bílaleigunni um. Það að búa til mjög víðtæka ábyrgð hýsingaraðila þegar hýsingaraðilar eru notaðir sem milligönguaðilar um ýmiss konar brot er mjög hættulegt, ekki bara vegna þess að það er stílbrot, heldur líka vegna þess að það setur [[Forseti hringir.]]ábyrgðina á rangan stað.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni, ég hef kannski fyrst og fremst velt þessu fyrir mér í samhengi við þá viðbót inn í löggjöfina sem við erum að ræða, sem ég og hv. þingmaður stöndum saman að nefndaráliti um. Ég tel augljóslega ekki leiðina til að berjast gegn kosningasvikum þá að herða enn frekar á þeirri löggjöf, heldur kannski frekar einmitt á grundvelli þess ákvæðis sem við erum þó að ræða hér og væntanlega að fara að samþykkja, að skerpa þannig á kosningalöggjöfinni okkar að við séum komin með heimild til að beina því til hýsingaraðila að stöðva dreifingu tiltekins efnis brjóti það gegn kosningalöggjöfinni. Þar sýnist mér veikleiki okkar liggja. Við erum með mjög takmörkuð réttarúrræði, einfaldlega af því að kosningalöggjöfin okkar, eins og nefnt var ágætlega, er sennilega einhverjum áratugum á eftir þróun [[Forseti hringir.]]samfélagsmiðla hvað þessi mál varðar.
Herra forseti. Ég er alveg sammála því að það er margt sem mætti breyta í kosningalöggjöfinni og ekki bara það sem snýr að þessu en kosningalöggjöf er nokkuð sem stjórnmálamenn vilja alltaf vera með puttana í. Þó að við setjum ekki ábyrgðina á brotinu á hendur hýsingaraðilum gætum við með einhverju móti færst nær því að sinna þeirri skyldu að veita t.d. upplýsingar í mjög skýrt afmörkuðum tilfellum, bæði til að það sé ekki of íþyngjandi en líka til að gæta meðalhófs og passa upp á persónuverndarhugsjónir og annað. Hitt sem er líka ágætt og var nefnt áðan að einhverju leyti er verkefni á borð við FactStream sem ágætur kunningi minn, Bill Adair, rekur fyrir Duke-háskóla, þar sem er reynt að takast á við sannleiksgildi með því að nýta þekkinguna sem er til í samfélaginu. En við verðum auðvitað að styðja við svona verkefni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar hugleiðingar. Þetta er kjarni málsins. Það er áhugavert varðandi aukna viðleitni til staðreyndaathugunar. Það væri auðvitað óskandi að við gætum bara keyrt t.d. 150 klukkustunda umræðu um orkupakkann í gegnum einhvers konar gervigreindarstaðreyndastaðfestingu eða -höfnum og fengið einhverja prósentu um hversu hátt hlutfall þessarar löngu umræðu byggðist á staðreyndum máls og hvað ekki. Þetta er vandamál í pólitískri umræðu og það er auðvitað vandamál þegar stjórnmálamenn leyfa sér að skrumskæla staðreyndir, jafnvel augljósar staðreyndir, með jafn [[Forseti hringir.]]ófyrirleitnum hætti og við sjáum endalaus dæmi um sem okkur tekst vonandi með svona staðreyndavöktun að berjast gegn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langar aðeins að snerta á einu sem hann gat um í máli sínu varðandi tjáningarfrelsi í kosningum og hvar mörkin liggja í raun og veru þegar hagsmunasamtök úti í bæ eru að berjast fyrir sínum hagsmunum og jafnvel hagsmunum ákveðinna stjórnmálaflokka eða stjórnmálamanna. Þetta er umræða sem á sér stað um allan heim og sagan sýnir að sjálfsögðu að það sem gerist úti í hinum stóra heimi gerist einnig hér. Ég hef talsverðar áhyggjur af því, sem hv. þingmaður gat um áðan, þegar um er að ræða nafnlausa hópa á internetinu sem eru með vafasamar fullyrðingar eða hrein og bein ósannindi. Ég held að þetta dragi bæði úr gildi lýðræðisins og tiltrú fólks á lýðræðinu. Ég velti fyrir mér skoðun þingmannsins á því hvernig við getum brugðist betur við. Ég held að þetta sé vandi sem muni aukast þegar á líður og við ættum kannski að gera áður en við dettum í kosningagírinn [[Forseti hringir.]]eftir rúmlega ár eða hvenær sem það verður. Þetta er vandi sem ég held að allir flokkar þyrftu að taka höndum saman um og reyna að uppræta með einum eða öðrum hætti, að þessar „fake news“ tröllríði ekki öllu hér eins og við sjáum annars staðar.
Herra forseti. Afskipti hagsmunaaðila af lýðræðislegum kosningum snúa í fyrsta lagi að því hvaða reglur eða skorður við viljum setja varðandi fjármál, bæði stjórnmálaflokka og fjármögnun kosningabaráttu sem slíkrar, þá styrktaraðila. Mér þætti alltaf best, sérstaklega þegar maður horfir til bandarískra stjórnmála, ef það væri hægt að koma í veg fyrir að hagsmunaaðilar eða fyrirtæki væru yfir höfuð mikið að styrkja stjórnmálaflokka eða að ella væri um mjög lágar styrktarfjárhæðir að ræða. Mér finnst það ekki eðlileg nálgun á lýðræðislegar kosningar, miklu frekar að við tökum á fjármögnun stjórnmálaflokkanna og kosningabaráttu með öðrum hætti. Gagnsæið er alltaf lykilatriði og það er auðvitað algjörlega óþolandi að hægt sé að reka hér nafnlausar kosningaáróðursherferðir, jafnvel [[Forseti hringir.]]fyrir umtalsvert fé, án þess að það komi skýrt fram hverjir standa þar að baki.
Herra forseti. Mér finnst alltaf svo merkilegt að við settum ekki lög um fjármál stjórnmálaflokka fyrr en 2006. Hugsið ykkur hvernig þetta var á árum áður. Þetta var villta vestrið og ógagnsæið var slíkt að það bauð upp á mikla vantrú og tortryggni. Auðvitað eru það lög sem við þyrftum að endurskoða með reglubundnum hætti. Ég tek undir mál hv. þingmanns um mikilvægi þess að hér ríki gagnsæi. Við sjáum eins og t.d. í Bandaríkjunum, landi sem hv. þingmaður minntist á, í hvers konar ógöngur stjórnmálin eru komin þar, m.a. vegna þess að samkrull hagsmunasamtaka, peninga og stjórnmálamanna er fullkomið ef svo má segja. Þetta er víti sem ber svo sannarlega að varast og svo tengist þetta að sjálfsögðu þessum vanda þegar hér myndast nafnlausir hópar sem eru að berjast með vafasömum hætti fyrir ákveðnum hagsmunum eða stjórnmálaflokkum. Við sáum glitta í þetta í síðustu kosningum [[Forseti hringir.]]og ég held að þetta sé eingöngu smjörþefurinn af því sem koma skal, því miður, herra forseti.
Forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Vandinn er alltaf sá, ég tala nú ekki um í okkar litla samfélagi, að það er ekkert vandamál að reka kosningabaráttu fyrir stjórnmálaflokk fyrir 5–10 milljónir í alþingiskosningum. Það er ekkert vandamál að komast að í fjölmiðlum. Kynning í gegnum samfélagsmiðla o.s.frv. gerir það að verkum að það er mjög auðvelt fyrir okkur að nálgast kjósendur. Vandamálið byrjar hins vegar ef leikreglurnar eru slíkar að einhverjir flokkar hafa svigrúm til að eyða tugum milljóna eða jafnvel enn hærri fjárhæðum. Ef við hækkum þröskuldinn sem slíkan til að eiga séns í að komast að fyrir umfangi annarra í kosningabaráttunni þrýstast allir flokkar upp á við. Það er það sem við höfum séð gerast í Bandaríkjunum þar sem fjármagnið hefur einfaldlega yfirtekið kosningarnar, allt frá prófkjörum eða forvali og út í gegnum kosningabaráttuna sjálfa. Það er engin leið að taka þátt í kosningabaráttu [[Forseti hringir.]]þar í landi öðruvísi en að hafa fjöldann allan af mjög fjársterkum aðilum að baki sér. Það er ágætt að hafa alltaf í huga að atkvæðisrétturinn liggur hjá einstaklingunum en ekki fyrirtækjum eða hagsmunaaðilum. Það er kjarni lýðræðisins.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um mjög mikilvægt mál og angar þess teygja sig víða um samfélagið eins og komið hefur fram í umræðunum, alveg inn í falsfréttir, tjáningarfrelsi, kosningalögin okkar og því um líkt. Grundvallaratriðið í þessu máli tengist því að hver sem er getur, eins og tæknin er núna sett upp, rekið miðil í skjóli nafnleyndar. Það er í raun ýtrasta form tjáningarfrelsisins að hver sem er getur orðið nafnlaus miðill. Ágreiningurinn er þá um nafnleysið því að ekki er hægt að draga fólk til ábyrgðar á orðum sínum en tjáningarfrelsi snýst ekki um að hver sem er geti sagt hvað sem er hvar sem er. Nafnleysið er víðtækara af því að þó að nafnleysi væri afnumið af netinu værum við enn með nafnleysi í fyrirtækjaumhverfinu, samanber skúffufyrirtæki, uppskáldaðar stjórnir og slíkt. Gott dæmi, sem allir ættu að þekkja, er Wintris. Við Píratar erum með frumvarp um aukið aðgengi að ársreikningum og hluthafaskrá sem væri samt ekki nóg til að glíma við þetta. Í því umhverfi þarf ákveðna lokaábyrgð, að þeir sem eru skráðir aðilar beri fulla ábyrgð og leynieigandi geti ekki verið þar á bak við. Ef upp kemur einkamál, eða ef þessir platstjórnendur ákveða að selja fyrirtækið og hirða allan gróðann af því sjálfir, getur einhver komið og sagt: Heyrðu, fyrirgefðu ég á þetta. Það er hægt að skrifa upp á einhvers konar leyniskjöl á bak við samninga sem ekki er greint frá og eignarhald er í raun falið þannig. Það er það sem við glímum við hvað varðar nafnleysi fyrirtækja og þess háttar aðila og það tengist aðeins falsfréttunum, að við getum ekki rakið hver ber ábyrgð þegar að þeim kemur. Nafnleysið er hins vegar vörn gagnvart njósnum. Það kemur í veg fyrir tilvísun í kennivald þar sem skiptir ekki máli hver þú ert, bara hvað þú segir. Nafnleysi er t.d. notað í íslenskum fjölmiðlum þegar höfundur greinar ritar undir dulnefni. Það geta verið góðar ástæður fyrir einstaklinga til að njóta nafnleysis en mér dettur ekki í hug neitt tilvik þar sem nafnleysi er góð ástæða fyrir fyrirtæki eða lögaðila, sem sagt aðra en einstaklinga. Þetta frumvarp snýst aðeins um ábyrgð hýsingaraðila í því máli sem við glímum við hér, þ.e. takmarkaða ábyrgð þeirra. Hýsingaraðilar hafa takmarkaða ábyrgð gagnvart því efni sem sett er á þær tölvur sem þeir hafa til umráða. Ef einhver setur ólöglegt efni þangað ber hýsingaraðilinn ekki eins mikla ábyrgð á því að athuga hvort allt sem er á harða diskinum hjá honum, eða inni í umræðum eða ummælum á samfélagsmiðli sem hann hýsir, er ólöglegt eða ekki. Það er kaldhæðnislegt í tengslum við nýliðin mál á Evrópuþinginu, þar sem 13. gr. svokallaða var samþykkt, sem er orðin 15. eða 17. gr. - upprunalega var það 13. gr. sem fjallaði einmitt um síur sem hýsingaraðilum er skylt að setja upp með ákveðnum fyrirvörum um stærð og ýmislegt svoleiðis en þær eiga að huga að því hvort efnið sem sett er á netþjóna þeirra sé brot á höfundarétti eða ekki. Við erum því að komast á þann stað þar sem það er sá sem semur efnið sem ber ábyrgð á því en ekki hýsingaraðilinn. Væntanlega kemur þetta mótvægi svo seinna og við komum til með að þurfa að verjast þessari niðurstöðu á næstunni sem er dálítið áhugavert. Vel er farið yfir það í nefndarálitinu, ég vísa í það. Við búum við þetta skrýtna fyrirkomulag þar sem staðreyndin er að almennt séð er reynt að njósna eins mikið og hægt er að komast upp með. Þjóðríki gera það, Rússland, Kína, Bandaríkin o.s.frv., stóru risarnir. Við vitum það, af því að Snowden upplýsti um það, að ekkert hefur breyst þar. Það er nákvæmlega ekkert sem segir að það sé eitthvað öðruvísi núna. Tilgangurinn er ekkert endilega að njósna um hvort verið sé að fremja lögbrot, ekki endilega, það alveg örugglega verið að gera það líka. Það er líka verið að njósna til þess einmitt að læra, t.d. í tilviki Cambridge Analytica sem lærði í raun á það hvað hvatti fólk áfram eða latti fólk til þátttöku eða hver var drifkraftur ótta þess, á hvaða ótta væri hægt að spila. Menn veltu fyrir sér hvernig hægt væri að fara í hverfi á svæði þar sem húseigendur eiga hund eða stóran bíl. Ef þau skilyrði eru uppfyllt á að banka á hurðina og rétta húseigendum ákveðinn bækling. Ef hús í sama hverfi uppfyllir önnur ákveðin skilyrði réttir þú viðkomandi hins vegar annan bækling sem spilar á ákveðinn ótta eða efa eða eitthvað sem fær fólk til að skipta um skoðun eða vera enn vissara í sinni skoðun. Það er mjög spes hversu gríðarlega fast fólk getur haldið í skoðanir sínar þrátt fyrir allar sannanir um annað eins og ég kom að í andsvari við hv. þm. Þorstein Víglundsson hér áðan. Kona stóð frammi fyrir dómara ákærð fyrir að hafa ekið yfir gatnamót á rauðu ljósi, fyrir að hafa ekki virt stöðvunarskyldu. Hún horfði á sjálfa sig keyra yfir á rauðu ljósi á myndbandi en sagði þrátt fyrir það: Nei, ég stoppaði. Það kviknaði á bremsuljósunum. Bíllinn stoppaði aldrei, hann keyrði áfram án þess að stöðva, það rétt kviknaði á bremsuljósunum af því að hún hægði á sér. Myndskeiðið var sýnt aftur og aftur en alltaf þvertók konan fyrir að hafa ekið yfir á rauðu ljósi. Það er merkilegt hve fast við höldum í þessa afneitun, hvernig við þvertökum fyrir að viðurkenna mistök eða rangindi í langan tíma. Það er ekkert auðvelt við þetta, alls ekki. Við erum að glíma við það í þessu, eins og ég sagði, að almennt séð er verið að njósna eins mikið og hægt er að komast upp með. Þegar arabíska vorið var var facebook gríðarlega mikið notuð til þess að mótmælendur gætu skipulagt sig og haft samskipti. Þeir fluttu sig yfir í öruggari samskipti stuttu seinna, eftir því sem ég best veit. Þetta var gert í Occupy-hreyfingunni í Bandaríkjunum með upplýsingar sem komu frá FBI. FBI hafði merkt ákveðna einstaklinga, ákveðna friðsama mótmælendur, sem „domestic terrorists“ eða sem borgaralega hryðjuverkamenn í ríkisborgaralegum skilningi. Þessir friðsömu mótmælendur voru að reyna að hafa samskipti sín á milli án þess að yfirvöld gætu fylgst með skipulagi þeirra. Yfirvöld vilja aftur á móti geta fylgst með slíkum samskiptum til að hindra alvöruhryðjuverkamenn, ekki bara þá sem eru friðsamir mótmælendur þó að þeir merki þá sem hryðjuverkamenn. Þannig hefur togstreitan verið, að með þessum njósnum hefur verið reynt að ganga á borgararéttindi undir yfirskini þjóðaröryggis. Þessar aðferðir eru notaðar og þær ganga alltaf lengra. Við erum meira að segja með dæmi um þetta hérna á Íslandi úr skýrslu lögreglu á Íslandi í kringum búsáhaldabyltinguna um vissa anarkista sem verið var að fylgjast með. Það er ekkert öðruvísi með það. Við erum ekkert saklausari hvað þetta varðar en Snowden upplýsti hér um árið. Tengt þessu, tengt ábyrgð hýsingaraðila og því að verjast lygum, hefur verið rætt um það hver beri ábyrgð á lygum sem settar eru á miðil hýsingaraðila eða hvar það er. Er það hýsingaraðilinn sjálfur eða sá sem setur efnið fram? Og hver ber ábyrgð á því að upplýsa um það hver setti viðkomandi efni inn o.s.frv.? Frelsi til þess að ljúga í þessu er að sjálfsögðu ákveðinn hluti tjáningarfrelsisins. Það er alltaf spurning hver hefur frelsi til að ljúga og í hvaða tilgangi. Einstaklingur getur alveg sagt hvað sem honum sýnist. Vissulega ber hann ákveðna ábyrgð á orðum sínum í ákveðnum tilvikum. Það geta verið alls konar lygar sem hafa áhrif á mismunandi hagsmuni og sumir hagsmunaaðilar hafa rétt til að verja sig frekar en aðrir, en kannski ekki. Hafa fyrirtæki rétt til að ljúga að fólki í auglýsingum? Hafa stjórnmálaflokkar rétt til að ljúga að fólki í auglýsingum eða í kosningabaráttu eða annars staðar? Hafa ráðamenn rétt til að ljúga eða fela, með því t.d. að stinga skýrslum undir stól eða ofan í skúffu fyrir kosningar? Ég er á því að það hafi gerst fyrir kosningarnar 2016. Skýrsla um eignir Íslendinga í skattaskjólum lá fyrir áður en Alþingi fór heim og fjármálaráðherra ákvað að birta ekki þá skýrslu fyrir kosningar vitandi vits að kosningarnar snerust um eignir Íslendinga í skattaskjólum. Hann upplýsir að hann hafi ekki viljað setja skýrsluna í kosningasamhengi þrátt fyrir að kosningarnar hafi snúist um það. Eftir á sagði hann síðan: Nei, skýrslan var ekki tilbúin. Hann sagði það eftir að hafa sagt í ræðustól Alþingis, eftir að skýrslan var komin í hans hendur, að skýrslan væri alveg að fara að birtast Alþingi. Það er eitthvað sem mér finnst tvímælalaust varða ábyrgð ráðamanna hvað varðar blekkingar, það er eitthvað sem ég myndi vilja sjá Landsdóm koma saman vegna. Ég hef ekki farið í grafgötur með að það er merkileg togstreita í því innan þings að fara þá leið. Ég lít á ráðherra í þessu tilviki sem ákveðinn hýsingaraðila þegar allt kemur til alls. Hann býr yfir gögnum sem hann ber ábyrgð á, kýs að birta þau ekki. Mér finnst það ekkert ósvipað dæmi. Til eru sérstök lög um að ráðherra eigi að birta gögn sem varða almannahagsmuni eins fljótt og hann getur, án tafar. Þegar kemur að því að ráðherra býr þar ekki yfir málfrelsi og tjáningarfrelsi ber hann ákveðna ábyrgð. Í þessu tilviki erum við að tala um togstreituna á milli þess að það eru einstaklingar sem hafa tjáningarfrelsi í miklu víðari skilningi en ráðamenn sem verða að standa við orð sín, bera miklu meiri ábyrgð á orðum sínum en einstaklingur sem setur upp mjög áhugaverða mynd á því hvernig fjölbreytileiki tjáningarfrelsisins er og hvernig hann er í mismunandi aðstæðum. Þetta er eitthvað sem ég hefði mikinn áhuga á að tala meira um. Ég kem kannski aftur að því í annarri ræðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir ræðuna. Þetta hefur verið mjög áhugavert efni, bæði ræða hv. þingmanns sem og þær sem haldnar voru hér á undan. Ég er ekki mjög tæknilega sinnuð, þekki ekki tæknilega grunninn í þessu máli. Það sem heillar mig og hræðir, eiginlega hvort tveggja í senn, er að afleiðingarnar eru svo víðtækar. Þær eru gríðarlega samfélagslegar. Þetta snertir svo miklar grundvallarbreytingar ef að líkum lætur í samfélagi okkar og getur farið í ýmsar áttir sem okkur hugnast vel. Við getum nýtt þetta okkur til hagsbóta fyrir lýðræðið, fyrir betra samfélag en við getum líka misst tökin á þessu og farið hefur verið vel yfir það í ræðum, ekki síst frá hv. þingmanni. Það sem ég velti aðeins fyrir mér er - okkur er dálítið tamt þegar við ræðum um þetta, a.m.k. þau okkar sem ræðum þetta svolítið grunnt, að tæknin þurfi að gera hitt og þetta, að setja þurfi hinar og þessar skorður við tækninni og passa að hitt og þetta gerist ekki o.s.frv. Er hv. þingmaður sammála mér í því eða getur hann komið aðeins inn á það hvort við séum mögulega í þeim áherslum að gleyma mikilvægi þess að það skili sér inn í menntakerfið og alla þjálfun hvernig við umgöngumst þessa nýju hætti? Bara það að taka upp gamla hugtakið gagnrýnin hugsun, gera henni eilítið hærra undir höfði í öllu námi, allt frá leikskóla og upp í allar einingar háskólanáms. Að fólk fari eiginlega ekki út í samfélagið án þess að kunna, tileinka sér og vita hvað það felur í sér. Ég hefði mikinn áhuga, því að ég veit að hv. þingmaður hefur skoðað mikið þessi mál, á að heyra hvað honum finnst um þessa nálgun.
Virðulegur forseti. Þetta er mjög góð ábending af því að gagnrýnin hugsun í nútímaskilningi verður að skilja tæknina. Það er nokkuð sem hefur ekki þurft í eins miklum mæli áður. Vissulega hefur tæknin bæst við á undanförnum öldum sem smám saman skilar sér inn í þann skilning sem fólk hefur um einmitt ákveðna skynsemi. Það sem hefur bæst við á undanförnum 10–20 árum er hraði breytinga í tækni og það er nokkuð sem við kunnum eiginlega ekki að meðhöndla. Mannlegt samfélag hefur í rauninni alltaf verið mjög tregt til breytinga og mjög fátt hefur knúið áfram breytingar annað en mannleg hugmyndafræði að vissu leyti. Það að fólk komi í nýja heimsálfu þar sem allt í einu er fullt af lausu landi býr til nýja hugmyndafræði miðað við hvernig það var áður en landnemar komu frá Evrópu til Bandaríkjanna. Það bjó til nýja hugmyndafræði, ekki tæknina á þann hátt. Við gleymum mjög mikið mannlega þættinum einmitt í þessu. Jú, vissulega stjórnar tæknin okkur dálítið en við verðum að skilja hana og ég held að það auðveldasta sem við gætum byrjað á væri ákveðin staðreyndavakt sem er mjög algeng í stærri ríkjum og hefur verið reynt að koma upp hérna en okkur hefur aldrei tekist það. Ég veit ekki hvort við erum kannski of lítið og hagsmunatengt samfélag til að óháð staðreyndavakt gæti verið traustvekjandi eða hvar við erum á því rófi. Ég held að einhvers konar staðreyndavakt gæti verið rosalega nauðsynlegur byrjunarpunktur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég er sammála, þetta er fyrir mig einn af áhugaverðari punktum í þessu öllu. Við höfum verið að tala töluvert um kjósendur og upplýsingar þar, að tækninýjungar, a.m.k. í orði, eru til þess að einfalda fólki sitt daglega líf. En þegar upp er staðið hefur það líklegast, alla vega þessi tækni sem höfum verið að tala um hér núna, flækt lífið töluvert fyrir kjósendum að standa undir þeirri ábyrgð að vera þátttakendur í lýðræðissamfélagi. Þetta er því gríðarlega stórt mál. Mig langar í seinna andsvari að hætta mér út á jarðsprengjusvæði af því að hv. þingmaður talaði töluvert um tjáningarfrelsið sem er gríðarlega mikilvægur þáttur í þessu öllu. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir okkur, hvar sem við stöndum á hinum pólitíska vettvangi, að gæta þess að ekki verði farin sú fyrirsjáanlega og stundum sú auðvelda leið að fara að stemma of mikið stigu við því. Tengt því langar mig aðeins að heyra hugleiðingar hv. þingmanns, af því að ég held að við getum með töluvert mikilli fullvissu fullyrt að helstu forsvarsmenn tjáningarfrelsisins, sem við þekkjum og viljum vernda í dag, sjái kannski ekki þennan heim fyrir sér ef maður veltir því upp. Tjáningarfrelsi var á sínum tíma ætlað fyrir lítilmagnann til að standa upp gegn ráðandi öflum og fá að gagnrýna, fá að setja fram kröfur án þess að það kæmi niður á lífi og limum viðkomandi o.s.frv. Við erum kannski, a.m.k. í okkar hluta heimsins núna, að kljást við svolítið önnur umsvif tjáningarfrelsisins, ekki síst með þessum tækninýjungum. Þetta er ekki beinlínis spurning, en mig langar að heyra vangaveltur hv. þingmanns, af því að ég veit að hann hefur spáð mikið í þetta, hvað forsvarsmönnum hugtaksins um tjáningarfrelsi þess tíma myndi finnast um fölsku fréttirnar, útbreiðsluna, samfélagsmiðlana og ábyrgðarleysið í dag.
Virðulegur forseti. Það hefur alltaf verið fólk sem misnotar leikreglur samfélagsins og það verður alltaf. Nafnleysið var alltaf hægt að misnota og verður alltaf hægt að misnota. Það er bara spurning um hvers konar tæki og tól bætast í vopnabúr þeirra sem vilja misnota nafnleysið, eins mikilvægt og það er nefnilega líka. Við getum ekki afnumið gjörsamlega nafnleysismöguleikann. Það er tvímælalaust réttur enn þann dag í dag. En að skilja hvernig hægt er að misnota það í síbreytilegu umhverfi er hluti af því sem við þurfum að taka inn í gagnrýna hugsun til að geta komið auga á það þegar verið er að misnota það. Ég held að fyrri stuðningsmenn nafnleysisins og hvernig það var notað myndu einfaldlega ekki skilja hvernig það er notað í dag því að almennt séð skiljum við það í rauninni ekki. Við erum enn að reyna að læra það og sumir kunna betur en aðrir. Skilningur á slíku miðlast hægar en lærdómurinn eða sem sagt hvernig á að misnota það. Um leið og allir eða flestir eru búnir að læra hvernig er hægt að misnota það virkar það ekki eins vel lengur og þá verður að finna nýjar aðferðir o.s.frv. Þetta er því stöðugt ákveðið vopnakapphlaup í misnotkun á þeim úrræðum og leikreglum sem eru til staðar og að kenna það þá í gagnrýninni hugsun að koma auga á þessa misnotkun. Þetta er stöðug barátta [[Forseti hringir.]]og þess vegna á tvímælalaust að leggja mun meiri áherslu í síbreytilegu samfélagi og tæknilega séð á gagnrýna hugsun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna og tilraun til að útskýra svolítið fyrir okkur skoðun hans á þessu ágæta frumvarpi. Auðvitað höfum við ekki farið varhluta af alls kyns ósannindum á internetinu, ósannindum þegar jafnvel stjórnmálaflokkar bera eitthvað fram í skjóli nafnleysis eða undir gerviaðgangi, gervieinstaklingum eða gervifélögum. Eitt er mér ofarlega í huga núna þegar við tölum um slíkan einbeittan brotavilja og það næst ekki í einstaklinginn, við vitum ekki hver er raunverulegur aðili á bak við brotið. Ég ætla aðeins að taka þetta út úr því þegar það er einbeittur brotavilji hjá stjórnmálafólki og stjórnmálaflokkum víða um heim til þess að búa til falskar fréttir eða dreifa röngum upplýsingum. Mig langar að fara yfir í alvarlegri hluti eins og að verið sé að dreifa upplýsingum sem geta verið raunveruleg ógn við þjóðaröryggi, dreifa upplýsingum sem eru raunveruleg ógn við einstaklinga, dreifa gögnum eins og ég ræddi áðan við hv. þm. Smára McCarthy um t.d. stafræn kynferðisbrot, hefndarklám eða eitthvað slíkt. [[Forseti hringir.]]Hvar liggur ábyrgð þess sem geymir slíkt efni og aðstoðar þá við dreifinguna?
Virðulegi forseti. Svarið er ekkert gríðarlega einfalt en á sama tíma varðandi síðasta dæmið er það mjög einfalt þegar það er alveg vitað hvar efnið er, hverjir hýsa það og það er skýrt í lögum að það sé ólöglegt efni. Þá ber viðkomandi hýsingaraðili ábyrgð á að fjarlægja það af því að það er búið að fara í gegnum dóm, úrskurði og ýmislegt svoleiðis. Það sem verið er að fela t.d. hérna er ferlið þar sem ekki er farið í gegnum dómstóla o.s.frv. Það má setja upp hliðstætt dæmi á borð við að einhver hefði getað sagt: Þarna er barnaklám. En það er ekki satt. Viðkomandi efni hefði horfið án þess að nokkur úrskurðaraðili hefði komið að því og hefði mögulega neikvæð áhrif gagnvart hýsingaraðilanum og/eða þeim miðli sem birti það. Þarna hvarf eitthvert efni og það er ásökun um alvarlegan glæp og þau standa eftir með að þurfa að verja sig eftir ásökunina en ekki í réttu ferli, sem sagt í rauninni sekur eftir á en ekki saklaus fyrir fram. Ég held að það sé lykilmunurinn á því sem verið er að breyta í þessu frumvarpi og því sem hv. þingmaður er að benda á með ábyrgð hýsingaraðila gagnvart þeim málum sem hafa augljóslega farið í rétt ferli þar sem þetta fer í gegnum dómstóla og úrskurði o.s.frv., sem er einmitt það sem við erum að reyna að breyta með þessu, koma því á rétt form þannig að það sé ákveðin sönnunarbyrði í gangi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það sem ég velti fyrir mér, af því að hv. þingmaður talaði um dómsúrskurð, er að slíkt kerfi er afskaplega svifaseint. Áðan var verið að ræða mikilvægi þess að efla gagnrýna hugsun og tek ég heils hugar undir það. Í rauninni ætti það að vera sérstök námsgrein í grunn- og framhaldsskólum landsins og sætir furðu að svo sé ekki þótt verið sé að reyna að flétta það inn í ýmiss konar félagsfræði eða lífsleikni eða hvað þetta kallast. En við þyrftum líka að setja inn í slíkt námsefni þessa ábyrgð. Það er það sem mig langar svolítið að varpa upp, ábyrgðinni, að maður geti ekki verið veitandi þjónustu en fríað sig algjörlega ábyrgð ef manni er bent á eitthvað. Ef þolandi brota bendir á að viðkomandi sé þolandi og óskar eftir að efni sé tekið út þykir manni það í rauninni næg og óyggjandi sönnun fyrir því að hann vilji ekki hafa það þarna inni. Ég er sérstaklega að hugsa um þá einstaklinga sem hafa þurft að þola stafrænt klám, stafræn kynferðisbrot eins og þau eru kölluð, sem hafa þurft að þola að myndefni sem er afskaplega niðurlægjandi er komið á fleygiferð um netið og er hýst einhvers staðar. Ég myndi gjarnan vilja að við reyndum einhvern veginn að vinna í því. Ég hefði alveg viljað sjá slíka breytingartillögu tekna inn í frumvarpið.
Virðulegi forseti. Við skulum hafa það á hreinu að hver hýsingaraðili fyrir sig getur alveg sett upp eigin notkunarreglur. Hann er með fundarstjórn á sínu svæði og hefur algjörlega frumkvæðið að því að fjarlæga hvað sem viðkomandi hýsingaraðili vill fjarlæga af því svæði eftir því hvaða reglur hann setur, algjörlega óháð réttindum, dómsferli eða einhverju svoleiðis. Þetta er að nokkru leyti fundarsalur hýsingaraðilans. Hann hefur fullkominn rétt þegar kemur að efni sem kemur þar inn í notkunarskilmálum og ýmsu svoleiðis til að hafa sína fundarstjórn og segja: Nei, ekki þetta efni, og: Já, þetta efni. Ef viðkomandi er ósáttur við það er ekkert hægt að segja við því af því að hann á ekki svæðið. Hann hefur frelsi til að stofna sitt eigið svæði og setja inn efni þar. Þá koma upp ákveðin ábyrgðartengsl, sem ég rakti áðan, um að það sé ákveðið gagnsæi í því hver eigandinn er og er ábyrgur sem hýsingaraðili. Það eru einmitt skúffufyrirtæki og ýmislegt svoleiðis sem er hægt að fela sig á bak við þannig að maður veit kannski ekki hver eigandinn er og getur ekki rakið sig niður á það hver rekur viðkomandi efni. Það er vandamál sem við þurfum að glíma við á öðrum stað í fyrirtækjaumhverfinu almennt, með skúffufyrirtæki og því um líkt. Það hefur erfst dálítið inn á þennan vettvang sem veldur togstreitu þar á milli. Það ætti aldrei undir eðlilegum kringumstæðum að vera vandamál fyrir hýsingaraðila sem í góðri trú miðlar efni að láta hann vita af óviðeigandi efni sem hann fjarlægir þá algjörlega sjálfur út frá eigin reglum en ekki út frá lögunum, sem hýsingaraðili vill væntanlega almennt fara eftir, það hefur bara með ákveðna varúð að gera.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda örstutt áfram með umfjöllun um þetta mál, um breytingu á lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, takmarkaða ábyrgð hýsingaraðila. Frumvarpið felur í sér að breyta 14. gr. laga nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Í 14. gr. er skylda hýsingaraðila á gögnum og þjónustu að fjarlægja efni af ákveðnum ástæðum. Það er þess virði að líta aðeins yfir hvernig sönnunarbyrðinni er hagað. Þar eru þrír töluliðir. Sá fyrsti er ef hýsingaraðili hefur fengið vitneskju um að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hafi fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim, annar ef hýsingaraðili hefur fengið tilkynningu ef um meint brot gegn ákvæðum höfundalaga er að ræða og sá þriðji ef aðili hefur fengið vitneskju um gögn sem innihalda barnaklám. Frumvarpið sem hér um ræðir fjarlægir ekki 2. tölulið, heldur breytir honum þannig að hýsingaraðilinn þarf að hafa beina vitneskju um að um sé að ræða ólöglega starfsemi eða upplýsingar að því er varðar skaðabótaábyrgð og að honum sé kunnugt um staðreyndir eða aðstæður svo að ljóst megi vera að um ólöglega starfsemi eða upplýsingar sé að ræða. Þetta er allnokkur þrenging á því sem nú þegar er til staðar. Mér finnst þess virði að minnast á hvernig forgangsröðunin hefur verið í gegnum tíðina vegna þess að í 3. tölulið er um að ræða barnaklám og þar þarf vitneskju um það. Þar þarf hýsingaraðilinn að vita til þess að verið sé að hýsa barnaklám hjá sér. Og samkvæmt fyrri tölulið, þegar um er að ræða lögbann eða gögn sem dómur hefur ákveðið að skuli fjarlægja, þarf einnig að hafa vitneskju um það. Í 2. tölulið í núgildandi lögum þarf ekki að hafa vitneskju um það. Það þarf bara að fá tilkynningu um meint brot, það þarf ekki að hafa vitneskju um að brotið hafi verið framið heldur bara að fá tilkynningu frá rétthafa um að meint brot hafi átt sér stað, eða ekki. Slíkar kvaðir eiga ekki að vera svona. Þær eiga að vera þrengri, samanber þetta frumvarp, þar sem viðkomandi þarf að hafa vitneskjuna, sem er eðlileg krafa, jafnvel þegar um barnaklám er að ræða, hvað þá meint höfundaréttarbrot. Svona kvaðir á hendur hýsingaraðilum eru í eðli sínu vafasamar, þær eru í eðli sínu pínulítið hættulegar. Við gætum þurft á þeim að halda og þær geta verið lögmætar og réttmætar, en þær hafa þann galla að þær geta mismunað verulega mögulegum þjónustuveitum. Sem dæmi er til vefsetur sem heitir Wikipedia og er mikið notað. Það byggist beinlínis á því að hver sem er getur sent inn gögn og sett upp einhverjar síður. Þar er einhvers konar sjálfsritstjórn í gangi, þ.e. þeir sem hafa meiri reynslu á vefnum sjá í raun og veru um ritstýringuna, en hver sem er getur breytt hvaða efni sem er eða næstum því hvaða efni sem er á Wikipediu með einstaka undantekningum þegar mál verða umdeild. Ég hugsa t.d. að greinin um Donald Trump hljóti að fá aðeins meiri ritstjórn en aðrar, enda ýmislegt sem fólk vill segja um þann mann sem er kannski ekki beinlínis staðreyndir en samt sem áður einlæg sannfæring margra. Wikipedia var ekki alltaf stór og ekki alltaf vel fjármögnuð. Wikipedia var einu sinni bara lítið tilraunaverkefni. Sama má eflaust segja um YouTube, sem var ekki alltaf stórt. Facebook var ekki alltaf stór. Þetta byrjaði einhvers staðar sem lítil verkefni og það sem þessi vefir eiga sameiginlegt er að þeir stóla á velgengni sína í því að óbreyttir notendur úti í bæ geti sett inn efni. Þegar kvaðir eru settar á slík fyrirtæki um að vakta eða bera einhvern veginn ábyrgð á því efni sem er hýst hjá þeim, sem aftur getur verið þörf á, getur það dregið úr möguleikum lítilla aðila til að stækka mjög hratt og bjóða upp á þjónustu sem er byltingarkennd eins og Wikipedia var byltingarkennt vefsetur í dreifingu þekkingar. Ég óttast að ef rétthafaöflin hefðu fengið öllu sínu framgengt í lögum væri Wikipedia ekki til, ef slíkt hefði verið sett á fót á þeim tíma þar sem slík lög voru í gildi. Þetta þurfum við alltaf að hafa í huga þegar við setjum lög. Þetta eru ekki tromprök sem slá öll önnur rök út af borðinu. Það er mikilvægt að hafa löggjöf um ýmsa dreifingu upplýsinga, en þetta er samt sem áður hlutur sem gleymist mjög gjarnan þegar við ræðum miðlun upplýsinga á internetinu, sér í lagi þegar um tilfinningaríka umræðu er að ræða.
Herra forseti. Mig langaði bara til að koma hér örstutt og nefna hætturnar í ljósi þess sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir reifaði hér áðan. Mig langar til að nefna hætturnar sem felast í því að útvíkka um of takmörkun á því ábyrgðarleysi sem hýsingaraðilar eiga að bera. Það er í dag takmörkuð ábyrgð fyrir hýsingaraðila vegna þess að skilningur er á því að það er mikilvægt að hýsingaraðilar séu ekki dregnir inn í mál sem þeir eru algjörlega hlutlausir gagnvart. Það er ákveðin tilhneiging þegar fólk á við eitthvað sem er jafn flókið og internetið er og úr því að það er flókið að hafa hendur í hári þeirra sem bera raunverulega ábyrgð á hlutum, hvort sem um er að ræða hryðjuverkaógn, stafrænt kynferðisofbeldi eða hatursáróður, til að reyna að velta ábyrgðinni yfir á hýsingaraðilana vegna þess að það er auðvelt. Þetta er ákveðið form af því að skjóta sendiboðann. Ég ætla að taka það fram að þetta er ekki það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir var að leggja til en ég fór að hugsa um þetta í ljósi orða hennar um stafrænt kynferðisofbeldi í breiðari skilningi og mig langaði bara til að árétta þetta. Í réttarkerfinu almennt gerum við greinarmun á þeim sem fremur verknað og þeim sem á mjög óbeint hlut að máli. Þó að morð sé framið í leiguhúsnæði ber leigusalinn ekki ábyrgð. Þó að bíll sem er fenginn að láni sé notaður til þess að flýja í eftir bankarán ber eigandi bílsins ekki ábyrgð. Það er alltaf sá sem fremur verknaðinn sem ber ábyrgð. Það er alveg ljóst að á netinu er tilhneiging til að geta falið slóð sína og það er beinlínis eftirsóknarvert í mörgum tilfellum að fólk geti falið slóð sína. Internetið hefur einmitt, vegna þess hve auðvelt það er, orðið öflugt tæki fyrir mannréttindabaráttu fólks, fyrir andstæðinga fasísks stjórnarfars eða álíka til að rísa upp til varnar lýðræðislegum réttindum og hugsjónum. Það fylgir því að það er stundum erfitt að hafa hendur í hári réttra aðila þegar lög eru brotin. Við erum ekki sem samfélag búin að finna út hvar jafnvægið á að vera. Auk þess er það ákveðið vandamál að dulmálsfræðum er alveg sama um pólitík. Dulmálsfræði eru bara stærðfræðilegar aðferðir við að fela upplýsingar og það er ekki hægt að segja með pólitískri ákvörðun að dulmálsfræði eigi að virka nema þegar dómur sker úr um annað. Það gengur ekki þannig. Stærðfræðin er ekki mikið að beygja sig fyrir ákvörðunum dómstóla. Einhvers staðar annars staðar þurfum við að draga þessa línu. Ég veit ekki nákvæmlega hvar á að gera það en þangað til við höfum dýpri skilning á því held ég að við ættum í öllu falli að forðast freistinguna til að velta ábyrgðinni yfir á þá aðila sem þó er hægt að koma böndum yfir, bara vegna þess að það er auðvelt. Það leiðir ekki af sér góð lög, ég held að það væru ólög að setja ábyrgðina þangað.
Herra forseti. Hér er mjög áhugavert mál til umræðu sem snertir marga fleti í okkar nútímalífi. Mig langar svolítið til þess að halda áfram þaðan sem frá var horfið þar sem hv. þm. Smári McCarthy lauk máli sínu, sem er það sem ég hef verið að benda á í dag og velta vöngum yfir, þ.e. ábyrgð hýsingaraðila. 14. gr. laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu fjallar um takmörkun ábyrgðar vegna hýsingar. Þar kemur fram að þjónustuveitandi sem hýsir gögn sem látin eru í té af þjónustuþega ber ekki ábyrgð á þeim að því tilskildu að hann fjarlægi þau eða hindri aðgang að þeim án tafar eftir að hann hefur fengið, eins og segir í 1. tölulið, vitneskju um að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hefur fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim. Með frumvarpinu á að breyta 2. tölulið 1. mgr. 14. gr. þannig að hann orðist svo, með leyfi forseta: „beina vitneskju um að um sé að ræða ólöglega starfsemi eða upplýsingar og, að því er varðar skaðabótaábyrgð, sé kunnugt um staðreyndir eða aðstæður svo ljóst megi vera að um ólöglega starfsemi eða upplýsingar er að ræða.“ 3. töluliður 14. gr. laganna hljóðar svo, með leyfi forseta: „vitneskju um gögn sem innihalda barnaklám.“ Ég skil mjög vel að hýsingaraðili eigi ekki að bera ábyrgð á efninu sem slíku sem er hýst, ekki frekar en, eins og hv. þm. Smári McCarthy sagði, að leigusali íbúðar hvar manndráp er framið beri ábyrgð á manndrápinu. Það er ekki þannig. Hins vegar velti ég því fyrir mér þegar ljóst er að brot er framið, það er bein vitneskja. Þá veltir maður fyrir sér hvort 1. gr. frumvarpsins, sem á að verða 2. töluliður 1. mgr. 14. gr., nái að vernda þá einstaklinga sem þurfa að þola einhvers konar meingjörð. Við erum með skýlausa vernd í 3. tölulið, það er barnaklámið. Við erum öll sammála um að það sé ólögmætt athæfi. En mér finnst við ekki vera að búa til annars konar vörn. Við setjum inn að viðkomandi beri ekki ábyrgð á gögnum sem hann hýsir ef hann fjarlægir eða hindrar aðgang að þeim án tafar eftir að hafa fengið að vita að um ólöglega starfsemi eða upplýsingar er að ræða. Þá hljótum við að vera að tala um t.d. sölu á ólögmætum varningi, eða hvað? Erum við að tala um það? Erum við að tala um eftir að hýsingaraðili fær upplýsingar um að það sé verið að stunda sölu á öðru fólki? Er það nægilegt? Mér þykir mjög mikilvægt að hýsingaraðili og við öll í rauninni fáum upplýsingar um ábyrgð okkar, að við látum ekki hlutina bara standa óáreitta og án athugasemda ef um er að ræða gróft brot gegn frelsi einstaklinga, gegn persónu og friðhelgi einstaklinga. Auðvitað er í 1. tölulið talað um að dómur hafi fallið en ég hef áhyggjur af því vegna þess hvernig réttarkerfið er og hversu ofboðslega svifaseint það er. Í 3. tölulið, þar sem talað er um gögn sem innihalda barnaklám, er ekki gerð nein krafa um að dómur hafi fallið eða sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagna. Þar er bara tekin ákvörðun um að barnaklám sé slíkt brot að ef hýsingaraðili fjarlægir það ekki strax beri hann á einhvern hátt ábyrgð á því. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort við þurfum ekki að vernda fleiri hópa en bara börn þó að barnaklám sé einn af svívirðilegustu glæpum sem hægt er að fremja. Mér finnst eins og það sé ekki hægt að undanskilja alla ábyrgð og hafa þetta svo vítt að maður geti í rauninni falið það á bak við nánast hvað sem er. Ég er mjög hlynnt tjáningarfrelsinu og það er meðal grundvallarmannréttinda. Það breytir ekki því að við erum líka með um allt kerfið lög og reglur sem eru þverbrotnar á degi hverjum, lög og reglur sem eru settar til að vernda einstaklinga, vernda líf, persónufrelsi, friðhelgi og heilsu einstaklinga. Það höfum við ákveðið að gera. Við fjölluðum fyrr í vetur um afskaplega brogað frumvarp, að mínu mati, hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra þar sem var verið að gera breytingar á hegningarlagaákvæði er varðar hatursorðræðu. Í þeirri umræðu vorum við einmitt að ræða um þennan mun á tjáningarfrelsi annars vegar og nauðsyn þess að verja minnihlutahópa fyrir orðníði, hatursorðræðu, meiðandi orðum. Þá erum við auðvitað að tala um svo meiðandi orð að þau beinlínis skaði. Hér erum við á sama stað, við erum kannski að tala þarna um að vernda fyrir ekki bara orðum heldur t.d. stafrænu kynferðisofbeldi. Það að verða fyrir slíku vitum við að hefur leitt til þess að fólk hefur tekið eigið líf í kjölfar slíks. Það er ofboðslega alvarlegt og af því að internetið er úti um allt og dreifing á efni gegn vilja einstaklings, niðurlægjandi efni, getur verið svo meiðandi held ég að löggjafinn eigi að stíga þar inn í og gera allt sem hægt er til að vernda einstaklinga. Ég skil alveg hvers vegna við erum með 3. tölulið þessarar greinar sem varðar sérstaklega barnaklám af því að þar er um að ræða einstaklinga sem geta enga björg sér veitt eða svo gott sem, börn í þessum hryllilegu aðstæðum. Ég held að við ættum samt og hefðum átt við meðferð þessa máls í nefndinni að skoða hvort við þyrftum að taka fleiri einstaklinga þarna inn og taka tillit til fleiri aðstæðna án þess þó að skerða á einhvern hátt tjáningarfrelsið, sem er afar mikilvægt. Mig langar aðeins að ræða líka um mikilvægi þess að fræða almenning. Hér hefur í dag verið talað um það þegar búnar eru til falsfréttir, beinlínis verið að bera fram ósannar upplýsingar í einhverjum tilgangi, t.d. í aðdraganda kosninga. Það var mikið fjallað um það fyrir síðustu kosningar og hæstv. forsætisráðherra varð hressilega fyrir barðinu á þeim ósannindum að hún ætlaði sér að hækka skatta. Það dundi í eyrum þjóðarinnar í aðdraganda kosninga, dreift af einstaklingum sem á þeim tíma voru taldir standa að baki annars stjórnarflokks sem hér er. Ég veit ekkert um það, það er eitthvað sem var í umræðunni. Í því sambandi langar mig að taka undir það sem hér hefur verið sagt um mikilvægi þess að efla gagnrýna hugsun hjá ungu fólki en við þurfum líka að efla meðvitund ungs fólks og fullorðins fólks um þá ábyrgð sem fylgir því að setja efni á internetið, dreifa efni, dreifa röngum upplýsingum, dreifa ósannindum og dreifa efni sem er meiðandi fyrir aðra. Ég held að við ógnum ekkert tjáningarfrelsinu með því að reyna að efla meðvitund fólks fyrir því að ganga ekki svo nærri einstaklingum að þeir telji sér ekki vært á jörðinni eins og við vorum að tala um í sambandi við stafræn kynferðisbrot. Ég held að hlutverk löggjafans sé einmitt að reyna að vernda einstaklinga, við reynum eins og við getum að búa þannig um hnútana í þessari tæknivæddu veröld að við veitum ákveðið skjól og ákveðna vernd, a.m.k. á meðan við erum ekki búin að kenna fólki að finna til ábyrgðar sinnar og bera ábyrgð á gjörðum sínum og orðum í þessari tækniveröld.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að taka undir með hv. þingmanni varðandi það hversu mikilvægt það er að við sinnum þessu vel. Það er þannig að tæknin gefur og tæknin tekur aftur. Eitt af því sem tæknin hefur tekið af okkur í málum sem þessum er getan til að vera algjörlega viss um hvernig á að haga hlutum. Þetta var vissulega einfaldara áður en fyrirbærið hýsingaraðili varð til. Ástæðan fyrir því að ég yrði ekki neitt rosalega fljótur að útvíkka þetta og fjarlægja efni sem varðar við lög með þeim hætti sem er lagt til í frumvarpinu er sú að í því felst að vissu leyti að fjarlægja sönnunargögnin um leið og efni er tekið úr birtingu. Það er mögulega hægt að raða því og koma því fyrir með ýmsum hætti en eitt af því sem hefur verið gagnrýnt varðandi barnaklámsákvæði tilskipunarinnar 2000/31/EB er að það er skylda að fjarlægja slíkt efni en ekki er lögð sérstök áhersla á það af hálfu hýsingaraðila að tilkynna um að slíkt efni hafi fundist þó að vissulega eigi þeir að gera það samkvæmt öðrum lögum. Þarna kemur upp atriði þar sem mismunandi hagsmunir rekast saman og ég held því að það sé betra fyrir framkvæmdina að við göngum þá aðeins hægar. Vissulega þarf að vinna hratt í ákveðnum tilfellum en þetta jafnvægi skiptir máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og tek undir með honum þegar hann segir að þetta hafi vissulega verið einfaldara áður en orðið hýsingaraðili varð til. Þetta var auðvitað allt mun einfaldara áður en við fundum upp internetið og mögulega var þetta allt einfaldara áður en mannfólkið fór að tala saman og taka upp á ýmsu. Ég er mjög fegin að internetið varð til og ég er líka mjög fegin að það eru til hýsingaraðilar og við þurfum að búa til einhvers konar leikreglur fyrir þetta allt saman. Ég tek undir það að einhverju leyti að fara sér hægt og finna ákveðið jafnvægi en við erum að vinna þetta núna og við erum búin að ræða t.d. stafræna kynferðisofbeldið, þó að það sé auðvitað ekki það eina. Við erum líka að tala um gögn er varða þjóðaröryggi, sem eru ekki síður mikilvæg. Hvað gerist ef hýsingaraðila er bent á að hann hýsi gögn sem eru beinlínis ógn við þjóðaröryggi? Hann segir bara: Ég veit ekkert hver á þetta og ég treysti mér ekki til að taka það út. Mér finnst ég ekki geta það. Hvar erum við þá stödd? Ég held að við ættum alveg að þora að taka skref og setja slíka skyldu á hýsingaraðila en um leið auðvitað þá skyldu að tilkynna stjórnvöldum að verið sé að fjarlægja efni eins og barnaklám og annað.
Herra forseti. Varðandi þjóðaröryggismálin höfum við náttúrlega dæmi um að hýsingaraðili í ákveðnum skilningi orðsins hafi birt upplýsingar og vissulega var vitað hvaðan þær komu. Það má t.d. nefna svokölluð Pentagon-skjöl á sínum tíma. Það mætti líka tala um Afganistan og Írak og stríðsskjölin sem ég hef því miður töluverða þekkingu á. Það er mjög alvarlegt hversu mikið af stríðsglæpum var verið að fela, þjóðaröryggi var notað sem tylliástæða fyrir því að fela stríðsglæpi í öllum þeim tilfellum. Við verðum að passa okkur á því. En hvað varðar þetta frumvarp, svo að það komi skýrt fram, takmarkar það ekki getu eða málshraða í þeim tilfellum þar sem eigandi eða rétthafi efnis tilkynnir um höfundaréttarbrot heldur tryggir - það er náttúrulega erfitt að tryggja það en alla vega er verið að draga úr möguleikum á því að þriðji aðili tilkynni eitthvað sem höfundaréttarbrot sem er það ekki. Það er samhljómur milli þessara tveggja dæma þar sem ríki segja mál varða þjóðaröryggi sem gera það ekki og þegar einhverjir aðilar nota þetta til að ritskoða á grundvelli höfundaréttarbrota, það er náttúrlega keimlíkt. Í öllum tilfellum snýst þetta um að ná jafnvægi þar sem við fjarlægjum ekki það sem ætti ekki að fjarlægja en fjarlægjum það sem þarf að fjarlægja. [[Forseti hringir.]]Svo er auðvitað matskennt og erfitt að leysa úr því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Undir lok seinna andsvars áttaði ég mig á því að það má skilja mig sem svo að ég sé gegnheill forsjárhyggjueinstaklingur. Allt í einu fannst mér örla á því. Það mátti jafnvel skilja það sem svo að mér þætti eðlilegt að einstaklingar gætu bara ruðst inn og sagt: Fjarlægja, fjarlægja, fjarlægja, fjarlægja allt sem er mér ekki þóknanlegt. Við vitum alveg hvert það fer. Þar er auðvitað mikil hætta á ferð. Mér hugnast ekki slík skoðun. Það er einmitt þarna sem umræðan um breytingu á hegningarlagaákvæðinu um hatursorðræðu varð, þ.e. munurinn á skoðanafrelsi og að reyna að stemma stigu við hatursorðræðu þar sem hvatt er til ólöglegs athæfis o.s.frv. Ég átta mig líka mjög vel á því hvernig þetta er í þeim tilteknu dæmum þar sem er verið að skýla sér á bak við meint þjóðaröryggi þegar verið er að fela stríðsglæpi. Það er líka eitthvað. Maður skilur vel að þá þurfi dómsúrskurð eða eitthvað slíkt en ég hef samt smááhyggjur af því að auðvelt sé að fá sér stimplaðan dómsúrskurð í ákveðnum ríkjum þar sem stjórnvöld hafa komið dómurum sínum fyrir, mögulega andstætt lögum, án hæfisskilyrða, án þess að fara eftir leikreglum. [[Forseti hringir.]]Það er að gerast víða um heim og jafnvel nær okkur en okkur grunaði að gæti átt sér stað.
Virðulegi forseti. Mér þykir hv. þingmaður tala um tjáningarfrelsi á mjög íslenskan mælikvarða. Því miður er það ekki hrós vegna þess að Íslendingar eru ekki og hafa aldrei verið neitt sérstaklega hlynntir tjáningarfrelsi. Þeim finnst hugmyndin bara frekar róttæk og brjáluð og eru logandi hræddir við hana. Af þessum ástæðum ímynda þeir sér oft - og mér finnst það birtast í ræðu hv. þingmanns sem var að öðru leyti ágæt - að tjáningarfrelsið sé eiginlega það sem standi eftir þegar búið er að banna allt sem fólki er mögulega illa við eða getur komið einhverjum illa. Guðlast var bannað á Íslandi til 2015, ofbeldiskvikmyndir svokallaðar voru bannaðar til 2003 eða 2006, ég man ekki hvort, og klám er enn bannað á Íslandi samkvæmt almennum hegningarlögum sem mér vitanlega er einsdæmi meðal frjálslyndra lýðræðisríkja og hneisa samkvæmt því. Það er svo sem önnur saga. Mig langar aðeins að ræða við hv. þingmann um hatursáróður. Ég get tekið undir að það þarf að vera hatursorðræðulöggjöf en sú sem gildir núna er allt of óskýr og hún bítur allt of mikið. Þrír hæstaréttardómar hafa fallið tiltölulega nýlega um nýjustu útgáfuna af hatursorðræðulöggjöfinni hver öðrum fáránlegri, einn þeirra var sýknudómur og í hinum tveim var sakfellt. Mér er algjör ráðgáta hvað stjórnaði því hver var sekur og hver var sýknaður og hef samt skoðað málið þó nokkuð vel og rökstuðning Hæstaréttar. Ég vil leggja það til við hv. þingmann að hatursorðræðulöggjöf þurfi að vera þannig úr garði gerð að hún taki á brotum á tilteknum skýrt skilgreindum réttindum fólks. Fólk hefur ekki rétt á því að ekki séu sagðir ljótir hlutir um það, fólk bara hefur ekki þann rétt. Það hefur rétt á öryggi. Það má ekki hóta fólki eða segja eitthvað sem stefnir öryggi fólks í voða, það þarf að vernda friðhelgi fólks og tryggja réttarvernd og því um líkt. Þessi lína sem alltaf er talað um við þessa umræðu er ekki til. Ég vildi bara henda þessari skoðun fram vegna ræðu hv. þingmanns. Mér finnst þetta ekki tímapunkturinn til að kalla eftir meiri þrengingum að tjáningarfrelsi á Íslandi. Það er bölvanlega lítið og til skammar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Umræða um þetta tiltekna frumvarp varðandi hatursorðræðu var vegna þess að inni í þeirri umræðu sem átti sér stað milli þeirrar sem hér stendur og þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra kom einmitt fram að það að vilja vernda einstaklinga, minnihlutahópa, fyrir níði og rógburði - og þá mjög öfgafullum meiðandi ummælum - væri á einhvern hátt skoðanakúgun. Þar með væri verið að takmarka tjáningarfrelsi. Það er ekki þannig og í hinum vestræna heimi held ég að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því. Ég var að lesa fésbókarfærslu eftir hv. þingmann í Suðurkjördæmi um atvik sem átti sér stað í flóttamannabúðum á Ásbrú fyrir skömmu og ég held að öllum sé ljóst, og það má líka sjá í ummælakerfi á netinu, að tjáningarfrelsinu á Íslandi eru settar afskaplega litlar skorður þegar að þessu kemur. Ef svo væri ekki held ég að dómskerfið væri stíflað miðað við það sem ég hef lesið að undanförnu í tengslum við atvikið sem átti sér stað á Ásbrú. Ég tók eftir því að hv. þingmaður hristi hausinn og vill meina að tjáningarfrelsinu séu settar afskaplega miklar skorður. [[Forseti hringir.]]Hann minntist þó á þrjá dóma, tvo sýknudóma og einn sakfellingardóm. Ég kemst víst ekki lengra.
Virðulegur forseti. Tjáningarfrelsið er ekki mikið á Íslandi. Eins og ég segi er það það sem situr eftir þegar Íslendingar hafa komið sér saman um hvað þurfi að banna með einstaka undantekningum. Það kom mér virkilega á óvart að Alþingi skyldi samþykkja að afnema guðlastsbannið árið 2015 en blessunarlega gerðum við það. Það voru reyndar tveir þingmenn sem sátu hjá, eins ótrúlegt og það er nú, úr Sjálfstæðisflokki og þáverandi Framsóknarflokki en núverandi Miðflokki. Ég er alveg jafn mikið á móti hatri og hv. þingmaður. Ég er alveg jafn mikið á móti þessari orðræðu. Þegar hatursorðræðulöggjöf eins og hún er hérna er beitt styrkir hún hatur og eflir til muna hatursöflin. Ég ætla að benda á eina áróðursmaskínu sem heitir Útvarp Saga. Þaðan kemur flóð á hverjum degi af rangfærslum og staðreyndavillum. Ég hef alla vega einu sinni hringt inn til að leiðrétta staðreyndavillu sem var svo kynnt sem það að leggja samfélagið í rúst. Það var sú staðreynd að utanríkismálanefnd ætlaði að funda um þriðja orkupakkann, það var allt ógurlega samsærið, og senda hann til umsagnar. Ég gæti talað allt of lengi um rangfærslurnar og bullið sem þaðan vellur. Rangfærslurnar valda hatrinu, þ.e. þegar hlutir eru sagðir eins og það að hælisleitendur hafi það miklu betra en eldra fólk á Íslandi. Það er ekki það að fólk noti n-orð eða einhver ljót orð eða eitthvað sem lætur fólki líða illa með sjálft sig, það er ekki það sem veldur ofbeldinu. Það sem veldur ofbeldinu og hatrinu er þegar rangfærslum og fáfræði er pumpað inn í samfélagið. Það er ekki hægt að banna það. Það er ekki hægt að banna fólki að hafa kolrangt fyrir sér. Það er ekki hægt að banna fólki að vera vitlaust. Það er vandinn. Þess vegna finnst mér þessi hatursorðræðulöggjafarnálgun missa af öllum forsendum hatursins þótt hatursorðræðulöggjöf þurfi að vera til staðar til að vernda beinlínis öryggi fólks. Mér finnst byrjað á kolröngum enda. Ef við ætlum að stemma stigu við hatri þurfum við hv. þingmaður að mótmæla og taka þátt í orðræðunni sem hvetur til haturs og leiðrétta hlutina aftur og aftur. Þannig vinnum við gegn hatri, ekki með því að refsa fólki. Það eflir fólk. Eitt af slagorðum Útvarps Sögu er: Verndum tjáningarfrelsið. Af hverju látum við þetta fólk fá þennan góða málstað, af hverju færum við þetta á silfurfati upp í hendurnar á því? Ég er á móti því, virðulegi forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið en verð þó að vera örlítið ósammála eins og stundum er. Ég held að það sé ekki bara bullið sem veltur upp úr fólki sem kyndir undir hatri, ég held að það séu líka orðin sem notuð eru. Ég held að það sé líka það þegar ákveðinn þjóðfélagshópur er sagður vera barnaníðingar, að heill þjóðfélagshópur sé tekinn fyrir og sakaður um svívirðilega glæpi, af því að það er í raun hegningarlagabrot per se að fara fram með rangar sakargiftir. Maður sér á ummælakerfinu í fjölmiðlum og jafnvel í stöðufærslum broddborgara að verið er að saka fólk um svívirðilega glæpi, heilu þjóðfélagshópana, minnihlutahópa. Ég hef séð þetta um fólk sem aðhyllist ákveðin trúarbrögð. Ég hef séð þetta sagt um hinsegin fólk. Ég hef séð alls konar svona hluti. Það er eiginlega alveg rosalegt. Þegar maður horfir á þetta og les þetta - og hv. þingmaður sem sjálfur talar um að tjáningarfrelsinu séu mikil takmörk sett, talar um óhróður sem vellur upp úr fólki á ákveðinni útvarpsstöð - átta ég mig ekki alveg á af hverju hv. þingmaður lítur svo á að tjáningarfrelsi þeirra einstaklinga séu einhver takmörk sett af því að svo er ekki. Þessu er beinlínis útvarpað allan liðlangan daginn, á hverjum einasta degi allt árið um kring. Hvaða takmörk eru á því tjáningarfrelsi? Það eru ekki takmörk þar og heldur ekki á kommentakerfinu.
Það er gott.
Af því að hv. þingmaður kom hingað og fór mikinn um það að sú sem hér stendur færi vill vegar af því að það væri ofboðslega mikil skerðing á tjáningarfrelsinu á Íslandi segi ég aftur: Ég er ósammála hv. þingmanni.
Herra forseti. Eftir að 2. umr. lauk og eiginlega áður en við fórum í atkvæðagreiðslur komu upp nokkrar spurningar varðandi það hvort ákvæði 4. gr. gætu verið aðeins of víð og þá í því samhengi hver skilgreiningin væri nákvæmlega á traustþjónustu. Ég kem hingað til að reyna að gera örlítið grein fyrir þessu vegna þess að frumvarpstextinn sem slíkur er ekki algjörlega augljós nema hann sé lesinn í samhengi við reglugerðina sem er vísað í og er innleidd í lög með tilvísunaraðferð samkvæmt frumvarpinu. Það eru nokkur tækniatriði sem þarf að gera grein fyrir og ráða skil á og það er kannski fyrst og fremst að til eru tvenns konar traustþjónustur samkvæmt bæði reglugerðinni og frumvarpinu sem hér er til umræðu, annars vegar fullgildar traustþjónustur og þá um leið fullgildir greiðsluþjónustuveitendur og hins vegar almennar traustþjónustur. Ákvæði 4. gr. eru frekar víðtæk. Þau heimila ýmislegt á borð við húsleitir án dómsúrskurðar í ákveðnum tilfellum, þau heimila töluvert ríkuleg inngrip af hálfu Neytendastofu varðandi það að framfylgja reglum um traustþjónustur. En þegar þetta er lesið í samhengi við ýmsar greinar reglugerðarinnar, mig minnir 2. og 7. gr. og svo 19. gr. og 17. gr., eru settar ákveðnar takmarkanir. Takmarkanirnar sjálfar eru þess eðlis að mikilvægt er að við skiljum þær vegna þess að í fyrsta lagi eru takmarkanir á því hversu virkt eftirlit Neytendastofu má vera. Neytendastofa á að vera aðili sem stundar eftirlit að fyrra bragði, þ.e. fyrir fram, eingöngu af hálfu fullgildra traustþjónusta og það að geta orðið fullgildur þjónustuveitandi samkvæmt þessum lögum er mjög hátt mark. Eingöngu eitt fyrirtæki á Íslandi er í þeim geira, en til að ná því þarf að uppfylla mjög strangar öryggiskröfur. Menn þurfa um leið að undirgangast það að fara með gríðarlega mikilvægt trausthlutverk gagnvart samfélaginu. Nú er það orðið þannig að fólk getur skráð sig inn á vefsíðu ríkisskattstjóra, inn á heimabankann sinn, inn á lífeyrissjóðinn, inn á hjá heilsugæslu o.s.frv., allt með sömu rafrænu skilríkjunum. Fyrir vikið gætu komið upp tilfelli, ef öryggið væri ekki í lagi hjá traustþjónustuveitandanum, þar sem hægt væri að gefa út fölsk skilríki sem tengjast persónueinkennum einhvers aðila og þá er mjög eðlilegt að mjög ríkulegar heimildir séu hjá eftirlitsaðilanum, sem er þá Neytendastofa í þessu tilviki, að geta tryggt að þetta sé vel framkvæmt. En að sama skapi er mikilvægt með þessar mjög svo víðtæku heimildir, sem Neytendastofa fær, að við skiljum í hvaða samhengi þær falla og pössum upp á þær, að þær gilda flestar hverjar ekki um almenna traustþjónustuveitendur og sér í lagi gilda þær ekki um ýmsa aðila sem einhverjir gætu talið vera traustþjónustuveitendur í ljósi þess að þeir eru að gera hluti sem líta mjög svo út eins og traustþjónusta. Þá er ég að tala um - t.d. ef ég rek vefsíðu með innskráningarformi þar sem hægt er að skrá sig inn á vefsíðuna er ég ekki sjálfkrafa traustþjónustuveitandi í skilningi þessara laga. Sömuleiðis gildir það að það er ekki einu sinni nóg fyrir aðila, eins og Facebook, sem veita töluverða traustþjónustu samkvæmt mínum skilningi, tæknilegum skilningi þess hugtaks, en veita samkvæmt þessu frumvarpi og þessari reglugerð ekki traustþjónustu, þar sem þeir veita ekki traustþjónustu sem slíka sem sína kjarnaþjónustu í hagnaðarskyni. Það er kannski fínt að reyna að aðskilja þetta vegna þess að þetta er frekar flókið. Varðandi þær heimildir sem Neytendastofa hefur gagnvart öðrum en fullgildum traustþjónustuveitendum, þ.e. öðrum en þeim sem eru með hæsta stig fullgildingar, er í 19. gr. reglugerðarinnar að finna öryggiskröfur sem gilda bæði um fullgilda traustþjónustuveitendur og þá sem eru ekki fullgildir en öryggiskröfur sem gerðar eru til traustþjónustuveitenda sem eru ekki fullgildir eru ekki jafn strangar og þær sem eru gerðar til fullgildra þjónustuveitenda. Samkvæmt b-lið 3. mgr. 17. gr. reglugerðarinnar, þ.e. Evrópureglugerðarinnar sem er innleidd í lög hér, er hlutverk eftirlitsstofnunar að grípa til aðgerða eftir á ef nauðsyn krefur varðandi traustþjónustuveitendur sem ekki eru fullgildir og hafa staðfest yfirráðasvæði tilnefningar aðildarríkisins með eftirliti þegar hún fær upplýsingar um að talið sé að þessir traustþjónustuveitendur sem eru ekki fullgildir eða traustþjónustan sem þeir veita uppfylli ekki kröfurnar sem mælt er fyrir um í reglugerðinni. Þetta er flókið. Í 1. mgr. 17. gr. reglugerðarinnar segir að eftirlitsstofnanirnar skuli, með leyfi forseta, „fá nauðsynlegar valdheimildir og fullnægjandi bolmagn til að inna af hendi verkefni sín“. Það er ljóst að eftirlitsskyldan er bæði með fullgildum og almennum traustþjónustuveitendum en hún er af aðeins öðruvísi toga. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í að reyna að gera grein fyrir þessu nema að því leyti að segja: Við erum að tala um þrennt, við erum að tala um fullgilda traustþjónustuveitendur í skilningi þessara laga, sem er þá útskýrt nánar í Evrópureglugerðinni. Við erum að tala um almenna traustþjónustuveitendur sem veita traustþjónustu en þurfa ekki fullgildingu vegna þess að öryggisstigið sem þeir veita er ekki komið á það stig. Svo erum við að tala um aðra aðila sem veita innskráningarmekanisma, til að mynda kosningakerfi Pírata eða innskráningarformið í Spotify og þar fram eftir götunum, þar er vissulega verið að auðkenna fólk og er vissulega verið að veita ákveðið traust, en þau eru ekki traustþjónusta í skilningi þessara laga. Að því sögðu vona ég að þessi ræða verði höfð til skýringar ef einhvern tímann kemur upp vafi um þetta mál vegna þess að þetta er vissulega flókið og það er margt sem getur farið úrskeiðis og örugglega margir staðir þar sem tiltekinn aðili gæti verið talinn vera traustþjónustuaðili. Satt að segja þætti mér eðlilegt að þeir aðilar sem bjóða upp á almenna einskiptisinnskráningarkerfi eða, með leyfi forseta, „single sign-on“-mekanisma eins og t.d. Twitter, Facebook, Google o.fl. sem eru til almennra nota ættu að falla með einhverju móti undir svona lagaákvæði. Að því sem ég kemst næst gera þau það samt ekki í dag. Það er því mál sem við þurfum væntanlega að taka upp við tækifæri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir upplýsandi tölu um þetta mál. Það er ágætt að heyra það sem hann er að segja í flóknum málum, að menn taki sig einmitt til og útskýri frumvörp sem eru til umræðu í ljósi þess að það sem við segjum úr þessum stól getur verið og er hluti af lögskýringargögnum þegar koma einmitt upp einhvers konar deilur. Ég held að það gleymist stundum, herra forseti, hvað það skiptir máli að við vöndum það sem við segjum hér og tökum einmitt þátt í að leggja línurnar, útskýra eða túlka vilja löggjafans, því að allir sem hingað koma eru að sjálfsögðu hluti af löggjafanum og það skiptir máli hvað hér er sagt. Varðandi þetta mál, sem er áhugavert, langar mig að spyrja hv. þingmann um neytendavernd almennt á netinu. Ég held að neytendamál þurfi almennt að fá meiri og dýpri umræðu á Íslandi en raun ber vitni. Mér finnst þetta oft vera jaðarmálaflokkur sem ætti þó alls ekki að vera. Neytendamál hríslast í gegnum allt stjórnkerfið og viðskiptalífið. Hagsmunir neytenda eru svo breiðir að þeir geta oft gleymst í kapphlaupi sérhagsmuna og sérhagsmunahópa hér á landi, þannig að því meira sem við hugum að neytendamálum, því betra. Að sama skapi mætti segja það sama um samkeppnismálin. Ég man að hæstiréttur Bandaríkjanna sagði á sínum tíma að samkeppnislög væru stjórnarskrá atvinnulífsins. Það sýnir svolítið hugsunina, hvað það skiptir miklu máli að hafa öfluga neytendalöggjöf annars vegar og öfluga samkeppnislöggjöf hins vegar. Samhliða þessari löggjöf þurfa eftirlitsstofnanirnar að vera í stakk búnar að sinna hlutverkum sínum. Nú sé ég að tími minn er að renna út í þessu andsvari. Mig langar aðeins að fá vangaveltur þingmannsins almennt um neytendavernd á netinu, á viðskiptum á internetinu, hvernig hann sér það fyrir sér núna og finna hvar skórinn kreppir þegar kemur að neytendavernd [[Forseti hringir.]]vegna viðskipta yfir landamæri í gegnum internetið.
Herra forseti. Neytendavernd á netinu er afskaplega vandmeðfarið og erfitt fyrirbæri vegna þess að þar sem landamæri skipta hér um bil engu máli fylgir það að nauðsyn er þá á því að neytendavernd gildi yfir landamæri og hvert sem er. Þetta er náttúrlega gert í fríverslunarsamningum að einhverju marki en yfirleitt mjög takmarkað. Sá fríverslunarsamningur sem við erum aðilar að, sem veitir hvað sterkasta neytendavernd, er einmitt EES-samningurinn og þessi reglugerð kemur á grundvelli hans þannig að segja má að þetta tiltekna neytendaverndarmál, sem snýst um að tryggja öryggis- og gæðaviðmið varðandi traustþjónustu og auðkenningu, er dæmi um það hvernig neytendavernd á að fara fram á netinu. Síðan er hitt að margir Íslendingar stunda viðskipti við fyrirtæki utan EES-svæðisins í gegnum netið, t.d. nefni ég Ali Express sem er mjög góð þjónusta, en það er kannski erfitt að framfylgja neytendavernd gagnvart vefjum sem þeim. Svo má líka spyrja í samhengi þessa hvort traustþjónustuskilyrði á þeim vef ættu að vera háð einhverjum reglum. Þetta er erfitt. Það er kannski ágætt að ég taki það fram að nú á ég sennilega að heita einhvers konar sérfræðingur í þessum stafrænu öryggismálum en ég tók ekki eftir þeim göllum eða þeim fyrirvörum sem þarf að setja við þetta mál fyrr en hv. þm. Jón Þór Ólafsson benti mér hreinlega á það. Það sýnir hversu flókið mál eins og þetta getur verið. Ég sat með þetta í nefndinni og mér datt ekki í hug að það gæti verið vandamál [[Forseti hringir.]]tengt þessu og reyndar kom í ljós við nánari athugun að svo er ekki, en það er samt erfitt að vera vakandi fyrir svona löguðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Þetta er sérstaklega áhugavert í ljósi þess að hv. þingmaður þekkir talsvert til stafrænna öryggismála. Alveg eins og ég gat um í fyrra andsvari mínu ræðum við hugsanlega ekki nægilega mikið um neytendamál og neytendavernd og við ræðum tvímælalaust örugglega ekki nægilega mikið um stafræn öryggismál. Þau skipta ansi miklu máli. Ég er enginn sérfræðingur á þessu sviði og langt í frá, en ef maður fylgist svona þokkalega með fréttum sér maður að þetta er auðvitað vandi sem gerir ekkert annað en að aukast. Við erum að sjá að fjármálaþjónusta almennt í landinu er að breytast. Greiðslumiðlunarkerfin eru að breytast og í raun allt bankaumhverfið. Ég hef sagt það áður úr þessum stól að bankar eins og við þekkjum þá í dag verða ekki við lýði eftir nokkur ár. Ég held að það líði ekki langur tími þar til við verðum flest komin í viðskipti við Facebook-banka eða Google-banka eða hvað það mun heita. Þegar öll fjármálaþjónusta og bankaþjónusta, sem er ein af stofnanaþjónustunum ef svo mætti að orði komast, tekur svona miklum breytingum mjög hratt þurfa þessi öryggismál svo sannarlega að vera fyrir hendi. Neytendurnir þurfa að geta treyst þessum rafrænu viðskiptum sem frumvarp þetta kemur m.a. inn á. Traust er lykilatriði í öllum viðskiptum, það þarf svo sem ekkert að segja það, og hefur verið það síðan viðskipti hófust. En þegar kemur að rafrænum viðskiptum, ekki síst á sviði fjármála, þurfum við að vanda okkur sérstaklega vel og ég veit að hv. þingmaður er formaður framtíðarnefndar og það væri áhugavert að vita hvort það kæmi eitthvað inn á borð þeirrar nefndar hvernig þróun í rafrænum viðskiptum annars vegar eða á fjármálamarkaði hins vegar sé til skoðunar á vettvangi þeirrar nefndar. Kannski er ég kominn aðeins út fyrir efnið en fróðlegt væri að heyra það í því samhengi því að þetta er svo sannarlega eitthvað sem framtíðin fer að bjóða okkur upp á.
Herra forseti. Ég get svarað því frekar fljótt. Nei, við höfum kannski ekki tekið fyrir nákvæmlega þessa spurningu um rafræn viðskipti. Auðvitað er þetta spurning sem ætti alveg upp á pallborðið hjá framtíðarnefnd og er kannski bara spurning um forgangsröðun og annað í nefndinni. Við erum núna að klára að vinna stutta skýrslu um stóru línurnar í því hvernig við sjáum hluti vera að breytast á komandi áratugum. Það er mjög spennandi og ég hlakka til að sjá hana birtast. En kjarni málsins er að þegar við erum að tala um hluti sem þessa, rafræn viðskipti og annað, þróast þetta í fyrsta lagi það hratt að mjög erfitt er að spá fyrir um þetta með nokkurri vissu meira en fimm, sex ár fram í tímann og jafnvel það er frekar erfitt. Hitt er það að undirliggjandi fræði, sem eru bara nútímadulmálsfræði, eru að breytast afskaplega hægt. Nútímadulmálsfræði byggist í rauninni á þremur grunnkenningum, sem sagt RSA-tilgátunni, þ.e. hugmyndinni um að erfitt sé að þátta tölur niður í frumþætti sína. Það er hinn svokallaði strjáli lógaritmi, sem er mjög erfitt að vinna aftur á bak, og svo eru elektrískar kúrfur. Þetta þrennt er nútímadulmálsfræði í mjög stuttu máli og ekki er auðséð hvert er næsta skref í því annað en kannski skammtadulmálsfræði. Því meira sem viðskipti verða rafræn, því erfiðara er að aðgreina rafræn viðskipti frá dulmálsfræði og fyrir vikið er kannski lítið að fjalla um á þessum tímapunkti nema kannski neytendahliðina.
Herra forseti. Hér ræðum við skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Eins og ég skil málið er það hluti af samkomulagi í tengslum við kjarasamninga, aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til að liðka fyrir kjarasamningum. Mig langar að fara nokkrum orðum almennt um húsnæðismálin. Húsnæðismál hafa verið í ólestri, ef svo má segja, í alllangan tíma sem á rætur að rekja til þess ástands sem skapaðist þegar hrunið varð, svokallað hrun eins og sumir segja, en hér varð afskaplega djúpt hrun 2008. Árin 2009 og 2010 verður samdráttur í hagkerfinu. Það vill svo til að núna í ár, 2019, erum við að upplifa fyrsta samdráttinn í landsframleiðslu, hún er að dragast saman, síðan 2010. Það þarf ekki að rifja upp að hrunið var mikið högg fyrir íslenskt hagkerfi og m.a. talsvert högg fyrir íslenskan húsnæðismarkað. Ég man ekki alveg tölurnar en það var afskaplega lítið byggt á þessum árum þannig að það skapaðist ákveðin þörf eftir hrunið sem sveitarfélög, ekki síst Reykjavíkurborg, hafa verið að mæta núna með auknu framboði. Miðað við þær tölur sem ég hef séð horfir til betri vegar. Það hefur orðið talsverð aukning á íbúðum á markaðinn, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Mig minnir að við þurfum að hefja byggingu á allt að tæplega 2.000 íbúðum bara til að halda í við fólksfjölgunina þannig að við erum enn þá svolítið að vinna upp þann slaka sem myndaðist árið 2009 og 2010. Það er sérstaklega mikið áhyggjuefni hvernig þessi markaður þróast. Þetta er ekki hefðbundinn markaður og við eigum að nálgast húsnæðismál að mínu mati út frá mannréttindum. Það eru mannréttindi að hafa þak yfir höfuðið. Við getum ekki látið eingöngu einkaaðila sjá um að sinna þessum markaði, ekki frekar en að við eigum að láta einkaaðila sinna eingöngu heilbrigðismálum eða menntamálum. Á húsnæðismarkaðnum verður það sem við köllum í hagfræðinni markaðsbrestur af ýmsum ástæðum þannig að hið opinbera hefur ákveðnum skyldum að gegna þegar kemur að uppbyggingu á húsnæðismarkaði. Það getur verið allt frá því að tryggja framboð á lóðum og hafa sveigjanlega reglugerð til að stuðla að því að hér sé byggt hratt og vel og örugglega. Einnig hafa stjórnvöld úrræði í lögum um almenn stofnframlög sem eru af hinu góða að mínu mati og við höfum séð fjöldann allan af nýjum óhagnaðardrifnum fasteignafélögum sem eru að byggja húsnæði eða hafa hug á því, m.a. á vegum verkalýðshreyfingarinnar, stúdenta og annarra aðila. Þetta er spennandi þróun og jákvæð að mínu mati því að við þurfum að mínu mati að byggja minni og ódýrari íbúðir, ekki bara fyrir ungt fólk heldur allt fólk. Lýðfræðileg þróun Íslands er að breytast talsvert, er í raun sláandi þróun. Það er svo merkilegt með spádóma í lýðfræði, þeir rætast furðumikið og við sjáum hvernig þróunin er í aldursdreifingu þjóðarinnar, t.d. meðal eldri borgara, fjöldi eldri borgara hefur tvöfaldast á 40 árum. Þetta kallar á ýmiss konar viðbrögð af hálfu hins opinbera, ekki síst í húsnæðismálum. Við lifum líka aðeins lengur o.s.frv. Ég vil samt draga sérstaklega fram í þessari umræðu stöðu ungs fólks. Mér finnst við ekki ræða nægilega oft í þessum ræðustól þann veruleika sem blasir við ungu fólki á Íslandi. Við vitum að það er dýrt að búa á Íslandi. Það er eiginlega allt dýrt á Íslandi í alþjóðlegum samanburði, matur er dýr, almennar neysluvörur eru dýrar, tómstundir eru dýrar. Peningar eru dýrir, og hvernig fæ ég það út? Ég fæ það út með því að skoða vexti því að vextir eru ekkert annað en verð á peningum. Það er því allt dýrt á Íslandi, þar á meðal húsnæði. Ég hef talsverðar áhyggjur af stöðu ungs fólks í dag. Það skiptir gríðarlega miklu máli að unga kynslóðin Íslandi sjái hag sínum borgið að vera á Íslandi þótt ég hvetji engu að síður allt fólk, ekki bara ungt fólk, til að prófa að búa erlendis. Ég hef ekki enn þá hitt þann Íslending sem hefur prófað að búa erlendis og séð eftir því. Ég held að það víkki alltaf sjóndeildarhringinn. Hvort sem fólk fer til útlanda vegna náms eða vinnu held ég að það sé alltaf af hinu góða. En til að það sé aðlaðandi að búa á Íslandi þurfa húsnæðismálin að vera í lagi. Ef við skoðum þær tölur sem lúta að neyslu fólks sjáum við að langstærsti hluti tekna fólks fer í húsnæðismál. Það er áhugavert að spyrja fólk hversu háu hlutfalli af tekjum það telji sig eyða í t.d. matvæli. Ég gerði þetta stundum þegar ég var að kenna á sínum tíma upp í háskóla og fékk iðulega þær tölur að fólk hélt að það eyddi kannski 20, 30, 40, 50, jafnvel 60% af sínum fjármunum í matvæli en ef við skoðum bara neyslukannanir Hagstofunnar sjáum við að hlutfall matvælakostnaðar af heildarútgjöldum einstaklingsins er miklu minna. Mig minnir að það sé um 14%, en húsnæðismálin með hita og rafmagni minnir mig að séu um 25–30%. Hér er um að ræða mjög mikið lífskjaramál, þ.e. að hafa hér húsnæðismarkað sem þjónar hagsmunum ungs fólks. Þetta frumvarp snýst um að útfæra þetta séreignarsparnaðarform og það höfum við í Samfylkingunni stutt í ljósi þess að þetta er samkomulagsatriði milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Þá skiptir samt máli að hafa í huga að fólk sem nýtir sér séreignarsparnað sinn í þessum tilgangi er að sjálfsögðu að verja eigin fjármunum, ef svo má segja, fjármunum sem að öllu óbreyttu væru teknir út þegar sami einstaklingur færi á lífeyrisaldur. Fólk er svolítið að taka lán í sjálfu sér, ef svo má segja, til að mæta þeim mikla kostnaði sem það stendur frammi fyrir á meðan það er ungt. Það er líka annar vinkill í þessu máli og hann er sá að þetta er skattfrjálst og vegna þess að við greiðum skatta þegar við tökum út lífeyri renna þær skatttekjur í ríkissjóð þess tíma, ríkissjóð framtíðarinnar. Með þessari leið er því sömuleiðis verið að taka framtíðarskatttekjur frá kynslóðum þess tíma. Það er áhugavert í þessu samhengi. Fólk er í raun að fá lán hjá sjálfu sér. Í þriðja lagi hafa sveitarfélögin bent á að þau verða fyrir talsverðu tekjutapi vegna úrræðisins. Fyrst ég nefni sveitarfélögin finnst mér við í fjárlaganefnd oft verða vitni að því, en Samband íslenskra sveitarfélaga kemur iðulega til okkar, að sveitarfélögin hafa uppi svipaða gagnrýni sem er samtalsleysi milli sveitarfélaga og ríkisvaldsins, þessara tveggja lykilaðila hins opinbera. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að bæta þetta samtal milli sveitarfélaga og ríkis. Ég nefni mjög alvarlegt dæmi, fyrirhugaðan niðurskurð í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga upp á 3,3 milljarða á tveimur árum. Mér heyrist á ráðherranum að hann ætli að bakka með þetta, ég vona það, en sveitarfélögin voru mjög harðorð. Af hverju á nú að fara að klípa einhvern pening af Jöfnunarsjóði sveitarfélaga? Þetta er sjóður sem m.a. hjálpar sveitarfélögunum til að sinna þjónustu gagnvart fötluðum einstaklingum. Þetta er mjög sérkennilegt. En þetta er bara eitt dæmi. Annað dæmi er þegar sveitarfélögin komu til okkar og lýstu skoðun sinni á lífskjarasamningunum svokölluðu. Þau drógu það fram að samkvæmt útreikningum sveitarfélaga getur kostnaðurinn legið fyrst og fremst hjá sveitarfélögum, þ.e. meiri kostnaður lendir á sveitarfélögum en hjá ríkinu. Það er áhugaverð fullyrðing sem við þurfum kannski að skoða aðeins betur. Það er afskaplega auðvelt að vera örlátur á kostnað annarra og maður veltir fyrir sér hvort ríkið sé að gera það í þessu tilfelli. Stóra málið er auðvitað að við þurfum að beita mörgum ráðum hins opinbera til að liðka til í húsnæðismálum. Ungt fólk á sífellt erfiðara með að komast inn á þennan markað. Erfiðleikarnir stafa fyrst og fremst af skorti á eigin fé. Þetta unga fólk nær ekki að safna fyrir útborgun í íbúð því að tekjurnar gefa ekki svigrúm fyrir sparnað á sama tíma og leiguverð fer t.d. hækkandi. Að auki hefur húsnæðisverð sífellt verið að hækka og hefur í nokkur ár hækkað umfram kaupmátt. Það er kannski að fara að snúast við núna, við eigum eftir að sjá hvernig það verður. Einu raunaðgerðir stjórnvalda síðustu ára sem snúa að aðstoð við kaup á fyrstu fasteign hafa einmitt falist í að hægt sé að nýta séreignarsparnaðinn sinn skattfrjálst við íbúðarkaup. Nú erum við einfaldlega að ræða bara um framlengingu á því úrræði. Þótt þessi aðgerð gagnist mörgum nýtist hún fyrst og fremst þeim sem hafa hærri tekjurnar. Það kemur í sjálfu sér ekkert á óvart en samkvæmt tölum Íbúðalánasjóðs, og takið hér eftir, er aðeins um helmingur leigjenda með séreignarsparnað og eftir því sem tekjur leigjenda eru lægri verða líkurnar eðlilega minni. Sá sem er tekjulágur á minna í séreignarsparnaði en tekjuhár. Þetta er kannski dæmi um að við snúum stundum hlutunum á hvolf hvað þetta varðar en ég ítreka að ég er ekki á móti þessu úrræði eins og staðan er núna. Þetta eru bara áhugaverðir punktar sem við þurfum að hafa í huga. Það úrræði stjórnvalda að veita þeim sem safna sér séreign skattleysi til að borga niður húsnæðislánin sín gagnast því fyrst og fremst tekjuhærri einstaklingum samfélagsins. Eins og ég gat um áðan er þetta frumvarp sagt vera framhald af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um stuðning til handa einstaklingum til að eignast eigið húsnæði og stuðla að lægri skuldsetningu vegna íbúðarhúsnæðis sem og liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem kynntar voru um yfirlýsingu vegna lífskjarasamningana. Fyrir utan þessa framlengingu á séreignarsparnaðarúrræðinu eru húsnæðistillögur ríkisstjórnarinnar að mestu óútfærðar og ófjármagnaðar. Það er áhugavert. Maður hefur fylgst með stjórnmálum ansi lengi og þegar aðilar vinnumarkaðarins í gamla daga fengu stjórnvöld að borðinu var sérstaklega gætt að því að þær aðgerðir sem stjórnvöld voru að leggja inn í púkkið væru ekki óútfærðar, en það er núna. Við sjáum þetta ekki bara í húsnæðismálum, við sjáum þetta líka í skattamálunum. Ég á enn þá eftir að sjá hvernig ríkisstjórnin ætlar að útfæra þær hugmyndir sem voru kynntar í tengslum við lífskjarasamningana sem lúta að því að setja þriðja skattþrepið í tekjuskattskerfið og tryggja með einhverjum hætti að 10.000-kallinn renni fyrst og fremst til hinna tekjulægri. Ég sé ekki alveg hvernig það getur virkað án þess að breyta persónuafslættinum að sama skapi. Þetta er sem sagt óútfært og eins og ég sagði þá sáu í gamla daga aðilar vinnumarkaðarins alltaf fyrir því að þegar ríkið kom að lausn kjarasamninga væri upp á kommu nákvæmlega ljóst hverjar aðgerðir ríkisstjórnarinnar væru. Við eigum eftir að fá þessa útfærslu frá fjármálaráðuneytinu og kannski fleiri ráðuneytum, hvernig þetta verður. Eins og tíska er að segja í stjórnmálum hræða sporin og við þurfum að vakta sérstaklega vel með hvaða hætti þessar skattatillögur annars vegar og húsnæðistillögur hins vegar verða útfærðar. Smáatriðin skipta máli hér og það skiptir máli að við í stjórnarandstöðu og ekki síst kannski aðilar vinnumarkaðarins sem gerðu þennan samning vöktum sérstaklega vel þessa útfærslu. Ég ber fullt traust til aðila vinnumarkaðarins að gera það. Við hljótum að fara að sjá til lands þar. Samhliða þessu ræðum við ríkisfjármálin til næstu fimm ára. Við getum ekki rætt um ríkisfjármál án þess að ræða um skattamál og öfugt. Eins og var rætt í morgun erum við með stærsta þingmál hvers þings að mínu mati, alla vega í krónutölum talið, það er 5.000 milljarða kr. fjármálaáætlun sem við erum enn að bíða eftir að verði hugsanlega breytt í meðförum ríkisstjórnar og hugsanlega í meðförum fjárlaganefndar. Samhliða fjármálaáætlun erum við með fjármálastefnu sem er líka til meðferðar hjá fjárlaganefnd þannig að það er margt að gerast hvað þetta varðar, herra forseti. Þetta voru nokkur atriði sem mig langaði að tæpa á í þessu máli. Samhliða þessum aðgerðum í húsnæðismálum og mikilvægi málaflokksins er mjög áhugavert að sjá að málefnasviðið húsnæðismál eins og það heitir í fjármálastefnunni fer lækkandi næstu fimm árin. Það er mjög sérkennilegt, finnst mér, að þróunin sé á niðurleið. Ef við berum saman opinber fjárframlög til húsnæðismála 2019 og 2024 erum við að fara niður, herra forseti.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt (tíðavörur og getnaðarvarnir). Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hlyn Ingason og Elínu Guðjónsdóttur frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Steinþór Þorsteinsson og Hörð Davíð Harðarson frá tollstjóraembættinu, Brynhildi Ómarsdóttur frá Kvenréttindafélagi Íslands og Freyju Barkardóttur og Sigríði Finnbogadóttur frá félaginu Femínísk fjármál. Nefndinni bárust umsagnir frá Aðalsteini Baldurssyni, félaginu Femínísk fjármál, Femínistafélagi Háskóla Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að einnota og margnota tíðavörur, þar með talin dömubindi, tíðatappar og tíðabikarar, ásamt öllum tegundum getnaðarvarna, falli í lægra þrep virðisaukaskatts. Markmið frumvarpsins er að stuðla að bættri lýðheilsu og auknu jafnræði. Við umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram almenn ánægja með frumvarpið og stuðningur við að það næði fram að ganga. Meðal annars komu fram sjónarmið um að tíðavörur væru nauðsynjavörur fyrir konur og því legðist skattlagning varanna samkvæmt hærra þrepi virðisaukaskatts á þær með ósanngjörnum hætti. Skattkerfið ætti ekki leggja þyngri byrðar á konur umfram aðra, sérstaklega þegar um nauðsynjavörur væri að ræða. Hvað varðar getnaðarvarnir væri lækkun þeirra í neðra þrep virðisaukaskatts einnig tímabær og sanngjörn breyting, m.a. til að auka jafnræði milli þeirra sem nota getnaðarvarnir af mismunandi gerðum og þá er vísað í það að smokkar hafa verið í lægra þrepi töluvert lengi en með þessu verður það jafnað út. Til umræðu kom hvort tilefni væri til að fella niður með öllu virðisaukaskatt af þeim vörum sem frumvarpið varðar. Þar sem ekki hefur tíðkast að undanþiggja neysluvörur virðisaukaskatti með öllu telur nefndin að slík breyting krefðist ítarlegri skoðunar. Nefndin fékk ábendingu frá fulltrúum ráðuneytisins og tollstjóra um tæknilega ágalla á tilvísunum til tollskrárnúmera í frumvarpinu og leggur, í samráði við tollstjóra, til breytingu á 1. gr. frumvarpsins því til leiðréttingar. Með breytingunni eykst svigrúm tollstjóra til að skilgreina undirflokka þeirra vara sem falla undir þá vöruliði sem fram koma í lögunum verði frumvarpið samþykkt. Verður því m.a. unnt að skilgreina sérstaka vöruflokka fyrir tíðavörur sem nýlega hafa komið fram á sjónarsviðið, svo sem á við um margnota tíðavörur á borð við tíðanærbuxur og tíðasundföt, til að vilji löggjafans um að allar tíðavörur verði í lægra þrepi virðisaukaskatts nái fram að ganga. Hið sama á við um nýjar vörur sem fyrirsjáanlegt er að eigi eftir að koma fram á komandi árum, m.a. í ljósi tækniframfara og aukinnar umhverfisvitundar. Nefndin hefur verið upplýst um að embætti tollstjóra þurfi ráðrúm til að gera þær breytingar sem gildistaka frumvarpsins krefst. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu á 2. gr. frumvarpsins að lögin öðlist gildi 1. september 2019. Sú breyting sem er lögð til í frumvarpinu er bæði sanngjörn og tímabær. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er kostnaður og tekjutap ríkissjóðs af breytingunni óverulegt. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem gerð er grein fyrir í nefndarálitinu og ég ætla ekki að rekja það sérstaklega enda er það fyrst og fremst upptalning á tollskrárnúmerum. Oddný G. Harðardóttir skrifar undir álitið með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir í ræðu og Þorsteinn Víglundsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Undir þetta rita Óli Björn Kárason formaður, Smári McCarthy framsögumaður, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Ég vil bara nefna, eftir að hafa klárað að kynna nefndarálitið, að þetta er mál sem hefur verið mjög lengi til umræðu á Íslandi og hefur oft verið kallað rauði skatturinn. Þetta er mál sem [[Gripið fram í.]]- ha? [[Gripið fram í: Bleiki.]]Bleiki skatturinn jafnvel, já, ég hef heyrt hvort tveggja, bleiki eða rauði, en í öllu falli er þetta mál þess eðlis að þetta er hreinlega jafnréttismál. Það var mjög ánægjulegt að í efnahags- og viðskiptanefnd voru flestir sammála um að þetta væri mál sem þyrfti að gera eitthvað í og að þetta væri orðið tímabært þannig að ég þakka nefndinni bara mjög vel fyrir góða vinnu í þessu máli. Þetta mál er líka þess eðlis að maður lærir töluvert á meðferðinni. Þá er kannski helst að nefna að ég held að flestir í efnahags- og viðskiptanefnd hafi lært töluvert mikið um það hvernig tollskrárkerfið virkar við meðferð málsins og er það alveg einstaklega áhugavert fyrirbæri þegar maður kynnist því aðeins nánar. Svona mál eru eðli málsins samkvæmt mörg á þinginu. Það eru ótrúlega mörg mál sem eru einföld jafnréttismál sem væri sæmilega auðvelt að afgreiða ef vilji stæði til og ég myndi bara vilja gera það að tillögu minni að almennt þegar svona mál koma upp sem eru auðveldari en önnur, vegna þess að það er rík samstaða um þau, að ekki sé beðið með þau út í hið óendanlega eða jafn lengi og t.d. þetta mál hefur verið til umræðu, heldur frekar að þau séu afgreidd hratt og örugglega þannig að það sé í raun bara hægt að koma þessum augljósu málum frá og hægt að eyða meiri tíma í að tala um málin sem er kannski síður samstaða um, mál sem eru meira umdeild. Að svo sögðu ætla ég ekki að tefja þetta mál lengur.
Herra forseti. Mér finnst mjög ánægjulegt að halda ræðu í 2. umr. um þetta mál og sjá fyrir endann á því mikla réttlætismáli sem við nokkur höfum unnið að að koma í gegnum þingið. Þess ber að geta að hv. varaþingmaður okkar Pírata, Oktavía Hrund Jónsdóttir, var fyrst okkar til þess að leggja þetta fram og vann frumvarpið í samvinnu við hv. þm. Smára McCarthy sem ég tel að eigi líka miklar þakkir skildar fyrir sína vinnu í nefndinni um þetta mál. Ég hef nú endurflutt málið tvisvar sinnum og svipað mál kom líka fram frá hv. fyrrverandi þingmanni, Róberti Marshall, sem sneri reyndar bara að tíðavörum en ekki getnaðarvörnum eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Mér þykir þetta gríðarlega mikilvægt réttlætismál og mér hefur þótt mjög vænt um þær umsagnir sem við höfum fengið þar sem farið er yfir mikilvægi þess að auðvelda aðgengi að tíðavörum og getnaðarvörnum og þá sér í lagi fyrir fátækari konur sem í sumum tilfellum eiga bara erfiðara en aðrar konur með að lifa sínu lífi vegna vonds aðgengis að bæði tíðavörum og getnaðarvörnum. Eins og staðan er núna eru þessar nauðsynjavörur flokkaðar sem lúxusvörur en þær eru ekki á sama stað og ýmsar nauðsynlegar hreinlætisvörur sem við göngum að sem gefnu að séu ekki óhóflega skattlagðar. Eins og hv. þm. Smári McCarthy minntist á hefur oft verið talað um bleikan skatt í þessu samhengi. Mig langar líka, áður en ég held áfram, að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem stýrði nefndinni og tók strax vel í þetta mál þegar það komst í fréttir fyrir áramót og lýsti yfir stuðningi við það þá. Mér fannst líka ánægjulegt að heyra hversu mikill stuðningur var innan nefndarinnar við þetta mikilvæga mál. Tíðavörur og getnaðarvarnir eru grunnvörur fyrir konur og það er óásættanlegt að getnaðarvarnir fyrir karla séu í lægra virðisaukaskattsþrepi á meðan getnaðarvarnir fyrir konur eru það ekki. Mér finnst hins vegar ákveðið umhugsunarefni, ef ég skildi rétt það sem kom út úr nefndinni, að almennt séu lyf í hærri virðisaukaskattsflokki. Ég held að við mættum endurskoða það vegna þess að mér finnst algjörlega óþolandi að við flokkum lyf sem einhvers konar lúxusvöru. Það gengur að mínu mati ekki upp í að vera sanngjörn ráðstöfun. Mér finnst að við mættum hugsa um það líka í framtíðinni því að öll getum við þurft á lyfjum að halda og við höfum séð það í okkar heilbrigðiskerfi að þá skiptir efnahagur gríðarlega miklu máli um hvort t.d. viðkomandi hafi efni á frumlyfi frekar en samheitalyfi sem stundum virkar töluvert betur. Aðgengi að lyfjum og að þurfa einhvern veginn að gera upp á milli þeirra og einmitt kannski ekki geta keypt sér þá getnaðarvörn sem hentar hverri konu best vegna þess að hún hefur t.d. of háan upphafskostnað eða of háan viðhaldskostnað er að sjálfsögðu mjög leitt vegna þess að eins og við konur sem höfum notað getnaðarvarnir vitum eru þær misgrimmar í sínum aukaverkunum og henta misvel fyrir konur, bara eftir því hvernig þær eru. Það tekur stundum svolítinn tíma að finna þá réttu og þá er ágætt að það sé alla vega verið að stíga skref til þess að gera það auðveldara og aðgengilegra fyrir konur að finna þá getnaðarvörn sem þeim hentar best og að kostnaðurinn standi þar ekki óhóflega í vegi. Það er í raun ekkert gríðarlega margt að segja um þetta mál annað en að það liggur bara beint við að það gangi ekki að nauðsynjavörur, nauðsynlegar hreinlætisvörur og nauðsynlegar getnaðarvarnir fyrir konur, sæti öðrum skilyrðum, hærra verði og verri skilyrðum en sambærilegar vörur fyrir karla. Þess vegna fagna ég því að við séum að stíga skref í átt að því að einmitt afnema bleika skattinn, alla vega á þessu sviði. Ég þakka allan þann stuðning sem ég hef fengið í gegnum umsagnir og við sem höfum verið að vinna þetta mál. Mér hefur fundist nefndin vinna það mjög vel og koma til móts við þau álitaefni sem upp komu um hvernig best væri hægt að framkvæma þennan vilja. Ég vona að þetta löggjafarþing verði mér sammála í að samþykkja þetta mikilvæga mál því að það er löngu kominn tími til og ég held að við ættum ekki að bíða neitt lengur heldur bara drífa þetta í gegn.
Virðulegur forseti. Smá í viðbót. Virðisaukaskattur á Íslandi er mjög hár og er mjög erfiður skattur fyrir fólk í tekjulægri hópum. Nú er verið að afnema eða lækka skatt um meira en helming en þegar skattalækkanir verða skila þær sér oft ekki mjög vel í verð að lokum. Það er einhvers konar þumalputtaregla að skattahækkanir skila sér beint út í verð, skattalækkanir ekki svo auðveldlega. Mig langaði því til þess að hvetja neytendur til að fylgjast svolítið með verðinu, skoða hvernig það er og hvernig það breytist og öðrum samtökum sem fylgjast með verði, sérstaklega á þessum vörum, að vera mjög vel vakandi og sjá hvort þessi breyting skilar sér alla leið þangað sem hún á að skila sér og að ekki sé verið að taka einhvers konar milliliðagjöld þarna aukalega sem er alls ekki ætlunin með þessu. Á svo einföldum nótum þakka ég kærlega fyrir þetta frumvarp.
Frú forseti. Mig langaði að segja örfá orð en ekki til að orðlengja málið neitt frekar, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir er búin að fara vel yfir þetta mál sem hún er 1. flutningsmaður að og það dygði í sjálfu sér fyrir þá sem hér stendur að lýsa yfir ánægju með málið og framtakið en ég ætla þó að fjalla um það í nokkrum orðum. Í fyrsta lagi langar mig, eiginlega bara vegna þess að mér líður betur með það, að útskýra að á þessu ágæta máli sem er þverpólitísk samstaða um og flutningsmenn koma úr mörgum flokkum er ekki að finna neinn flutningsmann úr þingflokki Viðreisnar. Ástæðan er ekki sú, eins og við fórum yfir með hv. 1. flutningsmanni á sínum tíma, að við styðjum ekki málið, sem við sannarlega gerum, heldur trúðum við sérstaklega á þeim tíma og við erum svo sem ekki búin að bila í trúnni enn þá að hér verði gerðar einhverjar grundvallarbreytingar á þessu virðisaukaskattskerfi. Við töldum að til að vera trú þeim skoðunum okkar og tillögum sem við höfum lagt fram á svipuðum tíma færi betur á því að við færum þessa leið. Málið hefur núna hins vegar fengið umfjöllun hjá efnahags- og viðskiptanefnd þar sem fulltrúi okkar, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, er á meirihlutaálitinu og styður málið. Hv. þm. Þórhildur Sunna fór svolítið yfir þá stöðu hvernig við hefðum eiginlega öll þessi ár látið það viðgangast að jafn mikilvæg vara sem tengist öðru kyninu, einu kyni, kvenkyninu, væri látin falla undir þetta hærra þrep og þá rifjaðist eiginlega upp fyrir mér að fyrir sirka tveimur árum þegar við vorum í þingsal í miðri umræðu um greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustunni vöktu konur athygli mína á því að kostnaðarþátttöku almennings í heilbrigðisþjónustu mætti skipta í þrennt, þ.e. í greinar sem eingöngu eða fyrst og fremst eru fyrir karlmenn eða karlmenn nota, greinar eða flokka sem bæði kyn, karlar og konur, nota og síðan konur. Þegar þetta var tekið saman kom í ljós að greiðsluþátttaka einstaklinga, karla og kvenna vissulega, í þeim heilbrigðisaðgerðum eða greinum væri töluvert hærri en þar sem karlar væru í meiri hluta eða jafnt. Á þeim tíma var töluverð umræða um hinn svokallaða bleika skatt sem hér hefur verið nefndur. Hann laumar sér inn ansi víða. Ég held að við þurfum að vera verulega vel vakandi fyrir þessu. Mér fyndist mjög áhugavert að skoða í heild hvernig stendur á því að hann á einhvern veginn greiðari leið að hærri skattlagningu á vörur sem konur almennt nota, stúlkur og konur, en sérstaklega þurfum við að vera vakandi fyrir því að löggjafinn, opinber þjónusta, þjónusta sem ríkið niðurgreiðir, mætir kostnaði við, falli ekki þar undir sérstaklega. Þar eigum við a.m.k. að ganga á undan með góðu fordæmi. Þetta mál er gríðarlega gott og ég er mjög ánægð með að sjá þá almennu samstöðu sem ég held að megi kalla þó að nefndin skrifi ekki undir álitið í heild. Við vitum ekki nákvæmlega hvernig þetta fer, en svo virðist sem meiri hluti okkar sé á þessu máli, sé á því að þetta sé réttlætismál, sem mögulega er eins og það er fyrir athugunarleysi og slysni en ekki einbeittan vilja. Það er bara kominn tími til að laga þetta. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir að koma fram með þetta mál og ég vona að það fari hratt, örugglega og vel í gegnum Alþingi.
Frú forseti. Ég vil aðeins taka undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um að virðisaukaskattskerfið á Íslandi er hrikalegt. Það er hrikalegt af mörgum ástæðum, kannski fyrst og fremst þeirri að þetta er næsthæsti virðisaukaskattur heims. Þegar það er skoðað hversu miklar afleiðingar mismunandi tegundir skatta hafa á mismunandi fólk í samfélaginu er augljóst að virðisaukaskattur er einn sá allra „regressívasti“ skattur sem hægt er að búa til. Hann hefur áberandi meiri vond áhrif á fólk sem hefur lágar tekjur og hefur ekki sambærileg áhrif á fólk sem hefur háar tekjur. Þetta mál er eitt af ótrúlega mörgum réttlætis- og jafnaðarmálum sem væri hægt að fara í sem snúa að virðisaukaskattskerfinu. Í nefndinni komu fram mjög góðar athugasemdir um að virðisaukaskattskerfið ætti í rauninni helst ekki að vera með neinum undantekningum. Ég tek alveg undir það. En ef við ætlum að sama skapi að bíða eftir því að virðisaukaskattskerfið hætti allt í einu að vera galið á Íslandi þurfum við að bíða ansi lengi. Þegar allt kemur til alls er, a.m.k. að mínu mati, skárra að reyna að laga virðisaukaskattskerfið með þessari salamí-aðferð í ljósi þess að enn hefur ekki verið gert það sem m.a. kom fram í tillögum samráðsvettvangs um aukna hagsæld á sínum tíma, að lækka virðisaukaskattinn töluvert og jafna hann út. Ekki þar fyrir, mér fannst þær tillögur ganga út frá því að vera með of hátt virðisaukaskattsmark. Það mætti fara enn þá neðar en auðvitað þarf þá að skattleggja annars staðar á móti og kannski með prógressívari hætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið og hugleiðingarnar. Þetta er kannski nákvæmlega málið, eins ánægð og ég er með þessa breytingu og mér þykir hún réttlætismál er ég ekkert endilega ánægð með að við skyldum krukka í þetta kerfi sem hv. þingmaður kallar galið og ég fer langleiðina í að vera sammála honum með uppsetninguna á því. Við erum ánægð með málið í dag, það getur komið eitthvað annað á morgun og við erum að tala um mikið inngrip í neyslu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, áhrifin eru mismunandi mikil á mismunandi þjóðfélagshópa, sem er akkúrat ástæðan fyrir því að við stöndum hér með þetta mál í höndunum. Miklu eðlilegra og hreinna væri að ná fram breytingum með því að ráðast að rótum vandans og fara í gagngera endurskoðun á þessu kerfi heilt yfir. Eins og ég segi finnst mér þetta mál bara vera leiðrétting á rangri stöðu sem hefur viðgengist töluvert lengi og ég get þess vegna með mjög góðri samvisku stutt það heils hugar þrátt fyrir að það gangi gegn þeirri stóru mynd sem ég hef af því hvernig við ættum að tækla virðisaukaskattskerfið okkar.
Frú forseti. Það er hárrétt að nota orðið leiðréttingu. Þetta er í rauninni leiðrétting á vondu kerfi. Það að fara yfir undanþágurnar sem eru til staðar í dag, bæði undanþágur almennt en líka þau tilfelli þar sem þetta er fært niður í neðra þrep virðisaukaskatts, sýnir svolítið hvernig við eltumst við ákveðna pólitík í þessum skattamálum. Auðvitað eru skattar að einhverju leyti pólitískir, ekki síst hvaða skattar eru lagðir á og hversu háir þeir eru. Það er bara sumt í þessu sem er mjög erfitt að réttlæta. Þetta mál er svolítið augljóst, það er augljóst að þetta skuli leiðrétta. En ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur um að auðvitað ættu lyf líka verið í þessum pakka. En um leið og maður fer að kroppa í þetta er maður kannski farinn að að ganga ákveðinn veg. Ég held að það sé skárra að fara þann veg en að skilja þetta eftir eins og það stendur í dag. Ég er þó algjörlega sammála hv. þingmanni um að auðvitað ættum við ekki að þurfa þess. Það er svolítið kjarni málsins vegna þess að það að veiðar og basarsala séu í sérflokki og að við þurfum að fara í þá leiki að telja upp tollskrárnúmer til að hafa hlutina rétta gagnvart einhverju gagnagrunnskerfi sýnir að röng hugsun er í gangi. Ef við værum með réttari hugsun eyddum við kannski minna afli í leiðréttingu frá grundvallaróréttlæti virðisaukaskattskerfisins hverju sinni og kannski meira púðri í að skoða gjaldskrár ríkisins og jafnvel að athuga hvort tekjuskattskerfið virki eins og við viljum að það geri.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy aftur fyrir andsvarið. Þetta er svolítið mergurinn málsins. Það er eitthvað sem truflar við þá tilhugsun að fara svona bita fyrir bita ofan í þetta kerfi, ýmislegt reyndar vegna þess að stóra spurningin er hvaða áhrif það hefur ef fleiri svona atriði eru tekin út, allt að því geðþóttaákvarðanir þannig séð, vegna þess að það þarf líka að stilla tekjur og gjöld ríkisins í stóru myndinni. Það þarf að fara í svona breytingar eins og samráðsvettvangurinn fór yfir og skoða þá heildaráhrifin, þ.e. tekjurnar og hvaða áhrif þetta hefur á neyslu vegna þess að þetta eru mjög neyslustýrandi skattar. Ég held að það sé verulega mikilvægt að við gefum okkur tíma, óháð því hvar við erum stödd í hagsveiflunni sjálfri til að skoða þetta, fara faglega yfir málin. Hvað viljum við fá út úr svona skattkerfi? Af hverju erum við með nákvæmlega þessa tegund af skattkerfi til staðar? Hverjir eru kostirnir við það umfram annað? Hvað viljum við fá út úr þessu? Síðan þurfum við að taka ákvörðun um fjölda skattþrepa og að sjálfsögðu stilla af prósentutöluna. En einföldun á þessu þannig að fólk viti að hverju það gengur frekar en að vera að nýta þetta í makróneyslustýringu held ég að sé leiðin. Þetta er kannski mál sem bíður seinni tíma og vonandi sitja fleiri í þingsal þegar það verður rætt. Þetta er góð byrjun og það verður gaman að sjá málið verða að veruleika.
Frú forseti. Ég vil í upphafi hrósa sérstaklega 1. flutningsmanni þessa frumvarps, hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, fyrir að leggja það fram og leiða það til lykta. Ég held að þetta mál sé að öllu leyti til góða. Ég sé að í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar virtust allir ánægðir með frumvarpið. Þetta er eitt af þessum frumvörpum sem fær mann til að hugsa: Af hverju var ekki löngu búið að þessu? Þetta er það sjálfsagður og eðlilegur hlutur í mínum huga, að lækka skatta með þessum hætti á þessar vörur. Ég ítreka þakkir mínar og hrós til hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Þetta skiptir máli. Ég óttast ekki að við séum að flækja skattkerfið of mikið og annað slíkt. Ég hef aldrei verið sérstaklega hræddur við flókið skattkerfi og þetta flækir það ekkert. Við sjáum að í virðisaukaskattinum eru ekki bara tvö þrep heldur þrjú þrep. Það er auðvitað 24% þrepið, svo er það 11% þrepið, en svo er það 0% þrepið. Ég sé að það eru smávangaveltur um þetta í nefndarálitinu, að það hafi verið rætt hvort fella ætti með öllu niður virðisaukaskattinn af þeim vörum sem frumvarpið varðar. Niðurstaðan varð að gera það ekki, a.m.k. ekki að sinni. En við vitum að ýmis starfsemi er án virðisaukaskatts og mætti þá skoða, frú forseti, í framhaldinu hvort þessar vörur ættu heima þar. Til upplýsingar er íþróttastarfsemi án virðisaukaskatts, aðgangur að sundlaugum og íþróttamótum, íþróttakappleikjum. Almenningssamgöngur eru þarna. Vátryggingastarfsemi er án virðisaukaskatts, verðbréfamiðlun, happdrætti og getraunastarfsemi, fasteignaleiga, útfararþjónusta. Það er ýmis starfsemi sem er án virðisaukaskatts í núgildandi kerfi. Það er ágætt að hafa það í huga gagnvart þeim röddum sem oft heyrast þegar svona þjóðþrifamál fara í gegn: „Þið eruð að flækja skattkerfið, ekki gera það.“ Við erum ekki að því. Skattkerfið býður einmitt upp á þrenns konar skattlagningu innan virðisaukaskattskerfisins og við erum einfaldlega hér að flytja vörur úr 24% skattþrepinu niður í 11% skattþrepið. Ef við lítum aðeins á hvað er í 11% skattþrepinu eru þar fjöldamargar vörur sem pólitísk ákvörðun hefur verið tekin um að eigi heima í neðra skattþrepi virðisaukaskattsins í stað hins efra. Þarna eru geisladiskar, hljómplötur og segulbönd, aðgangseyrir að baðhúsum, ferðaleiðsögn, sala tímarita, dagblaða, áskriftargjöld að blöðum, sala bóka - matvörur, það er kannski einn stærsti þátturinn hérna. Það hefur aldeilis verið tekist á um það í þessum sal hversu hár virðisaukaskatturinn eigi að vera á matvöru. Þing fyrri ára hafa bara tekið þá pólitísku ákvörðun að matur eigi t.d. heima í lægra skattþrepi virðisaukaskatts. Hér erum við vonandi að gera það með sama hætti gagnvart þeim vörum sem þetta frumvarp hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur tekur til. Mér finnst þau rök að við séum að flækja kerfið ekki eiga sérstaklega vel við. Sömuleiðis sjáum við að þetta vekur upp spurningar um hvaða vörur aðrar eru í neðra þrepi virðisaukaskattsins. Það sem vekur mesta athygli þar er að stór hluti ferðaþjónustunnar er í neðra þrepi virðisaukaskattsþrepsins. Ég las grein í Morgunblaðinu eftir hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, þingmann Sjálfstæðisflokksins, í morgun þar sem hún amast yfir ræðu minni um skattamál í vikunni og sérstaklega af því að ég talaði um að ferðaþjónustan nyti skattastyrkja með því að vera í neðra þrepi virðisaukaskattsins. Henni blöskrar notkun orðsins skattastyrkur. En mig langar að upplýsa hv. þingmann og þingheim allan og þjóðina um það hvaðan ég fæ þessi orð, skattastyrkur til ferðaþjónustunnar, vegna þeirrar stöðu að stór hluti hennar er í neðra þrepinu. Það get ég gert með gleði. Þetta orðalag má finna hjá hæstv. fjármálaráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarna Benediktssyni. Þetta stendur einfaldlega í fjármálaáætlun Sjálfstæðismanna. Þar er talað um skattastyrki til ferðaþjónustunnar. Þetta er því mjög sérkennileg gagnrýni frá ritara Sjálfstæðisflokksins, sem ég vona að sé að hlusta á mig, í ljósi þess að ég leyfi mér að nota orð sem hennar eigin formaður hefur notað og skrifað í þetta stóra plagg sitt, fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ef hún hefur eitthvað við þetta orðalag að athuga ættu heimatökin að vera hæg hvað það varðar. Hún getur tekið það mál upp í Valhöll. Frú forseti. Mér leiðist ekki að tala um skatta. Skattar eru pólitík og pólitík er skattar. Þess vegna fagna ég svona málum og ég fagna því að við getum tekið pólitíska afstöðu um hvernig skattkerfið eigi að vera uppbyggt. Við eigum ekkert að vera að hlusta á þessar raddir sem alltaf heyrast þegar við viljum breyta sköttum, að ekki megi flækja kerfið. Ég man hér á árum áður að alls ekki mátti fjölga þrepum í tekjuskattskerfinu. Það átti að vera algjör dauði og djöfull að við hefðum svo flókið tekjuskattskerfi. Það átti bara að vera eitt flatt þrep. Á sama tíma voru nánast allar þjóðir sem við berum okkur helst saman við með mörg þrep í tekjuskattinum. Ég veit ekki betur en að við höfum verið með þrjú þrep eftir hrunið og það fór ekkert á hvolf hvað það varðar. Við getum vel haft fjölþrepaskattkerfi eins og nánast allar þjóðir sem við berum okkur saman við hafa, hvort sem litið er til tekjuskattsins eða virðisaukaskattskerfisins. Ég hef stundum sagt úr þessum stól að mér finnist hægri menn og Sjálfstæðismenn kannski helst veigra sér við að taka umræðu um skattamál almennt. Skattar eru í þeirra huga eitthvert skammaryrði. Mér finnst það alls ekki eiga að vera þannig. Skattar eru það gjald sem við greiðum fyrir að vera í siðuðu samfélagi, eins og þar stendur. Skattar eru innheimtir til að fjármagna hér opinbera innviði, velferðarkerfið, spítala, sjúkrahús, skóla, barnabótakerfi, vegi, löggæslu o.s.frv. Skattar eru fengnir til að fjármagna kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins þannig að við eigum ekki að vera hrædd við að taka þá umræðu með hvaða hætti skattarnir eigi að vera uppbyggðir. Fyrst ég kom inn á grein hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur varðandi skattamálin í Morgunblaðinu í morgun - hún talar um að vinstri menn vilji bara hækka skatta - er ekki rétt að vinstri menn vilji alltaf hækka skatta. Hið rétta í þessu er að við viljum hækka suma skatta en lækka aðra. Við viljum það. Og dæmin og sagan sýnir það einmitt. Munurinn á okkur í Samfylkingunni og Sjálfstæðismönnum er kannski sá að við viljum lækka skatta á venjulegt fólk á meðan Sjálfstæðismenn vilja lækka skatta á stórútgerðina og auðmenn. Verkin sýna það. Mig langar, fyrst ég hef þokkalega rúman tíma hér, til að fara aðeins yfir það hvaða skattalækkunum Samfylkingin hefur staðið fyrir þegar hagkerfið hefur boðið upp á það, því að Samfylkingin hefur margoft staðið fyrir skattalækkunum. Þau orð frá Sjálfstæðismönnum að við stöndum eingöngu í þessum ræðustól til að hækka skatta eiga ekki við rök að styðjast. Samfylkingin hefur lækkað tekjuskatt einstaklinga. Hvernig gerðum við það? Við vorum ekki með flata lækkun tekjuskattsprósentunnar sem gagnast best þeim sem hæstar tekjurnar hafa. Það segir sig sjálft að ef við lækkum tekjuskattsprósentuna fást fleiri krónur í vasann eftir því sem tekjurnar verða hærri. Hvernig lækkaði Samfylkingin, í samstarfi við aðra flokka á sínum tíma, tekjuskatt einstaklinga? Við gerðum það með því að hækka persónuafsláttinn. Samspil persónuafsláttar og skattprósentu skapar skattleysismörkin. Við höfum meira að segja lækkað fjármagnstekjuskatt þó að við höfum líka kallað eftir að hann gæti verið hærri hér. Fjármagnstekjuskattur á Íslandi er lægstur af öllum Norðurlöndunum. Hann er sá lægsti sem mér finnst afskaplega sérkennilegt í ljósi þess að eignaójöfnuður er talsverður hér á landi. Því til upprifjunar er vert að hafa í huga að einungis 2% íslenskra fjölskyldna greiddu fjármagnstekjuskatt vegna sölu á hlutabréfum. Við sjáum að 1% ríkustu landsmanna á meiri hreinar eignir, samkvæmt skattframtölum, en 80% Íslendinga. Hér má vel hækka fjármagnstekjuskatt án þess að allt fari á hliðina að mínu mati. En ég opnaði á þetta í ljósi þess að Samfylkingin hefur lækkað fjármagnstekjuskatt. Hvernig gerðum við það? Við lækkuðum ekki prósentuna. Við innleiddum frítekjumark. Það þurrkaði út skattskyldu um 90% skattgreiðenda. Þetta er skattalækkun til venjulegs fólks sem er með hóflegar fjármagnstekjur. Þetta er sanngjörn pólitík sem sýnir að hægt er að lækka skatta með þeim hætti að það gagnist sem flestum, ekki síst lágtekju- og millitekjufólki, bara venjulegu fólki. Frítekjumark þekktist ekki til að byrja með. Frítekjumarkið var innleitt á vakt Samfylkingarinnar og annarra flokka til að lækka skatta hjá fólki. Stundum er sagt að við viljum ekki lækka skatta á fyrirtæki. En Samfylkingin hefur lækkað skatta á fyrirtæki. Hvernig gerðum við það? Við innleiddum skattfrádrátt vegna fjárfestinga í hlutabréfum í nýsköpunarfyrirtækjum. Við höfum gert það. Við viljum stuðla að sanngjörnu skattkerfi og við gerum það með þessum hætti. Við höfum lækkað virðisaukaskattinn eins og þetta frumvarp hv. þm. Þórhildar Sunnu lýtur að. Við stuðluðum að því ásamt öðrum flokkum að lækka virðisaukaskatt með átakinu Allir vinna, sem var sett á fót árið 2010. Eftir því sem ég best veit skilaði það talsverðum árangri. Samkvæmt skýrslu Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands lækkaði skattbyrðin hjá millitekju- og lágtekjuhópum eftir hrunið. Það var út af pólitík þess tíma. Vinstri stjórnin sem þá var við stjórnvölinn ákvað að lækka skattbyrðina þrátt fyrir vonlausa stöðu ríkissjóðs á þeim tíma. Halli ríkissjóðs var upp á meira en 200 milljarða 2009–2010, en engu að síður tókst vinstri stjórninni að draga úr skattbyrði lágtekju- og millitekjuhópa, en hún jókst hjá hátekjuhópum, eins og á að vera. Við eigum að hafa sanngjarnt skattkerfi sem nær til breiðu bakanna. Það er misskipting í þessu samfélagi og vissir hópar geta lagt meira af mörkum, sérstaklega í ljósi þess að fólk hefur verið að kalla eftir meiri fjármunum í spítalana og skólana, í velferðarkerfið. Hvort sem fólk er hægra megin eða vinstra megin við miðju er það nánast samdóma álit kjósenda að kalla eftir frekari fjárfestingu í opinberum innviðum. Við erum a.m.k. heiðarleg með það og segjum: Já, ef við viljum fá meiri pening í Landspítalann vitið þið að við verðum að ná þeim peningum með skatttekjum. Samfylkingin trúir á samtryggingarkerfið. Hin leiðin er há þjónustugjöld, sjúklingagjöld og skólagjöld. Við viljum forðast það í lengstu lög að innleiða slíkt kerfi. Það er thatcherisminn svokallaði, að maður borgar eftir því sem maður notar. Við viljum frekar hafa samtryggingarkerfi þar sem maður greiðir skatt sem rennur almennt til uppbyggingar opinberrar þjónustu þannig að gjöldin markist ekki af því að sá sem veikist þurfi einfaldlega að greiða fyrir þá þjónustu sem hann nýtir á þeim tíma. Það er ekki samtryggingarkerfi. Það er ekki norræna leiðin svokallaða. Þetta eru atriði sem ég vildi draga hér fram og svara Sjálfstæðismönnum því að þeir þreytast ekki á að reyna að búa til einhverja mýtu um að vinstri menn vilji alltaf hækka skatta. Vinstri menn geta vel lækkað skatta þegar það hentar, en við gerum það með sanngjörnum og almennum hætti. Við gerum það gagnvart venjulegu fólki, gagnvart millitekjuhópum og lágtekjuhópum, en við sjáum enga sérstaka ástæðu til að lækka eða hafa hér lægsta fjármagnstekjuskatt á öllum Norðurlöndunum. Við sjáum enga sérstaka ástæðu til að lækka veiðileyfagjöldin það mikið að þau séu orðin álíka há og tóbaksgjaldið. Veiðileyfagjald er aðgöngumiði sjávarútvegsfyrirtækja að einum gjöfulustu fiskimiðum jarðar. Þetta er pólitík þeirra ráðherra, sem eiga að vera hér en eru einhvers staðar annars staðar, sem við sjáum endurspeglast í tvennum fjárlögum þessarar ríkisstjórnar og síðan í fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Þessi hægri mantra, ef svo má segja, ræður ríkjum hér. Hér er það hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson sem heldur um stjórnvölinn þegar kemur að skattamálunum. Það er miður. Sjálfstæðismenn þreytast ekki á að benda á að þeir vilji alltaf lækka skatta en bent hefur verið á að það eru ansi margir skattar sem hafa hækkað á þeirra vakt og síðan hafa margir skattar einfaldlega ekki breyst þó að þeir hafi haft tækifæri til að afnema þá eða lækka. Oft segja þeir eitt gagnvart sinni grasrót, gagnvart sínum hverfafélögum, en gera síðan allt aðra hluti þegar þeir eru við stjórnvölinn. Það er nú svolítið merkilegt með Sjálfstæðisflokkinn að hann hagar sér oft með allt öðrum hætti en hann talar. Þetta er flokkur sem er búinn að vera stóran hluta lýðveldistímans við stjórnvölinn þannig að ef fólk telur að hlutirnir gætu verið öðruvísi er ábyrgðin þokkalega skýr að mínu mati, frú forseti. Mig langaði aðeins að útvíkka umræðuna. Ég veit að við erum að tala um breytingu á virðisaukaskatti, lítið afmarkað mál sem skiptir samt miklu máli. Við eigum að tala oftar um skatta og hvernig skattkerfið er að þróast. Skattar þurfa líka að vera hóflegir. Nú er komin niðursveifla í hagkerfið. Við erum að upplifa mestu hagsveiflu í tæplega 30 ár, að hruninu undanskildu. Ég segi það úr þessum stól og í þessum sal að við skattleggjum okkur ekki út úr kreppunni. Við þurfum engu að síður að standa vörð um hið opinbera, þetta sem við eigum öll saman og þetta sem við þurfum að nýta okkur þegar kreppir að, t.d. í heilbrigðismálum eða þegar við eldumst eða lendum í slysi. Við eigum, að mínu mati, að lyfta svolítið þessari umræðu um samtrygginguna. Ég sagði hér í morgun, til að sýna hversu fá við erum, að á hverjum einasta degi fæðast jafn margir einstaklingar í heiminum og búa á Íslandi. Í dag fæðast 360.000 einstaklingar. Það fæddust 360.000 einstaklingar í gær og það gerist einnig á morgun. Þetta er lítið samfélag, að mörgu leyti gott samfélag sem gæti þó verið betra. Það er svo sem markmið allra, sama í hvaða flokki þeir eru, að fólk vill bæta lífskjör á Íslandi. Í sumum tilfellum getur okkur greint á um markmiðin en oft um leiðirnar. Í ljósi þess hve fá við erum erum við líka ríkt samfélag. Við erum tíunda ríkasta land í heimi. Það segir okkur að við getum gert svo miklu betur, frú forseti. Við þurfum ekki að hafa þannig kerfi að það að vera öryrki á Íslandi þýði fátækt. Hvenær var það ákveðið? Af hverju þarf það að eldast á Íslandi í allt of mörgum tilfellum að þýða fátækt, óöryggi og óvissu? Þetta þarf ekki að vera svona. Auðvitað veit ég að við gerum ekki allt fyrir alla og það er enginn að tala um það, en við getum gert svo miklu betur. Við getum náð til þessara einstaklinga sem eru alltaf skildir eftir, hvort sem hér er hagvöxtur eða samdráttur. Það er sorglegt að sú staða skuli vera uppi árum saman. Auðvitað sjáum við fram á framfarir á ýmsum sviðum, en enn erum við með um 6.000 börn sem búa við fátækt eða skerta efnahagslega möguleika á að taka þátt í samfélaginu. Það er fátt sorglegra í tíunda ríkasta landi í heimi en fátækt barn sem getur ekki eða fær ekki að nýta sömu tækifæri og jafnaldrarnir. Það er úrlausnarefni sem ég veit að allir eru sammála um að þarf að leysa. Það er að sjálfsögðu enginn hlynntur fátækt barna. Notum þá þau úrræði sem við höfum, t.d. í gegnum skattkerfið. Sumir skattar ættu að hækka til að mæta þeim áskorunum og vanda sem samfélagið glímir við, aðrir ættu að lækka. Þetta er ekki svart/hvítur heimur, frú forseti. Þess vegna verður manni kannski heitt í hamsi því að maður veit að tækifærin eru fyrir hendi. Það er hægt að gera betur. Ákvarðanir sem eru teknar við ríkisstjórnarborðið eru beinlínis að færa þetta samfélag í þá átt að hanna kerfi í þágu hinna ríku, sem er algjör óþarfi í þessari litlu fjölskyldu sem Íslendingar mynda. Frú forseti. Nú sé ég að tími minn er að renna út. Mig langar enn og aftur að ítreka þakkir fyrir þetta mál og ég styð það heils hugar. Ég ítreka að við eigum ekki að vera hrædd við að krukka aðeins í skattkerfið með það að markmiði að gera það einfaldlega sanngjarnara þó að einn liður eða tveir bætist við þá lagagrein sem hér er að breytast.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og kem upp í andsvar þó að það sé kannski ekki alvanalegt að maður fari í andsvar við samflokksmann. Þar sem hv. þingmaður er hagfræðimenntaður og þekkir tilgang skatta betur en margur hér í þessum sal langar mig að spyrja hann hvort við gætum mögulega gengið lengra í mismunandi skattheimtu. Í Bretlandi eru t.d. allar vörur sem henta börnum, allar barnavörur, undanþegnar virðisaukaskatti. Auðvitað kemur það barnafjölskyldum vel. Ég velti fyrir mér hvort það sé eitthvað sem við gætum kannski séð sem næsta skref í sanngjarnri skattheimtu. Þegar talað er fyrir svona þjóðþrifaverkum eins og lækkun virðisaukaskatts á þeim tilteknu vörum sem hér er fjallað um í dag heyrir maður oft þær gagnrýnisraddir að þetta flæki svo ofboðslega skattkerfið, það sé svo mikill veikleiki og til mikils ama. Á tölvuöld veltir maður því fyrir sér, og mér þætti vænt um að heyra hv. þingmann svara því, hvort það sé svo. Er þetta það mikið vandamál? Er þetta óyfirstíganlegt flækjustig sem við erum að búa til með því að lækka virðisaukaskatt á þessum vörum en ekki öðrum?
Frú forseti. Ég svara seinni spurningunni fyrst: Nei, ég óttast ekki þetta flækjustig, sérstaklega í ljósi þess að við höfum í sjálfu sér þrjú þrep nú þegar. Við erum með 11% og 24% en við erum líka með 0%. Við erum með ákveðna starfsemi í 0% þrepi. Við erum þannig í sjálfu sér ekki að búa til nýtt þrep með þessu kerfi. Við erum að færa vörur á milli kerfa með pólitískum rökum og erum að setja þessar vörur á þann stað þar sem þær eiga heima og flækjustig eykst að mínu mati ekki við það. Þó að við værum að innleiða hér nýtt skattþrep held ég, eins og hv. þingmaður gat um, að við þolum það vel í ljósi þess hvernig tæknin er hér á landi og hefur verið lengi. Hv. þingmaður nefnir sömuleiðis stöðuna í Bretlandi. Lengi hefur 0% söluskattur verið á barnavörur þar. Það berast ekki margar fregnir frá Bretlandi um að skattkerfið þar sé þeim ofviða, ef svo má segja, hvað það varðar. Eins og margt í skattamálum er bara pólitísk ákvörðun hversu langt við viljum ganga. Ég er mikill talsmaður fjárhagslegra hvata og þeir hafa áhrif á okkur. Við kennum það í hagfræðinni og ég nefndi það sérstaklega. Ég kenndi hagfræði uppi í háskóla og þar fjallaði ég sérstaklega um að það sé eitt af grundvallaratriðum hagfræðinnar að fjárhagslegir hvatar, „incentives“ á ensku, hafi áhrif á hegðun fólks. Skattar eru að sjálfsögðu fjárhagslegur hvati. Ég er t.d. mikill talsmaður sykurskatts. Við vorum með sykurskatt hér á árum áður en hann var tiltölulega lágur. Hann hafði kannski ekki þau áhrif sem hann hefði átt að hafa. Sykurneysla er talsvert mikil hér á landi og ýmis ytri kostnaður vegna sykurneyslu flyst yfir á almenna heilbrigðiskerfið, vanlíðan o.s.frv. Við getum vel tekið þá pólitísku ákvörðun að hafa sykur dýrari. Auðvitað eykur það kostnað þjóðarinnar að vissu leyti, en við erum frekar að dreifa þeim kostnaði sem engu að síður verður. Mengunarskattar eru ein leið sem við eigum að skoða miklu meira. [[Forseti hringir.]]Við eigum að nota þau úrræði sem skattkerfið felur í sér og ná fram pólitískum markmiðum eða breyttri hegðun gegnum þessa hvata.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið en vil halda áfram í kennslustundinni sem ég þarf nauðsynlega á að halda. Maður veltir líka fyrir sér þessu með þjónustugjöldin sem hv. þingmaður kom inn á í staðinn fyrir að taka ákvörðun um að leggja skatta á ýmsa aðra hluti. Eigum við að tala um veiðileyfi í laxveiðiám, er ekki rétt hjá mér að enginn virðisaukaskattur sé á því? Við höfum hins vegar ákveðið að rukka þjónustugjöld við komu á slysadeild. Við leggjum gjöld á ýmiss konar þjónustu sem sjúkir þurfa að sækja. Um leið og einstaklingur verður 18 ára en er enn námsmaður er hann farinn að borga full gjöld á öllum stöðum. Þar er engin vægð. Það er enginn afsláttur fyrir menntskælinga eða framhaldsskólanema veikist þeir herfilega og eru ekki með neina framfærslu. Hvernig fer það þá? Vissulega er ég komin aðeins út fyrir efnið en ég er að velta þessu fyrir mér út af þeim gagnrýnisröddum sem hafa heyrst um að þetta frumvarp flæki kerfið. Er ekki betra að sleppa því þá frekar að leggja á þjónustugjöld úti um allt og hafa þá einfaldara skattkerfi þannig að ákveðnar vörur séu í lægra skattþrepi virðisauka en aðrar í hærra þrepi og sleppa þá þeirri ósanngjörnu skattheimtu sem þjónustugjöldin eru?
Frú forseti. Ég tek undir það, enda höfum við í raun bara þessar tvær meginleiðir til að fjármagna hið opinbera, skatta annars vegar og þjónustugjöld hins vegar. Það er heilmikil pólitík að tala fyrir því að skattar eigi að lækka og þjónustugjöld að hækka. Við sjáum að hér eru stjórnmálaflokkar sem tala fyrir auknum þjónustugjöldum. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega sjúklingagjöld, skólagjöld og veggjöld. Þetta eru allt hápólitískar ákvarðanir um hvernig við eigum að fjármagna sameiginlega innviði. Almennt séð held ég að við hv. þingmaður séum sammála um að það er miklu sanngjarnara að hafa trausta skatta, almennt skattkerfi, samtryggingu, sem fjármagnar einmitt þá opinberu innviði sem við viljum að allir eigi góðan aðgang að óháð efnahag. Það er líka einkenni mjög vanþróaðra ríkja að hafa lágt skattþrep, einfalt skattþrep. Við sjáum það að eftir því sem ríki þróast og verða ríkari verða skattþrepin jafnvel fleiri. Ég lærði fyrir löngu, þegar Tansanía var að fá sjálfstæði, að eitt af því fyrsta sem Tansanía gerði var að fá sænska skattasérfræðinga til að veita sér ráð um hvernig innleiða ætti skilvirkt skattkerfi. Auðvitað geta skattkerfi þróast yfir í eitthvert bákn og unnið gegn sjálfu sér. Skattkerfi þurfa að sjálfsögðu að vera skilvirk og við eigum að vera órög við að endurskoða það sem betur má fara. Almennt er skattkerfið á Íslandi frekar skilvirkt. Við sjáum hvernig ríkisskattstjóri hefur haldið á sínum málum. Þetta er frekar notendavæn stofnun. Við skilum að uppistöðu rafrænt enda eru upplýsingar forskráðar og annað í þeim dúr. Ég óttast ekki að við séum að flækja kerfið með þeim hætti að það sé óyfirstíganlegt að stíga þessi skref. Ef eitthvað er ættum við að taka fleiri skref í þessa áttina, frú forseti.
Frú forseti. Ég er ekki komin hingað upp til að lengja umræðuna heldur út af því að ég átti því miður ekki kost á því að taka þátt í fyrri umræðu um málið. Þetta er gríðarlega gott mál, enda er ég í hópi þeirra hv. þingmanna sem leggja málið fram. Eins og áður hefur komið fram er með málinu verið að leggja til að virðisaukaskattur á tíðavörur og getnaðarvarnir lækki í lægra þrep virðisaukaskatts sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt fyrir konur til að bæta aðgengi þeirra og svo sem allra að getnaðarvörnum en síðan líka að tíðavörum sem er ekki síður mikilvægt. Ég held að allir geri sér grein fyrir því að þær eru býsna mikil nauðsynjavara, a.m.k. fyrir okkur konur. Það er eiginlega alveg furðulegt að þær hafi ratað í efra þrep virðisaukaskattsins. Þetta er nauðsynleg hreinlætisvara og eins og við þekkjum víða í löndum þar sem er mikil fátækt er staðan hreinlega þannig að konur geta ekki sinnt vinnu eða farið í skóla á þeim dögum sem þeim blæðir og það væri mjög sorglegt ef sú væri staðan hér. Ég held að sem betur fer séum við nokkuð vel stödd hvað það varðar hér á landi. Mig langaði að hrósa meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir þær breytingar sem hann leggur til á málinu, þ.e. að taka tillit til þeirra breytinga sem eru að verða á tíðavörum um þessar mundir. Þær eru að verða miklu meira margnota en þær hafa nokkurn tíma verið, ég nefni margnota dömubindi, álfabikarinn og fleira slíkt, að ég tali ekki um nærbuxur þar sem þetta er innfellt. Það er algjör snilld. - Nú sný ég mér alltaf að forseta. Það er ekki ætlunin að eiga þetta samtal eingöngu við hæstv. forseta, afsakið það. - Þetta er algjör snilld og þetta er gríðarlega mikilvæg og jákvæð breyting sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur hér til á málinu þannig að þetta nái örugglega yfir þær vörur líka sem ég vil fullyrða að hafi sannarlega verið vilji þeirra hv. þingmanna sem lögðu málið fram. Mig langaði aðeins, frú forseti, að ræða líka um bleika skattinn sem á sér tvær birtingarmyndir, annars vegar í skattlagningu á nauðsynjavörum fyrir konur og hins vegar verðlagningu seljenda og framleiðenda. Neytendasvið New York borgar gerði ótrúlega ítarlega og vandaða rannsókn sem var birt í desember árið 2015. Mig langaði að vekja athygli þingheims á þeirri rannsókn af því að þar koma fram sláandi niðurstöður. Neytendasviðið bar saman verð á yfir 800 vörum. Markmiðið var einfaldlega að skoða hvort munur væri á vörum sem væru markaðssettar fyrir konur annars vegar og vörum sem væru markaðssettar fyrir karla hins vegar. Niðurstöðurnar voru sláandi, frú forseti. Að meðaltali kostuðu vörur sem voru markaðssettar fyrir konur eða stúlkur u.þ.b. 7% meira en sambærilegar vörur fyrir karla eða drengi. Þannig var 7% munur á leikföngum og öðru slíku, 4% munur á klæðnaði barna, 8% munur á klæðnaði fullorðinna, 13% munur á hreinlætisvörum eins og sápum og kremum. Ég geri mér grein fyrir því að oft er talað um að við konur eldumst betur en karlarnir og kannski eru það þessi ofboðslega dýru og góðu krem og hreinlætisvörur sem við notum. Ég leyfi mér samt að efast um að það réttlæti 13% mun þarna á. Sömuleiðis var 8% munur á vörum sem eru ætlaðar eldri borgurum, sem er alveg furðulegt. Maður hefði haldið að ekki væri mjög mikill munur á okkur þegar við erum orðin fullorðin og komin á öldrunarheimili. Það er líka áhugavert að skoða - og ég mæli með því að þið skoðið þessa áhugaverðu rannsókn - muninn á klæðnaði. Einn framleiðandi lagði meira á föt fyrir konur í yfirstærð en karla. Væntanlega fer álíka mikið efni eða jafnvel meira í að klæða karl í yfirstærð en konu. Það var jafnvel enginn munur á sniði eða öðru á þessum klæðnaði en samt munaði 12–15 dollurum sem er algjörlega klikkað. Munurinn á verði á pelum fyrir börn hefur oft verið tekinn sem dæmi í fjölmiðlum, á pelum sem voru nákvæmlega eins fyrir utan litinn, annar var bleikur en hinn blár. Sá bleiki kostaði meira en sá blái. Er bleika litarefnið svona miklu dýrara? Eitthvað hlýtur það að vera. Ef svo er held ég að það væri skynsamlegt að við færum að skipta um lit og hættum einfaldlega að nota þessa liti yfir höfuð til að aðgreina kynin. Það er náttúrlega löngu úrelt. Ég get nefnt fleiri dæmi og það sem sló mig kannski mest var að það var 48% munur á verði á sjampói og hárnæringu fyrir karla og konur. Ég veit að við konur leggjum mjög mikinn metnað í að vera með fallegt hár og allt það en ég veit ekki betur en að fjölmargir karlmenn hafi þann metnað sömuleiðis. Maður getur ekki ímyndað sér að það sé einhver önnur ástæða fyrir þessum verðmun en sú að annað er ætlað konum og hitt körlum. Þetta er nokkuð sem við verðum að breyta. Við þurfum einhvern veginn að taka á þessum verðmun í samfélaginu. Við getum náttúrlega stigið skrefið og verið til fyrirmyndar hvað það varðar með því að útrýma úr íslenskri löggjöf þeim þáttum sem valda þessu, þar sem hreinlega er verið að mismuna kynjunum, eins og lagt er til í breytingunni hérna. Það er fleira sem mig langaði að koma inn á. Finnst okkur raunverulega í lagi að kynjunum sé mismunað svona mikið? Þetta er ekki eina dæmið um mismunun kynjanna eins og við vitum. Í ofanálag við það að þurfa að borga meira fyrir þær vörur, meira að segja nauðsynjavörur, sem konur kaupa - þær eru verðlagðar hærra - fáum við lægri laun. Þó að sannarlega hafi verið stigin mjög jákvæð og mikilvæg skref hér á landi, og við raunar verið til fyrirmyndar í heiminum hvað varðar löggjöf sem tryggir jöfn laun, er staðreyndin samt sem áður sú að rannsóknir sýna að konur eru enn með lægri laun en karlar. Við þurfum greinilega stöðugt að vera á tánum hvað það varðar. Auðvitað hefur markaðslögmálið þessi áhrif. Konur virðast greinilega hafa meiri greiðsluvilja eða eru einhverra hluta vegna háðar þessum vörum og telja því ekki eftir sér að greiða hærra verð fyrir þær. Það er óásættanlegt, frú forseti, og ég ítreka að við erum líka á lægri launum. Að lokum verður þetta til þess að við höfum minna á milli handanna um hver mánaðamót en karlmenn og það finnst mér óásættanlegt. Mögulega eru það svokölluðu markaðslögmálin sem valda þessu. Markaðurinn grípur það að konur eru greinilega tilbúnar til að borga þetta mikið fyrir vöru en karlmennirnir eru kannski, ég ætla ekki að nota orðið skynsamari, ekki tilbúnir til að greiða jafn mikið og grípa jafnvel ávallt þá vöru sem er á lægsta verðinu. En á meðan enginn kvartar, meðan enginn gerir athugasemdir, er spurning hvaða hvata fyrirtæki hafa til að breyta hlutum. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að það sé umræða og meðvitund í samfélaginu um það þegar tilvik af þessu tagi koma upp. Með tilkomu Facebook, sem var töluvert mikið rædd hér áðan, hafa tækifæri til aukins aðhalds og aukinnar neytendaverndar aukist gríðarlega. Ég get nefnt nokkra hópa á Facebook, þar sem ég er, þar sem fólk bendir á góð tilboð og annað slíkt en líka á dæmi af þessu tagi sem ganga það langt að þau ganga fram af fólki. Sem betur fer, þegar bent hefur verið á slíkt, hafa verslanir stundum brugðist skjótt við og jafnvel sagt að um mistök hafi verið að ræða og leiðrétt þau. Ég man sérstaklega eftir einu dæmi um reiðhjólahjálma sem voru nákvæmlega eins fyrir utan litinn, annar var bleikur og hinn blár. Þar var brugðist hratt við og þetta var leiðrétt og sama verð sett á báða hjálmana. Þetta sannar enn og aftur hve miklu máli skiptir að vera með virka neytendavernd og að við reynum að vekja almenning til aukinnar meðvitundar um að láta ekki bjóða sér verðlagningu af þessu tagi, svona mismun á verðlagningu án nokkurrar ástæðu. Þannig er hægt að skapa þrýsting á þá aðila sem um ræðir, þ.e. seljendur og framleiðendur. Það er ótrúlega áhugavert að eftir alla umræðuna sem hefur verið í gangi um rétt kynjanna, sérstaklega réttindi kvenna, viðgangist þetta enn í íslensku samfélagi. Auðvitað langar mann oft að spyrja af hverju það sé. Hvað veldur því að þetta viðgengst enn í dag? Kannski er það út af því að við erum svolítið að horfa á stóru myndina. Við erum að horfa á stöðu kynjanna á vinnumarkaði, við erum að horfa á stöðu kynjanna í menntakerfinu og við erum að horfa á stöðu kynjanna á fjölmörgum sviðum. Þá gleymum við oft þessum smáu hlutum sem skipta samt svo miklu máli undir niðri. Eins og Þorgerður Einarsdóttir, prófessor í kynjafræði við Háskóla Íslands, hefur bent á þarf maður líka stundum að horfa á stóru myndina. Stundum heldur maður að um tilviljun sé að ræða, að einungis sé um þetta eina dæmi að ræða. Þá þarf maður einmitt að gera eins og New York borg gerði, taka mikinn fjölda og kanna verð og athuga. Er þetta einstakt dæmi eða er þetta skipulegur og kerfisbundinn halli á konur? Það hallar reyndar á karlmennina hvað verðið varðar, verðið er lægra til þeirra. Maður áttar sig ekki á þessu fyrr en maður fer að skoða stóru myndina og sér mynstrið. Þá áttar maður sig á því að þetta er engin tilviljun. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli í öllu þessu að ríkið komi að málum og lagfæri hjá sér það sem augljóslega þarf að lagfæra eins og við gerum með samþykkt þessa frumvarps. Við þurfum líka sífellt að vera að skoða okkar löggjöf út frá kynja- og jafnréttissjónarmiðum. Það kom mér t.d. nokkuð á óvart, frú forseti, þegar ég var að skoða lög um hjúskaparlöggjöfina að sjá þar eingöngu talað um tvíkvæni. Ég hefði haldið að það væri eingöngu ef karlinn giftist tveimur konum og velti því fyrir mér hvort það þýði að konur megi eiga fleiri en einn karl. Ég er reyndar ekki viss um að ég myndi leggja í það, satt best að segja. Samt sem áður er mjög áhugavert að sjá dæmi um þetta. Þó að síðar í löggjöfinni sé sannarlega talað um bæði karla og konur er orðið tvíkvæni samt alltaf notað en minn málskilningur er sá að það orð sé eingöngu notað ef karlmaður á fleiri en eina konu. Þessi dæmi sýna að við þurfum stöðugt að vera vakandi og gera okkar besta til að bregðast við sýnilegum hlutum eins og um ræðir hér, þ.e. að nauðsynlegar hreinlætisvörur og sömuleiðis getnaðarvarnir fyrir konur séu ekki óaðgengilegar vegna þess skatts sem ríkið leggur á þær. Að lokum langar mig að nefna að um er að ræða mikilvægar vörur eins og getnaðarvarnir. Það er mikilvægt hvað varðar kynheilbrigði Íslendinga að aðgengi að getnaðarvörnum sé gott, ég tala nú ekki um í ljósi þeirrar umræðu sem er nýafstaðin á þingi um þungunarrof. Besta leiðin til að fækka þungunarrofum er auðvitað að hafa gott aðgengi að getnaðarvörnum þannig að hægt sé að byrja þar. Sem betur fer hefur margt breyst en staðreyndin er samt sem áður sú að við höfum séð aukna tíðni á kynsjúkdómum eins og t.d. klamýdíu. Þó að þetta sé kannski ekki stór peningur í heildarsamhenginu skiptir þetta máli fyrir einstaklingana. Ég hlýt því að fagna því að þetta mál hafi komið fram og hlakka svo sannarlega til að greiða atkvæði með því og sannarlega einnig með þessum ágætu breytingum meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Ég held að ég hafi náð að fara nokkurn veginn yfir mína helstu punkta í málinu og læt þetta duga í bili.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingar á lögum um virðisaukaskatt sem varðar tíðavörur og getnaðarvarnir. Frumvarpið er tiltölulega einfalt, þ.e. að virðisaukaskattur á tíðavörum og getnaðarvörnum falli í lægra virðisaukaskattsþrep. Flóknara er það nú ekki. Í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar eru lagðar fram breytingar sem útvíkka tillöguna til að hún geti betur náð yfir allar þær vörur sem þarf til og er það að tillögu tollstjóra, að mér skilst. Fjórar umsagnir bárust um málið og er eindreginn stuðningur við málið í öllum þeim umsögnum, kannski ekki við öðru að búast enda frekar sjálfsagt mál. Ég ætla aðeins að fara betur út í hversu sjálfsagt það er og hvers vegna það skiptir máli að við áttum okkur á því að það sé sjálfsagt en það hafi samt beðið þar til nú. Ég verð fyrst að nefna ágæta tillögu sem kemur fram í umsögn Femínistafélags Háskóla Íslands. Sú tillaga felur í sér breytingu á reglugerð umhverfisráðuneytisins um hollustuhætti, breytingu á hugtakinu „fullbúin snyrting“. Í dag er hún skilgreind á þann veg að um sé að ræða sérstakt snyrtiherbergi með vatnssalerni og handlaug með heitu og köldu vatni, spegli, sápu og handþurrkum. Femínistafélag Háskóla Íslands leggur til að þarna verði bætt við einnota tíðavörum þannig að fullbúin snyrting sé sérstakt snyrtiherbergi með vatnssalerni og handlaug með heitu og köldu vatni, spegli, sápu, salernispappír, einnota tíðavörum og handþurrkum. Mér finnst sú tillaga mjög góð og vona að umhverfisráðherra taki eftir þessari ábendingu og breyti reglugerðinni í þá átt. Þar sem um reglugerð er að ræða getur frumvarpið ekki kveðið á um þá breytingu heldur þarf hún að koma frá ráðherra, nema ef setja ætti það í landslög en ég tel það óþarfa. Þetta er atriði sem á bara heima í reglugerð en gjarnan mætti uppfæra hana með þessum hætti. Eins og margir hafa nefnt er þetta mjög sjálfsagt mál og það er í raun skrýtið að þetta mál hafi ekki verið samþykkt nú þegar og fyrir löngu. Mig langar aðeins að rekja ástæðuna. Mér finnst mikilvægt í miklu víðara samhengi en í þessu máli að við áttum okkur á því hvers vegna það er. Ástæðan fyrir því að þessar tíðavörur og getnaðarvarnir fyrir konur hafa lent í efra virðisaukaskattsþrepi er að mínu mati einkenni karlrembusamfélagsins. Þá er alveg þess virði að spyrja hvað átt sé við með samfélagi. Ég hef ekki gaman af umræðum um skilgreiningar á orðum almennt, mér finnst orðsifjafræði mjög leiðinleg en í þetta sinn finnst mér hún mikilvæg. Hvað eigum við við með hugtakinu samfélag og hvað þá þegar talað er um persónueinkenni þess samfélags? Ég lít þannig á að samfélagið sé einhvers konar persóna, einhvers konar meðaltal af því hvernig samfélagið kemur fram við aðrar stofnanir, aðra hópa og einstaklinga. Þar er mikilvægt að hafa í huga að samfélagið getur haft ýkt einkenni eða önnur einkenni en einstaklingarnir innan þess. Sem dæmi getur karlremba samfélagsins brotist fram í alls konar tölfræði og óréttlæti sem enginn talar raunverulega fyrir eða beitir sér fyrir. Með öðrum orðum: Óréttlætið gerist óvart. Það gerist ekki vegna þess að einstaklingarnir séu í sjálfu sér karlrembur eða séu að gera eitthvað slæmt heldur kannski af pínulitlu hugsunarleysi og tillitsleysi hjá öllum. Þegar þetta tillitsleysi eða hugsunarleysi endurspeglast í ákvörðunum eða kannski hlutfalli kvenna á þingi eða eitthvað því um líkt getur skekkjan birst jafnvel þótt einstaklingarnir sem tóku ákvarðanirnar séu í sjálfu sér ekki karlrembur. Með karlrembum samfélagsins á ég ekki endilega við einstaklinga sem eru karlrembur en þegar meðaltal af ákvarðanatöku og viðhorfum er tekið saman og við setjum inn eitthvert hugtak sem heitir samfélag og gefum því hugtaki persónueinkenni hefur það samfélag persónueinkenni karlrembu. Ég tel þetta eiga við í meira eða minna öllum málum. Við getum séð mynstur. Ég nefndi hlutfall kvenna á Alþingi eða hlutfall kvenna í forstjórastöðum, eitthvað því um líkt, sem einkennir mjög stór samfélög og einkenni stofnana, án þess að neinn hafi tekið sig til og ákveðið að konur skyldu vera færri á þingi eða konur skyldu síður vera forstjórar eða að gildin og viðhorfin og hegðunin sem leiðir e.t.v. til forstjórastöðu eða æðri stöðu þurfi að einkennast af týpískum testósteron-gildum sem ég ætla að láta í friði að lýsa í of miklum smáatriðum, a.m.k. í bili. Þetta leggur okkur þá kröfu á herðar að við fylgjumst með persónueinkennum sem við erum mótfallin, t.d. karlrembu, frekju og yfirgangi, einhverju því um líku, sem við sjáum í samfélaginu þótt við sjáum þau ekki í persónueinkennum einstaklinganna sem taka ákvarðanir. Með öðrum orðum verðum við að muna að vera sjálfsgagnrýnin og átta okkur á því að við getum tekið karlrembulegar ákvarðanir án þess að vera karlrembur sjálf. Konur geta það líka. Þetta krefst þess að við getum nálgast svona málefni af ákveðinni auðmýkt og við getum ekki látið eins og við séum einfaldlega ekki rasistar eða ekki karlrembur og þar af leiðandi þurfi ekki að pæla í þessu. Það virkar ekki þannig. Þannig fá rasismi og karlremba að blómstra frekar vel. Við þurfum markvisst og meðvitað að tileinka okkur viðhorf til þess að berjast gegn þessum áhrifum í okkar eigin ákvörðunum og okkar eigin nálgun á málefnin, hvort sem við köllum okkur rasista, karlrembur eða eitthvað annað - eða ekki. Sömuleiðis er mjög mikilvægt í allri réttindabaráttu að við lítum ekki svo á að það sé hlutverk hvers einkennahóps að berjast fyrir sínum eigin hagsmunum fyrst og fremst. Ég verð að segja að mér finnst ágætt að sjá marga karlmenn á mælendaskrá í þessu máli og að flytja málið. Ég er sjálfur þeirra á meðal, en þetta mynstur sést ekki alltaf. Sum femínistafélög eru næstum því bara skipuð konum og mér finnst það mynstur alltaf pínulítið sorglegt, ekki vegna þess að ekki megi vera konur í femínistafélögum heldur finnst mér það einkenni þess að mannkyn sé ekki nógu duglegt við að standa saman að réttindum sem varða okkur öll í stóra samhenginu. Við erum ekki nógu dugleg, finnst mér, sem hópur að berjast fyrir réttindum hver annars. Þótt það sé ekki nálægt dæmi finnst mér mjög mikilvæg lexía fólgin í borgarastríði Bandaríkjanna, sem er reyndar afskaplega merkileg saga ef út í það er farið. Í dag er eiginlega ekki hægt að tala um svart fólk og hvítt fólk eins og gert var í denn. Í fyrsta lagi eru þetta ekki litirnir sem fólkið ber á húð sinni og í öðru lagi eru kynþættir ekki svona skýrir. Þetta er ekki svona svart og hvítt, ef ég má leyfa mér það orðalag, en sú var tíðin að það var eiginlega alveg hægt að skipta fólki niður í svart eða hvítt, annaðhvort svarta eða hvíta menn. Þegar ég tala um menn í þessum skilningi á ég augljóslega við konur líka. Ef við leyfum okkur það, fyrir það sögusvið Bandaríkjanna, var svart fólk þrælar, hvítt fólk var ekki þrælar. Hvítt fólk naut ofboðslega mikils frelsis og frelsi var eitt af lykilhugtökunum í bandarískri stjórnsýslu, hugmyndafræði, jafnvel trúarbrögðum. Auðvitað var þetta fyrst og fremst frelsi fyrir hvíta karlmenn, konur fengu ekki sama vægi í samfélaginu og allt það. En sérstaklega var munurinn á milli hvítra og svarta. Svartir voru beinlínis þrælar. Mótsögnin við bandaríska hugsjón er svo áberandi, borðleggjandi og augljós. Það er þvílíkur fnykur af henni, sem var vel þekktur þegar Bandaríkin urðu til. Það var aldrei sátt í bandarísku samfélagi um þrælahald svartra. Svo kom sú tíð að það þurfti að fara að útkljá þessa spurningu um þrælahaldið þegar Bandaríkin voru að stækka og fleiri ríki að verða hluti af Bandaríkjunum. Það varð þannig að hið svokallaða suður, suðurhluti Bandaríkjanna, sá fyrir sér að með því að fleiri ríki væru tekin inn í bandalagið, Ameríkubandalagið, myndi þrælahald líða undir lok og það myndi rústa efnahag Suðurríkjanna. Þau lýstu því yfir sjálfstæði og fóru í stríð við norðrið. Það er stundum sagt, ranglega, að borgarastríðið í Bandaríkjunum hafi í raun ekki snúist um þrælahald heldur efnahag og eitthvað svoleiðis. Það er rangt, það snerist um fleiri hluti. Öll stríð eru flókin. Og það er rétt líka að norðrið barðist ekki til að frelsa þræla, norðrið barðist til að halda bandalaginu saman en suðrið barðist fyrir þrælahaldi. Það var ástæðan fyrir því að suðrið barðist. Ástæðan fyrir því að ég er að fara í þessa óþarflega löngu söguskýringu er sú að það þurfti hvíta karlmenn til að berjast fyrir frelsi svarts fólks eins og það var kallað þá og við köllum ekki svo lengur. Mér finnst þetta ofboðslega mikilvægur punktur vegna þess að nú til dags er t.d. í Bandaríkjunum, hjá forsetaembættinu þar, oft rík áhersla á að einhverjir hópar, og þá sér í lagi meirihlutahópurinn, sá sem er stór og sterkur og nýtur forréttinda, eigi að setja sjálfa sig í fyrsta sætið. Og þá er stutt í alls konar landráðatal og „superiority“-komplexa - fyrirgefðu, virðulegi forseti, íslenska þýðingin bara datt úr mér í augnablikinu - sem er hræðileg þróun og ætti að vekja ótta fólks. Mannlegt samfélag getur einungis þróast ef það áttar sig á því að þegar allt kemur til alls erum við í þessu brölti saman, konur og karlar og svartir og hvítir og bleikir og bláir og alls konar. Alveg sama hvaða einkenni við höfum, hvort sem þau eru líkamleg eða andleg, erum við þegar allt kemur til alls í þessu brölti saman. Mér finnst það ekki endurspeglast í þessum skýru mynstrum í femínistafélögum, að þau séu einungis með konum. Mér finnst að í heimi sem væri með þetta á hreinu ætti að vera svipað hlutfall karla og kvenna í öllum femínistafélögum. Hlutfall hörundsdökkra og hörundsljósra ætti að vera svipað í öllum félögum eða hópum sem væru í því að bæta hag og vernda réttindi kynþáttaminnihlutahópa. Kristnir ættu ekki bara að gæta réttinda kristinna hagsmuna og múslimar réttinda sinna, guðleysingjar ættu líka að vera í því - og allir. Við eigum bara alltaf öll að verja réttindi og hagsmuni okkar allra. Því miður er heimurinn þannig að það þarf stundum að forgangsraða eitthvað. Við erum t.d. með íslenskt þjóðríki og erum kjörin af íslensku þjóðinni til þess að gæta íslenskra hagsmuna. Heimurinn er ekki alveg svona klipptur og skorinn. Ef við ætlum að setja okkur útópíu skulum við setja okkur þá útópíu að við séum í þessu saman. Stefnum að þeim draumi og stefnum í átt frá þeirri martröð sem er andstaðan. Nú finnst sumum ég kannski vera kominn frekar vítt um efnið en punktur minn er sá að þetta mál er sjálfsagt út frá þessum gildum. Við ættum að vera löngu búin að þessu. Þetta hefði aldrei átt að gerast til að byrja með. Ég er ekki viss um að það hafi bara verið karlrembur sem ákváðu að tíðavörur og getnaðarvarnir kvenna skyldu vera í efra virðisaukaskattsþrepinu. Ég efast stórlega um að það hafi verið hugsað út í það yfir höfuð. Ég held reyndar að það sé nákvæmlega þannig sem það hafi gerst. Og í því felst viðvörunin, við verðum að tileinka okkur hagsmunagæslu hvert annars, annarra hópa. Við eigum ekki alltaf að setja okkur sjálf eða fólk sem deilir okkar líkamlegu eða andlegu einkennum í fyrsta sætið, eins og það sé endilega röð. Þegar kemur að réttindum er nóg af réttindum handa öllum. Það þurfa ekki að vera forréttindi. Það þarf ekki að vera munur á því hvaða réttindi fólk hefur gagnvart lögum eða sköttum. Það er algjör óþarfi. Það er ótæmandi auðlind og við þurfum ekkert að setja einhverja einkennahópa í fyrsta eða annað sæti þar. Við eigum bara öll að vera saman í fyrsta sætinu.
Frú forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt sem í grunninn eru frá árinu 1988 en þeim hefur verið breytt alloft. Við fjöllum hér um sérstakan, afmarkaðan og vel skilgreindan þátt, tíðavörur og getnaðarvarnir. Þrátt fyrir að við höfum fjallað um þetta efni og breytingar á virðisaukaskatti nokkrum sinnum hefur þetta ekki náð fram að ganga til þessa þó að mig reki minni til þess að þetta hafi verið til umfjöllunar. Við erum að stíga gott skref. Við erum að stíga skref til aukins jafnræðis og ég leyfi mér að segja að við sýnum með þessu virðingu fyrir öðru fólki óháð kyni. Ég tel einsýnt að lækkun á virðisaukaskatti samkvæmt þessari tillögu í frumvarpinu muni stuðla að aukinni lýðheilsu. Það er augljóst að skattur á tíðavörur leggst eingöngu á konur og því mikil mismunun í þessu fólgin, mismunun sem ekki er gott að átta sig á hvers vegna hafi fengið að þrífast svo lengi. Það er líka heilbrigðismál að aðgengi að getnaðarvörnum sé gott og þær á viðráðanlegu verði. Eins og kom vel fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni á það vitaskuld að vera óháð því af hvaða kyni við erum. Það er nefnilega þannig að í núgildandi lögum um virðisaukaskatt falla smokkar í lægra þrep virðisaukaskatts. Það er auðvitað dapurlegt að það sama eigi ekki við um allar tegundir getnaðarvarna, heldur einungis þær sem aðallega beinast að körlum. Í breytingafrumvarpinu er því stigið jákvætt skref í jafnræðisátt sem á ekki að vera tiltökumál, eins og ég nefndi fyrr. Þeir umsagnaraðilar sem sendu inn umsagnir um frumvarpið voru allir sammála og fögnuðu því að þessar vörutegundir yrðu settar í lægra virðisaukaskattsþrep og telja allir að þetta muni hafa jákvæð áhrif á kynheilsu Íslendinga. Sérstaklega mun þetta hafa jákvæð áhrif á konur þar sem flestum tegundum getnaðarvarna er beint að þeim. Eins og kom fram í ágætri ræðu hv. þm. Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur hafa markaðsöflin aldeilis náð sér á strik þar sem þær vörutegundir eru annars vegar. Það sér maður með því einu að ganga um stórmarkaði og fylgjast með fjölmiðlum þar sem þetta er mjög auglýst og sláandi að þessar vörur eru fjárhagslega íþyngjandi fyrir konur. Tíðavörur eru nauðsynjavörur fyrir flest fólk sem fer á blæðingar og notkun þeirra er hvorki lúxus né val. Það er því eðlilegt að tíðavörur flokkist ekki í efsta þrep virðisaukaskatts og ættu jafnvel að vera undanþegnar virðisaukaskatti. Um þetta fjalla stjórnvöld í öðrum löndum og hafa farið ýmsar leiðir, ýmist lækkað eða afnumið virðisaukaskatt á tíðavörum í því augnamiði að auka jöfnuð og afnema það sem við verðum auðvitað að telja að séu ómálefnaleg útgjöld þeirra sem fara á blæðingar. Í ýmsum löndum Vesturlanda hefur komið í ljós að hin svokallaða túrfátækt, „period poverty“, með leyfi forseta, er orðin þekkt hugtak, þ.e. þegar konur eða stúlkur verða fyrir svo miklum áhrifum vegna þessa að þær geti ekki sinnt t.d. skóla eða störfum vegna þess að þær hafa ekki efni á að afla sér þessarar vörutegundar. Þetta þekkja menn í Bretlandi þar sem menn telja að allt að 10% af konum tefjist í námi og starfi vegna þess að þær eru frá störfum vegna þessa vanda. Það er engin ástæða til að ætla annað en að svipað sé upp á teningnum á Íslandi í rauninni. Ég hef fjallað um þetta frá mínum sjónarhóli af veikum mætti en ég tel þó af góðum vilja. Við höfum fylgst með því í áranna rás að á þessu sviði hefur orðið nokkur þróun til þæginda fyrir konur. Við þekkjum hugtakið álfabikar, sem lagt er til að verði breytt í tíðabikar. Það er margnota búnaður sem konur eiga og hefur verið í notkun í áraraðir. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi í sinni góðu yfirferð að við þyrftum að huga að ýmsum þáttum, m.a. endurskoðun á reglugerðum um hollustuhætti og taka tillit til þeirra þátta í skilgreiningu á því hvað teljist vera fullbúin eða fullboðleg aðstaða fyrir snyrtingar og snyrtiherbergi, hvort sem það er á opinberum stöðum eða á vinnustöðum. Það er nú viðtekið að tíðavörur eru nauðsynlegar hreinlætisvörur sem aðgengilegar ættu að vera á öllum snyrtingum, hvort sem það er gegn gjaldi eða ekki. Virðulegur forseti. Það er kannski ekki ástæða til að fjölyrða meira um þetta efni að sinni. Samfylkingin styður auðvitað framgang þessa máls og telur það vera jafnréttismál, lýðheilsuverkefni og skref til þess að auka jafnræði og hafa líka yfirbragð virðingar.
Frú forseti. Við fjöllum um lítið en afar mikilvægt mál í mörgum skilningi þess orðs. Það er að sjálfsögðu ástæða til að þakka 1. flutningsmanni, hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, fyrir og öllu því fjölmarga fólki úr mörgum flokkum, sýnist mér, sem fylkir sér á bak við hana. Ég er ekki þar á meðal, sýnist mér, en engu að síður styð ég, eins og allur þingflokkur Samfylkingarinnar, þetta ágætismál. Þetta er auðvitað jafnaðarmannamál þannig að það er auðvelt fyrir flokkinn að taka grundvallarafstöðu með því. Við erum að ræða leið sem eykur líkur á því að það náist jöfnuður í samfélaginu, í þessu tilfelli kynjajöfnuður. Ójöfnuður er af ýmsum toga. Við þekkjum og ræðum mjög mikið um fátækt og eignaójöfnuð sem Samfylkingin talar gegn. Við höfum mótað okkar sýn á skattkerfið út frá m.a. honum þar sem við viljum vera með almenna skatta. Við viljum leggja skatta á fólk eftir getu hvers og eins þannig að þeim sé hlíft sem hafa lítið milli handanna en þeir séu látnir borga meira inn í samneysluna sem eru vel til þess fallnir og geta það auðveldlega. Við viljum hins vegar forðast að skattleggja fólk mikið þegar kemur að þjónustugjöldum og vörugjöldum; og þess vegna teljum við miklu eðlilegra að vara af þessu tagi, sem er nauðsynjavara sem annað kynið þarf að stórum hluta að nota, sé ekki íþyngjandi fyrir það kyn. Við erum annars vegar að tala um getnaðarvarnir og hins vegar tíðavörur. Notkun getnaðarvarna hefur fyrst og fremst, og í allt of miklum mæli, verið lögð á herðar konunnar, þ.e. að passa sig á ótímabærum getnaði. Til eru margar rannsóknir sem sýna að það hefur áhrif á vinnugetu þeirra og þátttöku í samfélaginu, veldur töfum í námi og öðru slíku. Það er ágætt að nota þetta tækifæri til að minna okkur karlmenn líka á að við þurfum að fara að taka miklu meiri ábyrgð á þeim hluta málsins. Við erum meira en bara æxlunarverkfæri, við eigum að bera ábyrgð á gjörðum okkar og afleiðingum þeirra. Það er einn hluti málsins. Annar er svo tíðavörurnar sem leggjast eingöngu á konur með mjög óréttlátum hætti. Okkur er frekar tamt að halda að þetta skipti engu máli og við erum sem betur fer það vel í sveit sett á Vesturlöndum að flest fólk hefur nokkuð auðveldlega efni á þeim en það réttlætir hins vegar ekki óþarfa skattlagningu á vöruna. Við ættum kannski að muna að það er kannski ekki svo sjálfsagt að fólk ráði við þetta. Við þurfum ekkert að horfa marga áratugi aftur í tímann til að átta okkur á því að svo var ekki, fyrir utan náttúrlega að varan hefur tekið stakkaskiptum og þróast. Áður fyrr var allt svona miklu meira íþyngjandi Ég var svo heppinn fyrr í vetur að fá að kynnast Malaví með hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur. Það var bæði gleðilegt en líka átakanlegt og sorglegt að kynnast þessu fallega, litríka fólki sem hreif mann, en á sama tíma áttaði maður sig á því að þarna er gríðarleg fátækt. Samfélagið er líka illa haldið af gamaldags hugmyndum og trúarkreddum sem gera það t.d. að verkum að það að vera á túr gerir stúlkurnar í rauninni vanheilagar. Þær fóru ekki í skólann. Eitt af því sem þarf til til að reisa þessa fallegu álfu upp úr fátækt er í gegnum aukið kynjajafnrétti og með því að hvetja stúlkur og konur og hjálpa þeim til náms. Þar þarf bæði að vinda ofan af þeim fordómum sem tengjast því að vera á túr og gera stúlkunum kleift að hafa afdrep til að skipta um og nota tíðabindi og hreinlega hafa efni á því. Okkur finnst kannski fjarstæðukennt að það sé hægt að fljúga í 12 eða 13 klukkutíma og hitta fyrir samfélög þar sem litlar stúlkur hafa hreinlega ekki efni á því. Í þessari ferð vöktu þær, með hjálp innlendra samtaka sem og íslenskra og annarra á Vesturlöndum, máls á þessu til að eyða því tabúi sem þetta er. Þær stóðu á torginu og seldu fjölnota dömubindi, eins og það hét í ungdæmi mínu, bæði til að eyða fordómunum, eins og ég sagði, en líka til að hvetja stúlkur til að vera ófeimnar og benda á að það á ekki að hindra skólagöngu lítils barns eða unglings að þurfa að nota svoleiðis hluti. Það sem var einstaklega skemmtilegt við þetta var að þarna voru ekki framleiðslu- eða markaðsfyrirtæki sem voru búin að búa til úr þessu steríla vöru sem passar inn í smekk samtímans sem er þannig útlítandi að fólk beinlínis roðni ekki við að taka vöruna og setja hana ofan í kassann. Þó að okkur hafi miðað áfram erum við samt enn alveg bölvaðar teprur. Þær framleiddu vöruna m.a. í fallegum litum. Hér er þetta mestmegnis blátt. Hér var til umræðu áðan í fleiri ræðum að það er t.d. merkilegt að vara virðist vera dýrari ef hún er í tilteknum lit af því að sá litur eigi að höfða til kvenna en ekki karla. Hér er verið að reyna að vinda ofan af því með veikum mætti, við getum sagt vinna gegn markaðsöflunum sem munu alltaf reyna áfram að ná meiri peningum af fólki og hafa fundið það út að vörur sem konur þurfa að nota, í þessu tilfelli, sé hægt að verðleggja hærra vegna þess að þær þurfi að nota þær. Þegar hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir ræddi um þessa mismunandi verðlagningu eftir því hvort hluturinn átti að höfða til kvenna eða karla og að bleikar rakvélar væru töluvert dýrari en bláar rakvélar rifjaðist upp fyrir mér að litirnir, eins og við upplifum þá núna með tilliti til kyns, eru tiltölulega nýlegt fyrirbrigði. Í listasögunni er blái liturinn yfirleitt tengdur konum. María mey var gjarnan og yfirleitt klædd í hvítt og blátt en Jesús og karlarnir í rautt. Blár var litur sakleysisins, hreinleikans, en rauði liturinn litur styrksins og ástríðunnar. Þannig hélst þetta fram eftir öllum öldum. Það vakti beinlínis hneyksli á sínum tíma þegar máluð var mynd sem hét Blái prinsinn þar sem ósköp sakleysislegur lítill drengur, níu eða tíu ára gamall, er í bláum fötum, Það var kvenliturinn. Síðan fer þetta aðeins að breytast á 19. öld og línurnar verða óskýrari og listamenn fara líka að vera djarfari að ögra viðhorfum samtímans. Það fer að bera á því að menn eru að leika sér með þetta. Síðan verður þetta hluti af einhverri umbreytingu, líka hjá alþýðu manna. Árið 1918 er í Ladies' Home Journal talað um að almenna reglan sé að bleikt sé fyrir stráka og blátt fyrir stelpur, af því að bleiki liturinn sé sterkari og ákveðnari litur en hinn blái sé viðkvæmari, meira „delicate“, eins og það heitir kannski. Um þetta er líka hægt að lesa í Time Magazine frá 1927. Árið 1940 fara síðan markaðsöflin beinlínis að gera út á það að bleikt sé litur stúlkna og blátt litur stráka. Og viti menn, það hélst ekki alveg þannig fram á okkar dag vegna þess að upp úr 1960 og 1970 í frjálslyndis- og kvenfrelsisbyltingunni áttuðu konurnar sig á þessu og eyddu þessu. Það varð til „unisex“ litur fyrir bæði kynin, þau voru bara klædd í eins liti, gjarnan hvíta eða föla liti. Upp úr 1980 breyttist þetta aftur og bleikt varð aftur stúlknalitur og blátt drengjalitur. Það er býsna merkilegt í sjálfu sér, þó að ég sé kominn aðeins út fyrir efnið, að velta fyrir sér hvernig ríkjandi pólitísk viðhorf og hagsveiflur geta beinlínis haft áhrif á þetta viðhorf okkar. Það sem máli skiptir í þessu er að við látum ekki líðast að stúlkur og konur þurfi að greiða aukaskatt fyrir aðstæður sem eru þeim áskapaðar. Út af fyrir sig gætum við farið út á miklu víðara svið. Ég hef t.d. aldrei skilið af hverju Alþingi Íslendinga sættir sig við að börn eða unglingar sem greinast með sykursýki 1, sem þau geta ekkert að gert, séu látin borga gjald fyrir þann sjúkdóm. Eitt er nú að fólk þurfi að greiða symbólskt verð eða jafnvel að taka einhverjum afleiðingum af því að hafa lifað óheilbrigðu lífi, eins og við sem erum of þungir og miðaldra þurfum kannski að gera, en annað er þegar menn geta ekkert við því gert hvernig þeir eru skapaðir. Þetta er eiginlega bara býsna stórt mál og miklu stærra en mér finnst að þátttaka í þingsal bendi til. Við erum líka að tala um kynheilbrigði, við erum að tala um kynheilbrigði kvenna í þessu tilfelli. Við erum að tala um að konur geti stýrt því betur hvenær þær verði ófrískar og hvenær ekki þannig að þeir sem höfðu stórar áhyggjur af samþykkt frumvarps um þungunarrof og töldu jafnvel að inngrip á allra fyrstu viku þungunar væri þvílíkt stórmál hefðu kannski átt að vera hér með okkur í dag og leggjast á árar við að berjast fyrir þessu máli. Hér er auðvitað um það að ræða að ásamt upplýsingum og góðu aðgengi er verðlagning á þessum vörum örugglega mjög virk leið til að draga úr þeim tilfellum þar sem kona þarf eða velur að fara í þungunarrof. Þess vegna eiga þessar vörur auðvitað ekki bara að lækka aðeins, þær eiga að vera aðgengilegar. Ég er hræddur um að einhverjir þingmenn myndu hrökkva við ef það væri komin rauf við hliðina á klósettinu niðri og maður þyrfti að setja tíkall í hana ef maður ætlaði nota klósettpappír. Það er almennt álitin vara sem er frí á almenningssalernum og ég hefði haldið að tíðavörur væru jafnvel af þeim toga að í fyllingu tímans ættu þær líka að vera öllum konum aðgengilegar og fríar, a.m.k. á vinnustöðum, í skólum og á öðrum stöðum. Það getur verið stórmál, það þekki ég sem eiginmaður, og það getur þurft að gera breytingar á bíltúrnum eða gönguferðinni niður í bæ ef allt í einu kemur í ljós að þessar vörur hafa gleymst. Þetta held ég að sé miklu meira mál en við karlmenn almennt skiljum. Við þykjumst skilja það og viljum setja okkur inn í þær aðstæður en ég er hræddur um að við myndum hrökkva allhressilega við ef við áttuðum okkur á því hvaða raunverulegu afleiðingar þetta hefur fyrir daglegt líf kvenna. Ekki síst þess vegna fagna ég því að karlar taki þátt í þessari umræðu. Ef við meinum eitthvað með því að við viljum ná jafnrétti kynjanna berum við líka ábyrgð á því að svona óréttlæti sé ekki til staðar. Í greinargerð með frumvarpinu er talað um svokallaða túrfátækt. Ég nefndi það áðan hvernig sárasta birtingarmynd túrfátæktar er, eins og hjá þessum litlu stúlkum í Afríku sem þora ekki í skólann vegna fordóma og hafa beinlínis ekki efni á því að kaupa sér þessar sjálfsögðu vörur. En eins og samfélagið okkar er á Íslandi eru því miður örugglega líka til dæmi um túrfátækt hér, þ.e. við höfum ekki, þrátt fyrir að vera tíunda eða ellefta ríkasta samfélag heims, náð að byggja upp þannig sátt um lífskjör fólks að allir hafi efni á að snara upp úr veskinu 1.200-kalli eða 1.500-kalli með reglulegu millibili til að kaupa sér vörur sem auðvitað ættu að vera sjálfsagðar og eru það. Ég vona að að lokinni þessari vönduðu, tiltölulega löngu yfirferð í dag verði málið samþykkt. Þrátt fyrir að hér sé einungis stjórnarandstaðan sem berst fyrir þessu máli og brennur fyrir því í þingsal ætla ég að um það sé tiltölulega góð sátt meðal allra þeirra fjölmörgu karla og ekki síður kvenna í stjórnarflokkunum. Að endingu hlýt ég að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur aftur fyrir að leggja fram þetta brýna mál og ég verð bara að segja í lokin að ég held að ef eitthvað er hefði það átt að fá lengri umræðutíma en þriðji orkupakkinn.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta góða mál. Það er einfaldlega mjög gott og var ekki flókið í framkvæmd. Þrátt fyrir að þessari hugmynd hafi gjarnan verið hallmælt fyrir meint flækjustig reyndist þegar á hólminn var komið ákaflega einfalt að hrinda henni í framkvæmd. Þetta er í senn lýðheilsumál en ekki hvað síst brýnt jafnréttismál. Allir þingmenn Viðreisnar styðja það heils hugar. Ég tek líka undir með ræðumanninum á undan mér, hv. þm. Loga Einarssyni, um að þingmenn stjórnarmeirihlutans séu sammála þó að þeir hafi greinst með talsvert hratt áunnið málstol hér í dag. Þó að ekki hafi verið löng eða mikil umræða um velflest mál hefur meiri hlutinn einhvern veginn horfið héðan úr þingsal og varla tekið til máls í einu einasta máli. En um þetta var mjög góð, þverpólitísk samstaða í efnahags- og viðskiptanefnd og ég hygg að þar séu nær allir nefndarmenn á nefndarálitinu og styðji þar með málið. Ekki er við öðru að búast en að mál þetta hljóti góðan framgang í þingsal og verði samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða, sem er vel. Það verður mikið fagnaðarefni þegar við náum þeim áfanga. Af því að við höfum gjarnan talað um þessa mismunandi flokkun, t.d. á getnaðarvörnum, í efra og neðra virðisaukaþrep, reyndar eru fleiri slík dæmi, sem bleikan skatt væri mjög mikið fagnaðarefni ef verslanir hér á landi tækju sér tak. Við sjáum að verslanir eru að gera ýmislegt að eigin frumkvæði til þess að styrkja ásýnd sína og koma með ábyrgari hætti fram gagnvart neytendum. Ekki síst er það mikið fagnaðarefni að umhverfisvitund verslunarinnar hefur aukist á undanförnum mánuðum. Það væri fagnaðarefni að verslanir tækju höndum saman um að útrýma hinum svokallaða bleika skatti þegar kemur að mismunandi verðlagningu á algjörlega einsleitum vörum sem eru annars vegar markaðssettar gagnvart körlum og hins vegar konum. Mér þykir alltaf jafn merkilegt að horfa t.d. upp á þessa mismunandi verðlagningu á rakvélum til karla og kvenna eftir því hvort þær eru bleikar eða bláar. Við sáum í nýlegri úttekt, sem ég hygg að hafi verið unnin á vegum Stöðvar 2, dæmi um munnskol fyrir börn, Hello Kitty fyrir stúlkur eða Batman fyrir drengi, sem voru mismunandi verðlögð, voru dýrari fyrir stelpurnar, innihaldið ugglaust nákvæmlega hið sama. Mýmörg dæmi má nefna um hið sama. Það væri fagnaðarefni ef verslunin í landinu tæki höndum saman um að útrýma þessari mismunandi verðlagningu á algjörlega einsleitum vörum og stíga annað skref til viðbótar þessu til að draga úr eða útrýma hinum svokallaða bleika skatti. Svo væri auðvitað að lokum gaman ef meiri hlutinn hér gæti undirstrikað að málið nyti stuðnings meiri hluta þingmanna með því að koma þó ekki væri nema í stuttar ræður því til staðfestingar.
Virðulegi forseti. Við erum að tala um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, með síðari breytingum (tíðavörur og getnaðarvarnir). Ég er einn af stuðningsmönnum þessa frumvarps, styð það heils hugar og tel það vera eitt lítið skref í rétta átt. Eins og komið hefur fram í umræðunni er virðisaukaskattskerfið hjá okkur svolítill frumskógur og mismunar fólki illa eftir efnahag. Annað sem kom fram er að við erum með næstdýrasta virðisaukaskattskerfi í heimi og er það okkur til skammar. Það er ekki gott. Því lægri tekjur sem fólk hefur og þarf að lifa af, því meiri áhrif hefur virðisaukaskattskerfið á það og þá sérstaklega á þá sem eru á lágmarkslaunum eða lífeyrisgreiðslum. Allir gera sér grein fyrir að þá skiptir hver einasta króna gífurlegu máli. Við ræddum ekki fyrir svo löngu um þungunarrof og samþykktum ný lög. Þar kom fram sú skelfilega niðurstaða og staðreynd að það eru um 1.000 þungunarrof á hverju ári sem ekki heyra undir læknisfræðilegar ástæður. Ekki er nema um 40 slíkar aðgerðir að ræða sem framkvæmdar voru vegna læknisfræðilegra ástæðna en 1.000 af öðrum ástæðum. Það eitt og sér hefði átt að hringja mörgum bjöllum og gerði það, sérstaklega hjá mér. Ég spurði sjálfan mig og líka hér í þinginu hvers vegna í ósköpunum við hefðum ekki brugðist við og gert eitthvað. Við verðum að átta okkur á því að við erum með einstaklinga í þjóðfélaginu sem eru háðir lyfjum og ýmsum vanabindandi efnum. Þessir einstaklingar munu í fæstum tilfellum kaupa sér getnaðarvarnir eða fá varanlegar getnaðarvarnir. Þess vegna er það eiginlega næsta skref í þessu máli, sem væri auðvitað nauðsynlegt, að lykkjan og aðrar varanlegar getnaðarvarnir væru hreinlega að kostnaðarlausu þeim sem vilja. Mér finnst það eiginlega sjálfsagt. Ef þetta væri fólki algjörlega að kostnaðarlausu, ef viðkomandi gæti bara mætt til læknis og fengið þessa varanlegu getnaðarvörn án nokkurs kostnaðar, trúi ég því statt og stöðugt að þungunarrofum myndi stórfækka. Við erum að tala um tíðavörur sem eiga auðvitað að vera sjálfsagður hlutur á salernum, sérstaklega myndi ég telja á heilsugæslum og í skólum. Eiginlega á ekkert að vera sjálfsagðara en að á salernum séu sjálfsalar fyrir þá sem þurfa á þessu að halda, og þetta á að vera ókeypis. Við eigum ekki að vera að rífast um það hvort virðisaukaskatturinn á þessum vörum sé of hár eða of lágur eða fyrir hendi yfir höfuð, heldur ætti það að vera næsta skref okkar að sjá til þess að allir sem þurfa á þessum vörum að halda geti fengið þær með aðgengilegum hætti og það ókeypis. Við erum með ýmsa hluti hér dýra. Virðisaukaskatturinn er sá næsthæsti í heimi. Við þurfum að hugsa svolítið út fyrir rammann um hverjir þurfi nauðsynlega á viðkomandi vörum að halda og geti ekki án þeirra verið. Út frá því eigum við t.d. að takmarka skattinn, eins og virðisaukaskatt og annað. Við getum tekið dæmi. Það er illþolandi að tveir einstaklingar sem eru teknir fyrir of hraðan akstur af lögreglu og fá sekt fái báðir sömu sektina, segjum 100.000 kr. sekt. Annar er með 300.000–400.000 kr. í laun en hinn er kannski með 2–3 milljónir í laun. Hverjum er verið að refsa meira? Auðvitað þeim sem er á lægri launum. Sá aðili fær þar af leiðandi margfalt hærri sekt en hinn launahærri. Þetta fyrirkomulag höfum við úti um allt kerfið hjá okkur. Við erum líka með þetta, sem má kannski snúa á annan hátt, í persónuafsláttarkerfinu. Persónuafsláttur fyrir þann sem er með 200.000–300.000 kr. á mánuði skiptir gífurlegu máli en fyrir þann sem er með 2–3 milljónir er það mjög lítill hluti af hans framfærslu. Það er líka spurning hvernig við eigum að haga fræðslu í sambandi við getnaðarvarnir. Þar koma líka inn þessi 1.000 þungunarrof sem eru framkvæmd á hverju ári. Við erum að tala um þrjú til fjögur þungunarrof á dag og það segir okkur að það er eitthvað að, líka hvað varðar fræðslu. Það er því mjög mikilvægt að við stóreflum fræðslu í skólum og gerum á sama tíma getnaðarvarnir aðgengilegri. Þá verði líka strax val um að fá varanlegar getnaðarvarnir sem duga í ákveðið langan tíma og að þær verði ókeypis. Það er líka spurning að yfir höfuð séu bara allar getnaðarvarnir til staðar fríar fyrir þá sem vilja. Ég gæti vel ímyndað mér að það yrði ekki svo dýrt og ég held að það myndi alveg pottþétt skila sér fyrir þjóðfélagið. Það er með ólíkindum að við skulum t.d. ekki vera með betri aðgang. Við gætum t.d. gefið mun betri aðgang og nýtt okkur ofboðslega vel hinn nýja vef heilsuvera.is sem er frábært framtak. Ég ætla enn einu sinni að hvetja fólk til að skoða hann vegna þess að þar er hægt að fara inn og vera á rauntíma, liggur við, í sambandi við lækni. Við vitum að ungt fólk er mjög vel tölvutengt í gegnum síma og á því mjög auðvelt með að komast inn á þennan vef. Þarna væri líka hægt að sjá til þess að með einum slætti á símann væri hægt að fá getnaðarvarnir eða tíðavörur frítt og sérstaklega þarf að byrja á að koma því þannig fyrir að allar heilsugæslustöðvar, hvar sem er, bjóði þessar vörur án greiðslu. Við erum ekki alveg komin nógu langt í því að aðstoða þá sem þurfa á að halda og við erum einhvers staðar í einskismannslandi. Við höfum gleymt okkur. Við höfum gleymt okkur í því að framkvæma, myndi ég segja, erfiðustu lausnina. Við erum búin að sætta okkur við þá erfiðustu lausn sem hægt er og þá skelfilegustu, það er í sambandi við þungunarrofin, að það sé einhvern veginn auðvelt og sjálfsagt. En við gleymdum að byrja á réttum enda, að byrja á því að sjá til þess að enginn þurfi að fara í þungunarrof. Það hlýtur að vera, eins og ég hef áður sagt, skelfilegasta ákvörðun sem til er að þurfa að fara af stað og ætla sér að fara í það ferli að eyða lífi. Okkur ber skylda til að finna allar leiðir áður og sjá til þess að enginn, helst enginn, nema í allra brýnustu nauðsyn, þurfi að velja þann farveg að fara þessa erfiðu leið. Til þess er, eins og ég segi, fyrsta skrefið þetta frumvarp. Hvernig í ósköpunum stendur á því að þessar vörur hafa borið hærri virðisaukaskatt en margar aðrar vörur sem minni þörf er á? Hvernig í ósköpunum fórum við að því að búa til svona kerfi? Það segir okkur að það er fullt af öðrum vörum sem hið sama gildir um. Við verðum að taka virðisaukaskattskerfið algjörlega til endurskoðunar og sjá til þess að lífsnauðsynlegar vörur, vörur sem fólk þarf til daglegs brúks til að lifa eðlilegu lífi, séu ekki skattlagðar þannig að það mismuni fólki vegna fjárhags. Vegna bágs fjárhags verður fólk kannski að velja. Hef ég efni á þessari vöru eða ekki? Það segir sig sjálft að einstaklingur sem er á lífeyrisbótum frá Tryggingastofnun ríkisins, sem eru rúmlega 212.000 kr., og þarf að borga leigu, 165.000 kr., og síðan alls konar önnur gjöld, á ekki mikið eftir. Ég þekki til þess að einstaklingar megi þakka fyrir að eiga 500 kr. til matarkaupa á dag. Hvernig í ósköpunum á sá einstaklingur að fara að því að kaupa aðrar nauðsynjavörur sem hann þarf á að halda? Það segir sig sjálft að hann byrjar á mat, hann getur ekki annað gert en að nota þennan litla pening í matarkaup og verður þar af leiðandi að hafna öðru, þar á meðal þeim sjálfsögðu mannréttindum að geta leitað sér lækninga, farið til læknis, keypt lyf og borgað þau. Þetta er það sem við er að eiga. Við erum að stíga hænuskref til að sjá til þess að fólk hafi efni á þessum vörum. En við verðum að ganga mun lengra. Þó að þetta frumvarp sé mjög gott skref í eina átt er það ekki lausn fyrir alla. Við þurfum þess vegna að gera allt sem við getum til að finna lausn á því þannig að allir geti fengið nauðsynjavörur, bæði þessar og aðrar sem við erum að tala um, þannig að fjárhagur eða of naumt skammtaður lífeyrir og bætur frá ríkinu valdi því ekki að fólk neiti sér um sjálfsagða hluti sem öllum öðrum, þeim sem hafa það gott í þessu samfélagi, finnst sjálfsagt að geta nálgast.
Virðulegi forseti. Ég verð að játa að mér líður aðeins eins og nú sé kannski árið 1965 þegar hér kemur hver roskinn karlmaðurinn á fætur öðrum og tjáir sig um málefni kvenna og kvenlíkamans á mjög yfirgripsmikinn hátt og jafnvel óvæntan. Ég er einn af þeim. Ég er fyrst og fremst hingað kominn til að fagna þessu máli og lýsa heils hugar yfir stuðningi við það. Ég tek þó ekki undir það sem kom fram í ræðu áðan hjá hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni þar sem hann setti þennan varning í samhengi við nýlegt mál um þungunarrof. Mér finnst það ekki alls kostar makleg samlíking eða tenging að öðru leyti en því að hér er um að ræða starfsemi kvenlíkamans og um það að ræða að konan hafi sjálf stjórn yfir þeirri starfsemi líkama síns og viti best hvernig sú starfsemi er. Ef hv. þingmaður vill láta að því liggja að konur líti almennt svo á að þungunarrof komi að einhverju leyti í stað getnaðarvarna tel ég það á miklum misskilningi byggt og lýsa bæði vanþekkingu á því hvað sú aðgerð hefur í för með sér fyrir konur og hvað hún þýðir fyrir þær sem og vanþekkingu á hlutskipti þeirra kvenna sem undir slíka aðgerð gangast. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Það er eiginlega með nokkrum ólíkindum að við séum að ræða þetta mál á því herrans ári 2019 vegna þess að manni finnst það hálfgerð forneskja að slíkur varningur sé enn þá skattlagður á þennan hátt og löngu tímabært að fallast á að ekki sé um að ræða einhvers konar lúxusvarning eða óþarfan varning sem beri að skattleggja sem slíkan. Í sumum samfélögum er það svo, eins og hv. þm. Logi Einarsson vék að áðan, að út af hugmyndafræði og trúarbrögðum sem eru mannfjandsamleg er litið á konur sem hafa á klæðum, eins og það heitir, eins og þær séu á einhvern hátt óhreinar, þær séu ekki í húsum hæfar og eigi jafnvel að vera einhvers staðar hafðar í einangrun. Í núverandi skattlagningu finnst mér eima eftir af einhvers konar slíku viðhorfi til þeirra mála. Fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, skrifar undir nefndarálitið með fyrirvara. Það táknar ekki að hún styðji ekki frumvarpið því að það gerir hún, en hún vill hins vegar leggja áherslu á það með fyrirvara sínum, sem hún mun eflaust gera grein fyrir við 3. umr. þessa máls, að endurskoða þurfi virðisaukaskattskerfið í heild sinni. Hún bendir á að eftir því sem undantekningum fjölgar á kerfinu, þeim mun flóknara verður það. Þá vakna alls konar spurningar um af hverju ekki þetta og af hverju ekki hitt. Hún vill leggja áherslu á það almenna sjónarmið að virðisaukaskattskerfið sé ekki gott jöfnunartæki heldur sé betra að gera slíkt í gegnum tekjuskattskerfið. Ég held að ég hafi þá að mestu lokið erindi mínu í þennan ræðustól. Ég hef gert grein fyrir fyrirvara hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur og tel mig hafa gert grein fyrir viðhorfum mínum til málsins. Ég endurtek að að mínu mati er um að ræða mikið og gott hagsmunamál. Þetta er mjög mikilvægt jafnréttismál og lýðheilsumál.
Virðulegi forseti. Ég þakka nafna mínum, hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, fyrir góða ræðu. Ég vil fara í andsvör við hann um það sem hann benti á að hann væri ekki sammála mér um, sem ég held að hafi verið hið besta mál, hvað varðar þungunarrof. Hann talaði um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Mín hugsun var sú að það hlýtur að hafa gífurleg áhrif á líkama kvenna að taka ákvörðun um að fara í þungunarrof. Það eina sem ég var að benda á var að það er einmitt síst það sem ég myndi vilja að þær þyrftu að taka ákvörðun um. Ég get ekki ímyndað mér hvers lags ákvörðun það er sem þar er tekin, að standa í þessu. Við vitum að ákveðnir einstaklingar í þessu þjóðfélagi glíma við fíkn og fíknin tekur allt. Ekki eru til fjármunir í neitt annað, fíknin er í fyrirrúmi. Ég er bara að hugsa um að þeir einstaklingar gætu farið á heilsugæslustöð og fengið fríar langtímagetnaðarvarnir til að fyrirbyggja þá skelfilegu stöðu að þurfa að fara í þungunarrof. Ég hugsa þetta bara á þann góða hátt að við uppfræðum æskuna, að við veitum henni frían aðgang að getnaðarvörnum. Ég veit ekki hvort það virkar en ég tel að það myndi virka sem mótvægi gegn því að 1.000 fóstureyðingar séu framkvæmdar á ári, þrjár til fjórar á dag.
Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessi viðbrögð. Ég veit að við deilum ekki skoðunum á þungunarrofi og ég sætti mig alveg fullkomlega við það. Ég held hins vegar að við séum að einhverju leyti sammála um að það sé brýnt og gott að fólk sem er í vanda statt, fólk sem á við fíkn að stríða eða er í einhverjum slíkum nauðum statt, eigi kost á því að fá ókeypis getnaðarvarnir og bara yfirleitt alla þá hjálp í lífinu sem það þarf á að halda og getur orðið til þess að létta því lífið. Ég tel raunar að getnaðarvarnir eigi að vera á boðstólum sem víðast og handa sem flestum og gegn engu gjaldi. En ég var eingöngu með þessum orðum mínum að andæfa tilhneigingunni til að setja ákveðið samasemmerki á milli þungunarrofs, og ég er ekkert viss um að sú hafi endilega verið ætlun hv. þingmanns, og svo aftur þess að hafa ekki greiðan aðgang að getnaðarvörnum, vegna þess að ég vil mótmæla því að fólk noti þungunarrof sem nokkurs konar síðbúna getnaðarvörn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það var alls ekki hugsunin, það hvarflaði ekki að mér eina mínútu, ekki sekúndu, að einhver ætlaði að nota þungunarrof sem getnaðarvörn. Ég var bara að hugsa um þá sem einhverra hluta vegna, vegna fíknar, komast ekki í getnaðarvarnir. Ég var að hugsa um fólk sem er á mjög lágum bótum eða launum og annað og tekur séns vegna fjárskorts. Það er ömurlegt til þess að vita að einhver geti ekki vegna fjárhagsstöðu náð sér í getnaðarvarnir. Það er það sem ég er að hugsa um. Ég er að hugsa um einstaklinga í þessari stöðu, sem þjóðfélagið er búið að koma því í með því að hafa launin svo lág að það hefur ekki efni á að kaupa þá hluti sem það þarf á að halda. Eins og við vitum er framfærsla Tryggingastofnunar ríkisins, sem er undir venjulegum stöðlum, ekki fátækt heldur sárafátækt, hún er svo lág. Það væri eðlilegt og sjálfsagt að þessir einstaklingar gætu komist í og fengið þessa þjónustu ókeypis, hvort sem það eru einnota eða langtímagetnaðarvarnir. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála því. Þarna á sú hugsun aldrei að spila inn í að maður hafi ekki efni á að útvega sér hlutina.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek heils hugar undir orð hans, sem hann ítrekar, um að að sjálfsögðu eigi að gefa fátæku fólki og sárafátæku fólki kost á því að njóta lágmarkshluta eins og getnaðarvarna. Það er líka mjög mikilvægt að efla fræðslu. Ég tek undir það. Ég ítreka hins vegar að eins og ég skil frumvarpið er kannski aðalatriði þessa máls að skattleggja ekki varning sem konur þurfa nauðsynlega á að halda vegna líkamsstarfsemi sinnar; að skattleggja hann ekki sem lúxusvarningur væri. En það er það sem við gerum og það er það sem til stendur að leiðrétta.
Virðulegur forseti. Ég held að fá verkefni sem við sinnum hér á þingi séu göfugri en það að vinna í átt að því að samfélagið verði það vel gert að hér þrífist ekki ofbeldi af neinni gerð. Þetta hefur ekki verið meginviðfangsefni stjórnmálanna lengi en samfélagið hefur þroskast og þingið með og sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér, um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, er mikilvæg varða á þeirri leið að koma okkur í átt að ofbeldislausu samfélagi. Þetta mál hefur hlotið mikla umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er t.d. hægt að nefna að 35 umsagnir bárust við tillöguna og hún var rædd á 14 fundum allsherjar- og menntamálanefndar og við tókum á þá fundi ótal gesti þar sem hver og einn lagði mikið af mörkum til málsins. Það sem við stöndum með í höndunum er nefndarálit upp á 32 síður og því fylgja breytingartillögur upp á sex síður til viðbótar. Allt tel ég þetta vera yfir meðallagi þingmála sem hér koma í gegn en endurspeglar líka hve víðfeðmt og mikilvægt viðfangsefnið er. Fyrir utan þakkir til nefndarmanna sem hafa setið þessa fundi og gefið af sér við meðferð málsins má ég til með að þakka öllum þeim gestum sem hafa lagt sitt af mörkum. Ég get ekki látið hjá líða að nefna ritara nefndarinnar sem hélt utan um alla þræðina og skilaði af sér þessum texta sem er ígildi einnar BA-ritgerðar að lengd. Þar nær ritarinn okkar, hún Elisabeth Partriarca Kruger, að halda utan um öll þau ólíku sjónarmið sem komu fram með nokkuð góðum hætti. Nefndarálitið gefur býsna glögga mynd af því sem átti sér stað í allsherjar- og menntamálanefnd. Sú tillaga sem við höfum hér í höndunum á sér rætur í þremur ráðuneytum sem fóru að vinna saman árið 2014 á grundvelli samstarfsyfirlýsingar þriggja ráðherra. Í framhaldinu var haldinn samráðsfundur með hagsmunaaðilum, stofnunum og félagasamtökum í janúar 2016 og sú vinna skilaði af sér þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Ég má til með að nefna sérstaklega þátt grasrótarhreyfinga þegar kemur að baráttunni gegn ofbeldi vegna þess að það hefur verið grasrótin sem opnar umræðurnar um umfang og eðli ofbeldis í samfélaginu. Það voru Rauðsokkurnar og Kvennalistinn sem komu með þessi mál af afli á vettvang stjórnmálanna hér fyrir 40–50 árum og það hafa verið samtök á borð við Kvennaathvarfið og Stígamót sem hafa vakið sérstaklega athygli á kynbundnu ofbeldi og kynferðisofbeldi. Svo höfum við þurft að víkka rammann ár frá ári þannig að ólíkar gerðir ofbeldis komi fram í dagsljósið, ofbeldi gegn börnum, heimilisofbeldi og ofbeldi gegn ýmsum jaðarsettum hópum á borð við fatlaða, aldraða eða hinsegin fólk. Ekkert af þessu hefur verið sjálfsagt og allt hefur þetta byggt á vinnu grasrótarhreyfinga. Sú tillaga sem við ræðum hér er unnin á tímum þar sem nýjustu grasrótarhreyfingarnar hafa verið að störfum og þar má nefna Druslugönguna eða óformlegri sjálfsprottin átök á borð við Free the nipple sem vakti athygli á því sem við köllum í dag stafrænt kynferðisofbeldi en hét í árdaga hefndarklám. Það er rétt að nefna það vegna þess að í greinargerð þingsályktunartillögunnar er enn notast við orðið hefndarklám sem við höfum horfið frá á síðustu árum og tölum frekar um stafrænt kynferðisofbeldi. Það endurspeglar ágætlega hversu kvikur þessi málaflokkur er nú í samtímanum að hugtök eru að breytast ár frá ári og við erum ekki endilega með gríðarlega stofnanabundna grasrótarhreyfingu heldur sjálfsprottin átök þar sem þörfin kallar einfaldlega á viðbrögð. Eitt dæmi um það væri #metoo-hreyfingin sem vakti athygli á kynferðislegu ofbeldi og kynbundinni og kynferðislegri áreitni hér árið 2017. Svo væri hægt að nefna átakið á Instagram sem er undir heitinu „Fávitar“ notað til að benda á markaleysi karlmanna í garð barnungra stúlkna á netinu þar sem þeir eru að falast eftir nektarmyndum eða einhverju öðru frá konum og oft mjög ungum stúlkum. Það sem einkennir kannski alla vinnu við þessa tillögu er hversu sammála við erum þvert yfir flokkslínur um þá miklu nauðsyn sem er á aðgerðum. Það að berjast gegn ofbeldi á þann hátt sem lagt er til í tillögunni hefði fyrir ekki mörgum áratugum þótt vera mjög róttækt í ýmsum kimum stjórnmálanna en þykir nú sjálfsagt mál. Þar spilar kannski inn í að við áttum okkur núorðið betur á umfangi ofbeldis sem samfélagsmeins. Inn á þetta er komið í nefndarálitinu þar sem t.d. er sagt frá því að rannsóknin Áfallasaga kvenna hafi í vetur sýnt fram á að fjórðungur kvenna hefur orðið fyrir nauðgun eða tilraun til nauðgunar á lífsleiðinni. Sama hlutfall hefur verið beitt líkamlegu ofbeldi. Rétt áður en við afgreiddum tillöguna úr allsherjar- og menntamálanefnd komu tölur frá UNICEF sem sýndu að 16,4% barna verða fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi áður en þau ná 18 ára aldri. Það eru skuggalegar tölur og fyrir áhugafólk um skuggalegar tölur eru hér í fylgiskjali við nefndarálitið birtar tölur upp úr rannsókninni, Heilsa og líðan Íslendinga frá árunum 2012 og 2017 sem landlæknisembættið hefur látið framkvæma á fimm ára fresti. Þetta eru tölur sem hafa ekki birst með þessum hætti áður. Þær leiða í ljós að ofbeldi er gríðarlega umfangsmikið vandamál. Á grundvelli þessara upplýsinga náði allsherjar- og menntamálanefnd mjög auðveldlega að sameinast um að keyra þetta mál áfram. Það sem kannski skorti á áætlunina sem tengist beint þessu mati á umfangi er áhersla á rannsóknir og nýsköpun á þessu sviði, leiðir til að styrkja aðkomu háskólasamfélagsins að því að meta umfang en líka að sjá hvernig best sé að bregðast við ofbeldi. Við nefnum í nefndarálitinu nokkur dæmi um tilraunaverkefni hjá lögreglunni sem eru unnin í samstarfi við háskólasamfélagið, fræðasamfélagið á nokkrum svæðum, kannski sérstaklega varðandi þjónustu við þolendur kynferðisbrota hjá lögreglunni á Norðurlandi eystra. Háskólinn á Akureyri hefur verið þeim innan handar við að þróa nýtt verklag til að hjálpa þolendum að vinna betur úr því áfalli sem fylgir skýrslutöku eftir kynferðisbrot. Þess vegna höfum við lagt nokkra áherslu á að bæta þessum aðilum, háskólasamfélaginu sem sagt, inn í áætlanir sem samstarfsaðilum. Þessi áætlun er fyrsta heildstæða áætlunin um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess í íslensku samfélagi. Það er mikilvægt að við lítum ekki á hana sem neins konar endapunkt. Hún hefur snertifleti við ýmislegt annað sem er í gangi í samfélaginu og annars staðar í stjórnkerfinu og hluti af þeirri gagnrýni sem barst inn á borð allsherjar- og menntamálanefndar sneri einmitt að því að ákveðnir hlutir væru ekki dekkaðir af þessari áætlun. Það voru gjarnan atriði sem eru til skoðunar á öðrum vettvangi. Þar má t.d. nefna baráttuna gegn mansali. Í þessari áætlun er tekið á þjónustu við þolendur mansals en baráttan gegn mansali á sér sjálfstæða áætlun hjá dómsmálaráðuneytinu sem skiptir máli að tali vel við þessa áætlun en meginþunginn á löggæslu hvað snertir mansal er eðli máls samkvæmt þar. Annað dæmi er endurskoðun á meðferð kynferðisbrotamála sem eru í sérstökum starfshópi hjá forsætisráðuneyti þessa dagana og er þess vegna ekki í þessari áætlun. Það sem skiptir hins vegar máli, þegar vinnan við framkvæmd þessarar áætlunar fer af stað, er að ná vel utan um allt það sem er í gangi annars staðar í stjórnkerfinu þannig að þessi áætlun geti verið miðpunktur þess sem er gert í baráttunni gegn ofbeldi. Annað sem kom fram í mörgum umsögnum var gagnrýni á ónógt samráð við hagsmunaaðila við undirbúning áætlunarinnar og að hluta til getur það skýrst af þeim langa meðgöngutíma sem var á áætluninni. Það var undirbúningsfundur í janúar 2016 en tillagan kemur til þings tveimur og hálfu ári síðar. Þetta rof vegna þessa langa tíma hefur ekki verið til að láta fólk upplifa sérstaklega mikið samráð í ferlinu. Það er mikilvægt að nú þegar við erum komin með áætlunina á koppinn verði samráð formgert með einhverjum hætti. Raunar er það ein af aðgerðunum að haldinn verði árlegur landssamráðsfundur um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess og í nefndarálitinu leggjum við áherslu á að þessi fundur sé mikilvægur vettvangur til þess að allir hagsmunaaðilar, öll þessi grasrótarsamtök, geti komið saman með stjórnsýslunni, háskólasamfélaginu og öðrum stofnunum og framkvæmdarvaldinu til þess að greina m.a. hvað er efst á baugi, hvaða nýju vandamál og áskoranir þarf að takast á við. Baráttan gegn ofbeldi er, svo að ég sletti, virðulegur forseti, „work in progress“. Þetta er síbreytilegt verkefni sem er alltaf að vaxa og þessi áætlun á ekki vera það meitluð í stein að hún fylgi ekki þörfinni. Annað sem gjarnan var rætt í umsögnum og umfjöllun nefndarinnar var fjármögnun áætlunarinnar. Flestir gestir voru sammála um að það heildarfjármagn sem er ætlað til aðgerða dugi skammt. Um er að ræða í kringum 300 milljónir á því tímabili sem um ræðir. Mestanpart kemur það fjármagn frá félagsmálaráðuneytinu en það skiptir kannski máli í þessu samhengi, eins og við þurfum að líta til allra hinna áætlananna sem eru í gangi og eru skyldar þessari áætlun, að líta á öll hin verkefnin sem eru í gangi og átta okkur á því að það fjármagn sem eyrnamerkt er í þessari áætlun er ekki allt það fjármagn sem hið opinbera leggur í baráttuna gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þar að auki eru ýmsar aðgerðir í áætluninni sem er ekkert ólíklegt að muni, þegar á hólminn er komið, kalla á endurskoðaða kostnaðaráætlun. Það má t.d. nefna þennan landssamráðsfund sem ég ræddi hér rétt áðan um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þar er áætlaður kostnaður 1 milljón á hvern fund. Það þekkja allir sem hafa haldið stórar ráðstefnur að það þarf fátt að breytast til að kostnaðurinn geti hlaupið mikið til eða frá. Þá er hægt að nefna aðgerð B.3, um heimildir til að afla upplýsinga úr sakaskrá ríkisins, sem er metin kostnaðarhlutlaus. Hún fellur sem sagt innan útgjaldaramma ráðuneytanna sem um ræðir enda snýst sú aðgerð bara um að finna leiðina að því að tryggja aðgang að sakaskrá þeim sem hann þurfa. Síðan þegar sú leið er fundin verður væntanlega ráðist í einhverja framkvæmd sem má reikna með að hafi kostnað í för með sér. Það sem skiptir máli í þessu er að ábyrgðaraðilar aðgerðanna líti á þau markmið sem ætlað er að ná og vinni síðan innan sinna ráðuneyta að því að fjármagn til þessara verkefna sé í samræmi við þau markmið. Við í nefndinni leggjumst því ekki í einhverjar bókhaldskúnstir til að finna út hvort kaffibrauð eigi að vera á árlegum landssamráðsfundi eða hádegismatur, hvort bjóða eigi 100 manns eða 300. Þetta látum við í hendur þeirra aðila sem framkvæma áætlunina á næstu árum. Þá var okkur bent á ýmis atriði sem ekki væru í áætluninni. Umfjöllun um þau atriði er hér aftast í nefndarálitinu og við beinum því í raun til þeirra sem framkvæma áætlunina að skoða þessi atriði fyrir þá næstu. Þetta geta verið viðfangsefni árlegu landssamráðsfundanna og þar erum við að tala um atriði eins og tengsl áfengis eða vímuefna og ofbeldis, öryggi á skemmtistöðum, ofbeldi gegn frelsissviptum einstaklingum. Það er af ýmsu að taka. Við ætlum ekki að láta eins og þessi áætlun nái að dekka allt hér og nú en hún er skref í þá áttina. Virðulegur forseti. Eins og gefur að skilja get ég ekki í þessari stuttu ræðu farið yfir alla liði og allar breytingartillögur nefndarinnar. Mig langar að vekja sérstaklega máls á nokkrum. Fyrst vil ég nefna að þetta sex síðna breytingarskjal nefndarinnar er jafn langt og raun ber vitni mestanpart af tæknilegum ástæðum. Ráðuneytum var skipt upp eftir að áætlunin var lögð fram og svo erum við að stilla af hvaða samstarfsaðilar eru á hverjum stað og við erum að samræma þetta. Stærstu breytingarnar sem við leggjum til myndi ég segja að væru fimm eða sex talsins og vil ég nefna þær. Fyrst vil ég ræða aðeins einn aðgerðarlið sem nefndin fjallaði mikið um þar sem við leggjum engar sérstakar breytingar til, aðeins orðalagsbreytingu, en það er liður A.6 sem fjallar um kennslu um kynheilbrigði og kynhegðun í grunn- og framhaldsskólum. Umfjöllunin um þennan þátt leiddi í ljós að einhverra aðgerða er þörf utan þessarar áætlunar. Þetta kom sérstaklega skýrt fram hjá ungmennum sem við fengum á fund nefndarinnar og því fólki sem starfar með ungu fólki í menntakerfinu og félagsmiðstöðvum og öðru slíku, að kennslu um kynheilbrigði og kynhegðun og samskipti einstaklinga, t.d. samþykki og mörk, þurfi að efla mjög mikið á öllum skólastigum og skoða hvort ekki þurfi að færa hana neðar í árganga. Það teljum við að geti vel rímað við þá endurskoðun á aðalnámskrá sem farin er af stað á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytis og við fjöllum hér nokkuð um þau sjónarmið sem fram komu. Þá langar mig að nefna lið A.11 sem er nýr liður inn í áætlunina frá því sem ráðherra lagði upphaflega til. Liður A.11 fjallar um stofnun miðstöðvar um ofbeldi gegn börnum og kemur í raun til sem viðbragð við skýrslu UNICEF um stöðu barna frá maí sl., sem ég nefndi áðan. Þetta er miðstöð undir forystu félagsmálaráðuneytisins sem á að hafa það hlutverk að halda utan um upplýsingar, rannsóknir, tölfræði og fleira er varðar ofbeldi gegn börnum. Það kom í ljós í úttekt UNICEF að upplýsingar vantar. Þegar við erum að tala um jafn alvarlegan hlut og ofbeldi gegn börnum er ólíðandi að aðgerðir líði fyrir það að upplýsingar séu ekki til staðar og því leggjum við til þessa aðgerð til viðbótar. Þá vil ég nefna aðgerð B.3 um heimildir stofnana og félagasamtaka til að afla upplýsinga úr sakaskrá ríkisins. Þetta atriði vil ég nefna vegna þess að þörfin á þessu verkefni hefur komið fram, ekki bara í umfjöllun um þetta mál heldur á að giska þrjú eða fjögur önnur mál hjá allsherjar- og menntamálanefnd í vetur. Stofnanir og félagasamtök sem starfa með börnum, hvort sem það eru skólar, íþróttafélög, skátahreyfingin eða hvað það er, eru að kalla eftir miklu liprara kerfi til að geta kallað eftir upplýsingum úr sakaskrá til að tryggja með fullnægjandi hætti öryggi þeirra barna sem þar eru með því að kanna sakaskrá starfsmanna. Þessi könnun er mjög tímabær og eftir henni er mikið kallað. Þá vil ég nefna aðgerðarlið B.4 sem í tillögu ráðherra heitir sáttamiðlun í sakamálum og vakti ekki mikla lukku hjá umsagnaraðilum við fyrstu sýn. Mjög skiptar skoðanir eru uppi um það hvort yfir höfuð sé heppilegt að beita einhverju sem heitir sáttamiðlun í ofbeldismálum. Sáttamiðlun gefi til kynna að tveir aðilar setjist niður og sættist og því er ekki að heilsa í ofbeldismálum þó að mögulega sé hægt að finna því stað í einhverjum öðrum sakamálum. Þegar við ræddum málið við ráðuneytið kom í ljós að það var sammála þessu. Ráðuneytið er að skoða sáttamiðlun í víðu samhengi varðandi annars konar sakamál en ofbeldismál. Við leggjum til að hér verði talað um uppbyggjandi réttvísi í sakamálum þar sem sáttamiðlun getur verið einn af þáttunum. Aðalatriðið er að þolandi upplifi að réttlætinu sé fullnægt. Það sem þarf að skoða hinum megin er kannski sérstaklega þegar um er að ræða unga gerendur, að þá verði leitað leiða til að stýra þeim í rétta átt samhliða því að einhvers konar refsing eigi sér stað þannig að hægt sé að grípa gerendur og beina þeim á rétta braut sem fyrst. Þá vil ég nefna rétt að lokum lið C.14 sem er annar nýr liður og ber titilinn endurskoðun aðgerðaáætlunar þessarar enda teljum við mjög mikilvægt að þessi áætlun sé ekki endapunktur heldur verði í formlegu ferli, hún verði tekin upp og endurskoðuð og lögð fram, að áður en þessi hér fellur úr gildi verði lögð fram ný áætlun með enn metnaðarfyllri markmiðum og enn meira fjármagni.
Forseti vill í mikilli góðsemd vekja athygli hv. þingmanns á íslenska orðinu viðvarandi.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir aldeilis góða og ítarlega ræðu, þ.e. framsögu. Ég verð að segja að þetta er líklega eitt ítarlegasta og flottasta nefndarálit sem ég hef séð á mínum tíma í þinginu, sem er reyndar ekki sérstaklega langur. En samt sem áður vel gert, hrós til allsherjar- og menntamálanefndar fyrir það. Mig langaði þó ekki einungis til að koma hingað upp til að hrósa nefndinni heldur einnig til að spyrja út í nokkur atriði. Sem landsbyggðarþingmaður, svo ég noti það orð, sem er samt kannski ekki alveg rétt því að auðvitað erum við þingmenn allra landsmanna, langar mig að spyrja út í aðgerð C.3, stuðning við þjónustumiðstöð fyrir þolendur ofbeldis á Norðurlandi. Mig langar að forvitnast og spyrjast fyrir um umræðuna í nefndinni. Að þjónustumiðstöð fyrir þolendur á Akureyri, sem staðsett er á Akureyri á Norðurlandi, standa lögreglan, sjúkrahúsið og Aflið sem hefur unnið gríðarlega mikilvægt starf en er bara á árssamningi. Það stendur alltaf til að gera lengri samninga við Aflið. Það er auðvitað frábært að þjónustumiðstöðin komist á hina beinu braut en kom ekki til tals að setja Aflið inn líka og reyna einhvern veginn að tryggja tilveru þess betur [[Forseti hringir.]]í áætluninni?
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið og gott að nefna þjónustumiðstöð fyrir þolendur ofbeldis á Norðurlandi vegna þess að því verkefni var hrint úr vör meðan tillagan var til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Þegar tillagan kom til nefndarinnar var búið að eyrnamerkja 6 milljónir í það verkefni. Í millitíðinni fundust aðrar 6 milljónir og verkefnið fór í gang sem endurspeglar kannski hversu margt er að gerast víða í stjórnkerfinu á meðan við erum að vinna slíkt. Varðandi stuðning við Aflið skoðuðum við ekki sérstaklega stuðning við nein félagasamtök. Hér eru kannski breiðu strokurnar í áætluninni, en stuðningur við félagasamtök er eitthvað sem - nú gleymi ég alltaf hvar ég er með þetta. Það er í rauninni tvennt sem við nefnum. Annars vegar erum við með Jafnréttissjóð til næstu fimm ára sem hefur að nokkru leyti sett sér þá áherslu að styrkja verkefni sem vinna gegn ofbeldi. Síðan erum við með stuðning af safnliðum ráðuneyta sem er ekki neitt kostnaðarmetinn í áætluninni en mætti fara að berjast fyrir því að ráðherrar næðu að hækka ár frá ári. Þar væri hægt að skoða einhvers konar þjónustusamninga milli ráðuneyta og félagasamtaka eins og við þekkjum svo sem á ýmsum sviðum.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir svarið. Mig langar að spyrja hann í framhaldi af því hvort hann sé ekki sammála mér að það sé mjög mikilvægt að tryggja tilveru samtaka eins og Aflsins sem sinnir gríðarlega mikilvægu starfi, ekki bara fyrir Akureyri heldur fyrir Norðurland allt og jafnvel Austfirði. Ég veit að hv. þingmaður þekkir jafn vel og ég mikilvægi þess að þjónustan sé eins nálægt þolandanum og mögulegt er og þess vegna mikilvægt að svona þjónusta eins og er í boði þarna sé sem víðast og í rauninni sorglegt að Aflið sem hefur starfað í þó nokkurn tíma sé ekki komið á föst fjárlög, samanber Stígamót, eða a.m.k. komið með langtímaþjónustusamning við ráðuneytið, eins og hv. þingmaður nefndi. Ég rek augun í að hér situr formaður fjárlaganefndar. Ef ég kynni að blikka almennilega með öðru auganu myndi ég gera það núna til að vekja athygli á mikilvægi þessa máls. Ég vona að hann taki það til sín þótt ég blikki ekki nákvæmlega. En ég ætlaði að tala við hv. framsögumann, ekki formann fjárlaganefndar, og mig langar að grípa hér aðeins niður. Ég heimsótti þjónustumiðstöðina á Akureyri nýverið og þar nefndi forstöðumaður einmitt við mig það mikilvæga mál sem er mat á þörf fyrir kvennaathvörf á landsbyggðinni og taldi að jafnvel þótt þau væru ekki formlega tekin til starfa einu sinni þegar ég fór í heimsóknina fyndi hún þegar þörf fyrir þau. Mér þætti gaman að heyra hv. framsögumann málsins fabúlera aðeins um mikilvægi þessa.
Virðulegur forseti. Auðvitað ætti að styrkja grasrótarsamtök sem berjast gegn ofbeldi til að sinna því góða starfi sem þau sinna, hvort sem það er Aflið eða hvað annað. Ég held reyndar að þessi aðgerðaáætlun geti verið ágætur upphafspunktur fyrir slíkan stuðning. Hér erum við t.d. með lið C.6, um stuðning við svæðisbundið samráð um aðgerðir gegn ofbeldi. Þingmaðurinn nefndi þjónustumiðstöðina fyrir þolendur á Norðurlandi og það verkefni sem nú fer í gang í framhaldinu til að meta þörf fyrir önnur sambærileg úrræði á landsbyggðinni. Staða fólks er mjög ólík eftir því hvort það býr í þéttbýlinu á Suðvesturlandi eða í hinum dreifðu byggðum. Í þessum málum skiptir mjög miklu að hafa landsbyggðargleraugun uppi og átta sig á að það gilda ekki endilega sömu lögmál í þessari baráttu. Og reyndar held ég að mjög margar aðgerðir í áætluninni hafi tekið þetta til greina. Nú held ég að ég hafi gleymt seinni spurningunni. [[Gripið fram í.]]
… um kvennaathvörfin.
Já, með kvennaathvörfin. Þar sem þetta er fyrsta aðgerðaáætlunin gegn ofbeldi og afleiðingum þess er mjög margt sem snýst um að meta þörfina. Það hversu mörg kvennaathvörf við þurfum úti um landið er eitt af því. Það verður spennandi að sjá hvernig þessi vinna heldur áfram og hvernig hún lítur út þegar næsta áætlun kemur hingað til þinglegrar meðferðar til að taka við af þessari þar sem komin verður skýrari mynd á hvað þarf til að bregðast við þörfinni. Í dag er það ekki vitað nógu mikið. Þetta er eitt af þeim viðvarandi verkefnum sem við eigum við að etja í þessum málum, að vinna upp upplýsingaskortinn sem ríkir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni kærlega fyrir hans ítarlegu og góðu yfirferð yfir þetta mál sem er vægast sagt umfangsmikið og tekur á ýmsum þáttum sem ég mun nefna í ræðu. En ég hnaut um og mig langaði sérstaklega að spyrja hv. þingmann út í þá umræðu sem var í allsherjar- og menntamálanefnd um sáttamiðlun í sakamálum. Hv. þingmaður talaði um að fulltrúar dómsmálaráðuneytis hefðu komið og talað um að harla tilgangslítið væri að hafa sáttamiðlun í ofbeldismálum í nánum samböndum, eða að það væri flóknara að gera það þar, að það gæti verið flókið mál af því að valdaójafnvægi væri á milli einstaklinganna. Af því tilefni langar mig að spyrja hv. þingmann hvort það hafi eitthvað verið rætt, þar sem um er að ræða sama ráðuneytið og sömu fulltrúa og fjalla um barnalög, að fella niður kröfu um sáttamiðlun í forsjármálum, lögheimilismálum, umgengnismálum milli foreldra þar sem um er að ræða ofbeldi þeirra á milli eða ofbeldi gegn barni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að leiðrétta, ég hef greinilega ekki komið því alveg nógu skýrt frá mér að það var ekki dómsmálaráðuneytið þannig séð sem sagði að ekki væri hægt að nota sáttamiðlun í þessum málum, heldur endurspeglar þetta þá umfjöllun sem birtist í umsögnum og hjá öllum aðilum sem komu á fund nefndarinnar. Það eru skiptar skoðanir, hvort sem við lítum á fræðasamfélagið eða grasrótarsamtökin sem komu til okkar. Almennt var fólk skeptískt á sáttamiðlun sem færa leið í grófustu tilvikum, skulum við segja, en greindi kannski helst á um það hvenær hún færi að eiga við, hvar komið væri á nógu lygnan sjó til að sáttamiðlun nægði til að komast saman í land og báðir aðilar gætu skilið við málið á þann hátt að þeir væru sjálfir sáttir við málalok en ekki þannig að þeir sættust hvor við annan. Þolendavæn málalok var þetta stundum nefnt. En uppbyggileg réttvísi er kannski það sem nær þessu betur þar sem þetta snýst að hluta til um að byggja gerendur upp eftir málalokin. Varðandi það að fella niður kröfu um sáttamiðlun í málum sem snerta forsjá barna og slíkt man ég ekki eftir því að við höfum rætt það enda væri það kannski aðeins út fyrir það verkefni sem var hér, og við höfum svo sem ýmislegt annað að skoða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég er að mörgu leyti sammála því og skil vel að þetta hafi komið fram í máli þeirra hagsmunaaðila, félagasamtaka eða fulltrúa sem þekkja hvað best til á vettvangi ofbeldis, þekkja til málefna þolendaofbeldis, að þar hafi verið talað um hversu mikilvægt er að öll slík sáttameðferð sé ávallt á forsendum brotaþola. Þetta á allt að snúast um það, að við séum fyrst og fremst að hugsa út frá því hvað sé brotaþola fyrir bestu. Þess vegna spurði ég líka út í þetta og skil vel að það sé flóknara í stærri málum. En það er samt þannig að brotaþolar eru eins misjafnir og þeir eru margir. Sumum er hreinlega mjög mikilvægt að fá viðurkenningu beint frá geranda um að hann eða hún hafi brotið á sér. Ég skil alveg hugmyndina um sáttamiðlun í sakamálum en langar líka að heyra hvort eitthvað hafi verið rætt um sáttamiðlun þegar um er að ræða ofbeldi í nánum samböndum, ofbeldi foreldris gagnvart barni. Það er ekki verið að tala um sættir, kannski meira um þerapíu. [[Forseti hringir.]]Var það eitthvað til umræðu þegar um er að ræða heimilisofbeldi sem beinist gegn barni?
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála því sem þingmaðurinn nefnir, að forsendurnar þurfa að vera brotaþolans í því hverjar málalyktir eru. Það er einmitt það sem rak okkur áfram í því að breyta markmiði þessa aðgerðarliðar sem snerist um sáttamiðlun. Markmiðið var að sáttamiðlun yrði nýtt í auknum mæli. Það sem við leggjum til í staðinn er að víkka þetta út. Sáttamiðlun á mögulega við í einhverjum tilvikum, en að auka hana getur ekki verið sjálfstætt markmið þessarar aðgerðar heldur að uppbyggileg réttvísi verði það sem er praktíserað. Í einhverjum tilvikum geti það verið sáttamiðlun. Hv. þingmaður nefndi dæmi um ofbeldi foreldris gegn barni sem var einmitt rætt í nefndinni og var nefnt sem dæmi um tilvik þar sem sáttamiðlun geti mögulega verið nauðsynleg og eina leiðin fyrir fólk að halda áfram í fjölskyldusambandi við geranda. Það getur verið mjög afdrifarík ákvörðun að draga foreldri sitt fyrir dóm. En ef það er eitthvert annað úrræði sem skilar þolanda sömu lúkningu í málinu, hvort sem það heitir sáttamiðlun eða hvað annað, er það eitthvað sem okkur var einmitt bent á að mætti skoða. Það verður væntanlega eitt af því sem verður tekið til skoðunar undir þessum aðgerðarlið.
Herra forseti. Þetta er býsna viðamikið og mikilvægt mál sem við erum að fjalla um, aðgerðaáætlun gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Ég vil byrja á því að þakka hv. framsögumanni, Andrési Inga Jónssyni, fyrir framsöguna og vinnu hans í kringum málið og tek undir það að ritari allsherjar- og menntamálanefndar vann mjög gott starf. Ofbeldi í öllum myndum er alvarlegt samfélagslegt mein sem við þurfum að berjast gegn með öllum tiltækum ráðum. Í þessari áætlun er að finna mjög mörg atriði sem geta skipt þar máli. Ég undirritaði nefndarálitið með fyrirvara ásamt tveimur öðrum nefndarmönnum og vil byrja á því. Framsögumaður fór nokkrum orðum um fjármögnunina, réttilega, og benti á að hún væri kannski ekki fullnægjandi en taldi ekki skynsamlegt að nefndin færi í einstök atriði eða endurskoðaði hvaða fjármuni þyrfti til. Ég tek í sjálfu sér undir að það er ekki hægt um vik fyrir nefndina að fara að greina einstök verkefni nákvæmlega og kostnaðarmeta o.s.frv. Þessi áætlun öll er mjög metnaðarfull og það er vel og mjög gott og markmiðin eru göfug og mörg af þeim eru háleit, bæði um fjölda verkefna og væntan árangur af þeim. En hins vegar held ég, og það kemur fram í fyrirvaranum, að almennt talað sé svolítið óheppilegt fyrir þá sem ýmist eiga að standa að verkefnunum eða í hvers þágu verkefnin eru unnin að vekja kannski vonir og væntingar þeirra sem reynist síðan erfitt að standa undir. Ég held að það sé ekki heppilegt að valda svona togstreitu og óánægju þegar menn fara að lesa sér til um hvað á að gera og að hverju er stefnt, en síðan skortir mjög á fjármunina. Það er líka rétt að minnast á það, eins og kom fram í máli hv. framsögumanns, að það eru u.þ.b. 293 milljónir sem dreifast á fjögur ár sem áætlunin gerir ráð fyrir. En það er líka vert að taka eftir því að mörg verkefnin eru sögð innan ramma ráðuneytanna eða fjármálaáætlunar. Auðvitað eru þessi verkefni misstór, en það vekur manni vissar áhyggjur að þó svona stór hluti verkefnanna eigi að rúmast innan fyrirliggjandi ramma. 'Áhyggjur mínar af þessu hafa ekki minnkað í ljósi þess að nú er verið að boða nýja fjármálaáætlun og það liggur mjög í loftinu að þar þurfi að beita aðhaldi, ég ætla að orða það varlega. Þá hefur reynslan oft sýnt okkur að verkefni af þessu tagi, sem stundum eru kölluð hin mýkri málefni, verða svolítið fyrir barðinu á hagræðingu eða niðurskurði. Ég held að það sé rétt og gott fyrir okkur hv. þingmenn að vera vel á verði þegar fjármálaáætlun kemur, að þarna sé borð fyrir báru til að geta sinnt þessum verkefnum og þau líði ekki fyrir það sem þarf hugsanlega að gera í fjármálaáætlun. Ofbeldi er alvarlegt mein. Það birtist með ýmsum hætti í samfélaginu og er verkefni sem við þurfum með öllum mögulegum hætti og kröftum að berjast gegn. Það þarf að gera með margvíslegum aðgerðum. Í nefndarálitinu, eins og fram kom í framsögunni, er birt könnun þar sem spurt er um heilsu og líðan. Þar kemur fram og er ógnvekjandi að horfa upp á, og hliðstæðar tölur má lesa úr gögnum frá lögreglunni um kynbundið ofbeldi, að 30% kvenna á aldrinum 18–44 ára segjast hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Það er mjög sláandi tala og gegn þessu þarf að vinna. Mig langar til að drepa á nokkur atriði fyrir utan fjármálin sem ég ætla ekki að gera frekar að umtalsefni. Hér er fjallað talsvert um #metoo-hreyfinguna og þau áhrif sem sú bylgja hefur haft og fleiri sjálfsprottnar hreyfingar til að vekja athygli á þessum málum. Það er gríðarlega mikilvægt að svona sjálfsprottnir hópar láti til sín taka og að á þá sé hlustað. Ég er líka ánægður með að nefndin tekur mjög undir það. Ég ætla að leyfa mér að vitna, með leyfi forseta, í nefndarálitið þar sem verið er að fjalla um #metoo-hreyfinguna í lok þess kafla: „Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að bregðast við umfangi áreitninnar og ofbeldisins sem var afhjúpað í #metoo-hreyfingunni, ekki síst á vinnumarkaðnum, og áréttar um leið að um er að ræða umfangsmikið verkefni, sem þarf m.a. að fela í sér markvissa fræðslu um kynjafræði, kynfrelsi, sjálfsákvörðunarrétt og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum.“ Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að hægt sé að fræða fólk og leiðbeina, bæði með almennri upplýsingu, en ekki síst inni í þeim kerfum sem fjalla um öll þessi mál. Það er aðgerð í B-kafla, Viðbrögð – verklag og málsmeðferð, aðgerð B.1 sem ég held að sé mjög mikilvæg. Þar er talað um að stuðla að menntun um ofbeldismál fyrir þá sem starfa innan réttarvörslukerfisins. Þegar við tölum um réttarvörslukerfið er verið að tala um allt frá lögreglu sem kemur á vettvang og rannsóknir mála, meðferð fyrir dómstólum og í heilbrigðiskerfi og hvar sem brotaþolinn eða málið fer í gegn, þar til dómur fellur. Það er gríðarlega mikilvægt verkefni að takast á við þetta. Mig langar að nefna í þessu samhengi stórt atriði sem snýr að samskiptum kynjanna og hvað má og hvað má ekki og hvar hin eðlilegu mörk liggja og hvenær eðlileg samskipti, eðlilegt kynlíf, breytast úr því að vera það og verða ofbeldi. Þessi mörk er mjög mikilvægt að setja með skýrum hætti. Ég leyfi mér að nefna í þessu samhengi breytingar sem voru gerðar á hegningarlögum fyrir rúmu ári síðan þar sem skilgreiningu nauðgunar var breytt og samþykki er sett í forgrunn og kveðið á um það með skýrum hætti. Sú lagabreyting ein og sér mun ekki gjörbreyta meðferð nauðgunarmála og mun ekki heldur verða til þess að sakfellingar muni t.d. snaraukast eða að það verði allt í einu einhvern veginn miklu auðveldara að klára mál af því tagi. Eftir sem áður þarf að sanna það sem ákært er fyrir og meginreglan um að sakborningur sé saklaus þar sekt er sönnuð heldur auðvitað. En engu að síður er þetta yfirlýsing frá löggjafanum um það hver andi laganna er. Það er mjög mikilvægt að andi laganna skili sér út í samfélagið og hann getur orðið grundvöllur að góðri umræðu og breyttri framkvæmd mjög víða. Það má segja að ákvæði hegningarlaga um nauðgun eins og það var hafi að mörgu leyti verið torlesið fyrir almenning eða þá sem ekki voru lögfróðir, hvað það er nákvæmlega sem felst í því að nauðga. En með þeim breytingum sem voru gerðar liggur alveg ljóst fyrir að kynferðismök án samþykkis eru nauðgun og þetta er sagt mjög berum orðum. Þetta skiptir máli og þetta er mikilvæg undirbygging á mörgum sviðum fyrir það að hægt sé að tala skýrt um þessa hluti. Mig langar að nefna í þessu samhengi að sá sem hér stendur hefur lagt fram þingsályktunartillögu, sem að vísu hefur ekki enn þá komist á dagskrá þingsins en liggur engu að síður fyrir, sem varðar að hluta til það sem fjallað er um í þeirri áætlun gegn ofbeldi sem við erum að ræða. Þar er tekið með meira afgerandi hætti en áætlunin gerir ráð fyrir á því að beina kröftum inn í réttarvörslukerfið til þess að fræða þar og veita til þess fjármuni. En tillagan gengur líka talsvert lengra vegna þess að þar er líka talað um menntakerfið og öll skólastig þar, bæði nemendur og kennara. Síðast en ekki síst er lögð mikil áhersla á að það sé nýttur sá farvegur sem felst í frjálsum félagasamtökum sem láta sig þessi mál varða, í fjölmiðlum og öðrum stofnunum. Þar er líka gert ráð fyrir því að verja umtalsvert miklu fjármagni í slíka vegferð. Þar var haft til hliðsjónar að nágrannar okkar, eða nágrannar er kannski fulllangt gengið, en bræður okkar og systur sem búa í Svíþjóð, skömmu eftir að Íslendingar breyttu sínum hegningarlögum og tóku upp þessa samþykkisreglu, gerðu það líka. En þeir ákváðu að fylgja þeirri lagabreytingu eftir með miklu átaki sem beinist einmitt inn í réttarvörslukerfið, inn í skólakerfið. Það er til þess að fylgja eftir þeirri yfirlýsingu sem felst í breyttum lögum um að það eigi að taka á og meðhöndla þessi mál með öðrum hætti og allir skilji út á hvað ofbeldið gengur. Það er gríðarlega mikilvægt að það sé gert. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hugsum í þeim farvegi að það sé mjög mikilvægt að koma þessum skilaboðum inn í alla þætti samfélagsins. Svíar verja mjög miklum fjármunum í það verkefni. Í tillögunni sem ég ásamt fleiri hv. þingmönnum hef lagt fram er tekið mið af því hvað Svíar gera, en við deilum því svolítið niður og tökum tillit til höfðatölu og þess að við erum miklu minna samfélag. Engu að síður er varlega áætlað að í svona verkefni þurfi a.m.k. 150 millj. kr. á þremur árum ef það á að rísa undir nafni. Ég segi þetta til að setja í samhengi við þá fjármögnun sem er að finna í áætluninni sem á að vinna gegn ofbeldi, en samt sem áður er þetta svið miklu þrengra en áætlunin gerir ráð fyrir. Hér var minnst á atriði sem ég hef svolítinn áhuga á og rætt er um undir lið B.4, Sáttamiðlun í sakamálum. Orðið sjálft, sáttamiðlun, og það kom aðeins fram í máli framsögumanns og síðan í andsvari hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, felur í sér samkvæmt orðsins hljóðan að reynt sé að koma á sáttum milli aðila. Ég hef aðeins kynnt mér sáttamiðlun, þ.e. eiginlega ekki sáttamiðlun, nú ætla ég nefnilega að breyta aðeins um orðfæri, heldur það sem kallað er uppbyggjandi réttvísi. Það hugtak kemur að vísu fram í nefndarálitinu og er ágætisþýðing eða er að einhverju marki þýðing á því sem heitir á ensku, með leyfi forseta, „restorative justice“. Það má segja að uppbyggjandi réttvísi geti átt við í sumum tilvikum þar sem sjónum er beint að bæði brotaþola og geranda. Eins og þýðingin gefur tilefni til er verið að reyna að byggja upp. Í alvarlegum kynferðisbrotamálum er uppbyggjandi réttvísi alls ekki hugsuð sem neins konar sáttamiðlun af neinu tagi eða að brotaþolinn sættist með einhverjum hætti við ofbeldismanninn eða fyrirgefi honum á nokkurn einasta hátt. Þetta er hins vegar hugsað til þess að vera hluti af því að brotaþolinn nái að jafna sig eftir brot að því marki sem það er hægt. Það er einmitt gert með því, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom inn á, að brotamaðurinn eða ofbeldismaðurinn horfist í augu við glæp sinn. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir brotaþolann að fá viðurkenningu á því að hann hafi verið beittur ofbeldi. Og að einhverju marki felst líka í þessu að fá það viðurkennt að ofbeldið sem átti sér stað og málið snýst um hafi á engan hátt verið sök brotaþolans. Það er ofbeldismaðurinn sem ber fulla ábyrgð á broti sínu. Þannig á það að vera. En það getur líka verið uppbyggjandi fyrir ofbeldismanninn þegar hann situr augliti til auglitis við fórnarlamb sitt, eða brotaþolann, og skynjar hvaða afleiðingar brot hans hefur haft. Það getur líka hjálpað honum til að horfast í augu við sjálfan sig [[Forseti hringir.]]og ná hugsanlega einhverjum bata.
Virðulegi forseti. Þetta er geysilega yfirgripsmikið mál, enda varðar það öll hörðu málin í samfélaginu. Þetta varðar ekki mjúku málin heldur hörðu málin í samfélaginu. Ég vil byrja á því, og geri eins og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, að þakka hv. framsögumanni, hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, fyrir hans góðu vinnu í málinu og ekki síður nefndarritaranum fyrir framúrskarandi vinnu við að útbúa þetta nefndarálit sem ég skrifa undir með sams konar fyrirvara og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson gerir varðandi fjármögnun, sem ég vík kannski örlítið að á eftir. Fyrst vil ég segja að mjög mikilvægt er að Alþingi fáist yfir höfuð við þetta mál og lýsi því yfir að ofbeldi í hvers kyns mynd sé óþolandi samfélagsmein sem verður með öllum ráðum að taka á. Það er í sjálfu sér mjög mikilvægt, dýrmætt og gott. Það fer ekki á milli mála að þessi áætlun er geysilega metnaðarmikil. Hún er í 28 liðum og allir eru þeir liðir mjög mikilvægir. Margt er þar sem má fetta fingur út í, ekki síst kannski það að samráð hefði mátt vera betra við samninguna við ýmsa þá hópa sem málið varðar, en við hljótum að binda vonir við að úr því verði bætt þegar áætluninni verður framfylgt og að henni verði framfylgt í nánu samráði við þá hópa. Lykilorðið finnst mér kannski vera það sem er rauði þráðurinn og gegnumgangandi og er mjög mikilvægt, þ.e. fræðsla og upplýsing, að við fræðumst um ofbeldi, að ofbeldi sé ekki leynt mein heldur að við þrýstum því út í dagsljósið, við skoðum það og við skoðum orsakir þess og birtingarmyndir. Líka hitt að tekið sé á ofbeldi með fræðslu og upplýsingu. En mikilvægast er að komið sé í veg fyrir ofbeldi með fræðslu og upplýsingu. Þetta síðastnefnda varðar ekki síst þá sem beita ofbeldi og kunna að vera í hættu að beita ofbeldi, kunni að vera útsettir fyrir því af félagslegum eða öðrum orsökum. Það er ákaflega mikilvægt að ná til þess hóps í tíma með fræðslu og upplýsingu. Þá verður ekki undan því vikist að nefna að ungt fólk og alveg sérstaklega ungir karlmenn, barnungir karlmenn, börn, fá innrætingu úr klámi og klámefni sem er mjög mikið á boðstólum. Þeir fá innrætingu um að þeir skuli beita ofbeldi og þeir fá innrætingu um að kynlíf sé ofbeldi, þeir fá þau skilaboð. Þeir fá kannski ekki nægilega öflug skilaboð á móti sem leiðrétta þær ranghugmyndir sem vakna af því að horfa á klám. Þar er fræðsla og upplýsing algjört lykilatriði. Það er tvennt sem mig langar að nefna aðeins sem er líka talað um í nefndarálitinu og má kannski betur fara og athygli nefndarinnar var vakin á. Hið fyrra tengist kannski því sem ég vék að áðan og það er stafrænt kynferðisofbeldi. Vakin var athygli okkar á því að ekki væri að finna neitt sérstakt verkefni sem tæki á stafrænu kynferðisofbeldi, í þessari aðgerðaáætlun væri ekki gert ráð fyrir aðgerðum til að styðja þolendur stafræns kynferðisofbeldis, aðgerðum til að fræða aðila í réttarvörslukerfinu eða aðgerðum til að efla vitund almennings á þessu fyrirbæri, stafrænu kynferðisofbeldi. Má kannski benda á í þessu samhengi, sem er gert í nefndarálitinu, að stýrihópi um heildstæðar úrbætur sem varða kynferðislegt ofbeldi hefur verið falið að móta stefnu um aðgerðir gegn stafrænu kynferðisofbeldi. Betur má þó ef duga skal. Hitt atriðið sem mig langar að nefna og hefur verið gagnrýnt er að við meðferð málsins var nefndinni bent á að í aðgerðaáætluninni væri hvergi minnst á tengsl áfengis og ofbeldis. Það er eiginlega dálítið mikilvægt, held ég, að hafa þetta í huga vegna þess að áfengi er mikill fylginautur ofbeldis á Íslandi og hefur verið um aldir. Ekki má gleyma því að ofbeldi er menning. Ofbeldi er menningarlegt mein rétt eins og umgengni við áfengi er líka menningarleg. Óæskileg umgengni við áfengi er ómenning og því fylgir iðulega ofbeldishegðun. Í nefndaráliti er lögð áhersla á mikilvægi forvarna og hlutverk heilbrigðiskerfisins og ég tek hjartanlega undir það. Ég vil líka nefna eitt í viðbót sem ég held að skipti máli í þessu sambandi og það er aðgengi að áfengi. Það hlýtur að skipta máli líka þegar við erum að tala um ofbeldi og áfengi. Varðandi ungt fólk, fræðslu og upplýsingu sem ég vék aðeins að áðan virðist stundum gleymast þegar ungt fólk er frætt um kynferðismál að kynlíf snýst kannski ekki fyrst og fremst um starfsemi líkamans, eins og mætti stundum ætla af fræðsluefni þar sem lögð er áhersla á að leiða fyrir sjónir hvernig líkaminn starfar í kynlífi. Þetta er rétt eins og annað sem ég hef vikið að, rétt eins og ofbeldi er og rétt eins og áfengisdrykkja er, þetta er menningarlegt. Kynlíf er líka menningarlegt fyrirbæri og huglægt. Það er hægt að innræta ómenningu í þeim efnum, rétt eins og öllum öðrum efnum og það er líka hægt að innræta fallega og mennska nálgun í þeim efnum eins og öðrum. Þessi aðgerðaáætlun á vonandi eftir að spila vel saman við þingsályktunartillögu sem vísað var til ríkisstjórnarinnar, sem Oddný Harðardóttir lagði fram, og snerist um aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2022 til að styrkja stöðu barna og ungmenna, og ég bind vonir við að ríkisstjórnin muni vinna vel úr. Í þeirri áætlun eru fjöldamargar, vel útfærðar aðgerðir sem beinast að því að hjálpa börnum sem búa við ofbeldi eða hafa orðið fyrir ofbeldi. Eins og fyrr segir bind ég miklar vonir við að ríkisstjórnin muni láta þessa aðgerðaáætlun sem við erum að fjalla um hér og svo þingsályktunartillöguna um börn og ungmenni á Íslandi vinna vel saman Íslendingum til hagsbóta.
Herra forseti. Við fjöllum hér um afskaplega mikilvægt mál sem er tillaga til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Um er að ræða þingsályktunartillögu frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra, sem nú heitir svo, sem lögð var fram hér á þinginu og hefur verið í ítarlegri meðferð í hv. allsherjar- og menntamálanefnd um nokkurt skeið. Mig langar í byrjun aðeins að fara í fylgiskjal sem fylgir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar en um er að ræða skjal sem inniheldur úrvinnslu úr gögnum rannsóknarinnar Heilsa og líðan Íslendinga sem framkvæmd var á árunum 2012 og 2017. Þessar tölur eru vægast sagt mjög sjokkerandi og sýna okkur svart á hvítu að við þurfum að fara í mjög umfangsmiklar aðgerðir gegn ofbeldi hér á landi. Í umræddri rannsókn var rætt við fjölda Íslendinga. Þetta var úrtakskönnun sem byggðist á svörum um 6.500 þátttakenda árið 2012 og 6.400 þátttakenda árið 2017. Því miður er í henni aðeins rætt við íslenska ríkisborgara, 18 ára og eldri, með skráða búsetu á Íslandi. Því er ljóst að erlendir ríkisborgarar sem búsettir eru hér á landi eru ekki stak í því mengi sem rannsóknin nær yfir. Ég tel að það sé bagalegt því að ég held að ég geti fullyrt að á meðal erlendra ríkisborgara af öllum kynjum séu hópar sem eru útsettari fyrir hvers kyns ofbeldi, oft vegna bágrar stöðu. Og nú er ég alls ekki að segja að erlendir borgarar sem búsettir eru hér á landi, eða fólk af erlendum uppruna, sem er þá ekki erlendir borgarar heldur íslenskir borgarar af erlendum uppruna - að þar inn á milli leynist fólk í viðkvæmari stöðu en ella. Ég er að tala um að það séu ekki allir í viðkvæmri stöðu heldur að þar leynist einstaklingar í viðkvæmri stöðu sem eru þá útsettari fyrir ofbeldi. Þess vegna þykir mér miður að sá hópur sé ekki með inni í þessu. Engu að síður má hér sjá sjokkerandi tölur. Þegar spurt er um hvort fólk hafi orðið fyrir líkamlegu ofbeldi má sjá að 37,7% karla á aldrinum 18–44 ára segjast hafa orðið fyrir líkamlegu ofbeldi en tæplega 23% kvenna hafa orðið fyrir líkamlegu ofbeldi á þessum aldri, 18–44 ára. En þegar heildartalan er tekin eru það 27,5% karla og 18,9% kvenna. Þetta er auðvitað mjög stór hópur sem hefur orðið fyrir líkamlegu ofbeldi. Þegar þátttakendur eru hins vegar spurðir hvort þeir hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi segja 8,8% karla á aldrinum 18–44 ára að þeir hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, það er tæplega 10%, en 30,4% kvenna á aldrinum 18–44 ára hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi á ævi sinni. Þetta er þriðja hver kona á þessu aldursbili, 22,8% kvenna á aldrinum 45–66 ára og 9,4% kvenna á aldrinum 67 ára og eldri. Heildartala 18 ára og eldri er 7% karla sem segjast hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi og 23,9% kvenna. Þessar tölur eru alveg svakalegar. Þær eru ofboðslegar. Það er í raun alveg ótrúlegt að við séum ekki búin að snúa öllu á hvolf, að við séum ekki búin að búa svo um hnútana að þegar maður verður fyrir ofbeldi, kynferðisofbeldi eða öðru ofbeldi, geti maður án tafar leitað réttar síns og fengið niðurstöðu í málin áður en langur tími líður. Sú er svo sannarlega ekki raunin í dag. Einnig er mjög áhugavert að skoða hverjir það eru sem beita ofbeldi. Í tilviki kvenna eru það 1,2% sem verða fyrir kynferðisofbeldi af hálfu maka eða kærasta, 3% sem verða fyrir kynferðisofbeldi af hálfu fyrrverandi maka eða kærasta, 5,4% af hálfu vinar eða félaga, 5,4% ættingja, 6,6% ókunnugra og 6,1% annarra. Þetta þýðir að kynferðislegt ofbeldi gagnvart konum er í næstum því 20% tilvika framið af einhverjum sem konan þekkir. Það er nokkuð sem við ættum að horfa á og miða þjónustuna út frá því að það er yfirgnæfandi hluti ofbeldisins þegar ofbeldi er 24% og það er á bilinu 15–20% einhver sem konan þekkir sem á í hlut. Hjá körlum sem verða fyrir kynferðisofbeldi eru það 0,2% maki eða kærasti, 0,4% fyrrverandi maki eða kærasti, vinur eða félagi 1%, ættingi 1,2%. Samtals eru þetta 4%. Og svo ókunnugur 2,4% og annar 2,3%. Þessar tölur eru nokkuð sem við í kerfinu öllu ættum að horfa á því að viðbrögð okkar ættu að miðast við þær staðreyndir sem við erum með um það hverjir það eru sem beita ofbeldi. Það er það sem þarf að uppræta. Við þurfum að horfa á hverjir það eru sem beita ofbeldi. Ég veit til þess að lögmaðurinn Elva Dögg Ásudóttir Kristinsdóttir, sem hefur mikið unnið með brotaþolum heimilis- og kynferðisofbeldis, skrifaði meistararitgerð við lagadeildina um það hverjir eru fremjendur ofbeldis. Það voru mjög áhugaverðar niðurstöður sem komu úr þeirri rannsókn því að þar sást að ofbeldi fer ekki í manngreinarálit. Þeir sem fremja ofbeldi eru bara þverskurður af samfélaginu. Við höldum alltaf að það sé einhver ákveðin tegund af mannfólki sem beitir ofbeldi. En þetta er það sem við ættum að vera að skoða og við ættum að vera alveg dýrvitlaus í að uppræta þetta ofbeldi af því að þetta er svo víðtækt. Það er kannski það sem gerir mig pínulítið spælda varðandi þessa þingsályktunartillögu, þó að hún sé góðra gjalda verð og gott að við séum að horfa á þetta, að mér þykir hún bara svo óskaplega almenn. Mér finnst hún svolítið mikið loftkennd. Þó að tillögurnar séu margar góðra gjalda verðar, og auðvitað er umræðan til alls fyrst og allt það, finnst mér þetta vera fullmikið af starfshópum sem eiga einhvern veginn að velta hlutunum fyrir sér. Þetta er fjögurra ára tímabil en þetta er svolítið mikið af vangaveltum á meðan við erum líka að horfa á atriði sem við ættum að geta farið í og unnið í og klárað og tekið ákvörðun um að fjármagna og fjárfesta í. Þetta snýst ekki bara um peninga en þetta snýst líka um peninga. Það er það sem er stóra gagnrýniefnið sem má sjá hér í upphafi nefndarálitsins, sem er mjög ítarlegt og faglega unnið og augljóslega bara heiðarlega. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Flestir gestir voru á einu máli um að það heildarfjármagn sem er ætlað til aðgerða gegn ofbeldi og afleiðingum þess myndi duga skammt og að kostnaðaráætlun fyrir einstakar aðgerðir væri oft og tíðum algjörlega óraunhæf og myndi ekki leiða til þess að markmiðum aðgerðaáætlunar yrði náð.“ Aðeins síðar í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Við meðferð málsins var nefndinni einnig bent á að óljóst væri hvort kostnaðaráætlun þingsályktunartillögunnar næði eingöngu utan um kostnað ríkisins eða hvort kostnaðaráætlun ætti einnig að standa undir kostnaði sem samstarfsaðilar yrðu fyrir við vinnu og innleiðingu hennar. Sérstaklega var rætt um aðkomu sveitarfélaga þar sem ekki væri að sjá að ríkið myndi leggja fjármagn til sveitarfélaga til að fylgja eftir verkefnum en auk þess þyrfti að hafa til hliðsjónar 129. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, sem kveður á um að fara þurfi fram kostnaðarmat ef fyrirsjáanlegt er að tillaga að lagafrumvarpi, tillaga að stjórnvaldsfyrirmælum eða aðrar stefnumarkandi ákvarðanir af hálfu stjórnvalda ríkisins muni hafa fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög.“ Loks má sjá í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Þá var bent á mikilvægi þess að huga að því hvaða kostnaður lægi í að þýða og miðla til fólks, þar á meðal barna af erlendum uppruna.“ Og þar á eftir segir: „Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin augljóst að fjárfesta þurfi í málefnasviðinu.“ Það er þar sem ég vil staldra aðeins við núna. Ég hef unnið í réttarvörslukerfinu þegar kemur að ofbeldismálum. Ég var um nokkurra ára skeið lögmaður á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis og lögmaður á móttöku fyrir þolendur heimilisofbeldis. Maður varð svo áþreifanlega var við af hve skornum skammti fjármagn inn í þetta kerfi var. Það er fullkomlega óboðlegt að þolendur kynferðisofbeldis og heimilisofbeldis þurfi að bíða árum saman eftir réttlætinu, þurfi að bíða árum saman eftir því að geta í raun lokað málinu, geta fundið að búið sé að afgreiða það í kerfinu til að geta hafið lokavinnslu í úrvinnslunni á þessum ofboðslega sára sársauka sem fólk finnur fyrir við það að vera beitt ofbeldi. Ekki síst vegna þeirrar staðreyndar sem ég nefndi í upphafi, þ.e. hversu yfirgnæfandi meiri hluti gerenda ofbeldis er einhver sem brotaþoli þekkir, ýmist innan fjölskyldu eða vinahóps eða á vinnustað. Þá skiptir það enn meira máli af því að á hverjum degi þarf brotaþoli að standa frammi fyrir kvalara sínum. Þá skiptir svo miklu máli að strax sé gripið inn í, að strax sé farið í verkið, að viðbrögðin séu raunveruleg en ekki þannig að maður hafi það á tilfinningunni að vera neðst í bunkanum árum saman og fá engar upplýsingar. Það er auðvitað það sem margir brotaþolar hafa kvartað mikið undan. Það kemur líka fram í nefndarálitinu að nefndin hafi ekki talið tímabært að leggja til neinar breytingar á kostnaðaráætlun við allar þessar aðgerðir af því að það lá ekkert fyrir um hvað þetta myndi kosta. Það virðist ekki hafa verið nein áætlun uppi. Þá veltir maður líka fyrir sér hvaða tölur þetta eru í þingsályktunartillögunni. Þetta lítur pínulítið út eins og smartís sem er skutlað yfir því að ýmist stendur hér að kostnaðaráætlun sé 2 milljónir árlega eða innan ramma. Sums staðar er búið að gera þetta ítarlega en þetta er einhvern veginn svona milljón hér og milljón þar. Manni finnst eins og þetta sé ekki raunhæft, eins og kemur svo sem fram. Annað er að þetta sé ekki raunhæft, hitt er að engin hugsun sé á bak við það. Þá verð ég líka að setja út á það sem kemur fram í nefndarálitinu að nefndin beini því til ábyrgðaraðila hverrar aðgerðar að leggja áherslu á að ná fram þeim markmiðum sem aðgerðin á að ná fram með því að leggja raunhæft mat á kostnaðinn þegar nánari útfærsla hverrar aðgerðar liggur fyrir. Hvetur nefndin ráðuneytin til að vekja athygli fjárlaganefndar Alþingis á slíkri þróun sem verður á verkefnunum og beinir nefndin því til ábyrgðaraðila hverrar aðgerðar að leggja áherslu á að ná þessum peningum úr fjárlaganefnd. En nefndin samanstendur af fulltrúum löggjafarvaldsins sem fer með fjárveitingavald ríkisins. Þarna finnst mér enn og aftur löggjafinn algjörlega kasta til höndunum þegar kemur að ábyrgri fjármálastjórn og í raun setja það í hendurnar á alls konar hópum sem eiga að gera hitt og þetta, stýrihópum og hinum og þessum hópum, að finna út úr því hvernig fjármagna megi hlutina. Að þessu sögðu, af því að nú hef ég ekki mikinn tíma eftir, verð ég að hrósa nefndinni fyrir að hafa leitt alla að borðinu, fengið þennan stóra hóp til fundar við sig til að ræða þetta mál. Það virðist hafa verið tekið gríðarlega vel utan um þennan hóp sem á einhvern hátt kemur að þessum málum, kemur að börnum, kemur að þolendum ofbeldis af öllum kynjum, þjóðernum o.s.frv. Það virðist hafa verið reynt að halda vel utan um að fá sem víðtækastar upplýsingar. Ég verð að segja að mér finnst mjög virðingarvert að sjá þá ítarlegu og góðu vinnu sem hefur augljóslega verið lögð í þetta þótt ég endurtaki gagnrýni mína er varðar hið faglega mat á kostnaði við þessar aðgerðir. Það erum við sem förum með fjárveitingavaldið og það er ekki bara í þessu máli sem ég gagnrýni það, það er í fleiri málum og í nefndum þar sem ég á sæti.
Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar frá félags- og jafnréttismálaráðherra um áætlun um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þetta er auðvitað hið besta mál og frábært framtak, svo langt sem það nær. En við höfum heyrt ýmsa gagnrýni á fjárhagslegu hliðarnar á málinu og hvernig eigi að fjármagna það. Ég mun koma inn á það síðar. En það sem ég mig langar eiginlega að velta mest upp og strax er að í tillögunni, breytingartillögum og í nefndarálitinu er eitt sem kemur aldrei fram, ég hef ekki enn fundið sérstakan kafla um það eða að það hafi verið nefnt nákvæmlega á nafn, og það er sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra og fullgilding hans og að taka skuli tillit til hans í þessu máli í sambandi við þann þátt, sérstaklega þegar jafnframt mætti benda á að þegar hann verður lögfestur verður hann gífurleg réttarbót fyrir þennan hóp. Þetta er einn af þeim mjög svo viðkvæmu hópum sem þarf alveg sérstaklega að gæta að, eins og hefur sýnt sig. Þess vegna vil ég vitna í og lesa hluta af umsögn Þroskahjálpar, með leyfi forseta: „Fatlað fólk er mjög berskjaldað fyrir ofbeldi af ýmsu tagi. Allar rannsóknir staðfesta það svo ekki verður um villst. Þetta á við um allt fatlað fólk en sérstaklega fatlaðar konur, fólk með þroskahömlun og fötluð börn. Það er því mjög skýr og mikil skylda á ríkinu að gera það sem í þess valdi stendur til að verja fatlað fólk fyrir ofbeldi með tiltækum ráðum og tryggja að lög og reglur, stefnumörkun, áætlanir, aðgerðir og öll framkvæmd taki mið af því og aðstæðum og þörfum fatlaðs fólks. Einnig er stjórnvöldum skylt að tryggja að nægilegar rannsóknir séu gerðar til að lagasetning, stefnumótun og framkvæmd byggist á áreiðanlegum upplýsingum og gögnum.“ Þetta á að vera algjörlega sjálfsagt mál í þessu málefni. Annað sem ég hnaut um var upptalning. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hér aðeins upp: „Við undirbúning aðgerðaáætlunarinnar hefur stýrihópurinn fengið á sinn fund marga sérfræðinga sem hafa kynnt hvar þeir telja aðgerða helst þörf sem og mögulegar útfærslur. Í þessu samhengi er rétt að nefna að stýrihópurinn hafði þegar aflað sér víðtækra upplýsinga á fundinum í Iðnó. Eftirtalin hafa komið til fundar við hópinn:“ Síðan er talinn upp hópur fólks, Landssamband eldri borgara og fleiri, en ég sé ekki upptalningu á Öryrkjabandalagi Íslands eða Þroskahjálp. Kannski voru þau ekki á þessum fundi, en ég vona það hafi frekar gleymst að nefna þau. En vonandi kemur það í ljós. Við verðum að átta okkur á því að því miður virðast þeir sem mest þurfa á vernd okkar að halda, fatlaðir einstaklingar, lenda einhvern veginn milli þess að vera taldir með eða að nægilegt tillit sé tekið til þeirra. Ég held að það sé ekki út af neinu öðru en því að það séu bara hrein og klár mistök og hugsunarleysi. Í þessu samhengi vil ég líka benda á það í umsögn Þroskahjálpar til nefndarinnar vegna málsins þar sem vitnað er í 13. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þar kemur fram um aðgang að réttarvörslukerfinu, með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðu fólki virkan aðgang að réttarvörslukerfinu til jafns við aðra, meðal annars með því að laga málsmeðferð alla að þörfum þess og taka tilhlýðilegt tillit til aldurs viðkomandi, í því skyni að gera því kleift að gegna hlutverki sínu með virkum hætti sem beinir og óbeinir þátttakendur, þar með talið sem vitni, í öllum málarekstri, einnig á rannsóknarstigi og öðrum undirbúningsstigum. 2. Í því skyni að stuðla að því að tryggja megi fötluðu fólki virkan aðgang að réttarvörslukerfinu skulu aðildarríkin stuðla að viðeigandi fræðslu og þjálfun fyrir það fólk sem starfar á sviði réttarvörslu, einnig fyrir lögreglumenn og starfsfólk fangelsa.“ Þess vegna hef ég furðað mig á því að í upptalningu á þeim frjálsu félagasamtökum, sem eru talin upp í einum liðnum, er ekki getið um Öryrkjabandalag Íslands eða Þroskahjálp. Það er auðvitað algerlega óásættanlegt vegna þess að í þessum málum eiga allir að koma að. Ég vil halda áfram að benda á samning Sameinuðu þjóðanna sem Þroskahjálp vitnar í, 4. gr. Eftir þann kafla segir í umsögn Þroskahjálpar, með leyfi forseta: „Í kafla sem hefur yfirskriftina Skipan stýrihóps og samráð í greinargerð með þingsályktunartillögunni um aðgerðaáætlunina kemur fram hverjir sátu í stýrihóp undir forystu velferðarráðuneytisins við gerð áætlunarinnar og hverjir komu til fundar við hópinn. Landssamtökin Þroskahjálp sjá ekki að þar hafi verið leitað til fulltrúa fatlaðs fólks eða samtaka sem koma fram fyrir þess hönd, þrátt fyrir skýra samráðsskyldu samkvæmt 4. gr. samnings SÞ og þrátt fyrir þá staðreynd að fatlað fólk er sérstaklega berskjaldað fyrir ofbeldi og því mikil þörf og skylda stjórnvalda til að huga sérstaklega að því eins og glögglega kemur fram í þeim ákvæðum samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks sem vísað er til hér að framan.“ Ég held að það sé hreinlega sorglegt að þau hafi ekki komist þarna inn og kannski er það að mörgu leyti mér sjálfum að kenna að hafa ekki komist á fundi allsherjarnefndar þar sem ég er áheyrnarfulltrúi til að benda á þetta. Þetta sýnir að maður getur ekki verið alls staðar, því miður. Það er eiginlega sorglegt í svona málum og hefði ég helst óskað að ekki hefði hist svoleiðis á. En síðan eru aðrir viðkvæmir hópar sem þarf að taka betur tillit til í þessari þingsályktunartillögu og nefndaráliti og það eru eldri borgarar. Landssamband eldri borgara sendi inn umsögn og það bendir mjög greinilega á þætti sem það telur að þurfi sérstaklega að vekja athygli á og ætla ég að fara orðrétt með það, með leyfi forseta: „Sérstaklega ber að fagna því að rætt er um nauðsyn vitundarvakningar í þjóðfélaginu gegn haturstali. Þetta er nauðsynlegt sér í lagi hvað varðar alla samfélagsmiðlana. Við þurfum svo sannarlega þjóðarátak hvað varðar einelti og ofbeldi. Þessi mál hafa verið rædd hjá Landssambandi eldri borgara, þar sem það er staðreynd að ofbeldi og einelti á sér stað á eldri borgurum landsins. Það er því nauðsynlegt að taka sérstaklega fyrir hagsmunagæslu aldraðra þegar grunur er um að þar sé beitt ofbeldi. LEB leggur áherslu á að allar rannsóknir á ofbeldi og einelti á eldri borgurum svo og tillögur til úrbóta séu gerðar í góðu samstarfi við forystu LEB.“ Þetta á að vera alveg sjálfsagt mál. Því miður er líka annað sem mér finnst vanta í þessa þingsályktunartillögu og nefndarálitið og ekki er eitt orð um. Það er það sem ég kalla því ömurlega nafni fjárhagslegt ofbeldi. Það getur birst í ýmsum myndum og ein mynd fjárhagslegs ofbeldis er fátækt barna. Börn sem geta ekki sinnt íþróttaiðkun í skólum eða annars staðar geta ekki staðið jafnfætis jafnöldrum sínum og þau verða fyrir einelti, það er staðreynd. Þess vegna verður líka að tryggja það, og á að vera sjálfsagður hlutur, að ekkert barn þurfi að búa við fátækt, hvað þá sárafátækt. Síðan er annað í þessu máli sem ég vil benda á í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands sem hún sendi inn í sambandi við málið. Mig langar að vitna í þá umsögn, með leyfi forseta: „MRSÍ gerir athugasemdir við skort á samráði við frjáls félagasamtök og aðra aðila sem vinna gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Að vísu var haldinn vinnufundur í Iðnó þar sem grunnur var lagður að aðgerðaáætlun þessari en þess ber að gæta að þar vannst ekki tími til að fara á dýptina í stöðu einstakra hópa sem eru sérstaklega útsettir fyrir ofbeldi, t.d. kvenna af erlendum uppruna, fatlaðra kvenna (fatlaðs fólks), hinsegin fólks, t.d. transfólks og fólks með fíknivandamál eða geðræna sjúkdóma. Í áætluninni kemur fram að við undirbúning áætlunarinnar hafi sérstaklega verið leitað til margra sérfræðinga sem kynnt hafi hvar þeir telji aðgerða helst þörf og mögulegar útfærslur. Athygli vekur að af þeim samtökum og aðilum sem sérstaklega vinna gegn ofbeldi var einungis kallað eftir sérfræðingi frá Drekaslóð, sem er allra góðra gjalda vert, en ekki var leitað til Kvennaathvarfsins, Stígamóta, Kvennaráðgjafarinnar, Samtaka kvenna af erlendum uppruna og TABÚ svo einhver dæmi séu nefnd. Jafnframt mætti benda á MRSÍ en skrifstofan hefur áralanga reynslu í ráðgjöf við fórnarlömb mansals og konur af erlendum uppruna í ofbeldissamböndum. Í ljósi þessa saknar MRSÍ þess að ekki skuli í aðgerðaáætluninni að finna skýrari og nánar skilgreindar aðgerðir varðandi þá hópa sem nefndir eru hér að framan.“ Þetta eru hin besta ábending frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og einnig, með leyfi forseta, ætla ég að vitna annars staðar í umsögnina: „Eins og að framan greinir, þá gerir MRSÍ athugasemdir við að í áætlunina vantar sértæk úrræði fyrir ýmsa hópa sem eru meira útsettir fyrir ofbeldi en aðrir. Vill skrifstofan sérstaklega nefna fíkla í því sambandi. Erlendar rannsóknir sýna að um 50% karlmanna í fíkni/vímuefnameðferð hafa beitt ofbeldi og þá er stór hluti kvenna í neyslu þolendur ofbeldis. Því ætti fíkni/vímuefnameðferð að taka jafnt á afleiðingum ofbeldis sem og að innihalda meðferð fyrir gerendur.“ Undir þetta getum við örugglega öll tekið. Við ættum að hafa það til athugunar líka. En að þessu sögðu er annað í þessu, þ.e. fjármögnun. Fram kemur í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands að áætlað er að verja samtals 45 milljónum í aðgerðirnar. Í slíkar aðgerðir sem varða svo marga, sérstaklega eftir upptalningu á tölfræðinni frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um hversu ótrúlegur fjöldi kvenna lendir í kynferðisofbeldi, erum við eiginlega að tala um smáaura í því samhengi þó að þetta sé ágætisupphæð, 45 milljónir. Hún er samt smáaurar í því samhengi hversu alvarlegt málið er. Það sem mér finnst eiginlega alltaf alvarlegast í þessu er að í svona áætlun skuli ekki vera neitt um að styrkja þau félagasamtök sem nefnd eru í þessum tillögum og líka hin sem eru ekki nefnd, styrkja þau verulega til að taka á þessum málum vegna þess að við vitum að slík félagasamtök, sem mörg hver vinna frábært starf, sjálfboðaliðastarf, eiga undir högg að sækja vegna fjárskorts. Til að taka virkilega á þessum málum þarf að sjá til þess að fjármagn sé til staðar og sjá til þess að í tilfelli t.d. fatlaðra barna væri mjög nauðsynlegt að fjármagn væri til staðar, t.d. hjá Öryrkjabandalaginu og Þroskahjálp, til að takast á við hlutina og aðstoða og hjálpa fólki til sjálfsbjargar og læknishjálpar og að hægt sé að koma málunum í rétta meðferð. Eins og ég segi er þetta hið besta mál og ég myndi segja að þetta væri flott fyrsta skref í þá átt að taka á þessu gífurlega þjóðfélagsmeini sem ofbeldið er og sérstaklega gegn þeim sem minnst geta varið sig í þessu samhengi, sem eru fatlaðir einstaklingar, börn og eldri borgarar. Við vitum að þjóðin er að eldast. Hún eldist hratt og fjölgun eldri borgara á eftir að verða gígantísk í framtíðinni. Þar af leiðandi þarf að gæta sérstaklega að því vegna þess að ýmsir sjúkdómar herja á eldri borgara þessa lands sem gera þá mjög berskjaldaða fyrir ofbeldi. Þess vegna þurfum við sérstaklega að tryggja og sjá til þess að eldri borgarar verði ekki fyrir ofbeldi og við þurfum líka að sjá til þess og tryggja að ekki komi til greina og verði ekki möguleiki að eldri borgarar verði fyrir ofbeldi inni á stofnunum, sem eiga að vera þeim til þæginda síðustu daga ellinnar. Þess vegna eigum við líka að passa það að til að ná þeim árangri verðum við að sjá til þess að fjármagn sé til og fjármagnið sé líka til frjálsra samtaka. Vegna þess að ég óttast, og ég sé það hjá þeim samtökum sem ég hef komið að, að það fjari undan svona samtökum: Fjármagn vantar, það vantar fólk til að berjast, fólk sem er búið að byggja upp hver samtökin á fætur öðrum, bara af hugsjón, og síðan er það eiginlega að gefast upp vegna þess að fjárhagslegi grunnurinn er að hrynja. Og það segir sig sjálft að ef mörg þessi samtök gefast upp vegna fjárhagserfiðleika og hætta lenda góðu málefnin og góðu málin, sem þau félög hafa verið að berjast fyrir og gera í sjálfboðavinnu, einhvers staðar. Þau munu sennilega þá lenda á ríkinu og valda [[Forseti hringir.]]töluverðum kostnaði þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum þessa yfirferð og sérstaklega hvernig hann dregur fram hvernig við þurfum að beina sjónum okkar sérstaklega að jaðarsettum hópum sem stöðu sinnar vegna eru oft útsettir fyrir ofbeldi. Mig langar hins vegar að benda honum á að hluti af þeirri gagnrýni sem hann dró fram úr umsögnum er atriði sem við höfum brugðist við. Fyrst varðandi það að ekki sé nógu vel fjallað um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks nefnum við þann samning sérstaklega tvisvar í nefndarálitinu og nefndin gagnrýnir einmitt það að ráðuneytin virðast ekki hafa kallað samtök fatlaðs fólks til samráðs á fyrri stigum. Það er ekki í boði eins og þingmaðurinn nefndi og því er beint til stjórnvalda að gæta þessa við framkvæmd og endurskoðun áætlunarinnar. Þá er sérstaklega talað um mikilvægi þess að efla þekkingu á samningnum um allt stjórnkerfið þannig að nefndin tók utan um þessa gagnrýni og tók í raun það sem Þroskahjálp sagði, og þingmaðurinn las hér, og gerði að sínum ábendingum til ráðuneytanna. Þingmaðurinn nefndi að ekki væri fjallað um fjárhagslegt ofbeldi. Við gerum það raunar að tillögu okkar að upphafsorð áætlunarinnar, í 1. málslið 2. mgr. I. kafla, innihaldi orðin fjárhagslegt ofbeldi. Það er hérna, þetta er tillaga nefndarinnar. Varðandi stuðning við frjáls félagasamtök má vissulega taka undir það með þingmanninum að þar þarf að gera betur. Í nefndarálitinu nefnum við lið C.6 um stuðning við svæðisbundnar aðgerðir og við nefnum Jafnréttissjóð sem leiðir í dag til að ná peningum [[Forseti hringir.]]inn í félagasamtök. Þessu þarf að koma í fastara form til framtíðar en við skilum ekki alveg auðu í þessu heldur.
Virðulegur forseti. Ég vil rétt nefna tvö, þrjú atriði sem komu fram hjá hv. þingmanni. Ég vil byrja á því að þakka henni fyrir góða yfirferð yfir ýmislegt sem er vert að varpa ljósi á í áætluninni. Fyrst verð ég að gera athugasemd við að hún hafi í tvígang talað um að hér væri um að ræða 28 aðgerðir vegna þess að nefndin bætti tveimur við og nú eru þær orðnar 30. Kannski langar mig helst að staldra við umfjöllun um samráð. Eins og þingmaðurinn nefndi finnst manni hálfaugljóst að auðvitað eigi ráðuneyti að hafa samráð um alla mögulega hluti, en reyndin er einmitt sú að á því er oft misbrestur. Ég held að einn af stærstu áföngum þessarar áætlunar sé að ráðuneytin þrjú, núna fjögur, sem að þessum málaflokki koma hafi sest saman og skrifað áætlun. Þar með myndast einhver menning samvinnu í málaflokki sem nær þvert á ráðuneyti. Á þeirri menningu er síðan hægt að byggja samráð við aðra aðila utan ráðuneytanna sem var misbrestur á í þessu ferli. Ég bind miklar vonir við síðustu þrjá liði áætlunarinnar, C.12 um árlegan landssamráðsfund, C.13 um eftirfylgni og C.14 um endurskoðun áætlunarinnar, sem leið til þess að vettvangur ráðuneytanna verði í stöðugu samtali við grasrótina, háskólasamfélagið, þá sem starfa á vettvangi, til þess að næsta áætlun verði enn betri en þessi, til að framkvæmd þessarar áætlunar [[Forseti hringir.]]fari fram úr þeim væntingum sem við berum til hennar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi. Það bárust fjölmargar gagnlegar umsagnir við málið og fékk nefndin að sama skapi fjölmarga á sinn fund og eru umsagnaraðilar og gestir listaðir í nefndaráliti. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að efla íslenska tungu sem opinbert mál á Íslandi. Þetta er stefnumótandi tillaga og innifelur alls 22 aðgerðir sem hafa þríþætt meginmarkmið, að íslenska verði notuð á öllum sviðum samfélagsins, að íslenskukennsla verði efld á öllum skólastigum ásamt menntun og starfsþróun kennara og að framtíð íslenskrar tungu í stafrænum heimi verði tryggð. Við meðferð málsins var fjallað um allar aðgerðir tillögunnar en auk þess var rætt um þýðingar, túlkun, menningu, rithöfunda o.fl. Nefndin vill leggja sérstaklega áherslu á að samhliða eflingu íslensku sem opinbers máls verði hugað að því að fjölmargir íbúar á Íslandi hafa takmarkað vald á íslensku en þurfa engu að síður að vera virkir þátttakendur í samfélaginu, njóta réttinda og bera skyldur. Marka þarf stefnu sem tekur til þjónustu við þennan hóp. Eitt af markmiðum þingsályktunartillögunnar er að íslenska verði notuð á öllum sviðum samfélagsins. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að skilgreina yrði með nánari hætti hvaða þýðingu það markmið hefði fyrir hin ólíku og fjölmörgu svið samfélagsins, t.d. ferðaþjónustu, en jafnframt hver áhrifin gætu orðið, til að mynda á mennta- og fræðaheiminn. Nefndin beinir því til ráðuneytisins við útfærslu áætlunarinnar að skilgreina þýðingu markmiðsins fyrir tiltekin svið og atvinnugreinar í víðtæku samráði við hlutaðeigandi hagsmunaaðila. Að mati nefndarinnar er eiginlega um stefnu að ræða frekar en aðgerðaáætlun. Þar sem engin kostnaðaráætlun liggur fyrir um aðgerðaáætlun í heild leggur nefndin áherslu á að ráðuneytið kostnaðarmeti hverja aðgerð fyrir sig og að ráðuneytið leggi áherslu á að ná þeim markmiðum sem aðgerðirnar taka til og geri um leið grein fyrir því í tengslum við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Auk þess leggur nefndin áherslu á víðtækt samráð við frekari útfærslu aðgerða. Nú þegar hefur verið ráðinn verkefnisstjóri verkefnisins Áfram íslenska sem hefur það hlutverk að vinna að frekari mótun aðgerðaáætlunarinnar og að útfærslu markmiða hennar og eftirfylgni aðgerða. Það fellur ágætlega saman við ályktun nefndarinnar. Nefndin tekur fram að öflugt menningarlíf á íslensku er ein af undirstöðum fjölbreytts efnahagslífs og stuðlar að almennri velsæld samfélagsins og jöfnuði. Í menningarstefnu stjórnvalda er áhersla lögð á að skapa skilyrði fyrir fjölbreytni, frumsköpun og frumkvæði á sviði lista. Þátttaka barna og ungmenna í menningarlífinu er mikilvæg til að íslensk tunga fái að vaxa og dafna, samanber Barnamenningarsjóð Íslands og List fyrir alla. Þá er það ekki síst fyrir tilstuðlan listanna sem íslensk tunga hefur verið sameiningartákn þjóðarinnar og aukið samkennd með efni flutt á íslensku og tilvísun í íslenskan veruleika, svo sem myndlist, tónlist, ljóð og söngtexta, kvikmyndir, leikrit, dansverk, listgjörninga og bókmenntir. Auk þess hefur alþjóðavæðing og fjölmenning aukið fjölbreytileika þjóðarinnar en um leið haft áhrif á tungumálið. Nefndin leggur áherslu á að íslenska er lifandi tungumál sem lagar sig að nýjum veruleika og þróast með þjóðinni. Um leið verður að hlúa að henni, minna á sköpunarkraft hennar og hvetja til þess að hún verði notuð við hvers konar listsköpun. Að mati nefndarinnar þarf að styðja við menningarstarfsemi og sjóði sem styrkja hinar ýmsu listgreinar og almennt að hvetja til vitundarvakningar meðal listamanna um mikilvægt framlag þeirra til viðhalds og þróunar íslensks máls. Að auki leggur nefndin til að lagfæra fyrirsögn II. kafla en fyrir liggur að aðgerðaáætlun þessi á að vera til þriggja en ekki fjögurra ára. Nefndin leggur til að aðgerðin Skólabókasöfn verði felld brott úr kaflanum um Menntun og skólastarf en þess í stað sameinuð aðgerð um almenningsbókasöfn undir kaflanum Menning. Um mikilvægi læsis kom fram á fundum nefndarinnar sjónarmið um að ekki lægi fyrir hvernig aðkoma rithöfunda ætti að vera að verkefninu Þjóðarsáttmáli um læsi og nefndin áréttar mikilvægi þess að þær aðgerðir verði unnar í víðtæku samstarfi og eftirfylgni tryggð. Í þeim efnum komu fram sjónarmið um að hvetja þyrfti bókaútgefendur til að sinna ungum lesendum betur. Þá var jafnframt bent á mikilvægi þess að framhald yrði á störfum læsisteymis og læsisráðgjafa Menntamálastofnunar. Við meðferð málsins var nokkuð rætt um máltöku barna og áherslu á læsi í víðum skilningi sem beint og óbeint stuðlaði að málkunnáttu og skilningi barna, hvort sem er á texta, myndum, samfélagi eða menningu. Mikilvægt er að gerðar verði rannsóknir á áhrifum ólíkra aðferða til að stuðla að aukinni málnotkun og bættum málskilningi og að lagt yrði mat á skipulagðar aðgerðir til að efla læsi. Að mati nefndarinnar þarf að huga sérstaklega að þeim sem eiga við námsörðugleika að stríða, svo sem lesblindu, lestrarörðugleika, málhljóðaröskun eða málþroskaraskanir. Þá verður að leggja sérstaka áherslu á fræðslu til uppalenda um mikilvægi málörvunar heima fyrir sem lykilþátt í máltöku og málþroska barna og síðar lestrarhæfni þeirra. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að huga að framangreindu og að fræðsla um máltöku verði hluti af aðgerðinni. Á fundum nefndarinnar var bent á að huga þyrfti sérstaklega að námsefni fyrir fjöltyngdan og fjölmenningarlegan nemendahóp sem jafnframt gæti nýst í sérkennslu barna sem fædd eru á Íslandi og þurfa sértæka aðstoð vegna málþroskaraskana. Þá væri einnig mikilvægt að styðja við foreldra af erlendum uppruna og fræða þá um ábyrgð þeirra við að viðhalda móðurmáli barna sinna. Nefndinni var einnig bent á að gera þyrfti greinarmun á börnum sem fæddust á Íslandi eða flyttust til landsins á fyrstu fimm æviárunum og notuðu annað tungumál en íslensku heima. Máltaka þeirra væri bæði á móðurmáli og á íslensku. Hins vegar væru það börn sem væru eldri þegar þau flyttust hingað til lands og lærðu íslensku sem annað mál. Þá væri þörf á heildstæðri aðgerðaáætlun um kennslu nemenda með annað móðurmál en íslensku sem væri byggð á rannsóknum á því sviði. Auk þess þyrfti að skilgreina þá þætti sem sneru að ábyrgð skólasamfélagsins á því að kenna íslensku og að ábyrgð foreldra og forráðamanna á að viðhalda upprunatungumáli barna sinna. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að hafa framangreint í huga við útfærslu aðgerðarinnar og leggur áherslu á mikilvægi þess að marka heildarstefnu á því sviði. Við meðferð málsins var bent á að skapa þyrfti fjölbreytt tækifæri til íslenskunáms fyrir ólíka nemendahópa. Í því samhengi þyrfti að huga að breyttri samsetningu innflytjenda í þeim efnum. Í tengslum við íslensku sem annað mál fyrir fullorðna innflytjendur þyrfti að þróa fleiri tækifæri til hagnýts starfstengds náms þar sem fléttað væri saman námi í íslensku og starfstengdu námi. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin mikilvægt að huga að íslenskunámi þessa hóps og í samstarfi við þá aðila sem bjóða upp á íslenskunám. Þá komu fram sjónarmið um að varhugavert væri að gera leik- og grunnskóla ábyrga fyrir því að styrkja og viðhalda þeim fjölmörgu upprunatungumálum barna sem eiga íslensku sem annað tungumál. Að mati nefndarinnar er það hlutverk menntakerfisins að sinna því verkefni að einhverju marki. Nefndin tekur fram að góð færni í tungumáli sé undirstaða annars tungumálanáms. Hægt er að læra tungumál samhliða eða hvert á eftir öðru og þurfa börn tækifæri til að ná færni í tungumálum í málumhverfi sínu og mikilvægt er að hvetja foreldra til að rækta og þróa eigið móðurmál og styðja við íslenskunám barna sinna. Nefndin áréttar enn og aftur mikilvægi þess að mennta- og menningarmálaráðuneytið marki heildarstefnu á því sviði og skoði hvaða aðgerða þurfi að grípa til svo hægt verði að tryggja innflytjendum viðeigandi stuðning í þeim efnum, m.a. í menntakerfinu. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að víkka aðgerðina Skólabókasöfn og leggja áherslu á breytt hlutverk bókasafna. Bókasöfn hafa verið að breytast í þekkingarmiðstöðvar þar sem aðgangur er veittur að margs konar fræðsluefni, svo sem lesefni, hljóðefni, myndefni og hvers kyns margmiðlunarefni og geta gegnt lykilhlutverki varðandi eflingu íslensks máls. Nefndin er fylgjandi því að aðgerðin verði útvíkkuð þannig að áhersla verði lögð á aðgang að efni almennt en ekki aðeins lesefni. Þannig á aðgerðin einnig við um efni á íslensku táknmáli. Nefndin tekur fram að í þingsályktunartillögu þessari eru tvær aðgerðir nánast samhljóða sem fjalla um starfsemi bókasafna, annars vegar aðgerðin Skólabókasöfn og hins vegar aðgerðin Almenningsbókasöfn. Leggur nefndin til að þær aðgerðir verði sameinaðir í nýrri aðgerð, Bókasöfn. Ný aðgerð sem sameinar þessar aðgerðir kemur fram í kaflanum Menning sem verði Menning og listir. Nefndin áréttar mikilvægi þess að aðgangur að efni þurfi að vera á öllum skólastigum og er þar leikskólastigið talið með. Samhliða þeirri aðgerð þarf að huga að bókakosti og viðhalda honum. Í því samhengi hefur nefndinni verið bent á hvernig því fyrirkomulagi er háttað á Norðurlöndum að því er snertir innkaup hins opinbera fyrir bókasöfn, sem er liður í stuðningi við bæði höfunda og útgefendur. Nefndin leggur það þó í hendur ráðuneytisins að kanna hvort efni þeirrar ábendingar falli undir aðgerðina. Að auki beinir nefndin því til ráðuneytisins að skoða hvaða viðmið eða staðlar eru í gildi um starfsemi bókasafna. Nefndin áréttar að haft verði víðtækt samstarf við hlutaðeigandi aðila, þar á meðal rithöfunda. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að áhersla yrði lögð á að örva áhuga kennaraefna á tungumálinu og þjálfa þau í að nýta mál nemenda, málkunnáttu og sköpunargleði til að byggja upp jákvætt viðhorf þeirra til íslensku og efla málvitund. Nefndin tekur undir að kennarar gegna lykilhlutverki í því að vekja áhuga nemenda á íslensku máli. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að hafa framangreind sjónarmið til hliðsjónar við útfærslu aðgerðarinnar og athuga sömuleiðis hvort gera þurfi aðrar kröfur til íslenskukennslu kennaranema eftir því til hvaða skólastigs þeir mennta sig. Sérstaklega þarf útfærsla aðgerðarinnar að taka mið af frumvarpi til laga um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, mál nr. 801, verði það að lögum. Nefndin beinir því jafnframt til ráðuneytisins að við útfærslu á aðgerð um starfsþróun kennara verði hugað að eflingu starfsþróunarsjóða og þróunar á stoðkerfi kennara til framtíðar og að slíkt verði gert í nánu samstarfi við skólasamfélagið. Nefndinni var bent á að nauðsynlegt væri að leita leiða til að snúa þeirri þróun við að föstum kennurum í íslensku fer fækkandi sem og stúdentum sem kæmi niður á brýnum rannsóknum á íslenskri tungu og stöðu hennar. Nefndin telur að ráðuneytið verði að taka þá þróun alvarlega og skoða við útfærslu áætlunarinnar. Áríðandi er að auka íslenskukennslu til að leggja grunn að tungumálanámi síðar og auka framboð á íslenskukennslu fyrir alþjóðlega stúdenta. Við meðferð málsins kom fram að alþjóðavæðing í íslensku háskólasamfélagi væri mikilvæg til að efla gæði háskólanáms og tryggja samkeppnishæfni íslenskra háskóla. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að hafa til hliðsjónar mælikvarða sem draga fram stöðu íslenskra háskóla í alþjóðlegu samfélagi. Þá tekur nefndin undir sjónarmið þess efnis að málhafar íslensks táknmáls fái stuðning og kennslu á táknmáli og leggur því til breytingar á aðgerðinni þannig að hún nái einnig til kennslu í íslensku táknmáli þar sem við á. Nefndin leggur til að aðgerðin Stafrænt námsefni verði útvíkkuð með þeim hætti að hún verði ekki eingöngu bundin við stafrænt námsefni heldur nái til námsefnis almennt ásamt því að heiti hennar verði breytt í samræmi við það. Þá áréttar nefndin víðtækt samstarf, þar á meðal við útgefendur, höfunda, bókasöfn og skólasamfélagið. Nefndin leggur til minni háttar orðalagsbreytingar á aðgerðinni Íslenskunám fullorðinna innflytjenda sem miðar að því að leggja áherslu á fjölbreytt framboð námskeiða og námsefnis fyrir ólíka miðla. Þá beinir nefndin því til ráðuneytisins að huga að samstarfi við þá aðila sem bjóða upp á íslenskunám fullorðinna innflytjenda. Í þingsályktunartillögunni eru tilgreindar fimm aðgerðir í kaflanum Menning. Nefndin leggur til nokkrar breytingar sem einkum lúta að hinum skapandi þætti tungumálsins og menningarhlutverki. Í fyrsta lagi leggur nefndin til að kaflinn fái fyrirsögninni Menning og listir. Í öðru lagi leggur nefndin til fjórar nýjar aðgerðir í tengslum við nýja fyrirsögn kaflans um eflingu íslensks máls í listgreinum á borð við tónlist, myndlist, sviðslistir, kvikmyndir og sjónvarpsefni. Í þriðja lagi leggur nefndin til að sameina aðgerðirnar Innlend dagskrárgerð og Einkareknir fjölmiðlar í aðgerð sem fái fyrirsögnina Fjölmiðlun og innlend dagskrárgerð. Í fjórða lagi leggur nefndin einnig til að aðgerðirnar Bókaútgáfa og Barna- og ungmennabókmenntasjóður verði sameinaðar í eina aðgerð. Nefndin tekur fram að tónlist er stór hluti af daglegu lífi landsmanna og að mati nefndarinnar þarf að styðja við tónlistarsköpun á íslensku og hvetja til flutnings. Stuðningur ríkisins við tónlistarsköpun og tónlistarlíf landsmanna hefur verið margs konar til að efla íslenska tónlist, tónsköpun og kynningu á íslenskum tónlistarmönnum. Nefna má launasjóð tónskálda og tónlistarinnflytjenda, tónlistarsjóð, Hljóðritasjóð, Útflutningsskrifstofu íslenskrar tónlistar, ÚTÓN, og Útflutningssjóð. Þá er Sinfóníuhljómsveit Íslands meginstofnun á sviði tónlistar en meðal lögbundinna verkefna hennar er að leggja áherslu á flutning og kynningu íslenskrar tónlistar. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að bætt verði við aðgerð sem stuðla skuli að aukinni frumsköpun í tónlist og textasmíð á íslensku. Nefndin leggur áherslu á að hvatt verði til þess við fræðilega og listræna umræðu um myndlist að notuð verði íslensk hugtök og heiti til að gera hana aðgengilega fyrir almenning. Í því sambandi er nauðsynlegt að horfa til nýyrða sem komi í stað erlendra hugtaka sem fylgja síbreytilegum heimi myndlistarinnar. Þá má nefna hlut Listasafns Íslands sem hefur það hlutverk að efla íslenska myndlist og stuðla að framför og framþróun hennar. Þá er myndlistarráði falið að úthluta styrkjum úr myndlistarsjóði. Að lokum er það hlutverk launasjóðs myndlistarmanna að veita starfslaun. Nefndin leggur til að bætt verði við aðgerð sem stuðli að aukinni meðvitund um mikilvægi íslensks máls í umfjöllun um myndlist og við greiningu og miðlun myndlistar. Meginstofnanir á vegum ríkisins í sviðslistum eru Þjóðleikhúsið og Íslenski dansflokkurinn. Meðal lögbundinna hlutverka Þjóðleikhússins er að efla íslenska leikritun og vera til fyrirmyndar um listrænan flutning viðfangsefna og meðferð íslenskrar tungu. Þá er hlutverk Íslenska dansflokksins skilgreint í frumvarpi til laga um sviðslistir, mál nr. 800, að hann skuli stuðla að nýsköpun í innlendri listdanssmíði og vera vettvangur til eflingar og framþróunar danslistar á Íslandi. Þá veitir launasjóður sviðslistafólks árlega starfslaun og veittur er stuðningur til annarrar leiklistarstarfsemi, bæði atvinnumanna og áhugaleikfélaga. Á undanförnum árum hefur orðið mikill bræðingur milli listgreina, ekki síst á sviði danslistar. Danslistin er að því leyti ólík öðrum listgreinum að túlkunin er oft án orða. Í nýrri listsköpun er mikilvægt að auka vægi íslensku og leggur nefndin því til nýja aðgerð þar sem lögð er áhersla á að íslenskt mál verði notað sem víðast og á fjölbreyttan hátt í sviðslistum hér á landi. Einn áhrifaríkasti áhrifavaldur í samtímamenningu ungs fólks er kvikmynda- og sjónvarpsgerð og nefndin tekur undir þetta sjónarmið, enda er áskorun fólgin í því að efla gerð barna- og unglingaefnis í ljósi mikilla tæknibreytinga og tilkomu samfélagsmiðla. Nefndin leggur til að bætt verði við nýjum lið þar sem stutt verði við gerð kvikmynda og sjónvarpsefnis á íslensku og hugað sérstaklega að efni fyrir yngri áheyrendur og stuðningur aukinn við þýðingar, textun og talsetningu slíks efnis. Þá leggur nefndin jafnframt áherslu á að slíkt verði í samstarfi við innlendar fjölmiðlaveitur. Þá er aukin framleiðsla og aðgengi að íslensku afþreyingarefni fyrir sjónvarp, svo sem framhaldsþáttum, einnig mikilvæg fyrir framþróun íslenskrar tungu. Rétt er að geta þess að hlutverk Kvikmyndamiðstöðvar Íslands er að stuðla að kynningu og útbreiðslu á íslenskum kvikmyndum og efla kvikmyndamenningu á Íslandi. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að bætt verði við nýrri aðgerð, Kvikmyndir og sjónvarpsefni, þar sem stutt verði við gerð kvikmynda og sjónvarpsefnis á íslensku og hugað sérstaklega að efni fyrir yngri áheyrendur. Þá verði aukinn stuðningur við þýðingar, textun og talsetningu slíks efnis. Að mati nefndarinnar er mikið samspil milli aðgerðanna Innlend dagskrárgerð og Einkareknir fjölmiðlar. Nefndin leggur því til að þessar aðgerðir verði sameinaðar sem aðgerðin Fjölmiðlun og innlend dagskrárgerð. Sú aðgerð verði jafnframt útvíkkuð þannig að hún nái einnig yfir dagskrárgerð fyrir vef. Á fundum nefndarinnar var rætt um mikilvægi þess að standa vörð um og efla íslenskan fjölmiðlamarkað. Í meðferð málsins komu fram sjónarmið um að aðgerðin Einkareknir fjölmiðlar væri í samræmi við tillögu nefndar um bætt rekstrarumhverfi þeirra. Fjárhagsstuðningur við einkarekna fjölmiðla væri mikilvægur til að einkareknir ljósvakamiðlar gætu eflt enn frekar innlenda dagskrárgerð og aðgengi að henni. Þá var áréttað að samkvæmt lögum um fjölmiðla skuli fjölmiðlaveitur efla íslenska tungu eftir því sem við á en auk þess skuli fjölmiðlar sem miðla hljóði og texta á íslensku í því skyni marka sér málstefnu. Þá þarf einnig að tryggja aðgengi að fjölbreyttu efni á íslensku með íslensku táknmáli eða texta. Að auki leggur nefndin til að stutt verði við starfsemi einkarekinna fjölmiðla vegna öflunar og miðlunar frétta og fréttatengds efnis á íslensku. Frumvarp þessa efnis hefur verið lagt fram og er mál nr. 919. Þannig er aðgerðin útvíkkuð og ráðuneytinu veitt svigrúm til að skoða fleiri leiðir til að styðja við einkarekna fjölmiðla, m.a. til að efla íslenska tungu og aðgerðin þannig ekki afmörkuð við stuðning í formi endurgreiðslu. Að lokum áréttar nefndin mikilvægi þess að við framkvæmd þessarar aðgerðar verði hugað sérstaklega að efni sem ætlað er börnum og ungmennum. Að mati nefndarinnar er æskilegt að fjallað verði með heildstæðari hætti um bókmenningu og því leggur nefndin til að aðgerðirnar Bókaútgáfa og Barna- og ungmennabókmenntasjóður verði sameinaðar í aðgerð sem beri heitið Bókmenning þar sem jafnframt verði aukin áhersla á sköpun og þýðingar. Nefndinni var bent á að bókaútgáfa gegnir margvíslegu hlutverki við eflingu íslensks máls. Þá er gert ráð fyrir því að setja á laggirnar sjóð fyrir barna- og ungmennabækur, en hlutverk þess sjóðs snýr helst að útgáfu bóka. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að tryggja að sjóðurinn taki til bæði frumsaminna og þýddra bóka. Þá bendir nefndin á að huga þarf að hlutverki höfunda við framkvæmd þessarar aðgerðar. Þá hafa örar tækniframfarir á nýrri öld breytt afar miklu í málaumhverfinu og hafa áhrif ensku margfaldast, ekki síst í netheimum og sjónvarpi. Íslenskan á því í varnarbaráttu á þessum vettvangi. Því telur nefndin mikilvægi þýðingar sjaldan eða aldrei hafa verið jafn mikið. Sérstakir sjóðir hafa styrkt þennan þátt í eflingu íslensku og telur nefndin æskilegt að stutt verði enn frekar við þá, ekki síst er varðar þýðingar á afþreyingarefni fyrir börn og unglinga á vef og í sjónvarpi. Nefndin telur nauðsynlegt að styrkt verði það umhverfi sem bókmenningin þrífst í: íslensk tunga, ritun, þýðingar og útgáfa bóka á íslensku, tækniþróun í greininni, styrkjaumhverfi o.fl. Að lokum bendir nefndin á lög um stuðning við útgáfu bóka á íslensku sem samþykkt voru í desember síðastliðinn Markmið þeirra er að efla bókaútgáfu á íslensku í ljósi mikilvægis hennar fyrir þróun málsins og bætt læsi þjóðarinnar. Í þingsályktunartillögunni eru tilgreindar tvær aðgerðir í kaflanum Tækniþróun, aðgengi og nýsköpun. Nefndin leggur til breytingar á síðarnefndu aðgerðinni þannig að aðgerðin Orðanefndir verði sameinuð aðgerðinni Orðasöfn í sérstökum kafla um orðasöfn og orðanefndir. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að tryggja íslensku sess í stafrænum heimi. Framfarir í máltækni munu stuðla að því að hægt verði að einfalda ferlið við birtingu skjátexta í beinum útsendingum í sjónvarpi og á vef, auk þess sem slík tækni mun gagnast heyrnarlausum og heyrnarskertum og þeim sem eru að læra íslensku. Nefndin tekur undir mikilvægi þessa og vísar til fimm ára verkáætlunar um máltækni fyrir íslensku. Nefndin bendir á í þessu samhengi að huga þurfi að samspili tölvuleikja og íslensku. Tölvuleikir hafa gríðarlega möguleika til nýsköpunar á sviði íslenskrar menningar og tungu, samanber umsögn Samtaka leikjaframleiðenda á Íslandi sem barst vegna fjármálaáætlunar 2020–2024. Nefndin leggur til að aðgerðirnar Orðanefndir og Orðasöfn verði sameinaðar og leggur því til að fyrrgreinda aðgerðin falli brott í þessum kafla. Nefndinni var bent á að til að tryggja stöðu og samkeppnishæfni tungumálsins til framtíðar væri mikilvægt að tryggja ritstjórn og endurskoðun orðasafna og orðabóka og tryggja aðgengi almennings að efninu. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að tryggja samráð við hlutaðeigandi aðila og að við framkvæmd aðgerðarinnar er snýr að orðasöfnum verði höfð hliðsjón af samkeppnissjónarmiðum. Þá beinir nefndin því til ráðuneytisins að kanna hvort jafnframt skorti efni um íslenska tungu fyrir snjalltæki. Nefndinni var bent á að starf orðanefnda þyrfti einna helst fjárhagslegan stuðning og að efla þyrfti Málræktarsjóð. Þá væri tækifæri til að gera Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum að miðstöð íðorðastarfs og íðorðabanka. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að kanna með nánari hætti framangreint fyrirkomulag svo að hægt verði að ná því markmiði sem aðgerðin mælir fyrir um og tryggja að íslenskur fræðiorðaforði og íðorðastarf eflist. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um viðmið við málnotkun, að einnig þyrfti að setja viðmið um notkun íslensks táknmáls. Nefndin tekur undir slíkt og leggur til að einnig verði sett viðmið um notkun íslensks táknmáls. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að full ástæða væri til að leggja jafnframt fram þingsályktunartillögu um að efla íslenskt táknmál. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að kanna slíkt nánar, en fram komu sjónarmið um að t.d. þyrfti að þýða fleiri bækur á íslenskt táknmál í rafbókarformi og tryggja þeim sem reiða sig á íslenskt táknmál bækur við hæfi og aðgang að nýjum íslenskum bókum. Aðgerðin Íslensk málstefna gerir ráð fyrir því að ný slík stefna liggi fyrir eigi síðar en í árslok 2020. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls er hlutverk Íslenskrar málnefndar m.a. að gera tillögur til ráðherra um málstefnu. Við meðferð málsins var nefndinni bent á að veita þurfti nýrri Íslenskri málnefnd sem tekur til starfa í janúar 2020 a.m.k. tvö ár til að endurskoða íslenska málstefnu, Íslenska til alls, sem Alþingi samþykkti 12. mars 2009. Nefndin tekur undir þá athugasemd og leggur til við ráðuneytið að nýskipaðri nefnd verði veittur lengri frestur og nefndin leggur til að Íslensk málnefnd skili nýrri málstefnu eigi síðar en í árslok 2021 sem yrði í samræmi við þá stefnu sem hér liggur fyrir. Að lokum leggur nefndin til orðalagsbreytingar til lagfæringar og leiðréttingar. Nefndin leggur til að þingsályktunartillaga þessi verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Ég vil áður en ég les upp þá sem rita annars undir álitið þakka sérstaklega ritara nefndarinnar fyrir að halda utan um þetta viðamikla mál og nefndinni fyrir mjög góða vinnu við málið. Ég ítreka að hér er mjög viðamikil aðgerðaáætlun á ferðinni og nefndin, eins og ég kom að í upphafi, leggur áherslu á að eins og við hefðbundna stefnumótun verði því fylgt eftir með kostnaðarmati og tekið tillit til þeirra ábendinga sem nefndin fór mjög vel yfir í umfjöllun um málið og eftir mjög gagnleg samtöl við fjölmarga umsagnaraðila. Undir álit þetta rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon, Willum Þór Þórsson, Andrés Ingi Jónsson, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Halla Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Jón Steindór Valdimarsson.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir framsöguna. Ég ætla ekki að setja á langar tölur eða orðlengja mikið um þetta. Það var ánægjuleg vinna að taka þátt í að koma þessu máli á rekspöl og maður varð margs vísari. Margir gestir komu og fræddu okkur og hjálpuðu okkur við að útbúa þetta mál og ég tel að þetta sé vel til þess fallið að efla íslensku sem lifandi tungumál í komandi ólgusjó tungumála í veröldinni, hvernig sem það mun nú allt veltast. Það má alveg spyrja þeirrar spurningar hvort ástæða sé til þess á annað borð að vernda íslenskuna og til hvers eigi eiginlega að vernda íslenskuna, hvort þetta sé ekki bara orðið ágætt með íslenskuna, hún hafi lifað af í gegnum þessar aldir og hafi þjónað sínu hlutverki ágætlega fram til þessa og hvort nú sé ekki bara komið að því að önnur tungumál leysi íslensku af hólmi og hvort við eigum ekki bara öll að fara að tala ensku vegna þess að það séu hvort sem er engir sem skilji íslensku aðrir en við sjálf og varla við sjálf. Það er kannski ekki auðvelt að svara því vegna þess að þetta er að einhverju leyti tilfinningalegt mál. Þetta er ekki bara spurning um kalda rökhyggju, þetta er einhvern veginn innbyggt í sameiginlegt minni og sameiginlegt tilfinningalegt minni þjóðarinnar að hún skuli tala íslensku og að hún skuli bera virðingu fyrir íslenskunni. Það er einhver sú tilfinning að íslenskan sé verðmæti í sjálfu sér og ekki bara það heldur fáum við, þegar við tölum og ekki síður þegar við lesum íslensku, tengingu, það er þráður þarna í eitthvað aldagamalt. Við getum enn lesið það fyrsta sem var ritað á íslenska tungu og skilið það. Það er ekki mjög algengt í heiminum að svo sé um þjóðir og þar með getum við einhvern veginn fengið aðgang að heilabúi löngu gengins fólks á alveg einstakan hátt. Þegar við fáum aðgang að þessu heilabúi fáum við aðgang að liðinni heimsmynd og við fáum aðgang að miklu víðari veröld en við höfum fyrir augunum í dag og hvað þá á skjánum í dag. Það hjálpar okkur í sjálfu sér að hugsa um heiminn á einhvern víðari hátt en ella væri. Það er mikilvægt að hugsa um heiminn á íslenskri tungu vegna þess að íslenskan er full af hugtökum og hugsanaleiðum sem eru kannski ekki til í öðrum tungum og um leið og við við kunnum önnur tungumál sem gefa okkur þá einhvern aðgang að einhverri heimsmynd þar höfum við þennan útgangspunkt sem er íslenskan og það er í sjálfu sér ómetanlegt. Svo tölum við stundum um að gæta þurfi að fjölbreytni í heiminum. Við tölum um líffræðilegan fjölbreytileika, að við þurfum að koma í veg fyrir að tegundir deyi út. Við þurfum að koma í veg fyrir að gróðurinn verði of einsleitur, gróðurtegundir deyi út, dýrategundir og hitt og þetta. Við tökum það mjög alvarlega en við megum þá ekki heldur gleyma því að það er fjöldi tungumála sem deyr út á hverju ári vegna þess að enginn talar þau lengur. Það er með öðrum orðum hlutverk okkar sem nú erum á dögum að varðveita íslenskuna fyrir heiminn, að varðveita íslenskuna fyrir mannkynið. Það gerir það enginn annar. Hollendingar munu ekki varðveita íslenskuna og ekki aðrir. Það eru einungis Íslendingar sem nota íslenskuna í sínu daglega lífi sem munu geta varðveitt íslenskuna og þeir varðveita einungis íslenskuna með því að nota íslenskuna í sínu daglega lífi. Þeir varðveita hana ekki með því að setja hana á safn. Íslenskan á ekki heima á safni. Hún er ekki safnhlutur og þess vegna getur eitthvert orð ekki verið eins og hlutur á safni óumbreytanlegur og svo sé það okkar hlutverk að þurrka af þessu orði af og til með einhverjum fínlegum burstum. Við getum ekki gengið um íslenskuna eins og mjög viðkvæman og brothættan hlut sem þurfi helst að fara í einhverja sérhannaða hanska áður en maður handleikur. Það er ekki íslenskan. Íslenskan á að þola alls konar hnjask og óhreinindi og hún gerir það vegna þess að hún er mjög orðríkt og beygingaríkt og blæbrigðaríkt tungumál. Ef við bara munum að vera ekki of hátíðleg þegar við erum að hugsa um íslenskuna, tala íslenskuna og tala um íslenskuna heldur nota hana alveg villt og galið. Þá finnst mér mikilvægt að íslenskukennslu sé þannig háttað að við séum ekki að innræta börnunum þegar þau koma í skólana að íslenska sé útlenska, að íslenska sé mjög vandasamt tungumál sem þau muni aldrei nokkurn tímann ná tökum á vegna þess að þau segi kannski „ég vill“ eða þau segi „mér langar“ og þau noti önnur blæbrigði tungunnar sem samræmist ekki einhverjum opinberum reglum um það hvernig íslenskan eigi að vera sem safngripur. Þau eru að nota íslenskuna sem lifandi tungumál í sínu daglega lífi, sem sitt móðurmál, málið sem þau hafa alist upp með og nota í öllum sínum samskiptum. Það er enginn sem á að segja þeim, þegar þau koma í skólana, að þau kunni ekki íslensku. Þetta er málið þeirra, þetta er málið sem býr í þeim. Tungumálið er svo mikið þú sjálfur og þess vegna má aldrei segja við einhvern: Þú talar ekki nógu gott mál, ekki nógu fínt mál. Þú ert ekki nógu fínn, þú ert ekki nógu góð. Það má ekki nálgast tungumálið á þann hátt. Það verður alltaf að gera slíkt af kærleika, en það verður jafnframt að gera það af kærleika og ást til tungumálsins. Ég held að það sé vel hugað að þessu öllu í þessari þingsályktunartillögu og að hún sé vel til þess fallin að efla veg íslenskunnar. Ég vona svo sannarlega að þarna verði ákveðin viðspyrna og að þetta verði kannski til þess að hér geti orðið einhvers konar vitundarvakning. Það fer ekki hjá því að manni finnist örla á dálitlu andvaraleysi gagnvart íslenskunni meðal fólks almennt sem er kannski ekkert skrýtið. Maður hugsar kannski ekki endilega mikið út í tungumálið sem maður notar í sínu daglega lífi og á kannski ekkert að þurfa að gera það. En það er áhyggjuefni þegar enskan sækir svo mjög á og þegar maður sér mikið af því að lítil börn eru að horfa á afþreyingarefni og eiginlega máltökuefni, efni sem hjálpar þessum litlu börnum við máltökuna, og það er á ensku og foreldrarnir gera sér ekki alveg grein fyrir því hvað þau eru að setja í hendurnar á litlu börnunum þegar allt þetta enska efni dynur á þeim. Það verður til þess að þau fara að hugsa á ensku og þau fara að hugsa á hálfgerðri skollaensku. Þetta er ekki raunveruleg lifandi enska raunverulegs lifandi fólks úr raunverulegum lifandi samfélögum. Þetta er einhvers konar tölvuenska og er kannski ekki mjög þroskavænlegt tungumál. Þess vegna er mjög mikilvægt að efla íslensku í þessu máltökuefni, þessu erlenda afþreyingarmáltökuefni, fyrir börn, að það verði algjört forgangsmál að það verði talsett og jafnvel framleitt hér. Ég hef mikla trú á því að Íslendingar nái góðum tökum á nýrri máltækni þannig að þeir geti notað íslenskuna í þeim efnum. Við heyrum fólk oft segja: Hvernig er þetta aftur á íslensku? Svo kemur það með eitthvert enskt orð sem er kannski algengt í umræðunni sem bendir til þess að það hugsar um fyrirbærin á ensku. Ég held að þetta sé kannski ekki svo skaðlegt, það sé ekki endilega svo slæmt. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að hleypa menningarstraumum inn í landið og inn í gáttir hugans alveg villt og galið og að það sé í sjálfu sér ekki endilega svo skaðlegt að hugsa á alþjóðatungum um málefni sem eru í eðli sínu alþjóðleg á þessum miklu alþjóðatímum. Ekki viljum við verða einangrað samfélag sem er bara með sín litlu úrlausnarefni á sinni einangruðu þjóðtungu. Við verðum engu að síður alltaf að reyna að finna orðið, hvernig þetta er aftur á íslensku, ekki vegna þess að við förum upp á safnið og finnum hlutinn, þurrkum af honum rykið og horfum á hann í ljósinu og dáumst að honum heldur vegna þess að þegar við finnum íslenska orðið og jafnvel smíðum íslenska orðið erum við um leið að skapa hlutinn. Við erum að skapa hugtakið og við erum að ná utan um hugtakið, við erum að ná utan um heiminn. Við erum að hugsa um heiminn á íslensku og ég held að þessi þingsályktunartillaga, um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi, stuðli að því.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir mjög góða ræðu og mjög innihaldsríka í tengslum við íslenskt tungumál. Það eru nokkur atriði sem ég hef mjög mikinn áhuga á og ég er ekki mjög mikill tungumálamaður. Ég var að læra dönsku í framhaldsskóla. Maður náði eitthvað að stauta sig í gegnum hana, gekk alveg ágætlega, svo bættist þýskan við og þá fóru bæði málin í klessu, ég var alveg týndur. Maður átti að fara að læra þýska málfræði sem var nákvæmlega eins og íslensk málfræði, sem er ekkert gríðarlega áhugaverð. Þá bara: Nei, ég ætla ekki að læra aftur íslenska málfræði á öðru tungumáli. Það var nógu erfitt í fyrra skiptið, ég var aldrei neitt rosalega góður í því. Ég hef lært að meta tungumálin á nýjan hátt þó að ég hafi aldrei verið neitt sérstaklega góður í þeim. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að það sé skilningurinn sem skiptir öllu máli þegar allt kemur til alls, að geta gert sig skiljanlegan á tungumálinu og að skilja aðra, sem er alls ekki auðvelt, því að tungumál er mjög ófullkomin leið til þess að koma hugsunum sínum á framfæri þó að sumir séu að sjálfsögðu miklu betri í því en aðrir, koma því frá sér á skáldlegan hátt eins og hv. þingmaður gerir oft og hæstv. forseta líkar vel við. Ég er ekki eins skáldlegur aftur á móti og fólk misskilur mig mjög oft, ég hef mjög mikið orðið var við það. Það eru einmitt tvö atriði sem ég hef í huga, annars vegar að læra tungumál til þess að geta gert sig skiljanlegan og skilja aðra og hins vegar eru það útdauð tungumál sem hv. þingmaður kom inn á og tengjast öðru verkefni, máltækni í íslensku. Ég spyr hvort það séu ekki þessi tvö aðalatriði sem við þurfum að einbeita okkur dálítið að varðandi íslenskuna, skiljanleikinn og svo að koma í veg fyrir að málið deyi út og verði yfirritað af öðrum málum, [[Forseti hringir.]]að við getum kennt tölvum íslensku á tölvuöld.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Auðvitað er alveg rétt að það er mikilvægt að tala þannig að fólk skilji mann og ég veit ekki betur en að hv. þingmaður sé leikinn í því og takist það ævinlega alveg prýðilega. Það er alveg rétt að það er lykilatriði að máltækniverkefnið nái virkilega flugi. Við verðum að geta, á nýrri máltækniöld, notað íslenskuna í okkar daglega lífi. Ef við hættum að nota íslensku í okkar daglega lífi og förum að nota hana bara spari deyr hún út. Þá verður hún bara eins og latína. Hv. þingmaður var að rifja upp þegar hann var í skóla en ég var svo lánsamur að ég lærði latínu [[Gripið fram í.]]á minni skólatíð og það hjálpaði mér að skilja málfræði og málfræðilega undirstöðu íslenskunnar og þýskunnar og annarra tungumála, og það er alveg heillandi efni að sökkva sér ofan í. Umfram allt finnst mér mikilvægt, til þess að tungumál sé lifandi og haldi áfram að vera lifandi, að þeim sem nota málið líði vel í því og að þeir leiki sér með það, þeir hugsi á málinu og segi brandara, afbaki málið og sletti, prufi að færa inn í málið alls konar skrýtin orð sem kannski detta út af því að þau bara ganga ekki en þeir noti samt sem áður málið og leiki sér með það.
Virðulegi forseti. Það er einmitt blandan af þessu tvennu, máltæknin að vissu leyti sem er líka málið í tölvuheiminum. Röddin er ekki notuð. Sá sem er að hlusta kinkar ekki kolli til að láta vita að hann skilji hvað átt er við, það eru samstundis samskipti um að mælandinn komi meiningu sinni á framfæri. Þegar við notum lyklaborð til að senda frá okkur skilaboð vitum við ekki hvort viðkomandi tekur því á jákvæðan eða neikvæðan hátt, hvort hann lesi úr því kaldhæðni eða reiði eða ýmislegt svoleiðis. Það eru ekki allir gæddir þeirri skáldagáfu að geta komið tilfinningum í orð á skilmerkilegan hátt, t.d. finnst mér ég aðeins of lógískur fyrir tungumál, málfræðina og svoleiðis, allt of mikið af undantekningum og alls konar þess háttar krulleríi sem ég áttaði mig aldrei á og gat ekki sett í lógískt samhengi. Sem dæmi um það nefni ég það þegar hv. þingmaður byrjaði ræðu sína og sagðist ekki ætla að lengja þetta mál mikið, en svo stóð ræðan, kannski að því er ég skildi það, í lengri tíma en ég lagði í orðin, að hann ætlaði ekki að lengja málið. Það er reyndar dálítið algengt á þingi að fólk kemur í ræðu og segist ekki ætla að lengja málið, en er á nákvæmlega þeim tíma, að mínum lógíska skilningi, að gera nákvæmlega það. Það eru svona atriði sem ganga voða vel í munnlegum samræðum og eru ekkert mál en í tölvuheiminum, þar sem tungumálið lifir allt öðruvísi lífi en við gæðum það með mannlega þættinum, breytist skiljanleiki þess. Það er nokkuð sem við þurfum að læra.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið - og ég ætla ekki að lengja mál mitt hér. Þetta er heillandi viðfangsefni. Tungumálið er organismi, það er lífheild. Það er lifandi. Það verður til í hausnum á okkur og það fer fram á milli okkar. Það er dálítið gaman að fylgjast með tungumáli verða til í tölvunum, í tölvusamskiptum og í tölvupóstinum. Þetta er svolítið eins og að fylgjast með Surtsey. Smám saman er að verða til líf í Surtsey, sem var bara fyrst svört, svo verður smám saman til gróður. Þannig erum við líka að fylgjast með tungumálinu verða til í tölvunum, þ.e. sem mannlegum samskiptamáta. Það gerist með broskörlum og alls konar táknum sem verða alltaf fleiri og fleiri, sem við notum til þess einmitt að kinka kolli. Það er þumallinn sem er kominn núna og við notum til ýmissa verka. Og svo er hér nokkuð sem heitir „seen“, þegar maður er „seenaður“. Þá er jafnvel hægt að gera lítið úr fólki með því að hafa séð skilaboðin, „seena“ þau en svara þeim ekki. Þannig má lengi telja. Þannig getum við fylgst með mannlegu samfélagi vaxa upp. En mannlegt samfélag er alltaf óhugsandi án tungumáls. Og íslenskt samfélag er óhugsandi án íslensks tungumáls. Um leið og við hættum að tala íslenskt tungumál erum við orðin annað samfélag.
Virðulegi forseti. Ég heyrði ekki fyrri hluta ræðu hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar en ég heyrði seinni hlutann af henni og mér fannst hún svo góð að það hvarflaði að mér að tala bara ekkert um þetta mál sjálfur. Hann útlistaði eiginlega allt sem mér fannst mikilvægast að koma á framfæri, sem er það að íslenska tungan er lifandi mál og sér í lagi er mikilvægt þegar við leitum leiða til að viðhalda henni og efla hana að við gerum það ekki með einhvers konar málhroka. Við eigum að leyfa fólki að tala eins og því sýnist. Við verðum að sýna því ekki bara umburðarlyndi heldur eigum við hreinlega að vera spennt fyrir því. Það er jákvætt að fólk leiki sér með málið. Það er mjög jákvætt að ungt fólk sérstaklega finni upp ný orð og beiti málinu öðruvísi. Kannski finnst manni ekkert gaman að heyra íslenskt mál breytast til samræmis við enska tungu. En það er nú stundum þannig, þetta eru hvort tveggja germönsk mál að ætt og þetta er eðlilegt að verulegu marki. Jafnvel þótt það sé slett breytast samt sem áður sletturnar með tímanum, eins og orðið sjoppa sem þýðir ekki það sama og „shop“ á ensku lengur. Það þýðir næstum því það sama eða er mjög svipaður hlutur en þýðir ekki það sama. Sjoppa er mjög íslenskt orð, finnst mér núna. Mér finnst það ekki vera sletta. Það þýðir tiltekinn og að mínu mati mjög íslenskan hlut. Þegar ég bjó í Kanada fannst mér sjoppur þar ekki vera eins og íslenskar sjoppur. Þær voru öðruvísi, voru meira búðir. En það er útúrdúr. Mig langar líka að fara aðeins yfir tæknimálin og hvernig við getum hugsanlega bjargað íslenskri tungu. Ég er reyndar mjög vongóður þessa dagana vegna þess að mér finnst Alþingi hafa brugðist mjög vel við. Það er sameiginlegur metnaður á Alþingi og í samfélaginu fyrir því að gera það sem gera þarf sem þýðir að setja fjármagn til verkefnisins og það hefur verið gert. Maður sér metnaðinn í t.d. þeirri ágætu tillögu sem við ræðum núna. Ég er því bjartsýnni en ég var lengi á að íslenska tungan lifi af 21. öldina. Það er eitt sem við þurfum svolítið að átta okkur á, sem er ekkert gaman að viðurkenna upphátt, og það er að íslensk tunga er ekki sérlega gagnleg við hliðina á enskri tungu þegar kemur að því að sanka að sér upplýsingum og þekkingu. Það er bara þannig. Einfalda ástæðan er sú að enskan er yfirþyrmandi gagnlegasta málið, að mínu mati, þegar maður sækir sér upplýsingar vegna óheyrilegs fjölda þeirra sem tala hana. Það er líka annað áhugavert við enskuna. Ótrúlegt en satt er enskan pínuáhugavert mál. Virðist ekki vera það í fljótu bragði en er reyndar ótrúlega furðulegt mál. Eitt af því skrýtna við það er að þrír fjórðu þeirra sem tala ensku tala hana sem annað mál. Það er mjög mikill minni hluti enskumælandi fólks sem talar ensku sem móðurmál. Þessu er vitaskuld ekki bara öfugt farið með íslensku heldur tala næstum því allir sem tala íslensku hana sem móðurmál. Það eru mjög fáir hlutfallslega sem tala íslensku sem annað mál, alla vega þannig að reiprennandi sé. Ég hugsa að flestir hér inni eða mjög margir myndu teljast tala reiprennandi ensku en að tala reiprennandi íslensku er heljarinnar verkefni fyrir einhvern sem hefur annað mál að móðurmáli. Vegna þess að enskan er miklu gagnlegri finnst mér hollt að rifja upp hvers vegna við viljum halda í íslenskuna. Ein ástæðan er einfaldlega rómantík. Ég aðhyllist það sjálfur persónulega. Mér finnst það allt í lagi ástæða. Það er líka mikilvægt að við höldum í íslenskuna, að mínu mati, af vísindalegum ástæðum. Þó að íslenskan sé í rauninni þegar allt kemur til alls enn eitt germanska afbrigðið, norðvesturgermanskt afbrigði í mannlegu tungumáli, viðheldur hún samt sem áður ýmsum hlutum sem eru annaðhvort horfnir eða á leiðinni burt úr öðrum málum. Eitt af mínum uppáhaldsfyrirbærum í íslenskri tungu er viðtengingarhátturinn. Ég tek eftir því að margir nú til dags eru hættir að nota viðtengingarhátt. Ég veit ekki alveg hvenær það gerðist, hvort það hafi alltaf verið þannig. Hann þykir flókinn. Þetta er oft það sem fólk setur fyrir sig þegar það lærir spænsku, þar er viðtengingarháttur og reyndar fleiri hættir. Spænska er mjög einfalt mál en flókni hlutinn af því er sagnirnar. Í spænsku er að finna t.d. viðtengingarhátt framtíðar sem er mjög sérstakt fyrirbæri fyrir einhvern sem talar íslensku eða mér finnst það alla vega stórfurðulegt. Svo er náttúrlega engin framtíð í íslensku. [[Hlátur í þingsal.]]Maður á kannski ekki að orða það þannig, en það er ekki til tíðin framtíð í íslensku máli. Það eru meira að segja til orð sem ég myndi helst vilja taka frá einhverju öðru máli og búa til upp á nýtt. Eins og orðið senda sem er sendi í þátíð og nútíð, þar af leiðandi í framtíð í íslensku, og er eins í viðtengingarhætti, sem er óþolandi. Þegar maður notar þetta orð veit maður aldrei hvort það er verið að senda núna eða verður sent seinna eða var sent í gær eða hvað. Mér finnst þetta vera galli. Það er hins vegar skemmtilegt við íslenska tungu og flókin mál eins og íslensku sem bögglast með þrjú kyn, fjögur föll og alls konar hætti og guð má vita hvað og veikar beygingar á lýsingarorðum. Af hverju? Af hverju þarf veikar og sterkar beygingar á lýsingarorðum? Þetta er í raun og veru frekar gagnslaust ef maður pælir í því. En þetta er skemmtilegt og mér finnst það vísindalega áhugavert viðfangsefni að viðhalda íslenskri tungu á 21. öldinni og nota stafræna tækni, að fá tölvurnar til að skilja ekki bara tungumálið þegar það er talað við þær heldur til þess að hanna t.d. forrit sem getur gert greinarmun á kyni og sagt „þrjár nýjar umsagnir“ en líka „þrjú ný frumvörp“. Vel á minnst, ég er að skrifa forrit sjálfur til að aðstoða mig við þingstörf þar sem ég hef þurft að kljást við nákvæmlega þetta vandamál. Þá finnst mér svo mikilvægt að íslenskir foreldrar og foreldrar almennt hafi það í huga að tungumál eru frábrugðin. Þau virka ekki öll eins. Það fer afskaplega mikið í taugarnar á mér þegar einhver skrifar forrit og það er hægt að þýða það en það er gert ráð fyrir t.d. enskri orðaröð. Talan er þá alltaf á undan orðinu en ekki á eftir því eins og væri í öðru máli. Það eru til leiðir fram hjá þessu og þýðingartækni er hægt að nota til að búa frekar vel að íslensku en þá þarf að kunna að nota hana þannig. Mér finnst áhugavert vísindalegt verkefni að fá forrit til að skilja og segja þrjár nýjar umsagnir og þrjú ný frumvörp, nota kyn nafnorða sem eru náttúrlega almennt ekki notuð í málum eins og á ensku en eru notuð t.d. í spænsku sem er annað mest talaða móðurmál í heiminum og ég mæli með að fólk læri vegna þess að það er líka stórskemmtilegt mál. Önnur ástæðan fyrir því að við ættum að halda í íslenska tungu eftir fremsta megni er til að við skiljum söguna. Ég hef notið þeirra forréttinda að hafa búið í tvö og hálft ár í Kanada, í Winnipeg, Manitoba nánar tiltekið. Þar eru töluð tungumál innfæddra, sem kallast fyrstu þjóðirnar, eins og Cree, Ojibwe og Oji-Cree og slík mál og þau eru næstum því útdauð. Það eru mjög fáir sem tala þessi mál. Það sem mér fannst svo sorglegt að sjá var að ef maður rakst á einhvern af eldri kynslóðinni, ég kynntist t.d. þarna konu, sem er reyndar fallin frá núna, enda fékk hún að lifa þokkalega lengi, sem leið illa þegar maður spurði hana of mikið út í tungumálið. Maður vildi vita hvernig maður segði hitt eða þetta og hún rifjaði það upp og sagði manni það kannski en svo vildi hún ekki tala um það mjög lengi. Það var náttúrulega vegna þess að hún var af kynslóð þar sem það var bókstaflega og beinlínis barið úr börnunum að tala móðurmál sitt. Þau urðu af svo miklum hluta af menningu sinni. Svo hittir maður unga fólkið sem er með kannski ákveðinn húmor tengdan fyrstu þjóðinni, þau eru kannski með fyrstuþjóðartengdar setningar, með einhvern vísi að heimspeki þeirra, en maður sér tengslaleysið við fortíðina, við einkenni sín. Við höfum ekki þetta tengslaleysi hér. Við höfum mjög sterk tengsl við uppruna okkar og sögu. Við skiljum rosalega vel hvaðan menningarlegir hlutir sem við kljáumst við í dag koma og hvers vegna þeir eru eins og þeir eru. Þeir eru ekkert endilega alltaf frábærir en við vitum hvaðan þeir koma og við vitum hvernig á að meta þá. Fyrir vikið getum við betur tekist á við alls konar hluti í okkar menningu sem við viljum kannski breyta. Kannski viljum við ekki breyta þeim af því að okkur þykir vænt um þá. Til dæmis myndi ég vilja breyta því sem er kallað matargerð, mat sem á víst að heita lostæti en mér finnst ekki. En það er gott að halda upp á það ef fólki finnst gaman að því. Þetta er önnur ástæðan fyrir því að við ættum að halda í íslenskuna, til þess að halda í sögu okkar, skilning okkar á sögunni vegna þess að það er úr henni sem íslensk nútímamenning kemur og til að skilja íslenska nútímamenningu og vera í góðum tengslum við hana og okkur sjálf þurfum við að skilja söguna. Þessar ástæður duga mér, hver þeirra ein og sér myndi duga mér og þegar allar eru komnar saman finnst mér það engin spurning að við eigum að leggja okkar af mörkum í þetta verkefni jafnvel þótt gæti, ef maður ætti að horfa á það algjörlega og einvörðungu út frá praktísku sjónarmiði, í fljótu bragði virst vera tilgangslaust eða einungis byggt á rómantískum forsendum. Ég vil meina að svo sé ekki. Ég ætla ekki að lengja umræðuna, virðulegi forseti, vísa bara aftur í stórgóða ræðu þess ágæta hv. þingmanns sem talaði á undan mér og getur sparað hlustendum restina af tímanum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka allsherjar- og menntamálanefnd fyrir mjög greinargott nefndarálit og þá miklu alúð sem hún leggur í málið. Ég vil líka þakka öllum þeim sem hafa komið fyrir nefndina, öllum þeim sem hafa sent álit og lagt á sig vinnu til að bæta þingsályktunartillöguna. Eins vil ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls fyrir það hversu skemmtilegir og málefnalegir þeir eru. Ég held að sú þingsályktunartillaga sem við höfum fyrir framan okkur verði til þess að efla íslensku sem opinbert mál. Ég tek undir með þeim sem segja: Við eigum að nota íslenskuna. Við eigum ekki að vera feimin við hana, við eigum að hafa þetta opið og hlýtt tungumál og hvetja alla til að nota íslenskuna alls staðar og þannig lifir hún á vörum okkar. Við geymum hana ekki á safni eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sagði og ég tek heils hugar undir með honum. Ég tel að þetta verði til þess að styðja verulega við íslenskuna. Að lokum vil ég þakka kærlega fyrir alveg einstaklega góða vinnu. Mér þykir vænt um hana og mér þykir vænt um hversu mikið allsherjar- og menntamálanefnd hefur lagt á sig til að styrkja þingsályktunartillöguna. Mér finnst þetta dæmi um vinnubrögð sem við eigum að tileinka okkur enn frekar í þinginu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um samtök um evrópska rannsóknarinnviði (ERIC). Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, félagsvísindasviði Háskóla Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Hafrannsóknastofnun – rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, Náttúrufræðistofnun Íslands og Veðurstofu Íslands. Nefndinni bárust umsagnir frá félagsvísindasviði Háskóla Íslands, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, Hafrannsóknastofnun – rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, Náttúrufræðistofnun Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og Veðurstofu Íslands. Tilefni og tilgangur frumvarpsins er að gera Íslandi kleift með innleiðingu reglugerðar ráðsins nr. 723/2009 frá 25. júní um lagaramma Bandalagsins um samtök um evrópska rannsóknarinnviði (ERIC) ásamt reglugerð ráðsins nr. 1261/2013 frá 2. desember 2013 um breytingu á reglugerð nr. 732/2009 að gerast aðili að samtökum um evrópska rannsóknarinnviði. Með innleiðingu reglugerðanna opnast tækifæri fyrir íslenskt vísindasamfélag til að taka þátt í samstarfi um uppbyggingu og rekstur rannsóknarinnviða sem eru af þeirri stærðargráðu að ógerningur er fyrir einstök ríki að fjármagna slíka innviði sjálfstætt. Samhljómur var á meðal gesta um mikilvægi þess að samþykkja frumvarpið og tryggja þátttöku og samstarf um evrópska rannsóknarinnviði. Samþykkt þess eykur m.a. möguleika íslensks vísindasamfélags á aðgangi að rannsóknarinnviðum og fjármagni úr samkeppnissjóðum. Nefndin tekur undir framangreint og áréttar jafnframt að fjárhagsleg áhrif snúa ekki einvörðungu að kostnaði af þátttöku Íslands í erlendum ERIC-samtökum heldur er einnig um að ræða jákvæð fjárhagsleg áhrif fyrir vísindasamfélagið. Til dæmis hefur þátttaka Íslands í rannsóknarverkefnum leitt til styrkveitinga sem eru hærri en kostnaður við þátttöku í slíku samstarfi. Þá er einnig um að ræða fagleg áhrif fyrir vísindasamfélagið. Nefndin leggur til minni háttar orðalagsbreytingar á 1. og 5. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað orðsins „heimila“ í 1. gr. komi: stuðla að; og: Í stað orðanna „umsóknir Íslands að“ í 5. gr. komi: umsóknir um þátttöku Íslands í. Páll Magnússon og Helgi Hrafn Gunnarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Hjálmar Bogi Hafliðason, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Halla Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Jón Steindór Valdimarsson.
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp um samtök um evrópska rannsóknarinnviði er mikilvægt fyrir háskólasamfélagið okkar og það rannsóknasamstarf sem þar á sér stað og er mikið umbóta- og framfaramál. Ég er mjög þakklát nefndinni fyrir það hvernig hún hefur farið yfir málið. Ég tel mjög gott að málið sé komið fram með þessum hætti og tel að þær viðbætur sem fram koma í nefndarálitinu séu allar góðar. Ég veit að þetta er eitt af þeim málum sem margir vísindamenn bíða eftir og það er mjög gott til að auka veg alþjóðasamstarfs er varðar vísindi. Virðulegur forseti. Ég vil til fróðleiks geta þess að ég var á ársfundi Háskóla Íslands í dag og það er afskaplega ánægjulegt að sjá hversu vel vísindamönnum okkar vegnar í alþjóðlegu samstarfi, hversu margar birtingar þeir fá og áhrifamátt þessara greina. Við erum með mjög hátt hlutfall þar og þetta lagafrumvarp er einmitt gert til þess að auka tækifæri og hlúa að vísindasamstarfi okkar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir hönd hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum (innleiðing reglugerðar um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum). Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa frá mennta- og menningarmálaráðuneyti og Neytendastofu. Bárust umsagnir frá Neytendasamtökunum, Neytendastofu og Myndstefi. Markmið frumvarpsins er að tryggja að einstaklingar sem ferðast á milli landa innan Evrópska efnahagssvæðisins og dvelja þar tímabundið geti nýtt sér áskrift að stafrænu efni sem þeir hafa keypt í sínu heimalandi. Með frumvarpinu er lagt til að innleidd verði ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1128 um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum. Á fundum nefndarinnar var bent á að nauðsynlegt væri að mæla skýrt fyrir um eftirlit Neytendastofu með ósanngjörnum samningsskilmálum í lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005, og að innleiðing á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/2394 um samvinnu eftirlitsaðila aðildarríkja á innri markaðnum um framfylgd neytendaverndarlöggjafar muni ekki hafa neinar sjálfkrafa breytingar í för með sér sem veitt geti Neytendastofu viðeigandi heimildir. Í greinargerð með frumvarpinu segir hins vegar að ráðuneytið telji að Neytendastofa hafi heimild á grundvelli laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu til að hafa eftirlit með að þjónustuveitendur efnisveitu á netinu bjóði áskrifendum sínum ekki ósanngjarna skilmála eða að þeir ástundi ekki villandi eða óréttmæta viðskiptahætti varðandi möguleika áskrifenda til að nýta sér aðgang sinn að efnisveitunum á meðan á tímabundinni dvöl stendur í öðru aðildarríki í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar. Þá kemur fram að þegar reglugerð um samvinnu um neytendavernd 2017/2394 verður innleidd verði eftirlitsskyldan samkvæmt reglugerðinni um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu væntanlega sett í lög um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu og sömuleiðis verður skylt samkvæmt reglugerð um samvinnu um neytendavernd að tilnefna eftirlitsaðila með þeim reglum sem undir hana falla. Að mati nefndarinnar þarf að tryggja eftirlit með reglum um efnisveitur. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin rétt að beina því til mennta- og menningarmálaráðuneytis að kanna nánar hvernig haga eigi þessu eftirliti og hvort tilefni sé til að kveða á um eftirlit Neytendastofu í þessum efnum og þá hvort afmarka eigi eftirlit stofunnar eingöngu við samningsskilmála áskriftar að efnisveitum eða hvort fela þurfi Neytendastofu eftirlit með ósanngjörnum skilmálum í neytendasamningum. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að þetta verði gert í samvinnu við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið, enda heyra neytendamál og Neytendastofa þar undir, þar á meðal eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Að lokum leggur nefndin til styttingu á fyrirsögn frumvarpsins og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum (flytjanleiki efnisveituþjónustu). Páll Magnússon var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta álit hv. allsherjar- og menntamálanefndar rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon, formaður nefndarinnar, Hjálmar Bogi Hafliðason, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Halla Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, gerir það með fyrirvara, og Jón Steindór Valdimarsson.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað aðeins til að gera grein fyrir fyrirvaranum sem ég hafði við nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar um málið. Ég styð málið, tel það mjög gott og mikilvægt. Það snýst í raun og veru um það að höfundaréttur komi ekki í veg fyrir að fólk geti notað þjónustu milli landa, t.d. streymisþjónustu eins og Spotify. Mér finnst þess virði að nefna að það að sannreyna hvar fólk er staðsett á internetinu er í fyrsta lagi ekki auðvelt og jafnvel getur það verið ómögulegt ef það er ásetningur notandans að fela hvaðan hann kemur. Það sem mér finnst mikilvægt að komi fram og sé á hreinu er að það er að mínu mati skýlaus réttur notandans að fela það frá hvaða landi hann kemur. Mér finnst mjög mikilvægt að notendur geti falið það að þeir séu t.d. á Íslandi, í Sádi-Arabíu, Norður-Kóreu eða hvar sem er. Sjálfur er ég áskrifandi að þjónustu sem gerir mér þetta kleift með einni skipun, einum músarsmelli myndi venjulegt fólk segja, þar sem ég get valið frá hvaða landi ég kem til að skoða internetið. Þetta geri ég oft til þess að athuga t.d. hvort eitthvað sé bilað. Ef ég kemst ekki inn á einhvern vef athuga ég t.d. hvort hann virki í Noregi, Þýskalandi eða Suður-Kóreu. Sömuleiðis getur verið fróðlegt að skoða internetið aðeins frá öðrum löndum því að vefir laga sig náttúrlega að notendum og því hvaðan þeir koma, Google sérstaklega. Stundum fer ég í gegnum Finnland vegna þess að mér þykir vænt um Finnland, ég bjó þar í eitt ár, og þá verður allt í einu allt internetið á finnsku sem mér finnst stundum ægilega fyndið. Það er mjög mikilvægt að þetta sé mögulegt. Það er mikilvægt að pólitíkin fari ekki að þróast í þá átt að reyna einhvern veginn að koma í veg fyrir það. Það er ekkert í þessu sem kemur í veg fyrir það en í 5. gr. reglugerðarinnar virðist samt vera smávægileg tilraun til að skylda fólk til að sannreyna búsetuaðildarríki áskrifandans sem er gott og blessað en maður veltir fyrir sér hvernig. Aðferðirnar eru aldrei alveg fullkomnar og verða vonandi aldrei. Það er sá fyrirvari sem ég hef á málinu, það er vonandi þannig að við munum alltaf geta notað netið og hulið það hvar við búum og hvar við erum. Að því sögðu tek ég fram að málið er gott. Það skemmir ekkert fyrir þessu mikilvæga gildi. Mér fannst bara rétt að þetta kæmi fram til þess að kynslóðir framtíðarinnar sem fara að fletta upp í þingræðum kl. 21.50 í kvöld um höfundaréttarmál og höfundaréttarmál hjá EES hafi a.m.k. heyrt þetta sjónarmið fyrst þær eru að eyða tíma sínum í að garfa í því.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá allsherjar- og menntamálanefnd um það sem heitir frumvarp til laga um breytingu á lögum um helgidagafrið og lögum um 40 stunda vinnuviku (starfsemi á helgidögum). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Fanneyju Óskarsdóttur og Rósu Dögg Flosadóttur frá dómsmálaráðuneyti, Halldór Oddsson frá Alþýðusambandi Íslands, Andra Val Ívarsson frá Bandalagi háskólamanna, Heiðrúnu Björk Gísladóttur frá Samtökum atvinnulífsins, Ólaf Stephensen frá Félagi atvinnurekenda, Benedikt S. Benediktsson frá Samtökum verslunar og þjónustu og Viðar Guðjohnsen. Nefndinni bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, Félagi atvinnurekenda, Kirkjuþingi, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum verslunar og þjónustu og Viðari Guðjohnsen. Með frumvarpi þessu er annars vegar lagt til að felld verði brott ákvæði í lögum um helgidagafrið, nr. 32/1997, sem banna tiltekna þjónustu, skemmtanir og afþreyingu á tilgreindum helgidögum þjóðkirkjunnar. Hins vegar er lagt til að helgidagar þjóðkirkjunnar verði tilgreindir hver fyrir sig í lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, með síðari breytingum. Með frumvarpinu verður áfram óheimilt að trufla guðsþjónustu, kirkjulegar athafnir eða annað helgihald með hávaða eða öðru því sem andstætt er helgi viðkomandi athafnar, samanber 3. gr. laga um helgidagafrið, nr. 32/1997. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um hvort tilefni væri til þess að fella brott lög um helgidagafrið, m.a. á þeim grundvelli að önnur lög nái yfir umrædda háttsemi. Samkvæmt 3. mgr. 122. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er refsivert að trufla opinbera guðsþjónustu eða aðrar kirkjuathafnir eða raska útfararhelgi. Að mati nefndarinnar virðist ákvæði hegningarlaganna þrengra en það ákvæði sem er í lögum um helgidagafrið og því telur nefndin ekki tilefni til að fella brott ákvæðið úr lögum um helgidagafrið. Í II. kafla laga um helgidagafrið eru helgidagar þjóðkirkjunnar skilgreindir. Með frumvarpinu er lagt til að fella brott þá skilgreiningu en þess í stað verði þeir dagar tilgreindir hver fyrir sig í lögum um 40 stunda vinnuviku, þ.e. að í stað þess að vísa til helgidaga þjóðkirkjunnar eru allir lögbundnir frídagar taldir upp. Nefndin tekur fram að með brottfalli II. kafla laga um helgidagafrið verður ekki að finna ákvæði í lögum um það hverjir séu helgidagar þjóðkirkjunnar. Nefndin bendir hins vegar á að hugtakið „helgidagur“ komi jafnframt fyrir í 12 öðrum lagabálkum, og þá megi gera ráð fyrir að í einhverjum tilvikum sé vísað til þessa hugtaks í kjarasamningum. Í ljósi þessa telur nefndin réttast að hafa áfram upptalningu á helgidögum þjóðkirkjunnar í lögum um helgidagafrið, en þó með minni háttar orðalagsbreytingu. Í því samhengi telur nefndin því ekki lengur tilefni til að gera þá breytingu á lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, samanber 5. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur þess vegna til að það ákvæði falli brott. Nokkuð var fjallað um hvaða þýðingu það hafi fyrir hagsmuni launafólks að fella niður ákvæði í lögum um helgidagafrið sem banna tiltekna þjónustu, skemmtanir og afþreyingu á tilgreindum helgidögum þjóðkirkjunnar og að ekki liggi fyrir formleg greining eða úttekt á því hverjir hafi starfað á þessum dögum. Nefndin tekur fram að hér fléttast saman sjónarmið um samspil kjarasamninga og laga í þessum efnum. Í greinargerð með frumvarpinu er þó talið að frumvarpið hafi ekki sérstaklega í för með sér breytingar á kjörum launafólks. Þá er áréttað að tilgangur frumvarpsins er fyrst og fremst að draga úr þeim takmörkunum sem lögin setja ýmsum rekstraraðilum vegna helgidaga og er því ætlað að koma til móts við þau sjónarmið. Nefndin áréttar jafnframt að þrátt fyrir þennan tilgang er frumvarpinu ekki ætlað að skerða hagsmuni og réttindi launafólks. Að því sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: II. kafli laganna, sem hefur fyrirsögnina Helgidagar þjóðkirkjunnar, og er með einni grein, 2. gr., orðast svo: Helgidagar þjóðkirkjunnar eru sunnudagar, nýársdagur, skírdagur, föstudagurinn langi, páskadagur, annar dagur páska, uppstigningardagur, hvítasunnudagur, annar dagur hvítasunnu, aðfangadagur jóla frá kl. 18, jóladagur og annar dagur jóla. 2. Orðin „II. kafli, Um helgidagafrið og helgidaga þjóðkirkjunnar“ í 2. gr. falli brott. 3. II. kafli falli brott. 4. Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um helgidagafrið, nr. 32/1997, með síðari breytingum (helgihald). Andrés Ingi Jónsson, Helgi Hrafn Gunnarsson og Jón Steindór Valdimarsson skrifa undir álitið með þeim fyrirvara að til lengri tíma litið færi betur á því að fella brott lög um helgidagafrið og breyta öðrum lögum til samræmis með það að markmiði að hægt verði að tryggja nauðsynlegan frið til helgihalds, en þó án þess að gengið sé á kjör og hagsmuni starfsfólks. Helgi Hrafn Gunnarsson skrifar undir álit þetta með þeim fyrirvara að best færi á því að ganga alla leið og fella brott lög um helgidagafrið og breyta öðrum lögum til samræmis, samanber 439. mál, helgidagafriður (þskj. 611). Birgir Ármannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir álitið skrifa sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Andrés Ingi Jónsson, með fyrirvara, Anna Kolbrún Árnadóttir, Álfheiður Ingadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, með fyrirvara, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara, og Líneik Anna Sævarsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um vandaða starfshætti í vísindum. Þetta frumvarp snýst um það að sett verði á fót miðlæg nefnd sem verði til ráðgjafar, stuðli að fræðslu og fjalli um mál, hvort sem þeim er vísað til hennar eða þau tekin upp að eigin frumkvæði. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að innan vísindasamfélagsins væri litið á þetta sem framfaramál sem auka myndi trúverðugleika íslensks vísindasamfélags innan lands sem utan. Það má segja að mjög sé kallað eftir þessu máli þar, þar sem það að geta sýnt fram á að rannsóknir standist siðferðisleg viðmið og uppfylli viðmið um vandaða starfshætti í vísindum sé hluti þess sem ætlast er til þegar kemur að þátttöku í ýmsum alþjóðlegum verkefnum eða birtingu í ritrýndum tímaritum á alþjóðavísu. Með þessu yrði tryggt að viðmið hér á landi væru í samræmi við þau viðmið sem hið alþjóðlega vísindasamfélag setur sér sjálft. Nefndin fjallaði um málið og heyrði ýmis sjónarmið varðandi það hvernig hægt væri að stilla þessa miðlægu nefnd af á ólíkan hátt, hvað varðar samsetningu hennar. Til dæmis var rætt hvort smæð íslensks vísindasamfélags kallaði á að erlendir sérfræðingar ættu sæti í nefndinni. Þá var rætt hvar þessi nefnd væri best staðsett í stjórnkerfinu til að tryggja góða starfsaðstöðu en líka ákveðið óhæði og fjarlægð frá þeim sem um er fjallað. Allsherjar- og menntamálanefnd leggur hins vegar ekki til neinar breytingar í þessa veru að svo stöddu. Alþjóðlegt vísindaumhverfi er í stöðugri þróun og það sama á við um þau viðmið sem gilda um vandaða starfshætti líkt og aðra þætti vísindastarfs. Við teljum að umgjörð og umboð nefndar um vandaða starfshætti í vísindum þurfi því eðli máls samkvæmt að taka reglulega til endurskoðunar svo að tryggt sé að umgjörð rannsókna og fræðistarfa hér á landi sé ávallt eins og best gerist. Við gerum ekki tillögu að lagaákvæði um endurskoðun laganna að tilteknum tíma liðnum, en beinum því hins vegar til ráðuneytisins að taka út þá reynslu sem kemst á framkvæmd laganna að nokkrum árum liðnum og leggja eftir atvikum til breytingar að þeirri úttekt lokinni. Í nefndaráliti geri ég grein fyrir nokkrum breytingartillögum sem eru mestanpart til þess að auka á skýrleika lagatextans. Það sem kemst kannski næst því að vera efnisbreyting er sú breyting sem við leggjum til á 11. gr. laga til að tryggja að lagaskil séu skýr varðandi það hvaða rannsóknir heyri undir lögin. Að þessu áliti stendur allsherjar- og menntamálanefnd í heild sinni, þ.e. auk þess sem hér stendur Páll Magnússon, formaður nefndarinnar, Anna Kolbrún Árnadóttir, Álfheiður Ingadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson og Líneik Anna Sævarsdóttir.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki alveg nógu langt hjá mér til að fara í ræðu, þetta er almenn athugasemd um siðanefndir í vísindum sem er búið að setja víða, og nú þessi yfirsiðanefnd. Það eru ákveðnar athugasemdir sem maður heyrir úr vísindasamfélaginu, aukin stjórnsýsla, bjúrókrasía, gríðarlega mikil aukin skriffinnska sem hamlar ákveðinni framþróun í rannsóknum. Þetta eru almennar áhyggjur sem ég hef af stofnun þessara fyrirbæra, eins nauðsynleg og þau tvímælalaust eru. Það er nauðsynlegt að huga einmitt að því sem er hægt að gera í framkvæmdinni án þess að breyta miklu í uppsetningunni á þessu. Það væri rosalega mikilvægt að huga að skilvirkni, möguleikum í samskiptum þessara siðanefnda við rannsóknafólk yfirleitt. Það sem rannsóknafólk er best í að gera er að stunda rannsóknir, ekki að vera í skriffinnsku og útskýringum fram og til baka sem snúa ekki endilega að rannsóknunum. Að sjálfsögðu þurfa rannsakendur að útskýra aðferðafræði sína o.s.frv. En að mjög miklu leyti snúast siðanefndir um það hvort verið er að stunda rannsóknir á ákveðnum sviðum, rannsóknir á börnum eða föngum eða ýmsu svoleiðis, sem á ekkert við í langflestum tilvikum. Þá væri rosalega hentugt að geta sagt bara: Nei. Á ekki við. Þá er skriffinnskan búin. Það væri rosalega hentugt ef eitthvað svoleiðis væri til. Þetta er almenn athugasemd um þessi fyrirbæri sem hafa verið að myndast í íslenskum lögum að undanförnu.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég er ekki viss um að þessi þróun sem þingmaðurinn lýsir sé endilega bara spurning um íslensk lög heldur miklu frekar alþjóðlegt vísindaumhverfi. Við fengum t.d. sögur af því að til vísindasiðanefndar, sem á að fjalla um rannsóknir á heilbrigðisvísindasviði, leituðu rannsakendur stundum með mál sem eru ótengd verksviði þeirrar nefndar vegna þess að erlendir samstarfsaðilar kölluðu eftir því að það væri búið að tékka í þetta box. Staðreyndin er sú að okkur vantar einhverja yfirsiðanefnd vísindamála, sem væri hægt að segja að þessi nefnd uppfyllti, til þess að rannsakendur geti, í staðinn fyrir að fara einhverja fjallabaksleið til óskyldrar nefndar, fengið sem einfaldasta staðfestingu á því að þeir séu að uppfylla helstu siðferðisviðmið í rannsóknum sínum til að geta uppfyllt kröfur erlendra samstarfsaðila. Þó að vísindamenn vilji ekki týnast í skrifræði þegar kemur að umgjörð rannsókna er það samt líka úr þeim geira sem er kallað eftir því að við bætum þessum skrifræðismöguleika við til þess að þeir geti skilað skýrslum þangað sem kallað er eftir þeim.
Virðulegur forseti. Ég var einmitt í háskóla þar sem var svona IRB, „internal review board“, siðanefnd. Krafan var í raun bara um hana á heilbrigðissviði en skólinn ákvað að vísindasiðanefndin ætti við öll svið skólans, t.d. tölvunarfræðina. Það var bara ákvörðun hans og ekkert að henni sem slíkri. Það sem ég á við hins vegar er að aðstaðan og aðstoðin kannski fyrir rannsakendur, sem eru góðir í að gera rannsóknir, til að skila þessu skriffinnskuveseni er oft ekki til staðar, samhæfing, samskiptamáti. Þó að það séu ákveðnar undanþágur fyrir nemendarannsóknir á þetta samt líka við nemendarannsóknir, sérstaklega þegar þær eru vegna barna. Í einni rannsókn sem ég veit um tók þetta það langan tíma að rannsókninni var sjálfhætt, nemendarannsókninni var sjálfhætt, sem fólst í viðtölum við 4. bekk í grunnskóla. Það þurfti að fara í gegnum ekki bara vísindasiðanefnd, það þurfti að fara í gegnum menntanefnd sveitarfélagsins sem tók líka tíma og önnin var næstum því búin án þess að rannsakandinn hefði getað safnað gögnum. Það er gríðarlega alvarlegt ef ferlið hindrar rannsóknir og nemendarannsóknir á þennan hátt. Núorðið er hraðinn í tækniumhverfinu og rannsóknarumhverfinu svo mikill að maður getur misst af því að vera fyrstur með útgáfu út af viku til eða frá. Þá skiptir rosalega miklu máli að skriffinnska hamli ekki hraða rannsóknanna, þó að hún bæti vonandi gæði þeirra.
Virðulegi forseti. Ég held að lykillinn sé kannski að ráðherra og nefndin gæti meðalhófs þegar kemur að því að útbúa þann ramma sem verður um málsmeðferð. Það er nokkuð sem verður útfært í framhaldinu eftir að við samþykkjum þessi lög. Þá gæti manni t.d. dottið í hug að það verði kannski ólíkar kröfur eftir því hvert umfang rannsókna er, þannig að einföld lítil nemendarannsókn geti mögulega farið í gegnum skemmri skírn en stórar og viðamiklar alþjóðlegar rannsóknir með aðkomu fjölda vísindamanna. Þetta verður væntanlega bara unnið í góðu samstarfi við hagsmunaaðila þegar þar að kemur þannig að allir geti unað vel við.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um lýðskóla. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Háskóla Íslands, LungA lýðháskóla á Seyðisfirði, Lýðskólanum á Flateyri, Ungmennafélagi Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndinni bárust umsagnir frá Bláskógabyggð, Háskóla Íslands, Hveragerðisbæ, LungA lýðháskóla á Seyðisfirði, Lýðskólanum á Flateyri, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Ungmennafélagi Íslands. Með frumvarpinu er lögð til almenn löggjöf um lýðskóla með það að markmiði að skapa faglega umgjörð utan um rekstur þeirra skóla. Á fundum nefndarinnar var einna helst rætt um hvaða skilyrði lýðskólar þurfa að uppfylla til að hljóta viðurkenningu, þ.e. um fjölda nemenda, lágmarksstarfsemi, heimavist og fjármögnun. Samkvæmt 3. tölulið 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins er eitt af skilyrðum þess að hljóta viðurkenningu að lýðskólinn hafi á að skipa skólahúsnæði, þ.e. húsnæði vegna kennslu og til að starfrækja heimavist sem uppfyllir lög og reglugerðir þar að lútandi. Í 8. gr. frumvarpsins er síðan að finna ákvæði um heimavist. Annars vegar komu fram sjónarmið um að víkka ákvæði 3. töluliðar 2. mgr. 3. gr. og 8. gr. frumvarpsins að teknu tilliti til búsetuforms nemenda. Hins vegar komu fram sjónarmið um að ekki væri rökrétt að gera rekstur heimavistar að skilyrði þegar nýta má laust íbúðarhúsnæði á starfssvæði lýðskólans. Þess í stað ætti að kveða á um að lýðskóli skuli bjóða nemendum upp á búsetu, með aðgangi að sameiginlegu rými, í nánasta umhverfi skólans. Að mati nefndarinnar er ákvæðið nú þegar rúmt. Nefndin áréttar að skólasamfélag lýðskóla þarf ekki að vera bundið við eina byggingu heldur má nýta annað laust húsnæði á starfssvæði lýðskóla að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þá telur nefndin ekki tilefni til að fella brott skilyrði um heimavist, enda væri þá ekki um að ræða lýðskóla heldur annars konar nám eða tímabundin námskeið sem nú þegar fara fram hjá m.a. símenntunarstöðvum um allt land. Auk þess er samvera nemenda mikilvægur þáttur í námi lýðskóla enda er það eitt af einkennum lýðskóla að auka umburðarlyndi og félags- og samskiptahæfni, m.a. með því að nemendur búi saman á heimavist. Í 6. tölulið 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins er kveðið m.a. á um lágmarksfjölda nemenda sem skuli vera hið minnsta 15 á ári að meðaltali, á hverju þriggja ára tímabili. Fram komu sjónarmið um að t.d. í Danmörku væru vikugildin talin. Þannig væri ekki gerður greinarmunur á 20 nemendum sem væru í skólanum í eina viku eða einum nemenda sem stundaði nám í 20 vikur. Nefndin tekur fram að krafan um lágmarksfjölda nemenda er annars vegar í samræmi við skilyrði í norskum og dönskum lögum um lýðskóla og hins vegar með hliðsjón af eðli lýðskóla og markmiðum með þeim, en þeir byggja ekki síst á félagsþroska og samræðu og samvinnu til undirbúnings þátttöku í lýðræðislegu samfélagi. Nefndin telur því æskilegt að kveðið sé á um lágmarksfjölda nemenda enda er ljóst að lýðskólar geta ekki þjónað því markmiði ef nemendur eru mjög fáir, auk þess sem hætta er á að ekki verði nægilegur fjárhagsgrundvöllur fyrir starfsemi þeirra. Að öðru leyti vísar nefndin til skýringar í greinargerð með frumvarpinu. Í 7. tölulið 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að starfstími með nemendum skuli að lágmarki vera 15 vikur á skólaárinu og er það talið fullt nám. Nefndinni var bent á að þessi vikufjöldi væri miðaður við fjölda vikna sem mynda eina önn í áfangakerfi en jafnframt að margs konar fyrirkomulag náms rúmist innan þessara vikna, svo sem námskeið, námslotur eða námsbrautir. Þá eigi viðmið um lágmarksstarfsemi að auðvelda mat á vinnu nemenda, t.d. í áframhaldandi nám. Að auki byggist þetta á neytendasjónarmiðum en nemendur þurfa að geta gengið að því vísu að full virkni sé í skólanum. Á fundum nefndarinnar kom fram að erfitt gæti verið í reynd að halda úti fullri 15 vikna samfelldri virkni, m.a. í þeim tilvikum þegar lýðskólar þurfa að nýta húsnæði sem er eingöngu aðgengilegt á ákveðnu tímabili yfir árið. Nefndin telur æskilegt að taka tillit til þess og leggur þess vegna til að lágmarksfjöldi vikna verði 12 vikur í stað 15. Nemendur sem stunda samfellt 12 vikna nám teljast þá sem nemendur í fullu námi og verða þeir þá að lágmarki að vera 15 talsins, að meðaltali fyrir þriggja ára tímabil. Nokkuð var rætt um fjármögnun og mikilvægi stuðnings frá hinu opinbera. Hingað til hafa lýðskólar notið slíks stuðnings tímabundið en nauðsynlegt var talið að ráðuneytið fengi skýra heimild til að gera þjónustusamninga við skólana til lengri tíma en árs í senn, til að tryggja skólunum rekstrargrundvöll. Vísað var til þess að lýðskólar myndu ekki ná að festa rætur hérlendis án opinbers stuðnings líkt og tíðkast á Norðurlöndum. Með hliðsjón af framangreindu var lagt til við nefndina að bæta við 5. gr. frumvarpsins heimild til ráðherra að gera þjónustusamninga til 3–5 ára í senn, þ.e. sambærilegri heimild og er kveðið á um í 1. mgr. 43. gr. laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008, og 1. mgr. 21. gr. laga um háskóla, nr. 63/2006. Nefndin tekur fram að við setningu laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, varð sú meginbreyting að Alþingi tekur ekki lengur ákvarðanir um fjárframlög til einstakra framhaldsskóla og háskóla heldur svonefndar fjárheimildir til málefnasviða, þ.e. málefnasviðs 20 Framhaldsskólar og málefnasviðs 21 Háskólastig. Í þessu samhengi var nefndinni bent á að lýðskólar myndu heyra undir málefnasvið 22 Önnur skólastig og stjórnsýsla mennta- og menningarmála. Um undirbúning ákvarðana mennta- og menningarmálaráðherra um skiptingu fjárheimilda frá Alþingi í fjárveitingar gilda almenn sjónarmið um undirbúning stjórnvaldsákvarðana, samanber stjórnsýslulög, nr. 37/1993. Um undirbúning ákvarðana um fjárveitingar einkarekinna skóla og samningsgerð þar að lútandi fer ýmist eftir 40. eða 42. gr. laga um opinber fjármál. Ákvæði 40. gr. laga um opinber fjármál eiga við um rekstrarsamninga um útvistun á opinberri þjónustu til einkaaðila til allt að fimm ára, sem gerðir eru með samþykki fjármála- og efnahagsráðherra. Við undirbúning slíkra samninga getur þurft að fylgja ákvæðum laga um opinber innkaup, nr. 120/2016, þegar um er að ræða starfsemi sem hefur almenna efnahagslega þýðingu. Um gerð samninga samkvæmt 40. gr. laga um opinber fjármál hefur verið sett reglugerð um undirbúning, gerð og eftirfylgni samninga um framkvæmdir, rekstur og afmörkuð verkefni, nr. 643/2018. Ákvæði 42. gr. laga um opinber fjármál eiga við um úthlutun styrkja og framlaga til einkarekinna aðila sem eru að jafnaði ákveðin frá ári til árs. Við úthlutun slíkra framlaga skal gæta jafnræðis, hlutlægni, gagnsæis og samkeppnissjónarmiða. Um nánari framkvæmd þessa lagaákvæðis hefur verið sett reglugerð um styrkveitingar ráðherra, nr. 642/2018. Samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar geta einstakir ráðherrar veitt styrki og framlög á grundvelli skriflegra úthlutunarreglna þar sem kveðið er á um málsmeðferð í samræmi við reglugerðina. Framangreind ákvæði laga um framhaldsskóla og laga um háskóla eru ekki í samræmi við ákvæði 40. og 42. gr. laga um opinber fjármál þar sem aðdragandi og heimild mennta- og menningarmálaráðuneytis til samningsgerðar við einkarekna skóla um rekstrarframlög úr ríkissjóði er verulega frábrugðið því sem var fyrir gildistöku þeirra laga. Að mati nefndarinnar verður að taka tillit til lögbundins aðdraganda að gerð slíkra samninga um rekstrarframlög úr ríkissjóði til einkarekinna skóla. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin að nú þegar hafi ráðherra heimild til að gera slíka samninga á grundvelli laga um opinber fjármál og að þeir samningar geti verið til lengri tíma en árs í senn. Þá hvetur nefndin ráðherra til að setja fram stefnu og áætlun fyrir málefnasvið lýðskóla. Við meðferð málsins var bent á mikilvægi þess að auðvelda úrvinnslu og opna aðgengi að upplýsingum um starfsfólk og umsækjendur og þá þurfi að auðvelda aðgengi stjórnenda að sakaskrá og sakavottorðum. Framangreint atriði hefur verið nokkuð til umfjöllunar hjá allsherjar- og menntamálanefnd á yfirstandandi löggjafarþingi, svo sem við umfjöllun nefndarinnar um frumvarp til laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, sem samþykkt var sem lög 15. maí sl., og um tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, þ.e. 409. mál. Í síðarnefnda málinu er gert ráð fyrir að skipaður verði starfshópur sem verði falið það verkefni að greina núverandi heimildir stofnana og félagasamtaka sem starfa með börnum til að afla upplýsinga úr sakaskrá og meta þörfina á mögulegum úrbótum, samanber aðgerð B.3. Þá eru einnig til skoðunar rafrænar lausnir varðandi aðgang að sakaskrá sem varða einungis aðgang að svokölluðu einkavottorði, samanber 8. gr. reglna ríkissaksóknara nr. 680/2009, um sakaskrá ríkisins. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að 7. gr. frumvarpsins verði einnig tekin til skoðunar í þeirri vinnu, m.a. í ljósi þess að ákvæðið er efnislega samhljóða ákvæði 4. mgr. 8. gr. laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008, en ákvæðið á að stuðla að því að tryggja nemendum lýðskóla öruggt starfsumhverfi. Við meðferð málsins var lögð áhersla á mikilvægi þess að tengsl lýðskóla við önnur skólastig væru skýr, einkum við framhaldsskólastigið. Í því sambandi er mikilvægt að framhaldsskólastiginu verði gert kleift að raunfærnimeta nám frá lýðskólum og jafnframt þess gætt að hæfniviðmið lýðskólanámsins falli, eftir því sem unnt er, að hæfniviðmiðum framhaldsskólastigsins. Nefndin tekur undir framangreint, enda raunfærnimat mikilvægt tæki til að auðvelda fólki að þróast áfram í starfi og til að fá margvíslega hæfni metna inn í áframhaldandi nám. Nefndin bendir á að slík matsvinna er tilgreind sem aðgerð í fjármálaáætlun 2020–2024 fyrir málefnasvið 22.2 Framhaldsfræðsla og menntun óflokkuð á skólastig, en þar er tekið fram að vinna þurfi að því að samræma aðferðir raunfærnimats á milli kerfa og auka aðgengi einstaklinga að því. Það verði gert með auknu samtali milli hagsmunaaðila, svo sem framhaldsfræðsluaðila og skólastiga. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað orðanna „15 vikur“ í 7. tölulið 2. mgr. 3. gr. komi: 12 vikur. Birgir Ármannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir álitið skrifa Páll Magnússon formaður, Guðmundur Andri Thorsson framsögumaður, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Álfheiður Ingadóttir, Birgir Ármannsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson og Líneik Anna Sævarsdóttir.
Frú forseti. „Svo miklu meira en bara skóli“ er yfirskrift Lýðskólans á Flateyri. Ég held að það lýsi því nokkuð vel hversu mögnuð fyrirbæri lýðskólar eru. Ég þekki fjölda fólks sem hefur farið t.d. til Norðurlandanna í lýðskóla í gegnum árin og ég hef ekki enn hitt neinn sem var ekki ánægður eða glaður með þá ákvörðun að hafa farið í lýðskóla eða lýðháskóla og ég fagna því mjög að hér sé loksins að verða til löggjöf sem nær utan um þessa tegund skóla á Íslandi. Mig langaði fyrst og fremst að koma upp til að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja málið fram og nefndinni fyrir að vera að klára það. Ég held að það sé gríðarlega dýrmætt fyrir Ísland að vera komið með þessa fjölbreytni inn í flóru menntakerfisins. Ég nefndi Lýðskólann á Flateyri. Þetta er einmitt svo magnað dæmi. Nú þekki ég þar a.m.k. tvær manneskjur, önnur sem er ung kona á mínum aldri og var búin að vera að vinna og gera alls konar hluti en fann sig samt einhvern veginn ekki á vinnumarkaðnum og vissi ekki alveg hvað hana langaði til að gera og datt í hug að flytja með fjölskylduna til Flateyrar og fara í Lýðskólann. Og hún er svakalega ánægð, hún er einmitt svona útivistartýpa og er að nýta þá hlið skólans sérstaklega. Hin sem ég þekki er mamma vinkonu minnar, fullorðin kona - eða svona, ég er víst líka fullorðin. En það er annað mál. Hún er sem sagt komin á seinni hluta starfsævinnar, ef svo má segja, mikil listakona. Hún tók sig til og fór í Lýðskólann á Flateyri og fann sig einmitt líka vel í þessu magnaða umhverfi sem lýðskólarnir geta boðið upp á. Ég held því að það sé mjög stórt skref sem við erum að taka með þessari löggjöf til að tryggja þessa skóla í sessi og tryggja að þessi tegund náms sé í boði á Íslandi. Það eru nefnilega ekki allir sem passa inn í formið, inn í kassana sem menntakerfið setur okkur svolítið og þess utan er þetta líka tækifæri fyrir einstaklinga sem einhverra hluta vegna langar til að breyta til, langar til að fá smáhlé, má segja, á sínu hefðbundna lífi, breyta aðeins til og prófa eitthvað nýtt. Lýðskólarnir eru svo fullkomið tæki til þess að læra um alls konar hluti, námskrá er oft mjög fjölbreytt, en eins og er á Flateyri og sömuleiðis á Laugarvatni er byggt á styrkleikum þess umhverfis sem skólinn er í og sérþekkingu svæðisins, sem ég held að sé líka gríðarlega mikilvægt. Ég ætla ekki að orðlengja þetta en mig langaði bara svo mikið að koma og fagna því að þetta sé komið í 2. umr. og hlakka til að greiða málinu atkvæði mitt.
Frú forseti. Hér fjöllum við um mikilvægt frumvarp til laga um lýðskóla. Ég iða í skinninu að fá að segja nokkur orð af þessu tilefni. Þetta er tímamótafrumvarp, við stöndum á tímamótum þegar við erum að því komin hér við 2. umr. að festa í lög nýtt skólaform - ég segi kannski ekki nýtt skólastig en nýtt skólaform - á Íslandi. Það er sögulegt. Markmiðið með því er að stuðla að starfrækslu lýðskóla á Íslandi sem hafi það að markmiði að veita, eins og segir í 1. gr., „almenna menntun og uppfræðslu í samræmi við ákvæði laganna og undirbúa nemendur fyrir þátttöku í lýðræðissamfélagi“, efla þá til þess að verða þátttakendur í samfélaginu, nýta möguleika sína eins og kostur er og betur en ella. Þetta er því gott frumvarp og svar við brýnu ákalli úr samfélaginu. Þessu málefni hefur verið gefinn ríkulegur gaumur að undanförnu og það er fagnaðarefni, sá áhugi sem stjórnvöld hafa sýnt því að lögfesta lýðskólaformið í fyrsta sinn hér á Íslandi. Þessa hugmyndafræði um lýðháskóla þekkjum við auðvitað frá öllum Norðurlöndunum og öllum löndunum í kringum okkur og höfum reynslu af því. Það hefur verið allgóður hópur af áhugafólki á Íslandi sem hefur haldið lífinu í þessari hugmyndafræði hér heima, sérstaklega kannski fyrir atbeina Ungmennafélags Íslands. Þau hafa beðið lengi enda hefur ungmennafélagshreyfingin tengst þessu með einum eða öðrum hætti í bráðum 100 ár. Mig langar að hlaupa í fljótheitum yfir nokkur atriði nú við 2. umr. Ég tók þátt í umræðunni þegar þetta var til umfjöllunar í fyrsta sinn. Kannski endurtek ég mig að einhverju leyti, enda hef ég ekki skipt um skoðun á ágæti þessa máls. Í 5. gr. þessa frumvarps er fjallað um fjármögnun starfsemi lýðskóla. Eins og framsögumaður allsherjar- og menntamálanefndar kom svo ágætlega inn á hefur nefndin fjallað um þetta með ágætum hætti og þekkir vel við hvað er að fást. Ég tel ástæðulaust að kvíða því að þessir skólar fái ekki eðlilega fyrirgreiðslu hins háa menntamálaráðuneytis. Annars staðar á Norðurlöndunum sem við þekkjum til er fjármögnun lýðskólanna hluti af þessari umgjörð enda er þetta þrautreynd námsleið og námsvalkostur. Þetta mun eflaust taka þróun hér og eins og kom fram í nefndarálitinu er allítarlega fjallað um þá þætti. Í 8. gr. frumvarpsins er fjallað um, eins og hv. framsögumaður kom inn á, þennan þátt sem einhverjir höfðu áhyggjur af sem sendu umsögn til nefndarinnar og varðar búsetu- og heimavistarákvæði. Þessir umsagnaraðilar kusu auðvitað að þetta væri dálítið víðara, að nemendur gætu búið annaðhvort í húsnæði á vegum skólanna eða í eigin húsnæði ef þeir búa nærri skólunum. Það verður ágreiningslaust, held ég. Frú forseti. Veruleikinn sem við okkur blasir í samfélagi dagsins er sá að það eru allt of margir ungir einstaklingar sem snúa baki við sínum gamla hefðbundna skóla og hverfa í þann stóra hóp sem fellur brott úr íslensku skólakerfi. Því miður lenda margir í óvissu og það líður óvissutímabil í þeirra lífi og margir lenda í erfiðleikum og jafnvel á einhvers konar villigötum. Flest bendir til þess, og einmitt þessi uppbyggilegu viðbrögð að koma á þessum nýja valkosti, að við verðum að laga okkur betur að þörfum ungra einstaklinga, fækka þeim sem upplifa sig eins og þeir búi á berangri; að það finni ekki tilgang í lífinu, þetta unga og annars efnilega íslenska æskufólk sem við eigum. Frú forseti. Nám við lýðskóla er ólíkt því sem við eigum að venjast í hefðbundnum framhaldsskólum. Í lýðskólaumhverfinu gefst nemendum annars konar færi til að þroskast eftir nýstárlegum en árangursríkum leiðum. Þar er nándin oftast meiri við bæði kennara og aðra nemendur og tækifæri gefst til þess að prófa sig við nýjar aðstæður, prófa sig áfram í framandi umhverfi. Þar eru áherslurnar ekki eins og í hefðbundna skólakerfinu, þ.e. að fást við fræðilega þætti og glímuna við skólabókina, þó að það sé auðvitað hluti af námi lýðskólanna líka. Það er frekar þjálfun í félagslegri færni sem marga skortir í samfélagi dagsins, það er að tengjast því umhverfi sem skólarnir starfa í. Við erum með tvo skóla sem starfa á skammtímasamningum, má segja, í dag. Það er hinn ágæti skóli á Seyðisfirði, LungA, og svo Lýðskólinn á Flateyri. Allt þeirra starf lofar mjög góðu. Þeir búa að því umhverfi sem þeir starfa í, hvor með sínum hætti, lýðskólinn á Seyðisfirði sem tengir sig sérstaklega við listsköpun og svo skólinn á Flateyri sem tengir sig kannski við náttúruna og þær rætur sem skólinn býr við og umhverfið fyrir vestan. Þetta er vandað nám að sjálfsögðu, þroskandi og dýrmætt fyrir þá sem hafa orðið viðskila einhvers staðar á leiðinni. Þeir eru of margir. Íslendingar hafa sérstöðu að þessu leyti. Tölulegar samantektir tala sínu máli. Frú forseti. Ég nefndi Lýðskólann á Flateyri. Það er mér nærtækt. Ég þekki nokkuð til hans. Eins og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir kom inn á er þar blómstrandi starf og við höfum upplifað það að bærinn hefur tekið stakkaskiptum. Þetta er mikils virði fyrir allt þetta umhverfi og það verður að segja hverja sögu eins og hún er. Það var ekki mjög hressilegt yfirbragð yfir hinum kröftugu íbúum á Flateyri um tíma en tilkoma þessa skóla hefur skipt sköpum að mínu áliti. Þetta er kannski lýsandi dæmi um það hvernig hið opinbera getur komið til liðs með framtaki af þessu tagi og stutt þannig uppbyggingarstarf á forsendum heimamanna. Þarna fyrir vestan er rótgróið menningarsamfélag eins og allir þekkja og af samtölum við hið unga fólk, flestir nemendanna eru ungir, er mikil ánægja með dvölina á svæðinu. Við vonumst til þess að skólinn fái að dafna og það er auðvitað ánægjulegt að vita til þess að það sama muni gilda um lýðskólann á Seyðisfirði og vonandi munu fleiri skólar rísa. Við þekkjum áhugann á að koma á lýðskólastarfi á Laugarvatni á hinu glæsilega rótgróna mennta- og menningarsetri sem á svo ríka sögu um íþróttakennslu. Eins og komið hefur fram er lýðháskólahugmyndafræðin ekki ókunnug Íslendingum. Mikill fjöldi Íslendinga hefur sótt lýðháskóla á Norðurlöndum, haft af því gagn og menntun og bera skóladvöl sinni mjög góða sögu. Fram til þessa hefur þessari hugmyndafræði ekki vegnað vel á Íslandi eða hún hefur ekki náð fram að ganga. Vestnorræna ráðið hefur gefið þessu gaum og fyrir nokkrum misserum var samþykkt þingsályktun í öllum þingum vestnorrænu ríkjanna um að gefa því gaum hvort við gætum komið á laggirnar svokölluðum eftirskólum sem eru ekki lýðháskólar í sinni mynd en kannski eitthvað í áttina. Það er engin hefð fyrir því á Íslandi fremur en fyrir lýðháskólum en ég tel að þessi ályktun hafi kannski vakið menn til einhverrar umhugsunar og alltént ekki tafið þá þróun að við erum að lögfesta hér þetta skólaform um lýðskóla og það er gleðiefni. Frú forseti. Það er ánægjulegt, eins og ég hef nú þegar nefnt, hversu öflugu lífi hefur verið blásið í þessa góðu hugmyndafræði hér á landi og sem verið er að staðfesta með þessu frumvarpi. Það er líka ástæða til að þakka hæstv. ráðherra fyrir þann skilning, frumkvæði og einurð sem hún hefur sýnt við að ýta þessu áfram og hennar skilning á því að við þurfum að bregðast við þeim merkjum sem við fáum stöðugt um vandann í íslenska skólakerfinu, um vanda fjölda ungs fólks, ekki allra, og vanlíðan margra í skólunum og nauðsyn þess að freista þess að koma til móts við nemendur sem af einhverjum ástæðum falla ekki að hinu hefðbundna skólakerfi. Þetta er gott skref sem verið er að stíga því að námsdvöl í lýðskóla er mjög góður kostur fyrir stóran hóp ungmenna. Ég vil að lokum árétta það sem ég hef nefnt áður, og er kunnugt, að Danir og samtök lýðháskóla í Danmörku hafa greint það með rannsóknum og skoðunum að dvöl ungs fólks á lýðháskóla, fólks sem fallið hefur úr skóla í hinu hefðbundna menntakerfi, er ótvírætt góð. Líkurnar á því að snúið sé aftur til náms og haldið áfram í námi á æðri stigum aukast verulega ef sá áfangi næst að fá ungt fólk til að stunda nám t.d. í lýðskóla því að menntun af öllu tagi er svo uppbyggileg.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka allsherjar- og menntamálanefnd fyrir umfjöllunina og þær gagnlegu athugasemdir sem hún kom með við frumvarpið en ég tek jafnframt undir með hv. þingmönnum um mikilvægi þess að setja lög um lýðskóla, sérstaklega vegna þess að við sjáum að brotthvarf á framhaldsskólastiginu á Íslandi er mun meira en hjá hinum Norðurlöndunum. Það er alveg rétt sem fram kemur að það eykur verulega líkurnar á því, þ.e. að hafa þennan fjölbreytileika í menntakerfinu, að ungt fólk finni sig og sé þá líklegra til að finna nám við hæfi. Þess vegna tel ég að frumvarpið sé mjög mikilvægt, að við séum loksins að ná utan um lýðskóla og þá hugmyndafræði. Ég þakka nefndinni kærlega fyrir vel unnin störf og fagna því að málið sé að fá þann framgang sem raun ber vitni.