Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar fyrr í dag var Óli Björn Kárason kjörinn formaður nefndarinnar, Jón Steindór Valdimarsson 1. varaformaður og Vilhjálmur Bjarnason 2. varaformaður. Á fundi fjárlaganefndar fyrr í dag var Haraldur Benediktsson kjörinn formaður nefndarinnar, Hanna Katrín Friðriksson 1. varaformaður og Theodóra S. Þorsteinsdóttir 2. varaformaður. Á fundi velferðarnefndar fyrr í dag var Nichole Leigh Mosty kjörin formaður, Vilhjálmur Árnason 1. varaformaður og Ólöf Nordal 2. varaformaður. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar fyrr í dag var Valgerður Gunnarsdóttir kjörin formaður, Pawel Bartoszek 1. varaformaður og Bryndís Haraldsdóttir 2. varaformaður.
Á fundi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrr í dag var Birgir Ármannsson kjörinn formaður og Halldóra Mogensen varaformaður. Á fundi Íslandsdeildar NATO-þingsins var Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir kjörin formaður og Lilja Alfreðsdóttir varaformaður.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. heilbrigðisráðherra Óttari Proppé til hamingju með hlutverkið og hlutskipti sitt. Ég hef fulla trú á að hæstv. ráðherra muni leggja sig fram af fullri einurð og heilindum við þetta mikilvæga verkefni, þjóðinni til heilla. Samkvæmt yfirlýsingu sem hæstv. ráðherra er aðili að stendur, með leyfi forseta: „Örugg og góð heilbrigðisþjónusta, óháð efnahag og þjóðfélagsstöðu, verður forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Mótuð verður heilbrigðisstefna sem samhæfir og treystir heilbrigðisþjónustuna, bætir lýðheilsu og stuðlar að heilbrigði landsmanna. Stefnt skal að því að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustu.“ Nú langar mig að inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig hann hyggst tryggja fjármagn í þau brýnu verkefni. Hvenær má búast við nákvæmum tímasetningum um framkvæmdina á áætlun þessara forgangsmála? Þá segir jafnframt í stefnuyfirlýsingunni, með leyfi forseta: „Staða heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar sjúklinga verður styrkt. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu verður aukið, meðal annars með sálfræðiþjónustu á heilsugæslu og í framhaldsskólum. Stuðningur verður aukinn við börn foreldra með geðvanda og sálfræðiþjónusta felld undir tryggingakerfi í áföngum.“ Forseti. Vegna þess hve þessi málaflokkur er viðkvæmur og hve brýnt það er að tryggja að þessi orð verði efnd langar mig að heyra betur hvernig hæstv. ráðherra heilbrigðismála hyggst koma því í framkvæmd og hvort samið hafi verið við hæstv. fjármálaráðherra um fé í málaflokkinn. Þá má ráða af yfirlýsingu hæstv. fjármálaráðherra að ekki sé hægt að fara í víðtæka endurreisn á heilbrigðiskerfinu með fjármagni einu saman. Má skilja það á þann hátt að uppi séu áform um frekari einkarekstur og/eða hagræðingar?
Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir fyrirspurnina og góð orð í minn garð. Því er fyrst til að svara að ríkisstjórnin hefur sett heilbrigðismálin sérstaklega sem forgangsmál í stjórnarsáttmála sínum og tekur málaflokkinn sérstaklega út fyrir sviga einan og sér. Nú er að hefjast undirbúningur að vinnu fjármálaáætlunar til næstu fimm ára þar sem verða lagðar hinar stóru línur í römmum til málaflokkanna. Það er auðvitað gert bæði út frá stöðu málaflokkanna, stöðu ársins í ár, en líka út frá áherslum í stjórnarsáttmálanum. Það má því segja að í stjórnarsáttmálanum hafi nú þegar verið gert eins konar samkomulag á milli stjórnarflokkanna, og við hæstv. fjármálaráðherra eins og hv. þingmaður spurði um, um forgangsröðun til heilbrigðismálanna. Þessi vinna er þó auðvitað rétt farin af stað, þ.e. við fjármálaáætlunina, og verður í gangi næstu vikurnar og þarf samkvæmt lögum að vera komin fram fyrir 1. apríl. Það sama má segja um nákvæmari útlistun í stjórnarsáttmálanum þegar kemur að styrkingu heilsugæslunnar og geðheilbrigðismála, þar stendur til að gera betur. Það er sérstaklega tekið fram. Það er einnig tekið fram í stjórnarsáttmálanum að til standi að setja heildstæða heilbrigðisstefnu þannig að auðvitað þarf að vera hluti af þeirri stefnu að draga þessa málaflokka sérstaklega fram en auk þess geri ég ráð fyrir því að setja þá í sérstaka vinnu innan ráðuneytisins. Nú er tíminn því miður uppurinn þannig að ég kem að fleiri þáttum í fyrirspurninni í seinna svari.
Forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr um þetta núna er að þetta er mjög almennt orðað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það hlýtur að vera þannig að búið sé að vinna töluverða vinnu undanfarin ár í þessum málaflokki og undanfarna áratugi. En það virðist oft vera þannig að langtímastefnu vanti í stórum málaflokkum, m.a. í heilbrigðismálum. Því langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra Óttar Proppé að því hvort hann teldi ekki skynsamlegt að færa meira af þessari stefnumótunarvinnu inn á Alþingi, í þverpólitíska vinnu, þannig að ekki sé verið að hringla með málaflokkinn á milli kjörtímabila. Nú hefur hæstv. ráðherra ágætisreynslu af slíku starfi. Hyggst ráðherra nýta sér þá reynslu þegar hann sjálfur er kominn í ráðherrastól?
Frú forseti. Eins og hv. þingmaður tekur fram er mikil vinna í gangi og auðvitað er langt frá því að heilbrigðiskerfið sé algjörlega rjúkandi rúst vegna þess að það er auðvitað mjög margt gott við íslenskt heilbrigðiskerfi sem verður byggt á og þarf að styrkja. Bæði er mikil starfsemi í gangi og mikil vinna og við erum auðvitað að fylgja henni eftir. Ríkisstjórnin er nýtekin við og sá sem hér stendur nýtekinn við sem ráðherra og við erum líka dálítið að taka við þessu olíuskipi, eins og stundum er sagt, á miðri siglingu á árinu 2017 þannig að það hefur áhrif á að ekki er kannski búið að fullmóta stefnu eða skipulag fyrir heilt kjörtímabil. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég hef góða reynslu af þverpólitískri vinnu [[Forseti hringir.]]og þegar við komum að því að vinna heildarstefnu fyrir málaflokkinn er það aðferðafræði sem hugnast mér mjög vel.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. forsætisráðherra alls góðs í störfum sínum. Þegar litið er til umræðunnar um svokölluð Panama-skjöl og nú nýlega til skýrslu um eignir Íslendinga í aflandsfélögum og viðbragða við henni vakna spurningar um inntak eðli siðareglna í stjórnmálum. Fullyrða má að almennt sé samkomulag um að ávallt verði að meta hvort tiltekin gjörð telst brot á siðareglum eða ekki, enda liggur það í augum uppi. Þegar kemur að viðbrögðum, bæði þess sem á í hlut og margra utan þings, jafnvel innan, gegnir öðru máli. Það virðist nokkuð útbreidd skoðun á eðlilegum viðbrögðum að augljóst brot á siðareglum sé aðeins brot í raun og veru ef ásetningur er fyrir hendi. Með öðrum orðum: Ef ég t.d. tilkynni ekki hlutabréfaeign mína, upp um hana kemst og ég afsaka siðareglubrotið og segi það mistök er brotið ekki afgreitt sem brot. Eða hvað? Augljóslega er hvorki hægt að sanna gleymsku á mig né ásetning og sama gæti átt við um mjög mörg brot á siðareglum. Ég tel þetta viðhorf til eðlis siðabrota rangt. Brotið er brot sama hvernig það bar að, sama hvað ég segi og reyni að snúa stöðunni mér í hag. Til þess að fá viðhorf á hreint nú þegar siðareglur ráðherra eru á borði nýrrar ríkisstjórnar, og þá ræddar í samfélaginu vegna meðferðar hæstv. forsætisráðherra á áfanga- eða aflandsfélagaskýrslunni eins og hún heitir, spyr ég hann sem leiðtoga ríkisstjórnar hver skilningur hans sé á viðbrögðum við broti á siðareglum, eins og ég hef lýst, og hvort hann telji að ávallt verði ásetningur eða brotavilji að vera ljós ef á að vera hægt að geirnegla siðareglubrot, jafnt ráðherra sem þingmanna. Að lokum, þriðja spurning: Telur ráðherra að hann hafi brotið siðareglur sem lúta að því að ráðherra beri að koma upplýsingum á framfæri sem varða almenning?
Virðulegi forseti. Þetta er spurning sem skiptir miklu, þ.e. umgengni um siðareglur og eftir atvikum viðurlög við broti á siðareglum. Hver fer með mat á túlkun slíkra reglna? Hér á Alþingi hefur myndast sú regla eða sú hefð að það er að töluverðu leyti undir þingmönnum sjálfum komið að tryggja framkvæmd reglnanna. Hér er spurt hvort ég telji að ávallt þurfi að vera ásetningi eða gáleysi til að dreifa til að brot teljist geta hafa átt sér stað. Nei, ég tel að það þurfi ekki í grundvallaratriðum ávallt að vera þannig. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að hv. þingmaður setur málið í samhengi við tiltekið mál og veltir upp þeirri spurningu hvort þar hafi átt sér stað eitthvert brot á siðareglum. Þá finnst mér mikilvægt að halda nokkrum hlutum til haga, vegna þess að hér er því haldið fram að upplýsingum hafi verið haldið frá almenningi. Þannig er mál með vexti að það var ég sem fjármálaráðherra sem átti frumkvæðið að því að láta taka umrædd gögn saman. Í öðru lagi boðaði ég að gögnin yrðu lögð fyrir Alþingi og í þriðja lagi lagði ég gögnin fyrir Alþingi. Engu að síður halda menn áfram að halda því fram að einhverju hafi verið haldið leyndu fyrir almenningi. Það er auðvitað gert í þeim tilgangi að setja það í samhengi við kosningar. Þeir sem hafa haldið þeirri umræðu mest á lofti hafa ekki enn látið verða af því að útskýra hvaða efnisatriði það voru í þessari skýrslu sem hefðu mögulega átt að gefa mér tilefni til að halda einhverjum upplýsingum frá kjósendum í þessu landi. En þegar skýrslan fékk kynningu í efnahags- og viðskiptanefnd heyrist mér á nefndarmönnum að það hafi komið mörgum býsna mikið á óvart hvert eiginlegt efnisinnihald skýrslunnar er, [[Forseti hringir.]]vegna þess að ég ætla að leyfa mér að efast um að margir af þeim sem hafa tekið stærst upp í sig vegna skýrslunnar hafi yfir höfuð haft mikið fyrir því að kynna sér efni hennar.
Frú forseti. Ég var ekki að fjalla um nein viðurlög. Ég var einfaldlega að spyrja hvort það sé ávallt þannig að menn þurfi að sanna að þeir hafi annaðhvort gert eitthvað óvart eða um mistök hafi verið að ræða og hver eigi að sanna að um ásetning sé að ræða. Ég endurtek spurninguna: Er brot á siðareglum, ef það er raunverulegt brot og nú held ég öllum skýrslum og öllu frá, ef menn gerast sekir um eitthvað, er þá með einhverju móti hægt að afsaka það og gera lítið úr því og forðast öll viðurlög hver sem þau kunna að vera? Þetta finnst mér vera kjarni siðareglna. Varðandi það að hafa birt þessa aflandsskýrslu, ég var ekki að fjalla um innihaldið, bara að spyrja tímans vegna, vegna þess hversu langan tíma tók að birta skýrsluna, hvort það hafi verið í þágu almennings og hvort það hafi þá verið brot á siðareglum.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hverju það á í sjálfu sér að skila að einn þingmaður tali við annan um það hvernig eigi að fara með siðareglur. Þetta eru reglur sem við setjum okkur sameiginlega. Við þurfum að hafa sameiginlegan skilning á því hvernig þeim verður fylgt eftir. Þetta er ekki spurning um samtal á milli mín og hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar. Þetta er spurning um skilning okkar sameiginlega hér í þessum sal um það hvernig við ætlum að tryggja eftirfylgni þeirra. Það er augljóst þegar kjörnir fulltrúar eiga í hlut að þeir eiga það að sjálfsögðu fyrst og fremst við þá sem þeir sækja umboð sitt til hvort þeir, þegar kemur að því að þeir þurfa að endurnýja það umboð, hafi farið eftir þeim reglum sem þeir hafa sjálfir undirgengist. Ég tek eftir því að viðkomandi hv. þingmaður er ekki í þessu tilviki að spyrja um viðurlög enda held ég að það sé ekki viðeigandi hér. En við brjótum reglur í þessu samfélagi niður í ýmsa flokka. Stundum erum við með lög. Í öðrum tilvikum verklagsreglur. [[Forseti hringir.]]Hérna erum við að ræða siðareglur. Þessir flokkar hafa hver sín sérkenni þegar kemur að eftirfylgni. Við getum til dæmis ekki leitað til dómstóla til að knýja fram efndir á siðareglum.
Frú forseti. Í nokkrum ræðum á Alþingi í gær var fjallað töluvert um vinnubrögð og ný vinnubrögð. Menn töluðu um að byggja brýr. Mér fannst þetta málflutningur sem var vert að taka mark á. Og að menn ynnu þvert á meiri hluta og minni hluta. Ein af þeim sem flutti ágæta ræðu var þingmaður og formaður þingflokks Bjartrar framtíðar, hv. þm. Theodóra S. Þorsteinsdóttir. Hún sagði, með leyfi forseta: „Í mínum huga eru þingmenn og stjórnmálaflokkar ekki annaðhvort með eða á móti. Við erum ekki við og þið. Við erum öll í sama liði. Okkur var falið mikilvægt verkefni þar sem hagsmunir þjóðarinnar liggja undir, ekki hagsmunir stjórnmálaflokka eða okkar þingmanna. Mörg þeirra verkefna sem finna má í stefnuyfirlýsingu og í þeim þingmálum sem lögð verða fram á vorþingi eru mál sem allir flokkar lögðu ríka áherslu á í aðdraganda kosninga. Nú mun reyna á það hvort þeim flokkum sem ekki eiga aðild að núverandi ríkisstjórn var alvara með þeim yfirlýsingum um að vinnubrögð í stjórnmálum þörfnuðust yfirhalningar.“ Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort sá ásetningur gildi líka um þá þingmenn sem tilheyra stjórnarmeirihluta Bjartrar framtíðar, þ.e. að standa við kosningaloforð. Ég er þó einkum að kalla eftir því hvernig þingmenn Bjartrar framtíðar munu nálgast tillögur og frumvörp sem munu koma fram frá stjórnarandstöðunni og eru í samræmi við áherslumál þess flokks í aðdraganda kosninga. Ég get nefnt frumvarp um greiðsluþátttöku sjúklinga sem mun koma fram, um áframhaldandi vinnu við gerð stjórnarskrár í samræmi við niðurstöður stjórnlagaráðs, að þjóðin fái sjálf að ákveða áframhaldandi ESB-viðræður og kerfisbreytingar í sjávarútvegi. Hin spurningin er svo: Eru þingmenn Bjartrar framtíðar bundnir á einhvern hátt í stjórnarsamstarfinu til að greiða atkvæði gegn gefnum loforðum eða með teknu tilliti til hvenær tillögur koma fram?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina sem var talsvert á heimspekilegum nótum sem gleður mig sérstaklega, fátt gleður mig meira en að velta fyrir mér siðferðilegum og heimspekilegum spurningum. Ég tel orðræðu og kosningaloforð, eins og hv. þingmaður orðar það, fyrir kosningar vera mikilvægan hluta af framsetningu stjórnmálaflokka, stjórnmálaframbjóðenda fyrir kosningar og vera auðvitað það sem segir væntanlegum kjósendum, almenningi, í rauninni fyrir hvað viðkomandi stjórnmálamaður og -flokkur stendur. Hins vegar, eins og vel er þekkt, er fulltrúalýðræði á Íslandi þar sem stakur alþingismaður eða kjörinn fulltrúi ræður almennt ekki einn heldur í samvinnu við aðra sem hann annaðhvort deilir þingflokki með eða jafnvel deilir samstarfi milli þingflokka eins og t.d. í ríkisstjórnarsamstarfi. Ég verð auðvitað að segja að þingmenn Bjartrar framtíðar, eins og vonandi annarra þingflokka hér á þingi, kjósa eftir sinni samvisku eins og þeim ber samkvæmt stjórnarskránni. En við töluðum oft um það, og höfum talað um það frá því að Björt framtíð var stofnuð, að þegar við ræðum málefni fyrir kosningar reynum við að tala um það sem áherslur, það sem við viljum berjast fyrir, en ekki loforð vegna þess að við gerum okkur grein fyrir því að í fæstum tilvikum munum við vera ein og sér með það vald að uppfylla þau loforð. Björt framtíð fékk ágæta kosningu en er eigi að síður einungis með fjóra þingmenn [[Forseti hringir.]]af 63, hefur þar af leiðandi augljóslega ekki meiri hluta til að knýja loforð sín í gegn án þess að vera í samvinnu við aðra.
Frú forseti. Ég þakka svarið en mér finnst það þunnt og í rauninni jaðra við útúrsnúning. Mig langar að spyrja aftur: Eru þingmenn Bjartrar framtíðar bundnir á einhvern hátt í stjórnarsamstarfinu til að greiða atkvæði um mál sem þeir lofuðu fyrir kosningar, þvert á það sem þeir lofuðu, eða á einhverjum ákveðnum tímapunkti kjörtímabilsins? Þetta skiptir máli. Nú heita loforð allt í einu áform, ég man ekki hvað hæstv. heilbrigðisráðherra sagði, en mér finnst skipta máli að vita hvort það er vegna þess að ef við ætlum að eiga samstarf, minni hluti og meiri hluti, þurfum við að vita hvort það er til einhvers að varpa fram málum. Ég skal fullyrða að við munum koma með ykkur í þau mál sem við lofuðum fyrir kosningar komi þau fram. Ég vil fá að vita: Viljið þið gera það?
Virðulegur forseti. Ég skal reyna að svara hv. þingmanni skýrar. Þingmenn Bjartrar framtíðar, eins og aðrir þingmenn á þingi, eru bundnir sannfæringu sinni þegar kemur að stuðningi við mál eða synjun. Það er svo einfalt. Þau áherslumál, eins og ég orðaði það, eða kosningaloforð eins og margir myndu kalla það, sem okkar flokkur lagði fram í kosningum eru áhersluatriði flokksins og þau atriði sem við komum með inn í starfið á Alþingi. Svo ég ítreki það erum við auðvitað í ríkisstjórnarsamstarfi þar sem hefur verið samið um áherslu í stjórnarsáttmála. Hann liggur fyrir og er opinber og við stöndum við hann. Hann er ekki allur úr kosningaloforðalista mínum heldur er hann sameiginlegar áherslur flokkanna sem hafa ákveðið að vinna saman. Það fer mjög mikið eftir því hvaða mál eru undir hver afstaðan verður og hvenær á kjörtímabilinu það verður. [[Forseti hringir.]]En ég skal fullvissa hv. þingmenn um það að við munum styðja við góð mál eins og við mögulega getum á þingi eins og aðrir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju með embættið. Það voru fluttar margar fallegar ræður í gær. Allar áttu þær sameiginlegt að vera frekar fallegar. Fallegastar voru þó ræður stjórnarmeirihlutans, í þeim var að sjálfsögðu ekki neitt frekar en í stjórnarsáttmálanum. En hv. þingmaður og hæstv. ráðherra flutti hins vegar ræðu sem stakk svolítið í stúf við allar hinar fallegu ræðurnar, þ.e. ráðherrann var nokkuð ákveðin þegar hún ræddi þau málefni sem hún sagðist ætla að klára á þessu kjörtímabili. Meðal annars sagði ráðherrann, með leyfi forseta: „Við viljum innleiða grænt lágkolefnishagkerfi á Íslandi sem byggir á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, fullnýtingu afurða og öflugri nýsköpun á sviði líftækni og hugvits.“ Síðan ræddi ráðherrann um losun gróðurhúsalofttegunda, að það yrði að stoppa hana með öllum tiltækum ráðum. En á sama tíma tala þingmenn, eða réttara sagt ráðherrar stjórnarmeirihlutans, um að nú þurfi að stórauka innflutning á landbúnaðarafurðum. Mig langar að spyrja ráðherrann hvernig þetta gangi upp. Hvernig gengur það upp í augum ráðherrans og huga að tala um lágkolefnishagkerfi, að fullnýta og klára að framleiða afurðir á Íslandi, um leið og á að stórauka innflutning á landbúnaðarafurðum, sem við getum framleitt hér? Í öðru lagi talaði ráðherrann um mengandi stóriðju eða eitthvað slíkt. Mig langar líka að spyrja ráðherrann: Hvernig er skilgreint hvað má menga mikið? Hvers konar fyrirtæki eru það sem ekki mega menga eða mega menga? Hvað þýðir það? Er einhver ákveðin atvinnustarfsemi sem ekki má ráðast í sem telst til mengandi stóriðju? Erum við að tala um fyrirtæki sem nota 5 megavött eða 15 megavött? Hefur ráðherrann skilgreint hvað mengandi stóriðja er? Eru það bara álver? Eru það kísilver? Hvað á ráðherrann við? Ekkert af þessu er ljóst í þessu annars fallega samkomulagi stjórnarflokkanna sem sjálfsagt er hægt að lesa upp fyrir börnin þegar þau fara að sofa því að þau botna ekkert í því frekar en við.
Virðulegi forseti. Það er gott að geta komið og skýrt fyrir hv. þingmanni stefnu ríkisstjórnarinnar hvað varðar loftslagsmál, græn mál, hvað varðar afnám ívilnandi fjárfestinga til mengandi stóriðju. Það er það sem við meinum þegar við segjum að við ætlum að hætta að styðja við þann iðnað. Ég veit eiginlega ekki hversu skýrar ég get komið því frá mér. Þegar þessi fyrirtæki hafa sett upp starfsstöðvar sínar á Íslandi hafa þau iðulega gert það í gegnum ívilnandi skattasamninga við ríkið og fengið afslátt af sköttum og gjöldum. Íslenskir skattgreiðendur hafa í staðinn borgað innviðauppbygginguna sem viðkomandi fyrirtæki hafa þurft. Nú ætlum við að segja stopp við þessu, ekki bara út af því að skattkerfið á að vera almennt heldur einna helst út af því við ætlum ekki að styðja við mengandi stóriðju. Þegar ég segi mengandi á ég auðvitað mest við þann iðnað sem er kolefnislosandi. Það eru t.d. álver og það eru líka t.d. kísilmálmver. Við gætum talið upp fleira ef okkur gæfist tími til en að þessu er sjónum helst beint. Varðandi landbúnaðinn og spurningu hv. þingmanns, áður hæstvirts, er ljóst að landbúnaður á Íslandi er með mikla kolefnislosun. Að því þurfum við að vinna. Við munum gera það í samvinnu við bændur. Það er einn liður í þeirri aðgerðaáætlun [[Forseti hringir.]]í loftslagsmálum sem við munum vinna á þessu þingi. Ég veit að við hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra munum vinna í fullu samráði og í fullu samráði við Bændasamtökin líka.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra svaraði að sjálfsögðu ekki spurningu minni um hvort það sé ekki svolítill tvískinnungur í því að ætla að stórauka innflutning á landbúnaðarafurðum um leið og verið er að blása hér og tala um allt þetta fína græna og fallega. Það er líklega fátt sem mengar meira en akkúrat skipaflutningar, þegar verið er að flytja landbúnaðarafurðir á milli landa, í stað þess að auka framleiðsluna innan lands. Ég hins vegar fagna því sem ráðherrann sagði, að það er tækifæri til að hjálpa landbúnaðinum og styðja hann í átt til umhverfis. Til er samkomulag sem var undirritað hér fyrir nokkrum mánuðum af fyrri ríkisstjórn þar sem einmitt er fjallað um það. Ég hvet ráðherrann til að einhenda sér í það. Ráðherrann svaraði ekki heldur því hvað hann ætti í raun við með mengandi stóriðju. Þýðir það t.d. að verkefnið í Helguvík sé út úr myndinni? Þýðir það að ráðherrann hyggist beita sér fyrir því að reyna að koma í veg fyrir að verkefnin á Bakka verði að veruleika? Á að takmarka stækkun á iðnaði sem er til staðar í dag? Hvað þýðir þetta varðandi áhuga manna á að reisa einhvers konar iðnað norður í landi? [[Forseti hringir.]]Og hvað þýðir þetta t.d. fyrir þau verkefni sem eru fram undan á Grundartanga? Allt þetta þarf þingmaðurinn að upplýsa okkur um, um hvað felst í hugmyndum ráðherrans og stjórnarmeirihlutans um mengandi stóriðju.
Virðulegi forseti. Ég vil leiðrétta hérna aðeins: Við hv. þingmaður höfum kannski mismunandi sýn á það hvað ríkið gerir en ríkið er auðvitað ekki að fara að auka innflutning á landbúnaðarvörum. Það eru aðrir sem geta gert það, ef tollar eru afnumdir eða lækkaðir, sem er auðvitað bara partur af viðskiptafrelsi og frelsi einstaklinga til að velja þær vörur sem fólk vill. Það er alveg rétt að það er forræðishyggja í þessum málum, við ætlum að láta af henni, vonandi. Íslendingar velja líka íslenskar landbúnaðarvörur, t.d. þær lífrænu. Þær eru mjög góðar.
En mengunin?
Og ég var búin að svara þessu með mengunina. Mig langar aðeins að svara varðandi verkefnin sem nú þegar eru á borðinu um mengandi iðnað. Þá hef ég sagt að ég verð auðvitað að virða stjórnskipan landsins og mun gera það, ég virði stjórnskipan landsins, og ég er mjög leið yfir því að þessi verkefni fengu framgang hjá fyrri ríkisstjórnum, leið yfir því að Bakki [[Forseti hringir.]]sé á dagskrá. Við munum ekki fara í slíka fjárfestingarsamninga. En því miður verða þessar vondu ákvarðanir að halda áfram [[Forseti hringir.]]því að ég virði stjórnskipan landsins. En ég bendi þó á að oft er það t.d. fjármögnun í þessum verkefnum sem á endanum leiðir til þess að þau koma ekki til landsins.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska nýjum umhverfisráðherra til hamingju með embættið og óska henni velfarnaðar í hennar mikilvægu störfum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er talað um að gera aðgerðaáætlun í loftslagsmálum en því miður þá koma þar engin töluleg markmið fram, hvorki um hversu mikið eigi að draga úr losun né heldur fyrir hvaða tíma þeim eigi að ná. Þessi tölulegu markmið komu hvorki fram í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra né í ræðu hæstv. umhverfisráðherra hér í gær. Ég vil því spyrja hæstv. umhverfisráðherra: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í raun og veru í loftslagsmálum? Ætlar ríkisstjórnin að fylgja stefnu Evrópusambandsins um að draga úr losun um 40% fyrir árið 2030? Eða ætlar hún jafnvel að setja fram metnaðarfyllri markmið, sem væri virkilega þess virði að fagna hér? Við því langar mig að fá svör hjá hæstv. umhverfisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa góðu fyrirspurn og þakka fyrir tækifærið til þess að geta útskýrt betur hvað við eigum við í stjórnarsáttmálanum en það er nú kannski þannig að hann getur ekki verið tæmandi útlistun á því hvað við meinum í öllum málum. Þá er mér ljúft og skylt að tala um hvað við ætlum að gera í þessu. Nú er ég að leita að þessu hjá mér, ég var einmitt með tölulegar upplýsingar. Fyrst og fremst viljum við taka punktstöðuna. Núna er væntanleg og er reyndar komin í drögum, frétti ég síðast í gær, loftslagsskýrsla unnin af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands um stöðuna á Íslandi. Ég hef fengið innsýn í hana og staðan er ekkert voðalega góð. Það er alveg á hreinu að við þurfum að hafa okkur öll við. Það þurfa öll ráðuneyti að gera. Allar stjórnsýslustofnanir þurfa að vera á sömu blaðsíðu hvað það varðar að fara saman í þennan leiðangur. Við höfum skrifað undir Parísarsamkomulagið og verðum með þau viðmið, en auðvitað viljum við gera betur. Fyrst er að fá stöðuna algjörlega upp á borðið, svo er að fara í þá aðgerðaáætlun sem boðuð er. Nú fyrir höfum við vísi að aðgerðaáætlun, það er eitthvað sem hét sóknaráætlun hjá fyrri ríkisstjórn. Hún gerði sitt. En það þarf að kortleggja mun betur, og það liggur á mínu borði, hvað við gerum og hvernig varðandi endurheimt votlendis, orkuskipti í samgöngum, [[Forseti hringir.]]orkuskipti hjá fiskiskipaflotanum, varðandi skógrækt, varðandi landgræðslu. Svona gæti ég haldið áfram.
Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra þessi svör þótt ekki hafi komið fram nein svör við því sem ég var að spyrja um, hver töluleg markmið nýrrar ríkisstjórnar í loftslagsmálum eru í stjórnarsáttmála. Það kom ekki fram í svörum hæstv. umhverfisráðherra, því miður. Töluleg markmið eru ekki algjör útlistun heldur grunnur, nauðsynlegur grunnur að loftslagsáætlun, í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Það er eitt og hið sama. Það var áhugavert sem hæstv. ráðherra minntist á varðandi skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands var fengin til að vinna um stöðu loftslagsmála á Íslandi. Þessi skýrsla og vinna við hana hófst fyrir um einu og hálfu ári síðan, eða um mitt ár 2015. Ef hæstv. umhverfisráðherra hefur séð þessa skýrslu og talar um hana í ræðustól er þá ekki kominn tími til þess að birta okkur hana og fara að vinna eftir henni, eða hvað? Hvenær hyggst hæstv. ráðherra birta skýrsluna og færa okkur tíðindin upp úr henni?
Nú virðist hv. þingmaður aðeins vera að misskilja mig. Ég hef ekki séð skýrsluna. Ég hef ekki fengið að lesa hana. Ég hef séð eina mynd úr henni. [[Gripið fram í.]]Ég hef ekki lesið hana af því að hún er, eins og ég segi, enn bara drög og ég hef því miður ekki … [[Gripið fram í: … einu og hálfu ári síðan.]]- Ég hef bara verið umhverfisráðherra í nokkra daga þannig að ég verð að bíða eftir því að þessi skýrsla sé tilbúin. Ef hv. þingmaður hefur eitthvað við það að athuga verður hann að eiga það við Hagfræðistofnun háskólans. Ég skil óþreyju hennar. Ég er sama sinnis og er búin að vera að ýta á eftir þessu. Við getum ekki sett töluleg markmið, það væri mjög óábyrgt að setja fram töluleg markmið áður en við vitum punktstöðuna. Það er það sem liggur nú í drögum í ráðuneytinu. Við munum koma með aðgerðaáætlun varðandi næstu skref þegar þessi skýrsla er alveg tilbúin. Ég hlakka jafn mikið og hv. þingmaður til þess að það gerist.
Frú forseti. Ég hef óskað eftir þessari umræðu við hæstv. fjármálaráðherra til að ræða skýrslu starfshóps um aflandsfélög í skattaskjólum, fræga skýrslu, sem var tilbúin í haust en ekki birt fyrr en núna nýlega. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd fékk kynningu á skýrslunni þar sem margt fróðlegt kom fram, en í raun má líka segja að skýrslan sjálf veki kannski fleiri spurningar en hún svarar. Mér finnst mjög mikilvægt í ljósi þess hversu alvarleg mál er hér um að ræða að hæstv. fjármálaráðherra kynni fyrir okkur sína sýn á til hvaða aðgerða hann hyggst grípa í kjölfar skýrslunnar. Ég þarf ekki að fjölyrða um hin neikvæðu áhrif sem aflandsvæðingin hefur haft, ekki bara á Íslandi, heldur í vestrænum samfélögum almennt. Það er raunar orðað ágætlega í skýrslunni, með leyfi forseta, þar sem segir skýrt: „Þannig er ljóst að fjármagnsflótti til lágskattasvæða stuðlar með almennum hætti að vaxandi ójöfnuði og grefur undan velferðarsamfélaginu þegar annaðhvort eða bæði kemur til, að lág- og millilaunahópar þurfi að axla meiri skattbyrðar en ella væri til að bæta upp tekjutap hins opinbera, eða fjarar undan almannaþjónustu.“ Það kemur líka fram að einmitt auðlegð þeirra ríkustu vex hraðar en ella án skattlagningar. Eignastaða lægri- og meðaltekjuhópa rýrnar hlutfallslega við þessar aðstæður. Þannig uxu eignir vel stæðra einstaklinga í einkabankaþjónustu um 7% að verðmæti á árinu 2014 á meðan hagvöxtur á heimsvísu var aðeins helmingur af því, eða 3,4%. Þetta er nákvæmlega það sem hagfræðingar heimsins eru að eiga við, þ.e. að auðlegð þeirra ríkustu eykst langt umfram hagvöxt. Það hefur óhjákvæmilega þau áhrif að ójöfnuður eykst og við fáum æ fleiri rannsóknir sem sýna að ójöfnuður er ekki bara vandamál fyrir þá sem lenda í honum, þ.e. lenda neðst í ójöfnuðinum, hann er vandamál fyrir samfélögin í heild. Út frá þeim sjónarmiðum, þ.e. að grafið er undan almannaþjónustunni og hagvöxtur minnkar jafnvel í þessum samfélögum o.s.frv., þarf að taka á þeirri meinsemd sem aflandsfélögin eru. Í skýrslunni er reynt að leggja mat á þrjár aðferðir til þess að skjóta fé undan með þessum hætti; í gegnum milliverðlagningu, í gegnum eignastýringu erlendis og í gegnum óskráðar fjármagnstilfærslur. Það er slegið á að líklegasta matið á upphæðum erlendis sé u.þ.b. 580 milljarðar. Hliðstæð rannsókn hefur staðið yfir í Danmörku, en það er enn beðið eftir niðurstöðum hennar. Samkvæmt vísbendingum sem íslenski starfshópurinn fékk er íslenska talan ferfalt hærri á hvert mannsbarn á Íslandi en sú tala sem danska rannsóknin leiddi í ljós. Sérstaða Íslands er því mikil í þessu sambandi, en þó ber þess að geta að í dönsku rannsókninni er líka verið að skoða það sem við köllum þunna eiginfjármögnun, þ.e. umsvif fjölþjóðlegra stórfyrirtækja og hvernig þau skjóta fjármunum undan til lágskattasvæða. Það sem kemur fram í skýrslunni er að fyrir hrun gáfu íslensk skattalög miklu meira svigrúm en annars staðar til flutnings eigna úr lögsögunni og eftirfylgni og gagnaskráning á þessu sviði hélt ekki við hraðan vöxt fjármagnsflutninga. Bent er á það til að mynda að CFC-löggjöfin sé ekki innleidd hér fyrr en 2011, hún er innleidd mun fyrr á annars staðar á Norðurlöndunum, raunar á 7. áratugnum í Bandaríkjunum, en 2004 annars staðar á Norðurlöndum. Sú niðurstaða sem við getum dregið af þessu er að íslensk löggjöf og íslenskt stjórnkerfi var hreint ekki búið undir fjármálavæðingu samfélagsins. Það kemur ítrekað fram í skýrslunni að tími starfshópsins hafi verið skammur og ráðast þurfi í frekari rannsóknir til að fá skýrari mynd af aflandsvæðingunni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hyggst hann gera það? Hyggst hann láta skoða þetta betur þannig að við getum til að mynda fengið rannsókn sem er samanburðarhæf við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum? Annað sem kemur fram er að það vantar ítrekað í þessari rannsókn gögn til að geta dregið eðlilegar ályktanir. Eftirlit og gagnaskráning á þessu sviði var ófullnægjandi. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til þess að tryggja að sú verði ekki raunin þegar hér verður t.d. losað um fjármagnshöft og við getum farið að horfa upp á sambærilega þróun þó að auðvitað verði hún aldrei eins og hún var fyrir hrun því þessi tilhneiging finnur sér alltaf nýjar leiðir? Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera til að tryggja að innviðirnir geti tekist á við þetta? Í síðasta lagi langar mig að spyrja um framtíðarsýn hæstv. ráðherra. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra gera þetta mál, sem vissulega er komið inn á í stjórnarsáttmála, að því [[Forseti hringir.]]forgangsmáli í stjórnsýslunni sem það þarf að vera til að hægt sé að takast á við þetta? Við vitum vel að þeir fara með fjármuni úr landi eru oftast [[Forseti hringir.]]aðilar sem hafa her lögfræðinga til þess að fela sína slóð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og fyrir að vekja athygli á þeirri afar mikilvægu skýrslu sem unnin var síðasta haust. Skýrslan hefur orðið til þess að ég hef viljað grípa til víðtækra ráðstafana og undirbúa þær vel. Það mun koma fram í svari mínu. Hv. þingmaður spyr til hvaða frekari rannsókna ætlunin sé að leggjast í til að kortleggja þann vanda sem aflandsfélög Íslendinga í skattaskjólum eru. Í skýrslu starfshópsins um eignir Íslendinga á aflandssvæðum eru lokaorðin þessi, með leyfi forseta: „Ljóst er að þær tölur sem hér eru kynntar eru einungis bráðabirgðaniðurstöður og mun ítarlegri greiningar er þörf áður en fullur skilningur skapast á þeirri óvissu sem um þetta efni ríkir, svo ekki sé talað um að óyggjandi niðurstöður fáist.“ Ég reikna með að þau lokaorð séu tilefni fyrirspurnarinnar og frekari rannsóknir myndu án efa skýra þá mynd betur, gefa nákvæmari tölur og þá myndum við sjá betur einstaka efnisþætti sem hægt væri að greina frekar. Í það verður ráðist. Hins vegar er skýrslan og niðurstöður hennar með öllum sínum óvissuþáttum verðmætt innlegg til að grípa til aðgerða á hinum ýmsu sviðum án þess að frekari gerninga sé þörf. Sameiginleg sýn, stefnumótun og framkvæmd, jafnt milli stofnana innan skattkerfisins og utan þess - með aðkomu viðeigandi ráðuneyta þar sem til þarf til að ganga í það verk innan tafar. Aðrir efnisþættir skýrslunnar kalla eins og fyrr segir á frekari spurningar og rannsóknir áður en ákvörðun verður tekin um aðgerðir. Ég vil hins vegar taka það sérstaklega fram að margt af því sem kemur fram í skýrslunni er háð mikilli óvissu. Við munum aldrei geta svarað því með fullkominni vissu hvert umfang þessara undanskota er og hve stór hluti af þeim fjármunum hefur í raun og veru verið talinn fram vegna þess að við vitum einungis þann hluta af svarinu. Við vitum hvað var talið fram en við vitum ekki það sem ekki var talið fram þó að menn reyni að nálgast það með þeim hætti sem í skýrslunni er gert. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður til hvaða aðgerða verði gripið til að bæta skattframkvæmd og skatteftirlit. Ég hef nú þegar á mínum fyrstu dögum í ráðuneytinu heimsótt þrjár stofnanir sem annast almenna skattframkvæmd. Ég hef farið til ríkisskattstjóra sem annast álagningu opinberra gjalda og skatteftirlit, skattrannsóknarstjóra sem fer með skattrannsóknir og tollstjóra sem fer með innheimtu opinberra gjalda. Að mínu viti er það nauðsynlegur undanfari þess að gera frekari úrbætur á skattkerfinu. Ég mun fylgja þessum heimsóknum eftir með bréfi til allra stofnananna þar sem lýst verður nánar stefnuyfirlýsingu stjórnvalda um það hvernig við hyggjumst vinna að samstilltu átaki og fá tillögur stofnananna þar um. Það er mjög mikilvægt að þær ræki sín lögbundnu verkefni í samræmi við markmið stjórnarsáttmálans um að skatteftirlit verði eflt og unnið verði markvisst gegn skattundanskotum, þar með talið skattaskjólum. Í því sambandi er líka rétt að vekja athygli á tillögum samráðsvettvangs um aukna hagsæld að einfalda skattkerfið og stuðla að hagkvæmari tekjuöflun ríkissjóðs. Þær tillögur eru nú þegar í virkri skoðun hjá sérfræðingum ráðuneytisins. Í síðasta lagi er spurt hvort ráðherra teldi það vera forgangsmál að efla þetta. Ég get svarað því að þetta er forgangsmál. Það er forgangsmál að vinna gegn skattundanskotum, vinna gegn skattaskjólum og vinna gegn svarta hagkerfinu. Ég tel að innviðir stjórnkerfisins séu nægilega sterkir til þess. Fjármálaráðuneytið mun undir minni stjórn efla það skatteftirlit sem verið hefur og vinna gegn þessari óværu með öllum þeim krafti sem mögulegur er.
Frú forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Það er mjög gott mál að við séum að ræða þessa skýrslu, enda skýrslan sjálf góð. Töluvert eignarhald Íslendinga í skattaskjólum er verulegt áhyggjuefni, en í það glittir í skýrslunni. Í skýrslunni er reynt að meta umfang eigna í skattaskjólum og fjárhæðirnar sem gæti hafa verið skotið undan með ólögmætri milliverðlagningu, með eignastýringu og óskráðum fjármagnstilfærslum. En skattaskjól eru ekki séríslenskt vandamál. Það er nokkuð ljóst að þau munu ekki verða upprætt nema með víðtækri, alþjóðlegri samvinnu. Ætlað er að minnst 130 milljarðar dollara hverfi úr þróunarlöndunum í skattaskjól á hverju ári. Því má ætla að uppræting skattaskjóla sé hagsmunamál fyrir fleiri en Íslendinga. Lönd heimsins í dag eru öll ýmist skattaskjól, stuðningsríki skattaskjóla eða eru hlutlaus gagnvart þeim. En mér þykir full ástæða til að Ísland marki sér þá sérstöðu að veita skattaskjólum viðspyrnu með löggjöf sem dregur úr gagnsemi þeirra. Það eru eðlileg skipti því að það á ekki að þykja sjálfsagt að stunda viðskipti í löndum sem grafa með utanríkisstefnu sinni, sem þetta er, undan getu annarra ríkja til að viðhalda innviðum sínum. Þekkt er að ein helsta ástæða þess að skattaskjól og aflandsfélög hafa náð að þrífast er ógagnsæi og leynd um eignarhald fyrirtækja. Mig langar að spyrja fjármála- og efnahagsráðherra hvort ekki standi til að bregðast við skýrslu um aflandseignir Íslendinga með því að taka upp löggjöf sem vinnur beinlínis gegn skattaskjólum, m.a. með því að opna fyrirtækjaskrá og ársreikningsskrá og hluthafaskrár fyrirtækja upp á gátt. Þess má geta að það hefur verið gert nýlega í Bretlandi með ágætisárangri. Þá kom meðal annars í ljós að hin 21 árs gamla Gabrielle Southern er í stjórnum minnst 759 fyrirtækja og hin áttræða Barbara Kahan hefur verið í stjórnum 44.864 [[Forseti hringir.]]fyrirtækja. Það þykir mér nokkuð merkilegt og kemur ýmislegt áhugavert upp úr krafsinu þegar gögn eru opnuð.
Hæstv. forseti. Umrædd skýrsla var tekin fyrir hjá efnahags- og viðskiptanefnd. Þar kom berlega í ljós að hún er eiginlega ekki tilbúin, eða fullbúin skulum við segja. Hún segir okkur lítið um hvað skattsvik eru raunverulega, hve stór hluti fjárins er þar sem bara er verið að leita að skattahagræði. Fram kom hjá formanni starfshópsins að fara þyrfti í frekari greiningarvinnu og afla frekari gagna, sem ég tel rétt að ríkisstjórnin beiti sér fyrir að haldið verði áfram þannig að menn geti áttað sig á því hvert raunverulegt tekjutap er af skattsvikum. Menn mega ekki grauta öllu saman í umræðunni, þ.e. því sem ekki er talið fram. Við vitum að það er eitthvað, við vitum að það var vandamál. Nú er hins vegar staðan orðin sú að með frekari upplýsingaskiptasamningum og breyttri löggjöf frá 2011 er í sjálfu sér ekki lengur hagkvæmt að vera með fé bundið á þessum svokölluðu aflandssvæðum. Ég er ekki viss um að vandamálið í framtíðinni sé svo mikið, ég held að það séu í raun og veru minni fjármunir en eru einfaldlega í bankahólfum eða undir koddanum. En engu að síður er rétt að fá það nokkurn veginn á hreint þannig að stofnanir okkar, skattstjórar, geti metið hvort hugsanlega þurfi breytta löggjöf og hvað þurfi raunverulega að gera til að uppræta [[Forseti hringir.]]svarta starfsemi. Um það snýst málið, svört starfsemi fer fram víða og víðar en á aflandseyjum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Það er áhugavert að hlusta á það sem málshefjandi og hæstv. ráðherra hafa fram að færa. Í umræddri skýrslu, þ.e. um Eignir Íslendinga á aflandssvæðum, kemur m.a. fram að miðlun upplýsinga um fjármagnsflæði inn og út úr landinu, t.d. um aflandskrónur sem fluttar hafa verið til landsins, og eins þátttaka í fjárfestingarleið Seðlabankans, er ekki til staðar. Jafnframt kemur fram í skýrslunni að skattyfirvöldum hefur ekki verið gert viðvart af hálfu Seðlabankans þegar um grunsamlegar fjármagnstilfærslur er að ræða. Fyrir stuttu fór fram opinn fundur í hv. efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Þar sem hann var opinn get ég sagt að ég spurði út í atriði tengd þessu á fundi nefndarinnar. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra þess sama, þ.e. hvort honum finnist nauðsynlegt að bæta samstarf milli Seðlabanka og skattyfirvalda um miðlun upplýsinga milli þessara stofnana. Nú er það svo að skiptar skoðanir eru á milli þeirra stofnana. Kom það fram á þessum opna fundi og varðar þetta eftirlit. Núna eiga viðskiptabankarnir að hafa eftirlit með fjármagnsflutningum úr landi og tilkynna Seðlabankanum um slíkt. En telur hæstv. fjármálaráðherra að það eftirlit sé nægt eða ætlar hann að beita sér fyrir því að það verði eflt? Ég ætla jafnframt að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort upplýsingar séu til um hvaða aðilar það voru sem fluttu út fjármagn í aðdraganda hrunsins, annaðhvort í skattaskjól eða til að takmarka áhættu sína að einhverju leyti, og nýttu sér jafnframt fjárfestingarleið Seðlabankans, svokallaða afsláttarleið, og hvort eitthvert samhengi sé milli þessara hópa eða hvort um sömu aðila hafi verið að ræða.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa sérstöku umræðu. Engin sátt getur verið um feluleik og siðleysi sem fylgir skattaskjólum. Ég fagna orðum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hann lét falla í ræðu í gær, að fara eigi gegn skattaskjólum og skattsvikum af fullri hörku og nú áðan að málið væri forgangsmál hjá ríkisstjórninni. Eins ógeðfelldar og upplýsingarnar voru sem fylgdu Panama-skjölunum og hve sláandi það var að sjá að svo margir Íslendingar notfærðu sér skattaskjól, hve margir Íslendingar nýttu sér gallað regluverk og veikt eftirlit til að velta byrðum yfir á aðra og fela peninga sína fyrir skattinum þá fylgdi þeim líka gagnleg umræða um skattamál. Fleiri veltu því fyrir sér hvað skattsvik hefðu í raun í för með sér á þjónustu ríkisins við þá sem þurfa á þjónustunni að halda, á heilbrigðisþjónustuna og skólana, löggæsluna, vegina, sjúkraflutninga, svo dæmi séu tekin. Mikilvægi réttlátra skatta og að allir tækju þátt í uppbyggingu velferðarsamfélagsins komst á dagskrá í almennri umræðu. Í skýrslunni um eignir Íslendinga á aflandssvæðum er bent á að stjórnvöld þurfi að horfast í augu við það að skilgreining, utanumhald og eftirfylgni með söfnun gagna er vinnuaflsfrek starfsemi og að kostnaður hafi hingað til verið hraplega vanmetinn. Nefnt er að ársreikningaskrá og peningaþvættisskrifstofa hafi mátt sæta ámælum fyrir ófullnægjandi vinnubrögð vegna þessa. Við jafnaðarmenn höfum lagt á það áherslu í þessu sambandi að tryggja þurfi mannafla til að sinna eftirliti og rannsóknum á sviði skattamála. Það á við um ríkisskattstjóra en einnig um skattrannsóknarstjóra. Í umræðu á síðasta þingi lögðum við meðal annars til að sett yrði almennt ákvæði í skattalöggjöf sem gæfi skattayfirvöldum heimild til að kaupa hvers konar gögn sem upplýst gætu um skattsvik. Það hefði fælingarmátt í för með sér. Við fluttum líka þingsályktunartillögu um að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir alþjóðlegum viðskiptaþvingunum gagnvart lágskattaríkjum. [[Forseti hringir.]]Ég mun fjalla um þá tillögu í seinni ræðu minni.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna um þessa skýrslu, skýrslu starfshóps um eignir Íslendinga á aflandssvæðum og tekjutap hins opinbera. Þetta er skýrslan sem eins og alþjóð er kunnugt var búin að vera tilbúin frá því í byrjun október og kom þá fyrir augu þáverandi fjármálaráðherra og núverandi forsætisráðherra sem ákvað að það væri öllum fyrir bestu að bíða með birtingu skýrslunnar. Sú ákvörðun var í besta falli mistök og í versta falli tilraun til að hylma yfir umræðu um aflandsfélög, eignir Íslendinga í þeim, og þar með hylma yfir umræðu um Panama-skjölin og þátt ráðherrans í þeim. Innihald skýrslunnar er sláandi og niðurdrepandi. Samkvæmt niðurstöðum starfshópsins má áætla að í lok ársins 2015 hafi uppsafnað umfang eigna og umsvifa Íslendinga á aflandssvæðum frá árinu 1990 legið á bilinu 350–810 milljarðar kr. Þá telur starfshópurinn að mögulegt tekjutap hins opinbera vegna vantalinna eigna hér á landi geti numið allt frá 2,8–6,5 milljarða kr. árlega. Það má vel hugsa sér hversu mikið hefði verið hægt að gera fyrir þessar upphæðir sem gagnast hefði menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu, velferðarkerfinu, samgöngum og öðrum þjóðþrifamálum okkar allra. Þessir gjörningar áttu sér ekki stað eingöngu fyrir hrun. Skattframtöl Íslendinga á árunum 2000–2015 leiddu í ljós að framtaldar fjármagnstekjur sem má rekja til aflandsfélaga nema rúmum 30 milljörðum kr. á þessu tímabili. Til viðbótar við það eru upplýsingar um að aðilar hafi selt og innleyst söluhagnað af aflandsfélögum fyrir hátt í 10 milljarða. Alls 40 milljarðar á árunum 2000–2015. Í skýrslunni kemur margsinnis fram að flestar rannsóknir af þessu tagi taki mörg ár en ekki nokkrar vikur og mun ítarlegri greiningar sé þörf. Mig langar að heyra enn skýrar af hálfu hæstv. fjármálaráðherra hvernig hann hyggst beita sér fyrir því að rannsaka enn frekar þennan svarta blett á íslenskri fjármála- og hagsögu til að freista þess að fá nánari upplýsingar yfir umfang aflandsfélaga og tap hins opinbera með það að markmiði [[Forseti hringir.]]að girða fyrir þær glufur og þau svarthol í íslenskum efnahag og hindra að þau geti myndast hér aftur. Hér talar hæstv. ráðherra um heimsóknir til undirstofnana, sem er sjálfsögð kurteisi nýskipaðs ráðherra. [[Forseti hringir.]]En það er ekki nóg að heimsækja. Það verður að koma fram með tillögur að raunverulegum aðgerðum. Ég sakna þess að hann boðaði ekki beinni aðgerðir í ræðu sinni áðan.
Frú forseti. Það er afar mikilvægt að þau mál sem skýrslan fjallar um verði tekin föstum tökum sem og baráttan gegn skattsvikum og ekki síður svartri atvinnustarfsemi. Mér þótti hæstv. fjármálaráðherra tala býsna skýrt í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra í gær og eins í ræðu sinni áðan þegar hann boðaði stríð gegn svarta hagkerfinu og skattaskjólunum. Það er mjög gott og mikilvægt. Skýrslan sýnir glöggt hve brýnt er að regluverk, gagnasöfnun og eftirlit sé ávallt eins og best verði á kosið. Á því hefur verið misbrestur. Innviðirnir sem stuðst er við, gögnin, gagnagrunnarnir og skil gagna eru lykilatriði til þess að hægt sé að fylgjast með fjármagnshreyfingum á milli landa. Til framtíðar er nauðsynlegt að fylgja fast eftir alþjóðasamstarfi og alþjóðareglum sem varða þessi málefni. Alþjóðlegt samstarf er nauðsynlegt. Við verðum að taka fullan þátt í því. Það er sérstaklega mikilvægt að við fylgjumst með og lærum af löggjöf og starfi eftirlitsstofnana og gagnasöfnunar, t.d. annars staðar á Norðurlöndunum. Manni dettur alltaf í hug frændur okkar Danir sem við lærum nú margt gott af. Við þurfum að tryggja að við séum alltaf með á nótunum um alla framþróun á þessu sviði en séum ekki mörgum árum á eftir í viðspyrnu eins og dæmin sýna. Því það er bara eitt sem við getum verið algerlega viss um: Þeir sem vilja skjóta sér undan skyldum sínum í þessum efnum eru býsna fundvísir á nýjar leiðir til þess.
Frú forseti. Fram kemur í skýrslunni að höfundar hafi einfaldlega ekki haft næg gögn til að vinna úr og það kom fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar að þau hefðu heldur ekki haft þann tíma sem þau hefðu viljað til að fullvinna rannsóknina því það var rekið svolítið mikið á eftir því að skýrslunni yrði skilað. En tímaleysið gæti verið góð ástæða til að nýta skýrsluna sem inngangspunkt fyrir ítarlegri rannsókn á ákveðnum áhersluþáttum og ef til vill frekari samvinnu við önnur lönd með það að markmiði að draga úr vægi skattaskjóla. Ítarleg rannsókn gæti t.d. beinst að því að rannsaka fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands sem grunur er uppi um að hafi verið nýtt í annarlegum tilgangi, t.d. til að magna upp fjármagn sem áður hafi verið skotið út úr skattumdæmi Íslands. En sú mögnun hefði þá verið á kostnað hins opinbera. Sömuleiðis á enn þá eftir að útskýra 400 milljarða kr. óútskýrða skekkju í gögnum um viðskipta- og fjármagnsjöfnuð hjá Seðlabankanum. Gagnaskorturinn sést einkum á því að fjármálaeftirlit Lúxemborgar sá ekki ástæðu til að deila upplýsingum með Fjármálaeftirliti Íslands sem gætu nýst við rannsóknir á óeðlilegum viðskiptum. Í skýrslunni er horft svolítið mikið til skattaskjólsráðstafana sem áttu sér stað í gegnum Lúxemborg en ekki litið með beinum hætti til annarra skattaskjóla. Ég mundi gjarnan vilja beina því til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að hér gætu farið fram rannsóknir til að varpa frekara ljósi á atburðarásina sem leiddi til þess að Íslendingar urðu svona umsvifamiklir skattaskjólsbraskarar fyrir og eftir hrun, stöðu mála í Seðlabankanum á þessum tíma og sömuleiðis til [[Forseti hringir.]]að hægt sé að útbúa lagasetningu sem kemur í veg fyrir áframhald á þessu.
Frú forseti. Þetta er búin að vera ágætlega gagnleg umræða. Menn eru að nálgast efnisatriði skýrslunnar. Ég vil þakka málshefjanda en ég vil þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra alveg sérstaklega fyrir hans skýru svör. Það er alveg ljóst hvar hjarta hans slær í þessum efnum. Það sem ég held hins vegar að við þurfum að ræða á þingi er hvaða viðbrögð þessi skýrsla kallar á. Það er alveg ljóst, og þar erum við hv. þm. Smári McCarthy sammála, að við þurfum frekari gagnavinnu. Við þurfum að auka gagnaskil og gagnasöfnun er varðar fjármagnsflutninga. Það liggur fyrir. Myndin sem við höfum er mjög takmörkuð og takmörkuð mynd gefur oft villandi mynd. Í öðru lagi kallar hún á að stofnanir sem fást við skatteftirlit meti efni skýrslunnar og líklegast er rétt að þær stofnanir gefi hinu háa Alþingi sitt mat. Í þriðja lagi er alveg ljóst að skýrslan kallar á frekari stefnumótun af hendi stjórnvalda. Sú vinna er þegar í farvatninu. Eitt vekur auðvitað athygli mína í þessari skýrslu. Allur kaupskipafloti Íslands er skráður annars staðar en hér á landi. Við ættum nú að velta því fyrir okkur hvernig í ósköpunum það getur gerst og hvað getum við hér á þingi gert til að breyta regluverki og hugsanlega skattumhverfi og öðru til þess að við sjáum hér aftur íslenskan kaupskipaflota, skráðan hér á Íslandi. Í fimmta lagi er auðvitað rétt að horfa til þess sem nefndin nefnir alveg sérstaklega, [[Forseti hringir.]]það er að endurmeta tvísköttunarsamninga sem eru á milli Íslands og sérstaklega Lúxemborgar og Hollands. Ég vænti þess að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi kannski [[Forseti hringir.]]tíma til þess að svara hvort það komi til greina af hans hálfu að endurskoða þessa tvísköttunarsamninga.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu, frummælanda fyrir beiðnina og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð hins vegar að viðurkenna að mér finnst svör hæstv. ráðherra vera frekar rýr. Hér er talað um að lýst sé yfir stríði varðandi niðurstöður skýrslunnar. En ég spyr hvort við eigum að líta svo á ef þetta er leiftursóknin þá séu heimsóknirnar til þessara ágætu stofnana skriðdrekahernaðurinn og bréfin sprengjuflugvélarnar. Það vakti nefnilega athygli mína að verulegur skortur var í svörum ráðherrans á aðgerðum sem ráðherrann hyggst grípa til, hugmyndum hans sjálfs um aðgerðir. Það er gott og blessað að kalla eftir tillögum frá stofnununum, en það hlýtur að vera eðlilegt að óska eftir pólitískri stefnumörkun frá ráðherranum sjálfum. Það getur ekki verið stefna hæstv. ráðherra að hafa enga stefnu. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að íhuga það hvort ekki sé rétt að móta sér stefnu. Ég vil nefna það sem dæmi sem ráðherrann gæti komið á framfæri í hugmyndum sínum varðandi það að tryggja að það sem gerðist, svokölluð aflandsvæðing Íslands, muni aldrei endurtaka sig aftur, að það komi fram t.d. í eigendastefnu ríkisins varðandi fjármálafyrirtækin, að það að þjónusta aflandsfélög samræmist ekki stefnu ráðherrans. Það er líka gott og blessað eins og talað er hér um, samráðsvettvang, aukna hagsæld og aukið skatteftirlit, en þá hlýtur það líka að koma fram í ríkisfjármálaáætlun sem hæstv. ráðherra mun leggja fram, [[Forseti hringir.]]að setja aukna fjármuni til að fylgja því eftir. Ég kalla því einfaldlega eftir stefnu, aðgerðum, sem við getum stutt við hér í þinginu.
Frú forseti. Það skiptir mjög miklu máli að Alþingi sendi skýr skilaboð um að við séum tilbúin til að veita ríkisstjórninni heimild til þess að taka þátt í alþjóðlegum aðgerðum gegn notkun skattaskjóla. Þau skilaboð mættu vera í anda þeirrar þingsályktunartillögu sem Samfylkingin lagði fram á síðasta þingi þar sem Árni Páll Árnason var 1. flutningsmaður. Í þeirri tillögu var lagt til að ríkisstjórninni yrði falið að beita sér fyrir alþjóðlegum viðskiptaþvingunum gagnvart lágskattaríkjum í þeim tilgangi að sporna við flutningi fjármagns þangað þar sem erfitt getur reynst að afla upplýsinga og skattleggja með eðlilegum hætti þann hagnað og eignir sem til eru hjá félögum sem skráð eru í lágskattaríkjum. Samtök jafnaðarmanna í Evrópu hafa sett fram tillögur að aðgerðum sem hafa það að markmiði að sporna við starfsemi skattaskjóla. Tillögurnar fela m.a. í sér gerð upplýsingaskiptasamninga milli Evrópusambandsríkja og milli allra ríkja sem hafa gengist undir kvaðir OECD um upplýsingaskipti um skatta og fjárhagsmálefni og að þau ríki sem ekki eru tilbúin til þess að gangast undir slíka samninga og kvaðir verði beitt þvingunum. Þá er lagt til að skylda fjármálafyrirtæki til að skila upplýsingum til skattyfirvalda um reikninga í ríkjum utan Evrópusambandsins sem ekki eru tilbúin til þess að gangast undir slíkar kvaðir eða samninga og að efla gagnsæi og upplýsingagjöf um félög sem skráð eru utan Evrópusambandsins en starfa innan svæðisins, t.d. um hverjir eru raunverulegir eigendur þeirra, aðgerðir gegn peningaþvætti verði styrktar, að fjölþjóðleg fyrirtæki sem starfa innan Evrópusambandsins þurfi að gefa upp allar tekjur sínar til skatts og að styrkt verði refsilöggjöf varðandi aðstoð banka og annarra við skattundanskot. Við ættum að horfa til þess sem önnur lönd eru að gera í þessu sambandi og setja nýjar reglur sem tryggja að við fáum þær skatttekjur sem okkur ber. Ég skora á hæstv. ráðherra að vera virkur í alþjóðlegu samstarfi um málefnið.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf hér, svo langt sem þau náðu. Ég kalla eftir skýrari svörum. Hæstv. ráðherra segir: Það verður ráðist í frekari rannsóknir. Hverjar verða þær? Mun ráðherra sjálfur standa fyrir því að skipaður verði nýr starfshópur til þess að vinna frekar með þær spurningar sem lagðar eru fram í skýrslunni? Mun verða kallað eftir samráði við Alþingi og efnahags- og viðskiptanefnd vegna þessara rannsókna? Verður farið í ólíkar rannsóknir þannig að t.d. þunn eiginfjármögnun, sem ég nefndi hér áðan, verði skoðuð sérstaklega? Það viljum við fá að heyra frá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra segir að mat hans sé að innviðir stjórnkerfisins séu nægjanlega sterkir til að takast á við vandann. En eigi að síður kemur fram í skýrslunni þar sem einmitt er farið utan um innviðina, þ.e. gögnin og skráninguna, að ekki liggi fyrir í raun og veru hvort þessir innviðir séu nægjanlega sterkir. Það segir meira að segja að sums staðar hafi þegar verið tekið á þessum málum en annars staðar sé það verkefni enn fyrir höndum. Við viljum fá upplýsingar um það hvað þarf að bæta í innviðina og hversu mikið fjármagn þarf til þess þannig að við getum svarað þessu með fullnægjandi hætti. Ég vil nefna það hér að þrátt fyrir að norrænir bankar annars staðar á Norðurlöndum hafi boðið upp á sams konar þjónustu og innlendir bankar varð þróunin ekki með þessum hætti. Stundum talar fólk hér á Íslandi, hv. þingmenn og stjórnmálamenn um, að allt snúist þetta um að lækka skatta, að við þurfum að vinna einhverja skattasamkeppni til þess að fjármagnið fari ekki úr landi. En bíddu - berum okkur saman við Norðurlöndin þar sem eru til að mynda hærri skattar á fyrirtæki, hærri skattar á einstaklinga, en samt gerist þetta ekki þar. Þetta er því augljóslega ekki svarið við aflandsvæðingunni og það eru a.m.k. mikilvægar upplýsingar sem koma fram í skýrslunni. Þá hljótum við að horfa til þess að við þurfum að gera betur í innviðunum. Hér hafa þegar verið gerðar nokkrar breytingar á löggjöf. En auðvitað hljótum við að kalla eftir skýrri sýn um það: Þarf að gera frekari breytingar á löggjöf? Hvaða innviði þarf að styrkja [[Forseti hringir.]]sem nefndir eru í skýrslunni? Hvernig verður það fjármagnað, frú forseti?
Virðulegi herra forseti. Ég þakka fyrir þessa málefnalegu umræðu sem hefur verið hér í dag og fagna þeim áhuga sem hv. þingmenn hafa sýnt þessu mikilvæga og alvarlega máli. Jafnframt fagna ég þeim mörgu hugmyndum sem hafa komið fram. Ég mun svara á hlaupum þeim fyrirspurnum sem komu. Ég get alveg tekið undir það með mörgum hv. þingmönnum að auðvitað voru mín svör tiltölulega þunn. Ég er bara ekki kominn lengra í þessu máli og ég þekki málaflokkinn ekki nægilega vel. Þess vegna leita ég til sérfræðinga og undirstofnana til þess að kynna mér málið betur. En málið mun verða sett í forgang. Hv. þm. Smári McCarthy spyr um opnun ársreikninga og fyrirtækjaskrár og hluthafaskrár. Ég tel að allar þessar skrár eigi að vera opnar og vil bæta því að ég tel að það eigi að vera gagnsætt eignarhald þannig að sé ekki bara sagt að það séu einhver félög sem eigi önnur félög. Það á að koma fram hver er hinn endanlegi eigandi er. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir ræðir um hvort ekki sé hægt að bæta samstarf milli Seðlabanka og skattyfirvalda. Það má vissulega bæta. Það er augljóst að við þurfum að fá betri upplýsingar frá Seðlabankanum. Ég hef ekki upplýsingar um það hvort menn hafa verið að flytja hér inn og út úr landi sömu peningana og gera sér þannig mat úr þeim hér á landi. En það væri vissulega mikilvægt að hafa upplýsingar um slíkt. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir spyr um beinar aðgerðir. Ég get alveg viðurkennt það hér aftur að ég er ekki tilbúinn með mikið af beinum aðgerðum núna. Ég get hins vegar sagt að við getum reynt að ráðast gegn svarta hagkerfinu með því að t.d. banna það að greiða laun í reiðufé. Við getum bætt samninga um upplýsingaskipti og fjölgað þeim, tvísköttun við önnur lönd. Ég tel það að það eigi að gera ítarlegri rannsóknir eins og ýmsir spurðu hér um. [[Forseti hringir.]] Það er mikilvægt að skoða tvísköttunarsamningana sem nefndir voru í skýrslunni, að þeir hafi verið misnotaðir. Það er auðvitað mjög mikilvægt [[Forseti hringir.]]að marka pólitíska stefnu, eigendastefnu ríkisins. Og þó að ég hafi sagt að innviðir ríkisins væru sterkir má lengi gott bæta. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé mikilvægt að fjármálaráðherra styðji við það af alefli.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. félags- og jafnréttisfulltrúa - velkominn í salinn
Ráðherra.
ráðherra - vegna húsnæðismála sem eru í býsna alvarlegu ástandi í augnablikinu. Lítið var talað um þau í kosningabaráttunni af einhverjum ástæðum. Þau eru í algeru öngstræti. Gríðarlegur vandi steðjar þar að. Verð á höfuðborgarsvæðinu er mjög hátt og á sama tíma er skortur á leiguíbúðum. Séu menn yfir höfuð svo heppnir að geta þefað uppi leiguíbúð er verðið fólki oft ofviða. Margir hafa því hvorki getað keypt né leigt og ungt fólk sér ekki fram á úrlausn þessara mála á næstu árum. Við vitum að ástandið á leigumarkaði getur haft mjög alvarlegar afleiðingar. Rannsóknir sýna að leigjendur eru miklu líklegri til að eiga í fjárhagsvandræðum og börn leigjenda eru líka miklu líklegri til að búa við fátækt og skort. Fasteignaverð á höfuðborgarsvæðinu hefur hækkað um 65% frá árinu 2011. Aðstæður stórra hópa sem ekki eiga húsnæði hafa versnað mikið. Fólki í húsnæðisleit býðst einfaldlega ekki sanngjörn lausn í augnablikinu. Svar síðustu ríkisstjórnar var leiðrétting á húsnæðislánum sem virtist færa ríkasta hlutanum tugi milljarða, keyrði upp fasteignaverð, en aðrir sátu eftir með sárt ennið. Niðurstaðan er að fólk sem hefur ekki fast húsnæði hrökklast á milli staða, börn eru á hrakhólum og vergangi á milli skólahverfa, sífellt verið að slíta þau burt frá vinum og ættingjum. Það er auðvitað óboðlegt. Fyrir tilstuðlan verkalýðshreyfingarinnar náðist hins vegar mikilvægur árangur við gerð kjarasamninga 2015. Þá var samið um stofnstyrki til uppbyggingar á almennum leigumarkaði. Lítið er minnst á þessi mál í stjórnarsáttmálanum. Mig langar að vita: Verður við þetta staðið að fullu fram til 2019? Vaxtastig er hér með því hæsta sem gerist, sem gerir málið ekki einfaldara. Auðvitað væri ein leið til að lækka það sú að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Sú leið er nú ekki í boði hjá núverandi ríkisstjórn að minnsta kosti. Því hlýtur maður að spyrja: Hvernig hyggst ríkisstjórnin gera atlögu að hinu háa vaxtastigi? Viðreisn talaði um myntráð fyrir kosningar. Er það uppi á borðinu eða eru menn að leita annarra leiða? Til langs tíma verður húsnæðislánakerfið að vera öruggt og fyrirsjáanlegt og tryggja lántakendum fjölbreytt lánsform og hagstæð kjör. Það þarf að auka fjárhagslegt og lagalegt jafnræði milli ólíkra búsetuforma og fjölga valkostum á húsnæðismarkaði. Það verður að vera þannig að húsnæðisöryggi sé tryggt og það sé ekki áhættusöm fjárfesting. Í dag er það að eignast íbúð því miður miklu líkara því að taka þátt í rúllettu, jafnvel rússneskri rúllettu. Eins og áður sagði þurfum við að byggja upp fjölbreyttan og öruggan leigumarkað og fjölga búseturéttaríbúðum með fjárhagslegri aðkomu hins opinbera. Það er mikilvægt að vinna áfram að útfærslu þessara lausna í nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna. Samfylkingin hefur lengi talað fyrir því og lagt fram mál um að útleiga einnar íbúðar í langtímaleigu í eigu einstaklinga verði skattfrjáls. Það er nokkuð skilvirk leið til að auka framboð á leiguíbúðum og ná þeim aftur úr ferðamannaleigu og á almennan markað. Í aðdraganda kosninga talaði Samfylkingin fyrir bráðaaðgerðum sem fólust í því að kaupendur eða leigjendur gætu fengið vaxtabætur greiddar út fyrir fram til fimm ára við fyrstu kaup. Slíkt hefði tryggt sambúðarfólki 3 millj. kr. í útborgun, einstæðu foreldri 2,5 millj. kr. og einstaklingi 2 millj. kr. Við töldum að það gæti hjálpað á óöruggum leigumarkaði og komið fólki yfir þennan þröskuld því að það er svo mikil þverstæða sem felst í því að það er jafnvel dýrara að búa í leiguhúsnæði en að eiga húsnæði, þ.e. ef menn geta skrapað saman í útborgun og eignast húsnæði. Þar með er ég ekki að segja að við eigum ekki fyrst og fremst að byggja upp þroskaðan leigumarkað til framtíðar. Mig langar að heyra í ráðherra, hvort hann geti fullvissað þingheim um að staðið verði við samkomulagið þar sem kveðið er á um 2.300 almennar leiguíbúðir fyrir árið 2019 og spyrja hann hvernig hann taki í hugmyndir Samfylkingarinnar sem ég nefndi hér áðan.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. 9. þm. Norðaust. fyrir þessa fyrirspurn. Þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur, það verður ekkert úr því dregið. Þarna koma ýmsir þættir til álita og ýmis mikilvæg málefni sem hv. þingmaður vekur athygli á. Mig langar aðeins að nálgast viðfangsefnið almennt fyrst. Meginvandinn sem við glímum við í dag myndi ég segja að sé tvíþættur. Annars vegar er sá óstöðugleiki sem hefur einkennt efnahagsumhverfi okkar allt, þar með talið fasteignamarkaðinn á undanförnum árum. Við glímdum við gríðarlegt offramboð húsnæðis á árunum fyrir hrun þar sem var byggt allt of mikið á skömmum tíma, sem leiddi til mikils vanda fyrir viðkomandi byggingarfyrirtæki þegar efnahagslífið hrundi árin 2008 og 2009 sem aftur leiddi til þess að hér var allt of lítið byggt á árunum þar á eftir. Í raun og veru er fyrst nú á síðustu tveimur, þremur árum sem við sjáum byggingarmarkaðinn rísa aftur úr öskustónni, bókstaflega, myndi ég segja. Þetta skapar okkur miklar áskoranir. Við höfum einfaldlega byggt of lítið þegar upp er staðið á síðustu árum. Þegar við bætist að húsnæði er að færast af almennum íbúðamarkaði yfir í ferðaþjónustu eykur það enn þörfina á nýju húsnæði. Þarna skiptir miklu máli að byggingargeirinn sem slíkur búi við efnahagslegan stöðugleika, meiri fyrirsjáanleika, til þess að hann gangi ekki í gegnum þær öfgafullu sveiflur sem við höfum séð hann ganga í gegnum. Það eykur mönnum væntanlega kjark um að skipuleggja. Þetta er langur ferill, að byggja íbúðir. Það þarf góðan fyrirsjáanleika til þess að tryggja stöðugt framboð. Þetta er augljóslega vandamál hjá okkur sem við þurfum að bæta úr, bæði í upplýsingagjöf til markaðarins um þörf, með efnahagslegum stöðugleika til þess að byggja á og síðast en ekki síst, sem er auðvitað afleiðing vonandi meiri stöðugleika, lægra vaxtastigi sem hjálpar okkur öllum við að koma okkur þaki yfir höfuðið eða leigja, ef það er það sem við viljum. Þetta er það sem er efst á baugi hjá nýrri ríkisstjórn, þ.e. hvernig við tryggjum þennan efnahagslega stöðugleika. Þar er spurt út í hugleiðingar míns flokks, Viðreisnar, um myntráð. Það er svo, já, að við endurskoðun peningastefnu er það ein af þeim leiðum sem er til skoðunar. Við hengjum ekki hatt okkar einvörðungu á umræðu um mögulega Evrópusambandsaðild við lækkun vaxtastigs, við viljum taka þétt utan um þetta mál, hvernig við getum lækkað vexti til frambúðar með bættri hagstjórn og endurskoðaðri peningastefnu. Það skiptir miklu máli fyrir húsnæðismarkaðinn. Varðandi almennu íbúðirnar er stutta svarið er einfaldlega já. Við munum vinna áfram út frá þeim skuldbindingum sem síðasta ríkisstjórn gerði í tengslum við gerð kjarasamninga. Það mun koma í ljós hver eftirspurn verður eftir þessu úrræði. Þegar hafa verið veittir stofnstyrkir sem nema 2,1 milljarði núna í þessum mánuði. Ég held að 700 millj. kr. til viðbótar séu við það að verða afgreiddar. Síðan er þá eftir úthlutun þessa árs og áætlunin er að við þurfum um það bil 2,5–3 milljarða á ári til að geta mætt þeim 600 íbúðum að hámarki sem heitið var á ári. Það munum við í ráðuneytinu beita okkur fyrir að verði gert. Þetta er mikilvægt innlegg og mjög mikilvægt að vel verði staðið að þessari uppbyggingu. Ég mundi vilja nefna að gripið hefur verið til úrræða varðandi heimildir til að nýta lífeyrissparnað til fyrstu kaupa, sem er jákvætt skref. Það hafa verið gerðar skattalegar breytingar til að ýta undir skattahagræði af leigu, sömuleiðis jákvætt skref. Ég tel áhugavert að skoða hvernig við styðjum við næsta stig, ef við erum að byggja upp félagslegt íbúðakerfi, þ.e. hvernig getum við beint stuðningi okkar þegar kemur að vaxtabótum eða húsnæðisbótum inn á mögulega þrengri hóp sem raunverulega þarf á aðstoðinni að halda en ekki dreifa honum of vítt og breitt eins og við höfum stundum verið gagnrýnd fyrir og leiðir á endanum bara til hækkandi fasteignaverðs og hækkandi leiguverðs. Þetta er eitthvað sem ég myndi vilja taka til skoðunar. Fjölbreytt byggingarform er klárlega annað sem við þurfum að huga að. En síðast en ekki síst þurfum við að huga að framboði lóða. Þar kemur að sveitarfélögunum. Þar myndi ég kalla eftir því að sveitarfélögin samræmi áætlanir sínar en ekki síður þurfum við að huga að því að þétting byggðar er ekki eina lausnin okkar. Það er dýr kostur. Ef við erum að leita að ódýru litlu húsnæði fyrir ungt fólk þurfum við að geta útvegað það með hagkvæmum hætti. Við getum ekki einvörðungu byggt á þéttingu byggðar þótt það sé vissulega jákvætt og gott skref. Þá held ég að [[Forseti hringir.]]ég hafi tæmt tíma minn, virðulegur forseti.
Það mun rétt vera.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er ekki einu orði minnst á leigumarkaðinn eða húsnæðismál yfir höfuð. Að hafa þak yfir höfuðið þykir sjálfsagt í hinum vestræna heimi en staðan á húsnæðismarkaðnum hérlendis, eins og reyndar fram hefur komið, er verulega þröng, sérstaklega hjá ungu fólki og tekjulágum. Sú séreignarstefna sem rekin hefur verið á Íslandi hefur veruleg áhrif á möguleika ungs fólks og tekjulágra til að tryggja sér þak yfir höfuðið. Ljóst er að umtalsverð hækkun fasteignaverðs á seinustu árum hefur torveldað þessum hópi að eignast sína fyrstu fasteign. Þá er ástandið á leigumarkaði bágborið sem að stórum hluta má rekja til aukinna umsvifa í ferðaþjónustu. Hlutfall útborgaðra launa heimilis sem varið er til greiðslu fasteignalána hefur farið hækkandi undanfarin ár eins og fram kemur í nýjasta efnahagsyfirliti VR. Samkvæmt því er þetta hlutfall í dag að jafnaði 20–21% en var 18% stuttu eftir efnahagshrunið. Fram kemur í tölum frá Hagstofunni að á tíu ára tímabili, frá 2004–2015, var hlutfall ungs fólks í foreldrahúsum hæst árið 2015, eða um 40%. Þetta eru sterkar vísbendingar um að æ erfiðara sé fyrir ungt fólk að kaupa sína fyrstu íbúð, fólk sem gjarnan er í hópi tekjulágra einstaklinga. Það er mikilvægt að styðja við uppbyggingu húsnæðis á félagslegum forsendum í samvinnu við verkalýðsfélög og sveitarfélög. Í skýrslu Velferðarvaktarinnar frá því í janúar 2015 eru lagðar fram tillögur um aðgerðir til þess að vinna bug á fátækt. Ein þessara tillagna varðar húsnæðismál en Velferðarvaktin leggur til að létt verði á útgjöldum efnalítilla fjölskyldna og einstaklinga sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað. Velferðarvaktin mælist jafnframt til þess að greiðslur þessa hóps verði vel undir 40% af ráðstöfunartekjum hans, hvort heldur er á leigumarkaði eða með búseturétti. Til samanburðar má geta þess að frændur okkar Danir, sem við höfum nokkuð minnst á hér í dag, miða við að kostnaður íbúa vegna leigu sé um það bil 20% af tekjum fjölskyldna eftir skatta. [[Forseti hringir.]]Ef Ísland á að verða eftirsóknarvert fyrir alla þá sem vilja taka þátt í að byggja upp íslenskt samfélag til framtíðar, eins og segir í stjórnarsáttmála, þarf að marka skýra stefnu í húsnæðismálum, hvar ungt fólk og tekjulágir eru í forgrunni.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér um húsnæðismál, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt og margslungið mál. En við erum öll sammála um mikilvægi þess að allir hafi þak yfir höfuðið, hvort sem þeir velja að leigja eða hafa tök á eða vilja til að kaupa fasteign. Ég vil því þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að hvetja til þessarar umræðu í þinginu og þakka ráðherra fyrir svör hans. Staða húsnæðismarkaðarins hefur verið mikið til umræðu á síðustu misserum enda hefur hið margumrædda hrun gríðarlega mikil áhrif á þann markað. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á það áðan hvaða áhrif það hefði haft, en reyndin er sú að byggingarmarkaðurinn hér á landi hefur mjög oft verið í sveiflum, ekki bara síðustu ár. Það er eitthvað sem ég held að stjórnvöld og hið opinbera, hvort sem það erum við sem hér erum inni, sveitarfélögin eða markaðurinn sjálfur, þurfi að vinna sameiginlega að, að ná ákveðnu jafnvægi á þeim markaði. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir samfélagið. Ég held að það séu eflaust fáar atvinnugreinar sem glíma við jafn mikið af gjaldþrotum og einmitt þessi geiri. Á síðasta kjörtímabili voru gerðar töluverðar lagabreytingar er varða húsnæðismál. Ég treysti því og heyrði á hæstv. ráðherra að hann mun fylgja því vel eftir. Ég held að mikilvægt sé að vakta það. Rætt var hér um skort á leiguíbúðum. Hann hefur verið mikið í umræðunni á síðustu misserum. Þá langar mig að benda á, því að ég hef tölur um það á höfuðborgarsvæðinu, að okkur er ljóst að íbúðum hefur ekki fjölgað jafn mikið og við gerðum ráð fyrir, sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu. Á árunum 2006–2015 bættust við 8.100 íbúðir á svæðinu. Tæplega 50% af þeim íbúðum eru í eigu lögaðila. Ég ætla þá að gefa mér að flestir þeir lögaðilar séu eflaust leigufélög. Það er því að verða gríðarleg breyting á þessum markaði á mjög skömmum tíma. Við vorum að tala um þetta fyrir nokkrum misserum síðan, að það vantaði leiguíbúðir, en nú eru leigufélögin að taka myndarlega til og eru búin að fjárfesta líka mjög mikið á árinu 2016. [[Forseti hringir.]] Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að huga að, en ég bendi líka á það sem kom fram í máli ráðherra: Þegar kemur að fasteignakostnaðinum er vaxtakostnaðurinn stærsti þátturinn. Þar er auðvitað öguð hagstjórn sem við stýrum hér inni mikilvægasti þátturinn.
Virðulegi forseti. Heimurinn verður alþjóðavæddari með degi hverjum. Ungt fólk hefur margt hvert búið í mörgum löndum og vill eiga þess kost að flytja sig á einfaldan hátt með litlum fyrirvara. Tækifærin úti í hinum stóra heimi eru ótæmandi. Þess vegna skiptir öllu máli fyrir land og þjóð að stutt sé við Íslendinga sem vilja nýta sér þessi tækifæri því að það mun að endingu gagnast okkur öllum. Þar kemur styrking leigumarkaðarins inn. Það þarf að vera raunhæft, stöðugt og öruggt að leigja. Það að kaupa steypuklump er ekki lengur draumur allra og á margan hátt getur það verið óskynsamlegt. Til þess að fjölskyldur og ungt fólk geti varið dögum sínum og árum á leigumarkaði verður að vera raunhæfur kostur að búa í sama húsnæðinu á meðan börnin vaxa úr grasi og ganga í sama skóla. Það að búa í leiguhúsnæði á ekki að minnka lífsgæðin. Margir sem kaupa í dag eru eingöngu að leita eftir stöðugleika fyrir fjölskyldur sínar svo börnin geti notið öryggis meðal jafnaldra sem þau þekkja vel. Til að þetta megi verða þarf að búa til hvata til að gera langtímasamninga, t.d. með skattkerfinu, og styrkja þannig rétt leigjenda. Einnig er mikilvægt að gagnsæi við gerð leigusamninga sé aukið sem og skilningur leigjenda á réttindum sínum. Herra forseti. Ég hef á mínum stutta ferli sem leigjandi á Íslandi komist að því að það er gífurlegt ójafnvægi á milli leigusala og þeirra sem leigja. Réttarvitund leigjenda er mjög bág og réttarstaða þeirra í raun líka. Því vil ég nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra hvað standi til að gera til að bæta réttarstöðu leigjenda og fræða þá betur um réttindi sín. Ég hef komist að því í samskiptum mínum við aðra leigjendur sem lent hafa í svipuðu veseni og ég við leigusala sem ganga freklega á þeirra rétt að fólk er ekki meðvitað um réttindi sín. Ég spyr: Stendur til að gera langtímastefnumótun fyrir leigumarkaðinn þannig að fólk geti verið þar til langs tíma? Hvað á að gera til að efla réttindi og rétt fólks á leigumarkaði?
Virðulegi forseti. Enn og aftur grípum við til einhverra ráðstafana eftir á, eftir að vandinn kemur upp. Eins og komið hefur fram er byggingarmarkaðurinn í miklu ójafnvægi. Undanfarinn áratug höfum við verið stefnulaus í ferðaþjónustu sem hefur veruleg áhrif á húsnæðisvanda, sérstaklega leigumarkaðinn þar sem stór hluti leiguhúsnæðis fer í skammtímaleigu til ferðamanna og skekkir markaðinn. Það sem ég fagna þó og vil líka ítreka er sveitarstjórnarvinkillinn og samstarf sveitarfélaganna við ríkið sem mér hefur alltaf þótt skorta mikið á. Án þess að fara beint í greiningu á þeim kerfisbreytingum sem eru í gangi með lögum um almennar íbúðir, þar sem er verið að innleiða nýtt kerfi, ég ætla ekki að leggja mat á það endilega hér en ég vil nota tækifærið og leggja áherslu á samstarf sveitarfélaga vegna þess að hvert og eitt sveitarfélag er með sína stefnu í húsnæðismálum. Það sem mig langar að koma inn á er leigumarkaðurinn, almenni markaðurinn og félagslegi markaðurinn. Við erum með alls konar kerfi í gangi sem varða beint þetta málefni sem við erum að ræða akkúrat hér. Sveitarfélögin eru á fullu í þessu úrræði en það er aldrei samráð við ríkið í þessum málefnum. Ég kalla eftir því. Reyndar er mikill vilji í þessari ríkisstjórn til að hafa aukið samráð við sveitarfélögin varðandi þennan markað og ég fagna því en það sem sveitarfélögin eru með er skipulagsvaldið, úrræðin og nærþjónustuna. Þau hafa boðið upp á ýmis úrræði sem hreinlega varða leigumarkaðinn, félagslega markaðinn, ungt fólk, [[Forseti hringir.]]barnafjölskyldur og börn.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu, frummælanda fyrir að hefja hana og hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Jafnframt vil ég nota tækifærið og óska honum góðs gengis í starfi. Ég skal segja það að ég var mjög sátt við að heyra þau svör sem ráðherrann kom með varðandi húsnæðismálin. Í raun og veru mun sáttari en þegar ég las stjórnarsáttmálann þar sem ég gat ekki fundið, þrátt fyrir hjálp tölvunnar, orðið húsnæði. Hér heyrum við hins vegar að ráðherrann hefur í hyggju að leggja áfram áherslu á húsnæðismálin og gerir sér fulla grein fyrir því hversu mikilvæg þau eru heimilunum í landinu. Ég skal viðurkenna að í ljósi þess að ég gat ekki séð neina stefnu í húsnæðismálum í stjórnarsáttmálanum hafði ég fyrir því að kíkja á stefnu stjórnarflokkanna í húsnæðismálum fyrir kosningar og létti eilítið við að sjá að menn höfðu ályktað um lausnir og tillögur varðandi þau. Í tilfelli Viðreisnar var lögð sérstaklega mikil áhersla á að auka framboð lóða þar sem menn gerðu sér ágætlega grein fyrir því að við fáumst við skort á framboði. Við sjáum að þrátt fyrir aukinn kaupmátt fólks, hærri laun og lækkaða vexti, hefur jafnvel kaupsamningum fækkað eða staðið í stað. Fólk hefur því ekki átt möguleika á að kaupa húsnæði þótt það hafi viljað. Við sjáum líka bæði þegar maður kíkir á ályktanir Sjálfstæðisflokksins og Viðreisnar að lögð er áhersla á einföldun byggingarreglugerðarinnar og umhverfi hennar. Ég held að það sé eitthvað sem er einkar mikilvægt, þótt það heyri að vísu ekki undir hæstv. ráðherra, að áfram sé verið að beita sér fyrir því að einfalda reglugerðarumhverfið en líka lögin, skipulagslögin og mannvirkjalögin. Ég vona svo sannarlega að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hugi að þeim málum. Ég vil líka taka sérstaklega fram að ég er mjög fegin að heyra að ætlunin er að standa við loforð fyrri ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]um uppbyggingu á almenna íbúðakerfinu. Ég vona að ráðherrann muni taka þann slag sem hugsanlega kann að verða nauðsynlegur, um að tryggja enn frekari fjárveitingar inn í það verkefni ef þess þarf.
Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka fyrir þessa umræðu sem er þörf. Þetta er brýnt málefni sem brennur á svo mörgum. Ef hægt er að segja að eitthvað sé hjartans mál jafnaðarmanna er það húsnæðismálin. Í nær hundrað ár höfum við barist fyrir umbótum á því sviði meðal landsmanna, að tryggja barnafjölskyldum, ungu fólki og efnalitlum hópum tryggt og öruggt húsnæði. Merki þess má sjá víða í samfélaginu, bæði frá fyrri tímum og á seinni árunum. Húsnæðisöryggi, óháð efnahag, er forsenda jafnra tækifæra og almennrar velferðar. Í efnahagshruninu komust fjölskyldur í hundraðatali á vonarvöl, voru flæmdar á vergang. Tækifæri til að stofna öflugan leigumarkað var því miður ekki notað þegar Íbúðalánasjóður eignaðist óhemjumagn af íbúðarhúsnæði. Því er það þyngra en tárum taki að horfa upp á það neyðarástand sem nú ríkir og hefur gert í allnokkur ár. Það sætir líka furðu að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er ekki stafkrók að finna um þetta brýna málefni. Ástæður fyrir þessu erfiða ástandi eru margvíslegar. Ein þeirra er sú að byggingar lágu niðri um tíma eftir hrun og almennt íbúðarhúsnæði er í kjölfarið á miklu flóði ferðamanna nú nýtt sem gistirými hér, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. En húsnæðisvandi er líka tilfinnanlegur á landsbyggðinni og stendur vexti, viðgangi og fjölgun fyrir þrifum. Það er áskorunarefni hvernig við leysum úr því. Það verður ekki mögulegt að koma við hefðbundnum markaðslausnum þar. Við vonumst til þess að ríkisstjórnin beiti byggðastefnu sinni, sem er auðvitað framúrstefnuleg, því að þetta er alltumfaðmandi [[Forseti hringir.]]ríkisstjórn sem mun taka á þessu með skörungsskap.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að fara fram á að við eigum sérstaka umræðu um húsnæðismál. Þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur og nauðsynlegt að stjórnvöld styðji við hann með kerfisbundnum hætti svo að hér fáist þrifist fjölskylduvænt samfélag sem stenst samanburð við önnur norræn ríki. Einmitt þar skipta húsnæðismálin mjög miklu. Það er alveg ljóst í mínum huga að þegar kemur að því að tryggja samkeppnishæf lífskjör hér á landi skiptir lykilmáli að við komum skikki á vaxtastigið í landinu, sem ég tel að við séum öll sammála um að sé allt of hátt og hefur það komið fram í ræðum fjölmargra þingmanna. Við erum nefnilega í þeirri stöðu hér á landi að vegna of hás vaxtastigs endar fólk á því að þurfa að greiða fyrir húsnæði sitt, ekki bara tvisvar sinnum heldur nærri því þrisvar sinnum. Þetta er óboðlegt, sér í lagi ef við horfum til þess að í nágrannalöndunum greiðir fólk almennt ekki oftar fyrir húsnæði sitt en í eitt og hálft skipti. Þess vegna - einmitt þess vegna - hefur ríkisstjórnin lagt mikla áherslu á það í stjórnarsáttmálanum að við endurskoðum peningastefnuna með það að markmiði að ná stöðugu gengi, sem aftur skilar sér í lægra vaxtastigi. Lægra vaxtastig skilar sér síðan í lægri greiðslubyrði á húsnæðislánum, sem skilar sér í hærri ráðstöfunartekjum, ekki aðeins fyrir einstaklinga og fjölskyldur heldur skilar lægra vaxtastig sér til fyrirtækja og að síðustu til ríkissjóðs. Lægri vaxtabyrði ríkissjóðs þýðir síðan að við höfum úr meiru að spila inn í t.d. samgöngukerfið, inn í heilbrigðiskerfið, inn í velferðarkerfið og menntakerfið.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og bjóða hæstv. ráðherra velkominn til starfa og óska honum velfarnaðar. Hann sagði að það yki efnahagsóstöðugleika að fækka valkostum í húsnæðismálum fyrir ungt fólk og tekjuminna. Óstöðugleikinn núna felst í því að við erum ekki með viðunandi lausnir, hvorki til handa ungu fólki né fólki almennt sem á þess ekki kost að vera í eigin húsnæði. Við getum auðvitað sagt margt um stöðu unga fólksins á húsnæðismarkaðnum, hún er mjög mismunandi. Háskólastúdent í stúdentaíbúð hefur það væntanlega betra en sá sem þarf að vera í leiguherbergi úti í bæ. Svo er það lánamarkaðurinn sem hér hefur verið reifaður, sem er ekki góður. Mig langar að spyrja ráðherra, af því að hlutverk banka hefur farið minnkandi og þáttur lífeyrissjóða hefur stækkað þegar kemur að yngra fólki, sérstaklega varðandi húsnæðiskaup: Væri ekki spennandi að fá úttekt á lánamöguleikum og lánakjörum einstaklinga undir 35 ára aldri? Við þurfum að tryggja raunverulega valkosti. Við þurfum að tryggja lán fyrir alla aldurshópa, alla tekjuhópa. Það ætti helst ekki að fara meira en 1/4 af ráðstöfunartekjum fólks í húsnæði. Mig langar líka að koma inn á það sem hefur aðeins verið reifað, þ.e. ásókn ferðamanna í leiguhúsnæði. Eins og við þekkjum er töluverður hluti húsnæðis í leigu ferðamanna sem veldur því að leigumarkaðurinn er eins og hann er og það þrengir kostina. Samþjöppunin á eignarhaldinu, sem við sjáum birtast bæði á stór-höfuðborgarsvæðinu og víðar um land þegar fasteignafélög eignast þúsundir íbúða, er rosalega mikið áhyggjuefni. Þetta er ný þróun því að fyrr á tíð þekktum við þetta ekki. Við þurfum að skoða áhrif þessa í bráð og lengd. Ég held að sveitarfélög og borgin þurfi að skoða það í sínum ranni hvort þau geti brugðist við og sett Airbnb, eða hvað það heitir, einhverjar skorður til þess að koma í veg fyrir þetta. [[Forseti hringir.]]Ég held að við séum sammála um það að við viljum að íslenskt samfélag byggist á því að við hlúum og búum vel að ungu fólki og tryggjum að það vilji lifa hér og starfa og hafi til þess bolmagn og tækifæri.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. 9. þm. Norðaust., Loga Einarssyni, fyrir að taka upp þessa umræðu. Það er mjög gott að fá hana. Mig langar rétt að taka smásviðsmynd um hvernig ástandið hefur verið á höfuðborgarsvæðinu síðustu 20 ár. Frá 1994–2016 fjölgaði íbúum Reykjavíkurborgar um 18,9%. Í Kraganum, nágrannasveitarfélögum Reykjavíkurborgar, fjölgaði um 70,6%. Stefnan hjá höfuðborginni undanfarin 20 ár hefur fyrst og fremst snúist um þéttingarreiti og á þeim eru byggðar dýrar eignir, raunverulega lúxusíbúðir eins og maður þekkir þessa dagana þegar maður er sjálfur að athuga með húsnæði hér. Það á við um höfuðborgina og nágrannasveitarfélögin líka. Það er verið að þétta og byggja mjög dýrar íbúðir, samanber Grafarholt og annað þegar menn drógu úr því. Mig langaði rétt að beina því til félags- og jafnréttismálaráðherra hvort fyrirhuguð sé einhver greiningarvinna á þessu, hvernig menn ætla að skoða þessar sviðsmyndir sem eru komnar upp og hvað menn vilja skoða í því. Það má líka t.d. benda á að 2010–2016 hefur íbúðum í Reykjavík fjölgað um 3,4% en á sama tíma í nágrannasveitarfélögunum um 9,4%. Í þeim miklu vandræðum sem hafa verið með húsnæðismálin á höfuðborgarsvæðinu undanfarin ár hafa fyrst og fremst nágrannasveitarfélögin sinnt vandanum. Það er mikið talað um ónógt lóðaframboð. Menn tóku upp stefnu í Reykjavík fyrir 20 árum síðan að bjóða upp lóðir og við sjáum gríðarlega hátt verð á lóðaverðmætum, 10–12 milljónir á íbúð heyrir maður núna. Þá er ég ekki að tala um höfuðborgina. Svo getum við talað um ruðningsáhrifin af ferðaþjónustu og slíku en ég vildi rétt koma inn á það hvort menn séu til í að skoða þetta eitthvað í meira samhengi hlutanna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa gífurlega mikilvægu umræðu, enda eru húsnæðismálin í algjörum ólestri á Íslandi. Við erum að tala um að Ísland er það Evrópuríki ásamt Noregi þar sem hlutfall séreigna er hvað hæst, af því að hér hefur verið rekin svokölluð séreignarstefna. Á sama tíma og rekin er séreignarstefna sjáum við að þær íbúðir sem eru á leigumarkaðnum hafa í mun ríkari mæli farið inn í það sem er kallað deilihagkerfið, eða Airbnb. Deilihagkerfið væri nú alveg ágætisfyrirbæri ef ekki væri fyrir þann vankant að þetta er orðið venjulegt kapítalískt kerfi. Samkvæmt tölum eru fleiri þúsund íbúðir á höfuðborgarsvæðinu notaðar undir Airbnb í hverjum mánuði, sér í lagi í 101 þar sem við erum alltaf að tala um þéttingu byggðar, þar sem við erum alltaf að tala um að unga fólkið vilji búa, þar eru litlar íbúðir, þar eru stórglæsilegar gamlar íbúðir frá upphafsárum Reykjavíkur þegar hún var að verða að borg. Þessar íbúðir eru mestmegnis notaðar fyrir Airbnb nú til dags. Þetta er vandamál. Það er vandamál þegar við erum farin að líta á heimili fólks sem pening í fjárhættuspilum. Þegar það að eiga heimili er eitthvað happa og glappa. Það að geta haldið heimili þarf að vera yfir það hafið að vera hluti af séreignarstefnu eða fjárglæpastarfsemi, þannig lagað séð, eins og mikið af þessu Airbnb-dæmi er, þar sem ekki mikið af því er gefið upp til skatts. En [[Forseti hringir.]]við þurfum að endurhugsa hvað það þýðir að eiga heimili. Það þýðir ekki endilega að eiga eignina sjálfur. Það þýðir að vera öruggur um að geta haldið heimili á sama stað næstu tvö, þrjú árin.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Hún er sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar undir forustu Sjálfstæðisflokksins er ekkert fjallað um húsnæðismál. Eins og hv. þm. Eygló Harðardóttir hef ég einnig leitað með hjálp tölvunnar að orðinu húsnæði og niðurstaðan skilaði engu. Á síðasta kjörtímabili þegar Framsóknarflokkurinn veitti forustu í ríkisstjórn var lögð mikil áhersla á húsnæðismál. Unnið var að bættum hag heimilanna í gegnum leiðréttinguna, komið til móts við unga fólkið með aðgerðinni Fyrsta fasteign og unnið að styrkingu húsnæðissamvinnufélaga. Jafnframt var unnið að miklum úrbótum og undirbúningi að uppbyggingu á öruggum leigumarkaði með það að markmiði að á fjórum árum yrðu byggðar 2.300 leiguíbúðir. Skemmst er frá því að segja að leigumarkaðsmálin voru unnin í þverpólitískri sátt á Alþingi síðasta vor. Það voru reyndar gerðar miklar breytingar á málinu í hv. velferðarnefnd þegar málið var til umræðu þar og m.a. komið til móts við landsbyggð, kaldari svæði þar sem lánveitingar hafa verið erfiðar undanfarin ár. Það var ákvörðun í þverpólitískri sátt meðal allra hv. nefndarmanna að auka við stofnstyrki til þeirra svæða sem kostar meira fjármagn inn í kerfið. Vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi kynnt sér þann kostnaðarauka sem það hefur í för með sér og hvort hann muni tryggja að það fjármagn skili sér inn í það að halda áfram með þetta verkefni sem fyrri ríkisstjórn kom á. Það skiptir mjög miklu að þetta sé allt haft með. Þau mál sem ég taldi upp áðan voru ein af megináherslum fyrri ríkisstjórnar, því að við vitum öll að við þurfum að hafa mismunandi búsetuform hér á landi og fólk þarf að hafa val um hvort það búi í eigin húsnæði, í leiguhúsnæði eða fari [[Forseti hringir.]]millileiðina í hin húsnæðissamvinnufélögin. Ég næ ekki að klára allt sem ég ætlaði að segja.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör. Þau gefa auðvitað betri fyrirheit en eru í stjórnarsáttmálanum. Ég vona að við eigum eftir að eiga samstarf um þessi mál. Húsnæðismál eru risamálaflokkur og snúast ekki bara um það að geta búið. Hér hafa menn verið að tala um þéttingu byggðar og annað. Þá skulum við tala um loftslagsmál og sóun. Íslendingar búa að meðaltali í 65 fermetrum á meðan Finni býr t.d. í 34. Þarna eigum við líka mjög mikið að sækja. Hér var líka minnst á leiðréttingu og fyrstu fasteign. Bæði úrræðin nýttust og nýtast best þeim sem eru efnameiri. Við skulum reyna að finna leiðir til þess að koma til móts við þá sem virkilega eru í þörf fyrir hjálp. Þar get ég tekið hjartanlega undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur sem talar um mikilvægi leigumarkaðarins. Það er ekki nauðsynlegt að eiga íbúð, það þarf að tryggja réttindi, sérstaklega þegar leigumarkaðurinn er að komast í hendurnar á fólki sem virðist fyrst og fremst hafa skammtímasjónarmið að leiðarljósi. Við þurfum að efla félagslegan stöðugleika með þroskuðum leigumarkaði. En rétt í lokin, af því að hér höfum við bara verið að tala um höfuðborgina, ein spurning til hæstv. ráðherra: Menn hafa talað mikið um framboð á lóðum og að það mundi leysast allt ef sveitarfélög mundu sinna framboði á lóðum. Ég er viss um að það er nóg framboð af lóðum á Raufarhöfn, Þórshöfn, Snæfellsnesi, mörgum stöðum úti um allt land. Vandamálið þar er annars konar. Það er að framleiðslukostnaður á íbúðinni er margfalt hærri en söluandvirði íbúðarinnar. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra taka á því vandamáli? Það er spurning um byggð í landinu og réttlæti og jafnrétti.
Virðulegur forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir mjög góða umræðu um þessi mál. Hér er tæpt á ansi mörgu. Ég ætla að reyna að spóla hratt yfir. Það hefur komið ágætlega fram að við glímum við framboðsvanda, við þurfum að taka á honum. Það þarf að auka lóðaframboð, sérstaklega á suðvesturhorni. Það er alveg rétt að þeim vanda er ekki til að dreifa víða á landsbyggðinni. Það er hins vegar svo að við höfum séð að fasteignaverð á heitari svæðum á landsbyggðinni er að hækka mjög skarpt, þannig að sumu leyti er þetta að mætast; byggingakostnaður og aftur markaðsverð, sem gerir þá kleift að byggja nýjar íbúðir á landsbyggðinni líka. Það er svo margt í þessu. En það sem okkur vantar, og ég tek undir með hv. þm. Loga Einarssyni, eru smærri íbúðir. Hér er búið að tala í átta ár um að okkur vanti smærri íbúðir en það hefur sáralítið verið byggt af þeim. Við eigum að endurhugsa hvernig við byggjum og búum, sérstaklega fyrir ungt fólk. Af hverju getum við ekki byggt íbúðir í anda t.d. námsmannaíbúða eða stúdentaíbúða á almennum markaði, hvort sem er til leigu eða eignar? Þarna eigum við að hrista upp í hlutunum og hugsa upp á nýtt. Mikilvægt er að taka á þeim þætti. Mín trú er sú að opinber stuðningur eigi að beinast til þeirra sem þurfa raunverulega á honum að halda. Við eigum ekki að dreifa honum of flatt út. Við eigum að styðja við lágtekjufjölskyldurnar sem þurfa hvort sem er að vera í félagslegu húsnæði eða í næsta skrefi en aðrir með ráðstöfunartekjur eiga auðveldlega að geta ráðið við fasteignakaup eða leigu og eiga ekki að njóta opinbers stuðnings til þess. Við eigum að auka sveigjanleikann í þessu. Við eigum ekki að gera greinarmun milli leiguhúsnæðis og eignarhúsnæðis. En það má samt alveg hafa í huga að til lengri tíma litið, í langtímabúsetu, er eign betri en leiga. Það er einfaldlega svo. Það er lægri greiðslubyrði. Hins vegar þarf að vera sveigjanleiki þarna líka fyrir þá sem eru að hugsa sér til flutnings, mögulega til annarra landa, annarra landsvæða, að hafa aðgang að leiguhúsnæði þegar þörf er á. Ég held að ég komist ekki lengra í þessari umræðu en við munum [[Forseti hringir.]]fylgjast grannt með þróuninni. Húsnæðismálin eru mjög ofarlega á baugi í ráðuneytinu og munu verða áfram.