Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Flokks fólksins, Ásthildi Lóu Þórsdóttur, um að Inga Sæland, 7. þm. Reykv.s., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því tekur Helga Þórðardóttir sæti á Alþingi, en hún er 2. varamaður á lista flokksins í kjördæminu og víkur þá 1. varamaður á lista, Wilhelm Wessman, af þingi en hann hefur boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Helgu Þórðardóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.
Hæstv. forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kom saman til fundar til aðfjalla um kosningu og kjörgengi Helgu Þórðardóttur og leggur til að það verði staðfest.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningu Helgu og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Helga Þórðardóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Helga Þórðardóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Virðulegi forseti. Við erum aðeins að tala hér um þá gjá sem er á milli þess sem ráðherrar segja í fréttatímum og þess sem er í gangi hérna á þinginu. Hæstv. innviðaráðherra kallar eftir hærri auðlindagjöldum og aðgerðum gegn samþjöppun í sjávarútvegi. Hæstv. menningarráðherra vill hjálpa skuldsettum heimilum og leggja hvalrekaskatt á bankanna. Nú er hæstv. fjármálaráðherra líka farinn að viðurkenna þörfina á sértækum aðgerðum til að verja tekjulægstu hópana fyrir verðbólgu. En hvað gerist svo hér á þinginu? Það hefur ekki komið fram eitt einasta stjórnarmál, eitt einasta þingmál frá ríkisstjórninni, sem endurspeglar þessar yfirlýsingar, ekki eitt einasta mál sem snýst um efnahag heimila vegna hækkandi verðbólgu og hækkandi vaxta, ekki neitt. Það er heldur ekkert slíkt á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, ekki neitt. Dagskráin hérna á þinginu endurspeglar einfaldlega ekki ástandið í samfélaginu svo að ég skora á forseta að tjónka við þessari verklausu stjórn.
Forseti. Tíminn okkar hér á þingi og í nefndum er mjög mikilvægur og það er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin setji fram góða dagskrá um það hvaða mál hún ætlar að leggja fyrir þingið með góðum fyrirvara þannig að tími gefist til undirbúnings og allt það. Annars, eins og gengið hefur, bæði á þessu kjörtímabili og líka á síðasta kjörtímabili, þar sem þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar stóðst ekki að langmestu leyti, hleypir það dagskrá þingsins einfaldlega í ákveðinn glundroða. Það þýðir að við getum ekki skipulagt hvernig við högum málum, bæði hér í þingsal og í nefndum. Það hrúgast upp mál fyrir lok þings sem allir vita að er ekki hægt að klára, það er bara ekki séns. Það er einfaldlega ekki tími, raunverulegur físískur tími, til að fara [[Forseti hringir.]]yfir allar umsóknir og gera hlutina. Þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar skiptir þannig máli og ég vil beina því til hæstv. forseta að ganga eftir því að hún standist.
Virðulegur forseti. Það sem mig langar að ræða hér í dag er staða Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og þær reglur sem gilda um fjármögnun sjóðsins af hálfu ríkisins. Jöfnunarsjóðurinn er sveitarfélögunum í landinu mjög mikilvægur en ljóst er að greiðslur úr jöfnunarsjóði eru stór hluti tekna margra sveitarfélaga, sér í lagi þeirra sem minni eru. Mörg, ekki öll, minni sveitarfélög landsins eru algerlega háð greiðslum úr sjóðnum og allar sveiflur í greiðslum úr sjóðnum til sveitarfélaga geta gert þeim nánast ómögulegt að sinna þeim lögbundnu verkefnum sem þeim hefur verið falið lögum samkvæmt af hálfu ríkisins með samningum þar um. Þau sveitarfélög sem stærri eru hafa einnig ríka hagsmuni af stöðugum greiðslum jöfnunarsjóðs og sveiflur í greiðslum til þeirra hafa valdið þeim erfiðleikum í rekstri. Greiðslur til sveitarfélaga úr jöfnunarsjóði fylgja skatttekjum ríkisins. Eftir því sem betur gengur hjá ríkinu og tekjurnar hækka aukast þeir fjármunir sem renna inn í sjóðinn og koma til úthlutunar til sveitarfélaga. Þegar verr gengur, t.d. í þeim áföllum sem við höfum upplifað á undanförnum árum, hvort sem það var í hruninu og í kjölfar þess eða í Covid og eftirmálum þess þegar tekjur ríkisins dragast saman, dregur úr þeim fjármunum sem renna til jöfnunarsjóðs og þar með til sveitarfélaganna. Vandamálið er hins vegar að það kostar sveitarfélögin jafn mikið að reka t.d. skóla, leikskóla og málefni fatlaðra, hvort sem vel gengur hjá ríkinu eða ekki. Ég hvet til þess að þetta verði endurskoðað samhliða endurskoðun á regluverki jöfnunarsjóðs þannig að betri stöðugleiki verði í úthlutun sjóðsins og fyrirsjáanleiki sveitarfélaga verði meiri við gerð fjárhagsáætlana á hverjum tíma fyrir sig þannig að sveitarfélögin viti fyrr og betur hvert það fjármagn verður [[Forseti hringir.]]sem sveitarfélögin fá á hverju ári frá ríkinu í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga.
Herra forseti. Í uppfærðri þingmálaskrá ráðherra ríkisstjórnarinnar, sem kynnt var í gær, kom í ljós að nokkur mál verða að fá að bíða að sinni. Ríkisstjórnin var með metnaðarfull markmið sem er vel, en ekki er raunhæft að allt náist með góðu móti þegar fram líða stundir og ábyrgðarhluti að mæta því eins og komið hefur verið inn á hér í dag. Eitt af þeim málum sem því miður mun ekki ná fram að ganga á þessu þingi er frumvarp heilbrigðisráðherra um afglæpavæðingu neysluskammta. Ég syrgi að það mál hafi ekki náð fram að ganga nú. Það mál er í grunninn heilbrigðismál frekar en nokkuð annað, heilbrigðismál sem myndi skipta fjölda einstaklinga miklu, og er nauðsynlegt mál. Málið kom ekki til þingsins nú og því eru ekki forsendur til að ræða það efnislega hér og nú. Ég hef enga ástæðu til að rengja hæstv. heilbrigðisráðherra þegar hann segir að ekki standi til að svæfa málið heldur hafi hann ákveðið að vinna útfærslu á frumvarpinu betur og hafi sett á fót starfshóp í því skyni. Reynslu frá öðrum ríkjum, sem hefur borið góða raun, ætti að nota til fordæmis og því er jákvætt að starfshópurinn muni vinna með The Global Commission on Drug Policy og hafa aðgengi að sérfræðingum sem vinna svipaða vinnu í öðrum löndum og vera þá í því alþjóðlega samstarfi sem hefur gefist vel en miða við íslenskan raunveruleika. Forseti. Ég vil nota tækifærið og segja að ég vona innilega að starfshópur þessi, ráðuneytið og hæstv. ráðherra muni nota tímann vel fram að næsta þingi til að ná utan um þetta mikilvæga mál svo að vel sé.
Herra forseti. Í fréttum í gær var talað um Dettifossveg og aðstæður sem þar hafa skapast og mig langar að gera það að umtalsefni hér. Við höfum í gegnum tíðina verið að ræða um að auka millilandaflug um aðra flugvelli en Keflavíkurflugvöll, t.d. á Norðurlandi og Austurlandi. Partur af því er einmitt markaðssetning á Demantshringnum svokallaða sem og auðvitað Dettifossi sérstaklega og Hvítserk. Sú fjárfesting sem við fórum í með gerð Dettifossvegar var auðvitað stór partur af því. Auk þess er gríðarlega mikil uppbygging að eiga sér stað í Öxarfirði, m.a. í fiskeldinu. Þar er verið að margfalda framleiðsluna. Auk þess er Rifós, sem er dótturfyrirtæki Fiskeldis Austfjarða, að reisa seiðaeldisstöð við Kópasker og aðra í Lóni í Kelduhverfi. Það er orðin stór og mikil atvinnustarfsemi þarna sem og auðvitað skólar og annað sem þarf að sinna. Það sem ég vildi gera að umtalsefni hér er að um þennan veg gildir svokölluð G-regla sem ég tel að við þurfum að horfast í augu við að gengur ekki upp þegar við erum að leggja í slíkar framkvæmdir sem Dettifossvegur er. Bæði er það auðvitað gríðarlegur sparnaður á þjóðvegum landsins þegar þungaflutningarnir geta farið tveggja klukkutíma styttri ferð með farm sinn en ella, auk þess öryggisatriði, sem og auðvitað að við viljum að ferðaþjónustan í hinum dreifðu byggðum sitji við sama borð og hinn gullni hringur sem hér er gjarnan nefndur. Ég hvet því til þess að Vegagerðin endurskoði þá þjónustu sem þarna er mörkuð sem og til þess að umhverfis- og samgöngunefnd fjalli um þessi mál, hvar við þurfum að hafa áhersluna.
Virðulegi forseti. Alþýðusambandið birti í hádeginu nýjar tölur frá Hagstofunni sem sýna hvernig húsnæðisstuðningur hefur á undanförnum áratug runnið frá tekjulægstu hópunum yfir til þriggja tekjuhæstu tíundanna. Niðurstöðurnar eru sláandi. Ríkisstjórnin hefur markvisst fært fjármuni úr vaxtabótakerfinu yfir í úrræði sem gerir fólki kleift að nýta séreignarsparnað sinn skattfrjálst til að greiða inn á húsnæðislán. Þetta hljómar mjög saklaust en þetta er veruleg stefnubreyting í okkar velferðarsamfélagi því að langstærsti hluti þessa skattafsláttar, rúmlega 30 milljarðar kr. frá árinu 2015, nýtist tekjuhæstu 30% landsmanna. Helmingur af úrræðinu rennur til tekjuhæstu 10% í landinu. Hversu oft höfum við hlustað á ræður stjórnarliða um mikilvægi þess að forgangsraða fjármunum? Þvílík hræsni. Vaxtabótum sem nýttust tekjulágu fólki og ungu fólki var skipt út fyrir 30 milljarða kr. skattafslátt til einstaklinga í efri hluta tekjustigans, 30 milljarðar sem aðallega fara til fólks yfir fertugu þrátt fyrir að húsnæðisvandinn sé meðal ungs fólks og tekjulágs fólks. Snilldin við þetta úrræði er að þetta eru 30 milljarðar sem ríkisstjórnin þarf ekki að bera ábyrgð á því að þetta eru framtíðarskatttekjur. Á hverjum mun þetta 30 milljarða kr. tekjutap í framtíðinni bitna? Jú, unga fólkinu sem hæstv. fjármálaráðherra er alltaf að tala um að treysti á svokallað útgjaldaaðhald ríkissjóðs vegna framtíðarskulda, sama unga fólkinu og þurfti að skuldsetja sig margfalt fyrir fyrstu eign vegna markvissrar stefnu ríkisstjórnarinnar undanfarinn áratug, að beina fjármagni frá þeim sem virkilega þurfa í almenn úrræði á húsnæðismarkaði sem pumpa upp húsnæðisverð. Samfélag jafnra tækifæra er að renna okkur úr greipum vegna þessa stjórnarfars.
Virðulegur forseti. Alþingi ályktar að leiðarljós heilbrigðisstefnu fram til ársins 2030 verði að almenningur á Íslandi búi við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu þar sem aðgengi allra landsmanna sé tryggt. Þessa stefnu samþykkti Alþingi á síðasta kjörtímabili. Við fengum um helgina fréttir af átakanlegum missi foreldra barns sem veiktist af Covid fjarri stærstu þéttbýliskjörnum landsins. Barnið fékk ekki nauðsynlega heilbrigðisþjónustu þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir foreldra og lést. Ég votta fjölskyldunni samúð. Viðbrögð fulltrúa Framsóknarflokksins hafa hins vegar vakið furðu mína. Formaður Framsóknarflokksins sagði Framsókn vera að reyna að tryggja að fólk geti valið sér búsetu og að reyna að tryggja grunnþjónustu til að skapa öryggi. Formaður velferðarnefndar, hv. þingmaður Framsóknarflokksins, tók í sama streng í nokkuð sérkennilegu viðtali í Kastljósi í gærkvöldi og benti á að þar sem ekki væri þjónusta væri hægt að hringja á læknavaktina, þ.e. þar sem væri símasamband. Eftir nánast linnulausa stjórnarsetu Framsóknarflokks í ríkisstjórn er hvorki hægt að treysta á símasamband né grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins. Það skilja allir að það getur ekki verið læknir í hverri húsagötu en það er algjört lágmark að kerfið sé þannig byggt upp að heilbrigðismenntaður einstaklingur sem kemst ekki á staðinn eða hefur ekki þekkingu á viðfangsefninu hafi eitthvert að leita. Stjórnvöldum ber að skapa örugga innviði en það hafa þau augljóslega ekki gert. Ef Framsóknarflokknum er einhver alvara með búsetu um allt land, ef Framsóknarflokknum er alvara með veru sinni í ríkisstjórn, þá verða þau líka að gangast við þeirri ábyrgð sem þau bera. Þau fara með allt í senn heilbrigðismál, byggðamál og fjarskipti. Ég segi við Framsóknarflokkinn: Girðið ykkur í brók og farið að vinna í þágu þjóðar.
Virðulegi forseti. Nú er endóvika, en með henni vill baráttufólk vekja athygli á endómetríósu. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sagt frá vinnu við bætta þjónustu við einstaklinga með sjúkdóminn. Það er jákvætt, en mig langar að biðja hann að drífa þessa vinnu áfram. Stór hópur kvenna fær ekki fullnægjandi þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Þær eru sárþjáðar, bæði líkamlega og andlega, og geta ekki beðið lengur eftir vangaveltum í stjórnkerfinu og í starfshópum. Ég bind vonir við að hæstv. ráðherra gjörbreyti þessari vondu stöðu og að úrbætur sem hann hefur lofað verði að umbyltingu. Það dugar ekkert minna til. Og fyrst ég er byrjuð að ræða heilbrigðismálin, þar sem verkefnalistinn er langur, þá er staðan sú að hundruð eða þúsundir landsmanna bíða eftir skurðaðgerð á augasteini, einfaldri aðgerð sem bætir lífsgæði svo um munar. Það sama á við um liðskiptaaðgerðir. Við vitum að verið er að skoða heilbrigðisþjónustuna og kerfið og við vitum að verið er að skilgreina hlutverk Landspítalans. En lausnin á þessum vanda er einföld: Það þarf að bjóða þessar aðgerðir út ekki seinna en í gær. Það hefur verið gert áður með góðum árangri og það verður niðurstaðan núna ef vilji stendur til þess að Íslendingar hætti að þurfa að ferðast til útlanda til að fá lífsbætandi heilbrigðisþjónustu. Ef við látum ekki verkin tala í því að þjónusta við sjúklinga sé í forgangi erum við að láta gamaldagshugsun standa í vegi fyrir heilbrigðiskerfi sem virkar.
Virðulegi forseti. Í kosningabaráttunni í haust ræddi ég mikið þann vanda sem að Garðyrkjuskólanum á Reykjum í Ölfusi steðjar. Ég hitti bæði nemendur og starfsmenn. Ég hitti líka marga sem hagsmuna eiga að gæta í græna geiranum og fleiri sem að skólanum koma. Eftir þessi samtöl staðfestist sú sannfæring mín að í raun væri einungis ein leið fær til að leysa hnútinn og sú leið er að stofna sjálfstæðan garðyrkjuskóla að Reykjum í Ölfusi. Sjálf sé ég það ekki ganga upp að flytja garðyrkjunámið í Fjölbrautaskóla Suðurlands, með fullri virðingu fyrir þeirri frábæru stofnun. Ástæðan er einfaldlega sú að slík ákvörðun jafngildir því að kveða upp úr með endalok Garðyrkjuskóla ríkisins á Reykjum með alvarlegum áhrifum fyrir allt garðyrkjunám í landinu sem og atvinnugreinina í heild sinni. Ég sé sem sagt ekki fyrir mér aðra leið en að endurreisa sjálfstæðan garðyrkjuskóla á Reykjum þar sem verði sérhæft iðn- og starfsmenntanám í garðyrkju og tengdum greinum á framhaldsskólastigi, endurmenntun og námskeið fyrir fagfólk og almenning og rannsóknir og tilraunir í samstarfi við háskóla og stofnanir. Ég vil með öðrum orðum að Reykir verði heimili starfsmenntunar í græna geiranum, öflugt mennta- og rannsóknarsetur ræktunar, loftslagsmála, umhverfismála, náttúruverndar, skógræktar, landnýtingar og nýsköpunar á mörgum sviðum. Við skulum ekki eyða tíma í að velta okkur upp úr þeirri staðreynd að sameining Garðyrkjuskóla ríkisins og Landbúnaðarháskólans mistókst á sínum tíma. Sameiningin var misráðin eins og að henni var staðið. Í ljósi þessa er ég með í smíðum þingsályktunartillögu sem ég mun leggja fram á næstu dögum og vænti ég stuðnings þingmanna við að tryggja nám í garðyrkju á Íslandi til framtíðar.
Virðulegi forseti. Nú þegar hafa á annað hundrað flóttamenn frá Úkraínu óskað eftir hæli hérlendis frá því að innrásin hófst og fjölgar þeim með degi hverjum. Búist er við að tekið verði á móti allt að 2.000 manns frá Úkraínu næstu vikur og mánuði. Sumir munu dvelja hér tímabundið en aðrir munu setjast hér að til lengri tíma. Nú þegar hefur stórum hópi flóttamanna verið boðið húsnæði í Reykjavík af borgarbúum, einkaaðilum, fyrirtækjum sem hafa aukarými eða hafa yfir að ráða lausu húsnæði. Þak yfir höfuðið er frumskilyrði og liggur húsnæði ekki á lausu í þeim alvarlega húsnæðisskorti sem ríkir í Reykjavík. Flóttafólk frá Úkraínu þarfnast sárlega víðtækrar aðstoðar og ekki síst börnin sem upplifað hafa erfiða reynslu og eru mörg í miklu áfalli. Það skiptir máli að hægt sé að taka á móti stríðshrjáðum úkraínskum börnum með sómasamlegum hætti. Ríkisstjórnin þarf að útfæra tillögur um hvernig skuli styrkja þær stofnanir ríkisins sem munu bjóða flóttafólki, og þá sérstaklega börnum, fjölbreytta þjónustu og aðstoð. Ef horft er til Reykjavíkur, þegar kemur að grunnþjónustu við börn, er staðan ekki góð. Langir biðlistar eftir aðstoð af öllu tagi eru í Reykjavík. Nú bætist við stór hópur flóttamanna í mikilli þörf og þessu fólki má ekki bregðast. Á sama tíma er ekki hægt að ætlast til þess að þeim sem beðið hafa vikum saman og jafnvel mánuðum eftir nauðsynlegri þjónustu, börnum, öryrkjum, fátækum, heimilislausum og eldra fólki, verði ýtt til hliðar og látin bíða enn lengur. Ámóta ástand er hjá stofnunum ríkisins, svo sem BUGL og Þroska- og hegðunarstöð. Mörghundruð börn bíða eftir þjónustu hjá þessum stofnunum og fleirum sem sinna börnum í vanlíðan. Ríkið hefur undanfarna áratugi falið sveitarfélögunum fjölmörg verkefni á sviði félagsmála en ábyrgð þarf að fylgja fjármagni.
Virðulegi forseti. Okkur hefur verið tíðrætt um heilbrigðismálin. Hér kemur hver þingmaðurinn á fætur öðrum og við erum öll nánast að tala um sama málið. Það er vöntun á fjármagni í heilbrigðiskerfið. Við vorum hérna í gær með mjög fallega og, að heilbrigðisráðherra fannst, metnaðarfulla þingsályktunartillögu, en það fylgir henni ekkert fé. Mig langar til að koma inn á mál sem snertir heilsugæsluna okkar. Ég hlustaði í fyrramorgun á viðtal á Bylgjunni þar sem eiginmaður var að segja frá samskiptum eiginkonu sinnar við heilsugæsluna. Hún var búin að vera með verki baki og hún var búin að reyna allt sjálf, bæði heita og kalda bakstra til að reyna að minnka sjálf sína verki, sem ekki tókst. Þessi manneskja er 58 ára gömul og hefur aldrei haft heimilislækni, hún hefur verið frísk og hraust, og hún leitaði til heilsugæslunnar. Þar fékk hún að vita eftir skoðun að hún væri með vöðvabólgu og hún fékk íbúfen, fékk verkjalyf, og var send heim. Þetta gekk í þrígang, í fjórgang, fimmgang og það var ekki búið enn. Allir sögðu það sama og alltaf fór hún heim sárþjáð og alltaf versnaði hún og versnaði. Hún var komin með verk í brjósthol og í holhönd og henni var aldrei gert að fara í aðra rannsókn, bara send heim með lyf. Í sjötta skiptið fer hún og þá var hún alveg búin að fá nóg, sló í borðið og sagði: Þið verðið að gera eitthvað. Þá er hún spurð: [[Forseti hringir.]]Geturðu ímyndað þér hvað þetta er? [[Forseti hringir.]]Já, mér dettur í hug krabbamein. Svo sló hún í borðið og sagði: [[Forseti hringir.]]Ég fer ekki héðan út fyrr en ég fæ bót minna mála eða þið kannið hvað er að mér. Þá loksins, eftir nærri hálft ár, [[Forseti hringir.]]fær hún fyrstu myndatökuna, [[Forseti hringir.]]sárþjáð í nærri hálft ár. Þá kemur upp krabbamein og þetta var svokallað smáfrumukrabbamein [[Forseti hringir.]]sem þróast mjög hratt. Hún er dáin í dag, 58 ára gömul.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma í störfum þingsins sem eru tvær mínútur í hvert sinn.
Virðulegi forseti. Það kemur fyrir að þingheimur samþykki frumvörp sem auka kostnaðar- eða verkefnaþunga sveitarfélaga með meðfylgjandi kostnaðarauka. Mér sem fyrrum sveitarstjórnarfulltrúa finnst nauðsynlegt að ræða aðeins hvað fylgir því þegar frumvörp sem þessi fara í gegn án þess að þingmenn geri sér fulla grein fyrir hver áhrifin geta verið á einstök sveitarfélög. Mörg sveitarfélög eiga í erfiðleikum með sín stærstu verkefni og sjá einfaldlega ekki fram á að ráða við þau þrátt fyrir góðan vilja. Fjöldi og umfang verkefna sem flutt hafa verið yfir á sveitarfélög eru farin að hafa mikil áhrif á fjárhag þeirra og eru jafnvel farin að vera þeim ofviða og þá sérstaklega smærri sveitarfélögum. Sveitarstjórnarmenn þvert yfir landið hafa ítrekað bent á þessa þróun og neikvæðu hliðarnar. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur einnig bent á þessa þróun, en nýlega gerði sambandið samantekt á fjárhagsstöðu sveitarfélaga þvert yfir landið. Þar er því spáð að þau verði rekin með miklum halla og samanlagðar skuldir komi til með að aukast verulega. Sá kostnaðarliður sem fer síhækkandi með hverju ári eru launaútgjöld og tengd gjöld til starfsmanna, en sveitarfélög hafa neyðst til þess að fjölga starfsmönnum og stækka stjórnsýsluna trekk í trekk til að mæta auknum verkefnaþunga. Launakostnaður verður því sífellt hærra hlutfall útgjalda sveitarfélaga. Á sama tíma hefur kostnaður við fræðslumál aukist með nýjum reglugerðum og kröfum síðustu ár ásamt öðrum verkefnum. Sérfræðiþjónusta, NPA, skóli án aðgreiningar, mötuneyti o.fl. eru vissulega allt jákvæð verkefni og mikilvæg þróun en kostnaðurinn þegar allt er lagt saman er orðinn verulegur fyrir sveitarfélögin. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að þingheimur átti sig á raunverulegum áhrifum ákvarðana hans á fjárhag sveitarfélaganna ásamt afleiddum kostnaði af þeim ákvörðunum. Því mun ég leggja fram mál á næstu dögum sem fjallar um að umfjöllun um áhrif stjórnarfrumvarpa á fjárhag sveitarfélaga skuli vera tekin fyrir í greinargerðinni. Með því geta þingmenn unnið og tekið ákvarðanir með fullri vitund um slík áhrif.
Virðulegi forseti. Víða er pottur brotinn á íslenskum fasteignamarkaði og sem varaþingmaður í stjórnarandstöðu hef ég hófstilltar væntingar um að geta lagfært allt sem hefur misfarist þar, afar hófstilltar væntingar. En ég hef þó lagt fram þingsályktunartillögu sem felur í sér ákveðnar réttarbætur fyrir hóp leigjenda. Og þar sem ég mun aðeins sitja hér út þessa viku og ólíklegt að ég geti fylgt henni eftir þá vil ég nýta þennan vettvang til að kynna hana fyrir þingheimi. Staðan í dag er þannig að leiguverð er hátt og húsnæðisöryggi leigjenda er takmarkað. Margir leigjendur greiða mun hærri leigu en sem nemur afborgunum fasteignaláns fyrir sambærilegt húsnæði. Við vitum öll að það er hagstæðara á Íslandi að eiga en leigja. Fólk sem býr í eigin húsnæði eykur eign sína að öllu jöfnu mun meiri en fólk á leigumarkaði. Það er ekki að furða að rúmlega 90% leigjenda segist vilja kaupa sér fasteign. Tillagan gengur út á það að leigjendur, sem geta sýnt fram á tryggar greiðslur samkvæmt þinglýstum leigusamningi 12 mánuði aftur í tímann eða lengur, standist greiðslumat upp að sama marki og þeir hafa verið að greiða. Að lánveitendum verði heimilað að líta til raunverulegrar greiðslugetu fólks en ekki aðeins neysluviðmiða sem byggja á öðrum mælikvarða en raunneyslu fjölskyldunnar sem um ræðir. Það er í rauninni alveg óskiljanlegt að fólk sem á fyrir útborgun og sýnir það mánuð eftir mánuð að það geti vel staðið undir greiðslum, standist ekki greiðslumat fyrir lægri fjárhæð en það greiðir nú þegar. Að fólki sé meinað að lækka greiðslubyrði sína með kaupum og sé þar af leiðandi haldið föstu á leigumarkaði gegn vilja sínum og gegn hagsmunum sínum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í febrúar síðastliðnum voru 10.211 einstaklingar í atvinnuleit. Atvinnuleysi var mest á Suðurnesjum eða 9,2%, um 5% á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Vinnuveitendur hafa nefnt að misjafnlega gengur að ráða í auglýst störf af ýmsum ástæðum en ég tel að við getum gert betur og haft áhrif á það með því að hugsa út fyrir kassann. Í gegnum átakið Hefjum störf þróaðist nýtt verklag í Reykjanesbæ þar sem ráðinn var atvinnumiðlari sem á örfáum mánuðum aðstoðaði yfir 100 manns við að komast í vinnu. Atvinnumiðlarinn hafði frumkvæði að samvinnu við Vinnumálastofnun og atvinnulíf á svæðinu, hringdi í fólk, tengdi það við vinnustaði, út frá samtali um áhugasvið og hæfni, og fylgdi því eftir í vinnu þar sem mótframlag ríkisins fylgdi í ákveðinn tíma. Auk þess voru á annan tug einstaklinga sem komust í starfsendurhæfingu hjá VIRK og því á réttan stað í kerfinu. Með því að innleiða samvinnuverklag líkt og þetta og gera það að almennu verklagi munum við skapa umhverfi sem fjölga tækifærum til atvinnuþátttöku og virkni, en virkni hefur gríðarleg áhrif á vellíðan svo það er til mikils að vinna. Við getum gert enn betur og ég velti fyrir mér hvort þau viðspyrnuúrræði sem stóðu til boða í heimsfaraldrinum hafi verið skammtímalausn eða hvort þau voru í raun dulbúin tækifæri til innleiðingar á breyttu verklagi til framtíðar eins og þetta verkefni sýnir. Virðulegi forseti. Ég vil hvetja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til að kynna sér verklagið sem nefnt hefur verið hér og velta því upp, m.a. með forstjóra Vinnumálastofnunar, hvort tækifæri séu til að efla slíka samvinnu til framtíðar samfélaginu til góða.
Hæstv. forseti. Í gær var dreift hér á hinu háa Alþingi tillögu til þingsályktunar um að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um að halda áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Eins og allir hér vita samþykkti Alþingi árið 2009 að hefja aðildarviðræður við ESB. Þá var sú ákvörðun ekki borin undir þjóðina og ég ætla að fá að segja það hér að ég er sammála hæstv. forsætisráðherra sem sagði úr þessum ræðustóli í gær að það hefðu verið mistök að gera það ekki þá. En ég dreg ekki sömu ályktanir aðrar af stöðunni og hæstv. forsætisráðherra. Alþingi Íslendinga á að treysta kjósendum fyrir þessari ákvörðun og bera undir þá í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort taka eigi upp þráðinn í aðildarviðræðunum við Evrópusambandið. Þjóðaratkvæðagreiðsla myndi rjúfa kyrrstöðuna sem ríkt hefur í Evrópumálum í tæplega áratug hér á landi. Hæstv. forseti. Alþingis hefur aldrei samþykkt tillögu um að draga aðildarumsóknina til baka og þess má geta að framkvæmdastjórn ESB lítur svo á að viðræðunum hafi aldrei verið slitið þrátt fyrir bréfaskrif þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar. Það er því hægur vandi að taka upp þráðinn í viðræðunum. Hvers vegna skyldu ríkisstjórnarflokkarnir óttast það svo mjög að spyrja þjóðina hvort við eigum að halda áfram og taka upp þráðinn í aðildarviðræðunum? Hvað er að óttast? Hvers vegna eru stjórnarflokkarnir fastir í fortíð og kyrrstöðu í Evrópumálunum þegar framtíðin blasir við og allar þjóðir í Evrópu eru að endurskoða í grundvallaratriðum öryggishagsmunir sína og þjóðarhagsmunir sína, og nægir að nefna Þýskaland, Svíþjóð og Finnland í því efni?
Herra forseti. Eins og við höfum svo sorglega verið minnt á hér í orðum nokkurra þingmanna þá hefur byggðaþróun og byggðastefna á Íslandi algjörlega siglt í strand. Það sést með skýrum hætti ef byggðaþróun er skoðuð nokkra áratugi aftur í tímann og það bútasaumskerfi sem hér hefur verið rekið og byggist á að stökkva í einhvers konar neyðarpakka, neyðaraðgerðir eða eitthvað slíkt, þegar allt er komið í óefni á einhverjum tilteknum svæðum og því gefin nöfn eins og Vestfjarðaraðstoð, Brothættar byggðir og svo mætti áfram lengi telja. Það er alveg hægt að lýsa þessu á myndrænan hátt sem birtist kannski skýrast í því að við erum að verða eitt af meiri borgríkjum Evrópu, Ísland, eitt af meiri borgríkjum Evrópu. Ég er ekki viss um að það sé sú þróun sem Íslendingar almennt vilja sjá. Við sjáum þannig hjá nágrönnum okkar Norðmönnum að þar eru til að mynda á Óslóarsvæðinu u.þ.b. 25% íbúa og þykir Norðmönnum nóg um og hafa farið í talsvert afgerandi aðgerðir til að sporna við þeirri þróun. Ef við tökum hins vegar áhrifasvæði Reykjavíkur, sem ég ætla að leyfa mér að skilgreina hér milli Hvítánna tveggja, þá búa þar nú u.þ.b. 85% Íslendinga - 85% Íslendinga. Það þarf að ráðast í öflugar aðgerðir ef á að vera hægt að snúa þessu við eða í það minnsta stöðva þróunina og það verður ekki gert með áframhaldandi smáskammtalækningum. Við þurfum að fara að sameinast um það í þessum sal að taka þá þróun alvarlega, annars lifir landsbyggðinni þetta ekki af.
Forseti. Það var áhugavert að heyra svar hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur við fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar, formanns Samfylkingarinnar, í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær. Spurð að því hvort hún styddi að þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhaldandi aðildarviðræður við Evrópusambandið yrði haldin á þessu ári sagði hún sjálfsagt að efna til slíkrar atkvæðagreiðslu en bara ef fyrir lægi augljós meiri hluti meðal þingmanna fyrir aðild að sambandinu. Þetta svar hæstv. forsætisráðherra er uppsuða af aumri afsökun hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar fyrir því að hafa svikið loforð sem hann gaf kjósendum sínum um þjóðaratkvæðagreiðslu um sama mál fyrir kosningar 2013, þar sem hann talaði um pólitískan ómöguleika. Sá ómöguleiki fólst í því að hann og formaður Framsóknarflokksins voru á móti ESB-aðild og þar af leiðandi var ómögulegt að standa við gefin loforð og leyfa einhverju jafn ómerkilegu og þjóðarvilja að ráða för í þessu risavaxna hagsmunamáli allrar þjóðarinnar. Svar hæstv. forsætisráðherra í gær er sérstaklega áhugavert vegna þess að í fyrsta sinn í meira en áratug segjast fleiri fylgjandi aðild að Evrópusambandinu en eru andvígir. Leiðtogar ríkisstjórnarinnar eru því þeirrar skoðunar að þjóðaratkvæðagreiðslur séu einungis nothæfar og framkvæmanlegar ef meiri hluti þjóðarinnar hefur sömu afstöðu og þau til þess sem spurt er um. Raunar hefur fjármálaráðherra gengið svo langt að kalla alla umræðu um þessa stóru viðhorfsbreytingu gagnvart aðild að ESB ósmekklega vegna stríðsástands í Evrópu og gerir þannig lítið úr auknum vilja kjósenda til að styrkja samstarf Íslands við önnur friðelskandi ríki í álfunni. Forseti. Við Píratar lítum svo á að þjóðin eigi rétt á að láta vilja sinn í ljós og þess vegna höfum við, í samvinnu við Samfylkingu og Viðreisn, lagt fram tillögu um að efnt skuli til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður við ESB fyrir lok árs. Auðvitað þarf að efna til opinnar, fræðandi og málefnalegrar umræðu. Leiði sú afstaða í ljós að farið skuli af stað í aðildarviðræður skal það gert algerlega óháð því hvað einstökum þingmönnum eða flokkum finnst um þá afstöðu.
Forseti. Ég vil ræða fundarstjórn forseta í aðeins stærra samhengi, sem varðar starfsreglur fastanefnda. Þar kemur fundarstjórn almennt séð við sögu, sérstaklega fundarstjórn forseta, af því að starfsreglur fastanefnda eru samþykktar í forsætisnefnd. Nú er alveg augljóst að núverandi starfsreglur þingsins, þ.e. fastanefnda þingsins, voru ekki samþykktar samkvæmt forminu. Ég vil því biðla til ráðherra og formanna fastanefnda að fara varlega í að beita núverandi starfsreglum sem eru birtar á vef þingsins því að þær voru ekki samþykktar. Það er algjörlega skýrt, samkvæmt öllum þeim ströngu, tæknilegu kröfum sem við gerum til slíkrar ákvarðanatöku, að þar liggur hundurinn grafinn. Það eru nokkur efnisleg atriði sem eru öðruvísi í þeim starfsreglum sem eru á netinu, birtast sem starfsreglur fastanefnda, og þeim starfsreglum sem voru áður í gildi. Þegar upp kemur vafamál um það hvorum reglunum á að fylgja þá fylgjum við þeim gömlu.
Forseti vill geta þess að mál það sem hv. þingmaður vék hér að er til umfjöllunar í forsætisnefnd og ekki eru allir sammála hv. þingmanni um hans túlkun. Það mál verður vonandi leitt til lykta á vettvangi forsætisnefndar innan skamms.
Virðulegur forseti. Ekki allir sammála, segir hæstv. forseti. Það er auðvitað bagalegt að ekki ríki einhugur um það í forsætisnefnd Alþingis hvort starfsreglur fastanefnda Alþingis hafi verið samþykktar með viðeigandi hætti, hvort þær hafi í raun tekið gildi. Það er mjög vond óvissa sem ríkir um þær leikreglur sem okkur ber að fylgja hér. Það eru uppi efasemdir um að haft hafi verið nægjanlegt samráð við þingflokka sem þurfa vissulega að lúta þessum reglum. Þetta eru leikreglur sem eru settar í þinginu um það hvernig við störfum saman í nefndum þingsins, hvaða réttindi minni hlutinn hefur, hvaða réttindi meiri hlutinn hefur, hvernig boðað er til funda, hversu langan tíma við höfum til að bóka, hversu langan tíma minni hlutinn hefur til að skrifa minnihlutaálit. Allt skiptir þetta gríðarlega miklu máli í starfi þingsins og það er ólíðandi að ekki liggi fyrir hvort þetta séu lögmætar reglur. Aldrei sá ég þær áður en þær voru samþykktar. [[Forseti hringir.]]Það hlýtur að vera í lagi að taka til gagngerrar endurskoðunar að [[Forseti hringir.]]allt þingið fái að segja sitt álit á starfsreglum fastanefnda þingsins.
Forseti ætlar ekki að fara í efnislega umræðu um þetta en ítrekar það sem sagt hefur verið, að athugasemdir hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar hafi verið teknar fyrir í forsætisnefnd og verða teknar fyrir þar áfram.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir það sem var sagt hér um starfsreglurnar. Þetta hefur verið mér óljóst frá því að ég hóf störf hér á þinginu. Annað sem ég vildi koma hingað upp og vekja athygli forseta á er að ég sit frekar aftarlega í salnum og var að reyna að hlusta á það sem hv. þingmenn voru að segja og það gekk illa vegna hávaða hér frammi. Mér skilst að innan þinghelginnar skuli allir ljóta njóta griða og frelsis til að hlýða á það sem fram fer sem er erfitt í svo miklu skvaldri hér frammi.
Forseti telur fulla ástæðu til að bregðast við þessum athugasemdum [[Hlátur í þingsal.]]og biður um að þingmenn gæti þess og aðrir sem um húsið eiga ferð, að hafa ekki háreysti í nágrenni þingsalarins.
Forseti. Forseti segir einmitt að ekki liggi fyrir sameiginleg túlkun á þessu atriði í forsætisnefnd. Það eru athugasemdirnar sem ég er að gera við þær starfsreglur sem eru í gangi eins og er. Enginn vafi er á því að forminu var ekki fylgt þegar starfsreglurnar voru samþykktar. Það er ekkert sem krefst neinna skoðanaskipta hvað það varðar. Það er ekkert flókið. En það er einmitt þess vegna sem starfsreglur eru mikilvægar. Þegar upp kemur ágreiningur er hægt að skoða hvernig á að haga málum, hvaða skref á að stíga þegar verið er að skrifa nefndarálit, hversu mikinn tíma minni hlutinn fær til að skila nefndaráliti. Það skiptir stundum máli þegar verið er að reyna að troða málum hratt í gegnum þingið, það skiptir miklu máli. Það skiptir gríðarlega miklu máli að ákvarðanir séu rétt teknar. [[Forseti hringir.]]Og það er það sem ég er að gera athugasemd við. Það er algerlega kýrskýrt að þessi ákvörðun var ekki rétt tekin. [[Forseti hringir.]]Um það er ekkert hægt að rífast og segja að einhverjir hafi aðrar skoðanir.
Forseti verður þó að geta þess að enginn sem sat forsætisnefndarfund í fyrrasumar, í ágúst í fyrra, þar sem þessi ákvörðun var tekin, er sömu skoðunar og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hvað þetta varðar. En málið er til umfjöllunar í forsætisnefnd og verður þar leitt til lykta, m.a. á grundvelli þeirra upplýsinga sem aflað hefur verið og aflað verður um það sem gerðist á þessum fundi forsætisnefndar á síðasta kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að eiga orðastað við hæstv. utanríkisráðherra, sem er líka þróunarsamvinnuráðherra, um áhrif Covid-19 á þróunarsamvinnu. Vestræn ríki eins og Ísland gripu til umfangsmikilla takmarkana á borgara sína til að sporna við útbreiðslu á Covid á meðan heimsfaraldurinn geisaði hvað mest í okkar heimshluta. Þegar bóluefni litu dagsins ljós kepptumst við við að bólusetja allt og alla, fyrst með einum, svo tveimur og loks þremur skömmtum. Nokkur vestræn ríki hafa jafnvel hafið fjórðu bólusetningarherferðina. Á sama tíma hefur heilbrigðisstarfsfólk í Afríku ekki einu sinni verið fullbólusett og einungis um 19% af íbúum Afríku hafa fengið eina Covid-19 sprautu. Á meðan við öndum léttar, komin yfir erfiðasta hjallann og efnahagsbatinn meiri og skjótari en við þorðum að vona, er staðan allt önnur í þróunarríkjunum. Þar eru hörmungarnar rétt að byrja og þriðji eða fjórði Covid-bóluefnaskammturinn er ekki helsta áhyggjuefni fólks. Á meðan Vesturlönd hafa ráðist í umfangsmiklar björgunaraðgerðir fyrir fólk og fyrirtæki eru engir innviðir til staðar í þróunarríkjum til að koma þannig til móts við borgarana. Þar sem hlutfall þróunarsamvinnu er iðulega skoðað út frá vergri landsframleiðslu eru áhyggjur af fjárframlögum Vesturlanda til þróunarsamvinnu réttmætar. Í samstarfslöndum okkar í þróunarsamvinnu eru lífsskilyrði og lífsbjörg fólks í miklum mæli háð sjálfsþurftarbúskap. Þar þurftu íbúar m.a. að laga sig að útgöngubanni og ýmiss konar takmörkunum og lokunum. Ég gat ekki annað en hugsað til allra þeirra barnmörgu fjölskyldna sem ég hitti í heimsóknum mínum til Afríku, fjölskyldna sem brauðfæða börnin sín með heimaræktun og smáveiðum sem þær selja á mörkuðum sem voru skyndilega allir lokaðir. Hvernig lifðu þessar fjölskyldur af heimsfaraldurinn eða gerðu þær það kannski ekki? Í þessum löndum er veruleiki fjölmargra barna sá að eina heita máltíð dagsins er skólamáltíðin. Í samstarfslandi okkar Úganda var skólum til að mynda lokað í tvö ár vegna Covid. Börn sem máttu síst við því, börn fátækra foreldra með lágt menntunarstig sem búa í dreifbýli, verða fyrir mestum áhrifum af slíkum lokunum, en í fátækustu ríkjum heims er eiginlega ekki hægt að flokka aðstæður barna nema í illa sett og verr sett, og skólalokanir þýða það að fjöldi barna snýr aldrei aftur í skóla. Talandi um bólusetningar: Í upphafi faraldursins vöruðu sérfræðingar við þeirri hættu að stuðningur vegna annarra lífsnauðsynlegra bólusetninga barna myndi þverra vegna ofuráherslu á Covid-bólusetningar. Staðan í þróunarríkjum er nefnilega sú að í mörgum þeirra eru lífshættulegir smitsjúkdómar landlægir þótt hægt sé að bólusetja gegn þeim. Það kom því ekki á óvart þegar fregnir bárust af því á dögunum að mænusótt sem hefur ekki greinst á meginlandi Afríku í nokkur ár blossaði upp í samstarfslandi okkar Malaví. Við vitum líka að Covid hefur haft þau áhrif á heimsbyggðina að almennar bólusetningar hafa dregist saman. Efnahagshorfur fátækustu ríkja heims eru slæmar og hungur fer vaxandi. Fjöldi vannærðra í heiminum nálgast 900 milljónir og hungursneyð vofir yfir milljónum manna. Covid-19 aðgerðir hafa nefnilega haft mikil áhrif á fæðuöryggi. Vegna heimsfaraldursins jókst sárafátækt núna í fyrsta skipti í meira en 20 ár og meira en 100 milljónir manna bættust við þá sem þegar bjuggu við fátækt. Í þróunarríkjum hefur líka orðið hryllileg þróun í mannréttindamálum. Við fylgjumst hér skelfingu lostin með tölum um brot gegn börnum og um heimilisofbeldi sem hafa rokið upp í heimsfaraldrinum. Hér eiga þessir hópar sér samt málsvara. Í samstarfslöndum okkar hefur orðið mikið bakslag, m.a. í jafnréttismálum, og var þar ekki úr háum söðli að falla. Barnahjónaböndum og ótímabærum þungunum táningsstúlkna hefur t.d. fjölgað gríðarlega. Virðulegi forseti. Nú þegar öldurnar er að lægja hjá okkur er margt sem við verðum að horfast í augu við, ekki bara hérna hjá okkur heldur líka í þeim löndum heims sem treysta á okkur, í samstarfslöndum okkar í þróunarsamvinnu. Ég þykist vita að hæstv. utanríkisráðherra sé meðvitaðri en margir um eftirleikinn, um uppgjörið sem þarf að eiga sér stað. Það verður fróðlegt að heyra hvers hún hefur orðið vísari í þessum gríðarlega mikilvæga málaflokki.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að kalla til sérstakrar umræðu um þróunarsamvinnu og Covid-19. Þetta er ein hlið faraldursins, risastór, sem við höfum bara mjög lítið rætt. Viðbrögð heimsins við heimsfaraldrinum verða eflaust rannsökuð á næstu árum og áratugum. Og hvað varðar fátækustu svæði heims þá blasir við að neyðin hefur vaxið gríðarlega og í einhverjum skilningi kann það að verða stærsta gjaldið sem heimsbyggðin greiðir fyrir faraldurinn. Þau lönd sem höfðu efni á því gátu skrúfað niður gangverk efnahagslífsins til að draga úr hættu á smitum, en afleiðinganna gætir síðan um heim allan og eru því miður mest afgerandi hjá þeim löndum sem máttu síst við slíkri truflun. Þegar á heildina er litið er ljóst að heimsfaraldurinn hefur haft gríðarleg áhrif á þróunarlönd og alþjóðlega þróunarsamvinnu. Í fyrstu var umfjöllun um bein áhrif áberandi þar sem athygli heimsbyggðarinnar beindist einna helst að smittölum og hraðri útbreiðslu. Fljótlega varð þó ljóst að óbein áhrif, hin efnahagslegu og félagslegu, yrðu þróunarríkjum miklum mun þyngri byrði að bera, bæði til skamms tíma og til lengri tíma, en afleiðingarnar af Covid-19 veikindunum. Þessi óbeinu áhrif eru m.a. vegna viðbragða á Vesturlöndum við faraldrinum. Þannig hefur Alþjóðabankinn sagt að árangur síðustu þriggja ára fyrir heimsfaraldur í baráttunni gegn fátækt hafi í raun og veru þurrkast út vegna áhrifa heimsfaraldursins. Áætlar bankinn að á fyrsta ári hans hafi 97 milljónir bæst í hóp þeirra sem lifa undir fátæktarmörkum. Við blasir að þetta er gríðarlega alvarlegt og ákaflega sorglegt bakslag. Þá segir UNICEF að áhrifin af Covid-19 faraldrinum hafi verið mesta ógnin við velferð barna í 75 ára sögu stofnunarinnar og að faraldurinn hafi ýtt 150 milljónum barna í margþætta fátækt. Þá fjölgaði börnum sem ekki fengu hefðbundnar barnabólusetningar árið 2020 um 3,7 milljónir. Þetta eru vitaskuld ekki afleiðingar sem rekja má til veikinda vegna faraldursins heldur til aðgerða stjórnvalda víða um heim til þess að koma í veg fyrir smit. Þetta er í mínum huga ekki bara eitthvað sem er umhugsunarvert heldur mjög sorglegt og nokkuð sem við þurfum að draga lærdóm af. Í samstarfsríkjum okkar Úganda og Malaví gætir áhrifa faraldursins ekki síst á sviði jafnréttismála, eins og hv. þingmaður kom inn á. Tíðni barnahjónabanda og þungana unglingsstúlkna hefur aukist, sem og kynbundið ofbeldi. Alþjóðabankinn hefur til að mynda talað um 25% aukningu í heimilisofbeldi í Úganda og í samstarfshéraði Íslands í Malaví voru tæplega 6.000 barnahjónabönd skráð á því tímabili sem skólar voru lokaðir. Í Þróunarsamvinnu Íslands var strax í upphafi faraldurs lögð áhersla á að bregðast við ástandinu hratt og vel og var sérstökum fjármunum fljótt beint til Covid-19 tengdra verkefna, bæði í fjölþjóðlegu þróunar- og mannúðarsamstarfi sem og í tvíhliða samstarfslöndum okkar. Vissulega hefur heimsfaraldurinn aukið áskoranir í framkvæmd þróunarsamstarfs hjá okkur en þrátt fyrir það hafa verkefni í Malaví og Úganda gengið að mestu samkvæmt áætlun. Í Úganda voru viðbrögð stjórnvalda allt frá upphafi mjög afgerandi og þjóðfélaginu var þar nánast lokað um tíma. Skólar opnuðu loksins í janúar síðastliðinn eftir tæpa tveggja ára lokun. Afleiðingar þessara lokana eru mjög miklar og alvarlegar og er vitað að umtalsverður hluti þeirra barna sem haldið var frá námi vegna faraldursins mun ekki snúa þangað aftur. Eitt af því sem gert var í Úganda í tengslum við opnun skóla á ný var að koma með bætta hreinlætisaðstöðu. Ísland tók þátt í því í 600 skólum. Þá styður Ísland við skólamáltíðaverkefni í Úganda en þær skipta miklu við að koma nemendum aftur í skólann, sem þó hafa ekki allir skilað sér til baka. Í Malaví voru skólar lokaðir í níu mánuði. Malavísk börn fengu, m.a. með stuðningi Íslands, bætta skólamáltíð meðan á skólalokun stóð ásamt mánaðarlegum fjárstyrk til foreldra. Þá voru sett upp vatnskerfi með rennandi vatni og handþvottastöðvum fyrir 12.000 nemendur og kennarar í 120 skólum fengu þjálfun í Covid-forvörnum. Faraldurinn setti strik í reikninginn varðandi þróun frekara samstarfs í Sierra Leone, sem þó hefur komist á fullt skrið á síðustu mánuðum. Við höfum stutt við vatns- og hreinlætismál til varnar faraldrinum, auk stuðnings við fæðingar- og kynheilbrigðisþjónustu og aðgerðir gegn kynbundnu ofbeldi. Frá upphafi faraldursins hefur utanríkisráðuneytið starfar náið með frjálsum félagasamtökum sem framkvæma verkefni á vettvangi og hefur framgangur þeirra verið með ágætum þrátt fyrir áskoranir. En því miður er útlitið ekki gott. Fátækt og ójöfnuður hefur aukist. Skuldavandi þróunarríkja hefur vaxið, þörf fyrir mannúðaraðstoð hefur vaxið mjög og hækkandi matar- og orkuverð vegna stríðsins í Úkraínu mun síðan auka neyð víðs vegar um heim. Þannig að neyðin er mikil og það er ljóst að þörfin fyrir stuðning hins ríkari hluta heims mun vaxa. Í þeim verkefnum er mikilvægt að Ísland axli ábyrgð og það er mikilvægt fyrir okkur að huga að þessu og draga lærdóm af þeim afleiðingum sem þetta allt saman hefur haft, því að áskoranir verða fleiri í framtíðinni og það er ýmislegt sem við hefðum kannski gert öðruvísi ef við hefðum séð allar þær afleiðingar.
Herra forseti. Hér veltir hv. þingmaður Diljá Mist Einarsdóttir upp gríðarlega mikilvægum málum og varpar ljósi á það hvernig ríkari þjóðirnar hafa fyrst og fremst hugsað um sjálfar sig, lokað augunum fyrir fátækt, ójöfnuði og aukinni neyð og auk þess ýtt undir ófrið í heiminum í kjölfarið. Hér viðurkennir líka hæstv. ráðherra að neyðin hafi aukist og það þurfi að bæta úr. Í því ljósi þurfum við og hljótum að ræða þátttöku Íslands, 11. ríkasta lands veraldar, í þróunarsamvinnu því að þótt krónutalan hækki ár eftir ár eru þau 0,35% sem við greiðum af vergri þjóðarframleiðslu skammarlega lág og raunar helmingi lægri en þau 0,7% markmið Sameinuðu þjóðanna sem við Íslendingar höfum engu að síður lýst stuðningi okkar við. Hæstv. utanríkisráðherra leyfir sér svo að koma upp og segja að allt hafi gengið samkvæmt áætlun og hnýtir svo við að það þurfi að gera betur. Það þýðir þá væntanlega að áætlunin er of metnaðarlaus. Við hljótum einfaldlega að gera þá kröfu, rétt eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom inn á, að við öxlum meiri ábyrgð í þessum málaflokki. Við höfum enga afsökun hér inni fyrir því að sameinast ekki um tímasett markmið um það hvenær við ætlum að komast upp í þessi 0,7% vegna þess að við erum ekki einungis að láta það viðgangast að fátækt, neyð og hörmungar sem því fylgja fái að viðgangast heldur erum við - og hugsum um nýliðna atburði austur í Úkraínu - að ýta undir mögulegan ófrið alls staðar í heiminum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, fyrir umræðuna og sömuleiðis þakka ég hæstv. utanríkisráðherra fyrir að vera hér með okkur. Í þingsályktuninni sem samþykkt var í maí 2019, um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2019–2023, kemur réttilega fram, eins og hv. þm. Logi Einarsson kom inn á, hver markmið okkar skuli vera og að íslensk stjórnvöld taki undir það að iðnríki skuli veita allt að 0,7% af vergum þjóðartekjum í þessi mál. Það verður að fylgja sögunni að Íslendingar hafa bætt við útgjöldin, sem betur fer, en betur má ef duga skal, ég get tekið undir það með hv. þm. Loga Einarssyni. Við stefnum í 9 milljarða á árinu 2022 til þessa málaflokks. En það er nú einu sinni þannig að því miður hefur heimsfaraldurinn leikið þessi ríki verulega grátt. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna, Antonio Guterres, tók til máls um daginn og varaði við því að staðan myndi versna enn meira í ljósi stríðsins í Úkraínu. Þegar matvælaframleiðsla fer að minnka með stríðinu bitnar það því miður á þeim sem síst skyldi í þessu tilliti, þ.e. þróunarríkjunum, þannig að betur má ef duga skal. Við höfum staðið okkur alveg ágætlega en við verðum að gera enn betur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að koma með þetta mál. Helstu áherslur og spurningar eru mjög skýrar og mikilvægar og eiginlega átti ég von á að við fengjum svör við þeim í dag, en það er kannski ekki alveg svo einfalt. Covid-19 sýndi hversu mikill aðstöðumunur er á milli landa sannarlega. Lönd í hinum vestræna heimi náðu að bólusetja fólk tvívegis áður en mörg lönd fengu jafnvel fyrsta skammt bóluefnis. Fögur fyrirheit vestrænna ríkja um bóluefnasamstarf komu ekki til framkvæmda fyrr en seint og síðar meir. Færa má rök fyrir því að áhættan af faraldrinum hafi aukist til muna vegna þess hversu mikið ójafnræði var á dreifingu bóluefna. Eins og staðan er í dag veltir maður líka fyrir sér, á meðan þessi ójöfnuður er gríðarlegur og veiran er að krauma og malla í þróunarlöndum, hvort einn góðan veðurdag komi ekki bara nýtt afbrigði út úr því öllu saman. Það er margbúið að segja að það verði ekki fyrr en búið er að ná tökum á þessu í öllum heiminum sem við stígum mögulega fyrir alvöru út úr þessum vágesti. Við í Flokki fólksins erum sífellt að hugsa um viðkvæma hópa; öryrkja, fatlað fólk, börnin, hvort sem það er hérlendis eða úti í heimi. Mér sem fyrrverandi formanni Barnaheilla – Save the Children á Íslandi til sex ára verður hugsað til barnanna og hinna óbeinu áhrifa af því að þau foreldralaus, vegna þess að foreldrarnir hafa látist úr Covid, séu á vergangi og við vitum öll hvernig það getur tengst mansali. Þannig að staðan er hörmuleg og staðan fyrir Covid í mörgum þessara þróunarlanda var hræðileg fyrir vágestinn. Við erum því í enn þá verri málum og hér þurfum við vissulega að stíga inn með einum eða öðrum hætti og hjálpast öll að til þess að við getum einn góðan veðurdag sagt skilið við þennan vágest.
Herra forseti. Yfir heimsbyggðina hefur nú í tvö ár gengið versti heimsfaraldur sem fleiri kynslóðir hafa þurft að upplifa og takast á við. Við höfum tekist á við þessa ógn hér á landi að mörgu leyti með farsælum hætti samanborið við aðrar þjóðir. Samt hafa margir orðið að sjá á eftir ástvinum og margir orðið fyrir heilsubresti og því miður er von á fleiri slíkum áföllum. Því þurfum við að sýna áfram aðgát, ekki síst af virðingu fyrir lífi og mannréttindum þess fólks sem veikt er fyrir og ástvinum þeirra. Það er líka ljóst að flestar vestrænar þjóðir, ríkari þjóðirnar, hafa þrátt fyrir alvarleg áföll og viðvarandi erfiðleika átt auðveldari leið í gegnum heimsfaraldurinn en fátækustu þjóðirnar. Margs konar annað álag hvílir á íbúum þessara landa vegna sjúkdóma, veikra innviða og skorts á fullnægjandi matvælaöryggi. Á þetta ekki síst við um mörg ríki Afríku, ríki sem eru háð þróunaraðstoð þurfa sárlega á óskertri og meiri aðstoð að halda. Covid-faraldurinn hefur valdið ómældum viðbótarþjáningum og erfiðleikum fyrir íbúa þróunarlandanna. Að þessu þurfum við Íslendingar sérstaklega að hyggja í yfirferð okkar á aðstoð og á hverju sé mest þörf, hvar við getum komið að sem mestu liði. Þurfum við að breyta áherslum okkar, alla vega tímabundið? Í þeim löndum sem við höfum einbeitt okkur hvað mest að, í okkar þróunaraðstoðarlöndum, þar sem við getum haft hvað mest fram að færa í ljósi okkar styrkleika eða í samstarfi við aðra, er staðan augljóslega erfið. Í Úganda eru aðeins 30% þjóðarinnar bólusett fyrir Covid, Í Sierra Leone, þar sem enn frekara starf er í undirbúningi, er hlutfallið komið í 21% en í Malaví er það aðeins 8%. Hætta er á að samfélagið í þessum löndum eigi eftir að verða lengur í heljargreipum heimsfaraldurs en margar þær þjóðir sem nú vonast til að sjá fljótlega fyrir endann á því og að full endurheimt taki ekki langan tíma. Þessa stöðu þurfum við að greina og bregðast við.
Virðulegi forseti. Árið 2015 komu þjóðarleiðtogar saman og settu sér 17 heimsmarkmið til áranna 2030, markmið sem gerðu ekki ráð fyrir því að við myndum fá heimsfaraldur, markmið sem gerðu ekki ráð fyrir því að 100 milljónir manna myndu fara aftur í sárafátækt, markmið sem gerðu ekki ráð fyrir því að börn í 194 löndum misstu úr skóla, sum hver í allt að tvö ár. Skuldahlutfall í þróunarlöndum undanfarin tvö ár hefur aukist hratt þar sem stjórnvöld í þessum löndum eru að sinna lífsbjargandi útgjöldum og þurfa oft að velja á milli þess að bjarga fólki eða mennta fólk eða gefa því að borða eða hugsa um loftslagsaðgerðir. Já, heimsfaraldurinn hefur leitt til aukinnar fátæktar og ójöfnuðar og dregið úr framþróun á ýmsum sviðum, oft um ár ef ekki áratugi. Eins og nefnt hefur verið hér var jafnvel það fjármagn sem skilgreint var til heilbrigðismála nýtt í viðbragðið við Covid og þar af leiðandi má búast við bakslagi í öðrum sjúkdómum og í heilsu fólks víða um heim. Þó svo að lönd hafi aukið fjármagn samtals til þróunarmála þá hafa mörg hver skorið niður langtímaverkefni á kostnað Covid-19 aðgerða. Það er mikilvægt að ekki sé látið undan skammtímaþrýstingi um niðurskurð sem mun koma á þessu ári og næstu vegna þess að uppbyggingin eftir Covid og viðbragðið er bara rétt að byrja í þróunarlöndunum.
Virðulegi forseti. Það er brýnt að ræða stór og mikilvæg mál eins og þessi í heildstæðu samhengi. Við megum aldrei gleyma að horfa út á við og ræða hvernig við getum gert betur, hvernig við getum beitt rödd okkar og veitt öðrum þjóðum aðstoð, nýtt styrkleika okkar á ákveðnum sviðum, hvort sem er á sviði jafnréttismála eða þekkingar á sviði orkuauðlinda og sjávarútvegs. Þróunarsamvinnan kemur hér við sögu og þar má ekki gefa eftir þótt einhver sé vandinn heima fyrir. Framlög á heimsvísu til þróunaraðstoðar tóku við sér árið 2020 í kjölfar Covid-faraldursins einmitt til að bregðast við afleiðingum faraldursins. Og já, þessi nálgun var sérstaklega áberandi í stuðningi Evrópusambandsins við önnur ríki miðað við tölur OECD. Stærsti hluti framlaga á heimsvísu rann til venjubundinnar aðstoðar en einnig voru framlög sérstaklega eyrnamerkt aðgerðum vegna faraldursins. Þar ber helst að nefna fjárveitingar til heilbrigðismála, stuðning við mannúðaraðstoð og aðgerðir til að tryggja aukið fæðuöryggi. Því verður samt ekki neitað að á þessum sama tíma hefur dregið úr viðskiptum og dregið úr fjárfestingum og það hefur bitnað á fátækari ríkjum heims. Það hefur gert þeim erfiðara fyrir að byggja upp innviði sína og bregðast við efnahagslegum áföllum faraldursins, en það er einmitt á þeim tímum sem stjórnvöld eins og okkar, ríkrar þjóðar, þurfa að gefa í og veita stuðning til velferðarmála, innan heilbrigðisgeirans, innan menntageirans en ekki síður til loftslagsmála og grænnar þekkingaruppbyggingar, þeim hluta megum við heldur ekki gleyma. Þetta getum við allt gert, virðulegi forseti, með aukinni samvinnu og með því að nýta samtakamáttinn með öðrum bandalagsríkjum því að auðvitað viljum við öll búa í bættum heimi allra og það er auðvitað ábyrgð okkar allra. Við verðum að vera meðvituð um þetta og við verðum að segja þetta skýrt og skorinort og við verðum að fara í þetta refjalaust, undanbragðalaust.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að setja málið á dagskrá. Við erum vonandi öll sammála um að bólusetningar fullorðinna og barna hafi verið mikilvægur liður í að stuðla að eðlilegu lífi eftir Covid-19 og hafi dregið úr alvarlegum veikindum og dauðsföllum. Ísland hefur nú þegar tekið virkan þátt í alþjóðlegum aðgerðum til stuðnings baráttu þróunarríkja gegn heimsfaraldrinum. Þær fréttir bárust fyrir stuttu að utanríkisráðuneytið myndi verja allt að 250 millj. kr. til að styðja við starfsemi Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, eða UNICEF, til að hraða dreifingu og aðgengi að Covid-19 bóluefnum í þróunarríkjunum. Því vil ég fagna. Ljóst er að Covid-19 mun hafa margvíslegar afleiðingar í þróunarríkjunum. Þær afleiðingar munu reynast sérstaklega erfiðar í ljósi stöðu ríkjanna sem þróunarríkja. Þær verða efnislegar, félagslegar og menningarlegar og munu líklega hafa alvarlegar afleiðingar fyrir heilsu og allan félagslegan aðbúnað barna og fjölskyldna í þessum ríkjum. Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum er búist við að hlutfall ólæsra tíu ára barna aukist úr 53% í 70% ef ekki verður gripið til aðgerða. Það er mikið áhyggjuefni í ljósi þess að áður en heimsfaraldurinn hófst voru 53% tíu ára barna í lág- og meðaltekjuríkjum ekki nægjanlega vel læs og uppfylltu ekki lágmarkskröfur í lestri og reikningi. Það er mjög mikilvægt að Ísland taki þátt í þróunarsamvinnu af fullu afli og taki þátt í að kosta bóluefni til þróunarríkjanna. Heimsbyggðin öll þarf að taka á þessu saman og nú þegar vestræn ríki hafa bólusett þjóðir sínar vel verðum við hér á litla Íslandi að aðstoða þróunarríkin á fjölbreyttan hátt. Það þarf að vera í formi fjárframlaga en einnig með því að koma þekkingu okkar á framfæri, t.d. með því að íslenskir sérfræðingar komi með beinum hætti til aðstoðar.
Hæstv. forseti. Ég vil, líkt og aðrir hér, þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu í dag. Heimsfaraldrinum er ekki lokið og við ættum kannski að nota þetta góða tækifæri til að líta í eigin barm, yfir síðustu tvö ár. Það hefur legið fyrir frá fyrstu stundu, frá því að fyrsta bóluefnið var þróað gegn Covid-19, að ekkert okkar gæti verið fullvarið fyrir veirunni fyrr en við værum það öll, ekki bara við öll á Íslandi heldur mannkynið allt. Það stoppaði okkur hins vegar ekki hér á Íslandi í því að taka þátt í bóluefnakapphlaupinu með öðrum ríkum löndum. Fyrir því voru bæði skiljanlegar ástæður og kannski eðlilegar. En þegar við lítum til baka vitum við líka að við vorum mjög nærsýn í þessu. Við getum bara huggað okkur við að við vorum ekki ein sek um það. Oxfam hefur nýlega bent á að afleiðingar þessa viðbragðs ríku landanna sé eitthvað sem kalla megi nýja tegund af nýlendustefnu. Á meðan bólusetningar á Vesturlöndunum dekka u.þ.b. 75% íbúa, þá dekka þær um 11% íbúa í heilli heimsálfu sem heitir Afríka. Við berum nefnilega ekki öll sömu byrðarnar í þessum faraldri og við verðum að horfast í augu við að til þess að COVAX-samstarfið skili raunverulegum árangri þarf að veita miklu meira fé til þess. Mig langar að nota tækifærið og spyrja hæstv. utanríkisráðherra hver sé heildarupphæð framlaga Íslands til COVAX-samstarfsins. En gleymum því ekki að þegar á allt reynir þá er mikilvægasta þróunarsamvinnan og þróunaraðgerðin að stuðla að jöfnuði og kvenfrelsi, börnum, körlum og konum til handa. Baráttan gegn misskiptingu í heiminum er í rauninni undir hér eins og í öllu sem máli skiptir.
Virðulegi forseti. Hér fer fram mikilvæg umræða um bein og óbein áhrif Covid á þróunarsamvinnu og vil ég þakka fyrir þá umræðu. Í tvö ár höfum við upplifað tíma sem ekkert okkar bjóst við þrátt fyrir að hafa þá vitneskju úr lífvísindunum að við gætum alltaf átt von á heimsfaraldri. Á þessum einstöku tímum höfum við líka upplifað samtaka- og samvinnumátt alþjóðasamfélagsins, alþjóðavísindasamfélagsins og stjórnmálanna, þegar sett voru skýr markmið um samvinnu við rannsóknir og þróun bóluefna. Það tókst, en alþjóðasamvinnunni má ekki ljúka þar. Hún verður að ná alla leið til dreifingar bóluefnisins á jafnan og sanngjarnan hátt til allra heimshluta, bæði vegna beinna mannúðar- og jafnréttissjónarmiða en líka vegna líffræði veirunnar. Stökkbreytingar veirunnar eru óútreiknanlegar og þess vegna verðum við að draga úr tækifærum hennar til að fjölga sér og fækka þar með möguleikunum til stökkbreytinga. Við erum ekki varin fyrr en öll heimsbyggðin er varin. Það er bara þannig, eins og hér hefur komið fram. Við höfum líka heyrt hér í umræðunni af ótrúlegu ójafnræði milli heimshluta. Virk þátttaka Íslands í alþjóðlegum aðgerðum er þess vegna mikilvæg, eins og stuðningur til COVAX-bóluefnasamstarfsins og stuðningur við starfsemi Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna við að tryggja Covid-bólusetningar í þróunarríkjum. Barnahjálpin gegnir mikilvægu hlutverki og býr að dýrmætri reynslu um framkvæmd bólusetninga í þróunarlöndum sem hefur nýst til að koma bóluefnunum á leiðarenda, við flutning, tæknilega aðstoð, stuðning við heilbrigðisstarfsfólk og stofnanir ásamt almenningsfræðslu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda þessa máls. Það er um gríðarlega mikilvægt mál að ræða sem er áhrif Covid á alþjóðaþróunarsamvinnu Íslands. Ég tel að alþjóðleg þróunarsamvinna Íslands, sem á sér langa sögu og er ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu, eigi að vera sem mest óbreytt. Áhrif Covid eru vonandi sem allra minnst á þá samvinnu. Þingsályktun var samþykkt 2019 og vonandi hefur utanríkisráðuneytinu tekist að framfylgja þeirri stefnu þrátt fyrir Covid. Við erum eitt ríkasta samfélag heims og það er mjög mikilvægt að fjárframlög okkar til þróunarsamvinnu séu í samræmi við ríkidæmi íslensks samfélag. Ég vil sérstaklega taka undir síðasta áherslupunktinn sem er eftirfarandi hjá málshefjanda: Hefur verið gerð úttekt eða greining á því hvort afturför hafi orðið í þróunarsamvinnustarfi Íslands vegna Covid-19? Ef ekki, hyggst ráðherra ráðast í slíka greiningu og bregðast við gerist þess þörf? Hér er um grundvallaratriði að ræða. Ég tel reyndar að Alþingi Íslendinga ætti að óska eftir því að gerð verði rannsókn á áhrifum Covid, bæði áhrifum stjórnvalda og áhrifum Covid, á þróunarsamvinnu sem og áhrif á íslenskt samfélag. Það er mjög mikilvægt að við skilgreinum alla aðstoð okkar við þróunarlönd varðandi Covid sérstaklega, aðskilið frá núverandi stefnu. Það er algjört grundvallaratriði og það er gríðarlega mikilvægt að við styðjum þróunarríkin í bóluefnakaupum og bólusetningum. Árangurinn hefur sýnt að þetta skiptir gríðarlega miklu máli í baráttunni við þennan heimsfaraldur sem við erum nú að komast út úr.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér áföll í þróunarlöndum vegna heimsfaraldurs og stöðuna þeirra vegna. Samstarfslönd okkar, þar sem Ísland hefur veitt og vill veita aðstoð, kalla á skjót viðbrögð og greiningu um hvað við getum gert jafnvel enn betur til að mæta viðbótarneyð. Til viðbótar við hörmungar heimsfaraldurs bætist yfirvofandi matvælaskortur og enn meiri dýrtíð vegna stríðsátaka og innrásar í Úkraínu. Mörg þróunarlönd eru háð matvælasendingum og kaupum frá nú stríðshrjáðum svæðum. Þá er viðbúið að mörg vestræn ríki, þar með talið þau sem best hafa staðið sig í þróunaraðstoð, veiti aukna fjármuni í annað sem þau telja brýnt á erfiðum tímum í Evrópu. Það er mikilvægt að það gerist ekki á kostnað þróunaraðstoðar á tímum þegar fólkið sem byggir þessi lönd og þarf svo sárlega þarf á aðstoð að halda upplifir viðkvæmari tíma fyrir afkomu sína, framtíð sína, en verið hefur lengi. Ísland þarf að skerpa á þeirri aðstoð sem við höfum veitt vegna skelfilegra áhrifa faraldursins á þau lönd sem við erum að aðstoða. Við getum og eigum að bæta enn frekar í þá aðstoð sem við veitum með enn frekari fjárveitingum sem varið verður þar sem þörfin er mest og með krafti til að mæta viðbótarneyð sem gæti jafnvel átt eftir að versna enn frekar á næstunni.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka málshefjanda, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, fyrir þessa mikilvægu umræðu, umræðu þar sem ég veit að við erum mjög sammála um flest atriði. Mig langar að tækla nokkur atriði hérna í seinni ræðunni. Í fyrsta lagi er oft sagt að Afríka sé ekki tilbúin til að taka við aðstoð þegar kemur að hlutum eins og Covid. Þá langar mig bara að benda ykkur á land sem ég bjó í í tvö ár sem heitir Rúanda þar sem yfir 80% af íbúunum eru nú þegar búin að fá tvær bólusetningar, þar sem í dag eru færri Covid-smit á dag en hér á Íslandi. Af hverju? Jú, af því að þeir voru búnir að leggja mikla vinnu í uppbyggingu á heilbrigðiskerfinu undanfarin tíu ár og voru þess vegna tilbúnir að takast á við þetta. Þegar þeir fengu þann stuðning sem þeir þurftu þá gátu þeir tekist á við þessa hluti. Þannig að það er ekki hægt að segja bara: Afríka eru ekki alltaf tilbúin. Það er hægt að gera þetta rétt ef við leggjum í þessa langtímauppbyggingu. Það er líka oft talað um hvað við verjum miklum peningum í aðstoð við útlönd. Mig langar að setja fram smásamanburð. Í svörum sem við fengum hér á Alþingi í dag kom fram að 11,4 milljörðum hefði verið eytt í Covid-próf á Íslandi síðastliðin tvö ár. Setjum þetta í samhengi við það að þróunarsamvinnan öll, ekki bara hvað við gerðum fyrir Covid heldur öll þróunarsamvinnan, verður alls 10,2 milljarðar á þessu ári. Þau kerfi sem við búum við í tengslum við þróunaraðstoð og neyðaraðstoð eru ekki byggð til að takast á við svona stóra atburði. Nú erum við að fara að takast á við enn eina krísuna. Pössum að sækja aukið fjármagn í hana svo við tökum það ekki frá núverandi þróunarstarfi.
Herra forseti. Þá á að vera metnaður hvers samfélags sem stendur vel að styðja við þau lönd og heimshluta sem höllum fæti standa. Aðstæður fátæktar geta verið af ýmsum toga, svo sem vegna stríðsátaka og hörmulegra afleiðingar þeirra, eins og við verðum illþyrmilega vör við þessa dagana. Þá hafa margir siðlausir stjórnmálamenn náð að sölsa til sín þjóðarauðnum og lifa í vellystingum á meðan almenningur er sveltur. Þurrkar og aðrar náttúrulegar hörmungar eiga einnig sinn þátt í því að erfitt er að nýta land til ræktunar. Lágt menntunarstig og lítil tæknikunnátta ræður einnig miklu. Ísland hefur að mörgu leyti staðið sig bærilega á mörgum sviðum. Má þar nefna ýmiss konar aðstoð sem Ísland hefur veitt á tæknisviði, ásamt stuðningi við stofnanir sem sinna þessum málaflokki á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þá hefur Ísland gert þróunarsamninga við nokkur ríki um að bæta stöðu fátæks fólks og stuðla að velferð á grundvelli mannréttinda og sjálfbærrar þróunar, eins og það er nefnt. Allt er þetta af hinu góða, en þegar skoðað er framlag Íslands til þróunaraðstoðar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu kemur í ljós að Íslendingar eru eftirbátar annarra þjóða, með rúmlega 0,3% framlag. Norðmenn, Svíar og Danir verja rúmlega 1% í þennan sama málaflokk, Finnar rúmlega hálfu prósenti og Þjóðverjar u.þ.b. 0,7%. Íslendingar eru rík þjóð og það er alger óhæfa að við séum einhverjir eftirbátar annarra þjóða þegar kemur að framlagi til þróunaraðstoðar. Eitt er það sem vekur athygli þegar framlög til þróunaraðstoðar eru metin, þ.e. að heimilt er að telja framlög til móttöku flóttamanna sem þróunaraðstoð, og ekki bara móttöku heldur líka brottvikningu. Það er í mínum huga sérkennilegt að það teljist til þróunaraðstoðar að reka fólk úr landi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem tekið hafa þátt í umræðunni, bæði hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum. Mér þótti jákvætt í þessari þungu umræðu að hlusta á yfirferð hæstv. ráðherra sem hefur skilning á málaflokknum og þykir staðan vekja upp spurningar. Ég er sammála því. Þessar tölur sem hún nefnir eru auðvitað stjarnfræðilegar og mjög óraunverulegar; 50 milljónir, 100 milljónir, aukin fátækt, ójöfnuður, hungur, þörf fyrir mannúðaraðstoð. Ég tek undir orð hv. þm. Loga Einarssonar því að þessi hræðilega staða afhjúpar það auðvitað að í heimsfaraldrinum hugsuðum við fyrst og fremst um okkur sjálf. En ég saknaði þess hins vegar að heyra ekki meira af þessum sjónarmiðum síðastliðin tvö ár. Virðulegi forseti. Hörmungarnar vegna Covid eru rétt að byrja í þróunarríkjunum og þau munu verða verst úti vegna faraldursins, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, ekki vegna þess að faraldurinn herji svo illa á þessi ríki heldur vegna óbeinna áhrifa af mótvægisaðgerðum, bæði okkar eigin og í þessum ríkjum. Covid hefur aukið kvíða og þunglyndi heimsbyggðarinnar um tugi prósenta en í þeim 43 löndum heims þar sem hungursneyð er yfirvofandi er kvíðinn örugglega af öðrum toga en hjá okkur. Mikið bakslag hefur orðið á sviði þróunarsamvinnu í kjölfar heimsfaraldurs og sums staðar hefur árangur af henni farið aftur um áratugi. Það þýðir samt ekki að gefast upp. Við verðum að láta þetta verða okkur hvatning til að leggja mikla áherslu á þróunarsamvinnu okkar og árangurinn af henni. Ísland er þrátt fyrir smæð mikilvægur þátttakandi í þróunarsamvinnu. Það hefur heldur aldrei verið eins mikilvægt að berjast fyrir auknum mannréttindum og jafnrétti. Það verður vonandi, og mér heyrist það, áfram höfuðáhersla í íslenskri þróunarsamvinnu.
Herra forseti. Ég þakka aftur fyrir þessa góðu og tímabæru umræðu. Mig langar að nefna nokkur atriði. Hv. þm. Logi Einarsson sagði mig hafa sagt að allt hefði að mestu gengið samkvæmt áætlun, en ég tiltók sérstaklega að verkefni okkar í Malaví og Úganda hefðu að mestu gengið samkvæmt áætlun. Ýmislegt annað og mjög margt hefur hins vegar farið úr skorðum og Covid-19 hefur aukið áskoranir í framkvæmd þróunarsamstarfs talsvert. Hv. þm. Kolbrún Baldursdóttir bar fram spurningar sem ég tel mig hafa svarað, öllum nema þeirri sem ég náði ekki að svara í fyrri ræðu. Svarið er: Fyrirhuguð er greining á þróunarsamvinnustarfi Íslands á tímum Covid-19 og niðurstöðu er að vænta með vorinu. Það verður því áhugavert að fara í gegnum það og það er eitthvað sem við þurfum líka að skoða ofan í kjölinn. Það er alveg ljóst að við höfum staðið frammi fyrir miklum áskorunum í starfi okkar, en í því felst líka mikill lærdómur, hvernig við höfum brugðist við, sem við getum sannarlega nýtt. Þetta hefur líka kallað á breytt vinnubrögð og hluti þeirra vinnubragða er kannski eitthvað sem við viljum viðhafa áfram og halda í. Í Covid og undanfarin ár höfum við hækkað hlutfall til þróunarsamvinnu í 0,35%, en það er rétt hjá hv. þingmanni að Sameinuðu þjóðirnar tala um 0,7% og það höfum við kvittað upp á. En við erum ekki eftirbátar heldur erum við yfir meðaltali í OECD. Við getum svo haft þá skoðun að við eigum að vera meira en yfir meðaltali sem ein ríkasta þjóð í heimi, en við höfum verið að bæta í. Árið 2027, í samanburði við 2023, mun framlagið hækka samkvæmt áætlunum um 3 milljarða, sem er þá 26% hækkun. En það er sorglegt að finna fyrir því og sjá að í gegnum þetta tímabil hefur þurrkast út árangur sem við höfum barist við að ná saman. Það þýðir að verkefnið stækkar og ekki er það að minnka núna með stríði í Evrópu og [[Forseti hringir.]]öllu því sem er fram undan. Það er því eins gott að bretta upp ermar og átta sig á því hvaða afleiðingar það hefur þegar við tökum ákvarðanirnar sem við höfum verið að taka.
Virðulegi forseti. Frumvarp sem nú liggur fyrir Alþingi er mikið framfaramál og mun styrkja faglega umfjöllun innan spítalans og auka á gæði þjónustu fyrir notendur og bæta stjórnun hans. Með frumvarpinu fá stjórnendur aukið aðhald en jafnframt stuðning til að veita eins góða heilbrigðisþjónustu og kostur er og notendur eiga rétt til. Í ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar fór hann yfir samsetningu stjórnar. Þar komu fram fjölmargar góðar athugasemdir sem vert er að gefa gaum. Eins og málið horfir við mér og greint er frá í athugasemdum við frumvarpið er verið að leita eftir einstaklingum sem hafa víðtæka þekkingu og reynslu og snúa að því hvernig spítalinn veitir heilbrigðisþjónustu og hvernig standa skuli að menntun heilbrigðisstétta og vísindarannsókna. En þekkingin er ekki bundin við þessa þætti eina og því ætti ekki að koma í veg fyrir að aðrir taki sæti í stjórninni þar sem einnig er kveðið á um að aðilar hafi þekkingu á rekstri og áætlanagerð. Það kann að vera að þetta sé ekki nægjanlegt og að upptalningin hindri að hæfir einstaklingar geti tekið sæti í stjórninni og þá er eðlilegt að slíkt verði skoðað nánar við meðferð málsins hér á Alþingi. Það er í samræmi að fá sem víðtækust sjónarmið þegar ákvarðanir eru teknar um skipulag og áætlanagerð og eftirlit með því að spítalinn sinni sínum lögbundnu skyldum sem honum eru ákvarðaðar í lögum. Hv. þm. Óli Björn Kárason benti jafnframt á að hlutverk þeirra tveggja starfsmanna, sem ætlað er að sitji í stjórn spítalans, sé ekki í samræmi við hefðbundnar skyldur stjórnarmanna og vil ég taka undir þau sjónarmið. Miðað við texta frumvarpsins er ljóst að hlutverk starfsmanna er áheyrnarhlutverk þó með málfrelsi og tillögurétt. Alþingi hefur til meðhöndlunar þingsályktunartillögu um atvinnulýðræði, fyrirkomulag sem er vel þekkt víða erlendis, fyrirkomulag sem gengur út á að auka rétt starfsmanna til að hlutast til um ákvarðanatöku á vinnustað sínum. Atvinnulýðræði er hægt að útfæra með margvíslegum hætti; allt frá aukinni upplýsingagjöf til starfsmanna yfir í að starfsmenn komi að sameiginlegri ákvarðanatöku með stjórnvöldum um hvernig haga skuli starfsemi. Þau rök hafa verið færð fyrir auknu atvinnulýðræði að með slíku fyrirkomulagi megi auka hagkvæmni og framleiðni og bæta starfsánægju starfsmanna. Þetta er þróun sem ekki sér fyrir endann á og ber vott um nútímastjórnunarstíl og -mannauðsmál. Það væri því e.t.v. rétt að ganga lengra í þessum málum en frumvarpið kveður á um og auka við réttindi og skyldur starfsmanna í stjórn og gefa þeim hreinlega atkvæðisrétt á fundum stjórnar. Hvernig standa skuli að vali á starfsmönnum, sem var rætt sérstaklega hér í gær, er sérstakt úrlausnarefni, en það ætti nú að leysast, held ég, við meðferð málsins á Alþingi. Þá langar mig til að víkja að aðkomu notendaþjónustu spítalans. Það er að mínu mati nauðsynlegt að sjónarmið notenda komist að við stjórnunina. Hafa hagsmunaaðilar talað á sömu nótum og bent á að nauðsynlegt sé að veita notandafélögum þetta sama tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri þegar kemur að skipulagi, áætlanagerð og innra eftirliti með starfseminni. Í þessu sambandi hefur m.a. verið bent á ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem og að neytendur heilbrigðisþjónustu þurfi að hafa virka aðkomu að meðferð sem þeim er veitt og að hlusta þurfi hvernig upplifun þeirra er. Komið er að einhverju leyti til móts við þetta í 4. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um notendaráð. Sú útfærsla er góð eins langt og hún nær. Slíkt ráð hefur hins vegar ekki sama hlutverk og stjórn og verður ekki séð að aðkoma notenda fái sömu vigt og ef þau sjónarmið myndu fá að hljóma inni í stjórn spítalans þar sem ákvarðanatakan á sér sennilega stað. Það er því rétt að Alþingi skoði hvort rétt sé að fulltrúar notenda, einn eða tveir, fái sambærilegt hlutverk og starfsmönnum er ætlað samkvæmt frumvarpinu, þ.e. að þeir fái setu á stjórnarfundum með málfrelsi og tillögurétt. Það kom líka fram í umræðum fyrr að það væri kannski erfitt að finna út úr því, það væru stórir hópar notenda sem hefðu kannski ólík sjónarmið og upplifun, en ég held að það mætti rótera þessu þannig að á vissu árabili kæmust fjölmörg sjónarmið á framfæri. Ég vil einnig varpa því fram hvort ekki sé rétt að kveða á um sambærilegar stjórnir fyrir heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Í andsvörum hæstv. heilbrigðisráðherra kom fram að það kynni að verða gert í framhaldinu ef vel tekst til með stjórn Landspítalans. Sá sem hér stendur hefur fulla trú á að vel muni takast til og að ekki séu forsendur til að efast um annað. Ef Alþingi telur að þetta fyrirkomulag henti Landspítalanum tel ég að sömu sjónarmið eigi við að flestu leyti varðandi starfsemi sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana úti á landi. Það er ekki eftir neinu að bíða að mínu mati. Ég tel að stjórnir þessara sjúkrastofnana á landsbyggðinni ættu að koma að því að marka langtímastefnu, yfirfara starfsáætlun og ársáætlun og leggja mat á þessar áætlanir og mælikvarða sem stofnanirnar setja sér með sama hætti og gert er á Landspítala. Jafnframt myndu slíkar stjórnir vera viðkomandi forstjóra til aðstoðar varðandi ákvarðanir við rekstur og starfsemi þeirra. Að lokum vil ég taka undir þau sjónarmið sem fram hafa komið fyrr í umræðunni um hlutverk stjórnar gagnvart forstjóra, þ.e. hvort rétt væri að forstjóri sæti í umboði stjórnarinnar og stjórnin hefði þá húsbóndavald yfir forstjóra. Ég er viss um að við meðferð frumvarpsins á Alþingi muni þessi sjónarmið verða skoðuð og ég er sannfærður um að endanleg lög verði þannig úr garði gerð að full samstaða náist meðal þingmanna.
Forseti. Hún var áhugaverð, umfjöllun hv. þingmanns um atvinnulýðræði. Mér finnst einmitt áhugavert í þessu frumvarpi, og eins og kemur fram hérna í samráðsferlinu, að það hafi verið ákall um aðkomu notenda, sem hv. þingmaður talaði um að ættu að vera með málfrelsis- og tillögurétt. Ég velti því fyrir mér, alveg eins og hvað varðar fulltrúa starfsmanna sem eru með málfrelsis- og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt, hvort notendur ættu ekki líka að vera með málfrelsis- og tillögurétt og einnig atkvæðisrétt. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju það þarf endilega að undanskilja atkvæðisréttinn hjá þessum hópum. Ég veit ekki hver hugsunin er eiginlega þar á bak við og velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti gefi mér smá innsýn inn í það þar sem fjallað er um atvinnulýðræði, hversu langt það nær ef atkvæðisrétturinn er undanskilinn. Þegar allt kemur til alls þá er það þannig sem ákvörðunin er tekin og ef ákvarðanir eru ekki einu sinni að hluta til á forsendum bæði starfsmanna og/eða notenda, hversu langt göngum við þá í rauninni í atvinnulýðræði ef við prófum það ekki einu sinni? Það eru tveir fulltrúar starfsmanna en ekkert atkvæði. Kannski eitt atkvæði. Af hverju ekki tvö? Ég held að smá umfjöllun um atvinnulýðræði væri mjög hjálpleg fyrir þetta frumvarp.
Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Eins og þetta horfir við mér er augljóst, og var reyndar rætt hér fyrr í meðferð þessa máls, að eins og frumvarpið er sett upp núna er gengið mjög skammt í þessu. Það var bent á hér að það væri í rauninni ekki rétt að tala um starfsmenn í þessum tilgangi sem stjórnarmenn vegna þess að þeir væru meira eins og áheyrnarfulltrúar sem hefðu að vísu málfrelsis- og tillögurétt en kæmu eðli máls samkvæmt þá ekki að beinni stjórn spítalans, eins og hugmyndir um atvinnulýðræði ganga út á. Þannig að ég held að það mætti gera bót á þessu frumvarpi í þá veru að þessi sjö manna stjórn verði skipuð tveimur fulltrúum starfsmanna sem hefðu ekki bara málfrelsis- og atkvæðisrétt heldur líka atkvæðisrétt á fundum. Ég held að það sé í raun og veru eina leiðin til þess að koma þessu atvinnulýðræði á. Varðandi notendurna eru örugglega margvísleg sjónarmið þar undir. Í andsvörum hæstv. heilbrigðisráðherra kom í ljós að hann hefði áhyggjur af því að þetta væri mjög fjölbreyttur og stór hópur sem hefði mismunandi þarfir og kannski ekki rétt að hefði beinan atkvæðisrétt. Ég er í sjálfu sér alveg tilbúinn til að skoða hvernig má útfæra að notendur hafi atkvæðisrétt á fundum, það er hugsanlega hægt að útfæra það. En til að byrja með væri í það minnsta hægt að koma því þannig fyrir að notendur hefðu beina aðkomu að stjórninni og gætu tekið til máls og lagt fram tillögur.
Forseti. Núverandi fyrirkomulag ætti í raun og veru að vera mjög bein samskipti á milli ráðuneytis og spítalans, en þarna er verið að setja stjórn inn á milli sem á að vera í góðum samskiptum og rýna samkvæmt lögum um opinber fjármál áætlanagerðina og þess háttar, sem hjálpar kannski mjög mikið faglega en lengir líka samskiptaleiðir, boðleiðirnar á milli ráðherra og spítalans, að því er manni finnst. Kannski er það góð hugmynd. Ég átta mig ekki alveg á tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar, á því nákvæmlega hvaða vandamál er verið að leysa. Það er einhvern veginn komin upp sú mantra að það eigi að vera stjórn og ég get alveg skilið hvernig það gæti hjálpað faglega, en það er ekki teiknað upp. Sérstaklega varðandi sjónarmið hv. þingmanns um lýðræðisumhverfi þessarar stjórnar held ég að það sé eitthvað sem við ættum að fá betri upplýsingar um frá ráðherra, [[Forseti hringir.]]hvernig hann sér fyrir sér þess háttar fyrirkomulag, því að það skiptir máli [[Forseti hringir.]]hvernig ákvarðanir eru teknar.
Virðulegur forseti. Ég held að frumvarpið sem slíkt sé mikið framfaramál og ég held að það sé mikill akkur í því fyrir stjórnendur Landspítalans og hugsanlega aðrar stofnanir, heilbrigðisstofnanir, að fá sem víðtækasta þekkingu og reynslu til að aðstoða þá við að veita bæði aðhald og eins að koma með tillögur og þekkingu inn í rekstur stofnunarinnar. Það hefur verið nefnt að hugsanlega eigi hlutverk stjórnarinnar að vera meira og menn hafi einfaldlega heimildir til að ráða forstjóra t.d. Það er eitthvað sem Alþingi verður bara að skoða nánar og ég reikna með því að þegar málið verður tekið til meðferðar og sent til umsagnar og slíkt þá fái menn fram þessi sjónarmið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Viktori Stefáni Pálssyni fyrir góða ræðu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í atvinnulýðræði eða lýðræði yfir höfuð þegar kemur að stjórnun fyrirtækja. Við höfum verið að tala um að fulltrúar starfsmanna fái setu í stjórn og í umræðum í gær heyrði ég að hæstv. ráðherra hafði efasemdir um það hvernig fulltrúar starfsmanna gætu tekið ákvarðanir sem hefðu í rauninni áhrif á þá sjálfa. En að sama skapi tölum við orðið meira um notendur og að hafa rödd notenda í stjórninni. Aftur er fólk hrætt við það og finnur það sem ég myndi kalla afsakanir og segir: Hvernig eigum við að velja einhvern af þessum sjö í notendaráði til að vera fulltrúi? Ég veit um fullt af stjórnum og ráðum og nefndum þar sem svona samtök koma sér saman um hver er fulltrúi og viðkomandi fulltrúi leitar alltaf upplýsinga frá öllum, ekki bara sínum eigin félagasamtökum. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni: Hvernig getum við fengið ríkið og aðra sem eru með stjórnir til að virkja meira lýðræði þegar kemur að því?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það felst náttúrlega í hugtakinu lýðræði að starfsmenn fái að koma að málum, að koma að stjórn fyrirtækja eða stofnana eins og Landspítalans. Ég ítreka það sem ég hef sagt áður og sagði í ræðu minni; það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að starfsmenn fái einhverja aðkomu að svona stórri stofnun eins og heilbrigðisstofnanirnar eru þegar innlegg þeirra í ákvarðanatöku um hvernig sé best að framkvæma þjónustuna er auðvitað það sem mun koma notendum best. Ég hef í sjálfu sér ekki mikið meira við þetta að bæta en ég held það sé nauðsynlegt út frá þessum sjónarmiðum að gera þessar breytingar á frumvarpinu og tryggja þessa beinu aðkomu starfsmanna, því að án þeirra og þessarar beinu aðkomu er kannski tómt mál að tala um lýðræði.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði að fara í annan punkt sem hv. þingmaður nefndi sem var um það hver ræður yfir hverju. Ég og held ég hv. þm. Óli Björn Kárason ræddum í gær að það væri svolítið skrýtið að hafa bæði stjórn og forstjóra og allt skipað af ráðherra og enginn í rauninni yfir neinum. Hv. þingmaður nefndi að þetta væri eitthvað sem þingið þyrfti að tækla í meðhöndlun sinni á þessu máli. Mig langaði að heyra hver væri skoðun hv. þingmanns á því. Á stjórnin að skipa forstjóra eða ætti þetta vera eins og þetta er? Hver er skoðun hv. þingmanns á því?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir annað andsvar. Skoðun mín er sú að það þarf að vera skýrt umboð sem stjórnin hefur. Hún þarf að hafa ákveðnar leiðbeiningar og í rauninni einhvern ramma um það hvað stjórnin getur gert og hvað hún getur ekki gert. Bent var á í umræðum að þetta þekktist víða, að það væri stjórn sem ræður forstjóra. Út frá því hvernig tekist hefur til með aðrar stjórnir held ég að það væri fyrirkomulag sem væri mjög áhugavert að skoða, hvort stjórnin ætti ekki að hafa rýmra umboð til að hafa húsbóndavald yfir forstjóra.
Virðulegur forseti. Það má kannski segja að með þessu sé verið að hverfa aftur til gamalla tíma eða til baka með þær ákvarðanir sem teknar voru á árinu 2007 þegar stjórn var lögð niður með lögum. Það er í raun og veru verið að viðurkenna að átt hafi sér stað mistök í stjórnsýslunni með þeim gjörningi sem gerði forstöðumenn einráða og þeir heyrðu þá bara beint undir ráðherra. Ég hjó eftir því þegar hv. þingmaður nefndi að ef það ætti að setja stjórn yfir spítalanum ætti að setja stjórn yfir önnur sjúkrahús. Þannig var það líka á öðrum stöðum úti á landi þar sem sjúkrahús voru til staðar, þar voru stjórnir sem stýrðu spítalanum. Ég myndi gjarnan vilja fá aðeins dýpri umræðu um það hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að skipaðar yrðu stjórnir yfir sjúkrahúsunum á nýjan leik. Félag eldri borgara á Suðurnesjum ályktaði um daginn og skoraði á heilbrigðisráðherra að taka upp þennan hátt að nýju á t.d. á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, að þar yrði skipuð stjórn. Bæði bæjarráð og bæjarstjórn Reykjanesbæjar tóku undir að þetta gæti verið leið til þess að koma skoðunum heimamanna betur að. Mig langar að biðja hv. þingmann að fara betur ofan í þetta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Í sjálfu sér held ég að það sé tiltölulega einfalt að yfirfæra þær hugmyndir sem eru settar fram í frumvarpinu um stjórn yfir Landspítalanum yfir á aðrar sjúkrastofnanir á landsbyggðinni. Ef við teljum að þetta frumvarp sé til góða fyrir Landspítalannn sé ég ekki af hverju sambærileg sjónarmið ættu ekki við einnig um sjúkrahúsin á landsbyggðinni. Ég held að þeim sé alveg jafn mikill akkur í því að fá stuðning, reynslu og þekkingu eins og Landspítalanum. Í mínum huga ætti að vera tiltölulega einfalt að lagfæra frumvarpið á þá leið að þetta næði ekki bara til Landspítalans heldur yrðu sett sambærileg ákvæði um aðrar sjúkrastofnanir í landinu. Þetta ætti að vera tiltölulega einfalt, að í staðinn fyrir að einblína á Landspítalann myndi frumvarpið ná til allra heilbrigðisstofnana á landinu.
Virðulegur forseti. Ég sakna þess tíma þegar heimamenn höfðu aðgengi að stjórnun sjúkrahússins heima hjá mér, af því að það skiptir máli að hjarta svæðisins fái að slá. Oft og tíðum eru stjórnendur þessara stofnanna aðkomufólk sem hefur jafnvel verið sent af ráðuneytinu til þess að stjórna viðkomandi stofnun. Fólk keyrir þá, í þessu tilfelli Reykjanesbrautina á morgnana, en kannski ekki. Kannski er það ekki á staðnum og ekki í sambandi við samfélagið. Við erum auðvitað líka með mörg sveitarfélög á bak við eitt héraðssjúkrahús og raddir sveitarfélaganna þurfa [[Forseti hringir.]]heyrast. Ég held að það væri af hinu góða [[Forseti hringir.]]ef þessi hugmynd hv. þingmanns kæmist á borðið.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður sagði hér rétt áðan. Það er afar mikilvægt að við sem búum úti á landi fáum að hafa meira um það að segja hvernig málum er stjórnað í okkar héruðum. Þetta er auðvitað bara einn hluti af mörgum sem þarf að skoða. Heilbrigðisstofnanir gegna náttúrlega lykilhlutverki fyrir okkur sem búum úti á landi og okkur er mjög umhugað um að við getum komist í góða heilbrigðisþjónustu með sama hætti og fólk á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna er mikilvægt, eins og þingmaðurinn sagði, að heimamenn hafi eitthvað um það að segja hvernig þessari stofnun er stjórnað. Ég tek því tek heils hugar undir það sem fram kom hjá honum.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu, nánar tiltekið því hvernig stjórna eigi stærstu heilbrigðisstofnuninni á Íslandi, stofnun sem hefur þurft að ganga í gegnum erfiða tíma síðustu ár, stofnun sem hefur lyft grettistaki og gert hluti þrátt fyrir takmarkað fjármagn og skort á starfsfólki, þar sem ekki er nægilega vel borgað fyrir þau erfiðu störf sem það vinnur. Það er því mikilvægt að slík stofnun hafi á að skipa stjórn sem getur stutt stofnunina í því að komast í gegnum þá erfiðleika sem hún á við að etja núna, bæði vegna fortíðarvanda, heimsfaraldurs og einnig þeirra breytinga sem munu verða á okkar samfélagi á næstu árum. Mikið hefur verið rætt um það undanfarið ár a.m.k. að það þurfi að auka skilvirkni og þurfi að bæta afköst, og ýmis falleg orð notuð um það hvað þurfi að gera. En sannleikurinn er sá að við erum að ganga í gegnum miklar samfélagslegar breytingar. Eitt af því sem við munum þurfa að ganga í gegnum er stafræn umbylting heilbrigðiskerfisins og þá er mikilvægt að í stjórn stofnunar eins og Landspítalans sé fólk sem hafi skilning á því hver áhrif slíkrar umbyltingar eru. Þá langar mig að fjalla um það sem segir í 1. mgr. 8. gr. a. Þar segir: „Í stjórn skulu sitja einstaklingar sem hafa þekkingu á rekstri og áætlanagerð, á heilbrigðisþjónustu og vísindarannsóknum á heilbrigðissviði og menntun heilbrigðisstétta og á opinberri stjórnsýslu og reglum stjórnsýsluréttar.“ Á meðan þetta eru allt góð atriði, sem svo sannarlega einhverjir af stjórnarmönnunum þurfa að hafa, þá langar mig að benda líka á það sem kemur fram í umfjöllun um það hvernig stjórnarmenn sjúkrahúsanna í Noregi eru valdir. Þar segir, með leyfi forseta, að þeir þurfi að hafa „almennt breiða þekkingu af ýmsum málefnasviðum, svo sem heilbrigðisþjónustu, rekstri, stjórnun, upplýsingatækni, hag- og viðskiptafræði og lögfræði.“ Jafnframt er í greinargerðinni talað um það undir þættinum um samráð, og mér tókst ekki að lesa úr því hvaðan þessar hugmyndir kæmu, en þar er talað um þróun og nýsköpun, m.a. með tilliti til tækniþróunar og þróunar í sjúkdómsbyrði. Mér tókst alla vega ekki að finna að þetta tvennt hefði ratað inn í sjálft frumvarpið en ég tel afar mikilvægt að við séum með stjórn sem hafi a.m.k. einhverja stjórnarmeðlimi sem hafi skýran skilning á því hvað þetta þýðir. Til dæmis væri hægt að fá aðila sem hafa leitt stafræna umbyltingu innan annarra fyrirtækja eða annarra stofnana og nýta þá þekkingu til að aðstoða forstjóra og Landspítalann í þeirri vegferð sem fram undan er, því að ekki viljum við hafa það þannig að hæstv. heilbrigðisráðherra ráði framsýnan forstjóra sem hafi skilning á því hvað þurfi að gera en svo sitji í stjórninni fólk með hugarfar fortíðarinnar sem ekki skilur það mikilvægi sem felst í því að tækla stafrænu umbyltinguna vel. Það er einnig mikilvægt að í þessari stjórn sé fólk sem hafi og geti verið rödd fólksins sem raunverulega er innan veggja spítalans. Það er allt of algengt að við séum hrædd við það að hafa fólkið sjálft, starfsmenn eða notendur eða fulltrúa þeirra, hluta af stjórninni. Sannleikurinn er sá að í þeim stjórnum sem virkja starfsmennina, sem virkja notendurna, eru vandamálin oftast tækluð fyrr og framsýnin og lausnirnar fundnar á auðveldari máta. Því langar mig að hvetja eindregið hv. velferðarnefnd, sem fer yfir þetta frumvarp, til að skoða það að þeir sem í dag eru fulltrúar starfsmanna í stjórninni séu ekki áheyrnarfulltrúar heldur séu raunverulegir fulltrúar með atkvæðisrétt og þá einfaldlega séu settar góðar reglur í kringum það hvernig þessir fulltrúar eru valdir og hvernig þeir tryggi að rödd allra starfsmanna heyrist innan stjórnar. Að sama skapi tel ég mikilvægt að einhver fulltrúi úr því notendaráði sem kynnt er í 4. gr. frumvarpsins sitji a.m.k. sem áheyrnarfulltrúi hjá stjórn. Ég vísa alfarið á bug þeirri hræðslu að fulltrúarnir í notendasamráðinu geti ekki komið sér saman um að einhver einn þeirra sé fulltrúi í stjórn. Ég þekki þetta fyrirkomulag bara úr mörgum stjórnum þar sem félagasamtök koma sér saman um það að einhver mæti sem fulltrúi allra. Það virkar mjög vel og myndi tryggja að þeirra rödd heyrðist líka, nokkuð sem við þurfum að vera tilbúin til að hlusta á vegna þess að notendurnir geta sagt okkur miklu meira um það hvernig þjónustan er, hvar þarf að laga hluti, heldur en kannski einhverjar excel-töflur sem sendar eru inn á stjórnarfund. Við höfum talað margt um það hvernig skipa skuli þessa stjórn, hvort hún skuli síðan skipa forstjóra eða hvernig þetta eigi allt saman að vera og ég tel mjög mikilvægt að við hugsum þetta vel, ekki bara fyrir stjórn Landspítalans heldur almennt í þeim opinberu stofnunum og hlutafélögum og öðru sem við erum með, að við hugsum vel hvernig þessi uppsetning sé gerð á þann máta að útkoman verði sem best. Við þurfum líka að passa að inn í stjórn svona stofnunar séu ekki bara valdir einhverjir vegna þess að viðkomandi kaus réttan flokk eða, eins og í Bandaríkjunum hefði það verið, gaf nógu mikið í kosningasjóðina, sem betur fer erum við ekki þar, heldur að þarna sé valið fólk með reynslu og þekkingu sem virkilega nýtist í því gríðarstóra verkefni sem fram undan er, í að taka Landspítalann og koma honum á næsta stig þar sem við getum treyst því að sjúklingar fái hágæðaþjónustu fljótt og auðveldlega, þar sem starfsfólk sé ánægt í vinnunni og vilji vinna. Þetta getum við, ef við vinnum saman að þessu, ef við tæklum þessa hluti og erum tilbúin að takast á við þau vandamál sem eru og finna lausnir. Ég treysti hæstv. heilbrigðisráðherra til að nýta sér það að hér á Alþingi er svo sannarlega vilji til þess að bæta heilbrigðiskerfið. Þó að við séum í öðrum flokki þá erum við til í að vera saman í liði þegar kemur að því að tryggja að Landspítalinn virki vegna þess að við vitum aldrei hvenær við sjálf, fjölskyldur okkar eða vinir þurfa á þessari þjónustu að halda og þá vonum við sko sannarlega að þau fái eða við fáum þá þjónustu sem við þurfum. Stöndum saman í því að finna bestu lausnirnar á þessu. Ég hvet hv. velferðarnefnd til að vinna saman í þessu, að vinna með ráðuneytinu og að ráðuneytið komi með opinn hug, rétt eins og við öll sem hér sitjum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir sína góðu ræðu. Ég var aðeins farin að hafa áhyggjur framan af, en svo kom hann að því sem mér finnst vera meginmálið og það er rödd fólksins. Ég held að við séum sem betur fer komin þangað að yfirstjórn eða yfirvald sem er í einhverju glerbúri í engum tengslum við fólkið sjálft, þ.e.notendurna sem koma til að þiggja þjónustu - þetta er bara úrelt kerfi. Það þarf að hugsa þetta allt upp á nýtt í svo mörgum stofnunum ríkisins. Nú gildir það að hafa samráð, heyra í fólki og gera kannanir reglulega; að yfirstjórnin gangi um meðal fólksins, bæði starfsmanna og sjúklinga, og tali beint við það. Sú gjá sem verið hefur í samfélagi okkar milli yfirvalds, starfsmanna og fólksins, sem er að koma þarna til að þiggja þjónustuna - þetta er bara liðin tíð eða ætti í það minnsta að vera það. Nú er verið að hugsa um að brúa þetta bil og ég sé fyrir mér stjórn sem er ekki eingöngu skipuð sérfræðingum og gáfumennum með doktorsgráðu, guð má vita hve margar, heldur fólki sem legið hefur í einu af rúmunum, verið sjúklingar. Þarf maður að finna allt á eigin skinni til þess virkilega að skilja? Að sjálfsögðu er ekki hægt að gera kröfu um það, en stundum þarf hreinlega að fara í gegnum þetta ferli til að vita hvernig á að stýra stofnun eins og þessari, þ.e. að vera sjálfur sjúklingur. Öll þekkjum við dæmi um þessa nýju upplifun, þ.e. þegar fólk var sjálft í aðstæðum sem það er síðan kannski að stýra sem yfirmenn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Minn bakgrunnur, áður en ég fór að vinna við hjálparstarf, er tölvunarfræði. Eitt af því sem við uppgötvuðum í þeim geira fyrir 15–20 árum var að við þyrftum einmitt að hlusta á notendur, það væri ekki hægt að búa bara til einhver kerfi og einhver forrit án þess að tala við þá. Sem betur fer er þessi skilningur, að við þurfum að hlusta á notendurna, farinn að dreifa sér í öll kerfi þjóðfélagsins. Það er satt, sem hv. þingmaður segir, að stundum verður maður að upplifa hlutina sjálfur til að átta sig á því hvað megi betur fara. Ég ætla alls ekki að óska hæstv. heilbrigðisráðherra þess að hann þurfi að upplifa þetta kerfi sjálfur. En það eru sögur héðan um fyrrverandi heilbrigðisráðherra sem allt í einu skildu að eitthvað væri að þegar þeir sjálfir lentu í því að þurfa að fara inn á spítala. En það er hægt að hlusta á fólk sem er að fara í gegnum þetta, hlusta á sjúklingana, hlusta á notendurna, hlusta á starfsfólkið. Það er eitt það mikilvægasta sem við getum gert og ég er þakklátur fyrir það að hæstv. heilbrigðisráðherra situr hér og hlustar og skrifar niður vegna þess að það þarf að taka þessar upplifanir og læra af þeim og snúa þeim yfir í lausnir en ekki að búa í glerhúsi og halda að ekkert sé að gerast.
Virðulegi forseti. Ég heyri að ég og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson erum algerlega á sömu blaðsíðu. Mér finnst það mjög gott og ég óska eftir því að ráðherrann verði það líka, hann mun kannski tjá sig um það. En þetta er einmitt málið. Sem sálfræðingur til 30 ára vil ég þó vara við öðru: Það er eitt að hlusta og annað að hlusta. Það er nefnilega hægt að sitja og hlusta og láta sem maður sé að hlusta og meðtaka allt en vera síðan ekkert að hlusta og gera ekkert með það. Það er líka hægt að nota virka hlustun og vera ákveðinn í því að hlusta þannig að maður ætli að meðtaka, skilja og skoða málið og flytja það allt yfir í einhvers konar framkvæmd og fara síðan til baka og athuga hvort það hafi skilað sér. Það eru ótalmargar gerðir af þessu hlustunarrófi og ég hvet þá sem munu halda áfram með þetta mál til að hafa það í huga að ný tækni er komin til sögunnar og ný hugmyndafræði, nýr skilningur, hvert sem litið er. Það eru ekki lengur einhverjir toppar sem eiga að ákveða hvernig hlutirnir ganga fyrir sig. Svo kemur veikt fólk og það verður bara að gjöra svo vel að sitja og standa eftir einhverju kerfi sem enginn hefur spurt þau um. Þessi risastóra og flókna stofnun sem við erum enn að reyna að finna út hvernig við getum látið virka - ég vona að við förum að heyra hvað fólk er að segja, hafa samráð og setja sig í spor fólks og fara bara alla leið, setjast við rúmbrík fólksins og tala við það. Hvernig líður þér? Hvað finnst þér? Hverju þarf að breyta? Og þannig mætti halda áfram.
Forseti. Já, það er mikilvægt að hlusta en við þurfum líka að framkvæma. Ég segi oft söguna af því þegar ég var að vinna hjá Microsoft og skipt var um starfsmannastjóra í alþjóðahlutanum. Viðkomandi starfsmannastjóri byrjaði á því að fara í tveggja mánaða hlustunarferðalag og hlustaði á fólk, út á hvað það vildi setja. Um leið og hún kom til baka úr þessu tveggja mánaða hlustunarferðalagi byrjaði hún að framkvæma og hún fór fyrst í hlutina sem auðveldast var að laga, hluti sem höfðu aldrei fengið athygli, en fór svo í að framkvæma og laga hina hlutina og vinna í því að finna lausnir á þeim. Heilbrigðiskerfið er eitt flóknasta kerfið sem við búum við. Það er örugglega ekki tekið út með sældinni að verða heilbrigðisráðherra því að það er svo margt sem þarf að laga. En með því að hlusta og forgangsraða og fara í aðgerðir er hægt að laga fullt af hlutum. Oft kosta þessir hlutir jafnvel ekki neitt annað en það að taka ákvarðanir eða breyta verklagi. Ég tek algjörlega undir með hv. þingmanni, það þarf að hlusta, það þarf að framkvæma, og það þarf svo sannarlega að vinna saman þegar kemur að þessum málum.
Virðulegur forseti. Ef maður horfir aðeins til baka þá hefur umræðan um Landspítalann verið mjög neikvæð bara svona yfir höfuð. Við sjáum sýknt og heilagt fréttir um viðvarandi halla Landspítalans og það gangi bara ekki nokkurn skapaðan hlut að koma honum innan ramma fjárlaga og því þurfi að breyta með einhverjum hætti. Ég velti fyrir mér núna hvort tilgangurinn með þessu frumvarpi sé að að elta þá umræðu, það sé verið að setja einhverja - ég veit ekki hvað ég á að kalla þá sem eiga að fylgja eftir fjárlagagerðinni og sjá til þess að spítalinn sé innan þessa ramma sem fjármálaráðherra hvers tíma ákveður, ekki endilega heilbrigðisráðherra. Ég verð að segja að ég hef svolitlar áhyggjur af því að það sé þannig í frumvarpinu að það sé ráðherra sem skipi sjö manna stjórn, af því að það eru ekki allir ráðherrar velviljaðir almennri heilbrigðisþjónustu þó að sá sem nú situr sé það. Þannig að ég velti fyrir mér: Er rétt að það séu einhverjir aðrir og fleiri en bara ráðherra sem skipi stjórnina í gömlu lögunum frá því um 1990? Þá var þetta gert með öðrum hætti. Ég vil biðja hv. þingmann að velta því aðeins upp með mér hvort það væri hollt að það væru fleiri sem skipuðu í þessa stjórn en bara ráðherra.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Einarssyni fyrir andsvarið. Það skiptir að sjálfsögðu máli hverjir sitja í stjórninni og hverjir skipa í stjórnina. Við sjáum því miður allt of mikið af því að fólk er skipað í stjórnir, annaðhvort af því að það kýs einhvern ákveðinn flokk, af því að það er kannski fyrrverandi alþingismenn, af því að það er kannski fulltrúi einhvers aðila sem þarf að hafa ítök. Þetta eru allt saman slæmar skipanir í mínum huga. Það er mjög mikilvægt að þegar þú skipar stjórn yfir jafn mikilvægri stofnun og Landspítala að þar sértu ekki bara að skipa það sem ég kalla stundum excel-púka, einhverja sem eltast við það hvort búið sé að eyða 1 kr. of mikið hér eða 1 kr. of mikið þar, fólk sem skilur t.d. ekki að stundum þarf að fjárfesta í ákveðnum hlutum til að draga úr kostnaði í framtíðinni. Það eru ófá dæmi um nákvæmlega það að það hafi verið skipaðir aðilar í stjórnir sem ekki skilja framsýni og nýsköpun og stafræna umbyltingu. En svo ég svari spurningu hv. þingmanns um hvort ráðherra eigi einn að skipa í stjórn þá svara ég til baka með þessari spurningu: Er stjórn eitthvað betur skipuð ef einhverjir fulltrúarnir eru valdir af þingflokkum á Alþingi? Stundum já. Stundum nei.
Virðulegur forseti. Við þekkjum dæmi þess að alþingismenn hafi verið skipaður í veigamiklar stöður, svo sem eins og seðlabankastjóra og þess háttar. Stofnun eða spítali er ekkert annað en það fólk sem vinnur þar. Við sjáum bara að ótrúlegt kraftaverk hafa gerst núna undanfarna mánuði og undanfarin misseri þar sem starfsmenn hafa lyft grettistaki við að halda þessari þjóð gangandi og halda henni frá því að upplifa margar þær hörmungar sem önnur lönd hafa upplifað. Þess vegna velti ég fyrir mér, af því að þingmaðurinn nefndi hér excel-púkana; starfsmenn, þekkja stöðuna vel inni á spítalanum. Þeir þekkja aðbúnaðinn, þeir þekkja álagið, þeir þekkja vinnutímafjöldann sem þeim er uppálagt að skila. Væri það þá ekki rétt að þessir starfsmenn sem yrðu skipaðir væru eitthvað meira en bara áheyrnarfulltrúar, að þeir hefðu eitthvað meira um málin að segja í framhaldinu ef það á að útvíkka þetta, að það séu fleiri en bara forstjórinn sem eiga að ráða þessu? Varðandi það hvort þingflokkar eigi að ráða í stjórnir þá veit ég ekki alveg hvort það sé rétt. Ég velti bara fyrir mér einhvers konar svæðisráði sveitarfélaganna sem umkringja þá stofnun sem við erum að ræða um. Af því að við erum að tala um þjóðarsjúkrahúsið okkar þá er ég ekkert viss um að ég geti alltaf treyst einhverjum ráðherra til að sjá um að þessi stjórn sé rétt skipuð. Það liggur ekkert fyrir í þessu frumvarpi hverrar gerðar þetta fólk á að vera sem á að setjast í þessa stjórn. Hefur það samúð með þeirri þjónustu sem verið er að veita eða hefur það bara samúð með því fjármagni sem verið er að veita til þeirrar stofnunar sem um ræðir?
Forseti. Já, ég styð alfarið það sem hv. þingmaður sagði, fulltrúar starfsmanna eiga svo sannarlega að vera með fullan atkvæðisrétt og vera eins og aðrir stjórnarmenn, vegna þess að ég tel að það sé mjög mikilvægt að rödd fólksins, ekki bara starfsmanna heldur líka notenda, heyrist í stjórn. Það væri mjög framsýnt ef þrír af þessum sjö fulltrúum væru fulltrúar starfsfólks og notenda. Það væri virkilega framsýnt. En hér erum við að tala um þjóðarsjúkrahúsið. Og ég er sammála því að ef um stofnanir úti á landi væri að ræða þá ættu íbúarnir í kring eða fulltrúar þeirra hafa eitthvað með málið að segja en það er erfitt að segja hver á að velja þessa aðila. Þar verðum við, miðað við þetta frumvarp, að treysta því að hæstv. heilbrigðisráðherra hverju sinni sé framsýnn, sé tilbúinn að skipa fólk miðað við þekkingu og reynslu, og ekki bara af því að það er í þessu tilfelli Framsóknarfólk, og vita að það hvaða flokk við kjósum á ekki að skipta máli þegar kemur að því að byggja upp heilbrigðiskerfi til góðs, til framtíðar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 87/2018, um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Frumvarp þetta var samið í heilbrigðisráðuneytinu í þeim tilgangi að setja skýrar reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkunar á nikótínvörum og fella þær undir lög um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Undanfarin misseri hafa heilbrigðisráðuneytinu borist fjölmörg erindi er varða nikótínpúða og fyrirspurnir um lagaumhverfi þeirra og hugsanlega leyfisskyldu fyrir sölu og markaðssetningu þeirra. Ráðuneytinu hafa einnig borist erindi frá eftirlitsstofnunum með vörum á íslenskum markaði þar sem stofnanir hafa lýst vandkvæðum á flokkun slíkra vara í núgildandi lagaumhverfi. Nauðsynlegt er að bæta úr þessu þar sem um er að ræða vörur sem geta innihaldið mikið magn nikótíns. Nikótín er ekki skaðlaust efni og talið gífurlega ávanabindandi. Hér skiptir máli að bæði innflytjendur og seljendur nikótínvara hafa kallað eftir því að reglur verði settar um slíkar vörur. Því er mikilvægt að um nikótínvörur sem eru markaðssettar sem tóbakslausar og eru komnar á markað á Íslandi gildi skýrar reglur. Einnig hefur borið á því að börn hafi neytt slíkra vara en það getur valdið eitrun ef nikótínmagn er mikið. Mikilvægt er að tryggja heilsu og öryggi barna með skýrum reglum um hvernig heimilt sé að markaðssetja og selja umræddar vörur. Þá eru lagðar til breytingar á núgildandi lögum þar sem kveðið verður með sambærilegum hætti á um nikótínvörur og gert hefur verið með rafrettur og áfyllingar fyrir þær, m.a. um markaðseftirlit, bann við auglýsingum og aldurstakmörk. Hér er lagt til að sömu reglur gildi um aldurstakmörk fyrir kaup og sölu á nikótínvörum og þegar gilda um rafrettur og áfyllingar fyrir þær þannig að einungis einstaklingum 18 ára og eldri verði heimilt að kaupa og selja nikótínvörur. Þá er jafnframt lagt til að óheimilt verði að hafa á umbúðum nikótínvara texta eða myndmál sem geti höfðað sérstaklega til barna og ungmenna, t.d. með myndskreytingum eða slagorðum, og þannig mögulega hvatt til neyslu nikótínvara, líkt og þegar gildir um rafrettur og áfyllingar fyrir þær. Verði þetta frumvarp að lögum verður sett reglugerð um leyfilegan hámarksstyrkleika nikótíns í nikótínvörur og verður við þá vinnu litið til þess hvaða áhrif nikótín getur haft á einstakling. Í því sambandi skal gæta að því að upptaka nikótíns úr vöru sé ekki meiri en fæst af leyfilegum hámarksstyrkleika í rafrettuvökva, þ.e. 20 milligrömm á hvern millilítra. Það er samkvæmt gildandi lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir þær. Nikótínpúðar hafa náð töluverðri útbreiðslu á mjög skömmum tíma. Það er mikilvægt að sporna við því að börn og ungmenni hefji notkun og ánetjist nikótínvörum þar sem dæmi eru um að börn hafi orðið fyrir eituráhrifum eftir að hafa neytt nikótínvara eins og áður hefur verið nefnt. Einnig hefur nýleg rannsókn sýnt að einn af hverjum tíu nemendum í 10. bekk grunnskóla notar nikótínpúða og samkvæmt niðurstöðum úr framhaldsskólakönnun frá Rannsóknum og greiningu notar um þriðjungur framhaldsskólanema nikótínpúða. Því er lagt til samkvæmt þessu frumvarpi að óheimilt verði að selja nikótínvörur í skólum og á öðrum stöðum sem ætlaðir eru til félags-, íþrótta- og tómstundastarfs barna og ungmenna og á heilbrigðisstofnunum og á öðrum stöðum þar sem heilbrigðisþjónusta er veitt. Einnig að óheimilt verði að auglýsa nikótínvörur eða sýna neyslu þeirra í auglýsingum. Bann laganna við sýnileika vara á sölustöðum mun einnig ná til nikótínvara sem þýðir að slíkar vörur mega ekki vera sýnilegar viðskiptavinum á sölustöðum nema um sé að ræða sérvöruverslun. Notkun nikótínvara verður einnig gerð óheimil á tilteknum stöðum þar sem börn og ungmenni safnast saman, svo sem í skólum og öðrum menntastofnunum sem og í öðrum húsakynnum sem ætluð eru til dagvistunar og félags-, íþrótta- og tómstundastarfs barna og ungmenna. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar sem ætlað er að draga úr nýliðun og notkun barna og ungmenna á nikótínvörum og rafrettum og áfyllingum fyrir rafrettur. Nikótínvörur og rafrettur hafa notið mikilla vinsælda og er notkun þeirra útbreidd meðal barna og ungmenna. Á sama tíma og daglegar eða reglubundnar reykingar ungmenna hafa dregist saman hefur neysla þeirra á nikótínvörum og rafrettum farið vaxandi vegna innreiðar nýrra ávanabindandi nikótínvara á markað. Rannsóknir hafa jafnframt sýnt að bragðefni, sérstaklega nammi- og ávaxtabragð, spili stóran þátt í því hversu vinsælar rafrettur eru meðal barna og ungmenna og rök falla til þess að telja megi að hið sama eigi við um vinsældir nikótínpúða hjá ungmennum. Þessi bragðefni eru jafnframt talin leiða til þess að notandi líti á vöruna sem hættuminni. Þá eru vísbendingar um að ungmenni sem reykja rafrettur færi sig síðar yfir í tóbaksreykingar. Því er talið að lýðheilsusjónarmið krefjist þess að gripið sé til aðgerða til að sporna við framangreindri notkun ungmenna á rafrettum og nikótínpúðum. Í því skyni er lagt til að óheimilt sé að flytja inn, framleiða og selja nikótínvörur og rafrettur sem innihalda bragðefni sem höfða til barna, svo sem nammi- og ávaxtabragð. Ekki er talið að gengið sé of langt með framangreindum takmörkunum því að eingöngu er verið að takmarka tiltekin bragðefni en hér er ekki verið að banna innflutning, framleiðslu eða sölu á nikótínvörum og rafrettum. Þær vörur munu því standa áfram til boða fyrir þá einstaklinga sem telja þörf á að styðjast við þær, til að mynda til að hætta tóbaksreykingum. Við þekkjum það, virðulegur forseti, að ýmsir hafa fært fram þau rök og jafnvel tekist að breyta neyslu sinni. Lagðar eru til breytingar á ákvæðum laganna um eftirlits- og valdheimildir eftirlitsaðila. Í því sambandi eru lagðar til breytingar sem kveða á um upplýsingaskyldu framleiðenda, innflytjenda og söluaðila og afhending sýnishorna vöru til að sannreyna innihald og eiginleika hennar. Þegar ríkar ástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögunum er nauðsynlegt að eftirlitsaðili geti lagt bann við áframhaldandi notkun, sölu og dreifingu og geti lagt hald á vörurnar og fargað þeim á kostnað handhafa þeirra. Jafnframt eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um viðurlög. Nauðsynlegt þykir að viðurlagaákvæði hafi fælingarmátt og varnaðaráhrif. Í ljósi notkunar og eiginleika nikótínvara og rafrettna og hve ríka ábyrgð framleiðendur, innflytjendur og söluaðilar bera er lagt til að viðurlagaákvæði laganna verði skýrð og efld. Í því sambandi er þremur nýjum ákvæðum bætt við ákvæði um dagsektir, stjórnvaldssektir og kæru eftirlitsaðila til lögreglu. Þetta frumvarp var birt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust umsagnir frá opinberum stofnunum, einstaklingum, framleiðendum, seljendum og hagsmunasamtökum. Var að miklu leyti tekið tillit til athugasemda sem bárust í gegnum samráðsgátt og er greint frá þeim breytingum í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins í greinargerðinni. Ég held að ég ljúki máli mínu, virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar.
Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir yfirferð þessa frumvarps en ég verð að segja að mér finnst það ganga of langt. Hér er vert að hafa í huga að um er að ræða vöru sem var búin til fyrst og fremst til að stemma stigu við neyslu tóbaks, sem allir eru sammála um að er miklu verra, en samt á að nota svipaðan regluramma og takmarkanir þrátt fyrir að gæði nikótínvara sé nauðsynlegur þáttur í því að minnka tóbaksnotkun. Í greinargerð frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er kveðið á um tilteknar ráðstafanir til að sporna við því að börn neyti vara sem innihalda nikótín, þar á meðal bann við sölu til einstaklinga undir 18 ára …“ Einhverjum gæti þótt það vera nóg, börn mega ekki kaupa þessa vöru, en svo er ekki. Það er gengið mun lengra með takmörkunum á bragðefnum og öðru sem hafa með sjálfsákvörðunarrétt fullorðins fólks að gera fyrir utan atvinnufrelsi, stjórnarskrá o.fl. Ég vil því leyfa mér að spyrja, forseti: Finnst ráðherra þetta ekki of langt gengið gagnvart sjálfsákvörðunarrétti fullorðins fólks?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þetta andsvar. Það komu fram athugasemdir í samráðsgátt einmitt við þetta atriði, að hér væri verið að ganga of langt, og maður getur alveg velt því fyrir sér. Meginmarkmið frumvarpsins, ég held að við getum öll verið sammála um að það skipti máli að huga að lýðheilsu og ekki síst að huga að lýðheilsu barna og unglinga og neyslu þar vegna þess að þetta er skaðleg stefna. Hins vegar mætti alveg horfa til þess rökstuðnings sem hv. þingmaður kom inn á varðandi atvinnufrelsið þegar í lögunum er verið að setja aldurstakmark - en á hverju? Ég hefði alltaf haldið því til haga af því að hér eru tiltekin bragðefni [[Forseti hringir.]]og það eru rannsóknir sem segja að tiltekin bragðefni höfði til ungmenna. Þess vegna er þetta hér og það eru rök með því. [[Forseti hringir.]]Á móti kemur að ef þú ert búinn að banna 18 ára og yngri að versla vöruna [[Forseti hringir.]]þá er spurningin í raun og veru hvort það hafi þau áhrif sem ætluð eru.
Forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Talandi um rannsóknir þá segir einnig í greinargerð frumvarpsins að mikilvægt sé að „bjóða fullorðnu reykingafólki upp á úrval af áhrifaríkum og fullnægjandi valkostum öðrum en reykingum“ og að „bann við bragðefnum grafi undan lýðheilsustefnu frekar en að bæta hana“. Til að svara þessari athugasemd segir í greinargerð, með leyfi forseta, að ekki sé talið að „gengið sé of langt með framangreindum takmörkunum því eingöngu er verið að takmarka bragðefni en ekki er verið að banna innflutning, framleiðslu eða sölu á nikótínvörum og rafrettum“. Frekari rökstuðning er ekki að finna gagnvart fullorðnu fólki sem notar þessar vörur með ákveðnum bragðefnum, sem sagt: Notið bara eitthvað annað. Forseti. Þar sem um er að ræða vöru sem verður bönnuð börnum, og það er enginn að gera lítið úr því, leyfi ég mér að velta því upp við hæstv. ráðherra hvar línan verður næst dregin. [[Forseti hringir.]]Verða áfengir ávaxtadrykkir kannski næst eða jafnvel Bayleys-inn?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður setti þetta í athyglisvert samhengi í lok ræðu sinnar. Ég held að þegar við erum að fjalla um börn og unglinga fyrst og fremst þá verðum við líka að minna okkur á að þetta er skaðlegt efni. Tilgangur og meginmarkmið þessa frumvarps í lýðheilsu barna og unglinga er alveg skýrt. Að meginefni til er verið að gera hvað? Það er verið að setja lög um það að 18 ára geti hvorki selt né keypt þessa vöru. Finnst okkur það óeðlilegt? Ég er ekki viss um það. Ég held að þeir sem eru að höndla með þessa vöru kalli eftir slíkum reglum. Ég held að allir þeir sem sinna lýðheilsu barna og unglinga geti tekið undir að það sé skynsamlegt. Hvort það gangi of langt, eins og hv. þingmaður ræddi í fyrra andsvari, finnst mér eitthvað til að rökræða. Það er líka verið að leggja bann við auglýsingum. Það er verið að setja auglýsingabann [[Forseti hringir.]]sem Neytendastofa mun hafa eftirlit með. Finnst okkur eðlilegt þegar verið er að flagga og höfða til þeirra að nýta þessar vörur? Það finnst mér ekki. Mér finnst þetta eðlilegt [[Forseti hringir.]]skref í lýðheilsu gagnvart börnum og unglingum sem verið er að taka hér. Það er ekki verið að banna einum eða neinum neitt sem hefur aldur til [[Forseti hringir.]]að neyta þessarar vöru.