Hæstv. forseti. Eitt það skemmtilegasta sem ég geri er að hitta fólk sem leggur til tíma sinn og hæfileika til að skapa og búa til eitthvað nýtt samfélaginu til góðs. Það er framtakssemi slíks fólks, sem leggur vinnu í nýsköpun, sem stuðlar að verðmætasköpun og ekki síst framförum. Það eru einmitt slíkir einstaklingar sem leggja mikið á sig sem hafa nú stofnað fyrstu fjargeðheilbrigðisþjónustuna. Vefsíðan minlidan.is er komin upp og byrjuð að þjónusta fjölda einstaklinga sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda. Hún er eina starfandi fjargeðheilbrigðisþjónustan sem uppfyllt hefur allar kröfur og fengið leyfi frá embætti landlæknis. Þar er beitt hugrænni atferlismeðferð, sem er ein algengasta gagnreynda sálfræðimeðferðin við þunglyndi og kvíða. Með því er verið að svara brýnni þörf fyrir fjölbreyttari úrræði vegna vægari geðrænna einkenna, sér í lagi hjá yngra fólki, til að grípa það á fyrsta stigi vandans. Það er einmitt sá hópur, fólk á aldrinum 18–35 ára með væg eða miðlungsmikil einkenni kvíða og depurðar, sem bráðvantar fleiri úrræði og betri aðgang að geðheilbrigðisþjónustu. Á síðustu tveimur árum hafa verið stigin mörg framfaraskref í að auka slíka þjónustu og er nú boðið upp á fría sálfræðiþjónustu fyrir börn á flestum heilsugæslustöðvum. En enn eigum við nokkuð í land varðandi sálfræðiþjónustu fyrir fullorðna þótt einhver skref hafi verið tekin nú þegar. Þess vegna eigum við að vera opin fyrir nýjum leiðum og taka upp úrræði í kerfinu þar sem nútímatækni og fjölbreyttari þjónusta er nýtt. Ekki má gleyma því að það getur aukið þjónustu til muna og aukið og boðið upp á þjónustu á landsbyggðinni þar sem oft er afar takmörkuð þjónusta í boði. Sálfræðingur fyrsta mánudag í mánuði er ekki boðlegt í nútímasamfélagi. Hér er einfaldlega að verða til úrræði sem svarar tækniframförum, það er ódýrara, eykur aðgengi fólks og það þarf ekki að bíða eftir þjónustunni. Það er óskandi að kerfið, bæði heilsugæslan og menntakerfið sjái tækifæri í svona frumkvöðlum, sjái hag í svona framtakssemi sem bæta mun líðan landsmanna og efla geðheilbrigðisþjónustu um land allt.
Herra forseti. Á síðum Bændablaðsins, sem kom út þann 20. september síðastliðinn, mátti finna mjög áhugaverða og góða grein eftir Ingvar Stefánsson, formanns Félags svínabænda. Þar veltir hann m.a. upp verðþróun á svínakjöti, en það hefur hækkað að meðaltali um 12% á sama tíma og verð til svínabænda hefur lækkað um 13%. Þrátt fyrir að innflutningur á svínakjöti hafi margfaldast virðist lækkunin til bænda ekki skila sér til neytenda, milliliðirnir taka bara meira til sín. Íslenskir svína- og alifuglabændur standa sig heilt yfir frábærlega vel í framleiðslu á afurðum sínum. Ég hygg að flestir hér hafi lesið eða heyrt um hversu vel íslensku búin koma út með tilliti til margs konar sýkinga sem eru fastagestir á búum víða erlendis. Frelsi er mikilvægt en frelsi getur líka verið dýru verði keypt. Ég er sannfærð um að heilnæmi afurða skipti heilsu okkar miklu máli því að við erum jú það sem við borðum. Eitthvað myndi ég halda líka að mósa- og matarsýkingar kosti hagkerfið, svona ef út í það er farið. Hvernig í ósköpunum stendur á því að íslensk stjórnvöld standa ekki betur að okkar frábæru framleiðslu? Satt best að segja finnst mér hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þurfa að taka sig á. Inn í landið á að flæða kjöt sem ég leyfi mér að fullyrða að er ekki á nokkurn hátt sambærilegt í gæðum við það íslenska. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra yppir bara öxlum og sver af sér allt þar sem hann var ekki ráðherra þegar samningarnir voru undirritaður. Ég verð að segja að mér finnst alveg kominn tími á að bændur fái ráðherra sem stendur með þeim en ekki versluninni.
Virðulegi forseti. Í gær mátti sjá hjartnæma mynd af tveimur mönnum sem takast þétt í hendur yfir skýrslu sem annar réttir hinum. Þetta eru ánægðir menn að sjá. Myndin lýsir eindrægni og sátt. Eiginlega létti. Þetta eru Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrum umsvifamaður í íslensku fjármálalífi og núverandi fjármálaráðherra, og dr. prófessor Hannes Hólmsteinn Gissurarson, helsti hugmyndafræðingur Sjálfstæðisflokksins á undanförnum áratugum og hvatamaður þess upp úr aldamótum að Íslendingar gerðu landið að lágskattasvæði fyrir fólk sem ekki vill greiða sinn skerf til samfélaga sinna. Ísland yrði afland. Skýrslan sem hugmyndafræðingur Sjálfstæðisflokksins var hér að afhenda formanni Sjálfstæðisflokksins og var greidd af almannafé dýru verði, fjallar um sakleysi Sjálfstæðisflokksins. Hún fjallar um það hvernig hrunið var ekki Sjálfstæðisflokknum að kenna, flokknum sem stýrði efnahagsmálum þjóðarinnar öll bóluárin, en einkum og sér í lagi og alveg sérstaklega sé hrunið ekki fyrrum formanni Sjálfstæðisflokksins að kenna. Hrunið var heldur ekki bankamönnum að kenna. Hrunið var öðrum að kenna, fyrst og fremst þeim ríkjum þar sem útrásarvíkingarnir okkar hösluðu sér völl. Virðulegi forseti. Við sem nú störfum í stjórnmálum erum hvorki betri né gáfaðri en þau sem slíkum störfum sinntu á árunum fyrir hrun. Það sem við höfum hins vegar fram yfir þau er vitneskjan um þær hörmungar sem reiðareksstefnan í efnahagsmálum og hömlulaus auðhyggja kallaði yfir land og þjóð. Það er mjög mikilvægt að við drögum réttar ályktanir af þessum atburðum, en það verður ekki gert með því að lesa varnarræður gamalla hrunkvöðla jafnvel þótt greitt sé fyrir af almannafé. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það bar svo við í gær að hæstv. sjávarútvegsráðherra lagði fram frumvarp til Alþingis um breytt fyrirkomulag á veiðigjöldum. Ég vænti þess að það frumvarp komi þá hér til 1. umr. von bráðar og ég vænti þess að sú umræða í þingsal verði gagnleg og menn einbeiti sér að því að ná skynsamlegri niðurstöðu um þetta fyrirkomulag. En þetta nefni ég af því tilefni að í morgun var haldinn sjávarútvegsdagurinn með yfirskriftinni Lítill fiskur í stórri tjörn. Það er ágætisyfirskrift til að endurspegla þann veruleika að íslenskur sjávarútvegur á í gríðarlega harðri samkeppni á alþjóðavettvangi. 98% af öllum fiskafurðum á Íslandi eru seldar á erlendum mörkuðum. Það var mjög fróðlegt erindi sem þar kom fram um það atriði. En það var annað erindi sem var hvað athyglisverðast á þessum fundi í morgun. Það var erindi frá endurskoðanda Deloitte endurskoðendaskrifstofu um afkomu íslensks sjávarútvegs á árinu 2017. Þar kemur fram sú mynd sem við blasir og við höfum áður rætt hér í þessum þingsal að tekjur sjávarútvegsins á árinu 2017 eru að dragast saman um 10% frá árinu 2016. Framleiðnin dregst saman á árinu 2017 um nær 20% frá árinu 2016 og hagnaður í sjávarútvegi dregst saman um allt að 50% á þessum árum. Þetta er sú staða sem við blasir og þetta hlýtur að vera innlegg í umræðuna þegar við tökum þetta fyrirkomulag á veiðigjöldum hér til umræðu. Við viljum að sjávarútvegurinn sé samkeppnishæfur á alþjóðlegum vettvangi. Þá hlýtur þetta að skipta máli. Við viljum að sjávarútvegurinn dafni um land allt og ólík fyrirtæki, stór sem smá, dafni um land allt.
Virðulegi forseti. Við búum í samfélagi þar sem uppi eru misjafnar trúarskoðanir. Fólk er sannfært á misjafnan hátt út frá trúarlegu sjónarmiði og svokölluðu lífsskoðunarsjónarmiði. Ég get alveg sagt hér að ég er með ýmsar lífsskoðanir sem aðrir gætu reyndar jafnvel uppnefnt trúarlegar í einhverju samhengi. Það er alveg hægt að taka þá umræðu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að sú umræða eigi ekkert heima hérna, að ég eigi ekkert að fara hér í pontu og tala um sannleiksgildi upprisu Jesú Krists úr Biblíunni eða fara út í þróunarkenninguna á móti þeirri annars fráleitu sögu sem finnst í 1. Mósebók, eldra testamentisins, enda sem betur fer fæstir sem taka þá sögu bókstaflega nú til dags. Ég er að nefna þetta vegna þess að það vill þó þannig til að við erum með í okkar eigin stjórnarskrá, í 62. gr., ákvæði um hina evangelisku lútersku kirkju sem skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og skuli ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Sömuleiðis er að finna í 2. mgr. 1. gr. í lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, með leyfi forseta: „Skírn í nafni heilagrar þrenningar og skráning í þjóðskrá veitir aðild að þjóðkirkjunni.“ Nú hef ég ekkert að athuga við það að trúfélög og lífsskoðunarfélög setji einhverjar svona pælingar inn í sínar reglur. Mér finnst hins vegar ekki við hæfi að hafa þetta í lögum sem eiga að gilda fyrir alla Íslendinga. Mér finnst ekki í lagi að hafa þetta í stjórnarskrá sem á að gilda fyrir alla Íslendinga. Mér finnst það jafn fáránlegt og ef ég færi hér að rökræða við fólk um einhver trúarkennisetningarleg atriði úr Biblíunni eða Kóraninum eða öðrum trúarritum, Mormónsbók eða hverju einu. Mér finnst þetta ekki vera staðurinn. Mér finnst það ekki vera við hæfi. Mér finnst að við eigum að hætta því.
Herra forseti. Ég vil gera að umtalsefni nýtt þingmál sem ég hef lagt fram en það veitir þolendum í heimilisofbeldis- og kynferðisbrotamálum rétt til gjafsóknar. Ég hef fengið 1/3 hluta þingmanna með mér á það mikilvæga mál. Með samþykki málsins munu brotaþolar í þessum brotum eiga möguleika á að koma einkaréttarlegum kröfum sínum að, sér að kostnaðarlausu, þegar þær hafa ekki fengið framgang í sakamáli. Slíkt getur nefnilega gerst þegar sakamál eru t.d. felld niður á rannsóknarstigi af ýmsum ástæðum, svo sem vegna mistaka lögreglu eða vegna þess að nægar sannanir teljast ekki vera til staðar að sakamálarétti eða þegar sýknað er í sakamálinu. Við þær aðstæður kann að vera hægt að fara í einkamál til að fá einkaréttarlegum kröfum framgengt enda eru sönnunarkröfur þar minni en í sakamáli. Þá kæmi þetta nýja gjafsóknarúrræði til sögunnar. Löggjafinn hefur nefnilega nú þegar tekið þá ákvörðun að í sumum málum skuli gjafsókn heimiluð, burt séð frá efnahag umsækjanda, t.d. í þjóðlendumálum, málum sem lúta að vinnudeilum fyrir félagsdómi og öðrum slíkum. Ég tel, ásamt meðflutningsmönnum mínum, að heimilisofbeldis- og kynferðisbrotamál eigi hiklaust heima í þeim flokki, mála sem heimila gjafsókn. Herra forseti. Efnahagur fólks og fjölskyldu á ekki að ráða því hvort hægt sé að sækja einkaréttarlegar kröfur í heimilisofbeldis- og kynferðisbrotamálum. Ég vil nota þetta tækifæri til að hrósa sérstaklega þeim einstaklingum, Rúnu Guðmundsdóttur og öðrum, sem hafa einmitt bent á að hér er pottur brotinn og við getum gert betur. Herra forseti. Ég er nýbúinn að leggja fram mál sem lýtur að lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. [[Forseti hringir.]]Ég tel það mál vera af sama meiði. Þetta er réttlætismál og ég vona að við getum [[Forseti hringir.]]sýnt með þverpólitískum hætti að við viljum að það nái fram að ganga.
Herra forseti. Ég vil vekja athygli á þremur staðreyndum sem hafa orðið ljósar á undanförnum misserum. Í fyrsta lagi kemur fram í skýrslu Alþýðusambands Íslands um þróun skattbyrði - skýrslan kom út í ágúst 2017 - að á tímabilinu 1998–2016 hafi skattbyrði hækkað hjá öllum tekjuhópum en mest hjá hinum lægstlaunuðu, mest. Skýringin er sú að persónufrádráttur hefur ekki verið látinn þróast sem skyldi og eru þar stjórnvaldsákvarðanir að baki. Í annan stað hefur komið fram í svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn minni að á undanförnum fimm árum hafi húsnæðisliður vísitölunnar sogað, ryksugað, 118 milljarða út úr heimilunum í gegnum verðtryggðu lánin á meðan almennar verðhækkanir höfðu í för með sér 15 milljarða hækkun á verðtryggðum lánum. Í þriðja lagi er sú staðreynd sem fram kom í svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn, sem ég leyfði mér að leggja hér fram, að á tíunda þúsund fjölskyldur, íslenskar fjölskyldur, feður, mæður og börn, voru hrakin út af heimilum sínum á árunum sem liðin eru frá hruni. Við þessu verður að bregðast. Ég ætla að nefna nokkur atriði sem fela í sér að reisa varnir í þágu heimilanna. Í fyrsta lagi er frumvarp, sem stutt er af öllum þingmönnum Flokks fólksins og Miðflokksins, um vexti og verðtryggingu, þar sem þrengt er mjög að verðtryggingunni. Í annan stað er þingsályktunartillaga, sem ég mun mæla fyrir seinna í dag, um það að hætt verði að skattleggja fátækt, þ.e. að hætt verði að skattleggja tekjur sem hrökkva ekki fyrir framfærslu samkvæmt viðurkenndum viðmiðum opinberra aðila. Í þriðja lagi er nauðsynlegt að fá úr því skorið hvernig það megi vera, þrátt fyrir konunglega tilskipun frá 9. febrúar 1798, að verið sé að innheimta af skuldabréfum þar sem lánastofnanir geta ekki framvísað frumritum.
Herra forseti. Það er hluti af störfum okkar hér á þingi að fylgjast með og fá upplýsingar frá þingforseta, forsætisráðherra, ríkisstjórninni um það hvernig málum miðar áfram, hvað það er sem við erum að fara að ræða og hvað það er sem við þurfum að taka ákvarðanir um. Mjög oft verða þingstörfin leiðinleg ef misskilningur er hvað þetta varðar, hvað var samþykkt og hvað var gert, þannig að allir hlaupa hér upp í fundarstjórn forseta og svo er hringlað í því heillengi. Þetta er ekki gott ásýndar en þetta er nauðsynlegt ef ekki er brugðist við. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir viðleitni hennar til að bregðast við, ekki bara taka við því búi sem hún hefur fengið og gera hlutina eins og þeir hafa alltaf verið gerðir heldur að hlusta á þetta og bregðast við. Hún hefur nú fundað tvisvar með forsætisnefnd frá því að hún tók við, fyrst í vor og aftur nú fyrr í mánuðinum og svo var frábær fundur sem við fengum sem erum ábyrg fyrir starfsáætlun Alþingis í forsætisnefnd, sem berum ábyrgð á starfsáætlun nefndanna, formenn nefndanna og svo þingflokksformenn sem eru ábyrgir fyrir nærdagskránni. Við fengum fund í Ráðherrabústaðnum um það hvernig ríkisstjórnin er að vinna að málunum, hvernig hún sem forsætisráðherra, yfir Stjórnarráðinu, heldur utan um það hvernig málin fara áfram þannig að við í þinginu getum farið að fá betri upplýsingar um þetta og skipulagt starf okkar betur. Þetta eru akkúrat réttu viðbrögðin við kröfum um meiri upplýsingar og stuðlar að því að við getum unnið betur saman. Kærar þakkir fyrir það. Hæstv. þingforseti, Steingrímur J. Sigfússon, hitti þingflokk Pírata hér áðan og við ræddum ákveðin álitamál sem verið hafa uppi varðandi ákvarðanir og upplýsingagjöf. Þar kom mjög skýrt fram lausnamiðuð nálgun í því hvernig við gætum gengið betur upplýst inn á fundi til að geta tekið ákvarðanir og þurfum ekki að vera óviss um það eftir á og hlaupa síðan upp í ræðustól og rífast um það. Þetta eru fagleg vinnubrögð. Takk.
Virðulegi forseti. Meira af virðulegum forseta. Þann 6. mars 2009 skrifaði núverandi virðulegur forseti, þáverandi fjármálaráðherra, undir reglur um ferðakostnað á vegum hins opinbera. Í 6. gr. segir að af dagpeningum beri að greiða allan venjulegan ferðakostnað annan en fargjöld, m.a. ferðakostnað til og frá flugvöllum. Í 7. gr. segir að styrkir og hvers konar hlunnindi varðandi gistingu og fæði sem ríkisstarfsmenn njóta meðan á dvölinni stendur skuli koma til frádráttar almennum dagpeningagreiðslum eftir á. Ég spurði fyrir nokkru um hversu háar þessar endurgreiðslur hefðu verið. Svarið var að hefð hefði ekki skapast fyrir því að leggja sérstakt mat á umfangið þannig að það hafi leitt til frádráttar frá almennum dagpeningagreiðslum. Það er sem sagt ekki verið að fara eftir reglunum. Þegar ég spurði í ferðakostnaðarnefnd hverju þetta sætti, hvort fólk vissi ekki hvað hádegismatur kostaði, var svarið einfaldlega nei. Það er ekki búið að búa til þau viðmið sem þarf til að framfylgja þessum reglum sem settar voru 2009. Við þurfum að gera smáathugasemd hér. Þetta eru eiginlegar launahækkanir t.d. ráðherra sem fá alltaf skutl út á flugvöll en fá samt dagpeningana líka fyrir skutl á ráðherrabílnum. Þingmenn. Ég var á ráðstefnu í Finnlandi um daginn og fékk úthlutað dagpeningum. Ég var samt búinn að láta vita að samkvæmt dagskrá væri kvöldmatur skipulagður o.s.frv. sem ég bað um að væri tekið tillit til. Það var ekki hægt. Þegar ég leitaði upplýsinga um það var ekki hægt að segja mér hversu mikið ég ætti að borga til baka. Ég er að reyna að borga til baka það sem gera á að samkvæmt reglum. Það er ekki hægt því að þau vita ekki hvað ég á að borga mikið til baka. Eftir því sem sagt var hefur enginn einu sinni spurt um þetta áður. Þetta er eiginleg launahækkun ráðherra og þingmanna sem er einhvern veginn óskráð á stórfurðulegan hátt. Fjárlaganefnd og fjármálaráðherra mega búast við því að þetta mál verði tekið upp og [[Forseti hringir.]]skoðað og athugað hversu mikið ríkið hefur greitt umfram í dagpeninga fyrir þingmenn og ráðherra á þessum níu árum.
Forseti. Ferðaborgin Reykjavík laðar til sín alls konar fólk sem á alls konar erindi, sem er gott. Nú í vikunni funduðu hér norrænir hjúkrunarfræðingar. Fréttaflutningurinn af þeim fundi vakti athygli mína. Í yfirlýsingu sem nokkrir fjölmiðlar birtu í gær kom fram að launaójöfnuður væri meginþema þessa stóra fundar. Yfirlýsing frá þeim segir að könnun á launakjörum sýni að launamunur karla og kvenna sé umtalsverður og konur í hefðbundnum kvennagreinum, svo sem hjúkrun, séu með um 80% af launum í karlagreinum við svipað menntunarstig, segja norrænir hjúkrunarfræðingar. Stjórn þessara samtaka sendi frá sér yfirlýsingu, kvaðst vera komin með nóg af launaójöfnuði og kallar eftir pólitískum viðbrögðum til að takast á við ósanngjarnan launamun í störfum sem krefjast sambærilegrar menntunar. Ég verð að segja að þarna er ég sammála. Enda kölluðum við í Viðreisn, ásamt góðum hópi þingmanna, eftir því í vor að fjármálaráðherra yrði falið að leiða viðræður við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga um sérstakt átak, þjóðarsátt, um bætt launakjör kvennastétta. Átakið fól í sér að m.a. yrði gerður sérstakur kjarasamningur um bætt launakjör þessara stétta. Eins og gengur og gerist tók málið breytingum í meðförum þingsins og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar lagði fram tillögu sem heldur tók nú bitið úr þessu. Það átti að skoða málin áfram. Ég lýsi hér yfir áhuga mínum á því að raunveruleg pólitísk viðbrögð verði við þessu máli; þetta gæti hreinlega orðið ágætt innlegg í komandi viðræður vegna þess að þessar raddir eru ekkert að þagna. Við erum bara rétt að byrja hér að kalla eftir því að þetta óréttlæti og ójafnvægi verði leiðrétt og kalla eftir pólitískum viðbrögðum.
Herra forseti. Á næsta ári, nánar tiltekið 3. september, eru 100 ár liðin, aldarafmæli flugs á Íslandi. Þá verða 100 ár síðan Avro 504K hóf sig til lofts í fyrsta sinn í Vatnsmýrinni. Ég reikna með að leggja fram þingsályktunartillögu eftir kjördæmavikuna, tillögu sem snýr að því að stjórnvöld skipuleggi hátíðarhöld, dagskrá, til að fagna þessum tímamótum með grasrótinni í fluginu hér á landi; Flugmálafélagi Íslands, Flugsögufélaginu og Flugsafni Íslands. Það er öllum ljóst hvað flugið og flugstarfsemi á Íslandi hafa skipað stóran sess í samgöngu- og atvinnuþróun landsins, bæði innan sem utan lands, og því er við hæfi að við fögnum þessum áfanga. Flugið á Íslandi er stór hluti sögu þjóðarinnar síðastliðna öld. Stór hluti landsframleiðslu hér á landi tengist fluginu. Árið 2011 var hlutfall flugsins í landsframleiðslu talið vera 6,6%, samkvæmt skýrslu Oxford Economics. Í dag er talið að þetta hlutfall sé á bilinu 12–14%. Ég hef sjálfur talað lengi fyrir því að þessi skýrsla, sem gefin var út árið 2011, verði unnin á ný til að fá fram mikilvægar upplýsingar og þá kannski sérstaklega í tengslum við þær aðstæður sem uppi eru í fluginu og hafa verið til umræðu síðastliðnar vikur og mánuði. Að lokum vil ég fagna því sem samgönguráðherra hefur boðað hér úr pontu Alþingis að unnin verði flugstefna fyrir Ísland þannig að mynduð verði heilsteypt áætlun um þessi mál af hálfu stjórnvalda með svipuðum hætti og mörg erlend ríki hafa sett sér.
Herra forseti. Opinberar fjárfestingar og opinberar framkvæmdir skipta okkur öll miklu máli. Við erum flest sammála í megindráttum um að greiða fyrir þessa hluti úr sameiginlegum sjóðum okkar. Það er því sanngjörn krafa að vel takist til í þessum efnum og að við stjórnmálamenn sýnum ábyrgð og ráðdeild þegar kemur að því að setja ramma um slíkar framkvæmdir. Vel skal vanda það sem lengi á að standa. Um það eigum við að geta staðið saman, óháð pólitískum flokkadráttum. Því miður eigum við allt of mikið af dæmum um fjárfestingar og framkvæmdir sem ekki hafa staðist þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar. Nýleg dæmi eru Vaðlaheiðargöng sem átti að taka í notkun haustið 2016 og hafa ekki enn verið opnuð, þau áttu að kosta 9 milljarða en munu kosta um helmingi meira, og nýtt sjúkrahótel við Landspítalann sem átti að opna vorið 2017 en hefur ekki enn verið opnað og fer sömuleiðis fram úr kostnaðaráætlun. Í viðtali við Morgunblaðið, þann 30. ágúst sl., sagði hæstv. fjármálaráðherra um Vaðlaheiðargöngin: „Þetta eru auðvitað gríðarlega mikil vonbrigði, að þessi framkvæmd verði mörgum milljörðum dýrari, en áætlanir gerðu ráð fyrir í upphafi.“ Ég tek undir orð hæstv. fjármálaráðherra. Við þurfum hins vegar að gera meira en lýsa yfir vonbrigðum. Við verðum að grípa í taumana og gera betur. Að frumkvæði mínu og Viðreisnar samþykkti Alþingi einu hljóði þingsályktun um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Rétt er að við þingmenn hvetjum hæstv. fjármálaráðherra til þess að vinda bráðan bug að því að vinna samkvæmt þessari mikilvægu ályktun og að við hjálpum til [[Forseti hringir.]]við að afla þess litla fjármagns, samanborið við ávinninginn, til þess að geta hrint af stað þessari umbótavinnu
Hæstv. forseti. Ég ætla að gera að umræðuefni mínu hér sama mál og hv. þm. Teitur Björn Einarsson ræddi um en það er frumvarpið um veiðigjöld. Þetta frumvarp var kynnt okkur þingmönnum í stjórnarandstöðunni í gær uppi í ráðuneyti og ég hef verið svona að glöggva mig á því og fara í gegnum það. Við fyrstu sýn sýnist mér þetta vera á margan hátt til bóta, það einfaldar útreikning, það færir ákvörðunina nær í tíma með reikniaðferðinni. Já, þar með er kannski upptalið það sem mér fannst vera til bóta. Það sem ég fann ekki í þessu frumvarpi er það hvað er til bóta fyrir litlar og meðalstórar útgerðir. Það veldur mér vonbrigðum vegna þess að ég hafði vonað að tekið yrði á því. Það eru mikil vandræði í greininni, sérstaklega hjá útgerðum sem flokkast undir litlar og meðalstórar, hvar sem það byrjar eða þau skip byrja eða hætta. Sú staðreynd að útgerðum hefur fækkað síðustu tólf árin úr 950 útgerðum með aflahlutdeild niður í 380 í ár er mjög alvarlegt mál. Sjávarútvegur þarf að dafna um allt land eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns, en þá þurfum við líka að taka á þeim vandamálum sem eru augljós. Ráðherrann sagði í gær að það kostaði að veiða, það borguðu allir jafnt fyrir það, það kostaði líka að fara upp í á og veiða lax. [[Forseti hringir.]]En hverjir fara upp í á og veiða lax? Það eru ekki Jón og Gunna sem eru á kassanum úti í Bónus, það eru einhverjir sem hafa efni á því að [[Forseti hringir.]]veiða lax. Þess vegna er ekki rétt gefið í þessu frumvarpi og ég mun bregðast betur við því síðar.
Virðulegi forseti. Það gerðist fyrir 35 árum að mannkynið fór á þann stað að hafa sennilega sjaldan eða aldrei verið nær gereyðingu, þann 26. september árið 1983. Þann dag gaf tölvukerfi sovéska hersins til kynna að Bandaríkin hefðu gert árás á landið. Ef ekki hefði komið til ákvörðun hermanns sem ákvað að taka ekki mark á tilkynningunni, sem reyndist vera vegna tölvubilunar, hefði kjarnorkustyrjöld brotist út. Enn erum við hér 35 árum síðar og búum við það að kjarnavopn eru stöðug ógn við líf og tilveru jarðarbúa. Þá gildir engu hvort til beitingar þeirra kynni að koma af gáleysi eða yfirvegaðri ákvörðun. Það er þess vegna sérstaklega mikilvægt að öll ríki heims, allar ríkisstjórnir heims, taki höndum saman og reyni að koma í veg fyrir tilvist þessara vopna sem geta eytt öllu lífi á jörðinni. ICAN eru samtök sem eru handhafar friðarverðlauna Nóbels sem hafa tileinkað daginn í dag, 26. september, baráttunni fyrir samþykkt alþjóðlegs banns við kjarnorkuvopnum. Fulltrúar samtakanna ICAN munu koma hingað til lands í næsta mánuði í boði hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur í tengslum við afvopnunarráðstefnu NATO. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við öll hér inni og eins ríkisstjórn Íslands reynum að byggja brú á milli þeirra ríkja sem eru aðildarríki að NATO sem hafa markvisst staðið í vegi fyrir því að undirrita þennan sáttmála ICAN og svo ICAN. Það er okkur öllum í hag að sem flest ríki undirriti þennan sáttmála friðarverðlaunahafa Nóbels, ICAN.
Virðulegi forseti. Í dag kem ég hér til að fagna sérstaklega aðgerðum stjórnvalda til að efla íslenskt mál til framtíðar. Skýr framtíðarsýn á stöðu íslenskunnar og stuðningur við hana er grundvöllur fyrir árangursríkri menntastefnu og um leið órjúfanlegur hluti af menntastefnu. Íslenskan er grunnur að virkri lýðræðislegri umræðu, viðhaldi þekkingar, viðhaldi og þróun menningar og svo mörgu öðru. Nýlega kynnti Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra, fjölda aðgerða sem miði að því að styrkja stöðu íslenskrar tungu. Aðgerðirnar styrkja ólíkar hliðar þjóðlífsins, en markmið þeirra allra ber að sama brunni; að tryggja að íslenska verði áfram notuð á öllum sviðum íslensks samfélags. Sumar aðgerðirnar hafa nú þegar fengið talsverða opinbera umfjöllun, einkum aðgerðir til stuðnings einkareknum fjölmiðlum og endurgreiðslukerfi til stuðnings íslenskri bókaútgáfu. En það er fleira á döfinni, m.a. er von á þingsályktunartillögu í 22 liðum um íslensku sem þjóðtungu. Þar er eitt af þremur meginmarkmiðum að efla íslenskukennslu. Hér ætla ég að nefna nokkur verkefni sem falla undir það markmið. Fyrst er að telja að áfram verður unnið að ýmsum verkefnum sem tengjast þjóðarsáttmála um læsi. Þá er áhersla á að þeir sem hafa annað móðurmál en íslensku, börn jafnt sem fullorðnir, fái viðeigandi og jafngild tækifæri til íslenskunáms og stuðning í samræmi við þarfir hvers og eins. Undir það heyrir að unninn verði hæfnirammi og unnið að gerð námsefnis sem hentar þessum hópi. Einnig verður opnað á aðgengi að orða- og málfarssöfnum á netinu og stutt við starfsþróun kennara. [[Forseti hringir.]] Það er sérstaklega ánægjulegt að sjá hversu góður samhljómur er milli þessara aðgerða og menntastefnu Framsóknarflokksins sem mikil vinna var lögð í á síðasta ári.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun fyrir árið 2019–2022 til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Yfirskrift tillögunnar hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til fjögurra ára, fyrir árin 2019–2022, til að styrkja stöðu barna og ungmenna og fjölskyldna þeirra hér á landi. Aðgerðirnar byggist m.a. á rétti barna eins og hann er skilgreindur í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.“ Fyrst er í tillögunni fjallað um almennar aðgerðir og samráð og þar segir: Þriðja valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem við köllum barnasáttmála, verði lögfest hér á landi á árinu 2019 að undangengnu átaki þar sem stjórnvöld og úrskurðaraðilar fá fræðslu um kröfur barnasáttmálans er varða þjónustu við börn. Viðeigandi ráðstafanir verði gerðar í kjölfarið, m.a. nauðsynlegar lagabreytingar. Útbúið verði barnvænt kynningarefni og kynning á framkvæmd bókunarinnar hér á landi gerð aðgengileg. Til að tryggja samræmingu og eftirfylgni aðgerða í þágu barna og barnafjölskyldna á vettvangi Stjórnarráðsins og sveitarfélaga verði skipaður samráðshópur fulltrúa ráðherra félags- og jafnréttismála, heilbrigðismála, mennta- og menningarmála, dómsmála, samgöngu- og sveitarstjórnarmála og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Formaður hópsins verði skipaður af félags- og jafnréttismálaráðherra. Samráðshópurinn yfirfari tilmæli barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna frá janúar 2012 varðandi framkvæmd barnasáttmálans á Íslandi, tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 2011 til aðildarríkja um réttindi barna og barnvæna félagsþjónustu við börn og fjölskyldur og Evrópuráðssamning um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðislegri misnotkun. Einnig yfirfari samráðshópurinn skýrslu umboðsmanns barna frá árinu 2017 um helstu áhyggjuefni ásamt nýlegum skýrslum umboðsmanns barna. Samráðshópurinn geri tillögur um með hvaða hætti skuli bregðast við þessum alþjóðasamþykktum og áhyggjuefnum til að treysta stöðu barna og styrkja foreldra í uppeldishlutverki sínu. Jafnframt verði á samráðsvettvangi ríkisins, aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga mótaðar tillögur um aðgerðir til að samræma vinnu og fjölskylduábyrgð og þjónustu við barnafjölskyldur. Einkum verði litið til þess hvernig tryggja megi að fyrirtæki setji sér fjölskyldustefnu, stytti vinnutíma og geri vinnutíma sveigjanlegri og hvernig unnt sé að tryggja að foreldrar geti betur sinnt börnum sínum, t.d. vegna veikinda þeirra eða fötlunar. Í því skyni að tryggja hag og réttindi barna og ungmenna sem best verði unnið að framkvæmd einstakra verkefna á vegum viðkomandi ráðuneyta. Verkefni skulu fjármögnuð og tryggður verði nægilegur mannafli og nauðsynleg gögn svo að markmiðum verði náð. Verkefnin verði árangursmetin reglulega og byggð sérstaklega á aðgerðum sem eru tilgreindar í sjö köflum í tillögunni. Aðgerðir sem bæta afkomu barnafjölskyldna, aðgerðir í þágu barna, ungmenna og foreldra og stuðningur í uppeldisstarfi, almennar forvarnaaðgerðir, aðgerðir í þágu barna og ungmenna með geðraskanir og þroskafrávik og langveikra barna, aðgerðir í þágu barna og ungmenna með hegðunarerfiðleika og í vímuefnavanda. Aðgerðir er vernda börn og ungmenni gegn heimilisofbeldi og kynferðisbrotum og aðgerðir í þágu barna innflytjenda. Alls eru aðgerðirnar taldar upp í 49 liðum og allt of langt mál að fara yfir þær allar hér en það er von mín að hv. velferðarnefnd fari vel yfir málin, kalli eftir umsögnum, vinni nefndarálit og búi tillöguna undir síðari umr. og atkvæðagreiðslu í þinginu. Þessa tillögu má ekki salta í nefnd, eins og algengt er að gerist með tillögur frá stjórnarandstöðu. Þeirri frómu ósk kem ég hér á framfæri við hv. velferðarnefnd að þessi tillaga verði tekin til meðferðar og útbúin undir samþykkt í þingsal. Í greinargerð með tillögunni er gerð grein fyrir helstu atriði kaflanna sem eru þessi: 1. Á samráðsvettvangi ríkisins, aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga verði mótaðar tillögur til að samræma vinnu og fjölskylduábyrgð og þjónustu við barnafjölskyldur. Gert er ráð fyrir að tillögurnar varði m.a. styttri og sveigjanlegri vinnutíma og hvernig tryggja megi að foreldrar geti betur sinnt börnum sínum vegna veikinda þeirra eða fötlunar, eins og áður sagði. 2. Flutt verði frumvarp um lengingu fæðingarorlofs í tólf mánuði. 3. Afkoma barnafjölskyldna verði bætt, m.a. með því að hækka barnabætur og sjá til þess að fleiri fjölskyldur fái barnabætur. Nemendur í framhaldsskólum fái stuðning til kaupa á námsgögnum og niðurgreiddan hádegismat og að aðgengi allra barna og ungmenna að íþróttum og félagsstarfi verði bætt, ekki síst þeirra sem búa við veikan fjárhag. Umgengnisforeldrum verði tryggður stuðningur til framfærslu og umgengni við börn sín. 4. Sérstaklega verði hugað að stuðningi við börn innflytjenda í skólakerfinu og í heilbrigðiskerfinu. 5. Aukinn verði stuðningur við langveik börn og börn með hegðunarvandamál, geðraskanir og þroskafrávik. 6. Þegar í stað verði gripið til aðgerða til að vinna á biðlistum barna og ungmenna sem bíða eftir greiningu hjá barna- og unglingageðdeild Landspítalans og Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. 7. Fjölbreytni í meðferðarúrræðum fyrir börn með hegðunar- og vímuefnavanda verða aukin. 8. Unnið skal að því að foreldrum standi til boða uppeldisráðgjöf og þjálfun í foreldrafærni óháð búsetu. 9. Áhersla verði lögð á víðtækar forvarnir, svo sem heilsueflingu barna og ungmenna í samfélaginu, m.a. með því að auka hreyfingu og bæta næringu og fæðuval barna og ungmenna. 10. Forvarnastarf gegn hvers kyns ofbeldi og vanrækslu verði eflt og stuðningur jafnframt aukinn við fjölskyldur ungmenna sem eiga í vanda vegna vímuefnaneyslu. Í kaflanum um aðgerðir sem bæta afkomu barnafjölskyldna er kveðið á um aðgerðir sem eiga sérstaklega að beinast að bættri fjárhagsafkomu fjölskyldna. Í þeim kafla er lagt til að barnabætur hækki og að fleiri fjölskyldur fái barnabætur. Er miðað við að það barnabótakerfi sem er í öðrum norrænum ríkjum verði nálgast í skrefum og að staða umgengnisforeldra verði bætt. Einnig er lagt til að nemendur í framhaldsskólum njóti stuðnings til kaupa á bókum og öðrum námsgögnum og að hádegisverður verði niðurgreiddur. Fyrsta skrefið miðist við að nemendur beri helming þess kostnaðar. Að lokum er í kaflanum fjallað um nauðsynlega upplýsingaöflun sem nýta skal í markvissri vinnu stjórnvalda til að bæta hag og skilgreina mörk sem segja til um hvenær grípa skuli til aðgerða. Í kaflanum um aðgerðir í þágu barna, ungmenna og foreldra og stuðning í uppeldisstarfi er m.a. rætt um lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði og uppeldisráðgjöf og þjálfun í foreldrafærni á sérstökum gjaldfrjálsum námskeiðum um allt land sem hæfa mismunandi æviskeiðum í lífi barnsins og fræðsla til foreldra barna með sérþarfir og langveikra barna. Lagt er til að á samráðsvettvangi ríkis og sveitarfélaga verði fjallað um útfærslu slíkra námskeiða. Starfsfólk í ungbarnaeftirliti, leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla eigi kost á þjálfun til þess að geta miðlað þekkingu til foreldra í uppeldismálum og þar með talið ráðgjöf vegna hegðunarerfiðleika barna. Komið verði á fót barnahúsi sem vinni með börnum foreldra sem eiga í forsjárdeilum, börnum sem búa við heimilisofbeldi og börnum sem leitað hafa eftir alþjóðlegri vernd. Þar verði jafnframt boðið upp á barnamiðaða fjölskylduráðgjöf. Einnig er lögð áhersla á að dómstólar og sýslumenn virði ávallt rétt barna til að tjá sig áður en ákvarðanir er varða líf þeirra eru teknar og sifjadeildir sýslumannsembættanna verði efldar. Í kaflanum um almennar forvarnaaðgerðir er áhersla lögð á heilsueflingu barna og ungmenna í samfélaginu m.a. með því að bæta hreyfingu og bæta næringu og fæðuval barna og ungmenna og að sérstaklega verið hugað að fræðslu um offitu og forvarnir gegn ofþyngd og bættum úrræðum til meðferðar. Mikilvægt er að stuðlað verði með forvörnum að ávana- og vímuefnalausu umhverfi barna og ungmenna. Ungmennum verði veitt viðeigandi fræðsla um áhrif og afleiðingar áfengisdrykkju ekki síður en ólöglegra vímuefna. Þá verði veitt fræðsla í skólum um lyfjanotkun sem er ávanabindandi og hættuleg, ásamt skaðsemi tóbaksreykinga og notkunar rafrettna. Sífellt fleiri börn og ungmenni þjást af kvíða og vanlíðan og nauðsynlegt er að aðgengi að sálfræðingum á öllum skólastigum verði bætt til muna. Sérstök áhersla verði lögð á almennar forvarnir og fræðslu í samfélaginu hvað varðar andlega og félagslega líðan, ofbeldi og vanrækslu. Þetta verði gert með því að leggja aukna áherslu á geðrækt, m.a. hollar tómstundir fyrir öll börn og uppbyggilega nýtingu frítíma og samveru fjölskyldunnar. Jafna þarf aðgengi allra barna og ungmenna að íþróttum og félagsstarfi, ekki síst þeirra einstaklinga sem búa við veikan fjárhag. Í kaflanum um aðgerðir í þágu barna og ungmenna með geðraskanir og þroskafrávik og langveikra barna er forgangsmál að vinna á biðlistum á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og barna- og unglingageðdeild Landspítalans með aðgerðum í þágu barna og ungmenna með geðraskanir og þroskafrávik. Leitað verði leiða til að efla sérhæft samstarf á milli ólíkra þjónustuaðila og stjórnsýslustiga og auka samvinnu allra þeirra sem koma að því að veita eða nota þessa þjónustu. Á grundvelli úttektarinnar á skipulagi fyrsta stigs heilbrigðisþjónustu við börn og ungmenni með geð- og hegðunarraskanir á mismunandi landsvæðum verði teknar ákvarðanir um skipulagt samstarf þar sem skýrt verður kveðið á um ábyrgð veitenda þjónustunnar gagnvart notendum hennar. Lögð er áhersla á að vinna á biðlistum með þjónustu barna- og unglingageðdeildar Landspítalans og jafnframt lögð áhersla á að efla eftirfylgni með börnum og ungmennum með geðraskanir á vegum heilsugæslunnar og skóla- og félagsþjónustu sveitarfélaga að lokinni útskrift af göngu- eða legudeild barna- og unglingageðdeildar Landspítalans. Börn með geð- og hegðunarraskanir þurfa oft og tíðum þjónustu úr mismunandi þjónustukerfum og er þá bæði átt við þjónustu á ábyrgð ríkisins og á ábyrgð sveitarfélaga. Það er mikilvægt að eflt verði upplýsingaflæði og aukin samvinna milli þessara aðila til þess að samfella náist og sem bestur árangur í þjónustu við þennan hóp barna og fjölskyldna þeirra náist. Mikilvægt er að nýta og efla þær leiðir sem flýtt geta fyrir greiningu og þar með tryggja þá þjónustu sem börn og ungmenni eiga rétt á, á öllum skólastigum og á vegum félagsþjónustu og sveitarfélaga um allt land. Í kaflanum um aðgerðir í þágu barna og ungmenna með hegðunarvanda og vímuefnavanda er talað um aukna fjölbreytni og að foreldrunum sé veitt aðstoð og að gripið sé inn í hratt svo forða megi miklum veikindum og jafnvel dauða ungmenna sem eru í þessum vanda. Í kaflanum um aðgerðir til að vernda börn og ungmenni gegn heimilisofbeldi og kynferðisbrotum er fjallað um aðgerðir sem stuðla að öflugri vernd barna gegn slíku ofbeldi og sérstaklega þarf að huga að börnum í áhættuhópum, t.d. vegna fötlunar, barna á stofnunum eða þeirra sem búa við veika félagslega stöðu. Sérstaklega er mikilvægt að barnavernd, lögreglan og heilsugæslan vinni sem teymi að málefnum barna sem orðið hafa fyrir hvers kyns ofbeldi. Í því skyni er lagt til að komið verði á miðlægum gagnagrunni sem auðveldar slíkum teymum um allt land að grípa fyrr til aðgerða og verja börn gegn ofbeldi. Einnig að góð kynning fari fram á tilkynningarskyldu þeirra sem vinna með börnum og tilkynningarskyldu almennings, ásamt því að auðvelda nafnlausar tilkynningar hvort sem er fagmanna eða almennings. Sjá þarf til þess að löggæslan nái einnig til þess sem á sér stað á veraldarvefnum. Taka þarf til skoðunar lagaheimildir er varða beitingu öryggisráðstafana eftir afplánun refsidóma gagnvart kynferðisbrotamönnum með barnagirnd á háu stigi. Þá er gert ráð fyrir því að starfsemi Barnahúss sem þverfaglega miðstöð vegna kynferðisbrota á börnum allt til 18 ára aldurs verði styrkt, einkum að því er varðar skýrslutöku á börnum og meðferð fyrir fjölskyldur þar sem hvers kyns ofbeldi hefur verið beitt. Síðasti kaflinn er um aðgerðir í þágu barna innflytjenda. Þar er lagt til að stjórnvöld, atvinnulíf og samfélagið allt taki höndum saman um að berjast gegn fordómum. Kaflinn fjallar einnig um aðgerðir bæði almennar og sértækar til að tryggja fólki af erlendum uppruna sem flytur hingað til lands góðar móttökur og auðvelda því að taka þátt í íslensku samfélagi um leið og það ræktar sína eigin menningu og móðurmál. Órjúfanlegur þáttur í því starfi er að styrkja stöðu barna innflytjenda. Þar gegnir menntakerfið lykilhlutverki, einkum í íslenskunámi og móðurmálskennslu, sem er lykill innflytjenda að virkri þátttöku í samfélaginu. Skólar þurfa að gera foreldrum barna af erlendum uppruna kleift að taka þátt í foreldrasamstarfi skólanna og verður að þjónusta innflytjendur sérstaklega í heilbrigðiskerfinu. Herra forseti. Þessi tillaga er löng og hún er ítarleg og í mörgum liðum og ég kemst ekki yfir að fara yfir allt saman á 15 mínútum. Tillagan er byggð á tillögu sem samþykkt var fyrir 11 árum síðan og unnin var í félagsmálaráðuneytinu og flutt af þáverandi félagsmálaráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, en til viðbótar er brugðist við áhyggjuefnum og nýjum skýrslum og gagnrýni á það hvernig Íslendingar fara með barnasáttmálann. Undir tillöguna skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, allir þingmenn Samfylkingarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir einstaklega yfirgripsmikla og góða þingsályktunartillögu. Hluti af henni er einmitt þriðja valfrjálsa bókun barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem liggur líka fyrir þinginu sem sérstök þingsályktunartillaga, þannig að ef þessi tillaga nær ekki nógu langt, af því að hún er mjög fjölbreytt og gæti verið erfitt út af ýmsum hlutum að klára, hún fari ekki alveg í gegn en ég hvet að sjálfsögðu hæstv. velferðarnefnd að klára, hún klárar yfirleitt, þá getum við alla vega klárað þann hluta. Ég kem einmitt til að hvetja hv. velferðarnefnd til að vinna í gegnum þessa tillögu og vil hvetja nefndir almennt til að klára mál sem vísað er til þeirra og afgreiða úr nefnd til 2. eða síðari umr. Ég hef orðið vitni að ýmsum nefndarskapaæfingum þar sem mál eru stöðvuð með ýmiss konar hætti til þess að komast hjá því að þurfa að afgreiða málin út úr nefnd. Það eru vinnubrögð sem mig langar til þess að hverfi. Mig langaði til þess að eiga örstuttan orðastað við hv. þingmann og flutningsmann þessarar tillögu, einmitt af því að þessi tillaga er svona viðamikil og kemur væntanlega til með að krefjast mjög yfirgripsmikillar vinnu velferðarnefndar og margra og fjölbreyttra umsagna. Mig langar að ræða hvernig við, allir þingmenn, getum hjálpast að við að klára afgreiðslu mála en að við séum ekki sífellt í seinni hluta afgreiðslu mála í nefndum að kalla eftir nýjum og nýjum og nýjum umsögnum og heimsóknum o.s.frv., sem virðist eingöngu vera til þess að koma í veg fyrir að málið komist úr nefnd.
Herra forseti. Í þessari tillögu þar sem fjallað er um marga hluti er reynt að draga saman það sem þarf að gera til þess að bæta stöðu barna hér á landi. Það er auðvitað hægt að taka hér út einstök mál. Það eru fleiri liðir þarna inni sem eru annaðhvort þingmál eða ég veit að þingmál eru á leiðinni og það er allt í fína lagi. Þarna er bara gerð tilraun til þess að bregðast við athugasemdum bæði alþjóðaskýrslna og nefnda og áhyggjuefni umboðsmanns barna, og það tekið saman í eina heild. Auðvitað eru þingmenn að vinna með einstaka þætti, en framkvæmdarvaldið er líka að gera það. Það er gott og vel. En það er afar mikilvægt að þingheimur bregðist við, ekki síst núna þegar við vitum að í góðærinu býr allt of stór hluti barna við hreina vanrækslu og fátækt. Það eru biðlistar í geðheilbrigðisþjónustu svo dæmi sé tekið. Við eigum auðvitað að taka utan um þetta og bregðast við. Við eigum að sjá um stefnumótunina og færa framkvæmdarvaldinu niðurstöðuna. Varðandi afgreiðslu í nefndum þá þekkjum við það auðvitað að það eru of mörg mál sem eru bara sett ofan í skúffu og þingmenn draga þau fram aftur og aftur til þess að reyna að vekja athygli á þeim og þau komast ekki áfram og inn í þingið. Ég hef skilning á því að nefndir hafi ekki tíma til þess að vinna öll mál, það er þannig, en það kemur of oft fyrir að í þingnefndum sé fundafall af því að það er ekkert stjórnarmál til þess að vinna með. Þá á auðvitað að nýta tímann til þess að fara í málin sem bíða. Ég vona að það verði breyting á slíku vinnulagi frá og með þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég get verið hjartanlega sammála því sem hv. þingmaður sagði. Ég hef séð tilbúið mál, mál með nefndaráliti, vera í rauninni stöðvað inni í nefnd. Þegar komið er á það stig málsins að búið er að afgreiða umsagnir og nefndarálit fyrir nefnd er tilbúið þá á að hleypa því, að því að mér finnst, til 2. umr. í þinginu, nefndin er búin að klára sitt ferli. Ég ber líka mjög mikla virðingu fyrir því að að sjálfsögðu eru nefndir að glíma við mjög mörg mál og það er forgangsröðun á tíma þar o.s.frv. Sum mál þurfa kannski ekki heimsóknir af því að skriflega umsögnin á að duga. Það ætti ekkert í heimsókn til nefndar að koma fram aukalega á munnlegum vettvangi sem er ekki til í skriflegri umsögn. Það getur gerst auðvitað í spurningum fram og til baka, en skrifleg gögn ættu að vera það sem við byggjum á, m.a. vegna þess að nefndarfundir eru ekki opnir og aðgangur fólks að upplýsingum sem koma fram munnlega í nefndinni er erfiður, verða oft bara orð á móti orði þegar komið er síðan inn í þingsal og verið að togast á um það, þessi sagði hitt og hinn sagði þetta. Það er mjög erfitt viðfangs. Nú er þetta mjög viðamikil þingsályktunartillaga og mjög vel gerð að því leyti til. Þá velti ég fyrir mér hvort það sé einhvers konar innbyggt ferli í þessu, t.d. kostnaðaráætlun, svo ég komi að þessu frá fjárlaganefndarsjónarmiðinu.
Herra forseti. Þessi tillaga gerir ráð fyrir því að gerð verði áætlun til fjögurra ára og hún verði tímasett og sett verði inn viðmið þannig að hægt verði að árangursmeta með reglulegu millibili. Mér finnst það mjög mikilvægt. Við getum auðvitað sett fram einhver falleg orð eins og við erum að gera og samþykkt alls konar stefnur sem eru ekki fjármagnaðar og ekki tímasettar og ekki árangursmetnar, en þarna erum við að tala um málefni barna á Íslandi. Í fyrsta lagi eigum við ekki að leyfa okkur að vera ekki með áætlun í þessum efnum þannig að það er mjög mikilvægt að setja áætlunina niður. Það er mjög mikilvægt að hún sé fjármögnuð. Ég hef ekki reiknað út hvað það kostar að bæta þessa stöðu, en það mun kosta. Ein tillagan er t.d. að nýtt barnahús verði sett á laggirnar, það mun kosta. En það mun margborga sig. Það borgar sig fyrir öll ríki að huga vel að börnunum sínum. Það er sama hvernig á það er litið. Þessi tillaga er innlegg inn í það. Við getum gert betur hér á landi þegar kemur að því að bæta hag barna og styrkja stöðu þeirra. Svo er það spurningin hvernig við vinnum hérna í þinginu. Tíminn hefur mikið að segja og auðvitað erum við stundum að vinna bara að tæknilegum málum. Oft erum við að vinna að málum sem við erum öll 100% sammála en samt komast þau ekki áfram. Svo erum við líka í pólitík. Þá er kannski erfitt stundum fyrir meiri hlutann að hleypa einhverju máli í gegn ef minni hlutinn er ekki sammála um málið. Þegar við erum sammála þá eigum við að ganga frá hlutunum sem ég vona að eigi við um þessa tillögu.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir að þessi tillaga skuli vera komin fram. Hún leysir eitt stærsta vandamál þegar kemur að velferð barna á Íslandi sem er að þótt börn hafa réttindi og búið sé að samþykkja þau í lög, þótt barnasáttmálinn sé í lögum á Íslandi og vinna ætti eftir honum, búið er að útfæra það í alls konar reglugerðum og slíku, þá er það bara ekki gert. Oft er svarið: Það eru ekki til peningar fyrir því. En það er ekki nógu gott svar. Ég held að allir hérna inni geti sagt við sjálfan sig: Já, velferð barna á að vera hafin yfir allan vafa. Við ætlum sem samfélag að sameinast um að hafa það þannig. Ég veit að formaður velferðarnefndar, hv. þm. Halldóra Mogensen, er mjög skilvirk þegar kemur að því að gæta jafnræðis þegar mál fara í gegnum nefndina. Ég veit því að hún mun passa upp á að málið verði unnið vel. En það er, eins og var nefnt í andsvörum áðan, ákveðin hætta þegar pólitíkin fer að þvælast fyrir og menn eru að passa upp á að þessi eða hinn fái ekki viðurkenningu fyrir þetta og hitt o.s.frv. Ég vona að menn fari ekki þangað og ef þeir fara þangað finni þeir einhverja lendingu þannig að velferð barna sé alltaf hafin yfir vafa, að það sé alltaf grunnstefið. Kannski mun vinnsla málsins þýða að gerð verður eitthvað sameiginlegt með það svo að enginn geti eignað sér heiðurinn umfram aðra. Lykilatriðið verður að vera að velferð barna sé hafin yfir vafa. Ég myndi segja að þessi tillaga sé, miðað við það sem ég veit um stöðuna, það stærsta sem hægt er að gera í einu stökki. Við þurfum að stilla upp og vera með aðgerðaáætlun um hvernig ætlum við að innleiða þessa hluti. Ég er talsmaður barna og hef verið það í tæpt ár fyrir þingflokk Pírata. Allir þingflokkar eru með talsmann barna og við hittum UNICEF í gær sem sér um að meginhlutverk starfsstöðvarinnar á Íslandi sé að benda okkur og stjórnvöldum á að búið sé að lögfesta barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Það eina sem vantar er stefnumótunin, að lögunum sé raunverulega framfylgt. Eitt af því sem mun auka líkurnar á að það sé gert er það sem kemur fram hér, að þriðja valfrjálsa bókun um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins verði lögfest hér á landi. Það gefur barninu í raun heimild, ef réttindi barns eru ekki uppfyllt getur barnið kvartað til Sameinuðu þjóðanna og Sameinuðu þjóðirnar fara þá í að láta virkja þetta með ríkari hætti og beina því til stjórnvalda: Þið hafið ekki staðið ykkur í stykkinu. Þið eruð búin að samþykkja samninginn. Þið eruð búin að lögfesta hann. Þið standið ykkur ekki í stykkinu. Ég vona að þetta mál fái góðan framgang. Ég veit að það mun fá það hjá minni hlutanum í velferðarnefnd, ég trúi ekki öðru. Ég mun alla vega fylgjast vel með því ef menn ætla að reyna að stöðva málið á ómálefnalegan hátt eða þvælast fyrir, slíkt getur gerst í pólitíkinni á þinginu. En ég vil segja, eins og flutningsmaður málsins, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir: Látum ekki pólitíkina þvælast fyrir. Lykilþemað í samtölum okkar á alltaf að vera réttindi barnsins, velferð barnsins verður að vera hafin yfir vafa. Tillagan gengur langt í þá átt.
Forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka fyrir þessa flottu og góðu þingsályktunartillögu. Hún er viðamikil og mér þykir vænt um þessa „samþættu nálgun“ - ég ætla að orða það þannig; ég er að reyna að finna íslensk orð fyrir enska orðið „intergrate“, með leyfi forseta, vona að það sé rétt. Það er nefnilega svo mikilvægt að það sé heildarsýn í þessu og að hin mörgu og mismunandi ráðuneyti komi að og taki þátt í þessari vinnu út af því að þetta á við um svo marga hluta af þjóðfélaginu okkar sem þarf að skoða til að tryggja velferð barna okkar og fjölskyldna og samfélagsins alls. Mér þykir ótrúlega vænt um það. Ég ætla að taka fram sérstaklega það sem höfðar til mín eða talar til mín þegar verið er að tala um að það yrði samráðsvettvangs ríkisins og aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga að móta tillögur um aðgerðir til að samræma vinnu og fjölskylduábyrgð og þjónustu við barnafjölskyldur. Það er gríðarlega mikilvægt að fyrirtæki setji sér fjölskyldustefnu, stytti vinnutíma og geri vinnutímann sveigjanlegri. Við getum tekið þetta til okkar hér á þingi að huga að því að gera þetta starf fjölskylduvænna því að ekki veitir af því. Ég hef mikið talað fyrir því að við þurfum að sníða vinnumarkaðinn að þörfum fólksins, að þörfum fjölskyldna í landinu, en ekki öfugt eins og gert er í dag. Það eru þessi helstu atriði sem mig langaði til að undirstrika. Ég tek líka eftir því að það eru margþættar aðgerðir sem eru allar mjög flottar; að fæðingarorlofið verði lengt í 12 mánuði, það skiptir ofboðslega miklu máli. En eins og ég hef alltaf talað fyrir þá finnst mér einnig mikilvægt að hugað sé að einstæðum foreldrum sem eiga ekki rétt á jafn löngum tíma og tveir foreldrar. Ég veit að það skiptir gríðarlega miklu máli að við reynum að hvetja báða foreldra til að taka þátt í uppeldi barna sinna en við verðum samt að horfast í augu við þá staðreynd að stundum er bara ekki vilji til staðar og stundum er það mögulega ekki einu sinni æskilegt. Það er bara staðreynd sem við verðum að horfa á þegar við tökum þessar ákvarðanir. Mig langar kannski að nefna aðeins út af því að nú hefur verið rætt um það hvernig þetta verður afgreitt í nefndinni og pólitíkin í kringum þetta allt saman. Það eina sem ég sé fyrir mér sem myndi kannski standa í vegi fyrir þessu, og ég hefði átt að koma í andsvör við hv. þingmann um, er hvort það væri kannski ekki bara sniðugt í nefndarstarfinu, nú velti ég þessu bara upp, að fá einhvers konar kostnaðaráætlun frá fjármálaráðuneytinu á kostnaðinum við þessa þingsályktunartillögu sjálfa, við aðgerðirnar, eða við að setja saman þennan hóp og vinna þessa vinnu bara svo að við höfum einhverja upphæð sem við getum unnið með. Ég get nefnilega ímyndað mér að þetta gæti mjög auðveldlega verið skotið niður út af því að ekki sé gert ráð fyrir þessu í fjárlögum þannig að það er gott að vita hvaða upphæðir við erum að tala um. Ég er sammála því að þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni og það á ekki að falla á því að við höfum ekki efni á því. Þetta er verkefni sem við eigum að hafa efni á, en það skiptir kannski máli að vita hvaða upphæðir við erum að tala um. Ég get sagt það fyrir mitt leyti sem formaður velferðarnefndar að þá verður ekki og hefur ekki verið fundarfall í velferðarnefnd ef ekki liggur fyrir stjórnarmál til að afgreiða. Það skiptir mig gríðarlega miklu máli að við afgreiðum þingmál stjórnarandstöðuflokkanna og þau fái góða umfjöllun og við afgreiðum þau út úr nefndinni. Þótt það sé pólitískt erfitt fyrir ríkisstjórnarflokkana að fella þau í atkvæðagreiðslu, þá á samt að gera það. Ég mun alla vega hafa það að leiðarljósi í minni vinnu við þetta. Ég hlakka bara til að taka á þessu flotta máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún veltir fyrir sér fjárhagsáætlun, að það sé veikleiki að ekki sé búið að græja hana. Mér finnst fín hugmynd að reyna að átta sig á því hvað það kostar að gera svona áætlun. Síðan endurskoðun við fjármálaáætlun til fimm ára á hverju ári og komum með nýtt fjárlagafrumvarp á hverju ári, þannig að það er hægur vandi að bregðast við áætluninni og setja hana niður í fjármálaáætlun og síðan í fjárlög. Ef vilji stendur til að taka utan um málefni barna eins og tillagan gerir ráð fyrir þá höfum við efni á þessu öllu - það aðeins spurning um forgangsröðun. Með þessari tillögu erum við í Samfylkingunni að segja: Málefni barna, það á að raða þeim framar.
Ég er bara alveg gjörsamlega sammála seinasta ræðumanni og hef ekki mikið meira um það að segja.
Herra forseti. „Það eina sem skiptir í rauninni virkilegu máli er að vera góður við börn.“ Svo mælti hin vísa og hagyrta Vigdís Grímsdóttir. Held ég að með þessari þingsályktunartillögu séum við að fanga svolítið kjarnann í því til hvers við erum hérna. Þetta er einhvern veginn svo rétt. Það eina sem skiptir raunverulegu máli er að vera góður við börn. Börnin eru nútíminn og börnin eru framtíðin. Börnin eru fræið okkar, jurtin okkar og akurinn allur. Ef við ræktum þau ekki sem skyldi, ef við hlúum ekki almennilega að þeim og gætum ekki að því að þau blómstri, þá er voðinn vís. Þess vegna var ég svo innilega ánægð þegar hv. þm. Oddný Harðardóttir viðraði fyrst hugmynd sína um þessa þingsályktunartillögu sem hún mælti fyrir í dag um aðgerðaáætlun til næstu fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna af því að þau eru nútíminn og framtíðin okkar allra, þau eru blómin okkar og akurinn. Í þessari þingsályktunartillögu má sjá magnaða áætlun í 49 ígrunduðum liðum. Sumir liðirnir eru svo sjálfsagðir að við getum öll verið sammála um að sæti furðu að séu ekki nú þegar í framkvæmd. Aðrir liðir eru smærri, varða afmarkaða þætti en ekki minna sjálfsagða. Öll varða þessi atriði djúpa hagsmuni barna og eru til þess að auka jafnræði á meðal barna á Íslandi, gæta þeirra ýtrustu hagsmuna og til þess að veita þeim þá vernd sem okkur ber skylda til þess að veita, bæði okkur sem einstaklingum, okkur sem foreldrum, en líka okkur sem stjórnvöldum. Það er í lögum landsins að við verðum að veita þeim vernd. Einhverra hluta vegna þá er þetta ekki hávær hópur. Þetta eru ekki háværir hagsmunaaðilar, börnin okkar. Þess vegna færast þau oft aftar í röðina þegar kemur að úthlutun fjármuna í ákveðna málaflokka. Það þarf að auka við fjárhagslegan, heilbrigðislegan og samfélagslegan stuðning við börnin okkar og við getum það svo vel. Þetta eru 49 atriði. Mig langar að koma örlítið inn á nokkur sem ég tengi mjög við, sérstaklega vegna fyrra starfs míns sem lögmaður. Í II. kafla er fjallað um aðkomu dómstóla og sýslumanna að málefnum barna. Þar er rætt sérstaklega um mikilvægi þess að dómstólar og sýslumannsembætti tryggi rétt barns til að tjá sig áður en teknar eru ákvarðanir er varða málefni þess, hvort sem verið er að gera það í fyrsta sinn eða þegar endurmeta skal fyrri ákvarðanir um forsjá, umgengni eða búsetu. Hér er um að ræða öll mál, hvort sem um er að ræða deilu milli foreldra eða deilur þar sem stjórnvöld eru að hlutast til um þessi mál, þ.e. barnaverndarnefndir eru í málarekstri við foreldri barna eða foreldra. Það er eitt gríðarlega mikilvægt atriði líka sem ég vil benda sérstaklega á, sem er að efla sifjadeildir sýslumannsembættanna þannig að þær geti betur sinnt lögbundnum skyldum sínum um flýtimeðferðir í málum er varða börn, þannig að t.d. umgengnismál fái sérstaka flýtimeðferð. Í þessum málum er algjört ófremdarástand á Íslandi í dag. Þegar ákveðið var að sameina sýslumannsembættin um land allt þá var t.d. talað um það hér á höfuðborgarsvæðinu að sifjadeildirnar yrðu efldar sérstaklega af því að það hafði verið ófremdarástand fyrir sameiningu. Langir málahalar höfðu safnast upp þannig að sviðin, embættin, gátu ekki sinnt sinni lögbundnu skyldu. Það var ákveðið að fara sérstaklega í það að efla sifjadeildina þannig að mál sem varða forsjá, lögheimili og umgengni barna, fengju almennilega meðferð hjá embættinu. Eins og staðan er núna þá starfa níu löglærðir fulltrúar á sifjasviði sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, en þeir voru ellefu fyrir sameiningu. Sérfræðingar í málefnum barna voru fjórir hér á höfuðborgarsvæðinu, en það eru sérfræðingar sem sinna þeim lögbundnu hlutverkum að koma að sáttameðferð milli foreldra þegar deilt er um forsjá, lögheimili og umgengni. Það er í barnalögum að foreldrar verða að mæta í þessa sáttameðferð af því að það er talið ótvírætt hagsmunum barna fyrir bestu að foreldrar reyni að komast að samkomulagi. Þessir fjórir sérfræðingar sinntu öllum þessum viðtölum. Hlutverk þeirra er líka að tala við börnin og kanna afstöðu þeirra til málsins. Ef ekki kemst á samkomulag milli foreldranna þá gefa þeir út svokölluð sáttavottorð sem verður að hafa, ætli maður að fara fyrir dóm með málið. Ef ekki takast sættir þá verður fólk að hafa þetta vottorð um að það hafi farið í sáttameðferð. Eins og áður sagði voru þessir sérfræðingar í málefnum barna fjórir en eru núna á öllu landinu tvö og hálft stöðugildi. Engu umgengnismáli hefur verið úthlutað hjá sýslumannsembættinu á höfuðborgarsvæðinu frá því í apríl sl., ekki einu. Það er þvílíkt ástand þarna að starfsfólkið getur ekki tekið við fleiri málum. Hvað þýðir þetta? Það þýðir að þarna úti eru börn sem líða kvalir út af þessari vanrækslu stjórnvalda. Börn sem fá ekki að hitta foreldra sína. Börn sem fá ekki að hitta annað foreldri sitt. Börnum sem er meinað að hitta það foreldri sem fer eitt með forsjá. Alls konar svona mál sem bíða úrlausnar, bíða bara eftir að fá þetta vottorð, bíða vegna þess að það er ekki hægt að afgreiða þessi mál. Þótt ég myndi bara tala um þetta atriði þá verðum við að bæta málin þarna. Mig langar líka að vekja sérstaka athygli á ákvæði 2. liðar í II. kafla sem varðar gjaldfrjálsa uppeldisráðgjöf og þjálfun í foreldrafærni. Það er nefnilega eitthvað sem við eigum ekki að venjast. Við förum á alls konar hlýðninámskeið með gæludýrin okkar. Hundaeigendur leggja mikið á sig til þess að læra hvernig á að fá hund til þess að ganga samhliða eiganda sínum og eru vikum saman í alls konar námskeiðum til þess að fá hunda til þess að hætta að hafa hátt, en það spyr enginn hvort við getum þjálfað börnin okkar í góðum háttum. Ég tel líka að það sé mjög mikilvægt að þetta sé gjaldfrjálst, þá verður það að sjálfsögðum hlut fyrir okkur að leita aðstoðar áður en í óefni er komið, og að það sé búið til einhvers konar kerfi sem tekur utan um unga foreldra sérstaklega eða foreldra sem eru að eignast sitt fyrsta barn. Við þurfum ekki bara að fara á námskeið til að læra hvernig á að koma börnunum í heiminn, við þurfum líka að læra hvernig við eigum að hugsa um þau eftir að þau eru komin. Ég fagna því þessu ákvæði mjög. Loks fagna ég líka mjög þeirri tillögu sem má sjá einnig í II. kafla, sem er mér mjög hugleikinn, að komið verði á fót sérstöku barnahúsi sem vinni með börnum foreldra sem eiga í forsjárdeilum, búa við heimilisofbeldi eða leita eftir alþjóðlegri vernd og það sé jafnframt boðið upp á barnamiðaða fjölskylduráðgjöf. Þetta atriði skiptir mjög miklu máli. Þó að vissulega aðstoði Barnahús börn sem hafa lent í heimilisofbeldi þá er það í rauninni ekki viðurkennt á Íslandi að forsjárdeila, hatröm forsjárdeila, sé heimilisofbeldi. Það getur á köflum verið heimilisofbeldi og bitnað mjög harkalega á börnum sem sýna mikil streituviðbrögð í langvarandi forsjárdeilu. Þetta skiptir líka mjög miklu máli. Vil ég þakka höfundi kærlega [[Forseti hringir.]]þingsályktunartillögunnar fyrir að setja þetta líka inn.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. flutningsmanni fyrir ágæta ræðu áðan og að mér sýnist öllum þingflokki Samfylkingarinnar fyrir að leggja fram þetta mál. Ég held að þarna sé verið að snerta á ákaflega mikilvægum þáttum. Í rauninni er verið að taka saman í eina tillögu marga afar mikilvæga þætti sem geta verið leiðarljós fyrir stjórnvöld í sambandi við það hvernig við eigum að koma heildrænt að málefnum barna. Það held ég að sé afar mikilvægt. Flutningsmenn vita náttúrlega eins og sá sem hér stendur að sum þessara mála eru í vinnslu hjá stjórnvöldum um þessar mundir og um sum málanna hafa verið teknar ákvarðanir. En mér finnst andinn í tillögunni vera svolítið að heildarsýn vanti. Það kann vel að vera að sú hugsun sem kemur fram í nýjum titli hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra eigi að einhverju leyti að fanga þá sýn sem það ráðuneyti á að fara að sýna, það er vel ef svo er. En hér má segja að klukkaðir séu nánast allir þeir þættir, ef svo má að orði komast, sem þarna þurfa að vera undir. Ég held að það sé mjög gott. Það eru nokkur atriði sem ég velti fyrir mér. Það er til að mynda liður 7 í kafla II um barnahúsið. Ég velti fyrir mér hvort slíkt hús eða starfsemi gæti verið í samstarfi við það barnahús sem þegar er til eða hvort það þyrfti að vera algjörlega aðskilið. Það er ein vangavelta. Ég velti líka fyrir mér með þá liði sem snúa að geðrænum vanda barna og ungmenna, sérstaklega lið 3 og 4 sem snúa beint að Landspítala – háskólasjúkrahúsi, hvort félagsmálaráðherra sé endilega aðilinn sem eigi að halda utan um það. Kannski ættum við að fá umboðsmanni barna alla þá þræði að halda í og til að vera hinn stóri samhæfingaraðili. Ef svo ætti að vera þyrfti náttúrlega að efla það embætti umtalsvert. Ég hef fylgst ágætlega með umræðunni og til að mynda hafa sumir þingmenn komið inn á að allt muni þetta kosta peninga og svoleiðis. Auðvitað er það rétt, en samfélagið ver þegar töluvert miklum fjármunum til stuðnings börnum og barnafjölskyldum og þá kannski meira hitt stjórnsýslustigið, þ.e. sveitarfélögin, þar sem í mjög mörgum sveitarfélögum fara alveg upp undir 3/4 af öllum fjármunum sveitarfélaganna í rekstur leikskóla og grunnskóla. Féð er því notað á skynsamlegan hátt, en hins vegar vantar, eins og ég skil anda tillögunnar, samhæfinguna og yfirsýnina. Ég ætla ekki að lengja umræðuna neitt rosalega mikið. Ég hlakka til að taka á málinu í hv. velferðarnefnd og eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Halldóra Mogensen, sagði áðan munum við fjalla vel og vandlega um það og reyna að klára það og koma því í gegnum nefndina. Þetta er ljómandi gott mál og þarft og mikilvægt og þarft að þingið sýni vilja sinn í því að taka á málefnum barna af myndugleik.
Herra forseti. Ég vil aðeins örstutt þakka fyrir þessa góðu umræðu. Tillagan gengur út á það að ráðuneytin sem hafa eitthvað með málefni barna að gera og sveitarfélögin, fulltrúar þeirra, setjist niður og vinni þessa áætlun; að fólk á vegum ráðuneytanna vinni áætlunina, en hvert og eitt ráðuneyti sjái auðvitað um sitt. Hættan er sú, og því miður eru nokkur svæsin dæmi um það, að börn lendi einhvern veginn á milli stjórnsýslustiganna. Ríkið segir sveitarfélögin eiga að sjá um þetta og sveitarfélögin segja ríkið eiga að sjá um þetta, þess vegna er svo mikilvægt að sveitarfélögin séu með í þessari áætlunargerð. Ég hlakka til að fá tillöguna aftur inn til síðari umr. og til atkvæðagreiðslu. Ég vona að þetta þing afgreiði hana. Ég óska hv. velferðarnefnd alls hins besta í þeirri vinnu. - Takk fyrir umræðuna.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum til að heimila skráningu lögheimilis barna hjá báðum forsjárforeldrum. Að því frumvarpi stendur sú sem hér stendur ásamt öðrum hv. þingmönnum Viðreisnar, þeim Jóni Steindóri Valdimarssyni, Þorgerði K. Gunnarsdóttur og Þorsteini Víglundssyni. Ísland er í fararbroddi þegar kemur að málefnum sem varða jafnrétti kynjanna. Það er full ástæða fyrir okkur að vera stolt af þeirri stöðu. Um aldamótin voru t.d. sett framsækin lög um fæðingarorlof sem tryggðu báðum foreldrum rétt til slíks orlofs. Fyrir utan fyrirsjáanleg jákvæð áhrif á vinnumarkaðinn eiga lögin stóran þátt í að tryggja ungbörnum mikilvægan tíma með báðum foreldrum. Það skiptir máli að sækja alltaf lengra, vera gagnrýnin á þá stöðu sem við erum í hverju sinni og skoða hvað betur má fara. Markmið með frumvarpi því sem hér er lagt fram er annars vegar að tryggja rétt forsjárforeldra sem búa ekki saman til að taka afgerandi ákvarðanir um daglegt líf barns síns í sameiningu og hins vegar að gæta réttar barna til að njóta fullrar þátttöku og íhlutunar beggja foreldra í daglegu lífi sínu. Ljóst er að aðstöðumunur foreldra með sameiginlega forsjá er enn þó nokkur, þótt hlutir hafi færst til betri vegar á undanförnum árum. Í barnalögum, nr. 76/2003, er tekið fram eins og er að lögheimilisforeldri hafi, með leyfi forseta, „heimild til þess að taka afgerandi ákvarðanir um daglegt líf barnsins, svo sem um hvar barnið skuli eiga lögheimili innan lands, um val á leikskóla, grunnskóla og daggæslu, venjulega eða nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og reglubundið tómstundastarf“. Þrátt fyrir að foreldrar hafi sameiginlega forsjá og skuli leitast við að hafa samráð um þau mál er slíkur aðstöðumunur til þess fallinn að skapa ósátt og skerða rétt barns til fullrar íhlutunar beggja foreldra í lífi sínu. Enn fremur á lögheimilisforeldri rétt á margvíslegum fjárstuðningi umfram foreldri sem ekki deilir lögheimili með barni sínu þrátt fyrir að deila forsjá. Þar sem ég mæli fyrir frumvarpi um tvöfalt lögheimili barna er rétt að fara yfir sögu þess máls á Alþingi. Fyrst aðeins um tölfræðina. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands, frá 2015 reyndar, voru tæplega 13.000 fjölskyldur skráðar með einstætt foreldri, samkvæmt skilgreiningu Hagstofunnar, þ.e. svokallaðar kjarnafjölskyldur þar sem annaðhvort móðir eða faðir býr með börnum sínum en er ekki í sambúð. Það var árið 1992 sem sameiginleg forsjá var skilgreind í lögum og gafst þá foreldrum sem skildu möguleiki á því að fara með sameiginlega forsjá í fyrsta sinn. Ári síðar sömdu 10% foreldra um slíkt í skilnaðarferli. Árið 1996 voru það 35% og um aldamótin var hlutfallið orðið 50%. Árið 2011 var það komið upp í 90%, þá sömdu 90% fráskilinna foreldra eða foreldra í skilnaðarferli um sameiginlega forsjá. Í 91% þeirra tilfella sem foreldrar sömdu um sameiginlega forsjá árið 2011 var lögheimilið hjá móður. En aftur að ferlinu. Það var vorið 2014 sem þingsályktunartillaga Bjartrar framtíðar um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum var samþykkt á Alþingi. Samkvæmt tillögunni var innanríkisráðherra falið að skipa starfshóp sem skyldi skila tillögum um hvernig mætti útfæra jafnt búsetuform barna sem búa hjá báðum foreldrum til skiptis. Markmið starfshópsins átti að vera að finna leiðir til að eyða þeim mikla aðstöðumun sem er á milli lögheimilisforeldris og hins forsjárforeldrisins sé það svo á annað borð að foreldrar deili forræðinu. Hópurinn átti að taka afstöðu til þess hvort taka ætti upp kerfi sem heimilaði tvöfalt lögheimili eða eitthvert annað fyrirkomulag jafnrar búsetu sem gæti hentað betur af einhverjum ástæðum. Eins og gengur og gerist breyttist tillaga Bjartrar framtíðar frá 1. umr. fram að endanlegri útgáfu. Upphaflega gekk tillagan út á að frumvarp um málið yrði lagt fyrir á haustþingi 2015 en það ákvæði var tekið út við vinnslu og samþykkt málsins í þinglegri meðferð og ekkert frumvarp er enn komið fram á þeim tíma sem liðinn er. En starfshópurinn var skipaður eins og tillagan kvað á um og skilaði viðamikilli skýrslu sem lögð var fyrir 145. þing, þ.e. fyrir þremur árum. Skýrslan fer vítt og breitt yfir svið þessa málaflokks og þar er margt mjög gott að finna. Frumvarpið sem hér er lagt fram leggur til breytingar á barnalögum, lögum um lögheimili og aðsetur, lögum um tekjuskatt, lögum um félagslega aðstoð, lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og loks lögum um grunnskóla. Ég ætla að fara stuttlega yfir þær breytingar og rökstuðning vegna þeirra. Í I. kafla frumvarpsins er mælt fyrir breytingu á barnalögum. Þar er kveðið á um heimild foreldra sem ekki búa saman en fara með sameiginlega forsjá til að skrá lögheimili barnsins hjá báðum foreldrum og hafa þau jafna heimild til að taka þær afgerandi ákvarðanir um daglegt líf barnsins sem fyrr hafa verið nefndar, svo sem hvar barnið skuli eiga lögheimili innan lands, um val á leikskóla, grunnskóla og daggæslu, venjulega og nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og reglubundið tómstundastarf. Kjósi foreldrar sem fara sameiginlega með forsjá að skrá lögheimili barns aðeins hjá öðru þeirra hefur það foreldri sem barn á lögheimili hjá heimild til þess að taka framangreindar ákvarðanir. En eins og er tiltekið í lögunum skulu foreldrar sem fara saman með forsjá barns þó í öllum tilvikum leitast við að hafa samráð áður en þeim málefnum barnsins er ráðið til lykta. Þá er lagt til í frumvarpinu að kjósi foreldrar með sameiginlega forsjá að skrá lögheimili barns hjá báðum forsjárforeldrum falli niður greiðsla meðlags. Herra forseti. Verði þetta frumvarp að lögum er ljóst að breytingar þarf á lögum um lögheimili en skilgreining lögheimilis er samkvæmt lögum staður þar sem einstaklingur hefur fasta búsetu. Þar segir jafnframt, aftur með leyfi forseta: „Með fastri búsetu er átt við þann stað þar sem einstaklingur hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og er svefnstaður hans þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna náms, orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika.“ Herra forseti. Ef börn deila jafn miklum tíma á heimili hvors foreldris, eiga þar sitt herbergi og aðstöðu, leikföng, fatnað, dvelja þar helming mánaðar u.þ.b. og kalla heimili sitt, er erfitt að sjá að það falli ekki undir skilgreiningu lögheimilis. Það er heldur eiginlega ekki ásættanlegt að svara því til að breytingin sé kerfislega of flókin vegna þess að þegar samfélagið okkar hefur þróast þannig að foreldrar sem ekki búa saman velja í sífellt ríkari mæli að hafa sameiginlega forsjá því að þeir sjá og telja að það sé barninu fyrir bestu þá á kerfið að ráða við að bregðast við. Því leggjum við til breytingar á lögum um lögheimili í II. kafla frumvarpsins þess efnis að börn geti við þær aðstæður sem lýst hefur verið átt lögheimili hjá báðum forsjárforeldrum. Nýverið fékk ungur faðir bréf frá ríkisskattstjóra þar sem stóð, með leyfi forseta, að: „… þeir teljist einstæðir foreldrar sem hafa börn sín hjá sér og annist einir framfærslu þess í lok tekjuárs. Sá sem greiðir meðlag er ekki framfærandi í þessu sambandi. Samkvæmt þjóðskrá býr barnið hjá móður sinni og telst hún því annast framfærslu þess. Þér verðið þannig ekki talinn einstætt foreldri og eigið þar með ekki rétt til barnabóta. Umrædd merking á framtali yðar í reitinn Einstætt foreldri er því ekki tekin til greina og nafn barns yðar hefur verið strikað út af skattframtali yðar.“ Þessi tiltekni faðir er líkur fjölmörgum öðrum forsjárforeldrum í því að skipta öllum útgjöldum með hinu forsjárforeldrinu. Barnið hans á tvö heimili, tvö herbergi og tvo foreldra en samkvæmt ríkinu er móðirin eini aðilinn sem sér um barnið og fær því barnabætur en ekki faðirinn. Þetta er skýrt dæmi um foreldra sem vilja að barnið fái að eyða jafn miklum tíma með báðum foreldrum og að báðir taki fjárhagslega ábyrgð og ábyrgð á uppeldinu. Ef foreldrar skipta útgjöldum barnsins á milli sín eiga þeir rétt á því að skipta þeim bótum sem því fylgja á milli sín. Ef barnið býr á tveimur stöðum er rétt að skrá svo í þjóðskrá. Flutningsmenn leggja því til eftirfarandi breytingu í III. kafla frumvarpsins sem varðar breytingu á lögum um tekjuskatt, og viðbótin er tvíþætt, hún er annars vegar: „Hafi barn tvöfalt lögheimili samkvæmt lögum um lögheimili og skipta heimilisfesti hjá báðum forsjárforeldrum yfir tekjuárið, þá teljast báðir forsjárforeldrar framfærendur barnsins og skal reikna helming barnabóta til hvors forsjárforeldris.“ Hin breytingin: „Hafi barn tvöfalt lögheimili skulu tekjur annars forsjárforeldris ekki koma til skerðingar á þeim tekjutengdu barnabótum sem greiðast með barni til hins foreldrisins.“ IV. kafli frumvarpsins kveður á um breytingar á lögum um félagslega aðstoð. Þar segir í nýjum málslið: „Hafi börn skráð lögheimili hjá báðum foreldrum, sem að öðru leyti uppfylla skilyrði laga þessara, er heimilt að greiða helming mæðra- og feðralauna til hvors þeirra.“ Og jafnframt önnur viðbót: „Séu framfærendur barna tveir, hvor með sitt lögheimili, og lögheimili barna skráð hjá báðum, er heimilt að greiða helming umönnunargreiðslna til hvors þeirra.“ Í V. kafla frumvarpsins er talað um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem segir í nýrri málsgrein: „Hafi barn skráð lögheimili hjá báðum foreldrum sem búa þó hvort í sínu sveitarfélagi skal það hafa rétt til þjónustu eða aðstoðar í báðum sveitarfélögum ef skilyrði laga þessara eru að öðru leyti uppfyllt.“ Loks í VI. kafla um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, í nýrri málsgrein: „Skráning lögheimilis barns hjá báðum foreldrum sem búa þó hvort í sínu sveitarfélagi takmarkar ekki rétt þess til þjónustu á grundvelli laga þessara.“ Það er áhugavert að skoða þær umönnunargreiðslur sem greiðast samkvæmt reglugerð um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna. Þar er Tryggingastofnun gefin heimild til að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi eða taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlum barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Einnig er heimilt að veita aðstoð til framfærenda barns með alvarleg þroskafrávik og barna með hegðunarvandamál. Hugtakið framfærandi er hins vegar ekki skilgreint í lögum né í reglugerðinni og því skilgreint sem lögheimilisforeldrið af Tryggingastofnun. Með breytingu á þeim lögum ætti að vera ljóst að ef um tvöfalt lögheimili er að ræða verði greiðslunum skipt í tvennt. Að lokum leggja flutningsmenn til breytingar á lögum um grunnskóla, samanber VII. kafla frumvarpsins. Þar er lagt til að við bætist ný málsgrein svohljóðandi: „Hafi barn skráð lögheimili hjá báðum foreldrum sem búa þó hvort í sínu sveitarfélagi skulu foreldrar taka ákvörðun um í hvoru sveitarfélagi barnið skuli njóta skólavistar og tilkynna það sveitarstjórnum beggja sveitarfélaga. Ákvörðun gildir þar til önnur slík ákvörðun hefur verið tekin af báðum foreldrum.“ Hér er þess einfaldlega getið að foreldrar verða að velja það sveitarfélag sem þau kjósa að barnið njóti skólavistar hjá og því er ekki um mikla breytingu að ræða, nema að það er ákvörðun sem er á hendi beggja foreldra en ekki aðeins á hendi annars þess. Herra forseti. Á árunum 2006–2010 upplifðu árlega 550–600 börn lögskilnað foreldra sinna. Engar upplýsingar liggja fyrir um að þær tölur hafi lækkað. Þá áætlar Hagstofa Íslands að tæplega 36% hjónabanda endi með skilnaði. Sé litið til þess að sameiginleg forsjá sé meginregla að íslenskum lögum og að almennt sé leitast við að jafna rétt forsjárforeldra skýtur skökku við að öðru foreldri séu veitt talsverð réttindi umfram hitt á grundvelli skráningar lögheimilis barna. Að mati flutningsmanna er frumvarp þetta til þess fallið að hafa jákvæð áhrif á fjölda barna sem eiga foreldra sem kjósa að búa ekki saman en ala börnin sín upp saman undir sameiginlegri forsjá. Ég hef lokið yfirferð minni í bili og óska þess að málinu verði vísað til þinglegrar meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd að lokinni umræðu í þingsal.
Virðulegur forseti. Ég þakka framsögumanni hennar mál. Ég held að við þekkjum öll sem erum hér í salnum - þótt ekki séum við mörg - dæmi um mál sem þetta frumvarp er sniðið að; dæmi þar sem kerfið stendur í vegi fyrir eðlilegum samskiptum foreldra eftir skilnað; dæmi þar sem vantar augljóslega einhvers konar sanngirni í því hvernig tekið er á málum, hvort sem það er úthlutun frístundakorts eða skráning í tómstundir eða úthlutun barnabóta eða hvað annað það er sem þeir sjö lagabálkar sem hér er fjallað um taka á. Við fjölluðum um þetta í allsherjar- og menntamálanefnd í vor þegar til umfjöllunar var frumvarp til laga um lögheimili og aðsetur. Þar reyndum við sérstaklega að ná utan um þessa tvöföldu lögheimilisskráningu á öllum þessum sömu forsendum og hv. framsögumaður nefnir en náðum ekki til lands þar sem svitaperlur spruttu fram á fólki í ráðuneytunum vegna þess að verkefnið er flókið. Þau sögðu að þessi vinna væri í gangi á milli dómsmála- og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, ef ég man rétt. Þannig að ég velti fyrir mér hvort framsögumaður telji að sú vinna ætti kannski að fá að fara fram, hvort við getum verið áhyggjulaus með þetta sjö kafla þingmannamál eða hvort við ættum að, hvað eigum við að segja, gæta sérstakrar varúðar og bíða eftir því að ráðuneytin skili af sér sínu verki.
Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Þetta er náttúrlega alveg hárrétt. Þetta mál var í skoðun og töluverð vinna var lögð í það. Svo kom jóðsóttin og barnið sem fæddist var sú niðurstaða að breytingin yrði sú að hjónum yrði heimilt að skrá lögheimili hvort á sínum stað. Ég geri ekki lítið úr því að það er örugglega hentugt fyrir ýmsa aðila ef þannig ber undir, en það er alveg ljóst að hagsmunirnir eru töluvert meiri fyrir fleiri og vega þyngra í þessu máli. Þess vegna held ég að eftir þennan umgang sem málið fékk í ráðuneytinu, í kerfinu - og niðurstaðan varð þessi og þetta er flókið mál, ég er alveg klár á því. Ég held hins vegar að hvatinn til þess að bretta upp ermarnar og fara í þetta verði klárlega meiri ef löggjafinn er búinn að segja skýrt hvað hann vill í þessu máli. Aftur ítreka ég það sem ég sagði áðan: Þetta hefur ekkert verið einföld þróun fyrir fólk sem skilur og það er með ólíkindum að horfa á þessar tölur, að 90% þeirra sem skilja kjósi að fara þessa leið, að reyna að ala börnin sín upp á þennan hátt og síðan stoppar kerfið þetta einhvern veginn af því að þar erum við búin að byggja veggi sem er að einhverju leyti erfitt og mögulega kostnaðarsamt að brjóta niður. Ég myndi hvetja til þess að við keyrum þetta mál áfram. Það getur vel verið að það komi einhverjar mjög góðar ábendingar frá þeim sem hafa unnið verkið, einhverjar breytingar. En ég tel enga ástæðu til að bíða með það að löggjafinn, ef við á annað borð náum saman um þetta mál, segi hvað honum finnist og verði þannig leiðarljós fyrir kerfið.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vill að löggjafinn segi skýrt hvað hann vill. Því get ég verið hjartanlega sammála. Það var nefnilega þannig að 7. júní þessa árs birtist nefndarálit með breytingartillögu um téð frumvarp til laga um lögheimili og aðsetur frá allsherjar- og menntamálanefnd, þar sem m.a. sat fulltrúi Viðreisnar. Þar fjölluðum við um tvöfalda lögheimilaskráningu barna. Þar segir, með leyfi forseta: „Fyrir liggur að dómsmálaráðuneytið er með til skoðunar búsetu barna og fyrirhugað er að leggja fram frumvarp til breytinga á ýmsum lögum.“ Svo klykkjum við út í nefndinni með þeim orðum, með leyfi: „Nefndin tekur undir mikilvægi þess að þetta fyrirkomulag sé til skoðunar og leggur áherslu á að ráðuneytið flýti þeirri vinnu eins og kostur er.“ Hér sagði löggjafinn nokkuð skýrt hvað hann vildi. Nú er liðið eitt sumarhlé og ég vil bara spyrja: Hversu mikið átti ráðuneytið að flýta vinnunni ef við erum strax á fyrstu vikum, eftir að fulltrúi Viðreisnar og við hin samþykktum þetta álit, farin að leggja fram sjálfstæð frumvörp um það sem við hvöttum ráðuneytið til að gera hér fyrir smástund?
Þetta er góð spurning og svarið er einfaldlega það: Mér finnst og okkur í Viðreisn, þegar við leggjum þetta frumvarp fram, að það sé ríkari ástæða og rík rök falli með því að hvatningin sé í formi þessa frumvarp sem samþykkt verði frekar en að það sé framkvæmdarvaldið og kerfið, embættismennirnir, sem skoði þetta annan ganginn til. Ég átta mig á því að þetta var niðurstaða þessarar nefndar í vor. Nú leggjum við þetta frumvarp fram vegna þess að við viljum hraða málinu. Til þess hníga öll rök. Það er alveg sjálfsagt og auðvitað gerist það með þetta mál eins og önnur þegar það fær sína þinglegu meðferð að það koma rök inn, þá hlustum við á þau. En þetta er málið. Við viljum ná þessu í gegn. Við viljum fá þetta inn í lög. Við fórum vel í gegnum skýrslu þess starfshóps sem ég nefndi áðan, við fórum gegnum þá vinnu sem innt var af hendi þessa mánuði áður en lögin voru samþykkt í júníbyrjun. Það liggja fyrir þær upplýsingar sem þarf. Þetta er bara spurning um að framkvæma málið.
Virðulegi forseti. Þá vil ég byrja á að óska Viðreisn til hamingju með að vera á undan dómsmálaráðuneytinu með að koma fram með þetta frumvarp. Ég heyrði sögu hv. þingmanns um unga manninn sem reyndi að vera með jöfn fjárframlög miðað við móður og fær þá ekki barnabætur; þessi helmingaskipting sem þau reyna að hafa ganga ekki út af því að kerfið segir nei. Ég hef mjög mikinn áhuga á því að greina kerfi og fikta í þeim og undirliggjandi breytum sem hafa áhrif á hvernig kerfið virkar. Eitthvað sem virðist ekki vera mjög augljóst, ef þú breytir því þá hefur það rosalega mikil áhrif á ýmsa aðra hluti sem mann hefði kannski ekki grunað að skiptu máli. Það að viðkomandi fái ekki barnabætur tengt því að viðkomandi sé að greiða meðlag umfram móður í mörgum dæmum - kannski akkúrat ekki þessu, en ýmsum öðrum þar sem meðlag fylgir oft ekki skiptingu á búsetu hjá börnum - hafi þá óbein áhrif á það hvernig laun, og sérstaklega laun kynjanna, hafa þróast. Þar sem, miðað við þessar tölur sem var fjallað um hér, karlmenn eru í minni hluta lögheimilisforeldra, sem þurfa þá að borga meðlag og eru á þann hátt, ef um jöfn laun væri að ræða, með lægri laun, hafi það þrýst launum þeirra [[Forseti hringir.]]hærra en eðlilegt væri, þ.e. ef þessi undirliggjandi kerfisgalli [[Forseti hringir.]]væri ekki til staðar. Þetta er mjög opin vangavelta. En mér finnst þetta áhugavert út frá því, þ.e. að svona lítil áhrif geta haft áhrif í stærra samhengi.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir og gott að vita að það er alltaf hægt að treysta á skemmtilega vinkla þegar maður ræðir mál hér í þingsal við hann. Aðeins varðandi hamingjuóskirnar og að tengja það við það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan - það er kannski nákvæmlega það, það er ekkert fast í hendi með vinnu ráðuneytisins en við höfum það hér fast í hendi hvað við gerum. Í því liggur munurinn, grundvallarmunur. Þessi hugleiðing um áhrif á launakjör kynjanna er svolítið skemmtileg - maður getur hugsað hvort þetta sé einn angi af því sem er hverfandi, en við þekkjum öll „hann hefur fyrir fjölskyldu að sjá“. - [[Gripið fram í.]]Akkúrat. Mjög áhugavert. Ég hef eiginlega ekki fleiri orð um þetta. Þetta er skemmtileg hugleiðing. Vonandi verður umræðan aðeins á þessum nótum í nefndavinnslunni. Þetta er skemmtilegt og kemur inn á mál sem okkur er öllum, held ég, mjög hugleikið.
Virðulegi forseti. Ég vil fagna framkomnu frumvarpi og lýsa yfir stuðningi mínum við það með þeim örlitla fyrirvara að ég hef ekki gramsað í því alveg til enda, enda um frekar flókið mál að ræða eins og fram hefur komið í skýrslu sem rædd var áðan og í umræðum um málið almennt. Í sjálfu sér hef ég ekki mikið meira að segja um málið, enda lendir það í minni nefnd, allsherjar- og menntamálanefnd, þar sem við komum til með að skoða það ofan í kjölinn. En mig langaði að vekja athygli á því, vegna þess að ég veit að ég verð spurður af öðrum, að ég sendi inn fyrirspurn á sínum tíma til félags- og jafnréttismálaráðherra í sambandi við niðurstöðu starfshóps í skýrslu sem var unnin fyrir innanríkisráðherra árið 2015 um sama efni. Ég fékk svar þaðan þar sem mér var reyndar bent á dómsmálaráðherra, en svarið kom og þar var niðurlagið að fyrirhugað væri að vinna við frumvarpið gæti hafist í febrúar, sem er febrúar á þessu ári. Síðan kom 149. þing sem við erum á núna og þá sendi ég aftur inn fyrirspurn til dómsmálaráðherra um það hvort vinna væri hafin við frumvarpið og hvenær ráðherra teldi líklegt að það yrði tilbúið til framlagningar. Sömuleiðis spurði ég hvort einhver ný álitamál hefðu vaknað sem væru líkleg til að tefja gerð frumvarpsins og ef svo væri hvaða álitamál það væru. Svar við þeirri fyrirspurn hefur ekki borist en það má kannski búast við því að svarið verði að ráðherra ætli ekki að leggja fram frumvarp vegna þess að þingflokkur Viðreisnar hefur þegar gert það, sem ég fagna. Ég hefði glaður viljað vera meðflutningsmaður á málinu, enda áhugamaður um efnið, en ég fagna því auðvitað alltaf þegar þingflokkar sýna það frumkvæði sem hér er sýnt. Mér finnst líka ágætt að við minnum okkur á við það tilefni að ráðherrar þurfa ekki endilega að gera allt. Ég íhugaði að skrifa svona frumvarp sjálfur. Það er annars vegar sú hugmynd að setja einfaldlega tvö lögheimili inn í þjóðskrá, sem hefur reynst ægilega flókið, og hins vegar að fara í allar þessar lagauppfærslur, sem ég skoðaði á sínum tíma og var reyndar búinn að opna textaritil og hugsaði þá með mér að kannski væri betra að bíða eftir ráðherra og fá hann til að gera þetta. En nú hefur Viðreisn lagt fram frumvarp og mér finnst það alveg mega minna okkur á að við þurfum ekki alltaf að stóla á ráðherra til að gera hlutina. Það er mikilvægt að þingið sjálft og þingmenn í minnihlutaflokkum geti lagt fram frumvörp og þau séu tekin jafn alvarlega og ríkisstjórnarfrumvörp þegar þau fjalla um málefni eins og þetta. Ég segi fyrir mitt leyti hvað varðar málsmeðferð málsins að ég ætlast til þess að það fái gott gengi í þinginu með hliðsjón af því að ráðherra hefur sagst ætla að leggja fram sambærilegt mál og með hliðsjón af því að sátt virðist um að þetta þurfi að gera. Ég býst því við því og ætlast til þess af hv. allsherjar- og menntamálanefnd að málið muni ekki líða fyrir það að vera lagt fram af öðrum en ráðherra.
Virðulegi forseti. Til að halda áfram með þessa umræðu um að dómsmálaráðuneytið sé líka að vinna í þessu máli, þá kemur þetta mál aldrei til með að tefja fyrir þeirri vinnu. Ef eitthvað er þá ætti það í raun bara að hjálpa til að þingið sé þegar byrjað á þessu og fái umsagnir um málið. Kannski stillist þetta af á þann hátt að það verður bara allt tilbúið til að þessar lagabreytingar geti tekið gildi þegar þingið er búið að klára málið og allt gengur sem best hvað það varðar. Þá myndi ég vilja koma meira inn á það kerfislæga í málinu og tala aðeins um það út frá sjónarhorni gagna og gagnagrunna. Þetta er þegar allt kemur til alls gagnagrunnsmál, að skrá barn á tvo aðila í þjóðskrá, þ.e. að það komi fram á tveimur stöðum. Maður hefur heyrt að það sé það flókna við þetta, en það er nákvæmlega ekkert tæknilega flókið við það. Það sem gerist hins vegar í kjölfarið er að þessi skráning hefur áhrif hjá Tryggingastofnun og víðar, á barnabætur og húsnæðisstuðning og ég veit ekki hvað og hvað, þar sem þessi breyting og skráning erfist. En tæknilega séð ætti skráningin ekki að taka langan tíma og ætti ekki að vera flókið verk ef maður vinnur út frá gagnaskipulagi til að byrja með. Ég hafna pínulítið kenningunum um að þetta sé flókið því að það er ekkert mjög erfitt að bæta við nýjum gögnum sem taka tillit til hlutfalls lögheimilisskráningar og það renni einfaldlega inn í þá útreikninga sem til eru. Þá þarf bara að gera útreikninga fyrir hvort foreldrið um sig og barnið tekið sem lögheimilishlutfall hjá því foreldri. Frekar en að hafa áhyggjur af því að þetta valdi einhverjum sérstökum höfuðverk í kerfinu tel ég að höfuðverkurinn sé til að byrja með sá að við erum ekki að vinna á gagnadrifinn hátt. Við notum eldri kerfi eða eldra tengslanet gagna en tíðkast nú til dags. Þess vegna er þetta svona flókið. Í kjölfarið og óháð þessu máli þá finnst mér að þingið ætti að taka mjög vel á móti öllum tillögum um að uppfæra upplýsingatæknimál Stjórnarráðsins. Það er sannarlega kominn tími til. Ef þau væru í lagi eins og þau voru til að byrja með, Ísland var mjög framarlega í innleiðingu á upplýsingatækni framan af en hefur fallið mjög mikið á síðastliðnum árum hvað það varðar, ef við værum á réttum stað með upplýsingatæknimál Stjórnarráðsins, ráðuneyta og stofnana, myndi ekki heyrast að það væri flókið að innleiða þessi lög inn í kerfið. Það er áhugaverður agnúi á því ferli sem býr til þennan þröskuld að svona augljóst réttindamál kemst ekki til framkvæmda af því að við höfum ekki eytt nægilega miklum tíma og sinnt því að byggja upp upplýsingatæknikerfi ríkisins. Samfara því að ég vona að þetta frumvarp nái góðu flugi í gegnum þingið þá vona ég að við leggjum metnað í að koma upplýsingatæknimálunum, gagnagrunnsmálunum o.s.frv. á réttan stað, í gagnið. Það myndi t.d. hjálpa mjög mikið við allar fyrirspurnirnar sem ég sendi inn, það yrði miklu fljótlegra að svara öllum fyrirspurnum. Ég gæti meira að segja flett upp svörunum sjálfur miklu meira. Það myndi spara heilan helvítis helling líka, afsakið orðbragðið.
Virðulegi forseti. Tímarnir hafa breyst og þeir eru að breytast. Staðlaðar ímyndir kynjahlutverka eru á hröðu undanhaldi og fólk fær sífellt meira frelsi til að ákveða fyrir sig sjálft hvers konar lífi það vill virkilega lifa. Breytt fjölskyldumynstur er eitt af því sem fylgir þessu. Nú eru ekki mörg ár síðan konur byrjuðu að ryðja sér til rúms á vinnumarkaðnum. Það eru enn færri ár síðan karlmenn byrjuðu að krefjast þess að viðurkennt væri að þeir væru sömuleiðis mikilvægir og hæfir umönnunaraðilar og uppalendur. Í dag fjöllum við um einn ávinning þeirrar baráttu. Sífellt fleiri feður leyfa sér að njóta til hins ýtrasta að vera feður og uppalendur og sífellt fleiri mæður samþykkja í þeim tilvikum að faðirinn sé álíka mikilvægur hluti af lífi barnsins. Fólk getur skilið hvenær sem er á lífsleiðinni en það færist í aukana að foreldrar komi sér saman um sameiginlega forsjá barna sinna. Í sameiginlegri forsjá felst að ábyrgðin á uppeldi barns er ekki aðeins á herðum annars foreldris heldur er henni deilt á milli aðilanna. Börn í dag búa mörg hver á tveimur heimilum. Þau eiga sitt rúm, sitt pláss, sitt herbergi, sinn fataskáp, á báðum stöðum. Annað heimilanna er því ekki bara aðsetur barnsins, það er líka heimili þess. Þegar svo ber við á stjórnsýslan ekki að hafna þeirri hugsjón á grundvelli þess að of sé flókið að breyta því, að gagnagrunnurinn sé of gamall til að taka við slíkri breytingu. Eins og hv. þingmaður fór yfir áðan er ekki einu sinni svo flókið að leysa úr því vandamáli og má leysa það með nokkuð auðveldum breytingum og tilfærslum. Lögheimili barna hefur þýðingu fyrir rétt foreldra til opinbers stuðnings vegna barna sinna. Þegar foreldrar deila ábyrgð á börnum sínum eiga þeir báðir að eiga rétt til slíks stuðnings í samræmi við tekjur. Það sama á við um ákvarðanatöku varðandi barnið. Hver er sanngirnin í því að lögheimilisforeldri hafi aukið vald, og í sumum tilfellum algert vald, til að segja af eða á þegar barnið sjálft er jafnt á ábyrgð beggja foreldra alla jafna? Þeir foreldrar sem eru þeirri stöðu að geta deilt forsjá og ábyrgð á barninu eiga að geta tekið ákvarðanir um barnið saman. Þetta er ekki einungis sanngirnismál heldur verðum við líka að líta til mannlega þáttarins. Það er erfitt að slíta samvistum, það er erfitt að binda endi á samband og halda síðan hvort í sína áttina og sjaldnast er það gert alveg í góðu. Það eitt að foreldrar séu í auknum mæli farnir að leggja eigin hagsmuni og tilfinningar til hliðar til þess að gæta hagsmuna barnsins síns og leyfa því að njóta eins góðs sambands og unnt er við hitt foreldri sitt er ekki aðeins jákvæð þróun heldur hreinlega frábær. En sá þáttur að barn geti eingöngu verið með eitt lögheimili er ekki til þess fallinn að auðvelda foreldrum þá vegferð. Eins og ég sagði áðan hefur aðeins eitt foreldri rétt til opinbers stuðnings og getur krafið hinn aðilann um frekari stuðning og hefur síðan úrslitavald við ákvarðanatöku. Það eitt að slíkt valdaójafnvægi sé til staðar gerir annars eftirsóknavert fyrirkomulag ekki auðvelt, það eykur ekki líkurnar á að fyrirkomulagið haldist og hægir sömuleiðis á þróun sem við teljum annars mjög jákvæða. Gleymum því heldur ekki að börn eru í fyrsta lagi mjög næm og í öðru lagi erum við almennt engir Óskarsverðlaunaleikarar. Það er erfitt að fela ósætti foreldra fyrir börnunum sínum. Þau finna fyrir því og það veldur þeim vanlíðan. Hlutverk stjórnsýslunnar er ekki að gera foreldrum erfiðara fyrir í samskiptum. Meðan við getum liðkað til eigum við að gera það, hvort sem það er með frumvarpi Viðreisnar eða frumvarpi sem kemur beina leið úr ráðuneytinu. Þetta er réttlætismál og þetta er framtíðin, hv. þingmenn. Nú stendur löggjafinn frammi fyrir vali um það hvort við ætlum að halda áfram að vera steinvala í skóm þeirra sem eru að reyna að feta nýja slóð eða liðka fyrir nýjum áherslum og þjóðfélagslegum breytingum. Að lokum vil ég segja að ég vona að þingheimur sjái hag sinn í því að koma þessu máli áfram og láti ekki pólitík standa í vegi fyrir því.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. flutningsmönnum fyrir að leggja fram þetta frumvarp svo að við höfum tækifæri til að tala um mikilvægi þess að börn njóti réttinda. Þá ætla ég, með leyfi forseta, að lesa hér setningu úr greinargerðinni þar sem segir að löggjafinn eigi ekki „að gefa öðru foreldrinu ríkari rétt en hinu til ákvarðanatöku um hagi barnsins. Löggjafinn á ekki að hamla því að foreldrar í þessari stöðu geti alið börnin sín upp með jafnmiklum lagalegum réttindum og foreldrar í sambúð eða hjónabandi.“ Þetta tek ég heils hugar undir. Ég hef reyndar stundum velt því fyrir mér að þegar löggjafinn tók ákvörðun um það á sínum tíma að það væri til eitthvað sem héti sameiginlegt forræði hvort fólk hafi séð fyrir sér hvernig það yrði hreinlega framkvæmt. Því að ég verð að viðurkenna að ég þekki til fólks sem er með sameiginlegt forræði og segir hreint út við mig, afsakið orðbragðið, forseti, að það sé bara prump, þetta sé bara bull. Þetta sé ekki neitt, því að það skiptir bara máli hvar barnið er skráð með lögheimili. Það er örugglega töluvert til í þessu og þar af leiðandi er mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom ágætlega inn á að það var rætt nýverið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það er skýrsla sem liggur fyrir þinginu í kjölfar þingsályktunartillögu sem tekur á þessu máli. Ég verð að viðurkenna að sú skýrsla var lögð fram áður en ég byrjaði hér þannig að ég hef ekki lesið hana í þaula en hef náð að renna yfir hana. Ég held að það sé ljóst að mikilvægt sé að bregðast við með einhverjum hætti. Margir hér hafa líka komið inn á það að málið er flókið. Það hefur komið fram í öllum umsögnum og það sýnir sig kannski líka á þessu frumvarpi að hér er verið að leggja til breytingar á ansi mörgum lögum. Og ég óttast það jafnframt að breyting sem þessi geri kröfu um breytingar á jafnvel fleiri lögum. Reyndar held ég að þess sé getið með einhverjum hætti í greinargerðinni að það þurfi að yfirfara enn fleiri lög. Ég hef líka velt því fyrir mér, kannski svipað og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom aðeins inn á varðandi gagnagrunna og tæknina, hvort bara það að þjóðskrá væri með fullkomnari gagnagrunn myndi leysa úr alla vega stórum hluta þeirra vandamála sem uppi eru á borðinu í dag. Ég hef til að mynda heyrt slíkt dæmi frá góðri vinkonu minni, en hún þurfti að fara til sýslumanns til að fá vottorð fyrir því að þetta væri nú örugglega hennar barn til að fara með barninu í banka til að stofna bankareikning fyrir unglinginn. Skiljanlega fannst þessari konu það þvílík niðurlæging að þurfa að fara til einhverrar opinberrar stofnunar til að fá vottorð fyrir því að þetta væri barnið hennar, fara svo með það í bankann. Maður sæi fyrir sér að þetta myndi leysast ef í þjóðskrá væri einhver reitur í tölvukerfinu þar sem þess er getið að það séu tveir foreldrar með forræði yfir viðkomandi barni óháð lögheimili. Ég vildi velta þessu upp í umræðunni. Í einhverjum tilfellum held ég að vandamálið sé ekki endilega það að lagaramminn sé rangur heldur sé einhver kerfislæg villa úti í samfélaginu, eins og til að mynda hjá bönkunum sem gera kröfur um eitthvað slíkt og ekki sé hægt að kalla fram hverjir eru raunverulegir forsjáraðilar viðkomandi barns. Annað dæmi sem ég hef heyrt er t.d. tryggingafélög sem neita að setja barn inn í heimilistryggingu því að það er ekki skráð með lögheimili, þrátt fyrir að það liggi ljóst fyrir að forræðið sé sameiginlegt og barnið deili tveimur heimilum. Það allra galnasta fannst mér nú þegar ég heyrði dæmi af því að ríkisskattstjóri, held ég að það hafi verið, sendi bréf inn á heimili sem var stílað á fósturforeldri barnsins, og barnið sjálft vegna þess að barnið var ekki orðið 18 ára, auðvitað, en ekki móður barnsins. Ástæðan fyrir því er sú að ríkisskattstjóri sendir alltaf bréf á þann aðila á lögheimilinu sem er eldri. Í þessu tilfelli var það ekki móðir viðkomandi barns sem fékk upplýsingar sem snertu barnið hennar heldur sambýlismaður. Sem er náttúrlega algerlega galið. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram en ég óttast að flækjustigið sé mjög mikið. Ég reiði mig líka á þá vinnu sem á sér stað í ráðuneytinu við nákvæmlega þetta mál því að mér heyrist á þeim ræðum sem hafa verið fluttar hér og það sem ég hef heyrt á þingmönnum að flestir séu sammála um að fyrst og fremst þurfi að bæta réttarstöðu barnanna, þetta snúist um það. Þá langar mig líka að geta þess að ég er þeirrar gæfu aðnjótandi að vera talsmaður barna hér á þingi og minnist þess að hafa átt fundi með UNICEF og fleiri aðilum þar sem við fjölluðum um réttindi barna og hagsmuni. Þá var ein ábending sem þau komu með og sögðu: Það sem gerir allt flókið er þegar þið eruð að fjalla um réttindi barna og tengið það við fjárhagslega afkomu foreldra. Kannski er kerfið okkar bara þannig að það verði að vera svoleiðis, ég veit ekki, en við gerum það klárlega þegar við hugum að rétti til barnabóta og þess háttar. En ég hef oft velt þessu fyrir mér eftir að þau létu þessi orð falla hvort við getum með einhverjum hætti afmarkað réttindi barna, óháð einhverjum fjárhagstengingum inn í kerfið. Þetta ágæta fólk, og þarna voru líka fulltrúar frá sýslumanni sem höfðu reynslu af því að vera í sáttameðferðum og öðru, sagði fjármálin flækja öll svona mál. En ég tek undir það sem aðrir hafa sagt, ég held að það verði gott að fjalla um þetta hér og gott að fá inn umsagnir. Ég bíð líka spennt eftir vinnu ráðuneytisins í þessum efnum. Ég verð líka að viðurkenna að sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður þá sé ég mjög mörg flækjustig fólgin í tvöfaldri lögheimilisskráningu. Ég óttast til að mynda eitt stórmálefnið eins og málefni fatlaðra. Getur orðið ágreiningur á milli sveitarfélaga um hvort sveitarfélagið eigi að þjónusta barn með fötlun ef það er skráð með lögheimili á tveimur stöðum? Við getum tekið íþrótta- og frístundastyrki, leikskólagöngu og annað. Ég held að það sé ýmis flækjustig í málinu. En það sem við þurfum fyrst og fremst að horfa á er réttur barnsins og að báðir foreldrar hafi rétt á að taka ákvarðanir um hagi barnsins, hvort sem farin er sú leið að skrá tvöfalt lögheimili eða breyta kerfinu einhvern veginn þannig að foreldrar sem eru með sameiginlega forsjá hafi raunverulega sameiginlega forsjá og sameiginlegan ákvörðunarrétt þegar kemur að hagsmunum barnsins.
Takk fyrir, forseti. Ég þakka kærlega þá umræðu sem hefur verið hér um þetta ágæta mál. Ég ætla að hafa þetta örstutt og ætla eiginlega að fara öfugu leiðina og bregðast fyrst við því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var með vangaveltur um varðandi flækjustigið, það er alveg hárrétt. Hv. þingmaður nefndi flækjustigið hjá sveitarfélögum þegar um er að ræða fatlað barn sem nýtur slíkrar þjónustu og kýs þá, ef þetta gengur í gegn og foreldrar geta skráð barnið með tvö lögheimili í tveimur sveitarfélögum. Mér finnst þetta ekki auka flækjustigið, mér finnst það eiginlega færa það frá foreldrum yfir á sveitarfélagið. Það er þannig sem mér finnst að það eigi að vera. Það að vera fráskilið foreldri, deila forsjá fatlaðs barns, þar sem lögheimilisforeldrið hefur réttindi og hitt ekki, það er raunverulegt flækjustig. Við erum að leysa það með þessu. Ég er ekki að gera lítið úr að þetta er flækjustig fyrir kerfið, ég er alveg sammála því. Mér finnst að þar eigum við bara að leysa málin. Og ég trúi því og hlakka til að sjá umsagnir um nákvæmlega þessi mál. Mig langar aðeins að bregðast betur við andsvörum frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni því að hann vísaði í vinnuna frá því síðastliðið vor. Ég skoðaði þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, dómsmálaráðherra, þar sem nefnt er frumvarp til laga um breytingu á barnalögum og fleiri lögum (skipt búseta barna). Þetta er eitthvað sem er ætlunin að leggja fram eftir áramót, í febrúar. Um það segir: „Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði heimild foreldra til þess að semja um skipta búsetu barns og breytingar á ákvæðum er varða framfærslu barns og greiðslu meðlags.“ Þetta er tengt. Þetta er svipað að einhverju leyti. Þetta er langt frá því að vera það sama. Það er algerlega galið ef menn standa í þeirri trú að þingheimur sé ekki til þess fallinn að leggja fram frumvörp og fá um þau umræðu og helst að koma þeim í gegn af því að kannski, mögulega, ef svo ber undir, eigi að gera eitthvað svipað í ráðuneytunum. Takk.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um uppsögn tollasamnings um landbúnaðarvörur við Evrópusambandið. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Það eru því þingmenn Miðflokksins sem mæla fyrir þessari tillögu. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að segja upp tollasamningi við Evrópusambandið um landbúnaðarafurðir frá 2015 vegna brostinna forsendna og skorts á úttekt á áhrifum samningsins á innlenda búvöruframleiðslu. Uppsögnin taki gildi eigi síðar en sex mánuðum eftir samþykkt ályktunar þessarar.“ Þessi tillaga var áður lögð fram á 148. löggjafarþingi en fékk ekki afgreiðslu. Hún er nú endurflutt að mestu óbreytt. Herra forseti. Íslensk stjórnvöld undirrituðu tollasamning við Evrópusambandið (ESB) um landbúnaðarafurðir haustið 2015. Samningurinn tók gildi 1. maí sl., og tók við af tollasamningi sem gerður var við Evrópusambandið árið 2007. Þessi samningur er óhagstæður Íslandi. Hann á að færa íslenskum bændum sömu möguleika í Evrópu og Evrópusambandið fær hér á landi. Það gerir samningurinn því miður ekki. Ég mun tiltaka nokkur atriði sem ég tel að sýni glögglega að ekki var nægilega vel staðið að samningsgerðinni fyrir Íslands hönd og hversu óhagstæður samningurinn er Íslandi. Í fyrsta lagi endurspeglar samningurinn ekki stærðarmun markaðanna. Í ríkjum Evrópusambandsins telur markaðssvæðið um 500 milljónir manna en markaðurinn á Íslandi er einungis um 350 þúsund manns. Í samningnum var ekki tekið tillit til þessa mikla stærðarmunar eins og eðlilegt hefði verið að gera og samræmist góðri samningagerð. Öll almenn sanngirnissjónarmið mæla með því að í samningum sem þessum sé tekið tillit til stærðarmunar markaða. Það var t.d. gert í samningum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um landbúnaðarvörur frá 1995. Það er grundvallaratriði í samningsgerð að báðir aðilar megi vel við una. Því er ekki fyrir að fara í þessum samningi. Tökum innflutning á ostum sem dæmi. Verulega hallar á Ísland í viðskiptum með ost en Evrópusambandið fær að flytja til Íslands tollfrjálst 610 tonn af osti en Ísland til Evrópusambandsins aðeins um 50 tonn. ESB fær að flytja til Íslands 230 tonn af sérostum. Þetta magn verður komið að fullu inn á íslenskan markað eftir tvö ár en sérostamarkaðurinn á Íslandi er um 240 tonn. Þessi 240 tonn eru framleidd í Búðardal og þar starfa 25 manns við þessa sérostagerð. Það sjá allir að það er ekki pláss fyrir innflutning á 230 tonnum aukalega frá Evrópusambandinu inn á okkar litla markað. Með þessum samningi er því verið að setja íslenska sérostaframleiðslu í mjög þrönga stöðu. Í samningnum er engin heimild um útflutning á íslenskum sérostum inn á Evrópumarkað. Ostainnflutningur Evrópusambandsins til Íslands í þessum samningi nemur um 12–15% af markaðnum á Íslandi. Þá er átt við almenna osta og sérosta. Útflutningur okkar til Evrópusambandsins er brotabrot af markaðnum þar. Það sjá allir að þetta er hróplegt ójafnvægi. Undir þetta skrifaði samninganefnd Íslands og þetta hefur hæstv. landbúnaðarráðherra kallað tækifæri fyrir íslenskan landbúnað. Herra forseti. Ég kalla þetta að semja af sér. Í öðru lagi vil ég nefna sérstaklega að engin úttekt fór fram á áhrifum samningsins á innlenda búvöruframleiðslu. Það er mikill annmarki á þessum samningi og sætir í raun furðu að þetta skuli ekki hafa verið gert. Í alþjóðlegri samningatækni er það grundvallarregla að hafa víðtækt og gott samráð við hagsmunaaðila. Evrópusambandið hafði til að mynda reglulegt samráð við sína hagsmunaaðila í þessari samningsgerð. Fyrir því hef ég öruggar heimildir. Íslenska samninganefndin vissi ekki hvaða áhrif samningurinn myndi hafa á íslenska búvöruframleiðslu þegar hún skrifaði undir. Auk þess var samráð við hagsmunasamtök bænda á Íslandi í samningsgerðinni lítið sem ekkert. Þetta er verulega ámælisvert. Í þriðja lagi hefur sú breyting átt sér stað eftir að samningurinn var undirritaður að okkar stærsta og besta markaðssvæði, Bretland, er að ganga úr Evrópusambandinu eins og kunnugt er og þar með úr þessum tollasamningi. Það mun verða um mitt næsta ár. Bretlandsmarkaður er annar stærsti markaður Evrópusambandsins með 66 milljónir íbúa. Fullkomin óvissa er um hvaða áhrif þetta kemur til með að hafa fyrir okkur. Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gerði þetta sérstaklega að umtalsefni sínu í þessari viku þegar nefndin heimsótti Ísland. Hún lagði áherslu á að útganga Bretlands ógnaði einum mikilvægasta útflutningsmarkaði Íslands. Þetta eru stór orð sem við verðum að taka alvarlega og það á svo sannarlega við í þessum samningi. Gleymum því ekki að skyrkvótinn okkar í tollasamningnum, sem er reyndar ágætur og það er kannski það skásta við þennan samning, er rúmlega 3.600 tonn. Hann var hugsaður á Bretlandsmarkað. Við vitum ekkert hvað verður um hann. Ef Bretland verður farið úr Evrópusambandinu um mitt næsta ár er alveg ljóst að við flytjum ekki út skyr eða aðrar landbúnaðarvörur þangað á grundvelli þessa samnings. Þá þarf væntanlega að semja við Bretland sérstaklega og það gæti tekið einhver ár. Samhliða þessu hefur sterlingspundið fallið um 30–35% frá því að samningurinn var gerður. Þessir þættir hafa afgerandi áhrif á forsendur Íslands til útflutnings á skyri til Bretlands og má segja afdráttarlaust að um forsendubrest sé að ræða. Þetta verða stjórnvöld að viðurkenna og bregðast við með viðeigandi hætti. Það er fullkomlega eðlilegt að segja samningi upp og semja upp á nýtt þegar svo ríkar forsendur sem þessar verða ekki lengur til staðar. Herra forseti. Tollasamningurinn við Evrópusambandið setur innlenda búvöruframleiðslu í mjög erfiða stöðu. Þá er eðlilegt að menn spyrji til hvaða mótvægisaðgerða stjórnvöld muni grípa á meðan samningurinn er í gildi. Í sérstakri umræðu um tollasamninginn sem Miðflokkurinn stóð fyrir hér á síðasta þingi spurði ég hæstv. landbúnaðarráðherra um áhrif tollasamningsins á íslenska búvöruframleiðslu. Ráðherra gat þess í umræðunni að hann væri að vinna að mótvægisaðgerðum. Hann gat hins vegar ekki svarað því í hverju þær aðgerðir fælust. Í umræðum í þinginu fyrir skömmu um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2019 spurði ég hæstv. landbúnaðarráðherra hvaða fjármunum yrði varið í mótvægisaðgerðir vegna tollasamningsins. Svarið var stutt: Ekkert fjármagn er eyrnamerkt mótvægisaðgerðum. Það er þrátt fyrir að starfshópur á vegum landbúnaðarráðherra hafi mælt með því. Það er því ljóst að orð ráðherra um aðstoð til handa bændum vegna neikvæðra áhrifa tollasamningsins á innlenda búvöruframleiðslu voru því miður innantóm. Búnaðarþing hefur ályktað þess efnis að segja beri samningnum upp. Bændur eru mjög óánægðir með samninginn og hafa miklar áhyggjur af honum enda hefur hann mikil áhrif á íslenskan landbúnað. Áhrif sem skipta milljörðum og geta varðað mörg störf í landbúnaði. Herra forseti. Ég sé engin rök mæla gegn því að segja þessum samningi upp og í framhaldi verði óskað eftir því við Evrópusambandið að gerður verði nýr tollasamningur vegna breyttra forsendna. Ég er sannfærður um að Evrópusambandið mun sýna þessu skilning. Málið er einfaldlega þannig vaxið, sérstaklega í ljósi Brexit. Að þessu sögðu vísa ég málinu til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Við höfum hlustað hér á framsögu með þingsályktunartillögu um uppsögn á tollasamningi við Evrópusambandið. Ég leyfi mér að segja að mér finnst blærinn yfir þessari tillögu vera ákaflega mikil tækifærismennska, svo að ég segi það nú bara hreint út í þessum ræðustól. Ég vil því í fyrra andsvari mínu við framsögumann tillögunnar spyrja hvort það sé ekki rétt að meðflutningsmaður hans, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, fyrrverandi utanríkisráðherra, hafi gert þennan samning í ríkisstjórn fyrrverandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Hvaða tækifærismennska er þetta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst það ótrúlegt hjá hv. þingmanni, sem er góður og gildur bóndi og hv. alþingismaður, að hann skuli tala um það sem tækifærismennsku að reyna að bregðast við þeim brostnu forsendum sem eru í þessu máli. Hv. þingmaður þekkir það mætavel að við erum að horfa fram á það að okkar stærsti markaður í þessum samningi er að fara úr þeim samningi. Það er fullkomlega eðlilegt, hv. þingmaður, að í svona aðstæðum bregðist menn við, setjist niður með aðilanum sem maður samdi við og leiti leiða til að rétta þessar breyttu forsendur sem hafa veruleg áhrif á okkur. Hv. þingmaður nefndi hér aðdragandann að þessum samningi. Hann þekkir hann eflaust betur en ég en hann er ekki aðalatriðið í þessu máli, engan veginn. Ég veit að hv. þingmaður sér það og skilur að það er algerlega nauðsynlegt að fara yfir þetta mál að nýju. Bændasamtökin, hagsmunasamtök bænda, hafa lagt til að þessum samningi verði sagt upp. Það er engin tækifærismennska, hv. þingmaður hlýtur að átta sig á því. Við erum einfaldlega að bregðast við nýjum aðstæðum með hagsmuni heildarinnar, hagsmuni bænda, þess fólks sem starfar í landbúnaði, að leiðarljósi. Og hagsmuni Íslands, því að þetta er það stórt markaðssvæði að við verðum að bregðast við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni hið fyrra svar. Ég geymi mér efnislegar umræður um þessa tillögu þangað til ég fæ að komast hér í ræðu um hana; ég ætla að taka þátt í þeim umræðum. En efnislega segir líka í þessari tillögu að ekki hafi verið gerð áhrifagreining á samningum, þeim áhrifum sem hann hefur. Ég spyr líka hv. þingmann: Á hverra ábyrgð ætli það hafi verið að gera slíka áhrifagreiningu? Ég er alveg sammála því að það átti að gera hana. Hún var ekki gerð. En hver skyldi nú hafa borið ábyrgð á því? Kannski þeir sem gerðu þennan samning, virðulegi þingmaður?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það þjónar engum tilgangi að vera að benda á hver átti að gera hlutina eða hver ekki. Staðreynd málsins liggur fyrir, það var ekkert skoðað hvaða áhrif þessi samningur hefði á íslenskan landbúnað, íslenska búvöruframleiðslu. Ég nefndi hér áðan mótvægisaðgerðir. Hæstv. landbúnaðarráðherra segir á síðasta þingi, í umræðum um þennan samning, að hann sé að vinna að mótvægisaðgerðum. Svo spyr ég hann hér, eins og ég sagði í ræðu minni í tengslum við fjárlagaumræðuna, hvaða fjármunum væri varið í þessar mótvægisaðgerðir og svarið er: Ekki neinum. Það er nú bara þannig að hæstv. landbúnaðarráðherra hefur ekki haldið vel á þessu máli. Það hlýtur að vera á hans ábyrgð, þegar hann segir að hann boði mótvægisaðgerðir, að hann tryggi fjármagn fyrir þeim. Það er lífsnauðsynlegt að fara í mótvægisaðgerðir. Við horfum upp á það að hugsanlega gæti sérostaframleiðsla á Íslandi lagst niður og 22–25 störf lagst niður í Dalabyggð sem er Mekka sérostaframleiðslunnar á Íslandi og stærsti vinnustaðurinn þar. Í mínum huga er ekkert hægt að vera að benda á hver átti að gera hvað, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega áðan. Þetta snýst bara um að bregðast við málinu þannig að það verði ekki um seinan og skaði skeður fyrir íslenskan landbúnað.
Frú forseti. Það er nákvæmlega ein ástæða fyrir því að Ísland er ekki stærsta útflutningslandið í heiminum á skyri og það er sú forneskjulega nálgun sem viðhöfð hefur verið í tollvernd í landbúnaðarmálum og á landbúnaðarvörum. Þessi svokallaða verndarstefna hefur gert það að verkum að í stað þess að stórkostlegar íslenskar landbúnaðarafurðir séu jafnmikils metnar úti í Evrópu og franskir ostar eða nýsjálenskt lambakjöt, þá sitjum við hér og horfum á Finnland sigla fram úr Íslandi í útflutningi á skyri, á fleygiferð. Þeir eru að taka yfir evrópskan skyrmarkað. Af hverju eru Finnar að því? Er það kannski vegna þess að við neitum að taka þátt í alþjóðlegum viðskiptum? Frú forseti. Þessi tillaga er fráleit vegna þess að hún gengur að hluta til út á að ræna íslenska neytendur úrvali evrópskra gæðavara í þágu pirrings yfir því að geta ekki stundað frjálsari viðskipti. Og bara svo að það sé á hreinu þá eru engir íslenskir ostarframleiðendur að framleiða livarot eða tomme de savoie eða brillat-savarin. Skortur á framboði á ostum frá Evrópu kemur ekki til með auka innlenda sölu á óðalsosti eða öðrum ágætum íslenskum sérostum. Þetta er kannski lélegur samningur en forsendan fyrir þessari tillögu er kjánaleg. Þetta er í raun frekar trumpísk nálgun hjá Miðflokknum, þ.e. ef við fáum ekki viðskiptajöfnuð, þrátt fyrir að hafna viðskiptafrelsi til byrja með, þá ætlum við að hafna viðskiptafrelsi til þess að knýja fram viðskiptajöfnuð. Þetta er augljóslega svona galin hringekjuröksemdarfærsla sem stenst ekki neina skoðun. Vissulega eru engin viðskipti ákveðið form viðskiptajöfnuðar en reynslan sýnir bara að þetta er ekkert sérstaklega eftirsóknarvert form. Ef fólk vill raunverulega stuðla að öflugum og sjálfbærum landbúnaði á Íslandi þá þarf meiri alþjóðaviðskipti og ekki minni. Leiðin þangað er ekki að segja upp þessum samningi. Leiðin þangað er að reyna að útvíkka þennan samning. Leiðin þangað er að reyna að ganga lengra í erlendri markaðssetningu á íslenskum landbúnaðarvörum. Leiðin þangað er jafnvel að hætta að vera með einhvers konar sérþarfir landbúnaðarins alltaf efst á baugi í allri umræðu um alþjóðaviðskipti okkar og fara frekar þá leið að reyna að koma þessum vörum á markað út um allan heim. Vegna þess að þetta eru góðar vörur og það að ætla bara að draga sig í hlé og vera ekki í þessum viðskiptum, út af einhverjum, hvað 800 kg eða þar um bil? eða tonnum af osti, er bara léleg pólitík, frú forseti.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um uppsögn á svonefndum tollasamningi um landbúnaðarvörur við Evrópusambandið sem nýlega var gerður. Það kom fram í andsvörum við hv. framsögumann tillögunnar hér áðan að ég hafði það álit á þessari tillögu að hún væri nú eilítil sýndarmennska því að tveir meðflutningsmenn tillögunnar voru ábyrgðarmenn að gerð þessa samnings á sínum tíma. Förum aðeins yfir forsögu þessa samnings og tilurð hans. Áður höfðu slíkir vöruskiptasamningar eða samningar við Evrópusambandið um tollfrelsi eða gagnkvæmar innflutningsheimildir á landbúnaðarvörum verið gerðir. Síðasta stóra varðan í þeirri tímalínu var 2007 er gerður var samningur í kjölfar mikillar umræðu um matarverð. Þá var lokið samningum við Evrópusambandið um gagnkvæm viðskipti með landbúnaðarvörur og í kjölfarið fylgdu stórkostlega miklar breytingar, sérstaklega fyrir kjúklinga- og svínabændur. Þá var það gert á þeirra kostnað, þessara tveggja búgreina fyrst og fremst, til þess að sækja fram markaðshlutdeild fyrir aðrar búvörur en bændur í þeim búgreinum framleiddu og þarna var mikið óréttlæti á ferðinni. Það var verið að fórna hagsmunum einnar búgreinar fyrir hagsmuni annarra. Þetta var verulega mikið gagnrýnt á þeim tíma og því heitið að gera ekki jafn óréttláta samninga á nýjan leik sem þarna var gert. Síðan líður tíminn og það fer að bera á því að tollkvótar okkar til Evrópusambandsins fyrir lambakjöt fóru að fyllast eða verulega fór að ganga á þá. Þá vaknaði áhugi sláturleyfishafa á því að láta reyna aftur á samninga við Evrópusambandið um að rýmka enn til fyrir lambakjöti. Áskoranir um það bárust landbúnaðarráðuneyti og frá þeim tíma má í raun og veru rekja aðdraganda þessa samnings sem fyrrverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, og fyrrverandi landbúnaðarráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, gera. Aftur er það niðurstaða þeirra samningaviðræðna að verulegt ósamræmi sé á milli búgreina fyrst og fremst þ.e. að gengið er lengra á hagsmuni einnar búgreinar umfram aðrar búgreinar. Það er líka rétt - og ég tek það fram, virðulegi forseti, ég er alveg sammála framsögumanninum um ójafnvægi í þessum samningi, að þarna skuli vera samið um kíló á móti kílói og lítra á móti lítra á þessum risamarkaði. Af hverju sömdum við ekki frekar um markaðshlutdeild? Á þeirri forsendu einni átti aldrei að gera þennan samning. Um það er ég algjörlega sammála hv. framsögumanni. Auðvitað er þetta ekki samningur tveggja aðila sem virða hvor annan þegar við gerum hann með þessum hætti; 500 milljóna manna markaður á móti 320.000 manna markaði. En þetta niðurstaðan. Ég tel líka nauðsynlegt að ég reki það eins og það blasir við frá mínum sjónarhóli sem var í þinginu á þessum tíma. Það var nú þannig fyrir stjórnarþingmanninn sem hér stendur á þeim tíma að hann sá það í sjónvarpsfréttum þegar búið var að gera þennan tollasamning. Aldrei hafði nein umræða farið fram um hann í þeim þingflokki stjórnarinnar sem ég sit í. Því síður að væntanleg væri niðurstaða í þessar samningaviðræður sem ég hafði á öðrum vettvangi fylgst allnáið með í nokkuð mörg ár. Það kom svolítið eins og þruma úr heiðskíru lofti og varð nú uppi fótur og fit. Á sama tíma var kyrrstaða í því að endurskoða búvörusamninga við bændur og úr varð, eftir að búið var að gera þennan tollasamning, án þess að meta áhrif hans á íslenskan landbúnað eins og hv. framsögumaður rekur hér og er alveg réttilega gert - og ég varpa þeirri ábyrgð algjörlega til þeirra sem þennan samning gerðu og ætla ekki að bera blak af því, þeim klaufaskap að hafa ekki gert það. Við höfum síðan fengið að sjá mat á því hversu mikið tjón eða hversu mikinn kostnað íslenskur landbúnaður og íslenskir bændur hafa af þessum tollasamningi umfram þann ávinning sem hann á að færa okkur. En við skulum ekki gleyma því að einhvern ávinning hefur íslenskur landbúnaður haft af þessum samningi líka. Þá var það nú niðurstaðan að gerður var tíu ára búvörusamningur við Bændasamtök Íslands í kjölfarið á þessum tollasamningi. Ég verð að leyfa mér það líka, virðulegi forseti, að vera undrandi á ályktun búnaðarþings gegn þessum tollasamningi. Það var algjörlega ljóst í mínum huga, þegar Bændasamtök Íslands og landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra skrifa undir búvörusamningana til tíu ára, að ein af forsendunum var innleiðing á þessum tollasamningi. Öllum þeim sem sátu í atvinnuveganefnd þingsins og fjölluðu um búvörusamninga í þinglegri meðferð þeirra og öllum þingheimi var fullkomlega ljóst að hluti af þeirri aðlögun og mótvægisaðgerðum sem talað hefur verið um, var gerð þessa tíu ára búvörusamninga, með hækkuðum fjárframlögum vegna íþyngjandi áhrifa tollasamningsins á íslenskan landbúnað. Það var þannig. Þess vegna undrar mig þessi ályktun búnaðarþings á þeim tíma sem hún var gerð og finnst hún slitin úr samhengi við það sem raunverulega gerðist á þessum tíma. Síðan má allt um þessa búvörusamninga segja, hvernig þeir hafa reynst, tilurð þeirra, en við rekjum það ekki hér. Þetta er stóra myndin, virðulegi forseti. Búvörusamningarnir til tíu ára með hækkuðum fjármunum voru mótvægisaðgerð gegn þessum tollasamningi. Síðan hefur verið unnið úr því, og stendur enn yfir, hvernig ber að framkvæma þennan samning, hvernig við ætlum að útdeila þeim tollkvótum sem um var samið. Það er stórt og mikið verkefni og kannski ekki enn séð fram úr því, því að uppi eru mörg sjónarmið í þeim efnum til þess að tryggja raunverulegan ávinning neytenda af þessum samningi, sem ég segi að okkur beri skylda til að gera, en ekki að gera það með þeim hætti að við sköðum möguleika innlendrar framleiðslu til að takast á við þá samkeppni sem samningurinn leiðir af sér og mun leiða af sér til lengri tíma með fleiri samningum á þessu sviði sem vafalaust verða gerðir. Ég tel ákaflega nauðsynlegt að þetta hafi komið fram í umræðum um þessa tillögu sem er nú kannski ákaflega sérstök að því leyti að það eru helstu ábyrgðarmenn þessa samnings sem ganga núna fram fyrir skjöldu og halda að í augum okkar séu þeir algjörlega hvítþvegnir af þessum samningi. Svo er ekki. Ég er einn af þeim sem bera ábyrgð á því að þessi samningur var samþykktur hér í þinginu. Það var gert vegna þess að við gengum frá tíu ára búvörusamningi með hækkuðum framlögum og um það vissu bændur þegar þeir greiddu með sínum hætti atkvæði um þessa búvörusamninga á sínum tíma. Ég held að það sé rétt að við höldum þeirri sögu til haga. Það breytir því ekki að auðvitað eigum við að halda áfram að reyna að gera hagstæðari samninga um vöruviðskipti og um viðskipti með landbúnaðarvörur til lengri tíma, til hagsbóta fyrir íslenskan landbúnað og til sóknar fyrir hann, því að ég held að það sé algjörlega mögulegt og trúi á það og hef ekkert bilað í þeirri trú. Ég held að hv. flutningsmanni gangi nú ekki annað til en að reyna líka að draga fram með hvaða hætti þessi tollasamningur og möguleg mistök við framkvæmd hans geta orðið íslenskum landbúnaði dýr. Um það deilum við ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta yfirferð. Þar var margt athyglisvert sem kom fram. Ég held að ég og hv. þingmaður getum verið sammála um að enginn sá það fyrir þegar þessi samningur var gerður að Bretland ætti eftir að samþykkja að ganga úr Evrópusambandinu. Það sá enginn fyrir. Það breytir samningnum verulega og þess vegna er mjög nauðsynlegt að taka hann upp, segja honum upp og semja upp á nýtt, fyrst og fremst vegna þeirra breyttu aðstæðna sem hafa skapast en auk þess lagði ég áherslu á fleiri þætti sem ég og hv. þingmaður erum sammála um. Samningurinn er ójafn og er því miður ekki nægilega vel gerður með hagsmuni Íslands í huga. Ég vildi spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann kom aðeins inn á mótvægisaðgerðir. Ég hef spurt um þær í þinginu en ekki fengið svör við því hvaða mótvægisaðgerðir þetta eru. Hv. þingmaður nefnir mótvægisaðgerðir í tengslum við tíu ára búvörusamninginn, gott og vel, en hæstv. landbúnaðarráðherra hefur boðað fleiri mótvægisaðgerðir úr þessum ræðustól og ég ekki fengið svör við því hvaða aðgerðir það eru. Ef hv. þingmaður veit það væri gott að fá það upplýst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil bara segja að legið hafði fyrir í tvö ár að kjósa ætti um framtíð Bretlands í Evrópusambandinu. Það voru sex mánuðir í atkvæðagreiðslu þegar samningurinn var gerður og það var enginn fyrirvari hafður í samningaviðræðunum. Leyfðu mér að lesa, virðulegur forseti, hverjir ætla að flytja þessa tillögu. Jú, hér er fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson. Þetta hafði legið fyrir. Það var ekkert óvænt í því að þetta helsta markaðssvæði, sem svo réttilega er bent á, væri mögulega á leið út úr Evrópusambandinu og þar með ákveðnar forsendur fyrir samningnum brosnar. Um aðrar mótvægisaðgerðir get ég ekki svarað, virðulegur forseti. Ég veit að það er að störfum svokallaður tollahópur er snýr að framkvæmd og útboði þeirra tollkvóta og innflutningsheimilda sem nú hefur verið opnað fyrir. Það skiptir máli hvernig við framkvæmum það. Það skiptir máli hvort við tölum um að við séum að heimila innflutning á kjöti, hvort sem það er á beini, í heilum og hálfum skrokkum, og slíka hluti. Það eru ýmsir tæknilegir hlutir sem geta skipt verulega miklu máli og hafa mikil áhrif á það hvernig við framkvæmum samninginn og hvernig hann bitnar á innlendu framleiðslunni en ekki síður hvernig hann birtist í mögulega lægra vöruverði til neytenda. Þetta er það sem þarf að leita jafnvægis í. Það var heldur enginn fyrirvari gerður í þessum tollasamningi um að við gerðum sömu aðbúnaðarkröfur til þeirra framleiðslu sem við værum að opna fyrir. Mér finnst það vera einn af megingöllum samningsins að við skyldum ekki hafa gert það. Það ætti sannarlega að vera ein af þeim mótvægisaðgerðum sem við gætum mögulega gripið til að ræða út frá þeim þætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann er svolítið fastur í því hverjir hafi gert þennan samning. Ég segi fyrir mitt leyti að það sem skiptir höfuðmáli í umræðunni er að fá að leiðrétta samninginn, segja honum upp og hefja viðræður að nýju við Evrópusambandið í ljósi breyttra forsendna. Við vitum vel að niðurstaðan úr þjóðaratkvæðagreiðslunni á Bretlandi, um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu, kom okkur öllum á óvart. Ég held að það hafi komið allra heimsbyggðinni á óvart. Við þurfum að bregðast við þeim aðstæðum. Það hef ég lagt áherslu á í málflutningi mínum og út á það gengur tillagan. Hún gengur ekki út á það hver gerði samninginn á sínum tíma, enda skiptir það ekki máli í þessu. Hagsmunir landbúnaðarins, íslensks landbúnaðar, skipta máli, að við bregðumst rétt og fljótt og vel við áður en skaðinn er skeður fyrir íslenskan landbúnað.
Virðulegur forseti. Ég tek alveg undir lokaorð í seinna andsvari hv. þingmanns. Við eigum auðvitað að ganga þannig um að þetta skaði ekki landbúnaðinn umfram það sem þörf er á. Þetta verður verulega íþyngjandi fyrir íslenskan landbúnað, eins og hv. þingmaður rakti ágætlega í framsögu sinni. Það verður líka verulega verðugt verkefni að láta samninginn virka til þeirra hagsbóta sem hann er gerður fyrir neytendur. Um það eiga þó ekki að þurfa að vera átök og á ekki að þurfa að vera ósamrýmanlegt þar á milli. Ég leyfi mér að vera ósammála hv. þingmanni þegar hann segir að við hefðum ekki geta gefið okkur að niðurstaðan yrði að Bretland gengi úr Evrópusambandinu. Ég ætla ekki að segja að ég hafi séð það fyrir en fyrst ákveðið var að fara í atkvæðagreiðslu gat það alveg eins orðið niðurstaðan. Við hefðum vel getað út frá þeirri forsendu, vegna þess að við gerðum það með opnum augum, við horfðum sérstaklega til mjólkurmarkaðar í Bretlandi þegar við báðum um stærri útflutningsheimildir fyrir mjólkurvörur, sett fyrirvara um það eða í það minnsta bókað hvernig það var. Það á síðan algjörlega eftir að reyna á þetta, í hvaða umhverfi við gerum aðra og nýja viðskiptasamninga við Bretland í kjölfar þess að þeir ganga úr Evrópusambandinu. Ég veit til þess að hæstv. utanríkisráðherra hefur opnað þær viðræður við Breta og ekki síst út frá hagsmunum landbúnaðarins. Hann hefur breytt því verklagi, virðulegi forseti, hann hefur kallað forsvarsmenn bænda til sín til að ræða þau hagsmunamál og á hvaða honum beri að leggja áherslu í viðræðum við Bretland og önnur þjóðarbandalög og aðrar þjóðir um viðskiptasamninga á þessu sviði. Það er mikil breyting og löngu tímabær.
Virðulegi forseti. Ég ætla að játa að mér er um margt líkt farið og hv. þm. Haraldi Benediktssyni, ég klóra mér pínulítið í kollinum yfir tillögunni og ekki síst flutningsmönnum tillögunnar, því að þar er að finna höfunda umrædds samning að einhverju leyti. Það er gott að fólk sjái að sér. Ég er lifandi dæmi um hvernig hægt er að komast á aðra skoðun í lífinu. En að láta eins og það hafi ekki gerst finnst mér dálítið sérstakt. Að koma aldrei inn á það og að vekja í engu athygli þeim sérstöku aðstæðum sem komnar eru upp finnst mér benda til þess að hér búi örlítið meira á bak við en bara það að segja samningnum upp fyrirvaralaust. Mig langar að vitna í greinargerð utanríkisráðuneytisins sem birt var á internetinu, sem gleymir engu, með þessum samningi: „Það felast tækifæri í samningunum fyrir íslenska bændur. Íslenskur landbúnaður getur ekki byggst eingöngu á framleiðslu fyrir innanlandsmarkað. Aukinn aðgangur að erlendum markaði er nauðsynlegur. Ekki er verið að fórna neinu í samningunum en vissulega eru þeir áskoranir fyrir framleiðendur og einmitt þess vegna koma þeir til framkvæmda á nokkrum árum. Á sumum sviðum gæti samkeppni aukist, en á móti kemur að tækifæri til útflutnings eru mun meiri en verið hafa.“ Mig langar einnig, virðulegur forseti, að vitna beint í þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, Gunnar Braga Sveinsson, sem í samtali við Vísi sagði um tollasamningana: „Þetta er fagnaðarefni fyrir íslenska neytendur sem munu sjá þess stað í lækkuðu matvöruverði og útflytjendur sem munu vafalaust nýta sér þá möguleika sem í þessum samningum felast.“ Ég gæti haldið áfram, virðulegur forseti. Af hverju er ég að rifja þetta upp? Jú, vegna þess að mér finnst kyndugt að einn helsti ábyrgðarmaður samningsins sem við erum að fjalla um skuli nú vera einn af flutningsmönnum tillögu sem gengur út á að segja samningnum upp sisvona, einhliða og eins og hendi væri veifað og eins og við ætlum ekkert að setjast yfir hvað það þýðir nákvæmlega. Ég held að við sem Alþingi, og ekki síst stjórnvöld almennt og þar með talin þau ráðuneyti sem fara með slík mál, eigi að læra það af slíkum samningum að skoða þarf hlutina betur áður en þeir eru framkvæmdir. Ég er í mörgu sammála hv. þm. Birgi Þórarinssyni um að margt hafi ekki verið nógu vel gert þegar kemur að samningnum. Ég hef aldrei skilið af hverju við vorum að semja um tonn á móti tonni gagnvart Evrópusambandinu, miklu stærri markaði. Ég hef aldrei skilið af hverju við fórum ekki í mun meiri eftirfylgni með áhrifum samningsins og skoðuðum fyrir fram, eins og hægt var, hver áhrif hans yrðu. Mér finnst það mistök hjá þáverandi hæstv. ráðherrum sem að samningnum stóðu að hafa ekki sest betur yfir þetta mál. Hv. þm. Haraldur Benediktsson fór ágætlega yfir tengsl samningsins við búvörusamninginn. Vissulega er þar eitthvað en mér finnst að þessi samningur einn og sér hefði þurft meiri yfirlegu áður en hann var samþykktur og ekki síst eftirfylgni. Þar held ég að við hv. þm. Birgir Þórarinsson séum alveg sammála. En hver er þá lausnin í því? Er hún sú að við segjum upp samningnum, einn, tveir og þrír, og spáum ekkert í því hvaða áhrif það hefur? Það er ekki endilega lærdómurinn sem ég dreg. Hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á það áðan að ekki væri allt alslæmt í samningnum. Ég held að það sé alveg hárrétt. Við fáum að flytja út um 3.500 tonn af skyri, er það ekki? Þetta afsetur um 10 milljón lítra af mysu sem við höfum engin sérstök not fyrir í neitt annað. Er hv. þm. og aðrir flutningsmenn komnir með áætlun um það í hvað við ætlum að nýta þær 10 milljónir lítra af mysu? Ég vil ekki hrapa að neinu. Ég vil setjast yfir málin og skoða þau. Ég vil reyna að vinna faglega. Ég ætla ekki að taka þátt í leik þar sem menn reyna að slá einhverjar pólitískar keilur því að ég er sammála hv. þm. Haraldi Benediktssyni um að hér koma sumir hv. flutningsmenn fram eins og málið komi þeim bara ekki við og hafi aldrei snert þá áður. Þeir eru eins og nýhrært skyr, hvítir og hreinir sem mjöll og hafa aldrei komið nálægt þessu; hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, sem þá var hæstv. utanríkisráðherra, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem þá var hæstv. forsætisráðherra. Nú vill svo til að Miðflokkurinn virðist vera orðinn sérstakur áhugamaður um afsökunarbeiðnir og hefur flutt þingmál um að Alþingi biðjist afsökunar á ákvörðunum sínum í fortíðinni, ákvörðunum sem aðrir þingmenn tóku í þessum sal. Mér finnst miður að hv. flutningsmenn skuli ekki hafa nýtt tækifærið til að biðjast afsökunar á eigin gerðum því að það er meiri manndómur í því að biðjast afsökunar á eigin gerðum en annarra. Hv. flutningsmenn, Gunnar Bragi Sveinsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, gætu staðið hér og beðist afsökunar á þessum samningi sem þeim finnst í dag svo afleitur að við eigum að segja honum upp, einn, tveir og þrír, án þess að velta fyrir okkur hvaða áhrif það hefur nákvæmlega. En það gera þeir ekki heldur krefjast þess að við biðjumst afsökunar á einhverju sem aðrir þingmenn hafa gert. Mér þykir þetta ónýtt tækifæri, virðulegur forseti, og harma það. En í þeim efnum ítreka ég að milliríkjasamningar eru ekki eitthvað sem gerist eins og hendi sé veifað. Hv. þingmaður vísar til Brexit og samninga við Bretland eftir að það hefur gengið úr Evrópusambandinu. Ég held að það sé ekki eitthvað sem við erum að fara að gera á morgun eða á næsta ári. Við vitum ekki nákvæmlega hver staðan verður. Ég styð það að við setjumst yfir samninginn, skoðum áhrif hans. Ég hef talað um það. Gott ef við hv. þingmaður vorum ekki sammála um ýmsa hluta hans í umræðum á síðasta þingi. En lausnin er ekki sú að henda samningnum, einn, tveir og þrír. Lausnin er sú að reyna að setjast yfir hann, skoða áhrifin, er hægt að fara í mótvægisaðgerðir? Ég er sammála hv. þingmanni, ég hefði viljað sjá þess merki að fara ætti í þær. En fyrst og fremst þurfum við að skoða hlutina og taka yfirvegaða ákvörðun. Við erum ekki í þingsal til að slá pólitískar keilur og vera vinsæl. Við erum hér til að reyna að vinna faglega að hlutunum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. þingmanni fyrir innlegg hans í umræðuna. Hv. þingmaður er svolítið fastur í því hverjir gerðu þennan samning á sínum tíma. Ég vil þá spyrja hann hvort það séu pólitískar keilur að bregðast við forsendubresti. Hvernig fær hv. þingmaður það út? Ég er þingmaður í stóru landsbyggðarkjördæmi þar sem ég hef hitt fjölmarga bændur sem hafa allir áhyggjur af samningnum og það verulegar áhyggjur. Það er skylda mín sem þingmanns að reyna að finna lausnir til að bregðast við því vegna þess að þetta hefur áhrif á fjölmargar fjölskyldur í landinu, bændur og hagsmuni Íslands í heild sinni þegar kemur að búvöruframleiðslu. Ég fæ ekki skilið hvernig hv. þingmaður getur kallað það pólitískar keilur að bregðast við því að Bretland sé að segja sig úr Evrópusambandinu og sé þar með að fara úr samningnum. Þetta er okkar stærsta og besta markaðssvæði. Kannski hefur hv. þingmaður betri útskýringar á því hvað hann er að fara með þessu. Það væri þá gott að heyra þær. Ég vil líka leiðrétta það sem hann sagði áðan. Það er ekki lagt til í tillögunni að segja samningnum upp, bara einn, tveir og þrír. Það eru sex mánuðir frá því að tillagan er samþykkt þar til uppsögnin á að taka gildi. Sá tími yrði að sjálfsögðu nýttur til að setjast niður með Evrópusambandinu, finna leiðir til að bæta það sem þarf að bæta í samningnum. Það er alveg klárt mál að svo sannarlega þarf að bæta þennan samning. Það felst í því að segja honum upp og gera svo nýjan.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að benda á þessa sex mánuði því að af orðum mínum mátti skilja að ég héldi að þetta myndi bara gerast á morgun og þar hef ég aðeins farið fram úr sjálfum mér. Það sem ég á við er að sex mánuðir á tíma alþjóðlegra samninga eru ansi knappur tími, sex mánuðir til að setjast yfir og gera nýja samninga. Ég held að hv. þingmaður geri sér fullkomlega grein fyrir því á sama hátt og ég að það er ekki í boði. Þó að við séum duglegir menn og getum sest niður og samið slíkt á sex mánuðum er það ekki alveg svona einfalt. Nei, það eru ekki pólitískar keilur að bregðast við forsendubresti. En að bregðast við á þennan hátt finnst mér bera keim af því að vera pólitískar keilur. Já, samningurinn hefur komið illa við marga. Yfir það þarf að setjast, hvort hægt sé að koma til móts við þá. Getur hv. þingmaður fullyrt að engar fjölskyldur í landinu njóti góðs af samningnum? Hvað með þær 10 milljónir lítra af mysu sem ég minntist á? Hvað ætlar hv. þingmaður að segja við framleiðendur þeirrar afurðar sem missa markaðinn fyrir hana? Hefur hv. þingmaður sest yfir afleiðingar tillögu sinnar og getur hann fullyrt að hún muni koma öllum fjölskyldum í öllum kjördæmum til góða? Ég er ekki viss um að hann geti það. Að sjálfsögðu eigum við að bregðast við þegar fólk bendir okkur á að fyrri ákvarðanir Alþingis séu ekki nógu góðar og að jafnvel þurfi að endurskoða þær. En við eigum að gera það á yfirvegaðan og faglegan máta, með því að setjast yfir hlutina og vega og meta hvernig best sé gert. Hvað ætlar hv. þingmaður að gera ef það verður ný kosning í Bretlandi og Bretar ganga ekki úr Evrópusambandinu, eins og einn af stærstu flokkum Englands leggur til að verði gert?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég heyri að við erum sammála um að þetta er ekki góður samningur. Okkur greinir kannski á um leiðir til að bæta það. Hv. þingmaður veltir því upp hvað myndi gerast ef kosið yrði á ný um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu. Ég heyrði fyrir stuttu í fréttum að forsætisráðherra Bretlands, Theresa May, hefur gefið afdráttarlausa yfirlýsingu um að ekki verði kosið aftur. Ég held því að það sé eitthvað sem við þurfum ekki að ræða í tengslum við umræðuna. Hv. þingmaður nefndi einnig hvort ekki væru einhverjar fjölskyldur sem hefðu gott af samningnum. Ég segi það alveg klárt að Miðflokkurinn er svo sannarlega talsmaður þess að neytendur geti keypt hér góðar landbúnaðarvörur á góðu verði. Tillagan gengur ekki út á að koma í veg fyrir að neytendur geti keypt góðar vörur á góðu verði. Hún snýst fyrst og fremst um að búið er að gera samning sem er óhagstæður Íslandi og mikilvægt að bregðast við þeim forsendubresti sem ég hef rakið nokkrum sinnum og birtist okkur nú og mun skella á á miðju næsta ári. Um það snýst þetta fyrst og fremst. Ég heyri að hv. þingmaður er á þeirri línu. Ég heyri það alveg. Það er aðeins spurning um leiðirnar sem við þurfum að fara. Vissulega eru sex mánuðir skammur tími í alþjóðasamningagerð. Hins vegar eru aðstæðurnar með þeim hætti að bregðast verður við þeim. Þess vegna tel ég tillöguna vera mjög raunhæfa í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að biðja hv. þingmann lengstra orða að fara ekki út á þá hálu braut að reyna að lesa í hug minn um eitthvað sem ég hef ekki sagt. Þar er mikil flækja í gangi og ekki heiglum hent að reyna að lesa úr því sem fer fram. Ég er ekki endilega bara að tala um neytendur, þótt þeir séu vissulega stór breyta í þeim efnum sem verulega þarf að huga að og tollasamningarnir voru hluti af stærri pakka um búvörusamningana eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á. Ég er líka að tala um framleiðendur. Ég spurði hv. þingmann hvað hann ætlaði að gera fyrir framleiðendur þessara 10 millj. lítra af mysu. Hann hefur engu svarað. Sex mánuðir þykja kannski einhverjum langur tími. En mér þætti gaman ef hv. þingmaður gæti dregið fram fordæmi um alþjóðasamninga um viðskipti og tolllamál sem hefðu náðst á þeim tíma. Við erum oft að tala um margra ára ferli. Hvað ætlar hv. þingmaður að gera á meðan, frá því að sex mánaða tímabilið hans líður og þangað til samningar nást, ef þeir þá nást? Það er það sem ég er að tala um. Mér finnst ekki mikil fyrirhyggja í þessu. Mér finnst þetta ekki mikil forsjá. Þetta boðar ekki mjög fagleg vinnubrögð. Hv. þingmaður fór yfir áðan hvað viðburðir í Bretlandi hefðu komið mönnum á óvart örskömmu áður en þeir gerðust. Það getur alveg gerst aftur. Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Í þessu tilviki er það þannig að við getum ekki sest niður á morgun og farið að ræða við Breta. Þar eru flækjurnar slíkar að við ráðum engu þar um þótt við gjarnan vildum. [[Forseti hringir.]]Það umhverfi skýrist ekki fyrr en eftir Brexit. En af hverju vill hv. þingmaður drífa í þessu núna?
Frú forseti. Það er kannski rétt að benda á það í upphafi að ef þessi þingsályktunartillaga nær fram að ganga leysir það mig undan þeirri kröfu að skila hæstv. landbúnaðarráðherra tillögum fyrir hönd verkefnahóps um nýja aðferð við að úthluta tollkvótum sem tengjast tollasamningi við Evrópusambandið. Að því leyti ætti ég nú kannski að taka undir þetta, það sparar mér vinnu og tíma. En þetta er nú ekki svo einfalt. Ég hygg nefnilega að því miður hafi flutningsmenn kannski ekki alveg hugsað tillöguna til enda. Það er auðvitað ágætt að leggja fram slíka tillögu, sem er nú frekar til þess að marka sér einhvern pólitískan bás. Ég geri engar athugasemdir við það að senda út skilaboð til sinna kjósenda og reyna að höfða til hugsanlega einhverra nýrra. En það er þó vert að hafa í huga að aðdragandinn að þessum tollasamningi er eiginlega frá því í maí 2011 þegar Landssamtök sláturleyfishafa og afurðastöðva í mjólkuriðnaði fóru þess á leit við stjórnvöld að þau beittu sér fyrir samningum við Evrópusambandið. Í júní sama ár óskaði Svínaræktarfélag Íslands eftir að ráðuneytið tryggði greininni útflutningskvóta til Evrópusambandsins. Og í júní 2013 lýstu einstakir alifuglaframleiðendur því yfir á fundi að ef samið yrði um stækkun á kvótum fyrir kjúkling væri nauðsynlegt að Ísland fengi gagnkvæmni o.s.frv. Ég hygg að það sé rétt að halda því líka til haga í þessari umræðu að samningurinn, sem gerður var undir forystu þáverandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þáverandi utanríkisráðherra, Gunnars Braga Sveinssonar, og þáverandi hæstv. landbúnaðarráðherra, Sigurðar Inga Jóhannssonar, var gerður að frumkvæði samtaka bænda sem lögðu til að hafist yrði handa við að semja við Evrópusambandið. Ein af ástæðum þess að menn vildu tryggja gagnkvæman tollasamning, tollkvóta, var að þeir óttuðust að ákveðin óvissa gæti skapast eða væri að skapast, ekki síst myndi aukinn pressa verða á opna tollkvóta þar sem viðkomandi vara er ekki fáanleg á innlendum markaði. Opnir tollkvótar myndu festa sig í sessi með lækkuðum tollum og þegar fram liðu stundir yrði hætta á að lækkaðir tollar yrðu meginregla en ekki undantekning. Af þessu ekki síst höfðu íslenskir bændur miklar áhyggjur. Nái þessi tillaga fram að ganga hygg ég að við sjáum fram á þessa óvissu vegna opinna tollkvóta, sem ég hygg hins vegar að við þurfum að endurskoða. Ég hefði miklu frekar í sporum hv. flutningsmanna lagt til að við myndum endurskoða regluverkið í kringum opna tollkvóta sem vill svo til að við erum líka að skoða í tengslum við það regluverk sem við teljum rétt að innleiða við úthlutun á tollkvótum í tengslum við tollkvótasamninginn við Evrópusambandið. Ég hygg hins vegar að það sé rétt hjá flutningsmönnum að þær vonir sem menn bundu við gagnkvæman markaðsaðgang íslenskra landbúnaðarvara í Evrópu hafi kannski ekki gengið alveg eftir eins og menn vonuðust til. Þegar búið var að undirrita samninginn árið 2015 lét hæstv. þáverandi utanríkisráðherra og einn flutningsmanna þessarar tillögu hafa þetta eftir sér í fjölmiðlum, með leyfi forseta: „Þetta er fagnaðarefni fyrir íslenska neytendur sem munu sjá þess stað í lækkuðu matvöruverði og útflytjendur sem munu vafalaust nýta sér þá möguleika sem í þessum samningum felast.“ Það kann að vera rétt að töluverð bjartsýni hafi ríkt, annars vegar um að íslenskir neytendur myndu njóta þessa samnings, en hann á eftir að koma að fullu til framkvæmda á næstu fjórum árum og það er verkefnið þannig að núna er of snemmt að dæma það. Hins vegar hafa kannski íslenskir framleiðendur og íslenskir bændur ekki nýtt sér tækifærið með þeim hætti sem þeir hefðu átt að gera. En það geta í sjálfu sér ekki verið rök fyrir því að menn eigi að segja slíkum samningum upp, þ.e. það að menn nýti sér ekki tækifæri sem þeir fá með alþjóðlegum milliríkjasamningum, fríverslunarsamningum sé orðin rök fyrir að segja slíkum samningi upp. Ég er líka almennt mjög hugsi yfir þeirri þróun sem á sér stað í íslenskum landbúnaði. Ég hef áhyggjur af stöðu íslensks landbúnaðar. Mér sýnist að þær áskoranir sem íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir séu ekki nema að litlu leyti tengdar þeim tollasamningi sem við ræðum hér. Ég er t.d. hugsi yfir því þegar ég les grein í Bændablaðinu eftir Ingva Stefánsson, formann Félags svínabænda, þar sem hann dregur fram þær staðreyndir að á meðan almennt verðlag hefur hækkað hér um 10% á síðustu fimm árum hefur verð til svínabænda lækkað um 13%. En verð til neytenda á svínakjöti hefur hækkað meira en verðlag. Þetta hefur gerst á sama tíma og markaðshlutdeild erlends svínakjöts er að nálgast það að verða um það bil þriðjungur. Hvernig hefur það gerst? Jú, það hefur gerst í gegnum opnu tollkvótana, ekki tollasamninginn við ESB. Þannig að ef það væri raunverulegur áhugi á því að ræða svona milliríkjaviðskipti, stöðu íslensks landbúnaðar gagnvart samkeppninni að utan, vegna þess að við viljum auðvitað líka tryggja neytendum hér aðgang að góðum matvælum og að þeir hafi frelsi til að velja sér matvæli, sem þurfa hins vegar að uppfylla þær kröfur sem við verðum að gera til heilbrigðis matvæla, þá hygg ég að flutningsmenn hefðu átt að flytja sérstaka tillögu um það eða a.m.k. hafa það inni að lagt væri til að við myndum endurskoða þær reglur og lög sem gilda um opna tollkvóta. Það eru þeir en ekki tollasamningurinn við ESB sem eru vandamálið. Þetta er það sem ég vildi og taldi rétt að koma á framfæri, virðulegi forseti. Málið fær sína þinglegu meðferð en því miður er málið með þeim hætti að það verður a.m.k. ekki stutt af þeim sem hér stendur.
Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skattleysi launatekna undir 300.000 kr. Flutningsmenn eru þingmenn Flokks fólksins í samræmi við þá stefnu sem flokkurinn kynnti fyrir alþingiskosningarnar fyrir tæpu ári. Auk þess er öflugur liðsauki úr Miðflokknum, hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir og Gunnar Bragi Sveinsson. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að beita sér fyrir því að mánaðartekjur einstaklinga undir 300.000 kr. verði undanþegnar skattgreiðslum og gera með laga- og reglusetningu viðeigandi ráðstafanir í því efni fyrir árslok 2018. Frú forseti. Tillaga þessi er endurflutt frá 148. löggjafarþingi, síðasta þingi, en með nokkrum breytingum að efni og með viðbótum við greinargerð sem reistar eru á skýrslu sem dr. Haukur Arnþórsson vann fyrir þingflokk Flokks fólksins og fylgir með þessari tillögu. Í skýrslu Hauks Arnþórssonar er fjallað um jöfnuð, en hún ber heitið Jöfnuður í skattkerfinu, og fjallar um jöfnuð, kosti í því efni og ávinning af þeim. Hér eru gerðar tillögur um skattbreytingar allviðamiklar sem gætu mætt óskum og kröfum forustumanna verkalýðshreyfingarinnar um auknar ráðstöfunartekjur þeirra sem lægstu launin bera úr býtum og þeirra sem almennt eru með lægri laun og aukinn jöfnuð í skattkerfinu. Þingsályktunartillagan felur í sér að fjármála- og efnahagsráðherra er falið að gera tímasetta áætlun um að tekjur einstaklinga undir 300.000 kr. verði undanþegnar skatti. Þau skattfrelsismörk samsvara persónufrádrætti 106.387 kr. og er hér um tvöföldun skattleysismarka að ræða. Á hinn bóginn er lagt til grundvallar, og það eru forsendur útreikninga í skýrslu Hauks Arnþórssonar, að skattþrep séu óbreytt. Markmið þessarar tillögu eru tvö, frú forseti, annars vegar að jafna skattbyrði milli tekjuhópa þannig að þátttaka ríkra og fátækra í rekstri samfélagsins verði líkari því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum og hins vegar að hlífa þeim sem eru með tekjur undir framfærslumörkum við að greiða samfélaginu skatta af slíkum tekjum. Tillagan stuðlar að því að færa til fé innan skattkerfisins sem kemur fram í lægri skattheimtu hjá tekjulágu fólki og hærri hjá þeim sem hafa háar tekjur. Með tillögunni er undið ofan af langvarandi þróun þar sem skattbyrði hefur flust frá tekjuháum til tekjulágra. Til að mæta kostnaði við þessa breytingu er lagt til að persónufrádráttur verði stiglækkandi eftir því sem tekjur eru hærri og falli hann alveg niður við tekjumörkin 970.000 kr. Tillagan gerir ráð fyrir að persónufrádrátturinn falli eftir sveigðum ferli sem hefur þau áhrif að áhrif á tekjuhærri hópa eru milduð en sýnir jafnframt að áherslan er eindregið á að hækka ráðstöfunartekjur láglaunafólks. Í tillögunni er miðað við að vendipunktur lækkaðra og hækkaðra skatta verði við 562.000 kr. mánaðarlaun. Fyrir mánaðarlaun hærri en nemur þeirri fjárhæð hækka skattar uns skattahækkunin nær 53.895 kr. á mánuði af 970.000 kr. Skattahækkun á hærri tekjur yrði sama krónutala. Aukinn tekjuskattur, sem þarna er gert ráð fyrir, af hærri tekjum verður nýttur til þess að lækka skattbyrði þeirra sem hafa lægri tekjur. Í því felst sú tilfærsla innan þess kerfis sem þessi tillaga gerir ráð fyrir. Áhrif þessarar tillögu eru þau að hún mun auka ráðstöfunartekjur um 70% skattgreiðenda, sérstaklega þeirra sem eru á lágum launum á vinnumarkaði eða á lífeyri. Kostnaður ríkissjóðs vegna breytinga á tekjuskatti yrði lítill, enda að mestu leyti um tilfærslur milli tekjuhópa að ræða. Hins vegar yrði kostnaðarauki sveitarfélaga nálægt 31,5 milljörðum kr. Í skýrslu hagdeildar Alþýðusambandsins, Skattbyrði launafólks 1998–2016, sem út kom í ágúst 2017, kemur fram að enda þótt persónufrádráttur hafi hækkað frá aldamótum hefur þróunin verið sú að raunvirði hans dróst saman á árunum sem skýrslan tekur til, þ.e. 1998–2016. Skattleysismörkin hafa því lækkað að raungildi með árunum. Niðurstaðan af rannsókn hagdeildar Alþýðusambandsins er, og birt í þeirri skýrslu sem hér er vitnað til, að heildarskattbyrði launafólks, að teknu tilliti til persónufrádráttar, útsvars og persónufrádráttar auk barna-, vaxta- og húsnæðisbóta, hafi aukist hjá öllum tekjuhópum á þessu tímabili, þessu 18 ára tímabili, og að aukningin sé langmest hjá hinum tekjulægstu. Alþjóðleg talnagögn styðja niðurstöður Alþýðusambandsins og er þá átt við tölur Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD í París. Í gögnum OECD er m.a. að finna upplýsingar um skattbyrði norrænna heimila. Í þessum gögnum OECD, þegar þau eru skoðuð og borin saman við heimilin hér, kemur fram að skattbyrði tekjulægri heimilanna er svipuð hér og þar, á bilinu 22–30%, nema í Danmörku þar sem hún er afar lág, en skattbyrði tekjuhærri heimila hér á landi er 8% lægri en þar. Ég ítreka: Skattbyrði tekjuhærri heimila er 8% lægri en almennt gerist á Norðurlöndum. Á vefsíðu velferðarráðuneytisins kemur fram að framfærsluviðmið einstaklings á mánuði nam 223.046 kr. á árinu 2017 og er þá ekki tekið tillit til húsnæðiskostnaðar. Kostnaður við húsnæði er ekki inni í þessu neysluviðmiði, hvorki rekstur né leiga. Íbúðalánasjóður hefur hins vegar gefið út að húsnæðiskostnaður íslenskra fjölskyldna sé að jafnaði 16%, sem gæti þýtt nálægt 100.000 kr. Að þessu sögðu má miða við að framfærslukostnaður einstaklings hafi að meðaltali verið 323.000 kr. eftir skatta á árinu 2017. Má telja þá fjárhæð síst of hátt metna miðað við þróun húsnæðiskostnaðar sem gera má ráð fyrir að öllum sé ljós. Þetta þýðir, frú forseti, að tekjur undir framfærsluviðmiði, opinberu framfærsluviðmiði stjórnvalda sjálfra, eru skattlagðar samkvæmt gildandi ákvæðum um tekjuskatt, enda þótt þær hrökkvi ekki fyrir lágmarksframfærslu. Hér er verið að skattleggja fátækt. Við því er leitast við að bregðast með þessari tillögu. Ekkert ríki sem vill kenna sig við velferð lætur standa sig að slíku. Þessi þingsályktunartillaga er því lögð fram með það að markmiði að fólki verði gert kleift að komast betur af og að enginn þurfi að sjá skatta dregna af tekjum sem nægja ekki fyrir nauðþurftum. Við skoðun á tillögunni kemur í ljós að ráðstöfunartekjur skattgreiðenda allra undir 562.000 kr. hækka komi þessi tillaga til framkvæmda. Þetta á við um 70% skattgreiðenda á árinu 2017, eins og áður segir. Með þessari tillögu, frú forseti, breytist aðstaða skattgreiðenda sem hér segir: 1. Þeir sem eru með laun frá gildandi skattleysismörkum, 151.978 kr., til nýrra skattleysismarka, 300.000 kr., fá launin sín óskert, skatthlutfall yrði 0%. 2. Þeir sem nýta skattleysismörkin best eru með 300.000 kr. mánaðarlaun. Þeirra ráðstöfunartekjur hækka um 21,6%, eða um 51.225 kr. Tekjuhópurinn 300.000–425.000 kr. fær auknar ráðstöfunartekjur frá því sem nú er; 51.000–25.000 kr., en þær eru fallandi með hækkandi tekjum. Skattbyrði yrði 0–16,5%. 3. Tekjuhópurinn 425.000–562.000 kr. fær 25.000–0 kr. í auknar ráðstöfunartekjur, sem væru lækkandi og skattbyrði hans yrði 16,5–26%. 4. Þeir sem eru með tekjur á bilinu 562.000–970.000 kr. verða með lægri ráðstöfunartekjur, 0–53.895 kr. og 26–36,8% skattbyrði. 5. Allir þeir sem hafa hærri tekjur en 970.000 kr. verða með lægri ráðstöfunartekjur sem nemur 53.895 kr. og skattbyrði 36,8%–46%, en skatthlutfall sveigist að hlutfalli hæsta skattþrepsins eftir því sem tekjur verða hærri. Tillagan felur í sér að skattbyrði lægstu launa myndi lækka umtalsvert. Skattbyrði lægst launuðu fjölskyldugerðanna, samkvæmt skilgreiningu OECD, færi vel niður fyrir norræn meðaltöl og skattbyrði hærri launa, sem hækkaði, yrði þó enn töluvert lægri en meðaltal annarra skattgreiðenda á Norðurlöndum. Vek ég sérstaka athygli á þessu. Á heildina litið gætu skatthlutföll tekjuhópa innbyrðis færst í áttina til eða orðið svipuð og annars staðar gerist á Norðurlöndunum. Hér er gerð tillaga um breytingar á hinu almenna skattkerfi, frú forseti, og því sett ný markmið. Réttur er af sá mismunur á skattbyrði tekjuhárra og tekjulágra sem er hér á landi samanborið við hlutföll milli sambærilegra hópa annars staðar á Norðurlöndum og jafnframt tekist á við að lyfta ráðstöfunartekjum lægstu launa yfir framfærslumörk. Nái tillaga þessi fram að ganga myndi hún þjóna hagsmunum aldraðra, öryrkja og tekjulágra fjölskyldna vel.
Frú forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu til þingsályktunar og er afskaplega ánægður með að hún sé komin fram. Tillagan er endurflutt frá fyrra þingi, en mikið hefur bæst við rökstuðninginn, þá aðallega með skýrslu dr. Hauks Arnþórssonar, Jöfnuður í skattkerfinu. Þessi skýrsla og þessi tillaga okkar svona rökstudd er algjörlega nýtt innlegg í umræðuna um ómöguleikann sem svo mikið er rætt um, að hægt sé að færa launafólki og þeim sem eru undir 300.000 kr. skattleysi. Menn hafa talað eins og það sé ómögulegt að breyta þessu. Hér í þessari tillögu okkar og í skýrslu Hauks Arnþórssonar er kristaltært að það er enginn ómöguleiki á ferðinni. Tillagan gerir ráð fyrir því, eins og mjög nákvæmlega er skýrt út í greinargerð, að verið sé að hækka skattleysismörkin 100%, þ.e. í 106.000 kr. rúmar eins og var hér þegar staðgreiðslan var tekin upp 1987. Gert er ráð fyrir að persónufrádrátturinn verði stiglækkandi og eyðist út við tekjur upp að 970.000 kr., að þeir sem eru þar fyrir ofan í tekjum hafi engan persónufrádrátt. Þannig er gert ráð fyrir að breytingarnar verði að hluta til fjármagnaðar með því að færa skattbyrðina frá lægstu tekjuhópunum, sérstaklega þeim sem eru undir 300.000 kr., yfir á tekjuhópa sem eru þar langt fyrir ofan og byrjar ekki að telja fyrr en í tekjum fyrir ofan rúmar 560.000 kr. Þarna er einungis verið að færa skattbyrði til á milli tekjuhópa. Gert er ráð fyrir að því að skattþrepin verði óbreytt frá því sem nú er. Að langmestu leyti er einungis um að ræða tilfærslur innan skattkerfisins og mest tilflutningur milli tekjuhópa. Þó er samkvæmt þessari tillögu gert ráð fyrir því að eftir standi rúmir 30 milljarðar sem er þá kostnaðarauki sveitarfélaga í formi útsvarstekna. Tillaga okkar er ekki dýrari en það að tillaga í kosningaloforðum Sjálfstæðisflokksins, sem hljóðaði upp á að lækka skattprósentuna niður í 35% yfir línuna, er á svipuðum nótum og þessi tillaga. Þetta er nú ekki meiri ómöguleiki en það. Ég vona að við náum að ræða þessa tillögu hér á þingi og í nefnd og úti í þjóðfélaginu þannig að það komi fram svart á hvítu hvernig þetta er og hvernig þetta er hægt. Ef ég fer aðeins yfir skatthlutfall undanfarinna ára þá hefur skatthlutfall launa sem eru 2/3 af meðallaunum hækkað frá árinu 2000 til ársins 2017 um 270%. Skatthlutfall fólks, einhleypings, sem er með 2/3 af meðallaunum - hlutfallið árið 2000 var 5,9% skattur á þessi laun. Í dag er hann 22%. Þarna hefur þetta aukist næstum um 300% á mjög lág laun. Skatthlutfall einhleypings með meðallaun hefur aukist úr tæpum 29% í 33%, eða um 15%, þ.e. miklu minna. Ef við förum aðeins ofar - skatthlutfall einhleypings með tæplega tvöföld meðallaun, eða 167% af meðallaunum, hefur lækkað úr 39,6% í 38,3%; hann hefur lækkað um 3%. Þetta er það sem hefur verið að gerast síðustu 17 árin. Skattbyrði á lægri tekjuhópana hefur verið að hækka verulega en skattbyrði meðallauna og þar fyrir ofan hefur staðið í stað að mestu og lækkað á allra efstu launin. Þetta eru staðreyndirnar. Þetta er leiðrétting til baka fyrir þessa hópa, þessi þingsályktunartillaga sem við flytjum hér um að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að beita sér fyrir því að þetta verði leiðrétt eins og segir í þingsályktunartillögunni. Það sem breytist aðallega varðandi aðstöðu skattgreiðenda er sem hér segir: Þeir sem eru með laun frá gildandi skattleysismörkum, 151.978 kr., til nýrra skattleysismarka, 300.000 kr., fá launin sín óskert, skatthlutfall yrði 0%. Þeir sem nýta skattleysismörkin best eru með 300.000 kr. mánaðarlaun. Þeirra ráðstöfunartekjur hækka um 21,6%, eða um 51.225 kr. Tekjuhópurinn 300.000–425.000 kr. fær auknar ráðstöfunartekjur frá því sem nú er; 51.000–25.000 kr., en þær eru fallandi með hækkandi tekjum. Skattbyrði yrði 0–16,5%. Tekjuhópurinn 425.000–562.000 kr. fær 25.000–0 kr. í auknar ráðstöfunartekjur, sem væru lækkandi og skattbyrði hans yrði 16,5–26%. Þeir sem eru með tekjur á bilinu 562.000–970.000 kr. verða með lægri ráðstöfunartekjur, 0–53.895 kr. og 26–36,8% skattbyrði. - Það yrði nú ekki meira en það. Þeir sem eru hærra myndu fara ofar í skatthlutfallinu. Ég vænti þess að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til nefndar.
Herra forseti. Örfá atriði rétt til áréttingar. Það er þannig að skattkerfið okkar er með þeim hætti að skipting persónufrádráttarins milli ríkissjóðs og sveitarfélaga gerir það að verkum að eingöngu er greitt útsvar á tekjubilinu 152.000–250.000 kr. Taki menn eftir því að útsvarsgreiðslur fólks á þessu tekjubili eru 13 milljarðar kr. á árinu 2017, 13 milljarðar af fólki sem hefur ekki fyrir framfærslu miðað við opinber viðmið í því efni. Á tekjubilinu 250.000–300.000 kr. taka sveitarfélögin aðra 13 milljarða á meðan ríkissjóður tekur 3,5 milljarða. Þannig að á tekjubilinu upp í 300.000 eru sveitarfélögin að taka 26 milljarða, ríkissjóður 3,5. Auðvitað myndi þessi tillaga lækka útsvarstekjur sveitarfélaga og best að segja það upphátt. Þessar tölur, herra forseti, draga það fram hversu mjög fjármögnun sveitarfélagastigsins er háð skattlagningu á lágar tekjur, að ekki sé sagt lægstu tekjur, herra forseti. Þetta gæti auðvitað þurft að jafna, enda hefur ríkið fært kostnaðarsama þjónustu til sveitarfélaganna á síðustu árum. Þó skal minnt á það að sveitarfélögin flest hver, eða a.m.k. mörg hver, hafa innheimt miklu hærri fasteignagjöld af íbúðareigendum á síðustu árum en áður vegna hækkana á fasteignamati. Herra forseti. Það er kannski rétt að nefna það, eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason vék að hér áðan í sinni ræðu, að í greinargerð og í skýrslu Hauks Arnþórssonar, sem fylgir þessari tillögu, er fjallað um fleiri tillögur um breytingar á skattkerfinu en þessa. Þar á meðal er fjallað um tillögu sem Sjálfstæðisflokkurinn, flokkur fjármálaráðherra, beitti sér fyrir, eða a.m.k. talaði fyrir, fyrir síðustu kosningar. Það er um það að lækka lægra skattþrepið úr 36,94% í 35%, sem er ríflega 1,5 prósentustiga lækkun á þessu skattþrepi. Það er reiknað út í skýrslu Hauks Arnþórssonar að kostnaðurinn af þessari tillögu yrði tæplega 24 milljarðar kr. Kostnaðurinn af þeirri tillögu sem hér er mælt fyrir er nokkru hærri, vissulega, liðlega 31 milljarður - og ég geri ekki lítið úr þessum mun á nokkurn hátt, þetta er umtalsvert fé - en það er ekki himinn og hauður þarna á milli. Það eru reyndar fleiri kostir sem eru reiknaðir út í þeirri skýrslu sem fylgir þessari tillögu. Þannig að hér er, leyfi ég mér að segja, herra forseti, lögð fram markverð tillaga um það að breyta þessu fyrirkomulagi. Það er rakið í því efni sem við höfum hér lagt fram, í greinargerð og í skýrslu Hauks Arnþórssonar, að sú tillaga sem við berum hér fram, Flokkur fólksins með atbeina tveggja hv. þingmanna Miðflokksins, felur í sér há skattleysismörk og lækkandi persónufrádrátt. Þessi tillaga nær tilgangi sínum um jöfnun miklu betur en 35% leiðin sem ég gat um áðan, hún lækkar skatta upp allan tekjustigann. Hér er allt annað á ferð. Hér er verið að jafna innan kerfisins og nota peninga sem í einhverjum skilningi eru til inni í kerfinu í þágu þeirra sem lægstir eru og eru með lægri laun almennt talað. Kostnaðarmunur þessara leiða er miklu minni, eins og ég hef hér rakið, en ætla mætti og skýrist, eins og ég áður gat um, af flutningi skattbyrðar á milli tekjuhópa. Það er rakið í greinargerð og skýrslu að tekjur opinberra aðila hækka, ef að líkum lætur, um 40 milljarða kr. frá 2017–2019 vegna hækkaðra tekna skattgreiðenda. Þarna ræðir kannski um 32 milljarða kr. hjá ríkinu og 13 milljarða kr. hjá sveitarfélögunum. Þetta er nánar rakið. Það er náttúrlega ekki óeðlilegt, herra forseti, og eiginlega ekkert nema eðlilegt, að einhver hluti þessarar tekjuaukningar, sem sjá má fyrir, sé notaður til þess að jafna skattbyrði og rétta hlut þeirra sem lægstar hafa tekjurnar.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um dag nýrra kjósenda. Þessi tillaga beinist að forseta sjálfum og okkur öllum sem hér sitjum og snýst um það að Alþingi álykti að fela forseta Alþingis að opna dyr Alþingis á vordögum ár hvert fyrir þeim sem öðlast kosningarrétt viðkomandi ár og skipuleggi dagskrá þar sem boðið er upp á fræðslu um lýðræðislega þátttöku. Forseti haldi utan um skipulag og framkvæmd dagsins ásamt sérfræðingi sem ráðinn verði sérstaklega tímabundið til verkefnisins. Við skipulagningu verði haft samráð við dómsmálaráðherra, menntamálayfirvöld og samtök ungs fólks og innflytjenda. Nái þessi tillaga fram að ganga er það von þess sem hér stendur að dagur nýrra kjósenda verði fyrst skipulagður á vordögum 2019. Ásamt þeim sem hér stendur standa að tillögunni 16 þingmenn úr flestum flokkum. Þegar ég var að vinna þessa tillögu þá lék ég mér að því að kalla hana lýðræðiskarnival. Grunnhugsunin er að þetta sé skemmtilegur viðburður, hér opnum við dyr þessa merkilega húss þar sem við störfum, bjóðum hingað velkomið það fólk sem hefur fengið kosningarréttinn, réttinn sem gerir okkur kleift að starfa hér í umboði þjóðarinnar, bjóðum einu sinni á ári það fólk velkomið sem það árið bætist í hóp kjósenda. Við umvefjum það og þetta verði næstum því eins konar rítúal, að við bjóðum fólk velkomið í hóp fullorðinna og fullgildra kjósenda og þátttakenda í lýðræðinu eins og þar tilheyrir. Það sem skiptir líka máli er að með þessu værum við að teygja okkur í þessa hópa ekki bara fyrir kosningar. Það er nú eitthvað sem ég held að við könnumst flest við sem höfum tekið þátt í kosningabaráttu. Oft eru áhugaverðustu umræðufundirnir t.d. í framhaldsskólum sem eru uppfullir af nýjum kjósendum og fólki sem er við það að verða kjósendur. Þetta er fólk sem nýtur ekki fullrar athygli þeirra sem starfa við stjórnmál nema kannski helst fyrir kosningar. Það er ekki nógu gott. Það er ekki bara slæmt gagnvart þeim heldur líka gagnvart okkur af því að við þurfum þessa endurgjöf frá nýju fersku fólki sem kemur með nýjar hugmyndir að borðinu. Eins og við höfum orðið svo ítrekað vör við á undanförnum árum þá eru kynslóðir ungra Íslendinga uppfullar af pólitískum eldmóði og nýjum og ferskum hugmyndum sem hafa margar nú þegar breytt samfélaginu. Ég nefni ýmiss konar samfélagsmiðlabyltingar sem hafa komið ótal mikilvægum málum á dagskrá. Við þurfum að ná þessum krafti utan úr samfélaginu inn í hin hefðbundnu stjórnmál, sýna fólki sem svo augljóslega hefur margt fram að færa að einn af stöðunum sem það getur fært það fram er hér við Austurvöll í samtali við hefðbundnu stjórnmálin. Undanfarin ár höfum við sem störfum við stjórnmál haft áhyggjur af dvínandi þátttöku í kosningum. Ég veit ekki hvort forseti hefur tekið eftir því en í gær birti Hagstofan niðurstöður varðandi kosningaþátttöku í sveitarstjórnarkosningum nú í vor. Þar er aukning frá síðustu sveitarstjórnarkosningum en ekki er hún mikil, hún er allt of lítil, satt best að segja. Eins og reyndin hefur verið í hvert einasta sinn sem þetta hefur verið mælt þá er þátttakan minnst hjá yngstu hópunum, hjá þeim sem eru undir þrítugu. Það fólk skilar sér ekki á kjörstað í sama mæli og þau sem eldri eru. Þetta hefur aftur áhrif á það hvernig þingið er samsett, hvernig sveitarstjórnirnar eru samsettar, hvernig samfélagið þróast til framtíðar. Þetta þýðir að hér innan veggja Alþingis eru raddir ungs fólks ekki jafn sterkar og þær ættu að vera. Eitt af því sem við getum gert til að breyta þessu er að samþykkja þessa tillögu sem hér liggur fyrir sem gengur út á það að við teygjum okkur sérstaklega út til þeirra sem verða 18 ára á árinu, sem telja á bilinu 4.000–5.000 manns ár hvert, og til þeirra sem fá ríkisborgararétt á hverju ári sem eru á að giska 400–500 manns hvert ár. Þetta eru tveir af þeim hópum sem hvað verst skila sér á kjörstað og þetta eru tveir af þeim hópum sem eru ekki í þessum sal í nægilegum mæli. Það er enginn innflytjandi eða þingmaður af innflytjandaættum á þingi þetta kjörtímabilið. Það er einn þingmaður undir þrítugu þetta kjörtímabilið. Þetta er hluti af vandanum. Þetta viðheldur þeim vanda að fólki finnst hefðbundin stjórnmál ekki vera í tengslum við samfélagið þegar við endurspeglum samfélagið ekki betur en þetta. Við framkvæmd dags nýrra kjósenda legg ég til að við horfum ögn til þess sem hefur verið gert hjá Reykjavíkurborg sem vann heilmikið starf fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar til þess að ná til sérstaklega ungra kjósenda en líka kjósenda með erlendan ríkisborgararétt af því að þar eru opnari skilyrði varðandi kosningarrétt en til þingkosninga. Sendur var persónulegur bréfpóstur á allt þetta fólk. Gamaldags aðferð en eitthvað sem ég held að við gætum tekið upp. Senda bréf, boðsbréf á dag nýrra kjósenda. Kæri nýi kjósandi, komdu og hittu okkur. Hittu fulltrúa stjórnmálaflokkanna, hittu félagasamtök, hittu hagsmunasamtök sem geta sýnt þér hvernig þú getur haft áhrif á samfélagið í gegnum stjórnmálin. Með þessu værum við að axla aukna ábyrgð á því að sýna þessu fólki gildi þess að hafa áhrif. Það skiptir miklu máli við framkvæmd slíks dags að við vöndum til verka. Við megum ekki festast í þessum kassa hér heldur legg ég til í tillögunni að fenginn verði utanaðkomandi sérfræðingur til að halda utan um verkið og að það verði unnið í nánu samstarfi við annars vegar samtök ungs fólks, eins og til að mynda Landssamband ungmennafélaga og Samband íslenskra framhaldsskólanema sem eru þeir aðilar sem hafa staðið að #ÉgKýs verkefninu, og hins vegar verði unnið náið með sérfræðingum í málefnum innflytjenda og allt verði gert til þess að kynningarefni höfði til þessara ólíku hópa og höfði til sem flestra þannig að við séum að tala til hópsins sem við bjóðum velkominn. Þá er rétt að geta þess að hér innan þings er auðvitað heilmikill mannauður sem mætti nýta við þennan dag. Ég er ekki bara að tala um okkur atvinnumennina í stjórnmálum sem eigum að sjálfsögðu að mæta og kynna okkar verkefni og sjónarhorn og ræða við fólkið sem sækir okkur heim, heldur líka starfsfólk Alþingis sem hefur áralanga reynslu af að taka hér á móti hópum. Hér er rekið Skólaþing, hér er tekið á móti hópum ungs fólks oft á viku og það leitt í gegnum þingið. Þetta er fólk sem gæti hjálpað okkur að vinna þetta vel. Svo er náttúrlega spurningin hvort þetta virki. Ég held að þetta muni virka. Ég held að þetta muni jafnvel vinda upp á sig þannig að eftir nokkur ár taki einhver áhugasöm sveitarfélög svipað verkefni upp á sína arma og fari að bjóða þeim kjósendum sem eru með kosningarrétt til sveitarstjórnarkosninga í heimsókn í ráðhús úti um landið. Þá erum við að sýna fólki að það sé hluti af þessu lýðræðislega samfélagi sem okkar starf byggir á. Fyrst við erum hérna á smátrúnó, herra forseti, þá er ég kannski bara að vona að fólkið sem þekkist þetta boð gangi inn í þetta hús og fyllist sömu tilfinningu og ég næ enn þá að fyllast, þótt ég hafi starfað hér í tvö ár; finna þessa tilfinningu að hér er þungamiðja lýðræðisins í landinu, fyllast þeirri auðmýkt sem fylgir því að vera í sama húsi og þingið hefur starfað í í eina og hálfa öld nú. Hér gerast hlutirnir og hérna eigum við að vinna góð verk og það er von mín að með því að taka vel á móti fólki þá getum við smitað það af þessari tilfinningu, þessari spennu sem við sem störfum hérna höfum fyrir verkefnunum. Kannski skilar það sér í aukinni kosningaþátttöku en það er ekki endilega eina markmiðið. Þetta á aðallega að skila sér í alvörusamtali á milli okkar og fólksins sem sækir okkur heim sem við störfum fyrir.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir framsögu þessarar tillögu sem hér er á dagskrá. Ég ætla fyrst að segja af því að þessi liður heitir andsvar að hér er ekki um eiginlegt andsvar að ræða heldur er ég að nota tækifærið, vona að virðulegur forseti fyrirgefi mér það, til að kom inn á nokkra þá þætti sem hv. þingmaður kom mjög vel inn á. Hér er um að ræða tillögu um að fela forseta Alþingis að opna dyr Alþingis á vordögum ár hvert fyrir þeim sem öðlast kosningarrétt viðkomandi ár. Mér er hugsað til þess dags sem kemur hér fram í greinargerð þegar 100 ára afmælis kosningarréttar kvenna var minnst og þeirrar heimsóknar. Það var frábær dagur, tókst mjög vel. Svo eru öll þau góðu áform sem í þessari tillögu felast. Ég held að þetta sé mjög vel til fundið og vil koma því að við ræðum mikið um það að efla lýðræðið og efla þátttöku ekki síst ungs fólks í samfélagslegri umræðu. Ég orða það kannski frekar þannig heldur en að segja þátttöku í pólitík. Að það taki þátt í þessari umræðu. Þetta er til þess fallið að auka traust á stjórnmálum, stjórnmálaflokkum og Alþingi sem löggjafa og ekki síst að sýna að það sé hægt að hafa áhrif á okkar starf og á samfélagið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans jákvæða andsvar. Ég hef einmitt séð myndir af þessum degi 2015 þegar nærri 2.000 manns gengu hér um sali Alþingis og fengu aðeins að drekka söguna og stemninguna í sig. Þetta hefur greinilega verið mjög góður dagur og það sýnir líka hvað það er auðvelt að hrinda þessu í framkvæmd. Þetta er mjög viðráðanlegt verkefni, það að opna þetta hús, það að við leggjum okkar vinnu fram og gerum þetta bara. Þingmaðurinn nefndi lykilatriðið sem er að sýna fólki að það geti haft áhrif, hvernig það getur haft áhrif og að efla lýðræðið. Þetta eru hlutir sem við erum alltaf að tala um. Við erum alltaf að tala um að við þurfum einhvern veginn að auka þátttöku í kosningum, við þurfum einhvern veginn að efla lýðræðið og blása fólki lýðræðisandann í brjóst. Hér er ein mjög einföld aðgerð til að gera það og ekki til að láta einhvern annan gera það heldur fyrir okkur sjálf að gera það, okkur sjálf að bera ábyrgð á því. Ef forseti leyfir mér að sletta smávegis þá er þetta svona „put your money where your mouth is“-mál. Hér erum við að gera það sem við erum alltaf að tala um að þurfi að gera.
Þótt sitjandi forseti sé mildur þá er þingmálið samt íslenska.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni samtalið og svarið við þeim atriðum sem ég kom að í fyrra andsvari. Hv. þingmaður kom inn á það í sinni ræðu að þrátt fyrir að við reynum að nálgast það lýðræði að endurspegla samfélagið í þessum þingsal þá gerir það það ekki. Hv. þingmaður kom inn á breytingar á samfélaginu og fjölgun innfluttra og að það skorti á að við speglum samfélagið að því leyti nægjanlega vel. Þessi tillaga sem gengur út á að opna þinghúsið og eiga samtalið við unga kjósendur stuðlar mögulega að því að við getum breytt þessu. Ég vil nota tækifærið hér og spyrja hv. þingmann hvort hann sjái eitthvað annað sem við getum gert til þess að breyta þessu. Mig grunar að við þurfum að beita okkur í því að breyta þessu, jafnvel innan flokkanna, í okkar samtali út á við, hver stjórnmálaflokkur fyrir sig. Og af því að við erum nú komin á þær nótur þar sem ég get tekið undir með hv. þingmanni, ef hv. þingmaður er með hugmyndir í farteskinu, þá ætti mér vænt um að hann kæmi þeim hér að.
Virðulegur forseti. Það eru ekki lítil verkefnin sem mér eru falin. Það er vissulega vandamál að við endurspeglum samfélagið ekki nógu vel hér inni á þingi. Þingmaðurinn nefndi eins og ég í framsöguræðu minni að hér vantaði ungt fólk og hér væru innflytjendur ekki í sama mæli og í samfélaginu sjálfu. Þetta er hvort tveggja eitthvað sem minnkaði við síðustu kosningar á sama tíma og við fórum undir 40% mörkin hvað varðar hlut kvenna hér á þingi. Þessar þrjár breytur virðast haldast algjörlega í hendur. Þegar kemur að því að vera margbreytilegt þing þá er þetta allt saman tengt. Ég held að hluti af því sem við þurfum að gera til þess að breyta þessu sé að fá yngri kjósendur að kjörkössunum vegna þess, nú vona ég að enginn viðstaddur taki þessu illa, að unga fólkið í dag er svo miklu betra, betur þenkjandi, betur inni í málunum, réttsýnna en við sem eldri erum. Sú kynslóð sem er að vaxa úr grasi í dag á Íslandi gerir mig stundum bara orðlausan í því hvernig hún getur staðið fyrir hverju réttlætismálinu á fætur öðru. Er eitthvað annað en þessi tillaga sem við getum gripið til? Já, það er heill hellingur. Þetta er pínulítill biti í risastóru púsli sem við þurfum að vinna saman, ekki bara til þess að ná ungu fólki, heldur vinna traust kjósenda almennt. Sýna fólki að það að greiða atkvæði skipti máli, það skili einhverju hér inni á þingi, það skili einhverju í samfélagsbreytingum. Þessi auma þingsályktunartillaga er bara lítið skref í þá átt.
Virðulegi forseti. Mér líst mjög vel á þessa tillögu hv. þingmanns og vil fara yfir nokkur atriði sem mér finnst hún ríma við. Til að byrja með hljómar hún ekkert ósvipuð þessari rokkhátíð samtalsins - Lýsa, fundur fólksins áður - en munurinn er sá að hún opnar dyr Alþingis sem mér finnst mikilvægt, að þetta hús, þessi stofnun, sé ekki eins einangrað og það hefur í verið á undanförnum áratugum. Enda lifum við á þeim tímum sem eru ekki nærri því eins einangraðir og áður. Ég var með hugmynd og upphaf að máli í vinnslu um barnaþing sem mér var síðan tjáð að væri verið að vinna. Hugmyndin þar var einmitt líka að þessi salur yrði notaður í barnaþing. Ég er ekki viss hvort hann verður notað í því barnaþingi sem nú er verið að vinna að en ef ekki þá endilega komið þið með þá hugmynd hingað inn að fólk mæti og noti þennan sal. Ég er einnig með mál í vinnslu, sem ég kalla þjóðskráaþing eða eitthvað því um líkt, þar sem fólk af handahófi er í raun valið til þess að koma og flytja ræðu í þessum þingstól. Svipað eins og gert var á hátíðarfundinum, þar sem utanaðkomandi aðili var fenginn til þess að segja hæ við þing og þjóð. Það eru mjög merkilegar og mjög mikilvægar ástæður fyrir því að við þurfum að taka þátt í þessu lýðræðislega samfélagi sem er ekki bara hér inni heldur fyrir utan líka og að bjóða þá velkomna sem eru að verða nýir kjósendur. Það sýnir sig í þessum tölum, þátttökutölum í kosningum. Vandamálið sem þær tölur sýna fram á er munurinn, kynslóðabil, sem er í þátttökunni. Það veldur mjög miklum vandamálum eins og kom t.d. fram í Brexit-kosningunni. Þegar það var skoðað eftir aldri hver kaus hvort fara ætti úr Evrópusambandinu eða vera í því þá var það eldri kynslóðin sem ákvað að fara úr Evrópusambandinu. Það fólk var að taka ákvörðun fyrir framtíðarkynslóðir. Þetta var ákvörðun sem hafði ekkert sérstaklega mikil áhrif á það fólk persónulega í árafjölda talið. Framtíðarkynslóðirnar vildu vera áfram í sambandinu og ef betri þátttaka hefði verið meðal yngra fólks hefði framtíð þeirra verið innan Evrópusambandsins. Mér finnst áhugavert að ganga út frá því vandamáli sem við erum að reyna að vinna gegn með þessari tillögu, að brúa þetta kynslóðabil. Við verðum öll að vera þátttakendur í lýðræðissamfélagi, ekki bara eldri kynslóðin eins og verið hefur í undanförnum kosningum þar sem hlutfall eldri kjósenda sem hefur notað atkvæðaréttinn sinn hefur verið þó nokkuð hærra en hinna yngri. Ég tek líka undir þau orð hv. flutningsmanns að unga fólkið í dag er einfaldlega miklu betur þenkjandi og miklu réttsýnna, ég tek hjartanlega undir það. Ég var til dæmis að horfa á þátt á Netflix sem heitir Explained og var verið að fara yfir muninn á launum kynjanna þar sem Ísland er í aðalhlutverki í raun og veru. Forsætisráðherra okkar er með þó nokkuð langt viðtal í þeim þætti. En sonur minn sem er átta ára sat þarna við hliðina á mér, hann bara bað mig að stoppa: Bíddu, bíddu stoppaðu hérna, hvað er þetta launamunur kynjanna dót, hvernig virkar það eiginlega, eru konur með lægri laun en karlar, ha? Þetta var ekki eitthvað sem var hugsandi, honum datt þetta ekki einu sinni í hug, fannst þetta svo skrýtið að hann bað mig um að stoppa þáttinn til að útskýra þetta betur fyrir sér. Hann var ekki alveg að gúddera þetta, afsakið slettuna, en ég leyfi mér að sletta. Enn eitt atriði sem þetta varðar, kom inn á síðasta þingi, það var á 148. þingi. Það var frumvarp um lækkun kosningaaldurs sem einhverra hluta vegna, í miðri 3. umr., fór aldrei í atkvæðagreiðslu. Ég held að þingmenn ættu að íhuga það alvarlega hvað kom fyrir. Af hverju stoppaði mál í 3. umr.? Fullt af málum sem voru í 2. umr. fóru á undan því máli í þinglega meðferð og fóru í gegnum þingið, en mál í miðri 3. umr. fékk ekki að klárast, mál sem snerist um það að lækka kosningaaldur niður í 16 ár í sveitarstjórnarkosningum. Mér finnst það rosalega stór spurning fyrir þingmenn að horfast í augu við það sem gerðist hér á síðasta þingi. Það voru ekki nema, eftir því sem við reiknuðum, að hámarki tíu klukkutímar eða eitthvað svoleiðis - ef allir hefðu notað allan sinn málsrétt og andsvör o.s.frv. - eftir af þeirri umræðu og örugglega mun styttri tími, fólk hefði væntanlega ekki nýtt allan þann tíma. Þannig að ef það hefði komið mál hér í upphafi einhvers þingfundar, eða það hefði verið sett fyrst á dagskrá og klárað, alla vega þannig að hægt hefði verið að greiða atkvæði um það - í framsögu, í 1. umr. og í gegnum 2. umr. þess máls, greiddu þingmenn í yfirgnæfandi meiri hluta atkvæði með því að lækka kosningaaldur. Breytingartillagan á lögunum, að lækka aldur úr 18 niður í 16, var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta, mig minnir að einn hafi greitt atkvæði á móti ef mig misminnir ekki. Þetta er algjörlega eftir minni þannig að ég biðst afsökunar ef ég fer með rangt mál þar. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu, um breytingu á þessum lögum, náðist ekki að klára málið hér á síðasta þingi. Ég býst við því, miðað við allt annað, að þetta mál fái góða framgöngu og að við getum þá líka klárað málið um lækkun kosningaaldurs en það er mjög merkilegt að það skuli ekki hafa klárast.
Herra forseti. Þessi þingályktunartillaga er býsna merkileg og ber að þakka fyrsta flutningsmanni, hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, fyrir málið. Málið er mikilvægt í mörgu tilliti. Það er auðvitað mikilvægt að hvetja ungt fólk til þess að taka þátt í því að móta eigin framtíð og hið sama gildir um nýja kjósendur, aðflutta, sem koma hingað og fá kosningarrétt. Það er mikill auður í því fólki öllu saman og mikilvægt að það sé boðið velkomið til þátttöku og til starfa í því samfélagi sem það lifir í. Ég held að líka sé mikilvægt að aftengja þetta, eins og hér er lagt til, árlegu kosningavafstri, þegar margir vakna allt í einu upp við það að þarna eru kjósendur sem þarf að ræða við. Það er mikilvægt til að hinir nýju kjósendur skilji betur hvað felst í störfum Alþingis. Ég held að þetta sé til þess fallið að færa þingið og störf þess nær nýjum kjósendum vegna þess að ímynd okkar í margra huga er sú að hér sitji í einhvers konar fílabeinsturni, leyfi ég mér að kalla það, fólk sem er öðru fólki merkilegra eða þá hitt, sem er kannski verra, ég veit það ekki, að þetta sé leikhús, en gjarnan er talað um leikhúsið við Austurvöll. Það er ekki góð ímynd og þess vegna er svo mikilvægt að sýna fólki inn í starfið og hvernig það fer fram. Það er ekki eins og ekkert sé gert, þingið sjálft stendur sig ágætlega í því að bjóða fólk velkomið sem vill koma í heimsókn. Það er haldið Skólaþing og boðið upp á heimsóknir og ég hef nokkrum sinnum verið fenginn sem þingmaður til að spjalla við ungt fólk sem hefur komið í þinghúsið um störf þingsins og pólitíkina. Ég verð ekki var við annað en að fólk sé bæði mjög áhugasamt og kunni að meta að talað sé við það. Það er það sem við þurfum að gera, þingið og við, því að við erum auðvitað þingið og getum ekki varpað öllu yfir á starfsmenn þingsins. Við erum ásýndin og það fólk sem drífur áfram þingstörfin. Ég held því að mjög mikilvægt sé að vel takist til. Vonandi tekst okkur með því að glæða áhuga nýrra kjósenda á því að taka þátt í samfélaginu og nýta kosningarrétt sinn. Ég lýsi enn og aftur yfir ánægju minni með tillöguna. Ég held að hún geti verið partur í því að efla traust á Alþingi og auka virðingu borgaranna fyrir því sem þar fer fram, að því tilskyldu að við förum vel með það sem við erum að gera og högum okkur þannig að við séum traustsins verð.
Herra forseti. Þetta er flott verkefni. Það hefur verið talað svolítið um Skólaþing hérna þar sem grunnskólanemum er boðið að koma í salinn undir nefndasviðinu í byggingunni hérna hinum megin við Austurvöllinn. Þar eru notaðir gömlu stólarnir sem voru í þingsalnum og búið að setja upp gerviþingsal og gervinefndaherbergi og þingflokksherbergi og svo er farið í hlutverkaleik þar sem einhver mál eru á dagskrá og menn fá í alvörunni að fara í gegnum þau. Þetta er mjög áhugavert og ég hvet alla til að prófa þetta. Ég ræddi við þá sem sjá um þetta hérna hjá Alþingi og mér er heimilt að nota þetta. Ég get notað þetta sjálfur. Ég hef lengi hugsað um hvernig maður ætti að setja þetta upp, hvort maður ætti að fara í þann farveg sem þarna er verið með, kannski drífur maður sig bara og gerir það fyrst, til þess að leyfa fólki að taka þátt. Það er svo mikilvægt að fólk skilji hvernig starfið virkar hérna innan dyra. Málið gengur til þeirrar nefndar sem ég er í, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og ég verð þar af leiðandi einn af þeim sem vinna málið í nefndinni. Eins og ég nefndi við hv. þm. Andrés Inga Jónsson, flutningsmann málsins, í hliðarherbergi er eitt sem ég hnýt aðeins um sem væri hægt að skoða betur í nefndinni. Hér stendur: „Alþingi ályktar að fela forseta Alþingis að opna dyr Alþingis …“ og það er frábært, að bjóða fólki einmitt að koma hingað inn, bjóða það velkomið og leyfa því svolítið að finna að hérna gerast hlutirnir og það geti tekið þátt. Ég tala nú ekki um, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefnir, ef það gæti komið í ræðustól á þingfundi eins og núna er ljóst að er heimilt samkvæmt forseta Alþingis. Almenningur gæti fengið að gera það, það stangast ekki á við stjórnarskrá. Það er heimilt. En það er annað atriði sem er líka falið forseta Alþingis í þessari tillögu og það er að skipuleggja dagskrá þar sem boðið er upp á fræðslu um lýðræðislega þátttöku. Ég veit ekki alveg hvort ég myndi treysta öllum þeim forsetum sem ég hef setið undir í þau ár sem ég er búinn að vera hér, það eru náttúrlega tíð skipti, mörg kjörtímabil, til að fara endilega vel með þessa heimild, að það séu þeir sem eigi að fræða þessa nýju kjósendur um lýðræðislegu þátttöku. Í greinargerðinni kemur aftur á móti fram og hv. þingmaður og flutningsmaður, Andrés Ingi Jónsson, nefndi alls konar hópa sem gætu komið að þessu verkefni, þá sem sjá um #ÉgKýs o.s.frv. Ég vildi frekar að orðalagið í ályktuninni sem hægt er að breyta í nefndinni væri skýrt, að þetta væri ekki eitthvað sem forsetinn gæti tekið svolítið yfir og ráðið sjálfur. Fyrirkomulagið verður að vera þannig að það sé mjög lýðræðislegt og ekki hægt að misnota það. Að öðru leyti er ég mjög hrifinn af þessari hugmynd og mun tala fyrir henni í nefndinni þannig að hún fái gott brautargengi. Þetta er svo mikilvægt, fólk veit ekki hvernig málin virka raunverulega á þingi. Hvaða heimildir hafa t.d. þingmenn? Það er mjög mikill misskilningur um það hvaða heimildir eru til staðar. Annars vegar heldur fólk að við höfum ofboðslega miklar heimildir, t.d. þingmenn í minni hluta o.s.frv., eða mjög litlar. Við höfum ekkert rosalega miklar heimildir, sér í lagi ekki það að hafa frumkvæði að okkar málum, koma þeim áfram o.s.frv. En við höfum aðrar heimildir, vanræktar, sem fólk áttar sig ekki á að við höfum og kallar þar af leiðandi ekki eftir að við notum, sem eru eftirlitsheimildir okkar, heimildir til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Ef fólk hefur áhuga getur það farið á Facebook-síðuna mína og þar undir myndum eru albúm og eitt heitir Þingspilið - það sem enginn sagði þér. Ástæðan fyrir því að ég fór af stað með þetta er að CIA, leyniþjónusta Bandaríkjanna, bjó til spil fyrir sitt starfsfólk til að læra taktíkina í njósnastarfinu. Ég er búinn að vera að leika mér að því að gera það sama fyrir þingstörfin. Fyrstu fjögur spilin í þessu spili eru áhugaverð. Þar kemur fram að fastanefndir Alþingis eru átta, þær taka yfir öll málefnasvið samfélagsins. Það eru níu nefndarmenn í hverri nefnd og það þarf ekki nema þrjá í hverri nefnd, þ.e. 1/3, sem geta kallað eftir því að mál, hvaða mál sem er sem heyrir undir málefnasvið nefndarinnar, sé rætt í nefndinni. Það þarf ekki nema þrjá af þessum aðilum til að kalla eftir því að ráðherra og hver sem er mæti á fund til þess að upplýsa nefndina um það tiltekna málefni. Ef það er eitthvert mikilvægt málefni í samfélaginu sem er ekki verið að sinna og það er rík krafa um að það sé betur upplýst, haft betra eftirlit og er eitthvað sem er á valdsviði stjórnvalda og þar af leiðandi kemur eftirlitshlutverk þingsins til skjalanna, geta þrír af níu nefndarmönnum kallað eftir fundi í nefndinni og það skal verða fundur í nefndinni, ráðherra og hver sem er mæti fyrir fundinn og upplýsi málið - það þarf náttúrlega að vera rökstutt og málefnalegt að málið sé af slíku tagi - og fundurinn sé opinn og honum þar af leiðandi vefvarpað og hann tekinn upp þannig að landsmenn geti séð hann og ef menn missa af honum geta þeir horft á hann síðar. Og fyrst málið er komið til umræðu í nefndinni er hægt að kalla eftir öllum gögnum frá stjórnvöldum sem málið varða. Eftirlitshlutverk þingsins er gríðarlega ríkt og þessu var komið á fót í stjórnartíð Vinstri grænna og Samfylkingarinnar þegar lögum um þingsköp var breytt. Þá var eftirlitshlutverk þingsins verulega eflt og margar af þessum heimildum komu inn þá. Þetta spil er nokkuð sem ég er byrjaður að setja upp og menn geta kíkt á það og svo getum við kannski farið að spila þetta saman í þinginu. Það eru margar aðrar heimildir þarna sem við getum leikið okkur með að nota saman. Landsmenn geta þar af leiðandi farið að sjá þetta skýrt fyrir sér líka. Ég styð þetta mál heils hugar að því gefnu að það sé alveg skýrt að forseti geti ekki misnotað heimild sína og stillt þessu upp eins og segir í textanum, að hann skipuleggi dagskrá þar sem boðið er upp á fræðslu með lýðræðislegri þátttöku. Við skulum hafa það meira á höndum og kannski meira á forræði þeirra aðila sem eru í samfélaginu, ungmennafélaga o.s.frv., og að það sé gert á faglegan hátt.
Forseti ítrekar mildi sína en ánýjar að þingmálið er íslenska.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum erindi hans og lýsi ánægju með að það bíði svo áhugasamar hendur eftir þessu verkefni í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég held ég þurfi aðeins að fara yfir sköpunarsögu textans sem þingmaðurinn hnýtur um. Upphaflega hugmyndin var að ég skrifaði texta um að Alþingi ályktaði að opna dyr Alþingis en þá var mér bent á að geranda þyrfti í þingsályktunartillögu og þegar kemur að svona framkvæmd er forseti Alþingis kannski hinn eðlilegi gerandi. Þegar síðan kemur að því að skipuleggja dagskrá þar sem boðið er upp á fræðslu um lýðræðislega þátttöku er þetta kannski ekki alveg nógu hressileg leið til að skipuleggja dag nýrra kjósenda. Þetta þýðir einfaldlega að forseti beri ábyrgð á að því að allir séu settir til verka og þá erum við ekki bara að tala um samtök ungmenna, sérfræðinga í málefnum innflytjenda heldur líka okkur sjálf, að tryggt verði að stjórnmálaflokkarnir sem starfa hér innan dyra sinni sínu, af því að meginþunginn af þessari dagskrá á að vera borinn uppi af kjörnum fulltrúum. Þetta snýst um það að við erum að bjóða fólki að hitta okkur á vinnustað okkar til þess, eins og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði áðan, að sýna að hér starfar fólk af holdi og blóði og jafnvel með góðar meiningar. Ég treysti nefndinni til að fara yfir þetta og sjá hvort eitthvað þurfi að skerpa á orðalaginu en ég held að meiningin sé alveg skýr.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi andmæli eða útskýringu á því hvaðan máli komi, hvers vegna það er lagt upp eins og það er. Mér heyrist að framsögumaður málsins sé algjörlega opinn fyrir því að þetta sé gert á þann hátt sem best er um það búið og þá í nefndinni.