Hv. alþingismenn. Við erum öll harmi slegin eftir atburðina í París síðastliðinn föstudag þar sem 129 saklausir borgarar létust og hundruð særðust, sumir mjög alvarlega. Hugur okkar er hjá öllu því fólki sem á nú um sárt að binda eftir þessar hroðalegu árásir. Hryðjuverkin í París voru árásir á saklaust fólk en þau eru líka atlaga að þeim vestrænu gildum mannúðar, frjálslyndis og umburðarlyndis sem eru hornsteinar samfélags okkar. Sú atlaga má aldrei takast. Í morgun sendi ég bréf fyrir hönd Alþingis með samúðarkveðjum til Claudes Bartolones, forseta fulltrúadeildar franska þingsins, Gérards Larchers, forseta öldungadeildar franska þingsins, og Lionels Tardys, formanns vinahóps Frakklands og Íslands í franska þinginu. Bréfin eru svohljóðandi: „Ég vil, fyrir hönd Alþingis, þjóðþings Íslendinga, votta frönsku þjóðinni og aðstandendum fórnarlamba voðaverkanna í París síðastliðinn föstudag samúð mína. Árásin var fólskulegt tilræði við þau grundvallarréttindi sem við byggjum lýðræðissamfélög okkar á og fordæmi ég tilræðismennina og þá hugmyndafræði sem liggur að baki voðaverkunum. Hugur minn og þingheims alls er með þeim sem eiga um sárt að binda í kjölfar árásarinnar.“ Ég vil geta þess að samkomulag er um það milli þingflokka að umræður um þessa atburði, hryðjuverkin í París, fari fram á Alþingi á morgun.
Borist hefur bréf frá 3. þm. Suðvest., Ragnheiði Ríkharðsdóttur, um að hún geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Óli Björn Kárason. Óli Björn Kárason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Pírata um að hv. 10. þm. Reykv. n., Helgi Hrafn Gunnarsson, geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti fyrir hann á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Halldóra Mogensen. Halldóra Mogensen hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa. Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 13. þm. Suðvest., Elín Hirst, geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Karen Elísabet Halldórsdóttir. 1. varamaður á lista í kjördæminu tekur einnig sæti á Alþingi í dag. Kjörbréf Karenar Elísabetar Halldórsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Karen Elísabet Halldórsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og innanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Árásirnar í París síðastliðinn föstudag voru okkur öllum mikið harmsefni. Ég tek undir með forseta Alþingis að hugur okkar er að sjálfsögðu hjá frönsku þjóðinni og þeim sem um sárt eiga að binda við þessar hörmulegu aðstæður. Þetta var árás á þau grunngildi sem franska byltingin mótaði um frelsi, jafnrétti og bræðralag. Það er mikilvægt að minna á að þessi ofbeldisverk hafa ekkert með trú eða þjóðerni að gera. Þau byggja á óskiljanlegri og andstyggilegri hugmyndafræði sem sér ógn í umburðarlyndi og frjálsu samfélagi. Svar okkar hlýtur að vera það sama og svarið sem Jens Stoltenberg gaf eftir hörmungaratburðina í Útey og Ósló, að mæta ógninni með því að efla enn frekar opið, frjáls samfélag og mannúð án þess þó að vera bernsk gagnvart þeirri hættu sem við er að eiga. Það skiptir miklu hvernig stjórnvöld bregðast við á tímum sem þessum því að það er auðvelt að kynda undir einangrunarhyggju og fordóma hér á landi sem annars staðar. Ég vil sérstaklega hrósa hæstv. innanríkisráðherra við þetta tækifæri fyrir þær yfirlýsingar sem hún hefur látið frá sér fara frá því á föstudag. Það er mikilvægt að yfirlýsingar stjórnvalda byggi ekki á hindurvitnum eða flökkusögum heldur á staðreyndum og yfirvegaðri túlkun á þeim. Það hefur t.d. ekkert komið fram sem styður við staðhæfingar um að opin landamæri Evrópu séu orsök þessara árása, ekki neitt. Við skulum bregðast við aukinni löggæsluþörf ef hún er fyrir hendi en ekki búa hana til á grundvelli afbakaðra staðreynda. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún deili ekki þessari skoðun með mér og að það sé mikilvægt að við förum varlega í að draga ályktanir [[Forseti hringir.]]þar til allar staðreyndir liggja fyrir um rannsókn þessara hörmungaródæðisverka.
Hæstv. forseti. Það er óhætt að segja að okkur hafi öllum orðið mjög brugðið við þá atburði sem við urðum vitni að síðasta föstudag og eflaust eru þeir í hugum okkar allra á Vesturlöndum og úti um allan heim, við hugsum til Frakka á þessari stundu. Ég held að mjög mikilvægt sé að gæta að því þegar svona gerist að hverju árásirnar beinast. Þær beinast að sjálfsögðu að grunngildum okkar, þær beinast að því sem við byggjum samfélag okkar á, því að við séum frjáls í þeim athöfnum okkar í landi okkar til að iðka þær trúarskoðanir og það sem við helst kjósum. Að sjálfsögðu er fyrsta svarið við slíku ofbeldi, þegar reynt er að fara inn í raðir okkar með því að ráðast svona á, að ala á ótta. Það má ekki takast. Það verður að vera verkefni okkar að reisa fána frelsisins hærra á loft við slíka atburði og tala mjög ákveðið fyrir því alls staðar þar sem við komum, bæði hér innan lands og ekki síst á alþjóðavettvangi. Við munum að sjálfsögðu fara yfir það, eins og gert er hér, hvaða afleiðingar svona árásir hafa, hvort hætta sé á frekari árásum og slíka hluti. Allt þetta mun koma í ljós eftir því sem tímanum vindur fram. Við höfum sagt það á Íslandi að ekkert bendi til þess að við þurfum að óttast um kjör okkar hér við þessar aðstæður. Við munum auðvitað fylgjast með því sem samstarfslönd okkar gera. Ég held að mjög mikilvægt sé þegar svona gerist að við fylgjumst mjög náið með því og stillum okkur saman við þau og bregðumst við með sameiginlegum hætti. Það er eina leiðin til að nálgast ógn af þessu tagi, að þeir sem deila sjónarmiðum okkar sameinist gegn þeirri ógn sem að steðjar. Ég held að það sé ekki ástæða til að [[Forseti hringir.]]draga frekari ályktanir á þessu stigi málsins, en að sjálfsögðu verðum við að gæta að því hvaða skref við tökum síðan í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir til hæstv. innanríkisráðherra og tek undir með henni að við þurfum að meta hvaða aðgerða við grípum til í framhaldinu. Það er eitt sem virðist einkenna bakgrunn árásarmanna í hryðjuverkum hingað til. Um er að ræða unga pilta af múslimskum uppruna sem hafa alist upp í viðkomandi ríkjum en upplifa sig utanveltu, félagslega veikburða, finna sig ekki í skóla eða vinnu og eyða öllum sólarhringnum í tölvunni. Það er sláandi að bakgrunnur þeirra sem hafa gerst sekir um hrikaleg fjöldamorð í Bandaríkjunum er svipaður. Þessi vandi, félagsleg einangrun, það að ungir piltar finna sig utanveltu í samfélaginu, verður ekki leystur með vopnaburði lögreglu eða með löggæslu á landamærum eða með því að loka landamærum og tala illa um fólk af ákveðnum kynþætti. Hann verður leystur með félagslegum aðgerðum, með því að opna skóla, með því að fjölga tækifærum fyrir ungt fólk og brjóta niður þessa félagslegu einangrun. [[Forseti hringir.]]Það ætti að vera markmið okkar fyrst og síðast sem viðbragð við [[Forseti hringir.]]þessum hörmungaratburðum.
Virðulegi forseti. Um leið og við tölum um hversu mikilvægt það er að frelsi okkar sé tryggt þurfum við líka að gæta að því að við þurfum að hafa ákveðna hluti í lagi til að svo sé. Það er enginn vafi á því að þá skiptir löggæsla í hverju landi máli. Við verðum alltaf að átta okkur á því að góð löggæsla er stoð við það að við getum lifað frjáls í landi. Það er órjúfanlegur hluti af því að við höfum slíkt frelsi innra með okkur. Það er því mjög mikilvægt við þessar aðstæður að gera ekki lítið úr þeim mikilvægu störfum sem lögregla gegnir á hverjum tíma í hverju landi, hvort sem er gagnvart sínum eigin borgurum eða gæta að öryggi í víðara samhengi. Eitt af þeim verkefnum sem Schengen-ríkin standa frammi fyrir núna þegar straumur flóttamanna hefur verið svo mikill og þeim hefur ekki tekist að halda nóg vel utan um eru skráningar á ytri landamærum. Það er sá vandi sem menn vilja leysa og er mjög mikilvægt að við sameinumst um að leysa. Það er stærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir á vettvangi Schengen. Það skiptir [[Forseti hringir.]]svo miklu máli að það takist vel svo að regluverk Schengen haldi til framtíðar.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um stöðu stjórnarskrármálsins. Ég hef átt sæti í stjórnarskrárnefnd sem hæstv. forsætisráðherra skipaði og hún hefur haldið um það bil 40 fundi og hefur á síðustu fundum talið að hver sá fundur yrði sá síðasti. Það á við um nokkra síðustu fundi. Þeim fundi sem halda átti síðast var frestað vegna þess að þá kom á daginn að formenn stjórnarflokkanna óskuðu eftir fundi með formönnum allra flokka til að ræða framgang málsins. Bréf þess efnis barst fyrir um tíu dögum. Fyrir viku sendi ég bréf til hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, formanns Sjálfstæðisflokksins, og gerði þeim grein fyrir að nefndin væri á lokametrunum. Það væri mjög mikilvægt að nefndin fengi skýrt umboð til að ljúka störfum sínum og ef halda ætti slíkan fund lægi á því að gera það svo að við vissum hvar þetta mál ætti að enda. Síðan hef ég heyrt frá varaformanni Sjálfstæðisflokksins og veit að einhverjar umræður hafa farið fram en enginn formannafundur og enginn fundur hefur verið boðaður í stjórnarskrárnefnd. Herra forseti. Ég spyr í ljósi þess að við höfum setið allnokkra lokafundi: Hvert er þetta mál eiginlega að fara? Hæstv. forsætisráðherra hefur margítrekað að hann vilji sjá stjórnarskrárbreytingar og styðji það ferli mjög eindregið sem nú er í gangi. Ég skil eiginlega ekki hvað tefur nú. Ég verð að segja að ef ætlunin er að ljúka þessu máli þannig að unnt verði að ljúka þinglegri umfjöllun um það, þó ekki væri nema bara á þessu þingi, þá er allmikið farið að sneyðast um tímann ef við ætlum að ná þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningum í júní sem þýðir að við verðum að ljúka umfjöllun um málið fyrir áramót. Þá þurfum við að fá mjög skýr svör um það frá hæstv. forsætisráðherra í fyrsta lagi hvort nefndin hafi skýrt umboð til að ljúka sinni vinnu á næstu dögum, því að það er nánast ekkert eftir til þess að nefndin geti lokið sinni vinnu, og hvort dagsetning þjóðaratkvæðagreiðslunnar er eitthvað sem hæstv. forsætisráðherra [[Forseti hringir.]]telur skipta máli í þessum efnum. Hvenær sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að sú nefnd sem hann skipaði ljúki [[Forseti hringir.]]störfum eða þessum áfanga sinna starfa sem er einungis [[Forseti hringir.]]spurning um fjögur atriði?
Virðulegur forseti. Mér heyrist að það sé aðeins ólíkt mat manna á því hvar þessi vinna standi. Þingflokkur framsóknarmanna fékk kynningu á stöðu vinnunnar fyrr í dag og þar hefur ýmislegt gengið ágætlega en einhver mál eru að mér skilst enn óleyst. Hvað sem því líður þá er auðvitað tímabært að formenn stjórnmálaflokkanna hittist til að ræða framhald þessa máls því að það er ekki gott fyrir nefndina að skila því inn í eitthvert tómarúm, einhverja óvissu. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því hvað tekur við næst. Í ráðuneytinu hjá mér er verið að reyna að koma á fundi formanna flokkanna. Mér skilst að hringt hafi verið út í dag, ég vona það, það var gert ráð fyrir því. Í öllu falli sé ég ekki annað en að við hljótum að ná saman slíkum fundi á næstu dögum, en ráðherrar og formenn annarra flokka hafa ekki allir verið á sama punktinum um nokkurra daga skeið. Mér sýnist að hér séu flestir eða allir saman komnir þannig að vonandi förum við að hittast, t.d. á morgun.
Herra forseti. Ég hef raunar ekki verið boðuð á neinn formannafund. Mig rennir grun í að það verði ansi erfitt að ná formönnum flokkanna saman í þessari viku ef ég kann dagskrá þeirra rétt, eins og það var erfitt í síðustu viku og eins og það er oft ansi erfitt. Nú höfum við starfað í þessari nefnd í umboði þeirra flokka sem við tilheyrum. Það hefur verið mín trú og sannfæring að allir fulltrúar í nefndinni séu með skýrt umboð sinna þingflokka og formanna varðandi verkefni nefndarinnar og að öllum þingflokkum hafi verið haldið upplýstum allt ferlið, alla 40 fundina, um hvar málin standa. Ég get vottað að þannig er það a.m.k. í mínu tilfelli. Minn þingflokkur hefur verið upplýstur um hvert einasta skref í þessari vinnu. Ég treysti því að auðvitað hafi það verið þannig hjá öðrum þingflokkum í þessu mikilvæga máli sem við ættum öll að forgangsraða efst á forgangslista okkar þegar við skoðum það. Ég ítreka að nefndin þurfi að fá skýrt umboð. Ég veit ekki hvort það er nokkur ástæða fyrir nefndina að bíða eftir formönnum flokkanna. Fyrst og fremst þurfa fulltrúar flokkanna í nefndinni að fá mjög skýrt umboð [[Forseti hringir.]]til að ljúka málinu. Svo langar mig að ítreka spurninguna sem ég kom með hér áðan til hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]um dagsetningu þjóðaratkvæðagreiðslunnar og hvort hann hafi einhverja sérstaka skoðun á henni.
Virðulegur forseti. Það hefur enginn breyting verið gerð á umboði þess fólks sem starfar í þessari nefnd. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, situr sjálf í nefndinni eins og hún gat um hér áðan og hefur þar af leiðandi allar upplýsingar um gang mála þar frá einum fundi til annars, meiri upplýsingar en ég hef meira að segja. Hvað varðar fulltrúa annarra flokka veit ég ekki til þess að nein breyting hafi verið gerð á umboði þeirra. Hvað varðar svo dagsetningu fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu þá hlýtur það að vera eitthvað sem menn vilja koma sér saman um líka. Við hljótum að finna út úr því í sameiningu þegar við ræðum á fundi formanna næstu skref í þessari vinnu hvenær heppilegast sé að hafa slíka atkvæðagreiðslu.
Forseti. Ég rak augun í morgun í frétt með yfirskriftinni „Sigmundur Davíð: Ráðamenn þora ekki að segja hug sinn af ótta við pólitískan rétttrúnað“. Þetta er úr viðtali við hæstv. forsætisráðherra.
Þetta hefur alltaf verið svona.
Það sem ég hjó sérstaklega eftir í þessu viðtali við hæstv. forsætisráðherra var yfirlýsing forsætisráðherra í morgunútvarpinu. Hann sagði, með leyfi forseta: „Til dæmis núna þegar þessi mikli straumur liggur til Evrópu, þúsundir, jafnvel tugþúsundir á dag, þá segir það sig í rauninni sjálft að þar inn á milli getur leynst hættulegt fólk. Eins og hefur sést núna. En menn hafa ekki viljað segja þetta vegna þess hvernig það kynni að verða túlkað.“ Þetta sagði Sigmundur en vildi þó meina að þar vanmætu kollegar hans, forsætisráðherrarnir, almenning. „Þó að menn bendi á þá augljósu staðreynd að auðvitað munu svona glæpasamtök nýta tækifærið þegar landamæri Evrópu eru opin þá telur almenningur ekki að með því sé verið að segja að flóttafólk séu glæpamenn. Fólk getur alveg greint þarna á milli sjálft. En samt, það er þessi feimni við að ræða þetta og nú liggur ljóst fyrir að þessi samtök eru búin að nota tækifærið, nýta neyð þessa fólks til að smygla inn fjölda fólks til Evrópu.“ Mig langar í ljósi þessarar yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra að spyrja hvar hann hafi fengið upplýsingar um að svona sé málunum háttað, hvort hann telji að þær séu ekki pínulítið hættulegar í ljósi þeirrar umræðu sem er í gangi víða meðal öfgahópa í hina áttina, sem nýta sér tækifærið til að ala á einhvers konar tortryggni gagnvart til dæmis Sýrlendingum, hvort þetta sé ekki olía á þann eld og hvort hæstv. forsætisráðherra ætti ekki að fara aðeins varlega með hvernig hann ákveður að tjá sig áður en nokkuð liggur fyrir um það hvort einhverjir flóttamenn hafi í raun og veru smyglað sér inn um landamæri í Evrópu á þann hátt sem forsætisráðherra telur að hafi gerst.
Virðulegur forseti. Það hefur nú þegar komið fram hjá öryggisþjónustu ýmissa landa, m.a. í nágrannalöndunum, að samtök eins og ISIS hafi nýtt sér neyð fólks, sem streymir til Evrópu sem flóttamenn og annars konar förufólk, til þess að smygla sínu fólki þar með. [[Gripið fram í.]]Jafnframt má það vera ljóst að þegar slík samtök hafa lýst því yfir sjálf að þau standi í slíku þá hljóta menn að taka það alvarlega að þau hafi látið verða að því. Með því að ræða þau mál er síður en svo verið að skapa tortryggni. Eins og hv. þingmaður las hér upp orð fyrir orð þá held ég að það sé alveg rétt að almenningur kunni að greina þarna á milli og að almenningur fái ekki þá hugmynd að flóttafólk sé almennt glæpamenn eða hryðjuverkamenn þó að menn bendi á þá augljósu staðreynd að glæpamenn misnoti aðstöðu þessa fólks. Það er ákaflega sérkennileg röksemdafærsla að halda því fram, virðulegi forseti, að það sé til svo vont fólk að það sé tilbúið að drepa menn af handahófi, skjóta í höfuðið hvern á fætur öðrum, sprengja sjálft sig og aðra í loft upp, en það sé hins vegar enginn tilbúinn að ganga svo langt að þykjast vera eitthvað annað en hann er. Þetta gengur náttúrlega ekki upp. Það sjá það allir að þeir sem eru þetta illir eru líka tilbúnir til að nýta sér neyð flóttafólks og eru enda sjálfir ábyrgir fyrir því að margt þetta flóttafólk er farið af stað og þeir fylgja þá sömu leið. Virðulegi forseti. Ég held að ef við viljum halda aftur af öfgahreyfingum hér á Íslandi eða annars staðar þá sé besta leiðin til þess sú að ræða hlutina eins og þeir raunverulega eru, annars erum við að búa til hættu á að fólk leiti á vit öfgahreyfinga.
Forseti. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að fyrstu fréttir af því hvað er í gangi í tengslum við voðaverkin í París eru mjög á reiki og viðstöðulaust verið að draga til baka fréttir eins og fréttina um falsaða sýrlenska vegabréfið. Mér finnst mjög mikill ábyrgðarhluti að við séum ekki að kasta hérna einhverju fram án þess að búið sé að staðfesta það af þar til bærum yfirvöldum. Nú þegar eru fréttir um að sýrlenskum flóttamönnum hafi verið hafnað landvistarleyfi víða um Bandaríkin. Ég held að sé mjög brýnt að við pössum hvernig við tölum um þessi mál því að við megum ekki ala á óttanum gagnvart einhverjum tilteknum þjóðarbrotum, sér í lagi ekki gagnvart fólki sem hefur þurft að ganga í gegnum hörmungar daglega eins og áttu sér stað einn dag í París.
Virðulegur forseti. Ég ítreka bara það sem ég sagði áðan. Ég held að okkur sé óhætt að treysta fólki, treysta almenningi meira en hv. þingmaður virðist gera. [[Gripið fram í.]]Fólki dettur það ekki í hug og þó að það sé svo að segja augljóst að glæpamenn nýti sér það þegar yfir milljón manns streymir til álfunnar á nokkrum mánuðum þá dettur afskaplega fáum í hug að í því felist að flóttafólk sé almennt glæpamenn eða hryðjuverkamenn. Þeir sem halda það - ja, við hljótum að sameinast um að það þurfi að leiðrétta slíkan misskilning. Hver er besta leiðin til að leiðrétta slíkar rangfærslur og slíkan misskilning? Það er að tala um hlutina, ekki að reyna að þagga þá niður eins og hv. þingmaður virðist leggja hér til.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því fyrir hönd þingflokks míns að þakka forseta fyrir orð sín hér í upphafi fundar og taka undir þau. Ég ætla að sama skapi að snúa mér aftur að þeim verkefnum sem bíða okkar. Mig langar aðeins að varpa ljósi á þann tvískinnung sem ég upplifi í verkum ríkisstjórnarinnar við að leysa þann brýna húsnæðisvanda sem fyrir liggur, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Eina stundina tala flestir ráðherrar ríkisstjórnarinnar fyrir mikilvægi þess að leysa húsnæðisvandann sem upp er kominn eftir áralangt frost á húsnæðismarkaði en aðra stundina gera þeir fátt annað en að tefja og standa í vegi fyrir nauðsynlegri uppbyggingu. Ég veit ekki með aðra en ég dæmi fólk eftir gjörðum þess en ekki eftir því sem það segist ætla að gera. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort hún hyggst standa í vegi fyrir því að 400 litlar íbúðir fái að rísa við Hlíðarenda í Reykjavík. Þörfin fyrir húsnæði á höfuðborgarsvæðinu er mjög mikil. Á fundi sem haldinn var í Ráðhúsi Reykjavíkur síðasta föstudag þegar kynntar voru tillögur núverandi meiri hluta Bjartrar framtíðar, Pírata, Vinstri grænna og Samfylkingarinnar, sem hefur fylkt sér að baki uppbyggingu 7.000 íbúða í Reykjavík næstu fimm árin, kom fram hörð gagnrýni frá uppbyggingaraðilum á Hlíðarenda þar sem þeir hafa farið fram í góðri trú um að í ríkisstjórninni væri sómakært fólk sem stæði við undirritaða samninga. Það er nefnilega þannig að samningar hafa verið undirritaðir og áætlanir hafa verið gerðar út frá því og framkvæmdir eru hafnar, en núverandi ríkisstjórn virðist ekki telja sig bundna af þeim samningum sem hún undirritar sjálf. Gæti verið, hæstv. forseti, að það sé nákvæmlega þetta sem sé að íslensku samfélagi? Við stöndum ekki við undirritaða samninga, við erum ófær um að klára stór og erfið mál og látum undan tilfinningaþrungnum þrýstingi sem á sér enga stoðir í raunveruleikanum. Getur verið að það sé nákvæmlega í því sem vanmáttur stjórnmálakerfisins sem við höfum [[Forseti hringir.]]byggt upp kristallast? Það er endalaust tal og á eftir fylgir svo einhver ruglingur. Ég hef trú á [[Forseti hringir.]]því að hæstv. innanríkisráðherra sé partur af lausninni, ekki partur af vandanum.
Hæstv. forseti. Hér er spurt að því hvort innanríkisráðherra standi í vegi fyrir því að byggðar verði hundruð íbúða á Hlíðarendasvæðinu. Þá er því til að svara að það er á ábyrgð innanríkisráðuneytisins að halda uppi innanlandsflugi á Íslandi. Ríkið rekur flugvöll í Vatnsmýri í Reykjavík þar sem höfuðstöðvar innanlandsflugsins eru. Það er síðan ákvörðun innanríkisráðherra hvers tíma hvernig á því máli skuli halda. Hér er sérstaklega verið að spyrja um svokallaða þriðju braut sem nefnd hefur verið neyðarbrautin. Það verður aldrei hægt að hefja frekari framkvæmdir fyrr en innanríkisráðherra hefur tekið um það ákvörðun að loka brautinni. Þannig er það, þannig endar það. Það skiptir máli fyrir yfirvöld flugmála í landinu að hafa einhvern fyrirsjáanleika í því hvernig skipulagningu innanlandsflugs verður háttað. Það er ekki hægt fyrir ráðherra flugmála að taka ákvarðanir sem eru til þess fallnar að draga svo verulega úr öryggi innanlandsflugs að því sé hætta búin. Þegar menn hafa komist að niðurstöðu um það að hlutirnir séu í lagi þá verða tilheyrandi ákvarðanir teknar. Það er heldur ekki hægt að skipuleggja flug með þeim hætti að hætta sé á því að innanlandsflug hrekist burtu af svæðinu í Vatnsmýrinni án þess að flytja eigi það neitt annað. Þannig gengur það bara ekki fyrir sig. Ábyrgð innanríkisráðherra sem yfirmanns flugmála er fyrst og fremst sú að gæta að því að hægt sé að reka hér innanlandsflug og að það sé gert með öruggum hætti bæði þegar litið er til almenns flugöryggis og til öryggis landsmanna í heild sinni. Þar liggur ábyrgð innanríkisráðuneyti númer eitt, tvö og þrjú. Þótt ég mundi [[Forseti hringir.]]gjarnan vilja stýra öllum húsnæðismálum í landinu þá hefur mér ekki verið falið að gera það, en [[Forseti hringir.]]fram að þeim tíma ætla ég að einbeita mér að þessu verkefni. Svona stendur það. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Þakka ráðherranum svarið. Ég verð að segja að ég skil ekki þessa umræðu um neyðarbrautina. Hvar er þessi braut skilgreind sem einhver neyðarbraut? Þetta orð hefur einhvern veginn bara dúkkað upp og verið viðurkennt … [[Svokölluð.]]- Svokölluð einmitt, eins og hið svokallaða hrun. Ég skil ekki hvernig við getum bara sætt okkur við það að eitthvert fólk úti í bæ ákveði það að einhver fylgibraut á þessum flugvelli sé kölluð neyðarbraut og heilt ráðuneyti taki ákvarðanir í kjölfarið út frá því. [[Gripið fram í.]]Ég veit ekki betur en að notkunarstuðull þessarar brautar sé með þeim hætti að hann eigi ekki að draga úr öryggi flugsamgangna í Vatnsmýrinni. Þessi flugbraut á ekki að hafa neitt með þessa tilteknu uppbyggingu að gera. Ég verð að segja að ef ákvörðunin sem innanríkisráðherra er að búa sig undir að taka er að loka ekki þessari braut og fara ekki að þeim samningum sem hafa verið undirritaðir þá hefur hún vissulega mjög mikil áhrif á þau uppbyggingaráform sem fyrir liggja í borginni. Það er á skjön við allt sem aðrir [[Forseti hringir.]]ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa talað um.
Virðulegi forseti. Innanríkisráðuneytið tekur auðvitað ákvarðanir á grundvelli raka um flugöryggi. Það er ekki búið að ljúka meðferð þessa máls í innanríkisráðuneytinu. Braut 0624, sem er kölluð þriðja braut eða neyðarbraut, það skiptir ekki máli hvað hún er kölluð í almennri umræðu, er hluti af Reykjavíkurflugvelli og þar til ákvörðun hefur verið tekin um að hún verði tekin úr notkun er hún hluti af Reykjavíkurflugvelli. Ef sú ákvörðun yrði tekin þyrfti aftur að fara í mat á því hvort öryggi á flugvellinum væri fullnægjandi. Áður en menn fara að taka ákvarðanir sem gætu orðið til þess að innanlandsflugið yrði hornreka hér í landinu þannig að menn vissu ekki hvernig ætti að skipuleggja það til framtíðar þá eiga þeir að horfa á málið frá öllum hliðum. Mín ábyrgð sem innanríkisráðherra er gagnvart flugi í landinu. Hún er ekki gagnvart byggingu íbúða í Reykjavík þó að ég hafi mikinn skilning á því að það þurfi að byggja íbúðir í Reykjavík, mikinn skilning á því. Ábyrgðin sem [[Forseti hringir.]]hvílir á innanríkisráðherra snýr að flugöryggi.
Virðulegur forseti. Sú stjórnarskrárnefnd sem kom hér áðan til umræðu held ég að hafi haldið einhvers staðar á bilinu fimm til tíu lokafundi. Enn er málinu ekki lokið. Það er óhjákvæmilegt að spyrja formann Sjálfstæðisflokksins hvort eitthvað standi í veginum fyrir því að nefndin ljúki störfum sínum og skili niðurstöðum, hvort hann sem formaður Sjálfstæðisflokksins hafi eitthvað við það að athuga eða hvort almennt sé eitthvert nýtt verklag í stjórnmálunum að nefndir megi ekki skila niðurstöðu fyrr en formenn hafi haldið sérstaka fundi til að fara yfir þær niðurstöður fyrst. Stjórnmálaflokkarnir á Alþingi hafa unnið þetta kjörtímabil að því að koma til móts við það mikla ákall í íslensku samfélagi um aukið lýðræði í landinu. Ég vil spyrja ráðherrann hvort það liggi ekki fyrir þverpólitísk sátt allra stjórnmálaflokka í landinu, sem geti tryggt stjórnarskrárbreytingu, um að almenningur í landinu geti knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu og hvort það eitt og sér sé ekki gríðarlega mikilvægt framfaraskref í stjórnskipan landsins. Í öðru lagi vil ég spyrja hvort ráðherrann telji ekki að þessar tillögur þurfi að liggja fyrir þegar í þessari viku í ljósi þess að það þarf að afgreiða slíkar tillögur sem lög frá þinginu fyrir jól. Við höfum aðeins fjórar vikur eftir af þessu þingi ef þjóðaratkvæðagreiðsla á að geta farið fram samhliða forsetakosningum í júní. Getur ekki ráðherrann gefið okkur dagsetningu, tímasetningu, þegar hann telur að þessu máli þurfi að vera lokið, hvort sem það er næsti föstudagur, mánudagur í næstu viku eða miðvikudagurinn, einhvern dag? Að síðustu: Ef ekki næst saman um hin þrjú atriðin, þjóðareign, framsal o.fl., telur ráðherrann þá eigi að síður að flokkarnir eigi að [[Forseti hringir.]]sameinast um að setja fram tillögur um þjóðaratkvæðagreiðslur í stjórnarskrá?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég tel að okkur hafi tekist ágætlega upp á þessu kjörtímabili að færa umræðu um stjórnarskrárbreytingar í nýjan farveg með því að skipa þá nefnd sem hér er til umræðu. Í mínu tilviki höfum við haft þann háttinn á að fulltrúar okkar í nefndinni, þeir eru tveir, hafa komið og gert grein fyrir stöðu málsins frá einum tíma til annars. Ég hef tekið eftir því að í meðförum nefndarinnar hafa fæðst nýjar hugmyndir og sumar eru enn tiltölulega nýlegar þó að þær séu orðnar nokkuð þroskaðar í nefndarstarfinu. Fyrir mitt leyti er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að menn ljúki vinnunni eftir að nefndin hefur sameiginlega komist að niðurstöðu. Það hefur hins vegar verið mín upplifun að enn vanti upp á einhver atriði, menn geta haft ólíkar skoðanir á því hversu stór þau eru, eins og oft vill verða í smáa letrinu þegar flækjustigið fer að vaxa. Ef spurt er um mína persónulega skoðun er ég þeirrar skoðunar og hef gert grein fyrir því oftar en einu sinni að það væri mikið framfaraskref fyrir okkur að gefa almenningi kost á að kalla eftir atkvæðagreiðslu um lög frá þinginu. Ég tel fara mun betur á því en að rétturinn til að efna til slíkrar atkvæðagreiðslu hvíli hjá forsetanum einum. Ég tel sömuleiðis, og vísa til þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur oftar en einu sinni fært það í stjórnarsáttmála, tímabært að við setjum auðlindaákvæði í stjórnarskrá og vonast til að nefndin skili því verki þannig að við getum náð góðri samstöðu um það á þinginu. Mér heyrist nú að um hin atriðin sé ágæt samstaða, þ.e. um náttúruverndarákvæðið. Hins vegar skynja ég að það sé dálítið viðkvæmt mál þetta með framsalsákvæðið. [[Forseti hringir.]]Ég sé ekki annað en að nefndin sé að vinna að ákvæði sem [[Forseti hringir.]]festir í lög þá framkvæmd sem við höfum þekkt hér á þinginu en það kann að vera að það sé ólíkur skilningur á því [[Forseti hringir.]]ákvæði þegar sú umræða hefst. Fyrir mína parta er ekkert því til fyrirstöðu að um leið og nefndin er sammála verði málið tekið inn í þingið.
Virðulegur forseti. Það er ekkert því til fyrirstöðu að stjórnmálaflokkarnir sameinist um breytingar á stjórnarskrá sem tryggja almenningi rétt til þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég verð hins vegar að biðja hæstv. ráðherra um að dýpka það aðeins um hvað er ekki samstaða. Er hæstv. ráðherra að segja að hann telji að það sé ekki samstaða um þjóðareign á auðlindum eða er það framsalsákvæðið sem hann telur að sé ekki samstaða um? Þá ítreka ég fyrri spurningar: Til að við getum haft þjóðaratkvæðagreiðslu meðfram forsetakosningum, verður þá ekki að skila niðurstöðu í þessari viku svo að þingið geti gert þetta að lögum fyrir jól? Og í öðru lagi: Ef samstaðan nær ekki lengra en svo að hún sé bara um þjóðaratkvæðagreiðsluna, er það þá ekki nægilega mikilvægt og stórt skref í lýðræðisátt í okkar landi til að það nægi sem ein stök breyting jafnvel þó að Sjálfstæðisflokkurinn sé ekki tilbúinn til að ná saman um önnur atriði sem til skoðunar hafa verið?
Herra forseti. Það er ómögulegt að ætla að fara út í einhverjar efnisumræður um stjórnarskrárbreytingar í fyrirspurnatíma. Það eru nokkur atriði sem þurfa að vera á hreinu. Ég hef stutt þessa vinnu og geri enn. Ég tel það vel koma til greina að taka hverja af þeim tillögum sem hafa verið skoðunar eina og sér í gegnum þingið. Það væri í anda þess sem ég hef ávallt talað fyrir, að það þurfi að vera breið samstaða um stjórnarskrárbreytingar eins og við höfum ávallt haft það hér á lýðveldistímanum. Varðandi tímasetningu atkvæðagreiðslunnar þá hef ég áður sagt að það gæti verið heppilegt að við mundum kjósa um stjórnarskrána samhliða forsetakosningum. Það er samt sem áður ekki úrslitaatriði. Þó verðum við að hafa í huga að ef efnt yrði til sérstakrar atkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingarnar þá værum við að gera það á grundvelli bráðabirgðaákvæðis sem kallaði eftir töluvert mikilli þátttöku. Menn yrðu þá bara að meta það hér í þinginu hvort það væri líklegt að slík þátttaka tækist, sérstaklega ef við værum með eitt ákvæði stjórnarskrárinnar undir. Mér finnst [[Forseti hringir.]]mikilvægt að menn tali sig ekki út í horn í þessari umræðu. Ég ætla ekki að láta stilla mér þannig upp að ég [[Forseti hringir.]]fari að setja einhverjum einhverja afarkosti í þessu máli. Ég vil ná sameiginlegri góðri niðurstöðu [[Forseti hringir.]]um tímasetningu atkvæðagreiðslunnar og einstök atriði.
Hæstv. forseti. Í dag er mikill hátíðardagur því að í dag höldum við upp á dag íslenskrar tungu. Það var fyrst ákveðið árið 1995 í tíð Björns Bjarnasonar, þáverandi menntamálaráðherra, að halda upp á þennan dag á fæðingardegi Jónasar Hallgrímssonar. Á þessum degi eiga ýmsir atburðir sér stað til þess að vekja athygli á stöðu tungunnar og fagna deginum. Í minni heimabyggð lesa nemendur í Hvolsskóla Njálu í heild sinni. Ég veit að þingmenn voru á ferðinni í dag til þess að fylgjast með þeim viðburði. Það er gert á hverju ári sem sýnir hversu mikið við Rangæingar höldum upp á Njálu. Móðurmál okkar er einmitt það sem gerir að verkum að við getum tengt saman fortíðina og nútíðina. Málið okkar er lifandi þó að það sé fornt. Þess vegna er það gríðarlega mikilvægt okkar samfélagi. Það er lykillinn að framtíð hvers einstaklings að ná góðum tökum á móðurmáli sínu. Það hjálpar okkur að læra önnur tungumál og það hjálpar okkur að ná í allar þær upplýsingar sem geta síðan fleytt okkur fram veginn. Virðulegur forseti. Ýmsar ógnanir jafnframt tækifærum steðja að íslenskri tungu. Á undanförnum árum höfum við mikið rætt um stöðu íslenskrar tungu í stafrænum heimi. Við í allsherjar- og menntamálanefnd fluttum þingsályktunartillögu árið 2014, sem var samþykkt á þinginu, um aðgerðaáætlun um notkun íslensku í stafrænni upplýsingatækni. Ég verð að segja að helsti framgöngumaður þess máls var hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, en við í allsherjarnefnd stóðum öll að því máli vegna þess að við töldum mikilvægt að við sem bærum ábyrgð á framtíðinni í þinginu tækjum þetta mál til okkar og reyndum að gera allt sem í okkar valdi stæði til að tryggja að íslenska tungan héldi stöðu sinni. Við þekkjum það öll sem þekkjum börn hversu enskan er orðin mikilvæg og þekkt í heimi þeirra frá ungan aldri. Maður sér drenginn sinn, sem er nýorðinn ellefu ára, eiga í samskiptum á bæði munnlegri og skriflegri ensku við aðra, sem ég gat ekki gert á þeim aldri. Það er einfaldlega vegna þess að stafræni heimurinn er á ensku. Ef fram heldur sem horfir eru ýmsar vísbendingar sem sýna fram á það að ef ekkert verður að gert þá geti íslenska tungan horfið. Það kom fram á fundum allsherjarnefndar þegar við vorum með þessa þingsályktunartillögu í meðferð að einungis 25% landsmanna notuðu íslenskt notendaviðmót í stafrænni upplýsingatækni. Það er ekki hátt hlutfall. Þegar einstaklingar alast upp við slíkt og það er kannski stærri hlutinn af starfi og leik að vera í hinum stafræna heimi þá sér maður að í því felast ógnanir við ágæta tungu okkar. Einstaklingur sem getur ekki notað móðurmál sitt við þessar aðstæður er settur skör lægra en aðrir. Við þurfum að gæta að stöðu tungunnar. Það er okkar að rækja skyldurnar við tungumál okkar og búa því þau skilyrði að það nýtist og lifi, haldi áfram að tengja saman nútíðina og fortíðina, líka í hinum stafræna heimi. Ég hlakka til að heyra hvað okkar ágæti menntamálaráðherra hefur til málanna að leggja og framtíðarsýn hans á það hvernig við tryggjum að íslenska tungan lifi til framtíðar og verði áfram hið mikilvæga tæki okkar til þess að ná okkur í upplýsingar, til þess að ná tengslum við menningararf okkar og til að tengjast fortíðinni. Við Rangæingar lifum öll í Njálu. Gunnar frændi í Fljótshlíðinni var mesti kappi á Íslandi eins og allir þekkja. Þess vegna höldum við öll upp á Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar. Börn eru vart orðin mælsk þegar þau læra fyrstu hendingarnar utan að, [[Gripið fram í.]]enda eru þær afskaplega fallegar. Ég ætla að hlíta áskorun hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar en ég næ ekki að fara yfir Gunnarshólma allan: Skein yfir landi sól á sumarvegi, og silfurbláan Eyjafjallatind gullrauðum loga glæsti seint á degi. Við austur gnæfir sú hin mikla mynd hátt yfir sveit, og höfði björtu svalar í himinblámans fagurtærri lind. Beljandi foss við hamrabúann hjalar á hengiflugi undir jökulrótum, þar sem að gullið geyma Frosti og Fjalar. En hinum megin föstum standa fótum, blásvörtum feldi búin, Tindafjöll með grænu belti gyrð á dalamótum. Með hjálminn skyggnda, hvítri líkan mjöll, horfa þau yfir heiðarvötnin bláu, sem falla niður fagran Rangárvöll, þar sem að una byggðarbýlin smáu, dreifð yfir blómguð tún og grænar grundir. Hæstv. forseti. Ég átta mig á því að ég hefði átt að óska eftir leyfi til þess að vitna hér í og lesa upp þessar ágætu uppáhaldshendingar okkar Rangæinga.
Forseti hefði líka átt að rjúfa mál hv. þingmanns með bjölluhljómi hér áðan en treysti sér ekki til að gera það undir ljóði Jónasar Hallgrímssonar. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Það fór vel á því að forseti sparaði bjölluna. Þó hefði það sennilega ekki orðið til neinna sérstakra lýta að hafa bjölluhljóm undir, það hefði orðið sem einhvers konar tónverk um leið. Móðurmálið okkar geymir þekkingu og reynslu kynslóðanna, þeirra sem hafa gengið á undan okkur hér í landinu. Hugtök, málshættir, orðtök, allt geymir þetta hugmyndir og reynslu fólksins í landinu og er sá meginþráður sem bindur saman kynslóðirnar. Þess vegna er það skylda okkar bæði við fortíð og framtíð að tryggja sem best að sú kunnátta sem felst í móðurmálinu varðveitist, að móðurmálið sé okkur tamt, að það sé ekki eitthvað sem við tölum bara um á hátíðis- og tyllidögum heldur lifandi veruleiki okkar, að börnin okkar vaxi úr grasi þannig að þau læri málið, og læri fyrst og fremst að nota það, njóta þess og alls þess sem tungumálið býður upp á. Það er alveg hárrétt sem kom fram hjá málshefjanda, að okkur steðja ýmsar ógnanir og þeir í hópi okkar virðulegra og hv. þingmanna sem erum með börn á grunn- eða leikskólaaldri þekkja hversu mikið framboðið er og hversu auðvelt börn eiga með að útvega sér og nálgast efni á ensku. Ég hef stundum hugsað til þess tíma og þeirrar umræðu sem varð í þjóðfélaginu þegar hið svokallaða kanasjónvarp náðist á hluta landsins og þær áhyggjur sem menn höfðu þá af tungumálinu. Ég get ekki metið hvað hefði verið sagt ef þeim sem þar höfðu mestar áhyggjurnar og vöruðu mest við hefði verið ljós sú framtíð sem biði okkar hvað þessi mál varðaði. Aðgengið er orðið svo margfalt. Þess vegna hvílir á okkur, þeirri kynslóð sem nú lifir og fer með opinbert vald, ríkari og meiri skylda að tryggja að íslenskan verði með sem bestum hætti og áfram nothæf í þeim veruleika sem börnin okkar lifa í, þessum stafræna veruleika. Við þurfum auðvitað sjálf að tengja en börnin þó alveg sérstaklega. Til að svo megi verða þarf að tryggja að íslenskan sé nothæf í hinum stafræna veruleika, að móðurmálið okkar sé jafn gilt þar og í skrifuðu og mæltu máli. Til að það sé hægt verðum við að tryggja á næstu missirum og árum að nægjanlegt fjármagn renni til rannsókna og þróunar á sviði máltækni. Nú þegar eru hafnar viðræður milli stjórnvalda annars vegar og atvinnulífsins hins vegar hvað varðar þátttöku atvinnulífsins við hlið ríkisvaldsins við að fjármagna þessa vinnu. Ég held að það fari vel á því að ríkið og atvinnulífið komi saman að þessu vegna þess að hagsmunirnir eru svo gríðarlegir. Það verður að vera þannig, og það verður þannig, að á næstu missirum og árum verði tryggt að nægjanlegt fjármagn fáist til að vinna þá vinnu sem nauðsynleg er til að íslenskan verði gjaldgeng í hinum stafræna heimi. Kostnaðurinn við það er nefnilega ekki nema brotabrot af þeim geipilega kostnaði sem á okkur mundi falla ef brotnaði undan tungumálinu. Ef móðurmálið okkar hættir að vera næstu kynslóð og börnunum okkar tamt stöndum við frammi fyrir vandamáli sem er óskaplega erfitt að vinna bug á og ekki einu sinni víst að hægt sé þó að allir fjármunir sem okkur eru tiltækir yrðu notaðir til þess. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, erum við í kappi við klukkuna. Við getum ekki beðið árum saman. Við getum ekki beðið eftir því að vandamálið sýni sig. Við verðum að gera það sem þarf að gera til að koma í veg fyrir að svo verði. Þess vegna ítreka ég að viðræður milli ríkisins og atvinnulífsins eru farnar af stað. Atvinnulífið hefur tekið því mjög vel og sýnt því mikinn áhuga. Af okkar hálfu segi ég að við munum vilja gera það sem þarf að gera til þess á næstu missirum og árum að fjármunirnir séu til staðar og ég er þess fullviss að hér í salnum er mikill vilji til þess. Hér eru ýmsir virðulegir þingmenn úr öllum flokkum sem hafa lagt mjög gott til málanna, lagt upp með þessa vinnu og ég held að [[Forseti hringir.]]þetta sé eitt af þeim málum sem við alþingismenn getum náð góðri sátt um og sýnt þjóðinni að þegar kemur að grundvallaratriðum eins og móðurmálinu stöndum við saman og vinnum vel saman.
Herra forseti. Það fer vel á því að hið háa Alþingi skuli ræða stöðu tungunnar á þeim degi sem listaskáldið góða fæddist. Það fer ekki síður vel á því að umræðan skuli vera hafin af hinni mætu þingkonu hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur sem er runnin upp á þeim slóðum þar sem fegursta og besta bók íslenskunnar var skrifuð. Það er ekkert sjálfgefið með framtíð íslenskunnar. Árið 1849 sendu 130 bændur bænaskjal til Alþingis þar sem þeir fóru þess á leit að yfirvaldið hlutaðist til um það að embættismenn tækju upp þann sið að tala íslensku við almenning á Íslandi. Á þeim tíma lá við borð að íslenskan hrataði fyrir ætternisstapa. Í dag horfum við líka fram á nýjar ógnir. Við sem lásum vísindaskáldsögur gærdagsins hrifumst af lýsingum sem þar voru á framtíð þar sem hægt væri að stýra tölvustýrðum tækjum einungis með því að tala við þau. Í dag er þessi lýsing í reynd búin að knýja dyra. Í dag er þetta ekki lengur framtíð heldur nútíð. Þetta er í sjálfu sér þróun sem mun leiða til margvíslegs ávinnings fyrir okkur sem lifum í þessari veröld. En hún hefur líka í för með sér ákveðnar ógnir gagnvart litlu málsamfélagi eins og okkar. Eins og hæstv. ráðherra gat um skiptir miklu máli að í hinum stafræna veruleika sem hefur þegar knúið dyra sé íslenskan gjaldgeng. En það vill svo til að við höfum tæknina til þess, samtvinnun tungunnar og tölvutækninnar hefur skapað nýtt svið, máltækni, sem beinlínis vinnur að því og hefur leyst flest vandamál við það að geta gætt tölvur skilningi á hinu mælta orði. Það eina sem þarf til þess er fjármagn en við vitum líka hvað þarf mikið fjármagn til þess, það þarf 1 þús. milljónir á tíu árum. Það eru 100 milljónir á ári. Það er þó þrátt fyrir allt ekki nema þrefalt meira heldur en þegar er að fara til þess verks. Ég tel fara vel á því, herra forseti, að á degi íslenskrar tungu sameinist Alþingi um það að lyfta þessu máli með þeim hætti að við tryggjum nægilegt fjármagn til þess að hrinda þessu í framkvæmd.
Herra forseti. Á Hjaltlandseyjum er steinn þar sem stendur: Með lögum skal land byggja. Þar er vitnað til gamalla norrænna lögbóka og Njáls sögu sem hv. þingmenn kunna auðvitað utan bókar, þar sem Njáll lætur þessi orð falla. Ástæða þess að við skiljum þetta enn þann dag í dag og skiljum strenginn sem við eigum við þessar bresku eyjar er tungumálið. Eins og hér hefur komið fram kann þó að vera að tungumál okkar sé að taka hraðari breytingum á þeim tímum sem við lifum nú en það hefur gert margar aldir áður. Það þýðir að strengir okkar rofna við önnur ríki og líka við heimsmenninguna. Ég leyfi mér að segja að tungumálið okkar og hvernig það hefur mótað menningu okkar er mikilvægasta framlag okkar til heimsmenningarinnar. Það er á okkar ábyrgð að tryggja að heimsmenningin verði áfram jafn fjölbreytt og raun ber vitni með því að tryggja að þetta mál verði áfram lifandi, að við höldum áfram að notað það til að hugsa nýja hluti, skrifa nýja hluti, skapa nýja hluti, syngja nýja hluti, semja fleiri ljóð og sögur, hugsa eitthvað nýtt. Eins og staðan er núna með tilkomu tækninnar er alveg ljóst að börnin okkar munu alast upp í róttækt öðruvísi umhverfi en við sem hér erum ólumst upp í. Breytingarnar sem síðustu tvær kynslóðir hafa gengið í gegnum á samfélagsháttum eru miklu róttækari en kynslóðirnar þar á undan gengu í gegnum. Að sjálfsögðu mun það hafa áhrif á tungumálið. Ég fagna því ef til stendur að fara að gera raunverulegt átak í tungutækni þannig að unnt verði, eins og hv. þingmaður sem talaði á undan lýsti því, að tala við tölvur og önnur tæki á móðurmáli okkar en það er líka mikilvægt að við tryggjum að áfram verði hér kjöraðstæður til að skapa á þessu móðurmáli, að áfram verði sagðar sögur og samin ljóð á íslensku. Það er ekki nóg að tala íslensku með einföldum skipunum, það þarf líka að vera inntak á bak við tungumálið. Þess vegna minni ég líka á hlutverk menningarstofnana, bókaútgáfunnar í landinu og menningarstofnunarinnar Ríkisútvarpsins [[Forseti hringir.]]til að tryggja að við höldum áfram að hugsa nýja hluti á íslensku. Það er eina leiðin til þess að eiga þetta tungumál áfram, herra forseti.
Virðulegi forseti. Til hamingju með dag íslenskrar tungu. Það er einkar viðeigandi að ræða á þessum degi málefni sem varðar tilvist og styrk íslenskrar tungu til framtíðar. Í dag fengum við þingmenn afhenta ályktun um stöðu íslenskrar tungu 2015 frá Íslenskri málnefnd. Þar er lögð áhersla á mikilvægi þess að íslenska sé og verði almenningseign og að öllum íbúum landsins sé gert mögulegt að nota íslenskuna. Ef svo á að verða þarf ýmislegt að koma til og þar á meðal að íslenska verði gjaldgeng í stafrænni upplýsingatækni. Þess vegna er svo mikilvægt að við vitum hvaða skref við þurfum að taka til að svo verði og hvað aðgerðir kosta þannig að hægt sé að vinna eftir áætlun með markmiðum, fjárveitingum og tímasetningum. Það er þess vegna gleðiefni að í framhaldi af þingsályktun allsherjar- og menntamálanefndar sem samþykkt var á síðasta ári hafi komið skýrsla í desember 2014 þar sem farið er yfir leiðir og sett fram áætlun. Það er síðan okkar sem hér störfum að fylgja þeirri áætlun eftir með fjárveitingum og hvetja aðra í samfélaginu til að koma að verkefninu og því fagna ég orðum hæstv. ráðherra um samstarf við atvinnulífið um verkefnið. Við eigum ágætis forrit sem leiðrétta stafsetningu. Okkur vantar forrit sem leiðrétta og leiðbeina um málfar. Við þurfum tölvur sem skilja íslensku, sem sagt talgreina, við þurfum vélrænar þýðingar. Íslensk tunga er undirstaða menntunar allra þeirra sem hana nota dags daglega, hvort sem hún er fyrsta eða annað tungumál viðkomandi. Í mörgum tilfellum notar ungt fólk vélrænar þýðingar frekar en orðabækur, sækir bókmenntir á netið frekar en í hillu. Þess vegna er þetta undirstaðan fyrir áframhaldandi notkun íslenskunnar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og óska þingmönnum öllum til hamingju með dag íslenskrar tungu. Ég get tekið undir með þingmönnum sem hér hafa talað um mikilvægi þess að íslenska verði gjaldgengt tungumál í heimi tækja og tölva. Það var eitt stærsta heillaskref íslenskunnar, alla vega síðustu áratugina, þegar tókst að tryggja að íslenska væri gjaldgeng og íslenskir stafir í umhverfi stýrikerfa o.s.frv. Ég var þess heiðurs aðnjótandi í morgun að vera gestur í Hvolsskóla á Hvolsvelli þar sem nemendur halda daginn hátíðlegan með því að lesa Njálu og gera tungunni hátt undir höfði. Þá varð mér hugsað til þess að það er engin tilviljun að þau eru að lesa Njálu, ekki bara það að þau lifa á Njáluslóðum. Þau velja Njálu frekar en t.d. símaskrána eða Alþingistíðindi vegna þess að Njála er listaverk sem kemur úr íslenskri menningu og við samsvörum okkur við. Og mér finnst mjög mikilvægt í þessari umræðu allri að við lærum ekki tungumálið af ísskápnum okkar. Sá sem hér stendur á alltaf gamla bíla og leiðbeiningarbæklingarnir með þeim bílum eru á útlensku en samt tala ég alltaf á íslensku við þá sem gera við bílana þegar þeir bila. Það er vegna þess að ég og bifreiðavirkinn minn erum íslenskir, við erum Íslendingar. Það skiptir máli að efnið í þessum stafrænu tækjum sé íslenskt, að bækurnar, menningin sé íslensk og á íslensku. Íslensk fyndni þýðist ekki svo auðvelda yfir á ensku í Google Translate. Við lesum hana á íslensku og skiljum hana á íslensku af því að við erum Íslendingar. [[Forseti hringir.]]Þó svo að við setjum aukna fjármuni í það að tryggja íslensku í stafræna heiminum þá megum við ekki gleyma því að styðja áfram við íslenska menningu, bókmenntir o.s.frv.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Fyrst hér var farið með ljóð langar mig að fara með ljóð sem Andri Snær Magnason setti inn á vefinn sinn árið 2009 í tilefni af degi íslenskrar tungu. Það heitir Geisladrif. Stöldrum aðeins við: Geisladrif - er það ekki fallegt orð? Hefði amma verið spurð væri geisladrif sólstafir og skuggaleikur janúarbirtan yfir Keili guð og englar í geisladrifi brátt úreldast geisladrifin þá verður orðið frjálst geisladrif ,,ég elska þig og þegar ég hugsa til þín fyllist hugur minn geisladrifi“ Mér fannst þetta ljóð passa mjög vel við þá ólíku heima sem hér hafa birst í dag. Við skulum hafa í huga að í fróðleiksþorsta sínum ná krakkarnir okkar sér í upplýsingar um hvernig á að gera hlutina á Youtube. Sonur minn opnaði nýverið tölvuna sína og fann út hvað væri að með því að fara á Youtube og finna þar leiðbeiningar. Síðan fór hann aftur á Youtube til að læra hvernig hann ætti að setja tölvuna saman. Við erum ekki með neitt námsefni sem höfðar til þessara ungu drengja. Þeir tala langflestir saman á ensku og ná sér í upplýsingar og fróðleik á ensku. Við þurfum að gefa í áður en það fer fyrir tungunni okkar eins og geisladrifinu, að hún verði úrelt og enginn kunni hana almennilega af því að enskan verður móðurmálið. Ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að gefa í og koma með einhverjar alvörulausnir þar sem aðalnámskrá verður endurskoðuð. Ég óska eftir því að það verði sett upp svokölluð „hatters space“ í skólanum þar sem krakkar læra að búta í sundur tölvur í staðinn fyrir eingöngu að prjóna og smíða.
Herra forseti. Hv. þm. Óttarr Proppé lét í ljósi þá frómu ósk að sú stund rynni aldrei upp að ísskápurinn hans mundi nokkru sinni tala til hans á betri og kjarnmeiri íslensku en hann byggi yfir sjálfur. Ég óttast ekki sú stund renni upp. Hins vegar kann að renna upp sá dagur fyrr en varir að ísskápar á Íslandi búi yfir ríkari orðaforða en meðal Íslendingurinn. Við þurfum að minnsta kosti að sjá til þess að allt það sem við getum gert komi í veg fyrir að Íslendingurinn tali verri íslensku en hugsanlega þau tæki sem hann þarf að nota. Tæknin er orðin slík að með því að fóðra tölvur sem vinna eftir lögmálum máltækninnar og tungutækninnar er hægt að búa til skilning innan þeirra sem eru jafnvel svo ríkir að skilja hina tvíræðu íslensku fyndni. Hæstv. ráðherra sagði áðan að við hefðum ekki mikinn tíma. Það er alveg hárrétt. Það hefur verið metið svo af sérfræðingum að málsamfélag sem missir af því tækifæri að leggja sitt beisli yfir þennan nýja klár tækninnar kunni að dvína og jafnvel deyja út á innan við öld. Þess vegna olli það mér nokkrum vonbrigðum að hæstv. ráðherra var ekki kraftmeiri í framsetningu sinni á því með hvaða hætti hann vill að við Íslendingar og framkvæmdarvaldið bregðist við. Það liggur alveg ljóst fyrir hvað þarf að gera og reyndar hafa verið skrifaðar margar skýrslur um það. En búið er að kostnaðargreina hvað það er sem þarf að gera. Ég fór með þær tölur áðan. Það þarf ekki annað en þrefalda það framlag sem nú er þegar sett inn í þetta svið innan vébanda menntamálaráðuneytisins. En í stað þess að gefa yfirlýsingar um að hann hygðist tryggja það, þá sýnist mér að hæstv. ráðherra ætli að nota dag íslenskrar tungu til að lýsa því yfir að hann færi á hnjánum til atvinnulífsins til að sníkja peninga þaðan. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera ef hann fær ekki peninga þaðan? Ég tel að þetta sé mál sem við, Alþingi, eigum að tryggja og eigum að nota þennan dag til að slá vörð um íslenska tungu með slíkum samþykktum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Íslensk tunga er verðmæti í sjálfu sér og það er mikilvægt að standa vörð um hana, styrkja hana og styðja hana, þó ekki sé nema bara vegna þess að hún er einstök, hún er tungumál sem er töluð af tiltölulega fámennri þjóð og hefur óvenjulega sterk tengsl við sögu en er um leið óvenjulega kröftugur miðill í samtímanum. Við hugsum á íslensku og rökræðum á íslensku og íslenskan er lykill okkar að lýðræðislegri þátttöku. Við eigum snerrur á íslensku, við rífumst á henni, við komumst að niðurstöðu með henni, við komumst meira að segja að sögulegum sáttum stundum, en það allt saman gerum við í gegnum þetta ótrúlega dýrmæta verkfæri sem íslenskan er. Íslenskan er grundvöllur lýðræðisþátttökunnar. Þess vegna verðum við að horfa til þess að ef staðan er orðin sú að börn á Íslandi sem eiga íslensku að móðurmáli og sínu fyrsta máli búa við þá stöðu að íslenskan er ekki fyrir hendi í þeirra daglega lífi í öllum geirum daglega lífsins, þ.e. þegar sífellt stækkandi kafli daglega lífsins getur ekki farið fram á íslensku, þá erum við í raun og veru að taka sneið úr möguleikum þeirra til að beita, nota og njóta íslenskunnar sem tækis í öllum þessum daglegu störfum. Grundvallaratriðið númer eitt er að við höfum sterkar forsendur fyrir öflugri máltöku á íslensku og það gerum við með því að fara í auknum mæli inn í stafræna umhverfið. En það er rétt sem hér hefur komið fram að ef við missum fótanna í þessari veiku stöðu íslenskunnar þá verður ekki aftur snúið. Þess vegna fagna ég því að hér eru þverpólitískar raddir uppi um það að við verðum að bregðast við. En það dugar ekki að horfa bara á íslenskuna og hinn stafræna heim heldur þurfum við ekkert síður að horfa á sterkt ríkisútvarp, sterka möguleika til útgáfu, þýðinga, rannsókna og leikhúss á íslensku. Það er líka daglega lífið, það er fjölmiðlarnir og allt það sem við njótum frá degi til dags [[Forseti hringir.]]en stafræn þróun íslenskunnar skiptir miklu máli. Þar eigum við sterka og flotta fræðimenn. Þeir þurfa að fá stuðning og eiga hann skilinn hér frá Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að hefja þessa umræðu um íslenska tungu í stafrænum heimi og þær ógnir sem steðja að þeim veruleika sem við búum við. Svo vil ég jafnframt þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir innlegg hans og umfjöllun um hvert verkefnið er í raun og veru. Það er tilhlýðilegt, virðulegi forseti, að við tökum þessa umræðu hér á degi íslenskrar tungu. Dagur sem hefur verið haldinn frá árinu 1996 og það var vel við hæfi að ákveða að sá dagur skyldi vera á fæðingardegi skáldsins Jónasar Hallgrímssonar. Sem skáldi og rithöfundi var honum íslenskan auðvitað hugleikin og ekki síður hlutverk íslenskrar tungu í vitund þjóðar. Það er viðvarandi verkefni, baráttan fyrir íslenskri tungu, það hefur ekki breyst. En tæknibyltingin sem við stöndum frammi fyrir og stóraukin notkun rafrænna miðla breytir að einhverju marki áherslum og viðfangi, eins og að tryggja íslensku í notendaviðmóti hugbúnaðar. Sú barátta að verja íslenska tungu og viðhalda vitund þjóðarinnar um gildi hennar er, og ég legg áherslu á það, viðvarandi verkefni. Í því samhengi er mikilvægt að verja og varðveita íslenskt mál og málfar. Með stóraukinni notkun slíkra miðla er það nýtt verkefni að takast á við í öllu tæknimáli og tækniútfærslu í hugbúnaði og kennsluefni á rafrænu formi. Vissulega eru breytingarnar mjög hraðar og byltingarkenndar og mögulega erum við sein til viðbragða. [[Forseti hringir.]]Það er ekki annað að skynja á þessari umræðu en að viðleitnin og viljinn sé til staðar að takast á við að mæta kröfum hins stafræna heims og þeim ólíkindamöguleikum sem með ævintýralegum hraði koma til okkar. Vonandi berum við gæfu til þess.
Virðulegi forseti. Ég ætla hvorki að ræða um íslenska tungu í stafrænum heimi né afmælisbarn dagsins sem þessi dagur er kenndur við heldur annað afmælisbarn þessa dags, Jón Sveinsson, Nonna, sem fæddist einmitt 16. nóvember 1857, nákvæmlega 50 árum á eftir Jónasi Hallgrímssyni á Möðruvöllum í Hörgárdal, sem er ekki fjarri Öxnadal þar sem Jónas fæddist. Saga Nonna er mjög merkileg vegna þess að hann flutti tólf ára gamall til Frakklands með viðkomu í Danmörku. Það má segja að hann hafi verið að flýja fátæktina á Íslandi. Hann kenndi í Danmörku um áratugaskeið og skrifaði fyrstu bókina sína á dönsku. Hann talaði reiprennandi frönsku því hann lærði í jesúítaskóla í Frakklandi. Hann tók prestvígslu í Bretlandi og talaði ágætis ensku þótt hann sjálfur væri ekkert allt of ánægður með hana. Hann skrifaði bækur sínar á þýsku. Þá sem hann hafði skrifað á dönsku skrifaði hann aftur yfir á þýsku og í rauninni lagðist hann í gagngerar aðgerðir við það, kominn vel yfir fimmtugt, að læra þýsku það vel að hann gæti gefið út bækurnar sínar á þýsku. Á sama tíma skrifaði Nonni og talaði óaðfinnanlega íslensku. Þeir sem hittu hann segja að hann hafi talað hægt og vandað sig mjög enda þótti honum mjög vænt um móðurmálið. Nonni hefði auðvitað ekki getað sagt sögur frá heimalandi sínu og selt bækur í bílförmum nema af því að hann var mikill málamaður. Það er ekki sjálfgefið að fólk hafi gott vald á mörgum tungumálum, jafnvel ekki einu sinni einu tungumáli. Við erum hér að berjast við að halda lífi í íslenskri tungu. Það er ástæða til að hafa áhyggjur og mikilvægt að við séum meðvituð um að það er áskorun að halda lífi í tungumáli sem einungis 320 þúsund manns tala. Við þurfum að hafa fyrir því. En ég hef líka áhyggjur af börnum sem eins og Nonni flytja til annarra landa og þurfa að læra nýtt og framandi tungumál [[Forseti hringir.]]eins og íslensku því ef þau hafa ekki jafn góðan grunn og Nonni bíður þeirra ekki eins björt framtíð og annars væri.
Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli og öllum þeim sem hafa komið að umræðunni. Íslensk tunga í hinum stafræna heimi er auðvitað mikilvæg. Mikilvægast af öllu er að við svörum þeirri eftirspurn sem er eftir barnaefni, tölvuleikjum á íslensku sem aðaltungumáli. Það er eitthvað sem ég fagna að heyra að hæstv. menntamálaráðherra virðist vonandi vilja setja fjármuni í á næstu árum og áratugum. Það er eitt sem mér þykir þó einkenna umræðuna - nú er ég ein af þeim börnum sem ólust upp við þessa framandi stafrænu tækni og er tvítyngd ef ekki þrítyngd - og það er að við megum ekki vera hrædd við tungumál. Við megum ekki halda að menning okkar muni þurrkast út ef íslenskan verður verri eða ef börnin okkar verða allt í einu tvítyngd. Það er mjög eðlilegt að vera tvítyngdur. Það þarf að styðja börn sem eru tvítyngd í íslenskum skólum, til dæmis með því að gera enskukennslu betri svo þau hafi jafn gott vald á íslensku og ensku einfaldlega til að koma til móts við þau þar sem þetta er ekki alltaf spurning um að varðveita íslenskuna eins og hún er. Tungumál eru endalaust í mótun og við mótum þau hverju sinni hvenær sem er. En það er náttúrlega gott að halda íslenskunni við. Þetta er fallegt tungumál, gamalt tungumál og gefur okkur einstaka innsýn inn í mörg mismunandi tungumál og gamla íslenska sögu, sem eru alger forréttindi. Hins vegar þurfum við ekki að vera hrædd því að önnur tungumál opna aðra menningarheima rétt eins og sá íslenski opnar hinn íslenska.
Forseti vill ítreka að það er bilun í klukku í ræðustól þannig að forseti verður eftir föngum að fylgjast með tímanum og láta hv. þingmenn sem eru að flytja ræðu vita.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að hafa sjálfdæmi um tímatökuna. Ég lagði fram fyrir allnokkru síðan fyrirspurn til hæstv. innanríkisráðherra um sjálfkeyrandi bíla, annars vegar þá spurningu hvort það sé eitthvað í lagaumhverfi okkar sem komi í veg fyrir það að þeir verði innleiddir, hvort að við þurfum að ráðast í einhverjar lagabreytingar til þess að slíkir bílar verði löglegir hér á götunum, og í annan stað hvort einhver stefnumörkun hafi farið fram á vegum ráðuneytisins um sjálfkeyrandi bíla. Það hefur verið býsna hröð þróun í þessu efni á undanförnum árum. Það var trúlega í hittiðfyrra sem fyrstu 100 bílarnir komu á almennan markað í þremur ríkjum Bandaríkjanna og hafa keyrt þar, bílar frá Google síðan. Það eru stór verkefni í gangi, m.a. samstarf Volvo við Gautaborg, tilraunaverkefni svipað að umfangi og síðan auðvitað mjög ör þróun í sjálfkeyrandi eiginleikum bíla sem fólk keyrir þó enn. Það er meðal annars þar komið að bílaframleiðendur eru farnir að selja með hefðbundnum bifreiðum hugbúnað sem kallaður er „autopilot“ eða í raun og veru sjálfstýring. Ýmsir hafa hlaðið slíkum hugbúnaði niður í bifreiðar sem hér eru á götum og ekið með slíka sjálfstýringu á milli sveitarfélaga á Íslandi og eftir okkar vegum. Það er því engum blöðum um það að fletta að þessi tækni er ekki lengur bara eitthvað í framtíðinni heldur er hún einfaldlega orðin veruleiki, þó í takmörkuðum mæli sé enn, á götum úti í Reykjavík og nágrannasveitarfélögum. Það er þess vegna sérstaklega mikilvægt að við höfum allan lagaramma sem í kringum þetta er mjög á hreinu og að við vinnum að stefnumörkun í þessum efnum. Fyrir mitt leyti hef ég ríka sannfæringu fyrir því að þessi þróun verði miklu örari en menn hafa áður talið og að í henni felist miklar samfélagsbreytingar og stórkostleg tækifæri, m.a. í breytingum á skilunum milli einkabíla og almenningssamgangna, möguleikum á samnýtingu bifreiða, möguleikum á því að draga úr þeirri gríðarlegu landnotkun sem nú fer undir bíla á bílastæðum, möguleikum í breyttum búsetuháttum, auknu vægi úthverfa í borgum og nærliggjandi svæða, breytingum í samsetningu verslunar, breytingum í afhendingu á [[Forseti hringir.]]vörum og í raun og veru áhrifum á flesta þætti daglegs lífs.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður vekur hér athygli á mjög merkilegu fyrirbæri sem eru sjálfkeyrandi bílar. Ég er sammála hv. þingmanni um að það verði sérstaklega fróðlegt að fylgjast með þróun þeirra á komandi árum. Eflaust er það svo að þróunin er töluvert hröð og maður hefur séð það undanfarin missiri að þetta færist stöðugt nær. Það liggur við að manni finnist maður vera staddur í vísindaskáldsögum barnæskunnar þegar hugsað er til þess að innan tíðar gæti það orðið raunhæfur möguleiki að sjálfkeyrandi bílar sæjust á götum borga og manni kemur til hugar að þeir gætu eflaust breytt ýmsu gagnvart þeim sem keyra ekki hefðbundna bíla. En mig langar að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður beinir að mér varðandi þetta. Fyrri spurningin er sú hvort lagalegar hindranir séu í vegi fyrir því að hægt sé að notast við sjálfkeyrandi bíla hér á landi núna. Þá er því til að svara að íslensk löggjöf leyfir ekki akstur sjálfkeyrandi bíla í umferðinni. Eftir því sem bílar verða sjálfvirkari verða álitamál og hindranir núgildandi löggjafar, sérstaklega umferðarlaga nr. 50/1987, víðtækari. Ákvæði þeirra gerir ráð fyrir því að ökumaður með tilskilin ökuréttindi hverju sinni stjórni og beri ábyrgð á akstri ökutækis. Samkvæmt lögunum skal ökumaður vera líkamlega og andlega fær um að stjórna ökutæki því sem hann fer með auk þess sem ökumaður má ekki hafa neytt áfengis eða fíkniefna. Samkvæmt lögunum er það skráður eigandi sem þarf að bæta tjón sem hlýst af notkun bifreiðar enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækjum eða ógætni ökumanns. Hér verður þó að hafa í huga lögbundna ábyrgðartryggingu sem er ætlað að bæta fjárhagslegan skaða sem hlýst af notkun ökutækis og eigandi og/eða ökumaður þess er gerður ábyrgur fyrir samkvæmt umferðarlögum. Vegna þessa og þessara lagalegu hindrana þá vakna nokkrar spurningar sem er ástæða til að velta upp hér. Í fyrsta lagi: Þyrfti ef til vill að endurskilgreina réttarstöðu ökumanns með tilliti til sjálfkeyrandi bíla? Er það svo? Í öðru lagi: Á að gera kröfu um að alltaf sé til staðar ökumaður sem uppfylli skilyrði laganna, sem beri ábyrgð og skuli grípa inn í stjórn bifreiðar ef á þarf að halda? Eða þarf svo ekki að vera? Þá er ég að tala um ökumann sem uppfyllir almenn skilyrði þess að vera ökumaður. Í þriðja lagi: Þyrfti ef til vill að skýra ábyrgð framleiðanda ökutækis í umferðarlögum vegna tjóns, t.d. vegna sjálfkeyrandi bíla? Má ætla að eigendur og ökumenn þeirra þurfi í meira mæli að treysta á búnað framleiðenda sem þeir hafa ekki möguleika sjálfir til að hafa áhrif á? Hvaða áhrif gæti það hugsanlega haft komi til slysa? Síðan eins og hv. þingmaður fór yfir og ástæða er til að ítreka er alls kyns búnaður nú þegar kominn í bifreiðar sem er til þess fallinn að auðvelda mönnum akstur bílsins. Síðari spurningin frá hv. þingmanni er hvort farið hafi fram stefnumörkun á vegum ráðuneytisins vegna þessa. Svarið er að það hefur ekki verið gert, það hefur ekki farið fram sérstök stefnumörkun í þessum málefnum. Það ber þó að taka fram að við vinnslu samgönguáætlunar til 12 ára starfar starfshópur sem vinnur að útfærslu sviðsmyndar fyrir samgöngur framtíðarinnar. Þar á meðal er horft til þess hvaða hlutverki sjálfkeyrandi bílar gætu haft. Hópurinn kynnti drög að sviðsmyndum á samgönguþingi síðastliðið vor og þá komu sjálfkeyrandi bílar við sögu. Þá vil ég líka upplýsa það hér að á vegum Sameinuðu þjóðanna er starfandi sérstök stofnun sem fjallar um búnað ökutækja og líka sjálfkeyrandi bíla. Starf stofnunarinnar er byggt á samningum sem bílaframleiðendur, ríki og fleiri aðilar eiga aðild að og hafa samþykkt. Á þeim vettvangi er gerð og búnaður ökutækja samþykktur með hliðsjón af umferðaröryggi, umhverfismálum og fleiru sem máli skiptir. Evrópusambandið tekur svo þessar ákvarðanir upp í eigin reglur eins og ástæða er til og við innleiðum þær svo að sjálfsögðu að því marki sem okkur ber skylda til á grundvelli EES-samningsins. Ég vil geta þess að við veltum því töluvert fyrir okkur þegar við svörum þessum spurningum hvernig við ættum að þróa það áfram hvernig við fylgjumst með þessum málum. Við munum áfram fylgjast náið með þróun mála erlendis, þróun á lagaumhverfi og öðrum slíkum þáttum sem er forsenda fyrir því að hægt sé að keyra slíkar bifreiðar hér og í öðrum löndum. Það er nokkuð sem við Íslendingar munum líta til í framhaldi þegar við lítum til þróunar í samgöngumálum.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svörin og vil eindregið hvetja til þess að farið sé yfir þessi lagalegu álitaefni og sömuleiðis unnið að stefnumörkun í þessum efnum, meðal annars vegna þess að þetta er staðreynd á götunum. Menn geta á Nútímanum séð myndband af ökumanni sem ekur bifreið úr Reykjavík til Mosfellsbæjar. Sá bíll ekur þá leið að mestu leyti sjálfur. Hann skiptir sjálfur um akreinar en ekki bílstjórinn, bílstjórinn sleppir höndunum af stýrinu. Bíllinn finnur sjálfur bílastæði, leggur sjálfur í bílastæði og þar fram eftir götunum. Þessi þróun er mjög ör og þess vegna þurfum við að taka afstöðu til álitamálanna. Ég tel hins vegar að í þróuninni felist stórkostleg tækifæri í því að auka umferðaröryggi vegna þess að tölvur og tækni eru miklu betri bílstjóri, þegar það hefur verið þróað nægilega, en maðurinn sjálfur. Ég held að það sé möguleiki á því að ná svipuðum árangri í útrýmingu slysa í umferð með þessari þróun eins og við höfum náð á sjó með tækniþróun þar á undanförnum áratugum þar sem banaslys heyra orðið nánast sögunni til. Það er líka ástæða til þess að fara yfir stefnumörkunina vegna þess að þessi þróun getur auðvitað haft gríðarleg áhrif á þörf okkar fyrir risastórar fjárfestingar í samgöngum. Hversu hröð hún verður og hversu útbreidd hún verður getur haft áhrif á það hversu mikil umferðarmannvirki við höfum þörf fyrir, hvort umferð muni í ríkari mæli dreifast yfir lengri tíma þegar mikil hagkvæmni verður í því að deila með sér bifreiðum, hvort sú staðreynd að sjálfvirkur bíll getur sótt mann og keyrt á tiltekinn áfangastað skapi ástæðu til þess að efast um þörfina fyrir stórkostlegar fjárfestingar í innviðum, t.d. lestarsamgöngum. Það er spurning sem þarf að taka afstöðu til og gæta að því að við séum ekki að fjárfesta í vegasamgöngum og mannvirkjum í vegagerð í anda [[Forseti hringir.]]þeirrar tækni sem ríkti í samgöngum í gær heldur horfum til morgundagsins.
Hæstv. forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að oft er það þannig að lagaumhverfið fylgir ekki eftir tækniframförum. Það hefur ávallt verið svo að lagaumhverfið er töluvert á eftir tækniframförum. Ég held að í þessu efni sé mjög æskilegt fyrir okkur að fylgjast mjög grannt með. Við vitum að það er að minnsta kosti mjög algengt þótt ég taki ekki dýpra í árinni en svo að slys verða í umferðinni vegna mistaka hjá okkur sjálfum, ökumönnum sjálfum, þ.e. mannleg mistök valda oft alvarlegustu slysunum. Varðandi sjálfkeyrandi bíla þurfum við líka að gæta að því að þá reynir á, eins og ég gat um í svari mínu, hverra ábyrgðin er ef bifreið bilar. Hver er ábyrgð framleiðenda þegar ekki er um hefðbundinn ökumann að ræða sem ekur bifreiðinni? Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að vekja máls á þessu og varpa fram þessari spurningu. Ég held að það sé æskilegt fyrir okkur eins og ávallt áður að hafa gætur á því sem er að gerast í þróun mála. Manni finnst ekki ótrúlegt að þróunin sé hraðari en okkur sjálfum órar fyrir. Þá er mikilvægt fyrir okkur, einmitt þegar við lítum til skipulagningar samgöngumála í stærra samhengi, að hafa hugsanlegar breytingar í huga þegar við tökum ákvarðanir.
Hæstv. forseti. Á Íslandi hefur ástundun dreif- og fjarnáms úti á landi aukist til muna en með auknum möguleikum ungs fólks til að stunda nám óháð búsetu hefur um leið notkun þess á strætisvögnum til að komast í innilotur í þeim skólum sem dreif- og fjarnámið er kennt frá aukist til muna hjá yngri nemendum framhaldsskóla sem hefja nám áður en þeir hafa fengið bílpróf. Einnig er ferðamannastraumurinn til landsins orðinn töluvert meiri og eru ferðamenn farnir að dreifast betur yfir allt árið. Notkun þeirra á sömu strætisvögnum hefur einnig aukist. Ef heldur áfram sem horfir mun notkunin verða enn þá meiri. Þar sem aukin notkun mætir annarri má það aldrei vera öryggi farþega sem þarf undan að láta. Öryggi á alltaf að vera í fyrirrúmi. Við það hefur orðið vart að fólk sé látið standa í strætisvögnum lengri leiðir í skipulögðum ferðum til að hægt sé að koma fleiri farþegum í hverja ferð. Þetta á þá við í stærri vögnum sem fara þær ferðir og hafa líkt og strætisvagnar innan bæjar pláss fyrir standandi farþega. En þessar leiðir geta verið farnar við erfiðar aðstæður og þá eru þeir farþegar ekki í öryggisbeltum. Önnur fyrirtæki sem fara skipulagðar ferðir um landið á því sem ekki flokkast til strætisvagna, sem sagt hópferðabílum, geta ekki farið sömu leið til að fjölga farþegum í ferðum. Því er mér spurn hvort á þessu fyrirkomulagi sé einhver munur, þ.e. á öryggisreglum sem gilda fyrir strætisvagna. Því vil ég spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvaða reglur það eru sem gilda um öryggisbelti í hópferðabílum og strætisvögnum, hver munurinn sé á öryggisreglum í skipulögðum ferðum um landið, t.d. frá Reykjavík til Akureyrar eða upp í Borgarnes, og ef munur er á hver rökin séu fyrir mismunandi reglum. Þá vil ég einnig spyrja hæstv. ráðherra: Mega hópferðabílar eða strætisvagnar aka með standandi farþega styttri eða lengri vegalengdir í skipulögðum ferðum um landið?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr um öryggisbúnað og belti í hópferðabílum og strætisvögnum. Því er fyrst til að svara varðandi reglur sem gilda um öryggisbelti í þessum tilteknu bifreiðum að samkvæmt 71. gr. umferðarlaga og 3. gr. reglugerðar um notkun öryggis- og verndarbúnaðar í ökutækjum er meginreglan sú að hver sá sem situr í sæti ökutækis sem búið er öryggisbelti skal nota það á meðan ökutæki er á ferð. Í 5. gr. reglugerðarinnar er getið um undantekningar frá meginreglunni. Þær eru í tilvikum eins og þegar ekið er aftur á bak, akstur á bifreiðastæði, við bensínstöð, viðgerðarverkstæði, við erfiðar eða hættulegar aðstæður utan þéttbýlis svo sem í mikilli ófærð, í lögreglubifreiðum við flutning handtekinna manna eða annarra sem hætta kann að stafa af, við sérstaka öryggisgæslu, í leigubílaakstri, við flutning farþega í atvinnuskyni og vegna heilsufarslegra ástæðna svo eitthvað sé nefnt. Í reglugerð um gerð og búnað ökutækja nr. 822/2004 er síðan að finna skilgreiningu á undirflokkum hópbifreiða auk þess sem kveðið er á um skilyrði um belti í tilteknum undirflokkum, en aðrir flokkar eru undanskildir. Í grófum dráttum má segja að bifreiðar sem gerðar eru fyrir tíðar hreyfingar farþega í og úr bifreið og þar af leiðandi fyrir akstur þar sem aksturshraði er alla jafna minni en er leyfður á þjóðvegum þurfa ekki að vera búnar öryggisbeltum. Bifreiðar sem gerðar eru fyrir færri hreyfingar farþega í og úr bifreið og til notkunar þar sem hraði er alla jafna meiri skulu búnar öryggisbeltum. Um strætisvagna gildir að meginþorri þeirra fellur í þann undirflokk hópbifreiða þar sem ekki er gerð krafa um að bifreiðar séu búnar öryggisbeltum. Þar sem lengri ferðir utan þéttbýlis hafa færst í vöxt hjá Strætó á síðustu árum verður þó að hafa í huga að framangreint er ekki algilt þegar kemur að bifreiðum félagsins. Í lengri ferðum þar sem ekki er um tíðar hreyfingar farþega í og úr bifreiðinni að ræða og notaðar eru hópbifreiðar þar sem gerð er krafa um að þær séu búnar öryggisbeltum gildir áður nefnd meginregla, þ.e. sú að ef bifreið er búin öryggisbeltum skuli nota þau á meðan bifreiðin er á ferð. Í öðru lagi er spurt að því hver munurinn sé á öryggisreglum fyrir strætisvagna og hópferðabifreiðar í skipulögðum ferðum um landið svo sem frá Reykjavík til Borgarness og til Akureyrar. Hver eru rökin fyrir mismunandi reglum? Hér er því til að svara að það skal vísast til þeirrar meginstefnu sem lá fyrir í svari við spurningu númer eitt. Hinn hefðbundni strætisvagn sem notaður er í þéttbýli og er ætlaður fyrir tíðar hreyfingar farþega í og úr honum er iðulega þannig gerður að hann er undanþeginn skyldu til að vera með öryggisbelti í sætum. Aðrar hópbifreiðar sem aka utan þéttbýlis eru síðan að meginstefnu til í öðrum undirflokkum eins og áður segir þar sem gerð er krafa um að öryggisbelti séu í sætum. Helstu ástæður fyrir þessum mismunandi reglum eru þær að í akstri hefðbundinna strætisvagna er um að ræða tíðar ferðir farþega út og inn og ökuhraði er jafnan minni en úti á þjóðvegunum. Þá verður það að koma fram hér að þessar reglur taka mið af reglum nágrannaþjóða okkar. Í þriðja lagi er spurt: Mega hópferðabílar eða strætisvagnar aka með farþega standandi styttri eða lengri vegalengdir í skipulögðum ferðum um landið? Samkvæmt gildandi lögum og reglum eru engar skorður settar hvar hópferðabifreiðar sem búnar eru stæðum mega aka með standandi farþega. Má til dæmis benda á að í hópbifreið í undirflokki II sem aka má hvar sem er á landinu er gerð krafa um að farþegar í sætum séu í öryggisbeltum, en jafnframt er gert ráð fyrir því að það geti verið standandi farþegar, en þeir eiga að sitja í sætum á þjóðvegum landsins. Í frumvarpi um farþegaflutninga á landi sem lagt var fram á Alþingi í fyrra en náði ekki fram að ganga voru ákvæði um að óheimilt væri í farþegaflutningum að aka með standandi farþega þar sem leyfður er hámarkshraði sem er meiri en 80 km á klst. Rekstrarleyfishöfum í reglubundnum farþegaflutningum væri þó heimilt að hafa standandi farþega þar sem leyfður hámarkshraði er meiri en 80 km á klst. ef farartækið væri sérstaklega ætlað fyrir standandi farþega en þá skyldi farartækinu aldrei ekið hraðar en að hámarki 80 km á klst. Standandi farþegar yrðu að hafa náð 18 ára aldri og gert var ráð fyrir því að heimild til þess að hafa standandi farþega í þessum tegundum bifreiða félli alfarið niður 1. janúar 2019. Þetta voru þau ákvæði sem voru í því frumvarpi sem ekki náði fram að ganga. Þau eru kannski til vitnis um það að í ráðuneytinu eru menn að velta fyrir sér að herða á reglum þegar kemur að standandi farþegum í bifreiðum úti um land.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir svar hennar. Það var mjög greinargott svar sem skýrði þetta enn þá betur fyrir mér. Ég vil samt benda á landfræðilega legu Íslands og það að þessi lög séu yfirfærð frá nágrannaþjóðum okkar. Talað er um tíðar ferðir inn og út úr farartækinu, það getur þá varla talist til tíðra ferða inn og út úr farartæki þó svo að farartækið stoppi við Staðarskála og svo næst á Sauðárkróki og farþegar látnir standa allan tímann. Það er þá vonandi að þessar breytingar um standandi farþega, sem hæstv. ráðherra kom inn á í lok máls síns, nái að ganga í gegn á einhverjum tímapunkti þótt mér þyki undarlegt að takmarka standandi farþega við 18 ára aldur því að slys gera ekki boð á undan sér. Ég tel að hvort sem ekið er á 80 km hraða eða 90 og sama hvort farþeginn er 15 ára eða 18 ára þegar hann stendur getur það samt haft slæmar afleiðingar í för með sér. Þá er spurning hvort ráðherrann telji ekki að fara eigi í þær breytingar, þannig að það sé alla vega takmarkað að einhverju leyti. Ég tel það algerlega ótækt að unglingar og þá einmitt þeir krakkar sem ég fékk spurnir af á aldrinum 15 til 17 ára, áður en þeir fá bílpróf, hafi verið látnir standa þessar vegalengdir til þess eins að komast til skóla og það í alls kyns veðrum á öllum árstímum.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að við gerum náttúrlega þær breytingar við lögin sem við teljum til bóta út frá öryggissjónarmiðum og öðrum þeim sjónarmiðum sem okkur finnst skipta máli. Tiltekin ákvæði, breytingar á þessari löggjöf, lúta að veru okkar í EES-samningnum, en þar er um annars konar atriði að ræða en við erum hér að gera að umtalsefni. Ég held að það komi vel til álita, þegar við stígum næsta skref, að meta hvernig við eigum að fara með standandi farþega, og það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir að hvort sem farþeginn er 17 og hálfs eða 18 ára skiptir kannski ekki öllu máli. Það blasir við að ákveðin hætta er á ferðum þegar menn standa í bifreið á þjóðvegum á vetrum í hálku svo dæmi sé tekið. Það skiptir máli að við skoðum það og ég tek þeim ábendingum sem hv. þingmaður kemur með til mín í þessu efni. Ég tek þær til mín við áframhaldandi vinnslu málsins. Varðandi síðan þetta tiltekna frumvarp mun það væntanlega koma fram í töluvert breyttri mynd síðar í vetur og við sjáum þá hvernig þessi ákvæði munu birtast í því frumvarpi.
Frú forseti. Ég vil taka fram í upphafi að eitthvað kann af þessari fyrirspurn að vera orðið úrelt sökum þess að hún hefur legið hér inni um alllangt skeið, en ég fer yfir það á eftir í máli mínu. Fyrirhuguð er íbúakosning í Reykjanesbæ um kísilver sem þar á að rísa. Að vísu hefur það verið svo að meiri hlutinn í bæjarstjórn hefur sagt að hann muni ekki endilega hlíta niðurstöðum íbúakosningarinnar, en til hennar er boðað að frumkvæði íbúa í samræmi við ákvæði tiltölulega nýrra sveitarstjórnarlaga. Við höfum rætt mikið á Alþingi undanfarin ár, allt frá hruni, um nauðsyn þess að við styrkjum betur beint lýðræði og aðkomu borgaranna að ákvarðanatöku. Til þess eru ýmsar leiðir. Íbúakosning er ein af þeim. Ástæðan fyrir því að sveitarstjórnarlögin voru samþykkt með þeim ákvæðum sem í þeim eru á sínum tíma var meðal annars sú að búa til slíka farvegi þannig að íbúar geti haft áhrif á nærumhverfi sitt, t.d. með þessum hætti. Þess vegna hefði ég talið að mikilvægt væri hvernig til tækist núna þegar þessu ákvæði er komið í framkvæmd. Að vísu heyri ég það, og fer ég á fundi víða, að fólk úti um land horfir til þessa ákvæðis en hefur líka áhyggjur af því að ákvæðið sé í sjálfu sér marklaust því að um sé að ræða ráðgefandi kosningu en ekki bindandi og þess vegna taki því ekki að efna til íbúakosninga. Þetta finnst mér umhugsunarefni. Þegar við höfum verið að ræða þjóðaratkvæðagreiðslur, sem eru einhvers konar stór gerð af íbúakosningu, þá gilda um þær ákveðin lög, skýrar reglur, sem lúta að því hvernig eigi að undirbúa þjóðaratkvæðagreiðsluna, hvaða farvegi menn hafi, sem standa fyrir andstæð sjónarmið í slíkri atkvæðagreiðslu, til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það skiptir miklu máli um hvað er spurt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta eru allt álitamál. Ef það verður, sem ég ræddi hér fyrr í dag, af stjórnarskrárbreytingu sem gerir ráð fyrir að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu skiptir miklu máli að við tökum þessa umræðu líka um framkvæmd og útfærslu á slíkum kosningum. Innanríkisráðuneytið fer með málefni sveitarstjórnarmála. Mig langar að spyrja hver aðkoma ráðuneytisins sé í undirbúningi og framkvæmd þessarar kosningar og hvort bera þurfi fyrirkomulag hennar undir ráðuneytið til samþykktar. Enn fremur hvort ráðuneytið muni hafa eftirlit með framkvæmd íbúakosningarinnar til að tryggja að staðið verði rétt að framkvæmd hennar. Og að við kynningu á kosningunni hafi íbúar Reykjanesbæjar aðgang að öllum upplýsingum. Þetta varðar það sem ég nefndi áðan. Að lokum er sú spurning sem í raun og veru er úrelt frá því fyrirspurnin var lögð fram, því að mér skilst að nú sé búið að breyta spurningunni. Upphaflega var gert ráð fyrir að það væri sérstakur valkostur að hafa ekki skoðun, sem væri mjög óvenjulegt í svona atkvæðagreiðslu, en nú skilst mér að búið sé að breyta henni. En [[Forseti hringir.]]um þetta snúast spurningarnar, frú forseti.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr nokkurra spurninga vegna þessa mikilvæga máls. Ég held ég verði bara að vinda mér í að svara þeim svo að ég komi því að á þeim stutta tíma sem hér er. Í fyrsta lagi: Hver er aðkoma ráðuneytisins að undirbúningi og framkvæmd væntanlegrar íbúakosningar í Reykjanesbæ? Þá er það svo að 29. september síðastliðinn heimilaði ráðuneytið að ósk Reykjanesbæjar að íbúakosning sem fyrirhuguð er í sveitarfélaginu færi eingöngu fram með rafrænum hætti og að kjörskrá hennar skyldi vera rafræn. Ráðuneytið á almennt enga aðkomu að undirbúningi og framkvæmd íbúakosninga. Slíkar framkvæmdar eru á grundvelli 107. gr. sveitarstjórnarlaga. Samanber bráðabirgðaákvæði V við lögin getur ráðherra heimilað að slík íbúakosning fari eingöngu fram með rafrænum hætti og að kjörskrá vegna hennar sé rafræn. Þar er aðkoma ráðuneytisins. Þetta bráðabirgðaákvæði er fimm ára þróunarverkefni á sviði rafræns lýðræðis sem hefur það að markmiði að efla rafrænt lýðræði og lýðræðisþátttöku íbúa. Þessi heimild var veitt að fengnu jákvæðum umsögnum frá Þjóðskrá Íslands, sem fer með tiltekið hlutverk við rafrænar íbúakosningar, og ráðgjafarnefndar ráðherra sem starfa á grundvelli 6. mgr. bráðabirgðaákvæðisins. Þetta er í annað skiptið sem ráðuneytið veitir slíka heimild. Nýlega var veitt heimild vegna íbúakosningar í sveitarfélaginu Ölfusi, í mars síðastliðnum, þar sem kannaður var vilji íbúa til sameiningar við önnur sveitarfélög. Í öðru lagi er spurt: Þarf að bera fyrirkomulag og framkvæmd íbúakosningarinnar í Reykjanesbæ undir ráðuneytið, eða stjórnvald sem undir það heyrir, til samþykktar? Sveitarstjórn þarf að óska heimildar ráðherra ef íbúakosning á eingöngu að fara fram með rafrænum hætti. Að öðru leyti þarf ekki að leita samþykkis ráðuneytisins fyrir fyrirkomulagi og/eða framkvæmd íbúakosningarinnar. Það er Þjóðskrá sem fer með tiltekið tæknilegt hlutverk vegna þessa tiltekna bráðabirgðaákvæðis við sveitarstjórnarlögin um undirbúning, framkvæmd og fyrirkomulag rafrænna íbúakosninga og gerð þessarar kjörskrár, eða að gera rafræna kjörskrá í samræmi við ákvæði þessarar reglugerðar, þróa og reka íbúakosningakerfi sem nota skal við rafrænar íbúakosningar sveitarfélaga á gildistíma hennar og hafa í þriðja að lagi yfirumsjón með framkvæmd rafrænna íbúakosninga, m.a. auðkenningu kjósenda, staðfestingu á kosningabærni einstaklinga, rekstri vettvangs fyrir íbúakosningakerfi, talningu atkvæða og samantekt niðurstaðna kosninga. Þjóðskrá tekur hins vegar ekki ákvarðanir sem eru á verksviði annarra en þeirra sem koma að fyrirkomulagi og framkvæmd íbúakosningar, svo sem kjörstjórnar eða sveitarstjórnar, og ákvarðanir þeirra eru ekki háðar samþykki kjörskrár. Í þriðja lagi er spurt: Hvernig verður eftirliti ráðuneytisins með framkvæmd íbúakosningarinnar háttað? Samkvæmt þessu tiltekna bráðabirgðaákvæði er starfandi ráðgjafarnefnd ráðherra sem fylgist með framkvæmd kosningarinnar og gerð rafrænnar kjörskrár og er ráðherra til ráðgjafar um framkvæmd og þróun þessa tilraunaverkefnis og síðan væntanlega hvað gerist eftir að því lýkur. Markmiðið er meðal annars að draga lærdóm af þeim tilraunaverkefnum sem hér um ræðir og gera tillögur um atriði sem betur megi fara til framtíðar. Hvorki ráðgjafarnefndin né ráðuneytið sjálft hafa beint eftirlit með framkvæmd íbúakosningarinnar. Í fjórða lagi er spurt: Hvernig mun ráðuneytið tryggja að staðið verði rétt að framkvæmd íbúakosningarinnar? Ráðherra hefur sett reglugerð um undirbúning og framkvæmd og fyrirkomulag af rafrænni íbúakosningu og gerð rafrænnar kjörskrár eins og kveður á um í bráðabirgðaákvæðinu. Upphafleg reglugerð frá árinu 2013 var nýlega endurskoðuð í ljósi þeirrar reynslu sem fékkst af fyrstu rafrænu íbúakosningunni sem fram fór á grundvelli þessa ákvæðis og hefur ný reglugerð verið gefin út, nr. 1002/2015. Í fimmta lagi er spurt: Hvernig mun ráðuneytið tryggja að við kynningu á íbúakosningunni hafi íbúar Reykjanesbæjar aðgang að öllum upplýsingum sem varða spurninguna sem lögð er fram og að öll sjónarmið komist á framfæri? Það er alfarið á ábyrgð og verksviði viðkomandi sveitarstjórnar að kynna opinberlega þær upplýsingar sem kjósendum eru nauðsynlegar til að geta tekið til hennar upplýsta afstöðu og það er svo á grundvelli 107. gr. sveitarstjórnarlaga. Í sjötta lagi spurði hv. þingmaður út í valkostina sem hún nefndi í lok ræðu sinnar, þ.e. hvort það samræmdist meginreglu um framkvæmd íbúakosninga um tillögu að breytingu á deiliskipulagi að boðið væri upp á kostinn „hvorki hlynnt(ur) né andvíg(ur)“ þar sem aðeins væri hægt að samþykkja eða hafna slíkum tillögum við endanlega afgreiðslu sveitarfélaga. Ráðuneytið hefur ekki tekið afstöðu til einstakra ákvarðana Reykjanesbæjar við framkvæmd umræddrar íbúakosningar og telur það jafnvel geta valdið vandræðum á síðari stigum komi til þess að ráðuneytið þurfi að fjalla um það á kærustigi.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Mér finnst þær mikilvægar og það sem mér finnst ef til vill mikilvægast eftir að hafa hlustað á fyrri ræðumenn er að við tryggjum að íbúalýðræði verði ekki flækt á þann veg að það fæli fólk frá því að taka þátt í að móta samfélag sitt. Mér finnst það mjög mikilvægt. Við verðum jafnframt sjálf að standa við það að virða þjóðaratkvæðagreiðslur. Þingið boðaði til þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá sem náðist ekki að virða á síðasta kjörtímabili og það er mjög sorglegt hvernig komið er fyrir því þegar sveitarstjórnir segjast ekki geta hugsað sér að virða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslna um mikilvæg málefni í samfélaginu. Ég vona að við hverfum frá þeirri braut og virðum vilja íbúa og þjóðarinnar þegar kemur að ýmsum blæbrigðum íbúaþátttöku.
Stjórnendur Reykjanesbæjar eru að réttlæta það að þeir muni hugsanlega ekki taka mark á niðurstöðum íbúakosningarinnar vegna þess að búið hafi verið að ganga frá málum fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar og ekki sé hægt að hverfa frá þeim samningum sem búið sé að gera. Staðreyndin er hins vegar sú að það var ekki fyrr en snemma á þessu ári sem mat á umhverfisáhrifum kom fram þegar tvö heimsins stærstu kísilver eru komin niður á sama stað auk álvers innan við tveggja kílómetra frá íbúabyggð, grunnskóla og leikskóla. Þær upplýsingar komu ekki fyrr en núna á þessu ári og í kynningum kemur fram að það er ekki einu sinni til vindrós fyrir iðnaðarsvæðið við Helguvík heldur er stuðst við vindrós Keflavíkurflugvallar þegar mat á mengunaráhrifin er sett niður. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála hvort það séu ekki einhverjar varnir fyrir íbúa sveitarfélags þegar [[Forseti hringir.]]upplýsingar koma svona seint og eftir að búið er að ganga frá samningum, að sagt er.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim hv. þingmönnum sem hafa talað. Mér finnst býsna mikilvægt mál hvernig til tekst og mér finnst það vekja spurningar í ljósi þess sem hæstv. ráðherra sagði áðan að í raun væri sú staða uppi að ráðuneytið gæti ekki skipt sér um of af eftirliti og framkvæmd þessarar kosningar vegna þess að það kynni að koma upp sú staða að niðurstaða þeirrar eða framkvæmd yrði kærð á síðari stigum til innanríkisráðuneytisins. Mér finnst það vekja ákveðnar spurningar af því að við erum komin með þessa heimild inn í sveitarstjórnarlögin. Við erum að vinna að því að fá slíka heimild inn í stjórnarskrá fyrir þjóðaratkvæðagreiðslur. Þurfum við ekki að endurskoða eitthvað það fyrirkomulag sem við höfum hér? Í nefnd sem er að fara yfir kosningalögin og löggjöfina hefur verið rædd sú hugmynd að yfirkjörstjórn eða landskjörstjórn fái breytt og útvíkkað hlutverk, verði einhvers konar stofnun frekar en einungis starfandi í kringum hverjar kosningar. Það er líka til þess að framkvæma, getum við sagt, ákveðinn aðskilnað milli innanríkisráðuneytisins, sem í tilfelli þjóðaratkvæðagreiðslna er framkvæmdaraðili á slíkum kosningum, og síðan þeirra aðila sem eiga að hafa eftirlit með kosningunum. Ég velti því upp, þótt það hafi ekki staðið í fyrirspurn minni, hvað hæstv. ráðherra telur um þetta, hvort hún telji að það eigi að skoða þennan möguleika. Við sjáum það bara á þessu eina máli hve mörg vafaatriði eru uppi. Nú er það svo að meiri hluti sveitarstjórnar eða sveitarstjórnin ber ábyrgð á framkvæmd kosningarinnar. Þetta var mikið rætt á sínum tíma til dæmis þegar við vorum að ræða Evrópusambandsmálin, hvernig ætti að tryggja upplýsingaflæði frá ólíkum hliðum þeirra sem eru á móti aðild, þeirra sem eru með aðild, hvernig væri hægt að tryggja það að allir hefðu aðgang að upplýsingum og hvert væri þá hlutverk stjórnvalda í þeim efnum. Ég velti því upp hvort við þurfum ekki að móta einhverjar [[Forseti hringir.]]reglur eða eitthvað slíkt fyrir sveitarstjórnir í ljósi þess að ég held að ríkur vilji sé til þess hjá landsmönnum að nýta þessa heimild í miklu fleiri [[Forseti hringir.]]tilfellum, heimild til íbúakosninga.
Hæstv. forseti. Það er þannig þegar kemur að þessu tiltekna fyrirbæri í 107. gr. sveitarstjórnarlaga og síðan aðkomu innanríkisráðuneytisins á grundvelli þessa bráðabirgðaákvæðis að þar erum við annars vegar að tala um innanríkisráðuneytið sem yfirvald á sveitarstjórnarstigi og svo hefur innanríkisráðuneytið annan hatt þegar kemur að kosningu. Að því leyti má segja að innanríkisráðuneytið gegni dálítið ólíkum hlutverkum þegar kemur að þessu fyrirbæri, íbúakosningu á grundvelli sveitarstjórnarlaga. Ráðuneytið hefur einungis aðkomu að þessu máli hér sem varðar rafræna kjörskrá, ekkert um efni máls eða neitt slíkt. Það er alfarið á hendi sveitarstjórnanna á grundvelli 107. gr. Mér hefur stundum þótt dálítið merkilegt hvað sveitarfélög hafa notað þetta tæki lítið í ágreiningsmálum af því að þetta hefur staðið í sveitarstjórnarlögum í langan tíma. Þetta er í sjálfu sér ekki óskaplega mikið notað, eftir því sem ég hygg. Hins vegar er þetta núna ágætistækifæri fyrir okkur til að fylgjast með því hvernig þetta gengur og hvernig þessi útgáfa af íbúakosningu eða, ef við leyfum okkur að fara frjálslega með, þessi útgáfa af þjóðaratkvæðagreiðslu gengur. Við lærðum vissa hluti af íbúakosningunni í Ölfusi. Það voru gerðar tilteknar breytingar á reglugerðinni vegna hennar. Ég á alveg eins von á því að sama verði uppi á teningnum þegar kemur að atkvæðagreiðslunni í Reykjanesbæ. En mér finnst þetta sýna okkur að það eru mjög margar spurningar uppi þegar kemur að framkvæmd slíkra kosninga. Það segir okkur að við þurfum að fara mjög gætilega og vanda mjög til verka þegar [[Forseti hringir.]]við förum í breytingar á lögum, ég tala nú ekki um stjórnarskipunarlögum, vegna þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er svo margt sem þarf að hafa í huga þegar við ljúkum þeirri vinnu endanlega.
Frú forseti. Ég hef haft mikinn áhuga fyrir stöðu löggæslumála og reyndar málefnum sýslumanna einnig og að fylgja því eftir, sérstaklega eftir skiptingu umdæmanna. Fyrirspurn mín er eftirfylgni á stóru máli sem á að ná yfir tiltekinn tíma en það er vert að taka eitthvert stöðumat á því hvernig hefur gengið hingað til. Við vorum með lögreglumenn í mótmælaaðgerðum um daginn sem birtust meðal annars í því að 84 aðilar buðu fram starfskrafta sína í auglýsingu í dagblaði. Þeir voru óánægðir með kjör sín, álag og annað sem starfinu fylgir. Ég vil inna ráðherra eftir því hvernig tekist hafi fram til þessa að framfylgja þeim hugmyndum sem birtust í skýrslu sem annars vegar kom fram árið 2013, minnir mig, og svo stöðumati sem þingmannanefndin skilaði af sér, m.a. um skiptingu viðbótarfjármagnsins sem kom í fyrra og svo aftur varanlegt núna. Áherslan átti að vera á það að fjölga almennum lögreglumönnum. Það átti að reyna að byrja á landsbyggðinni, auka lögreglueftirlitið, bæta nauðsynlegan búnað og allt það og mig langar að vita hvernig tekist hefur til. Mig minnir að það hafi átt að fjölga um 44 lögreglumenn. Ég er með minnisblað hérna, það var tilgreint hvar átti að bera niður. Ég hef áhuga á að vita hvort það hafi gengið eftir, þ.e. sú skipting eins og hún lá fyrir í því minnisblaði. Það var líka talað um rannsóknardeildirnar og aðrar deildir, ekki bara á landsbyggðinni. Hefur það gengið eftir það sem af er þessu ári og þá í fyrra þegar þetta átti að vera fyrsta atriðið? Í ljósi hins aukna ferðamannastraums kom fram líka hálendisaukningin, þá átti að bæta í þar, það átti að bæta umferðareftirlitið og bæta landamæravörsluna við Suðurnesin. Það átti að auka sýnileikann og mig langar til að spyrja ráðherra almennt hvernig hafi gengið. Ég hef líka heyrt að það hafi hreinlega gengið illa að manna bíla, að embættin hafi ekki tök á því þar sem það vanti hreinlega rekstrarfé inn í hinn almenna daglega rekstur. Hvernig hefur þetta gengið hjá okkur?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður snertir í ræðu sinni á fjöldamörgum atriðum sem er alveg ófært fyrir mig að svara á þeim stutta tíma sem hér er til reiðu. Ég held að það sé ástæða fyrir okkur að efna til ítarlegri umræðu um þau atriði sem hv. þingmaður spyr um þannig að þá væri hægt að undirbúa svör við því sem gögnuðust inn í umræðuna frekar en að við séum að tala mjög almennt í þessu máli í dag. Spurningin sem hv. þingmaður beindi til mín núna var fyrst og fremst um stöðu löggæsluáætlunarinnar. Þetta er svo stórt atriði. Ég hafði undirbúið mig fyrir að svara því með breiðari línum en er alveg reiðubúin að eiga orðastað við þingmanninn út af þeim atriðum sem hún nefndi þótt sum þeirra komi hér inn á svar mitt. Vinnu við gerð löggæsluáætlunar á grundvelli ályktunar Alþingis miðar alveg ágætlega. Það er stefnt að því að löggæsluáætlun fyrir Ísland til fjögurra og tólf ára verði lögð fyrir Alþingi á vorþingi 2016 sem einn þáttur í fyrirhugaðri þingsályktunartillögu um réttaröryggisáætlun sem nú er unnið að á vegum innanríkisráðuneytisins og mun taka til allra fjögurra meginþátta réttarvörslukerfisins sem er lögreglan, ákæruvaldið, dómstólar og fullnusta refsinga. Ég held að þegar sú áætlun birtist fáum við góðan grundvöll til að hefja mjög góða umræðu um þessi mál í þinginu. Nefndin sem skipuð var fulltrúum þeirra þingflokka sem eiga sæti á Alþingi, Landssambands lögreglumanna, ríkislögreglustjóra auk tveggja fulltrúa innanríkisráðherra hefur það hlutverk samkvæmt þessari þingsályktun að gera löggæsluáætlun fyrir Ísland. Jafnframt er nefndinni ætlað að skilgreina öryggisstig hér á landi, þjónustustig lögreglu, mannaflaþörf og þörf lögreglunnar fyrir fjármagn. Í samræmi við þessa þingsályktun miðar gerð löggæsluáætlunarinnar að því að skilgreina eðli og umfang lögreglustarfsins auk þess að skilgreina ítarlega þau verkefni sem lögreglu er ætlað að sinna og hver kostnaður ríkissjóðs er af störfum lögreglu hverju sinni. Með þessu er stefnt að því að greiða fyrir upplýstri umræðu um störf lögreglu og efla kostnaðarvitund þingsins hvað varðar löggjöf um verkefni lögreglu og þar með koma faglegri aðkomu þingsins að þessum málaflokki í enn betra horf. Nefndin tók til starfa í nóvember 2012. Í tillögunni var gert ráð fyrir því að löggæsluáætlun yrði lögð fram 2013 en það var nú ekki fyrr en síðla árs 2012 sem nefndin lauk störfum þannig að þetta hefur allt saman tekið sinn tíma. Nefndin ákvað að skila til ráðherra skýrslu um eflingu lögreglunnar sem ætlað var að verða leiðarljós um endanlega gerð þessarar löggæsluáætlunar. Við skýrslugerðina gekk nefndin út frá þeirri forsendu að tillögur um aðskilnað lögreglustjórnar frá embættum sýslumanna og fækkun umdæma í átta mundi ná fram að ganga á Alþingi og að Alþingi samþykkti verulega hækkun á fjárveitingum til lögreglunnar. Síðan hafa verið gerðar alls kyns breytingar á stjórnskipulagi lögreglu, aðskilnaður á milli sýslumannsembætta og lögreglustjórans, eins og hv. þingmaður og þingheimur þekkir, og ýmislegt sem við höfum reynt að gera til að bæta þennan mikilvæga málaflokk. Eins og áður segir stendur yfir vinna á vegum innanríkisráðuneytisins um mótun áætlunar fyrir réttaröryggiskerfið í heild. Er nú auk löggæsluáætlunarinnar unnið að gerð ákæruvaldsáætlunar, dómstólaáætlunar og fullnustuáætlunar. Með þessum áætlunum er í fyrsta skipti unnið að heildstæðri áætlun um réttargæslukerfið og framtíðarskipan þess og fjárveitingar sem því tengjast og aðgerðir og langtímaáætlanir mótaðar fyrir kerfið og stofnanir þess. Það er mjög mikilvægt að þingmenn allra flokka skuli hafa komið að þessu og að þingið leggist á árarnar með okkur um það að koma þessum mikilvæga málaflokki inn í þessa góðu stefnumótunarvinnu. Við mótun löggæsluáætlunarinnar hefur verið tekið mið af þessu verkefni í þeim tilgangi að tryggja samsvörun innan allra þessara áætlana. Er því miðað við að meginatriði löggæsluáætlunarinnar verði lögð til grundvallar við mótun réttaröryggisáætlunar í heild. Einnig verði tekið tillit til þeirra áhersluatriða sem fram komu í frumvarpi að lögum um opinber fjármál og ég hygg að sé núna komið til 2. umr. á Alþingi. Í þessari löggæsluáætlun/réttaröryggisáætlun er leitast við að leggja gólfið. Síðan er stöðugt verkefni okkar að tryggja þá fjármuni sem þarf við löggæsluna. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir hér og við þekkjum, það er óskaplega mikil aukning í verkefnum lögreglunnar sem veldur henni verulega auknu álagi. Það er alveg augljóst að Alþingi verður að bregðast við því og við verðum sameiginlega [[Forseti hringir.]]að tryggja að löggæslumál séu viðunandi í landinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þó að ég færi örlítið víðar en bara í löggæsluáætlunina tvinnast þetta allt saman eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Ég er afskaplega ánægð með þessa áætlun, þ.e. að verið sé að vinna þessa löggæsluáætlun. Ég er sammála því að það tekur á því sem ég var að reyna að koma að hér áðan, þjónustustiginu, það tekur á fjármagninu og það er mjög mikilvægt að kostnaðarvitund þingsins sé efld. Réttarvörslukerfið sem er hluti af þessari löggæsluáætlun - við þingmenn þurfum að fá uppfærslu frá okkar fólki í þessari nefnd. Fækkun í lögreglunni hefur verið mjög mikil síðustu 10–15 árin, ein 11% og við höfum heyrt það með bíla og akstur og allt eftirlit, sem auðvitað minnkar öryggi íbúa og borgara, að það hefur dregið úr þessu öllu saman til langs tíma en ferðamönnum hefur fjölgað og íbúafjöldinn aukist. Ökutækjum hefur líka fjölgað og slysatíðni lögreglumannanna sjálfra hefur aukist sem kvað meðal annars vera vegna aukins álags og undirmönnunar. Það er afar mikilvægt að heildarsýnin komi fram og ég tek undir með ráðherra, sú heildarsýn sem við þurfum að fá fram þarf að fara að skýrast og fjármagnið þarf að fylgja. Ég er ekki alveg viss um að það sé endilega brugðist við því nema bara núna í fjárlögum. Það þarf að gerast í fjárlögum hvers árs en það er spurning hvort það byggist þá upp í fjárveitingum og opinberum fjármálum til lengri tíma en við þekkjum núna. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvernig við getum gert það. Ég held að félagið hafi fastráðið lausráðna menn núna síðast þannig að fjöldinn hefur kannski ekki orðið eins mikill og gert var ráð fyrir.
Hæstv. forseti. Í þessari réttarvörsluáætlun og síðan löggæsluáætluninni sem undir henni er ásamt öðrum áætlunum er þess freistað að menn átti sig á þörfinni til lengri tíma á þessu sviði, bæði hvernig skipulagi verði háttað og þróun málaflokksins er, til að geta betur undirbyggt fjárþörfina, hvernig eigi að nýta það fjármagn sem fæst í þennan málaflokk og eftir atvikum fundið út hvar kreppir að. Ég held að það geti hjálpað okkur dálítið mikið til að átta okkur á því hvernig hlutirnir eiga að gerast á næstu árum. Það rímar kannski ágætlega við þá stefnumörkun sem er líka að finna í frumvarpi til laga um opinber fjármál að við séum ekki stöðugt í því í tengslum við fjárlagagerð að líta á viðamikla málaflokka sem eru jafnvel grundvöllur í rekstri ríkisins nokkra mánuði fram í tímann í spreng um það hvernig eigi að bjarga einstökum verkefnum og leysa úr þeim þegar fyrir liggur að við vitum að til allrar framtíðar, hygg ég, munum við þurfa að halda hér uppi lögreglu í landinu. Við vitum að mestu leyti í hverju þau verkefni gætu verið fólgin þótt við sjáum núna gríðarlega aukin verkefni á tilteknum sviðum. Ég held að það hjálpi bæði þinginu við að taka ákvarðanir þegar kemur að fjárveitingum til málaflokka og eins ráðuneytum, þessu tiltekna ráðuneyti og öðrum líka, ef menn átta sig á hlutunum eitthvað aðeins lengra fram í tímann en einungis fyrir fjárlagaárið 2016. Það á við um alla hluti. Þess vegna bind ég töluvert miklar vonir við það að þessar áætlanir muni gagnast okkur í slíku til lengri tíma.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til að leita upplýsinga hjá hæstv. umhverfisráðherra um stefnu stjórnvalda þegar kemur að orkuskiptum skipaflotans og hvort hér séu uppi áætlanir um ívilnanir. Þá er ég ekki endilega aðeins að tala um krónur og aura í því samhengi heldur líka í víðara samhengi, hvort verið sé að hlúa að tækni- og rannsóknarumhverfi í þessum geira og líka hvort eitthvað sé uppi um að styðja við þá sem vilja fjárfesta í skipum sem eru knúin umhverfisvænni orku. Í fréttum um síðustu helgi kom fram að hundrað íslensk fyrirtæki hafa skrifað undir yfirlýsingu þar sem þau skuldbinda sig til að draga úr gróðurhúsalofttegundum. Yfirlýsingin verður afhent á loftslagsráðstefnunni í París í desember. Mig langar í því samhengi að vita hvort ráðuneytið sé að vinna að einhverju tengdu nákvæmlega þessu málefni varðandi loftslagsráðstefnuna. Það er þannig að allur skipafloti Íslendinga gengur fyrir jarðefnaeldsneyti og sumar fiskimjölsverksmiðjur líka. Á því sjávarútvegurinn stóran hluta af losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Í fréttum RÚV var haft eftir Svavari Svavarssyni, deildarstjóra hjá HB Granda, að fyrirtækið væri ómeðvitað og meðvitað að draga úr mengun. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er hið opinbera, og þá sérstaklega ráðuneyti hennar, að styðja við fyrirtæki í sjávarútvegi með einhverjum hætti til að flýta þessari þróun, efla tækninýjungar og þróun í skipasmíði þannig að nýta megi vistvænt eldsneyti og orku frekar en jarðefnaeldsneyti? Í skýrslu Alþingis um eflingu græna hagkerfisins kom fram tillaga um að breyta lögum þannig að endurgreiða mætti fjárhæð upp að tilteknu hámarki sem samsvaraði allt að 20% af kostnaði við breytingu sem gera þarf á skipum til að skipta yfir í vistvænt eldsneyti og bæta nýtingu eldsneytis. Mig langaði að spyrja ráðherrann hvort það hafi verið farið eitthvað eftir því sem kemur fram í skýrslunni um græna hagkerfið og hvaða skoðun ráðherrann hafi á því hvort það sé yfir höfuð á ábyrgð hins opinbera að koma að þessu eða hvort það sé eitthvað sem sjávarútvegurinn eigi að sjá sjálfur um að gera.
Virðulegi forseti. Orkuskipti skipa eru víða á dagskrá í stjórnkerfinu. Orkuskipti skipaflotans eru meðal annars viðfangsefni innan gildandi aðgerðaáætlunar sem varðar nettólosun til 2020 og skuldbindingar stjórnvalda í loftslagsmálum varðandi Kyoto-bókunina. Þá eru Samgöngustofa og innanríkisráðuneytið saman í verkefni sem ber heitið Orkuskipti í skipum. Það verkefni er í gangi. Græna orkan er samstarfsvettvangur stjórnvalda og atvinnulífsins og vinnur einnig að því verkefni að annast orkuskipti í samgöngum, en þar er fjallað um skip jafnt sem bíla. Þá má nefna Hafið, öndvegissetur um sjálfbæra nýtingu og verndun hafsins, sem er með innleiðingu nýrrar loftslagsvænnar tækni í áherslum sínum. Þar er komið inn á rannsóknir og tækninýjungar sem þingmaðurinn gat um. Í skýrslu samstarfshóps fimm ráðuneyta auk Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem kom út núna í byrjun október, er aðgerðum í loftslagsmálum lýst og fjallað ítarlega um stöðu mála varðandi fiskiskipaflotann. Þar kemur fram að íslenski fiskiskipaflotinn notar um 150 þúsund tonn af olíu á ári. Spár benda til að sú notkun verði svipuð næstu tíu árin ef ekkert er að gert. Í eldsneytis- og orkuspá nefndar er gert ráð fyrir að loftslagsvænir orkugjafar muni þó koma í auknum mæli í stað jarðefnaolíu í fiskiskipum. Þar vil ég nefna lífdísilolíu sem er sambærileg við hefðbundna dísilolíu hvað varðar gæði og orkugetu. Lífdísilolía úr sláturúrgangi og notaðri steikingarfeiti er framleidd á Íslandi og að hluta til notuð á skip. Þróun annarra loftslagsvænna orkukosta er kannski ekki komin mjög langt á leið, m.a. þeirra sem krefjast tæknibreytinga um borð í skipunum og betra dreifikerfis á orkunni. Ýmislegt er þó gert til að knýja skipin með loftslagsvænum orkugjöfum eins og ég hef þegar sagt. Siglingastofnun, nú Samgöngustofa, og Landbúnaðarháskóli Íslands hafa meðal annars gert úttekt á möguleikum á notkun repjuolíu á skip. Þar hefur verið unnið að tilraunarækt á repju í samstarfi við bændur. Þar er skemmtileg tenging landbúnaðar við sjávarútveg þar sem afurðir jarðar gefa orku til sjós. Það er skemmtilegt að nefna verkefni sem var stýrt af stjórnvöldum sem er rafknúið seglskip Norðursiglinga, Opal, sem notað er til hvalaskoðunar. Það verkefni hefur hlotið viðurkenningu fyrir vistvæna nýsköpun í ferðaþjónustu. Í því samhengi má nefna að árið 2014 hafði Ísland frumkvæði að því að setja á laggirnar verkefni, svokallað Nordic Marina, sem tengir saman þá aðila á Norðurlöndum sem vinna að samdrætti á losun gróðurhúsalofttegunda. Því miður er ekki tími hér til að nefna alla þá aðila á nafn sem hafa lagt gott til þessara mála. Stjórnvöld hafa þó gert margt gott og ekki síður fyrirtæki. Ég skynja mikinn áhuga hjá atvinnulífinu í loftslagsmálum og lausnum á því sviði. Ég tel að auðvitað megi gera enn betur og reyna að nálgast málin á heildstæðan hátt og langar því af þessu tilefni að nefna að skipaflotinn tekur undir alvarleika þessa og er meðal þeirra fyrirtæki sem eru að skrifa akkúrat á þessari mínútu undir yfirlýsingu um loftslagsmál í Höfða. Þar sameinast hundrað fyrirtæki um að vilja sporna gegn losun. Við erum að leggja til og vinna að nýrri aðgerðaáætlun eða vegvísi um að minnka losun frá skipum og sjávarútvegi. Þar er horft til orkuskipta og annarra lausna. Ég vonast til að kynna í aðdraganda Parísarfundarins slíkan vegvísi þar sem meðal annars er litið til mögulegra ívilnana, eins og hv. þingmaður spyr um. Almennt má þó segja að loftslagsvæn tækni sé komin skemur á veg í skipum en bílum og ég vonast til að geta stuðlað að því að Íslendingar verði þar í fararbroddi. Það hefur náðst góður árangur við að rafvæða fiskimjölsverksmiðjur sem hafa notað olíu. Það vísar vonandi veginn fyrir skipaflotann. Menn telja að flutningsgeta rafmagns torveldi enn frekari uppbyggingu á þessu sviði. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa við þessu góða máli og vona að við getum öll unnið saman á Alþingi að því að ryðja brautina fyrir loftslagsvæna tækni og lausnir, bæði hvað varðar skip og annað.
Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að minna á svar sem ég fékk frá hæstv. umhverfisráðherra um losun á koltvísýringi og skiptingu eftir atvinnugreinum. Þetta er svar sem ég fékk á þessu þingi í máli nr. 103 á þskj. 215. Í því kemur fram að heildarlosun á koltvísýringi frá sjávarútvegi er ekki nema 3%. Mér finnst að ætti að halda því til haga í þessari umræðu. Hins vegar velti ég fyrir mér hvort menn hafi ekki brennt sig á ívilnunum í orkumálum og ekkert lært af reynslu síðustu ára þar sem stjórnmálamenn hafa markvisst reynt að stýra þróun í eldsneytismálum. Ég get nefnt tvö dæmi frá síðasta kjörtímabili, annars vegar lög um endurnýjanlegt eldsneyti sem hafa fært milljarða kostnað á heimilin í landinu með engum tilætluðum árangri fyrir umhverfið að því er virðist og hins vegar áhersluna á að koma landsmönnum yfir á dísilbíla sem er nú talið að hafi verið afar misráðin aðgerð. Ég skora á hæstv. umhverfisráðherra að standa vörð um [[Forseti hringir.]]jafnræði og gagnsæi í atvinnulífinu að þessu leyti.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherrunum svörin. Það er augljóslega margt að gerast í þessu eins og maður hefur tilfinningu fyrir gagnvart umhverfismálum og umhverfisvernd almennt. Í því samhengi langar mig að hvetja ráðherrann til að huga vel að þeim þrýstingi sem er á að setja raforkulínur þvert yfir hálendið til að flytja rafmagn héðan af suðvesturhorninu þar sem við höfum mikið af því og reyna líka að horfa til þess að einmitt út af öllum þessum þrýstingi fleygir tækninni mjög hratt fram. Það kann vel að vera að einhverjar tæknilausnir, sem mjög margir kalla eftir í hinum stóra heimi, muni koma til með að geta leyst eitthvað af þeim vandamálum sem eru vissulega alvarleg fyrir þá sem búa á svæðum þar sem þeir sem njóta ekki alveg sömu gæða og við á suðvesturhorni landsins. Annars langar mig að taka undir að við séum í fararbroddi. Að einhverju leyti get ég alveg skilið áhyggjur hv. þingmanns sem kom hingað á undan mér, Sigríðar Andersen, um að ívilnanir geti oft verið misráðnar, en ef vel er haldið utan um þær og þær eru fókuseraðar held ég að þær geti skilað sér að einhverju leyti. Þá er ég aðallega að tala um að setja pening í tækni og þróun og rannsóknir. Þá er kannski ekki rétt að nota orðið ívilnanir en mér finnst að hið opinbera eigi að setja stóraukna peninga í rannsóknir og þróun á endurnýtanlegri orku og orkugjöfum og undanskilja ekki skipaflotann vegna þess að við erum fiskveiðiþjóð og höfum verið og eigum að geta verið í fararbroddi þegar kemur að þessari þróun.
Virðulegi forseti. Það þarf ekki mikið að hvetja mig til að vilja reyna að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og hvetja til tækninýjunga, þróunar og rannsókna. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það er ekki langt síðan hér var stofnað fyrirtækið Hafið sem er öndvegissetur varðandi tæknilausnir. Þar eru meðal annars háskólinn og umhverfisráðuneytið innan dyra með fulltrúa til þess að vera með í nýsköpuninni og skoða allar hliðar. Það er nákvæmlega það sem hefur verið talað um, hvort hægt verði að breyta lagi skipa, hvort gera megi vélarnar fullkomnari þannig að þær noti minni orku, hvort hægt sé að breyta um orkugjafa o.s.frv. Ég held að það sé að mörgu að hyggja og ekki síður því sem er mikilvægast fyrir okkur en það er verndun hafsins. Hafið er ekki síður dýrmætt fyrir okkur en loftið. Þetta hangir saman. Það er margt sem við erum nú að huga að varðandi þessa þætti og verndun hafsins, m.a. með því að vinna gegn öllu því plasti sem þar lendir.
Frú forseti. Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í þremur liðum um undirbúning búvörusamninga og minnkaða tollvernd. Í fyrsta lagi er spurt: Hvernig miðar viðræðum ríkisvaldsins og Bændasamtakanna um gerð nýrra eða framlengdra búvörusamninga? Það er auðvitað þannig óháð öllu öðru og þó ekkert nýtt hefði komið til þá hefði verið orðið mjög brýnt á þessu hausti að móta stefnuna til einhverra ára hvað varðar framtíðarstarfsumhverfi landbúnaðarins. Garðyrkjusamningur er að renna sitt skeið á enda í lok þessa árs, mjólkursamningur á næsta ári og sauðfjárræktarsamningur ári síðar. Í öðru lagi er spurt: Er að vænta grundvallarbreytinga á fyrirkomulagi stuðnings við innlenda búvöruframleiðslu eða annarra mikilvægra breytinga á málaflokknum og ef svo er, í hverju felast þær breytingar? Eðlilegt er að forvitni ríki um það hvort að taka eigi á málum sem talsvert hafa verið rædd í tengslum við framkvæmd búvörustefnunnar. Nefna má aðgerðir til að auðvelda kynslóðaskipti í landbúnaði. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá mönnum sú gagnrýni eða þær áhyggjur sem menn hafa af því að þegar við lýði er framleiðsluréttur eða stuðningsréttur samkvæmt samningi og tilteknir aðilar eru handhafar að honum, þá fær sá réttur á sig í framseljanlegu kerfi verðmiða sem myndar þröskuld fyrir kynslóðaskipti. Svo ekki sé talað um nýja aðila, þá sem ekki eiga þess kost að taka við búi af foreldrum sínum eða komast inn í greinina þannig, í gegnum tengsl, sem getur verkað mjög hamlandi. Í öðru lagi hafa áleitnar spurningar verið að vaxa um til dæmis samþjöppun í greininni. Hversu langt vilja menn sjá þá þróun ganga að við hverfum frá hefðbundnum fjölskyldubúum sem grunneiningu yfir í meira verksmiðjukenndan búskap í stórum stíl með aðkeyptu vinnuafli o.s.frv.? Í þriðja lagi er spurt: Er ætlunin að bjóða þeim landbúnaðargreinum, sem verða fyrir mestri röskun á starfsskilyrðum vegna nýgerðra tollasamninga við Evrópusambandið, aðlögunar- eða stuðningssamninga líkt og gerðir voru við garðyrkjuna á sínum tíma? Það sætti gagnrýni að þeir samningar við Evrópusambandið voru undirritaðir án samráðs við bændur og án þess að það væri tekið inn í þær viðræður sem voru, eða áttu að vera, í gangi um heildarstarfsskilyrði greinarinnar. Nú er að vísu sagt, sem er til bóta, að þetta verði látið haldast í hendur, þ.e. að reynt verði að ná nýjum búvörusamningum áður en Alþingi fær til umfjöllunar hinn gerða tollvörusamning. En ég bakka ekki með þá skoðun mína að hitt hefði verið betra og það hefði verið vænlegri vígstaða að þetta hefði fæðst sem ein sameiginleg lausn. Ég bíð spenntur eftir að heyra svör hæstv. ráðherra, ekki síst í ljósi þess að nú lifir skammt af árinu og reyndar nokkuð um liðið síðan þessi fyrirspurn kom fram. En ég veit að það er ekki við neinn sérstakan að sakast að dregist hefur nokkuð að finna tíma til að svara henni.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er gott að fá tækifæri til að ræða þá vinnu sem stendur yfir varðandi búvörusamninga. Ég get sagt um það að vinnan við þá gengur býsna vel. Samninganefnd ríkisins hefur fundað vikulega, reyndar oft í viku, allt frá 3. september síðastliðnum með samninganefndum Bændasamtaka Íslands. Samkvæmt skipunarbréfinu var gert ráð fyrir að þeirri vinnu mundi ljúka í síðasta lagi 1. febrúar 2016, en vonir standa til, og hafa staðið til, að það geti orðið fyrr og jafnvel um og upp úr áramótum og því fyrr því betra. Einnig var spurt um hvort fyrirhugaðar væru grundvallarbreytingar á fyrirkomulagi stuðningsins við innlenda framleiðslu og í hverju þær fælust. Þá er það ekkert launungarmál og ég hef sagt það í þessum ræðustól nýlega við sambærilega umræðu að það eru fjölmörg markmið sem við setjum og að sá galli sem er á núverandi fyrirkomulagi, sem kom einmitt fram í máli hv. fyrirspyrjanda, þ.e. að þröskuldar fælust í því að menn þyrftu að kaupa sér kvóta til að komast inn í greinina. Það væri augljós galli við fyrirkomulagið og mikilvægt væri að minnka þann hvata til þess að stuðningur ríkisins mundi eigngerast og verða þar af leiðandi þröskuldur við nýliðaskipti eða kynslóðaskipti. Það er kannski fullsnemmt að fullyrða um þær grundvallarbreytingar á fyrirkomulagi stuðningsins sem unnið er með. Þó að viðræðurnar hafi gengið vel eru þær auðvitað ekki komnar á endastöð. Hins vegar er það markmið stjórnvalda að stuðningsformið verði með þeim hætti að sem minnst fjármagn fari út úr greininni og eins til að auðvelda ungu fólki að hefja búskap í sveitum landsins. Þá hefur það líka verið markmið að stuðningurinn sé ekki eins einsleitur og hann hefur verið. Við getum tekið grein eins og nautgriparækt sem hefur liðið fyrir það á tímabili núverandi samnings að enginn stuðningur eða mjög lítill hefur farið til þeirrar greinar og við sjáum kannski afleiðingar þess í því að hér er verulegur skortur á innlendu nautakjöti á markaði sem mikil eftirspurn er hins vegar eftir. Einnig hefur verið fjallað um fjölskyldubú. Ég hef sagt það í þessum ræðustól að það eru engin verksmiðjubú á Íslandi og fjölskyldubúið hlýtur að verða áfram kjarninn í starfsemi okkar og stuðningur ríkisins þar að lútandi beinist fyrst og fremst að því. Það má meðal annars gera með því að setja þak á greiðslur og það hefur verið eitt af þeim markmiðum sem ég hef rætt um. Síðan var spurning frá fyrirspyrjanda hvort ætlunin væri að bjóða öðrum greinum sem verða fyrir mestri röskun á einhvers konar ívilnun líkt og gert var í garðyrkjunni á sínum tíma. Ég verð eiginlega að biðja fyrirspyrjanda að fara aðeins dýpra í það hvað hann á við með því. Þegar aðlögunarsamningurinn var gerður við garðyrkjuna árið 2002 voru tollar felldir niður á hluta af ylræktuðu grænmeti og í staðinn teknar upp beingreiðslur. En á sama tíma voru einnig teknar upp niðurgreiðslur á raforkuverði þannig að það yrði sambærilegt við það sem væri í boði erlendis, t.d. í Noregi og Kanada. Í apríl 2005 breyttist þessi niðurgreiðsla í niðurgreiðslu á dreifingarkostnaði orkusölufyrirtækjanna. Á liðnum árum höfum við verið að reyna að viðhalda þeim stuðningi eins og hann var þegar hann var hvað bestur fyrir greinina með því að hækka þær greiðslur. Í aðlögunarsamningunum frá 2002 var jafnframt boðið upp á tímabundna úreldingu eldri gróðurhúsa næstu fimm árin. Einnig voru greidd ákveðin framlög til kynningar-, rannsókna-, þróunar- og endurmenntunarverkefna. Um þetta má kannski segja almennt að ekki var samið um tollaniðurfellingu eða tollalækkun á svokölluðum viðkvæmum vörum, svo sem kjöti, mjólkurvörum og unnum vörum, heldur var samið um tollkvóta og gagnkvæmni þar sem því var við komið. Tollkvótar sem samið var um kunna í einhverjum tilfellum að setja verðþrýsting á einstaka vörur, ég sé það til að mynda varðandi svínakjöt, en þess ber þó að geta að naut, svín og alifuglakjöt sem þegar er flutt inn er svipað af magni til og umsamdir kvótar verða þegar samningur hefur að fullu tekið gildi, þ.e. að þremur til fimm árum liðnum. Það er því hægt að halda því fram að sá verðþrýstingur sem um ræðir sé að einhverju leyti kominn fram. Í búvörusamningunum sem nú standa yfir hafa verið viðraðar hugmyndir um að hluti af stuðningnum verði greiddur út á annað en framleiðslutengingar. Til dæmis hafa verið viðraðar hugmyndir um að auka gripagreiðslur eins og hér hefur verið nefnt, jafnvel greiðslur út á uppskeru af landi, fjárfestingarstuðning og fleira sem kæmi þá til með að nýtast öllum búgreinum. Þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða betur. Varðandi tímasetninguna á tollasamningum [[Forseti hringir.]]verður að segjast eins og er að tollasamningar eru alþjóðasamningar og það hefði auðvitað ekki verið hægt að halda þeim gangandi á sama tíma og menn væru [[Forseti hringir.]]með búvörusamninga hér innan lands. Þess vegna var það í mínum huga mjög mikilvægt að þeir lægju fyrir áður en menn færu inn í búvörusamningana til þess að menn gætu þá tekið við þeim áskorunum sem þar kæmu og þeim tækifærum sem þar væru.
Frú forseti. Hér er til umræðu undirbúningur að búvörusamningum og minnkuð tollvernd. Ég stend í þeirri meiningu að þetta umræðuefni sé kannski svolítið stærra en þetta tvennt því að í landbúnaðinum okkar býr mikil hefð og saga og stór hluti af okkar menningu. Þetta er risastórt byggðamál og víða um land standa byggðarlög og falla með þjónustu við bændur. Nú hefur þróunin orðið sú á undanförnum árum ekki síst að mjólkurframleiðsla hefur færst yfir á ákveðin svæði og sauðfjárframleiðsla yfir á önnur. En það sem er að koma svolítið nýtt inn núna og við verðum að hafa á bak við eyrað í þessari umræðu og getum ekki leyft okkur annað er þjónusta við ferðamenn, sem er sú atvinnugrein sem mest vex.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg. Þegar verið er að tala um búvörusamningana hefur mér fundist að það mættu kannski fleiri koma að þeim samningum en bara Bændasamtökin og ríkið. Það hafa fleiri hagsmuna að gæta. Mér fannst margt skynsamlegt sem hæstv. ráðherra talaði um, ég held að það hafi verið á búnaðarþingi. Hann talaði um hvort það væri hugmynd að hafa regnhlífarsamning fyrir allar greinar og talaði fyrir aukinni fjölbreytni líka og jafnvel að opna á það að greitt yrði fyrir framleiðslu. Ég hjó eftir þessum málflutningi hjá hæstv. ráðherra og fannst hann vera þarna á réttri braut og vil að hann viti að hann á að minnsta kosti stuðningsmann í mér. Eins var hann að tala um styrki til mjólkurframleiðslu, hvort að á löngu tímabili þyrfti kannski eitthvað að fara í að breyta því fyrirkomulagi, án nokkurra kollsteypa þó. Mér fannst þetta allt vera í rétta átt en vil ítreka að mér finnst óeðlilegt að það komi ekki fleiri, eins og hagsmunasamtök neytenda, að búvörusamningunum.
Virðulegi forseti. Það ber að fagna því að líta á til nýrra þátta í því hvernig semja á við bændur, sem mér skildist á hæstv. ráðherranum að stæði núna til. Ég vil sérstaklega spyrja um eitt til að það komi fram núna þegar mjólkurkvótinn er seldur og bankarnir og fjármálastofnanir eru komnar mjög mikið inn í þetta kerfi. Mér skilst að stundum gerist það þannig að þeir geti í raun haft áhrif á markaðinn. Það skiptir mjög miklu máli að við höldum einhvern veginn í við það, að bankastofnanir séu ekki farnar að stjórna kvótaverði í þessu eins og kannski annars staðar. Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég kann þetta ekki alveg niður í hin smæstu smáatriði en ég vil samt sem áður hafa uppi þau viðvörunarorð [[Forseti hringir.]]að litið verði til þess hvað fjárfestingin í þessu hefur breyst upp á síðkastið og passað upp á að þeir peningar fari til bænda en ekki til einhvers annars fólks.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er einfalt mál hvað fyrir mér vakir þegar ég spyr hvort þær greinar sem verða væntanlega fyrir mestum áhrifum af tollasamningunum fái einhvers konar aðlögunarstuðningstíma, aðallega garðyrkjan. Þá er ég að vísa til þess að þarna er um verulega breytt starfsumhverfi að ræða og verulegar áskoranir fyrir þessar greinar. Ég óttast það að fái þær ekki fyrirheit um einhverja aðlögun með stuðningi þá geti það leitt til mjög neikvæðrar þróunar, m.a. óvissunnar vegna. Ég gæti hugsað mér þetta sem tvíþætt. Annars vegar ákveðið aðlögunartímabil þar sem þeim væri heitið tilteknum stuðningi eða starfsskilyrðum og hins vegar stuðningi við að takast á við áskoranir eins og þær að innleiða nýjar og mjög hertar aðbúnaðarreglugerðir. Mínar spurningar eru frá sjónarhóli manns sem er mjög velviljaður innlendum landbúnaði, innlendri matvælaframleiðslu og matvælaiðnaði. Ég er bjargsannfærður um það að Íslendingar væru að gera mikil mistök ef þeir létu þá framleiðslu sem þó er á matvælum og iðnað henni tengdum drabbast niður í hverfulum heimi þar sem við stöndum frammi fyrir miklum áskorunum, óstöðugleika, fólksfjölgun, krefjandi umhverfisaðstæðum vegna hlýnunar jarðar og svo framvegis. Ég nefni sjálfbæra þróun. Ef við ætlum að standa undir nafni þá hljótum við að leggja áherslu á það sem við getum þó verið sjálfbjarga um í þessum efnum og draga úr mengandi flutningi og einhæfni sem gjarnan vill leiða af markaðsdrifnum verksmiðjubúskap, það sem á erlendum málum, frú forseti, er stundum kallað „monoculture“. Þvert á móti eigum við að reyna að stefna að því að auka fjölbreytnina og hlúa að hvers kyns þróun í þessum greinum. Ég er svo gjörsamlega sannfærður um að eftir því sem lengra líður á öldina mun mikilvægi þessa renna upp fyrir okkur. Það á ekki að þurfa hrun til að menn muni allt í einu eftir því hvers virði það þó er að vera sér sjálfbjarga að einhverju leyti í þessum efnum. [[Forseti hringir.]]En það var jú mjög í tísku eins og kunnugt er fyrst eftir hrunið að tala um að við hefðum þó alla vega landbúnaðinn og matvælin sem við framleiddum þar og fiskinn í sjónum þannig að við mundum ekki svelta úr hungri, alla vega ekki í bráð.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og ítreka það sem kom fram í máli mínu. Mér fannst ég reyndar heyra samhljóm hjá þingmönnum, bæði um að stuðningurinn færi í meira mæli og auðvitað helst allur til þeirra sem hann er ætlaður, þ.e. bænda í landinu, til þess að efla hér matvælaframleiðslu, efla landbúnað og efla störfin. Það er líka besta byggðamálið ef við náum um leið að efla framleiðsluna hringinn í kringum landið. Ég vil nefna verkefnið Matvælalandið Ísland sem við erum að hrinda í gang þar sem við köllum til grasrótarinnar, hvar sem hún er nú stödd, og finnum tengingu hennar við ferðaþjónustuna og matarmenninguna til að geta selt vörur okkar hérlendis og búa líka til grundvöll fyrir að selja þær erlendis. Það er rétt sem hefur komið fram og ég hef heyrt það áður að menn telji eðlilegt að fleiri komi að þessum samningum. Ríkisvaldið gerir samninga við bændur og ríkinu ber auðvitað að horfa til hagsmuna margra, ekki síst neytenda í landinu. Það er eitt af markmiðum búvörusamninga allra tíma að horfa til þess hvernig þeir muni nýtast neytendum í hollum og góðum matvælum með miklu matvælaöryggi og á eins hagkvæmu verði og hægt er. Ég vil að lokum taka undir að allur landbúnaður í heild sinni þarf að byggjast á sjálfbærri þróun, þ.e. á menningarlegum, umhverfislegum og samfélagslegum grunni en líka efnahagslegum. Það verður líka að vera efnahagsleg sjálfbærni í því að reka landbúnað á Íslandi. Stundum er svolítið erfitt að samhæfa þessi markmið, en það er markmið búvörusamninganna núna að reyna að gera það sem best. Ég heyri að ég á talsvert af stuðningsmönnum hér í þinginu, a.m.k. í þeim þingmönnum sem eru hér í dag. Ég hlakka til að geta komið með afurðina inn í þingið þegar hún liggur fyrir. Það er rétt að nefna lokum, af því að það var nefnt að garðyrkjusamningurinn rynni út um [[Forseti hringir.]]áramót, að búið er að framlengja hann um eitt ár til þess að reyna að koma öllum undir einn hatt eins og hér hefur líka verið nefnt.
Virðulegi forseti. Ég lagði fram fyrirspurn fyrir margt löngu, eða um það bil fyrir tveimur mánuðum, til hæstv. heilbrigðisráðherra vegna geislavirkra efna sem fundust síðasta vor eða sumar í borholum Reykjanesvirkjunar. Atvik urðu þess valdandi að ekki hefur reynst unnt að ræða þessa fyrirspurn mína í þinginu fyrr en nú. Það er af óviðráðanlegum ástæðum sem hvorki ráðherra né sú sem hér stendur getur neitt við gert, þar sem sú sem hér stendur hefur verið erlendis. Nú er sem sagt ráðrúm til að taka málið upp og ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir að mæta hér í þingsal til að taka umræðuna þó að seint sé - og ekki við hann að sakast, eins og fyrr sagði, heldur landaflakk þingmannsins sem er fyrirspyrjandi. Upphafleg fyrirspurn kemur til vegna þess að í apríl sl. höfðu Geislavarnir látið ráðuneytið vita af því að grunur væri um geislavirk spilliefni í borholum Reykjanesvirkjunar. Það var ákveðið að mæla þessi efni og í júní er ráðuneytinu gerð grein fyrir því að fundist hafi geislavirk spilliefni. Málið kemur hins vegar ekki til vitneskju almennings fyrr en komið er fram í september, langt fram í september. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvers vegna hann hafi ekki upplýst almenning um þessi geislavirku spilliefni í borholum við Reykjanesvirkjun fyrr en raun varð á. Á hvaða rökum eða gögnum, sem ráðherrann hafði undir höndum, var sú ákvörðun byggð að upplýsa almenning ekki um málið? Ýmislegt hefur komið fram í umræðunni og þar sem efni fyrirspurnarinnar hefur að hluta til verið svarað í fjölmiðlum verður ekki komist hjá því að uppfæra fyrirspurnina aðeins og svörin sem þó höfðu borist í september kölluðu á nokkrar viðbótarspurningar. Það kom til dæmis fram í umræðunni þá að vísindamenn Geislavarna, og eins forsvarsmenn Hitaveitu Suðurnesja og fleiri, töldu nauðsynlegt að rannsaka betur hvort um frekari geislavirkni væri að ræða, bæði á svæðinu í borholunum og víðar. Ég vil því spyrja hvað líði rannsóknum á því hvort um frekari geislamengun sé að ræða í öðrum jarðvarmavirkjunum eða drykkjarvatni á svæðinu. [[Forseti hringir.]]Liggja einhverjar niðurstöður fyrir úr þeim rannsóknum og síðast en ekki síst, hvers vegna óskaði heilbrigðisráðherra ekki strax eftir þessum rannsóknum þegar hann fékk pata af málinu? Virðulegi forseti. Klukkan er biluð hjá mér og ég gat ekki varast það hvað tíminn leið hratt. Ég árétta að ég spyr út frá almannarétti um upplýsingarétt í umhverfismálum.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir hefur beint til mín nokkrum spurningum um geislavirk efni við Reykjanesvirkjun. Í fyrsta lagi er spurt um hvers vegna heilbrigðisráðherra upplýsti ekki almenning fyrr um að geislavirk efni hefðu mælst í borholum virkjunarinnar og á hvaða rökum sú ákvörðun var byggð. Til að svara þessu ætla ég fyrst að rekja málavexti. Á samráðsfundi Geislavarna og velferðarráðuneytisins 22. apríl í vor lét stofnunin ráðuneytið vita að fyrirhugaðar væru mælingar vegna útfellinga í rörum hjá HS Orku. 29. júní upplýsti stofnunin ráðuneytið með minnisblaði um að niðurstöður mælinganna staðfestu uppsöfnun náttúrlegra geislavirkra efna við borholu virkjunarinnar á Reykjanesi. Efni minnisblaðs stofnunarinnar til ráðuneytisins um málið snerist um að upplýsa ráðuneytið um að veita þyrfti HS Orku sérstakt leyfi fyrir förgun útfellinganna, samkvæmt 7. gr. laga um geislavarnir. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa upphafslínur minnisblaðs Geislavarna til ráðuneytisins en þær hljóða svo: „Náttúrleg geislavirk efni eru í öllu okkar umhverfi. Vitað er að þau geta safnast upp í útfellingum í rörum við borholur - þekkt í olíu- og gasiðnaði sem og við hagnýtingu jarðhita til orkuframleiðslu.“ Síðan er því lýst í minnisblaðinu hvaða mælingagildi leiða til þess að útfelling er skilgreind sem geislavirk og sagt frá því að ef svo sé þurfi að huga að því hvernig útfellingunni skuli fargað. Loks er sagt frá því að mælingarnar hafi leitt í ljós að við nokkrar borholur HS Orku við Reykjanesvirkjun hafi útfellingin mælst geislavirk í þeim mæli að huga þurfi að leyfisveitingu vegna förgunar. Enn fremur er sagt frá því að geislunin sé mjög orkulítil og stöðvist í nokkrum sentímetrum lofts. Á fundi með Geislavörnum ríkisins, þar sem þessi mál voru rædd, kom fram að sérfræðingar stofnunarinnar teldu geislunina svo litla að fólki stafaði ekki hætta af. Var það meðal annars rökstutt með því að geislavirku efnin væru bundin í útfellingum í föstu formi, þau væru á takmörkuðu svæði og í lokuðu kerfi og mundu því ekki losna til umhverfisins með affallsvatni frá virkjuninni, í gufu eða á annan hátt. Geislavarnir ríkisins gerðu ráðuneytinu frekari grein fyrir þessu máli í lok júlí og í byrjun ágúst og var áherslan alltaf sú sama, að um litla geislavirkni væri að ræða en þó í þeim mæli að förgun væri leyfisskyld og að Geislavarnir hefðu eftirlit með förguninni. Hv. þingmaður spyr hvers vegna ég hafi ekki upplýst almenning um þetta mál fyrr en raun varð og á hvaða rökum sú ákvörðun var byggð. Með spurningunni er væntanlega verið að vísa til 10. gr. laga um upplýsingarrétt um umhverfismál sem kveður á um að stjórnvöldum sé skylt að hafa frumkvæði að upplýsingagjöf sé ástæða til að ætla að frávik vegna mengandi efna í umhverfi geti haft í för með sér hættu eða skaðleg áhrif á umhverfi fólks eða dýra. Því er til að svara að sérfræðingar Geislavarna - þar með talið forstjóri stofnunarinnar, sem er afar fær vísindamaður og nýtur trausts og virðingar á alþjóðavettvangi - töldu ekki, telja ekki og hafa aldrei talið að hætta stafaði af þeirri geislavirkni sem hér um ræðir. Í því ljósi var aldrei talið tilefni til eða ástæða að upplýsa almenning um málið af hálfu Geislavarna ríkisins og í ráðuneytinu bar slíkt aldrei á góma enda hef hvorki ég né starfsfólk mitt nokkra einustu forsendur til þess að vefengja með nokkrum hætti mat okkar færustu sérfræðinga á sviði geislavarna. Þegar Geislavarnir ríkisins birtu fréttatilkynningu um þetta mál á vef stofnunarinnar 16. september var það gert vegna fjölmiðlaumfjöllunar í þeirri von að opinber umræða yrði málefnaleg og rétt. Þann 18. september birti velferðarráðuneytið fréttatilkynningu á vef sínum ásamt skriflegum gögnum sem ráðuneytið hafði fengið frá Geislavörnum vegna málsins, annars vegar 29. júní og hins vegar 4. ágúst. Þetta var gert svo að hver sem vildi gæti kynnt sér samskipti stofnunarinnar og ráðuneytisins vegna þessa máls og þá ekki síst vegna fyrirspurna fjölmiðla. Hv. þingmaður spurði síðan hvað liði rannsóknum á því hvort um frekari geislamengun væri að ræða í öðrum jarðvarmavirkjunum eða í drykkjarvatni á svæðinu og hvort einhverjar niðurstöður liggi fyrir. Eftir að niðurstöður mælinga á borholum HS Orku á Reykjanesi voru staðfestar í sumar hófu Geislavarnir að meta styrk náttúrulegra geislavirkra efna í útfellingum við jarðvarmavirkjanir hér á landi. Mælingar hafa verið gerðar við virkjanir á Hellisheiði, á Nesjavöllum og í Svartsengi. Við Hellisheiðarvirkjun fundust í einu sýni merki um aukna geislavirkni en vegna þess hve virknin var lítil og nálægt greiningarmörkum var ákveðið að senda sýnið til nákvæmra greininga í Finnlandi. Mælingar við Nesjavallavirkjun hafa ekki sýnt aukna geislavirkni og heldur ekki við Svartsengi. Sýni frá jarðvarmavirkjun við Kröflu og Þeistareyki, sem Geislavarnir ríkisins fengu frá Landsvirkjun, hafa ekki sýnt aukna geislavirkni en óskað hefur verið eftir stærri sýnum til að gera á þeim gamma-rófgreiningu. Útfellingar í borholum eru hreinsaðar reglulega og við síðustu hreinsun hjá Reykjanesvirkjun voru tekin sýni og þau [[Forseti hringir.]]send til greiningar á Geislavarnastofnun Finnlands. Aukin náttúrleg geislavirkni mældist hærri en í sýnum sem mæld voru fyrr á árinu, næstum tvöfalt hærri. Þessar niðurstöður gefa hins vegar ekki tilefni til breytinga á vinnulagi eða á leyfi til hreinsunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra hans svör hér, en ég hef athugasemdir við þau, sérstaklega vegna þess að hæstv. ráðherra vitnar í sérfræðinga því til stuðnings að ekki hafi verið hætta á ferðum þegar hann tók þá ákvörðun að upplýsa ekki almenning fyrr en seint og um síðir um málið. Sannleikurinn er sá að það hefur komið fram í fjölmiðlum að sérfræðingar voru ekki á einu máli um það hvort upplýsa bæri almenning um þetta mál. Það voru sérfræðingar á vegum Geislavarna sem töldu að ástæða væri til að upplýsa almenning þegar um þessa geislamengun. Hæstv. ráðherra vísar líka í 10. gr. laga um upplýsingarétt um umhverfismál og telur að í þeirri grein sé að finna skjól fyrir stjórnvöld að veita ekki upplýsingar til almennings nema um hættu sé að ræða, nema að almannahætta sé á ferðum. Ég var ekki endilega að hugsa um 10. gr. Það er vissulega rétt að hún kveður á um alveg skýlausa skyldu stjórnvalda til að gefa upplýsingar ef hætta er á ferðum, annaðhvort væri nú. En lögin kveða engu að síður á um að þessi skylda stjórnvalda er til staðar þótt ekki sé hætta á ferðum. Samkvæmt markmiðsgrein laganna er markmið þeirra að tryggja almenningi aðgang að upplýsingum um umhverfismál sem stjórnvöld hafa yfir að ráða eða eru geymdar fyrir þeirra hönd, og eins og segir í d-lið 1. gr., að tryggja rétt almennings til að fá upplýsingar um umhverfismál og kveða á um frumkvæðisskyldu stjórnvalda til að veita upplýsingar um umhverfismál. Þannig að skjólið, [[Forseti hringir.]]að þarna sé nauðsynlegt að vísa til almannahættu, er haldlítið séu lögin skoðuð. Því miður verð ég að líta svo á að hæstv. ráðherra hafi ekki uppfyllt upplýsingaskyldu sína gagnvart almenningi í þessu máli.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi hér áðan þá hafa færustu vísindamenn á sviði geislavarna metið það svo að fólki og dýrum sé engin hætta búin af þeirri uppsöfnun geislavirkra efna sem mælst hefur í borholum HS Orku á Reykjanesi. Ég hef enn fremur vakið athygli á því að hjá Geislavörnum ríkisins starfa afar færir sérfræðingar á sviði geislavarna. Eins og ég hef áður sagt og sagði hér áðan hef ég engar, né heldur ráðuneytið, faglega forsendur til að vefengja mat þeirra á stöðu mála. Ég treysti raunar fullkomlega mati sérfræðinga í þessum efnum. Ég hef hins vegar áður sagt, í umræðum um þetta mál, að í ljósi æ ríkari kröfu um opna stjórnsýslu hefði mátt líta á það sem æskilegt að veita upplýsingar um mál sem er nokkuð einstakt eins og þetta, líkt og hér hefur verið til umræðu. Ég hef ekki fallið frá þeirri skoðun minni. Þó má líka segja að hægt sé að ganga of langt í því að gefa út opinberar tilkynningar um mál sem eru afar tæknileg eða fræðileg og hafa jafnvel ekki upplýsingagildi fyrir almenning. Slíkt getur orðið til þess að draga úr gildi þess að gefa út opinberar tilkynningar þegar raunveruleg þörf er á því að ná til almennings með upplýsingar sem eru mikilvægar og varða raunverulega almenna hagsmuni. Ég þakka þingmanninum fyrir spurningarnar og fagna því að hafa fengið tækifæri til að skýra þetta mál út fyrir þingheimi.
Frú forseti. Fyrirspurnin er nú orðin ansi gömul og því miður hefur henni ekki verið svarað fyrr en hér í dag en að hluta til hafa komið fram í fjölmiðlum svör við sumum spurningum sem hafa verið settar fram sem ráðherra kaus að svara eftir afskaplega langan tíma en öðrum ekki. Ég ætla samt að halda mig við að fara aðeins ofan í þetta og biðja svo ráðherra um að reyna að svara öllum þeim spurningum sem út af standa og ekki hefur verið svarað einhvers staðar annars staðar. Ráðherra hefur nefnilega orðið tvísaga í sumu af því sem komið hefur fram varðandi m.a. launamál, bæði í kvöldfréttum Stöðvar 2 og á RÚV breytti hann upplýsingum sem hann setti þar fram varðandi 3 millj. kr. fyrir fram greidd laun og lán og hvað það nú var og hvernig það var orðað. Mér finnst reyndar umhugsunarefni hvort ráðherra þyki eðlilegt að launaseðill sé gefinn út og skattur og skyldur greiddar af launum löngu eftir að þau hafa verið innt af hendi. Ráðherra hefur sagt að eina opinbera greiðslan sem hann hafi fengið sé þessi 5,6 millj. kr. margumtalaða launagreiðsla frá Orku Energy. Hún hafi verið vegna vinnu sem hann vann árið 2011 og hann hefur sagt að meginhluti vinnunnar hafi farið fram árið 2011. OG Capital, fyrirtæki og einkahlutafélag ráðherra á þeim tíma, fékk hins vegar 1,2 millj. kr. verktakagreiðslu síðla árs 2012 þegar ráðherra var aftur kominn til starfa á þingi. Í ljósi þeirra orða að meginhluti vinnunnar hafi farið fram árið 2011 hlýt ég að spyrja hvort einhver vinna hafi farið fram á árinu 2012 eftir að ráðherra settist á þing á ný. Að öðru máli. - Virðulegi forseti, nú veit ég ekkert hvað tímanum líður þar sem klukkan er biluð. Það er spurning tvö, varðandi laxveiðiferðina umræddu og aðrar slíkar ferðir, ég velti því upp hvernig það hafi komið til að ráðherra fór í þessa ferð. Hann hefur birt kvittun í DV minnir mig, þar sem hann segist hafa greitt 45 þús. kr. fyrir daginn. Það er 155 þús. kr. afsláttur miðað við það sem komið hefur fram á veiðiferð með nánum vini og leigusala sínum. Ég spyr ráðherra: Hver var það sem var þá búinn að greiða hluta laxveiðileyfisins, eða telur hann það samræmast góðu siðferði kjörinna ráðamanna þjóðarinnar að þiggja slíkt? Ég er nokkuð viss um að einhverjir sem eru ekki í hans stöðu hefðu gjarnan viljað fá ódýran veiðitúr. Ég spyr líka hvort ráðherra hafi þegið aðrar gjafir, fyrirgreiðslu, lán eða eitthvað slíkt frá þessu fyrirtæki. Síðasta spurning mín er: Telur ráðherra sig hafa greitt götu fyrirtækisins eða forsvarsmanna þess með einhverjum hætti í ráðherratíð sinni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og vil vekja máls á þeim spurningum sem hv. þingmaður hefur lagt fram. Fyrst vil ég segja að mér þótti heldur miður að þingmaðurinn segði að ég hefði orðið tvísaga um launagreiðslur mínar. Þannig var, og hv. þingmaður þekkir það auðvitað, að því var haldið fram að ég hefði þegið lánafyrirgreiðslu frá þessu fyrirtæki. Það gerði að verkum að ég ákvað að ganga miklu lengra en reglur þingsins kveða á um varðandi upplýsingagjöf ráðherra, m.a. um fjárhagsleg málefni sín, og birti skattskýrslur og launaseðla þar sem augljóst var hvernig í pottinn var búið, um hvaða launagreiðslur var að ræða. Og reyndar er rétt, af því að hv. þingmaður nefndi m.a. fréttir í Ríkisútvarpinu, að Ríkisútvarpið taldi rétt vegna þeirra frétta að biðja mig afsökunar á þeim fréttum þar sem augljóslega var ástæða til. Því þykir mér heldur miður að lagt sé upp með að ég hafi orðið tvísaga hvað það mál varðaði. Ég tel að komið hafi skýrt fram hvernig í pottinn var búið. Ég tók þá ákvörðun, og ég þekki ekki fordæmi þess, að birta skattskýrslu okkar hjóna til þess að menn gætu séð nákvæmlega hvaða tekjur það voru sem ég fékk frá þessu fyrirtæki og á hvaða tíma. Ég birti fyrir árin 2012 og 2013. Það er síðan hitt að það er rétt að ég hef sagt að megnið af þessari vinnu var unnin meðan ég var utan þings, launalaust að sjálfsögðu. Síðan kláraðist vinnan, vissulega eftir að ég var kominn á þing en búið var að vinna hana þannig að þau laun sem ég fékk greidd voru ekki fyrirframgreiðsla. Það hafa komið fram skýringar um nákvæmlega hvernig staðið var að þeim launagreiðslum. Launaupphæðin var fyrir skatt 5.621.179 kr. og sést í skattskýrslum mínum. Hvað varðaði laxveiðiferð sem hv. þingmaður vitnar hér til hefur það líka, hygg ég, komið fram hjá þeim sem seldi leyfin að það sem gerðist þarna var að þeir sem greitt höfðu fyrir leyfi urðu frá að hverfa og leyfin voru seld á lægra verði. Úr því að þingmaðurinn vill fá nákvæmari útlistun á því skal það upplýst nákvæmlega að þannig stóð á að við hjónin áttum brúðkaupsafmæli og konan mín kom með mér í þessa ferð. Við keyptum þetta leyfi, reyndar fyrir hluta úr degi. Í sjálfu sér er ekkert meira um það að segja en úr því að þingmaðurinn kallar sérstaklega eftir því vil ég auðvitað ræða það. Hvað varðar þá spurningu sem hv. þingmaður nefndi, reyndar ekki sérstaklega í inngangi sínum, sem snýr að því hvers vegna ráðherra hafi ekki svarað ritstjórnum fimm fjölmiðla um tengslin við fyrirtækið og forsvarsmanns þess í hálft ár þá er það reyndar ekki rétt. Ef fréttaflutningur frá síðasta vori er skoðaður koma fram ýmis svör mín. Það er reyndar rétt að ég gaf ekki kost á viðtölum um málið en fjölmörg svör af minni hálfu komu fram. Ég skal játa það að ég hafði nálgast þetta þannig að ég væri að gefa upplýsingar í samræmi við þær reglur sem giltu í þinginu um fjárhagsleg málefni þingmanna og ráðherra. En það verður líka að segjast eins og er að staðan var orðin þannig, eins og fyrrverandi Bandaríkjaforseti Lyndon B. Johnson sagði um slíkt: „Let them deny it“, að mér voru engar aðrar leiðir færar en að ganga mun lengra í birtingu upplýsinga en gert er ráð fyrir, m.a. út af þessari umræðu um meint lán þar sem það var fullyrt og tekið upp í fjölmiðlum og nauðsynlegt fyrir mig að bregðast við því. Hvað varðar að draga taum fyrirtækis eða greiða götu þess vil ég segja að það er ekki svo. Ég hef vissulega viljað greiða götu íslenskra vísindamanna. Þannig er að þetta umrædda fyrirtæki, sem nú heitir Arctic Green Energy, hefur á undanförnum árum keypt þekkingu frá vísindamönnum og sérfræðingum á Íslandi fyrir um 9 milljarða króna sem hafa farið í þessi verkefni, sem eru mjög mikilvæg. Þetta fyrirtæki rekur ásamt kínverska ríkisfyrirtækinu Sinopec stærstu [[Forseti hringir.]]hitaveitu í heimi sem hefur gríðarleg umhverfisáhrif, sparar mikla brennslu á CO 2 , en fyrst og fremst, séð frá okkur Íslendingum, er þetta mikilvægt umhverfisverkefni en líka gríðarlegt tækifæri fyrir vísindamenn okkar til að taka þátt í þessu. Það er auðvitað það sem hefur ráðið för hjá öllum þeim ráðherrum, forseta Íslands og öðrum sem hafa komið að þessum málum.
Herra forseti. Ráðherrann getur reynt að klóra sig út úr þessu hér. Ég er ekki sammála honum í því sem komið hefur fram í fjölmiðlum og verið dregið saman. Hann er spurður spurninga í apríl og ráðherra kýs að svara þeim í Fréttablaðinu - að hluta til, ekki öllum þeim sem hefur verið varpað til hans - í október. Það er ekki svo að skattframtalið svari öllum spurningum sem beint hefur verið til hæstv. ráðherra enda birtast greiðslur t.d. til einkahlutafélaga ekki í skattframtali einstaklinga eins og við þekkjum. Ég er bara að segja það að ráðherra er kjörinn fulltrúi almennings, hann á í nánu samstarfi við kaupsýslumann sem starfar í Asíu sem getur haft verulega hagsmuni af því að hafa fyrirtæki sitt í tengslum við ráðherra á Íslandi. Með þeirri viljayfirlýsingu sem varð til í menntamálaráðuneytinu um Orku Energy er það svo að um er að ræða einhvers konar ígildi ríkisfyrirtækis með stjórnskipulega stöðu ásamt Orkustofnun í þessum samningum við Kína og Sinopec og utanríkisráðuneytið hefur ekki getað bent á nein önnur dæmi. Ég spyr ráðherra hvort hann telji að þessi Kínaför sem var skipulögð af hálfu ráðuneytisins samrýmist siðferðislegu, opnu og gagnsæju stjórnskipulagi. Tengsl vegna veiðiferðar. Upplýsingar berast einhvern veginn til fólks þannig að það er ekki eins og þær detti af himnum ofan. Það er alveg ljóst að með í för var umtalaður stjórnarformaður þess fyrirtækis sem hér um ræðir. Virðulegi forseti. Ráðherra hefur orðið tvísaga í það minnsta þegar kemur að kynnum hans við stjórnarformann Orku Energy. Ég tel það bara ekki trúverðugt að þegar tveir menn á miðjum aldri sem kynnast í gegnum störf annars fyrir hinn þá verði það til þess til dæmis að reiddar séu fram 50 milljónir sisvona af góðmennsku einni saman. Ef um vinargreiða er að ræða hefði ráðherra átt að sýna þá skynsemi að stíga til hliðar þegar kom að þessari umtöluðu Kínaferð og halda vinasambandi sínu og viðskiptum við stjórnarformanninn aðskildum [[Forseti hringir.]]í stað þess að halda þeim leyndum þangað til hann var nánast neyddur til þess að svara fyrir það.
Virðulegi forseti. Hér segir hv. þingmaður „reiddi fram 50 milljónir“. Ég verð að segja eins og er að þetta er furðulegt. Það sem gerðist var það að íbúð var seld. Afsalinu af því var þinglýst. Ég hef aldrei heyrt talað um að menn standi í einhverju spillingarmakki með því að þinglýsa slíkum gjörningi. Það er alveg rétt að ég seldi íbúðina mína. Það er ekki maklegt af hálfu hv. þingmanns, virðulegi forseti, að orða þetta með þeim hætti sem hún gerði. Varðandi það að orðið hafi til í menntamálaráðuneytinu viljayfirlýsing, þá er það ekki mjög nákvæm frásögn. Það sem gerðist í því máli var að ég hafði samband vegna þess við orkumálastjóra þegar horft var til allra þeirra samninga og viljayfirlýsinga sem hafa verið gerðar í samskiptum Íslands og Kína á sviði jarðhita og beindi til hans að skoða þá möguleika fyrir okkur á grundvelli þess. Það hefur komið fram opinberlega af hálfu orkumálastjóra hver afskipti hans voru af því og að sú viljayfirlýsing var unnin annars vegar af orkumálastjóra, hins vegar af utanríkisráðuneytinu og síðan í samvinnu við vísindamálaráðuneytið í Kína, en aldrei á nokkrum tímapunkti í mennta- og menningarmálaráðuneytinu eins og hv. þingmaður ýjaði að þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „varð til í menntamálaráðuneytinu“. Þetta er rangt. Það var allt öðruvísi að þessu máli staðið. Ég ítreka þetta, virðulegi forseti. Það er hárrétt að ég vann hjá þessu fyrirtæki þegar ég var utan þings. Það er líka hárrétt að við hjónin seldum íbúð okkar. En það var gert með því að þinglýsa afsalinu. Það lá fyrir og eru opinber gögn. Ekkert óeðlilegt við það. Má ég benda hv. þingmanni á að í þeim reglum sem GRECO-nefndin setur, sem þykir nú ganga einna lengst í kröfum um gagnsæi, er sérstaklega tekið fram að lán vegna húsnæðiskaupa þurfi ekki að tilgreina þegar kemur að hagsmunaskráningu þingmanna, ekki fremur en neysluskuldir og hvað má þá segja, virðulegi forseti, um húsaleigu? Þess vegna þykir mér þessi setning hv. þingmanns um að reiddar hafi verið fram 50 milljónir ekki makleg af hálfu þingmannsins, [[Forseti hringir.]]virðulegi forseti, þegar hitt liggur fyrir og er auðvelt að kynna sér.
Virðulegi forseti. Núverandi fyrirkomulag við úthlutun námslána frá Lánasjóði íslenskra námsmanna hefur verið mörgum til trafala. Námslánin eru einungis borguð út eftir að nemandi hefur lokið í hið minnsta 22 ECTS-einingum á einni önn, en fullt nám telst vera 30 einingar. Það þýðir að frá því að stúdent hefur nám við háskóla þangað til námslán eru borguð út hefur námsmaður að jafnaði engar tekjur. Ef við gefum okkur að nám við háskóla eigi að vera svo krefjandi að það teljist vera full vinna ef ekki meira þá er varla hægt að gera þær kröfur til námsmanna að þeir vinni með skóla, auk þess sem núverandi námsmannafyrirkomulag takmarkar hversu mikið stúdentar mega vinna með skóla. Margur nýstúdentinn sem hefur nám að hausti þarf því að hafa safnað sér inn ríkulega á liðnu sumri til þess að hafa ofan í sig og á þangað til námslán detta í hús, þ.e. í síðasta lagi 15. janúar eftir áramót. Þeir sem koma af vinnumarkaði þurfa að hafa safnað sér vel yfir hálfri milljón til að geta séð fyrir sér og sínum svo að þeir hafi efni á því að fara í háskóla. Þannig er bara staðan í dag. Margir leita eftir stuðningi fjölskyldu sinnar, búa heima hjá foreldrum og eru fjárhagslega háðir fjölskyldunni fyrstu annirnar. Það eru ekki allir svo heppnir að geta leitað á náðir vandamanna eða verið á framfæri foreldra þegar þeir hefja nám. Fjölmargir stúdentar eru því háðir bönkunum um fyrirframgreiðslu námslána í formi yfirdráttar sem bera vexti og þegar námslánin eru borguð út fara þau upp í yfirdráttinn og leikurinn hefst á ný. Til þess að stúdentar hafi efni á því að halda lífi yfir önnina eru þeir háðir bankalánum. Eins og staðan er í dag þá er engin leið fyrir stúdenta að fá fyrir fram greidd námslán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna þar sem regluverk stofnunarinnar er stíft og gerir ráð fyrir að allt nám sé eins, að allar námsleiðir séu eins, en svo er því miður ekki. Það er því algengt að stúdentar vítt og breitt um landið lendi á milli steins og sleggju vegna þess að ekki má mikið út af bregða að eitthvað fari úrskeiðis, svo sem ef námskeið fellur niður, stúdentar fá falleinkunn í prófi eða stúdentar segja sig úr námskeiðum vegna persónulegra ástæðna. Það er ekki óalgengt að stúdentar lendi illa í því að hafa fengið fyrir fram greidd námslán frá bankanum, en svo þegar kemur að gjalddaga hefur stúdentinn ekki uppfyllt þau skilyrði sem þarf til þess að hljóta námslán. Ástæðurnar þar að baki geta verið jafn margar og stúdentar eru mismunandi. Stúdentar eru margir hverjir fastir í vítahring fyrir fram greiddra námslána sem felast í yfirdrætti frá bankanum og eru í mikilli óvissu um það hvort LÍN muni síðar borga þeim þegar kemur að gjalddaga yfirdráttarins. Því langar mig til þess að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort hann telji að fyrirframgreiðslu námslána sé best komið fyrir hjá einkabönkum [[Forseti hringir.]]og hvort hæstv. ráðherra telji eðlileg að nemendur greiði yfirdráttarvextir á slíkri fyrirframgreiðslu námslána sinna. Að lokum langar mig einnig til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort til [[Forseti hringir.]]standi að gera einhverjar breytingar á þessu fyrirkomulagi með endurskoðuðum lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ef svo er, [[Forseti hringir.]]í hverju felast þær?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á málefnum Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Ég held að við getum verið sammála um og það er mat flestra að aðkallandi sé að lög og reglugerðir um starfsemi lánasjóðsins verði teknar til endurskoðunar og eru ástæðurnar af margvíslegum toga. Lánasjóður íslenskra námsmanna starfar eftir lögum nr. 21/1992, auk þess fjallar reglugerð nr. 478/2011 enn frekar um starfsemina. Árlega samþykkir stjórn lánasjóðsins úthlutunarreglur sem eru staðfestar af ráðherra, en þær eru ígildi reglugerðar. Loks fjallar reglugerð nr. 79/1998 um starfsreglur málskotsnefndar lánasjóðsins. Ég vil taka það fram, virðulegi forseti, að vanskil við sjóðinn hafa aukist umtalsvert, en gjaldfallnar ógreiddar afborganir hækkuðu um 690 millj. kr. á milli áranna 2013 og 2014 og eru nú um 5 milljarðar. Vanskil um síðustu áramót námu 2,3% af heildarstöðu lánasafnsins sem í lok árs 2014 var um 213,1 milljarður. Staða afskriftasjóðs Lánasjóðs íslenskra námsmanna í lok árs 2014 var 41,5 milljarðar. Þegar fjallað er um samfélagslegt hlutverk lánasjóðsins er oftast bent á þátt lánakerfisins í að jafna möguleika námsmanna með ólíkan félags- og efnahagslegan bakgrunn á háskólanámi. Í lögum um lánasjóðinn segir til að mynda að hlutverk sjóðsins sé, með leyfi forseta, „að tryggja þeim sem falla undir lög þessi tækifæri til náms án tillits til efnahags“. Þetta er mikilvægt hlutverk sjóðsins en þó takmarkast samfélagslegt hlutverk hans ekki eingöngu við það. Lánasjóðurinn hefur einnig verið tæki til að fjárfesta í háskólamenntuðu vinnuafli og alþjóðlegum tengslum þekkingarsamfélagsins. Í eftirfylgniskýrslu Ríkisendurskoðunar frá ágúst 2014 við úttekt á skýrslu stofnunarinnar frá árinu 2011 er mennta- og menningarmálaráðuneytið hvatt til að hraða undirbúningi að nýju frumvarpi til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Nefnd um endurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna var skipuð um síðustu mánaðamót og hefur nú þegar hafið störf. Nefndinni er ætlað að vinna að gerð heildstæðs lagafrumvarps um Lánasjóð íslenskra námsmanna ásamt greinargerð og skal nefndin horfa sérstaklega til atriða eins og hvernig mögulegt sé að bregðast við aukinni fjárhagslegri áhættu Lánasjóðs íslenskra námsmanna, hvernig megi efla möguleika Lánasjóðs íslenskra námsmanna til að takast á við nýjar og breyttar áskoranir í alþjóðlegu háskólaumhverfi, hvernig megi treysta jöfn tækifæri til náms óháð efnahag og með hvaða hætti megi beita lánareglum Lánasjóðs íslenskra námsmanna til að stuðla að bættum framgangi í námi. Í vinnu sinni skal nefndin hafa víðtækt samráð við helstu hagsmunaaðila er varðar breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Fram undan, þegar þessi nefnd hefur skilað drögum sínum, tekur við víðtækt samráð við alla hagsmunaaðila. Um er að ræða feikilega mikilvægan þátt í menntakerfi okkar og nauðsynlegt að fram fari mjög víðtækt samráð þar um. Ég veit að bæði þegar kemur að námsmannahreyfingum og öðrum þá mun ekki standa á okkur að leita eftir samráði við þá aðila til þess að tryggja að það verði sem mest sátt um breytingarnar. Þó er það alltaf svo og ekki hægt að tryggja að allir verði sáttir um allt, en vonandi er hægt að ná fram nægilega góðri sátt til þess að hægt sé að leiða málið til lykta á þingi. Í ljósi þessa er rétt að segja, virðulegi forseti, að spurningar fyrirspyrjanda tengjast allar starfi og þeim viðfangsefnum nefndarinnar sem hér er verið að ræða um. Þessum fyrirspurnum hv. þingmanns hefur verið sérstaklega komið á framfæri við nefndarmenn. Ég tel ekki rétt að svo komnu máli að ég láti í ljós efnislegar áherslur væntanlegra breytinga á starfsemi og starfsháttum Lánasjóðs íslenskra námsmanna og nefndin fái svigrúm til að ljúka sínum störfum sem ég vonast til að geti orðið í janúar 2016. Ég ítreka að þegar sú vinna liggur fyrir mun halda áfram samráð við þá sem að þessu máli koma og eiga hagsmuni undir. Það varðar mjög miklu til þess að hægt sé að vonast til þess að þetta mál fái brautargengi í þinginu og mögulegt verði að leiða það til lykta.
Virðulegi forseti. Allir Íslendingar hafa stjórnarskrárvarinn rétt til að stunda nám, en þessi réttindi duga skammt ef tækifærin standa ekki til boða. Til að geta stundað nám í háskóla þarf fjármagn til að geta aflað sér nauðsynlegra gagna eins og bóka en aðallega til að geta séð fyrir sér og eiga fyrir fæði, húsnæði og öðru uppihaldi. Lánasjóður íslenskra námsmanna var settur á fót til að jafna tækifærin, en til þess að fá lán þarf að uppfylla ströng skilyrði sem ekki allir gera. Í ofanálag þurfa flestir námsmenn að leita á náðir banka til að fá fyrirframgreiðslu á svimandi háum vöxtum. Er hægt að tala um réttindi þegar svona lítið er gert til að skapa jöfn tækifæri? Erum við raunverulega frjáls ef við höfum ekki öll sömu tækifæri til að nýta okkur þessi stjórnarskrárvörðu réttindi?
Virðulegi forseti. Það gleður mig mikið að heyra að hæstv. menntamálaráðherra hafi beint þessum spurningum til nefndarinnar sem fjallar um endurskoðun á málefnum LÍN. Hins vegar er eitt sem mig langar að benda á, en það eru vanskil við sjóðinn akkúrat núna. Þau eru ekki vandamál sem tengist núverandi stúdentum, þeir hafa aldrei tekið lán áður, þeir eru tvítugir einstaklingar sem hafa aldrei tekið lán áður og þetta er fyrsta skref þeirra út í hinn stóra heim. Núverandi kerfi stuðlar einfaldlega ekki að jöfnum tækifærum til náms, heldur er það frekar líklegt til þess að ýta undir vítahring yfirdráttar sem verður síðan til þess að stúdentar fara seint að heiman sem hefur verið vandamál sem talað hefur verið um í fjölmiðlum undanfarið. Það gleður mig að heyra að hæstv. menntamálaráðherra vilji endurskoða þessi lög og það sé í farvegi. Hins vegar langar mig að ítreka að þeir sem eru á vanskilaskrá núna hjá LÍN eru ekki þeir sem eru að biðja um lán akkúrat núna. Það þarf einhvern veginn að bregðast við þeim vanda sem steðjar að ungu fólki í dag. [[Gripið fram í: Er ráðherrann …?]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, þingmanni og öðrum þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir framlag þeirra. Ég vil bara segja að auðvitað er það alveg hárrétt sem hér er sagt að sá vandi sem hefur myndast vegna vanskila er ekki til kominn vegna þeirra sem eru að taka lán núna, en sjóðurinn stendur frammi fyrir þessum raunveruleika. Það þýðir að ef ekki er fundin einhver aðferð til þess að takast á við vandann og koma í veg fyrir að vanskil aukist þá þarf að setja meiri fjármuni úr ríkissjóði til að mæta vandanum. Í raun og veru er það svo með íslenska námslánakerfið að í því er fólginn verulegur styrkur, en það hvernig við stýrum honum er aftur á móti mikið umhugsunarefni. Eins og kerfið er byggt upp hjá okkur núna þá rennur styrkurinn einna helst til þeirra sem fara frekar seint í nám og eru lengi í námi og í mjög dýru námi en mun minna til þeirra sem fara snemma í nám og klára á réttum tíma, þar er hlutfall styrksins mun lægra. Þetta þurfum við að hafa í huga þegar við endurskoðum lögin um lánasjóðinn ásamt ýmsu öðru. Meðal annars þess vegna beindi ég spurningum hv. þingmanns sérstaklega til nefndarinnar, þ.e. svo að reynt yrði að taka afstöðu til þeirra hluta sem þar eru nefndir. Hvað varðar rétt manna til náms þá er grundvallarhugsunin með lánasjóðnum sú að tryggja eftir því sem hægt er að efnahagslegar ástæður komi ekki í veg fyrir að fólk geti sótt sér nám. Það þýðir auðvitað að það verður samfélagslegt verkefni okkar. Lánasjóðinn tel ég vera eina af farsælustu ákvörðunum sem hafa verið teknar í menntamálum Íslendinga, að byggja þennan sjóð upp. Þess vegna er mikil ábyrgð á okkur sem hér erum síðan að véla um þau mál að tryggja að sjóðurinn haldi áfram að geta starfað og hann verði þannig upp byggður að hann verði öflugur og geti veitt góðan stuðning. Til þess eru vítin að varast þau, [[Forseti hringir.]]t.d. ef við horfum á sjóð eins og Íbúðalánasjóð. Við viljum ekki að slíkt endurtaki sig með Lánasjóð íslenskra námsmanna.
Hæstv. forseti. Í október á síðasta ári lagði sú sem hér stendur fram þingsályktunartillögu um eflingu náms í mjólkurfræði. Málið komst til nefndar og var sent til umsagnar. Þær fimm umsagnir sem bárust voru allar jákvæðar í garð ályktunarinnar og talað um sem mikilvægt skref til að viðhalda þekkingu á úrvinnslu mjólkur sem hér er að finna, en einnig til að nýtast innan annarra greina. Jafnframt var í þeim umsögnum lýst yfir áhyggjum af iðnaðinum ef ekkert væri gert í þeim málum. Umsagnirnar sem komu voru frá Landssambandi kúabænda, Mjólkurfræðingafélagi Íslands, Samtökum afurðastöðva í mjólkuriðnaði, Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins. Þar sem málið er talið brýnt og komst ekki í gegnum síðasta löggjafarþing var það lagt fram aftur á yfirstandandi þingi með fleiri flutningsmönnum um miðjan september síðastliðinn. Á sama tíma fær sú sem hér stendur, fyrsti flutningsmaður þingsályktunartillögunnar, fregnir af því að fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins sé umboðslaus og hafi verið það síðan í febrúar, eða milli framlagningar þingsályktunartillagna um eflingu náms í mjólkurfræði. Eins og þetta blasir við mér er sagt að menntamálaráðherra eigi að skipa formann nefndarinnar áður en aðrir séu tilnefndir í hana og það hafi ekki verið gert. Þá hafi umboð þeirra sem fyrir sátu ekki verið framlengt og því sé nefndin í raun ekki starfandi. Með fyrrgreindri þingsályktunartillögu og umsögnum sem um hana bárust á síðasta þingi og svo með framlagningu hennar að nýju hefði hæstv. ráðherra átt að vera ljóst að áfram yrði unnið að henni. Því er mér spurn hvað hæstv. ráðherra hefur ætlað sér að gera í þessum málum. Því spyr ég hæstv. menntamálaráðherra hvert hlutverk fræðslunefndar mjólkuriðnaðarins sé, hverjir eigi fulltrúa í henni, hvort umboðið sé í raun útrunnið og ef svo er, hvort ráðherra hafi áætlað að endurnýja umboð nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Fyrst um hvert hlutverk fræðslunefndar mjólkuriðnaðarins sé, þá er það svo að samkvæmt reglum um nám í mjólkuriðnaði nr. 1150/2006 er fræðslunefnd í mjólkuriðnaði ætlað að hafa umsjón með námi nemenda í iðninni og er tilhögun námsins lýst nánar í þeim reglum. Hvað varðar umboð fræðslunefndar mjólkuriðnaðarins og þá spurningu hvort áætlað sé að endurnýja umboð nefndarinnar, þá er rétt að taka fram að skipunartími fræðslunefndar í mjólkuriðnaði er útrunninn eins og fram hefur komið og hefur verið leitað eftir tilnefningum í nefndina hjá starfsgreinaráði matvæla-, veitinga- og ferðaþjónustugreina. Nefndin verður endurskipulögð jafn skjótt og tilnefningar berast.
Herra forseti. Mér finnst sem hér sé upplýst að nokkur vá sé fyrir dyrum ef í ljós kemur að hæstv. ráðherra hefur forsómað það að endurskipa í fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins. Á sínum tíma gegndi sú nefnd ákaflega mikilvægu hlutverki undir forustu ágæts fyrrverandi þingmanns, sem var reyndar landbúnaðarráðherra, Guðna Ágústssonar. Undir forustu hans taldi ég að sú nefnd hefði unnið mjög þarft verk. Ég minnist þess til dæmis að nefndin, að ég hygg um tólf ára skeið, kostaði sérstakan samning við landssamtökin Beinvernd á Íslandi og hafði uppi mikinn áróður gagnvart skólabörnum um gæði þess að fólk á ungum aldri neytti mjólkur, en eins og hæstv. ráðherra veit skiptir akkúrat mestu máli þegar fólk er ungt að það neyti mjólkur. Ég tel þess vegna að hæstv. ráðherra eigi að vinda bráðan bug að því að koma nefndinni á laggir aftur því að margt hefur hún ákaflega vel gert. Ég tel að ef hann dregur það öllu lengur sé mikil vá fyrir dyrum hjá mjólkuriðnaðinum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og með þeim er áhyggjum létt af mér. Þar sem hann fór yfir hlutverk nefndarinnar hef ég skilið hlutverkið rétt, hún eigi í rauninni að fara með umönnun á þessu námi og hvet þá ráðherrann til að ýta á eftir tilnefningum til þess að geta endurskipað nefndina. Við verðum að svara því kalli sem hefur komið frá aðilum innan mjólkuriðnaðarins, sem og atvinnulífsins í heild. Þær áhyggjur komu fram í þeim umsögnum sem ég talaði um áðan og voru allar mjög jákvæðar. Ég vonast því til þess að þegar þingsályktunartillagan kemur til umræðu í þinginu fái hún góða umfjöllun í nefndum og gott samstarf verði við fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins sem verði þá vonandi komin með umboð sitt að nýju.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og öðrum hv. þingmönnum fyrir umræðuna um málið. Hvað varðar þá stöðu sem hefur komið upp, ef nefndin hefur verið um einhverja hríð umboðslaus, þá deili ég því með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að það er auðvitað áhyggjuefni. Þó skal á það minnt að önnur félög, t.d. Mjólkursamsalan, halda uppi mjög stífri fræðslustarfsemi, áróðri, ef svo má að orði komast, um mikilvægi þess að neyta mjólkurdrykkja og eins að mjólkurvörur séu aðgengilegar, sérstaklega einmitt fyrir börn. Ég tel að þannig hafi ekki orðið neitt lát á þeim áróðri þó að eitthvað hafi dregist að endurskipa nefndina. En það er sjálfsagt að hafa vaðið fyrir neðan sig og taka enga áhættu í þessum málum og tryggja að nefndin sé að sjálfsögðu með fullt umboð. Ég vil nota þetta tækifæri til að víkja að öðru máli þessu þó nokkuð tengdu [[Við viljum fá Guðna til baka.]]sem snýr að því að tryggja hér menntunartækifæri mjólkurfræðinga. Eins og rætt hefur verið um í þingsalnum hefur orðið breyting á möguleikum Íslendinga varðandi nám í Danmörku á því sviði og við höfum rætt það hér áður. Ég hef átt samtöl við forustumenn úr mjólkuriðnaðinum, og af því að hér var kallað að við vildum fá Guðna Ágústsson aftur, þá hef ég átt samtal við hann og fleiri um áhyggjur mínar af því að þrengst hafi um menntunarmöguleika þeirra sem vilja sækja sér sérfræðinám á þessu sviði, m.a. vegna breytinga sem hafa orðið hjá dönskum menntamálayfirvöldum. Ég tel nauðsynlegt að það samtal haldi áfram og vænti þess og vona að greinin styðji vel við þá [[Forseti hringir.]]sem vilja mennta sig á þessu sviði, styðji við þá einstaklinga með fjárhagslegum hætti þannig að sem flestir eigi tök á því að afla sér menntunar í því spennandi fagi.