Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eru sambærileg lög í Noregi eins og ég kom að í greinargerð og fyrirmyndin að þessu frumvarpi kemur frá Noregi. Lögfræðingur innan þingsins hefur unnið þetta mál og ég treysti því að það standist stjórnarskrá. Auðvitað er það hlutverk efnahags- og viðskiptanefndar að kalla á til þess bæra aðila til þess að fara ofan í saumana á þessu máli. Þarna beitum við mjög vægum viðurlögum, að ég tel, gagnvart þeim fyrirtækjum sem fara ekki eftir lögum. Auðvitað eiga allir, hvort sem það eru fyrirtæki eða einstaklingar, að fara eftir gildandi lögum hverju sinni. Það er auðvitað útlátalaust fyrir fyrirtæki að fara eftir lögum og komast þar með hjá viðurlögum. Því miður hefur raunin orðið önnur og það er auðvitað ekki gott. Eins og ég kom inn á hefur orðið mikið bakslag í þessu og sýnir sig að þetta hefur einhvern veginn ekki verið að virka og að það þurfi að beita viðurlögum svo að fyrirtæki taki þetta alvarlega. Ég tel að fyrirtæki, þegar upp er staðið, muni hagnast mjög á því að fá konur inn í stjórn og þær beiti sér þar. Ég tel að það sé mikill hagur fyrirtækja að fá konur inn í stjórn og þar með að það sé blönduð stjórn í kynjahlutföllum, eins og kemur fram í lögunum, [[Forseti hringir.]]að lágmarki 40% af öðru hvoru kyninu.
Herra forseti. Ég deili ekki við hv. þingmann um að það getur verið gott fyrir hvaða hlutafélag sem er að fá fleiri konur inn í stjórn og þess vegna að allir stjórnarmenn séu konur, það getur meira að segja verið, enda er það ákvörðun hluthafa. En látum það liggja á milli hluta. Það er hins vegar alveg greinilegt að flutningsmenn hafa ekki velt því fyrir sér að það er fullkomlega óljóst hvað átt er við með skilgreiningu á fjárhagslegum styrk félagsins. En látum það liggja á milli hluta. Það sem ég vil fá að spyrja hv. þingmann að er: Hvað er það sem rekur flutningsmenn til að leggja þetta frumvarp fram þegar horft er á 156. gr. hlutafélagalaganna og 130. gr. laga um einkahlutafélög, þar sem segir: „Sá sem vanrækir tilkynningar til hlutafélagaskrár“ - og þar með um kynjahlutföll um hverjir sitja þar - „samkvæmt lögum þessum skal sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári.“? Finnst flutningsmönnum þetta ákvæði í 156. gr. hlutafélagalaganna og 130. gr. laga um einkahlutafélög ekki nægjanlegt? Telja þeir að til viðbótar eigi síðan að leggja dagsektir á viðkomandi hlutafélög, allt að 100.000 kr., 700.000 kr. á viku? Að vísu er tekið tillit til einhvers óskýrs atriðis sem heitir fjárhagslegur styrkur sem enginn veit hvað þýðir og hvernig á að skilgreina. Það er ekki hægt annað en að krefjast þess að þegar flutningsmenn leggja svona fram geti þeir a.m.k. svarað því hvað felst í hinum fjárhagslega styrk. Hvernig er hann skilgreindur? [[Forseti hringir.]]Af hverju telja þeir að þau ákvæði sem ég hef vitnað til séu ekki nægilega sterk - allt að eins árs fangelsi?
Virðulegi forseti. Það virðist vera að það hafi ekki dugað til og ekki haft þann hvata, þótt þetta komi fram í þeirri lagagrein sem hv. þingmaður vitnar til. Því hefur ekki verið beitt. Annars er ég hrædd um að ansi margir myndu sitja af sér dóma miðað við að þessi fyrirtæki hafi ekki verið að framfylgja lögum. Ég tel að það sé mjög eðlilegt að við sem horfðum til Noregs þegar við settum þessi lög á sínum tíma horfum líka til Noregs þegar við sjáum að þeim er ekki fylgt, því miður. Við göngum skrefinu lengra og tökum upp sambærileg viðurlög og eru í Noregi og virðast hafa virkað ágætlega þar. Þar er árangurinn allt annar en við horfum upp á hér. Þegar við horfum upp á bakslag hreinlega verður að bregðast við. Annars værum við að játa okkur sigruð í þeim efnum, við værum með löggjöf sem fyrirtækin tækju ekkert mark á. Ég hvet hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar til að kalla til þess bæra aðila til að fara yfir þetta mál. Það var lögfræðingur sem fór yfir þennan lagatexta af okkar hálfu og kynnti sér lögin og viðurlögin í Noregi. Félag kvenna í atvinnulífinu fundaði með atvinnuveganefnd síðasta vetur og kallaði eftir því að það yrðu einhver viðurlög svo að við gætum komið þessum málum á þann stað sem okkur væri sómi að.
Herra forseti. Gripið hefur verið til ýmissa aðgerða til þess að jafna stöðu karla og kvenna í íslensku samfélagi en staðan er þó ekki jöfn. Var m.a. heill dagur í gær tileinkaður baráttunni fyrir jöfnum kjörum karla og kvenna og bent á það óréttlæti sem er fólgið í því að karlar og konur fái ekki sömu laun. Dagurinn var einnig notaðir til að vekja athygli á ýmsum öðrum atriðum þar sem staða kynjanna er ekki jöfn. Í því samhengi var #metoo-byltingin rifjuð upp og bent á að því miður sæta konur ofbeldi í samfélaginu. Í mínum huga er frumvarpið sem hér er lagt fram, um breytingu á lögum sem gerir að verkum að viðurlög verði við því að fylgja ekki samþykktum lögum um hlutfall kynja í stjórn, enn eitt verkfærið sem við sem samfélag getum beitt í þeim tilgangi að jafna stöðu karla og kvenna í samfélaginu. Þó svo að ég sé ekki einn af flutningsmönnum frumvarpsins styð ég það og markmið þess svo sannarlega heils hugar. Mér finnst mjög áhugavert sem kemur fram í greinargerðinni um að í gildi séu lög sem hefur ekki verið fylgt, en lögin kveða á um að í stjórnum fyrirtækja skuli hlutur hvors kyns vera að lágmarki 40% ef fyrirtækin eru það stór að í þeim starfi 50 manns og ef fyrirtækin eru lítil þar sem einungis eru þrír stjórnarmenn sé a.m.k. einn einstaklingur af hvoru kyni. Það hefur orðið bakslag á síðustu árum þar sem konum í stjórnum fyrirtækja hefur farið fækkandi frá því að ákveðnum toppi var náð, sem var þó aðeins 33,2%, árið 2014. Ég tel að við þurfum sem löggjafi og sem samfélag að beita mörgum og fjölbreytilegum aðferðum til þess að jafna stöðu kynjanna í samfélaginu. Ég held að ekki sé til nein ein leið sem bjargar öllu eða breytir öllu heldur þurfi að grípa til aðgerða á mörgum sviðum. Ég tel að þetta sé ein leið sem við eigum að skoða og fara. Líkt og kemur fram í greinargerðinni hefur sú leið gagnast vel í Noregi. Ég held að engin ástæða sé til að halda að eitthvað annað gildi um íslenskt samfélag og vona þess vegna að frumvarpið hljóti brautargengi, jafnrétti í íslensku samfélagi til hagsbóta.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu sem felur það í sér að heimilt verði að beita sektarákvæðum á þá sem uppfylla ekki lög sem þegar eru í gildi. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps og þakka hv. fyrsta flutningsmanni Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir hennar ræðu og að hafa boðið mér að taka þátt í því að flytja þetta mál. Ég verð samt að viðurkenna að það var ekkert einföld ákvörðun fyrir mig, hvort ég sem þingkona Sjálfstæðisflokksins ætti að taka þátt í flutningi á slíku frumvarpi. Því fannst mér full ástæða til að bíða hér fram eftir kvöldi eftir því að fá að útskýra afstöðu mína til málsins. Hún er í fyrsta lagi sú að ef við erum með lög í landinu er full ástæða til að í þeim sé jafnframt einhver heimild til að beita viðurlögum ef lögin eru ekki uppfyllt, algerlega óháð því í raun um hvaða lög er að ræða. Í þessu tilfelli erum við að ræða þau lög er lúta að jöfnun kynjanna í stjórnum fyrirtækja. Það að nýta krafta beggja kynja alls staðar, hvort sem er hér inni á hinu háa Alþingi, í stjórnum fyrirtækja, úti í atvinnulífinu eða hvar sem er, skiptir máli og er mikilvægi fjölbreytileikans margsannað þegar að þessu kemur. Það ætti því að vera sjálfsagður hlutur hjá fyrirtækjum úti á markaði að huga að fjölbreytileikanum þegar kemur að því að skipa í stjórnir. Það eru þeirra hagsmunir. Ég vil geta þess í þessu samhengi að ég var mjög ánægð með auglýsingu sem Samtök atvinnulífsins birtu í gær þar sem rætt var um kvennafrídaginn og um launamun kynjanna. Þau ítrekuðu það að fyrirtæki sem í fyrsta lagi greiddu ekki kynjunum jöfn laun fyrir störf væru að brjóta lög en í öðru lagi væru þau ekki að standa sig í samkeppninni. Ég held að það sama eigi við hér. Það er fyrsta afstaða mín. Hvernig er það svo framkvæmt að vera með einhver viðurlög? Tillagan í frumvarpinu er um dagsektir og eins og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir fór yfir er hér horft til norsku aðferðarinnar. Mér fannst, og finnst við fyrsta yfirlestur, það algerlega ganga upp en ef á því eru einhverjir meinbugir þarf bara að fara yfir það í framhaldinu. Aftur á móti hefur FKA bent á nauðsyn þess að bregðast við með einhverjum hætti. Hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á það að ríkisskattstjóri eða ársreikningaskrá hefði þegar ákveðnar sektarheimildir ef félög skila til að mynda ekki inn ársreikningum. Þegar þau lög voru sett og gerð var krafa um að félög sendu inn ársreikninga til ársreikningaskrár voru heimtur ekkert sérstaklega góðar til að byrja með. Þar var sett inn sektarákvæði og það hefur haft þau áhrif að nú skila fyrirtækin ársreikningum á réttum tíma, enda er það mikilvægt. Mér finnst algerlega hægt að jafna þetta og geri þá ráð fyrir því að með slíkum sektarákvæðum muni þetta breytast að einhverju leyti. Félag kvenna í atvinnulífinu hefur líka bent á að það ætti að vera hægur leikur fyrir ársreikningaskrá að fylgjast með þessu. Það virðist ekki vera gert. Ég mun að sjálfsögðu taka það mál upp þegar við förum yfir þetta í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, við fáum væntanlega til okkar fulltrúa frá ríkisskattstjóra og ársreikningaskrá, hvernig slíku eftirliti er háttað því að það væri auðvitað sjálfsagt að þetta væri yfirfarið þar. Samkvæmt þeim ábendingum sem við höfum fengið sem stöndum að þessu frumvarpi virðist svo ekki vera. En að þessu sögðu langar mig aðeins að fara yfir það sem er kannski grunnurinn í þessu frumvarpi, kynjakvótar. Mér finnst náttúrlega algerlega óþolandi að standa hér og ræða jafnréttismál. Mér finnst það óþolandi í ljósi þess að við erum búin að gera það svo áratugum skiptir og maður vill alltaf komast í endamark með málin sín. Við virðumst ekki vera komin þangað enn. Ég viðurkenni að ég hefði örugglega á árinu 2010, hefði ég setið á þingi þá, verið sammála flokkssystkinum mínum í Sjálfstæðisflokknum sem ekki greiddu atkvæði með þessu frumvarpi á sínum tíma. Þau notuðu þá röksemd, svipað og hv. þm. Óli Björn Kárason fór hér yfir áðan, að þetta snerist um frelsi fyrirtækja, við værum jafnvel að ganga með einhverjum hætti á eignarrétt þeirra með því að setja lög um það hvernig fyrirtæki á markaði ættu að skipa sínar stjórnir. Ég er mjög höll undir þau sjónarmið, ég viðurkenni það fúslega. En svo koma önnur sjónarmið inn í myndina: Mikilvægi þess að við nýtum krafta allra, mikilvægi þess að konur jafnt sem karlar skipi stjórnir fyrirtækja, séu í framkvæmdastjórastörfum og forstjórastörfum innan fyrirtækjanna, séu sem sagt jafnt á við karla með ákveðin völd í atvinnulífinu. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli. Ég er því miður, og ég bara ítreka það, komin á þá skoðun að við þurfum til þess kynjakvóta. Staðan er sú að þessi lög voru samþykkt árið 2010, þótt þau hafi ekki öðlast gildi fyrr en 2013, og ég þekki ekki til þess að einhver hafi flutt hér frumvarp um að fella þau úr gildi. Sú umræða hefur þá alla vega ekki farið mjög hátt. Ég ímynda mér að margir séu orðnir hallir undir að það þurfi kannski svoleiðis aðgerðir, jafn ömurlega leiðinlegt og það er. Mig langar líka í þessu sambandi að ræða það að þrátt fyrir að við séum ekki komin í neitt endamark hér búum við á Íslandi við mjög góða hluti í jafnréttismálum miðað við mjög víða annars staðar í heiminum. Við höfum verið til fyrirmyndar í svo mörgu og ég ætla að byrja á að nefna fæðingarorlofið sem ég held að sé stærsta framfaraskrefið í jafnréttismálum sem við höfum stigið hér á þinginu og var það nú mjög umdeilt á sínum tíma. Við búum það vel að við höfum töluvert fram að færa á alþjóðavettvangi þegar kemur að því að ræða jafnréttismál. Þau eru meira að segja einn af okkar hornsteinum í utanríkisstefnu okkar. Við höfum sérstakan sendiherra jafnréttismála og þegar okkar hæstv. utanríkisráðherra fer til útlanda og talar á ráðstefnum er alltaf rætt um jafnréttismál. Þegar erlendir þingmenn koma hingað og heimsækja okkur spyrja þeir okkur iðulega út í jafnréttið: Hvernig hafið þið náð þessum árangri? Ísland er einfaldlega þekkt fyrir að standa mjög framarlega í jafnréttismálum. Norðmenn voru á undan okkur að setja lög er lutu að jöfnun kynja í stjórnum úti á markaði. Þeir settu jafnframt refsiheimildir og þeim virðist hafa vegnað betur en okkur í að ná þessum árangri. Ég segi: Af hverju ættum við ekki að reyna hið sama og sjá hvort við getum þá ekki í þessu eins og svo mörgu öðru er kemur að jafnréttismálum staðið fremst meðal jafningja? Þetta snýst nefnilega um ákveðnar valdastöður í samfélaginu og mikilvægi þess að konur séu valdar í slíkar stöður til jafns á við karla. Eins mikið og ég styð einstaklingsfrelsið styð ég líka jöfn tækifæri. Það er einfaldlega staðreynd, eins sorgleg og hún er, að konur í atvinnulífinu hafa ekki jöfn tækifæri á við karla. Þetta margumrædda glerþak er því miður staðreynd. Það er ástæðan fyrir því að of fáar konur sitja í stjórnum fyrirtækja og allt of fáar konur sitja í framkvæmdastjórnum fyrirtækja eða eru forstjórar stærstu fyrirtækja á markaði. Ég held að við viljum öll breyta þessu. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að nýta krafta beggja kynja. Það sem við kunnum að vera ósammála um er hvaða aðferðum við beitum. En þá segi ég á sama tíma: Nú er ég bara orðin mjög óþreyjufull, við erum búin að bíða lengi og við getum ekki beðið endalaust. Þess vegna styð ég þetta frumvarp. Ég er fullkomlega tilbúin að ræða mismunandi útfærslur á því ef þess er þörf og ég ætla líka að enda á þetta á slagorði gærdagsins: Breytum ekki konum, breytum samfélaginu.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um samvinnufélög, lögum um einkahlutafélög, lögum um hlutafélög og lögum um sameignarfélög, þ.e. viðurlög vegna hlutfalls kynja í stjórn. Þetta mál er athyglisvert. Það fjallar um að við erum að reyna að fylgja eftir lögum sem voru sett hér varðandi jafnan hlut karla og kvenna í stjórnum fyrirtækja. Við settum lögin árið 2010 og það var með lögum um einkahlutafélög. Þar voru lögfest ákvæði um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Þau öðluðust gildi 1. september 2013 þannig að gefinn var rúmur aðlögunartími. Ég get tekið undir það sem hefur verið sagt í þessum sal að við séum í stanslausri baráttu varðandi þau mál. Það er litið til okkar sem þjóðar í jafnréttismálum, við erum talin hafa náð langt í þeim og það er mjög jákvætt. Við erum með ríkjandi jafnréttislög í landinu og okkur finnst krafan um jöfn laun eðlileg. Í sjálfu sér má segja að lagaramminn um þau mál hjá okkur sé nokkuð góður og umgjörðin töluvert traust en það er ekki nóg að setja lög heldur verðum við að fylgja þeim eftir. Það er of algengt að við höfum sett einhver lög og erum sátt við þau en þau duga ekki til. Þegar við horfum til jafnréttismálanna tek ég undir að mikilvægt skref var stigið árið 2000 þegar réttur feðra og mæðra var jafnaður og þar með réttur barna, sem er mjög mikilvægt. Við höfum búið við fæðingarorlof sem er gríðarlega mikilvægt. Það má tína til alls konar hluti sem við höfum gert vel en það hefur ekki dugað til. Ég var lengi vel þeirrar skoðunar að við ættum ekki að þurfa kynjakvóta. Þetta ætti bara að gerast því að öll tölum við þannig. En það eru samt einhverjar hindranir, eitthvert stopp, eitthvað sem hamlar okkur í því að konur fái framgang. Ég er því algerlega þeirrar skoðunar og get vísað til þess sem hefur gerst í mínum flokki. Þar höfum við unnið eftir þeim reglum og eru ákveðnar reglur varðandi framboðslista, hvernig við bjóðum fram. Þar er 40/60%-regla, þ.e. hlutfallið sem verður að vera á milli kynjanna. Hún fær okkur til að leggja okkur meira fram við að ná í konur og hvetja þær áfram, til að fá þær með okkur. Það er gríðarlega mikilvægt að gera því að ef við ætlum að spegla samfélagið þurfum við að hafa sem jöfnust kynjahlutföll á öllum sviðum, alls staðar sem við erum að vinna. Í frumvarpinu er vísað í það hvernig hlutirnir hafa verið gerðir í Noregi, sem virðist hafa virkað vel. Ég fæ að grípa aðeins niður í greinargerðina, með leyfi forseta: „Í Noregi voru samþykkt lög um kynjakvóta í stjórnum stærri hlutafélaga árið 2003. Þar var kveðið á um að hlutur hvors kyns í stjórn skuli vera að lágmarki 40%. Eftir innleiðingu norsku laganna hækkaði hlutur kvenna í stjórnum hlutafélaga úr 6% árið 2002 í 40% árið 2011. Hlutfall kvenna í stjórnum stórra fyrirtækja í Noregi hækkaði úr fjórðungi stjórnarmanna árið 2004 í 36% árið 2006 og náði 42% árið 2009.“ Þetta sýnir að leiðin virkar og við þurfum að fara þá leið. Árangur hennar er, samkvæmt Sissel Jensen, sem er norskur hagfræðingur, aukinn hlutur kvenna sem fá hæst laun innan slíkra fyrirtækja. Það sem framkvæmdin leiðir af sér er mjög jákvætt. Konur fá svo frekar tækifæri til að vera meðal æðstu stjórnenda þegar stjórnin sjálf er skipuð bæði körlum og konum. Þær niðurstöður koma heim og saman við tilgang laganna, þ.e. að fleiri konur fá tækifæri til áhrifa í viðskiptalífinu. Við hljótum að vilja að í öllum lögum samfélagsins komi kynin sem jafnast að allri ákvarðanatöku, allri vinnu. Við deilum ábyrgðinni með okkur. Ég get ekki hugsað mér að dætur mínar þurfi að berjast fyrir því inn í framtíðina. Það á ekki að vera þannig. Við eigum að virða það fólk sem gekk á undan, barðist fyrir jafnréttinu, kom okkur á þann stað sem við erum á í dag. Við þurfum að halda merkjum þeirra á lofti og styrkja þau. Við megum hvergi hvika af leið. Þrátt fyrir að við höfum farið nokkuð að fordæmi Norðmanna og höfum, eins og ég vísaði í áðan, náð nokkuð góðum árangri - horft er til okkar annars staðar frá og fulltrúar okkar beðnir að koma fram og ræða jafnréttismálin og hvernig þeim er háttað hér - höfum við samt ekki náð þangað sem við ætluðum. Við höfum ekki náð sama árangri og Norðmenn og við eigum ekki að sætta okkur við það. Við eigum að fara lengra og gera meiri og ríkari kröfur. En þá kemur að því að í frumvarpinu er mælt með viðurlögum. Það leiðir kannski af sjálfu sér, við erum að setja lög og þá hljóta að vera einhver viðurlög við því að fylgja þeim ekki eftir. Nú brestur mig kunnáttu til að meta hvernig á að leggja það á en ég reikna með því að þetta verði tekið fyrir í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og menn skoði vel hvað sé passlegt. Hv. þm. Óli Björn Kárason talaði um að óljóst væri hver fjárhagslegur styrkur fyrirtækja eða félaga væri. Ég reikna með að þetta mál verði rætt vel í nefndinni og fundin verði leið til niðurstöðu. Ég vona að málið verði til þess að við komumst áfram því að það hefur því miður orðið bakslag hjá okkur í jafnréttisbaráttunni. Þrátt fyrir að við tölum um að sjálfsagt sé að við búum við jafnrétti og að launamunur kynjanna eigi ekki að vera til staðar er það samt raunin, því miður. Við þurfum að beita mörgum, fjölbreyttum leiðum í málaflokknum og þetta gæti verið ein þeirra. Ég er mjög spennt að fylgjast með því hvernig málinu reiðir af. Þrátt fyrir allt eru of fáar konur í stjórnum og of fáar konur eru forstjórar, það hefur sýnt sig. Það getur ekki átt að vera þannig. Konur hljóta að hafa alveg sömu hæfileika og karlar til þessa. Einhvern veginn þurfum við að hnika þeim málum áfram. Ég óska nefndinni alls velfarnaðar í vinnslu málsins og hlakka til að fylgjast með framgangi þess. Ég þakka jafnframt flutningsmönnum fyrir að leggja frumvarpið fram. Við þurfum alltaf að vera á vaktinni og halda þeim málum á lofti. Við megum ekki þegja þau í hel. Þetta er sannarlega liður í því að halda þeim á lofti og vinna þau áfram og það er fagnaðarefni.
Herra forseti. Það er nú farið að líða á nóttina og ekki ætla ég að lengja þessa umræðu mjög. En mér er þó ljúft og skylt, eins og ég gat um í andsvari við hv. fyrsta flutningsmann, að gera aðeins grein fyrir viðhorfum mínum. Ég ætla að byrja á því, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í viðtal sem birtist í Viðskiptablaðinu árið 2015 við Katrínu Pétursdóttur, sem allir ættu að þekkja og oft er kennd við Lýsi. Þar sagði hún orðrétt: „Eigendur eiga að hafa rétt til þess að velja í stjórn óháð kyni. Mér finnst kynjakvóti í rauninni minnkandi fyrir konur. Af hverju eru þær ekki einfaldlega metnar að verðleikum? Kynjahlutföll fara líka eftir eðli rekstrar“ o.s.frv. Síðar sagði Katrín Pétursdóttir að auðvitað ættu hluthafar að velja í stjórn og að hluthafar sem gæta hagsmuna fyrirtækisins veldu auðvitað hæfasta fólkið hverju sinni. Flokkssystir mín, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, vék að því að það væri einhvers konar glerþak þegar kæmi að þátttöku kvenna í stjórnun fyrirtækja. Það kann að vera. Ekki er ég að tala fyrir því að hindra konur í að ná frama í íslensku viðskiptalífi, nema síður sé. Ég held að öll fyrirtæki hafi að markmiði að velja hæfileikaríka einstaklinga til að stýra fyrirtækinu, í framkvæmdastjórn fyrirtækja, í stjórnir fyrirtækja o.s.frv., alveg óháð kyni. Ég held að þessir tímar okkar karla séu bara liðnir, kallatíminn er liðinn. En það er hins vegar alveg ljóst í mínum huga að með lögum um kynjakvóta er búið að setja glerþak eins og hluthafar í Vátryggingafélagi Íslands fengu að kynnast árið 2016. Þá voru völdin tekin af hluthöfum VÍS sem vildu skipa til verka með þeim hætti að konur væru yfir 60%. Það var ólöglegt samkvæmt þessum lögum. Þar með voru lögin byrjuð að vinna gegn því markmiði sem sett var, að auka hlut og áhrif kvenna í íslensku atvinnulífi. Það varð að fresta aðalfundinum út af þessu. Það voru sem sagt of fáir karlar í framboði til stjórnar, fjórar konur og einn karl og það mátti ekki. Ég hafna slíkum lögum. Ég held því fram að með þessu sé einmitt verið að vinna gegn því sem hv. flutningsmenn eru að reyna að ná fram, sem er að tryggja að konur hafi eðlilegan framgang hér í íslensku viðskiptalífi. Ég hef bara meiri trú á íslensku viðskiptalífi en svo að það þurfi að neyða menn til þess að taka skynsamlegar ákvarðanir, og skynsamlegar ákvarðanir í þessum efnum fela auðvitað í sér að velja hæfileikaríkasta fólkið. Það vill bara svo til að það eru oft og tíðum konur. En stundum eru það karlar. Það verður bara svo að vera. Samkvæmt gildandi lögum er konum t.d. ekki heimilt að taka sig saman og stofna fyrirtæki sem nær ákveðinni stærð og skipa eingöngu konur til verka. Af hverju er það? Það sama á við um karla. Í mínum huga ganga þessi lög - síðan á að fara að beita fyrirtæki dagsektum eftir þeim - gegn eignarrétti sem fólginn er í hlutafé sem viðkomandi einstaklingur á í hlutafélagi og ráðstöfunarrétti sem óhjákvæmilega hlýtur að fylgja þeim hlutabréfum. Það er sem sagt búið að takmarka ráðstöfunarrétt einstaklinga og ákvörðunarrétt þeirra sem eiga hlutabréf í ákveðnum hlutafélögum. Það gengur í mínum huga gegn eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Við getum deilt um það, en það væri kannski einnar messu virði að einhvern tímann væri látið reyna á það. Að lokum ætla ég að segja aftur það sem ég var að spyrja 1. flutningsmann, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, að hér: Hér er sett inn eitthvert óljóst ákvæði um fjárhagslegan styrk sem er ekki með neinum hætti skilgreindur í frumvarpinu og ekki gerð tilraun til þess í greinargerðinni að reyna að hjálpa, ef þetta yrði að lögum; það eru engin lögskýringargögn að baki. Hvað er átt við með fjárhagslegum styrk? Hvernig er hann metinn? Það mat hlýtur að vera mismunandi eftir atvinnugreinum. Í einni atvinnugrein þarf töluvert mikinn fjárhagslegan styrk, m.a. í áhætturekstri, svo sem eins og í rekstri flugfélaga, ég tala nú ekki um í sjávarútvegi. En það þarf kannski annan mælikvarða þegar kemur að verslun. Það þarf allt annan mælikvarða þegar kemur að vátryggingastarfsemi o.s.frv. og bönkum. Þetta er ekki merki um að flutningsmenn hafi unnið frumvarpið með þeim hætti sem ég hefði talið eðlilegt. Og ég fæ heldur engin svör við því af hverju flutningsmenn telja að 156. gr. hlutafélagalaga og 130. gr. einkahlutafélagalaga dugi ekki. Það er alveg skýrt að þau félög sem falla undir kynjakvótaákvæðin eiga ekkert val. Ef tilkynning um þetta kynjahlutfall berst ekki til hlutafélagaskrár er samkvæmt þessum greinum heimilt að beita þann sem vanrækir slíka tilkynningu, sem og aðrar tilkynningar sem lögum samkvæmt á að senda til hlutafélagaskrár og tengjast hlutafélaginu, sektum eða fangelsi í allt að eitt ár. Til viðbótar þessu ætla flutningsmenn að taka upp dagsektir sem eiga síðan með einhverjum hætti að taka mið af einhverju sem kallað er fjárhagslegur styrkur félagsins. Ég skil ekki hvernig flutningsmenn ætla að skilgreina þann styrk og engin tilraun er gerð til þess, hvorki í frumvarpinu sjálfu né í greinargerð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég held að mikilvægt sé að við ræðum þetta mikilvæga mál og hlustum á öll sjónarmið sem lúta að því. Ég verð samt að viðurkenna að ég held að hv. þingmaður hafi í ræðu sinni fyrst og fremst verið að lýsa andstöðu sinni við þau lög sem eru í gildi í dag um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja á markaði. Það er alveg rétt að lögin voru sett á sínum tíma til að auka hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja vegna þess að löggjafanum fannst það mikilvægt en á sama tíma voru uppi mjög skiptar skoðanir. Þá skulum við horfa á að staðan í dag er sú að í stjórnum fyrirtækja eru 74% karlar og 26% konur. Það getur seint talist býsna jafnt. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður kom inn á, að lögin sem slík, eins og önnur jafnréttislög, gagnast ekki aðeins konum. Þau gagnast fyrst og fremst samfélaginu í að tryggja ákveðinn fjölbreytileika og það að við höfum bæði kyn. Ef við tökum jafnréttislögin kveða þau á um að þegar ráðinn er starfsmaður eigi að ráða starfsmann af því kyni sem færri eru af í starfsstéttinni, að því gefnu að báðir aðilar séu jafn hæfir. Þá kem ég inn á þetta með að hæfileikaríkasta fólkið sé valið. Þegar kemur að því að velja fólk í stjórn fyrirtækja er oft verið að velja fólk sem menn þekkja og konur í stjórnum og stjórnunarstöðum þekkja frekar konur og karlar þekkja frekar karla. Það skýrir væntanlega af hverju karlar eru í svona miklum meiri hluta þegar kemur að stjórnum fyrirtækja. Það fallega við svona lög er að þeim er ekki beint gegn öðru [[Forseti hringir.]]kyninu eða með hinu heldur fyrst og fremst að því að jafna hlutfall kynjanna.
Herra forseti. Ég varð ekki var við að einhverri spurningu væri beint til mín en allt í lagi með það. Almennt vil ég halda í heiðri að einkafyrirtæki geti tekið þær ákvarðanir sem þau telja þjóna hagsmunum sínum best. Ég er algerlega sannfærður um að ef menn gera það þurfum við ekki að hafa neinar áhyggjur af því sem hv. þingmaður kallar fjölbreytileika en getur þýtt allt annað hjá einhverjum öðrum. Fjölbreytileiki felst ekki bara í því að hafa bæði karla og konur heldur líka í bakgrunni, aldri o.s.frv. Fjölbreytileiki er ekki aðeins það að hlutfall kynja sé jafnt. Ef tryggja á fjölbreytileika skulum við fara að ræða það að aldursgreina stjórnir og hafa ákvæði um það, að það sé ákveðið hlutfall eldri borgara, ákveðið hlutfall fólks undir þrítugu og þar fram eftir götunum Ég veit alveg að þá lendum við fyrst í ógöngum, en látum það liggja á milli hluta. Það sem ég vil hins vegar fá að vita og ég fæ ekki svar við er: Af hverju telja flutningsmenn að ákvæði 156. gr. hlutafélagalaga og 130. gr. einkahlutafélagalaga dugi ekki? Af hverju er það ekki nægjanlegt til að ná þeim markmiðum að hægt sé að sekta þann sem vanrækir skyldur sínar eða dæma í allt að eitt ár í fangelsi? Vilja flutningsmenn bæta um betur og hafa dagsektir líka? Ég ætla ekki að tala um skilgreininguna á þeim.
Virðulegi forseti. Það er væntanlega vegna þess að klukkan er orðin svona margt sem ég gleymdi spurningunni en spurning mín til hv. þingmanns var hvort þingmaðurinn væri sammála því að þegar við værum á annað borð með lög væri rétt að hafa einhvers konar viðurlög ef fólk virti lögin ekki. Hv. þingmaður vísar í lögin sem heimila sektir eða jafnvel varðhald ef fyrirtæki vanrækja tilkynningarskyldu til hlutafélagaskrár. Ég kom aðeins inn á það í ræðu minni að fyrirtæki eru sektuð t.d. fyrir að skila ekki ársreikningum og öðrum pappírum sem þau eiga að skila. En samkvæmt því sem ég best veit, og ég held að við hv. þingmenn förum bara yfir það í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, virðist hlutafélagaskrá, og þá ársreikningaskrá, ekki yfirfara þær upplýsingar og koma því áleiðis til fyrirtækjanna að þau séu raunverulega að brjóta lög. Það er eins og einhvern varnagla vanti þarna. Líklega telja þeir aðilar fyrst og fremst að þetta viðurlagaákvæði sé til þess fallið að hægt sé að beita viðurlögum ef viðkomandi pappírum er ekki skilað, en það hvað stendur í ársreikningum þegar kemur að stjórnum og hlutfalli kynja virðist ekki hafa náð augum og eyrum þeirra. Ef svo væri væri þetta frumvarp kannski óþarft. Ég held að við hv. þingmaður verðum ekki sammála um það hvort þörf sé á kynjakvóta eða ekki. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég vildi óska þess að ég gæti verið sammála hv. þingmanni og að við þyrftum enga kynjakvóta, en ég er komin á þá skoðun í dag að þess þurfi. Spurningin mín er þá: Ef við erum með lög í gildi sem eru um nákvæmlega þetta atriði, finnst hv. þingmanni þá eðlilegt að uppi séu einhver ákvæði til að skikka viðkomandi aðila til að fylgja þeim, einhvers konar refsiákvæði eins og lagt er til hér, sektir?
Herra forseti. Svarið er einfalt: Já. Það er þegar til og er þegar til staðar og nær ekki bara yfir að skila ekki ársreikningi, ef hv. þingmaður heldur það, heldur yfir allar lögboðnar tilkynningar sem senda skal fyrirtækjaskrá, m.a. tilkynningar um það hverjir sitja í stjórn o.s.frv. Ég fæ ekki útskýringu á því af hverju hv. þingmenn telja að ganga þurfi lengra en að dæma menn í eins árs fangelsi. Það dugar ekki til í hugum hv. flutningsmanna. Herra forseti. Er nema furða, svona þegar fer að slá í að við förum í morgunmat, að ég sé hissa?
Forseti leyfir sér að hafa enga skoðun á því.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur orðið um þetta mál. Það er greinilegt að þótt það séu góðar undirtektir hér hjá allflestum eru menn ekki alveg á sama stað með það hvort yfir höfuð þurfi að leggja fram þetta frumvarp og beita viðurlögum. Ég vil frekar sýna mannúð og mildi og beita viðurlögum en fangelsisvist. Ég held að við séum sammála um það, ég og hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar. Þetta frumvarp er aðlögun á þessum sektum. Það kom fram áðan hjá hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar að það þyrfti að greina betur og útskýra hvað það þýddi að taka mið af fjárhagslegum styrk félags. Þetta eru ekki háar upphæðir, 10.000 kr. til 100.000 kr. Það kemur líka fram að ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um álagningu dagsekta í reglugerð. Ég lít þannig á að ráðherra setji reglugerð sem sýni fram á með hvaða hætti fjárhagslegur styrkur er metinn með vísan til laganna, reglugerðin byggist auðvitað á þessari lagagrein og miðað við þessi lög er útfærslan þá ráðherrans, hvernig hann setur ákvæði um hvað teljist fjárhagslegur styrkur viðkomandi félags. Ég held að það hljóti að vera hægt að finna fyrirmyndir að því í lagabálkum heilt yfir. En ég treysti því að nefndin fari yfir þetta og kalli til þess til þess bæra aðila. Formaður efnahags- og viðskiptanefndar vísaði til konu sem er framkvæmdastjóri fyrirtækis og er ekki hrifin af kynjakvótum. Það var spurt sisvona: Af hverju eru konur ekki metnar að verðleikum? Það er nú bara það sem konur hafa spurt sig í gegnum aldirnar alveg fram á þennan dag: Af hverju eru konur ekki metnar að verðleikum? Jafnréttisbaráttan í gegnum áratugina og aldirnar jafnvel hefur verið þyrnum stráð og konur hafa þurft að hafa fyrir henni. Það hefur ekkert verið sjálfgefið og þurft að fara ýmsar leiðir til að ná því fram sem við höfum þó náð fram í dag og sem betur fer með tilstyrk jafnréttissinnaðra karla líka. Auðvitað væri voða gott í hinum fullkomna heimi að þurfa ekki að setja lög sem þessi og ekki setja lög um kynjakvóta. En heimurinn er ekki fullkomnari en það að við þurfum að gefa stöðnuðu og hæggengu samfélagi spark í rassinn og ýta við hlutunum, ýta þeim fram á við. Það hefur áhrif því að það er svo mikilvægt að við höfum fyrirmyndir alls staðar í samfélaginu, alls staðar, og að unga kynslóðin okkar, strákar og stelpur, sjái þær. Ég sá marga unga krakka á Arnarhóli í gær á kvennafrídaginn með baráttuspjöld og spjallaði við nokkur þeirra. Þau voru mjög meðvituð um að stelpur ættu að eiga sama rétt og strákar til að njóta sín í lífinu hvar sem væri og hafa möguleika til þess. Við þurfum að hafa fyrirmyndir líka í viðskiptalífinu og atvinnulífinu. Ég tel þetta vera skref í þá átt að við göngum þarna fram og uppfyllum þau lög sem við erum búin að setja sjálf og látum ekki það líðast að Alþingi setji lög sem er ekkert gert með. Ég treysti því að þetta mál fái góða og málefnalega meðferð og verði afgreitt frá Alþingi sem fyrst.
Forseti vill geta þess að áformað er að gera stutt hlé en það verður eftir munnlega skýrslu umhverfis- og auðlindaráðherra og umræður um hana. Það verður eitthvað seinna en venja er á fimmtudögum.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf verður á eða þar til umræðu um dagskrármálin er lokið.
Til svara eru: Forsætisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Hæstv. forseti. Ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra um launamun kynjanna vegna færslu sem hæstv. dómsmálaráðherra setti á Facebook í gær, þó að ég geri ráð fyrir að forsætisráðherra hafi séð fyrir að þessi spurning kæmi fram. Þegar líður á færslu hæstv. dómsmálaráðherra segir, með leyfi forseta: „Það er mikilvæg forsenda framfara í þeim efnum að umræða sé málefnaleg og fyrirliggjandi gögn ekki mistúlkuð.“ Maður veltir fyrir sér hvort átt sé við að þeir sem stóðu að þessari miklu hátíð í gær og þeir sem skrifa inn á kvennafri.is mistúlki gögn. Nú spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Er forsætisráðherra sammála þessari ályktun, að þarna hafi gögn verið mistúlkuð? Í öðru lagi: Er hæstv. forsætisráðherra sammála því að launamunur kynjanna sé 5% að teknu tilliti til ýmissa þátta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Í raun er hreint ótrúlegt að eftir fyrsta kvennafríið, sem haldið var 1975, ári fyrir fæðingarár mitt, séum við enn í þeirri stöðu að ekki sé búið að jafna með öllu launamun kynjanna. Það er í raun alveg ótrúlegt að það hafi tekið 43 ár og að við séum enn ekki komin á lokapunkt. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefnir hér ólíkar aðferðir við að mæla launamun kynjanna. Ég tek ekki undir að þær ólíku aðferðir feli endilega í sér misskilning. Við vitum hins vegar að ólíkir mælikvarðar eru notaðir í umræðu um kynbundinn launamun. Hugtakið „óleiðréttur launamunur“ kynjanna var samkvæmt tölum Hagstofunnar 16% árið 2016. Síðan erum við með það sem við köllum „óskýrðan launamun“, sem er þá leiðréttur launamunur kynjanna, sem var 5% árið 2016. Óleiðrétti munurinn, eða munurinn þegar engar leiðréttingar eru gerðar, byggist þá á tímakaupi fyrir allar greiddar stundir, en óskýrði munurinn er munurinn sem stendur eftir þegar leiðrétt hefur verið fyrir störfum, menntun, aldri, starfsaldri, mannaforráðum - sem sagt ólíkum störfum. Munurinn á að sjálfsögðu enginn að vera. Við eigum að meta karla og konur til jafns. Það getur bæði snúist um að leiðrétta þann launamun sem við köllum leiðréttan en óskýrðan launamun, sem þýðir í raun mismunandi laun fyrir sama starf. Síðan kallar þetta líka á að við ræðum af hverju karlmenn fá t.d. fremur ýmis hlunnindi í sínum störfum en konur samkvæmt rannsóknum og af hverju við erum til að mynda með fleiri karlmenn en konur sem forstjóra í fyrirtækjum á Íslandi, sem er hluti af hinum óleiðrétta launamun. Mér finnst hins vegar ekki að við eigum að týna okkur í jafn mikilvægri umræðu, um jafn mikilvægt mál og misrétti kynjanna er, í því að ræða muninn á einstökum [[Forseti hringir.]]aðferðum og hvaða skilning við höfum á þeim. Þær eru vissulega til staðar en það breytir því ekki að misréttið er til staðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir alveg ágætisræðu. Ég velti því fyrir mér hvort svar ráðherra hafi verið að hvort tveggja sé rétt, að launamunurinn sé bæði 5% og 26%, eins og haldið er fram á kvennafri.is. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Er svarið að launamunurinn sé 5% og 26%, eftir því hvernig mælikvarðarnir eru eða hver reiknar? Það er mjög mikilvægt að skilaboðin sem er verið að senda, ekki síst frá stjórnvöldum, séu sem líkust í það minnsta, að við séum að bera saman epli og epli en ekki appelsínur og gúrkur eða eitthvað því um líkt. Ég held því að mikilvægt sé að hæstv. forsætisráðherra skeri úr um hvort sá launamunur sem ríkisstjórnin talar um, sem stjórnvöld „presentera“, sem stjórnvöld eru að berjast við sé sá sem kvennafri.is birtir og talar um eða sá sem hæstv. dómsmálaráðherra skrifar um á Facebook-síðu sinni. Ég ætla ekki að halda því fram að dómsmálaráðherra hafi rangt fyrir sér eða forsætisráðherra viti ekki hver stefnan er en það væri hins vegar ágætt að fá að vita hver stefnan eða túlkunin er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir á ný. Eins og ég kom að í máli mínu eru til ólíkar aðferðir við að mæla launamun kynjanna. Ég útskýrði þar ágætlega, að ég tel, í fyrra svari og þarf ekki að fara nánar út í það. Stefna stjórnvalda er alveg skýr. Það á að jafna launamun kynjanna. Gildir þá einu hvort við erum að tala um leiðréttan eða óleiðréttan launamun. Það er grundvallarhugsunin í þeirri stefnu sem ég veit að hv. þingmaður er mér algjörlega sammála um og hefur verið góður talsmaður fyrir, að Ísland eigi að skipa sér í fremstu röð þegar kemur að kynjajafnrétti. Ef hins vegar hæstv. ráðherrar eða hv. þingmenn, hvort sem er í mínum flokki eða öðrum, vilja ræða ólíkar aðferðir við tölfræðimælingar, hvort sem er á sínum Facebook-síðum eða annars staðar, er ég líka mikill talsmaður þess að stjórnmálamenn megi ræða mál. Ég hef enga þörf fyrir að setja lok á þá potta. Stóra málið í þessum málum er að við í þessum sal eigum að vera stolt af þeim árangri sem náðst hefur í því að leiðrétta misrétti kynjanna en gera okkur um leið grein fyrir að við erum hvergi nærri komin á leiðarenda. Stundum líður mér í þessari umræðu eins og endamarkið [[Forseti hringir.]]færist alltaf fjær. Þetta er eins og hlaup þar sem dómarinn færir alltaf endamarkið fjær, sama hvað maður hleypur lengi.
Virðulegi forseti. Hugtakið starfsgetumat höfum við heyrt klingja hér árum saman. Hugsunin að baki starfsgetumatinu virðist í upphafi ekki vera vond hugsjón, alls ekki. En það er að koma í ljós æ betur hvernig hún leggst í þá sem eiga að verða fyrir slíku mati, öryrkjarnir sjálfir. Þann 10. október sl. sendi Öryrkjabandalagið frá sér ályktun eftir stjórnarfund þar sem það mótmælti harðlega starfsgetumati. Mig langar að ræða það örlítið við hæstv. velferðarráðherra. Lítum til þess hvernig þessi gjörningur hefur gengið fyrir sig í löndunum í kringum okkur. Við skulum líta til Bretlands þar sem á þriðja þúsund öryrkja sviptu sig lífi fyrstu tvö árin eftir að starfsgetumatið þar tók gildi. Hvað á það að þýða að ætla að taka út það kerfi sem við þekkjum núna, sem við teljum þó að hafi á margan hátt skilað sínu þó að það megi svo sannarlega bæta um betur? Það er akkúrat það sem Öryrkjabandalagið fer fram á, að við betrumbætum það örorkukerfi sem við búum við í dag og gerum það skilvirkara, sanngjarnara og afnemum skerðingar gagnvart öryrkjum í kerfinu. Eins og hæstv. ráðherra hefur gengið fram í þessum efnum á að troða þessu kerfi ofan í kokið á okkur öryrkjum, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði svo réttilega í pontunni í síðustu viku, hreinlega án þess að við höfum neitt um það að segja. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvers vegna er svo mikilvægt að koma þessu starfsgetumati í gegn núna og á því formi og undir þeim formerkjum sem þar eru? Það er t.d. enga vinnu að fá fyrir öryrkja sem [[Forseti hringir.]]óska eftir hlutastörfum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég og hv. þingmaður höfum áður rætt þetta mál hér í sal Alþingis. Ég held að það sé bara jákvætt. Hv. þingmaður veltir upp ákveðnum atriðum þarna. Það sem ég hef sagt í þessu máli stendur enn. Við erum í góðu samstarfi og samráði við hagsmunasamtök, Öryrkjabandalag Íslands og Þroskahjálp, og við aðila vinnumarkaðar við að reyna að gera breytingar sem miða að því að hvetja fólk til að taka virkari þátt í þessu góða samfélagi okkar. Í þeirri vinnu höfum við horft til þeirra landa þar sem þessir hlutir hafa gengið vel, m.a. að hluta í Danmörku, að hluta í Svíþjóð. Þar eru hlutir sem hafa gengið vel. Það er lykilatriði í þessu að við viljum, til lengri tíma litið, að fólki sé gert kleift að taka virkari þátt í samfélaginu með því að nýta starfsgetu sína og að kerfið styðji við slíkt. Það er enginn að ana að neinu í því efni. Það er hins vegar verið að reyna að koma því á fót að við stígum það skref að byrja að vinna okkur í þessa átt. Það hefur enginn talað um að þetta eigi að taka gildi 1. janúar eða eitthvað slíkt. Það er gríðarlega mikilvægt að við förum inn í þessa vinnu af heilum hug og vinnum að því að gera þetta, ekki á neinum ofsahraða heldur á þeim hraða sem nauðsynlegur er til að undirbúa atvinnulíf, vinnumarkaðinn og samfélagið til að geta tekið við fólki sem hefur skerta starfsgetu, hvort sem er í skamman tíma eða til lengri tíma. Allar aðgerðir miða að þessu. Ég held að þetta sé gríðarlega jákvætt. Ég held að það sé jákvætt ef okkur tekst að gera breytingar í þessa veru. Ég bind miklar vonir við að það geti tekist, enda eigum við í samtali við alla helstu aðila [[Forseti hringir.]]um þessi mál og munum gera það áfram. Ég vonast til þess að þegar niðurstaðan kemur verði hv. þingmaður mér sammála um að þetta verði jákvætt skref.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hann talar um sátt, í sátt og samlyndi. Það er engin sátt um þetta starfsgetumat. Í starfshópnum sem skipaður var á síðasta ári, í júní minnir mig, er enginn einasti öryrki. Ég vil ítreka að kjörorð öryrkja er: Ekkert um okkur án okkar. Ég er öryrki og ég segi: Ekkert um okkur án okkar. Þetta er ekki sátt. Það er rennt algjörlega blint í sjóinn. Og þegar hæstv. ráðherra vísar til Danmerkur og segir að þetta hafi gengið vel bið ég hann að skoða það pínulítið betur því að þær upplýsingar og þau gögn sem ég hef lesið benda ekki til þess að svo sé. Það eru á fimmta hundrað öryrkjar sem óska eftir því að komast í hlutastörf og engin úrræði eru fyrir þessa einstaklinga, enga vinnu er að fá og enginn virðist vilja ráða þá í vinnu. Þá skýtur svolítið skökku við að ætla að hrifsa þá út úr því kerfi sem þeir [[Forseti hringir.]]þekkja nú og veitir þeim eina öryggið sem þeir hafa og ætla að henda þeim út í óvissuna.
Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka að helstu hagsmunasamtök á þessu sviði, Öryrkjabandalag Íslands og Þroskahjálp, hafa aðild að þeirri vinnu sem er í gangi. Hv. þingmaður kom sérstaklega inn á að það væri mikil þörf á að byggja upp fleiri störf fyrir þá sem eru með skerta starfsgetu, að margir með skerta starfsgetu biðu eftir að komast inn á vinnumarkaðinn. Það er einmitt hluti af þeirri vinnu sem þarf að fara fram við þessar breytingar, þ.e. að búa atvinnulífið undir það að geta tekið við einstaklingum með skerta starfsgetu, geta tekið við þessari fjölbreyttu flóru fólks. Það er m.a. verkefnið. Ég get ekki sagt það nægilega oft að það er gríðarlega mikilvægt að undirbúa atvinnulífið og allt samfélagið undir breytta hugsun, vegna þess að hennar er svo sannarlega þörf. Það kemur mjög skýrt fram í máli hv. þingmanns þegar hann talar um að það sé skortur á störfum. Það er einmitt hugsunin sem þarf að innleiða. Það er hluti af þeirri vinnu [[Forseti hringir.]]sem er í gangi, verður að vera það, af því að við þurfum breytta samfélagshugsun. Við viljum að allir geti tekið þátt í samfélaginu, við viljum að allir geti [[Forseti hringir.]]tekið þátt á vinnumarkaðnum. Það er þannig íslenskt [[Forseti hringir.]]samfélag sem við þurfum að byggja upp.
Virðulegi forseti. Erindi mitt er fyrirhugað frumvarp dómsmálaráðherra um birtingu dóma og myndatökur í dómhúsum. Ég veit varla hvar ég á að byrja, þetta er svo skelfilegt frumvarp. Með því er lagt til að hætt verði að birta dóma sem varða tiltekin viðfangsefni. Meðal þeirra eru kynferðisbrot og með samþykkt frumvarpsins yrði því allri opinberri birtingu á dómum sem varða kynferðisbrot hætt. Sömuleiðis segir í frumvarpinu að í dómum og úrskurðum í sakamálum skuli gæta nafnleyndar um þá sem þar eru greindir; sem sagt að nafn allra brotamanna á Íslandi, samkvæmt frumvarpinu, skuli fara leynt. Hvernig þetta frumvarp komst út úr dómsmálaráðuneytinu, með alla þá lögfræðinga sem eru þar, er mér gjörsamlega fyrirmunað að skilja. Í greinargerð með frumvarpinu er að finna alls konar rökstuðning fyrir því að þetta gæti talist góð hugmynd en við skulum hafa í huga að það að hætta allri nafnbirtingu í vefútgáfu dóma er mjög viðamikil breyting frá gildandi framkvæmd og maður spyr sig hvers vegna slík breyting sé nauðsynleg. Meðal annars er vísað til þess að nauðsynlegt geti verið að vernda persónu brotaþola eða viðkvæmar persónuupplýsingar um þá sem koma fram í dómunum og það er alveg rétt að dómstólar hafa oft farið mjög illa með viðkvæmar persónulegar upplýsingar. En það að hætta allri nafnbirtingu og hætta að birta opinberlega dóma er ekki svar við því. Eins og við vitum er reglan um að dómþing skuli háð í heyranda hljóði einn af hornsteinum reglunnar um réttláta málsmeðferð sem er lögfest í stjórnarskrá, mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðlegum samningum um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þessi lagabreyting er í trássi við ákvæði allra þessara sáttmála. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Í hverra þágu á að leggja upp í þessa vegferð? Ég fæ ekki betur séð en að ætlunin sé að slá skjaldborg um nauðgara og níðinga þessa lands á skjön við stjórnarskrá og grunnreglur réttarríkisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þennan mikla áhuga á máli sem ekki er fullbúið í dómsmálaráðuneytinu en hefur verið lagt inn á samráðsgáttina einmitt í þeim tilgangi að leita samráðs um mál sem ekki er lokið. Það kann auðvitað að vera nýlunda hér fyrir þingmenn og aðra að mál skuli vera kynnt og að óskað sé eftir samráði á meðan það er í vinnslu. Það er nú einmitt tilgangur samráðsgáttarinnar, sem opnuð var fyrr á þessu ári, að mál kæmu þangað inn mun fyrr, á fyrri stigum, þannig að hægt væri að leita samráðs. Það kann að vera að hv. þingmaður misskilji frumvarpið eitthvað. Með þessu frumvarpi er ekki verið að leggja til jafn veigamiklar breytingar og mér heyrðist hv. þingmaður reifa hér. Það er þannig í dag að í tilteknum málum í nokkuð mörgum málaflokkum eru héraðsdómar ekki birtir. Hér er verið að leggja til að bætt verði við í nokkrum viðkvæmum málaflokkum. Þá er einnig verið að leggja til að dómar séu nafnhreinsaðir í meira mæli en nú er gert. Það er vissulega mikilvæg breyting. Á því er sú skýring að trekk í trekk hefur verið misbrestur á því að einhverju leyti að dómstólarnir hafi fylgt þeim reglum sem þeir sjálfir hafa sett sér og þeim ákvæðum í lögum sem kveða á um nafnleynd í tilteknum málum, brotaþolum til hagsbóta - ekki sérstaklega brotamönnum til hagsbóta heldur brotaþolum. Kallað hefur verið eftir því hjá dómstólum. Dómstólasýslan, sem tók nýverið til starfa, hefur skoðað þessi mál og frumvarpið eins og það er lagt fram núna, að mestu leyti. Þó voru gerðar einhverjar breytingar á því áður en málið fór inn á samráðsgáttina. Þar eru að mestu leyti hugmyndir dómstólasýslunnar að höfðu víðtæku samráði við m.a. Blaðamannafélag Íslands, lögmenn og dómara. Ég skil alveg að það kunni að vera uppi mismunandi sjónarmið um þessi mál og ég ætla að fá þau fram eins og hægt er áður en þetta mál verður lagt fram á þinginu í endanlegri mynd.
Virðulegur forseti. Ég misskil ekkert þetta frumvarp. Það kemur mjög skýrt fram í því að hætt skuli að nefna nöfn í öllum dómum er varða sakamál, bara hætta að birta nöfn allra sakamanna á Íslandi. Það kemur mjög skýrt fram í 1. gr. þessa frumvarps að í dómum og úrskurðum í sakamálum skuli gæta nafnleyndar um þá sem þar eru greindir. Í rökstuðningi með frumvarpinu er það einnig tekið fram að þar sem stundum er gætt nafnleyndar um brotaþola skuli eitt yfir alla ganga í þessum efnum, það sé m.a. rökstuðningurinn fyrir þessu frumvarpi. Ég átta mig á því að þetta er á samráðsstigi núna en ég skil ekki hvernig svona frumvarp kemst út úr dómsmálaráðuneytinu með öllum þeim lögfræðingum sem starfa þar. Ég næ því ekki. Er ætlunin með frumvarpinu að hætta að birta nöfn allra brotamanna á Íslandi? Stendur það til? Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra að því, vegna þess að það stendur í þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Það kemur einmitt skýrt fram að lagt er til með frumvarpinu varðandi birtingu dóma á internetinu að menn verði nafnhreinsaðir, m.a. með tilliti til jafnræðis við sakamenn. Réttarstaðan í dag er sú að tilteknir brotamenn, t.d. þeir sem gerast brotlegir gagnvart börnum um svívirðilega glæpi, kynferðisbrot gegn börnum, eru ekki nafngreindir í dómum í þeim málum. Hins vegar eru dómar sakamanna sem eru dæmdir fyrir miklu minni glæpi birtir á internetinu með nöfnum þeirra. Þar eru þeir dómar um aldur og ævi. Löngu eftir að sakamenn og hinir dæmdu hafa afplánað og tekið út refsingu sína, í samræmi við þá dóma sem þeir hafa hlotið, eru dómarnir á netinu. Mér finnst það til umhugsunar og ég held að Alþingi ætti við þinglega meðferð málsins að velta því virkilega fyrir sér hvort það sé hlutverk ríkisvaldsins að fylgja refsingum eftir með þeim hætti út í hið óendanlega, út ævi dæmdra manna, löngu eftir að þeir hafa afplánað og tekið út sína refsingu.
Herra forseti. Í vikunni útilokaði fjármálaráðherra algjörlega meginkröfu verkalýðshreyfingarinnar um að létta verulega skattbyrði hinna allra lægstu launa. Talaði hann um stórkarlalegar og óraunhæfar yfirlýsingar. Kjaraviðræður eru því komnar í hnút áður en þær hefjast og hefur engri ríkisstjórn tekist það fram til þessa. Auðvitað gengur ekki að tugprósenta launahækkun fari upp allan launastigann, enda enginn að tala um það, en ég velti fyrir mér af hverju ekki komi til greina að breyta einfaldlega skattbyrðinni á Íslandi. Með því færi ekkert á hvolf eins og sumir óttast. Ætlar forsætisráðherra t.d. að beita sér í alvörunni fyrir hátekjuskatti eins og samráðherra hans nefndi í gær? Undanfarin ár hefur skattbyrði hinna ríku lækkað á sama tíma og skattbyrði hinna fátæku og millistéttarinnar hefur hækkað. Hæstv. forsætisráðherra, af hverju snúum við því ekki við? Af hverju á millistéttin og fátækt fólk að bera eitt ábyrgð á stöðugleikanum? Hvað með forstjórana sem eru með 1–2 milljónir á viku og hækkuðu um eitt stykki ljósmæðralaun á milli mánaða? Hvað með útgerðarmanninn sem gekk út með 22.000 milljónir í vasanum um daginn? Hvað með ríkustu 10% landsmanna sem tóku til sín tæpan helming allra hreinna eigna sem urðu til árið 2016? Af hverju hækkum við ekki skattbyrði á þeim í stað á millitekju- og lágtekjufólki? Af hverju leggur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur frekar fram fjárlagafrumvarp sem gerir ráð fyrir 2 milljörðum kr. minna í fjármagnstekjuskatt en áætlunin gerði ráð fyrir? Af hverju er það forgangsmál ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að lækka bankaskattinn um 7 milljarða kr. og lækka veiðigjöldin um 3 milljarða á milli ára? Á sama tíma eru það hins vegar stórkarlalegar yfirlýsingar að [[Forseti hringir.]]vilja lækka skattbyrði á fátækt fólk. Það er víst dauðasyndin að mati ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á mikilvægu máli en spurningar hans voru þó allmargar. Ég mun gera mitt besta til að svara þeim. Ég hlýt þó að andmæla því fyrst þegar hv. þingmaður segir að kjaraviðræður séu komnar í hnút áður en þær byrji. Þetta er auðvitað ekki rétt. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur líklega átt meira og reglubundnara samráð við aðila vinnumarkaðarins en við höfum séð áratugum saman í íslensku samfélagi. Það ætti hv. þingmaður að vita með alla sína reynslu úr stjórnmálum. Hér hafa verið haldnir reglubundnir fundir og ég legg áherslu á að það samráð þarf að verða formfast og þar skiptir máli að öll heildarsamtök komi að málum. Ég hef upplýst nýkjörna formenn heildarsamtaka, og bíð að sjálfsögðu eftir úrslitum af ASÍ-þingi, um að slíkt samráð muni halda áfram að loknu ASÍ-þingi því að mikilvægt er að þeir aðilar eigi gott samtal. Kjaraviðræður eru ekki á milli ríkisins og ASÍ heldur eru það atvinnurekendur og ASÍ og einstök félög innan ASÍ, svo rétt sé með farið, sem þar munu setjast við borðið. Það er það sem ég hef sagt í því máli öllu saman. Við hlustum hins vegar á áherslur verkalýðshreyfingarinnar og stjórnvöld munu geta gert sitt til að greiða fyrir kjarasamningi. Það eru stjórnvöld þegar að gera. Hv. þingmaður nefnir fjármagnstekjuskatt. Við samþykktum að hækka hann um 2 prósentustig, 10% hækkun á fjármagnstekjuskatti, um síðustu jól. Það að innkoma af fjármagnstekjuskatti lækki - og þetta veit hv. þingmaður ósköp vel þótt hann láti eins og hann viti það ekki í pontu - er vegna breytinga á skattstofninum. Hvað leggjum við til í kringum þessi fjárlög? Jú, við leggjum til að hækka barnabætur þannig að þær skerðist ekki við lágmarkslaun. Ég er enn að bíða eftir því að hv. þingmaður lýsi ánægju sinni með það, enda veit ég að við erum sammála um það mál. Við erum að hækka persónuafslátt umfram neysluvísitölu, sem gagnast best tekjulægstu hópunum. Þær breytingar sem eru fram undan munu miðast við að auka jöfnuð í skattkerfinu og það er nokkuð sem ég tel að við hv. þingmaður séum sammála um og þeir fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar sem hafa tjáð sig um þau mál.
Herra forseti. Með fullri virðingu er 500 kr. hækkun persónuafsláttar engin bylting í kjörum almennings. Hið sama má segja um 2% hækkun á fjármagnstekjuskatti. Á sama tíma og hér er bætt örlítið við barnabætur er skerðingin aukin hjá millitekjufólki. Í seinni fyrirspurn vil ég beina til ráðherra fyrirspurn varðandi fyrirséð og raunar hafið fall krónunnar sem mun éta allar hugsanlegar kjarabætur almennings. Gengisfellingar gerast alltaf á kostnað almennings. Með gengisfellingu rýrna peningar fólksins í virði og færast í raun til stórútgerðar og erlendra ferðamanna. 10% gengisfelling þýðir nefnilega 4–5% verðbólga. Það kallar á hærri vexti. Þetta eru engin geimvísindi, herra forseti. Nú er öllum ljóst að krónan sjálf er orsakavaldur óstöðugleika. Eins og að búa í harmonikku á sveitaballi, þannig lýstu Samtök iðnaðarins því hvernig væri að vera í atvinnurekstri á Íslandi og búa við krónuna. Því spyr ég: Hvernig mun forsætisráðherra bæta kjör almennings vegna falls krónunnar? Eða finnst forsætisráðherra kannski eðlilegt að almenningur taki á sig fall krónunnar í enn eitt skiptið?
Herra forseti. Ég var ekki búin að svara öllum þeim spurningum sem hv. þingmaður kom að í fyrri spurningu sinni þannig að ég held að það kalli á lengri tíma. Ég vil ítreka, fyrir utan það sem ég sagði áðan, að hv. þingmaður ætti líka að fagna þeirri breytingu sem lögð er til í kringum fjárlögin og hún er að viðmiðunarfjárhæðir efra og neðra þreps í skattkerfinu miðist nú við sama mælikvarða. Það er hluti af því sem hefur valdið ákveðnu misgengi í skattheimtu á undanförnum árum og hv. þingmaður ætti sem jafnaðarmaður að fagna því að við séum að gera þá breytingu. Hv. þingmaður fer svo yfir í gengi krónunnar. Ég saknaði hv. þingmanns í umræðu um peningastefnu fyrir viku þar sem við ræddum einmitt nauðsyn þess að styrkja ramma peningastefnunnar því að stýrivextir eiga ekki að vera eina stjórntækið á peningastefnunni á Íslandi. Við ræddum þær aðrar leiðir sem eru lagðar til í skýrslu nefndar um endurskoðun peningastefnu, m.a. hvernig eigi að beita þeim fjárstreymistekjum sem við höfum sett í lög á undanförnum árum, hvernig eigi að beita gjaldeyrisinngripum Seðlabankans með það að markmiði að hafa stöðugri gjaldmiðil. [[Forseti hringir.]]Því miður lúta allir gjaldmiðlar fyrst og fremst hagstjórninni og þar þurfa tækin að vera til staðar, [[Forseti hringir.]]en því miður eru engar töfralausnir til í gjaldmiðlamálum á Íslandi.
Herra forseti. Við fögnuðum því í gær að 43 ár eru liðin frá tímamótum í jafnréttisbaráttunni á Íslandi, fyrsta kvennafrídeginum, og vorum um leið minnt á mikilvægi þess að halda þessari baráttu áfram. Hér erum við áfram með verulegan kynbundinn launamun, hér erum við með kynbundið ofbeldi, sem er mikil meinsemd í íslensku samfélagi, og fjölda þátta sem við þurfum að huga betur að í jafnréttismálum. Það kom því dálítið á óvart þegar hæstv. dómsmálaráðherra lýsti því yfir að þetta væri allt saman eiginlega á misskilningi byggt með þennan kynbundna launamun, hann væri miklu minni en af væri látið, konur hefðu sennilega farið allt of snemma heim í gær, ef það má marka. Það er dálítið áhugavert í þessu samhengi að horfa á að auðvitað er þetta rétt, hér eru tvær tölur, 16% óleiðréttur launamunur og u.þ.b. 5% svokallaður leiðréttur launamunur. Er hann merki um góðan árangur í jafnréttismálum? Nei, þegar kemur að óleiðrétta launamuninum erum við fyrir neðan miðja deild í launamun kynjanna, vel fyrir neðan miðja deild. Við erum með kynskiptari vinnumarkað en gengur og gerist annars staðar, við erum með mun færri konur í stjórnunarstöðum en gengur og gerist annars staðar, við erum með mun meiri launamun á milli hefðbundinna kvennastétta og hefðbundinna karlastétta en gengur og gerist annars staðar. Ekkert af þessu er merki um góðan árangur í jafnréttismálum. Og því velti ég fyrir mér, af því að ég veit að hæstv. forsætisráðherra er góður og gegn talsmaður aukins jafnréttis, mikill femínisti, hvort þetta endurspegli metnað ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Það er auðvitað töluverður munur á því hvort við erum að reyna að loka 5% gati eða 16% gati. Það er algjör grundvallarmunur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Eiginlega má segja að orð hans lýsi því vel hvað misrétti kynjanna á Íslandi er í raun og veru flókin stærð. Það er ekki hægt að smætta þetta misrétti niður í eina prósentutölu, hvort sem við erum að tala um leiðréttan eða óleiðréttan launamun. Þess vegna var t.d. dagurinn í gær helgaður baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi og kynferðisofbeldi, því að það er líka hluti af þeirri stóru mynd sem við ræðum um þegar við tölum um misrétti kynjanna. Það endurspeglast líka á vinnumarkaði þar sem konur mega oft þola allt aðra meðhöndlun en karlar. Ég skil hv. þingmann þannig að hann spyrji hvort óbreytt staða í launamun kynjanna endurspegli metnað ríkisstjórnarinnar. Nei, þessi tala endurspeglar ekki metnað ríkisstjórnarinnar. Ég legg það til, og vona að Alþingi sé sammála mér um það, að jafnréttismál fari yfir í forsætisráðuneytið, ekki vegna þess að ekki hafi verið vel staðið að jafnréttismálum í því ráðuneyti sem hv. þingmaður stýrði eitt sinn, heldur vegna þess að ég tel að við þurfum að horfa á þetta mál á miklu breiðari grunni. Rétt eins og þegar við ræðum risastór mál, öryggismál, loftslagsmál, eru jafnréttismálin alveg jafn stór og varða helming mannkyns. Það skiptir máli að öll ráðuneyti taki höndum saman. Af hverju var það þannig að þegar sett voru ný lög um leik-, grunn- og framhaldsskóla kom í ljós að í lögum um grunnskóla voru búin að vera ákvæði um jafnréttismenntun frá árinu 1976, fæðingarári mínu svo ég komi aftur inn á það? Ég fékk enga jafnréttismenntun alla mína skólagöngu, enda fór jafnréttismenntun ekki inn í námskrá fyrr en 2011. Það eru ansi margir áratugir sem liðu frá því að löggjafinn setti sér markmið þangað til þau komust í framkvæmd. Það er nefnilega svoleiðis að af einhverjum ástæðum [[Forseti hringir.]]virðist þetta misrétti vera það rótgrónasta, eins og John Stuart Mill sagði á sínum tíma, kannski vegna þess að við erum öll aðilar að því með einhverjum hætti. Við erum öll hluti af kynjakerfinu. Þess vegna [[Forseti hringir.]]þurfum við að vinna að þessu, alltaf, sama hvaða málaflokka við tölum um. Prósentutölur í kynbundnum launamun, sem hér eru mest til umræðu, eru bara einn [[Forseti hringir.]]lítill kimi af kynjamisréttinu sem við búum öll við. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Auðvitað er fagnaðarefni að verið sé að færa jafnréttismálin yfir í forsætisráðuneytið. Mér finnst það einmitt gefa þeim stóraukna vigt og undirstrika mikilvægi þess að á því sé tekið á öllum sviðum samfélagsins, á öllum sviðum stjórnsýslunnar. En þegar maður horfir til orða og síðan aðgerða ríkisstjórnarinnar, og m.a. orða hæstv. dómsmálaráðherra um að launamunurinn sé í raun og veru enginn, [[Það er ekki rétt.]]er verið að fresta gildistöku jafnlaunavottunar um 12 mánuði. Lítið er gert úr launamun kynjanna, fulltrúa í ráðherranefnd um jafnréttismál þessarar ríkisstjórnar. Verið er að fara að því er virðist í talsvert umdeildar breytingar varðandi birtingu dóma og nafnbirtingu sakamanna. Orðum verða að fylgja efndir. Við hljótum að kalla eftir athöfnum og aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það voru mér sérstök vonbrigði [[Forseti hringir.]]þegar meiri hluti Alþingis ákvað í raun að vatna út og eyðileggja aðgerðaáætlun um stórbætta stöðu, þjóðarátak um bætta stöðu kvennastétta. Það var að engu gert í þinginu í vor. Því kalla ég eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar í [[Forseti hringir.]]jafnréttismálum, ekki bara orðum.
Herra forseti. Við erum sammála um að aðgerðir skipta kannski meira máli en orð. Þess vegna er búið að fullgilda Istanbúl-sáttmálann sem við ákváðum að verða aðilar að árið 2011 en tókst af einhverjum orsökum ekki að fullgilda fyrr en einmitt í ár, í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þess vegna erum við að setja niður heildstæða aðgerðaáætlun um hvernig við ætlum að takast á við kynferðisbrot og kynbundið ofbeldi. Þess vegna erum við búin að fjármagna aðgerðaáætlun gegn kynferðisbrotum í réttarkerfinu en af einhverjum ástæðum tókst það ekki heldur fyrr en í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þess vegna erum við núna búin að hafa samband við allar stofnanir okkar og óska eftir viðbrögðum um hvernig þær takast á við nákvæmlega það sem kom fram í #églíka-byltingunni; kynbundna áreitni, kynferðislega áreitni, kynbundið ofbeldi. Þess vegna erum við að taka þátt í því með aðilum vinnumarkaðarins um hvernig við tökumst á við þetta. Þetta eru aðgerðir, en ég fagna orðum hv. þingmanns sem lýsa líka hans einlæga vilja til að taka þátt í þessu verkefni með okkur. Eins og ég sagði áðan erum við því miður allt of stutt á veg komin.
Herra forseti. Ég bað örstutt um orðið vegna orða hæstv. forsætisráðherra sem féllu í svari til mín vegna fyrirspurnar varðandi kjaramál og gengismál. Hæstv. forsætisráðherra sagði að hún hefði saknað mín í umræðu í síðustu viku um peningamál. [[Gripið fram í: Við söknuðum þín.]]- Þið söknuðuð mín, ég skil það vel. En mig langar að upplýsa bæði þingheim og forsætisráðherra um að ég var fjarverandi í síðustu viku vegna þess að ég tók þátt í fundi Alþjóðaþingmannasambandsins þannig að ég var að starfa á vegum þingsins á alþjóðavettvangi. Það er ástæðan fyrir því að ég var ekki í þeirri umræðu. Mig langar líka að draga það fram að í þeirri umræðu tóku fjölmargir þingmenn Samfylkingarinnar mjög ríkan þátt því að Samfylkingin áttar sig á því að það er fátt mikilvægara að ræða í þessum sal en einmitt hvernig við högum peningamálum okkar. Ég ætla ekki að fara í efnislega umræðu hér en það er mikilvægt að ræða hvernig peningamálin þróast hér í landi, það hefur bein áhrif hversu dýrt það er að lifa búa hér á landi. Þess vegna veigra ég mér alls ekki við hvers kyns umræðu þegar kemur að peningamálum. En ég vildi einfaldlega að þetta kæmi fram svo enginn misskilningur væri um af hverju ég var ekki hérna í síðustu viku.
Herra forseti. Ég vil biðja hv. þingmann afsökunar ef hann telur að ég hafi verið að gera eitthvað úr því að hann var ekki hér við umræðuna. Ég saknaði hans í raun og veru af því að ég veit hann hefur [[Hlátur í þingsal.]]áhuga á þessum málum og ég hef gaman af því að ræða við hann. Ég átta mig á því að hv. þingmaður var í burtu við skyldustörf. Ég biðst afsökunar ef ég hef gefið eitthvað annað í skyn. Það var ekki ætlunin.
Þá telst þetta mál vonandi að fullu upplýst og útrætt.
Herra forseti. Ný skýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar er hryllingslestur. Stutta útgáfan er sú að eini möguleiki okkar til að takmarka hnattræna hlýnun við 1,5°C meðalaukningu á heimsvísu felst í því að hætta að nota jarðefnaeldsneyti eins hratt og hægt er og breyta íslenskum iðnaði þannig að útblæstri koltvísýrings verði hætt. Töluverð föngun kolefnis getur frestað þessari niðurstöðu tímabundið en eingöngu miklar breytingar á forsendum hagkerfisins munu koma í veg fyrir ástand þar sem í besta falli milljónir deyja, þúsundir tegunda þurrkast út og lífvænleiki jarðarinnar verður verulega skaddaður. Við skulum láta versta tilfellið liggja á milli hluta í bili en vísindin eru skýr á því að þetta er umræða upp á líf og dauða fyrir allt mannkynið. Í þeirri fullyrðingu er ekkert óþarfadrama, þetta er blákaldur veruleikinn. Þegar þessar niðurstöður skoðast í samhengi við loftslagsáætlun ríkisstjórnarinnar kemur glögglega í ljós að áætlunin mun ekki bjarga neinu. Hún var ekki nógu góð áður en þessi skýrsla kom út, núna er hún hlægileg. Forseti. Ég ætla að nota næstu mínúturnar í að tala svolítið tæknilega um þetta mál vegna þess að það er nauðsynlegt að allur þingheimur kynni sér vel þessa skýrslu og skilji ítarlega hvað við þurfum að gera til að koma í veg fyrir að allt fari í mjög vont ástand þar sem jörðin verður mögulega ekki byggileg mannkyninu. Í aðgerðaáætluninni eru engin skýr markmið um hversu mikill samdráttur CO 2-losunar eigi að fylgja hverri aðgerð. Flestar aðgerðanna snúast bara um ómarkvissa tilfærslu peninga eða áætlunargerð, eins og það eitt muni bjarga einhverju. Losun Íslands er í dag 4,3 milljónir tonna koltvísýrings árlega. Til að ná markmiðum Parísarsamningsins fyrir 2030 þarf CO 2-losun að vera komin í rétt um 3 milljónir tonna á ári. Við höfum 12 ár til að draga úr þessari losun eða línulega um 83.000 tonna árlegan samdrátt í losun. Það er ekki nóg. Til að vera innan 1,5° markanna, samkvæmt skýrslu IPCC, þarf töluvert meiri samdrátt. IPCC mælir með nettónúlllosun fyrir árið 2055 til að haldast innan þolmarka, þ.e. við getum ekki eytt meira en við eigum. Losun okkar þarf að vera réttum megin við núllið fyrir miðja öld, annars horfum við fram á vistfræðilegt gjaldþrot. Til að ná því þarf línulegan samdrátt um 119.000 tonn á ári. Hvert ár sem við bíðum með að hefjast handa eykur á vandamálið. Markmiðið er sem sagt 119.000 tonna samdráttur á ári, en áætlun ríkisstjórnarinnar er ekki með neinn tölusettan samdrátt. Það á að verja 1,5 milljörðum kr. í uppbyggingu innviða fyrir rafbíla, það á að gera nýskráningu bifreiða sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti ólöglega fyrir 2030, það á að verja 4 milljörðum í kolefnisbindingu sem frestar niðurstöðunni en breytir henni ekki. Við getum varla bundið neitt í dag og jafnvel þótt við gætum gert meira af því getum við ekki bundið koltvísýring endalaust. Þetta ásamt öðrum aðgerðum sem snúast aðallega um rannsóknir gerir samtals 6 milljarða kr., kannski 7, yfir fimm ára tímabil sem þýðir rétt rúmur 1 milljarður kr. á ári. Lausn í loftslagsmálum verður ekki keypt fyrir tæplega 0,1%, og reyndar mun minna en það, af árlegum fjárlögum ríkisins. En það er hægt að ná markmiðinu og til þess þarf töluvert beittari nálgun. Við þurfum að framleiða töluverðan hluta eldsneytisins sem við notum innan lands með efnaferlum sem ganga út á föngun koltvísýrings frá verksmiðjum og virkjunum. Það er hluti af lausninni. Við getum náð að minnka losun um 230.000 tonn fyrir lok 2021 með góðri fjárfestingu strax. Slík fjárfesting skilar sér til baka inn í þjóðarbúið samstundis með minni kostnaði vegna innflutnings olíu. Lögfesting MARPOL-samningsins svo að skip á íslensku hafsvæði hætti að brenna svartolíu og fari sparlega með eldsneyti myndi jafnvel draga úr 30.000–40.000 tonnum til viðbótar og það væri hægt að færa bann á innflutningi á fólksbílum fram, t.d. til 2025, sem myndi mögulega geta sparað 60.000–110.000 tonn í viðbót. Fullkomin rafbílavæðing er ekki algjörlega raunsæ á litlum sjö árum en með því að bæta verulega í almenningssamgöngur og með öðrum leiðum mætti jafnvel spara 50.000 tonn. En allar þessar tillögur, og þetta er það besta sem ég get fundið út, munu skila 430.000 tonnum sem eru um 10% af markmiðinu og líklega minna en það. Samhliða fjórföldun á fjármagni til skógræktar getum við kannski náð aðeins að fresta vandamálinu. 116.000 tonna samdráttur er of stórt vandamál til að það verði leyst með núverandi áætlun. Við þurfum að ráðast í innréttingar, forseti, við þurfum að gefa Skúla fógeta ekkert eftir. Við þurfum að ráðast í stefnubreytingu hjá ríkinu sem skilar jafn miklum jákvæðum breytingum fyrir þjóðina [[Forseti hringir.]]og Innréttingarnar gerðu fyrir okkur á 18. öld, en í stað þess að byggja upp verksmiðjuiðnað til heimabrúks á Íslandi þurfum við að búa til [[Forseti hringir.]]nýjan útflutningsiðnað í þekkingu á því hvernig önnur lönd geta bjargað mannkyninu frá loftslagsvá.
Virðulegur forseti. Skýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna, IPCC, um áhrif 1,5°C hlýnunar er afar mikilvæg skýrsla og hefur af mörgum verið kölluð lokaviðvörun vísindasamfélagsins um að róttækra breytinga sé þörf til að komast hjá skelfilegum afleiðingum stjórnlausrar hnattrænnar hlýnunar. Undir það tek ég heils hugar. Rétt er að geta þess í byrjun að markmið Parísarsamningsins er að halda hlýnun á heimsvísu innan við 2°C miðað við það sem var fyrir iðnbyltingu en reyna jafnframt eftir megni að halda hlýnuninni innan við 1,5°C. Hvers vegna eru þessi mörk valin? Vísindamenn óttast að ef hlýnunin verði meiri en sem þessu nemur geti loftslagsvandinn orðið óviðráðanlegur. Það liggur t.d. fyrir að ef hlýnun verður yfir 2°C aukast líkur verulega á því að óafturkræf bráðnun Grænlandsjökuls hefjist. Áhrifin af því væru hækkun sjávarborðs um sjö metra. Ljóst er að aðeins brot af þeirri hækkun myndi valda gífurlegum búsifjum í strandbyggðum um allan heim. Skýrsla IPCC er því þörf brýning til Íslands og allra ríkja heims um að loftslagsbreytingar af mannavöldum eru alvörumál og að tími til aðgerða er naumur. Stjórnvöld hér á landi munu taka þessi skilaboð inn í vinnu við nýja útgáfu af aðgerðaáætlun stjórnvalda sem lítur dagsins ljós á næsta ári eftir samráðsferli sem nú stendur yfir. Við tökum skýrsluna því mjög alvarlega. Það liggur nokkuð ljóst fyrir að almennt eru markmið ríkja heims eins og þeim er lýst í yfirlýsingum ríkja á grunni Parísarsamningsins ekki nógu róttæk og metnaðarfull til að tryggja 2°C markmiðið, hvað þá 1,5°C markmiðið. Umræða um endurskoðun markmiða á vettvangi samningsins er á dagskrá 2020 og mikilvægt er að ná sem mestri samstöðu meðal ríkja heims um aukinn metnað. Þar megum við ekki og munum ekki láta okkar eftir liggja. Ísland getur ekki eitt og sér tryggt árangur á heimsvísu frekar en nokkurt annað eitt ríki. En okkar skylda er rík. Við höfum mörg tækifæri til að draga úr losun og auka kolefnisbindingu og getum auk þess náð öðrum markmiðum um leið, svo sem minni heilsuspillandi loftmengun og endurheimt skaddaðra vistkerfa. Að þessu er nú unnið. Ríkisstjórnin hefur sett fram metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Í fyrsta lagi að fylgja Evrópuríkjum í að ná 40% samdrætti í losun árið 2030 miðað við 1990 og kolefnishlutleysi árið 2040. Í IPCC-skýrslunni er talað um að kolefnishlutleysi þurfi að nást árið 2050. Í skýrslunni er jafnframt bent á að nauðsynlegt sé að skipta jarðefnaeldsneyti út í orkukerfum heimsins fyrir endurnýjanlegar orkuauðlindir en það dugi ekki til og því þurfi stórfellt átak í að minnka magn koltvísýrings í andrúmslofti með því að fanga hann og binda. Aðgerðaáætlun okkar endurspeglar þessar áherslur. Aðgerðirnar eru 34 talsins. Aðgerðaáætlunin tekur á öllum helstu uppsprettum losunar og möguleikum á kolefnisbindingu og með því að stórauka fjármagn til aðgerða. Það er vel þekkt á alþjóðavettvangi að hér er notuð nær eingöngu endurnýjanleg orka til rafmagnsframleiðslu og húshitunar og við höfum nú tækifæri til að vera í fararbroddi við að nota endurnýjanlega orku til samgangna og síðar í sjávarútvegi. Þannig eru metnaðarfull áform um rafvæðingu bílaflotans, uppbyggingu innviða í þá veru, að auka almenningssamgöngur o.s.frv. Þannig getum við ráðist í þriðju byltinguna í notkun endurnýjanlegrar orku. Til þess þurfum við að vinna saman. Fá lönd hafa líka stærri tækifæri til að binda kolefni í gróðri og jarðvegi. Þar getum við aftur sýnt mikilvægt fordæmi. Það skiptir máli, ekki síst fyrir kolefnishlutleysið. Ég vil einnig nefna að íslenskt hugvit og þekking í loftslagsvænni tækni hefur vakið athygli. Þar má nefna niðurdælingu koltvísýrings á Hellisheiði, loftslagsvæna tækni í skipum og fleira. Mikilvægt er að við eflum nýsköpun. Það verður m.a. gert með því að koma loftslagssjóði í gagnið líkt og kveðið er á um í aðgerðaáætluninni. Í aðgerðaáætlun okkar eru settar fram sviðsmyndir um losun í öllum geirum og þessar 34 aðgerðir settar fram til þess að ná þeim sviðsmyndum. Við þurfum hins vegar nákvæmari útreikninga til að sjá hverju hver aðgerð skilar síðan. Um það erum við vissulega meðvituð og það hefur alltaf komið fram. Sú vinna tekur nú við, m.a. miðað við þær sviðsmyndir sem að ofan eru nefndar. Meginsamdrátturinn felst í því að draga úr olíunotkun í vegasamgöngum og síðar sjávarútvegi. Þar eru mestu möguleikarnir okkar og út á það gengur aðgerðaáætlun okkar að auki við það að draga síðan úr magni koltvísýrings í andrúmslofti með bindingu í jarðvegi og gróðri.
Virðulegi forseti. Of lengi höfum við látið ánetjunarsinna og úrtölumenn ráða ferð í loftslagsmálum. Málflutning þeirra má kenna við strútskýringar því að hann snýst ævinlega um að stinga höfðinu í sandinn. Þetta er undanhald samkvæmt áætlun en óhætt er að segja að barist sé um hvert hús. Strútskýrandinn segist í fyrsta lagi hafa allan rétt á að draga í efa niðurstöður vísindamanna og að fólk sem mótmælir slíku tali sé haldið pólitískri rétthugsun, sé góða fólkið. Í öðru lagi, segir strútskýrandinn, er ekkert að hlýna í veröldinni. Snjóaði ekki í gær? Í þriðja lagi segir strútskýrandinn: Þó að það sé að hlýna í veröldinni er það ekki vegna gróðurhúsaáhrifa af mannavöldum heldur er þetta bara náttúran sjálf, eldgos. Í fjórða lagi bendir strútskýrandinn á að þó að það sé að hlýna á jörðinni vegna gróðurhúsaáhrifa af mannavöldum séu það góðar fréttir, við getum farið í sólbað, gróðurinn eykst. Í fimmta lagi segir strútskýrandinn að þó að hlýnunin muni hafa skelfilegar afleiðingar fyrir líf mannanna hér á jörðu sé of seint að bregðast við, of dýrt sé að hætta að nota olíu og nær sé að einbeita sér að því að útrýma hungri meðan beðið er eftir því að finnist annars hnöttur þar sem mannkynið getur tekið sér bólfestu. Virðulegi forseti. Hlustum ekki á eyðingaröflin, letingjana sem ekkert vilja leggja á sig og engu kosta til en trúa því að endalaust megi ganga á gjafir jarðarinnar án afleiðinga. Við megum engan tíma missa, þetta er mikilvægasta mál mannkyns.
Virðulegi forseti. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi í morgun að fara í heimsókn á Veðurstofu Íslands ásamt umhverfis- og samgöngunefnd. Við fengum þar góðar útskýringar á því hvað fram undan væri. Þar var t.d. talað um náttúruvá, þá flokka loftslagsbreytinga sem teljast vera náttúruvá. Þegar við veltum því fyrir okkur sem erum búin að rýna í þá skýrslu sem um er rætt núna get ég vel tengt við það sem fram undan er og hvað við þurfum að gera o.s.frv. Ég ætla aðeins að hlaupa á því hvað stendur mér næst. Þá horfi ég á mig sem litla Íslendinginn í því hvaða hætta er fram undan sem snýr að mér. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við veltum öll fyrir okkur hvaða hætta sé fram undan í þeim loftslagsbreytingum sem fram undan eru. Fyrir það fyrsta er súrnun sjávar grafalvarlegt mál og vísindamenn spá því að hún muni aukast. Hún hefur gríðarleg áhrif á gengd fiskstofna, þróun þeirra o.s.frv. Við sem fiskveiðiþjóð þurfum að velta því verulega fyrir okkur hvað er fram undan í því efni. Einnig eru það þær ógnanir sem við sjáum fyrir okkur. Úrkoma mun aukast og við eigum á hættu að auknum flóðum og skriðuföllum. Það hefur allt áhrif á líf okkar. Ég ætla að koma að því síðar í ræðu á eftir hvað ég tel að við þurfum að gera.
Forseti. Ég þakka mikilvæga umræðu. Loftslagsmálin eru til framtíðar eitt af stærstu málunum, en ekki bara til framtíðar heldur strax í dag. Mig langar því að nota tækifærið, þegar við ræðum hér skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, og ræða ágæta aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum til ársins 2030 sem var kynnt í fyrstu útgáfu núna í haust og er í samráðsgátt þar til nú um mánaðamótin. Markmiðið með aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að aukinni kolefnisbindingu þannig að Ísland geti staðið við markmið Parísarsamningsins til 2030 og markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Þetta er heildstæð áætlun og samanstendur af 34 aðgerðum á mörgum sviðum með tvær megináherslur, í fyrsta lagi orkuskipti í samgöngum, með sérstakri áherslu á rafvæðingu í vegasamgöngum þar sem litið er svo á að okkar stærsta tækifæri til að ná þeim skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist með Parísarsáttmálanum sé að skipta olíu út fyrir umhverfisvæna orkugjafa. Hins vegar er átak í kolefnisbindingu þar sem skógrækt og landgræðsla gegna lykilhlutverki og markvisst verður dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda með endurheimt votlendis. Í aðgerðaáætluninni eru einnig aðgerðir tengdar úrgangsmálum, landbúnaði, sjávarútvegi, fræðslu o.fl. Það sem skiptir máli í þessu er að þetta er ekki eingöngu verkefni hins opinbera. Allt samfélagið þarf að taka þátt í þessu með okkur, hver og einn einstaklingur, fyrirtæki, stofnun o.s.frv. Talandi um það langar mig kannski að enda þessa ræðu á örlítið jákvæðum nótum: Í skýrslu Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, sem kom út í desember í fyrra, kemur fram að með einföldun megi segja að sjávarútvegurinn hafi fyrir sitt leyti þegar náð markmiði Parísarsamkomulagsins þar sem það miðar við að minnka losun gróðurhúsalofttegunda um 40% árið 2030 en sjávarútvegurinn hafði þegar árið 2016 minnkað sína losun á gróðurhúsalofttegundum um 43% frá árinu 1990. Þó kemur fram í skýrslunni að það sé ekki talið nóg heldur þurfi að gera betur. Ég tel að það séu jákvæðar vísbendingar um það sem koma skal, að gera betur.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Ísland þarf vissulega að líta í eigin barm og Ísland þarf líka að miðla á heimsvísu því sem við kunnum og gerum hvað best. Áætlun stjórnvalda er ágæt til síns brúks, þar er þó einhvern veginn, finnst mér, verið að reyna að setja fókusinn á hlut sem er vissulega mikilvægur, en er kannski ekki sá sem mestu skiptir í því að gera betur í þessum málum. Fókusinn er settur á einkabílinn hjá ríkisstjórninni, væntanlega til að draga athyglina að einhverju ákveðnu takmarki. Einkabíllinn mengar eða losar um 3–5% af heildinni. Þar eru settir neikvæðir hvatar af stað, kolefnisgjald og slíkt, í staðinn fyrir að fara í jákvæða hvata. Hvernig væri að verðlauna þá sem eru tilbúnir að leggja dísil- eða bensínbílnum meira en gert er í dag og búa til hvata til þess að menn skipti þessum bílum út? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að nálgast t.d. þá mengun sem kemur af ferðaþjónustunni? Ferðaþjónustan er líklega sú atvinnugrein sem mengar einna mest. Sjávarútvegurinn hefur gert vel, eins og fram hefur komið hefur hann brugðist ágætlega við. En við þurfum líka að spyrja okkur: Hvað getum við gert á Íslandi til að bæta um betur? Getum við framleitt meira af orku á Íslandi? Getum við hugsanlega nýtt betur auðlindir okkar? Getum við minnkað innflutning á áburði og nýtt kalkþörunga til að bera á tún? Getum við nýtt repju í miklu meira magni en við gerum í dag? Þurfum við yfirleitt að framleiða meiri orku? Þurfum við að virkja meira jarðhita og fallvötn til að búa t.d. til vetni eða auka enn þá meira rafnotkun í samgöngum svo eitthvað sé nefnt? En við eigum líka að láta gott af okkur leiða á heimsvísu. Við eigum að sjálfsögðu að nota orkuna sem er á Íslandi til að framleiða vörur sem seldar eru á heimsvísu meira en gert er. Við eigum líka að miðla þekkingu þegar kemur að landgræðslu. Landgræðsla, t.d. í Afríku eða í þeim löndum sem berjast við mikla eyðimerkurmyndun, skilar gríðarlega miklu ef við beitum okkur. Þess vegna segi ég, hæstv. forseti, að þeim fjármunum sem við ætlum að fara að monta okkur af í UNESCO væri betur varið í að setja t.d. í eyðimerkursamninginn [[Forseti hringir.]]eða aðrar slíkar ráðstafanir gegn gróðurhúsaloftmengun, í stað þess að vera að monta okkur þarna.
Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þeirra framlag hér. Við búum svo vel að eiga góða og ítarlega skýrslu vísindanefndar 2018 um loftslagsbreytingar og áhrif þeirra hér á landi. Þar segir, með leyfi forseta: „Hlýnun jarðar er óumdeilanleg og benda margar athuganir til breytinga frá því um miðbik síðustu aldar sem eru fordæmalausar hvort sem litið er til áratuga eða árþúsunda. Lofthjúpurinn og heimshöfin hafa hlýnað, dregið hefur úr magni og útbreiðslu snævar og íss, auk þess sem sjávarborð hefur hækkað og styrkur gróðurhúsalofttegunda aukist.“ Þarna kemur líka fram að sýrustig sjávar hafi hækkað um eins og það heitir 0,1 sýrustig frá iðnbyltingu og ummerki þess á lífríki eru þegar merkjanleg. Ég tel mikilvægt sem þarna segir um nauðsyn á rannsóknum, viðbúnaði og aðlögun. Af hálfu vísindanefndar hefur verið bent á að umtalsverðar afleiðingar loftslagsbreytinga á Íslandi verði ekki umflúnar. Þetta eykur þörf á vöktun og rannsóknum á ýmsum þáttum náttúrufars. Það er mikið verkefni að ljúka öflun grunnupplýsinga um náttúrufar landsins og efla langtímavöktun á umhverfisþáttum og lífríki hafs og lands. Ég vil vekja sérstaklega athygli á því sem kemur fram í þessari ágætu skýrslu um rannsóknir. Það er tíundað mjög ítarlega, en það er kannski ástæða til þess að vekja sérstaklega athygli á því að efnahagsleg og samfélagsleg áhrif [[Forseti hringir.]]loftslagsbreytinga á hina ýmsu geira íslensks samfélags hafa lítt verið rannsökuð og nauðsynlegt að bæta úr því sem og svo mörgu öðru á þessu sviði.
Herra forseti. Það ber að þakka þá mikilvægu umræðu sem hér er. Það er mikill vandi á ferðinni. Hann er orðinn nokkurn veginn óumdeildur og mun hafa mikil áhrif á náttúru og samfélag okkar mannanna hér á jörðinni, líka á Íslandi, ef við reynum ekki að bregðast við. Má þar nefna fjölmörg atriði eins og orkuskipti, endurheimt votlendis, taka upp almenningssamgöngur í ríkara mæli, takast á við plastvandann og beita grænum hvötum, horfa til landbúnaðar um breytingar þar og svo margt fleira. Við höfum líka gengist undir skuldbindingar sem fela það í sér, sem skiptir máli í þessu samhengi líka, að ef við stöndum okkur ekki munum við jafnvel þurfa að greiða háar fjárhæðir í eins konar sektir fyrir að standa okkur ekki. Það er því mjög mikilvægt að við tökum þessi mál föstum tökum. Það er auðvitað margt sem hægt er að segja en lítill tími gefst til. Ég vil þó draga fram eitt atriði sérstaklega, þ.e. orkuskipti varðandi bílaumferð. Þar höfum við einna mestu stjórnina og getum gripið til aðgerða fljótt og vel. Skattlagning umferðar skiptir þar máli. Það skýtur því skökku við að dregið hefur verið úr fyrri áformum um hækkun á kolefnisgjaldi á eldsneyti bifreiða. Ég hlýt að spyrja hvernig það samræmist markmiðunum um að draga úr losun frá umferð að lækka kolefnisgjaldið og hverfa frá þeim áformum sem uppi voru í tíð [[Forseti hringir.]]fyrrverandi fjármálaráðherra um að hækka það gjald talsvert.
Virðulegi forseti. Hnattrænar breytingar hafa áhrif á okkur öll. Það er ekki nóg að hugsa út frá því hvaða áhrif loftslagsbreytingar hafa á okkur sem einstaklinga heldur hvaða breytingar þær hafa fyrir allan heiminn og hvernig það hefur síðan áhrif á okkur. Það er erfitt að hugsa þannig en við verðum að gera það. Varðandi aðgerðaáætlun stjórnvalda langar mig til að benda á augljósa galla þess plaggs eins og það er núna. Við hefðum viljað sjá tölur. Við vitum nefnilega hvert umfang skuldbindinganna er. Það er ekki nóg að vita hverjar aðgerðirnar eru heldur verðum við að vita umfangið sem verið er að reyna að ná utan um með aðgerðunum. Við þurfum að sjá markmiðin og það sem fyrst, þó að það séu ekki nákvæmar tölur um það hverju er náð með markmiðunum heldur hverju hver aðgerð þarf að ná. Þær tölur mega vera nákvæmari seinna. Við erum að tala í megindráttum um tvenns konar skuldbindingar, annars vegar skuldbindingar varðandi Parísarsamkomulagið þar sem er gert ráð fyrir að við ætlum að halda okkur undir ákveðnu hitastigi. 2°C eða vel undir því er stóra markmiðið en ýtrustu kröfurnar eru 1,5°C. Svo er það Kyoto-bókunin sem er líka skuldbinding sem við höfum undirgengist þar sem við þurfum að draga úr útblæstri miðað við núverandi stöðu, þ.e. útblástursmarkmiðið, um 50% miðað við núverandi stöðu eða 40% miðað við 1990. Við erum sem sagt í verri stöðu núna en við vorum þegar markmiðið var sett. Þetta er mjög erfitt því að við erum í rauninni að horfa á veru okkar á jörðinni. Langmesti tími jarðsögunnar er án mannsins og jörðin hefur enga þörf fyrir manninn, enda hefur hún enga þörf í rauninni þegar allt kemur til alls. Eftir að við verðum horfin í sögubækur alheimsins mun jörðin halda áfram að vera til, en við viljum hins vegar vera ferðalangar þar væntanlega aðeins lengur. Því miður erum við ekki að sýna það í verki. Það er dálítið merkilegt.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um nýja skýrslu loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna sem er svartari en margan grunaði eða frekar sem margir vildu heyra. Við þurfum í raun að eiga hér nokkuð margar sérstakar umræður um innihald skýrslunnar, svo alvarlegt er það. Hún hefur enda verið kölluð lokaútkall, mesta viðvörun sem vísindasamfélagið hefur gefið út. Sumir segja að viðvaranirnar hafi nú þegar komið fram en viðbrögð alþjóðasamfélagsins látið á sér standa. Eins og kunnugt er eru meginniðurstöður skýrslunnar þær að verja þarf 2,5% af heimsframleiðslu til aðgerða á sviði loftslagsmála, á hverju ári til ársins 2035, ef við ætlum ekki að afstýra því að meðalhiti á jörðinni hækki um meira en 1,5°C með hörmulegum afleiðingum fyrir lífríkið allt. Út frá þessum niðurstöðum 90 vísindamanna sem unnu skýrsluna þyrftu íslensk stjórnvöld að verja tæpum 64 milljörðum til loftslagsaðgerða sem er fimmtíufalt meira en áætlanir stjórnvalda gera ráð fyrir. Sá verðmiði er sláandi hár en það er ekki það eina sem er sláandi við skýrsluna. Opinbert markmið Parísarsamkomulagsins er að halda hlýnun jarðar undir 2°C en áhersla er lögð á að ríkisstjórnum aðildarríkja að samkomulaginu beri að stefna að halda hlýnun undir 1,5°C. Til þess þarf að ná skýrum árangri í því að hitastig á jörðinni hækki ekki meira en um 1,5°C fyrir árið 2030. Annars er baráttan fyrir lífvænlegri framtíð jarðarinnar töpuð. Virðulegi forseti. Það þarf að bregðast við loftslagsbreytingum af fullri hörku. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það þarf róttækar, félagslegar, pólitískar, efnahagslegar og menningarlegar breytingar. Þeirra er þörf. Rótin að þessari sláandi niðurstöðu í skýrslunni sem við ræðum núna og loftslagsbreytingum er kapítalískt heimsskipulag. Við þurfum að horfast í augu við það. Kapítalisminn í sinni allra verstu mynd hefur haft þau áhrif að neysla okkar hefur haft eyðileggjandi áhrif á náttúruna okkar, jörðina og loftslagið. Við þurfum að ráðast í róttækar breytingar á lífsháttum okkar og skipulagi samfélagsins núna út frá þeirri meginhugsun að vernda náttúru og koma í veg fyrir meira tjón. Það er ekki nóg, þó að vel sé, að koma fram með mjög fína aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem er nauðsynlegt skref en ekki endastöð. Við þurfum að gera svo miklu meira en að vera á tánum. [[Forseti hringir.]]Skýrsluhöfundar segja að til að halda hlýnun innan við 1,5°C þurfi hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa [[Forseti hringir.]]að vera komið úr 20% í 70% og heimurinn að vera orðinn kolefnishlutlaus fyrir miðbik aldarinnar. [[Forseti hringir.]]Þetta eru risastór markmið en við höfum enga aðra möguleika en að fylgja þeim. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir umræðuna. Þó að við séum e.t.v. lítil þjóð í stóra samhenginu getum við haft mikil áhrif bæði til góðs og ills. Við Íslendingar erum á margan hátt forréttindaþjóð. Við eigum mikið magn af auðlindum, grænum, sjálfbærum auðlindum, en við erum líka neysluþjóð og gerum miklar kröfur um lífskjör sem í raun má segja að einkennist af orkusóun, orkusóun sem felst m.a. í því að fullnýta ekki þær auðlindir sem við nýtum nú þegar, orkusóun sem felst í því sem við kaupum og hendum án þess að fullnýta. Sú skýrsla sem við ræðum hér í dag er í einu orði sagt hrikaleg, ekki af því að hún sé svo illa skrifuð heldur af því að skilaboðin í henni eru hrikaleg, bara einfaldlega hræðileg. Skýrslan er unnin í framhaldi af Parísarsamkomulaginu sem undirritað var fyrir tveimur árum og sameinuðust þar flestar þjóðir heims um það markmið að stöðva aukninguna á útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Því miður er ljóst samkvæmt þessari skýrslu að það er heldur ólíklegt að þau markmið náist. Þá er staðreyndin einnig sú að ef við ætlum okkur að ná þessum markmiðum dugar ekki að draga úr útblæstri eða hætta honum alveg heldur verðum við jafnframt að binda koltvísýring í miklu magni og, eins og hér hefur komið fram, breyta lífsháttum okkar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við eigum þessa umræðu. Við vitum hvað þarf að gera en til þess þarf samstillt átak, og ekki bara okkar Íslendinga heldur heimsins alls. Við Íslendingar getum hins vegar og eigum að ganga á undan með góðu fordæmi. Við þurfum að hefja aðgerðir strax. Morgundagurinn er að ná okkur. Við getum bætt nýtingu svo um munar. Við getum [[Forseti hringir.]]minnkað neyslu. Við getum aukið bindingu. Herra forseti. Við getum og við verðum að gera betur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Þó að vissulega sé ástæða til að hafa áhyggjur og taka ábendingarnar alvarlega er ýmislegt sem er að vinnast ágætlega á hinu góða landi okkar. Það hefur verið nefnt í umræðunni að sjávarútvegurinn hafi þegar náð árangri sem uppfyllir markmiðin sem snúa að heildarlosun. Við framleiðum umhverfisvænasta ál í heimi á Grundartanga, í Reyðarfirði og úti í Straumsvík. Við erum að ná býsna góðum árangri, og eigum að gera miklu betur, í uppgræðslu lands og skógrækt, þannig að það er ekki tómt svartnætti sem blasir við okkur. Ég er jafnframt þeirrar skoðunar að við verðum að horfa á hvernig þetta snýr að okkur í hnattrænu samhengi. Víða eru stór verksmiðjusamfélög keyrð áfram á kolum og útblástur er ótæpilegur hjá slíkum þjóðum. Á sama tíma erum við með megináhersluna á umferð í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar, af þeim 34 atriðum sem þar eru tilgreind snúa 11 að umferð. Það sem ég hef áhyggjur af í þeim málum er að við séum að setja áhersluna þar sem mjög lítið er að sækja. Ef við gefum okkur að talan sé rétt og að vegaumferð skili 3–5% af útblæstri á landinu leggjum við algerlega ofuráherslu á það miðað við þann árangur sem hægt er að ná á því sviði. Það er hlutur sem ég held að við verðum að hafa í huga þegar við tökum umræðuna áfram, að við setjum orkuna og áherslurnar þar sem árangur getur náðst.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu hér og kannski ekki síst málshefjanda, hv. þm. Smára McCarthy, fyrir að vera svolítið lausnamiðaður í umræðu sinni. Það er það sem við þurfum. Við ræðum hér lokaviðvörun vísindasamfélagsins eins og hæstv. ráðherra kom réttilega inn á og útlitið er vissulega svart. Verkefni okkar snýst fyrst og fremst um að tryggja áframhaldandi lífsgæði þrátt fyrir þær breytingar sem við þurfum að gera á mannlegri hegðun. Ég tel að svarið við því sé samhentar aðgerðir stjórnvalda og vísindamanna en líka atvinnulífsins og almennings. Við þurfum að tryggja samfélagslega ábyrgt markaðshagkerfi. Við þurfum að tryggja að hlýnun jarðar verði ekki meiri en 1,5°C, en við þurfum líka að huga að því að aðlagast þeim breytingum sem óhjákvæmilega verða. Við þurfum t.d. að huga að innviðum okkar, samfélagsmannvirkjum, fráveitum og ýmsu öðru, eins og komið var inn á, sem tengist náttúruvá. En það skyldi ekki vera að mitt í öllum hörmungunum sé tækifæri? Þekkingariðnaðurinn á Íslandi, nýsköpun okkar sem tengist umhverfismálum, er kannski tækifæri fyrir þjóðina. Ég held að við höfum ýmislegt fram að færa þegar kemur að loftslags- og umhverfismálum. Við getum hreinlega horft á þetta sem útflutningsvöru og við höfum margt fram að færa þegar kemur að þróunaraðstoð er lýtur að loftslagsmálum, hvort sem er varðandi bindingu eða aðrar tæknilegar útfærslur. Við getum einfaldlega orðið miðstöð þekkingar og nýsköpunar í loftslagsmálum og norðurslóðamálum. Ég held að það sé líka mikilvægt að horfa til þess að margar þeirra aðgerða sem við þurfum að fara í skila víðtækum árangri, ekki bara í loftslagsmálum. Mig langar þá sérstaklega að nefna almenningssamgöngur sem geta vissulega skilað árangri í loftslagsmálum en líka svo mörgu öðru; bættu samfélagi, bættu umferðaröryggi og bættri lýðheilsu. Tækifærin eru víða mitt í hörmungunum en ég legg áherslu á að við eigum vissulega að ræða umhverfismálin miklu oftar í þessum sal.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa góðu umræðu og þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga umræðuefni. Margir góðir punktar hafa komið fram í dag í þessari umræðu sem vert er að hugsa um og það er alveg ljóst að þingheimur er sammála um það hversu mikilvægt málefnið er. Þingheimur er að mörgu leyti sammála um það líka hvað þarf að gera. Þetta snýst bara um aðferðafræði. Hvað getum við gert til þess að draga úr losun? Við eigum alltaf að hugsa sem einstaklingar líka. Við eigum að hugsa um hvernig við drögum úr kolefnisfótspori okkar, umhverfisfótspori o.s.frv., ekki bara að segja að ríkið þurfi að gera þetta og gera hitt. Það þurfa allir að leggjast á árarnar í því að reyna að draga úr losun og reyna að koma í veg fyrir þá vá sem stendur fyrir dyrum. Hvað getum við gert? Það er búið að koma hér fram. Það sem ég vil leggja aðeins áherslu á og undirstrika enn frekar eru þau miklu tækifæri sem við höfum varðandi skógrækt og endurheimt votlendis og ekki má gleyma landgræðslunni. Þar getum við bætt gríðarlega í, að græða upp land, en við þurfum bara aukið fjármagn til þess. Það eru mjög margar hendur og mjög mikil þekking fyrir hendi úti um allt land til þess að græða upp land. Það er mun auðveldara að planta skógi eftir að menn hafa grætt upp landið. Þá getum við margfaldað þann árangur í að kolefnisjafna það sem við erum að gera.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Smára McCarthy, fyrir þessa þörfu og góðu umræðu. Það er svolítið merkilegt sem ég ætla að byrja á því að segja en ég óska ríkisstjórninni til hamingju með þann augljósa og góða vilja sem hún sýnir í störfum sínum hvað varðar loftslagsmálin og varnir í þeim málum. Betur má þó ef duga skal. Litlir þættir verða í samhenginu risastórir. Tökum skemmtiferðaskipin sem dæmi. Þeim fjölgar, þau verða 140 á næsta ári að því er talið er. Eitt skip er talið menga á einum sólarhring á við 10.000 bíla. Þessi 140 skip menga þá á við 1,4 milljónir bifreiða. Nú er alltaf verið að tala um hve mikið bílarnir menga en við vitum að það er búféð okkar og nautgripirnir sem talin eru bera ábyrgð á 14% af allri gróðurhúsamengun á jörðinni. Ég er ekki að segja það, og mér líst engan veginn á það, að þróunin verði slík að við þurfum öll að fara að borða grænmeti eða verða vegan til að reyna að laga það, en það er samt sem áður gott fyrir þá sem vilja gera það. Ef það er framtíðin munum við ekki skorast undan því hér á hv. Alþingi, er það nokkuð? Það er bara allt í lagi að við göngum á undan með góðu fordæmi eins og við erum að gera hér eftir sem hingað til. Ég segi bara: „Go“, áfram við. Ég trúi því að þetta sé eitt af þeim málum sem við getum öll verið sammála um að við eigum að berjast fyrir með kjafti og klóm, öll sem eitt.
Herra forseti. Í máli hæstv. umhverfisráðherra kom fram hinn eiginlegi vandi. Hann vísaði m.a. í niðurdælingu á Hellisheiði sem er áætlað að geti skilað um 50–100 tonna niðurdælingu á ári við hliðina á Hellisheiðarvirkjun sem dælir út 200 tonnum á dag af koltvísýringi. Við verðum að horfa á þetta raunsætt. Um leið og ég þakka fyrir góða umræðu legg ég áherslu á að markmiðið er að draga saman um 116.000–119.000 tonn á ári. Það er það eina sem mun hjálpa okkur. Við þurfum að ganga lengra. Það er vel þekkt að ríki sem einsetja sér að leysa gríðarlega stór vandamál og snúa tilvist ríkisins að því verkefni að leysa þau hafa ekki bara náð að leysa þau oftar en ekki heldur hafa þau oft náð að fanga mjög stórar jákvæðar hliðarverkanir í leiðinni. Ef ríkisstjórnin myndi ekki líta á loftslagsbreytingar sem óþægilegt vesen sem þyrfti að redda, heldur tækifæri fyrir íslensku þjóðina til að skapa sér leiðandi stöðu í heiminum, gæti hagkerfið okkar notið góðs af. Þess vegna kalla ég eftir nýjum innréttingum, nýrri iðnbyltingu í þágu umhverfisins. Til þess þarf meira en milljarð á ári og það þarf meira en óljós markmið. Ég beini því eftirfarandi til hæstv. umhverfisráðherra: Ríkisstjórnin þarf að tryggja 119.000 tonna samdrátt í losun á hverju einasta ári næstu 12 árin, að þessu ári meðtöldu. Ríkisstjórnin þarf að tryggja minnst tíföldun á fjármagni eigi þetta markmið að nást. Ríkisstjórnin þarf að setja upp einhvers konar vefsíðu sem sýnir hversu langt við erum komin í að ná markmiðum Parísarsáttmálans, rökstutt með tilvísunum í gögn. Íslensk orku-, tækni- og nýsköpunarfyrirtæki þurfa að einsetja sér að ná þessu markmiði, ekki bara fyrir árið 2030, heldur nægilega langt á undan þeim tíma til að trúverðugleiki Íslands stóraukist á þessu sviði og að við getum ekki bara dregið úr útblæstri Íslands heldur grætt á því að hjálpa öllum heiminum. Ef við getum þetta ekki er illa farið fyrir öllum hinum löndunum. Alþingi þarf að greiða götu þessara áætlana án þess að festast í skotgröfum hugmyndafræði. Ef við getum það ekki, [[Forseti hringir.]]verður lítið eftir af hugmyndafræði til þess að karpa um. Forseti. [[Forseti hringir.]]Örlagastundir koma til þess að gefa fólki tækifæri til að sýna hvað í því býr. Ég vona að í okkur búi dugur til þess að leysa þetta vandamál. [[Forseti hringir.]]Framtíð mannkynsins er í veði. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka einlæglega undir með hv. þingmanni hvað hér er undir og fagna áhuga og stuðningi þingheims og sérstaklega málshefjanda við þetta mál. Það er gríðarlega mikilvægt að ræða þetta hér og það miklu oftar en við gerum. Við höfum lengi verið aftarlega á merinni í loftslagsmálum en ég vil meina að nú sé að verða viðsnúningur. Við þurfum að hjálpast að við þetta allt saman. Hér hefur m.a. verið rætt um tölur og ég er sammála því að við þurfum að ná betur utan um það hverju hver aðgerð er að skila, það hef ég sagt áður. En talandi um tölur þá verð ég að leiðrétta þetta með vegasamgöngurnar. Þær eru 32% af beinum skuldbindingum Íslands. Einn mikilvægasti þátturinn í að draga úr skuldbindingunum er olíunotkunin þannig að við verðum að takast á við það. Hér hefur mörg hvatningin komið fram og mörgum þeirra eru þegar gerð skil í aðgerðaáætlun eða jafnvel í utanríkisstefnu landsins. Það er eitt sem ég vil nefna hér sem við eigum eftir að koma í framkvæmd og það er að útbúa aðlögunaráætlun fyrir loftslagsbreytingar á Íslandi. Það er verkefni sem mun hefjast á næstunni hjá ráðuneytinu. Herra forseti. Við skulum ekki gleyma því heldur að aðgerðir eru hafnar og verkefnið fram undan er að klára að hrinda í framkvæmd aðgerðaáætluninni sem var kynnt í september. Við verðum líka að vera meðvituð um það að í ljósi þessa risavaxna verkefnis þurfum við að meta á hvaða sviðum við getum verið róttækari og gert enn betur og taka tillit til slíks við endurskoðun áætlana okkar. Ég er mjög ánægður með að ný aðgerðaáætlun markar straumhvörf hvað varðar fjármagn og afl til loftslagsmála. Það eitt og sér tel ég vera stórtíðindi í umhverfisvernd á Íslandi. Ég fer ríkari heim af þessum fundi en þegar ég kom til hans og fyrir það vil ég þakka þingheimi kærlega.
Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur tíu mínútur til framsögu og tvær mínútur að umræðu lokinni. Ræðutíminn skiptist svo á milli þingflokka: Viðreisn 11 mínútur, Samfylkingin 13 mínútur, Sjálfstæðisflokkur 20 mínútur, Miðflokkurinn 13 mínútur, Framsóknarflokkur 14 mínútur, Píratar 13 mínútur, Flokkur fólksins 11 mínútur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð níu mínútur.
Virðulegur forseti. Að beiðni hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson og fleiri alþingismanna lagði ég sl. vor fram skýrslu til Alþingis um aðdraganda að útgáfu starfsleyfis til kísilverksmiðju Sameinaðs sílikons hf. í Helguvík. Í skýrslunni er aðdragandinn að útgáfu starfsleyfisins rakinn, auk þess sem þeim spurningum sem fram koma í skýrslubeiðninni er svarað. Skýrsla þessi er nú hér til umfjöllunar ásamt skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kom út í vor og fjallar um aðkomu og eftirlit stjórnvalda vegna umræddrar verksmiðju. Í skýrslu minni til Alþingis er greint frá því að málefni Sameinaðs sílikons hf. eiga sér engin fordæmi hér á landi. Afar mikilvægt er að við lærum af þessu máli. Í skýrslunni er rakið ferlið vegna mats á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar og umsóknar um starfsleyfi fyrir starfsemina hjá Umhverfisstofnun. Í mati á umhverfisáhrifum fyrir starfsemi Sameinaðs sílikons hf. var gert ráð fyrir neikvæðum áhrifum á loftgæði og kom fram í áliti Skipulagsstofnunar að losun mengunarefna í loft frá verksmiðjunni myndi bætast við þá mengun sem nú þegar væri í Helguvík. Var niðurstaðan sú að við samlegðina myndi styrkur mengunarefna aukast en loftgæði á svæðinu myndu þó ávallt vera undir viðmiðunarmörkum íslenskra reglugerða. Eins og greint er frá í skýrslu minni voru útgefnu starfsleyfi Umhverfisstofnunar vegna Sameinaðs sílikons sett mörk á losun mengandi efna í loft, eins og venja er, og fylgst með losun á þeim í samræmi við vöktunaráætlun. Á þeim tíma sem verksmiðjan starfaði fór losun aldrei yfir heimiluð mörk á þeim mengunarefnum sem tekið var á í starfsleyfi, sem eru ryk, brennisteinsdíoxíð, ýmsir þungmálmar, olía og fita og svifagnir. Við útgáfu starfsleyfisins var hins vegar ekki gert ráð fyrir þeim umfangsmiklu lyktaráhrifum sem raun varð á, enda slík áhrif hvorki þekkt af sambærilegri starfsemi hér á landi né aðgengilegar upplýsingar um slík áhrif erlendis. Er það mjög miður. Eins og fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar lá fyrir í málinu af hálfu þáverandi eigenda Sameinaðs sílikons að þegar verksmiðjan hóf rekstur hafi búnaðurinn ekki verið fullnægjandi og verksmiðjan ekki fullbúin. Það er alvarlegt mál. Ljóst er að Umhverfisstofnun hefur aldrei áður haft jafn umfangsmikið eftirlit með atvinnurekstri og raunin var í tilviki Sameinaðs sílikons hf. Umfangið endurspeglaðist m.a. í fjölda eftirlitsferða Umhverfisstofnunar í verksmiðjuna, kröfum um úrbætur, áherslu á upplýsingar til almennings og stjórnvalda, mati sóttvarnalæknis á heilsufarsáhrifum og viðamiklum mælingum í grennd við verksmiðjuna. Reynslan af eftirlitinu hefur þegar verið nýtt við undirbúning starfsleyfa fyrir sambærilega starfsemi annars staðar, svo sem með ítarlegri ákvæðum um varnir gegn lyktarmengun við útgáfu starfsleyfis kísilverksmiðju PCC á Bakka við Húsavík. Í skýrslu ráðherra til þingsins er greint frá því að ljóst hafi verið að rekstraraðili Sameinaðs sílikons hf. uppfyllti ekki tilteknar kröfur í lögum og reglugerðum auk annarra krafna sem settar voru fram af stjórnvöldum. Útgefið byggingarleyfi og mannvirkjagerð hafi hvorki verið í samræmi við mat á umhverfisáhrifum né gildandi skipulag. Segir í skýrslunni að verði af áframhaldandi starfsemi verksmiðjunnar í Helguvík þurfi rekstraraðilar augljóslega að uppfylla kröfur laga og reglugerða um starfsemina og í því sambandi þurfi að ljúka endanlegum úrbótum í tengslum við mannvirkjagerðina og skipulag. Þá hafi Umhverfisstofnun tilkynnt rekstraraðila um endurskoðun á starfsleyfi verksmiðjunnar, m.a. vegna nauðsynlegrar uppfærslu í ljósi breytinga á lögum. Stofnunin hafi samþykkt úrbótaáætlun rekstraraðila með skilyrðum og hefur verksmiðjan ekki heimild til endurræsingar fyrr en að loknu mati á endurbótum og ákvörðun Umhverfisstofnunar þar um. Loks beri rekstraraðila að tilkynna Skipulagsstofnun um allar breytingar á mannvirkjum, starfsemi og umhverfisáhrifum sem orðið hafa frá því að mat á umhverfisáhrifum fór fram. Eins og áður greinir vann Ríkisendurskoðun að úttekt á aðkomu og eftirliti stjórnvalda vegna kísilverksmiðju Sameinaðs sílikons á sama tíma og skýrsla ráðherra til þingsins var unnin. Ráðuneytið hefur þegar tekið til skoðunar ábendingar Ríkisendurskoðunar sem þar koma fram og átt fundi með Umhverfisstofnun, Skipulagsstofnun og atvinnu- og nýsköpunarráðuneyti vegna þeirra. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er eftirfarandi tilmælum beint til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins: Í fyrsta lagi að kanna í samstarfi við Umhverfisstofnun og önnur stjórnvöld hvort herða þurfi þær kröfur sem gerðar eru til þeirra sem sækja um starfsleyfi vegna mengandi atvinnustarfsemi. Þá þurfi að gera skýrar og raunhæfar kröfur um áreiðanleika og gæði þeirra gagna sem fylgja starfsleyfisumsóknum. Og í öðru lagi að tryggja eins og frekast er unnt að fyrirtæki sem óska eftir leyfi til mengandi starfsemi hafi tæknilega, faglega og fjárhagslega burði til að uppfylla skilyrði starfsleyfis. Í svörum ráðuneytisins til Ríkisendurskoðunar er tekið undir með Ríkisendurskoðun að kanna hvort gera ætti auknar kröfur til þeirra sem sækja um starfsleyfi og hefur ráðuneytið það nú þegar til skoðunar í samráði við viðeigandi stjórnvöld. Ríkisendurskoðun var jafnframt bent á að ráðuneytið hefði að undanförnu unnið að því að styrkja umhverfislöggjöfina á þessu sviði. Með breytingum á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir á árinu 2017 voru til að mynda gerðar auknar kröfur til mengandi starfsemi. Breytingar á lögum nr. 66/2017 tóku að mestu leyti gildi 1. júlí 2017, þ.e. eftir að starfsleyfi Sameinaðs sílikons hf. var gefið út. Með þessari lagabreytingu var tilskipun um losun í iðnaði innleidd í íslenskan rétt. Með breytingunum er gerð sú krafa að útgefandi starfsleyfis vísi í starfsleyfi beint til viðeigandi niðurstaðna um bestu aðgengilegu tækni, m.a. setji þar fram ákvæði um losunarmörk vegna starfseminnar. Rekstraraðila ber samkvæmt breytingunum að taka tillit til viðeigandi niðurstaðna varðandi bestu aðgengilegu tækni, skila grunnskýrslu um ástand umhverfisins áður en ný starfsemi hefst og tryggja að við lok rekstrar séu gæði endurheimt, t.d. skal iðnaðarlóð skilað í sama ástandi og grunnskýrsla segir til um. Þá var bætt við ákvæðum um skyldur og ábyrgð rekstraraðila til að undirstrika ábyrgð þeirra á því að starfsemin sé ávallt í samræmi við gildandi löggjöf og starfsleyfi. Í vor tók einnig gildi ný reglugerð nr. 550/2018 um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnaeftirlit þar sem m.a. er kveðið á um heimild Umhverfisstofnunar til að gera í sérstökum tilvikum strangari kröfur í starfsleyfum en koma fram í niðurstöðum varðandi bestu aðgengilegu tækni. Auk þessa er fyrirhugað að leggja fram á yfirstandandi löggjafarþingi frumvarp um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir þar sem kveðið verði á um heimildir Umhverfisstofnunar til að leggja stjórnvaldssektir á rekstraraðila vegna brota hans í tengslum við starfsleyfisskylda starfsemi. Verði fyrirhugað frumvarp um stjórnvaldssektir að lögum verður einnig unnt að bregðast við hugsanlegum brotum rekstraraðila með álagningu stjórnvaldssekta. Í svörum ráðuneytisins til Ríkisendurskoðunar er tekið undir með henni að gera þurfi skýrar og raunhæfar kröfur um áreiðanleika og gæði gagna sem fylgja umsóknum um starfsleyfi en jafnframt bent á mikilvægi þess að rekstraraðili beri ábyrgð á að öll gögn séu rétt og faglega unnin. Þar að auki er almennt bent á að rekstraraðili beri ábyrgð á að öll skilyrði fyrir starfsemi hans séu uppfyllt, þar á meðal að viðeigandi fagleg þekking sé til staðar. Ráðuneytið telur að skoða þurfi hvort gera eigi sams konar kröfur um sérfræðiþekkingu varðandi útgáfu starfsleyfis og lagðar eru til varðandi mat á umhverfisáhrifum í frumvarpi til breytinga á lögum um mat á umhverfisáhrifum sem lagt var fram á síðasta löggjafarþingi, annars vegar hvort rétt sé að gera kröfu um sérfræðiþekkingu rekstraraðila til að hann geti uppfyllt kröfur starfsleyfis um starfsemina og hins vegar hvort rétt sé að gera þá kröfu á útgefanda starfsleyfis að hann hafi yfir að ráða nægjanlegri sérfræðiþekkingu eða geti aflað hennar. Er þetta til skoðunar í ráðuneytinu. Ráðuneytið tekur einnig undir það með Ríkisendurskoðun að mikilvægt sé að hlutaðeigandi stjórnvöld kanni fjárhagslega getu rekstraraðila í tengslum við gerð ívilnunarsamninga, en nauðsynlegt er að endurskoða hvernig staðið er að þeim líkt og fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Vinna við það er hafin í atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið bendir jafnframt á að Umhverfisstofnun hefur ekki það hlutverk lögum samkvæmt að kanna fjárhagslegan grundvöll fyrirtækja áður en starfsleyfi eru gefin út, heldur er það hlutverk stofnunarinnar að hafa eftirlit með þáttum er snúa að umhverfiseftirliti, þar með talið mengunarvörnum og að kröfur þeim tengdar séu uppfylltar. Í skýrslu sinni bendir Ríkisendurskoðun á að brýnt sé við endurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda að ferlið verði styrkt og telur að kanna þurfi hvort gera eigi strangari kröfur um þekkingu þeirra aðila sem koma að matinu, hvort styrkja eigi rýniferli frummatsskýrslu framkvæmdaraðila og hvort tryggja eigi Skipulagsstofnun haldbetri úrræði þegar framkvæmdir reynast ekki vera í samræmi við umhverfismat. Eins og áður er frá greint er fyrirhugað að leggja frumvarp fram að nýju á yfirstandandi þingi um breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Verði frumvarpið að lögum mun það auka gæði málsmeðferðar við mat á umhverfisáhrifum vegna kröfu tilskipunarinnar um sérfræðiþekkingu við gerð frummatsskýrslu og yfirferð á gögnum um mat á umhverfisáhrifum, auk heimildar til að beita stjórnvaldssektum. Það mun auk þess stuðla enn frekar að því að framkvæmdir séu í samræmi við álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum viðkomandi framkvæmdar. Ábendingar Ríkisendurskoðunar munu enn fremur koma til skoðunar við fyrirhugaða heildarendurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum sem segja má að hafi hafist í ágúst sl. með upphafsfundi umhverfis- og auðlindaráðherra með hagsmunaaðilum. - Ég stóð í þeirri meiningu, herra forseti, að ég hefði tíu mínútur. Var það misskilningur?
Það er rétt.
Þá hætti ég núna í bili. Ég sé að það eru enn þá níu mínútur eftir.
Forseti var að reyna að vera gjafmildur og lauma þessu að ráðherranum.
Herra forseti. Fyrir rúmu ári síðan hafði ég frumkvæði að því að Alþingi lagði fram tvær skýrslubeiðnir varðandi aðdraganda að útgáfu starfsleyfis til kísilverksmiðju Sameinaðs sílikons í Helguvík. Annarri beiðninni var beint til umhverfis- og auðlindaráðherra og hinni, sem var mun umfangsmeiri, til Ríkisendurskoðunar. Aðdragandi skýrslubeiðninnar var það öngstræti sem verkefnið allt var komið í á vordögum 2017. Þá hafði verksmiðjan aðeins verið rekin í nokkra mánuði en frá upphafi var vegurinn þyrnum stráður og íbúar í nágrenni verksmiðjunnar kvörtuðu ítrekað undan ólykt og líkamlegum óþægindum. Eftir margendurteknar tilraunir til úrbóta stöðvaði Umhverfisstofnun síðan reksturinn endanlega 1. september í fyrra. Tímans vegna ræði ég hér fyrst og fremst skýrslu Ríkisendurskoðunar en um skýrslu umhverfis- og auðlindaráðherra langar mig þó að segja þetta: Í henni segir að málefni Sameinaðs sílikons eigi sér engin fordæmi hérlendis og að mikilvægt sé að læra af þeirri reynslu. Ég tek heils hugar undir þau orð, herra forseti, en vil jafnframt benda á að það er engan veginn sjálfgefið að réttur lærdómur sé dreginn af þeirri sorgarsögu. Skýrslubeiðnin til ríkisendurskoðanda fól í sér að embættið skoðaði aðdraganda að útgáfu starfsleyfis til verksmiðjunnar í Helguvík og aðkomu stjórnvalda að málinu, eftirfylgni og úrræði. Í skýrslunni er alls sjö ábendingum beint til tveggja ráðuneyta og þriggja undirstofnana. Hjá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti fengu menn falleinkunn fyrir gerð ívilnunarsamnings við Sameinað sílikon þar sem alfarið var byggt á framlögðum gögnum og upplýsingum frá fyrirtækinu sjálfu. Við afgreiðslu samningsins lágu ekki einu sinni fyrir skýrar upplýsingar um eignarhald og stjórnendur en gert var ráð fyrir að hámark styrkhæfrar ríkisaðstoðar næmi allt að hálfum milljarði króna. Til umhverfis- og auðlindaráðuneytis beindi Ríkisendurskoðun tveimur ábendingum, um að herða þyrfti kröfur vegna mats á umhverfisáhrifum og að kanna þyrfti hvort herða ætti kröfur vegna útgáfu starfsleyfis. Var farið nánar í það í ábendingum til Skipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar og Vinnueftirlits ríkisins. Í stuttu máli þarf að gera auknar kröfur til mats á umhverfisáhrifum, tryggja að umsóknir um starfsleyfi fái ítarlega og gagnrýna umfjöllun, bæta verklag við útgáfu starfsleyfa og bæta skráningu samskipta og halda verkbókhald vegna eftirlits, sem sagt laga undirbúning, laga gerðina og laga eftirlitið. Í skýrslunni er fjallað um hversu mikilvægt það er að stofnanir ríkisins, sem koma að útgáfu starfsleyfa og gerð ívilnunarsamninga, geti sannreynt getu þeirra sem sækjast eftir því að starfrækja mengandi iðnað til að uppfylla skilyrði slíks rekstrar og sanngildi þeirra upplýsinga sem þeir leggja fram. Staðreyndin er sú að kísilverksmiðja Sameinaðs sílikons var ekki fullbúin þegar framleiðsla hófst og starfaði aldrei í samræmi við mat á umhverfisáhrifum, starfsleyfi og markmið samnings um ívilnanir. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er samfelldur áfellisdómur yfir aðdraganda, framkvæmd og eftirfylgni með þessu verkefni sem svo miklar væntingar voru bundnar við í upphafi. Tap samfélagsins af þessu ævintýri er gríðarlegt, bæði margra milljarða tap banka og lífeyrissjóða og tap Reykjanesbæjar, sem þarf að kljást við ýmsar neikvæðar afleiðingar þessa máls. Svokölluð staðfestingarskekkja, eða upp á ensku, með leyfi forseta, „confirmation bias“, er hugtak sem lýsir þeirri tilhneigingu fólks að leita einungis skýringa eða upplýsinga sem styðja fyrirframgefnar skoðanir þess, eða leitast við að túlka upplýsingar einungis á þann hátt að það staðfesti fyrirframgefnar eða -mótaðar hugmyndir og að sama skapi að hunsa upplýsingar sem ganga gegn þessum fyrirframgefnu hugmyndum. Ég neita því ekki að þetta hugtak kom upp í hugann við lestur á samantekt Ríkisendurskoðunar á þessari atburðarás allri í kringum kísilverksmiðjuna í Helguvík. Sagan nær nefnilega lengra aftur en til ársins 2014 þegar þessi dæmalausi ívilnunarsamningur var undirritaður. Atburðarás áranna þar á undan er rakin ágætlega í umfangsmikilli umfjöllun Morgunblaðsins á þeim tíma. Þar er dregin upp ansi ógeðfelld mynd af afskiptum stjórnvalda af þessu máli öllu. Slík afskipti eru sannarlega líkleg til að hafa haft áhrif á þessa atburðarás sem síðan fær falleinkunn í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég hef ekki tíma til að rifja upp það sem gekk á í tengslum við fjárfestingarsamning stjórnvalda við Norðurál, í tengslum við fyrirhugað álver í Helguvík, sem undirritaður var árið 2009. Ekki heldur hamaganginn í kringum eignarhaldið á HS Orku eða afdrif orkusölusamnings við Norðurál í Helguvík. Af atburðarás þeirri allri má ráða að tekist var harkalega á um það á vettvangi stjórnmálanna hvort væri æskilegri kostur, álver eða kísilver, og varð þar kísilverið ofan á. Skýrsla Ríkisendurskoðunar leiðir hins vegar í ljós að sú niðurstaða var byggð á sandi í besta falli. Herra forseti. Ég er sannarlega ekki að gera lítið úr ábyrgð aðstandenda Sameinaðs sílikons í Helguvík sem virðast hafa afvegaleitt yfirvöld, eftirlitsaðila og aðra með röngum upplýsingum, mér liggur við að segja í hvert skipti sem eftir slíku var sóst. Ábyrgð þeirra er mikil og stefnir í að það verði ærið verkefni fyrir dómskerfið á næstu árum að ráða fram úr þeirri flækju allri. Stjórnvöld bera þó án nokkurs vafa mestu ábyrgðina hér. Þau eiga að tryggja hagsmuni almennings en það var ekki gert. Slíkt má ekki endurtaka sig. Við þurfum að læra af þessari bitru reynslu en ég ítreka að það eru mikil mistök að halda að slíkur lærdómur komi af sjálfu sér eða við lestur þessarar skýrslu eingöngu. Það þarf einbeittan vilja og mikla vinnu til að læra af þessu ferli til að tryggja að allar ábendingar Ríkisendurskoðunar verði teknar til greina og þeim fylgt eftir af fullri alvöru og af fullum þunga í verkefnum framtíðarinnar. Þar er hlutverk stjórnvalda mikið og þar er hlutverk stjórnvalda mikilvægt. Að öðru leyti eiga afskipti þeirra að vera sem minnst. Reynslan sýnir nefnilega að stjórnmálamenn, mögulega öðrum fremur, eru veikir fyrir staðfestingarskekkjunni. Það kann ekki góðri lukku að stýra að láta hana ráða för vegna þess að almenningur vænkast sjaldan á slíkri vegferð. Það getur almenningur í Reykjanesbæ væntanlega staðfest.
Herra forseti. Heimili mitt er í 5 km fjarlægð frá iðnaðarsvæðinu í Helguvík þar sem tekið var til við að byggja það sem átti að vera heimsins stærsta kísilver og áform um að byggja annað kísilver rétt við hliðina, líka það stærsta í heimi. Hugmyndin var að byggja tvö heimsins stærstu kísilver aðeins um 1 km frá íbúabyggð og 1,5 km frá skóla og leikskóla. Sem Suðurnesjamaður fylgdist ég með sögu kísilverksmiðju Sameinaðs sílikons hf. sem endaði ekki vel. Svo virðist sem pólitíkin og stjórnsýslan á sveitarstjórnarstigi, í ráðuneytum og eftirlitsstofnanir hafi brugðist íbúum Reykjanesbæjar á öllum stigum uppbyggingarferilsins. Í veikri stöðu Reykjanesbæjar voru gerðir samningar um kísilverið. Í júní 2013 var sótt um starfsleyfi fyrir verksmiðjuna sem veitt var um ári síðar. Framleiðsla hófst síðan í nóvember 2016. Ríkisendurskoðun bendir á í skýrslu sinni að verksmiðjan hafi ekki verið fullbúin þegar hún tók til starfa og reyndist ekki í stakk búin til að starfa í samræmi við undangengið mat á umhverfisáhrifum, útgefin starfsleyfi eða þau markmið sem stefnt var að samkvæmt samningi um ívilnanir. Eftir sláandi lestur skýrslu Ríkisendurskoðunar um kísilverið í Helguvík renndi ég yfir fréttir á vefnum vf.is um verksmiðjuna. Í fyrstu og vel fram á sumarið 2015 voru fréttir og pistlar afskaplega jákvæðir þótt í einstaka aðsendum greinum kæmu fram gagnrýnisraddir. Stuttu eftir gangsetningu verksmiðjunnar haustið 2016 fjölgaði neikvæðum fréttum þó að um leið væri vitnað í fyrirtækið og eftirlitsstofnanir um að einungis væri um byrjunarerfiðleika að ræða. Fréttum af íbúum sem kvörtuðu undan slæmri brunalykt fjölgaði þegar á leið. Einn íbúi sagði á íbúafundi að gasskynjari hefði farið í gang þegar hann hafði útidyr á heimili sínu opnar um tíma. Hann hafði áhyggjur af því að önnur efni en þau sem verið var að mæla streymdu frá verksmiðjunni. Annar íbúi sem býr í rúmlega 1.200 m fjarlægð frá verksmiðjunni kvaðst hafa keypt hús sitt á svæði sem skilgreint var sem íbúabyggð en með tilkomu verksmiðjunnar væri húsið á mengandi svæði. Fréttir voru sagðar af fjölda kvartana sem bárust til Umhverfisstofnunar og til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Vitnað var í sóttvarnalækni sem sagði fólk ekki í bráðri hættu vegna hugsanlegrar loftmengunar en hann hvatti þó fólk til að leita sér læknisaðstoðar fyndi það fyrir einkennum. Frétt var um að sóttvarnalæknir hafi farið yfir upplýsingar frá læknum heilsugæslu Suðurnesja, fjölda ákveðinna sjúkdómsgreininga og sölu öndunarfæralyfja á Suðurnesjum. Einnig hafði hann farið yfir kvartanir frá íbúum í nágrenni verksmiðjunnar í Helguvík og niðurstöður mælinga. Mat sóttvarnalæknis á fyrirliggjandi upplýsingum um heilsufarsáhrif mengunar frá verksmiðjunni var að hún virtist valda vægri ertingu í augum og öndunarvegi hjá heilbrigðum einstaklingum en þó mismikilli milli einstaklinga. Einstaklingar með undirliggjandi öndunarfærasjúkdóma fundu sumir fyrir astmaeinkennum sem í mörgum tilfellum krefðust sérstakrar lyfjagjafar. Einkennin gætu stafað af efnum sem mælst hafa og vísbendingar eru um að gætu verið í útblæstri verksmiðjunnar. Því væri nauðsynlegt að fá frekari mælingar á þessum efnum til að meta betur hugsanleg heilsufarsáhrif mengunarinnar. Vefkönnun Víkurfrétta frá því í september í fyrra, sem nærri 1.800 manns tóku þátt í, sýndi að sjö af hverjum tíu íbúum Reykjanesbæjar hafi fundið fyrir mengun frá kísilveri United Silicon í Helguvík. Íbúarnir upplifðu sig sem einhvers konar tilraunadýr, að kanna ætti hvað þeir þyldu lengi mengunina frá kísilverinu. Sumarið 2017 var nóg komið og algjörlega óásættanleg staða komin upp. Verksmiðjunni var lokað og gjaldþroti lýst í kjölfarið, en hver verður framtíð kísilverksmiðjunnar? Er núverandi eigendum alvara með því að setja verksmiðjuna aftur í gang og munu íbúar Reykjanesbæjar sætta sig við það? Hvað getur bæjarstjórnin gert í þessari stöðu? Stakksberg ehf. er nýr eigandi kísilsversins í Helguvík. Í sumar auglýsti Stakksberg drög að tillögu að matsáætlun vegna nýs umhverfismats kísilverksmiðjunnar. Tillagan var auglýst í fjölmiðlum þann 21. júní sl. og var óskað eftir athugasemdum frá almenningi. Stakksberg ehf. er félag í eigu Arion banka sem tekið hefur yfir kísilverksmiðjuna í Helguvík af þrotabúi United Silicon ehf. Í tilkynningu frá félaginu segir að markmið Stakksbergs sé að gera allar þær úrbætur sem nauðsynlegar séu til að uppfylla kröfur Umhverfisstofnunar en stofnunin hafi komist að þeirri niðurstöðu í janúar á þessu ári að verksmiðjan uppfyllti ekki skilyrði fyrir starfsleyfi. Umhverfis- og skipulagsráð Reykjanesbæjar hafnaði þann 12. október sl. beiðni um heimild til að vinna deiliskipulagsbreytingu í Helguvík, í samræmi við skipulags- og matslýsingu. Skipulags- og matsskýrslunni var einnig hafnað. Á bæjarstjórnarfundi Reykjanesbæjar þann 16. október mælti formaður bæjarráðs fyrir tillögum meiri hlutans sem samþykkt var samhljóða. Í tillögunni segir að óvissa sé um stöðu skipulagsmála í Helguvík og óljóst hvort verksmiðjan geti tekið til starfa á ný á grundvelli gildandi skipulags. Þá ríki óvissa um skyldu Reykjanesbæjar til að samþykkja beiðni af þessu tagi á þeim grundvelli sem hún er lögð fram. Kanna þurfi betur gildandi deiliskipulag og framkvæmdaleyfi og eðlilegt sé að framkvæmdaraðili klári að vinna umhverfismat áður en hafist er handa við endurskoðun deiliskipulagsins. Af tillögunni má ráða að bæjarstjórn Reykjanesbæjar vilji að íbúar segi til um hvort þessi verksmiðja eigi að halda áfram að starfa. Það er alveg ljóst, herra forseti, að það verður að draga lærdóm af því fúski sem átti sér stað í uppbyggingu starfsemi kísilversins í Helguvík. Svona lagað má aldrei gerast aftur. Saga kísilverksmiðju United Silicon í Helguvík á að vera víti til varnaðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir skýrslubeiðnina og samflotið í því máli. Það var afar vel til fundið. Ég vil líka þakka ráðherranum fyrir framsögu hans áðan og þeim sem hér hafa talað. Þetta er auðvitað háalvarlegt mál sem hefur valdið okkur miklum vonbrigðum. Ég vona að þær skýrslur sem hér hafa legið frammi, bæði skýrslan um aðkomu og eftirlit stjórnvalda frá Ríkisendurskoðun og skýrslan frá ráðherranum sem er til umræðu, verði okkur lærdómur, eins og hér kom fram hjá síðasta ræðumanni. Það er mikilvægast þegar upp er staðið að við drögum einhvern lærdóm af því sem þarna fór fram, eða kannski öllu heldur því sem þarna átti ekki að fara fram. Í ljósi þeirrar stöðu sem uppi var í atvinnumálum á Suðurnesjum á sínum tíma þarf að rifja það aðeins upp. Ameríski herinn fór tiltölulega snögglega í burtu árið 2006 og hundruð starfa glötuðust á skömmum tíma, atvinnuleysi rauk upp úr öllu valdi og var, að mig minnir, mest um 15–16%. Þegar slíkt gerist á atvinnusvæði þar sem fyrir eru almennt lág laun verður mjög mikil krísa í samfélaginu. Það var auðvitað verið að reyna að bregðast við því á þeim tíma og afla nýrra atvinnutækifæra þar sem boðin yrðu vel launuð störf. Reyna átti að hífa upp meðallaunin á svæðinu og var leitað eftir því að finna vel launuð störf. En mér finnst mjög mikilvægt að við áttum okkur á því hvernig staðan var. Þetta var áður en makríllinn synti inn í lögsöguna og áður en ferðamennirnir komu hingað í stórum stíl. Það var ekki fyrr en 2011 þegar ferðamönnum fór að fjölga úr 600.000 á ári upp í 2,4 milljónir sem er núna. Þannig að það er auðvitað mjög breytt staða á Suðurnesjum hvað það varðar, en við skulum ekki gleyma því hvernig staðan var fyrir það. Það var aldrei vilji eins eða neins að þarna risi stóriðja sem spúði mengandi efnum yfir íbúana. Það var auðvitað aldrei hugmyndin. Upp kom sú staða að fulltrúar Sameinaðs sílikons, sem síðar varð, komu í Reykjanesbæ. Lögðu þeir fram áætlanir um framleiðslu á umhverfisvænum sólarkísli. Það fór auðvitað mjög vel í fólk, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur hér áðan. Þetta átti auðvitað ekki að verða mengunarvaldandi stóriðja heldur átti að framleiða sólarkísil sem síðan átti að nota til að framleiða umhverfisvæna orku. Í því ljósi þótti sá kostur nokkuð góður. Framleiðslan átti að vera mengunarlaus, en við höfum heyrt upplýsingar um hvernig það fór. Það er náttúrlega sorgin á bak við þetta allt saman og reynsla íbúanna ömurleg; áhrifin sem framleiðslan hafði á heilsufar, eins og kom fram í ræðunni áðan, þannig að sjö af hverjum tíu leituðu til læknis og fundu fyrir alls konar einkennum. Í aðdraganda þessarar uppbyggingar gerði Keilir, miðstöð vísinda og fræða, skoðanakönnun fyrir Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum þegar þessi uppbygging fór fram. Þá kom fram að 77% þeirra fyrirtækja sem spurð voru um uppbyggingu sílikonverksmiðjunnar í Helguvík töldu og 68% íbúa voru því sammála að það myndi hafa mjög jákvæð áhrif á atvinnulífið á Suðurnesjum að fá slíka starfsemi. Það var andinn þegar starfsemin var að fara af stað. Við megum ekki gleyma því. Hann var þannig. Miklar væntingar voru um vel launuð störf og uppbyggingu og von um að rekstur hafnarinnar í Helguvík yrði tryggður. Forsprakki sílikonverksmiðjunnar í Helguvík fékk mörg tækifæri og aðstoð samfélagsins. Hann fékk fjárfestingarsamning og eins og hér kom fram áðan hefði kannski þurft að hyggja betur að fjárhagslegri stöðu þeirra sem að þessu stóðu þegar það ferli var í gangi. Við þurfum að draga lærdóm af því hvernig það var gert og er mikilvægt að þau mistök verði ekki endurtekin þrátt fyrir að miklar vonir geti verið bundnar við slíka uppbyggingu. Mér finnst líka mjög mikilvægt að hér komi fram að það er alveg sama hvað við erum með sterk lög, hvað við setjum margar reglur og hvað við erum með góða ráðherra og embættismenn í þessum stofnunum, eins og sannarlega hefur komið fram að við höfum, það ná engin lög yfir sviksemi. Það ná engin lög yfir þá sem svíkja eða ljúga. Þannig er það. Það er alveg sama hvaða lög við setjum í þinginu, þeir sem hafa einbeittan brotavilja til að brjóta gera það og við náum aldrei að girða fyrir það. Það var það sem gerðist suður frá í mínum heimabæ. Það voru mikil vonbrigði. Bjartar vonir um vel launuð störf og vandaða starfsemi brugðust. Það varð milljarðatap fyrir banka og fjárfestingaraðila og fyrir sveitarfélagið okkar, sem fór verulega illa út úr þessari ömurlegu framkvæmd. Sveitarfélagið stendur uppi með stórar skuldir eftir þennan aðila og sveitarfélagið var lamað í marga mánuði vegna þessarar starfsemi og framkomu eiganda þessa félags, ekki aðeins í garð starfsmanna, heldur í garð verkalýðsfélaga og íbúa í Reykjanesbæ. Beitt var ódýrum og ósmekklegum aðferðum við að framleiða sólarkísilinn sem átti að enda sem umhverfisvænn orkugjafi einhvers staðar á sólarströndum. Vandinn var að greiningartækin sem nema áttu mengunina greindu agnir og ryk en þau greindu ekki lykt. Það var vandamál. Ég, hálflyktarskynslaus maðurinn, fór ekki varhluta af því sem var að gerast. Það var auðvitað ömurlegur andi í samfélaginu út af þessu öllu saman. Ég held að það hafi verið vegna þess að vonbrigðin voru svo mikil. Svo hafði líka makríllinn komið og allir ferðamennirnir, það höfðu bara allir nóg að gera. Það var aldrei vilji sveitarfélagsins og er ekki vilji sveitarfélagsins eða íbúa þess eða atvinnulífsins að byggja atvinnulíf á mengandi starfsemi sem hefur neikvæð áhrif á íbúana. Mig langar í lok ræðu minnar, virðulegur forseti, að vitna í lokaorðin í skýrslu ráðherrans þar sem segir: „Umhverfis- og auðlindaráðuneytið tekur undir það með Umhverfisstofnun að mál Sameinaðs sílikons hf. hafi haft mikla sérstöðu enda hefur stofnunin aldrei áður haft jafn umfangsmikið eftirlit með atvinnurekstri. Stofnunin hefur farið í fjölda eftirlitsferða og gert skýrar kröfur um úrbætur, lagt áherslu á að upplýsa almenning og stjórnvöld í samræmi við upplýsingastefnu sína, haft samráð og fengið mat sóttvarnalæknis varðandi heilsufarsáhrif, gert ítarlegar kröfur um mælingar og jafnframt staðið sjálf fyrir mælingum á mengandi efnum og beitt þvingunarúrræðum. Reynsla af eftirliti með starfseminni hefur verið nýtt við undirbúning starfsleyfa fyrir sambærilega starfsemi, m.a. með ítarlegri ákvæðum um varnir gegn lyktarmengun eins og raunin varð við útgáfu starfsleyfis kísilverksmiðju PCC við Bakka á Húsavík. Umhverfisstofnun hefur síðastliðin ár lagt mikla áherslu á að efla þekkingu sína og færni hvað varðar útgáfu starfsleyfa og eftirlit með mengandi starfsemi. Það hefur verið gert með setningu skýrra verkferla sem eru í sífelldri endurskoðun, þátttöku í erlendu samstarfi, með endurmenntun starfsfólks og áherslu á teymisvinnu.“ Virðulegur forseti. Skýrir verkferlar, sífelld endurskoðun og endurmenntun starfsfólks er góðra gjalda verð en kemur þó aldrei í veg fyrir að ásetningur og einbeittur brotavilji nái fram að ganga. Ég vona, eins og aðrir ræðumenn hafa sagt hér, að við munum aldrei aftur lenda í slíkum hremmingum og íbúar Suðurnesja lentu í varðandi þetta verkefni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að taka undir það sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á í ræðu sinni sem ég held að verði að hafa í huga í allri skoðun málsins. Eins og málið blasir við að ég held flestum sem það skoða hefur ónákvæmum upplýsingum, rangfærslum, svikum og prettum verið beitt á flestum stigum málsins hvað varðar að koma málinu áfram. Hv. málshefjandi, Hanna Katrín Friðriksson, kom inn á það á þeim nótum að röngum upplýsingum hafi verið komið á framfæri við stofnanir ríkisins við flest tækifæri þar sem eftir þeim var óskað. Ég sé að hv. þingmaður nikkar til mín þannig að ekki var mikil skekkja í þessu. Þetta er auðvitað grafalvarleg staða. En svo að maður komi stofnunum nokkuð til varnar í málinu þá er ekki einfalt fyrir stofnanir hins opinbera að verjast nálgun sem þessari því að þetta er fordæmalaust, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, og við verðum að vona að þetta sé einskiptisuppákoma. Það er þó þannig að við verðum að læra af því sem þarna gerðist til að tryggja að svona fari ekki aftur, því að það sem gerist einu sinni getur alveg örugglega gerst aftur. Ástandið á Reykjanesinu sem þessi framkvæmd var borin fram í var mjög snúið. Það þekkjum við öll sem fylgdumst með málum á þeim tíma og hv. þm. Ásmundur Friðriksson fór ágætlega yfir það áðan. Vinna fer af stað, samningar eru gerðir og því miður eflaust margir hverjir, eftir á að hyggja, á röngum forsendum. Ef við setjum annað fyrirtæki inn í myndina og tökum Sameinað sílikon út fyrir sviga í eitt augnablik geta það ekki orðið sjálfstæð rök í málinu, ástæða fyrir því að menn lenda í erfiðleikum með framvindu málsins, að fólk á svæðinu hafi nóg að gera allt í einu. Það getur ekki gengið þannig fram því að mörg stór verkefni taka langan tíma. Þeir sem vinna að slíkum verkefnum, setja fjármuni í þau og vinna að því að afla leyfa og þar fram eftir götunum verða að geta treyst því að það sé samfella og stöðugleiki í kerfinu sem þeir vinna innan. Ég vildi segja það því að þetta er staða sem getur komið upp úti um allt land. Ég ítreka að það geta ekki orðið rök í málinu að menn hafi allt í einu nóg að gera af því að túristinn mætti og makríllinn synti inn í landhelgina. Annað sem mig langar að vekja máls á er umræðan sem virtist yfirtaka mjög umræðuna um stóriðju á landinu öllu fyrir nokkrum árum, en hún var um að álframleiðsla væri ægilega vond en hér um bil allt annað væri mjög gott. Ég vil segja það inn í þetta andrúm, og ég sagði það reyndar í ræðu minni fyrr í dag, að á Íslandi framleiðum við sennilega umhverfisvænasta ál í heimi, uppi á Grundartanga, á Reyðarfirði og úti í Straumsvík, og eigum að vera stolt af því. En einhvern veginn fór umræðan í þá átt að framleiða mætti hér um bil allt úr hinni góðu endurnýjanlegu og grænu orku okkar annað en ál. Ég held að við verðum að láta okkur þetta að kenningu verða, þ.e. að þarna höfðum við iðnað á þremur stöðum á landinu sem við þekktum vel og hafði staðið sig vel að flestu leyti en skyndilega fundum við okkur í þeirri stöðu að prófa mátti allt annað en það sem við þekktum. Það er varhugavert í sjálfu sér. Eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir reifaði áðan er málið í ferli hjá bæjarstjórn Reykjanesbæjar. Ef ég skil málið rétt liggur þar fyrir tillaga um að farið verði í íbúakosningu og það er auðvitað í höndum heimamanna hvernig málinu vindur fram. En leikreglurnar verða að vera skýrar. Nú eru komnir nýir eigendur að þessu fyrirtæki. Ef þeir leggja fram plön sem eru forsvaranleg gagnvart því að ná árangri þannig að öllum viðmiðum sé mætt og allar reglur uppfylltar held ég að varhugavert sé að skilja þá sem þar fara með mál núna eftir í þeirri stöðu að geta ekki hönd fyrir höfuð sér borið. Ég held að það sé svo sem ágætisfarvegur að málið sé í höndum heimamanna. Fyrir liggja aðgerðaáætlanir um hvernig á að ná þessu fram ef verksmiðjan fær á annað borð að fara af stað aftur. Ég vil að lokum leggja áherslu á að reglurnar verða að vera skýrar og það verður að liggja fyrir að fari menn eftir reglunum fái verkefni að komast áfram og þeim að vinda fram, en sömuleiðis ef menn brjóta allar reglur sem hægt er að brjóta og leggja fram rangar upplýsingar fái menn rækilega á baukinn fyrir það Að endingu vil ég þakka fyrir umræðuna og held áfram að fylgjast með málinu af athygli.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir yfirferðina og einnig ítreka þakkir mínar til hv. þingmanna sem óskuðu eftir þeirri skýrslu sem við ræðum hér í dag. Mál United Silicon er ein samfelld sorgarsaga, en þó er það svo, eins og segir í laginu, að fátt er svo með öllu illt að ei boði gott. Nú gefst okkur tækifæri til þess að skoða aðdragandann aðeins, líta í eigin barm og vonandi, og ég segi vonandi, herra forseti, læra af þeim vítaverðu mistökum sem blasa við í þessu fordæmalausa máli. Ég er í þeirri sérstöku stöðu að vera íbúi í Reykjanesbæ og þekki því til málsins frá mörgum hliðum. Í upphafi var kísilmálmverksmiðjan kynnt íbúum sem mikil lyftistöng fyrir laskað samfélag sem stóð höllum fæti í kjölfar brotthvarfs hersins og mikillar kreppu sem lagðist þungt á Suðurnesin. Vegna bágborinnar stöðu samfélagsins má leiða líkum að því að menn hafi verið ginnkeyptari fyrir gylliboðum. Staðan setti einnig gríðarlega mikinn þrýsting um störf, fjármagn, umsvif og arðbæra starfsemi á þessum tíma. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega taka fram að ég efast ekki um að þeir aðilar sem studdu verkefnið heima fyrir hafi gert það í góðri trú og viljað samfélagi sínu vel. En vinur er sá sem til vamms segir. Nú er deginum ljósara að þau viðvörunarmerki sem blikkuðu strax í byrjun hefðu átt að vekja alla aðila fljótlega til umhugsunar um hvort verið væri að stunda blekkingar gagnvart bæjarfélaginu, ríkisvaldinu og raunar samfélaginu öllu. Vegna umfangs málsins gefst mér ekki tími til að fara nákvæmlega yfir þá þætti sem liggja fyrir í aðdraganda þess, en ég vil samt taka fram að íbúar á Suðurnesjum eru mjög uggandi í kjölfarið á þessu máli og eðlilegt að menn vilji stíga mjög varlega til jarðar varðandi stóriðjuframkvæmdir og þá sér í lagi varðandi það félag sem hefur tekið yfir þrotabú United Silicon í Helguvík. Að því sögðu vil ég nefna að íbúar Reykjanesbæjar voru uggandi yfir starfsemi verksmiðjunnar frá upphafi. Málaferli hófust við verktaka byggingarinnar áður en verksmiðjan var reist og hnökrar komu strax í ljós á fyrstu dögum framleiðslunnar, sem brátt áttu eftir að vinda allverulega upp á sig. Sem íbúi vonaði ég það besta en hafði þó strax miklar efasemdir um nálægð verksmiðjunnar við byggð og þau áhrif sem möguleg mengun gæti haft á heilsufar íbúa. Strax fór ég að efast um hæfni þeirra sem voru við stjórnvölinn hjá United Silicon á þeim tíma og íbúar fóru fljótlega að finna fyrir mengun sem frá verksmiðjunni stafaði. Sjálfur hafði ég orðið var við þá lyktarmengun sem lagði yfir bæinn vegna framleiðslunnar og fylgdist ég því nokkuð náið með framvindu mála, sótti íbúafundi með forsvarsmönnum United Silicon og bæjarstjórn, rétt eins og fjölmargir bæjarbúar gerðu á þeim tíma. Þó má segja að ákveðin þáttaskil hafi orðið 29. ágúst 2017, en það var þá sem ég varð fyrir verulegri mengun frá verksmiðjunni í fyrsta sinn. Ég vil vitna hér, með leyfi forseta, í hluta fésbókarfærslu minnar frá þeim degi, en þar segir: „Í hádeginu í dag varð ég fyrir þeirri slæmu lífsreynslu að verða fyrir efnamengun. Brunalykt lagði yfir Reykjanesbæ. Þegar ég var staddur við Heiðarbrún í Keflavík gekk ég inn í verulegt mengunarský sem olli líkamlegum viðbrögðum sem helst minna á það þegar ammoníak eða sambærileg efni komast í tæri við vit manna. Mér varð flökurt og kúgaðist þannig að ég sá mér þann kost vænstan að taka til fótanna inn í næsta hús. Þar sat ég agndofa um stund og velti fyrir mér hvað í ósköpunum hefði komið fyrir mig. Ég hef fundið þessa lykt sem menn tala um sem kemur frá kísilverinu í Helguvík nokkrum sinnum, en aldrei hef ég fundið hana eins sterka og eins mengandi og í dag.“ Í lok færslunnar kallaði ég eftir því að Alþingi skipaði rannsóknarnefnd varðandi United Silicon og komist yrði til botns í því hvernig hægt væri að reisa að því er virtist ónýta kísilverksmiðju í túnfætinum í Reykjanesbæ. Mengunin frá verksmiðjunni var orðin óbærileg og hafði ég á þeim tímapunkti enn alvarlegri áhyggjur af áhrifum hennar á heilsu fólks og kallaði því eftir því að þingmenn mínir stæðu með íbúunum. Ég vil taka það sérstaklega fram hér að það stóð alls ekki á þeim. Inn í þessa fésbókarfærslu mína tengdi ég þingmenn svæðisins. Kannski var það einn af fjölmörgum dropum sem fylltu mælinn á þeim tíma, en það var svo hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sem svaraði kallinu og lagði fram beiðni um úttekt Ríkisendurskoðunar ásamt öðrum mætum þingmönnum. Kom sú skýrsla út í maí sl. og er einn allsherjaráfellisdómur yfir flestum þeim leikendum sem komu að málinu. Mig langar rétt að fara yfir nokkur helstu mál sem að þessu snúa sem að mínu áliti standa svolítið upp úr. Ljóst er að ekki stóð steinn yfir steini í upplýsingagjöf forsvarsmanna United Silicon til ívilnananefndar á sínum tíma, auk þess sem ósamræmis gætti í upplýsingum þeirra til Íslandsstofu og nefndarinnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að hvorki hafi verið hægt að upplýsa nákvæmlega hverjir stjórnendur US Holding væru né United Silicon Holding sem áttu umtalsverðan hlut í verkefninu. Er það mat Ríkisendurskoðunar í skýrslunni að þessar upplýsingar hefðu átt að vekja athygli nefndarinnar og kalla á nánari skoðun. En ekkert varð úr því. Ég hef raunar ekki enn fengið upplýsingar um það hverjir þeir aðilar eru sem skipuðu þann 14 manna hóp. Það má vel vera að þær upplýsingar liggi á lausu, en ég hef ekki fundið þær enn. Mér finnst skipta verulegu máli að það liggi fyrir hverjir eigendur voru í þessum harmleik. Þeirra ábyrgð er mikil. Þrátt fyrir það að upplýsingarnar hafi verið í besta falli vafasamar fær hópurinn samt ívilnunarsamning við ríkið, sem er nokkuð sem ekki gerist á hverjum degi. Þessi framvinda málsins hafði að mínu mati veruleg áhrif á framhaldið. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir, með leyfi forseta: „Þá gefur ríkisstjórnin þau fyrirheit í 11. gr. samningsins að gera allar ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að tryggja að félagið njóti allra réttinda og ávinnings sem leiða af samningnum og að engar ráðstafanir verði gerðar sem gætu haft neikvæð áhrif á framkvæmd verkefnisins eða starfsemi félagsins í tengslum við það.“ Það eru ansi stór orð að mínu áliti, herra forseti. Hvað þýðir þetta eiginlega? Engar ráðstafanir verði gerðar sem geta haft neikvæð áhrif á framkvæmd verksins eða starfsemi félagsins í tengslum við það? Ég held að það sé óhætt að taka hér fram varðandi þennan þátt að á þessum tíma var félagið ekki búið að fá leyfi frá Vinnueftirliti. Það væri ekki búið að fá endanlegt leyfi frá Umhverfisstofnun. Það var bara búið að fjármagna verkefnið að hluta. Því velti ég fyrir mér hvaða áhrif þessi ívilnunarsamningur ríkisins hafi haft. Hópur lífeyrissjóða tók þátt í fjármögnun verkefnisins og varð fyrir fjárhagslegum skaða. Á aðalfundi Frjálsa lífeyrissjóðsins sem haldinn var 30. maí sl. kom fram í máli stjórnarformanns um skýrslu stjórnar, með leyfi forseta: „Þegar menn velta fyrir sér hversu hrapallega fór með fjárfestinguna í United Silicon þá er ekki úr vegi að horfa á reynsluna af stóriðjuverkefnum á Íslandi. Deilur hafa vissulega risið um verkefnin gegnum tíðina en samningar og skuldbindingar hafa staðist. Þess vegna er United Silicon næsta einstakt í sinni röð. Á það hefur verið bent að grafast hefði mátt fyrir um viðskiptasögu þeirra sem stóðu að United Silicon. Það er þó ekkert einhlítt viðmið enda var verið að fjalla um félag sem á pappírunum naut trausts alþjóðlegra viðskiptaaðila og hafði leyfi, vottorð og fjölda ívilnana frá opinberum aðilum.“ Enn fremur er spurt í skýrslu stjórnar hvort þeir aðilar og stofnanir sem treyst var á í ferlinu hafi staðið fyllilega undir skyldum sínum og þeirri ábyrgð sem þeir eiga að standa undir. Ég velti því fyrir mér hvort þessi ívilnunarsamningur hafi gefið verkefninu meiri trúverðugleika en það átti raunverulega skilið. Þess má geta að Frjálsi lífeyrissjóðurinn fjárfesti í United Silicon fyrir 1.200 millj. kr. Það fé er tapað. Þegar rætt er um beinan og óbeinan kostnað af United Silicon klúðrinu er ljóst að beinn fjárhagslegur skaði af verkefninu fyrir Reykjanesbæ er verulegur, hleypur á milljörðum til lengri tíma. Reykjaneshöfn var skuldsett upp í rjáfur, en inni í þeirra plönum var að sjálfsögðu fjármagn vegna umsýslu- og hafnargjalda vegna United Silicon. Staða hafnarinnar er nú í miklu uppnámi. Höggið fyrir samfélagið er mikið. Laun United Silicon áttu að vera hærri en í sambærilegum störfum. Gefin voru loforð sem í flestum tilvikum voru brotin. Meira að segja lóðarleigugjöld í upphafi voru ekki greidd til sveitarfélagsins. Þau eru töpuð upp á 200 millj. kr. Þetta félag náði ekki einu sinni að greiða laun þegar það fór í þrot. En gleymum því ekki að starfsemi United Silicon var stöðvuð vegna mengunar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er farið ansi vel yfir þá þætti. Mig langar að koma inn á einn þátt sem ég hef átt erfitt með að skilja og það er varðandi mælingu og mengun. Það kemur fram hjá sóttvarnalækni að mögulega séu svokölluð aldehýðefni ástæðan fyrir helstu menguninni sem fólk varð vart við. Það samrýmist svolítið mínum eigin upplifunum. United Silicon gerði úttekt sem erlendir aðilar voru fengnir til að gera á mengun frá verksmiðjunni og þar kom eftirfarandi í ljós, með leyfi forseta. Ég ætla að fá að svissa yfir á erlendri tungu rétt undir lokin: „Over all the concentration levels of the compounds found were quite low. However, trioxane, which is a polymerization product of formaldehyde, is present in the sample which indicates higher concentration of formaldehyde which is not covered by measurements technics used.“ Þetta þýðir að mögulega var þarna um mengun að ræða sem tæki og tól sem upphaflega átti að vera til staðar mældu aldrei. Það þýðir, virðulegur forseti, [[Forseti hringir.]]að upplýsingar sem komu frá Umhverfisstofnun og fyrirtækinu trekk í trekk um að mengun væri undir losunarmörkum voru einvörðungu vegna þess [[Forseti hringir.]]að mælitækin mældu ekki rétta mengun eða tegund. [[Forseti hringir.]] Nú er ég kominn yfir tímann. [[Forseti hringir.]]Þetta er stórt mál. [[Forseti hringir.]]Látum United Silicon málið [[Forseti hringir.]]okkur að kenningu verða.
Forseti vill minna þingmenn á að halda ræðutíma og jafnframt að það er heimilt samkvæmt lögum um þingsköp að, einmitt eins og þingmaðurinn gerir, vitna í erlendan texta. En þá verður hann líka að þýða hann orðrétt í kjölfarið. Þingmaðurinn veit það núna.
Herra forseti. Nú er búið að rekja þetta mál nokkuð vel af mörgum hv. þingmönnum. Ég tek sérstaklega undir það sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson, hafði að segja og er ekki ástæða til að orðlengja það neitt frekar þó svo að auðvitað megi ræða málið mjög lengi. Mig langar frekar að fara aðeins í annan gír sem er að skoða í samhengi annars vegar þörfina á þeirri uppbyggingu sem hefur verið í Helguvík og hins vegar hvernig það rímar við umhverfisverndarmál, loftslagsmál, spurningar um mengun og samfélagsleg áhrif. Það hefur lengi verið mikil þörf á einhvers konar uppbyggingu í Reykjanesbæ, eins og hefur verið rakið, og markmiðið um iðnaðarkjarna í Helguvík er í grundvallaratriðum gott. Þegar ákvörðun er tekin um að fara í kísilver af þessu tagi hljóðar það upp á mörg þúsund tonna koltvísýringslosun sem er, eins og var nefnt, innan þeirra marka sem var gert ráð fyrir í starfsleyfi, bæði varðandi koltvísýring, brennisteinsdíoxíð og önnur efni. Það er hins vegar mjög áhugavert að ekki voru sett nein mörk á svifryk og ýmis önnur efni sem hafa mjög skaðleg áhrif. Öllum sem studdu uppbygginguna í upphafi og snerist svo hugur þegar kom í ljós hve mikil mengun fylgdi mátti þó vera ljóst frá byrjun í hvað stefndi. Hreinsun kísils er mjög vel þekkt ferli sem allir geta kynnt sér. Það réttlætir þó ekki lyktina. Það má segja að Umhverfisstofnun hafi unnið mjög hægt í málinu sem er skaðlegt, bæði fyrir samfélagið sem verður fyrir menguninni og fyrir fyrirtækið sem bíður úrskurðar. Kannski voru of mörg tækifæri gefin og það er mjög eðlileg og skiljanleg reiði sem kemur upp hjá samfélögum þegar uppi er ástand af þessu tagi. Það vill enginn lifa í mengunarskýi og sérstaklega ekki með þeim líkamlegu kvillum sem fylgja og hafa verið raktir. Lagaramminn var kannski ekki nægilega góður en auðvitað hefði öllum átt að vera þetta skiljanlegt frá upphafi. Kísilverksmiðjur eru að jafnaði ekki svona nálægt mannabyggð og það er ástæða fyrir því. Þessi kísilverksmiðja er kílómetra nær mannabyggð en sú verksmiðja sem ég fann dæmi um erlendis sem er hvað næst mannabyggð. Það er kísilverksmiðja í fylkinu Alabama í Bandaríkjunum en hún er umlukin trjám og þau hjálpa til við að fanga svifryk og mengun. Það þarf ekki að taka fram að engin tré eru í Helguvík. Hér urðu mörg mistök á mörgum stigum. Umhverfisstofnun gaf ekki nægilega skýrt starfsleyfi sem tók ekki á mikilvægum þáttum mengunar. Sameinað sílikon setti upp ófullnægjandi búnað til hreinsunar á útblæstri og virðist líka hafa verið vanbúið til að takast á við þær áskoranir sem fylgdu rekstrinum með afleiðingum sem við þekkjum öll og var farið vandlega yfir. Að lokum má nefna að öll samskipti bæði fyrirtækisins og stjórnvalda við almenning í Reykjanesbæ voru með öllu ófullnægjandi. Spurningin er hvernig samfélag á að taka á mistökum af slíku tagi í framtíðinni. Það er nefnilega þannig að stundum eru alvarleg mistök gerð í góðri trú. Ég legg til að við lærum af mistökunum og gerum ríkari kröfur til rekstraraðila fyrirtækja sem koma til með að vera í iðnaðarferlum sem gætu haft mengandi áhrif á umhverfið, en einnig ríkari kröfu til stofnana sem eiga að fylgjast með því. Mikilvægi punkturinn er að við ræðum hvernig iðnvæðing á að fara fram í landinu. Það er krafa um uppbyggingu, það er krafa um fjölbreyttari atvinnuvegi og við munum ekki alltaf geta valið hreinustu og fínustu aðferðirnar. En það vill þannig til að brennisteinsdíoxíð og koltvísýringur geta vel verið auðlindir sem má nýta sé komið rétt fram við þær. Það að leyfa fyrirtækjum að blása mengun út í loftið er vitfirring. Verið er að sóa tækifærum á sama tíma og okkur öllum er stefnt í hættu, og þá vísa ég í fyrri umræðu um loftslagsvá. Svo er líka mjög auðvelt að stöðva útblástur á svifryki. Það er alveg innan marka skynseminnar að halda áfram að byggja upp framleiðsluiðnað í Helguvík og víðar en við verðum að gera það á hátt sem samfélagið þolir, sem náttúran þolir og helst á þann hátt að verðmætin sem verða til í ferlinu séu eins mikil og vera ber. Við megum helst ekki halda áfram á þeirri vegferð sem við höfum verið í með áliðnaðinn og fleira fram til þessa, að Ísland verði einhvers konar frumhreinsistöð fyrir ál og kísil og annars konar efni án þess að áframhaldandi verðmætasköpun lengra upp virðiskeðjuna eigi sér stað hér á landi. Þegar er farið að gæta ýmissa áhrifa þess í hagkerfinu að Ísland er orðið frumframleiðsluland og því held ég að við þurfum að læra nokkrar lexíur til frambúðar. Ein er að vera miklu harðari á öllum umhverfisreglum og leyfa fyrirtækjum ekki að hefja rekstur, ekki einu sinni í tilraunaskyni, fyrr en búið er að staðfesta að aðferðirnar sem þau nota til hreinsunar á úrgangi, hvort sem það er út í andrúmsloftið eða á annan hátt, séu fullnægjandi. Önnur er að skýra á greinargóðan hátt frá því innan samfélagsins áður en farið er út í svona rekstur eða jafnvel uppbyggingu á slíkum rekstri með það fyrir augum að allir í samfélaginu viti að hverju þeir ganga og hvað felst í rekstrinum. Að sjálfsögðu þurfum við líka að fara að einbeita okkur að því að byggja upp verðmætari framleiðsluiðnað og ekki alltaf hanga í frumframleiðslunni. Við ættum miklu frekar að reyna að nýta álið sem við framleiðum á Íslandi, nýta hugvitið sem er til staðar og framleiða kanski eitthvað sem er verðmætara úti í heimi heldur en að hreinsa sílikon. Sílikon er vissulega gagnleg og mikilvæg afurð, en væri ekki betra að við flyttum út sólarsellur en hreint sílikon? Ég held að það sé lausnin sem við þurfum að ganga í áttina að. Það borgar sig ekki að halda áfram einhvers konar mengunaráráttu á kostnað samfélagsins.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og þakka fyrir skýrsluna sem við ræðum hér. Hún á að svara nokkrum spurningum, ekki aðeins um aðdraganda að útgáfu starfsleyfis verksmiðjunnar, heldur einnig framtíð rekstrar og ítarlega greiningu á því hver eftirfylgni með verkferlum og endurskoðun þeirra var, auk kostnaðar ríkisins og annars fyrirsjáanlegs óbeins kostnaðar vegna umhverfismengunar af starfseminni. Ég vil í upphafi ítreka að það er mikilvægt að stjórnvöld og stjórnkerfið læri af þessari hörmungarsögu sem ekki á sér fordæmi hér á landi. Þingmenn og þeir sem hér hafa komið upp og rætt skýrsluna hafa farið ítarlega í ýmis atriði hennar. Ég vil nálgast þetta mál með svolítið öðrum hætti og skoða það frekar í sögulegu ljósi. Í frétt frá árinu 2000 segir að atvinnuástand á Suðurnesjum sé með besta móti og hafi ekki verið betra síðustu átta árin þar á undan. Í fréttum frá árinu 2006, sex árum síðar, er það helst uppi á teningnum að herinn sé að fara á því ári og segir einnig að málið skeki byggðina pólitískt. Nokkrum árum síðar, eða 2013, segir í skýrslu að íbúafækkun hafi orðið á svæðinu frá 2009 og að helstu vandamálin séu atvinnuleysi, eins og reyndar víðar á þeim tíma. Brottför hersins kom flatt upp á landsmenn, sem hún hefði alls ekki átti að gera. Hluti af vandamálinu sem skapaðist við brottför hersins er andvaraleysi stjórnvalda, þ.e. sá að brottförin var löngu fyrirséð áður en herinn fór endanlega. Það höfðu verið uppi fyrirætlanir um árabil og jafnvel allt frá því að kalda stríðinu lauk. Atvinnuástand á Suðurnesjum var undir og litlar eða engar ráðstafanir voru gerðar í tíma. Það varð þess valdandi að þegar atvinnuleysið jókst stórkostlega við brottför hersins varð óðagotið svo víðfeðmt og langvarandi að hættu á mistökum í undirbúningi af hálfu stjórnvalda var boðið heim. Þá var auðvitað strax farið að tala um stóriðju á svæðinu. Um leið og atvinnuleysið kom í kjölfar brottfarar hersins var farið að tala um stóriðju á svæðinu. Hver í kapp við annan. Fréttir frá þessum árum voru allar á einn veg, stóriðja skyldi leysa atvinnuvandamál svæðisins og þar var allt lagt undir. Öllu var tjaldað til, bæði af hálfu stjórnvalda, pólitíkurinnar og sveitarfélaganna. Auðvitað var áhugi fyrir stóriðju á svæðinu eins og víða annars staðar og hafði verið árum saman, en væntingar íbúa voru miklar og vonbrigðin því þeim mun meiri af því að svo illa fór. Af þessu tel ég að draga megi mikilvægan lærdóm sem við eigum auðvitað að gera. Það er einnig ljóst að starfsemi verksmiðjunnar hafði mikla sérstöðu á starfssviði margra stofnana sem að þessu máli komu, bæði stofnana á svæðinu, sveitarfélaganna og stofnana ríkisins. Þarna voru þær að takast á við verkefni sem þau höfðu ekki komið að áður, a.m.k. ekki hvað stærð og umfang varðaði. Vonandi lærum við af þessu ævintýri, sem ég vil kalla svo, líka á sviði löggjafar. Og þar er komið að þætti okkar á Alþingi, lagasetningarvaldsins, af þessu verðum við að læra. Svo er stórauknum ferðamannastraumi fyrir að þakka að atvinnuástand á Suðurnesjum er nú almennt gott. Ég veit svei mér ekki hvar við værum stödd varðandi þessa verksmiðju, eða einhverja aðra ef svipað ástand væri nú í atvinnumálum á Suðurnesjum og var eftir brottför hersins árið 2006. Menn grípa nefnilega til ýmissa örþrifaráða þegar svo er, jafnvel að gangsetja reykspúandi, mengandi verksmiðjur án minnsta hiks. Hv. þm. Oddný Harðardóttir kallaði vinnubrögðin fúsk. Það er mikilvægt að læra af þeirri bitru reynslu sem þarna skapaðist. Hvaða staða er nú uppi á svæðinu? Það er allt annað uppi á teningnum núna. Nú er atvinnulíf á svæðinu í miklum blóma, sérstaklega í tengslum við og varðandi ferðamannastraum og flugstöðina. Hvernig horfir það við stjórnvöldum? Innviðirnir á svæðinu eru langt á eftir íbúafjöldanum og þörfinni á Suðurnesjum. Þetta hefur snúist gjörsamlega við. Heilbrigðisþjónustan kallar á meira fjármagn frá ríki. Framhaldsskólarnir kalla eftir meira fjármagni frá ríki, þeir anna ekki eftirspurn. Löggæslan kallar eftir meira fjármagni. Núna eru stjórnvöld langt á eftir. Ef við snúum þessum teningi aðeins er þessu akkúrat öfugt farið núna miðað við ástandið árið 2006. Við erum langt á eftir. Það sem gerðist þá var að pólitíkin fór á taugum. Og það sem er að gerast núna er að pólitíkin sinnir ekki þessu svæði.
Frú forseti. Við ræðum hér röð af mistökum. Ég vil taka það fram að ég tel stjórnvöld í höfuðatriðum hafa brugðist rétt við eftir hrun þeirrar verksmiðju sem við ræðum hér. Ég vil ræða verksmiðjuna sjálfa. Hún var ekki bara ófullburða heldur var þetta samtíningur tækja og stýrikerfið ónógt. Þetta var eins konar bastarður sem aldrei átti að verða starfhæfur í raun. Ég vil minna á ónóga kunnáttu í vinnulagi sumra starfsmanna, það kom í ljós, og sífelld vandræði við framleiðsluna sjálfa vegna gallaðs framleiðsluferils. Síðan gallana í reyksíunum og forvörnum vegna reyks. Allt þetta bendir okkur á að það er ekki nóg að hafa eftirlit með sjálfri byggingarstarfseminni heldur þarf að vera tæknilegt hönnunareftirlit innlendra aðila þegar verið er að reisa verksmiðju af þessu tagi. Það er lærdómur. Ég vil ræða mengunina og minna á hvað átt er við. Það er ekki átt við koldíoxíðið, gróðurhúsalofttegundina, sem er meginefnið í losun frá United Silicon, hún er nógu slæm fyrir sig sem gróðurhúsalofttegund, heldur er átt við aðrar lofttegundir eins og brennisteinsdíoxíð, eins og köfnunarefnisoxíð. Þetta er ekki mjög mikil losun en þó nokkur. Það er átt við rykið og það er átt við þungmálma og, mikilvægast af öllu, lífræn mengunarefni sem við köllum PAH og það er af þeim sem lyktin stafar og reykurinn kemur. Þetta er ófullkominn bruni í ofni. Þetta er grillreykurinn sem allir vita hvað er óþægilegt að anda að sér. Það er það sem var meginkvörtunarefnið. Þegar við horfum svo á matsskýrsluna sem lögð var fram var hún stórgölluð. Það er auðvitað sjálfsagt mál að fyrir liggi nýtt mat á umhverfisáhrifum framkvæmda, a.m.k. að þessu leyti og jafnvel öðru. Mig langar líka að ræða í hvað stefnir. Eftir lokun verksmiðjunnar að kröfu Umhverfisstofnunar og svo gjaldþroti sem fylgdi í kjölfar hefur verið reynt af hálfu Arion banka eða Stakkbergs, eins og fyrirtækið heitir, að yfirfara verksmiðjuna og framleiðsluferlið allt, norskir aðilar hafa gert það, og verðmetnar lagfæringar upp á allmarga milljarða króna. Svo á að reyna að lífga verksmiðjuna við. Þá spyr maður: Ef fjárfestar fást til að kaupa líkið, sem er þá e.t.v. hægt að flikka upp á, sem ég stórefast sjálfur um þó að ég hafi ekki sérfræðiþekkingu til að meta það, er spurningin hvort menn vilji lífga líkið við þannig að verksmiðjan fari í gang. Vilja íbúar það? Viljum við þingmenn það og vill ríkisstjórnin það? Það hefur svo sem ekki komið mjög skýrt fram nema hjá einstaka manni hvort svo sé. Ég vil líka ræða vandkvæðin í skipulagsmálum sem eru augljós. Byggingin er of há miðað við upphaflegar forsendur. Það voru mistök. Byggingin er líka of nálægt byggð sem fékk að þróast of nálægt Helguvíkursvæðinu og það verða líka að teljast mistök. Byggð er þarna í einhvers staðar á milli 1 km og 1,5 km fjarlægð frá verksmiðjunni. Ég vil líka ræða um næstu skref. Þá er auðvitað augljóst, eins og hefur komið fram, að umhverfis- og skipulagssvið Reykjanesbæjar hefur hafnað beiðni Stakkbergs um að taka skipulags- og matslýsingu til meðferðar og þar með kannski opna fyrir íbúakosningu um framtíð kísilversins. Það tel ég vera jákvæða hugmynd. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég tel þar til annað kemur í ljós, a.m.k. í bili, að kísilver United Silicon taki ekki til starfa. Í staðinn sé unnið að því að leita uppbyggingar í Helguvík, sem er í höfuðatriðum umhverfisvæn og hentar íbúum jafnt sem höfninni.
Frú forseti. Ég held að rétt sé að byrja á að þakka fyrir þessa góðu umræðu sem er hér í þingsal um þetta stórslys sem Helguvíkurverkefnið er í rauninni í alla staði þegar horft er á það, ekki bara þegar niðurstaða skýrslu Ríkisendurskoðunar liggur fyrir, og við erum að ræða hana, heldur líka hvernig staðið var að verkinu strax frá upphafi. Mér hefur þótt það fulláberandi í umræðunni sem ég vil kalla ákveðna meðvirkni með þessu, eiginlega undir þeim formerkjum að neyðin kenni nakinni konu að spinna, eða hvernig sem við getum orðað það, að þegar mikið liggi við í atvinnumálum á einstökum svæðum skipti voðalega litlu máli hvaða reglur gildi um það hvernig við stöndum að uppbyggingu. Það má aldrei verða svo. Það má aldrei gleyma t.d. þeim varnaðarorðum sem við fengum í kjölfar hrunsins hvernig meðvirkni, andvaraleysi, gáleysi, gegnumsýrði samfélagið hjá okkur og hvernig við hunsuðum ítrekuð varnaðarorð um í hvað stefndi. Það sama á auðvitað við í þessu að það er ekki svo að við getum hunsað þær leikreglur sem við höfum ákveðið að starfa eftir þegar mikið liggur við. Það verður einmitt sérstaklega við þær kringumstæður þegar mikill þrýstingur er á að verkefni nái fram að ganga að gæta þess að vanda til þeirra. Og eins og niðurstaðan varð í þessu tiltekna verkefni var vissulega verr af stað farið en heima setið. Við sitjum uppi með verksmiðju sem er ekki starfandi, sem uppfyllir ekki þær kröfur sem til hennar eru gerðar og alls óvíst um hvort fari í gang að nýju eða ekki. Það verkefni er kannski í grunninn lýsandi dæmi um hvað stjórnvöld eiga ekki að gera, það er að skipta sér af því hvers konar uppbygging eða hvaða verkefni nákvæmlega sé ráðist í. Ég held að Helguvíkurverkefnið sé nákvæmlega slíkt dæmi. Þar var alveg ljóst og lá fyrir þegar farið var af stað með Helguvíkurverkefnin að þegar var hafin uppbygging á öðru verkefni, þ.e. bygging álvers við Helguvík, sem var að keppa við hin verkefnin um raforku sem var af takmörkuðum skammti. Það verður ekki betur séð þegar maður horfir yfir málið í heild og alla þá umfjöllun sem verið hefur um það en að stjórnvöld hafi á þeim tíma markvisst beitt sér fyrir því að bregða fæti fyrir hið fyrrnefnda svo kísilverin tvö fengju forgang í uppbyggingunni, fengju þá að ganga fram fyrir hitt. Nú ætla ég ekki að taka afstöðu til þess hvort hefði verið betra en vissulega er þetta sérkennilegt þegar horft er til umhverfisáhrifa þessara tveggja verkefna og horft er til þeirrar einföldu staðreyndar að kísilver losar u.þ.b. tífalt á við álver á hvert framleitt tonn. Það er vissulega sérstök forgangsröðun út frá umhverfissjónarmiðunum. En enn og aftur, það er kannski ekki það sem skiptir máli. Mínar skoðanir á því hvað hefði verið heppilegt eða rétt skipta engu máli í pólitíkinni heldur einmitt lærdómurinn af því að það er ekki okkar stjórnmálamanna að ganga fram með þeim hætti sem hér var gert. Það er ekki okkar að segja: Við viljum nákvæmlega þetta verkefni umfram annað. Við eigum að búa til skýrar, almennar og vandaðar leikreglur fyrir atvinnulífið til að starfa eftir, en reyna síðan að skipta okkur sem minnst af því hvaða verkefni veljast undir þeim leikreglum og kröfum sem við gerum. Þarna held ég að hafi verið farið út fyrir öll mörk, þarna hafi allar leikreglur verið hunsaðar, ekki síst af stjórnvöldum sjálfum eins og þessi ágæta skýrsla sýnir svo vel. Ég held að það megi vera okkur víti til varnaðar horft til framtíðar að við endurtökum þetta ekki og gleymum okkur ekki í því. Við setjum leikreglurnar. Við skilgreinum kröfurnar, en hvaða atvinnugreinar veljast síðan til að starfa eftir þeim leikreglum [[Forseti hringir.]]er annarra að ákveða.
Frú forseti. Það er ljóst að farið var í þetta verkefni af algerri vanþekkingu og samfélagið var ekki undir það búið. Þetta ferli sýnir okkur að enn skortir tilfinnanlega skýra stefnu þegar kemur að uppbyggingu iðnaðar og raforkunýtingar á Íslandi. Í hvað viljum við nýta raforkuna okkar? Hvernig iðnað viljum við byggja upp? Hvar viljum við byggja hann upp? Hvaða áhrif hefur hann á umhverfið? Hvaða áhrif hefur hann á samfélagið? Þá minni ég á að við verðum að vanda okkur við ákvarðanir því að raunveruleikinn er sá að erfitt er að hætta við þegar allt er komið í gang. Því miður bitnaði allt það fúsk sem þarna átti sér stað á okkur öllum, en fyrst og fremst auðvitað á þeim íbúum sem urðu fyrir verulegum óþægindum eða jafnvel heilsubresti. Það er auðvelt að standa hér eftir á og dæma, sérstaklega ef haft er í huga að ákvarðanir um þessa uppbyggingu voru teknar rétt eftir hrun þegar örvænting ríkti í samfélaginu, en það afsakar þær hins vegar ekki. Við hljótum að velta fyrir okkur hvort enginn hafi hugsað: Er þetta sniðugt? Var enginn sem hugsaði: Er snjallt að setja tvö kísilver og álver við hliðina á sorpbrennslu og mjölbræðslu, steinsnar frá stórum alþjóðaflugvelli og aðeins kílómetra frá byggð sem stöðugt fikrar sig nær? Eða: Það er ekki búið að hanna verksmiðjuna, við vitum ekki hverjir eiga hana eða stjórna henni og það er ekki einu sinni búið að tryggja rafmagn. Kannski þurfum við aðeins að staldra við. Auðvitað voru einhverjir sem hugsuðu þetta og gerðu jafnvel athugasemdir en því miður virðist ekki hafa verið hlustað á þau varnaðarorð, sem er ámælisvert eins og Ríkisendurskoðun bendir á í skýrslu sinni. Það er falleg hugmynd að nýta okkar hreinu orku til að búa til það sem þarf til þess að geta nýtt aðra hreina orkuauðlind. Á þeim forsendum skil ég að áhugi hafi verið á verkefninu, en því miður virðist sem einu fyrirtæki hafi tekist að taka þá góðu hugmynd og eyðileggja hana, einfaldlega með þekkingarleysi, óheiðarleika og fúski. Að sjálfsögðu getum við sem samfélag aldrei alveg varist svona óheiðarleika, en við verðum að gera betur. Ljóst er af skýrslu Ríkisendurskoðunar að bæði klikkaði ýmislegt í umsóknarferlinu sem hefði átt að hringja viðvörunarbjöllum en einnig virðist ekki hafa verið staðið við margt sem lofað var, eins og t.d. að bæði framleiðslubúnaður og hreinsivirki yrðu af nýjustu og bestu gerð og notuð yrði besta aðgengilega tækni við framleiðsluna. Þá kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Kísilverksmiðja Sameinaðs bolmagn var ekki fullbúin þegar hún tók til starfa og reyndist ekki í stakk búin til að starfa í samræmi við undangengið mat á umhverfisáhrifum, útgefin starfsleyfi og þau markmið sem stefnt var að samkvæmt samningi um ívilnanir.“ Þá koma í framhaldi þessa texta mjög mikilvæg tilmæli frá Ríkisendurskoðun: „Þá telur stofnunin brýnt að umhverfis- og auðlindaráðuneyti kanni í samstarfi við Umhverfisstofnun og önnur stjórnvöld hvort gera þurfi skýrari eða hertar kröfur við útgáfu starfsleyfa vegna starfsemi sem getur haft mengun í för með sér. Mikilvægt er að fagleg, tæknileg og fjárhagsleg geta umsækjenda sé metin með tilliti til þeirra skilyrða sem þeim er ætlað að uppfylla samkvæmt lögum og starfsleyfinu sjálfu.“ Í skýrslunni kemur einnig fram að þær stofnanir hafa dregið einhvern lærdóm af ferlinu og breytt nokkuð starfsháttum sínum þótt enn vanti nokkuð upp á. Í því samhengi vil ég minna á að kísilframleiðsla er í eðli sínu mjög flókin og vandmeðfarin. Við höfum þó dæmi um hvernig hægt er að gera hlutina vel, eins og t.d. í Noregi. Staðreyndin er hins vegar að á þeim tíma var engin þekking um þetta framleiðsluferli á Íslandi. Það mætti því einnig velta því upp hvort ekki hefði verið æskilegt að sækja þekkingu og reynslu út fyrir landsteinana, leita til erlendra sérfræðinga. Þó að við Íslendingar þykjumst vita allt best er eina vitið ef á að fara að byggja upp nýjan iðnað að sækja bestu mögulegu þekkingu, ekki síst þegar verið er að ræða um mengandi iðnað eins og í þessu tilfelli. Niðurstaða Ríkisendurskoðunar er, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að stofnanir ríkisins sem koma að þessum þáttum geti gengið tryggilega úr skugga um að aðilar sem sækjast eftir því að starfrækja mengandi iðnað hafi burði til að uppfylla þau skilyrði sem þeim eru sett samkvæmt lögum.“ Þarna langar mig til að leggja sérstaka áherslu á að mikilvægt er stofnanir ríkisins „geti gengið tryggilega úr skugga um“. Nýlega kom upp mál hér sem tengist úrskurði sem féll varðandi umhverfismat á fiskeldi. Í umfjöllun um það mál kom oftar en einu sinni fram að stofnanirnar sem veita leyfin, sem eru að hluta til sömu stofnanir og komu að þessu máli, og eiga að hafa eftirlit með framkvæmdum og rekstri telja sig ekki hafa bolmagn til þess vegna skorts á fjármögnun. Sama vandamál er því miður uppi hjá sveitarfélögunum, samkvæmt þessum skýrslum, sem hafa mörg hver hreinlega ekki getu til að sinna almennilega skyldum sínum gagnvart framkvæmda- og byggingarleyfum. En það eru heldur ekki boðlegar aðstæður fyrir fjárfestingar og ekki vænlegt til að byggja upp iðnað og ekki eru það boðlegar aðstæður fyrir íbúa hér á landi eða náttúru. Hvort tveggja, þ.e. staðan gagnvart stofnunum og gagnvart sveitarfélögunum, skrifast á stjórnvöld og þingið sem úthluta fjármögnun til reksturs stofnananna og sömuleiðis til sveitarfélaganna, þótt það sé á óbeinni hátt. Þetta er því lærdómur sem þingheimur verður einnig að taka til sín og er tækifæri til að horfa á það í þeirri fjárlagagerð sem við stöndum í núna að tryggt verði að ráðuneyti og stofnanir sem veita [[Forseti hringir.]]leyfi og sinna eftirliti hafi nægjanlega burði til að sinna lögbundnum verkefnum sínum og minnka [[Forseti hringir.]]þannig líkurnar á mannlegum mistökum. Frú forseti. Ég ítreka mikilvægi þess að við vöndum okkur.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu og skýrslubeiðnina. Hér er svo sem hægt að fara yfir margt og ræða í þessum málum. Ég vil ræða þetta mál út frá almennum vinkli. Það skiptir máli hvernig við horfum á þetta almennt þannig að uppbygging samfélags geti gengið eðlilega fyrir sig, að byggt sé á öruggum gögnum og með gegnsæjum hætti þannig að hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir bæði þegar við ákveðum hvernig atvinnustarfsemi við viljum fá, hvernig við viljum útdeila því landi sem við höfum til umráða og hvernig við viljum byggja upp þá starfsemi sem er í samfélagi okkar. Það er mjög mikilvægt fyrir sveitarfélögin að þau hafi öll gögn og upplýsingar til að meta hvert atriði án þess að vera með sérfræðiþekkingu í hverri tegund iðnaðar fyrir sig. Þetta þurfa líka stofnanir ríkisins, sem bera ábyrgð á þessu, að vita og hafa öll þessi gögn til staðar til þess að geta stillt eftirliti sínu og ráðgjöf og ákvörðunartöku alveg út frá því. Svo skiptir það líka miklu máli fyrir atvinnulífið sem vill nýta þau tækifæri sem eru til og búa til verðmæti, bæði til að fyrirtækin geti gengið og til þess að auka hagvöxt í landinu. Þau verða að hafa einhvern fyrirsjáanleika og geta byggt sig upp án þess að búa við endalausa tortryggni og að þeim sé settur stóllinn fyrir dyrnar án ástæðu. Það skiptir líka miklu máli fyrir atvinnulífið að fyrirtæki, eins og í þessu tilviki, nái ekki fram að ganga fram með svikum og prettum. Það setur alla aðra í verri stöðu, líka þá sem eru í beinni samkeppni, ef sumir þurfa að fara eftir reglunum og aðrir ekki og einnig verður enn erfiðara og torveldara fyrir þá sem hafa allt sitt á hreinu að byggja upp sína starfsemi og koma sínum atvinnurekstri af stað ef svona gerist. Ég held að það sem allir geta tekið út úr þessu máli sé lærdómur. Ég fagna því og það er búið að ræða það mikið í þessari umræðu. Það ætla allir að læra af þessu máli og það hjálpar okkur aðeins við að átta okkur á hvar við þurfum að styrkja okkur. Ég held að það sé ákveðin forsenda að ákveða hvaða grunnupplýsingar stjórnvöld, sveitarfélög og atvinnulíf þurfa að sameinast um að sé safnað til þess að sé hægt að nýta það. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd fengum smáinnsýn í starf Veðurstofunnar í morgun þegar við fórum í heimsókn þangað. Þar er t.d. í einni stofnun fullt af grunnupplýsingum sem nýtist á svo marga vegu, t.d. fyrir sveitarfélögin vegna skipulagsvinnu og ákvarðanatöku þeirra og fyrir náttúruvernd til að ákveða hvernig umgangast á landið, og fyrir okkur, stjórnvöld, til þess að átta okkur á því hvaða auðlindir við höfum. Við þurfum þessar upplýsingar fyrir flugið, hvernig það á að haga rekstri sínum og draga úr eldsneytisnotkun, og fyrir virkjanirnar og allt. Þetta eru grunnupplýsingar um veðurfar, sjávarstöðu, raka og vatnasvið. Það er endalaust hægt að telja upp svona upplýsingar bara þarna í einum málaflokki. Svo eru aðrar rannsóknir sem Matís býr yfir varðandi nýtingu matvæla og annað slíkt. Í Náttúrufræðistofnun er líka fullt af slíkum upplýsingum. Við þurfum að átta okkur á því hvernig við getum safnað þessum upplýsingum markvisst saman og gert þannig úr garði að saman búi stjórnvöld yfir öflugum gagnagrunni og öflugu kerfi sem geta sameinast þegar koma upp svona spurningar eins og um hvaða áhrif svona starfsemi hefur á samfélagið og hvaða áhrif hún muni hafa á náttúruna, hvaða möguleika hún hafi á að lifa í sátt við samfélag og náttúru á þeim stað sem hún er á. Ég ætla ekki að segja að það sé best að fara að sameina einhverjar stofnanir og gera eitt gímald úr því sem sjái um þetta allt, heldur vil ég tryggja að allir vinni saman, að samtalið sé virkt, það sé skilvirkt og allt það. Við þurfum að nýta allar þær uppsprettur sem við höfum á sem bestan hátt þannig að ekki sé hver að vinna í sínu horni og hver bendi á annan. Eins og margoft hefur komið fram voru allir að gera sitt besta og byggja á þeim upplýsingum sem þeir höfðu á sínum tíma. En þarna voru margir aðilar sem sluppu í gegnum nálaraugað þegar þessi starfsemi fór í gang. Þá á ég við sveitarfélögin sjálf sem gættu ekki nógu vel að og eins kjörna fulltrúa, einnig stofnanir ríkisins á skipulagssviði, á umhverfissviði, mannvirkjasviði og áfram mætti telja. Ég er líka að tala um fjárfestana, þá sem settu fjármagnið sitt í þetta. Það eru kannski þeir sem bera alltaf höfuðábyrgðina þegar upp er staðið. Regluverkið okkar og tækin voru ekki máttugri en svo að verksmiðjan er stopp í dag. Við skulum alla vega þakka fyrir það. Svona fór þrátt fyrir mikla fjárfestingu og mikla hagsmuni, en samt var hægt að stoppa þegar við sáum hvernig í öllu lá. Hverjir eru það sem bera ábyrgð á því og sitja uppi með svartapétur í dag? Það eru fjárfestarnir. Mér finnst það skipta alveg gríðarlegu máli að það komi fram hér. Við verðum að geta byggt upp traust þannig að fólki líði betur með ákvarðanir sínar í framhaldinu. Það er það sem við þurfum að fara að vinna út frá núna, það sem við þurfum að nota þessa skýrslu og þessa stöðu í, þ.e. að skoða hvernig við byggjum upp traust, að fólk geti vitað að við höfum þær upplýsingar sem við þurfum til að taka þessar ákvarðanir. Það má ekki vera þannig fyrir íslenskt efnahagslíf, íslenskt atvinnulíf eða íslenskt samfélag, hvernig sem við horfum á það, að vantraustið verði það mikið og að alltaf sé hægt að svara því til að við vitum ekki eitthvað, að gögnin séu ekki til staðar. Við verðum að tryggja að gögnin séu til staðar. Það er ekki nóg að sá efasemdum og vantrausti, að vera tortryggin og segja: Það verður að svara öllum spurningum. Við verðum líka að svara því hvernig við ætlum við að hafa kerfið þannig að það svari spurningunum, þannig að ekki sé allt sett í stopp. Ég held að það sé á ábyrgð okkar sem löggjafa að átta okkur á því og eiga samtal við framkvæmdarvaldið um það hvernig við styrkjum þessar grunnupplýsingar, hvernig við styrkjum þetta ferli þannig að það verði gagnsætt og að til verði sem mestar upplýsingar þannig að hægt sé að gera þetta á sem gegnsæjastan og traustastan hátt án þess að það taki óralangan tíma og við förum út í mikinn kostnað. Mikið af þeim upplýsingum sem ég er búinn að tala hér ítrekað um, sem gagnast á svo marga vegu, gagnast stjórnvöldum líka, það gagnast atvinnulífinu og sveitarfélögunum. Upplýsingarnar gagnast á svo marga vegu þó að við horfum alltaf á þær sem upplýsingar, eins og t.d. um öll vatnasviðin. Margir sjá þær sem bara upplýsingar sem Landsvirkjun þarf að eiga. Verið er að setja pening til Landsvirkjunar til að safna saman þessum upplýsingum. Þær eru mikilvægar að svo mörgu leyti. Við búum að þessu í náttúruverndinni eða vatnasviðabúskapnum eða öðrum iðnaði sem vill koma inn seinna. Þetta gagnast líka mikið í vöktun á allri náttúruvá. Mikið af þeim upplýsingum sem Landsvirkjun hefur unnið eða unnið hefur verið á þeirra vegum hefur gagnast okkur gríðarlega í almannavarnamálum, í áhættumati og í skipulagi. Þessar upplýsingar eru mjög dýrmætar. Ég vil líka benda á að íslenskir vísindamenn og háskólasamfélagið hafa verið gríðarlega öflug við að fá erlenda samstarfsaðila og erlent fjármagn til að taka þátt í þessu með okkur. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að setja þessa vinnu af stað. Þar fáum við tvær krónur fyrir hverja krónu, held ég, sem við fjárfestum í því.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um skýrslu þessa. Það er mjög mikilvægt að þegar svona mikilvægir hlutir fara út af sporinu eins og þarna gerðist séu þeir gerðir upp með skýrum hætti og menn reyni að læra af því. Kannski þarf ekki mörgu að bæta við þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag en ég nota tækifærið og hnykki á nokkrum punktum. Það er vitanlega ljóst að það var farið mjög hratt í undirbúning og að ná því í gegn að þessi starfsemi færi af stað. Ágætlega hefur komið fram hér að í aðdraganda þessa var ákveðið ástand í samfélaginu á Suðurnesjum sem menn vildu bregðast við, en það réttlætir samt ekki að menn fari fram úr sér og það réttlætir ekki að menn byggi eitthvað á sandi sem þarf svo sannarlega traustari stoðir undir. Við höfum líka heyrt hér og séð í fjölmiðlum og annars staðar að það eru málaferli í gangi. Það eru ásakanir um svik og pretti sem þarf að sjálfsögðu að leiða til lykta og gera það eftir viðurkenndum aðferðum. Það sem er áhugavert við söguna og þarf að læra af þessu, það er margt að læra að sjálfsögðu, er m.a. það að menn mega ekki fara fram úr sér, það má ekki keyra svo hratt á eitthvert verkefni að varnaðarorðum, girðingum eða slíku sé ýtt úr vegi þannig að menn nái þeim árangri sem þeir ætla sér. Það hefur ágætlega verið farið yfir það hér í dag. En við megum á sama tíma ekki, ég undirstrika það, ef einhver sér þetta sem tækifæri til þess, herða svo á lögum og reglum eða herða svo á þeim ferlum sem fjárfestar þurfa að fara í gegnum að þeir sjái sér ekki hag í því eða færi á því að fjárfesta áfram á Íslandi. Ég held að þess sé kannski ekki þörf. Ég held að það sé meiri þörf á því að við virðum og nýtum þá ferla sem við höfum í dag fremur en, ef einhverjir sjá þetta sem tækifæri til þess, að herða á öllu sem hægt er að herða á. Mörgum finnst nógu flókið að fjárfesta eða gera eitthvað á Íslandi í dag. Það er mikilvægt að þetta mál verði leitt til lykta og að tekin verði ákvörðun um það hvort þessi verksmiðja fari í gang aftur, hvort hún verði rifin og seld, eða hvað verður. Í því ferli öllu saman verður að sjálfsögðu að gæta að málefnalegum ástæðum og það verður líka að virða vilja íbúanna. Við verðum á sama tíma að velta því fyrir okkur hvort aðstæður í samfélaginu séu með þeim hætti að hægt sé að nota þessa tækni eða fyrirtækið eða reksturinn einhvers staðar annars staðar með betri árangri með því að fara rétt að hlutunum. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, við hljótum að þurfa að virða vilja íbúanna sem hafa verið mjög skýrir varðandi þetta mál. Það er mikilvægt að horfa til langs tíma þegar við förum í framkvæmdir, hvort sem það eru þessar eða aðrar. Það er mikilvægt að horfa til langs tíma þegar við gerum upp hlutina. Það er ekki nóg að læra. Við verðum líka að reyna að sjá fyrir hverjar afleiðingarnar eru af lærdómnum sem við drögum. Við verðum að passa okkur á því að búa ekki þannig um hnútana að það samfélag sem á í hlut verði skertara eða verra eftir. Við verðum að reyna að sjá heildarmyndina. Hér nefndi Þorsteinn Víglundsson ágætlega þá breytingu sem varð á tíðarandanum eða samfélaginu í aðdraganda þess að þetta fyrirtæki fór af stað. Það voru allir búnir að mála álver svörtum litum, ef má orða það þannig, það var eitthvað ljótt, það mátti ekki tala um það. Það voru ekki bara stjórnmálamenn sem voru búnir að lýsa því yfir að álver væru vond. Ég tek fram að ég er ósammála því. Álver eru ekkert vond, þau eru miklu betri á Íslandi en á mörgum öðrum stöðum. Það voru líka þeir sem seldu orku, orkusalarnir voru sjálfir búnir að setja sér þau viðmið eða markmið að reyna að koma orkunni í eitthvað sem þeir töldu grænna jafnvel, sem var vinsælla. Þar af leiðandi gekk erfiðlega að mörgu leyti að halda áfram með þær hugmyndir sem uppi voru varðandi álver. Við megum ekki láta stjórnast af umræðunni, af tilfinningum eða dægurþrasinu, hvort sem það er orkusalar eða stjórnmálamenn. Hæstv. forseti. Ísland er ríkt að orku eins og margoft hefur komið fram og okkur ber að sjálfsögðu að nýta hana sem best. En ég tel og ætla að koma því á framfæri hér að lokum, virðulegur forseti, að hvort sem það er fyrir íbúa á Reykjanesi eða aðra landsmenn eigum við að sjálfsögðu að nýta þá orku sem við höfum á Íslandi til góðra hluta.
Virðulegi forseti. Þetta mál er ein sorgarsaga frá upphafi til enda, eða kannski má ég ekki segja enda, því að þessu er ekki enn lokið. Þetta er saga bæjarfélags í fjárhagslegum vanda og hvernig sá vandi leiðir í rauninni til þessa verkefnis sem er tekið upp af mjög ómálefnalegum ástæðum. Það þurfti að redda einhverju, því var bara reddað, ekki með áli heldur kísli þrátt fyrir að ýmislegt annað mætti skoða, það var heldur engin ástæða til að fara endilega í álframleiðslu eða hvað þá annað því að eins og ég vakti máls á í gær er hvati sveitarfélaga til uppbyggingar á atvinnustarfsemi mjög takmarkaður. Það hjálpar sveitarfélögum upp á þær tekjur sem eru fyrirsjáanlegar og áreiðanlegar að horfa á fjölda íbúa sem borga útsvar eða fjölda fermetra sem annaðhvort fólk býr í eða hýsir atvinnustarfsemi. Á þessum þröngu tekjumöguleikum byggja sveitarfélögin. Það hefur þau áhrif að þegar það á að byggja upp atvinnustarfsemi fyrir sveitarfélögin er það gert á þessum forsendum. Fleira fólk sem borgar tekjuskatt eða fullt af fermetrum, yfirleitt í einhverri stóriðju, sem er skyndiredding á fjármálum sveitarfélaganna. Það eru mýmörg dæmi um þetta víðs vegar um land, svona lausn hefur verið notuð til að redda atvinnuástandinu í sveitarfélögum í staðinn fyrir að fara í miklu fjölbreyttari atvinnuuppbyggingu sem leiðir til þess að ekki fer allt í rúst þegar eitthvert eitt fyrirtæki ákveður að fara annað. Eða eins og í þessu tilviki þegar herinn fer, og eitthvað annað á öðrum stöðum á landinu. Á þeim tímapunkti þegar tekin var ákvörðun um þessa starfsemi var mörgum mjög ljóst og hefði átt að vera fleirum ljóst að umhverfisáhrif af svona starfsemi eru eitthvað sem við áttum að taka alvarlega. Við hefðum átt að taka það miklu alvarlegar, en einhverra hluta vegna var mjög mikill skortur á slíkri umhverfisvitund í þjóðarbúskapnum. Það er t.d. tekin ákvörðun um uppbyggingu á Bakka. Það var verkefni á svipuðum nótum en er framkvæmt með allri þeirri forsögu sem byggir á Sameinuðu sílikoni, af öllum þeim mistökum sem voru gerð þar. Við erum einfaldlega föst í þessu takmarkaða fari um fermetra og höfðatölu þegar kemur að atvinnuuppbyggingu nokkurn veginn alls staðar annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að sveitarfélögin fái ekki hlutdeild í útsvari af tekjuskatti fyrirtækja eða útsvar af virðisaukaskatti af þeirri þjónustu og þeim auðlindum sem verða til og eru til í sveitarfélaginu. Ef slíkt útsvar væri til af fjölbreyttari atvinnustarfsemi en þeirri sem byggist á fermetrafjölda, oft fyrir stóriðju, væri miklu meiri hvati til þess, það væru miklu meiri valmöguleikar í boði fyrir sveitarfélög til þess að velja hvers konar starfsemi þau myndu vilja hafa í sínu sveitarfélagi. Við myndum ekki enda yfirleitt með svona mengandi kosti heldur miklu fjölbreyttari og hálaunaðri starfsemi en við fáum núna. Við fáum ekki gylliboð um möguleg hálaunastörf í mengandi stóriðju, heldur getum við fengið raunverulega betur launuð störf í iðnaði sem hefur sýnt sig að virki, t.d. í hugverkaiðnaði eða öðru slíku. Þetta er búið að vera ljóst í ansi mörg ár, frá því að Montreal-samkomulagið var gert í kringum 1990, kannski aðeins fyrr. Það samkomulag var um að setja hömlur á eyðingu ósonlagsins og á sama tíma var reynt að fá inn líka hömlur á útblástur gróðurhúsalofttegunda. Það tókst því miður ekki af því að fólk sá ekki eins mikla hættu í gróðurhúsalofttegundum og það sá í eyðingu ósonsins. Það var ekki mikil yfirvofandi hætta, krabbamein o.s.frv., svona hræðslutaktík. Þannig að einhverra hluta vegna tókst ekki að koma gróðurhúsalofttegundum þar inn. Frá þeim tímapunkti hefðum við átt að hugsa miklu meira um umhverfismál en við gerðum og við sjáum afleiðingar þess að hunsa þær viðvörunarbjöllur sem fóru í gang þá og fram að því að við komum að þessu [[Forseti hringir.]]verkefni. Það er enn að bíta okkur í rassinn.
Herra forseti. Ég vil enn og aftur þakka fyrir athyglisverða umræðu þar sem þingmenn hafa farið vítt og breitt yfir sviðið í málefnum Sameinaðs sílikons og starfsleyfa verksmiðjunnar. Í fyrri ræðu setti ég aðdragandann að tilkomu verksmiðjunnar í sögulegt ljós. Kenndi ég því þar um að ýmsar aðstæður á svæðinu, þar helst brottför hersins 2006 og atvinnuleysi í kjölfarið og áralangt ákall stjórnmálanna um uppbyggingu stóriðju á svæðinu, hefðu skapað ákveðnar aðstæður fyrir fljótfærni sem stundum, og oft, leiðir af sér mistök. Herra forseti. Eftir alla þá þrautagöngu get ég þó ekki varist því að hrósa íbúum á svæðinu því að væntingarnar sem búið var að byggja upp voru miklar, ekki bara um fleiri störf heldur um vel launuð störf. Vonbrigðin voru því mikil og aðdáunarvert að sjá hvernig íbúarnir hafa tekist á við öll þau vonbrigði. Þegar væntingar voru í hæstu hæðum og hvert áfallið eftir annað reið yfir tengt gangsetningu, starfsemi og rekstrarstöðvun verksmiðjunnar héldu íbúar Suðurnesja ró sinni. Því verður í ljósi reynslunnar að gera þá kröfu til stjórnvalda að þau leyfi ekki gangsetningu mengandi stóriðju án vandaðrar skoðunar og undirbúnings. Herra forseti. Nú búa sömu íbúar, sem horfðu upp á mikið atvinnuleysi fyrir 12 árum eftir brottför hersins og enn meira eftir hrun, við andvaraleysi stjórnvalda á nýju og allt öðru sviði. Íbúafjölgun á Suðurnesjum síðustu árin er án nokkurra fordæma hér á landi og því kalla íbúar Suðurnesja eftir hraðari uppbyggingu innviða á sviði heilbrigðismála, á sviði skólamála, á sviði lögreglumála, á sviði almenningssamgangna, svo fátt eitt sé nefnt. Íbúar Suðurnesja kalla eftir uppbyggingu á þeim sviðum sem geti þá verið meira í takt við hina miklu og fordæmalausu fjölgun íbúa, en þeir mæta litlum skilningi stjórnvalda. Í lokin vil ég taka undir orð margra hv. þingmanna sem hafa talað í dag um málefnið: Við verðum að læra af þessu máli og það á fleiri sviðum en einu.
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið athyglisverð og góð umræða og ber að þakka fyrir hana. Mér hefur þótt athyglisvert að fylgjast með því hvernig hv. Alþingi hefur tekið á þessu máli. Ég held að á engan sé hallað ef ég hrósa sérstaklega hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson sem hefur verið ötul við að biðja um þær skýrslur sem liggja hér undir, bæði Ríkisendurskoðunar og svo þessa skýrslu sem við ræðum hér nú. Í fyrra var haldinn opinn fundur hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem ég bað um sem fulltrúi í þeirri nefnd þá. Það var einmitt athyglisvert að sjá hvernig sá fundur fór fram. Það var mikil samstaða meðal þingmanna um að komast til botns í málinu og komu margir fulltrúar mjög marga hagsmunaaðila á fundinn, fulltrúar íbúa, fyrirtækisins og ýmissa stofnana. Ég dreg þá ályktun af því hvernig þingið hefur tekið á málinu eftir að það kom upp að við getum lært mjög mikið af því og vonandi þurfum við ekki að brúka þann mekanisma mjög oft og helst ekki. En það er ágætt að vita að við getum tekist á við svona stórmál sem koma upp. Ýmislegt hefur verið sagt hér sem er óþarfi að tvítaka eða þrí- eða fjórtaka eða jafnvel fimmtaka í minni ræðu, en það er kannski ágætt að draga samt aftur fram aðeins úr sögunni hve ofboðsleg pressa var á framkvæmdunum þarna, ekki endilega bara á þessum framkvæmdum í Helguvík, heldur hvaða framkvæmdum sem er. Við sem fylgdumst með umræðunni þá munum gífuryrtar auglýsingar og greinar gegn þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, af því að hún þótti á einhvern hátt standa gegn uppbyggingu á þessu iðnaðarsvæði. Það kom svo í ljós að það var alls ekki þannig heldur voru hlutirnir einfaldlega ekki tilbúnir, þá er ég að tala um uppbyggingu á svæðinu almennt, ekki sérstaklega þessa verksmiðju hér. Lærdómurinn sem við megum draga af þessu er að við eigum að setjast yfir málin og vinna þau vel áður en við förum í þau. Við eigum ekki að láta pressuna ráða för og eina stóra svarið sem á að bjarga öllu er oft og tíðum ekki rétta svarið. Hæstv. umhverfisráðherra fór í sinni ræðu ágætlega yfir hluta þess lærdóms sem við m.a. drögum af þessu, þó að það sé ekki bara af þessu máli, varðandi það sem er fram undan í endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ég fagna því. Ég held að það sé mjög þarft að setjast yfir þau mál og skýra margt þar betur og gera þau lög betur úr garði. Hæstv. ríkisstjórn hefur líka sett á fót, svo ég færi þetta mál aðeins víðara út af því að ég vil draga lærdóm af því á öllum sviðum, nefnd sem er að vinna að orkustefnu. Þetta tengist því líka. Þetta tengist þeirri hugsun sem hefur allt of lengi verið við lýði hér í samfélaginu að tengja einstaka framkvæmd einstökum kosti í orkuöflun. Ég hef talað fyrir því að við setjumst vel yfir þau mál, mótum okkur þá orkustefnu sem við viljum sjá til langrar framtíðar sem og nær í tíma. Sú orkustefna verði fyrst og fremst út frá grænum áherslum, hvernig við getum staðið við okkar skuldbindingar þegar kemur að loftslagsmálum og líka byggt upp grænt og gott samfélag. Í því skyni eiga stórnotendur ekki að vera efstir á blaði. Ég hef talað fyrir því að við ættum kannski bara að gera hlé á því að veita orku til stórnotenda sama hvar þeir eru og hvers eðlis þeir eru meðan við vinnum þessa orkustefnu, því að öll þessi mál tengjast [[Forseti hringir.]]og það er gott að sjá hve víðtækan lærdóm stjórnvöld núna eru að draga af þessu.
Hæstv. forseti. Eins og greina má af lestri umræddra skýrslna um Sameinað sílikon var mjög þarft að taka þetta mál til skoðunar og vil ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og þeim þingmönnum sem óskuðu eftir skýrslu frá ráðherra fyrir það frumkvæði. Sérstaklega mikilvægt var þó að fá Ríkisendurskoðun til starfans. Vil ég þakka þingmönnum jafnframt fyrir umræðurnar í dag sem hafa verið mjög góðar. Ég held að ljóst sé að þessi verksmiðja verður ekki opnuð aftur nema með umtalsverðum breytingum eins og fram kemur í lokaorðum skýrslu minnar til Alþingis. Mikilvægt er að læra af þeirri reynslu sem hér hefur skapast varðandi alla mengandi starfsemi og eru báðar þessar skýrslur mikilvægar í því sambandi. Við verðum sífellt að vera vakandi fyrir því að bæta það sem betur má fara, læra af fenginni reynslu og koma í veg fyrir að áður gerð mistök endurtaki sig. Umhverfisstofnun hefur þegar nýtt reynsluna við útgáfu starfsleyfis PCC á Bakka, sem er jákvætt. Þá er þegar hafin vinna við að bæta úr annmörkum þeim sem Ríkisendurskoðun hefur bent á og ég mun fylgja því máli eftir. En við getum lært umfram þetta. Við þurfum sem samfélag t.d. að hætta að staðsetja mengandi starfsemi í næsta nágrenni íbúðabyggðar líkt og hér var gert, líkt og hugmyndir eru uppi um víðar um land, t.d. jarðvarmaorkuver í Bjarnarflagi í Mývatnssveit. En auðvitað er mikilvægast fyrir okkur að hverfa frá frekari mengandi stóriðju hérlendis. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna.
Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur 10 mínútur til framsögu og tvær mínútur að umræðu lokinni. Ræðutími skiptist svo milli þingflokka: Samfylkingin 13 mínútur, Miðflokkurinn 13 mínútur, Sjálfstæðisflokkur 20 mínútur, Píratar 13 mínútur, Framsóknarflokkur 14 mínútur, Flokkur fólksins 11 mínútur, Viðreisn 11 mínútur, Vinstrihreyfingin – grænt framboð 9 mínútur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að þetta mál skuli vera sett á dagskrá. Hér er um að ræða skýrslu mína um geðheilbrigðismál og framkvæmd geðheilbrigðisáætlunar sem lögð var fyrir Alþingi á 148. löggjafarþingi 2017–2018. Vitundarvakning er í samfélaginu varðandi geðheilbrigðismál sem endurspeglast m.a. í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Stjórnvöld og almenningur vilja setja geðheilbrigðismál í forgang. Markmið skýrslunnar er að veita yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála á Íslandi svo að við sjáum hvar við erum stödd, helstu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir og öðlumst þannig skýrari sýn á það hvert við erum að stefna. Í skýrslunni er litið til geðræktar og forvarna, skipulags þjónustu og aðgangs að gagnreyndri meðferð. Áhersla er lögð á tækifæri til úrbóta og áform um næstu skref til að bæta geðheilsu landsmanna og geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Ég legg áherslu á að geðheilbrigði er ein af grundvallarforsendum heilbrigðis. Einstaklingar sem hafa góða geðheilsu finna fyrir andlegri vellíðan sem gerir þeim kleift að nýta hæfileika sína, njóta sín í leik og starfi, ná persónulegum markmiðum sínum, taka virkan þátt í samfélaginu á gefandi hátt og takast á uppbyggilegan hátt á við það álag sem óhjákvæmilega fylgir lífinu. Geðheilbrigðisvandi er einn stærsti heilbrigðisvandi samtímans. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin telur að eftir tvö ár muni geðheilbrigðisvandamál vera 15% alls heilbrigðisvanda í heiminum. Einn af hverjum fjórum einstaklingum glímir við geðheilsuvanda um ævina. Geðræn vandamál koma snemma í ljós og um helmingur geðraskana er kominn fram á táningsárum og 75% geðraskana eru komin fram þegar á þrítugsaldri. Um er að ræða stóran þátt í efnahagslegri byrði þjóða og talið er að sú byrði muni fara vaxandi. Við sem þjóð höfum e.t.v. ekki verið nógu vel upplýst um eðli geðheilbrigðismála. Ég vek athygli á því hversu mikil breidd einkennir þennan málaflokk. Flestir kannast við algengar raskanir eins og kvíða eða þunglyndi, en undir geðheilsuvanda flokkast einnig eins ólíkar raskanir og þroskafrávik, alzheimersjúkdómurinn og aðrar heilabilanir, svefnraskanir og fíknisjúkdómar. Geðheilsuvandi getur verið allt frá alvarlegum geðsjúkdómum sem vara ævilangt til vægra einkenna sem hamla ekki verulega í daglegu lífi en fólk gæti tímabundið þurft stuðning til að komast yfir. Geðheilbrigðismál eru víðfeðmur málaflokkur með þá sérstöðu að hafa snertiflöt við flesta þætti mannlegs lífs. Geðheilbrigði hefur áhrif á lífsgæði einstaklinga og fjölskyldna þeirra sem og samfélagið í heild. Gríðarlegar framfarir hafa átt sér stað í geðheilbrigðismálum á síðustu áratugum. Mannréttindi og valdefling notenda eru í brennidepli í nútímageðheilbrigðisumræðu. Aukin áhersla er á notendamiðaða þjónustu í nærumhverfi og það að draga úr stofnanavæðingu. Þetta eru afdráttarlaus framfaraskref. Sömuleiðis er það mikilvægt framfaraskref að áhersla er aukin á rétt fólks til geðheilbrigðisþjónustu sem vísindalega hefur verið sýnt fram á að skilar árangri. Ég vil sérstaklega leggja áherslu að einhver mikilvægasti skilningur sem náðst hefur í þessum málaflokki hin síðari ár er að geðheilbrigði þjóða sé ekki fyrst og fremst verkefni heilbrigðisþjónustunnar heldur veltur það ekki hvað síst á öflugu menntakerfi, félagsþjónustu, dómskerfi, atvinnulífi, samgöngum og skipulagi. Við þurfum að vinna saman. Virðulegi forseti. Lengi býr að fyrstu gerð og það er mikilvægt að hlúa að geðheilbrigði strax í æsku með geðrækt, forvörnum og veitingu gagnreyndrar meðferðar um leið og vanda verður vart. Það er mikilvægt að hafa hugfast að góð geðheilsa og líðan byggist á ákveðinni færni og þekkingu, svo sem þekkingu á eigin tilfinningum, færni í að takast á við þær, þekkingu á eigin styrkleikum og veikleikum og færni í því að nýta sér þá sem best. Ég tek skýrt fram að slíka þekkingu og færni er hægt að kenna og ábyrgð samfélagsins liggur í því að koma börnum sem vaxa úr grasi á Íslandi til manns með þessa færni í farteskinu. Mikilvægur þáttur í stefnumótun og aðgerðum á sviði geðræktar er að fylgjast með stöðu og þróun lykilmælikvarða varðandi líðan landsmanna. Embætti landlæknis sinnir umfangsmikilli gagnasöfnun um heilsu og líðan auk reglubundinnar vöktunar áhrifaþátta heilbrigðis og vellíðunar. Þessar upplýsingar eru m.a. nýttar við birtingu lýðheilsuvísa sem er liður í því að veita yfirsýn yfir líðan og heilsu íbúa í heilbrigðisumdæmum landsins. Þetta auðveldar sveitarfélögum að skilja þarfir íbúanna þannig að þau geti unnið markvissar að því að bæta heilsu og líðan. Embætti landlæknis og sveitarfélögin sinna auk þess geðræktarstarfi á landsvísu, m.a. í gegnum heilsueflandi samfélög og leik-, grunn- og framhaldsskóla. Sveitarfélög landsins eru þannig í lykilaðstöðu til að skapa umhverfi sem stuðlar að bættri geðheilsu og vellíðan íbúa á öllum aldri. Ég vil nú víkja máli mínu stuttlega að nokkrum lykilstefnum og aðgerðaáætlunum sem lúta að geðheilbrigði. Til er stefna í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020 og unnið er að aðgerðaáætlun til að hrinda stefnunni í framkvæmd. Markmið hennar er að íslenskt samfélag einkennist af heilbrigðu umhverfi þar sem einstaklingnum stafar ekki hætta af notkun eða misnotkun áfengis eða annarra vímugjafa. Meðal aðgerða er að takmarka skuli aðgang að áfengi og öðrum vímugjöfum, vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa, efla forvarnir til að hamla því að ungmenni hefji notkun áfengis og vímuefna, aðgerðir til að fækka þeim sem þróa með sér skaðlegt neyslumynstur, tryggja aðgang fólks með fíkniefnavanda að samfelldri og samþættri þjónustu og draga úr skaða og reyna að fækka dauðsföllum vegna fíknivanda. Forvarnastarf hefur skilað góðum árangri á Íslandi því að undanfarin ár hefur dregið verulega úr notkun ungmenna á áfengi og öðrum vímuefnum, en Íslendingar nota meira af ákveðnum lyfjum sem geta valdið ávana og fíkn en flestar aðrar þjóðir. Í maí sl. skilaði starfshópur skýrslu um leiðir til að sporna við mis- og ofnotkun ávana- og fíknilyfja og verið er að vinna úr þeim tillögum í ráðuneytinu. Neyslurými fyrir vímuefnaneytendur hefur gefið góða raun um allan heim með færri dauðsföllum og færri smitum og blóðsjúkdómum vegna margnota nálaskiptabúnaðar. Unnið er að því að koma upp neyslurými í Reykjavík fyrir fíkniefnaneytendur að erlendri fyrirmynd í samvinnu við borgina og Rauða kross Íslands. Í lýðheilsustefnu frá árinu 2016 er lögð sérstök áhersla á börn og ungmenni að 18 ára aldri. Meginmarkmið hennar er að Íslendingar verði ein heilbrigðasta þjóð heims árið 2030 og er áhersla lögð á forvarnir og heildræna nálgun, m.a. með samstarfi við skóla og sveitarfélög. Lagt er upp með að öll sveitarfélög verði heilsueflandi samfélög, þar með talið leikskólar, grunnskólar, framhaldsskólar og vinnustaðir, og að markvissar forvarnir fari fram á sviði uppeldis og menntunar, næringar, hreyfingar, geðræktar, tannverndar, ofbeldis- og slysavarna og áfengis-, vímu- og tóbaksvarna. Stefna og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára var samþykkt á Alþingi árið 2016. Meginmarkmið geðheilbrigðisstefnunnar er að stuðla að aukinni vellíðan og betri geðheilsu allra landsmanna og að einstaklingar sem glíma við geðraskanir taki virkari þátt í samfélaginu. Lögð er áhersla á að þjónusta við einstaklinga með geðraskanir sé fagleg, samþætt og samfelld. Margar góðar aðgerðir eru tilgreindar í geðheilbrigðisstefnunni og verið er að hrinda þeim í framkvæmd. Sem dæmi má nefna að sálfræðingum hefur verið fjölgað á heilsugæslustöðvum um land allt og geðheilsuteymi hafa verið sett á fót. Einnig eru þær aðgerðir sem miða að því að draga úr fordómum og mismunun á grundvelli geðheilsu. Á Íslandi falla um 40 manns á hverju ári fyrir eigin hendi og eru það fleiri en látast af völdum umferðarslysa. Í aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum eru fjölmörg markmið sem miða að því að efla geðheilsu fólks almennt og draga úr hættunni á sjálfsvígum. Þá er sjónum sérstaklega beint að þeim sem taldir eru til sérstakra áhættuhópa, þar á meðal hinsegin ungmennum og þeim sem áður hafa reynt sjálfsvíg. Fjárframlag hefur verið veitt til að hrinda í framkvæmd verkefnum sem lögð eru til í aðgerðaáætluninni til að fækka sjálfsvígum á Íslandi. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir mörg jákvæð skref í átt til þess að bæta geðheilbrigði á Íslandi stöndum við frammi fyrir mjög mörgum áskorunum. Skýrari línur vantar í geðræktarstarf í skólum. Skortur er á heildstæðum ramma utan um forvarnir og snemmtæka íhlutun í samræmi við þrepaskiptan stuðning í skólastarfi. Í menntun kennara skortir kennslu á gagnreyndum aðgerðum til að efla atferlis-, félags- og tilfinningafærni barna og ungmenna og skortur er á úrræðum fyrir börn með náms-, hegðunar- og tilfinningavanda. Framboð og aðgangur að úrræðum og þjónustu fyrir börn og fullorðna með geðheilsuvanda sem og fyrir fjölskyldur þeirra er misjafn eftir landsvæðum. Flest úrræði eru í boði á höfuðborgarsvæðinu þar sem mannfjöldinn er mestur. Geðheilbrigðisþjónusta er veitt í heilsugæslu á landinu öllu, en skortur er á þjónustu sérhæfðra heilbrigðisstétta víða um land. Ég legg áherslu á notkun tækninnar í þessu sambandi þannig að tryggja megi þjónustu sérfræðinga sem víðast um landið. Þá er mikilvægt að tryggja samfellu í þjónustu og að auka þverfaglega teymisvinnu. Skipulagi þjónustu og samvinnu þjónustuveitanda er ábótavant og mikil tækifæri felast í því að skipuleggja þjónustuna betur þannig að skýrt sé fyrir notendur hvaða valkostir eru í boði og hvert skuli leitað. Við skipulag þjónustunnar er mikilvægt að leggja áherslu á að mæta þörfum einstaklinga og tryggja aðgang að árangursríkum meðferðarúrræðum á viðeigandi þjónustustigum sem og samfellu og eftirfylgni í meðferð. Hluti þess er að skýra nánar hvaða hlutverki hver þjónustuaðili gegnir og hvernig samstarfi og samvinnu skuli háttað milli þjónustustiga og þjónustuaðila. Við þurfum að efla samvinnu þjónustuveitenda og þjónustuþega og beita okkur fyrir því að sú samvinna verði gerð sýnilegri. Virðulegi forseti. Geðheilbrigði þjóðarinnar er á ábyrgð okkar allra. Við stöndum nú frammi fyrir einstökum tækifærum til framfara í geðheilbrigðismálum. Sókn á þeim vettvangi þarf að byggjast á þeirri grundvallarkröfu að mannréttindi, almennar siðareglur og siðareglur heilbrigðisstarfsfólks séu í forgrunni við veitingu heilbrigðisþjónustu, geðheilbrigðisþjónustu sem og annarrar heilbrigðisþjónustu á öllum stigum. Í því felst virðing fyrir fólki og rétti þess til upplýstrar þátttöku og valfrelsis hvað varðar eigin meðferð. Til að gera fólki kleift að taka upplýstar ákvarðanir varðandi eigin meðferð þarf að hafa greiðan aðgang að upplýsingum um árangursríkar meðferðarleiðir sem byggjast á vísindalegum raunprófuðum aðferðum. Í framtíðinni verða menntakerfið, félagsþjónusta, dómskerfi, samgöngur, skipulagsmál, atvinnulíf og heilbrigðisþjónusta að vinna saman að því að stuðla að heilbrigðara samfélagi þar sem mannréttindi eru höfð að leiðarljósi. Skýrt verður að vera hver gerir hvað og með hvaða hætti við vinnum saman að okkar sameiginlegu markmiðum, hvatar verða að vera fyrir lausnamiðaðri samvinnu. Við þurfum öll að taka höndum saman sem sterkt og manneskjulegt þjóðfélag og standa vörð um geðheilbrigði okkar og barnanna okkar í þágu betri framtíðar fyrir Ísland.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um skýrslu heilbrigðisráðherra um geðheilbrigðismál og framkvæmd geðheilbrigðisáætlunar sem samþykkt var á hinu háa Alþingi í apríl 2016. Skýrslan er aðgengileg, á læsilegu máli, greinargóð og fróðleg og ber að þakka hæstv. ráðherra fyrir hana. Ég mun hlaupa hér á nokkrum atriðum en tíminn setur okkur stífar skorður. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er geðheilbrigðisvandinn einn stærsti heilbrigðisvandi samtímans. Geðheilbrigðismál hafa sérstöðu, þetta er víðfeðmur málaflokkur sem snertir með einum eða öðrum hætti flesta þætti mannlegs lífs. Því má segja að glíman við geðheilbrigðisvanda sé ekki bara einstaklingsins sem í hlut á, ekki bara andlega líðan viðkomandi og sú hlið málsins, þetta kemur fljótt niður á líkamlegri heilsu, hefur áhrif á félagsleg samskipti, vinahópa, nám og atvinnu. Þetta hefur áhrif á öll lífsgæði einstaklinga og fjölskyldna þeirra sem og samfélagsins í heild. Herra forseti. Eins og fyrr segir er breiddin mikil þegar um er að ræða geðheilsuvandamál og nálgun vandans og meðferð kallar á sérfræðiþekkingu, alúð og mikla þjálfun í að finna úrlausnir við hæfi. Undir geðheilsuvanda flokkast m.a. raskanir eins og kvíði, þunglyndi, þroskaraskanir, fíknivandi og ýmislegt sem færist yfir á efri árum, oft kallað elliglöp, og svo hinir alvarlegu sjúkdómaflokkar. Geðræn vandamál einstaklinga koma jafnan snemma í ljós. Samkvæmt skýrslunni er helmingur geðraskana kominn fram á táningsárum og um 75% raskana komnar fram þegar einstaklingur er á þrítugsaldri. Í okkar margbreytilega heimi og oft og tíðum flóknu tilveru hendir það margan að lenda á refilstigum og í vanda, að þurfa að fást við andlega vanlíðan eða heilsubrest vegna ýmissa áfalla eða álags. Þannig er talið að einn af hverjum fjórum glími á einhverjum tíma æviskeiðsins við geðrænan vanda. Skýrslan vísar nokkuð til þingsályktunarinnar í ýmsum efnum, m.a. um aðgerðir gegn fordómum og mismunun gagnvart þeim sem glíma við eða hafa glímt við geðheilbrigðisvanda, þessir einstaklingar séu oft jaðarsettir í samfélaginu, fái á sig stimpil og jafnvel ranglega álitið að fólk sem einhvern tíma hefur glímt við geðröskun eigi sér ekki batavon og sé ofurselt sjúkdómnum. Mikilvægt er því að vinna markvisst gegn fordómum og mismunun af þessu tagi. Hvatt er til þess að ríki og sveitarfélög gangi á undan með góðu fordæmi og ráði fólk sem lent hefur utan vinnumarkaðar vegna langvinnra geðraskana til starfa á stofnunum sínum. Mín reynsla er sú að flestir stjórnendur séu jákvæðir gagnvart tækifærum sem þessum. Hins vegar eru innviðir opinberra stofnana svo veikir nú eftir mörg mögur ár undanfarið að fjármagn, þekkingu og fræðslu skortir - en ekki viljann. Aðgerðaáætlun í þessu efni er til, en vinna við hana ekki hafin. Vonandi verður það að veruleika hið fyrsta og má ekki tefjast. Herra forseti. Sveitarfélögin eru í lykilaðstöðu til að efla geðheilsu almennings. Þau hafa á sinni hendi ýmsa þá þjónustu og starfsemi sem lýtur að daglegu lífi fólks, m.a. þá þætti sem hafa mikla þýðingu fyrir geðheilbrigði margra viðkvæmustu hópanna, unga fólksins. Þar má nefna leik- og grunnskóla, félagsþjónustuna, barnavernd, húsnæðismálin og atvinnumál, samgöngur og skipulag. Dæmi er um sveitarfélög sem hafa hrundið af stað mjög góðum verkefnum á þessu sviði og nærtækast fyrir mig er auðvitað að nefna Akranes en þau eru mun fleiri. Það er aldrei of oft hamrað á mikilvægi þess að hafa skýran skilning á áhættuþáttum geðheilbrigðis og hvað hægt er að gera til að vernda og efla geðheilsu í samfélaginu. Þar skipa öndvegi markvissar forvarnir og snemmtæk, heildstæð úrræði um leið og erfiðleika verður vart. Embætti landlæknis hefur hvatt til geðræktarstarfs í samræmi við nálgun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og hefur hvergi dregið af sér. Í samvinnu við embættið hafa orðið til margir heilsueflandi leik-, grunn- og framhaldsskólar og jafnvel heilsueflandi sveitarfélög og það er vel. Á því þarf að verða framhald en því miður verður hlutskipti þessara verkefna oft það að lenda aftarlega á forgangslista sveitarfélaga þegar velja þarf það sem brýnast er talið því að oft fylgja þessu fjárhagsleg útgjöld. Við erum nefnilega enn dálítið föst í því að líta á heilsueflingu og forvarnir sem útgjöld en ekki fjárfestingu. Eitt af áhersluatriðum í heilbrigðisáætluninni er efling geðheilbrigðisþjónustunnar um landið allt sem skort hefur á og nefnt er að nýta megi fjarheilbrigðisþjónustu og tækni á því sviði til að ná þeim markmiðum betur og það er áhugavert. Þörf íbúanna fyrir geðheilbrigðisþjónustu hefur ekki verið metin með formlegum hætti frekar en fyrir aðra heilbrigðisþjónustu í landinu. Það er auðvitað brýnt og vonandi sjáum við einhver teikn um það í nýrri heilbrigðisstefnu ráðherra. Það er auðvitað eðlilegt að kortleggja þörf fólks fyrir geðheilbrigðisþjónustu og heilbrigðisþjónustu almennt með skipulögðum hætti og reglulega á landinu öllu til að geta mætt þörfinni betur. Herra forseti. Annað markmið geðheilbrigðisáætlunarinnar er að styrkja heilsugæsluna og fjölga sálfræðingum til að starfa þar. Þetta er sérstaklega góð þróun og þarna verður að fylgja málum vel eftir. Einn af hverjum þremur sem leita til heilsugæslunnar glímir við geðheilsuvanda og þessi hópur hefur hreinlega verið hornreka. Samkvæmt áætlunum eiga sálfræðingar að vera starfandi á öllum heilsugæslustöðvum í landinu. Það eru sannast sagna ekki mörg ár síðan þetta þótti harla fráleitt, að sálfræðingar ynnu á heilsugæslustöð og tækju á móti sjúklingum, að þeir réðu við þau verkefni, hefðu eitthvað til málanna að leggja. Fjölmargar rannsóknir sýna að meðferð hjá sálfræðingi er betri lausn við tilteknum vanda, meðferðarheldnin betri en lyfjameðferð. Það tekur kannski lengri tíma en er betri lausn til frambúðar. Lyf eru góð, skipta sköpum um lífsgæði þegar þau eiga við. Lyfjanotkun Íslendinga er annars alveg skefjalaus og vekur heimsathygli. Læknar ávísa meira af róandi lyfjum, svefnlyfjum, þunglyndislyfjum og ofvirknilyfjum en þekkist annars staðar á byggðu bóli. Við þurfum að fá svör við því af hverju þetta er svona. Þau höfum við ekki í dag. Í skýrslunni er ýjað að einhverjum skýringum, líkindum eða kenningum, en vandaðar, faglegar úttektir vantar. Þær þurfum við. Það á að vera hluti af okkar geðheilbrigðisáætlun. Meginmarkmið lýðheilsustefnu frá árinu 2016 er sú að Íslendingar verði ein heilbrigðasta þjóð heims árið 2030. Við spjörum okkur býsna vel en ef við ætlum að ná þessu markmiði [[Forseti hringir.]]verðum við að bretta upp ermar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og þessa yfirferð. Það er gott til þess að hugsa að heilbrigðisráðherra hefur kortlagt stöðuna og ætlar í framhaldi í aðgerðir í málaflokknum. Leiðarstefin eru mannréttindi og valdefling þar sem notendamiðuð þjónusta í nærumhverfi gegnir lykilhlutverki. Þess vegna er mikilvægt að halda áfram því að það er sama hvert litið er; ákall er um aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Þar skiptir aðkoma frjálsra félagasamtaka máli. Ég nefni Hugarafl sérstaklega, en starfsemi Hugarafls er í fullkominni óvissu nú um stundir. Í rauninni á þetta ákall ekki að koma á óvart þar sem kostnaður og aðgengi vegna sálfræðiþjónustu fullorðinna er áfram undanskilinn almennri greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga og getur verið mjög mikill. Algengt er að hver meðferðartími hjá sjálfstætt starfandi sálfræðingi kosti á bilinu 12.000–15.000 kr. Nú þegar hafa nokkrir framhaldsskólar brugðist við ákallinu og kaupa þjónustuna af einkaaðilum eða ráða sálfræðinga inn í skólana. Samkvæmt skýrslu Menntamálastofnunar um brotthvarf í framhaldsskólum réðu tveir skólar sálfræðing í hálft starf og mælist árangurinn af því jákvæður, en það er hægt að gera betur. Í Sálfræðingafélagi Íslands eru um 550 sálfræðingar í ýmsum störfum og á vefsíðu Sjúkratrygginga Íslands má sjá að aðeins níu sálfræðingar eru með rammasamning við Sjúkratryggingar Íslands. Þetta eru sálfræðingar sem huga að börnum og unglingum. Átta þeirra eru á höfuðborgarsvæðinu og einn á landsbyggðinni. Mig langar að velta hér upp þeirri hugsun hvort ástæða þess að ekki er búið að auka aðgengi að sálfræðiþjónustunni með því að fella hana undir hatt Sjúkratrygginga sé sú að menn óttist að of margir muni sækja sér aðstoð líkt og reyndin var þegar sjúkraþjálfarar fengu samning. Þá margfaldaðist fjöldi þeirra sem sóttu sér sjúkraþjálfun. Ég get ekki varist því að hugsa þessa hugsun. Það hefur komið skýrt fram að auka eigi geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar, en þrátt fyrir það virðist ganga hægt að fjölga stöðugildum til að anna eftirspurn. Biðlistar eru langir og hefur starfsfólk heilsugæslunnar beint einstaklingum sem þurfa á þjónustunni að halda að sjálfstætt starfandi aðila. Þar er styttri biðtími. Samt er því áfram haldið fram, réttilega, að aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu eigi að vera jafn sjálfsagt og aðgengi að annarri heilbrigðisþjónustu heilsugæslunnar. Væntanlega verður fólk áfram að bíða eftir nauðsynlegum úrbótum þar sem heilsugæslustöðvar landsins geta rétt svo haldið sjó þótt þær reyni að forgangsraða málum. Eftir stendur spurningin: Er verið að flækja málin um of eða er um nauðvörn að ræða? Ég velti því enn og aftur upp spurningunni hvort réttara sé að breyta regluverkinu þannig að öll geðheilbrigðisþjónusta verði felld undir Sjúkratryggingar Íslands, líka sálfræðiþjónusta. Þá geta allir sótt sér viðeigandi og sjálfsagða aðstoð án þess að vera í framhaldsskóla eða háskóla. Ég kallaði eftir svörum um þetta atriði eins og ég hef margsinnis gert áður. Sálfræðiþjónustan er mikið að færast yfir á það sem kallað er fyrsta stig í heilbrigðiskerfinu, þ.e. heilsugæsluna, eins og hér hefur komið fram, enda er mikilvægt að grípa snemma inn í, áður en vandinn verður alvarlegri. En hvað gerist svo ef um sérhæfðari vanda er að ræða? Einstaklingi er vísað til geðsviða þar sem þau starfa eða sjálfstætt starfandi sálfræðinga eins og ég kom inn á áðan. Höldum okkur við geðsviðin. Það er ekkert gefið að einstaklingur sem leiti þangað fái viðtalsmeðferð hjá sálfræðingi. Það er ekkert gefið. Geðsviðin þurfa nefnilega líka að forgangsraða og ég velti fyrir mér: Hversu mikill þarf vandinn að vera eða hvernig ætlum við yfirleitt að skilgreina hvort, hvenær eða hvernig fólk fær þjónustu? Það sem er hvað mest sláandi er að sálfræðingar með alla sína starfsreynslu og þjálfun og stofu eins og Litlu kvíðameðferðarstöðina munu ekki geta sóst eftir því að komast á rammasamning Sjúkratrygginga Íslands þrátt fyrir að starfa einvörðungu með börnum og ungmennum og þeir njóta handleiðslu og teymisvinnu mjög reyndra sálfræðinga bæði hérlendis og erlendis.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka heilbrigðisráðherra fyrir þessa skýrslu og umræðuna um skýrsluna. Ljóst er að það er mikill vilji til að gera vel í málaflokknum. Það er verið að einhenda sér í gríðarlega mörg mjög mikilvæg verkefni og ekki síst er verið að reyna að halda utan um öll þau fjölbreyttu verkefni sem um er að ræða. Það sem mig langar kannski að nefna í upphafi er menntakerfið okkar af því að brýnt er að það sé staður þar sem við getum gert betur í geðheilbrigðismálum. Bæði á ég auðvitað við að auka vellíðan barna okkar í menntakerfinu en einnig að auka þekkingu starfsmanna í skólum á geðsjúkdómum og einkennum kvíða og þunglyndis ásamt því að hafa þekkingu og teymi til að grípa inn í þegar þörf er á fyrstu stigum vandans. Brotthvarf úr skólum er mest á meðal þeirra sem koma verr út hvað varðar líðan og námsgetu. Það er ótrúlega mikilvægt að við einhendum okkur í að styðja við ungt fólk með andlega erfiðleika og námserfiðleika til áframhaldandi skólagöngu. En skólinn þarf að hafa þessa þekkingu til að halda utan um nemendur og átta sig á varúðarmerkjum og geta unnið með foreldrum og sérfræðingum o.s.frv. Með því að geta brugðist við og vera með augun opin fyrir fyrstu einkennum er oft hægt að grípa inn í, t.d. kvíða sem er ekki orðinn að geðheilbrigðisverkefni en getur fljótt orðið það ef ekki er brugðist við. Það þarf að vera teymi fólks sem kemur að einstaklingi með slík einkenni eða geðvandamál sem þarf aðstoð og við þurfum að vera óhrædd við að tengja saman aðila í þannig teymi og nýta okkur það hversu smá við erum. Stundum þegar við horfum á kerfið utan frá og tölum við aðila sem hafa nýtt sér kerfið, notendur þess, er eins og það sé hannað fyrir samfélag sem hefur ekki haft aðgengi að neinni tækni eða að landið sé einfaldlega svo stórt að það sé algerlega ómögulegt að ná samþættingu milli skóla, ríkis, frjálsra félagasamtaka og annarra sérfræðinga. En það er fleira sem við þurfum að huga að þegar við höldum áfram að mynda stefnu og gera fleira í geðheilbrigðismálum, það er að gleyma ekki að horfa á stöðu ungra drengja og ungs fólks á örorku. Hlutfallið er komið upp í 41% í fjölgun öryrkja í hópi ungra karla á síðustu sex árum. Það er gríðarlega há tala. Geðraskanir eru langalgengasta ástæða örorku á Íslandi. 38% öryrkja á Íslandi eru það á grundvelli geðgreiningar. Þarna getum við líka tengt við menntakerfið og stöðu ungra drengja í því. Þegar við horfum á slakan árangur ungra drengja í menntakerfinu sem týnast oft og vantar nýjan hugsunarhátt við kennslu þurfum við að þora að breyta og þora að hugsa upp á nýtt, ekki síst geðheilsunnar vegna. Eitt er það sem við þurfum öll að hugsa um þegar við fjöllum um ýmis mál eins og skýrslu um geðheilbrigðismál, en það er hversu mikilvægt það er að skoða samhengi hlutanna. Á það skortir almennt hjá okkur öllum, það er að þora að stíga aðeins til baka og sjá stóru myndina. Við leggjum áherslu á ákveðin mál. Það er mikill vilji til bættrar geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum, en við eigum stundum erfiðara með að stíga aðeins til baka og horfa á stærri mynd og stærra samhengi hlutanna. Á sama tíma og við ræðum stöðu ungra drengja í menntakerfinu þurfum við líka að taka inn í myndina fjölda ungra drengja eða ungra karlmanna sem taka sitt eigið líf eða eru nýir á örorku. Það er þetta samhengi hlutanna sem mig langaði aðeins að nefna hér. Við þurfum að þora að spyrja spurninga og velta fyrir okkur grunninum, menntakerfinu og skoða fleiri anga því að þegar við ræðum geðheilbrigðismál er í svo ótrúlega mörg horn að líta. Og kerfið er flókið. Ekki síst er það verkefni og áskorun fyrir ráðherra sem ég veit að er að reyna að ná utan um og skoða stóru myndina, en notendur finna líka fyrir því hvað kerfið í dag er flókið. Þegar fólk fær sjúkdóm, fótbrotnar, greinist með krabbamein er ákveðin leið sem kerfið býður upp á, ákveðin þjónusta, en þegar um geðvandamál er að ræða bendir hver á annan. Það er kannski vandinn. Í skýrslunni eru tvær myndir sem sýna okkur í rauninni fjölbreytileikann og hvað við eigum margar gríðarlega góðar og öflugar stofnanir og frjáls félagasamtök, en þarna vantar leiðina. Það er næsta verkefni okkar. Það er svo rétt sem í skýrslunni segir, virðulegi forseti, ef ég fæ að vitna í hana: „Geðræn vandamál koma oft snemma í ljós og geta haft mikil og langvarandi áhrif á líf fólks. Um helmingur geðraskana er kominn fram á táningsárum og 75% geðraskana eru komnar fram þegar einstaklingar eru á þrítugsaldri.“ Þarna þarf ferillinn fyrir börn að vera afskaplega skýr og betri svo það sé hægt að ganga strax í vandamálið og þá skiptir sjónarhorn notendanna gríðarlega miklu máli. Við þurfum að ræða stöðu aðstandenda í kerfinu öllu og gera betur í þessu líkt og mörgu öðru þegar kemur að framkvæmdinni og við búum til kerfið. En það er gríðarlega margt gott í skýrslunni. Ég hvet ráðherra til allra góðra verka í þessu og ég veit að hér inni er mikil samstaða um að gera enn þá betur þegar kemur að geðheilbrigðismálum.
Forseti. Geðheilbrigðisáætlun sem var samþykkt á Alþingi árið 2016 hafði það meginmarkmið að auka vellíðan og bæta geðheilsu landsmanna og stuðla að virkari samfélagsþátttöku einstaklinga sem glíma við geðraskanir til skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra. Við sjáum að vinnu að einstaka markmiðum miðar í sumum tilfellum ágætlega en í flestum tilfellum er hún rétt að byrja. En það sem skortir hvað mest er að við sjáum ekki hvernig vinnu miðar að meginmarkmiðum áætlunarinnar; samþætting á þjónustu við einstaklinga með geðraskanir, að bæta uppeldisskilyrði barna þannig að stuðlað sé að vellíðan þeirra, að tryggja að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Ég hef nefnilega áhyggjur af því að þótt okkur miði áfram í vinnu við framkvæmd einstakra markmiða kemur hvergi fram í skýrslunni hvernig árangur verði mældur, því að árangur er bara hægt að mæla út frá líðan og geðheilsu notenda þjónustunnar. Það hvernig okkur gengur að bæta geðheilsu landsmanna verður bara mælt með beinni aðkomu þeirra. Á Íslandi ríkir allt of oft ákveðið sérfræðingaræði. Þegar kemur að því að móta stefnu í mikilvægum málaflokkum eins og þessum sem fæst við grunnheilbrigðisþjónustu og grunnþarfir fólks í samfélaginu horfum við á vandamálið að ofan. Skýrslan felur í sér greiningu á því hvernig kerfið okkar er ekki nægilega gott og hún felur í sér mat sérfræðinga á því hvaða breytingar séu nauðsynlegar. Þó að það sé ágætisnálgun og nauðsynleg að vissu leyti vantar að við horfum á kerfið að neðan, frá sjónarhóli notenda, hver upplifun þeirra er sem þurfa að nýta sér þessi kerfi. Það er allt of algengt að þegar fjallað er um áskoranir í geðheilbrigðismálum er ekki leitað til fólks með reynslu af geðrænum áskorunum nema þá kannski til skrauts. Um heim allan leggja hreyfingar þeirra sem byggja á eigin reynslu áherslu á „ekkert um okkur án okkar“ á meðan við hérna heima lítum á þetta sem eitthvert tæknilegt vandamál sem hægt er að útvista til sérfræðinga til að laga ofan frá. Þessu þarf að breyta. Staða geðheilbrigðismála á Íslandi er ekki nægilega góð. Því miður hefur hún versnað frekar en batnað. Úrræðum hefur verið lokað vegna fjárskorts eða vegna þess að ríkið hefur hætt að veita framlög til þeirra og við vitum að margir þurfa að bíða oft vikum og mánuðum saman eftir að hljóta viðeigandi geðheilbrigðisþjónustu. Kulnun er vaxandi vandamál á íslenskum vinnumarkaði og í íslensku samfélagi, sem við erum rétt núna að byrja að átta okkur á. Á sama tíma hefur geðheilsu ungs fólks hrakað mikið, ekki síst ungra karlmanna. Frá árinu 2012 hefur ungum karlmönnum með geðgreiningu sem hljóta örorkubætur fjölgað um hátt í 30% og geðraskanir eru nú langalgengasta ástæða örorku á Íslandi. Hátt í 7.300 manns, 38% örorkulífeyrisþega, eru öryrkjar á grundvelli geðgreiningar. Ég sakna þess að fjallað sé í skýrslunni um skort á sérhæfðri þjónustu við viðkvæma hópa. Sem dæmi má nefna viðvarandi skort á langtímameðferð fyrir fólk með tvíþættan og þríþættan vanda. Þessi skortur hefur m.a. haft þær afleiðingar í för með sér að heimilislausum í höfuðborginni fer fjölgandi með tilheyrandi afleiðingum fyrir einstaklingana sjálfa, aðstandendur þeirra og sveitarfélagið. Með sama hætti hafa Geðhjálp, Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis og nefnd gegn pyndingum og vanvirðandi meðferð bent ítrekað á að takmörkuð geðheilbrigðisþjónusta í íslenskum fangelsum samræmist hvorki mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar né mannréttindasáttmála Evrópu. Í skýrslunni er lítil áhersla lögð á starfsemi frjálsra félagasamtaka og hlut notenda í stefnumótun og framkvæmd þjónustunnar. Samt vitum við sem höfum látið þennan málaflokk okkur varða að nýsköpun á sviði geðheilbrigðismála er oftast drifin áfram af frjálsum félagasamtökum. Úrræðin sem hafa orðið til hafa skipt gríðarlegu máli fyrir það fólk sem hefur notað þau. Eldmóðnum sem er að finna í frjálsum félagasamtökum ber að fagna og nýta í stað þess að kæfa með kafkaískri bírókratíu. Í skýrslunni er lítil grein gerð fyrir áhrifum samfélagsgerðar og menningar á geðheilsu fólks. Samt hafa rannsóknir sýnt fram á að þættir eins og vinnumenning, aðbúnaður fjölskyldna og barna, hafa afgerandi áhrif á geðheilsu almennings. Það er nefnilega svo að við getum gert fleira til að stuðla að bættu geðheilbrigði og bættri líðan en bara það að efla úrræði og þjónustu. Ef við viljum stuðla að bættri andlegri og líkamlegri heilsu landsmanna verðum við að styðjast við bestu og nýjustu þekkingu og nýta okkur þau verkfæri sem þekkingin hefur skapað. Við þurfum að horfa til streituvalda í samfélaginu og hvernig við getum byggt upp samfélag saman sem grundvallast ekki á því að keyra fólk út annaðhvort í skóla eða vinnu og ýtir þannig undir þann geðræna vanda sem við sjáum nú í síauknum mæli hjá ungu fólki. Við þurfum að efla forvarnir, gæta þess að enginn lifi við eða undir fátæktarmörkum, horfa til hollara mataræðis, hvetja til innri íhugunar og tryggja að fólk hafi rými og tækifæri til að öðlast innri frið og tilgang. Við þurfum að stytta vinnuvikuna, gefa fólki meiri tíma með fjölskyldunni, með börnunum sínum, því að á sama tíma gefum við börnunum meiri tíma með foreldrum sínum. Að stytta vinnuvikuna er að fjárfesta í börnum okkar. Það sem ég er fyrst og fremst að tala um er mannúðlegra samfélag þar sem fólk er ekki bara að draga fram líftóruna heldur fær tækifæri til að dafna og blómstra. Það er áhrifaríkasta leiðin til að tryggja bestu mögulegu líkamlega og andlega heilsu fólks. Við verðum að taka saman höndum til að byggja upp mannúðlegra samfélag þar sem við setjum vellíðan og andlega og líkamlega heilsu í fyrsta sæti. Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir skýrsluna í dag. Ég heyri að hæstv. ráðherra talar á þessum nótum í sínu máli og er það fagnaðarefni. Það er gott að við vinnum áfram að því markmiði að bæta geðheilsu allra landsmanna og það er verkefni okkar allra og ég vona svo sannarlega að við saman náum því markmiði.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir að fara yfir stöðuna og þær áhugaverðar hugleiðingar sem ráðherra setur fram varðandi svo mikilvæg mál sem geðheilbrigðismál eru. Það er auðheyrt að ráðherrann gengur til verks fullur vilja og með uppbrettar ermar í þessum efnum og er það vel. Stefna og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum var samþykkt árið 2016 til fjögurra ára en meginmarkmið hennar er, með leyfi forseta: „Aukin vellíðan og betri geðheilsa landsmanna og virkari samfélagsþátttaka einstaklinga sem glíma við geðraskanir til skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra.“ Horft verði til samþættingar á þjónustu og áhersla lögð á að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli geðheilsu auk þess sem uppeldisskilyrði barna stuðli að vellíðan þeirra. Í heild sinni er samþykkt stefna í geðheilbrigðismálum góð og gild en svo er annað mál hvernig okkur tekst að halda þræðinum og hvernig við spinnum hann áfram. Forvarnir eru til alls fyrst, fræðsla og upplýsingar. Því er mikilvægt að leggja áherslu á grunninn og þá skiptir samstarf ríkis og sveitarfélaga í geðheilbrigðismálum miklu máli. Sveitarfélögin hafa með bæði leikskóla og grunnskóla að gera. Grunnur að góðri geðheilsu er lagður í gegnum skóla, frístundir og íþróttir. Snemmtæk íhlutun og heildstæð úrræði skipta máli um leið og erfiðleikanna verður vart. Heilsuefling í skólum þarf að fara fram með heildrænum hætti, en hún byggir undir alla þætti í framtíðarheimi einstaklingsins. Skimun fyrir áhættuþáttum hjá börnum, svo sem kvíða, þunglyndi og/eða áhrifum áfalla meðal barna, er þáttur í forvörnum. Þannig er hægt að veita viðeigandi stuðning og fræðslu ef viðkomandi einstaklingur telst í áhættuhópi. En það er ekki allt unnið í gegnum skólann heldur þarf að hlúa vel að fjölskyldunni, styðja foreldra í uppeldishlutverkinu. Það hefur góð áhrif á samfélagið allt. Geðlæknar, kennarar og sálfræðingar hafa lagt áherslu á að hægja þurfi á þjóðfélaginu, lifa í hægara tempói, staldra við og njóta. Okkur er svo gjarnt að setja undir okkur hausinn og æða áfram. Þjóðfélag í mildara takti skapar betri núvitund og rými fyrir athygli okkar hvert á öðru. Leiðin til þess er til að mynda að stefna að lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði og sveigjanlegri vinnutíma eða styttingu hans. Það færir okkur nær fjölskylduvænu samfélagi. Virðulegi forseti. Þegar talað er um skipulagða heilbrigðisþjónustu er átt við að allir landsmenn eigi kost á góðri þjónustu á hverjum tíma óháð búsetu. Það á við um alla heilbrigðisþjónustu, hvort sem það snýr að andlegu, líkamlegu eða félagslegu heilbrigði. Það verður líka að raungerast að þjónustan sé veitt á viðeigandi þjónustustigi. Í nýsamþykktri byggðaáætlun er gert ráð fyrir að náið samráð sé milli ráðuneyta og stofnana ríkisins og sveitarfélaga við framkvæmd byggðastefnu til að tryggja samhæfingu og áætlanagerð hins opinbera. Í því sambandi er talað um að gera þjónustukort sem sýni aðgengi landsmanna að opinberri þjónustu. Þar verður til gagnagrunnur til að nýta til frekari stefnumörkunar og þar verður líka hægt að sjá hvar skórinn kreppir í heilbrigðisþjónustu. Íbúar landsins, hvar sem þeir búa, eiga að hafa aðgang að þverfaglegu teymi heilbrigðis- og félagsþjónustu. Núverandi stjórnvöld hafa lagt áherslu á dreifða þjónustu. Geðheilsuteymum á höfuðborgarsvæðinu hefur verið fjölgað og komið á fót nýjum teymum á landsbyggðinni. Þetta er góður grunnur að samþættri geðheilbrigðisáætlun um landið og mikilvægt að haldið verði áfram á þessari braut. Markmið með geðheilsuteymum vítt og breitt um landið er að færa þjónustuna nær fólkinu með því að virkja heilsugæslustöðvar sem fyrsta þjónustuáfanga fólks með geðheilbrigðisvanda í því samfélagi sem þjónustuþeginn lifir í. Teymið er með yfirsýn yfir þjónustuna sem er í boði og stuðlar að því að hún nýtist sem best og sér um öll samskipti við aðrar stofnanir, fagaðila og meðferðarúrræði er varða geðheilbrigðismál. Með þessu er líka verið að taka á fordómum bæði innan samfélagsins og heilbrigðisgeirans sem er mjög mikilvægt líka. Þetta er til þess fallið að auka getu heilsugæslunnar til að takast á við flóknari geðræna sjúkdóma. Það er ánægjulegt að sjá að stefnt er á að komið verði geðheilsuteymi í öllum landshlutum á árinu 2020. Það er einnig ánægjulegt að sjá að markmiðið er líka að horfa til þjónustu ólíkra hópa og koma til móts við þá, eins og t.d. heyrnarlausa og heyrnarskertra og aðgang þeirra að túlkaþjónustu. Þetta þarf líka að vera til staðar fyrir aðra hópa, það þarf að snerta alla þjóðfélagshópa, t.d. aðra fatlaða einstaklinga, útlendinga og aðra. Allir eiga að geta horft til þess að heilsugæslustöðin verði þeirra fyrsti viðkomustaður ef á brýtur. Gert er ráð fyrir að starfshópur kanni hvort farþjónusta geti nýst til að veita fólki meðferð vegna geðraskana. Þarna er verið að koma til móts við fólk í hinum dreifðu byggðum og tryggja aðgang allra landsmanna að geðheilbrigðisþjónustu. Fjarskiptaþjónustu er verið að nota víða. Má nefna stuðningsþjónustu í skólum eins og talkennslu og túlkaþjónustu, einnig sálfræðiþjónustu við nemendur. Hefur þetta gefist vel víða um landið. Fjarþjónusta á einnig við um almenna heilbrigðisþjónustu og er mikilvægt að þróa þessa aðferð áfram með opnum huga. Hana þarf auðvitað að veita með öruggum hætti ásamt því að skoða ýmsar leiðir til að nýta þjónustuna jafnt um allt land. Þrátt fyrir að slík þjónusta komi aldrei að fullu í staðinn fyrir samtal augliti til auglitis opnar þetta á jafnrétti og í einhverjum tilfellum er kannski auðveldara að nálgast vandann með slíkum hætti en að sækja þjónustuna um langan veg. Virðulegi forseti. Það er víða pottur brotinn í geðheilbrigðismálum. Það vantar langtímaúrræði. Það er mikilvægt að hlutirnir séu hugsaðir heildrænt til að hjálpa fólki með tvíþættan vanda. Langtímaúrræði fyrir fólk með geðrænan vanda vantar. Margir hafa ræktað með sér geðsjúkdóma í gegnum fíkn og hafa ekki fengið geðgreiningu og viðeigandi úrræði til að komast á betri stað. Það er engin nýlunda að einstaklingur með tvíþættan vanda sé vistaður í fangageymslu. Það eru líka dæmi um að einstaklingar hafi orðið vímuefnum að bráð og lendi alls staðar á milli í kerfinu. Við erum ekki bara að tala um ungt fólk og aðstandendur þess heldur líka fullorðna einstaklinga sem koma að luktum dyrum í kerfinu. Geðrænir kvillar fara ekki í manngreinarálit og oft fylgja þeir fólki lífið út. Það vantar búsetuúrræði fyrir þá sem nota fíkniefni. Það er ekkert búsetuúrræði fyrir konur í þessum vanda. Það eru konur á götunni sem eru tvígreindar og eiga fjölda meðferða að baki sem ekki hafa skilað þeim til fullrar samfélagsþátttöku. Margt kemur til greina. Eitt það mikilvægasta sem stendur fólki næst er heimilið, en oft er bara eitt sem bíður eftir meðferð og það er gatan. Meðferðin skilar ekki árangri nema einstaklingurinn sjái tilgang í að snúa aftur heim og hefja endurhæfingu í öruggu athvarfi. Það vantar úrræði fyrir þessar konur. Það eru til úrræði fyrir karla, en það þarf að gera meira. Í Konukoti, neyðarúrræði í búsetu, eru konur sem hafa búið þar jafnvel árum saman. Það er bara úrræði til skamms tíma og ekki til þess fallið að þær sem gista þar geti kallað það heimili. Í Kvennaathvarfinu mega konur ekki vera undir áhrifum. Þess vegna skiptir svo miklu máli að finna búsetuúrræði fyrir þessa einstaklinga. Fólk á götunni er ekki fært um að vinna með sinn vanda og oft er mikil áfallasaga að baki hjá því. Í heimildarmyndinni Lof mér að lifa sem sýnd var á RÚV fyrir skemmstu var rætt við konur sem voru á leið í meðferð en voru ekki nægilega bjartsýnar á árangur því að þær vissu ekki hvar eða hvort þær ættu einhvers staðar höfði sínu að halla eftir meðferðina. Það má líkja þessum hópi við flóttamenn sem hafa flúið heimili sitt og lífið verður alltaf einn flótti meðan þær hafa ekki öruggt skjól. Húsnæði innan fjögurra veggja er efnisatriði, en heimili er byggt upp í hægfara ferli, er stundum sagt. Brotið heimili er því oft þröskuldurinn sem margir hnjóta um í endurhæfingarferli sínu. Þátttaka í samfélagi skiptir alla máli. Endurkoma á vinnumarkað getur líka skipt sköpum, bæði efnahagslega og í að endurheimta heilsuna. Vinnumarkaðurinn þarf að vera tilbúinn að taka á móti fólki sem kemur úr endurhæfingu, kannski með skert vinnuþrek í fyrstu, en hefur fullan vilja til að taka þátt. Hlutastörf og sveigjanlegur vinnutími kemur sterkt inn og á endanum hlýtur það að vera sameiginlegt hagsmunamál allra að skapa fólki möguleika á endurkomu út á vinnumarkaðinn. VIRK hefur unnið ötult starf og hjálpað mörgum í að endurheimta vinnuþrek sitt og sjálfstraust. Þjónustan hefur miðað að því að styðja einstaklinga með heilsubrest aftur út á vinnumarkað. Hluti fólks í endurhæfingu leitar í sitt fyrra starf eða þarf að leita á ný mið. Endurhæfing á sér líka stað í gegnum starf og vinnu og er mikilvægt skref í endurkomu í samfélagsþátttöku. Virðulegi forseti. Við erum með samþætta stefnu til fjögurra ára í geðheilbrigðismálum en tíminn tikkar og núverandi stefna rennur út á árinu 2020. Þá er væntanlega kominn tími til að horfa á næstu skref og hvert skuli stefna. Hver verða áhersluatriðin í næstu stefnu? Verður lögð áhersla á að búa til stefnu sem nær yfir einstaklinga með tvíþættan vanda? Samþykktar stefnur ættu að vera sem lífrænastar og ættu stöðugt að vera í endurskoðun með áherslu á víðtækt samráð svo að þekking og reynsla nýtist best. Þess er vænst að öll vinna sem tengist framkvæmd geðheilbrigðisstefnu leiði til skipulegri vinnubragða, skýrari verkaskiptingar, aukinnar samhæfingar og samvinnu við að efla heilsu og auka vellíðan almennings og draga úr áhrifum ójafnaðar á heilsu. Þannig náum við að viðhalda ásættanlegu geðheilbrigði um allt land.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa góðu og gegnu skýrslu. Hún er uppfull af væntingum um bjartari og betri tíma og þessi kafli sem fjallar um geðheilbrigðismál verður svo sannarlega aldrei nógu vel krufinn svo vel verði til framtíðar. Það sem við horfum upp á í dag og hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi áðan er að 40 einstaklingar sviptu sig lífi í fyrra. Það sem af er ári eru 40 einstaklingar dánir og er verið að rannsaka hvort og hversu margir af þeim hafi hreinlega látist vegna lyfjaeitrunar. Geðteymin okkar, spítalinn, réttar- og öryggisgeðdeildir og nú síðast Skúli Magnússon, héraðsdómari og fyrrverandi formaður Dómarafélags Íslands, tala um þá miklu aukningu sem hefur orðið á nauðungarvistun ungra manna og drengja. Vegna hvers? Jú, vegna kannabisreykinga, segir hann. Það sé hafið yfir allan vafa að ungir drengir sem byrja að reykja kannabis á aldrinum 12–15 ára eiga eftir að ganga í gegnum eitthvað slíkt í fleiri en færri tilvikum. Það hefur orðið vart við það að strax í kringum tvítugt lenda þessir ungu menn í geðrofi. Hvað verður svo um þá? Þeir eru nauðungarvistaðir. Þeir eru inni á öryggisgeðdeild. Þeir fá jafnvel hjálp þannig að þeir geti virkað úti í samfélaginu og komið út í samfélagið. Þeir fá lyf og allan aðbúnað. En hver er eftirfylgnin? Hún er lítil sem engin. Búsetuúrræði og aðbúnaður, aðstoð við að komast út í samfélagið, aðstoð við að fá vinnu, allt er það af svo skornum skammti að þessir mörgu einstaklingar verða bara að sitja áfram inni á geðdeild þótt þeir eigi að heita tilbúnir til að ganga aftur inn í samfélagið. Það er svo margt sem við getum gert annað en að setja niður falleg orð á blað. Það er svo margt sem við getum gert ef við bregðumst við með gjörðum en ekki bara orðum. Ég veit að hlutskipti hæstv. heilbrigðisráðherra er erfitt. Þetta er gríðarlega stórt verkefni sem hún hefur í fanginu og ég óska henni sannarlega alls hins besta og ég vænti mjög mikils af henni þegar ég vissi að hún fékk þetta erfiða hlutskipti. En það breytir ekki þeirri staðreynd að mér finnst of mikið um tal, of lítið um framkvæmdir. Ég horfi á biðlistana inn á Vog, 600 einstaklingar. Nú hefur það verið viðurkennt að fíknisjúkdómar eru í mörgum tilvikum beintengdir geðrænum vanda. Hvers vegna erum við, virðulegi forseti, með 600 manns á biðlista eftir hjálp inni á Vogi? Ég bara get ekki talað nógu oft um það í þessu æðsta púlti landsins. Getum við lokað augunum fyrir því að fleiri hafa dáið á þessu ári vegna fíknivanda en samanlagt úr öllum öðrum sjúkdómum einstaklinga á aldursbilinu 18–40 ára á Íslandi? Er mögulegt að loka augunum fyrir því? Ég segi nei. Það gæti kostað okkur 200 millj. kr. að eyða þessum biðlistum. Á innan við ári værum við komin í jafnvægi og gætum tekið við öllum sem væru tilbúnir á þeim tímapunkti að leita sér hjálpar. Við gætum gert það strax. 200 milljónir í þessu sambandi í mínum huga eru baunir, virðulegi forseti, ekki grænar baunir heldur bara baunir í orðsins fyllstu merkingu. Við tölum um að þetta kerfi eigi að vera frábært alls staðar á öllu landinu, það eigi ekki vera háð búsetu hvort við fáum þjónustu. Við horfum til skólakerfisins. Í kosningabaráttunni 2016, fyrstu kosningabaráttu sem ég tók þátt í, þá sem formaður Flokks fólksins, með nýstofnaðan stjórnmálaflokk, var einn samnefnari í framhaldsskólunum. Unga fólkið okkar bað um aðstoð, sálfræðiþjónustu, endurgjaldslausa sálfræðiþjónustu inn í skólann til sín. Hvar er hún núna, virðulegi forseti? Við lofuðum því öll að ef við fengjum umboð til þess og settumst hér í þessa stóla myndu börnin fá þessa þjónustu. Hvar er hún nú? Hvað skyldi verða um þau 30% ungra drengja sem útskrifast úr grunnskóla með lélegan lesskilning? Hvernig gengur þeim? Fara þeir í framhaldsnám? Og ef þeir skyldu ætla að freista gæfunnar þar, hvað verður þá um þá? Hverjir eru það sem eiga í þessum geðvanda? Hvernig bregðumst við við strax? Ekki á morgun, ekki með fallegum orðum heldur með gjörðum strax. Virðulegi forseti. Ég sendi hæstv. heilbrigðisráðherra baráttukveðjur og veit að hún á svo sannarlega erfitt og umfangsmikið verk fyrir höndum. En ég treysti því að með samstilltu átaki og öflugum vilja getum við gjörbreytt strax þeirri umgjörð og leyst úr þeim vanda sem allt of margt af unga fólkinu okkar býr við í dag. Geðheilbrigðismál á Íslandi þurfa ekki að vera eins skelfileg og í eins ömurlegu ástandi og þau eru nú ef við bregðumst við strax.
Frú forseti. Geðheilbrigðismál hafa oft og iðulega mætt afgangi og gera það enn, því miður, þótt góður vilji standi til annars, sem betur fer. Af hverju er ég að segja þetta, frú forseti? Við skulum taka dæmi. Manneskja sem lendir í alvarlegu slysi eða greinist með alvarlegan, lífshættulegan, líkamlegan sjúkdóm fær líklegast ekki þau skilaboð að fara aftur heim, bíða svolítið og sjá hvernig verður, hvort hún verði ekki bara hressari, eða að deildin verði lokuð yfir sumartímann, langur biðlisti sé í úrræði og mæti í framhaldinu, að öllum líkindum, fordómum eða jafnvel útskúfun úr samfélaginu. Nei, sem betur fer er manneskju sem lendir í slíkum alvarlegum, lífshættulegum, líkamlegum veikindum líklegast mætt í heilbrigðiskerfinu okkar með viðbragðsáætlun og allt gert til að finna lækningu, þótt vissulega finnist sumum aldrei nóg að gert. Með þessu er ég ekki að segja að þeir góðu fagaðilar sem hafa sérhæft sig í geðheilbrigðismálum sinni ekki sjúklingunum sínum, langt því frá, heldur höfum við stjórnmálamenn og stjórnvöld sett þessi mál aftar í forgangsröðun allt of lengi. Þó svo að ég fagni vissulega tilkomu skýrslu heilbrigðisráðherra og góðum orðum hennar og margt fínt sé að finna þar sakna ég þess að skýrslan endurspegli betur þann margþætta vanda sem blasir við þeim sem raunverulega þurfa á hjálp að halda, þar sem skjólstæðingar og fjölskyldur eru sendar fram og til baka innan kerfis og utan. Við höfum upplifað það, m.a. í heimildarþáttum í sjónvarpinu á nýliðnum dögum. Og það er jafnvel stundum rifist um hver eigi að borga reikninginn. Þetta sjáum við líka. Stundum er leitin að hjálp það flókin að einstaklingar gefast upp á því að leita hjálpar innan kerfisins. Við því þarf að sporna. Skortur á ábyrgð og óskýrt ferli flækist fyrir. Útgangspunkturinn verður að vera einstaklingurinn sjálfur og þarfir hans. Það þarf að leysa upp þessa endalausu múra þar sem kerfin tala ekki saman. Að mínu mati er mikilvægt að til séu með þessu mælanlegar tölur um árangur á þessu sviði þannig að haldið verði áfram að gera nákvæmlega það sem tekist hefur vel og þora líka að segja að við hættum við það sem gengur hreinlega ekki upp. Breytt nálgun og aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu fyrir alla ætti að mínu mati að vera algjört forgangsmál. Við vitum að einstaklingar á aldrinum 18–25 eru í hvað mestri hættu þegar kemur að andlegum veikindum. Fimmta hver kona á aldrinum 18–25 ára mælist hér á landi með þunglyndiseinkenni. Algengasta dánarorsök íslenskra karlmanna á sama aldri er sjálfsvíg eða fíknitengd. Í nýrri skýrslu embættis landlæknis kemur fram að um 9% ungmenna á Íslandi hafa gert tilraun til sjálfsvígs einhvern tímann á ævinni. 46.266 einstaklingar leystu út þunglyndislyf á Íslandi árið 2016, sem er um 22% aukning frá árinu 2012. Rúmlega þriðjungur háskólanema á Íslandi mælist með miðlungs eða alvarleg einkenni þunglyndis, yfir 4.000 þeirra. Og um 20% nemenda mælast einnig með kvíðaeinkenni. Stærsti hluti örorkubóta er greiddur vegna andlegrar örorku. Ég vil einnig geta í þessu samhengi að á sjúkrahúsið Vog innritast sex sjúklingar á dag að meðaltali alla daga ársins en ríflega 600 manns eru þar nú á biðlista. Bara á þessu ári hafa síðan 27 einstaklingar yngri en 40 ára látið lífið með greiningu á fíknisjúkdóm. Við blasir að stórefla þarf fyrsta viðkomustað hver sem hann er og tryggja öllum viðeigandi aðstoð. Það er lífsnauðsynlegt. Opin umræða um málaflokkinn síðustu misserin hefur skilað fleiri stöðugildum sálfræðinga innan háskóla, framhaldsskóla og í heilsugæslu og myndað grundvöll fyrir þá áætlun sem nú er til umræðu, sem er fagnaðarefni. En aðgengi er samt sem áður ekki tryggt í núverandi kerfi og það er áhyggjuefni. Samkvæmt upplýsingum Hagstofu telja um 33% Íslendinga sig ekki hafa efni á geðheilbrigðisþjónustu og á þetta sérstaklega við um ungt og tekjulágt fólk. 10–15 meðferðartímar hjá sálfræðingi kosta líklega á bilinu 120.000–220.000 kr. Fjöldi einstaklinga neyðist til að neita sér um þessa lífsnauðsynlegu þjónustu vegna fjárskorts. Það leiðir til umfangsmeiri vandamála og kostnaðarmeiri úrræða til að bregðast við þeim vandamálum seinna meir. Þetta vitum við. Þó svo að verið sé að auka úrræðin í heilsugæslunni eru þar einnig langir biðlistar, auk þess sem ekki er víst að þar séu nákvæmlega þau úrræði sem henti hverju sinni fyrir skjólstæðinginn. Hvaða skilaboð eru síðan stjórnvöld að senda til almennings þegar almenn sálfræðiþjónusta er ekki niðurgreidd í gegnum Sjúkratryggingar Íslands líkt og önnur nauðsynleg heilbrigðisþjónusta þegar fíknigeðdeild og meðferðarheimili eru lokuð yfir sumartímann vegna fjárskorts og þegar þrengt er að fjármagni þeirra frjálsu félagasamtaka sem hafa sinnt málaflokknum af alúð, eins og hjá Hugarafli, Rauða krossinum og SÁÁ? Ég velti einnig fyrir mér hvort þetta hökt við að leysa málin sé tengt því að stjórnvöld vilji ekki horfast í augu við að krafa um aukna heilbrigðisþjónustu á þessu sviði verður ekki eingöngu leyst með opinberu framtaki heldur í gegnum fjölbreyttar leiðir í samvinnu við sjálfstætt starfandi aðila svo heilbrigðisþjónustan okkar verði þannig að fólki með alls konar sjúkdóma og á biðlistum verði sinnt Við hljótum öll að sjá mikilvægi þess sem felst í að gera betur á öllum stigum, hvort sem við skoðum að efla forvarnir, úrræði, sveitarstjórnarstigið, skólana, meðferðarúrræðin eða einfaldlega það að við getum sagt fólki að samfélagið sé tilbúið til að taka á móti og við því þegar það er búið að vera í meðhöndlun og meðferð. Mér finnst það a.m.k. augljóst. Með aukinni áherslu á geðheilbrigðismál tækist okkur þó fyrst og fremst að bjarga mannslífum. Það eitt og sér ætti að vera rík ástæða til að grípa til aðgerða. Hver króna sem varið er í þennan málaflokk skilar sér margfalt til baka, en það er stundum eins og kerfið sjálft og fjármunir sem fylgja í heilbrigðiskerfið fari þangað sem þægilegast er að setja upp excel-skjalið í stað þess [[Forseti hringir.]]að fjárfesta í lausnum við sjúkdómum sem hafa, frú forseti, verið allt of lengi undir yfirborðinu. - Ég ætla að taka meiri tíma, [[Forseti hringir.]]næsti þingmaður fyrir Viðreisn mun taka minni tíma í skýrsluumræðuna, við skiptum því þannig á milli okkar. Það sem ég er að segja er að kannski er auðvelt fyrir kerfið að henda bara fjármununum á þann stað, þ.e. inn í þetta blessaða excel-skjal eða á þau svið sem er einfaldlega þægilegt að reikna út af því að það er allt svo fyrirsjáanlegt. Við erum að tala um geðsjúkdóma. Þeir eru ekki endilega fyrirsjáanlegir nema það að við vitum að þeir hafa valdið ómældum sársauka og skaða fyrir fólkið sjálft, svo ég tali ekki um íslenskt samfélag sömuleiðis. Það er að sjálfsögðu undir okkur komið að rétta þeim hjálparhönd sem þurfa á því að halda, líka þegar kemur að geðsjúkdómum. Það er því á ábyrgð okkar stjórnmálamanna að forgangsraða og tryggja fjármagn í málaflokkinn og leggja hönd á plóg við að létta þeim sjúklingum lífið og tryggja þeim betri lífsgæði. Ég er sannfærð um, frú forseti, að við getum gert betur þvert á flokka til að mæta þessum vanda. Við í Viðreisn erum a.m.k. reiðubúin til að styðja ráðherra með ráðum og dáð til að svo verði því að þetta er vandi sem ekki er hægt að bíða með að leysa og vona svo að hann hverfi bara með tímanum. Það er einfaldlega ekki nóg að við séum öll ofboðslega meðvituð um hversu alvarlegt ástandið er hér á landi, heldur þurfum við líka sem erum hér inni að efna öll fallegu loforðin og öll fallegu fyrirheitin sem lengi hafa einkennt pólitíska umræðu um geðheilbrigðismál. Það væri a.m.k. ágætisbyrjun.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og hennar yfirferð á henni. Við erum að ræða málaflokk sem varðar okkur öll. Geðheilbrigðismál og geðheilsa eru ekki einkamál þeirra sem kunna að eiga í svona sjúkdómum eða eiga ættingja sem hafa fengið slíka sjúkdóma. Þetta er vandamál okkar allra, þetta er vandamál samfélagsins. Mig langar að koma sérstaklega inn á hóp í geðheilbrigðiskerfinu sem hefur lítið verið rætt um hér í dag, eldra fólk. Eldra fólk er að því leyti til alveg eins og við hin að það fær geðsjúkdóma. Það sem er kannski öðruvísi með eldra fólk en okkur hin er að þegar það er komið á fullorðinsár er það oft og tíðum búið að ganga með sína sjúkdóma áratugum saman. Því miður hefur það verið þannig í okkar heilbrigðiskerfi fram undir þetta að þegar eldra fólk er komið á háan aldur mætir það fordómum, mætir því að það eru í rauninni, a.m.k. enn sem komið er, engin sértæk úrræði til fyrir geðfatlaða aldraða einstaklinga. Þetta er afar miður. „Burtu með fordóma og annan eins ósóma,“ söng Pollapönk. Það má eiginlega segja að eldri einstaklingar lendi tvöfalt í fordómunum. Það er ekki einasta að það séu undirliggjandi ákveðnir fordómar í garð eldra fólks í samfélaginu heldur eru líka í þessu tilfelli fordómar gagnvart þeim sjúkdómum sem þeir kunna að hafa. Fordómar í garð geðsjúkdóma birtast í mörgu, til að mynda í því að við sem teljum okkur vera heilbrigð veltum því í sífellu fyrir okkur hvort ekki geti einhverjir aðrir en sérfræðingar í heilbrigðisþjónustu sinnt þessum einstaklingum. Við veltum því fyrir okkur hvort það sé ekki örugglega óþarfi að gefa fólki sem er með geðsjúkdóma meðul og við mörg í þessum sal, ég þar á meðal, förum með upphrópunum í fjölmiðla yfir því hvað við séum að „ausa miklu af geðlyfjum“ í eldra fólk. Undirliggjandi í orðræðunni, í því hvernig við tölum um hlutina, liggja fordómar okkar og fordómar þeirra sem fara af stað með umræðuna. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að maður vandi sig þegar maður talar um þennan sjúkdómaflokk vegna þess að það er sérstaklega áberandi að þeir sem eiga í hlut eru sjaldnast í stöðu til að verja sig í umræðunni. Við verðum að muna þetta. Það er gaman að geta sagt frá því hér, svo þetta sé ekki tómt svartnætti og neikvæðni, að einmitt um þessar mundir er verið að vinna í því - mér er kunnugt um það - að stíga fyrstu skrefin í að útvega sérstök úrræði fyrir eldra fólk inni á hjúkrunarheimilum sem á við geðrænan vanda að stríða. Sú vinna er í heilbrigðisráðuneytinu akkúrat núna og ég vil meina að það sé til marks um að núna fylgi athafnir orðum þegar við tölum um að við ætlum að leggja sérstaka áherslu á þessu kjörtímabili á heilbrigðismál geðfatlaðra og geðsjúkra. Þetta skiptir allt máli og við verðum að stíga ákveðin skref, en við verðum líka að stíga gagnreynd skref. Það er kannski seinasti punkturinn sem ég vil koma að, að detta ekki í þá gryfju að fá góða hugmynd, ýta henni af stað og ímynda sér að núna séum við búin að leysa vandann, heldur fara eftir bestu ráðum, leita upplýsinga eins og kemur fram að hefur verið gert í þessari skýrslu, fara eftir þeim og leggja síðan af stað í vegferð sem vafalítið verður löng en ef við vitum hvert við erum að fara eru meiri líkur á að við komumst á áfangastað.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir yfirferð hennar yfir skýrslu um geðheilbrigðismál. Það má segja að geðheilbrigðismál séu stóri fíllinn í postulínsbúð stjórnvalda. Heilbrigðismál almennt hafa verið vanrækt stórkostlega hjá síðustu ríkisstjórnum þrátt fyrir þjóðarsátt um stórátak í heilbrigðismálum, en geðheilbrigðismálin enn frekar. Ég veit ekki hvers vegna geðheilbrigði hefur mátt sæta þessari vanrækslu en mig grunar að það hafi eitthvað að gera með kerfislæga fordóma gagnvart andlegu heilsuleysi. Til að ná árangri í geðheilbrigðismálum verða stjórnvöld að taka höndum saman þvert á allt kerfið. Geðheilbrigði varðar allt sem snertir daglegt líf og þannig verða miklu fleiri ráðuneyti en heilbrigðisráðuneytið eitt að koma að þessu verkefni. Þá verða sveitarfélög og ríki að vera í þéttu sambandi um hvernig þjónusta á þann hóp fólks sem glímir við geðræn veikindi. Við höfum býsna gott tækifæri til að taka vel utan um þann hóp sem glímir við geðræn vandamál. Okkar félagslega kerfi er þannig upp byggt að við getum greint mögulegan vanda mjög snemma og ættum, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, að geta veitt fullnægjandi þjónustu af alúð en festu. Fyrir liggur að geðræn vandamál koma oft snemma í ljós en 75% raskana eru komin fram hjá fólki strax á þrítugsaldri. Þar sem skólakerfið okkar og heilbrigðiseftirlit með börnum á leik- og grunnskólaaldri er býsna gott ættum við að geta hnýtt viðbragðsnet til að grípa þá einstaklinga sem glíma við geðheilbrigðisvanda, en því miður hefur okkur mistekist hrapallega í því skylduverkefni okkar og allt of oft hafa áætlanir og háleit markmið legið ofan í skúffu óframkvæmd. Þannig er t.d. með geðheilbrigðisáætlun sem samþykkt var hér á Alþingi til fjögurra ára árið 2016 og get ég þannig ekki verið sammála hæstv. heilbrigðisráðherra sem segir í skýrslu sinni að með geðheilbrigðisstefnu og áætlun hafi verið stigið mikilvægt og jákvætt skref í átt að bættri heilbrigðisþjónustu. Í áætluninni má vissulega finna fjölmargar góðar tillögur að úrbótum en svo virðist sem fátt hafi komist til framkvæmda. Orðum verða nefnilega að fylgja verk. Sem dæmi skal fyrsta aðgerð áætlunarinnar lúta að lagasetningu um að ríki og sveitarfélög skuli gera samning um samvinnu hvað varðar geðheilbrigðisþjónustu. Ekkert bólar á þessari lagasetningu sem þó á að vera löngu frágengin. Þetta er miður enda er ljóst að skortur á agaðri stefnumótun og fjármagni veldur því að báðir aðilar, sveitarfélög og ríki, halda að sér höndum hvað varðar þjónustu við einstaklinga með geðrænan vanda með þeim afleiðingum að fólk sem þarf á þjónustunni að halda er skilið eftir á berangri, hvort sem um er að ræða búsetu, heilbrigðis- eða virkniúrræði. Annað atriði á að vera komið til framkvæmda en það snýr að geðheilsuteymum sem átti að fjölga um allt land en fyrir var eitt teymi á höfuðborgarsvæðinu. Þannig átti fólk sem glímir við geðröskun að hafa aðgang að þverfaglegu teymi heilbrigðis- og félagsþjónustu sem komi að greiningu og meðferð um allt landið. Nú, fjórum árum síðar, hefur eitt nýtt teymi tekið til starfa á höfuðborgarsvæðinu. Eitt. Ekkert slíkt teymi er að finna á landsbyggðinni, að því ég best veit, og þarna sést að hin samþykkta geðheilbrigðisáætlun er á lokaári sínu ekki komin til framkvæmda í grundvallaratriðum. Þetta er flott plagg, frú forseti, vissulega samþykkt af Alþingi, en því fer fjarri að það sé merki um bætta þjónustu. Ég hef einnig þó nokkrar áhyggjur af því hversu illa stjórnvöld virðast gera sér grein fyrir þeirri þjónustuþörf sem er um allt land. Vakti það athygli mína að lesa í skýrslunni að þörfin hefði ekki verið metin með formlegum hætti og að slíkt mat væri æskilegt. Í raun sakna ég þess að í skýrslunni sé ekki að finna neinar upplýsingar um þörfina. Þannig geta stjórnvöld í raun ekkert sagt til um það hvort verið sé að veita nauðsynlega þjónustu eða hversu mikið vanti upp á. Sú frásögn í skýrslunni að geðheilbrigðisþjónusta sé veitt á heilsugæslustöðvum um allt land er ekki raunsönn, enda veit ég fyrir víst að íbúar víða um land, hvort sem er á höfuðborgarsvæðinu eða um landið, kannast ekkert við þá sérfræðiþjónustu sem nauðsynleg er. Vegna þessa skorts á yfirsýn yfir umfangið og veitta þjónustu verður þessi skýrsla hæstv. ráðherra því miður lítið annað en vangaveltur, hugmyndir út í framtíðina frekar en stöðutaka á því stóra verkefni sem liggur fyrir. Ég get í lok ræðu minnar ekki látið hjá líða að minnast á þá einstaklinga sem eru með tvíþættan vanda, þ.e. hvort tveggja geðrænan vanda sem og fíknivanda. Þeir einstaklingar verða helst út undan í kerfinu því að þau virðast einhvern veginn hvergi henta alveg í þau fáu úrræði sem þó eru til staðar. Þau komast, að því er virðist, hvergi inn, fá ekki pláss. Þeir aðilar sem koma að þjónustu við þennan hóp hafa margir hverjir þurft að vísa fárveikum einstaklingum frá þegar þeir leita aðstoðar í neyð sinni. Breytir þá engu hvort um er að ræða börn, unglinga eða fullorðna. Höfum við þannig fengið ítrekaðar fregnir af fárveiku fólki vistuðu í fangageymslum lögreglu sem eins og allir vita er skýrt mannréttindabrot stjórnvalda gegn þessum hópi. Frú forseti. Allt of lítið fjármagn er til skiptanna meini ríkisstjórnin eitthvað með því að þau vilji leggja sérstaka áherslu á geðheilbrigðismál. Einn fagaðili fer með geðmálin í heilbrigðisráðuneytinu þó að fólk með geðraskanir sé 38% [[Forseti hringir.]]þeirra sem úrskurðaðir hafa verið með örorku. Sjálfstæðum aðilum, félagasamtökum, sem komið hafa að þjónustu við fólk með geðraskanir, [[Forseti hringir.]]hefur fækkað ört að undanförnu, en þörfin fyrir þjónustuna eykst stöðugt. Við bara verðum að gera betur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa skýrslu. Forvarnir eiga að vera lykilþáttur í framkvæmd geðheilbrigðisáætlunar. Byrja þarf á grunninum, börnunum, allt frá tengslamyndun milli ungbarna og foreldra eða annarra umráðamanna til skólagöngu, frá leikskóla og upp í gegnum grunn- og framhaldsskóla. Mikilvægur hlekkur er uppeldisfræðsla fyrir verðandi og nýbakaða foreldra. Mikið og gott eftirlit er með líkamlegri heilsu móður og barns á meðgöngu og við tekur meðgönguvernd þegar barnið er komið í heiminn. Sálfræði- og félagslegur stuðningur við nýja foreldra er hins vegar af afar skornum skammti. Foreldrafærni getur ráðið úrslitum þegar kemur að því að mynda tengsl við barn sitt. Þegar frávik verður á þessari tengslamyndun aukast líkur á ýmiss konar vanda. Því má færa fyrir því rök að sálfræði- og félagslegur stuðningur við foreldra skili sér og eigi að vera hluti af geðheilbrigðisáætlun. Í 1. lið í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Geðræn vandamál koma oft snemma í ljós og geta haft mikil og langvarandi áhrif á líf fólks. Um helmingur geðraskana er kominn fram á táningsárum og 75% geðraskana eru komnar fram þegar einstaklingar eru á þrítugsaldri. Talið er að einn af hverjum fjórum muni á einhverjum tímapunkti í lífi sínu glíma við geðrænan vanda. Lengi býr að fyrstu gerð og mikilvægt er að hlúa að geðheilbrigði strax í æsku með geðrækt, forvörnum og veitingu gagnreyndrar meðferðar um leið og vanda verður vart.“ Gagnreynt er tískuorðið núna, hæstv. heilbrigðisráðherra. „Huga þarf sérstaklega að viðkvæmri stöðu barna sem búa við erfiðar aðstæður, þar sem foreldrar glíma við geðrænan vanda og/eða fíknivanda, til að forðast að vandinn flytjist milli kynslóða.“ Jákvæð sjálfsmynd er bæði afburðaforvörn sem og eitt af lykilatriðum í hvers konar uppbyggingarferli manneskjunnar. Einstaklingur með jákvæða sjálfsmynd stendur betur að vígi gagnvart ýmsum frávikum á hinu geðræna sviði. Hana ber því að rækta frá barnæsku. Frú forseti. Ég þakka fyrir umræðu um þessi mjög svo brýnu mál og hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til allra góðra verka á sviði geðheilbrigðismála, ekki hvað síst úti á landi þar sem aðgangur að slíkri þjónustu er með mjög misjöfnum hætti og víða svo langt frá því að vera boðlegur. Hæstv. forseti. Hugarafl, ég segi ekki meir. Þjóðarátaks er þörf. Sálfræðiþjónustu, hæstv. heilbrigðisráðherra, undir Sjúkratryggingar Íslands.
Frú forseti. Í skýrslu hæstv. heilbrigðisráðherra sem við ræðum segir réttilega að markmiðið með skipulagðri heilbrigðisþjónustu sé að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem tök eru á að veita á hverjum tíma til verndar andlegu, líkamlegu og félagslegu heilbrigði. Jafnframt er það markmið að þjónustan sé veitt á viðeigandi þjónustustigi til að mæta þörfum sjúklinga. Þetta á við um geðheilbrigðisþjónustu sem og aðra heilbrigðisþjónustu. Einkunnarorð Geðræktar eru: „Það er engin heilsa án geðheilsu“. Þetta eru orð að sönnu, en við Íslendingar stöndum eins og aðrar þjóðir frammi fyrir miklum áskorunum þegar kemur að geðheilbrigði. Samkvæmt rannsókn 28 sérfræðinga um allan heim er geðheilbrigðisvandinn alþjóðlegur og kominn að hættumörkum. Með aðgerðaleysi er verið að láta fólk þjást að óþörfu, segir í skýrslu sérfræðinganna sem birtist í hinu virta læknavísindariti The Lancet. Öll lönd finna fyrir byrði vaxandi heilsukvilla og það þrátt fyrir að þekking okkar á meðferð þeirra kvilla hafi aukist. Það er gert ráð fyrir að tap ríkja heims vegna vinnutaps einstaklinga með geðræn vandamál verði um 16.000 milljarðar bandaríkjadollara. Það eru um 1.800.000 milljarðar íslenskra króna. Þetta eru fjárhæðir sem enginn skilur. En eitt er hinir fjárhagslegir hagsmunir sem eru í húfi og annað er það sem skiptir öllu máli, lífsgæði fólks sem berst við alvarleg veikindi, líkamleg eða andleg. Sérfræðingar fullyrða að hægt væri að bjarga nærri 14 milljónum mannslífa ef tekist yrði á við heilbrigðisvanda af fullum krafti. Þjónusta við þá sem glíma við geðheilsuvanda er alls staðar verri en fyrir þá sem kljást við líkamlega kvilla. Kvíði og þunglyndi, auk afleiðinga ofbeldis og hörmunga eru meðal helstu geðheilbrigðismála sem við þurfum að kljást við eins og aðrar þjóðir. Frú forseti. Á Íslandi eru liðlega 8.300 einstaklingar á örorku vegna geðraskana. Þeim hefur fjölgað um rúmlega 1.500 á síðustu fimm árum. Við erum að missa stóran hóp ungs fólks á örorku og staðreyndin er sú að flestir sem fara á örorkulífeyri verða á örorkulífeyri út ævina. Nú eru um 1.770 öryrkjar undir 30 ára með geðröskun. Þeim hefur fjölgað um nær 50% á síðustu fimm árum. Í samtali við fréttastofu Ríkisútvarpsins í ágúst á síðasta ári sagði Vigdís Jónsdóttir, framkvæmdastjóri VIRK, starfsendurhæfingarsjóðs, með leyfi forseta: „Það er þannig að þegar ungt fólk er að fara inn á örorku í þessum mæli, án þess að hafa fengið viðeigandi heilbrigðisþjónustu og nægilega langan endurhæfingarferil með tryggri framfærslu, þá erum við svolítið að gefast upp á fólki. Við verðum að hjálpa þessu fólki betur. Það er bara mjög nauðsynlegt.“ Alveg sama hvernig við horfum á málið, hvaða tölu við lítum á, fjárhagslega eða varðandi fjölda þeirra sem glíma við andleg veikindi, er augljóst að við þurfum þjóðarátak. Við þurfum að skoða málin og taka ákvörðun frá mörgum hliðum. Við þurfum að skoða þátt heilbrigðiskerfisins og af hverju við höfum ekki náð að byggja upp með betri og skynsamlegri hætti þá þjónustu sem nauðsynleg er, en við þurfum líka að skoða hvernig við skipuleggjum skólakerfið og hvernig við stöndum að endurhæfingu og byggjum upp tryggingakerfi öryrkja. Þetta verður allt að vinna saman en ekki gegn hvert öðru. Við þurfum að fara að taka skynsamlegustu ákvörðun sem við getum tekið þegar kemur að heilbrigðismálum og það er að fjárfesta í forvörnum. Það á við um geðheilbrigðismál sem og önnur heilsuvandamál. Ég sé að í skýrslu hæstv. heilbrigðisráðherra er með réttu sagt að í lýðheilsustefnu frá árinu 2016 sé sérstök áhersla lögð á börn og ungmenni að 18 ára aldri, meginmarkmiðið sé að Íslendingar verði ein heilbrigðasta þjóð heims árið 2030. Það eru rétt tæp 12 ár í það. Áherslan sé lögð á forvarnir og heildræna nálgun, m.a. með samstarfi við skóla og sveitarfélög. Lýðheilsustefnan er ágæt svo langt sem hún nær, enda er hún hluti af nauðsynlegum forvörnum. Það er nefnilega þannig að fjárfesting í nútíð er ávísun á lægri kostnað í framtíð, en umfram allt ávísun á bætt lífsgæði þeirra einstaklinga sem hlut eiga að máli. Frú forseti. Á næstu vikum munum við fá til umfjöllunar tillögur um breytingar á tryggingakerfi öryrkja. Ég ætla ekki að fara ítarlega yfir þá þætti sem mikilvægt er að hafa í huga við þær breytingar sem við þurfum að gera og getum ekki skorast undan að gera þegar kemur að tryggingakerfi öryrkja. En ég vil benda á nauðsyn þess að hafa í huga hvernig samþætting örorkutrygginga og þátttaka í atvinnulífinu og samfélaginu öllu er órjúfanlegur hluti af geðrækt og baráttu okkar við að vinna að auknu geðrænu heilbrigði.
Frú forseti. Mig langar að gera mannréttindi fólks með geðsjúkdóma og geðfötlun að umfjöllunarefni mínu í þessari mikilvægu umræðu um þessa ágætu skýrslu. Hún tæpti ekki beint á því en mig langar að setja það í þetta samhengi. Eins og margir vita njóta einstaklingar með geðsjúkdóma, eða einstaklingar sem eru taldir hafa geðsjúkdóma af einhverjum læknum úti í bæ, ekki sömu mannréttinda og við sem erum ekki talin vera með geðsjúkdóm, vegna þess að það er nóg til að svipta einstakling frelsi sínu í þrjá sólarhringa og nauðungarvista hann á spítala að viðkomandi sé haldinn geðsjúkdómi, líkur séu á að svo sé eða ástandi hans sé þannig háttað að það megi jafna því við að vera haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Þetta fyrirkomulag í lögræðislögunum er bein lagaleg mismunun gagnvart einstaklingum með geðröskun eða geðfötlun. Hún beinist einungis gegn þeim sem eiga við geðsjúkdóm að stríða eða eru taldir eiga við geðsjúkdóm að stríða og felur í sér heimild til frelsissviptingar þeirra einstaklinga. Um þessa frelsissviptingu gilda heldur ekki sömu réttarfarsreglur og við eigum að venjast þegar kemur að frelsissviptingu einstaklinga. Þeir hafa miklu veikari málsmeðferðarréttindi, það er miklu auðveldara að meina þeim sem á að nauðungarvista að koma fyrir dómstóla og bera hönd fyrir höfuð sér og segja: Það þarf ekki að svipta mig frelsi mínu. Það er miklu auðveldara að neita þeim um aðgang að réttarsal heldur en t.d. í refsiréttarmálum. Þetta er einn af mörgum þáttum sem fela í sér beina lagalega mismunun gagnvart fólki með geðsjúkdóma. Ég kýs að vekja máls á þessu vegna þess að ég held að það skipti líka gríðarlega miklu máli fyrir fólk með geðsjúkdóma að það upplifi ekki að það sé einhvers konar annars flokks þegnar og það eigi ekki sömu réttindi og allir aðrir til frelsis og mannhelgi. Ég nefni mannhelgi vegna þess að um leið og búið er að nauðungarvista einstakling eru svo gott sem engin skilyrði fyrir því að það megi ekki líka þvinga viðkomandi einstakling til að sæta hvers kyns læknismeðferð, m.a. sprauta þá niður. Þar er hvergi um nauðvörn að ræða eða neitt slíkt, alveg eins og þegar verið er að tala um nauðungarvistun. Hvergi kemur fram að það þurfi að vera þannig að enginn annar möguleiki sé í stöðunni, að viðkomandi sé hættulegur sjálfum sér eða öðrum. Það er ekki að finna neina slíka varnagla í þessum lögum sem gerir þar af leiðandi lagalega stöðu þeirra, sem eru sviptir eða nauðungarvistaðir að ósekju, gríðarlega veika þegar kemur að því að fara með slík mál fyrir dómstóla. Teljum að einstaklingur hafi verið nauðungarvistaður að ósekju, þá er ekkert skilyrði fyrir nauðungarvistun í lögum annað en það að viðkomandi sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Það er náttúrlega ekki boðlegt og felur í sér mjög mikla vanvirðingu gagnvart þeim hópi fólks og er að sjálfsögðu kolólöglegt líka. Þetta stenst bara ekki samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta stenst ekki mannréttindasáttmála Evrópu og þetta stenst varla stjórnarskrána okkar heldur. Meðan svo er held ég að svolítið erfitt sé að ávinna sér traust og virðingu fólks með geðraskanir sem verða fyrir því að vera nauðungarvistaðir, telja sig mögulega ekki hafa haft þörf á því, ef þeir hafa ekki til lagalegra úrræða að leita. Mig langar að tala aðeins meira um þvingaða meðferð vegna þess að þar vantar í fyrsta lagi reglur. Það vantar líka fleiri skilyrði. Skilyrði vantar um að það sé í neyðarvörn. Eiginlega ætti það bara að vera bannað. Það hefur komið fram frá sérlegum sendiboða eða sendiherra Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum að beiting þvingaðrar meðferðar, sem getur falið í sér að viðkomandi verður sljór eða hann finni til eða þetta hafi langvarandi áhrif, geti falið í sér pyndingar. Við höfum engar varnir gegn þessu í lögum okkar. Það má vel vera að heilbrigðisstarfsfólk standi sig afskaplega vel í því að virða mannhelgi og sjálfsákvörðunarrétt sjúklinga sinna, en það er samt svo að við þurfum að hafa lög og reglur um það ef misbrestur verður á því, að fólk hafi þá eitthvert að leita. Eins og staðan er núna þá er það ekki svo. Það er ekki bara ég sem er að gagnrýna þetta fyrirkomulag, heldur hefur CPT-nefndin svokallaða, eða nefnd Evrópuráðsins gegn pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu, bent á þessa lagalegu mismunun í lögum og líka þær rúmu heimildir sem við höfum til beitingar nauðungar gagnvart fólki með geðsjúkdóma og geðraskanir. Hún hefur bent á það síðan 1994. Í öllum sínum heimsóknum til Íslands hefur hún bent á þá lagalegu mismunun gagnvart fólki með geðsjúkdóma í lögum okkar og að við höfum allt of rúmar heimildir til frelsissviptingar og allt of rúmar heimildir til þvingaðrar læknismeðferðar. Ég held að mjög mikilvægt sé að gera breytingar þar á. Lögræðislögin heyra undir bæði dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra. Því hvet ég þessa ráðherra tvo að styðja þingsályktunartillögu sem ég hef lagt fram um heildarendurskoðun lögræðislaga sem taka mið af þeim skuldbindingum sem við höfum gagnvart samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og uppfæra lögræðislög okkar í átt til nútímans og í átt til laga sem virða sjálfsákvörðunarrétt, mannhelgi, jafnrétti og friðhelgi þeirra sem hafa geðsjúkdóma eða búa við geðfötlun. Fleira var það ekki.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um skýrslu heilbrigðisráðherra um geðheilbrigðismál og framkvæmd geðheilbrigðisáætlunar. Við lestur skýrslunnar varð ég fyrst mjög glaður. Ég sá hvað eftir annað talað um starfshópa, samráðshópa, þverfagleg teymi og ég hugsaði með mér: Já, nú ætla þeir loksins að tala við þann sem er með sjúkdóminn, við félagasamtök stofnuð af fólki með geðræn vandamál. En nei, það er ekki á dagskrá. Það er ekki enn þá kominn skilningur í kerfinu á: „Ekkert um okkur án okkar.“ Þann 1. september sl. var GET lokað og Hugarafl missti með því nánasta samstarfsaðila sinn. Þau eru búin að gera samning til næstu sex mánaða við iðjuþjálfa og sálfræðing. Þau eru í lausu lofti með húsnæði. Í því samhengi má benda á að 44% af skjólstæðingum þeirra eru á aldrinum 18–35 ára. Það er því miður ekki verið að gera hlutina eins og á að gera þá. Maður fær alltaf sömu tilfinninguna, og ég hef sagt þetta áður og segi víst aldrei nógu oft, þegar maður heyrir talað um starfshópa, samráðshópa og allt það, að þetta séu bara nefndir, engar efndir. Síðan er annað og það eru vinnumál. Það er alltaf verið að tala um starfsendurhæfingu en það er ekki einu sinni til vinna fyrir þetta fólk. Það eru þegar á fjórða hundrað einstaklingar að bíða eftir hlutastörfum. Opinberir aðilar auglýsa ekki einu sinni eftir fólki í hlutastörf sem eru með örorku eða önnur vandamál. Bæjarfélög gera það ekki heldur. Þeir segja frekar upp fólki sem er í hjólastólum. Og ekki heldur Samtök atvinnulífsins, þau eru ekki heldur þarna inni. Það er miður að nánast allt fjármagn fer í stofnanamenningu og sjúkdómavæðingu sem stuðlar að örorku. Það er líka annað í því og það eru lyfjamálin. Það eru til mjög mismunandi lyf og það er alveg ótrúlega skrýtið hvernig þetta er t.d. með samheitalyfin, sem geta verið mjög slæm og hreinlega lamað fólk með geðræn vandamál. Það er því miður ekki stefnan, sem ætti auðvitað að vera númer eitt, tvö og þrjú, að sjá til þess að fólk þurfi ekki á lyfjum að halda. Það ætti að vera númer eitt, tvö og þrjú vegna þess að sjúkdómurinn er þannig að hann er verstur á ákveðnum tímabilum og eftir því sem þeir segja sem hafa vit á fjarar hann út eftir því sem líður á. Í dag virðast lyf gefin til að róa liðið og síðan á fólk að vera til friðs. Það á ekki að vera svoleiðis. Það sem ég var mest hvumsa yfir í skýrslunni og fékk mig mikið til að hugsa eftir á var að meðalbiðtími barna eftir þjónustu á BUGL hefur verið nokkuð langur. Því miður hafa mygla í húsnæðinu og veikindi starfsfólks sett strik í reikninginn, en verið er að vinna að því að leysa það. Það er verið að vinna að því að leysa myglu á barna- og unglingageðdeildinni. Er starfshópur í gangi þar? Af hverju leysum við ekki svoleiðis [[Forseti hringir.]]mál einn, tveir og þrír? Þetta er barna- og unglingageðdeild og það eru biðlistar. Það voru líka biðlistar fyrir kosningar. [[Forseti hringir.]]Ef við getum ekki leyst myglu í húsi barna- og unglingageðdeildarinnar, hvernig í ósköpunum [[Forseti hringir.]]ætlið þið þá að leysa allt hitt?
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa góðu og nauðsynlegu umræðu. Margt mjög mikilvægt og gagnlegt hefur komið fram hér í dag. Þegar ég hugsa um geðheilbrigðismál velti ég fyrir mér: Hvenær ætlum við í raun og veru að meðhöndla eða nálgast geðheilbrigðismálin sem alvöruheilbrigðisúrræði? Við erum enn þá uppfull af fordómum um að þetta séu ekki alvöruveikindi, þetta sé ekki alvöruviðfangsefni heilbrigðiskerfisins. Það skín eiginlega í gegn hvernig sem við lítum á það. Við niðurgreiðum ekki enn sálfræðiþjónustu með framlagi sjúkratrygginga með sama hætti og við gerum varðandi flest önnur heilbrigðisúrræði, alvöruheilbrigðisúrræði. Styrkir stéttarfélaga til sálfræðiþjónustu eru ekki undanþegnir frá skatti eins og styrkir stéttarfélaga til t.d. sjúkraþjálfara, er alvöruheilbrigðisþjónusta. Ég held að það sé kannski lykillærdómurinn af þessari umræðu okkar. Við verðum að láta af slíkum fordómum. Hér er um alvörumál að ræða. Hér er um alvöruheilbrigðisvandamál að ræða. Hér er um mikla þörf á alvöruheilbrigðisúrræðum að ræða. Við þekkjum alveg kostnaðinn. Við vitum, sjáum og horfum upp á fólk flosna upp úr daglegu lífi á hverjum degi vegna geðrænna vandamála. Við vitum líka alveg að vandamálin batna ekkert með því að horfa fram hjá þeim með því að veita ekki nauðsynlega snemmbæra aðstoð. Við sjáum alveg fjölgunina á örorku vegna geðrænna vandamála. Þetta eru vandamál sem við verðum að taka á af fullum þunga. Við þekkjum forvarnagildi góðrar geðheilbrigðisþjónustu. Við þekkjum sparnaðinn sem af því hlýst á seinni stigum bæði fyrir heilbrigðis- og velferðarkerfið. Það er löngu tímabært að við förum að takast á við geðræn vandamál, heilbrigðisúrræði vegna geðrænna vandamála af sömu alvöru og öðrum hlutum heilbrigðiskerfisins. Það þýðir auðvitað að við þurfum að stórauka framlög til þessara mála innan heilbrigðiskerfisins. Þar erum við enn að ræða í okkar framlögum, okkar fjárskömmtunum til geðheilbrigðishluta kerfisins allt aðrar tölur en þegar við tölum um hið svokallaða alvöruheilbrigðiskerfi. Þetta lýsir því að þrátt fyrir allan þann árangur sem náðst hefur í þessum málaflokki, þrátt fyrir að við höfum vissulega gengið langan veg í þróun fram á veginn í að draga úr fordómum vegna geðrænna sjúkdóma, eigum við enn langt í land og ekki síst hér inni í þessum sal. Og það er kominn tími til að við breytum því.
Virðulegur forseti. Margir hafa komið inn á hvernig geðheilbrigðismálin hafa verið eins og olnbogabarn í kerfinu árum saman og við höfum aldrei veitt þeim þann sess sem eðlilegt væri. Það er kannski hollt að líta aðeins um öxl af því að það er svo örstutt síðan sú stefnumörkun sem skýrslan sem við erum að fjalla um var sett af stað. Það var ekki fyrr en árið 2014, að frumkvæði Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, þáverandi þingmanns, sem samþykkt var þingsályktun hér í sal með þverpólitískum stuðningi um að fara af stað í að gera aðgerðaáætlun um geðheilbrigðismál. Hún leit síðan dagsins ljós árið 2016 og við ræðum hana í dag. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sagði að hér væri eitt af stærstu lýðheilsumálunum á þeim tíma sem við þyrftum að taka á með myndarlegum hætti og það eru aldeilis orð að sönnu. Mig langar að koma inn á örfá atriði, af því að tíminn er orðinn stuttur í þessum enda umræðunnar. Fyrsta atriðið er varðandi þann vanda sem tekur við þegar fólk útskrifast úr þriðja stigs þjónustu geðheilbrigðiskerfisins. Þá er ég kannski helst að tala um geðdeildirnar og síðan líka fíknimeðferð SÁÁ í tilvikum fólks með fjölþættan vanda. Stjórnendur geðdeildar Landspítalans hafa t.d. bent á að oft sé ekkert sem tekur við eftir að fólk útskrifast þaðan. Því er tjaslað saman og komið á nokkuð rétt ról og svo er það bara sent út og þarf einhvern veginn að spjara sig. Sama gildir með fíklana sem SÁÁ nær að jarðtengja og senda frá sér. Vandinn er ekki endilega í bráðameðferðinni heldur í framhaldsmeðferðinni, því að það séu einhvers konar áfangaheimili, eða hvað við viljum kalla það, sem taki við og sinni endurhæfingu og séu eftir atvikum búsetuúrræði fyrir fólk í miklum vanda. Þarna þarf að vinna heilmikið starf við að formgera reglur af því að þau úrræði sem við eigum í dag eru alls konar. Það er engin trygging á gæðum í því kerfi. Það er engin trygging á því að náð sé utan um alla hópa sem þurfa að eiga innkomu í svona úrræði. Hér hefur verið nefnt t.d. að ungir fíklar eigi ekki endilega í mörg hús að venda. Konur í neyslu sem glíma jafnframt við geðrænan vanda vantar úrræði. Væntanlega er hægt að telja marga hópa til. Þetta vandamál endurspeglar það sem er náttúrlega gegnumgangandi í þeirri umræðu allri sem eru sílóin sem eru skortur á samþættingu og samfellu í kerfinu. Við erum með nokkur stór kerfi sem tala ekki nægilega vel saman. Stærst eru kannski heilbrigðiskerfið, félagslega kerfið og félagsþjónusta sveitarfélaganna, en líka hafa verið nefnd fangelsin, skólarnir og ýmislegt annað. Þetta er ein af stóru áskorununum. Samstarf á milli mismunandi þjónustuveitenda, þjónustustiga, er ekki nógu gott og innan hins opinbera kerfis þarf að rífa niður múra þannig að fólk fái þá þjónustu sem þörf er á. Svo vil ég rétt í lokin nefna hversu mikilvægt er að styrkja áfram þjónustu í vægari úrræðunum sem [[Forseti hringir.]]næst notendum. Það styttist í að við náum að fullmanna stöður sérfræðinga í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu en líta þarf til sálfræðiþjónustu í skólunum, framhaldsskólum og háskólum og jafnvel á fyrri [[Forseti hringir.]]skólastigum. Einnig þarf að jafna aðgengi að þeirri þjónustu og geðheilbrigðisþjónustu almennt á landsvísu. [[Forseti hringir.]]Þar er sannarlega pottur brotinn.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Ég held að þetta sé svo mikilvægt mál að við þyrftum að ræða það mun oftar og reglulegar í þessum þingsal og reyna að fara yfir allt sviðið. Umræðan í dag hefur sýnt að sviðið er mjög stórt, nær víða, og ég held að hægt sé að fullyrða að það snerti alla í íslensku samfélagi á einn eða annan hátt. Geðheilbrigðismálin ná yfir svo miklu meira en aðeins þá sem eru með einhverja greiningu, með geðsjúkdóm eða geðröskun og annað slíkt. Þetta er svo miklu meira mál en það og er alltaf að verða stærri og stærri þáttur í breyttu samfélagi. Þess vegna er mjög mikilvægt að taka það föstum tökum en á sama tíma með umhyggju. Þau mál mega ekki vera tabú. Það þarf að vera hægt að ræða þau á lausnamiðaðan hátt og við þurfum að gera okkur strax grein fyrir því að ekki er til nein ein lausn. Þetta byggist á mörgum lausnum sem vinna saman, mörgum aðilum sem þurfa að vinna mjög vel saman og náið og bera virðingu fyrir því sem hinir eru að gera, af því að við erum eins misjöfn og við erum mörg. Það er munur á milli úrræða, hvað hentar okkur hverju sinni á hverju stigi í andlegum erfiðleikum, veikindum. Það er einstaklingsmiðað hvaða leiðir fólk vill fara og hvað gagnast hverjum. Þess vegna er mjög mikilvægt að við tryggjum fjölbreytileika. Við verðum að hafa greiningar og gagnreyndar aðferðir og byggja upp kerfið þannig að við getum leitað til fullmótaðs heilbrigðiskerfis sem tekur á vandanum, býður úrlausn og hefur svör. Við verðum líka að tryggja að fólk geti farið án mikilla hindrana og án greininga og sótt sér þjónustu, á auðveldan hátt með stuttum boðleiðum, þar sem það er boðið velkomið þótt það tikki ekki í öll box, bara ef einhver finnur hjá sér að hann þarf aðstoð og veit um úrræði sem geta mögulega hjálpað. Þótt slíkar lausnir uppfylli ekki allar ströngustu kröfur heilbrigðiskerfisins verðum við samt að standa vörð um þær. Það verður hins vegar líka að vera hægt að gagnrýna slíkar lausnir og þær verða að geta staðist allar aðrar aðferðir í faglegheitum, svo að það sé tekið fram. Þetta snýst aðeins um fjölbreytileika, til að við getum mætt mismunandi áskorunum fólks. Aðgengi þarf líka að vera gott. Það má ekki vera of mikið kerfi og of mikill stimpill eða of langur biðlisti til að komast í svona þjónustu af því að þeir sem þurfa á henni að halda eru oftast í þannig ástandi að þeir hafa ekki mikla orku til að standa í baráttu við kerfið. Þetta þurfum við að tryggja. Það eru til mjög mörg úrræði og sem betur fer eru margir sem vilja láta gott af sér leiða og leggja sig alla fram við að gera það. Þar vil ég sérstaklega nefna Hugarafl, sem hefur verið mikið í umræðunni, og GET, sem eru með eina leið. Ég er ekki að segja að það eigi að vera ríkislausnin, en ég tel að það sé leið sem hafi hjálpað það mörgum og sannað sig það oft að hún verður að vera til staðar. Við þurfum einnig að tryggja leiðir eins og fjargeðheilbrigðisþjónustu þar sem fólk getur hvar á landi sem er sótt sér þá þjónustu sem hentar í gegnum nýjustu tækni. Við höfum verið að ljósleiðaravæða allt Ísland. Við höfum sett mikla fjármuni úr m.a. Tækniþróunarsjóði til að hanna svona kerfi til að veita geðheilbrigðisþjónustu, í sálfræðinga, lækna o.fl. Við erum búin að gera þetta allt klárt en við verðum að tryggja að þau úrræði séu til staðar þannig að fólk geti óháð búsetu sótt sér þá mikilvægu þjónustu án þess að allt samfélagið horfi á viðkomandi fara til sálfræðingsins eða geðlæknisins eða viti að geðlæknar koma á þriðjudögum og fara þá á heilsugæsluna. Fólk þarf að geta sótt þjónustuna á eigin forsendum. Það þarf að valdefla fólk, gera því kleift að sækja þjónustuna á sínum forsendum. Þannig náum við miklum árangri. Í því sambandi vil ég segja í umræðunni: Við verðum að spyrja okkur að því hvað það kostar að gera ekki neitt. Það er held ég dýrast í þessu. Hvað kostar að gera ekki neitt?. Það er dýrasti hlutinn. Við skulum hafa það svolítið í forgrunni í málinu og leita leiða til tryggja að sem fjölbreyttust úrræði séu í boði áfram og að hægt sé að veita mikilvæga þjónustu. Að lokum vil ég taka undir það sem hefur margoft komið fram, sem þarf að byrja við fæðingu, og það eru forvarnirnar. Við þurfum að hugsa það í gegnum allt kerfið.
Virðulegi forseti. Það er full ástæða til að þakka fyrir þá góðu umræðu sem hér hefur átt sér stað. Ég vil minna hv. þingmenn á það að tilefnið er í raun og veru sú ákvörðun þeirrar sem hér stendur að leggja fram skýrslu um framkvæmd geðheilbrigðisáætlunar vegna þess að ég tel afar mikilvægt að eiga þetta samtal við þingið í áætluninni miðri, þ.e. ekki bara þegar henni er lokið heldur á tímabilinu miðju, af því að áætlunin kemur frá Alþingi og það er gagnvart Alþingi sem ráðherrann á hverjum tíma þarf að standa skil á því að ákvarðanir Alþingis hafi náð fram að ganga. Við erum núna í miðjum klíðum, eins og hér var bent á, og þá er auðvitað full ástæða til að fara fyrr en síðar að huga að næstu skrefum og hvað það er sem tekur við að aflokinni þessari áætlun. Margir þingmenn hafa talað um mikilvægi þess að sporna gegn fordómum og að við horfumst í augu við það að geðheilbrigðismál eru alvöruheilbrigðismál og við eigum að ræða um þetta eins og hvern annan þátt heilbrigðisþjónustunnar og að andleg og líkamleg heilsa hangir saman. Margir hafa nefnt mikilvægi þess að við þurfum að tala saman þvert á kerfin. Við erum að gera það að mörgu leyti, bæði ríki og sveitarfélög. Ég er í formlegu samstarfi við menntamálaráðherra varðandi sálfræðiþjónustu í skólakerfinu og vil nota tækifærið til að segja það, vegna þess að hér hefur verið svona frekar sá tónn að verið er að hnýta í það heilbrigðiskerfi sem við höfum, að það er verið að vinna gríðarlega gott starf úti um allt kerfið, í heilsugæslunni, hjá heilbrigðisstofnunum úti um allt land, hjá sjálfstætt starfandi aðilum og Landspítalanum, þannig að því sé öllu haldið til haga. Því miður þarf ég að leiðrétta hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem hélt því fram varðandi geðteymin að það væri bara eitt teymi sem hafi bæst við. Við erum komin með teymi í Reykjavík austur, vestur, geðteymi á Vestfjörðum og á Austfjörðum og verið er að stofna geðteymi á Norðurlandi. Við erum að fullu með mannað miðað við geðheilbrigðisáætlun, einn sálfræðing fyrir hverja 9.000 íbúa fyrir lok ársins 2019. Það eru 690 nýjar milljónir í geðheilbrigðismálin á næsta ári. Við þurfum auðvitað að gera betur, og ekki síst að auka samráð við notendur. [[Forseti hringir.]]Við erum meðvituð um það. Virðulegi forseti. Ég tel [[Forseti hringir.]]mikilvægt að þingið verði upplýst um það frá degi til dags, frá mánuði til mánaðar, hvað við erum að gera í málaflokknum vegna þess að í þessum málaflokki er ekkert ríki í heiminum í raun og veru að standa sig eins og ætti að gera.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum og lögum um landlækni og lýðheilsu, sem samið var í velferðarráðuneytinu. Markmið þessa frumvarps er annars vegar að stuðla að betra aðgengi kvenna að kynheilbrigðisþjónustu ásamt því að efla slíka þjónustu og hins vegar að nýta betur fagþekkingu hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra á sviði kynheilbrigðisþjónustu. Til skoðunar hefur verið um nokkurt skeið að umræddar heilbrigðisstéttir fái leyfi til að ávísa hormónatengdum getnaðarvarnarlyfjum og var frumvarp þess efnis lagt fram árið 2012 en náði ekki fram að ganga. Eins og kunnugt er hafa lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975, verið til endurskoðunar í ráðuneytinu og í því skyni er nú unnið annars vegar að gerð frumvarps til laga um þungunarrof og hins vegar frumvarps til laga um ófrjósemisaðgerðir. Í gildandi lögum er m.a. kveðið á um að fólki skuli gefinn kostur á fræðslu og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra. Það eru m.a. hjúkrunarfræðingar og ljósmæður sem annast þá fræðslu og ráðgjöf en þessar starfsstéttir hafa hingað til ekki haft heimild til að ávísa lyfjunum. Sú nefnd sem þáverandi heilbrigðisráðherra skipaði og fól að vinna að heildarendurskoðun á lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975, gaf út samantekt í nóvember 2016 þar sem fram komu tillögur að breytingum á þessu sviði. Í þeirri samantekt kemur m.a. fram að þörf sé á því að standa vörð um kynheilbrigði fólks og að kynfræðsla og heilbrigðisþjónusta séu grundvallarþættir kynheilbrigðis. Jafnframt reifaði nefndin þær hindranir sem staðið gætu í vegi fyrir aðgengi að getnaðarvörnum og kynheilbrigðisþjónustu. Þetta frumvarp sem hér er mælt fyrir er liður í því að ryðja þeim hindrunum úr vegi. Þá kemur fram í lyfjastefnu sem Alþingi samþykkti sem þingsályktun í mars í fyrra að stefna skuli að því markmiði að umræddar heilbrigðisstéttir fái takmarkaðan rétt til að ávísa tilteknum lyfjum. Jafnframt er aukið aðgengi að þjónustu um kynheilbrigði í samræmi við áherslur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem og þriðja heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun sem lýtur að heilsu og vellíðan. Í nýlegri stöðuskýrslu verkefnisstjórnar heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna segir um stöðu Íslands gagnvart þriðja heimsmarkmiðinu að þó svo að almenningur hafi greiðan aðgang að getnaðarvörnum hjá heilsugæslu- og kvensjúkdómalæknum sé brýnt að huga enn betur að forvörnum og ráðgjöf um getnaðarvarnir sem komið geta í veg fyrir óráðgerða þungun. Þá segir jafnframt að huga þurfi sérlega að yngri konum og konum sem standa höllum fæti í samfélaginu. Þá hefur sjálfsforræði hvers einstaklings yfir eigin líkama verið áréttað, þar með talinn réttur einstaklings til að taka ákvörðun um barneignir. Með þessari heimild til ljósmæðra og hjúkrunarfræðinga er tekið skref í þá átt að bæta aðgengi kvenna að kynheilbrigðisþjónustu og treysta þar með sjálfsforræði þeirra. Einnig er betur nýtt sú fagþekking sem þessar stéttir búa yfir þannig að heilbrigðisþjónustan verði skilvirkari og mannauður og fagþekking nýtist enn betur. Loks ber ekki síst að nefna það að mikilvægt er að nýta þekkingu allra starfsstétta innan heilbrigðisþjónustunnar til að koma á aukinni teymisvinnu til hagsbóta fyrir notendur þjónustunnar og samfélagið í heild. Eitt meginmarkmið ríkisstjórnarinnar er styrking heilsugæslunnar. Mikilvægt er að styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað í heilbrigðiskerfinu til að tryggja jafnan aðgang allra að góðri heilbrigðisþjónustu. Með aukinni eftirspurn eftir heilsugæsluþjónustu aukast áskoranir heilbrigðisyfirvalda enn frekar og er því mikilvægt að starfskraftar heilbrigðisstarfsmanna nýtist á sem hagkvæmastan og skilvirkastan hátt. Fyrirkomulagið sem hér um ræðir felur í sér samstarf við lækna sem gefur hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum færi á að sinna fleiri verkefnum, t.d. þeim sem læknar geta ekki sinnt sökum anna eða læknaskorts, til að mynda á heilsugæslustöðvum á landsbyggðinni. Leyfi til að ávísa þessum lyfjum verður bundið því skilyrði að viðkomandi starfi á heilbrigðisstofnun þar sem heilsugæslu-, kvenlækninga- eða fæðingarþjónusta er veitt og mun landlæknir veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum leyfi til lyfjaávísunar að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum sem sett verða í reglugerð. Meðal þessara skilyrða verður að viðkomandi hafi sótt og staðist fræðilegt og klínískt námskeið um lyfjaávísanir. Embætti landlæknis mun hafa eftirlit með lyfjaávísunum hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra, líkt og varðandi lyfjaávísanir lækna og tannlækna og svipta leyfi til þess ef svo ber undir. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Leyfi ég mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi sem er að koma inn, kannski ekki alveg í fyrsta skipti. Það mun hafa verið lagt fram 2012 og í lyfjastefnunni er, eins og ráðherra nefndi, hnykkt á þessum vilja. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra örlítið út í þetta. Í gildandi lögum frá 1975, um fræðslu varðandi barneignir og aðrar þær athafnir sem eru forsenda barneigna, er getið um að það beri að fræða og gefa ráð til þessara einstaklinga og séu það m.a. hjúkrunarfræðingar og ljósmæður sem annist það. En það er líka látið að því liggja að þessi ráðgjafarþjónusta hafi ekki verið jafn árangursrík og menn hafi viljað og að kannski sé það vegna þess að það séu bara þessir aðilar sem hafi þessi úrræði. En eru einhverjar rannsóknir sem benda til þess að svo sé? Er eitthvað handfast um það? Er talið að lagabreytingin muni hafa áhrif til hins betra hvað það varðar? Og varðandi það að aukin áhersla verði lögð á aðgengi að þjónustu um kynheilbrigði, er þá fyrirhugað að gera átak hvað varðar þessa þjónustu og kynna hana betur?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem er afar mikilvæg, þ.e. um framkvæmd fræðslu og hvað gengið hafi best og hvað gengið hafi síður o.s.frv. Mér er ekki kunnugt um að lagt hafi verið sérstakt mat á það nákvæmlega hvort sú þjónusta eða þær upplýsingar sem nú er verið að veita eða sú fræðsla sem nú er í kerfinu hjá okkur teljist fullnægjandi eður ei eða hvort beinlínis þurfi að endurmeta hana og að hvaða leyti sú lagabreyting sem hér er lögð til muni hafa áhrif á þá breytingu. En hins vegar er undirliggjandi og ítrekað rætt í umræðu um hvort sem er lýðheilsustefnu eða umræðu um kynsjúkdóma eða aðrar þær úttektir og skýrslur sem mér hafa borist á undanförnum mánuðum og misserum, um mikilvægi þess að bæði tryggja öfluga kynfræðslu en ekki síður að bæta þá fræðslu sem fyrir er og í öllu okkar kerfi. Ég myndi vilja nefna í þessu samhengi að ég held að það sé líka afar mikilvægt að þar sé ekki bara talað um kynfræðslu af hefðbundnum toga heldur ekki síður að við uppfærum umræðuna og fjöllum um það út frá staðalmyndum og mismunandi stöðu kynjanna, klámvæðingu og öðru því sem við þurfum að hafa áhyggjur af varðandi heilbrigð samskipti í nánum samböndum. Það er gríðarlega mikilvægt umfjöllunarefni og mikilvægur þáttur í því að skapa heilbrigt samfélag, ekki síst þegar við sjáum í sífellt ríkari mæli að áföll geta haft áhrif á bæði andlega og líkamlega heilsu síðar á lífsleiðinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Það segir enn fremur að þessi verkefni skuli falin fagfólki sem hafi næga fagþekkingu til að veita þessa þjónustu. Ég spyr hvernig að því verði staðið. Ég legg á það áherslu að þetta eru fagstéttir sem eru traustar, hafa mjög góða menntun og sterkan faglegan bakgrunn og eru raunar límið í starfsemi á mörgum heilbrigðisstofnunum. Er gert ráð fyrir því að það verði kannski einn faglegur starfsmaður á hverri stofnun sem hafi þessa heimild eða verður þetta opið? Verður þetta sérstakt viðbótarnám eða verður bara gerð úttekt á viðkomandi starfsmanni? Og kannski líka: Mun þetta hafa áhrif á launakjör starfsmanna? Síðan að lokum er í ákvæði í 2. gr. þar sem gert er ráð fyrir því að ráðherra setji reglugerð um lyf eða lyfjaflokka sem ávísanaleyfi hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra nái til. Sér ráðherra fyrir sér að fleiri lyf en þessir tilteknu flokkar geti fallið undir það sem þessar stéttir fá að skrifa upp á? Sér ráðherra það sem fyrsta skref? Og að lokum: Þarfnast þessi breyting lagabreytingar? Þarf að gera breytingar á lögunum ef þetta verður að veruleika?
Virðulegi forseti. Ég reyni að stikla á stóru í svörum mínum. Í fyrsta lagi: Ekki er gert ráð fyrir því að um fleiri lyf verði að ræða, ekki að um almenna opnun sé að ræða, heldur er það í raun og veru mjög takmarkað leyfi sem hér er verið að fjalla um. Gert er ráð fyrir að viðkomandi sæki og standist sérstakt fræðilegt og klínískt námskeið um lyfjaávísanir áður en leyfi er veitt. Verði frumvarpið að lögum geri ég ráð fyrir að ráðuneytið fari þess á leit við embætti landlæknis að gefnir verði út vinnuferlar sem ljósmæður og hjúkrunarfræðingar skuli styðjast við þegar þessum tilteknu getnaðarvarnarlyfjum er ávísað. Útfærsla að því er varðar fjölda þeirra sem hafi þessa heimild á hverjum stað o.s.frv. yrði þá eftir. Ég geri ráð fyrir því að hv. velferðarnefnd geti líka fjallað um það og muni draga sínar ályktanir eftir að hafa hitt gesti og kallað eftir umsögnum í þessu efni. Hvað varðar launakjörin treysti ég mér ekki til að fjalla um þau úr ræðustól Alþingis. Það hefur ekki alltaf komið vel út. Hv. þingmaður spyr hvort þörf sé á fleiri lagabreytingum. Svo er ekki. Þessi lagabreyting er fullnægjandi til að koma þessum breytingum í kring. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka efnislega vel í málið að öðru leyti.
Virðulegur forseti. Ég get ekki látið hjá líða að taka til máls um þetta frumvarp, mér rennur eiginlega blóðið til skyldunnar. Hér er verið að fjalla um breytingar á tvennum lögum, annars vegar lyfjalögum og hins vegar lögum um landlækni og lýðheilsu, sem eru til þess gerðar að auka möguleika hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra til að sinna sínu mikilvæga starfi. Eins og hæstv. ráðherra fór vel yfir í sinni ræðu og kemur vel fram í greinargerðinni er svolítill aðdragandi að þessu. Það er ekki eins og þetta sé í fyrsta skipti sem það hefur komið til umræðu að leyfa ljósmæðrum og hjúkrunarfræðingum að skrifa upp á getnaðarvarnarpillur. Það er sérstaklega fjallað um það í greinargerðinni að mikil þróun hafi orðið á sviði mannréttinda og sjálfsforræði hvers einstaklings yfir eigin líkama hafi verið áréttað, þar með talinn réttur einstaklings til að taka ákvörðun um barneignir. Ég held að þetta sé mjög mikilvægur punktur og vil hvetja ráðherra áfram í sinni framgöngu hvað svona mál varðar því að ég hygg að við megum eiga von á enn fleiri frumvörpum frá hæstv. ráðherra sem lúta einmitt að mikilvægi þess að konur ráði yfir sínum eigin líkama. Ég tel að þetta frumvarp sé mikilvægt að svo mörgu leyti, ekki síst vegna þess, eins og komið er inn á í greinargerðinni, að verið er að nýta betur þekkingu allra starfsstétta innan heilbrigðisþjónustunnar. Við höfum séð teymisvinnu í auknum mæli í heilbrigðisþjónustunni og víða annars staðar, og við sjáum hvað hún skilar miklum árangri. Við vorum áðan að ræða um geðheilbrigðismálin og þar skiptir teymisvinna mjög miklu máli. Það eru margar stéttir innan heilbrigðisgeirans sem geta náð svo miklu meiru fram þegar þær vinna saman. Ég fagna þessu mjög og held að það sé löngu tímabært að við opnum á þetta. Eins og kemur fram í greinargerðinni þekkist þetta líka á Norðurlöndunum og við þekkjum þetta vel frá Bandaríkjunum þar sem hjúkrunarfræðingar geta bætt aukalega við sig námi til að fá rétt til að skrifa út lyfseðla fyrir ákveðnum lyfjum þá. Það er aðferðafræði sem mér hugnast ágætlega en það er kannski svolítið stórt skref. Þetta er alla vega eitt skref sem ég fagna mjög. Að lokum langar mig að benda á hvort það sé ástæða til að skoða enn fleiri hluti í þessum efnum. Ég hef nefnt áður hér í ræðum vottorð, sem almennt eru kölluð læknisvottorð. Eðli málsins samkvæmt skrifar læknir upp á læknisvottorð, en ef ég skil þetta rétt er í 19. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn talað um vottorð, álitsgerðir og faglegar yfirlýsingar, og þá er bara talað um heilbrigðisstarfsmenn almennt og fagstéttir ekki nefndar sérstaklega í þeirri grein. Aftur á móti þegar kemur að reglugerðinni sem ráðherra er heimilt að setja í framhaldi af lögunum er talað sérstaklega um útgáfu læknisvottorða og orðið læknisvottorð notað hvarvetna þar. Mig langaði að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að skoða það og jafnvel hv. velferðarnefnd sem tekur málið til skoðunar, að þegar um er að ræða vottorð sem skrifuð eru út af læknum í dag til framlengingar á fæðingarorlofi - það er tilgreint mjög sérstaklega í hvaða tilfellum það getur verið og hefur þá forvarnagildi þannig að konur fari ekki of snemma af stað í fæðingu eða vegna sjúkdóma móður eða barns - hvað sé því til fyrirstöðu að slík vottorð séu skrifuð út af ljósmæðrum og þurfi þá ekki læknis við. Mig langaði að varpa því fram í umræðuna. Að öðru leyti er ég eins og fram hefur komið býsna jákvæð fyrir þessu frumvarpi. Mig langar líka að þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem kom fram í andsvari áðan að þegar verið er að tala um kynheilbrigðisþjónustu og kynfræðsluna þurfum við kannski ekki að útvíkka það hugtak en við verðum að taka tillit til mjög svo breyttra tíma. Ég held að þetta tengist svo mörgu því sem við höfum verið að ræða um í dag. Það er mikilvægt í því sem við fjöllum um nákvæmlega hér en líka í öðru og víðara samhengi.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir góðar undirtektir við þessu máli. Mig langar aðeins að víkja örfáum orðum að máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þó að ég ætli ekki í andsvör við hana, í fyrsta lagi að þakka henni fyrir að halda því til haga, sem er mjög mikilvægt við þetta mál, að það stendur ekki stakt. Þetta mál er partur af ákveðinni samfélagsbreytingu, hugarfarsbreytingu. Það er partur af kvenfrelsisbylgju og við eigum að horfa á það sem slíkt. Það snýst auðvitað að stórum hluta um það að bæta þjónustuna og nýta betur þá þekkingu sem er sannarlega fyrir hendi í heilbrigðisþjónustunni. En það er á þessu líka ákveðinn kynjavinkill sem er mikilvægt að halda til haga. Ég vil einnig þakka hv. þingmanni fyrir að hvetja okkur öll til dáða að því er varðar spurningarnar um kynheilbrigði kvenna og þá meginreglu að konan ráði yfir sínum eigin líkama, enda mun sú sem hér stendur síðar á þessu þingi að líkindum mæla fyrir nýju þingmáli sem varðar þungunarrof. Við erum að horfa á breytta tíma. Ég tek undir og mér finnst það góð hugmynd að hv. velferðarnefnd skoði þetta með vottorðin, þó að það sé kannski spurning hvort það eigi heima akkúrat í þessu tiltekna máli. En ég held að rétt sé að nefndin noti ferðina, ef svo má að orði komast, til að fjalla aðeins um það hvort ekki sé rétt að skoða fleiri möguleika á því að nýta fagþekkingu betur og stilla strengi enn betur saman í áttina að teymisvinnu en við erum að gera núna. Það er í raun og veru sú þróun sem við erum að sjá í þessum efnum alls staðar í heilbrigðisþjónustunni. Ég vonast til að eiga gott samstarf við hv. velferðarnefnd um úrvinnslu málsins.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umboðsmann Alþingis. Frumvarpið er á þskj. 250, 235. mál þessa þings. Frumvarpið flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis, en nefndin stendur öll að frumvarpinu ásamt með áheyrnarfulltrúum Viðreisnar og Flokks fólksins. Tilefni frumvarpsins er að með þingsályktun Alþingis 19. desember 2015 var ríkisstjórninni falið að fullgilda fyrir Íslands hönd valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 18. desember 2002 og undirrituð fyrir Íslands hönd 23. september 2003. Jafnframt fólst í þingsályktun Alþingis undirbúningur að innleiðingu bókunarinnar. Viðbótarbókunin er með vísan til enska heitisins nefnd OPCAT, og er gert ráð fyrir því að fullgilding hennar fari fram þegar frumvarp þetta hefur hlotið afgreiðslu á Alþingi. Í bókuninni er kveðið á um eftirlit sjálfstæðra aðila sem heimsæki reglulega stofnanir og heimili sem vista frelsissvipta einstaklinga í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að pyndingar eða önnur grimmileg eða vanvirðandi meðferð viðgangist. Eftirlitið fer annars vegar fram á vegum alþjóðlegrar nefndar, sem nefnd er undirnefnd í bókuninni, sem heimsækir þau ríki sem fullgilt hafa bókunina og hins vegar eftirlit sem komið er á fót innan hvers aðildarríkis og almennt nefnt er OPCAT-eftirlit. Það er um það sem þetta frumvarp í raun og veru fjallar sérstaklega. Með frumvarpinu er lagt til að umboðsmaður Alþingis verði sá aðili sem annist OPCAT-eftirlit samkvæmt hinni valfrjálsu bókun og að höfð verði hliðsjón af breytingum sem gerðar voru á lögum um umboðsmann Þjóðþingsins í Danmörku og umboðsmann Stórþingsins í Noregi þegar þessum embættum var falið OPCAT-eftirlit í löndunum. Þannig verði, að norskri fyrirmynd, sérstaklega áréttað að hlutverk umboðsmanns Alþingis verði jafnframt að vera sá aðili sem samkvæmt hinni valfrjálsu bókun Sameinuðu þjóðanna sinni OPCAT-eftirliti hér á landi. Með frelsissviptingu í bókuninni er átt við hvers konar fangelsun, vistun eða gæslu af hálfu opinberra aðila eða einkaaðila þar sem einstaklingur hefur ekki frelsi til að yfirgefa vistunina vegna úrskurðar, ákvörðunar eða samþykkis dómstóls, stjórnvalds eða annars yfirvalds. Undir þetta geta einnig fallið tilvik þar sem yfirvöld láta frelsissviptinguna átölulausa eða láta hana líðast þrátt fyrir ábendingar um hana. Undir OPCAT-eftirlit getur því fallið nokkur fjöldi stofnana og heimila, svo sem innan réttarvörslukerfisins, staðir á vegum barnaverndaryfirvalda, dvalar- og hjúkrunarheimili, sambýli og önnur sambærileg heimili og búsetuúrræði. Fjöldi stofnana, heimila eða deilda verður þó ekki tæmandi talinn. Þá er fjöldi þeirra sem dvelst á slíkum stöðum einnig mismunandi. Eru þessu öllu gerð nánar skil í greinargerð með frumvarpinu. Hæstv. forseti. Samkvæmt gildandi lögum taka starfsheimildir umboðsmanns til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga, þar með talið stofnana þar sem um frelsissviptingu er eða getur verið að ræða, svo sem fangelsa, dvalarheimila fyrir aldraða og vistheimila fyrir börn sem rekin eru á vegum þeirra. Í lögunum er jafnframt tekið fram að starfssvið umboðsmanns taki einnig til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur að lögum verið fengið opinbert vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Dæmi um slíkt er þegar einkaaðili sem rekur hjúkrunar- og dvalarheimili fyrir aldraða og stjórn slíks aðila tekur, í samræmi við 15. gr. laga um málefni aldraðra, ákvörðun um dvöl einstaklings. Á grundvelli gildandi laga um umboðsmann Alþingis væri unnt að fela honum OPCAT-eftirlit með slíkum stofnunum og heimilum. Annað gildir hins vegar um stofnanir og heimili á vegum einkaaðila sem falla ekki undir starfssvið umboðsmanns. Til þess að fela megi umboðsmanni Alþingis OPCAT-eftirlit með slíkum stöðum er lagt til að gerðar verði viðeigandi breytingar á lögunum um umboðsmann Alþingis. Til samræmis við breytingar á hlutverki umboðsmanns er lagt til að starfssvið hans taki til stofnana á vegum einkaaðila þar sem dvelja einstaklingar sem eru eða kunna að vera sviptir frelsi sínu og frelsissviptingin á sér stoð í fyrirmælum opinberra aðila, að undirlagi þeirra, með samþykki þeirra eða er látin átölulaus af þeirra hálfu. Samhliða þessu er lagt til að starfsheimildum umboðsmanns verði breytt svo að þær taki einnig til einkaaðila þegar um OPCAT-eftirlit er að ræða og þegar sérstaklega standi á geti umboðsmaður leitað aðstoðar lögreglu við öflun upplýsinga og gagna. Þá er áréttað að sú þagnarskylda sem hvílir á umboðsmanni Alþingis og starfsliði hans taki einnig til sérfræðinga sem hann kann að fá til aðstoðar í einstökum málum, samanber lokamálsgrein 7. gr. laga um umboðsmann Alþingis. Þá er lögð til sú breyting á 10. gr. gildandi laga að umboðsmaður geti látið í ljós álit sitt á því hvort atriði sem varða starfsemi stofnana eða heimila, auk atriða sem varða meðferð og aðbúnað þeirra sem á slíkum stöðum dvelja, séu andstæð sjónarmiðum um mannúð og mannvirðingu. Einnig er lagt til að samhliða ársskýrslu sinni geri umboðsmaður grein fyrir OPCAT-eftirliti sínu og að ekki verði lengur krafa um að prenta ársskýrslu umboðsmanns sem honum ber að skila til Alþingis. Í 7. gr. frumvarpsins er nýmæli um vernd þeirra sem veita umboðsmanni eða undirnefndinni upplýsingar eða greina frá misfellum sem falla undir OPCAT-eftirlitið. Við samningu ákvæðisins var farin sú leið að láta það einnig ná til þeirra sem greina umboðsmanni frá brotum eða misfellum í stjórnsýslu opinberra aðila. Var þá litið til þess að eftirlit umboðsmanns er ekki bundið við þá þætti í starfsemi opinberra aðila sem falla undir OPCAT-eftirlitið og að þær ábendingar og upplýsingar um brot sem einstaklingar koma á framfæri við umboðsmann kunna að lúta að fleiri atriðum en beinlínis varða eftirlit með frelsissviptum samkvæmt OPCAT-bókuninni. Við samningu ákvæðisins var enn fremur farið yfir ábendingar nefndar forsætisráðherra sem skipuð var í apríl 2018 um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Eftir fund með formanni nefndarinnar var það sameiginlegur skilningur á milli nefndar hans og forsætisnefndar að frumvarpið og fyrirhugað frumvarp nefndar sem starfar á vegum forsætisráðherra gætu vel farið saman og myndu raunar vera til þess fallin að styrkja hvort annað. Loks er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um heimild undirnefndarinnar til aðgangs að stofnunum og heimilum á vegum einkaaðila þar sem dvelja einstaklingar sem geta verið sviptir frelsi sínu og til þess að ræða einslega við starfsmenn og þá sem þar dvelja. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum leggja áherslu á að hér er um að ræða nýtt verkefni sem ákveðið hefur verið að ósk íslenskra stjórnvalda að umboðsmaður sinni til þess að íslenska ríkið geti sinnt alþjóðlegum skuldbindingum sínum samkvæmt OPCAT-bókuninni. Af hálfu forsætisnefndar hefur það verið forsenda í samskiptum þess við dómsmálaráðuneytið að umboðsmanni verði tryggt nauðsynlegt viðbótarfjármagn svo ekki þurfi á nokkurn hátt að draga úr því meginhlutverki hans að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og tryggja rétt borgaranna í samskiptum þeirra við stjórnvöld. Sá viðbótarkostnaður sem leiðir af OPCAT-eftirlitinu verði því ekki lagður á embætti umboðsmanns eða Alþingi. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið við að greina frá meginefni frumvarpsins og helstu nýmælum þess. Ég legg til að mál þetta gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Þetta mál er gríðarlega mikil réttarbót fyrir grundvallarmannréttindi fólks, að verða ekki fyrir ómannúðlegri meðferð eða pyndingum, og eru Píratar hæstánægðir að sjá frumvarpið verða að veruleika enda með fókusinn á þessi grunnréttindi, borgararéttindi, þar sem þessi réttindi eru náttúrlega í fararbroddi. Rétturinn til að vera varin gegn pyndingum og ómannúðlegri meðferð er eiginlega síðasta hálmstráið fyrir það að geta varið borgararéttindi og lýðræðislegt samfélag. Málið er aftur á móti miklu víðtækara. Fólk í okkar samfélagi getur þurft að þola ómannúðlega meðferð og pyndingar eins og það er í dag. Það er það fólk sem er frelsissvipt. Hér á að taka á því að ríkið hafi virkt eftirlit með því að ekki sé farið með fólk sem er frelsissvipt á ómannúðlegan hátt og það pyndað. Umboðsmanni Alþingis er með frumvarpinu falið að sinna því eftirliti. Frumvarpið er flutt af forseta Alþingis og öðrum okkar sem eigum sæti í forsætisnefnd þingsins og málið mun ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til vinnslu. En það er eitt sem stendur út af og ég ætla að nefna hér í ræðu minni. Nefndir Alþingis hafa ályktað um það og umboðsmaður Alþingis hefur ítrekað upplýst Alþingi um áhyggjur sínar af réttaröryggi borgaranna gagnvart stjórnsýslu dómstólanna, sem er skrifstofa dómstólanna eða þeir sem sjá um skriffinnskuna. Hún neitar ítrekað að svara óskum umboðsmanns um upplýsingar um möguleg brot gegn borgurum landsins. Eftir að hafa rannsakað þetta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og fylgst með því sem hefur verið uppljóstrað af fyrrum dómurum og fyrrverandi framkvæmdastjóra dómstólasýslunnar verður ekki betur séð en að þessi skrifstofa dómstólanna geti brotið bæði á borgurum landsins og sjálfum dómurunum án þess að sæta ábyrgð. Bæði allsherjarnefnd Alþingis, sem fjallar um dómsmálin, og eftirlitsnefnd, sem hefur eftirlit með að lögum sé framfylgt, hafa tekið undir þessar ítrekuðu áhyggjur umboðsmanns Alþingis. Í bréfi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá 2016 segir, með leyfi forseta: „Að mati nefndarinnar er mikilvægt að bregðast við ábendingum umboðsmanns Alþingis.“ Og í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar, með breytingum á lögum um dómstóla 2016, segir, með leyfi forseta: „Telur nefndin rétt að breyta lögum um umboðsmann Alþingis á þann veg að eftirlit með nefnd um dómarastörf og stjórnsýslu dómstólanna verði á hendi umboðsmanns Alþingis.“ Þar kemur fram að verið sé að vinna að uppfærslu á lögum um umboðsmann Alþingis og að þessi breyting eigi heima inni í þeirri breytingu. Nú er stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fara að fá þetta frumvarp. Við höfum aðeins imprað á þessu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og það er eitthvað sem við getum þá gert þar, að laga það sem umboðsmaður hefur ítrekað kallað eftir og fyrrum dómarar bent á. Því að fyrrum dómarar og framkvæmdastjóri dómstólaráðs, sem heitir núna dómstólasýslan, en það er æðsta úrskurðarvald skrifstofu dómstólanna, hafa komið fram opinberlega og ljóstrað upp um misbeitingu opinbers valds gegn dómurum. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er með gögn um öll þau ætluðu brot í sínum fórum. Grundvöllur réttarríkisins er náttúrlega að vald þarf að sæta ábyrgð. Þar að auki þurfa síðan dómstólar sjálfstæði til að geta verið hlutlausir í dómum sínum. Það er grundvöllurinn. En dómsvaldið er í höndum dómaranna og þegar skrifstofa dómstólanna kemst upp með að brjóta á dómurum eru dómarar ekki sjálfstæðir. Þetta er lykilatriði. Forsætisráðherra hefur lýst því yfir að frumvarp hennar um upplýsingalög muni ná yfir stjórnsýslu dómstólanna, þessa skrifstofu dómstólanna, en í dag þarf þessi skrifstofa dómstólanna ekki að fylgja upplýsingalögum, ekki stjórnsýslulögum, ekki persónuverndarlögum og ekki jafnréttislögum. Tíðarandinn á Vesturlöndum eftir hrunið er vantraust á valdhafa. Nýlegar kannanir sýna að traust til lýðræðis hefur hrunið líka. Þeir sem vilja efla lýðræðið og réttarríkið hafa ekki efni á því að standa í vegi fyrir því að eftirlit með stjórnsýslu dómstólanna sé nógu virkt til að hún komist ekki upp með að brjóta á borgurum, dómurum landsins, án þess að slík brot séu að lágmarki rannsökuð og upplýst af hlutlausum og sjálfstæðum aðila.
Frú forseti. Hv. þingmaður kemur inn á mál sem oft hefur verið rætt í þessu samhengi og hefur vissulega verið skoðað. En niðurstaðan í frumvarpinu er að taka á þeim þætti sem snýr í raun og veru að samningsskuldbindingum Íslands gagnvart OPCAT-bókuninni og innleiðingu þess, svo að við komum því óháða eftirliti þannig fyrir að það standist allar kröfur og setjum viðeigandi ákvæði, t.d. um vernd uppljóstrara. Reyndar er gengið lengra hér en við þyrftum nauðsynlega að gera til að uppfylla þau ákvæði, þ.e. þetta er útvíkkað yfir alla starfsemi umboðsmanns. Hins vegar er ekki farið inn á önnur svið að þessu sinni, hvort sem það væri að umboðsmaður fengi hlutverk sérstaklega gagnvart eftirliti með stjórnsýslunni í dómstólunum eða annað slíkt. Þau mál eru öll í skoðun, varðandi bæði stjórnsýsluhluta Alþingis, stjórnsýsluhluta dómstólanna og hvort, hvenær og hvernig þeir þættir verða felldir undir stjórnsýslulög, upplýsingalög og þá væntanlega undir persónuverndarlög og ákvæði nýju reglugerðarinnar eða tilskipunarinnar þar. Af okkar hálfu er þegar kominn starfshópur í gang sem snýr að stjórnsýslu Alþingis, þótt í reynd hafi menn litið svo á að eftir því sem kostur væri yrði starfað í samræmi við það að stjórnsýsluþættirnir færu samkvæmt stjórnsýslulögum og upplýsingalögum. Þannig hefur það í reynd verið að þróast á undanförnum árum. Það er því kannski ekki mikill munur á hvort það verði gert formlegt með lögum eða ekki. En niðurstaðan varð engu að síður þessi og hefur enn sem komið er verið það og nú eru þau mál í skoðun á vettvangi Stjórnarráðsins, þ.e. hjá forsætisráðuneytinu. Mér er nokkuð í mun, þó að ég hafi fullan skilning á þeim sjónarmiðum, að ekkert slíkt verði til að tefja það að við klárum [[Forseti hringir.]]þessa nauðsynlegu lagasetningu þannig að við getum fullgilt bókunina og komið eftirlitinu af stað gagnvart öllum sem í hlut eiga. Helst þurfum við að gera það fyrir áramót.
Frú forseti. Ábyrgðin sem hvílir á okkur er að við erum með upplýsingar frá fyrrverandi dómurum sem tala um misbeitingu á valdi, þ.e. að skrifstofa stjórnsýsludómstóla sem sér um skriffinnskuna, brjóti bæði á dómurum og almennum borgurum. Þetta erum við með í höndunum og erum búin að vera með í höndunum svo lengi og það hefur velkst um í kerfinu. Þegar dómstólalögunum er breytt árið 2016 segir allsherjar- og menntamálanefnd að hún hafi ekki tíma til að klára þetta en vísar til endurskoðunarinnar, sem var einmitt hjá forsætisnefnd og er að koma út núna sem frumvarp. Það er alltaf verið að fresta því. Umboðsmaður benti fyrst á það árið 2003 að ekki væri hægt að tryggja réttaröryggi borgara gagnvart stjórnsýslu dómstólanna. Og nú erum við hér, 15 árum síðar. Mín nálgun á málið er sú að ég, sem aðili í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, beri ábyrgð á því ef hlutirnir hreyfast ekki áfram. Ég er byrjaður að tala við alla aðila máls um það hvernig við klárum púslið. Kannski er nóg að kasta stjórnsýslulögum yfir stjórnsýslu dómstólanna. Ef upplýsingalögum er kastað yfir stjórnsýsluna, eins og forsætisráðherra ætlar að gera, erum við alla vega komin með upplýsingagjöf. En við erum ekki komin með virkt eftirlit með því að þeir brjóti ekki á dómurum. Dómarar eru búnir að segja okkur að brotið sé á þeim í starfi og þá geta þeir ekki verið sjálfstæðir. Við erum búin að fara yfir lögin og það er þannig að hægt er að vísa dómara úr embætti, jafnvel tímabundið o.s.frv., með innra eftirliti, en ef stjórnsýsla dómstólanna sjálf brýtur af sér er enginn annar æðri úrskurðaraðili þar inni. Ef við viljum gera þetta vel þurfum við að klára púslið. Það gengur ekki að hafa þetta opið áfram. Það verður að klára púslið. Ég mun ganga eftir því að það verði gert og ég vona að ég fái liðsinni allra [[Forseti hringir.]]hlutaðeigandi í málinu við að finna út hvernig nákvæmlega við gerum það, við tökum það samtal í nefndinni. Um leið og ég sé að hægt er að klára púslið er ég sáttur og þá höfum við uppfyllt skyldu okkar.
Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar og lít þannig á málið að það leysist með því að aðgreina þá þætti innan dómstólakerfisins, og þess vegna hjá Alþingi, sem eigi að falla undir stjórnsýslulög. Leiðir þá ekki af sjálfu að þar með er það orðin opinber stjórnsýsla í venjulegum skilningi laga og umboðsmaður Alþingis hefur þar með hlutverki sínu að gegna gagnvart því? Það held ég að sé miklu hreinlegri og eðlilegri leið en að fara að fela umboðsmanni að hafa eftirlit með einhverjum óafmörkuðum stjórnsýsluþætti dómstólanna sem samt heyrðu ekki undir stjórnsýslulög. Ég held að betra sé að byrja á byrjuninni og ganga frá því, sem ég held að sé ekki orðin nein deila um, að hvað varðar stjórnsýsluþættina í þeirri starfsemi, bæði hjá dómstólum og löggjafanum, sé eðlilegast að það falli undir stjórnsýslulög, þar með væntanlega líka upplýsingalög og persónuverndarreglurnar og allt það. En það þarf að aðgreina skýrt með lögum vegna þess að menn gera ekki ráð fyrir því, t.d. í tilviki Alþingis, að löggjafarstarfið sjálft falli þarna undir, frekar en að innri mál dómstólanna geri það, því að um er að ræða allt öðruvísi starfsemi og ekki eiginlega stjórnsýslu, auk þess sem menn verða að hafa í huga sjálfstæði þeirra aðila og aðgreiningu valdsins. Það liggur fyrir að forsætisráðherra er með starf í gangi í þeim efnum og ég þykist muna að ég hafi heyrt hana að lýsa því yfir opinberlega að hún sé þeirrar skoðunar að þetta eigi að klára svona. Sama hef ég gert fyrir hönd Alþingis. Við erum þegar komin með starfshóp í það mál. Ég er því bjartsýnn á að við sjáum til lands í þeim efnum á næstu mánuðum eða misserum.
Frú forseti. Það er gott að heyra. Varðandi stjórnsýslu Alþingis er haft eftirlit og aðhald með henni. Það er hæstv. forseti Alþingis, sem er lýðræðislega kjörinn fulltrúi, sem gerir það. Það er einmitt sá aðili sem hefur slíkt eftirlit, auk varaforsetanna, m.a. mín. Við höfum eftirlitshlutverk gagnvart stjórnsýslunni. Stjórnsýslan hefur meira að segja bæði eftirlit og innra eftirlit með dómstólunum, með dómurunum sjálfum. Það kemur fram í öllum grunnreglum varðandi réttarríki að slíkt eftirlit þarf að hafa, ég hef legið yfir því og það á við hvort sem það eru grunnreglur frá Evrópuráðsþinginu eða OECD eða annað. Það sem eftir stendur er hins vegar að skrifstofa dómstólanna sjálf getur brotið bæði á borgurunum og á dómurunum án þess að sæta ábyrgð fyrir það. Við ætlum að hafa virkt aðhald og hún er ekki það sem er kallað „accountable“ á ensku, ábyrgð er íslenska orðið en „accountability“ er svolítið víðtækara orð, það vantar held ég íslenskt orð yfir til að ná yfir það. En það þýðir að hægt sé að fylgjast með, upplýsa um möguleg brot, hafa virkt eftirlit, bregðast við og færa til betri vegar, sama hvort það er með einhvers konar agavaldi eða öðru. Þannig að ég er bjartsýnn. Ég trúi ekki öðru en að hæstv. þingforseti muni stíga svolítið inn eftir allar þessar ábendingar þannig að við náum að klára púslið. Það getur ekki verið þannig að stjórnsýsla dómstólanna, skrifstofa dómstólanna, geti brotið á dómurunum sjálfum, sem þýðir að það er ekkert sjálfstætt dómsvald. Það er einmitt það sem fyrrverandi dómarar hafa bent okkur á.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forseta og hv. þingmanni kærlega fyrir kynninguna á þessu mikilvæga frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umboðsmann Alþingis. Það verkefni sem fyrir liggur og er falið umboðsmanni Alþingis og hans virðulega embætti er nú ekki léttvægt. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni og í rauninni finnst mér mjög vel til fallið að fela umboðsmanni Alþingis þetta eftirlit frekar en einhverri annarri stofnun úti í bæ. Ég sé í frumvarpinu að það var gert með sambærilegum hætti á Norðurlöndunum, þ.e. umboðsmenn þjóðþinga á Norðurlöndum hafa einnig þetta hlutverk með höndum. Ég verð að segja að mig langar til að treysta því að við tryggjum það líka að fjármagn fylgi verkefninu. Það er svo oft þannig að við ákveðum á þingi eða stjórnvöld ákveða að fara í einhvers konar vinnu eða verkefni eða réttarbót og fela einhverju stjórnvaldi eða embætti það en gleyma svo að það kallar á fleiri starfsmenn og meiri vinnu. Og það kostar peninga. Það er það eina sem ég hef áhyggjur af varðandi verkefnið, sem ég veit þó að umboðsmaður mun rækja vel og af fullri samvisku eins og hann og starfsfólk hans gerir varðandi önnur verkefni. Við erum að tala um að vernda mannréttindi og koma í veg fyrir ómannúðlega og vanvirðandi meðferð á frelsissviptum einstaklingum. Frelsissviptir einstaklingar eru einhvern veginn í þeirri stöðu að geta nánast enga björg sér veitt, þannig að þetta er auðvitað gríðarlega mikilvægt verkefni. En það er ekki bara það sem frumvarpið inniheldur heldur líka vernd uppljóstrara sem ég verð að hrósa forsætisnefnd fyrir að hafa sett þarna með. Því að það er ekki síður mikilvægt að starfsfólk og aðrir sem verða vitni að einhvers konar ómannúðlegri meðferð gagnvart frelsissviptum einstaklingum, hvort sem um er að ræða fanga eða fólk sem er vistað á lokuðum deildum hvers konar, geti að eigin frumkvæði látið umboðsmann Alþingis vita af því sem fram fer innan dyra án þess að eiga það á hættu að vera refsað fyrir að ljóstra upp um upplýsingarnar. Ég hjó eftir því að í 2. mgr. 7. gr. stendur að sá sem óskar eftir að greina frá eða afhenda gögn samkvæmt 1. mgr. skuli taka fram ef hann óskar eftir að njóta verndar. Tel ég mjög mikilvægt að það sé áréttað - en ég á eftir að lesa lögskýringargögnin betur í gegn - að starfsfólk umboðsmanns geri það líka að fyrra bragði að spyrja viðkomandi: Óskar þú nafnleyndar? Það er mjög mikilvægt að fólki sem kemur með svona upplýsingar sé kunnugt um að möguleiki sé á að óska nafnleyndar, að ekki sé sagt frá því hver það er sem segir frá þeim brotum sem eiga sér stað eða ómannúðlegri meðferð. Það þarf að vera skýrt, svolítið eins og maður verður vitni að í dómi þegar dómari byrjar alltaf á því að kynna vitni um réttarstöðu. Þetta er í rauninni svipað. Fyrir viðtalið sé einhver klásúla sem er alltaf lesin upp um að fólk geti óskað nafnleyndar, það þarf eiginlega að vera með blikkandi hnappi á heimasíðu umboðsmanns Alþingis að þetta sé möguleiki. Ég held að það muni frekar hvetja fólk til þess að stíga fram og greina frá ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð á þeim sem eru frelsissviptir. Ég ætla ekki að hafa orð mín miklu fleiri um þetta tiltekna frumvarp og þetta tiltekna verkefni, sem ég ítreka að er gríðarlega mikilvægt. En aðeins vegna umræðu milli tveggja flutningsmanna frumvarpsins, hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar og 1. flutningsmanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, um ákall umboðsmanns Alþingis til þingmanna um að breyta lögum þannig að stjórnsýsla dómstólanna heyri líka undir embætti hans, þá hefur þetta verið ítrekað þó nokkuð oft, bæði í ræðu og riti hjá umboðsmanni. Auðvitað er bæði hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem og hv. þingmönnum í sjálfsvald sett að útbúa slíkt frumvarp. Það kemur þá bara í ljós hvaða leiðir eru bestar í því. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að einhver töf verði á þessu tiltekna verkefni sem við vitum að embætti umboðsmanns Alþingis hefur verið að undirbúa um nokkurt skeið. Það er spurning um hvaða leið er heppilegust hvað það varðar. En það er alveg ljóst og hefur komið fram ítrekað í máli umboðsmanns Alþingis sem og í ársskýrslum hans og ábendingum í bréfum og erindum sem hann hefur verið að senda, m.a. til dómsmálaráðuneytis, að hann telur brýna þörf á að stjórnsýsla dómstólanna heyri einnig undir eftirlit umboðsmanns Alþingis. En það virðist ekki vera sami skilningur þar á bæ og hefur umboðsmanni Alþingis hreinlega ekki verið svarað þegar hann hefur borið fram erindi sín eða sent inn fyrirspurn varðandi ýmsa þætti þar sem ýmist borgarar eða starfsfólk leitar til hans. Ég held að það sé kannski kominn tími á að Alþingi svari þessu kalli umboðsmann Alþingis, sem er nú eldri en tvævetur í embætti og býr yfir mjög mikilli reynslu. Ég held því að það sé vert að hlusta þegar hann ítrekar óskir sínar. Að öðru leyti fagna ég frumvarpinu. Það er mjög þarft.
Frú forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni. Þetta er mjög mikilvægt mál. Það lætur kannski ekki mikið yfir sér en er afar mikilvægt. Þetta er grundvallarmannréttindamál og við eigum að sjá sóma okkar í að standa vel að þessu og þótt fyrr hefði verið, má segja, því að hér er um að ræða nokkuð roskna bókun sem loksins er þá að komast til framkvæmda á Íslandi. Í öðru lagi er ég einnig sammála því að ég held að vel sé til fundið að fela umboðsmanni þetta eftirlit. Þetta verður sjálfstæður þáttur í störfum hans og það þarf allt saman að standast þær kröfur sem samningurinn og bókunin gerir ráð fyrir. Ég held að það sé bæði praktískt fyrirkomulag og efnislega rökrétt að umboðsmaður fari með þetta eftirlit. Ef við veltum fyrir okkur hver annar hefði átt að gera það er hann vandfundinn, hygg ég, sem fullnægði öllum skilyrðum. Valkosturinn hefði væntanlega verið að setja á fót nýja eftirlitseiningu, því að hún verður að vera óháð og sjálfstæð. Ég held að það hefði ekki verið mjög praktískt fyrirkomulag. Auðvitað veit maður að slíkt eftirlit hjá umboðsmanni mun njóta geysilega góðs af þeirri reynslu sem þar er til staðar og vera þar í góðri sambúð við annað almennt hlutverk umboðsmanns. Varðandi fjárveitingarnar vísa ég til framsöguræðu minnar og reyndar ágætrar umfjöllunar í greinargerð með frumvarpinu. Það var strax tekið skýrt fram af hálfu forsætisnefndar og í samráði við umboðsmann að algjör forsenda þess að við féllumst á þetta fyrirkomulag - ég minni á að það er ósk framkvæmdarvaldsins að svona verði þessu fyrir komið - væri að þetta yrði fullfjármagnað, kæmi ekki niður á núverandi starfsemi hvorki hjá umboðsmanni né Alþingi. Í fjárlögum þessa árs er upphæð sem er um 2/3 af því sem áætlað er að þetta kosti á heilsársgrundvelli og sjá þarf til þess að tryggja þá fjárhæð að fullu í fjárlögum næsta árs.
Frú forseti. Ég fagna lokaorðum hæstv. forseta og hv. þingmanns varðandi fjármagnið og er hjartanlega sammála því að það þurfi að vera algjörlega tryggt að fjármagn fylgi þessu mikilvæga starfi. Ég er líka sammála því að mikið hagræði sé í að fela þessu embætti sem hefur nánast flekklausan feril, held ég, þannig séð og nýtur mikils trausts, þetta mikilvæga hlutverk. Því að umboðsmaður Alþingis er algerlega sjálfstæður í sínum störfum. Ég held að það sé hárrétt ákvörðun.
Frú forseti. Mig langar að hafa örfá orð um þetta frumvarp og tek fram í upphafi míns máls að ég fagna því og vil hrósa flutningsmönnum þessa frumvarps. Mér sýnist við fyrsta lestur margt jákvætt við það. Það er eitt atriði sem mig langar að draga sérstaklega fram og það er 7. gr., sem lýtur að svokölluðum uppljóstrurum eða afhjúpurum eða „whistle blowers“ eða hvað við köllum þá. Hér mælast flutningsmenn til þess að sett verði einfaldlega ný grein sem fjallar um vernd þeirra sem láta umboðsmanni, takið eftir umboðsmanni Alþingis, í té upplýsingar eða gögn um misfellur eða brot í starfsemi stjórnvalda eða einkaaðila sem falla undir starfssvið umboðsmanns. Þetta er mjög jákvætt. Þetta er auðvitað um samspil uppljóstrara við umboðsmann. Mig langar að nýta þetta tækifæri, við höfum ekki oft tækifæri til að tala um uppljóstrara almennt séð eða heimildarmenn, og víkka út aðeins þessa umræðu. Í greinargerð frumvarpsins er ágætisumfjöllun um áhuga þingsins fyrr á tíð á vernd uppljóstrara og upplýsinga- og tjáningarfrelsis. Meðal annars er vísað í tvö frumvörp sem ég lagði fram á Alþingi fyrir 13 og 14 árum, sem lutu einmitt að því að efla vernd uppljóstrara og heimildarmanna, ekki síst gagnvart fjölmiðlum. Það er kannski sá fókus sem ég ætla að fjalla um því að þótt við séum hér að tala um vernd uppljóstrara gagnvart umboðsmanni Alþingis held ég að við þurfum að taka þessa umræðu. Það hefur margt gerst á þeim 13 árum síðan ég lagði fram frumvarp sem laut að því að bæta vernd uppljóstrara eða fjallaði a.m.k. um þá. Á þeim tíma var nánast ekkert fjallað um heimildarmenn eða uppljóstrara í íslenskri löggjöf. Í frumvarpinu kemur fram að fjallað er með einum og öðrum hætti og misdjúpum hætti um heimildarmenn og uppljóstrara í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það er einnig fjallað örlítið um þá í samkeppnislögum og að sjálfsögðu var fjallað um þá í lögum um embætti sérstaks saksóknara. Það síðastnefnda er reyndar umhugsunarvert því að nú hefur það embætti runnið inn í embætti héraðssaksóknara. Það er umhugsunarvert af hverju héraðssaksóknari hefur ekki sömu lagaúrræði, ef svo mætti að orði kveða, þegar kemur að uppljóstrurum, eins og sérstakur saksóknari hafði, en það er efni í aðra umræðu. Þegar við settum lög um rannsókn á falli bankanna var sérstaklega fjallað um uppljóstrara og heimildarmenn í þeim og líka þegar lög voru loks sett um rannsóknarnefndir, svo eitthvað sé nefnt. Hér ætla ég bara í örfáum orðum að fjalla um þörfina á því að auka vernd heimildarmanna gagnvart fjölmiðlum. Markmið reglu um heimildavernd, þ.e. reglu um að tryggja nafnleynd höfunda og heimildarmanna fjölmiðla, er einmitt að tryggja möguleika fjölmiðla til upplýsinga- og fréttaöflunar um hvert það efni sem varðar hagsmuni almennings. Ég þarf svo sem ekkert að segja það hér en frjálsir og óháðir fjölmiðlar mynda eina af meginstoðum hvers lýðræðisríkis og regla um heimildavernd er eitt veigamesta skilyrði fyrir fullnægjandi starfrækslu þeirra. Samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eiga rétt á að láta í ljós hugsanir sínar. Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu sem varða brot á tjáningarfrelsi hefur verið staðfest að hlutverk fjölmiðla í lýðræðisþjóðfélagi felst ekki eingöngu í því að veita stjórnvöldum nauðsynlegt aðhald með gagnrýninni umræðu, heldur ekki síður í því að tryggja almenningi upplýsingar um hvers konar mál er varða almannahagsmuni. Í mjög frægum dómi Mannréttindadómstóls Evrópu, í máli Goodwins gegn Bretlandi frá 1996, kemur fram að sé ekki fyrir hendi vernd heimildarmanna blaðamanna kunni það að aftra heimildarmönnum frá því að aðstoða fjölmiðla við að veita almenningi upplýsingar um málefni er varða almannahag. Hinn hæfi lögfræðingur Páll Þórhallsson skrifaði á sínum tíma, með leyfi forseta: „Ríkinu ber skylda til að virða trúnaðarsamband milli blaðamanna og heimildarmanna. Að krefjast þess að trúnaður sé rofinn jafngildir því að eyðileggja þetta trúnaðarsamband.“ Til að fjölmiðlar geti rækt hið mikilvæga hlutverk sitt er nauðsynlegt að tryggja þeim nægilega vernd og starfsfrið til að þeir geti stundað frjálsa blaðamennsku og notið trausts almennings. Annars er hætta á að þeir upplýsi einungis um það sem stjórnvöld vilja að þeir upplýsi, en reglur um heimildavernd eru meðal grundvallarskilyrða þess að fjölmiðlar geti lagt sitt af mörkum til lýðræðisþjóðfélags. Evrópuráðið hefur sömuleiðis sent frá sér tilmæli er varða heimildavernd og þar kemur m.a. fram að ekki eigi að skylda blaðamenn til að greina frá heimildum sínum nema sýnt hafi verið fram á með óyggjandi hætti að ekki séu fyrir hendi aðrar leiðir til að ná sama markmiði og hagsmunir af því að upplýsa um heimildina séu augljóslega ríkari en almannahagsmunirnir af því að trúnaður verði haldinn. Ef fullnægjandi heimildavernd er ekki tryggð getur það orðið til þess að upplýsingar sem erindi eiga til almennings, svo sem um spillingu innan stjórnkerfis, verði ekki látnar í té vegna ótta heimildarmanna um að þeir geti átt yfir höfði sér hefndaraðgerðir atvinnurekenda, stjórnvalda eða annarra sem hagsmuni hafa af því að upplýsingunum sé haldið leyndum. Þá getur heimildarmaðurinn verið öðrum háður á einhvern hátt eða hann vill ekki blanda sér opinberlega í deilur en telur sér engu að síður siðferðilega skylt að koma á framfæri upplýsingum sem varða almannahagsmuni. Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Sunday Times frá árinu 1979 var tekið fram að tjáningarfrelsi sé ekki einungis frelsi til að veita upplýsingar sem eru óumdeildar heldur nái það einnig til upplýsinga sem eru móðgandi eða truflandi fyrir ríkisvaldið eða hvaða hluta samfélagsins sem er. Ég er kannski að kalla eftir því undir þessum lið að við tökum umræðu um hvernig við getum eflt heimildavernd heimildarmanna fjölmiðlafólks. Ég veit að það er einhver vinna í gangi á vegum forsætisráðuneytisins hvað þetta varðar, en þetta skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Í 73. gr. stjórnarskrárinnar, eins og ég gat um áðan, er kveðið á um að menn eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Þannig er ákveðið samhengi milli ábyrgðarreglu fjölmiðla samkvæmt lögum og verndar höfundar og heimildarmanns, en ritstjórar bera síðan svokallaða hlutlæga ábyrgð á því sem er birt í fjölmiðlum. Síðan gilda að sjálfsögðu margs konar siðareglur innan fjölmiðlastéttarinnar sem taka til verndar heimildarmanna. Það er fróðlegt að rifja upp gamlan héraðsdóm í þessum sal í máli sem höfðað var gegn Morgunblaðinu vegna greinaskrifa um endalok Sambands íslenskra samvinnufélaga og viðskipti þess við Landsbanka þess tíma. Niðurstaða héraðsdóms var á þann veg að blaðamanni blaðsins var talið skylt að bera vitni í málinu, en í dómi Hæstaréttar frá 1996 var hins vegar blaðamanninum talið óskylt að svara því á hvaða heimildum hann hefði byggt skrif sín eða hverjir heimildarmenn hans hefðu verið. Í þessum ágæta og fordæmisgefandi dómi, þótt gamall sé, var niðurstaða Hæstaréttar ekki byggð á skilyrðislausum rétti blaðamannsins til að vernda heimildarmenn sína heldur á mati dómstólsins á þeim hagsmunum sem stefnandinn hafði af því að fá umræddar upplýsingar. Þetta er áhugavert og þetta sýnir að þó að árin líði þurfum við ekkert síður að huga að þessum málum og tryggja vernd heimildarmanna fjölmiðla eins og við erum að gera hér þegar kemur að því veita upplýsingar til umboðsmanns Alþingis, sem er, eins og ég gat um í upphafi míns máls, afskaplega jákvætt. Frú forseti. Réttur almennings til upplýsinga, tjáningarfrelsis og gagnrýni á valdhafa, stofnanir og mál sem varða almannahagsmuni er mjög ríkur og gegna fjölmiðlar þar lykilhlutverki. Minnast má þess að á sínum tíma kom til uppljóstrunar um spillingu og misferli hjá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem leiddi til afsagnar allrar framkvæmdastjórnarinnar. Það þarf að huga að mörgu þegar kemur að vernd heimildarmanna. Það þarf að huga að þagnarskylduákvæði opinberra starfsmanna. Sömuleiðis geta starfsmenn einkafyrirtækja verið samningsbundnir af þagnarskyldu og margir hverjir eru það. Með því að brjóta þá þagnarskyldu getur viðkomandi heimildarmaður skapað sér bótaábyrgð og þess vegna held ég að það þurfi að vera mjög skýrt í lögum hvernig við tökum á slíkum málum. Þá er einfaldlega nauðsynlegt að mínu mati að þeim sem aðstoða t.d. fjölmiðla við að upplýsa mál sem varða almannahagsmuni og jafnvel spillingu valdhafa verði tryggður bótaréttur verði þeir fyrir tjóni af þeim sökum, svo sem uppsögn eða missi réttinda. Þetta er það sem ég vildi segja á þessu stigi málsins. Fyrst við erum að tala hér um vernd heimildarmanna og rétt uppljóstrara gagnvart umboðsmanni Alþingis held ég að við þurfum á einhverjum tímapunkti í þessum sal að taka til umræðu hvernig við getum bætt vernd heimildarmanna gagnvart fjölmiðlum.
Frú forseti. Frumvarp þetta er afar gleðilegt. Hér er verið að koma á eftirliti umboðsmanns með stöðum þar sem dvelja einstaklingar sem hafa verið sviptir frelsi sínu. Það má segja að þetta fólk sé mjög háð þeim sem gæta þess meðan á frelsissviptingunni stendur. Ég held að það sé mjög vel við hæfi, eins og hér hefur komið fram og ég tek undir, að þetta eftirlit sé í höndum umboðsmanns, að honum sé gert kleift að sinna því og rækja af festu og þeim myndugleika sem til þarf. Þó að ég ætli mér ekki að fara í mikil ræðuhöld vil ég engu að síður segja að mér þykir brýnt ákvæðið um uppljóstrarana og þá sem segja frá því sem miður kann að fara í því tilviki sem hér er verið að tala um, að þeir hafi sérstaka vernd. Reyndar er ákvæðið almenns eðlis sem ég held að sé ákaflega mikilvægt. Þó að það sé sett inn í lögin að þessu gefna tilefni hefur það almenna skírskotun fyrir alla þá sem koma málum á framfæri við umboðsmann og er ákaflega brýnt. Í greinargerðinni er farið allítarlega yfir margvísleg svið réttarins þar sem staða uppljóstrara getur skipt máli og ég lít á þetta sem mjög mikilvægt skref í því að geta komið slíkri vernd á víðar. Ég fagna þessu alveg sérstaklega og tel mjög mikilvægt að þetta hafi komist inn. Vegna þeirra orða sem hér hafa fallið um dómstólasýsluna, hugsanlegt hlutverk umboðsmanns þar og þann tíma sem hefur tekið að koma málefnum dómstólasýslunnar einhvern veginn inn í það kerfi sem ég held að við flest viljum viðhafa, þ.e. að dómstólasýslan fari eins og aðrir að eðlilegum stjórnsýslureglum og að eftirliti sé sinnt þar, tel ég að við þurfum að vinda bráðan bug að því að koma því í þokkalegan farveg. Ég leyfi mér að tala máli hv. flutningsmanns um að við munum reyna að sjá til þess að þetta mál eitt og sér tefjist ekki af þeim sökum en þar með er ég ekki að segja að við eigum ekki að sinna hinu fljótt og vel. Hugsanlega væri hægt, eins og hér hefur verið nefnt, að gera það með sjálfstæðu máli. Ég held að talsvert sammæli sé orðið um það innan þings að nauðsynlegt sé orðið að gera það. En ég kom fyrst og fremst upp til að fagna þessu frumvarpi og þeim mikilvægu réttarbótum sem það felur í sér fyrir þá sem þurfa að sæta frelsissviptingu af einhverjum ástæðum.
Frú forseti. Við skildum við þetta mál að lokinni framsögu og andsvörum hv. flutningsmanns, Björns Levís Gunnarssonar. Það er alltaf svolítið erfitt að taka upp þráðinn þegar nokkuð er um liðið frá því að maður ákvað að kveðja sér hljóðs en ég vil byrja á því að segja að málið er allrar athygli vert. Ásetningur þess eða tilgangur er sá að við reynum að stuðla að því að stytta almennt vinnutíma, sem ég held að við getum verið sammála um að sé í lengra lagi almennt talað á Íslandi í samanburði við helstu samanburðarlönd, og í því samhengi að skoða hvort stytting vinnutímans, eins og mörg rök hníga til, gæti hjálpað til við að auka framleiðni í íslensku atvinnulífi og svo sem hvar sem er þar sem launamenn leggja fram vinnu sína. Ég hef hins vegar efasemdir um aðferðafræði frumvarpsins, að löggjafinn fari með beinum hætti inn í málið, eins og lagt er til. Það er af þeim ástæðum sem mér finnst frumvarpið í sjálfu sér nokkuð óljóst í þeim efnum hvað gerist nái það fram að ganga, talað er um að vinnutími skuli styttur en geti þó áfram verið jafn langur eftir sem áður og þetta muni ekkert kosta en muni samt kosta. Ég verð að viðurkenna að ég er örlítið ruglaður. Hv. framsögumaður reyndi að útskýra þetta og ég held að það hafi fyrst og fremst verið þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs á sínum tíma. En að því frátöldu hafa komið, því að málið er ekki flutt í fyrsta sinn, fjölmargar umsagnir um málið og þær hafa verið af ýmsu tagi. Í mörgum þeirra er tekið undir tilgang frumvarpsins en í öðrum er, ég segi ekki lagst gegn því en lagst er mjög eindregið gegn því að Alþingi grípi með slíkum hætti inn í málið. Ber þar auðvitað fyrst að nefna umsagnir frá samtökum atvinnurekenda, þ.e. Samtökum atvinnulífsins og Félagi atvinnurekenda, og svo á hinn bóginn frá stærstu launþegasamtökum landsins, Alþýðusambandi Íslands, sem leggjast gegn því að Alþingi komi að málinu á þann hátt og vísa þar í bókun með kjarasamningi. Sú umsögn er síðan í mars á þessu ári þegar málið var síðast flutt og er bent á að að störfum sé sameiginlegur hópur vinnuveitenda og launþega sem sé að vinna að málinu. Ég efast ekki um góðan ásetning og góða meiningu í frumvarpinu en ég hef miklar efasemdir um að þetta sé rétta leiðin til að leysa það mál. Ég held að það að gera breytingar á vinnutíma sé svo umfangsmikið mál að það verði að gerast í þokkalegri sátt milli aðila á vinnumarkaði. Þeir hafa einsett sér að reyna að ná þeirri sátt og ég tel a.m.k. rétt að sjá hvort það verði fullreynt. Síðan eru aðilar vinnumarkaðarins einmitt að leggja af stað í kjarasamninga þessa dagana og ég held að ekki væri heppilegt að Alþingi breytti leikreglunum meðan á því stendur í það minnsta.
Virðulegi forseti. Í núverandi lögum um 40 stunda vinnuviku stendur í 7. gr. að víkja megi frá lögum þessum með samningum sem séu staðfestir af hlutaðeigandi heildarsamtökum, sem eru m.a. Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins. Lögin sem þau eru að kvarta undan eiga ekki við samninga þeirra hvort sem er. Ég skil eiginlega ekki af hverju þau ættu að vera að kvarta yfirleitt þegar allt kemur til alls því að lögin eiga við um alla hina sem gefa umsagnir. Auðvitað er óheppilegt fyrir heildarsamtökin að þeir sem standa utan þeirra séu á undan þeim að einhverju leyti en samkvæmt umsögnum þeirra misskilja þau eitt í frumvarpinu sem ég var að reyna að útskýra í framsögu minni. Þegar lögunum var breytt upprunalega, þegar vinnutími var styttur úr 44 í 40 vinnustundir, var dagvinnulaununum ekki breytt. Þau héldust óbreytt miðað við 40 stunda vinnuviku, þ.e. sömu laun fyrir styttri vinnutíma. Það er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu. Hérna er í rauninni gert ráð fyrir að fólk fái 35 dagvinnustundir greiddar samkvæmt sama taxta og það fékk fyrir 40 vinnustundir. Eins og hefur komið fram í umræðunni verður raunbreytingin af því hjá m.a. Samtökum atvinnulífsins ekki endilega stytting vinnutíma einn, tveir og þrír heldur verður einn dagvinnutími að einum yfirvinnutíma og á þann hátt hækka menn í launum ef þeir halda áfram að vinna 40 vinnustundir á viku um það sem munar einni dagvinnustund miðað við eina yfirvinnustund, sem er ekkert mjög mikið. Hvati er þá orðinn til til að stytta vinnutímann um það sem því nemur til þess að halda sömu launum, sem munar um korteri eða eitthvað því um líkt. Þetta eru skrefin sem voru tekin í breytingunni þegar vinnustundunum var fækkað úr 44 í 40. Það tók 40 ár þangað til við komumst loksins í 40 stunda vinnuviku.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir skýringarnar. Honum tókst samt ekki alveg að sannfæra mig í andsvarinu og átti hann kannski ekki von á því og ég enn þá síður. Þróun á vinnulöggjöfinni hefur mjög oft verið þannig, og það hygg ég að eigi við um lögin um vinnutímann, að atburðarásin er sú að aðilar á vinnumarkaði koma sér saman um hlutina og síðan kemur löggjafinn eiginlega í kjölfarið og lögfestir það sem menn hafa orðið ásáttir um til að tryggja lágmarkskjör í landinu. Það er kerfið sem við byggjum á. Ég endurtek að ég sé ekki hina brýnu þörf til að grípa inn í það gangvirki, a.m.k. ekki að svo stöddu, meðan þeir aðilar sem eru langstærstir á vinnumarkaðnum og hafa um langflesta vinnustaði að segja og langflesta launþega segjast enn vera að vinna að því bæði að stytta vinnutíma og breyta þessu fyrirkomulagi með það fyrir augum að auka frítíma fyrir fjölskyldur en um leið auka framleiðnina. Ég held að það hljóti að vera aðalkeppikeflið, að ávöxturinn af því verði aukin framleiðni.
Virðulegur forseti. Þetta er dálítil umræða um hænuna og eggið og það hvort kom á undan, styttri vinnutími eða aukin framleiðni; hvort kom á undan, samningar á vinnumarkaðnum eða réttindabarátta sem við viðurkennum á þingi. Síðan þetta frumvarp var lagt fram fyrst hefur krafan um styttingu vinnuvikunnar vissulega orðið háværari, alveg tvímælalaust. Þetta er að hluta til innlegg í að gera þá kröfu aðgengilegri fyrir mörg samtök því að eftir því sem þau hafa sagt okkur þegar þau hafa t.d. komið á nefndarfundi til að ræða þetta mál eða önnur er að stytting vinnuvikunnar hafi verið mjög fljót út af borðinu í öllum kjarasamningum. Hún hefur verið algjörlega út úr kortinu varðandi t.d. Samtök atvinnulífsins og Samtök atvinnurekenda. Það er alla vega það sem okkur hefur verið sagt, hversu nákvæmt sem það er, a.m.k. hefur stytting vinnuvikunnar ekki komist alla leið í kjarasamninga enn þá. Þetta er viss þrýstingur og stuðningur héðan við þá réttindabreytingu og þróun um styttingu vinnutíma, um meira jafnvægi milli vinnu og frítíma eins og OECD mælir það, sem Ísland stendur sig rosalega illa í. Þess vegna er þeim mun líklegra að þeim takist að fá það í gegn í kjarasamningum núna og þá værum við dálítið samferða þeim og væntanlega búin að stimpla þetta inn í lög á sama tíma. Væri ekki voðalega gott að vera samhliða í því, ef maður pælir í því á þann hátt? Að sjálfsögðu ættum við að vera tilbúin eftir þetta langan tíma og svona mikla framleiðniaukningu á undanförnum fjórum áratugum að fara að stíga þau skref. Ég lít alla vega á þetta eins og vandamálið með hænuna og eggið að því leyti til að í þessu tilviki gæti löggjafinn alveg verið á undan, [[Forseti hringir.]]a.m.k. með þessu fyrirkomulagi þar sem við handstýrum ekki líka launahækkuninni.
Frú forseti. Gæti hugsanleg skýring á því hvað þetta tekur langan tíma í samskiptum aðila vinnumarkaðarins að einhverju marki verið að málið er flóknara en það að ákveða einn, tveir og þrír að stytta vinnutíma um einhverjar tilteknar stundir? Það er rétt sem hv. flutningsmaður segir, þetta hefur verið viðfangsefni og um það er vaxandi krafa eða vaxandi umræða skulum við í það minnsta segja. Ég held að það sé algjörlega hárrétt hjá hv. flutningsmanni. En maður hlýtur samt um leið að spyrja sig, ef það er rétt sem hv. flutningsmaður nefndi, að vinnuveitendur hafi tilhneigingu til að sópa þessu fyrst út af borðinu, sem ég hef ekki nema orð hv. flutningsmanns fyrir: Hvernig stendur þá á því að samtök eins og Alþýðusambandið, sem eru langstærstu launþegasamtök landsins, stökkva ekki á þennan vagn og segja: Ja, nú er fullreynt. Við munum aldrei ná þessu í gegn nema löggjafinn komi að? Sambandið leggst eindregið gegn því í umsögn sinni að Alþingi grípi inn í þetta mál þannig að ég er ekki alveg viss um að skýringar hv. flutningsmanns á því standist að því leyti. Þá hefði ég haft tilhneigingu til að trúa því að stór launþegasamtök myndu óska eftir hjálp löggjafans við að ná þeirri kröfu sinni fram, en það er ekki raunin.
Frú forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þessa umræðu um styttingu vinnuvikunnar. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt héldu Vinstri græn flokksráðsfund ekki fyrir alls löngu þar sem lýst var yfir stuðningi við þá kröfu sem nú er uppi í samfélaginu um að stytta vinnuvikuna. Ég efast ekkert um góðan hug flutningsmanna sem leggja þetta mál fram. Á hinn bóginn standa nú fyrir dyrum kjarasamningar allra stærstu launþegasamtakanna við atvinnurekendur og ég vil leyfa mér að efast um að það sé besti tíminn til að leggja mál eins og þetta fram á þeim tímapunkti. Ég á bágt með að sjá að það muni á einhvern hátt liðka til fyrir þeim samningum þó svo að krafan í sjálfu sér, um styttingu vinnuvikunnar, sé að mínu mati rökstudd, þ.e. það er eðlileg krafa og ég myndi alltaf hvetja til hennar, og raunar, bara svo það sé sagt, byrjaði ég sennilega fyrst að skrifa um þetta mál fyrir 12 til 15 árum í fjölmiðla og hef hreyft við þessu í ræðum. En það sem fylgir styttingu vinnuvikunnar er ekki einungis það að vinnuvikan styttist heldur fylgir það líka, eins og ég nefndi í ræðu um daginn, að alls konar umhverfismál og alls konar þættir sem snúa að bættu samfélagi koma þar líka með. Erum við til að mynda ekki líklegri til þess að vera umhverfisvænni neytendur ef tímapressan er minni á okkur og ef við höfum meiri tíma til að sinna sjálfum okkur og okkar? Erum við ekki líklegri til þess að eyða meiri tíma með fjölskyldunni o.s.frv.? En það er mikilvægt að hafa í huga, og það er algjört grundvallaratriði, vil ég meina, að í hugmyndum verkalýðshreyfingarinnar í þessum málum er krafan alltaf sú að stytta vinnuvikuna án þess að lækka laun. Þegar menn eru að tala um 37, 35 eða 32 stunda vinnuviku eru menn að tala um þá vinnuviku og sömu laun. Eftir því sem ég skil þetta frumvarp er ekki endilega verið að gera það hér og ég held því að það sé, þrátt fyrir þann góða hug sem hér fylgir, ekki tímabært að samþykkja þetta mál núna. Mín skoðun er sú að verkalýðshreyfingin og vinnuveitendur eigi sjálfir að ná þeim skrefum og ná þeim áfangasigrum sem þeir geta og síðan neglir löggjafarvaldið niður hælana til að tryggja að ekki verði hægt að semja af sér þau réttindi síðar. Ég held að það sé affarasælla og raunar hafa þær umsagnir og sú umræða sem hefur komið fram frá fjöldahreyfingunum einmitt verið á þann veg.
Herra forseti. Ég hlustaði vel á orð þingmannsins og vil benda honum á að núna gæti einmitt verið rétti tíminn til að gera þetta. Ég ætla að segja hvers vegna ég tel svo vera. Málið fer til nefndar hv. þingmanns og hann er náttúrlega með opinn huga gagnvart því. Flokkur hv. þingmanns, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, er fylgjandi því að stytta vinnuvikuna niður í 30 tíma, ef ég heyrði rétt í fjölmiðlum á dögunum. Eins og þingmaðurinn segir er krafa um að vinnuvikan sé stytt, vinnustundunum fækkað, en að launin haldist á sama stað. Það er akkúrat svigrúmið sem væri gott fyrir þá kjarasamninga sem við stöndum frammi fyrir að gera. Við þurfum að hlusta nákvæmlega á hvað verkalýðshreyfingin og Samtök atvinnulífsins segja eftir samtal þeirra á milli. Þetta er eitt af því sem komið getur upp. Við vitum það. Við funduðum með forsvarsmönnum VR og Eflingar. Við spurðum: Er þetta rétti tíminn? Þar kom fram að þau voru ekki alveg viss um það, en spurningin var hvort við ættum að leggja frumvarpið fram samt sem áður. Niðurstaðan var sú að við myndum leggja það fram og að þau væru að rannsaka sín megin hvort nú væri rétti tíminn. Efling er t.d. núna að vinna skýrslu um styttingu vinnuvikunnar og hvað það myndi þýða o.s.frv. Í krafti þeirra upplýsinga gætum við þá breytt málinu þegar það er komið inn í nefndina, í þá veru sem hentar á vinnumarkaði. Kannski sættir fólk á vinnumarkaði sig við örlítið minni launahækkun en aðeins meiri frítíma þannig að launin hækki eitthvað og vinnutíminn styttist örlítið. Þannig að launin hækka minna en ella en fólk fær meiri tíma. Þá verður hækkun í heild í vasann en líka einhverjar aukastundir sem fólk þarf síður að vinna. Þetta gæti þýtt minni þenslu út af kjarasamningunum þannig að núna er kannski einmitt rétti tíminn til að gera þetta. Ég vona að þingmaðurinn hlusti á það sem kemur út úr þeim rannsóknum sem verið er að gera núna hjá verkalýðsfélögunum og taki tillit til þess. Ég trúi ekki öðru.
Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að sá sem hér stendur er í hv. velferðarnefnd og mun væntanlega fá þetta mál til umfjöllunar. Ég lofa þingmanninum því að ég mun skoða málið með opnum huga. Það breytir ekki því að mér finnst það ekki vera hlutverk löggjafans akkúrat núna að taka ákvarðanir eða stíga skref sem beina kjarasamningum og kjarasamningaviðræðum sem nú eru í gangi á milli tveggja aðila, þ.e. annars vegar launþegahreyfingarinnar og hins vegar aðila vinnumarkaðarins, í einhvern tiltekinn farveg. Það er nokkuð sem þessir aðilar, sem eru sjálfstæðir samningsaðilar, eiga sjálfir ákveða. Ef þeir leita síðan til löggjafans á einhverjum tímapunkti í þeim viðræðum og segja: Við erum komin hingað - segjum t.d. að út úr þeim viðræðum komi að þeir nái ekki að loka samningaviðræðum nema löggjafinn eða stjórnvöld geri a, b eða c - kann að vera rétt fyrir ríkisvaldið, eða eftir atvikum löggjafarvaldið, að stíga inn í. En leyfum þeim að komast þangað fyrst.
Ég vil taka undir með hv. þingmanni varðandi það að ríkið þurfi að stíga inn í á svo mörgum sviðum þegar kemur að því að lenda samningum á vinnumarkaði í dag. Ég held að það sé alveg kristaltært fyrir öllum. Þetta er eitt af því sem verkalýðsfélögin eru að skoða. Ég trúi ekki öðru en að þegar upplýsingar og kröfur frá verkalýðsfélögunum koma fram og svo það sem kemur fram í samtali þeirra við aðila vinnumarkaðarins getum við á Alþingi farið að búa í haginn varðandi þetta í ljósi upplýsinganna, eins og þær koma inn í nefndina. Ég trúi ekki öðru en að hv. þingmenn geri þetta bara vel.
Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni að umræðan er góð og það er ágætt að þingmenn setji sig í stellingar til þess að skoða þessi mál. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég lít svo á að við getum ekki stigið þessi skref akkúrat núna, þá meina ég akkúrat núna í mjög þröngum skilningi, [[Gripið fram í.]]þ.e. á meðan samningaviðræðurnar eru í gangi. Það kann vel að vera að það sé rétt hjá hv. þingmanni að löggjafarvaldið eða framkvæmdarvaldið muni stíga með einhverjum hætti inn í kjarasamningana. En leyfum þá viðræðunum að fara af stað. Við getum unnið heimavinnuna okkar og verið tilbúin, en mér finnst að við eigum ekki að gefa fyrir fram ádrátt um að við munum negla þetta nákvæmlega niður með einhverjum hætti versus eitthvað annað. Það hlýtur að fara eftir því hverjar óskir aðila á vinnumarkaði verða varðandi aðkomu stjórnvalda að samningunum.
Virðulegi forseti. Það er gaman að fólk fær umsagnir frá fyrri þingum um málið. Þær eru alveg ágætar, sérstaklega þær frá ASÍ og Samtökum atvinnulífsins, þeim samtökum sem þetta frumvarp og þessi lög ná ekki yfir. Fleiri umsagnir bárust, þetta voru neikvæðu umsagnirnar og Félag atvinnurekenda var líka á móti þessu, en allar aðrar voru mjög fylgjandi málinu. Ein af umsögnunum sem barst var frá Félagi kvenna í atvinnulífinu sem benti á að rétt væri að aðilum vinnumarkaðarins yrði tryggður ákveðinn aðlögunartími að þeim breytingum sem mælt væri fyrir um í frumvarpinu. Þannig yrðu meiri líkur til þess að styttri vinnutími yrði að veruleika hér á landi. Taka flutningsmenn undir það, segir hérna í greinargerð, og leggja því til að lögin taki gildi 1. janúar 2021. Þar með er gert ráð fyrir lengri aðlögunartíma en í fyrri frumvörpum. Það má vel vera að þessi tími sé ekki alveg réttur upp á hvernig kjarasamningar raðast í næstu lotu eða eitthvað þvílíkt. Nefndin kemur væntanlega til með að skoða hvernig það virkar þannig að ég sé ekki þetta vandamál sem hv. þingmaður bendir á. Að auki er það réttur skilningur hjá honum að ekki er gert ráð fyrir sömu launum fyrir þessa styttri vinnu, einmitt t.d. út af því að gefinn er aðlögunartími til að taka ákvæðið inn í kjarasamninga.
Frú forseti. Það var ekki eiginleg spurning í andsvari hv. þingmanns heldur meira útskýringar og vangaveltur sem ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er þetta með hvernig a.m.k. launþegahreyfingin nálgast málið núna. Launþegahreyfingin nálgast það með öðrum hætti en flutningsmenn frumvarpsins. Ef hv. þingmenn vilja upplifa sig í þeirri stöðu að liðka til fyrir annan hvorn aðilann, sem ég er ekki einu sinni viss um að eigi að vera okkar hlutverk, a.m.k. ekki á þessu stigi málsins, held ég að ekki sé mikil hjálp í því að leggja fram frumvarp sem gengur ekki þangað sem verkalýðshreyfingin biður um. Auðvitað er okkur öllum kunnugt um að það megi semja betur á markaði en segir í lögum. Augljóslega má það, menn mega alveg gera betri samninga. Í dag má alveg semja um 36 stunda vinnuviku eða 32 stunda vinnuviku vilji menn það. Menn hafa hins vegar ekki komist þangað og ég held að þessi sjálfstæði samningsréttur sé afar mikilvægur og þess vegna eigum við að lofa aðilum á markaði að ná samningum. Ég vil meina að að flestu leyti sé hlutverk verkalýðshreyfingarinnar að ná áfangasigrum í kjarabaráttu.
Virðulegi forseti. Við vinnum hérna með réttindi fólks í gegnum lagasetningar og annað því um líkt. Þessu frumvarpi er einmitt ekki ætlað að taka sér stöðu, t.d. með verkalýðshreyfingunni, vinnuveitendum eða neitt svoleiðis, heldur er í hlutlausum gír fókusað og einblínt á réttindin, svo sem hvað er dagvinnutími. Miðað við þau réttindi sem við höfum um 40 dagvinnutíma erum við núna á Alþingi, á löggjafarsamkomunni, að segja að réttindi fólks miðist við 35 dagvinnutíma. Það er síðan fullkomlega réttur fólks að semja um hvað það þýðir í kjarasamningum sem og hvað það þýðir að vera með vinnutíma umfram dagvinnutímana. Við erum að reyna í þessu frumvarpi að sigla réttindabaráttusjó og ég er ekki endilega sammála því að það sé eingöngu hlutverk verkalýðshreyfingarinnar að taka og vinna þá slagi. Það er líka hlutverk okkar sem kjörinna fulltrúa að sinna réttindum borgaranna. Ég tel málið ekki flóknara en svo. Þess vegna er ekki tekin ákvörðun um að halda sömu launum fyrir styttri vinnuviku eða í einhverja aðra átt fyrir Félag atvinnurekenda eða hvernig það er. Já, það er ekki spurning í þessu frekar en áðan, heldur er þetta til að halda samræðunni áfram. Við erum að reyna að útskýra málið betur.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum útskýringarnar. Ég kom kannski ekki nægilega vel inn á það áðan og menn hafa ekki skilið það þannig og þess vegna ítreka ég að ég er persónulega mjög fylgjandi því að vinnuvikan verði stytt, að það eigi að vera markmið okkar sem samfélags að stytta vinnuvikuna. Ég er hins vegar mjög upptekinn af því akkúrat núna að við sem samkunda eigum að stíga varlega til jarðar í að taka ákvarðanir sem geta gert öðrum hvorum samningsaðilanum erfiðara fyrir þegar kemur að kjarasamningunum. Segjum að þingið ákveði að drífa í að afgreiða þessa tillögu og samþykkja hana. Þá óttast ég að við værum búin að gera til að mynda verkalýðshreyfingunni töluverðan óleik vegna þess að kröfur hennar eru ekki um að stytta vinnuvikuna um fimm stundir og fá laun fyrir 35 stundir í staðinn fyrir 40. Kröfur hennar eru um að stytta vinnuvikuna og fá sömu laun. Ef við trúum því í alvöru að það eigi að vera frjálsir samningar á vinnumarkaði og að löggjafinn og ríkisvaldið eigi að styðja við þessa frjálsu samninga eigum við að leyfa mönnum fyrst að ná einhvers konar lendingu og styðja við þá lendingu með lagasetningu síðar ef á þarf að halda.
Frú forseti. Það hefur lengi loðað við á íslenskum vinnumarkaði að vinnutíminn sé langur og markmið þessa frumvarps um að stytta vinnutíma er um margt hið ágætasta markmið. Ég held hins vegar að hér gæti misskilnings um hvernig íslenskur vinnumarkaður starfar. Við höfum hingað til falið aðilum vinnumarkaðarins að semja um þessi atriði, kaup, kjör og vinnutíma, og Alþingi hefur eftir atvikum lögfest það sem lögfesta þarf í tengslum við slíka kjarasamninga. Þannig hafa kjarasamningar á Íslandi lögformlegt gildi sem samningar um lágmarkskjör á vinnumarkaði, óháð því hvort einstaklingar eða fyrirtæki eru síðan aðilar að þeim samtökum sem þá samninga gera. Það held ég að sé í sjálfu sér miklu hentugra fyrirkomulag en að löggjafinn segi aðilum vinnumarkaðarins fyrir verkum í þessum efnum því að það gleymist oft að þetta er aðeins flóknara viðfangsefni en bara að ákveða að stytta vinnutímann. Horfum til lengri tíma. Frá því að lögin um 40 stunda vinnuviku voru sett hefur vinnutími styst um einar 20 klukkustundir á viku. Hann var um 60 klukkustundir á viku og er nokkuð nærri 40 klukkustundum á viku í dag. Þetta gerðist hægt og rólega. Það er ákvörðun viðsemjenda hverju sinni hvernig ávinningi af framleiðniaukningu í samfélaginu er skipt milli launa og vinnutíma. Þetta verður að haldast í hendur. Við vitum að launahækkunum eru þau takmörk sett að þær verða að haldast í hendur við verðbólgumarkmið og framleiðniaukningu í samfélaginu til lengri tíma litið ef ekki á að hljótast af of mikil verðbólga. Hið sama á við um styttingu vinnutíma. Þar verður að vera hið sama svigrúm til styttingar eða að launahækkanir verði minni en ella eða framleiðniaukningin meiri en ella til að þetta leiði á endanum ekki til kostnaðarauka og verðbólgu í þjóðfélaginu. Það var einmitt reynslan af því þegar lögunum var breytt 1971 með lögboði frá þinginu að það breytti engu um vinnutíma heldur hækkaði launakostnað fyrirtækja verulega og fór beint út í verðlag, jók verðbólgu verulega á þeim tíma. Vissulega er hér gert ráð fyrir því að vinnutíminn sé einfaldlega styttur, ekki endilega með því að sömu laun hljótist fyrir. Auðvitað ber að taka tillit til þess en ég hygg engu að síður að það sé mun skynsamlegra að virða þær leikreglur sem aðilar vinnumarkaðarins hafa komið sér saman um og bent ítrekað á, m.a. í umsögnum um þetta mál þegar það hefur áður komið fram, bæði af hálfu Alþýðusambandsins og samtaka vinnuveitenda, að best fari á því að um þetta sé samið á vinnumarkaði hverju sinni. Hins vegar er eitt sem er erfitt að koma inn í umræðu á Íslandi og það varðar lengd vinnutíma. Vinnuvika er ekki 40 stundir á Íslandi í alþjóðlegum samanburði heldur u.þ.b. 37. Það heitir virkur vinnutími og er reyndar tekið fram sérstaklega í kjarasamningum. Í kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins segir t.d. í kaflanum um vinnutíma að hann sé samkvæmt samningi þeim 36,5 vinnustundir á viku án neysluhléa. Bætist síðan neysluhlé við lengist vinnutími sem því nemur en tímakaup miðast við 36,5 vinnustundir á viku. Í kjarasamningum Eflingar við Samtök atvinnulífsins er þessi sami vinnutími skilgreindur sem 37 klukkustundir og fimm mínútur á viku. Þetta er alþjóðlegi samanburðurinn. Þegar við tölum um 37 stunda vinnuviku á Norðurlöndum er hún nákvæmlega 37 stundir án neysluhléa. Það er mikilvægt að halda þessu til haga. Við erum ekki með 40 stunda vinnuviku þegar við tölum um það í því samhengi að það séu 40 stundir hér samanborið við 37 stundir á Norðurlöndunum. Það er í báðum tilvikum 37 vinnustundir. Þegar við tökum þessar sömu 37 vinnustundir, eða 35 vinnustundir í Frakklandi, og berum saman við og setjum sem markmið um að stytta vinnuvikuna hér erum við í raun að tala um annaðhvort jafn langa vinnuviku, 37 vinnustundir eins og hún er hérna, eða að stytta hana um tvær vinnustundir á viku, í 35. Ég held að það sé bara gott að halda þessu til haga því að þetta hefur skekkt umræðuna hér mjög lengi. Þótt þetta sé leiðinlegt og tæknilegt atriði er það engu að síður hin tölfræðilega staðreynd í málinu. Hins vegar er mikilvægt, og hægt að færa mjög sannfærandi rök fyrir því, að hér eru mikil tækifæri til að stytta vinnutíma. Við munum þurfa að stytta vinnutíma. Ég held að það sé ekki vafi á því þegar kemur að t.d. fjórðu tæknibyltingunni og þeim störfum sem klárlega munu þar tapast o.s.frv. að hluti af viðbrögðum okkar við þeirri miklu breytingu og framleiðniaukningu sem henni mun fylgja verður einmitt að stytta vinnuvikuna og halda áfram þeirri þróun sem verið hefur á undanförnum áratugum. Til dæmis væri ágætt að byrja í þessum sal. Við sitjum hér - eða stöndum réttara sagt, sum - þegar klukkan er að verða 18 og allnokkur mál enn eftir á dagskrá og við munum funda hér eitthvað fram eftir kvöldi. Ég held reyndar að ég hafi sjaldan kynnst vinnustað sem er með lélegra jafnvægi milli vinnu og einkalífs en einmitt hinu ágæta, háa Alþingi.
Heyr, heyr.
Það væri svo sannarlega tilefni til að taka vinnutíma okkar til endurskoðunar, ekki til að stytta hann endilega heldur allt eins dreifa honum betur yfir árið, hvernig sem við myndum vilja ná utan um það betur. Það er oft ágætt að byrja á að taka til heima hjá sér. Við erum óttalegir yfirvinnusóðar. Ég held að það megi alveg færa sannfærandi rök fyrir því. Stærstu tækifærin til að stytta vinnutímann til skemmri tíma litið, að mínu viti, eru að breyta öðrum þætti, nokkuð séríslensku fyrirbrigði í kjarasamningum, þ.e. hversu hátt yfirvinnuálag er í íslenskum kjarasamningum. Það er 80% en mjög algengt er að sjá, í það minnsta á fyrstu unnar yfirvinnustundir, hjá hinum Norðurlöndunum á bilinu 30–50% yfirvinnuálag. Ég held að þetta sé ein ástæða þess að við sækjum mjög í yfirvinnu. Dagvinna er á móti heldur lægri í grunntöxtum eða hefur gegnumgangandi verið í samanburði við hin Norðurlöndin. Þetta hefur ítrekað verið rætt á milli aðila vinnumarkaðarins en því miður hefur aldrei náðst að ljúka því. Það er ekki vegna viljaleysis af hálfu aðila. Ég þekki a.m.k. af eigin raun að Samtök atvinnulífsins lögðu það til í síðustu kjarasamningum, 2015, að þetta yrði tekið sérstaklega upp og endurskilgreint. Það er flókið viðfangsefni, það er að mörgu að huga, vaktavinnufyrirkomulagi o.s.frv., en ég held að þessi breyting ein og sér myndi líka draga úr hvata til yfirvinnu. Auðvitað myndu þá laun á dagvinnutíma hækka án þess að í því fælist endilega kostnaðarauki fyrir atvinnulífið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að huga að slíku. Oft eru einföld tæknileg atriði í kjarasamningum að búa til það sem við gætum kallað neikvæða hvata. Við köllum þetta yfirvinnusnap í daglegu tali og þetta er mjög landlægt í mörgum atvinnugreinum, að það sé alveg nauðsynlegt að vinna einn til tvo yfirvinnutíma á dag og jafnvel helst fyrir hádegi um helgar. Þessu má alveg umhella, ef mætti orða það þannig, í dagvinnu-vinnuviku, á hærri grunntöxtum þá á móti. Ég vona að okkur verði ágengt í því. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægt varðandi jafnvægi milli vinnu og einkalífs, varðandi umræðuna um álag á vinnumarkaði, kulnun í starfi o.s.frv., en ekki síður varðandi umræðuna um að við búum við góð kjör fyrir dagvinnuna okkar en ekki þörfina fyrir að vinna mikla yfirvinnu. Að því sögðu segi ég að ég vona að aðilum vinnumarkaðarins gangi vel í komandi kjarasamningum við að leysa úr þessu af því að ég tel ótvírætt að þar eigi verkefnið heima.
Virðulegi forseti. Samkvæmt þessu frumvarpi og gildistíma þess á verkefnið tvímælalaust heima þar. Í frumvarpinu stígum við einmitt fyrsta skrefið sem þarf síðan að klárast á vegum aðila vinnumarkaðarins. Aðeins varðandi verðbólguástæður í síðustu styttingu: Ýmsum sögum fer af því hverju það verðbólguskot sé um að kenna og alls ekki endilega styttingu vinnuvikunnar. Það var líka hagvöxtur fjögur af fimm árum í kjölfarið, minnir mig, sem má alveg eins segja að hægt væri að rekja til styttingar vinnuvikunnar. Tilraunirnar sem eru í gangi núna sýna að fólk skilar betri vinnu á skemmri tíma á þeim stöðum þar sem verið er að prófa styttingu vinnuvikunnar; og þar er meiri ánægja, lífsgæði o.s.frv. Það er alveg rétt að það er erfitt að bera saman vinnutíma á milli landa. Í Bretlandi er það t.d. mismunandi, u.þ.b. 50/50, hvort frítími er talinn með í vinnutímanum, kaffitímar og svoleiðis, eða ekki. Það eina sem við höfum til að bera saman heildina, bestu gögnin sem við höfum, eru gögn OECD. Þá verður maður aðeins að hnika súlunum til, kannski ekki Íslandi í hag því að við vitum hvernig kerfið er hér á meðan kerfin annars staðar eru blönduð og kannski lítið vitað um það hvernig tölurnar eru teknar saman þar. Það er samt besti samanburðurinn sem við höfum. Því leitum við til þeirrar tölfræði. Ég tek hvatann til yfirvinnu kannski næst.
Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þetta andsvar því að þetta er mér mikið hugðarefni. Umræðu um kjaramál ber hátt þessa dagana. Þessi umræða - um samhengi verðbólgu og launahækkana, samhengi verðbólgumarkmiðs og framleiðniaukningar, og ramma sem það dregur utan um svigrúm til launahækkana á hverju ári - er gríðarlega mikilvæg. Þetta er gjarnan kallaður hræðsluáróður í umræðunni en þetta er bara hin hagfræðilega staðreynd sem er virt í öllum nágrannalöndum okkar og er t.d. undirstaða norræns vinnumarkaðar af hálfu bæði atvinnurekenda og verkalýðshreyfingar, að vinnumarkaður verði að vinna innan þessa svigrúms, annars drögum við úr samkeppnishæfni okkar gagnvart öðrum löndum. Það sé hin einfalda staðreynd. Það hefur verið algjör grundvallarregla á öllum hinum Norðurlöndunum, myndi ég segja, allar götur frá 1993, að ekki sé samið umfram þetta svigrúm. Sumir eru jafnvel með lægra svigrúm. Svíar tala um 3–3,5% því að verðbólgumarkmið þeirra er að halda verðbólgu innan við 2%. Þetta er ekki hræðsluáróður, ekki grímulaus áróður atvinnurekenda til að halda launþegum með einhverjum hætti niðri. Það er bara einfaldlega löngu búið að sýna fram á þetta af öllum færustu hagfræðingum hins vestræna heims. Það er augljóst samhengi þarna á milli. Ástæðan er einföld: Launakostnaður í samfélaginu, þegar við reynum að einfalda samfélagið niður í skýra mynd, er u.þ.b. 65–70% af því sem við öflum. Við getum líkt þessu við heimili sem aflar tekna og köllum þær 100 - laun allra íbúa landsins - og gjöld heimilisins eru u.þ.b. 65–70 af hundraði. Ef við hækkum þessi laun um 10% eða 20% hljóta þessar tekjur, sem voru 100, að þurfa að hækka eitthvað til að standa undir því, annars fer illa. Þetta útskýrði reyndar aðstoðarseðlabankastjóri alveg [[Forseti hringir.]]ágætlega í vikunni og þess vegna er mjög mikilvægt að halda þessu til haga. Þetta helst algerlega í hendur.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda því fram að þessu mótmæli enginn. Það sem fólk mótmælir er þegar þingmenn, topparnir, gangast ekki undir þessi lögmál og fá miklu hærri prósentur. Þá koma hinir að sjálfsögðu og segja: Fyrirgefið, af hverju er verið að setja þetta lögmál á okkur en ekki ykkur? Þar er ósanngirnin. Þar liggur hundurinn grafinn. Við skulum fara varlega í þessa umræðu þegar við erum undir tveggja ára kjararáðsdómi þar sem farið var tiltölulega glannalega í hækkanir á launum okkar. Enginn flokkur á Alþingi nema einn, flokkurinn sem ég er í, vildi breyta þeirri ákvörðun. Taki þeir það til sín sem bera ábyrgð á því. Aðeins að hvatanum til yfirvinnu. Það er alveg rétt líka að hvatinn til að vinna yfirvinnu er dálítið mikill. Fólk fær mikið fyrir yfirvinnuna. Hins vegar ætti líka að vera hvati fyrir atvinnurekendur að útvega ekki yfirvinnuna því að þeir klukkutímar eru dýrir. Einhverra hluta vegna virkar sá hvati ekki svo vel og maður gæti ímyndað sér að þegar yfirvinnuálagið yrði lægra sækti fólk síður í yfirvinnuna. En einmitt af því að dagvinnutaxtinn er lágur þarf fólk þess samt. Þetta er aftur dálítið hænan/eggið-vandamál sem þarf tvímælalaust að taka á og ég held að það sé mjög hjálpleg athugasemd inn í umræðuna.
Herra forseti. Ég þarf aftur að þakka hv. þingmanni alveg sérstaklega fyrir skemmtilegt andsvar, þetta er áhugavert efni. Til að byrja á síðari punktinum: Já, það er alveg augljóst. Það eru endalaus dæmi til um það að þetta yfirvinnuslugs okkar skilar engu eða mjög litlu. Það eru fjölmörg góð dæmi til um það á vinnustöðum þar sem ákvörðun hefur verið tekin um að breyta þessu, pakka þessum heildarvinnutíma saman í dagvinnutímann, að það hefur skilað alveg sömu afköstum eða jafnvel meiri. Lykillinn er að það þarf oft að taka á því á hverjum stað fyrir sig. Það þarf að leysa þetta. Oft eru aðstæður fyrirtækja mismunandi, oft þarf að huga að alls konar sérstökum úrlausnaratriðum á staðnum. Þess vegna tel ég þetta best fallið í samningum milli aðila. Það þarf líka að endurskilgreina þessa launasetningu að norrænni fyrirmynd að mínu viti, þ.e. að minnka yfirvinnuálag og hækka dagvinnukaupið á móti. Ég held að það sé ekki nokkur vafi að það myndi hjálpa okkur mjög mikið við að búa til jákvæðan hvata til að stytta vinnutíma. Ég er mjög trúaður á jákvæða hvata í slíkum efnum. Varðandi hæstu launin og kjararáð. Það er mjög gaman að fara út í þá umræðu. Ef við berum saman launavísitölu á vinnumarkaði og launavísitölu kjararáðs, eins og hún hefur verið reiknuð frá því að lög um kjararáð voru sett og tóku við af lögum um kjaradóm þar á undan, 2006, kemur í ljós að laun þeirra starfsmanna ríkisins sem heyra undir kjararáð - þeir eru mismunandi margir á hverjum tíma og má ekki gleyma því að það eru ekki bara þeir sem hér sitja eða ráðherrar, það eru tugir og jafnvel hundruð starfsmanna á hverjum tíma í Stjórnarráðinu og víðar sem ekki hafa samningsrétt og er gefið það einfalda loforð að laun þeirra fylgi í takt við sambærilega hópa á gildistíma kjararáðsins - sjáum við að almenn launavísitala hefur hækkað talsvert mikið umfram launavísitölu stjórnenda, t.d. á almennum vinnumarkaði. Þetta skal ég sýna hv. þingmanni. Og launavísitala kjararáðs [[Forseti hringir.]]hefur hækkað algerlega í takt við launavísitölu stjórnenda á almennum vinnumarkaði, sem gæti alveg talist sambærilegur hópur þegar kemur að meðallaunum, en laun þeirra hafa hækkað umtalsvert minna en almenn laun á vinnumarkaði. Það er mikilvægt að halda þessu til haga. En það er vissulega þannig að það var úrskurðað mjög óreglulega um kjör kjararáðshópsins og því er mikill mismunur í tíma. En frá upphafi til enda er þetta sambærileg launaþróun.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um 40 stunda vinnuviku sem eru frá árinu 1971. Mig langar að byrja á því að velta því upp hvort í raun sé góð hugmynd að stytta vinnuvikuna. Ég held að hægt sé að færa mjög mörg rök fyrir því að það geti verið býsna góð hugmynd og mig langar að nefna þrjú þeirra sem Heilsufélagið nefnir á vefsíðu sinni og ég held að fangi ágætlega kosti þess að stytta vinnuvikuna. Streita er víða vandamál með tilheyrandi fylgikvillum, eins og kvíða, þunglyndi og stoðkerfisvanda. Við ræddum fyrr í dag t.d. geðheilbrigðismál en Ísland er eitt þeirra ríkja í heiminum þar sem notkun þunglyndislyfja er hvað mest. 17.000 Íslendingar voru utan vinnumarkaðar á árinu 2015 vegna örorku, 8,5% vinnuaflsins, og flestir vegna geðsjúkdóma eða stoðkerfisvanda. Sá vandi hefur bara aukist. Framleiðni er almennt talin lág á íslenskum vinnumarkaði miðað við þau lönd sem við berum okkur saman við. Við vinnum lengi en við afköstum ekki endilega miklu. Í ljósi þess að hv. þingmenn nefndu þennan ágæta vinnustað sem dæmi getum við líka alveg velt fyrir okkur hvort lengri þingfundir skili raunverulega meiru. Íslensk börn eiga einnig Evrópumet í viðveru á leikskólum sem er sorgleg staðreynd og getur falið í sér ýmsa ókosti er lúta að heilbrigði og streitu, bæði barna og foreldra, og ýmislegt þess háttar. Að því sögðu get ég sagt að mér finnst góð hugmynd að stytta vinnuvikuna ef það kemur raunverulega til að vinnuvikan styttist. Aftur á móti verð ég að segja að ég er ekki mjög hlynnt því frumvarpi sem liggur fyrir, þ.e. að taka lög sem segja til um 40 stunda vinnuviku. Eins og ágætlega hefur komið fram semja aðilar vinnumarkaðarins og launþegasamtaka sín á milli og er umræðan um styttingu vinnuviku mjög á borðum þar akkúrat núna. Margir aðilar hafa gert ýmiss konar tilraunir með styttingu vinnuvikunnar. Við vitum um Reykjavíkurborg og fleiri stofnanir og fyrirtæki hafa gert það. Á síðustu árum hefur sveigjanleiki í vinnutíma aukist til muna. Ég þekki til að mynda dæmi frá sveitarfélaginu sem ég bý í, Mosfellsbæ, en þar var starfsfólkið látið vinna lengur á miðvikudögum til að auka aðgengi íbúanna að þjónustunni en á móti var vinnutími styttur á föstudögum. Þetta var gert til eins árs og var mikil ánægja með það hjá starfsmönnum og hefur því verið haldið áfram. Að því sögðu held ég að mikilvægt sé að það hvernig full vinna er flokkuð, mánaðarlaun, sé undir þeim komið sem semja á markaði. Ég verð að segja í ljósi þess að þetta frumvarp hefur komið fram áður og það hafa fengist um það ansi margar umsagnir að ég man ekki til þess að það sé oft þannig að við fáum umsagnir frá ASÍ, Samtökum atvinnulífsins og Viðskiptaráði sem eru samhljóma, en það er einmitt raunin með þetta ágæta frumvarp. Allir aðilarnir voru sammála um að markmiðin gætu verið góð en þetta væri ótímabært inngrip löggjafans í endurskoðun sem á sér stað á vinnumarkaði milli aðila vinnumarkaðarins og væri þeirra að semja um. Ég er mikil áhugamanneskja um að við tökum svolítið til í lagasafninu okkar og þess vegna velti ég fyrir mér hvort lögin um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, séu hreinlega óþörf. Kannski hefði verið ástæða til að leggja til lagabreytingu sem fæli í sér að taka lögin út, afnema þau. Við eigum líka vinnuverndarlög sem eru aðeins nýrri, nr. 46/1980, og hafa svo sem tekið miklum breytingum. Þau fjalla um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Ég held að mjög mikilvægt sé að löggjafinn setji slíkar reglur. Nýlegar fréttir og umræður í samfélaginu sýna okkur glöggt að mjög mikilvægt er að hér séu skýr lög um vinnuvernd og að þeim sé fylgt eftir af fullri hörku. Ég vil þá benda hv. þingmönnum sem leggja frumvarpið fram á að ef það yrði að lögum þyrfti eflaust að horfa til laga nr. 46/1980, því að þar er m.a. vísað í 40 stunda vinnuviku, reyndar helst þegar kemur að vinnu barna og unglinga, það er sett sem algjört hámark, og fleiri aðila á vinnumarkaði. Í lögunum sem um ræðir og við erum að velta fyrir okkur breytingum á eru ekki mjög margar greinar, þær eru í rauninni örfáar. Þær lúta að 40 stunda vinnuviku sem er vissulega hægt að semja sig frá og hefur í raun aðeins það skilyrði að vinni fólk meira en 40 stundir á viku skuli það fá greitt fyrir það yfirvinnu. Það lýtur líka að hátíðisdögum, sem er held ég örugglega líka í löggjöf annars staðar og er alveg nóg. Hátíðisdagar sem tilgreindir eru í þessu ágæta frumvarpi eru til að mynda aðfangadagur og gamlaársdagur, en þá er það aðeins hátíðisdagur frá klukkan eitt á daginn. Ég velti fyrir mér hvort það væri eitthvað sem við ættum að skoða. Ég hygg að margir séu í forréttindastöðu eins og við hér og vinni aldrei á aðfangadagsmorgun eða gamlaársmorgun og velflestir vinnustaðir hafa tök á að loka á þeim tíma. Þá er spurning hvort ekki sé ákveðin sanngirni í því að þeir sem vinna þjónustustörf og annað á stöðum þar sem talin er ástæða til að hafa opið á þeim tíma fái greidda yfirvinnu allan þann dag eða þá daga. Svo velti ég fyrir mér sumarleyfi og frídögum starfsmanna í ljósi þess að við erum farin að ræða vinnumarkaðinn og þá þætti. Þegar ungt fólk er með börn á leikskóla er barnið „skikkað“ til að taka ákveðið marga frídaga á ári, bæði í sumarleyfi og svo er lokað á leikskólanum vegna starfsdaga og þess háttar. Venjulegt fólk getur ekki dekkað þann tíma með sumarleyfinu sínu. Mér finnst full ástæða til að skoða þetta en aftur held ég að það sé fyrst og fremst atriði sem aðilar vinnumarkaðarins eigi að semja um og horfa sérstaklega til. Virðulegur forseti. Ég held að ég sé búin að fara nokkurn veginn yfir það sem ég vildi segja. Ég ítreka enn og aftur að mér finnst stytting vinnuvikunnar nokkuð góð hugmynd, aðallega finnst mér jafnvægi á milli atvinnu og einkalífs mjög góð hugmynd. Við sjáum á þessum vinnustað að jafnvægið er býsna lítið þegar kemur að þeim hlutum en það var líka okkar val þegar við buðum okkur fram til starfa hér. Í ljósi þess að þeir aðilar vinnumarkaðarins sem hafa gefið umsögn um frumvarpið eru á því að um óæskilegt inngrip sé að ræða held ég að við ættum að leyfa aðilum vinnumarkaðarins að taka þá umræðu á sínum vettvangi og semja um það. Ég held að oft og tíðum væri ágætt að stytta vinnuvikuna. Það getur líka verið að ákveðinn sveigjanleiki henti fólki betur, aukinn frítími eða frídagar og annað. En það er fyrst og fremst þeirra að ræða en ekki endilega okkar með einhverjum lagafyrirmælum.
Virðulegur forseti. Möguleiki var að hugsa um þetta sem brottfall laga á einhvern hátt. Markmiðið með þessu er tvímælalaust að ná því jafnvægi sem verið er að tala um á milli frítíma og vinnu. Þá varð einhvern veginn að koma því markmiði fyrir á einhverjum stað, en eins og er er þetta hreinlegasti staðurinn til þess. Þess vegna er einmitt ekki verið að fella út launahækkunina sem var innbyggð í gömlu lögin. Hugsunin er réttindaaukning, þess vegna finnst mér ekki alveg rétt að kalla þetta ótímabært inngrip, af því að það er markmiðið. Kannski er ekki réttast að ná því á þennan hátt. Kannski er hægt að ná því á einhvern annan hátt í gegnum önnur lög sem hv. þingmaður nefndi. Þetta virtist beinasta og hreinlegasta leiðin til að ná markmiðinu um aukið jafnvægi milli frístunda og vinnutíma, alla vega frá löggjafanum séð. Frumvarpinu var stillt upp á þann hátt að efni þess væri ekki inngrip í kjarasamninga og inn í samningsrétt fólks, einmitt af því að þeir aðilar sem eru mest á móti þessu eru ekki bundnir af þessum lögum. Þeir geta gert samninga þó að við myndum breyta þessu niður í 35 vinnustunda viku og þá geta heildarsamningar þeirra hljóðað upp á 37 og þeir þyrftu ekki að fara eftir þessum lögum. Það ákvæði er enn þá í þessum lögum. Það er rétt að við erum í forréttindastöðu, vinnum ekki á aðfangadag, og ég tek undir með hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, við erum heldur ekki í nákvæmlega þessari vinnu hérna á sumrin. Það mætti alveg lengja þingfundi yfir á sumarið og nefndarfundina sérstaklega, ekki klippa á þingmálahalann, þannig að nefndir gætu haldið áfram um sumarið að vinna í þingmálum sem yrðu þá tilbúin strax á haustþingi, [[Forseti hringir.]]en að sjálfsögðu erum við á fullu í vinnunni þó að ekki séu endilega þingfundir og nefndarfundir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður minnti mig kannski einmitt á ástæðuna fyrir því að mig langaði mjög gjarnan til að taka þátt í umræðunni þegar hann mælti fyrir málinu - þá var klukkan rétt að ganga átta, eitt kvöldið í síðustu viku, að mig minnir - en ég var ekki í þeirri aðstöðu að geta sett mig á mælendaskrá þá. En það var einmitt þetta sem hv. þingmaður var að lýsa og ég hefði gjarnan viljað fara í andsvar við hann um og átta mig betur á, þ.e. að þótt við værum að breyta lögunum hefði það samt ekki áhrif á aðila því að þeir þyrftu í raun ekki að fara eftir því. Og þá velti ég fyrir mér: Til hvers eru lögin? Þar held ég að grunnspurningin sé og ég vil gjarnan hvetja hv. velferðarnefnd, ætli það sé ekki hún sem fær málið til sín, til að skoða hvort það væri kannski bara lausnin að fella niður þessi lög. Hv. þingmaður vísar í að þetta sé í rauninni ekki launahækkun. Í greinargerðinni, ef ég skil hana rétt, er samt verið að tala um að fólk myndi þá halda laununum sínum en það þyrfti að sýna minna vinnuframlag. Ég gat ekki skilið það öðruvísi. Hv. þingmaður talaði um að þetta sé í rauninni ekki inngrip. En það er nú samt þannig að þeir aðilar sem eru úti á markaðnum nota það orð, ég held að ég fari örugglega rétt með, í umsögnum sínum að um sé að ræða ótímabært inngrip í samningaviðræður þeirra á þeim tíma sem þetta var lagt fram og umsagnir fengust, sem er kannski ekki alveg sami tími og við erum að horfa fram á núna þegar við vitum að eitt stærsta verkefni vetrarins verður einmitt það að þeir aðilar nái saman og hvað það skiptir okkur öll gríðarlega miklu máli.
Virðulegur forseti. Í greinargerð er þessari athugasemd einmitt svarað þar sem flutningsmenn vísa til þess að í athugasemdum við 13. gr. laga nr. 97/1995, sem varð að 75. gr. stjórnarskrárinnar, kemur fram að með reglu 2. mgr. sé sú skylda lögð á löggjafann að tryggja að réttindum á þessu sviði verði markaður ákveðinn rammi með lögum. Ekki er þó nánar mælt fyrir um til hvaða atriða þurfi að taka afstöðu á þennan hátt með lagasetningu. Þannig verður ekki séð að í lagasetningu um lengd vinnuviku felist brot á þessu ákveðna ákvæði, enda eru líka til lög um 40 stunda vinnuviku. Þau ættu þá að vera brot á þessari grein ef svo væri. Ég sé því ekki það vandamál að þetta ótímabæra inngrip eða brot á samningsrétti, eða eitthvað svoleiðis, eigi við í þessu tilviki, alla vega ekki miðað við það ákvæði stjórnarskrárinnar. Í heildina litið er þessi framlagning og þessi umræða helmingur af tilgangi þess að leggja frumvarpið fram, þ.e. að fá þessa umræðu hér í gang og ná þeim markmiðum sem frumvarpinu eru sett, hvort sem það verður með þessari löggjöf eða eftir öðrum ráðum. Þessi umræða held ég að sé mjög hjálpleg til að ná þeim markmiðum. Ég hlakka til þess og ég þakka fyrir viðbótina sem hv. þingmaður kom með um skikkað sumarleyfi og þessa starfsdaga alla - þetta er meira bullið, verð ég að segja. Ég var að vinna á leikskóla fyrir rúmum 20 árum og þar var maður í vinnu á sumrin. Þar voru krakkar ekki skikkaðir í sumarleyfi á ákveðnum tíma og þetta voru bestu tímarnir; færri krakkar og færra starfsfólk - kannski að einhverju leyti óhagkvæmt en starfið var miklu betra þegar ekki var eins troðið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir þetta andsvar. Þarna kom kannski í ljós það sem ég taldi mig hafa lesið í gegnum frumvarpið, að það væri kannski fyrst og fremst vilji hv. þingmanna til að vekja athygli á þessu máli og fá umræðu um það. Ég ætla að taka fram að það er alls ekki afstaða mín að þó að hér komi fram frumvörp og fái umsögn frá aðilum og þeir séu neikvæðir eigi ekki að ræða þau. Ég er sjálf flutningsmaður á einu slíku frumvarpi og það er auðvitað okkar ákvörðun hvað er rætt hér í þingsal og réttur þingmanna er að leggja fram frumvörp, þannig að það misskiljist alls ekki. Margir hafa líka komið með mjög jákvæðar umsagnir um frumvarpið. Þá held ég að fólk sé fyrst og fremst að veita jákvæðar umsagnir um það einmitt að vinnuvikan styttist. Hvort til þess þurfi breytingar á þessum lögum er svo spurning sem við þurfum að velta upp sérstaklega. Ég ætla líka að þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á mikið áhugaefni mitt, sem er rekstur leikskóla, þeirra mikilvægu uppeldisstofnana en jafnframt þjónustustofnana. Það sem hv. þingmaður nefndi og ég hafði notað í ræðu minni, að skikka í sumarfrí, með því er ég auðvitað ekki að tala um að börn hafi ekki gott af því að fara í sumarleyfi.
Á ákveðnum tíma.
Ég held að það sé hluti - einmitt, á ákveðnum tíma - af rétti hverrar fjölskyldu að ákveða hvenær það henti fjölskyldunni að taka saman frí, hvort það henti að taka það samfellt í þrjár, fjórar eða fimm vikur eða styttri tíma á öðrum tíma ársins. Að sjálfsögðu eiga sveitarfélög og rekstraraðilar leikskóla að hafa metnað til þess að bjóða upp á góða þjónustu sem uppfyllir öll þau skilyrði sem við gerum til leikskólanna sem eru vissulega líka fræðslustofnanir án þess að vera með mikið inngrip í líf fjölskyldna. Að lokum langar mig að nefna eitt, af því að ég nefndi sérstaklega aðfangadag og gamlaársdag, að ég lýsi bara áhuga á því að taka þátt í vinnu ef upp koma hjá þingmönnum hugmyndir um að fara í breytingar á slíkri löggjöf. Þá má líka velta fyrir sér, ég veit að sumir þingmenn hafa nefnt 1. desember sérstaklega [[Forseti hringir.]]af því tilefni, hvort ástæða sé til að það væri hátíðisdagur sem væri almennt ekki venjulegur vinnudagur.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu úr hófi en fara almennum orðum um þetta mál. Það hafa komið fram ágætar ábendingar um samráð við aðila vinnumarkaðarins og aðila atvinnulífsins. Ég tek í sjálfu sér ekki afstöðu til þeirra en minni þó á að það er líka hlutverk Alþingis að skapa samfélaginu umgjörð og þar með réttindum borgaranna. Alþingi á sér sögu í lagasetningum af þessu tagi alveg frá því að hér voru sett vökulög um hvíldartíma sjómanna árið 1921. Við erum öll sammála um að Alþingi hafði mikinn sóma af því. Þau lög voru ekki sett án þess að barist væri hatrammlega gegn þeim og í raun í trássi við vilja margra útgerðarmanna. Þetta mál er komið fram vegna þess að það er ákveðinn vandi. Það er ákveðinn þjóðarvandi sem kannski má lýsa þannig að Íslendingar vinna lengur en aðrar þjóðir sem þeir vilja bera sig saman við en framleiðni þeirra er minni. Þetta er vandi sem hefur augljóslega vafist fyrir aðilum vinnumarkaðarins að leysa þannig að bæði framleiðnin batni og líka að líf þess fólks sem samið er við batni. Það eru alls konar ástæður fyrir þessu. Þær eru sögulegar og þær eru menningarlegar og kannski hefur verið hér um aldir ákveðin upphafning þrældómsins. Við höfum haft tilhneigingu til þess að mæla manngildi fólks með dugnaði og vinnuhörku og hversu hart það leggur að sér í vinnu. Við mælum enn þá, held ég, manngildið dálítið mikið í dugnaði og vinnuframlagi og dugnað mælum við núorðið í viðveru á vinnustað. Sú viðvera vill stundum lýsa sér í ákveðnu hangsi. Fólk hangsar kannski fram eftir degi og rýkur svo til og vinnur í yfirvinnutímanum það sem það hefði jafnvel getað klárað miklu fyrr. Eins og fram hefur komið, í máli hv. þingmanna hér á undan mér, hefur gætt ákveðinnar ásóknar í yfirvinnu. Það er náttúrlega vegna þess að dagvinnulaunin eru allt of lág og fólk þarf að auka tekjurnar með yfirvinnu, auk þess sem það þykir góður bragur á því að vera lengi í vinnu. Það þykir vera til marks um dugnað. Við þekkjum það hér líka. Þetta er svona aflahrotuhagkerfi sem við búum við enn þá, aflahrotuhugsunarháttur. Það þarf að bjarga verðmætum, það eru fullar stíur af fiski og við þurfum að koma honum undir eins í vinnslu. Þannig afgreiðum við meira að segja lög hér á þessum vinnustað. En Ísland er í 33. sæti af 38 löndum í samanburði um jafnvægi vinnu og einkalífs. Það er samkvæmt margnefndri skýrslu OECD. Þess er líka að gæta að þessi mörk milli vinnu og einkalífs eru alltaf að verða ógreinilegri með þessum tækjabúnaði sem við höfum, þ.e. við erum í vinnunni svo lengi sem við erum með snjallsímann okkar. Við erum jafnvel með snjallsímann við hliðina á okkur á nóttunni. Svo erum við kannski andvaka og grípum þá í hann og erum óðar komin í vinnuna. Lagaumgjörðin þarf einhvern veginn að bregðast við þessu og það er líka okkar hlutverk. Það er ekki bara samningsatriði milli aðila vinnumarkaðarins. Það eru margvísleg rök, sem ég þarf kannski ekki að fara mjög mikið út í hér, sem mæla með því að stytta vinnutíma, stytta viðveru á vinnustað og margir hv. þingmenn hafa vikið að á undan mér. Þetta eru heilsufarsleg rök og þetta eru rök sem lúta að lífsgæðum fólks og þetta eru fjölskyldurök. Þetta eru rök sem snúa að góðu lífi og þetta eru líka rök sem snúa að framleiðni. Það kemur fram í þessari skýrslu OECD að fylgni virðist vera milli þess að styttri vinnuvika leiði hreinlega til aukinnar framleiðni. Þjóðir sem eru með mjög langa vinnuviku, eins og t.d. Grikkir, vinna einna lengstu vinnuvikuna, eru í 8. sæti yfir þær þjóðir sem eru með minnsta framleiðni. Þjóðir sem vinna fæstu vinnustundirnar á ári eru á topp 10 lista yfir þær þjóðir sem hafa mesta framleiðni. Ýmsum hér hefur orðið nokkuð tíðrætt um aðila vinnumarkaðarins og nauðsyn þess að hafa samráð við þá. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að því að ASÍ og SA og Viðskiptaráð hefðu verið samhljóða í umsögnum sínum og lagst gegn þessu. En þá kannski gleymast ein samtök sem hafa talað með öðrum hætti og beitt sér með öðrum hætti og það er BSRB, sem hefur þvert á móti barist fyrir styttingu vinnuvikunnar. Það er beinlínis talað um það á heimasíðu samtakanna, með leyfi forseta: „Stefna BSRB er sú að stytta vinnuvikuna úr 40 stundum í 36 …“ Það er ekki nóg með það heldur hefur BSRB staðið ásamt Reykjavíkurborg að mjög merkilegu tilraunaverkefni um styttingu vinnuvikunnar, án launaskerðingar, vel að merkja, sem hófst 2015 á tveimur starfsstöðvum og svo var þeim fjölgað upp í sex haustið 2016. Árið 2017 var ákveðið að hefja nýjan áfanga þar sem öllum starfsstöðvum borgarinnar var boðið að taka þátt. Sá áfangi hófst nú á þessu ári, í febrúar 2018. Yfir 100 staðir hafa sótt um að vera með og taka nú þátt í þessu verkefni, með 2.000 starfsmenn af tæplega 8.500. Þessir staðir stytta vinnuvikuna um eina til þrjár klukkustundir á viku og flestir um þrjár klukkustundir. Í fyrri áfanga voru flestir með fjögurra klukkustunda styttingu á viku og svo er ætlunin að þessu verkefni ljúki 2019. BSRB hefur líka verið með ríkinu í tilraunaverkefni á fjórum ríkisstofnunum og bæjarstjórn Akraness ákvað í apríl 2018 að undirbúa svona tilraunaverkefni. Hið sama má segja um meiri hlutann á Akureyri. Þegar hafa komið fram vísbendingar sem eru mjög lofandi um þetta. Það hefur dregið úr andlegum og líkamlegum einkennum álags. Það er aukin starfsánægja. Áhrif styttingar eru meiri en væntingar starfsfólks stóðu til í upphafi. Það er aukinn sveigjanleiki í lífi fólks og dregið hefur úr skammtímaveikindum. Það sem kannski er ekki síst vert að hafa í huga í þessu sambandi er að þetta hefur haft góð áhrif á jafnrétti á heimilum. Feður hafa tekið aukinn og virkari þátt í heimilisstörfum og orðið virkari þátttakendur í lífi barna sinna. Bæði hvað það varðar og eins þegar litið er til þess að konur þurfa stundum á sveigjanlegri vinnutíma að halda er þetta líka jafnréttismál. Þegar allt er talið saman tel ég að hér sé um að ræða framfaramál.
Herra forseti. Ég verð að segja þingmönnum Pírata til hróss að þeir eru þolinmóðir og gefast ekki upp þar sem þetta mun vera í fjórða sinn sem frumvarpið er lagt fram, sem er góðra gjalda vert. Ég er hins vegar á svipuðum nótum og margir aðrir sem hafa komið og gagnrýnt frumvarpið efnislega, þ.e. ég hef litið þannig á að ákvæði um vinnutíma séu með sama hætti og ákvæði um laun viðfangsefni kjarasamninga þótt síðan geti komið til okkar kasta ef nauðsyn krefur að styrkja grunn þeirra kjarasamninga sem aðilar vinnumarkaðarins komast að. Það kann að vera skynsamleg nálgun. Ég held hins vegar að ef við tökum að okkur það hlutverk almennt að ákveða vinnutíma á almennum vinnumarkaði séum við í raun að taka yfir hlutverk aðila vinnumarkaðarins, hlutverk samtaka atvinnurekenda og samtaka launafólks, vegna þess að það er auðvitað samhengi á milli vinnutíma og þeirra kjara annarra sem samið er um. Ég er þar af leiðandi sammála því sem kom fram í umsögn Samtaka atvinnulífsins um frumvarpið þegar það kom fram í fyrsta eða annað skipti, að mikilvægt sé að Alþingi virði hlutverk þessara samtaka, samtaka launafólks og samtaka atvinnurekenda, virði það að þau eigi að leiða og taka ákvörðun um hvernig teknar eru ákvarðanir um breytingar, um kaup og kjör og þar með vinnutíma, og að við eigum alls ekki að grípa til einhverra aðgerða þegar kjaraviðræður eru fram undan eða þegar þær standa yfir. Því er oft haldið fram að vinnutími á Íslandi sé óeðlilega langur. Það er í þeim efnum eins og öðrum að menn geta leikið sér með tölfræði með ýmsum hætti og fengið gjörólíkar niðurstöður jafnvel úr sama gagnagrunni. Þegar litið er til fjölda vinnustunda sem unninn er hér á landi á hverju ári er hann langt í frá óeðlilegur eða hærri en gengur og gerist í löndum í kring. Þegar allt er talið erum við í rauninni lægri en flestar aðrar þjóðir varðandi fjölda vinnustunda. Það er nefnilega þannig að í kjarasamningum semja menn ekki aðeins um vinnutíma og laun, menn semja t.d. um orlofsrétt og hann er ríflegri hér en víðast annars staðar. Það þekkist auðvitað ríflegri orlofsréttur í einhverjum öðrum löndum en hann er ríflegur hér miðað við flestöll önnur lönd sem við berum okkur saman við. Þetta eru 28–30 dagar og þess utan erum við með ellefu og hálfan frídag. Við verðum að taka tillit til þess. Miðað við þær tölur sem ég hef frá 2017, ég hef ekki nýrri, þar sem borinn er saman ársvinnutími samkvæmt lögum og kjarasamningum í Evrópu, er Ísland með 1.632 vinnustundir á ári. Í Danmörku eru þær 1.635, í Þýskalandi 1.651, í Svíþjóð 1.666 og svo er Ungverjaland með 1.840 og Frakkland töluvert undir okkur. Við erum því á svipuðu reki, a.m.k. á þennan mælikvarða, og gengur og gerist á Norðurlöndunum, Norðmenn eru meira að segja aðeins fyrir ofan okkur. Ég veit ekki hvort ég tók vitlaust eftir þegar hv. 1. flutningsmaður, Björn Leví Gunnarsson, var í andsvörum áðan og sagði að þetta frumvarp gengi ekki út á að hækka launakostnað atvinnurekenda eða hefði ekki áhrif til þess að hækka tímakaup á unnum vinnustundum. Ég sé að hv. þingmaður hristir hausinn, sem er gleðilegt vegna þess að þetta kom mér á óvart þar sem annað stendur í greinargerðinni. Það er minn misskilningur. Þá stöndum við frammi fyrir því ef við tökum ákvörðun um það einhliða að fækka vinnustundum samkvæmt lögum í 35, höldum okkur við þann orlofsrétt sem kveðið er á um í kjarasamningum og höldum lögbundnum frídögum að við erum að taka ákvörðun um að hækka launakostnað um 14%, eitthvað svoleiðis. Nú er alveg sama hvað hv. þingmaður hristir hausinn hratt og oft, þetta þýðir aukinn launakostnað vegna þess að staðreyndin er auðvitað sú að framleiðni í atvinnulífinu verður ekki aukin með pennastriki eða löggjöf á Alþingi. Ef menn halda það væri einfalt að auka og bæta lífskjör allra. Ef við gætum tekið ákvörðun um að framleiðni í atvinnulífinu skyldi aukast um 10% á næsta ári væri okkar verk tiltölulega einfalt. En staðreyndin er því miður að ekki er hægt að gera það. Þegar menn tala um að framleiðni vinnuaflsins á Íslandi sé lægri en í samanburðarlöndunum eru þeir ekki alveg sanngjarnir vegna þess að þá eru þeir að bera saman og nota ofmat á vinnutíma sem eru greiddir tímar, en taka ekki tillit til þess t.d. að hér eru greiddir kaffitímar o.s.frv. sem skekkir myndina. Framleiðni vinnuaflsins eykst smátt og smátt með ýmsum hætti. Við innleiðum nýja tækni, ný vinnubrögð. Við skipuleggjum vinnustaðina á betri og skynsamlegri hátt o.s.frv. og þannig náum við árangri. Ég hef hins vegar meiri áhyggjur af því að á komandi áratugum munum við horfa fram á einhverja mestu áskorun sem við höfum þurft að glíma við. Það er staðreynd að við erum að eldast sem þjóð. Æ fleiri eru utan vinnumarkaðar. Okkur hefur mistekist að koma í veg fyrir nýgengi örorku. Ég held að ég hafi bent á það áður að þegar dóttir mín, sem er 19 ára, verður jafn gömul og ég er í dag er hættan sú - vegna þess að þeim fjölgar stöðugt sem eru utan vinnumarkaðar, fæðingartíðnin heldur áfram að lækka, við erum komin niður í 1,7 úr eitthvað um 4 árið 1960 þegar ég fæðist - að hún þurfi að sætta sig við að langstærsti hluti af þeirri framleiðniaukningu og verðmætaaukningu sem hefur orðið til á meðan hún var á vinnumarkaði geti ekki farið í að bæta kjör hennar eða jafnaldra hennar heldur verði að fara til þess að greiða og standa undir þeim kostnaði sem fylgir heilbrigðiskerfinu, almannatryggingum, skólakerfinu, hinum sameiginlegu verkefnum sem við erum öll sammála um að við verðum að standa að með myndarbrag. Ég hygg að við ættum kannski frekar að nota tíma okkar í þessum sal í að velta því fyrir okkur, barna okkar og barnabarna vegna, hvernig við ætlum að tryggja að á komandi áratugum muni tækniframfarir og sú framleiðni- og verðmætaaukning sem verður til hér til þess að unga fólkið í dag geti horft fram á að búa við betri lífskjör en við gerum í dag, að þau fái stærstan hluta af þeirri framleiðniaukningu og verðmætaaukningu sem verður á komandi árum. Það er nefnilega raunveruleg hætta á því, þótt ég ætli ekki að mála skrattann á vegginn vegna þess að við getum gert ýmislegt til að koma í veg fyrir það, að kynslóð barna minna geti orðið fyrsta kynslóð í langri sögu Íslands sem verður ekki betur sett en kynslóðin sem kom á undan. Sú áskorun leysist ekki með 35 stunda vinnuviku.
Virðulegi forseti. Mig langar að nefna nokkur atriði. Í ræðu hv. þingmanns kom fram sá skilningur að ekki væri verið að hækka launin fyrir styttingu vinnuvikunnar. Ég hélt að náðst hefði sameiginlegur skilningur í því þegar ég var að kinka kolli en svo kemur hann fram með þessa 14% aukningu. 40 deilt með 35 er 14% hækkun sem er forsenda sem ákveðnir aðilar innan Samtaka atvinnulífsins, minnir mig, voru að tala um að væri hækkunin ef dagvinnulaunin yrðu þau sömu fyrir 35 stunda vinnuviku og fyrir 40 stunda vinnuviku. Það er ekki hluti af þessu. Þessi breyting er skilgreining á fjölda dagvinnutíma. Það breytir ekki laununum, þ.e. starfsmaður sem vinnur núna átta tíma á dag í dagvinnutíma myndi eftir þessa breytingu vinna sjö tíma á dag í dagvinnu og einn tíma á dag í yfirvinnu. Breytingarnar gerast ekki það hratt að allt í einu hverfi klukkutími í burtu. Þær gerast hægt eins og við höfum séð á breytingu á lögunum frá styttingu vinnuvikunnar úr 44 niður í 40. Það tók mjög mörg ár að ná því markmiði. Vissulega hækka launin um það sem munar á launum fyrir einn dagvinnutíma á móti einum yfirvinnutíma ef atvinnurekendur koma ekki í rauninni til móts við þá hækkun með því að stytta þennan eina klukkutíma um hálftíma, korter eða eitthvað svoleiðis og þá heldur fólk sömu launum fyrir aðeins styttri vinnutíma á þeim degi. Þetta vinnst síðan smám saman í áttina að 35 stunda vinnuviku. Það er ekki verið að breyta því með einu pennastriki að fólk fari allt í einu að vinna fimm klukkustundum minna. Það er verið að breyta skilgreiningunni á því hversu margir dagvinnutímar eru í einni vinnuviku.
Herra forseti. Það er ágætt að við erum farnir að skilja hvor annan þannig að í rauninni feli þetta frumvarp í sér, með fullri virðingu fyrir öllum, að það sé verið að bæta einum stubbi við, eins og við kölluðum, að næla sér í einn stubb í yfirvinnu. Það er ekki verið að bæta neinn hag öðruvísi en að í staðinn fyrir að vera á dagvinnutaxta klukkutíma á dag fer starfsmaðurinn á eftirvinnutaxta. Af hverju leyfum við ekki bara Samtökum atvinnulífsins og forystumönnum launþegasamtakanna að komast að samkomulagi um það hvernig þau vilja tryggja að kaup og kjör batni á komandi árum? Það eru nokkrar leiðir. Ég veit að Samtök atvinnulífsins hafa m.a. lagt til að fækka yfirvinnustundum og reyna að ná yfirvinnu inn í dagvinnuna, það er ein leið, og að yfirvinnan verði greidd í dagvinnunni með þeim hætti. Ég held að það sé alveg fráleitt af okkar hálfu að taka fram fyrir hendurnar á frjálsum félögum atvinnurekenda og launafólks og ákveða með þeim hætti sem lagt er til í þessu frumvarpi. Ég get verið sammála því markmiði að það sé eftirsóknarvert að stytta vinnuvikuna og auka þar með tíma fólks til að verja með fjölskyldunni eða sinna sínum áhugamálum, það er eftirsóknarvert, án þess að það rýri kaup og kjör að öðru leyti. Ég hygg að við höfum tækifæri til þess í framtíðinni ef við höldum skynsamlega á málum en ég vil að þeir geri það sem til þess [[Forseti hringir.]]eru bærir og bera miklu betra skynbragð á þessa hluti en bæði ég og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Við skulum lofa þeim að gera þetta.
Virðulegi forseti. Þau hafa áfram alveg fullkominn rétt til að semja um hversu hár dagvinnutaxtinn er og yfirvinnutaxtinn. Það er ekkert flókið við það. Við erum í þessum ræðustól og á þingi með tökkunum hingað og þangað að greiða atkvæði um réttindi fólks fram og til baka. Við erum með jafnréttislög og réttindi í stjórnarskrá. Við skiptum okkur þar af. Eiga aðilar vinnumarkaðarins að koma kannski að því líka varðandi t.d. misbeitingu á grundvelli kyns eða annars? Við gerðum jafnlaunavottun fyrir nokkru síðan. Var það inngrip í kjarabaráttu líka? Við erum sífellt að vinna með réttindi fólks hérna. Þetta er skilgreining á því hversu margir dagvinnutímar á viku teljast réttindi fólks. Hvað það nákvæmlega merkir í formi kaups og kjara er síðan samningsfrelsið. Þetta er ekkert inngrip í neitt, þetta er einföld réttindaskilgreining.
Herra forseti. Ég ætla ekki að eiga orðastað við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um jafnlaunavottun. Skoðanir mínar á því liggja fyrir í þingtíðindum. Ég tek hátíðlega ákvæði stjórnarskrárinnar, t.d. um samningsfrelsi, og ég tel að það sé óeðlilegt, ósanngjarnt og eiginlega næstum því óverjandi að við í þingsal grípum inn í samninga sem eðli máls samkvæmt eiga að vera á milli frjálsra aðila í atvinnulífinu, þ.e. samtaka launafólks og samtaka atvinnurekenda. Það kann vel að vera að okkur finnist að vinnuvikan eigi bara að vera 35 stundir. Það er allt í lagi. Ég er með hv. þingmanni í því, en ég ætla hins vegar ekki að taka ákvörðun um það fyrir hönd launafólks eða atvinnurekenda að dagvinna skuli skilgreind 35 vinnustundir. Það getur vel verið að í komandi kjarasamningum komist menn að þeirri niðurstöðu að það sé skynsamlegast að stefna að því að dagvinna skuli vera 35 stundir á viku, eða 32, en við skulum lofa fólki í frjálsum samningum að komast að þeirri niðurstöðu. Ég trúi ekki öðru en að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé sammála mér í því að við gerum best og skynsamlegast í því að virða samningsfrelsi fólks. Þetta er spurning um samningsfrelsi og að við séum ekki með óeðlileg afskipti hér af þeim kjarasamningum sem í hönd fara.
Virðulegi forseti. Takk kærlega fyrir umræðurnar, hv. þingmenn. Hérna var farið yfir ýmislegt, hvernig við ættum að stíga varlega til jarðar, farið var út í verðbólgu og samanburð á vinnutíma á milli landa, hvernig hvatinn til yfirvinnu er mismunandi á milli landa þar sem yfirvinnuálag er meira sums staðar og minna annars staðar og hvað það þýðir fyrir vinnuveitendur að kalla eftir yfirvinnu eða vinnandi fólk að biðla um yfirvinnu. Farið var yfir launavísitöluna, sem er dálítið skekkt fyrirkomulag en svo sem hægt að nota til að bera saman tvo hópa. Hugsað var um brottfall laga. Ég myndi vilja leggja til að líka væri hugsað til þess að breyta heiti laganna, að þau hétu einfaldlega lög um fjölda dagvinnutíma en ekki endilega lög um 35 stunda vinnuviku eða 40 stunda vinnuviku. Og svo vinnuvernd. Stærsta málið sem oftast var talað um var sú ásökun að verið væri að grípa inn í frjálsa samninga. Mitt svar við því er mjög einfalt: Við vinnum rosalega oft með ákveðin grunnréttindi í þessum sal. Hver eru grunnréttindi fólks? Fólki er frjálst að semja um allt sem er umfram. Í þessu tilviki er verið að setja ákveðin réttindi um skilgreiningu á því hver sé fjöldi dagvinnutíma. Hver er nákvæmlega skilgreiningin á dagvinnutíma, hvað hann þýði, er ekki sett fram hér. Sú skilgreining er enn þá á vettvangi þeirra sem eru á vinnumarkaði, hver dagvinnutaxtinn er, hvert yfirvinnuálagið er. Þeir ná kannski þeim breytingum að með styttri dagvinnutíma lækki dagvinnutaxtinn - eða hækki, hver veit? Það er algjörlega undir samningsfrelsi þeirra komið. Markmiðið hérna er réttindavinnslan. Við komum inn á það svið á hverjum degi með NPA-samningum, að það sé orðin skylda sveitarfélaga að útvega NPA-þjónustu og einnig grunnskólaþjónustu. Heilbrigðiskerfið okkar t.d. líka. Það er fullt af atriðum sem aðrir gætu alveg séð um. Það sem við sjáum um er: Hvar er grunnurinn sem aðrir verða að byggja á? Vissulega getur verið rétt að í þessu tilviki endi aðilar vinnumarkaðarins með 32 stunda vinnuviku eftir kjarasamningana. En grunnurinn yrði samt 35 miðað við það sem við gætum ákveðið hérna. Ég fór yfir og farið er yfir það í greinargerðinni hvernig ekki er hægt að sjá að þetta fari gegn 75. gr. stjórnarskrárinnar um samningsfrelsið, enda er tilgangurinn alls ekki að fara þangað. Það er alls ekki markmiðið. Ég skil vel að erfitt sé að máta sig inn í nákvæmlega hvernig þetta dettur inn, bæði út af því hvernig lögin eru um 40 stunda vinnuviku, hvernig styttingin var úr 44 stundum í 40. Þar var tvímælalaust inngrip í kjarasamninga, eftir á að hyggja var það mjög ströng lagasetning. En þetta er allt önnur nálgun. Ég vildi leggja til að 8. gr. í núverandi lögum yrði felld úr gildi. Það voru einhver vafamál um hvað það þýddi með tilliti til ýmissa þátta þannig að ég legg fyrir nefndina hvort 8. gr. þurfi að fara eða hvort hún geti verið. Þess vegna er gildistími frumvarpsins aukinn, aðilum vinnumarkaðarins er gefið svigrúm til að vinna þá réttindabreytingu inn í kjarasamningana sína. Einungis á þann hátt ætti það ekki að vera inngrip í kjarasamningana heldur augljós skilaboð um að þetta séu grunnréttindi fólks. Það er mjög mikilvægt að huga dálítið að því fyrir hverja við störfum á þingi. Erum við ekki fulltrúar kjósenda, þjóðarinnar sem velur okkur inn á þing? Er umboð okkar ekki alveg skýrt í þeim málum? Af hverju er það einungis launþega og atvinnurekenda að sjá um þau mál? Hefur ekki oft verið inngrip þar áður og miklu meira en þetta, lagasetning á verkföll? Hvað er það annað en inngrip í kjaraviðræður? Þeir þingmenn sem hafa nefnt þetta sem alvarlegt inngrip í samningsfrelsið eru ekki endilega saklausir af því sjálfir, eða flokkar þeirra, að vera með inngrip í kjaraviðræður á þann hátt. Ég hef verið hérna uppi á pöllunum. Ég má nú ekki nefna það með kennara en ég var starfsmaður í grunnskóla, var í kennaranámi, og þá var kennaraverkfall. Sett voru lög á það verkfall á þeim forsendum að ef ekki næðust samningar myndi falla gerðardómur. Það var mjög skýrt hvert hámark gerðardómsins var. Það voru kröfur settar af launagreiðendum en ekki kennurum. Búið var að setja hámark, algjört hámark á það hverju gerðardómur gæti skilað. Þess vegna náðust síðan samningar, með hótunum. Hvernig er það ekki inngrip í samningsfrelsið? Þetta sé ég alls ekki sem inngrip í samningsfrelsið og ég er að reyna að útskýra það þannig að það komist rétt til skila með því að segja að launin hækki ekki sjálfkrafa miðað við styttingu dagvinnutímans, sem ætti að gera það nokkuð skýrt, með því að sýna fram á að gildistíminn er þetta rúmur til þess að gefa fólki tækifæri til að taka tillit til þeirrar réttindabreytingar í kjarasamningum og með því að svara fyrirspurnum þegar þær koma hérna. Ég vonast eftir því að velferðarnefnd taki vel á málinu og hlakka til að sjá umsagnir Samtaka atvinnulífsins aftur þegar það er orðið skýrara að ekki sé verið að tala um að halda sama dagvinnutíma fyrir styttri vinnuviku. Ég hlakka til að fá að heyra umsagnir ASÍ, sérstaklega eftir landsþing þess á næstunni. Kannski verða einhverjar breytingar þar á, ég veit það ekki. Ég hlakka til að heyra umsagnir annarra umsagnaraðila og sem flestra. Ég hvet alla til að senda inn umsögn í málinu til þess að ýta undir umboð okkar þingmanna til að ná alla vega því markmiði að stytta vinnuvikuna, að ná meira jafnvægi á milli vinnu og einkalífs, því að það er augljósa vandamálið sem frumvarpinu er ætlað að leysa. Hvort það leysist nákvæmlega með þessu frumvarpi veit ég ekki, kannski finnst betri leið, en markmiðið er mjög skýrt: Að betrumbæta hlutfallið á milli vinnu og einkalífs, að við höfum meiri tíma fyrir okkur sjálf, fyrir vini, ættingja, börn og áhugamál. Þetta er mjög skýrt í þeim gögnum sem við skoðuðum hjá OECD, sem eru bestu gögnin sem við höfum um það. Hv. þm. Óli Björn Kárason fór með einhverja talnaromsu um vinnustundir á Norðurlöndum sem ríma ekki alveg við vinnustundirnar hjá OECD og heldur ekki þann fjölda vinnustunda sem ég fékk í gegnum upplýsingaþjónustu Alþingis. Ég er ekki alveg viss hvaðan heimildir hans komu. Vinnustundirnar hjá OECD og þær vinnustundir sem ég fékk frá upplýsingaþjónustu Alþingis rímuðu mjög vel saman. Mér þætti gaman ef hann sendi heimildina sem hann hefur fyrir þeim vinnutölum til hv. velferðarnefndar. Að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir umræðuna. Hún hjálpar vonandi til við að ná markmiðinu, hvort sem frumvarpið kemst alla leið eða ekki. Við hættum alla vega ekki að reyna.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, og búnaðarlögum, nr. 70/1998. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson, Smári McCarthy, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir og Ágúst Ólafur Ágústsson. Í einföldu máli er markmið með frumvarpi þessu að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Í því felst m.a. sú aðgerð að afnema sérreglu búvörulaga sem gildir um mjólkuriðnaðinn hvað varðar undanþágur frá samkeppnislögum og draga úr afskiptum ríkisvaldsins af verðlagningu, framleiðslu og vinnslu búvara. Það er auðvitað umhugsunarefni þegar við ræðum þessi mál að matvælaverð hér á landi er umtalsvert hærra en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Fjögurra manna fjölskylda má vænta þess að greiða um 80.000 kr. meira fyrir mat á mánuði hverjum en sambærilegar fjölskyldur á hinum Norðurlöndunum. Það samsvarar því að þessi sama fjölskylda þurfi að hafa liðlega 140.000 kr. í laun til viðbótar á mánuði til að standa undir bara þessum viðbótarkostnaði við matvæli. Þegar við berum saman matvælaverð hér og á hinum Norðurlöndunum sjáum við strax að stærstur hluti þessa verðmunar liggur einmitt í þeim vörum sem hvað minnst samkeppni er um hér á markaði, þ.e. innlendum búvörum, kjöti og mjólk. Á sama tíma veitum við umtalsverða styrki til landbúnaðar sem er vel. Það er mikilvægt að styðja við þessa mikilvægu atvinnugrein. Þannig verjum við liðlega 16 milljörðum árlega í beina styrkveitingu til landbúnaðarins og sennilega öðru eins í óbeina styrkveitingu í formi aðflutningsgjalda, tolla eða annarra takmarkana á frjálsum innflutningi á landbúnaðarvörum. Ég held að það sé mikilvægt að taka skýrt fram áður en lengra er haldið í þessari umræðu að það er ekki ætlan flutningsmanna þessa frumvarps að vega að bændum hér á landi. Þvert á móti teljum við einmitt að aukin samkeppni, aukið frelsi bænda sjálfra til framleiðslu, vinnslu og markaðssetningar á eigin afurðum geti skipt miklu um framtíðarþróun landbúnaðar hér á landi, að aukin samkeppni með landbúnaðarvörur á innlendum markaði með stuðningi ríkisins, líkt og verið hefur, skapi aukna framleiðni í greininni líkt og við þekkjum úr öðrum atvinnugreinum þar sem frjáls samkeppni ríkir og skapi bændum sjálfum miklu fleiri tækifæri bæði til vinnslu og markaðssetningar á vörum sínum, hvort heldur er hér á landi eða erlendis. Það er áhugavert að bera saman þær atvinnugreinar hér á landi þar sem við höfum reist verulegar skorður við frjálsri samkeppni, sem má benda á bæði í mjólkuriðnaði og kjötiðnaði þar sem við höfum bæði undanþegið greinarnar að einhverju marki samkeppnislögum, þar sem höfum leyft verulegt samstarf afurðastöðva, í raun samráð í skilningi samkeppnislaga, og sameiginlegt skipulag markaða, og svo aftur samanburðinn við aðra þætti, það sem maður myndi kalla landbúnað, t.d. grænmetisbændur. Jafnvel mætti tala um bjórbændur hér á landi því að mikil gróska hefur verið í framleiðslu á innlendum bjór og þróun á innlendum bjór úr innlendum hráefnum, innlendum landbúnaðarafurðum. Þar hefur orðið mikil og hröð vöruþróun þó að það sé almennt séð ekki áfallalaust, eins og í tilfelli grænmetisbænda sem þurftu að laga sig að gerbreyttu samkeppnisumhverfi með afnámi innflutningstakmarkana, þeirra innflutningstolla sem giltu hér fyrir árið 2004, ef ég man rétt, en fengu í staðinn aukinn beinan stuðning. Þar hefur orðið veruleg vöruþróun og í raun verður ekki annað séð en að þessari grein hafi tekist ágætlega upp með að takast á við breytt samkeppnisumhverfi á þessum tíma. Þetta er í takt við það sem við höfum upplifað hér í fjölmörgum öðrum atvinnugreinum í gegnum árin og áratugina. Íslenskur iðnaður fór í gegnum verulegar umbreytingar með inngöngu okkar í EFTA og afnám þeirra hafta eða innflutningstakmarkana sem þá giltu gagnvart iðnaðarvörum. Upp úr því spratt hins vegar öflugur og gróskumikill innlendur iðnaður, en hann var vissulega breyttur frá því sem áður hafði þekkst. Samkeppni er ekki ógn við innlenda framleiðslu, en hún er vissulega áskorun í mörgum tilfellum. Hún krefst þess að við aukum framleiðni, að við finnum leiðir til að gera hlutina hagkvæmari í dag en í gær, að við finnum leiðir til vöruþróunar sem mæti þá þörfum neytenda með betri hætti en við höfum áður náð og svo mætti lengi telja. En eitt er alveg sammerkt þegar kemur að samkeppninni, við sjáum verulegan mun á verðþróun þeirrar vöru eða þjónustu yfir lengri tíma sem bundin er frjálsri samkeppni á markaði og þeirrar vöru eða þjónustu sem háð er verulegum samkeppnistakmörkunum. Við getum nefnt þar þætti eins og matvælaframleiðsluna, póstþjónustu og fleira slíkt þar sem við höfum reist verulegar skorður við frjálsri samkeppni og við sjáum að verðlag hækkar á þessum vörum eða þjónustuliðum langt umfram almenna verðlagshækkun. Þannig er það t.d. þegar kemur að mjólkuriðnaði hér á landi að þrátt fyrir að við höfum í lögum leyft mjög mikið samstarf, jafnvel samráð, og hagræðingu í greininni, til hagsbóta að maður myndi ætla fyrir bæði neytendur og framleiðendur, bændur sjálfa ekki hvað síst, hefur verðþróun á mjólk frá því að þau lög tóku gildi, árið 2004, verið talsvert umfram hækkanir á vísitölu neysluverðs án húsnæðis á sama tímabili, talsvert umfram almennar hækkanir á matvöru hér á landi, t.d. langt umfram hækkanir á almennri drykkjarvöru svo dæmi sé tekið. Þessar samkeppnistakmarkanir hafa í það minnsta ekki skilað neytendum neinum ávinningi. Ef við horfum aðeins á frumvarpið sjálft verður auðvitað að horfa til þess að í gildandi lögum hafa bændur mjög sérstaka stöðu sem helst verður líkt við stöðu launþega í þjónustu afurðastöðva og hins opinbera. Til að stuðla að bættum kjörum bænda þarf að búa til regluverk sem gerir þeim kleift að vinna og markaðssetja afurðir sínar sjálfir, sem eru verulegar skorður settar við í dag, og þannig verði bændum gert fært að starfa sem atvinnurekendur og njóta kosta þess að reka bú sín á opnum markaði. Í frumvarpi þessu er því lagt til að verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga verði lagðar niður og þannig stuðlað að jafnræði bænda á markaði og að verðmyndun verði í samræmi við almenn markaðslögmál. Það er dálítið áhugavert að velta fyrir sér á hvaða öðrum mörkuðum okkur dytti í hug að taka upp fyrirkomulag eins og verðlagsnefnd búvara hefur. Þætti okkur við hæfi t.d. á eldsneytismarkaði eða matvörumarkaði að við værum með einhvers konar verðlagsnefnd um matvælaverð út úr verslunum þar sem hagsmunaaðilar, t.d. rekstraraðilar verslana og innflytjendur á matvælum, settust saman yfir það hvernig ætti að verðleggja vöruna til neytenda? Það held ég að okkur þætti afleit hugmynd á flestum öðrum mörkuðum. Ég held að í þessu tilfelli sé verðlagsnefnd búvara löngu orðin að barni síns tíma og mikilvægt að huga að nýju fyrirkomulagi. Jafnframt er lagt til að felld verði niður heimild til að gera fyrirframákveðnar framleiðnikröfur til afurðastöðva eða um einstakar framleiðsluvörur. Enn fremur er lagt til að felld verði niður heimild afurðastöðva samkvæmt 71. gr. búvörulaga til að gera samninga sín á milli um verðtilfærslu milli afurða fyrir verðmyndun mjólkur og mjólkurafurða. Ákvæðið var lögfest með lögum nr. 85/2004, um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, nr. 99/1993. Á sama tíma einkenndi fjárhagsvandi flest svið landbúnaðarins sem aðallega var kominn til vegna óhagstæðra rekstrareininga og lögbundinnar skyldu afurðastöðva og mjólkuriðnaðarins til að jafna landsbundinn aðstöðumun einstakra afurðastöðva og fjarlægð frá stærstu mörkuðum landbúnaðarvara. Afurðastöðvum í mjólkuriðnaði hefur fækkað verulega og mikil hagræðing átt sér stað í þau 13 ár sem ákvæðið hefur staðið í búvörulögum. Til að tryggja samkeppni á mjólkurmarkaði og stuðla þannig að nýsköpun og vöruþróun er nauðsynlegt að vinnsluaðilum sé tryggður aðgangur að hrámjólk/ógerilsneyddri mjólk í lausu máli. Hafa undanþágur frá samkeppnislögum samkvæmt búvörulögum verið umdeildar og fyrir liggja fjölmörg álit Samkeppniseftirlitsins vegna beitingar og túlkunar á þeim. Með þessu frumvarpi er lagt til að afnema veigamiklar undanþágur frá samkeppnislögum sem um hafa gilt sérákvæði. Verði frumvarpið að lögum er verið að leysa helstu ágreiningsefni sem uppi hafa verið vegna beitingar og túlkunar á undanþágum frá samkeppnislögum í búvörulögum. Þá er lagt til að felld verði brott heimild til verðjöfnunar samkvæmt 85. gr. A búvörulaga í samræmi við ákvörðun ráðherrafundar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í desember 2015 um að afnema útflutningsbætur. Meginefni frumvarpsins má segja að skiptist í tvo kafla. Í I. kafla eru lagðar til breytingar á tilgangi búvörulaga þar sem skerpt er á mikilvægi frjálsrar samkeppni í landbúnaði. Í kaflanum er jafnframt mælt fyrir um að framleiðendur búvara fari að meginreglum með eigið fyrirsvar við gerð samninga á grundvelli laganna en þeim sé þó heimilt að annaðhvort fela Bændasamtökum Íslands að fara með fyrirsvar sitt eða stofna önnur samtök í þeim tilgangi. Þá er fellt brott ákvæði laganna um að samningar skuli vera bindandi fyrir framleiðendur viðkomandi búvara, hvort sem þeir eru félagar í Bændasamtökum Íslands eða standa utan þeirra, og í staðinn kveðið á um að samningar á grundvelli laganna séu aðeins bindandi fyrir þá framleiðendur sem teljast aðilar að hverjum samningi fyrir sig, þ.e. framleiðendur eða bændur sjálfir hafi fullt samningsfrelsi með eigin afurðir. Í kaflanum eru lagðar til ýmsar orðalagsbreytingar á lögunum sem miða að því að jafna stöðu allra búvöruframleiðenda, hvort sem þeir tilheyra Bændasamtökum Íslands, öðrum samtökum eða standa utan samtaka. Þá eru felld brott ákvæði um verðlagsnefnd búvara, sem fyrr segir, og framkvæmdanefnd búvörusamninga. Tilgangurinn með því er að draga úr miðstýringu verðmyndunar og auka sjálfstæði bænda og framleiðenda á markaði. Með því að leggja niður verðlagsnefnd búvara verður einnig unnið að því að gera styrkjakerfi landbúnaðarins gagnsærra. Samhliða breytingunni er jafnframt rétt að koma á fót beinum styrkjum til bænda sem stuðli að aukinni nýsköpun og betri nýtingu lands og gæða. Í II. kafla frumvarpsins er síðan lagt til að ákvæði um framkvæmdanefnd búvörusamninga verði fellt brott og lagðar til breytingar sem draga úr sérstöðu Bændasamtaka Íslands sem fyrirsvarsaðila búvöruframleiðenda í samningaviðræðum og samskiptum við ríkið. Í 14. gr. frumvarpsins er enn fremur kveðið á um aukinn stuðning Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og ríkissjóðs við umhverfisvernd, nýliðun, skógrækt, lokun framræsluskurða, gerð smávirkjana og þróun á sviði ferðaþjónustu. Verði frumvarp þetta að lögum er rétt í framhaldinu að hefja vinnu við sameiningu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og AVS rannsóknasjóðs í sameiginlegan og öflugan Matvælasjóð. Slík breyting yrði til þess fallin að spara kostnað við yfirstjórn og yfirbyggingu sjóðanna sem nýta mætti beint í styrki til nýsköpunar í matvælageiranum, ekki síst í nýsköpun hjá bændum. Umræddar breytingar eru viðamiklar en að mati flutningsmanna frumvarpsins til þess fallnar að bæta hag íslenskra bænda og stuðla að heilbrigðri samkeppni á markaði, bæði bændum og ekki síður neytendum öllum til heilla.
Hæstv. forseti. Það kemur margt upp í hugann við lestur þessa frumvarps. Til að byrja með velti ég helst fyrir mér spurningunni: Hvers vegna í ósköpunum er flutningsmanni svo uppsigað við sameiginlega samningsgerð bænda? Hvað er það sem fær menn til að láta þetta líta svo út að þeir vilji helst brjóta niður félagskerfi landbúnaðarins og etja bændum saman? Markmiðið er að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum markaði. Til að ná því fram vill Viðreisn fella úr núverandi lögum að kjör þeirra sem landbúnað stunda verði í samræmi við kjör annarra stétta. Þess í stað vilja flutningsmenn að bændur keppi á frjálsum markaði. Í rauninni verður samningsfyrirkomulagið lagt niður og Bændasamtökin geta einungis samið fyrir hönd bænda sem kjósa að vera aðilar að Bændasamtökunum. [[Forseti hringir.]]Á að ganga til samninga við hvern og einn bónda eða hvernig ætla menn að gera þetta? Geta menn stofnað samtök stórra framleiðenda [[Forseti hringir.]]á Suðurlandi o.s.frv.?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Okkur er ekkert uppsigað við samningsrétt bænda eða samningsrétt Bændasamtakanna fyrir hönd bænda, en það er hins vegar kannski fullkomlega eðlilegt í nútímasamfélagi að samningsrétturinn liggi hjá bóndanum sjálfum og valið um það hvort hann eigi aðild að heildarsamtökum bænda eða ekki. Þegar maður horfir á þetta umhverfi, og það er kannski oft vandinn við þá umræðu sem snertir landbúnaðinn, er erfitt að greina hvort við horfum til bænda sem launþega hjá ríkinu eða sem sjálfstætt starfandi atvinnurekenda. Ég kýs að horfa á bændur sem sjálfstætt starfandi atvinnurekendur sem er fullkomlega frjálst að eiga með sér samtök um slíkan atvinnurekstur eins og þeir sjálfir kjósa að gera eða standa utan slíkra samtaka ef þeir kjósa svo. Það er í raun fyrst og fremst það sem hér er verið að opna fyrir möguleikann á, að bændum sé sjálfum heimilt að fara með sinn samningsrétt, samningsumboð, en um leið að sjálfsögðu líka heimilt að fela það samningsumboð samtökum á borð við Bændasamtökin en hafi til þess [[Forseti hringir.]]frelsi að velja á milli.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Sannarlega eru bændur atvinnurekendur og sjá um sinn búskap sjálfir, en bændur hafa líka víðtækt hlutverk í því að viðhalda byggð landsins og eru sannarlega vörslumenn landsins og gæta menningar þjóðarinnar, ákveðinnar menningar sem við öll sækjum í, t.d. á haustin, og fjölskyldubúin eru hornsteinn byggðar um allt land. Hvernig má þetta hjálpa því að viðhalda byggðinni um allt land? Hvernig á hvert og eitt bú að standa fyrir samningsgerð við framleiðendur? Er ekki tilhneigingin sú að menn taka sig saman og koma sér þannig inn í samningsgerðina? - Þetta er allt of stuttur tími. Þá langar mig líka til að koma því að með verðlagsnefndina. Vilja menn láta leggja hana niður? Við erum að greiða sama verð fyrir mjólk um allt land, var það ekki gert neytendum til hagsbóta? Hvernig kæmi það út [[Forseti hringir.]]fyrir neytendur?
Herra forseti. Ég ítreka að hér er fyrst og fremst verið að fela bændum frelsi til að fara með forráð fyrir eigin samningum kjósi þeir svo, eða fela samtökum að fara með samninga fyrir sína hönd. Það skal ekkert útilokað, t.d. með auknu frelsi til sjálfstæðrar vinnslu sem við höfum umtalsverð tækifæri til að auka, svigrúmi bænda til að vinna eigin afurðir, fullvinna eða markaðssetja undir eigin merkjum, að bændur geti skapað sér mjög áhugaverð tækifæri. Það er bara eins og við sjáum í öllum öðrum atvinnugreinum, að atvinnurekendur skapa sér sérstöðu með vörur sínar undir eigin vörumerkjum oft og tíðum. Og þau tækifæri eiga ekkert síður við í landbúnaði en öðrum atvinnugreinum. Það er alveg rétt að búin eru undirstaða byggðar í landinu og við erum ekki að tala fyrir neinni breytingu á stuðnings- eða styrkjaumhverfi greinarinnar, alls ekki, [[Forseti hringir.]]heldur fyrst og fremst að breyta þeirri umgjörð sem um þetta gildir og þeim samkeppnistakmörkunum [[Forseti hringir.]]sem í því felast. Við trúum því að það skapi bændum aukin tækifæri til nýsköpunar og [[Forseti hringir.]]til að bæta eigin hag.
Virðulegi forseti. Hér er komið fram mjög áhugavert frumvarp sem snýr að því, eins og segir í greinargerðinni, að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Í því felst m.a. að afnema sérreglu búvörulaga sem gildir um mjólkuriðnaðinn og draga úr afskiptum ríkisvaldsins af verðlagningu, framleiðslu og vinnslu búvara. Samt skal taka allan ákvörðunarrétt af samtökum bænda og færa hann til ráðherra. Hvar er það frelsi? Í hvaða frelsi er verið að sækja? Í annan stað - þetta er svo fljótt að líða - langar mig að spyrja flutningsmenn hvað merkingu þeir leggi í markaðsráðandi afurðastöð, eins og segir í 10. gr. frumvarpsins. Verður til einhver slík afurðastöð og hver eru þá mörkin?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ef við byrjum á síðari punktinum, hvað er markaðsráðandi aðili, þá er það auðvitað þekkt hugtak í samkeppnisrétti og er skilgreint af samkeppnisyfirvöldum fyrir hvern markað fyrir sig. Ég er ekki þess umkominn að svara því fyrir fram hvar endanleg mörk markaðsráðandi aðila í framleiðslu búvara myndu liggja. Það yrði væntanlega að mótast hjá samkeppnisyfirvöldum þegar málin kæmu til kasta þeirra. En hugmyndin að baki því að reisa skorður við markaðsráðandi aðilum er einmitt að stuðla að frjálsri samkeppni á markaði, bæði hjá bændunum sjálfum, eins og í þessu tilviki, og framleiðendunum og neytendum til hagsbóta. Hér er ekki verið að taka eitthvert vald af Bændasamtökunum. Það er einfaldlega verið að veita bændum sjálfum frelsi til að velja hvort þeir framselja sitt samningsumboð [[Forseti hringir.]]til Bændasamtakanna eða ekki. Stjórnvöld fara hins vegar vissulega með stjórnvaldsákvarðanir í þessum málum eins og [[Forseti hringir.]]á öllum öðrum mörkuðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svörin. En þá langar mig til að halda áfram. Samkvæmt þessu verður verðlagning búvara gefin frjáls og þá getur hvert og eitt bú væntanlega samið um afurðaverð. Hvernig er þá með ríkisstuðninginn? Ætla flutningsmenn frumvarpsins, ráðherra, að semja við hvern framleiðanda um ríkisstyrk eða skal eitt yfir alla ganga í þeim efnum? Eða ætla þeir að leggja ríkisstyrkinn af? Við erum með örmarkað hér í framleiðslu og þó að allt frelsi verði veitt til að keppa á alþjóðlegum markaði er veltan á íslenska mjólkurmarkaðnum um 24 milljarðar en það fyrirtæki sem vermir 10. sæti meðal afurðafyrirtækja mjólkuriðnaðarins í heiminum er á pari við íslenska ríkið í veltu. Þá er spurning hvernig íslenskir bændur eiga að nýta sér það frelsi og fóta sig í því umhverfi erlendis t.d. eða [[Forseti hringir.]]hérlendis þegar það verður komið á íslenska markaðinn.
Herra forseti. Alltaf þegar kemur að umræðunni um landbúnað virðist ótti við frjálsa samkeppni gera mjög vart við sig. Hér er ekki verið að tala um neina breytingu á styrkjaumhverfi landbúnaðarins nema einna helst kannski það að verið er að reyna að búa til beint samband milli bænda og ríkisvalds varðandi það hvernig þeim stuðningi er varið. Við höfum ekki lagt til neinar breytingar á fjárhæð þess stuðnings, alls ekki, og styðjum í rauninni það stuðningskerfi sem við búum við í landbúnaði hvað varðar að það sé mjög mikilvægt að styðja við litla grein í erfiðri alþjóðlegri samkeppni. Að sama skapi er ekki verið að leggja til neinar breytingar á tollaumhverfi greinarinnar í þessu frumvarpi og þar af leiðandi er ekki með neinum hætti verið að breyta samkeppnisumhverfi greinarinnar gagnvart mögulega erlendum innflutningi eða starfsemi erlendra aðila hér á landi, alls ekki, heldur er fyrst og fremst verið að veita bændum sjálfum aukið frelsi til samkeppni, markaðssetningar, vöruþróunar á sínum [[Forseti hringir.]]eigin afurðum á innlendum markaði. Um það snýst þetta mál fyrst og fremst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi. Nú er það þannig að hver sem er getur safnað mjólk, framleitt mjólk, gert hvað sem hann vill með mjólk í dag á Íslandi, alveg eins og hvaða bóndi sem er getur drepið sitt sauðfé, í viðurkenndu sláturhúsi að vísu, og selt það. Það er ekkert sem bannar það. Það er ekkert sem bannar samkeppni í landbúnaði á Íslandi í dag. Það er ekkert sem bannar það í rauninni. Ég veit að hv. þingmaður hefur rosalega trú á einhverju sem við köllum með þremur stöfum ESB og mig langar að spyrja hann: Hefur hv. þingmaður kynnt sér hvað í samkeppnislögum Evrópusambandsins víkur fyrir sameiginlegu landbúnaðarstefnunni? Í öðru lagi þegar Arla og FrieslandCampina urðu til, danskt og hollenskt risafyrirtæki í landbúnaði, voru gerðar [[Forseti hringir.]]ákveðnar reglur og samþykktir. Hefur þingmaðurinn kynnt sér hvaða undanþágur eða samþykktir voru gerðar við sameiningu þessara [[Forseti hringir.]]risafyrirtækja?
Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er kannski ekkert á pappírum sem bannar samkeppnina, en henni eru reistar verulegar skorður. Það er þannig þegar við horfum á mjólkuriðnaðinn að þar er einn aðili í söfnun, við getum sagt á heildsölustigi greinarinnar, sem er með sennilega eitthvað vel yfir 95% markaðshlutdeild. Það hefur margsýnt sig að þegar aðilar hafa spreytt sig í samkeppni við þann sama aðila hefur þeim ekki farnast neitt sérstaklega vel. Það er ástæða fyrir því að samkeppnisyfirvöld í hverju landi á mörkuðum fara út í það að skilgreina markaðsráðandi aðila og hvaða hömlur þeim séu settar, t.d. hvernig þeir hegða sér gagnvart smærri aðilum innan greinarinnar. Ég sé ekki hvað er að óttast í því að slík ákvæði myndu gilda hér. Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns um þau sérstöku skilyrði sem sett voru í þessum tiltekna samruna er svarið: Nei, ég hef ekki kynnt mér þau, en [[Forseti hringir.]]hins vegar má benda á að það er auðvitað reginmunur á viðskiptum með landbúnaðarafurðir innan innri markaðar Evrópusambandsins, að þar er flæði þeirra hins vegar tiltölulega frjálst þó [[Forseti hringir.]]svo að vel kunni að vera að einstök fyrirtæki hafi fengið undanþágur við samruna á sínum tíma.
Hæstv. forseti. 93% af allri mjólk sem framleidd er fara ekki yfir landamæri. Ég ímynda mér því að hv. þingmaður þurfi að setjast aðeins betur yfir það hvernig fyrirheitna landið fer með landbúnaðarstefnu sína. Hv. þingmaður talar eins og það sé bara einn eða örfáir aðilar sem framleiði mjólk á Íslandi og mjólkurvörur en það er vitanlega ekki þannig. Við höfum fyrirtæki eins og Örnu, sem er stórkostlegt fyrirtæki, sem framleiðir úr mjólkurvörum og fer vaxandi í markaðshlutdeild. Við höfum Bio-bú. Við höfum sjálfstæða bændur, ég man ekki alveg hvað það heitir núna, ég er með það í skrifaðri ræðu hérna. Svo erum við með Ölgerðina, sem er risafyrirtæki á íslenskum markaði og er farið að framleiða núna úr mjólk og mjólkurvörum. Það geta allir safnað mjólk. Það geta allir framleitt úr mjólk. Það geta allir verið í nýsköpun í mjólk. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Það er rétt að einn aðili er stærstur en það kemur ekki í veg fyrir að allir aðrir geti tekið þátt í þessu. Spurningunni er hins vegar ekki svarað sem ég spurði hv. þingmann áðan, hvort flutningsmenn hafi kynnt sér hvað í samkeppnislögum Evrópusambandsins hefur verið látið víkja fyrir sameiginlegu landbúnaðarstefnunni. Það er til staðar [[Forseti hringir.]]líkt og við höfum ákveðið á Alþingi, þótt Samkeppniseftirlitið neiti að virða vilja Alþingis og fara [[Forseti hringir.]]eftir búvörulögum er víða búið að víkja þeim til hliðar.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar og margt áhugavert í því. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, að mjög skemmtileg og góð nýsköpun hefur verið í mjólkurframleiðslu, fjöldi fyrirtækja hefur komið að því, en fjöldi fyrirtækja hefur líka gefið upp öndina í tilraunum til að vera í samkeppni við Mjólkursamsöluna. Það eru til ágætar lýsingar forsvarsmanna fyrirtækisins Örnu á Ísafirði, sem hv. þingmaður vísaði til, um hvernig það sé að eiga í samkeppni við risa eins og Mjólkursamsöluna í þessum efnum. Það er ekki auðvelt að kljást við fyrirtæki sem er með algjörlega yfirgnæfandi markaðsráðandi stöðu. Það er sjálfsagt að keppinautar slíkra fyrirtækja njóti verndar samkeppnislaga í þeim efnum. Það er í raun og veru það eina sem hér er verið að leggja til, að hætt sé að horfa til þeirrar undanþágu eða að þær undanþágur séu aflagðar sem hér er að finna. Ég hlakka til ræðu hv. þingmanns á eftir. Ég hygg að hann muni fræða mig mjög vel um þær undanþágur [[Forseti hringir.]]sem eru í gildi frá samkeppnislögum í fyrirheitna landinu, Evrópusambandinu, og bíð þess bara í ofvæni.
Hæstv. forseti. Ég hygg að ég og framsögumaður séum báðir jafn miklir áhugamenn um lágt vöruverð. Það vill þannig til að það er fleira en landbúnaðarafurðir sem er selt á Íslandi og skapar það háa vöruverð sem hv. þingmaður minntist á áðan. Það er hins vegar þannig að bændur eru líklega einir af fáum mönnum á Íslandi sem stunda atvinnu og eru í beinni samkeppni við niðurgreidda og styrkta framleiðslu annars staðar, sem gerir stöðu þeirra dálítið þrengri. Í dag er ein týpa af því að bændur selji sjálfir og séu sjálfir í samkeppni innbyrðis og það eru kartöflubændur, sem eru ofurseldir þriðja aðilanum sem vantar inn í þetta frumvarp, þ.e. versluninni, fákeppninni. Ég hef ekki enn þá hitt kartöflubónda sem hefur þorað að opna sig um þau viðskiptakjör sem þeim eru boðin af ótta við að missa viðskipti. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hv. þingmann: Er það ætlan flutningsmanna að allir aðrir bændur [[Forseti hringir.]]á Íslandi fari þá sömu leið, að keppa innbyrðis og verði ofurseldir valdi kaupmanna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og nafna mínum andsvarið. Það er alveg rétt að landbúnaður keppir við niðurgreiddan landbúnað í öðrum löndum. Við niðurgreiðum líka landbúnað og veitum honum umtalsverða vernd í formi tolla og ýmiss konar annarra hindrana og hér er ekki lagt til að í neinu sé hróflað við þeirri vernd og þeim stuðningi sem greininni er veitt. Það á vafalítið við um flestar atvinnugreinar að í einhverjum tilvikum þurfa þær að glíma við samkeppni frá greinum sem njóta einhvers konar stuðnings í heimalöndum sínum einhverra hluta vegna, nema í flestum tilfellum þeirra sem starfa innan innri markaðar Evrópusambandsins þar sem slíkur stuðningur er óheimill. En þegar kemur að stöðu verslunar í landinu er alveg rétt að þar, eins og víða annars staðar, er vissulega fákeppni, fáir ráðandi aðilar á markaði, en ekkert [[Forseti hringir.]]annað sem við höfum séð í því en [[Forseti hringir.]]að samkeppni sé þar nokkuð hörð milli þeirra sömu aðila, sem endurspeglast m.a. í vöruþróun þeirra vara. Ég sé ekkert athugavert við það að um leið og við veitum bændum [[Forseti hringir.]]frelsi til þess að markaðssetja og selja vörur sínar beint, kjósi þeir svo að gera, [[Forseti hringir.]]eða þá inn á slíka markaði án opinberra [[Forseti hringir.]]verðlagsafskipta, sé það nákvæmlega sama umhverfi og öllu öðru atvinnulífi er búið [[Forseti hringir.]]hér inni.
Forseti beinir því til hv. þingmanna að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég vil benda hv. þingmanni á að eftir hrun voru það í raun íslenskar landbúnaðarafurðir sem héldu niðri verðbólgu, eftir að gjaldmiðillinn hafði hrunið. Hv. þingmaður minntist á það í ræðu sinni áðan að samkeppnisumhverfið og t.d. tilgreindir skyldir aðilar væru í samkeppnislögum. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og þess vegna langar mig að spyrja hann: Væri hv. þingmaður til í að taka á því með mér að endurskilgreina hugtakið um skylda aðila í samkeppnislögum? Þá gætum við kannski brotið upp ofurvald verslunarinnar sem er nú um stundir, merkilegt nokk, í eigu lífeyrissjóðanna á Íslandi. Það er í sjálfu sér eiginlega alveg sama í hvaða verslun maður fer, maður er alltaf að versla við lífeyrissjóðinn og alltaf að borga inn á lífeyrinn sem maður fær þegar maður er orðinn gamall. Ég spyr hv. þingmann hvort hann væri kannski til í að opna þetta frumvarp aðeins upp og skilgreina betur skylda aðila í samkeppnislögum [[Forseti hringir.]]þannig að við getum tekið á þeim þriðja aðila sem er ekki nefndur í frumvarpinu, sem er verslunin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Það er vegferð sem ég er alveg til í að leggja upp í, að skoða með hv. þingmanni hvort eitthvað sé í samkeppnislögum okkar sem við getum skerpt á og skilgreint betur, enda á slík löggjöf að vera í stöðugri þróun. Ég hef ekki þá sannfæringu að núgildandi samkeppnislöggjöf okkar sé hin eina fullkomna samkeppnislöggjöf, þar er margt sem má örugglega bæta. Það er alveg ljóst t.d. þegar við horfum til skilgreiningar markaða að þar hefur Samkeppniseftirlitið verið nokkuð reikult í því hvað teljist markaðir hverju sinni. Það mætti alveg skerpa á leiðbeiningu löggjafans hvað það snertir. Hv. þingmaður nefnir hverjir teljist skyldir aðilar og það má vissulega skoða nánar. Þegar við horfum hins vegar til verslunarinnar í landinu fæ ég ekki betur séð en að þrátt fyrir háværa umræðu um hið gagnstæða og þrátt fyrir fáa aðila sé þar nokkuð virk samkeppni, í það minnsta mun virkari samkeppni en í núverandi lagaumhverfi með landbúnaðarafurðirnar sjálfar og úr því viljum við bæta.
Herra forseti. Mig langar að fjalla stuttlega um þetta frumvarp, kannski víkka umræðuna örlítið og tala um kerfið í sjálfu sér. Ég vil byrja á að segja að að mínu viti eru bændur, og ég veit að allir hér í salnum eru sammála þeirri fullyrðingu, harðduglegt fólk og nauðsynleg stétt í landinu sem ber að hlúa að. En mér finnst og hefur fundist lengi að landbúnaðarkerfið allt og í rauninni núverandi landbúnaðarráðherra og fjölmargir aðrir landbúnaðarráðherrar deili ekki þeirri skoðun minni að bændur geti spjarað sig án mikilla afskipta ríkisvaldsins. Þetta er auðvitað ekki ný umræða en engu að síður mikilvæg og við þurfum að taka hana. Mér finnst núverandi landbúnaðarkerfi einfaldlega lýsa gríðarlegri vantrú á bændum. Kerfið setur hömlur á stéttina og kemur í veg fyrir nýliðun. Í raun kemur það í veg fyrir að íslenskir bændur geti nýtt sér þá hlutfallslegu yfirburði sem þeir hafa. Íslenskir bændur hafa vissulega hlutfallslega yfirburði. Allar stéttir og hver einstaklingur hefur hlutfallslega yfirburði í einhverju og íslenskir bændur hafa það svo sannarlega, en mér finnst kerfið virka hamlandi á stéttina í heild sinni. Ég er sannfærður um að staða bænda gæti verið miklu betri í öðru kerfi, að ég tali ekki um hag neytenda. Það er engin tilviljun að hver einustu neytendasamtök eða Samkeppniseftirlitið í landinu hafi kallað eftir meira frjálsræði í landbúnaðarmálum. Það er engin tilviljun að þessar stofnanir, hvort sem þær eru opinberar eða einkasamtök sem eru að berjast fyrir hag neytenda, hafa einmitt kallað eftir grundvallarbreytingum á kerfinu sem slíku. Þetta eru samtök sem eru að berjast fyrir hag neytenda. Öll erum við neytendur og bændur eru það að sjálfsögðu líka. Það er ansi langsótt að halda að núverandi kerfi sé sérstaklega í hag neytenda. Ekki má gleyma því að við erum með tolla og tilgangur tolla er að hækka verð, annars værum við ekki að setja tolla. Tollar vernda annars vegar fyrir innflutningi og eru síðan til að hækka verð. Það er tilgangur þeirra. Við höfum búið til kerfi sem a.m.k. í orði kveðnu á að styðja við bændur en ég held að dæmin sýni einmitt að það grefur undan stéttinni ef eitthvað er. Bændur eru núna að hluta til bundnir á klafa opinberrar verðstýringar og opinberrar framleiðslustýringar. Auðvitað hefur ýmislegt breyst undanfarin ár, ég átta mig alveg á því, en samkvæmt tölum OECD er íslenska landbúnaðarkerfið eitt það dýrasta í heimi og íslenskur landbúnaður nýtur einnar mestu verndar í heimi. Við höfum verið þarna á toppnum með Sviss og Noregi og sá samanburður sýnir meira að segja að tollvernd á mjólkur- og kjötvörum á Íslandi er jafnvel umtalsvert meiri en bæði í Noregi og Sviss. Þetta eru samt ríki sem vernda sinn landbúnað talsvert mikið. Þetta er talsvert meiri vernd en Evrópusambandið kýs að standa fyrir. Mér finnst það frekar niðurlægjandi staðreynd, því miður, ég verð að segja það, fyrir íslenska landbúnaðarkerfið að hlutfall íslensks landbúnaðar af landsframleiðslu er svipað hátt og beinu og óbeinu styrkirnir. Það er hlutfall íslensks landbúnaðar, svipað hátt og hlutfall beinu og óbeinu styrkjanna sem hið opinbera býr greininni. Mér finnst það óþarfi. Ég hef tröllatrú á íslenskum landbúnaði og ég held að hann spjari sig án svona mikilla afskipta opinberra aðila. Ég vil samt styðja íslenskan landbúnað. Ég vil bara gera það með öðrum hætti. Ég held að flestir sérfræðingar hafi einmitt verið að kalla eftir því að við styðjum bændur með beinum hætti, með grænum styrkjum og byggðastyrkjum en ekki markaðsbjagandi stuðningi. Ég er ekki að segja að við eigum ekki að styðja við bændur. Ég vil íslenskan landbúnað og hann er sérstakur. Hann býr við erfiðar aðstæður og öðruvísi aðstæður en víðast hvar í heiminum, ég átta mig algerlega á því, en við getum í æ meira mæli stutt hann með skilvirkari hætti þannig að stuðningurinn gerist ekki svo mikið á kostnað neytenda en hjálpar samt stéttinni og bændum. Bændur hafa það ekkert sérstaklega gott á Íslandi almennt séð og samt er kerfið eitt það dýrasta í heimi. Bara sú staðreynd hlýtur að vera vísbending um að við séum á rangri braut. Það er eflaust hægt að tína til að eitthvað hafi færst til batnaðar og annað slíkt en eftir stendur sú staðreynd að bændur á Íslandi hafa það ekki sérstaklega gott almennt séð, síst sauðfjárbændur, þrátt fyrir mikinn stuðning og mikla vernd. Af hverju megum við ekki taka opinskáa umræða um hvernig við breytum kerfinu? Mér finnst eins og ég segi núverandi kerfi lýsa miklu vantrausti á íslenska bændur, að þeim sé ekki treyst til að spjara sig á frjálsum markaði, en ég get fullvissað þingheim um að ég ber fullt traust til íslenskra bænda, um að þeir spjari sig vel. Fái þeir að njóta sín og sinna hlutfallslegu yfirburða munu þeir hagnast á því. Það er mjög mikilvægt, herra forseti, að ekki sé ruglað saman landbúnaðarkerfinu og bændum. Þetta er ekki sami hluturinn. Landbúnaðarkerfið er ekki bændur og bændur eru ekki landbúnaðarkerfi. Það má ekki skýla sér á bak við bændur þegar vonlaust landbúnaðarkerfi er varið. Oft er fullyrt að jafnvel hagfræðileg lögmál gildi ekki um landbúnað og að opinber verðstýring sé neytendum til góðs. Það er ýjað að því að samkeppni sé jafnvel ekki æskileg á þessum markaði og gott ef fjölmargir landbúnaðarráðherrar undanfarinna ára hafi ekki látið hafa það eftir sér að það væri alveg agalegt ef samkeppnislög giltu um landbúnaðinn. Skýrt dæmi um þetta er að finna í búvörulögum þar sem veittar eru ýmsar undanþágur frá samkeppnislögum. Í búvörulögum er t.d. afurðastöðvum í mjólkuriðnaði leyft að gera samninga sín á milli um verð og framleitt magn ásamt því að sameinast undir aðstæðum sem samkeppnislög heimila almennt ekki. Herra forseti. Samkeppni er iðulega talin nauðsynleg til að auka velferð almennings og laða fram jákvæða hluti í atvinnulífinu. Þetta eykur almannahag. Þetta þurfti maður að læra á fyrsta ári, fyrstu mánuðunum í viðskiptafræði og hagfræði, að greina hvaða afleiðingar tollar hafa á landbúnað. Það minnkar hag neytenda og almennings en getur bætt tímabundið hag þröngs hóps framleiðenda. Það getur gert það, enda er það tilgangurinn með styrkjakerfinu og tollakerfinu, a.m.k. hugsunin. Það er verið að vernda vissan anga af hagkerfinu, atvinnulífinu, það er tilgangurinn með því. Við skulum ekki halda því fram að landbúnaðarkerfið eins og það er í dag stuðli að því að hagur neytenda vænkist. Það er alls ekki svo og ég vona að flestir séu a.m.k. sammála mér um það. Það eru engin ný vísindi að samkeppni almennt séð tryggi lægra verð til neytenda og tryggi hagkvæmni í rekstri fyrirtækja. Það er bara ein af niðurstöðum viðskiptafræðinnar að samkeppni almennt séð sé til góðs á neytendamarkaði. Þetta eiga ekki að vera ný tíðindi. Samkeppni er almennt til góðs á neytendamarkaði. Samkeppnin elur af sér nýjungar, bættar framleiðsluaðferðir, hvetur fyrirtæki til að gera betur gagnvart viðskiptavinum sínum. Skortur á samkeppni og samkeppnishömlur valda þar af leiðandi annars vegar neytendum tjóni oft og tíðum og atvinnulífinu hins vegar. Tjónið felst í hærra vöruverði, lakari þjónustu, minna aðhaldi í rekstri fyrirtækja o.s.frv. Við eigum ekki að sætta okkur við að búa við eitt hæsta matvælaverð í heimi. Nú ætla ég ekki að fara að rífast við einstaka þingmenn um hversu hátt matvælaverð er á Íslandi. Almennt séð er það í hærri kantinum. Við getum vonandi verið sammála um það. Matur á Íslandi er dýr, bæði innfluttur og innlendur þannig að ég taki það alveg fram, en innfluttur matur á Íslandi er dýrari en ella út af styrkjakerfinu. Eins og segi er það hugsunin með styrkja- og verndarkerfinu - [[Gripið fram í.]]tollakerfinu. Í landinu eru 360.000 neytendur. Við eigum að vera sammála um að reyna að lækka matvælaverð. Ein leiðin að því er að innleiða hér aukna samkeppni og aukið frjálsræði á neytendamarkaði, á landbúnaðarmarkaðnum, og bónusinn að mínu mati er að hagur bænda muni vænkast við það. Ég ætla ekki að gera þetta á kostnað bænda. Ég er að segja að bændur muni hagnast í opnara og frjálsara kerfi. Dæmin sýna það. Þegar tollverndin var afnumin á tómötum, gúrkum og papriku árið 2002 heyrðist: Ætlið þið algjörlega að rústa þeim bændum sem starfa á þeim markaði? Þær raddir heyrðust á þeim tíma. Niðurstaðan á þessum markaði var almennt séð, nú er ég svolítið að alhæfa, að meira seldist af þessari innlendu grænmetisframleiðslu, framleiðnin jókst og launin hækkuðu. Takið eftir því að launin hækkuðu samkvæmt skýrslu Hagfræðistofnunar í þessari grein á þeim tíma sem Hagfræðistofnun skoðaði. Við sáum það þegar við heimiluðum innflutning á erlendum ostum. Hvað gerðist? Við fengum fleiri innlenda osta. Við fáum erlendu ostana, já, en við fáum fleiri tegundir af innlendum ostum. Íslenskir bændur bregðast við samkeppni því að þeir eru góðir í því ef þeir fá frelsi til þess. Samkeppni erlendis frá er góð fyrir þá þannig að ég óttast ekki að íslenskir bændur geti ekki mætt erlendri samkeppni eins og þeir hafa gert á þeim sviðum þar sem frjálsræði þó ríkir. Það er það sem ég er að kalla eftir. Leyfum íslenskum bændum að blómstra. Leyfum þeim að mæta erlendri samkeppni og þá þurfum við ekki að hafa miklar áhyggjur. Ég er samt stuðningsmaður þess að ríkið, skattgreiðendur, komi með beinum hætti að styrkjum og stuðningi íslensks landbúnaðar. Grænir styrkir, beinir styrkir. Þetta er það sem Evrópusambandið, OECD, WTO og fleiri hafa sagt við öll lönd: Jú, jú, þið megið styrkja landbúnað en gerið það með þessum hætti. Hættum þessu tollabulli. Tollar eru tímaskekkja. Tollar eru kostnaðarsöm leið til að vernda eitthvað. Við höfum séð það í 60 ár. Styðjum bændur með öðrum og skilvirkari hætti sem er bæði þeim í hag en ekki síst neytendum. Við eigum að innleiða markaðslögmálin í íslenskan landbúnað. Það væri einmitt bændum til hagsbóta og það væri svo sannarlega neytendum til hagsbóta. Markaðshagkerfi hefur margsannað sig aftur og aftur á hinum hefðbundna neytendamarkaði. Það kann að koma sumum á óvart en markaðslögmálin gilda á Íslandi eins og annars staðar. Markaðslögmálin eiga ekki að búa við óheft umhverfi. Við jafnaðarmenn höfum aldrei talað fyrir því en við höfum alltaf talað fyrir því að við viljum öfluga samkeppnislöggjöf. Mjólkursamsalan er með 98%, var það a.m.k. árið 2016, markaðshlutdeild á mjólkurvörumarkaðnum samkvæmt fullyrðingum forstjóra Kú. Það var aðeins komið inn á að markaðshlutdeildin væri ekkert sérstaklega há. Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur kallað samkeppnislöggjöf stjórnarskrá atvinnulífsins. Mér finnst það svolítið flott. Samkeppnislöggjöfin er stjórnarskrá atvinnulífsins. Hún er gríðarlega mikilvæg, ekki síst gagnvart minni fyrirtækjum og gagnvart nýjum fyrirtækjum sem vilja láta til sín taka. Þess vegna hvet ég úr þessum ræðustól til þess að við förum að hugsa upp nýjar leiðir til að hægt sé að búa til sterkt landbúnaðarkerfi, skilvirkari stuðning við landbúnaðinn, aukið frjálsræði og frelsi og öfluga nýliðun meðal íslenskra bænda. Ég fullyrði úr þessum stól að núverandi landbúnaðarkerfi er dragbítur á bændur og í raun óvinur neytenda. Að lokum, herra forseti, vil ég upplýsa þingheim um það að ég flutti nánast sömu ræðu fyrir 15 árum þegar þáverandi ráðherra, Guðni Ágústsson, kom í þennan sal með frumvarp þar sem hann óskaði eftir því að hann gæti undanskilið mjólkuriðnaðinn frá samkeppnislögunum. Samfylkingin hafnaði því að sjálfsögðu en engu að síður var það samþykkt. Það er sorglegt að við höfum ekki tekið nein skref hvað varðar bara þennan einstaka hluta með skýrari hætti en raun ber vitni. Mér finnst sérkennilegt að ég skuli geta haldið nánast sömu ræðu á 15 ára fresti þegar kemur að landbúnaðinum. En ég læt þetta duga í bili, herra forseti.
Hæstvirtur forseti. Ef ræðan var svo slæm fyrir 15 árum hefur hún ekkert batnað. [[Hlátur í þingsal.]] En nú ætla ég að spyrja jafnaðarmanninn, hv. þingmann, hvort hann sé ekki sammála mér um að eitt af því sem fylgi styrkjum til landbúnaðar sé lægra vöruverð til neytenda. Er hann ekki sammála mér um það? Önnur spurning, af því að ég hef svo takmarkaða tíma. Hv. þingmaður talar um að styðja bændur með öðrum hætti. Með hvaða hætti, hv. þingmaður? Í þriðja lagi. Hv. þingmaður talar um að hagur neytenda batni við að rífa niður sölufyrirtæki og það fyrirkomulag sem nú er. Ég vildi fá smáskilgreiningu á því. En ég ætla líka að vekja athygli á þessu tómata-, gúrku-, paprikumáli sem hófst árið 2002. Hvað hefur það gert? Búið er að setja garðyrkjubændur í ákveðna hillu og menn hafa engar áhyggjur og halda áfram okra á öllum hinum grænmetistegundum í friði [[Forseti hringir.]]í staðinn fyrir að örva hér meiri og fjölbreyttari framleiðslu.
Herra forseti. Hvers konar styrki? Ég nefndi sérstaklega dæmi um styrki sem ég styð og margir sérfræðingar einnig, þar á meðal sérfræðingar frá Alþjóðaviðskiptastofnuninni, OECD, Evrópusambandinu, hagfræðingar og fleiri sem láta sig ekki bara varða hag bænda, heldur líka neytenda með því að við styrkjum þá með beingreiðslum. Þær þekkjast líka hér, ég átta mig alveg á því. En við skulum gera það. Við erum enn þá með markaðsbjagandi stuðning. Tollar eru vond leið. Ég veit að ég og hv. þingmaður erum ósammála um það. Tollar eru vond leið til að styðja við landbúnað. Tollar halda verði uppi. Jú, styðjum við landbúnaðinn, en gerum það með beinum hætti. Grænir styrkir, umhverfisstyrkir, byggðastyrkir, landnýtingarstyrkir og hvað sem þeir kallast - notum þá í meira mæli ef við viljum styrkja landbúnað. Við erum með búvörusamning sem er 14 milljarðar á ári í tíu ár, verðtryggt. Óbeini stuðningurinn er um 9–10 milljarðar. Það er 25 milljarða stuðningur á ári. Það er mikill stuðningur. Engu að síður er hagur bænda ekki eins góður og kostur er. Ég veit að hv. þingmaður hlýtur að vera sammála því. Hagur bænda [[Forseti hringir.]]er ekki eins og hann ætti að vera. Þess vegna megum við ekki rugla saman kerfinu og bændum. [[Forseti hringir.]]Þetta er hvor sinn hluturinn í mínum huga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að svara hvorugri spurningunni sem ég bar upp og bið hann þess vegna að nota seinna andsvarið til að gera það. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um opinbera verðstýringu. Það vill nefnilega þannig til að þrátt fyrir opinbera verðstýringu ákváðu sláturleyfishafar á Íslandi í fyrra að lækka verð til sauðfjárbænda um 29% einhliða. Þessi 29% hafa ekki skilað sér í lambalæri sem ég kaupi einu sinni í viku. Spurningin er: Hvar lentu þessi 29% og hefði það breytt einhverju ef verðlagningin hefði verið með einhverjum öðrum hætti? Og hver hefði þá átt að verðleggja það? Hver hefði átt að bera ábyrgð á þeirri verðlagningu? Ég spyr hv. þingmann aftur: Hvert hafa þessi 29% runnið? Þau hafa ekki runnið til neytenda, þau runnu ekki til bænda. Við getum kannski farið að kanna hvert þau runnu. En talandi um samkeppni. Ég er mjög fylgjandi samkeppni og það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að við séum ósammála um tolla á landbúnaðarafurðir enda eru nánast ekki lagðir tollar á neina einustu landbúnaðarafurð sem flutt er til Íslands. Allt korn og fleira er án tolla, [[Forseti hringir.]]þannig hefur það verið árum saman, þannig að ég er alls ekki ósammála þingmanninum um þetta, þvert á móti.
Herra forseti. Ég fagna þessum stuðningi og nú vona ég að við getum orðið samferða, ég og hv. þingmaður, í því að afnema þá verðtolla og magntolla sem eftir eru. Það er búið að taka heilmikið til í þessum efnum en eftir er slatti af tollum. Við skulum bara afgreiða það saman. Afnemum alla tolla af íslenskum landbúnaði. Ég er til í þann leiðangur ef hv. þingmaður er til í hann. Hver á að verðleggja vörurnar? Ég vil ekki hafa einhverja verðlagsnefnd búvöru; sjö einstaklingar, þar af fjórir sem eru fulltrúar bænda og afurðastöðva, þeir eru með meiri hluta. Ég kæri mig ekki um einhverja opinbera verðlagsnefnd á þessu sviði eða einhverju öðru. Markaðurinn á að ráða þessu eins og öðru á neytendamarkaðnum. Það er í alvörunni í hag bænda og neytenda að hafa það þannig. Og hrakspárnar varðandi grænmetisbændurna. Ég dró það dæmi fram vegna þess að þær hrakspár heyrast alltaf, en þær hafa ekki ræst. Markaðshlutdeild innlendrar grænmetisframleiðslu jókst, framleiðni jókst og launin hækkuðu. Ég sé ekki vandann að auka hér frjálsræði og ég held einmitt [[Forseti hringir.]]að grænmetisdæmið, þótt það sé frá 2002, sé ágætisdæmi hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir innblásna og öfluga ræðu. Þarna er nú góður liðsmaður mættur til liðs við okkur bændur, heyrist mér, í þeirri umræðu þó að aðeins þurfi að skóla hann til. En við erum ekki alveg sammála, við skulum orða það þannig. Aðeins til upplýsingar varðandi tómata, gúrkur og paprikur, svo rétt sé farið með, er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að tollar voru afnumdir en á móti komu ýmsar tilslakanir og auk þess voru þeim bændum borgaðar beingreiðslur, bara svo það sé haft á hreinu. Síðan vil ég minna á að þegar menn tala um opinbera verðlagningu og hitt og þetta er einungis verið að ræða þar um mjólkurvörur. Menn mega ekki blanda saman afurðastöðvum í mjólkuriðnaði og kjötiðnaði. Það er tvennt ólíkt. Ég kem betur að því á eftir í næsta andsvari.
Herra forseti. Það var kannski ekki beinni spurningu beint til mín en. Ég er alveg til í að láta skóla mig til, en þá langar mig að skóla hv. þingmann einnig til. Ég hef kennt viðskiptafræði og hagfræði í ansi mörg ár þannig að ég get kennt hv. þingmanni ýmislegt eins og hann ætlar að kenna mér um landbúnaðinn. Ég get kennt ýmislegt um markaðslögmálið. Ég get kennt ýmislegt um áhrif tolla. Ég get kennt ýmislegt um neytendahag. Eigum við ekki bara að kenna hvor öðrum í þessum efnum? Það eina sem ég er að draga fram er að landbúnaðarmarkaðurinn á ekki að vera það frábrugðinn öðrum mörkuðum að við búum til heilt kerfi um hann, heilt bákn, ég ætla bara að kalla það bákn, sem þjónar einmitt ekki hag hv. þingmanns. Það er það sem ég er að kalla eftir. Ég hef trú á því að íslenskir bændur geti spjarað sig án afskipta okkar, án undanþága frá samkeppnislögum, án þess að við séum að pæla í hvernig hlutirnir eru verðlagðar og annað slíkt. Ég sem stjórnmálamaður kæri mig ekkert um að fá heila atvinnugrein í fangið með þessum hætti sem landbúnaðurinn er því að ég treysti íslenskum landbúnaði til að spjara sig. Dæmin sýna það. [[Forseti hringir.]]Hluti af landbúnaðinum er einmitt alveg frjáls eins og hér var nefnt, með korn og annað slíkt. [[Forseti hringir.]]Þar spjörum við okkur bara þokkalega vel.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Menn hlaupa til og frá með það hvort þeir vilji styðja landbúnaðinn eða ekki styðja og hefur komið fram að menn vilji styðja hann með einhverjum öðrum hætti en gert er í dag. Gott og vel. Menn tala hér endalaust um tolla, en það væri gott fyrir menn ef þeir áttuðu sig á því á hverju tollverndin liggur. Hvar liggur hún? Þá væri líka ágætt að menn áttuðu sig einnig á því á hvaða vöruflokkum það er. Ég veit að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson er með þetta í tölvunni fyrir framan sig og getur uppfrætt okkur um það hvar tollarnir liggja vegna þess að þeir liggja ekki á öllum landbúnaðarvörum.
Herra forseti. Nei, við höfum sem betur fer verið að draga úr tollverndinni. Það er vísbending um að það sem ég er að segja eigi kannski hljómgrunn. Við höfum haft fólk í landbúnaðarráðuneytinu úr ýmsum flokkum sem hefur einmitt áttað sig á því að tollverndin er slæm leið til að vernda landbúnað. Það er jákvætt. Þróunin er því að draga úr tollum. Það sem ég er að segja er: Flýtum einfaldlega þeirri þróun. En eftir stendur að hinn svokallaði óbeini stuðningur við íslenskan landbúnað er um 10 milljarðar á ári. Það er fyrst og fremst fólgið í tollverndinni þannig að það eru fjölmargir tollar eftir. Mig minnir að tolltekjurnar í fjárlögum séu 2 eða 3 milljarðar, en tollverndin veldur kostnaði fyrir íslenskt hagkerfi og íslenska neytendur. Það er það sem ég er að draga fram. Það er því ekki rétt að líta bara á tolltekjurnar í fjárlögunum. Við þurfum líka að líta á fórnarkostnaðinn og þann kostnað sem íslensk heimili, þar á meðal íslensk bændaheimili, verða fyrir út af þessari leið sem ég held að flest ríki séu einmitt að hverfa frá. Við eigum að styrkja landbúnaðinn, ég ítreka það, [[Forseti hringir.]]með beinum grænum hætti, [[Forseti hringir.]]og spyrja hvað er best fyrir neytendur, umhverfið og bændur ekki síst.
Hæstv. forseti. Eins og aðrir vil ég þakka þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hv. þingmaður talar um græna styrki, grænan stuðning. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé fylgjandi því að fara sömu leið og hefur verið stunduð innan Evrópusambandsins, þ.e. að styrkja landeigendur, að landeigendur fái styrki út á ræktað land, svo dæmi sé tekið. Þá spyr ég hvort hann sé sammála því að auðkýfingarnir sem hafa verið að kaupa upp jarðir úti um allt Ísland, t.d. fyrir austan, fái þá styrki vegna þess að það eru þeir sem eiga landið. Er það þannig sem hv. þingmaður sér það? Eiga bresku auðkýfingarnir að fá styrkina til þess að geta svo leigt okkur, hinum leiguliðum, þá styrki? Ég vil líka spyrja hv. þingmann hvort hann kannist við það að Evrópudómstóllinn hafi í nóvember 2017 kveðið upp þann úrskurð að innan ákveðinna takmarkana megi hafa samráð varðandi verðlag og magn í framleiðslu á landbúnaðarafurðum, vegna þess að þannig er það. Þingmaðurinn talar um að engar takmarkanir séu á því, samkeppni sé alveg frjáls í heiminum, en það er ekki þannig. Ég spyr hv. þingmann líka: Getur þingmaðurinn nefnt eitt land í heiminum sem landbúnaðarframleiðsluland sem ekki er með tollvernd eða einhvers konar aðra vernd á landbúnaði sínum?
Herra forseti. Já, Nýja-Sjáland. Varðandi styrkina þá styð ég græna styrki. Ég ætla ekki að skylda landeigendur á Íslandi, hvort sem þeir eru erlendir eða innlendir, til að vera í landbúnaði. Hvers konar forsjárhyggja kemur úr þessum stól ef menn ætla að tala þannig? Ég get engu að síður alveg sagt að ég vil styrkja bændur beint nýti þeir landið á tiltekinn hátt. Ég ætla ekki að gefa út blankó tékka þannig að ef menn eiga land á Íslandi fái þeir einhverja ávísun frá ríkinu úti um allt land. Mér er alveg sama í því samhengi hvort aðilinn heitir erlendu nafni eða íslensku. Ég held að við getum alveg sniðið kerfið til og við höfum svolítið gert það í þá átt að styrkirnir renni á beinan og grænan hátt og bjagi ekki markaðinn. Það er það sem ég er að draga fram. Við skulum vera sammála um að styrkja þennan blessaða landbúnað en gerum það ekki þannig að markaðslögmálin séu beygð og brotin, vegna þess að þeim slag töpum við alltaf. Það er kostnaðarsöm leið til að ná markmiðinu sem lýtur að því að hlúa að íslenskri bændastétt, sem ég held að sé [[Forseti hringir.]]mjög mikilvægt því að íslenskur landbúnaður er sérstakar á margan máta.
Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann í ljósi þess að hann nefndi Nýja-Sjáland: Eru engar hömlur á innflutningi á landbúnaðarafurðum til Nýja-Sjálands? Ef þær eru til staðar, hverjar eru þær þá? Ég kannast nefnilega líka aðeins við Nýja-Sjáland. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann svaraði ekki spurningu minni varðandi styrkina til landeigenda: Er það sú sýn eða þeir grænu styrkir sem hv. þingmaður sér fyrir sér, að við eigum að veita styrki til þeirra sem eiga landið til þess að fá styrki til að græða land og svo leigja þeir okkur hinum, sem viljum kannski eiga nokkra rollur eða kýr eða eitthvað slíkt, land undir búskapinn? Er það þannig sem hv. þingmaður sér þetta? Ég spyr enn og aftur, vegna þess að hv. þingmaður talar um samkeppnismál: Hvernig stendur á því að hv. þingmaður og fleiri sem eru fylgjandi frumvarpinu hér tala eins og samkeppnisyfirvöld, t.d. innan Evrópusambandsins, nái yfir alla landbúnarframleiðslu? Er það þannig? Eru engar undanþágur frá samkeppnisreglum Evrópusambandsins fyrir landbúnaðarafurðir?
Herra forseti. Aðeins um ESB. Ég hef sagt úr þessum ræðustóli áður og skal segja það aftur: Landbúnaðarstefna Evrópusambandsins er mjög vitlaus og hefur verið það áratugum saman. [[Hlátur í þingsal.]]Á ég að segja ykkur svolítið annað? Íslenska landbúnaðarkerfið er enn vitlausara. Dettur fólki í hug að ég standi hér í ræðu og fari að verja landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins af því að ég vil ganga í Evrópusambandið? Hvers konar Evrópublindu haldið þið að við séum haldin? [[Hlátur í þingsal.]]Við getum alveg krítíserað Evrópusambandið á þann hátt sem við gerum. En tökum sjávarútveginn sem dæmi. Við styrkjum íslenskan sjávarútveg afskaplega lítið, við vorum með sjómannaafslátt og styrkjum hann í gegnum rannsóknir og annað slíkt. Við erum í fararbroddi í sjávarútvegi í því að draga úr ríkisstyrkjum. Af hverju getum við ekki gert það í landbúnaði sömuleiðis? Af hverju þurfum við að elta toppana í ríkisstuðningi, sem eru Sviss og Noregur? Þegar Ísland fer á ráðstefnur Alþjóðaviðskiptastofnunar erum við í þeim hópi ríkja sem krefst mestrar verndar í landbúnaði en minnstrar verndar í sjávarútvegi. Þetta er bullandi [[Forseti hringir.]]tvískinnungur af því að annað hlýtur að vera rétt. Hvort tveggja getur ekki verið rétt ef litið er til röksemdanna.
Hæstv. forseti. Ég held að þetta mál hafi batnað á þeim 15 árum frá því að það var fyrst flutt. Hv. þingmaður talaði um að bændur væru harðdugleg og mikilvæg stétt. Ég er alveg hjartanlega sammála og ég held að okkur þyki í hjörtum okkar öllum vænt um bændur. Reyndar þykir mér sérstaklega vænt um einn, en það er nú önnur saga. [[Gripið fram í: Vanhæf.]]- Já, líklega má segja að ég sé þá vanhæf, en þó ekki. Hv. þingmaður talar um að búvörusamningurinn hamli framþróun. Ég verð að segja að ég efast um að hv. þingmaður hafi lesið samninginn. Þar eru grænir styrkir, þar eru nýliðunaðarstyrkir og fleiri beinir styrkir. Ég vil benda hv. þingmanni sem talar um að þessi samningur hafi hamlað framþróun á að árið 1990 voru 2.000 kúabændur sem framleiddu 100 milljónir lítra. Í ár framleiða 550 bændur 150 milljónir lítra. Það eru líklega fáar atvinnugreinar sem hafa náð slíkri framleiðsluaukningu. Hvernig getur það staðist, hv. þingmaður?
Herra forseti. Ég ætla ekki að efast eina sekúndu um að hv. þingmaður hafi betri innsýn í landbúnaðinn en ég. Þess vegna tala ég svolítið á almennum nótum um kerfið. Og hafi landbúnaður tekið framförum, sem ég tók sérstaklega fram að hann hefði gert, er það afskaplega jákvætt. Oft eru framfarirnar byggðar á því frjálsræðisskrefi sem við tökum þó. Búvörusamningurinn er 14 milljarðar í tíu ár, verðtryggt. Það er hár verðmiði, finnst mér, fyrir ekki meiri afrakstur en þann að bændur, ekki síst sauðfjárbændur, hafa það ekkert sérstaklega gott. Ég veit að hér hefur orðið samþjöppun í mjólkuriðnaðinum og meðal mjólkurbænda og er það vel. Við höfum ekki óttast það. Stundum þarf að sameina. Stundum fara bú og fyrirtæki á hausinn og annað slíkt. Leyfum bara fyrirtækjum að blómstra. Það eina sem ég er að kalla eftir er að við treystum landbúnaði án of mikilla afskipta okkar af markaðnum sjálfum. Búum landbúnaðinum fyrst og fremst góð skilyrði með lágum vöxtum, stöðugum gjaldmiðli og helst nýjum gjaldmiðli. Síðan skulum við hlúa að honum með sérstökum hætti, með grænum hætti [[Forseti hringir.]]einmitt í þeim anda sem OECD og Alþjóðaviðskiptastofnunin hafa verið að kalla eftir. [[Forseti hringir.]]Það er ekki neitt nýtt sem ég segi úr þessum ræðustól, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég veit ekki annað en að bændur hafi verið algerlega tilbúnir að taka þátt í uppgræðslu landsins og framþróun í þeim málum. Við erum þjóð sem byggir afkomu sína á nýtingu auðlinda. Við erum vörslumenn landsins. Bændur hafa séð um það og uppbyggingu þess og síðan komið að landgræðslu. Við viljum bera okkur saman við auðugar þjóðir, þjóðir sem standa hvað fremst í þessum efnum. Við berum okkur saman við Noreg, Sviss og Svíþjóð. Þetta eru allt þjóðir sem verja sinn landbúnað. Hvar værum við stödd ef við gerðum það ekki? Eigum við bara að vera eyland úti í miðju hafi án allra tolla? Á að opna allt? Hv. þingmaður talar um fjármuni sem settir eru í landbúnaðinn. Í minni sveit þykir það bara skítur á priki miðað við allt sem við fáum á móti.
Herra forseti. Já, ég held að við eigum ekki að vera að elta þau lönd sem hafa dýr, óskilvirk landbúnaðarkerfi eins og Sviss og Noregur. Það eru líka, takið eftir, þau lönd sem hafa mjög hátt matvælaverð. Það er beint samband milli markaðsbjagandi afskipta stjórnvalda, m.a. í gegnum tollun, og hás matvælaverðs. Eins og ég gat um í ræðu minni er tilgangurinn með tollum að hindra innflutning matvara annars vegar og hækka verð á þeirri matvöru sem þó er flutt inn. Mér fannst hv. þingmaður einmitt vera með hrakspár um að hér færi allt í kaldakol ef við opnuðum kerfið. Þess vegna tók ég grænmetisdæmið. Mér fannst svo gott þegar við opnuðum það kerfi, þá batnaði hagur grænmetisbænda almennt séð. Sama sáum við svolítið með ostana. Sama sjáum við varðandi t.d. erlenda jógúrt, meira að segja Mjólkursamsalan, þetta ríki í ríkinu, fór allt í einu að bregðast við með nýjum vörum og nýjungum. Það þarf síðan að segja: Samkeppni eflir þessa dáð fyrirtækja og íslenskra [[Forseti hringir.]]bænda. Þess vegna held ég að íslenskir bændur óttist í rauninni ekki erlenda samkeppni, en við komum í veg fyrir að þeir geti notið góðs af því að keppa við erlenda aðila. Þess vegna kalla ég eftir auknu frjálsræði í landbúnaði með þeim hætti sem ég geri hér.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur farið hér fram og sérstaklega frummælanda, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og búnaðarlögum, þótt umræðan hafi svo sem farið á önnur svið áðan og það er bara gott. Áður en lengra er haldið langar mig að svara einni spurningu fyrir hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson sem hann komst ekki til að svara áðan þegar hv. þm. Gunnar Bragi spurði um stöðuna á Nýja-Sjálandi þar sem engir tollar eru. Ég ætla bara að svara henni, það er alveg rétt að á Nýja-Sjálandi eru ekki tollar, en þar flytja menn bara ekki inn landbúnaðarvörur. Það vita þeir sem vilja vita. Ef menn koma með eitt epli með sér eru þeir settir í fangelsi. Svoleiðis er það nú þar. Þannig fara þeir með sína tollvernd, þetta er bara bannað. En við erum ekki að ræða það. Það sem við ræðum hér er frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og búnaðarlögum. Það vill svo skemmtilega til að fyrir um ári síðan var sá sem hér stendur einnig varaþingmaður og þá var þetta efni til umræðu þannig að það er ágætt að taka þessa umræðu í hvert skipti sem maður kemur inn á þing. Virkilega ánægjulegt. Menn velta fyrir sér ýmsu varðandi Mjólkursamsöluna, beina sjónum sínum að henni fyrst og fremst, þ.e. mjólkuriðnaðinum og þeirri sérstöðu sem mjólkuriðnaðurinn hefur miðað við aðrar afurðastöðvar hér á landi. Samkeppni er af hinu góða. Því er ég alveg sammála. En samkeppni þarf þá líka að vera á þeim grunni að menn geti tekið á móti í samkeppninni en ekki verið með hendur bundnar fyrir aftan bak. Af hverju segi ég það? Jú, það er nú einu sinni þannig að það er innflutningur til landsins á ýmsum vörum, þar á meðal mjólkurvörum, þó að það séu einhverjir tollar á þessum mjólkurvörum líka. Þá erum við í sjálfu sér að keppa á alþjóðamarkaði. Við keppum við risafyrirtæki í mjólkurframleiðslu. Flutningsmanni sérstaklega og fleirum sem hafa talað hér í þessari umræðu er mjög umhugað um samkeppni og hagræðingu sem á sér stað í greininni til að skila neytendum lægra vöruverði. Nú tek ég fram að ég er ekki menntaður hagfræðingur en mér skilst á hagfræðingum að það sé yfirleitt heppilegt að hagræða í greininni til þess að ná fram lægra vöruverði. Með leyfi forseta gríp ég hér niður í Bændablaðinu síðasta, í ágætisgrein eftir Snorra Sigurðsson. Þar kemur fram að 20 stærstu afurðafyrirtæki heims eru með 25% af allri framleiðslu á mjólk. Það er nú töluvert. Þetta eru risafyrirtæki eins og t.d. Nestlé í Sviss, en talan sem ég fer með hér á eftir snýr eingöngu að mjólkurafurðum. Veltan hjá Nestlé í Sviss árið 2017 var 2.807 milljarðar íslenskra króna. Í þessu frumvarpi er talað um að veita bændum frelsi til að blómstra á markaði, koma sínum vörum á markað o.s.frv. Gott og vel. Það hefur einnig komið fram í umræðunni fyrr í kvöld að það er engum bannað að vera ekki bara í viðskiptum við Mjólkursamsöluna. Það er búið að minnast hér á Örnu og fleiri minni mjólkurbú. Það má líka og er algerlega nauðsynlegt að hafa með í umræðunni að það eru skyldur lagðar á fyrirtækið Mjólkursamsöluna. Mjólkursamsalan er skyldug til að taka alla mjólk hvar sem hún er á landinu fyrir sama verð. Það er flutningsjöfnun á milli bænda. Það er ekki gert upp á milli bænda eftir því hvar þeir búa á landinu. Mjólkursamsalan verður einnig að afhenda ákveðið magn af mjólk til mjólkurstöðva eins og Örnu í Bolungarvík og fleiri fyrirtækja. Mjólkursamsalan þarf einnig að taka við þeim hráefnum sem nýtast henni ekki í sinni framleiðslu. Ég myndi segja að þrátt fyrir að einhverjir hnökrar hafi verið í byrjun á starfsemi þessara fyrirtækja horfi það til betri vegar því að menn eru að reyna að sníða kerfið að því að lítil fyrirtæki geti unnið á þessum markaði. Ég ætla að grípa niður í greinargerðinni sem fylgir þessu frumvarpi og velta fyrir mér ýmsum þáttum í henni. Það kemur t.d. fram að í gildandi lögum hafi bændur sérstaka stöðu sem helst verði líkt við stöðu launþega í þjónustu afurðastöðva og hins opinbera. Já, það er merkilegt hvernig á þetta er litið. Eftir minni bestu vitneskju er það nú þannig að Mjólkursamsalan er í eigu bænda. Þegar farið var í þessa vegferð árið 1990, ef ég man rétt, hafði verð til bænda lækkað um 12,4% á tíu árum á sama tíma og vinnslu- og dreifingarkostnaður hafði hækkað um 10,5%. Það var ekki bara af-því-bara að menn fóru í þessa hagræðingu. Þá voru vinnslustöðvarnar 19 um landið. Þeim var fækkað niður í fimm og starfsfólki fækkaði um 30%. Hvað hefur gerst? Verð til bænda er ákveðið af verðlagsnefnd, þ.e. verð til neytenda á ákveðnum vörum er ákveðið af verðlagsnefnd og síðan er ákveðið verð sem bændur fá. Ég tel að sú hagræðing sem farið var í á sínum tíma hafi verið bæði neytendum og bændum í hag. Við þekkjum líka til stöðunnar, og hefur verið minnst á það fyrr í dag, hjá öðrum afurðastöðvum sem sýsla með kjöt. Þar er allt önnur staða. Staða sauðfjárbænda hefur oft verið til umræðu í þessum stól. Ég velti því upp og langar að skjóta því hér inn í salinn: Hvað sjáum við fyrir okkur ef við tækjum líka afurðastöðvarnar fyrir kjöt og settum þær í sama módel og MS? Er ekki líklegt að við næðum að spara töluvert mikið í kostnaði? Verð gæti hugsanlega hækkað. Ég get ekki séð annað en að verð kæmi til með að hækka til bænda við það að hagræða í rekstri. Það er alveg ljóst. Ég legg til að menn horfi svolítið lengra fram á veginn. Hér eru menn að tala um afnám tolla og hitt og þetta. Eigum við ekki bara að horfa á þetta með þeim augum að við séum í samkeppni á alþjóðamarkaði? Vissulega eru þessi fyrirtæki hérna pínulítil. Þá borgar sig ekki að standa í því að kljúfa þau upp og gera enn minni. Reynum frekar að framleiða hagkvæma vöru eins og mögulegt er á góðu verði með háum gæðum. Það er lykilatriði. Og það hlýtur að vera gert með því að hafa undanþágur frá samkeppnislögum, nákvæmlega eins og við erum með í mjólkinni. Það væri óskandi ef við gætum farið þá leið að gera hið sama í afurðastöðvum í kjöti, nálgast hlutina þannig að það væri heimilt að vinna þar saman, vissulega með einhverjum skilyrðum, bæði bændum og neytendum til heilla. Ég sé ekki að verið sé að bregða fæti fyrir litla framleiðendur í mjólkuriðnaði eins og staðan er í dag, ég nefni t.d. Beint frá býli o.s.frv. Ég verð að minna á það að í dag var verið að veita verðlaun á matvæladegi Matvæla- og næringarfræðafélags Íslands, og þrjár af fimm tilnefningum til Fjöreggsins, verðlaunanna, voru vegna nýsköpunarhugmynda í mjólk. Þar voru t.d. Efstidalur í Bláskógabyggð sem er dæmi um býli sem selur beint frá býli og Erpsstaðir í Dalasýslu sem eru með ís- og skyrframleiðslu. Þetta er nú hægt í því kerfi sem við lifum við í dag. Ég sé ekki að þetta kerfi sé, eins og menn vilja tala um, hamlandi við svona framleiðslu. Þetta hjálpar til og menn eru að vinna einhvern vissan hluta úr sinni mjólk, megnið af annarri mjólk fer síðan í afurðastöð. Hér hefur verið umræða um tolla. Það eru tollar alls staðar, misháir. Beitt er alls konar brögðum og tólum til að hægja á umferð í gegnum tollhlið. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson var spurður áðan um þetta og nefndi Nýja-Sjáland sem væri ekki með neina tolla. Merkilegt nokk eru tollar inn í Evrópusambandið, fyrirheitna landið. Það eru tollar inn til Kanada, svo eitthvað sé nefnt. Þetta þekkjum við alveg. Það hafa fallið þó nokkuð mörg falleg orð í garð landbúnaðarins og menn hafa mikla trú á honum og þess háttar en leyfum þá landbúnaðinum að starfa í því umhverfi sem við viljum sjá, við viljum að afurðageirinn geti hagrætt, geti verið í vöruþróun og boðið neytendum hágæðavöru á góðu verði. Í þessu frumvarpi er ekki bara verið að fjalla um búvörulög. Það er einnig verið að fjalla um búnaðarlög. Ég gríp niður í þann þátt í II. kafla frumvarpsins, um breytingu á búnaðarlögum, nr. 70/1998, með síðari breytingum, og þar er lagt til, í b-lið 14. gr., að á eftir orðinu „sviði“ í 2. mgr. 3. gr. laganna komi: umhverfisverndar, skógræktar, lokunar framræsluskurða, smávirkjana, ferðaþjónustu. Þarna held ég að við séum komin í annað ráðuneyti og út á allt annað svið. Þessir þættir eiga heima í umhverfis- og auðlindaráðuneyti að ég best veit, þeir voru það alla vega síðast í fyrradag þegar við vorum að fjalla um skógrækt og umhverfisvernd. Ég skil ekki alveg hvað er verið að fara þarna. Einnig vil ég minnast á það að ég skil engan veginn að hér er gegnumgangandi, bæði hvað varðar búnaðarlögin og búvörulögin, verið að kippa út Bændasamtökum Íslands, ansi oft, og framkvæmdanefnd búvörusamninga er held ég bara algerlega slegin út af borðinu. Það skil ég ekki vegna þess að framkvæmdanefnd búvörusamninga er samstarfsvettvangur bænda og ríkisins til að framfylgja búvörusamningnum og kemur afurðaverði eða þess háttar ekkert við. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég reikna með því að það verði einhver andsvör þannig að ég er tilbúinn að skella mér í þau.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða yfirferð yfir málið og veit að hann talar af nokkurri þekkingu um málaflokkinn eðli máls samkvæmt. Það sem ég velti oft fyrir mér er að í fyrsta lagi ber að hafa í huga að hér er ekki verið að tala um að breyta beinum stuðningi við landbúnað með neinum hætti. Hér er ekki verið að tala um að breyta tollvernd greinarinnar með neinum hætti, heldur er fyrst og fremst verið að horfa til þess hvort hægt sé að liðka fyrir samkeppni innan greinarinnar hér á landi til hagsbóta bæði fyrir bændur sjálfa og neytendur, að veita bændum sjálfum svigrúm. Eins og kom fram í umræðunni áðan, vissulega rétt, er þar með talið verið að auka frelsi bænda til að semja um málefni sín sjálfir og velja hvort og þá hvaða samtökum þeir tilheyri, alls ekki er verið að leggja slík samtök niður enda væri alveg fjarstæðukennt að ætla með einhverjum hætti að ráðast gegn landbúnaðarsamtökum. Í fyrra andsvari hef ég áhuga á að heyra sjónarmið hv. þingmanns þegar kemur að samkeppni við innflutning að einhverju marki. Nú er fjöldinn allur af atvinnugreinum sem starfar jafnvel í fullkomlega opinni og frjálsri samkeppni við sér langtum stærri fyrirtæki, líkt og hv. þingmaður kom inn á varðandi mjólkurframleiðsluna, t.d. erlendis, en virðast engu að síður geta lifað ágætu lífi. Má nefna drykkjarvöruframleiðendur hér heima fyrir sem keppa í beinni samkeppni við alþjóðlega risa, sem eru jafnvel enn stærri en þeir mjólkurframleiðendur sem vísað var til. Óttast hv. þingmaður að íslenskur landbúnaður með sínar góðu vörur, sem ég held að við séum báðir sammála um að sé vissulega fyrir hendi, og þá vernd sem er þegar fyrir, geti ekki keppt við þá, eins og með ostaframleiðslu og annað innan þeirra takmarkana sem eru þegar í dag um innflutning á slíkum vörum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurningarnar. Óttast ég? Ég óttast í sjálfu sér ekki samkeppni, þ.e. ef fyrirtækin sem starfa á þessum markaði hér hafa bolmagn og getu til að bjóða neytendum hágæðavöru á góðu verði. Til að fyrirtæki í svona geira geti að mínu viti stundað ákveðna vöruþróun, markaðsstarf og þess háttar þarf að vera ákveðinn slagkraftur. Við höfum stundum haft það í flimtingum í þeim geira sem ég starfa alla jafna í að ef mjólkuriðnaðurinn væri í svipaðri stöðu og kjötiðnaðurinn í dag værum við líklega bara með bláa mjólk og skyr í smjörpappír. Hv. þingmaður skilur vonandi hvað ég á við. Ég tel mjög mikilvægt í þessu samhengi, því að ég held að við bændur heilt yfir óttumst ekki samkeppni, að við viljum geta hagrætt í fyrirtækinu sem við erum að reka. Það liggur alveg á borðinu þegar við komum að kjötgeiranum að þar verður að hagræða. Við verðum að gera enn betur til að takast á við t.d. innflutning á kjöti.
Herra forseti. Ég get vissulega tekið undir með hv. þingmanni, auðvitað þarf að vera svigrúm til að hagræða. Það er nauðsynlegt í öllum atvinnugreinum og fyrirtækjum, til að standast samkeppni og vera samkeppnishæf til lengri tíma litið, að vera stöðugt að huga að hagræðingu en um leið vöruþróun og nýsköpun í framleiðslu sinni. Það sem ég velti hins vegar fyrir mér í þessu er þegar við horfum á þróunina í alþjóðaviðskiptum, þar með talið með landbúnaðarvörur, þó svo vissulega hafi verið þar ákveðin, ja, ég myndi kalla það stöðnun í um tvo áratugi eða svo, þá er alltaf stöðugur og vaxandi þrýstingur á að opna meira á viðskipti með landbúnaðarafurðir milli landa. Við sjáum t.d. nýgerðan fríverslunarsamning Evrópusambandsins og Kanada þar sem verið var að opna talsvert á innflutning á landbúnaðarafurðum í báðar áttir. Það sama á við í þeim fríverslunarsamningum sem Bandaríkin hafa verið að gera og töluverður þrýstingur var á um þetta sama þegar kom að svokölluðum TTIP-samningi, sem sagt fríverslunarsamningi milli Bandaríkjanna og Evrópusambandsins, sem reyndar sigldi í strand. En það er alveg ljóst að þetta er það sem við megum vænta að koma muni í fríverslunarsamningum framtíðarinnar. Er ekki einmitt nauðsynlegt fyrir innlendan landbúnað að búa sig undir, með þá t.d. auknu frelsi hér heima fyrir, harðnandi samkeppni á alþjóðavísu? Af því að það muni verða þrýstingur á okkur í gagnkvæmum fríverslunarsamningum okkar að opna meira á viðskipti með landbúnaðarafurðir?
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Þorsteini Víglundssyni hvað þetta varðar. En ég vil líka ítreka að til að mæta þessari samkeppni sem hv. þingmaður boðar þurfum við líka að fá ákveðið frelsi til að hagræða innan geirans, nákvæmlega eins og við gerðum í mjólkuriðnaðinum, nákvæmlega eins. Þar er líka frelsi. Þar eru menn ekki bara læstir ofan í skúffu. Við verðum að hafa það í huga. Kúabændur eru þeir sem hafa afkomu í dag. Hvað varðar kjötið þurfum við að fara mjög svipaða leið til að takast á við framtíðina. Við erum bara að reka fyrirtæki. Við þekkjum það nákvæmlega eins og í öðrum matvælaiðnaði á Íslandi - ef við horfum á sjávarútveginn: Hvað hefur verið gert þar? Þar hagræða menn. Menn eru alltaf að leita leiða til að gera hlutina á eins hagkvæman hátt og mögulegt er. Það er nú bara akkúrat það sem við viljum fá að gera, matvælaframleiðendur á Íslandi. Við viljum fá ákveðna umgjörð í starfsumhverfi okkar til að geta hagrætt og unnið þannig bæði fyrir hag neytenda og bænda.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég sakna þess ákaflega að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson skuli ekki vera í salnum. Ég hefði mjög gjarnan viljað að hann hefði heyrt það sem mig langar að segja. Ég vona að hann heyri til mín hvar sem hann er. Mér þótti Bleik brugðið áðan þegar hv. þingmaður bað þingheim um að biðja sig ekki að verja hina arfavitlausu landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins. Ég hugsaði með mér að nú væri fokið í flest skjól og það hlyti að verða neyðarfundur í Brussel. Ég er búinn að velta mikið fyrir mér til hvers þetta frumvarp sem er til umræðu er lagt fram. Ég tek fram að ég er ekki fulltrúi bænda frekar en annarra í þessum sal. Ég verð samt að segja að ef ræður og andsvör sem voru flutt áðan, t.d. af hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, yrðu klippt saman og flutt einhvers staðar yrði það líklega besti áróður fyrir íslenskum landbúnaði sem ég hef nokkurn tíma heyrt. Ég er sannfærður um að það myndi vinna menn til fylgilags við íslenskan landbúnað sem aldrei fyrr. Eins og ég segi velti ég dálítið fyrir mér til hvers þetta frumvarp er lagt fram. Á bls. 4 í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Afurðastöðvum í mjólkuriðnaði hefur fækkað og mikil hagræðing átt sér stað í þau 13 ár sem ákvæðið hefur staðið í búvörulögum.“ Þetta er alveg hárrétt. Það kom fram í greinargerð frá Hagfræðistofnun háskólans að einmitt þessi gjörningur hefði haldið aftur af verðlagshækkunum á þeim vörum í líklega 10–15 ár. Ég held að enginn hafi orðað það betur en fyrrverandi hv. þm. Ögmundur Jónasson. Hann sagði að þetta eina atriði hefði skilað 3 milljörðum á ári í hagræðingu, 2 til neytenda og 1 til bænda. Því spyr ég sjálfan mig: Til hvers vilja menn leggja til atlögu við einmitt það fyrirkomulag? Mér býður eiginlega í grun að það sem fyrir mönnum vaki sé að fá bændur til að berjast innbyrðis og draga þar með úr samkeppnishæfni þeirra og starfsþrótti. Ég óttast hins vegar að það muni í leiðinni hækka verð til neytenda. Það er alveg borðleggjandi að sú hagræðing sem hefur átt sér stað t.d. í mjólkuriðnaði - og ég tek fram að ég er ekki að verja einræðistilburði Mjólkursamsölunnar á sínum tíma, sem virðist sem betur fer aðeins búið að afleggja - virkaði til hagsbóta bæði fyrir neytendur og bændur. Ég spyr sjálfan mig aftur: Til hvers vilja menn að bændur fari að berjast innbyrðis um markað þegar þeir standa einir og sér frammi fyrir batteríi, sem er verslunin, þar sem hópur skyldra aðila á fyrirtæki sem eru með um 70–80% af markaðshlutdeild á Íslandi? Hvernig eiga einstakir bændur að ná fótfestu gagnvart slíku ofurefli? Við náum ekki árangri í því að lækka vöruverð fyrr en við tökum þetta alla leið. Nú liggur fyrir hæstaréttardómur um að flytja megi inn ófrosið kjöt. Gott og vel, þá tökum við á því. Ég hefði haldið að jafnhliða hefðum við þurft að flytja inn fleiri kaupmenn. Ég treysti því ekki að þeir sem nú eru á markaði flytji inn gæðavöru á góðu verði og skili því alla leið á borð til neytenda. Ég á eftir að sjá það. Að því leyti til þykir mér þetta frumvarp furðulegt og velti fyrir mér tilgangi þess. Kannski er það forleikur að brennivínsfrumvarpinu, að menn vilji halda bændum til haga alveg eins og þeir vilja halda brennivínssölu í búðum til haga. Ég veit að Hagar verða örugglega mjög ánægðir með þetta en ekki er víst að neytendum gagnist það. Verandi á stærsta markaðssvæði landsins, á höfuðborgarsvæðinu, get ég ekki alveg séð fyrir mér að þetta frumvarp komi til með að vænka hag neytenda á nokkurn einasta hátt. Það vill því miður þannig til að ég á ósvaraða fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra þar sem ég spurði um virðisaukaskattstekjur ríkisins af sölu með landbúnaðarafurðir. Oft er talað, bæði í ræðustól og úti í þjóðfélaginu, eins og bændur séu beiningamenn á framfæri ríkisins og með því að leggja fram þá fyrirspurn vildi ég fá úr því skorið hvað ríkið er að innheimta af virðisaukaskatti, nettó, af verslun með sömu afurðir. Það skyldi þó ekki vera að sú tala væri a.m.k. jafn há ef ekki hærri en þeir styrkir sem menn hafa talað um, sem koma úr ríkissjóði til framleiðslu á landbúnaðarafurðum? Þá minni ég enn á það að styrkir til landbúnaðarframleiðslu, sem eru nánast í öllum löndum heimsins, eru ekki síst settir fram til að lækka verð til neytenda. Ég hef oft tekið dæmi af því í umræðunni af því að menn tala stundum um að styrkir til landbúnaðar séu eitthvert séríslenskt fyrirbæri. Ég minni á mjög nýlegan gjörning þar sem alríkisstjórnin í Washington í Bandaríkjunum niðurgreiddi hrísgrjónaframleiðslu í Arkansas. Þau niðurgreiddu hrísgrjón voru síðan flutt út til Haítí og rústuðu þar sjálfsþurftarbúskap með hrísgrjón. Velta og sala með slíkar afurðir er því alla jafna með dálítið öðrum hætti en flest annað sem við höndlum með Síðan hefur verið talað um að sjávarútvegurinn sé í blóma, sem hann er, og að hann sé ekki ríkisstyrktur. Ég vil samt minna á að við gætum tekið út það sem hægt væri að kalla félagslegar aðgerðir í sjávarútvegi, þ.e. sérstakan byggðakvóti Byggðastofnunar o.s.frv., og verðlagt það. Það síðasta sem ég sá í því var að það mætti verðleggja á 89 milljarða kr. Þetta er náttúrlega byggðastyrkur, að sjálfsögðu, vegna þess að við viljum halda landinu í byggð eða höfum alla vega viljað það hingað til. Að því leyti til er sá stuðningur sem við veitum til landbúnaðarframleiðslu tvíþættur, hefur tvennan tilgang, að halda landinu í byggð og tryggja að neytendur fái gæðavöru á mjög góðu verði. Síðan kom það upp í fyrra, eins og ég minntist á áðan í örstuttu andsvari, að verð til sauðfjárbænda lækkaði einhliða um 29%. Það var ekki hin opinbera verðlagning, sem menn hafa verið að tala um að sé af hinu vonda, sem réð því. Það voru sláturleyfishafar sem gerðu það í krafti þess að hér væri alveg rosalegur birgðavandi. Í nýlegu svari sem ég fékk frá landbúnaðarráðherra kom í ljós að sá gríðarlegi birgðavandi var 1.100 tonn. Núna í upphafi sláturtíðar voru til rétt rúm 700 tonn af sauðfjárafurðum. Það er svo furðulegt, og ég mun grafast frekar fyrir um það, að ekki var nokkur leið að fá út annað en að þetta væru birgðirnar í heilum skrokkum. Það lá ekki fyrir hvaða skrokkhlutar þetta voru, það lá ekki fyrir hvort það voru slög eða innmatur, hausar eða álíka. En í krafti þess að til voru 1.100 tonn af slíkum afurðum í fyrra var verð til sauðfjárbænda lækkað um 29%. Á sama tíma hefur lambalærið sem við kaupum úti í búð ekki lækkað hætishót. Við þurfum náttúrlega að gera það að máli okkar núna að leita að því hvert þau 29% fóru, því að það er engin smáupphæð, 29% af öllum innlögðum sauðfjárafurðum í fyrra. Það eru engin smáverðmæti. Við þurfum að vita í hvers vasa það rataði, af því að bændur eru að borga brúsann eins og stundum áður. Þær vörur hafa ekki hækkað en þær hafa ekki lækkað, hvað þá sem nemur 29%. Ef aðgerðin í fyrra var til þess að lækka birgðavanda, hvers vegna í ósköpunum settu menn ekki á stórkostleg tilboð eftir sláturtíð í fyrra til að vinna á hinum rosalega birgðavanda, sem var allt í einu orðinn 700 tonn í byrjun sláturtíðar núna og kótelettur ófáanlegar í verslunum? Svona var birgðavandinn mikill. Við ofmetum þetta. Ég held satt að segja að ef mönnum gengur ekki það til með frumvarpinu að brjóta bændastéttina endanlega niður séu þeir að vaða reyk í því að það verði til þess að laga samkeppnisstöðu á einn eða annan hátt, hvort sem er inn á við eða út á við. Ég held að það sé alveg klárt. Það hefur líka verið talað um í því sambandi að grænmetistilraunin frá 2002 hafi lukkast ljómandi vel og að allir séu alveg ofboðslega ánægðir með hana, þ.e. kaupmenn eru alveg sérstaklega ánægðir með hana vegna þess að þeir þurfa engar áhyggjur að hafa af grænmetisbændum. Þeir framleiða þær fjórar tegundir sem tollarnir voru teknir af og fá til þess einhvern lítils háttar styrk en hins vegar er annað grænmeti náttúrlega rándýrt, það sem ekki er framleitt innan lands, og menn geta sett sér sjálfdæmi um hvernig þeir verðleggja það, svona um það bil Þannig að sú tilraun, ef tilraun skyldi kalla, lukkaðist ekki fyrir alla. Í stað þess að gera þetta ættum við kannski að íhuga hvers vegna kílóvattstund til stórra garðyrkjubænda kostar 10 kr. og 50 aura á Íslandi þegar hún kostar 8 kr. og 50 aura í Hollandi. Hvers vegna? Ég veit að að hluta til er það út af skilgreiningu á raforkuafhendingu í þéttbýli og dreifbýli. Kannski er átakanlegasta dæmið uppsveitir Árnessýslu sem eru í 40–50 km loftlínu frá stærstu orkuverum á landinu. Þar borga menn hærra verð út af miklum dreifingarkostnaði. Hvers konar kjaftæði er það eiginlega? Fyrir utan það eru á Suðurlandi einu 600 störf í garðyrkju. Það eru fleiri störf en t.d. í álveri Alcoa á Reyðarfirði. Hvers vegna verðleggjum við ekki þá orku þannig að menn geti framleitt hér fjölbreyttari tegundir af grænmeti? Ef við horfum á þetta hnattrænt fylgir náttúrlega stórt kolefnisspor því að flytja grænmeti frá Spáni, hvort sem er loftleiðis eða sjóleiðis, til Íslands. Hvers vegna í dauðanum styðjum við ekki við það sem við getum hæglega gert vel í staðinn fyrir að reyna að brjóta það niður innan frá? Hvað sem hver segir get ég ekki séð betur en að með frumvarpinu sé einmitt vegið að því. Auðvitað er það þannig að menn ráðast gjarnan á veikasta hlekkinn þegar þeir vilja gera breytingar og veikasti hlekkurinn í þessari keðju er framleiðandinn, bóndinn. Ég sagði áðan varðandi þá aðferð að bændur selji sjálfir, hver og einn, og keppi hver við annan að við höfum dæmi af kartöflubændum og ég hef ekki enn þá hitt þann kartöflubónda sem þorir að láta uppskátt um það hvernig viðskiptasambandi hans við stóru verslunarkeðjurnar er háttað. Þá segi ég: Bíddu, ætlum við að yfirfæra það yfir á sauðfé? Ætlum við að yfirfæra það yfir á mjólkina? Ætlum við að selja þeim stórmörkuðum sem ráða ríkjum, sem eru bókstaflega í eigu sömu aðila? Lífeyrissjóðirnir eru eftir mínu höfði skyldir aðilar. Við erum náttúrlega að borga fyrir fram fyrir lífeyrinn okkar, sem við eigum að fá þegar við verðum gömul, með því að borga hærra verð fyrir það sem við borðum hverju sinni. Við erum því að borga sjálfum okkur inn á. Það er kannski jákvætt, ég veit það ekki. Einhverjum finnst það en mér finnst það ekki. Þess vegna segi ég að það sem við þyrftum að gera, og ég ámálgaði það áðan, væri að taka samkeppnislöggjöfina til að skilgreina hverjir séu skyldir aðilar t.d. í verslunarrekstri, til þess að þá sé hægt að skipta upp þeim fyrirtækjum sem hafa ofurvald yfir dreifingu á matvælum á Íslandi. Í Bretlandi eru þrjár stórar keðjur með samtals um 50–60% markaðshlutdeild. Bretar eru búnir að vera skelfingu lostnir út af því árum saman. Á Íslandi er ein með 60% og önnur með rúm 20% og nú eru þær komnar í eigu skyldra aðila og við segjum ekki neitt og gerum ekki neitt. Samkeppnisyfirvöld hafa engar áhyggjur af því virðist vera en þau höfðu miklar áhyggjur af því að Mjólkursamsalan væri undanþegin í nokkur ár og skilaði 3 milljörðum á ári, 2 til neytenda og 1 til bænda. Menn þurfa kannski að forgangsraða aðeins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverða ræðu. Það er margt sem leitar á hugann við að hlýða á hv. þingmann en mig langar eiginlega að byrja þar sem hann lauk máli sínu. Varðandi áhyggjur af lífeyrissjóðum sem eiganda verslunar í landinu velti ég fyrir mér hvort við getum talað um skylda aðila. Ef við berum þetta tvennt saman er hér talað um að leggja af verðlagsnefnd, en hagsmunaaðilar skipa meiri hluta nefndarinnar um ákvörðun á verði til framleiðenda eða bænda sjálfra en ekki síður til neytenda. Er hægt að leggja það að jöfnu við lífeyrissjóðina, að þeir séu skyldir aðilar, telur hv. þingmaður virkilega að lífeyrissjóðir landsins standi í einhvers konar verðsamráði á smásölumarkaði? Lífeyrissjóðirnir eru að hálfu skipaðir í stjórnum sínum fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar, fulltrúum neytenda í landinu, sömu fulltrúum og neituðu að halda áfram að skipa fulltrúa í verðlagsnefnd búvöru af því að þeir töldu það fyrirkomulag algerlega úr sér gengið, þeir hættu að tilnefna fulltrúa sína í þá nefnd fyrir allnokkrum árum í hreinu mótmælaskyni við þetta verðlagsfyrirkomulag, þeir töldu það andstætt hagsmunum neytenda. Telur hv. þingmaður í alvörunni að lífeyrissjóðirnir sem eigendur þessara fyrirtækja, einungis að hluta svo því sé til haga haldið, standi í einhvers konar verðsamráði á smásölumarkaði? Að fulltrúar launþega í landinu, verkalýðshreyfingarinnar, myndu í alvörunni líða slíka háttsemi á markaði? Ég trúi því ekki að hv. þingmaður trúi því virkilega.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu því að ég vil gjarnan svara henni. Stutta svarið er já. Hjá verðlagseftirliti ASÍ komu fram áhyggjur þess fyrir um þremur vikum eða mánuði, þ.e. verðlagsvakt þeirra telur að stærstu matvörukeðjur á Íslandi stundi það sem er kallað þögult verðsamráð. Það byggðist m.a. á því að hjá þeim tveimur verslunum sem lægstar voru í verði munaði yfirleitt einni krónu á þeim vörutegundum sem voru líklegar til að rata inn í verðlagskannanir. Tel ég að lífeyrissjóðafulltrúarnir stundi þetta samráð? Það hafa, hv. þingmaður, margir goldið varhuga við því hvað lífeyrissjóðirnir eru stórir eigendur, þeir áttu 50,1% í Högum síðast þegar ég vissi, þeir áttu 35% í Festi, meira núna en áður. Þeir áttu sem sagt ráðandi hlut. Það sem menn hafa sagt að sé til að hafa áhyggjur af er að sjóðirnir hafa ekki notað þetta afl sitt til að eiga menn í stjórn og þeir hafa ekki sett sér almennilega eigandastefnu. Það birtist t.d. í því að þessi sömu fyrirtæki eru að borga ofurlaun, sem verkalýðsforystan er svo aftur á móti að gagnrýna. Menn standa þarna í vatninu í báðar lappir, finnst mér. Þannig að, já, þetta truflar verulega og ég held að við náum ekki árangri í verðlagningu á Íslandi, þ.e. á neytendamarkaði, fyrr en búið er að taka á þessu. Þessar verslunarkeðjur, báðar tvær, þær eru tvær stærstar, eiga líka heildsölueigandann. Þær eiga líka grænmetisinnflutningsfyrirtæki. Þær eiga líka kjötvinnslur. Þær eru sem sagt alltumlykjandi og geta í sjálfu sér ráðið því hvernig þær verðleggja matvöru. Jú, jú, við getum pantað okkur föt á netinu og allt það, en ef við ætlum að komast í lágt verð verðum við að synda til Færeyja.
Herra forseti. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér í raun og veru verð á matvöru t.d. í verslunum hér á landi í samanburði við verslanir erlendis. Þegar ég gerði í það minnsta sjálfur þann verðsamanburð tók ég eftir að það er ekki ýkja mikill verðmunur á þeirri innfluttu vöru t.d. sem mætti lýsa sem svo að sé í fullri virkri samkeppni. En það er töluverður verðmunur á landbúnaðarafurðum milli þessara landa, sér í lagi þegar við berum okkur saman við önnur Norðurlönd. Þá er ég ekki að bera okkur saman við risavaxin lönd heldur fyrst og fremst við nágranna okkar á hinum Norðurlöndunum sem búa við, getum við sagt, lítinn markað, lítinn landbúnað í alþjóðlegu samhengi, vissulega ríkisstyrktan, og stunda landbúnað líkt og við. Það er hins vegar annað sem vakti athygli mína í máli hv. þingmanns og þar hygg ég að við séum alveg sammála. Það er lýsingin á þeirri verðlækkun sem varð til bænda á lambakjöti vegna birgðavanda eins og því var lýst hér fyrir rúmu ári. Ég tók, eins og hv. þingmaður, eftir því að þessi mikla verðlækkun til bænda skilaði sér ekki í verðlækkun til neytenda, þó að vissulega hafi verð á lambakjöti staðið nokkuð í stað undanfarin þrjú, fjögur ár eða svo. Það kom svo sannarlega ekki fram í svona skarpri verðlækkun eins og þarna var boðuð og framkvæmd til bænda. Er þetta ekki einmitt lýsandi dæmi um skort á samkeppni og markaðsráðandi stöðu afurðastöðvanna gagnvart bændum sjálfum og neytendum um leið? Væri ekki einmitt ráð að taka á þeim skorti á samkeppni og auka frelsi bænda sjálfra til að semja um verð, markaðssetja og jafnvel framleiða sínar vörur sjálfir? Þar reisum við hér sjálf með löggjöf frá Alþingi bændum verulegar skorður um það hvað sé heimilt að gera, t.d. í heimaslátrun og öðru slíku.
Hæstv. forseti. Þetta er að mörgu leyti laukrétt hjá hv. þingmanni, það er kannski það grátlega í þessu. Þessi 29% lækkun sem við töluðum um kemur í kjölfarið á annarri 10% lækkun frá því í hittiðfyrra. Þessi verðlækkun var ekki á vegum opinberrar nefndar um heildsöluverð á lambakjöti, alls ekki. Þetta voru bara sláturleyfishafar sem tóku sig saman og það sem er kannski grátlegt í því efni er að í raun og veru eru samtök bænda eigendur þessara afurðastöðva. Það virðist einhvern veginn vera þannig að bændur hafi ekki náð þar þeim áhrifum sem eignarhald þeirra á þessum sömu afurðastöðvum ætti að bjóða upp á. Í sjálfu sér leiðist mér að tala svona því að okkur hættir alltaf til að tala um bændur eins og þeir séu einhverjir minni háttar menn í sínum viðskiptum, sem þeir eru alls ekki. Þarna þykir mér bara ójafnt gefið. Þess vegna held ég að við þurfum að taka þetta alla leið því að ég fer náttúrlega ekki ofan af því að við erum búin að einangra samkeppni þetta framarlega í virðiskeðjunni, eins og við segjum, en sá sem er síðastur í röðinni, þ.e. kaupmaðurinn, er í þetta þröngri eigu og með það stóra ofurmarkaðsvald sem þessir menn eða þessar keðjur hafa. Talandi um það hvort mér þyki óeðlilegt að lífeyrissjóðirnir eigi þetta eru þeir náttúrlega í beinni samkeppni við fyrirtæki í einkaeigu. Ég get nefnt eina verslun af handahófi sem er Fjarðarkaup í Hafnarfirði, ég gæti líka nefnt Melabúðina. Lífeyrissjóðirnir eiga ekki neitt þar. Þeir eru náttúrlega í harðri samkeppni við þessa kaupmenn, alvörukaupmenn. Ég held því að það sé fullkomlega þess virði að taka samkeppnislöggjöfina til bæna í þessu efni til að tryggja að það sé dreifð eignaraðild á markaði og jafnvel að búta niður stærstu fyrirtækin til að klessa niður um leið verð til neytenda.
Herra forseti. Þetta hefur verið ákaflega skemmtileg umræða á marga lund og farið hefur verið um víðan völl og kannski minnst verið rætt um efni frumvarpsins, en engu að síður góð umræða. Ég á sjálfsagt eftir að falla í þá sömu gryfju að fara að ræða um ýmis atriði sem eru kannski ekki beinlínis í frumvarpinu. Ég tók strax eftir því þegar ég hlýddi á umræðuna að mjög sterkar tilfinningar hrærast í brjóstum ræðumanna, hvort sem þeir eru sammála því sem fram kemur í frumvarpinu eða andsnúnir. Það setur svolítinn svip á þetta. Menn eru svolítið búnir að setja sig í stellingar þegar umræða af þessu tagi fer fram. Það sem mig langar til að byrja á að gera að umtalsefni er hvernig við horfum til bænda, þ.e. starfsins að vera bóndi, ég ætti að orða það öðruvísi, ég ætti að segja til reksturs býlis. Í öðru orðinu horfum við til bænda eins og launþega, og við köllum bændastéttina, en auðvitað eru bændur mjög gott dæmi um atvinnurekendur. Þeir reka sín bú. Þeir eru með mikið umleikis sumir, aðrir minna. Það er eins og í öllum öðrum rekstri. Ég held að við ættum að velta því fyrir okkur að hætta, þegar rætt um bændur, að tala um þá í samhenginu að vera launþegi. Þetta eru atvinnurekendur sem stunda atvinnurekstur. Ég held að mjög gott sé að byrja þar. Ég held að rétt sé líka að velta aðeins fyrir sér samtökum bænda, Bændasamtökunum. Ég held að ég taki ekki of stórt upp í mig þegar ég segi að það séu engir framleiðendur varnings eða seljendur þjónustu á Íslandi sem hafa með sér samtök sem hafa viðlíka stöðu og Bændasamtök Íslands að lögum. Ég held að það sé enginn hópur framleiðenda eða seljenda þjónustu sem gerir samninga í einu lagi við ríkið um afsetningu afurða sinna með svipuðum hætti og bændur. Þessi umgjörð sem er um rekstur bænda er því mjög sérstök. Maður getur jafnvel gengið svo langt að spyrja: Er það eðlilegt að samtök á borð við Bændasamtökin geri samninga við ríkið? Það er svona grundvallarspurning. Við skulum taka eitthvert dæmi, ef framleiðendur á húsgögnum eða seljendur tölvuþjónustu byndust samtökum og fengju þá stöðu að þeir gætu afsett afurðir sínar með samningi við ríkið sem ein heild held ég að okkur litist ekki vel á það. Mér finnst ágætt að minnast á að það er mikil sérstaða að þessu leyti. Ég veit það svo sem ekki með fullri vissu en ég er ekki viss um að það tíðkist í meiri hluta landa í heiminum að gera búvörusamninga við bændur. Ég efast um það. Ég kann að hafa rangt fyrir mér. Nú eru aðrir sem vita það betur. Ég trúi kannski að í Noregi sé svipað fyrirkomulag, en ég er ekki viss um að þetta sé hið endanlega eða hið algenga fyrirkomulag í samskiptum framleiðenda landbúnaðarafurða við ríkisvaldið. Menn hafa nefnt byggðastefnu, að nauðsynlegt sé að halda byggð í landinu og það sé gert með því að styðja við bændur. Það er allt saman gott og vel. Ég held reyndar að það sé röng aðferð að beita samningum um verð á matvælum sem góða byggðastefnu. Ég held að það sé ekki góð aðferð. Þrátt fyrir að við höfum þó beitt þeirri aðferð um áratugaskeið liggur fyrir að bændum hefur fækkað mjög mikið á síðustu áratugum. Býlum hefur fækkað mjög mikið. Samkvæmt tölum sem ég fékk á bóndi.is, reyndar frá 2015, ég fann ekki í sviphendingu nýrri tölur, er talað um að 6.700 lögbýli séu á landinu, en það séu nákvæmlega 3.150 sem stundi framleiðslu á landbúnaðarafurðum. Ég held að rétt sé að við viðurkennum að bændur eru atvinnurekendur og bændur eiga að vera frjálsir að því hvernig þeir haga markaðsmálum sínum. Þeir eiga ekki að vera nánast skyldugir til þess að vera innan þess kerfis sem við höfum búið til. Þeir eiga að vera sjálfráða um markaðsmál sín og sölu. Það þýðir alls ekki, og er alls ekki lagt til í frumvarpinu, að leggja eigi niður Bændasamtökin eða að bændur geti ekki haft með sér samtök, það er allt í lagi. Aðrar atvinnugreinar hafa með sér samtök um hagsmuni sína og menn geta alveg stofnað sölusamlög um framleiðslu sína ef þeir telja það rétt. Það hefur líka verið rætt talsvert um samkeppni og að íslenskur landbúnaður standi frammi fyrir mikilli samkeppni. Menn hafa nefnt tölur um stóra erlenda framleiðendur. Ég held að það sé alveg rétt að menn hafi í huga að allur atvinnurekstur á Íslandi á í harðri samkeppni við erlenda aðila og sumir þeirra eru engin smásmíði. Það eru engar takmarkanir eða nein vernd sem menn njóta í þeirri samkeppni af hálfu ríkisins. Verslunareigendur á Laugavegi hafa enga samninga við ríkið til að þeir geti afsett sína framleiðslu þegar Hennes & Mauritz opnar margar búðir á Íslandi. Það er býsna stór verslunarkeðja. Sama gildir um IKEA í rekstri húsgagnaverslunar. Okkur dettur það ekki í hug. Talað er um að til að geta tekist á við samkeppnina þurfi stór fyrirtæki og að það þurfi Mjólkursamsöluna. Og að Mjólkursamsalan, sem hefur 95% markaðshlutdeild eða þar um bil, verði að geta verið stór og hún verði að vera undanþegin samkeppnislögum til að geta staðist samkeppnina og menn geti hagrætt. Ég held að þetta sé mikill misskilningur. Ég held að mjög eðlilegt sé að fyrirtæki sem hefur 95% markaðshlutdeild sé undir sömu lögmálum og önnur fyrirtæki í landinu hvað varðar samkeppni og samkeppniseftirlit. Mér er minnisstætt þegar svokallaðir GATT-samningar voru gerðir og voru í deiglunni. Þá gerðu menn ráð fyrir, og það varð auðvitað að hluta, að innflutningur á landbúnaðarafurðum myndi aukast. Á þeim tíma, orðin 25 ár síðan eða svo, var það ein helsta krafan að landbúnaðurinn yrði að geta undirbúið sig undir þá samkeppni með því að geta haft stór og sterk fyrirtæki. Það var ein meginröksemdin fyrir því að m.a. nýja Mjólkursamsalan var undanþegin samkeppnislögum til að hún gæti verið stór og sterk og mætt samkeppninni. Nú er hún búin að hafa 20 ár til að mæta þeirri samkeppni og enn þarf hún að vera stór og sterk til að geta mætt samkeppninni. Það er því býsna langur tími sem menn þurfa að njóta sérstöðunnar til að geta mætt samkeppninni. Ég man líka vegna fyrri starfa minna að á þeim tíma varð uppi stórmál þegar menn uppgötvuðu að fara átti að flytja inn rjómaís frá útlöndum án þess að borga tolla. Við lá að heimsbrestur yrði og framleiðendur á slíkum varningi kvörtuðu sáran yfir því að nú yrði þetta til þess að Íslendingar hættu að kaupa íslenskan ís og færu að borða útlendan ís. Hver hefur raunin orðið? Jú, hún hefur auðvitað orðið sú að hér er, held ég, framleiddur ís af fleiri aðilum en nokkru sinni fyrr, íslenskum framleiðendum, en fínasti og besti ís. Og það er líka ís frá útlöndum. En ég held og ég veit að markaðshlutdeild íslenska hlutans af ísnum er sterk og góð. Við borðum íslenskan ís. Þetta varð allt í lagi, en það var þannig að menn bjuggust við því að þessi framleiðsla myndi gjörsamlega leggjast af ef farið yrði út í innflutning og þetta frelsi. Ég held að deila megi alveg um það hvort þetta frelsi landbúnaðarins til að haga málum eins og þeim er hagað núna, t.d. í mjólkurframleiðslunni - menn hafa talað mjög um að þar sé mikil hagræðing og það hafi skilað miklum ávinningi til neytenda. Ég kann ekki að fara með þær tölur, ég kann hins vegar að fara með tölur úr könnun Alþýðusambandsins sem var gerð fyrr á þessu ári þar sem var verið að skoða hækkanir á matvælaverði. Það er sérstaklega tekið fram í forsendum eða útskýringum þeirrar könnunar að það veki sérstaka athygli Alþýðusambandsins í könnuninni að á sama tíma og matvælaverð almennt fari lækkandi þá hækki verð á mjólkurafurðum og það hækkaði um 7,5% á þeim tíma sem var til skoðunar. Ég held því að þetta sé ekki alveg einhlítt. Ég vil ítreka að atvinnurekendurnir, bændurnir, eru fullfærir um að standa á eigin fótum. Og þegar ég segi á eigin fótum á ég ekki við, af því að í umræðunni áðan töluðu menn mikið um hvort menn ættu virkilega ekki að fá styrki og hvort tollvernd ætti að svipta í burtu í einu vetfangi, ég er ekki að tala um það. Við hjá Viðreisn erum ekki að tala um að það sé í þeim skilningi óheftur innflutningur, þ.e. að ríkið, við sameiginlega, vilji eða ætli ekki að styðja við rekstur bænda. Ég held að ríkur vilji sé til þess í öllu samfélaginu að styðja við rekstur bænda á sínum býlum. Það verður gert áfram. En ég held að við getum alveg gert það þannig að það komi bændum sjálfum betur, það komi neytendum betur og samfélaginu öllu. Það er nú einu sinni þannig að samkeppnin, hvað sem menn vilja um hana segja, knýr áfram breytingar og hún knýr áfram nýsköpun. Það mun gerast hjá bændum eins og öðrum. Við, a.m.k. þeir sem eru á mínum aldri og eldri og jafnvel kannski einhverjir aðeins yngri, getum alveg rifjað upp alla umræðuna sem varð um aðild Íslands að EFTA á sínum tíma og örlög iðnaðarins í því samhengi. Iðnaðurinn tók stakkaskiptum við aðildina að EFTA. Það voru mjög erfið ár. Það var margt sem lagðist af, en það var líka margt sem kom í staðinn. Ég held að ef við hefðum haldið okkur við að vernda íslenskan iðnað, eins og var gert fyrir fríverslunarsamninginn við Efnahagsbandalagið á sínum tíma, væri sá iðnaður ekki svipur hjá sjón, væri aftarlega á merinni, og við værum ekkert sérlega stolt af þeim iðnaði.
Virðulegur forseti. Mig langar að beina spurningum að hv. þingmanni. Það kom fram í ræðu hans að bændur væru bara eins og hverjir aðrir atvinnurekendur og vísaði í húsgagnaframleiðslu sem dæmi. En nú eru bændur hornsteinar hvers landsvæðis, oftar en ekki vörslumenn landsins og menningarlegra verðmæta og hafa bundist samtökum til að semja um afurðir sínar. Hvað sér hv. þingmaður athugavert við sameiginlega samningagerð bænda við ríkið um sín mál? Er eðlilegt að brjóta þetta upp með þeim hætti að brjóta félagslegt kerfi þeirra upp? Ætti það sama við um verkalýðshreyfinguna t.d. og hvaða afleiðingar telur hv. þingmaður að það hefði fyrir byggðir landsins og samþjöppun í landbúnaði í kjölfarið þar sem [[Forseti hringir.]]verið er að safna mjólk og bændur fá sama verð fyrir mjólk og neytendur sama verð líka?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ég sé ekkert athugavert við það að bændur hafi með sér samtök. Ég sé ekkert athugavert við að þeir myndi með sér samlög. Það sem ég er að tala um er að þeir eru með samtök sem hafa sérstöðu að lögum. Við erum með lög um þessi tilteknu samtök og hlutverk þeirra. Bústólpar eru víða. Menn sem reka alls kyns fyrirtæki eru bústólpar í sínu héraði. Eigum við að búa til samtök bústólpa sem gera samning við ríkið um að halda litlum sjávarþorpum í byggð, eiga samtök útgerðarmanna að gera samning við ríkið um að afsetja fiskinn þeirra? Ég spyr.
Virðulegi forseti. Við vitum að samtakamáttur í landinu hefur kannski komið þessari þjóð þangað sem hún er, að geta byggt á hagræðingu. Við erum auðvitað sáralítill markaður. Varðandi matvælaöryggi er það brýnt fyrir litla þjóð í Norðurhöfum að búa við það. Þar eru bændur lykilatriði. Líka hvað varðar umhverfismál, vistspor, kolefnisspor. Það er mikilvægt að við getum framleitt sem mest af landbúnaðarafurðum í okkar eigin landi og séum ekki að flytja þær hingað, með tilheyrandi vistsporum, um öll heimsins höf. Hefur Viðreisn engar áhyggjur af því ef afleiðingin verður sú, sem ég tel verða ef frumvarpið verður samþykkt, að bændum snarfækki í landinu með tilheyrandi afleiðingum; innflutningi og óöryggi í matvælaframleiðslu? Hvaða áhrif hefur þetta í þeim miklu umræðum sem við eigum um umhverfismál, loftslagsmál og afleiðingar af vöruflutningi heimshorna á milli; vöru sem við gætum framleitt hér heima í dag?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir góðar spurningar. Ég sé ekkert samhengi á milli þeirra forsendna sem hún gefur sér og þessara afleiðinga. Ég sé ekki að vistspor landbúnaðarframleiðslu breytist þó að bændur séu ekki bundnir saman að lögum í Bændasamtökunum. Ég sé ekki að samkeppni í landbúnaði hafi þau áhrif hér að matvælaöryggi þjóðarinnar sé stofnað í hættu. Ég verð eiginlega að segja að mér finnst hv. þingmaður hafa furðu litla trú á bændum ef hún heldur að þeir muni leggja upp laupana og hætta. Ég bara skil það ekki. Ég hef fulla trú á bændum, að þeir muni spjara sig og framleiða góð matvæli. Ég hef ekki nokkrar einustu áhyggjur af því.
Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það sem flutningsmenn þessa frumvarps segja í greinargerð, að ég hef alltaf litið á íslenska bændur sem sjálfstæða atvinnurekendur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum því til haga. Ég vil hins vegar inna hv. þingmann eftir því hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að bændur, sem eru kannski ekki allir í alfaraleið, en eru mjólkurframleiðendur, muni ekki geta komið vöru sinni á markað með sama hætti og nú er. Það hlýtur að fylgja í þessu frumvarpi að afnema skyldu afurðastöðva til að sækja mjólkina eins og gert er núna og er ein ástæða þess að við höfum þetta fyrirkomulag. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig [[Forseti hringir.]]ætlið þið að tryggja að afskekktir bændur geti komið vöru sinni á markað?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Já, það er ástæða til að hafa áhyggjur af þessu sem þingmaðurinn nefnir. Þá vil ég nefna á móti að það er stórt og mikið fyrirtæki sem safnar saman mjólkinni sem er í eigu bænda. Það er núna með 95% markaðshlutdeild. Ég reikna með því að eigendur þess fyrirtækis sjái til þess að sækja mjólk til þessara bænda.
Á sama verði?
Þess vegna. Eru það ekki bændur sem reka þetta fyrirtæki? Ég skil þetta ekki alveg.
Herra forseti. Það er auðvitað margt sem ég og hv. þingmaður skiljum ekki. Ég skil hins vegar ekki hvernig hann ætlar að leysa þennan vanda, en það kannski kemur í ljós við þinglega meðferð þessa máls. Við áttum hér umræður í febrúar á síðasta ári um matvælaöryggi og matvælaframleiðslu. Þá sagði þáverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þegar hún var spurð um samkeppnismál og búvörulög, með leyfi forseta: „Já, við skulum skoða þau sérstaklega, m.a. vinna út frá forsendum sem eru gegnsæi og jafnræði.“ Það átti að skoða þetta allt saman og hún sagði í lokin: „En við verðum auðvitað að fara varlega.“ Er hv. þingmaður sama sinnis og þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra? Telur hann að þetta frumvarp sé merki um að hér sé verið að fara að þeim varnaðarorðum sem þáverandi [[Forseti hringir.]]sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra viðhafði í febrúar 2017: Við skulum fara varlega?
Herra forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni. Já, ég tel að mjög varlega sé farið í þessu frumvarpi. Ég hef ekki áhyggjur af því. Ég sé ekki, eins og margir hv. þingmenn, að hér sé um að ræða allsherjarkollsteypu. Þá finnst mér að menn séu í senn að oftúlka það sem í frumvarpinu felst og vanmeta okkar ágætu bændur. Það er ekkert flóknara en það. Ég sé ekki kollsteypuna þó að við gerum breytingar á þessu fyrirkomulagi. Bændur eiga og reka sín stóru fyrirtæki. Það er ekki verið að tala um að svipta þá þeim fyrirtækjum. Það er ekki verið að tala um það, bara verið að tala um að þau lúti eðlilegum leikreglum. Og ef bændur geta ekki rekið fyrirtæki sín í sína þágu - ég treysti þeim til þess, en ég veit ekki með aðra hv. þingmenn.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður talaði um að ákvörðun um verð á matvælum væri notuð sem innlegg inn í tal um byggðastefnu. Við erum að tala um byggðastefnu, mikilvægi landbúnaðar um allt land og fjölþætt hlutverk bænda. Þeir koma að uppgræðslu lands. Þeir eru vörslumenn landsins. Þeir halda sveitunum í byggð og það styður við ferðaþjónustu og svo margt annað. Við skulum ekki rugla því algjörlega saman. Þetta er hryggjarstykkið í byggðunum um allt land. Hvers virði er það? Í frumvarpinu stendur að beinir styrkir stuðli að aukinni nýsköpun og betri nýtingu lands og gæða, styrkir til bænda eigi að stuðla að slíkum verkefnum í búvörusamningnum. Ef við erum með samning sem við vinnum eftir er þá ekki óábyrgt að fara fram hjá samráðshópi um búvörulög og fara í stórar breytingar? [[Forseti hringir.]]Við erum búin að ná niðurstöðu. Við vinnum út frá henni og endurskoðun er farin af stað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni þegar hún lýsir margþættu hlutverki sem bændur gegna við rekstur búa sinna. Ég efast ekkert um það. Það sem ég sagði varðandi verð á matvælum var að ég held að það sé ekki góð uppskrift að farsælli byggðastefnu að hryggjarstykkið í henni felist í því að kaupa matvæli eða styðja við matvælaframleiðslu á þeim svæðum. Ég held að það sé óhentugt. Ég held að alveg sé hægt að ná að mörgu leyti sama, og ég myndi jafnvel vilja fullyrða betri, árangri með því að styðja við bændur í sveitum landsins með öðrum hætti en þeim sem við höfum lagt mikla [[Forseti hringir.]]áherslu á án sýnilegs, verulegs árangurs.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það hefur vissulega orðið framþróun í íslenskum búskap, eins og ég fór yfir áðan í andsvari við annan þingmann. Bændur finna sífellt fjölbreyttari leiðir til að koma afurðum sínum á framfæri. Menn vinna afurðir heima í auknum mæli og selja beint frá býli og það er mjög jákvætt. En ég velti fyrir mér þegar hv. þingmaður ber saman íslenskan landbúnað og verslun með glingur og híalín, er hægt að bera það saman við viðbrögðin þegar eitthvað kemur upp á? Íslenskur landbúnaður býr yfir mikilli sérstöðu hvað varðar hreinleika og gæði. Er það ekki þess virði að við stöndum vörð um það og verjum það sem við höfum hér og förum að ráðum fræðimanna varðandi að fá ekki yfir okkur alls kyns óværu? En við höfum fulla trú á íslenskum bændum af því að við getum stolt boðið fram vörur okkar.
Herra forseti. Ég þakka góða spurningu. Ég tek heils hugar undir að orðið hefur talsverð framþróun í landbúnaði, skárra væri það nú, nýsköpun og nýjungar og allt þar fram eftir götunum. Það sem ég átti meira við þegar ég talaði um byggðastefnuna og að hún væri misheppnuð að því leyti var, og ég held að hv. þingmaður hljóti að vera sammála mér um það, að þrátt fyrir þá stefnu fækkar bændum og jarðir fara í eyði, búskapur leggst af. Sú aðferð hefur því ekki dugað til að halda í horfinu í hópi bænda sem reka bú víða um land. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt. Ég er alveg sammála því að við eigum [[Forseti hringir.]]að standa vissan vörð um landbúnaðinn en það felst ekki [[Forseti hringir.]]í þessum aðferðum. Mér leiðist satt að segja pínulítið þegar menn tala um að fylla landið af óværu ef menn slysast til þess að borða eitthvað frá útlöndum.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður virðist misskilja hvernig staðið er að söfnun mjólkur. Það er sérstakt fyrirtæki sem sér um þá söfnun og fer í um 80.000 heimsóknir á hverju ári til að sækja mjólk. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að það kemur hvergi fram í frumvarpinu, hvernig það fyrirtæki á að mæta þeim kostnaði. Í frumvarpinu er einfaldlega gert ráð fyrir að fyrirtækið safni mjólk og svo kemur ekkert meira fram. Hvernig á fyrirtækið að reka sig ef það má ekki eiga samstarf við önnur fyrirtæki? Mig langar líka að spyrja hv. þingmann: Hver er munurinn á því að Bændasamtök Íslands semji um starfskjör sín við ríkið umfram aðra aðila sem semja um starfskjör sín við ríkið? Bændasamtök Íslands voru stofnuð eftir sameiningu Búnaðarfélags Íslands og stéttarsamtaka bænda. Það er rangt ef hv. þingmaður heldur að bændur séu skyldugir til að vera aðilar að Bændasamtökunum. Það var þannig en er ekki lengur. Svo langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður leggi það virkilega að jöfnu [[Forseti hringir.]]að framleiða stóla og að framleiða matvæli á Íslandi. Ætlar hann að éta stóla og borð ef landið lokast?
Herra forseti. Þetta er ágæt spurning. Það vill svo til að ég starfaði við það sem unglingur með föður mínum að búa til stóla og Jenka-sófa í tengslum við stóra húsgagnaverksmiðju á Akureyri sem hét Valbjörk. Mér datt aldrei í hug að leggja mér þetta til munns, en það má sjálfsagt gera. En, nei, ég legg það í sjálfu sér ekki að jöfnu og mér finnst þetta frekar ómerkilegur útúrsnúningur. Það sem ég var að segja er að ég er ekki þeirrar skoðunar að rekstur bænda sé í grundvallaratriðum það ólíkur öðrum rekstri að um hann þurfi að gilda það kerfi sem við höfum komið upp. Varðandi kjör bænda var ágætt að rifja upp hvernig þetta var með Stéttarsamband bænda og starfskjör vegna þess að það er akkúrat þetta sem ég er að reyna að segja. Við eigum að hætta að [[Forseti hringir.]]líta á bændur sem stétt. Við eigum að líta á bændur sem atvinnurekendur. Það eigum við að gera og ég er viss um að þeir vilja það sjálfir.
Virðulegur forseti. Ég hafna því sem hv. þingmaður segir um að um útúrsnúning sé að ræða. Það er frekar á hinn bóginn, að hv. þingmaður hafi snúið út úr andsvörum hv. þingmanna. Ég velti því hins vegar upp við hv. þingmann ef bændur eiga ekki að semja við ríkisvaldið um starfskjör, við hverja eiga þeir þá að semja? Er það þá hugmynd þingmannsins, og væntanlega þeirra sem flytja þetta frumvarp, að bóndi sem býr einhvers staðar, segjum uppi í Borgarfirði, eigi að semja við Haga um starfskjör sín eða Sláturfélag Suðurlands? Við hverja á bóndinn að semja um starfskjör sín? Ef bændur mega ekki hafa samtök sín á milli um að semja um starfskjör sín við t.d. ríkisvaldið, við hverja eiga þeir þá að semja? Eða telur hv. þingmaður að bændur eigi að semja við vini þingmannsins í samtökum kaupmanna? Getur verið að það sé samningsaðilinn sem eigi að vera á móti bændum þegar þeir semja um starfskjör sín? Ég spyr hv. þingmann. Mig langar líka að spyrja hvort hv. þingmaður haldi virkilega [[Forseti hringir.]]að bændum, alveg sama í hvaða grein þeir eru, sé ekki frjálst að framleiða og selja vörur sínar. Er bændum ekki frjálst að framleiða og selja vörur sínar þeim sem þeim sýnist?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil byrja á að taka fram að ég á enga sérstaka vini í kaupmannastétt þannig að ég tala alls ekki fyrir hönd þeirra eða í umboði þeirra, eins og mér fannst hv. þingmaður gefa í skyn. Við hverja eiga bændur að semja? Hv. þingmaður notaði orðin „um starfskjör sín“. Ég hafna því að tala um starfskjör. Ég er alltaf að reyna að segja að bændur framleiða vöru. Er það ekki? Erum við sammála um það?
Þetta er útúrsnúningur. Við hvern eiga þeir að semja?
- Þetta er ekki útúrsnúningur. Þeir selja vöru sína og þeir semja á sama grundvelli og hverjir aðrir sem afsetja vöru sína og þjónustu. Þeir geta gert það í gegnum samtök ef þeir vilja. Þeir geta stofnað samlög. En það er ekki það sama að við höfum ein samtök þeirra sem hafa sérstakt hlutverk að lögum og semja við ríkið um verð á vörunni sem þeir framleiða.
Virðulegur forseti. Þetta hefur verið mjög áhugaverð umræða í kvöld. Frumvarpið sem við ræðum ber ekki vott um að flutningsmenn þess hafi hugsað mikið um starfsumhverfi íslensks landbúnaðar, þar með talin sú samkeppni og þróun sem á sér stað í matvælaframleiðslu í heiminum. Þá er ljóst að frumvarpinu er ætlað að gæta sérhagsmuna lítils, frægs en fjárhagslega sterks hóps innflytjenda matvæla. Frumvarpið er sérhagsmunagæslufrumvarp vegna þess að Viðreisn, sem ber höfuðábyrgð á því, er sérhagsmunagæsluflokkur sem gætir hagsmuna kaupmanna og innflytjenda. Höfum það í huga við alla umræðuna, virðulegi forseti. Með frumvarpinu er tekinn af allur vafi um tilgang Viðreisnar, sem er að fylgjendur þess eða þeir sem leggja það fram verji ákveðna hagsmuni. Það er öllum ljóst. Í frétt Fréttablaðsins á dögunum var viðtal við einn flutningsmanna málsins og þar kom fram, með leyfi forseta: „Markmið flutningsmanna er að auka frelsi og sjálfræði framleiðanda til markaðssetningar á afurðum sínum af innlendum og erlendum mörkuðum.“ Ég veit ekki til þess að nokkur höft séu á því hvernig bændur eða framleiðendur, eða hvað sem menn kalla það, markaðssetja vörur sínar. Ef einhverjar hömlur eru á því óska ég eftir því að menn komi í ræðustól og útskýri fyrir okkur hvernig þær hömlur eru og hvar þær eru. Ég veit ekki betur en að fullt frelsi sé hjá hverjum þeim sem framleiðir landbúnaðarvörur til að markaðssetja og selja þær. Landssamband kúabænda er sama sinnis og hefur sagt að það kannist ekki við skort á sjálfræði eða sjálfstæði til að markaðssetja vörur. Það eru nokkrir bændur og framleiðendur mjólkurvara í dag, ef við höldum okkur mjólkina. Má þar nefna Bio-bú og lífræna mjólkurframleiðendur. Þá eru einnig til öflug fyrirtæki sem ég held að muni vaxa og dafna gríðarlega á næstu árum. Ég nefni Örnu sem dæmi, sem er frábært fyrirtæki, svo að ég taki það fram, en það hefur innleitt nýjungar á markaði sem var full þörf fyrir. Síðan ætla að nefna annað fyrirtæki sem er ekkert smáfyrirtæki á íslenskum markaði heldur risainnflytjandi á vörum og það er Ölgerðin. Ölgerðin hefur stofnað framleiðanda sem heitir Býlið okkar. Reyndar er Ölgerðin vitanlega líka að framleiða og á fullt af litlum brugghúsum og er mjög góð í því. Við erum bæði með mjög litla og gríðarlega stóra og sterka framleiðendur á þessum markaði í dag og þá er ég ekki að tala um Mjólkursamsöluna. Markaðsráðandi aðili skal safna mjólk, stendur í frumvarpinu, og ber þá væntanlega kostnaðinn. Ég spurði í andsvari við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson hvernig það væri hugsað. Auðhumla hf. sér um að safna saman mjólkinni. Er það þannig samkvæmt frumvarpinu, af því að það kemur hvergi fram og þess vegna hljótum við að spyrja, að þetta fyrirtæki skal safna saman allri mjólk og deila henni svo út samkvæmt ákveðnum reglum, sem er minnst á í frumvarpinu, en má ekki samt vinna með þeim sem framleiða mjólkina að hagræðingu eða öðru slíku? Hver er hugsunin með því? Ef þetta snýst ekki um frelsi framleiðanda til að framleiða og markaðssetja vörur sínar innan lands heldur erlendis langar mig að benda flutningsmönnum frumvarpsins á að viðskipti með landbúnaðarvörur eru ekki eins og viðskipti með aðrar vörur í heiminum. Ef þeir geta sýnt mér fram á að svo sé bið ég þá um að gera það. Það er nefnilega þannig að t.d. 93% af þeirri mjólk sem framleidd er fara ekki yfir landamæri. Mjólkin er ekki flutt á milli landa. Þetta er heimild frá FAO, þannig að því sé örugglega komið til skila. Alþjóðaviðskiptastofnunin segir, af því að á frumvarpinu eru helstu klappstýrur ESB-umsóknarinnar, varðandi markaðsaðganginn í Evrópusambandið, sem sagt í skoðun 2017, að landbúnaður verði áfram mjög verndaður. ESB notar töluvert af viðskiptavernd til að vernda landbúnað sinn. ESB er eitt af viðskiptasvæðum Íslands og meðan Bretar eru þar inni er það vitanlega mjög mikilvægt viðskiptaland fyrir fisk og landbúnaðarafurðir. Vonandi getum við samt, fari Bretar út, áfram sótt á þann markað. Menn segja að við eigum ekki að hafa neina tolla á landbúnaðarvörum. Ætlast menn þá til þess að við afléttum einhliða þeim litlu tollum sem eftir eru á landbúnaðarvörum? Evrópusambandið er með fulla tolla á fullt af afurðum sem Ísland framleiðir og flytur út. Í famhjáhlaupi má nefna að hér eru tveir einstaklingar, frábærir frumkvöðlar, sem framleiða ostasnakk úr ostum. Þeir framleiða bæði á Íslandi og í Svíþjóð en þeir framleiða í Svíþjóð vegna þess að þeir fá ekki að flytja vöruna út tollfrjálst inn á markaði Evrópusambandsins. Á sama tíma segja menn í þessum ræðustól: Við eigum að aflétta öllum tollum. Í Fréttablaðinu segir einn flutningsmanna, með leyfi forseta: „Álit Samkeppniseftirlitsins eru ekki einhver konfektkassi fyrir stjórnvöld að velja úr.“ Það er alveg rétt að menn velja ekkert úr álitum Samkeppniseftirlitsins. Samkeppniseftirlitinu ber að fara að lögum eins og öllum öðrum. Ég ítreka að ég tel að Samkeppniseftirlitið virði ekki lög og vilja Alþingis þegar kemur að landbúnaðinum. Það er ótrúlegt að horfa upp á hvernig það stjórnvald fer t.d. gegn mjólkurframleiðslu í landinu. Það er skýr vilji Alþingis, skýri vilji löggjafans, að ákveðnar undanþágur gildi um þá starfsemi. Hv. þm. Þórarinn Pétursson nefndi að hið sama ætti að gilda um kjötframleiðslu í landinu og ég er honum hjartanlega sammála, enda lagði ég fram frumvarp á 147. þingi, að ég held frekar en 146., þar sem 2. gr. þess frumvarps fjallaði um að aðilar í kjötframleiðslu gætu sameinast, gætu átt samstarf sín á milli til þess að ná fram ákveðinni hagræðingu, til að ná fram þeirri hagræðingu sem hefur átt sér stað í mjólkuriðnaði í landinu og gert það að verkum að við erum enn þá með sterkan mjólkuriðnað. Virðulegur forseti. Ég hyggst leggja fram það frumvarp á ný, lítið breytt, þar sem ég tek af allan vafa um að sama eða svipað fyrirkomulag skuli gilda um kjötiðnaðinn. Svo eru það tillögur Samkeppniseftirlitsins, svo að við höldum áfram með þá stofnun. Ég verð að segja að ég ber ákveðna virðingu fyrir Samkeppniseftirlitinu, nema þegar kemur að þráhyggjunni varðandi mjólkurframleiðslu í landinu. Það er hreinlega óeðlilegt hvernig þar er staðið að málum. En tillögur Samkeppniseftirlitsins hafa verið róttækar og stundum hreinlega fjandsamlegar, liggur mér við að segja. Þær hafa verið mjög róttækar þegar kemur að landbúnaðinum og hagsmunum lands og þjóðar. Meðal annars hefur eftirlitið lagt til að allir tollar af mjólkurdufti verði felldir niður. Ég veit ekki hvort allir í salnum eða þeir sem eru að hlusta, sem eru örugglega ekki mjög margir, átti sig á því að hægt er að framleiða nánast allt úr mjólkurdufti, að hægt er að framleiða nánast allar mjólkurafurðir, ef ekki allar, úr mjólkurdufti. En hvað leggur Samkeppniseftirlitið til, og væntanlega flutningsmenn frumvarpsins og þeir sem tala fyrir tollfrelsi? Þeir leggja til að íslenskur mjólkuriðnaður sem þarf sirka 90 kr. á lítrann þegar kemur að mjólkurdufti í framleiðslu keppi við verksmiðjubúin sem þurfa um 50 kr.? Er það umhverfið sem flutningsmenn frumvarpsins leggja upp með? Er það það sem þeir meina, að íslenskur landbúnaður geti alveg tekist á við samkeppni og geti staðið af sér innflutning eða geti staðið af sér breytingar? Er það það sem menn eru að velta fyrir sér, að keppa við vöru sem getur munað svona miklu á, nærri helmingi? Ég tel að vilji Alþingis varðandi landbúnaðinn sé alveg skýr. Alþingi hefur fram að þessu, og ég vona að engin breyting verði þar á, viljað hafa öflugan landbúnað á Íslandi og tryggja ákveðið fæðuöryggi - ég ætla að nota það orð þótt það sé ekki vinsælt, sem ég skil ekki því að það er mjög fallegt. Varðandi það sem við neytum eða borðum í dag framleiðum við um 50% af þeirri orkuþörf sem íslenska þjóðin þarf á að halda. Við megum ekki hverfa frá því. Þess vegna tek ég ofan fyrir þeim þingmönnum sem áttuðu sig á mikilvægi þess hér um árið að undanskilja mjólkurframleiðslu frá þeim hluta samkeppnislaga. Breytingin hefur verið mikil undanfarin ár. Í dag eru 570 kúabú á Íslandi. Þetta eru fjölskyldubú en ekki verksmiðjubúin sem við erum að tala um að við þurfum að keppa við. Kúabúum hefur fækkað úr um 1.558 í 572 og það í raun frá því að sameiningin og samstarf hófst. - Nei, þetta er rangt hjá mér. Hv. þingmaður hristir hausinn og ég þakka honum fyrir það. Þetta er frá árinu 1990, ég gleymdi ártalinu. En það er engu að síður gríðarleg hagræðing eða fækkun sem hefur orðið frá 1990, úr 1.558 búum í 572. Það hefur líka orðið mikil innviðahagræðing. Í dag framleiðum við úr 155 milljónum lítra af mjólk í stað 107 milljóna lítra árið 1990 og það þrátt fyrir mikla fækkun. Leyfilegt er fyrir alla aðila að safna mjólk í dag og framleiða úr henni. Það er mikil nýsköpun í þeim iðnaði, sem betur fer. Það eru bæði stórir og smáir sem sinna því. Ég segi aftur: Það er af því að þetta er góð grein sem stendur ágætlega, vegna þess að menn hafa borið gæfu til að geta unnið saman. Ég ætla að nefna eitt nýtt nýsköpunarfyrirtæki sem heitir Heilsuprótein. Það er í eigu tveggja hinna svokölluðu stóru aðila, sem eru pínulitlir í samanburði við framleiðsluaðila í Evrópu. Heilsuprótein framleiðir prótein úr mysu sem annars hefði farið í sjóinn eða þurft að farga. Hugsið ykkur umhverfissparnaðinn sem verður af því. En ég skil frumvarpið þannig að aðilarnir sem eiga fyrirtækið megi ekki starfa saman. Þeir mega ekki vinna að því umhverfismáli sem þarna er eða skapa þau verðmæti sem verða til úr afgangsafurð sem hefði annars farið í sjóinn eða þurft að farga á anna hátt. Eins og ég skil það bannar frumvarpið slíkt samstarf eða samvinnu. Það er mjög að freistandi velta fyrir sér ef frumvarpinu yrði breytt í þá veru að tekið yrði skýrt fram að fyrirtækið mætti starfa í þeim geira hvort einhverjar líkur væru á því að Samkeppniseftirlitið myndi leyfa það. Svarið er nei. Þá veltir maður fyrir sér, og ég hef ekki fengið svar við því í ræðustól: Hvaða þjóð eða ríkjasamband ver ekki landbúnað sinn með einhverjum hætti, með tollum, gjöldum eða höftum eða einhvers konar styrkjum? Nýja-Sjáland var nefnt í dag, sem er versta dæmi sem hægt er að finna. Þar fara menn í fangelsi ef þeir taka lambalæri eða bara einhvern mat með sér inn í landið. Þeir leyfa ekki innflutning. Þetta er galið dæmi. Í salnum eru ýmsir flokkar sem líta til Kanada og telja að þar sé við völd sósíaldemókrati, hann er alla vega miðjumaður, frelsismaður mikill. Hann sagði hins vegar ekki alls fyrir löngu að það væri ekkert til sem héti frjáls viðskipti með landbúnaðarvörur. Það er engin þjóð sem ekki ver landbúnað sinn og í því getur falist að hafa tolla að styrkja hann eða skapa honum umhverfi þar sem hann getur keppt við landbúnað í öðrum löndum. Virðulegi forseti. Í dag fór fram matvæladagur Matvæla- og næringarfræðafélags Íslands. Þar kom fram hjá einum ræðumanna, prófessor við Háskóla Íslands, að lífrænn og vistvænn landbúnaður væri framtíðin, að matur úr nærumhverfi væri lausnin og að Ísland ætti að stefna að því að vera sjálfbært um matvæli. Ég held að hollt væri fyrir flutningsmenn frumvarpsins að reyna að verða sér úti um glærur og myndbönd frá þeim fundi og átta sig á því að þarna var saman kominn hópur fólks sem hefur fulla trú á að íslenskur landbúnaður geti vaxið og dafnað en að hann þurfi að sjálfsögðu ákveðið umhverfi og aðstæður til þess. Það gerum við ekki með því að brjóta hann niður, eins og þetta frumvarp gengur út á, og opna fyrir óheftan innflutning á landbúnaðarvörum, sem hefur líka verið lagt til og talað um. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins leit dagsins ljós í mars 2017 þegar þáverandi ráðherra birti drög að frumvarpinu. Þá kom m.a. fram í yfirlýsingu frá Landssambandi kúabænda að þær breytingar sem væru boðaðar væru óljósar, illa ígrundaðar og afleiðingar þeirra óljósar. Undir það má taka, þetta er nákvæmlega það sem stendur í frumvarpinu enn þann dag í dag. Þetta er illa ígrundað. Ekki er reynt að leggja mat á afleiðingar frumvarpsins, það er ekki einn stafur um hvað það gæti þýtt, ekki eitt orð. Við hljótum því að velta fyrir okkur hvort flutningsmenn frumvarpsins séu virkilega að leggja það fram til að [[Forseti hringir.]]skapa landbúnaðinum betra umhverfið. Ég held, [[Forseti hringir.]]og ítreka það sem ég sagði í inngangi ræðunnar, að þetta frumvarp sé lagt fram af gæslumönnum verslunar, heildsala og innflutningsaðila á Íslandi.
Virðulegur forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta frumvarp er lagt fram með sérhagsmuni í huga, sérhagsmuni íslenskra neytenda. [[Gripið fram í.]]Það eru sérhagsmunirnir sem ég hef verið að berjast fyrir. Það sem er aðdáunarvert að hlusta á hjá málsvörum landbúnaðarins hér - helstu varnarmúrum landbúnaðarins ef ég mætti orða það þannig - er að þeir hinir sömu hafa enga trú á íslenskum landbúnaði, enga trú á því að íslenskur landbúnaður geti staðist samkeppni minnsta snúning, að hann myndi leggjast af upp til hópa ef opnað væri fyrir hinar minnstu glufur. Hér er ekki verið að tala um að opna fyrir neinn innflutning, breyta neinu í styrkja- eða verndarumhverfi landbúnaðarins, heldur fyrst og fremst að reyna að opna á innlenda samkeppni hér heima fyrir og að greinin falli undir samkeppnislög. Það er nú ekki mjög flókið. Samkeppnislög banna ekki hagræðingu. Það hefur orðið hagræðing í öllu atvinnulífi hér á landi, markviss, stöðug, áframhaldandi, undir gildi samkeppnislaga. Sú þróun mun halda áfram. Sú þróun getur hæglega átt sér stað, hvort sem er í kjötframleiðslu hér á landi eða mjólkurframleiðslu, áfram undir hatti samkeppnislaga. Það er engin þörf á því að undanskilja atvinnugreinar samkeppnislögum til að tryggja að hagkvæmni, hagræðing og framþróun geti átt sér stað. Þvert á móti. Það er einmitt það sem samkeppnislögin gera sérstaklega, að verja nýja sprota í greinunum fyrir misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Það er nota bene misnotkun á markaðsráðandi stöðu, ekki að sú markaðsráðandi staða sé fyrir hendi. Það er ekki ólöglegt samkvæmt samkeppnislögum og ekki skylda að brjóta slík fyrirtæki upp. Það er hins vegar áhugavert að velta fyrir sér, af því að það er mikill ótti við að afnema þessa undanþágu, að það fer eiginlega tvennum sögum af því í málflutningi landbúnaðarins, m.a. Mjólkursamsölunnar, hvort landbúnaður, og mjólkurframleiðsla sér í lagi, sé undanþeginn samkeppnislögum eða ekki. Mér þætti ágætt að heyra [[Forseti hringir.]]svar hv. þingmanns við því hvort greinin sé undanþegin samkeppnislögum eða ekki. Í máli hv. þingmanns mátti skilja svo að þetta væru verulegar undanþágur og myndi ríða greininni að fullu ef þær undanþágur yrðu afnumdar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er álíka fyndið að heyra flutningsmenn þessa frumvarps tala um að þeir séu talsmenn neytenda eins og að heyra Félag atvinnurekenda segja það sama, alveg furðulegt, enda er samhljómur milli þessara aðila. Þetta er sama ræðan, sama röddin - ekki sömu fötin eins og maðurinn talaði um hér um árið, en þetta er nákvæmlega sami sónninn sem við heyrum frá Félagi atvinnurekenda og því ágæta fólki sem flytur þetta frumvarp. Virðulegur forseti. Mjólkuriðnaður er undanþeginn ákveðnum reglum samkeppnislaga. Það kemur fram í 71. gr. laga um landbúnaðinn að þar eru ákveðnar undanþágur. Menn mega vinna saman. Menn mega sameinast. Menn mega hagræða. Það er það sem þarf að halda og það er það sem ég held að þurfi líka fyrir kjötiðnað í landinu, til að hann geti náð þeirri hagræðingu og eflingu sem hægt er að ná og þarf að ná. Það er alveg magnað að um leið og hv. þingmenn, flutningsmenn frumvarpsins, leggja til að samkeppnislög gildi ekki um mjólkurframleiðsluna, leggja til að þessi takmarkaða undanþága verði tekin úr sambandi, höfum við dóma frá Evrópudómstólnum, síðan í nóvember 2017, þar sem niðurstaðan er sú að í landbúnaði innan Evrópusambandsins sé heimilt, með ákveðnum takmörkunum, [[Miklum.]]að hafa samráð um verð og magn. Hér kallar hv. þingmaður fram í: Miklum takmörkunum. Það eru miklar takmarkanir í lögunum sem við ræðum hér er varða samkeppni í mjólkuriðnaði. Það er ekki þannig að menn geti gert það sem þeim sýnist. Það eru ákveðnar heimildir sem á að halda, sem hafa reynst nauðsynlegar og munu reynast nauðsynlegar og við þurfum að fá fyrir fleiri greinar í landbúnaði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar upplýsingar. Svo að því sé til haga haldið er rétt að það er heimilt að hafa ákveðið samstarf undir samkeppnislöggjöf Evrópusambandsins, svo fremi sem samanlögð markaðshlutdeild þeirra sem samstarfið eiga fari ekki yfir 5%. Hér erum við að tala um yfir 95% hjá einum aðila. Á því tvennu er auðvitað verulegur munur. Það leiðir hugann að umræðunni um þennan ótta við samkeppnislöggjöfina sem allt annað atvinnulíf hér á landi er sett undir. Við horfum t.d. til þess að það var nær engin umræða um þetta mál á sínum tíma í þinginu. Því var slaufað hér í gegn á örfáum dögum 2004 þegar þessi undanþága var leidd í lög. Ég held að það hafi ekki einu sinni gefist tími fyrir umsagnir. Ekkert mat hefur farið fram á ávinningi af þessari undanþágu fyrir neytendur né heldur framleiðendur eða greinina sjálfa frá því að lögin tóku gildi. Vísað er til hagræðingar í greininni og er ágætt að hafa það í huga, þegar kemur að mjólkuriðnaði, að mesta hagræðingin í mjólkuriðnaði varð einmitt í gegnum kvótakerfið á mjólk sem hafði ekkert með þessa undanþágu að gera heldur gríðarlega breytingu á framleiðsluháttum hjá bændum sjálfum í gegnum tíðina, sem hv. þingmaður vísaði sjálfur til í ræðu sinni. Það olli þessari miklu fækkun og stækkun býlanna sem á endanum skilaði verulegu hagræði í framleiðslu í mjólkuriðnaði. Ég hef ekki séð nein sannfærandi rök fyrir því að þær undanþágur sem hér er vísað til, og svo mjög er óttast að verði afnumdar, hafi á endanum skilað einhverju stórkostlegu hagræði í greininni - hvað þá að sú undanþága hafi skilað neytendum ábata. Það er auðvitað það sem er athugaverðast við málflutning hv. þingmanns. Matvælaverð hér er umtalsvert miklu hærra en í nágrannalöndum okkar, fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]út af þeim innlendu matvælum sem við verndum hvað mest. Þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin sést að munurinn liggur þar. Það eru þeir hagsmunir sem við erum að berjast fyrir í þessu máli og engir aðrir.
Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður þekkir ekki hversu miklu það hefur skipt landbúnaðinn og neytendur að þessi heimild sé til staðar þurfum við einfaldlega að upplýsa hann um það. Þá gerum við það bara í atvinnuveganefnd, fáum upplýsingar um það vegna þess að það liggur fyrir, að sjálfsögðu. Mig langar líka að segja við hv. þingmann, úr því að hann talar um neytendur: Íslenskir neytendur, og neytendur almennt að sjálfsögðu, vilja vissulega hafa ákveðinn aðgang að matvælum á sanngjörnu verði. Hv. þingmaður hefur fengið alls konar viðbrögð varðandi fullyrðingar um matvælaverð á Íslandi, t.d. frá Bændasamtökum Íslands, að sjálfsögðu fer slíkt eftir því hvaða mælikvarða verið er að nota. Ég hlakka til þess að frumvarpið fari til atvinnuveganefndar og fái þar umfjöllun. Við skulum segja að menn komi til fundar við nefndina og fari yfir þær fullyrðingar sem hér hafa komið fram, fullyrðingar hv. þingmanns og fullyrðingar þess sem hér stendur. Svo berum við saman og sjáum hvort við getum á endanum verið sammála um að til þess að eiga öflugan landbúnað á Íslandi þurfum við að leyfa ákveðna samvinnu og við þurfum líka að vinna saman að því.
Virðulegi forseti. Mig langar að koma upp í lok þessarar góðu umræðu sem hefur farið hér fram um mjög mikilvægt málefni og koma aðeins inn á hluti sem ég verð að segja að pirra mig svolítið í umræðunni vegna þess að menn virðast ekki alveg skilja það sem gengur og gerist í þessu, hvernig hlutirnir gerast í landbúnaðarpólitíkinni. Áður en ég fer að ræða um mjólkina ætla ég að minnast á títtnefnt 29% verðfall til bænda sl. haust, að það hafi ekki skilað sér út á markað. Málið er einfaldlega þannig, og það ættu þeir að vita sem hér hafa starfað undanfarin ár, að laun í afurðastöðvum hafa hækkað um 40% á sl. tveimur árum. Þegar verð til neytenda hækkar ekki í afurðastöðvunum og laun hækka þarf einhvers staðar að taka af, þannig að það sé sagt. Það er ekki þannig að þarna hafi fólk verið arðrænt af afurðastöðvum o.s.frv., sem er bara bull. Þetta er sú staða sem var uppi. Varðandi samtök bænda og sölumál bænda fer því fjarri að Bændasamtök Íslands geti samið um verð fyrir bændur. Það er bara alrangt. Sauðfjárbændum t.d. er óheimilt að semja um verð. Sauðfjárbændur mega gefa út viðmiðunarverð. Punktur. Þannig er það nú. Samtök bænda eru regnhlífarsamtök nokkurra sérsamtaka sem fara með umboð okkar bænda í samningum við ríkið. Því var haldið fram að þetta væri einstakt í heiminum nema kannski í Noregi, sem er alrangt líka. Það þekkist meira að segja í Evrópusambandinu, bændur og bændasamtök semja við Evrópusambandið. Þetta eiga menn að þekkja. Bændasamtök Íslands eru frjáls félagasamtök, þau eru ekki skyldusamtök, það er ekki skylda að vera í þeim. Þau fara með okkar samningsumboð, sjá um hagsmunagæslu okkar sem er virkilega nauðsynleg og þyrfti að gera miklu meira af, þannig að það sé sagt hér. Ég velti því einnig fyrir mér að í þessu frumvarpi er talað um að menn þurfi ekki undanþágu frá samkeppnislögum. Minn skilningur hingað til á þessum blessuðu samkeppnislögum er sá að ef undanþága er tekin af Mjólkursamsölunni þarf að splitta henni upp. Það hefur hingað til verið sagt í okkar eyru. Ef það er misskilningur fögnum við því vissulega. En því miður held ég að ég sé að fara með rétt mál í því að ef Mjólkursamsalan hefur ekki þessa undanþágu frá samkeppnislögum þarf að splitta henni upp. Og hvað gerist þá varðandi söfnun á mjólk og þess háttar eins og margoft hefur komið hérna fram, á þá bara eitthvert markaðsráðandi fyrirtæki, ef einhver úti í bæ segir því að safna allri mjólk, að keyra á Rauðasand t.d. og taka mjólkina þar og keyra hana á Selfoss? Ég bið menn að velta þessu fyrir sér, hlutirnir eru ekki alveg svona einfaldir myndi ég segja. Það er ekki bara af-því-bara sem Mjólkursamsalan er með þessa undanþágu frá samkeppnislögum. Maður hefur velt því fyrir sér hvort þeir sem lögðu fram þetta frumvarp hafi velt því fyrir sér hvað gæti gerst, hver fórnarkostnaðurinn væri t.d. við aukna samkeppni og þess háttar. Hafa menn velt fyrir sér áhrifum á byggðina? Ég held ekki. Alla vega kemur það ekki fram í frumvarpinu. Þetta þurfa menn að hafa í huga og það er mjög mikilvægt. Umræðan hérna hefur vonandi leitt okkur að því að við erum í alþjóðlegri samkeppni og við þurfum að vera með öflug fyrirtæki sem geta stundað hörkumarkaðsþróun, verið með nýjar og flottar vörur og boðið neytendum hágæðavöru á góðu verði. Það er lykilatriði sem við þurfum að hafa í huga þegar við ræðum um [[Forseti hringir.]]matvælaframleiðslu á Íslandi. Það verður að hugsa það þannig að við séum sjálfum okkur nóg með mjög góð matvæli.
Herra forseti. Orð hv. þingmanns vöktu athygli mína kannski hvað varðar tvennt í þessu, þá fyrst varðandi Bændasamtökin sem slík. Það er alveg rétt að það er ekkert verið að leggja bann við því í þessum breytingum sem hér eru lagðar til að bændur starfi saman í samtökum að sameiginlegum hagsmunum sínum, fjarri því. Það er kannski fyrst og fremst verið að taka á þeim þætti laganna sem snýr að því að bændur séu bundnir af samningum þessara sömu samtaka óháð aðild sinni eða ekki. Það er það sem má kannski velta fyrir sér í ljósi t.d. umræðunnar um það hvort bændur séu launþegar eða sjálfstæðir atvinnurekendur. Við þekkjum alveg í tilfelli launþegahreyfingarinnar að þar eru vissulega fyrirtæki og launþegar bundin af þeim samningum sem gerðir eru á vinnumarkaði um lágmarkskjör launþega, en það að atvinnurekendur séu bundnir af samningum, verðsamningum, samningnum um fyrirkomulag á ríkisstuðningi eða öðru slíku, samkomulagi við stjórnvöld eða hverja aðra aðila sem samtökin gera samninga við, án þess að eiga aðild að samtökum tel ég ekki eðlilegt fyrirkomulag sjálfstæðra atvinnurekenda. En þeir hafa að sjálfsögðu fullt félagafrelsi, fullt frelsi til að velja sér samtök, stofna þau eða taka þátt í samtökum sem þegar eru fyrir hendi. Ég velti þessu fyrir mér og spyr hv. þingmann: Er virkilega þörf á því að það sé í raun og veru þetta ígildi skylduaðildar, getum við kallað, þ.e. að bændur, sjálfstæðir atvinnurekendur, séu bundnir af ákvörðunum samtaka sem þeir eiga jafnvel ekki aðild að?
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn spyr hvort þetta sé hálfgert ígildi skylduaðildar. Ég tel svo ekki vera. Það var mjög breytilegt milli hagsmunasamtakanna hversu góðar heimtur voru eftir að við breyttum félagskerfinu. Við skulum hafa það á hreinu. Heimtur t.d. meðal sauðfjárbænda, sem eru aðilar að Landssamtökum sauðfjárbænda, eftir að við breyttum félagskerfinu eru feikigóðar. Þær eru vissulega lakari hjá Landssambandi kúabænda og væntanlega spilar þar inn í hvernig menn innheimta félagsgjöld og þess háttar. En ég vil líka benda á að það er ekki kominn mælikvarði á þetta því að það er einungis að verða á annað ár frá því að við breyttum félagskerfinu. Það er líka þannig að þeir aðilar sem standa utan við njóta góðs af þeirri hagsmunagæslu sem unnin er á vegum Bændasamtakanna. Vissulega standa Bændasamtökin í samningum við hið opinbera varðandi þann stuðning sem um er rætt hér, en ég ítreka að þau koma ekki nálægt því afurðaverði sem einnig hefur verið mikið til umræðu hérna. Ég tel að heilt yfir sé það þannig að þeir bændur sem standa utan við njóti góðs af samtökunum frekar en hitt. Síðan átta ég mig engan veginn á því hvernig í ósköpunum hver og einn á síðan að fara að semja við hið opinbera.
Forseti. Ég er nokkuð sannfærður um að bændur munu finna út úr því eins og öðru hvernig þeir eiga að standa að samningum við hið opinbera, hvort sem það er gert innan heildarsamtaka bænda eða sjálfstætt eða með öðrum hætti. Það er reyndar eins og með allan annan atvinnurekstur í landinu að samskipti fyrirtækja eða atvinnurekenda við stjórnvöld eru með ýmsum hætti, menn koma sameiginlega að alls kyns samkomulagi við stjórnvöld og svo jafnvel hver í sínu lagi líka og ráða nokkuð vandræðalítið við það, held ég. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni hættuna á því að væri þessi undanþága frá samkeppnislögum afnumin myndi sjálfkrafa fylgja því uppskipting á Mjólkursamsölunni í því formi sem hún er rekin í dag. Það er vissulega alveg rétt að í samkeppnislögum í dag er heimild til slíkrar uppskiptingar. Henni hefur aldrei verið beitt. Henni yrði aldrei beitt nema að undangengnum einhverjum, getum við sagt, verulega alvarlegum aðfinnslum um brotlega starfsemi af hálfu viðkomandi fyrirtækja gagnvart samkeppnislögum. Það væri einhvers konar neyðarráð samkeppnisyfirvalda og hefur ekki komið til þess nokkurn tímann hér á landi í það minnsta að slíkri heimild hafi verið beitt. Það sem er auðvitað áhugavert, og væri áhugavert að heyra álit hv. þingmanns á því, er hvort ekki væri rétt að ljúka endanlegum aðskilnaði milli söfnunar og dreifingar mjólkur og svo aftur úrvinnslu og sölu á smásölustigi og setja jafnvel um það sjálfstæða löggjöf og reglur um hvernig staðið skuli að dreifingu, uppfylla söfnunarskylduna o.s.frv. og um leið viðskipti við alla aðila sem kjósa að framleiða vörur úr mjólk. Við eigum þetta líkan til, t.d. hjá Landsneti í [[Forseti hringir.]]dreifingu raforku. Það má velta fyrir sér hvort ekki væri allt eins hægt að gera slíkt hið sama með söfnun og dreifingu á mjólk.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnir hv. þm. Þorsteins Víglundssonar. Það er alveg rétt, ég held að við bændur eigum það í sögubókum hvernig þetta var áður en samþjöppunin varð á Mjólkursamsölunni sjálfri þegar við vorum með litlar afurðastöðvar vítt og breitt um landið og vorum síðan með sérstakt sölukerfi sem hét meira að segja Mjólkursamsalan á þeim tíma. Við getum farið aftur til fortíðar í þeim efnum og horft til þess hverju það skilaði okkur. En ég held að það hafi komið ágætlega fram í ræðum hér fyrr í kvöld að það var ekki að ástæðulausu sem farið var í þessar aðgerðir varðandi samþjöppun í mjólkuriðnaði. Það var verið að hagræða í rekstri fyrst og fremst til að neytendur fengju sína vöru á góðu verði og bændur fengju betra verð. Það var lykilatriði. Ég tel að þeir sem starfa við mjólkurframleiðslu í dag vilji ekki fara til baka í þeim efnum, frekar vilji menn ná fram enn meiri hagræðingu til þess að neytandinn geti notið þess. Síðan var verulega áhugavert að heyra að væntanlega væri þetta bara allt í lagi og samkeppnisyfirvöld myndu bara láta okkur í friði. Ég er verulega ánægður með það [[Hlátur í þingsal.]]svar. En ef svo verður ekki verður væntanlega haft samband við hv. þingmann. Vonandi kemur aldrei til þess að á þetta reyni, en þetta höfum við sem störfum í kjötiðnaði hræðst verulega hingað til og höfum fengið ordrur um hitt og þetta varðandi ýmis mál sem við höfum verið að velta fyrir okkur. [[Forseti hringir.]]Þar á ég t.d. við þegar við óskuðum eftir því að eiga samstarf um útflutning og mega vinna að markaðssetningu erlendis saman.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, en þær breytingar fjalla um afnám skerðingar ellilífeyris vegna atvinnutekna. Flutningsmenn ásamt mér eru gjörvallur Flokkur fólksins, þ.e. Guðmundur Ingi Kristinsson, Karl Gauti Hjaltason og Ólafur Ísleifsson. Frá Pírötum eru meðflutningsmenn okkar Helgi Hrafn Gunnarsson og Halldóra Mogensen og Miðflokkurinn styður okkur einnig með fulltrúum sínum, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, Sigurði Páli Jónssyni og Birgi Þórarinssyni. Það er skemmst frá því að segja að þetta er í annað sinn sem Flokkur fólksins flytur þetta frumvarp. Þetta er fyrsta frumvarpið sem við fluttum sem þingflokkur í desember á síðasta ári. Ég ætla að lesa fyrir ykkur greinargerðina með frumvarpinu áður en lengra er haldið. Málið hlaut ekki brautargengi fyrir tæpu ári og er nú endurflutt óbreytt. „Í 31. gr. laga nr. 96/2017 er kveðið á um að ellilífeyrisþegar skuli hafa 100.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna skv. 23. gr. laga um almannatryggingar. Um er að ræða sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna eldri borgara sem kemur til viðbótar við hið almenna frítekjumark laganna sem nemur 25.000 kr. á mánuði. Með lögum nr. 116/2016, um breytingar á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, var m.a. gerð sú breyting á ellilífeyriskerfi almannatrygginga að öll sértæk frítekjumörk vegna einstakra tegunda tekna voru afnumin. Var þess í stað lögfest eitt almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði og gildir það um allar tekjur ellilífeyrisþega, óháð tegund þeirra. Þar áður hafði frítekjumark ellilífeyris almannatrygginga gagnvart atvinnutekjum verið 109.000 kr. Eftir samþykkt laganna kom fram gagnrýni á þessa breytingu að því er atvinnutekjur varðar og hafa komið fram kröfur af hálfu hagsmunasamtaka aldraðra og fleiri aðila um að afnema skerðingar á atvinnutekjur eldri borgara. Dr. Haukur Arnþórsson vann greinargerð um fjárhagslega stöðu aldraðra fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík og ritaði grein um þá rannsókn sína í Morgunblaðið 23. nóvember 2017. Þar kemur fram að afnám skerðingar á lífeyrisgreiðslur vegna atvinnutekna þurfi ekki að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og það sé vel hugsanlegt að ríkissjóður gæti haft fjárhagslegan ávinning af aðgerðinni. Óumdeilt er að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum stuðlar að betri heilsu, dregur úr einangrun og hefur almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Því er lagt til að greiðslur til ellilífeyrisþega verði ekki skertar vegna atvinnutekna sbr. 23. gr. laga um almannatryggingar.“ Þær breytingar sem við, Flokkur fólksins og meðflutningsmenn, viljum gera eru þessar: „Á eftir 3. málsl. 1. mgr. 23. gr. laganna kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Þá skulu atvinnutekjur ellilífeyrisþega ekki skerða ellilífeyri.“ Og 2. gr. frumvarpsins okkar hljóðar svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2019 og koma til framkvæmda 1. febrúar 2019.“ Það er í raun athyglinnar virði að hafa verið hér í kvöld, síðan um sjö, og virkilega hlustað á hagsmunaaðila verja sína eigin atvinnugrein. Í þrjá klukkutíma rúma höfum við hlustað á þá tala um búvörulög. Nú erum við að tala um fólk. Við erum að tala um þjóðfélagshóp, eldri borgara. Hvað skyldu margir verja hagsmuni þeirra hér í kvöld? Hvað skyldu margir vera á mælendaskrá í kvöld til að tala því máli sem Flokkur fólksins flytur nú í annað sinn? Ég bíð spennt. Skýrslan sem dr. Haukur Arnþórsson gerði, sem ég áður vísaði til, fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík á síðasta ári er líka hóflega áætluð, eins og hann segir sjálfur, allt sem segir þar í tölum er hóflega áætlað, þar á meðal sú skerðing sem ríkissjóður hugsanlega yrði fyrir ef allar skerðingar á launatekjur eldri borgara yrðu afnumdar. Sú skerðing skilar sér verulega til baka í skattgreiðslum, útsvarstekjum sveitarfélaga, óbeinum sköttum, betri lýðheilsu svo að ekki sé minnst á betra líf fyrir þá eldri borgara sem eiga þess kost að halda áfram að vinna. Maður spyr sig, virðulegi forseti: Hversu margir eldri borgarar eru það sem á þessum seinni tíma ævinnar eru tilbúnir og hafa orku og getu til að halda áfram að vinna? Eru þeir það margir að við getum ekki tekið utan um þá þegar við vitum að stór hluti þeirra er fastur í fátæktargildru? Við skulum athuga það. Hæstv. fjármálaráðherra - ég vildi gjarnan að hann væri staddur hér í kvöld svo að ég þyrfti ekki að vera að tala um hann fjarstaddan - kom upp í andsvör við mig þegar ég var að tala um þetta í fyrra og dæmið sem hann tók var af 900.000 kr. manni í Garðabæ, forstjóra eða framkvæmdastjóra sem var með 900.000 kr. í mánaðarlaun, hvort við vildum virkilega hafa það svo að sá maður myndi ekki skerðast vegna launatekna. Hæstv. fjármálaráðherra gleymdi öllum hinum liðunum í lögunum þar sem segir að lífeyrisréttur og eignarskattar og allir aðrir skattar skerði það sem kemur frá almannatryggingum. Við erum einungis að tala um launatekjur en ekki hinn liðinn. Við erum ekki að tala um þá sem þegar hafa búið sér til öryggi á efri árum. Við erum að tala um hina, virðulegi forseti. Ég átta mig illa á því hvers vegna það er ekki látið vera hafið yfir allan vafa að það muni ekki kosta ríkissjóð krónu að koma til móts við þá eldri borgara sem virkilega hafa heilsu og getu og vilja til að vinna en sjá enga ástæðu til þess. Hið svokallaða frítekjumark, sem ég myndi frekar kjósa að kalla skerðingarmörk á launatekjur, er 100.000 kr. á mánuði. Hvað ætli kosti að koma sér úr og í vinnu? Hvað ætli verði eftir þegar búið er að taka skatta af þessum 100.000 kr? Það er það lítið að það er nánast ekki neitt. Það tekur því ekki að fara út að vinna. Það tekur því ekki. Þá er bara betra að vera heima og einangrast, eða hvað? Það er þangað sem við erum að senda þennan hóp eldri borgara. Við erum að senda hann í félagslega einangrun og vanlíðan. Oftar en ekki hefur það sýnt sig að ef eldri borgarar sem eru að fara af vinnumarkaði eru ekki með sterkt tengslanet og fjölskyldu eiga þeir á hættu að einangrast heima einir. Þeim líður illa og þeim hrakar hratt heilsufarslega. Ég held að það frumvarp sem við leggjum hér fram sé slíkt lýðheilsumál að það ætti að vera óumdeilt. Við ættum að geta tekið saman höndum og sýnt í verki að við berum virðingu fyrir eldri borgurum og erum tilbúin að leggja okkar af mörkum til að koma til móts við þá sem berjast í bökkum. Og gerum það sem í okkar valdi stendur til að veita þeim áhyggjulaust ævikvöld. Ég vona, virðulegi forseti, að ég þurfi ekki að leggja þetta frumvarp fram eftir ár næst á eftir umræðu um búvörulög. Sú umræða var frábær, en mikið væri nú ánægjulegt ef umræðan um eldri borgara og afnám frítekjumarks á launatekjur tæki fimm tíma en ekki bara hálftíma eins og ég býst við að verði nú. Ég hef í raun ekkert meira að segja en það að ég ber virðingu fyrir eldri borgurum. Ég ber virðingu fyrir fólkinu í landinu og ég óska þess af öllu hjarta að við getum verið samstiga. Ef það kostar okkur ekki eina einustu krónu að breyta þessu, hvernig getum við mögulega réttlætt það að gera það ekki? Ég hef engin svör. Ég vildi óska þess að einhver hér inni gæti svarað mér og gæti skýrt það betur út en skýrslur og tölulegar staðreyndir, sem ég hef þegar undir höndum, gera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðilega ræðu. Þetta er mjög áhugavert mál og mikilvægt. Ég tek fram í upphafi að Viðreisn hefur haft sama markmið á stefnuskrá sinni. Hins vegar er vissulega að mörgu að huga í því. Þetta er ekki endilega jafn einfalt mál og hv. þingmaður leggur upp með. Áhugavert væri að heyra hvort hv. þingmaður, og ég veit að flokkur hennar hefur notið aðstoðar góðra sérfræðinga við undirbúning málsins, hafi velt upp ýmsum möguleikum. Í dag erum við í fyrsta lagi með 100.000 kr. frítekjumark á atvinnutekjur. Við erum líka með þann möguleika að fresta töku lífeyris með ávinningi við hækkun lífeyristekna á ári ef lífeyristöku er frestað um ár eða tvö eða þrjú. Þá er það spurningin um samspil á milli þess hvenær ákveðið er að fara á lífeyri og hversu mikið er unnið á lífeyri, því að ekki er gert ráð fyrir því í sjálfu sér að fólk sé í fullri vinnu á lífeyri. Þá er væntanlega miklu hagstæðara fyrir báða aðila, bæði viðkomandi einstakling og ríkissjóð, að töku lífeyris sé einfaldlega frestað. En það sem maður veltir fyrir sér í því samhengi er hvort hætta sé á eins konar misnotkun á kerfinu, ef við getum kallað það svo, að fólk fari unnvörpum að taka fullan lífeyri frá 67 ára aldri en haldi áfram í fullu starfi, sem ég ætla að sé ekki tilgangurinn eða hugmyndin með frumvarpi hv. þingmanns og flokks hennar. Hafið þið látið kanna eða skoða hvaða breytt hegðun gæti orðið í töku lífeyris ef þessi breyting nær fram að ganga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það sem við horfum aðallega til er ekki spurningin um að seinka töku lífeyris, eins og hv. þingmaður talar um. Það er faktískt ekki hægt að gera það endalaust en auðvitað gera eldri borgarar það í dag ef þeir mögulega geta. Það sem við erum að tala um er sú staðreynd að við verðum eldri og að við erum heilsuhraustari miklum mun lengur, þannig að fólk sem er 75 ára, 77 ára, áttrætt, vill enn þá fá að vinna. Það getur ekki endalaust frestað töku lífeyris. Ég get ekki séð á nokkurn hátt að farið yrði að misnota kerfið og að fólk væri að fara inn á fullan lífeyri vegna þess að þeir sem eiga og eru búnir að safna sér inn stórum lífeyri, eins og við alþingismenn og fleiri verðum búin að gera, eiga einfaldlega ekki rétt á að fá eina einustu krónu úr almannatryggingakerfinu. Það er ekki flóknara en það. Ég segi: Það þarf ekki að gera einfalda hluti flókna. Mér finnst oft og tíðum nákvæmlega það valda því að ekkert yfir höfuð er gert.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hér er ekki verið að reyna að gera einfalda hluti flókna heldur er ég einfaldlega að velta fyrir mér upphátt hvert sé hið heppilega samspil. Við höfum sem betur fer gert verulegar breytingar á almannatryggingalöggjöfinni okkar á undanförnum árum og erum að halda áfram að þróa hana. Þetta er einn liður í því. Við höfum m.a. breytt verulega skerðingarfjárhæðum til bóta fyrir ellilífeyrisþega. Ég hygg að tekjur þeirra sem taka lífeyri eingöngu frá almannatryggingum hafi hækkað um ein 25% við þá breytingu sem varð árið 2016. Það hefur verið sýnt ágætlega í samantekt m.a. Tryggingastofnunar á hækkun greiðslna og skilaði sér einmitt best til tekjulægsta hópsins, sem er vel. Þetta var merki um aðgerð sem tókst vel þótt alltaf megi gera betur. Við höfum líka tekið upp ákvæði þar sem hægt er að taka lífeyri að hluta, þ.e. hægt er að taka hálfan lífeyri og halda áfram að vinna að hálfu án skerðinga, án þess að atvinnutekjurnar skerðist, og síðan erum við komin með 100.000 kr. frítekjumark atvinnutekna. Eins og sagði í upphafi finnst mér þetta mál mjög áhugavert og hlakka til að sjá umræðuna sem fer fram í nefndinni um það. En ég held að þetta sé einn af þeim þáttum sem við þurfum á endanum að horfa til, samspil allra þeirra þátta og hvers konar lífeyriskerfi við erum byggja upp. Við viljum heldur ekki að verið sé að misnota það með einhverjum hætti, þ.e. að fólk sé í raun og veru að taka lífeyristekjur frá almannatryggingum en halda áfram í fullu starfi, sem er ekki tilgangur almannatrygginganna. En það hlýtur allt að koma til vandlegrar skoðunar í nefnd þegar málið fer þangað.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir. Auðvitað er ekki meiningin að sú staða komi upp að kerfið sé misnotað, enda er illmögulegt að misnota kerfi sem er svona rammlega um búið. Það er 25.000 kr. mark á öllu öðru sem fólk hefur, lífeyrissjóðsgreiðslum, fjármagnstekjugreiðslum. Við skulum ímynda okkur að flestir þeirra sem eru efnameiri í hópi eldri borgara eigi eignir og séu með fjármagnstekjur. Þeir standa vel. Þeir einstaklingar munu ekki og geta ekki fengið út úr almannatryggingakerfinu, sem við vitum öll að er upphaflega byggt sem öryggisnet frekar en viðbót. Það er byggt sem öryggisnet fyrir þá sem þurfa á því að halda. Það er nákvæmlega það sem við erum að kalla eftir núna, að þeir sem geta nýtt sér það og eru búnir að greiða í lífeyrissjóði alla sína ævi geti tekið út lífeyrinn þegar þeir eru tilbúnir til en samt sem áður fengið að halda áfram að vinna, vegna þess að lífeyrissjóðurinn þeirra greiðir þeim oft og tíðum ekki nema nokkrar krónur í samanburði við það sem þeir hafa lagt af mörkum á starfsævinni. Ég er bjartsýn og held að ef og þegar við skoðum málið betur og það fer til nefndar eigum við eftir að velta við mörgum steinum. Ég er alveg sannfærð um að sú skýrsla sem við byggjum á og er hóflega áætluð á eftir að sanna sig og sýna að við getum gert góða hluti fyrir þann hóp eldri borgara sem virkilega stendur höllum fæti.
Hæstv. forseti. Fyrir einhverja handvömm er ég ekki meðal flutningsmanna á þessu frumvarpi en hópur Miðflokksmanna er stuðningsmenn þess og meðflutningsmenn. Það vill þannig til að Miðflokkurinn lagði til við fjárlagaumræðu í fyrra, þ.e. milli 1. og 2. umr., einmitt þetta atriði, að atvinnutekjur myndu ekki rýra lífeyristekjur og tillagan sem var flutt milli 1. og 2. umr. í fyrra var felld að viðhöfðu nafnakalli og þeir sem voru á móti voru náttúrlega stjórnarliðar, en jafnaðarmenn sátu hjá. Merkilegt nokk, tóku ekki afstöðu til þessa þjóðþrifamáls vegna þess að það er þannig að sá hópur sem frumvarpið, verði það að lögum, tekur til er kannski svona milli 3.000 og 5.000 manns. Það eru væntanlega þeir sem hafa kannski ekki mjög sterkan lífeyri enn þá, því að sú kynslóð sem nú er komin á ellilaun er í hópi þeirra sem ekki hafa mjög sterkan lífeyrissjóð. Það vill þannig til eins og menn vita að þeir sem eru að fara á lífeyri akkúrat núna í almenna kerfinu fá að meðaltali um 55% að hámarki af síðustu launum. Auðvitað er það þannig að mjög marga í þessum hópi munar um að geta unnið eins og þeir kjósa, geta og vilja, án þess að ríkissjóður sé að skerða réttindi þeirra á annan hátt. Í sjálfu sér er það náttúrlega dómadagsvitleysa að gera það vegna þess að af þeim launum sem menn vinna sér inn að auki, sem sagt við lífeyrinn, borga menn náttúrlega fullan skatt, þannig að ríkissjóður fær líklega upp undir 40% af þessum launum strax til baka. Og til hvers nota aldraðir rýmri fjárhag? Jú, þeir gera kannski betur við barnabörnin sín eða sig sjálfa og auka þar með veltu í þjóðfélaginu, þetta kemur því til baka. Þeir sem eru vinnandi og hafa til þess heilsu, getu og krafta eru yfir höfuð heilsubetri en þeir sem ekki vinna og þeir verða ekki félagslega einangraðir, eða síður. Það er ekkert nema gott um þetta mál að segja hvernig sem á það er litið. Ég verð að bæta því við að Miðflokkurinn hefur stigið eitt skref í viðbót við þetta hér og er komið á skrá þó að ekki sé búið að leggja það fram til umræðu. Það er frumvarp okkar um að ríkisstarfsmenn geti eða megi vinna til 73 ára aldurs ef þeir svo kjósa áður en þeir byrja að taka eftirlaun. Þessi tvö mál, bæði þetta og það mál, eru til þess gerð að koma til móts við það að við erum að verða eldri, við erum heilsubetri fram eftir ævinni og það er í sjálfu sér sóun að veita ekki þeim eldri borgurum tækifæri til að vinna sem vilja og geta. Formaður Landssambands eldri borgara, Þórunn Sveinbjarnardóttir, hefur orðað þetta mjög vel. Hún sagði á fundi sem ég sat einhvern tímann að eldri borgarar fari ekki fram yfir síðasta söludag þó að þeir bæti við einu ári í ævina. Þetta er alveg hárrétt. Það fólk er náttúrlega með mikla reynslu, mikla þekkingu, þannig að við erum í sjálfu sér líka, miðað við það að reisa hindranir við því að það fólk geti unnið, að sóa kröftum. Við erum að sóa kröftum sem við getum haft not af. Mig langar að nefna eitt dæmi vegna þess að það hefur örlað aðeins á því í seinni tíð, ég veit reyndar ekki hvernig menn fara út úr því að vinna þannig miðað við þær skerðingar sem nú eru uppi, en maður hefur t.d. orðið var við það, sem betur fer, að í byggingarvöruverslunum á höfuðborgarsvæðinu eru eldri iðnaðarmenn farnir að afgreiða, menn sem vita, skilja, kunna og geta veitt góð ráð. Þetta eru menn sem eru með 40 ára reynslu að baki eða meira og vita nákvæmlega um hvað allt snýst sem þeir eru að fást við. Þetta nefni ég bara sem eitt dæmi. Ég gæti nefnt dæmi af því líka, sem kemur kannski inn á þetta 73 ára frumvarp sem ég nefndi hér í framhjáhlaupi, þ.e. af háskólakennurum sem eru dæmdir til að fara frá starfi mánuði eftir að þeir verða sjötugir með hausinn stútfullan af þekkingu og reynslu. Þetta er sóun. Við höfum ekki efni á því. Það fólk er ekki að taka vinnu frá neinum öðrum, það er ekki að taka vinnu frá yngra fólki, það er ekki að taka vinnu frá einhverjum sem eru á atvinnuleysisskrá vegna þess að atvinnuleysi er nánast óþekkt á Íslandi. Við erum reyndar að flytja hingað inn tugi þúsunda manna til að vinna, sem er mjög gott. En hvers vegna þá ekki að greiða fyrir því að þessi 3.000–5.000 manna hópur aldraðra geti unnið eins og hann hefur getu og vilja til? Það er óskiljanlegt. En ég er bjartsýnn. Ég vænti þess að þrátt fyrir þetta frumvarp muni Miðflokkurinn leggja fram milli 1. og 2. umr. fjárlaga einmitt þá tillögu að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Ég vænti þess að við munum kalla aftur eftir því að menn geri það uppskátt með nafnakalli hvaða hug þeir hafa til þess og gefi þess vegna þeim sem annaðhvort sátu hjá eða voru á móti hér síðast tækifæri á að bæta ráð sitt og koma til móts við þann hóp sem á það sannarlega skilið. Þetta er hógværasti hópur á Íslandi. Þetta er hópurinn sem krefst einskis, gerir engar kröfur, gengur að sínu á hverjum degi möglunarlaust. Það fólk á ekki skilið af okkur að við reisum einhverjar girðingar við sjálfsbjargarviðleitni þess. Það er bara til skammar að gera það. Ég fagna því frumvarpinu, að það skuli vera komið á dagskrá og ég vona sannarlega að það hljóti skjóta afgreiðslu í nefnd. Ég vona að þingmenn séu upp til hópa á þeirri skoðun að hópur eldri borgara eigi það skilið af okkur að við greiðum fyrir því að hann geti aukið lífsgæði, því að til þess er þetta mál líka komið fram. Að öðru leyti segi ég aftur: Við sem þjóð höfum ekki efni á því að reka fólk frá vinnu sem vill vinna. Við höfum ekki efni á því að rýra lífsgæði fólks sem vill bjarga sér sjálft. Við höfum ekki efni á því að dæma fólk til félagslegrar einangrunar sem vill vera virkir þátttakendur í þjóðfélaginu og við höfum ekki efni á því og höfum ekki rétt til þess að koma þannig fram við fólk sem hefur í raun byggt þjóðfélagið upp og gert Ísland að því landi sem það er í dag. Við verðum að horfa á það aftur, herra forseti, að sá hópur sem þetta frumvarp tekur til er einn af síðustu hópunum sem býr við hvað lökust lífeyrisréttindi af þeim sem nú eru lifandi, vegna þess að þrátt fyrir allt þokast lífeyrisgreiðslur í rétta átt og lífeyrisréttindi þokast í rétta átt, þannig að þeir sem fara t.d. á lífeyri eftir tíu ár eru væntanlega töluvert miklu betur settir en þeir sem eru akkúrat að fara inn á lífeyri núna. Ég segi enn og aftur: Við skulum taka höndum saman og gera þeim hópi fólks kleift að auka sín lífsgæði, geti gert betur við sig og sína og tekið fyllri þátt í þjóðfélaginu eins og það kýs, vill og getur. Við skulum ekki leggja stein í götu þess fólks. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp okkar í Flokki fólksins um að eldri borgarar geti fengið að vinna án skerðingar. Það hafa verið smáumræður hér á undan og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi það að fresta lífeyri, hvort það væri ásættanlegt. Ég segi nei. Ég hvet alla eldri borgara þarna úti sem geta unnið og eru að vinna til að taka lífeyri. Borgið skatt af honum, leggið hitt inn á bók, þetta er peningur sem þið eigið. Ef fólk getur gert þetta í fimm eða tíu ár á það helling af pening inni á bók. Þegar fólk fellur frá er það erfanlegt. Ef fólk fellur frá og á engan erfingja hverfur það í hít lífeyrissjóðanna. Þetta eru einu öruggu peningarnir sem þið eigið, ef þið ætlið að fá eitthvað út úr þessu lífeyriskerfi sem þið eruð búin að borga í alla tíð. Horfum á annað. Á sama tíma í fyrra, um svipað leyti og þetta frumvarp kom fram fyrst, voru sett lög um hálfan lífeyri frá Tryggingastofnun og hálfan frá lífeyrissjóði. Það merkilegasta við það frumvarp var að það var svo arfavitlaust miðað við það sem var í gangi en samt var það, hvað eigum við að segja, framsækið, því að þar var því hleypt fram óheft að maður fengi hálfan lífeyri frá Tryggingastofnun og hálfan frá lífeyrissjóði og mætti vinna eins og maður vildi. Þeir sem græddu mest á því voru hátekjufólkið. Það sem var enn furðulegra var að þeir sem fengu undir 120.000 kr. frá lífeyrissjóði fengu ekki neitt. Það voru þeir sem þurftu helst á þessu að halda. Þeir gátu ekki farið inn í þetta kerfi. Spáum í hvers lags bull var þar í gangi. Ég veit að þeir ætla sér að leiðrétta þetta og búa til kerfi þannig að það verði settar á skerðingar. En hvers lags heimska er það að horfa ekki á þetta heildrænt? Hvernig getur einhverjum dottið í hug að segja við fólk að það megi ekki vinna? Ef manni dettur það í hug eftir að hann er orðinn 67 ára að halda áfram að vinna ætlum við að skerða hann. Ekki bara smá, nei, við látum á hann 80% skatt. Á sama tíma sjáum við fólk með fjármagnstekjur upp á 10–15 milljónir á mánuði, á annað hundrað milljónir á ári. Það borgar 20% skatt, tvær krónur af hverjum tíu. En hvað með eldri borgara sem ætlar að reyna að bjarga sér og lífeyrir dugir honum ekki, ef hann ætlar að vinna til að ná inn fyrir mat eða lyfjum? Nei, það eru átta krónur af hverjum tíu hjá honum. Ef þetta kallast réttlæti spyr ég bara: Hvernig er þá óréttlæti? Hvernig lítur það út? Í þessari umræðu er alltaf sagt: Þetta gengur ekki upp. Við getum ekki haft það þannig að fólk megi vinna og það séu engar skerðingar. Það er ekki hægt vegna þess að þeir sem hafa hæsta lífeyrinn myndu græða svo mikið. En það stenst ekki. Við 560.000 kr. lífeyrissjóðsgreiðslur - spáum í þetta, kannski er þetta tilviljun, en er það tilviljun? Ef við tökum þingmannalaunin, 57–60% af þeim, hjá þingmanni sem fengi full eftirlaun væri hann búinn að vinna það lengi á þingi, hvað fær hann út? Nálægt þessum tekjum, 560.000–600.000 kr. Hvað þýðir það? Jú, ef þessi þingmaður færi út að vinna áfram, væri hættur á þingi en fengi sér aðra vinnu og fengi 100.000 kr., borgar hann 37.000 kr., segjum 40, hann er hátekjumaður, fer upp í 40.000 kr. í skatt. En hinn, verkamaðurinn sem fær 100.000–200.000 kr., fer yfir 100.000 kr. frítekjumarkið upp í 200.000 kr., hann fer út að vinna og ætlar að reyna að bjarga sér. Hvað þarf hann að borga? 80% skatt. Er þetta réttlæti? Ég segi nei. Þetta stenst ekki á nokkurn hátt. Það er annað í þessu sem við gleymum alltaf í þessari umræðu, það er sá skattur sem er nú þegar á lífeyrissjóðum. Hvað er ríkið að fá út úr lífeyrissjóði við skerðingar? Tökum hér fyrirspurn frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni á 146. löggjafarþingi 2016–2017. Þar kemur fram að hjá örorkulífeyrisþegum eru þetta 7,5 milljarðar, hjá ellilífeyrisþegum 30 milljarðar. Samanlagt 37 milljarðar sem eru skerðingar sem Tryggingastofnun yrði að borga, segja þeir, ef hætt yrði að skerða bætur úr lífeyrissjóði. Skatttekjur eru ekki inni í þessu. Það segir sig sjálft að þetta kerfi, skerðingarkerfi sem er búið að byggja upp ásamt mörgum öðrum kerfum gagnvart öryrkjum og launum þeirra, er arfavitlaust. Ef maður fær 100.000 kr. og á að borga 80.000 kr. í skatt eða skerðingar á maður 20.000 kr. eftir. Þá á maður eftir að koma sér í og úr vinnu. Það sér hver heilvita maður að þetta stenst ekki, getur ekki virkað. Í árferði eins og hefur verið undanfarin ár þar sem vantar vinnuafl og við þurfum að flytja inn vinnuafl hlýtur að vera eitt það heimskulegasta sem við gerum að segja við þá sem vilja vinna: Við ætlum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þið fáið ekkert út úr því ef þið dirfist gera það. En ef þið eruð með svo góðan lífeyri, ef þið eruð á háum tekjum, hafið haft það gott alla tíð og viljið ekkert hafa með Tryggingastofnun að gera og þurfið ekkert á henni að halda, þá megið þið vinna. En hvað ef þið þurfið nauðsynlega á því að halda til þess að geta keypt lyf, lifað mannsæmandi lífi eða bara hreinlega vegna þess að þið viljið vinna til að fá félagsskap? Nei, þá ætlum við að refsa ykkur. Þegar frumvarp okkar var lagt fram í fyrra voru nokkrir aðilar sem sendu inn umsagnir við það. Ein af þeim var frá Mannréttindaskrifstofu Íslands. Umsögn hennar, með leyfi forseta, var þannig: „Mannréttindaskrifstofu Íslands (MRSÍ) hefur borist til umsagnar ofangreint frumvarp til laga um breytingu á lögum almannatryggingar. Með frumvarpinu er lagt til að greiðslur til ellilífeyrisþega verði ekki skertar vegna atvinnutekna. MRSÍ telur breytinga þörf frá því sem nú er. Þó gengið sé út frá því að hver og einn skuli sjá sér farborða og stuðningur ríkisins komi ekki til nema viðkomandi sé ófær um það, þá verður og að taka tillit til þess að engin hvatning er til staðar fyrir þá sem enn vilja vinna og hafa getu til, ef greiðslur frá almannatryggingum skerðast við nánast allar þær atvinnutekjur sem til koma svo sem nú er. Óumdeilt er, líkt og greinargerð með frumvarpinu bendir á, að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, stuðlar að betri heilsu, dregur úr einangrun og hefur almennt mikið félagslegt gildi. Því telur MRSÍ að hið minnsta beri að hækka frítekjumörk verulega.“ Þarna kemur skýrt og skorinort fram að þetta eru mannréttindi. Þarna er verið að brjóta mannréttindi. Það segir sig sjálft og er gersamlega kristaltært að það að banna fólki að vinna er eitt en þegar það er gert þannig að fólk tapar á því eins og er gert við öryrkja og núna líka ellilífeyrisþega er eitthvað að hjá okkur. Þá er eitthvað í kerfinu sem ég myndi segja að væri hreinlega bilað. Við þurfum að laga það, taka okkur til og breyta þessu, koma okkur út úr þessum stórfurðulega kassa sem er búið að setja allt þetta kerfi inn í. Við verðum að fara að hugsa kerfið algerlega upp á nýtt. Ef við byrjum hérna, hjá ellilífeyrisþegum, er ég alveg sannfærður um að við tökum skrefið næst hjá örorkulífeyrisþegum. Það er öllu kerfinu til góða að fólk vinni. Öryrkjabandalag Íslands sendi inn athugasemdir við frumvarpið. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „ÖBÍ styður og leggur áherslu á afnám skerðinga elli-, örorku- og endurhæfingarlífeyris almannatrygginga vegna atvinnutekna. Frumvarp um afnám skerðingar vegna atvinnutekna þyrfti því að vera víðtækara og ná til allra lífeyrisþega. Örorkulífeyrisþegar eru á aldrinum (18–66 ára) þar sem atvinnuþátttaka fólks er hvað mest. Mikilvægt er að fólk, einnig þeir sem eru með skerta starfsgetu, fái tækifæri til atvinnuþátttöku og beri einnig eitthvað úr býtum með atvinnuþátttöku sinni. Kanna þarf vel samfélagslegan ávinning af því að afnema skerðingu lífeyrisgreiðslna vegna atvinnutekna. Ætla má að atvinnuþátttaka lífeyrisþega muni aukast í kjölfarið og þar með einnig skatttekjur ríkissjóðs. Með aukinni atvinnuþátttöku gætu örorkulífeyrisþegar bætt ráðstöfunartekjur sínar og auk þess náð að leggja meira fyrir í lífeyrissjóð og þar með bætt stöðu sína fyrir efri árin.“ En svo gleymum við alltaf einu. Hvað skeður þegar öryrki verður 67 ára? Jú, kraftaverk í boði ríkisins. Í boði ríkisins verður viðkomandi öryrki fullheilbrigður. Hann er ekki lengur öryrki. Hann er orðinn ellilífeyrisþegi. Þá er bara allt önnur staða. Það hlýtur að vera svolítið undarlegt þegar við hugsum um það að öryrki sem er kannski búinn að vera alla sína ævi í þeirri stöðu að vera með sérstaka uppbót og hefur aldrei getað hreyft sig vegna skerðinga á neinn hátt, en um leið og hann verður 67 ára hverfur þetta allt og kemur upp nýtt kerfi. Hann er bara fullheilbrigður í boði ríkisins og á ekki rétt á öðru en því sem kemur með ellilífeyri og í flestum tilfellum stórlækkar hann í kerfinu. Hann á kannski ekki annarra kosta völ en að reyna að bjarga sér í vinnu en þá eru möguleikar hans til vinnu orðnir mun verri. Ég vil í lokin benda á að það er enginn vandi að reikna það út og er bara rökrétt og heilbrigð skynsemi að við eigum að sjá til þess og stuðla að því að það sé hvergi nokkurs staðar í kerfinu þannig um hnútana búið að við segjum við fólk: Þú mátt ekki vinna. Og ef þú ætlar að vinna og ert með lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins eða lífeyrissjóðum ætlum við að skerða þig, við ætlum að banna þér að vinna. [[Forseti hringir.]]Það er það heimskulegasta sem maður getur nokkurn tíma gert og þetta er það heimskulegasta sem við höfum nokkurn tíma sett í lög.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar nr. 100/2007, með síðari breytingum, sem hafa verið allnokkrar. Þessi breyting lýtur að afnámi skerðingar ellilífeyris vegna atvinnutekna. Ég fagna frumvarpinu, tel umræðu um breytingar í þessa átt réttlætismál og vonast til þess að í meðförum þingsins fái það jákvæða og uppbyggilega umfjöllun eldri borgurum til hagsbóta. Ég styð frumvarpið og efni þess. Við erum nefnilega á villigötum og höfum verið það um skeið, að mínu áliti. Við höfum, eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns áðan, verið að sóa kröftum. Hér getum við virkjað, hér eru virkjunarkostir margir og góðir og allir eru þeir umhverfisvænir. Það má segja að það sé svo sem ekki sjálfstætt markmið í sjálfu sér að sem flestir aldraðir séu þátttakendur í atvinnulífinu, vinni sem lengst og sem mest, en að menn séu óbundnir að þessu leyti, þ.e. að þeir sem kjósa og hafa aðstöðu til geti valið að vinna lengi fram eftir aldri. Hlutfall eldri borgara á Íslandi er lægst meðal OECD-ríkjanna og atvinnuþátttaka þeirra er mikil, meiri en í nágrannalöndum okkar. Á aldursbilinu 65–69 ára eru það a.m.k. 53% en hlutfallið er mun lægra, t.d. í Bretlandi, Svíþjóð, Hollandi og Danmörku. Þetta gerist þrátt fyrir það hamlandi og letjandi kerfi sem við búum við. Það tíðkast meðal flestra iðnvæddra þjóða að fólk fer frekar snemma á eftirlaun. Það gera Íslendingar síður. Þeir fara seinna á lífeyri. Þessa stefnu iðnvæddra ríkja má rekja til þess að stjórnvöld þar vildu til skamms tíma hvetja eldra fólk til að hætta vinnu til að yngra fólk fengi vinnu. En með breyttri aldurssamsetningu, minni eftirspurn eftir vinnu hjá yngra fólki og meiri eftirspurn og framboði eldri borgara sem vilja vinna þarf að endurskoða þessa hugsun. Fólk er heilsuhraustara nú en áður og fleiri geta verið lengur á vinnumarkaði. Þar er stuðst við og fylgt áliti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Erlendar rannsóknir hafa verið gerðar á viðhorfum til miðaldra eða eldra fólks á vinnustöðum. Víða hafa verið gerðar rannsóknir og úttektir. Þessar rannsóknir hafa verið gerðar vegna kenninga eða viðhorfa - eða hindurvitna - um að starfsmenn sem eru miðaldra eða eldri vinni hægar, eigi erfiðara en yngra fólk með að tileinka sér nýja tækni og aðferðir og því eru meiri líkur á að yngra fólk sé ráðið til starfa. Niðurstöður rannsókna hafa þó sýnt að eldri starfsmenn eru mikils metnir innan fyrirtækja vegna þeirra kosta sem þeir hafa. Þar má nefna góða starfsfærni, lífsreynslu, vandvirkni, ábyrgð í starfi og jákvætt viðhorf. Í íslenskri rannsókn, sem gerð var í meistaranámi ekki alls fyrir löngu, var könnuð upplifun og viðhorf stjórnenda til miðaldra og eldri starfsmanna. Þeir sem tóku þátt í rannsókninni voru raunar allir stjórnendur fyrirtækja innan verslunargeirans. Helstu niðurstöður sýndu að stjórnendur töldu eldri starfsmenn almennt hafa betra vinnusiðferði, nákvæmari vinnubrögð, betri mætingu og sýna fyrirtækinu meiri hollustu. Meiri hluti stjórnenda sá engan mun á því hvort eldri eða yngri starfsmenn leystu verkefni sín fyrr. Eldri starfsmenn voru frekar tilbúnir að deila reynslu sinni og þekkingu með öðrum en þeir yngri. Það helsta sem stjórnendum fannst að eldri starfsmenn mættu bæta var færni á tölvu og notkun á veraldarvefnum. Almennt voru viðhorf til eldri starfsmanna jákvæð. Gerðar hafa verið viðhorfskannanir meðal eldra fólks og spurt hvort það gæti hugsað sér að fara út á vinnumarkaðinn. Reyndar var tæplega helmingur svarenda í vinnu en þriðjungur sýndi að auki mikinn áhuga ef það hefði af því einhvern fjárhagslegan ávinning, ef það skerti ekki bætur þeirra til muna frá Tryggingastofnun ríkisins. Á sama tíma og Alþingi lögfesti breytingar á almannatryggingum haustið 2016 lá fyrir að lífeyrisþega sem bjó einn á bótum Tryggingastofnunar einum saman vantaði um þriðjung til að tekjur dygðu fyrir lágmarksframfærslu. Svona var nú ástandið. Allt að 50% vantaði upp á að lífeyrir Tryggingastofnunar dygði fyrir dæmigerð neysluviðmið velferðarráðuneytis. Að þessari niðurstöðu komst Harpa Njálsdóttir sem er sérfræðingur í velferðarmálum og hefur ritað og tjáð sig um þetta í áratugi. Sú umgjörð sem við búum öldruðum, herra forseti, er aldeilis óviðunandi. Breytingar þarf að gera hratt. Við eigum ekki að láta okkur nægja þá hugsun að dropinn holi steininn. Almennar reglur eiga að gilda um aldraða í skattkerfinu rétt eins og um aðra borgara. Ef þeir kjósa að starfa á vinnumarkaði þar sem mikil þörf er fyrir þá - á Íslandi er þörf fyrir allar vinnandi hendur og við þurfum meira að segja að flytja inn vinnuafl til að geta komið því í kring sem við viljum gera - er ekkert eðlilegra en að þeir greiði skatta og gjöld eins og hver annar borgari. Við þurfum að tryggja að þeir sem ekki geta sótt vinnumarkaðinn, eða kjósa að gera það ekki, geti lifað sómasamlegu lífi af eftirlaunum sínum. Þannig var og er almannatryggingakerfið hugsað, öryggiskerfi fyrir alla landsmenn. Herra forseti. Upplýsingar liggja fyrir um að greiðslur ríkis og lífeyrissjóða til eftirlauna nemi um 10% af vergri þjóðarframleiðslu hjá hinum Norðurlandaþjóðunum. Hér nema þær aðeins um 5%, helmingi minna. Þetta verður auðvitað að skoða í ljósi mismunandi lífeyrissjóðauppbyggingar. Ef athugað er hve mikið ríkið eitt greiðir til eftirlauna á Norðurlöndum er munurinn meiri. Á Íslandi ver ríkið rúmlega 2–3% af vergri þjóðarframleiðslu til eftirlauna en í Danmörku greiðir ríkið um 8% til eftirlauna. Auk þess er lífeyrir aldraðra og öryrkja miklu hærri í hinum norrænu ríkjunum en hér. Herra forseti. Það er sama hvernig við veltum þessu fyrir okkur og skoðum samanburð í málefnum almannatrygginga og í lífeyrismálum. Ísland rekur alls staðar lestina.
Herra forseti. Þegar svo áliðið er orðið kvölds skal ég kosta kapps um að stytta mál mitt eftir föngum. Við fjöllum hér um afnám skerðingar ellilífeyris vegna atvinnutekna. Málið kemur hér fram öðru sinni, borið fram af Flokki fólksins og með stuðningi ágætra hv. þingmanna úr einum þremur öðrum flokkum. Hér takast á, í innsta kjarna málsins, tvö meginsjónarmið. Það er hið gróna íslenska viðhorf að í krafti sjálfsbjargarviðleitni eigi hver maður að geta bætt sinn hag. Hitt viðhorfið, sem hefur verið teflt fram af þeim sem hafa kannski ekki verið mjög áfjáðir í að sjá þessa tillögu lögfesta, er að þessu fylgi umtalsverður kostnaður fyrir opinbera aðila. Í þessu skulum við athuga eftirfarandi: Fyrra atriðið er eins konar meginsjónarmið, gott og gilt íslenskt viðhorf þó að það sé kannski ekki endilega bundið við Ísland. Það eru sömuleiðis önnur sjónarmið sem þarna eiga hlut að máli. Áður en ég kem að þeim vil ég auðvitað segja það að upp rifjast orð Kára Sölmundarsonar í Brennu-Njálssögu þar sem hann segir: „Það er hverjum manni boðið að leita sér lífs meðan kostur er.“ Að breyttu breytanda getum við sagt sem svo: Það er hverjum manni boðið að bæta hag sinn eftir því sem kostur er. Hér hafa verið dregnir fram aðrir þættir sem að flestra manna dómi eru óumdeildir. Það eru þættir eins og þeir sem tengjast lýðheilsu og félagslegum þáttum. Þeir hafa verið nefndir svo oft og ég þarf ekki að fara yfir þá. En varðandi þann þátt sem hefur verið dreginn fram sem öndverður gagnvart þessu frumvarpi, varðandi kostnaðinn: Af hálfu hæstv. fjármálaráðherra hefur verið kvartað yfir því að svo margar tölur hafi verið bornar fram í þessu máli og það er greinilega mjög erfitt að vera fjármálaráðherra við þessar aðstæður. En þær tölur sem hafa heyrst í þessu sambandi eru allar frá ráðuneyti ráðherrans eða frá ráðherranum eða forvera hans. Það er bara ein tala sem hefur komið fram af hálfu þeirra sem hafa borið þetta mál fram og það er talan 0 kr., þ.e. að kostnaður sé enginn. Það er eina talan sem þeir sem hafa beitt sér fyrir þessu máli hafa haldið á lofti. Sú tala er rökstudd. Hún er rökstudd í skýrslu sem hefur verið vitnað til. Hún heitir Kjör aldraðra: Greinargerð um fjárhagslega stöðu aldraðra og er unnin fyrir Félag eldri borgara og höfundurinn er dr. Haukur Arnþórsson. Þessi skýrsla er dagsett í nóvember 2017. Höfundur fjallar rækilega um kostnað við afnám skerðinga á launatekjur og bætir því við að margir aldraðir vilji vinna en fái tiltölulega lítinn hluta launa sinna ef þeir eru á ákveðnu tekjubili. Síðan er birt tafla í greinargerð Hauks þar sem fram kemur að afnám skerðinga af launatekjum gæti kostað ríkissjóð um 3,5 milljarða kr. en á móti komi auknar tekjur í ríkissjóð. Þeir þættir sem skýrsluhöfundur, Haukur Arnþórsson, dregur fram eru tekjuskattur upp á tæplega 37% af hverri krónu, veltugjöld, virðisaukaskattur og vörugjöld, tekjuskattur af auknum vinnutekjum, veltugjöld, virðisaukaskattur og vörugjöld af auknum vinnutekjum og samfélagsleg áhrif. Höfundi telst til að þegar tekið hefur verið tillit til þessara þátta, sem allir vita að eru hluti af skattkerfinu hér, gæti ávinningurinn af aðgerðinni fyrir ríkissjóð verið einir 4,2 milljarðar kr., borið saman við þessa 3,5 sem hún myndi kosta. Þá er ríkissjóður bara óvart með hagnað. Það er því ekki eins og það sé sett fram af gáleysi eða í fljótfærni að halda því fram að þessi aðgerð kosti ríkissjóð ekki neitt heldur gæti ríkissjóður jafnvel haft ávinning af henni. Ég vænti góðs af meðferð þessa máls á vettvangi hv. nefndar. Það verður mjög áhugavert að sjá umsagnir um það. Ég leyfi mér að lýsa þeirri von að þetta mál fái góða og greiða leið hér í gegnum Alþingi.
Herra forseti. Mig langar að segja nokkur orð í því sem ég tel að sé seinni hluti umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar sem fjallar um afnám skerðingar á ellilífeyri vegna atvinnutekna. Mig langar að byrja á að taka undir með þeim sem hér hafa talað í kvöld um mikilvægi þess að horfa heildrænt á kjör eldri borgara. Það held ég að sé alveg gríðarlega mikilvægt að gera. Ég átta mig líka á því að það er ekki algjörlega einfalt mál hvernig eigi að gera það. Líkt og hv. þingmenn hafa komið inn á í ræðum sínum eru óskaplega margar breytur sem spila inn í þegar taka á inn allar þær þjóðhagslegu breytur sem það að hreyfa til í kerfinu getur haft í för með sér. Ég held að þó að okkur kunni að einhverju leyti að greina á um leiðirnar séum við í grunninn sammála um að við viljum að kjör eldri borgara í þessu landi séu sem allra best. Sem betur fer eru kjör margra í hópi eldri borgara góð en það á ekki við um alla og ég efast ekki um að það er talsverður hópur sem getur og vill bæta kjör sín með því að halda áfram að vinna þó að 67 ára aldri sé náð. Ég tel það mjög gott og blessað en nú þegar hv. velferðarnefnd fer að kafa ofan í þetta mál langar mig að skjóta því inn í umræðuna að á vegum velferðarráðherra er starfandi starfshópur sem hefur það hlutverk að fara yfir kjör ellilífeyrisþega. Hópurinn á að skila af sér 1. nóvember nk. Ég sit ekki sjálf í hópnum og veit í sjálfu sér ekki hver efnistök hans hafa verið eða hvernig hann hefur hagað vinnu sinni en veit það eitt að samkvæmt skipunarbréfinu á hann m.a. að huga að kjörum þeirra sem þurfa að reiða sig á ellilífeyri almannatrygginga sér til framfærslu. Eftir því sem ég best veit er hópurinn á lokametrunum í sinni vinnu. Hérna falla tímalínurnar saman með hv. velferðarnefnd þó að vitanlega eigi nefndin einnig að skoða hvað kemur út úr þessum starfshópi sem tilnefndir aðilar frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu eiga sæti í en einnig þrír fulltrúar sem eru tilnefndir af Landssambandi eldri borgara. Líkt og ég sagði áðan tel ég mjög mikilvægt að við horfum heildrænt á þessi mál. Það er aldrei að vita nema einhverjar tillögur komi frá þessum hópi sem gagnast inn í þessa vinnu þegar við metum hvernig best verði að því staðið að bæta kjör eldri borgara á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru fyrir að koma upp og ræða málið. Það er eiginlega stórfurðulegt að hún skuli vera eini stjórnarþingmaðurinn sem kemur upp og er tilbúinn til að ræða það. Ég er alveg sammála henni að því leyti til að við verðum líka að líta heildstætt á kjör ellilífeyrisþega vegna þess að við erum að tala um að flestallir eru á um 205.000 kr. útborguðum, sem er mjög lágt og við vitum að ekki er lifandi á þeim kjörum. Ég verð líka að benda á að fyrir rúmri viku síðan var alþjóðadagur fátæktar eða baráttudagur gegn fátækt. Eftir ræðuna sem ég hélt á þeim degi var haft samband við mig af nokkuð mörgum aðilum. Það sem sló mig mest var að stærsti hópur þeirra, eða 90%, var konur með börn og það sem sló mig líka, ellilífeyrisþegar. Það sýnir hversu alvarlegt ástandið er þegar ellilífeyrisþegi þarf að búa við það að geta ekki keypt sér mat. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé sammála þeirri niðurstöðu sem kemur frá Tryggingastofnun ríkisins sem hún sendi inn 4. maí 2018. Þar segir að kostnaður vegna þessa frumvarps sé 1 milljarður og 30 milljónir. Hugnast henni það? [[Forseti hringir.]]Þetta er það lítil upphæð að ekki ætti að vera mikið vandamál að dekka það.
Herra forseti. Mig langar að segja í upphafi að í mínum huga snúast almannatryggingar í landinu um að veita fólki öryggisnet sem sökum fötlunar, sjúkleika eða elli getur ekki skapað sér tekjur með atvinnu. Það á í mínum huga fyrst og fremst að vera hlutverk almannatryggingakerfisins. Að því sögðu tel ég einnig að við eigum að hafa kerfið þannig að það styðji fólk til sjálfsbjargar og að það geti bætt kjör sín. Hv. þingmaður spyr mig út í tölur frá Tryggingastofnun ríkisins og ef ég skildi hann rétt, því að ég hef ekki kynnt mér þær náið, snúast þær um að það kosti 1 milljarð samkvæmt þeim að afnema allar skerðingar á ellilífeyri vegna atvinnutekna. Það eru þá aðrar tölur en komu fram fyrr í kvöld þar sem talað var um að frumvarpið gæti kostað 3,7 milljarða. Svo er talað um það í greinargerð að aðgerðin þurfi ekki endilega að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, að jafnvel sé hugsanlegt að ríkissjóður geti haft fjárhagslegan ávinning af aðgerðinni. Það er dálítið mikið af ólíkum tölum í gangi og hugsanlega, kannski eitthvað. [[Forseti hringir.]]Ég er ekki í stöðu til að dæma um hvað er rétt hérna en ég tel hins vegar að þegar kemur að því að forgangsraða fjármunum ríkisins eigi fyrst og fremst að setja þá í að tryggja grunninn til þeirra sem ekkert annað geta gert til þess að bæta kjör sín.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvörin. Varðandi tölurnar sem hún spyr um er undarlegt að í svari við fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar á sínum tíma gefur Tryggingastofnun upp að kostnaður vegna aðgerðarinnar sé rúmir 3 milljarðar. Þetta svar barst árið 2016/2017 en í umsögn Tryggingastofnunar við frumvarpið frá 4. maí 2018 kemur hin talan fram. Þar stendur skýrum stöfum: Kostnaður vegna þeirra sem þegar eru með úrskurð um ellilífeyri hjá TR er um 1.030 millj. kr. á ári. Til viðbótar kemur svo einhver skekkjureikningur sem getur hækkað það. En útreikningur dr. Hauks Arnþórssonar var upp á 3,7 milljarða og hann sagði að það væri hagkvæmt, myndi skila hagnaði fyrir ríkissjóðs. Þess vegna segi ég það að ef nýjustu tölur frá Tryggingastofnun eru upp á rétt rúman 1 milljarð er þetta orðinn stórgróði fyrir ríkissjóð og við ættum að geta orðið sammála um að segja: Við samþykkjum frumvarpið í hvelli og kýlum á þetta vegna þess að það er hagur fyrir alla. Eins og ég segi eru einstaklingar þarna úti sem þurfa hjálp og þurfa hærri lífeyri til að lifa af. Þarna úti eru líka Íslendingar sem gætu unnið sér eitthvað inn til að reyna að bjarga sér. Þess vegna segi ég að miðað við tölurnar ættum við að drífa í þessu og gera það strax.
Herra forseti. Mig langar í seinna andsvari að endurtaka það sem ég sagði áðan um að ég telji mikilvægt að horfa heildrænt á kjör eldri borgara en líka að horfa á og reyna að leggja heildrænt mat á það hvað breyting, svo sem sú sem hér er lögð til, myndi hafa í för með sér. Því var velt upp í umræðunni í dag hvort hún gæti þýtt breytta hegðun, þ.e. að fólk færi að taka fullan lífeyri og vera í fullu starfi á sama tíma. Ég veit ekki hvort þeirri sviðsmynd hefur verið velt upp í útreikningunum sem liggja til grundvallar einhverjum af þeim tölum sem hafa verið nefndar, annaðhvort frá dr. Hauki Arnþórssyni eða frá Tryggingastofnun ríkisins, en það er eitt af því sem ég tel að hv. velferðarnefnd þurfi að setjast yfir og leggja mat á og reyna að draga upp sem gleggsta mynd af. Ég endurtek að von er á því að starfshópur sem fjallar um málefni eldri borgara skili af sér á næstu dögum. Vonandi verður þar efniviður sem hægt er að nota til þess að við getum búið sem best um kjör eldri borgara í landinu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni með okkur hér í kvöld og verð að segja að ég er bljúg gagnvart því. Ég bjóst hreinlega ekki við því að við myndum fá svona góðar undirtektir, miðað við hvernig það var fyrir ári. Ég er full bjartsýni um það að hugsanlega þurfum við ekkert að mæla fyrir þessu á næsta ári, ekki í þriðja sinn, er það? Ég verð að koma inn á það sem lýtur að tölum. Þá er aðeins ein tala sem Flokkur fólksins hefur haldið á lofti um kostnað, það er talan 0. Lítum á miklu hærri töluna sem kom úr skýrslu Hauks Arnþórssonar sem er 2,5 milljörðum hærri en sú tala sem kom frá Tryggingastofnun sjálfri í umsögn hennar núna í vor, tala dr. Hauks Arnþórssonar í töflu hans var um 3,5 milljarður, ekki 3,7 ef ég man rétt, en ríkissjóður fengi til baka rúma 4 milljarða. Þetta var í rauninni hagnaður fyrir ríkissjóð upp á á sjöunda hundrað milljónir króna. En ef við tækjum nú mark á því sem Tryggingastofnun sagði í sinni umsögn, að það kostaði rúman milljarð, sér hver heilvita maður að hagnaðurinn fyrir ríkissjóð væri 3,5 milljarðar kr., þannig að við þurfum ekki að vera mjög skörp í reikningi. Það eina sem ég vil leggja sérstaka áherslu á er nákvæmlega þetta. Flokkur fólksins hefur haldið á lofti einni tölu, það er talan 0. Allt annað er plús. Allt annað er hagur. Við höfum meiri ástæðu til að ætla að þessi breyting væri jákvæð, ekki bara fyrir ríkissjóð heldur fyrir eldri borgara, þá sem þurfa og geta átt kost á því að fara út að vinna. Við eigum dulinn mannauð í eldri borgurum okkar, þekkingu og reynslu þeirra og öllu því góða sem hér hefur verið sagt í kvöld og hefur komið fram í umræðunni. Ég vil undirstrika að ég trúi því og treysti að hv. velferðarnefnd muni taka vel utan um málið okkar og fylgja því úr hlaði af sinni góðu og gegnu fagmennsku. Og enn og aftur vil ég sérstaklega þakka þær góðu undirtektir og þá málefnalegu umræðu sem við höfum átt saman í kvöld.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um skilgreiningu auðlinda. Ásamt mér flytja tillöguna hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að fá sérfræðinga á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar til að semja frumvarp til laga sem skilgreini hvað flokkast til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands eru. Frumvarpið verði lagt fram á 150. löggjafarþingi.“ Tillaga sama efnis var áður lögð fram á 139.–141., 143. og 145. löggjafarþingi og var fyrsti flutningsmaður hennar á öllum þingum þáverandi þingmaður, Vigdís Hauksdóttir. Með tillögunni er lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að fá sérfræðinga, svo sem á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar, til að semja frumvarp sem skilgreinir hvað flokkast til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands eru. Með tillögunni er umhverfis- og auðlindaráðherra falið að velja sérfræðinga til starfans en mikilvægt er að þeir hafi mikla þekkingu á þessu sviði, geti unnið saman og gert frumvarp um efnið og nái að ljúka þeirri vinnu fyrir lok 149. löggjafarþings. Með tillögunni er einnig lagt til að frumvarpið verði lagt fram í upphafi 150. löggjafarþings. Auðlindaréttur er tiltölulega ný fræðigrein í íslenskri lögfræði og nátengdur umhverfisrétti. Eðli málsins samkvæmt fjallar auðlindaréttur um þær réttarreglur sem varða stjórnun, nýtingu og meðferð auðlinda. Heildstæð stefna um nýtingu auðlinda hefur ekki verið mótuð að neinu marki hérlendis. Eitt af því sem stuðlar að ábyrgri umhverfishegðun er að líta svo á að náttúruauðlindir og réttur til þess að nýta þær hafi verðgildi þó að í sumum tilfellum kunni að vera erfitt að meta slíkt til fjár. Auðlindaréttur er nátengdur nýtingu náttúruauðlinda. Réttur þjóða til að njóta auðlinda sinna nýtur verndar í þjóðarétti. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þann 14. desember árið 1962 var samþykkt yfirlýsing nr. 1803 sem fjallar um sjálfstæði þjóða til að ráðstafa náttúruauðlindum sínum. Segir þar m.a. að nýting náttúruauðlinda eigi að þjóna hagsmunum og auka velmegun fólks í viðkomandi ríki. Hefur þessi regla verið staðfest í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og alþjóðasamningum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Hugtakið auðlind er víðfeðmt og nær til margra þátta samfélagsins. Talið er að allir þættir náttúrunnar, jörðin, lífríkið, vatn, sólarljós og loft, geti talist til náttúruauðlinda. Auðlindir geta verið skilgreindar sem þjóðareign, svo sem fiskstofnar. Afskipti ríkisins ná samt til margra annarra auðlinda en þeirra sem beinlínis eru taldar þjóðareign. Samfélagið sjálft getur tekið á sig að stuðla að verndun mikilvægra þátta umhverfisins, svo sem hreinleika andrúmsloftsins, og sett reglur um nýtingu dýrastofna og annarra þátta lífríkisins. Segja má að náttúruauðlindir geti verið beinn þáttur í neyslu, t.d. útivistarsvæði og veiðisvæði fyrir villt dýr. Þær auðlindir sem ekki teljast vera náttúruauðlindir, eðli málsins samkvæmt, eru t.d. mannauður, þekkingarkerfi, gagnagrunnar og önnur hliðstæð verkefni sem menn hafa skapað. Verulega hefur gengið á fjölmargar náttúruauðlindir undanfarna áratugi, svo mikið að nú er tilfinnanlegur skortur á mörgum mikilvægum auðlindum eins og vatni og öðrum umhverfisgæðum af ýmsu tagi. Því hafa margar þjóðir heims kappkostað að finna og þróa leiðir til að nýta náttúruauðlindir með hagkvæmum hætti og beinist athyglin aðallega að hagrænum stjórntækjum sem takmarka ekki nýtingu á náttúruauðlindum, heldur haga nýtingu þannig að hún sé ábatasöm fyrir viðkomandi og heildarhag allra. Hæstv. forseti. Með þingsályktunartillögunni fylgir ítarleg greinargerð sem ég hvet þingmenn til að kynna sér. Það er orðið löngu tímabært að við sem þjóð skilgreinum auðlindir okkar með því að setja um þær lagaramma sem lengi hefur verið beðið eftir. Ég ætla ekki að lengja þetta mál meira, enda orðið framorðið. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillagan fari til umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir að flytja þetta mál hér. Ég held að skynsamlegt sé að farið verði í gegnum þá vinnu sem lagt er upp með í þingsályktunartillögunni. Við eyðum allnokkrum tíma í þessum sal í að ræða um veiðigjöld í sjávarútvegi en á sama tíma vita allir sem hér eru, og auðvitað allir sem eru úti á akrinum, að til eru margvíslegar auðlindir úti um allt, margvíslegrar gerðar og fjölbreyttra gæða. Ég held að það verði hollt fyrir okkur að þær upplýsingar verði teknar saman, reynt að greina hverjar eru þess eðlis að þær geti verið andlag gjaldtöku ríkisins, ef menn ákveða svo, rétt eins og um veiðigjaldið, hverjar eru bundnar einkaréttarlegum eignarrétti og hverjar eru þeirrar gerðar að jafnvel ætti að hvetja þá sem aðgang hafa til að nýta þá auðlind sem fyrir fótum þeirra er. Ég vil ítreka að ég held að þetta sé skynsamlegt mál. Ég vona að það fái framgöngu og verður örugglega vel tekið á móti því í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég held að okkur sé hollt að víkka umræðuna sem snýr að auðlindagjöldum og auðlindum í samfélaginu sem við búum í. Að því sögðu óska ég þessari tillögu alls hins besta.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir yfirferð og kynningu á málinu. Eins og kemur fram í greinargerð hefur tillaga sama efnis verið lögð fram áður og oftar en einu sinni, samanber flutning Vigdísar Hauksdóttur á 99. fundi Alþingis 30. apríl 2015. Hugtakið auðlind er gríðarlega víðfeðmt og aðeins fáein dæmi um það eru vindurinn, loftgæðin, jörðin, þ.e. landið okkar, fiskurinn í hafinu, aðrir dýrastofnar, t.d. einstakt hestakyn okkar, veiðisvæðin okkar, ósnortin svæði, útivistarsvæði, efnistökusvæði o.s.frv. Eins og þessi örstutta upptalning sýnir er gríðarlega mikið undir sem snertir okkur öll með einum eða öðrum hætti. Þess vegna er mjög mikilvægt að hugtakið auðlind verði skilgreint svo að til verði almennur skilningur á því hvað átt er við þegar rætt er um hugtakið auðlind og auðlindir þessa lands, að allir þeir sem fjalla á einhvern hátt um auðlindamál hafi á hugtakinu svipaðan skilning. Fram kemur í I. lið þingsályktunartillögunnar að auðlindaréttur sem fræðigrein sé eitt af því sem stuðlar að ábyrgri umhverfishegðun. Ber að líta svo á að náttúruauðlindir og réttur til að nýta þær hafi verðgildi þó að í sumum tilfellum kunni að vera erfitt að meta slíkt til fjár. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 14. desember 1962 var samþykkt yfirlýsing nr. 1803 sem fjallar um sjálfstæði þjóða til að ráðstafa náttúruauðlindum sínum. Segir þar m.a. að nýting náttúruauðlinda eigi að þjóna hagsmunum og auka velmegun fólks í viðkomandi ríki. Hefur regla þessi verið staðfest í alþjóðasamningum. Það verkefni og ferli sem þingsályktunartillagan leitast við að kalla fram er löngu tímabært og þarf að geta hafist sem fyrst. Herra forseti. Það er von mín að sem flestir taki því verkefni fagnandi og að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson kalli til, auk þeirra sérfróðu sem nefndir eru í ályktuninni, breiðan hóp svo tryggja megi að sem flest viðhorf til skilgreiningarinnar fái rödd við þá vinnu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samvinnufélög, lögum um einkahlutafélög, lögum um hlutafélög og lögum um sameignarfélög (viðurlög vegna hlutfalls kynja í stjórn). Flutningsmenn frumvarpsins eru sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Þorsteinn Víglundsson, Inga Sæland, Halldóra Mogensen, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Þorsteinn Sæmundsson og Bryndís Haraldsdóttir. Í I. kafla (1. gr.), sem heitir Breyting á lögum um samvinnufélög, nr. 22/1991, með síðari breytingum, segir: „Við 77. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Samvinnufélagaskrá skal leggja dagsektir á samvinnufélag sem fer ekki að ákvæði 4. málsl. 1. mgr. 27. gr. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag og er heimilt að taka mið af fjárhagslegum styrk félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um álagningu dagsekta í reglugerð.“ Í II. kafla (2. gr.), sem heitir Breyting á lögum um einkahlutafélög, nr. 138/1994, með síðari breytingum, segir: „Við 126. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Hlutafélagaskrá skal leggja dagsektir á einkahlutafélag sem fer ekki að ákvæði 3. og 4. málsl. 1. mgr. 39. gr. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag og er heimilt að taka mið af fjárhagslegum styrk félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um álagningu dagsekta í reglugerð.“ Í III. kafla (3. gr.), sem heitir Breyting á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, með síðari breytingum, segir: „Við 152. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Hlutafélagaskrá skal leggja dagsektir á hlutafélag sem fer ekki að ákvæði 2. og 3. málsl. 1. mgr. 63. gr. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag og er heimilt að taka mið af fjárhagslegum styrk félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um álagningu dagsekta í reglugerð.“ Í IV. kafla (4. gr.), sem heitir Breyting á lögum um sameignarfélög, nr. 50/2007, með síðari breytingum, segir: „Á eftir 51. gr. laganna kemur ný grein, 51. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Dagsektir. Firmaskrá skal leggja dagsektir á sameignarfélag sem fer ekki að ákvæði 3. málsl. 1. mgr. 13. gr. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag og er heimilt að taka mið af fjárhagslegum styrk félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um álagningu dagsekta í reglugerð.“ Í 5. gr. sama kafla segir: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2020.“ Greinargerðin er ekki löng. Hún er svohljóðandi: Með frumvarpi þessu er lagt til að það varði dagsektum ef ekki er farið að ákvæðum laga um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Málefni þetta var til umræðu í atvinnuveganefnd á 148. löggjafarþingi og þá fundaði nefndin m.a. með fulltrúum Félags kvenna í atvinnurekstri sem vísuðu til þess að staða mála hér á landi væri óviðunandi hvað varðar hlutfall kvenna í stjórnum félaga. Með lögum nr. 13/2010, um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, voru lögfest ákvæði um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Ákvæðin öðluðust gildi 1. september 2013 þannig að gefinn var rúmur aðlögunartími. Með lögum nr. 49/2011 var gerð sambærileg breyting á lögum um sameignarfélög og lögum um samvinnufélög. Í ákvæðunum felst að þar sem starfsmenn eru fleiri en 50 að jafnaði á ársgrundvelli skuli hvort kyn eiga fulltrúa í stjórn þegar hún er skipuð fleiri en þremur mönnum en þegar stjórn er skipuð þremur einstaklingum skuli tryggt að hvort kyn eigi fulltrúa í stjórn. Í Noregi voru samþykkt lög um kynjakvóta í stjórnum stærri hlutafélaga árið 2003. Þar var kveðið á um að hlutur hvors kyns í stjórn skuli vera að lágmarki 40%. Eftir innleiðingu norsku laganna hækkaði hlutur kvenna í stjórnum hlutafélaga úr 6% árið 2002 í 40% árið 2011. Hlutfall kvenna í stjórnum stórra fyrirtækja í Noregi hækkaði úr fjórðungi stjórnarmanna árið 2004 í 36% árið 2006 og náði 42% árið 2009. Samkvæmt Sissel Jensen, norskum hagfræðingi, er aukinn hlutur kvenna meðal þeirra sem fá hæst laun bein afleiðing kynjakvótans. Konur fá frekar tækifæri til að vera meðal æðstu stjórnenda þegar stjórnin sjálf er skipuð bæði körlum og konum. Þessar niðurstöður koma heim og saman við tilgang laganna, þ.e. að fleiri konur fá tækifæri til áhrifa í viðskiptalífinu. Samkvæmt norsku lögunum er heimilt að leggja dagsektir á þau félög sem ekki fara að lögum við tilkynningar til hlutafélagaskrár. Fari félög ekki að lögum þrátt fyrir álagningu dagsekta getur hlutafélagaskrá hafið ferli sem endar með slitum félagsins. Geri hlutafélagaskrá kröfu um slit félags vegna vanrækslu lagaskyldu getur slíkt mál farið fyrir dómstóla. Þrátt fyrir að Ísland hafi fylgt nokkuð fast á eftir fordæmi Noregs með lagasetningu um kynjakvóta í stjórnum félaga hefur ekki náðst sami árangur á Íslandi. Gefinn var rúmur aðlögunartími fyrir gildistöku ákvæða um hlutfall kynja í stjórnum en hlutfallið hefur ekki jafnast og ákvæðum hefur í reynd ekki verið fylgt. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands voru konur 26,1% stjórnarmanna fyrirtækja sem greiða laun og skráð eru í hlutafélagaskrá í lok árs 2017. Hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja með yfir 50 launþega náði hámarki 33,2% árið 2014 en hefur farið lækkandi síðan. Hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja með færri en 50 launþega stendur í stað á milli ára. Íslensk lög um þetta eru byggð á þeim norsku en ekki er þar að finna sambærileg viðurlagaákvæði. Flutningsmenn telja tímabært að skýrt verði kveðið á um það í lögum að leggja skuli dagsektir á þau félög sem ekki fara að ákvæðum um hlutföll kynja í stjórnum svo að markmið þeirra nái fram að ganga. Ég tel þetta vera þannig mál að þingheimur ætti að geta sameinast um það, enda eru flutningsmenn þingmenn úr öllum flokkum á þingi. Við ættum að geta afgreitt þetta þjóðþrifamál, að ég tel, fljótt og vel hér á þingi. Að nýafstöðnum kvennafrídegi tel ég að svona mál sé eitthvað sem við eigum að koma sem hraðast í gegnum löggjafarþingið þar sem við erum að styrkja allt regluverk í kringum lög um sem jafnastan hlut kynjanna í samfélaginu, hvort sem er í stjórnum fyrirtækja, í þessu tilfelli, eða annars staðar. Afleiðingin af því er aukinn styrkur kvenna almennt í fyrirtækjum, í atvinnulífinu og í stjórnunarstöðum í samfélaginu. Okkur veitir ekkert af krafti kvenna þar. Á fjöldafundi á Arnarhóli í gær var sagt: Breytum ekki konum, breytum samfélaginu. Þetta tel ég vera einn af mörgum hlekkjum í þeirri keðju að gera samfélagið þannig að karlar og konur standi jafnfætis alls staðar í samfélagsstiganum. Við þurfum að styrkja konur til að axla ábyrgð í stjórnum fyrirtækja - þær eru tilbúnar til þess - og vera öflugir þátttakendur hvar sem er í samfélaginu jafnt í fyrirtækjarekstri sem viðskiptalífi eða þangað sem hugur þeirra leitar. Ég vil að lokum vísa frumvarpinu til efnahags- og viðskiptanefndar eftir 1. umr. Ég treysti því að það fái góða málsmeðferð þar. Við getum vonandi gert þetta frumvarp að lögum sem fyrst.
Herra forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að ég skuli ekki fagna þessu frumvarpi vegna þess að ég er í hjarta mínu á móti lagaákvæði um kynjakvóta í hlutafélögum. Ég tel að slíkt ákvæði gangi í rauninni gegn eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Það að hafa af mönnum réttinn til að ráðstafa sínu hlutafé við atkvæðagreiðslu þegar kemur að skipan stjórna gengur í besta falli á skjön við anda stjórnarskrárinnar. Ég mun koma að því í ræðu á eftir. Ég vil spyrja hv. fyrsta flutningsmann Lilju Rafneyju Magnúsdóttur: Fóru flutningsmenn yfir hvort það hreinlega stæðist, það ákvæði sem lagt er til, að dagsektir geti numið 10.000 kr. til 100.000 kr., en síðan er bætt við að heimilt sé að taka mið af fjárhagslegum styrk félags? Þetta er alveg fullkomlega óljóst ákvæði. Það veit enginn hvað felst í því. Það er umdeilanlegt hver fjárhagslegur styrkur félags er og styrkur eins félags í ákveðinni atvinnugrein getur verið veikleiki í annarri atvinnugrein o.s.frv. Ég dreg í efa að þetta standist hreinlega þær kröfur sem gerðar eru varðandi ákvörðun sekta. Það hefði verið skynsamlegra og betra ef menn hefðu t.d. tengt þetta ákveðinni prósentu af veltu, ef þeir vilja á annað borð fara í dagsektir eins og hér er lagt til. Ég spyr líka: Hafa hv. [[Forseti hringir.]]flutningsmenn velt því fyrir sér hvaða afleiðingar slíkar dagsektir geti haft fyrir íslensk fyrirtæki?