Forseta hefur borist erindi frá þingflokki Framsóknarflokksins um mannaskipti í nefndum, samanber 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Silja Dögg Gunnarsdóttir taki sæti sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd í stað Þórunnar Egilsdóttur og Þórunn Egilsdóttir taki sæti Líneikar Önnu Sævarsdóttur sem varamaður í sömu nefnd.
Borist hafa bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 710, um birtingu alþjóðasamninga, frá Andrési Inga Jónssyni, og fyrirspurn á þskj. 1142, um aðgerðir byggðaáætlunar, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur.
Svo háttar til um 9. dagskrármálið að þingmálinu var útbýtt eftir 1. apríl og þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málið á dagskrá. Lítur forseti svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum við því. Enginn hreyfir andmælum og eru afbrigðin því samþykkt og málið getur komið til umræðu síðar á þessum fundi.
Herra forseti. Í dag fögnum við í Samfylkingunni – jafnaðarmannaflokki Íslands 20 ára afmæli. Flokkurinn var stofnaður á þessum degi árið 2000 af fjölda fólks sem vildi láta drauminn rætast um að vinna saman að sameiginlegum hugsjónum jafnaðarmanna en láta ekki ágreining sundra. Við hefðum auðvitað viljað halda upp á afmælið með talsvert öðru sniði, safnast saman og halda gleðilegan dag en viljum laga okkur að þeim skrýtnu tímum og aðstæðum sem við búum við og sýna auðmýkt gagnvart því flókna verkefni sem bíður okkar allra í þágu Íslands og þjóðarinnar. Samstaða, æðruleysi og samábyrgð fólksins í landinu ásamt þekkingu vísindamanna hefur gert okkur kleift að ná tökum á veiruskrattanum sjálfum en okkar bíður hins vegar mjög flókið verkefni að lágmarka efnahagslegan skaða, koma atvinnulífinu af stað og vernda fólk og heimili landsins. Þar er mikilvægt að hafa grunnhugsjónir jafnaðarmennskunnar að leiðarljósi, félagslegt réttlæti og ábyrga efnahagsstefnu. Það þarf efnahagslegan stöðugleika og mikla atvinnuþátttöku til að ýta undir öflugt og fjölbreytt atvinnulíf sem getur þolað utanaðkomandi áföll en félagslegt réttlæti er jafnframt forsenda þess að það sé hægt, til þess að allir geti þroskað hæfileika sína og nýtt þá í þágu sjálfs sín, samfélagsins og komandi kynslóða. Fyrir utan auðvitað að félagslegt réttlæti er göfugt markmið í sjálfu sér. Samfylkingin mun því halda áfram að leitast við að fylkja saman fólki og knýja fram breytingar til réttláts samfélags, sækja umboð til fólksins í landinu svo við getum komið málefnum okkar og hugmyndum í framkvæmd. [[Gripið fram í: Til hamingju með afmælið.]]
Forseti telur við hæfi að óska hv. þm. Loga Einarssyni og flokki hans, Samfylkingunni, til hamingju með daginn.
Herra forseti. Það blasa við okkur risavaxnar áskoranir í efnahagslífinu og í hagkerfinu. Tugþúsundir manna eru á atvinnuleysisskrá og spáð er rúmlega 7% samdrætti hagvaxtar hér á landi á þessu ári. Grunnatvinnugrein Íslendinga síðastliðin ár, ferðaþjónustan, er nánast eins og sviðin jörð. En nú er lag að byggja upp ferðaþjónustu á ný sem grundvallast á náttúrunni, umhverfisvernd og sjálfbærni. Í öllum efnahagsaðgerðabjörgunarpökkum ríkisstjórnarinnar er afar mikilvægt að ríkisvaldið stígi inn í uppbygginguna eins og hefur verið gert en aðgerðir verði skilvirkar og opinber stuðningur skilyrtur við siðferðilega viðskiptahætti og sjálfbæran rekstur, félagslega jafnt sem umhverfislega. Það skiptir miklu máli að við dettum ekki af leið framsýnna umhverfisvænna lausna við þá uppbyggingu sem er í vændum, þannig að við höldum fast í skuldbindingar okkar við Parísarsamkomulagið en frestum þeim ekki, finnum efnahagslegan farveg, hvata og lausnir fyrir sjálfbærri og græna atvinnuuppbyggingu. Stuðningur ríkisins verður að vera markvissari og meira um grænar fjárfestingar, græna og sjálfbæra uppbyggingu ferðaþjónustunnar, umhverfisvænar lausnir í matvælaframleiðslu, tækninýjungar og grænt hugvit í orkugeiranum og græna nýsköpun. Áframhaldandi aðgerðir til að sporna við loftslagsbreytingum verða að vera stærri hluti af efnahagsuppbyggingunni eins og við sjáum í löndunum í kringum okkur þar sem áhersla á grænar lausnir við endurreisn efnahagslífsins er mjög skýr og sterk. Fjölmennur evrópskur hópur þingmanna og ráðherra, forstjórar stórra evrópskra fyrirtækja og leiðtogar verkalýðshreyfinga í Evrópu hafa kallað opinberlega eftir því að einblínt sé á grænar fjárfestingar og líffræðilega fjölbreytni til að hefja aftur efnahagslegan vöxt í álfunni. En ég verð að játa að ég sakna skýrari stefnu ríkisstjórnarinnar um græna efnahagsuppbyggingu sem byggir á sjálfbærri og umhverfisvænni endurreisn og viðsnúning. Ég spyr: Hvar eru grænu efnahagsaðgerðirnar? Það voru vonbrigði að frumvörpum sem snúast um umhverfismál var frestað fram á haustþing. Umhverfismálum má ekki vera ýtt til hliðar út af Covid-19 eða öðru, heldur þvert á móti, þau eiga að vera í forgrunni akkúrat núna á svona tímum. Ég hvet hæstv. umhverfisráðherra til dáða í þeim efnum og heiti honum stuðningi við þá vinnu. Leggjum línurnar um hvernig samfélag við viljum byggja upp hér. [[Forseti hringir.]]Það samfélag verður að vera byggt upp með mannúðlegum og grænum lausnum til framtíðar.
Við höfum upplifað stórfurðulega, sorglega og erfiða tíma, en þetta ástand er tímabundið. Við ætlum og munum ljúka krísunni eins fljótt og mögulegt er og við höfum alla burði til að vera áfram sterkt, opið, frjálst, alþjóðlegt og efnahagslega stöndugt samfélag. Heilbrigðisstarfsfólk okkar og sérfræðingar hafa staðið í brúnni og staðið sig vel við að hefta útbreiðslu og takmarka dauðsföll. Þúsund þakkir fyrir það. Ríkisstjórnin hefur kynnt miklar og markvissar aðgerðir sem lúta að efnahagsmálum, aðgerðir sem lúta að því að verja störfin, milda höggið á heimili, halda uppi framkvæmdastigi og gefa svigrúm og súrefni út til atvinnulífsins. Við hér í þessum sal höfum útfært þessar leiðir í góðri samvinnu, að mér finnst. Hér hafa frumvörp tekið verulegum breytingum og almenn samstaða verið um þær mikilvægu aðgerðir sem ráðist hefur verið í. Við leysum nefnilega þau brýnu tímabundnu viðfangsefni sem krísan skapar með áherslu á samstarf, samvinnu og samtakamátt. Það gerum við öll saman, ekki bara við sem hér sitjum. Það þurfa allir að koma með í bátinn og róa í rétta átt. Sveitarfélögin, fjármálakerfið, atvinnulífið og samfélagið allt þarf að koma að endurreisninni. Það býr nefnilega mikill frumkvöðlakraftur í íslensku þjóðinni og þann kraft þarf nú að virkja sem aldrei fyrr. Á sama tíma og ég finn svo mikið til með þeim sem hafa misst vinnuna vona ég að þeim lánist að nýta tímann vel, muna að þetta er tímabundið ástand og nýta tímann til að huga að eigin heilsu, fjölskyldu sinni og vinum. Síðast en alls ekki síst er tíminn núna til að skapa ný tækifæri. Ég veit að fjöldi fólks þarna úti hefur hugmyndir, hugmyndir að vörum, um þjónustu, viðburði o.s.frv. Nú er tími til að láta þær hugmyndir verða að veruleika, nýta þau úrræði sem eru í boði til að aðstoða og koma hugmyndum í verk. Virkjum frumkvöðlakraftinn og sköpunarmáttinn.
Herra forseti. Í síðustu ræðu var rætt um að milda höggin á heimilin. Þannig vill til að 20. apríl reiknaði Hagstofan út vísitölu neysluverðs fyrir síðasta mánuð og sú vísitala hækkaði með þeim afleiðingum að verðtryggð lán heimila hafa líklega hækkað um 25 milljarða núna um mánaðamótin vegna þess að ársverðbólgan mælist nálægt 6% samkvæmt því sem kom fram í hækkun milli mánaða hjá Hagstofunni. Inni í þessum vísitöluútreikningi Hagstofunnar núna er reiknað með gæðum og þjónustu sem er ekki til, sem er ekki á markaði, flugfargjöld, pakkaferðir, á þeim tíma hárgreiðsla eins og augsýnilegt er sums staðar. Í staðinn fyrir að sleppa þessum óaðgengilegu vörum og þjónustu er miðað við næsta mánuð á undan. Ég spyr hvort þetta verði raunin fram eftir árinu, að reiknað verði með verði flugfargjalda eins og það var í marslok eða eitthvað slíkt til að halda áfram að pumpa upp vísitöluna. Hækkunin núna sýnir okkur enn nauðsyn þess að ríkisstjórnin taki nú þegar til við það að frysta þessa sömu vísitölu. Það var ekki gert fyrir tíu árum, líklega stærstu mistök sem voru gerð þá, sem varð til þess að rúmur tugur þúsunda landsmanna lenti á götunni. Við höfum ekki efni á því að endurtaka slíkt, herra forseti, og ég skora á Hagstofuna að [[Forseti hringir.]]draga til baka þessa útreikninga og þá ákvörðun sem var tekin í síðasta mánuði og reikna þetta upp aftur nú þegar.
Virðulegi forseti. Ég hef alla samúð með ferðaþjónustunni, ekki síst ferðaskrifstofum sem glíma núna við lausafjárvanda. Við fengum inn í þingið mál sem tengist því hvernig á að leysa lausafjárvanda ferðaskrifstofa. Leiðin sem ríkisstjórnin hefur hins vegar valið er alveg með eindæmum og það er með ólíkindum að ríkisstjórnin hafi valið þá leið að ganga svo freklega á rétt neytenda. Ég undirstrika að ég skil lausafjárvanda ferðaskrifstofa og hann þarf að leysa en það verður ekki gert með því að ganga á réttindi neytenda. Ég sit í atvinnuveganefnd og um þetta mál var engin umræða í morgun af því að greinilega eru einhver áhöld um hvernig eigi að leysa málið innan stjórnarflokkanna. Það liggur líka ljóst fyrir að þessi leið ríkisstjórnarinnar gengur freklega gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, gegn eignarréttinum. Ég spyr, virðulegi forseti: Af hverju þetta skyndilega sinnuleysi ríkisstjórnarflokkanna, þar með talið Sjálfstæðisflokksins, gagnvart eignarréttinum? Af hverju er ekki hægt að taka tillit til neytenda? Af því að neytendur eru ekki útgerðarmenn? Af því að Neytendasamtökin eru ekki samtök hagsmunaaðila í útvegi? Leiðin sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa ákveðið gengur bæði gegn eignarrétti og hagsmunum neytenda. Við þurfum engu að síður að taka utan um ferðaskrifstofurnar. Ef málið breytist ekki í meðförum nefndarinnar mun ég þess vegna leggja til tillögu í anda Dana, þ.e. að verja neytendur en halda líka uppi eðlilegu umhverfi, eins eðlilegu og hægt er í því annarlega umhverfi sem við búum við núna. Ég furða mig á leið Sjálfstæðisflokksins sem allt í einu sýnir svo skringilegt sinnuleysi gagnvart eignarréttinum. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Af hverju?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hv. þingmanni og formanni Samfylkingarinnar til hamingju með daginn og vegni ykkur vel. Ég vil líka færa framlínufólki, heilbrigðisstarfsfólki, lögreglu og viðbragðsaðilum bestu þakkir fyrir ótrúlega frammistöðu á undanförnum dögum og mánuðum. En ég velti fyrir mér hvað sé fram undan hjá okkur, þjóð sem hefur búið við bestu kjör. Hér var sagt í þessum stól fyrir nokkru síðan að það þyrfti 1.000 milljarða á næstu 20 árum eða u.þ.b. til að halda í skottið á þeim lífsgæðum sem þjóðin býr við í dag. En það er alveg ljóst að Covid-veiran hefur stöðvað eða hægt verulega á því að við náum því markmiði okkar. Virðulegur forseti. Ég velti því fyrir mér hvað þurfi að gera til þess að atvinnulífið komist í gang og við getum farið að efla og nýta þær auðlindir sem landið býr yfir. Hér rétt áðan var kallað eftir nýjum og grænum lausnum. Það eru mörg tækifæri í því. Hér er mikil orka í fallvötnunum og iðrum jarðar sem getur skapað þúsundir framtíðarstarfa, vel launaðra starfa sem unga fólkið kallar eftir og við í þinginu köllum líka eftir tekjum af því atvinnulífi sem þannig getur skapast. Hér eru einnig mikil tækifæri í landbúnaði. Það eru mikil tækifæri í garðyrkjunni og við megum ekki láta þau fara fram hjá okkur. Núna eru aðrar þjóðir í Evrópu að loka fyrir innflutning til sín til að styrkja eigin iðnað, til að styrkja eigin innviði. Þar eigum við Íslendingar líka að vera. Stöndum með bændunum, stöndum með garðyrkjunni, veljum íslenskt.
Virðulegur forseti. Í nýlegum tölvupósti sem mér barst segir m.a. orðrétt, með leyfi forseta: „Sveitarfélögin eru að neita að semja um kostnað geðheilsu barnsins míns. Covid-lokanir í skólum hafa verið nógu slæmar en þetta verkfall er algjörlega óskiljanlegt fyrir barn og lokanir í skólum valda barni mínu óbætanlegum skaða. - Móðir í Kópavogi.“ Hvers vegna er svo erfitt að semja um kjör láglaunafólks sem er bara með 320.000 kr. á mánuði fyrir skatt? Ég hef spurt ráðherra ríkisstjórnarinnar í óundirbúnum fyrirspurnum um það hvaða snillingur hafi reiknað það út að lífeyrislaun séu að meðaltali um 250.000 kr. á mánuði, atvinnulausir fái 290.000 kr. á mánuði, lágmarkslaun séu 335.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Ég spyr einnig hvers vegna hlutabótalaun séu 400.000 kr. að lágmarki. Engin svör hafa komið fram um þennan mismun. Hið rétta er að þetta er ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi. Að borga fólki laun sem eru undir fátæktarmörkum er ekkert annað en heimska og það er fáránlegt að viðhalda svona grófri mismunun. Við eigum að vinna að réttlátu samfélagi. Það á að vera sjálfsagt að kjör fatlaðs fólks og langveiks fólks, eldri borgara, atvinnulausra og láglaunafólks séu mannsæmandi. Rétt væri að 400.000 kr. á mánuði fyrir skatt verði lágmarkið og það strax. Í því samhengi er tillaga Öryrkjabandalagsins um að grunnlaun hækki um 41.000 kr. á mánuði árið 2020 mjög sanngjörn. En svarið er nei, sem er undarlegt, sérstaklega í ljósi nýlegra hækkana til okkar og annarra æðstu embættismanna, eins og það er orðað í fréttum. Já, en því miður er það svo að enn einu sinni er ekki sama Jón og séra Jón, æðstu embættismenn þjóðarinnar.
Herra forseti. Samfylkingin – jafnaðarmannaflokkur Íslands á stórafmæli í dag og þökkum við kærlega góðar kveðjur frá hæstv. forseta og þingmönnum. Já, hún er 20 ára gömul, kornung, rós í blóma en þó gömul sál. Hún hefur eins og sumir tvítugir gengið í gegnum ýmislegt þroskandi en heldur þó fast í rætur sínar sem liggja í jafnaðarmennskunni. Eins og gjarnt er í afmælum langar mig að vera ögn væmin og tala einmitt um jafnaðarmennskuna, um jöfnuð, að jafnræði gildi milli okkar allra, íbúa jarðarinnar, óháð búsetu, óháð efnahag, kyni, kynþætti, kynhneigð, óháð lífsskoðunum, já, bara óháð þannig að við höfum jöfn tækifæri til þroska og velsældar. Á tímum sem þessum þegar við erum að koma okkur í gegnum Covid-brimskaflinn verður hugsjón jafnaðarmennskunnar að vera rauði þráðurinn, að við hvert skref sem tekið er sé alltaf fyrsta spurningin: Hvernig kemur þetta út fyrir heildina? Erum við að gleyma einhverjum hópum? Mig langar þess vegna að hvetja okkur öll til að hugsa ekki að nú verði hver að hugsa um sig, heldur hugsa einmitt: Hvernig kemur þetta út fyrir heildina? Hugsum hvert um annað. Hvað getum við gert til að auka hér jöfnuð? Það er kjörið tækifæri til þess í dag að auka jöfnuð, útrýma stéttskiptingu og tryggja að enginn, hvorki ungur né gamall, búi við fátækt í okkar ríka landi. Þegar við þurfum á stuðningi að halda þarf okkar sameiginlega kerfi, stuðningsnetið okkar, að vera þannig úr garði gert að það geti gripið okkur og skilji engan eftir. Við getum alveg gert það en til þess þarf pólitískan vilja. Við í Samfylkingunni höfum þennan vilja, ekki bara á afmælisdeginum heldur alla daga. Við hvetjum alla koma með okkur í það [[Forseti hringir.]]að auka velsæld í samfélaginu.
Herra forseti. Eins og fleiri hér í dag óska ég þingmönnum Samfylkingarinnar og Samfylkingarfólki til hamingju með daginn. Það er mikilvægt í pólitísku lífi okkar að þau sjónarmið sem Samfylkingin stendur fyrir eigi sér sína málsvara og ágætt að hafa svona lítinn og huggulegan jafnaðarmannaflokk á þingi, [[Hlátur í þingsal.]]bara þannig að hann sé ekki of stór. Ég hef átt ágætt samstarf við bæði núverandi og fyrrverandi þingmenn Samfylkingarinnar og árna þeim og flokki þeirra alls hins besta. Ástæðan fyrir því að ég tek hér til máls er ekki síst að vekja athygli á ákveðnum gjörningi sem virðist vera í gangi af hálfu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem varpar hér inn tugum spurninga um lögbundið hlutverk einstakra stofnana. Ég ætla ekki að draga úr því að það geti verið mikilvægt fyrir þingmenn að velta fyrir sér lögbundnu hlutverki einstakra stofnana en ég velti því hér upp og óska ekkert eftir svari við því í þessari umræðu en bið þingmenn að hugleiða hvort þetta sé rétta leiðin eða hvort hér sé hugsanlega verið að fara eitthvað á svig við tilganginn með fyrirspurnaforminu. Að einhverju leyti eru svör við þessum spurningum í lögum um viðkomandi stofnanir og hægt að fletta því upp þar í lagasafninu sem er öllum aðgengilegt. Ef ætlunin er hjá hv. þingmanni að spyrja um eitthvað tiltekið sem varðar tilteknar stofnanir er hægt að gera það með markvissari hætti en að gera það sem hefur birst okkur hér í dag og í gær. Ég myndi segja að ef þingmaðurinn hefur einhvern afmarkaðan skilgreindan tilgang með þessu spurningaflóði væri rétt að það væri upplýst þannig að ekki væri verið [[Forseti hringir.]]að fylla þingskjölin og verkefni ráðuneytanna með spurningum af þessu tagi, eins ómarkvisst og þetta virðist vera.
Var Birni Leví gefið tækifæri á að svara? Það er meginreglan.
Virðulegur forseti. Það eru ánægjulegar fréttir núna dagsdaglega, margar hverjar, góðar fréttir um að smit eru ekki að greinast dag eftir dag. Sjúkdómurinn er í rénun og við erum á réttri leið. Það sýnir að við tókum rétta ákvörðun þegar við lögðum til að þessi leið yrði farin sem við þekkjum öll svo vel og höfum verið upplýst um dagsdaglega. En núna þarf að halda út og við þurfum að muna eftir því að þetta er ekki búið þrátt fyrir að byrjað sé að losa um eitt og annað sem hefur verið bannað. Við sjáum það bara á umferðinni, hvað hún hefur aukist síðustu vikuna, að þetta er allt að falla í hið eiginlega og venjubundna far. Það er margt komið til að vera. Það er margt sem við drögum lærdóm af eftir að þetta ástand verður yfirstaðið. Ég hef nefnt það t.d. að fundir eða störf án staðsetningar hafa fengið nýja merkingu fyrir ansi marga en við landsbyggðarfólk höfum ítrekað kallað eftir því í gegnum tíðina að hægt sé að gera þessa hluti, marga hverja, sama hvar maður er staddur. Eitt af því sem við treystum á er margs konar nýsköpun, hugvit, verkvit. Við þurfum og erum að styðja við það sem nú þegar hefur komist á koppinn en við þurfum líka að styðja við nýjar hugmyndir. Ég sé það fyrir mér m.a. í lífrænni ræktun, í grænmetisræktun og margs konar þar undir. Þetta er ótrúlegt ástand sem við erum að upplifa, ekki síst þeir sem eru að missa vinnuna og viðurværi sitt, vonandi flestir tímabundið, en engu að síður eru þetta gríðarlega erfiðar aðstæður fyrir marga. Ríkisstjórnin og Alþingi hefur lagt ýmislegt til til að létta undir og gera hlutina bærilegri og þeim aðgerðum er engan veginn lokið. Það er mikilvægt að standa saman sem samfélag og ég hef fulla trú á því að saman munum við rísa úr þessum öldudal og verða enn sterkara samfélag en fyrr. Og svo skemmtilega vill til að í dag er alþjóðlegi handþvottadagurinn, sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur staðið fyrir ár hvert frá árinu 2009 undir yfirskriftinni: [[Forseti hringir.]]Björgum mannslífum. Að lokum vil ég óska Samfylkingunni til hamingju með daginn.
Hæstv. forseti. Nú er atvinnuleysið að verða það mikið vegna Covid-19 faraldursins að menn verða að leita jafnvel aftur til 1920, í upphafi heimskreppunnar, til að finna aðra eins stöðu. Það hljóta allir að vinna að því saman að leita allra leiða til að halda störfum gangandi. Ég ræddi síðast í störfum þingsins um ástand í heimi grásleppuveiða og ætla að halda mig þar vegna fundar sem haldinn var í morgun í atvinnuveganefnd. Vegna alvarlegrar stöðu þeirra sem stunda grásleppuveiðar við Ísland var haldinn fundur í atvinnuveganefnd í morgun þar sem farið var yfir stöðuna. Þar komu fram upplýsingar sem benda eindregið til þess að Hafró hafi gert mistök í útreikningum á aflatölum áranna 1985–2008, en þær tölur eru lagðar til grundvallar útreikninga á ráðgjöf Hafró. Í stuttu máli snýst þetta um að rangur stuðull virðist hafa verið notaður við að umreikna tunnufjölda yfir í aflatölur af óslægðri grásleppu. Það er gert til þess að geta notað tölur frá 1985–2008 í samanburði við þær tölur sem koma eftir 2008, en það ár hófst vigtun á grásleppuhrognum og síðar 2012–2013 á heilli grásleppu eftir að skylt var að landa grásleppunni. Séu þær upplýsingar sem fram komu á fundinum á rökum reistar er líklegt að ráðgjöf Hafrós sé vanreiknuð um 20–25% en tölur um nýtingu grásleppuhrogna hjá vinnsluaðilum á grásleppu ætti að vera auðvelt að nálgast og erfitt er að rengja. Skora ég því á Hafró að hafa samband við vinnsluaðila með það að markmiði að athuga hvort þær ábendingar sem fram komu á fundinum á fundi atvinnuveganefndar í morgun eigi við rök að styðjast því að það eru gríðarlegir hagsmunir í húfi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska Samfylkingarfólki til hamingju með daginn en að því loknu ætla ég að víkja að því að í vetur hefur svo sannarlega reynt á samvinnu og útsjónarsemi okkar allra við að vera öll almannavarnir. Í óvissu dagsins mun áfram reyna á samvinnu og útsjónarsemi við áframhaldandi almannavarnir við úrvinnslu og afleiðingar Covid-19 við að skapa samfélaginu tekjur og við að tryggja velferð allra íbúa. Ég vil sérstaklega gera hér að umtalsefni félagslegar aðgerðir. Í tillögum sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi eru 5,7 milljarðar kr. ætlaðir til að veita mótvægi vegna þeirra áhrifa sem faraldurinn hefur á viðkvæma hópa í samfélaginu. Komið verði til móts við fjölskyldur langveikra eða fatlaðra barna sem hafa þurft að auka umönnun heima fyrir. Fjármagn er ætlað til stuðnings við tómstundir barna af tekjulágum heimilum til að tryggja tækifæri þeirra til íþrótta- og frístundastarfs og átak í náms- og starfsúrræðum fyrir atvinnuleitendur og námsmenn er í vinnslu. Þá er bætt í aðgerðir gegn heimilisofbeldi. Röskun á rútínu getur reynst börnum sérstaklega erfið og rannsóknir hafa sýnt að ofbeldi eykst þar sem álag er mikið á fjölskyldur. Þessi áhersla er því gríðarlega mikilvæg. Félagsleg verkefni eru flest, ef ekki öll, þess eðlis að þau verða ekki leyst nema í víðtæku samstarfi milli ríkis, sveitarfélaga, félagasamtaka, fyrirtækja og einstaklinga. Sem dæmi má nefna að til að tryggja þátttöku barna og unglinga í skipulögðu íþróttastarfi þarf ríkið að miðla fjármagni til sveitarfélaga sem geta þá komið þeim til þarfra verka í samvinnu við stjórnir íþróttafélaganna, þjálfara og tengiliði foreldra. Börn ættu á hættu að detta út úr tómstundastarfi ef ekkert væri að gert. Vinnum gegn því, [[Forseti hringir.]]nýtum samtakamáttinn í kringum íþróttafélögin, tækifærin til viðspyrnu liggja víða.
Virðulegi forseti. Ætli ég byrji þá ekki líka á því að óska Samfylkingunni hjartanlega til hamingju með afmælið. Á landinu öllu eru rúmlega 17.000 háskólastúdentar og þar af stunda um 13.000 nám við Háskóla Íslands. Í könnun sem Stúdentaráð Háskóla Íslands gerði á stöðu nemenda og horfum þeirra á sumarvinnu svöruðu 40% þeirra að þeir væru ekki komnir með sumarstarf þrátt fyrir að vera að leita. Það er athyglisvert að þessi könnun var gerð áður en ljóst var hversu alvarlegt ástandið var orðið. Stór hópur stúdenta segist eiga í erfiðleikum með að mæta útgjöldum sínum í sumar og óttast jafnvel að missa húsnæði sitt. Þessi staða veldur stúdentum og fjölskyldum þeirra skiljanlega mikilli óvissu og óþægindum. Sumarið hefur hingað til verið sá tími sem stúdentar nota til að afla sér tekna. Ríkisstjórnin hefur stigið fram og sagst ætla að tryggja 3.000 störf hjá opinberum stofnunum hjá ríki og sveitarfélögum, auk þess að ætla að bjóða upp á sumarnám sem er vel en það mun hins vegar ekki duga til. Við í Viðreisn höfum viljað sjá þessa aðgerð um störf til handa stúdentum jafnframt ná til einkafyrirtækja svo þau geti ráðið til sín stúdenta tímabundið út þetta sumar til að mæta vanda sem verður augljóslega til staðar þetta sumarið. Stúdentar eiga nefnilega heldur ekki rétt á atvinnuleysisbótum og krafa stúdentahreyfinganna um það hefur verið skýr og hún er skiljanleg, að námsmenn fái aðgang að atvinnuleysisbótum í sumar við aðstæður sem verða mörgum svo þungbærar. Ég veit að stúdentar hafa komið sjónarmiðum um atvinnuleysisbæturnar á framfæri við stjórnvöld og það eru vonbrigði að þetta sé ekki enn komið fram. Ég hvet ríkisstjórnina til að gera betur hvað varðar störf fyrir stúdenta og eftir atvikum atvinnuleysisbætur við þessar aðstæður.
Forseti. Með leyfi forseta: „Frá og með morgundeginum hefjum við vegferð okkar, skref fyrir skref, í átt að bjartari dögum.“ Svona komst hæstv. forsætisráðherra að orði í ávarpi sínu til þjóðarinnar á sunnudaginn. Nú er kominn dagurinn eftir þennan morgundag og hvað gerist þá? Frekar en að sjá eintóm fyrirheit um bjartari daga á dagskrá þingfundar birtist gamall kunningi, stórhættulegt og margtuggið frumvarp dómsmálaráðherra um breytingar á útlendingalögum. Þetta frumvarp vakti hörð viðbrögð þegar Sigríður Andersen birti það í samráðsgáttinni fyrir ári og þegar Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir lagði það fram á þingi. Nú þrjóskast ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur við og leggur fram þetta frumvarp í þriðja sinn, nú á tímum þar sem lítið ber á því eins og til að lauma því fram hjá þjóðinni. Versta breytingin í frumvarpinu er lúmsk, bara brottfall á einum staflið, og hefur það í för með sér að stór hópur fólks sem sækir um alþjóðlega vernd á svo til enga von um að fá hana. Þetta er fólkið sem við sjáum reglulega í fjölmiðlum, fjölskyldur á flótta og fólk sem glímir við veikindi, barnshafandi konur, nýburar og börn í íslensku skólakerfi, fólk sem hefur fengið hæli í ríkjum eins og Grikklandi þar sem fólk býr í tjöldum árum saman án aðgangs að rafmagni og vatni, ríkjum eins og Ungverjalandi og Búlgaríu þar sem flóttafólk á á hættu að verða beitt ofbeldi af lögreglunni, ríkjum sem geta ekki tryggt því mannsæmandi aðstæður þannig að fólk leggst á flótta undan kerfinu sem á að vernda það. Það á að fella niður lagaheimildina sem gerir okkur kleift að leyfa þessu fólki að vera. Verði þetta frumvarp að lögum hefur hvorki Útlendingastofnun né kærunefnd útlendingamála einu sinni heimild til að taka mál þessa fólks til umfjöllunar. Það er ekki hægt að skreyta sig með samstöðu einn daginn en snúa svona baki við flóttafólki daginn eftir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Frumvarp Pírata um frestun nauðungarsölu er komið fram. Það byggir algerlega á frumvarpi sem Hanna Birna Kristjánsdóttir, þáverandi hæstv. innanríkisráðherra, lagði fram á sínum tíma, 2013, takið eftir, það var samt sem áður fimm árum eftir hrunið, versta efnahagshrun á Íslandi. Núna í miðjum Covid-faraldrinum vitum við að líklega verður þetta versta efnahagskreppa Íslands í heila öld. Fimm árum eftir síðasta hrun, í síðustu kreppu, var samt sem áður verið að leggja fram frumvarp um frestun nauðungarsölu. Það er kominn tími til að gefa þessi skýru skilaboð: Alþingi Íslendinga ætlar að fresta nauðungarsölum, alla vega í ár til að byrja með, kannski gæti þurft að fresta þeim lengur í framhaldinu. Um það snýst frumvarp Pírata. Frumvarpið er komið fram. Fordæmi fyrir slíku frumvarpi er til staðar og það rúmast innan ákvæðis stjórnarskrárinnar um eignarréttinn. Þetta gildir bara um heimili fólks þar sem það heldur heimili. Faraldurinn mun valda þessari verri kreppu. Nú er boltinn hjá alþingismönnum sem geta sent þau skilaboð í dag að þeir geta látið prenta frumvarpið upp og setja nafn sitt á það eða hjá ríkisstjórninni sem getur tekið málið upp og útfært með sínum hætti. Boltanum hefur verið kastað. Það er kominn tími á að senda skilaboð út í samfélagið að við ætlum að fresta nauðungarsölum, fólk á að fá það svigrúm. Varðandi þau verkföll sem voru að hefjast núna í dag kl. 12 sem 90% félagsmanna Eflingar samþykktu, sem Efling hafði frestað vegna Covid-faraldursins, þá er Efling búin að semja við Reykjavíkurborg og leysa vinnudeilu með samningum, en samt þráast nokkur sveitarfélög, þ.e. Ölfus, Kópavogur, Mosfellsbær og Seltjarnarnes, öllum stjórnað af Sjálfstæðismönnum, við að semja jafn vel og Efling samdi við Reykjavíkurborg, velferðarsamningana þar, semja jafn vel og Efling gerði við ríkið. Velferðarsamningarnir við Reykjavíkurborg eru fordæmi, þeir eru til staðar. Það er hægt að fara þá leiðina. [[Forseti hringir.]]Það er ekki á borðinu að setja lög á verkfallið. Það sem væri á borðinu fyrir velferð barna sem þessir einstaklingar sinna [[Forseti hringir.]]og barna þessara foreldra væri að setja þau lög að sveitarfélögin þurfi að ganga að sambærilegum [[Forseti hringir.]]samningum og Efling gerði við Reykjavíkurborg.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson var áðan að kvarta undan fyrirspurnum frá mér. Ef hann hefði fylgst betur með í umræðu hérna áður var ég búinn að útskýra ágætlega tilurð þessara fyrirspurna. Ástæðan fyrir því að ég kem í ræðu um fundarstjórn forseta sérstaklega til að tala um þetta er sú að ég saknaði athugasemdar frá forseta um að hv. þingmaður hefði getað óskað eftir að eiga orðastað við mig um þetta mál í staðinn fyrir að tala svona án þess að gefa mér tækifæri til að svara.
Forseti. Já, það er mikilvægt að forseti þingsins gæti jafnræðis í sínum ákvörðunum, þegar kemur að því að liðurinn um störf þingsins er alvanalegur. Þetta vita þingflokksformenn, þingflokksformaðurinn hv. þm. Birgir Ármannsson veit að ef hann ætlar að nafngreina einhvern annan þingmann og tala um verkefni hans í þinginu talar hann við hann fyrir fram og biður hann að koma í andsvar við sig undir liðnum um störf þingsins. Þetta fékk ég staðfest á sínum tíma þegar ég lenti fyrst á þingi. Hv. þáverandi þingmaður, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, þá þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, kom hingað upp og baðst afsökunar á sínum þingmönnum fyrir nákvæmlega þetta brot á meginreglu um að leyfa þingmönnum að bregðast við. Þetta gerði Svandís Svavarsdóttir líka, þá hv. þingflokksformaður Vinstri grænna. Ég veit að þetta er meginreglan í þinginu. Allir vita það og einkennilegt að forseti þingsins skuli ekki hafa brugðist við og á einhvern hátt bent þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins á það að hann skyldi hafa gert slíkt.
Herra forseti. Ég skal fúslega játa að það hefði verið betra og smekklegra af minni hálfu að gera hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni viðvart um að ég ætlaði að nefna hann í ræðu minni. Ég tók fram að ég væri ekki að kalla eftir svari heldur væri að vekja athygli þingmanna á þessu sérkennilega fyrirspurnaflóði frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Ég skal fúslega viðurkenna að það voru mistök af minni hálfu að láta hv. þingmann ekki vita af þessu fyrir fram og lofa að næst þegar ég tek fyrirspurnir eða önnur þingmál frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni eða öðrum til umræðu mun ég láta vita af því fyrir fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir þetta. Það er að sjálfsögðu ekkert mál, við gerum bara betur næst. Ég vil þó benda hv. þm. á að fyrirspurnaflóðið er algjörlega virðulegum forseta að kenna, þar sem ég lagði fram sameiginlegar fyrirspurnir til ráðherra en hæstv. forseta fannst það of fyrirferðarmikil fyrirspurn og þá varð ég að skipta þessu upp fyrir hverja og eina einstaka stofnun. Það er alveg nákvæmlega jafn mikil vinna í heildina en samt mátti ekki sameina fyrirspurnina eins og ég vildi.
Forseti vill taka fram að hann er sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni um að heppilegt hefði verið að hann hefði látið hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vita að hann ætlaði að víkja máli sínu að fyrirspurnum hans. Það er að vísu greinarmunur á hvort þingmenn óska beinlínis eftir því að eiga orðastað við annan þingmann, vilja leggja spurningar fyrir annan þingmann og af sjálfu leiðir þá að þeir verða að láta þann hinn sama vita fyrir fram eða hvort þeir kunni að nafngreina hann í almennu samhengi. Niðurstaða mín er sú sama og komið hefur fram í þessum orðaskiptum, að við þessar aðstæður hefði verið eðlilegra að hv. þm. Birgir Ármannsson, eins og hann hefur þegar játað, hefði látið hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vita. Vegna þess sem hér var sagt um fyrirspurnir hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og úr því að hann upplýsir um það sjálfur er rétt að forseti staðfesti að forseti neitaði að skrifa upp á fyrirspurnir frá hv. þingmanni þar sem einni fyrirspurn var beint að hverju ráðuneyti og beðið um svör við því hver væru lögbundin verkefni ráðuneytisins og allra undirstofnana þess og hvernig fjárveitingum væri háttað til þeirra verkefna og hvers verkefnis um sig. Þetta gerði forseti með vísan til 1. mgr. 57. gr. þingskapa en þar stendur um fyrirspurnir: „Óski alþingismaður upplýsinga ráðherra eða svars um opinbert málefni, sbr. 1. mgr. 54. gr., eða einstakt atriði þess gerir hann það með fyrirspurn er afhent skal forseta. Fyrirspurn skal vera skýr, um afmörkuð atriði og mál sem ráðherra ber ábyrgð á og sé við það miðað að hægt sé að svara henni í stuttu máli.“ Forseti taldi augljóslega álitamál hvort ekki væri komið út fyrir þau mörk þegar í einni og sömu fyrirspurninni átti að spyrja um öll lögbundin verkefni ráðuneytis og allra undirstofnana þess sem og fjármögnun þeirra verkefna og greindi hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni frá því en bauðst til að bera það undir fundinn hvort slíkar fyrirspurnir yrðu leyfðar. Til þess ráðs getur forseti gripið, samanber 2. mgr. þessarar nefndu 57. gr. Þar stendur: „Forseti ákveður svo fljótt sem hann telur sér unnt hvort fyrirspurn skuli leyfð eða ekki.“ - Það er sem sagt ekki sjálfgefið að skrifað sé upp á allar fyrirspurnir. - „Ef vafi er getur forseti þó borið málið umræðulaust undir atkvæði á þingfundi. Skal það einnig gert ef fyrirspyrjandi óskar þess er forseti synjar fyrirspurn.“ Hér átti það ekki við. Forseti hafði ekki tekið endanlega afstöðu til fyrirspurnarinnar, bauðst til að bera það undir fundinn en vafinn í málinu var sá hvort svona viðamikil fyrirspurn væri ekki augljóslega komin út fyrir rammann sem tilgreindur er í 1. mgr. 57. gr. Ég held að það sé óhugsandi að halda því fram að þegar spurt er um öll lögbundin verkefni ráðuneytis, allra undirstofnana þess, fjármögnun allra þeirra verkefna og hvers um sig, sé slíku hægt að svara í stuttu máli, t.d. í tilviki stærstu ráðuneytanna. Forseti hefði verið alveg sáttur við að bera vafann undir þingið en þá kaus hv. þm. Björn Leví Gunnarsson að breyta útfærslu fyrirspurna sinna á þann veg að spyrja um hverja eina stofnun og hvert eitt ráðuneyti. Það telur forseti að rúmist innan rammans, það sé sæmilega afmarkað og mögulegt að svara í sæmilega stuttu máli. Það mun hins vegar leiða til þess að fyrirspurnir hv. þingmanns verða væntanlega allmjög margir tugir. Forseti gæti látið sér detta í hug 60–80 fyrirspurnir en þær verða hver um sig það afmarkaðar að forseti telur sér fært að skrifa upp á þær. Þess vegna hefur hann gert það og telur sig þar með standa með rétti þingmanns til að bera fram fyrirspurn. Ég held að það hafi verið óhjákvæmilegt, þó að það tæki nokkrar sekúndur, að upplýsa um bakgrunn þessa máls úr því að hann var gerður opinber með þeim hætti sem fyrirspyrjandi gerði hér og á undan honum aðrir sem gerðu athugasemdir við fyrirspurnirnar. Þá liggur vonandi algjörlega ljós fyrir þingheimi bakgrunnur þeirra fyrirspurna sem nú dælast inn.
Forseti. Það var ágætt að fá baksögu þessara fyrirspurna en þá bara veit hv. þm. Birgir Ármannsson að þetta er ástæðan fyrir því að fyrirspurnirnar eru svona margar. Ef það væru aðrar og betri leiðir til að fá þessar upplýsingar hratt og vel væri það langbest. Mér heyrist ríkisstjórnin vera að tala um rafræna stjórnsýslu, hún er búin að tala um hana síðan ég datt inn á þing fyrir sjö árum, en það væri náttúrlega leiðin að þessar upplýsingar væru aðgengilegar, að landsmenn gætu séð hvaða verkefni eru í gangi. Kannski er ráð að setja það í forgang þannig að aðrar leiðir séu færar til að fá þessar upplýsingar á skýran og aðgengilegan hátt. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er í fjárlaganefnd og er mikið umhugað um að upplýsingar um mál sem hana varðar skili sér til landsmanna. Það er mjög gott mál. Varðandi störf þingsins þarf þingmaður ekki að hafa óskað eftir því að koma með spurningu til annars þingmanns. Meginreglan er að sá sem gagnrýnir störf annars þingmanns í störfum þingsins býður honum og gefur honum tækifæri til að svara fyrir sig í störfum þingsins. Við skulum ekkert vera að klóra yfir það. Það er meginreglan [[Forseti hringir.]]og Birgir Ármannsson hefur beðist afsökunar sem er gott. Ætlar forseti þingsins ekki bara að segja að það er meginreglan og ekkert að reyna að klóra yfir málið? Ég er bara að segja að hann hefði kannski átt að benda á það.
Forseti var ekkert að klóra yfir málið og tók fram að hann væri sammála því að það hefði verið rétt að hv. þm. Birgir Ármannsson bæri þetta undir Björn Leví Gunnarsson og léti hann vita af því að hann ætlaði að tala. Forseta finnst óþarfi að víkja að honum orðum með þessum hætti þegar engin efnisleg stoð er fyrir því. Forseti tók skýrt fram afstöðu sína í þessu tilviki áðan og ef hv. þingmaður hefði haft fyrir því að hlusta hefði hann ekki þurft að koma með þessar lummur hér núna.
Herra forseti. Varðandi efni spurninganna sem felast í fyrirspurnum hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar er rétt að athuga að ef stofnanir ríkisins eru ekki á þriðja hundrað eru þær a.m.k. vel á annað hundraðið. Um hlutverk þeirra er fjallað í lögum um viðkomandi stofnanir. Þau lög eru alls staðar aðgengileg og hv. þingmenn þurfa ekki að láta einstök ráðuneyti eða aðra fletta því upp fyrir sig. Varðandi fjárveitingar er fjallað um fjárveitingar til hverrar stofnunar um sig í fjárlögum sem eru hér til umfjöllunar á hverju ári þannig að ekki er um það að ræða að hér sé hv. þm. Björn Leví Gunnarsson að kalla eftir einhverjum leynilegum upplýsingum. Þetta er allt aðgengilegt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1099 fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um rekstraraðila sérhæfðra sjóða en til þessa hefur engin heildstæð löggjöf gilt um starfsemi þeirra. Frumvarpið leiðir í íslenskan rétt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/61/ESB um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, svokallaða Alternative Investment Fund Managers Directive, og tekur til starfsemi allra annarra sjóða en verðbréfasjóða. Í greinargerð með frumvarpinu segir að aðalmarkmið tilskipunarinnar sé samræming regluverks milli aðildarríkja og að tryggja einsleitni á innri markaði EES. Lögfesting frumvarpsins hefur í för með sér að til verður nýr eftirlitsskyldur aðili á íslenskum fjármálamarkaði, þ.e. rekstraraðili sérhæfðra sjóða. Nú gilda lög nr. 128/2011 um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði. Þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu hafa áhrif á þá aðila sem reka annars konar sjóði en verðbréfasjóði. Frumvarpið hefur í för með sér ýmsar breytingar á lögum á sviði fjármálamarkaða og þá fyrst og fremst vegna breyttrar hugtakanotkunar. Um markmið og efni frumvarpsins er að öðru leyti rétt að vísa í greinargerð með því. Það er rétt að taka fram, eins og kemur fram í nefndaráliti, að Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands lýsti í umsögn sinni ánægju með að frumvarpið hefði verið lagt fram og kom með nokkrar ábendingar sem nefndin féllst á nær undantekningalaust. Lánamál ríkisins leggja í umsögn sinni til breytingu á hugtakanotkun og fellst nefndin á það, eins og kemur skýrt fram í nefndaráliti. Þá er í frumvarpinu lagt til að við útreikning fjárhæða í lögum sé miðað við opinbert kaupgengi evru. Meiri hlutinn telur hins vegar rétt að leggja til að orðið kaupgengi falli brott úr lögunum þegar það er notað í framangreindu samhengi, með vísan til þess að frá og með 1. apríl sl. birtir Seðlabankinn einungis opinbert miðgengi gjaldmiðla og leggst þá af birting kaup- og sölugengis. Vert er að vekja athygli þingheims líka á umfjöllun nefndarinnar í nefndarálitinu er varðar athugasemdir frá FRAMÍS þar sem samtökin telja að auknar og umfangsmeiri skyldur á smærri rekstraraðila sérhæfðra sjóða séu umfram það sem áskilið er í tilskipuninni og vildu að létt yrði á þeim til samræmis við ákvæði hennar. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins til nefndarinnar er ekki tekið undir þau sjónarmið og m.a. bent á að tekið sé mið af gildandi löggjöf um fjárfestingarsjóði, litið til fjárfestaverndar sem skiptir auðvitað miklu og svo kerfisáhættu í ljósi sérstöðu íslenska fjármálamarkaðarins. Hinar auknu kröfur geri eftirlitsaðilum kleift að fylgjast með þróun kerfisins og áhættu þess. Þá kom fram fyrir nefndinni að þar sem um er að ræða innleiðingu á tilskipun er gert ráð fyrir að aðildarríki uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur um samræmingu reglna en hafi svigrúm til að ganga lengra en þar er lagt til. FRAMÍS gerir einnig athugasemd við að lagt sé til að smærri rekstraraðilum sjóða verði óheimilt að markaðssetja sjóði sína til almennra fjárfesta. Í þessu sambandi er rétt að benda á að þrátt fyrir að rekstraraðilum sérhæfðra sjóða verði óheimilt að markaðssetja til almennings hér á landi er ekki sett bann við því að almenningur leiti að eigin frumkvæði til slíkra sjóða um fjárfestingar. Með frumvarpinu er m.a. lagt til að afnuminn verði einkaréttur verðbréfasjóða og fjárfestingarsjóða til viðtöku á fé frá almenningi með þeim hætti að heimila svokallaða öfuga tilboðsgjöf. Að lokum, herra forseti, er rétt að benda á að meiri hlutinn telur nauðsynlegt að gera breytingar á gildistökuákvæði frumvarpsins þar sem tímasetning gildistöku samkvæmt ákvæðinu er liðin, eins og kemur fram í nefndarálitinu, og eftir samþykkt laga um lýsingu verðbréfa sem boðin eru út í almennu útboði eða tekin til viðskipta á skipulegum markaði kom í ljós að lagfæra þurfti tilvísun í 2. mgr. 12. gr. þar sem vísað er til 4. gr. í stað 6. gr. sömu laganna. Leggur meiri hlutinn fram viðeigandi breytingartillögu. Aðrar breytingartillögur sem gerðar eru eru tæknilegs eðlis og til lagfæringar en hafa ekki efnisleg áhrif. Að þessu sögðu og með vísan til þess skriflega nefndarálits sem hér liggur fyrir leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Þorsteinn Víglundsson, hv. þingmaður og fyrrverandi félagi okkar hér, var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifaði undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir þingsins og með fyrirvara. Þeir sem skrifa undir álitið eru þá hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Ármannsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Þorsteinn Víglundsson, með fyrirvara.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá efnahags- og viðskiptanefnd um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um innlánsdeildir og hæfisskilyrði stjórnarmanna og framkvæmdastjóra samvinnufélaga. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigurbjörgu Stellu Guðmundsdóttur og Hörpu Theodórsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Nefndinni barst umsögn um málið frá Seðlabanka Íslands. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að 2. gr. a laga um samvinnufélög, nr. 22/1991, sem fjallar um heimild samvinnufélaga til að starfrækja innlánsdeildir falli brott. Jafnframt eru lagðar til breytingar á öðrum lögum, samanber II.–VII. kafla frumvarpsins, sem leiðir af brottfalli þeirrar heimildar. Hins vegar eru lagðar til breytingar á 27. gr. laganna um að hæfisskilyrði stjórnarmanna og framkvæmdastjóra samvinnufélaga verði sambærileg því sem á við um stjórnarmenn og framkvæmdastjóra hlutafélaga og einkahlutafélaga. Í umsögn Seðlabankans kom fram að Fjármálaeftirlitið hefði bent á að óheppilegt væri að starfsemi innlánsdeilda færi fram hjá félögum sem ekki lytu sambærilegum varúðarreglum og viðskiptabankar og sparisjóðir. Seðlabankinn styddi framgang frumvarpsins og þakkaði það samráð sem hafði verið viðhaft við samningu þess. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa auk mín hv. þingmenn Óli Björn Kárason, sem er formaður nefndarinnar, Brynjar Níelsson, Smári McCarthy, Oddný G. Harðardóttir, Þorgrímur Sigmundsson, Þorsteinn Víglundsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar á þskj. 1115 um frumvarp til laga um brottfall ýmissa laga. Ég held að þetta sé gleðifrumvarp, enda nefndin einhuga í afgreiðslu sinni. Með frumvarpinu er lagt til að á fjórða tug laga sem lokið hafa hlutverki sínu og ekki verður missir að falli brott úr lagasafninu. Um mat á áhrifum frumvarpsins segir í greinargerð með því að samþykkt þess hefði „þau ein áhrif að auka skýrleika lagasafnsins að því er varðar lög á verksviði fjármála- og efnahagsráðuneytisins“. Nefndin telur jákvætt að ráðuneytið leggi sig fram um að auka skýrleika lagasafnsins með þessum hætti. Bendir nefndin í þessu samhengi á 23. gr. laga um breytingu á ýmsum lögum varðandi leyfisveitingar, þ.e. einföldun regluverks, sem nýlega var samþykkt á Alþingi þar sem 16 lög á sviði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins fengu að fjúka. Nefndin bendir enn fremur á frumvarp til laga um brottfall laga sem tvívegis hefur verið lagt fram, samanber nú síðast 180. mál á 149. löggjafarþingi, sem líta mætti til við frekara hreinsunarstarf. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og undir það rita hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, Þorgrímur Sigmundsson og Willum Þór Þórsson.
Virðulegi forseti. Eins og gefur að skilja styðjum við þetta mál. Ég verð eiginlega að nýta aðeins tækifærið og tala um lagahreinsun, það hvernig við birtum lögin og hvað við birtum af þeim. Þannig vill til, virðulegi forseti, að ég er tölvunörd. Ég leik mér mikið með gögn Alþingis. Svokölluð hliðargögn nota ég mjög mikið og sömuleiðis lagasafnið auðvitað, ekki bara til aflestrar heldur einnig til að forrita gagnvart. Upp á síðkastið hef ég í dágóðan tíma verið að dunda mér við að taka lagasafnið og setja það í svokallað XML-snið sem er tölvulæsilegt snið og hægt er að forrita gagnvart. Við þá djörfu gjörð hef ég komist að því að í lagasafninu er ógrynni af hlutum sem mætti hreinsa til og laga. Mikið ósamræmi er milli þess hvernig kaflar eru skilgreindir, hvort þeir eru undirkaflar, flokkar eða enn annað. Sömuleiðis eru ákveðin eigindi textans sem er óljóst með öllu hvað eigi að þýða og hvernig þar af leiðandi eigi að fara með. Ég er ekki nefna þetta bara til að gorta mig, kannski pínu en ekki bara. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að með því að gera lagasafnið og þingskjöl almennt tölvulæsileg væri hægt að auka skilvirkni að mínu mati þó nokkuð mikið. Ekki bara það, heldur væri líka hægt að gera t.d. fjölmiðlum og hagsmunaaðilum í samfélaginu kleift að fylgjast betur með fyrirhuguðum lagabreytingum og veita umsagnir fyrr. Einfaldasta dæmið sem mér hefur dottið í hug og ég hef nefnt er að hagsmunaaðili úti í bæ ætti að geta merkt við einhverja lagagrein, kafla, bálk eða hvaðeina í lögum sem viðkomandi aðili starfar mjög mikið eftir í sínu daglega starfi og gæti þá fengið að vita af því um leið og lagt er fram frumvarp sem hefur einhver áhrif á þann lagabálk. Þetta er forritunarlega séð mjög lítið mál ef - og einungis ef - gögnin, nefnilega lagasafnið og þingmálin, eru í tölvulæsilegu sniði. Með því að gera þetta, sem virðist kannski vera þurrt og leiðinlegt umræðuefni, er hægt að gera mjög sniðuga og gagnlega hluti. Annað sem við þyrftum þá ekki að velta okkur upp úr er t.d. hvaða áhrif breytingartillögur við breytingartillögur við breytingarfrumvarp hefðu. Við fengjum sjálfkrafa svokölluð „track changes“ skjöl og við værum miklu fljótari að koma okkur inn í lagabreytingar sem hér eru fyrirhugaðar eða gerðar. Þá þarf ekki að nefna það heldur að uppfærslan á lagasafninu væri leikur einn og myndi gerast sjálfkrafa. Hún myndi gerast um leið og lög væru samþykkt á Alþingi, ekki þyrfti að bíða þessarar reglulegu uppfærslu sem er núna tvisvar, þrisvar á ári, enda oft viðamikið starf að uppfæra allan lagatextann á vef Alþingis. Mig langar að nefna þetta hérna vegna þess að maður fær sjaldan tækifæri til að ræða þessi málefni, það hvernig lögin eru framsett og hvernig þau eru skipulögð. Ég held að þetta gleymist svolítið oft á Alþingi, bara af þeirri einföldu og eðlilegu ástæðu að langfæstir þingmenn hafa mikla innsýn í það hvað er nákvæmlega mögulegt að gera með tæknilausnum, að því gefnu að gögnin séu í lagi. Þegar allt kemur til alls er þetta líka einhvers konar bókasafnsfræði, geri ég ráð fyrir, eða a.m.k. einhvers konar gagnafræði sem fólk hefur almennt engan svakalegan áhuga á eða mjög ríka innsýn í. Þess heldur leynast þar tækifærin, virðulegi forseti, og mér fannst rétt að koma örstutt í ræðu og nefna þann vinkil lagasafnsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um vernd uppljóstrara. Við fengum á fund okkar hina ýmsu aðila sem eru taldir upp í nefndarálitinu og ég ætla ekki að lesa þá alla saman upp. Margir skiluðu þess utan umsögnum en komu ekki á fund. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um stöðu uppljóstrara. Markmiðið er að á Íslandi gildi skýr löggjöf um vernd uppljóstrara sem taki mið af ábendingum alþjóðastofnana og fordæmum þeirra nágrannaríkja sem fela í sér bestu framkvæmdina á þessu sviði. Frumvarpið er liður í að skapa Íslandi afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis í samræmi við efni þingsályktunar nr. 23/138 frá 16. júní 2010. Rétt er að rifja upp að í þessu frumvarpi eru tvær tegundir af uppljóstrunum sem er verið að vinna með, þ.e. innri og ytri uppljóstrun, og auðvitað er greint þar á milli. Miðað er við að hin síðarnefnda, þ.e. ytri uppljóstrun, sé jafnan ekki heimil nema hin fyrrnefnda hafi fyrst verið reynd til þrautar. Innri uppljóstrun felur í sér að þrátt fyrir tilmæli laga, siðareglna eða samninga um þagnar- eða trúnaðarskyldu sé starfsmanni sem býr yfir upplýsingum eða gögnum um brot á lögum eða aðra ámælisverða háttsemi í starfsemi vinnuveitanda síns heimilt að miðla slíkum upplýsingum og gögnum í góðri trú til aðila sem stuðlað getur að því að látið verði af hinni ólögmætu eða ámælisverðu háttsemi, t.d. til næsta yfirmanns. Er slíkum aðila þá skylt að stuðla að því að látið verði af hinni ólögmætu eða ámælisverðu háttsemi. Gert er ráð fyrir að í tilviki opinberra starfsmanna sé ekki einungis fyrir hendi heimild til miðlunar í framangreinda veru heldur skylda. Ytri uppljóstrun felur í sér að starfsmanni sem viðhaft hefur innri uppljóstrun án þess að það hafi leitt til fullnægjandi viðbragða sé heimilt í góðri trú að miðla umræddum upplýsingum eða gögnum til utanaðkomandi aðila, þar á meðal fjölmiðla, svo fremi sem hann hefur réttmæta ástæðu til að ætla að um háttsemi sé að ræða sem samkvæmt refsiramma gæti varðað fangelsisrefsingu. Hið sama á við ef slík miðlun telst að öðru leyti í þágu svo brýnna almannahagsmuna að hagsmunir vinnuveitanda eða annarra verði að víkja fyrir hagsmunum af því að upplýsingum sé miðlað. Virðulegi forseti. Mestur tími nefndarinnar fór í skilyrðið um góða trú. Við meðferð málsins fjallaði nefndin töluvert um þetta skilyrði, þ.e. að starfsmaður hafi verið í góðri trú og merkingu þess. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að lögin gildi um starfsmenn sem greina í góðri trú frá upplýsingum eða miðla gögnum um brot á lögum eða aðra ámælisverða háttsemi í starfsemi vinnuveitanda. Fram komu í nefndinni nokkuð margar ábendingar frá umsagnaraðilum um að af umfjöllun um hugtakið „góð trú“ í greinargerð frumvarpsins mætti ráða að hvatir uppljóstrara skiptu máli varðandi hvort hann skyldi njóta verndar en að það væri hins vegar ekki hluti af almennri skýringu hugtaksins og gæti valdið nokkrum vandkvæðum. Í umfjöllun um 1. gr. frumvarpsins í greinargerð kemur skýrlega fram að í hugtakinu „góð trú“ felist í meginatriðum að starfsmaður hafi haft góða ástæðu til að telja að þær upplýsingar sem hann miðlar séu sannar en jafnframt hafi hann talið í þágu almennings að miðla þeim og að hann hafi ekki átt annan kost til að koma í veg fyrir umrædda háttsemi. Þar kemur einnig fram að starfsmenn sem miðla vísvitandi röngum eða villandi upplýsingum eða upplýsingum um smávægileg frávik í þeim tilgangi að koma höggi á vinnuveitendur sína eða aðra njóta því ekki verndar samkvæmt frumvarpinu. Fyrir nefndinni kom fram að hér skipti mestu máli að ekki geti verið um góða trú að ræða þegar vísvitandi væri miðlað röngum eða villandi upplýsingum eða upplýsingum um smávægileg frávik. Hafi tilgangurinn verið að koma höggi á vinnuveitanda leiði sú skýring ein og sér ekki af sér að slíkt komi í veg fyrir að starfsmaðurinn njóti verndar. Þá kom einnig fram að tilvísun í greinargerð til niðurstöðu í máli Mannréttindadómstóls Evrópu frá 2008 í almennum athugasemdum við frumvarpið virðist hafa valdið misskilningi, að umfjöllunin um skilyrði um góða trú í þeim kafla væri einungis endursögn á niðurstöðu dómstólsins sem væri ekki í samræmi við efnisatriði frumvarpsins um skilyrðin. Þá sé niðurstaða dómstólsins ekki heldur í samræmi við niðurstöður margra annarra alþjóðastofnana eða löggjöf nágrannaríkja um hugtakið góða trú eins og það hefði þróast frá þeim tíma er dómurinn féll. Fram kom að skilyrði um góða trú væri mikilvægt verkfæri til að tryggja að starfsmenn gætu ekki borið fyrir sig ákvæði um uppljóstraravernd til að komast hjá ábyrgð vegna miðlunar trúnaðarupplýsinga af vinnustað sem eiga lítið eða ekkert erindi við almenning. Lagt væri til að skilyrðið væri matskennt þannig að meta þyrfti í hverju tilviki fyrir sig hvort starfsmaður gæti talist í góðri trú miðað við atvik og aðstæður þegar miðlunin átti sér stað. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur nauðsynlegt að skýringin á hugtakinu í frumvarpinu sé í samræmi við þann skilning sem nú er lagður til grundvallar í alþjóðasamningum og löggjöf nágrannaríkja. Meiri hlutinn áréttar því að framangreindan kjarna hugtaksins „góð trú“ beri að leggja til grundvallar við túlkun laganna, þ.e. að starfsmaður hafi haft góða ástæðu til að telja þær upplýsingar sem hann miðlar sannar en jafnframt að hann hafi talið í þágu almennings að miðla þeim og að hann hafi ekki átt annan kost til að koma í veg fyrir umrædda háttsemi. Meiri hlutinn leggur hins vegar til breytingu á orðaröð í 1. málslið 1. gr. þannig að lögin gildi um starfsmenn sem greina frá upplýsingum eða miðla gögnum í góðri trú um brot á lögum eða aðra ámælisverða háttsemi í starfi vinnuveitenda þeirra. Meiri hlutinn telur að með þeirri breytingu sé áherslan skýrari á að góða trúin varði hina brotlegu eða ámælisverðu háttsemi. Virðulegur forseti. Við ræddum líka töluvert við meðferð þessa máls um hugtakið „starfsmaður“. Fram komu sjónarmið fyrir nefndinni um að skýra þyrfti þetta hugtak rúmt þannig að verndin næði til mun breiðari hóps. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að hugtakið beri að skýra rúmt og að það geti náð til sjálfstætt starfandi verktaka. Fram kom að ný tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2019 um uppljóstraravernd virðist ná yfir breiðari hóp en lagt er til í frumvarpinu. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og nauðsyn þess að undir hugtakið falli fleiri hópar en ráðnir starfsmenn og verktakar og leggur því til að skýringu á hugtakinu „starfsmaður“ verði bætt við í 1. gr. frumvarpsins. Í 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins er lagt til að í fyrirtækjum eða á öðrum vinnustöðum þar sem eru 50 starfsmenn eða fleiri skuli atvinnurekandi í samráði við starfsmenn setja reglur um verklag við uppljóstrun starfsmanna um lögbrot eða aðra ámælisverða háttsemi. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að samkvæmt lögum væru fyrirtæki flokkuð eftir fjórum mælikvörðum, þ.e. fjölda ársverka, fjölda starfsmanna, fjölda starfsmanna að jafnaði og fjölda starfsmanna að jafnaði á ársgrundvelli. Því væri ekki skýrt við hvaða skilgreiningu á fjölda starfsmanna ætti að miða. Meiri hlutinn tekur undir þessar athugasemdir og leggur til breytingu á lögunum þess efnis að miða skuli við fjölda starfsmanna að jafnaði á ársgrundvelli. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2021. Vinnueftirlitið vakti hins vegar athygli á því í umsögn sinni að í a-lið 2. töluliðar 7. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 2. mgr. 83. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum frá 1980. Þær breytingar fela í sér tæknilegar lagfæringar sem brýnt er að taki gildi sem fyrst til að tryggja þagnarskyldu starfsmanna Vinnueftirlitsins vegna umkvartana sem berast stofnuninni og þannig tryggja trúnað við þá sem leita til stofnunarinnar. Meiri hlutinn leggur því til að a-liður 2. töluliðar 7. gr. öðlist þegar gildi. Meiri hlutinn leggur svo til í fimm liðum og fleiri undirliðum breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegar að mestu leyti. Ég ætla ekki að fara nánar yfir þær en þær má finna í nefndarálitinu. Undir þetta rita hv. þingmenn sú sem hér stendur, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina. Mig langar að taka af öll tvímæli varðandi álitamál sem hafa komið upp. Þau sjónarmið hafa heyrst að þessi lög gildi ekki þegar um er að ræða háttsemi íslenskra fyrirtækja sem sé þá annaðhvort lögbrot eða ámælisverð háttsemi þegar um slíka háttsemi utan íslenskrar lögsögu er að ræða. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann hvort hún deili ekki þeim skilningi mínum að svo sé, að þessi lög nái til starfsemi íslenskra fyrirtækja, jafnvel þótt utan íslenskrar lögsögu sé.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef skilið þetta eins og hv. þingmaður orðar það. Við þekkjum þá umræðu sem hér hefur verið um Samherja, bara svo það sé sagt upphátt, og starfsemi þess fyrirtækis erlendis og allt það sem þar hefur verið greint frá og er í farvegi í kerfinu. Þetta virkar ekki afturvirkt. Við getum verið viss um að þeir sem hafa nú þegar komið fram og upplýst um eitthvað, hvort sem það var sá aðili sem ég nefndi og fyrirtæki eða aðrir, virkar það ekki afturvirkt. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að allir þeir sem hafa hér skattalega festi, eru hér með fyrirtækin sín skráð, íslenskir starfsmenn sem starfa samkvæmt íslenskum lögum, hljóti að eiga að njóta þeirra réttinda sem þetta frumvarp býður upp á. Ég tel afar mikilvægt að við séum samstiga í því og þeirri nálgun.
Virðulegi forseti. Ég verð bara að segja eins og er að ég hef verið í svolitlum vandræðum með þetta mál. Eins og sést á skjölunum er ég ekki með meiri hluta á nefndaráliti, ég hef verið að velta þessu meira og meira fyrir mér og er satt best að segja ekki alveg endanlega búinn að lenda því í kollinum á mér. Ég hef ákveðnar áhyggjur sem ég vona innilega að séu innstæðulausar og lít enn fremur fram á veginn vegna þess að fyrr eða síðar mun koma tilskipun frá EES sem mun fela í sér að við setjum löggjöf í samræmi við þá tilskipun. Fyrst verð ég þó að nefna hugtakið sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór aðeins yfir og við ræddum mjög mikið í nefndinni. Það er þetta hugtak „góð trú“. Ég fagna áherslubreytingunni sem meiri hlutinn leggur til. Ég tel hana jákvæða og til þess fallna að skýra hugtakið þannig að það sé augljósara að það beri að túlka eins og meiri hlutinn nefnir þannig að menn þurfi að vera í góðri trú um að upplýsingarnar séu réttar. Það er ástæða fyrir því að ýmsir umsagnaraðilar skildu hugtakið öðruvísi og hún er sú að þegar uppljóstrun á sér stað er að mínu viti undantekningarlaust farið í manninn. Undantekningarlaust er farið í að reyna að komast að því hver uppljóstrarinn er. Það verður mjög mikið keppikefli þeirra sem uppljóstrað er um. Ég man ekki eftir dæmi um uppljóstrun þar sem þetta gerist ekki og er mjög áberandi. Sömuleiðis ef það er vitað hver uppljóstrarinn er er allt gert til þess að rægja þann uppljóstrara og gera honum upp illan hug. Það er gert að aðalatriði. Við sáum þetta í uppljóstrunum Edwards Snowdens, við sáum þetta í uppljóstrunum Samherja á Íslandi og við sáum þetta í ýmsum uppljóstrunum um Donald Trump, forseta Bandaríkjanna, þar sem menn lögðu alveg gríðarlega áherslu á að vita hver uppljóstrarinn væri til að tryggja að allir vissu hvað þessi uppljóstrari sé hörmulega vond manneskja og hvað henni gangi til. Það er þetta sem vekur upp áhyggjurnar af því að setja skilyrði eins og að viðkomandi sé í góðri trú. Eins og hér hefur verið nefnt var þetta rætt ítarlega á fundum nefndarinnar og nefndarálitið er vonandi nógu skýrt til að taka af allan vafa um að þarna sé ekki átt við að uppljóstrarinn þurfi að vera einhver voðalega göfug manneskja. Það má ekki vera eitthvert aðalatriði fyrir okkur. Aðalatriðið fyrir okkur er spurningin: Hvernig getum við stuðlað að því að þær upplýsingar sem þurfa að komast á yfirborðið komist þangað? Það er spurningin sem við þurfum að spyrja. Þá er afskaplega hvimleitt ef það er einhver vafi á túlkun eða matskennd atriði sem stjórna því hvort uppljóstrari nýtur verndar eða ekki. Sömuleiðis er mjög mikilvægt að einhver sem er að íhuga að uppljóstra eitthvað skilji réttarstöðu sína ansi skýrt vegna þess að mikið er í húfi, jafnvel allt. Uppljóstrarar leggja stundum líf sitt að veði, ekki bara í þeim skilningi að fólk andi heldur líf sitt í þeim skilningi að það á eigur, fjölskyldu og vini. Það á starf og hefur hagsmuni. Fólk getur misst það allt saman ef illa fer og um það eru mýmörg dæmi eins og flestir rannsóknarblaðamenn, a.m.k. erlendis, gætu sagt ykkur og eflaust einhverjir hér. Það er því mjög mikilvægt að þetta hugtak sé skýrt. Ég vona að það sé nógu skýrt, ég ætla svolítið að gera ráð fyrir því. Hins vegar er mitt hlutverk hér að setja þessi lög þannig að ég sé sjálfur fullkomlega viss um þau og í hreinskilni sagt er ég það ekki. Það gleður mig samt að meiri hlutinn sé það. Í nefndarálitinu er einnig nefnt að eitt af skilyrðunum sé að uppljóstrarinn telji það í samræmi við almannahag að uppljóstra. Mér er óljóst hvernig uppljóstrarinn eigi að meta þetta nákvæmlega í öllum kringumstæðum og sömuleiðis hvernig það allt saman er hugsað, nákvæmlega hvað í hverju tilfelli teljist almannahagur. Hvað ef þetta er uppljóstrari sem er að reyna að ná sér niðri á einhverjum, t.d. fyrrverandi vinnuveitanda? Þau sjónarmið komu alveg fram á fundum nefndarinnar að það væri ómálefnalegt og þá ætti það í raun og veru að vera þannig að slíkur uppljóstrari nyti ekki verndar. Það viðhorf er frekar algengt, bara vegna þess að fólk vill að annað fólk sé gott. Almennt gerum við þá kröfu á annað fólk að það sé ekki í hefndarhug, en þegar kemur að uppljóstrurum er oft hefndarhugur á bak við og það er ekki okkar hlutverk að dæma uppljóstrara út frá því hvort þetta eru góðar eða vondar manneskjur eða hvort þeim gangi gott til eða illt gagnvart fyrrverandi vinnuveitanda eða öðrum aðila sem er verið að uppljóstra um. Það er ekki hlutverk löggjafarinnar. Hlutverk hennar er að uppljóstrunin geti átt sér stað, þess vegna verndum við uppljóstrara, ekki vegna þess að það sé góð manneskja eða að henni gangi eitthvað sérstaklega gott til. Þannig lít ég a.m.k. á það og þess vegna er ég efins um skilyrði eins og það að uppljóstraranum þurfi að ganga þetta eða hitt til eða að það þurfi að vera einhver góð trú einhvers staðar eða eitthvert hlutlægt mat uppljóstrarans sjálfs sem stjórni því hvort hann njóti verndar eða ekki. Það er í eðli sínu matskennt og enn verra að það mat liggi svo sterkt hjá uppljóstraranum sjálfum. Það á bara að vera skýrt. Það er í raun og veru sjálfstætt vandamál hversu auðvelt var að misskilja þetta frumvarp og hugtakið „góð trú“. Það er sjálfstætt vandamál vegna þess að það er ekki nóg að vel fari í réttarsal eftir þessa löggjöf. Það er ekki nógu gott. Það mun ekki ná markmiðunum sem við erum að reyna að ná. Hugsanlegir uppljóstrarar sjálfir þurfa að lesa lögin og helst án þess að þurfa að ráðfæra sig við lögfræðing. Það getur falist hætta í því. Hugsanlegir uppljóstrarar þurfa að geta áttað sig á réttarstöðu sinni og verið vissir um að þeir muni njóta verndar ef þeir kjósa að uppljóstra. Það er algjörlega fyrsta stigið. Það er ekki nóg að þetta sé í lagi með hæstaréttarfordæmi seinna meir. Þá ná lögin ekki því markmiði sem þeim er ætlað því að sú staða að uppljóstrarinn sé óviss um það hvort hann njóti verndar eða ekki hefur fælingarmátt og kælingaráhrif löngu áður en málið kemst til kasta dómstóla, fyrir utan að það er þá ólíklegra til að gerast yfir höfuð vegna þess að uppljóstrunin sjálf er ólíklegri til að gerast yfir höfuð. Þá vil ég aðeins nefna sérstaklega eina umsögn frá hv. lögfræðingi sem hefur fengið nafn sitt borið fram í þessari pontu og ansi oft og það er Friðrik Árni Friðriksson Hirst. Hann sendi mjög áhugaverða umsögn þar sem hann mátaði frumvarpið við tilskipun sem hafði ekki verið tekin upp í EES-samninginn þegar hún var skrifuð 11. desember sl. Það er tilskipun sem var samþykkt í Evrópuþinginu og ráðinu 23. október 2019, er sem sé mjög nýleg, og fyrr eða síðar ratar hún inn í EES-samstarfið og þar af leiðandi hingað inn. Ég geri fastlega ráð fyrir því að við samþykkjum hana. Það er ákveðinn munur á því hvernig viðfangsefnið er nálgast í þessu frumvarpi annars vegar og þeirri tilskipun hins vegar. Í fullkomnum heimi hefðum við gert þetta frumvarp í samræmi við þá tilskipun fyrir fram, bæði til að spara okkur tíma, til að þurfa ekki að gera það seinna sem við munum þurfa að gera hvort sem er, og sömuleiðis vegna þess að það er oft, eins og við hljótum að þekkja hér, jafnvel úr öllum flokkum, ágætisleiðsögn í vinnu Evrópusambandsins þegar kemur að tilskipunum og reglugerðum. Við fáum hér oft inn mál þaðan sem eru einfaldlega betur útpæld en við höfum mannskap og burði til, einfaldlega sökum fámennis. Ég geri fastlega ráð fyrir því að þessu máli ljúki ekki með samþykkt þessa frumvarps heldur að þegar tilskipun Evrópusambandsins verði tekin upp EES-samninginn og kemur hingað inn þurfum við að gera nýtt frumvarp. Væntanlega breytum við þessum lögum en ég held að það þurfi svo sem ekkert að endurskrifa þau. Ég held að það hefði verið gott að tímasetningarnar hefðu passað þannig að við hefðum bara gert það frá upphafi. Það er líka það að verði þetta frumvarp að lögum fer strax að myndast einhvers konar venja og fólk í samfélaginu, hugsanlegir uppljóstrarar og kannski aðilar sem hafa áhyggjur af því að einhverju verði uppljóstrað um þá, fer að miða við lögin eins og þau eru í dag. Þá getur verið ruglingslegt og valdið vandræðum að skipta seinna meir um nálgun nema þá að sú breyting sé þeim mun stærri, eins og t.d. þegar við settum ný lög um persónuvernd. Þá breyttist svo rosalega margt að aðilar áttuðu sig á því að þeir þurftu að endurskoða ýmislegt og kannski flest. Það var í sjálfu sér jákvætt eins erfitt og það var fyrir, held ég, allt samfélagið sem var að vísu jákvætt merki ef út í það er farið vegna þess að það er svo margt sem þurfti að laga og var lagað. Þetta eru fyrirvararnir sem ég hef við þetta frumvarp. Ég sé mér ekki fært að standa í vegi fyrir því en ég er heldur ekki alveg á þeim stað að ég geti stutt það í heild sinni, held ég, ég sé til í 3. umr. Sömuleiðis finnst mér heldur ekki tilefni til að vísa þessu aftur til ríkisstjórnarinnar vegna þess að það veldur töfum fyrir utan að ég vil mun frekar þá stóla á að það verk verði gert alveg sérstaklega út frá EES-tilskipuninni, enda engin ástæða til annars í raun og veru nema þá að fara betur yfir málið. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur svo sem farið alveg nógu vel yfir málið í þeim skilningi. Þetta frumvarp var einfaldlega gert áður en þessi tilskipun varð til þannig að tímasetningarnar henta ekki alveg upp á það verklag að gera, skal ég fúslega viðurkenna. Mér finnst það samt leitt og hefði viljað hafa það öðruvísi. Að þessu sögðu þykir mér mjög mikilvægt að alveg skýrt sé að það hvort hugsanlegur uppljóstrari beri einhvern hlýhug eða ekki til annars aðila sem hann uppljóstrar um skipti ekki máli. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé alveg skýrt og ég vona að það hafi komið nógu skýrt fram í nefndaráliti meiri hlutans og ræðum hv. þingmanna hér. Markmiðið er að gera fólki kleift að uppljóstra um það sem þarf að uppljóstra. Það er markmið löggjafarinnar. Við erum ekki að setja löggjöf sem er einhvern veginn þannig að við viðurkennum óþægilegan sannleika eins og vímuefnanotkun eða eitthvað því um líkt og að við séum að búa til umgjörð til að hafa stjórn á því vandamáli. Frumvarpinu er ætlað að gera fólki kleift að uppljóstra. Það hlýtur að vera markmiðið og því ber að nálgast það þannig að mínu mati. Ég vona að allar þessar áhyggjur mínar séu algjörlega innstæðulausar en þær eru til staðar og verða að lágmarki út daginn í dag. Við skulum sjá til hvernig verður með 3. umr., hvenær sem hún verður, og læt hér því staðar numið. Ég verð þó líka að segja að ég hlakka til að sjá útfærslu yfirvalda á því þegar væntanleg EES-tilskipunin verður innleidd og vona þá að þannig verði búið um að enginn vafi verði á neinum hugtökum sem varða þennan mikilvæga málaflokk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta reifun á mörgum mjög áhugaverðum álitamálum sem komu upp í vinnu nefndarinnar og leita á mann þegar maður er að skoða þetta mál. Þetta með góða trú er alveg hárrétt, það er dálítið erfitt hugtak, bona fide, og við fáum þetta frá Mannréttindadómstólnum, þ.e. við fáum viss vandræði við þessa skilgreiningu þaðan sem er að finna í greinargerð. Ég ætla samt ekki að dvelja svo mikið við það hér, heldur langar mig aðeins að heyra hvort hv. þingmaður hefur velt nokkru fyrir sér. Mér finnst hann dálítið ganga út frá því að um sé að ræða einhvern starfsmann fyrirtækis sem sé að segja satt. Hvað ef einhver starfsmaður fyrirtækis er að segja ósatt og er í einhvers konar ófrægingarherferð á hendur gömlum vinnuveitanda eða eitthvað því um líkt? Ég er ekki að gera því skóna að slíkt sé algengt, en þegar við setjum lög þurfum við að gera ráð fyrir öllum möguleikum. Mér dettur í hug að út af þessum möguleika þurfi einhvern veginn að afmarka það hverjir skuli njóta verndar og hverjir ekki. Ef einhver er að segja ósatt um fyrirtæki og bera fyrirtækið þungum sökum sem koma til með að skaða þetta fyrirtæki mjög mikið þegar það kemur fram í opinberri umræðu, kannski erfitt að verjast því og erfitt að neita því, á slíkur aðili að njóta þess háttar verndar sem við erum að tala um í þessu frumvarpi? Þetta er áhugaverð spurning, gjörðu svo vel.
Virðulegi forseti. Ég geri engar athugasemdir við það, auðvitað eiga uppljóstrarar að segja satt. Vandi minn snýr að því að þessi skilningur er til staðar úti í samfélaginu. Það kom alveg fram á fundum nefndarinnar, frá einstaka aðilum sem komu og töluðu við okkur, að svona ófrægingarherferðir væru einhvern veginn í eðli sínu nokkuð sem við vildum ekki vernda, jafnvel þótt það væri satt. Ég hef áhyggjur af því. Það má líka nefna að þegar kemur að því að meta sannleiksgildi megum við ekki gleyma því að það er líka hlutverk fjölmiðla. Ef uppljóstrunin á sér stað í gegnum fjölmiðla eru það fjölmiðlamenn sem spila stóran þátt í öllu sem varðar uppljóstranirnar og heimildarmenn. Það er annar angi af þeirri orðræðu. Aðalatriðið fyrir mér er að það eitt og sér að þetta líti út fyrir að vera eða sé hægt að mála upp sem einhvers konar ófrægingarherferð eigum við ekki að líta á að sé í andstöðu við að uppljóstrarinn eigi að fá vernd. Það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að uppljóstranir, sem ég geri þá að sjálfsögðu ráð fyrir að séu sannar og byggist á réttum gögnum, a.m.k. að uppljóstrarinn telji þau vera rétt, komist upp á yfirborðið. Ég vona að þetta svari spurningunni. Athugasemd mín varðar ekki sannsöglina. Ég er þvílíkur aðdáandi sannleikans að ég verð hálfpirraður út daginn ef ég heyri einhvern ljúga hérna í pontu. Það kemur alveg fyrir, hefur komið fyrir oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, því miður. Athugasemd mín snýr hins vegar ekki að því.
Virðulegi forseti. Ég held að við séum alveg sammála um þetta. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði eitthvað á þessa leið: Ég geri ráð fyrir því að viðkomandi starfsmaður sé að segja satt. Það er einmitt skilgreiningin á góðri trú. Það er einmitt þannig sem ég skil góða trú, að viðkomandi telji sig vera að segja sannleikann og telji í öðru lagi, eins og hv. þingmaður vék að, að þessar upplýsingar eigi erindi við almenning, þær verði að koma fram á opinberum vettvangi og eigi erindi við almenning svo almenningur geti þá myndað sér skoðun á háttsemi viðkomandi fyrirtækis sem hafi þá einhverjar afleiðingar fyrir viðkomandi fyrirtæki. Þar erum við komin með skilgreiningu á almannahag, þ.e. þetta tvennt, að viðkomandi starfsmaður standi í þeirri meiningu að þessar upplýsingar séu sannar og að þessar upplýsingar eigi erindi við almenning.
Virðulegi forseti. Vandi minn er svolítið sá að ég er ekki ósammála frumvarpinu, ég er ekki á móti frumvarpinu og vissulega ekki markmiðum þess, mér finnst óþægilegir hlutir bara enn óljósir og óskýrir sem mér finnst grundvallaratriði að séu skýrir og ljósir. Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér. Það gleður mig að hv. þingmaður skuli hafa komið í pontu þar sem hann skrifaði undir nefndarálitið og lýst þessu svona vegna þess að það rennir áfram stoðum undir það að þetta sé sem skýrast ef á reynir. Að mínu mati höfum við á Alþingi hins vegar ákveðna tilhneigingu til að ofmeta lögskýringargögn. Það hefur komið fyrir að fólk vill koma einhverju áleiðis, einn nefndarmaður stingur upp á því að setja það inn í efnistexta frumvarpsins eða tillögunnar eða hvað það er en frekar er farin sú leið að setja það í nefndarálit, ræður og lögskýringargögn, greinargerð með frumvarpi eða því um líkt. Ég óttast að það sé ofmetin leið. Ég held að við á Alþingi hugsum aðeins of mikið þannig að þegar lögfræðingar og dómstólar fari að útkljá þessi mál fari þeir alltaf í lögskýringargögnin. Þeir fara hins vegar ekkert í lögskýringargögnin nema hafa eitthvert tilefni til þess, þegar lagatextinn sjálfur dugar ekki til. Lögskýringargögn eru nefnilega ekki lög, þau eru lögskýringargögn, og þess vegna hef ég efasemdir um að það dugi að setja það í lögskýringargögnin. Í kenningunni ætti það alltaf að duga en kenningin er ekki raunveruleikinn. Hvað varðar það að upplýsingarnar eigi erindi til almennings finnst mér svo mikilvægt að við hugum að hlutverki fjölmiðla. Það er þeirra hlutverk að ákveða hvað eigi erindi til almennings og hvað ekki. Mér er minnisstætt hið svokallaða Klaustursmál. Þar var ýmislegt sagt sem fólk getur alveg haft sínar skoðanir á hvort átti erindi til almennings, bæði það sem rataði í fjölmiðla og að sögn eitthvað sem rataði ekki í fjölmiðla. Það var og er mikilvægt að fjölmiðlar sjái um þetta en ekki dómarar.
Forseti. Ég stóðst ekki freistinguna að leggja nokkur orð í belg í þessa umræðu, segi ég og strýk á mér belginn, því að hún er býsna áhugaverð og snertir á ansi mikilvægum hlutum og mér finnst mjög gott að umræðan hafi farið fram og dregnar fram þessar pælingar núna í 2. umr. Við ræddum þetta mál í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Umsögn okkar sá ég ekki að fylgdi nefndaráliti, þó að minnst sé á hana sem hluta af þeim gestum sem komu að málinu, umsögn sem við sendum hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Við komum einmitt inn á einhver þau atriði sem hér hafa verið nefnd. Ég hef spurt sjálfan mig ýmissa þeirra spurninga sem t.d. hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur gert og komist að sömu niðurstöðu og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson fór hér yfir varðandi t.d. hvað „í góðri trú“ þýðir, sem var nú ein besta plata Megasar í mínum huga áður en við fórum að vinna að þessu máli, en núna skiptir orðið máli hvað það þýðir. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom áðan inn á ábyrgð fjölmiðla og hlutverk þeirra til að meta hvað eigi erindi til almennings - og vissulega. Sjálfur hef ég tekið á móti upplýsingum sem lekið hefur verið. Ég hef gert það sem blaðamaður í brúnu umslagi á bílastæði. Því hefur verið laumað í vasa minn á bar, hefur verið sent úr dulkóðuðum netföngum o.s.frv. Þær hafa verið sannar og lognar, að mínu mati að sjálfsögðu. Ég hef skrifað upp úr þeim fréttir og ekki. En í dag eru fjölmiðlar ekki eina leiðin og fráleitt eina leiðin til að koma því á framfæri við almenning sem fólk telur þörf á. Hver og einn getur farið mýmargar leiðir til þess. Hér var rædd tilskipun Evrópusambandsins og við ræddum hana aðeins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd líka, fengum umræddan lögfræðing m.a. á okkar fund, og þar var lendingin í umsögn okkar þar sem þetta er tiltölulega nýsamþykkt eða tilskipun frá Evrópusambandinu sem á eftir að fara í gegnum allt það ferli sem við styðjum okkur við og höfum haft sem okkar hald og traust, t.d. þegar við höfum komið að málum eins og þriðja orkupakkanum hér í sölum Alþingis, að rétt væri að bíða þeirrar málsmeðferðar. Við vitum ekki hvernig málið mun líta út að lokinni umfjöllun í sameiginlegu EES-nefndinni en öllum þessum spurningum var líka velt upp í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hv. þingmaður kom inn á, af því að þetta eru sannar og réttar og góðar spurningar sem við þurfum öll að velta fyrir okkur. Ég vildi stinga því hér inn. Ég skil frumvarpið eins og það er að hér sé verið í góðri trú að tala um að ekki sé vísvitandi verið að ljúga. Það er alltaf erfitt. Hvernig ætlarðu að sanna það, hvort sem þú ert blaðamaður að taka á móti umslagi á bílaplani eða uppljóstrari sem rekst á einhver gögn? En frumvarpið er framfaraskref, hluti af fjölmörgum slíkum sem verið er að stíga til að opna á aðgang að upplýsingum og tryggja vernd o.s.frv. Ég er ánægður með að þetta skref skuli vera stigið og ég er algerlega sannfærður um að þessi löggjöf mun þróast. Hér hefur verið nefnd tilskipun Evrópusambandsins, en almennt séð óháð henni mun þessi löggjöf þróast. Þannig að ég lít á þetta sem fyrsta skref.
Virðulegur forseti. Ég er kannski á svipuðum slóðum og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, ég er ánægð með að loks skuli eiga að setja heildstæða löggjöf um vernd uppljóstrara á Íslandi, mér finnst það mjög mikilvægt framfaraskref en ég er á sama stað þegar kemur að hugtakinu „í góðri trú“. Mér finnst mjög mikilvægt að „í góðri trú“ eigi einungis við um sannleiksgildi þeirra upplýsinga sem viðkomandi uppljóstrari er að miðla vegna þess að um leið og það fer að snúast um eitthvað annað, um leið og það fer að snúast um þann hug sem liggur að baki uppljóstrunum erum við komin með vopn í hendi þeirra sem vilja ekki að upplýsingar komist í almannahendur. Hvers vegna segi ég þetta? Hvers vegna er verið að árétta það að upplýsingar megi ekki hafa komið út vegna þess að uppljóstrarinn vildi einhvern veginn koma höggi á vinnuveitanda sinn? Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom aðeins inn á að við viljum að manneskjur séu góðar og að þess vegna viljum við að góður hugur liggi að baki uppljóstruninni. En það getur líka verið góður hugur að baki því að vilja koma höggi á vinnuveitanda sinn sem er eftir innri uppljóstrun ekki til í að hætta t.d. að menga grunnvatn eða að hætta að selja lífshættulegar vörur sem vinnuveitandinn veit að eru hættulegar. Hvers vegna skyldi eðlileg manneskja ekki vilja hefna sín á slíkum vinnuveitanda, vilja koma höggi á hann? Það er hægt að vera góð manneskja og vera í hefndarhug eða vilja koma höggi á atvinnuveitanda sem bregst ekki við eðlilegum ábendingum um lögbrot. Þess vegna finnst mér þessi skrýtna útúrdúrsskilgreining, um að ætlunin hafi ekki átt að vera að koma höggi á vinnuveitandann, ekki eiga heima hér og vera fullsiðapostulaleg. Ef við vitum af vondum starfsháttum og látum vita af þeim og það er ekkert gert til að breyta þeim, hver á hugur okkar til þessa vinnuveitanda að vera? Á hann að vera hlýr? Á hann að vera góður? Eigum við að vera að upplýsa um ólögmæta starfshætti vinnuveitanda okkar af hlýhug til þessa sama vinnuveitanda? Eða er það mögulega vegna þess að starfshættir vinnuveitandans sem við upplýsum um ólögmæta starfsemi hafa gengið gjörsamlega fram af okkur? Ég vildi bara koma því að að fólk sem vill koma höggi á vinnuveitanda sinn þarf ekki endilega að vera að gera það af illum hug og getur vel verið að gera það fyrir hagsmuni almennings. Mér finnst það eina sem skiptir máli vera hvort upplýsingarnar eigi rétt á sér, hvort þær eigi rétt á sér í uppljóstrun og að málið eigi ekki að snúast um hvaða hugur liggi að baki hjá fólki enda er það alltaf matskennt og þar með algjört happdrætti hvort hugur viðkomandi sé metinn góður eða trú viðkomandi sé metin góð eða ekki. Þetta finnst mér varasamt við þetta frumvarp. Sömuleiðis finnast mér vonbrigði að ekki hafi verið tekið meira tillit til tilskipunar Evrópusambandsins og ráðsins vegna þess að sú löggjöf mun koma hingað og það er töluverður skilgreiningarmunur á t.d. innri og ytri uppljóstrun á milli tilskipunarinnar og þessarar löggjafar. Það verður leiðinlegt að þurfa að brjóta upp þær skilgreiningar sem núna eru leiddar í lög í aðrar skilgreiningar þegar tilskipunin kemur hingað, sem hún mun gera og mun taka gildi. Ég vildi bara koma því að að það getur alveg verið góður hugur á bak við það að vilja koma höggi á vinnuveitanda sinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég vildi bara árétta það og taka það fram að ég skrifa undir þetta nefndarálit vegna þess að þarna er einmitt ekki verið að fjalla sérstaklega um þær hvatir, góðar eða illar, sem starfsmenn séu haldnir þegar þeir koma upplýsingum um ámælisverða háttsemi eða lögbrot á framfæri heldur kemur skýrlega fram, í umfjöllun um 1. gr. frumvarpsins í greinargerð, að í hugtakinu „í góðri trú“ felist í meginatriðum að starfsmaður hafi góða ástæðu til að telja þær upplýsingar sem hann miðlar sannar en jafnframt að hann hafi talið í þágu almennings að miðla þeim og að hann hafi ekki átt annan kost til að koma í veg fyrir umrædda háttsemi. Svona skil ég hugtakið „í góðri trú“ og ekki öðruvísi. Ég lít ekki svo á að þarna láti fólk stjórnast af því hvort það er góðar manneskjur eða síður góðar manneskjur heldur einvörðungu að fólk telji ástæðu til að ætla að þær upplýsingar sem það kemur á framfæri séu sannar og eigi erindi við almenning.
Virðulegi forseti. Það er kannski rétt að ég árétti að mér finnst ekki rétt að hafa hugtakið „í góðri trú“ þarna inni. Þetta var mikill ásteytingarsteinn í umræðu Evrópuráðsins og þingsins um þá tilskipun sem nú verður að lögum, þ.e. tilskipun ráðsins, í þeim umræðum sem áttu sér stað áður en hún gekk í gildi og var nánast til þess fallinn að eyðileggja þann grundvöll sem var þar að finna, vilji sumra aðildarríkja til að skilyrða uppljóstraravernd við góða trú uppljóstraranna. Það sem þetta gerir er að það vekur upp vafa. Það gefur okkur huglægt verkfæri til þess að meta hvort uppljóstrun eigi rétt á sér eða ekki. Það setur það í hendur dómstóla að ákveða hvað telst góð trú. Ég tel að auðvitað hjálpi þetta nefndarálit til við þann skilning að þetta eigi bara við um að viðkomandi þurfi að hafa verið í góðri trú um að upplýsingarnar væru sannar. Það er í sjálfu sér ágætt en það er verra að greinargerðin með frumvarpinu sé ekki skýr með það og það er verra yfir höfuð að þetta hugtak sé þarna inni.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Frumvarp þetta, sem er eitt af áherslumálum mínum, hefur verið í undirbúningi í ráðuneytinu sl. tvö ár og snýr að því að auka nauðsynlegt fjármagn til vegaframkvæmda. Álag á vegi landsins hefur aukist mikið á undanförnum árum, m.a. vegna fjölgunar ferðamanna. Á meðan við bíðum eftir að ferðamennirnir komi aftur er því skynsamlegt að nýta vel tímann til undirbúnings framkvæmda og á það hafa ýmsir bent á síðustu dögum og vikum. Markmið frumvarpsins er sem sagt að auka verulega fjármagn til vegaframkvæmda og mæta mikilli þörf fyrir fjárfestingar í samgöngum. Þannig er áætlað að samvinnuverkefni sem hér eru kynnt um vegaframkvæmdir geti skapað allt að 4.000 ársverk sem skiptist á milli hönnunar í hátæknistörfum og verktaka á framkvæmdatíma fyrir utan þau störf sem leiðir af slíkri starfsemi. Því er þetta frumvarp ákaflega mikilvægt verkfæri í því skyni að efla innlenda starfsemi á næstu mánuðum og árum, efla efnahaginn og fjölga störfum. Núna þegar fyrirsjáanlegur samdráttur er í kjölfar Covid-19 faraldursins hefur ríkisstjórnin kynnt fjárfestingarátak sem felur í sér verulega hækkun á fjárfestingarstigi ríkissjóðs á næstu árum. Með þessu frumvarpi er þar af leiðandi líka komið kærkomið fjárfestingartækifæri, til að mynda fyrir lífeyrissjóðina, fjárfesting til langs tíma, 15–30 ára. Frumvarpið er mikilvægur þáttur í að fá aukið fjármagn inn í fjárfestingarátakið og búa til öfluga samvinnu á milli einkaaðila og ríkisins til framtíðar. Á sama tíma hefur ríkisstjórnin lagt mikla áherslu á að efla og fjárfesta í innviðum samfélagsins með sérstöku tímabundnu 18 milljarða króna fjárfestingarátaki, þar af er vægi samgöngumannvirkja um 36%. Það er mikilvægt að bregðast hratt við en gera jafnframt langtímaáætlanir eins og kostur er í þeirri erfiðu stöðu sem samfélagið glímir við, halda áfram að byggja upp vegi, flugvelli og hafnir svo samfélagið verði vel í stakk búið þegar Covid-19 faraldurinn verður um garð genginn og við förum að sjá ferðamenn eins og við sáum áður. Notum því tímann vel og höldum áfram. Ríkisstjórnin hefur lagt mikla áherslu á innviðauppbyggingu á öllum sínum starfsferli, ekki síst samgöngumálin. Því til upprifjunar hef ég tvisvar sinnum lagt fram samgönguáætlun síðustu tvö árin. Í þeirri sem þingið fjallar um núna er umtalsverð aukning fjármuna. Fjármagn til vegaframkvæmda mun aukast um 4 milljarða ár hvert næstu fimm árin. Framkvæmdum upp á 214 milljarða verður flýtt innan 15 ára tímabilsins. Fjármagn til viðhalds og þjónustu mun aukast um 1 milljarð á ári næstu 15 árin. Þá er samkomulag um beina fjármögnun ríkisins í samgöngusáttmála við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu sem er á dagskrá síðar í dag upp á eina 45 milljarða, verkefni alls upp á 120 milljarða. Í samgönguáætlun sem er fyrir þinginu er einnig að finna fyrstu flugstefnu Íslands og fyrstu heildarstefnu um almenningssamgöngur milli byggða. Mikil áhersla er lögð á samgöngumálin. Fyrir utan samgönguáætlun er síðan flýtifjármögnun og samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir sem er hér til umfjöllunar. Með flýtiframkvæmdum sem frumvarpinu er ætlað að flýta mun því losna um framkvæmdafé sem unnt verður að ráðstafa til verkefna sem annars hefðu þurft að bíða lengur en áætlað var. Almannahagsmunir kalla á að brugðist sé við uppsafnaðri þörf með aðgerðum í þágu öryggis og greiðfærni. Umfang fjárfestinga sem áætlað er að leggja þurfi í til þess að koma mikilvægum verkefnum til framkvæmda er slíkt að ljóst er að þeim verður ekki flýtt nema til komi aðrar fjármögnunarleiðir. Forsagan er sú að í júlí 2018 óskaði ég eftir tillögum frá starfshópi að nýjum fjármögnunarleiðum sem gætu hjálpað til við að flýta uppbyggingu brýnna samgöngumannvirkja í þágu umferðaröryggis. Skilaði starfshópurinn tillögum í apríl 2019 þar sem kynntir voru valkostir við fjármögnun og aðferðafræði við forgangsröðun verkefna. Ýmsum leiðum til fjármögnunar með sérstakri gjaldtöku var varpað fram og kostir og gallar metnir út frá aðstæðum hér á landi. Enn fremur voru skoðaðir ýmsir kostir við skipulag og rekstrarfyrirkomulag flýtifjármögnunar, m.a. með hliðsjón af samspili við fjármál ríkisins. Helstu forsendur fyrir ákvörðun um samvinnuverkefni í vegagerð er að vegfarendur eigi val um aðra leið þar sem ekki þarf að greiða notendagjald. Í samvinnuverkefnunum sem hér er fjallað um er lykilatriði að stytting verði á vegalengd og að þannig sé ábati vegfaranda verulegur. Gert er ráð fyrir að notendagjöld standi að mestu undir kostnaði og rekstri. Þessu til viðbótar má færa rök fyrir því að samvinnuverkefni hafi hámarkshagnað í för með sér þegar litið er til ábata samfélags af samgöngubót þar sem val á framkvæmdum er oftar en ekki háð eftirspurn eftir þjónustunni. Þannig fær samfélagið meira fyrir peningana þegar samvinnuverkefni eiga í hlut. Þar að auki kom fram að með þessari aðferð væru oft góðar forsendur fyrir sterkum hvata til nýsköpunar sem geta mögulega leitt til lækkunar á framkvæmdakostnaði og vandaðra vinnubragða í hönnun, framkvæmdum og rekstri. Ýmsar ástæður eru fyrir því að leitað hefur verið til einkafyrirtækja um að koma í auknum mæli að uppbyggingu samgöngukerfa. Í fyrsta lagi geta samvinnuverkefni verið leið til að viðhalda fjárfestingu í erfiðu árferði. Í öðru lagi eru samvinnuverkefni leið til að virkja kosti einkaframtaks í samgöngum, nánar tiltekið nýsköpun og sveigjanleika í uppbyggingu og viðhaldi vegakerfisins. Í þriðja lagi geta samvinnuverkefni stuðlað að því að skattgreiðendur fái meira fyrir peningana sína, þjónustan verði betri og áhættuskipting milli hins opinbera og einkaaðila hagfelld. Að lokum er rétt að nefna að reynsla erlendis frá hefur sýnt að einkaaðilar ná að jafnaði að ljúka við framkvæmdir á styttri tíma en opinberir aðilar, ekki síst þar sem opinberri fjármögnun er oft dreift á mun lengri tíma en þörf er á framkvæmdarinnar vegna. Til að opna á þann möguleika að stærri vegaframkvæmdir séu unnar sem samvinnuverkefni ríkis og einkaaðila er nauðsynlegt að kveða í lögum á um heimildir fyrir Vegagerðina til að fela utanaðkomandi aðilum með samningi fjármögnun tiltekinna framkvæmda, hönnun þeirra, nauðsynlegan undirbúning og uppbyggingu mannvirkjanna, viðhald þeirra og rekstur. Virðulegur forseti. Ég ætla að hafa nokkur orð um markmið frumvarpsins. Það er lagt fram með það markmið að auka nauðsynlegt fjármagn til vegaframkvæmda. Í frumvarpinu felst að lagðar eru til heimildir til handa Vegagerðinni, að undangengnu útboði, til að ganga til samninga við einkaaðila um vegaframkvæmdir í formi samvinnuverkefnis. Það þýðir að Vegagerðin getur falið einkaaðila að sjá um fjármögnun, hönnun, nauðsynlegan undirbúning og uppbyggingu framkvæmdanna ásamt viðhaldi og rekstri í tiltekinn tíma. Samvinnuverkefni felur í sér að greiðslur fyrir verkið geta falist í notendagjöldum, skuggagjöldum eða föstum greiðslum ríkissjóðs til verksala. Ekki er óalgengt að einkaaðili taki nokkra fjárhagslega áhættu, hvort sem er af fjármögnuninni sjálfri og/eða af því að umferðarþungi sé ekki undir áætlun. Það eru áhöld um hvort umferðarspár haldi. Oft er horft til þess að aðilar á markaði búi yfir þekkingu og reynslu sem nýtist við að vinna með áhættu í framkvæmdum. Engu að síður má gera ráð fyrir því að tilboð verktakans um að ganga til samstarfs við ríkið um verkefni hækki í takt við þá áhættu sem hann tekur í samstarfinu en mismunandi mikið eftir aðilum og verkefnum. Í lok samningstíma tekur ríkið við rekstri mannvirkjanna endurgjaldslaust. Við þekkjum svona verkefni. Þarna er verið að lýsa Hvalfjarðargangamódelinu. Þau verkefni sem lagt er til að verði unnin sem samvinnuverkefni í þessu frumvarpi eru eftirfarandi: Hringvegur norðaustan Selfoss og brú á Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót og ný brú þar, Axarvegur, tvöföldun Hvalfjarðarganga, hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í gegnum Reynisfjall og síðan Sundabraut. Í öllum tilvikum hafa vegfarendur val um aðra leið og allar framkvæmdirnar hafa í för með sér aukið umferðaröryggi. Í frumvarpinu eru upplýsingar um hvert og eitt verkefni ásamt upplýsingum sem hafa áhrif á útreikninga notendagjalds, svo sem kostnaðaráætlun þar sem hún liggur fyrir og upplýsingar um vegstyttingu. Megintilgangur frumvarpsins er að veita heimild til að fjármagna samvinnuverkefni að hluta eða að öllu leyti með gjaldtöku af umferð um vegaframkvæmdirnar. Gjaldtakan skal þó ekki hefjast fyrr en framkvæmdum lýkur og aldrei standa lengur en í 30 ár. Notendagjöldin geta staðið að heild eða að hluta undir byggingar- eða framkvæmdakostnaði, viðhaldi, rekstri, þróun eða eðlilegum afrakstri af fjárfestingu vega. Í frumvarpinu er veitt heimild til að semja um að eignarhald mannvirkjanna geti á samningstímanum verið hjá einkaaðilanum en í lok samningstímans skulu mannvirkin teljast eign ríkisins án sérstaks endurgjalds. Í einhverjum tilvikum getur verið eðlilegt að gera ráð fyrir því að félag í eigu ríkisins annist gjaldtöku af mannvirkjum og annist greiðslur til einkaaðila samkvæmt nánari samningi þar um og er því lagt til að Vegagerðinni verði veitt heimild til að stofna sérstakt félag eða fela sérstöku félagi í eigu ríkisins að annast einstaka þætti samvinnuverkefnis. Þingið og þingnefndir munu fara vel yfir þetta og nefndin ætti jafnframt að skoða hvort einnig ætti að heimila Vegagerðinni sérstaklega að geta tekið lán í undantekningartilvikum ef fjármagn frá einkaaðilum reynist of dýrt. Þetta er ekki hluti af frumvarpinu, ég er að bæta þessu við vegna þeirrar umræðu sem við höfum átt síðustu vikur og mánuði. Innheimta notendagjaldanna er nánar útfærð í frumvarpinu og er skýrt kveðið á um að gjaldskrá skuli birt, hver beri ábyrgð á greiðslu notendagjaldanna og innheimtuúrræði. Lagt er til að heimilt verði að leggja á viðbótarálag ef ekið er um mannvirki án þess að greiða fyrir aðgang samkvæmt fyrirframbirtri gjaldskrá. Gert er ráð fyrir að gjaldtaka fari í flestum tilvikum fram með sjálfvirkum hætti. Lagt er til að notendagjöldin og viðbótarálagið hvíli sem lögveð í eitt ár á ökutæki sem ekur um gjaldskyld mannvirki án þess að greiða notandagjaldið. Einnig er kveðið á um eftirlit með gjaldtökunni og viðurlög ef gjaldtakan er ekki í samræmi við kröfur sem eru gerðar í vegalögum eða reglum settum á grundvelli þeirra. Áform um lagasetninguna voru birt í samráðsgátt stjórnvalda 2. júlí sl., fyrir tæpu ári, og drög að frumvarpinu voru birt þar 14. nóvember sl. Niðurstaða áhrifamats vegna frumvarpsins var að af samþykkt þess fælist enginn aukinn kostnaður fyrir ríkissjóð umfram það sem gert er ráð fyrir í ramma málefnasviðs samgangna í fjármálaáætlun. Virðulegur forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er að leggja til heimild til handa Vegagerðinni að semja við einkaaðila um að hafa samvinnu um tilteknar brýnar framkvæmdir. Slíkum framkvæmdum fylgir ýmis ábati í formi tímasparnaðar, minni umhverfisáhrifa, minna slits á innviðum og farartækjum auk aukins umferðaröryggis sem allt stuðlar að þjóðhagslegum ábata. Við núverandi aðstæður svarar frumvarpið brýnni þörf fyrir uppbyggingu fyrir komandi tíma, nýtt álag á vegi með vaxandi ferðamannastraumi. Það svarar brýnni þörf fyrir fjölgun starfa. Það svarar því að fleiri arðsamir fjárfestingarkostir verða fyrir langtímafjárfestingar, til að mynda lífeyrissjóðanna. Ég legg því til að frumvarpi þessu verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það er gott að vera komin með þetta mál hingað inn og ég hlakka til að takast á við að fjalla um það í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég er með nokkur atriði sem mér þætti gott að fá svör við í upphafi fyrst tækifæri gefst hér. Mig langar að spyrja ráðherra aðeins út í þetta með val á verkefnum. Í umsögninni kom aðeins fram það sjónarhorn að hafa lögin þannig að þetta væri bara opið, það væru ákveðin skilyrði sem þyrfti að uppfylla og síðan kæmi Vegagerðin að þeim gefnum með hugmyndir. Það er svolítið sérstakt að sjá þetta í lagasetningu og hvað ræður þessu? Eitt af skilyrðunum er að þetta séu stór verkefni og það er alveg klárt að þessi verkefni eru ekki öll stór. En hvað ræður því að það eru akkúrat þessi verkefni? Mig langar að forvitnast líka um tímaáætlun. Ef svona verður búið um hnútana, er nokkuð því til fyrirstöðu að þetta fari bara hratt af stað? Samhliða þessu er náttúrlega höfuðborgarsamningurinn þar inni, sem er svo sem mál sem er á dagskrá á eftir, en í þeim samningi er verið að tala um flýtigjöld. Ég var að velta því fyrir mér í ljósi þess að hér er verið að tala um stór verkefni sem snúast um leiðir Reykvíkinga inn og út úr borginni og síðan er verið að tala um uppbyggingu á vegum innan borgar, þar er verið að tala um flýtigjöld líka: Hafa menn eitthvað hugsað að þau þurfi mögulega ekki að vera jafn há og óttast var í ljósi þess að verið er að fara í þessar stóru framkvæmdir með þeirri áætlun? Felst mögulega einhver sparnaður í þessari leið fyrir þá íbúa höfuðborgarsvæðisins sem mega síðan vænta flýtigjalda? Hvernig er samspilið þarna? Þetta eru spurningarnar í fyrstu umferð, ég er með aðeins meira sem ég ætla að fá að bæta inn í mínútuna sem ég á eftir.
Virðulegi forseti. Mínúta er ekki langur tími til að svara stórum spurningum. Val á verkefnum - af hverju er þetta ekki alveg opið og engin verkefni talin upp? Ástæðan er einfaldlega sú að það þótti eðlilegt að þingið kæmi að þessu með ákvörðun og að á hverjum tíma væri hægt að koma inn með breytingar við þessi lög, fjölga slíkum verkefnum eða fækka eftir atvikum. Það væri sem sagt ekki nóg að ákveða það í þingsályktun í samgönguáætlun og síðan væri ráðherra það bara í sjálfsvald sett á hverjum tíma. Það er sem sagt þingræðisleg ástæða fyrir því að tiltekin verkefni eru valin. Þessi verkefni eru síðan valin af því að í tímalínunni eru sum þeirra þannig að þau geta farið af stað um leið og frumvarpið er klárað. Þá verður hugsanlega hægt að bjóða þau út í lok þessa árs og koma framkvæmdum af stað. Vegagerðin hefur búið sig undir slíkt. Önnur eru svo sem dæmigerð verkefni sem hefur alltaf verið talað um, samanber Sundabraut og tvöföldun Hvalfjarðarganga. Minni verkefnin eru kannski val og uppfylla skilyrði um aðra leið, styttingu, umferðaröryggi og tímalínu. Varðandi síðan samspilið við samgöngursáttmálann þá eru þetta notendagjöld sem þú greiðir fyrir. Ábatinn verður vegfarandans og auðvitað framkvæmdaraðilans en það verður ábati fyrir vegfarandann að fara styttri og öruggari leið versus að fara gömlu leiðina. Í því felst ábati vegfarendans á hverjum tíma og hefur ekkert með verkefnin innan samgöngusáttmálans að gera í raun og veru. [[Gripið fram í.]]Það eru önnur verkefni.
Herra forseti. Ég ætla að nota seinni mínútuna til að gera athugasemd við og varpa upp spurningum um orðalag í frumvarpinu þar sem talað er um að þeir borgi hlutfallslega mest sem noti mest. Ég skil að menn borgi mest sem nota mest en þetta með hlutfallslega á ég erfiðara með. Ég vísa nefnilega í umræðu um þessi mál á fyrri stigum þar sem talað var um að þeir sem nýttu mikið - og aftur er ég með í huga íbúa höfuðborgarsvæðisins sem keyra þær stóru götur sem verið er að taka gjald af, höfuðborgarsvæðisins útvíkkað - þá var nefnt á einhverjum tímapunkti að það væru jafnvel einhvers konar áskriftargjöld og að ferðamennirnir - og það er svolítið sérstakt að vera að tala um það á þessum tímum sem við lifum nú en þetta á nú að standa lengur - myndu einmitt borga þessi einskiptisgjöld ef svo má segja, þ.e. hærra. Þannig að ég er aðeins að velta fyrir mér því orðalagi að þeir borgi hlutfallslega mest sem nota mest.
Virðulegur forseti. Ég tek bara undir með hv. þingmanni, ég held að skoða þurfi þetta orðalag vegna þess að fyrst og fremst er það auðvitað þannig að þeir borga mest sem nota mest en það verða augljóslega afslættir fyrir fjölda ferða þannig að hlutfallslega borgar sá sem fer einu sinni örugglega mest fyrir þá ferð. Þannig að laga þarf þetta orðalag ef það vekur einhvern misskilning.
Forseti. Þær framkvæmdir sem er heimilað að bjóða út sem samvinnuverkefni eins og kemur fram í frumvarpinu eru þessar sem fram komu, hringvegur norðaustan Selfoss og brú á Ölfusá o.s.frv. Það sem skiptir máli þarna er það hvort fólkið sem þarf mest að nota þessar samgöngur sé hlynnt því að greiða veggjöld, hlynnt því að fara í það fyrirkomulag í staðinn fyrir að fundin sé önnur leið til þess að fjármagna vegaframkvæmdir á Íslandi. Til dæmis eins og væri hægt í staðinn fyrir krónutölur á eldsneyti, sem er gjald á greiddan kílómetra að vissu leyti, að hafa það gjald á kílómetra. Það er hægt að nota kílómetramæla til að reikna það hvað fólk skal greiða í gjöld og það er bara farið yfir það á ársgrundvelli. Það væri ein leið. Það eru aðrar leiðir til að fjármagna þetta. Ég held að langflestir landsmenn vilji ekki veggjöld nema þeir séu neyddir til þess af því að annars yrði ekki farið í þær framkvæmdir. En samt sem áður er það lykilatriði við þessar framkvæmdir. Ég spyr ráðherra: Hefur hann athugað það? Eru þeir landsmenn sem mest þurfa að nota framkvæmdirnar, samgönguúrbæturnar, hlynntir því að greiða veggjöld fyrir það? Það vegur líka þungt hvort almenningur í heild sinni sé hlynntur því eða ekki. Það væri áhugavert ef einhver gerði skoðanakönnun um veggjöld, alla vega af því sem ég hef heyrt er almenningur almennt á móti því. Einnig skiptir máli að aðrar vegaframkvæmdir frestast kannski vegna þessa. Ríkið þarf á einhvern hátt að koma með fjármagn þarna inn af því hér stendur að einkaaðili annist fjármögnun í heild eða að hluta eða taki með öðrum hætti áhættu af gerð og rekstri opinbers mannvirkis. Hvað er þetta í heild eða að hluta? Við vitum að Vaðlaheiðargöngin fóru á þann hátt að ríkið var að ábyrgjast ýmsa hluti. Svo fór þetta allt fram úr öllu og það ríkisbatterí sem hefur eftirlit með svona hlutum sagði: Þetta er bara orðið samkvæmt skilgreiningu ríkisframkvæmd eftir allt klúðrið og aðkomu ríkisins með sífellt meiri fjáraustri. [[Forseti hringir.]]Þetta þarf líka að passa upp á. Ef ráðherra byrjar á að svara þessu.
Virðulegur forseti. Það er ágætt að fá tækifæri til að leiðrétta sumt í máli hv. þingmanns. Þegar hv. þingmaður talar um að aðrar samgöngur frestist er akkúrat hið gagnstæða í gangi. Með því að taka verkefnin út fyrir í aðra fjármögnun flýtast aðrar framkvæmdir sem ellegar væru aftar. Tökum sem dæmi Ölfusárbrú sem er áætlað að komi í kjölfarið á vegaframkvæmdum og átti að byrja held ég 2025 og vera tilbúin 2028. Þegar hún er tekin út fyrir sviga núna er sú fjármögnun laus á bilinu 2025–2028 fyrir önnur verkefni. Það er nokkuð augljóst af því að hún er tekin út fyrir. Ávinningurinn felst hins vegar í því að hún verði búin á sama tíma og vegurinn, 2023 eða 2024, með því að gera þetta. Í þeim verkefnum, allflestum verkefnum, hefur sjónarmið íbúa breyst, sveitarstjórnir jafnvel hvatt til þess að farin yrði þessi leið á nokkrum af þeim stöðum sem m.a. hafa verið valdir. Tökum veginn um Öxi sem væri augljóslega mjög aftarlega í röðinni í forgangsröðun allra verkefna á landinu. Hann getur farið af stað vegna eindreginna óska heimamanna um að hann verði lagður til að styrkja stöðu innan sveitarfélags og að menn séu tilbúnir að greiða gjald vegna þess að hann styttir leiðina um eina 60 kílómetra. Það er ávinningur fólginn í því fyrir notandann. Það er hin stóra breyting í þessu. Varðandi það sem þingmaðurinn fór síðan yfir þá var hann að velta meira fyrir sér heildarálögum í kerfinu. Það hefur ekkert með þetta að gera. Þetta er Hvalfjarðargangamódelið og ef íbúar á Íslandi yrðu spurðir í dag hvort þeir hefðu viljað gera það sem þeir gerðu, greiða fyrir notin og hafa þennan samgöngumáta allan þennan tíma eða þá bíða eftir því að forgangsröðunin gerði það að verkum að menn hefðu verið tilbúnir að fara [[Forseti hringir.]]í þetta, hef ég þá trú að menn hefðu viljað fara í framkvæmdina. Sama gildir um aðrar framkvæmdir. Orkuskipti í samgöngum [[Forseti hringir.]]og breytingar á fjármögnun í kerfinu eru allt annað mál og fyrir utan þetta. Þetta er sérmál og mjög mikilvægt að gera greinarmun á.
Þetta er sérmál að því leytinu til að ekki er verið að horfa á það tekjumódel að finna aðra leið til þess að fá tekjur í vegaframkvæmdir. Þetta er ekki sérmál að því leytinu til að það er einmitt verið að tala um hvernig eigi að fjármagna vegaframkvæmdir. Það er hægt að gera með kílómetrastöðu þannig að allir sitji við sama borð. Við fjármögnum þannig vegaframkvæmdir á Íslandi. Það er því alveg möguleiki, vel inni í myndinni. Hvað varðar þessar framkvæmdir sérstaklega þá getur fólk auðvitað verið ánægt með að taka ákveðin verkefni út fyrir sviga, þ.e. búið er að forgangsraða ákveðnum verkefnum í vegaframkvæmdum út frá forskrift og þau eru sum tekin út fyrir sviga og fjármögnuð. Málið er bara að það er ekki að öllu leyti. Það stendur hérna skýrt að einkaaðilar annist fjármögnun í heild eða að hluta. Þannig að ef ríkið annast fjármögnun að hluta hljóta þeir peningar á endanum að fara úr ríkissjóði, sem er sameiginlegur sjóður landsmanna, peningar sem annars gætu skilað sér í aðrar framkvæmdir. Það verður því að vera skýrt. Er hæstv. sveitarstjórnar- og samgönguráðherra að segja að það sem stendur hérna eigi ekki við? Eiga þessir einkaaðilar að fjármagna þetta í heild eða ætlar ríkið líka að fjármagna? Þá er þetta komið úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Ef þetta er [[Forseti hringir.]]Hvalfjarðarmódelið eru líklega margir landsmenn ánægðir með það. Ef þetta er aftur á móti Vaðlaheiðarmódelið eru mjög margir landsmenn virkilega mikið á móti því, að ríkisframkvæmd sé sett á fót [[Forseti hringir.]]og falin sem einkaframkvæmd.
Virðulegi forseti. Svo ég ítreki það þá er þetta Hvalfjarðargangamódelið. Þegar talað er um að hluta eða í heild þá hefur í þessum sex verkefnum verið horft til tveggja verkefna, þ.e. Hornafjarðarfljóts og Axar þar sem umferðin er minni. Þó að verkefnin séu smærri sé það góð hugmynd að ríkið fjármagni að hluta til til að viðhalda lágum gjöldum, til að viðhalda greiðsluvilja, til að koma framkvæmdinni af stað. Eftir sem áður passar hún jafn vel inn í þetta form, að hluta til fjármögnuð beint af samgönguáætlun, til að mynda 50% eða 40% eftir því hvað menn telja nauðsynlegt til að leggja af stað með, og fá síðan að þá aðila sem eru tilbúnir að fara í þá framkvæmd. Ég vil bara nefna það að þegar menn fóru af stað með Hvalfjarðargangamódelið voru held ég yfir 70% sem ætluðu aldrei að aka þau. Þegar menn eru spurðir fyrir fram eru þeir oft mjög neikvæðir vegna þess að það eru ýmsir aðilar sem mála dökkar myndir. Þegar menn horfa hins vegar í baksýnisspegilinn segja þeir: Auðvitað hefði ég viljað þetta og ég hefði viljað fá miklu fleiri svona verkefni á undanförnum árum svo við sætum ekki uppi með alla þessa þörf en of lítið af peningum.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Ég rak augun í það að hægt verður að fela einkaaðila að innheimta vegtollsgjaldið. Við erum að tala um upphæðir rétt yfir 100 milljörðum, þetta eru 103–118 milljarðar til 30 ára. En við vitum ósköp vel - við höfum Vaðlaheiðargöngin, ekki sem fyrirmynd heldur sem víti til varnaðar um hvernig hlutirnir geta farið úr böndum - að opinberar framkvæmdir og ýmsar framkvæmdir fara úr böndum þannig að þetta gæti orðið margfalt meira. En ef þetta verður gert svona þá verða gjaldskyldir sex staðir á hringveginum, sex staðir þar sem verður gjald, kannski fimmhundruðkall á hverjum stað, við vitum það ekki, þrjúþúsundkall í allt. Verður þá hver aðili með innheimtu á hverjum stað? Hver er kostnaður við innheimtu? Það virðist vera á huldu. Síðan er það hitt sem er merkilegt í þessu og stendur hérna hreinlega: „eðlilegan arð af fjárfestingunni sinni“. Hvað er eðlilegur arður? Hefur einhver fundið nákvæmlega út hvað er eðlilegt að fá í arð af svona fjárfestingu? Ég held ekki og þar af leiðandi verður um ófyrirsjáanlegan kostnað að ræða. Við gleymum líka einu. Einstaklingur sem keyrir þennan veg og er með 300.000 kr. laun borgar þrjúþúsundkall í gjald. Svo kemur annar og keyrir sama veginn og borgar líka þrjúþúsundkall en hann er kannski með milljón í laun. Í sjálfu sér er hann að borga mun minna hlutfalli af tekjum sínum. Þeir eru báðir að nota sama veginn en samt borgar sá [[Forseti hringir.]]sem er á lágmarkslaunum stærri hluta af tekjum sínum í hann.
Virðulegur forseti. Það er gott að fá tækifæri til að leiðrétta hv. þingmann. Þetta módel sem hér er verið að tala um er Hvalfjarðargangamódelið. Það þýðir ekkert að vera að blanda Vaðlaheiðargöngum inn í þetta. Þetta er ekki sú fyrirmynd. Þetta er allt önnur fyrirmynd sem hér er verið að leggja til. Gjaldið verður augljóslega mismunandi eftir því hver framkvæmdin er og hver ávinningurinn er og ávinningurinn verður alltaf notandans af því að ellegar getur hann keyrt hina leiðina. Það er val um aðra leið. Hún verður bara dýrari að aka vegna þess að það tekur lengri tíma, hann eyðir meira bensíni vegna þess að hann kemst aðra öruggari leið, styttri og með minni tilkostnaði. Þannig að ávinningurinn er hans ef hann fer leiðina, alltaf. Það er tilgangurinn með svona leiðum. Engu að síður er eðlilegt að sá sem fjármagnar og tekur áhættu af verkefninu fái eðlilegan ábata af því en ábatinn skiptist á milli notandans og þess sem tekur áhættuna af því að byggja. Hugsunin er Hvalfjarðargangamódelið. Og hvernig gekk það, hv. þingmaður? Það gekk þannig að það stóð algjörlega upp á dag að verkefninu var skilað, eigninni til ríkisins, og gjaldtöku hætt. Nákvæmlega sama er hugsunin í þessum verkefnum, að koma þeim af stað sem hraðast til að búa til aukið umferðaröryggi, búa til ávinning fyrir þá sem fara þær leiðir. Ávinningurinn er þeirra. Þeir geta ellegar keyrt gömlu leiðina. Hún er bara dýrari fyrir viðkomandi. Í því felst munurinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég get ekki verið algjörlega sammála honum. Hann svaraði ekki heldur hver eðlilegur arður af fjárfestingu er. Tökum sem dæmi veg um Öxi, hve margir bílar fara þar um? Hver væri kostnaðurinn á hvern bíl? Það verða ekki margir. Maður getur ekki ímyndað sér að það verði margir sem keyra þar um. Ef þeir sem fara um þennan veg eiga að standa undir þeim kostnaði sem af því hlýst er þar um miklar upphæðir að ræða. Hefur það verið reiknað út hver kostnaðurinn á hvern verður? Við vitum að vísu að það er hægt að fara aðra leið. [[Gripið fram í.]]Er það ekki bara ódýrara? Og fer þá nokkur hinn veginn?
Virðulegur forseti. Það er ágætt að taka Öxi sem dæmi. Þar er ekki áætluð mjög mikil umferð. Hún var árið 2018 220 bílar á dag. Styttingin er hins vegar á bilinu 60–70 km. Ef það eru 100 kr. á kílómetrann þá er ávinningurinn upp á 6.000–7.000 kr. fyrir utan styttinguna í tíma [[Gripið fram í.]]Hvað er hv. þingmaður tilbúinn að greiða fyrir það sem hlutfall af þessari upphæð? Hvað heldur hann að það séu háar fjárhæðir, þegar hægt er að nota þennan veg til að stytta, sem þetta myndi spara til að mynda í flutningum fyrir þá sem eiga ekki leið niður á firðina heldur upp á Hérað eða frá Héraði, að geta stytt þessa leið um þetta? Það er ávinningurinn og það þarf að skipta ábatanum milli notandans - það sé ávinningur af því að fara þessa leið - og þess sem tekur áhættuna að fara í framkvæmdirnar. Í því felst þetta módel [[Forseti hringir.]]alveg eins og Hvalfjarðargangamódelið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi og verð að taka undir orð hans. Ég fagna því að ríkisstjórnin vilji fjárfesta í innviðum. Það veitir ekki af, löngu tímabært víða um land og við eigum að sjálfsögðu að bretta upp ermar hvað það varðar, ekki síst núna. Ég tek líka undir að það er heldur betur mjög mikilvægt að fjölga hér störfum, ekki síst núna, þannig að þetta er allt saman gott og brýnt. Ég er með eina spurningu er varðar þá aðila sem koma að þessum framkvæmdum. Kemur til álita af hálfu hæstv. ráðherra að gera það að skilyrði að ekki sé um hagnaðardrifið fyrirtæki eða félag að ræða þegar hann fer í framkvæmdirnar? Að fyrirtækið eða félagið sem samið er við sé óhagnaðardrifið, eins og við höfum oft barist fyrir í Samfylkingunni þegar kemur að leigufélögum? Við erum jú að reyna að stuðla að jöfnuði á Íslandi og við vitum að veggjöld af þessu tagi bitna harðast á þeim sem hafa lægstu tekjurnar og lægstu innkomuna. Af því að veggjöld eru lögð á fólk óháð efnahag, getum við þá a.m.k. ætlast til að ríkisstjórnin tryggi að ekki sé verið að græða á framkvæmdum eins og þessum?
Virðulegi forseti. Frumvarpið er nokkuð opið og það telur upp hvaða ólíku þætti er verið að heimila Vegagerðinni að gera samning um. Er það einungis fjármögnunin eða er það fjármögnunin, hönnunin, framkvæmdin, reksturinn og viðhaldið? Það er líka talað um að heimilt sé að semja við einkaaðila um innheimtuna. En mér finnst eðlilegast og líklegast, og myndi sjálfur standa fyrir því, að Vegagerðin væri fyrir hönd ríkisins með það félag, innheimtufélagið. Það er þá óhagnaðardrifið félag sem sér bara um innheimtuna. Af því að ég náði ekki að svara hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni þá hefur þróunin verið sú í Noregi að menn stefna á að innheimtukostnaðurinn fari niður fyrir 5%. Hann var miklu hærri þegar alls konar hagnaðardrifin félög stóðu fyrir þessu. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt. Menn verða hins vegar að átta sig á því að ég tel alls ekkert útilokað í einhverjum verkefnum að menn setji slíka samvinnuhugsun á, að þetta sé gert á samfélagslegum grunni. En það þarf að taka áhættuna hjá félaginu sem fer í slíkt inn í þann kostnað. Spurningin er þá hvernig þessi skipting er. Menn þekkja það orðið mætavel í reynsluheimi nágrannaríkja okkar að gera svona samninga. Þess vegna nefndi ég áðan að það gæti verið skynsamlegt að bæta inn í frumvarpið heimild til Vegagerðarinnar um að hún geti tekið lán til að fara inn í framkvæmd reynist í samningum einkafjármagnið vera of dýrt. Til er slík fyrirmynd frá Danmörku, þar kom upp slíkt tilfelli. Frumvarpið er því opið. Það er fyrst og fremst heimild til að fara í þessar framkvæmdir. Það er skilgreint við þessar sex framkvæmdir. Síðan er hægt að raða því saman hvernig menn búa til samningana í hverju og einu tilviki út af fyrir sig.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þarna kom skýrt fram að ef einkaaðili lendir í einhverjum vanda, ef framkvæmdin verður dýrari en ella, ef eitthvað bjátar á, muni ríkið hlaupa undir bagga. Auðvitað er ekki mikil áhætta fólgin í því fyrir einkaaðila að fara í opinbera framkvæmd sem er svo kirfilega tryggð með belti og axlaböndum af hálfu ríkisins og skattgreiðenda og þess vegna ítreka ég mikilvægi þess að ríkið stígi nú fram og standi með íbúum landsins og tryggi að ekki verði gengið til samninga við þá sem ætla að fara í slíka framkvæmd og maka krókinn á því. Ég held að við hljótum að skilja hvað það skiptir miklu máli við svona framkvæmd að það sé ekki gert í [[Forseti hringir.]]þeim tilgangi að hagnast mjög á þessum framkvæmdum sem geta í rauninni aldrei [[Forseti hringir.]]glatast. Við erum að tala um [[Forseti hringir.]]samgöngur, við erum að tala um vegakerfi o.s.frv.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði bara að koma hingað upp og ítreka það sem ég er búinn að segja nokkrum sinnum, að í þessari hugmyndafræði er ábatinn fyrir notandann. Það er ódýrara að fara nýju leiðina. Þú byrjar ekki að borga fyrr en framkvæmdin er komin, hún styttir tíma þinn, hún er öruggari, þú ert með nýrri framkvæmd og öruggari. Hún sparar útblástur, hún er loftslagsvæn. Hún er jákvæð á allan hátt og hún er ódýrari leið fyrir notandann. Hvernig samningarnir eru síðan gerðir til að tryggja að einhverjir séu tilbúnir að fara í framkvæmdina er auðvitað verkefni sem Vegagerðin er að fá með þessu. Er þar verið að seilast í vasa skattgreiðenda eða ríkisins? Nei, það er það ekki. Það er akkúrat það sem þetta þarf að ganga út á. Samningarnir og sá lærdómur sem við höfum dregið af öðrum löndum og Vegagerðin og ráðuneytið hafa verið að kynna sér sl. tvö ár hafa gengið mjög vel. Ég get bara spurt hv. þingmenn af því að Samfylkingin í Reykjavík, borgarstjórn, hefur talað fyrir [[Forseti hringir.]]gjaldtöku hér: Eru menn þar að búast við því að seilst verði í vasa skattgreiðenda? [[Forseti hringir.]]Ég held ekki, ég held að menn séu að reyna að setja upp kerfi sem virkar til að flýta framkvæmdum, [[Forseti hringir.]]búa til störf og búa til arðsama fjárfestingu, m.a. fyrir lífeyrissjóði landsins.
Herra forseti. Meðan við bíðum eftir að fá málið til nefndar eftir 1. umr. verður kannski ekki endilega löng ræða af minni hálfu en frekar svona samtíningur af hlutum sem koma upp í hugann og andsvör á sterum. En þetta er ljóst: Við erum búin að bíða lengi eftir þessu máli. Við höfum talað um það lengi og það hefur átt sér langan aðdraganda, bæði hér innan þingsalar og utan. Ég þekki það að þeir vinnuhópar sem hafa komið að málinu - og upptalningin er ekki stutt í inngangsorðum frumvarpsins - hafa unnið þetta gríðarlega vel og margir komu að málum. Við í umhverfis- og samgöngunefnd höfum á hverjum tímapunkti fengið góðar upplýsingar um hvar málið hefur verið statt. Ég velkist því ekki í neinum vafa um að mikil og ítarleg vinna liggur á bak við allt þetta. Ég held að mjög mikilvægt sé þegar við stjórnmálamennirnir förum af stað núna að hafa í huga að það sem skiptir máli eru hagsmunir almennings, annars vegar að menn komist leiðar sinnar á öruggan hátt og vegakerfið þjóni þeim, samgöngukerfið okkar, eins og best verður á kosið og síðan hitt að það skattfé sem almenningur leggur til í púkkið sé líka nýtt á þann hátt að það þjóni hagsmunum hans sem best. Og þá komum við kannski að þessu samspili. Við vitum að það hefur kannski ekki skilað sér eins og til var ætlast í gegnum árin, það fé sem við hefðum viljað sjá til samgöngumála og þess vegna stöndum við hér. Það sem ég er raunverulega að reyna að segja er að ef við tökum kalt hagsmunamat og ætlum okkur að koma þessum málum í lag þá er þetta leið til þess. Við í Viðreisn höfum ekki verið á móti því nema síður sé að farnar séu þessar leiðir, þ.e. tímabundin sértæk fjármögnun þegar jafnræðis er gætt og vel er vandað til og gegnsæi ríkir. Það eru nokkur mál sem er gott að drepa á og eins og ég segi, við tökum þetta inn í nefndina og hér sitja kollegar mínir í umhverfis- og samgöngunefnd, formaður þar á meðal, og við erum öll einhvern veginn að bretta upp ermarnar. En það eru mörg önnur mál, við erum með samgönguáætlun undir líka og hún tengist þessu auðvitað og síðan er það höfuðborgarsamningurinn. Hlutir eins og að hafa val um aðra leið sem hæstv. ráðherra verður tíðrætt um er klárlega ein af kríteríunum. En ég segi fyrir mína parta: Ég held að ég hafi ekki keyrt Hvalfjörðinn frá því Hvalfjarðargöngin komu þannig að þetta er kannski huglægt val frekar en annað. En þetta er klárlega ein af kríteríunum. Það sem ég varpaði fram áðan í andsvörum: Af hverju er þetta svona? Af hverju erum við ekki bara með skýr skilyrði og síðan er það Vegagerðarinnar að koma fram með hugmyndir, það geta jafnvel verið sveitarfélögin. Þau hafa að sjálfsögðu og eru ekki ólíklega best til þess fallin á stundum til að koma með hugmyndir um hvernig þau vilja sjá málum fyrir komið innan hvers sveitarfélags, komi sér saman um einhver mál og o.s.frv. en það þarf náttúrlega vera samspil svona aðgerða og síðan þeirra sem eru fjármagnaðar af skattfé beint í gegnum samgönguáætlun og ríkissjóð. Af því að Vaðlaheiðargöng voru nefnd hér, reyndar í öðru samhengi, kom sú gagnrýni upp við þá framkvæmd alla að sem einkaframkvæmd þá fór hún á ákveðinn hátt fram yfir í röðinni sem sú ríkisstyrkta aðgerð sem hún var, opinber framkvæmd, og þá brugðust margir ókvæða við þegar þeir áttuðu sig á því að þau hefðu ekki verið á þessum stað í forgangsröðinni ef þau hefðu verið frá upphafi opinber framkvæmd. Og þá veltir maður fyrir sér, og það er eitt af því sem er opið í þessu frumvarpi, hlutfalli þess sem á að greiða með einkaframkvæmdinni eða við greiðum með notendagjöldum, veggjöldum, og hlutfalli þess sem kemur af fjárlögum, þ.e. hversu stórt það hlutfall þarf að vera til að það réttlæti að verkefnið fari í svona forgang, bara svo dæmi sé tekið, ég nefni þetta sérstaklega af reynslunni frá Vaðlaheiðargöngum. Þannig að það er eitt af því sem við þurfum að taka til umræðu, þ.e. hvaða verkefni þetta eru, hversu hátt hlutfallið eigi að vera til þess að það eigi heima inni í þessum pakka, þ.e. hversu hátt eða lágt hlutfall er fjármagnað úr ríkissjóði raunverulega og síðan hvaða áhrif það hefur á hvernig veggjöldin eru reiknuð út. Ég nefndi það hér áðan í andsvörum við hæstv. ráðherra, þetta með hlutfallskostnaðinn, hvernig við reiknum þetta út. Það þarf náttúrlega að stilla þetta töluvert mikið af. Ein af ástæðunum fyrir því að við erum í þeirri stöðu sem við erum núna með vegakerfi er náttúrlega gríðarlegur fjöldi ferðamanna og gæfan gefi að við náum þeim fjölda upp aftur fljótlega, en að við nýtum jafnframt tækifærið á þessu hökti sem nú er til að byggja upp þessa innviði sem við svo nauðsynlega þurfum. Á meðan hér var allt fullt af ferðamönnum er það staðreynd að það gekk ekki alveg nægilega vel, ég tala t.d. um gjaldtöku á bílastæðum, að fá ferðamennina inn það, kerfið okkar var ekki viðbúið í þetta t.d. með bílaleigubíla og annað. Ég sé það á umsögnum í samráðsgáttinni um þessi mál að þar koma ansi harkalegar athugasemdir við akkúrat veggjöldin frá aðilum innan ferðaþjónustunnar. Þetta er því lykilatriði - og nú horfi ég á formann nefndarinnar sérstaklega af því að boltinn er kominn þangað - að þetta sé eitt af því sem við skoðum vel, að við séum alveg klárlega með þessa hluti í lagi þegar kemur að framkvæmdunum. Útreikningar ábata og annað slíkt - þetta er gríðarlega opið verkefni. Ég verð bara að segja: Ég hlakka til að takast á við þetta vegna þess að ef við gerum þetta vel þá horfum við fram á það að hér verða samgönguumbætur sem við höfum ekki séð í mjög langan tíma, mjög mikilvægar. En það þarf að huga gríðarlega vel að því að hagsmunir almennings hinum megin - þeir eru klárlega miklir í því að þetta komist í lag - séu ekki fyrir borð bornir þannig að fólk fari að borga aukalega mjög mikið af því sem við segjum og teljum okkur eiga að vera að gera í gegnum ríkissjóð. Við eigum eftir að fá hæstv. ráðherra á fund til að fara yfir þessi mál. Þetta eru stórar pólitískar spurningar líka. Annars vegar eru þær mjög stórar pólitískar og hins vegar, a.m.k. myndi ég vilja sjá okkur geta búið þannig um málið að það væri ekki alltaf pólitík sem réði hvað færi í gegn vegna þess að það verður bara flókið, það verður erfitt. En það er önnur saga. Það er bara flókið. Ég held að æskilegast væri að við næðum einhvern veginn að búa svo um hnútana með þetta mál að það væri bara tiltölulega ljóst, kalt mat, hvaða verkefni ættu heima þar inni. Það kæmi þá ekki niður á þeim verkefnum á tilteknum svæðum varðandi önnur verkefni sem á að fjármagna úr ríkissjóði. Ég ætla að láta þessu lokið. Þetta voru hugleiðingar vítt og breitt um málið. Ég hlakka til að taka boltann áfram frá hæstv. ráðherra í nefndinni og vinna þetta þar.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Eiginlega má kalla þetta hið stóra vegtollamál. Ég skal bara taka það strax fram að ég er sko langt í frá á móti því að vegir séu lagfærðir og þetta eru frábærar framkvæmdir og mikil þörf á þeim og ég mótmæli þeim ekki á neinn hátt, sérstaklega ekki vegna umferðaröryggis, vegna þess að við vitum hvaða afleiðingar það hefur og hversu dýrt það er fyrir þjóðfélagið að umferðarslys verði. En mörgum spurningum er ósvarað við þessar framkvæmdir og við getum bara byrjað á því að taka það sem frá var horfið síðast og sem lætur mig eiginlega verða svolítið orðlausan, það er Axarvegurinn. Samkvæmt frumvarpinu á sú framkvæmd að kosta 4 milljarða, 4.000 milljónir á núverandi verðlagi. Þetta á að greiðast upp á 30 árum. Ef við reiknum þetta, þetta er einfalt reikningsdæmi, og ef við deilum þessum tekjum niður, þá erum við að tala um 120 milljónir, á tíu árum 1,2 milljarðar. Þetta eru gífurlegar upphæðir. Þetta er svo fljótt að telja og ég náði bara ekki að reikna það út en miðað við 200–300 bíla og ef við erum bjartsýn og segjum að 500–1.000 bílar færu þennan veg, þá þyrfti aldeilis að borga vegtoll til að standa undir þeim kostnaði. Ef þeir bílar sem fara þarna um eiga að borga og standa undir þessum kostnaði þá held ég að það sé alveg á hreinu að flestir reikni það út að ódýrara er að fara hinn kaflann þó að hann sé um 62 km lengri. Síðan er auðvitað það í þessu dæmi hvað kostar þá að keyra hvern kílómetra vegna þess að það er bara orðið reikningsdæmi hvort fólk er á bensínbíl, dísilbíl eða rafmagnsbíl og þess vegna er orðið löngu tímabært að við setjum skatta á bifreiðar eftir kílómetragjaldi og síðan kemur líka þyngd, af því að við vitum að hún er misjöfn. Þyngd bílanna hefur áhrif á slit vega og við vitum að þyngstu bílarnir, vöruflutningabílar og aðrir, slíta vegunum mest og þar af leiðandi ættu þeir auðvitað að borga mest, þannig ætti það að vera. En ég er ánægður með það sem kom fram hérna, en jafnframt óttast ég að hægt sé að fela einkaaðila innheimtugjaldið og ég vona heitt og innilega að við förum bara þá leið sem hæstv. ráðherra benti á og Norðmenn hafa farið, að ríkið sjái um þetta og þetta verði eins kostnaðarlítið og hægt er og þá auðvitað samtengt öllu, einn aðili sjái um þetta. En síðan er annað í þessu sem við verðum líka að líta á. Eins og ég hef oft bent á áður og hefur oft blöskrað í vegaframkvæmdum okkar og blöskrar eiginlega langmest, t.d. á sínum tíma þegar ég fór norður á Strandir, það er þessi bútasaumsleið í vegakerfinu, þar sem verið er að koma með tæki og tól, leggja einhverja 10–15 km og svo kemur malarvegur næstu 10–15 km og svo kemur aftur svona bútasaumur, þetta er auðvitað dýrt og heyrir vonandi sögunni til. Því væri örugglega spurning hvort og hvernig þetta verði boðið út. Verður þetta boðið út í heild sinni eða að hluta til til að ná út sem hagkvæmustu verði fyrir þessa framkvæmd? Síðan er annað í þessu og hefur komið fram að það verði um sex gjaldskyld hlið á veginum, en eins og bent hefur verið á sé hægt að velja aðrar leiðir og til að taka dæmi tek ég Vaðlaheiðargöngin eins og þau eru núna. Ökumaður sem kemur að Vaðlaheiðargöngunum og er bara í sumarleyfi á rafmagnsbíl, hann fer ekki gegnum göngin ef hann er ekki að flýta sér. Það er mun hagkvæmara fyrir hann að fara fram hjá og þess vegna spyr ég: Í hversu mörgum tilfellum munum við lenda í svona aðstæðum? Þá er líka oft spurning sem við höfum verið að benda á, og ég óttast líka rosalega mikið, það er þessi kostnaðaráætlun, að hún fari úr böndum, vegna þess að reiknað er með því í öllum tilfellum þar sem ýmislegt er tekið fyrir - Ölfusárbrú, Hornafjarðarfljót, Axarvegur, Hvalfjörðurinn - að alls staðar er verið að reikna með mínus tíu, plús 20% og ég held að 20% framúrkeyrsla sé ekki ofáætluð vegna þess að við vitum að það geta komið upp óvæntir hlutir við svona framkvæmdir og við höfum vítin til varnaðar. Við höfum Vaðlaheiðargöngin sem fyrirmynd þar hvernig hlutirnir geta gjörsamlega farið úr böndum og kostnaðurinn farið langt út fyrir það sem eðlilegt getur talist. Síðan er það gjaldtakan. Eins og ég hef bent á óttast ég að þetta gæti orðið mjög dýrt fyrir þá sem eru á lægsta lífeyri og lægstu launum vegna þess að ef þetta er ákveðin krónutala á hvern bíl þá segir það sig sjálft að á því hærri launum sem fólk er því auðveldara og ódýrara er fyrir það að fara þessa leið, finnur miklu minna fyrir því, getur fundið allt að því þrisvar, fjórum, fimm sinnum minna fyrir því í því samhengi launalega séð. Ég hef líka bent á að auðvitað gildir þetta einnig, eins og við vitum, um sektargreiðslur. Það er mjög skrýtið ef við horfum á sektargreiðslur eins og þær hafa verið, og er í þessu frumvarpi, að ef fólk fer í gegnum gjaldskylt hlið og borgar ekki þá er hægt að gera ökutæki þess upptækt og taka það bara af fólki og selja upp í skuld. Þannig að þegar fólk lendir í þeirri aðstöðu að þurfa að borga sektir, bæði umferðarsektir og aðrar sektir, þá skipta tekjurnar rosalegu máli. Og þess vegna er það alveg ótrúlega ósanngjarnt í sjálfu sér þegar við setjum þetta þannig upp að allir borgi til dæmis sömu sektina óháð launum. Við vitum að Finnar breyttu þessu og tilgangurinn með sektargreiðslum og sektum er fælingarmátturinn, það segir sig sjálft að það fælir þá mest sem eru á lægstu launum en minnst þá sem eru á hæstu launum að brjóta af sér vegna þess að hlutfallslega er það mun auðveldara fjárhagslega fyrir þá sem eru mjög vel efnaðir. En ef við horfum á hvað verið er að tala um, eins og Sundabrautina, þá er hún búin að vera á dagskrá svo lengi að maður sér hana ekki einu sinni í hillingum, maður hefur einhvern veginn enga trú á að hún sé að koma. Það er einhvern veginn eins og hún sé - og maður hefur auðvitað þá tilfinningu út frá stöðunni í vegamálum í borginni að mesti óvinur þeirra sem stjórna Reykjavíkurborg séu bifreiðar og þá virðist ekki skipta máli hvernig bifreiðar það eru vegna þess að nú koma alltaf hagkvæmari og hagkvæmari bifreiðar, rafmagnsbílar og annað. Það virðist ekki breyta neinu. Það virðist vera stefnan að loka vegum frekar en að auðvelda umferð til og frá borginni. Ég tel og er mjög sammála því að það sé löngu tímabært að taka hringveginn norðaustur fyrir Selfoss og brú yfir Ölfusá. Hún er löngu komin á tíma, sú brú, og löngu tímabært að fara í þá framkvæmd og einnig við Hornafjarðarfljót og tvöföldun Hvalfjarðarganganna. Þetta er bara hið besta mál. En ég hef miklar áhyggjur af kostnaðinum og hvað varðar eðlilegan arð af fjárfestingum, það er búið að tryggja að ríkisábyrgð er á þessu og ég óttast að svona hlutir, þ.e. kostnaðurinn fari úr öllum böndum og það verði því miður ekki sett þak á fjárhæð einstakra veggjalda og heildaráhrif af innheimtu veggjalda á því tímabili sem hér er heimilt að innheimta gjöldin, að það standi ekki undir þessu. Þá verður bara spurning um, eins og ég sagði með Axarveg, kostnað við hann, hvort það eigi í eðli sínu að vera inni í þessu. Ég held að það sé framkvæmd sem það lítil umferð er um að ríkið ætti bara að sjá um hana, hún ætti ekkert að fara í þennan farveg. Ég held að í þennan farveg eigi stærstu framkvæmdirnar að fara; Hvalfjarðargöngin, Ölfusárbrú, Hornafjarðarbrúin jafnvel og jafnvel hringvegur um Mýrdal og jarðgöng um Reynisfjall og títtnefnd Sundabraut þegar hún verður ákveðin. Ég held að við eigum eftir að rífast um hvort það verða göng eða brú eða hvað þar verður. Maður er eiginlega farinn að missa trúna á því að eitthvað bitastætt komi út úr því. En ég vona samt heitt og innilega að það verði og ég vona líka að hægt verði að finna þessum framkvæmdum farveg og að þær geta farið af stað vegna þess að það er nauðsynlegt. En eins og ég segi, við verðum að passa sérstaklega upp á það að þeir sem minnst hafa geti nýtt sér þetta, að þetta sé ekki bara fyrir þá sem eru efnameiri til að komast þarna um og við verðum líka að sjá til þess að innheimtan sé sanngjörn og inn í það komi afsláttargjöld og þá væri líka hægt að tengja alla þessa staði og þeir sem aka mest um þá staði fái þá hlutfallslega bestu gjöld. En þetta verður vandmeðfarið og ég vona heitt og innilega að það verði horft í öll horn og hlutirnir settir í samhengi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það sem ég kem til með að segja er svo sem lítið annað en spjall við hann. Ég vil leggja áherslu á það að þetta frumvarp er ekki listi einhverra fyrirskipaðra framkvæmda, það má ekki taka þannig og kannski gerir hv. þingmaður það ekki. Þetta er miklu meira heimild, opin könnun á því hvort þessi leið er fær í þessum sex verkefnum. Þau eru auðvitað misvæg. Hann nefndi Axarveg annars vegar og Ölfusárbrú, það er mjög gott dæmi um verkefni sem eru ólík vegna þess að í öðru tilvikinu, Axarvegi, er umferðin mun minni en um Ölfusárbrú og auðvitað erfiðara að koma þessu í framkvæmd svo vel sé. Mig langar bara að benda á það að styttingin er nærri 70 km, 60–70 km stytting. Hvað gerir hún okkur? Nú er ég að tala um þessa 4 milljarða í fjárfestingu sem við skulum segja að komi til baka á 20 árum eða kannski 30 árum. Það eru loftslagsmálin, það eru ákveðin kjaramál vegna þess að þessir 70 km eru tveggja klukkustunda akstur liggur við, og þetta er byggðamál, það er mjög stíft óskað eftir þessu þarna. Það er ákveðið jafnræði sem verið er að búa til milli héraða á Austurlandi og hv. þingmaður nefndi sjálfur öryggismálin. 50–60 milljarðar á ári eru taldir felast í dauðaslysum og annars konar slysum, þannig að þetta skiptir okkur gríðarlegu máli. Munum það líka að bílunum mun fjölga þegar þessi vegur, sem er jú frekar leiðinlegur nú, er opnaður sem heilsársvegur. Ég held að þegar kemur að þessu í stóra samhenginu þá þurfum við ekki að hafa fyrir fram áhyggjur af því að þetta sé leið sem við getum ekki sammælst um að eigi að reyna. Svo langar mig í seinna [[Forseti hringir.]]andsvari mínu að koma aðeins inn á kostnaðarhliðina hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni Ara Trausta fyrir andsvarið og ég er alveg sammála honum. En ég sé vandamál við Axarveginn - og ég skil mjög vel að þetta er nauðsynlegur vegur fyrir íbúa fyrir austan - hverjir eru það sem við reiknum með að muni nota þennan veg mest? Það eru ferðamenn. Hvað eru ferðamenn að gera? Eru þeir að stytta sér leið til Egilsstaða? Nei, þeir munu taka firðina. Ég segi fyrir mitt leyti að í flestum tilfellum, ef ég væri að fara, ég fer sjaldan þarna en ég fer þó, tæki ég firðina, mér finnst það skemmtileg leið, nema ég væri að flýta mér. Þess vegna er þetta spurning um hversu mikinn kostnað og þess vegna tók ég Axarveginn út úr og tel hann vera ríkisframkvæmd og ég myndi segja nauðsynleg ríkisframkvæmd sem fyrst, algerlega. Það að keyra Öxi er ekki gaman í því ástandi sem vegurinn er í og hefur verið. Þetta er malarvegur og meira að segja hættulegur að mörgu leyti. Ég er líka alveg sammála að þarna er alveg gjörólíkt að fara með það og Ölfusárbrú sem er allt annað og mun meiri umferð verður um og líka orðið löngu tímabært að taka umferðina út úr Selfosskaupstaðnum. Það er ekki ágreiningur um að þetta þurfi að vera og ekki ágreiningur um að þetta sé valkvætt heldur er ég bara að velta upp því af hverju þetta er inni í þessum pakka, eins og Axarvegurinn.
Herra forseti. Aðeins varðandi Axarveginn aftur. Nú er t.d. verið að sameina þarna sveitarfélög þannig að ég held að ef við horfum bæði til heimamanna, íslenskra ferðamanna, erlendra ferðamanna, hvernig sem við veltum þessari kúlu, þá muni umferð um Axarveg stóraukast. Ég spái því. Þá getum við bara séð hvernig fer. Aðeins varðandi þennan kostnað. Hæstv. ráðherra benti á meðaltal sem kostar að keyra bensín- eða olíubíl 1 kílómetra, það eru 100 kr. Rafbílar koma hér ekkert við sögu enn þá, þetta eru örfá prósent, eða tvinnbílar, við erum fyrst og fremst enn þá í þessu gamla. Hvað mætti þá svona Axarvegsgjald vera hátt, 2.000 kr? Við skulum bara segja að það verði það. Mönnum finnst það rosalegt en það kostar 6.700 kr. að fara hina leiðina vegna þess að það er raunkostnaður við bílinn. Þegar kemur svo að því að spá í efnahag manna - menn borga jú bensín- og olíugjaldið á lítra og ef þeir keyra Axarveginn kostar það auðvitað mun minna í það veggjald, við getum kallað það veggjald þótt það sé skattur. Og ef þeir keyra lengri leiðina er þetta náttúrlega enn dýrara. Þannig að fyrir þann mann sem á annað borð keyrir bíl, hvort sem það er fátækur maður eða ríkur, svo ég setji þetta á oddinn, er sparnaður, ábatinn fyrir viðkomandi að aka Axarveginn í þessu tilviki meira en umtalsverður, hann er verulegur fyrir utan það sem ég benti annað á. Hvernig sem við veltum þessu upp er alltaf ábati fyrir alla nema kannski ef það vilji svo illa til að það gangi illa að borga upp þessa 4 milljarða sem þarna fara í veginn. Þess vegna verður auðvitað að vanda mjög vel til þess þegar verið er að fara út í þær framkvæmdir. Hverjir sem það verða, lífeyrissjóðir [[Forseti hringir.]]eða einhverjir aðrir, þá treysti ég að það fari vel.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta fyrir andsvarið en ef við tökum þetta og reiknum þetta út eins og var sagt, að 200–300 bílar færu um á ári, þá erum við að tala um, miðað við þennan kostnað, að heildarkostnaður á þessari framkvæmd sé alveg gífurlegur á hvern bíl. En ég geri mér líka grein fyrir því að Axarvegurinn ætti að vera þarna inni með göngunum niður til Seyðisfjarðar út af ferjunni. Þetta tvennt ætti að vera tengt saman. En það er ekki hérna inni, það er eiginlega stórfurðulegt að þarna er búið að sameina öll þessi sveitarfélög og aðalkrafa þeirra er göngin, að þau fari í gang. Þau gera kröfu um að þessi göng komi vegna þess að þarna er, á vorin og haustin þegar fólk er að fara í ferjuna, gífurleg hætta, stopp vegna snjókomu og um mjög hættulega vegi að fara. Þessi göng ættu frekar að vera þarna inni en Axarvegurinn. En eins og ég segi, þetta er sú framkvæmd sem ég legg áherslu á að verði gerð en ég held að hún eigi alls ekki að vera inni í þessum pakka. Ég hefði frekar bara skipt þessum Axarvegi út og sett göngin og ég er viss um að Austfirðingar væru sáttir við það að göngin væru þarna inni og ríkið tæki Axarveg og þá gætu allir verið ánægðir.
Virðulegur forseti. Oft þegar ég fæ ný frumvörp í hendurnar byrja ég aftast og les mig fram í gegnum þau. Mér finnst það oft gagnlegast og þannig var það með þetta. Það sem ég skoðaði fyrst var kafli um tilefni og nauðsyn lagasetningar. Hvað stendur þar? Stendur þar að það sé nauðsynlegt að setja þessi lög vegna þess að ríkið geti ekki lagt vegi? Stendur þar að það verði að samþykkja þessi lög vegna þess að ríkið geti ekki grafið göng? Nei. Nauðsynin á þessari lagasetningu er sú hreintrúarstefna sem hefur ríkt í ríkisfjármálum, að ríkisstjórn hvers tíma sé svo bundin af lögum um opinber fjármál, og þeim excel-töfluviðmiðum sem þar birtast, að það megi ekki fara í kostnaðarsamar framkvæmdir þó að þær séu þjóðhagslega hagkvæmar, bara vegna þess að það passi ekki inn í excel-skjalið uppi í Arnarhvoli. Ráðherranum til vorkunnar má kannski benda á að þetta frumvarp kom fram í mars og á þeim tíma sem er liðinn síðan - stundum er talað um að vika sé langur tími í pólitík en síðustu tveir mánuðir hafa verið heil eilífð. Á þessum tveimur mánuðum hafa viðmið laga um opinber fjármál fokið út í veður og vind þannig að nú áttar fólk sig á gildi þess að ríkið stígi inn og byggi upp sameiginlega grunninnviði fyrir opinbert fé, frekar en að beita bókhaldsbrellum til að komast fram hjá skuldaviðmiðum laga um opinber fjármál eins og þetta frumvarp snýst að mestu leyti um. Þegar ég var búinn með þennan kafla fletti ég aðeins aftar í kaflann um mat á áhrifum. Þar var ég sérstaklega að höggva eftir mati á umhverfisáhrifum því að þetta eru stórar og miklar framkvæmdir sem hafa umhverfisáhrif eðli máls samkvæmt. Það er heldur þunnur þrettándi, sá hluti er afgreiddur með þessum orðum, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi fylgir samgönguinnviðum ýmis ábati, svo sem í formi tímasparnaðar, minni umhverfisáhrifa, minnkað slit á innviðum og farartækjum auk aukins umferðaröryggis.“ „Minni umhverfisáhrifa“ er slengt fram um samgönguframkvæmdir almennt og þar með væntanlega allar þær sex sem fjallað er um í frumvarpinu. Það er reyndar alls ekki raunin alltaf og það er meira að segja hægt að taka sem dæmi um það eina af þeim framkvæmdum sem hér eru undir, þá stærstu eða allavega þá dýrustu, sem er Sundabraut. Sundabraut eykur umferð á höfuðborgarsvæðinu. Það er bara niðurstaða skýrslu sem ráðherra kynnti hér fyrir ári. Þar stendur, með leyfi forseta: „Um leið og Sundabraut eykur umferðarrýmd er hætt við að hún muni verða til þess að auka heildarumferð á höfuðborgarsvæðinu (í gegnum fyrirbærið „framboðsstýrða eftirspurn“, e. induced demand), draga úr hvata til breytinga á samgöngumáta og auka á neikvæð ytri áhrif umferðar, svo sem loftmengun.“ Við hljótum að staldra við þetta á tímum þar sem forsenda allra framkvæmda, sérstaklega forsenda samgönguframkvæmda, á að vera að minnka losun. Hérna stendur bara svart á hvítu að það gerist ekki með Sundabraut. Sundabraut mun ekki einu sinni minnka verulega umferðina um Ártúnsbrekku sem oftast er bent á sem kost þess að ráðast í þessa framkvæmd heldur taka umferð sem er að koma norðan að. Það verður jú styttra fyrir menn að keyra ofan af Akranesi til Reykjavíkur en fyrir fólkið sem býr uppi í Norðlingaholti. [[Gripið fram í: Ég mun ekki keyra norður…]]Reyndin er sú að borgarlína frá Suðurlandsbraut og upp í Ártúnshöfða hefur miklu meiri flutningsgetu en Sundabraut. Þá er annar ókostur sem kemur fram í áðurnefndri skýrslu um Sundabraut sem er að ekki hefur farið fram greining á því hverju viðlíka umfangsmikil fjárfesting í öðrum samgöngukostum en Sundabraut geti skilað í formi ábata til samfélagsins af því að við erum ekki að tala um neitt smáræði. Við erum að tala um kostnað sem er metinn á bilinu 60–74 milljarðar í að reisa mannvirki sem eykur losun á sama tíma og við eigum að vera að minnka hana. En af hverju verður Sundabraut fyrir valinu þegar ekki eru sterk umhverfissjónarmið fyrir því, það eru ekki sterk sjónarmið hvað varðar greiðari umferð borið saman við aðra kosti? Jú, það kemur einmitt fram í skýrslunni og rataði í greinargerð með frumvarpinu. Ég ætla að lesa það, með leyfi forseta: „Umfang verkefnisins og skýr afmörkun, sem og fyrirliggjandi mat á greiðsluvilja, gerir það að hentugum kosti til samvinnuverkefnis.“ Við erum allt í einu farin að forgangsraða samgönguúrbótum á grundvelli einhvers sem kemur samgöngum bara ekkert við, heldur bara á grundvelli þess hversu vel viðkomandi framkvæmd passar í eitthvert greiðslumódel, passar í eitthvert fjármögnunarmódel sem er til þess ætlað að komast fram hjá lögum um opinber fjármál sem eru vel að merkja ekkert annað en mannasetningar sem er lítið mál að víkja til hliðar ef þörf þykir. Ég hélt lestrinum áfram, herra forseti, og velti fyrir mér hvers konar hagsmunamat liggi að baki svona frumvarpi. Eru það t.d. hagsmunir ríkisins eða okkar hér á Alþingi að búa til hjáleiðir af þessu tagi, sem eðli máls samkvæmt grafa undan samgönguáætlun sem stjórntæki til að velja næstu stóru samgönguframkvæmdir á grundvelli heildarhagsmuna en ekki greiðsluvilja og fjármögnunarmöguleika? Hvað með hagsmuni skattgreiðenda? Vegna þess að eins ótrúlega og það hljómar stendur hreinlega í greinargerð frumvarpsins að það sé dýrara að fara þessa leið að fara í þessar framkvæmdir. Þar segir, með leyfi forseta: „Reynslan í Evrópu hefur verið sú að vegna tilfærslu á áhættu og hærri fjármagnskostnaðar einkaaðila hafa samvinnuverkefni kostað 20–30% meira en verkefni sem hafa verið fjármögnuð með hefðbundinni aðferð.“ Hafa skattgreiðendur ekkert um það að segja hvort þeir borgi fjórðungi meira fyrir vegina sem þeir að keyra en þeir þyrftu að gera ef þeir væru einfaldlega greiddir úr sameiginlegum sjóðum? Hér hefur verið vísað í Hvalfjarðarmódelið sem fordæmi og kannski ekki um langan veg að leita þar sem tvöföldun Hvalfjarðarganga er bókstaflega ein af tillögum frumvarpsins. Hvalfjarðarmódelið er ekkert óumdeilt. Ofan á þá niðurstöðu sem kom fram hjá Ríkisendurskoðun að framkvæmdin hefði ekki verið ódýrari með því að fara í gegnum það módel en hún hefði verið í höndum ríkisins, þá kostaði á rekstrartíma Spalar heilan milljarð að rukka í gegnum Hvalfjarðargöngin og hundruð milljóna runnu í arð til eigenda sem voru sem betur fer að stærstum hluta opinberir aðilar, en líka einkaaðilar og fjárfestar sem náðu þar að maka krókinn. Svo vill ráðherra fyrir alla muni að við köllum þetta ekki Vaðlaheiðarmódelið og ég held að það helgist kannski af því að við erum ekki endilega sammála um hvað felst í því orði. Þegar ég lít á Vaðlaheiði og þá framkvæmd sem módel þá sé ég framkvæmd sem er sett fram undir því yfirskyni að hún sé í höndum einkaaðila en er í rauninni þegar upp er staðið ríkisframkvæmd vegna þess að hún er ekki nógu arðbær til að einkaaðilar geti staðið straum af henni. Ég er óttalega hræddur um að það verði reyndin með smærri framkvæmdirnar í þessu frumvarpi sem var bætt inn í ráðuneytinu eftir að starfshópur um þetta módel skilaði af sér. Það verður væntanlega skoðað í nefnd. En svo er líka heildarmynd hérna sem við þurfum kannski að staldra við, sem er annars vegar þessi uppgjöf fyrir því að grunninnviði eigi bara að byggja út frá heildarhagsmunum en ekki því hvort hægt sé að rukka í gegnum þá eða ekki, hvort lög um opinber fjármál eigi að ráða forgangsröðun í samgöngumálum. Og síðan kannski að staldra aðeins við vegna þess að á þeim tveimur mánuðum sem eru liðnir síðan frumvarpið leit dagsins ljós hefur ólíklegasta fólk talað um að við stöndum á tímamótum og fram undan sé Ísland 2,0 eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra komst að orði. Við þurfum að spyrja okkur hvort þær framkvæmdir sem við ráðumst í í dag séu í þágu framtíðarinnar. Að vissu leyti, vegna þess hvernig mál hafa þróast á síðustu vikum, er þetta frumvarp strax orðið arfur fortíðar. Það er samið innan þessarar þröngu hugmyndafræði um opinber fjármál sem er að verða gjaldþrota þessa dagana, þegar almenn sátt virðist vera að nást um mikilvægi þess að ríkið standi að grunninnviðum samfélagsins. Það leggur áherslu á gráar fjárfestingar án umhverfismats þegar grænni fjárfestingar og betri eru á hverju strái. Það væri alveg hægt að fjárfesta í hjólahraðbrautum, byrja að skoða lestarsamgöngur út á land, stór hjólastæðahús og að niðurgreiða skipti úr bensínbíl yfir í rafmagnshjól og hvað það nú er. En þessa frumvarpssmíð þarf að skoða mjög vandlega í nefnd ef eitthvað á að vera hægt að vinna með þetta.
Forseti. Ég verð að játa að ég varð af og til hissa undir ræðu hv. þingmanns sem mér fannst tala eins og hér væru nánast útboðsskilmálar fyrir framkvæmdir sem ætti að fara í, talar um grá fjárfestingarverkefni sem eigi ekki að fara í umhverfismat. Heldur hv. þingmaður að hvert og eitt þessara verkefna fari ekki í slíkt mat? Umhverfismat er ekki unnið hér innan sala þessa húss, veggja Alþingis, heldur fer hver framkvæmd að sjálfsögðu í slíkt mat. Og aftur varð ég hissa einmitt þegar ég hlýddi á hv. þingmann tala eins og hér ætti að fara að starta ýtum og byrja. Það kemur mjög skýrt fram í málinu að þetta er heimild til að bjóða út með þeim hætti. Að sjálfsögðu fer þá af stað öll sú vinna sem gerð er við hverja einustu stóra framkvæmd á vegum Vegagerðarinnar. En ekki hvað, forseti? Það er svo mikill útúrsnúningur að það hálfa væri nóg að standa hér og láta eins og verið sé að reyna að koma sér fram hjá því. Hv. þingmaður veit betur. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna orða hans um Sundabraut. Það kom margt gott fram í máli hv. þingmanns. Er hv. þingmaður á móti þeim samgöngusamningi sem gerður var milli allra sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og ríkisins þar sem m.a. er hugað að Sundabraut og skoðað skipulag og mögulegar framkvæmdir þar um? Að sjálfsögðu með sama fororði og ég nefndi með allar aðrar framkvæmdir? Er hv. þingmaður á móti þeim samningi?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður varð hissa þegar ég fór að tala um umhverfismat í tengslum við þetta mál en það vill svo til að 6. kafli greinargerðar heitir Mat á áhrifum. Þar undir fellur umhverfismat á áhrifum frumvarpsins og þess sem í því er og þó að þar þurfi ekki að meta hvern krók og kima á öllum þeim framkvæmdum sem um ræðir þá snýst þetta um stóru myndina. Stóra myndin - þegar stærsta framkvæmdin, eins og hún hefur verið formuð, m.a. í þessari skýrslu ríkisins um Sundabraut - er grá. Það hefur ekki verið unnið með Sundabraut á þann hátt sem er líklegur til að draga úr losun á höfuðborgarsvæðinu og vegna þess kom mér verulega á óvart að Sundabrautin væri sett inn í þetta samkomulag á milli ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. En það endurspeglar kannski bara hvað sveltistefnan varðandi framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og allir tafaleikir varðandi uppbyggingu borgarlínu er búið að gera sveitarfélögin á þessu svæði langeyg og liggur við að segja örvæntingarfull að fá þó einhverjar úrbætur að þau séu tilbúin að kyngja þeirri súru pillu að Sundabraut hangi þar með.
Forseti. Ég er ekki hissa á því, það er rangt með farið hjá hv. þingmanni ef hann endursegir orð mín þannig að ég sé hissa á því að hv. þingmaður hafi nefnt mat á umhverfisáhrifum, alls ekki. Ég var hissa á því að mér fannst hv. þingmaður tala eins og hér yrði ekki mat á umhverfisáhrifum þessara framkvæmda. Auðvitað varð ég hissa á því, því að það er fráleitt. Slíkt mat er ekki að finna í lagafrumvarpi. Slíkt mat verður aldrei að finna í lagafrumvarpi, að sjálft matið á umhverfisáhrifum einstakra framkvæmda sé að finna þar, því að um það eigum við lög sem eru í endurskoðun núna. Ég leiði reyndar starfshóp þar um og tekst vonandi vel að gera þau lög enn betri. Þar fer umhverfismatið fram, forseti, en ekki hvað? Annars værum við hér með nýlegt umhverfismat á Suðurnesjalínu tvö. Það er ansi umfangsmikið. Er hv. þingmaður í alvöru að tala um að slíkt umhverfismat eigi að fylgja hverri og einni einstöku framkvæmd sem heimild er veitt hér til að fara aðra leið við að semja um fjármagn? Það væri dálítið sérkennilegt ef svo væri. Ég held að svo sé ekki, forseti. Ég held að hv. þingmaður sé vísvitandi að kasta ryki í augu þeirra sem mögulega fylgjast með þessari umræðu. Ég held að hv. þingmaður viti betur og kunni vel sem fyrrverandi aðstoðarmaður ráðherra hvernig það allt saman fer fram. Sanngjarnt væri, ef við viljum vera sanngjörn í því hvernig við segjum frá hlutunum, að tala um að að sjálfsögðu fari mat á umhverfisáhrifum fram. Við erum að reyna að styrkja það mat ef eitthvað er. En ég hjó eftir því, forseti, að hv. þingmaður svaraði ekki spurningunni, einu beinu spurningunni: Er hv. þingmaður á móti þeim samningi sem sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu gerðu við ríkið?
Virðulegur forseti. Það er leiðinlegt að hv. þingmanni finnist ég vera að kasta ryki í augu fólks vegna þess að mér heyrist við vera að segja sama hlutinn. Það sem ég sagði, það sem ég gagnrýndi var að þetta frumvarp hafi ekki verið metið út frá áhrifum á umhverfið eins og frumvörp eru oft og tíðum, [[Gripið fram í.]]eins og stærri áætlanir eru sem koma hingað inn til þingsins. Það að meta umhverfisáhrif stóru myndarinnar sem birtist í frumvarpi er auðvitað ekki það, eins og ég sagði í fyrra andsvari, að fyrir liggi fullnaðarumhverfismat á hverja einustu framkvæmd sem í frumvarpinu er rædd. Auðvitað ekki. En þetta er nákvæmlega það sama og ég sagði í fyrra andsvari mínu og ég átta mig ekki á því hvaða rekistefnu þingmaðurinn er að gera að segja sama hlutinn og láta eins og ég hafi ekki sagt það.
En ætlarðu ekki að svara spurningunni?
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Öllum má vera ljóst af umræðu síðustu missera að fjárveitingar til nýframkvæmda og viðhalds vega eru miklu naumar skammtaðar en nauðsynlegt er. Þetta hefur verið viðvarandi umræða og fjárveitingar lækkuðu umtalsvert í kjölfar bankahrunsins en það hefur gengið mjög illa að ná upp því hlutfalli þannig að Vegagerðin eigi einhvern möguleika á því að ná í skottið á sér hvað varðar viðhaldsþörf og hvað þá nýframkvæmdaþörf. Ég hef komið inn á það nokkrum sinnum í ræðum hér í þinginu að miðað við það hversu hátt eða í rauninni lágt hlutfall þeirra tekna sem ríkissjóður hefur af akstri og umferð og ökutækjum fer til vegagerðar og viðhalds, ætti það eitt og sér að vera nægjanlegt sem hvatning til að hækka það hlutfall. En mér sýnist í augnablikinu að ekki sé meiri hluti fyrir slíkri nálgun á þinginu og það hefur svo sem verið látið á það reyna. Í öðru lagi gerði Miðflokkurinn sérstaka tillögu núna í byrjun árs um að Vegagerðinni yrði veitt heimild til að nálgast málið út frá skuldsettum framkvæmdum, ef svo má segja, að félag yrði stofnað sem hefði heimild til að taka verulegar fjárhæðir að láni sem endurgreiddust síðan yfir lengri tíma, 20, 30, 40 ár. Ég er efins um að við eigum að festa okkur í því að endurgreiðsluferli framkvæmda sem þessara eigi að miðast við 20 ár. Líftími þeirra er gegnumgangandi miklu lengri og við þurfum að horfa til þess að það geti verið skynsamlegt í þessum efnum. Ég vil fagna því - ég vona að ég sé ekki að leggja hæstv. ráðherra orð í munn en mér heyrðist hann í framsöguræðu sinni áðan nefna það sem möguleika hvað vinnu hv. umhverfis- og samgöngunefndar varðar, að það yrði skoðað að veita heimild til lántöku í sérstöku félagi sem hluta af útfærslu þessa máls. Ég held að skynsamlegt væri að taka það til ígrundaðrar skoðunar í nefndinni því að málið eins og það er lagt fram hér þykir mér vera tiltölulega þröng nálgun á það sem þarf að gera. Auðvitað má velta því fyrir sér hvort þetta mál sé nátengt, eða ekki, því sem fram undan er, sem er heildstæð endurskoðun gjaldtöku á umferð í landinu. En ég held að það skipti í sjálfu sér ekki öllu máli. Ég hefði gjarnan viljað sjá þá nálgun koma núna á sama tíma. Ég held að það hefði verið skynsamlegt að vinna þetta tvennt saman og þá í samhengi við samgönguáætlun sem er nú verið að vinna í umhverfis- og samgöngunefnd. En ég held að það sé í sjálfu sér ekki stóra málið í þessu heldur þurfum við að finna leið til að koma framkvæmdum hraðar áfram. Það held ég að sé stóra vandamálið sem við okkur blasir. Í þessu samhengi hef ég - eða ég leyfi mér að segja Miðflokkurinn í heild - aldrei verið neinn sérstakur áhugamaður um veggjöld. En á meðan hinar tvær leiðirnar eru ekki farnar, þ.e. að hækka hlutfall þeirra tekna sem ríkissjóður fær af akstri og ökutækjum eða veita heimild til þess að fara í skuldsettar framkvæmdir í þessum efnum, þá verðum við að horfa til þess að þetta sé leið sem geti verið lausn á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir hvað fjármögnun samgönguframkvæmda varðar og nálgast það þannig en þó alltaf undir þeim formerkjum að umferðin, ökumaðurinn, sá sem nýtir framkvæmdirnar, hafi hag af framkvæmdinni, a.m.k. jafn háan og helst hærri en það gjald sem heimt er. Þetta er, má segja, ákveðið neyðarúrræði ef niðurstaðan verður sú að fara í gjaldtökuna. Í frumvarpinu eins og það liggur fyrir væri skynsamlegt að mörgu leyti að hnika frumvarpinu - og það verður auðvitað skoðað í nefndinni - að einhverju marki til í þá veruna að það verði almennara og opnara án þess að ég sé með neina útfærslu á því hér hvernig sú niðurstaða væri æskilegust að mínu mati. Það væri skynsamlegt að horfa til þess að það væri útfærsla sem væri á þeim nótum að settur yrði rammi þar sem væri síðan hægt að bæta inn framkvæmdum með til að mynda þingsályktun innan regluverks sem er þá búið að forma. Þetta er það sem ég vildi segja almennt um fjármögnunina og afstöðu mína til veggjalda. Þetta er ekki óskastaða en á meðan ekki er meiri hluti fyrir því að fara aðra hvora hinna tveggja leiðanna, þá held ég að mikilvægi þess að hraða samgönguframkvæmdum sé svo mikið að við verðum að hafa þessa leið opna. Mig langar örstutt að fara í gegnum verkefnin. Þau eru talin upp í frumvarpsskjalinu og eru sex talsins. Það er hringvegur norðaustan Selfoss og brú á Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót, Axarvegur, tvöföldun Hvalfjarðarganga, hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli og síðan auðvitað Sundabraut. Ég verð að viðurkenna að ég held og sýnist á öllu að þeir sem sömdu frumvarpið hafi komið sér í dálítið þrönga stöðu með þessari nálgun að önnur leið sé fær. Ég veiti því reyndar athygli að í einni þessara framkvæmda er ekki tilgreint að önnur leið sé fær. Það er hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli. Ég hef svo sem ekki forsendur til að lesa út frá þessum texta hvort núverandi vegur verður þá aflagður eða hvort horft er til þess að á honum verði til að mynda ekki vetrarþjónusta sem er svo sem lógískt þegar fram í sækir. En þetta vekur engu að síður upp spurninguna, áður en ég fer í verkefnin hvert fyrir sig, hvað er önnur leið? Hvenær er ekki önnur leið fær? Ef brú fer í sundur á Suðurlandinu í dag þá komumst við alveg til Hafnar, keyrum bara norður fyrir og austur um. Það er alltaf önnur leið. Hvar á skilgreiningin að vera og hver á að taka þessa ákvörðun þannig að sanngjarnt sé á landsvísu? Ég held að það detti ekki nokkrum manni til hugar að halda því fram í dag að það að keyra um Hvalfjörð sé raunhæf önnur leið samanborið við Hvalfjarðargöngin fyrir fólk sem sækir vinnu til Reykjavíkur. Það er það bara ekki, fyrir utan þann gríðarlega kostnað sem ríkissjóði hefur sparast á undanförnum rúmum 20 árum eftir að göngin voru opnuð, þannig að ég held að þarna sé verið að þvæla málinu óþarflega mikið. En það kemur auðvitað til skoðunar í nefndarvinnunni. En það sem mig langaði að koma inn á varðandi verkefnin sjálf - af því að þetta hefur jafnvel verið kallað Covid-mál - ég hef svo sem ekki alveg áttað mig á því hvernig sú tenging verður til því að ef við horfum á verkefnin þá er ekki nema hluti þeirra eitthvað í námunda við framkvæmdastig. Við hringveg norðaustan Selfoss og brú á Ölfusá liggur forhönnun framkvæmdarinnar þegar fyrir, umhverfismati er lokið og veglínan kom inn á staðfest skipulag. Þarna er allt í bærilegasta standi. Hvað hringveg um Hornafjarðarfljót varðar er umhverfismati lokið og veglínan komin á staðfest skipulag og raunin er sú að framkvæmdaleyfi hefur verið gefið út og það var ákveðið að fara í þennan fyrsta hluta, eins og það er orðað í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Ákveðið var að fara í þennan hluta til að viðhalda framkvæmdaleyfinu opnu.“ - Fyrirgefið, „til að halda framkvæmdaleyfinu opnu“ hlýtur þetta að eiga að vera, bara misritun. Þarna eru tvær af sex framkvæmdum sem eru nærri í tíma ef fjárveiting og annað fæst. Síðan kemur að Axarvegi. Þar er verkhönnun ekki lokið og við þekkjum það að þessir hlutir, sérstaklega á veglínu eins og þarna, taka töluverðan tíma. Hvað varðar tvöföldun Hvalfjarðarganga er undirbúningur ekki hafinn eins og segir í frumvarpinu og val á leið liggur ekki fyrir þannig að slík framkvæmd er ekki nærri í tíma. Hvað hringveg um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli varðar þá segir, með leyfi forseta: „Um er að ræða nýja framkvæmd sem hefur enn marga lausa enda varðandi undirbúning.“ Það er væntanlega töluvert í að slíkt gæti raungerst. Síðan þekkjum við öll, því miður, sorgarsöguna um Sundabrautina og hversu mjög hefur verið þvælst fyrir því mikilvæga verkefni. Þannig að ekki mörg þessara sex verkefna bjóða upp á að komast af stað með einhverjum afgerandi hætti framkvæmdalega séð á næstunni og í því samhengi er ég efins um að setja þetta mál undir Covid-hattinn, ef svo má segja. Ég vildi halda þessu til haga hér. Það eru verkefni þarna inni sem ég þekki svo sem ágætlega eins og tvöföldun Hvalfjarðarganga. Ég ek þar um flesta daga ársins eða mjög marga alla vega, og þarna er til að mynda horft til þess að vegfarendur hafi aðra leið, eins og sagt er í frumvarpstextanum: „Ekki er gert ráð fyrir fjármagni til framkvæmdarinnar í samgönguáætlun. Áætlað sem hrein einkaframkvæmd/reiðugreiðsluleið.“ Hvað þýðir þetta, að þarna komi efnislega ný Hvalfjarðargöng við hlið þeirra sem nú eru? Sem rökstuðningi er því flaggað að þetta sé vegstytting um 59 km miðað við Hvalfjörð. Ég veit ekki alveg hvernig sá sem skrifaði frumvarpið náði að sannfæra sig um að þetta væru sanngjörn eða skynsamleg rök í málinu. Það er auðvitað engin stytting með nýjum göngum, það eru aukin umferðarrýmd en það er engin stytting. Núverandi göng eru orðin gjaldfrjáls og þar fram eftir götunum. Býsna oft í umræðunni hefur því verið haldið fram að það sé bara krafa út frá Evrópusambandsreglum að gerð séu ný göng samsíða þeim núverandi. Það er allt á misskilningi byggt og regluverkið sem þar er vísað í nær til ganga sem eru opnuð töluvert eftir að Hvalfjarðargöngin núverandi voru opnuð. Það er því svona eitt og annað í þessu sem þarf nauðsynlega að koma til skoðunar og ég hlakka til að fá málið inn til nefndar og tilgreindi reyndar í þingræðu fyrir nokkrum vikum að ég hvetti til að mælt yrði fyrir því hið snarasta og þá tekið inn fyrir annað ómögulegt mál ríkisstjórnarinnar sem snýr að þjóðlendum. En það var ekki gert en nú mælir hæstv. ráðherra fyrir þessu í dag og ég hlakka mikið til þeirrar vinnu að taka það til meðferðar í nefndinni. Ég vil ítreka eitt í lokin. Fyrsta tilfinning mín er að almennur rammi þar sem hefði verið hægt að setja framkvæmdir á síðari stigum inn í hefði verið kannski það sem - mín upplifun er sú að það sé það sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd var að kalla eftir í samþykktri samgönguáætlun í fyrra. En málið liggur fyrir eins og það er og ég fagna því að það komist til meðferðar þingsins og vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd geti bætt mögulega einhverjum þáttum þarna inn eða aðlagað sem gera málið betra en það er í augnablikinu að mínu mati. En auðvitað sýnist sitt hverjum í þeim efnum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri við 1. umr. og þakka hæstv. samgönguráðherra aftur fyrir framsöguna.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir mjög málefnalega ræðu. Þetta með að tekjur ríkisins svona almennt, skatttekjur af umferð og öðru slíku, dugi til alvöruflýtingar í samgöngumálum, ég er ekki eins viss um, þó að þær gengju betur til málefnaflokksins, að það væri efni í allar þær flýtingar sem við þurfum virkilega. Ég hef einhvern tímann heyrt sagt að um 70–75% hafi farið í samgöngumálin af því sem ætti að koma þangað. Hitt fari að einhverju leyti í afleiddan kostnað af umferð, en ég skal ekki sverja fyrir það. Ég tel virkilega að við þurfum að fara þessa leið. Ég held að það hafi ekki verið einhver tilviljun hvaða verkefni voru valin, það voru valdar samgöngubætur sem eru aðlaðandi. Það eru þessar brýr, annars vegar Ölfusá og hins vegar Hornafjarðarfljót og svo náttúrlega Hvalfjarðargöngin og svo aftur annað sem er minna aðlaðandi og af hverju? Jú, til þess einmitt að prófa það hvort þessi leið reynist fær vegna þess að þetta er, eins og hefur komið fram, ekki verkefnalisti handa okkur að vinna skilyrðislítið eða -laust heldur heimild. Svo varðandi þennan Covid-pakka sem ég veit að ég hafði orð á hér, það var vegna þess að verið var að skensa hér í þetta frumvarp. Ég tengdi það afgreiðslu samgönguáætlunar, hún er Covid-pakki, vegna þess að það eru framkvæmdir, það er vinna fyrir fólk, það eru samgöngumál og annað slíkt sem skipta öllu máli í framhaldinu, ekki þetta frumvarp „i og for sig“ en það er hins vegar hluti af því að geta afgreitt samgönguáætlun, að þetta komist á dagskrá. Yfir því var ég að skammast, [[Forseti hringir.]]neikvæðum orðum þingmanns og ég ætla að koma aðeins inn á hina leiðina á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni andsvarið en ég var nú alls ekki að hugsa til hv. þm. og ræðu hans í gær þegar ég - [[Hvað segirðu?]]Já, það var ekki meiningin. Satt best að segja rifjaðist það upp fyrir mér meðan hv. þm. kom í andsvar að þau orð hefðu fallið í gær. En ástæðan fyrir því að ég nefni þetta Covid-samhengi er í rauninni, ef svo má segja, væntingastjórnun. Að segja: Heyrðu, þetta eru ekki mál sem eru öll að ryðjast af stað um leið og búið er að klára þetta frumvarp. Það er verulegur undirbúningur eftir, hvað mörg þeirra varðar, þannig að í því samhengi gagnvart fjárfestingum og atvinnusköpun í núinu þá gæti það ekki nema að hluta til fallið undir þá regnhlíf. Varðandi hlutfall skatttekna, af því ég skildi hv. þm. þannig að hann ætlaði að koma inn á það í seinna andsvari, þá er kannski best að gefa smá - nú jæja, ég ætla samt að gefa forgjöf hvað þá umræðu varðar úr því að ég hef tíma. Ég held að ef við værum til að mynda að horfa á framkvæmdir sem væru unnar á grundvelli skuldsettra framkvæmda, hvort sem það væri dótturfyrirtæki Vegagerðarinnar eða hvernig sem það væri útfært, væri í núverandi vaxtaumhverfi hægt að komast mjög vel áfram með slíkri hliðaraðgerð við samgönguáætlun og tillaga okkar Miðflokksmanna gekk í byrjun árs út á það að farið yrði í 150 milljarða skuldsettan framkvæmdapakka en nota bene, hann var ekki allur áætlaður í samgöngumannvirki. En engu að síður eru slíkar tölur færar í því vaxtaumhverfi sem [[Forseti hringir.]]við erum að horfa á og vinna í í dag.
Herra forseti. Takk aftur fyrir andsvarið. Þegar ég var að tala um hina leiðina var ég ekki að tala um þessa skuldsetningarleið. Fyrst í andsvari mínu áðan var ég bara að efast um það að tekjur ríkisins af umferð dygðu til flýtingar. Það getur vel verið að þessi skuldsetningarleið sé fín. Það sem ég átti við um hina leiðina voru vangaveltur hv. þingmanns um hvað væri átt við með hinni leiðinni, þ.e. þar sem hægt væri að komast hjá því að fara viðkomandi leið sem væri verið að setja í samvinnuverkefni. Það er auðvitað sú leið sem leggst af. Það er þannig að ef brú verður á Hornafjarðarfljóti leggst af um 11 eða 13 km krókur. Það voru í tilviki Hvalfjarðarganga rúmir 60 km o.s.frv. Það er auðvitað alltaf ljóst hvað er átt við þegar verið er að tala um að hægt sé að fara einhverja aðra leið. Auðvitað getum við farið hringinn í kringum landið austur, það er ekki það sem átt er við hér, eða einhverja sveitavegi um Suðurlandið, Þykkvabæ og hver veit hvað til að komast einhverjar leiðir austur um o.s.frv. Það er alveg klárt mál hvað er átt við með þessu. Síðan aðeins um þetta Covid-mál, við erum alveg sammála um að þetta PPP-frumvarp er ekki Covid-mál, en í því samhengi sem ég var að ræða um Covid-mál sem eru auðvitað mál sem skipta okkur máli, hvort það er atvinnustig eða aðrar efnahagsaðgerðir eða samgöngur eða hvað það er, þá er þetta frumvarp hluti af því sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd þarf að hafa á hreinu, framlagt með öllum röksemdum, rétt eins og höfuðborgarsáttmálinn sem kemur hér á eftir, til að geta afgreitt samgönguáætlun [[Forseti hringir.]]og það er hún sem er mikilvæg í Covid-samhengi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið og vil byrja á að segja: Samgönguáætlun er væntanlega mikilvægasta framkvæmdaáætlunin sem þarf að koma í gegn hvað varðar uppbyggingu og framkvæmdastig í samfélaginu, við hv. þingmaður erum sammála hvað það varðar. Það er ekki valkostur í mínum huga að það mál verði ekki klárað núna og ég finn það líka í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að það eru allir þeirrar skoðunar að það mál, ef svo má segja, er það mikilvægasta í nefndinni, og mál eins og þetta. Síðan bíður maður auðvitað eftir því að fá kannski fyllri upplýsingar um með hvaða hætti framkvæmdapökkum sem hafa verið tilkynntir af hendi ríkisstjórnarinnar, þ.e. hvernig hlutfalli þeirra verður varið til vegaframkvæmda. En aðeins að því að menn hafi val um aðra leið. Ég held að hv. þingmaður hafi einmitt komið að kjarna málsins, að valkosturinn leggst raunverulega af við nýframkvæmdina, það var eiginlega punkturinn sem ég var að reyna að koma á framfæri í ræðu minni áðan, rétt eins og þegar Hvalfjarðargöngin voru gerð á sínum tíma þá lagðist vegurinn fyrir Hvalfjörð raunverulega af sem þjóðvegur 1, tenging sunnanverðs Vesturlands við höfuðborgarsvæðið. Sama mun auðvitað gerast með hluta þessara framkvæmda. Það er því ekki raunverulegur valkostur frá því að framkvæmdin á sér stað og áfram til framtíðar fyrir vegfarendur. Þess vegna hef ég haft efasemdir um að það sé ástæða til [[Forseti hringir.]]að tengja sig mjög ákveðið þeirri tilteknu forsendu.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um pólitískt umdeilt og viðkvæmt en afar mikilvægt mál. Í þessu frumvarpi er lagt til að fetuð verði ný slóð og fer vel á því að nota hugtakið vegvísi. Við erum að móta vegvísi að því hvernig við ætlum að móta framtíðina hvað varðar uppbyggingu samgöngumannvirkja í landinu. Það er mikil einföldun að ætla að þetta eigi eingöngu við til lengri tíma um þau tilteknu sex verkefni sem kynnt eru í þessu frumvarpi. Við erum að stíga fyrstu skref inn á brautir sem þekktar eru víða í nágrannalöndunum þar sem reynslan er sannarlega misjöfn. Dæmi eru um að notendur, almennir borgarar, rísi upp og mótmæli auknum álögum sem harðast bitna á tekjulágum fjölskyldum og einstaklingum. Í Noregi hafa verið stofnuð samtök gegn veggjöldum og þar er tónninn skýr: Það er komið nóg. Formaður samtakanna segir að þolmörkunum hafi verið náð í því hve mikið ríkið geti innheimt af veggjöldum, stóri vandinn sé að 70% af veggjaldapeningunum í Noregi fari alls ekki til vegagerðar heldur til annarra samgöngumála sem eru öll svo sem góð mál. Átökin standa um að vegtollar og veggjöld komi harðast niður á þeim sem eru með lægstu tekjurnar. Af þessu höfum við auðvitað áhyggjur á Íslandi, a.m.k. jafnaðarmenn. Varpað er upp dæmi af einstaklingi í Noregi sem þénar 400.000 norskar krónur á ári og greiðir hámarksgjald sem er 34.000 norskar, þ.e. tæplega 500.000 íslenskar. Hámarkið eins og norska fyrirkomulagið er er 75 greiðslur á mánuði. Þessi einstaklingur nálgast það að greiða um 10% af tekjunum í veggjöld. Málið horfir öðruvísi við þeim sem er með milljón norskar krónur á ári. Álit þessara samtaka er að ríkið eigi að taka þetta í sínar hendur. Í þessum norska hópi er rík krafa um að ríkið sjái um þessa fjármögnun til að þetta verði jöfn samfélagsleg dreifing, að allir í þjóðfélaginu leggi sitt af mörkum vegna uppbyggingar þessara innviða vegna þess að þeir þjóna öllu samfélaginu. Þessi fjöldasamtök sem nefnast, með leyfi forseta, Folkeaksjonen nei til mer bompenger gerðu sig gildandi á hinum pólitíska vettvangi í kosningunum í fyrra og náðu talsverðum árangri, buðu fram í 11 sveitarstjórnum og í fimm fylkjum og náðu alls staðar inn fólki, 51 í sveitarstjórnir og 17 í fylkjunum, náðu t.d. nærri 17% fylgi í Bergen, næststærstu borg Noregs, þar sem þessi málefni eru mjög umdeild og þar sem menn hafa verið mjög ágengir í að leggja á veggjöld, meira að segja innan borga. Það er þung undiralda í Noregi, vegagerðin er með áætlun um vegaframkvæmdir til 2023 fyrir um 135 milljarða norskra króna og veggjöldin eiga að skila um 40 milljörðum, þ.e. um 580 milljörðum íslenskra króna. Hlutdeild tekna af veggjöldum er að margfaldast og um þetta stendur alvarlegur styr. Við á Íslandi eigum að gefa gaum öllum þessum vangaveltum og umróti í Noregi og draga lærdóm af reynslu Norðmanna og annarra þjóða í kringum okkur. Norðmenn hafa að vísu verið aðgangsharðastir á þessu sviði. Það er kannski almennt viðurkennt og í orði kveðnu hafa menn talað um að svo verði ekki hér á landi, menn muni fara sér hægar. Sporin hræða samt. Víðar er farið að huga að leiðum til breyttrar fjármögnunar á samgöngumannvirkjum, vegamannvirkjum. Á vettvangi Evrópusambandsins eru þessi málefni, fjármögnun umferðarmannvirkja og veggjöld, á dagskrá framkvæmdastjórnar ESB. Þar er áhugi fyrir umbótum að þessu leyti, að koma jafnvel upp samræmd kerfi á evrópska vísu sem mismuni ekki þegnunum í aðildarlöndunum, að þar ríki samræmi með tilliti til umferðar yfir landamæri og gagnvart samskiptum borgaranna í aðildarlöndunum. Einn grunntónninn í þeirri umræðu er líka umhverfismál en lögð er áhersla á sanngjarna gjaldtöku á vegasamgöngur þvert á landamærin, að ekki verði um að ræða tilviljunarkennda eða hentistefnumismunun innan einstakra landa og á milli landanna. Þau markmið sem unnið er að innan ESB, eftir því sem næst verður komist, eru þau í sem stystu máli að sá sem mengi borgi og að menn greiði fyrir notkun á mannvirkjunum í réttu hlutfalli við notkunina. Menn horfast nefnilega í augu við það að hefðbundin gjöld, svipað og við höfum lengst af tíðkað, duga ekki lengur til að tryggja uppbyggingu og viðhald vegakerfisins. Það er fróðlegt að lesa um að framkvæmdastjórn ESB leggur til að hefðbundnir veglyklar verði smám saman fasaðir út en að í staðinn komi tímabundin, tímasett notendagjöld sem gildi sem sagt í tiltekinn tíma, eitt ár, einn mánuð eða þess vegna enn styttri tíma, jafnvel einn dag. Um þessi plön eða tillögur sem verið er að fjalla á vettvangi ESB er engin sátt orðin en eftir því sem ég kemst næst hefur þetta líka verið á dagskrá innan vébanda EES og hafa Norðmenn leitt þá umræðu. Virðulegur forseti. Í þessari umræðu er talað um veggjöld á meðan aðrir tala um hreina skattlagningu til viðbótar öðrum gjöldum sem greidd eru vegna umferðar. Þau eru ærin. Fyrirkomulagið er óréttlátt því að það bitnar ólíkt á einstaklingum eftir fjölskyldustærð og efnahag. Þau gjöld sem lögð eru á eldsneyti og bifreiðar hafa í mörg ár skilað sér með ófullnægjandi hætti til uppbyggingar samgöngumannvirkja á Íslandi. Það orð hefur a.m.k. legið á. Við höfum dregið lappirnar varðandi fjármögnun þessara innviða eins og þarf og við þurfum að nýta betur og til fulls þá tekjustofna sem til þess eru markaðir. Það er hugsanlega svigrúm til þess, við þurfum ekki endilega að steypa okkur inn í þetta kerfi af þessum ástæðum. Við getum stillt upp fleiri kostum en þessum og það skulum við gera. Það er fróðlegt að horfa sérstaklega til þess hvernig þessir einstöku tekjustofnar sem áður voru markaðar í vegagerð hafa þróast síðasta áratug. Það er dálítið fróðlegt. Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur hefur svo sem ekki mótað sér endanlega skoðun í þessu efni og hans meiningar eru ekki forstokkaðar. Eitt er þó víst, og er engin speki, að nauðsynlegt er að við byggjum upp mannvirkin miklu markvissar og hraðar en við höfum gert. Það kostar peninga. Öðruvísi verður þetta ekki gert en að við setjum aukið fé til þessa málaflokks. Á þetta hefur hæstv. ráðherra drepið og um þetta erum við sammála. Það sparar líka mikla peninga að fjárfesta í þessum mikilvægu innviðum. Mannslífin eru dýrmæt og við höfum misst allt of marga beinlínis vegna ástandsins á vegunum. Jákvæður árangur blasir við okkur þar sem átak hefur verið gert í þessum efnum. Nefnum bara eitt dæmi sem er Reykjanesbrautin, frábærlega vel heppnuð aðgerð til að auka umferðaröryggi og við heyrum miklu minna af slysum á þessari fjölförnu leið. Umhverfismálin eru svo annar hrópandi þáttur. Í þessu stóra máli sem vefst mjög fyrir mörgum er mikilvægt að þingið vísi veginn. Við höfum nú til 1. umr. frumvarp um meint stórátak sem opnar fyrir samvinnu um vegaframkvæmdir þar sem Vegagerðin á aðkomu aðeins að hluta eða alls ekki en einkaaðilar geta annast framkvæmd og rekstur tiltekinna áfanga. Það er verið að opna fyrir fjárhagslega áhættulítinn bisness fyrir viljuga fjárfesta, samanber 3. gr. frumvarpsins, og almenningi er ætlað að borga meira til viðbótar þeim gjöldum sem fyrir eru. Er þetta ekki svona í einfaldleik sínum? Það er áhættulítill bisness að hefja framkvæmdir fyrir fjárfesta í skjóli ríkisins. Sveigjanleikinn til að ákvarða gjöld í göngin er fyrir hendi þó að tímaspönnin sé óbreytt 30 ár. Í 1. gr. frumvarpsins er getið um hvaða áfangar í vegakerfinu þetta eru, sex mjög ólíkar leiðir og ólíkir kostir. Ef maður setur sig í spor fjárfesta hljóta kostirnir að hafa mismikinn þokka. Samkvæmt frumvarpinu geta sjálfstæðir aðilar eða samstarfsaðilar tekið að sér hvert og eitt verkefni. Það er umhugsunarefni með tilliti til hugmyndafræðinnar um gjaldtöku hvernig innheimtumálum verði háttað í praxís, hvort við horfum hugsanlega til þess að kerfin verði jafn mörg með tilheyrandi kostnaði. Hvernig verður það tryggt að t.d. umsýslan fari ekki úr böndunum? Í 4. gr. er ekkert slegið af og verður greinin ekki skilin öðruvísi en svo að ætlunin sé að lögfesta sérstaklega að veggjöld og viðbótarálag skuli hvíla sem lögveð á ökutæki sem ekið er um gjaldskyld mannvirki ef þau greiða ekki fyrir aðgang að þeim og skuli ganga framar öllum öðrum skuldbindingum sem á ökutækinu hvíla. Er þetta ekki fullharkaleg framganga? Í 3. gr. er jafnframt hnykkt á því að gjaldtaka fyrir hvert mannvirki skuli ekki standa lengur en í 30 ár. Ég minnist þungrar undiröldu fyrir fáeinum misserum um lúkningu Hvalfjarðarverkefnisins sem oft er vitnað til. Þar hvarflaði að ýmsum að í ljósi aðstæðna væri ráðlegt að halda gjaldtökunni áfram enn um sinn, hún hefði reynst svo vel. Sem betur fer var þetta bundið í lög og ekki við því hreyft. Ég spyr og mun leitast við að fá það skýrt í nefndarstarfinu hvort ekki sé alveg ljóst að ef þessi áform ná fram að ganga verði ekki um framlengingu gjaldtöku að ræða nema með aðkomu þingsins. Virðulegur forseti. Oft hefur verið vitnað til Hvalfjarðarmódelsins. Það hefur ráðherra gert oftar en einu sinni í dag. Hvalfjarðargöngin voru vel heppnuð framkvæmd í alla staði. Þar var hins vegar ekki bisness á ferðinni heldur var þetta fyrst og fremst óhagnaðardrifið samfélagsverkefni sem naut velvilja almennings þótt álögur legðust með ójöfnum hætti á íbúana, mest auðvitað á Vesturlandi, á Akranesi, í Borgarnesi og sveitunum, en ávinningurinn þótti vinna það upp með gjörbreyttum, bættum og öruggari samgöngum og jákvæðum umhverfisáhrifum. Hér er tómt mál að tala um að það sé önnur leið. Menn geta flaggað því að menn geti farið fyrir Hvalfjörð en fáum dettur í hug að það sé raunhæfur valkostur í erli og asa dagsins. Ef yfirvöld, ef meiri hlutinn, ef ríkisstjórnin væri til með að opna fyrir þá birtingarmynd og þá hugmyndafræði að um óhagnaðardrifin verkefni skyldi verða að ræða er það miklu þokkafyllri nálgun. Ég held að við getum að mörgu leyti lært talsvert mikið af Færeyingum. Á þessum nótum væri æskilegt að umhverfis- og samgöngunefnd fjallaði um þetta stóra mál. Ég hef sannfæringu fyrir því að nefndin vilji leggja sig alla fram um að afgreiða málið og ræða af framsýni og skynsemi. Það er ekki hægt, virðulegur forseti, að fallast á það að sífellt nýjum álögum verði varpað af skeytingarleysi á borgarana án tillits til efnahags á alla þegna samfélagsins. Við skulum læra af reynslu nágrannanna og gera þetta vel.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um brýnt og gott mál sem er samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Ég fagna því að við séum farin að taka til við hin hefðbundnu þingstörf og komin aftur með starfsáætlun. Þetta er eitt af þeim málum sem ég taldi brýnt fyrir svokallaða Covid-krísu og held að sé enn brýnna en áður ef eitthvað er, þannig að ég fagna því. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að ég aðhyllist það að leita eftir samstarfi við einkaaðila og ef þarf veggjöld til að komast í brýnar framkvæmdir leggst ég ekki gegn þeim. En auðvitað þarf að vera utan um þetta skýr og góður rammi. Ég mælist ekki til þess að auka skattheimtu á almenning en við skulum líka horfa til þess að við þurfum að huga að framtíðinni í þeim efnum og hver er besta leiðin til framtíðar til að afla tekna fyrir vegakerfið okkar sem er okkur öllum svo mikilvægt? Ég get eiginlega ekki komið hingað upp og rætt um samgöngumál öðruvísi en að minna okkur öll á þá staðreynd að á síðustu árum hefur fjármagn til nýframkvæmda varla sést á höfuðborgarsvæðinu. Ég vísa þá í svar sem hæstv. samgönguráðherra gaf mér fyrir einu þingi síðan, að ég held, þar sem kom í ljós að 16% af fjármagni til nýframkvæmda höfðu farið til höfuðborgarsvæðisins þar sem um 70% íbúa búa og nærri allir ferðamenn fara í gegn. Með því er ég auðvitað ekki að segja að ekki séu brýn verkefni og nýframkvæmdir úti á landi sem við höfum ráðist í og þurfum enn þá að ráðast í, en það er engu að síður mikilvægt að halda þessari staðreynd til haga. Þeim mun mikilvægara er að huga að samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og ég veit að við förum í það aðeins á eftir þegar fjármálaráðherra mælir fyrir frumvarpi sínu. Það eru tækifæri fólgin í því að hugsa um samstarf við einkaaðila þegar kemur að vegaframkvæmdum. Mig langar að nefna eitt dæmi sem ég þekki ágætlega úr minni sveit, Mosfellsbænum, þar sem einkaaðilar sem áttu land, bæði Leirvogstungumela og Leirvogstunguhverfi á sínum tíma, þrýstu mikið á Vegagerðina ásamt Mosfellsbæ að fara í mislæg gatnamót við Vesturlandsveg. Það var ekki á áætlun hjá Vegagerðinni og ekki hafði fundist fjármagn á þeim tímum til að fara í þá framkvæmd en þeir aðilar tóku að sér að fara í framkvæmdina með samningi við Vegagerðina sem greiddi hana til baka á einhverjum árum. Þessir aðilar fundu líka hagkvæmari og umhverfisvænni leið til að fara í framkvæmdina. Ég held því að það sé mikið til þess unnið að vinna með aðilum, einkaaðilum og sérfræðingum, þegar kemur að því að sjá hvort þarna úti kunni að vera hugmyndir að því að gera hlutina kannski einfaldari, umhverfisvænni, ódýrari og hagkvæmari. Mig langar í því samhengi að minnast sérstaklega á Sundabraut. Þannig er mál með vexti að ég er með tilbúna þingsályktunartillögu í þinginu sem ég hef ekki enn þá lagt fram. Ég ætla aðeins að sjá hvernig þessu ágæta frumvarpi hér reiðir af áður en ég fer í það, en tillagan er kannski ekki síst til þess að lýsa pólitískum skoðunum þeirrar sem hér stendur varðandi þá framkvæmd. Ég er nefnilega á þeirri skoðun að Sundabraut sé líklega hagkvæmasta en jafnframt dýrasta vegaframkvæmd sem hægt er að fara í á landinu öllu en hún er kannski ekki sú brýnasta þegar við þurfum að forgangsraða fjölda verkefna. Þess vegna er ég á þeirri skoðun að það að taka Sundabrautina bara alfarið í einkaframtak kunni að vera góð lausn. Því gengur þingsályktunartillagan sem ég hyggst mögulega leggja fram, við sjáum hvernig þetta frumvarp fer, út á það að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp um lagningu Sundabrautar í einkaframkvæmd. Ég ætla að lesa hluta af greinargerðinni sem ég skrifa með tillögunni en þar segir að Sundabraut sé einn dýrasti einstaki raunhæfi framkvæmdamöguleikinn sem til skoðunar er í vegakerfinu á Íslandi. Þrátt fyrir mikla aukningu í framlögum til nýframkvæmda á síðustu árum er ljóst að ef Sundabrautin ætti að fjármagnast með þeim hætti þyrfti annaðhvort að auka umtalsvert opinber fjárlög til nýframkvæmda eða minnka mjög á öðrum stöðum. Þess vegna teljum við sem þessa þingsályktunartillögu höfum unnið byggingu Sundabrautar vera ákjósanlegt verkefni í einkaframkvæmd og höfum því ætlað að fela samgönguráðherra að skoða þá leið. Við erum í rauninni að tala um einkaframkvæmd að öllu leyti, þ.e. undirbúning, fjármögnun og framkvæmd svo og reksturinn um ákveðinn tíma með innheimtu veggjalda en að þeim tíma liðnum myndi ríkið taka yfir veghald á Sundabrautinni. Ég hygg að þetta sé mikilvæg tenging. Ég held að Sundabrautin sé mjög mikilvæg tenging við gatnakerfi höfuðborgarsvæðisins. Í henni felst bætt tenging við Grafarvogshverfi, við gatnakerfi borgarinnar og töluvert myndi draga úr álagi um Ártúnsbrekku þar sem álagið er óásættanlegt á helstu álagstímum. Þá vil ég líka ítreka að það er mikilvægt almannavarnamál að fjölga tengingum út úr borginni, auk þess sem Sundabrautin myndi stytta vegalengd milli Kjalarness og miðborgar og bæta umferðaraðgengi frá Vestur- og Norðurlandi að borginni. Að sjálfsögðu myndi Sundabrautin líka létta töluvert á umferð um Vesturlandsveg í gegnum Mosfellsbæ. Ég ákvað að koma hingað upp og nefna þetta sérstaklega. Sundabrautin er auðvitað ein af þeim framkvæmdum sem tilgreindar eru í þessu frumvarpi. Ég held að mikilvægt sé að þetta frumvarp fái hraða og skjóta framgöngu í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vonast til þess að um frumvarpið skapist sátt svo hægt sé að hefjast handa við enn frekari umbætur í samgöngukerfinu okkar, því að eins og öllum í þessum sal er ljóst höfum við aukið gríðarlega fjármagn til samgöngumála á síðustu árum en það er einfaldlega þannig að við þurfum að gera enn meira. Sú leið sem er lýst í frumvarpinu er ein leið til þess. Ég nefni sérstaklega Sundabrautina og mér finnst kappsmál að kanna hvort ekki séu áhugasamir aðilar þarna úti sem vilja hreinlega taka að sér verkið og framkvæma það og auðvitað njóta þá þess ágóða sem af því kann að verða um einhvern tíma, en á endanum held ég að ágóðinn yrði fyrir okkur öll.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar einmitt um ódýrari, hagkvæmari og umhverfisvænni möguleika og að sjálfsögðu geta allir unnið og vinna að þeim markmiðum held ég, hvort sem eru einkaaðilar eða ekki, ég ætla rétt að vona að opinberir aðilar séu einnig að vinna að því markmiði að gera allt ódýrara, hagkvæmara og umhverfisvænna. Ef ekki, þá erum við í mjög miklum vandamálum á ákveðnum grundvallarforsendum þess að hafa opinbera starfsemi yfirleitt því að þegar allt kemur til alls er það bara fólk sem sér um þennan rekstur, hvar sem það er í starfi. Fólk er bara fólk, hvort sem það er í einkarekstri eða opinberum rekstri. Ég tek undir það með hv. þingmanni að Sundabrautin er einmitt gríðarlega áhugaverð framkvæmd og hefur verið það. Hún hefur eiginlega verið í mörg ár, áratugi, í kortunum. Það er ástæða fyrir því, hún er í rauninni nauðsynleg fyrir skipulag á höfuðborgarsvæðinu. En það er þessi ákveðna pæling með einkaframkvæmdina í því og forgangsröðun þeirra verkefna sem við erum að vinna með í samgönguáætlun og í opinberum gjöldum sem eru ekki alveg mörkuð eins og er. Það er búið að taka markaðar tekjur í gegnum bensíngjaldið og þess háttar og við forgangsröðum á ákveðinn hátt í samgönguáætlun. Þá hef ég kvartað undan því dálítið á undanförnum misserum að maður fær aldrei heildarforgangsröðun, maður fær ekki endilega að sjá dýptina, hver eru næstu verkefni á eftir því sem samgönguáætlunin nær yfir til að sjá hvort þar eru einhver verkefni sem við erum þá að hífa upp framar í röðinni, því að augljóslega erum við að nota þá forgangsröðun sem er í samgönguáætlun. Það eru þau verkefni sem eru mikilvægust, hagkvæmust, arðbærust, umhverfisvænust o.s.frv. það eru aðalverkefnin sem við [[Forseti hringir.]]sjáum, að eigi að fjármagna með opinberu fé en það vantar hinar [[Forseti hringir.]]sem eru fyrir neðan. Ég var að velta fyrir mér hvort hv. þm. gæti hjálpað mér aðeins með að sjá hvar Sundabraut er einmitt í [[Forseti hringir.]]þeirri röð.
Virðulegur forseti. Eins og hv. þm. kemur inn á hefur Sundabraut lengi verið í kortunum. Hún hefur sem sagt verið á aðalskipulagi lengur en sú sem hér stendur hefur verið á þessari jörð. Ég held að hún hafi ratað inn á aðalskipulag árið 1975 og hefur verið þar allar götur síðan með aðeins breyttri mynd. Það er kannski ekki síst þess vegna sem ég er að tala fyrir algerri einkaframkvæmd með þetta verkefni vegna þess að átök hafa verið um það hvar hún á nákvæmlega að liggja, hvaða tækni á nota og svo hefur auðvitað þekkingu og tækniþróun fleygt fram á þessum tíma. Þess vegna held ég að tækifæri sé í því að sjá hvort einhver hafi áhuga á að fara í þessa framkvæmd og sé með lausnina frá A til Ö og reksturinn og fjármagnið og allt saman. Ég er alls ekki að segja að opinberir starfsmenn séu ekki stöðugt að huga að hagkvæmni og ég held að það sé mjög mikilvægt að nýsköpun spretti líka upp innan hins opinbera, bara alger forsenda fyrir því að við ætlum að láta okkar kerfi ganga, að þar sé fólk á tánum hvað það varðar og þar sé öflug nýsköpun. En það sem ég er að tala fyrir er að það eru jafnvel enn meiri tækifæri þegar við notum blandaðar leiðir og leitum líka til einkaaðila. Það er bara oft þannig að öðruvísi hugmyndir vakna þar þegar fólk á beina fjárhagslega hagsmuni undir. Hvað þessa forgangsröðun varðar, það er vandamálið eða verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Við erum hér tiltölulega fá á þessu stóra og mikla landi og eigum ofboðslega stórt og mikið vegakerfi og öryggið er auðvitað fyrsti þátturinn. Svo koma umhverfishliðarnar og svo er byggðastefnan þannig að allir þessir þættir eru undir. Það er þess vegna sem þetta mikilvæga verkefni, Sundabraut, hefur ekki komist ofar á listann en þó þetta sem hér er, vegna þess hversu fjárfrek sú framkvæmd er og það eru svo margar aðrar sem við getum fært rök fyrir að séu jafnvel enn brýnni, þannig að það er bara verkefni sem við sitjum uppi með hér í þessum þingsal.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt dálítið áhugavert, að þessi brýna framkvæmd fer neðar á listann af því að hún er svo dýr. Það er út af fyrir sig í rauninni mjög undarlegt því að þegar við hérna á þinginu - við erum samkvæmt stjórnarskrá að vinna samkvæmt sannfæringu okkar - fáum einmitt forgangsröðunarlista um öryggi, hagkvæmni og ýmislegt svoleiðis til að vega og meta okkar sjónarmið um það hvernig forgangsröðun við ætlum að stimpla og segja: Þetta er samkvæmt minni sannfæringu rétt að gera, óháð kostnaði til að byrja með, þá fáum við ekki svoleiðis forgangsröðun. Við fáum hana eftir á þegar búið er að taka tillit til jafnvel kostnaðar sem við myndum kannski setja í annað sæti þegar fjármálaráðherra gerir það ekki. Fjármálaráðherra setur kannski fjárhagslegu skuldbindingarnar þar á bak við ofar á lista. Þar af leiðandi hríðfellur þessi mikilvæga framkvæmd niður. Það er dálítið á þessum nótum sem ég hef ýmsar ábendingar um vinnslu við samgönguáætlun almennt séð, líka við fjármálaáætlun og fjárlög, hvernig þau eru unnin og forgangsröðun þar á milli og í rauninni bara þær framkvæmdir sem eru á þessum lista varðandi brúna yfir Ölfusá líka og þess háttar. Hvar er þetta í þeirri forgangsröðun, óháð kostnaði upp á umferðaröryggi, hagkvæmni, arðsemi, umhverfissjónarmið o.s.frv.? Hvar er sá listi til þess að láta okkur þingmenn fá til að segja: Þetta eru mikilvægustu framkvæmdirnar óháð kostnaði. Það er síðan að sjálfsögðu okkar að vega og meta hvar við setjum kostnað inn í reikningsdæmið. En afleiðingin er sú að í rúmlega fjóra áratugi hefur þessi framkvæmd [[Forseti hringir.]]ekki komist í gagnið út af kostnaði.
Virðulegur forseti. Það er kannski þess vegna sem ég tala fyrir þessari leið, að fara í einkaframkvæmd algerlega, þannig að ef einkaaðilar geta séð hag sinn í því að ráðast í svona mikla framkvæmd þá myndum við leyfa þeim það. En þetta er verkefnið okkar. Ég tel Sundabraut vera mikilvæga vegabót en alveg eins og ég sagði áðan ekki þá mikilvægustu. Ég forgangsraða borgarlínunni enn mun hærra en Sundabraut enda skiptir það miklu meira máli fyrir allt umferðarflæðið á höfuðborgarsvæðinu sem slíkt. Tökum sem dæmi Seyðfirðinga sem segjast ekki komast til læknis hluta af árinu. Við getum auðvitað ekki sett Sundabrautina í samhengi þar og sagt: Heyrðu, þú kemst aðra leið. Fólkið á Vesturlandi kemst vel til höfuðborgarinnar um nokkuð góða vegi þó að vissulega megi bæta mjög veginn á Kjalarnesi og ég veit að hæstv. samgönguráðherra er að vinna í því, en þá er það samt sem áður þannig að við búum við ágætisvegakerfi. En hitt getur bara verið umhverfisvænna, að ég tel, og hagkvæmara að ráðast í þessa leið. Þess vegna er ég að mæla fyrir þeirri leið sem ég tala fyrir, þ.e. einkaframtakinu í nákvæmlega þeirri framkvæmd. Ég er ekki að segja að það sé lausnin á öllu þegar kemur að samgöngumálum okkar, en mér fyndist mjög spennandi að huga sérstaklega að þessari dýru og langþráðu framkvæmd í þeim efnum.
Forseti. Ég er ánægður með að við getum loksins rætt þetta mál hér. Reyndar verð ég að segja að ég er örlítið hissa á að sjá hve fáir hafa verið í salnum undir þessari umræðu. Ég gat ekki skilið það öðruvísi [[Gripið fram í.]]síðast þegar við ræddum málið en að það hamlaði okkur að ræða það að 20 manna hámark væri í samkomubanni. Hér erum við hvað, fjögur, fimm og höfum aldrei verið fleiri en 12 inni í sal undir þessari umræðu, ég hef talið það sérstaklega. En það er gott að við erum farin að ræða málið því að þetta er einn biti í það púsl sem samgöngumálin eru öll hér á landi á, eins og skáldið kvað. Við erum að vinna að samgönguáætlun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, við tökum á eftir góðu heilli til umræðu mál um stofnun félags um borgarlínu og svo er það þetta mál því að allt er þetta ein stór heild og það sem meira er, það er líka hluti af þeirri heild hvernig við horfum á gjaldtöku í umferðinni almennt og ríkisstjórnin er að skoða ýmsa hluti hvað það varðar. Hér er verið að horfa á, eins og margoft hefur komið fram - ég er ekki viss um að nokkurn hafi órað fyrir því þegar hugmyndir um Hvalfjarðargöng komu upp á sínum tíma að Hvalfjarðargangamódelið yrði orð sem yrði notað jafn oft í umræðu og hér hefur verið í dag. En það er akkúrat það sem við erum að ræða og hefur verið komið inn á og ég ætla líka aðeins að koma inn á. Það er mikilvægt að halda því til haga hvernig hugmyndin er með þær framkvæmdir sem hér eru teknar fyrir sérstaklega. En ég kom, forseti, inn á heildarmyndina og bitana í púslinu, þeir eru ótal margir. Hluti af þeim er höfuðborgarsáttmálinn sem ég tel að séu ein bestu tíðindi úr stjórnmálum á yfirstandandi kjörtímabili, að sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, og ríkið, með öllum þeim flokkum sem skipa meiri hluta í hverju sveitarfélagi um sig eða í Stjórnarráðinu, hafi náð saman um þetta framfaraskref. Það er hluti af heildarmyndinni. Gjaldtaka í umferð er eitt af stóru verkefnum okkar á næstu árum því að við höfum það yfirlýsta markmið að útrýma þeim tekjustofni sem eru einhvers konar fastar tekjur og ég átta mig á að það eru skilgreiningar sem hægt er að agnúast út í en er fasti tekjustofninn sem á að standa undir umferðinni. Við höfum það yfirlýsta markmið að útrýma honum, það verði ekki bensín- eða olíugjald. Þess vegna þarf að huga að því hvernig við fjármögnum umferðina almennt séð og það er líka verið að vinna að því. Hér er einn bitinn í púslið. Hér er verið að horfa á einstaka framkvæmdir, sumar þeirra eru hluti af annarri heildarmynd. Talað hefur verið um Sundabraut af mörgum og ég hvet hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur forseta til að leggja ekki fram tillögu, sem boðað var í ræðu á undan mér, um þá umdeildu framkvæmd sem hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir og Björn Leví Gunnarsson áttu orðastað um hér áðan. Búið er að búa þannig um hnútana í höfuðborgarsáttmálanum að ég sé ekki hví í ósköpunum ætti að vera að æra óstöðugan þó að slíkt samkomulag hafi náðst með því að fara að hræra í þeim potti aftur því að auðvitað eru allar þær framkvæmdir sem hér eru - þetta er heimild til framkvæmda. Auðvitað eru hér skipulagsmál sem eiga eftir að fara í umhverfismat sem ég átti orðastað um við hv. þm. Andrés Inga Jónsson fyrr í umræðunni. Það hefur ýmislegt verið sagt í umræðunni um þetta frumvarp. Þetta á ekki að koma neinum á óvart. Listinn yfir allar þessar framkvæmdir var hluti af því kynningarefni sem má finna á vef samgönguráðuneytisins frá því höfuðborgarsamningurinn var kynntur, sem var í fyrra, þar sem beinlínis er talað um þessar sex framkvæmdir. Veggjöld eru alls konar. Einfalda leiðin til að gagnrýna frumvarpið er að segja að enn einu sinni eigi að auka álögur á fólk og verið að gefast upp á sameiginlegri fjármögnun. Það væri ekki rétt gagnrýni því að veggjöld eru eitt og veggjöld eru annað. Það eru til veggjöld sem eru flýti- og umferðargjöld, eins og talað er um í höfuðborgarsamningnum, sem eiga beinlínis að liðka fyrir umferð. Síðan eru til hreinræktuð græn veggjöld sem eiga að hafa það yfirlýsta markmið að draga úr umferð, að færri nýti sér umferðarmannvirkin sem þarf að borga fyrir að nýta. Svo eru til framkvæmdaveggjöld. Það eru þau sem er verið að horfa til þar sem framkvæmdaveggjöldin eða veggjöldin eigi að standa undir hluta af framkvæmdinni eins og hér er búið um. Ég bið okkur öll, sem taka þátt í þeirri mikilvægu umræðu um framtíðarfyrirkomulag umferðarmála og gjaldtöku í þeim, að tala um það af ábyrgð og horfa til þess að margar ólíkar leiðir eru í því. Eins og ég nefndi áðan, forseti, er verið að veita í raun heimild til að skoða og stofna félag um hverja þessa framkvæmd. Það er að sjálfsögðu að því gefnu að hver og ein framkvæmd uppfylli öll þau skilyrði sem þarf að uppfylla um framkvæmdir af þessu tagi, innra skipulag o.s.frv. Það kemur fram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í 2. mgr. eru taldar upp í sex stafliðum þær framkvæmdir sem heimilt er að bjóða út með þeim hætti sem lýst er í 1. mgr.“ Mikilvægt er eins og ég nefndi áðan, forseti, að horfa til þess hvers lags gjaldtöku er verið að hugsa um. Mikilvægt er hvaða skilyrði eru fyrir henni, hvaða hömlur henni eru settar. Hæstv. ráðherra fór vel yfir það í framsögu sinni. Það verður ekki gjaldtaka fyrr en framkvæmdum er lokið. Það verður val á annarri leið, fólk sér sér annaðhvort hag í að nýta nýju framkvæmdina og borga fyrir eða fara þá gömlu, hámark sett á gjaldtöku í 30 ár og það mikilvægasta í mínum augum er að ríkið eignast síðan framkvæmdina og öll mannvirki ásamt öllu tilheyrandi verði eign ríkisins án sérstaks endurgjalds. Þetta er að mínu viti gríðarlega mikilvægur hluti af frumvarpinu. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur, eins og ég kom inn á áðan, verið að vinna að samgönguáætlun almennt. Þetta er biti í það stóra púsl líka ásamt því frumvarpi sem kemur hér á eftir. Án þess að ég ætli að verða dramatískari en þörf er á, forseti, ætla ég að leyfa mér að segja að við, bæði fulltrúar í þeirri nefnd og svo allir þingmenn í þessum sal, stöndum núna frammi fyrir nýrri hugsun þegar kemur að umferð. Við stöndum frammi fyrir því verkefni að endurhugsa umferð á Íslandi. Þetta er hluti af því. Þau mál sem ég hef farið yfir eru það einnig og ég vona og treysti að okkur takist sem fyrst að gera þau mál sem fyrir þingi eru, bæði hér í dag og í hv. umhverfis- og samgöngunefnd nú þegar, að lögum til að hægt verði að fara að vinna eftir þeim.
Virðulegi forseti. Það er tvennt sem mig langar til að ræða við hv. þingmann. Annars vegar er það þessi nýja fjármögnun eftir gjaldið á bensínið og dísilolíuna, hvernig við komumst úr því að fjármagna, eins og nú er, samgöngukerfið með gjöldum sem duga ekki fyrir þeim framkvæmdum sem lagðar eru til í samgönguáætlun. Gjöldin duga ekki fyrir hluta af þeim samgönguframkvæmdum sem lagðar eru til í samgönguáætlun eins og alltaf hefur verið. Sumir hafa að vísu tínt til virðisaukaskatt og ýmislegt svoleiðis líka sem er á almennari nótum og borið þá skatta saman við framkvæmdirnar. Það er kannski ekki alveg sanngjarnt en það er ákveðið sjónarmið, allt í lagi með það. En bensíngjaldstofninn er vonandi að hverfa. Frá mínum bæjardyrum séð er eina leiðin að nota kílómetramæli, bara eins og við erum með hitamæli, rafmagnsmæli o.s.frv. heima hjá okkur varðandi notkun á samgöngukerfinu, ef ég leyfi mér örstuttar vangaveltur um það. Varðandi forgangsröðunina velti ég því fyrir mér hvort eitthvað af þessum framkvæmdum eða mögulega allar séu í raun settar niður fyrir svigrúmið í samgönguáætlun af því að þær henta einfaldlega vel í þetta fjármögnunarmódel. Eru þær mögulega, á forsendum umferðaröryggis o.s.frv., það mikilvægar að þær ættu að vera á þeim stað í samgönguáætlun að vera fjármagnaðar af því almannafé sem er safnað í samgönguáætlun? Eins og kom fram í umræðunni við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur [[Forseti hringir.]]varðandi Sundabrautina, eru framkvæmdirnar settar neðar af því að þær henta í þetta módel.
Frú forseti. Hvað varðar fjármögnun, þegar okkur hefur tekist það góða markmið að afnema olíu- og bensíngjald með því að fara í hrein og klár orkuskipti í samgöngum, þá bíð ég spenntur eftir niðurstöðu starfshóps sem fjármálaráðuneytið hefur skipað og er að vinna að því hver besta leiðin sé. Ég hef heyrt alls kyns hugmyndir í því. Ég sé kosti og galla við fullt af hugmyndum. Ég sé marga kosti við kílómetramælingarhugmynd eins og hv. þingmaður nefndi. Það eru líka gallar við hana. Það eru alls kyns leiðir til. Við erum ekki fyrsta landið í heiminum sem fer þessa leið. Ég legg mikið upp úr því að horft sé til þess hvernig farið hefur í öðrum löndum. Ég veit til þess að verið er að gera það. Ég mun án efa hafa meiri skoðun á þessu þegar ég er búinn að skoða þá vinnu sem hópurinn skilar af sér, og vonandi sem fyrst. Ég get talað mig út um mínar hugmyndir og mér finnst að taka þurfi tillit til ýmissa sjónarmiða hvað þetta varðar en er opinn fyrir sem sanngjarnastri og skilvirkastri leið. Ég vona, forseti, að hv. þingmaður erfi það ekki við mig þó að ég fari ekki í meiri smáatriðum út í þetta núna. Hvað varðar forgangsröðunina kemur skýrt fram í frumvarpinu að þessar framkvæmdir eru að meginstefnu valdar á grundvelli umferðaröryggis og byggðasjónarmiða, auk þess sem lögð var áhersla á það í öllum tilvikum að vegfarendur hefðu val um aðra leið. Ég treysti því að við vinnu við forgangsröðun í samgönguáætlun, þar sem yfirlýst stefna er að hafa öryggissjónarmiðin ásamt fleiri sjónarmiðum í forgrunni, þá hafi það verið gert. Ég kem kannski örlítið betur inn á það í næsta andsvari.
Virðulegi forseti. Ef í niðurstöðu starfshópsins felast góðar útskýringar á því af hverju kílómetragjaldið sé óhentugt og eitthvað annað sé betra er ég að sjálfsögðu tilbúinn til að skipta um skoðun. En ég hef búið í löndum þar sem er vegtolladót og svoleiðis og eftir yfirlegu og samanburð er ég á þessari skoðun eins og er. En ný gögn geta alltaf breytt hugmynd manns um hvað er satt og rétt. Varðandi forgangsröðunina, eins og hv. þingmaður les upp, eru þetta einfaldlega framkvæmdir sem varða öryggismál. Brúin fram hjá Selfossi er gott dæmi um það og kannski Sundabraut fram hjá Mosfellsbæ, það væri líka mjög áhugavert. Þess vegna spyr ég: Eru þessar framkvæmdir í raun ekki það mikilvægar að þær ættu að vera það ofarlega á forgangslista að þær væru hluti af samgönguáætlun sem slíkri? Þeim er forgangsraðað neðar og fara út úr því fjármagni sem þegar er búið að greiða til mikilvægustu framkvæmdanna hvað varðar umferðaröryggi sem fólk leggur til með bensíngjöldum og sameiginlegum sköttum o.s.frv. Það er auðvelt að rukka gjald fyrir að fara yfir brú, það er auðvelt að rukka fyrir veg yfir Öxi ef fara á þá leið, það er ekkert mikið annað í boði nema snúa við og fara hringinn. Þetta eru framkvæmdir sem henta vel, ef við orðum það þannig, fyrir þetta fjármögnunarmódel. Ég er alltaf að reyna að komast að því hvernig forgangsröðunarlistinn var áður en ákveðið var að hnika þessu til fram og til baka eftir því hvernig fjármögnunarmódelið hentaði fyrir hverja vegaframkvæmd fyrir sig, því að það breytir tvímælalaust miklu fyrir fólk á svæðinu, varðandi greiðslur á sköttum og gjöldum, þegar eitt samfélag fær svona framkvæmd en ekki næsta.
Forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að horfa á þau gögn sem koma út úr vinnu starfshópsins og að sjálfsögðu á öll þau gögn sem við hin getum kynnt. Ég hef heyrt ýmis sjónarmið varðandi gagnrýni á allar leiðir, persónuverndarsjónarmið og sjónarmið sem varða það að horfa á ekna kílómetra. Áttu að borga sömu krónutölu fyrir ekinn kílómetra á holóttum tengivegi og á malbikaðri stofnbraut? Þú ert að borga það sama fyrir bensínlítrann. Það eru ýmis svona sjónarmið. Ég er bara opinn fyrir því og ég held að ég og hv. þingmaður munum örugglega eiga samtöl um þessi mál þegar þau koma til kasta þingsins. Hvað varðar forgangsröðun þá get ég bara ítrekað það sem ég sagði, að ákveðnir mælikvarðar eru settir fram við forgangsröðun í samgönguáætlun og ég treysti því að þegar Vegagerðin og ráðuneytið unnu þá forgangsröðun og settu upp í samgönguáætlun, ýmist fimm eða tólf ára áætlun, hafi verið farið eftir því. Ég hef engar forsendur til að velta öðru fyrir mér, ég var ekki í þessari vinnu. Ég horfi á þetta, eins og ég reyndi að koma inn á í ræðu minni, sem eina stóra heildarmynd. Það væri að mínu viti best ef allir bitarnir í púslinu falla á sinn stað. Hvað gerist ef eitthvað gerir það ekki, breytir það forgangsröðun? Ég hef ekki forsendur til að standa hér og segja að það geri það. Ég treysti því bara, eins og ég segi, að í þeirri vinnu sem unnin var hvað varðar forgangsröðun í samgönguáætlun hafi verið farið eftir þeim mælikvörðum sem bar að gera.
Frú forseti. Ég ætla að leggja orð í belg varðandi þetta frumvarp frá hæstv. samgönguráðherra um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Þetta er að sönnu umdeilt og stórt pólitískt mál sem við erum hér að ræða og það hefur berlega komið í ljós í þessari umræðu hjá þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls á undan mér. Þetta er stórt pólitískt mál sem fjallar um auknar álögur á bifreiðaeigendur og vegfarendur. Það er mergurinn málsins. Ríkisstjórnin kýs, frú forseti, að kasta því inn í þingið núna í miðjum faraldri, sem er eins og að kasta mink í hænsnahús á miðjum þorranum, og ekki bara það heldur eru engir ferðamenn núna en það voru einmitt þeir sem áttu að borga þessar framkvæmdir að mestu leyti. Þannig átti það að vera, og eðlilega þar sem það er réttlæti í því. En vonandi koma ferðamennirnir sem allra fyrst aftur og við getum látið þá greiða fyrir afnot sín af örþreyttu vegakerfi okkar. Þetta er umdeilt mál en það er nauðsynlegt að fara í stórkostlegar endurbætur og nýframkvæmdir í vegakerfinu og hefur svo verið í mjög mörg ár. Álag á vegakerfið hefur aukist miklu hraðar en uppbygging þess, a.m.k. undanfarin tíu ár, ef ekki lengur, aðallega vegna fjölgunar ferðamanna. Með aukinni umferð hefur öryggi á vegum minnkað, vegna meiri umferðar á mjóum og oft slæmum vegum. Það hefur þó ekki komið harkalega niður á okkur í slysum talið miðað við opinberar tölur. Banaslysum hefur blessunarlega fækkað umtalsvert síðustu ár, sem er ánægjulegt, þó að alvarlegri slysum hafi kannski ekki fækkað samsvarandi. Ég hef oft talið það vera því að þakka að ökukennsla hefur stórbatnað síðustu áratugi. Einnig vegna tilkomu æfingaaksturssvæðis t.d., sem var mikið framfaraskref, hálkuaksturs og fleiri slíkra þátta auk öryggisframkvæmda í kringum og við vegi sem hafa stórlagast. Þá hefur vitund ökumanna og vegfarenda aukist mikið með fræðslu og öðru. Vegirnir hafa verið akkillesarhæll okkar síðustu árin og eru beinlínis hættulegir á mörgum og löngum köflum. Það er því mjög mikilvægt að fara í nýframkvæmdir, eins og virðist vera gert ráð fyrir í þessu frumvarpi með þeirri aðferð að semja við einkaaðila um framkvæmd þeirra að öllu leyti eða hluta og innheimta síðan veggjald. Þetta segir auðvitað bara hálfa söguna vegna þess að við höfum ekki útfærsluna. Við höfum ekki útfærslu t.d. á fjárhæð veggjaldanna, það er hulið móðu. Margar þessar framkvæmdir hafa ekki farið lengra á dagskrá ríkisstjórnarinnar heldur en bara sem hugmyndavinna og varla á teikniborðið, t.d. Sundabraut sem er einungis draumur sem eru mörg ár í að komist á eitthvert framkvæmdastig. Ég hef ekki lagst gegn veggjöldum, frú forseti, enda ljóst að ferðamenn greiða þessar vegbætur að miklu leyti, eða svo virtist vera fyrir komu þessa veirufaraldurs. Umferð þeirra var það mikil að menn töldu í fyrra að álögurnar myndu að mestu leyti lenda á ferðamönnum og innlendir ferðalangar eða þeir sem þyrftu að fara til vinnu fengju mikinn afslátt og þetta væru það lág gjöld að það væri eitthvað sem menn gætu hugsanlega afborið. Þegar samgönguáætlun kom í umhverfisnefnd í fyrra samþykkti ég hana með ákveðnum fyrirvara sem í fólst m.a. í því sem ég er að tala hér fyrir. Ég leggst ekki gegn veggjöldum að því til skildu að gjaldtaka á bifreiðum og bifreiðaeigendum lækki samsvarandi á móti þannig að þetta séu ekki auknar álögur á hinn venjulega borgara, venjulega mann sem þarf að fara t.d. til vinnu eða nauðsynlega á milli þeirra staða sem þarna eru undir. Eða að fjarlægðarsparnaðurinn sé það mikill að hann vegi upp á móti veggjöldum. En ekki er um það að ræða í mörgum þeim tilvikum sem nefnd eru í frumvarpinu, eins og Ölfusárbrú, ef ég tek hana sem dæmi, sem sparar 400 metra. Gjald á slíkri framkvæmd gæti auðvitað ekki verið mjög hátt til að spara einhverja fjármuni fyrir þá sem ferðuðust þar um. Hugsanlega myndi það spara tíma en ekki fjármuni. En auðvitað er þetta allt saman í móðu, af því að ekki liggja fyrir áætlanir um hvað fólk þarf að borga, hvað þetta kostar, hvað það tekur mörg ár o.s.frv. Ég hefði viljað sjá jafnframt í þessu frumvarpi útfært hvernig stjórnvöld ætluðu að lækka önnur gjöld samhliða, á móti slíkum veggjöldum. Þetta var almennt um frumvarpið. Ef ég gef mér smá tíma í frumvarpið sjálft þá hef ég spurningar og hugleiðingar um 1. gr. Þar eru taldar upp sex leiðir eða framkvæmdir og ekki meira. Hvers vegna er þetta ekki einfaldlega opin heimild og því sleppt að nefna þessar sex framkvæmdir, sér í lagi vegna þess að sumar framkvæmdanna eru mjög fjarlægar vægast sagt? Ég geri því athugasemdir við að í 1. gr. séu nefndar sex framkvæmdir en ekki bara gefin almenn heimild til þess að ganga til samninga við einkaaðila og síðan í framhaldinu heimildir til gjaldtöku vegna þeirra í ákveðinn tíma. Varðandi tímalengdina í 3. gr. þá er talað um að gjaldtaka fyrir hvert mannvirki geti staðið í 30 ár. Mér finnst það vel í lagt. Þó að menn vilji hafa borð fyrir báru og hugsanlega geta lækkað gjaldið um örfá prósent þá má minna á að það var gjaldtaka í Hvalfjarðargöngunum í 20 ár og þótti mörgum nóg um og langt í það á þeim tíma þegar þau voru opnuð. Fólk hlakkaði til að losna undan því en svo liðu 20 ár og mér finnst 30 ár töluvert langur tími til þess að greiða upp eina framkvæmd. En auðvitað verður þetta rætt í samgöngunefnd þar sem ég á sæti og þessu velt upp með gestum og umsagnaraðilum. Mér finnst þetta ansi langur tími og fyrr en varir verða komnar fleiri framkvæmdir á þennan lista sem nauðsynlegt er að gangast í í okkar erfiða landi samgöngulega séð. Hér eru tómir firðir og fjöll sem þarf að brúa eða bora í gegnum, þannig að það vantar ekki á óskalistanum. Ég ætla að fara örlítið í þessar sex framkvæmdir en áður en ég geri það ætla ég að koma aðeins að 4. gr. Í fyrsta lagi finnst mér þetta vera víðtækar heimildir. Þetta eru víðtækar heimildir fyrir þann aðila sem innheimtir þetta gjald, veghaldarann eða hvaða nafni sem hann er nefndur í þessu frumvarp. Hann hefur mjög víðtækar heimildir samkvæmt frumvarpinu til að innheimta veggjaldið og viðbótarálagið. Honum eru lögð í hendur ýmis úrræði, hann þarf t.d. ekki að fara í dóm eða sátt eða neitt slíkt heldur getur farið beint í nauðungarsölu á ökutæki. Þar með hefur hann líka samkvæmt ákvæðinu lögveð í ökutækinu. Ég er ekki búinn að gera það upp við mig hvort ég sé á móti þessu en mér finnst þetta vel í lagt. Ég vil alla vega vara við því að lögð séu gjöld eða veð á bifreiðar þar sem sök er ekki að finna hjá eiganda bifreiðarinnar, þ.e. ef hann lánar einhverjum bílinn og sá ekur þarna í gegn og fær á sig álagningu. Þá fer það líklega, miðað við frumvarpið, á bifreiðina og það er tekið veð í bifreiðinni. Þetta er auðvitað ekki sök eiganda og hann getur algjörlega komið þarna af fjöllum, kannski síðar meir, og þarf að sæta því að bíllinn verður settur á uppboð ef hann ekki reiðir fram aurana sem fyrst. Í því sambandi vil ég benda hæstv. ráðherra á að þetta eru náttúrlega mjög lág gjöld yfirleitt, mjög lágar upphæðir sem safna hlutfallslega mjög miklum kostnaði. Miðað við margar aðrar innheimtur eru þessi veggjöld lág og ég geri mér grein fyrir því að fólk getur ekki keyrt stanslaust í gegnum göng án þess að borga fyrir það, auðvitað þarf einhvern veginn að ná af þeim gjaldi. En eitt skipti eða eitthvað slíkt er mjög harkalegt og safnar miklum kostnaði. Mér finnst þetta almennt séð, án þess að ég sé búinn að gera það upp við mig hvort ég sé algerlega á móti því, ansi víðtækar heimildir í 4. gr., sérstaklega með þann sem fær bíl að láni og þá á ég við viðbótarálagið, ekki kannski veggjöldin sjálf. Ef hann keyrir þarna í gegn án þess að virða greiðslu fær eigandinn rukkunina og veð á bílinn. Tíminn er svo fljótur að líða að ég ætla að klára það sem ég ætlaði að fara yfir þannig að ég þurfi ekki að koma í aðra ræðu. En ég velti fyrir mér með þessar sex framkvæmdir: Er einhver samningur af þessum sex í augsýn? Er þetta að fara að gerast núna í sumar eða haust? Er þetta mál eitthvað að fara að hreyfast, af því að það er lagt fram núna, seint á vorþingi og í miðjum faraldri? Varla Sundabrautin. Ég get lesið það upp hérna en það virðast áraraðir þangað til hún kemst á eitthvert stig. Varla Hvalfjarðargöngin. Ég velti þessu fyrir mér. Ég ætlaði að fara í fleiri framkvæmdir en læt þetta duga.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður benti einmitt á að það væri stundum vafaatriðið hversu dýrt ýmislegt væri. Varðandi Vaðlaheiðargöng lá það mjög lengi ekki fyrir hvað gjaldið myndi verða í þær framkvæmdir. Ég hef alla vega áhyggjur af því að sumar af þessum framkvæmdum gætu alveg verið svona Vaðlaheiðarframkvæmdir á meðan aðrar eru tvímælalaust Hvalfjarðarframkvæmdir, eins og t.d. tvöföldun Hvalfjarðarganganna. Það eru því kostir og gallar í þeim framkvæmdum sem eru hérna. En ég hef áfram þær spurningar um hvar þær eru í raun og veru í forgangsröðuninni með tilliti til samgönguáætlunar og þegar ég hugsa um málið í því ljósi, út frá sjónarhorni samgönguáætlunar, þá eru þessar framkvæmdir einhvers staðar í forgangsröðun þegar allt kemur til alls. Og spurningin sem við verðum að spyrja okkur er um þau gjöld sem við innheimtum til að fjármagna samgönguáætlun með bensíngjöldum og ýmsu svoleiðis, og náttúrlega bara með almennum sköttum, af því að við fjármögnum meira en næst í gegnum það sem var áður markaðar tekjur. En við þurfum að spyrja okkur, því að við viljum einmitt fjármagna meira en það umfang sem þessar mörkuðu tekjur náðu til, með hvaða hætti við gerum það. Gerum við það með veggjaldi? Og með hvaða rökum hífum við þá ákveðnar framkvæmdir ofar í forgangsröð áætlunarinnar sem er ekki þegar búið að borga í rauninni fyrir með uppsöfnun skatta á næstu árum? Eða erum við að hækka aðrar álögur? Erum við að hækka bensíngjaldið eða erum við að taka lán sem við greiðum fyrir með arðsemi af þeirri framkvæmd sem verið er að leggja? Eða fækkum við framkvæmdum, einkum af þjónustu? Þetta eru spurningar sem maður hefur þegar maður sér svona tillögu, út frá hvaða forsendum er verið að velja einmitt þessar framkvæmdir með tilliti til að þær passi inn í veggjöld. Mér finnst það áhugavert en það hefur ekki náðst útskýring á því og [[Forseti hringir.]]mér fannst hv. þingmaður fara einmitt vel inn á það. Spurningin er: [[Forseti hringir.]]Hversu dýrt er það? Margar ósvaraðar spurningar liggja fyrir [[Forseti hringir.]]áður en við afgreiðum þetta mál.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hugleiðingar hans um þetta málefni. Þetta er alveg hárrétt og skemmtilegar hugleiðingar um forgangsröðunina. Hver er forgangsröðunin? Ef við horfum bara á þessar sex framkvæmdir þá tel ég mest áríðandi, og ég held að flestir gætu verið sammála því, að fara mjög hratt í Sundabrautina, ég tel það vera. Hún er samt lengst í burtu frá okkur í tíma og örugglega lengst af öllum þessum sex framkvæmdum þannig að forgangsröðunin er kannski ekki lögð út frá þeirri hugmynd hver nýtist okkur best, hvar þörfin er mest, hvar er mesta umferðin, hvar eru flest slysin o.s.frv. Það er ekki það. Það er í fyrsta lagi einhvers konar pólitískt reiptog, í öðru lagi einhver vinnubrögð sem gengur illa að koma í framkvæmd eins og með Sundabrautina; hvar hún á að vera, á hún að vera þarna eða hérna, undir eða yfir o.s.frv. Það veldur vandræðunum á meðan aðrar framkvæmdir eru kannski einfaldari og óumdeildari. Þær komast þá framar á forgangslistann. Þessar hugleiðingar hv. þingmanns eru fyllilega réttmætar og ég fagna þeim og kem kannski frekar að þeim í seinna andsvari mínu. En ég myndi halda, t.d. með brúna yfir Ölfusá sem ég fagna auðvitað mjög, ekki síður en hæstv. samgönguráðherra, að hún er kannski komin meira í augsýn en Sundabrautin. Ég fagna því að hún komist á koppinn enda er núverandi brú farartálmi.
Virðulegur forseti. Pælum aðeins í þeim valmöguleika sem við höfum, ef við hugsum bara um samgönguáætlunina sem slíka og síðan veggjaldaframkvæmdir. Veggjöld á framkvæmdir gagnast öllum landsmönnum, samgönguframkvæmdir gagnast öllum landsmönnum þó að stundum nýti þeir sumar minna en aðrar, það fer eftir búsetu, en alls staðar í kringum landið er verið að fara í ýmiss konar betrumbætur á samgöngukerfinu. Þá hugsar maður sem svo: Ef á að setja einhverja innspýtingu í uppbyggingu samgönguframkvæmda, af hverju er þá ekki bara almenna gjaldið hækkað lítillega í stað þess að setja veggjald á eitt nærsamfélag? Það hefur alveg efnahagsleg áhrif á það samfélag þó að ábatinn skili sér að sjálfsögðu líka, líklega mest í því nærsamfélagi. En það sama á við um allar hinar framkvæmdirnar sem er verið að reyna að fara í úti um allt land. Það eru þrjár hérna yfir Suðurlandið, ein á Vesturlandi og ein á Austurlandi og ein á höfuðborgarsvæðinu. Segja má að sú síðasta hafi verið á Norðurlandi, Vaðlaheiðargöngin, og það er hluti af þessu módeli. Ég kallaði eftir því í Vaðlaheiðarumræðunni þegar það var orðið frekar ljóst að þetta myndi detta yfir til ríkisins hvort eð er, hvort aðrir landshlutar myndu ekki vilja fá svipaðar framkvæmdir, því að það var í rauninni ríkisstyrkt framkvæmd, ekkert öðruvísi en í rauninni samgönguframkvæmd, sem hefði líklega verið einfaldara og ódýrara að borga með því bara að hækka bensíngjaldið pínulítið í stað þess að leggja veggjald á í þessi ákveðnu mörg ár.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og vangaveltur. Ég velti því líka fyrir mér óvissunni sem hann kom að í fyrri spurningu sinni og tók þar Vaðlaheiðargöngin sem dæmi. Ég held að í þessum sex framkvæmdum sé óvissan mest í Hvalfjarðargöngunum og auðvitað yrði líka óvissa ef farið væri með Sundabraut í göng undir sundin að einhverju leyti, hún gæti verið mikil þar. En auðvitað er alls staðar einhver óvissa, en kannski ekki stór í hinum, held ég, ef ég man rétt, kannski gleymi ég einhverjum þeirra. Svo velti ég fyrir mér gjaldtökunni, sparnaðinum, forgangsröðuninni og styttingunni, eins og á Selfossi, þar er sparnaðurinn bara 400 m. Í Vík í Mýrdal er hann 2 km, kannski fremur 3. Í Hornafirði eru það 12 km. Auðvitað spara menn bensín og ferðatíma og geta hugsanlega greitt upp eitthvert gjald þar á milli. En ég vil endurtaka það sem ég sagði í ræðu minni að Miðflokkurinn hefur lagst gegn því að auknar verði álögur á bifreiðaeigendur, það yrði að koma eitthvað á móti ef þessi leið yrði farin. Það yrði að vera í fyrsta lagi einhver sparnaður á ferðinni í tíma og vegalengd, að sjálfsögðu, og síðan einhvers konar lækkun á álögum á bifreiðaeigendur samhliða og jafnframt afsláttur. Þessi leið er algjörlega óútfærð varðandi það hversu hátt þetta yrði, hversu sparnaðurinn yrði mikill og hvað ríkisstjórnin ætlar að taka í það langan tíma. Eru það 30 ár, 10 ár eða 15 ár? Þetta er bara ramminn, þetta er ekkert annað.
Frú forseti. Þetta hafa verið áhugaverðar umræður um umdeilt mál eins og komið hefur fram hjá þingmönnum sem hafa einmitt lagt áherslu á að það er kannski ekki alveg rétti tíminn til þess að koma fram með mál af þessum toga núna þegar við glímum við veirufaraldurinn og mikilvæg mál í tengslum við hann. Það skýtur því svolítið skökku við að mínum dómi að koma með mál sem er svo umdeilt og er ekki samstaða meðal þjóðarinnar um, varðar gjaldtöku og aukna skattheimtu sem er kannski eitthvað sem almenningur í landinu þarf ekki á að halda nú á þessum erfiðu tímum, tímum atvinnuleysis og þegar fjölskyldur hafa minna milli handanna. Þetta frumvarp heimilar Vegagerðinni að gera samning við einkaaðila um svokölluð samvinnuverkefni um ákveðnar samgönguframkvæmdir. Hér er því í raun og veru verið að einkavæða einstaka vegspotta, ef svo má að orði komast, eða vegarkafla. Mér finnst persónulega eðlilegt að kalla þetta bara einkafjármögnun samgönguverkefna. Mér finnst samvinnuverkefni ekki eiga beint við, þetta er bara einkaframkvæmd og ríkið kemur síðan til með að þurfa að borga fyrir það á endanum og um það snýst málið. Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið sérstaklega áhugasamur um þetta og hér hafa þingmenn Sjálfstæðisflokksins lýst ánægju sinni með frumvarpið og þeir hafa verið sérstaklega áhugasamir um aðkomu einkaframtaksins að samgöngumannvirkjum og auk þess hafa ýmis hagsmunasamtök, fyrirtæki og fjárfestar kallað mjög eftir aðkomu einkaaðila að innviðauppbyggingu undanfarin ár og þá sérstaklega í samgöngugeiranum. Frú forseti. Að sjálfsögðu hefur einkaframtakið margt gott fram að færa á ýmsum sviðum og ég lít ekki svo á að verið sé að tala það sérstaklega niður. Þetta er svolítil spurning um pólitík og hvar menn standa í þeim efnum og hvernig þeir sjá fyrir sér mikilvægar framkvæmdir í framtíðinni hvað þetta varðar. Það hefur að sjálfsögðu vakið athygli að hæstv. samgönguráðherra sem flytur þetta mál í þinginu var eindregið á móti þessari leið, að mig minnir, þegar hann settist í stól samgönguráðherra, þó að útfærslan sé kannski aðeins breytt frá því sem upphaflega stóð til. Hér er lagt upp með að menn hafi valkost sem var kannski ekki í upphafi. Það eru til dæmi um að samvinnuverkefni hafi heppnast vel en stundum er þetta lítið annað en falin lántaka í raun og veru þar sem hið opinbera er að takast á herðar umtalsverðar langtímafjárskuldbindingar gagnvart einkafyrirtækjum. Það verður að hafa í huga og fram hefur komið hér að fjármagnskostnaður einkaaðila er jafnan hærri en fjármagnskostnaðar ríkisins. Þess vegna er oftast hagkvæmara að ríkið fjármagni framkvæmdir með hefðbundnum hætti en að einkaaðilar geri það með óhagstæðari lánum. Á þetta hefur verið bent. Evrópusambandið hefur látið skoða þetta sérstaklega og endurskoðendur á þeirra vegum hafa gert rannsóknir á samvinnuverkefnum við einkaaðila, m.a. á vegaframkvæmdum, og komist að þeirri niðurstöðu að þetta fyrirkomulag hafi ekki reynst vel. Það finnst mér vera svolítið atriði í þessari umræðu, að horfa til þeirra sem þekkja þetta mjög vel og hafa rannsakað það og við eigum náttúrlega að læra af því. Hér eru stjórnmálaflokkar á þingi og þingmenn sem horfa mjög til Evrópusambandsins með ýmislegt sem þeir telja vera af hinu góða og ég myndi segja að þarna sé eitthvað sem bendi eindregið til þess að þetta sé ekki eins vænleg leið og menn halda og það eigi að sjálfsögðu að skoða það. Gallarnir eru margvíslegir samkvæmt mati þeirra og ábatinn takmarkaður að sama skapi. Í Bretlandi hefur verið ofuráhersla á samvinnuverkefni, þessa einkavæðingu á innviðum, og því miður er sú leið þyrnum stráð. Forsætisráðherra Bretlands, Boris Johnson, gekk svo langt að kalla slík verkefni í raun og veru þjófnað og átti við þann gríðarlega kostnað sem þau hafa haft í för með sér gagnvart skattgreiðendum og síðan hefur viðhaldi og öðru slíku verið ábótavant þegar einkaframtakið hefur lagt áherslu á sem mesta arðsemi. Við þekkjum það heima hvernig kostnaðurinn við Vaðlaheiðargöng fór verulega fram úr áætlunum þannig að það eru dæmi þess héðan líka að kostnaður hafi farið upp úr öllu valdi. Í greinargerð frumvarpsins kemur ýmislegt fram sem vert er að staldra við. Í fyrsta lagi er aukin aðkoma einkaaðila réttlætt sérstaklega á þann veg að það sé nauðsynlegt vegna laga um opinber fjármál eða fjármálareglna og í raun sé ekki annað í boði. Þetta kalli á samvinnuverkefni í stað hefðbundinna innviðafjárfestinga sem ríkissjóður stendur straum af. Það má því í raun segja að samkvæmt þessu ráði ekki beint hagkvæmnissjónarmið för heldur sé verið að tryggja sérstaklega að kostnaður af samgöngumannvirkjum falli utan bókhalds ríkisins og rúmist þannig innan laga um opinber fjármál. Þetta er mjög athyglisverð nálgun sem mér finnst að sé ekki nægilega mikill gaumur gefinn. Þetta er athyglisvert í ljósi þess, eins og ég sagði, að Evrópusambandið hefur varað sérstaklega við þeirri nálgun að velja samvinnuverkefni fram yfir aðra kosti vegna einhverra bókhaldssjónarmiða. Hitt er ekki síður athyglisvert að í greinargerð frumvarpsins er beinlínis viðurkennt að reynslan í Evrópu hafi verið sú að vegna tilfærslu á áhættu og hærri fjármagnskostnaðar einkaaðila hafa samvinnuverkefnin kostað 20–30% meira en verkefni sem hafa verið fjármögnuð með hefðbundinni aðferð. Vissulega er mikilvægt að ráðast í þau samgönguverkefni sem tilgreind eru í frumvarpinu og allt eru þetta góð verkefni eins og hringvegur norðaustan Selfoss, brú á Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót, Axarvegur, tvöföldun Hvalfjarðarganga, hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli og Sundabraut. Allt eru þetta mikilvæg verkefni sem við hefðum að sjálfsögðu viljað sjá komast í gagnið sem fyrst, en spurningin er þessi: Eru skattgreiðendur tilbúnir að borga allt að 30% meira fyrir það að fara þessa leið? Ég held að það sé bara mjög eðlileg og sanngjörn spurning. Ríkisstjórnin virðist ganga út frá því sem heilögum sannleika að hið opinbera sé þunglamalegt og óskilvirkt þegar kemur að framkvæmdum en einkageirinn meira sveigjanlegur og skapandi. Þá spyr maður: Eru það skilaboð ríkisstjórnarinnar til t.d. Vegagerðarinnar og þess ágæta fólks sem þar starfar? Í skýrslu endurskoðenda Evrópusambandsins, sem ég minntist á, um framkvæmdir af þessum toga er rakið hvernig miklar tafir urðu jafnan á þessum samvinnuframkvæmdum, samkeppni var lítil, þ.e. þátttaka í útboðum, og kostnaður fór mjög fram úr áætlunum. Maður spyr hvort einhver ástæða sé til að ætla að þetta eigi að heppnast eitthvað betur hér á landi. Tilgangurinn er náttúrlega að auka m.a. verulega fjármagn til vegaframkvæmda og við erum öll sammála um að það er nauðsynlegt, en spurningin er: Er þetta rétta leiðin? Það þarf að skoða mjög nákvæmlega í störfum nefndarinnar og horfa sérstaklega til þess að dæmin sýna að meiri fjármunum er varið í þessi verkefni sérstaklega. Þau virðast vera dýrari. Við vitum öll að mikil þörf er fyrir fjárfestingar í samgöngum og þörf fyrir að bæta umferðaröryggi og stytta og bæta vegtengingar o.s.frv. Við erum sammála um það allt saman og að sjálfsögðu eru öll þessi verkefni í frumvarpinu mikilvæg. Hver vill ekki aka um nýja Ölfusárbrú og nýjan Axarveg og í gegnum Reynisfjall o.s.frv.? En spurningin er: Eru vegfarendur tilbúnir að greiða það gjald sem þar verður sett upp? Hvert verður gjaldið? Mönnum hefur þótt gjaldið í gegnum Vaðlaheiðargöng vera hátt. Í frumvarpinu kemur einnig fram að þeir sem aka um mannvirki án þess að greiða fyrir það megi eiga það á hættu að tekið sé veð í ökutækjum þeirra. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fór ágætlega yfir það áðan að fara þarf mjög vandlega yfir þetta í störfum nefndarinnar. Þarna eru víðtækar heimildir og þessi veð ganga framar öllum öðrum skuldbindingum sem hvíla á viðkomandi ökutæki nema gjöldum í ríkissjóð. Þá yrði hægt að krefjast nauðungarsölu á ökutækinu án undangengins dóms, verði skuldin ekki greidd. Þarna eru víðtækar heimildir sem maður setur fyrirvara við og þarf að fara vandlega yfir. Allt kemur þetta náttúrlega til með að kosta ríkissjóð fjármuni, innheimtan og allt sem því fylgir. Hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni, að mig minnir, að verið sé að setja upp kerfi sem virkar. Gott og vel. Að sjálfsögðu geta einkaaðilar staðið fyrir framkvæmdum og verkefnum í samgöngumálum. Ég tek undir það og við höfum gott dæmi um það, þ.e. Hvalfjarðargöng, og ég ætla alls ekki að gera lítið úr því. En þetta er bara spurning um þessa leið. Erum við tilbúin að greiða 20–30% hærra verð fyrir leið sem er búið að sýna fram á með rannsóknum í Evrópusambandinu, við höfum dæmi frá Bretlandi og við höfum dæmi hér á Íslandi, eins og t.d. Vaðlaheiðargöng, þar sem hlutirnir fara langt fram úr öllum áætlunum? Þessa þætti þarf að fara mjög vandlega yfir að mínum dómi í störfum nefndarinnar, frú forseti. Ég legg ríka áherslu á það. Við í Miðflokknum höfum, eins og hefur komið fram, lagt áherslu á að veggjaldaleiðin sé ekki fær nema lækkuð verði önnur gjöld á móti á bifreiðaeigendur, sem eru orðin allt of há hér á landi að mínum dómi. Hér er verið að breyta aðeins um kúrs og nú er lögð áhersla á að viðkomandi geti farið aðra leið, hafi valkost. Þá kemur maður að umferðarörygginu og hvort þeim valkosti sem er ekki gjaldtaka á verði jafn vel við haldið varðandi snjómokstur og annað slíkt. Nú veit ég t.d. að reynslan hvað Vaðlaheiðargöngin varðar er sú að dregið hefur verið úr snjómokstri, þeim öryggisþætti, fyrir þá sem ekki fara göngin Þetta eru allt hlutir sem þarf að fara vandlega yfir og velta upp öllum möguleikum og hvernig þetta gæti þróast vegna þess að við höfum bara dæmi sem sýna að það geti beinlínis verið hættulegra að velja þann kost sem er verið að bjóða upp á sem ekki er gjaldtaka fyrir. [[Forseti hringir.]]En að þessu sögðu, frú forseti, vænti ég þess að farið verði vandlega yfir alla þessa þætti í störfum nefndarinnar.
Virðulegur forseti. Fyrir stuttu síðan spurði ég samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um vegtegundir. Ég spurði: Hver er raunveruleg vegtegund allra vega í vegaskrá og hvaða tegund er æskileg fyrir hvern vegkafla þegar aðeins er miðað við almenna umferðarspá? Við erum með vegaskrá sem er með lista af æskilegri vegtegund miðað við spá næstu 20 ára, þ.e. þegar byggja á upp einhvern ákveðinn veg er æskilegt að hann sé byggður í þessari tegund en ekki annarri o.s.frv. Tegundin fer eftir breidd og hversu breið öxlin er á veginum og ýmislegu svoleiðis. Það sem er gríðarlega áhugavert, sem kom fram í svari ráðherra, er að Vegagerðin veit einfaldlega ekki hvaða vegtegund hver vegur á Íslandi er í raun. Ef ég myndi vilja spyrja um vegi einhvers staðar á Norðurlandi, segjum um einhvern vegkafla á milli Sauðárkróks og Akureyrar eða einhvers staðar á því svæði, hvaða vegtegund væri á þeim vegkafla, væri svarið: Ég veit það ekki. Við verðum að fara þangað og skoða. Samt byggði Vegagerðin þessa vegkafla, væntanlega samkvæmt áætlun um hvaða vegtegund væri æskileg á þeim stað. Það kom mér mjög á óvart að ekki væru til upplýsingar og samantekt á þeim vegum sem við keyrum um. Það vakti athygli mína þegar verið var að fjalla um Teigsskógarleiðina að þá komu menn úr Reykhólasveit og kynntu fyrir okkur vegkaflana hér og þar í kring sem þyrfti að uppfæra í staðinn fyrir að fara hina leiðina og o.s.frv. Þeir sögðu að það þyrfti bara að gera litlar viðbætur. En þegar við spurðum um þetta sagði Vegagerðin að vegtegundirnar væru í rauninni aðrar en kæmu fram í vegaskrá. Í raun er allt að helmingur vega ekki rétt skráður í vegaskrá. Það er mjög áhugavert þegar við hugsum um hvaða vegum við eigum að forgangsraða með tilliti til umferðaröryggis og í rauninni þess sem er æskilegt, því að væntanlega viljum við vita hvert ástandið er núna til að bera saman við það hvernig við viljum hafa hlutina upp á það hvort við náum einhverjum árangri varðandi umferðaröryggi eða annað. Það er hins vegar ekki til, sem er mjög áhugavert af því að ég geng út frá því að hið opinbera reyni alla vega að útskýra af hverju eitt er valið umfram annað. Lög um opinber fjármál fjalla mikið um það sem ég vinn mikið með, að vera eigi sviðsmyndir sem segja að þetta séu möguleikarnir, A, B og C. Ef við veljum A kostar það þetta mikið og arðsemin er þetta mikil, ef við veljum möguleika B er það eitthvað annað o.s.frv. En í þessu fáum við einfaldlega að sjá samgönguáætlun sem er endanlegur listi, einhver forgangsraðaður listi, en við fáum ekki að sjá hvaða forgangsröðun liggur að baki. Af hverju er þessi vegaframkvæmd ofar á lista en önnur? Það geta verið ýmsar góðar ástæður fyrir því, við fáum bara ekki að sjá þær. Hver er fyrsta framkvæmdin sem ekki komst inn á samgönguáætlun? Hvaða vegaframkvæmd er það og af hverju komst hún ekki inn? Mér finnst nauðsynlegt að Alþingi og í rauninni þjóðin fái að vita að þetta séu gögn sem lögð eru til grundvallar samgönguáætlun til að hægt sé að taka ákvörðun um fjármögnun á samgönguáætlun, hvort verið sé að nýta mismunandi leiðir til að fjármagna heildarsamgönguáætlun framkvæmdarinnar. Förum við í hnitmiðaðar fjáröflunarleiðir eins og væri með veggjaldi? Kannski gæti það átt við í einni framkvæmd en ekki annarri. Erum við almennt séð bara hækka sérstaklega gjaldstofna eins og bensíngjaldið, til að fjármagna meira umfang samgönguframkvæmda? Það gæti alveg verið mjög gáfulegt að gera í skilningi þess að álag á vegakerfið hefur aukist gríðarlega mikið á undanförnum árum. Þörfin fyrir viðhald hefur aukist gríðarlega mikið og það er einmitt fólk sem er að aka og valda þessu aukaálagi sem þarf á því viðhaldi að halda og er með þeim sérstaka gjaldstofni að greiða fyrir það. Það eru uppbyggingaráform hérna. Eru þau almennar bætur á samgöngukerfið eða eru þau sérstakrar bætur á samgöngukerfið? Engar slíkar útskýringar er að finna. Í heildina er samgönguáætlunin fjármögnuð með sértækum eða almennum fjármögnunarleiðum í gegnum skyldu, en af því að á undanförnum árum hefur umfang samgönguáætlunar verið meiri en þessar almennu fjármögnunarleiðir hefur samgönguáætlun í raun verið fjármögnuð í gegnum hið opinbera, almenna pottinn sem við sitjum öll í með tekjuskattinum og virðisaukaskattinum og fyrirtæki með fyrirtækjaskattinum o.s.frv., veiðigjöldunum og allt þetta í stóra pottinn. Og úr honum höfum við verið að fjármagna samgöngubætur aukalega. Það er ákveðin pólitík, hvort það eigi að gera þetta svona almennt séð eða bara í gegnum almennu fjármögnunarleiðina sem væru bifreiðagjöldin. Að mínu viti er alveg ágætt að hafa þetta vegasalt þarna á milli, að ekki sé allt fjármagnað með bensíngjöldunum, því að það er tvímælalaust hagur sem fleiri en endilega bara þeir sem aka um göturnar sem bera af því að hafa góðar samgöngur. En umræðan nær aldrei þangað. Hún stoppar oft á því að verið er að pikka út virðisaukaskatt af bifreiðum sem annars myndi fjármagna samgöngukerfið. Og allt í lagi, það geta svo sem verið einhver rök þar að baki. En umræðan stoppar alltaf þarna. Hún nær ekki yfir í það sem mér finnst í raun vera mikilvægra, þ.e. að sjá þá grundvallarforgangsröðun sem við getum notað sem ákvörðunartæki fyrir okkur óháð kostnaði, eins og komið hefur fram varðandi Sundabrautina. Hún er ein af þeim framkvæmdum sem kosta gríðarlega mikið, eins og göng til Seyðisfjarðar, en sífellt hefur þeim framkvæmdum verið ýtt neðar á lista án þess að málefnalegar forsendur séu fyrir því á grundvelli aðgengis, öryggis og ýmislegs slíks. Ef við horfðum á nákvæmlega sömu framkvæmdir, Fjarðaheiðina eða Sundabrautina, algjörlega án krónutölunnar en út frá öryggissjónarmiðum og þess háttar, myndum þá við segja: Já, við förum í þessa framkvæmd? Eða myndum við segja nei? Myndum við síðan skipta um skoðun þegar við sjáum krónutöluna á bak við framkvæmdina miðað við þær forsendur að við séum að fjármagna þetta í rauninni hvort eð er með almennum fjármögnunarleiðum? Þegar allt kemur til alls þá þurfum við hvort eð er að fara út í þá framkvæmd. Af hverju erum við þá alltaf að seinka henni meira og meira? Af hverju nýtum við ekki sveiflujöfnunarhlutverk ríkissjóðs til að dekka það í ákveðinn tíma. Ef framkvæmdin er arðbær þá er þegar allt kemur til alls aldrei neikvætt að taka lán fyrir henni nema að sjálfsögðu að vextirnir og fleira núlli út arðbærnina. En ef þeir núlla hana bara út þá er arðbærni eftir að búið er að greiða upp lánið. Þá er maður kominn í gróða þegar allt kemur til alls. Það er rosalega margt sem skiptir máli þar því að einkaaðilar hafa yfirleitt verri fjármögnunarleiðir en hið opinbera. Ef tala á um einkaframkvæmdir í ýmsu slíku er það augljóslega ekki fjármögnunin sem leiðir til þess að einkaaðilar geta farið í hagkvæmari framkvæmdir en hið opinbera, það hlýtur að vera á einhverjum öðrum forsendum. Þá verður maður líka að spyrja sig: Af hverju geta einkaaðilar frekar en hið opinbera farið í þær framkvæmdir á hagkvæmari forsendum umfram muninn á fjármögnununaraðferðum? Af hverju getur hið opinbera ekki gert slíkt hið sama? Það er áhugavert að spyrja um það og fá svör við því. Ég myndi alla vega vilja heyra einhvern útskýra það. Ég hef spurt í umræðunum um þessar sex framkvæmdir, ekkert endilega eina einstaka heldur almennt séð: Hvar eru framkvæmdirnar í hinni almennu forgangsröðun sem við fjármögnum með almennum fjáröflunarleiðum eða bensíngjaldi og í rauninni með almennum sköttum líka? Af hverju eru þær ekki á sínum stað í þeirri áætlun? Vaðlaheiðargöng eru dæmi um framkvæmd sem nefnd var í tengslum við margar aðrar framkvæmdir. Það er áhugavert og nokkuð sem við myndum vilja forðast því að ekki voru nein málefnaleg rök fyrir því að fara í þá framkvæmd umfram aðra. Það hefði komið að Vaðlaheiðargöngum að lokum. Hversu langan tíma það hefði tekið hefði að sjálfsögðu farið eftir því hvernig við stýrum fjármunum í samgöngumál almennt. En gallinn við að ræða mál eins og þetta er að við fáum ekki nægilega góða umgjörð um umræðuna og heildarsamhengið í bæði fjármögnun og forgangsröðun í samgönguáætlun. Og af því að okkur vantar það er samhengið við frumvarp sem þetta algerlega glatað. Við getum ekki sett það í nægilega gott samhengi við samgönguáætlun og við getum ekki útskýrt nægilega vel af hverju þessar framkvæmdir henta rosalega vel í veggjöld umfram það að nota það kerfi sem við höfum almennt séð verið að nota til að fjármagna samgönguframkvæmdir á landinu. Mín helsta gagnrýni á þetta frumvarp, og í rauninni næsta frumvarp líka, er að þegar teknar eru ákvarðanir um framkvæmdir eða aðgerðir á Íslandi á einn eða annan veg, er þegar allt kemur til alls einfaldlega verið að giska á að þetta sé góð forgangsröðun eða góð framkvæmd. Ekki er útskýrt af hverju og ekki er borið saman hvaða hag nærsamfélagið hefur af framkvæmdinni og hvaða hag samfélagið í heild hefur af framkvæmdinni o.s.frv. Með þeim samanburði væri annars hægt að sjá hvort hagur nærsamfélagsins af framkvæmdinni væri umtalsvert meiri en hagurinn fyrir landið í heild. Þá væri kannski ekki óskynsamlegt að setja á veggjöld, þar sem arðsemi fyrir takmarkaðan hóp væri það mikil og miklu meiri en fyrir aðra. En svoleiðis er að sjálfsögðu ekki að finna í þessu frumvarpi því að eins og alltaf er verið að giska.
Við fáum hér inn eitt mál enn frá ríkisstjórninni sem er varðað góðum fyrirheitum en lítt unnið eins og mörg þau mál sem við höfum fengið frá ríkisstjórninni undanfarandi en Alþingi hefur náð að laga þó nokkuð til í þinglegri meðferð. Það væri út af fyrir sig hægt að hafa mörg orð um málið sem slíkt, hvers vegna það kemur fram í þessari mynd o.s.frv. en ég ætla að geyma mér þá umræðu. Það er aftur á móti þannig að ef við förum yfir það sem þetta mál er ekki, þá er þetta mál náttúrlega ekki Covid-mál og það verða ekki til nokkur þúsund störf vegna þessa máls í nánustu framtíð. Að minnsta kosti þrjú af þeim sex verkefnum sem hér eru tilgreind eru nánast á hugmyndastigi og verða ekki að veruleika fyrr en eftir hugsanlega áratug eða hálfan áratug eða eitthvað slíkt. Þannig að, eins og ég segi, málið er varðað góðri hugsun eða þannig en lítt unnið. Ég spyr mig líka út í forgangsröðunina sem hér er, sérstaklega vegna tvöföldunar Hvalfjarðarganga. Ég furða mig mjög á því að sú hugmynd skuli vera komin hér inn vegna þess að það er ekkert sem kallar á hana. Það hefur orðið eitt slys í göngunum til þessa, svona alvarlegt alla vega. Það slys hefði hins vegar getað orðið hvar sem er og hefur í sjálfu sér ekkert með það að gera að göngin eru ein akrein í hvora átt. Það er kannski ein ástæða sérstaklega fyrir því að ég er kominn hér upp, vegna þess að við erum áður búnir að tala um það, Miðflokksmenn, að sú aðferð sem hér er greind er sú sísta að okkar mati til að fara í framkvæmdir með. Auðvitað væri fyrst og best að þær tekjur sem ríkið hefur af umferð færu meira í framkvæmdir en nú er, í öðru sæti væri það að taka lán til mjög langs tíma fyrir verkefnum af þessu tagi. En síðan detta menn ofan á þessa kúvendingu í afstöðu sinni til veggjalda. Við því er svo sem ekkert að segja, það er bara ein kúvendingin enn frá því árið 2017, þ.e. rétt fyrir kosningar. En það er hins vegar annað mál sem rak mig í það að koma hér upp og það er sú umræða sem fór fram í þingsalnum fyrr í dag um Sundabraut. Ég verð að viðurkenna að það kom mér spánskt fyrir sjónir hversu aftarlega í forgangsröðinni Sundabraut virðist vera hjá þingmönnum höfuðborgarsvæðisins og ég verð að segja t.d. að ræða hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar var mér algerlega óskiljanleg. Ég skil satt að segja ekki rökstuðning eins og þann að borgarlína hafi meiri flutningsgetu en Sundabraut vegna þess að eins og þær hugmyndir sem ég hef hingað til séð um Sundabraut - það er langt á milli þessara framkvæmda og þær tengjast ekki og ég satt að segja skil ekki hvað þarna var um rætt. Það var líka talað um það í ræðu hans að það yrði dýrara í framtíðinni og erfiðara að ferðast um í Reykjavík ef Sundabraut yrði að veruleika. Þetta skil ég ekki heldur og ég verð að segja að ég er viss um að þeir sem sitja í 40 mínútur í bíl núna tvisvar á dag, annars vegar til að komast ofan úr uppsveitum Reykjavíkur að morgni og fara þangað aftur að kvöldi, skilja þetta ekki heldur. Það er reyndar til ein lausn á þessum flæðisvanda sem er á umferð í Reykjavík til austurs og vesturs, mjög einföld aðgerð sem ég hef ámálgað í þessum ræðustól og víðar örfáum sinnum. Í fyrstu skiptin sem ég opnaði mig um þetta mál var náttúrlega horft á mig vorkunnaraugum, sem er allt í lagi. En hugmynd mín er einfaldlega sú, svo ég segi frá henni enn þá einu sinni, að það væri hægt að gera Hringbraut/Miklubraut að einstefnuakstursgötu frá Njarðargötu í vestri að Elliðaárbrekku í austri, sem sagt einstefnuakstursgötu til austurs. Þetta væri ódýr framkvæmd, það er hægt að framkvæma þetta eftir bara nokkrar vikur. Það þarf að snúa við nokkrum umferðarskiltum og taka niður einhver umferðarljós en að öðru leyti er þetta einföld aðgerð. Á sama hátt væri hægt að taka Sæbrautina frá sama upphafspunkti í austri, þ.e. frá Elliðaárbrekku og niður á Snorrabraut og gera að einstefnu til vesturs. Með þessu móti væru mest átta akreinar undir í hvora átt en minnst fjórar. Þetta myndi þýða það að almenningssamgöngur gætu átt sína akrein alveg fullherta alla leið. En eins og ég segi, þessari hugmynd hefur verið mjög fálega tekið. Annað sem er gott við hana er að hægt er að gera tilraun með hana, gera þetta í sex mánuði t.d. Ef þetta er algjört óráð þá kostar þetta ekki það mikið að það stúti fjárhag nokkurs. En svo ég snúi mér aftur að Sundabrautinni og afstöðu þingmanna höfuðborgarinnar til hennar þá var ekki einn - sem ég heyrði alla vega, það kann að vera að ég hafi ekki heyrt allar ræður - sem minntist á hlutverk Sundabrautar sem öryggisatriðis á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. ef við þurfum að tæma vestanvert höfuðborgarsvæðið með stuttum fyrirvara og á skömmum tíma út af t.d. eldsumbrotum, jarðskjálftum eða einhverju slíku. Enginn, sem ég heyrði alla vega, minntist á þetta öryggisatriði, þetta öryggishlutverk sem Sundabrautin myndi vissulega hafa í slíku árferði. Það er annað líka sem er algjörlega ljóst ef hún yrði að veruleika, þ.e. með þeirri legu sem maður hefur séð á myndum - það er reyndar búið að skemma og skerða verulega möguleikana á landtengingunni við Kleppsholtið eða Laugarnesið eða þar innra með fyrirhuguðum og þegar höfnum byggingarframkvæmdum á þessu svæði - við þurfum náttúrlega að gæta að því að skerða ekki notkunarmöguleika Sundahafnar. Það er t.d. víst að ef lágbrú yrði fyrir valinu, og væri of framarlega á Kleppstanganum, þá myndi hún skerða notkunargildi Sundahafnar. Það er eitthvað sem við megum ekki við. Af þessu öllu virtu er óvissan um þessa framkvæmd það mikil að það mun taka dágóðan tíma bara að ákveða leguna og ákveða hvort menn vilja fara í göng undir sundið eða hvort menn vilja fara í hábrú eða lágbrú. Þetta er langt því frá komið á eitthvert það stig að menn geti farið að ákveða það með einhverjum sæmilegum upplýsingum fyrir framan sig. Þannig að þetta mál er algerlega góðra gjalda vert en það á sér hins vegar endapunkt að mestu leyti það langt inni í framtíðinni að það er ekki eitt af þeim málum sem við getum tengt við Covid, klárlega ekki. Að því sögðu vil ég endurtaka það að auðvitað myndi hugur okkar Miðflokksfólksins standa til þess að vegaframkvæmdir væru fjármagnaðar með þeim hætti sem ég lýsti áðan vegna þess að þessi málsmeðferð hér er náttúrlega bara ný skattheimta, ávísun á nýja skattheimtu sem er sett í karamellubréf og kölluð samvinnuverkefni. Veggjöld eru náttúrlega ekki annað en ný skattlagning á þegar mjög skattlagða einstaklinga, þá sem aka um á hefðbundnum ökutækjum. Rafbílum fer ekki það hratt fjölgandi að sú fjölgun ein og sér kalli á þetta nema ef það yrði þannig að rafbílum myndi fjölga verulega, hraðar heldur en við sjáum núna, þá skapast alla vega grundvöllur til þess að lækka þau gjöld sem eru á öðrum hefðbundnum ökutækjum og þá er ég að tala aðallega um eldsneytisgjöldin. Það vill vera þannig að þegar eitthvað er lagt á umferð á Íslandi - eins og tímabundni kílóskatturinn sem var lagður á fyrir 25 árum síðan, ef ég man rétt, ég held að það séu alla vega 20 ár síðan hann var lagður á, tímabundinn skattur sem er innheimtur tvisvar á ári og byggist á þunga ökutækja - þá erum við oft að tala um eitthvað sem er ákveðið í fljótræði, eitthvað sem á að vera til bráðabirgða og heldur áfram, eitthvað sem er ekki hugsað til enda. Mér finnst þetta frumvarp bera nokkurn svip af því. Auðvitað vona ég að þetta mál þroskist í meðförum nefndar en það breytir ekki neinu um framkvæmdahraðann á þessum verkefnum eða neinu slíku, aldeilis ekki. Þetta vildi ég hafa sagt vegna þess að þegar við erum að forgangsraða - það er í sjálfu sér kannski skiljanlegt að menn skuli hafa heykst á því að koma Sundabrautinni áfram. Þetta er ekki orðið nema eitthvert 20 ára ferli. Mig minnir að það sé 1996 sem Kjalnesingar samþykktu sameiningu við Reykjavík vegna þess að þeim var lofað að Sundabraut kæmi innan fimm ára. Þetta hefur hvergi staðist en auðvitað skilur maður það þar sem eru brýn verkefni annars staðar. Það er náttúrlega ekki vansalaust, herra forseti, að framkvæmdir sem eru brýnar, til þess fallnar að auka umferðaröryggi, dragist í tvo áratugi. Ég gæti nefnt Teigsskóg, ég gæti nefnt göng á Austurlandi, líka vegna þess að heimamenn eru kannski ekki alveg sammála um það hvernig þau eigi að liggja, því miður. Við gætum tínt fram fleiri dæmi sem svona er um búið. Það er eins og ég segi ekki vansalaust að þetta ferli skuli taka svona langan tíma. Endalaus kæruferli. Nú hélt maður í einfeldni sinni að sá tími væri kominn að það væri hægt að fara með framkvæmdir af stað um Teigsskóg. Þá eru komnar fram tvær kærur enn og maður hugsar með sér: Hvenær er nóg nóg? Er ekki kominn tími til fyrir löngu að leggja lagafrumvarp fram um veginn um Teigsskóg í eitt skipti fyrir öll? Allt sem ég hef þegar tilgreint í þessu er að þetta eru ágætisfyrirheit sem hér eru en þau verða ekki að veruleika á þeim tíma sem hugsanlega er boðað. Þau munu ekki hafa þau áhrif á atvinnumarkað sem er boðað, en að öðru leyti eru fyrirheitin ágæt. Forgangsröðunin er röng en eflaust lagast þetta verulega, herra forseti, í meðförum nefndarinnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu í dag um frumvarp um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Ég ætla að fara yfir nokkra punkta sem þingmenn skildu eftir í umræðunni, annars vegar vangaveltur að einhverju leyti en líka spurningar, menn voru efins um það hvernig hlutirnir væru. Ég vil líka leiðrétta nokkra hluti sem hafa komið fram. Nokkrir þingmenn hafa talað þannig að fjármagn hafi ekki skilað sér til vegagerðar, það fjármagn sem einu sinni hét markaðar tekjur. Það er auðvitað ekki rétt, það hefur allt skilað sér til Vegagerðarinnar í framkvæmdir allan tímann, meira að segja á árunum 2010 og 2011, þótt reyndar munaði ekki mjög miklu. Ég hef haldið því fram að þá höfum við farið undir en ég hef séð nýjustu tölur og það slapp til. Hins vegar er það alveg rétt að vörugjöld eru síðan lögð ofan á það, ofan á eldsneytisgjöldin, og einhverjir tala um virðisaukaskatt. En vilji menn fara út í þá sálma og þá umræðu þá þurfa þeir líka að ræða hvort umferðin ætti að greiða allan kostnað sem verður til. Þá þarf auðvitað að taka með þá 50–60 milljarða sem er samfélagslegur kostnaður af slysum, alvarlegum slysum og dauðaslysum á ári hverju, jafnvel hluta af kostnaði tolls og lögreglu og fleiri þátta. Þá er ég ekki viss um að fjárhæðirnar dygðu til að standa undir því. Svo að rétt sé rétt hafa þessir fjármunir sannarlega farið til framkvæmda. Einhverjir þingmenn hafa jafnframt haldið því fram að hér hafi lítið gengið að bæta í fjármagnið. Það er auðvitað ekki rétt. Miðað við síðustu ár höfum við stóraukið fjárframlög til framkvæmda, viðhalds og þjónustu Vegagerðarinnar og á sama tíma aukið fjármagn til hafnarframkvæmda, svo dæmi séu tekin, þannig að það er mikilvægt að menn fari rétt með hlutina. Hv. þingmaður og formaður umhverfis- og samgöngunefndar, Bergþór Ólason, vildi hafa líftímann lengri en 20 ár. En það er auðvitað þannig að í frumvarpinu er hann 30 ár. Hann minntist líka, og nokkrir kollegar hans í Miðflokknum, á að þetta væri ekki Covid-mál, fór í þá samlíkingu. Málið kom á dagskrá og reynt var að mæla fyrir því fyrr. Nokkrir þingmenn, þar á meðal hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar, voru glaðir að fá málið og hefðu viljað fá það inn fyrr. Það var reynt, þá voru yfir 20 þingmenn í salnum og þingfundur blásinn af eins og menn muna. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé fór yfir það að hér hefðu aldrei verið fleiri en 12 í dag. Það er augljóst að það var ekki ástæðan fyrir því að málið var tekið af dagskrá um daginn. En ég mun hins vegar halda því fram að þetta sé viðbragð við stöðunni og fjárfestingarátak. Nokkrir þingmenn Miðflokksins hafa farið hér nokkuð mikinn í því að halda því fram, þar á meðal hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, Birgir Þórarinsson og nú síðast Þorsteinn Sæmundsson, að þessi sex verkefni séu engan veginn tilbúin til framkvæmda og geti þar af leiðandi ekki komið til greina sem viðbrögð stjórnvalda við þessum hlutum núna, en ég vil minna á það að hönnun og undirbúningur, meira að segja vinna eins og umhverfismat, er líka vinna þar sem kalla þarf til fólk og öll þessi verkefni eru í einhverjum fasa. Þar af gætu tvö farið af stað á þessu ári og ætli þriðja gæti ekki farið af stað á næsta ári. Þá erum við að tala um verkefni upp á eina 15 milljarða með tilheyrandi framkvæmdum og störfum sem því tengjast. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson og áðurnefndur hv. þm. Bergþór Ólason og fleiri veltu fyrir sér hvort frumvarpið ætti að vera meira opið en það er, það sé ekki hægt að nefna einstakar framkvæmdir í frumvarpinu, og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á það í andsvörum hvernig þessi forgangsröðun væri til komin. Því er til að svara að öll þessi verkefni voru samþykkt í samgönguáætlun, sem er gildandi samgönguáætlun. Þeim var auk þess raðað upp sem verkefni sem gætu farið í nákvæmlega þennan farveg. Það er hluti af þeirri forgangsröðun. Það er búið að fara í gegnum Alþingi. En ástæðan fyrir því að minnst er á þau í frumvarpinu er að verið er að tryggja aðkomu þingsins. Það mætti auðvitað hafa frumvarpið enn opnara og að ráðherra, með ráðgjöf frá Vegagerðinni, gæti raðað þeim verkefnum inn sem pössuðu í rammann. En ég hefði talið að þetta væri sterkara þingræðislega þó að það gæti virst þyngra í vöfum að leggja þurfi fram breytingartillögur við þessi lög í hvert sinn sem bæta á verkefnum inn. En ég held að það gæti alveg komið til greina. Hv. þm. Guðjón Brjánsson kom inn á nokkra hluti, bar saman við Noreg. Þetta er auðvitað allt annað. Nokkrir þingmenn féllu í þá gryfju að fjalla um þetta sem viðbótarskattheimtu og gleymdu því að ávinningurinn er fólginn í verkefninu, notandinn getur farið aðra leið en það er einfaldlega ódýrara að fara þessa nýju leið. Gleymum því ekki að innheimta notendagjalda hefst ekki fyrr en framkvæmdum er lokið og menn hafa val um aðra leið, geta farið hana. Hún verður bara dýrari en að greiða fyrir að fara nýrri leiðina. Hv. þm Bryndís Haraldsdóttir fjallaði talsvert um Sundabraut. Ég er sammála því að það er mjög mikilvægt og það er ein hugsunin í þessu frumvarpi, sú nýsköpun sem getur falist í því að fá fleiri að við hönnunina og útfærsluna og hvernig hægt er að gera hlutina. Vegagerðin hefur t.d. hug á því að nota eitt verkefni sem bæði lærdóms- og kennsluverkefni í því, þ.e. nýja brú yfir Ölfusá, sem væri hægt að fara af stað með í útboð í lok þessa árs en nota tímann fram að því í samtal við aðila um hvort aðrar leiðir séu skynsamlegri, ódýrari, umhverfisvænni, hagkvæmari og eitthvað í þeim dúr. Ég held því fram að hugmynd hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um Sundabraut, svokallað alútboð eða „greenfield“ eins og stundum er kallað, rúmist innan þessarar heimildar frumvarpsins, það sé í raun hægt að fara með Sundabraut í slíkt verkefni á grundvelli frumvarpsins. Svona mætti lengi telja. Ég ætla að enda samantekt mína á því að ítreka að þessi sex verkefni eru valin þannig að þau grundvallast á samþykktri samgönguáætlun. Það er búið að fjalla um þau, búið að segja að þetta séu verkefni sem skynsamlegt sé að fara með í svona ferli. Síðan kemur frumvarp sem segir það og síðan er verkefni þingnefndarinnar og þingsins að fjalla um það. Ég vil ítreka að við þessa nálgun getur orðið til nýsköpun, ný þekking, með því að fara í samkeppni um hugmyndir. Tímalínan getur orðið styttri og með því að fara þessa leið fáum við klárlega þessi verkefni hraðar. Ávinningur samfélagsins verður umtalsverður, ekki síst umferðaröryggið. Að lokum er það ávinningur notandans sem skiptir máli. Þó svo að hann greiði fyrir að fara styttri leiðina, nýju leiðina, öruggu leiðina yfir brúna, yfir voginn eða undir fjallið, verður ávinningur hans meiri en ef hann fer gömlu leiðina þó að hann greiði ekki fyrir hana nema bara með hefðbundnum rekstri bílsins.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að skipta mér sérstaklega af söguskýringum þegar fjallað var um dagskrá þingsins þegar hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom í ræðu, en fyrst ráðherra tók það upp líka er kannski ágætt að bregðast aðeins við því. Þar vorum við í því ástandi að við áttum að halda samskiptum og í rauninni fundum sem stystum og í lágmarki og löng umræða um mál eins og þetta var einfaldlega óviðeigandi á þeim tíma. Málið snerist alltaf um það samtal og þann skort á því samtali við forseta þar sem hann sett málið einfaldlega á dagskrá óháð allri annarri umræðu, ekki um 20 manna hámarkið eða neitt svoleiðis sem gæti vel hafa átt við en það átti við í nákvæmlega þeirri umræðu þar sem verið var að gagnrýnina undir fundarstjórn forseta, ekki um þetta mál. Það sem ég gagnrýndi í umræðunum var grunnforgangsröðun áður en þingið fær samgönguáætlun. Á hvaða forgangsröðun byggir samgönguáætlunin frá ráðuneytinu? Við fáum hana aldrei. Það er það sem ég hef verið að spyrja landshlutasamtökin og sveitarfélögin um, forgangsröðun þeirra. Hvaða forgangsröðun leggja þau til í púkkið um samgönguáætlunina? Þau kunna á veghlutana sem Vegagerðin veit greinilega ekki hverjir eru, tegundirnar sem eru í hverju nærsamfélagi, það þekkir fólkið í landshlutanum, í sveitarfélögunum. Vegagerðin þekkir það greinilega ekki miðað við svar hæstv. ráðherra sem ég fékk fyrir stuttu síðan. Það er rosalega margt sem er athugavert við þetta og það er ekki hægt að segja að það þingið hafi samþykkt þessi verkefni í samgönguáætlun séu rök fyrir fyrir þessu frumvarpi, að setja verkefnin í það, því að þá vantar grunnforsendurnar, grunnástæðuna fyrir því að þau komu þangað á annað borð.
Virðulegur forseti. Ég ætla svo sem ekki að blanda mér í það sem gerðist. Ég benti á hið augljósa, að sú umræða gat farið fram í dag og það kom aldrei til neinna vandræða og hún hefði þess vegna líka getað farið fram um daginn. En aðalatriðið, sem ég kom kannski ekki nægilega inn á og hv. þingmaður svaraði ekki í ræðu, er forgangsröðunin. Ég veit ekki hvort þingmaðurinn hefur gleymt því eða hoppað yfir það að við höfum eitthvað sem heitir samgönguráð. Það undirbýr samgönguáætlun og vinnuna í ráðuneytinu. Þar sitja vegamálastjóri, forstjóri Isavia og forstjóri Samgöngustofu. Þar eru haldnir fundir með öllum landshlutasamtökum, með flestum sveitarfélögum. Haldnir eru látlausir fundir um allt land með öllum öðrum hagaðilum til þess að sortera. Vegagerðin með sína sérfræðinga kemur inn með gögn um forgangsröðun út frá arðsemi, út frá byggðarlegum sjónarmiðum, út frá mikilvægi þess og þeim markmiðum sem samgönguáætlunin hefur haft í að tengja saman byggðarkjarna með að lágmarki 100 íbúa og setja malbik á slíka vegi o.s.frv. Það eru nokkur meginmarkmið sem unnið er að. Allt það ferli á sér stað áður en gerð er tillaga um samgönguáætlun til ráðherra sem síðan fer yfir hana í ráðuneytinu og leggur fyrir þingið. Það er búið að fara í gegnum allt þetta ferli og sérstaklega að eiga samtal, sem ég legg áherslu á, við sveitarfélögin, við landshlutasamtökin, við alla aðra hagaðila í landinu.
Virðulegi forseti. Um daginn voru aðrar samkomutakmarkanir en eru í dag. Svo einfalt er það svar. Þrátt fyrir allt þetta samráð koma sveitarfélögin á fund umhverfis- og samgöngunefndar og segja að þau hafi verið með öðruvísi forgangsröðun en birtist síðan í samgönguáætlun. Þegar við spyrjum af hverju, biðjum ráðuneytið um útskýringar, þá fáum við engin svör, þrátt fyrir allt þetta samráð. Það er það sem ég er að kvarta undan, að við fáum ekki þau gögn. Þjóðin fær ekki þau gögn fyrir framlagningu málsins. Þetta er samráðsferlið. Þetta er forgangsröðun samráðsferlisins. Kannski er henni breytt af ráðuneytinu eða af pólitískum ástæðum, sem er þá einhver ástæða, eða þá að það er útskýrt af hverju forgangsröðun sem landshluti eða sveitarfélag kallar eftir nær ekki í gegn eftir þetta samráð. Þá útskýringu vantar. Það er það sem ég kalla eftir.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað augljóst í samráðsferli að þegar menn fara heim í hérað og leggja fram óskalista sinn þá gengur hann ekki allur upp. Því er hægt að svara, ef menn segjast ekki vita af hverju þeirra vegur komst ekki þarna inn, að það sé vegna þess módels sem ég var að lýsa áðan þar sem öll meginmarkmið samgönguáætlunar sem er í gildi á hverjum tíma eru grundvöllur vinnu samgönguráðs auk erindisbréfs ráðherra til samgönguráðs sem það vinnur eftir. Það er sú vinna og síðan eru þar sérfræðingar Vegagerðarinnar sem hafa lagt mat á arðsemi á grundvelli byggðasjónarmiða, á grundvelli umhverfissjónarmiða og alls konar annarra hluta sem koma þar að. Að lokum verður til einhver listi sem er lagður til í tillögu samgönguráðs til ráðuneytisins sem síðan skilar sér inn í þingið. Þetta er mjög lógísk vinna. Þegar þingið er búið að fjalla um tillöguna og leggja til að ákveðnar framkvæmdir, eins og gert var, þar á meðal þessar, séu vel til þess fallnar að fara í gegnum svona samvinnuferli er fjallað um þær og og þær samþykktar á þinginu. Þá tökum við það í ráðuneytinu og búum til frumvarp um það. Þetta er mjög lógískt ferli.
Nema það vantar að fá þetta í hendurnar.
Virðulegur forseti. Nú ætla ég að herma eftir hæstv. ráðherra og segjast ekki ætla að skipta mér af en gera það samt og tala um samkomutakmarkanirnar sem voru í gildi hér þegar ræða átti þetta mál. Ég verð að viðurkenna að mér finnast þessar aðdróttanir, bæði frá hæstv. ráðherra og hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, frekar ósmekklegar, að það hefði alveg verið hægt að ræða málið þarna um daginn og að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hafi meira að segja verið svo duglegur að telja fólk hér í þessum sal, hafi haft fyrir því í dag til þess að hafa rétt fyrir sér. Ég veit ekki hvort hann tekur hliðarsali með í reikninginn, sem er búið að bæta við eftir þetta, eða hvort hann hafi meðvitund um að umdeild mál eiga ekki heima í þingsal þegar þess er vænst af okkur að halda okkur fjarri. Þó er keppst um, eins og ég held að hæstv. ráðherra hafi tekið eftir þegar hann hélt flutningsræðu sína hér, að fá að fara í andsvör við ráðherrann. Þau eru takmörkuð auðlind. Það voru fjögur andsvör, ef ég man rétt, við hæstv. ráðherra fyrr í þessari umræðu, hún er búin að standa yfir í talsverðan tíma. Mér tókst að telja tólf þingmenn sem tóku þátt í þessari umræðu, sem ég tel bara nokkuð gott, og fjölmörg andsvör líka. Þetta allt hefði bara verið töluvert óþægilegra, töluvert óaðgengilegra, ef hér væru enn allir stólar í salnum og hér ríkti enn sama ringulreið og þá um hvernig skyldi haga störfum þingsins miðað við þessar aðgangstakmarkanir. Mig langar bara að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki til í að endurskoða þetta aðeins, að nefna þetta svona í einhverjum hálfkæringi og láta eins og það sé okkur að kenna að málið hafi ekki farið á dagskrá fyrr vegna þess að við höfum verið ósátt við samgöngutakmarkanir. Er ekki bara rétt að fagna því að nú sé hægt að hafa eðlilegt þinghald og hægt að ræða málin af fullum þunga og vera ekkert að standa í einhverjum hausatalningum hér?
Virðulegi forseti. Ég er mjög glaður yfir því að þingið sé komið í sinn vanalega gang og er bara stoltur af því sem áorkast hefur í landinu í baráttunni við heilbrigðisvána. Þess vegna er gott að þinghald sé komið í sinn vanagang. Ég benti bara á hið augljósa, að þetta hefði líka getað gengið um daginn en ég ætla ekki að erfa það við nokkurn mann. Mér fannst umræðan í dag vera fín, ég heyrði ekki mikla mótstöðu við málið þótt uppi væru alls konar vangaveltur. Ég treysti því bara að nefndin fjalli um þetta með ábyggilegum hætti og málið komist á meiri rekspöl vegna þess að það skiptir máli. Ég var að rökstyðja það, út frá viðbrögðum ríkisstjórnarinnar í fjárfestingarátaki, að það væri mikilvægt að þessi samvinnuverkefni væru eitt af verkfærunum sem við gætum beitt þar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Síðastliðið haust gerðu íslenska ríkið og sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu með sér samkomulag um skipulag og fjármögnun á samgönguinnviðum á höfuðborgarsvæðinu til næstu 15 ára. Í þessum sáttmála kemur fram að ríki og sveitarfélögin munu stofna með sér sameiginlegt félag sem heldur utan um tímamótauppbyggingu innviða í borginni og nágrenni hennar. Stofnun félagsins, sem unnið hefur verið að í nánu samstarfi við sveitarfélögin, tengist einnig efnahagsaðgerðum stjórnvalda um að stuðla að aukinni fjárfestingu. Við núverandi efnahagsaðstæður er mikilvægt að viðhalda fjárfestingarstigi hins opinbera og stuðla að því að flýta framkvæmdum. Því er nauðsynlegt að koma sem fyrst á fót opinberu hlutafélagi til að halda utan um þá umfangsmiklu uppbyggingu sem fyrirhuguð er hér á höfuðborgarsvæðinu. Verkefni félagsins verður að halda utan um fjárfestingu í samgönguinnviðum til næstu 15 ára sem þegar er búið að fjármagna að hluta. Gert er ráð fyrir að félagið muni í samstarfi við Vegagerðina og einstök sveitarfélög standa fyrir framkvæmdum vegna borgarlínu á stofnvegum og hjóla- og göngustígum. Þá er einnig gert ráð fyrir framkvæmdum vegna betri umferðarstýringar og öðrum öryggisaðgerðum til að tryggja aukið umferðarflæði. Það fellur því innan hlutverks félagsins að ráðast í arðbæra innviðauppbyggingu sem mun örva efnahagslífið og atvinnusköpun sem skiptir sköpum um þessar mundir. Þegar félaginu hefur verið komið á fót skapast einnig tækifæri til að flýta framkvæmdum enn frekar, sé það talið hagkvæmt út frá forsendum verkefnisins í heild og efnahagsaðstæðum að öðru leyti. Í frumvarpinu er kveðið nánar á um tilgang og markmið félagsins sem endurspegla jafnframt þau markmið sem sett eru fram í samgöngusáttmálanum. Þá kemur fram hvert er hlutverk og verkefni félagsins sem snýr að utanumhaldi og uppbyggingu samgönguinnviða sem áætlað er að nái a.m.k. til ársins 2033. Þá er í frumvarpinu einnig að finna ákvæði um hlutafé, stjórn, heimildir til lántöku og slit félagsins ásamt ákvæðum um heimildir félagsins til samningsgerðar. Það er áætlað að heildarkostnaður við framkvæmdir sem félaginu verði falið að annast verði í kringum 120 milljarðar kr. Gengið hefur verið út frá því að ríkissjóður tryggi verkefninu 45 milljarða kr. með beinum framlögum, annars vegar 15 milljörðum með þróun og sölu á landi og hins vegar 30 milljörðum í gegnum samgönguáætlun. Bein framlög sveitarfélaganna eru samtals 15 milljarðar yfir tímabilið og dreifist það á sveitarfélögin í samræmi við hlutfallslegan íbúafjölda þeirra. Varðandi mismuninn, þann helming sem þá vantar upp á, er því haldið opnu í þessu samkomulagi með hvaða hætti það skuli fjármagnað en nefndir valkostir í því efni, sérstaklega flýti- og umferðargjöld, en aðrir fjármögnunarkostir þó skoðaðir samhliða orkuskiptum. En nú liggur fyrir að stjórnvöld eru í heildarendurskoðun á þeim skattstofnum sem við höfum lengi treyst á til uppbyggingar á samgöngumannvirkjum í landinu, nefnilega eldsneyti og ökutæki. Það kunna að liggja tækifæri til að breyta fjármögnun samgöngumannvirkja samhliða þeirri breytingu sem er að verða þar og tengist orkuskiptum. Fleira getur hér einnig komið til. Þannig vorum við t.d. fyrr á þessu ári, áður en Covid-19 faraldurinn braust út hér á landi með mjög neikvæðum efnahagslegum áhrifum, með það á teikniborðinu að leggja drög að sölu eigna ríkisins, sérstaklega Íslandsbanka. Til greina hefði komið á komandi árum, ef þau áform hefðu gengið eftir, að verja hluta af söluandvirði bankans til þess að fjármagna það verkefni sem hér um ræðir. Augljóslega hefði með því verið dregið mjög úr þörfinni fyrir flýti- og umferðargjöld. Önnur sérstök framlög geta að sjálfsögðu einnig komið til greina á líftíma félagsins og ótímabært að úttala sig um það hvað þar gæti átt við, þ.e. hvaða einstöku eignir gætu þar komið við sögu. Þess ber að geta hér undir lok ræðu minnar að það er erfitt að horfa fram hjá því að efnahagslegar aðstæður allar hafa mjög versnað frá því að þetta samkomulag var gert. En engu að síður, eins og ég hef hér rakið, er mikilvægt að við leitum allra leiða til að keyra af stað þær framkvæmdir sem við trúum að muni auka arðsemi og styrkja innviði í landinu og fjallað er um í þessu samkomulagi. Augljóslega hefur faraldurinn sem nú ríður yfir ekki eingöngu haft neikvæð áhrif á ríkisfjármálin heldur ekki síður á fjármál sveitarfélaganna. Þess er skemmst að minnast að sveitarfélögin hafa nýlega farið fram á tugmilljarða stuðning frá ríkinu við sveitarstjórnarstigið, fjárhæð sem fer fram úr því sem í heild sinni var rætt um í þessu tiltekna samkomulagi. Svo mjög hafa aðstæður breyst á einungis örfáum mánuðum. En ég tel, virðulegi forseti, mikilvægt að við tökum þetta frumvarp til umræðu og fylgjum eftir þeim áformum sem birtust í samkomulagi ríkisstjórnar og sveitarfélaga höfuðborgarsvæðisins um að stórbæta samgönguinnviði á svæðinu með öllum þeim jákvæðu áhrifum fyrir framleiðni, umhverfið og lífsgæði á höfuðborgarsvæðinu sem því fylgja. En í millitíðinni hafa til viðbótar bæst við þau rök fyrir málinu að fjárfesting í innviðum getur verið eitt mikilvægasta framlag okkar til að brjóta þá keðjuverkun neikvæðra áhrifa sem leiðir af útbreiðslu kórónuveirunnar, þessa faraldurs. Í augnablikinu gengur það ágætlega. Það er ekki auðvelt að spá nákvæmlega fyrir um það hvernig næstu mánuðir munu líða, en hér erum við með í höndunum langtímamál sem skiptir miklu að komist til umræðu í þinginu og að við höldum áfram samtalinu um það. Ég hef þá lokið ræðu minni, virðulegi forseti, og legg til að málinu verði vísað til hv. fjárlaganefndar að lokinni umræðunni og svo til 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Hér er undir stórt og mikið mál sem getur tengst langt inn í framtíðina. Það kom til umræðu hér í þinginu fyrir nokkrum mánuðum, samkomulagið um höfuðborgarsvæðið, og eftir því sem ég skildi á fulltrúum ríkisstjórnarinnar er forsenda allra aðgerða samþykkt fjárlaga hverju sinni. Spurningin til hæstv. ráðherra er: Lítur hann ekki örugglega enn svo á að samþykkt fjárlaga stýri fjárveitingum til þessa samkomulags eða fyrirtækis því tengdu? Að því sögðu langar mig að nefna hér tvær málsgreinar úr samkomulaginu sjálfu. Í fyrsta lagi segir hér, með leyfi forseta: „Undirritun af hálfu ríkisins er með fyrirvara um að Alþingi samþykki þær lagabreytingar sem samkomulagið kveður á um.“ Í liðnum á undan segir: „Jafnframt mun fjármála- og efnahagsráðherra gera ráð fyrir fjárskuldbindingum samkomulags þessa í fjármálaáætlun og frumvörpum að fjárlögum hvers árs.“ Lítur hæstv. ráðherra þannig á að hann sé strax í samkomulaginu búinn að skuldbinda sig til að leggja fram þessar tillögur í fjárlögum hvers árs? Hin spurningin sem mig langar að koma að, með leyfi forseta, varðar það sem stendur í frumvarpinu sjálfu: „Raskist forsendur uppbyggingarinnar þannig að ekki verður unnt að fjármagna verkefni samkvæmt framkvæmda- og fjárstreymisáætlun sem er í viðauka við sáttmálann er gert ráð fyrir að aðilar samkomulagsins taki upp viðræður eins og fljótt og kostur er um hvernig við skuli bregðist þannig að tryggt verði að framkvæmdir verði unnar í samræmi við framkvæmdaáætlun.“ Niðurstaða samningaviðræðnanna virðist vera römmuð inn á þann máta að hún eigi að fylgja framkvæmdaáætluninni. Framkvæmdaáætlun er viðauki II í þessu máli þannig að ég er hræddur um að svigrúm Alþingis hverju sinni sé mjög takmarkað eins og frumvarpið liggur.
Virðulegi forseti. Ég tel að ríkið geti ekki skotið sér undan stjórnarskrárbundnum skyldum sínum til að tryggja sér fjárheimildir fyrir öllum fjárútlátum í fjárlögum með því að gera samning eins og þann sem við erum að ræða um hér án þess að fyrirvari um aðkomu Alþingis feli það í sér að fjárveitingavaldið liggur þar. Það er í mínum huga alveg skýrt að komi ekki samþykki um fjárheimildir á fjárlögum fyrir hvert og eitt ár sem samningurinn tekur til þá fellur þar með ákveðin forsenda. Þetta endurspeglast einmitt í ákvæðinu sem hv. þingmaður vísar til sem fjallar um það að ráðherra þurfi að gera tillögu um þetta í fjármálaáætlun og í fjárlögum, þ.e. með þessu er viðurkennt að fjármálaráðherrann, sem skrifar undir þetta samkomulag, getur ekki lofað meiru en að hann geri tillögu um þetta til þingsins. Svo verður annað að ráðast af meirihlutavilja hér á þinginu. Það verður að segjast eins og er að það er dálítið óvenjulegt að um það sé samið að menn geri tillögu um að efna samninga sem þeir hafa gert. En á sama tíma er það dálítið útgjaldalítið fyrir fjármálaráðherrann að gangast við því að hann ætli a.m.k. að gera tillögu til þingsins þannig að mér fannst það svo sem alveg sjálfsagt. En mér finnst þessar tvær greinar, þegar þær eru lesnar saman, sýna það skýrt að fjárveitingavaldið liggur á endanum hér og það ræðst af ákvörðunum Alþingis hverju sinni. Um framkvæmdaáætlunina þá er þetta hugsað þannig að samhljómur sé í því sem ákveðið er í samgönguáætlun og því sem verið er að vinna á grundvelli þess samkomulags sem hér er um að ræða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Mér þykir samningsstaða fulltrúa ríkisstjórnarinnar til næstu 15 ára heldur þröngt innrömmuð þarna í síðustu málsgrein 3. gr. greinargerðarinnar, en látum það liggja á milli hluta. Þriðja atriðið sem mig langaði til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um við þetta tækifæri er 7. gr. frumvarpsins sem fjallar um Keldnaland og yfirtöku þessa hlutafélags á Keldnalandi, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Félagið skal annast þróun landsins í samvinnu við skipulagsyfirvöld með það að markmiði að hámarka virði landsins og uppbyggingarmöguleika þess eins og kostur er.“ Ég verð að segja fyrir mig að mér þykir það dálítið sérstakt að verið sé að stofna einhvers konar fasteignaþróunarfélag ríkisins. Við eigum auðvitað Kadeco og mögulega einhver önnur þó að ég kveiki ekki á þeim í fljótu bragði. Ég hefði seint trúað því að það yrði niðurstaða ársins 2020 að ríkið stofnaði nýtt fasteignaþróunarfélag um þróun verðmætrar landspildu. En spurningin til ráðherra er í raun sú hvort það hafi komið til sérstakrar skoðunar að losa verðmæti þessara eigna ríkisins með öðrum hætti en að setja þær inn í fasteignaþróunarfélag eins og þarna er mælt fyrir um.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um Keldnalandið sérstaklega: Ef við skoðum framlag samningsaðilanna til þessa samkomulags erum við annars vegar með af ríkisins hálfu Keldnalandið og hins vegar sérstök framlög sem verða tryggð á fjárlögum samkvæmt þeirri hugsun sem býr að baki samningnum, fyrir utan þessa viðbótarfjármögnun sem ég rakti aðeins í framsögu minni. Af hálfu sveitarfélaganna er í sjálfu sér ekki mikið framlag. Það birtist fyrst og fremst í 1 milljarði á ári í 15 ár vegna allra samgöngumála á höfuðborgarsvæðinu en 1 milljarður á ári er jafnvel aðeins minna en sveitarfélögin hafa verið að leggja til þessa málaflokks á ári að undanförnu. Það er því ekki mikil ný skuldbinding af þeirra hálfu og þetta er nánast efnislega einhliða yfirlýsing ríkisstjórnarinnar. En það eru þó undantekningar á þessu og ein þeirra er um þróunarfélagið. Ég verð að segja að það skiptir ríkið gríðarlega miklu máli að samkomulag sé um að reyna að hámarka virði landsins sem lagt er inn í samninginn. Það má lesa út úr þessari tilteknu grein, af því að sveitarfélögin hafa aðkomu að félaginu, að með góðu samstarfi við höfuðborgina standa væntingar til þess að hægt verði að losa um mikil verðmæti í þessu tiltekna landi sem munu gagnast í þágu þessara samningsmarkmiða. En varðandi það sérstaklega að stofna þróunarfélag þá tel ég að þetta sé vannýtt leið til að virkja efnahagsreikning ríkisins til góðra mála. Þetta eru oft og tíðum eignir sem liggja inni á efnahagsreikningi ríkisins án þess að það komi beint að góðum notum. En með þessari aðferðafræði getum við komið á fót, eins og hér á við, þróunarfélögum sem geta farið í framkvæmdir sem teljast ekki til gjalda í samhengi opinberra fjármála.
Virðulegur forseti. Ein einföld spurning um e-lið 3. gr., þar sem stendur, með leyfi forseta: „Að innheimta flýti- og umferðargjöld á höfuðborgarsvæðinu, verði ákveðið með lögum að leggja slík gjöld á, …“ Ég staldra aðeins við einmitt þessa skilyrðingu, „verði ákveðið með lögum“. Er þá ætlunin að leggja fram annað frumvarp á þessu kjörtímabili eða af því að heimildin er einfaldlega ekki gefin í þessum lögum, er þá verið að sleppa því?
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp fjallar um stofnun hlutafélagsins eða heimild til stofnunar þess. Þarna er verið að rekja það í hvaða tilgangi megi stofna slíkt félag og hvaða hlutverki það hafi að gegna og rakin eru flýti- eða umferðargjöld sem einn mögulegur tekjustofn fyrir félagið og ég tel að það nægi á þessum tímapunkti vegna þess að það er auðvitað risastórt útfærsluatriði með hvaða hætti Alþingi kynni að ákveða að heimila slíka gjaldtöku. Við vitum að það er eitt af þeim atriðum sem hafa verið umdeild einmitt í þessu tiltekna máli. En af samningnum og frumvarpinu má vera ljóst að það er hægt að fjármagna risaframkvæmdir á borð við þessar með ýmsum hætti. Ég hef sagt t.d. í því samhengi að ekki sé sjálfgefið að álögur á umferð þurfi að vaxa, þegar á heildina er tekið, í landinu við það að slíkum gjöldum sé komið á og þá vísa ég sérstaklega til þess að við erum að endurskoða álögur á eldsneyti og bifreiðar. En það er ekki hægt að lesa það út úr málinu eins og það liggur fyrir þinginu að fallið hafi verið frá flýtigjöldunum heldur einmitt eins og hv. þm. nefndi, að það muni þá þurfa að koma fram í sérstöku frumvarpi sem Alþingi taki til sjálfstæðrar meðferðar.
Virðulegi forseti. Ég spyr bara einfaldlega aftur: Verður það frumvarp lagt fram á þessu kjörtímabili?
Virðulegi forseti. Ég get ekki fullyrt neitt um það. Það væri mikill kostur að geta útkljáð þetta atriði á þessu kjörtímabili. Ég sé þetta gerast þannig að eftir að félaginu hefur verið komið á fót og því skipuð stjórn hefjist af auknum krafti vinna við að skoða slíkar fjármögnunarleiðir. Samhliða þarf auðvitað að ljúka vinnunni sem ég hef verið að vísa til hérna um orkuskiptin, um framtíðarfyrirkomulag á eldsneyti og ökutækjum. Ég get bara látið það fljóta með hér að ég hef séð fyrir mér að við getum leyft okkur að vera dálítið metnaðarfull í þeirri tilteknu vinnu. Mér finnst ekki alveg útilokað að við myndum hreinlega fara í útboð um ráðgjöf til að þróa framtíðargjaldtökukerfi fyrir bæði eldsneyti og ökutæki og í því sambandi jafnvel alþjóðlegt útboð og segja bara: Við höfum hér á þessu landi mikinn metnað til þess að fara af miklum krafti í orkuskiptin. Við tökum eftir því að engin þjóð hefur fundið framtíðarlausnina á þessu máli. Við höfum ofboðslega mikil tækifæri hér vegna þess að við getum verið okkur sjálfbær um orkugjafann, hinn nýja orkugjafa sem mun drífa áfram samgöngur í landinu. Það er ekki útilokað að við gætum virkjað einhverja nýja krafta, hleypt nýjum hugmyndum að með því að kalla eftir ráðgjöf alþjóðlegra aðila í samvinnu við innlenda - og þá meina ég sjálfstæða innlenda aðila og embættismenn og alla - til að þróa það kerfi. Eftir því hvernig þessari vinnu lýkur ræðst það hvenær frumvarp um möguleg flýtigjöld fæðist og er tímabært að afgreiða hér á þinginu.
Forseti. Við ræðum hér afgangsmál á dagskrá stóra delludagsins í gær, eins og ég kallaði hann, sem ekki náðist að fara yfir í gærkvöldi, sem betur fer má kannski segja, því hér kynnir hæstv. fjármálaráðherra gamlan draug sem nú er búið að klæða í kórónaföt eins og svo mörg mál, mál sem byggir á stórundarlegu samkomulagi, samgöngusáttmálanum, svokallaða eða -samningnum. Það er ekki alveg ljóst hvað á að kalla þetta. Það var víst viðkvæmt mál eftir að plaggið var undirritað, hvort mætti kalla það samning eða sáttmála. Ég held að það sé mjög æskilegt og raunar mjög mikilvægt að borgarstjóri fá ekki fleiri fundi með hæstv. samgönguráðherra. Það kemur iðulega eitthvað agalegt út úr því eins og þessi samgöngusáttmáli, svo ekki sé minnst á samkomulag eða samning um Reykjavíkurflugvöll. Mál þetta gengur út á að stofnað verði opinbert hlutafélag því það hefur nú reynst svo vel. Auðvitað getur verið tilefni til þess fyrir ríkið að stofna félag. Þá skiptir öllu máli hver tilgangur þess er og hvernig til þess er stofnað. Þetta félag er jú ætlað til innviðauppbyggingar en sérstaklega er tekið fram að það eigi að standa að álagningu nýrra gjalda - gat nú verið, herra forseti - svokallaðra flýti- og umferðargjalda. Flýtigjöldin voru reyndar áður kölluð tafagjöld en einhverjum auglýsingamönnum ríkisstjórnarinnar hefur líklega þótt það heiti of lýsandi fyrir þessi nýju gjöld sem bætast við langan lista af öðrum gjöldum sem ríkisstjórnin hefur fundið upp. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að að skerast í leikinn hér hjá hæstv. ráðherrum svoleiðis að maður hafi nú betra hljóð til að halda áfram umræðu um þetta stórvarasama mál. Málið sem við ræðum hér nú rímar á vissan hátt við málið sem var til umræðu síðast á dagskránni þar sem gert er ráð fyrir nýjum veggjöldum á vegum landsins. Hér er gert ráð fyrir nýjum gjöldum fyrir það að ferðast innan höfuðborgarsvæðisins, tafagjöldum sem nú heita víst flýtigjöld. Þó er líklega best að útskýra þetta frumvarp og tilgang þess með því að benda á hið augljósa, að það snýst um að uppfylla kosningaloforð Dags B. Eggertssonar og Samfylkingarinnar í Reykjavík fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar. Borgarstjóri fær að framkvæma hin furðulegustu stefnumál sín úr kosningabaráttunni, borgarlínuna og væntanlega Miklubraut í stokk og eitthvað álíka. Hvað fær ríkið í staðinn? Áður en kemur að því þarf ríkið að borga reikninginn. Ríkið ætlar að borga reikninginn fyrir kosningamál Samfylkingarinnar, borgarlínuna, en það sem út af stendur verður greitt af almenningi, eins og ég nefndi áðan, í formi nýuppfundinna gjalda, hvort sem menn vilja kalla þau tafagjöld eða flýtigjöld. Þá vantar reyndar einn lið upp á því að ríkið ætlar, til að geta uppfyllt kosningaloforð Samfylkingarinnar í borgarstjórn, að ráðast í fasteignabrask, stofna nýtt fasteignafélag til að þróa og selja Keldnalandið. En það vill nú svo til að þetta land hefur verið nefnt sem mjög vænlegur kostur fyrir framtíðaruppbyggingu Landspítalans og þó væri nóg pláss eftir fyrir aðra byggð. Annað landsvæði, Vífilsstaðir í Garðabæ, sem hafði verið skoðað í þessu samhengi og var raunar skilgreint sem framtíðaruppbyggingarland Landspítalans, var í skyndi selt, reyndar í tíð forvera hæstv. fjármálaráðherra, svoleiðis að menn gætu hætt að velta fyrir sér slíkum möguleikum þar. Nú á að leggja Keldnalandið inn í fasteignaþróunarfélag ríkisins svoleiðis að afraksturinn af því geti lagst í púkkið til að uppfylla kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík. Eitt er reyndar nefnt í viðbót, hugsanleg sala Íslandsbanka og gott að sjá að ríkisstjórnin er jafn vel með á nótunum og fyrr. Allt þetta frumvarp lætur ríkisstjórnina líta út eins og einhvers konar undirdeild á skrifstofu borgarstjórans í Reykjavík. Og hvað fær ríkið fyrir allt saman? Það fær leyfi. Því verður leyft að ráðast í nokkrar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu sem hefði átt að vera löngu búið að framkvæma, sem voru á áætlun flestar hverjar fyrir löngu síðan. En nú ætlar borgin og samstarfsmennirnir að leyfa ríkinu að framkvæma þetta ef það borgar framkvæmdirnar og borgarlínuna. Ég verð að viðurkenna það, herra forseti, að það var vel gert hjá hæstv. ráðherra áðan að viðurkenna að af hálfu sveitarfélaganna væri í sjálfu sér ekki mikið lagt til þessa máls. En ríkið ætlar að borga og fær fyrir vikið að ráðast í framkvæmdir sem hafa beðið. En er það virkilega raunin að á 15 árum eigi ekki að klára fleiri stór samgönguverkefni, nauðsynleg samgönguverkefni, þá tel ég að sjálfsögðu ekki með borgarlínu eða Miklubraut í stokk, en ráðgert er í þessum samgöngusamningi eða samgöngusáttmála? Er það svo að þegar hæstv. fjármálaráðherra verður orðinn 65 ára gamall verði ekki meira búið að gerast, ekki fleiri stór verkefni búin að klárast á höfuðborgarsvæðinu en lagt er upp með hér? En borgarlínan, það skal ráðist í hana og ríkið ætlar að borga. Hvernig gerist svona lagað, herra forseti? Ég efast um að borgarstjóri hefði náð svona góðum samningum þó að í forsætisráðuneytinu, fjármálaráðuneytinu og samgönguráðuneytinu hefði verið Samfylkingarfólk því að meginmarkmiðið með þessu plaggi sem við erum að ræða núna er að ráðast í borgarlínu á kostnað ríkisins og skattpíndra íbúa höfuðborgarsvæðisins. Nú er kannski tímabært að velta því fyrir sér hvort hæstv. ráðherra veit hvað borgarlína er því við höfum rætt þetta áður og þá hefur hæstv. ráðherra svarað því til að það væri allt einhvern veginn í lausu lofti hvað væri átt við með borgarlínu en nú þegar þetta frumvarp er lagt fram veit hæstv. ráðherra væntanlega hvað borgarlína er og getur kannski útskýrt það fyrir okkur. Þó hefur legið fyrir alllengi að hvað sem þetta fyrirbæri væri þá væri það óhemjudýr framkvæmd og menn hafa bent á svipuð dæmi frá öðrum löndum um að svona framkvæmd sé dæmigert opinbert verkefni sem fari langt fram úr kostnaðaráætlun. Menn hafa t.d. nefnt Edinborg þar sem borgarlínan var töluvert minni eða styttri en hér er áformað. Hún fór margfalt fram úr kostnaðaráætlun, snerist, ef ég man rétt, fyrst og fremst um að tengja flugvöllinn við borgina. Engar áætlanir stóðust og trúir því einhver að áætlanir um borgarlínu, eins dýrar og þær eru, muni á endanum standast? Það væri áhugavert ef hæstv. fjármálaráðherra gæti fullvissað okkur um að þessar kostnaðaráætlanir gangi eftir. Þetta er líka ætlað til að þrengja að umferð, við vitum það og höfum séð það í gögnum borgarinnar. Það er talinn sérstakur kostur við þessa framkvæmd að teknar verða tvær akreinar, ein í hvora átt, af helstu samgönguæðum borgarinnar og höfuðborgarsvæðisins undir borgarlínu. Það þrengir að umferð en þá er útskýrt fyrir okkur að það sé bara betra. Þá sé kominn enn meiri hvati fyrir fólk til að taka strætó eða borgarlínu. Við vitum líka að þetta á að vera tvöfalt kerfi. Strætó verður rekinn áfram sem fer um hverfin og safnar fólki saman til að flytja það í borgarlínuna þannig að menn geta rétt ímyndað sér hvort kostnaðurinn muni minnka. Það er kannski stóra málið. Þetta verkefni mun fela í sér eilífðarkostnað, ekki bara hinn gríðarháa framkvæmdakostnað heldur kostnað til langrar framtíðar við að reka allt saman og þó er þetta rökstutt á svipaðan hátt og þegar vinstri stjórnin samdi á sínum tíma við borgina um að setja milljarð í Strætó gegn því að dregið yrði úr öðrum framkvæmdum, eins sérkennilega og það kann að hljóma. Það voru kynntar áætlanir um hvað þetta myndi auka notkun almenningssamgangna. Gekk það eftir? Ekki á nokkurn hátt. Notkun á strætó, þrátt fyrir þennan milljarðsstyrk ár eftir ár, jókst ekki neitt. Áhrifin urðu engin og nú er bætt um betur með því að ráðast í borgarlínu og væntanlega mun ríkið þá sitja uppi með hana til eilífðar. Það sem verra er, þetta er líka gamaldags verkefni. Þetta er ekki verkefni sem er í samræmi við nútímann og nútímaþarfir eins og oddviti Sjálfstæðismanna í borgarstjórn hefur útskýrt svo vel. Ef við værum í Austur-Berlín árið 1960 þá skildi maður kannski svona ráðagerð frá stjórnvöldum, ef menn pössuðu upp á að það væri a.m.k. fimm ára bið eftir Trabantinum. En miðað við stöðu mála hér á Íslandi nú er óskiljanlegt að ríkisstjórnin ætli að ráðast í þessa gjaldtöku af almenningi til að fjármagna svona verkefni. Þetta verkefni minnir mig reyndar á, talandi um Austur-Berlín, reynslusögu mína þaðan. Ég náði að heimsækja þá borg fyrir fall múrsins, skömmu áður, og kom þar á hótel og fékk súpu sem þurfti auðvitað að greiða fyrir með vesturþýskum mörkum en í súpunni voru steinselja, útskornar sítrónur, kjöttægjur og alls konar skraut. Súpan var hræðilega vond og fljótlega rann upp fyrir mér að súpan hefði verið samsett úr afgöngum af hátíðarkvöldverði, væntanlega einhverra flokksmanna kvöldið áður eða jafnvel nokkrum kvöldum áður. Þetta frumvarp minnir mig á þessa súpu sem ég borðaði í Austur-Berlín. Það er matreitt af hæstv. samgönguráðherra úr afgöngunum af kosningakræsingum Samfylkingarinnar og svo borið fram hér af hæstv. fjármálaráðherra. Ef við lítum á þann kafla frumvarpsins sem fjallar um mat á áhrifum þess þá birtist kunnuglegur texti. Þetta er 6. kafli, um mat á áhrifum. Þar finnst mér ég kannast við nokkrar línur sem ég held að séu nánast orðrétt teknar upp úr útvarpsauglýsingum Samfylkingarinnar fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar og allt á þetta að gerast með stofnun nýs opinbers hlutafélags. Það hlutafélag er þannig hannað að það er til þess fallið að auka á kerfisræði í landinu og skera enn frekar á lýðræðisleg áhrif kjörinna fulltrúa, kjósenda þar af leiðandi, og færa það í eitthvert óskilgreint fjarlægt apparat. Ég er með alllangan lista af tilvitnunum í frumvarpið og greinargerðina þar sem þetta kemur berlega í ljós en sé að tíminn er að klárast hjá mér svoleiðis að ég mun þurfa að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá. Þetta mál er lýsandi fyrir afleiðingar þess að við sitjum uppi með kerfisstjórn sem ræðst nú einnig í neyslustýringu, eins og kemur glögglega fram á bls. 6 í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Eitt af markmiðum sáttmálans er að stuðla að breyttum ferðavenjum.“ Þar höfum við það. Sjálfstæðisflokkurinn kynnir okkur frumvarp um það hvernig eigi að stuðla að hátterni, breyta hátterni fólks. En spurningin stendur eftir: Getur hæstv. fjármálaráðherra upplýst okkur um hvað borgarlína er? Ég mun koma hér aftur í ræðu á eftir til að fara nánar yfir eðli þessa opinbera hlutafélags.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér fannst meiri hluti þessarar ræðu fara í umræðu um annað en þingmálið sjálft sem fjallar um heimild til að stofna félag. Hér var verið að velta upp spurningunni: Hvað er borgarlína? Síðan var því eiginlega svarað jafnóðum að það væri algerlega vonlaus hugmynd. En ég ætla bara aðeins að rifja upp nokkur meginmarkmið sem stjórnvöld höfðu með gerð þessa samkomulags. Það þurfti að grípa til aðgerða til að tryggja greiðari samgöngur, ekki satt? Hér hafa verið of miklir umferðarhnútar úti um alla borg og allt höfuðborgarsvæðið, samfelldir umferðarhnútar í raun og veru frá Kringlumýrarbraut og Miklubraut alveg suður fyrir Hafnarfjörð, suma morgna. Við viljum ná árangri í kolefnishlutleysi, verða kolefnishlutlaust samfélag í framtíðinni, og þessum sáttmála er ætlað að ná áföngum í því. Við viljum auka umferðaröryggi. Allar þær samgönguframkvæmdir sem hv. þingmaður nefndi að hafi lengi verið á teikniborðinu - það er einmitt vandamálið. Þær hafa bara verið á teikniborðinu. Þær eru loksins núna komnar hér á blað og fjármagnaðar til framkvæmda. Það er stórkostlegt umferðaröryggismál. Við erum að ná þeim áfanga með þessu, fyrir utan að tryggja trausta umgjörð með verkefninu, með þessu félagi. Borgarlínan er auðvitað fyrst og fremst umferðarás um höfuðborgarsvæðið. Það þarf að fara í framkvæmdir til að skapa rými fyrir nýjan umferðarás. Svo hafa menn verið að takast á um það hvers konar ökutæki muni ferðast eftir þeim ási og ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að sumar hugmyndir hafa verið mjög draumkenndar og í mínum huga allt of kostnaðarsamar og óraunhæfar. Aðrar sem hafa fjallað um að þarna geti [[Forseti hringir.]]venjulegir strætisvagnar farið um eða jafnvel sjálfkeyrandi ökutæki í framtíðinni hafa í mínum huga verið miklu raunhæfari og ekki eins fjarstæðukenndar og þær sem hv. þingmaður vísar mest til og kennir við Samfylkinguna.
Forseta láðist að nefna það áðan að þar sem þrír hv. þingmenn eru í andsvörum er ræðutími styttur í eina mínútu í seinna sinn.
Herra forseti. Ég veit að hæstv. ráðherra vill vel. Markmiðin eru eitt en þetta er ekki leiðin til að ná þeim markmiðum sem hæstv. ráðherra lýsti. Jú, við þurfum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og ég hef rætt það í þaula í þinginu áður. Þetta er sannarlega ekki leiðin til þess, ekki frekar en að áformin um að styðja Strætó um milljarð á ári og að loka á hinar framkvæmdirnar, sem við báðir viljum sjá, dró úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þegar ráðist verður í borgarlínu þá liggur það bara fyrir af hálfu borgarinnar hvað verður. Nú verður reyndar að viðurkennast að oft hefur borgarstjóri aðra skoðun á því hvaða samning er búið að skrifa undir en ráðherrar, en því miður reynist túlkun borgarstjórans yfirleitt á endanum rétt, hann er með kerfið með sér. Því miður er þessi borgarlína, eins og borgin getur útskýrt, til þess ætluð að þrengja að umferðinni. Víða er ekki hægt að bæta við tveimur akreinum á helstu stofnvegum. Þá verður tekin ein akrein í hvora átt undir borgarlínu, sem væntanlega er ekki lest, ef ég skil hæstv. fjármálaráðherra rétt, hugsanlega bara strætó, ný strætóakrein. Ef menn ætla að eyða 70, 100, 120 milljörðum í nýja strætóakrein þá finnst mér mikið í lagt. Það þrengir að umferðinni og virkar ekki fyrir umferðina eins og hún er í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu á Íslandi. Varðandi þessar mikilvægu framkvæmdir sem ég tek heils hugar undir með fjármálaráðherra að hefði átt að vera fyrir löngu búið að ráðast í: Af hverju tekur ekki ríkið bara ákvörðun um að ráðast í þær framkvæmdir í stað þess að fara til borgarstjóra og biðja um leyfi til að ráðast í löngu tímabærar úrbætur, m.a. öryggisúrbætur, á samgöngukerfi borgarinnar og borga svo fyrir tugi milljarða af eigin peningum af landi og með framtíðarskattpíningu höfuðborgarbúa?
Virðulegi forseti. Mig langar að nefna nokkur atriði af því að hér var komið inn á það áðan að verið væri að neyslustýra og þröngva fólki til þess að nýta sér samgönguvalkosti sem það hefði kannski ekki áhuga á. Ég held að þetta sé akkúrat öfugt. Við erum að fjölga valkostunum fyrir fólk á höfuðborgarsvæðinu með því að fara í framkvæmdir og tryggja að valkostirnir séu til staðar. Það er ekki beint neyslustýring heldur er kannski miklu frekar verið að auka frelsi fólks. Ég ætla líka að segja það hér að það skiptir máli að hafa góðar almenningssamgöngur og þær hafa ekki verið það á höfuðborgarsvæðinu, þær hafa verið daprar, lélegar. Ein leið til að gera ástandið betra er að koma með nýjar akreinar sem geta tryggt greiðari almenningssamgöngur. En þær geta verið meira þessar nýju akreinar, þær geta verið forgangsakreinar, t.d. fyrir þá sem ferðast þrír eða fjórir saman í bíl. Við getum veitt þeim sérstakan forgang í umferðinni og þannig tryggt að við verðum minna föst í umferðarhnútum í framtíðinni. Að langmestu leyti, ég heyri ekki annað, ég ætla að leyfa mér að segja það, sé hv. þingmaður sammála markmiðunum í þessu en vilji jafnvel að ríkið geri meira. Þá vakna spurningar um fjármögnun sem hv. þingmaður hefur eiginlega alveg látið hjá líða að ræða.
Herra forseti. Fjármögnunin kemur nánast öll frá ríkinu og skattpíndum íbúum höfuðborgarsvæðisins. Hæstv. ráðherra má eiga það að hann leyfði sér að viðurkenna það hér áðan þegar hann sagði að af hálfu sveitarfélaganna væri í sjálfu sér ekki mikið um framlög í þessu máli. Þannig að fjármagnið kemur frá ríkinu. Af hverju tekur ríkið ekki stjórnina og ákveður hvernig það ætlar að haga þessum málum í stað þess að láta megnið af fjármagninu sogast ofan í einhverja dæmalausa vitleysu eins og þessi borgarlína verður, sem greinilega er enn þá óljóst hvað er? Er þetta forgangsakrein eða er þetta lest? Það veit það enginn nema borgin. Hún er búin að úthugsa þetta og er búin að setja verkefnið á teinana þar sem það mun halda áfram þegar kerfið er komið af stað. Ríkið er hins vegar búið að skuldbinda sig til að standa straum af kostnaðinum með skatttekjum, með sölu lands og með nýjum refsigjöldum.
Forseti. Ég nenni ekki að elta ólar við hátt stemmdar og það sem eiga að vera sláandi myndlíkingar hv. þingmanns. Menn verða bara að velja sér þá pólitík sem þeir hafa geð í sér til að stunda. En ég hef oft hlustað á hv. þm. tala um sjálfan sig og flokkinn sem hann leiðir sem flokkinn sem er með lausnina á ótal mörgum hlutum. Þess vegna langar mig að reyna, þó ekki væri nema að reyna, forseti, að fá hv. þingmann núna til að gera eitthvað annað en að mála myndir af dragúldinni austurþýskri súpu - sem hann á einhvern hátt virðist telja máli sínu til stuðnings og framdráttar - og reyna að koma með lausnina, standa við stóru orðin sín. Spár sögðu okkur árið 2014 að á næstu 25 árum myndi fjölga hérna á höfuðborgarsvæðinu um 70.000. Þær standast ekki, það hefur fjölgað meira. Á síðustu fimm árum hefur fjölgað um 20.000, næstu fimm um sirka 23.000. Ef ferðavenjum alls þessa hóps verður ekki breytt, hann detti inn í sama ferðamynstur og við erum með hér núna og þótt við byggðum öll þau vegamannvirki sem ég veit að hv. þingmann dreymir um, mislæg gatnamót hér og mislæg gatnamót þar, þá segja líkön - og líkön treystum við á ekki satt, forseti - að tafir muni aukast um 25% á þessum tíma þrátt fyrir alla milljarðatugina í vegaframkvæmdir. Hvernig ætlar hv. þm. að leysa það vandamál? Því að út á það snýst ábyrg pólitík, að standa ekki hér, mála ekki hlutina einhverjum þeim fáránlegu litum sem fólk heldur að slái kannski í hjörtum einhvers og nái til eitthvers þarna úti, heldur ábyrgð. Þetta er vandinn, forseti. Hvernig ætlar hv. þm. að leysa hann?
Herra forseti. Það verður aldrei of oft sagt að það er ómetanlegt fyrir okkur hér á þinginu að hafa með okkur menn sem eru á svona miklu hærra plani en flestir aðrir og geta útskýrt hlutina frá allt öðru og miklu hærra sjónarhorni. En af því að hv. þingmaður dregur einmitt fram mjög svarta spá, hafandi áður gagnrýnt svartsýni mína varðandi þessi áform, um framtíð umferðarþróunar á höfuðborgarsvæðinu með fjölgun fólks, þá má benda hv. þm. á að það eru til mun fjölmennari borgir en Reykjavík og höfuðborgarsvæðið og borgir þar sem umferðin gengur mun betur og það eru ekki allt gamlar miðaldaborgir, þéttbyggðar borgir þar sem hægt er að reiða sig á sporvagna eða borgarlínu eða neðanjarðarlestir, þar sem víða hefur tekist mjög vel til við að skipuleggja umferð og miklu betur en hér í Reykjavík. Stór hluti af vandanum sem við stöndum frammi fyrir nú og umferðartöfunum sem flestir upplifa á höfuðborgarsvæðinu daglega, er að ekki hefur verið tekið á flöskuhálsunum. Það hefur ekki verið ráðist í þær framkvæmdir sem ég og hæstv. fjármálaráðherra erum sammála um að séu löngu tímabærar og þá myndast flöskuhálsar sem stöðva í rauninni umferðina meira og minna um alla borg. Á meðan þetta er staðan þá lagast ekkert. En stóra áhyggjuefnið hvað þetta varðar er hins vegar að þetta er ekki bara óleyst vandamál. Það er stefna borgaryfirvalda, að viðhalda þessum umferðarteppum í borginni og hægt að vísa í yfirlýsingar þar um til að þvinga fólk í annan samgöngumáta til að hjálpa til við neyslustýringu.
Forseti. Það kemur ekki á óvart að hér hafi ekki komið neitt svar við beinni spurningu minni. Það kemur ekki á óvart að hv. þingmaður, sem talar um að það sé að vera á hærra plani en aðrir að styðjast við gögn, hafi ekki svör við því hvernig á að leysa þetta risavaxna vandamál. Ég fór yfir það í ræðu minni áðan hvað lausnin sem hv. þingmaður ýjar að, þó að hann tali nú aldrei almennilega um hana, hefur í för með sér. Hann minnist ekki á það einu orði, blæs það út af borðinu, þetta eru tölur og staðreyndir sem henta mér ekki í mínum málflutningi. Gerum þær tortryggilegar og tökum þær ekki með. Hv. þingmaður sagði að stofnun þessa félags, svo við förum nú að tala um það, minnti á Berlín 1960. Ég veit að hv. þingmaður er hrifinn af mörgu sem kemur frá Noregi. Ég hlustaði á hann vitna margoft í Norðmenn í fyrra. Í öllum borgarsamfélögum í Noregi hefur verið stofnað nákvæmlega svona félag um framkvæmdir tengdar almenningssamgöngum sem margar eru á pari við borgarlínuna. Telur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]að þau sveitarfélög og ríkisstjórn Noregs hafi þá líka hegðað sér eins og Berlín 1960 [[Forseti hringir.]]eða er þetta bara ódýr pólitík eins og hv. þingmaður er frægastur fyrir?
Herra forseti. Ég þakka ekki fyrir þetta andsvar því það var lélegt. Hv. þingmaður leit einfaldlega fram hjá svörum mínum áðan vegna þess að hann vill ekki heyra þau því hann fylgir dogma, kennisetningum sem ganga ekki upp. Ég get t.d. vísað í það að flokkssystir hv. þingmanns lýsti því að það væri mjög mikilvægt að þrengja aðgengi að Hörpu, þegar verið var að byggja það hús, til þess að búa til umferðarteppur. Þetta er markmiðið. Markmið hv. þingmanns og félaga hans, því miður, er allt of oft að búa til umferðarteppur, búa til vandamál í staðinn fyrir að leysa þau, því að hv. þingmaður og flokkur hans er að allt of miklu leyti í vandamálabransanum. Við erum í lausnabransanum. Ég er búinn að nefna hér nokkur atriði sem gætu strax hjálpað til. Ljósastýring, einfalt mál, er annað en ég skal sýna hv. þingmanni líkön, af því að hann nefndi þau í fyrra andsvari. Ég hef einmitt skoðað líkön um það [[Forseti hringir.]]hvernig megi bæta mjög umferðina á höfuðborgarsvæðinu.
Virðulegur forseti. Ég verð nú að viðurkenna að mér fannst ræða hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar bara nokkuð skemmtileg vegna þess að ég hef húmor fyrir kaldhæðni. En ég verð að viðurkenna, og nú vil ég vera persónulegum nótum, að það særir mig alltaf í umræðunni um þessi mál þegar borgarlínan er teiknuð upp sem eitthvert hugarfóstur borgarstjórans í Reykjavík, Samfylkingarmannsins Dags B. Eggertssonar, því að staðreyndin er sú að svo er ekki. Borgarlínan er niðurstaða úr svæðisskipulagsvinnu höfuðborgarsvæðisins. Og þar sem ég tók þátt í þeirri vinnu til fjölda ára er samgönguásinn, sem hugmyndin um borgarlínu byggir á, sprottinn úr þeirri vinnu. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns áðan eigum við von á því að 7.000 manns geti bæst við hérna á höfuðborgarsvæðinu og við erum að finna leiðir til að koma þeim fjölda á milli staða. Þetta var niðurstaðan í svæðisskipulagsnefndinni þar sem voru fulltrúar bæði frá meiri og minni hluta allra sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla líka að fá að vera stolt af því að Sjálfstæðisflokkurinn er í meiri hluta í öllum öðrum sveitarfélögum en Reykjavík, þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hefur átt fulltrúa í allri þeirri vinnu frá öllum sveitarfélögunum. Við styðjum þessa hugmynd vegna þess að þetta er einfaldasta, hagkvæmasta og besta hugmyndin. Hún snýst nefnilega um valfrelsi einstaklinganna, að fólk fái raunverulegt frelsi um það hvernig það ferðast á milli staða. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að ég veit að hann hefur mikinn áhuga á borgarskipulagi og hefur stundum verið áhugavert að hlusta á hann tala um þau mál: Styður Miðflokkurinn almenningssamgöngur? Hver er framtíðarsýn Miðflokksins þegar kemur að samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu? Eru það hestvagnar eða eru það einhver fjölbreyttari samgönguform?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka af skarið með það í þessari umræðu að það sem hér er á borð borið sé á ábyrgð Sjálfstæðisflokksins ekki síður en Samfylkingarinnar. Því miður óttast ég að það sé rétt og ég hef bent á það að undanförnu að ég hafi miklar áhyggjur af því að Sjálfstæðisflokkurinn sé að þróast yfir í að verða Samfylkingin, kannski eins og Samfylkingin var fyrir rúmum áratug síðan. Hér höfum við enn eina vísbendinguna um það. En af því að hv. þingmaður spyr um samgöngur og hvað sé til ráða þar og hvort við styðjum almenningssamgöngur, má nefna, af því að ég gleymdi að svara hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé áðan varðandi Noreg, að Norðmenn hafa prófað eitt og annað, m.a. borgarlínu í Stafangri, sem gekk ekki upp. Hún fór náttúrlega langt fram úr kostnaði og var miklu minna nýtt en lagt var upp með þegar það verkefni var boðað. Það sama höfum við séð gerast í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu varðandi Strætó. Ráðist var í sérstakt verkefni, eins og ég nefndi áðan, um að styrkja Strætó um 1 milljarð króna á ári gegn því að draga úr öðrum framkvæmdum. Það má ekki gleymast. Það átti að fylgja sögunni að þrengja að umferðinni annars staðar með því að ráðast ekki í aðrar framkvæmdir og styrkja Strætó til að fjölga þeim sem nýttu sér almenningssamgöngur úr 4% í 8%. Hver var afraksturinn eftir tíu ár? Það byrjaði í 4% og endaði í 4%. Við styðjum að sjálfsögðu almenningssamgöngur vegna þess að þær þurfa að vera til staðar fyrir þá sem geta nýtt sér þær. Ég hef nýtt mér almenningssamgöngur í gegnum tíðina. Ég fór iðulega í framhaldsskóla og háskólann í strætó og líkaði ágætlega nema hvað ég missti allt of oft af vagninum. En almenningssamgöngur þurfa að vera til staðar og það verður kostnaðarsamt. Það er eðlilegt að sá kostnaður skiptist skynsamlega, en það er alls ekki eðlilegt að ráðast í nýja, rándýra delluframkvæmd til að ríkið sitji uppi með margfaldan þann kostnað til langs tíma og sé verr í stakk búið til að þjónusta fólkið með almenningssamgöngum.
Virðulegur forseti. Það er gott að heyra að Miðflokkurinn styður almenningssamgöngur því að ég held þær séu mjög mikilvægar. En þá er líka spurning hvernig við ætlum að reka almenningssamgöngur. Ég get fullvissað hv. þingmann um að sú leið sem við nýtum í dag með því að senda alla þessa strætisvagna inn í kássuna, eins og við köllum það, er dýr. Almenningssamgöngurnar þurfa sérrými og þá getum við rekið bæði miklu hagkvæmari og miklu betri þjónustu fyrir borgarana á höfuðborgarsvæðinu. Hv. þingmaður kom reyndar ekki inn á hver stefna Miðflokksins væri þegar kemur að borgarskipulagi, en ég geri mér grein fyrir því að það tekur kannski aðeins lengri tíma að fara yfir þá þætti. En vegna þess að ég þekki vel til hv. þingmanns held ég að hann sé löngu búinn að átta sig á hvað borgarlína er þó að hann hafi gaman af því að koma hingað upp og kasta fram alls konar hugmyndum þar að lútandi. Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera búinn að átta sig á því að við erum að ræða strætó í sérrými. Það er einfaldlega hagkvæmari og betri lausn. Þannig að ég vona að þegar við endum þessa umræðu alla saman verði hv. þingmaður kominn í lið með okkur því að á höfuðborgarsvæðinu þurfum við, eins og í öllum öðrum borgarsamfélögum í kringum okkur, [[Forseti hringir.]]að byggja upp öflugar almenningssamgöngur. Hugmyndin sem lýtur að borgarlínu og samningum við sveitarfélögin er einfaldlega hagkvæmasta og besta leiðin.
Herra forseti. Hvernig getur strætisvagn í sérrými, eins og hv. þingmaður kallaði það, eða á sérakrein, kostað 100 milljarða samkvæmt áætlun, og þá væntanlega 200 milljarða í raunveruleikanum? Hæstv. fjármálaráðherra hefur þó viðurkennt að enn sé allt á huldu um hvað borgarlína sé. En hv. þingmaður veit það og virðist telja að þetta sé bara sérstök forgangsakrein fyrir strætó. Hv. þingmaður spurði mig líka út í viðhorf mitt til borgarskipulags almennt og vísaði þar í hestvagna. Vandamálið við þann samanburð er að það sem hv. þingmaður talar fyrir hér, borgarlína, er einmitt hugmynd frá tímum hestvagnanna. Þetta eru línulegar samgöngur. Og eins og oddviti Sjálfstæðismanna í Reykjavík hefur útskýrt svo vel eru menn fastir í fortíðinni, fastir í 19. öldinni, fastir á tímum hestvagnanna. Þar erum við ekki í Miðflokknum, en ég mun þurfa lengri tíma til að útskýra stefnu mína í skipulagsmálum borgarinnar almennt.
Frú forseti. Aftur vil ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna við upphaf þessarar umræðu. Við ræðum frumvarp til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er frumvarp sem má segja að rammi inn samkomulag sem fjármálaráðherra, forsætisráðherra og samgönguráðherra skrifuðu undir við bæjarstjóra eða borgarstjóra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu 26. september 2019. Það ættu flestir að þekkja þá umræðu sem fór af stað í tengslum við það samkomulag. Segja má að frá því að það var gert hafi sveitarfélögin í raun alltaf, í hverju skrefi sem stigið hefur verið, styrkt stöðu sína gagnvart þessu tiltekna samkomulagi. Til að mynda virðist fyrirvarinn um samþykkt fjárlaga hverju sinni vera meira í orði en á borði. Það er skilyrði um að fjárheimildin sé lögð fram árlega en ef maður les í gegnum texta samkomulagsins eru ítrekanirnar bara það margar, sem fulltrúar ríkisstjórnarinnar skrifa undir, um að verði einhver frávik skuli málsaðilar setjast niður og ná samkomulagi á þeim nótum að framkvæmdaáætlun samkomulagsins haldi. Það er örugglega ekki mörg dæmi um jafn ítarlega útfærslu samkomulags sem rammar inn með hvaða hætti ríkið skuli haga sér í samskiptum við sveitarfélög í tengslum við vegaframkvæmdir og í því máli sem við ræðum hér. Mér er til efs að nokkurn tímann yrði sest niður með landshlutasamtökum eða sveitarfélögum úti á landi og rammaðar inn þannig fjárfestingaráætlanir að ríkið beinlínis skuldbindi sig til þess að klára þær á tilteknum tímum eins og gert er í framkvæmdaáætlun þessa verkefnis sem er til ársins 2033, og allt samkomulagið gengur meira og minna út á að ríkið verði með öllum ráðum að klára sig af því. Með góðum vilja er hægt að lesa eitthvert hald í svona óljósum setningum í samkomulaginu, en með allt sem snýr að framúrkeyrslu í málinu öllu, verði framkvæmdirnar dýrari en reiknað er með, virðist nokkuð á huldu hvernig það verður leyst. Í raun þykir þeim sem hér stendur blasa við að það verði ekki leyst nema með viðbótarframlagi ríkisins. Eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan er eiginlegt framlag sveitarfélaganna sáralítið í þessu máli og fjármögnunin öll liggur hjá hinu opinbera, ríkissjóði. Því er haldið mjög opnu að þeir 60 milljarðar sem er horft til að geti mögulega verið fjármagnaðir með flýti- eða tafagjöldum, eða hvað sem það verður kallað á endanum, verði fjármagnaðir með beinum hætti með eignasölu eða öðrum álíka hætti. Svo að það sé rammað inn er fjármögnun á þessum heildarpakka öll í fanginu á ríkissjóði, en kröfugerðin og í raun afraksturinn af þessu verkefni öllu er að miklu leyti sveitarfélaga megin. Varðandi kostnaðaráætlanir í þessu máli er best að orða það þannig að sporin hræði. Ég sendi fyrirspurn til hæstv. ráðherra í janúar og spurði hvort stjórn nýja Landspítalans hefði tilkynnt stjórnvöldum um uppfærðar kostnaðaráætlanir Landspítalans. Nú er kominn maí og það hafa ekki enn borist svör. Ég gef mér að það sé vegna þess að hlutirnir séu eitthvað farnir af stað þar, kostnaðarlega séð. Ég gef mér að þeir sem horfa á þær kostnaðaráætlanir sem liggja undir í þessu máli horfi á þær með töluverðum fyrirvara varðandi niðurstöðuna. Hún er áætluð 120 milljarðar. Verði niðurstaðan sú að hún verði á endanum 160 milljarðar, þetta fari 50% fram úr, sem er mjög vel sloppið miðað við borgarlínuverkefni í nokkrum borgum Skandinavíu og Evrópu, þá lendir sá kostnaður að meginþunga á ríkissjóði. Ég held að það sé eiginlega ekki boði annað en að þetta sé rammað inn með ítarlegri hætti í lögunum þannig að framtíðarþing og framtíðarríkisstjórnir séu ekki bundnar á einhvern klafa sem reynist á endanum algerlega óviðráðanlegur. Mér sýnist ekkert í þessu máli, borgarlínuhugmyndinni allri, benda til þess að menn ætli að opna á þann möguleika að eftir nokkur ár, náist þetta allt saman fram, verði hægt að segja: Jæja, náðist raunverulega árangur með allri þessari tugmilljarða innspýtingu? Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hér á undan þá varð árangurinn af milljarðainnspýtingu í Strætó, í tengslum við sérstakt samkomulag um að stöðva stórframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, enginn. 4% farinna ferða við upphaf og 4% í dag. Ef í þessa borgarlínuæfingu verða settir tugir milljarða og hlutfall farinna ferða verður að 15 árum liðnum enn 4% þá verður enginn hér í þessum þingsal sem tekur ábyrgð á því nema auðvitað hæstv. forseti sem tekur slíkt til sín af mikilli herramennsku þegar tilefni er til. Því verður öllu vísað út í hafsauga þegar þar að kemur. Það eru prýðilegar líkur á því að þetta verði ofboðslega dýr æfing greidd af ríkissjóði. Ég kom aðeins inn á það áðan að það kæmi mér mjög á óvart ef fulltrúum landsbyggðar yrði boðið upp á sams konar samkomulag við stjórnvöld sem rammaði mjög skýrt inn með hvaða hætti samgönguframkvæmdir gengju fram næstu 15 árin. Það þekkja það allir sem búa úti á landi hvers lags óskaplegt svekkelsi fylgir því þegar mikilvægar samgönguframkvæmdir frestast ár eftir ár, kjörtímabil eftir kjörtímabil, og menn yppta bara öxlum og segja: Það fæst ekki fjármagn til að gera þetta. Allt slíkt er tekið út úr myndinni gagnvart höfuðborgarsvæðinu í þessu samkomulagi og lagafrumvarpinu sem nú er lagt fram. Mér sýnist skilaboð ríkisstjórnarinnar ætla að vera þau að fyrir sveitarfélög sé best að taka ríkið í gíslingu, ég ætla nú bara að leyfa mér að lýsa því þannig. Vegagerðin og stjórnvöld hafa verið tekin í gíslingu núna um langa hríð af sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu og þá auðvitað sérstaklega af fulltrúum Reykjavíkurborgar, því að framkvæmdastoppið sem kveðið var á um í samkomulaginu þar sem settur var milljarður á ári aukalega í Strætó er hluti af orsök þess vanda sem við höfum staðið frammi fyrir með umferðarhnútum um allnokkra hríð. Það þarf ekki annað en að rifja upp frétt frá því í gær til að átta sig á sýn þeirra sem stýra Reykjavíkurborg á þessi mál. Bara í gær var sagt frá því að nú væri búið að koma málum þannig fyrir á nýlagfærðri Geirsgötu að Strætó þarf að stoppa úti á miðri götu með tilheyrandi slysahættu. Það er svo greinilegt að þetta gengur allt út á að þrengja að og tefja fyrir för einkabílsins. Ég hefði seint trúað því að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins tæki þátt í slíkum æfingum, en sjáum hverju fram vindur. Það er auðvitað sérstakt rannsóknaratriði að eftir þá þrautagöngu sem menn hafa verið í undanfarin 10–15 ár varðandi Sundabraut þá skuli rammað inn samkomulag upp á 120 milljarða þar sem Sundabraut er nefnd einu sinni í hálfgerðu framhjáhlaupi og ekki römmuð inn með neinum sérstökum hætti. Það er nýbúið að segja frá því að settur verði á enn einn stýrihópurinn til að reyna að átta sig á hvaða leið sé best, eftir að Reykjavíkurborg tók ákvörðun um að útiloka hagkvæmasta kostinn sem Vegagerðin hafði lagt til alla tíð. Þá sorgarsögu þekkjum við væntanlega flest, ef ekki öll. Samskipti ríkis og Reykjavíkurborgar hafa verið með slíkum endemum undanfarið, í töluvert mörg kjörtímabil, að sporin hræða verulega í þeim efnum. Til að undirstrika þau samskipti þá barst nú síðast frá borgarfulltrúa bréf til stjórnar umhverfis- og samgöngunefndar þar sem því var lýst yfir að forsendur samkomulags samgönguráðherra og borgarstjóra, um rannsóknir í Hvassahrauni, væru fullkomlega brostnar vegna háttalags fulltrúa borgarinnar. Það virðist vera þannig að skrifað er undir samkomulag um eitt og annað og alltaf virðast fulltrúar ríkisstjórnarinnar gefa eftir gagnvart óbilgjörnum kröfum sem fram koma eða túlkun á samningum sem þegar hafa verið undirritaðir. Og þegar menn, og ég leyfi mér í þessu tilviki að nefna sérstaklega hæstv. samgönguráðherra, virðast hafa sérstakt lag á að semja af sér í tengslum við samskipti samgönguráðuneytis og Reykjavíkurborgar, ættu menn frekar að fækka samningunum en fjölga þeim. Hlutafélag eins og hér er lagt til að stofna getur nýst ágætlega ef það er ætlað til réttra hluta. Við í Miðflokknum lögðum fram í byrjun árs, í tengslum við tillögur sem við kölluðum þrístökk í þágu atvinnulífsins, tillögu um að fara í mjög verulegar framkvæmdir á forsendum lántöku þar sem væru rammaðar inn framkvæmdir í heildina upp á um 150 milljarða á næstu sex árum til að byggja grunn undir atvinnulífið og framkvæmdahluta þess. Fyrirtæki eins og þetta gæti vel haldið utan um slíka framkvæmd, haldið utan um eignirnar sem út úr slíku kæmu og verið lántakinn og borgað af þeim lánum, m.a. með beinum framlögum úr ríkissjóði eða af fjárveitingum samgönguáætlunar og þar fram eftir götunum. Það að til sé hlutafélag til að standa í framkvæmdum þarf ekkert að vera af hinu slæma, í raun alls ekki. En vöggugjöf hlutafélagsins er í fyrsta lagi sú að ef eitthvað bregður út af áætlunum, og eru nú áætlanirnar býsna gagnrýniverðar, þá skuli allir samningar til leiðréttingar á því gerðir með það í forgrunni, eins og segir í lok 3. kafla greinargerðar frumvarpsins, með leyfi forseta: „Raskist forsendur uppbyggingarinnar þannig að ekki verður unnt að fjármagna verkefni samkvæmt framkvæmda- og fjárstreymisáætlun sem er í viðauka við sáttmálann er gert ráð fyrir að aðilar samkomulagsins taki upp viðræður eins og fljótt og kostur er um hvernig við skuli bregðist þannig að tryggt verði að framkvæmdir verði unnar í samræmi við framkvæmdaáætlun“ - sem er fylgiskjal með þessu máli. Þannig að það er ekki um neitt að semja. Ef við höfum það í huga að ríkissjóður ber allan kostnaðinn af þessu sem einhverju máli nær þá eru þetta bara skilaboð um að fulltrúar ríkisins, ef eitthvað fer úrskeiðis, hvort sem það er 50% eða 100% framúrkeyrsla eða hvað það kann að vera, skuli bara setjast niður og kyngja því höggi sem verður fjárhagslega og finna leiðir til þess að ríkið borgi brúsann og allar framkvæmdir gangi fram innan þess ramma sem lagður er í frumvarpinu upp á 15 ár. Hæstv. forseti. Þetta finnst mér ekki bera þess vott að fulltrúar ríkisstjórnarinnar hafi haft hagsmuni skattgreiðenda að leiðarljósi í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. ræðuna en mér finnst mikilvægt, sérstaklega í ljósi þess að hv. þm. Bergþór Ólason er nú formaður umhverfis- og samgöngunefndar þingsins, að fara yfir ákveðna hluti. Mér fannst hv. þingmaður tala með þeim hætti að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu væru með einhverjum hætti með ríkisvaldið í vasanum. Það er stór misskilningur og þegar kemur að umræðunni um samgöngur og almenningssamgöngur þá er svolítið mikilvægt að halda ýmsum hlutum til haga. Mig langar að byrja á því að segja að á árinu 2019 borguðu sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu 3,8 milljarða í almenningssamgöngur. Ríkið, sem gerði samning sem alltaf hefur verið talað um sem einhvern milljarð á ári, borgaði 887 milljónir þannig að við skulum alveg halda því til haga að milljarðarnir, sem sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu var lofað í almenningssamgöngur, hafa aldrei skilað sér. Þetta hefur verið á bilinu 800–900 millj. kr. á ári hverju, þannig að ég held að það sé rétt hjá mér að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu séu einu sveitarfélögin sem séu að greiða með almenningssamgöngum. Ég veit að Akureyri rekur sitt eigið strætisvagnakerfi en annars hafa sveitarfélögin í landinu verið að skila almenningssamgöngunum vegna þess að ríkisframlagið hefur ekki dugað til að reka þær. Ég ætla bara að ítreka að inni í þessum tölum sem ég var að nefna áðan er ekki ferðaþjónusta fatlaðra sem stundum er inni í sambærilegum tölum hjá öðrum sveitarfélögum. Svo er líka mikilvægt að halda því til haga að á tíu ára tímabili hefur fé til nýframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu, þar sem eru 70% íbúa, verið um 16% af öllu nýframkvæmdafé. Og svo eitt í viðbót því hv. þingmaður kom inn á hlutfall þeirra sem nýta sér almenningssamgöngur. Það er alveg rétt. Við höfum ekki náð þeim markmiðum sem við höfum sett okkur í þeim efnum en [[Forseti hringir.]]það þýðir samt ekki að farþegum í Strætó hafi ekki fjölgað. Þeim hefur verið að fjölga á bilinu 5, 6, 7 og 8% milli ára. Umferðin hefur bara aukist svo mikið á höfuðborgarsvæðinu en ég vildi óska að við hefðum líka náð árangri [[Forseti hringir.]]þegar kemur að hlutfallinu.
Ég þakka andsvarið. Fyrst vil ég byrja á því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á í lokin: Skárra væri það nú að farþegum í Strætó hefði fjölgað hvað hausa varðar en það að hlutfallið sé það sama eftir allt þetta átak hljóta að vera alveg gríðarleg vonbrigði. Mig langar að spyrja, þó að ég sé ekki í þeirri stöðu að spyrja spurninga núna en af því að við höfum rúman tíma: Hvaða hlutfall frá upphafi þess samnings um framkvæmdastoppið til dagsins í dag hefði hv. þingmaður talið fagnaðarefni? Um hvaða hlutfall farinna ferða hefði hv. þingmaður sagt: Okkur tókst þetta, þetta gekk upp? Hefði það verið 6, 8, 10, 12%? Það væri áhugavert að heyra. Ég er hræddur um að hv. þingmaður sé að rugla saman að nokkru marki; hvað varðar samgöngur á landsbyggðinni þá snýst þetta um samgöngur á milli svæða, ekki innan sveitarfélaganna. Síðustu tíu ár segir hv. þingmaður að fé til nýframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu hafi verið 16% af öllum fjárveitingum til nýframkvæmda. Ég hef ekki skoðað þessa tölu en ég gef mér að hv. þingmaður sé búinn að leggja þetta saman. Miðað við þau verkefni sem stjórnvöld, Vegagerðin og ríkið hafa viljað fara í allan þennan tíma, þá jaðrar við að það sé mesta furða að tekist hafi að koma 16% af framkvæmdafénu fyrir hér á höfuðborgarsvæðinu því að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu höfðu frumkvæði að því að gera samning um framkvæmdastopp, engar stórframkvæmdir. Auðvitað orsakar það lægra hlutfall til höfuðborgarsvæðisins, það getur ekkert annað gert. Þess vegna tala ég um að þessar framkvæmdir hafi verið í gíslingu sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu undanfarið.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur hér inn á samning sem hann kallar framkvæmdastopp og þá er líka mjög mikilvægt að halda til haga að sá samningur gekk ekki út á framkvæmdastopp. Sá samningur gekk út á nokkrar stórar framkvæmdir sem var sagt að yrði ekki farið í næstu tíu árin. En það þýddi ekki að ekki ætti að fara í neinar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Sveitarfélögin hafa haldið þessu til haga, þess vegna finnst mér mikilvægt að koma þessu á framfæri hér, til hv. formanns umhverfis- og samgöngunefndar, að það er hluti af framkvæmdum sem sveitarfélögin stóðu alltaf í þeirri meiningu að farið yrði í en ekki hefur verið farið í þannig að þar hefur ríkið ekki staðið við sinn hluta. Farþegum í Strætó fjölgaði um 2,7 milljónir á árunum 2011–2018. Ég hefði viljað sjá á þessu tímabili, eins og markmiðin voru sett, að hlutfall ferða væri komið upp í 8% en því miður erum við ekki komin í þá tölu, því miður. Þannig að vandamál okkar núna snýst um það að ef t.d. Miðflokkurinn, eins og hann hefur talað núna, hefur ekki trú á þessu verkefni, á hverju hefur hann þá trú? Hvernig eigum við að leysa umferðarstöppuna sem er á höfuðborgarsvæðinu? Eins og fram kom í máli mínu hér áðan, þegar ég fór í andsvör við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson, þá eru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu búin að liggja yfir þessu verkefni með öllum helstu sérfræðingum. Það er búið að horfa til allra borgarsamfélaga í kringum okkur sem við viljum gjarnan miða okkur við. Þetta er í mínum huga besta lausnin. Þetta er blönduð lausn þar sem við tryggjum frelsi einstaklinganna til að velja hvaða samgöngumáta þeir vilja nýta. Einkabíllinn er enn til staðar og á að geta keyrt á milli sveitarfélaganna. Borgarlína verður það líka. Strætó verður innan hverfa og hér getur fólk hjólað og gengið eða nýtt sér aðra samgöngumöguleika og það held ég að sé mikilvægt. Mér finnst mikilvægt að hv. þingmaður haldi þessu til haga og ég efast ekki um að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fái fulltrúa sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu á sinn fund þegar fjallað verður um þetta verkefni. Nei, virðulegur forseti, þetta verkefni fer ekkert inn í þá nefnd. [[Gripið fram í: Nei, nei.]]Það fer inn í fjárlaganefnd. Ég hvet aftur á móti hv. þingmann til að [[Gripið fram í.]]lesa og hlusta á það [[Forseti hringir.]]sem sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]á höfuðborgarsvæðinu hafa haft fram að færa í þessum efnum því ég held að það sé mikilvægt fyrir formanninn að hafa það á hreinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Ég hefði gjarnan viljað fá þetta mál til umhverfis- og samgöngunefndar. En það verður ekki raunin nema eitthvað sérstakt komi upp á. En svo ég byrji á því sem hv. þingmaður kom inn á í lokin þar sem hún talaði um að hér væri um að ræða valfrelsi fólks, að gefa fólki kost á að velja hvaða lausn það vildi til að komast frá A til B. Fólk er einmitt búið að velja.
Er það?
Það er búið að velja einkabílinn. Það blasir við í þessu átaki upp á milljarða á ári árum saman til að styðja við Strætó varð árangurinn enginn.
Það er rangt.
Hv. þingmaður, hlutfall farinna ferða var 4,0% þegar átakið byrjaði og það er enn þá 4%.
6% samkvæmt nýjustu …
Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði áðan að 8% farinna ferða hefði verið ásættanlegt, eins og hún orðaði það, ásættanlegt 8%. [[Gripið fram í.]]Já, 8%. Hv. þingmaður mat það svo að 100% aukning í hlutfalli farinna ferða væri ásættanleg niðurstaða. Niðurstaðan varð 0 þegar ásættanleg aukning var 100%. Ég veit ekki betur en að hlutfall farinna ferða sé 4% samkvæmt síðustu upplýsingum. Þannig að ásættanlegur árangur í aukningu var 100%. Niðurstaðan varð 0. Þess vegna segi ég: Við verðum að fara varlega í þessum efnum. En svo ég komi að spurningunni: Hverju höfum við trú á? Ég held að það væri skynsamlegt til að mynda að byrja að taka á ljósastýringunum á höfuðborgarsvæðinu.
Það er hluti af samkomulaginu.
Það er einmitt hluti af samkomulaginu og eiginlega alveg magnað að ekki sé löngu búið að keyra það í gegn og það mun ég styðja af öllum mætti. Ég held að þar gæti náðst mikill árangur. Ég held að hleypa þyrfti stórframkvæmdum á stofnvegakerfinu áfram í staðinn fyrir að gera samning um að stoppa mikilvægustu framkvæmdirnar, sem er akkúrat það sem gert var í samningnum sem ég kallaði samning um framkvæmdastopp. [[Gripið fram í.]]Já, en þetta samkomulag næst fram með því að taka Vegagerðina og stjórnvöld [[Forseti hringir.]]hvað samgöngumál varðar í gíslingu. [[Forseti hringir.]]Það var nú bara þannig. Ef það er ekki [[Forseti hringir.]]skilningur fulltrúa fyrrverandi formanns samgöngunefndar í Mosfellsbæ, [[Forseti hringir.]]ef ég man rétt, þurfum við að tala saman [[Forseti hringir.]]þegar rýmri tími er.
Það fór lítið fyrir loforði hv. þingmanns.
Ég stend við það næst.
Forseti. Ég ætlaði nú að hefja ræðu mína öðruvísi, því að ég nenni ekki að tala hér mikla vitleysu, en ég get ekki látið hjá líða að breyta þeim áformum mínum vegna orða formanns hv. umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Bergþórs Ólasonar. Látum vera hve ógeðfelld pólitík það er að tala um að Vegagerðin sé tekin í gíslingu. Erum við í fimm ára bekk að tala saman, forseti? Þetta er samkomulag sem allir ganga að með opin augun en það hentar pólitík Miðflokksins að tala stórkarlalega. Þá skal það gert, skítt með afleiðingarnar. En að formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar sé ekki betur að sér um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu en svo að hann þekki ekki nýjustu ferðavenjukönnun þykir mér miður og raunar tíðindum sæta. Nóg hafa hv. þingmaður og samflokksmenn hans geipað um að tilraunasamkomulagið hafi engum árangri skilað. Hv. þm. Bergþór Ólason ræddi það hér og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson að það hefði engu skilað. Hvert var markmiðið með samkomulaginu? Jú, 2022 átti þetta að vera aukið um 8%. Ferðavenjukönnun samgönguráðuneytisins, sem gerð var í lok árs 2019, sýnir að þetta er komið upp í 6%. Er það ekki umtalsverður árangur, forseti? Er það ekki eitthvað til að gleðjast yfir en tala ekki alltaf um eins og eitthvert hundsbit að stór hluti fólks kjósi að fara ferða sinna með almenningssamgöngum? Hvernig sér Miðflokkurinn fyrir sér samgöngur í höfuðborginni þegar hann talar í aðra röndina svona um almenningssamgöngur? Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór yfir fjölgunina 2011–2018, um 2,7 milljónir, hjá Strætó. Hvernig heldur hv. þm. Bergþór Ólason og fleiri í Miðflokknum að væri umhorfs í umferðinni ef allt þetta fólk hefði ekki kosið að fara í strætó? Svo verð ég að segja, forseti, að það er undarleg nálgun að segja og fullyrða, ranglega reyndar, að vegna þess að ekki hafi öllum markmiðum um að efla núverandi almenningssamgöngukerfi á höfuðborgarsvæðinu, gula strætóa í umferðinni, í umferðarteppum, verið náð þá sé búið að reyna allt með almenningssamgöngur. Er hugmyndaflug Miðflokksins ekki meira en þetta? Hér hafa keyrt gulir strætóar. Þeir ganga ekki. Ergo: Almenningssamgöngur ganga ekki. Hér er verið að bregðast við því að ekki hefur gengið sem skyldi að auka hlutdeildina þó að skref hafi verið stigin í þá átt. Hér er verið að bregðast við því með því að bjóða upp á enn öflugri valkost þegar kemur að almenningssamgöngum. Enginn hv. þingmaður Miðflokksins sem hefur stigið hér í pontu, hvorki í dag né í neinni annarri umræðu sem tengist þessum málum, og hafa þær verið nokkrar, hefur nokkru sinni sagt hvernig eigi að leysa það að koma á áfangastað 70.000 nýjum íbúum, sem munu samkvæmt spám flytja hér á næstu u.þ.b. 20 árum. Það eru sex ár síðan þessar spár voru gerðar og þeir verða fleiri en 70.000 því að, eins og ég fór yfir í andsvari við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson, hefur fjölgunin orðið meiri en spár. Ég bíð spenntur eftir þessum tillögum, einhverju öðru en sömu gömlu, stórkarlalegu leiðinlegu pólitíkinni sem snýst um að setja þetta upp í frasa og nota orð eins og gíslingu og Berlín 1960. Guð minn góður, hvað þetta er leiðinleg pólitík. Komið með tillögur, ræðum þær. Hvað kosta öll mislægu gatnamótin sem Miðflokkinn dreymir um að reisa? Hvaða vanda leysa þau? Hvaða áhrif hafa þau á umferðarflæði? Hér er talað um ljósastýringu. Hún er í því samkomulagi sem er hér undir. Þetta er eins og einhver sirkus hér, hæstv. forseti. Nóg um þá vitleysu sem flogið hefur í þessari umræðu þótt ég óttist reyndar að þetta sé ekki það síðasta sem sagt verður um þá vitleysu hér í pontu miðað við mælendaskrá og andsvaralista. Hvað er verið að gera? Hvað er það sem liggur hér undir sem fer í fínustu taugar sumra þeirra sem tjá sig um þetta mál og láta eins og hér sé verið að finna upp eitthvað sem er algjörlega fáheyrt í veröldinni og hvernig nokkrum detti í hug önnur eins vitleysa? Jú, það er verið að gera eins og gert hefur verið, ég ætla ekki að segja í öllum, í ótalmörgum borgum um allan heim, mörgum þeirra miklu stærri en Reykjavík, mörgum svipuðum að stærð. Og munum að við erum ekki að tala um Reykjavík, svo að ég leiðrétti sjálfan mig, forseti, heldur höfuðborgarsvæðið allt. Þetta hefur jafnvel verið gert í minni borgum. Og hver er hugmyndin? Jú, það er verið að bjóða upp á háhraðaalmenningssamgöngukerfi. Eðli málsins samkvæmt fer það eftir ákveðinni línu, borgarlínu, því að hv. formaður Miðflokksins virðist ekki enn hafa áttað sig á því hvað borgarlína er þrátt fyrir margra ára umræðu um það mál. Það er nokkuð hugdjörf yfirlýsing að viðurkenna að maður skilji ekki mál á svo löngum tíma, en látum það vera. Svo fer það út í hverfin, já, þar safna einhverjir annars konar farkostir fólki saman í aðalleiðir. Er þetta svo ofboðslega byltingarkennd hugmynd að fólk þurfi að tala um gíslingu og ég veit ekki hvað? Nei, þetta er það sem allar aðrar þjóðir eru að gera. Farið í hverja einustu - jæja, ég ætla ekki að fullyrða hér of mikið, en farið í stórborgir í Bandaríkjunum og bæi, farið til Noregs þar sem andstaðan við þriðja orkupakkann á heima og við höfum sótt mikið þangað. Af hverju eru allir að gera þetta? Hér er látið eins og þetta séu einhverjar stalínískar aðgerðir, það sé verið að taka fólk í gíslingu. Þvílík þrugl, forseti. Þetta eru metnaðarfull markmið um að mæta vaxandi samgönguþörf með fjölbreyttari hætti; einmitt með fjölbreyttari hætti. Þau sem vilja fara á einkabílnum sínum áfram gera það. Vonandi mun þeim fara fækkandi sem kjósa það því að bílar menga, ekki bara hvað varðar útblástur heldur tæta þeir upp malbik o.s.frv., en sumir þurfa bíla. Fínt. Þau sem helst dreymir um að vera bara á einkabíl og fara aldrei upp í almenningssamgöngur ættu að vera helstu stuðningsmenn þess að borgarlínan verði að veruleika því að þá verða færri bílar á götum og það fólk þarf þá bara að bíða aðeins skemur. Að hverju erum við að stuðla? Sjálfbæru kolefnishlutlausu samfélagi. Er það svo skelfilegt? Er það ekki einnar messu virði þegar allar sveitarstjórnir hér í kringum okkur hafa náð saman með ríkisvaldinu um að þetta sé leið til þess? Er þá ekki ágætt að vinna að því og skoða það? Hér er talað um að sveitarfélögin séu annars vegar með ríkið í gíslingu og hins vegar að ríkið borgi allt. Sveitarfélögin koma með sín framlög á móti. Það er mikilvægt að þetta mál vinnist hratt og örugglega af því að staðan er þannig að beðið er eftir því að komast með framkvæmdir í gang. Sveitarfélögin eru með fjármagn sem bíður þess að þetta opinbera hlutafélag verði að veruleika, svo að það sé hægt að skapa störf. Er það svo slæmt? Nei, forseti. Það er mikil hringavitleysa sem hefur átt sér stað í umræðum hér. Og ekki er þetta félag utan um borgarlínuna eitthvað sem engum í heiminum hefur dottið í hug að gera og sem sýnir hvað ráðherrar í þessari ríkisstjórn séu miklir amlóðar. Nei, í öllum borgarsamfélögum í Noregi hefur nákvæmlega það sama verið gert af því að þetta er skynsamlegt. Þar er enginn að koma með sögur um Berlín frá 1960 eða tala um ríkið sem gleypi það, eða ég veit ekki hvað og hvað. Nei, fólk lítur á málið og sér: Já, þetta er skynsamleg lending. Hættum einhverjum stóryrðaflaumi til að reyna að pota okkur sjálfum áfram í pólitík. Lítum út fyrir eigin nafla. Horfum á vandamálið sem þarf að leysa. Ef fólk telur þessa lausn ekki skynsamlega sýni það þá döngun að koma með lausn á því hvernig á að leysa fólksflutninga á annan hátt. Menn væru menn að meiri ef þeir gerðu það. Forseti. Ég held að ég hafi þetta ekki mikið lengra. Það er svo augljóst fyrir mér að þetta er hin rétta leið til að vinna að þeim markmiðum sem við höfum sett okkur, til að vinna að heilbrigðara samfélagi hér á höfuðborgarsvæðinu. Er það eitthvað sem við erum á móti eða hvað?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vinstri grænna, Kolbeini Óttarssyni Proppé, fyrir fyrri ræðuna. Ég skoðaði þetta nú og hv. þingmaður er töluglöggur maður. Ég fann frétt um þessa samgöngukönnun frá 19. mars á heimasíðu Stjórnarráðsins. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki lesið þessa könnun, margt að lesa og þá fyrst og fremst um Covid og efnahagsmál undanfarnar vikur. En þarna segir: Notkun almenningssamgangna eykst í 5%. Hv. þingmaður hélt því fram að þetta væru 6% og munurinn á 5% og 6% er kannski ekkert rosalega mikill. En það er engu að síður verulegur munur þegar hlutfall farinna ferða hefur verið 4% allan tímann sem átaksverkefnið hefur staðið og síðan stekkur það upp í 5% í eitt ár. Þá held ég að það væri tillaga sem mig langar til að leggja til og spyrja hv. þingmann um afstöðu hans til hennar, í ljósi þess að vöxtur var upp á 25% í hlutfalli milli ára; 4% farinna ferða upp í 5% farinna ferða er 25% aukning: Gæti hv. þingmaður séð fyrir sér að við myndum þá framlengja núverandi fyrirkomulag í nokkur ár til að sjá hvort innstæða sé fyrir því að 25% aukning verði á hlutfalli ár frá ári? Eða er hv. þingmaður algjörlega búinn að festa sig í þeim farvegi að það eina sem skipti málið sé borgarlína? Því að ef niðurstaðan er að verið hafi 25% aukning á milli ára eftir áratugastopp í 4% er ástæða til að láta á það reyna hvort sá vöxtur sé komin til að vera. Og sé sá vöxtur kominn til að vera, og þá verðum við búin að ná markmiðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur innan fárra ára, þarf ekki tugmilljarða framkvæmdir til.
Forseti. Varðandi ferðavenjukönnunina var ég að horfa á tölur í Reykjavík og hef mögulega talað um höfuðborgarsvæðið allt. Í Reykjavík er þetta komið í 6% en á höfuðborgarsvæðinu öllu í 5%, svo ég leiðrétti sjálfan mig, hafi það bögglast rangt út úr mér áðan. Er ég tilbúinn að sjá hvort það dugi ekki? Til hvers? Er ég tilbúinn að sitja og vona að sjá að þetta verði á einhvern hátt - til hvers, herra forseti? Öll sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu eru búin að ná saman. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór ágætlega yfir ferlið áðan, hvernig ólíkir flokkar alls staðar á höfuðborgarsvæðinu væru búnir að sitja með ríkisvaldinu og ná saman um lausn. Miðflokkurinn ætti kannski að prófa stundum að vera með í svona, ekki vera alltaf einn á móti. Hann finnur að það veitir ákveðna vellíðan, sérstaklega í því ástandi sem uppi er í dag, þar sem íslenska þjóðin hefur staðið saman í gegnum erfiðleika. Af hverju ætti ekki að virða það samkomulag? Halda því áfram? Þegar allar rannsóknir alls staðar þar sem farið hefur verið í svipaðar aðgerðir - hér var nú talað áðan eins og borgarlínan í Stafangri væri klúður. Hún er ekki einu sinni komin til starfa. Hún er ekki meira klúður en það. Af hverju ætti ekki að fara þá leið sem hefur sýnt sig að dugir annars staðar, sem fólk hefur náð saman um? Af hverju í ósköpunum ekki, hv. þingmaður?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé svarið. Í þetta skipti verð ég að koma upp sem fulltrúi skattgreiðenda. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hélt rétt áðan innblásna ræðu um þann mikla árangur sem náðst hefði milli ára í núverandi kerfi. Hv. þingmaður sagði áðan að hlutfall farinna ferða væri komið upp í 5–6%, eftir því hvaða svæði væri skoðað. Hann heldur fram að mikill árangur, 25–50% aukning, hafi orðið á milli ára. Ég sem fulltrúi skattgreiðenda verð að segja að mér þykir það algerlega ótrúlegt ef hv. þingmaður vill ekki láta á það reyna hvort núverandi fyrirkomulag ýti undir frekari vöxt á því hlutfalli. Á sama tíma gætum við t.d. innleitt ljósastýringar, sem verið hefur tregða á um langa hríð að innleiða með nútímatækni. Það blasir við öllum að skipulagsákvarðanir Reykjavíkurborgar í samgöngumálum snúa allar að því að tefja fyrir einkabílnum. Ég verð því að spyrja aftur sem fulltrúi skattgreiðenda, eins og við erum öll hér inni: Telur hv. þingmaður það forsvaranlega meðferð á almannafé að setja tugi milljarða í svokallaða borgarlínu, sem hann gagnrýndi hv. formann Miðflokksins, Sigmund Davíð Gunnlaugsson, fyrir að hafa ekki náð utan um hvað væri á öllum þeim árum sem hún hefur verið til umræðu? Á sama tíma hefur hæstv. fjármálaráðherra komið hér upp og lýst svipuðum skilningi eða skilningsleysi á því sem um er að ræða. Ef hæstv. fjármálaráðherra með allar þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að nær ekki utan um það er ekki furða að það sé óljóst í hugum margra. Er algjörlega útilokað að hv. þingmaður sé tilbúinn til að gefa núverandi fyrirkomulagi örlítið meiri tíma úr því að núna loksins er að nást árangur eftir allan þann tíma sem enginn árangur náðist?
Forseti. Ég held að hv. þingmaður ætti að ræða við formann flokksins. Ég veit ekki betur en að hann fagnaði því sérstaklega að loksins skildi hæstv. fjármálaráðherra þetta. En forseti, fyrirgefið, ég nenni ekki að taka þátt í svona útúrsnúningspólitík, að láta eins og einhver skilji ekki borgarlínuna. Fólkið sem viðurkennir það kinnroðalaust [[Gripið fram í.]]er að segja: Kæra þjóð. Ég hef ekki lesið gögnin sem búa að baki þessu máli. [[Gripið fram í.]]En það er þá ágætt að hv. þingmenn Miðflokksins komi hér í röðum og viðurkenni að þeir hafi ekki kynnt sér gögnin sem búa að baki þeim miklu útgjöldum sem hér eru. [[Gripið fram í.]]Það er fínt. Hv. þingmaður sagði í svari við andsvari, ég man nú ekki hver röðin var hjá hv. þingmönnum en hann átti orðastað við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hér áðan, að auðvitað hefði ekki orðið aukning í almenningssamgöngum af því að umferðin hefði aukist svo mikið annars staðar. Nú talar hann um að verið sé að þrengja svo mikið að einkabílnum. Hvernig varð aukning á notkun einkabíls svona mikil í Reykjavíkurborg ef hv. þingmenn Miðflokksins hafa rétt fyrir sér um að hér hafi yfirvöld handan við götuna legið á því lúalagi að reyna að þrengja að einkabílnum alls staðar? Er það þess virði, spyr hv. þingmaður, að fara í það? Já. Er það þess virði að búa til kolefnishlutlaust, mannvænlegt borgarsamfélag? Já. Er það þess virði að vinna og stíga stór skref í átt að því að minnka útblástur frá umferð, í átt að orkuskiptum í samgöngum, í átt að því að við náum alþjóðlegum skuldbindingum okkar? Já. Er það þess virði að íbúum höfuðborgarsvæðisins líði betur? Já.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði mér nú ekki að koma í aðra ræðu en ég eiginlega gat ekki annað því að andsvörum var lokið. Ég bara óska þess að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé ílengist hér í salnum því að ég vil koma inn á það í ræðu minni að það er í meginatriðum verið að bera saman epli og appelsínur í þessu máli. Eru til að mynda einhver dæmi þess að 200.000 manna borgir í Skandinavíu eða Evrópu, sem eru jafn útbreiddar yfir sambærilegt landsvæði og hér er, séu með það sem er kallað borgarlína? Eru dæmi þess? Er ekki vandinn sá að það hefur verið holað niður allt of fjölmennum vinnustöðum á sama svæðinu? Það er það sem orsakar þessi miklu þrengsl hér og hnúta sem við þekkjum öll, sérstaklega í kringum Landspítalann og háskólasvæðin. Hér er reglulega búið að spyrja í umræðunni: Hver er lausnin á þessu, að mati Miðflokksins? Lausnin er, eins og ég kom inn á, til skemmri tíma ljósastýringar og að hleypa mikilvægum stofnbrautaframkvæmdum áfram. Það er að með skipulagsvaldinu dreifi menn fjölmennum vinnustöðum um höfuðborgarsvæðið. Miðflokkurinn gagnrýndi t.d. harkalega uppbyggingu nýs Landspítala við Hringbraut. Það hefði verið mun betri kostur að hann væri við Vífilsstaði eða í Keldnalandinu sem nú á að afsetja með einhverjum æfingum í tengslum við borgarlínu. Þetta eru lausnirnar sem eru við hendina og er hægt að taka ákvarðanir um strax. Lausnirnar eru þarna. Þessi della, þessi meinloka sem hluti þingmanna hefur bitið í sig, að svokölluð borgarlína sé allra meina bót - það virðist ekkert hægt að rökræða þetta atriði við þá sem eru búnir að taka trúna í þessum efnum. Mér finnst blasa við að fara eigi í betri ljósastýringar og nútímavæddar. Ef rétt er að þær geti minnkað stopptíma um 30% plús/mínus, er það auðvitað algjörlega geggjað að ekki sé löngu búið að ganga til þeirra verkefna innan höfuðborgarsvæðisins. Við erum að horfa á þrengingarframkvæmdir Reykjavíkurborgar linnulaust sem þrengja að einkabílnum og umferðarflæði. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, Geirsgata bara síðast í gær þar sem búið er að skipuleggja mál þannig að strætó stoppar úti á miðri götu. Lausnirnar eru þarna en risastórt atriði er að það þarf að dreifa stórum vinnustöðum betur. Það er auðvitað hluti af skipulagsvaldi Reykjavíkurborgar sem þau hafa tekið meðvitaða ákvörðun um að nýta ekki. Þau hafa nýtt skipulagsvaldið til þess að þrengja eins og mögulegt er að Reykjavíkurflugvelli í Vatnsmýrinni með það fyrir augum að losna við hann, þrengja að allri umferð og þar fram eftir götunum. Ég sé að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé er búinn að óska eftir því að fara í andsvar og mig langar til að kasta fram spurningu til hans, ég veit að það er engin skylda hans að svara, en mig langar samt til að spyrja hann þessarar spurningar sem ég opnaði ræðu mína á: Eru margar 200.000 manna borgir í Evrópu sem hann þekkir til, byggðar upp eins og Reykjavík á svona stóru svæði og höfuðborgarsvæðið allt, Reykjavík og aðliggjandi sveitarfélög, sem hafa borgarlínu á þeim nótum sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé talar fyrir? Telur hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé það réttlætanlegt að þessi markmið séu þvinguð fram með því að þrengja að einkabílnum sem er þrátt fyrir allt sá ferðamáti sem meiri hluti íbúa höfuðborgarsvæðisins og landsmanna allra hefur valið?
Forseti. Síðari spurning þingmannsins er þrugl og ekki svaraverð. Það væri ágætt ef hv. þingmaður hlustaði á sjálfan sig. Þegar hann þarf að gagnrýna þá talar hann bara um Reykjavík. Þá snýst borgarlína bara um Reykjavík. Svo man hann stundum að þetta er miklu meira en Reykjavík. Þetta er Garðabær, Mosfellsbær, Hafnarfjörður og Seltjarnarnes. Andúð hv. þingmanna Miðflokksins á borgaryfirvöldum í Reykjavík litar málflutning þeirra svo til skammar er. Allt höfuðborgarsvæðið, hvar í flokki sem fólk stendur, kom að þessu eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir lýsti. Ég ætla ekki að eyða tíma mínum í þetta rugl með síðara andsvari. Já, það eru 200.000 manna borgir og þarf ekki annað en að kynna sér þau gögn sem liggja fyrir. Þrándheimur, við höfum nefnt hann hér og Álaborg. Þetta eru minni borgir en höfuðborgarsvæðið, 120.000 í Álaborg. Stavanger er svipað stór og höfuðborgarsvæðið allt. Óðinsvé, Lundur, Oulu. Ég skal senda hv. þingmanni tæmandi lista.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það var svo sem ekki eiginleg spurning í andsvarinu.
… í ræðu.
- Akkúrat. En ég hafna því algjörlega að það sé einhver sérstök andúð sem móti skoðanir mínar. Ég hef andúð á því hvernig Reykjavíkurborg hefur hagað skipulagsmálum sínum í tengslum við umferðarflæði og samgöngur, það skal ég vera manna fyrstur til að viðurkenna, en í því felst engin almenn andúð á Reykjavíkurborg, guð minn góður, ekki halda fram svona endemisvitleysu, [[Gripið fram í.]]hv. þingmaður. Umferðarvandamálið, flæðið, hverfist allt um það hvernig Reykjavíkurborg hefur hagað sínum málum. Auðvitað eru nágrannasveitarfélögin öll tengd þessu máli, skárra væri það nú. Það blasir við. Þau eru aðilar að því samkomulagi sem hér er verið að reyna að ramma inn með þessari lagasetningu. Reykjavíkurborg hefur með öllum tiltækum ráðum undanfarin ár þrengt sem mest hún má að umferð einkabílsins. Ég leyfi mér að nota það orðalag að þar blasi við algjört ofstæki þegar kemur að andúð núverandi skipulagsyfirvalda í Reykjavíkurborg. Ég ætla ekki að fara út í einhverjar heitingar eins og hv. þingmaður hefur gert dálítið í andsvörum sínum en ég ítreka og skil eftir þessa spurningu: Telur hv. þingmaður forsvaranlegt að þessum markmiðum sé náð fram með því að leggja kostnað í það sérstaklega að þrengja að einkabílnum, ekki með því að ýta undir getu almenningssamgangna, heldur með því að þrengja beinlínis að einkabílnum?
Frú forseti. Ég er strax farinn að gerast ómerkingur orða minna, ég sagðist ekki nenna að eyða meiri tíma í þetta þrugl, en ég kem eiginlega til að segja það aftur að spurning hv. þingmanns er röng. Það þarf ekki annað en að kynna sér ársreikninga þeirra sveitarfélaga sem mynda höfuðborgarsvæðið til að sjá þá fjármuni sem hafa farið í ýmis umferðarmannvirki og fleira slíkt. Hann þarf ekki annað en að hlusta á sjálfan sig. Hann talar um umferðaraukningu vegna einkabílsins sem skýri hvers vegna 2,7 milljóna fjölgun farþega Strætó skilar ekki hærra hlutfalli, vegna þess að bílunum fjölgar. Hv. þingmaður ætti kannski að reyna af og til í umræðunni að vera samkvæmur sjálfum sér.
Herra forseti. Þetta var eiginlega alveg kostulegt. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé telur sig mest og best lesinn í þessum fræðum öllum og kann skýrslu um ferðavenjur utan bókar, að því er virðist, fyrir utan að hann klikkar um nokkra tugi prósenta þegar hlutfallsaukningin er tilgreind. [[Gripið fram í.]]Munurinn á því að fara úr 4% í 5% og 4% í 6%, eins og hv. þingmaður sagði, er 25 samanborið við 50% aukningu. En af því að hv. þingmaður kom inn á að það væri eðlilegt að þetta markmið næðist ekki af því það væri svo mikil aukning í einkabílanotkun, þá segir í þessari sömu frétt á heimasíðu Stjórnarráðsins: „Ef litið er til höfuðborgarsvæðisins sérstaklega sést að notkun hlutfalls einkabíls minnkar um 2 prósentustig …“ [[Gripið fram í.]]Þá hlusta ég betur á mig en þú hlustar á mig. Það stenst enga skoðun þar sem hv. þingmaður segir hérna. Ég frábið mér það orðaval og þá nálgun sem hann tekur, að tala svolítið ofan úr söðli háa hestsins og telja alla heldur illa lesna og illa að sér og hafi annarleg markmið í þessum efnum, þegar fyrst og fremst er verið að reyna að gæta hagsmuna skattgreiðenda, að tugum milljarða verði ekki hent í verkefni án þess að menn hafi sannfæringu fyrir því að það skili meiru en núverandi nálgun gerir. Ef raunin er sú að hlutfall farinna ferða með Strætó á síðasta ári jókst úr 4% í 5% og markmiðið er 8% þá legg ég til að við gefum þessu bara þrjú ár. Innleiðum ljósastýringarnar og gerum okkar besta í þeim efnum og hleypum ákveðnum stofnbrautaframkvæmdum af stað. En við skulum setja borgarlínuna, það óljósa hugtak, í salt í þrjú ár og sjáum hvort bætist við 1 prósentustig á ári.
Herra forseti. Ég verð að biðja hæstv. forseta afsökunar á því að ég kem hér nánast móður og másandi, ég var að reyna að klára fyrirvara við frumvarp í efnahags- og viðskiptanefnd. Allt er þetta að gerast á sama tíma þetta kvöldið. Ég missti af ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, ef það var mikið tjón í því þá bið ég hæstv. forseta að láta mig vita svo að ég geti brugðist við. Ég hafði boðað það að ég yrði hér með stutta ræðu til að fara yfir eðli þessa opinbera hlutafélags sem hér er lagt til að verði stofnað og þar ætla ég að láta nægja að vísa í frumvarpið sjálft í stað þess að vera með miklar getgátur um hvers sé að vænta en menn geta svo fyllt í eyðurnar. Við höfum séð þetta áður, herra forseti, þegar stofnuð eru svona félög og hvert það leiðir. Síða 4 í frumvarpinu hefst á þessari merku setningu, með leyfi forseta: „Fram að stofnun félagsins annast verkefnisstofa um Borgarlínu í samstarfi við Vegagerðina undirbúning verkefnisins um uppbyggingu á samgönguinnviðum.“ Með öðrum orðum, fram að því að menn klára að stofna þetta félag, sem hér er boðað að verði stofnað af hálfu ríkisstjórnarinnar, þá á að setja þetta af stað og hver á að sjá um það? Verkefnisstofa um borgarlínu, hafi menn haft einhverjar efasemdir um hver væri megintilgangur þessa frumvarps. Á sömu síðu segir: „Verkefni félagsins er að halda utan um fjárfestingu í samgönguinnviðum til næstu 15 ára, …“ hvorki meira né minna. Þá má velta fyrir sér hvort ríkisstjórnin geri ráð fyrir því að næstu kannski fimm, sex ríkisstjórnir verði á sama máli. Kannski telja menn að það skipti ekki máli, málið verði komið á teina, á línuna, borgarlínuna og þá skipti ekki öllu máli hvað kjörnir fulltrúar muni vilja gera í því, því að kerfið haldi einfaldlega áfram. Á síðu 8 í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Því er mikilvægt að félagið fari með yfirumsjón og eigendaeftirlit með uppbyggingu samgöngumannvirkja gagnvart Vegagerðinni og gæti að áætlanagerð og áhættustýringu vegna verkefnisins í heild.“ Með öðrum orðum, það er verið að undirstrika að þetta nýja félag eigi að taka við því sem ella væri vald lýðræðislega kjörinna fulltrúa, þar af leiðandi kjósenda. Þetta er kerfisvæðing og með því verið að skera á lýðræðislegar ákvarðanir í samgöngumálum. Ef við grípum niður á næstu síðu, síðu 9, þá segir þar, með leyfi forseta: „Þá er gert ráð fyrir sérstökum stýrihópi eigenda, eins og nánar verður útfært í hlutahafasamkomulagi, sem fer yfir stefnumótandi mál sem tengjast verkefninu og veitir stuðning við úrlausn ágreiningsmála sem kunna að koma upp. Verði t.d. verulegar breytingar gerðar á áætlunum miðað við samgöngusáttmála eða á tilgangi eða hlutverki félagsins er miðað við að það verði tekið fyrir í stýrihópi.“ Hvað segir þetta okkur? Ég hef ekki tíma til að lesa þetta aftur þótt tilefni væri til. Þetta segir okkur að ef breytingar verða á stefnu þá á ekki að taka það upp hér í þinginu, ekki í kosningum, ekki meðal stjórnmálamanna eða kjósenda. Nei, stýrihópur sem verður sérstaklega búinn til mun leysa úr því fyrir fyrirtækið sem heldur svo verkefninu gangandi. Aftur á síðu 9, neðar: „Til skoðunar kemur að þau réttindi og skyldur sem tengjast landinu að Keldum færist yfir til félagsins …“ Þarna er verið að undirstrika að verið sé að búa til fasteignafélag, ríkið sé að fara í fasteignabrask og ætli að færa réttindi og skyldur sem tengjast landinu að Keldum til félagsins frá þinginu, frá lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Á bls. 10, með leyfi forseta: „Hlutverk félagsins er því að annast þróun landsins í samvinnu við skipulagsyfirvöld þar sem sérstök áhersla er lögð á að hámarka virði landsins og uppbyggingarmöguleika þess með hagkvæmu skipulagi og nýtingarhlutfalli sem samræmist áformum borgarinnar um þéttingu byggðar á samgöngu- og þróunarás Borgarlínu.“ [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Er þetta frumvarp skrifað af borgarstjóranum í Reykjavík eða einhverjum öðrum í borgarstjórninni? [[Forseti hringir.]]Ég næ ekki að fara yfir þetta allt saman, ég læt þetta nægja að sinni, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., með það að markmiði að styrkja tjáningarfrelsi með því að bæta umgjörð lögbannsmála á hendur fjölmiðlum. Lögbann á fjölmiðlaumfjöllun felur í sér fyrirframtakmörkun á tjáningarfrelsi sem gera verður sérstaklega ríkar kröfur til samkvæmt stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu. Þar reynir á mörk tjáningarfrelsis annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar, auk þess sem lögbann af þessu tagi getur hamlað eða komið í veg fyrir lýðræðislega umræðu þegar tjáning um málefni sem varðar almenning er fyrir fram takmörkuð, svo sem í aðdraganda kosninga. Slíkt tjón verður tæpast metið til nánar tiltekinnar fjárhæðar og vandséð hver ætti þá kröfu um greiðslu bóta. Augljóst er hvaða þýðingu fjölmiðlar hafa fyrir lýðræðislega umfjöllun og því brýnt að úr lögbannsmálum þeim á hendur sé leyst skjótt og greiðlega. Í þessu frumvarpi er því að finna tillögur sem ætlað er að styrkja umgjörð lögbannsmála og hraða málsmeðferðinni eftir því sem kostur er, að gættum réttindum gerðarbeiðanda og gerðarþola við slíka gerð. Við mótun þeirra tillagna sem frumvarpið hefur að geyma hefur verið komið til móts við þau sjónarmið án þess að stefna í hættu þeirri málsmeðferð sem nú þegar er við lýði við bráðabirgðagerðir samkvæmt gildandi lögum. Í því augnamiði að einfalda og skýra málsmeðferð fyrir sýslumanni og hjá dómstólum er lagt til með 1. gr. frumvarpsins að gerðarbeiðanda verði ávallt skylt að leggja fram tryggingu til bráðabirgða fyrir hugsanlegu tjóni þegar lögð er fram beiðni um lögbann við birtingu efnis. Slík skylda kann vissulega að vera íþyngjandi fyrir gerðarbeiðanda en á móti eru ríkir hagsmunir af því að fá að birta efni auk þess sem réttur til þess kann að vera varinn af tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Með þessu móti er jafnframt áréttað hversu mikla þýðingu lögbannsgerð sem beinist að birtingu efnis hefur. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til að frestir við meðferð lögbannsmála hjá sýslumanni verði takmarkaðir eins og kostur er og einungis veittir í undantekningartilvikum. Þá er lögð áhersla á að sýslumaður hraði ávallt eftir því sem unnt er meðferð lögbannsmála í ljósi þeirra lýðræðislegu hagsmuna sem undir eru. Er því lagt til að frelsi málsaðila til að semja um fresti verði takmarkað að verulegu leyti svo að málinu verði lokið svo fljótt sem verða má og án allra ónauðsynlegra tafa. Til að stuðla að hraðari meðferð mála er varða staðfestingarmál í kjölfar lögbanns fyrir dómi er síðan lagt til með 3. gr. frumvarpsins að um þau fari eftir XIX. kafla laga um meðferð einkamála, um flýtimeðferð einkamála, eftir því sem við á. Er þá ekki síst litið til þeirra ákvæða þess kafla sem heimila dómara að hafa ríkari stjórn á meðferð máls fyrir dómi en almennt gerist og reglur þeirra um skemmri kæru- og áfrýjunarfresti. Skjót meðferð mála af þessum toga er brýn enda nauðsynlegt að sem fyrst fáist niðurstaða um hvort lögbann hafi réttilega verið lagt á í ljósi þeirra réttinda sem eru varin af 73. gr. stjórnarskrárinnar. Með 4. gr. frumvarpsins eru síðan að lokum lagðar til strangari bótareglur í málum af þessu tagi og dómara heimilað að dæma bætur að álitum vegna tjóns sem varð við það að birting efnis var hindruð vegna lögbanns eða beiðni um það. Ljóst er að torvelt kann að vera að áætla tap, t.d. vegna tapaðra auglýsinga eða minni söluhagnaðar. Því er lögð til heimild fyrir dómara í 4. gr. frumvarpsins að meta slíkt tjón að álitum, hafi ekki tekist sönnun um fjárhæð þess. Þetta eru efnisatriði frumvarpsins í þessum fjórum greinum og ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og ég fagna því að þetta mál sé komið fram. Það á sér auðvitað ákveðinn aðdraganda. Við sáum það gerast í aðdraganda kosninganna 2017 að lögbann var sett á fréttaflutning fjölmiðils um fjármálagjörninga þáverandi forsætisráðherra, núverandi hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssonar, tveimur vikum fyrir kosningar. Skaðinn sem af því hlaust verður ekki aftur tekinn þar sem málsmeðferðin fyrir dómstólum tók rúmt ár og því ljóst að fréttavirði þeirra upplýsinga sem miðlinum Stundinni var bannað að miðla hafði auðvitað hríðfallið. Það er ánægjulegt að sjá að hraða á málsmeðferðinni umtalsvert. Sú sem hér stendur lagði tvisvar sinnum fram frumvarp þess efnis að þessi ákvörðun yrði einfaldlega tekin úr höndum sýslumanna vegna þess að á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem reyndar er vísað í í greinargerð með frumvarpinu, kom fram að sýslumaður virtist bara ekki hafa grundvallarskilning á hugtökum um tjáningarfrelsi og hvernig skyldi meta það. Þá fannst mér einboðið að setja það í hendur dómstóla sem þó hafa tekið sig verulega á þegar kemur að vernd tjáningarfrelsis á Íslandi. Í þessu samhengi vil ég spyrja, vegna þess að frumvarpshöfundur og hæstv. ráðherra tekur hér ákvörðun um að hafa ákvörðunarvaldið áfram í höndum sýslumanns, hve langan tíma flýtimeðferð fyrir dómstólum muni taka. Liggur fyrir einhvers konar áætlun um það, ef það gerist eins og gerðist í máli Stundarinnar að málsaðilar áfrýja endalaust o.s.frv., í hversu langan tíma fjölmiðlar gætu þurft að bíða þangað til endanleg úrlausn þeirra mála liggur fyrir dómstólum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Í vinnu nefndar sem var undir forsætisráðherra var lögð áhersla á að bæta umgjörð og löggjöf vegna tjáningarfrelsis og fjölmiðlafrelsis þar á meðal. Við erum auðvitað sammála um mikilvægi og þýðingu fjölmiðla fyrir lýðræðislega umfjöllun en hér er verið að taka á ýmsu af því sem komið er inn á, en það var ekki skoðað sérstaklega, hvorki í dómsmálaráðuneytinu né í þeirri nefnd sem ég vísaði til og Eiríkur Jónsson stýrði á vegum forsætisráðherra, að taka þetta frá sýslumanni, enda væri það algjör grundvallarbreyting. Hér er verið að halda í hina hefðbundnu málsmeðferð á lögbannsmálum og móta leið sem þarf auðvitað að finna milli þess að virða ákvæði um friðhelgi einkalífs en vera með í grunninn tjáningarfrelsi og fjölmiðlafrelsi. Ég held að sú leið sem hér er farin, þar sem bæði er verið að kveða á um umbætur um tímaramma og umbætur um bótaákvæði, sé mjög góð. Varðandi spurninguna um hversu langan tíma þetta taki er erfitt að segja til um það. Þessi flýtimeðferð í lögum um meðferð einkamála er þarna af ástæðu til þess að mál gangi eins hratt og mögulegt er í gegnum kerfið. Og með því að taka einnig alla fyrirvara af hjá sýslumanni bind ég miklar vonir við að þetta geti gengið verulega hratt í gegn og niðurstaða fáist eins fljótt og verða má.
Virðulegi forseti. Það er jákvætt að verið er að setja skyldu á herðar sýslumanni að taka til greina tilvísun í tjáningarfrelsi vegna þess að á umræddum opnum fundi kom einmitt fram að sýslumaður hafði bara ekkert skoðað tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og ekki mannréttindasáttmála Evrópu þegar hann tók þá ákvörðun að setja lögbann á Stundina. Það kom mjög skýrt fram í máli hans þannig að það er kannski ágætt að sett sé á hann lagaleg skylda til að bregðast við þegar svo ber undir. Það er svo sem jákvætt í sjálfu sér. Vonandi breytir það því ömurlega verklagi sýslumannsins að taka ekki tillit til tjáningarfrelsisins þegar um lögbann á umfjöllun fjölmiðla er að ræða. En hvað varðar tímafrestina er tiltölulega stuttur tími mjög teygjanlegt hugtak, sérstaklega þegar kemur að málsmeðferð dómstóla, og því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi einhverja grófa tölu. Erum við að tala um nokkra mánuði? Erum við að tala um ár? Erum við að tala um nokkrar vikur? Ég átta mig ekki almennilega á því. Ég hef ekki mikið verið að fylgjast með því hvernig flýtimeðferðir eiga sér stað en ég hefði haldið að það væri gott að hafa einhvers konar lágmarksviðmið vegna þess að nokkrar vikur geta strax skipt mjög miklu í fréttaflutningi fjölmiðla, gríðarlega miklu. Erum við að tala um daga, vikur, mánuði, ár? Þó að það væri ekki nema slík tímaágiskun sem ég fengi frá hæstv. ráðherra væri það strax til þess að upplýsa málið betur.
Virðulegi forseti. Já, ég get sagt hv. þingmanni að við erum bara að tala um fáar vikur, en ég get ekki nákvæmlega sett á hversu margir dagar það verða. Það er erfitt að nefna það. Ég myndi áætla að það væri minna en mánuður og tæki fáar vikur en ég get kannski ekki farið nákvæmar út í það. Við flýtimeðferð er verið að úthluta málinu strax. Það er ekki verið að veita neina fresti nema brýna nauðsyn beri til, stefnufrestur er bara einn sólarhringur og það á að fella dóm eins hratt og unnt er. Þarna er auðvitað verið að flýta öllum skrefum sem koma við sögu. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég kom hér upp til að fagna framlagningu þessa frumvarps. Ég er mjög ánægð með að loksins skuli brugðist við þeirri hræðilegu stöðu að hægt sé að setja lögbann á umfjöllun fjölmiðils um mikilvæg málefni er varða almenning og að málsmeðferð í þeim geti tekið meira en ár. Það er ómöguleg staða, virðulegi forseti, og það er með ólíkindum að hún hafi fengið að viðgangast í allan þennan tíma. Við vitum það að tveimur vikum fyrir síðustu alþingiskosningar 2017 var sett lögbann á umfjöllun Stundarinnar um fjármálagjörninga þáverandi forsætisráðherra, og þetta var gert rétt fyrir kosningar. Nú hefur héraðsdómur komist að því að þetta hafi haft eða hafi a.m.k. getað haft veruleg áhrif á kosningarnar sjálfar, sem er gríðarlega alvarlegt lýðræðismál og þess vegna fannst mér mjög mikilvægt að bregðast strax við þessari stöðu og koma í veg fyrir að hún geti endurtekið sig. En þá forgangsröðun var því miður ekki að finna hjá forsætisráðherra sem skipaði sérstaka nefnd, sem auðvitað var mjög ánægjulegt og hennar starf mjög gott, en í skipunarbréfinu var skýrt tekið fram um að viðbrögð við þessu hörmulega ástandi skyldu ekki fara fram fyrr en á seinni hluta vinnutíma nefndarinnar þótt að við byggjum við það í lýðræðisríki að lögbann hefði verið sett á umfjöllun fjölmiðla rétt fyrir kosningar um mál sem varðaði forsætisráðherra landsins á þeim tíma. Það kom okkur reyndar á válista hjá Evrópuráðinu sem benti á þessa skelfilegu stöðu, á lista yfir öryggi blaðamanna og upplýsingar um ríkið því tengdar þannig að það er ekki beinlínis hægt sé að segja að þetta hafi verið smámál. Eftir því var tekið, enda gríðarlega alvarlegt mál, þannig að ég vildi árétta að það var mjög mikilvægt að bregðast við miklu fyrr. Ég tel það ákveðna lukku að sýslumaður hafi ekki hent sér í fleiri lögbannsgerðir á þessu tímabili en það hefði getað gerst og mér finnst furðulegt að það sé ekki búið að ganga frá þessu fyrr. Ég vil þess vegna nefna frumvarp sem ég nefndi líka í andsvari við hæstv. dómsmálaráðherra, sem ég lagði fram ásamt fleiri hv. þingmönnum um að færa ákvörðun um beitingu lögbanns á umfjöllun fjölmiðla úr höndum sýslumanns og yfir í hendur dómstóla. Hæstv. dómsmálaráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir kom að því máli áðan að það hafi ekki komið til tals vegna þess að þá væri um slíka grundvallarbreytingu að ræða að það hefði ekki komið til greina. Ég vil reyndar meina að miðað við framgöngu sýslumanns í þessu máli var fullt tilefni til að gera grundvallarbreytingu á þessu fyrirkomulagi en ég treysti því að þetta mál verði a.m.k. til þess að letja hagsmunaaðila eins og slitabú Glitnis frá því að falast eftir lögbanni á fjölmiðla. Ég vonast einnig til að þetta verði til þess að fjölmiðlar njóti betri verndar almennt gagnvart svona tilhæfulausum lögbannskröfum. Í því samhengi vil ég minnast á tvö mál sem Píratar hafa nú þegar mælt fyrir á þessu þingi og snúa að annars konar vernd fjölmiðla gegn ásókn fjársterkra aðila, gegn ásókn stórfyrirtækja gagnvart tjáningarfrelsi þeirra og það varðar rökstuðning við ákvarðanir um málskostnað. Við erum sem sagt að leggja til að dómstólar þurfi að rökstyðja ákvarðanir sínar þegar þeir dæma um málskostnað. Þetta er gert vegna þess að endurtekið lenda fjölmiðlar í því að þeir sitji uppi með himinháa reikninga eftir að þeir hafa borið sigur úr býtum í málsókn gegn þeim vegna meiðyrða t.d. Einhver fer í mál við fjölmiðil og sakar hann um meiðyrði og þrátt fyrir að fjölmiðillinn vinni málið á grundvelli tjáningarfrelsisins þá situr sá hinn sami fjölmiðill uppi með himinháa reikninga lögmanns vegna þess að lögmannskostnaði er jafnvel skipt jafnt eða a.m.k. fellur ekki að öllu leyti á þann sem tapaði málinu eins og er almenn réttarvenja. Af þeim sökum teljum við mikilvægt að rökstyðja þurfi málskostnaðarákvarðanir til að það komi skýrt fram hvaða hvatar liggi að baki því að láta fjölmiðla greiða fyrir málskostnað í máli sem þeir unnu að öllu leyti. Á hinn bóginn höfum við mál inni sem lætur heldur ekki endilega fara mikið fyrir sér en er samt sem áður mjög mikilvægt þegar kemur að jafnræði aðila í einmitt meiðyrðamálum. Það snýr að þeirri upphæð sem þarf til þess að fá sjálfkrafa kærurétt til æðra dómstigs. Eins og fyrirkomulagið er núna á kærandi alltaf miklu auðveldara með að fá neikvæðri niðurstöðu áfrýjað til æðra dómstóls en sá sem er kærður. Ef viðkomandi heimtar milljónir í skaðabætur í meiðyrðamáli er það alltaf nóg til þess að komast til æðra stjórnvalds en því er ekki alltaf öfugt farið. Við leggjum til breytingar þar á. Ég vildi bara minna á þetta í þessu samhengi vegna þess að mér finnst mjög mikilvægt að fjölmiðlar standi sterkir að velli þegar kemur að málsóknum og lögbannskröfum fjársterkra aðila sem vilja ekki að þeir sinni hlutverki sínu. Ætli ég láti þessu ekki þar með lokið. Ég er ánægð með þetta frumvarp en ég hefði kannski viljað sjá aðeins skýrari línur um hversu hratt svona mál geta gengið fyrir sig og ég hefði haldið að dómstólar gætu afgreitt þetta töluvert hraðar ef þetta færi beint til þeirra en get samt sem áður alveg fellt mig við þessa nálgun.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Frumvarpið var upphaflega lagt fram á 149. löggjafarþingi en þá einungis til breytinga á lögum um útlendinga. Hér er einnig verið að tilgreina ákvæði laga um útlendinga varðandi útgáfu dvalarleyfa og laga um atvinnuréttindi útlendinga varðandi útgáfu tímabundinna atvinnuleyfa ásamt því að tekið hefur verið tillit til ýmissa athugasemda sem komið hafa fram, m.a. frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Við framkvæmd á nýjum lögum um útlendinga, sem tóku gildi 1. janúar 2017, hefur komið í ljós að lagfæra, endurskoða og breyta þarf einhverjum ákvæðum þeirra svo framkvæmd og meðferð mála sem undir þau falla sé skýr og gagnsæ. Markmið breytinganna er m.a. mannúðleg og skilvirk meðhöndlun umsókna um alþjóðlega vernd sem er ávallt leiðarljósið við meðferð þessara mála eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það er mikilvægt að standa vörð um verndarkerfið sem við höfum komið okkur upp hér á landi til að aðstoða þá sem hingað leita á flótta frá ofsóknum og lífshættu í heimalandi sínu. Við viljum gera vel við þá sem eiga rétt á aðstoð og afgreiða umsóknir hratt og örugglega svo kerfið virki mest fyrir þá sem þurfa á því að halda og með því tryggjum við betri og skjótari aðlögun og minnkum óvissu. Heildarfjöldi umsókna um alþjóðlega vernd er enn mikill og meiri en í löndunum í kringum okkur eða tæpar 900 umsóknir í fyrra. Þá hefur samsetning hópsins einnig tekið töluverðum breytingum en meiri hluti þeirra umsókna sem bárust við setningu núgildandi laga voru tilhæfulausar umsóknir frá öruggum upprunaríkjum eða um 60% umsókna en á undanförnum árum hefur árangur náðst við að stemma stigu við þeim þótt vissulega berist enn slíkar umsóknir. Á hinn bóginn hefur fjölgað verulega í hópi þeirra sem leita eftir alþjóðlegri vernd á nýjan leik á Íslandi, þ.e. þeim sem eru búnir að fá vernd í öðru Evrópuríki og hafa þar af leiðandi þegar fengið þá aðstoð og þau réttindi sem standa ríkisborgurum landanna almennt til boða. Einnig hefur fjölgað í hópi þeirra sem hingað leita eftir vernd þrátt fyrir að vera með umsókn til afgreiðslu í öðru Evrópuríki. Loks hefur fjölgað talsvert í hópi þeirra sem eru að flýja lífshættulegt ástand og ofsóknir í heimalandi sínu. Það eru málin sem eiga einmitt heima í verndarkerfinu en gera stjórnsýsluna nú þyngri en eru líka meðal ástæðna þess hve margar veitingarnar voru í fyrra. Hér er um að ræða einstaklinga sem eru að koma frá lífshættulegu ástandi og ofsóknum í heimalandi sínu en þau mál taka einnig lengri tíma í kerfinu og aðilar eru lengur í þjónustu. Um 600 einstaklingar þiggja að jafnaði þjónustu hér á landi meðan þeir bíða úrlausnar á umsókn sinni um alþjóðlega vernd eða endursendingar til annars ríkis en vegna fjöldans á stjórnsýslan erfitt með að afgreiða umsóknir með skilvirkni og mannúð innan ásættanlegs tíma, auk þess sem kostnaður við framfærslu umsækjenda um alþjóðlega vernd eykst hratt og það er brýnt að bregðast við því. Við höfum séð of mörg dæmi þess að undanförnu að einstaklingar og fjölskyldur bíði enn of lengi eftir niðurstöðu. Mikilvægt er að þeir einstaklingar sem hingað leita og eru í raunverulegri þörf fyrir alþjóðlega vernd fái umsókn sína afgreidda skjótt og örugglega svo hefja megi vinnu við árangursríka aðlögun þeirra að íslensku samfélagi. Frumvarp þetta gerir stjórnvöldum kleift að afgreiða með skilvirkni og mannúð umsóknir sem leiða almennt ekki til veitingar alþjóðlegrar verndar og draga þannig úr fjölda slíkra umsókna. Það er grundvallarforsenda að stjórnvöld hafi rými til að beina athyglinni að þeim hópi umsækjenda sem er í raunverulegri þörf fyrir vernd og verndarkerfið. Þessar breytingar myndu einnig draga úr kostnaði ríkissjóðs og bæta meðferð opinbers fjár, eins og kom svo skilmerkilega fram í athugasemdum hjá Ríkisendurskoðun um Útlendingastofnun sem lutu m.a. að þeirri þörf að auka skilvirkni, stytta málsmeðferðartíma og fara betur með það stóraukna fé sem farið hefur í málaflokkinn en sú skoðun er frá 2018. Frumvarpinu er síðan jafnframt ætlað að mæta athugasemdum sem gerðar hafa verið við innleiðingu og beitingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2008/115/EB, um brottvísanir eða brottvísunartilskipunina hér á landi. Þá er nýjum reglugerðarheimildum bætt inn í lög um útlendinga svo innleiða megi með sem skilvirkustum hætti þær skuldbindingar sem hvíla á Íslandi á grundvelli Schengen-samstarfsins. Eins og ég nefndi áðan hafa nokkrar breytingar verið gerðar á frumvarpinu frá því það var upphaflega lagt fram. Í fyrsta lagi hafa verið gerðar efnislegar breytingar til að bregðast við umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem barst ráðuneytinu. Í öðru lagi hefur verið talið mikilvægt að lagfæra og umorða nokkur ákvæði laga um útlendinga varðandi dvalarleyfi til að skýra málsmeðferð og framkvæmd þeirra. Á meðal þeirra álitaefna sem komið hafa upp og tekið er á í þessu frumvarpi eru atriði sem tengjast útgáfu dvalarleyfa vegna starfa sem krefjast sérfræðiþekkingar, vegna skorts á starfsfólki og vegna vistráðningar. Loks er lagðar til í frumvarpinu þær breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga að útlendingar sem veitt hefur verið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið verði undanþegnir frá kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi og geti starfað hér. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera nánari grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Þegar bersýnilega tilhæfulausum umsóknum frá umsækjendum frá öruggum upprunaríkjum fjölgaði mjög hratt hér á landi fyrir nokkrum árum var brugðist við og mælti þáverandi dómsmálaráðherra fyrir um forgangsmeðferð slíkra umsókna í reglugerð nr. 775/2017, um breytingar á reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017. Var þar að finna skilgreiningu á hugtakinu bersýnilega tilhæfulaus umsókn og kveðið á um þá málsmeðferð sem slíkar umsóknir ættu að fá. Kærunefnd útlendingamála komst að þeirri niðurstöðu að tiltekin ákvæði reglugerðarinnar hefðu ekki fullnægjandi lagastoð. Því er brugðist við því og flutt að hluta til inn í lögin og er lagt til í frumvarpinu að nánar verði skilgreint í lögum hvenær umsókn skuli teljast bersýnilega tilhæfulaus og hvaða þýðingu það hefur að bera fram bersýnilega tilhæfulausa umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi. Undanfarið hefur síðan einstaklingum sem þiggja þjónustu sem umsækjendur um alþjóðlega vernd fjölgað á nýjan leik og eru eins og áður sagði um 600 í þeirri stöðu að jafnaði og bregðast þarf við svo að stjórnsýslan geti afgreitt umsóknirnar innan ásættanlegs tíma svo umsækjendur þurfi ekki á þjónustu að halda á meðan umsóknin er til meðferðar lengur en nauðsyn krefur. Því er lagt til að ákvarðanir um synjun á efnislegri meðferð sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála og fyrirvarar um sérstakar ástæður og sérstök tengsl eigi ekki við um einstaklinga sem þegar eru komnir með vernd í öðru Evrópuríki, enda verndarkerfið fyrir þá sem ekki eru með vernd í öðrum ríkjum. Sjálfkrafa kæran gerir þá ráð fyrir því að allir fái endurskoðun sinna mála sem ekki fá efnismeðferð frá Útlendingastofnun. Í þriðja lagi eru síðan í frumvarpinu lagðar til breytingar sem snúa í fyrsta lagi að fjölskyldusameiningu flóttafólks sem kemur hingað til lands í boði stjórnvalda, eða kvótaflóttafólks, og í öðru lagi fjölskyldusameiningu flóttafólks sem hefur fengið vernd hér á landi í kjölfar umsóknar sinnar. Annars vegar er lagt til að skýrt verði kveðið á um í lögum um að veita skuli kvótaflóttafólki dvalarleyfi samkvæmt 73. gr. útlendingalaga. Á þeim grundvelli munu kvótaflóttamenn almennt njóta sömu réttinda til fjölskyldusameiningar og aðrir útlendingar samkvæmt VIII. kafla laganna. Þess skal getið að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gætir oft að einingu fjölskyldunnar fyrir komu flóttamanna til Íslands, kvótaflóttamanna, en það þekkist þó í framkvæmd í einstökum málum að ekki séu endilega allir fjölskyldumeðlimir nefndir í skýrslum stofnunarinnar. Til að koma til móts við þann hóp er í frumvarpinu lögð til reglugerðarheimild um útgáfu dvalarleyfa í sérstökum tilvikum fyrir aðstandendur kvótaflóttafólks. Hins vegar er lagt til að þeir einstaklingar sem koma hingað til lands á grundvelli fjölskyldusameiningar við einstakling sem hlotið hefur alþjóðlega vernd hér á landi njóti ekki sömu heimildar til frekari fjölskyldusameiningar. Með þessari breytingu er lagt til að einungis einstaklingar sem hlotið hafa alþjóðlega vernd á Íslandi geti fengið sína nánustu aðstandendur til landsins á grundvelli fjölskyldusameiningar og til að koma til móts við þessa breytingu er ákvæðið síðan víkkað að því marki að það nái einnig til stjúpbarna þess sem hlaut upphaflega alþjóðlegu verndina. Með því er tryggt að einstaklingar sem ákvæðinu er ætlað að ná utan um haldi enn sama rétti. Í öðru lagi er komið til móts við samsettar fjölskyldur og í þriðja lagi komið í veg fyrir mögulega misnotkun á kerfinu. Í frumvarpinu er Útlendingastofnun síðan í fjórða lagi veitt heimild til að skerða eða fella niður þjónustu þegar framkvæmdarhæf ákvörðun liggur fyrir. Heimildin hefur áður verið í reglugerð en rétt þykir að færa hana í lögin sjálf. Með þessu er stofnuninni gert kleift að grípa til nauðsynlegra ráðstafana þegar þörf er á og breyta því þjónustustigi sem stendur fólki í þessari stöðu til boða enda eiga ekki sömu sjónarmið við um einstaklinga í þessari stöðu og þá sem bíða enn endanlegrar og framkvæmdarhæfrar niðurstöðu. Þá er í fimmta lagi lagt til nýtt úrræði, endurtekin umsókn, sem kveður á um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem gerir umsækjendum um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum endurskoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Úrræðið kemur í stað hefðbundinnar endurupptöku samkvæmt stjórnsýslulögum og er sérstaklega sniðið að verndarkerfinu til að tryggja betur skilvirkni við afgreiðslu mála og skýra betur réttarstöðu einstaklinga í þessari stöðu. Hugtakið sækir fyrirmynd sína í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2013/32/ESB um lágmarkskröfur til málsmeðferðar við veitingu og afturköllun stöðu flóttafólks eða málsmeðferðartilskipunina. Þá eru í sjötta lagi lagðar til nokkrar breytingar til að bregðast við athugasemdum í kjölfar úttektar á þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu sem fram fór hér á landi 2017 og snúa þær einkum að innleiðingu og beitingu Íslands á brottvísunartilskipuninni, svo sem um málsmeðferð brottvísunarmála, veitingu frests til sjálfviljugrar brottfarar, réttaráhrifum brottvísana, ákvörðunum um lengd endurkomubanna og niðurfellingu þeirra, heimildum lögreglu við eftirlit með för fólks úr landi og nauðsynlegum reglugerðarheimildum svo innleiða megi skuldbindingar Íslands á sviði Schengen-mála á sem skilvirkastan hátt. Í sjöunda lagi er síðan í frumvarpinu lagt til að lokafrestur meðferðar mála, um það hvort taka eigi umsókn til efnismeðferðar hér á landi, miðist við þann tíma þegar máli er lokið á stjórnsýslustigi, þ.e. endanleg niðurstaða er hjá kærunefnd útlendingamála. Í framkvæmd hefur óljóst orðalag núgildandi ákvæðis um lokafrest leitt til þess að miðað sé við þann tíma þegar umsækjandi yfirgefur landið en lagt er til að ákvæðið taki mið af orðalagi sambærilegs ákvæðis um veitingu dvalarleyfis af mannúðarástæðum sem skýrara er í lögunum. Í áttunda lagi var reglugerð um útlendinga breytt í febrúar 2020 til að stytta hámarksmálsmeðferðartíma stjórnvalda í efnismeðferðarmálum þegar börn eiga í hlut. Með frumvarpi þessu er lagt til að sú breyting verði lögfest þannig að heimilt verði að veita barni dvalarleyfi af mannúðarástæðum hafi það ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan sextán mánaða í stað átján eins og miðað er við í núgildandi ákvæði. Í níunda lagi eru síðan breytingar á framkvæmd laga um útlendinga um dvalarleyfi þar sem komið hefur í ljós að nokkur ákvæði þurfa skýrari málsmeðferð og framkvæmd. Við endurflutning frumvarpsins eru því lagðar til breytingar á ýmsum ákvæðum varðandi útgáfu dvalarleyfa. Þær eru m.a. þær að doktorsnemar mega vera staddir hér á landi þegar þeir sækja um dvalarleyfi í fyrsta skipti, að heimilt verði að endurnýja dvalarleyfi vegna vistráðningar, eða au pair eins og það er kallað, svo það geti verið allt að tveimur árum og að heimilt verði að veita útlendingi sem misst hefur starf sitt sem krefst sérfræðiþekkingar dvalarleyfi til þriggja mánaða til að hann geti leitað sér að öðru starfi á grundvelli sérfræðiþekkingar sinnar. Þetta er til bóta í dvalarleyfiskaflanum. Síðan eru í tíunda lagi lagðar til, í samráði við félagsmálaráðuneytið, breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002, varðandi útgáfu tímabundinna atvinnuleyfa vegna sérstakra ástæðna en í frumvarpinu er lagt til að útlendingar sem hefur verið veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið samkvæmt lögum um útlendinga verði undanþegnir frá kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi. Talið er að aðstæður þessara útlendinga séu slíkar að óþarfi sé að kveða á um frekari skilyrði fyrir heimild þeirra til atvinnuþátttöku hér á landi. Þessi breyting mun jafnframt fækka málum hjá Vinnumálastofnun þar sem slík dvalarleyfi hafa um árabil legið að baki um helmingi þeirra tímabundnu atvinnuleyfa sem gefin eru á grundvelli laganna. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir aðalatriðum frumvarpsins en fyrir liggur að frá gildistöku laga um útlendinga hefur þeim verið breytt nokkrum sinnum og er þetta frumvarp liður í nauðsynlegri endurskoðun laganna eftir því hvernig framkvæmdin er og felur í sér aðeins efnismeiri lagabreytingar en gerðar hafa verið til þessa ásamt breytingum á lögum um atvinnuréttindi til hagsbóta fyrir atvinnuþátttöku útlendinga hér á landi sem og dvalarleyfi. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Í skýrslu ríkislögreglustjóra um skipulagða brotastarfsemi, sem kom út fyrir réttu ári síðan, segir að íslenska hælisleitendakerfið hafi verið markvisst misnotað í þeim tilgangi að stunda hér svarta atvinnustarfsemi eða brotastarfsemi eins og mansal og misneytingu. Dæmi eru um að fólki sé þrælað út myrkranna á milli við slæm kjör. Sterkur grunur leikur á að mansal í ferðaþjónustu og byggingariðnaði hafi vaxið hratt á undanförnum árum. Í skýrslunni segir að þeir sem leiti alþjóðlegrar verndar á Íslandi kunni sökum bágrar félagsstöðu að sæta kúgunum og misnotkun af ýmsum toga. Hér er um alvarlegt mál að ræða. Konur eru þvingaðar í vændi, segir hér, og skipulagt vinnumansal fer fram í svarta hagkerfinu svokallaða, t.d. ýmiss konar þjónustustarfsemi. Og áfram segir í skýrslunni að skortur á eftirliti sé beinlínis til þess fallinn að auka umfang svartrar atvinnustarfsemi og vinnumarkaðsbrota gagnvart útlendingum. Þá eru dæmi þess, eins og fram kom í fréttaskýringaþættinum Kveik haustið 2018, að umsækjendur um alþjóðlega vernd stundi svarta atvinnu hér á landi og séu í einhverjum tilvikum þolendur alvarlegrar misnotkunar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er tekið tillit til hinna alvarlegu staðhæfinga sem fram koma í skýrslu ríkislögreglustjóra í frumvarpi þessu? Er verið að verjast þessari misnotkun í frumvarpinu? Getur hæstv. ráðherra þá gert grein fyrir því með hvaða hætti það er gert?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísaði í skýrslu um lögreglumál þar sem fjallað er um einstaka mál og einhver mál sem hafa vissulega komið upp þar sem einstaklingar hafa verið að sækja um í verndarkerfinu sem ég er hér að tala um breytingar á. Ekki er sérstaklega tekið á því frumvarpinu eða í útlendingalögunum, enda er hér verið að tala um lögreglumál, vinnumarkaðsmál og fleira. Allir sem eru í erfiðri stöðu, hvort sem það eru aðilar sem koma hingað og óska eftir hæli eða aðrir, eiga rétt á því að fá svar hratt og örugglega. Það er bætt meðferð. Það bætir stöðu þessara aðila að geta fengið svar hraðar en nú er raunin, hvort sem svarið er jákvætt eða neikvætt, því að það skiptir máli upp á aðlögun innan samfélagsins. Það skiptir máli að þurfa ekki að lifa lengur í óvissu, að vera ekki þátttakandi í einhverju sem hv. þingmaður nefnir. Það felst líka mikil mannúð í því að byggja kerfið okkar þannig upp að forgangsraðað sé fyrir þá sem eru í raunverulegri neyð, koma frá löndum þar sem þeir flýja ofsóknir og ómannúðlega meðferð og að þeir sem eru í þeirri stöðu fái jákvætt svar hratt og örugglega til að geta aðlagast samfélaginu fyrr og eiga þess betri kost en nú er þar sem stjórnsýslan ræður orðið illa við afgreiðslu þeirra fjölda mála, m.a. vegna tegunda þeirra mála sem eru í málaflokknum í dag.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég tek heils hugar undir það sem hæstv. ráðherra segir hér, við þurfum að forgangsraða í þessum efnum og reyna að hraða málsmeðferðinni þannig að þeir sem virkilega þurfa á þessu kerfi að halda fái skjóta og góða afgreiðslu. En þetta er skýrsla frá ríkislögreglustjóra þar sem segir einfaldlega að það kerfi sem við erum búin að búa til í þessum lögum er misnotað markvisst í þeim tilgangi að stunda svarta atvinnustarfsemi og brotastarfsemi eins og mansal og misneytingu. Lögin verða að taka á þessu, hæstv. ráðherra, og það eru mikil vonbrigði að sjá að ekkert sé horft til þess. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að það veldur mér vonbrigðum að ekki skuli hafa verið farið nákvæmlega ofan í þessa skýrslu og reynt að finna lausnir. Þetta er mjög alvarlegt mál. Við erum með kerfi sem verið er að misnota með alvarlegum hætti og við verðum að reyna að finna lausnir á því. Það verður að segjast eins og er, hæstv. ráðherra, að þetta svar veldur mér vonbrigðum. Ég vil spyrja í lokin [[Forseti hringir.]]hvort eitthvað hafi verið sótt í smiðju nágrannaþjóðanna, Dana og Norðmanna, [[Forseti hringir.]]við mótun þessa frumvarps, hvort við höfum fært okkur í nyt reynslu þeirra í málaflokknum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni þykir það miður, en hér er verið að taka á ákveðnum þáttum í útlendingalöggjöfinni, þ.e. meðferð og skilvirkni alþjóðlegrar verndar, að setja upp og lögfesta ákveðin ákvæði um styttri málsmeðferðartíma. Það bætir meðferð allra mála, hvort sem það er um alþjóðlega vernd eða skýrir dvalarleyfi og annað. Það sem hv. þingmaður nefnir er ekki sérstaklega til umræðu í þessu frumvarpi þar sem lögð er áhersla á þær breytingar sem ég taldi upp í framsöguræðu minni. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns er í frumvarpinu litið til ýmissa landa, bæði varðandi alþjóðlegar skuldbindingar okkar sem verið er að reyna að uppfylla, en líka hvernig ýmis lönd taka á því. Þar eru Norðurlöndin engin undantekning. Við erum í rauninni með kerfi sem svipar mikið til kerfa þeirra Evrópuríkja sem í kringum okkur eru þó að öll hafi þau sína útfærslu í þeim efnum, t.d. hvað varðar verndarmál, forgangsröðun og annað. Við erum bara að reyna bæta málsmeðferðartímann.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að harma forgangsröðun ríkisstjórnarinnar á tímum sem þessum. Þegar búið er að ákveða að taka til efnismeðferðar mál fjölmargra flóttamanna vegna stöðunnar sem nú er uppi vegna heimsfaraldurs og þegar við vitum að flóttamannabúðir í Grikklandi eiga það á hættu að verða mjög illa úti í þessum faraldri á komandi mánuðum, þá ætlar hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. ríkisstjórn að drífa sig í að auðvelda stjórnvöldum að vísa fólki beint til Grikklands aftur. Það er sem sagt planið. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru rökin fyrir því að afnema getu Útlendingastofnunar og kærunefndar um útlendingamál til að taka til efnismeðferðar mál fólks sem vissulega er í viðkvæmri stöðu og má vissulega ekki við því að vera sent til Grikklands eða Ungverjalands, sér í lagi á þessum tímum? Hvers vegna ákveður hæstv. ríkisstjórn að fara þessa leið? Það er fyrri spurningin. Síðari spurningin er um samráð og hversu samstillt ríkisstjórnin er í öllu þessu gumsi sínu hérna. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að áform um lagasetningu og frummat á áhrifum voru kynnt á fundi ráðuneytisstjóra allra ráðuneyta og þeim gefið tækifæri til athugasemda. Kom forsætisráðuneytið með einhverjar athugasemdir? Þetta hefur væntanlega verið lagt fyrir þingflokka allra stjórnarflokkanna. Komu einhverjar athugasemdir þaðan eða finnst þeim bara fínt að níðast svona á flóttamönnum?
Virðulegi forseti. Varðandi spurninguna sem oft er uppi um forgangsröðun á þessum tímum vegna hinna ýmsu mála sem nú hafa komið til þingsins eða hafa komið til umræðu þá voru fjölmörg mál tilbúin fyrir Covid eins og þetta sem er hér komið til umræðu og fer til nefndar og til meðferðar þingsins og ég tel það sjálfsagt. Hv. þingmaður kemur síðan inn á þær breytingar sem við höfum gert vegna Covid-19 varðandi hælisleitendur sem eru mjög öflugar og góðar breytingar og það er sjaldséð í löndum í kringum okkur að gengið hafi verið eins langt en það er af því að kerfið okkar er einnig með ákveðin tímamörk þar sem við ætlumst ekki til að fólk verði hér í ákveðinn langan tíma. Þessar breytingar munu ná til 225 einstaklinga í kerfinu okkar. Þegar horft er til landa þar sem verið er að veita ákveðnu fólki strax vernd þá hefur hún verið tímabundin en ekki varanleg, bara náð yfir þetta ástand. Það er enginn sendur í flóttamannabúðir í Grikklandi og ég vil fá að leiðrétta hv. þingmenn þar sem við höfum ekki sent fólk á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar til Grikklands frá 2010 og ekki heldur til Ungverjalands ef því er að skipta. Síðan varðandi forgangsröðunina, þetta eru margar spurningar sem hv. þingmaður beindi til mín, þá er verndarkerfið fyrir fólk sem er ekki með vernd og það þarf að forgangsraða þannig að við veitum þeim sem verða fyrir ómannúðlegri meðferð og eru að flýja stríðsástand vernd með skilmerkilegum og hröðum hætti og þannig er það í löndunum í kringum okkur. Það er ekkert ríki í Evrópu sem hefur hætt endursendingum á einstaklingum með vernd í öðru Evrópuríki en það fer alltaf fram mat samkvæmt 42. gr. útlendingalaga um að það megi ekki senda einstakling til baka þegar hann á á hættu ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð samkvæmt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópusambandsins. En við eigum að mínu mati að skoða aðrar leiðir til að bjóða fólk velkomið hingað sem er með vernd í öðru ríki, t.d. með víðtækari atvinnuleyfum [[Forseti hringir.]]og öðru slíku, af því að þar eru gríðarleg tækifæri sem við verðum að horfa á. [[Forseti hringir.]]Ég myndi hvetja félagsmálaráðherra til þess og hef gert það og ýtt á eftir að slíkt verði skoðað og bind vonir við að það verði gert.
Virðulegi forseti. Ég spurði út í forgangsröðun vegna þess að það þurfti að skera allverulega af þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ráðherra þurfti að taka ákvarðanir um hvaða mál fengju að lifa á þessu þingi og hver ekki og hún tók þá ákvörðun að það að auðvelda endursendingar til Grikklands væri eitthvað sem þyrfti að gerast núna á þessu þingi. Það er það sem ég meina með forgangsröðun og mér finnst hún skelfileg akkúrat núna. Þegar forsætisráðherra landsins talar um samstöðu þá drífur dómsmálaráðherra landsins sig í því að einfalda mjög brottvísun viðkvæmra hópa til Grikklands t.d. eða Ungverjalands. Ég spurði sérstaklega um viðbrögð frá forsætisráðuneytinu við þessum fyrirætlunum hæstv. dómsmálaráðherra. Ég spurði um viðbrögð frá þingmönnum stjórnarmeirihlutans við þessum fyrirætlunum hæstv. dómsmálaráðherra. Komu einhverjar athugasemdir frá hv. stjórnarþingmönnum? Komu einhverjar athugasemdir frá forsætisráðuneyti?
Virðulegi forseti. Það eru fjölmargar breytingar sem felast í þessu frumvarpi eins og hv. þingmaður getur séð ef hann hefur hlustað á ræðu mína hér áðan og margt sem hefur lengi beðið eftir afgreiðslu þingsins eins og brottvísunartilskipun frá Evrópuþinginu og breytingar varðandi Schengen og annað slíkt. Spurningin um forsætisráðherra: Já, það komu ýmsar breytingar frá forsætisráðuneytinu sem og fjármálaráðuneytinu í meðferð málsins áður en það kom hingað. Síðan voru Vinstri grænir með fyrirvara við ákveðin atriði frumvarpsins en hér er búið er að mæta ýmsum athugasemdum eins og varðandi frestun réttaráhrifa og önnur ákvæði sem voru í fyrra frumvarpi. Ég mótmæli því algjörlega að með þessu frumvarpi sé ráðherra að níðast á hælisleitendum enda er frumvarpið gert til þess að þeir sem eru í raunverulegri þörf fyrir vernd geti fengið hraðari og betri úrlausn sinna mála svo þeir eigi fyrr möguleika til að aðlagast íslensku samfélagi og fyrir þá er kerfið. Við þurfum að finna tækifæri með öðrum hætti, eins og ég nefndi í fyrra andsvari, fyrir þá sem eru með vernd í öðru ríki.
Virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram á svipuðum slóðum og hv. þingmaður á undan mér og spyrja út í verndarmálin og þá breytingu sem er lögð til um að sérstakar ástæður eigi ekki lengur við um þennan hóp flóttafólks. Ráðherra segir að þetta sé til að það fólk fái vernd sem eigi hana raunverulega inni en fólk er bara ekkert sammála ráðherranum um að það eigi ekki við þennan hóp. Þar vil ég sérstaklega nefna Rauða krossinn sem leggst eindregið gegn þessari breytingu. Það er aðili sem stjórnvöld treysta til að vera talsmaður hælisleitenda, talsmaður hópsins sem hér er fjallað um. Hér var spurt um samráð. Af hverju er ekki hlustað á Rauða krossinn með þetta? Afstaða Rauða krossins var mjög afgerandi. Mig langar líka að spyrja um þörfina á málinu vegna þess að þetta frumvarp spratt fram á þeim tíma þegar virtist sem að þessi verndarmál væru að hellast yfir okkur í miklu magni. En síðan er liðinn dálítill tími, eitt og hálft ár síðan byrjað var að semja þetta frumvarp, og þeim málum hefur fækkað. Mig langar að spyrja ráðherrann hverjar tölurnar séu, hvernig þróunin í fjölda verndarmála í kerfinu hafi verið síðustu mánuðina áður en allt fór í harðalás vegna Covid.
Virðulegur forseti. Varðandi þá þróun sem hv. þingmaður spyr um sýna þær tölur sem ég er með mikla fjölgun í þeim hópi þar sem fólk hefur verið með vernd annars staðar og í þeim hópi hefur fjölgað gríðarlega síðustu ár en það hefur líka fjölgað mikið í hópi þeirra, eins og ég kom inn á í ræðu minni, sem eru í raunverulegri þörf fyrir vernd og eru m.a. að flýja ofsóknir í heimalandi og hafa fengið jákvæð svör hér og vernd. Það sést sérstaklega í tölum fyrir 2019, þá eru yfir 500 veitingar á alþjóðlegri vernd á því ári. Ég ítreka aftur ákvæði 42. gr. laganna, sem byggist á 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, við erum með ákvæði í lögunum um að ekki megi endursenda fólk til baka á grundvelli þess ákvæðis ef um ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð er að ræða. Frá því er ekki vikið. Síðan hafa verið gerðar breytingar eftir samráð, m.a. við Rauða kross Íslands og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, fallið frá einhverjum breytingum og einhver ákvæði í frumvarpinu löguð eftir þær athugasemdir og tillögur, einmitt m.a. frá Rauða krossinum. Af hverju kemur þetta frumvarp núna? Af því að fjöldinn er orðinn þannig og tíminn sem við erum að bjóða upp á í afgreiðslu er óásættanlegur. Þá eru einnig ýmsar alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum skuldbundið okkur að vera löngu búin að innleiða hér á landi, eins og ég nefndi áðan um brottvísunartilskipunina og breytingar vegna Schengen, og það er m.a. þess vegna sem frumvarpið er fram komið.
Virðulegur forseti. Jú, verndarmálum hefur fjölgað síðustu ár því að þau voru ekki til fyrir þremur árum. En síðustu mánuðina 2019 fækkaði þeim. Miðað við þær tölur sem birtar eru á vef Útlendingastofnunar var niðurstaða afgreiddra mála sem flokkuðust sem verndarmál um tíu fyrir hvern mánuð í lok árs 2019. Ég teiknaði það upp í töflu sem ég skal bara skilja eftir í púltinu fyrir ráðherrann að skoða í seinna andsvari sínu. Nú var ráðherrann á óformlegum fundi ráðherra dómsmála í Evrópu í síðustu viku þar sem var m.a. fjallað um langtímasýn í málefnum flóttafólks. Við þekkjum það nú þegar einn forveri hennar fór þangað og greindi frá efasemdum Íslands gagnvart aukinni samábyrgð á meðhöndlun flóttafólks. Mig langar að spyrja hvort sú aukna samábyrgð sem Ísland sýnir á tímum Covid sé tímabundið [[Forseti hringir.]]fráhvarf frá fyrri stefnu eða hvort við megum eiga von á því að samábyrgð verði sýnd í verki varanlega héðan í frá.
Virðulegur forseti. Það er varanlegt miðað við þann fjölda sem við veitum alþjóðlega vernd hér á landi og það sést auðveldlega í tölum frá 2019 ef þær eru bornar saman við hlutfall af veittri vernd í löndum í kringum okkur og annað slíkt. Við göngum, eins og ég sagði áðan, frekar langt í þeim breytingum sem við erum að gera vegna Covid af því að við erum að veita fólki varanlega alþjóðlega vernd og taka til efnismeðferðar mál sem eru hér. Verndarmál hafa verið mismörg, eins og hv. þingmaður segir, en þau hafa verið að meðaltali um 20% þeirra mála sem eru í kerfinu á hverjum tíma. Það eru ýmsar breytingar vegna þessara mála af því að þetta eru einstaklingar sem eru komnir með vernd, ekki bara í Grikklandi heldur í öðru Evrópuríki, og kerfið er til að veita vernd. Þannig forgangsröðum við betur fyrir þá sem eru hér og hafa flúið ómannúðlegar og vanvirðandi aðstæður frá m.a. stríðshrjáðum löndum.
Herra forseti. Líkt og hæstv. ráðherra rakti í ræðu sinni er hér um að ræða mál sem segja má að taki á ansi fjölbreyttum hlutum þegar kemur að útlendingamálum og í því er ýmislegt sem mér líst nokkuð vel á, til að mynda það sem snýr að fjölskyldusameiningu kvótaflóttamanna, en það ákvæði tekur hins vegar til fleiri atriða og það er eitt af því sem ég held að hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem fær málið til sín þurfi að kafa mjög ofan í. Þá held ég að ákvæði sem snúa að endurnýjun á dvalarleyfum séu jákvæð og svo held ég einnig að það hlutverk sem Barnaverndarstofu er ætlað við veitingu alþjóðlegrar verndar í málefnum fylgdarlausra barna sé gott þannig að í frumvarpinu er ýmislegt sem ég held að sé til bóta í útlendingakerfi okkar. Svo er hér, líkt og hæstv. ráðherra kom inn á, ýmislegt sem lýtur að alþjóðlegum skuldbindingum okkar. Þar skiptir máli að kafað sé ofan í það að við stöndum við þær skuldbindingar en það skiptir auðvitað máli hvernig þær eru framkvæmdar. Þar held ég að sé líka verkefni fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það er hins vegar ýmislegt í frumvarpinu sem við í þingflokki Vinstri grænna höfum athugasemdir við og líkt og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá gerðum við fyrirvara við ákveðin atriði í frumvarpinu, sér í lagi það hvernig er tekið á málefnum fólks sem hefur hlotið alþjóðlega vernd. Við erum mótfallin því að innleitt verði kerfi sem leiðir til aukinnar sjálfvirknivæðingar í þeim efnum og þeim athugasemdum okkar komum við á framfæri við hæstv. ráðherra þegar við fjölluðum um málið í þingflokki okkar. Það er auðvitað þannig að staðan í flóttamannamálum í mörgum löndum er hræðileg og þó svo að lönd hafi veitt fólki vernd þá er ekki alltaf neitt mikið sem fylgir því annað en að fólk verður ekki sent til baka til stríðshrjáðra landa. Það hafa verið gerðar athugasemdir við þetta. Þetta er eitt af því sem við í þingflokki VG leggjum áherslu á að breyta. Svo tel ég einnig mjög brýnt og vil leggja áherslu á það að áður en umfjöllun málsins í nefnd lýkur verði leitt til lykta það samstarf sem hófst fyrir nokkrum vikum, fyrir Covid, milli þriggja ráðherra, þ.e. forsætisráðherra, dómsmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra, varðandi málefni barna í hópi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Við höfum séð þannig mál sem hafa ratað í fjölmiðla og það var settur af stað hópur til að kafa ofan í þau og þarf að skoða þá umfjöllun í samhengi við þetta frumvarp því að staða þessara barna talar auðvitað beint inn í það. Herra forseti. Þetta frumvarp tekur á mörgum hlutum sem snúa að málefnum útlendinga og það er verið að gera breytingar á nokkrum lagabálkum, sumar til hins betra, aðrar síður. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd kafi mjög ofan í frumvarpið og kalli til sín aðila eins og Rauða krossinn sem einmitt þjónustar og heldur utan um mikið af því fólki sem frumvarpið tekur til.
Virðulegi forseti. Ég er að reyna að átta mig á þeim fyrirvara sem hv. þingmenn Vinstri grænna setja við þetta frumvarp, ég er að reyna að skilja hvað hann þýðir. Ýmis stjórnarfrumvörp hafa nú strandað í þessari ríkisstjórn bara út af því að ákveðnir flokkar hleypa þeim ekki út úr sínum röðum vegna þess að þeir eru svo óánægðir með þau. Flokkurinn hefur það í kosningastefnu sinni að Ísland þurfi að axla ábyrgð og komi fólki í neyð til hjálpar eins og mögulegt er, bæði með því að taka á móti fleira flóttafólki og styðja fólk í því að geta lifað með reisn annars staðar í heiminum og flokknum finnst líka nauðsynlegt, með leyfi forseta, „að Ísland axli ábyrgð á forréttindastöðu sinni í alþjóðasamfélaginu og geri það sem í valdi stendur til að deila auðlegð sinni með þeim sem mest þurfa á að halda. Við megum ekki líta undan.“ Þetta eru ágætisorð, svo sem. Í þessu frumvarpi þykir tilefni til þess að hverfa frá þeirri framkvæmd að umsóknir einstaklinga sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd séu teknar til efnislegrar meðferðar á grundvelli undantekninga um sérstök tengsl og sérstakar ástæður. Þetta er fortakslaust bann við að taka þessi mál til efnismeðferðar sem við erum að ræða hér. Þetta þýðir að ef 17 ára unglingsstúlka kemur frá Grikklandi með ungabarn eða er þunguð er Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála beinlínis óheimilt að taka mál hennar til efnislegrar skoðunar og ber, vegna þess að hún hefur fengið hæli í Grikklandi, að vísa henni aftur þangað, algjörlega burt séð frá aðstæðum hennar. Þannig að ég spyr út í þessa fyrirvara: Hvað þýða þeir? Þýða þeir það að hv. þingmenn ætla ekki að greiða þessu ákvæði atkvæði sitt eða hvað þýðir nákvæmlega að þingflokkur Vinstri grænna hafi gert einhvern fyrirvara við þetta? Nú komst þetta mál inn, þetta er til umræðu. Telur hv. þingmaður sig hafa einhverja fullvissu fyrir því að þetta ákvæði verði ekki samþykkt fyrst það er komið á dagskrá?
Herra forseti. Líkt og ég kom að í ræðu minni þá fjallar þetta mál um margvíslega hluti þegar kemur að málefnum útlendinga og suma þeirra tel ég vera til bóta, m.a. það sem ég fór yfir og snýr að fjölskyldusameiningu kvótaflóttamanna. Þegar kemur að endurnýjun á dvalarleyfum er verið að breyta því þannig að ákveðnir hópar geti á auðveldari hátt endurnýjað atvinnuleyfi sín. Þetta tel ég vera jákvætt. Ég sagði hins vegar einnig í ræðu minni að við í þingflokki Vinstri grænna hefðum verið með fyrirvara og þeir lúti m.a. að því sem snýr að sjálfvirknivæðingu í málefnum fólks sem hefur hlotið alþjóðlega vernd í öðrum löndum. Það er afstaða mín og ég held að ég geti talað fyrir munn flestra í þingflokki Vinstri grænna þegar kemur að þessu máli. Sumt í þessu teljum við gott, öðru erum við ekki sammála.
Virðulegur forseti. Ég er enn þá að reyna að átta mig á því hvað þessir fyrirvarar þýða. Þó að hv. þingmaður sé ánægður með ýmislegt í frumvarpinu er raunin sú að við erum ekki bara að tala um einhverja sjálfvirknivæðingu. Við erum að tala um að það er gert ómögulegt fyrir útlendingayfirvöld að taka tillit til aðstæðna flóttafólks sem hefur fengið vernd í öðru ríki, hvort sem það er í Ungverjalandi, Grikklandi eða annars staðar. Það er í frumvarpinu. Þetta stendur til að samþykkja eins og frumvarpið liggur fyrir núna. Hvað þýðir þessi fyrirvari? Þýðir hann að hv. þingmenn muni ekki greiða þessu ákvæði atkvæði sitt? Munu þeir berjast á móti því á einhvern hátt? Hafa þeir einhverja fullvissu fyrir því að þetta ákvæði nái ekki fram að ganga óbreytt? Hvert er eðli þessara fyrirvara? Hvað þýðir það í raun og veru þegar stendur til að samþykkja frumvarpið svona? Þetta er lagt fram sem stjórnarfrumvarp sem gefur til kynna að það sé meiri hluti á bak við það. Er meiri hluti á bak við 11. gr. í frumvarpinu sem tekur algerlega fyrir að tekið sé tillit til aðstæðna veikra barna eða þungaðra kvenna eða hvaðeina þegar fólk hefur fengið vernd í ríkjum eins og Ungverjalandi eða Grikklandi? Telja Vinstri græn sig hafa fullvissu fyrir því að þeim takist að koma í veg fyrir þennan óskapnað eða til hvers er þessi fyrirvari eiginlega?
Herra forseti. Ég veit ekki hvernig ég get svarað hv. þingmanni með öðrum orðum en þeim sem ég hef búin að fara í gegnum. Ég hef lýst því yfir að það eru ákvæði í frumvarpinu sem við teljum vera til bóta og styðjum þess vegna. En það eru önnur atriði sem við teljum hins vegar ekki til bóta og þurfi að skoða virkilega vel í nefndinni og það er auðvitað það sem fyrirvarinn gengur út á. Það þýðir að við ætlum að leggja áherslu á að kafa ofan í mál og fá þeim breytt. Það þýðir hins vegar ekki að við setjum okkur upp á móti öllu í frumvarpinu því að það er ýmislegt sem við teljum hér mjög gott. Það skiptir hins vegar máli hvernig er tekið á þessum málum. Líkt og ég sagði einnig í ræðu minni er starfandi hópur sem var falið sérstaklega það verkefni að fara yfir málefni barna sem eru í hópi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Þessi hópur hefur ekki skilað sinni vinnu og hún skiptir máli inn í það samhengi sem umgjörð um málefni útlendinga á Íslandi er í.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lýsa aftur yfir djúpum vonbrigðum mínum með forgangsröðun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur á þessum fordæmalausu tímum, eins og þeir eru allt of oft kallaðir. Að velja núna að einfalda yfirvöldum að senda fólk til Grikklands og senda fólk til Ungverjalands er ótrúlegt. Það er ótrúlegt að flokkur sem kennir sig við mannúð og frið kjósi að forgangsraða þessu máli yfir höfuð og ótrúlegt akkúrat núna. Mig langar að byrja á því að lesa aðeins upp úr umsögn Rauða kross Íslands vegna þess að sú umsögn er mjög viðamikil, ítarleg og mjög gagnleg við rýningu þessa máls. Mig langar að byrja að tala um Dublin-misskilninginn eða stóru Dublin-lygina sem ég hef tekið mjög duglega eftir í allan þann tíma sem ég hef verið að fylgjast með hörmulegri meðferð Íslands á réttindum flóttafólks, sem hefur verið í talsverðan tíma. Yfirvöld í útlendingamálum hafa sífellt haldið því fram að Dyflinnarreglugerðin skyldi þau einhvern veginn til þess að vísa fólki úr landi, að það hvíli sú skylda á þeirra herðum að vísa sem flestum á brott og sem mest. Við ættum að vera best í því að brottvísa fólki til annarra landa og taka sem minnsta ábyrgð. Ég hef heyrt þessa nálgun frá forstjóra Útlendingastofnunar en ég hef líka heyrt hana frá hæstv. dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins þannig að það kemur ekkert á óvart að Sjálfstæðisflokkurinn leggi fram svona frumvarp. En það kemur á óvart að Vinstrihreyfingin – grænt framboð hafi virkilega ekki spyrnt fótum við og komið í veg fyrir þennan óskapnað. Ég bara skil það ekki. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að allir ráðuneytisstjórar hafi verið látnir vita af þessu þannig að það hefur verið heldur betur langur fyrirvari til að koma í veg fyrir þennan óskapnað en hann hefur ekki verið nýttur. Þetta hefur ekki verið í forgangi. Það er á hreinu. Það hefur ekki verið lögð mikil áhersla á að koma í veg fyrir að útlendingayfirvöld geti sent fjölskyldur með börn eða veik börn eða hvern sem er sem má ekkert endilega við því að fara til Grikklands þar sem aðstæður flóttamanna eru hörmulegar. Það er gert auðveldara. En að Dublin-misskilningnum, ég er að fara aðeins fram úr mér. Það sést mjög vel í greinargerð með frumvarpinu að breytingunum er ætlað, með leyfi forseta, „að styrkja stoð Dyflinnarreglugerðarinnar og árétta að henni skuli beitt þegar þess er nokkur kostur“. Viðhorfið er að til þess að vinna eftir Dyflinnarreglugerðinni skuli beita henni þegar þess er nokkur kostur. Með þessu er átt við brottvísanir. Með þessu er ekki átt við að beita öðrum ákvæðum sem heimila það t.d. að ríki taki að eigin frumkvæði mál til efnismeðferðar þrátt fyrir að viðkomandi hafi sótt um einhvers staðar annars staðar. Rauði krossinn fer ágætlega yfir það sem hann kallar misskilning. Mér hefur nú fundist það svo einbeittur brotavilji að halda þessu endalaust fram að ég er ekki viss um að ég væri endilega svo pen að kalla þetta misskilning. Rauði krossinn segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Markmið breytingarinnar eins og það er skýrt í athugasemdum við frumvarpið virðist byggja á misskilningi varðandi tilgang Dyflinnarsamstarfsins og beitingu reglugerðarinnar. Virðist þannig sem markmið breytingarinnar um að „styrkja stoð Dyflinnarreglugerðarinnar og árétta að henni skuli beitt þegar þess er nokkur kostur“ þýði að umsækjendur skuli sendir til annars aðildarríkis samstarfsins þegar þess er nokkur kostur samkvæmt reglugerðinni. Í fyrsta lagi er rétt að taka fram að ekki er samhljómur um beitingu Dyflinnarreglugerðarinnar meðal aðildarríkjanna um það hvernig þeirri samvinnu skuli háttað. Þannig hafa ríkin á jaðrinum eins og Ítalía og Grikkland kallað eftir því um alllangt skeið að ríki norðarlega í álfunni axli aukna ábyrgð og að umsækjendum um alþjóðlega vernd verði komið fyrir í öðrum ríkjum, þannig að ábyrgðin verði dreifðari. Upphaflegur tilgangur Dyflinnarsamstarfsins var sá að aðildarríkin deildu ábyrgðinni af auknu innstreymi flóttamanna til Evrópu en ekki að útvega ríkjum tæki til að varpa henni yfir á önnur ríki hvenær sem þess er nokkur kostur, líkt og frumvarpshöfundar virðast ganga út frá. Ríki Evrópu verða öll að taka ábyrgð á meðferð umsókna um alþjóðlega vernd enda er reglugerðin byggð á slíkri samábyrgð, samanber ítrekaða tilvísun í reglugerðinni í orðið „samstaða“ (e. solidarity). Það að ætlast til þess að þau ríki sem vegna landfræðilegrar legu sinnar eru fyrsti viðkomustaður flóttafólks axli alla ábyrgð getur ekki talist tryggð við samstarf og samstöðu aðildarríkjanna í nokkrum skilningi þeirra orða.“ Samt er mjög skýrt markmið í þessu frumvarpi að stöðva það sem frumvarpshöfundar kalla „secondary movement“ og er hugtak í flóttamannarétti. En segja verður að langflestir flóttamenn sem koma hingað til lands hafi tekið þátt í einhvers konar „secondary movement“, þ.e. þeir hafi komið við í einhverju öðru aðildarríki Schengen, enda er landfræðileg lega Íslands hreinlega þannig að það er nánast ómögulegt að komast hingað til lands án þess að hafa drepið niður fæti einhvers staðar í Evrópu, líklega í Grikklandi, líklega á Ítalíu, líklega í þeim löndum þar sem aðstaða fyrir flóttamenn er hvað verst og þar sem geta ríkjanna til að sinna öllu þessu fólki er hvað minnst. Þá ætlar Ísland að leggja til akkúrat núna að auðvelda okkur að ýta út öllum sem hafa komið við einhvers staðar annars staðar í Evrópu. Þetta er samábyrgðin sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að stunda, hún sem talaði í ávarpi sínu á sunnudaginn um mikilvægi alþjóðlegs samstarfs. Ég skil bara ekki hvernig það er hægt hjá flokki sem leggur áherslu á að taka á móti fleiri flóttamönnum og sem sagði í stefnu sinni fyrir síðustu kosningar árið 2017, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að Ísland axli ábyrgð á forréttindastöðu sinni í alþjóðasamfélaginu og geri það sem í valdi þess stendur til að deila auðlegð sinni með þeim sem mest þurfa á að halda. Við megum ekki líta undan.“ Mér sýnist þingflokkur Vinstri grænna hafa litið undan þegar kom að þessu frumvarpi. Við lítum bara undan. Þetta fær að fljóta í gegn. Það fær líka að sleppa við niðurskurðarhnífinn þegar þingmál eru skorin niður vegna Covid, ekkert mál. Við gerum einhverja fyrirvara en við getum ekki útskýrt hvað þeir fyrirvarar þýða gagnvart þeirri gríðarlegu réttindaskerðingu sem flóttamenn horfa fram á núna, verði frumvarpið að lögum. Í fyrsta lagi vil ég að það komi skýrt fram að með þessu frumvarpi er verið að leggja til að afnema heimild Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála til að taka mál fólks til meðferðar sem fengið hefur dvalarleyfi sem flóttafólk í öðru Evrópuríki. Það er verið að fjarlægja alla heimild þessara stofnana til að taka þau mál til efnismeðferðar, algjörlega burt séð frá aðstæðum hvers og eins. Þetta eru allt mál, nota bene, virðulegi forseti, sem almenningur hefur skiljanlega verið mjög reiður yfir að sjá í fjölmiðlum undanfarið. Þetta eru flóttafjölskyldurnar sem átti að senda aftur til baka til Grikklands og komið var í veg fyrir vegna réttmætrar reiði almennings yfir því. Nú er verið að búa algerlega svo um hnútana að þetta verði ekkert vesen og það sé enginn tími fyrir þau til að sækja sér jafnvel samúð landsmanna til að fá að vera hérna áfram í stað þess að vera send til Grikklands. Nei, það er ekki einu sinni lengur möguleiki fyrir þau að fá málsmeðferð. Hvatinn að baki þessu kemur skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu og hvers vegna er verið að gera þetta. Með leyfi forseta: „Þá þykir tilefni til að hverfa frá þeirri framkvæmd að umsóknir einstaklinga sem þegar hafi hlotið alþjóðlega vernd séu teknar til efnislegrar meðferðar á grundvelli undantekninga 2. mgr. 36. gr. um sérstök tengsl og sérstakar ástæður.“ Það er reyndar ekkert útskýrt hver sé afsökunin fyrir þessu en ef ég ætti að giska þá væri það einmitt að flýta meðferð og koma algjörlega í veg fyrir að almenningur nái að fá samúð með flóttabörnum sem senda á til Grikklands eða Ungverjalands. Það er fyrsti áherslupunkturinn. Í öðru lagi er auðvitað vert að minnast á að þetta fortakslausa bann við því að taka til efnislegrar meðferðar mál á við um alla. Það á við um börn, gamalmenni, veikt fólk, óléttar konur - alla. Það er verið að afnema heimild til að taka mál þeirra til meðferðar vegna sérstakra ástæðna. Þetta fer þvert gegn því sem almenningur hefur kallað örvæntingarfullt eftir síðustu ár. Þess vegna skil ég ekki hvað þessari ríkisstjórn gengur til. Það má vera alveg á hreinu að það er ekkert verið að tala um að synja þessu fólki um dvalarleyfi. Það á ekki einu sinni að skoða umsóknir þess. Mér finnst líka tilefni til að víkja að öðrum athugasemdum Rauða krossins hvað varðar þessa sjálfkrafa kæru og styttingu alls málsmeðferðartíma gagnvart kæru á synjun. Rauði krossinn fer mjög ítarlega yfir hvers vegna þetta er mjög slæmt fyrir réttindi flóttamanna og raunar má hér greina mjög harða og ítarlega gagnrýni á hendur Útlendingastofnun og hlutverk hennar af hálfu Rauða krossins, eitthvað sem ég hef ekki séð áður jafn skýrt frá Rauða krossinum. Það þýðir kannski að þeim sé líka farin að þrjóta þolinmæðin með þessu endalausa bixi yfirvalda um að koma helst sem verst fram við flóttafólk. Í umsögn Rauða krossins kemur fram að samkvæmt 7. gr. frumvarpsins muni umsækjendur í málum sem falla undir 36. gr. útlendingalaga ekki eiga kost á að nýta sér núgildandi 15 daga umhugsunarfrest til ákvörðunar um kæru en í framkvæmd hafi umsækjendur gjarnan nýtt sér umræddan frest. Með leyfi forseta: „Ástæður er liggja að baki þess eru þó nokkrar. Í fyrsta lagi eru ákvarðanir Útlendingastofnunar birtar og afhentar umsækjendum á íslensku og ekki þýddar á önnur tungumál […]“ - Þó ber okkur auðvitað skylda til þess samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, en hvað um það. - „Að mati Rauða krossins er frestur til umhugsunar um kæru nauðsynlegur til þess að gefa umsækjendum tækifæri á að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunarinnar og taka upplýsta ákvörðun um næstu skref.“ Hér kemur síðan mikilvægur punktur: „Í öðru lagi hefur það því miður verið svo í framkvæmd að Útlendingastofnun vanrækir að mati Rauða krossins rannsóknarskyldu sína samkvæmt 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga og tekur ákvarðanir í málum sem rekin eru á grundvelli 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga án þess að umsækjandi hafi fengið greiningu á stöðu sinni og hugsanlegum sérþörfum líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga. Framkvæmdin sýnir að stofnunin vanrækir skyldu sína til þess að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi í málinu að um einstakling í sérstaklega viðkvæmri stöðu sé að ræða, hefur Útlendingastofnun ekki fallist á fresti til þess að umsækjendum sé gert kleift að afla slíkra gagna sjálfir. Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi. Afleiðingar þessarar vanrækslu stofnunarinnar eru alvarlegar þar sem að Útlendingastofnun metur umsækjendur almennt ekki í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. töluliðar 3. gr. útlendingalaga og það þrátt fyrir að engin rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi hafi farið fram í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga Á þetta einnig við í málum þar sem um er að ræða einstaklinga sem falla beinlínis að einhverju þeirra atriða sem talin eru upp í 6. tölulið 3. gr. útlendingalaga, svo sem fórnarlömb mansals, fólk með geðraskanir og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi og vísbendingar liggja fyrir um afleiðingar þess á viðkomandi. Vegna þessarar framkvæmdar hafa umsækjendur í sumum tilfellum þurft að nýta núgildandi umhugsunarfrest til gagnaöflunar.“ - Vegna þess að ekki sinnir Útlendingastofnun því. - „Algengt er sem dæmi að umsækjandi eigi bókaðan tíma hjá sérfræðingi á komandi dögum eða vikum en Útlendingastofnun fellst ekki á að bíða eftir því að gagna sé aflað í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga áður en ákvörðun er tekin í málinu. Hafa umsækjendur þannig þurft að nýta kærufrestinn til þess að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir á kærustigi. Hér skal einnig áréttað að úrskurður kærunefndar útlendingamála er lokaúrskurður í máli viðkomandi þar sem möguleikar umsækjenda um alþjóðlega vernd til þess að bera mál sitt undir dómstóla hafa verið takmarkaðir verulega.“ Þannig að þetta er lengri vegferð sem við erum að tala um. Það er auðvitað búið að takmarka réttindi flóttamanna verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar og þeirrar sem var á undan. Það er mjög skýr stefna hjá Sjálfstæðisflokknum. Mér finnst frekar óhuggulegt að sjá hvað stefnan er allt í einu orðin gagnsæ hjá Vinstri grænum.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vitnaði alloft í meira en ársgamla umsókn frá Rauða krossi Íslands þar sem allar tilvísanirnar í greinar frumvarpsins eru eins og þær voru 2019. Er hér ekki um sama frumvarp að ræða og hafa orðið ýmsar breytingar á frumvarpinu síðan, m.a. hafa ákvæði sem hún vísaði til í upphafi ræðu sinnar um Dyflinnarmál breyst. Ég ítreka, af því að það kemur mjög óskýrt fram hjá hv. þingmanni, að enginn er sendur til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Við erum einmitt að taka við umsækjendum um alþjóðlega vernd frá þessum stöðum og veita fólki frá þeim ríkjum vernd hér norðarlega í álfunni. Við gerum það með því að endursenda ekki fólk til Grikklands á forsendum Dyflinnarreglugerðarinnar. Dyflinnarsamstarfið er samstarf Evrópuríkja um að eitt ríki beri ábyrgð á umsókn í einu ríki og er hluti af því alþjóðlega samstarfi sem við erum í. En umræðan innan Evrópusambandsins hefur verið mikil um að komast að sameiginlegri niðurstöðu um það hvernig þetta kerfi eigi að líta út til framtíðar, og breyta því þannig að ábyrgðin verði dreifðari en nú er. Líka má nefna að margir og fleiri en áður koma hér og gera Ísland að sínu fyrsta stoppi með umsóknum. Þeim umsóknum hefur fjölgað verulega og fara þær beint í efnismeðferð. Það sjáum við ef við skoðum til að mynda tölurnar frá 2019. Síðan segir hv. þingmaður að þetta hafi í för með sér ótrúlega stórar breytingar á stöðu hælisleitenda. Það er rangt því að flestir sem hafa vernd í öðru ríki fá neikvæða niðurstöðu enda er kerfið ekki útbúið fyrir þá sem eru nú þegar með vernd heldur fyrir þá sem þurfa að fá vernd.
Virðulegi forseti. Ég má til með að leiðrétta hæstv. ráðherra: Ég talaði ekki um hælisleitendur, ég talaði um flóttamenn og er töluverður munur þar á. Við erum að tala um fólk sem hefur fengið viðurkennda stöðu flóttamanns og það er vissulega verið að gera verulegar breytingar á réttarstöðu þess fólks hér. Ég vitna aftur í frumvarpið, með leyfi forseta: „Þá þykir tilefni til að hverfa frá þeirri framkvæmd að umsóknir einstaklinga sem þegar hafi hlotið alþjóðlega vernd séu teknar til efnislegrar meðferðar á grundvelli undantekninga 2. mgr. 36. gr. um sérstök tengsl og sérstakar ástæður.“ Þetta hefur gríðarlega mikil áhrif á réttarstöðu þessa fólks. Og þarna er ég að tala um flóttamenn, ekki hælisleitendur, hæstv. dómsmálaráðherra. Ég óska eftir því að fá nánari skýringar á því hvað það er nákvæmlega sem ég fór rangt með í máli mínu vegna þess að ég ræddi um breytingarnar á 36. gr. í samhengi við umsögn Rauða krossins, sem ég fæ ekki séð að hafi tekið neinum breytingum. Ég ræddi um afnám 15 daga umhugsunarfrests sem flóttamenn hafa. Ég ræddi um þann grundvallarmisskilning sem hæstv. dómsmálaráðherra og dómsmálaráðuneytið virðast hafa gagnvart því hvert markmið Dyflinnarreglugerðarinnar sé. Ég fæ ekki séð að sá misskilningur hafi verið leiðréttur eða sú sýn að Dyflinnarreglugerðin geri okkur einhvern veginn skyldug til þess að henda sem flestu fólki úr landi á sem skilvirkastan hátt.
Forseti. Það sem ekki fylgdi með í lestrinum um Dyflinnarmálin hjá hv. þingmanni var hvaða breytingar hún var að tala um í frumvarpinu sem fælu í sér þær breytingar á Dyflinnarmálum sem hún margítrekaði hér. En til að bregðast við varðandi sjálfkrafa kærur er gengið út frá því að allir fái endurskoðun á sínu máli. Enn eru fyrirvarar stjórnsýslulaga, þ.e. ef afsakanlegar ástæður eða veigamiklar ástæður liggja fyrir því að ekki sé hægt að skila því innan 14 daga. En það breytir ekki framkvæmdinni með neinum hætti nema það styttir málsmeðferðartíma og eykur skilvirkni, en skerðir ekki réttarvernd aðila máls. Ekki er farin sú leið að stytta kærufrest, sem hefði verið hin leiðin sem hægt hefði verið að fara til að reyna að stytta heildarmálsmeðferðartíma. En þá hefðu verið gerðar auknar kröfur til umsækjenda þar sem umhugsunarfrestur hefði verið styttur. Ekki var farið í að stytta kærufrestinn heldur var ákveðið að hafa sjálfkrafa kæru. Með því eru þó lagðar auknar kröfur á stjórnvöld þar sem mikill meiri hluti er kærður. Það kemur líka í veg fyrir að það farist fyrir að mál verði kærð eins og gerst hefur í kerfinu. Síðan ítreka ég að það verður að gera greinarmun á þeim fjölmörgu málum sem koma hér og verða fyrstu umsóknarmálin, og aðilum sem fá þá efnismeðferð. Síðan eru það verndarmálin, eins og við erum farin að kalla þau, fólk sem komið er með vernd í öðru ríki. Ég tel eindregið að við eigum að skoða aðrar leiðir til að bjóða fólk velkomið hingað sem er með vernd í öðru ríki, m.a. að liðka fyrir atvinnuleyfum. Það er ekkert ríki í kringum okkur í Evrópu sem hætt hefur endursendingum á einstaklingum með vernd í öðru Evrópuríki og hafa þau mál að miklum meiri hluta fengið neikvæða niðurstöðu í kerfinu. Það er það mat sem ég hef vísað til í 42. gr. sem byggist á 3. gr. mannréttindasáttmálans sem er í lögunum í dag.
Virðulegur forseti. Mér er minnisstætt að þýsk stjórnvöld tóku sig til og sóttu 500 flóttabörn til Grikklands vegna ástandsins núna þannig að samheldnin er misjöfn. Að fólk hafi fengið alþjóðlega vernd á stöðum eins og Ungverjalandi, Grikklandi og víðar í álfunni þýðir ekki að það njóti mannréttinda þar til jafns við aðra, það hefur verið margstaðfest. En hæstv. ráðherra hreykir sér af því að hún sé ekki að senda fólk aftur til Grikklands sem hefur opna umsókn hjá grískum yfirvöldum, en finnst allt í lagi að fólk sem komið er hingað til lands, vegna þess að það eru áhrifin sem þetta frumvarp mun hafa, fólk sem á jafnvel alvarlega langveik börn, er sjálft mjög veikt fyrir, sé endursent til Grikklands vegna þess að við megum það. Það er það sem þessi breyting felur í sér. Það er það sem ég er að gagnrýna hér. Það er grundvallarmálefnaágreiningurinn á milli mín og hæstv. ráðherra; mér finnst það ekki í lagi, bara ekki nándar nærri. Mér finnst það mjög ómannúðlegt og mér finnst það stappa nærri því að rífa borgararéttindi af flóttafólki. En hæstv. ráðherra vill passa að það endurtaki sig ekki að fólk fái vernd sem nú hefur fengið endurupptöku, hún vill passa að flóttabörn frá Grikklandi fái ekki það mikla samúð hér að stjórnvöld neyðist til að koma með einhverja skítareddingu til að leyfa þeim að vera hérna. Nú á að taka af allan vafa. Þessi börn mega ekki vera hérna og það má enginn skoða hvort þau megi vera hérna. Það á bara algjörlega koma í veg fyrir það. Þetta eru viðbrögð við því að almenningi fannst það algerlega óboðlegt að senda flóttafjölskyldur aftur til Grikklands þótt þær hefði fengið vernd þar. Þar erum við hæstv. ráðherra greinilega ósammála.