Virðulegi forseti. Ég get ekki tekið undir með hv. þingmanni þegar því er lýst hvernig haldið hefur verið á þessum málaflokki í tíð núverandi dómsmálaráðherra, en það er kannski aðeins önnur umræða. Hér erum við í umræðu um fjármálaáætlunina og þar koma vissulega fram stefnumál ráðherrans. Þegar við horfum á þá fjármuni sem gert er ráð fyrir að renni til málefnasviðsins sem snertir hælisleitendur hefur verulega stór hluti þess fjármagns sem farið hefur til þess málaflokks á undanförnum árum haft með langan málsmeðferðartíma að gera. Ég verð að segja það sem mína skoðun að það er ekki mikil mannúð í því að draga hælisleitendur eða aðra umsækjendur um alþjóðlega vernd lengi á svörum og haga stjórnsýslunni með þeim hætti að fólk standi jafnvel frammi fyrir brottvísun að liðnum, segjum allt að tveimur árum, eins og átti við í sumum tilvikum. Þannig að ég vil lýsa mikilli ánægju með þann árangur sem fengist hefur í því að stytta málsmeðferðartíma. Það hefur skilað okkur á þann stað að málsmeðferðartíminn fór úr þremur mánuðum, eins og hann stóð á fyrsta ársfjórðungi 2017, niður í um einn mánuð á þriðja ársfjórðungi síðasta árs. Í lok árs var málsmeðferðartíminn kominn niður í þrjá mánuði. Auðvitað hefur það áhrif á þá fjárbindingu sem er í þessum málaflokki. Ég ætla að fullyrða það hér að ekki er verið að ganga á þau mannréttindi sem hér er haldið fram að verið sé að gera.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð nú að segja að ég er engu nær varðandi þá málaflokka sem fjallað er um, sér í lagi málefni erlendra borgara sem hér óska dvalar. Það er nefnilega rétt að upplýsa að hæstv. ráðherra um að útlendingamál eiga við um fleiri en bara þá sem leita hér verndar. Útlendingamál varða ung börn erlendra foreldra sem fædd eru hér á landi, ung börn sem fædd eru úti í heimi og koma hingað með foreldrum sínum, ungt fólk í námi, eldra fólk sem kemur hingað og vill sameinast fjölskyldum sínum seint á lífsleiðinni, iðnnema, starfsnema, doktorsnema, íþróttahetjur og farandverkamenn. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er ekki einu orði vikið að þessum fjölmenna hópi. Ekkert er fjallað um hvernig ráðherra málaflokksins ætlar að veita þeim góða þjónustu sem hingað koma og hér vilja búa. Það eru nefnilega ekki mínar lýsingar, ráðherra, sem ég var að vitna í, heldur lýsingar úr fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þegar aðrir málaflokkar á þessu málefnasviði eru skoðaðir er eitt markmiða í öllum tilvikum sagt vera að gera þjónustukönnun til að fylgjast með ánægju viðskiptavina og hvernig bregðast megi við ef á bjátar, nema í einum málaflokki. Og í hvaða flokki skyldi það nú vera? Einmitt hjá þeim viðskiptavinum sem þurfa að leita til Útlendingastofnunar. Þar þarf ekki að kanna hvernig þjónustustigið er. Er það tilviljun, herra forseti? Ég er ekki viss um það. Málsmeðferð á líka við um þá sem, hingað koma og óska eftir dvalarleyfi. Íslenska ríkið þarf ekki að borga eina krónu fyrir þá einstaklinga sem hér bíða mánuðum og jafnvel árum saman, lítil börn án þjónustu, á meðan Útlendingastofnun er að afgreiða umsókn þeirra. Að lokum, af því að klukkan er orðin margt og ég vil ekki þreyta hæstv. ráðherra frekar, vil ég spyrja: Er hið miður vinalega viðhorf hæstv. dómsmálaráðherra til þessa hóps í samfélaginu ráðherranum að skapi? [[Forseti hringir.]]Var honum kunnugt um það áður en ræða mín hófst að ekkert er [[Forseti hringir.]]fjallað um þá útlendinga sem hingað koma [[Forseti hringir.]]einfaldlega vegna dvalarleyfis og sækja um dvalarleyfi?
Virðulegi forseti. Ég skildi það þannig að orðunum varðandi útlendingamálin hefði fyrst og fremst verið beint að þeim sem hér sækja vernd. En auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að þetta er fjölbreyttur hópur og margir sem óska einfaldlega eftir dvalarleyfi í landinu. Það er ekki æskileg staða í meðferð þeirrar stofnunar sem hér á undir ef það tekur marga mánuði að fá botn í þau mál, en þar er samt sem áður í mun minna mæli um matskennd atriði að ræða en oft á við í rannsókn þeirra mála sem varða þá er sækjast eftir alþjóðlegri vernd. Þar getur oft og tíðum reynt á fjölmörg erfið atriði við úrlausn mála t.d. þegar um er að ræða vegabréfalausa einstaklinga og þegar reynir mjög á sönnun um einstök atriði og annað þess háttar, vafi leikur á um aldur viðkomandi o.s.frv. Þegar um er að ræða dvalarleyfi eða fólk sem kemur hingað í atvinnuleit erum við með þó nokkuð skýrari reglur og ætti í minna mæli að reyna á matskennd atriði. Af þeim sökum finnst mér engin ástæða til þess að í stjórnkerfinu byggist upp margra mánaða langir biðlistar. Það ættu að vera erindi sem auðveldara væri að taka afstöðu til.
Hæstv. forseti. Ég þakka staðgengli dómsmálaráðherra, hæstv. fjármálaráðherra, fyrir að vera hér með okkur. Ég vona að ég hafi tekið rétt eftir að ráðherra hæstv. sagði hér áðan að á tímabilinu færu til málaflokks 9, þ.e. dóms- og almanna- og réttaröryggis, 18,2 milljarðar á þessu tilgreinda tímabili, fimm ár. Síðan sundurliðaði ráðherrann: 14 milljarðar í þyrlur, 3,5 í hert landamæraeftirlit og 7,5 milljarður í eflingu löggæslu. Þessar þrjár tölur eru 25 milljarðar en ekki 18,2, þannig ég bið ráðherrann um að segja mér hvort ég hafi tekið rangt eftir, hvort þetta sé einhver misskilningur. Mig langaði hins vegar að fara yfir það sem talað er um í löggæslukaflanum, að almenn löggæsla um allt land hafi milli 2014 og 2018 verið efld með 15 nýjum stöðugildum sem er, nota bene, þrír sólarhringsmenn á öllu landinu, 15 stöðugildi. Einnig er talað um, og það er mjög lofsvert, þessar 237 milljónir, sem skiptast niður á öll lögregluembætti, til eflingar lögreglunnar vegna kynferðisafbrota. Það er mjög lofsvert, en það kemur ekkert fram um að ákæruendinn á þessum sömu málum hafi verið styrktur að sama skapi. Mig langar að spyrja aðeins út í það. Síðan segir hér, og ég er enn að bögglast með þá peningaupphæð sem um er rætt: „Ráðist verður í átak við nýliðun hjá lögreglunni.“ Nú spyr ég: Fyrir hvaða peninga? Vegna þess að það er ljóst að bara á höfuðborgarsvæðinu vantar 88 lögreglumenn. Samkvæmt aldursgreiningu sem fram kom í svari á Alþingi árið 2016 kemur í ljós að u.þ.b. 20% lögreglumanna muni hætta á þessu tilgreinda tímabili, það eru um 140 manns. Lögregluskólinn er að „framleiða“ 40 nemendur þetta árið og 60 árið eftir það. [[Forseti hringir.]]Nú spyr ég: Hvaða átak er um nýliðun og hvernig, hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Það sem ég vísa fyrst og fremst til í þessu efni er að í áætluninni fer rétt tæpur 1 milljarður kr. á ári óskiptur í málefni löggæslunnar, Landhelgisgæslunnar og fangelsismál. Það eru um 4 milljarðar á áætlunartímabilinu, sem gefur ráðuneytinu töluvert mikið svigrúm til þess að ráðast í styrkingu löggæslunnar á áætlunartímabilinu. Hér ber þess sömuleiðis að geta að á undanförnum árum höfum við aukið framlög til löggæslunnar um rétt um 34%, eða sem nemur rúmum 2 milljörðum að raungildi. Þeim fjármunum hefur verið varið til ýmissa verkefna, t.d. til að mæta auknu álagi við landamæri í Keflavík, til fjölgunar lögreglumanna á landsvísu, en sömuleiðis til endurnýjunar á búnaði og tækjum. Við höfðum á þremur árum, fram til byrjunar síðasta árs, fjölgað lögreglumönnum um tæplega 30, frá 2014–2017. Þegar fjöldi faglærðra lögreglumanna var mestur, árið 2007, voru lögreglumenn um 60 fleiri. Þar þarf maður að taka með í reikninginn að héraðslögreglumenn og afleysingamenn hafa áhrif á þessar brúttótölur. Þetta er umræða sem við höfum oft tekið í þingsal um að áður hafi lögreglumenn í landinu verið fleiri. Það sem eftir situr er að í þessari áætlun er gert ráð fyrir [[Forseti hringir.]]óskiptu fjárframlagi sem getur nýst til þess að efla löggæsluna og þar er m.a. verið að horfa til þess að auka eftirlit úti á vegum.
Hæstv. forseti. Milljarðurinn sem hæstv. ráðherra talar um hér dugar fyrir þeim 88 löggæslumönnum sem vantar í Reykjavík einni, á höfuðborgarsvæðinu einu. Hvað á þá að gera fyrir landsbyggðina? Hverjir eiga að fara út á vegina? Eða á kannski ekkert að bæta þessum 88 við þá sem vantar hér á höfuðborgarsvæðinu? Verður höfuðborgarsvæðið enn svelt og menn sendir til umferðareftirlits, sem ég viðurkenni náttúrlega að er mjög mikilvægt? Á bls. 109 kemur líka fram, með leyfi hæstv. forseta, og nú bið ég hæstv. ráðherra að leiðrétta mig aftur ef ég fer rangt með: „Í samstarfi lögreglunnar við tollgæsluna er nú unnið að úrbótum á greiningu farþegaumferðar til landsins með uppsetningu nýs móttökukerfis fyrir farþegaupplýsingar og uppsetningu fleiri sjálfvirkra landamærahliða.“ Þetta er eini staðurinn í áætluninni þar sem ég sé minnst á tollgæslu. Ég ætla að misnota aðstöðu mína, þar sem hæstv. fjármálaráðherra er náttúrlega fjármálaráðherra auk þess að vera starfandi dómsmálaráðherra í kvöld, og spyrja hann vegna þess að við áttum hér samtal um daginn um tollgæsluna: Hvar er aukningin til tollgæslunnar sem hann talaði um í þeirri umræðu og sagði að væri umtalsverð? Ég kannast við að tollgæslan fékk á sínum tíma, líklega árið 2016, um 90 millj. kr. árlega til þess að bæta við fólki hjá sér, sem dugar hugsanlega fyrir e.t.v. 10 tollvörðum, ef ég reikna rétt, sem eru, nota bene, tveir sólarhringsmenn. Nú langar mig til þess að spyrja um þá styrkingu og um frekara samstarf lögreglu og tollgæslu, því að við tókum líka „debat“ um daginn varðandi fíkniefnahundarekstur o.s.frv. Mig langar til þess að heyra frá hæstv. ráðherra hvað er fram undan í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég átti hér ágætisumræðu við hv. þingmann um tollgæslumálin sérstaklega fyrir nokkrum dögum síðan. Þar fórum við yfir þá fjölgun sem nú þegar hefur orðið í tollgæslunni. Það er hins vegar mikilvægt þegar við skoðum þá þætti að horfa til þess hvernig löggæslan, landamæravarslan og hrein tollgæsla þurfa að spila saman. Við höfum þurft að auka mjög verulega í og umfram það sem við höfum séð fyrir við afgreiðslu fjárlaga, t.d. í landamæravörslu í Keflavík. Það hefur nánast verið árvisst að við höfum vanmetið þörfina til þess að styðja við starfsemina þar. Varðandi það sem fram undan er á sviði tollamálanna sérstaklega vil ég bara ítreka það sem fram kom í umræðu okkar um daginn að þar þurfum við að leita leiða til þess að auka skilvirkni og hagkvæmni m.a. með alþjóðlegu samstarfi. Við þurfum að efla tæknibúnað og getu til greiningar vegna þess að það mun skila betri tollgæslu með betri niðurstöðu í tolleftirlitinu og auka sömuleiðis hagkvæmni í rekstrinum. Þess vegna ber að varast að einblína um of á fjölda tollvarða. Hér koma líka til sögunnar önnur úrræði eins og leitarhundar og aðrir slíkir þættir. Staðreyndin er sú að allt umhverfi tollgæslunnar er að gerbreytast. Þar höfum við [[Forseti hringir.]]á undanförnum árum notið mjög góðs af því að eiga í alþjóðlegu samstarfi og deila reynslu og læra [[Forseti hringir.]]af öðrum.
Herra forseti. Málefnasviðin sem heyra undir hæstv. dómsmálaráðherra eru að stofninum til þrjú, eða tæplega þrjú. Ég ætla aðeins að einbeita mér að tveimur þeirra og byrja á málefnasviði 10, sem fjallar um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýslu dómsmálaráðuneytisins. Þar undir falla málefni Persónuverndar, trúmál, sýslumenn, stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins og útlendingamál. Mig langar að fókusera á það síðastnefnda. Eins og hæstv. ráðherra er kunnugt um kemur fram í texta tillögunnar að undanfarna mánuði hafi þeim sem sóttu um alþjóðlega vernd heldur fækkað miðað við það sem var mánuðina þar á undan, og gefið í skyn að hægt sé að gera ráð fyrir að það haldi eitthvað áfram, eða að það megi kannski ætla það. Ég hef hins vegar dálitlar áhyggjur af því, af því að í áætluninni er í rauninni ekki gert ráð fyrir neinni hækkun á þessu málefnasviði, eða mjög litlu, á tímabilinu. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé þá ekki mögulegt og líklegt að komi til þess á tímabili áætlunar að það hald manna breytist. Ég vil í því sambandi minna hv. þingmenn á að við höfum staðið frammi fyrir gríðarlegri aukningu á fyrri hluta síðasta árs þar sem töluverð hækkun varð á fjárframlögum vegna þess. Er þá ekki á hreinu að við munum bregðast við því í endurskoðun á fjármálaáætluninni? Telur ráðherrann að þar sé svigrúm til að bregðast við slíkum breytingum?
Virðulegi forseti. Ég held við getum sagt um þennan málaflokk að um hann ríkir alltaf töluvert mikil óvissa. Ég hef rakið að við höfum á undanförnum árum oft vanmetið þörfina fyrir fjármagn til þess að þjónusta þá starfsemi sem þar fer fram. Mig langar aðeins að nefna nokkrar tölur sem skipta máli varðandi fjárþörfina í málefnum flóttamanna eða hælisleitenda. Við höfum breytt lögum og reglum. Mér finnst hafa verið ágætissamstaða um það í þinginu að við þyrftum að taka sérstaklega á því sem skilgreint hefur verið sem tilhæfulausar hælisleitanir. Staðan var sú á haustmánuðum 2016 að 84% heildarfjölda umsókna um alþjóðlega vernd féll í flokkinn tilhæfulausar umsóknir - 84% allra umsókna. Það var á haustmánuðum 2016. Núna í mars á þessu ári hafði það hlutfall farið úr 84% niður í 18%. Þegar flest var nýttu 820 manns sér þjónustu í búsetuúrræðum á vegum Útlendingastofnunar. Það var í september 2016, þá var það hlutfall var í hámarki. Þeim hefur nú fækkað um tæplega 400 manns á síðasta rúma árinu. Það sýnir okkur að verulega mikil breyting er að verða í samsetningu umsókna. Þær breytingar sem við höfum gert á lögum skila nú tilætluðum árangri. Bæði fellur hlutfall þessara umsókna nú mjög skarpt og þau úrræði sem stjórnvöld hafa nú hafa leitt til þess að við erum með mun færri í [[Forseti hringir.]]búsetuúrræðunum. Það hefur áhrif á fjárþörfina í fjármálaáætluninni.
Herra forseti. Í seinni ræðu minni langar mig að tala um hinn aðalmálaflokkinn, hin málefnasviðin, þ.e. nr. 9, en þar er fjallað um almanna- og réttaröryggi. Þar er m.a. talað um, og er ástæða til að fagna því, að fjárfesta eigi í þyrlum þannig að björgunarmálum verði komið í skikkanlegt horf. Það er mikið gleðiefni fyrir alla. Þar er einnig talað um það átak sem gert hefur verið í fjárstreymi til kynferðisbrotamála og meðferð á þeim og ráðningu starfsmanna í þann málaflokk, sem er afar mikilvægt og er ástæða til að fagna því einnig. Mig langar hins vegar að eiga orðastað við hæstv. ráðherra varðandi hvort hann telji að nýlega samþykkt breyting á almennum hegningarlögum um skilgreiningu á nauðgunum, sem ákveðin var hér í þinginu í mikilli samstöðu, muni með einhverju móti geta haft áhrif á þá fjárþörf sem málaflokkurinn hefur. Verður ekki örugglega brugðist við því? Verður svigrúm til þess? Einnig vil ég spyrja hvort það muni ekki mögulega gerast þegar við tökum næstu skref í þessum efnum, sem ég tel að eigi að vera að taka á mansalsmálum af myndugleik - að þegar við förum í þá vegferð hvort áætlunin veiti þá það svigrúm sem þarf til þess að bregðast við þannig að þingmenn og landsmenn allir geti verið sáttir við það.
Virðulegi forseti. Varðandi kynferðisbrotamálin vil ég nefna það sérstaklega að þessi nýlega lagabreyting tel ég að hafi verið framfaraskref til frekari skýringar, en það er algerlega ómögulegt að segja til um hvort lagabreytingin muni kalla á aukin umsvif hjá lögreglunni, að kærum muni fjölga eða að þeim málum sem rata í ákæruferli muni fjölga. Um það getum við ekkert sagt á þessu stigi máls. Hins vegar er það svo að hér í þessari fjármálaáætlun er verið að fjármagna aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota sem kynnt var í febrúarmánuði af dómsmálaráðherra. Eins og þar kom fram hefur hún verið unnin af samráðshópi fulltrúa frá ríkissaksóknara, héraðssaksóknurum, lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og fleiri aðilum, svo sem dómstólaráði. Hún er fjármögnuð út tímabil fjármálaáætlunarinnar. Hér er verið að auka fjárveitingar til þess að bæta við stöðugildum hjá lögreglunni og hjá héraðssaksóknara. Fjármagn til endurmenntunar er aukið og eins fjármagn til að bæta rannsóknabúnað og verklagsreglur hjá lögreglunni o.s.frv. Hér er sömuleiðis lögð áhersla á að stytta málsmeðferðartíma, setja þessi brot í sérstakan forgang í réttarvörslukerfinu. Ég hef væntingar um að árangurinn af því sé í raun og veru í stöðugu endurmati þannig að við getum tryggt að það fjármagn sem áætlað hefur verið í þessari áætlun muni nýtast með sem allra bestum hætti. Ég er því miður að renna út á tíma með hina spurninguna.
Virðulegi forseti. Í ljósi #metoo-umræðunnar, sem fór ekki fram hjá neinum í aðdraganda síðustu Alþingiskosninga, langar mig að spyrja um fullyrðingu sem fram kemur í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins hefur verið samþykkt og fjármögnuð …“ Dómsmálaráðherra hefur orðið tíðrætt um þessa aðgerðaáætlun og því þykir mér skorta á að tekið sé skýrt fram að hvaða leyti hún sé fjármögnuð. Í aðgerðaáætluninni eru mörg verkefni nefnd og má þar nefna að fara þarf í innviðauppbyggingu lögreglunnar almennt og eins má gera ráð fyrir að það vanti upp á sérhæfingu hvað varðar meðferð kynferðisafbrotamála. Auk þess þarf að byggja upp ákæruvaldið. Má þar helst nefna að stytta þarf málsmeðferðartíma hjá saksóknara. Mörg verkefni liggja fyrir til þess að tryggja almennt réttaröryggi. Margir þættir hafa ekki hlotið nægilegt fjármagn síðustu ár og er því langt í land með að löggæslan og ákæruvaldið geti talist að fullu fjármögnuð. Það sem ég hnýt um varðandi málaflokkinn er að gert er ráð fyrir kaupum á þremur nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna. Auk þess er gert ráð fyrir auknu fjármagni til landamæravörslu. Vissulega eru þetta mikilvæg mál, en það vekur upp spurningar varðandi forgangsröðun ríkisstjórnarinnar hvað aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota varðar. Ég spyr því: Hversu mikið fjármagn mun fara í að fjármagna téða aðgerðaáætlun? Er hún að fullu fjármögnuð í fjármálaáætlun? Er gert ráð fyrir sértækum aðgerðum til þess að takast á við slæma stöðu brotaþola kynferðisofbeldis?
Virðulegi forseti. Ég get tiltekið hér nokkur dæmi um með hvaða hætti er verið að fjármagna þessa aðgerðaáætlun. Í fyrsta lagi er rétt tæpum 240 milljónum varið til að bæta við stöðugildum hjá lögreglunni. Sömuleiðis 50 milljónum til héraðssaksóknara. Við setjum um 40 milljónir samkvæmt áætluninni í að auka endurmenntun, bæta rannsóknabúnað og endurskoða verklagsreglur hjá lögreglunni. Sömuleiðis hefur verið ráðinn sérfræðingur í dómsmálaráðuneytið til þess að sjá um framkvæmd þessarar áætlunar. Alls var bætt við um 15 stöðugildum hjá lögregluembættum landsins, þar af sex hér á höfuðborgarsvæðinu, tvö embætti fengu tvö stöðugildi og síðan eitt stöðugildi hjá öðrum embættum. Með því er undirstrikað að áherslurnar séu samræmdar á landsvísu varðandi meðferð kynferðisbrota. Það er sérstakt markmið samkvæmt áætluninni að öll lögregluembættin séu í stakk búin til þess að sinna rannsókn og meðferð þessara mála. Eins og ég kom aðeins inn á í minni fyrri ræðu er það áhersluatriði í kynferðisbrotamálunum að stytta málsmeðferðartímann, að þau fái forgang í réttarvörslukerfinu, að skilgreina betur hlutverk réttargæslumanns brotaþola og síðast en ekki síst að reyna að nýta betur rafræna stjórnsýslu til þess að koma í veg fyrir tafir og auka skilvirkni í meðferð mála.
Takk fyrir þetta. Þetta voru allt tölur sem ég var búin að sjá í fjármálaáætluninni sem þú telur hér upp. Það liggur fyrir að lögreglan og löggæslan á Íslandi hefur verið undirfjármögnuð þó nokkuð lengi. Einnig er tekið fram í fjármálaáætluninni að veita eigi aukið fjármagn til að takast á við skipulagða brotastarfsemi og alvarleg ofbeldisbrot, ef ég man það rétt. Ég er því að reyna að fá svar varðandi það fé sem ætlað er í að fjármagna þessa aðgerðaáætlun. Er tiltekið fjármagn hugsað til þess að takast á við þessi vandamál, sem liggja bæði innan löggæslunnar og náttúrlega líka innan dómstólakerfisins? Það hefur líka verið langur málsmeðferðartími í dómstólakerfinu, ekki bara hvað varðar kynferðisafbrotamál, heldur er almennt langur málsmeðferðartími þar. Mögulega vantar upp á sérhæfingu þar, en það hlýtur líka að vanta endurmenntun og starfsfólk. Það sem ég er að reyna að fá svar við er hvort hér sé sérstaklega eyrnamerkt fjármagn til að takast á við þetta vandamál.
Ég hef farið aðeins yfir það hvernig við deilum þessu aukna fjármagni niður á einstök verkefni og hefur hv. þingmaður vikið að því að það sé sömuleiðis gert í áætlunargreinargerðinni í fjármálaáætluninni. Ef við horfum á það eftir árum þá safnast það upp í 2,4 milljarða sem ætlaðir eru í bætta meðferð vegna kynferðisbrota. Það kemur síðan niður hjá ólíkum embættum. Við erum fyrst og fremst að tala um að fjölga hjá lögreglunni, fjölga þeim sem eru sérhæfðir og geta þá einbeitt sér í störfum sínum að þeim málaflokki. Síðan erum við sömuleiðis annars staðar í kerfinu að búa okkur undir að geta tekið á móti brotaþolum. Þá er ég að vísa t.d. til heilbrigðiskerfisins. Hv. þingmaður vísar til þess að löggæslan hafi almennt verið undirfjármögnuð, en við setjum að auki óskipt fjármagn inn í löggæsluna, eins og ég hef áður vikið að í kvöld. Sá liður tekur reyndar líka utan um landhelgisgæslu og fangelsismál. Alls eru það 4 milljarðar á áætlunartímabilinu. Þegar þetta tvennt er lagt saman, þessir 2,4 milljarðar og svo aftur 4 milljarðar, held ég að við getum haldið því fram með nokkuð sterkum rökum að við höfum ekki aðeins gefið okkur tíma á undanförnum misserum og árum til þess að fullgera aðgerðaáætlun, heldur hefur hún nú verið kynnt og fylgt eftir í þessari fjármálaáætlun þannig að það er brotið niður á hin ólíku embætti hvernig við ætlum að fullfjármagna hana.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. starfandi dómsmálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, hans innlegg í umræðu um ábyrgðarsvið dómsmálaráðuneytisins sem við fjöllum um í ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Fyrst vil ég koma inn á málefnasvið 9 sem snýr að almanna- og réttaröryggi. Þar er fjallað um fjárfestingu í þremur nýjum þyrlum sem koma til með að efla Gæsluna og væntanlega fylgir aukin hagkvæmni og öryggi í rekstri. Það er ánægjulegt og vert að taka fram í þessari umræðu, en ég vil þó víkja að því málefnasviði sem fjallar um dómstólana. Það er ekki stærsti útgjaldaliðurinn ef við tökum öll þessi þrjú svið en þetta eru liðlega 3 milljarðar á ári út tímabilið. Þó var veruleg aukning í fjárlögum fyrir árið 2018 sem fór í endurskipulagningu á dómskerfinu eins og við þekkjum, en þar var m.a. lögð áhersla á ávinning af nýju millidómstigi, að kostnaður við dómskerfið vaxi ekki umfram þennan ávinning. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig hann sjái að skilvirkni og nýting fjármuna verði tryggð.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi þyrlurnar, það er gríðarlega mikið gleðiefni að nú sjáum við fyrir þann tíma sem við erum með það mál á dagskrá og við förum að hrinda því í framkvæmd. Það styttist í að við getum boðið út og gert samninga og það verður að segjast alveg eins og er að þegar svona mál hafa komist á dagskrá í fjármálaáætlun eða í almenna umræðu eru þau orðin hluti af veruleikanum og þá fara menn bara að biðja um næsta mál, en þetta er mál sem við eigum enn eftir að klára. Þetta er engin smáfjárfesting, þetta eru nokkrar þyrlur og hver og ein sem sagt upp á einhverja milljarða. Ég fagna þessu af tveimur ástæðum, annars vegar vegna þess að ég hef haft þá trú að við förum ekki vel með fé með því að leigja þyrlur eins og við höfum reynst þurfa að gera á undanförnum árum og hins vegar vegna þeirra framfara sem verða í störfum Landhelgisgæslunnar við það að fá nýjustu tækni í sína þjónustu. Varðandi dómstólana er það mikið aðalatriði að létta álagi af Hæstarétti með nýja dómstiginu, að við getum fengið skjótari niðurstöðu í þessi einfaldari mál en séum ekki að drekkja æðsta dómstiginu í allra handa málum eins og hefur verið þegar við höfum einungis haft einn áfrýjunardómstól. Ég er algjörlega sannfærður um að þessi breyting sem hefur í öllum aðalatriðum notið gríðarlega mikils stuðnings frá upphafi muni reynast vel og auka tiltrú á dómskerfinu í landinu. Hér var vikið að því að við værum ekki mjög mikið að auka við framlög [[Forseti hringir.]]til rekstrar á dómstiginu í fjármálaáætluninni en aðalatriðið sem hv. þingmaður kom inn á er að við höfum einmitt nýgert það út af þessu nýja dómstigi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og tek undir með hæstv. ráðherra. Þyrlukaupin eru mikið fagnaðarefni og augljóst að þau munu efla Gæsluna verulega og allt rekstraröryggi, fyrir utan það að eiga þyrlurnar frekar en að leigja tvær af þremur sem fyrir eru. Varðandi dómstigin er mikilvægt að nýta betur fjármunina en ekkert síður að bæta þjónustuna, ég tek undir það. Hér er eitt málefnasvið sem ég hef ekki komið inn á en það felur í sér persónuvernd og trúmál. Þar eru sýslumenn, stjórnsýsla dómsmálaráðuneytis og útlendingamálin. Ég ætla að spyrja um sýslumenn vegna þess að rekstrargrundvöllur sýslumannsembætta hefur breyst í þessu breytta umhverfi og hér eru fyrirhugaðar rafrænar þinglýsingar. Hvernig miðar því verkefni og hvernig sér ráðherrann fyrir sér þróun varðandi sýslumenn? Varðandi málaflokkinn Útlendingastofnun liggur fyrir að aukna fjármuni þurfi til persónuverndar í ljósi gildistöku Evrópureglugerðar af því að það eru ekki neinar breytingar á útgjöldum í málaflokknum í heild en augljóslega þarf að bæta í varðandi persónuverndina, [[Forseti hringir.]]geri ég ráð fyrir. Að hluta til kom þetta fram í svari við spurningu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar en ég vildi gjarnan heyra aðeins frekar um þetta því að það þarf augljóslega meiri fjármuni í persónuverndina.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um sýslumenn. Við höfum fækkað þeim embættum, styrkt þau og eflt. Rafræn stjórnsýsla mun hafa veruleg áhrif á sýslumannsembættin og við vonumst til þess að ná árangri við að auka við rafrænar þinglýsingar á komandi árum. Reyndar eru ótrúlega spennandi hlutir að gerast þar í alþjóðlegu samhengi á sama tíma, samanber það sem við sjáum gerast í umræðu í tengslum við „blockchain“ og þá möguleika sem kunna að vera að opnast þar til að byggja grunn fyrir eignaskráningar í framtíðinni. Ég þekki það af eigin raun frá árinu 1995 eftir að hafa verið að vinna sem sýslumannsfulltrúi, annars vegar með handvirkar þinglýsingar og hins vegar rafræna skráningu. Það átti við um ökutækjaskrána, hún var rafræn en fasteignaskráin var þá færð handvirkt, og við höfum svo sannarlega færst eitthvað fram veginn í að rafvæða þessi verk öllsömul en við eigum samt sem áður, þó að nú séu liðin - ég ætla varla að þora að nefna það - rúm 20 ár, töluvert verk eftir óunnið þarna. Með því að rafvæða þessa þjónustu getum við aukið skilvirkni og hraða, sem sagt málsmeðferðartíminn fellur en öryggið getur um leið stóraukist. Varðandi nýjar tilskipanir á sviði persónuverndar hef ég í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta sem hv. þingmaður segir hér, við erum að fara að stórauka réttindi fólks til að vera betur meðvitað og fá persónugreinanlegar upplýsingar sem er verið að vista um það sjálft og regluverkið í þessu efni mun taka gagngerum breytingum sem kann að leiða til aukins álags á þær stofnanir sem hér eiga að hafa eftirlit. Því verður fylgt mjög ákveðið eftir.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar fjármálaáætlunar ríkisstjórnar eins og áður, til næstu fimm ára, og ræðum nú þætti sem snúa að hæstv. dómsmálaráðherra, en hæstv. fjármálaráðherra gengur hér í hans störf og er hér til svara. Það eru ýmis málefni sem heyra þarna undir. Ég hef áhuga á mörgum þeirra, skiljanlega kannski. Ég ætla að feta aðeins í fótspor hv. þm. Willums Þórs Þórssonar af því að ég hafði nú rekið augun í það sama og spyr hæstv. ráðherra um það sem ég les hérna í tillögunni um dómstólana. Útgjöld til málaflokksins hafa aukist stórkostlega síðastliðin ár. Auðvitað eru einhverjar skýringar á því, Landsréttur o.s.frv., en þetta er meira. Þetta hefur vaxið úr 2,2 milljörðum 2016 í 3,2 milljarða 2018. Þetta reiknast mér að vera yfir 40%. Gott og vel. Allir vilja hafa góða dómstóla. Gott dómstólakerfi. Þetta er jú ein af þremur meginstoðum ríkisvaldsins. Skoðum þetta betur. Dómstólasýslan ein og sér kostar 293 milljónir. Mér finnst það mikið. Kostnaður vegna sérfróðra dómenda sem aðstoða dómendur hefur aukist um yfir 100% frá árinu 2011–2017. Hvað er að gerast? Hrunmálunum er að mestu lokið. Munnlegum einkamálum hefur fækkað. Á sama tíma eru valdheimildir til aðstoðarmanna auknar. Meira afl. Dómurum í héraði hefur á sama tíma fjölgað. Á sama tíma og allt þetta er að gerast hefur málsmeðferðartími lengst úr 299 dögum árið 2010 í 381 dag á síðasta ári. Talandi um að hljóð og mynd fari ekki saman þá finnst mér eitthvað vera gruggugt þarna. Ágætir vinir mínir í kerfinu [[Forseti hringir.]]verða bara að afsaka að ég segi: Þarna þarf einhverra skýringa við. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig hann getur skýrt þetta misræmi.
Virðulegi forseti. Það sem einkennir fjárveitingar til dómstóla á Íslandi er að við erum fyrst og fremst, eða ætti ég kannski að segja að uppistöðu til, að tala um launakostnað. Það er afskaplega lítill eiginlegur rekstur hjá dómstólum. Þegar framlög til dómstólanna vaxa er það yfirleitt vegna þess að laun eru að hækka eða dómendum að fjölga. Ég ætla að leyfa mér að fleyta þeirri kenningu hér, án þess að hafa rannsakað það sérstaklega, að sérfróðum dómendum hafi verið að fjölga á árunum frá 2011 til undanfarinna ára einmitt vegna þess hversu mörg flókin stór mál hafa verið í dómskerfinu sem tengjast jú hruninu. En það er rétt sem hv. þingmaður segir að þeim er núna að fækka. Við höfum þó ekki séð í bakið á síðasta málinu, þó að síðasta málið hafi verið fært inn í dómskerfið. Við höfum sömuleiðis verið að bregðast við þeirri stöðu sem var orðin óásættanleg og varðaði einmitt málsmeðferðartímann. Til þess að bregðast við því fórum við í aðgerðir við að koma á fót nýju dómstigi. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður hafi ætlað að vísa til Landsréttar en ekki landsdóms. Landsréttur er einmitt svar okkar við því hvað eigi að gera í þeirri stöðu að Hæstiréttur er að drukkna í málafjölda eins og við höfum séð á undanförnum árum. Að hluta til höfum við síðan með þessum sérfróðu meðdómendum og öðrum verið að vinna niðurstöðuna til þess að undirbúa starfsemi Landsréttar. Ég tel þess vegna að þær tölur sem hv. þingmaður tiltekur séu [[Forseti hringir.]]kannski ekki lýsandi fyrir stöðuna eins og hún verður eftir eitt, tvö ár heldur meira þann vanda sem við höfum einmitt verið að takast [[Forseti hringir.]]sérstaklega á við með því að koma á fót nýju dómstigi.
Virðulegi forseti. Ég fletti þessu nú upp varðandi sérfróða meðdómendur, fyrst hæstv. ráðherra minntist á þá. Tölurnar þar 2011: 48 milljónir, og svo eykst þetta ár frá ári. 2016: 114 milljónir. 2017: Yfir 100 milljónir. Þetta eru ekkert hrunmálin, þetta er eitthvað annað. Þeim lauk að langmestu leyti kannski 2011–2013. Ég er með fleiri spurningar og ætla ekki að fara nánar í þetta en þakka gott svar. Þetta þarf auðvitað að skoða. Við erum svo heppin að ráðherra er einnig hæstv. fjármálaráðherra og ég ætla að spyrja um tollamálefni líka og gegnumlýsingarbifreið tollsins, hún er frá 2008, tíu ára gömul. Hún er barn síns tíma. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort og hvenær hann hafi hugsað sér að bæta þarna um betur og fjárfesta í nýrri slíkri bifreið. Þetta er auðvitað mjög nauðsynlegt tæki fyrir tollinn til að gegnumlýsa bifreiðar og gáma og nýtist alls staðar á landinu og það er bæði fælingarmáttur í þessu fólginn og gagnlegt til að leita að fíkniefnum og fylgjast með vöruinnflutningi almennt séð. Þetta kostar 400 milljónir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé á döfinni að endurnýja bifreiðina, orðin tíu ára gömul, og einhverjar áætlanir um það. Fyrst við erum farin að tala um tollinn þá vil ég nefna tollverðina, þeim hefur ekkert fjölgað síðustu ár, síðustu 20 árin. Talan hefur sveiflast aðeins en þetta er mjög svipuð tala, plús/mínus 10, 15, en engin fjölgun. Ég spyr: Meðan íbúum fjölgar svona mikið og ferðamönnum svona mikið og innflutningur eykst svona mikið er ekkert [[Forseti hringir.]]verið að gefa í varðandi tollinn?
Virðulegi forseti. Varðandi tollgæsluna í landinu höfum við nýlega tekið nokkuð djúpa umræðu um hana. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tek undir með hv. þingmanni þegar kemur að því að við þurfum að tryggja tollvörðum í landinu besta mögulega búnað. Það er rétt að þessir gegnumlýsingarbílar eru eitthvað komnir til ára sinna. Ég hef valið í mínu starfi í fjármálaráðuneytinu að hlusta eftir þeirri forgangsröðun sem tollstjóri leggur áherslu á. Það er vissulega rétt að það hefur þurft að fjölga tollvörðum. Þeim hefur fjölgað nokkuð á undanförnum árum, kannski ekki eins mikið og hv. þingmaður telur að hefði þurft að gera. En þessi greiningartæki og -tól eru farin að skipta æ meira máli. Alþjóðleg samvinna skilar upplýsingum til okkar og nauðsynlegt að menn séu í þeim samskiptum til að fylgjast með nýjustu breytingum sem eru að verða á tilraunum til að fremja lögbrot. Síðan er það nú bara þannig að hryðjuverk og aðrir slíkir þættir eru farnir að koma æ oftar upp í samtölum eftirlitsaðila á þessu sviði yfir landamæri. Samantekið vil ég vísa í það sem fram kom í umræðu fyrir skemmstu um að tollgæslan þurfi að beita nýjum aðferðum. Við þurfum að tryggja tæki og tól, allt frá leitarhundum til gegnumlýsingarvéla. En með því að hagnýta nýjustu tækni getum við sömuleiðis náð mjög miklum árangri. [[Forseti hringir.]]Við höfum verið að fjölga tollvörðum en það er ekki endanlegur mælikvarði á það hvort við séum á réttri leið í þessum störfum.
Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í svipaða hluti og aðrir hv. þingmenn hafa gert og beina sjónum mínum fyrst að löggæslunni. Það eru verðug markmið og framtíðarsýn sem sett er fram í fjármálaáætluninni þar sem eitt markmiðið er m.a. að skilgreina eðli löggæsluáætlunar. Þar er verið að reyna að ýta undir löggæsluna. Það er eitthvað sem ég held að við tökum öll undir. Ég vil hins vegar benda á að þáverandi innanríkisráðherra skilaði fyrir árið 2013 niðurstöðum nefndar varðandi eflingu löggæslunnar, gerð löggæsluáætlunar og skilgreiningar á hlutverki löggæslunnar sem slíkrar. Þar voru mjög konkret atriði sett fram, 3,5 milljarðar sem yrði, umfram verðlagshækkanir, að setja á fjárlög. Það ætti að fjölga löggæslumönnum um 236, bæta menntun og þjálfun löggæslumanna. Ég vil meina að það verkefni sé nú þegar hafið og held að það hafi verið mjög vel gert að setja það á háskólastig og færa í Háskólann á Akureyri. Og síðan að auka búnað löggæslunnar. Hæstv. ráðherra hefur réttilega sagt að búið sé að fjölga á síðustu árum löggæslumönnum um 30. En það er langur vegur frá þeim 236 sem var tillaga þverpólitískrar nefndar, fulltrúa allra flokka. Hún komst að þeirri niðurstöðu í samvinnu við löggæsluna, við sérfræðinga ráðuneytisins. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er núna, þegar unnið er að gerð löggæsluáætlunar, því að hæstv. ráðherra hefur sagt að 1 milljarður fari óskiptur til löggæslunnar á ári, Landhelgisgæslunnar og inn í réttarvörslukerfið - mun hann styðja ráðherrann í því að fjölga enn frekar löggæslumönnum en sem nemur þeirri aukningu sem kemur fram í fjármálaáætlun? Það skiptir gríðarlega miklu máli [[Forseti hringir.]]að þessi mál verði tekin föstum tökum. Það hefur sem betur fer verið jákvæð þróun á síðustu árum en hún er mjög hægfara og í engu samræmi við þá niðurstöðu sem þessi þverpólitíska nefnd auk sérfræðinga skilaði á sínum tíma.
Virðulegi forseti. Ég get sagt að ég mun styðja ráðherrann í því, ef lögð er áhersla á að forgangsraða fjármunum til þessa málefnasviðs til að fjölga lögreglumönnum enn frekar. Eins og ég hef rakið hefur þeim fjölgað á undanförnum árum nokkuð. Það er rétt að ekki er jafn langt gengið og gert var ráð fyrir að þyrfti að gera í starfi þessarar tilteknu nefndar. En þó er rétt að benda á að raunfjölgunin er nokkru meiri en um þessa 29 sem ég hef áður minnst á frá 2014 vegna héraðslögreglumanna og afleysingamanna. Í þessu sambandi skiptir líka máli að lagt er til að farið verði í átak við nýliðun hjá lögreglunni. Í því sambandi er lögð áhersla á að fjölga nemendum í árgangi í lögreglufræðum sem eru eins og fram kom nú kennd á háskólastigi. Gert er ráð fyrir 40 nemendum í hverjum árgangi núna en unnið er að því að fjölga þeim næstu misseri þar sem núverandi fjöldi dugir ekki til að mæta mannaflaþörf lögreglunnar næstu árin. Þarna erum við að vinna svona í grunninum, á þeim enda sem getur hjálpað til við að skila árangri, fyrir utan að tryggja nægilegt fjármagn. Ég ætla bara að leyfa mér að öðru leyti að taka undir það og fagna því að þau sjónarmið komi fram í umræðunni að það skipti máli að manna lögregluna vel og sinna þeim verkefnum við að halda uppi lögum og reglum í landinu, gæta að umferðaröryggi og öllu sem varðar fjölbreytt svið lögreglunnar, allt frá landamæravörslu til kynferðisbrota sem hér hafa komið á dagskrá. Maður finnur fyrir því þegar maður hittir lögreglumenn á fundum, eins og ég gerði [[Forseti hringir.]]fyrir stuttu, að þar virðist vera gríðarlega mikið álag á fólki.
Herra forseti. Það er kannski ósanngjarnt af mér að ætlast til þess að ráðherra svari því skýrt og skorinort hvort það sé þá einfaldlega búið að leggja þessum tillögum frá árinu 2013 til hliðar. Því að eins og ég gat um áðan er langur vegur frá 236 lögreglumönnum yfir í 30, jafnvel 60, lögreglumenn. Það er eitthvað sem við spyrjum þá hæstv. dómsmálaráðherra um þegar hún kemur aftur. Mig langar að fara í eitt af markmiðum í kaflanum um dómstóla. Þar segir m.a. að aðgangur að dómstóli sé greiður, málsmeðferð skilvirk og réttlát og mannréttindi virt. Síðan kemur: Dómstólar njóti trausts. Ég tel þessa síðustu setningu vera nokkuð áhugaverða í ljósi þess að það er engin aðgerð í fjármálaáætluninni sem slíkri sem miðar að því nákvæmlega að auka traust á dómstólum. Eins og við vitum hefur traust á þeim mælst núna nýlega í sögulegu lágmarki, 32%. Ég tel að við getum öll sameinast um að efla traust á dómstólum. Ég tel það nokkuð sérstakt að setja markmið í fjármálaáætlunina án þess að ákveða síðan aðgerðir til að ná því markmiði. Þörfin er brýn og við vitum að markmiðin nást ekki af sjálfu sér. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hversu miklu fjármagni verði nákvæmlega varið í þetta atriði, að efla traust á dómstólum, og hvernig mun því nákvæmlega varið? Mun liggja fyrir áætlun? Verður það rætt hér á þingi? Verður farið í þessar markvissu aðgerðir? Við hljótum að ræða fjármálaáætlun m.a. út frá þeim aðgerðum sem hljóta að koma í kjölfarið á þeim markmiðum sem í henni eru sett.
Virðulegi forseti. Varðandi traust á dómstólum hefur það sem málefni ratað inn í stjórnarsáttmála á undanförnum árum og orðið tilefni til málþinga, m.a. hjá Dómarafélaginu. Þegar upp er staðið held ég að við getum svo sem ekki tekið það verkefni alfarið í fangið, hvorki dómsmálaráðherrann né þingið, heldur sé það meira eins og sameiginlegt verkefni okkar að huga að öllum þeim atriðum sem gera dómstiginu í landinu kleift að leysa úr þeim verkefnum sem við höfum falið því. Í því sambandi verð ég að minnast aftur á þær breytingar sem við höfum verið að gera á dómstólaskipaninni með því að koma á fót nýju dómstigi. Ég tel alveg ótvírætt að það geti með árunum aukið tiltrú á dómskerfinu. Dómstólarnir sjálfir, t.d. Hæstiréttur, hafa nýlega brugðist við gagnrýni um ógagnsæi varðandi hagsmuni og sett nýlega reglur um hvernig eigi að gera grein fyrir hagsmunum þeirra sem sitja í Hæstarétti. Ég tiltek þetta vegna þess að það eru kannski dæmi um afmarkaðar einangraðar aðgerðir sem saman safnast í einhvern grundvöll fyrir bættu trausti til dómstólanna. Þar af leiðandi finnst mér ekki ámælisvert að það séu ekki tilteknir, fráteknir, afmarkaðir fjármunir í það verkefni sérstaklega í fjármálaáætluninni, heldur getur það bæði verið með áþreifanlegum og óáþreifanlegum hætti sem við vinnum sameiginlega [[Forseti hringir.]]að því markmiði með dómstólunum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram með það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var að tala um. Mér þótti athyglisvert að heyra hæstv. ráðherra tala um að hann myndi taka vel í það sem fjármálaráðherra ef hæstv. dómsmálaráðherra legði á það áherslu að fjölga lögreglumönnum. Eins og áherslurnar eru í fjármálaáætlun er talað um að efla landamæravörslu sem er eðlilegt vegna skuldbindinga okkar varðandi Schengen. Það er talað um að efla málsmeðferð í kynferðisbrotamálum sem ekki á að þurfa að hafa mörg orð um þörfina á. Svo er talað um að efla greiningardeild lögreglustjóra vegna fjármálagerninga sem einnig er afar nauðsynlegt. En þegar kemur að því að fjölga almennum lögreglumönnum segir einungis að ætlun ríkisstjórnarinnar sé að styrkja almenna löggæslu og rannsóknir mála til að ná þjónustustigi og mæta fjölgun ferðamanna. Það vantar 200 lögreglumenn á landinu. Þar af vantar 100 lögreglumenn á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er ófremdarástand. Það er ekki nýtilkomið heldur hafa Landssamband lögreglumanna og ríkislögreglustjóri ítrekað sent stjórnvöldum ákall vegna þessa skorts. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann hafi engar áhyggjur af öryggi almennings þegar lögreglan er svo fjársvelt.
Virðulegi forseti. Eins og ég hef komið hér inn á í fyrri ræðum erum við með einn óskiptan lið á þessu málefnasviði upp á um milljarð; það safnast upp í 4 milljarða yfir fjármálaáætlunartímabilið. Af þessum lið er ætlunin að styrkja starfsemi lögreglunnar, m.a. með fjölgun lögreglumanna. Liðnum er reyndar deilt með öðrum málaflokkum eins og fangelsismálum og landhelgisgæslu sem sömuleiðis þarf að fá viðbótarfjárheimildir. En það er alveg skýrt samkvæmt þessu að gert er ráð fyrir að við höldum áfram að fjölga lögreglumönnum og styrkja starfsemi lögreglunnar. Þar fyrir utan erum við með í landamæravörslunni sérstaka fjárveitingu, aukningu upp á 3,5 milljarða á tímabilinu. Hluti af því er efling viðbúnaðar lögreglu við landamæravörslu til að tryggja öryggi og auka skilvirkni en ekki síst að koma í veg fyrir að afgreiðsluhraði falli. Við þurfum að tryggja að hann sé í lagi og haldist eitthvað í hendur við farþegaumferðina. Ég held að þegar þetta er saman tekið, efling landamæravörslu með fjölgun þar og þessi óskipti liður, séum við með mjög skýrum hætti að taka til hliðar mjög ríflega fjárhæð til að mæta því ákalli sem þarna er. En ég get einfaldlega tekið undir það með hv. þingmanni að þörfin er til staðar, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu en líka á mörgum embættum víða um landið.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra talaði af nokkurri hrifningu hér áðan um rafvæðingu sýslumannsembætta. Ég vona að við horfum ekki fram á rafvæðingu lögreglunnar þannig að við sjáum raflögregluþjóna á götuhornum stjórna umferðinni í náinni framtíð að minnsta kosti. Ríkislögreglustjóri hefur talað um að takmarkaður fjöldi og fyrirsjáanlegur skortur á lögreglumönnum, fyrir utan álag á lögreglumenn, birtist á margvíslegan hátt, t.d. í langtímaveikindum, fleiri slysum og auknu brottfalli. Mig langar að ítreka spurningu til hæstv. ráðherra um það hvort ég hafi skilið hann rétt, hvort hann sem fjármálaráðherra sé tilbúinn til að beita sér fyrir auknum fjárveitingum til þess að fjölga lögreglumönnum umfram það sem áformað er.
Virðulegi forseti. Ég svaraði því þannig hér áðan að ef dómsmálaráðherra vildi forgangsraða því takmarkaða fjármagni sem kemur til málefnasviða dómsmálaráðuneytisins í auknum mæli til löggæslunnar myndi ég styðja hana í því. Það verður þá að því gefnu að ekki komi til viðbótarfjármagn á kostnað annarra málaflokka. Ég held að það sé langbest að láta dómsmálaráðherra ráða för í þessari umræðu. Varðandi rafvæðingu og rafræna stjórnsýslu og upplýsingagjöf hefur lögreglan á undanförnum árum unnið frábært starf, m.a. með því að nota samfélagsmiðla og halda fólkinu í landinu upplýstu um þau daglegu verk sem þar fara fram, halda góðum tengslum við fólk og gefa fólki færi á að senda inn ábendingar o.s.frv. Ég held að við séum rétt að byrja að krafla í yfirborðið á tækifærunum í rafrænum samskiptum lögreglunnar og borgaranna. Dæmi eru um það frá öðrum löndum að hægt sé að fletta upp með mjög einföldum hætti upplýsingum um svo margt úr starfsemi löggæslunnar, allt frá umferðarslysum yfir í alvarlegri brot, staðsetja þau í hverfi og við gatnamót o.s.frv. Ég held að við eigum margt eftir inni þar.
Hæstv. forseti. Nú gefst mér tækifæri til að þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans áðan um tollgæsluna. Mér er það ljóst, eins og kom fram í umræðum okkar um daginn, að það er ekki bara mannskapur sem þarf, það er tækjabúnaður, það eru hundar, og vissulega mannskap til að sinna þeim. En mig langar að spyrja um upphæð. Hana skorti áðan. Að öðru. Við erum búin að ræða hér lítillega löggæslu, við erum búin að ræða tollgæslu, við erum búin að ræða það að kynferðisbrot njóti aukins forgangs sem er gott. Það er ein stofnun eftir sem er í algjörum ólestri sem er Fangelsismálastofnun. Það vill svo til að um áramótin biðu 570 einstaklingar afplánunar. Á sama tíma, hæstv. ráðherra, er fangelsið á Hólmsheiði, sem kostaði milljarða í byggingu, hálftómt vegna þess að ekki er til mannskapur til þess að vinna þar. Það er ekki hægt að ráða mannskap. Þetta er svo óendanlega sorglegt, þetta er eins og að kaupa slökkvibíl og eiga ekki fyrir olíu á hann. Þetta er ekki forsvaranlegt, hæstv. ráðherra. Það er þannig að í fangelsinu á Kvíabryggju er einn fangavörður á næturvakt með 23 fagna á sínum vegum. Svo illa vildi til nú nýlega að þessi eini fangavörður varð fyrir heilsuáfalli á næturvakt, með fullt hús af föngum. Það er ekkert öryggi í þessu. Og hvað gerist ef eldur kemur upp? Einn fangavörður á vakt, þetta er óforsvaranlegt, ráðherra góður. Því langar mig til að spyrja: Hvað á að gera til að leysa það ófremdarástand sem er í fangelsum landsins? Fangaverðir eru orðnir það fáir á vakt að það horfir til vandræða. Ég bið hæstv. ráðherra að svara mér um það hvað eigi að gera í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég verð bara að taka undir með hv. þingmanni þegar kemur að því að undrast hvernig við gátum endað á þessum stað, eftir margra, margra, margra ára bið eftir nýju fangelsi, sem loksins varð að veruleika hér eftir kosningarnar 2013, að það kæmist almennilega á dagskrá að væri klárað. Hvernig gátum við síðan komist á þann stað, eftir að hafa talað um það í mörg ár, að við yrðum að ráðast í þessa framkvæmd til að gera umbætur í fangelsismálum og tryggja betri aðbúnað, að sitja síðan uppi með það fangelsi hálftómt og langa biðlista eftir afplánun? Dómsmálaráðherra hefur brugðist við þessari stöðu sem á rætur sínar að rekja til skorts á rekstrarfjármagni. Það er vissulega búið að reisa fangelsið og ráðherra hefur lagt til að við drögum úr fjárheimildum til þeirrar starfsemi sem hefur verið haldið úti norðan heiða, á Akureyri, og breytum henni í einfaldara form. Færum fjármuni til rekstrar á Hólmsheiði og bætum við því sem upp á vantar til að geta nýtt betur þá aðstöðu sem þar er. Þetta er í grófum dráttum það sem dómsmálaráðherra hefur lagt til og ég held að geti verið til mikilla bóta. Að öðru leyti verð ég bara að segja eins og er að það er skaði af því að bið sé eftir afplánun í langan tíma. Það er ekki ástand sem við getum sætt okkur við að sé viðvarandi. En á því er verið að taka, m.a. með þeim aðgerðum sem ég er að vísa til. Við vonumst til þess að þau auknu framlög sem er að finna í þessari fjármálaáætlun geti orðið að liði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. En mig langar að biðja hann um að stíga hér í salinn vegna þess að ég er með tillögu fyrir hann. Það er í sjálfu sér góðra gjalda vert að færa þjónustu frá Akureyri og hingað suður; skilur reyndar fangelsið á Akureyri eftir í nokkrum sárum. En ég er með tillögu fyrir hæstv. ráðherra fyrst svo vel ber í veiði að við erum hér með í einum og sama manninum bæði dómsmála- og fjármálaráðherra, hæstvirta. Ég er með þá tillögu fyrir hæstv. ráðherra að nú þegar um mitt ár fái Fangelsismálastofnun aukafjárveitingu til að geta stytt biðlistann, 570 manna biðlista, umtalsvert. Ég bið hæstv. ráðherra að hafa í huga að það munar töluvert um það - við erum að tala um dóma sem eru 12 mánuðir plús. Það skiptir verulegu máli að byrja að vinna þennan stabba niður nú strax í júní frekar en um næstu áramót. Því heiti ég á ráðherra, við getum bara handsalað það nú, fyrst að hann er hér tvíeinn í kvöld, að hann sjái til þess að nú um mitt ár fái Fangelsismálastofnun þessa aukafjárveitingu til þess að stytta þennan biðlista sem er að eyðileggja líf mjög margra sem bíða eftir afplánun árum saman.
Virðulegi forseti. Já, þetta er einn angi af réttarvörslukerfinu. Við höfum hér í umræðunni í kvöld verið að ræða um málsmeðferðartíma dómstólanna, hversu miklu það skipti að stytta hann og treysta dómstólana til að þeir geti tekið fyrir á eðlilegum málsmeðferðartíma þau mál sem þangað berast. Síðan er það hinn endinn að þegar um fangelsisdóma er að ræða þarf að tryggja að hægt sé að afplána þá. Dómsmálaráðherra hefur verið með til skoðunar hvort það sé kostur í stöðunni að færa til fjármagn milli stofnana til að tryggja betur fjármögnun Hólmsheiðar. Enn á eftir að leiða það mál endanlega til lykta. Það er eitt af því sem er til skoðunar. Að öðru leyti vísa ég til þess að við höfum verið hér að ræða um óskiptan lið sem er í fjármálaáætluninni upp á einn milljarð á ári, fjórir milljarðar næstu árin sem tengist m.a. fangelsismálunum, og það gefur sömuleiðis svigrúm ásamt því að taka á löggæslumálunum sem við höfum mest verið að ræða hér í kvöld. Að öðru leyti verð ég bara að lýsa mig sammála hv. þingmanni um að þetta þarf að gerast sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Varðandi löggæsluna er kannski að bera í bakkafullan lækinn að ræða um fækkun lögreglumanna. Eða ekki. Ég held að það sé alveg augljóst og hefur komið fram í umræðunni að þeim hefur auðvitað alls ekki fjölgað nægilega mikið miðað við þær greiningar sem gerðar hafa verið. Ég ætla ekki að eyða tíma mínum í að rifja þetta upp en það er margbúið að rannsaka og gefa út skýrslur, æ ofan í æ, um að lögreglumenn þurfi að vera miklu fleiri en þeir eru. Talan 200 hefur margsinnis verið nefnd og þetta hefur ekki verið uppfyllt, hvorki núna né fyrir fimm árum eða tíu. Aldrei, og á því virðist ekki vera ráðin bót núna. Ég legg áherslu á, og ætla ekki að biðja hann um að svara þessu aftur, að aukin verði almenn og sýnileg löggæsla. Það er ekki að gerast með núverandi fjölda lögreglumanna, með lögreglumönnum sem eru uppteknir í alls kyns öðrum verkefnum eins og hefur komið fram hér. Ég ætla frekar að fara í önnur málefni og vil byrja á Landhelgisgæslunni sem hefur kannski minnst verið talað um. Ég fagna því að fyrirhuguð séu þyrlukaup en vil nefna eitt í viðbót, úthaldsdaga varðskipa. Varðskipunum hefur alls ekki verið haldið úti á sjó nægilega mikið í mörg undanfarin ár. Það er mjög mikilvægt að efla hina eiginlegu landhelgisgæslu hér við land. Það snýr að öryggi sjófarenda og ekki síður aukningu og hugsanlegri stóraukningu skipaferða fram hjá landinu með opnun leiða norður fyrir Rússland og yfir á Kyrrahafið. Þetta leggur okkur á herðar ýmsar nýjar skyldur þar sem við erum í miðju Norður-Atlantshafi. Það þarf að auka og efla [[Forseti hringir.]]skipaflota Landhelgisgæslunnar og efla úthald hans.
Virðulegi forseti. Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni. Í þessari fjármálaáætlun er þess vegna gert ráð fyrir að hugað verði að þessari þörf Landhelgisgæslunnar fyrir að styrkja þjónustuna. Við viljum líka leita leiða til að auka hagkvæmni og í því efni mætti eftir atvikum horfa til nýrra orkugjafa. En úthaldsdögum varðskipanna hefur, eins og hv. þingmaður segir, fækkað undanfarin ár. Eitt varðskip er á sjó hverju sinni. Það getur verið allt að 48 klukkustundir að komast á vettvang slyss eða óhapps innan efnahagslögsögunnar. Til að ná viðunandi öryggis- og þjónustustigi, sem er 24 stundir í viðbragðstíma, þurfum við að hafa tvö skip á sjó og við þurfum að fjölga áhöfnum. Þess vegna er m.a. lögð áhersla á þessa þætti í fjármálaáætluninni. Þyrlurnar leika hér stórt hlutverk. Fullnægjandi öryggis- og þjónustustig í leit og björgun á hafinu umhverfis Ísland gerir ráð fyrir að þyrlusveit Landhelgisgæslunnar geti nær ávallt komið sjófarendum til bjargar innan sex klukkutíma. Sú viðbragðsgeta er nú einungis tryggð rúmlega helming ársins þar sem áhafnir eru of fáar. Í þessu sambandi er rétt að minnast á að við höfum á undanförnum árum séð að útköllum björgunarþyrlna á landi hefur fjölgað verulega vegna ferðamanna sem er þá nýr þjónustuþáttur sem þarf að sinna. Þegar við horfum til heildartölunnar hafa útköll hjá þyrlum aldrei verið fleiri en árið 2017.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og er með nokkrar spurningar í viðbót. Ég hef áhyggjur af útvörðum framkvæmdarvalds í héraði, þ.e. sýslumönnunum. Þeim hefur fækkað eins og við vitum og eru hreinlega með fjárlögum þessa árs og síðustu ára settir í salt. Ég hef áhyggjur af þessu og held að það sé mjög mikilvægt að halda þessari þjónustu í héraði. Þeir eru bara níu. Borgararnir leita mikið til þessara embætta eftir stuðningi, ráðgjöf og aðstoð. Ég hef áhyggjur af öllum þeim verkefnum sem þarna eru undir. Það má ekki láta þá koðna niður meira en orðið er heldur þarf þarna að gefa örlítið í. Ég spyr að lokum um löggæslumyndavélar. Það er auðvitað ekki jafnræði í því að sums staðar á landinu sé reiptog á milli sveitarfélaga og lögreglu um hvort eigi að setja upp myndavélar eða ekki út af kostnaðinum. Ég spyr því ráðherra: [[Forseti hringir.]]Hefur hann hugmyndir eða áætlanir um að koma þarna inn af hálfu lögreglunnar og fjármagna uppsetningu löggæslumyndavéla?
Virðulegi forseti. Ég get alveg samsinnt hv. þingmanni um að það þurfi að gá eftir því að sýslumannsembættin séu burðug og í stakk búin til að sinna sínum fjölþættu verkefnum. Ekki síst ættum við að horfa til þess að nýta embættin til að veita þjónustu sem er verið að sinna annars staðar, m.a. á höfuðborgarsvæðinu og héðan út á land. Sýslumannsembættin geta verið kjörin til að taka við slíkum verkefnum. Varðandi hins vegar það sem spurt var um og snýr að [[Gripið fram í.]]myndavélunum verð ég að segja alveg eins og er að ég hef margsinnis spurt mig að því í fjármálaráðuneytinu hvernig það megi vera að búnaður sem slíkur sem augljóslega greiðir fyrir sig sjálfan [[Forseti hringir.]]yfir tíma sé ekki settur upp með þeim rökstuðningi að það sé ekki til fjármagn. Þarna held ég að við hljótum að geta gert betur. Kannski skortir á að fjármálaráðuneytið og dómsmálaráðuneytið nái betur saman um markmið og útfærslu.
Herra forseti. Í fyrirspurn um daginn til hæstv. dómsmálaráðherra vegna réttaröryggisáætlunar lýsti hún því yfir að hún vildi halda áfram með löggæsluáætlunina sem yrði væntanlega rædd næstkomandi haust. Það væri fróðlegt að ræða hana í ljósi umræðunnar um lögreglumenn og greininga á nauðsyn þess að fjölga þeim. En síðan voru samkvæmt því sem ráðherra sagði lagðar til hliðar fullnustuáætlanir, dómstólaáætlanir og ákæruvaldsáætlun. Það átti að samþætta þær inn í fjármálaáætlun. Þetta var gert m.a. á grundvelli laga um opinber fjármál sem er náttúrlega ekki rétt því það var einmitt farið af stað með réttaröryggisáætlun af miklum metnaði af þáverandi ráðherra 2015 og 2016 og yfirstjórn ráðuneytisins til að reyna einmitt að uppfylla þessi skilyrði og gera þetta af metnaði. Til þess var ráðinn sérstakur starfsmaður, yfirverkefnisstjóri verkefnisins, sem var Sigurður Tómas Magnússon. Ég vil leggja áherslu á mikilvægi þess að haldið verði áfram með þessar áætlanir, m.a. til að byggja upp traust á dómstólum og halda betur utan um ákæruvaldið. Ég vara við að þetta verði algerlega lagt til hliðar. Auðvitað munum við fylgjast vel með því. Það er ein spurning og kannski ekki sanngjarnt af mér, komin eitthvað inn í nóttina, sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra varðandi Bjarkarhlíð, sem er ákveðið tilraunaverkefni varðandi þolendur ofbeldis, hvers kyns ofbeldis. Þetta er eiginlega hugsað sem svona „one stop shop“ fyrir þolendur hvers kyns ofbeldis. Þrjú ráðuneyti koma inn í þetta. Ég sé þess hvergi stað í fjármálaáætluninni né heldur, af því að þetta var til tveggja ára, hvernig eigi að halda áfram með þetta mikilvæga verkefni. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra viti eitthvað um þetta eða hvort þetta verði bara eitt af því sem ráðherra verði að forgangsraða með tilliti til þessa títt nefnda milljarðs til dómsmálaráðuneytis sem er óráðstafaður.
Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég þekki ekki nægilega vel til málefna Bjarkarhlíðar til að úttala mig um þau. Ég ætla samt að nota tækifærið og segja að við förum stundum þessa leið hér í fjárlagagerð eða á einstökum málefnasviðum að setja af stað tímabundin verkefni. Mér heyrist að hér sé um eitt slíkt að ræða. Það ætti ekki að vera neitt athugavert við að menn taki þá út árangurinn af því starfi og meti hvort ástæða sé til að halda áfram. Það verða þeir sem að þessu máli koma að taka til skoðunar. Við höfum hins vegar mjög víða í fjármálaáætlun og fjárlögum undanfarinna ára sett af stað tímabundin verkefni. Ég nefni sem dæmi Inspired by Iceland verkefnið, þótt það tengist ekki því sem við ræðum hér. Það var sett sérstaklega af stað í tengslum við eldgos og átti að vera tímabundið átak til þriggja ára. En svo verður það hluti af árlegum útgjöldum og við bara færum það inn í ferðamálin eins og hvert annað verkefni sem eigi að lifa um alla framtíð. Fjölmörg önnur slík verkefni mætti tína til. Ég ætla ekki að úttala mig um þetta tiltekna mál en vísa til þessara almennu orða. Ráðherrann og aðrir sem að málinu koma þurfa að úttala sig um það. Varðandi þessar áætlanir að öðru leyti tek ég eftir áherslum hv. þingmanns um að þær hafi verið vel ígrundaðar og góður grunnur inn í framtíðina. En öll þessi vinna, þessi umræða sem á sér stað hér, er upphafið að nýjum háttum í þinginu, að taka til ítarlegrar umræðu áætlanir allra ráðuneyta fimm ár fram í tímann. Ég ætla bara að leyfa mér að ljúka máli mínu á því að segja hversu mikil breyting [[Forseti hringir.]]það er í þinginu í umræðu um ráðstöfun opinberra fjármuna inn í framtíðina að eiga þetta samtal við fagráðuneytin. [[Forseti hringir.]]Ég hef látið þau orð falla hér áður að við erum að byggja upp getuna til áætlunargerðarinnar og svo erum við að fara í þessi ársskýrsluskil [[Forseti hringir.]]til þingsins í fyrsta skipti í sumar. Ég held að þetta muni til lengri tíma verða mjög til góðs.
Herra forseti. Aðeins varðandi vinnubrögð og verklag við fjármálaáætlunina. Ég get einfaldlega sagt dittó við því sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan. Fyrr í kvöld var mér reyndar brigslað um að vera reynslulaus. Ég er samt að reyna að horfa aftur í tímann og verð að segja og veit að hæstv. forseti tekur örugglega undir með mér að það er til bóta hvernig við ræðum þetta þótt tíminn sem þingmenn fá skammtaðan sé ekkert mjög mikill. Hvað fáum við á tveimur mínútum? Ég hefði viljað fá þessa viku til að ræða þetta vegna mikilvægis málaflokkanna og af því að við erum að ræða þetta fimm ár fram í tímann. En það gerum við örugglega þá bara á næsta ári og lærum svolítið af þessu því að við þurfum að gefa okkur tíma til að setja okkur inn í málin svo við förum ekki endilega bara sem stjórn/stjórnarandstaða að kasta boltum á milli okkar, verja sitt og sækja á. Ég held að það væri miklu gagnlegra fyrir þingið og þessa umfjöllun, sem í stórum dráttum hefur verið málefnaleg, að læra svolítið af þessari umræðu. En ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra núna að þetta fyrirkomulag er skref í rétta átt, skref í áttina að því að þingið er að reyna að vanda sig. Að því sögðu [[Forseti hringir.]]- því vil ég fagna. Þakka þér fyrir, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Hér höfum við dæmi í löggæslumálunum um hvernig við erum að stilla upp í töflum markmiðum, mælikvörðum og aðgerðum. Þegar við förum að venjast því að fá ársskýrslur úr fagráðuneytum hingað í þingið reglulega til að fylgja því eftir hvernig hafi til tekist held ég að við séum komin á alveg nýjan stað í samskiptum þings og framkvæmdarvalds til þess að gá eftir því hvort fjármunir sem hafa verið tryggðir í einstaka málaflokka hafi raunverulega verið nýttir, hvers vegna markmiðunum hafi ekki verið náð, hvort það sé vegna slælegrar stjórnunar og eftirfylgni eða hvort fjármunirnir hafi verið ónógir, hvort viðkomandi fagráðherra hafi verið að beita sér. Hann þarf að koma hingað í þingið og svara fyrir það þegar markmiðunum er ekki náð. En á sama tíma fær ráðherra tækifæri til að slá sér á brjóst þegar hann hefur sett fram markmið sem nást og kannski gott betur. En hér erum við að lista upp stöðuna [[Forseti hringir.]]eins og hún er á síðasta ári og hver viðmiðin eru fram á við um þjónustustig, löggæslu og öryggisstig, trausta og heiðarlega lögreglu o.s.frv. Þetta eru algerlega nýir tímar sem ég verð að nota tækifærið til að fagna aftur.
Þá er lokið umfjöllun um mál á sviði dómsmálaráðherra og þar með lokið jafnframt umræðum um málefnasvið allra fagráðherra, níu í dag og eitt í gærkvöldi. Hér er langur vinnudagur að renna sitt skeið á enda, hér hefur staðið hólmalaus umræða, fundur í fimmtán klukkustundir. Forseti vill leyfa sér að lýsa ánægju með það hversu vel og málefnalega þær hafa farið fram, þótt það sé annars ekki venjan að gefa umræðum sérstaka einkunn í fundarlok.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um eða þar til öðrum hluta fyrri umræðu um fjármálaáætlun 2019–2023 er lokið.
Í dag er fram haldið fyrri umræðu um fjármálaáætlun 2019–2023 með því að ráðherrar gera grein fyrir sínum málaflokkum og taka þátt í umræðum um þá. Ráðherrar hafa fimm mínútur í upphafi til að fjalla um málaflokka sína. Síðan hafa þingmenn, einn frá hverjum stjórnarflokki á hvern ráðherra að undanskildum þingmönnum úr flokki viðkomandi ráðherra og tveir frá hverjum stjórnarandstöðuflokki, tök á að beina fyrirspurnum til ráðherrans. Í fyrri umferð hafa þingmenn og ráðherrar tvær mínútur tvisvar sinnum en í síðari umferð tvær mínútur í fyrra sinn og eina mínútu í síðara sinn. Andsvör eru ekki leyfð. Röð ráðherranna verður eftirfarandi: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Í ljósi þess að forsætisráðuneytið fer ekki með marga eiginlega málaflokka mun ég fjalla um fjármálaáætlunina almennt í minni innleiðingu hér, en svo kem ég örstutt að þeim útgjaldaliðum sem sérstaklega heyra undir forsætisráðuneytið í lok ræðu minnar. Það liggur fyrir að fjármálaáætlunin sem við ræðum hér er sóknaráætlun. Hún snýst um að styrkja samfélagslega innviði, heilbrigðiskerfi, menntakerfi, samgöngukerfi og svo mætti áfram telja. Það liggur líka fyrir að ekki er öllum spurningum svarað í þessari fjármálaáætlun frekar en nokkru öðru pólitísku plaggi og í fjármálaáætluninni er boðað til að mynda virkt samtal við aðila vinnumarkaðarins um framhald mála hvað varðar sérstaklega samspil bótakerfa og skattkerfa með það að markmiði að ná aukinni sátt um uppbyggingu þessara kerfa í samfélaginu. Þegar litið er á tölurnar kemur í ljós að fyrirhugað er að auka sérstaklega fjármuni sem renna til heilbrigðismála og velferðarmála. Þannig er fyrirhuguð sókn í heilbrigðismálum upp á 60 milljarða og 40 milljarða til velferðarmála. Þar eru vissir málaflokkar sem vega þyngra en aðrir, en eins og við þekkjum sem hér höfum verið hafa landsmenn forgangsraðað heilbrigðismálum efst þegar þeir hafa verið spurðir álits í skoðanakönnunum undanfarinna ára. Þess vegna leggjum við til verulega útgjaldaaukningu til þessa málaflokks, en um leið er fyrirhuguð stefnumótun á sviði heilbrigðismála til að skilgreina betur forgangsröðun í heilbrigðismálum. Þó má þegar greina ákveðna forgangsröðun og ég vil sérstaklega nefna áætlanir um að draga úr kostnaðarþátttöku sjúklinga sem verið hefur meiri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum. Ég nefni framfærslu örorkulífeyrisþega, en þar eru fyrirhugaðar verulegar úrbætur og viðbætur í þessari fjármálaáætlun, og líka samráð við forsvarsmenn örorkulífeyrisþega um það hvernig megi útfæra þessar viðbætur sem ætlað er að stuðla að kjarabótum fyrir örorkulífeyrisþega þannig að það gagnist sem best. Þegar við skoðum aðra málaflokka hlýt ég að nefna menntamálin þar sem við sjáum breytingu frá fyrri stefnu. Ekki er lengur fyrirhugað að skera niður til framhaldsskólanna eins og áður var ætlunin og það er sókn í háskólamálum. Síðan hlýt ég að nefna umhverfismálin, en ég efast um að umhverfismál hafi nokkurn tímann verið stimpluð jafn rækilega inn og í þessari fjármálaáætlun. Við horfum á 35% aukningu, annars vegar til náttúruverndar og uppbyggingar innviða og hins vegar til loftslagsmála. Allir hér inni vita að við höfum ekki efni á að bíða með aðgerðir í loftslagsmálum. Alls er gert ráð fyrir 338 milljörðum í innviðafjárfestingu. Er þetta ekki óábyrgt? munu einhverjir hér spyrja mig. Ég veit nákvæmlega hverjir það eru sem munu spyrja mig og ég svara því með gleði: Nei, þetta er ekki óábyrgt. Hvað sjáum við í efnahagsmálum? Við sjáum að hagvöxtur fer minnkandi, það er tækifæri núna til að koma með innspýtingu í innviði og um leið svara augljósu kalli almennings á uppbyggingu samfélagslegra innviða. Þetta hafa verið stóru málin, ekki bara í síðustu kosningum heldur líka þarsíðustu kosningum. Þetta hafa allir flokkar boðað með einum eða öðrum hætti, uppbyggingu samfélagslegra innviða. Allir flokkar hafa talað um heilbrigðismál. Allir flokkar hafa talað um samgöngumál. Alþingi samþykkti samgönguáætlun 2016 sem það fjármagnaði svo ekki en að sjálfsögðu þurfum við að horfa til þess að við fjármögnum þær hugmyndir sem við viljum taka sérstaklega fyrir á vettvangi Alþingis. Þetta tel ég skynsamlega efnahagsstefnu en líka skynsamlega samfélagsstefnu. Það er verk að vinna í þessum samfélagslegu innviðum og síðan þurfum við að horfa til þess að á þessum tímapunkti er góð efnahagsstefna að auka innspýtingu og knýja þannig áfram hagkerfið. Ég nefni að lokum þá málaflokka sem heyra sérstaklega undir forsætisráðuneytið af því að það kann að vera að einhverjir vilji spyrja út í þá. Það er þrennt sem ég vil nefna þar. Þar er fyrirhuguð veruleg aukning og hv. þingmenn kunna að spyrja sig í hvað hún renni. Jú, hún er sérstaklega fyrirhuguð í byggingu fyrir Stjórnarráðið. Sú ákvörðun var tekin í þingsályktun Alþingis í tilefni af 100 ára fullveldisins. Þá var samþykkt að ráðast í hönnunarsamkeppni fyrir Stjórnarráðsreitinn og byggja við Stjórnarráðshúsið. Hins vegar er hér lagt til, til að dreifa fjárfestingum betur á tímabilið, að seinka þeim framkvæmdum um eitt ár miðað við fyrri fjármálaáætlun. Þetta byggir á samþykkt Alþingis. Gert er ráð fyrir auknum kostnaði við aðstoðarmenn ráðherra. Einhver kann að fórna höndum yfir því. Staðreyndin er sú að aðstoðarmönnum var fjölgað árið 2013 í takt við ákvörðun þeirrar ríkisstjórnar sem þá var að ljúka sínum verkum. Þeir hafa síðan verið jafn margir, en hins vegar hefur ekki verið gert ráð fyrir þeim í fjármálaáætlunum eða fjárlögum, heldur hafa aukagreiðslurnar verið teknar af fjáraukalögum. Ég vil miklu frekar að þetta sé uppi á borðum. Við vitum hvað þetta kostar og það er engin ástæða til að gera ekki ráð fyrir því í fjármálaáætlun. [[Forseti hringir.]] Að lokum vil ég nefna sérstaka fjárveitingu til umboðsmanns barna af því að það er áhugamál og markmið þessarar ríkisstjórnar að setja börn framar í alla okkar stefnumótun. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur farið hér yfir það en það gerum við líka í gegnum umboðsmann barna.
Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í það hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst beita sér fyrir auknum jöfnuði í samfélaginu. Í fjármálaáætluninni er rætt um að hugsanlega verði breytingar á barnabótakerfinu en ekki er gert ráð fyrir auknu fjármagni í málaflokkinn. Nú er kerfið þannig að byrjað er að skerða barnabætur langt undir lágmarkslaunum. Hjá pörum eru barnabætur að fullu skertar við tekjur upp á 470.000 kr. á mánuði ef par á eitt barn og við 570.000 kr. á mann ef börnin eru tvö. Hjón sem bæði eru í launaðri vinnu en á lágum launum fá litlar barnabætur hér á landi. Fátækt meðal barnafjölskyldna er meiri en hjá barnlausum fjölskyldum. Á Norðurlöndum hefur ríkt mikil sátt um gildi stuðnings við barnafjölskyldur en hér á landi hefur dregið úr vægi þeirra jafnt og þétt. Upphæðirnar í fjármálaáætluninni gera ekki ráð fyrir að fleiri fjölskyldur fái barnabætur eða að þær hækki umtalsvert. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði í umræðunni um fjármálaáætlunina í gær að hann gæti fyrir sitt leyti ekki samþykkt að fólk með hærri tekjur fengi barnabætur. Viðhorf hans virðist vera að barnabætur eigi fyrst og fremst að vera fátæktarstuðningur og hafi ekkert með það að gera að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Er hæstv. forsætisráðherra sammála þessum áherslum fjármálaráðherrans um tilgang barnabóta og að ekki standi til að styrkja það jöfnunartæki á kjörtímabilinu með hærri upphæðum og að fleiri barnafjölskyldur njóti stuðnings?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er þörf á pólitískri umræðu um það hvernig við viljum þróa þessi kerfi. Við hv. þingmaður höfum áður rætt þessi mál í þessum sal. Bara svo ég fari aðeins yfir stöðuna í barnabótum hækka útgreiddar barnabætur frá fjárlögum síðasta árs. Fjárheimild síðasta árs var 10,5 milljarðar kr. en aðeins 9,6 milljarðar voru greiddir út. Í fjárlögum yfirstandandi árs, 2018, hafa bæturnar verið hækkaðar þannig að tryggt verði að fjárheimildin sé nýtt að fullu, þ.e. 10,5 milljarðar kr. Það gerir 10% hækkun á barnabótum. Að baki liggur 7% hækkun á tekjuviðmiðunarmörkum og 8,5% hækkun á bótafjárhæðum. Tekjuskerðingarhlutföllin haldast óbreytt, ólíkt því sem stundum hefur verið haldið fram í umræðum í þessum sal. Þegar kemur hins vegar að því að skoða hvert eigi að stefna með barnabótakerfið liggur fyrir að við boðum að við viljum eiga samráð við aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega verkalýðshreyfinguna sem hefur látið sig þessi mál varða, um það hvernig við viljum þróa þetta kerfi. Eins og hv. þingmaður nefnir má spyrja: Eiga bæturnar einfaldlega að fylgja barni, óháð tekjum foreldra, eða á að hafa einhvers konar tekjuskerðingu inni í kerfinu þannig að það nýtist betur fólki með lægri tekjur og lægri millitekjur? Ég held að það sé mikilvægt að kalla eftir sjónarmiðum, ekki síst verkalýðshreyfingarinnar. Þar hefur verið talað sérstaklega fyrir því að tekjulægri hópar njóti aukins stuðnings í gegnum skattkerfin og bótakerfin. Hv. þingmaður talar um hvernig auka eigi jöfnuð. Við gerum það ekki síst í gegnum þessi kerfi. Þess vegna boðum við endurskoðun á tekjuskattskerfinu, gerum ráð fyrir skattalækkun sem samsvarar 1% lækkun á tekjuskattsprósentustiginu, en í texta fjármálaáætlunar kemur líka fram að útfærslan á þessari lækkun er í raun og veru óútfærð. Viljum við gera það til að mynda með því að endurskoða persónuafsláttinn og gera hann þrepaskiptan að einhverju leyti eða þannig að hann breytist og nýtist best hinum tekjulægri? Það er opið fyrir mér að skoða slíkar leiðir. Aðalmarkmiðið á að vera, eins og hv. þingmaður sagði, að tryggja [[Forseti hringir.]]aukinn jöfnuð í gegnum skatta- og bótakerfið.
Herra forseti. Barnabótakerfið hefur verið veikt á undanförnum árum og æ færri fjölskyldur fá að njóta stuðnings. Frá árinu 2013 hefur fjölskyldunum fækkað um 12.000 sem njóta stuðnings barnabótakerfisins. Í fjármálaáætluninni er ekki að finna að það eigi að styrkja þessi kerfi. Jöfnuður og jafnrétti er undirstaða hagsældar og á þetta hefur hæstv. forsætisráðherra margoft bent á í þessum sal og vitnað í kunna fræðimenn í þessum efnum. Ég tel það vera, herra forseti, pólitíska ákvörðun að nýta jöfnunartækin sem eru barnabætur, húsnæðisstuðningur og hærri persónuafsláttur. Þetta eru þekktar staðreyndir. Verkalýðsfélögin hafa kallað eftir þessu og það er einungis pólitísk ákvörðun sem þarf að taka til að nýta þessi tæki. Það er ekki að sjá að það eigi að taka þessa pólitísku ákvörðun í fjármálaáætluninni eða á þessu kjörtímabili. Kynbundinn launamunur er staðreynd á íslenskum vinnumarkaði. Konur hafa að meðaltali 13% lægri laun en karlar og óútskýrður launamunur er 5,7%. Stórar kvennastéttir vinna hjá hinu opinbera og þær búa til þennan launamun, þ.e. hið opinbera heldur kvennastéttunum niðri. Eins og ég sagði áðan er jafnrétti og jöfnuður undirstaða hagsældar. Ég vænti þess að hæstv. forsætisráðherra hafi ekki skipt um skoðun á því og sé sammála mér um það. Er það þá ekki pólitísk ákvörðun ríkisins og hins opinbera að minnka kynbundinn launamun með því að hækka kvennastéttir sérstaklega í þeim kjarasamningum sem blasa við?
Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og þakka henni fyrir að rifja sérstaklega upp tilvísanir mínar í ýmsa fræðimenn á sviði jöfnuðar. Ég get með ánægju líka upplýst hv. þingmann um að þær skattbreytingar sem þessi ríkisstjórn hefur ráðist í snúast einmitt um aukinn jöfnuð. Ég leyfi mér að minna hv. þingmann á að sú skattbreyting sem hér var fest í sessi um síðustu áramót snerist einmitt um að hækka fjármagnstekjuskattinn um tvö prósentustig. Sú hækkun fellur fyrst og fremst á þá sem mest fjármagn hafa. Ef við skoðum hvaða breytur það eru sem sérstaklega valda ójöfnuði í vestrænum ríkjum er það ekki síst eignastaðan. Það er því það sem við ættum að vera að ræða hér. Eitt af því sem ég tel eðlilegt að við ræðum við fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar um er hvernig við horfum til að mynda til þess ójöfnuðar sem birtist í eignastöðunni, kannski fyrst og fremst fremur en launabilinu sem er annar mælikvarði sem gefur kannski minni vísbendingar samkvæmt þeim fræðimönnum sem hv. þingmaður vísaði væntanlega til líka í máli sínu. Ég ítreka að þetta samráð er fram undan og það er í takt við það sem ég sagði fyrir kosningar. Hvað er það sem við höfum séð í skattamálum á undanförnum árum, segjum áratug, á þeim áratug sem ég hef setið á þingi? Það er búið að ráðast í fjöldamargar breytingar fram og til baka, yfirleitt ekki með miklu samráði fyrir fram. Ég á mína sök í því eins og aðrir stjórnmálamenn sem hér hafa verið undanfarin tíu ár. Síðan hafa þær verið afturkallaðar. Þess vegna sagði ég fyrir kosningar: Sú breyting sem ég vil sjá í skattamálum hins opinbera er að það sé reynt að vinna að því að skapa aukna sátt um það mál, ekki bara á Alþingi, heldur líka með þeim mikilvægu aðilum vinnumarkaðarins sem eru þetta fólk í þessu landi. Þess vegna ítreka ég að ég held að það sé mikilvægt að sú vinna fari fram að við vöndum okkur við skattbreytingar, að hér sé ekki eitthvað lagt fram sem síðan verður afturkallað eftir einhver ár. Síðan vil ég segja um kynbundinn launamun sem hefur sem betur fer minnkað hér á þessu landi, er núna 4,5% [[Forseti hringir.]]samkvæmt nýjustu mælingum Hagstofunnar, að það þarf auðvitað að skoða hvaða aðferðir virka. Við erum núna að vinna samkvæmt samþykkt síðasta þings um innleiðingu jafnlaunavottunar sem vonandi mun leiða til þess að kynbundnum launamun [[Forseti hringir.]]verði útrýmt. Ég reyni að koma aftur að kvennastéttum, fyrirgefðu, herra forseti, síðar í lokin á þessari umræðu.
Það verður að vera því að ræðutíminn er liðinn.
Herra forseti. Sú fjármálaáætlun sem hér hefur litið dagsins ljós veldur vonbrigðum. Undir það hafa tekið hagsmunasamtök launþega og Samtök iðnaðarins, svo eitthvað sé nefnt. Stóru fréttirnar í þeim efnum eru þær að áætlunin færi þeim sem höllum fæti standa í samfélaginu ekki nein gleðitíðindi, þvert á móti. Þeir sem fá hins vegar gleðitíðindin eru vogunarsjóðirnir í Arion banka. Þeir fá skattalækkun upp á 2 milljarða. Nú fagna bónusdrengirnir á Wall Street yfir góðmennsku Vinstri grænna. Ekki 2 milljarðar til eldri borgara, ekki 2 milljarðar til öryrkja, ekki 2 milljarðar í samgöngur. Nei, 2 milljarðar í bónusa til vogunarsjóðanna í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þjónkun þessarar ríkisstjórnar í garð vogunarsjóðanna tekur út fyrir allan þjófabálk. Fyrst seldu þeir hlutabréf ríkisins á undirverði og nú lækka þeir skattana á þá um 2 milljarða. Næst munu þeir sennilega fella niður stöðugleikaframlögin. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er ríkisstjórn vogunarsjóðanna. Það er réttnefnið. Hvað hefur eiginlega komið fyrir Vinstri græna? Framsókn rekur síðan bara eins og venjulega að sínum feigðarósi en Sjálfstæðisflokkurinn fær allt sitt fram. Hver er eiginlega hinn raunverulegi forsætisráðherra þessarar ríkisstjórnar? Það hlýtur bara að vera Bjarni Benediktsson. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er þessi forgangsröðun - ekki í þágu öryrkja, ekki í þágu eldri borgara, nei, í þágu vogunarsjóðanna - það sem Vinstri græn standa fyrir?
Herra forseti. Ég er nú bara með gátu, hún er: Hversu mörgum rangfærslum er hægt að koma fyrir á tveimur mínútum? Ég held að hv. þm. Birgir Þórarinsson hafi slegið einhvers konar met hér í þessari svokölluðu fyrirspurn. Ríkisstjórn vogunarsjóða! Komdu með annan, hv. þingmaður, segi ég nú bara. Það sem við erum að gera í þessari fjármálaáætlun er að nýta tekjur frá fjármálafyrirtækjum, m.a. með því að ráðast í löngu nauðsynlega uppbyggingu í samgöngukerfinu, nákvæmlega eins og ég boðaði fyrir kosningar, nákvæmlega eins og samstarfsflokkar mínir í ríkisstjórn boðuðu fyrir kosningar, á meðan flokkur hv. þingmanns boðaði það að fara ætti í stórfelldar fjárfestingar í að kaupa þriðja bankann, því að ríkið á nefnilega tvo fyrir. Þegar hluturinn í Arion banka var seldur, og hv. þingmanni er þetta auðvitað fullljóst, þótt hann kjósi að líta fram hjá því, var verið að efna samkomulag frá 2009 sem ríkisstjórnin sem sat 2013–2016 staðfesti í stöðugleikaskilyrðum og kom hér fram í ágætri sérstakri umræðu við formann Miðflokksins, flokks hv. þingmanns. Var því ekki andmælt af þeim ágæta formanni, heldur var þar tekið undir þau sjónarmið. Hér er talað um bankaskattinn sem var settur á í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks til að fjármagna skuldaleiðréttinguna svokölluðu. Ég leyfi mér nú að minna hv. þingmann á að þegar sú skuldaleiðrétting var gerð upp í frægri skýrslu kom fram að hún hafi fyrst og fremst nýst þeim eignamestu í samfélaginu, en hins vegar hefur bankaskatturinn orðið núna níu sinnum hærri en fyrst þegar hann var settur á. Síðan hlýt ég að leiðrétta það, og bið fólk um að hafa sig hægt hér í þingsal, úr því að það ræður ekki við að hlusta á sannleikann, hv. þingmaður, að þegar við skoðum sérstaklega aukninguna til örorkulífeyrisþega erum við að horfa á 6 milljarða aukningu á árinu 2019, sem er umtalsvert meira en í síðustu fjármálaáætlun þegar við skoðum málefni aldraðra. Þar má líka sjá aukningu upp á 2 milljarða. Hv. þingmaður verður að gæta þess að fara hér rétt með tölur.
Herra forseti. Ég fór ekki hér með neinar rangfærslur. Þetta liggur fyrir. Það á að lækka [[Gripið fram í.]]bankaskattinn um 5,7 milljarða kr. Þar af fara 2 milljarðar beint til vogunarsjóðanna í Kaupþing. Þetta er ósköp einfalt. Það er ekkert hægt að þræta fyrir þetta, hæstv. forsætisráðherra. En það er hins vegar ekki hægt að leysa þessa þjóðfélagslegu meinsemd, krónu á móti krónu skerðingu fyrir öryrkja. Það er ekki hægt. Þetta er ekkert annað en þjónkun við vogunarsjóðina. Hvernig er hægt að skilja þetta öðruvísi? Selja bréfin á undirverði? Og nú koma fréttir um að það eigi að fara að semja sig frá stöðugleikaskilyrðunum því að þetta sé svo erfitt fyrir vogunarsjóðina, þeir geta ekki sett bankana á markað því að þetta kemur til með að hafa svo slæm áhrif fyrir þá o.s.frv. Ríkisstjórnin ætlar að sjálfsögðu að taka þátt í þeirri umræðu. Þetta er bara ósköp einfalt. Þetta liggur alveg fyrir. Væntingar um það að í því góðæri sem hér hefur ríkt væri hægt að færa hópum á borð við öryrkja og eldra fólk löngu tímabærar skerðingar eru að engu hafðar. Ég hef ekki farið með neinar rangfærslur hér, hæstv. forsætisráðherra.
Herra forseti. Ég ítreka bara það sem fram kom í máli mínu áðan, hv. þingmaður verður að lesa það sem hér stendur, til að mynda um örorkulífeyrisþega sem hann gerir að umtalsefni. 6 milljarða aukning á árinu 2019. Það er farið yfir það í texta um hvað sú aukning snýst. Þar er m.a. boðað að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Þetta kom fram í máli hæstv. félagsmálaráðherra í gær, kemur hér fram í texta með áætluninni og það gengur auðvitað ekki, herra forseti, að við eigum umræðu um fjármálaáætlun án þess a.m.k. að eiga þá umræðu um þá fjármálaáætlun sem við erum að ræða. Við getum gagnrýnt það að þetta sé ekki nógu hratt gert, að útfærslan liggi ekki fyrir nú þegar, að þetta taki of langan tíma. Við getum gagnrýnt það, en höldum okkur við þær staðreyndir sem birtast í áætluninni. Þegar kemur að bankaskattinum vil ég minna hv. þingmann á það sem ég sagði áðan. Hér er verið að fjármagna samgönguframkvæmdir með sérstökum viðbótararðgreiðslum út úr fjármálakerfinu. Bankaskatturinn var settur á sem tímabundin aðgerð í tíð ríkisstjórnarinnar 2013–2016 og framlengdur. Hann hefur skilað níu sinnum meiru en ætlunin var upphaflega því að hann var settur á sem aðgerð til að fjármagna sérstaka skuldaleiðréttingu. Þessi bankaskattur hefði ekki verið settur á nema af því að þrotabúin voru færð undir lögin um fjármálafyrirtæki 2012. Um þetta ríkti ágætissamstaða á sínum tíma, en það að falla hér í þá gryfju - falla hér í þá gryfju, segi ég - að fara að tala um að vogunarsjóðirnir séu að hafa fjármuni af öryrkjum er auðvitað ekkert annað en þvættingur. Hér erum við að horfa til þess að tryggja örorkulífeyrisþegum raunverulegar kjarabætur um útfærslu í samráði við örorkulífeyrisþega þar sem markmiðin eru m.a. að aflétta krónu á móti krónu skerðingu. Þetta liggur algjörlega fyrir. Stefna flokks hv. þingmanns er hins vegar að tryggja að ríkið eigi ekki tvo banka heldur þrjá. Mér þætti gott að vita hvernig sú stefna á nákvæmlega að nýtast almenningi í þessu landi. [[Gripið fram í: Það er enginn vandi.]]
Virðulegi forseti. Maður getur auðvitað nálgast viðfangsefnin með ýmsum hætti út frá mismunandi sjónarhornum. Stundum mætti halda, þegar maður hlustar á ræður sumra þingmanna stjórnarandstöðunnar, að fremur sé verið að boða niðurskurð á næstu árum en hitt. Það er nú engu að síður staðreynd að gangi þessi fjármálaáætlun eftir þá munu útgjöld til málaflokka aukast, þá undanskil ég vaxtakostnað, um 132 milljarða frá árinu 2017 til ársins 2023 - 132 milljarðar að raunvirði. Hvar er nú mesta aukningin? Hún er í velferðarmál, í heilbrigðismál, í málefni öryrkja 17 miljarðar, í málefni eldri borgara aðrir 17 milljarðar og í fjölskyldumál 98 milljarðar af þessum 132. Svo koma menn auðvitað hingað upp og vilja halda því fram að það sé næstum því þannig að hæstv. forsætisráðherra og við sem styðjum þessa ríkisstjórn séum með beittan hníf á lofti. Fjarri því. Það kemur hins vegar engum á óvart og allra síst hæstv. forsætisráðherra að ég hef líka áhuga á tekjuhliðinni og hef mínar skoðanir á henni. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra, vegna þess að það kemur fram í fjármálaáætluninni að það sé til skoðunar að endurskoða tekjuskattskerfið, endurhanna það, með það að markmiði að hækka persónuafsláttinn verulega en hafa hann síðan stiglækkandi eftir því sem [[Forseti hringir.]]tekjur hækka. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er hún [[Forseti hringir.]]fylgjandi þeirri meginhugmyndafræði sem þarna kemur fram og mun hún vinna að því að ná þessu fylgi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Það er svo að hlutverk skattkerfisins er auðvitað í senn að afla ríkinu tekna og hinu opinbera og standa undir þeim útgjöldum sem við viljum að hið opinbera standi undir. Síðan er það þetta jöfnunarhlutverk sem ég hef gert að umtalsefni hér ítrekað. Grunnafstaða mín er sú að fjölþrepaskattkerfi sé besta leiðin til að jafna tekjur, en það er þó ekki eina leiðin. Eitt af því sem hefur verið rætt er það sem hv. þingmaður nefnir hér og kemur fram í rammagrein fjármálaáætlunar, þ.e. að ná í raun sömu áhrifum í gegnum persónuafsláttinn, að hann verði útgreiðanlegur, upp að vissu marki stighækkandi og síðan stiglækkandi eftir að hámarki hefur verið náð. Skili þessi leið því markmiði sem ég vil sjá tekjuskattskerfið skila, þ.e. tiltekinni jöfnun innan skattkerfisins, er ég opin fyrir því að skoða hana. Ég vil segja, af því að ég hef verið að boða samráð við verkalýðshreyfinguna, að þetta er sú leið sem ýmsir innan hennar leggja mikla áherslu á. Þá vil ég horfa til þess að við nýtum þann tíma sem er fram undan fram að fjárlagafrumvarpi næsta árs til þess að reikna út hvernig þessi leið myndi koma út, hvar þessi mörk myndu liggja þar sem við sæjum þessa breytingu verða. Persónuafslátturinn myndi hækka upp að einhverjum mörkum, síðan fara lækkandi - hvar myndum við stilla þau mörk af? Skili þessi leið auknum jöfnuði í samfélaginu er ég til í að fara hana eins og hverja aðra leið. Í þessum málum eigum við að horfa á markmiðin en ekki bara leiðina. Það stendur til að ráðast í skoðun á þessari leið og útreikninga, þannig að ég vonast til þess og ætlunin er að þær niðurstöður liggi fyrir þegar við tökum svo fjárlagafrumvarp næsta árs til skoðunar. Þá getum við tekið ítarlegri umræðu um það hvort við teljum [[Forseti hringir.]]að þessi leið skili þeim markmiðum sem við viljum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir. Það er ánægjulegt að hæstv. ráðherra skuli taka vel í hugmyndir af þessu tagi. Ég hef sjálfur verið að skoða einhverja slíka útfærslu á undanförnum misserum og hef miðað við það að persónuafslátturinn verði 300.000 kr. og fari síðan stiglækkandi. Það er auðvitað stillingaratriði og útfærsla. Við getum hugsað okkur að hann lækki um 2.000 kr. fyrir hverjar 10.000 kr. eftir því sem tekjur hækka o.s.frv. Það þýðir að þeir sem eru með liðlega milljón eða svo, 1.100.000, í tekjur á mánuði njóta einskis í persónuafslætti. Það er miklu skynsamlegri og virkari leið en það tekjuskattskerfi sem við erum með, sem er meingallað. Ef við erum að reyna að rétta hlut þeirra sem lægri laun hafa með því að hækka til dæmis persónuafsláttinn, eða reyna að þoka skattprósentunni niður, þá er það mjög dýr aðferð. Bara þúsund krónur í hækkun á persónuafslætti sem gengur upp allan stigann þýðir u.þ.b. 2,7 milljarða, ef ég man rétt, í lægri tekjur fyrir ríkissjóð. Það sýnir eiginlega betur en nokkuð annað hvers konar galli er innbyggður í tekjuskattskerfinu. Ég ætla bara að minna hæstv. forsætisráðherra á að ef menn fara hins vegar þá leið að búa hér til fjölþrepatekjuskatt þá búa menn fyrst til svo flókið og óréttlátt skattkerfi með öllum jaðarsköttum og öllum þeim gildrum sem menn sjá ekki fyrir að ég vara eindregið við því. En ég fagna alveg sérstaklega að forsætisráðherra skuli vera áhugasamur um að þessi [[Forseti hringir.]]úttekt fari fram og að það verði gert í samráði við samtök á vinnumarkaði.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að grípa til varna fyrir fjölþrepaskattkerfið. Ég stenst ekki mátið í því af því auðvitað þekki ég þau áhrif sem hv. þingmaður vísar í, þ.e. jaðaráhrif af slíku kerfi, og ekkert skattkerfi er fullkomið. Hins vegar þurfa fjölþrepakerfi ekki endilega að vera neitt flóknari en önnur. Auðvitað erum við með fjölþrepakerfi í dag. Við erum með tvö þrep í tekjuskattskerfinu, við erum ekki með flatt kerfi af því við viljum hafa ákveðin jöfnunaráhrif. Annað sem hefur verið rætt í kringum það að við séum með tvö þrep. Eins og bent hefur verið á af ASÍ þá fylgja þrepin ekki sams konar vísitölu, þ.e. annars vegar erum við með launavísitölu og hins vegar neysluvísitölu í því hvernig þrepin þróast sem skapar ákveðið misvægi í kerfinu. Þess vegna tel ég nú fulla ástæðu til þess að við endurskoðum kerfið, að við skoðum þær leiðir sem einmitt hefur verið flaggað af samtökum launþega ekki síst. Þar hefur verið horft til persónuafsláttarins. Ég er sammála hv. þingmanni að það er ekki endilega raunhæf leið að hækka persónuafsláttinn flatt, frekar eigum við að skoða þessa þrepaskiptingu - í raun má segja að þetta sé kannski öfug þrepaskipting. Það er auðvitað ákveðið flækjustig í því líka. En fremur en að leggja til nákvæma útfærslu á því hér þá er horft til þess að við förum í samráð. Við eigum líka eftir að taka þetta hér til umræðu á Alþingi því við þurfum auðvitað líka, eins og ég sagði hér í mínum upphafsorðum, ekki bara að horfa til þess að reyna að skapa sátt um okkar skattkerfi við aðila vinnumarkaðarins, heldur líka hér á þingi. Það er auðvitað umhugsunarefni líka. Af því ég nefndi hér fjölda skattbreytinga undanfarinn áratug. Ef við bara berum okkur saman til að mynda við Norðurlöndin þar sem hefur verið ákveðið vinnumarkaðslíkan, menn hafa verið sáttir um það að vinna innan ákveðins vinnumarkaðslíkans, þar erum við heldur ekki að sjá gríðarlegar breytingar á tekjuskattskerfum eða bótakerfum á milli ólíkra ríkisstjórna. Við sjáum ekki þessar sviptingar í kringum ríkisstjórnarskipti á Norðurlöndum. Það væri auðvitað mjög ákjósanlegt ef við gætum [[Forseti hringir.]]komið okkur á þann stað að við værum með tiltölulega sátt um það hvernig við ætluðum að tryggja þetta jöfnunarhlutverk.
Herra forseti. Ég kem hérna upp fyrir hönd Pírata af því að ég sit í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem fer með Alþingi og eftirlitsstofnanir, forsetann, stjórnarskrána og æðstu stjórnsýsluna, sem eru málefnasvið á borði forsætisráðherra samkvæmt forsetaúrskurði. Þess vegna vil ég fókusera umræðu mína á þau málefni þessar tvær mínútur og þær tvær sem ég hef aftur. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram að í þágu alls almennings eigi að efla Alþingi, styrkja það með markvissum hætti og auka áhrif þess. Það sem ég vil fá mjög skýrt frá hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur - það sem ég raunverulega vil er að sjá þetta virka. Ég vil vita hvort fjármálaáætlunin vinni í áttina að þessu en setji ekki bara það að ekki megi gera neitt annað, þ.e. hvar eru mörkin á því að við getum gert þetta. Þetta er grundvallaratriði til að við getum sinnt hlutverki okkar. Það kemur fram í fjármálaáætluninni sjálfri - þetta vita náttúrlega allir en það er sérstaklega nefnt hér, með leyfi forseta: „Meginhlutverk Alþingis er lagasetning og eftirlit með störfum framkvæmdarvaldsins. Skrifstofa Alþingis annast stjórnsýslu þingsins og hefur það verkefni að tryggja faglega umgjörð um starfsemi Alþingis þannig að þingmenn geti sinnt þeim verkefnum sem þeim er ætlað samkvæmt stjórnarskrá, þingsköpum og öðrum lögum.“ Ef þetta væri hægt í raunveruleikanum og það væri raunverulegur vilji til að vinna í áttina að því og eiga samtal ef hlutirnir eru ekki að virka er mitt hlutverk í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að geta sinnt því eftirliti. Mitt hlutverk í forsætisnefnd er að geta sinnt eftirliti með stjórnsýslu Alþingis og þá væri ég kominn á þann stað að ég væri sáttur hvað þá þætti varðar að geta unnið faglega fyrir landsmenn að þeim verkefnum. Þetta er samtal sem ég vil nota tækifærið til að eiga við hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, og heyra hennar nálgun á þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þessi sjónarmið. Við erum á þeim stað núna að hér voru samþykkt lög um opinber fjármál og fjármálaáætlun er lögð fram í takt við þau. Ég er ein af þeim sem gagnrýndu þessi lög á sínum tíma. Ég gagnrýndi tvennt, annars vegar 7. gr. þar sem eru sett tiltekin viðmið í skuldahlutföllum og öðru en hins vegar fannst mér hlutverk þingsins kannski ekki nægilega skýrt skilgreind í lögunum. Þingið fer með fjárstjórnarvald samkvæmt stjórnarskrá, þetta hefur verið til umræðu á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég sé hv. þm. Harald Benediktsson hér og veit að hann var meðal þeirra sem leiddu umræðu um hvernig við tryggðum fjárstjórnarvald þingsins í takt við ný lög um opinber fjármál. Eins og ég skil hv. þingmann er hann að velta fyrir sér aðkomu þingsins að fjármálaáætlun þegar framkvæmdarvaldið leggur hana fram. Er eðlilegra að við eigum hugsanlega aukið samráð við þingið á fyrri stigum, áður en fjármálaáætlun er lögð fram, fremur en að þingið geri síðan breytingar eins og við þekkjum í þinglegri meðferð? Það væri þá að færa okkur meira í átt til norrænna þinga þar sem samráðið er meira fyrir fram og hefur verið eitt af því sem ég hef aðhyllst en hefur verið gagnrýnt af öðrum, sem eru ósammála slíku verklagi, með því að það kalli á of mikið samspil löggjafar- og framkvæmdarvalds. Þarna hafa tveir ólíkir skólar tekist á. Ég veit að fjármálaráðuneytið hyggst á næstu mánuðum fara yfir reynsluna af lögum um opinber fjármál þessi fyrstu tvö ár. Ég held að það sé mjög dýrmætt af því að ég á fund með þingflokksformönnum og forsætisnefnd á mánudaginn um þinghaldið fram undan og fleiri mál. Ég vona að hv. þingflokksformenn hafi heyrt af fundinum - en þeir hafa greinilega ekki heyrt af honum þannig að hér eru tíðindi á ferð. En ég myndi gjarnan vilja ræða [[Forseti hringir.]]aukna aðkomu Alþingis að ákvörðun um hvort ástæða sé til að skoða þessi lög með tilliti til aðkomu Alþingis.
Gott að heyra að það eigi að ræða um aðkomu Alþingis að þessu varðandi breytingar á lögum og svoleiðis, það er allt of seinvirkt. Það sem ég kalla eftir er að við getum bara, eins og fólk sem hefur áhuga á að bæta þessa hluti, átt samtalið fyrr þannig að þegar ég fer í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og í forsætisnefnd eigum við raunverulega málefnalegt samtal um hvernig er hægt að laga þessa hluti, ekki að þá sé sagt: Já, það er ekki hægt, það er búið að setja ramma í fjármálaáætlun utan um hlutina. Núna erum við með fjármálaáætlun, en er þá kannski búið að semja of mikið fyrir fram þannig að ekki sé hægt að breyta því? Þetta er vandinn. Ég vil vita hvar ég stend hvað þetta varðar af því að mitt starf er svolítið eins og vatnið, ég kem að einhverri mótstöðu og þá rís vatnið og finnur sér alltaf einhverjar leiðir. Nú er ég t.d. búinn að kæra kjararáð af því að annað virkaði ekki í þinginu og það mál verður tekið fyrir 20. apríl, launahækkanir þingmanna. Ég mun alltaf finna mér leiðir. Það væri æðislegt ef forsætisráðherra hefði raunverulegan áhuga á því að tala við sitt fólk, að við gætum átt samtal um eflingu Alþingis og virkjað eftirlitshlutverkið og löggjafarhlutverkið sem við höfum hérna, að við gætum átt það samtal fyrir fram og meðan á því stæði þannig að við fyndum lausnir. Þegar kemur að þessu er engin pólitík í mér. Við erum öll sammála um að þetta virka hlutverk eigi að vera til staðar. Það sem ég vil ekki gera er að lenda inni í nefnd og þurfa að eiga samtal við aðra nefndarmenn sem eru búnir að fá skipanir eða halda a.m.k. að þeir séu með einhvers konar skipanir um að þeir eigi ekki að fara að hreyfa hluti o.s.frv. Þarf ég að ræða í gegnum þá til að koma og ræða við hæstv. forsætisráðherra eða get ég átt beint samtal? Ég lendi í forsætisnefnd og þá er sagt: Það er kannski ekki gott að kalla inn varamenn af því að ekki eru til peningar. Það er þetta sem við erum að lenda í. Það er sagt að ekki sé gott að vera með of margar fyrirspurnir, það [[Forseti hringir.]]kosti svo mikið. Það gengur ekki að segja okkur að við getum ekki sinnt hlutverki okkar af því að ekki eru til peningar. Ég vil ekki láta ramma okkur inn, ég vil geta átt samtalið.
Herra forseti. Mín skoðun er sú að forsætisnefnd Alþingis eigi að gera sínar tillögur og auðvitað er best ef menn í forsætisnefnd Alþingis ná saman um það hvernig forsætisnefnd Alþingis, fyrir hönd okkar hinna sem hér sitjum sem þingmenn, vill sjá eflingu Alþingis fyrir komið í til að mynda fjármálaáætlun þegar kemur að því að kalla inn varamenn eða annað sem kostar Alþingi. Ég hef til að mynda oft velt því upp, hvort sem ég er í stjórnarandstöðu eða ríkisstjórn, þegar Alþingi kallar eftir skýrslu frá framkvæmdarvaldinu hvort Alþingi ætti ekki að ákveða sjálft að gera skýrslu og ráða sérfræðing í að gera skýrslu um eitthvað sem Alþingi vill sjálft setja á dagskrá. Það þekkjum við úr þjóðþingum í kringum okkur, kannski meira frá tilteknum þingnefndum. Mig minnir að í breska þinginu segi utanríkismálanefndin þar: Við ætlum að setja þessi mál á dagskrá, við spyrjum ekki ráðherrann um hans mál sem hann gerir auðvitað líka grein fyrir í sínum skýrslum, heldur ákveður utanríkismálanefnd að hún ætli sérstaklega að horfa á eitthvað tiltekið og hefur þá svigrúm til þess í fjárlögum hvers ár að fara í slík verkefni. Ef Alþingi er sammála um það held ég að það sé hægur vandi fyrir Alþingi að ákveða það hreinlega. Mér finnst eiginlega hv. þingmaður vera að spyrja hvort við höfum sem þing svigrúm til að breyta fjármálaáætlun þegar kemur að störfum Alþingis. Að sjálfsögðu. Mér finnst Alþingi þurfa að taka svolítið þessa umræðu hjá sér um á hvað við viljum leggja áherslu. Viljum við leggja áherslu á það að nefndirnar fari í einhverja aukna sjálfstæða vinnu? Hér samþykkjum við yfirleitt skýrslubeiðnir. Framkvæmdarvaldið skilar skýrslum. Erum við ánægð með það vinnulag? Stundum er þörf á því af því að það er verið að spyrja sérstaklega út í einhverjar gjörðir og eitthvað sem er á ábyrgð framkvæmdarvaldsins, en myndum við ekki vilja líka að þingnefnd gæti bara sagt: Heyrðu, við ætlum að fá þennan og hann ætlar að vinna fyrir okkur í sex mánuði að því [[Forseti hringir.]]að gera þetta?
Hæstv. forseti. Hér ræðum við fjármálaáætlun, þá fyrstu sem ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur leggur fram. Óska ég hæstv. ráðherra til hamingju með það. Í þessu plaggi koma fram helstu áherslur og stefnumið hæstv. ríkisstjórnar. Það er ánægjulegt og í raun eðlilegt að áhersla skuli vera á það að samfélagið allt njóti góðs af yfirstandandi hagvaxtarskeiði og stefnan sett á samfélagslegan stöðugleika og að lífsgæði breytist til framtíðar. Ég fagna þessum áherslum því að hér er brugðist myndarlega við ákalli um fjárfestingarþörf eftir strangt útgjaldaaðhald. Hér er sannarlega verið að auka útgjöld á mörgum sviðum og ætlunin að verja þeim í mikilvæga samfélagslega innviði. Hér gefst ekki tími til að telja alla þætti upp, en þó vil ég nefna atriði eins og aukin framlög til nýsköpunar, rannsókna- og þekkingargreina, byggðamála, þar sem öflugri byggðaáætlun er fylgt eftir, samgöngu- og fjarskiptamála, sem eru grunnur að velferð um allt land og raun forsenda þess að reka hér öflugt samfélag, til ferðaþjónustu, umhverfismála, menningar og lista, íþrótta- og æskulýðsmála, framhaldsskóla, háskóla, sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, lyfja og lækningavara, málefna fatlaðs fólks, stjórnsýslu ferðamála, málefna aldraðra, fjölskyldumála, húsnæðisstuðnings og lýðheilsu. Hæstv. forseti. Hér í þessum sal hefur gagnrýnin ýmist verið á þann veg að verið sé að auka útgjöld um of eða að ekki sé nóg að gert. Í þessum sal heyrðist í gær jafnvel talað um gæluverkefni. Sitt sýnist náttúrlega hverjum. En verkefnin eru ærin og ákall hefur verið um uppbyggingu innviða. Því langar mig til að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hver er hennar sýn á þessar áherslur hæstv. ríkisstjórnar og þá út frá þeim vinkli að allir njóti ávinnings af yfirstandandi hagvaxtarskeiði og að hér breytist lífsgæði til framtíðar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem spyr eiginlega um stóru áherslurnar, hvað sé jafnvel það mikilvægasta. Það er auðvitað alltaf mjög erfitt að svara slíkum spurningum, en þó vil ég segja eins og ég kom að í minni ræðu að heilbrigðismálin hafa verið forgangsmál kjósenda og flestra flokka á Alþingi undanfarin ár. Ég held að á engan sé hallað þegar ég segi að heilbrigðismálin séu fyrirferðarmest þegar kemur að rekstrarútgjöldum hins opinbera. Þar með er hins vegar ekki sagt að heilbrigðismálin verði leyst eingöngu með auknum fjármunum. Ég nefndi það áðan að það væru ákveðnar pólitískar áherslur sem kæmu fram í áætluninni hvað varðaði sérstaklega kostnaðarþátttöku sjúklinga. Ég vil þá nota tækifærið og nefna málaflokka sem hafa verið mjög áberandi í umræðunni, þ.e. stöðu heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar í heilbrigðiskerfinu og geðheilbrigðismálin og að tekið sé á þeim víðar í okkar heilbrigðiskerfi en gert er. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að við ljúkum vinnu við heilbrigðisstefnu. Við erum búin að tala oft um það hér á þingi, allir flokkar, að það þurfi að setja niður stefnu þannig að við forgangsröðum fjármunum rétt því að það er auðvitað þannig með þennan málaflokk að þar er hægt að bæta ansi lengi við. Við þurfum að hafa mjög skýra sýn á það að við séum að forgangsraða fjármunum með réttum hætti. Síðan vil ég segja, af því að hv. þingmaður nefndi rannsóknir og annað, að hér er horft til þess að bæta í háskólastigið sem ég tel mjög mikilvægt. Við höfum verið á eftir öðrum OECD-þjóðum til að mynda. Ég vonast til þess að við getum núna átt samstarf við OECD á næsta ári um að meta í raun og veru þessi fjárframlög til háskólastigsins samanborið við meðaltal OECD-ríkja og hvort við séum með sambærilegar tölur að öllu leyti, því að þar skortir gögn. En síðan, og ég fæ kannski að koma að því í síðara andsvari, er það nýsköpunin og framtíðarsýnin í þeim málum sem ég held að skipti mjög miklu máli fyrir samfélagið.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Ég er sammála henni um mikilvægi heilbrigðismála. En ég vil sérstaklega gera samgöngu- og fjarskiptamál að umræðuefni mínu hér í seinni ræðunni. Í stjórnarsáttmálanum er skýrt kveðið á um hvaða uppbyggingu þurfi í vegamálum og öðrum samgönguinnviðum, bæði með nýframkvæmdum og viðhaldi. Við vitum að vegakerfið er grundvöllur að búsetu og öflugu atvinnulífi um allt land. Ef ekkert er vegakerfið verður stöðnun en ekki þróun, einangrun en ekki hreyfing. Það er því ánægjulegt að sjá að verið er að spýta verulega í og áætlunin sýnir að hægt er að fara í brýnar vegaframkvæmdir sem setið hafa á hakanum. Má þar nefna tvöföldun Suðurlandsvegar, Vesturlandsvegar um Kjalarnes, klára tvöföldun Reykjanesbrautar, Dýrafjarðargöng, veg um Borgarfjörð eystri og klára Dettifossveg, svo fátt eitt sé nefnt. Þá vil ég fagna því að verkefninu Ísland ljóstengt er fylgt eftir og í því er góður gangur. Því til staðfestingar má benda á viðurkenningu Alþjóðafjarskiptasambandsins fyrir góðan árangur í fjarskiptum. Verðlaunin eru staðfesting á því að við erum á réttri leið og skipum okkur í hóp fyrirmyndarsamfélaga sem hafa trausta og góða innviði þar sem menntun og aðgengi að netinu eru einn af hornsteinunum. Hæstv. forseti. Ég tel mikilvægt að halda þessu til haga því að við erum vissulega á réttri leið við að byggja upp sterkt samfélag um allt land. Merki um það er fjölgun íbúa á landsbyggðinni í fyrsta sinn í langan tíma svo að þróunin virðist vera að snúast við. Ég tek undir með þeim sem telja þetta eitt öflugasta uppbyggingarverkefni seinni ára. Með góðum samgöngukerfi og öflugum fjarskiptum getum við í raun talað um jafnrétti til búsetu. Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um sýn hennar á framtíð sterkari byggða um land allt og hvaða leiðir hún sér til að tryggja áframhaldandi jákvæðan viðsnúning og hvernig megi fylgja honum eftir.
Herra forseti. Mér liggur svo mikið á hjarta að ég næ ekki að fara yfir allt hér, en örstutt um nýsköpunarmálin. Í fjármálaáætlun er boðuð sú stefna að arðgreiðslur úr Landsvirkjun verði nýttar í svokallaðan þjóðarsjóð. Það er nokkuð sem hefur verið rætt á meðal formanna allra flokka fyrr á Alþingi og ég vonast til þess að við munum eiga samtal um það aftur bráðum og þar verði sérstaklega horft til þess að nýta hluta þess fjármagns í nýsköpun. Af hverju er það mikilvægt? Jú, ég held að fjárfesting í nýsköpun og þekkingargreinum sé eitt það mikilvægasta sem samfélag á borð við okkar getur gert, tiltölulega lítið samfélag sem byggir verðmætasköpun sína á auðlindum. Þá verðmætasköpun þurfum við að auka. Og til þess verðum við að huga að grunninum sem ég nefndi hérna áðan í háskólunum, en líka fjárfestingu í nýsköpun. Hvað varðar byggðamálin, samgöngumálin og fjarskiptamálin þá er sú staða auðvitað mjög knýjandi. Við erum með gríðarlegt aukið álag á vegi landsins með þeim tveimur milljónum ferðamanna sem núna fara um landið, en við sjáum líka breytta atvinnuhætti sem reiða sig náttúrlega ekki síst á öruggt fjarskiptasamband. Þar er ég að vitna til ferðaþjónustunnar sem er kannski öðruvísi atvinnuvegur en við höfum átt að venjast að því leytinu til að þetta eru mjög mörg fyrirtæki, það teljast 2.300 fyrirtæki starfa í ferðaþjónustu. Þau eru dreifð um land allt. Þetta eru lítil fyrirtæki, ekki margir sem vinna þar, en reiða sig algjörlega á það að vera í stöðugu sambandi. Þess vegna segi ég: Samgöngur og fjarskipti. Þess vegna erum við að ráðast í þetta átak í samgöngumálum á árunum 2019, 2020 og 2021 og nýta til þess eignatekjur úr fjármálafyrirtækjum af því að þetta er auðvitað undirstaðan fyrir því að fólk geti búið um land allt, að við getum sagt að fólk geti valið sér búsetu, að ungt fólk geti valið sér búsetu. Þetta eru þeir tveir þættir sem þar skipta mestu því ég hef nú þá trú á fólki að það finni sér svo sín tækifæri sjálft þegar innviðirnir eru í lagi.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um öryrkjamál. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar að koma á starfsgetumati. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 4 milljörðum í þann málaflokk. Þetta er ekki nema einn þriðji af því sem þarf. Þess vegna spyr ég: Á að gera þetta á þremur árum? Eða er tilgangurinn með starfsgetumatinu sá að taka öryrkjana, endurhæfa þá og setja þá út á götu án vinnu? Við þurfum fyrst að tryggja hlutastörf og annað áður en við förum í starfsgetumatið. Þarna er einhver skekkja í reikningnum. Til stendur að lækka skattprósentuna um 1%. Það skilar 14 milljörðum, plús bankaskatturinn sem er 6 milljarðar, það eru 20 milljarðar kr. sem nota á í þessa lækkun. Þessir 20 milljarðar myndu duga til þess að taka út allar skerðingar í kerfinu, þessar keðjuverkandi skerðingar út um allt kerfið og myndu einfalda kerfið að stórum hluta. Svo er annað í þessu sem ég er ekki sáttur við, og ég skil öryrkja líka, það er þessi afturvirkni, vegna þess að nú eru komnir 16 mánuðir síðan eldri borgarar og öryrkjar fengu 25.000 kr. úr lífeyrissjóði plús krónu á móti krónu skerðingar í burtu. Það þýðir á mannamáli að í dag eiga öryrkjar inni um 450.000 að lágmarki - 450.000 að lágmarki er krafa sem þeir eiga inni. Ætlið þið að bæta þeim muninn? Eða er þetta spil til að koma því þannig fyrir að öryrkjarnir fái ekki þennan hlut, vegna þess að eldri borgararnir eru búnir að fá hann? Af hverju fá öryrkjarnir hann ekki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessi mál upp, af því að þau eru brýn. Hv. þingmaður vitnar hér til fortíðar, getum við sagt, þ.e. þegar almannatryggingakerfinu var breytt árið 2016 og hafði verið unnið að þeim breytingum í töluvert mörg ár. Þær voru gagnrýndar m.a. af mér á sínum tíma, en niðurstaðan varð sú að þær náðu eingöngu til eldri borgara. Það var gagnrýnt að kjarabæturnar nýttust fyrst og fremst þeim sem bjuggu einir en ekki sambúðarfólki. En niðurstaðan var þessi. Hún skilaði eldri borgurum úrbótum, hún skilaði verulega auknum fjármunum. Við þurfum að viðurkenna, þó að ég hafi ekki verið í ríkisstjórn þá, að þar voru gerðar verulegar úrbætur og aukin útgjöld í málaflokk eldri borgara. Af því að hv. þingmaður nefnir þetta þá finnst mér mikilvægt að rifja upp að frítekjumark vegna atvinnutekna eldri borgara var hækkað í 100.000 kr. um síðustu áramót, en samtök eldri borgara hafa líka komið að máli við mig og óskað eftir því að þær breytingar sem gerðar voru á almannatryggingakerfinu 2016 væru metnar sérstaklega með tilliti til þess hvernig þær kæmu út fyrir tekjulægri hópa. Það stendur því til að fara í þá vinnu undir forystu hæstv. félagsmálaráðherra að meta þær breytingar og hvort þær hafi gagnist í því að lyfta sérstaklega þeim tekjulægri í hópi eldri borgara. Síðan vil ég segja um örorkulífeyrisþega, og ég nefndi það hér áðan, að þar er gert ráð fyrir verulegri aukningu, a.m.k. 4 milljónum í þessar umbætur, og um 2 milljörðum bætt við í það sem við höfum kallað líffræðilega þróun, þ.e. vegna fjölgunar öryrkja. Síðan er gert ráð fyrir áframhaldandi aukningu á áætlunartímabilinu. Ef ég vitna í textann er sérstaklega talað um sameiningu bótaflokka, að framfærsluuppbót með svokallaðri krónu á móti krónu skerðingu verði afnumin, en um leið og verði horft til starfsgetumats. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega [[Forseti hringir.]]hvort við séum sérstaklega að tala um að skerða fólk án þess að það eigi í raun og veru kost á starfi þá er það [[Forseti hringir.]]alls ekki þannig sem ég sé það fyrir mér. [[Forseti hringir.]]Við höfum meira hugsað það þannig að [[Forseti hringir.]]við séum að horfa til [[Forseti hringir.]]aukinnar samfélagslegrar þátttöku en ekki að þvinga [[Forseti hringir.]]fólk í störf eða jafnvel atvinnuleysi, bara svo það liggi algjörlega skýrt fyrir.
Forseti verður að biðja hæstv. ráðherra að gæta að tímamörkum. Dagurinn er langur og ráðherrar verða að halda sig innan tímamarka eins og aðrir.
Afsakið. Þetta eru miklar spurningar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Þetta er ekki svona einfalt. Ég var í þessari starfsgetumatsnefnd. Ég veit um hvað þetta snýst og ég veit hvað var uppi á borðum. Við vorum á móti, við og Vinstri græn, og fleiri vorum á móti þessu. Það sem ég óttast er að verið sé að dusta rykið af þessum gömlu hugmyndum og fara að gera sömu hluti. Ég vona svo heitt og innilega að það verði ekki gert. Síðan er annað sem hæstv. forsætisráðherra talaði um, þ.e. að draga úr kostnaði fyrir sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Ég fæ alltaf hroll þegar er verið að draga úr. Ein króna getur þýtt að verið er að draga úr. Af hverju gerum við það ekki núna strax þannig að þeir sem minnst hafa í þjóðfélaginu njóti þess? Ég veit um fólk sem hefur ekki efni á að fara til læknis. Ég veit um fólk sem hefur ekki efni á því að kaupa lyf. Það er skelfilegt. Svoleiðis á það ekki að vera. Þetta fólk á að fá þetta ókeypis. Við eigum að tryggja það. Síðan er annað sem mig langar að ræða um, þ.e. að maður lendir á vegg þegar maður talar við heilbrigðisráðherra og jafnréttis- og félagsmálaráðherra um Hugarafl. Þetta er spurning upp á líf og dauða. Þetta er fólk sem er mikið veikt. Ég segi fyrir mitt leyti: Við verðum að tryggja að það sem búið er að byggja upp, Hugarafl og geðheilsuteymi, verði ekki raskað. Við verðum að sjá til þess. Það skiptir engu máli hvað við ætlum að byggja góð teymi í kringum það, það á ekki að rífa niður annað gott á meðan. Það væri eins og ef við værum að fara að byggja nýjan spítala við Hringbraut og af því að hann væri svo góður byrjuðum við að rífa strax spítalann í Fossvogi. Svoleiðis vinnum við ekki. Þetta gildir sérstaklega um fólk sem getur illa varið sig. Við erum að tala um illa veikt fólk. Það á ekki að þurfa að standa í því að berjast fyrir tilverurétti sínum vegna þess að búið er að finna leið sem það vinnur sjálft að til þess að bjarga sér.
Herra forseti. Ég vil aðeins nota tækifærið til þess að ljúka því sem ég kom ekki að áðan. Ég kem að starfshópnum um örorkulífeyrisþegana á eftir. Hv. þingmaður nefndi áðan að hér væru áætlaðir fjármunir í skattalækkanir. Eins og fram kemur mjög skýrt í áætluninni er gert ráð fyrir því í forsendum fjármálaáætlunar að unnt sé að lækka skatta sem nemur einu prósentustigi í tekjuskattskerfinu. Verði sú leið farin sem ég átti orðastað um áðan við nokkra hv. þingmenn og er rædd sérstaklega í fjármálaáætluninni, þ.e. að frekar sé horft til persónuafsláttarins, þá gagnast hún þeim hópi sem hv. þingmaður er að tala um, þeim tekjulægstu í samfélaginu. Við horfum til þess að markmið þess að létta af sköttum gagnist fyrst og fremst þeim hópi. Hv. þingmaður spyr um þær hugmyndir sem ekki var sátt um á sínum tíma hvað varðar starfsgetumatið. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að það sem við lukum samkomulagi um á þingi 2016 varðaði eingöngu eldri borgara, þ.e. af því að ekki náðist samstaða um breytingar um starfsgetumat sem voru á borðinu í nefndinni sem þá var starfandi. Þess vegna erum við að fara af stað í nýtt samtal við forsvarsmenn Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar af því að það á ekki að ráðast í svona breytingar óháð því hvað fólk segir. Það er alls ekki þannig. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að það stendur ekki til. Hins vegar er það svo og ég held að það hljóti að vera sameiginlegt markmið okkar, að mikilvægt er að auka samfélagslega þátttöku öryrkja. Það er mikilvægt að tryggja þeim sem eru að hluta til á örorku en geta unnið að hluta til, þá möguleika að þeir geti það svo fremi það séu hlutastörf í boði. Um það er sérstaklega rætt í stjórnarsáttmála. Við erum að vísu með hærra hlutfall hlutastarfa hér á landi en víðast hvar annars staðar á Norðurlöndum, en það er samt eitthvað sem við þurfum að taka til sérstakrar skoðunar, hvernig við annars vegar, hið opinbera, og hins vegar almenni markaðurinn, getum horft til þess að framboð sé á störfum fyrir þá sem það geta og þess óska. [[Forseti hringir.]]En ástæða þess að við erum að fara aftur í þetta samráð er að ekki náðist samstaða á sínum tíma. Svona [[Forseti hringir.]]breytingar verða ekki innleiddar nema í samkomulagi.
Hæstv. forseti. Fjármálaáætlun hverrar ríkisstjórnar er grundvallarplagg. Það sagði hæstv. forsætisráðherra og þáverandi þingmaður í ræðu fyrir innan við einu ári. Síðan er ég að hlusta hér á hæstv. ráðherra svara þingmönnum og byrja á því að ræða meðal annars hversu mikilvægt væri að tryggja fjármögnun aðstoðarmanna ráðherra. Gott og vel. Ég skil það vel. Það er búið að setja það inn. En það er hvergi minnst á það í fjármálaáætluninni hvernig á að efla þingið sjálft, fjárhagslegan stuðning þingsins sem umhverfi þess alls. Við heyrðum það meðal annars í ræðu hæstv. forsætisráðherra á síðasta ári að hún saknaði þess að ekki væri verið að efla og styrkja þingið, ekki síst þegar verið er að ræða um gerð og viðfangsefni sem tengist fjármálaáætlun. Við heyrum það líka hvernig þingmenn og ráðherrar Sjálfstæðisflokksins taka á því þegar til þeirra er beint fyrirspurnum. Þegar verið er að fara fram á það að framkvæmdarvaldið sinni því að leggja skýrslu fram fyrir þingið þá er verið að gera líti úr eftirlitshlutverki þingsins. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða pólitísku sýn, af því ég sé ekki pólitísku sýnina varðandi það að efla þingið í fjármálaáætluninni, ætlar hún að beita sér fyrir núna þegar áætlunin kemur til umfjöllunar þingsins, þannig að þingið verði raunverulega styrkt, ekki bara tala um það hvernig eigi að efla framkvæmdarvaldið? Ég vil fá að heyra það hjá ráðherra hvernig eigi að efla eftirlitshlutverk þingsins. Satt best að segja óar mig við því að heyra þær raddir, sem koma ekki síst frá Sjálfstæðisflokknum, þegar gert er lítið úr fyrirspurnum þingmanna, þegar gert er lítið úr skýrslubeiðni þingmanna til ríkisstjórnarinnar. Hvernig ætlar ráðherra sjálfur að hlusta á eigin gagnrýni fyrir ekki ári um brýna nauðsyn þess að efla þingið? Ég vil gjarnan fá að heyra það frá hæstv. ráðherra hvað hún ætlar að gera í því að efla þingið? Ekki bara tal.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held nú að það sé sameiginlegt áhugamál okkar að efla þingið. Það hefur svo sannarlega ekki bara verið talað því að strax í síðustu fjárlögum voru lagðir til auknir fjármunir inn í þingflokka, sem skiptir verulegu máli, og einnig framlag til að styrkja löggjafar-, fjárstjórnunar- og eftirlitshlutverk Alþingis með stuðningi við nefndastörf og þingflokka. Þetta kom inn í síðustu fjárlögum. Gert er ráð fyrir aukningu síðan á árinu 2019 hvað varðar hækkun á framlagi til þingflokka. Komin var upp sú staða að þingflokkar réðu ekki einu sinni við að ráða sér starfsmenn. Ég held að hv. þingmaður sé mér sammála um að það er mikilvægt að við gerum ráð fyrir þessu í fjármálaáætlunum okkar og fjárlögum, hvernig við getum búið betur að þingflokkunum. Lagðar er til ákveðnar úrbætur í því, fyrir utan byggingu Alþingishússins sem lengi hefur verið boðuð. Ég held reyndar að það skipti líka máli fyrir starfsaðstæður þingmanna að safna þeim saman í eina byggingu. Þó að það sé nú aldrei vinsælt að tala fyrir byggingum, sérstaklega ekki þegar kemur að Alþingi, held ég að þetta sé löngu tímabær úrbót fyrir þingmenn sem þurfa jafnvel að flytja á hverju ári á milli skrifstofa. Aðstæður hafa satt og segja verið óásættanlegar undanfarin ár, menn hafa jafnvel verið að kljást við myglu í sínu skrifstofuhúsnæði, svo að maður vísi til þess. Efling þingsins snýst ekki bara um aukin fjárframlög eins og hv. þingmaður veit kvenna best. Þetta snýst líka um vinnulag. Það má ekki gera lítið úr því. Þegar hv. þingmaður segir að hæstv. forsætisráðherra tali bara og geri ekkert: Ég er bara ósammála því að það sé rétt nálgun á það sem ég hef verið að gera. Ég hef staðið fyrir því að hér er verið að efna til miklu meira þverpólitísks samstarfs en við höfum áður séð, hvort sem er á vettvangi stjórnarskrármála, þar sem ég sit sjálf við borðið, eða í öðrum málaflokkum þar sem við höfum kallað eftir því að þingflokkarnir komi að; að þeir tilnefni sitt fólk til að taka mikilvægar ákvarðanir sem koma [[Forseti hringir.]]ekki hér inn sem hefðbundin þingmál fyrr en á miklu síðari stigum. Ég held að við eigum að vinna meira þannig. Ég er sammála hv. þingmanni, þetta snýst nefnilega ekki bara um tal, en þá verður líka að horfa til þess sem er gert.
Herra forseti. Það er nákvæmlega það sem ég vil beina til hæstv. forsætisráðherra, hvernig menn setja fram orð sín. Ég er ekki að beina þessari gagnrýni að forsætisráðherra einum heldur forsætisráðherra sem situr við endann á ríkisstjórnarborðinu og stjórnar því hvernig umræðuhefðin þróast. Það veldur mér verulegum áhyggjum hvernig Sjálfstæðisflokkurinn er að umgangast valdið í þessum þingsal, hvaða viðhorf við fáum í stjórnarandstöðunni. Þegar við leggjum fram fyrirspurnir og skýrslubeiðnir er gert lítið úr þessu eftirlitshlutverki þingsins. Ég vil hvetja hæstv. forsætisráðherra til að brýna samstarfsfólk sitt í ríkisstjórn til að bera virðingu fyrir þinginu. Ég veit að hún gerir það en hún þarf að fá fleiri í lið með sér hvað það varðar. Talandi um ríkisstjórnina. Hún er eins og margoft hefur komið fram málamiðlunarríkisstjórn. Gott og vel. En þegar við erum búin að taka allar umbúðirnar af öllu sem kemur frá ríkisstjórninni kemur fram þessi hættulega blanda sem við sjáum varðandi fjármálaáætlunina sem slíka. Hæstv. ráðherra kallaði á sínum tíma eftir gegnsæi. Gegnsæið hefur engan veginn aukist við þessa fjármálaáætlun. Hefur hún ekki hlustað sína eigin gagnrýni frá því í fyrra? Við sjáum þennan hringlandahátt varðandi það hvað á að fara mikið í samgöngumál: Einn daginn á bara að uppfylla allar óskir, svo allt í einu rennur upp ljós fyrir hæstv. samgöngumálaráðherra, það er ekki hægt að gera það. Hvað á þá að fara að gera? Hvernig á að fjármagna þetta? Þetta er mikið ógegnsæi. Þyngst þykir mér að fylgjast með því að það vantar alla pólitík, þessa pólitísku leiðsögn eins og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði: Konan, sósíalistinn við borðsendann, situr þarna, en hver er hennar pólitíska leiðsögn þegar kemur að kvennastéttunum? Hvar koma annað en kaldar kveðjur frá heilbrigðisráðherra? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að taka kvennastéttirnar, þannig að við getum skilað þeim raunverulegum ábata til lengri tíma? Þar óska ég pólitískrar forystu og leiðsagnar frá ríkisstjórninni, ekki síst vegna þess að það er hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir sem situr þar. Það er hrópandi í plagginu varðandi fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]að ekki er verið að veita neina skýra leiðsögn varðandi kvennastéttir, hvað þá skattamálin. Það er efni í [[Gripið fram í.]]mun lengri umræðu.
Herra forseti. Hv. þingmaður kallar eftir pólitískri leiðsögn þegar kemur að þinginu. Hv. þingmaður ætti þá að horfa til þess sem er gert, ekki bara endurtaka málflutning um að hér sé einungis talað og ekkert gert. Ég fór yfir það hvernig verið er að reyna að efla hér þverpólitískt samráð, þó að því miður hafi þær nefndir ekki allar komist af stað, meðal annars vegna þess að stjórnarandstaðan hefur ekki tilnefnt sína fulltrúa í þær nefndir, eins og hefur komið fram, til að mynda þegar kom að nefnd um útlendingamál þar sem tók langan tíma að bíða eftir tilnefningum frá stjórnarandstöðunni. Ég velti fyrir mér: Við vinnum ekki betur saman hér á þingi nema vilji sé til þess hjá öllum flokkum. Það er ósköp þægilegt að sitja í stjórnarandstöðu og benda á forsætisráðherra en Alþingi erum við 63 sem sitjum hér saman. Það er á okkar allra ábyrgð að taka þátt í því þegar höndin er rétt út og beðið um meira þverpólitískt samstarf. Ég hefði haldið að hv. þingmaður væri mjög til í það. Ég virði eftirlitshlutverk þingsins á hverjum degi. Hér er fyrirspurnum svarað, tekið undir sérstakar umræður og hvað það er. Mér finnst það bara eðlilegt. Mér finnst gaman hér í þinginu. Það eina sem ég sakna við að vera ráðherra er að geta ekki verið meira í þinginu. Því mér finnst þingið vera mikilvægasta stofnun landsins. Hér fer hin raunverulega umræða fram. Hv. þingmaður veður svo úr einu í annað, fer að tala um að það sé engin pólitísk leiðsögn í fjármálaáætlun. Engin pólitísk leiðsögn?
Engin.
Hér er verið að taka á því sem hefur einmitt verið stóra málið í síðustu kosningum, algerum skorti á samfélagslegri uppbyggingu í kjölfar þess að við höfum náð efnahagsbata. Það er það sem við höfum verið að ræða um hér fyrir síðustu og þarsíðustu kosningar. Ég skil vel að hv. þingmenn Viðreisnar séu aðeins súrir, fjármálaáætlun þeirra bar svo sannarlega ekki vott um stórhug eða sókn í þeim samfélagslegu innviðum. Það er allt í lagi. Við skulum bara losa það út hér. En að tala um að hér sé ekki pólitísk leiðsögn er auðvitað bara algert … ég bara segi: Það er ekki nokkurt inntak í því.
Hvar eru fjármagnstekjurnar?
Herra forseti. Fjármálaáætlun er framtíðarsýn ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og Vinstri grænna, enda gildir áætlunin í fimm ár. Áætlunin vekur því upp fjölmargar spurningar. Af hverju vilja Vinstri græn ekki setja krónu til viðbótar í barnabætur og vaxtabætur næstu fimm árin? Af hverju vilja Vinstri græn setja nánast sömu krónutölu í framhaldsskólana næstu fimm árin? Af hverju vilja Vinstri græn setja helmingi minna fjármagn í uppbyggingu leiguíbúða en nú er gert? Af hverju vilja Vinstri græn einungis setja einn þriðja af því sem var búið að lofa í háskólana? Af hverju vilja Vinstri græn tekjuskattslækkun sem færir þingmanninum þrisvar sinnum meiri lækkun en það sem kennarinn fær? Af hverju vilja Vinstri græn setja lækkun bankaskatts upp á 6 milljarða kr. í forgang? Af hverju vilja Vinstri græn einungis tryggja framlög til aldraðra og öryrkja sem samsvara aðallega fjölgun þessara hópa? Af hverju standa Vinstri græn að fjármálaáætlun sem Öryrkjabandalag Íslands kallaði ávísun á fátækt og eymd? Af hverju vilja Vinstri græn beinlínis lækka framlög til menningar, lista, íþrótta- og æskulýðsmála næstu fimm árin? Af hverju dregst samneyslan saman næstu fimm árin þrátt fyrir orð forsætisráðherra fyrir nokkrum mánuðum um að samneyslan ætti að aukast vegna innviðauppbyggingar og breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar? Af hverju stöndum við frammi fyrir uppsöfnuðum vanda og hugsanlegu verkfalli einnar mikilvægustu kvennastéttar landsins, ljósmæðra, á vakt Katrínar Jakobsdóttur og Vinstri grænna? Herra forseti. Af hverju eru Vinstri græn eiginlega í þessari ríkisstjórn?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög póetíska ræðu. Hv. þingmaður varpaði fram allmörgum spurningum þannig að það verður erfitt að svara þeim öllum. Byrjum á örorkulífeyrisþegum. Hv. þingmaður vísar í viðbrögð Öryrkjabandalags Íslands við áætluninni. Ég hef líka kynnt mér viðbrögð Öryrkjabandalags Íslands við síðustu fjármálaáætlun. Þau voru töluvert hófstilltari þó að þar væri í raun gert ráð fyrir minni fjármunum til framfærslu örorkulífeyrisþega. Ég held að fólk verði bara að horfa á staðreyndirnar og tölurnar sem hér eru lagðar fram en ekki vitna í frasa um að þetta sé ávísun á fátækt og eymd, eins og hér sé beinlínis boðaður niðurskurður á framlögum til örorku þegar staðreyndin er sú að hér er verið að auka um 6 milljarða á næsta ári. Tökum það sem hv. þingmaður segir um tekjuskattslækkun sem mun skila þessu og þessu, eins og hv. þingmaður orðar það. Hér er ég búin að fara margoft yfir það að í undirliggjandi forsendum þessarar áætlunar er gert ráð fyrir skattalækkunum sem nemi, eða samsvari eins og það er orðað mjög skýrt, 1 prósentustigs tekjuskattslækkun. Síðan er farið yfir hvaða leiðir séu færar í því til að tryggja að slík skattalækkun myndi þá gagnast best hinum tekjulægstu. Ég hef rætt hér um persónuafsláttinn. Ég spyr hv. þingmann: Er hann ósammála mér um að það sé gott að við ræðum á þingi um að skoða slíkar leiðir og aðferðir og hvort við teljum þær ná þeim markmiðum sem við viljum ná, sem og samspili við bótakerfið? Finnst honum ekki jákvætt að við ætlum að reyna að taka þessa umræðu, ekki bara við aðila vinnumarkaðarins heldur líka hér á Alþingi, þannig að við getum skapað aukna sátt um skattkerfið? Eða vill hv. þingmaður sjá annars konar vinnubrögð? Ég vísa líka til háskólanna. Hv. þingmaður var með ansi mörg orð hér en við sjáum mun meiri aukningu til háskólastigsins, sem ég er mjög stolt af eftir að hafa setið sem menntamálaráðherra í ríkisstjórn á tímum sem þurfti að skera niður til þessara mikilvægu stofnana. Við erum að horfa á að háskólastigið er loksins á leiðinni þangað sem það á heima í okkar útgjaldamálum.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmálanum stendur skýrt að þið ætlið að ná OECD-meðaltalinu fyrir 2020. Það kostar 6,7 milljarða. Þið ætlið að setja rúma 2 milljarða til 2023. Það loforð er svikið. Háskólinn fær einn þriðja af því sem þið lofuðuð. Það er gott og vel að taka samtal um bótakerfið en þið eruð búin að setja þak á barnabætur og vaxtabætur. Það má ekki setja krónu meira í barnabætur og vaxtabætur samkvæmt áætluninni. Svo stendur skýrt í áætluninni: Gert er ráð fyrir 1 prósentustigs lækkun á tekjuskatti. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir flatri lækkun. [[Gripið fram í.]]Nei, á bls. 15 stendur skýrum stöfum að þið ætlið að lækka tekjuskattinn um 1 prósentustig. Það mun gagnast hálaunafólkinu þrisvar sinnum meira en lágtekjufólkinu. Þetta er það sem við í Samfylkingunni og stjórnarandstöðunni gagnrýnum. Þetta er ekki í anda Vinstri grænna, enda eru áhrif Vinstri grænna sama sem engin á þessa áætlun, hvað þá skattapólitíkina. Í upphafi svars ráðherrans var talað um að menn ættu ekki að nota frasa í þessari umræðu. Frasinn sem ég vísaði í var einfaldlega gagnrýni Öryrkjabandalags [[Forseti hringir.]]Íslands. Það sjálft, þetta hagsmunabandalag 19.000 öryrkja í landinu, hefur einmitt notað þessi orð, að þessi áætlun sé ávísun á fátækt og eymd. Og það er sorglegt.
Herra forseti. Þá er ég ekki sammála því að þessi áætlun sé ávísun á fátækt og eymd. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sammála því mati. Hann hlýtur að horfa til þess sem kemur hér fram sem er fyrirhugað um einföldun bótakerfisins, afnám krónu á móti krónu skerðingar og töluvert aukna fjármuni í þetta kerfi. Ég held að það myndi þjóna umræðunni ágætlega ef við horfðum til þess sem er fyrirhugað að gera og þeirra fjármuna sem eru settir í það. Það er eingöngu það sem ég var að segja áðan. Úr því að við erum komin í að ræða einstakar blaðsíður fjármálaáætlunar vil ég vísa hv. þingmann á bls. 59 þar sem er rætt sérstaklega um það samráð sem er fram undan um tekjuskattskerfið. Hv. þingmaður segir að það sé ágætt að fara í samtal og ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt. Fólk hefur gaman af að rifja upp gamlar ræður og ég myndi gjarnan vilja fá tækifæri til að rifja upp ýmsar gamlar ræður hv. þingmanns sem hér situr með mér í salnum en ætla ekki að nýta tíma minn í það. Það sem ég sagði fyrir kosningar var að það er kominn tími til þess, eftir allar þær skattbreytingar sem við höfum gengið í gegnum, að við horfum aðeins til þess hvernig [[Forseti hringir.]]við getum skapað aukna sátt um íslenskt skattkerfi. Þess vegna finnst mér kúnstugt að heyra fólk kalla eftir ákvörðunum teknum helst af sem fæstum þegar við ættum einmitt að vera að horfa til þess að vinna öðruvísi. [[Forseti hringir.]]Ég hefði haldið að þingmaður fagnaði því.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar og þau svör sem hér eru komin. Það er hins vegar mjög undarlegt að sitja í þessum sal og sjá forsætisráðherra verða pirraðri og pirraðri eftir því sem líður á umræðuna. Forsætisráðherra á einfaldlega að vera að svara spurningum frá þingmönnum og verja þessa vonlausu fjármálaáætlun. Þess í stað stendur ráðherra upp og eys skömmum yfir þingmenn vegna spurninga þeirra. Er greinilega pirruð yfir því að það er verið að snerta einhverjar viðkvæmar taugar. Líklega er eitthvað farið að falla á geislabauginn hjá ríkisstjórn kampavíns og vogunarsjóða. Ég nefndi vogunarsjóði. Þó svo að það hafi fengið hárin á forsætisráðherra til að rísa hér áðan er það samt þannig að þessi ágæta kampavínsstjórn hefur gersamlega legið flöt fyrir þeim sem græða hvað mest hér á Íslandi. Það sjáum við á þeim aðgerðum sem lúta að því að lækka eða fella nánast niður þennan bankaskatt. Það er verið að lækka hann um 60%. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefði ekki verið nær að nota það svigrúm sem þarna næst með bankaskattinum til að fella t.d. niður krónu á móti krónu skerðingar fyrir öryrkja? Þetta er svipuð tala. Hvers vegna er það ekki bara gert? Ég hlýt líka að setja aðeins ofan í við hæstv. ráðherra. Ég tel að ráðherrann sé að blekkja, ég ætla að nota orðið blekkja, þegar hún kemur hér upp og segir að 6 þús. milljarðar fari til öryrkja og talar eins og það sé til þess að auka bætur til … [[Gripið fram í.]]6 milljarðar, það er rétt, fyrirgefðu, 6 þús. milljarðar er svolítið önnur tala, í að auka bætur til öryrkja. Það mætti skilja ráðherra þannig. En það er ekki þannig. Það er verið að setja 6 milljarða í að mæta fjölgun öryrkja. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Væri ekki nær að taka á þessum bótum, auka svigrúmið um það sem öryrkjar óska eftir? Er það ekki rétt sem ég segi, hæstv. ráðherra, að þessir 6 milljarðar eru bara til að mæta fjölgun öryrkja? Ég spyr hæstv. ráðherra líka um það sem kom fram í umræðu í gær, gott ef það var ekki hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sem sagði það, að það væru nokkuð góðar vísbendingar og öryggi fyrir því að fjármagnskostnaður neytenda myndi lækka ef bankaskatturinn yrði lækkaður sem þessu næmi. Hefur forsætisráðherra einhverja tryggingu fyrir því að fjármagnskostnaður fólksins í landinu muni lækka við það að bankaskatturinn sé lækkaður?
Herra forseti. Ég ætla nú að byrja á að hughreysta hv. þingmann og segja honum að ég er bara í ágætu skapi. Hv. þingmaður verður að sætta sig við að því sé svarað þegar farið er með rangfærslur í ræðustól. Ég kannast ekki við að það sé gert af neinum pirringi enda finnst mér mjög gaman að eiga í þessari umræðu. Ég tel að þetta sé góð fjármálaáætlun sem við getum verið nokkuð ánægð með, sú ríkisstjórn sem nú situr, þó að ég hafi sagt í upphafi míns máls að það sé ekkert pólitískt plagg sem leysi öll vandamál mannlífsins. Það er ekki þannig. Þegar hv. þingmaður kemur hér upp og talar um kampavínsríkisstjórn og vogunarsjóðina finnst mér ekki mikið inntak í þeirri umræðu. Og hv. þingmaður kemur hér upp og segir: Það er ekki svo að 6 milljarðarnir eigi að fara í kjarabætur fyrir öryrkja. Það kemur hér fram að þetta er tvískipt. Hv. þingmaður getur ekki leyft sér að saka mig um blekkingar þegar ég er búinn að segja ítrekað í þessari umræðu sem hv. þingmaður hefur setið undir að 4 milljarðar eru ætlaðir í kjarabætur en hluti af þessum 6 milljörðum er ætlaður til að mæta lýðfræðilegri þróun. Þetta hefur komið tvisvar fram í umræðunni. Og ég kann ekki við það, herra forseti, þegar hv. þingmaður sakar mig um blekkingar. Hv. þingmaður kann að kalla það pirring að honum sé svarað og hans ágæta starfsbróður úr Miðflokknum en til þess erum við hér, ekki satt? Það er til að eiga skoðanaskipti, svara spurningum, en líka svara þeirri gagnrýni sem við teljum væntanlega ekki málefnalega eins og í því tilfelli. Þegar kemur að bankaskattinum þá tók hv. þingmaður þátt í sem ráðherra í ríkisstjórn að hækka hann og boðaði að hann yrði tímabundinn. Því var lofað. Við munum öll eftir því þegar sú ríkisstjórn sem hv. þingmaður sat í boðaði að þetta væri til fjögurra ára, til þess gert að fjármagna skuldaleiðréttinguna sem ég nefndi áðan. Ég velti því upp við hv. þingmann hvort það hafi verið mistök hjá þáverandi hæstv. ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]að boða að þessi skattur yrði tímabundinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa undarlegu ræðu. Sem betur fer hefur maður bara eina mínútu núna því annars myndi ráðherrann örugglega verða enn þá pirraðri. Ég ætla að vitna í orð sem féllu hér á þingi í gær þegar hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, formaður þingflokks Vinstri grænna, var í sinni ræðu, og svaraði hv. þm. Ólafi Ísleifssyni sem flutti algerlega magnaða ræðu í gær um fjármálaáætlun. Þar segir hv. þm. Bjarkey Olsen í inngangi sinnar ræðu eftir að hún gengur í ræðustól: Við ákváðum að leggja til hliðar ákveðin ágreiningsmál og reyna að byggja upp velferðarsamfélag. Þetta var í rauninni svarið við því þegar hv. þm. Ólafur Ísleifsson spurði um kjör eldri borgara og hvers vegna ekki væri gengið í að hækka persónuafsláttinn. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra: Er það ekki þáttur í að byggja upp velferðarsamfélagið að láta fjármuni og bætur ganga til aldraðra og öryrkja með því að nýta t.d. í persónuafsláttinn? Er ráðherrann sammála því að þessu hafi verið fórnað í stjórnarmyndunarviðræðunum [[Gripið fram í.]]eins og mátti skilja á hv. þingmanni í gær? Ég spyr hæstv. ráðherrann út í þetta.
Herra forseti. Ég er nú farin að hafa áhyggjur af því að hv. þingmaður sé eitthvað pirraður, jafnvel, af því að hlusta á hann hér í ræðustól. Ég velti fyrir mér hversu uppbyggileg þessi umræða er sem snýst öll um að koma með einhverja gildisdóma um skaplyndi samþingmanna sinna. Ég bara spyr, hv. þingmaður: Erum við á réttri leið í þessu? Hv. þingmaður spyr hvort breytingar á persónuafslætti hafi verið slegnar út af borðinu. Ég hef margítrekað sagt hér - mér finnst svo sem ágætt ef umræðuefni í þessari fjármálaáætlun eru svo fá að ég er alltaf spurð sömu spurninganna, það bendir til þess að álitaefnin séu færri en hv. þingmenn hafa látið í skína - ég er margbúin að fara yfir það hér og það kemur fram í þeirri rammagrein sem ég fór yfir áðan í fjármálaáætluninni að þar er til skoðunar að horfa til þeirra hugmynda sem hafa verið uppi um hvort persónuafslátturinn geti orðið stigskiptur og við ákveðin mörk jafnvel orðið útgreiðanlegur en fari svo lækkandi eftir því sem tekjurnar hækka. Þar með næðum við þeim markmiðum sem við myndum vilja ná fram með jöfnunarhlutverki skattkerfisins og nýtum þá [[Forseti hringir.]]fjármuni sem við erum að áætla í skattalækkanir til þess að gera það með þessum hætti. [[Forseti hringir.]]En það liggur ekki fyrir ákvörðun. Þetta er ég búin að segja margoft og þetta er boðað í samráðinu sem er fram undan um breytingar á tekjuskattskerfinu.
Herra forseti. Mig langar að ræða líklega erfiðasta verkefnið sem þessi ríkisstjórn stendur frammi fyrir, sem reynir líklega hvað mest á hana, sem er ósætti á vinnumarkaði. Fjármálaáætlunin eins og hún hefur verið lögð fram af ríkisstjórninni, eins og henni verður breytt í þinginu og eins og hún verður samþykkt mun ramma inn þá fjármuni eða það sem ríkisstjórnin getur sett í málaflokka þegar kemur að fjárlögum í haust. Það hvernig við vinnum þessa fjármálaáætlun í þinginu þarf að tryggja að við getum brugðist við þeirri óvissu sem við stöndum frammi fyrir. Sú óvissa er m.a. um að ljósmæður fari í verkfall. Lög voru sett á margar aðrar stéttir 2015. Forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, greiddi atkvæði gegn því ef ég man rétt, og réttilega. Ég man ekki hvað þetta voru margir stéttir en ég veit hvað það kostaði, a.m.k. varðandi hjúkrunarfræðinga sem lög voru sett á á þeim tíma. Það hefði kostað 4 milljarða að semja við þá eins og var samið við lækna þannig að þeir væru sáttir við sína stöðu. Það kostaði 4 milljarða að semja við lækna á sínum tíma. Helmingi fleiri stöðugildi hefðu kostað 4 milljarða, það hefði kostað 4 milljarða að fá hjúkrunarfræðinga á sama stað. Síðan voru aðrar stéttir líka þarna inni. Það var svigrúm þá. Við þurfum að passa að það sé svigrúm núna. Við vitum að heilbrigðisstarfsfólkið okkar, hjúkrunarfræðingar og ljósmæður, hefur sagt upp og farið að vinna annars staðar, m.a. hjá flugfélögum, í staðinn fyrir að nota menntun sína í þeim tilgangi sem þau hafa ákveðið að helga líf sitt að öðru leyti vegna þess að þau hafa ekki getað annað. Þetta er alvarlegt ástand. Þetta er líklega það erfiðasta sem forsætisráðherra stendur frammi fyrir. Spurningin sem ég vil gefa forsætisráðherra tækifæri til að svara er: Hvernig tryggjum við að í þessari fjármálaáætlun sé svigrúm til að bregðast við þessu?
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn. Þetta er eitt stærsta verkefnið sem ekki bara við stöndum frammi fyrir sem stjórnmálamenn í þessu landi heldur samfélagið allt sem og efnahagslífið. Það er ólga á vinnumarkaði. Um leið hafa stjórnvöld gripið til ákveðinna aðgerða. Það er búið að vera mjög mikið og virkt samtal við verkalýðshreyfinguna undanfarna mánuði. Ég vonast til þess að ASÍ taki sæti í þjóðhagsráði eins og stéttarfélög á opinbera markaðnum hafa ákveðið að gera. Þar verði rætt samhliða um efnahagslegan stöðugleika og félagslegan stöðugleika eins og hefur verið krafa verkalýðshreyfingarinnar. Síðan eru ákveðnir þættir og úr því að hv. þingmaður horfir kannski sérstaklega til heilbrigðisstéttanna eins og ég skildi hann í sinni fyrirspurn - [[Stöndum frammi fyrir því núna.]]Við stöndum frammi fyrir því núna, eins og hv. þingmaður segir. Það er búið að gefa ákveðna yfirlýsingu í tengslum við þá samninga sem voru gerðir við félög BHM fyrr á þessu ári um að ráðist verði í vinnu við að skoða sérstaklega starfsaðstæður heilbrigðisstarfsfólks en líka að fara í greiningu - heilbrigðisráðherra er hér næst til svara og getur þá farið nánar yfir þetta - á mannaflaþörfinni innan heilbrigðiskerfisins. Meðal þess sem hefur núna verið hvað mest knýjandi í kjaraviðræðum heilbrigðisstarfsmanna við samninganefnd ríkisins eru starfsaðstæðurnar, mönnunarvandinn og að horfa fram í tímann þar sem við sjáum fram á að staðan er mjög mismunandi milli ólíkra heilbrigðisstétta. Nú sjáum við hvort við stöndum undir þörfum kerfisins. Þessi vinna er að fara af stað. Hvaða svigrúm er í þessari áætlun? Hv. þingmaður talar sérstaklega um heilbrigðisstéttirnar og ég nefndi hér að það er verið að forgangsraða heilbrigðiskerfinu sem hlýtur að vera til góða líka, ekki bara fyrir allt samfélagið heldur líka þá sem vinna innan þess kerfis. Hv. þingmenn hafa verið að spyrja um kvennastéttirnar sérstaklega og þær eru auðvitað mjög stórar innan heilbrigðiskerfisins. Við þurfum að horfa á það í því samhengi að með því að bæta starfsaðstæður og umgjörð heilbrigðiskerfisins horfum við líka til þess að við bætum þar með kjör þeirra kvennastétta sem þar vinna. Ég kem kannski nánar [[Forseti hringir.]]að vinnumarkaðnum í mínu síðara svari.
Herra forseti. Rétt eins og þegar ég ræddi áðan um eftirlitsstörf þingsins sem ég hef ákveðinni skyldu til að sinna vegna setu minnar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd annars vegar og forsætisnefnd hins vegar vil ég núna ekki láta ramma mig inn af þessari fjármálaáætlun á þann veg að ég geti ekki sinnt starfi mínu. Eitt mikilvægasta verkið sem hæstv. forsætisráðherra hefur um þessar mundir er að skapa sátt á vinnumarkaði. Þess vegna vil ég gefa forsætisráðherra tækifæri til að við fáum svör um að þessi fjármálaáætlun rammi okkur ekki þannig inn að við getum ekki brugðist við víðtækum deilum á vinnumarkaði, að ekki sé seinna hægt að segja: Já, nei, það er ekki hægt að gera þetta því að það var eitthvað samið og svo er komin fjármálaáætlun og fjárlög o.s.frv., nei, nei, það er ekkert hægt að gera í þessum málum, það er ekki svigrúm. Svigrúmið verður að vera til staðar. Ég ætla ekki að standa hérna uppi ef það á að setja lög á verkföll á þessu ári, næsta ári eða inn í þessa framtíð sem við stöndum frammi fyrir og láta segja við mig: Það voru samþykkt einhver fjárlög á Alþingi og [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun sem rammar þetta inn og setur okkur í spennitreyju. Það verður að vera til svigrúm.
Herra forseti. Fjármálaáætlun er auðvitað bara plagg sem byggist á bestu fáanlegu upplýsingum á hverjum tíma, fyrirætlunum ríkisstjórnar á hverjum tíma, fram í tímann, en síðan er hún bara mannanna verk. Alþingi sem fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt stjórnarskrá hefur alltaf að mínu mati svigrúm til að bregðast við. Ég held að hv. alþingismenn eigi ekki að fallast á þá skoðun sem maður heyrir stundum, að þegar eitthvað hafi verið samþykkt í fjármálaáætlun sé það nánast óumbreytanlegt, [[Gripið fram í.]]eins og eitthvert náttúrulögmál. Þannig er það ekki. Við erum með hér lýðræðiskerfi, við erum með fjárstjórnarvald sem liggur hjá Alþingi og auðvitað hefur Alþingi svigrúm til að bregðast við aðstæðum sem upp kunna að koma. Um vinnumarkaðsmálin almennt vil ég segja að við þurfum að fara að stefna til lengri tíma á að koma á skýrari ramma um vinnumarkaðinn. Hv. þingmaður talaði til að mynda um lagasetningar á verkföll sem voru allalgengar á kjörtímabilinu 2013–2016. Við þurfum að fara að horfa á að fá meiri sátt um ramma vinnumarkaðarins, horfa meira til Norðurlandanna, [[Forseti hringir.]]hvernig unnið er þar. Það er mikið verk að ná því en einfaldir hlutir eins og hvernig haldið er á málum gagnvart embætti ríkissáttasemjara þar er nokkuð sem ég tel að við gætum tekið okkur til fyrirmyndar.
Herra forseti. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom að í upphafi ræðu sinnar þóttist hún vita í hverja ég myndi höggva. Ég ætla ekki að valda henni neinum vonbrigðum þar, [[Gripið fram í.]]kem þó kannski pínulítið úr óvæntri átt. Ég hef minnst á það einu sinni eða tvisvar í þessari pontu að ég hefði áhyggjur af útgjaldaaukningu ríkissjóðs og hvort innstæða verði fyrir þeim útgjaldaloforðum sem hér er verið að veita. Ég veit að hæstv. forsætisráðherra deildi þeim áhyggjum með mér fyrir tæpu ári þegar verið var að ræða ríkisfjármálastefnu þáverandi ríkisstjórnar. Það er áhugavert að bera saman þessar tvær stefnur. Hér hefur verið talað mjög digurbarkalega, getum við sagt, um hversu mikið hafi verið spýtt í. Við vorum líka talsvert stolt af þeirri ríkisfjármálaáætlun og töldum okkur vera að taka mjög duglega í útgjaldaaukningu, bæði í heilbrigðiskerfi og velferðarmálum. Það eru alveg sömu útgjaldaáherslur hlutfallslega hér og ég er ánægður með að sjá það. Það voru hins vegar talsvert betri hagvaxtarforsendur þá. Við töldum að við hefðum mögulega innstæðu fyrir þessu en hlutum nokkra gagnrýni fyrir að þetta væri mögulega óraunhæft, að við myndum ekki hafa efni á þessum útgjöldum. Þegar við berum þessar tvær áætlanir saman í árslok 2022 gerir sú fjármálaáætlun sem hér liggur fyrir þinginu ráð fyrir heildarútgjöldum ríkissjóðs upp á 972 milljarða, samanborið við 959 milljarða hjá fyrri ríkisstjórn. Þetta er aukning upp á 13 milljarða. Þar af eru 4 milljarðar í hærri vexti því þessi ríkisstjórn ætlar að greiða skuldir hægar en sú fyrri og restin liggur í 7 milljarða veikleika sem kom í ljós í útgjöldum til málefna öryrkja og í lyfjakaupum og þurfti að taka á í fjáraukalögum á síðasta ári, þá sýnist mér standa munur þar á milli upp á 2 milljarða. Þetta er nú allt og sumt. Munurinn er hins vegar sá að [[Forseti hringir.]]við erum hér ári síðar með veikari efnahagsforsendur, veikari hagvaxtarforsendur, til að standa undir þessum miklu útgjöldum. Forsætisráðherra, sem hafði áhyggjur af að við hefðum ekki efni á þessu þá, kemur hins vegar fram með mjög sambærilega áætlun nú við lakari efnahagsskilyrði og lofar til viðbótar 25–30 milljarða skattalækkun. [[Forseti hringir.]]Þess vegna spyr ég: Hvar eru áhyggjurnar af efnahagsforsendum þessarar áætlunar nú?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta. Þarna tel ég að við höfum tækifæri í því að dregið hefur úr hagvexti. Ég tel að hið opinbera hafi tækifæri til að koma með innspýtingu inn í til að mynda samgönguframkvæmdir og aðrar einskiptisframkvæmdir, nýta þar eignatekjur úr fjármálakerfinu, eins og ég boðaði sömuleiðis fyrir kosningar að væri mikilvægt að gera, og koma þannig á því sem ég vil kalla jafnvægi milli þess að greiða niður skuldir og byggja upp. Það er vissulega mikilvægt að greiða niður skuldir og þær hafa verið greiddar niður hratt og örugglega undanfarin ár og eru áfram á niðurleið allt þetta tímabil þessarar fjármálaáætlunar. En um leið megum við ekki gleyma því að við getum ekki leyft innviðunum að grotna niður. Þegar við skoðum muninn á þessum fjármálaáætlunum, til að mynda þegar kemur að samgöngumálum, fyrst hv. þingmaður er í samanburði, er verið að bæta verulega í til samgöngumála, enda held ég að við hljótum að vera sammála um að það hljóta að vera ákveðin efnahagsleg rök fyrir því að við tryggjum að innviðirnir standi undir nafni, að við látum ekki okkar eignir, svo að ég setji þetta yfir á bókhaldsmál, rýrna á meðan við erum of upptekin við að greiða niður skuldir. Það er í raun og veru hin einfalda hagstjórnarlega spurning sem hlýtur að koma upp þegar við erum stödd í því að greiða niður skuldir, sem var mikið áherslumál í síðustu fjármálaáætlun, og þurfum hins vegar að gæta að eignum okkar. Það eru auðvitað innviðirnir sem eru okkar eignir. Hv. þingmaður talar um skattamálin. Ég hlustaði á hv. þingmann í gær sem talaði um að við hefðum afsalað okkur ákvörðunarvaldi í skattamálum og afhent aðilum vinnumarkaðarins lyklana. Ég ætla að leyfa mér að andmæla þessu algerlega. Í síðustu fjármálaáætlun voru vissulega boðaðar heilmiklar skattbreytingar, lækkun á virðisaukaskatti og tilfærsla á ferðaþjónustu upp í efra þrep virðisaukaskattskerfisins. Það var gert algerlega án alls samráðs við greinina. Það sem ég gagnrýndi var að sú breyting, og það kom fram í máli mínu þá, var gerð, eða lögð til skulum við segja, því hún var náttúrlega ekki gerð, án þess að fullnægjandi greiningar lægju fyrir á því hvaða áhrif þetta myndi hafa á [[Forseti hringir.]]þessa stærstu útflutningsgrein landsins. Það sem ég er einfaldlega að segja hér er að við þurfum bara að vinna öðruvísi. Ég hefði haldið að hv. þingmenn í þessum nýja flokki væru mjög sammála mér um breytt vinnubrögð í þessu máli.
Forseti. Þetta er stuttur tími en það er alveg rétt að við viljum gjarnan hafa gott samráð við aðila vinnumarkaðar um skattbreytingar. En mér sýnist hins vegar að ríkisstjórnin hafi enga sjálfstæða skoðun á skattbreytingu eða skattstefnu og sé þvert á móti að bíða eftir skilaboðum frá aðilum vinnumarkaðarins um hvaða skattbreytingar eigi að ráðast í. Það má vera að ríkisstjórnin komi sér ekki saman um þær og hafi þar af leiðandi ákveðið að úthýsa þessu verkefni til aðila vinnumarkaðarins. Það er vissulega möguleiki í stöðunni. Ég hefði viljað sjá miklu meira samráð strax frá upphafi við minni hlutann því að ég held að það rótleysi sem hér er lýst í skattkerfinu sé ekki vegna samráðsleysis við aðila vinnumarkaðarins heldur vegna þess að ekki er nægt samráð milli meiri hluta og minni hluta um skattapólitík hverju sinni. Þar er kannski stærsti vandinn. En mér sýnist að þegar öllu er á botninn hvolft hafi Vinstri græn fengið 2 milljarða til viðbótar inn í ríkisfjármálaáætlun í árslok 2022 gegn því að kyngja [[Forseti hringir.]]skattapólitík Sjálfstæðisflokksins um að lækka skatta ofan í þetta um 25–30 milljarða. Það þykja mér heldur rýr býti.
Herra forseti. Ég held að hér sé hv. þingmaður, ef ég byrja á því síðasta sem hann kom að, að bera saman epli og appelsínur. Hér er hann að bera saman heildarútgjöldin í lok tímabilsins, ekki að taka tillit til rammans til útgjalda og þeirra fjárfestinga sem eru boðaðar hér þó að sumu leyti sé hún sambærileg og þá vitna ég til nýs Landspítala sem við erum væntanlega flest sammála um. En hins vegar er auðvitað stór munur á því sem hér er til að mynda verið að leggja til í fjárfestingu, svo að ég vitni í samgönguframkvæmdir. Ég held að þarna sé samanburðurinn [[Gripið fram í.]]- en við erum að tala um rammasettu útgjöldin, [[Gripið fram í.]]já, en ég er að tala um rammasettu útgjöldin þegar við berum saman þessar ólíku fjármálaáætlanir. En síðan af því að hv. þingmaður talar um útvistun verkefna, svo ég vitni í hv. þingmann, þá finnst mér það bara ódýrt. Mér finnst það bara ódýrt þegar við erum nýkomin úr tímabili þar sem við erum búin að ráðast í óteljandi skattbreytingar sem hv. þingmaður hefur nú gagnrýnt, ekki síst í sínu fyrra starfi, einmitt gagnrýnt samráðsleysi. Hins vegar ætla ég að taka tillit til þess sem hv. þingmaður segir að það skorti kannski á boðað samráð við Alþingi sem heild og minni hlutann. [[Forseti hringir.]]Þá held ég að það sé eitthvert verkefni sem við eigum að leysa. Við eigum þá að kalla til aukins samráðs í nefndum. Ég tek það bara á mig, að unnið verði betur úr því. Ég held að þetta snúist ekki um útvistun, ég held að þetta snúist um breytt hugarfar.
Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka forsætisráðherra fyrir framlag hennar hér og öll þau svör sem hún hefur veitt. Í okkar samtíma er eitt stærsta málið sem við blasir að rétta hlut þeirra sem höllustum fæti standa í íslensku samfélagi. Ég tel reyndar að um þetta sé allvíðtæk samstaða og mikill skilningur á þessu. Það er hins vegar þannig að þessi fjármálaáætlun er ákaflega haganlega gerð í þessu tilliti. Í henni eru eins og tvær víddir, með leyfi að segja. Það er einhvers konar framtíðarvídd. Til að mynda er á bls. 57–58 verið að reifa hvernig skattkerfið gæti litið út og komið betur út fyrir þá sem lakar standa, t.d. að fara eins og vel þekkt er um farveg persónufrádráttar og slíkt og sömuleiðis er aftar í plagginu fjallað um að bæta kjör öryrkja og „afvikla“ allar þessar tengingar. Þetta er önnur víddin. En hún er einhvern tíma í framtíðinni. Það sem blasir við okkur í núinu er alveg skýrt. Það er yfirlýsing um að lækka neðra þrep tekjuskattsins þannig að það flæði yfir allan tekjuskalann án þess að það nýtist þeim sem lakast standa umfram aðra. Það á að lækka bankaskatt. Og með leyfi að segja, hæstv. forsætisráðherra, þá hagnast enginn meira á þeirri aðgerð en þeir ágætu vogunarsjóðir sem svo margoft hafa verið nefndir hér. Það á að, og ég vona að ég verði leiðréttur, [[Forseti hringir.]]loka Hugarafli og það á að byggja Landspítalann á óhagkvæmum stað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Að því leytinu til er það rétt að þessi áætlun er ekki núið. Eins og ég sagði áðan: Ef við ætlum að tala um núið þurfum við að tala um fjárlögin sem urðu að veruleika fyrir 2018. Og af því að hv. þingmaður ræðir skattbreytingar þá var eina skattbreytingin sem birtist þar hækkun á fjármagnstekjuskatti og hækkun á kolefnisgjaldi. Síðan er hér boðað, í takt við þann stjórnarsáttmála sem þessi ríkisstjórn starfar samkvæmt, lækkun á tekjuskatti neðra þreps en um leið lofað samráði um hvernig sú lækkun eigi að líta út. Eðli máls samkvæmt er þessi áætlun áætlun því að hún gildir frá 2019. Hv. þingmaður vitnar hér í að kjarabætur til öryrkja séu ekki að koma strax, vissulega, ekki frekar en nokkuð annað í þessari áætlun, en hins vegar held ég að hv. þingmaður verði að horfa til þess að við gerum ráð fyrir þeim strax á árinu 2019 í þessari áætlun. Sömuleiðis erum við ekki komin með útfærslu á því hvernig við getum ráðist í breytingar á skattkerfinu þannig að það nýtist sem best tekjulægri hópum. Ég kom að því í máli mínu áðan að það eru leiðir til þess. Ég benti á að hin efri og neðri mörk fylgja ólíkum vísitölum sem er ein breyta sem mætti alveg taka til skoðunar í því samráði sem er fram undan. Síðan nefndi ég það sem gert er að sérstöku umfjöllunarefni hér, hvernig megi nýta persónuafsláttinn til að koma betur til móts við tekjulægri hópa. Auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að þessi áætlun leysir ekki mál dagsins í dag. En hún birtir hins vegar ákveðna sýn fyrir næstu fimm ár þar sem ég tel að sé komið til móts við margt af því sem ég veit að hv. þingmaður og hans flokkur hefur verið að benda á, þ.e. hvernig við getum staðið betur að því að tryggja örugg lífskjör fyrir alla hópa samfélagsins. Þar þurfum við að horfa til innviðanna. Fjárfesting til að mynda í heilbrigðiskerfinu skiptir máli fyrir allt samfélagið. [[Forseti hringir.]]Lægri kostnaðarþátttaka fyrir sjúklinga skiptir máli ekki síst fyrir tekjulægri hópana og svo mætti lengi telja.
Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið sem undirstrikar að sínu leyti það sem ég leyfði mér að segja hérna, hversu haganlega samansett þetta plagg er. Það er hægt að vísa til þess að allir góðir hlutir séu fram undan og allt verði frábært. Það verður þá að koma í ljós, hæstv. forsætisráðherra. Með því verður fylgst og eftir því verður gengið. Auðvitað er tíminn orðinn hér knappur. Ég tók eftir því að forsætisráðherra hafði ekki tíma til að víkja að margnefndri fyrirhugaðri lækkun á bankaskatti sem auðvitað liggur fyrir sem staðreynd. Ég leyfi mér að taka upp við forsætisráðherra mál sem virðist hafa verið að velkjast á milli tveggja ráðherra í hennar ríkisstjórn, mál sem er mjög stórt í hugum þeirra sem helst hafa kynnt sér það, það er það úrræði í geðheilbrigðismálum sem heitir Hugarafl. Ég hef nú áhuga á að ræða nánar við [[Forseti hringir.]]heilbrigðisráðherra hér á eftir, en af þessari ástæðu sem ég nefndi, að þetta hefur verið að velkjast á milli [[Forseti hringir.]]tveggja ráðherra í ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra, vil ég leyfa mér að höfða til hennar sem eins konar neyðarhemils í þessu máli og [[Forseti hringir.]]hvetja hana til að gaumgæfa þetta mál og stöðva það [[Forseti hringir.]]að þessi þjóðþrifastarfsemi verði lögð niður á hennar vakt.
Herra forseti. Ég fagna þeim orðum hv. þingmanns að þingið hyggist veita ríkisstjórninni aðhald. Það er auðvitað mjög mikilvægt og hluti af því sem ég er nú alltaf að tala um að þingið setji sér líka sín eigin mörk í því hvernig það vill haga sínum störfum. Það er mikilvægasta hlutverk þingsins, eða eitt af þeim, að veita þetta aðhald. Hv. þingmaður vísar til bankaskattsins. Ég hef nokkrum sinnum farið yfir hann í minni ræðu og minni á það enn og aftur að þessi skattur var boðaður af þáverandi ríkisstjórn 2013–2016 sem tímabundin aðgerð til að fjármagna tiltekna aðgerð. Við erum að taka miklar eignatekjur út úr fjármálakerfinu til að nýta fyrir almenning í þessu landi. Horfum bara á samgöngumálin svo dæmi sé tekið. Síðan mun á næstunni koma fram hvítbók um fjármálakerfið sem ég þykist vita að hv. þingmaður muni hafa mikið að segja um. Við þurfum að skapa hér samtal og umræðu um hvert við viljum stefna með fjármálakerfið. Þar duga ekki til bara þær Evrópureglugerðir sem við höfum þegar innleitt sem hafa margar hverjar verið til mikilla bóta fyrir íslenskt fjármálakerfi að mínu viti. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að horfa til þess líka að skoða það sem út af stendur eftir þau ár sem eru liðin frá hruni og allar þær breytingar sem hafa verið gerðar. [[Forseti hringir.]]Hvernig viljum við þróa fjármálakerfið hér á Íslandi?
Þá er lokið umræðu um málaflokka forsætisráðherra. Sú umræða hefur tekið eina klukkustund og 50 mínútur sem er nokkru lengra en áætlað var að hver málaflokkur myndi taka. Forseti verður að viðurkenna að hann, eftir á að hyggja, telur sig hafa verið of umburðarlyndan gagnvart því að menn færu iðulega þó nokkuð fram úr settum ræðutíma. Það mun lengja mjög daginn ef þeir sem á forsetastóli verða verða jafn linir af sér og núverandi forseti hefur verið. Forseti mælist til þess að menn hafi í huga að við höfum takmarkaðan tíma og virði þau mörk. Þá snúum við okkur að málaflokki hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Efling heilbrigðisþjónustunnar er ein aðaláhersla núverandi ríkisstjórnar. Raunar tel ég svo vera að það sé áherslan hér á Alþingi, þvert á flokka, að það sé löngu tímabært að leggja aukna áherslu á þann málaflokk. Íslenska heilbrigðiskerfið á að standast samanburð við það sem best gerist í heiminum. Allir landsmenn eiga að fá notið góðrar þjónustu óháð efnahag og búsetu. Áherslan á eflingu heilbrigðisþjónustunnar setur mark sitt á þá fjármálaáætlun sem er til umræðu. Þannig er gert ráð fyrir að árleg framlög til heilbrigðismála verði 40 milljörðum hærri á árinu 2023 en þau eru samkvæmt fjárlögum ársins í ár. Þetta er hækkun um ríflega 19% að raunvirði. Framlög til heilbrigðismála verða sem sé í lok tímabilsins um 249 milljarðar kr. á ári. Stofnkostnaður, m.a. vegna byggingarframkvæmda, verður 101 milljarður á tímabilinu. Þá erum við náttúrlega fyrst og fremst að tala um byggingu nýs Landspítala við Hringbraut en auk þess verulegt átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Markviss skref verða tekin í þá átt að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga á tímabili fjármálaáætlunar þannig að hlutdeild sjúklinga hérlendis í heilbrigðiskostnaði verði sambærileg því sem gerist á Norðurlöndunum. Eitt af stærstu verkefnum tímabilsins er að gera skýra og markvissa heilbrigðisstefnu. Ég tel afar mikilvægt að halda því til haga í umræðunni að það dugar ekki eitt og sér að auka framlög til málaflokksins heldur þarf líka að skerpa sýnina á verkefnin sem undir málaflokkinn falla. Góð heilbrigðisþjónusta þarf nefnilega að byggja á skýrri heilbrigðisstefnu sem er hluti af samfélagssáttmálanum og snýst um jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustunni óháð efnahag eða búsetu fólks. Um leið þarf að fjalla um lýðheilsu og forvarnastarf í heilbrigðisstefnu. Efling þeirra þátta er auðvitað mikilvæg til að bæta og viðhalda góðri heilsu, auka lífsgæði og draga úr beinum og óbeinum kostnaði samfélagsins til framtíðar. Það er margsýnt og sannað að fjármagn sem sett er í lýðheilsu og forvarnastarf skilar sér margfalt. Gerð heildstæðrar heilbrigðisstefnu er nauðsynlegt skref í átt að bættri heilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn og tryggir skynsamlegri nýtingu fjármagns í heilbrigðiskerfinu. Í fjármálaáætlun kemur fram að áætlað er að skapa aðstæður fyrir aukna göngudeildarþjónustu á Landspítala auk áframhaldandi framkvæmda við spítalann. Einnig verður ráðist í byggingu nýs legudeildarhúsnæðis við Sjúkrahúsið á Akureyri. Stefnt er að því að líknar- og lífslokameðferð fyrir Vestfirði, Norðurland og Austurland verði samhæfðari frekar en nú er í samræmi við skýrslu sem mér var afhend þar um. Áhersla verður lögð á að fjölga menntuðu heilbrigðisstarfsfólki sem býr við gott starfsumhverfi, markvissa þverfaglega teymisvinnu, sem við sjáum þegar vaxandi í kerfinu, tækifæri til starfsþróunar og þátttöku í þekkingar-, þróunar- og vísindastarfi, framlög til geðheilbrigðismála verða aukin og með það að markmiði að fullfjármagna aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Starfsfólki á göngudeild barna- og unglingageðdeildar verður fjölgað í samræmi við stefnu og sömu aðgerðaáætlun. Þá verður unnið á markvissan hátt að því að fjölga fagstéttum innan heilsugæslunnar og efla hana sem fyrsta viðkomustað, auka þar þverfaglega teymisvinnu innan heilsugæslunnar, fyrirkomulag sjúkraflutninga verður tekið til endurskoðunar og raunar er sú vinna hafin. Og svo verður stórsókn í uppbyggingu hjúkrunarrýma sem hér hefur verið nefnd. Fjölgunin er um 300 frá fjármálaáætlun síðasta árs. Samtals verða byggð 790 hjúkrunarrými á tímabilinu, 550 ný þar af og 240 verða endurnýjuð. Þá verður dagdvalarrýmum fjölgað og stefnt að því að setja á fót sérstaka deild með hjúkrunarrýmum til að mæta þörfum aldraðs fólks sem glímir við samþættan geðheilbrigðis- og fíknivanda. Skipulögð heilsuvernd aldraðra verður innleidd í öllum heilbrigðisumdæmum og einnig sérhæfð heimahjúkrun. Áhersla verður lögð á áframhaldandi uppbyggingu og þróun rafrænnar skráningar, rafrænna samskipta og uppbyggingu rafrænnar sjúkraskrá á landsvísu. Rafræn samskipti við sjúklinga verða bætt og fjarheilbrigðisþjónusta efld. Ég get nefnt líka skimun vegna ristilkrabbameins sem mun hefjast á tímabilinu og áfram verður stutt við heilsueflandi samfélög. Unnið verður að því að bæta aðgang almennings að nauðsynlegum lyfjum o.s.frv. Virðulegur forseti. Ég get væntanlega komið að fleiri þáttum í samtali við hv. þingmenn, en ég vil nefna að lokum að helstu áskoranir málaflokksins eru breytt aldurssamsetning þjóðarinnar, fjölgun ferðamanna og mönnun í heilbrigðiskerfinu í heild, sem eru áskoranir sem við erum ekki bara að glíma við hér á landi heldur alls staðar í löndunum í kringum okkur en er eitt af því sem verður viðvarandi verkefni okkar á næstu árum.
Til þess að umræðurnar geti farið vel fram í dag vill forseti minna á að hann er umburðarlyndur forseti. Og jafnframt til að við höldum samt sem áður tímamörkin ætla ég að gefa svona létt högg á þennan stað sem hamarinn hvílir á tíu sekúndum áður en ræðutíma lýkur svo að menn geti farið að klára mál sitt án þess að fara yfir ræðutíma.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til fimm ára á tímum góðæris. Í gær fylgdi hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra áætluninni úr garði og fullvissaði þingheim um að allt væri undir kontról og engin teikn um skúraleiðingar út við sjóndeildarhringinn. Himinninn sem sagt heiður og blár. Að minnsta kosti er áran yfir þessari ríkisstjórn sannarlega blá. Heilbrigðisþjónusta er eitt af mikilvægustu samfélagsverkefnum okkar í samfélagi sem stöðugt tekur breytingum. Þéttbýlisþróun heldur áfram, vitund íbúanna, þekking og þjónusta eflist og kröfur um jafnræði og gott aðgengi eru háværar. Í fjármálaáætlun eru ýmis jákvæð markmið um að efla og styrkja og stuðla að flestu á milli himins og jarðar, jafnvel skoða og endurskoða. Margt má bæta frá því sem nú er en ekki er hægt að sjá með berum augum nýja hugsun til að takast á við breytta og krefjandi tíma, t.d. ört hækkandi hlutfall aldraðra sem bæði hefur áhrif á vinnumarkað og opinbera þjónustu. Það má minna á að 5% þeirra íbúa sem eru 67 ára eða eldri í nágrannalöndum okkar eru búsett á stofnunum. Þetta er miklu hærra hlutfall hér af einhverjum ástæðum. Það eru 9% að minnsta kosti. Hlutfall aldraðra, 67 ára og eldri, mun verða orðið nærri 20% eftir rúmlega 20 ár, árið 2040. En þetta hlutfall er nú 12%. Þetta verður öflugur hópur, 76 þús. manns. Þarna verður að skera upp herör, eða er ekki ráðherra sammála þessu? Herra forseti. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni glíma flestar við mikinn vanda, bæði fjárhagslegan og síðan sem afleiðingu þess starfsmannavanda. Af samtölum við stjórnendur vítt og breitt um landið er ekki að heyra að þeir upplifi viðsnúning með tilkomu og áherslum þessarar ríkisstjórnar. Nýtt greiðslufyrirkomulag hefur verið tekið í notkun í Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, svokölluð framleiðslutengd fjármögnun. Sama kerfi verður tekið í notkun á Landspítala á þessu ári. [[Forseti hringir.]]Engin þarfagreining hefur verið gerð í tengslum við þessar breytingar en kerfið er tekið í notkun til þess, nokkurn veginn, að falla að hefðbundnum föstum fjárveitingum. Hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef farið er með rangt mál. Ég kem frekar að þessu síðar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda mig við fyrri hluta ræðu hv. þingmanns. Við komum vonandi að hinu hér í seinni umferð. Í fyrsta lagi lýsir hv. þingmaður eftir nýrri hugsun. Ég vil nefna sérstaklega að áhyggjur hv. þingmanns af að óvenjuhátt hlutfall aldraðra á Íslandi sé búsett á stofnunum. Ég held að það sé rétt að svo mörgu leyti að hafa áhyggjur af því. Ekki bara vegna þess að það er tiltölulega dýrt úrræði heldur líka vegna þess að það er ekki endilega það úrræði sem býður fólki mest lífsgæði. Eitt hjúkrunarrými kostar um 13 milljónir á ári en sömu upphæð er hægt að nota til að tryggja heilsueflingu og hreyfingu fyrir 100 manns á því hinu sama ári og mögulega þá að auka lífsgæði og möguleika viðkomandi á að vera lengur heima. Ég er sammála hv. þingmanni í því, það þarf að gæta þess að ætla ekki að leysa allt með byggingum eða nýjum húsum eða rýmum. Hv. þingmaður spyr líka almennt um stefnumörkun o.s.frv. Við þurfum að gæta mjög vel að því að nýta fjármagnið enn betur en við erum að gera núna. Það gerum við meðal annars með því að skýra betur verkaskiptinguna milli annars vegar Landspítalans og hins vegar einstakra heilbrigðisstofnana úti um land, að það sé skýrara hvað við viljum gera í hverjum þessara þátta. Það er vinna sem stendur yfir núna. Ég hef miklar væntingar til þess að hún skili okkur góðri niðurstöðu, sérstaklega að því er varðar aðgengi fólks, óháð búsetu, að sérfræðilæknum. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að við kortleggjum það og tökum um það sameiginlega og lýðræðislega ákvörðun hvernig við viljum dreifa heilbrigðisþjónustunni hvað þetta varðar til að tryggja sem jafnastan aðgang að þeim hluta heilbrigðisþjónustunnar sem snýr að sérfræðilækningum en ekki síður að byggja upp heilbrigðisþjónustu í heimabyggð og þar með heilsugæsluhlutann.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir afbragðsgóð svör. Við stöndum frammi fyrir mörgum mikilvægum áskorunum á allra næstu árum. Það er ágreiningslaust. Ég held að þróast hafi á Íslandi dálítið óheppileg pólitík, þ.e. þessi svokallaða stofnanavædda þjónusta. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á þá eru margar góðar úrlausnir til aðrar sem við sem erum að vaxa úr grasi og verða gömul munum ekki una óbreyttum. Það sem mig langaði að árétta er þetta með breytta fjármögnun, að allar heilbrigðisstofnanir, þar með talin heilsugæslan í landinu, fái að búa við sama jafnræði og Heilsugæslan í Reykjavík og nú á þessu ári Landspítali. Ég vona að ráðherra sé því sammála, þessum áherslum sem ráðherra nefnir með vinnu við nýja heilbrigðisstefnu. Við höfum miklar væntingar um það. Það er ekki auðvelt verk. Það er mikil áskorun fyrir okkur öll. Eins og ráðherra hefur nefnt verður ný heilbrigðisstefna að lifa af ríkisstjórnir og flokkspólitísk ágreiningsmál. Ég spyr svolítið um tímasetningu á þessari vinnu, hvenær þess megi vænta og nefni líka það sem fram kom í tveggja ára gamalli skýrslu McKinseys varðandi það þegar menn fara að setja að nýju inn fé til eflingar heilbrigðisþjónustu, að það sé gert með markvissum hætti samkvæmt skilgreiningum. Við erum ekki komin það langt á veg, en það á samt að vera aukning í málaflokkinn. En ég spyr [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra: Verður það þá gert markvisst [[Forseti hringir.]]og samkvæmt nýrri heilbrigðisstefnu?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur þarna algjörlega að kjarna málsins. Það er auðvitað ekkert einfalt að segja að við þurfum að byggja upp skýrari sýn, markvissari ráðstöfun fjár o.s.frv. og ætla á sama tíma að gera betur við núverandi kerfi. En auðvitað sjáum við og höfum fengið það rökstutt, og hv. þingmaður þekkir það vel, að þörf sé fyrir aukið fé til reksturs í einstaka heilbrigðisstofnunum og Landspítalanum miðað við óbreyttar forsendur. Það gildir líka um Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Ég verð að segja það hér í þessu andsvari að ég held að það hljóti að verða svo, þegar ný heilbrigðisstefna liggur fyrir, að það muni hafa veruleg áhrif á næstu fjármálaáætlun, þ.e. með hvaða hætti það fjármagn sem fer í málaflokkinn raðast upp. Við höfum skýrslu frá Ríkisendurskoðun um að með samningum á vegum Sjúkratrygginga Íslands sé um að ræða ómarkviss kaup heilbrigðisþjónustu. En ekki er þar með sagt að fólk þurfi ekki heilbrigðisþjónustu, það þarf þá kannski bara að vera markvisst nákvæmlega í hvaða átt það fjármagn á að fara. Við þurfum að vera óhrædd við að taka þá umræðu líka. Ef við bara opnum kranann og höldum áfram að taka fjármagn út úr ríkissjóði þá er ekkert víst að við séum að vinna á göllum kerfisins eins og það er nákvæmlega núna. Hv. þingmaður spyr aðeins um breytta fjármögnun heilsugæslunnar og markmið um að færa þetta greiðslulíkan út um land. Ég fylgi því algjörlega eftir að mikilvægt er að gera það. Hins vegar er líka mikilvægt með svona breytingar á greiðslulíkani að gæta að því að taka þarf tillit til teymisvinnu, þróunarverkefna o.s.frv. Það er ekki allt sem er mælanlegt á mjög einfaldan hátt og endurspeglast í fjármagni á hverjum tíma.
Herra forseti. Takk kærlega fyrir. Í fjármálaáætluninni sem liggur hérna fyrir Alþingi er talað um að tekið verði á geðsjúkdómum með fjölþættum aðgerðum og það um allt land. Ef skoðað er áfram inn í áætlunina má sjá að styrkja á göngudeildarþjónustu BUGL um 1 milljarð. Fjármunir eru m.a. ætlaðir í að fjölga starfsfólki við BUGL. Mig langar að velta upp nokkrum spurningum til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvernig á að standa að göngudeildarþjónustu BUGL við allt landið? Ég gef mér að litið sé á þjónustuna sem þjónustu sem veitt er á sjúkrahúsum eða öðrum sérhæfðum stofnunum og er eingöngu hægt að sinna þar. Annað er að við Sjúkrahúsið á Akureyri er starfandi svokallað BUG-teymi, sem er einnig þverfaglegt teymi sem sinnir fjölþættum og alvarlegum vanda barna á Akureyri og í nágrenni Akureyrar, líkt og gert er á BUGL í Reykjavík. Er ætlunin að styrkja þá þjónustu sem teymið á Akureyri veitir? Fara einhverjir fjármunir þangað? Ég ímynda mér að það sé ekki hægt að stóla einungis á fjarheilbrigðisþjónustu í þessu efni. Ég fagna því mjög ef heilbrigðisráðherra ætlar [[Forseti hringir.]]að efla þjónustu um allt land. Ég vil brýna hana í að svara mér mjög skýrt.
Virðulegi forseti. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir því að fullfjármagna geðheilbrigðisáætlun sem Alþingi samþykkti árið 2016. Þar er að hluta til verið að tala um geðheilsuteymin sem gert er ráð fyrir að byggist upp í hverjum fjórðungi og á höfuðborgarsvæðinu. Það gerist í tilteknum skrefum. Ég er þeirrar skoðunar að það megi alls ekki bíða og sé gríðarlega mikilvægt að herða frekar á þeirri breytingu en hitt. Varðandi spurningu hv. þingmanns sem lýtur að starfsemi BUGL annars vegar og síðan samsvarandi þjónustu hjá Sjúkrahúsinu á Akureyri, er það afstaða mín þegar kemur að því í fjárlögum að ráðstafa því fé sem nú er merkt sérhæfðri sjúkrahúsþjónustu, undir lið 23, ef ég man það rétt í fjármálaáætlun og síðan í fjárlögum, að áherslan sem lögð er hjá Landspítalanum á að vera sú sama hjá Sjúkrahúsinu á Akureyri. Það er meginlínan, vegna þess að þar erum við í raun með að hluta til sambærilegt bakland fyrir norður- og austursvæðið og skiptir miklu máli að það standi undir nafni allan tímann. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega fjarheilbrigðisþjónustu og sagði réttilega: Málin verða ekki leyst með fjarheilbrigðisþjónustu. Ég held að það sé tímabært að í staðinn fyrir að tala um fjarheilbrigðisþjónustu eins og einhverja sérstaka tegund heilbrigðisþjónustu förum við að samþætta fjarheilbrigðisþjónustu inn í allar hliðar heilbrigðisþjónustunnar, en hún hangir auðvitað líka á því að færi séu til fjarskipta. Í afskiptustu byggðum landsins er einfaldlega ekki hægt að komast í almennilegt tölvusamband. Það er lykillinn. En ég held að það séu alveg gríðarlega mörg tækifæri, sérstaklega í þjónustu við aldraða og í þjónustu sem lýtur að viðtölum eða slíku, að nýta fjarskipti enn betur en við höfum verið að gera hingað til.
Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir greinargott svar. Ég myndi gjarnan vilja sjá BUG-teymið tiltekið alveg eins og BUGL-teymið í fjármálaáætlun. Það er sá punktur sem ég vildi leggja áherslu á af því að ég geri mér grein fyrir að Landspítalinn á auðvitað að ráðstafa sínu fjármagni líkt og Sjúkrahúsið á Akureyri. Því þá ekki að tiltaka bæði teymin? Þau eru jafn mikilvæg, þannig að ég vil halda því svolítið áfram. Þegar við erum að reyna að koma í veg fyrir að upp safnist vandi höfum við reynt að setja upp teymi innan heilsugæslunnar. Það er vel. Ég reiknaði mér til að við værum búin að fullmanna heilsugæsluna sem sinnir mínu svæði, á Akureyri og þar í kring. Þar eru fjórir sálfræðingar sem eiga þá að dekka 36.000 íbúa. Vonandi gengur það vel. En það breytir ekki því að biðlistinn þar er óheyrilega langur. Hann er svo langur að fólki er bent á einkarekna þjónustu sem kostar 15.000 á tímann. Því er mín síðasta spurning þessi: Af hverju í ósköpunum erum við ekki búin að opna á rammasamning við Sjúkratryggingar Íslands? Af hverju þurfum við að standa hér og óska eftir sálfræðiþjónustu fyrir fanga, fyrir framhaldsskólanema, fyrir háskólanema? Af hverju opnum við einfaldlega ekki á það að sálfræðingar fari undir Sjúkratryggingar, fólk fengið þar niðurgreidda þjónustu sálfræðinga, alveg eins og við gerðum fyrir sjúkraþjálfara? Ég sé engan mun á þeirri þjónustu sem þar á að veita. Þess vegna langar mig í svar við þessu.
Virðulegi forseti. Þessar viðmiðunartölur um að það séu 9 þúsund manns bak við hvern sálfræðing, þ.e. að hver sálfræðingur sinni 9 þúsund manns, eru samkvæmt niðurstöðu þingsins og er það viðmiðunartalan með faglegum rökum. Við erum að ná því marki með þessari fjölgun sálfræðinga í heilsugæslunni. Það er mat mitt að það sé rétta leiðin að styrkja þessa framlínu, að styrkja fyrstu snertingu almennings við heilbrigðiskerfið í gegnum heilsugæsluna og að það sé aðgengilegt að hitta fleiri heilbrigðisstéttir en lækna og hjúkrunarfræðinga. Ég held að þau skref hafi verið til góðs. Sálfræðingar tala sjálfir um að þessi breyting hafi verið stórkostlega mikilvæg líka varðandi stöðu fagsins og skilning úti í samfélaginu á mikilvægi fags sálfræðinga. Við getum spurt í framhaldinu: Væri ekki rétt að bjóða líka upp á sjúkraþjálfun og iðjuþjálfun hjá heilsugæslunni? Er það ekki í raun og veru í þá átt sem við eigum að fara? Ef viðkomandi gæti fengið tíma hjá sjúkraþjálfara á meðan hann er að bíða eftir tímanum hjá lækninum þá kann að vera að hann þurfi ekki einu sinni að mæta hjá lækninum vegna þess að hann hafi fengið bót sinna meina. Þannig að þetta er samspil í báðar áttir. Ég skil hvað hv. þingmaður er að segja. Af hverju opnið þið ekki bara rammasamning fyrir sálfræðinga? Þarna er náttúrlega verkurinn í mínu daglega amstri. Ég ber ábyrgð á heildinni og þarf að gæta að því að sinna markvissum kaupum á heilbrigðisþjónustu fyrir takmarkað opinbert fé. Þess vegna þarf að liggja að baki einhvers konar greining eða einhvers konar skilningur á því hvert sé skynsamlegast að ráðstafa því fé og hvernig það þjóni heildinni sem best. Til þess að við vitum það þurfum við að sjá hvernig þessi geðheilsuteymi virka og fá einhvern tíma til þess að horfa á það og meta reynsluna af því.
Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða um stöðu landsbyggðarsjúkrahúsa við hæstv. heilbrigðisráðherra. Gott að fá þetta tækifæri til þess að hitta hana hér á þessum vettvangi. Hún hefur staðið sig vel í því að kynna sér stöðuna og sérstaklega í mínu kjördæmi, er mér kunnugt. Mig langar að ræða við hana um þá fordæmalausu fjölgun íbúa og erlendra ferðamanna sem sækja landið heim sem hefur valdið sjúkrahúsunum á landsbyggðinni ekki síst miklum vandræðum. Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja búa við algjörlega fordæmalausa fjölgun íbúa og ferðamanna og hafa lent í erfiðleikum vegna þess, auk þess sem á Suðurnesjum búa fjölmargir erlendir íbúar sem tekur meiri tíma að þjónusta. Þá býr Heilbrigðisstofnun Suðurnesja við lægri framlög en sambærilegar stofnanir eins og fram hefur komið. Þar er heilsugæslan í erfiðleikum. Þar vantar mikið af læknum til starfa, mjög mikið álag á þeim og hjúkrunarfólki og öðru starfsfólki. Þar eru hjúkrunarfræðingar á lægri launum heldur en gerist og gengur t.d. á Landspítalanum. Það er svolítið erfitt að átta sig á því hvernig það má vera. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra núna í fyrri hluta spurningar minnar: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að nýta sér fjármuni í fimm ára fjármálaáætlun til að styrkja stöðu þessara stofnana og landsbyggðarsjúkrahúsanna yfir höfuð með það í huga að þar hefur íbúum fjölgað langt umfram venjulega þróun og einnig sérstaklega ferðamönnum?
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður ræðir hér þá hafa orðið umtalsverðar breytingar í verkefnum sumra heilbrigðisstofnana á landinu og er það alveg örugglega sérstök staða, mig langar sérstaklega að nefna Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hvað þetta varðar. Þar hefur orðið fordæmalaus mannfjölgun á mjög stuttum tíma, auk þess sem hefur orðið þar mikið álag vegna fjölgunar ferðamanna. Þetta gildir líka um Heilbrigðisstofnun Suðurlands þótt það sé með öðrum hætti. Þar hefur álagið verið að hluta til vegna ferðamanna, en líka að hluta til vegna stórkostlegrar aukningar í sjúkraflutningum. Þetta eru allt saman breytur sem við þurfum að hafa undir þegar við metum framlagið til hverrar stofnunar um sig. Þá dugar ekki bara að taka íbúafjölgunina eina og sér vegna þess að sums staðar eru starfsstöðvarnar gríðarmargar í umdæminu, eins og gildir til að mynda um Heilbrigðisstofnun Suðurlands þar sem starfsstöðvarnar eru átta og það þarf alltaf að vera með lágmarkslykilmönnun á hverjum einasta stað, sem er öðruvísi háttað á Suðurnesjunum. Allt þarf þetta að vera með inni í útreikningunum. En mér er hins vegar algjörlega ljóst að það er tímabært að horfa til stöðunnar í Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hvað varðar þessar áskoranir. Ég átti reyndar mjög góðan fund með heimamönnum um stöðu heilbrigðismála þar almennt í síðustu viku. Þar vorum við líka að ræða sérstaklega stöðu aldraðra á svæðinu. Það eru miklar áskoranir hjá stofnuninni líka sem lúta að mönnun sem hv. þingmaður kemur inn á en þar hafa verið ákveðnir erfiðleikar bæði varðandi hjúkrun og lækna. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að fólk þurfi að horfa til þess að fá ekki þessa grunnþjónustu í sinni heimabyggð. Ég er liðsmaður hv. þingmanns í því að standa með heilbrigðisstofnunum úti um land og ekki síst þeim sem hv. þingmaður nefnir hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra þessi afbragðsgóðu svör. Ég bind vonir við það að við munum eiga samleið í því að vinna að þessum góðu málefnum ásamt þingheimi. Mig langar í framhaldinu af þessu að ræða einmitt um utanspítalaþjónustu og sjúkraflutninga sem hafa núna um margra ára skeið eins og við vitum verið vanfjármagnaðir og það þarf auðvitað að bæta búnað og menntun sjúkraflutningamanna. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann hyggist leggja áherslu á að styrkja stöðu sjúkraflutninga. Eins langar mig að spyrja ráðherrann hvort það komi til greina að sjúkraflutningar verði gjaldfrjálsir, gjaldfríir, sem hefur fengið töluverða umræðu í samfélaginu. Mig langar líka, þó að það sé nú ekki langur tími að spyrja ráðherrann, að koma inn á þá miklu umræðu sem hefur verið í samfélaginu um forvarnir. Þar eru stofnanir eins og Heilsustofnunin í Hveragerði og Reykjalundur. Ég vil spyrja hvort ekki sé mjög mikilvægt að við leggjum mjög mikla áherslu á forvarnir og þessar stofnanir sem hafa verið að gera algjörlega frábæra hluti en hafa verið vanfjármagnaðir á undanförnum árum. Verður svigrúm fyrir þær í þessari fimm ára áætlun? Eins langar mig að spyrja hana um Sjúkrahúsið Vog, hvort ekki sé líka mjög tímabært að bæta aðstöðu þar og stytta biðlista þar sem eru yfir 300 manns á biðlista og eins hjá öðrum meðferðarstofnunum sem eru að gera gríðarlega góða hluti líka. Þarna er verið að koma fólki aftur til starfa sem er gríðarlega mikilvægt fyrir samfélagið. Við þurfum að standa saman og vinna að því að efla forvarnir í landinu.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi spurningu hv. þingmanns um utanspítalaþjónustuna. Ég hef lagt mikla áherslu á þennan þátt heilbrigðisþjónustunnar og ég tel raunar að það sé löngu tímabært að reyna að ná utan um sjúkraflutningana sem hluta af heilbrigðisþjónustunni, hluta af heilbrigðiskerfinu. Oftar en ekki er fyrsta snerting annaðhvort sjúklings eða þess sem hefur orðið fyrir slysi eða óhappi við heilbrigðiskerfið í raun og veru í sjúkrabílnum eða þyrlunni eða flugvélinni. Við þurfum að horfa á það sem upphaf snertingar viðkomandi við heilbrigðiskerfið. Við höfum verið núna í viðræðum í heilbrigðisráðuneytinu sem lúta að sjúkrabílum og endurnýjun sjúkrabílaflotans. Við höfum viljað vinna það mjög þétt með fagráði sjúkraflutninga og sjúkraflutningamönnum til þess að tryggja að þekkingin úti í feltinu, ef svo má að orði komast, komist öll til skila. Það hefur mætt mjög mikilli ánægju af þeirra hálfu að vera kallaðir að borðinu í þeirri vinnu. Ég vonast til þess að fá á næstu dögum tillögur til mín um það hver næstu skref yrðu, en þarna þurfum við að samhæfa þjónustuna því að hún er eins og margt í okkar ágæta heilbrigðiskerfi töluvert brotakennd og mismunandi leyst eftir landshlutum o.s.frv. Við þurfum að skoða það sem part af okkar heilbrigðisstefnu hvernig við viljum sjá þessu fyrir komið. Hv. þingmaður spyr síðan um gjaldtökuna í þessum þætti. Þetta er eitt af því sem við höfum verið að ræða, þá einkum um kostnað sjúklinga við að fara suður og bíða, þá erum við kannski fyrst og fremst að tala um fæðandi konur. Hvort við viljum koma meira til móts við þann kostnað held ég að sé eitthvað sem við þurfum að hugsa um. Hv. þingmaður spyr loks um endurhæfingarstofnun í Hveragerði, Reykjalund og SÁÁ. Ég held að því miður verði það samtal að bíða betri tíma, en ég er mjög meðvituð um þetta ferli allt saman í gegnum endurhæfinguna.
Forseti. Mig langar að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um helstu áskoranir, framtíðarsýn og meginmarkmið sjúkrahúsþjónustu. Í fjármálaáætlun kemur fram að mönnun heilbrigðisþjónustunnar sé mikið áhyggjuefni, en Landspítalinn hefur þurft að loka rýmum vegna skorts á heilbrigðisstarfsfólki, einkum vegna skorts á hjúkrunarfræðingum. Þar kemur einnig fram að umtalsverður hluti nokkurra heilbrigðisstétta mun hefja töku lífeyris á næstu árum, en nýliðun í þessum stéttum hefur ekki verið nægileg til að mæta því og er talið nauðsynlegt að bregðast við þeirri stöðu strax til að snúa þróun við. Nú hafa ljósmæður síðastliðnar vikur sagt upp í tugatali vegna harðlínustefnu ríkisins í kjaramálum og er því ljóst að skortur á ljósmæðrum mun auka á þann vanda sem snýr að mönnun heilbrigðisþjónustunnar. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við þeirri stöðu? Í framtíðarsýn málefnasviðsins stendur, með leyfi forseta: „Sjúkrahús hafi á að skipa vel menntuðu heilbrigðisstarfsfólki sem býr við gott starfsumhverfi og starfskjör. Þegar aðgerðir eru svo skoðaðar er ein aðgerðin að fjölga fagfólki til að mæta metinni mannaflaþörf. Á að fara í þessa aðgerð árin 2020 til 2023.“ Það er tvennt sem mér þykir furðulegt við þessa aðgerð. Í fyrsta lagi rímar þetta engan veginn við ákallið fyrr í kaflanum um að þörf sé á því að bregðast við manneklunni strax til að snúa þróun við og í öðru lagi get ég ekki séð að aðgerðin, að fjölga fagfólki til að mæta metinni mannaflaþörf, sé yfir höfuð aðgerð. Þetta er markmið. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er aðgerðin? Hvernig hyggst ráðherra ætla að ná tilsettu markmiði, þ.e. að fjölga fagfólki? Og hvers vegna á ekki að ráðast í aðgerðir strax þar sem þetta er ein helsta áskorun málaflokksins? Hvernig hyggst ráðherra bregðast við uppsögnum ljósmæðra?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu. Það er nú svo að það skapalón sem okkur er fært, þegar við erum að skrifa inn í fjármálaáætlun, rúmar ekki allar mögulegar hugsanir og pælingar og markmið og leiðir. Ég vil segja það við hv. þingmann að það að meta mannaflaþörf í heilbrigðiskerfinu í heild er auðvitað verkefni sem stendur yfir. Það þurfum við að gera og bera það síðan að aldurssamsetningu og þróun íbúa á Íslandi. Við þurfum að leggja þetta hlið við hlið. Samhliða horfum við til þess að við eigum nú þegar yfirlýsingu, sem er undirrituð af heilbrigðisráðherra, fjármálaráðherra og forsætisráðherra, sem fylgdi í raun niðurstöðu kjarasamninga við BHM og snýst um það að í samræmi við mannaflaspána verði ráðist í aðgerðir til að styrkja stöðu heilbrigðisstétta. Hvernig ætlarðu að gera það og hvað er það sem þú ert að tala um? Það er mjög eðlileg spurning. Ég fór með minnisblað inn í ríkisstjórn um stöðuna á Landspítalanum. Í raun má segja að það sé í fréttum upp á hvern einasta dag og síðast í gær um stöðuna sem kemur til af manneklu og nú í röðum hjúkrunarfræðinga þegar búið er að búa sjúkling undir aðgerð og svo verður hann að bíða viku í viðbót vegna þess að mönnunin er ekki fullnægjandi. Þetta ástand, hvað sem við viljum kalla það, er ekki verkefni heilbrigðisráðherrans eins. Það verður að vera verkefni fleiri ráðherra í ríkisstjórninni, að ég nefni sérstaklega forsætis- og fjármálaráðherra. Þess vegna hef ég óskað eftir því að þessi þrjú ráðuneyti komi að því að fara yfir tillögur, sem eru til, sem lúta að kjörum og starfsumhverfi heilbrigðisstétta í dag og bregðast við þessu ástandi tafarlaust. Ekki verður við það unað lengur að við séum í raun að ráðstafa opinberu fé í að mennta stéttir í stórum stíl sem skila sér síðan ekki inn í þessa mikilvægu innviði velferðarþjónustunnar.
Forseti. Ég ætla að skipta aðeins um umræðuefni út af því að það er svo margt að dekka hér á þessum stutta tíma. Ég ætla að fara í geðheilbrigðismálin. Ég fagna því að hæstv. heilbrigðismálaráðherra sé að fjölga geðheilsuteymum, en ég átta mig ekki alveg á því hvernig það eitt og sér nær markmiði um að auka aðgang sjúklinga að fjölbreyttri geðheilbrigðisþjónustu sem er markmið númer tvö í málaflokknum. Þetta er sérstaklega furðulegt í ljósi þess að á meðan verið er að efla geðheilsuúrræði innan heilsugæslunnar, sem er mjög gott, er verið að leggja niður félagasamtök sem hafa sinnt brautryðjandi og árangursríku forvarnastarfi sem byggir á valdeflingu notenda í meira en áratug og með góðum niðurstöðum fyrir notendur þjónustunnar og samfélagið allt. Það er ljóst að það mun ekki henta öllum að sækja sér geðheilbrigðisþjónustu inn á heilsugæslu og mun það sennilega virka sem hindrun fyrir marga. Þess vegna er fjölbreytt þjónusta svo mikið lykilatriði og þar gegna frjáls félagasamtök mikilvægu hlutverki. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra í nafni fjölbreytni hvort ráðherra komi til með að beita sér fyrir því að Geðheilsa – eftirfylgd, fái áframhaldandi rekstur tryggðan í gegnum samning Sjúkratrygginga Íslands? Svo er annað mikilvægt mál sem snýr að einstaklingum með ákominn heilaskaða, en ég furða mig á því að lítið sem ekkert er tekið af þessum mikilvæga málaflokki í fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Það er ljóst að mikil vanþekking er til staðar í kerfinu okkar þegar kemur að greiningu og meðferð fólks með ákominn heilaskaða. Hér er um að ræða börn sem eru oft vangreind með ADHD eða einhverfu og einnig einstaklinga inni á geðdeildum sem eiga alls ekki heima þar. Mér skilst að hæstv. ráðherra hafi fundað með Hugarfari, félagi fólks með ákominn heilaskaða, og í kjölfarið talað um að settur yrði saman starfshópur til að skoða þennan málaflokk. Ég spyr því: Hyggst hæstv. ráðherra setja saman þennan starfshóp því að ég finn ekki orð um það í fjármálaáætlun?
Virðulegi forseti. Ef ég byrja á því síðasta í fyrirspurn hv. þingmanns þá er það rétt eftir haft að ég fundaði með Hugarfari. Niðurstaða fundarins var minn eindregni vilji til að setja saman starfshóp sem var í raun að beiðni félagsins um bæði stefnumótun og áherslur í málaflokknum. Ég tel að þótt það sé ekki orðað með beinum hætti í fjármálaáætlun þá verði fyrir því séð að það verði í lagi. Ég vil líka nefna það við hv. þingmann að ég leitaði eftir því í ráðuneytinu í byrjun þessarar viku og var sannfærð um það að hópurinn yrði settur í gang fyrir vikulok. Þannig að hv. þingmaður minnir mig á það ef það gengur ekki eftir. Það sem hv. þingmaður spurði hér um varðandi geðheilbrigðismálin þá er það auðvitað svo að fjölbreytt geðheilbrigðisúrræði snúast í raun ekki bara um það sem með hefðbundnum hætti er kallað geðheilbrigðisþjónusta, hvort það er geðsjúkrahús eða geðheilsuteymi eða hvað það er. Í raun og veru er verið að veita geðheilbrigðisþjónustu um samfélagið allt, til að mynda hjá sálfræðingum í framhaldsskólum og hjúkrunarfræðingum í framhaldsskólum, í grunnskólum, alls staðar þar sem verið er að fjalla um heilsu sem lýtur ekki bara að líkamlegri heilsu heldur líka kvíða, áhyggjum, þunglyndi o.s.frv., þar er verið að veita geðheilbrigðisþjónustu. Þannig að hún er fjölbreytt og hana á að veita á sem flestum stöðum í samfélaginu. Að leggja niður félagasamtökin Hugarafl - það er ekki á valdi heilbrigðisráðherra að leggja niður félagasamtök. Það mun ég aldrei gera. Ég mun ekki leggja niður Hugarafl frekar en nokkur önnur félagasamtök í landinu, það eru frjáls félagasamtök sem vinna að sínum markmiðum rétt eins og Geðhjálp eða hvaða önnur samtök sem er. En Geðheilsa – eftirfylgd er geðheilsuteymi sem hefur verið til og við viljum að aflinu sem er í Geðheilsu – eftirfylgd verði veitt áfram inn í ný geðheilsuteymi á höfuðborgarsvæðinu. Ég vonast til þess að forvígisfólk þar sé sammála okkur um það.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 sem byggir á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar frá mars síðastliðnum. Þessi áætlun er rammi fyrir þá nauðsynlegu innviðauppbyggingu sem lagt er til að fari fram hér á næstu árum. Það er óhætt að segja að hún endurspegli þær megináherslur sem ríkisstjórnin hefur nú þegar sett í heilbrigðismálum. Markmiðið um að allir landsmenn skuli eiga kost á góðri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og búsetu er í anda norræna velferðarmódelsins. Það er réttlátt og sanngjarnt kerfi og að því ber að stefna. Ein helsta áskorunin sem blasir við okkur núna er hækkandi lífaldur og öldrun þjóðarinnar með tilheyrandi álagi fyrir heilbrigðisþjónustuna utan sjúkrahúsa. Nauðsynlegt er að vinna að stefnumörkun innan heilbrigðisþjónustunnar og bregðast sem fyrst við svo að við getum tekist á við þetta stóra verkefni með fagmennsku að leiðarljósi. Mönnun heilbrigðisþjónustunnar verður áfram ein af stærstu áskorunum á málefnasviðinu. Það á við um allt land. Heilbrigðisstofnanir fjarri höfuðborgarsvæðinu hafa átt í erfiðleikum með að fá heilbrigðisstarfsfólk til að starfa og nauðsynlegt er að leita allra ráða í þessari þróun. Það þarf vart að taka það fram hve mikilvægt er að móta stefnu í svo mikilvægum málaflokki sem heilbrigðismálin eru, það er mikilvægt bæði fyrir lýðheilsu og bætta heilbrigðisþjónustu og sem forsendur fyrir góðri fjármálaáætlun sem við viljum að haldi. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í mönnunina. Við höfum verið að leysa þessi mál með verktakagreiðslu úti á landi. Ég spyr hvernig hún sjái það fyrir sér að leysa þessi mál, hvort fjármálaáætlunin feli það í sér að einhverju leyti og hvort þetta eigi að fara í menntun eða hvort aukið fjármagn fari í verktakagreiðslurnar.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns að það er töluverð áskorun almennt í mönnunarmálunum sem við höfum nú aðeins drepið á hér, það er einfaldlega skortur á heilbrigðisstarfsfólki bæði úti um land og hér á höfuðborgarsvæðinu, og einnig áskoranir sem lúta að blönduðu vinnuframlagi lækna fyrst og fremst, og þá annars vegar það að vinna á tiltekinni stofnun og hins vegar að vera verktakar annars staðar á sama tíma. Við höfum líka heyrt áhyggjur forstjóra Landspítalans sem lúta að því að það sé snúið að fá lækna til að vera í fullu starfi við Landspítalann og það hafi mögulega áhrif á stöðu spítalans að því er varðar vísindastarf og þátttöku í rannsóknum og stöðu spítalans sem háskólasjúkrahúss. Þannig að allt spilar þetta saman. Ég held að það mikilvægasta í þessu til að byrja með sé einfaldlega að ræða þetta sem part af heildarmyndinni. Ég hef orðið þess áskynja að umræðan um verktöku lækna sé hálfgert feimnismál, að það sé eitthvað sem fólki þyki erfitt að ræða og sérstaklega þegar um það er að ræða að viðkomandi séu jafnvel fastir starfsmenn hjá einni heilbrigðisstofnun en svo verktakar á annarri. Almenningur þarna úti spyr sig: Hvernig má þetta vera og hvernig gerist svona nokkuð og má þetta o.s.frv.? Það er eitt af því sem við þurfum að taka til skoðunar. Hv. þingmaður spyr hvort við munum sjá þessu öllu saman fyrirkomið í fjármálaáætlun. Það sem við erum að gera núna eru þessir stóru rammar, þessar stóru útlínur kerfisins. Ég hef væntingar um að við náum utan um kerfið með markvissari hætti, en það er mjög brotakennt í dag. Við þurfum að ná betur utan um það. Þannig að fjármálaáætlunin í dag endurspeglar okkar mat á heildarþörf fjármagns inn í kerfið sem við vissulega þurfum að færa til eftir því sem stefnumörkun vindur fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég held að það sé rétt sem hún segir að við þurfum að segja þetta upphátt og ræða um þetta til þess að gera okkur grein fyrir hvernig málin standa og hvernig við getum tekið á þeim. Það er ánægjulegt að sjá að staða ríkissjóðs er sterk eins og kemur fram í fjármálaáætlun og nægilegt svigrúm er fyrir hendi til að setja meiri fjármuni í samfélagsinnviði sem setið hafa á hakanum síðastliðið ár. Staðan er önnur núna og mikilvægt að horfa fram á við. Fjárfesta á í verulegum innviðum í heilbrigðismálum og þar ber hæst byggingu nýs Landspítala við Hringbraut, að auka eða fjölga hjúkrunarheimilum og hjúkrunarrýmum, bæta aðbúnað þeirra og rekstur svo um munar og létta þannig álaginu á Landspítalanum, enda löngu orðið tímabært. Á þessu ári hefjast framkvæmdir við nýjan meðferðarkjarna, en meginþungi þeirra verður frá 2020–2023 og ljóst er að drjúgur hluti af fjármunum sem ætlaðir eru í fjárfestingar á sjúkrahúsþjónustu, sem er 75 milljarðar kr., fer í byggingu nýs Landspítala. Hjá því verður ekki komist. Ég ætla líka að nefna hér forvarnastarf og fagna því að efla eigi heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað. Tryggja þarf að öllum sjúkdómum verði gert jafn hátt undir höfði, bæði líkamlegum og andlegum. Það skiptir máli að gera átak í geðheilbrigðismálum og að byggt verði upp jafnt í öllum heilbrigðisumdæmum um landið. Þarna yrði stigið stórt skref í forvarnamálum sem skilar sér margfalt til baka. Mig langar líka til að fagna auknum fjármunum í sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talþjálfun sem er mikið forvarnamál sem skiptir miklu máli. Virðulegur forseti. Það má sjá í þessari fjármálaáætlun að einnig eigi að tryggja aðgengi að lyfjum jafnt á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega þar sem takmörkuð þjónusta er fyrir hendi. Allt eru þetta mikilvæg atriði til að stuðla að [[Forseti hringir.]]auknum jöfnuði í heilbrigðisþjónustu óháð búsetu, á þeim stað sem við viljum vera.
Virðulegi forseti. Ég þakka enn hv. þingmanni fyrir hennar innlegg og vangaveltur í þessu. Ég skil hana sem svo að hennar helstu vangaveltur lúti að jafnræði í aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Það skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli. Af því við áttum hér aðeins í orðaskiptum áðan varðandi verktöku lækna þá held ég að ekki megi gleyma þeim þætti sem lýtur að rétti fólks óháð búsetu til að njóta samfellu í heilbrigðisþjónustu, þ.e. að það sé ekki einn læknir í dag og annar á morgun og að heilbrigðisþjónusta sé ekki einhvers konar tæknilegt úrlausnarefni heldur snúist líka um ákveðið traust og heilindi í samfélaginu, að viðkomandi viti að hverju hann gangi og geti notið heilbrigðisþjónustunnar þannig að hún sé partur af æðaslætti viðkomandi nærsamfélags. Ég held að það skipti líka mjög miklu máli og verði ekkert of oft sagt í raun og veru. Við megum ekki ræða um heilbrigðisþjónustuna eins og hún snúist um að haka við í box, að einhver læknir sé á einhverjum tíma einhvers staðar, heldur þarf hún líka að snúast um gerð samfélagsins til lengri tíma. Hv. þingmaður nefndi líka forvarnastarfið. Það er mér sérstaklega ofarlega í sinni. Og ekki síst - ég vék aðeins að því áðan í andsvari við hv. þingmann - þegar kemur að þjónustu við aldraða. Ég held að það skipti alveg gríðarlega miklu máli þar að teygja sig meira í áttina til aldraðra. Samfélagið gerir það með meira afgerandi og virkum hætti til að styðja aldraða til að bera ábyrgð á sinni heilsu betur og lengur og þar með að geta notið lífsgæða lengur og í eigin umhverfi og á eigin heimili ef viðkomandi kýs svo. Þetta á auðvitað við um allt land en ekki síður á landsbyggðinni.
Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka upp geðheilbrigðismál við hæstv. heilbrigðisráðherra. Eitt af því sem er kannski ein helsta skrautfjöður í málefnasamningi ríkisstjórnarflokkanna og gerir hann aðlaðandi er kaflinn um heilbrigðismál þar sem er fjallað um átak í geðheilbrigðismálum, mjög tímabært og brýnt. Á það reynir akkúrat núna, herra forseti, og birtist í þungum áhyggjum sjúklinga, aðstandenda, forráðamanna Hugarafls og geðteymisins Geðheilsu – eftirfylgdar. Ég leyfi mér að vitna í orð ráðherra í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Halldóru Mogensen, eins og ég punktaði þau niður, þegar hæstv. ráðherra segist vona að afli Hugarafls verði veitt inn í ný geðheilsuteymi. Þá erum við náttúrlega að tala um þessi póstnúmerateymi. Ég þarf ekki að útskýra fyrir hæstv. ráðherra að Geðheilsa – eftirfylgd og Hugarafl starfar á öðrum grundvelli. Þau starfa á opnum grundvelli, grundvelli valdeflingar o.s.frv. Ég leyfi mér að vísa til frábærrar greinar Tryggva Gíslasonar, fyrrverandi skólameistara á Akureyri sem birtist í Morgunblaðinu 3. apríl sem og frábærrar greinar sem birtist í Morgunblaðinu í dag undir yfirskriftinni „Úrræðið sem bjargaði lífi sonar míns“. Ég leyfi mér að segja við hæstv. ráðherra: Getum við ekki fengið skýrari svör frá ráðherra en fram hafa komið í þessum efnum?
Virðulegi forseti. Geðheilbrigðismálin eru gríðarlega mikilvægur þáttur eins og hér hefur komið fram. Það sem er kannski mikilvægast af öllu þegar við ræðum geðheilbrigðismál almennt er að við áttum okkur á - mér er sérstaklega ofarlega í sinni þessa dagana, sem lýtur ekki að fyrirspurn hv. þingmanns, staða þeirra sem glíma við fíkn - að við verðum að hverfa frá þeim tíma að við teljum sem samfélag að það sé verkefni félagasamtaka að sinna fíkn og geðsjúkdómum. Það verður að vera verkefni heilbrigðiskerfisins og heilbrigðisþjónustunnar af sama faglega metnaði, með sömu faglegu kröfum og með sömu virðingu við þá sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda og á við um líkamlega sjúkdóma. Það dugar ekki að almenna heilbrigðisþjónustan segi bara að aðrir þurfi að sjá um þetta. Með sjúkdóma af þessu tagi, sama hvort það eru geðsjúkdómar eða fíknisjúkdómar sem haldast oft í hendur, verður að gæta að því að við losum okkur úr þeim skammarstimpli sem hefur verið allt of ríkur í samfélaginu, mér liggur við að segja um aldaskeið, að fólk þurfi að skammast sín fyrir sjúkdóma af þessu tagi. Opinbera heilbrigðisþjónustan hefur til að mynda ekki náð að taka utan um stöðu ungra fíkla eða fólks í fíknivanda. Það er ekki til eftirbreytni. Af því að hv. þingmaður spyr fyrst og fremst um Geðheilsu – eftirfylgd og Hugarafl sem hv. þm. Halldóra Mogensen spurði líka um áðan er það svo að nýju geðheilsuteymin sem verða sett á stofn, og sum eru þegar komin af stað, eru opin úrræði og byggja á hugmyndafræði valdeflingar rétt eins og [[Forseti hringir.]]teymi Geðheilsu – eftirfylgdar.
Herra forseti. Ég þarf auðvitað ekki að minna hæstv. ráðherra á sjónarmiðið um fjölbreytt úrræði sem er undirstrikað af Sameinuðu þjóðunum og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni eftir því sem ég best veit. Auðvitað þarf ekki að benda ráðherra á það sem ráðherra má að sjálfsögðu vera fullljóst, að úrræði á borð við það sem við fjöllum um hér og nú, Geðheilsa – eftirfylgd og Hugarafl, og hið opinbera kerfi sem ráðherra leggur mikla áherslu á útiloka ekki hvort annað. Þetta eru engin rök í málinu. Hér hefur ósköp einfaldlega verið kallað eftir því að ráðherra slái skjaldborg um þessa starfsemi, láti það ekki gerast á vakt ráðherra að þessi starfsemi sem hefur skilað frábærum árangri að dómi þeirra sem hennar hafa notið fordjarfist og líði undir lok með þessum hætti. Ég á mér þá ósk til handa ráðherra að ráðherra sé ekki í þeirri vörn hér í þessu máli að telja sig tilneydda til að fara að svara einhverjum spurningum sem ekki hafa verið lagðar fyrir ráðherra, eins og það hvort hún muni standa að því að leggja niður Hugarafl. Auðvitað dettur engum manni í hug að ráðherra í ríkisstjórn Íslands leggi niður frjáls félagasamtök. [[Gripið fram í.]] Ég ítreka hvatningu mína [[Gripið fram í.]]til hæstv. ráðherra um að endurskoða hreinlega afstöðu sína í þessu máli, slá skjaldborg um úrræði sem hefur að allra dómi reynst vel og koma fram sem sigurvegari í þessu máli, en vera ekki á þeirri óheillabraut sem mér sýnist hæstv. [[Forseti hringir.]]ráðherra því miður hafa ratað inn á.
Virðulegur forseti. Það sem skiptir mestu máli í þeim málaflokki sem hér er undir, eins og í heilbrigðismálum almennt, er að við sem tökum ákvarðanir gætum að því að missa ekki sjónar á því að þetta snýst þegar allt kemur til alls um notandann, um þann sem þarf á heilbrigðisþjónustunni að halda. Það snýst ekki um forráðamenn eða forvígismenn einhverra tiltekinna úrræða eða eitthvað slíkt heldur um það að úrræðin sem eru í boði séu góð, gagnreynd og þannig að þau nýtist notendum þjónustunnar sem best. Heilbrigðiskerfið á Íslandi er samansett af allnokkrum stofnunum. Ein þeirra stofnana er Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins. Sú stofnun hefur með faglegum rökum komist að tiltekinni niðurstöðu um skipan mála að því er varðar geðheilsuteymin. Ég hef beðið um bæði fjárhagsleg og fagleg rök fyrir þessari niðurstöðu vegna þess að upp hafa kornið efasemdir og spurningar, bæði hjá forvígismönnum viðkomandi úrræðis og líka í pólitíkinni og í fjölmiðlum. Ég bað um þessar upplýsingar til að velta upp möguleikanum á því að það væru forsendur til að draga niðurstöðu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins í efa. Þau rök hef ég ekki séð. Ég hef ekki séð neitt annað en það að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hafi bæði fjárhagsleg og fagleg rök með tilvísun í geðheilsustefnu Alþingis til að komast að þessari niðurstöðu. Þegar um er að ræða einstakar ákvarðanir sem stofnanir ráðuneytisins taka vil ég í lengstu lög komast hjá því að grípa inn í með þeim hætti sem hv. þingmaður leggur hér til.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að kalla eftir meiri fjármunum inn í kerfið. Mig langar meira í fyrri umferð að ræða aðeins um hvernig verið er að nýta þá fjármuni sem fyrir eru í kerfinu og fá kannski síðan aðeins nánari útskýringu á því hvaða fjármunir það raunverulega eru sem verið er að bæta inn í kerfið. Eitt af því sem er margendurtekið í áætluninni, og það er góð vísa, er að ein af stærstu áskorunum er að vinna við stefnumótun innan heilbrigðisþjónustunnar til að bæta skilvirkni, nýtingu mannafla og sérfræðiþekkingar, auka samvinnu og skýra verkaskiptingu. Eitt af því sem er þarft og mikilvægt inn í svona vinnu er að upplýsingar um núverandi stöðu, ekki síst raunverulega nýtingu þeirra fjármuna sem fyrir eru í kerfinu, liggi fyrir. Mig langar því í fyrri umferð að spyrja hvort hæstv. ráðherra líði vel með þá yfirsýn sem hún hefur um nýtingu fjármuna núna, svo vel að hún sé sátt við að fara með peningana inn í kerfið áður en þessi stefnumótun liggur fyrir. En verið er að bæta í kerfið, gott og vel, en hvaða fjármunum? Í miðopnu Morgunblaðsins í gær var grein eftir hv. þingmann Sjálfstæðisflokksins, Óla Björn Kárason, þar sem hann talaði um að á næstu fimm árum væri verið að bæta inn í kerfið 56 milljörðum. Vinstra megin í miðopnunni, það er nú svolítil pólitík í því, var grein frá hæstv. ráðherra þar sem hún talar um að inn í kerfið sé verið að bæta 79 milljörðum. Ég geri mér alveg grein fyrir að þessir tveir ágætu stjórnmálamenn vita væntanlega hvað þeir eru að tala um. En fyrir okkur hin væri ágætt ef stjórnarliðar kæmu sér saman um fjárhæðirnar þó að við séum að kýta við stjórnarandstöðuna. Það væri eiginlega hægt að segja, vegna þess að yfirskriftin hjá Sjálfstæðisþingmanninum er að útgjaldaboginn sé spenntur til hins ýtrasta, það er hérna hægra megin, en þegar litið er til vinstri mætti jafnvel segja að hann væri slitinn ef sú fjárhæð verður raunin sem hæstv. ráðherra talar um, 79 milljarðar. Til viðbótar við raunverulega nýtingu núverandi fjármagns langar mig að fá að heyra hvaða peninga við erum að tala um inn í þessa áætlun.
Virðulegi forseti. Þetta var náttúrlega dálítið gott hjá hv. þingmanni og minnir mig kannski á að tala meira við Óla Björn Kárason, ekki að það sé sérstakt markmið í mínu lífi. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður, sem mér finnst mjög góð spurning, hvort ráðherrann væri með góða tilfinningu fyrir því að hún hafi yfirsýn yfir það nákvæmlega hvernig fjármagninu er ráðstafað núna inn í heilbrigðiskerfið. Ég hef ekki sérstaklega góða tilfinningu fyrir því, nei. Þetta eru yfir 200 samningar til að mynda sem eru hjá Sjúkratryggingum Íslands. Í mörgum þeirra erum við í raun að tala um það að upphæðin er uppreiknuð frá ári til árs og það eru upplýsingarnar sem ég hef. Forsendurnar sem ég hef frá heilbrigðisstofnunum eru misöflugar, það eru missterkar hagdeildir ef svo má að orði komast á heilbrigðisstofnunum. Við erum mjög vanbúin á Íslandi hvað varðar hagtölur í heilbrigðis- og velferðarmálum almennt. Það finnst mér vera áhyggjuefni, ekki síst vegna þess hversu stór gerandi heilbrigðiskerfið er í þeim hreyfingum sem verða á ríkissjóði. Mér finnst við því vera mjög vanbúin og það kom mér mjög á óvart þegar ég kom í heilbrigðisráðuneytið, eða í ráðuneyti velferðarmála, hversu veika stöðu við höfum til þess að kalla eftir gögnum og kalla eftir tölum jafnharðan. Sterkasta hagdeildin í heilbrigðiskerfinu er sennilega hjá Landspítalanum. Þannig er staðan. Hv. þingmaður spyr síðan hvort hafi réttar fyrir sér um tölurnar, ráðherrann eða hv. þm. Óli Björn Kárason. Það sem ég er að tala um þegar ég segi 101 og 79, og þegar ég segi 101, þá er ég að leggja saman það sem fer til framkvæmda á tímabilinu öllu. Ég get afhent hv. þingmanni útreikninga sem ég er með úr ráðuneytinu um þetta, ég er að tala um rúmlega 60 milljarða í háskólasjúkrahúsið og 25 eða 26 í hjúkrunarheimili og annað í aðra þætti. Ég get vonandi komið að seinni tölunni í síðara svari.
Forseti. Ég verð eiginlega að segja við hæstv. ráðherra að ég vona að svo verði ekki vegna þess að ég er komin í allt annað núna. Við verðum bara að eiga þá umræðu seinna. Ég stend náttúrlega ekki hér án þess að tala um rekstrarform í heilbrigðisþjónustu, sérstaklega vegna þess að hinn ágæti fyrrverandi talsmaður einkaframtaksins, Sjálfstæðisflokkurinn, virðist bera búinn að stimpla sig algjörlega út úr þeirri umræðu. Rauður þráður í þeim köflum fjármálaáætlunarinnar sem varðar heilbrigðisþjónustuna er styrking hins opinbera heilbrigðiskerfis og það er vel. Það eru leiðirnar að þeirri styrkingu sem mig langar til að ræða, hversu langt verður gengið í að efla hið opinbera kerfi á kostnað þeirra fjölmörgu einkaaðila sem hafa um árabil, um áratugabil, lagt sitt af mörkum við að byggja upp öflugt og gott heilbrigðiskerfi. Mig langar til að spyrja um heilbrigðishjúkrunarþjónustuna Karitas. Hún hefur frá árinu 1994 sinnt samkvæmt þjónustusamningi hjúkrunarþjónustu fyrir fólk með langvinna og ólæknandi sjúkdóma, og ef hér væri fullur salur þá gæti ég fullyrt að hér væru ýmsir sem ættu þeirri þjónustu margt gott að þakka. Staðan er svo núna, og ég veit að hæstv. ráðherra veit það, að samningurinn er í uppnámi. Þær þar eru einfaldlega búnar að gefast upp. Af hverju? Þær eru búnar að missa starfsfólk yfir til Landspítalans sem hefur yfirboðið, boðið betri kjör. Nú er svo komið að Karitas sagði upp samningnum fyrir mánuði síðan og mun hætta starfsemi í haust ef svo fer sem horfir. Starfsemin hefur þegar farið að draga saman seglin, fækkað skjólstæðingum og nú virðast þær vera nauðbeygðar, ef ekki verður betrumbót þar á, til að leggja starfsemina af. Þetta stækkar vissulega starfsemi Landspítalans. Spurningin er: Er það markmiðið? Eflir þetta heilbrigðisþjónustuna? Þetta er mögulega, ég segi mögulega, eitt af þeim lykilatriðum þar sem okkur hæstv. heilbrigðisráðherra greinir á um. Er tilfærsla þessara mikilvægu, góðu og viðkvæmu þjónustu sem Karitas hefur veitt fjölda fólks í áratugi yfir til Landspítalans til þess fallin að bæta kerfið okkar? Þó að ég sé að spyrja um Landspítalann má yfirfæra þetta á fjölda annarra aðila. Mig langar að fá svar við þessu.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr um það hversu langt verði gengið í því að efla hið opinbera kerfi og hvort það verði gert á kostnað þeirra aðila sem nú þegar eru að veita þjónustu á grundvelli samninga. Það er ekki sjálfstætt markmið hjá mér að ganga á þá starfsemi sem þegar er fyrir hendi. Það er sjálfstætt markmið hjá mér að tryggja markvissari ráðstöfun opinbers fjár og að tryggja aukið jafnræði þegar þjónustan er annars vegar. Að því hefur verið fundið í nýjum skýrslum að það sé ekki nægilega skýrt. Hins vegar er þetta umræða sem er ekki langt frá þeim aðgengilegustu skotgröfum sem til eru í íslenskum stjórnmálum, það er nákvæmlega þessi umræða, en ég held að mestu máli skipti að halda því til haga að við erum að tala um þjónustuna sem verið er að veita. Og að mínu mati er líka sjálfstætt markmið í því þegar verið er að gera samninga um slíka þjónustu að sú þjónusta sé ekki hugsuð sem gróðavegur fyrir einstaklinga eða fyrirtæki. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um Karitas þá er það rétt að ég hef hitt Karitas og átti með þeim góðan fund. Sú staða sem upp er komin hjá þeim er að sumu leyti sambærileg þeirri sem komin er upp hjá sambærilegu litlu fyrirtæki á Akureyri sem er í svipuðum vanda, en hefur í raun lagt til að sumu leyti aðrar lausnir á þeim vanda sem snýst um það að auka samstarf við Sjúkrahúsið á Akureyri. En ég hef ekki sjálfstæða aðkomu að samningnum við Karitas og ég vona og vænti þess auðvitað að sá samningur klárist og frá honum verði gengið. Ég tek undir með hv. þingmanni að sú þjónusta sem það fyrirtæki veitir er gríðarlega mikilvæg og er mikilvægur kafli og dýrmætur í sögu okkar margra hér.
Herra forseti. Íslenska þjóðin er að eldast. Það erum við hæstv. ráðherra líka að gera. Einstaklingum á biðlistum eftir dvöl á hjúkrunarrými hefur á síðustu fimm árum fjölgað úr 180 í 368 og biðtími lengst mikið. Hjúkrunarrýmum hefur hins vegar einungis fjölgað um 90 síðan árið 2010 eða um 3,5% á sama tíma og einstaklingum 80 ára og eldri hefur fjölgað um tæp 11%. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar stendur, með leyfi forseta: „Skortur á hjúkrunarrýmum veldur auknu álagi á sjúkrahúsin og skerðir lífsgæði aldraðra. Fyrir liggur að þörf fyrir uppbyggingu er veruleg á næstu fimm árum. Ráðist verður í stórsókn í uppbyggingu og mun hún birtast í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar.“ Nú höfum við fengið að sjá fjármálaáætlunina. Svart á hvítu er þessa stórsókn hvergi að finna. Gert er ráð fyrir 550 nýjum hjúkrunarrýmum á tímabilinu en fé til uppbyggingar er af skornum skammti og dugar fyrir um það bil 120 rýmum. Þar fyrir utan er ekki nóg að byggja hjúkrunarheimili. Það þarf nefnilega líka að reka þau. Staðan er sú í dag að þau eru rekin með nokkurra milljarða kr. halla á hverju ári. Sá halli er greiddur af rekstraraðila, m.a. sveitarfélögunum. Það er ekki óvarlegt að ætla að sveitarfélög borgi um 1 millj. kr. með hverju dvalarrými á hverju einasta ári. Þetta fé þurfa sveitarfélögin að taka af annarri þjónustu sem þau reka. Það er ekki síst bagalegt þar sem þessi sveitarfélög eru í samkeppni hvert við annað og við útlönd. Þau þurfa að skera niður framlög til menningar, íþrótta og jafnvel félagsþjónustu aldraðra. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að það sé einhver möguleiki á að fullfjármagna þessi loforð sem standa í fjármálaáætluninni og að minnsta kosti hvernig hún hyggist bæta rekstrarfé inn í málaflokkinn þannig að kostnaði sé ekki velt yfir á einhverja aðra en þá sem eiga raunverulega að bera hann.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu hjúkrunarheimila. Ég er mjög stolt af að vera heilbrigðisráðherra sem kynnir til sögunnar að það standi til að bæta við fyrirliggjandi fjármálaáætlun, þar sem var gert ráð fyrir fjölgun upp á 250 rými á næstu fimm árum, eða fjórum árum í raun, 300 rýmum við þann fjölda. Það held ég að sé eitthvað sem við getum verið stolt af. Þar til viðbótar erum við að tala um umtalsverða fjölgun á rýmum sem ætlað er að bæta aðbúnað, þ.e. 550 ný rými og þar að auki 240 þar sem aðbúnaður verður bættur. Að sjálfsögðu eru þessar framkvæmdir allar fjármagnaðar í fjármálaáætlun. Það er auðvitað svo. Mér er það bara gleðiefni að fara yfir þau mál með hv. þingmanni hér einhvers staðar. Þegar öllu er til haga haldið þegar farið er yfir viðbótarframlög til stofnfjárfestinga eru það rúmlega 100 milljarðar á tímabilinu öllu. Þar er gert ráð fyrir þessari uppbyggingu hjúkrunarrýma. Hv. þingmaður nefnir mál sem er gríðarlega mikilvægt. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna er talað um að bæta rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna. Við það verðum við að standa. Um það verðum við auðvitað að ræða. Ég geri ráð fyrir að við munum fara yfir þau mál með þeim sem um reksturinn halda, þar með talið Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanns er gríðarlega mikilvægt að eiga þessi samtöl við sveitarfélögin, ekki síst vegna þess að svo virðist sem nú líti út fyrir að fyrri áform um að flytja málaflokk aldraðra til sveitarfélaganna séu komin á bið til langs tíma.
Herra forseti. Það er ekki skrýtið að það sé komið á bið. Sveitarfélögin eru miklu nær því að fara að skila rekstrinum, þau sem þó hafa hann. Þau geta ekki boðið sínu fólki upp á að vera að taka af annarri ólögbundinni og jafnvel lögbundinni þjónustu til að kosta eitthvað sem ríkið á að greiða. Það er bara ekki rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta sé fullfjármagnað. Ég er búinn að slá á hvað fermetrinn kostar í þessu og hvað þetta eru mörg rými. Mér telst svo til að hér sé þetta fjármögnun, ef notað er allt fjármagnið, 5 milljarðar, fyrir 125 plássum. Þá er eftir þessi endurhæfing sem er talað um, þá er eftir að reka þetta og bæta inn í rekstrargrunninn, þá er líka eftir að bæta inn þessum 240 rýmum sem eiga að fara í endurbyggingu því við þekkjum að það er ekki ódýrt að breyta eldgömlu húsnæði og aðlaga að nútímaþörfum. Það er gott að verið sé að bæta í, vissulega. Ég skal styðja ráðherra til þess. En það er ekki gott [[Forseti hringir.]]og fallegt að segja þjóðinni að maður ætli að gera eitthvað en efna það svo ekki.
Virðulegi forseti. En það er bæði gott og fallegt að það kom fram í fyrri ræðu hv. þingmanns að við erum jafn gömul. Það er nú kannski flóknara fyrir mig að standa undir því en fyrir hv. þingmann. Mig langar að árétta það sem hér kom fram hjá mér áðan, uppbygging þessara hjúkrunarheimila er fullfjármögnuð. Hins vegar varðandi það sem hv. þingmaður segir um flutning á verkefnum til sveitarfélaga og nefndi þessi tilteknu atriði þá er það kannski hluti af skýringunni. Ég hef nú tilhneigingu til að halda að skýringanna sé líka að leita í því að sveitarfélögin telja mörg að ekki sé búið að gera upp með fullnægjandi hætti flutninginn á málefnum fatlaðra til sveitarfélaga. Auk þess er það orðið svo, sem marka má líka í frumvarpi sem ég mælti fyrir hér í gær eða fyrradag, að vaxandi efasemdir eru í samfélaginu um að aldraðir séu málaflokkur og þar með eigi að flytja þá til sveitarfélaganna með einhvers konar pennastriki stjórnvalda þegar þeir eiga [[Forseti hringir.]]eitthvert afmæli. En ég vil gleðjast yfir því að formaður jafnaðarmannaflokks Íslands samgleðjist mér yfir auknum þunga í heilbrigðismál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar og svör við mörgum spurningum sem fram hafa komið um þessa fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem hefur fengið þá einkunn að vera ávísun á fátækt og eymd, í boði Vinstri grænna. Hæstv. ráðherra sagði snemma á ferlinum að hún ætlaði að bjarga heilbrigðiskerfinu. Mig langaði til að fara aðeins yfir það. Fyrstu sporin í embætti hafa ekki verið í ætt við ballett heldur eitthvað allt annað. Eitt af því sem hæstv. ráðherra hefur illu heilli gert er að leggja til atlögu við ástsælustu kvennastétt á Íslandi, ljósmæður, og snupra þær, meðal annars fyrir að hafa stofnað stéttarfélag á fullveldisárinu fyrir 100 árum. Það á að vera orsök að ógæfu þeirra í kjaramálum. Þetta olli mér miklum vonbrigðum. Hæstv. ráðherra hefur talað um kerfisbreytingar. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir í hverju þær kerfisbreytingar sem hæstv. ráðherra vill berjast fyrir felast og þess vegna langar mig til að fá hana til að svara mér um það. Ég hef heyrt á hæstv. ráðherra að hún er ekki til í að efla einkarekna heilsugæslu, eins og til dæmis á höfuðborgarsvæðinu, þrátt fyrir mjög góðan árangur þeirra sem þegar eru fyrir hendi til að stytta hér biðlista. Hún er heldur ekki til í að taka á stærstu kerfisbreytingunni sem er að hætta við að hella niður í Vatnsmýrina 100 milljörðum kr. og byggja upp nýjan þjóðarspítala á nýjum stað. Meira að segja helsti guðfaðir Hringbrautar-fíaskósins sagði í blaðagrein um daginn að það mætti vera að fyrir 16 árum hefði eitthvað allt annað verið rætt en að byggja við Hringbraut, sem er nákvæmlega það sem við höfum haldið fram sem segjum að þjóðarspítalanum sé best fyrir komið annars staðar en við Hringbraut. Mig langaði að fá viðbrögð ráðherra við þessu til að byrja með.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi tilvitnuð orð um fátækt og eymd. Mér finnst mikilvægt að gæta að því almennt þegar við tölum um opinbera þjónustu, ekki síst velferðar- og heilbrigðisþjónustu, og auðvitað menntakerfið líka, að aðgengi að þessari þjónustu er líka kjaramál. Það skiptir máli fyrir þá sem minnst hafa milli handanna að kostnaði við aðgengi að slíkri grunnþjónustu sé haldið í lágmarki. Mín skoðun er raunar sú að þjónusta af þessu tagi ætti að vera án gjaldtöku. Þess vegna er það framlag mitt sem heilbrigðisráðherra til að draga úr fátækt - ég tel að skömm sé að því að við þurfum að horfast í augu við fátækt á Íslandi yfir höfuð - að draga með markvissum hætti úr kostnaðarþátttöku sjúklinga. Hv. þingmaður spyr líka um stöðu heilsugæslunnar eftir rekstrarformi. Nú er það rétt, sem fram hefur komið, að tilteknar heilsugæslustöðvar sem eru reknar á einkaréttarlegum grunni hafa verið settar hér á stofn. Það er líka mikilvægt, miðað við það sem ég hef verið að skoða í ráðuneytinu, að tryggja betur jafnræði þessara stofnana, annars vegar þeirra sem eru reknar á opinberum grunni og hins vegar hinna, að því er varðar fjármögnun. Það skiptir mjög miklu máli að tryggja þar jafnstöðu. Þá með það að markmiði að þjónustan sé sem jöfnust fyrir þá sem hennar njóta. Það er auðvitað okkar skylda að fólk þurfi ekki að gjalda fyrir val sitt á heilsugæslustöð. Hvað varðar staðsetningu Landspítala – háskólasjúkrahúss hlakka ég til að takast á við hv. þingmann hér í seinna svari um þau mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég hygg að við séum bæði áhugafólk um það, ég og hæstv. ráðherra, eftir því sem hún sagði hér áðan, að halda kostnaði við heilbrigðisþjónustuna í lágmarki. Svo vill til að fyrir nokkrum árum kom fram gagnmerk skýrsla McKinseys um Landspítala – háskólasjúkrahús sem hefur því miður fengið allt of litla umfjöllun og væri efni í sérstaka umræðu sem ég myndi hvetja til að fram færi. Ég tel að mikil þörf sé á því á stærsta vinnustað á Íslandi að þar sé hugað að meðferð fjár og væri þess vegna mjög til í að fara yfir það mál með ráðherra. Hitt er svo annað, þessi tími er fáránlega stuttur, að ég verð líka að lýsa áhyggjum vegna þess að mér hefur þótt gæta nokkurs sinnuleysis hjá ráðherranum við frjáls félagasamtök. Ég ætla að minna á að nú síðast í morgun berast sorgarfréttir frá SÁÁ um að þeir treysti sér ekki lengur til að taka við [[Forseti hringir.]]unglingum þar inn. Það bætir á biðlistana sem þegar eru, bæði þar og annars staðar. Mig langar til að fá stutt svar frá ráðherra um hvað hún hyggist gera til að vinna bug á þessu.
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi lokaorð hv. þingmanns um fréttatilkynningu sem var að koma í fjölmiðlum í dag um SÁÁ og yngsta hópinn sem hefur verið á sjúkrahúsinu Vogi vegna fíknar. Næstu skref eru þau að við munum funda í ráðuneytinu með þeim sem best þekkja til í þessum geira. SÁÁ hefur í sinni fréttatilkynningu skýrt þessa ákvörðun sína með tilvísun til tiltekinna atvika sem upp hafa komið. Ráðuneytið getur ekkert annað en sest niður og farið yfir þau mál með SÁÁ eins og eðlilegt er. Af því að hv. þingmaður talaði um McKinsey-skýrsluna er á minni dagskrá á allra næstu dögum, ég held meira að segja að það sé í næstu viku, fundur með höfundum þeirrar skýrslu til að gæta að því að halda þeirri umræðu til haga. Ég tek undir með hv. þingmanni að full ástæða er til að ræða áfram það sem þar kemur fram.
Herra forseti. Mig langar að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur um fjármálaáætlunina og svo stöðuna á vinnumarkaði, og þá sér í lagi þegar kemur að heilbrigðisstarfsfólki. Við stóðum nefnilega hér saman í þingsal þegar lög voru sett á verkfall heilbrigðisstétta. Ég man vel eftir góðu samstarfi þá. Heilbrigðisráðherra er náttúrlega vel inni í þeim málum sem þá voru í gangi. Ég horfði á ræðu sem ég hélt þá og tók saman það sem kom frá landlækni á þeim tíma, sem nú er aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra. Tveimur vikum fyrir verkfall heilbrigðisstétta, m.a. ljósmæðra og hjúkrunarfræðinga, geislafræðinga og fleiri, sendi landlæknir bréf á ríkisstjórnina og sagði að ekki væri hægt að tryggja öryggi sjúklinga í landinu. Svo degi áður en verkfallið skall á sendi hann annað bréf. Það er hægt að sjá þetta á blogginu mínu núna. Ég setti þetta þar inn. Þá var sagt að bregðast yrði við með einum eða öðrum hætti. Það sem var í boði þá var að semja ekki. Og það var ekki samið. Það voru bara sett lög á verkfall ljósmæðra og hjúkrunarfræðinga. Það var ekki langtímalausn, sagði landlæknir þá. Og nú kemur á daginn að samningar eru aftur lausir hjá þessum stéttum. Það er ekki langtímalausn. Nú eru ljósmæður margar hverjar búnar að segja upp. Þetta er eitt nærtækasta og alvarlegasta dæmið sem við stöndum frammi fyrir í heilbrigðiskerfinu núna, kannski mesta hættan sem við stöndum frammi fyrir. Heilbrigðisráðherra nefndi rétt áðan að það væri hlutverk heilbrigðisráðherra, forsætisráðherra og fjármálaráðherra að bregðast við þessu. Hvað sér heilbrigðisráðherra fyrir sér í þessum málum hvað þetta varðar?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að kjaramálin eru þau mál sem eru mest aðkallandi akkúrat núna. Þau eru í raun og veru ein hlið fyrir þá sem hér stendur á þessum mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu. Því að sá mönnunarvandi snýst ekki bara um kaup og kjör með hefðbundnum hætti heldur líka um þá staðreynd að starfsumhverfið er sífellt meira krefjandi. Möguleiki til starfsþróunar og þátttöku í vísindastarfi fer minnkandi að sumu leyti. Við sjáum t.d. tölur um að Landspítalinn hefur verið að dragast aftur úr hvað vísindastarf varðar. Þetta er allt saman partur af því hvernig fólki líður í vinnunni og hvernig það þróast frá degi til dags. Staða heilbrigðisstétta lýtur ekki bara að þessum þætti, þ.e. hvernig kjaraumhverfið raðast akkúrat núna í þessum töluðu orðum. Það sem ég vil leggja til er að í fyrsta lagi verði mannaflaspá hraðað. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við sjáum til lengri tíma hvað samfélagið þarf, ef svo má að orði komast, til þess að drífa heilbrigðiskerfið áfram inn í lengri framtíð. En svo eru til tillögur sem unnar hafa verið bæði innan búðar á Landspítalanum og í ráðuneytinu sem lúta að einstökum þáttum í starfsumhverfi og starfskjörum tiltekinna heilbrigðisstétta. Þetta eru tillögur sem unnar hafa verið að hluta til með viðkomandi hópum. Þessar tillögur eru til og ég vil leggja þær á borð fyrir fjármálaráðherra og forsætisráðherra þar sem við gætum sameiginlega og með ábyrgum hætti komið að því að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til þess að við séum ekki að því ítrekað að mennta heilu hópa heilbrigðisstétta og missa síðan þá hópa út, mér liggur við að segja, hægri mönnum til gleði; missa þá fjárfestingu út úr höndunum sem samfélagið hefur lagt á sig, út úr [[Forseti hringir.]]heilbrigðiskerfinu vegna þess að fólk treystir sér ekki til að vinna þau störf.
Herra forseti. Þegar kemur að umfjöllun um heilbrigðisstarfsfólk í stjórnarsáttmálanum er talað um að skapa eftirsóknarverðan starfsvettvang fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Ég sé hvað átt er við. Menn vildu kannski ekki taka eins djúpt í árinni og þeir gerðu einu sinni. Þá var talað um að kjörin væru sambærileg við Norðurlandaþjóðirnar. Þetta er svolítið útvatnað orðalag hvað það varðar, ef ég er bara alveg heiðarlegur. Það er alveg rétt sem heilbrigðisráðherra segir: Hvað er það sem heldur í heilbrigðisstarfsfólk? Það sögðu mér tveir landlæknar þegar ég var að skoða þessi mál á sínum tíma að það væru launin og aðbúnaðurinn og vinnuálagið sem skiptu máli fyrir starfsfólk. Vinnuálagið skiptir máli í þessu. Ég ætla því að vona að heilbrigðisráðherra takist að sannfæra forsætis- og fjármálaráðherra um að finna farsæla lausn í sátt með heilbrigðisstarfsmönnum, [[Forseti hringir.]]nú ljósmæðrum og svo öðrum sem eru með lausa samninga. Ég mun styðja það. En ég mun berjast harkalega á móti því ef menn ætla að reyna að setja aftur lög á verkföll. Það verður ekki í boði hér. Ég er byrjaður að spyrja grasrót Pírata hvort hún styðji ekki málþóf ef menn ætla að fara þá leiðina.
Forseti. Í umræðunum undir þessum lið í dag hefur aðeins komið fram sú yfirlýsing sem við undirrituðum sameiginlega, sem var viðauki við kjarasamning við BHM, þ.e. ég, fjármálaráðherra og forsætisráðherra, þar sem vikið er sérstaklega að starfsumhverfi og kjörum heilbrigðisstétta. Af hverju var þessi yfirlýsing sett fram? Það er jú vegna þess hversu aðkallandi málið er á svo margan hátt. Ég taldi á þeim tíma og tel enn afar mikilvægt að tryggja breiða pólitísku aðkomu að málinu. Auðvitað fagna ég sérstaklega áhuga hv. þingmanns og Pírata almennt á heilbrigðisþjónustu og heilbrigðiskerfinu og hef fundið fyrir að eiga þar liðsmenn. En af því að hv. þingmaður talar líka um aðbúnað og vinnuumhverfi, sem er þrástef sem kemur sífellt upp, þá kom líka upp í yfirlýsingu læknaráðs Landspítalans í gær, sem vék að þessum ytri þáttum, ferðamönnum og fjölgun aldraðra, að það er ekki síður staðan sem varðar aðbúnaðinn og húsnæðið sem þarf að laga. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er svo mikilvægt að hefja bygginguna við Hringbraut.
Virðulegi forseti. Ég ætla að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra. Hún sagði í ræðu áðan að fagleg úttekt hefði verið gerð á því að það væri í lagi að leggja niður geðteymi Hugarafls. Ég spyr þá: Hvaða faglega úttekt var það? Við erum að tala um dauðans alvöru, um líf fólks. Ég segi fyrir mitt leyti: Mér hugnast ekki að missa fleiri vini vegna þess að kerfið bregst þeim. Þetta er mjög alvarlegt mál. Ég spyr vegna þess að ekki er um háar upphæðir að ræða. Við erum að tala um 10% af því sem er reiknað með í þennan flokk, eftir því sem mér skilst, á höfuðborgarsvæðinu, um 500 milljónir. Þetta eru 50 til 60 milljónir sem um ræðir. Leyfum þessu teymi að starfa áfram án þess að rífa það niður meðan hitt er að byggjast upp. Sýnum það alla vega í verki. Svo er annað sem mig langar til að tala um og það er í sambandi við kostnað öryrkja og eldri borgara utan af landi við að komast til læknis og svoleiðis. Ég veit að fólk kemst ekki út af kostnaði. Það hefur ekki efni á því. Hvernig á að bregðast við? Það verður mun dýrara fyrir heilbrigðiskerfið ef leggja þarf þetta fólk inn vegna þess að það nær ekki í þessa þjónustu. Þá einnig í sambandi við tannlækningar eldri borgara og öryrkja: Fólk neitar sér um þetta. Ég veit það. Ég hef verið hinum megin við borðið. Það er ekki spurning, þetta er bara síðast á dagskránni. Númer eitt, tvö og þrjú er að eiga fyrir mat og þá vantar þetta fólk líka peninga til að fara til læknis og kaupa lyf. Þannig að ég ætla að spyrja: Hver er framtíðarsýnin í þessu? Ætlum við að sjá til að þessu verði komið í lag?
Virðulegi forseti. Fyrst að því sem hv. þingmaður spurði um í lokin og lýtur að tannlækningum öryrkja og aldraðra. Ég var í þessari eða síðustu viku að fá niðurstöður starfshóps tannlækna, öryrkja og aldraðra, sem voru að leggja til með hvaða hætti við ættum að ráðstafa 500 milljónum, sem eru eyrnamerktar á þessu ári, til að koma til móts við tannlæknakostnað þessara hópa. Og síðan milljarður á ári eftir það. Ég velti fyrir mér hvort sú upphæð dugi. Hún er nálægt því, sennilega aðeins vanmetin. En hins vegar er niðurstaðan komin til mín. Næsta skref hjá mér er að setja Sjúkratryggingar Íslands í gang við að semja við tannlækna á grundvelli þess þannig að við drögum úr kostnaðarþátttöku þessara hópa og þessar 500 milljónir rati til öryrkja og aldraðra sem geta þá notið tannheilbrigðisþjónustu í ríkari mæli en verið hefur. Hv. þingmaður spyr líka um ferðakostnað öryrkja og aldraðra utan af landi. Nú er það þannig í þessari fjármálaáætlun að teknar hafa verið frá ákveðnar upphæðir á tímabili fjármálaáætlunarinnar til að draga úr kostnaðarþátttöku sjúklinga almennt. Ég hef beðið um það í ráðuneytinu að fá mismunandi tillögur eða sviðsmyndir af því hvernig best sé að gera þetta. Hvað er það sem við viljum helst draga úr kostnaði við? Eitt af því er einfaldlega að lækka þakið á læknaþjónustu og lyf. Hitt er að sameina þetta undir eitt þak. Svo hefur auðvitað heilmikið verið talað um ferðakostnað. Það er eitt af því sem mér finnst að við þurfum að skoða. En partur af þessu, líka fyrir öryrkja og aldraða sem búa úti á landi, er að við skilgreinum betur hvers konar sérfræðiþjónusta á að vera fyrir hendi úti á landi, hvaða sérfræðilæknar eiga að vera þar aðgengilegir sem hluti af aðgengilegu heilbrigðiskerfi fyrir þann hóp rétt eins og aðra.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þessi svör. Ég treysti því og trúi að tannlækningum og öðru verði komið í lag. En hún svaraði engu í sambandi við Hugarafl og geðteymið. Ég vona að hún komi að því á eftir. En ég vil benda á að það að draga úr, eins og ég sagði við hæstv. forsætisráðherra fyrr í dag, kostnaði fær mig til að fá hroll. Það er fólk þarna úti sem hefur bara ekkert efni á þessu. Þá eigum við að tryggja að viðkomandi þurfi ekkert að „draga úr“ heldur fái þjónustuna ókeypis, geti farið í þessa þjónustu án þess að hafa fjárhagsáhyggjur. Það gildir einu hver sjúkdómurinn er, hvort það er krabbamein eða annað. Við eigum að sjá til þess að fólk geti labbað inn á næstu heilsugæslustöð eða sjúkrahús og fengið þá þjónustu sem það þarf á að halda án þess að þurfa að taka upp veskið. Það hefur ekki efni á því. Ég ætla að trúa því og treysta að það verði svoleiðis.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður deilum þeirri grundvallarskoðun að grunnheilbrigðisþjónusta eigi að vera án gjaldtöku. Ég er sammála hv. þingmanni með það. Með þessa sýn að leiðarljósi hef ég viljað leggja mitt af mörkum með þá áherslu í ríkisfjármálaáætlun til fimm ára að óásættanlegt sé að Ísland sé þar statt að greiðsluþátttaka sjúklinga sé milli 17 og 18%, sem er há tala í alþjóðlegum samanburði. Ég hef lagt áherslu á að þessa greiðsluþátttöku þurfi að lækka. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það orðalag að segja að hann fái hroll þegar talað er um að draga úr kostnaði. Það er góð áminning fyrir okkur, að muna að það er svo að fjöldinn allur af fólki neitar sér um læknisþjónustu og ekki síður lyf vegna kostnaðar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna það. Þingmaðurinn spurði um Geðheilsu – eftirfylgd. Það var Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins, með faglegum rökum, sem komst að þessari niðurstöðu. Ég hef ekki séð rök sem vísa í aðra átt á faglegum grunni.
Herra forseti. Mig langar að beina sjónum að hinum nýja meðferðarkjarna Landspítalans, langþráðum, eða öllu heldur þeirri hliðarverkun sem hlýst af því þegar hann verður tekinn í notkun árið 2023. Ég er ánægð með að stjórnvöld fylgja eftir þeim áætlunum fyrri ríkisstjórnar. Allir sem hafa fylgst með þessari umræðu vita að núverandi húsnæði er farið að móta starfsemina með tilheyrandi þrengslum og takmörkunum sem það setur, ekki síst með tilliti til, eða ég ætla ekki að segja ekki síst, við erum vissulega að tala um aðstöðu bæði sjúklinga og starfsfólks, en að minnsta kosti að sama leyti tækjakostsins og þar með þeirrar framþróunar í læknisþjónustu sem er í boði hér á landi. Allir sem hafa fylgst með umræðunni um þessi mál vita hvaða væntingar eru gerðar til þess sem við getum boðið í heilbrigðisþjónustu, hvernig við ætlum að laða að okkur nýtt starfsfólk, fylgja eftir þróun í nágrannaríkjunum og vera samkeppnishæf þegar þessi nýja meðferðareining verður tekin í gagnið. Ég saknaði pínulítið að sjá þess ekki stað í fjármálaáætlun hver markmiðin væru við tækjakostnað. Þessi nýja spítalabygging á að vera fullbúin og reiðubúin að taka til starfa og uppfylla þessar væntingar eins og við viljum eftir örfá ár og ef vel á að vera ætti eiginlega að vera farið af stað með allar greiningar og skipulag og leggja út í ákveðinn kostnað. Ég veit að eins skrýtið og það er er fjármagn til lækningatækja bæði Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri falið þarna einhvers staðar inni í, það er mjög erfitt að finna út úr þessu, þetta getur vel verið þar. En ég kalla eftir að hæstv. ráðherra upplýsi mig um stöðu mála með þessa áætlun. Eru menn tilbúnir? Hvar er hægt að finna upplýsingar inni í plagginu?
Virðulegi forseti. Þetta er hárrétt og mikilvæg ábending hjá hv. þingmanni. Fram til þessa höfum við kannski beint sjónum okkar fyrst og fremst að uppbyggingu húsakostsins við Hringbraut en minna að því sem verður ekki fram hjá litið, sem er í fyrsta lagi aðlögun núverandi bygginga að breyttri starfsemi og uppbygging tækjakosts við breytta starfsemi á lóðinni allri. Það er hárrétt sem hér kemur fram hjá hv. þingmanni að þetta er engan veginn með nægilega skýrum hætti inni í áætluninni enda kemur svo sem ekki að þessu fyrr en meðferðarkjarninn kemur til notkunar. Ég er nú þegar farin að setja vinnu í gang sem lýtur að því að setja upp áætlun af þessu tagi. Við getum ekki búið við það að þegar húsakosturinn er kominn, tilbúinn, þurfum við að fara að finna út úr því hvernig við ætlum að fylla ný hús með starfsemi og flytja núverandi starfsemi inn í nýjan húsakost og í raun hvernig húsakosturinn sem fyrir er á lóðinni kemur til móts við breyttar aðstæður. Þetta er eitthvað sem þarf að vera partur af framtíðarsýn verkefnisins við Hringbraut. Ég hef líka óskað eftir því við Landspítalann, til þess að tryggja að það sé góður gangur í verkinu, að hefja nú þegar þarfagreiningu og mat á þörfinni fyrir göngudeildarhúsið sem er hluti af öðrum áfanga þannig að ekki verði rof eða hik í framvindunni á uppbyggingunni á lóðinni. Utan um þetta þarf að halda vel því þetta er fordæmalaus stærðargráða á verkefni og gríðarlega mikilvægt að takist vel til.
Forseti. Ég þakka svörin og hlakka til að fylgjast með hvernig þetta er gert. Eins og ágætur maður innan úr kerfinu sagði við mig, þetta er líklegt til að setja Ríkiskaup á hliðina ef ekki er vel vandað til. Mig langar til að nota síðustu sekúndurnar sem ég hef hér eftir ágætar samræður við hæstv. heilbrigðisráðherra til að koma aðeins aftur að því sem við ræddum í sambandi við rekstrarformin. Ráðherra ýjaði að því að þarna værum við farin í hefðbundnar skotgrafir. Mér finnst það pínulítið ódýrt. Við erum að ræða pólitík, ræða um það hvernig við nýtum fjármunina best. Það stefnum við báðar á. En við erum kannski ekki endilega sammála. Mér finnst ansi bratt að tala um að ég sé að fara niður í skotgrafir og að þarna sé einhver gróðavegur, sem við viljum ekki, það vill það enginn. Af hverju ætti ég að vilja að mínir skattpeningar færu í slíkt? Mér finnst það ansi bratt á sama tíma og staðreyndin er sú að það er mikið eftirlit með einkarekinni starfsemi. Einstaka sinnum hefur verið farið út fyrir strikið þar en hæstv. ráðherra segir sjálfur hér að hann hefur ekki yfirsýnina yfir [[Forseti hringir.]]kerfið. Kerfið er jú fyrst og fremst opinber rekstur. Þetta eru ekki skotgrafir, þetta er pólitík.
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar ef svo virðist sem ég hafi verið að segja við hv. þingmann að hann væri í skotgröfum. Það var ekki meiningin. Ég var einfaldlega að segja að umræðan um rekstrarform er vel þekkt umræða sem kannski færir okkur ekkert mikið áfram við að tala um þjónustu. Það voru mín orð og ekki síður beint að sjálfri mér en hv. þingmanni. Það er rétt að það er mikið eftirlit með tilteknum hluta af heilbrigðisþjónustunni. Þá er ég bæði að tala um gæðavísa og ramma og kröfur í samningum. Sums staðar. Það á bæði við opinbera kerfið og líka einstaka samninga. Hins vegar hefur sérstaklega verið á það bent að í samningum sem eru kláraðir af hendi Sjúkratrygginga Íslands sé of mikið um að ómarkvisst sé hvað verkkaupinn, við, ríkið, vilji kaupa. Það skiptir mjög miklu máli bæði fyrir seljendur, notendur og kaupendur [[Forseti hringir.]]heilbrigðisþjónustunnar að vita nákvæmlega hvað á að vera í þessum samningum. Það þurfum við að bæta.
Hæstv. forseti. Starfsemi og umfang málefnasviðs 17, umhverfismála, er nokkuð víðfeðmt og fjölbreytt. Starfsemin skiptist í fimm málaflokka, en þeir eru: 1. náttúruvernd, skógrækt og landgræðsla, 2. rannsóknir og vöktun á náttúru Íslands, 3. meðhöndlun úrgangs, 4. varnir gegn náttúruvá, 5. stjórnsýsla umhverfismála. Samkvæmt fjármálaáætlun 2019–2023 er gert ráð fyrir að árleg heildarframlög til málefnasviðsins muni á tímabilinu aukast úr 17,5 milljörðum kr., samkvæmt fjárlögum 2018, í um 21,4 milljarða kr. árið 2023. Árleg aukning heildarframlaga nemur um 3,9 milljörðum kr. að raunvirði og jafngildir um 22,4% raunvexti. Ef horft er til ársins 2017 og þeirrar hækkunar sem þá varð til málefnasviðsins nemur þessi hækkun 35%. Uppsafnað aukið útgjaldasvigrúm til ýmissa áherslumála yfir tímabilið mun nema alls um 14,7 milljörðum kr. Megináherslan sem lögð er fram með þessari aukningu fjárheimilda er á áskoranir sem snúa að loftslagsmálum og þeim er lúta að náttúruvernd. Framtíðarsýn í loftslagsmálum miðar að viðsnúningi í nettólosun gróðurhúsalofttegunda hér á landi og að Ísland færist nær settu markmiði samkvæmt Parísarsamningnum og markmiði um kolefnishlutleysi árið 2040. Gert er ráð fyrir að verja 6,8 milljörðum kr. í aukin verkefni á sviði loftslagsmála á tímabilinu. Þar af er gert ráð fyrir að ráðstafa um 5,3 milljörðum til að vinna að aðgerðum til að draga úr útlosun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við aðgerðaáætlun þar um. Hér er um að ræða aðgerðir sem styðja við orkuskipti í samgöngum og sjávarútvegi, svo sem uppbyggingu innviða fyrir rafbíla og rafvæðingu hafna; aðgerðir sem setja verð á losun kolefnis, svo sem hækkun kolefnisgjalds og það að koma á urðunarskatti; betri nýtingu áburðar og vinnslu metans úr búfjáráburði; eflda skógrækt og landgræðslu og endurheimt votlendis og útfösun svokallaðra F-gasa sem eru öflugar gróðurhúsalofttegundir sem notaðar eru sem kælimiðlar. Þá er gert ráð fyrir að 1,5 milljörðum kr. verði varið í verkefni sem tengjast nýsköpun, rannsóknum, fræðslu og vitundarvakningu í tengslum við loftslagsmál. Í þessu sambandi öllu hefur ráðuneytið meðal annarra sett sér tvö eftirfarandi markmið: 1. Að árið 2019 sé komin til framkvæmda aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem nái til allra geira samfélagsins og miði að því að uppfylla skuldbindingar Parísarsamningsins og markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi. 2. Að koma á og vinna eftir heildstæðu vöktunarkerfi um ástand gróður- og jarðvegsauðlinda er tryggi að fyrir liggi á hverjum tíma upplýsingar um losun og bindingu kolefnis í jarðvegi og gróðri. Framtíðarsýn fyrir náttúruvernd er að mikilsverður árangur hafi náðst á sviðinu, að víðtæk sátt hafi náðst um orkunýtingu landsvæða og viðmið um sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda. Megináherslan verður á að styðja myndarlega við uppbyggingu innviða, auka og bæta landvörslu og átak í friðlýsingum svæða og lífvera. Gert er ráð fyrir að verja 7,5 milljörðum kr. í aðgerðir til verndar náttúrunni, þar af 4 milljörðum í verkefni tengd uppbyggingu innviða, svo sem skipulag, framkvæmdir, aukna fagþekkingu, vöktun náttúrunnar og fræðslu, 2,2 milljörðum kr. til aukningar í landvörslu og er þá bæði horft til heilsárs- og tímabundinnar landvörslu úti um allt land og 1,3 milljörðum til uppbyggingar þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Í þessu sambandi hefur ráðuneytið meðal annarra sett sér tvö eftirfarandi markmið: 1. Að á næstu fimm árum hafi verið hrundið í framkvæmd núverandi áformum stjórnvalda um friðlýsingar 30 náttúruverndarsvæða, þar með talið stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. 2. Að álag áfangastaða vegna ágangs ferðamanna á náttúruverndarsvæðum sé innan þolmarka, m.a. með uppbyggingu viðeigandi innviða og landvörslu til að stýra ágangi ferðafólks og viðhalda verndargildi náttúruverndarsvæða. Þótt ljóst sé að megináherslur ráðuneytisins muni beinast að loftslagsmálum og náttúruvernd og að aukið fjármagn renni fyrst og fremst til þessara málaflokka eru fleiri áskoranir sem tekist verður á við er varða aukna sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda, endurskoðun á stefnu og markmiðum í úrgangsmálum, þar sem áhersla verður lögð á hringrásarhagkerfið og að nýta úrgang sem auðlind fyrir aðra starfsemi, og áskorunum er varða náttúruvá. Í heild sinni tel ég að við séum að horfa á mestu aukningu í framlögum til umhverfismála hingað til, enda til mikils að vinna. Í áætluninni felast tækifæri til stórsóknar sem hefur það að markmiði að auka vernd og þar með grundvöll nýtingar á náttúrunni, ekki síst fyrir ferðaþjónustu og störf úti á landi.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hans sem er að mörgu leyti góðra gjalda verð. Honum er nokkur vorkunn enda mikill hugsjónamaður í þeim málaflokki sem hann hefur nú með höndum, er í raun staddur léttklæddur meðal varga í ríkisstjórn þriggja flokka sem eru misáhugasamir um þessa anga umhverfismála. Mig langar að spyrja hæstv. umhverfisráðherra út í kolefnisgjaldið. Það var hækkað um 50% í upphafi árs þegar áætlun síðustu ríkisstjórnar var að hækka það um 100%. Nú þegar Vinstri græn eru komin í ríkisstjórn er hins vegar dregið úr þessum nauðsynlegu aðgerðum til varnar loftslaginu. Í nýframlagðri fjármálaáætlun er lagt til að kolefnisgjald verði hækkað um 10% árið 2019 og svo um önnur 10% árið 2020. Þetta gerir 70% á þremur árum. Gert er ráð fyrir að hvor hækkun um sig skili ríkissjóði um 600 millj. kr. árlega. En hvað er um að ræða hjá hæstv. umhverfisráðherra, ráðherra náttúru og Vinstri grænna? Jú, þetta er umtalsverð lækkun á grænum sköttum frá því sem áður var ákveðið. Úr kynningu þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, Benedikts Jóhannessonar, á fjármálaáætlun þeirrar stjórnar, bara fyrir ári, var ákveðið að hækka kolefnisgjaldið um 100% frá 1. janúar 2018. Sagt var að frekari aðgerðir á sviði grænna skatta kæmu til skoðunar síðar. Hvers vegna í veröldinni er hætt við þau áform núna þegar Vinstri græn eru komin í ríkisstjórn?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Því er til að svara að það er rétt að kolefnisgjaldið var hækkað um 50% 1. janúar 2018 og mun hækka um 10% 2019 og önnur 10% 2020. Það er vissulega ekki eins mikið og áætlanir fyrri ríkisstjórnar gerðu ráð fyrir sem voru 100% árið 2018. Ég get sagt mína skoðun á því. Ég tel að kolefnisgjaldið sé mikilvægt, ekki síst með tilliti til þess að reyna að breyta hegðun fólks í samfélaginu til að hverfa frá því að nýta sér fararskjóta sem nota bensín, í þessu tilfelli, yfir í að nota fararskjóta sem menga minna. Við megum samt ekki gleyma því að samhliða þessu hefur þegar verið ráðist í breytingar á ívilnunum til bifreiða sem menga minna og gengu í gildi 2018. Einnig eru uppi áform um að taka þessi mál til endurskoðunar í fjármálaráðuneytinu þar sem betur verður farið yfir mögulegar undanþágur og annað sem kveðið er á um í stjórnarsáttmála. Ef við lítum á tölurnar sem þarna er um að ræða skilar þetta um 2 milljörðum 2018, 600 milljónum 2019 og öðrum 600 milljónum árið 2020, þ.e. alls 3,2 milljörðum kr. yfir tímabilið eins og það lítur út í dag.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Viðbrögð við loftslagsvá eru ekkert gæluverkefni heldur eitt brýnasta verkefni hverrar ríkisstjórnar um allan heim. Við lifum á þannig tímum að ef við Íslendingar ætlum okkur ekki ákveðnari skref í baráttu okkar gegn útblæstri kolefnis getum við gleymt öllum skuldbindingum okkar um kolefnishlutleysi árið 2040. Þetta eru fögur orð en við verðum að sinna skyldum okkar. Þetta snýst um svo miklu meira en flokkspólitík eða framtíð einhverrar ríkisstjórnar. Ég verð að lýsa yfir djúpum vonbrigðum með þau atriði í fjármálaáætlun er lúta að loftslagsmálum. Ég hélt að Vinstri græn væru af alvöru að huga að loftslaginu en þegar þau fá tækifæri til er þetta afraksturinn. Það er dregið úr grænum sköttum og lítið sem ekkert hugað að almenningssamgöngum. Einkabíllinn er, eins og hæstv. ráðherra veit vel, sá sem veldur helmingi losunar hér á landi. Það er dregið úr grænum sköttum og reynt að þurrka yfir þetta með því að segja að það séu önnur áform samhliða. Auðvitað eru önnur áform samhliða, það var líka í áætlunum síðustu ríkisstjórnar. Það er hægt að gera ýmislegt samhliða en þarna er tekin markviss ákvörðun um að draga úr og lækka grænu skattana. Þess vegna spyr ég hæstv. umhverfisráðherra hvort einhver úttekt liggi fyrir á því hversu mikið þurfi að hækka kolefnisgjald til að unnt verði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum um t.d. 10% fyrir árið 2020 eða segjum 25% fyrir árið 2025. Liggur fyrir, hæstv. ráðherra, eitthvert mat á bak við þá ákvörðun Vinstri grænna að lækka þennan græna skatt?
Hæstv. forseti. Það er verið að auka fjármagn til loftslagsmála umtalsvert á milli ára eins og ljóst var af framsögu minni. Framlög til loftslagsmála eru aukin um 6,8 milljarða kr. á þessu fimm ára tímabili. Þetta hefur ekki sést áður. Vissulega er ekki verið að hækka kolefnisgjaldið jafn mikið og fyrri ríkisstjórn ætlaði sér en ég minni líka á að ekki var búið að samþykkja þá hækkun þannig að það er ekki rétt að tala um lækkun á þessum grænu sköttum heldur er um að ræða hækkun þó að hún sé ekki eins mikil og fyrirhuguð var af fyrri stjórnvöldum. Það er rangt að segja að ekki sé forgangsraðað til loftslagsmála. Það hefur aldrei farið jafn mikið fjármagn í loftslagsmál á Íslandi og fyrirhugað er að setja núna í aðgerðir sem eiga að draga úr losun og stuðla að bindingu kolefnis í jarðvegi og gróðri, endurheimt votlendis. Til að svara spurningunni hvort fyrir hvert prósent af hækkuðu kolefnisgjaldi hafi verið metið hvaða árangri það skili hefur það ekki verið gert. Núna er í vinnslu í ráðuneytinu aðgerðaáætlun þar sem farið verður í að reyna að meta hversu miklu ákveðnar aðgerðir skila í samdrætti gróðurhúsalofttegunda og hversu mikið þær kosta. Þar skiptir gríðarlega miklu máli, eins og hv. þingmaður kom inn á, að takast á við bílaflotann. Það verður sérstök áhersla á bæði að halda áfram að styrkja innviðina sem þarf að koma í gagnið og síðan líka að auðvelda umbreytingu yfir í að fólk geti farið að nýta sér þessa kosti í mun meira mæli. Ég er nokkuð bjartsýnn á að þessi umskipti [[Forseti hringir.]]taki skemmri tíma en við höfum álitið hingað til.
Virðulegur forseti. Hæstv. umhverfisráðherra. Í kjölfar umræðunnar sem átti sér stað hér á undan vil ég brýna ráðherrann til að ganga hægt um gleðinnar dyr hvað aukna hækkun forsjárhyggjuskatta varðar, eins og kolefnisgjaldið er. 10% tvö ár í röð er alveg feikinóg. Ég reikna með að ég muni greiða atkvæði gegn þeirri hækkun að ári eins og ég gerði í desember sl. Bara svo það liggi fyrir að hér eru ekki allir sammála í þeim efnum. Í því plaggi sem nú liggur fyrir þinginu, tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023, er einn málaflokkur sem mér þykir falla milli skips og bryggju með mjög áberandi hætti, eða kannski ekki svo áberandi hætti. Núna, á 110 ára afmæli Skógræktar ríkisins kemur skógrækt fjórum sinnum fyrir á þessum tæplega 400 blaðsíðum í áætluninni, einu sinni í tengslum við landbúnaðarmál og þrisvar sinnum í kaflanum um umhverfismál og alls staðar í millifyrirsögnum. Mér sýnist á öllu mjög lítið að finna í þessu plaggi öllu er varðar það að menn ætli að standa bærilega að skógrækt hér eftir. Markmið Skógræktar ríkisins um fjórföldun í magni eru svo sem ekki neitt mjög aggressíf, afsakið orðalagið, því að náist það markmið er það eingöngu tvöföldun frá því sem það var fyrir hrun. Það er ekki eins og menn séu að byggja einhverjar skýjaborgir í þeim efnum. Mér þykir umfjöllunin snubbótt þegar kemur að málefnum skógræktar. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra hvað þau varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get nú glatt hann með því að þó svo að orðið skógrækt komi bara fyrir fjórum sinnum er meira sem mun fara í þann málaflokk á komandi árum en við höfum séð um nokkurn tíma. Hins vegar er ekki búið að skipta upphæðunum nákvæmlega niður á málaflokka, sem gerist náttúrlega þegar við förum í vinnu við fjárlagafrumvarpið 2019. En í heild sinni munum við nálgast þetta þannig í ráðuneytinu, sem ég held að sé mjög skynsamlegt, að taka þá upphæð sem verður ætlað að fara í bindingu, þ.e. í landgræðslu og skógrækt og að moka ofan í skurði, og reyna að nálgast þetta með heildstæðum hætti þar sem allir þessir aðilar koma að, þá helst út frá áætlunum um landnýtingu. Það er alveg ljóst að talsverður hluti þeirrar upphæðar sem ætlað er að setja í loftslagsmálin fer akkúrat í þetta. Það skapar náttúrlega störf úti á landi. Við náum fram markmiðum í fleiru en bara loftslagsmálum, markmiðum sem tengjast líka líffræðilegri fjölbreytni og því að græða upp landið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í þessu samhengi er rætt um tekjuöflun er snýr að öllum þeim þáttum sem eru undirliggjandi á útgjaldahlið þessarar þingsályktunartillögu. Áður en ég kom hér upp var rætt um kolefnisgjaldið. Eru fleiri svokallaðir grænir skattar til skoðunar í samstarfi umhverfisráðuneytis og fjármálaráðuneytis en þeir sem við þekkjum í dag? Ef svo er, hverjir eru þeir helstir? Og af þeim sem við þekkjum í dag og eru hluti af tekjustofni ríkissjóðs, hverja er verið að skoða til hækkunar? Ég gef mér að ekki verði oftar lagt til atlögu varðandi þessa 10% hækkun kolefnisgjaldsins sem verið hefur tvisvar sinnum. Það væri áhugavert að heyra svör ráðherrans hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Verið er að skoða þetta í fjármálaráðuneytinu með hvaða hætti megi haga þessum málum til framtíðar hvað varðar kolefnisgjaldið og bifreiðagjöldin. Það liggur núna í skýrsludrögum sem ég held að séu farin til kynningar í opnu gáttinni á netinu. Til viðbótar við það eru náttúrlega þær ívilnanir sem við vorum að samþykkja rétt fyrir áramótin og hvernig tryggja megi að skattalegar ívilnanir stuðli að áframhaldandi vexti bílaflotans í átt að umhverfisvænni bifreiðum, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt að halda vel til haga. Síðan tel ég að hlutdeild þessara bifreiða í sköttum muni aukast eftir því sem líður á tímabilið. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki alveg nákvæmlega hvenær það byrjar. Síðan er til skoðunar líka hvort beita eigi skattkerfinu þegar kemur að urðun lífræns úrgangs sem myndi leiða til þess að verðið myndi verða sanngjarnara gagnvart því að geta nýtt það áfram til þess að búa til önnur verðmæti, eins og áburð og annað slíkt. Það er til skoðunar varðandi gerð aðgerðaáætlunarinnar í loftslagsmálum en það er ekki komið á þann stað að ég geti greint nákvæmlega frá því hversu mikið það er eða hvernig hugmyndirnar eru. Það er svo sem ekki búið að ræða það neitt frekar. En það er ekkert mál að upplýsa að þetta er til skoðunar.
Virðulegi forseti. Ég vil eiga hér samtal við hæstv. umhverfisráðherra um tvo þætti og ætla fyrst að halda áfram þar sem frá var horfið varðandi skógræktina. Ég fagna eins og aðrir hér þessari myndarlegu aukningu til umhverfismála. Ég held að það muni skila okkur margfalt til baka á marga vegu. Varðandi skógræktina og kolefnisgjöldin þá er kannski ekki rétt fullyrðingin sem kom fram áðan um að helmingur af mengun kæmi frá bifreiðum. Það eru aðeins 4% af heildarlosun sem kemur frá fólksbílum. Þess vegna spyr ég: Er ekki hægt að kolefnisjafna strax notkun fólksbifreiða með því að setja það sem innheimtist af kolefnisgjöldum af eldsneyti í skógrækt? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra að því hversu hratt hann getur komið með einhverjar yfirlýsingar um það hversu mikið fer í nýskógrækt, ég held að það skipti miklu máli upp á að hægt sé að fara að undirbúa það. Það er hvað hraðasta leiðin til þess að binda kolefni og það þarf að undirbúa skógræktina í töluverðan tíma. Þess vegna liggur mikið á að gera þetta. Og einmitt eins og hæstv. ráðherra sagði í sínu framsöguerindi, þetta fjölgar störfum úti á landi. Við eigum alla stjórnsýsluna til í skógræktinni þannig að það þarf ekki að fara að byggja hana upp. Við eigum rannsóknirnar og þekkinguna að mestu leyti. Við erum með skipulagt land nú þegar. Við erum með skógarbændur sem eru tilbúnir að taka við fleiri plöntum. Það er þetta tvennt. Hversu fljótt getum séð hversu miklu við ætlum að verja í skógrækt? Það má ekki bíða. [[Forseti hringir.]]Og er ekki hægt að gera umferðina kolefnishlutlausa strax með því sem hún borgar í kolefnisgjöld?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Það má kannski segja að þetta fari allt eftir því einfaldlega hvernig horft er á hlutina, hvað er að koma inn og hvað er að fara út. Það fer meira fjármagn í loftslagsmálin samanlagt núna á næstu fimm árum en kemur inn með þessari aukningu í kolefnisgjaldinu núna 2018, 2019 og 2020. Það mun vissulega ekki allt fara í skógrækt, enda gríðarlega mikilvægt að draga úr losuninni með öllum tiltækum ráðum í öllum geirum og síðan er það eiginlega afgangurinn sem við eigum að líta á að við séum að nýta þau tækifæri sem felast í landgræðslu, skógrækt, endurheimt votlendis og slíkum aðgerðum. Það er því kannski erfitt að svara spurningunni hvort við getum nýtt gjaldið til þess að kolefnisjafna alla umferðina. Það má kannski segja það, ég veit ekki hvernig tölurnar eru nákvæmlega, en hins vegar held ég að við verðum alltaf að nálgast þetta þannig að við getum gripið til fjölmarga aðgerða og skógrækt er vissulega ein af þeim. Varðandi þann græna geira er mjög mikilvægt að horfa til þess að landgræðsla og endurheimt votlendis eru aðgerðir sem hægt er að grípa til strax. Endurheimt votlendis skilar okkur strax árangri vegna þess að þá blokkerum við bara útblásturinn, en það tekur lengri tíma eins og hv. þingmaður benti á varðandi skógræktina. Ég geri ráð fyrir því að það liggi fyrir núna á árinu, væntanlega þegar við förum í fjárlagagerðina, einhverjar tillögur um það hvernig þessi skipting verði nákvæmlega. En það er mjög mikilvægt að eiga í góðu samstarfi við stofnanir okkar hvað það varðar. Ég get svo sem ekki sagt nákvæmlega til um það núna hvenær það verður tilbúið, en við vinnum hörðum höndum að þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hvet hann áfram í að vinna að þessu. Næsta sem ég vildi ræða er áform um stofnun miðhálendisþjóðgarðs til þess að stækka friðlýsingarsvæðin og hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála mér um mikilvægi þess að byggja upp þau friðlýstu svæði og þau svæði sem við höfum á einhvern hátt umsjón með fyrst, að leggja mikla áherslu á það sem fyrir er, það sem er komið í ferli, að það sé byggt upp. Þetta snýst alltaf um gott samkomulag við sveitarfélögin. Ég ætla að fá að nefna hér þrjú svæði sem sveitarfélögin eru frumkvöðlar í því að vernda. Það er Katla Geopark, Reykjanes Geopark og svo að Jökulsárlón sé komið inn í Vatnajökulsþjóðgarð. Þetta eru allt svæði þar sem sveitarfélögin eru frumkvöðlarnir og það er mjög dýrmætt fyrir okkur að sveitarfélögin kalli eftir og taki þátt í þessari verndun með okkur og uppbyggingu á þessum svæðum í sátt við náttúruna. Þetta eru allt svæði sem þarfnast mikillar uppbyggingar, eru enn þá í ákveðnum rekstrarvanda og áfram þarf að gera skipulag og skoða hvernig vernda á þessi svæði og hvernig við tökum vel á móti gestum þannig að sé sómi að. Ég tel mjög mikilvægt núna í vinnunni við stofnun miðhálendisþjóðgarðs að þessi svæði séu ræktuð vel, það sé tryggt að þetta gangi vel upp og við sýnum sveitarfélögunum þá virðingu að við stöndum með þeim í þeirri uppbyggingu sem þau kalla eftir.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að byggja og hlúa vel að því sem við þegar eigum því það skiptir gríðarlega miklu máli. Í því samhengi má nefna, af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega jarðvangana, að það er samningur milli ráðuneytisins og Kötlu jarðvangs sem ég man ekki alveg hvenær var gerður, hvort það var 2016 eða 2017. Ég er að skoða í ráðuneytinu hvernig best sé að koma þessum málum fyrir til framtíðar, því vissulega heyra þessir jarðvangar ekki beint undir ríkið, en það er mjög spennandi að búa til samstarf við sveitarfélögin um þetta líkt og við höfum um náttúrustofur. Hins vegar þarf að skoða þetta líka út frá þeirri spurningu hvort við eigum við von á því að það komi margir fleiri jarðvangar annars staðar á landinu og hvað þetta þýðir í heild sinni. Ég get upplýst um það að núna á árinu 2018 lagði ég sérstaka áherslu á að fé yrði stóraukið til jarðvangsins t.d. á Suðurnesjum vegna landvörslu, einmitt til þess að hægt sé að mæta þeim áskorunum sem aðilar þar standa frammi fyrir til að vernda náttúruna. Almennt séð þá horfum við til þess á næstu fimm árum að um 2,2 milljarðar, ef ég man þetta rétt, fari í að auka landvörslu. Þar erum við að tala um bæði heilsárslandvörslu og síðan hlutastörf. Það verður mjög spennandi að nýta þessa fjármuni til þess að efla starfið á þeim friðlýstu svæðum sem þegar eru til staðar. Svo eru stjórnvöld náttúrlega eins og ég gat um í upphafi skuldbundin til þess að friðlýsa allmörg svæði sem enn hafa ekki verið friðlýst, þannig að markmiðið með samspilinu þarna á milli er að við getum fjölgað störfum úti á landi og aukið náttúruverndina að sama skapi.
Herra forseti. Ég þakka umhverfisráðherra fyrir að setja fram háleit markmið varðandi umhverfismál á Íslandi næstu fimm árin. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tekið skýrt fram að stofna eigi þjóðgarð á miðhálendinu í samráði við þverpólitíska þingmannanefnd auk annarra samtaka er málið varðar. Í stefnuræðu forsætisráðherra, við setningu yfirstandandi þings segir, með leyfi forseta: „Ný ríkisstjórn leggur áherslu á miðhálendisþjóðgarð og friðlýsingar þeirra svæða sem þegar hefur verið skipað í verndarflokk rammaáætlunar.“ Auk þess sat ég ásamt fulltrúum allra flokka á málþingi um stöðu umhverfismála hér rétt fyrir kosningar þar sem allir gáfu það út að vera bara mjög til í að stofna miðhálendisþjóðgarð. Eins og ég skil þessi loforð og þessa þverpólitísku samstöðu þá eru allir mjög spenntir fyrir stofnun umrædds þjóðgarðs. Vegna þessara loforða og þverpólitísku sáttar hjó ég þó eftir ítarlegri umfjöllun um miðhálendisþjóðgarðinn í umræddri áætlun, en hana var ekki að finna. Því vil ég spyrja umhverfisráðherra: Er sá þverpólitíski vilji sem virtist vera fyrir stofnun þjóðgarðsins raunverulegur? Telur ráðherra, miðað við það fjármagn sem ætlað er í málefnaflokkinn umhverfismál, að það sé raunhæft að stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu, og sú starfsemi sem sú stofnun felur í sér, sé að fullu fjármögnuð miðað við fyrirliggjandi fjármálaáætlun?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég get alveg sagt að þessi þverpólitíski stuðningur sem hv. þingmaður lýsti og sagði að hefði verið á fundinum rétt fyrir kosningar - ég veit ekki betur en hann sé enn við lýði. Við erum að ganga frá því, vonandi bara í næstu viku, að skipa nefndina, þessa þverpólitísku nefnd. Þá mun hún taka til starfa. Hennar hlutverk verður reyndar víðfeðmt, en það verður meðal annars að móta tillögur að því hver afmörkun þjóðgarðsins á að vera, hverjar eigi að vera helstu aðkomuleiðirnar inn í hann, hvaða tækifæri það skapar, gerð lagafrumvarps, skipting í verndarsvæði og þar fram eftir götunum. Þannig að áður en það liggur endanlega fyrir er erfitt að segja hvort krónutalan sé hárnákvæm upp á það sem á að fara í þetta, enda er eitt hlutverk nefndarinnar að reyna að meta hversu mikil fjárþörfin verður. Þetta er það sem sett er fram hérna. Þetta eru fyrstu skrefin, þannig að við getum alla vega farið af stað. Ég held að það sé mjög ánægjulegt að sjá það fjármagn þegar komið inn þannig að hægt sé að vinna að framgangi verkefnisins sem er, eins og hv. þingmaður lýsti réttilega, eitt af stóru málunum sem ríkisstjórnin ætlar að ráðast í á þessu kjörtímabili og snýr að náttúruvernd.
Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þessi svör. Ég velti þessu fyrir mér sérstaklega í ljósi þeirrar ætluðu þverpólitísku samstöðu að taka umhverfismál föstum tökum, enda ekki seinna vænna. Umhverfismál hafa setið á hakanum síðustu ár sem er miður þar sem Ísland gæti og ætti að vera í fararbroddi um markmiðssetningu og eftirfylgni í umhverfismálum. Annað sem virtist hafa þverpólitíska samstöðu hér um árið var fullgilding Parísarsamningsins, en í honum er að finna framsækin markmið um hvernig eigi að taka á slæmri stöðu loftslagsmála á heimsvísu. Þingið hefur hins vegar átt það til að velja ákvæði í umhverfismálum sem henta okkur vel. Til að mynda var ákveðið að fara ekki þá leið um fullgildingu Árósasamningsins að tryggja aðild félagasamtaka að málum er varða umhverfismál. Það er ljóst að það er mikil vinna eftir til að standa við alþjóðaskuldbindingar Íslands að sáttmálum um umhverfismál. Þó að umhverfisráðherra setji hér fram háleit markmið og sé allur af vilja gerður til að vinna umhverfismálum vel og með þverpólitískan stuðning á bak við sig þá er umhverfisráðherra því miður ekki að byrja á núllpunkti hvað þetta varðar. Við eigum langt í land með að ná núllpunkti og mikil vinna er eftir til þess að Ísland geti verið í fararbroddi hvað varðar umhverfismál á alþjóðavísu. Því vil ég ljúka máli mínu með því að spyrja umhverfisráðherra: Er það fjármagn sem ætlað er í málaflokkinn nóg til þess að ná núllinu og þegar því er náð að stefna að því að verða fyrirmynd annarra þjóða hvað varðar umhverfismál?
Herra forseti. Það er mjög ánægjulegt að heyra að hv. þingmaður tekur undir að það séu háleit markmið sem sett séu fram af ríkisstjórninni og fyrir þennan málaflokk. Ég fagna þeim stuðningi sem ég finn frá hv. þingmanni með það. Spurningin um það hvort hér sé nóg að gert er stór og kannski erfitt að svara henni til fullnustu. Það sem við erum að horfa á núna, ef við miðum við árið 2017, er 35% aukning til umhverfismála, við höfum ekki séð það áður. Svar mitt verður eiginlega það hér í dag til hv. þingmanns að það er ekki slæm byrjun á þeirri vegferð sem við erum að fara í núna til að reyna að koma þessum málaflokki á þann stað sem hann vissulega þarf að vera á. Ég heyri að þingmaðurinn mun styðja mig og aðra í því að reyna að ná því markmiði. En hvort upphæðin er akkúrat nóg, ég ætla að leyfa mér þann munað að svara því ekki með já-i eða nei-i, heldur vísa í það að hér er um verulega aukningu að ræða til málaflokksins sem ekki hefur sést áður.
Virðulegi forseti. Ég vil við þessa umræðu um fjármálaáætlun 2019–2023 byrja á að fagna innilega þeim verulegu viðbótarframlögum sem áætluð eru til málefnasviðsins umhverfismál. Eins og fram kom í máli ráðherra dreifast áherslurnar að minnsta kosti á þrjá málaflokka af fimm með samnefnara í náttúruvernd og loftslagsmálum. Áherslur í málaflokkunum snúast, auk loftslagsmála, að miklu leyti um verndun, vöktun og uppbyggingu á gróður- og jarðvegsauðlindinni og geta þá um leið dregið úr losun kolefnis og aukið bindingu þess og þannig stutt við markmið Íslands í loftslagsmálum. Að því sögðu ætla ég að snúa mér að skógræktinni eins og fleiri þingmenn hafa gert hér á undan. Ég fagna sérstaklega orðum ráðherra um að hluti af auknum framlögum til loftslagsmála muni fara til skógræktar og sé í þeirri stöðu tækifæri til að standa við þá samninga sem gerðir hafa verið af Skógræktinni við bændur, bændur sem nú þegar hafa skuldbundið sig til að taka ákveðinn hluta af landi í sinni umsjá til skógræktar. Land sem er tilbúið og búið er að skipuleggja og er í raun í samræmi við fyrirliggjandi áætlanir um landnýtingu, auk þess sem fjárfest hefur verið í faglegri skipulagningu á landinu með fjárframlögum til Skógræktarinnar. En eigi að auka í endurheimt landgæða með skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis krefst þetta allt saman undirbúnings. Ég hef dálitlar áhyggjur af því ef skiptingin á milli þessara aðferða í endurheimt landgæða liggur ekki fyrir fyrr en við fjárlagagerðina. Ég spyr því: Er eitthvert samtal í gangi við stofnanir og bændur sem þurfa að koma að framhaldinu um framkvæmdina?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta innlegg sem ég tel mjög mikilvægt. Eins og ég sagði áðan tel ég gríðarlega mikilvægt að við horfum á þessi fjölþættu markmið þegar við erum að setja fjármagn í málaflokk eins og umhverfismál. Þá skiptir þetta gríðarlega miklu máli eins og hv. þingmaður nefndi. Þegar við setjum fjármagn í landgræðslu og skógrækt erum við líka að setja fjármagn í loftslagsmál og öfugt, hvernig sem við viljum líta á það. Ég tel hins vegar gríðarlega mikilvægt að við lítum ekki á aðgerðir í náttúruvernd, í landgræðslu og skógrækt, eingöngu út frá loftslagsmarkmiðunum vegna þess að við eigum að líta á fjölþættu markmiðin. Við eigum að vera stolt af því að við séum að verja fjármunum í að ná fleiru en einu markmiði eða einhverjum afmörkuðum markmiðum. Það er gríðarlega mikilvægt. Í sumum tilfellum er þetta líka markmið um aukna útivist og annað slíkt. Varðandi undirbúning og samstarf við þá aðila sem koma til með að deila fjármagninu eða nýta fjármagnið sem við setjum í þetta vil ég segja að þessi vinna er að hefjast í ráðuneytinu og þar er grundvallaratriði að kalla stofnanir okkar að málum, Landgræðsluna og Skógræktina, til að finna þessum málum farveg. Ég sé fyrir mér að þarna sé um að ræða aukið fjármagn í þau verkefni sem þegar eru til staðar. Það er einfaldast að nýta þær leiðir eins og hv. þingmaður benti á. Í annan stað held ég að þetta stóraukna fjármagn gefi okkur tækifæri til að horfa á fleiri ný verkefni. Við höfum á síðustu 10 árum til dæmis séð Hekluskógaverkefnið sem varð til. Það mætti sjá fyrir sér fleiri slík samstarfsverkefni á næstu árum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og fagna þeim. Ég gæti talað lengi áfram um skógrækt en langar að koma inn á fleiri þætti. Ég fagna áherslu á eflingu vöktunarkerfa vegna náttúruvár í áætluninni. Einnig kemur þar fram að ljúka á sex framkvæmdaverkefnum í ofanflóðavörnum á tímabilinu og er það vel. Þar af eru þrjú yfirstandandi verkefni. En ég vil þá spyrja hvort til sé tímasett áætlun um hvað taki við að þeim loknum og hvernig unnið sé að forgangsröðun slíkra verkefna og hvort ætlunin sé að hefja fleiri verkefni á þessu tímabili. Þetta er tvíþætt. Ég fagna síðan aðgerðaáætlun til að draga úr plastnotkun og langar að fá meiri upplýsingar um hvar sú áætlun er stödd ef tími gefst til. Loks langar mig að koma inn á mikilvægi þess að auka eigi landvörslu og sérstaklega áhersluna á heilsárslandvörslu. Hún skiptir ekki síst máli á strjálbýlum svæðum þar sem jafnvel fáir ferðamenn eiga leið um yfir veturinn. Jafnframt tel ég mikilvægt að gestastofur opinberra aðila á slíkum svæðum séu opnar allt árið. Einkaaðilar í ferðaþjónustu ráða ekki alltaf við að reka heilsársþjónustu þar sem umferð ferðamanna er enn að byggjast upp yfir veturinn, en engu að síður er mjög mikilvægt að ferðamenn geti fengið upplýsingar, ráðgjöf og leiðbeiningar um ferðir í misjöfnum veðrum ásamt því að fá upplýsingar um náttúruna. Þá er mikilvægt að landvarsla verði þannig skipulögð að í raun sé ekkert landsvæði undanskilið eftirliti landvarða þó að áherslan verði eðli málsins samkvæmt mest á þjóðgarða og friðlýst svæði.
Herra forseti. Varðandi síðasta atriðið, landvörsluna, þá tek ég undir með hv. þingmanni að ég tel mjög mikilvægt að hún nýtist sem allra best sem víðast. Auðvitað forgangsröðum við þeim svæðum sem eru friðlýst, þjóðgörðunum, enda er það ákveðið grunnskilyrði, má segja, til þess að halda úti landvörslu þó svo að alveg sé hægt að sjá einhverja fleti á því að fólk horfi ekki bara eftir útlínum friðlandsins. Ég hef sjálfur unnið sem landvörður. Ef maður hefði alltaf hugsað þannig hefði maður kannski gert minna gott en maður gerði vonandi. Þannig að ég tek undir það. Varðandi plastmálin höfum við verið að vinna að því í ráðuneytinu að taka saman hvar þessi mál standa almennt. Ég hef lagt áherslu á að við þurfum að byggja á rannsóknum, t.d. hvað varðar örplastið, hvaðan það kemur og með hvaða hætti það berst til sjávar. Þarna vil ég líka nefna að ég myndi vilja sjá meiri áherslu á nýsköpun til að búa til nýjar aðferðir til að leysa plastið af hólmi og sérstaklega einnota plastið. Ég á von á því að áætlanir hvað þetta varðar geti litið dagsins ljós vonandi sem fyrst á næstu mánuðum. Varðandi vöktunina þá er alveg rétt að um síðustu áramót var samþykkt áframhald á því að geta notað fjármagn í rannsóknir hvað varðar ofanflóðamálin. Hins vegar er ekki um aukningu á fjárheimildum að ræða inn á þetta fimm ára tímabil sem nú er að hefjast frá því sem við verið hefur, þess vegna gerum við ráð fyrir að hægt verði að klára þær þrjár framkvæmdir sem þarna er um að ræða og ráðast í þrjár nýjar. Hvort hægt verður að gera betur en það verður eiginlega að koma í ljós eftir því hvernig spilast úr þeim fjármunum sem nýttir verða í þessi svæði.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar 2019–2023 og ræðum núna sérstaklega þætti sem snúa að hæstv. umhverfisráðherra. Það eru auðvitað nokkur atriði sem ég hef áhuga á í málaflokkum hæstv. ráðherra. Málefnasvið ráðuneytisins eru nokkur, náttúruvernd, skógrækt, landgræðsla, rannsóknir og vöktun á náttúru Íslands, meðhöndlun úrgangs, varnir gegn náttúruvá, auk stjórnsýslunnar sjálfrar, en ég vil eins og nokkrir aðrir þingmenn sérstaklega minnast á nokkur atriði og byrja á skógræktinni. Í þessari þykku bók þar sem fram kemur tillaga til þingsályktunar er mjög lítið að finna um skógrækt og ekki í markmiðum í kaflanum um þetta, ekkert er þar um markmið til skógræktar. Ég sakna þess að engin markmið séu sett. Undanfarin ár hefur skógrækt, þ.e. plöntun, minnkað ár frá ári frá því sem mest var. Nú er verið að planta þremur milljónum trjáplantna á ári sem er veruleg minnkun frá því fyrir tíu árum síðan. Eins og við tókum virkilega höndum saman upp úr 1990 og efldum skógrækt. Nú er þetta bara að koðna niður og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Ætlar ráðherra að beita sér fyrir því að auka við skógrækt eða ætlar hann að láta það gerast á sinni vakt að uppeldi trjáplantna leggist af og síðan þegar þarf að hefja starfið að nýju þá hafi mikilsverð þekking dofnað eða horfið? Ég bendi bara á að það tekur nokkur ár að undirbúa átak í þessum efnum. Aflið er nú til staðar og ekki seinna vænna að taka höndum saman í þessum málum. Annað mál sem ég ætla að spyrja hann um er stofnun þjóðgarðs á hálendi Vestfjarða. Ég ætla að spyrja hann að því hvort búið sé að gefa eftir þetta markmið Vinstri grænna, hvort Vinstri grænir hafi gefist upp á því að stofna þar þjóðgarð í ósnortnu hálendi Vestfjarða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Ég held að við séum kannski, í ljósi þess hve margir hafa komið inn á málefni skógræktar, dálítið að horfa til þess að fólk saknar þess að sjá ekki orðið skógrækt koma oftar fyrir í áætluninni eða saknar þess að sjá ekki að sagt sé nákvæmlega fyrir um hvað mikið fari til skógræktarinnar. Eðli stefnunnar, eins og hún er sett fram í fjármálaáætlun, er ekki að segja að X margar milljónir fari í ákveðin verkefni. Ég hef sagt það í dag og mér er ljúft og skylt að segja það aftur að fyrirhugað er að setja aukið fjármagn til landgræðslu og skógræktar og endurheimtar votlendis. Það er verið að vinna að því í ráðuneytinu núna hvernig það verði nákvæmlega útfært, hve mikið fari til hverra af þessum mismunandi mikilvægu aðgerðum. Ég get því ekki tekið undir þau orð hv. þingmanns að skógræktin muni koðna niður á næstu árum miðað við þær áætlanir sem má sjá í fjármálaáætlun og ég get ekki skilið hvernig hægt er að lesa það í rauninni út úr henni. Það er þá bara mitt að skýra það betur hér og nú og ég geri það að sjálfsögðu með glöðu geði og vona að ég geti sannfært hv. þingmann um það. Hvað varðar síðari spurninguna um stofnun þjóðgarðs á Ströndum, þá var það ekki eitt af þeim atriðum sem var kveðið á um í stjórnarsáttmála. VG hefur ekki gefið eftir það mál neitt sérstaklega, en það hefur svo sem ekki heldur komið til umræðu enn sem komið er hvort ráðist verður í það, enda verður slíkt líka að ráðast af áætlunum sem unnar eru af fagfólki í stofnunum ráðuneytisins, þannig að við verðum kannski svolítið að sjá hvað kemur út úr því líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svör hans. Varðandi skógræktina er spurningin ekki um að orðið skógrækt komi fram í þessari þykku bók. Það er alls ekki spurning um það, ég var ekki að meina það. Ég saknaði markmiða í skógrækt, markmiða og markmiðssetningar, það var það sem ég var að meina. Varðandi stofnun þjóðgarðs á hálendi Vestfjarða er náttúrulega augljóst eftir hverju ég er að leita, ég er að leita eftir því hvort Vinstri grænir ætli virkilega að láta það gerast á sinni vakt í ríkisstjórn undir forystu þeirra, að Hvalá í Ófeigsfirði verði virkjuð með öllum þeim röskunum sem eiga sér stað varðandi þá virkjun, ef hún fer í gagnið. Er það ástæðan fyrir því að þeir beita sér ekki fyrir því að þessi sjálfsagði þjóðgarður verði stofnaður? Fleiri spurningar eru hér. Ég vil koma að málefni sem snertir meðhöndlun úrgangs og vil spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hans til plastnotkunar. Hvað hyggst flokkur hans gera í þeim málefnum? Ég hef lesið bókina þykku að þessu leytinu til og þar er nefnd aðgerðaáætlun um plast. Ég vil fá nánari útskýringar á hvað það er. Hvernig ætlar ráðherra að koma í veg fyrir eða minnka síaukna plastnotkun sem hefur í för með sér gífurlega mengun í hafinu og ógnar lífríki sjávar, sem við byggjum allt okkar á? Hvernig? Ætlar hann að gera það með skattlagningu á algenga plastnotkun, t.d. plastpokanotkun? Skattleggja? Ætlar hann að banna notkun á t.d. plastpokum, eins og tillaga hefur verið gerð um hér fyrr í þinginu? Eða niðurgreiðslu á notkun annarra lausna? Bara fá örlítið nánar um þetta. Hvernig á að gera þetta? Annað atriði sem ég ætlaði að tala um líka, og hef kannski nokkrar sekúndur til þess, varðar endurheimt votlendis. Mun ráðherra styðja við og standa að stofnun votlendissjóðs?
Herra forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar hafi ég misskilið hann, sem mér heyrist ég hafa gert, þannig að þar með er því komið til skila. Ég fagna áhuga þingmannsins á því að stofna þjóðgarð á Ströndum. Það er mjög mikilvægt að finna fyrir þeim stuðningi. Líkt og ég sagði áðan hefur svo sem ekki verið tekin nein afstaða til þess í ríkisstjórninni, en hvað varðar Hvalá sjálfa og virkjun hennar er það mál sem er náttúrlega fyrst og fremst í höndum sveitarstjórnarinnar eins og staðan er í dag. Það er komið það langt í því ferli. Hins vegar er stofnun þjóðgarðs ekki í höndum sveitarstjórnarinnar, það væri í höndum framkvæmdarvaldsins og/eða þingsins. Varðandi meðhöndlun úrgangs er það rétt að hér er sett fram aðgerð um að ráðast í áætlun um það, sem er í vinnslu, hún er stödd hjá Umhverfisstofnun eins og staðan er núna. Þar munu koma inn áherslur úr stjórnarsáttmálanum líkt og hv. þingmaður kom inn á. Ég legg sérstaklega áherslu þar á hringrásarhagkerfið, að við getum notað úrganginn sem auðlind og það er kannski auðveldast í því sambandi að benda á lífræna úrganginn. Þar held ég að við þurfum virkilega að huga að því hvort að við viljum skattleggja urðun á lífrænum úrgangi til þess að hann geti nýst sem sú auðlind sem hann í rauninni er og við hættum að urða lífrænan úrgang. Þetta er bara auðlind á villigötum sem við eigum að nota til áburðar. Nýsköpun er lykilatriði í þessu, eins og hvað plastið varðar. Við erum að skoða það í ráðuneytinu hvaða leiðir önnur lönd hafa farið varðandi skattlagningu eða bann. Það er misjafnt hvaða árangri þetta virðist vera að skila. Síðan kom þingmaðurinn inn á endurheimt votlendis og ég styð allar góðar hugmyndir um slíkt og það sem hann nefndi sérstaklega held ég að sé virkilega spennandi og flott verkefni.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa yfir ánægju minni yfir að hæstv. ráðherra geri sér ferð hingað til lands til að taka þátt í umræðunni með okkur. Síðan langar mig til að nota hér fyrra tækifæri mitt til að eiga orðastað við ráðherra að spyrja hann út í þær fréttir að Landvernd er búin að kæra úrskurð Skipulagsstofnunar vegna endurbóta á Þingvallavegi. Það stóð til að framkvæmdir hæfust í haust. Forsagan er reyndar löng og ströng og afleiðingin er sú að vegurinn er að molna. Hann er að molna niður undan síaukinni umferð, ekki síst á stórum langferðabifreiðum. Hann er hreinlega orðinn hættulegur fólki, náttúrunni. Þjóðarskömm er orðið sem er notað um ástandið á þessum vegi í þessari perlu okkar Íslendinga. Ég ætla að fara aftur til 16. febrúar sl. Þá tilkynnti Skipulagsstofnun ákvörðun um að endurbætur á þessum 9 km kafla á Þingvallavegi séu ekki háðar mati á umhverfisáhrifum. Það mátti kæra þá ákvörðun til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, kærufrestur var til 23. mars. Þann dag kom kæra Landverndar inn þar sem þess er krafist að úrskurðurinn sé felldur úr gildi - hæstv. ráðherra þekkir þetta - og endurbætur á veginum verði stöðvaðar á meðan kærumálið er í ferli úrskurðarnefndar. Úrskurðurinn byggði meðal annars á umsögnum ýmissa aðila þar sem engar athugasemdir voru gerðar við framkvæmdina. Það er tvennt sem stingur í augu. Annars vegar að hér er um að ræða endurbyggingu á vegi, ekki nýframkvæmdir, og það hefur ekki gerst áður að mér vitandi að slík endurbygging á vegi fari í umhverfismat, það hefur átt við nýframkvæmdir. Það er síðan annað mál að þessar fyrirhuguðu framkvæmdir hafa legið fyrir í opinberum gögnum um langt skeið og það hefði flýtt málinu hefði kæran komið fram fyrr. Ég spyr, í ljósi þeirra metnaðarfullu markmiða sem sett eru fram, meðal annars hvað það varðar að koma í veg fyrir spjöll á náttúru vegna umferðar ferðamanna: Telur ráðherra þessa kæru vera af hinu góða fyrir málaflokkinn sem hann stýrir núna?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir innleggið. Þetta hljómar eins og ég búi í útlöndum af því ég gerði mér ferð til að koma hingað. En það er nú alls ekki þannig. Ég er eiginlega alltaf á Íslandi enda reyni ég að fljúga eins lítið og ég get. Ég þekki svo sem ekki mikið til þessa máls sem hv. þingmaður nefnir nema ég sá þetta í fréttum, hvort það var í gær eða í dag, og hef ekki lesið mér meira til um þetta, á hvaða grundvelli nákvæmlega þessi kæra er sett fram. Hins vegar er það alveg ljóst að kærurétturinn er til staðar, við deilum ekki um það. Hv. þingmaður nefnir líka á hvaða tíma þetta kemur fram í ferlinu. Ég held að kæran sjálf hefði í raun ekki getað komið fram á öðrum tíma í ferlinu, þannig eru lögin og þannig eru Evróputilskipanirnar sem á þessu byggja. Hvort kæran er af hinu góða, það á ég mjög erfitt með að tjá mig um hafandi ekki kynnt mér málið meira en einungis lesið af því í fjölmiðlum. Það sem ég veit hins vegar um þetta mál almennt er það sem ég hef heyrt frá Þingvallanefnd eftir að ég varð ráðherra. Þar er, eins og hv. þingmaður lýsti, verið að reyna að bregðast við ástandi sem er orðið mjög alvarlegt. Lýsingarnar sem ég hef heyrt af þessu eru þær að þarna eigi að breikka veginn, reyna að fella hann eins vel að landslagi og hægt er og þar fram eftir götunum. Ég get því miður ekki svarað þessu með öðrum hætti en almennum eins og staðan er núna.
Herra forseti. Ég þakka fyrir. Áfram á aðeins svipuðum nótum, alla vega á jörðu niðri. Ein helsta áskorunin innan umhverfismálaflokksins er að tryggja að nýting lands sé sjálfbær, meðal annars samfara auknu álagi, vegna verulegrar fjölgunar ferðamanna er sækja landið heim. Eitt af þeim markmiðum sem tengjast þessari áskorun, og kemur fram í áætluninni, er að árið 2023 sé álag á 95% áfangastaða á náttúruverndarsvæðum innan þolmarka. Síðan er spurt hvernig ná eigi því markmiði vegna þess að staðreyndin er sú, og það kemur líka fram í áætluninni, að þegar spurt er um stöðuna 2017 stendur í reitnum: Staðan er óþekkt, eða öllu heldur „ekki vitað“. En við vitum það samt í raun, við vitum að staðan er víða eins og í villta vestrinu. Það er eiginlega tekið undir það í texta með þessum markmiðum þar sem talað er um að til þess að hámarka virði ferðaþjónustu til lengri tíma sé nauðsynlegt að vernda landið og náttúru þess með markvissri stýringu. Það má nefna að nýta hagrænar aðferðir eins og veitingu sérleyfa eða gjaldtöku á sérlega viðkvæmum svæðum til að draga úr átroðningi. Töluvert er fjallað um þessa stýringu - eðlilega - en síðan þegar talað er um á öðrum stað í fjármálaáætluninni, af því þetta er fjármálaáætlun, og það er verið að tala um gjaldtöku í ferðaþjónustu, þá er verið að tala um komugjöld. Ég held að ég hafi rétt fyrir mér þar að komugjöld á flugvöllum stýri ekki aðgengi á náttúruperlunum okkar, alla vega ekki þannig að náttúruvernd sé höfð í fyrirrúmi. Ég er að velta fyrir mér þessum köflum, þar sem verið er að tala um komugjöld í ferðaþjónustu. Og ég spyr vegna þess að ekki er hægt annað en að spyrja hér, svörin fást ekki, það er alltaf verið að skoða hlutina: Er verið að tala um komugjöld í ferðaþjónustu og síðan sérgjöld á ákveðnum stöðum því til viðbótar? Eða tala þeir ráðherrar sem eru með þennan málaflokk hvor í sína áttina?
Hæstv. forseti. Það er til svara, varðandi matið á ástandi ferðamannastaðanna, að ástæðan fyrir því að sagt er í áætluninni að þetta sé ekki komið er sú að verið er að vinna í matinu. Auðvitað vitum við að ástandið er víða mjög slæmt. Þess vegna erum við líka með í gangi áætlun, landsáætlun, um uppbyggingu innviða á náttúruverndarsvæðum og þar sem menningarminjar eru. Fjármagni er þegar búið að verja á árinu í ár og reyndar til næstu tveggja ára akkúrat í það sem byggist á forgangsröðun. En þetta mat sem byggir, ef ég man þetta rétt, á fyrirmynd frá Noregi er til þess að geta með mjög heildstæðum og samræmdum hætti skoðað ástandið alls staðar á þessum svæðum. Það er þá verið að miða við að í lok áætlunarinnar höfum við mat á þessu fyrir ansi mörg svæði, hvort þetta voru 90 eða 95%, ég man ekki hvernig það er nákvæmlega. Varðandi gjaldtöku þá er til skoðunar á vegum ferðamálaráðherra hvernig þessu sé best fyrir komið. Þar hefur verið bent á að komugjöld eða brottfarargjald, hvernig sem við lítum á þetta, sé það sem verið er að skoða. Það eru auðvitað í gangi ákveðin sérgjöld. Það er eitthvað sem heyrir að hluta til undir ráðuneytið hjá mér, sem er þá það sem er á friðlýstum svæðum. Til dæmis eru gjöld tekin í Þingvallaþjóðgarði og það er byrjað líka í Vatnajökulsþjóðgarði eins og hv. þingmanni er sjálfsagt kunnug um. Þannig að við erum að reyna að skoða þetta heildstætt yfir. En það hefur svo sem ekki verið tekin nein umræða um það að falla frá þessum sérgjöldum enda eru þetta í raun gjöld [[Forseti hringir.]]sem eru fyrir þjónustu sem verið er að veita á svæðinu, þannig að þau eru kannski svolítið annars eðlis. Alla vega lít ég svo á.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu og góð svör hæstv. ráðherra. Ég vil þó taka fram áður en lengra er haldið að ég tel að umhverfismál snúist ekki eingöngu um skógrækt. Þau snúast líka vissulega um skógrækt, en ekki eingöngu um skógrækt og umhverfismál snúast ekki heldur eingöngu um hagsmuni íbúa. Umhverfismál snúast ekki einu sinni um atvinnumál. Umhverfismál snúast fyrst og fremst um framtíð lífs á jörðinni og hvað við ætlum að gera til þess að stuðla að því að lífið á jörðinni geti haldið áfram. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar segir að hækka skuli kolefnisgjald á næsta ári um 10% og svo um önnur 10% árið eftir. Þessi hækkun mun hvergi duga til þess að Ísland geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Það ber að hafa í huga að aukning í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum er ein helsta ástæða þess að Ísland mun ekki getað staðið við skuldbindingar sínar á öðru skuldbindingartímabili Kyoto-bókunarinnar árin 2013–2020. Það má heldur ekki gleyma því að losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum er um helmingur þeirrar losunar sem minnka verður um allt að 40% fyrir árið 2030 þegar fyrsta skuldbindingartímabil Parísarsamkomulagsins endar. Við heyrum æ oftar talað um af hálfu ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040, en síður um að Ísland ætli að standast skuldbindingar sínar árið 2030. Markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 er vissulega metnaðarfullt og göfugt, en því verður þó ekki náð án verulegs samdráttar í losun fyrir árið 2030. Ég vil spyrja [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra: Verður ráðist í átak til að líta á þessi mál heildstætt og þá sérstaklega á samgöngur, hvaða áhrif [[Forseti hringir.]]samgöngur hafa á þetta mál og líta á samgöngur út frá loftslagssjónarmiðum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta innlegg og vil byrja á að taka undir það að ég er hjartanlega sammála honum um að umhverfismál snúast að sjálfsögðu ekki bara um skógrækt, enda má sjá það allvel á þeim víðfeðmu málefnum sem þetta málefnasvið tekur til. Svarið er já, það er meiningin að reyna að taka heildstætt á loftslagsmálunum að sjálfsögðu. Það felur í sér að við erum með markmið árið 2030 samkvæmt Parísarsamkomulaginu og við erum síðan með það markmið sem ríkisstjórnin setur óháð alþjóðlegum skuldbindingum um kolefnishlutleysi árið 2040. Það er mjög mikilvægt að þessi tvö markmið vinni saman. Við erum að vinna núna að gerð aðgerðaáætlunar sem miðar að því að takast á við þessi mál hvað varðar skuldbindingarnar 2030 og erum síðan að setja í gang í raun fyrstu skrefin hvað varðar kolefnishlutleysi. Það mun að sjálfsögðu taka einhvern tíma að koma með það fram, þetta er það sem kom nýtt inn. En ég tek undir með hv. þingmanni að vissulega eigum við fyrst og fremst að horfa til þess að draga úr losuninni og síðan kemur hitt á eftir, þ.e. bindingin og það allt. Bindingin þarf hins vegar að byrja strax vegna þess að hún tekur tíma. Ekki síst fyrir kolefnishlutleysismarkmiðin er mikilvægt að hún geti farið að vinna fyrir okkur sem allra fyrst. Það sem við sjáum í fjármálaáætluninni eru náttúrlega vísbendingar um, eða ekki vísbendingar heldur sannanir um það að við ætlum að setja fjármagn akkúrat í að byrja á báðum þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir gott svar. Ég geri mér grein fyrir því að það er við ramman reip að draga í þessu efni og þar sem þingið er annars vegar. Við sáum standa í þessum ræðustól í gær hv. formann umhverfis- og samgöngunefndar, Bergþór Ólason, og tala gegn almenningssamgöngum. Þetta eru landlæg viðhorf sem við er að etja. Nú er ég að reyna að flýta mér af því tíminn er að verða búinn hjá mér. Mig langar að víkja talinu örstutt í lokin að málefnum hafsins. Það er fjallað hér og þar um málefni hafsins í fjármálaáætlun, en mér finnst samt dálítið óljóst enn þá hvort þess sé að vænta að ríkisstjórnin muni móta heildstæða stefnu [[Forseti hringir.]]í þessu mikilvæga málefni.
Hæstv. forseti. Um það sem snýr að hafinu og mínu ráðuneyti má kannski segja að séu þættir sem hafa með líffræðilega fjölbreytni að gera, hafa með plastmálin að gera, frárennslismál og annað slíkt. Sumt af þessu er nefnt sérstaklega í stjórnarsáttmála, annað kannski ekki. En það er alveg ljóst að við horfum til þess í tengslum við frárennslismálin síðar á kjörtímabilinu hvernig verði hægt að takast sérstaklega á við þau. Það tengist líka innleiðingu nýrra tilskipana frá Evrópusambandinu. Varðandi plastið þá er ég búinn að lýsa því yfir fyrr í dag að verið er að vinna í þeim málum. Þegar kemur að vernd líffræðilegrar fjölbreytni þá kemur það m.a. inn á alþjóðlega samninga. Mér sýnist tíminn [[Forseti hringir.]]vera búinn.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að eyða af mínum dýrmæta tíma aðeins í að þakka ráðherra fyrir að mæta til okkar. Það er alveg til fyrirmyndar. Það eru ekki allir ráðherrar sem hefðu breytt plönum sínum til að vera við þessa umræðu þannig að ég þakka ráðherra það. Megi aðrir taka sér hann til fyrirmyndar í að forgangsraða fyrir þingið. Það er ýmislegt í þessari fjármálaáætlun sem er vitanlega hægt að ræða þegar kemur að ráðuneyti hæstv. ráðherra. Það er eflaust hægt að deila um hvort aukning fjármuna sé næg, sumum finnst það ekki, það má kannski segja að þetta sé ekki í samræmi við yfirlýsingar sem gefnar hafa verið og þær væntingar sem margir höfðu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í ákveðna hluti sem standa í áætluninni. Hér er m.a. rætt um miðhálendisþjóðgarð nokkrum sinnum. Hvaða áhrif telur hæstv. ráðherra að stofnun slíks þjóðgarðs hafi á t.d. auðlindanýtingu innan þjóðgarðsins? Þjóðgarðurinn er býsna stór og allt gott um það að segja. Það sem ég er að velta fyrir mér eru áhrif á auðlindanýtingu innan þjóðgarðsins. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra annars úr áætluninni, um það sem kemur fram á bls. 83, í lið 17, umhverfismálum, þar sem stendur, með leyfi forseta: „Aðrar helstu útgjaldabreytingar á málefnasviðinu felast í aðgerðum til að tryggja að nýting lands sé sjálfbær, m.a. samfara auknu álagi vegna fjölgunar ferðamanna.“ Ég er aðeins að velta fyrir mér hvernig eigi að tryggja að nýting lands sé sjálfbær miðað við þessa setningu sem ég las og þá um leið að velta fyrir mér hvort þarna sé verið að hugsa um landbúnað að einhverju leyti og þá hvaða áhrif hugmyndir um að tryggja að nýting lands sé sjálfbær hafi á íslenskan landbúnað. Síðan er líka talað um frumvarp til laga um skipulag haf- og strandsvæða. Ég fagna því frumvarpi en velti fyrir mér hlutverki sveitarfélaganna. [[Forseti hringir.]]Það eru aðallega tvær fyrri spurningarnar í þessu fyrra slotti sem mig langaði að fá svör við.
Herra forseti. Hv. þingmaður, þakka þér fyrir innleggið. Þið megið alveg kjósa mig sem fyrirmyndarráðherra ef þið viljið, ég er alveg til í það. [[Gripið fram í: … í samkeppni og …]]Hohohó. Jæja, það er ágætt að geta grínast líka. Varðandi miðhálendisþjóðgarð og áhrif hans á auðlindanýtingu vil ég byrja á að taka fram að stór hluti miðhálendisins er í rauninni þegar friðlýstur og sú leið sem hefur verið farin á þeim friðlýstu svæðum er að það er víðtækt samstarf milli heimamanna, umhverfisverndarsamtaka, útivistarsamtaka og ferðaþjónustunnar um hvernig nýtingin á að eiga sér stað. Ég held satt best að segja að miðhálendisþjóðgarður feli í sér mikil tækifæri fyrir sérstaklega hinar dreifðari byggðir þar sem ekki eru þjóðgarðar fyrir og bendi í því sambandi á rannsókn sem var gerð á Snæfellsjökulsþjóðgarði sem sýndi að hann væri að skila um 3,9 milljörðum í þjóðarbúið á ári miðað við þá rannsókn og að 1,8 yrðu eftir á svæðinu sjálfu. Það er mjög nálægt Reykjavík. Eftir því sem við færum fjær Reykjavík geri ég ráð fyrir að gistinætur yrðu fleiri í tengslum við þjóðgarðinn og þar fram eftir götunum. Hv. þingmaður nefnir líka sjálfbæra nýtingu lands. Hér er vísað sérstaklega til ferðamennskunnar en líka til sjálfbærrar nýtingar gróður- og jarðvegsauðlindar sem kemur vissulega inn á landbúnað. Það eru tvö markmið sem taka sérstaklega á þessu í áætluninni. Í þeirri sem kemur inn á sjálfbæra nýtingu lands hvað varðar gróður- og jarðvegsauðlindina er verið að vinna að því í samstarfi Landgræðslu ríkisins og Landssambands sauðfjárbænda [[Forseti hringir.]]að búa til kerfi til að meta ástandið. Það er það sem þetta vísar í. Ég get komið betur inn á það í síðara svari.
Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af því að hafa hælt ráðherra aðeins of mikið. Nú langar mig að spyrja nánar: Ef við búum til miðhálendisþjóðgarð, mun hann koma í veg fyrir að farið verði í orkunýtingu innan þjóðgarðsins, þ.e. nýta fallvötn eða jarðhita? Síðan langar mig að spyrja út í það sem stendur á bls. 273 um framtíðarsýn og meginmarkmið. Þar segir, með leyfi forseta: „Enn fremur að með breyttri landnotkun hafi verið stigin afgerandi skref til að uppfylla markmið um kolefnishlutleysi landsins árið 2040.“ Er þarna verið að tala um votlendi, þ.e. að grafa ofan í skurðina og berjast gegn því sem gert var hér fyrir nokkuð mörgum árum, þ.e. að ræsa fram landið? Er það hugsunin þegar talað er um breytta landnotkun? Mig langar líka að spyrja í framhaldi af því á hverju þær fullyrðingar byggi að votlendi sé svo slæmt. Eru til nógu góðar rannsóknir [[Forseti hringir.]]um þetta sem hefur verið fullyrt hér margoft?
Herra forseti. Hvað varðar fyrri spurninguna taka flestir þjóðgarðar sem stofnaðir eru þannig á auðlindanýtingarmálum að ef nýtingin hefur neikvæð eða óásættanleg áhrif eða veldur því að þeir tapi verndargildi sínu með einum eða öðrum hætti er yfirleitt ekki ráðist í slíkar framkvæmdir innan þeirra. Hins vegar yrði sjálfsagt ekkert gert við það sem fyrir er, enda er það væntanlega komið til að vera um einhvern tíma. Og tíminn líður. Varðandi breyttu landnotkunina er verið að vísa í landgræðslu, skógrækt og votlendi. Það eru framræst votlendissvæði sem bændur nota ekki í dag, bæði í eigu ríkisins og náttúrlega líka í einkaeigu. Í gegnum það eru gríðarlega mikil tækifæri til að vinna í loftslagsmálunum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að eyða mínum tíma í að kvarta undan orðum virðulegs forseta hér áðan um að ráðherra væri svo sjaldan í salnum. Ég ætla einfaldlega að segja það er ósatt. Hæstv. ráðherra er alltaf hérna þegar verið er að tala um hans mál, ólíkt sumum öðrum ráðherrum. Aðeins að efni fjármálaáætlunar. Í þessari fjármálaáætlun, miðað við fyrri fjármálaáætlun hafa verið tekin burt nokkur markmið og mælikvarðar um losun gróðurhúsalofttegunda, t.d. varðandi samgöngur þar sem átti að draga úr losun miðað við 1990, það er ekki lengur í núverandi fjármálaáætlun. Í ferðaþjónustunni átti að vera ákveðin heildarlosun gróðurhúsalofttegunda sem er ekki lengur, og minnst er á losun á málefnasviðum 4, 5, 6, 7, 12, 15 og 17, en ekki öðrum, þar sem væri kannski áhugavert að sjá markmið um losun á gróðurhúsalofttegundum, eins og t.d. samgöngum sem var þar áður en er ekki núna. Ég velti fyrir mér hvort þetta henti í rauninni þeirri stefnu sem sett er fram á sviði umhverfismála. Hvort þetta eigi ekki að ganga inn á önnur svið líka. Hæstv. ráðherra nefndi tölur um t.d. landvörslu, 2,2 milljarðar og miðhálendið 1,3 milljarðar, sem ég geri ráð fyrir að séu uppsafnaðar upphæðir, sem myndi þá þýða 440 milljónir á ári í landvörslu og 260 milljónir ári í miðhálendisgarð í lok fjármálaáætlunar. Það eru þá 700 milljónir ári og á eftir að útskýra þá 2,3 milljarða á ári sem er hækkunin frá tölunum 2019. Því að í stefnumótuninni á að útskýra hvernig hún samræmist markmiðum um þróun um tekna og gjalda. Sett er fram þróun tekna um plús 3 milljarða frá upphafi fjármálaáætlunar til loka fjármálaáætlunar án þess í rauninni að útskýrt sé hvað hin og þessi markmið kosta. Ég fagna því að hafa séð og heyrt tölur frá hæstv. ráðherra en sakna þess að sjá þær ekki í fjármálaáætlun.
Herra forseti. Það er alveg rétt, þarna er um að ræða uppsafnaðar tölur sem hv. þingmaður vísar til. Til að fara aðeins nánar yfir það þá er gert ráð fyrir 7,5 milljörðum uppsöfnuðum á þessum fimm árum inn í það sem við getum í heild kallað náttúruvernd. Þar fara 4 milljarðar í uppbyggingu innviða, vöktun, framkvæmdir vegna fagþekkingar og þar fram eftir götunum, 2,2 milljarðar til landvörslu 1,3 milljarðar til þjóðgarðs á miðhálendinu. Þannig að það er það sem er uppsafnað. Varðandi spurningar sem lutu að loftslagsmálunum má segja að aðgerðaáætlunin sem nefnd er í fjármálaáætluninni, eigi að vera komin í gagnið árið 2019. Við ætlum nú helst að koma henni fyrr í gagnið. Þar kemur þetta í rauninni allt saman fyrir, þannig að verið er að fækka einstökum markmiðum og einfalda það í fjármálaáætluninni sjálfri. En það er að sjálfsögðu allt inni í aðgerðaáætluninni sem er verið að vinna í ráðuneytinu.
Virðulegi forseti. Það er gott að blessað að við fáum þessa aðgerðaáætlun en þangað til verðum við að samþykkja fjármálaáætlun án þess að vita í rauninni í hvað peningurinn á að fara. Það er miður. Þannig að mér þætti vænt um að sjá aðeins nánari greiningu, þó að hún sé ónákvæm með stórum vikmörkum, um kostnað á hinum og þessum verkefnum í fjármálaáætluninni sjálfri sem er ekki hér, en hæstv. ráðherra kemur með hana í ræðustól, sem er þá til bóta. Mikið hefur verið talað um skógrækt og mig langar að bæta inn í þá umræðu umhverfismati vegna skógræktar. Eftir því sem ég best veit þarf ekki umhverfismat vegna skógræktar fyrr en stærð svæðis sem fer undir skógrækt fer yfir ákveðið hámark, og það er passað að það fari aldrei umfram það hámark. Það er viðmið. Er þá viðmiðið í rauninni of hátt fyrst hægt er að koma allri skógrækt fyrir á landinu án þess að fara nokkurn tímann í umhverfismat?
Herra forseti. Það viðmið sem hv. þingmaður nefnir er, ef ég man rétt, 200 hektarar. Þau viðmið öll sömul sem eru í viðaukanum við lögin um mat á umhverfisáhrifum verða tekin til skoðunar í boðaðri heildarendurskoðun lagabálksins. Viðmiðin eru að mörgu leyti vandmeðfarin, í fyrsta lagi t.d. hvar þau eiga að liggja. Í öðru lagi býður það alltaf hættunni heim að framkvæmdir séu þá skipulagðar þannig að þær séu undir mörkum. Ég held að það sé þó ekki nærri því alltaf þannig. Margoft er gert mat á umhverfisáhrifum fyrir ýmsar framkvæmdir og þá ekki bara þær sem er alltaf skylda að fari í mat, heldur líka fyrir þær sem Skipulagsstofnun eða sveitarfélögunum er falið að meta hvort séu matsskyldar.
Herra forseti. Þetta er sannarlega dýrmætt tækifæri til þess að ræða umhverfismálin við hæstv. umhverfisráðherra og ég vil þakka honum fyrir þau svör hann hefur veitt hér í dag. Það er af mörgu að taka, herra forseti, þannig að maður verður að velja úr. Ég ætla að nefna örfá atriði og á von á því að koma hingað aftur. Í þetta sinn ætla ég að nefna tvennt. Annars vegar ætla ég að nefna fyrirhugaða virkjun í Hvalá. Ég hafði tækifæri til þess að beina óundirbúinni fyrirspurn að hæstv. forsætisráðherra um þetta mál undir þeim formerkjum að þetta er auðvitað stefnumál í hennar ríkisstjórn, þar sem er tekið fram að stofnaður verði þjóðgarður á miðhálendi landsins. Í stefnuskrá flokks forsætisráðherra og umhverfisráðherra, eftir því sem ég best veit, er kveðið á um stofnun þjóðgarða á miðhálendinu og á hálendi Vestfjarða. Þetta er auðvitað göfug stefna og hana ber að virða og þakka. Svör ráðherra hér eru mjög of ið sama far og komu fram í svari forsætisráðherra þannig að þau koma mér ekki á óvart. Það er að málið sé í höndum sveitarstjórna á staðnum. Í þessu máli háttar þannig til að þarna rekast á tvenns konar hagsmunir. Það eru annars vegar hagsmunir náttúruverndar, hér er ósnortið víðerni sem er í stórhættu og ég minni á mjög alvarlegar athugasemdir af hálfu Skipulagsstofnunar, og hins vegar er spurning sem haldið er fram af hálfu þeirra sem vilja virkja þarna um afhendingaröryggi raforku. Ég minni á greinar Snorra Baldurssonar sem ég tel að sé umhverfisráðherra mjög vel kunnur, [[Forseti hringir.]]þar sem hann bendir á að [[Forseti hringir.]]einungis 5–10% af raforkuvandamálinu sem þarna er við að eiga myndi leysast með þessari virkjun. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir því [[Forseti hringir.]]að taka upp viðræður við viðkomandi sveitarstjórn um að unnt verði að friða þessi [[Forseti hringir.]]víðerni fyrir beltagröfum og jarðýtum sem á að sleppa þarna lausum í nafni ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur?
Forseti minnir þingmenn á að virða tímamörk.
Herra forseti. Það er nú alltaf gott þegar blóðið byrjar að renna. Það sem ég vil taka undir í máli hv. þingmanns er ekki síst það að þarna eru auðvitað hagsmunir náttúruverndar í húfi en ekki síður hagsmunir sveitarfélagsins. Það má benda á að fyrir sveitarfélagið eru hagsmunir fólgnir í báðum hugmyndum, má kannski segja, þjóðgarði annars vegar og virkjun hins vegar. Þetta eru mismunandi hagsmunir. Sveitarfélagið hefur bent á að það komi ákveðnar tekjur inn í gegnum virkjunina ef af henni verður. Á sama hátt hefur verið bent á að þjóðgarður myndi væntanlega líka koma inn með tekjur til sveitarfélagsins. Það hefur hins vegar ekki verið kannað, því miður. Ég held að það væri mjög æskilegt sem fyrsta skref að skoða hvaða möguleikar felast í því. Í stjórnarsáttmálanum segir að möguleikar á frekari þjóðgörðum verði kannaðir. Það er hins vegar alveg ljóst að það var samþykkt á sínum tíma að þessi virkjun færi í nýtingarflokk rammaáætlunar. Þar með var málið í raun úr höndum þingsins og er komið á þann stað þar sem það er sveitarstjórnarinnar að taka ákvörðun um hvort þarna verði af framkvæmd eða ekki. Núna standa yfir skipulagsbreytingar. Það er ekki búið að ganga frá þeim. Ég vil bara taka undir það með þingmanninum að ég tel að þarna sé um mjög verðmætt svæði að ræða, mjög verðmæt víðerni sem eru ákveðin gersemi fyrir Vestfirðinga en ekki síður alla Íslendinga.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svarið, ég get ekki sagt að ég sé ánægður með það. Ég heyrði ekkert frá hæstv. ráðherra um það að hann væri tilbúinn til þess að beita sér í málinu í þágu náttúruverndar, ekki neitt. Það er helst á ráðherranum að skilja að markmið jarðlífs og mannlífs sé að græða á því. Það var eiginlega það eina sem kom upp úr ráðherranum. Ég dreg ekki í efa góðan hug og góðan vilja en tilkall flokks umhverfisráðherra til forystu fyrir málefnum umhverfisins á Íslandi styrkist nú ekki við þennan málflutning, verð ég að leyfa mér að segja. Ég ætla að víkja aðeins að öðru máli sem ég hef leyft mér að taka upp á Alþingi um farveg fyrirspurnakerfis. Ég hef lagt fram nokkrar fyrirspurnir sem lúta að vatnsvernd, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Hér er ekið miklu magni af eiturefnum yfir Sandskeið og Hellisheiði. Hér eru flutningar [[Forseti hringir.]]á jarðvegsefnum og það er verið að dæla niður eiturefnum frá Hellisheiðarvirkjun. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara leyfa mér að vekja athygli á þessum fyrirspurnum og vænti góðs af hendi ráðherra. [[Forseti hringir.]]Að lokum vil ég spyrja til að fylgja eftir spurningu frá félaga mínum hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni hvað ráðherra sé tilbúinn [[Forseti hringir.]]að gera til að styðja votlendissjóð.
Herra forseti. Til að taka af allan vafa þá er sá sem hér stendur að sjálfsögðu fylgjandi því að skoða alla möguleika á stofnun þjóðgarða, ekki síst á þessu svæði sem hér er um rætt, þannig að það sé alveg á hreinu. Varðandi votlendismálin, þá náði ég kannski ekki að svara því nægilega vel áðan út af tímanum en get lýst því yfir að ég hef átt samtöl við forsvarsmenn sjóðsins. Ef mér skjátlast ekki þá er búið að setja hann á stofn, ég er þó ekki alveg klár á því eða það er að fara að gerast. Ein af stofnunum ráðuneytisins, Landgræðslan, hefur komið mjög mikið að þessu máli og ég hef verið í stöðugu sambandi við þau um það. Það er að vænta stuðnings í gegnum Landgræðsluna við votlendissjóð. Varðandi það hvernig aðkoma ráðuneytisins nákvæmlega verður verð ég að biðja um smá þolinmæði frá hv. þingmanni, en ég get sagt að þau mál eru öll til skoðunar.
Herra forseti. Ég vil beina nokkrum spurningum til hæstv. umhverfisráðherra. Það er algjört stefnuleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar til lengri tíma litið, hún hummar fram af sér ákvörðunartöku þegar kemur að gjaldtöku á ferðaþjónustuna og að samræma ferðaþjónustuna við aðrar atvinnugreinar. Á síðasta þingi lágu fyrir tillögur, m.a. Viðreisnar, í þá veru. Gott og vel, það er verið að fara aðrar leiðir en það dvelur bara orminn langa. Það eru engar ákvarðanir af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég verð að segja eins og er að af hálfu ferðamálaráðherra er nokkuð ljóst að engar ákvarðanir verða teknar fyrr en hugsanlega 2019 eða 2020. Á hverjum bitnar þetta? Á umhverfinu, á náttúrunni. Þeim áhyggjum hlýtur hæstv. umhverfisráðherra að deila með mér. Meðan þetta aðgerðaleysi og úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar er varðandi gjaldtöku í ferðaþjónustu hlýt ég að spyrja: Hefur hæstv. umhverfisráðherra hugsað sér að beita sér fyrir gjaldtöku í þjóðgörðunum eða inn í þjóðgarðana til að byggja þá upp? Ég sé þess hvergi stað né neina sýn í áætluninni. Það fjármagn sem er í fjármálaáætluninni mun augljóslega ekki duga til að byggja upp þá þjóðgarða sem fyrir eru, hvað þá að koma upp með metnaðarfullum hætti hugsanlegum miðhálendisþjóðgarði. Fyrsta spurningin er: Er hugsanleg gjaldtaka inn í þjóðgarðana? Það eru miklir fjármunir í búvörusamningnum sem eiga að byggja upp landbúnað í landinu og ég held að hluti af tækifærum landbúnaðar sé að horfa í auknum mæli til þess hvernig við getum líka byggt upp náttúruvernd og umhverfisvernd. Því spyr ég í öðru lagi hvort hann muni sem umhverfisráðherra beita sér núna við endurskoðun á búvörusamningnum fyrir því að umhverfisverndin, jarðræktin, verði tekin markvissar inn í búvörusamninginn en nú er.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg. Ég vil fyrst benda á að meira fjármagn er að koma inn í þennan málaflokk og mjög stór hluti af því fer í uppbyggingu innviða, vöktun og rannsóknir þar að lútandi, og ég fagna því mjög. Auðvitað myndi ég alveg þiggja meira, það skal ég taka undir með hv. þingmanni. Nú er þegar gjaldtaka í Þingvallaþjóðgarði og hún er hafin líka í Vatnajökulsþjóðgarði, sem sagt í Skaftafelli. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að það sé fyrirhugað í sumar líka við Jökulsárlón. Það eru heimildir fyrir gjaldtöku í þjóðgörðunum sem hefur ekki verið rætt neitt um að afturkalla. Þar er alveg klárlega hægt að ná inn fjármagni sem tengist þjónustu. Menn greiða fyrir að tjalda, nýta sér salernisaðstöðu eða leggja bifreiðinni sinni rétt eins og menn greiða fyrir það í borginni. Varðandi búvörusamningana á umhverfisráðuneytið fulltrúa í endurskoðunarnefndinni sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipaði á dögunum. Eitt af þeim atriðum sem ég legg áherslu á er að við reynum að vinna að því að grænka búvörusamningana eins mikið og hægt er. Þar eru ýmsar hugmyndir sem hægt væri að ræða hér í meiri smáatriðum, en ein af þeim varðar greiðslur sem snúa þá að einhverjum verkefnum í landgræðslu og skógrækt [[Forseti hringir.]]sem gætu komið inn sem annars konar verkefni fyrir bændur.
Herra forseti. Ég vil taka spurninguna lengra. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því, meðan ekki kemur inn annað fjármagn í tekjuöflun, að tekin verði upp gjaldtaka víðar í bæði þjóðgörðum og einhverju sem tengist náttúrunni? Það væri til þess að vernda náttúruna og auka enn frekar þjónustu. Við vitum að það sem er verið að gera núna varðandi þjónustugjöldin á Þingvöllum og fleiri stöðum sem hæstv. ráðherra nefndi dugar ekki til uppbyggingar eða til verndar náttúrunni, og ekki síst til stýringar. Hin spurningin er allt annars eðlis. Við skulum fara vestur á firði og líka austur á firði, þetta tengist áhættumatinu er varðar laxeldið. Við viljum byggja upp fiskeldi á ábyrgan hátt og ég sé þetta sem framtíðaratvinnugrein, hún er þegar hafin, og ég sé þetta sem eina af okkar grundvallaratvinnugreinum, en það verður að byggjast á áhættumatinu. Ég er með ákveðnar efasemdir og er nokkuð smeyk um að Hafrannsóknastofnun [[Forseti hringir.]]sem þarf að fá kraft og stuðning frá þinginu og frá ríkisstjórninni fái ekki nægilegt fjármagn til að standa undir ábyrgu áhættumati. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að slíkt fjármagn verði [[Forseti hringir.]]tryggt til að atvinnugreinin fiskeldi geti haldið áfram að byggja sig upp á ábyrgan hátt?
Herra forseti. Það er til skoðunar núna í Vatnajökulsþjóðgarði hvar eigi að taka gjöld. Líkt og ég nefndi er það nú þegar gert í Skaftafelli og verið að skoða það fyrir Jökulsárlón. Ég vil gjarnan fylgjast með því sem kemur út úr því áður en ég fer að beita mér sérstaklega fyrir því að þetta verði gert, en ég tel mjög mikilvægt að það fjármagn sem kemur núna aukalega inn í þennan málaflokk nýtist mjög vel. Það er hins vegar mikil þörf og ég er mjög meðvitaður um hana. Sumir staðir eru samt þannig að það er ekki hægt að fara í gjaldtöku eins og þessa vegna þess að bílastæði eða klósett eru hreinlegra ekki á friðlýsta svæðinu. Þangað þarf þess vegna líka að beina fjármagni. Varðandi áhættumatið í [[Forseti hringir.]]fiskeldinu er ég ekki með á hreinu hversu mikið fjármagn er sett í það, en ég styð að sjálfsögðu að við eflum það áhættumat enda mjög mikilvægt. Ég tel að þar séu ákveðnir annmarkar sem þurfi að taka á.
Virðulegi forseti. Á næstu fimm árum er stefnt að því að verja um 327 milljörðum kr. til málefnasviða sem heyra undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið sem er málefnasvið 6 að hluta og 8 og 11, tæplega 7,4% af ramma fjármálaáætlunar. Aukning frá fjárlögum yfirstandandi árs og ramma fjármálaáætlunar 2019 nemur um 7,8%. Varðandi samgöngurnar er umtalsverð viðbót að koma inn núna, meira en hefur sést í mörg ár. Sem dæmi má nefna að um 25% aukning er til samgangna milli fjárlaga áranna 2016 og 2018 enda varð veruleg aukning á fjárlögum vegna yfirstandandi árs. Strax á næsta ári bætast 4,3 milljarðar við og verður alls 43 milljörðum kr. varið til samgangna og fjarskipta á næstu árum. Á næstu þremur árum er stefnt að því að það verði um 16,5 milljarðar, þ.e. 5,5 milljarðar á ári næstu þrjú árin. Víða er þörf á brýnum úrbótum þrátt fyrir að verulegum fjármunum sé varið til samgönguframkvæmda og viðhalds. Eftir því sem nær dregur sumri hefur komið í ljós að ástand vega er enn verra en þó hafði verið reiknað með eftir mjög óhagstæðan vetur fyrir vegi landsins. Ég mun leggja áherslu á að bregðast strax við því. Vandinn vex með degi hverjum. Mikilvægt er að verja þau verðmæti sem liggja í vegakerfinu og tryggja öryggi vegfarenda. Samgönguáætlun sem nú er í vinnslu verður lögð fyrir Alþingi næsta haust. Hún verður eðli máls samkvæmt í samræmi við fjármálaáætlun. Síðustu vikur hefur samgönguráð farið landshorna á milli til að heyra áherslur og forgangsröðun heimamanna. Meðal brýnna samgönguframkvæmda í samgönguáætlun má nefna fækkun einbreiðra brúa, tvöföldun vega, göng og nýjar brýr. Þá verður ný Vestmannaeyjaferja tekin í notkun í haust og framkvæmdir við Dýrafjarðargöng ganga vel og mun þeim ljúka á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Enn fremur standa yfir samningaviðræður um yfirtöku ríkisins á Hvalfjarðargöngum. Reiknað er með að það verði á haustmánuðum og gjaldtöku hætt samhliða. Á næstu árum verður auk þess unnið að því að auka hlut almenningssamgangna og unnið að því að lækka hlutfall losunar gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum. Þá er í fjármálaáætlun gert ráð fyrir að auka fé til viðhalds á flugvöllum innan lands en öflugar samgöngur um land allt stuðla að því að efla byggð og standa undir stuðningi við atvinnugreinar víðs vegar um landið. Einnig erum við að skoða hvernig hægt er að efla innanlandsflugið í heild sinni. Áskorunin er að tryggja rekstrargrundvöll flugvallakerfisins og auka viðhald en nýframkvæmdir hafa setið á hakanum og lendingarstöðum hefur verið lokað. Þeirri þróun verður að snúa við. Öryggi í samgöngum er mér hjartans mál sem ég hef lagt áherslu á í samgönguáætlun og mælikvarðar í fjármálaáætlun miða að því að fækka slysum í öllum samgöngugreinum. Varðandi byggðaáætlun hefur verið lögð fram á Alþingi, og verður vonandi mælt fyrir í næstu viku, þingsályktunartillaga um nýja byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Vinnan við áætlunina hefur falið í sér mun víðtækara samráð en áður. Það hefur verið með opnu samráði á vefnum en einnig hefur verið sérstaklega haft samráð við alþingismenn, landshlutasamtök sveitarfélaga, öll ráðuneytin og ákveðnar stofnanir. Áfram verður unnið að því í gegnum byggðaáætlun að jafna búsetuskilyrði landsmanna, m.a. hvað varðar raforku- og fjarskiptamál. Unnið verður að því að styrkja lýðræðislega aðkomu íbúa að ákvörðunum um byggðamál í gegnum sóknaráætlun landshluta. Þá verður lögð áhersla á að kortleggja aðgengi landsmanna að þjónustu hins opinbera og einkaaðila til að bæta yfirsýn og skapa þar með grundvöll fyrir aðgerðir til að tryggja íbúum þjónustu og jafna kostnað. Í fjármálaáætlun 2019–2023 er áfram aukið við fjárveitingar síðustu ára. Þannig verða fjárveitingar til byggðamála um 790 millj. kr. meiri en stefnt var að í gildandi fjármálaáætlun. Varðandi landsátakið Ísland ljóstengt hefur það gengið samkvæmt áætlun og leitt af sér fjölgun staðbundinna ljósleiðarakerfa. Áætlað er að því verði lokið árið 2020. 99,9% heimila verða þá beintengd ljósleiðara. Farsæl uppbygging fjarskiptainnviða um áratugaskeið, ekki síst síðustu ár, hefur skilað þeim árangri að Ísland komst í 1. sæti á heimsvísu í fjarskiptum og upplýsingatækni á mælikvarða Alþjóðafjarskiptasambandsins árið 2017. Þar hefur spilað inn í virk samkeppni, mikil fjárfesting og umtalsverð nýsköpun sem einkennir þau lönd sem raðast í efstu sæti listans auk þess jafnræðisátaks sem við höfum lagt áherslu á. Við getum sem Íslendingar verið stolt af mörgu sem [[Forseti hringir.]]við höfum gert en varðandi verkefni ráðuneytisins eru líka stórar áskoranir fram undan sem við þurfum að takast á við.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir innlegg hans í dag þótt vissulega sé trauðla hægt að fara ígrundað ofan í öll útgjöld málasviðs hans til næstu fimm ára á svona stuttum tíma eins og okkur er gefinn hér. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar koma fram áherslur í samgöngu- og umhverfismálum. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin vill gera betur en Parísarsamkomulagið gerir ráð fyrir og stefna að kolefnishlutlausu Íslandi í síðasta lagi árið 2040. Kolefnishlutleysi verði náð með varanlegum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda …“ Þá segjast stjórnarflokkarnir ætla að meta allar stærri áætlanir úr frá loftslagsmarkmiðum. Loks má sjá í stjórnarsáttmálanum að áfram þurfi að byggja upp almenningssamgöngur um land allt og að stutt verði við borgarlínu í samstarfi við samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Þegar horft er á þennan stjórnarsáttmála sem kynntur var í desember síðastliðnum eða fyrir réttum fjórum mánuðum vekur furðu að í kaflanum um samgöngur í fjármálaáætlun, sem er jú stefnuplagg ríkisstjórnarinnar í samgöngumálum næstu fimm árin, er ekki gert ráð fyrir neinum viðbótarfjármunum í almenningssamgöngur. Eingöngu er minnst einu sinni á hið gríðarmikilvæga verkefni borgarlínu með þeim orðum að vilji sé til að eiga samstarf við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um borgarlínu og aðrar framkvæmdir á svæðinu. Og hlustið nú vel: „… verður ráðist í viðræður á árinu um það.“ Viðræður eru það núna sem fyrir fjórum mánuðum hét: að styðja verði við. Að efla almenningssamgöngur um allt land er algert grundvallaratriði ef draga á úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta er stærsta áskorun hverrar ríkisstjórnar. Þar sem ekkert er um almenningssamgöngur rætt að öðru leyti í fjármálaáætlun spyr ég [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra: Er stjórnarsáttmálinn kannski fallinn úr gildi?
Virðulegi forseti. Við erum að ræða fjármálaáætlun sem er stóri ramminn í kringum 34 málefnasvið. Það var rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að í ráðuneytinu eru margvísleg verkefni sem heyra undir þetta málefnasvið. Það er vissulega fjallað um almenningssamgöngur í kafla á málefnasviði 11, þ.e. samgöngu- og fjarskiptamál. Við höfum verið að vinna að talsverðum hlutum þar, bæði að koma á nýjum samningi við landshlutasamtökin og því verkefni sem er á höfuðborgarsvæðinu er borgarlínuna varðar. Eins og öllum þingheimi er kunnugt eru kosningar til sveitarstjórna í vor. Verkefnið er því ekki komið lengra á veg en svo að eðlilegt er að taka þurfi upp viðræður við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um aðkomu ríkisvaldsins að því verki. Þar get ég sagt einfaldlega að við erum mjög jákvæð gagnvart því enda skrifuðum við það í stjórnarsáttmálann. Við erum líka mjög jákvæð gagnvart því að auka stuðning við almenningssamgöngur hringinn í kringum landið. Og það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að til að ná loftslagsmarkmiðum okkar þurfum við m.a. að auka almenningssamgöngur, en bæta vegina líka. Góðir vegir sem hægt er að aka um á minni bílum með nýrri orkumiðlun spara líka útblástur á kolefni. Það er margt sem við erum að gera í þessu plaggi er varðar loftslagsmálin og hvernig við getum uppfyllt bæði stjórnarsáttmálann og þau markmið sem við höfum sett okkur. Þannig setjum við okkur loftslagsmarkmið sem koma fram í kaflanum og ég fór aðeins yfir það í inngangi mínum að í samgönguáætlun þurfum við að taka tillit til þeirra.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, sem þó er einhvern veginn eins og kaflinn um samgöngumál og almenningssamgöngur sem ég geri hér að umræðuefni, eins og sá kafli er í fjármálaáætlun. Það eru mér og öðrum sem huga að loftslagsmálum gríðarleg vonbrigði að sjá að ríkisstjórn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skili nánast auðu þegar kemur að almenningssamgöngum. Það er ekki nóg, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, að segja bara að á næstu árum sé ætlunin að efla almenningssamgöngur án þess að hafa þar nokkra einustu sýn eða setja í það raunverulega fjármuni. Ég ætla ekki að draga úr vilja hæstv. ráðherra til að laga beinlínis hættulega vegi. Alls ekki. Vil hvetja hann til dáða þar enda ástandið á vegum landsins fyrir neðan allar hellur. Öryggi vegfarenda er ekki tryggt. En þegar fjármálaáætlunin er skoðuð, sem er áætlun en samt mjög mikilvægt stefnuplagg ríkisstjórnarinnar og sýnir á spilin hvað ríkisstjórnin ætlar að gera í þessum málum, þegar við skoðum þetta plagg ríkisstjórnarinnar er bara ekki hægt að sjá nein merki þess að verið sé að huga að almenningssamgöngum hvað þetta varðar að neinu leyti. Ég vil auðvitað vera sanngjörn og fagna því að ákveðið er að leggja hjólastíga um allt land. Ég tel að það sé ekki bara umhverfismál heldur líka lýðheilsumál. En það er hreinlega ekki nóg, ekki nálægt því að vera nóg. Það dugar ekki, hæstv. ráðherra, að koma hingað og segjast ætla að ræða málin þegar verkefnið er eins brýnt og raun ber vitni.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að verkefnin eru sannarlega brýn, bæði hvað varðar uppbyggingu vegakerfisins en líka hvernig við tökumst á við markmið okkar í loftslagsmálum sem er nauðsynlegt að við náum. Þar eru almenningssamgöngur mjög sterkur hluti af því innleggi. Hvað erum við að gera í dag? Ætli við séum ekki með um 2 milljarða í kringum flugið sem við erum að nýta til að tryggja að flug geti verið almenningssamgöngur. Við erum með hugmyndir uppi um að auka stuðninginn þar, eins og ég kom inn á í máli mínu. Rætt hefur verið um hina skosku leið sem ég veit að margir þingmenn þekkja. Í landshlutasamtökunum eða í þeim hluta almenningssamgangnanna sem lýtur að stuðningi við almenningssamgöngur á vegum, erum við sennilega í dag með um 1,2 milljarða. Í dag í þessum ramma eru yfir 3 milljarðar sem fara til almenningssamgangna. Ég er að lýsa hér vilja mínum til þess að taka skrefið lengra. Enda segir bæði fjármálaáætlunin og samstarf okkar við ríkisstjórnarborðið okkur það í sáttmála okkar að við ætlum að gera það. Það er með þeim hætti sem við erum að vinna. Í samgönguáætlun erum við einmitt að vinna að því hvernig við t.d. getum samþætt almenningssamgöngurnar og horfum þá til þeirra landa sem hafa kannski gert það hvað best, eins og t.d. Finna sem með nýjum lögum hafa gengið mjög langt í að samþætta þennan möguleika, að menn geti farið í eina tegund almenningssamgangna, hvort sem er í flugi eða ferju, og farið svo beint inn í strætóinn í framhaldinu. Það er á þann hátt sem við þurfum að hugsa þetta kerfi upp á nýtt þannig að það nýtist fólki til að komast frá stað A til B þó að það þurfi að fara á milli kerfa. Að þessu er unnið mjög skilmerkilega. Þessi fjármálaáætlun styður okkur til þess.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að ræða samgönguhluta tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Eins og hæstv. ráðherra hefur kannski tekið eftir en er þó ekki víst hefur sá sem hér stendur lýst yfir umtalsverðum vonbrigðum hvað fjármögnunarhluta samgönguframkvæmda varðar. Ég held að þær línur sem lagðar eru í fjármálaáætluninni hljóti að þýða að ríkisstjórnin horfi til þess að ganga til viðbótarframkvæmda með sérstakri fjármögnun og þá veggjöldum með einum eða öðrum hætti, ýmsar útfærslur eru færar, en veggjöld verði nýtt til sérstakrar fjármögnunar til að koma málum áfram. Ég held að það verði engin sátt með þá stöðu sem nú er uppi og að menn vinni ekki á henni hraðar en mögulegt er með þeim fjárveitingum sem eru tilgreindar í þeirri fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir. 16,5 milljarðar eru vissulega viðbót frá því sem nú er. En það er engu að síður þannig að þeir gera ekki nema rétt rúmlega að vinna upp þá vanfjármögnun á samgönguáætlun sem liggur fyrir frá árinu 2017–2018. Hæstv. ráðherra hefur rætt í þessu samhengi að hann sjái fyrir sér að ef farið verði í gjaldtöku verði það eingöngu á leiðum þar sem hægt er að fara aðra leið eins og það er orðað. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra hvað þetta varðar, hvað hann sjái fyrir sér og hugsanlega einhver dæmi í þá veruna. Þetta er auðvitað hlutur sem skiptir gríðarlegu máli upp á bæði umfangið sem menn geta mögulega verið að horfa til í þessum efnum sem viðbót ofan á þær fjárveitingar sem tilgreindar eru hér. Ég vil biðja hæstv. ráðherra um að [[Forseti hringir.]]fara yfir þetta, hvað það varðar að önnur leið sé fær.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Ég er sammála hv. þingmanni um að þær upphæðir sem við erum að setja í þetta leysa ekki allan vanda. En þær eru engu að síður umtalsverðar miðað við það að á síðastliðnum 20 árum eru aðeins tvö ár, 2008 og 2009, þar sem menn hafa sett meiri fjármuni til þessarar uppbyggingar en á næstu þremur árum. Þessi fimm ár í fjármálaáætluninni eru með þeim árum sem við höfum verið hvað duglegust við þetta en það veitir ekkert af, ég er sammála hv. þingmanni um það. Við erum þar af leiðandi að tala um að á næstu þremur árum sé stærðargráðan upp á 70–75 milljarða alls í þessum lið, framkvæmdir og viðhald á vegum hjá Vegagerðinni. Það eru vissulega miklir fjármunir. En varðandi þær hugmyndir sem ég hef talað jákvætt um á liðnum vikum og mánuðum, vegna þess að verkefnið er risastórt, þá kemur þetta vel til greina. Við höfum verið með til skoðunar að flýta ákveðnum framkvæmdum sem ellegar myndu ekki koma til álita fyrr en kannski eftir fimm eða tíu ár. Ég get nefnt sem dæmi brú eins og t.d. við Selfoss, yfir Ölfusá. Vegurinn á milli Selfoss og Hveragerðis er fyrirhugaður og er í samgönguáætlun núna og verður væntanlega í forgangsröðun í næstu samgönguáætlun en sú framkvæmd nýtist auðvitað ekki að fullu ef brúin kemur síðan ekki fyrr en eftir tíu ár. Það gæti verið áhugavert að setja hana inn í einhverja flýtiframkvæmd. Ég hef nefnt til að mynda Sundabraut sem er mikilvæg framkvæmd á höfuðborgarsvæðinu. Fari hún af stað er hún af þeirri stærðargráðu að hún mun aldrei verða gerð öðruvísi en með einhvers konar gjaldtöku. Þegar kemur til þess að tvöfalda Hvalfjarðargöngin sem kannski verður fyrr en seinna mun það væntanlega vera gert með svipuðum hætti. [[Forseti hringir.]]Vaðlaheiðargöng eru þarna í dag og það eru fleiri vegir hringinn í kringum landið þar sem þessi möguleiki er uppi. [[Forseti hringir.]]Ég vil þannig alls ekki útiloka að þessi leið verði farin. Hún er fyrst og fremst til skoðunar. En ég ítreka, [[Forseti hringir.]]og þess vegna endaði ég ræðu mína með þeim orðum, að áskoranirnar eru stórar. Það þarf stundum að hugsa út fyrir boxið þegar þar að kemur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Eitt í ræðu hans langaði mig að spyrja út í. Nú bý ég uppi á Akranesi, keyri Hvalfjarðargöngin fram og til baka flesta daga. Hann nefndi þau sérstaklega. Ég skynja ekki þessa þörf á tvöföldun ganganna. Til að setja í samhengi kostnaðinn við tvöföldun ganganna, sem er u.þ.b. 15 milljarðar, þá væri hægt fyrir 15 milljarða, gróflega, að breikka veginn um Kjalarnes, breikka veginn áfram eftir að í gegnum göng er komið, gegnum Borgarnes, fram hjá Bifröst og langleiðina upp á Holtavörðuheiði. Bara til að setja í samhengi hvað þetta er stór aðgerð. Telur hæstv. ráðherra að það sé nauðsynlegt að horfa til þess að ráðast í breikkun eða tvöföldun Hvalfjarðarganga á næstu árum? Mér heyrðist á ræðu hans að hann teldi það ekki umflúið mikið lengur. Ég hef efasemdir um það sem töluvert mikill notandi þessara ganga, ég er tíður gestur þarna. En ég held að fjármununum væri betur varið annars staðar, þörfin sé brýnni víða annars staðar í vegakerfinu. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra varðandi Hvalfjarðargöng, hvort þetta sé jafn brýnt og það gæfi til kynna að fara í vegtollafjármögnun á slíkri framkvæmd.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það eru auðvitað mörg verkefni sem eru mjög brýn og 15 milljarðar, sem er einmitt áætluð talan um tvöföldun Hvalfjarðarganga, er mjög há upphæð. Það hafa verið umræður um að það gæti komið til þess fyrr en seinna ef umferðaraukningin verður áfram í þeim takti sem hún hefur verið á undanförnum árum, þá þurfum við í það minnsta að fara að undirbúa okkur undir slíka framkvæmd. En ég er sammála hv. þingmanni að það er ekkert sem hastar á að við förum af stað í það á þessu eða næsta ári, enda nefndi ég það í ræðu minni að kæmi til þess á næstu árum, að það þyrfti, væri það verkefni sem væri dæmi um það sama og við vorum að nefna áðan um hugsanlega gjaldtöku á leiðum þar sem menn eiga annan kost. Það þarf hins vegar að fara ítarlegar ofan í það og greina það betur hvernig umferðaraukningin er. Er hægt að stýra þessu með öðrum hætti? Þetta eru miklir fjármunir. Við þurfum að spyrja hvernig skynsamlegast er að raða þessum framkvæmdum í forgangsröð með tilliti til upphæða sem liggja undir á hverjum stað, en líka að spyrja hvaða umferðaröryggi við erum að bæta og hvernig við tryggjum meiri skilvirkni fyrir fólk að komast frá einum stað til annars og annað í þeim dúr sem er auðvitað lykilatriði áður en menn taka ákvarðanir um að fara í tilteknar framkvæmdir. Það er auðvitað það sem Vegagerðin er að gera alla daga þegar hún vegur og metur þörf á framkvæmdum og nákvæmlega hvaða framkvæmdir þarf að fara í.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna alveg sérstaklega þeim auknu framlögum sem ríkisstjórnin hefur náð samstöðu um að setja í samgöngumálin. Þörfin er brýn. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í það hvernig við sjáum þetta gerast hjá okkur á næstu árum þrátt fyrir þessa viðbót. Það hefur verið talað um, í skýrslu Samtaka iðnaðarins, að það þurfi um 100 milljarða í viðhald á næstu fimm árum. Af þeim 5,5 milljörðum sem eru að koma til viðbótar núna má reikna með að það þurfi að minnsta kosti 3–3,5 milljarða af því beint í viðhaldsverkefni sem eru mjög knýjandi. Við þurfum að reyna að leggjast á árar með að fá aukið fjármagn til þess einnig á þessu ári. Þá eru eftir um 2 milljarðar. Verkefni sem fram undan eru eru Gufudalssveitin upp á 7,5 milljarða, Dynjandisheiði upp á 3,5, Reykjanesbrautin upp á 11,5, Hveragerði upp á 4, Ölfusárbrú upp á 5,5, Hornafjörður upp á 4,5, Seyðisfjarðargöng upp á 20 milljarða plús. Þetta gera í kringum 60 milljarða, fyrir utan allt hitt. Þegar við horfum til þessara stórkostlegu verkefna vil ég spyrja hæstv. ráðherra, sem ég hafði eiginlega komist sjálfur að niðurstöðu um að geti verið mjög skynsöm leið, eftir að skýrslan um veggjöld var unnin, hvort við þurfum ekki að horfa til stærri stórátaks í flýtiframkvæmdum á grundvelli veggjalda og hvort þá sé ekki nauðsynlegt að gæta jafnræðis íbúa í landinu í þeim efnum þannig að gjaldtakan muni ekki eiga sér stað í kringum einhver staðbundin verkefni heldur til að horfa á miklu stærri heildarverkefni og lausnir, til að mynda leiðirnar hér inn og út af höfuðborgarsvæðinu, eins og voru teknar undir í þessari skýrslu, og horfa síðan til þess hvernig við ætlum að gæta jafnræðis þegnanna landsins þegar að þessu kemur. Mér finnst eðlilegt að horft sé til gjaldtöku fyrir austan, fyrir norðan og fyrir vestan að sama skapi. Ég fann fyrir velvilja víðast út um land gagnvart þessum hugmyndum á sínum tíma. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um þetta og í ljósi þess að þegar ég talaði um að kannski væru [[Forseti hringir.]]1,5–2 milljarðar eftir [[Forseti hringir.]]af þessum hækkunum sem búið er að boða á næstu árum munum við væntanlega [[Forseti hringir.]]þurfa að setja upp undir helming af því bara í flugvelli og hafnir.
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að áskoranirnar fram undan eru mjög miklar vegna þess að við höfum gert of lítið í vegamálum, í flugvallar- og flugmálum víða um land og einnig eru stór verkefni fram undan í hafnarframkvæmdum. Stærsta verkefnið er kannski það sem ég kom aðeins inn á í inngangi mínum og hv. þingmaður byrjaði sitt mál á, þ.e. hin mikla viðhaldsþörf sem hefur vaxið mjög í vetur. Vegir sem menn héldu að myndu kannski þola eitt eða tvö ár áður en nýtt slitlag yrði lagt á þá hafa einfaldlega hrunið í vetur, bæði vegna þess að veðráttan í vetur hefur verið óvenjuvond fyrir vegi og hins vegar vegna þess að umferðin hefur einfaldlega aukist svo mikið. Svo allt í einu ertu kominn að þolmörkum og þá er sá vegur ónýtur og þá þarf í raun að byggja hann upp. Þá getur verið spurning hvort við erum að ræða viðhald eða jafnvel nýframkvæmd, alla vega einhvers staðar þar á milli. Vegagerðin hefur metið það þannig að væru þeir með 10,5–11 milljarða á ári myndu þeir geta unnið upp þennan viðhaldshalla sem þeir hafa, held ég, metið um 65 milljarða þörf á. Í dag erum við með um 8 milljarða sem er auðvitað veruleg aukning frá því sem áður var. Ef ég man rétt voru þetta rúmir 5 milljarðar 2016. Það er búið að auka núna á síðastliðnum tveimur árum verulega í þann hluta. En það þarf meira til. Ég sé fram á að við getum innan þessarar áætlunar - við erum kannski með 70–75 milljarða inni á þessum lið framkvæmda og viðhalds á næstu þremur árum - gert talsvert stóran skurk. En við þurfum líka að horfa til langs tíma í þessu verkefni, af því að við megum aldrei lenda í því aftur að vera komin í slíka þörf. Varðandi [[Forseti hringir.]]gjaldtökuna þarf ég að fá að svara hv. þingmanni því betur í seinna skiptið.
Virðulegur forseti. Það verða aðrar spurningar undir í seinni hálfleik. Við komum aðeins inn á hafnir og flugvelli. Ég held að það séu kannski mannvirki sem hafa svolítið lent til hliðar í þeirri alvarlegu stöðu sem er í samgöngukerfinu, vegakerfinu okkar. Það gleymist því að ræða hversu gríðarlega stór verkefni eru þarna fyrir framan okkur. Það er staðreynd að í mjög stórum mikilvægum höfnum víða um land eru komin til ára sinna stálþilin sem halda fyllingunum undir höfnunum; mjög algengt að þau séu frá áratugnum 50 til 60. Það þýðir að þau eru að byrja að gefa sig. Það eru mikil verðmæti undir. Ef þetta gefur sig þá fara fyllingarnar, þá fara hafnargólfin. Það eru mörg dæmi um þetta, þar sem þetta er að gerast. Það er alveg ljóst að það þarf að setja í þetta mikla fjármuni. Einnig er ástandið á flugvöllunum mjög bagalegt. Þar hefur bara verið hægt að vera í algjörum lágmarksrekstri á undanförnum árum. Við erum með flugvelli víða um land sem eru illa farnir. Við erum með mjög stór og brýn verkefni fram undan. Aukið millilandaflug gerir miklar kröfur á að vellirnir, t.d. á Akureyri og Egilsstöðum, geti sinnt hlutverki sem varaflugvellir. Það þarf að byggja þar flughlöð. Völlurinn á Egilsstöðum - þar er milljarða framkvæmd fram undan í klæðningu á gólfi vallarins eða aðalbrautum vallarins. Minni flugvellir eru margir hverjir mjög sveltir og þarfnast viðgerða. Reykjavíkurflugvöllur - þar gæti orðið stór framkvæmd innan tiltölulega skamms tíma. Það er alveg ljóst að ekki verður hjá því komist að auka umtalsvert fjármagn í þessa málaflokka. Þannig að ég sé svolítið að þessi hækkun, sem er þó myndarleg og ber að fagna, dugar okkur mjög skammt. Mig langar aðeins til að biðja hæstv. ráðherra að [[Forseti hringir.]]fara yfir stöðuna eins og hann sér hana í hafnar- og flugvallarmálum, mér finnst umræðu hafa skort um þá sýn.
Virðulegi forseti. Varðandi flugið, viðhalds- og uppbyggingarþörfina, erum við að tala um 7–8 milljarða sem þarf til. Auðvitað er hægt að dreifa því á einhver ár. Þar erum við að vinna á nokkrum vígstöðvum, m.a. á grundvelli starfshópa sem hv. þingmaður setti af stað þegar hann var í ráðuneytinu sem ráðherra. Við höfum haldið áfram með mjög gott starf sem þar er unnið. Vonandi koma þar skýrar lausnir, hugmyndir að því hvernig við getum styrkt flugið þar. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er mjög mikilvægt og við þurfum að gera miklu betur þar en við höfum verið að gera og horfa á innanlandsflugið sem mikilvægan þátt í almenningssamgöngunum. Varðandi hafnir og hafnamálin þá var ég á fundi samgönguráðs nýlega þar sem ég var að ræða um að ég vildi kalla eftir betri greiningum á uppbyggingarþörfinni þar. Mér hefur ekki fundist við hafa haft þær upplýsingar nægilega skýrar, hvorki hér í þinginu né í ráðuneytinu og hef kallað eftir því. Ég vonast til að geta sett meiri fókus á það hvað þarf til þar inn til lengri framtíðar. Það hjálpar auðvitað vinnu samgönguráðs sem er þá að setja fram 5 ára áætlun eða 4 ára og 12 ára áætlanir eins og við þekkjum. Aðeins varðandi gjaldtökuna, sem hv. þingmaður var líka að ræða hér í fyrri ræðu sinni, þá er ég sammála honum um að það er mikilvægt að ákveðins jafnræðis sé gætt. Á fundi sem ég mætti á hjá íbúum á Akranesi er varðaði gjaldtöku í Hvalfjarðargöngin lagði ég einmitt áherslu á að færum við þá leið sem ég sagðist vera opinn fyrir - ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á einhvers konar gjaldtöku - yrði það að vera á einhverjum jafnræðisgrunni, þ.e. að þær aðferðir sem yrðu notaðar væri hægt að nota við fleiri framkvæmdir hringinn í kringum landið við ólíkar aðstæður, en gengið væri út frá jafnræði.
Virðulegur forseti. Örstutt athugasemd um gjaldtökuna, ég vil minna á að í fjármálaáætluninni stendur að það eigi ekki að fara út í fleiri ríkisábyrgðir á tímabilinu. En aðeins að sveitarfélögum og byggðamálum. Hérna erum við með þessa fínu þingsályktunartillögu um stefnumótandi byggðaáætlun, en á sama tíma erum við með stefnumótun í fjármálaáætluninni sem er líka um byggðamál, sveitarstjórnir o.s.frv. Ég skil ekki af hverju það er svona lítið um stefnu í fjármálaáætluninni þar sem hún á í rauninni að birtast, en áætlunin sjálf er tiltölulega nýkomin fram og er tiltölulega ítarleg. Af hverju eru þá atriði í henni ekki í fjármálaáætluninni eða öfugt? Mér finnst a.m.k. að sú stefna sem er núna, og virðist vera gert ráð fyrir að eigi að vera í fjármálaáætluninni, ætti að vera þingsályktunartillaga eins og hún birtist hérna varðandi byggðaáætlunina. Mér finnst ótækt að heildstæð stefna fyrir öll málefnasvið ríkisins birtist og sé afgreidd í greinargerð í fjármálaáætlun. Hver stefna fyrir sig tel ég að verði að hafa sína þinglegu meðferð. Í tilviki byggðaáætlunar virðist það vera málið og einnig væntanlega varðandi samgönguáætlun. Ég vildi beina athyglinni að framfærsluhlutfalli sem ég minntist á í ræðu í gær, það er ætlast til þess að framfærsluhlutfall breytist ekki á neinu landsvæði. Mig langaði til að vita hjá hæstv. ráðherra hvernig eigi að ná því markmiði með tilliti til þess að við sjáum fram á þessa líffræðilegu þróun með fjölgun aldraðra á næstunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessum mikilvæga málaflokki sem einnig er í ráðuneytinu hjá mér. Hann spyr um framfærsluhlutfallið og hann var líka að ræða um hvernig fjármálaáætlunin og byggðaáætlunin spiluðu saman. Í töflu á bls. 205 þar sem einmitt er fjallað um framfærsluhlutfallið eru þrjú meginefni byggðaáætlunarinnar, þ.e. að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða. Þau eru sett upp og það eru settir inn mælikvarðar, það er reyndar ekki búið að þróa þá alla, það er verið að vinna að því, en það er verið að setja upp rammann í kringum þetta. Sá rammi sem fjármálaáætlunin er í upphæðum er hér. Og það er reyndar ekki rétt að þau breytist ekki, það er talað um að þau hækki ekki í viðmiðunum 2019 og inn í tímann, en það er auðvitað þá með þeim 54 aðgerðum sem eru í byggðaáætluninni og heyra undir þessar þrjár meginleiðir. Það verður að vera mælikvarði á hverja grein þar hvernig það gengur. Ég held hins vegar að það væri ekki eðlilegt að byggðaáætlunin eins og hún kemur fram væri hluti af fjármálaáætluninni. Þá værum við hér með stafla sem næði niður á gólf og þetta er hinn stóri rammi fjármálanna. Það þarf auðvitað að minnast á þessi markmið. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að þau lönd sem hafa þróað þetta hvað lengst byrjuðu svolítið eins og við erum að byrja þessi árin, með mjög mörg markmið, margar áherslur hjá ríkisstjórninni, en síðan mun þeim smátt og smátt fækka. Þá kannski verður fjármálaáætlunin skýrara plagg [[Forseti hringir.]]um stefnumörkun ríkisstjórnar á hverjum tíma, en ég held að eins og í öðrum löndum hafi það tekið fimm eða tíu ár, jafnvel lengri tíma, að þróa þetta tæki til að það virkaði sem best.
Virðulegi forseti. Ég velti einmitt fyrir mér hvort þetta málefnasvið njóti ekki ákveðins forskots, og samgöngumálin líka, að vera með ramma um að setja heildarstefnu fyrir þau málefnasvið, a.m.k. nokkurn veginn á þann hátt. Ætti hitt varðandi hin málefnasviðin þá ekki að vera á svipuðum nótum? Þá þyrftum við aðeins að pæla í því hvernig framsetningin í fjármálaáætluninni speglast við þá heildarstefnu sem er gerð í þingsályktuninni um byggðaáætlun eða fyrir málefnasviðið sjálft. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, þau hækka ekki, hlutfallið má lækka þannig að það séu fleiri á vinnualdri á móti þeim sem eru ekki á vinnualdri. Það er bara fínt. Spurning mín lýtur þá að því hvernig eigi að ná þeim markmiðum af því að við sjáum fram á fjölgun í þeim hópi sem er ekki á vinnualdri. Ef þetta er markmiðið hlýtur að vera einhver aðgerðaáætlun eða stefna sem við ætlum að setja okkur til að niðurstaðan verði önnur en sú hlutfallsbreyting sem við sjáum fram á. Mig langar að vita hverjar þær aðgerðir eru því að ég sé einfaldlega fram á tvo möguleika, annars vegar að aldraðir fari eitthvað annað, og við viljum það ekki, og hins vegar að við förum einfaldlega að flytja inn fólk á vinnualdri. Ég velti fyrir mér hvaða stærðarhlutföll við erum að sjá og hvernig því er háttað. Ég átta mig ekki á því að það sé hægt að setja hérna fram markmið án þess að aðgerðirnar sem eru á næstu blaðsíðu segi nokkuð um það hvernig [[Forseti hringir.]]við komumst á þann stað sem viðmiðin og mælikvarðarnir segja til um.
Virðulegi forseti. Varðandi síðara atriðið, hvernig eigi að ná framfærsluhlutfallinu, eiga auðvitað 54 tillögur í byggðaáætluninni að hjálpa til við þessi þrjú meginmarkmið þar sem eitt er að stuðla að sjálfbærri þróun byggða. Ég get vel séð fyrir mér fleiri hugmyndir til þess en hv. þingmaður nefndi, til að mynda að Ísland sé allt orðið ljóstengt. Ljósleiðaravæðing um allt land þýddi að fólk gæti unnið heima hjá sér og þyrfti ekki að flytja um langan veg, það gæti unnið hvar sem er. Annað slíkt verkefni er tillaga um opinber störf án staðsetningar þar sem fólk getur unnið líka í sinni heimabyggð. Fleiri slík verkefni eru í þessum áætlunum. Það verkefni sem ég veit að öll sveitarfélög og allir landshlutar vinna að daginn út og daginn inn er að búa til sjálfbær samfélög þar sem sé eðlileg endurnýjun íbúanna og þar af leiðandi aldurspíramídinn nokkuð eðlilegur. Við þekkjum að þetta er áskorun. Þetta er verkefni sem hefur verið að þróast í hina áttina. Þess vegna setja menn sér slík markmið og einhver viðmið sem síðan er hægt að mæla. Varðandi það sem hv. þingmaður byrjaði á, um hvort þetta ráðuneyti væri með eitthvert forskot, held ég að það sé rétt hjá hv. þingmanni. Í þessu ráðuneyti hefur verið unnið í mjög langan tíma, kannski lengst allra ráðuneyta, í svona stefnumótun og langtímaáætlun, sérstaklega í samgönguáætlun, seinna meir í fjarskiptaáætlun og núna er byggðaáætlun komin inn. Þess vegna minni ég á frumvarpið frá ráðuneytinu er varðar samþættingu þessara áætlana við fjármálaáætlunina, bæði í tíma og þannig að það séu tengingar þarna á milli. Tilgangurinn með þeirri umræðu sem við erum með í dag er að fara aðeins ofan í það hvert [[Forseti hringir.]]ráðuneytið er að fara og hvernig ramminn er. Síðan er það útfært nánar í frumvörpum, þingsályktunartillögum og verkefnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð og ekki síst fyrir hvað hæstv. ráðherra hefur gengið vel að fá fjármagn til síns mikilvæga málaflokks í fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir. Ég þarf ekkert að endurtaka tölur um mikla aukningu eða prósentustig í því. Það er augljóst að það er stórsókn fram undan í samgöngumálum og það er vel. Mig langar að beina sjónum mínum aðeins nær okkur í þessum sal og umhverfi okkar hér í kring, þ.e. að höfuðborgarsvæðinu. Það hefur komið fram fyrr í umræðunni að í stjórnarsáttmála er kveðið sérstaklega á um stuðning við borgarlínu. Þegar fjármálaáætlun er lesin er augljóst að ekki er mikið rætt um beinan stuðning þar. Á því eru að mörgu leyti mjög eðlilegar skýringar. Þær viðræður sem sveitarfélögin og ríkisvaldið hafa boðað á milli þessara stjórnsýslustiga eru ekki hafnar. Þess vegna vildi ég nýta þetta tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um þetta og spyrja hvort hann sé sammála mér um mikilvægi þess að taka þátt í þeim viðræðum af fullum krafti og um mikilvægi þeirrar samgöngubótar sem borgarlínan verður, ekki síst frá umhverfis- og loftslagssjónarmiðum. Mun hæstv. ráðherra taka frumkvæði í að fá sveitarfélögin að borðinu og vinna að því góða verkefni sem borgarlínan er?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar mikilvægu spurningar. Það er einfaldlega þannig að ríkisstjórnin og allir flokkar sem að henni standa voru sammála um þessa innviðauppbyggingu í samgöngum og hún var m.a. mynduð um það. Það er svo sem ekki neitt sérstakt að í fyrstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar skuli birtast skýr sýn á að hér þarf að fara í hraðari uppbyggingu en við höfum gert í mörg ár. Eitt af þeim verkefnum sem er mjög mikilvægt að fara í er að auka almenningssamgöngur. Við eigum í viðræðum við landshlutasamtökin um það verkefni sem hefur verið hringinn í kringum landið. Það er mjög mikilvægt. Það gekk um tíma nokkuð vel, svo kom smá hiksti í það. Farþegum fjölgaði lengi vel en síðan gekk það ekki. Á sama tíma hefur verið samningur hér á höfuðborgarsvæðinu um almenningssamgöngur þar sem markmiðið var að auka fjölda farþega um 50%, um 8 milljónir farþega að ég held. Þótt ekki hafi tekist að komast alla leið í það sem menn ætluðu er fjöldinn engu að síður orðinn 11,5 milljónir farþegar. Það hefur gengið í rétta átt. Menn hafa spurt sig: Af hverju hafa menn ekki náð lengra? Þá koma upp hugmyndir um að það þurfi sterkara kerfi. Borgarlínan er viðbrögð við því. Í ríkisstjórnarsáttmálanum segjum við að við ætlum að styðja við það verkefni. Ráðuneytið og Vegagerðin komu inn í stýrihóp Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu til þess, reyndar með tveimur fyrirvörum, annars vegar að það væri verið að skoða fleira en almenningssamgöngurnar og hins vegar að það væri engin fjárskuldbinding fólgin í því. Núna þegar við birtum fjármálaáætlun höfum við ekki klárað viðræðurnar við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu. Mér vitanlega hefur ekkert sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu sett í sínar þriggja ára áætlanir fjármuni til að fara í þessa uppbyggingu. En ég held að það séu mjög mörg sveitarfélög, ef ekki öll, tilbúin til þess, við erum alla vega tilbúin og ég er tilbúinn til þess að setjast niður [[Forseti hringir.]]til að mynda að loknum sveitarstjórnarkosningum og þróa þetta verkefni áfram. [[Forseti hringir.]]Þetta er eitt af þeim verkefnum sem koma að því m.a. hvernig við ætlum að takast á við og mæta markmiðum okkar í loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra mjög skýrt og greinargott svar við þessum vangaveltum mínum og beinu spurningum. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á og ég hafði sjálfur komið inn á í fyrri ræðu minni eru samningaviðræður ekki hafnar. Erfitt er um vik með fjárskuldbindingar af þeim sökum. Ég minni okkur öll á það hér að fjármálaáætlun er endurskoðuð á hverju ári. Miðað við orð hæstv. ráðherra og það sem ríkisstjórnin hefur sagt varðandi sína stefnu vænti ég þess að við munum, gangi viðræður vel, sjá þess stað í komandi endurskoðunum á fjármálaáætlun hvenær sem þær verða, eftir því sem viðræðurnar ganga. Mig langar í lokin á seinni ræðu minni að koma inn á þátt af verkefnum ráðuneytisins sem hefur ekki verið mikið til umræðu hér í dag sem eru byggðamálin. Það er sömuleiðis mjög mikið fagnaðarefni að sjá þá aukningu sem fer til byggðamála. Sjálfur er ég sérstaklega ánægður með þá áherslu sem er á samráð við heimafólk á hverjum stað. Mig langar að ræða aðeins við ráðherra um það hvernig samráðið hefur gengið. Það er boðað hér, ef ég skil rétt, að það fari að skila árangri innan ekki of langs tíma. Hvernig stendur vinna við þjónustukortið? Ég tel að það sé mjög mikilvægt tæki fyrir fólk á landsbyggðinni og okkur öll til að setja niður fyrir okkur hvernig við viljum hafa þetta. Hvenær má vænta þess að næstu skref verði tekin í því þó að við sjáum fjármuna hér stað í áætluninni?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að vekja athygli á byggðaáætluninni og því nýja verklagi sem þar hefur verið. Þetta mun taka nokkur ár. Þannig tekur stundum slík vinna lengri tíma en ella, en fyrir vikið fá menn betra plagg. Þetta hófst satt best að segja ef ég man rétt í byrjun árs 2016 þegar þáverandi þingmenn voru kallaðir til samráðsfundar. Síðan tók Byggðastofnun svolítið við þessum bolta og eftir að verkefnið var flutt yfir í ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórnarmála hefur lokahnúturinn verið hnýttur þar með samráði við öll landshlutasamtökin og að nýju við ráðuneytin, við mjög marga aðila. Síðan var nýtt þessi samráðsgátt og við fengum núna á lokametrunum í mars, ef ég man rétt, 28 umsagnir sem gleðilegt nokk voru mjög jákvæðar. Sumar hverjar bættu við tillögum sem var tekið tillit til, aðrar voru með ábendingar, en allar voru þær mjög jákvæðar. Þetta voru tillögur hvaðanæva úr samfélaginu, hringinn í kringum landið. Það var mjög ánægjulegt að sjá það. Þess vegna er mikilvægt að nú þegar þetta plagg hefur birst með 54 tillögum sé búið að setja ákveðna fjármuni á mörg verkefni. Ekki öll því að sum heyra undir önnur ráðuneyti einnig. En það er aukning í þessum málaflokki um 780 eða 790 milljónir á tímabilinu þar sem búið er að eyrnamerkja hvenær verkefnin fara inn, í hve miklum mæli og til hvaða hluta og líka hvernig menn ætla síðan að meta árangurinn af þessu og hafa þá mælikvarða til þess. Þetta eru mjög mörg og mikilvæg verkefni. Ég held að samráðið þarna hafi skipt öllu máli. Örstutt varðandi þjónustukortið. Það er bara á góðri siglingu. Byggðastofnun er að vinna að því og ég vænti þess að það muni birtast fyrr en seinna á þessu ári.
Virðulegi forseti. Við erum að tala um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Samgönguráðherra er hér að tala um samgöngumál. Mig langar að beina spurningu til hæstv. samgönguráðherra, þá aðallega: Hvar í þessari áætlun er eitthvað um tvöföldun Reykjanesbrautar frá Straumsvík að Kaldárselsvegi? Þetta er fjölfarnasti vegur landsins. Þarna fara um 50 þúsund bílar á sólarhring. Ef við tökum aukninguna á höfuðborgarsvæðinu frá 2016–2017 var hún 8,7%. Hvalfjarðargöngin voru eitthvað svipað, 8,7%. En á Reykjanesbrautinni er 15% aukning. Þarna hafa orðið skelfileg slys. Þetta er einn slysamesti kafli landsins, sérstaklega frá Kaldárseli að Krýsuvíkurvegi. Ég get ekki annað en trúað því að eitthvað verði gert í þessu. Svo er annað sem þarf að hugsa um. Reykjanesbrautin er stórhættuleg eins og hún er. Það eru komnar raufar í veginn og í mikilli rigningu er þetta stórhættulegur vegur. Þar þarf líka að taka til. Einnig þarf að koma á bótum á Kjalarnesveg frá Mosfellsbæ að Hvalfjarðargöngum. Við verðum að átta okkur á því að þar sem einbreiðir vegir eru, eins og á Reykjanesbrautinni, er það að fá bíl á móti sér á öfugum vegarhelmingi á 90 km hraða alveg skelfilegt. Ég hef lent í því á 50 km hraða. Hitt er alger hryllingur. Það eru mjög litlar líkur á að þú lifir það af. Þess vegna spyr ég: Hversu mörg slys þurfa að verða áður en þetta verður gert? Hvar er áætlunin um þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir fyrirspurnina. Ég er sammála honum að það er auðvitað þannig að ef við náum að aðskilja akstursstefnur á þeim vegum sem eru hvað mest keyrðir er það eina leiðin til að forðast alvarlegustu slysin. Það getur auðvitað alltaf komið fyrir að menn keyri út af eða hagi sér með einhverjum þeim hætti að slys geta orðið. Þess vegna get ég ekki sagt hversu mörg slys þarf til. Auðvitað viljum við ekki að eitt einasta slys verði. Við erum hins vegar í stóru verkefni. Ég veit að hv. þingmaður er mikill stuðningsmaður þess að tvöfalda og klára Reykjanesbrautina. Fjármálaáætlunin er engin samgönguáætlun. Hún er þessi stóri fjárhagsrammi um það hvernig við getum síðan rammað inn samgönguáætlunina. Það er þar sem við förum að ræða um forgangsröðun verkefna. En það er þó þannig að annars vegar á Reykjanesbrautinni eru tvö, líklega frekar þrjú, verkefni sem fyrirhuguð eru á þessu ári til að laga hættulega staði, sem ég held að við höfum rætt fyrr í vetur, hv. þingmaður. Eins er á Kjalarnesi fyrirhuguð í það minnsta ein framkvæmd og undirbúningur að því sem þar skal koma. Síðan verður það í samgönguáætluninni sem birtist okkur í haust, þ.e. upphæðirnar þar verða samkvæmt fjármálaáætluninni þannig að vitum svolítið um hvaða fjárhæðir við erum að tala, og þá kemur forgangsröðunin fram í hvaða framkvæmdir menn fara á hvaða tíma og í hvaða röð inn í annars vegar fyrstu árin og síðan þá líka lengra. Ég er sammála hv. þingmanni og ræddi það við fleiri þingmenn fyrr í umræðunni um mikilvægi þess að auka fjármuni til viðhalds. Vegirnir hafa farið mjög illa í vetur og mikilvægt er að bregðast þar við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir svörin. Ég spyr hann og ætla að trúa því að það hljóti að verða forgangur hjá honum að taka slysamesta, hættulegasta og fjölfarnasta kafla landsins, þ.e. Reykjanesbrautina frá Kaldárseli að Straumsvík. Einnig vil ég spyrja ráðherra út í flugvelli. Mér skilst að legið hafi við ófremdarástandi fyrir stuttu þegar Keflavíkurflugvöllur lokaðist. Það þurfti að beina allri flugumferð til Egilsstaða og Akureyrar. Þar skildist mér að komið hefði upp hálfgert ófremdarástand vegna þess að dráttarbíla vantaði til að draga þoturnar á báðum stöðum. Þetta eru fjárhæðir upp á 30–40 milljónir. Ég spyr: Eru það ekki einhverjir smáaurar og smámál sem hægt er að kippa í liðinn? Er þetta einhvers staðar á dagskrá? Bara upp á flugöryggið. Flugumferðin eykst alltaf um Keflavíkurflugvöll og það þarf ekki að segja okkur annað en að ef eitthvað gerist þar verður ófremdarástand á ákveðnum tímum. Gífurlegur fjöldi flugvéla lendir þar. Þess vegna verðum við að hafa bæði Akureyri og Egilsstaði tilbúna sem varaflugvelli. Einnig vil ég benda á að mjög hættulegur kafli er frá Vík að Höfn. Er ekki kominn tími á að við förum að hugsa um hraðann á þeim kafla? Er hægt að leyfa 90 km hraða á kafla sem er svo hættulegur að það liggur við stórslysi ef eitthvað gerist? Verðum við ekki að breyta einhverju um hraðatakmarkanir á þeim vegum sem vitað er að eru stórhættulegir og þola ekki þann mikla hraða sem þar er leyfður?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni nokkrar spurningar til viðbótar. Varðandi forganginn þá lagði ég, í bréfi mínu til samgönguráðs sem undirbýr samgönguáætlun, áherslu á umferðaröryggi, að það sé lykilþátturinn. En við þurfum líka að muna eftir því að við erum að byggja upp grunnþjónustu um allt land þannig að fólk geti komist frá heimili til vinnustaðar á öruggan hátt. Það eru því mörg verkefnin. Ekki er hægt að segja að allir fjármunirnir eigi að fara í eitthvað eitt, heldur verður umferðaröryggi að vera lykilþátturinn í forgangsröðuninni. Varðandi flugvellina og hugmyndina um dráttarbíla þá er það eitt sem við höfum aðeins verið með til skoðunar. Varðandi tilvikið sem hv. þingmaður minntist á, þá brást ráðuneytið við með því að óska eftir upplýsingum frá Isavia sem ég bíð eftir að fá, um það hvernig þær aðstæður voru og hvort einhver hætta hafi verið þar uppi. Við erum með þrjá aðra flugvelli en Keflavíkurflugvöll, sem eru varaflugvellir, það er Reykjavík, Akureyri og Egilsstaðir. Þarna gátu menn sem betur fer tekið við fjórum þotum á Egilsstöðum, tveimur á Akureyri og bjargað því sem bjargað varð. Varðandi það sem hv. þingmaður minntist á í fyrri ræðu sinni, að aukningin um Reykjanesbraut væri um 15%, þá er það líka rétt að sums staðar annars staðar er aukningin gríðarleg. Á árinu 2016 frekar en 2017 var aukningin um Reynisfjall, þ.e. á veginum í Vík í Mýrdal, um 89% á því ári. Á árinu 2017, ef ég man rétt, á veginum fyrir austan Vík, þ.e. á Mýrdalssandi, sem er hættulegur vegur, var aukningin um 24% og langt umfram landsmeðaltal. Þessir vegir eru líka eitt af því sem við þurfum að horfa á þegar við erum að horfa á umferðaröryggi. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ein leið til að auka umferðaröryggi væri að draga úr hraða. Það er eitt af því sem þarf að skoða þó að ekki hafi komið til álita að taka slíka ákvörðun. Fari vegakerfið enn neðar og verði enn lakara þurfum við að taka þann þáttinn upp einnig, hvort það komi til greina á einhverjum tilteknum svæðum.
Herra forseti. Ég ætla að nota tækifærið í fyrri umferð og spyrja hæstv. samgönguráðherra nánar út í afstöðu hans í vegtollamálum sem hafa verið nokkuð rædd hér en þau virðast vera að festa sig í sessi sem eitt af lykilatriðum í uppbyggingu í samgöngukerfinu okkar þrátt fyrir að ekki sé kannski mikil umfjöllun um þau í fjármálaáætluninni. En látum það vera. Veggjöld eru í sjálfu sér ekki svo slæm og raunverulega má segja að notkunargjöld séu í sumum tilfellum sanngjarnari en almenn skattlagning. En ef ákveðið er að fara þá leið þarf að lækka þennan almenna skatt á móti vegna þess að annars erum við bara að tala um hreina skattahækkun. Og það sem meira er, við erum að tala um búsetubundna skattahækkun ef farin verður sú leið að láta ákveðin landsvæði greiða frekar en önnur. Ég hlustaði á hæstv. ráðherra tala við aðra þingmenn áðan um að gæta yrði jafnræðis meðal landsmanna og ég fagna því. Ég viðurkenni að ég hef ákveðnar áhyggjur af hagsmunum Reykvíkinga í þessu sambandi. Það hefur jú verið þannig að hæstv. ráðherra hefur orðið tíðrætt um Reykjavík, þegar hann hefur rætt um þetta undanfarið, og löngu tímabærar vegaúrbætur á höfuðborgarsvæðinu og í kringum það. Ég mundi gjarnan vilja fá staðfestingu og óska eftir endanlegri útgáfu. Hæstv. ráðherra verður eiginlega að virða mér það til vorkunnar að hann hefur haft ansi margar skoðanir á þessum málum á ekki mjög löngum tíma. Mig langar að hnykkja á því hér, til að fá úr því skorið, að verði þessi leið farin þá hafi stjórnvöld hugsað sér að gæta þar jafnræðis. Það verður ekki þannig, eins og komið hefur fram í umræðum undanfarið, og jafnvel hæstv. ráðherra hefur talað um, að Reykvíkingar verði þar látnir borga brúsann umfram aðra landsmenn.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki á hvaða ræður eða viðtöl hv. þingmaður hefur hlustað. Ég tel mig hafa haft sömu skoðun allan tímann í þessu máli. Í stjórnarsáttmálanum var ekki minnst einu orði á vegtollahlið inn í Reykjavík eins og fyrirhugað var í ríkisstjórn sem hv. þingmaður sat í á síðasta ári. Þess vegna hef ég sagt að ég væri ekki að vinna að slíku, á engan hátt. Ég hef hins vegar sagt að verkefnið væri mjög stórt og það hljóti að koma til greina að hugsa það, þó að við setjum allan þungann, og það sé í fyrsta sæti, í hin opinberu fjárlög sem við erum að vinna með í fjármálaáætlun. Ég hef talað um að á næstu þremur árum séum við með 70–75 milljarða í framkvæmdir og viðhald fyrir vegamál í landinu sem eru umtalsverðir fjármunir og langt umfram það sem við höfum séð á undanförnum árum. Þá sé verkefnið stærra og við þurfum þá að leita leiða til þess, hvernig það er gert. Ég hef sagt að við séum að vinna að slíku. Þær útfærslur liggja ekki fyrir enda væru þær þá komnar fram og væru hér til umfjöllunar. Þar sem gjaldtaka kæmi til greina hefur mér fundist mikilvægast að jafnræðis sé gætt. Taki menn ákvörðun um að flýta tiltekinni framkvæmd sem ellegar yrði farið í eftir fimm eða tíu verða rökin fyrir því að leggja gjald á hana að fólk hafi val um að fara aðra leið. Þetta gildir um allt land. Talandi um gjaldtöku almennt og notkunargjöld: Í framtíðinni verður gjald ef til vill innheimt með kubbum í bílum og þá greiðir fólk eftir því hvaða vegarkafla það er að fara. Þá mun fólk líka greiða gjald eftir því hversu framkvæmdin er dýr. Satt best að segja eru margar af þeim framkvæmdum sem fyrirhugaðar hafa verið hér á höfuðborgarsvæðinu mjög dýrar; sá kafli verður dýr en ekki mjög langur. Ég veit ekki hvernig gjaldið á hvern kílómetra yrði. Það er slíkt samhengi í hlutunum sem menn verða að átta sig á, fari menn alla leið í gjaldtöku tengda notkun mun það að einhverju leyti verða vegna þess hversu dýrar framkvæmdirnar eru.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Það er ljóst að við höldum þessari umræðu áfram og höldum vöku okkar í þessum málum. Ég óska hæstv. ráðherra velfarnaðar á þeirri vegferð að gæta jafnræðis allra landsmanna í þessum málum. Mig langar að beina sjónum að netvörnum. Nú hefur Ísland um nokkurt skeið verið mjög neðarlega á lista yfir stöðu þjóða hvað varðar netöryggi. Á þetta mál er aðeins drepið í fjármálaáætlun. Það er einfaldlega lykilatriði fyrir okkur Íslendinga að eiga í nánu samstarfi við vini okkar og nágrannaþjóðir og læra af þeim í þessu tilfelli vegna þess að það getum við svo sannarlega. Þá er líka rétt að benda á það hér, sem til dæmis hefur ítrekað komið fram í máli forsvarsmanna lögreglunnar, að það er mikilvægt að við verðum ekki tossinn í bekknum. Í þessum málum er engin keðja sterkari en veikasti hlekkurinn og við viljum sannarlega ekki vera veikasti hlekkurinn í öryggismálum. Fyrr í vikunni fundaði Norðurlandaráð á Akureyri. Þar var samþykkt í forsætisnefnd ráðsins að beina þeim tilmælum til ríkisstjórna norrænna stjórnvalda að auka samstarf landanna á sviði netvarna og þá einnig samstarf við Eystrasaltsríkin en það eru þau sem eru komin einna lengst í þessum málum, Eistland sér í lagi. Það liggur því beint við að Norðurlönd leiti samstarfs við þau lönd um netvarnir. Þessi tillaga var reyndar ekki samþykkt einróma því að flokkahópar vinstri grænna studdu hana ekki. Mér þætti gott og mikilvægt að heyra hér viðhorf ráðherra málaflokksins til þessa máls og jafnframt skoðun hans á því hvort afstaða Vinstri grænna í þessu samnorræna samstarfi hafi áhrif á það hvernig íslensk stjórnvöld munu nálgast málið. Erum við Íslendingar eða erum við ekki á leið að þiggja þetta góða boð, að læra af og vera í samstarfi við Norðurlönd á sviði netvarna til að koma okkur upp úr tossabekknum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson sérstaklega fyrir þessa fyrirspurn. Við höfum ekki rætt þetta mál hérna í dag. Það er mjög mikilvægt að við tölum einnig um þetta mjög svo mikilvæga svið. Ég verð að segja alveg eins og er að ef einhver veikleiki er í þessari fjármálaáætlun gagnvart mínum málaflokkum þá hann sá að ekki er nægilega vel tekið á netöryggismálum eða póstmálum í þessari fjármálaáætlun. Þar eru fyrirhuguð frumvörp sem koma væntanlega inn í næsta vetur og verða samþykkt síðar. Þau munu kosta fjármuni. Í næstu fjármálaáætlun verðum við að taka á þessu og fari það í gegnum þingið og þingið samþykkir þær leiðir sem þar eru farnar mun það væntanlega líka samþykkja þau fjármál sem fara þar með inn í ramma ráðuneytisins. Ég þekki ekki nákvæmlega þá tillögu sem hv. þingmaður vísaði til frá Norðurlandaráðsþinginu en ég þarf að kynna mér hana sem samstarfsráðherra Norðurlanda. Við höfum átt annars vegar í mjög góðu sambandi og samtali við Norðurlöndin um þessi mál. Við höfum verið í góðum samskiptum við Norðmenn en við höfum einnig leitað sérstaklega eftir ráðgjöf frá Bretlandi, frá Oxford, og erum með margar ábendingar þaðan. Ég vil því alls ekki segja að við séum í tossabekk hvað þessi mál varðar. Það væri nú eiginlega fráleitt af mér að segja það eftir að hafa tekið við verðlaunum frá aðalritara Alþjóðafjarskiptastofnunarinnar í gær fyrir að vera í fyrsta sæti af öllum löndum í fjarskiptum. Við fórum fram úr Suður-Kóreu. Netöryggi er einn af þeim hlutum sem þar eru inni og þess vegna skiptir máli fyrir okkur að taka almennilega á þeim málum er varða netöryggi til þess að viðhalda því sæti. Ég er sammála hv. þingmanni um það og þakka honum fyrir að vekja máls á því í þessari umræðu.
Herra forseti. Nei, við erum kannski ekki í tossabekknum þegar kemur að netöryggi en við erum örugglega í tossabekknum þegar kemur að samgöngumálum almennt, vegum. Hér talaði hæstv. ráðherra áðan um að við ættum og værum að byggja upp grunnþjónustuna. Innviðirnir skiptu okkur miklu máli. Verðmætasköpun íslenska hagkerfisins. Tenging strjálbýlla byggða við höfuðborgarsvæðið og höfuðborgarsvæðisins við útlönd. Þarna verða verðmætin í rauninni til. Framlög til vegamála hafa setið á hakanum í mörg undanfarin ár. Vegir eru illa farnir, þeir eru að grotna niður og sumir eru einfaldlega ekki til. Raunar boðaði þessi ríkisstjórn slíkt stórátak í uppbyggingu vegakerfisins að annað eins hafði ekki heyrst. Við sjáum það hins vegar ekki í fjármálaáætluninni. Hæstv. samgönguráðherra hefur fyrr á þessu ári kynnt áætlun um að það þurfi 200 milljarða í fjárfestingar í kerfinu, en hér boðar hann í stórátakinu aukningu upp á 5,5 milljarða næstu þrjú árin og í lok tímabilsins er talan lægri en hún er hér í dag. Staðan er bara svo alvarleg og þetta dropi í hafið þegar kemur að öllu sem vantar inn í þetta kerfi. Samkvæmt áætluninni þá verða framlög til vegamála áfram undir langtíma meðaltali af landsframleiðslu og við erum langt undir þeim þjóðum í nágrenni við okkur sem eru þó búnar að byggja upp grunnkerfi sitt. Þess vegna finnst mér rétt að spyrja hæstv. samgönguráðherra: Finnst honum eðlilegt að kerfið fái að drabbast áfram niður? Finnst honum heiðarlegt að kalla þetta plagg stórátak í samgöngumálum? Getur það ekki falið í sér ákveðið oflof á eigin verkum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessar spurningar. Þó að ég sé ekki tilbúinn að samþykkja að við séum í tossabekk í fjarskiptum get ég alveg tekið undir það með hv. þingmanni að við séum í tossabekk hvað varðar vegamálin eins og þau líta út í dag. Það er alveg rétt, og ég kom aðeins inn á áðan, að við erum nefnilega ekki eingöngu í því að bregðast við umferðarþunga, að tvöfalda vegi og gera þokkalega vegi að góðum vegum og öruggum, heldur erum við enn að byggja upp nýja vegi og grunnþjónustu til þess að stuðla að öflugri byggðum og til að atvinnufyrirtækin okkar víða um land komi vörunum sínum á markað. Þess vegna er verkefnið svona stórt. Ég hef ekki talað um 200 milljarða verkefni. Ég hef sagt að það væri u.þ.b. 200 milljarða þörf á næstu árum. Hvenær við getum farið í það, hvort það eru fimm eða sjö ár eða eitthvað slíkt, þá munu þó 124 milljarðar fara í þennan málaflokk, þ.e. samgöngur og fjarskipti og langmest í samgöngurnar á næstu fimm árum, svo það sé nú sagt. Á síðastliðnum 20 árum eru bara tvö ár, 2008 og 2009, þar sem farið hefur verið fram úr þeim framlögum sem eru áætluð næstu þrjú árin. Þannig að ég tel sannarlega að við getum staðið undir því að við séum að hraða uppbyggingunni og fara í stórátak en ég tel líka að það þurfi meira til. Það þarf meira til en þann afrakstur sem er af mjög góðu búi ríkissjóðs sem gerir það að verkum að við getum gert þetta. Við erum að fara að taka fjármuni úr fjármálakerfinu með þessum 5,5 milljörðum til viðbótar á næstu þremur árum, sem mjög margir flokkar lofuðu fyrir kosningar og við töluðum um í stjórnarsáttmálanum að við ætluðum að gera.
Herra forseti. Þegar maður horfir á kúrfur getur maður séð ágætlega annaðhvort hver þróunin hefur orðið eða hver þróunin verður. Þegar kúrfa rís hátt upp en fer svo jafn harðan niður aftur, eins og er í framlögum til vegamála, hlýtur maður að draga þá ályktun að menn telji að eftir að 16 milljarðar eru komnir inn í kerfið sé hluturinn kominn í gott lag. Af hverju í ósköpunum er talan árið 2023 lægri en hún er í upphafi tímabilsins? Og ef það vantar peninga inn í kerfið, af hverju eru menn að gefa eftir 20–30 milljarða af tekjustofnum ríkissjóðs frá fjármálaáætlun Benedikts Jóhannessonar úr síðustu ríkisstjórn? Af hverju í ósköpunum, þegar fyrir liggur að það vantar þessa peninga?
Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að til þess að ná að kljúfa þetta verkefni þurfum við að gera meira en hér birtist. Það er enginn, og allra síst sá sem hér stendur, að tala um að þegar við höfum sett 16,5 milljarða á næstu þremur árum, þessa 5,5 milljarða til viðbótar inn í kerfið, séum við búin að ná kúfnum niður því að ef við horfum á þetta ágætisgraf sem hér er og sjáum tímabilið þegar ekkert var gert, þá tekur miklu lengri tíma að vinna það upp. Sá tími sem ekkert var gert eða mjög lítið hefur líka valdið því að viðhaldið hefur drabbast niður. Verkefnið er í raun og veru stærra og það birtist okkur vel þessar vikurnar eftir mjög slæman vetur. Ég lít svo á að við séum að fara að hraða uppbyggingunni en við þurfum að horfa til langs tíma. Í samgönguáætluninni þurfum við að horfa til lengri tíma og jafnvel í fjármálaáætluninni. Við þurfum að setja okkur eitthvert ákveðið mark, eins og t.d. mér hefur skilist að Þýskaland geri þar sem menn setja ávallt, held ég, um 1,5% af landsframleiðslunni til þessa málaflokks. Við þurfum hins vegar að taka svolítið á til að komast á eitthvert jafnvægissvið og þangað erum við ekki komin.
Virðulegur forseti. Í seinni innkomu minni í þessa umræðu langar mig til að beina spurningu til hæstv. samgönguráðherra. Veggjöld hafa verið mikið rædd hér í dag og ítrekað hefur komið fram í máli ráðherrans að hann sjái fyrir sér að það verði fær leið að fara í sérstaka gjaldtöku, vegtolla, þar sem önnur leið er fær. Mér leikur hugur á að vita hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að þetta verði skilgreint. Hvenær er önnur leið fær, hvenær hættir önnur leið að vera fær? Menn keyrðu jú, á bílum til Hafnar í Hornafirði áður en hringvegurinn var kláraður 1974 þó að það sé auðvitað öfgakenndasta dæmið sem mér dettur í hug. Engu að síður er skurðpunkturinn einhvers staðar þarna á milli og þetta held ég að væri mjög áhugaverð pæling að fara í gegnum. Mér leikur hugur á að heyra sjónarmið ráðherrans hvað þetta varðar, hvernig hann sér fyrir sér að þetta yrði skilgreint. Því svo þróast samfélög. Ég er til dæmis ekki sannfærður um að menn sem búa á Akranesi eða í Borgarnesi séu þeirrar skoðunar að Hvalfjörðurinn sé raunhæf önnur leið í dag fyrir þá sem starfa hinum megin fjarðar á þessu sameiginlega atvinnusvæði. Fyrir 20 árum, tæplega, var hægt að segja: Þarna er önnur leið fær. Svo þróast samfélagið þannig að ekki er hægt að horfa á hlutina með sama hætti. Mér leikur hugur á að vita hvernig hæstv. ráðherra sér það fyrir sér að skilgreina þessa möguleika.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir mjög fína spurningu. Það er auðvitað verkefni að útfæra hvernig við ætlum að standa að jafnræði í þessum málum. Hvað þýðir það, hvernig er hægt að skilgreina það hvar önnur leið er? Ég þekki rökin, hef heyrt þau og skil þau mætavel. Þegar menn eiga þann möguleika að fara undir Hvalfjörð þá er það ekki önnur leið að fara að keyra hann aftur eins og gert var fyrir 20 árum eða svo. Það er auðvitað mögulegt að fara á Hornafjörð ef Skeiðará hefði ekki verið brúuð. Það væri önnur leið. Þetta er akkúrat verkefnið sem við erum að útfæra, hvernig þetta er gert. Eitt af því sem ég gæti séð fyrir mér sem markmið er að hægt sé að tala um styttingu, að ávinningur sé af því að fara hina nýju leið og ávinningur fyrir þjóðfélagið af því að stytta leiðir, minnka útblástur á kolefni og ná þannig betur fram markmiðum okkar í loftslagsmálum. Það eru nokkrir svona þættir sem ég held að við ættum að hafa til hliðsjónar. Við erum að vinna að því og það mun án efa gerast þegar við náum til botns í þessu. Ég vil ítreka að við höfum sagt að þessar leiðir séu færar. Við erum að skoða þær en þær liggja ekki fyrir sem tillaga hér í dag. Ég mun án efa taka þá umræðu upp hér í þinginu þegar það liggur fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Aðeins að öðru en samt í tengslum við þessa veggjaldaumræðu. Ég hef nefnt það nokkrum sinnum í þessu samhengi að heildargjaldtaka af ökutækjum og umferð á árinu 2016 var 46 milljarðar fyrir utan virðisaukaskatt. Á því ári var varið til nýframkvæmda og viðhalds vega um 21 milljarði, sem sagt 25 milljarðar fóru í almenna gjaldtöku, tekjuöflun ríkisins. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að tekjur af veggjöldum verði hrein viðbót við þá gjaldtöku sem þegar á sér stað á notendur vegakerfisins? Eða sér hæstv. ráðherra fyrir sér að leggja til að eitthvað verði stigið til baka hvað gjaldtöku varðar eftir þeim hefðbundnu leiðum sem við þekkjum? Staðreyndin er sú að kostnaður við notkun vegakerfisins er umtalsvert mikill hér á Íslandi.
Forseti. Þetta er mjög áhugavert efni sem hv. þingmaður kom hér inn á og því miður hef ég bara eina mínútu til að ræða það. Staðan er sú að núverandi grunnur okkar, tekjugrunnurinn undir vegakerfið, er að hrynja vegna þess að við erum að ýta undir nýorkubíla sem engin eldsneytisgjöld eru greidd af. Ef ég man rétt, og algjörlega með þeim fyrirvara, eru tekjurnar, sem einu sinni voru markaðar tekjur til vegamála, fyrst og fremst eldsneytisgjöldin, um 17 milljarðar. Eldsneytisgjöldin hafa alltaf, nema örfá ár 2011, 2012 og 2013, ef ég man rétt, farið til vegamála. Síðan má líka ræða meiri tekjur af bílum, vörugjöld, innflutningstolla og bifreiðagjöld, sem ekki hafa verið þessarar mörkuðu tekjur sem hafa vissulega runnið í ríkissjóð til að fjármagna aðra hluti. Það þarf að endurskoða tekjugrunninn, þ.e. eldsneytisgjöldin. Við erum að fara í þá vegferð að hækka kolefnisgjöld. Ég heyrði hv. þingmann ræða það hér við umhverfisráðherra fyrr í dag. [[Forseti hringir.]]Það verður að vera samspil þarna á milli. Þeir sem nota vegina, hvort sem þeir kaupa bensín og olíu eða rafmagn, munu allir þurfa að greiða fyrir notkun [[Forseti hringir.]]á vegunum þegar fram í sækir. Það er orðið aðkallandi að fara í þessar breytingar.
Herra forseti. Ég get alveg sagt hvernig við fórum að áður en Skeiðará var brúuð. Við fórum á plönkum og á vörubílspöllum. Við gætum jafnvel tekið upp aftur þessa aðferð, hún er mjög hagkvæm. Ég fagna þeirri áherslu á öryggi í samgöngum sem er að finna í fjármálaáætluninni, en í ljósi þess að samgönguáætlun liggur ekki fyrir fyrr en í haust verður aðeins að rýna í textann um markmið og aðgerðir til að reyna að lesa út forgangsatriðin. Í 11. málefnasviði, um samgöngumál, eru sérstaklega taldar upp samgönguframkvæmdir eins og Dýrafjarðargöng, Dettifossvegur, Grindavíkurvegur og Vesturlandsvegur um Kjalarnes. En í 4. lið undir samgöngu- og fjarskiptamálum eru hins vegar taldar upp allt aðrar framkvæmdir. Ný brú og vegur um Hornafjarðarfljót, ég mæli með því, Skagastrandarvegur, tvöföldun Suðurlandsvegar og ný Ölfusárbrú, vegur um Borgarfjörð eystri, Seyðisfjarðargöng, brú yfir Jökulsá á Fjöllum og að ljúka við tvöföldun Reykjanesbrautar. Þetta eru mörg verkefni og dýr. Á fjárlögum 2018 eru áætlaðir 39 milljarðar til málaflokksins, en í lok tímabilsins árið 2023 eru áætlaðir 36 milljarðar. Fjárframlög í samgöngur, fjárfestingar og viðhald lækkar sem sagt yfir tímabilið, ef undanskilin eru þessi þrjú ár þar sem sérstakt átak er boðað fyrir hluta bankaarðsins. Telur ráðherra raunhæft að með þessu 16 milljarða aukaframlagi árin 2019–2021 nái hann að koma til framkvæmda þessum samgöngumannvirkjum sem hann telur upp í fjármálaáætlun? Mér telst til að með áætluðum fjármunum næstu fimm árin, framreiknuðum með tilliti til hóflegrar verðbólgu, tæki [[Forseti hringir.]]19–27 ár að klára þær, en gefnar hafa verið vonir um að þær verði kláraðar næstu fimm árin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég ætla nú ekki að taka undir það að skynsamlegt sé að fara aftur í prammana eða hesta þó að það geti verið umhverfislega hagkvæmt, þá held ég að það sé ekki mjög skilvirkt og kannski ekki heldur nægilega öruggt miðað við þær kröfur sem við setjum í dag. Varðandi þau verkefni sem hv. þingmaður taldi upp er auðvitað annars vegar verið að tala um þau verkefni sem eru í gangi og síðan verkefni sem þarf að fara í á næstu árum. Hér er til að mynda í textanum það sem nefnt var, Seyðisfjarðargöng, sem áætlað er að kosti 24 milljarða, en þau fara auðvitað ekki af stað fyrr en önnur. Ef þau verða áfram í sömu jarðgangaröð í samgönguáætlun og þau hafa verið þá eru þau næstu göng, og fara væntanlega ekki af stað fyrr en 2022–2023, þannig að þau eru auðvitað ekki að fara inn í þessa fimm ára áætlun nema á síðasta ári og kannski í einhvern undirbúning sem þar væri nauðsynlegt að halda áfram með. Verkefnin eru auðvitað fjölmörg. Þess vegna hef ég sagt að ef við viljum flýta ákveðnum framkvæmdum sem ellegar væru aftar í röðinni í þeirri forgangsröðun sem núgildandi samgönguáætlun er með vegna þess að það væru brýn verkefni, sem þau eru auðvitað allflest, þá gæti verið að við þyrftum að hugsa með einhverjum öðrum hætti fjármögnunina á þeim. Það er það sem við höfum rætt við fjölmarga þingmenn í dag hvaða leiðir væru til þess. Ég tel að við getum alls ekki útilokað slíka hluti, vegna þess einfaldlega að aukningin í umferð sem er búin að vera núna síðustu ár m.a. vegna mikillar fjölgunar ferðamanna en auðvitað líka vegna hagvaxtar á Íslandi og aukinnar starfsemi, og að ekkert lát sé á þessu, það mun verða aukning á næstu árum, bæði í fjölda ferðamanna og þar af leiðandi umferðaraukningu. Og þess vegna þurfi einfaldlega að fara í meiri framkvæmdir en við ráðum við á sama tíma og við erum að stoppa í götin sem skortur á viðhaldi hefur framkallað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir svörin. Mér finnst þau gefa vonir um að þetta sé að fara í framkvæmd, eins og Seyðisfjarðargöngin, ef þau eru talin upp í fimm ára fjármálaáætlun. Mér finnst því að verið sé að gefa í skyn að sú framkvæmd sé hreinlega að fara af stað. Ég vildi líka ítreka hvort þetta sé raunhæft af því mér kemur mjög á óvart að það sé lækkun í málaflokkinn árin eftir 2021, eftir þetta átak. Árin 2022 og 2023 eru framlög til samgöngumála lægri en árið 2017 vegna þess að nýjum samgöngumannvirkjum fylgir viðhald og rekstur. Eða ætlar ráðherrann að láta þetta allt saman grotna aftur niður?
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að 5,5 milljóna átakið er til þriggja ára. Þegar það fellur út þá lækka framlögin, en þau verða þó til samræmis við árið 2018, þ.e. yfirstandandi ár, nokkru hærri en árið 2017 og hærri en nánast allflest ár á síðastliðnum 20 árum. Það er talsvert meira í þennan málaflokk á þessum árum en verið hefur. Ef við horfum 20 ár aftur í tímann gæti meðaltalslína verið einhvers staðar í kringum 17, 18 milljarðar, en sú tala sem er þarna er sennilega í kringum 20 milljarðar, nú man ég hana ekki, er ekki með hana beint fyrir framan mig, tæpir 20, 19,5 eða eitthvað svoleiðis. - Ég er með hana í töflu hérna fyrir framan mig og er að reyna að lesa úr henni. Ég hef líka sagt hér í dag að það hvarfli ekki að mér að þeir milljarðar sem við erum að fara að bæta í næstu þrjú árin muni duga [[Forseti hringir.]]til að bæta í götin, svo getum við haldið áfram. Það þarf meira til til að ná tökum á þessu stóra verkefni.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar næstu fimm árin og ræðum sérstaklega þætti sem snúa að hæstv. samgönguráðherra. Á því sviði eru nokkur málefni sem ég hef áhuga á. Ég vil fyrst og fremst nefna samgöngumál og þar undir vegagerð og hafnargerð og slíkt. Ég ætla að koma með tvær, þrjár spurningar í því sambandi, í mínum tveimur innleggjum hér. Vegagerð er mjög mikilvæg og brýn í kjördæmi okkar hæstv. samgönguráðherra. Þar eru allar helstu stofnæðar frá Keflavík til Reykjavíkur, frá Reykjavík á Selfoss og austur um til Hornafjarðar, og þarna eru ferðamennirnir. Hver er fjármögnun málefnasviða hæstv. ráðherra, ef við förum yfir það? Árið 2016 32 milljarðar, árið 2017 36 milljarðar, árið 2018 39 milljarðar, árið 2019 43 milljarðar, árið 2020 42,6 milljarðar, árið 2021 42 milljarðar, árið 2022 36 milljarðar, árið 2023 36 milljarðar. - Ég las 36 milljarðar og ég ætlaði ekki að trúa þessu. Það er sama tala og árið 2017, það er ekkert verið að gefa í. Þetta lýsir ekki stórátaki í samgöngumálum. Nú er boðað að setja eigi 5,5 milljarða í samgöngumál árlega næstu þrjú árin. Við hverju á að búast, fagnaðarlátum? Nei, á sama tíma og talið er að það þurfi 200–250 milljarða til að koma vegakerfinu í sæmilegt stand á að setja 16,5 milljarða í það sem er 6% af því sem nauðsynlega þarf að leggja í kerfið nú þegar. Ég ætlaði að spyrja um Landeyjahöfn og einbreiðar brýr líka, ég kem að því í seinna innleggi mínu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Það er ekki eins og þessir 5,5 milljarðar næstu þrjú árin séu einu peningarnir sem fari í þennan málaflokk. Ætli við séum ekki á næstu þremur árum að tala um 70–75 milljarða í framkvæmdir og viðhald og á fimm ára tímabilinu erum við að tala um 124 milljarða í liðinn samgöngur og fjarskipti. Það skýrir að hluta til þessa lækkun á árunum 2022 og 2023 að verkefninu Ísland ljóstengt lýkur árinu þar á undan þannig að það lækkar um einhverjar 500 milljónir þess vegna. Upphæðin sem fer til framkvæmda og viðhalds er samkvæmt þessari töflu, sem ég veit að hv. þingmaður hefur ábyggilega séð í kynningu á fjármálaáætluninni, á árunum 2022 og 2023 um það bil sú sama og á árinu 2018, kannski örlítið lægri, tæplega 20 milljarðar. Er það nóg inn í langa framtíð? Ég er ekki viss um það og get verið sammála hv. þingmanni um það. Þess vegna höfum við talsvert verið að ræða aðrar leiðir hér í dag og hvort þær séu færar, t.d. að flýta ákveðnum framkvæmdum sem ellegar myndu verða síðar á dagskrá. Ég held að við þingmaðurinn séum sammála um að þörfin í okkar kjördæmi sé ákaflega brýn, umferðarþunginn hefur aukist hvað mest þar og margir vegir hafa ekki upphaflega verið byggðir upp fyrir alla þá þungaflutninga, hvort sem er með vörur eða ferðamenn, stórar rútur eða fjölgun bíla eins og við höfum séð á liðnum árum. Ég sé ekkert lát á því þannig að ég held að við þurfum að horfa til lengri tíma þegar kemur að uppbyggingu þeirra vega.
Virðulegi forseti. Klárum þetta. Fyrrum samgönguráðherra, hv. þm. Jón Gunnarsson, tók umræðuna um veggjald og komst sú umræða á verulegt skrið í hans tíð en hefur síðan verið hálfgert bannorð. Hvað er til ráða? Ástandið er ískyggilegt, vegirnir eru að molna. Ekki er verið að setja neitt í vegagerð sem skiptir neinu máli, miðað við vandamálið. Þá spyr ég: Ætlar hæstv. ráðherra að feta í fótspor fyrirrennara síns og kanna það alvarlega að fara í nauðsynlega framkvæmd um innheimtu veggjalda? Í öðru lagi boðar hæstv. samgönguráðherra í tillögunni til fimm ára að einbreiðum brúm verði fækkað. Og hver er staðreynd málsins? Á þjóðvegi eitt eru 37 einbreiðar brýr. Þær eiga að vera 28 árið 2023, fækkar um heilar níu; þar af fimm í tengslum við brúargerð við Hornafjarðarfljót. Litlu verður Vöggur feginn. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að upplýsa okkur um þetta, hvenær má búast við að Hornfirðingar geti farið frá Reykjavík til Hornafjarðar án þess að aka yfir tugi einbreiðra brúa? Er það á fjórða árþúsundinu?
Virðulegi forseti. Ég býst við að hv. þm. Karl Gauti Hjaltason hafi verið að grínast með fjórða árþúsundið. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að það gæti verið áhugaverðara að setja fram metnaðarfyllri markmið um að fækka einbreiðum brúm á hringveginum og reyndar einbreiðum brúm út um allt og ég veit að í vinnu samgönguráðs hafa slíkar hugmyndir verið ræddar. Verkefnið er hins vegar býsna stórt. Ef ég man rétt þá eru 750 einbreiðar brýr í kerfinu okkar. Þær eru hins vegar fjölmargar á hringveginum og allar mjög hættulegar, auðvitað mishættulegar en allar eru þær hættulegar. Síðan eru margir vegir reknir með þeim hætti að það er eins og um stofnveginn á hringveginum sé að ræða. Ég kannast ekki við að gjaldtaka hafi verið bannorð og ég hef rætt hana opinskátt allan tímann. Ég man heldur ekki til þess að flokkur hv. þingmanns hafi lagt sig eftir því að styðja hugmyndir þáverandi samgönguráðherra í kosningabaráttunni. En ég heyri það í dag að fleiri þingmenn eru tilbúnir að horfa á einhvers konar gjaldtöku. Ég skil vel að menn vilji ræða útfærsluna, hvernig það muni snúa að jafnræði þegnanna o.s.frv. Og ég er til í þá umræðu.
Herra forseti. Við ræðum hér mikilvægan part fjármálaáætlunar, reyndar eru allir hlutar hennar mikilvægir, en það eru samgöngumálin. Á þessum örskamma tíma sem ríkisstjórnin hefur verið við störf hefur birst okkur sem fylgjumst með umræðum um samgöngumál ákveðinn hringlandaháttur. Það er öllum ljóst að búið er að blása hér til stórsóknar, það er búið að byggja upp skýjaborgir og hvað kemur síðan í ljós? Þegar upp er staðið er í rauninni engin aukning. Raunaukning til samgöngumála er sáralítil og þegar við förum í lok fjármálaáætlunarinnar, við lok þessa tímabils 2023, þá er raunuppbygging til innviða 2 milljarðar. Það er allt sem stórsóknin snýst um. Það er í rauninni sorglegt að horfa upp á hæstv. samgönguráðherra sem ég að vissu leyti vorkenni að koma með alla þessar skýjaborgir en síðan þegar tölurnar koma fram þá tala þær sínu máli. Hann byrjar á því að útiloka strax allar þær hugmyndir sem hv. þm. Jón Gunnarsson setti fram um að reyna að byggja upp einhverja aðra tekjumöguleika til þess að ýta af stað öllum samgönguframkvæmdunum sem þurfa að fara af stað. Þær eru strax slegnar út af borðinu. Mánuði síðar er allt í einu byrjað að tala um veggjöld og síðan heldur hæstv. ráðherra áfram og segir að það sé hugsanlegt að taka upp veggjöld, hugsanlega ekki, kannski ef hægt er að fara aðra leið. Engin skilgreining er tæk. Það veit enginn nákvæmlega hvað hæstv. ráðherra á við með þessu. Ég ráðlegg hæstv. ráðherra, og vona að því sé tekið með mikilli vinsemd, að tala sem minnst um fjármögnun samgöngukerfisins. Frekar að kalla til alla stjórnmálaflokka til þess að reyna að finna út þau úrræði sem við þurfum því að það þarf meira fjármagn inn í samgöngur og uppbyggingu innviða en fjármálaáætlun segir til um. Það er ekki hægt eingöngu með því að taka fjármagn af fjárlögum beint. Reynum frekar [[Forseti hringir.]]að sammælast um aðgerðir til að byggja upp raunhæfar tekjur til þess að fara í enn frekari stórsókn í samgöngumálum. [[Forseti hringir.]]Stórsóknin er nefnilega ekki í samgönguáætluninni og fjármálaáætluninni sjálfri.
Virðulegi forseti. Við hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir erum sammála um að það þurfi meira fjármagn í samgöngumál til þess að koma þeim málaflokki í það lag sem við viljum hafa hann. En ég heyri líka, af því að ég átti fyrr í dag orðastað við hv. 2. þm. Viðreisnar sem einnig talaði um hringlandahátt og að ráðherrann segði eitt í dag og annað á morgun, að þingmenn Viðreisnar hafa greinilega ekki verið að hlusta mjög vel á það sem ráðherrann hefur sagt. Hér hefur ekkert verið útilokað eða lokað á eitt né neitt annað en það sem kom náttúrlega skýrt fram strax í vinnunni við stjórnarsáttmálann um vegtollahlið inn í Reykjavík, þ.e. þar sem bara þeir sem þurfa að keyra inn til Reykjavíkur að sækja þjónustu áttu að greiða vegtolla. Það var ekki inni á borði ríkisstjórnarsáttmálans og þar af leiðandi ekki á verksviði mínu að tala fyrir því, auk þess sem það kom hjá fyrri ríkisstjórn sem hv. þingmaður var reyndar ráðherra í. Ég man ekki eftir því að það hafi verið gríðarlegur stuðningur við þau áform, hvorki frá þingmönnum Viðreisnar né öðrum þingmönnum í þeirri ríkisstjórn. Ég sagði hins vegar frá upphafi að verkefnið væri mjög stórt og ég útilokaði ekki aðrar leiðir. Síðan hef ég rætt það margoft hér í þingsal og hef reyndar gert það margoft í dag, þannig að ég tel að hér sé ekki verið að reisa neinar skýjaborgir. Það þarf einfaldlega að hraða uppbyggingu, fara í sókn. Við gerum það með viðbótarframlagi næstu þrjú árin. Á næstu fimm árum hafa ekki verið settir meiri fjármunir ár eftir ár í 20 ár. Þó að það hafi verið einstaka ár á því tímabili sem hafi farið fram úr þessum framlögum þá er það aðeins í tvö ár á síðastliðnum [[Forseti hringir.]]20 sem meiri fjármunir eru settir í uppbyggingu í samgöngumálum en næstu þrjú.
Herra forseti. Það er ágætt að fá það viðurkennt hjá hæstv. samgönguráðherra að það er ekki nóg að gert. Það er ágætt að fá það líka viðurkennt hjá hæstv. samgönguráðherra að skýjaborgirnar, allt það sem var sagt við gerð og stofnun þessarar ríkisstjórnar um að það ætti að fara í stórfellda innviðauppbyggingu, var bara hjómið eitt. Þess vegna tölum við um hringlandahátt þegar maður rekur fullyrðingar ráðherrans frá því hann tók við störfum og til dagsins í dag. En auðvitað viljum við í Viðreisn hjálpa til. Við viljum leita lausna. Það þarf meira fjármagn. Við verðum að horfast í augu við það að vegna samsetningar ríkisstjórnarinnar þá er mjög viðkvæmt að tala um aðra fjármögnun heldur en beint af fjárlögum. En við viljum hjálpa til, m.a. samgönguráðherra, að leita allra leiða og ná pólitískum „konsensus“, fyrirgefið að ég sletti, hæstv. forseti, því ég tel að við þurfum að verða sammála um það og ná sátt um það hvernig við fjármögnum frekar samgöngukerfið. Ég horfi hér á Vestmannaeyjar úti í sal í beinni, við þurfum að setja meira fjármagn þangað og fjármagn sem við þurfum að beina líka á Vestfirðina og út um allt land. [[Forseti hringir.]] Hvernig ætlar samgönguráðherra að tryggja það að við náum pólitískri sátt um að fá meira fjármagn til þess að byggja upp innviðina? [[Forseti hringir.]]Þær tillögur er ekki að finna [[Forseti hringir.]]í fjármálaáætluninni. Ég sakna pólitískrar sýnar og stefnumótunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna tilsvarið. Það skortir hvorki sýn né pólitíska stefnumótun í þessum málaflokki. Í þessari fjármálaáætlun eru lagðar fram mjög skýrar línur um þá uppbyggingu sem við sjáum fyrir okkur með aukningu þar og sérstaklega er lögð áhersla á næstu þrjú árin. Ég hef satt best að segja orðið var við umtalsverðan hljómgrunn meðal þingmanna í dag sem styðja við þessar hugmyndir, annars vegar að það sé jákvætt að sjá þessa aukningu, en jafnframt að allir eru sammála um að það þurfi meira til og það sé ekki útilokað að leita annarra leiða. Menn geta alveg náð pólitískri samstöðu um það, en það gera menn auðvitað ekki með einhverjum pólitískum leikjum og stórum yfirlýsingum um að hér sé fólk að byggja einhverjar skýjaborgir og allar stefnur séu hjómið eitt. Það gera menn ekki, en menn geta náð [[Forseti hringir.]]pólitískri samstöðu með því að leggja spilin á borðið og verið svolítið sammála um að byggja upp það sem þarf að byggja upp. Það þarf að gerast [[Forseti hringir.]]í samgöngumálum.
Virðulegi forseti. Endurreisn íslenska menntakerfisins er hafin. Fimm ára fjármálaáætlun ber þess merki. Ljóst er að fjárfest verður í menntun og menningu þjóðarinnar á næstu árum. Ég geri hér grein fyrir megináherslum í stefnuáætluninni til fimm ára sem er á ábyrgð mennta- og menningarmálaráðuneytis. Undanfarin ár hafa framlög til háskólastigsins verið aukin verulega. Á tímabilinu 2019–2023 stefnum við að því að auka framlög til stigsins um 4,8% eða sem nemur tæpum 2,2 milljörðum. Því má gera ráð fyrir að framlögin verði komin í rúma 47 milljarða árið 2027 samanborið við 42 milljarða 2017. Þetta er aukning upp á tæp 12% og munar þar miklu um þá hækkun sem háskólastigið fékk í ár. Til viðbótar má nefna að framlögin jukust um 15,2% að nafnvirði á milli áranna 2016 og 2018 en vísbendingar eru um að sú aukning sé umfram það sem hefur verið að gerast í öðrum Evrópuríkjum. Markmiðið er að framlög til háskólastigsins nái meðaltali OECD-ríkjanna á hvern nemanda árið 2020. Markmiðum stjórnvalda fyrir þetta málefnasvið má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi verður að auka gæði náms og námsumhverfis til að styrkja stöðu íslenskra háskólanema í alþjóðlegum samanburði. Í öðru lagi að styrkja rannsóknastarf í háskólum og umgjörð þess þar sem nauðsynlegt er að efla útflutning í tengslum við hugvit og mannauð. Í þriðja lagi viljum við búa til þekkingarbrú á milli háskólastigsins og atvinnulífsins til að fjárfesting í menntakerfinu skili sér til samfélagsins í auknum mæli. Það er nefnilega þannig að hver ein króna sem fjárfest er með inn á háskólastigið skilar sér áttfalt inn í hagkerfið. Fjárfesting í háskólum er lykilþáttur í að auka samkeppnishæfni Íslands inn í framtíðina og takast á við þær samfélagslegu áskoranir sem örar tæknibreytingar hafa á heiminn. Þar ætlum við að vera í fararbroddi. Á síðustu árum hefur framlag til framhaldsskólastigsins einnig hækkað umtalsvert eða um 12,6% á milli áranna 2016 og 2018. Munar þar miklu um aukninguna á þessu ári. Hækkunin gerir framhaldsskólum m.a. kleift að bæta námsframboð, efla stoðþjónustu sína og endurnýja búnað og kennslutæki. Fjárheimildir framhaldsskólastigsins munu halda áfram að hækka miðað við fjármálaáætlun en gert er ráð fyrir aukningu um 700 milljónir eða 2,2%. Sé miðað við fyrri fjármálaáætlun er um að ræða hækkun upp á 4,5 prósentustig til málaflokksins. Framlög á hvern ársnema á framhaldsskólastigi hækkuðu um 6,5% að raunvirði á milli áranna 2017 og 2018. Ef gert er ráð fyrir að öll hækkun á málefnasviðinu fari í rekstur framhaldsskólanna hækka framlög á hvern nemanda um 8% á næsta ári. Þetta þýðir að fjárframlög á hvern nemanda árið 2020 verða að meðaltali rúmar 1,6 milljónir kr. Virðulegi forseti. Framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina halda áfram að hækka á tímabilinu, eða um 8,9%. Við ætlum að auka samkeppnishæfni atvinnulífsins í síharðnandi alþjóðlegri samkeppni, m.a. með því að styðja við sköpun nýrra starfa í þekkingargreinum. Við ætlum að halda áfram að styðja við menningu, listir, íþrótta- og æskulýðsmál og fjölmiðlun í landinu. Í stjórnarsáttmálanum er kveðið á um að bæta rekstrarumhverfi bókaútgáfu, skapandi greina og fjölmiðla. Virðisaukaskattur á bækur verður afnuminn í byrjun árs 2019 og breytingar á virðisaukaskatti á fjölmiðlaáskriftir eru komnar í opið samráð. Von er á fleiri aðgerðum sem miða að því að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla en gert er ráð fyrir á tekjuhliðinni um 800 milljónum er þetta varðar. Þá er ég virkilega ánægð og stolt af því að máltækniáætlun verður fullfjármögnuð á tímabilinu og verður íslenskan því gerð gildandi í stafrænum heimi til framtíðar. Virðulegi forseti. Megináherslan er lögð á að efla menntun og menningu í landinu með hagsmuni þjóðarinnar allrar að leiðarljósi. Hér er horft til framtíðar, þ.e. að menntun, menning og vísindi auki [[Forseti hringir.]]lífsgæði fólksins í landinu og verði til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag.
Virðulegi forseti. Það er gott að sjá að áform um afnám virðisaukaskatts á bækur eigi að ganga fram. Ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með að ná fram þessu baráttumáli sínu. Því miður virðist manni þó að nokkuð vanti upp á fjárveitingar til þess að stórsókn í menntamálum standi fyllilega undir nafni, eða til lista. Samkvæmt þessari fjármálaáætlun verða framlög til lista ekki aukin á kjörtímabilinu heldur þvert á móti lækkuð. Það var eindregið kosningaloforð allra flokka fyrir síðustu kosningar að framlög til háskólastigsins skyldu ná viðmiðum OECD árið 2020. En samkvæmt fjármálaáætluninni á að ná einum þriðja af því árið 2023, samkvæmt tölum frá upplýsingaþjónustu Alþingis sem byggjast á tölum frá OECD. Mér er ekki ljóst hvort framlög til byggingar á Húsi íslenskra fræða eru inni í þessum tölum. Þar er náttúrlega ekki beinlínis um að ræða framlög til starfsemi heldur fé sem rennur til byggingaraðila og væri fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðherra nánar um það. Svipað virðist manni upp á teningnum varðandi annað hjartans mál ráðherrans, aðgerðaáætlun um máltækni. Þar á að verja ríflega 750 milljónum kr. til viðbótar við þær tæplega 500 milljónir kr. sem áður hefur verið varið til verkefnisins, þ.e. um 1.250 millj. kr. Kostnaður við verkáætlun um máltækni er hins vegar áætlaður um 2.700 millj. kr. Þar af er gert ráð fyrir að 500 milljónir komi frá fyrirtækjum og annað eins gegnum markáætlun. Enn virðist því vanta tæplega hálfan milljarð upp á að þessi áætlun sé fullfjármögnuð. Fróðlegt væri að heyra nánar um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að samgleðjast okkur er varðar afnám virðisaukaskattsins á bækur. Það skiptir verulegu máli að við tökum þetta skref. Það hefur ekki verið tekið í mjög langan tíma eitthvert slíkt skref til að efla bókaútgáfu í landinu. Með því að taka þetta skref erum við svo sannarlega að efla þá starfsemi. Ég hlakka til að sjá hver árangurinn af því verður. Er varðar háskólastigið hefur aukningin sem við höfum verið að setja á þessum árum, frá 2016–2018, upp á rúm 12% af nafnvirði, ja, 15% af nafnvirði, við höfum ekki séð svona mikla aukningu í mjög langan tíma. Grunnurinn að því að nálgast það OECD-markmið sem við ætlum okkur að gera er svo sannarlega til staðar. Nú erum við líka búin að skipa vinnuhóp þar sem við ætlum að meta þessar rauntölur sem við erum að bera okkur saman við. Síðustu tölur sem við höfum frá Efnahags- og framfarastofnuninni eru frá 2014. Það er svolítið mikilvægt að við náum aðeins betri festu og skilningi á því hvar við stöndum raunverulega. Vegna þessa höfum við fjármála- og efnahagsráðherra sett á laggirnar vinnu til þess að meta það. En það er alveg ljóst í mínum huga að ef við ætlum að vera samkeppnisfær og standa okkur vel í alþjóðlegri samkeppni verðum við að ná þessu markmiði. Ég mun leggja mig verulega fram til að berjast fyrir fjármunum þannig að svo megi vel vera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Í fjármálaáætlun er vikið ögn að málum sem ég veit að ráðherra ber líka fyrir brjósti. Mig langar að tæpa hér ögn á því. Það er hrakandi lestrarkunnátta og lítill árangur sem enn hefur komið út úr þeirri stefnu sem hefur verið mörkuð af yfirvöldum menntamála í þeim efnum. Í fjármálaáætlun er talað um að til standi að halda áfram því starfi sem hefur farið fram á grundvelli hvítbókar, læsisverkefninu svokallaða, og talað um að fram fari mat á þessu verkefni á vormánuðum 2018, þ.e. væntanlega núna. Ég vænti þess að það verði gagnrýnið endurmat. Sér kapítuli sem mig langar svo að nefna að lokum er málefni Listaháskóla Íslands og úrbætur á því neyðarástandi sem þar ríkir í húsnæðismálum. Boðuð er í fjármálaáætlun þarfagreining og fjármögnun virðist í höfn til að efna til samkeppni, jafnvel að grafa grunn. Við þekkjum grunna. Ég vona að við séum með þessu ekki að búa til holu íslenskra lista.
Virðulegi forseti. Ég kom ekki að máltækniverkefninu. Það er að fullu fjármagnað. Við hv. þingmaður þurfum að fara aðeins betur yfir þessar tölur, en mér skilst og hef barist fyrir því að við séum með þetta að fullu fjármagnað. Ef við náum ekki að sinna þessum þætti vel, þ.e. að við getum talað við tækin okkar á íslensku, er tungan okkar í ákveðinni hættu. Þess vegna hefur ríkisstjórnin lagt mikla áherslu á að fjármagna þetta og gera í mjög góðu samstarfi við þá sem best þekkja til varðandi þennan málaflokk. Varðandi listgreinar og skapandi greinar er alveg ljóst að til framtíðar er vöxtur þessara greina að verða nokkuð mikill. Umgjörðina í kringum þær þurfum við að styrkja. Ég tel að það sé eitt af þessum stóru málum sem við þurfum að fara inn í til þess að við náum ákveðinni fótfestu. Við höfum verið að gera vel varðandi menningu. Ég er sammála hv. þingmanni að það má ekki vera þannig að Listaháskólinn sé allt of aftarlega í röðinni hvað varðar uppbyggingu. Það er ekki í þessari fjármálaáætlun en það er fullur hugur í okkur að vinna að útboði er varðar hönnun á næstu misserum.
Hæstv. forseti. Í þessari fjármálaáætlun sem hér er til umræðu er talað um að nemendum bjóðist heildstætt og markvisst starfsnám á framhaldsskólastigi sem liður í að fjölga nemendum sem ljúka slíku námi. Það gefur svo möguleika á áframhaldandi námi svo sem á háskólastigi. Talað er um að fleiri nemendur ljúki prófi á tilskildum tíma og það verði liður í að hækka menntunarstig þjóðarinnar. Nú verður hæstv. ráðherra að aðstoða mig við túlkunina á þessu orðalagi. Ég skil það þannig að þegar verið er að hækka menntunarstig þjóðarinnar sé sem flestum ætlað að sækja nám á háskólastigi. Eru það skilaboðin? Eða er ætlunin að auka fjölda þeirra sem ljúka námi jafnvel á framhaldsskólastigi? Ég hef einmitt skilið það þannig að það sé ákall eftir iðn- og tæknimenntuðu fólki. Ég velti þessu fyrir mér þar sem ég veit að það er von á námskrá í iðn- og tækninámi, sem einnig er kallað starfsnám eða verknám, fer eftir hver talar. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra eftir því hvort henni hugnist í sambandi við þetta að setja iðnnámið undir skólana þannig að það séu þeir sjálfir sem ákveði og finni meistara, semji við vinnustaði og geri þannig námið allt markvissara. Ég grundvalla þessa spurningu á því að OECD hefur bent á að stjórnsýsla, skipulag og útfærsla námsins sé einmitt flókin og óskýr og standi ekki undir þeim væntingum sem við eigum að setja.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir mjög góða fyrirspurn, sér í lagi að vekja athygli á þessu orðalagi. Það sem átt er við er að fleiri útskrifist á framhaldsskólastiginu. Það sem hefur verið að gerast er að í kringum 45–48% hafa verið að útskrifast af framhaldsskólastiginu. Við stefnum að því að hlutfallið verði í kringum 60% á næstu árum þannig að þetta á við um framhaldsskólastigið. Ég vil einnig nefna að það sem við erum að gera til að efla verk-, iðn- og starfsnám er einkum þrennt. Það er í fyrsta lagi eins og hv. þingmaður benti á að við þurfum að einfalda allt stjórnskipulag er tengist iðn- og starfsnámi í landinu. Við höfum núna sett á laggirnar starfshóp sem hefur það hlutverk að einfalda þetta stjórnskipulag og við erum í mjög góðu samstarfi við atvinnulífið til þess að ná árangri í þessu. Ég mun fá tillögur þess efnis eftir tvo mánuði. Annað sem við vinnum að er gerð og innleiðing rafrænnar ferilbókar sem er líka til þess fallin að einfalda stjórnsýslu og einfalda aðgengi nema að iðn- og verknámi í landinu. Við stefnum líka að því að fjölga nemum í iðn- og starfsnámi, bæta allt aðgengi. Núna eru í kringum 12% grunnskólanema sem skrá sig í þetta nám. Vilji er til þess að hækka þetta hlutfall í nokkrum skrefum. Ég verð að segja að ég tengi þetta háa hlutfall brotthvarfs í skólakerfinu líka við það að nemar átta sig ekki alveg á því hvaða starfsnám, iðnnám og tækninám er í boði. Við þurfum að gera mun betur til þess að kynna það fyrir nemum á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka kærlega við þessi svör. Ég bjóst nú við þeim góðum. Ég fagna því að rafræna bókin sé komin á dagskrá, virkilega gott mál þar sem þetta var ein af niðurstöðunum sem kom út úr úttektinni sem var gerð árið 2016. Ég held að það þurfi einmitt að velta því svolítið upp hvað við erum að segja, hvaða skilaboð við sendum út í samfélagið af því að við höfum svolítið klifað á því að hærra menntunarstig sé málið. Það hefur gefið skilaboð um að við viljum setja alla í gegnum bóklegan framhaldsskóla þannig að allir komist upp á, segjum við, háskólastig. Ég held að við þurfum aðeins að vinda ofan af þessari þróun. Hefur komið til tals, eins og við Miðflokksmenn vildum gera, að eyrnamerkja fjármagn í iðn- og tækninám? Það er það sem ég velti fyrir mér. Síðan veit ég að það er vilji til að breyta kynjadreifingu á milli starfsnámsins. Hvað er ráðherra með í pípunum þar? Er það eitthvað sem starfshópurinn mun taka tillit til í samvinnu við atvinnulífið eins og hún nefndi? Ég tel að það þurfi að gera svo mikið og það þurfi að gera núna og það þarf að byrja fyrr. Ég ímynda mér, eins og ráðherra kom inn á, að það sé ekki auðvelt fyrir grunnskólanemendur að gera sér grein fyrir hvað gerist þegar upp í framhaldsskóla er komið. Þess vegna vil ég taka undir þessi orð. Það þarf að gera meira fyrr fyrir þessa krakka, jafnvel fyrir krakka á grunnskólastigi, segjum í 5. bekk. Ekki síðar.
Virðulegi forseti. Við höfum verið að eyrnamerkja sérstaka fjármuni í þágu iðn-, verk- og starfsnáms. Það að afnema efnisgjöldin til að mynda er stór liður í því. Það voru 300 milljónir á síðasta ári og 300 milljónir á þessu ári og þetta mun sér í lagi gagnast þeim sem eru í iðn-, verk- og starfsnámi. Ég vil einnig nefna það að ég tel svo sannarlega koma til greina að huga að kynjadreifingu í þessum greinum og mér finnst það mjög góð ábending hjá hv. þingmanni. Það er annað sem ég vil nefna. Það kemur í ljós þegar við gerum úttekt á grunnskólakerfinu okkar að við uppfyllum í rauninni ekki þau markmið sem við setjum okkur um valgreinar. Ég tel að fyrsta skrefið hvað þetta varðar sé að við náum markmiðum um valgreinar því að þær eru oft fyrsta kynning nema á því hvað er í boði. Ég vil vinna að því með sveitarstjórnarstiginu að byrja þar því að þar kynnast þau þessu. Það sem er líka að gerast er að valgreinar eru tiltölulega gott hlutfall hjá nemum frá 1. upp í 4. bekk og svo 4. bekk og upp í 7., svo hríðfalla þær á unglingastiginu. Ég tel að það sé ein af skýringunum hvers vegna það séu ekki jafn margir hér á landi sem fara í iðn-, verk- og starfsnám og til að mynda í samanburði við Noreg. Hér á landi eru 12% sem fara í þessar greinar en talan er mun, mun hærri í Noregi og öðrum Evrópuríkjum, hvort það sé í kringum 30% sem fara á svipaðan vettvang í Noregi.
Virðulegi forseti. Það er tvennt sem ég vildi vekja máls á við hæstv. ráðherra í tengslum við þessa fjármálaáætlun. Annað snýr að fjölmiðlum og hitt að menntun sem ég geri að umtalsefni í seinni ræðu minni. Í fjármálaáætluninni segir um fjölmiðla, með leyfi forseta: „Helsta verkefni stjórnvalda á sviði fjölmiðlamála á næstunni er að móta stefnu í málaflokknum sem byggist á ítarlegum upplýsingum um stöðu fjölmiðla, rekstrarforsendur þeirra, framtíðarhorfur og fleira.“ Nú kom fram í fréttum í vikunni frá Hagstofunni úttekt á tekjum íslenskra fjölmiðla síðasta áratug eða svo. Þar kemur fram að þær tekjur hafi dregist saman um 17% að raunvirði á þessum tæpa áratug. Þetta eru fjölmiðlar í heild sem þýðir að tekjur einkarekinna fjölmiðla hafa minnkað miklu meira en þetta því að ekki hafa tekjur Ríkisútvarpsins lækkað að raungildi á þessum tíma. Þvert á móti raunar því að hlutdeild Ríkisútvarpsins á íslenskum fjölmiðlamarkaði vex nú hröðum skrefum á kostnað einkarekinna fjölmiðla. Þar kemur til tekjumódelið þar sem Ríkisútvarpið hefur bæði belti og axlabönd, með verðtryggðan þjónustusamning og síðan nettótekjuaukningu á hverju ári sem nemur fjölda greiðenda. Þetta gerir þeim kleift að vera miklu fyrirferðarmeiri og betri í að kaupa til sín efni sem er vinsælt og dýrt og það eykur aftur hlutdeild þeirra á auglýsingamarkaði. Nú vil ég spyrja ráðherrann: Hvað líður þeirri úttekt sem er í gangi núna, m.a. á grundvelli skýrslu sem hún kynnti hér í vetur? Má ekki treysta því að ráðherra verði búinn að móta sér þessa stefnu sem ég nefndi áðan, og getið er um í fjármálaáætluninni, áður en kemur [[Forseti hringir.]]að endurnýjun á þjónustusamningi við Ríkisútvarpið sem rennur út á næsta ári, 2019?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og inngang hans er varðar fjölmiðla á Íslandi. Það er alveg ljóst að einkareknir fjölmiðlar standa frammi fyrir miklum áskorunum. Um leið og ég fékk skýrslu hópsins í hendurnar fór strax af stað vinna í ráðuneytinu til að meta áhrif tillagnanna á þessa fjölmiðla og áhrif á markaðinn í heild sinni. Ég á von á að fá niðurstöður þessarar vinnu, ég hugsa að það séu svona sex til átta vikur í það. Í framhaldinu munum við móta tillögur sem eru til þess fallnar að styrkja rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Það er verið að skoða stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, skoða til að mynda rannsóknarsjóð fyrir fjölmiðlafólk og skattalegt umhverfi einkarekinna fjölmiðla. Eins og ég kynnti hér í innganginum er búið að setja það í opið samráð að lækka virðisaukaskattinn á áskriftarmiðlana. Það er alla vega að mínu mati þannig að samkeppnin, ekki bara innlenda samkeppnin heldur samkeppnin á alþjóðavísu, er orðin svo miklu meiri í dag en fyrir fimm árum. Þetta tengist líka íslenskunni og hvernig við sjáum hana til framtíðar. Ég tel mjög mikilvægt, og er sammála hv. þingmanni um það, að þessar tillögur - leiðir og stefna, hvernig við ætlum að bæta rekstrarumhverfið - liggi fyrir áður en við endurnýjum þjónustusamninginn.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra kærlega fyrir svörin. Hitt sem ég vildi koma inn á nefndi hún raunar í svari við annarri fyrirspurn rétt áðan. Það gladdi mig mikið þegar ég heyrði ráðherra lýsa þeirri stefnu sinni og vilja, oftar en einu sinni ef ég man rétt, líka hér í þingsal, að hún vildi gera tæknimenntun, iðnmenntun og hvers kyns starfsmenntun hærra undir höfði en nú er. Nú fór hún með sláandi tölur hér rétt áðan sem ég gerði mér bara ekki grein fyrir, að það væru einungis 12% ungs fólks á Íslandi sem legðu fyrir sig menntun af þessu tagi meðan hlutfallið væri miklu hærra annars staðar og allt upp í 30%. Þetta held ég að sé lykilatriði. Að í stað þess að moka, eða beina, svo að við notum kurteislegra orðalag, eiginlega öllum í gegnum stúdentspróf og helst upp í háskóla og í gegnum hann í bóklegum greinum séum við að svara þeirri eftirspurn sem er á vinnumarkaði eftir annars konar menntun betur en við gerum í dag. Því spyr ég ráðherrann: Hvar sjáum við þess stað í þeirri fjármálaáætlun sem við erum að ræða hérna, að hæstv. ráðherra ætli að gera eitthvað í þessu?
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn hv. þingmanns. Það sem skiptir miklu í þessu er að við séum að forgangsraða fjármunum í þessa veru eins og við höfum rætt. Í fyrsta lagi erum við búin að afnema efnisgjöldin á framhaldsskólastiginu. Í öðru lagi erum við að auka verulega fjárframlög til framhaldsskólastigsins sem þýðir að við getum forgangsraðað í þágu þessara VIST-greina, verk-, iðn-, starfsnáms- og tæknigreina. Við erum að gera það, m.a. með efnisgjöldunum, og líka með þeirri vinnu sem við erum að leggja til. Ég tel líka mjög brýnt að það sé virkara samtal við atvinnulífið. Við erum líka að leggja í vinnu í svokallað færnismat, þ.e. færnisspá, að reyna að sjá fram í tímann. Auðvitað er alltaf mjög erfitt að sjá inn í framtíðina, hverjar verða þarfir atvinnulífsins. Hverjar eru þær í dag? Hverjar verða þær í framtíðinni? Það er alveg ljóst að við munum alltaf þurfa verulega á ákveðinni menntun að halda einmitt í þeim greinum sem við erum að nefna. Það eru algerir draumórar að halda að við getum ekki sinnt þessu. En við höfum verið að forgangsraða fjármunum í þessa veru eins og ég hef nefnt. Ég tel líka eins og ég nefndi áðan, varðandi grunnskólastigið og valgreinar, hvernig þeim hefur verið að fækka á unglingastiginu, að það sé alveg skýrt orsakasamhengi á milli þess og hvað íslenskir nemar á unglingastigi velja sér svo í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Það er mjög áhugavert að skoða þau framlög sem koma fram í fjármálaáætlun á málefnasviðum hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Til að byrja með myndi ég vilja spyrja hvert kostnaðarmatið á Húsi íslenskra fræða er. Það hefur dálítið áhrif á þann pening sem fer í háskólastigið. Í öðru lagi sé ég að eina markmið stjórnvalda í fjölmiðlun er að lækka skatta niður í 11%. Samt er sú skattalækkun ekki hluti af skattstefnu stjórnvalda samkvæmt fjármálastefnu. Þá spyr ég: Til hvers þarf ráðherra 700 milljónir aukalega við þær 400 milljónir sem væru ákveðin aðhaldskrafa sem á að skila á því tímabili? Ef 2% aðhaldskrafan væri reiknuð út öll árin myndi hún skila sér í heildarupphæð upp á 400 miljónir á lokaári fjármálaáætlunarinnar. Það munar þarna 1,1 milljarði sem er hækkun á fjárframlögum. En það er ekki útskýrt með neinum aðgerðum hvað eigi að gera við þennan pening. Það vantar. Ég myndi vilja fá að sjá, í markmiðum og stefnu stjórnvalda, útskýringar á því þegar á að auka fjárframlög til einhvers málefnasviðs. Það vantar. Þess vegna spyr ég. Í fjárframlögum til menningar og lista, íþrótta- og æskulýðsmála er upphæðin milli 2019 og 2023 400 milljón kr. lækkun. Hæstv. ráðherra sagði í stefnuræðu að við vildum halda áfram að styðja við íslenska kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerð. Ef það kemur ekki fram á málefnasviði menningar, þar sem fjárframlög eru lækkuð, hvar kemur það þá fram? Af hverju er þá verið að lækka fjárframlög til menningar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hvað varðar Hús íslenskra fræða er staðan á því sú að við erum að láta endurmeta kostnaðaráætlun fyrir framkvæmdina sem er brýnt að gera vegna þess að við munum sjá ákveðið aðhald í tengslum við þetta. Mér þykir dálítið erfitt að nefna tölu hvað þetta varðar á þessum tímapunkti þar til ég er búin að fá þessa endurskoðuðu áætlun. Ljóst er að við gerum ráð fyrir afnámi virðisaukaskattsins á bækur og lækkun á fjölmiðla í kringum 800 millj. kr. á tekjuhliðinni. Ég tel brýnt að við förum í þessa aðgerð, m.a. vegna þess að bókaútgáfa hefur átt undir högg að sækja, eins og allir vita, og fjölmiðlar líka. Ég tel að þetta séu nauðsynlegar aðgerðir í þágu þess að efla bókaútgáfu og fjölmiðla á Íslandi. Mig langar að biðja hv. þingmann að fara aðeins betur út í þessar 700 millj. kr., ég verð bara að viðurkenna að ég þarf aðeins betri skýringar hvað þær varðar. Varðandi menningu og listir þá er það rétt að ákveðið aðhald er í þessum málaflokki. Við þurfum að vinna áfram með það hvernig við getum forgangsraðað en ég tel engu að síður mjög brýnt að við leggjum fram nýja fjármálaáætlun eftir ár. Ég mun halda áfram að berjast fyrir þessa málaflokka og tel ótrúlega mikið af tækifærum í menningunni hjá okkur. Hún er að vaxa. Allt er tengist skapandi greinum. Við munum halda áfram að einblína á þennan málaflokk eins og við mögulega getum.
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi eru 4,5 milljarðar í fjölmiðla árið 2029, en 2023 eru þeir 5,2. Það er hækkun um 700 milljónir. [[Gripið fram í.]]í fjölmiðla, en það eru ekki sett nein markmið. Nú bætir hæstv. ráðherra því við að það sé verið að minnka tekjurnar sem eru þannig séð tengdar þessum málefnasviðum, 800 milljónir. Þá er allt í einu komið 1,5 milljarða kr. gat sem er ekki útskýrt í fjármálaáætlun. Ef ég á að fara að samþykkja fjármálaáætlun, sem maður veit náttúrlega ekkert hvernig fer, myndi ég alla vega vilja fá útskýringar á þessu. Varðandi menningu, listir, íþróttir og æskulýðsmál eru sett fram þó nokkur markmið, en á lægri fjárframlögum. Mér finnst dálítið óþægilegt að heyra að þetta eigi að vera fjármálaáætlun til fimm ára. Ef það tekst að ná inn aukafjárframlögum á næsta eða þarnæsta ári ætti sú von að koma fram núna, ekki eftir 2 til 3 ár, þó að hún hafi ekki tekist fyrir 2019. Miðað við orð hæstv. ráðherra líður mér pínulítið eins og það sé ekkert að marka 2020 plús tölurnar ef það er bara þannig að þær verða endurskoðaðar gagngert, mögulega, í seinni eða næstu fjármálaáætlun. Ég myndi alla vega vilja að sá háttur væri ekki hafður á. Það koma upp ný verkefni eftir því sem fram líða stundir. Ekkert mál með það. Það eru sett markmið í þessum málaflokki en samt er dregið úr fjárframlögum.
Virðulegi forseti. Þessar 700 milljónir í aukningu þarna er innheimta á útvarpsgjaldi, það er skýringin. Ég tek undir með hv. þingmanni, við hefðum kannski getað orðað það með öðrum hætti eða sett betri skýringu. En hér með útskýri ég það. Hvað varðar menningu, listir, íþróttir og æskulýðsstarf: Það sem við erum líka að gera varðandi menningarþáttinn, en við sjáum þess ekki merki í fjármálaáætluninni, er að lækka tekjugrunninn er varðar virðisaukaskatt á bækur. Þar með erum við auðvitað að efla menningu í landinu með því að auka og styðja við bókaútgáfu. Ég held að margföldunaráhrifin af því verði umtalsverð. Þetta á líka við er varðar fjölmiðla; við erum að lækka virðisaukaskattinn og munum fara í aðgerðir. Það má heldur ekki gleyma því að gert hefur verið ráð fyrir þessu á tekjuhliðinni. Þrátt fyrir að málefnasviðið líti út eins og það sé ákveðin lækkun er í raun hækkun í gegnum minnkandi tekjur á málefnasviðið. Ég er auðvitað sem fagráðherra ánægð með það. Hins vegar, eins og hv. þingmaður þekkir, vill maður alltaf gera betur þegar maður hefur metnað fyrir sinn málaflokk. En það er rétt, þetta er mjög brýnt og auðvitað sýnir þessi áætlun inn í framtíðina og hvernig við hugsum þetta. En hv. þingmaður verður hins vegar að fyrirgefa þó að ráðherrann hafi alltaf ákveðnar hugmyndir um hvernig megi bæta og gera betur fyrir sinn málaflokk.
Frú forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með stóru myndina í málaflokki hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Mig langar að fagna sérstaklega þeirri áherslu sem lesa má í textanum með fjármálaáætluninni sem lýtur að því að bæta stöðu nemenda með annað móðurmál en íslensku, og raunar á öllum skólastigum, og öllu því er snýr að menntun fólks af erlendum uppruna. Mér finnst t.d. mjög mikilvægt að þar sé líka talað um framhaldsfræðslu fyrir innflytjendur. Þar held ég að skipti sérstaklega miklu máli ein mjög lítil og sakleysisleg grein sem fjallar um hvers konar námsleiðir gætu sérstaklega mætt þörfum kvenna af erlendum uppruna. Ég held að þetta sé alveg rosalega mikilvægt til þess að fólk af erlendum uppruna og fólk með annað móðurmál en íslensku geti orðið virkir þátttakendur í íslensku samfélagi. Það er hins vegar á einum stað þar sem mér finnst að þarna mætti gera getur, það er í íþrótta og æskulýðsmálum og menningu og listum, þó að vissulega sé talað um að leggja sérstaklega áherslu á barnamenningu og þátttöku barna af erlendum uppruna í menningarstarfi. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hún sé sammála mér í því og vilji taka utan um það að við þurfum auðvitað að auka almenna þátttöku fólks af erlendum uppruna á þessu sviði. Þar getur íslenskt samfélag svo sannarlega notið góðs af eins og þeir einstaklingar sem þar um ræðir.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu fyrirspurn og athugasemdir um fjármálaáætlunina. Ég vil fyrst nefna það að börnum af erlendum uppruna í íslensku skólakerfi hefur fjölgað alveg gríðarlega á síðustu árum. Rannsóknir benda líka til þess að staða þeirra í íslensku skólakerfi heilt á litið mætti vera betri, þess vegna finnst mér mjög brýnt að við styrkjum umgjörðina í kringum þau. Það þarf að efla móttöku þeirra. Það þarf að efla íslenskukennslu svo að þau njóti sömu tækifæra og önnur börn í skólakerfinu. Við megum ekki gleyma því, þetta eru allt íslensk börn sem eru að læra hér. Ég vil nefna tvennt í þessu sem mér finnst skipta máli. Á framhaldsskólastiginu settum við á þessu ári sérstakar 800 milljónir til þessa hóps sem hefur sýnt litla hæfni í íslensku og stærðfræði, m.a. vegna þess að þetta eru þeir nemar sem eru líklegastir til þess að lenda í brotthvarfi á framhaldsskólastiginu. Í öðru lagi vil ég líka nefna að við vorum að gera breytingar á úthlutunarreglum LÍN þannig að í fyrsta sinn munu einstaklingar sem njóta alþjóðlegrar verndar á Íslandi fá tækifæri til þess að sækja um lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Mér finnst það mjög ánægjulegt að stjórn Lánasjóðsins hafi lagt þetta til og er mikið framfaramál. Varðandi íþróttir og aðgengi barna af erlendum uppruna að íþróttum þá tel ég að það sé alveg gríðarlega mikilvægt. Það er oft í gegnum íþróttir og tónlist sem börn ná að tengjast með allt öðrum hætti en inni í skólastofunni. Þannig að ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er mjög mikilvægt og skiptir máli.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hérna held ég að við séum á réttri leið, við séum að setja réttar áherslur og ég held að þetta geti skilað okkur öllum sem hér búum betra samfélagi. Mig langar að koma inn á annað, en það tengist því að eins og hæstv. ráðherra sagði þá er stór hluti af brottfalli úr framhaldsskólum nemendur sem hafa annað tungumál en íslensku. Brottfallið almennt er eitthvað sem er tekið á í þessari fjármálaáætlun og greinilegt að það er vilji til þess að fara í aðgerðir til þess að efla menntun í landinu. Það kemur hér fram í töflu að Ísland virðist reyndar standa nokkuð vel miðað við aðrar Norðurlandaþjóðir þegar kemur að því að hér eru ekkert svo sérstaklega margir sem virðast vera óvirkir einstaklingar í samfélaginu vegna brottfalls. Við höfum þó engu að síður mikið talað um óvirkan hóp sem er þá ungt fólk sem lendir inn á örorkulífeyri. Ég veit ekki hvort þessir hópar skarast. Mér finnst líklegt að það sé einhver skörun, en ég veit ekki hvað hún er mikil. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það þurfi ekki að tengja þetta tvennt saman núna þegar við erum að tala um að fara í breytingar á örorkulífeyriskerfinu með aukinni áherslu á til að mynda endurhæfingu, [[Forseti hringir.]]hvort við verðum ekki að tengja þetta inn í framhaldsfræðsluna og passa okkur [[Forseti hringir.]]að lenda ekki inn í boxahugsun, heldur að hér verði ólík ráðuneyti að samnýta upplýsingar [[Forseti hringir.]]og samnýta vinnu sína til að ná utan um þennan hóp.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, það er mjög mikilvægt að ráðuneyti vinni saman varðandi þá sem eru í brotthvarfshættu eða hverfa af framhaldsskólastiginu af því að þetta tengist oft. Við sjáum mjög oft vísbendingar á grunnskólastiginu um það hverjir eru líklegastir til þess að lenda í brotthvarfinu. Við sjáum líka vísbendingar um það hverjir eru þá líklegir til þess að lenda inni á örorku. Þess vegna er svo mikilvægt að menntakerfið okkar sé fjölbreytt þannig að sem flestir einstaklingar geti fundið eitthvað við sitt hæfi. Ég hef þá staðföstu trú að það hafi allir hæfileika í einhverju. Þess vegna finnst mér tómstundastarf skipta svo miklu máli. Ég vildi nefna það líka þegar við erum að tala um börn af erlendum uppruna að ég tel að sveitarfélögin hafi gert gríðarlega gott mót með frístundakortunum, með því að veita öllum börnum rétt á aðgengi að frístundum, hvort sem það er tónlist eða íþróttir, óháð efnahag viðkomandi fjölskyldu. Þetta hefur gjörbreytt landslaginu er varðar frístundir og tómstundaiðkun á Íslandi. Svo er það nú bara þannig að við höfum staðið okkur mjög vel að undanförnu í knattspyrnu og líka í tónlist. Hvers vegna? Það er vegna þess að við erum búin að fjárfesta mjög mikið í uppbyggingu íþróttamannvirkja og í tónlistarfræðslu. Það eru tónlistarskólar úti um allt land, gríðarlegur metnaður. Mér finnst svo brýnt að við höldum í þetta og að aðgengi sé gott og það sé óháð í raun og veru búsetu og efnahag barnanna.
Frú forseti. Ráðherra hóf ræðu sína á því að segja: Endurreisn íslenska menntakerfisins er hafin. Í þessu felast mikil fyrirheit af hálfu ráðherra og með þessu leggur hún sig fram um að skapa miklar væntingar til sinna starfa og sinna samstarfsmanna, þannig að til hennar hljóta að verða gerðar miklar kröfur í framhaldinu. Við búum svo vel að eiga marga frábæra skóla í okkar landi og margt ákaflega mikilhæft og hæfileikaríkt skólafólk. Samt er það svo, frú forseti, að þess sjást merki að það eru brotalamir í skólastarfinu. Ég vil gera að sérstöku umræðuefni stöðu drengja, pilta og ungra manna í skólakerfinu. Tölur um það að ungt fólk og þá einkanlega drengir komi illa læsir eða með slakan lesskilning út úr grunnskóla eru sláandi svo ekki sé meira sagt. Tölur um brottfall pilta á framhaldsskólastigi eru það sömuleiðis. Það eru fleiri vísbendingar um að ungir karlmenn, drengir, piltar og ungir menn, finni sig ekki í skólakerfinu. Ég vil þess vegna spyrja ráðherra: Telur ráðherra að það sé á sínu færi og á sínu verksviði að gangast fyrir úttekt eða leit að skýringum á því af hverju drengjum eða ungum mönnum vegnar síður í skólakerfinu en [[Forseti hringir.]]ungum konum? Ef þessar tölur væru á hinn veginn, ef það hallaði á hitt kynið með þeim hætti sem hér er, þá [[Forseti hringir.]]er ég hræddur um að það heyrðist nú víða hljóð úr horni. Ég hef áður leyft mér að segja: Þessi hópur á sér engan [[Forseti hringir.]]málsvara í íslensku samfélagi.
Ég vil biðja hv. þingmenn um að virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott innlegg um stöðu drengja í íslensku skólakerfi og framtíðarhorfur þeirra. Ég vil kannski áður en ég vík að því nefna að það er ljóst að endurreisn íslenska menntakerfisins verður gerð úti í skólasamfélaginu. Við sem sitjum hér sköpum ákveðinn ramma og við erum að gera það með því að auka fjárframlög, en við erum, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel, hefur sjálfur starfað á þeim vettvangi, með alveg gríðarlega mikið af öflugu skólafólki úti um allt land á öllum skólastigum. Varðandi stöðu ungra drengja í íslensku skólakerfi þá er ég sammála hv. þingmanni, ég hef af því áhyggjur. Ég hef að sjálfsögðu áhyggjur af því að brotthvarf þeirra er talsvert meira, þeim gengur verr er varðar lesskilning og að auka hann. Ég vil taka þátt í því með hv. þingmanni að gera hreinlega úttekt á því hvers vegna staðan sé með þessum hætti. Við vorum núna að birta á heimasíðu mennta- og menningarmálaráðuneytisins samevrópska skýrslu um stöðu háskólanema í Evrópu og Ísland er að taka þátt í fyrsta sinn. Eitt af því sem kemur þar fram er að 63% allra þeirra sem sækja nám á háskólastiginu eru konur. Við sjáum að þróunin þar hefur líka verið sú að konum er áfram að fjölga. Það er auðvitað mjög gott, en það er hins vegar ekki gott að það sé kominn svona ofboðslega mikill kynjamunur er varðar lykiláskoranir eins og brotthvarf og stöðu viðkomandi hóps í menntakerfinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég fagna því að ráðherra gerir sér glögga grein fyrir því að hér er um raunhæft viðfangsefni að ræða. Hér er í raun og sanni um alvarlegt vandamál að ræða í okkar samfélagi. Ég hef ekki nefnt alla þá þætti sem að þessu lúta. Sumir þeirra eiga sér afar dökkar hliðar, að ekki sé meira sagt. Ég held að allir viti um hvað er rætt þar. Ég leyfi mér þá að vænta þess í framhaldi af ræðu ráðherra að gengist verði fyrir úttekt sem færustu sérfræðingar kæmu að þar sem leitað yrði að skýringum á því hvað það er í íslenska skólakerfinu sem gerir það að verkum að fólki, þá kannski ekki síður af karlkyni, vegnar ekki nægilega vel eða líður ekki nægilega vel í skólanum. Ég ætla nú bara að leyfa mér að vitna í eftirminnilega setningu úr kosningabaráttunni þar sem ágætur flokksfélagi minn, séra Halldór Gunnarsson í Holti, var í sjónvarpsþætti um menntamál og sagði þá setningu sem ég hef nú stundum minnt hann á síðan: Meginatriðið er að börnunum líði vel í skólanum og kennurunum líka. Þetta er nú ágæt lína. Ég vil nota tækifærið líka og minna á það, fyrst ég er nú farinn að tala um kosningabaráttuna, að þá var mikið talað um að iðnnámið fengi þann sess sem því ber, m.a. með því að kynna það ungu fólki sem er að velta fyrir sér sinni framtíðarbraut, atvinnutækifærum og tekjumöguleikum þeirra sem leggja fyrir sig iðnnám. Ég vil leyfa mér að inna ráðherra eftir því hvað hún sjái fyrir sér varðandi þetta efni.
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála því sem Halldór í Holti segir að það sé mest um vert að íslenskum nemum og kennurum líði vel í menntakerfinu okkar. Eitt af því sem kemur vel út í alþjóðlegum könnunum er að íslenskum nemum líður vel í skólanum sínum, þrátt fyrir að aðrir mælikvarðar sýni að til að mynda lesskilningi, náttúrulæsi og stærðfræðilæsi hafi hrakað, en þá alla vega líður þeim vel. Við þurfum að halda í það, en við þurfum líka að ná upp ákveðinni hæfni hvað hina þættina varðar. Ég vil bara taka þessu tilboði sem hv. þingmaður leggur hér til á þessum þingfundi okkar um að fara í þessa úttekt. Við horfum fram á nokkrar stórar áskoranir í menntakerfinu. Ein er til að mynda staða barna af erlendum uppruna, önnur er staða ungra drengja í menntakerfinu okkar. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni sem nefnir bæði þessa tölfræði og ákveðnar staðreyndir um stöðu ungra karlmanna í íslensku samfélagi. Mér finnst mjög brýnt að við komumst að því hvers vegna staðan er svona, hvernig við getum bætt og fjölgað tækifærum þessa hóps. Varðandi iðnnámið þá finnst mér mjög brýnt að við förum inn í grunnskólana. Eins og ég hef nefnt hér þá fækkar valgreinum talsvert á unglingastiginu. Ef við erum með færri valgreinar þá vita nemendur í raun og veru ekki hvað er í boði, þannig að mér finnst mjög brýnt að við eigum samtal við sveitarstjórnarstigið um það hvernig við getum náð upp þeim markmiðum sem við settum okkur um skapandi greinar og önnur valfög sem nýtast mjög vel þegar kemur að því að velja nám til framtíðar.
Frú forseti. Það er mjög ánægjulegt að hlusta á hæstv. menntamálaráðherra tala um aukna áherslu á menntamálin. Það er gríðarlega mikilvægt að - hæstv. menntamálaráðherra hefur ákveðið að bregða sér frá - [[Gripið fram í: Það er flokkssystir þín sem er …]]Það er gríðarlega mikilvægt að við leggjum aukna áherslu á menntamálin. Við vitum auðvitað að framtíðarsamfélagið byggist einmitt á þekkingu, færni og aukinni áherslu á menntun. Þess vegna er ánægjulegt að sjá að verið er að gera það einmitt. Mér þykir reyndar að hæstv. ráðherra sé dálítið stóryrt þegar hún talar um stórsókn í menntamálum þegar niðurstaðan er sú að verið er að auka framlög til málaflokksins alls um u.þ.b. 1% á ári frá fyrri fjármálaáætlun. Það er vissulega aukning, ég ætla ekki að gera lítið úr því, en stórsókn telst það nú tæpast. Hins vegar þegar við horfum á þennan mikilvæga málaflokk finnst mér þetta tal enn þá allt mjög yfirborðskennt. Mér finnst markmið í fjármálaáætluninni mjög óljós og loðin og að raunar hafi þeim farið aftur frá fyrri fjármálaáætlun og frekar hefur verið dregið úr skýrri markmiðssetningu. Mér finnst að það þurfi einmitt að huga að endinum í upphafi. Hvað ætlum við að fá út úr þessu aukna fjármagni? Hvaða árangri viljum við raunverulega ná? Hverju á þetta að skila? Það sem ég hefði áhuga á er að heyra hæstv. ráðherra tala aðeins betur um hvaða grundvallarárangursmælikvarða hún leggi til á hverju skólastigi fyrir sig. Þar megum við ekki gleyma grunnskólanum, þó svo að hann sé rekstrarlega á ábyrgð sveitarfélaganna, þá er hann auðvitað faglega að töluverðu leyti á ábyrgð stjórnvalda hér. Ég hefði líka áhuga á að heyra nánar um áherslur ráðherra þegar kemur að háskólanum og ekki síst tæknigreinunum og aukningu tæknigreinanna, en þar er einmitt einn árangursmælikvarði sem dettur út frá fyrri fjármálaáætlun, [[Forseti hringir.]]þar sem sett voru fram skýr markmið um hvernig við myndum auka aðsókn nemenda í [[Forseti hringir.]]tæknigreinarnar á háskólastiginu, en þeim árangursmælikvarða er núna kippt út. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér: Erum við að leggja minni áherslu á það, því að það er þar sem við [[Forseti hringir.]]stöndum helst að baki öðrum OECD-ríkjum þegar kemur að hlutfalli nemenda sem sækja [[Forseti hringir.]]inn í tæknigreinarnar á háskólastigi.
Ég minni hv. þingmenn enn og aftur á tímamörkin.
Virðulegi forseti. Mikil aukning hefur átt sér stað er varðar fjárframlög, bæði á háskólastiginu og framhaldsskólastiginu, við höfum ekki séð svona mikla aukningu frá árunum 2016–2018 og svo áfram inn í framtíðina í talsvert langan tíma. Þetta þekkir hv. þingmaður mjög vel. Hvað varðar markmiðssetningu og hvað við ætlum að fá fyrir þessa stórsókn, sem hún svo sannarlega er, þá held ég að það sé þannig og maður verður þess áskynja að meiri bjartsýni er núna á háskólastiginu hvað varðar þessar nýju fjárveitingar sem ríkisstjórnin hefur farið í. Við viljum auðvitað fjölga nemum sem útskrifast á háskólastiginu. Við viljum fjölga nemum sem útskrifast á framhaldsskólastiginu. Við viljum fjölga nemum sem útskrifast með iðn-, tækni- og verknám. Þetta hlutfall er miklu lægra á Íslandi. Hvernig gerum við það? Jú, við setjum okkur ákveðin markmið, til að mynda að passa upp á valgreinarnar, eins og ég nefndi fyrr í dag, að við náum ákveðnum markmiðum á grunnskólastiginu er varða valgreinar. Ef nemar hafa aðgengi að valgreinum átta þeir sig á því hvað er í boði. Þetta eru markmið sem við erum að setja okkur. Eins og hv. þingmaður þekkir líklega hefur á tiltölulega skömmum tíma, ég myndi segja á síðustu 10–15 árum, menntunarstig þjóðarinnar hækkað nokkuð ört. Þetta á við um framhaldsskólastigið. Það var í kringum 45% eða 48%, en er komið upp í 55%. Við setjum markmiðið á 60%. Við erum líka að setja okkur markmið er varðar iðnnámið, að fleiri fari þangað. Við erum með skýrar aðgerðir hvað það varðar til að auka aðgengi að þeim greinum. Ég held að sú áætlun sem við höfum sett sé algjörlega raunhæf. Námið og aðsókn nemenda í það þarf að endurspegla það sem er að gerast líka í samanburðarríkjunum.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra verður bara að fyrirgefa mér það að ég sé aðeins með smávægilega stríðni hérna, því að fyrir ári síðan var áherslan á menntamálin einmitt alveg kolómöguleg að mati þáverandi þingmanns, Lilju Alfreðsdóttur. En núna, 1% á ári og við erum komin í stórsókn. Það er auðvitað athyglisvert að hlusta á þessa miklu viðhorfsbreytingu sem hefur orðið, því að ég segi enn og aftur: Þetta eru sjálfsagt stærðir sem eru innan skekkjumarka í íslenskri fjárlagagerð, 1% á ári. Þegar kemur að starfsnáminu hef ég í gegnum atvinnulífið í mörg undanfarin ár talað mikið fyrir mikilvægi starfsnámsins og mikið fyrir því hvernig við ætlum að ná til nemenda. En ég er engu nær þegar ég les fjármálaáætlun um það hvernig það eigi að takast. Mér finnst þetta vera endurtekið efni af því sem ekki hefur virkað og skilar einmitt þeim árangri að það er heldur að fækka í starfsnámi núna en fjölga. Það er ekki að nást fram sú breyting sem við höfum sóst eftir í starfsnáminu, það er mjög miður. Ég ætla ekki að kenna hæstv. ráðherra um það, það er algjörlega fjarri mér. En mér finnst við verðum að setja meiri metnað, vera skýrari um hvernig við ætlum að ná árangri í þessu. Eitt af því sem ég hefði áhuga á að heyra eru sjónarmið ráðherra þegar kemur að rannsóknum á háskólastigi, sem er kannski einna helst þar sem við erum verulegur eftirbátur annarra þjóða þegar kemur að framlögum til háskólastigsins, og það eru einmitt framlög í rannsóknir. Það er svo að í dag er þorri þess fjármagns sem bundinn er í rannsóknir bundinn við Háskóla Íslands. Ég myndi vilja heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um hvernig eigi að auka fjármagn til rannsókna og hvort eigi ekki örugglega að tryggja öðrum háskólum líka aðgengi að slíku í gegnum einhvers konar samkeppnissjóði. Ég held að það skipti alveg gríðarlega miklu máli [[Forseti hringir.]]þegar kemur að rannsóknum á háskólastigi að við horfum á fjölbreytta flóru rannsókna [[Forseti hringir.]]og muna að það eru fleiri en einn háskóli hér og fleiri en tveir. Það er Háskólinn á Akureyri, [[Forseti hringir.]]það er Háskólinn í Reykjavík og fleiri mætti telja, sem þurfa líka að hafa aðgengi að slíku fjármagni.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að auðvitað er mjög mikilvægt að efla rannsóknir og þróun og nýsköpun, að sjálfsögðu. Á þessu tímabili erum við að auka framlögin um tæp 9%. Mér finnst líka mjög brýnt, og ég er alveg sammála hv. þingmanni, að þetta fé dreifist jafnt, þ.e. hlutfallið af þessu rannsóknafé þarf að endurspegla líka þá háskólastarfsemi sem er nú þegar til staðar. Ég held því að ég vilji beita mér í þá veru og mér finnst það skipta máli. Hvað varðar iðnnámið, verk- og starfsnámið, tel ég að mjög brýnt sé að við höldum áfram á þeirri leið sem við höfum verið, en við þurfum hins vegar að gera betur. Við erum nýbúin að sjá tölur hjá Hagstofunni þar sem er fækkun í raun og veru. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ef við stígum ekki alvöruskref og bjóðum upp á alvöruvalmöguleika hvað þetta varðar er veruleg hætta á því að ákveðið verkvit verði ekki til staðar í landinu. Ég vil því bjóða hv. þingmanni að taka þátt í þessari vegferð með okkur. Ég veit að hann þekkir sérstaklega vel til málsins vegna fyrri starfa hans. Þetta er líka þannig verkefni að við þurfum að taka það inn á grunnskólastigið, við þurfum að vera virkari á framhaldsskólastiginu. Þetta er líka þannig að við þurfum að hafa samstarfið við atvinnulífið sérstaklega gott. Það þarf að einfalda alla stjórnsýslu sem tengist þessu. Það erum við að gera. En allar góðar hugmyndir frá hv. þingmanni eru mjög vel þegnar hvað þetta mál varðar.
Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrst um áformaða eflingu starfsmenntunar á framhaldsskólastigi og síðan um aðgengi að námi. Jón Torfi Jónasson skrifaði árið 1997 grein í tímarit félagsvísindadeildar Háskóla Íslands sem bar yfirskriftina Þjóðsögur úr skólakerfinu. Þar setur hann fram sex staðhæfingar um þróun íslenska skólakerfisins og með rökum dregur hann þær síðan allar í efa. Ein þessara staðhæfinga er um þróun starfsnáms og boðuð þáttaskil með framhaldsskólalögum frá árinu 1996. Þegar Jón Torfi skrifar greinina árið 1997 er hlutfall þeirra sem stunda starfsnám í framhaldsskólum 28% sem er nánast sama hlutfall og tilgreint er í fjármálaáætluninni fyrir árið 2016. Í Hollandi og Svíþjóð er sambærileg tala 70% og í Þýskalandi 80%. Jón Torfi bendir á að ef starfsmenntun á framhaldsskólastigi sé mikilvæg, m.a. út frá sjónarhóli nemenda eða atvinnulífs, þá sé ekki seinna vænna að snúa við blaðinu. Lengi hafi verið samstaða um þetta í umræðum um úrbætur á skólastarfi. Þannig er það enn í dag. Niðurstaða Jóns Torfa er að ekki verði umskipti í þróun hefðbundinnar starfsmenntunar í framhaldsskóla og vægi hennar muni þess vegna halda áfram að minnka. Sú þjóðfélagsþróun sem ráði ferðinni virðist ekki leyfa annað eða gera að minnsta kosti endurreisn starfsmenntunar á framhaldsskólastigi erfiða. Það hefur nokkurn veginn gengið eftir. Í fjármálaáætlun til næstu fimm ára er talað um að efla starfsnám í þágu fjölbreytni og öflugra samfélags og endurskoðun laga um framhaldsskóla frá 2008 er boðuð. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra hvað það er í samfélagsþróun eða væntingum nemenda og atvinnulífs sem eykur líkur á að þetta ágæta markmið náist frekar á næstu fimm árum en á síðustu tveimur áratugum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að benda á grein Jóns Torfa Jónassonar og að hún hafi verið rituð árið 1997 og benda á þessi hlutföll, hvað þau voru sláandi og hvað þau eru sláandi enn í dag. Hv. þingmaður spyr hvernig ætlum við að ná árangri, hvernig við ætlum að snúa þessari þróun við. Ég ætla að nefna nokkra þætti sem ég hef reyndar nefnt áður í dag en geri það aftur. Í fyrsta lagi, m.a. vegna athugasemda og ábendinga frá hv. þingmanni, þá lögðum við áherslu á það að afnema efnisgjöld eins og hv. þingmaður þekkir og ég tel að það hafi verið mikilvægur liður. Ég þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið í þeim efnum. Í öðru lagi erum við að einfalda og efla allt stjórnskipulag sem tengist starfs- og iðnnámi í landinu. Sú vinna hefur nú verið í gangi í ákveðinn tíma. Þetta er gert til þess að bæta aðgengið fyrir suma nema, þeim hefur stundum fundist ekki vera alveg nógu mikið á hreinu hvort þeir t.d. komist á samning eða hvernig þessum hlutum er háttað. Við verðum að einfalda aðgengið að náminu til þess að þau fái ákveðna vissu fyrir því hver námsframvindan verður. Við erum að gera og innleiða rafræna ferilbók sem ég held að skipti líka máli. Skipulag í kringum námið verður þá skilvirkara. Við setjum okkur markmið um að fjölga þeim sem eru í iðnnámi og þurfum að fylgja því eftir. Við horfum til grunnskólastigsins og við erum gagnrýnin á það hvernig skipulag valgreina er, eins og ég er búin að nefna. Ég vona að við náum árangri, við erum að leggja okkur fram, en ég er sammála hv. þingmanni um það hvernig þessi þróun hefur verið, hún hefur verið alls ekki nógu góð.
Frú forseti. Ég vona sannarlega að árangur náist með þessum aðgerðum sem hæstv. ráðherra boðar, þótt ég leyfi mér að draga það í efa, en hún á stuðning minn allan í þessum málum. Í fjármálaáætluninni er fjallað um fækkun nemenda á framhaldsskólastigi sem hefur mest orðið undanfarið í fámennum skólum utan höfuðborgarsvæðisins. Talað er um að þessu fylgi erfiðleikar við að halda úti nógu fjölbreyttu námi, erfiðara sé fyrir sérmenntaða kennara að fá fulla kennslu og það geti orðið erfiðara að uppfylla faglega kröfur um stoðþjónustu og stjórnsýslu í skólunum. Rannsóknir á gengi nemenda í íslenskum framhaldsskólum sýna að aðgengi að námi skiptir miklu máli fyrir menntunarstig þjóðarinnar og það má gera ráð fyrir því að ef alvara er í því að auka menntunarstigið þá verði að bæta aðgengið, frekar en að gera það erfiðara fyrir ungmenni að stunda nám í framhaldsskólum. Hvað ætlar hæstv. menntamálaráðherra að gera til halda fámennari skólum starfandi úti um landið og sjá þannig til þess að aðgengi að námi á landsbyggðinni versni ekki meira en orðið er?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina sem er mjög góð. Það er ekki svo langt síðan styttingin á framhaldsskólastiginu átti sér stað og nú er að koma í ljós hver áhrifin eru og þetta er eitt af því sem nefnt er. Það verða ákveðnar áskoranir sem felast í að takast á við þær breytingar sem koma í kjölfarið. Eitt það jákvæða við styttinguna er að fjárframlög á hvern nemanda eru að hækka umtalsvert. Við verðum komin í kringum 1,6 milljónir árið 2020 þannig að umgjörðin í kringum framhaldsskólana hvað þetta varðar er að styrkjast. Ég vonast auðvitað til þess og vil vinna með skólameisturum og skólastjórnendum á landsbyggðinni í þessu máli. Ef það eru frekari hættur á ferð varðandi minna námsframboð þá þurfum við að taka á því og ég vil vera í mjög virku samtali við þá sem stjórna þessum skólum til þess að koma með ábendingar til okkar þannig að við getum beint fjármunum í þá veru. [[Forseti hringir.]]Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, jafnt aðgengi að námi skiptir öllu máli.
Hæstv. forseti. Ég er á svipuðum stað og margir fyrri ræðumenn hafa verið. Í kaflanum um framhaldsskólana kemur fram að árið 2016 hafi 60% framhaldsskólanemenda sótt stúdentsprófsbrautir en 30% starfsnámsbrautir. Hlutfall nemenda sem sækja starfsnám er lágt að mínum dómi. Það er skortur á iðnmenntuðu fólki í landinu og það er nauðsynlegt að stjórnvöld hvetji til iðnnáms með skipulögðum hætti og jafnvel með einhvers konar ívilnunum. Iðngreinar eru samfélaginu mjög mikilvægar. Það upplýsinga- og kynningarstarf sem er þegar í gangi er ekki nægilegt, það þarf að hvetja meira til iðnnáms. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að efla starfsnám. Ég get ekki séð að það sé eitthvert átak í efnum í áætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára og er það miður. Það er talað fallega um hlutina en svo ekki söguna meir. Að sama skapi finnst mér ekki nægilega vel haldið utan um nemendur af erlendum uppruna. Brottfall þeirra úr framhaldsskóla er mjög hátt eða um 60%, þetta kom fram m.a. í svari menntamálaráðherra á 146. löggjafarþingi við fyrirspurn þáverandi þingmanns, Nichole Leigh Mosty. Í áætluninni kemur fram að ríkisstjórnin ætli einungis að kanna stöðuna en það þarf ekkert að kanna hana, það liggur alveg fyrir, það er búið að því, það kemur skýrt fram í svarinu. Það er jákvætt að skoða eigi aðrar tillögur sem hafa komið upp til að sporna gegn brotthvarfi eins og með setningu lýðháskóla. Að lækka viðmið í brotthvarfi um 3 prósentustig á fimm árum úr 25% í 22% finnst mér ekki metnaðarfullt markmið. [[Forseti hringir.]]Það er jákvætt að það eigi áfram að endurskoða útdeilingu fjárveitinga til framhaldsskóla með svokölluðu reiknilíkani. [[Forseti hringir.]]Það er brýnt verkefni og satt að segja skil ég ekki hvað sumir framhaldsskólar koma alltaf illa út úr þessu reiknilíkani í fjárveitingum.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að efla starfsnám á Íslandi. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að bæta stöðu barna af erlendum uppruna. Hvað er ríkisstjórnin að gera hvað það varðar? Ég er ósammála hv. þingmanni um að við séum ekki að gera neitt. Við erum nefnilega að gera heilmikið. Núna á þessum fjárlögum erum við að verja 800 milljónum sérstaklega í þennan viðkvæma hóp nemenda sem sýna litla hæfni í íslensku og stærðfræði. Hvaða nemendur eru þetta? Jú, þetta eru þeir nemendur sem eru líklegastir til þess að hverfa frá námi. Þannig að strax í nýjum fjárlögum, ríkisstjórnin tók við 1. desember, forgangsröðum við fjármunum í þágu þeirra sem eru líklegir til að lenda í brottfalli. Eins og hv. þingmanni er kunnugt um er brottfall barna af erlendum uppruna úr framhaldsskóla mjög hátt á Íslandi og mér finnst það mjög alvarlegt mál og hef verulegar áhyggjur af því hver framtíðartækifæri viðkomandi barna verða ef við förum ekki markvisst í þetta. Liður í því er að þessari fjármögnun sem ég var að nefna er beint að þessum hópi. Ég er ekki viss um að hv. þingmaður hafi séð áður í fjármálaáætlun fjallað með jafn afgerandi hætti um börn af erlendum uppruna. Hv. þingmaður getur treyst því að við ætlum svo sannarlega að gera betur og þar er ég líka að horfa til þess að efla íslenskukennslu til handa þessum hópi og að auka aðgengi þessara barna að tómstundum í samvinnu við sveitarfélögin.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar. Það er rétt, ég hef ekki lesið margar fjármálaáætlanir áður, en ég fagna því að þetta sé komið á þó þennan veg og batnandi mönnum er best að lifa. Mig langar í seinni ræðu minni að minnast á nokkur atriði úr mínu kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, það er stórt og erfitt yfirferðar. Mikil atvinnuuppbygging hefur verið í kjördæminu, t.d. á Vestfjörðum og Norðurlandi vestra og það er gleðilegt. Þessi atvinnuuppbygging kallar á meiri menntun og þá oftar í iðn- og tækninámi. Fjölbrautaskóli Snæfellinga í Grundarfirði hefur sinnt m.a. fjarmenntun sem nýtist að hluta til Vestfirðingum ágætlega, þótt það sé ekki eiginlegt iðnnám. Ég veit að hæstv. ráðherra er áhugasamur um þessi mál og hefur talað um uppbyggingu á iðn- og tækninámi. Áfram í Norðvesturkjördæmi. Bændaskólinn á Hvanneyri hefur átt undir högg að sækja og á tímabili stóð til að loka honum [[Forseti hringir.]]en sem betur fer var því afstýrt. Mig langar að spyrja ráðherrann: Er eitthvað að frétta af framtíðaráformum [[Forseti hringir.]]um þann ágæta skóla?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og að benda á Norðvesturkjördæmi. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli að aðgengi nema að góðu námi sé jafnt yfir alla landshluta og eitt af því sem við höfum verið að gera er til að mynda það að núna er verið að setja á laggirnar nýtt nám á meistarastigi við Háskólasetur Vestfjarða sem tengist sjávarbyggðafræði. Þarna er háskólinn að nýta staðarhætti og umhverfið þar sem mér finnst skipta mjög miklu máli. Varðandi Hvanneyri þá átti ég fund nýverið með skólastjóranum þar og þar vorum við að fara yfir næstu skref og hverjar framtíðarhorfurnar væru. Ég er mjög bjartsýn fyrir hönd skólans vegna þess að ég tel að það séu mjög mikil verðmæti í áframhaldandi þróun matvæla á Íslandi. Við erum með hreinar og heilnæmar matvörur sem eru alveg sérstakar. Þannig að ég er mjög bjartsýn á framtíð skólans.
Forseti. Hér áðan var aðeins talað um Listaháskólann, en ég vildi aðeins fá ítrekun á þeim málefnum. Síðustu ár hafa nemendur og kennarar Listaháskólans kvartað yfir þjónustu og húsnæði skólans. Gekk það svo langt nú í janúar að nemendur ætluðu sér ekki að greiða skólagjöld vorannar 2018. Með þeirri yfirlýsingu sendu nemendur Listaháskólans frá sér bréf. Í því segir m.a., með leyfi forseta: „Árum saman hafa nemendur sviðslistadeildar kvartað yfir slæmum aðbúnaði og þjónustu við sig án þess að komið hafi verið til móts við þá með fullnægjandi hætti. Þvert á móti hafa aðstæður nemenda á sviðslistadeild versnað samhliða því að skólagjöld hækka með hverju ári sem líður.“ Nemendur nefndu manneklu, búninga- og leikmunageymslu sem væri mjög bágborin, að ekki væri staðið við loforð um að um alþjóðlegt nám væri að ræða, auk þess sem ekki væri séð fyrir þeirri aðstöðu sem eðlilegt er að sé til staðar fyrir nema sem stunda nám við Listaháskóla. Eins og ráðherra eflaust veit er húsnæðið sem notað er nú sýkt af myglu og í niðurníðslu. Það lekur úr skolprörum og úr lofti í rýmum skólans. Af þeirri fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir get ég ekki séð að taka eigi málefni Listaháskóla Íslands föstum tökum. Telur ráðherra að unnt sé að koma starfsemi og húsnæðismálum Listaháskóla Íslands í viðeigandi horf miðað við þær tölur sem birtast hér í fjármálaáætlun?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á málefnum Listaháskólans. Það er rétt, sem kemur fram í máli hv. þingmanns, að aðstaðan er erfið í Listaháskólanum núna. Þess vegna höfum við verið að setja aukafjármuni í að flytja starfsemina í Laugarnesið. Við erum líka á lokametrunum í þarfagreiningu er varðar framtíðarhúsnæði Listaháskólans. Mér finnst það mjög miklu máli skipta að málefni Listaháskólans verði í góðum farvegi í framtíðinni. Einn stærsti vaxtarbroddurinn er varðar ný atvinnutækifæri er í skapandi greinum. Við erum að ná alveg gríðarlegum árangri hvað það varðar. Umgjörðin í kringum Listaháskólann verður að vera betri og metnaðarfyllri. Við erum hins vegar að flytja mestan hluta starfseminnar inn í Laugarnes þessa dagana og mér finnst starfsfólk skólans og nemendur vera mjög metnaðarfull hvað varðar framtíð skólans. Við erum á lokametrunum er varðar þarfagreiningu í framtíðinni. Ég hlakka til að sjá hvað kemur út úr því.
Ég þakka fyrir þessi svör. Þá langaði mig bara aðeins að drepa á málum leik- og grunnskóla. Er gert ráð fyrir auknu fjármagni inn í leik- og grunnskóla? Þá er ég helst að hugsa hvort gert sé ráð fyrir fjármagni þannig að þeir kennarar sem eru þar til staðar geti nýtt fagmenntun sína á þann hátt sem þeir telja að henti best kennsluumhverfinu? Hvernig ætlar ráðherra að tryggja fjölgun faglærðra kennara á leik- og grunnskólastigi þar sem lítur út fyrir að þeim muni fækka á næstu árum?
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að ein af stóru áskorununum sem við stöndum frammi fyrir í íslensku menntakerfi er sú að nýliðun í kennarastétt hefur ekki verið sú sem óskandi hefði verið. Við horfum upp á það að ef við förum ekki í neinar aðgerðir muni skorta í kringum 2.000 kennara á grunnskólastigi árið 2035. Um leið er að verða mikil fjölgun á grunnskólanemum, þ.e. við horfum upp á árgang sem verður í kringum 5.700 manns. Það er því alveg ljóst í mínum huga að við verðum, og erum að gera það, að grípa til aðgerða til að sjá fram á fjölgun á leikskóla- og grunnskólastiginu. Þetta verðum við að gera í góðri samvinnu og samstarfi við kennara, við kennaraforystuna, við Samband íslenskra sveitarfélaga, háskólastigið. Ég ætla að fara yfir það í betra tómi með hv. þingmanni hvaða aðgerðir við erum nákvæmlega að fara í.
Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar næstu fimm árin og ræðum nú sérstaklega þætti sem snúa að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Það eru auðvitað nokkur atriði á hennar sviði sem ég hef áhuga á. Málefnasvið ráðuneytisins eru allnokkur; safnamál, menningarstofnanir, íþrótta- og æskulýðsmál, auk menntakerfisins, framhaldsskólar og upp í háskólana, auk stjórnsýslu ráðherrans. Fyrst vil ég nefna sérstaka ánægju mína með það að boðuð er tillaga til þingsályktunar um stöðu íslenskrar tungu og vil brýna hæstv. ráðherra að standa stöðugan vörð um íslenskuna. Það er fátt mikilvægara fyrir sjálfstæði okkar sem þjóðar. Ég ætla að snúa mér að málefnum menningar, lista, íþrótta- og æskulýðsmála, koma með eina spurningu um það. Undir þessum lið, nr. 18 í tillögunni, er gert ráð fyrir nokkurri lækkun á næstu fimm árum eða úr 14 milljörðum á næsta ári, 2019, í 13,5 milljarða árið 2023. Ég spyr því hæstv. menntamálaráðherra: Hvar á helst að bera niður í þessum áætlaða niðurskurði? Í öðru lagi ætla ég að benda á að í tillögunni er rætt um að bæta aðgengi að menningu og listum til að fleiri landsmenn geti notið þeirra. Þarna vil ég taka undir hvert orð og hvetja hæstv. ráðherra til dáða. Víða um landið njóta íbúar lítils af ýmissi menningarstarfsemi sem á sér yfirleitt stað á höfuðborgarsvæðinu á kostnað allra skattborgara þessa lands, þótt þeir vissulega geti séð það í sjónvarpi eða hlustað á í útvarpi ef svo ber undir. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hún geti útskýrt betur fyrir mér hvað felst í þessu markmiði um betra aðgengi allra að menningu og listum í tillögunni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þingsályktunartillögunni sem boðuð er um að setja íslenskuna í öndvegi. Við erum á lokametrunum að klára þá þingsályktunartillögu og ég hlakka til þess að deila henni með hv. þingmanni og þeirri áherslu sem við setjum þar fram. Ég vil nefna það um málefnasvið 18 að það er aðhaldskrafa á það svið eins og hv. þingmaður nefnir réttilega. Við höfum ekki útfært það. Hins vegar er það svo að þrátt fyrir að það sé einhver lækkun þá er í raun og veru líka um að ræða ákveðna hækkun eins og ég hef nefnt, þegar við afnemum virðisaukaskattinn á bókaútgáfu, þegar við lækkum virðisaukaskattinn á fjölmiðla þannig að ég tel að þetta málefnasvið muni halda áfram að vaxa og dafna. Varðandi menningarstarfsemi og aðgengi að menningu þá kemur fram í ríkisfjármálaáætluninni að við höfum hug á því að styðja við uppbyggingu menningarhúsa, annars vegar á Austurlandi og hins vegar í Norðvesturkjördæmi. Ég held að ég geti sagt að við munum sjá fyrstu skrefin í því, að við getum byggt upp menningarhús á þessu svæði. Um leið og við gerum það þá erum við auðvitað að auka aðgengi að menningarstarfsemi í þessum landshlutum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir hennar svör. Ég er með fleiri spurningar. Varðandi aðgengi að menningu þá minntist hún á menningarhús og við þekkjum þau, þau eru sums staðar búin að rísa og það er vel. En ég á sérstaklega við starfsemi eins og Sinfóníuna og Óperuna og fleira sem er kostað af okkur öllum skattgreiðendum, að þessar stofnanir fari meira út um landið. Ég veit að þær hafa gert það, en ég bjó nú í 16 ár í Vestmannaeyjum og ég man ekki eftir að þær hafi komið þangað á þeim tíma. Ég skal ekki fullyrða það algjörlega. Varðandi bókaútgáfuna vil ég sérstaklega fagna því að virðisaukaskattur af bókaútgáfu verði felldur niður og þótt fyrr hefði verið. Annað sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um er þjóðarleikvangurinn í Laugardalnum. Afrek fótboltalandsliðs okkar eru slík að ekki er nokkur leið að sjá þau berum augum nema með því að vera sérstaklega fær á miði.is til að ná að komast á völlinn. Hér stendur um markmið: Efla umgjörð og stuðning við afreksíþróttafólk. Einnig er talað um viðræður við Reykjavíkurborg og íþróttahreyfinguna um uppbyggingu þjóðarleikvangs í Laugardal. [[Forseti hringir.]]Hvað þýðir þetta? Er gert ráð fyrir einhverju fjármagni til uppbyggingar þjóðarleikvangsins í Laugardal á tímabilinu, [[Forseti hringir.]]nú þegar verður lækkun framlaga í málaflokknum í heild eins og við höfum rætt um hérna?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að nefna afrek íslenska landsliðsins í knattspyrnu, bæði karla og kvenna. Auðvitað er það sögulegt að svona fámenn þjóð sé að senda landslið sitt í úrslitakeppnina, í heimsmeistarakeppnina í knattspyrnu og ég óska liðinu alls hins besta. Varðandi þjóðarleikvang hefur umfangsmikil vinna átt sér stað hjá starfshópi og hann er að skila tillögum um það. Við erum í ráðuneytinu mínu að klára reglugerð um þjóðarleikvanga þannig að við erum svo sannarlega að sinna þessu mikilvæga verkefni. Það er auðvitað líka gert með það að leiðarljósi að auka aðgengi landsmanna að íþróttastarfsemi og það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að það hefur reynst nokkuð erfitt að ná sér í miða á svona vinsæla knattspyrnuleiki vegna þess áhuga sem nú ríkir.
Frú forseti. Mig langar í fyrri ræðu minni að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í grunnskólastigið. Ég hef töluverðar áhyggjur af stöðu grunnskólastigsins og þó svo að í þeim OECD-samanburði, sem við erum svo oft að vísa til, séum við með eitt dýrasta grunnskólastigið, þá erum við samt ekki að sjá þann árangur sem við myndum vilja. Það er líka alveg deginum ljósara að það álag sem við höfum skapað kennurum innan grunnskólastigsins er gríðarlega hátt. Það endurspeglast m.a. í því að þar virðist vera mikil kulnun í starfi, mjög algengt er að kennarar brenni út í starfi sínu og hætti. Við horfum raunar upp á það að innan við helmingur menntaðra grunnskólakennara starfar við kennslu í grunnskólum í dag. Þetta er sammerkt með fjölmörgum öðrum kvennastéttum, fjölmennum kvennastéttum, sem starfa fyrst og fremst hjá hinu opinbera. Birtar hafa verið áætlanir um að hér kynni að vanta um tvö þúsund kennara á næstu árum á grunnskólastiginu og það er mikið áhyggjuefni. Auðvitað byggjum við ekki upp öflugt, blómlegt menntakerfi án kennaranna sem eiga að vera að kenna unga fólkinu. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra, bæði þegar kemur að því sem gagnrýnt hefur verið að stjórnsýsla ráðuneytisins, sem setur hinar faglegu kröfur, sé ekki í nægilega miklum tengslum við grunnskólastigið sjálft. En það sem blasir líka augljóslega við þegar kemur að þessum mönnunarvanda er að laun eru ekki lengur samkeppnisfær á grunnskólastiginu og það er reyndar óvenjumikill launamunur þegar maður horfir á OECD-samanburðinn á milli grunnskólastigsins og framhaldsskólastigsins. Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í þessu? Því að það er alveg ljóst að taka þarf á þessum vanda. Þetta er auðvitað bara hefðbundið vandamál framboðs og eftirspurnar, sem ég veit að er hæstv. ráðherra vel kunnugt, [[Forseti hringir.]]og það þarf auðvitað að hækka laun ef manna á skólana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir stöðu kennara og hvað starf þeirra er gríðarlega mikilvægt. Við erum hjartanlega sammála um það. Það er alveg ljóst að fara þarf í nokkuð róttækar aðgerðir til að bregðast við þessari þróun. Auðvitað vill maður heldur ekki alltaf vera í þeirri stöðu að vera að bregðast við einhverri neikvæðri þróun, en það er hins vegar staðan eins og hún er í dag. Það hafa komið inn á borð til mín sameiginlegar tillögur sambandsins, kennaraforystunnar, háskólastigsins, um hvað við þurfum að gera sem fyrstu skref. Ég er alveg sammála því sem kemur fram í máli hv. þingmanns að þetta snýr að launum. Það er orðinn mikill munur á framhaldsskólastiginu og grunnskólastiginu. Við verðum bara sem þjóð að taka á þessu í sameiningu. Mig langar að aðeins að fara yfir þessar aðgerðir. Eitt af því sem við erum að skoða er launað vettvangsnám fimmta árið. Annað sem við erum að skoða er Lánasjóður íslenskra námsmanna. Getum við sett ákveðna hvata? Nú er heildarendurskoðun að eiga sér stað. Getum við sett hvata inn í kerfið okkar? Getum við komið með styrki? Við verðum að huga að því. Allar menntarannsóknir sýna okkur að ef kennarinn er ánægður eru nemendur ánægðir og frammistaðan verður betri. Það var að koma út skýrsla OECD í mars þar sem kemur fram að því ánægðari sem kennarinn er því betri frammistaða er hjá nemendunum. Ég er því hjartanlega sammála hv. þingmanni um að þarna þurfum við öll að taka höndum saman ef þetta á að ganga upp hjá okkur sem þjóð.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör. Mér finnst greinilegt að það er verið að gefa þessu grafalvarlega vandamáli gaum í ráðuneytinu. Þær fyrstu hugrenningar sem verið er að vinna með hljóma margar mjög skynsamlegar. Ég held hins vegar að ef við horfum upp á launasetningu kennara á grunnskólastigi - og auðvitað erum við að glíma við svipuð vandamál á Landspítala varðandi hjúkrunarfræðinga og ljósmæður eins og frægt er orðið - þurfum við að ná utan um þessar fjölmennu kvennastéttir sem augljóslega eru of lágt launaðar miðað við menntun sína og tækifæri til starfa annars staðar á betri kjörum, jafnvel við minna álag, þægilegri vinnutíma o.s.frv. Hafandi allnokkra reynslu af vinnumarkaði gef ég í þessu tilfelli ekki neitt fyrir þessi hefðbundnu stöðugleikarök, að hér setjum við allt á hliðina með því að taka á þessum vanda. [[Forseti hringir.]]Það er alveg augljóst að hinn almenni vinnumarkaður er að taka á svona vandamálum á hverjum einasta degi með því að hækka laun til hópa sem sérstaklega mikil eftirspurn er eftir eða vöntun á. Hið opinbera launakerfi ræður ekki við þetta. [[Forseti hringir.]]Það er alveg augljóst að í þessum hópum, sérstaklega þessum fjölmennu kvennastéttum, er þetta orðinn mikill uppsafnaður vandi. Ég vona að hæstv. ráðherra taki undir með okkur í að taka á þessu vandamáli.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það hvernig hann nálgast þetta viðfangsefni og greiningu hans. Þetta er mikill vandi í íslensku samfélagi hvað varðar kvennastéttir og svo er annað sem hefur verið að gerast er að álagið á kennara hefur aukist gríðarlega. Nú vorum við að klára greiningu á því hvernig menntastefnan, menntun fyrir alla, kemur út á grunnskólastiginu og eitt af því sem kemur fram er að kennarar telja að álag hafi verið að aukast og hafa tengt það þeirri stefnu, en það er samfélagsleg sátt um að við viljum hafa skólastefnuna þannig að allir hafi tækifæri á því að mennta sig og við eigum að mæta sérþörfum nemenda í almenna kerfinu. En þegar við erum að gera það þá verðum við að forgangsraða fjármunum þar sem álagið er mest. Það höfum við ekki verið að gera. Nágrannaþjóðir okkar hafa hins vegar gert það og ég tel að það sé löngu tímabært og við erum að fara í þá vegferð að ræða það af hreinskilni til þess að bæta stöðu og styrkja umgjörð kennara.
Virðulegi forseti. Ég ætla í stuttu máli að gera grein þeim áherslum sem falla undir þá málaflokka sem ég starfa með, landbúnaður, sjávarútvegur og fiskeldi og hluti af nýsköpun og rannsóknum, háskólastig að því er snertir landbúnaðarháskólann og svo er ráðuneytið undir yfirstjórn sjávarútvegsráðherra og landbúnaðarráðherra samkvæmt forsetaúrskurði. Þessir fjárlagaliðir eru samtals u.þ.b. 24–25 milljarðar á ári, 24.478 millj. kr. á árinu 2018. Stærstu liðirnir í þessu eru að sjálfsögðu landbúnaðurinn þar sem búvörusamningarnir eru langstærstir. Ef við horfum á umfang landbúnaðarins er heildarframleiðsluvirði landbúnaðar á Íslandi rétt tæpir 70 milljarðar, 69 milljarðar, á ári. Það eru um 4.200 lögbýli í ábúð á landinu, 3.200 þeirra eru með búskap, framleiða kjöt, egg og mjólk. Þar er stunduð garðyrkja og sömuleiðis ferðaþjónusta og ýmis annar atvinnurekstur þannig að þarna er heilmikil starfsemi. Þarna er um að ræða 1,8% af vinnuafli á vinnumarkaði sem er beinlínis við landbúnaðinn og svo erum við með um 7.000 afleidd störf. Ef við horfum á sjávarútveginn er hann sömuleiðis mjög mikilvæg atvinnugrein fyrir landsbyggðina, 4% af vinnuafli þjóðarinnar vinna við sjávarútveg, fiskveiðar og fiskvinnslu. En ef við horfum á störf í þessum greinum utan höfuðborgarsvæðisins eru það um 10% af vinnuafli. Sjávarútvegurinn framleiðir sömuleiðis mjög mikil verðmæti, framleiðsluverðmæti eru rúmir 200 milljarðar á árinu 2017, hafði þó að vísu dregist saman og hefur ekki verið lægra frá árinu 2008. Heildarafli íslenskra skipa var um 1.120.000 tonn sem skiptist þannig að 450.000 tonn af því voru botnfiskur og 670.000 tonn uppsjávarfiskur. Þarna er mikið umleikis og þegar ég ræði um það að 10% fólks á vinnumarkaði úti á landsbyggðinni starfi við þetta tvennt skulum við hafa í huga að gríðarlegur fjöldi afleiddra starfa tengist sjávarútveginum. Stærstu verkefni á þessu málefnasviði, bæði í ár og næstu tvö til þrjú árin, verða að vinna að samkeppnishæfni sjávarútvegsins og landbúnaðarafurða. Styrkja þarf stöðu sjávarútvegsins í samkeppni við erlenda framleiðendur og landbúnaðurinn hér innan lands þarf að halda uppi byggðafestu og gera bændum kleift að rækta nýja skóga, ef svo mætti að orði komast, með því að gera mögulegt að þeir geti breytt um áherslur í búskap sínum. Þar blasa sömuleiðis við mjög miklar áskoranir á sviði landbúnaðarins sem og sjávarútvegsins. Á sviði landbúnaðarins eru sérstaklega þættir sem lúta að auknum tollkvótum, meira frelsi til innflutnings á landbúnaðarvörum. Sömuleiðis eru þættir sem snúa að því sem kallað hefur verið „hráakjötsmálið“, svo smekklegt sem það nú er, er lýtur að innleiðingu ákveðinna tilskipana frá Evrópusambandinu í íslenskan rétt. Það er, eins og sagt er, mörg búmannsraunin og að mörgu að hyggja, sérstaklega í landbúnaðarmálum. Ég vil þó undir lok þessarar stuttu ræðu minnar nefna mál sem kom til umræðu á þinginu í vikunni og á eftir að verða gríðarlega mikil umræða um og er mikilvægt mál, hvernig svo sem menn nálgast það. Það lýtur að uppbyggingu fiskeldis í landinu. Þar er verið að byggja upp nýja atvinnugrein af miklum krafti. Hún kallar á það að við umgöngumst uppbygginguna en ekki síður náttúruna af fullri virðingu og gætum þess að uppbyggingin verði í sátt við umhverfið. Ég tel að þar liggi mjög mikil tækifæri ef við berum gæfu til að vinna að framgangi og uppbyggingu þessarar atvinnugreinar af skynsemi og ábyrgð.
Frú forseti. Í fjármálaáætlun kemur fram að yfir stendur endurskoðun á lögum um veiðigjöld. Útgerðin hefur kallað eftir lækkun veiðigjalda og ýmsir stjórnarliðar hafa sagst vilja svara því kalli. Þjóðin á rétt á því að fá sanngjarnan arð af auðlind sinni og stjórnmálamenn eiga ekki að hlaupa til og lækka hlut þjóðarinnar um leið og útgerðin kvartar. Það er skoðun okkar í Samfylkingunni að besta leiðin til að fá fullt verð fyrir fiskveiðiauðlindina sé að bjóða út aflaheimildir. Ef stjórnarflokkarnir vilja ekki bjóða út kvóta sem nú þegar hefur verið úthlutað, ættu þeir í það minnsta að bjóða út viðbótarkvóta vegna sterkra fiskstofna. Þorskstofninn hefur aldrei mælst stærri en við síðustu mælingar Hafrannsóknastofnunar. Það verður því að teljast afar líklegt að tillaga um viðbótarkvóta komi fram fyrir næsta fiskveiðiár, líkt og fyrir það síðasta, enda hefur kvótinn nærri tvöfaldast síðustu tíu fiskveiðiár, farið úr 130 þús. tonnum í 258 þús. tonn. Þorskkvótinn hefur verið aukinn á þremur síðustu fiskveiðiárum um samtals 40 þús. tonn. Mælingar Hafrannsóknastofnunar benda eindregið til að kvótinn verði enn aukinn á næstu fiskveiðiárum. Ef lögum um fiskveiðistjórn verður ekki breytt á næstu vikum, verður viðbótarkvótanum skipt á milli núverandi kvótahafa á næsta fiskveiðiári eins og þeim fyrri. Ég spyr því hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort það sé virkilega ætlunin, rétt enn einu sinni, að skipta viðbótarkvótanum á milli núverandi kvótahafa á næsta fiskveiðiári? Ef svarið er já, þá bið ég hæstv. sjávarútvegsráðherra að útskýra fyrir mér, hvers vegna hann vill gera það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil í tilefni orða hennar nefna það hér að umræðan um veiðigjöldin, fjárhæð þeirra, hefur staðið æði lengi. Þessi umræða hófst, og mikill þungi var í henni, þegar áhrifin af lokun markaða hófust, lokun á Rússamarkaði sérstaklega og skreiðarmarkaði í Nígeríu, og fleiri þættir spiluðu þar inn í; jafnhliða því að gengisþróunin var með þeim hætti að þessi atvinnugrein átti í mjög miklum erfiðleikum. Þessi umræða hefur staðið hátt í tvö ár þannig að ég er ekki sammála því að það eigi að hlaupa til þó svo einhverjar atvinnugreinar, sama hvort það er sjávarútvegur eða aðrar, kvarti undan gjaldtöku. Það á bara að nálgast málið á yfirvegaðan hátt og taka skynsamlegar ákvarðanir. Varðandi þær spurningar sem hv. þingmaður ber hér upp, varðandi sterka fiskstofna og mögulegar viðbætur í kvóta, þá hef ég enn ekki séð neinar tillögur. Ég hef heyrt af niðurstöðum rallsins og sem betur fer erum við sammála um það að fiskstofnarnir eru gríðarlega sterkir og það fiskveiðistjórnarkerfi sem Íslendingar hafa haft, þó að það hafi löngum verið umdeilt, hefur sannað sig með þeim hætti að stofnarnir eru sterkir. Ég er ekki á þeirri skoðun að við eigum að bjóða upp fiskveiðikvóta. Það er mín sannfæring að fyrirkomulagið á stjórnun fiskveiðimála Íslendinga hafi skilað þjóðinni mjög ábatasömu fiskveiðistjórnarkerfi, þ.e. í þágu þjóðarinnar. Þetta er sjávarútvegur sem stendur í fremstu röð og stenst allan samanburð við sjávarútveg hvar sem svo við leitum í veröldinni. Við erum stolt af því. Ég tel óráð að breyta því kerfi með því að hlaupa til í skyndingu. Við eigum að gaumgæfa það en ég er ekki á þeim stað staddur í dag að ég svari þessari spurningu játandi.
Frú forseti. Vald þeirra sem fá úthlutað kvótum er töluvert og ákvarðanir þeirra geta varðað framtíð sjómanna, fiskvinnslufólks, fjölskyldna þeirra og heilu byggðarlaganna. Fyrir daga kvótakerfisins gátu ungir og framsæknir sjómenn hafið sína eigin útgerð án þess að spyrja kóng eða prest. Þeir þurftu jú vissulega að fjármagna kaup á báti og veiðarfærum en ekki kvóta. Nú eiga þeir ekki annan kost en að kaupa aflamark til eins árs, með öðrum orðum að leigja kvóta af þeim sem ríkið hefur úthlutað honum. Það leiguverð hefur þó verið með himinskautum. Samkvæmt upplýsingum Fiskistofu hefur verðið verið á milli 150–200 kr. fyrir kílóið af þorski á undanförnum misserum. Til að jafna stöðu þeirra sem eru þegar í útgerð og þeirra sem hafa hug á að hefja útgerð þarf að gera úthlutun kvótanna sanngjarnari. Ein leiðin er sú, sem frændur okkar Færeyingar eru að þróa og jafnaðarmenn hafa löngum talað fyrir, þ.e. að kvótanum verði ekki öllum úthlutað til þeirra sem fengu hann í fyrra heldur hafi allir jafnan rétt á að leigja hann af eigendum auðlindarinnar sem er íslenska þjóðin. Útboð á þorskkvóta í Færeyjum skilaði leiguverði um 60 kr./kg. Það er 60% afsláttur frá leiguverði útgerðarmannanna sem eru að leigja frá sér kvóta. Alþingi á að sjálfsögðu að stöðva þann gjafagjörning að skipta viðbótaraflakvóta á milli kvótahafa og hefur tækifæri til þess með því að samþykkja frumvarp þess efnis sem nú er til umræðu í atvinnuveganefnd. Það er ekki þannig að hér sé verið að hlaupa til og þetta sé eitthvað nýtt og lítið spekúlerað. Þetta er þriðja þingið þar sem þetta frumvarp er hjá atvinnuveganefnd. Þingið hefur þrisvar sinnum, þrjú þing, fjallað um málið. Og auðvitað er það réttlætismál, [[Forseti hringir.]]þegar þorskkvótinn er svo sterkur eins og hann er núna, að viðbótin sé höndluð með öðrum hætti en það sem fyrir er. Það er ekki verið að taka neitt af neinum, bara verið að gera nýliðun mögulega. Við gætum jafnvel ákveðið að binda þetta við byggðir landsins o.s.frv. Við getum farið öðruvísi með þessa viðbót en það sem fyrir er.
Virðulegi forseti. Það er hægt að fara með þetta með ýmsum hætti en við þurfum engu að síður að nálgast málið á þann veg að draga fram alla þætti sem snúa að breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu sjálfu. Það er alveg rétt að vald þeirra sem fara með veiðiheimildirnar er mikið. En ég segi að það er sömuleiðis mikið vald hjá stjórnmálamönnum sem ákveða með hvaða hætti þessu skuli skipað. Ég leyfi mér að fullyrða að uppboð á veiðiheimildum heilt yfir kann líka að raska tilveru fólks eða byggða ef það er ekki vel ígrundað og reynt að sjá fyrir með hvaða hætti það kemur fram gagnvart einstökum stöðum, einstökum útgerðum skipa, afkomu sjómanna og fjölskyldna þeirra. Það eina sem ég er að benda á er að breytingum á þessu kerfi, sem hefur reynst okkur ágætlega allt frá árinu 1984, þó svo að margar og gríðarlega sársaukafullar breytingar hafi fylgt því, gríðarleg átök, fylgir áhætta. Það hefur óumdeilanlega skilað þjóðinni mjög góðu verki við gríðarlega vandasama vinnu sem varð að vinna í kjölfar þess að fiskstofnar urðu lélegri. Ef við ætlum að sameinast um að breyta þessu verðum við að gera það, samkvæmt mínum skilningi og minni afstöðu, með vel ígrunduðum hætti. Ég hef ekki séð enn þá, þó svo að ég hafi reynt að fylgjast með þessari atvinnugrein og umræðu um hana í langan tíma, skynsamlega útfærðar hugmyndir um með hvaða hætti sú grundvallarbreyting, þ.e. að bjóða upp kvóta, muni snerta byggðir og afkomu fólks um allt land.
Hæstv. forseti. Við ræðum áfram um fjármálaáætlun, nú um sjávarútvegs- og landbúnaðarkaflann. Ég ætla ekki að blanda mér í það sem var til umræðu hér síðast, þá myndi ég eyða öllum tímanum í það. En mig langar að tala um það sem kemur fram í áætluninni. Það er verið að tala um að Bandaríkjamarkaður hafi tekið upp sérstakar kröfur um rekjanleika hráefnis. Þessar verndunarkröfur verða teknar upp á fleiri mörkuðum með tímanum. Ég hef heyrt áhyggjur margra um þessi mál. Það tengist m.a. bæði rekjanleika og meðafla, sérstaklega í netaveiðum. Nú hefur í vetur MSC-vottun verið tekin af grásleppuveiðum vegna þess að það mældist of mikill meðafli. Það kom í ljós að ekki var vel að rannsóknunum staðið. Það finnst mér ljóður á þessu að málið sé ekki unnið það vel að reisn sé yfir því. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann hafi skoðað þetta mál sérstaklega. Svo er það í sambandi við grásleppuna líka: Mönnum finnst stofnmæling á grásleppu ekki vera raunhæf miðað við þá aðferð sem notuð er í flothólf. [[Forseti hringir.]]Tíminn er liðinn, ég kem meira inn á það í seinni ræðunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég hef örlítið kynnt mér þetta mál varðandi vottunina og hvernig sú vinna snertir grásleppuveiðar okkar. Við áttum ágætan fund í ráðuneytinu með forsvarsmönnum Landssambands smábátaeigenda um þetta mál. Það er alveg ljóst að rannsóknirnar, eins og hv. þingmaður segir, voru ekki nákvæmar og má draga í efa hversu traustur grunnur undir ákvörðun þær rannsóknir sem við erum að stunda í þeim efnum eru. Það held ég að sé allra mál. Hafrannsóknastofnun eða þeir starfsmenn sem vinna þar eru ekki að nálgast þetta mál með þeim hætti að þeir telji að þeir séu að leggja fram einhver heilög vísindi. Það eru allir upplýstir um ónákvæmni þeirra vísinda sem standa að baki þessu. Eina raunhæfa mælingin sem við sjáum er aflinn sem við berum að landi í grásleppunni. Hann er að dragast saman af einhverjum ástæðum sem við ekki kunnum almennilega skil á. Það er hins vegar alveg ljóst að þeir sem stunda veiðarnar geta líka gert betri skil á upplýsingum til Fiskistofu en gert er. Það held ég að allir séu sömuleiðis sammála um. Þannig að allir sem við þetta vinna, hvort heldur er rannsóknarmegin eða stunda veiðarnar, hafa viðurkennt að við getum gert betur og eigum að stefna að því að reyna að gera það. Það er alveg augljóst af öllum áherslum og straumum varðandi stöðu okkar á mörkuðum erlendis að krafan um rekjanleika, um sjálfbæra nýtingu og ábyrgð í auðlindanýtingu verður alltaf ríkari og meiri eftir því sem fram líða stundir. Við eigum öll tækifæri til þess að standa okkur mætavel og enn betur þar en við erum að gera í dag. Við eigum einfaldlega að nota okkur þá stöðu.
Hæstv. forseti. Ég er sammála ráðherranum í því að það þarf að vanda sig í þessum málum í alla enda. Þar þurfa sjómennirnir líka að vera með. Ég held að þeir séu það. Það hefur verið kvartað yfir því þeim megin að það vanti betri búnað til að skrá þetta niður í afladagbækur og hvernig sem það er gert. En mig langar að koma aðeins inn á veiðigjöldin. Nú er verið að vinna að endurútreikningum á aðferðafræði í sambandi við þau. Sú reikniregla sem rann sitt skeið nú í haust var meingölluð að því leyti til að það er verið að reikna þetta aftur í tímann um tvö ár. Nú er verið að borga fyrir árið 2015. Það er mjög þungt í skauti vegna þess að 2015 var mjög gott ár en magurt ár í fyrra og hittiðfyrra, sérstaklega í fyrra. Það eru mjög ólíkir útgerðarflokkar í sjávarútvegi. Sem betur fer. Það er mjög misjafnt hvað hver útgerðarflokkur getur borið af veiðigjöldum. Mönnum finnst í smærri útgerðum þeir þurfa að bera jafn mikla byrði miðað við stærð og þeir stóru, þá sérstaklega í sambandi við uppsjávartegundirnar eins og þetta kemur út núna. Ég legg mikla áherslu á að menn vandi sig í þessari vinnu fyrir næstu ár þannig að allrar sanngirni sé gætt í þessum efnum. Allir útgerðarmenn sem ég þekki vilja borga veiðigjöld. Það fer enginn í launkofa með það. En það þarf að vera þannig að fyrirtækin beri það.
Virðulegi forseti. Já, það er alveg hárrétt að sjómenn hafa talað um að það vanti betri búnað til að skrá meðafla. Það er í smíðum app, nú verð ég að nota það hugtak, til að greiða fyrir því að þetta verði auðveldara viðfangs. Þetta er komið í stærstan hluta flotans en við þurfum að sjá betur fyrir því í smábátaflotanum, að útbúa þeim handhægari leiðir til að skrá afla. Það er í vinnslu. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að veiðigjöldin, eins og þau eru útfærð, eru á margan hátt gölluð að því leytinu til að það er æskilegra í mínum huga að kerfið sé nær okkur í tíma þegar verið er að leggja gjöldin á og reynt sé að mæla betur framlegð eða afkomu þeirra sem stunda greinina og reyna að leggja gjöldin á með tilliti til þess. Það liggur fyrir, þegar hér er rætt um mismunandi útgerðarflokka, að afkoma þeirra er misjöfn, það er hárrétt. En ég minni á skýrslu sem unnin var fyrir sjávarútvegsráðuneytið og atvinnuveganefnd þingsins sem Deloitte endurskoðunarskrifstofan vann og var kynnt núna í vetur. Hún sýnir svart á hvítu að afkoman er sú hin sama nánast sama hvaða útgerðarflokkur það er. Það er bara einfaldlega eftir því hversu stór veltan er hversu mikill afgangurinn er o.s.frv. En framlegðin af rekstrinum er bara mjög svipuð sem hlutfall. Ég tek svo undir það að lokum með hv. þingmanni að menn verða að vanda sig við breytingar [[Forseti hringir.]]á þessu kerfi. Það er tvímælalaust mín afstaða.
Frú forseti. Mig langar að beina hér spurningum að hæstv. ráðherra. Eftir niðurstöðu EFTA-dómstólsins frá því í nóvember 2017 er orðið ljóst að íslenskar reglur varðandi innflutning á hrárri og unninni kjötvöru og reglur um mjólk samrýmist ekki almennum viðskiptaákvæðum EES-samningsins. Íslenskar landbúnaðarafurðir eru þeim kostum gæddar að við erum að mestu laus við kampýlóbakter. Frystingin hefur verulega dregið úr hættunni á þessum sjúkdómum sem valda þjóðarbúinu búsifjum með því að fólk getur verið frá vinnu sökum sýkingar en Ísland er með lægstu tíðni kampýlóbaktersýkinga í Evrópu samkvæmt upplýsingum frá Karli G. Kristinssyni, yfirlækni sýklafræðideildar Landspítalans. Þess vegna langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra: Verður hægt að bregðast eitthvað við þessari niðurstöðu EFTA-dómstólsins öðruvísi en að breyta íslenskum reglum til samræmis við reglur EES? Ef innflutningur á hráu kjöti verður heimilaður, telur ráðherra að bregðast þurfi við með auknum framlögum til Matvælastofnunar í útgjaldaramma landbúnaðarins eða er hægt að láta innflutningsaðila bera kostnað sem hlýst af auknu eftirliti? Einnig væri ágætt að heyra skoðanir ráðherra á aðgerð sem nefnd er í landbúnaðarkaflanum. Það á að koma á fót öflugum sjóði sem styrkir nýsköpunar- og þróunarverkefni í matvælaframleiðslu. Er hugmyndin að efla að einhverju leyti framleiðnisjóð landbúnaðarins eða breyta fyrirkomulagi á þeim sjóði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Þær voru nokkuð margar, ég skal reyna að komast yfir þær tiltölulega hratt. Hráakjötsmálið byrjaði í grunninn af þessum þunga árið 2002 þegar Evrópusambandið fór að þrýsta á íslensk stjórnvöld um að innleiða nýja matvælalöggjöf sem íslensk stjórnvöld höfðu samþykkt 1997 en var leidd í lög 1999. Þetta endaði með því að árið 2005 ákváðu stjórnvöld hér að taka upp viðræður við Evrópusambandið, það var samþykkt að innleiða í íslenskan rétt reglugerð nr. 89/662 sem laut að þessu efni. Hún tók gildi í nóvember árið 2011. Hún var innleidd með röngum hætti að mati EFTA-dómstólsins og því erum við í þeirri stöðu sem við erum í núna. Ég tel að við verðum að bregðast við með einhverjum hætti. Það er alveg hægt að bregðast við með ákveðnum hætti. Ef þetta stendur eins og það er þá þýðir það að Íslendingar þurfa töluverðan tíma til að leiða inn í sitt regluverk aðgerðir til að taka á móti þessum breytingum. Það er vel hægt. Það er hægt að gera hvort tveggja eins og nú er verið að gera með auknum fjárframlögum á árinu 2018–2019 til Matvælastofnunar. Sömuleiðis er hægt að skoða mögulegar leiðir til þess að auka gjaldtöku. Ég hef ekki skoðað það. Það eru ýmsar leiðir færar í þessu efni en hins vegar er algerlega klárt í mínum huga að þessi mál voru ekki undirbúin frá því að Evrópusambandið byrjaði að hnýta í Íslendinga árið 2011 þar til dómurinn féll í fyrrahaust, í nóvember. Það er ekki í boði að mínu mati að sitja núna aðgerðalaus í því að taka á móti þessum nýja veruleika. Við þurfum að eiga viðræður við Evrópusambandið um möguleika á breytingum á svokölluðum viðauka I [[Forseti hringir.]]og jafnframt huga að því með hvaða hætti við breytum regluverki okkar ef slíkar viðræður myndu ekki bera neinn árangur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég ætla að venda mínu kvæði í kross og ræða aðeins um fiskeldið sem hefur verið að byggjast upp hratt og hefur skapað fjölda starfa. Það er mikilvægt að það sé í sátt við umhverfið og aðra atvinnuvegi, sé sem mest umhverfisvænt. Mig langar að vita hvort hæstv. ráðherra telji nægilegt fjármagn til þess að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og eðlilega vöktun vegna áhættumats sem þarf að vera lifandi og í stöðugri skoðun og til að undirbyggja það með sem bestum hætti að áhættumat verði reglulega endurskoðað af Hafrannsóknastofnun. Er tryggt nægt fjármagn til þess að svo megi vera? Hafrannsóknastofnun hefur mátt búa við það lengi að vera vanfjármögnuð. Hún hefur stórt hlutverk, ekki bara varðandi sameiginlega auðlind okkar í sjónum, og nú fiskeldið, heldur líka varðandi ný lög sem voru samþykkt í fyrra um enn frekari nýtingu á þangi og þara í Breiðafirði. Hefur Hafrannsóknastofnun næga fjármuni til að sinna þessu mikilvæga hlutverki sem er undirstaða gjaldeyrisöflunar þjóðarinnar? Að því sama má spyrja gagnvart Matvælastofnun og hennar stóra hlutverki við eftirlit með fiskeldinu, velferð dýra og fleiri þáttum. Verkefnin hafa alltaf verið að aukast hjá Matvælastofnun. Og svo ein létt í lokin um veiðigjöldin. Hvernig telur ráðherra þróun veiðigjalda verða næstu árin? Sér hann fyrir sér að þau muni hækka, lækka eða að það verði einhver skipting á milli ólíkra útgerðarflokka varðandi mismunandi gjaldtöku?
Virðulegi forseti. Þessi létta spurning í lokin er dálítið þung, ég skal bara viðurkenna það. Ég sé ekki fyrir þróun veiðigjalda í náinni framtíð. Ég vona heitt og innilega að sjávarútvegurinn verði um ókomin ár þannig starfandi að hann sé vel gjaldfær fyrir nýtingu á auðlindinni eins og hann hefur verið undanfarin ár, að þetta verði sanngjörn gjaldtaka. Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að með breytingu á gengi íslensku krónunnar verði hann í betri færum til að greiða hærra gjald en greinin telur sig geta borið í dag. Varðandi meginspurningarnar um fiskeldið er staðan þannig að við erum núna komin einhvers staðar í 20 þús. tonna eldi. Það eru 580 ársstörf nú þegar komin í þessa atvinnugrein. Það er gert nú þegar og komu inn í fjárlög þessa árs heimildir fyrir Hafrannsóknastofnun til að stunda frekari rannsóknir og vinna betur að þáttum sem lúta að áhættumati og því sem snýr að mögulegri blöndun á eldisfiski og villtum stofnum okkar. Það sem upp á vantar á komandi árum hef ég kynnt og gerði grein fyrir því þegar ég lagði fram frumvarpið sem ég mælti fyrir í vikunni. Ég áforma að leggja fram á næsta hausti frumvörp sem annars vegar gera ráð fyrir gjaldtöku vegna úthlutunar eldissvæða og hins vegar frumvarp sem snýr að því að taka upp auðlindagjald fyrir sjókvíaeldi. Í skýrslu starfshópsins komu fram ákveðnar hugmyndir sem, ef ég man rétt, gerðu ráð fyrir 15 kr. gjaldi per kíló og miðað við 67 þús. tonna eldi jafngildir það um það bil einum milljarði á ári.
Herra forseti. Mér brá óneitanlega í brún þegar ég sá í þessari fjármálaáætlun að veiðigjöldin 2018 lækka um 3 milljarða frá fjárlögum sem samþykkt voru í desember sl. Samkvæmt fjárlögum 2018 áttu veiðigjöldin að skila 10 milljörðum til þjóðarinnar en í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 7 milljörðum í ár. Skýringin sem gefin er í áætluninni er að núverandi lög um veiðigjöld renni út í lok árs og að áætlanir séu um betri innheimtu í kjölfarið. Ég tek undir að veiðigjöldin eru meingölluð og er fylgjandi leigutekjum af tímabundnum aflaheimildum frekar en gjaldtöku af hagnaði sem býður upp á alls kyns bókhaldsbrellur, auk þess sem lóðrétt samþætting sjávarútvegsfyrirtækja býður upp á þann möguleika að stórútgerðir flytji út stóran hluta hagnaðarins. Ég spyr hæstv. ráðherra: Með hvaða hætti geta ósamin lög sem taka gildi árið 2019 lækkað veiðigjöldin, sem falla til árið 2018, um 3 milljarða? Ef nýja löggjöfin er tilbúin vil ég að hæstv. ráðherra skýri okkur frá þessu nýja fyrirkomulagi. Eins vildi ég vita með hvaða lýðræðislega hætti vinna og undirbúningur að nýju löggjöfinni hefur verið. Að lokum: Hvað hefur breyst á þessum þremur og hálfa mánuði síðan fjárlög voru samþykkt sem gerir það að verkum að veiðigjöldin lækka um 3 milljarða? 3 milljarðar eru engir smápeningar. Það mætti fækka einbreiðum brúm á þjóðvegi eitt um tíu stykki fyrir þessa fjárhæð. Þjóðin á rétt á sanngjörnum arði af fiskveiðiauðlind sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, að mínu mati er núverandi fyrirkomulag á veiðigjöldum meingallað. Hún nefnir réttilega ýmsa þætti sem snúa að því með hvaða hætti rekstraraðilum er kleift að snúa niðurstöðum ársreikninga sér í hag, t.d. hvernig hagnaðurinn er fundinn í lokin. Það eru ákveðnir erfiðleikar við að skattleggja lóðrétt samþætt fyrirtæki. Þetta eru allt saman þættir sem veiðigjaldsnefndin, sem er lögskipuð nefnd sem fer með álagningu veiðigjaldanna, hefur haft til umfjöllunar í sinni vinnu. Í kjölfarið á framlagningu þingmálaskrár óskaði ég eftir því við veiðigjaldsnefndina að hún yfirfæri álagningu veiðigjalda, skoðaði kosti og galla við að færa álagninguna nær í tíma, gera hana einfaldari og gegnsærri. Jafnframt hefur legið fyrir að afkoma útgerðarinnar hefur snarversnað miðað við úttekt Deloitte, eins og ég gat um í fyrra svari. Talan í fjármálaáætluninni er áætlun. Það liggur ekki fyrir neitt frumvarp sem leiðir þessa niðurstöðu fram. Það kemur þá inn í þingið þegar þar að kemur. Ég boðaði á þingmálaskránni að fram kæmi frumvarp um þetta. Í fjármálaáætluninni er getið um að yfir standi vinna við endurskoðun veiðigjaldanna. Með hvaða hætti þetta er unnið? Ég geri bara ráð fyrir að þegar fram koma frumvörp, hvort heldur er um veiðigjöld eða önnur mál sem snerta [[Forseti hringir.]]sjávarútveginn, verði þau sett í umsagnarferli, kynnt fyrir þinginu og nefndin vinni úr því.
Herra forseti. Mér fannst ég ekki fá skýr svör við því hvað hafi breyst á þessum þremur og hálfa mánuði. Ég held að allar áætlanir og spár og jafnvel greining á stöðu og afkomu greinarinnar í heild hafi legið fyrir í desember og ekki breyst það mikið á þessum þremur og hálfa mánuði að það skýri þessa miklu lækkun. Þess vegna gerði ég bara ráð fyrir að frumvarp væri í smíðum og jafnvel komin hugmynd um hvernig þessu fyrirkomulagi verður breytt. Ég er alveg sammála því að það er stór galli á veiðigjöldunum, eins og þau eru útfærð núna, að þau séu rukkuð aftur í tímann. Besta leiðin til að rukka í rauntíma og breyta þessu kerfi, eins og við breyttum staðgreiðslukerfi tekjuskatts á sínum tíma til að koma í veg fyrir sama vandamál, er hreinlega að leigja heimildirnar út og taka greiðsluna tímabundið fyrir fram af leigðum heimildum, hvort sem þær eru boðnar upp eða ekki. Ég bið aftur um svör við því hvað hafi breyst á þessum stutta tíma. Með hvaða lýðræðislega hætti áætlar ráðherra að vinna veiðigjaldsnefndarinnar, sem er kannski dálítið í myrkri fyrir almenningi, að undirbúningi nýrrar löggjafar fari fram? Það er gríðarlega mikilvægt hvernig gjaldtaka af auðlindinni fer fram.
Virðulegi forseti. Ég reikna með því að frumvarp sem kemur fram um veiðigjöldin verði unnið með svipuðum hætti og önnur frumvörp. Þau eru oftast nær unnin í ráðuneytunum, stundum koma nefndir þingsins fram með frumvörp o.s.frv., og síðan fara þau í opið og gegnsætt umsagnarferli sem er síðan unnið með í þinginu. Ég geri einfaldlega ráð fyrir því að sambærilegt verklag yrði haft við frumvarp sem kæmi fram til leiðréttingar á hvort heldur er veiðigjaldi, endurreikningi, breytingu á lögum um stjórn fiskveiða eða hvaðeina. Þetta er hátturinn. Þetta er venjulega boðað í þingmálaskránni þegar ríkisstjórnin leggur hana fram að hausti og svo er hún endurskoðuð í janúar. Það sem hefur breyst sérstaklega varðandi umræðuna um veiðigjaldið og fjárhæð þess er sú staðreynd sem liggur fyrir, að afkoman í þessari atvinnugrein hefur versnað andstætt óskum okkar, ekki ár frá ári heldur sjáum við þess stað þegar í dag. Við fáum sömuleiðis fyllri upplýsingar um „réttmæti“ þeirrar gjaldtöku sem nú liggur fyrir og byggir á afkomu og tekjum þessarar atvinnugreinar á árinu 2015 að stærstum hluta. Ég gat um það í mínu fyrra svari að úttekt Deloitte leiddi fram ákveðnar stærðir í þeim efnum. Þetta verður alltaf erfitt. Ég fagna því hins vegar að við hv. þingmaður deilum skoðun á mikilvægi þess að færa ákvörðunina nær í tíma. Ég vildi gjarnan að hægt væri að taka upp [[Forseti hringir.]]sama fyrirkomulag í þessum efnum og varðandi tekjuskattinn sem var tekið upp fyrir aldamótin. Ég held þó að við eigum töluvert langt í land með að ná þeim áfanga.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu og hefur verið í dag þingsályktunartillaga ríkisstjórnarinnar um fjármálaáætlun. Mig langar að rýna aðeins í málefni landbúnaðarins. Eitt af fyrstu verkefnum ríkisstjórnarinnar var að bregðast við bráðavanda sauðfjárbænda. Veitt var 665 millj. kr. framlag í fjáraukalögum fyrir árið 2017. Afurðaverð hefur fallið um þriðjung vegna utanaðkomandi vanda. Þótt þetta hafi komið mörgum til góða eru fram undan stór verkefni við að efla og rétta af hlut einnar elstu og virtustu stéttar okkar lands. Greinin stendur frammi fyrir mikilli áskorun sem bregðast þarf við hratt og þá skiptir máli að heildstætt sé tekið á vandanum. Bændur hafa sjálfir komið fram með hugmyndir sem geta skipt miklu máli og er það þá okkar stjórnvalda að meta þær og gera að veruleika hugmynd þeirra um að stofna markaðsjöfnunarsjóð sem byggður er upp á fjármunum sem kæmu úr greininni sjálfri. Slíkur sjóður myndi mæta markaðsbrestum afurða og jafna sveiflur sem eru mjög viðkvæmar í sauðfjárrækt þar sem framleiðsluferlið er langt. Það væri gaman að heyra hvernig hæstv. ráðherra líst á þessar hugmyndir. Framtíðarsýn stjórnvalda er m.a. að mótuð verði matvælastefna. Því ber að fagna. Stefnan verður nýtt til að innleiða áherslur stjórnvalda fyrir atvinnulíf og þróun, uppbyggingu atvinnulífs og hagsmuni neytenda. Þarna er horft til framtíðar, hvernig við viljum sjá þessari mikilvægu matvælaframleiðslu borgið. Sauðfjárframleiðsla hér á landi á að skora hátt í samanburði við innfluttar afurðir, hvort sem við erum að tala um hreinleika eða gæði og ekki síst ef við horfum til kolefnisspors sem við höfum þegar sem þjóð lofað að standa okkur í. Til að Ísland geti orðið leiðandi í framleiðslu á heilnæmum afurðum þarf að tryggja vernd og sjálfbærni bústofna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Til að svara strax varðandi markaðsjöfnunarsjóðinn lýsti ég því yfir á aðalfundi Landssambands sauðfjárbænda að mér litist vel á að skoða hugmynd sem þessa án þess að ég tæki beina afstöðu til þess innihalds sem í henni er. Ég fagnaði því að bændur kæmu fram með þessa hugmynd og lýsti því jafnframt yfir að hugmyndir sem þessar yrði að taka upp og ræða í endurskoðunarhópum um búvörusamninga. Ég hef beint þeim tilmælum til forystu nefndarinnar að beina sjónum fyrst í sínu verki að vanda sauðfjárræktarinnar í landinu því að hann er ærinn. Þar þarf að vinna ýmis verkefni og takast á við þau. Eitt af þeim sem getur liðkað fyrir í þeirri stöðu sem sauðfjárræktin er að glíma við er þessi hugmynd sem forysta Landssambandi sauðfjárbænda kom fram með um markaðsjöfnunarsjóð. Það er hið besta mál. Eins fagna ég þeirri áherslu sem hv. þingmaður tekur undir varðandi matvælastefnu. Þar er þjóðþrifaverk að vinna. Á slíkum grunni getum við kannski skipulagt aðkomu stjórnvalda betur að því verki sem þau þurfa að eiga með bændum landsins. Ég minni sömuleiðis á verkefni sem ríkisstjórnin hefur nú þegar líka samþykkt sem snýr að innkaupastefnu hins opinbera og snýr að því að marka okkur stefnu varðandi innkaup og leggja áherslu á vistvæn innkaup ríkisins. Í ljósi samkeppninnar um sem styst og minnst kolefnis- eða sótspor ætti innlend framleiðsla að hafa mjög góða stöðu til að standa sig vel í samkeppni við vörur annars staðar að [[Forseti hringir.]]í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég á að taka undir með landbúnaðarráðherra þegar hann segir að vandi sauðfjárbænda sé ærinn. Það fer eftir því hvernig á það er litið. Nú langar mig að varpa ljósi á fiskeldið og hversu miklu máli sú atvinnugrein skiptir í atvinnuuppbyggingu á þeim landsvæðum sem hafa verið í vörn. Þessi atvinnugrein þarf að fá að vaxa og dafna samhliða því sem þarf að byggja upp, náttúrlega með ýtrustu varúð, í samræmi við ráðgjöf vísindamanna, með virðingu fyrir náttúru og þeim villta laxastofni sem hér er við land. Mikilvægt er að þróa eldisaðferðir sem henta aðstæðunum hér. Í stefnumótun um fiskeldi er gert ráð fyrir að heimilt verði að leggja á auðlindagjald vegna útgefinna rekstrarleyfa í sjókvíaeldi. Samhliða því að uppbygging fiskeldis á sér stað sjáum við væntingavísitölu stíga á stöðum þar sem hún hefur verið í algjörri ládeyðu. Þetta hefur áhrif á allt lífríki, bæði á sjó og landi ef svo má segja. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort og hvernig hann sjái fyrir sér þjóðhagsleg áhrif í tekjum af eldinu og hvernig þær komi til með að skila sér í málaflokkinn aftur, þá með rannsóknum og uppbyggingu. Í fjármálaáætlun er lögð áhersla á að styðja við verðmætasköpun og stuðla að heilbrigðum rekstrarskilyrðum í sjávarútvegi. Það hefst best með því að leyfa fjölbreytni að ráða. Því skiptir miklu máli að styðja við smáar og meðalstórar útgerðir. Nýliðun í greininni er mikilvæg og styður við byggðastefnu á viðkvæmum stöðum á landinu. Í þessu sambandi má nefna strandveiðar og ég ætla líka að nefna að við þurfum að fara varlega með veiðigjöldin. Þau eru stór þáttur sem skapa þarf sátt um og þau mega ekki verða of stór biti fyrir minni útgerðir þar sem þær skipta heilu byggðarlögin máli með alla sína afkomu og framtíð.
Virðulegi forseti. Ef þingmanninum hefur misheyrst varðandi vanda sauðfjárbænda, um að hann væri ærinn, ítreka ég það hér. Með sama hætti, þegar hún ræðir fiskeldið, er ég sannfærður um að því vaxi fiskur um hrygg eins og segir í stjórnarsáttmálanum. Hvort tveggja höfðar til þeirra atvinnugreina sem undir eru í umræðunni hvoru sinni. Það er rétt að áform eru uppi um að þróa mismunandi eldisaðferðir. Eitt af því sem ég bind vonir við er að vísindum, tækni og rannsóknum fleygi fram í þá veru að við getum farið að færa okkur meira út í það að ala ófrjóan lax, þ.e. geldlaxinn. Við eigum sömuleiðis að leggja áherslu á að færa okkur sem mest við getum yfir í lokaðar eldiskvíar eða eldiskerfi. Um leið og ég segi þetta geri ég mér fyllilega grein fyrir því að þessar nýjungar eru skammt á veg komnar og eru ekki á þeim stað að við getum bundið vonir við að fiskeldið vaxi með þeim hraða sem væntingar standa til, sérstaklega fyrir vestan og austan. Það er spurt um álit mitt á þjóðhagslegum áhrifum af þessu. Þau eru gríðarlega mikil. Nú þegar, við 20.000 tonna eldi, eru komin að mati þeirra sem til þekkja 580 ársverk. Ef við horfum upp á 70.000 tonna eldi, sem er álit Hafrannsóknastofnunar að geti orðið, segir sig sjálft að af þessu verða gríðarleg áhrif á svæði sem hingað til hafa verið mjög veik og þurfa töluverðan stuðning ef byggðin á ekki að líða frekar. Við eigum að sjálfsögðu að taka undir með þessum byggðum en að minni hyggju eigum við aldrei, ekki frekar en stjórnarsáttmálinn kveður á um, [[Forseti hringir.]]að hvika frá þeim markmiðum sem sett eru fram um vernd villtra laxastofna.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra orðaði það svo, í umræðum um fjármálaáætlun á síðasta ári, að fjármálaáætlun hverrar ríkisstjórnar væri grundvallarplagg. Í því felist ákveðin stefna og ákveðin sýn. Gott og vel. Með þau orð í huga hef ég verið að lesa fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Og ég verð að segja að þegar kemur að sjávarútvegskaflanum er stefnuleysið hrópandi í þá veru að ná sátt sem er svo mikilvæg fyrir sjávarútveginn. Ég er nefnilega sammála hæstv. sjávarútvegsráðherra, við erum í grunninn með mjög öflugt sjávarútvegskerfi sem við erum stolt af. Við höfum aukið verðmætasköpun mun meira en gert var á sínum tíma og við erum í „grund og bund“, afsakið slettuna, hæstv. forseti, með gott kerfi. En við þurfum að ná þessari sátt. Það er ekkert sem gefur vísbendingar um að menn ætli að halda áfram með þá tilraun sem farið var af stað með á síðasta ári þar sem allir flokkar á Alþingi voru fengnir að borðinu til að reyna að ná slíkri sátt. Ég spái því að þrátt fyrir að það gangi vel, þrátt fyrir að við séum með öflugt kerfi sem við erum stolt af, ekki síst á erlendri grundu, muni það á endanum springa framan í okkur ef það verður þannig að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, og nú með Vinstri græn sem veita þeim skjól í öllu þessu, standi áfram fyrir þessari varðstöðu hagsmuna í sjávarútvegi; menn segja ávallt að það sé svo flókið, það sé svo erfitt að innheimta þetta sanngjarna gjald. Það verður ekki sátt um að breyta veiðigjaldinu sem hefur það eitt að markmiði að lækka veiðigjöld. Við þurfum að ná sáttinni fram. Við þurfum að ná aðferðafræðinni fram. Þess vegna spyr ég: Hvar er tilraun ríkisstjórnarinnar, hvar er vísbending ríkisstjórnarinnar og hæstv. sjávarútvegsráðherra í þá átt að ná raunverulegri sátt um þessa mikilvægu atvinnugrein, þessa grundvallaratvinnugrein þjóðarinnar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Þegar við tökumst á við þá spurningu sem hún varpaði hér upp, sem er um það hvaða tilraunir við ætlum að gera til að ná sátt um þennan grundvallaratvinnuveg þjóðarinnar, þá leyfi ég mér að fullyrða að margt hefur breyst í umræðu og afstöðu almennings í þessu landi, bæði stjórnmálaflokka, fyrirtækja, hagsmunasamtaka, til fiskveiði- eða sjávarútvegsmála. Ég leyfi mér að fullyrða að heilt yfir er mjög góð sátt um stjórnkerfi fiskveiða, þ.e. með hvaða hætti við stýrum auðlindanýtingunni. Þær deilur sem voru uppi fyrir ekkert mjög mörgum árum, þegar þessu kerfi var komið á, heyrast ekkert lengur. Ég held að það sé bara ein og ein hjáróma rödd sem talar í dag um þetta grundvallaratriði sem nýst hefur þjóðinni mjög vel til að byggja upp stofna sína og hafa af því arðbæran atvinnurekstur sem nýtur ekki lengur niðurgreiðslu eða ríkisstyrkja, það er 95% sátt um það að stjórnkerfið er mjög gott. Það getur vel verið að það sé eitthvert metnaðarleysi að takast þá ekki á við það að breyta því í grundvallaratriðum, ég er ekki sammála því. Ég held að kerfið hafi reynst okkur mjög vel. Mér sjálfum líður þannig að það eina sem standi út af sé gjaldtakan. Við erum enn að takast á um þá fjárhæð hvað sé sanngjörn gjaldtaka af þessari atvinnugrein. Þar verða skoðanir alltaf skiptar. Ég vil hæla fyrrverandi ráðherra fyrir það verk sem þó var lagt í þar, sem snýr að þeirri skýrslu sem ég hef vitnað hér til þar [[Forseti hringir.]]sem gerð var úttekt á gjaldtöku í sjávarútvegi og afkomu hans, skýrslu Deloitte. Hún var kynnt fyrir ekkert mjög [[Forseti hringir.]]löngu og þar eru leiddar fram ákveðnar staðreyndir sem menn verða að horfast í augu við.
Herra forseti. Það eru útúrsnúningar að halda því fram að við í Viðreisn ætlum að gjörbylta kerfinu. Ég undirstrika að kerfið, eins og það er byggt upp varðandi nýtingu og verðmætasköpun, er vel uppbyggt og við náum fram mikilli verðmætasköpun. Það er bara þessi stóri þáttur sem er eftir, þ.e. sanngjörn gjaldtaka, verðið fyrir aðganginn að auðlindinni. Þetta er takmörkuð auðlind sem við höfum veitt ákveðnum hópi einkarétt til þess að veiða. Þrátt fyrir að við séum með þetta góða kerfi, stýringarkerfi, sem byggist á sjálfbærni, byggist á vísindalegri ráðgjöf, mun það springa framan í okkur ef stjórnmálaflokkar sýna ekki metnað, hvar sem er í litrófinu, til að ná sanngjarnri niðurstöðu varðandi innheimtu á gjaldi fyrir einkarétt á afnotarétti af auðlindinni. Þess vegna megum við stjórnmálamenn ekki gefast upp við að reyna að finna leiðir sem stuðla að því að við náum þeirri sanngjörnu gjaldtöku. Það er auðvitað að ákveðnu leyti afstætt, en það eru samt vísbendingar. Allir flokkar í nefndinni á síðasta ári voru reiðubúnir til að fjalla um nýtingarsamninga. Allir flokkar nema einn flokkur, það var Sjálfstæðisflokkurinn sem hafði ekki enn ljáð máls á því að fara í nýtingarsamninga. Nýtingarsamningar - það er mikilvægt að halda því til haga - eru viðurkenning á því að fiskimiðin í kringum landið eru sameign þjóðarinnar eins og kveðið er á um í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga. Það skiptir máli að við tökum þetta mál lengra út frá sjávarútveginum, út frá mikilvægi sjávarútvegsins í samfélaginu og út frá því að þjóðin skynji það og skilji að verið sé að uppfylla ákveðið réttlæti. Þess vegna höfum við í Viðreisn lagt til að í stað þess að embættismenn ákveði hvert gjaldið eigi að vera tökum við alla vega hluta af kvótanum [[Forseti hringir.]]og setjum hann á markað. Það er betra að markaðurinn ráði gjaldinu en að það verði kontóristar, [[Forseti hringir.]]með fullri virðingu fyrir þeim, í sjávarútvegsráðuneytinu sem ákveði hvert hið sanngjarna gjald eigi að vera.
Virðulegi forseti. Með fullri virðingu fyrir embættismönnum ráðuneytanna þá eru þeir jafn misjafnir og þeir eru margir, en þeir taka ekki ákvarðanir fyrir stjórnmálamenn. Það er ekki þannig. Þingið setur lögin og tekur ákvarðanir í þessum efnum. Það er ekki neitt vald í ráðuneytunum hjá embættismönnum þar til að taka slíkar ákvarðanir. [[Gripið fram í.]]Það er langur vegur frá að þeir geri það. Ekki hefur náðst samstaða um það, eins og ég nefndi hér í samtali mínu við fulltrúa Samfylkingarinnar, sem hefur það á stefnuskrá sinni að bjóða upp veiðiheimildir, að bjóða þær upp. Ég lýsti skoðun minni í þeim efnum mjög rækilega, eins og hægt er í stuttu andsvari, og tek ekki undir þá hugmynd, m.a. af þeirri ástæðu að ég held að það muni enn auka á ósættið um kerfið. Þegar við ræðum um gjaldtökuna, eins og hér er gert, undir þeim formerkjum að hún eigi að vera réttlát og sanngjörn, þá er það rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að þau hugtök í þessari umræðu eru með ákveðnum hætti afstæð; það fer töluvert eftir því hvaða skilning við hvert og eitt leggjum í hugtökin sanngirni og réttlæti. Það getur verið misjafnt. Við verðum að virða skoðanir hvert annars í þeim efnum; það sem einum kann að þykja sanngjarnt er í huga annarra gríðarleg ósanngirni. Þá er leiðin sú að reyna að finna málamiðlun milli þeirra ólíku sjónarmiða.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir hans yfirferð sem verður að segjast eins og er að veldur nokkrum vonbrigðum. Engin aukning er í málaflokkum hæstv. ráðherra nema síður sé á þessum fimm árum sem fjármálaáætlun tekur til, hann ríður því ekki feitum hesti frá fundi með hæstv. fjármálaráðherra og formanni Sjálfstæðisflokks. Landbúnaður þarf að þola tæplega 700 millj. kr. niðurskurð á næstu árum og sjávarútvegurinn kvartmilljón. Ýmis markmið eru reifuð í texta en minna fer fyrir þeim í upptöldum markmiðum þó að aðgerðirnar séu vissulega nokkrar. Fjölmörg sóknarfæri í íslenskri matvælaframleiðslu eru ekki síst vegna umfangsmikillar fjölgunar ferðamanna á liðnum árum. Jákvætt er að horfa eigi til heilnæmrar matvælaframleiðslu og að auka eigi verðmætasköpun innan greinarinnar, sem og er jákvætt að huga eigi að því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda vegna starfsemi hennar. En það er ekki hægt annað en að staldra við og spyrja: Hvernig á að fjármagna þessar aðgerðir sem þó eru þarna til þess að ná þessum markmiðum? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að forgangsraða þeim verkefnum sem áætlað er að fara í þegar ljóst er að þau verða varla öll fjármögnuð miðað við svo skert framlög til hans málaflokka? Sömuleiðis eru sett fram metnaðarfull markmið um að auka nýsköpun í virðiskeðju matvælaframleiðslu og á m.a. að koma á fót öflugum sjóði. En aftur spyr maður: Hver á að standa undir kostnaði við þetta? Eða réttara sagt, þar sem gert er ráð fyrir miklum niðurskurði: Frá hverjum á að taka þetta fjármagn?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og lýsi yfir sérstakri aðdáun minni á því að hún þakkar fyrir góða ræðu sem hafi valdið henni vonbrigðum. En við finnum eitthvað út úr því. Þegar hún ræðir um niðurskurð í landbúnaði sem ég hef heyrt aðra þingmenn ræða þá horfa menn einfaldlega fram hjá gerðum samningi. Framlög til landbúnaðarmála byggja á samningi sem gerður var á milli stjórnvalda og samtaka bænda og gildir til ársins 2026. Ef þingmenn kynna sér þann samning þá sjá þeir einfaldlega hvernig kostnaðarþróuninni þar er háttað. Hún gerir ráð fyrir því að í fyrstunni hækka framlög á milli þess árs áður en samningurinn tók gildi, þ.e. 2016 og 2017, um rétt tæpan milljarð. Síðan var samið á sínum tíma, ekki í tíð þessarar ríkisstjórnar, um breytingar á fjárframlögum eftir því sem árin líða fram á þessum tíu ára tíma. Framlög í fjármálaáætlun eru einfaldlega bundin þeim samningi. Hann er að vísu eins og alþjóð veit í endurskoðun og það eru tvö ár á samningstímanum 2019 og 2023 þar sem gert er ráð fyrir að stjórnvöld og bændur geti tekið samninginn upp. Ég vil gera þetta að sérstöku umræðuefni því að ég hef orðið var við mjög mikinn misskilning í umræðunni um fjármálaáætlunina í þá veru að það sé eitthvert sérstakt markmið hjá núverandi ríkisstjórn að skerða fjárframlög til bændastéttarinnar í landinu. Svo er ekki. Þetta byggir einfaldlega á þeim samningi sem gerður var um málaflokkinn.
Herra forseti. Ég vil nú ekki valda hæstv. ráðherra vonbrigðum, en ég var ekki að hrósa honum fyrir góða ræðu, heldur einfaldlega þakka honum fyrir að hafa farið yfir sviðið með okkur. Þetta eru hans málaflokkar. Ég var svona fyrir kurteisissakir að þakka honum fyrir að hafa kynnt þetta, en um leið lýsa því yfir að innihald kynningar hans ollu mér vonbrigðum. Það vekur athygli mína einnig að þrátt fyrir ábendingar í fjármálaáætlunarumræðu síðasta árs um stöðu Matvælastofnunar og augljóst hlutverk hennar við að vinna að markmiðum og aðgerðum þessa málaflokks þá er hún varla nefnd á nafn. Sömuleiðis þegar horft er á framlög til málaflokksins í heild þá er ekki að sjá að gert sé ráð fyrir að brugðist sé við fjárþörf og þörf fyrir aukinn mannafla til að stofnunin geti staðið undir þeim mikilvægu verkefnum sem hún á að sinna. Ég spyr því hæstv. ráðherra um málefni allra þessara stofnana hans, Matvælastofnunar, Hafrannsóknastofnunar, Fiskistofu, Matís og allra þessara stofnana: Verða [[Forseti hringir.]]auknar fjárveitingar til þeirra? Þess sjást engin merki í þessari fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Í stuttu máli og á stuttum tíma er ekki tóm til þess að fara í gegnum allar þessar stofnanir, það er langur vegur frá, en ég leyfi mér að fullyrða það hins vegar að í sumum þeirra er gert ráð fyrir auknum fjármunum til verkefna. Að vísu kemur hluti af því inn á árinu 2018, er þá aukning á milli 2017 og 2018, það heldur sér og er ekki skert. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður lesi úr fjármálaáætlun með þeim hætti að í henni er gert ráð fyrir skerðingu eða hagræðingarkröfu á allar stofnanir, ekki bara á málefnasviðum 12 og 13, heldur í öllum ríkisrekstrinum, ýmist 1% núna á þessu ári sem hækkar síðan í 2% næstu tvö ár þar á eftir, svo endar þetta á 1%. Það er sú hagræðingarkrafa sem er inni. Ég nefni það sérstaklega varðandi Matvælastofnun að gert er ráð fyrir auknum fjárheimildum þar til tiltekinna verkefna. Ég nefndi það í andsvörum áðan og sá að hv. þingmaður sat undir þeirri umræðu. Ég þakka henni sérstaklega fyrir það. [[Forseti hringir.]]Þar er gert ráð fyrir fjárveitingu til þess að mæta áhrifum af hráakjötsdóminum svokallaða. Ef fjárheimildir, í þessu tilfelli Matvælastofnunar, eru ekki nægar, þá verða menn [[Forseti hringir.]]einfaldlega að forgangsraða þeim verkefnum sem undir þá stofnun heyra að öðru leyti.
Herra forseti. Kaflinn um landbúnað er athyglisverður í þessari fjármálaáætlun. Í fyrsta lagi hefur ríkisstjórnin greinilega engar áhyggjur af tollasamningnum við ESB, sem tekur gildi 1. maí nk. Engar mótvægisaðgerðir eru boðaðar í fjármálaáætluninni til að mæta þeim miklu áhrifum sem tollasamningurinn kemur til með að hafa á innlenda búvöruframleiðslu. Gleymum því ekki að um 11.000 manns hafa atvinnu af landbúnaði með einum og öðrum hætti og öll ríki vernda sinn landbúnað. Það er ekki séríslenskt fyrirbæri. Fjölmörg störf í landbúnaði geta verið í hættu vegna samningsins. Samningurinn kemur til með að leiða til aukins innflutnings á landbúnaðarvörum í samkeppni við íslenskan landbúnað. Á þetta einkum við í kjöti og ostum. Til hvaða aðgerða ætlar ríkisstjórnin síðan að grípa til að mæta aukinni samkeppni í landbúnaði vegna innflutnings frá Evrópusambandinu? Það á að leysa málið með nýsköpun, vöruþróun og nýtingu tæknimöguleika. Síðan er talað um aukin tækifæri í landbúnaði með þessum samningi eins og segir í fjármálaáætluninni. Bændur hafa ekki komið auga á þessi tækifæri. Ég fullyrði það hér, ekki af samtölum mínum við bændur að dæma. Búnaðarþing hefur ályktað um nauðsyn þess að segja þessum samningi upp og semja upp á nýtt, m.a. vegna brostinna forsendna. Nú þegar Bretar eru að ganga úr ESB hverfur okkar stærsta og besta markaðssvæði úr samningnum. Miðflokkurinn mun flytja á þessu þingi þingsályktunartillögu um að þessum samningi verði sagt upp og samið verði upp á nýtt. Samkeppni er af hinu góða, en hún verður að vera á jafnræðisgrunni. Samningurinn er ójafn. Það þarf að semja upp á nýtt. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í þessu sambandi, og í ljósi þess sem hér hefur verið greint frá, og ég hef greint frá í minni ræðu: Hver eru þessi tækifæri sem talað er um í þessum samningi og svo fallega er talað um í fjármálaáætluninni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu. Það er raunar alveg með ólíkindum að hlýða á þingmann Miðflokksins tala með þeim hætti sem hér er gert. Hann ætti að líta yfir þingflokkinn sinn, hann var meira að segja sjálfur varaþingmaður Framsóknarflokksins, og íhuga og ganga úr skugga um það hversu stór hluti þingflokksins greiddi atkvæði með þessum sama tollasamningi eða kom að samningu hans. Þá ræddu menn þetta kannski á annan veg. Ég fullyrði að þegar samningurinn var gerður sáu allir þeir sem að komu og töluðu fyrir honum tækifærin sem í honum fólust. Ég ætla að nefna það hér, vegna þess að hv. þingmaður segir að bændur komi ekki auga á þau tækifæri sem birtist þarna, að það liggur fyrir að verið er að flytja inn þúsund tonn af nautakjöti á ári hverju. Bændur í kúabúskap eru þegar byrjaðir að leggja drög að því með hvaða hætti þeir ætla að mæta þessu. Ég ætla bara að minna á það góða verk sem nú er unnið að Stóra-Ármóti í kjördæmi hv. þingmanns. Ég átti þess kost að ræða við þá bændur um daginn. Þeir sjá tækifæri í þessu efni, í því að taka stöðu með framleiðslu íslenskra bænda til að vinna á móti þeim innflutningi sem þarna liggur fyrir.
Herra forseti. Þessi samningur er ójafn. Ég hef farið yfir það hér og hef rætt þetta við hæstv. landbúnaðarráðherra áður. Það er ekkert að því að segja þessum samningi upp vegna þess að forsendur eru brostnar, okkar stærsta og besta markaðssvæði er að fara út úr samningnum með því að ganga úr ESB, þ.e. Bretlandsmarkaður. Bara sem dæmi, ég veit ekki einu sinni hvort hæstv. landbúnaðarráðherra veit það, er góður skyrkvóti í þessum samningi, ég ætla ekkert að draga úr því, en sá skyrkvóti var hugsaður á Bretlandsmarkað. Þannig að það er fullkomin óvissa um það hvort hann komi til með að nýtast. Í ljósi þessa, bara þessa ákveðna atriðis, er ekkert að því að taka þennan samning upp að nýju. Það er eðlilegt í samningarétti og í alþjóðasamningum. Ég held að landbúnaðarráðherra ætti að skoða það vandlega [[Forseti hringir.]]hvort ekki sé hægt að aðstoða landbúnaðinn með því að segja þessu upp og semja upp á nýtt. Það er ekkert að því.
Virðulegi forseti. Þegar rætt er um að það sé ekkert mál að segja þessum samningi upp og semja upp á nýtt því að forsendur séu brostnar þá held ég að ég fari rétt með að það tók fimm til sex ár að vinna þennan samning. Það var við Evrópusambandið. Ég spyr hv. þingmann eða bið hann að hugleiða það, því hann hefur ekki tækifæri til að koma hingað upp aftur: Við hvern ætlar hann að semja í seinna skiptið um þetta sama? Ég nefni það hér að því var fagnað, og menn sáu tækifæri fyrir bændur og neytendur, á sínum tíma þegar þessi samningur var gerður, ábyrgðarmenn hans, og ég held að full ástæða sé til að horfast í augu við þá gjörð að þessum samningi erum við ekkert að fara að segja upp bara sisvona. Samskipti fullvalda ríkja ganga með allt öðrum hætti, eins og hv. þingmenn gera sér fullkomlega grein fyrir, en þeim að samningi sem tekur mörg ár að gera sé sagt upp með mánaðarfyrirvara og svo ætlist menn til að hinir sömu viðsemjendur gangi þegar [[Forseti hringir.]]að borði og taki upp viðræður um nýjan samning. Það kann vel að vera að hv. þingmaður búi yfir einhverri sérstakri vitneskju um þessi mál, en ég tel mjög ólíklegt að svo verði.
Herra forseti. Markmiðin í sjávarútvegi samkvæmt fjármálaáætlun snúast að mestu um sjálfbærni, eflingu rannsókna og bætt eftirlit. Ein flottasta og mikilvægasta rannsóknarstofnun okkar Íslendinga er Hafrannsóknastofnun. Hún á og rekur tvö rannsóknarskip, annað þeirra er 18 ára og hitt 48 ára. Það sárvantar nýtt skip. Það er hvorki fjárveiting fyrir nýju rannsóknarskipi né heldur gert ráð fyrir auknum erfiðleikum við að leigja fiskiskip til rannsókna. Þá er heldur engin fjárveiting til vaxandi rannsókna Hafró né almennt aukinna umsvifa sem eru nauðsynleg, bæði vegna fiskeldis, sem stóreykst næstu fimm árin, og í ljósi markmiða ráðherra. Fiskistofa sinnir svo ýmiss konar stjórnsýslu tengdri sjávarútveginum. Þar er eftirlitshlutverkið viðamest. Það var opinberað í sjónvarpsþættinum Kveik í janúar síðastliðnum að valdheimildir og fjárheimildir Fiskistofu, eða skortur þar á, koma í veg fyrir að hún geti sinnt hlutverki sínu sómasamlega. Fjárveitingar til sjávarútvegs og fiskeldismála lækka á þessu fimm ára tímabili um 330 milljónir kr. samkvæmt áætluninni. Ég fæ ekki séð að þessi göfugu markmið, um sjálfbærni og auknar hafrannsóknir, séu raunhæf með þeim niðurskurði. Ætlast hæstv. sjávarútvegsráðherra til þess að Hafró afli enn meira sjálfsaflafjár en stofnunin gerir nú þegar? Báðar þessar stofnanir þurfa meira fé. Það gengur ekki að setja falleg markmið á blað en láta enga fjármuni fylgja með. Ég vísa til orðtaks sem margir af mínum uppáhalds hægrimönnum nota oft, með leyfi forseta: „There ain't no such thing as a free lunch.“ Á góðri íslensku mætti þýða það: Ókeypis hádegisverður er ekki til.
Forseti mælir með íslenskunni.
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt að fjármálaáætlun fyrir árið gerir ekki ráð fyrir fjármagni til kaupa eða leigu á nýju sérhæfðu rannsóknarskipi í staðinn fyrir Bjarna Sæmundsson. Það er úr sér gengið skip á margan hátt, sú umræða hefur staðið lengi. Ég legg áherslu á að ég hef ekki hvikað frá þeirri skoðun sem ég hef sett fram, og sett inn í texta með fjármálaáætlun, að það er brýn nauðsyn á að þetta verði gert. Ég hef falið ráðuneytinu að fara að undirbúa það að leggja fram áætlanir um annars vegar kostnað og möguleika á smíði og hins vegar á leigu á sérhæfðu rannsóknarskipi að utan. Ég tel það brýnt og hef kallað eftir því að gert verði ráð fyrir því þegar fram líða stundir að okkur takist að endurnýja í það minnsta Bjarna, með öðrum hvorum hættinum. Þegar rætt er um fjárframlög til Fiskistofu eða Hafrannsóknastofnunar minni ég á það, sem ég gat um í umræðunni fyrr á þessum fundi, að fjárveitingar til Hafrannsóknastofnunar hafa verið auknar, fjárveitingar til rannsókna. Það var gert í fjárlögum fyrir þetta ár og er gert ráð fyrir að þær fjárveitingar haldi sér. Með sama hætti vil ég nefna það sem ég gat um varðandi fiskeldi, og deili skoðunum með hv. þingmanni í því, að uppbyggingin á því mun kalla á aukna fjármuni. Ég nefndi það hér áðan, og hef gert það áður þegar ég lagði fram frumvarp um fiskeldi, að ég geri ráð fyrir að sá kostnaður sem þarna þarf að leggja í varðandi frekari rannsóknir og fleira því um líkt komi fram í gjaldtöku af greininni. Annars vegar með gjaldtöku fyrir eldissvæðin og hins vegar í svokölluðu auðlindagjaldi. Ég ætlast ekki til þess að sjálfsaflafé þessara stofnana allra aukist alveg endalaust, [[Forseti hringir.]]en að sumu leyti má segja að starfsemi Fiskistofu sé að stórum hluta borin uppi af eigin tekjum, sjálfsaflafé.
Herra forseti. Það kom skýrt fram í fyrri umræðu, í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurnum mínum, að gjaldtakan er að minnka. Gert er ráð fyrir um þremur milljörðum minna í veiðigjöld árið 2018 sem dæmi. Ég er því ekki alveg viss um hversu mikil þessi gjaldtaka verður af starfsemi í fiskeldi eða öðru. Of mikið af orku og tíma þessara stofnana fer í að selja út þjónustu til að reka sig sjálfar þannig að þær geta ekki sinnt meginhlutverki sínu sem eru rannsóknir og eftirlit. Á meðan svo er getum við ekki aukið rannsóknir eða eftirlit. Ég vildi kannski aftur fá skýrari svör um öll þessi plön; plön um að kaupa [[Forseti hringir.]]nýtt rannsóknarskip, plön um gjaldtöku, plön um að auka þessa starfsemi.
Virðulegi forseti. Þó að gjaldtaka minnki á einum stað getur hún aukist á öðrum. Ég sagði hér áðan varðandi fiskeldið að ég gerði ráð fyrir því, og það kemur raunar fram í frumvarpinu sem ég lagði fram og gerði grein fyrir í vikunni, um breytingar á lögum um fiskeldi, að leggja fram á hausti komanda frumvörp annars vegar um gjaldtöku vegna eldissvæða og hins vegar um auðlindagjald á fiskeldi. Það er allt annarrar gerðar en veiðigjaldið á sjávarútveginn er í dag, allt önnur gjaldtaka og kemur annars staðar fram. Raunar er ráðgert þar að hluti þess auðlindagjalds verði nýttur til uppbyggingar innviða á þeim svæðum þar sem fiskeldi í sjókvíaeldi á sér stað. Ég deili ekki skoðun með hv. þingmanni í því að [[Forseti hringir.]]sífellt meiri orka og tími fari í það hjá þessum stofnunum, sérstaklega Fiskistofu og Hafró, að selja út þjónustu sína. Ég er einfaldlega ekki sammála þeirri skoðun hv. þingmanns.
Herra forseti. Nokkrar spurningar í þessari svonefndu síðari umferð. Ég ítreka það sem ég var að reyna að spyrja hæstv. ráðherra um áðan: Hvernig sér hann framhaldið af því að reyna að ná þverpólitískri sátt um sanngjarnt gjald af auðlindinni? Hvernig ætlar hann að gera það? Nefnd sem var skipuð á síðasta ári af öllum flokkum er ekki lengur að störfum. Hvernig ætlar ráðherra sjálfur að beita sér fyrir því að það verði þverpólitísk sátt um auðlindagjald í sjávarútvegi? Eða á kannski ekkert að gera, á bara að bíða eftir að veiðigjaldsnefndin skili og fara í það og ekkert annað? Um það eitt og sér verður ekki sátt til lengri tíma. Önnur spurning tengist matvælastefnunni sem ég vil hrósa ráðherra fyrir að halda áfram með. Ég tel mikilvægt að halda áfram þeirri vinnu sem var hafin, að móta matvælastefnu, en þá hlýt ég að spyrja hvort ráðherra deili með mér þeirri hugmynd að sameina AVS, sjóðinn um aukið verðmæti sjávarfangs, Framleiðnisjóði landbúnaðarins, þ.e. að búa til einn öflugan matvælasjóð sem kemur úr okkar helstu matvælagreinum. Þannig gætum við reynt að spara m.a. í yfirstjórninni allt að 30 milljónir, pening sem færi í rannsóknir eða stuðning innan slíks öflugs matvælasjóðs. Deilir hann þeirri hugmynd að það væri hægt að sjá sameiginlegan sjóð landbúnaðar og sjávarútvegs í einum öflugum matvælasjóði til lengri tíma? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra á þeim stutta tíma sem hér er eftir þriðju spurningarinnar. Ég sakna þess að sjá ekkert um nýtt hafrannsóknaskip. Bjarni Sæmundsson verður 50 ára 2020. Það liggur fyrir skýrsla um að hann sé allt að því ónýtur. Það voru gerðar breytingar á honum og eitthvert viðhald sem átti bara að duga til 2013–2015. [[Forseti hringir.]]Það liggur ljóst fyrir að það þarf að fá nýtt hafrannsóknaskip. Ég hefði gjarnan viljað sjá fjármagn til lengri tíma innan fjármálaáætlunarinnar í þá veru því að við þurfum að styðja enn frekar við hafrannsóknir við Ísland. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég svaraði hv. þingmanni með hafrannsóknaskipið áðan. Menn eru farnir að endurtaka sig örlítið. Ég deili sömu skoðun og hv. þingmaður og raunar er ég sömu skoðunar og fyrrverandi sjávarútvegsráðherra í þessum efnum. Í texta í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir því og lögð áhersla á að þetta verði skoðað núna, hugsanlega með nýsmíði sem tekur u.þ.b. þrjú ár og áætlaður kostnaður við hana er 3,5 milljarðar. Ég vil sömuleiðis skoða möguleika á að leigja skip í staðinn fyrir Bjarna Sæmundsson því að hann er, eins og hv. þingmaður gat um, algjörlega úr sér genginn. Ég sé ekki ástæðu til að bæta við þau orð sem ég hafði um vinnuna við sáttina í sjávarútveginum með gjaldið. Það er umræða sem við þurfum lengri tíma til að taka. Þegar spurt er um AVS-sjóðinn og Framleiðnisjóðinn bendi ég hv. þingmanni á að það uppi eru áform um það í fjármálaáætluninni, inni í texta, að búa til slíkan sjóð þannig að hugsanir okkar og hugmyndir í þeim efnum fara saman. Með sama hætti segi ég um matvælastefnuna að það verk er hafið. Það er í gangi. Ég vænti þess að geta kynnt þá stefnu á næsta ári, komið fram með hana þá. Hún er í undirbúningi núna og vonandi koma fréttir af henni þegar líður á árið.
Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega og mun styðja ráðherra í því að ýta áfram öflugri matvælastefnu fyrir Ísland um leið og ég vil líka halda honum við efnið varðandi einn öflugan matvælasjóð, þ.e. sameiningu sjóða. Ég er sannfærð um að við getum fengið mikinn kraft út úr slíkri sameiningu. Hitt er síðan að ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með það stefnuleysi sem birtist í svörum ráðherra þegar við komum að því að reyna að ná sátt og þverpólitískri vinnu þegar kemur að ákvörðun um auðlindagjald í sjávarútvegi. Ég skil hins vegar hæstv. ráðherra vel. Þetta er það stórt mál að það er erfitt að ræða það á einni eða tveimur mínútum og sýnir í raun gallann á fyrirkomulaginu hér. Um leið og ég segi: Gott og vel, við ræðum þetta ekki núna, verðum við einfaldlega að taka sérstaka umræðu um þetta mál og hugsanlega í ljósi mikilvægis þess að krefjast tvöfaldrar umræðu um það. Þetta þing getur ekki látið það [[Forseti hringir.]]fara frá sér núna í vor án þess að vera með einhverja sýn til framtíðar um hvernig við ætlum að setja niður sanngjarnt auðlindagjald í sjávarútvegi.
Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér litlu við svör mín að bæta. Ég ítreka það sem ég sagði um þá þætti sem hv. þingmaður kom inn á, þau atriði sem beinlínis lúta að fjármálaáætluninni, sjóðirnir, matvælastefnan, sem er beinlínis þar inni, eru allt saman verkefni sem ég tel að sé töluvert mikill samhljómur um og skilningur manna á þeirri brýnu nauðsyn að koma þessum verkum áfram og að til þeirra hafi verið horft um allnokkurt skeið. Með sama hætti er það stóra mál sem snýr að hafrannsóknum og er borið uppi af Hafrannsóknastofnun. Það hefur engu að síður gleymst í umræðunni hjá hv. þingmönnum að stærsti áfanginn í því verki er að sameina þessa stofnun undir einu þaki. Það er gert ráð fyrir að nýbygging [[Forseti hringir.]]verði tekin í notkun á árinu 2019 en þannig háttar til að enginn hefur nefnt það í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég geri nú í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 varðandi það málefnasvið sem heyrir undir mig sem utanríkisráðherra. Helstu verkefni sem falla undir þetta málefnasvið eru utanríkisviðskipti, öryggis- og varnarmál, þróunarsamvinna, mannúðarmál, borgaraþjónusta og þjóðarréttur. Það er hlutverk utanríkisþjónustunnar að gæta í hvívetna að hagsmunum lands og þjóðar á alþjóðavettvangi á sviði stjórnmála, viðskipta og menningar og veita skilvirka borgaraþjónustu. Utanríkisþjónusta Íslands er ein sú minnsta í Evrópu. Það kallar á forgangsröðun verkefna og hagkvæman rekstur. Breytt heimsmynd kallar á sífellda aðlögun í starfi utanríkisþjónustunnar, breytta forgangsröðun, skýrari stefnumótun og sveigjanleika í starfi. Í skýrslunni Utanríkisþjónusta til framtíðar – Hagsmunagæsla í síbreytilegum heimi eru lagðar til 150 tillögur sem marka framtíðarsýn utanríkisþjónustunnar. Tillögurnar taka m.a. til mála á borð við staðsetningu sendiskrifstofa, nýtingu á mannafla, þá hefur jafnframt verið skoðað hvernig hægt er að hagræða í rekstri og jafnframt bæta þjónustu. Vinna við framkvæmd tillagnanna hófst síðastliðið haust og hefur 68 tillögum nú þegar verið hrint í framkvæmd og unnið er að innleiðingu annarra. Á tímabilinu sem um ræðir er gert ráð fyrir auknum framlögum til utanríkismála samanborið við fjárlög yfirstandandi árs. Aukningin er fyrst og fremst komin til vegna þriggja þátta: 1. Stefnu ríkisstjórnarinnar þegar kemur að þróunarsamvinnu. 2. Skuldbindinga sem leiða af samstarfi um varnarmál. 3. Áherslu á að greiða fyrir framkvæmd EES-samningsins. Af þessu vega aukin útgjöld í þróunarsamvinnu langsamlega þyngst. Gert er ráð fyrir að framlög til ýmissa annarra mikilvægra verkefna ýmist standi í stað eða sæti aðhaldi á tímabilinu. Eins og áður sagði er langsamlega stærsta hluta útgjaldaaukningarinnar að rekja til aukinna framlaga til opinberrar þróunarsamvinnu en aukin framlög til hennar eru í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Áætlunin gerir ráð fyrir að hlutverk framlaga til þróunarsamvinnu fari úr 0,26 í 0,35% af vergum þjóðartekjum fram til ársins 2022. Utanríkisviðskipti eru mikilvægt verkefni utanríkisþjónustunnar. Gróft áætlað er um fjórðungi af framlögum til utanríkismála varið til utanríkisviðskipta. Meginmarkmið þessa verkefnis er að standa vörð um efnahags- og viðskiptahagsmuni Íslands erlendis. Á þessu sviði er eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnvalda um þessar mundir að tryggja hagsmuni Íslands við útgöngu Breta úr ESB. Markmiðið er fyrst og fremst að tryggja að íslenskir aðilar hafi greiðan aðgang að breskum mörkuðum en einnig stöðu íslenskra ríkisborgara í Bretlandi. Í samræmi við sáttmála ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir auknum framlögum í fjármálaáætlun til að efla hagsmunagæslu fyrir Íslands hönd við framkvæmd EES-samningsins með því að styrkja stöðu fagráðuneyta og auka styrk sendiráðsins í Brussel. Varðandi aukin útgjöld til öryggis- og varnarmála hafa varnaráætlanir Atlantshafsbandalagsins fyrir Norður-Atlantshaf verið endurskoðaðar eftir að umhverfi öryggismála breyttist í mars 2014 þegar Rússar hernámu hluta af Úkraínu á Krímskaga. Því er mikilvægt að tryggt sé að aðstaða og búnaður sé til staðar á Íslandi fyrir samstarf okkar við bandalagsþjóðir í varnarmálum. Stærstur hluti aukinna fjárframlaga til öryggis- og varnarmála fer í endurnýjun reksturs ratsjár á Íslandi. Aðrar minni breytingar sem áformaðar eru í framlögum til málefnisins snúa að borgaraþjónustu, framlögum til alþjóðastofnana og hefðbundnum verkefnum utanríkisþjónustunnar. Ísland tekur á næsta ári við formennsku í Norðurskautsráðinu af Finnum og mun gegna henni í tvö ár. Formennskan verður meðal stærstu verkefna sem Ísland hefur tekið að sér á alþjóðavettvangi og mun krefjast mikils og vandaðs undirbúnings. Þá mun Ísland sinna formennsku í kjördæmi Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna hjá Alþjóðabankanum á sama árabili, gegna formennsku í Norrænu ráðherranefndinni og vera í formennsku í samstarfi norræna utanríkisráðherra og Eystrasaltsríkja árið 2019. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir tímabundnu auknu fjárframlagi til utanríkismála á næstu árum vegna þessara átaksverkefna sem ég hef farið yfir og fleiri verkefna sem ekki gefst hér tími til að tíunda. Um 12% af fjárheimildum utanríkisráðuneytis er varið í samningsbundið framlag til alþjóðastofnana. Þar munar mestu um framlög til uppbyggingarsjóðs EES og vaxa þau nokkuð á tímabilinu. Framlög til uppbyggingarsjóðs EES eru í eðli sínu sveiflukennd og þegar til lengri tíma er litið er ekki gert ráð fyrir raunaukningu. Að öðru leyti er ekki gert ráð fyrir teljandi breytingu á framlögum til alþjóðastofnana sem taka breytingum í takt við þjóðartekjur. Mikilvægi borgaraþjónustu utanríkisþjónustunnar hefur vaxið á undanförnum árum með auknum fjölda Íslendinga erlendis. Yfir 40 þúsund íslenskir ríkisborgarar eru búsettir erlendis og Íslendingar búsettir hérlendis ferðast yfir 500 þúsund ferðir til útlanda á ári. Meginmarkmiðið með borgaraþjónustunni er að standa vörð um hag íslenskra borgara meðan þeir dvelja erlendis. Verkefnin eru margvísleg, allt frá því að útvega neyðarvegabréf til þess að skipuleggja umfangsmiklar aðgerðir vegna neyðarástands erlendis. Mikilvægt er að tryggja gott aðgengi vegabréfsáritana til handa þeim sem hafa áhuga á að heimsækja landið. Einnig að ekki verði um hindranir að ræða. Ísland hefur átt víðtækt samstarf við nágrannaþjóð um þessa þjónustu, Dani, og notið velvildar þeirrar við framkvæmd hennar. Umfang þjónustunnar hefur hins vegar vaxið mikið á undanförnum árum og er útlit fyrir enn meiri vöxt á komandi misserum. Það er því viðbúið að Ísland þurfi að auka við þennan þátt utanríkisþjónustunnar. Í fjármálaáætlun er ekki gert ráð fyrir auknum útgjöldum vegna þessarar þjónustu. Starfshópur vinnur að kortlagningu umfangsins og gerð aðgerðaáætlunar um fjölgun áritana og afgreiðslna fyrir vegabréfsáritanir á Íslandi en þeirri vinnu verður lokið á morgun, þ.e. föstudag. Mikilvægi utanríkismála á eftir að aukast enn meira á næstu árum. Nú er tækifæri fyrir okkur öll, hið opinbera, atvinnulífið og aðra [[Forseti hringir.]]sem hafa hagsmuna að gæta, að vinna saman svo að markmiðum okkar í utanríkismálum verði náð á næstu árum.
Herra forseti. Alþjóðleg þróunarsamvinna er ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu. Íslendingum ber að leggja ríkulega af mörkum til að taka þátt í því alþjóðlega verkefni að auka jafnrétti, draga úr hungri, fátækt, barnadauða og félagslegu ranglæti. Það er siðferðisleg skylda auðugrar þjóðar að hjálpa hinum fátækustu til sjálfshjálpar. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafa ríki heims samþykkt að 0,7% vergra þjóðartekna skuli renna til þróunarsamvinnu. Ísland hefur lengi verið eftirbátur þeirra ríkja sem við berum okkur helst saman við þegar kemur að framlögum til þróunarmála. Samkvæmt síðustu þróunaráætlun utanríkisráðuneytisins áttu framlög að hækka jafnt og þétt frá 0,26% upp í 0,42% árið 2016. Markmiðinu um 0,7% yrði náð árið 2019. Síðan hafa þrjár ríkisstjórnir komið og farið sem hafa hunsað þessa áætlun. Nú situr sú fjórða, ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, og enn og aftur er ekki farið eftir áætlun og einungis gert ráð fyrir að framlög hækki upp í 0,35% árið 2023. Það er bara helmingurinn af markmiði Sameinuðu þjóðanna. Við erum langöftust allra Norðurlandaþjóðanna í framlögum til þróunarverkefna. Ég verð að viðurkenna að ég er undrandi. Ég bjóst við því að mínir kæru félagar í Vinstri grænum myndu sýna meiri metnað, meiri samhug, með þeim sem bágast standa í heiminum. Við erum auðug þjóð, herra forseti. Við eigum að vera í hópi þeirra ríkja sem leggja hlutfallslega mest til þróunarmála. Við eigum að vera fyrirmynd. Við getum það. Hjarta þjóðarinnar slær í þessa átt. Ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að gera nú af röggsemi betur og hafa sóma af.
Virðulegi forseti. Það er nú ekki svo gott að sá sem hér stendur ráði fjárlögum íslenska ríkisins, ekki einu sinni fjárlagafrumvarpinu eða fjármálaáætluninni. En ég vildi samt vekja athygli hv. þingmanns á hvar aukningin er þegar kemur að utanríkismálum. Hún er fyrst og fremst í þróunarsamvinnunni. Við erum í þessari áætlun að tala um aukningu á milli ára á fyrsta ári áætlunar til þess síðasta um tæplega 3 þús. milljónir á ári. Það er ekki lítil aukning. Þarna erum við að nálgast hratt meðaltal OECD-ríkjanna. Auðvitað er hægt að gera betur í öllum málaflokkum en mér finnst nú að menn eigi að gæta sanngirni þegar menn sjá hvað hér er um að ræða gríðarlega mikla aukningu. Okkar þróunarsamvinna hefur verið tekin út af DAC, sem er sú stofnun sem fylgist með þessum málum, og hún hefur fengið góða einkunn. Það er mikilvægt að við höldum áfram á þeirri braut. Það komu athugasemdir þar fram sem við erum að reyna að mæta. Það er afskaplega mikilvægt að við förum vel með þessa fjármuni og sérstaklega þessa aukningu. En bara svo þetta sé sett fram í hlutföllum er aukningin um 55% í þessum málaflokki. Það er mér til efs að það séu aðrir málaflokkar sem hækka jafn mikið, bæði hlutfallslega og jafnvel í upphæðum. Það væru þá helst í heilbrigðismálum sem hafa hækkað á undanförnum árum en þetta hefur farið, ef ég man rétt, úr um 3 þús. milljónum fyrir nokkrum árum í þessar upphæðir sem við erum að sjá núna. Það er auðvitað gríðarlega mikil aukning.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra að hér er hugað að endurbótum. Við höfum undirgengist samninga og markmið sem við höfum reynt að fylgja eftir en ekki gengið betur en þetta. Við lifum á góðæristímum. Hver ráðherrann á fætur öðrum kom upp í umræðunni bæði í dag og í gær og lofaði og prísaði gott árferði til lands og sjávar. Ég held jafnvel að einhver met hafi verið nefnd, heimsmet eða Evrópumet, en þau met eru ekki slegin hvað varðar þróunaraðstoð, í því að rétta hungruðum og þjáðum eilitla lífsbjörg sem skipt getur sköpum. Þar eigum við að taka vel á og betur en við gerum. Við sláum kannski heimsmet í nánasarskap miðað við þjóðarhag. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra hvort honum finnist þessi markmið duga miðað við þær aðstæður sem við búum við, þessi litla, auðuga og öfluga þjóð. Fulltrúar íslenskra hjálparsamtaka kalla eftir liðsinni, að við höldum áfram að auka framlög okkar. Það eru uppi viðsjár. Bent er á að á næstu áratugum geti fjölgað um allt að 180 milljónir flóttamanna af nýjum toga, ef svo má segja, svokallaðir umhverfisflóttamenn, þ.e. flóttafólk sem flýr heimasvæði sitt vegna loftslagsbreytinga sem eru að eiga sér stað, og við munum sjá í sjálfsagt ýktara formi þegar fram líða stundir. Þarna erum við samábyrg, neyslusamfélög Vesturlanda, og ég leyfi mér að spyrja ráðherrann hvort við höfum með einhverjum hætti tekið þetta inn í okkar stóru jöfnu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kallar eftir metum. Ég veit ekki betur en að við séum að setja met, bæði hlutfallslega og örugglega í upphæðum, þegar kemur að þróunarsamvinnu hvað Ísland varðar. Miðað við þær tölur sem ég sé aftur í tímann held ég að við séum án nokkurs vafa að gera það. Í framlaginu 2017 erum við með 0,29% miðað við að meðaltal OECD-ríkjanna er 0,31%. En gert er ráð fyrir að það verði 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022 sem er vel yfir meðaltali OECD. Hv. þingmaður kallar eftir fjárframlögum í ýmis útgjöld, ég hef hlustað á hann í þinginu, en ég vek athygli á því að bara í þessari áætlun fer þetta árið 2018 úr 5,5 milljörðum í 8,3. Það eru ekki litlir peningar og þetta er gríðarlega mikil aukning. Ég segi í þessu eins og flestu öðru að það er alltaf hægt að gera betur en verkefni okkar núna er að sjá til þess að þessari miklu aukningu verði varið eins vel og mögulegt er. Þegar kemur að þróunarríkjunum, og við þurfum ekkert annað en að líta til okkar eigin ríkis, við vorum ein fátækasta þjóð á vesturhveli jarðar fyrir um 100 árum, getum við alveg hugað að því hvað það var sem gerði að verkum að við erum komin í þá stöðu sem við erum í í dag. Eitt er t.d. aðgengi að frjálsum mörkuðum sem er grundvallarforsenda. Eitt af því sem við leggjum áherslu á í okkar þróunarsamvinnu, er að aðstoða þróunarríki og leggja okkar af mörkum til að þau hafi aðgang að okkar mörkuðum sem er mjög mikilvægt. Ýmislegt fleira mætti nefna. Það má alltaf gera betur í öllu en mér finnst ekki sanngjarnt þegar við erum að tala um þessar upphæðir, bæði hlutfallslega og upphæðirnar einar og sér, að menn geri lítið úr þeim. [[Forseti hringir.]]Það finnst mér ekki standast neina skoðun.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa fínu ræðu sem var á býsna hröðum snúningi. En ég held að við höfum náð flestu sem ráðherrann sagði. Kaflinn um utanríkismál í þessari fjármálaáætlun er að mörgu leyti ágætur. Framlög hækka nokkuð mikið en mér sýnist að það séu fyrst og fremst hækkanir vegna skuldbindinga sem Ísland hefur tekið á sig. Mér sýnist ekki mikil hækkun í almennri þjónustu ráðuneytisins og er ég örlítið hissa á því. Ég hefði viljað sjá hækkun þar vegna þess að meiri eftirspurn er eftir þjónustunni en oft áður eins og kemur reyndar fram í fjármálaáætluninni. Ég er með nokkrar spurningar til hæstv. ráðherra. Fyrsta spurningin sem mig langar að kasta fram er: Hér er talað um framboð til UNESCO. Hvað kostar slíkt framboð? Hefur það verið kortlagt? Hvað kostar að bjóða sig fram til stjórnarsetu í UNESCO? Það kann að vera að það kosti ekki neitt en það getur líka kostað ákveðna fjármuni. Það kemur ekki fram í þessari áætlun hverjir þeir eru. Aukin áhersla er lögð á varnarmál sem ég fagna. Ég fagna því mjög að ráðherra leggi aukna áherslu á varnarmál í sinni ráðherratíð. Mér sýnist kominn vísir að varnarmálastofnun inni í ráðuneytinu. Ég velti fyrir mér hvort aukinn kostnaður sé af þeim breytingum. Það þarf ekki að vera en mig langar að forvitnast um það. Það er talað um viðskipti og þær miklu breytingar sem eru í heiminum varðandi þau í þessari áætlun. Ég sé hins vegar ekki að neinir peningar eða fjármunir séu merktir sérstaklega til að styrkja viðskiptaþáttinn. Hér er talað um Brexit, eins og gera má ráð fyrir. Þar er talað um að hafa sama aðgang að breska markaðnum og við höfum í dag. Þarna hefði ég viljað sjá aðeins meiri metnað. Það að gera samning við Evrópusambandið er svona ákveðinn tappi. Við eigum að geta sótt meira fram þegar við erum að semja við Breta. Ég veit að ráðherra hefur mikinn áhuga á að gera góðan samning þar. Síðan aðeins varðandi þróunarsamvinnuna: Þar er talað um mikla aukningu frá 2016 til loka árs 2022. Ég velti fyrir mér hvort sú aukning er á sömu sviðum, þ.e. flóttamenn og hælisleitendur, eða hvort hún sé í tvíhliða þróunarsamvinnu. Það er ágætt ef hægt [[Forseti hringir.]]er að fá þetta fram því að það skiptir svolitlu máli hvernig og hvar aukningin er, að hún sé ekki bara sjálfvirk heldur séum við að leggja sérstaklega mikið til málanna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar fyrirspurnir. Fyrst varðandi framboð til UNESCO: Ég skal bara viðurkenna að ég man ekki nákvæmlega töluna. Mig minnir að gert sé ráð fyrir að framboðið kosti 55 milljónir en það er algerlega án ábyrgðar. Síðan er meiri kostnaður ef við náum kjöri og þurfum að sinna því. Varðandi varnarmálin, skipulagsbreytingar í ráðuneytinu, hvort þau kalli á aukinn kostnað: Það gerir það ekki. Þetta snýst fyrst og fremst um að við erum að endurvekja varnarmálaskrifstofuna. Það er bara partur af þeim skipulagsbreytingum sem þarf að fara í í kjölfar skýrslu um utanríkisþjónustu til framtíðar. Varðandi viðskiptaþáttinn: Það er alveg rétt að við erum að forgangsraða hvað það varðar en við höfum í þessum áætlunum, þ.e. í skýrslu um utanríkisþjónustu til framtíðar, gert ráð fyrir núll vexti. Þetta snýst í þeim áætlunum um tilfærslur innan ráðuneytisins eins og hv. þingmaður þekkir, ákveðnum sendiskrifstofum var lokað, staðarráðnum starfsmönnum fjölgað á kostnað flutningsskyldra o.s.frv. Ég náði ekki alveg hvað hv. þingmaður var að spyrja um varðandi Brexit. En varðandi þróunarsamvinnuna er það rétt hjá hv. þingmanni að þetta er gríðarlega mikil aukning. Það er eitt af því sem við leggjum upp með núna, og komum með þegar við komum með nýjar áherslur varðandi þróunarsamvinnuna, nákvæmlega hvernig best er að verja henni. Það hefur verið forgangsmál og verður áfram þegar kemur að hælisleitendum og neyðaraðstoð en þetta er auðvitað verulega mikil aukning, þúsundir milljóna, þrjú þúsund á tímabilinu. Það er eitt af því sem við erum að leggja upp með og munum bæði kynna fyrir þróunarsamvinnunefnd og auðvitað hv. utanríkismálanefnd og þinginu þegar þar að kemur.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið. Sú skýrsla sem ráðherra vitnaði hér í er að mörgu leyti mjög góð. Það var alveg tímabært að ráðherra fór í þá vinnu að fara yfir utanríkisþjónustuna og horfa til framtíðar með hana. Það er hins vegar alveg rétt að í þessari skýrslu er fyrst og fremst horft til hagræðingar og tilfærslna innan þjónustunnar. Ég held hins vegar að við séum á þeim stað í dag að við getum ekki eingöngu náð þeim árangri sem við ætlum að ná með þeim hætti. Þess vegna nefndi ég hér áðan að ég hefði viljað sjá örlitla hækkun til þjónustunnar. Látum það bíða betri tíma. Varðandi þróunarsamvinnuna velti ég því fyrir mér hvort þessum markmiðum, um 0,35%, verði náð með þessum mælingum sem við notum í dag, þ.e. í gegnum hælisleitendur og flóttamenn, eða hvort við erum að bæta við fjármunum í tvíhliða þróunarsamvinnu. Þessi aukning er töluverð. Mig langar líka að koma aðeins inn á EES-samninginn. Það kemur fram í þessari áætlun að hann sé mikilvægasti viðskiptasamningur Íslands, það má alveg færa rök fyrir því. Hins vegar er breyting að verða á honum, þ.e. Bretar eru að fara út úr Evrópusambandinu eins og allir vita. Ég velti því upp og spyr ráðherra hvort hann sé ekki sammála mörgum okkar um að full ástæða sé til þess að yfirfara EES-samninginn, kanna kosti og galla og meta stöðuna í dag. Það kemur fram á bls. 170, sem er að sjálfsögðu rétt, að Ísland er að fjármagna ákveðin verkefni innan Evrópusambandsins vegna EES-samningsins, gegnum þróunarsjóði. Það hefur stundum verið sagt að Ísland sé að styrkja Evrópusambandið, Ísland sé að hjálpa Evrópusambandinu með þróunaraðstoð til þess. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða hug hann beri til þeirra styrkja sem við erum með þarna til Evrópusambandsins. Síðan er ein spurning í lokin, þetta er allt of lítill tími í svona stórt og gott mál: Í áætlunargerð er gert ráð fyrir fjölgun gistirýma á varnarsvæðinu úr 200 í 400 á tímabilinu. Ég er að velta fyrir mér: Til hvers? Erum við að fara í einhver hótel þarna?
Virðulegi forseti. Varðandi síðustu spurninguna þá get ég fullvissað hv. þingmann um að sá sem hér stendur er ekki að verða hótelstjóri. Þetta snýr að loftrýmisgæslu og kafbátaeftirliti, fyrst og fremst loftrýmisgæslunni; við þurfum að taka á móti þeim aðilum sem sinna því. Því miður hefur verið meiri þörf á því að sinna þessu eftirliti en áður. Við sinnum að sjálfsögðu skyldum okkar sem gistiríki þegar að því kemur. Þess vegna er þetta tilkomið. Varðandi Þróunarsjóð EES þá þekkjum við þá sögu. Við gengum í EES og þá átti þetta að vera, ef ég man rétt, í fimm ár. Við ætluðum þarna að styrkja fátækustu ríki ESB sem þá voru, ef ég man rétt, Spánn, Portúgal, Ítalía og Grikkland. Síðan þegar ESB var stækkað til austurs tókum við Austur-Evrópuríkin og höfum raunar tekið ýmis ríki í gegnum tíðina. Þetta er styrkur til fátækustu ríkja ESB, það er ekkert öðruvísi. En það hefur svo sem nýst íslenskum aðilum líka og margt gott komið úr þessu. Þetta er auðvitað styrkur til Evrópusambandsins, það segir sig alveg sjálft. Varðandi EES-samninginn: Það er skynsamlegt á þessum tímamótum að fara yfir - við höfum dreift því til þingmanna, og munum fara yfir það í utanríkismálanefnd - stöðuna varðandi EES-samninginn, þær áætlanir sem við erum með varðandi aukna hagsmunagæslu á því sviði. Við eigum auðvitað alltaf að fara yfir kosti og galla þessa fyrirkomulags. Það er hins vegar ekkert annað í hendi en EES-samningurinn. Hann hefur reynst okkur mjög vel. Ég held að enginn vafi sé á því. Við eigum hins vegar að nýta kostina, sem við höfum ekki gert í okkar hagsmunagæslu. Það er eitthvað sem ég held að við getum gert betur og við erum með áætlanir um það. En eftir að Bretar fara út [[Forseti hringir.]]verða 45% af okkar viðskiptum [[Forseti hringir.]]við lönd á þessu svæði. Þessi samningur hefur reynst okkur vel og er afskaplega mikilvægur.
Virðulegi forseti. Hér er vissulega margt gott og til fyrirmyndar í fjármálaáætlun er varðar utanríkismál, til að mynda aukið vægi á auðlinda- og umhverfismál í utanríkismálum og verkefni á alþjóðavísu er varðar loftslagsbreytingar og Ísland hefur undirgengist. Þegar við erum að tala um gríðarlega mikla aukningu fjármuna í ákveðna málaflokka sem heyra undir utanríkismál langar mig samt til að halda því til haga að aukningin hér frá fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar er tæpar 400 milljónir alls yfir fimm ára tímabil. Ég hnýt um atriði eins og verulega beina aukningu á fjármunum og mikla hlutfallsaukningu á framlagi Íslands innan NATO til að tryggja varnir Íslands sem þarfnast sérstakrar umræðu í þinginu, herra forseti. Svo get ég ekki heldur staðist þá freistingu að tala um þá ákvörðun að styrkja ekki sendiskrifstofu Íslands við Evrópuráðsþingið í Strassborg sem þýðir að við erum eina þjóðin af 47 sem eiga sæti í Evrópuráðsþinginu sem ekki er með sendiskrifstofu þar, ólíkt því sem var fyrir hrun og ákveðið var að endurvekja 2016. Það eru vissulega vonbrigði, enda Ísland með formennsku í Evrópuráðinu árið 2021. Það þarf ekki að ítreka fyrir hæstv. ráðherra hversu mikilvægar grundvallarstoðir Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið eru á sviði mannréttinda, laga og lýðræðis. Stofnanir Evrópuráðsins, þar með talin ráðherranefndin, Evrópuráðsþingið og Mannréttindadómstóll Evrópu, eru mikilvægustu mannréttindastofnanir álfunnar og viðvera okkar í Strassborg skiptir þar höfuðmáli. Ég ætla að nýta tímann vel og vonast til að hæstv. ráðherra geti upplýst mig um tvö aðskilin atriði. Á bls. 162 í fjármálaáætluninni segir, með leyfi forseta: „Eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnvalda þessi misserin er að búa í haginn fyrir viðræður um framtíðarskipan samskipta Íslands við Bretland“ í kjölfar útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Hversu miklum fjármunum á að verja í þetta mikilvæga verkefni, eitt af mikilvægustu verkefnum íslenskra stjórnvalda þessi misserin? Þær tölur koma ekki fram hér, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar. Fyrst aðeins varðandi varnarmálin. Það liggur alveg fyrir, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að aðstæður í heiminum eru eins og við þekkjum. Allir þekkja hvaða breytingar urðu í okkar heimshluta og raunar víðar um heiminn eftir yfirtökuna á Krímskaga. Það snertir okkur. Það snertir okkur líka að í kringum landið séu komnir kafbátar sem við höfum ekki séð mjög lengi. Við þurfum að bregðast við því fyrir utan ýmsar aðrar ógnir, allt frá tölvuárásum og hryðjuverkaárásum. Okkur ber skylda til þess að gæta öryggis okkar borgara og við gerum það í samvinnu við bandalagsþjóðir okkar. Þess vegna er þetta tilkomið. Ef við förum í formennsku 2021 í Strassborg verður því mætt með sérstökum hætti. Hins vegar er ekkert leyndarmál að við erum alltaf að leita hagkvæmustu leiða til að sinna hagsmunagæslu okkar, það liggur alveg fyrir. Í skýrslu um utanríkisþjónustu til framtíðar er bent á hið augljósa, einfaldlega það að heimsmyndin er að breytast að því leytinu til að við sjáum marga markaði sem eru að verða gríðarlega stórir. Ef við ætlum að halda hér lífskjörum og halda uppi þessari fjármálaáætlun verðum við að selja þessu fólki vörur og þjónustu. Það þýðir að við þurfum að forgangsraða til að reyna að mæta því og það er það sem við erum að gera í öllum okkar áætlunum. Varðandi kostnaðinn við Brexit er það tekið ágætlega fram í skýrslu utanríkisráðherra sem við ræðum á morgun um kostnaðinn við sendiráðið í London. Stærsti hlutinn er það sem snýr að Brexit þó að kostnaðurinn fari ekki allur þegar Brexit lýkur, en við höfum ekki eyrnamerkt nákvæmlega hlutina í ráðuneytinu þegar kemur að Brexit-málinu. Auðvitað fer mikill tími af viðskiptaskrifstofunni og öðru slíku [[Forseti hringir.]]í að sinna því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hefði þó gjarnan viljað sjá í fjármálaáætluninni fyrir næstu fimm árin þá fjármuni sem á að verja í þetta mikilvæga verkefni, en það er ágætt að vita að það kemur þá fram á morgun í umræðum í þinginu. Hitt aðskilda málið sem ég vildi nefna hér er þróunarsamvinnan. Það er vissulega mjög jákvætt að loksins sé áætlað að framlag Íslands til þróunarsamvinnu skuli hækka næstu árin, enda ekki seinna vænna eftir mögur ár. Ég fagna því og ég fagna þeim áherslum í þróunarsamvinnu Íslands sem snúast um að valdefla konur og stúlkur í þróunarríkjum og efla aðgang að menntun. Ég hefði að sjálfsögðu gjarnan viljað sjá enn metnaðarfyllri markmið í framlögum Íslands til þróunarsamvinnu og að við stæðum nú loks við loforð okkar um að uppfylla markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og þar með skipa okkur við hlið þeirra landa sem við miðum okkur alla jafna við. Það væri gott að fá að vita hvers vegna framlögin voru ekki hækkuð meira en það sem fram kemur hér. Ég get heldur ekki betur séð en að hér komi fram sömu áherslur og í síðustu ríkisstjórn sem er að veita hluta af framlögum til þróunarsamvinnu í aðstoð við flóttamenn og hælisleitendur hér innan lands. Það að þeir fjármunir séu hluti af opinberri þróunaraðstoð Íslands á erlendri grundu fellur ekki undir almenna skilgreiningu á þróunarsamvinnu og er alls ekki í samræmi við markmið Íslands í þróunarsamvinnu. Ef þetta er rétt vekur það furðu mína því að málefni flóttafólks og hælisleitenda falla undir verkefnasvið velferðar- og innanríkisráðuneytisins og þar má alveg auka við fjármuni í þeim málaflokki en ekki taka það af fjármunum í þróunarsamvinnu. Ég óska eftir skýringum hæstv. utanríkisráðherra á þessu og bið hann að auki að skýra enn betur fyrir okkur hér hvað það þýði á bls. 175 að aukið vægi verði lagt á viðskiptamál í starfinu fram undan þegar kemur að þróunarsamvinnu.
Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því að það er mjög mikil hækkun á þessu tímabili þegar kemur að þróunarmálum. Þetta eru gríðarlega stórar upphæðir. Árið 2023 erum við komin í 8.300 milljónir. Ef menn ætluðu að tvöfalda þá upphæð eru það gríðarlegir fjármunir sem menn þurfa þá a.m.k. að segja hvaðan þeir ætla að taka. Ég held að það sé sátt um að gera vel í þróunarmálum, en það er kannski svolítið annað þegar kemur að því hvaðan menn ætla að taka féð. Það skiptir líka máli að nýta þessa fjármuni vel og það að fara mjög bratt í slíka hækkun gerir málið vandasamt. Þegar kemur að uppgjöri miðum við bara við sömu reglur og aðrar þjóðir. Það er tekið tillit til hælisleitenda og flóttamanna þegar kemur upp [[Gripið fram í.]]- jú, jú, jú, það er gert og við bara fylgjum Norðurlöndunum hvað það varðar. Ég þekki það alveg prýðilega, búinn að fara yfir það. Hver og einn getur kynnt sér það. Við erum ekkert að búa til okkar eigin reglur, við erum bara að fara yfir þessar alþjóðlegu reglur og miða við þær. Hvað annað? Hvernig eigum við að geta borið okkur saman við aðrar þjóðir ef við ætlum að hafa einhver önnur reikningsuppgjör en þær þegar kemur að opinberum fjármálum? Því skyldum við gera það? Menn geta deilt um hvort það á að hækka eða lækka, en ég held að það væri vægast sagt óskynsamlegt að gera hlutina upp með öðrum hætti en aðrar þjóðir. Við getum deilt um upphæðir og annað slíkt, en við skulum gera þetta eins upp. Varðandi áhersluna á viðskiptamálin, virðulegi forseti, skulum við miða við Ísland. Af hverju erum við á þeim stað sem við erum á? Það er vegna þess að við höfum aðgang að öðrum mörkuðum. Nákvæmlega hið sama á við um þessar þjóðir. Þess vegna eru líka athugasemdirnar við það sem kemur fram í DAC-skýrslunni, að við getum ekki gert þetta ein, þ.e. opinberu aðilar, ef við ætlum að ná heimsmarkmiðum og ef við ætlum að hjálpa þessum þjóðum. Atvinnulífið verður að koma með í það. Við erum ekki að gera neitt annað en að læra af þeim þjóðum sem menn segja að við eigum að læra af. Þá vísa ég sérstaklega til Norðurlandanna, en það eru að sjálfsögðu til fleiri þjóðir sem er hægt að vísa til. Við ætlum ekki að finna upp neitt hjól í þessu. [[Forseti hringir.]]Við ætlum að læra af þeim sem hafa gert þetta lengur og sett í það meiri fjármuni.
Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra nefndi hér áðan í svari sínu að fjármagnið sjálft réðist af fjármálaráðuneytinu og auðvitað þinginu. Auðvitað er það hins vegar þannig að utanríkisráðherra forgangsraðar síðan fjármagninu. Ég hef heyrt þær sögur í dágóðan tíma og svolítið oft að forgangsröðun hagsmunagæslu Íslands hafi aukist heldur mikið í kjölfar Brexit gagnvart Bretlandi til þess að tryggja viðskiptahagsmuni Íslands gagnvart því ágæta landi. Ég hef hins vegar heyrt að þetta hafi verið á kostnað hagsmunagæslu okkar í Brussel gagnvart EES-samningnum. Þegar ég les þetta sé ég akkúrat hið öfuga. Ég verð að segja að mér þótti svolítið vænt um að sjá það á bls. 164. Þar er vitnað í hina ágætu skýrslu Utanríkisþjónusta til framtíðar – hagsmunagæsla í síbreytilegum heimi. Þar er sérstaklega talað um öflugri framkvæmd EES-samningsins sem í skýrslunni góðu felst í liðum 32 til 40. Mér þykir mjög vænt um að lesa í 32. lið að hagsmunagæsla Íslands í EES-samstarfinu verði efld með það að meginmarkmiði að hafa áhrif á hagsmunamál á mótunarstigi í ákvörðunarstofnunum ESB. Þetta er þvert á það sem ég hef verið að heyra úr nokkrum áttum. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra aðeins meira út í það hvað felist í þessu. Sérstaklega langar mig að heyra hvernig hæstv. ráðherra forgangsraðar þessu tvennu, þ.e. hagsmunagæslu okkar vegna Brexit annars vegar og hins vegar í Brussel vegna EES-samningsins. Einnig langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þessa hagsmunagæslu nógu vel fjármagnaða núna og hafi verið eða verði samkvæmt áætluninni. Í þriðja lagi spyr ég hvort þetta þýði að fleira fólk verði staðsett í Brussel til þess að verja íslenska hagsmuni gagnvart EES.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvern hv. þingmaður er að hlusta á, hvaða sögur. Ég mælist til þess að hann spyrji þann sem hér er ef hann er að heyra einhverjar sögur - það er ekkert leyndarmál hvað er í gangi hér - og hætti að hlusta á sögur úti í bæ frá einhverjum snillingum. Þetta er einfaldlega svona: Bretland er næstmikilvægasti markaðurinn okkar. Bandaríkin eru langmikilvægasti markaðurinn og Bretland næstmikilvægasti. Við gætum hagsmuna okkar þar. Það útilokar ekki aðra hagsmunagæslu. Í þessari skýrslu sem eftir því sem ég best veit er búið að dreifa til hv. þingmanna, um skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins, er farið yfir þessar áætlanir, sem hv. þingmaður vísaði réttilega í, varðandi hagsmunagæslu út af EES. Stutta sagan er þessi: Við vorum ekki í vanda hvað varðar innleiðingarmálin lengst framan af og ekki fyrr en við fórum að reyna að ganga í ESB. Þá var það kerfi í raun tekið niður, við getum sagt það, sem snýr að því að fulltrúar fagráðuneytanna voru í Brussel, og ekki var jafn mikil áhersla lögð á EES-samninginn. Eftir það fór innleiðingarhallinn upp og færa má rök fyrir því að við hefðum getað sinnt hagsmunagæslunni betur en við höfum gert. Einfaldasta myndin er að segja að við séum að fara til baka hvað þetta varðar. Kostnaðurinn er náttúrlega mikill, alla vega á mælikvarða utanríkisþjónustunnar. Það snýr ekki bara að því að við séum að fá fleiri aðila að utanríkisþjónustunni til að gera þetta, heldur erum við að gera það sem er algjörlega nauðsynlegt til að fá fagráðuneytin inn í Brussel-sendiráðið til að fylgjast með því sem þar gerist. Við erum sérstaklega að leggja áherslu á það að reyna að hafa áhrif á mál á fyrstu stigum. Ég á svolítið erfitt með að fara í gegnum skýrsluna á þessum tveimur mínútum, en henni hefur verið dreift til þingmanna til þess meðal annars að við getum rætt hana á morgun.
Virðulegi forseti. Í ljósi upphafssvars hæstv. ráðherra vil ég benda honum á að ég var einmitt að gera það sem hann var að biðja mig um að gera, sem var að spyrja hæstv. ráðherra ef ég heyrði einhverjar sögur. Það er það sem ég var að gera. Ég er vissulega með skýrsluna, en þakka samt hæstv. ráðherra fyrir að benda mér á hana. Kannski er ég bara að misskilja þetta eitthvað, en mér fannst hæstv. ráðherra taka þessum spurningum eins og ég væri að gera lítið úr hagsmunagæslu Íslands gagnvart Bretlandi eða gefa í skyn að Bretland væri einhvern veginn ekki mikilvægt viðskiptasvæði og hagsmunagæsla okkar ekki mikilvæg þar. Það er ekki það sem ég vildi segja, heldur einungis það að hagsmunagæsla sé afskaplega mikilvæg gagnvart EES eins og kemur fram í ágætri skýrslu. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar hreinlega að heyra aðeins meira um þetta í sambandi við hin fagráðuneytin. Og endilega leiðréttið mig ef ég er að heyra fleiri rangar sögur: Telur hæstv. ráðherra að nóg sé að gert samkvæmt þessari áætlun í því að fagráðuneytin á Íslandi hafi sína viðveru í Brussel? Telur hæstv. ráðherra að samkvæmt þessari áætlun sé fjármagnið nóg til þess að standa mynduglega að hagsmunagæslu Íslands gagnvart EES? Eða telur hæstv. ráðherra að meira þurfi til eða geti hugsanlega þurft til? Ég ætla bara að segja það eins og það er að ef svo er þá er sá sem hér stendur alfarið reiðubúinn til að standa með hæstv. ráðherra í því að efla þá hagsmunagæslu. Það er þess vegna sem ég spyr. Ég vona að fyrri spurning mín eða þessi hafi ekki verið eitthvað pirrandi. Ég held að við séum öll í sama liðinu þegar kemur að hagsmunum Íslands jafnvel þótt við spyrjum spurninga um hinar ýmsu sögur sem við heyrum hér og þar.
Virðulegi forseti. Ég vil bara biðja hv. þingmann velvirðingar. Eftir að hafa hlustað á seinna andsvarið fer ekkert á milli mála að engin ástæða var fyrir mig til að vera eitthvað að pirrast út í hv. þingmann. Ég vona að hann virði það við mig að ég bið hann velvirðingar á því. Það er búið að leggja mikla vinnu í þær tillögur sem raktar eru í þessari skýrslu. Þetta tengist líka, eins og hv. þingmaður er búinn að kynna sér, utanríkisþjónustu til framtíðar. Við lögðum sömuleiðis áherslu á að styrkja hagsmunagæsluna hvað varðar EES-samninginn. Er þetta nóg? Hvenær er nóg nóg? Ég veit það ekki, virðulegi forseti. Mér finnst þetta alla vega vera vel ígrundaðar og skynsamlegar tillögur. Að vísu er búið að fara í ýmis átaksverkefni sem snúa að innleiðingunni. Mér finnst hins vegar að gera þurfi meira en það. Lagt er upp með það en gert er ráð fyrir því í EES-samningnum að við getum haft áhrif á það á fyrstu stigum þegar hvítbækurnar koma fram. Ég vil trúa því og treysta. Þetta er náttúrlega umtalsverð breyting á þessu sviði þegar við erum búin að framkvæmda þessa hluti. Við skulum alla vega gefa því einhvern tíma og sjá hvernig það gengur. En síðan er það þannig að allir þessir hlutir eru í þróun. Við munum ekki geta stýrt öllu þessu umhverfi. Ég segi bara í stuttu máli að mér finnst það fólk sem að þessu máli hefur komið hafa unnið góða vinnu varðandi þessar tillögur. Það er ánægjulegt og það er einhugur og samstaða um það í ríkisstjórninni. En það er hins vegar líka þannig, ég heyri það, almennt í þinginu. Hins vegar vil ég hvetja til þess að við séum mjög vel vakandi og ekki bara framkvæmdarvaldið heldur líka þingið þegar kemur að EES-málum og reyndar öðrum hagsmunamálum okkar. Það eru bæði tækifæri og ógnanir á alþjóðavettvangi og ekki síst í viðskiptamálunum. En þegar þú spyrð ráðherra: Ertu með nóg? Það er bara hættuleg spurning. Ef hv. þingmaður verður einhvern tímann fjármálaráðherra þá mun hann aldrei spyrja fagráðherra að þeirri spurningu. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Fyrst langar mig að segja að mér þykir þetta samtal við fagráðherra um fjármálaáætlun vera afar góð leið til að nálgast umræðuefnið með faglegum hætti. Í þessari stuttu ræðu minni nú langar mig að ræða sérstaklega um þróunarsamvinnu og útgjöld til verkefna sem þar falla undir. Þróunarsamvinna er einn af þeim fimm málaflokkum sem falla undir málefnasvið utanríkisráðuneytisins. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Utanríkisstefna Íslands byggist á skýrum viðmiðum um lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, sjálfbæra þróun og friðsamlegar lausnir. Ríkisstjórnin ætlar að auka framlög til þróunarsamvinnu á næstu árum og stefnir að því að þau verði 0,35% af landsframleiðslu eftir fimm ár.“ Á bls. 160 í framlagðri þingsályktunartillögu ríkisstjórnar um fjármálaáætlun fyrir 2019–2023 kemur fram að meginverkefni málaflokksins sé tvíhliða og fjölþjóðleg þróunarsamvinna í samstarfi við valin samstarfslönd og svæði, fjölþjóðastofnanir og borgarasamtök. Verkefnum er sinnt af þróunarsamvinnuskrifstofu ráðuneytisins, tveimur sendiskrifstofum í Afríku, í Malaví og Úganda, og fastanefndum Íslands í New York, Genf, París og Róm. Á sömu blaðsíðu kemur einnig fram að framlög til utanríkisráðuneytisins á fjárlögum fyrir árið 2018 nemi samtals tæplega 15 milljörðum kr., um 1,8% af A-hluta fjárlaga. Þar af rennur u.þ.b. bil helmingur, tæpir 7 milljarðar, til þróunarsamvinnu og alþjóðastofnana. Tíminn er fljótur að líða og ég ætla að koma mér að spurningunum. Á bls. 163 kemur fram að ríkisstjórnin stefni að því að framlög til þróunarsamvinnu verði 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022. Að þessu sögðu langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra, miðað við þessa þróun, hvort og þá hvenær hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að við Íslendingar náum því markmiði Sameinuðu þjóðanna [[Forseti hringir.]]að veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnumála. Telur ráðherra það vera raunhæft markmið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrirspurnina. Þegar við erum að tala um þessa miklu fjármuni sem við setjum í þróunarsamvinnu, svo sem alltaf en sérstaklega þegar við sjáum þessa miklu fjármuni og þessa miklu hækkun, held ég að það kalli á meiri umræðu um það í þinginu hvernig við framkvæmum þetta. Ef við myndum tvöfalda þetta þá sýnist mér að við færum í - við erum að tala um svona 10 milljarða í viðbót á ári ef við færum upp í 0,7%, jafnvel meira, 13 milljarða. Það er gríðarleg aukning ef við ætlum að taka hana bara á einu ári. Við myndum ekki gera það öðruvísi en að vera búin að skoða það líka sérstaklega vel hvernig aðrar þjóðir framkvæma þetta. Það er það sem við erum að líta sérstaklega til núna. Ég er þeirrar skoðunar að það sé engin ástæða fyrir okkur að finna upp hjólið. Það eru ákveðnir hlutir sem ég tel að við höfum gert mjög vel þegar kemur að þróunarmálum, bara reyndar í það heila mjög vel. Við erum síðan að koma til móts við þær athugasemdir sem við höfum fengið frá þessari alþjóðlegu eftirlitsstofnun. Í grunninn má segja að fyrir utan það sem við setjum í allra handa neyðaraðstoð þá erum við að kenna það sem við kunnum vel. Ég held að Háskóli Sameinuðu þjóðanna sé mjög góð hugmynd, fyrst er Jarðhitaskólinn stofnaður 1978, svo Sjávarútvegsskólinn, Landgræðsluskólinn og Jafnréttisskólinn. Ég hef verið við útskriftir og hitt þetta fólk sem er að útskrifast úr þessu námi og þetta er glæsilegt fólk sem er að fara með þekkingu frá okkur sem ég held að muni nýtast mjög vel í þeirra heimalöndum. Það er ekki sama hvernig þetta er gert og ég held að bæði til að fá góða sátt um þróunarmálin og til þess að það verði ekki of miklar sveiflur í þessu þurfum við að ræða þetta. Þegar vel gengur og þjóðarframleiðslan eykst mjög mikið þá er erfiðara að ná upp í prósenturnar þótt við setjum fleiri, fleiri milljarða í viðbót. Síðan skiptir máli að þegar harðnar á dalnum [[Forseti hringir.]]verði þetta ekki það fyrsta sem verði skorið niður. Ég held að þetta kalli á svolítið mikla umræðu og mjög mikilvægt að það verði gert.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir afar greinargóð svör. Ég ætla að nefna annað atriði úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um alþjóðamál en þar kemur fram að áhersla verði lögð á norrænt samstarf og að það samstarf sé í raun einn af hornsteinum í utanríkisstefnu Íslands. Breytingar og ákveðin óvissa á alþjóðavettvangi hafa leitt til þess að Norðurlöndin sjá aukinn ávinning í áframhaldandi nánu samstarfi, til að mynda um loftslagsmál, rannsóknir á ýmsum sviðum, hvernig nýta eigi stafræna tækni og ýmislegt fleira. Sú sem hér stendur tók þátt í vorþingi Norðurlandaráðs sem fram fór á Akureyri fyrr í þessari viku. Forsætisnefnd samþykkti tillögu um netöryggismál á þeim fundi. Í skýringum við tillöguna segir m.a., með leyfi forseta: „Samstarf um netvarnir hefur farið fram í nokkur ár innan ramma NORDEFCO.“ - Það er varnarsamstarf Norðurlandanna. - „Á undanförnum árum hafa norrænu löndin byggt upp netöryggissveitir (Computer Emergency Response Team (CERT)). Tilgangur þeirra er að fyrirbyggja og takast á við netárásir í löndunum. Nú orðið standa þessar sveitir fyrir sameiginlegum námskeiðum og æfingum og skiptast á ástandsskýrslum um ógnir og hættur í netumhverfi á norrænum vettvangi. Með auknu samstarfi geta löndin eflt sameiginlega getu sína til að takast á við ógnir og hættur í netumhverfi.“ Hæstv. forseti. Samkvæmt framlagðri fjármálaáætlun er hlutfall til samstarfs um öryggis- og varnarmál af fjárheimildum utanríkisráðuneytisins í fjárlögum 2018 17% og í töflu á bls. 161 sést að umtalsverð aukning hefur verið til þessa málaflokks frá árinu 2016. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Sér ráðherra fyrir sér að auka frekar framlög til öryggis- og varnarmála? Ég get ekki séð neinar upplýsingar um það í fjármálaáætlun, aðeins þróunina frá 2016–2018. 2. Mun ráðherra beita sér fyrir því að aukin áhersla verði lögð á netöryggismál? 3. Síðast en ekki síst: [[Forseti hringir.]]Telur ráðherra að það yrði okkur hér á Íslandi til hagsbóta að vinna nánar með Norðurlöndunum á vettvangi netöryggismála?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Hv. þingmaður ræðir hér mjög mikilvæg mál sem eru tvenns konar, annars vegar samstarf Norðurlandanna og hins vegar öryggismálin. Netöryggismálin eru öryggis- og varnarmál. Það sem kom mér á óvart þegar ég tók við þessu embætti var ekki vilji Norðurlandanna til að starfa saman, ég vissi að það væri hlýhugur á milli, það eru allir sammála um það og það virðist ekki bara vera stjórnmálamennirnir heldur líka almenningur í þessum löndum, heldur er aukinn áhugi á enn frekara samstarfi á milli Norðurlandanna. Þar er ég alveg sammála, ég held að það sé lykilmál. Eitt af því sviðum þar sem menn vilja starfa betur saman og er algjörlega nauðsynlegt er öryggis- og varnarmálin. Menn gætu kannski haldið að það væri eitthvað öðruvísi með Finna og Svía af því að þeir eru ekki í Atlantshafsbandalaginu eins og hin Norðurlöndin, en svo er ekki. Finnar og Svíar eru nánustu samstarfsþjóðir Atlantshafsbandalagsins, taka þátt í flestum heræfingum og öðru slíku. Netöryggismál eru bara partur af þessu. Heimurinn breytist og það koma fram aðrar ógnanir. Það kemur að vísu fram í áætluninni að gert er ráð fyrir aukningu frá 2018–2023 þegar kemur að öryggis- og varnarmálum og við höfum verið að bæta í það af augljósum ástæðum. En það snýr í raun ekki bara að þessu ráðuneyti heldur náttúrlega líka að dómsmálaráðuneytinu og fleiri ráðuneytum. Heimurinn er eins og hann er, hann er ekki eins og við myndum vilja hafa hann, og það er forgangsmál að gæta öryggis þegna okkar. Ógnirnar hafa breyst og við þurfum að mæta því. Það er afskaplega mikilvægt og gott að geta starfað með vinum okkar á Norðurlöndunum þegar að því kemur og öðrum bandalagsþjóðum okkar.
Herra forseti. Ég ætla í þessu samtali við hæstv. utanríkisráðherra að gera stuttlega að umtalsefni tvo af mikilvægustu samningum sem við eigum við umheiminn, annars vegar samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og hins vegar varnarsamninginn við Bandaríkin. Ég vil lýsa ánægju minni með að Alþingi skuli hafa samþykkt beiðni mína og tólf annarra þingmanna um að utanríkisráðherra geri skýrslu um það sem kallað er kostir og gallar Evrópska efnahagssvæðisins. Það er nokkuð um liðið síðan síðasta veigamikla skýrslan af þessu tagi var gerð. Það hafa orðið miklar breytingar og hræringar innan Evrópusambandsins, umbylting í efnahagslífi Íslendinga, og út hefur komið mjög mikilvæg norsk skýrsla sem við höfum sem fyrirmynd. Það eru engar leiðbeiningar eða kröfur til ráðherra í þessari skýrslubeiðni, ég ber fullt traust til ráðherra í því efni, að hann meti málið og umfang þess og felli það í þann farveg sem líklegastan má telja til þess að skýrslan verði góð og gagnleg og grundvöllur fyrir málefnalegri umræðu og stefnumótun fyrir Ísland í þessum mikilvæga málaflokki á komandi tíð. Á hinn bóginn er samningur sem er okkur afar mikilvægur og utanríkispólitískt samband við Bandaríkin, samningurinn frá 1951 að sjálfsögðu, varnarsamningurinn. Á undanförnum árum hefur ýmislegt borið til tíðinda í samskiptum okkar Íslendinga og Bandaríkjanna, skemmst er að minnast brotthvarfs hersins og tengdra viðburða. Ég vil nota þetta tækifæri og spyrja hvernig ráðherra meti samband á milli þjóðanna eins og það er um þessar mundir og þá ekki síður hvaða aðgerðir hann álíti mögulegar til að efla það og styrkja, [[Forseti hringir.]]okkur og okkar bandamönnum til hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott innlegg og góðar fyrirspurnir. Fyrst þakka ég hv. þingmanni fyrir að hafa haft frumkvæði að þessari skýrslubeiðni til mín. Ég held að það sé góður tímapunktur til að fara yfir kosti og galla EES. Ég held að vísu að niðurstaðan verði alltaf sú, án þess að ég ætli að skrifa niðurstöðu skýrslunnar, ég ætla ekki að gera það, að augljóslega er þetta gríðarlega mikilvægur samningur. En eins og hv. þingmaður sagði, sem er alveg hárrétt, þá skiptir máli af því að hlutirnir breytast að þau tæki sem við eigum í samningnum til að gæta hagsmuna okkar séu fullnýtt. Ég held að það væri gott ef skýrslan innihéldi það hvernig við höfum gert það fram til þessa og síðan hvernig þróun mála hefur verið almennt. Þetta er gríðarlega stórt mál sem er mikilvægt að allir séu meðvitaðir um, kosti og galla, og þing og þjóð geti þá tekið afstöðu til þess varðandi ákvörðunartöku, framhald og annað slíkt. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann sagði að þetta yrði grundvöllur fyrir málefnalegri umræðu því að það vantar svo staðreyndir, það eru alls konar bábiljur uppi og skiptir máli að koma staðreyndunum fram og ræða málin út frá þeim. Varnarsamningur við Bandaríkin sem og aðildin að Atlantshafsbandalaginu er afskaplega mikilvægur þegar kemur að öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar. Samskipti okkar við Bandaríkin eiga sér langa sögu og í það heila eru þau mjög góð. Þau hafa ekkert breyst. Það hefur orðið mikil umræða í kjölfar breytinga í ríkisstjórn Bandaríkjanna og menn telja að hlutirnir hafi breyst eitthvað í grundvallaratriðum en það er ekki. Sambandið byggir á miklu dýpri rótum en svo að það breytist mikið við það að valdhafar komi og fari. Sem betur fer eru samskiptin góð. Í næsta svari kem ég kannski betur að því.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið. Það er síst ofmælt að þeir tveir samningar sem hér um ræðir eru okkur Íslendingum afar mikilvægir. Það er mikilvægt að við greinum þá nýju stöðu sem er komin upp í Evrópu, líka út frá okkar íslensku hagsmunum, þannig að við séum í sem bestum færum til þess að gæta okkar hagsmuna á komandi tíð. Það eru umtalsverðar breytingar sem eiga sér stað á þessu máli á vettvangi Evrópusambandsins og miklar áskoranir sem við horfumst í augu við í framtíðinni. Hvað varðar sambandið við Bandaríkin er það og hefur verið hornsteinn í okkar utanríkisstefnu. Ég vil nota þetta tækifæri og taka undir með ráðherra þegar hann segir að rætur þess og eðli sé miklu dýpra en svo að það skipti máli nákvæmlega hverjir manna ríkisstjórn Bandaríkjanna á hverjum tíma. Þetta samband hefur staðið af sér miklar sviptingar í gegnum áratugi. Það er ekki langt í að þetta verði orðinn 70 ára gamall samningur. Minnumst þess að fyrsta heimsókn forseta Íslands eftir að hann var kjörinn á Alþingi á Þingvöllum 17. júní 1944 var vestur um haf, til Washington, til fundar við Franklin Delano Roosevelt. Auðvitað var viðurkenning Bandaríkjanna á sjálfstæði Íslendinga forsenda fyrir stofnun lýðveldis hér á því ári. Herra forseti. Ég ítreka þakkir mínar til ráðherra og ég tel varðandi þá skýrslubeiðni sem hér hefur verið gerð að umtalsefni að hún sé í mjög traustum og öruggum höndum hjá hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir traustið. Hann lýsir hér samskiptum Íslands og Bandaríkjanna. Það er engu við það að bæta enda þekkir hv. þingmaður þessi mál mjög vel. Í rauninni er það sögulega stórmerkilegt sem hann nefndi að þegar kom að fyrstu heimsókn fyrsta forseta lýðveldisins var hún til Franklins Delanos Roosevelts, þáverandi forseta Bandaríkjanna. Það má ýmislegt fleira nefna sem ég ætla ekki að gera hér. Það sem ég ætla að gera að umtalsefni mínu, af því að ég hef tækifæri til þess, er að jafn mikilvæg og staðan í Evrópu er fyrir okkur sem hv. þingmaður vísar til er ekki síður mikilvæg sú staða núna að ef við ætlum að halda þeim lífskjörum sem við viljum halda þurfum við að auka útflutningsverðmæti okkar um 1 milljarð á viku næstu 20 árin. Við verðum að horfa til þess líka að hlutirnir eru að breytast og við gætum séð hér nýjar siglingaleiðir tiltölulega fljótlega. Það verður eins og nýr Súez-skurður eða Panama-skurður varðandi styttingu, þetta er stytting siglingaleiðarinnar á milli Íslands og Asíu um 40%. Þetta er nokkuð sem við verðum að huga að, tækifæri og ógnanir að vísu líka, en við verðum að nýta þau tækifæri sem eru til komin hvað það varðar að t.d. þjónustuviðskipti eru núna nokkurn veginn án landamæra. Við erum orðin ferðamannaland og það liggur alveg fyrir um þessi markmið sem við viljum setja okkur til að geta haldið fjármálaáætlun og annað slíkt að við munum ekki byggja aukninguna á þessum hefðbundnu atvinnugreinum, sjávarútvegi, iðnaðinum og ekki einu sinni ferðaþjónustunni. Við þurfum að nýta okkur hátæknina, skapandi greinar og við þurfum að selja þessu fólki sem er að vaxa upp, þessi millistétt, vörur og þjónustu. Ég er ekki að gera lítið úr því að ræða [[Forseti hringir.]]það sem gerist í Evrópu en við þurfum að líta til þess að þessir markaðir í Asíu eru að stækka og [[Forseti hringir.]]einhverjir munu selja þeim vörur og þjónustu og það er afskaplega mikilvægt að við verðum þar að einhverjum hluta.
Herra forseti. Það er tvennt sem ég vil koma inn á, í fyrsta lagi þróunarsamvinnu, bara rétt aðeins. Hvað sem ráðherra segir og hvernig sem maður rýnir í gögnin er þróunarsamvinnan að aukast sem er jákvætt. En hún eykst eingöngu vegna skuldbindinga sem við Íslendingar höfum undirgengist. Af þeim orðaskiptum sem voru hér áðan og þegar maður les í gegnum gamlar þingræður líka finnst mér nokkuð ljóst að sýn Vinstri grænna og forsætisráðherra þar með á þróunarsamvinnu í bland við viðskipti sé greinilega önnur en hæstv. ráðherra. Það er dregið fram í áætluninni að viðskiptamál eigi að fá aukið vægi í þróunarsamvinnu. Hvað þýðir það nákvæmlega? Samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum er ekki verið að setja viðskipti inn í þróunarsamvinnu. Ég vil bara fá að vita: Er hæstv. ráðherra með fullan stuðning Vinstri grænna og forsætisráðherra í þessu máli, að auka vægi viðskipta í þróunarsamvinnu? Það verður fróðlegt að heyra það. Síðan er hitt, sem skiptir líka gríðarlega miklu máli og er erfitt að taka hér fram á einni mínútu: Ég fagna því að framkvæmd EES-samningsins, þessa mikilvægasta viðskiptasamnings sem við Íslendingar höfum undirgengist, eins og segir í fjármálaáætluninni, sé öflugri. Nú berast til eyrna raddir, m.a. innan úr Sjálfstæðisflokknum, sem draga mjög í efa gildi EES-samningsins, þessa mikilvægasta viðskiptasamnings, og lýsa meðal annars yfir miklum efasemdum um hinn svonefnda þriðja orkupakka EES. Er ráðherra þá sammála því sem kemur frá Sjálfstæðisflokknum, að á einhverju stigi hafi hagsmunagæslunni ekki verið sinnt af hálfu utanríkisþjónustunnar og eftir atvikum iðnaðarráðuneytisins, sem rétt er að nefna að hefur verið undir forystu Sjálfstæðisflokksins síðustu ár? Var þessari hagsmunagæslu ekki sinnt á einhverju stigi og er þá verið að reyna [[Forseti hringir.]]að styrkja þessa hagsmunagæslu, m.a. út af þessu? Og hvar eru fjármunirnir sem fara í aukna hagsmunagæslu? Það er ljóst að við þurfum að setja meira í þennan mikilvægasta viðskiptasamning sem Ísland hefur undirgengist.
Virðulegi forseti. Það eru engar alþjóðlegar skuldbindingar sem gera það að verkum að við erum að hækka framlög til þróunarmálanna, það er bara stefna ríkisstjórnarinnar. Varðandi viðskiptamálin og atvinnumálin almennt er ekkert leyndarmál að þróunarríkin hafa kallað eftir því að hafa aukinn aðgang að öðrum mörkuðum. Ef hv. þingmaður fylgist með því hvað þróunarríkin hafa verið að segja er það í raun alveg það sama og við sögðum á sínum tíma og gerum enn, við vildum hafa aðgang að öðrum mörkuðum. Síðan er vísað hér til athugasemda sem koma í dagsskýrslu þar sem bent er á að við þurfum að vera með atvinnulífið með okkur þegar við erum að byggja þessar þjóðir upp. Það er nákvæmlega það sama og hefur gerst í hinum vestræna heimi. Það þarf ekki að koma neinum á óvart. Varðandi öflugri framkvæmd EES-samningsins held ég að mestu ógnirnar sem steðji að EES-samningnum séu annars vegar það að ESB hefur grafið undan honum með því að leggja ekki áherslu á tveggja stoða kerfi sem er byggt upp í EES-samningnum. Í það minnsta hefur verið erfitt að eiga við, eins og hæstv. fjármálaráðherra fór hér yfir, ESB hvað þetta varðar. Það er bara ekki í samræmi við EES-samninginn. Síðan er hin ógnin, að ESB-sinnar, bæði á Íslandi og í Noregi, hafa verið að tala samninginn niður. Það er mjög vont.
Ertu ekki að grínast?
Við sjáum [[Gripið fram í.]]rangfærslurnar sem koma fram hjá hv. þingmönnum Viðreisnar, t.d. um að 90% af gerðum Evrópusambandsins séu tekin upp í EES-samninginn. Það er kolrangt, það eru 13,4%. Þetta er lagt fram með þessum hætti til að reyna að koma því á kreik að þetta sé kolómögulegur samningur og að við verðum að ganga í Evrópusambandið til að hafa einhver áhrif á þessu svæði. Þetta eru helstu ógnirnar varðandi EES-samninginn, tregða Evrópusambandsins [[Forseti hringir.]]til að byggja á tveggja stoða kerfinu sem lagt er upp með og þegar ESB-sinnar á Íslandi og í Noregi eru að grafa undan EES-samningnum eins og við þekkjum á undanförnum árum og áratugum.
Hver er að grafa undan EES-samningnum?
Herra forseti. Það er nú meira hvernig hægt er að snúa málum á hvolf. Ég er hins vegar fegin að heyra að nú er utanríkisráðherra staffírugur hér og ætlar að berjast fyrir EES-samningnum. Þá vona ég að hann fari, keikur eins og hann er í þessum ræðustóli, beint heim í Valhöll og tali nákvæmlega svona á fundi atvinnuveganefndar Sjálfstæðisflokksins sem var bara í vikunni að vara sérstaklega við afsali á grundvelli samningsins. Ég spyr enn og aftur vegna þess að ég fékk ekkert svar: Hvar á vaktinni klikkuðu Sjálfstæðismenn? Við erum að tala um orkupakkann. Við fórum mjög vel yfir þetta í utanríkismálanefnd í gær. Auðvitað eru allir með varann á sér. Er eitthvað að gerast sem við erum búin að missa af? Nei, utanríkisþjónustan hefur að mínu mati staðið sig ágætlega en eftir því sem Sjálfstæðismenn segja, og á þeirra fundum, hefur hagsmunagæslan klikkað einhvers staðar. Og hverjir áttu að standa vaktina? Sjálfstæðismenn í iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu, nú atvinnuvegaráðuneytinu, og síðan utanríkisráðherra sjálfur. Það er enginn annar, það er pólitísk ábyrgð. Gjörið þá svo vel að standa undir henni. Ég vil styðja ráðherra í því að passa upp á að markmið EES-samningsins haldi sér. Það er alveg makalaust að hlusta á þetta hér, alveg hreint með ólíkindum. Ég er sannfærð um að hvert einasta skref sem Ísland hefur stigið á grundvelli NATO-samstarfs, EFTA-samningsins, EES-samningsins - já, af því að þetta er svo mikið hagsmunamál - hafi styrkt fullveldi Íslands en ekki veikt það. Raddirnar innan Sjálfstæðisflokksins, efasemdaraddirnar, íhaldsraddirnar, eru að ná tökum á þessum flokki sem hefur þó haft það í sinni sögu að hafa stigið þessi mikilvægu skref í viðskipta- og utanríkissögu Íslands. Mér finnst vont að finna þessa þróun hjá flokknum sem hefur þó í gegnum tíðina staðið vaktina þokkalega, en það er allt [[Forseti hringir.]]að molna undan honum á þessu sviði miðað við það sem hæstv. ráðherra segir. Ég sakna þess að fá ekki afgerandi svör um þróunarsamvinnuna, um það hvort ráðherra hafi fullan stuðning Vinstri grænna til þessarar túlkunar á þróunarsamvinnu og viðskiptum. Ég vil fá skýr svör um það.
Forseti biður þingmenn um að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Það var komið við viðkvæman blett á hv. þingmanni. Hv. þingmaður verður bara að lifa með því. [[Gripið fram í: Það er ýmislegt …]]Ef það hefur farið fram hjá hv. þingmanni er þetta plagg lagt fram sem stefna ríkisstjórnarinnar. Það liggur alveg fyrir. Hv. þingmaður er kannski búin að vera svo stutt hérna að hún þekkir ekki leikreglurnar.
Ó, ó!
Það er bara reynsluleysið sem gerir það að verkum að þessar spurningar ganga fram eins og þið sjáið. Hv. þingmaður hlustaði augljóslega ekki á það sem ég var að fara yfir. Ég fór yfir það að það sem við vitum er að innleiðingarhalli fór upp þegar við sóttum um aðild að Evrópusambandinu sem við hefðum aldrei átt að gera. Þá fór innleiðingarhallinn upp. Þá fór hagsmunagæslan niður. Þá tókum við út fulltrúana í Brussel frá fagráðuneytunum og við erum að taka aftur á því. Það er það sem við erum að gera, ég hvet hv. þingmann til að lesa skýrsluna. Þar er farið yfir það. Ég held að umræðan sé til komin vegna uppsafnaðra hluta sem tengjast því að ekki var byggt á tveggja stoða lausnum. Það er bara staðreynd. Áhugavert að heyra afturhaldið Viðreisn sem í fullri alvöru vill ganga í Evrópusambandið en þorir ekki að segja það sem myndi þýða að við yrðum að skerða okkar viðskiptafrelsi. Ég veit að hv. þingmenn eða forystumenn Viðreisnar kölluðu mig öllum illum nöfnum þegar ég upplýsti, úr gögnum sem voru vel falin í aðlögunarviðræðunum, hvað það þýddi fyrir okkar viðskiptastefnu ef við gengjum í Evrópusambandið. Það þýðir að verð myndi hækka á vörum sem eru framleiddar fyrir utan EES, tollvörum yrði fjölgað um nokkur hundruð og setja þyrfti upp tölvukerfi upp á að lágmarki 3,8 milljarða til að flækja tiltölulega einfalt viðskiptaumhverfi okkar. Hvar er afturhaldið? Afturhaldið er hjá ESB-sinnunum. [[Forseti hringir.]]Þegar þeir eru endalaust með rangfærslur um EES-samninginn eru þeir ekki að gera neitt annað en að grafa undan honum. Það er alveg skýrt markmið hjá mér að koma staðreyndunum á framfæri og það mun ég gera. Ég skal alveg segja ykkur það, [[Forseti hringir.]]ég skal bara spá fyrir um það, að það mun fara illa í hv. þingmenn Viðreisnar sem eru með ESB-sýkina, [[Gripið fram í.]]þeir munu illa þola þetta.
Vó, ég er hrædd.
Forseti áréttar það við bæði hæstv. ráðherra og þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Mér finnst eins og ég sé hálfgerð boðflenna [[Hlátur í þingsal.]]í einhverri gamalli innansveitarkróníku sem ég er ekki alveg nógu vel að mér í. Utanríkismál verða rædd sérstaklega hérna á morgun, en mig langar til að nota þær mínútur sem ég hef til að fara nokkrum orðum um Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar. Mér finnst stundum talað eins og Evrópa sé ekki á dagskrá og megi ekki vera á dagskrá, en hún er svo sannarlega á dagskrá hér í kvöld. Það er líka oft talað um Evrópusambandið eins og ríki sem ásælist völd á Íslandi en staðreyndin er þó sú að Evrópusambandið er tengslanet, það er samband, það er samráðsvettvangur fullvalda ríkja sem koma sér saman um fyrirkomulag á viðskiptum og samskiptum sín á milli í stað þess að valta hvert yfir annað með yfirgangi. Þetta er ein ástæðan fyrir því að friður hefur ríkt í þessum hluta Evrópu í yfir 70 ár. Lítil og fámenn ríki eins og Ísland þarfnast traustra bandamanna til að ná pólitískum markmiðum í utanríkismálum og treysta efnahag sinn og þau eiga allt undir því að reglur séu skýrar í samskiptum og virtar. Samfylkingin hefur til margra ára talað fyrir því að hagsmunum almennings og fyrirtækja sé best borgið í þessu bandalagi. Að undanförnu hafa verið uppi raddir um að meta kosti þess að segja sig úr þessum vettvangi sem er kenndur við EES, mætti kannski kalla þessa hreyfingu Ísland úr EFTA – kjörin burt. Menn virðast sjá fyrir sér tvíhliða viðræður við bæði Bretland og hin ýmsu Evrópuríki, að ekki sé talað um Bandaríkin. Ég ætla ekki að spyrja [[Forseti hringir.]]hæstv. utanríkisráðherra hvort hann hyggist styðja fulla aðild Íslendinga að ESB, en mig langar til að fá hann til að tala við mig um það hvort hann sé sammála því að EES sé framtíðarfyrirkomulag á samskiptum Íslendinga og Evrópusambandsins [[Forseti hringir.]]eða hvort hann sjái fyrir sér tvíhliða fyrirkomulag.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaðan hv. þingmaður hefur hugmyndir sínar um stefnu ríkisstjórnarinnar. Við legðum ekki hér fram skýrslu og áætlun um hagsmunagæslu í EES ef við ætluðum að ganga út úr EES. Er það ekki frekar ljóst? Það er alveg hægt að fara þá leið, eins og sumir þó að ég hafi ekki séð hjá hv. þingmanni, a.m.k. ekki í þessari umræðu, að búa sér til einhvern veruleika og tala svo út frá honum. Ef við tölum bara út frá staðreyndum liggur alveg fyrir í hvaða vegferð við erum að fara. Það er kynnt, m.a. í skýrslu sem hv. þingmaður hefur undir höndum. Evrópa ekki á dagskrá? Það liggur alveg fyrir að ef við ætlum að halda uppi lífskjörum í landinu þurfum við að auka útflutningsverðmæti um 1 milljarð á viku næstu 20 árin. Við munum ekki gera það innan Evrópu. Hv. þingmaður veit að ef við göngum inn í Evrópusambandið erum við að loka okkur af hvað varðar viðskipti. Það mun hækka hér verð á vörum sem eru fyrir utan Evrópusambandið, það liggur fyrir. Það þarf að fjölga hérna tollvörðum um nokkur hundruð. Það verður að setja að lágmarki milljarða, sambærilega upphæð og við setjum í Landhelgisgæsluna, bara í tollkerfi, tölvukerfi, til að flækja viðskiptaumhverfi okkar. Evrópusambandið er ekki tengslanet. Það liggur alveg fyrir að forystumenn Evrópusambandsins, það er nóg að hitta einn, hafa það að markmiði að búa til sambandsríki Evrópu. Það er ekkert leyndarmál og um það hefur verið tekist á. Þess vegna eru menn að tala um þennan lýðræðishalla og þess vegna hefur Evrópusambandið m.a. lent í þeim vandræðum að mönnum finnist þeir ekki hafa áhrif á ákvarðanir sem eru teknar þar. Við tökum auðvitað pínulítið af þessu, við tökum 13% af gerðunum í gegnum EES-samninginn, en þetta væri allt annað mál ef við gengjum í ESB. Á hvaða áratug var það ákvarðað að ESB hefði tryggt friðinn síðustu 70 árin? Var það rétt eftir seinni heimsstyrjöldina? Var það í kalda stríðinu? Eða var það eftir að Berlínarmúrinn féll? Þetta stenst ekki neina skoðun, það liggur alveg fyrir hvað hélt frið í álfunni eftir seinni heimsstyrjöld. [[Forseti hringir.]]Þó að ýmislegt gott megi segja um Evrópusambandið var það ekki það sem hélt friðinn.
Virðulegi forseti. Ég sagði reyndar í þessum hluta Evrópu. Þegar ég var að tala um þennan mikla áhuga sem ríkir á tvíhliða viðræðum og tvíhliða samningum við Evrópusambandsríki og við einstök ríki var ég meira að viðra þau sjónarmið sem maður hefur orðið var við innan úr flokki hæstv. utanríkisráðherra og öðrum flokkum en að ég væri að viðra hugmyndir ríkisstjórnarinnar. Ég held að það megi segja að í skýrslu hæstv. ráðherra sé súmmerað upp samband Íslands við Evrópusambandið. Á bls. 11 þar sem verið er að tala um EES-mál stendur: „Ísland á sæti án atkvæðisréttar í stjórnarnefndum þeirra undirstofnana framkvæmdastjórnar ESB sem EFTA-ríkin innan EES eru þátttakendur í.“
Virðulegi forseti. Við getum ekki gert tvíhliða samninga við ríki Evrópusambandsins, a.m.k. ekki þegar kemur að viðskiptamálum, vegna þess að þau eru með sameiginlega viðskiptastefnu. Bara svo ég haldi áfram hvað það varðar erum við með 90% tollfrelsi með nokkurn veginn sömu tollnúmer. Það eru 26% tollfrelsi af þeim. Þess vegna myndu vörurnar hækka hjá íslenskum neytendum ef við gengjum þarna inn. Ég spyr bara: Í hvaða landi Evrópusambandsins telja menn sig hafa áhrif á ákvarðanir? Hvar? Við tölum um lýðræðishalla af því að við yfirtökum 13% frá EES og við kvörtum undan því að Evrópusambandið virði ekki samninginn þegar kemur að því að byggja upp tveggja stoða lausnir eins og talað var um. Það er það sem við erum að tala um. En hvernig heldurðu að við þetta væri ef við værum með allt saman undir og hefðum fimm þingmenn af 755 eða hvað það er? Evrópuþingið er ekkert venjulegt þing. Viðkomandi þingmaður getur ekki einu sinni flutt frumvarp. [[Forseti hringir.]]Ég hef ekki tíma til að fara yfir það, en ef hv. þingmaður telur að við hér stýrðum því sem gerist í Evrópusambandinu ef við gengjum inn í það er hv. þingmaður bjartsýnn. Mér finnst gott [[Forseti hringir.]]að vera bjartsýnn en það hljóta að vera einhver takmörk.
Herra forseti. Í þessari umræðu vil ég víkja að kaflanum um samstarf um öryggis- og varnarmál. Í aðgerðatöflunni sem kemur fram í fjármálaáætluninni kemur fram að það eigi að styrkja starfsemi Landhelgisgæslunnar til að takast á við aukningu í loftrýmisgæslu og varnartengdum verkefnum. Ég hefði gjarnan viljað fá nánari útskýringu á þessu af hálfu hæstv. ráðherra. Hvað er verið að tala um háar upphæðir í þessu sambandi og í hverju felast þessi varnartengdu verkefni? Erum við að sjá vísi að því að Landhelgisgæslan þróist í þá átt að vera hernaðarleg starfsemi? Er það stefna þessarar ríkisstjórnar? Einnig er í töflunni um markmið og mælikvarða fjallað um hlutfall fjárveitinga og styrkja til framkvæmda hér á landi úr sjóðum NATO og með vísan til varnarsamningsins. Árið 2017 voru 400 milljónir undir þessum lið. Frá árinu 2019 er gert ráð fyrir 1,7 milljarði árlega á tímabilinu. Hér er um verulega hækkun að ræða. Ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra í hvað þessir fjármunir eru ætlaðir. Í aðgerðatöflunni er liður sem heitir Fjöldi gistirýma innan öryggissvæðisins. Þetta kom fram hér áðan í umræðunni, þeim er fjölgað í 400. Mig langar að vita hvers vegna þetta er nauðsynlegt. Er hugsanlega verið að undirbúa fasta viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli? Er það stefna þessarar ríkisstjórnar?
Virðulegi forseti. Bara til að svara því þá er ekki verið að fara að hervæða Landhelgisgæsluna og það er ekki verið að koma á fastri herstöð hér á Íslandi og það hefur enginn farið fram á neitt slíkt. Þetta er fyrst og fremst til komið vegna þess að það hafa verið aukin umsvif Rússa hér við land eins og við þekkjum. Það var ágætlega farið yfir það í þættinum Kveik fyrir nokkrum vikum síðan. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér það, það var gert alveg prýðilega. Á tímabilinu er fyrst og fremst gert ráð fyrir aukningu á framlögum til verkefna í öryggis- og varnarmálum sem við erum skuldbundin til að taka þátt í. Á þessu tímabili er stefnt á að efla og tryggja virka þátttöku Íslands í starfi NATO, ÖSE, NORDEFCO og Sameinuðu þjóðanna á sviði öryggis- og varnarmála, ásamt tvíhliða varnarsamstarfi við Bandaríkin. Í áætluninni er gert ráð fyrir endurnýjun ratsjár og rekstri þess. Það eru stóru upphæðirnar í þessu. Það er í rauninni ekkert nýtt í þessu. Það er verið að mæta uppsafnaðri viðhaldsþörf varnarmannvirkja og varnarkerfa í samræmi við staðla Atlantshafsbandalagsins og tryggja reglubundið viðhald tækja og kerfa sem tengjast þátttöku Íslands í loftrýmisgæslu og loftrýmiseftirliti umhverfis landið. Einnig þarf að bæta gistiríkjastuðning Íslands á næstu árum, m.a. með fjölgun gistirýma, þannig að fyrir hendi sé fullnægjandi viðbúnaðargeta og öryggi til þess að taka á móti liðsafla á friðartímum sem og hættu á ófriðartímum ef þörf krefur. Í fjármálaáætluninni er ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóð svör. Ég vil koma aðeins inn á það að ég fagna auknum fjárveitingum til þróunarsamvinnu og í því sambandi er mjög mikilvægt að nýta fjármunina sem best. Ég þekki þetta aðeins þar sem ég starfa á þessum vettvangi. Ég hef séð að það skiptir verulega máli hvaða starfsfólk við ráðum til starfa í þessum geira. Í Mið-Austurlöndum er t.d. mikil þörf fyrir ljósmæður. Það hefur verið fjallað töluvert um þær hér í þessum sal undanfarið. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að skoða það að ráða meira af heilbrigðisstarfsfólki í þessi störf, t.d. ljósmæður. Nú eru held ég um 30 ljósmæður að verða lausar til starfa, þannig að það er hægt að kanna það. Auk þess vil ég að lokum aðeins spyrja, og nú er tími minn búinn, hæstv. ráðherra í lokin [[Forseti hringir.]]hver sé ávinningur okkar af framboði okkar til [[Forseti hringir.]]UNESCO. Nú kostar þetta 50 milljónir. Það er gott að vita hver ávinningurinn er.
Virðulegi forseti. Við erum náttúrlega eins og komið hefur fram að auka gríðarlega framlögin til þróunarsamvinnu. Ég held að það sé eitthvað sem ekki bara hv. utanríkismálanefnd heldur þingið allt ætti að ræða sérstaklega. Við munum auðvitað koma fram með nýja áætlun sem verður kynnt bæði í þróunarsamvinnunefnd og utanríkismálanefnd og þinginu þar sem við getum akkúrat rætt þessa hluti sem hv. þingmaður var að vísa til og var með ágætis ábendingar hvað það varðar. Varðandi framboðið í UNESCO þá eru þau samtök afskaplega virt alþjóðleg samtök þar sem við höfum átt fulltrúa áður. Það er komið að okkur að bjóða fram, þ.e. þetta hefur skipst á milli Norðurlandanna. Það er enginn vafi á því að það er ávinningur fyrir okkur að taka þátt í því starfi og við höfum notið góðs af því. Hvernig við mælum það nákvæmlega getur verið snúið, en það er líka ákvörðun að bjóða ekki fram, því að það er komið að okkur þegar kemur að Norðurlöndunum, það róterar á milli landa. [[Forseti hringir.]]Það þarf kannski meira en mínútu til að fara yfir þau mál. Okkur gefst vonandi tækifæri til þess.
Herra forseti. Það fór þó ekki svo að þessi umræða yrði ekki dálítið áhugaverð. Ég treysti því að hæstv. utanríkisráðherra muni svara mér af sinni alkunnu hógværð. Það er auðvitað mjög áhugavert að hlusta á yfirlýsingar hæstv. utanríkisráðherra þegar kemur að Viðreisn og hvernig við séum að tala niður EES-samninginn. Ég er nokkuð viss um að frændur okkar og nágrannar í Noregi eru ekki með þungar áhyggjur af málflutningi Viðreisnar þegar kemur að EES-samningnum en öllu meiri áhyggjur myndi ég ætla af málflutningi þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem markvisst eru einmitt að grafa undan EES-samstarfinu. Þar kemur skýrt fram að sú gagnrýni sem þeir þingmenn færa hér fram er að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa ekki sinnt hagsmunagæslu Íslands þegar kemur að innleiðingu á EES-gerðum, nú síðast á þriðja orkupakka Evrópusambandsins. Það sem er skemmtilegast þegar kemur að málflutningi hæstv. utanríkisráðherra er hvernig hagsmunamat hann leggur á Evrópusamvinnuna. Hann talar um kostnað á innleiðingu á tollkerfi upp á 3 milljarða. Þetta kalla ég baunatalningu þegar við horfum á heildarhagsmuni landsins af utanríkisviðskiptum, stöðugleika í efnahagslífinu og kostnað af sjálfstæðri mynt. Það er það sem málflutningur okkar í Evrópuumræðunni hefur snúist um fyrst og fremst, hvernig við sköpum okkur, íslensku atvinnulífi, sem hagfelldast starfsumhverfi til lengri tíma litið. Við horfum m.a. til þess að rekstur sjálfstæðrar myntar kostar okkur um 200 milljarða á ári. Þá hef ég ekki þungar áhyggjur af einskiptiskostnaði við innleiðingu á tollkerfi sem hæstv. utanríkisráðherra kemur inn á. Það sem færi talsvert betur á í umræðu hér um fjármálastefnu um utanríkismál er að við hefðum áður en að þessari umræðu kom tekið til [[Forseti hringir.]]umfjöllunar skýrslu utanríkisráðherra um endurskoðun á utanríkisþjónustunni sem er um margt mjög áhugavert plagg, [[Forseti hringir.]]en hefur ekki komið til umræðu í þinginu enn þá, og raunar líka þá skýrslu sem utanríkisráðherra á að flytja á þinginu á morgun. Það er ekki að sjá í þessari áætlun hæstv. utanríkisráðherra þegar kemur að fjármálaáætluninni sjálfri hvar sé að finna stað þeim útgjöldum sem eiga að fylgja [[Forseti hringir.]]breyttum áherslum Íslands í utanríkismálum á komandi árum.
Virðulegi forseti. Það er gott að menn kenna mönnum hógværð. Það var kannski kominn tími á það og það er gott að hafa lítilláta þingmenn í salnum. Þegar ég tala um að hv. þingmenn tali niður EES-samninginn ætla ég bara að spyrja einnar spurningar: Af hverju talið þið eins og við séum að taka nokkurn veginn allar gerðir ESB upp í EES-samninginn? Af hverju eruð þið að því? Þið talið um 75–90%. Af hverju eruð þið að því? Þetta eru hrein ósannindi. Það eru 13,4% frá 1994. Þegar þið talið með þessum hætti eruð þið meðvitað að tala niður samninginn. Hv. þingmaður skal ekki koma hér og kannast ekki við það. Varðandi einskiptiskostnaðinn þarf að fjölga tollvörðum um nokkur hundruð og það er ekki einskiptiskostnaður. Stóri kostnaðurinn liggur í því, virðulegi forseti, að verð hækkar á vörum til neytenda og fyrirtækja. Í aðlögunarviðræðunum sögðu menn aldrei frá því þó að þeir kæmu að því en þar kemur fram að menn lokuðu ekki kaflanum og vildu fá mótvægisaðgerðir vegna þess að það kom illa við íslenskan atvinnuveg að aðföngin myndu hækka. Frá þessu segja þeir ekki einhverra hluta vegna. Núna þegar ESB er réttilega að reyna að koma með úrbætur á evrusvæðinu út af innri veikleika þar held ég að þetta sé ekki alveg rétti tíminn til að veifa því plaggi. Við skulum bara byrja á því að sjá hvort þeir nái einhverjum tökum á því. Ef einhver heldur því í fullri alvöru fram að það sé stöðugleiki í öllum ríkjum ESB hefur viðkomandi einstaklingur ekki aðgang að internetinu, svo mikið er víst.
Frú forseti. Þegar hæstv. utanríkisráðherra talar hér um hlutfallstölur í innleiðingu á ESB-gerðum veit hann mætavel að stærstur hluti þeirra gerða sem hann vísar til heyrir undir sameiginlega landbúnaðarstefnu og sjávarútvegsstefnu sem EES-samningurinn nær ekki til. Mjög vönduð, gagnger og ítarleg skýrsla sem Norðmenn létu gera um ávinning Noregs af EES-samstarfinu fól m.a. í sér að Norðmenn hefðu innleitt um 75% af gerðum og reglum Evrópusambandsins. Þetta er mjög skýrt og kemur skýrt fram í þeirri ágætu skýrslu. Ég vona að sú skýrsla sem hæstv. utanríkisráðherra hefur verið falið að flytja Alþingi um ávinninginn og gallana af EES-samstarfinu verði af sömu gæðum og sú norska var því að þar var farið mjög ítarlega yfir þann ávinning sem Norðmenn telja sig hafa haft af EES-samstarfinu og niðurstaðan er algjörlega afgerandi, yfirgnæfandi [[Forseti hringir.]]jákvæð áhrif. Ég er reyndar ánægður með að heyra hæstv. ráðherra tala um að ávinningurinn af EES-samstarfinu sé ótvíræður. Það er ekki það sem ég heyri frá samflokksmönnum hans mörgum hverjum í dag.
Virðulegi forseti. Staðreyndirnar liggja fyrir. Við erum búin að taka 13,4% af gerðunum frá því að við gengum inn í EES-samninginn. Hv. þingmaður getur farið í alla þá talnaleiki sem hann kærir sig um en hann hleypur ekki frá þessu. [[Gripið fram í.]]Hann heldur því samt áfram. Til hvers að grafa undan EES-samningnum?
Þetta er þvættingur.
Hann er að grafa undan EES-samningnum og engir hafa gengið harðar í því að grafa undan EES-samningnum en ESB-sinnar. Það verður að stoppa það.
Þetta er rakalaus þvættingur.
Hv. þingmaður hefur heldur ekki upplýst þjóðina, þótt hann viti það, um hvaða afleiðingar það hefur að vera í sameiginlegri viðskiptastefnu ESB. Það þýðir að verð hækkar á vörum til almennings og fyrirtækja í landinu. Síðan mætti nefna ýmislegt fleira en hv. þingmaður var í seinna andsvarinu vonandi, og ég vona að það verði þannig áfram, aðeins að draga í land, í það minnsta reyndi hann ekki að halda því fram að evran væri lausn allra mála, enda er [[Forseti hringir.]]hálfhjákátlegt að tala um það í dag.
Virðulegur forseti. Ég geri hér í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun næstu fimm ára hvað varðar þau fjögur málefnasvið sem undir mig heyra sem ráðherra, þ.e. rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar; ferðaþjónustu; orkumál; markaðseftirlit og neytendamál. Óhætt er að segja að verið sé að efla öll þessi málefnasvið með beinum eða óbeinum hætti. Ég horfi þá ekki bara á fjárhagshliðina heldur ekki síður á stefnu, markmið og aðgerðir sem hér eru settar fram. Ábyrgð á málefnasviði 7 er skipt með þremur ráðherrum en sá málaflokkur sem heyrir undir mig er nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar. Hér er sett fram sú framtíðarsýn fyrir málefnasviðið í heild að Ísland verði leiðandi á sviði rannsókna og þekkingar og það markmið að hér verði alþjóðlega samkeppnishæft umhverfi rannsókna og nýsköpunar. Meginmarkmið málaflokksins eru í fyrsta lagi aukin útflutningsverðmæti á grunni nýsköpunar, aukin samkeppni og minni reglubyrði. Í öðru lagi aukin hagnýting lausna sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og neikvæðum umhverfisáhrifum. Í þriðja lagi árleg fjölgun starfa í þekkingargreinum. Eitt mikilvægasta verkefni málaflokksins verður að ráðast í gerð nýsköpunarstefnu fyrir Ísland í samræmi við stjórnarsáttmálann en fjölmörg önnur verkefni eru hér tilgreind. Eins og þingmenn vita hefur málaflokkurinn fengið stóraukin framlög á undanförnum árum og munar þar langmest um aukin framlög í Tækniþróunarsjóð og hækkun á endurgreiðslum vegna rannsókna- og þróunarverkefna. Þessir tveir þættir hækkuðu um 80% á milli áranna 2015 og 2018. Það er vissulega mikil hækkun en við ætlum að gera enn betur. Í samræmi við stjórnarsáttmálann verða endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar stórauknar frá og með árinu 2020 sem mun nýtast fyrirtækjum vegna verkefna strax á árinu 2019. Gert er ráð fyrir 600 milljónum í fjármálaáætlun hvað þetta varðar. Í ferðaþjónustu er hér sett fram framtíðarsýn um sjálfbæra atvinnugrein sem er í jafnvægi í efnahagslegu, umhverfislegu og samfélagslegu tilliti. Meginmarkmiðin eru þrjú og lúta einmitt að þessum þremur stoðum sjálfbærni. Ráðist verður í gerð langtímastefnu um ferðaþjónustu, en aðrar áherslur í verkefnum og aðgerðum eru meðal annars endurskoðun á stjórnkerfi málaflokksins, endurskoðun á fyrirkomulagi rannsókna og greininga, stuðningur við markaðsstofur landshlutanna, stuðningur við uppbyggingu ferðamannastaða, nýjar leiðir í gjaldtöku og skýrara regluverk og aukið eftirlit með skammtímaleigu á húsnæði. Fjárveitingar til ferðaþjónustu hækkuðu mjög mikið í fjárlögum yfirstandandi árs og er gert ráð fyrir að sú hækkun haldi sér að mestu leyti, nema hvað varðar framlög til flugþróunarsjóðs sem eru tímabundin, sem skýrir að mestu leyti þá lækkun sem áætlunin sýnir árið 2020. Ég geri þó ráð fyrir að fjárveitingar flugþróunarsjóðs flytjist á milli ára ef sjóðurinn nær ekki að ráðstafa þeim. Í orkumálum setjum við fram þá framtíðarsýn að Ísland sé leiðandi í þróun og nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa á grunni þekkingar, fagmennsku og sérstöðu og hreinleika umhverfis og orkuauðlinda. Meginmarkmiðið er aukin samkeppnishæfni orkumarkaðar á grunni hinna þriggja stoða sjálfbærni. Mælanleg markmið sem styðja við framtíðarsýnina og meginmarkmiðið eru fjögur, í fyrsta lagi að jafnvægi framboðs og eftirspurnar á almennum markaði verði tryggt og þar með orkuöryggi heimila og fyrirtækja; í öðru lagi að hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa aukist; í þriðja lagi að jafna orkukostnað á landsvísu, bæði vegna dreifingar raforku og húshitunar; í fjórða lagi að lágmarkskröfur um afhendingaröryggi raforku gildi um allt land. Viðamesta verkefni málefnasviðsins verður gerð langtímaorkustefnu fyrir Ísland. Fjölmörg önnur verkefni og aðgerðir eru nefndar. Ekki er um að ræða verulegar breytingar á útgjöldum til málaflokksins ef frá eru taldar tímabundnar viðbótarfjárveitingar til að mæta þörf fyrir stofnstyrki til hitaveitna vegna lagabreytinga sem lýkur árið 2021. Framtíðarsýn okkar í málaflokknum markaðseftirlit og neytendamál snýst um skilvirka efnahagsstarfsemi og velferð á grunni stöðugleika, virkrar samkeppni, gegnsæis og heilbrigðra viðskiptahátta. Markmiðin eru þrenns konar: Í fyrsta lagi aukið gegnsæi, virk samkeppni og heilbrigðir viðskiptahættir í fjármála- og viðskiptalífi samkvæmt fimm skilgreindum mælikvörðum; í öðru lagi aukin umhverfisvitund og úrlausnir á sviði umhverfismála á grunni markaðseftirlits og samkeppni og í þriðja lagi aukið traust almennings til atvinnulífs og markaðseftirlits. Fimm aðgerðir eru tilgreindar til að ná þessum markmiðum. Ég hlakka til að eiga samtal við þingmenn um framtíðarsýn okkar og markmið varðandi þessi mikilvægu málefnasvið sem undir mig heyra.
Virðulegi forseti. Hlutfall ferðaþjónustu af þjóðarframleiðslu hækkar sífellt og er nú orðið meira en hjá sjávarútvegi og framleiðslu málma samanlagt. Hagstofan áætlar að heildarútflutningstekjur af erlendum ferðamönnum hafi numið 463 milljörðum kr. árið 2016 og verið u.þ.b. 39% heildarútflutningstekjum þjóðarbúsins það ár sem er meira en sjávarútvegur og álafurðir skiluðu samanlagt. Ísland er orðið dýrasti áfangastaður heims og er verðlag 28% hærra en annars staðar á Norðurlöndum að meðaltali. Ferðaþjónustan er orðin ein umfangsmesta atvinnugrein hagkerfisins en á árinu 2017 störfuðu rúmlega 27.000 manns í ferðaþjónustu. Staðan er sú að 1% fyrirtækja er með helming allra tekna ferðaþjónustunnar og 93% fyrirtækja í ferðaþjónustu með einungis 19% rekstrartekna. Ferðaþjónustan á Íslandi einkennist því af fáum mjög stórum fyrirtækjum og mörgum litlum. Stóru fyrirtækin eru öll á suðvesturhorninu og eru mjög ráðandi í allri umræðu og markaðssetningu landsins. Hlutfall ferðamanna á móti íbúum er langhæst á Íslandi í samanburði við vinsælustu ferðamannaþjóðir Evrópu sem gefur vísbendingu um álag á innviði viðkomandi þjóðar. Það þarf að gera miklu betur þegar kemur að dreifingu ferðamanna, en á sama tíma og hlutverk markaðsstofa landshlutanna verður mikilvægara er búið að skera niður fjárframlög til þeirra og allt fjármagnið sett í markaðssetningu erlendis. Virðulegi forseti. Ég fagna því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur setji fram jákvæð og metnaðarfull markmið og aðgerðir í þessum málaflokki en þau eru fugl í skógi en ekki í hendi þar sem draga á úr framlögum til málaflokksins þrátt fyrir allt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort henni þyki ekki [[Forseti hringir.]]skjóta skökku við að minnka framlög til málaflokksins á sama tíma og mikilvægi hans eykst stöðugt.
Herra forseti. Á síðasta ári fékk ráðuneyti ferðamála aukið svigrúm í þau mál. Ég tók þá ákvörðun að ráðstafa hluta af því fjármagni einmitt til þess að efla markaðsstofur landshlutanna þannig að það að segja að það sé verið að skera niður til markaðsstofa landshlutanna er túlkun eða niðurstaða af þeirri vinnu sem við erum í sem ég get ekki fallist á. Ég hef margoft sagt að markaðsstofurnar séu algjör lykilaðili úti um allt land til að efla ferðaþjónustuna, til að vinna að verkefnum úti um landið allt. Þau eru nær sveitarfélögunum og nær íbúunum. Það er einfaldlega ekki rétt að það sé verið að auka í markaðssetningu erlendis. Við höfum verið með samninga við Íslandsstofu hvað varðar markaðssetningu. Það kemur í ljós í fjárlögum hvernig við skiptum niður fjárhæðum innan málefnasviðsins. Ég er sjálf t.d. á þeirri skoðun að það átak sem farið var í árið 2010 vegna Eyjafjallajökulsgoss hafi verið átak. Það eru ýmis verkefni á borðinu og hvort það eigi áfram að vera með markaðssetningu erlendis í sama mæli er eitt af því sem við erum að fara yfir. Það er ekki þannig að það hafi verið bætt í markaðssetningu erlendis og það er ekki verið að skera niður til markaðsstofanna, heldur er verkefnið einmitt að efla þær. Sömuleiðis þarf að líta til þess að verkefni eru mismunandi eftir markaðsstofunum. Það er sérstaklega horft til markaðsstofa á þeim svæðum sem hafa einfaldlega ekki notið góðs í sama mæli af þeim fjölda ferðamanna sem hér er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég ætla að nota þennan seinni hluta sem ég hef til að gera að umtalsefni nýsköpun, en rúmlega helmingur íslenskra fyrirtækja með tíu starfsmenn eða fleiri stunda nýsköpun. Almennt er talið að til þess að skila arði til samfélagsins þurfi hlutfall þeirra fyrirtækja sem stunda nýsköpun að vera yfir 80%. Hér er því augljóslega mikið verk að vinna og við hér á landi erum eftirbátar hinna Norðurlandanna í þessum málaflokki. Það kann að vera hætta á því að við drögumst aftur úr vegna hinnar hröðu samfélagsþróunar þar sem verðmætasköpun í þekkingariðnaði eykst sífellt. Í fjármálaáætlun er ekkert rætt um að styrkja eða auka samkeppnissjóði, heldur einungis talað um að meta árangur af starfsemi Tækniþróunarsjóðs, móta aukið hlutverk hans, meta umhverfi nýsköpunar og móta tillögur til úrbóta á næstu fimm árum. Það er gott og blessað, en tækniþróun er allt of hröð til að við getum tekið okkur fimm ár í að skoða, endurmeta, móta og koma með tillögur. Við þurfum að ganga miklu lengra í að efla umhverfi nýsköpunar á Íslandi en gert er ráð fyrir í fjármálaáætlun. Þótt vissulega megi sjá aukningu í þessum málaflokki endurspeglar sú aukning hreinlega ekki aukið mikilvægi nýsköpunar á Íslandi þar sem samkeppnisumhverfið og markaðsumhverfið er gjörvallur heimurinn þar sem allt er á fleygiferð. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún telji sig hafa nægilegt fjármagn til að bæta umhverfi nýsköpunar á Íslandi og í framhaldi hvernig vinnunni verður háttað við gerð nýsköpunarstefnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og tek undir með honum hvað varðar mikilvægi þess að umhverfið hér sé með þeim hætti að við hvetjum og að fyrirtæki hafi tækifæri til að vinna í nýsköpun. Eins og ég kom inn á í ræðu minni hafa þessir tveir þættir, annars vegar framlög í Tækniþróunarsjóð og hins vegar hækkun á endurgreiðslu vegna rannsókna- og þróunarverkefna, hækkað um 80% á milli áranna 2015 og 2018. Eitt af þeim verkefnum sem við viljum fara í og kemur fram í fjármálaáætlun er að fara yfir og meta hverju það hefur skilað. Það verður auðvitað að fylgjast með því þegar settir eru verulega auknir fjármunir í kerfi sem er gott og við trúum á og vitum að gerir gagn, við verðum að meta hvaða árangri það hefur skilað til að grundvalla á áframhaldandi ákvarðanatöku. Í heildina fara um 8,5 milljarðar úr ríkissjóði í þetta nýsköpunarumhverfi. Það eru töluverðir fjármunir og þess vegna hef ég verið á þeirri skoðun, sérstaklega með tilliti til þess að það hefur verið aukið verulega undanfarin ár, að við förum yfir það. Það er auðvitað hluti af nýsköpunarstefnu en það er líka hluti af forgangsröðun. Við þurfum að fara yfir það hvar þessir eru fjármunir í dag. Hvað eru þeir að vinna? Hvað eru þeir að gera? Eru þeir allir á réttum stöðum? Það er ekkert óeðlilegt við það, sérstaklega í kerfi sem hreyfist hratt í svona umhverfi, að litið sé til þess að við viljum kannski færa þessa fjármuni til. Þetta snýst nefnilega líka um forgangsröðun. Það eru ýmis verkefni í ráðuneytinu sem við setjum fjármuni í þannig að ef okkur finnst vanta kraft einhvers staðar er það líka spurning um að forgangsraða. Ég er alveg til í það verkefni þannig að mér líður vel með þá fjármuni sem er úthlutað í nýsköpunarverkefni í mínu ráðuneyti.
Hæstv. forseti. Mig langar að nota tækifærið hér til að fjalla um fluggáttir inn í landið og í því sambandi hvað hægt er að gera til að dreifa ferðamönnum um allt land allt árið, því að undanfarin misseri hefur verið reynt að laða ferðamenn til fleiri svæða landsins. Ýmislegt hefur verið framkvæmt til þess að ná þeim markmiðum enda er það ljóst að það er allra hagur að fleiri njóti. Mínar vangaveltur snúa að fluggáttum eins og ég sagði áðan og þá er ég sérstaklega að huga að þeim aðstöðumun sem birtist í því að flugvélaeldsneytisverð er hærra á Egilsstöðum og á Akureyri en það er á Keflavíkurflugvelli. Mig langar því að spyrja hæstv. ferðamálaráðherra hvort hún hyggist ekki örugglega leggja okkur í Miðflokknum lið þar sem við höfum lagt fram þingsályktunartillögu sem kveður á um að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að undirbúa lagafrumvarp þar sem gerðar verða ráðstafanir til þess að lækka eldsneytisverð til millilandaflugs.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og get tekið undir í raun allt sem kom fram í máli hennar. Það er nefnilega alveg rétt, við eigum mjög mikið undir því að dreifa ferðamönnum betur um landið. Við höfum ákveðin verkfæri til þess að gera það. Líkt og hv. þingmaður kom inn á er það m.a. og kannski aðallega til þess að fleiri njóti, þ.e. landið allt og íbúar landsins alls, en ekki síður til þess að dreifa álaginu og létta á álagi sem er sums staðar annars staðar á landinu. Það er auðvitað hagur okkar allra að vel takist til til verndar náttúru, til þess að tryggja góða upplifun ferðamanna og til þess að huga að samfélagslegum þolmörkum íbúa sem hér búa. Hvað varðar sérstaklega spurningu hv. þingmanns um jöfnun eldsneytiskostnaðar þá er það ein leið sem hægt er að fara í til þess að stuðla að því að fleiri fljúgi beint inn á Akureyri og Egilsstaðaflugvöll. Þetta hefur verið til skoðunar lengi í ráðuneytum, vissulega ekki á forræði míns ráðuneytis. En það er frá því að segja að í byggðaáætlun sem samgönguráðherra lagði fram er þetta eitt þeirra verkefna sem lagt er til að farið verði í. Ég bind vonir við að við náum að klára það mál. Ef það getur hjálpað til til þess að stuðla að því að fleiri ákveði að fljúga inn á þessi landsvæði beint þá er það auðvitað ótrúlega sterkt verkfæri til þess að dreifa ferðamönnum, til að landið allt njóti góðs af og til þess að dreifa álagi.
Það er ánægjulegt að heyra hversu sammála við erum í þessu máli. Auðvitað þarf að huga að þessu vegna þess að við þurfum líka að verja landið. Sums staðar er jafnvel óbætanlegur skaði kominn fram nú þegar, þess vegna þurfum við að taka þessi mál svolítið alvarlega. Til að setja þetta í samhengi þá skilst mér, það eru reyndar ársgamlar tölur frá Markaðsstofu Norðurlands, að það sé 7,7% verðmunur á þotueldsneyti milli Keflavíkur og Akureyrar og hann er 15,2% á milli Egilsstaða og Keflavíkur. Hæstv. ráðherra nefndi áðan flugþróunarsjóð sem ég vil einnig spyrja um. Nú á að leggja hann niður við árslok 2019, en hann er samt inni í áætlun. Því er haldið fram þar að hann verði smærri í sniðum. Mér finnst það svolítið sérstakt af því að við vitum að ferðamönnum mun fjölga. Þá velti ég því fyrir mér hvort það verði farnar einhverjar aðrar leiðir til þess að bakka upp það að flugþróunarsjóðurinn lækkar sín framlög.
Frú forseti. Við höfum sett 300 milljónir á ári í flugþróunarsjóð. Sú upphæð hefur ekki farið út. Í rauninni værum við í mjög góðri stöðu ef svo væri af því það myndi sýna fram á umfangið, þannig að hann hefur farið mjög hægt af stað. Það tekur tíma auðvitað að byggja þessar flugleiðir upp og öll þessi vinna tekur tíma og fólk er alls ekki að gefast upp á því. Flugþróunarsjóður verður ekki lagður niður 2019. Við erum í rauninni að gera ráð fyrir því, í ljósi þess að upphæðirnar hafa ekki farið út, að dreifa fjármunum á fleiri ár þannig að upphæðirnar flytjast á milli ára. Við höfum síðan ekki enn þá getað lagt fram frumvarp, heildarlög um flugþróunarsjóðinn, vegna ESA. Það gerir að verkum að við erum háð því sem kallast de minimis reglur, ég bara veit ekki íslensku þýðinguna á þeim, og getum aldrei úthlutað mjög stórum upphæðum til eins aðila, alla vega ekki á meðan við höfum ekki komið þessari löggjöf í gegn. En einmitt þessar reglur eiga í raun að vega upp á móti þessum aðstöðumun hvað varðar eldsneytiskostnaðinn. En ég fagna því þó, tek það fram, að það eigi að jafna hann vegna þess að þá er ákveðið forskot fyrir þessa velli úti á landi og ýtir aðeins á þá sem eru að hugsa um það að fljúga á aðra staði. Ég hef hingað til leyft mér að segja að ég lít svo á, og vona að það sé rétt, að þetta sé ekki spurning um hvort heldur hvenær þessi flug verði í rauninni komin á dagskrá að staðaldri og við náum því í almennilegt horf vegna þess að við eigum mikið undir. Ég held einfaldlega að markaðurinn muni líka sjá það að það er mikið fengið með því að fljúga beint á Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll.
Frú forseti. Ég ætla að skipta mínum fáeinu mínútum í tvo hluta og vera fremur sérhæfður í fyrra innlegginu. Þá ætla ég aðeins að ræða um orkumál og nýsköpun og beina sjónum að mikilvægum þætti í minni losun gróðurhúsalofttegunda sem er innlend eldsneytisframleiðsla. Við vitum öll hvað ég á þá við, ég á auðvitað við vetni, sem er að verða æ vinsælla, metanól, metan og lífdísil, bæði úr landgróðri og þörungum, og tengja þetta svo við nýsköpun. Áhersla er lögð á aukið fjármagn í ríkisfjármálaáætlun. Ég taldi saman 900 milljónir á fimm ára tímabili í aukningu. Það beinist, samkvæmt sömu áætlun, að því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda og minnka neikvæð umhverfisáhrif, þannig að auðvitað ætti þetta að spila saman. Þá er það spurning til hæstv. ráðherra, hvort í ríkisfjármálaáætlun sé nægileg áhersla á að efla þennan eldsneytisiðnað og hver fyrstu skrefin gætu orðið. Þá á ég auðvitað við að efla hann bæði miðað við þá þekkingu sem er fyrir hendi, eins og t.d. metanólframleiðsla, sem er í góðum gír þó hún sé fjarri því að vera næg, en einnig með nýsköpun. Það er af nógu að taka. Þetta er einhver árangursríkasta leiðin, ásamt rafvæðingu bílaflotans, í samgöngum yfir höfuð til þess að minnka losun gróðurhúsalofttegunda.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna, hún var vissulega ítarleg. Almennt um þetta hef ég þetta að segja: Við leggjum annars vegar mikla áherslu á nýsköpun í stjórnarsáttmála, í fjármálaáætlun, og sömuleiðis umhverfismál. Við höfum almennt, í aðgerðum og markmiðum á öllum sviðum, reynt að tengja í markmið við umhverfislega þáttinn. Það á auðvitað sérstaklega við þegar kemur að nýsköpun. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að þessar áherslur í nýsköpun séu í raun tæknilega hlutlausar, þ.e. að ekki eigi að gera upp á milli, heldur sé umhverfið þannig að öll tækni eigi möguleika. Við höfum vissulega lagt áherslu, hvort sem það er í umræðu eða mögulega í aðgerðum, á rafvæðingu, sérstaklega rafvæðingu samgangna, hvort sem um er að ræða bifreiðar eða í höfnum. En ég segi bara: Ef umhverfið er þannig að allir geti látið hugmyndir sínar verða að veruleika, sótt í sjóði og annað, verða þau skilyrði að vera þannig að hlutleysis sé gætt. Ef það er eftirspurn eða framboð hvað varðar metanol og vetni, og það sem hv. þingmaður kom hér inn á, þá á sú tækni og sú nýsköpun að eiga sama möguleika og hvað varðar rafvæðinguna.
Frú forseti. Þetta var svo sem allt hárrétt og gott hjá hæstv. ráðherra. En auðvitað geta stjórnvöld haft ákveðna forystu líka. Með því að kynna sér tæknina og hafa pólitíska sýn er auðvitað hægt að velja eða hafna eða a.m.k. hafa tiltekna forystu í þessum málum. En gott og vel. Ný og vönduð skýrsla var nýverið lögð fram um þolmörk í ferðaþjónustu og ýmsar leiðir til aðgangsstýringar sem allir vita að verður brýnni með hverju misseri. Mig langar að spyrja: Hvernig rímar ríkisfjármálaáætlunin við þá vinnu sem fram undan er? Ég spyr eiginlega um leið: Er nægilegt rannsóknafé í ferðaþjónustugeiranum? Hvaða frekari úttektir eða skýrslur með tillögum í þessum efnum, um þolmörk aðgangsstýringar, er verið að vinna? Ég hef haft veður af því. Samkvæmt ríkisfjármálaáætlun á, með leyfi hæstv. forseta, „að endurskoða skipan ferðamála til að auka skilvirkni og yfirsýn stjórnsýslugreinarinnar.“ Það á með öðrum orðum að styrkja og efla stjórnsýslulega þáttinn. Mig langar að spyrja í því sambandi: Hver gætu fyrstu skrefin orðið í þeim efnum?
Frú forseti. Rétt til að svara hv. þingmanni getur pólitíkin líka verið að gæta að þessu hlutleysi, vegna þess að þetta breytist allt mjög hratt. Á einhverjum tímapunkti er ákveðin tæknileg lausn aðalmálið, svo getur það breyst. Það er líka hluti af þeirri sýn. Hvað varðar rannsóknirnar er það ákvörðun sem ég tók á síðasta ári, þegar við fengum þetta svigrúm í ferðamálin, að það væri algjört forgangsatriði að efla rannsóknir. Við höfum í raun hafist handa við það, en margt er ógert enn þá hvað varðar útfærsluna. Við eigum eftir að forgangsraða, eins og ég segi, hvað varðar fjárlögin í haust. Það er mjög áhugavert að sjá að þegar við setjum fjármagn í rannsóknir og þegar menn byrja að rannsaka þá kemur í ljós að stór hluti af því er í raun viðvarandi. Það kallar þá á fjármagnið til frambúðar. Svo koma upp ný verkefni. Þess vegna hef ég talað um þessa litlu Hafró, ég sé ekkert annað fyrir mér en að það muni stækka og þörf verði fyrir það. Það er ekkert óeðlilegt þegar um er að ræða náttúru og nýtingu á henni. Hvað varðar önnur verkefni en þá skýrslu sem hér kom fram á föstudaginn í síðustu viku höfum við í stjórnstöð ferðamála sett af stað verkefni sem EFLA verkfræðistofa er meðal annars að vinna með okkur. Sú vinna gengur í mjög stuttu máli út á að við finnum ákveðna sjálfbærnivísa og reynum að finna þolmörk ferðamennsku á Íslandi hvað varðar efnahagslega þáttinn, umhverfislega þáttinn og samfélagslega þáttinn. Ef þetta gengur vel erum við komin með grunn sem við byggjum síðan ákvarðanir okkar á. Við byrjum í haust þessa stefnumótun fyrir greinina. Það þarf auðvitað algjörlega að tala saman. Þess vegna bind ég mjög miklar vonir við þessa [[Forseti hringir.]]þolmarkavinnu og hlakka til að eiga samstarf og samtal við þingið um það.
Frú forseti. Í kaflanum um orkumál er því haldið fram að öll raforkuframleiðsla á Íslandi sé af endurnýjanlegum uppruna. Þetta er kannski ekki alveg rétt því að áhöld eru um hvort jarðvarmaveitur framleiði í raun endurnýjanlega orku. Það þarfnast frekari rannsókna og ég sakna þess að sjá lítið um orkurannsóknir. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér eflingu orkurannsókna að teknu tilliti til þess að útgjöld til orkumála lækka um 318 milljónir á þessu fimm ára tímabili sem áætlunin tekur til? Ég fagna því markmiði að jafna skuli orkukostnað vegna dreifingar raforku og húshitunar á landsvísu en mig langar að spyrja hvernig það verður fjármagnað og framkvæmt. Það er talað um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar á köldum svæðum sem er nú þegar til staðar. Ég geri ráð fyrir að þetta þýði að niðurgreiðslur aukist enn frekar. En hver tekur þennan kostnað á sig? Hækkar húshitunarkostnaðurinn hjá þeim sem búa á heitum svæðum til að greiða niður annars staðar? Er jöfnunin hugsuð þannig eða er gert ráð fyrir auknum útgjöldum í áætluninni? Ég gat ekki séð það. Enn fremur kemur fram að stefnt sé að niðurgreiðslu raforku í dreifbýli og að hún nemi 95–100% árið 2022. Niðurgreiðslan nær bara til dreifingarkostnaðar á raforku. Raforkan sjálf verður áfram á fullu verði í gegnum einkafyrirtæki á mjög undarlegum samkeppnismarkaði fákeppninnar. Taka þá dreifingar- og flutningsaðilar þann kostnað á sig eða verður jöfnunin á kostnað þeirra sem njóta núna hagstæðustu kjara á dreifingu rafmagns? Mig langar að lokum að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann áætli að auka niðurgreiðslur á raforku til garðyrkjubænda [[Forseti hringir.]]sem hafa kvartað sáran um árabil. Þeir standa fyrir nýsköpun, jafnvel í ferðaþjónustu, og gætu notið þeirra nýsköpunarstyrkja sem ég veit að hæstv. ráðherra ætlar að auka.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Þær voru ansi margar og ég reikna ekki með að ná að svara þeim öllum tæmandi. Ég vænti þess að hv. þingmaður sé að vísa í Hellisheiðarvirkjun þegar hún nefnir hvort þetta sé algjörlega með sjálfbærum hætti eða ekki, annars kemur hv. þingmaður betur inn á það í seinni ræðu ef ég misskil það. Hvað varðar húshitunina er fjárlagaliður sem kostar þá jöfnun og það hefur gengið ágætlega. Hvað varðar jöfnun dreifikostnaðar hefur hins vegar ekki gengið eins vel. Markmið ríkisins um að ná ákveðnu hlutfalli þar hefur ekki gengið sem skyldi. Við virðumst svolítið vera að elta skottið á okkur. Verðið hækkar þegar við setjum auknar fjárhæðir á fjárlög hvað það varðar. Þetta er eitt af því sem hópur sem er að störfum um þrífösun rafmagns er að skoða, það að við séum með tvær gjaldskrár. Eitt af því sem hægt er að velta upp er hvort eigi bara að vera ein gjaldskrá en ekki tvær. Það þýðir að kostnaður í þéttbýli muni væntanlega hækka að einhverju leyti til að jafna það úti á landi. Ástæðan fyrir því að þetta er til skoðunar í þessum hópi varðandi þriggja fasa rafmagn er að ef við ætlum að fara í meiri háttar uppbyggingu þar og eina leiðin er að setja það út í gjaldskrána myndi það auðvitað hækka verulega á þeim svæðum. Þetta eru mjög stórar spurningar og þeim er ekki svarað í fjármálaáætlun, enda er sú vinna í gangi. Hvað varðar húshitunina hefur það gengið mun betur og er sérstaklega á fjárlögum að það kosti og það fjármagnar [[Forseti hringir.]]það þannig.
Frú forseti. Ég var ekki endilega að vísa í Hellisheiðarvirkjun heldur jarðvarmaveitur yfirleitt. Ég held að ef samtal yrði hafið við starfsfólk og sérfræðinga Orkustofnunar og Orkuseturs kæmi í ljós að þetta er ekki fullrannsakað og það er ekki vitað hvort jarðvarmaveitur yfirleitt séu endurnýjanlegar. Þess vegna þörfnumst við frekari rannsókna. Mér fannst ég ekki fá full svör um dreifingu á raforku sem á að jafna, þ.e. hver myndi taka þann kostnað á sig, þannig að ég ítreka þá spurningu hvort dreifingar- og flutningsaðilar taki þann kostnað á sig sem þýðir að þá verður minna fjármagn til fjárfestinga sem eru bráðnauðsynlegar í raforkukerfinu öllu eins og við vitum. Mig langar líka að ítreka aftur sérstaklega spurninguna um garðyrkjubændur. Þeir nota mikla orku. Þeir hafa staðið fyrir mjög mikilli nýsköpun án nokkurra styrkja undanfarin ár. Ég nefni sérstaklega tómatabúið Friðheima sem er að verða toppferðamannastaður á Suðurlandi, mjög skemmtilegur. Ég spyr aftur hvort ráðherra áætli annaðhvort að niðurgreiða orku til þeirra eða auka nýsköpunarstyrki til garðyrkjubænda.
Frú forseti. Til að svara hv. þingmanni nánar hvað varðar dreifinguna getum við auðvitað haldið áfram að hækka jöfnunargjaldið. Það væri alveg ákvörðun að gera það en við sjáum bara að það hefur ekki skilað tilætluðum árangri. Meðal annars þess vegna erum við að skoða hvaða aðrar leiðir væru færar til að koma betur að því. Það hefur einfaldlega ekki virkað. Hvað varðar flutninginn er bara ein gjaldskrá. Til að svara spurningu um garðyrkjubændur, ég náði ekki að svara því áðan, tekur búvörusamningurinn á því að hluta en ég nefni þó að garðyrkjubændur fá í dag verulegar niðurgreiðslur hvað varðar orkukostnað. Ég vil samt nefna að það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að hjá mörgum bændum er auðvitað bullandi nýsköpun í gangi, þar á meðal garðyrkjubændum. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega Friðheima er það auðvitað allt í senn, garðyrkjubændur, nýsköpunarfyrirtæki og ferðaþjónustufyrirtæki, algjörlega framúrskarandi. Ég hef að vísu sett af stað starfshóp til að fara nánar yfir stöðuna hvað varðar raforkuverðið. Hver er niðurgreiðslan í dag, hvaða aðrar leiðir væri mögulega hægt að fara ef einhverjar frekari? Slík vinna hefur áður verið í gangi en engin sérstök niðurstaða hefur komið úr því. Við settum það af stað fyrir um hálfum mánuði þannig að ég bind vonir við að einhver skýrari niðurstaða fáist. Ég nefni þó að þeir fá í dag verulega niðurgreiðslu og sömuleiðis tekur búvörusamningurinn á því. Það er síðan önnur spurning að velta því upp hversu langt við eigum að ganga. Ef við erum að tala um umhverfismál í öðru hverju orði er ekki mjög umhverfisvænt að flytja inn grænmeti í miklum mæli. Þá er betra að það sé ræktað hér, fyrir utan allar aðrar ástæður fyrir því, þannig að ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu.
Virðulegi forseti. Í dag höfum við rætt um fjármálaáætlun 2019–2023 og nú ræðum við þau málefnasvið sem ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fer með. Þar eru vissulega ýmis áherslumál, markmið og aðgerðir sem áhugavert væri að ræða, eins og t.d. nýsköpunarstefna, en ég ætla fyrst og fremst að staldra við markmið um samfélagslega sjálfbæra ferðaþjónustu í þessari fyrri ræðu minni. Ég fagna því sérstaklega að lögð er áhersla á að hærra hlutfall ferðamanna heimsæki valda ferðamannastaði á landsbyggðinni og að með því verði ýtt undir jafnari dreifingu ferðamanna um landið sem lið í því að stuðla að aukinni sátt í samfélaginu í kringum ferðamennskuna. Aðgerðir sem lögð er áhersla á til þess að þetta geti orðið að veruleika eru m.a. stuðningur við uppbyggingu áfangastaða á landsbyggðinni og stuðningur við markaðsstofur landshlutanna. Þetta tel ég hvort tveggja mjög mikilvægt. Þetta markmið kallast jafnframt á við verkefnismarkmið um kynningu og innleiðingu áfangastaðaáætlana í tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun sem nú bíður umræðu á Alþingi. Markaðsstofum landshlutanna er þar ætlað að vinna að kynningu og innleiðingu áfangastaðaáætlana þótt ábyrgðin sé hjá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Markaðsstofurnar eru komnar á veg með þessa vinnu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort gert sé ráð fyrir beinum samskiptum eða samningi ráðuneytis og markaðsstofa um verkefnið eða hvort Ferðamálastofu sé ætlað að sjá um þessi samskipti til framtíðar þrátt fyrir fyrirliggjandi frumvarp um breytt hlutverk Ferðamálastofu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Það er hárrétt sem þar kemur fram hvað varðar samfélagslega þáttinn og samfélagslegu þolmörkin. Við erum í dag með tæplega átta ferðamenn á hvern íbúa. Þess vegna hefur verið ákveðin einföldun að segja að við búum í stóru landi og getum tekið á móti fjöldamörgum milljónum ferðamanna. Málið er ekki svo einfalt. En þess vegna skiptir líka miklu máli að okkur takist að dreifa ferðamönnum um landið allt, bæði til þess að allt landið njóti góðs af en líka til þess að við dreifum álaginu. Áfangastaðaáætlanirnar skipta miklu máli, hafa verið í vinnslu í töluverðan tíma og ganga út á að hvert landsvæði fyrir sig marki sér sína sérstöðu, ákveði hjá sér hvernig áfangastaður það svæði vill vera, og að þær áætlanir talist síðan á við skipulagsvinnu sveitarfélaga og að samstarfið þar sé gott. Markaðsstofurnar hafa sinnt mjög góðu starfi hvað þetta varðar sem og öðrum verkefnum sem þær sinna. Hv. þingmaður spyr sérstaklega hvernig samskiptin milli Ferðamálastofu og markaðsstofanna eigi að vera til framtíðar. Hingað til hefur ráðuneytið falið Ferðamálastofu að gera samningana við markaðsstofurnar. Það á einnig við um þá samninga sem nú eru í vinnslu milli Ferðamálastofu og markaðsstofanna. Ferðamálastofa er sú fagstofnun í ferðamálum sem undir ráðuneytið heyrir. Það fer alveg saman við frumvarp sem ég hef mælt fyrir um Ferðamálastofu og hlutverk stofnunarinnar. Hvernig það verður til framtíðar er nokkuð sem við getum metið hverju sinni og ekkert kemur í veg fyrir að því sé hægt að breyta. Við höfum hingað til litið svo á að Ferðamálastofa sé sú stofnun sem eigi að vera í þessum samskiptum við markaðsstofurnar. Ég tek þó fram að ráðuneytið er í miklu, góðu og nánu samstarfi við markaðsstofurnar allar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og tel einmitt mikilvægt að þetta komi fram við þessa umræðu. Þegar breytingar standa yfir á stofnunum vekur það óhjákvæmilega ákveðið óöryggi um framkvæmd verkefna sem eru í gangi. Nú langar mig að koma aðeins inn á orkumálin þar sem stóra verkefnið er langtímaorkustefna. Í þeim hluta fjármálaáætlunarinnar eru líka mikilvæg markmið varðandi stjórnun og þróun orkumála sem miða bæði að bættum búsetuskilyrðum og styðja við vinnu að markmiðum Íslands í loftslagsmálum. Í umræðunni hefur verið komið inn á markmið um jöfnun orkukostnaðar vegna dreifingar raforku og húshitunar á landsvísu, bæði niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar á köldum svæðum og dreifingu raforku í dreifbýli sem er afskaplega mikilvægt. Svo tel ég mikilvægt að draga fram markmiðið um að setja eigi lágmarkskröfur um afhendingaröryggi raforku sem gildi um land allt. Aðgerðir sem tengjast þessum markmiðum eru m.a. hröðun á þrífösun rafmagns í samstarfi við orkufyrirtæki, greining á möguleikum til að koma upp fleiri smávirkjunum á landsvísu og staðbundnum lausnum í orkumálum og varmadæluvæðing á stórum og smáum skala á köldum svæðum á tímabilinu. Í því sambandi langar mig að spyrja ráðherra hverjir séu hugsanlegir samstarfsaðilar við að koma upp varmadælum um landið. Hvar verður yfirumsjón með því verkefni af hálfu stjórnvalda?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Hvað varðar þrífösun rafmagns er sú vinna í gangi líkt og ég rakti örstutt áðan. Miðað við það sem ég hef frétt af þeirri vinnu, ég hef aðeins fylgst með, virðist sem út úr henni komi m.a. tillögur sem munu kalla á kerfisbreytingar til að við komumst einfaldlega hraðar í þessar framkvæmdir. Það er mikið regluverk í kringum þetta og takmarkaður sveigjanleiki. Það blasir við, líkt og Rarik hefur sagt, að miðað við stöðuna eins og hún er núna verðum við búin að þessu árið 2036. Það er svolítið of langt þangað til. Þess vegna höfum við litið svo á að við séum til í að skoða aðrar leiðir til að ná því markmiði. Hvað varðar smávirkjanirnar erum við þar með starfshóp í gangi. Orkustofnun kemur með okkur í það verkefni. Það eru mikil tækifæri fólgin í því, bæði til að bæta og efla kerfið en ekki síður sem ákveðin búbót, fyrir bændur sérstaklega sem eru með þannig umhverfi hjá sér að þeir geti farið í slíkar framkvæmdir. Varðandi varmadælurnar hefur það verkefni svo sem verið í gangi. Við höfum farið í einstök verkefni, eins og t.d. í Vestmannaeyjum og á Snæfellsnesi. Helsti samstarfsaðilinn í því er Orkustofnun. Það hefur verið þannig hingað til. Það kallar líka á mikið samstarf og samtal við sveitarfélögin. Það hefur gengið vel en ég sé alveg tækifæri áfram í því og þess vegna er þetta inni í fjármálaáætlun sem sérstök aðgerð sem getur skilað okkur árangri.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar næstu fimm árin og ræðum nú sérstaklega þætti sem snúa að hæstv. ferðamála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra, ráðherra sem stjórnar ráðuneyti með þessu langa og óþjála heiti. Þetta er sannarlega viðamikið og áhugavert málefnasvið. Ég er með nokkrar spurningar. Við sjáum hvað tíminn leyfir okkur í því. Undir ráðuneytinu er meðal annars stjórnun og þróun orkumála. Ég vil spyrja um samkeppnisstöðu og færni fyrirtækja á landsbyggðinni í samkeppni við sambærileg fyrirtæki í þéttbýli á sviði raforku; að þeim sé gert kleift að standa jafnfætis öðrum fyrirtækjum á sínu sviði. Vil ég sérstaklega nefna rekstur í Skaftárhreppi í Suðurkjördæmi. Hér er spurt um lagningu á þriggja fasa rafmagni til atvinnurekstrar sem oftast er í smærri kantinum. Þar þurfa menn ýmist að greiða flýtigjald eða leggja í heilmikinn kostnað við að láta breyta þriggja fasa tækjum í eins fasa sem er stundum hreinlega alls ekki hægt. Ég sé í tillögunni, í þessari þykku bók, að undir þessum lið, undir markmiðum, er rætt um eflingu flutnings- og dreifikerfis raforku (t.d. þrífösun rafmagns) og að tryggja afhendingaröryggi raforku um allt land. Hvernig á að skilja þetta? Hvernig sér hæstv. ráðherra að samkeppnisstaða smáiðnaðar um dreifðar byggðir í landinu sé jöfnuð að þessu leyti? Ég sé þetta ekki undir markmiðssetningu, í 15. kafla, að öðru leyti en ég var að lesa upp. Ég sé að tíminn er búinn. Ég verð bara að koma aftur.
Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þessum gæðum og aðgangi að þeim er ekki jafnt skipt eins og staðan er núna. Við höfum oft rætt það í þessum sal, og löngu áður en ég kom hingað inn, en ekki hefur tekist sem skyldi. Ég lagði fram og hef mælt fyrir þingsályktunartillögu um uppbyggingu flutningskerfis raforku sem á heilt yfir að reyna að stuðla að aukinni sátt til að laga það kerfi sem við erum með. Það þarf að tengja betur landshluta, treysta kerfið, orka þarf einfaldlega að vera til staðar fyrir minni og meðalstór fyrirtæki til þess annaðhvort að verða til eða stækka. Það er ekki þannig í dag. Við tökum hins vegar ekki ákvarðanir um einstaka framkvæmdir. Þar sem deilur hafa staðið yfir í langan tíma hefur það ekki verið þannig að við komum hingað með einstakt mál til að laga það heldur reynum við að horfa á kerfið heilt yfir. Hvað varðar þriggja fasa rafmagnið er það sömuleiðis rétt hjá hv. þingmanni að ef við gerum ekkert og látum tímann líða þá, eins og ég nefndi áðan, er árið 2036 árið sem það verður komið í lag. Það er spurning hvaða staðir geta beðið eftir því eða hvort sanngjarnt er að ætlast til þess. Þess vegna erum við með þessa vinnu í gangi. Sú vinna gengur vel en við munum þurfa að gera breytingar til að ná raunverulegum árangri í því. Að óbreyttu mun það ekki ganga nema allt of hægt. Þess vegna bíð ég einfaldlega eftir þeirri vinnu og vonast til að hún annaðhvort skili sér fyrri hluta sumars eða í síðasta lagi í haust og að það muni kalla á ákvarðanir í kjölfarið sem ég er mjög til í að taka til að okkur gangi einfaldlega betur með þetta verkefni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar svar. Ég vil jafnframt hvetja ráðherra til að vinna að þessu. Það verður að tryggja að atvinnurekstur alls staðar á landinu búi við viðunandi skilyrði svo að fólk í dreifðum byggðum geti unnið sína atvinnu og rekið sín litlu fyrirtæki án þess að þurfa að borga stórfé fyrir aðgang að sjálfsagðri raforku. Ef við komum inn á ferðaþjónustuna hefur vægi hennar vaxið með áður óþekktum hætti í okkar þjóðarbúskap. Fjölgun ferðamanna var 24% á árinu 2017 og á þessu ári lítur út fyrir 11,6% fjölgun, eins og segir í skýrslunni, þannig að ferðamenn verði 2,4 milljónir á þessu ári. En hver eru útgjöld til málaflokksins? Á árinu 2016 1,9 milljarðar. Næsta ár 1,7. Sex árum síðar, með litlum breytingum, eru útgjöldin 1,6 milljarðar, þ.e. lægri tala en síðustu tvö ár. Útgjöld til málaflokksins minnka. Hér ber að taka mið af að tekjur af greininni voru 500 milljarðar 2017 og eru áætlaðar 620 milljarðar árið 2020. Hvað þýðir þetta? Í stuttu máli: Hér fer ekki saman hljóð og mynd. Ríkisstjórnin ætlar ekkert að gefa í með uppbyggingu ferðamannastaða á þessu átta ára tímabili. Í tillögunni er talað um að mikið ójafnvægi sé á milli hraðs vaxtar greinarinnar og uppbyggingar innviða og þjónustu. Já. Þetta rammar þetta einmitt afskaplega vel inn. Mikið ójafnvægi er á milli hraðs vaxtar og uppbyggingar. En hvað á að gera? Það á ekkert að gera. Hvað hyggjast stjórnvöld gera meðan ferðamannastaðir líða stórum af átroðningi og ferðamenn flæða um allar koppagrundir? Nú eru um 3.600 fyrirtæki starfandi í greininni, í árslok 2017. Hvað ætla stjórnvöld að gera?
Frú forseti. Það fylgir atvinnugrein sem fer um alla kima samfélagsins að útgjöldin verða mjög víða. Þess vegna, þegar ég tala um þarfir ferðaþjónustunnar og hvar þurfi að spýta í lófana, tek ég fram að umhverfisráðuneytið mun verja fjórum milljörðum í landsáætlun um uppbyggingu innviða á tímabilinu. Framlög til landvörslu verða tveimur milljörðum hærri en þau hefðu verið að óbreyttu. Framlög til löggæslu hækka um hundruð milljóna á ári. Að ákveðnu leyti vegna aukins eftirlits á ferðamannastöðum og á hálendi. Átak í vegamálum, sem nemur nærri 17 milljörðum á þremur árum umfram venjuleg framlög, nýtist ferðaþjónustunni sérstaklega. Það hefur verið mjög mikið í umræðunni að það vanti innspýtingu í samgöngukerfið. Það er að stórum hluta fyrir ferðaþjónustuna og vegna ferðamanna sem um vegina keyra. Við erum með Framkvæmdasjóð ferðamannastaða sem er með tæpar 800 milljónir á ári. Þegar nefnt er að innviðauppbygging hafi ekki fylgt vextinum er það líka vegna þess að vöxturinn hefur hingað til verið ósjálfbær. Þegar talað er um að það sé ekki hausatalningin sem skipti máli er það hárrétt. En þá mun það líka eiga við þegar fer að hægja á vextinum, það er ekki hausatalningin sem skiptir máli heldur að okkur takist að ná betra skipulagi utan um greinina, bæði í stjórnsýslunni en ekkert síður út um landið allt, og á þessum ferðamannastöðum. Það mun þýða að við þurfum að fara í ákveðna aðgangsstýringu. Það er líka til að hækka þessi þolmörk. Sums staðar er staðan þannig að byggja þarf staðinn betur upp með innviðum. Stundum er það ekki góð leið vegna þess að við viljum ekki setja frekari innviði á svæðið til þess að náttúruperlan sem fólk er að koma að skoða haldist sem náttúruperla. En það er hægt að fara í ýmsar aðgerðir til að hækka þessi náttúrulegu þolmörk. Ein leið til þess er að við stýrum betur inn á svæðið. Verkefnin eru stór og víða. Ég vildi að ég hefði tíma til að fara yfir það hvað hefur verið gert undanfarin misseri [[Forseti hringir.]]og hvað er fram undan. Áskoranirnar eru miklar en ég er þess fullviss að okkur muni takast vel til. En þá þarf þingheimur allur að vera með í því og sérstaklega greinin sjálf.
Frú forseti. Mig langar í fyrri umferðinni að gera að umræðuefni málefni nýsköpunar á Íslandi og hef nokkrar áhyggjur af stöðu þess málaflokks. Ég hefði áhuga á að heyra skoðanir og sjónarmið hæstv. ráðherra í þessum efnum. Við höfum upplifað töluverða stöðnun í uppgangi nýsköpunar- og tæknifyrirtækja á undanförnum árum eftir mikið gróskutímabil áranna skömmu eftir hrun. Við erum reyndar svo heppin sem þjóð að við búum að alveg gríðarlega sterku frumkvæðis- og frumkvöðlageni, myndi ég segja. Það hefur aldrei vantað drifkraftinn þegar kemur að því að skapa og móta nýjar hugmyndir. En það er eins og okkur vanti rekstrarumhverfið fyrir þessi sömu fyrirtæki sem spretta upp úr þessum frjóa jarðvegi. Við erum enn að glíma við sama vandamálið, fyrirtækin komast allt of sjaldan á legg og þau fyrirtæki sem gert hafa það á undanförnum árum hafa því miður mörg hver flúið land eða verið seld allt of skjótt úr landi að mínu viti. Ef rætt er við forsvarsmenn atvinnulífsins í dag virðist harla lítið vera að gerast í vexti og í útflutningi okkar á grundvelli tækni og nýsköpunar á undanförnum árum. Það er áhyggjuefni í mínum huga þegar við tölum um tækifærin sem fylgja fjórðu iðnbyltingunni. Þess vegna hefði ég áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra þegar kemur að stuðningi við þessi nýsköpunarfyrirtæki, hvernig við sköpum þeim samkeppnishæft rekstrarumhverfi á við það sem best gerist í nágrannalöndum okkar, kannski sér í lagi þegar kemur að framlögum okkar til þróunar og nýsköpunar og ekki síst opinberum framlögum. Við sjáum að ekki er lagður mikill metnaður í það í þessari fjármálaáætlun. Þessi framlög okkar hafa verið að dragast saman sem hlutfall af landsframleiðslu [[Forseti hringir.]]mörg undanfarin ár. Við erum vel fyrir neðan meðaltal OECD-ríkjanna nú þegar og virðist miðað við þessi áform að við munum dragast enn frekar aftur úr. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra í þessu mikilvæga máli.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður nefndi hvað varðar gróskuna eftir hrun. Okkur tókst að spila mjög vel úr erfiðri stöðu. Það er í miklu samhengi við frumkvöðlagenið sem hv. þingmaður nefndi en sömuleiðis hvernig ýmist stjórnvöld en kannski ekki síður fyrirtæki brugðust við því ástandi. Það er ýmislegt sem stjórnvöld geta gert til þess að stuðla að gróskumiklu umhverfi. Það er almennt að efla samkeppnishæfni atvinnulífsins. Við erum í þessari áætlun að stíga mjög stórt skref að mínu mati þar sem gert er ráð fyrir að auka fé til að hækka þakið hvað varðar rannsóknir og þróun. Það mun einmitt gagnast stærri fyrirtækjum sem hafa verið að ná upp í þetta og fyrir stærri verkefni. Við höfum heyrt um fyrirtæki sem eru að fara til annarra landa einmitt með slík verkefni af því að umhverfið þar er eftirsóknarverðara en hér. Við erum aðallega að bregðast við því og mér finnst við vera að vissu leyti að taka stöðuna og ákveða hvar við ætlum að vera sterk. Við erum að setja um 8,5 milljarða í nýsköpunarmál almennt á Íslandi. Það er töluvert af fjármunum. Við höfum aukið verulega við það, sérstaklega í Tækniþróunarsjóð og svo varðandi rannsóknir og þróun. En það er alveg rétt að þegar kakan stækkar er sama tala ekki sama hlutfall af kökunni. Það er ýmisleg fleira sem við getum gert og ég sé tækifæri í því og hef lengi talað fyrir að eitt af því sem getur eflt samkeppnishæfni okkar er í raun betri aðgangur að erlendum sérfræðingum, hvort sem er með einhverjum skattalegum aðgerðum eða með því að það sé bara [[Forseti hringir.]]einfaldara fyrir erlenda sérfræðinga að koma hingað með fjölskyldu sína. Þar spilar menntakerfið sömuleiðis inn í. [[Forseti hringir.]]Þetta er fjölþætt verkefni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég fagna því að það sé markmið þessarar ríkisstjórnar að afnema þakið á endurgreiðslum vegna þróunarkostnaðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt skref sem lengi hefur verið kallað eftir. Það er ánægjulegt að sjá það gerast. Ég sakna þess hins vegar að við leggjum ekki meiri metnað af hálfu hins opinbera í framlög í samkeppnissjóði á vegum nýsköpunar og þróunar, að veita aukna styrki inn í þetta umhverfi. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli og sé á endanum mjög góð fjárfesting fyrir íslenskt samfélag ef við ætlum að byggja á nýsköpunar- og þekkingarsamfélagi fram á veginn. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við hverfum frá þessum miklu auðlindaáherslum okkar í vexti atvinnulífsins og horfum til tækifæranna sem þarna munu klárlega vera í framtíðinni. Við höfum margt til brunns að bera, samanber þetta sterka, öfluga nýsköpunargen, en við þurfum að búa þessum fyrirtækjum miklu betra og samkeppnishæfara rekstrarumhverfi. Þar er auðvitað gengisóstöðugleikinn efstur á blaði. Hátt vaxtastig sömuleiðis skiptir gríðarlega miklu máli. Þar er aðgengi þessara fyrirtækja ekki með sama hætti að fjármagni og þeim býðst í nágrannalöndum okkar. Það er verulegur annmarki á rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja en það eru aðrir þættir sem mér þætti líka áhugavert að heyra skoðanir ráðherra á og nánari útlistun á áformum stjórnvalda. Ég hjó t.d. eftir því í fjármálaáætluninni að ráðgert er að framkvæma samkeppnismat á lögum og reglum valinna atvinnugreina. Það tel ég mjög ánægjulegt skref, teldi reyndar að við ættum að framkvæma samkeppnismat á lögum og reglum almennt fyrir allt atvinnulífið. En mér þætti líka áhugavert að heyra hverjum yrði falið að framkvæma slíkt samkeppnismat. Ég veit að t.d. OECD hefur sérhæft sig í slíku mati og gert það með mjög góðum árangri. Ég held að þar þurfum við ekki að finna upp hjólið heldur þvert á móti einmitt að nýta okkur þekkingu og reynslu þeirra sem gert hafa þetta áður.
Herra forseti. Ég nefni samkeppnissjóðina, vegna þess að hv. þingmaður kom inn á að það þyrfti að efla sjóðina enn frekar, að ef menn taka saman rannsóknir og þróun og svo Tækniþróunarsjóð hafa útgjöldin aukist um 80% til þeirra frá árinu 2013–2018. Þess vegna er eitt verkefnanna nú að taka það út einfaldlega hvaða árangri það hafi skilað og hluti af nýsköpunarstefnu sömuleiðis að fara yfir hvar fjármunirnir liggja, þessir 8,5 milljarðar, og hvort þeir séu allir á réttum stöðum. Hvað varðar auðlindahagkerfið okkar er sérstaklega ánægjulegt að sjá að við erum með mörg okkar sterkustu fyrirtæki í nýsköpun sem eru sprottin út frá þessum auðlindum okkar. Þess vegna má segja að auðlind geti af sér auðlind. Verkefnin eru mörg. Ég sé ekki fram á að við munum geta sett punkt aftan við þau. Það er áskorun fyrir önnur lönd líka að fyrirtækin fara annað þegar þau stækka, löndin keppast við að halda þeim heima. Við erum að vinna drög að nýsköpunarstefnu og sú vinna verður í náinni samvinnu við þingið. En til þess að eyða síðustu 38 sekúndunum í samkeppnismatið er það verkefni sem ég er mjög spennt fyrir. Það er einmitt lagt upp með að það sé unnið með OECD sem hefur getið sér gott orð hvað það varðar. Hugmyndin er að taka einn lagabálk algerlega út og svo í framhaldinu, í hvert sinn sem við vinnum frumvarp og setjum lög, sé það metið út frá þessum þáttum. Þess vegna bind ég vonir við það. Grunur minn er sá að við séum mögulega með meiri hindranir en við áttum okkur á. Þess vegna sé þetta fjárfesting til að skoða ákveðinn lagabálk núna en svo fjárfesting til framtíðar, að við hugum að þessu þegar við setjum lög og reglur. Ég bind miklar vonir við þetta verkefni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir yfirferðina yfir málefnasviðið. Ég get ekki ímyndað mér að hún sé raunverulega ánægð með áætluð framlög í aðra málaflokka en nýsköpun þar sem á árunum 2018–2023 er dregið úr framlögum til bæði orkumála og ferðamála, um 506 milljónir annars vegar og 343 miljónir hins vegar. Þetta hlýtur að vera töluvert áfall fyrir ráðherra þar sem um er að ræða tvo ört vaxandi málaflokka sem bæði skila miklum tekjum til þjóðarbúsins og standa frammi fyrir umtalsverðum fjárfestingum. Á sama tíma ætlar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að skera niður framlögin til þeirra. Ef við lítum til orkumálanna er ljóst að hér eru sett fram gífurlega metnaðarfull markmið sem ég hugsa að við getum flest verið sammála um. En svo er boðaður niðurskurður. Ef við horfum til stóraukins hlutverks opinberra aðila í áætluðum orkuskiptum get ég ekki ímyndað mér að þessi áætlun sé sérlega raunhæf og velti því fyrir mér hvort hreinlega sé nóg að gert. Samkvæmt markmiðum áætlunarinnar er gert ráð fyrir 13% hlutfalli endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum. Það er því miður ekki í neinum takti við Parísarsamkomulagið. Þegar loftslagsmarkmiðin verða samþykkt er ljóst að hætta verður á háum sektargreiðslum. Við þurfum nefnilega að greiða sekt ef við stöndum ekki við skuldbindingar okkar. Það verður þannig umtalsvert dýrara fyrir íslenskt samfélag en einfaldlega að standa við sitt og gera betur. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji það virkilega raunhæft að ná þessum markmiðum á þann hátt sem gert er ráð fyrir í fyrirliggjandi áætlun. Og sömuleiðis hvort hún telji þetta vera nóg til að gera Íslandi kleift að standa við skuldbindingar sínar í Parísarsamningnum.
Herra forseti. Fyrst til að bregðast við því hvort þessi fjármálaáætlun sé áfall fyrir mig þá er það ekki svo, hún er alls ekki áfall. Ég hef verið mikill talsmaður þess að við séum mjög dugleg við að fara yfir hvar fjármunirnir liggja, hvort þeir séu á réttum stöðum; og svo snýst margt af því sem við gerum einfaldlega um forgangsröðun. Það eru mörg verkefni sem við sinnum. Öll eru þau ágæt en þau eru mismikilvæg. Ég er ekki ósátt við að þurfa að forgangsraða innan míns ráðuneytis. Ég hefði ekki sett markmið inn í fjármálaáætlun sem ég teldi óraunhæft að við gætum staðið við. Þess vegna tel ég að það sé algerlega raunhæft að ná þeim markmiðum sem þar eru sett fram. Hvað varðar orkuskiptin og þau markmið er það sem betur fer svo að það er ekki eingöngu stjórnvalda að ná þeim, þ.e. að vinna þá vinnu sem þarf að vinna til að þeim verði náð, heldur kemur þar til öflugt samstarf, sérstaklega atvinnulífs og stjórnvalda. Það er atvinnulífið sjálft sem er öflugt og getur unnið ýmislegt, það er þess hagur; sömuleiðis almennings. Hvað varðar niðurskurðinn eru þetta ekki verulegar breytingar. Ef við tökum frá tímabundnar viðbótarfjárveitingar, sem voru til að mæta þörf fyrir stofnstyrki til hitaveitna vegna lagabreytinga sem gerðar voru hér, er þetta ekki niðurskurður hvað varðar orkumálin. Í ferðaþjónustunni hef ég nefnt flugþróunarsjóð þangað sem við höfum verið að setja 300 milljónir á ári en aðeins lítið brot af þeim fjármunum hefur farið út. Við hefðum í raun viljað sjá meiri fjármuni fara þaðan út. Það hefði þýtt frekara umfang hvað það varðar. En það hefur ekki verið. Þess vegna munu þeir fjármunir flytjast á milli ára og við getum þá dreift þeim á lengri tíma. Sömuleiðis höfum við ekki fengið frumvarp í gegn hjá ESA hvað varðar þá ríkisaðstoð sem felst í flugþróunarsjóðnum. Þess vegna eru milljónirnar á hvert verkefni fyrir sig ekki margar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar svör. Því miður eru þau kannski svolítið eins og orkukaflinn í fjármálaáætluninni, pínulítið innantóm og valda ákveðnum vonbrigðum þrátt fyrir að vera hljómfögur. Það hljómar vel að miðla þekkingu og greina möguleika á smávirkjunum og markmiðin eru mikilvæg. En raunveruleikinn, að nú eigi að taka fimm ár til viðbótar við það sem áður var ákveðið, er frekar ógnvekjandi. Það er æpandi skortur á aðgerðum til að bregðast við því sem raunverulega þarf að gera eins og að tryggja orkuöryggi svæða sem búa við skert afhendingaröryggi. Þess í stað á að gera mat á endurbótum svæða sem búa við skert afhendingaröryggi. Það á svo að taka fjögur ár í viðbót. Þetta endurspeglar enn og aftur metnaðarleysið í þessari fjármálaáætlun. Ég spyr hæstv. ráðherra að lokum hvort hún telji að þau markmið og þær aðgerðir endurspegli vel þau markmið og áætlanir [[Forseti hringir.]]sem koma fram í öðrum áætlunum í orkumálum og hvort þetta fari saman.
Herra forseti. Til að taka eitt dæmi er uppbygging innviða auðvitað nauðsynlegur grundvöllur fyrir orkuskipti. Stjórnvöld hafa styrkt ýmis verkefni. Það hefur ásamt öðrum aðgerðum leitt til þess að orkuskipti á landi eru á mikilli siglingu. Ísland er í öðru sæti á eftir Noregi. Okkur gengur nú ágætlega þrátt fyrir að margt sé óunnið. Við þurfum síðan að koma orkuskiptum að víðar. Næsta áskorun er þessi haftengda starfsemi. Ég er á morgun – bara eitt lítið dæmi sem þó sýnir hvernig þetta allt saman vinnst - að fara að undirrita samning annars vegar við Nýorku og hins vegar við Hafið öndvegissetur. Með þessum samningi sjáum við hvað það er mikil gróska úti í atvinnulífinu hjá alls konar aðilum sem sjá tækifærin í því að ná þessum markmiðum og vinna þetta með okkur. Þess vegna segi ég: Þessar aðgerðir og þessi markmið, ég er ekki hrædd við að við munum ekki ná þeim. En sem betur fer eru það ekki stjórnvöld ein sem munu vinna alla vinnuna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar fyrir yfirferðina. Þetta er stór málaflokkur sem heyrir undir ráðherrann. Ég ætla að byrja á að einangra mig við ferðaþjónustuna og vitna í nokkra punkta úr fjármálaáætluninni, með leyfi forseta: „Á síðustu árum hafa stjórnvöld lagt áherslu á að laða ferðamenn til Íslands með samhæfðum markaðsaðgerðum. Þá hafa aðgerðir miðað að því að dreifa ferðamönnum víðar um landið og yfir allt árið …“ „Gangi spár eftir verða erlendir ferðamenn nálægt 2,4 milljónum á árinu 2018 … Þegar litið er til farþegaspár lengra fram í tímann má gera ráð fyrir u.þ.b. 3,5 milljónum erlendra farþega til landsins árið 2025.“ Síðan er annars staðar talað um að greina þolmörk náttúru, samfélags og efnahagslífs, kanna leiðir til gjaldtöku, m.a. möguleika á álagningu komu- eða brottfarargjalds, í samráði við greinina. Síðan er talað um uppbyggingu salernisaðstöðu víða um land sem vantar töluvert upp á. Eins og hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir gerði langar mig líka að koma inn á eldsneytisgjald á flugvöllum úti á landi sem virðist vera ástæða þess að ekki er flogið út á land erlendis frá með ferðafólk. Í sambandi við komu- og brottfarargjaldsþáttinn sem var til umræðu nánast allt kjörtímabilið 2013–2016 spyr ég: Er eitthvað að frétta af því? [[Forseti hringir.]]Er eitthvað í gangi þar? Eins í sambandi við salernismálin: Mun ríkið taka gjald eða verður sú þjónusta gjaldfærð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fyrst til að svara spurningunni um salernin, blessuðu, gerum við ráð fyrir að hægt sé að fara í útboð til þriggja ára til að geta sett upp þessi salerni að vori þannig að þau yrðu tekin niður að hausti svo við getum lengt tímabilið, fjölgað stöðunum. Við fórum í þetta verkefni í fyrsta skipti á síðasta ári og það gaf mjög góða raun. Þetta skiptir máli sem sú sjálfsagða þjónusta sem við þurfum auðvitað að sinna og það er ekki gert ráð fyrir neinni gjaldtöku hvað þetta varðar. Það er hins vegar ánægjulegt að sjá að aðilar hafa verið að byggja upp og eru að vinna að því að byggja upp þessa aðstöðu víða um land. Auðvitað myndum við vilja sjá það í ríkari mæli. Þá væri minni þörf fyrir ríkisvaldið að stíga þar inn. Það getur vel verið að á einhverjum svæðum verði aldrei neinar markaðslegar forsendur til að fara í slíka uppbyggingu og það verkefni verður þá áfram hjá ríkinu. Hvað varðar sjálfbærniviðmiðin er rík áhersla lögð á þau í fjármálaáætluninni, einfaldlega vegna þess að ég held að það sé grunnurinn að því að við getum byggt upp ferðaþjónustu, tryggt að hún blómstri og verði áfram sú atvinnugrein sem hefur bætt bæði lífskjör og lífsgæði fólks úti um allt land, þrátt fyrir að við vitum öll að það þurfi að stuðla að betri dreifingu um landið allt. Það er verkefnið sem við höfum farið í hjá Stjórnstöð ferðamála, að finna út sjálfbærniviðmið og reyna að meta þolmörk Íslands í ferðaþjónustu hvað varðar umhverfisþáttinn, samfélagslega þáttinn og efnahagslega þáttinn. Þetta skiptir verulegu máli til [[Forseti hringir.]]að byggja allar áframhaldandi ákvarðanir til framtíðar á.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið. Ég tók samt ekki eftir svari í sambandi við gjaldtöku með komu- og brottfarargjöldum. Það var mjög heitt mál hérna, eins og ég sagði, á tímabilinu 2103–2016. Það var aldrei tekin nein ákvörðun um það sem olli mikilli óþreyju og óþoli. Það væri gott að fá skýrt og gott svar við því hvort eitthvað sé í gangi á þeim sviðum. Ég spyr líka ráðherrann: Hvernig á ríkið að standa að þjónustu við ferðamál? Svo að nýsköpunarhlið ráðherrans, iðn- og tækninámi. Nú hefur iðn- og tæknigeirinn færst mikið út á land, það er mikill vöxtur í þeim málum. Gæti iðnaðar- og [[Forseti hringir.]]nýsköpunarráðherra átt samstarf við menntamálaráðherra um uppbyggingu iðnmenntunar úti á landi?
Herra forseti. Ég biðst forláts á að hafa ekki svarað stóru gjaldtökuspurningunni, sem hefur verið borin upp síðastliðin ár, um brottfarargjöldin. Við segjum í stjórnarsáttmálanum að virðisaukaskattsáformin séu lögð til hliðar og aðrar leiðir skoðaðar, m.a. komu- eða brottfarargjald. Það er það sem við erum að vinna að núna. Við höfum tekið saman þau gögn sem eru til vegna þess að líkt og hv. þingmaður þekkir hefur þetta mál áður komið inn í þingið og töluverð vinna var unnin þá og samskipti við ESA og annað sem við erum einfaldlega að taka saman. Við erum síðan að láta vinna ákveðna greiningu á því hvaða afleiðingar slík gjaldtaka kynni að hafa og hefja samtal við greinina sjálfa hvað þetta varðar. Það er einfaldlega í skoðun og vinnslu. Í fjármálaáætluninni er talað um gjaldtöku frá árinu 2020, en hins vegar er mikilvægt líka að fara yfir það hvar við erum með gjaldtöku í dag. Hvað þýðir aðgangs- og álagsstýring? Hvað gerum við þegar við erum með takmarkaða auðlind? Hvað kann það að þýða til framtíðar þegar við þurfum að stýra henni með betri hætti? Hvað varðar iðnmenntunina og samstarf við menntamálaráðuneytið er þessi uppbygging sem betur fer að verða til víða um landsbyggðina. [[Forseti hringir.]]Það er skortur á iðnmenntuðu fólki. Ég tek undir orð hv. þingmanns, tek hann á orðinu og tek við áskorun um samstarf við menntamálaráðherra.
Herra forseti. Ég vildi árétta hér varðandi orð hæstv. ráðherra áðan um verulegar niðurgreiðslur á raforku til garðyrkjubænda. Þessar niðurgreiðslur ná bara til dreifingar. Orkan sjálf er á fullum prís. Dreifingin ef ég man rétt, ég ætla nú ekki að hengja mig alveg upp á þessar tölur, er að meðaltali u.þ.b. 30% af heildarkostnaði raforkuverðs. Garðyrkjubændur eru kannski ekki að fá það mikið vegna þess að sérstaða þeirra - hv. þingmaður minntist á búvörusamninginn sem ætti að sinna þeim - felst að sjálfsögðu í því að orkunotkun er gríðarleg. Mig langaði til að taka undir orð hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar í sambandi við afhendingaröryggi á raforku um allt land og hröðun á þrífösun. Þær stagbætur sem verið er að bjóða upp á núna, eins og varmadælurnar sem á jafnvel að fara að fjölga, hafa bara ekki gefist vel. Þetta er bæði mikill kostnaður fyrir þann sem þarf að fá sér varmadælu og þær bila, þær henta ekki fyrir tækin sem verið er að nota í atvinnurekstrinum, sérstaklega hjá bændum, þannig að þetta er ekki að gefast vel. Fjárfestingarþörfin í flutnings- og dreifikerfinu, til þess að auka þetta afhendingaröryggi og þrífösun, er slík að hvorki Landsnet, Rarik eða aðrar dreifiveitur hafa bolmagn til að ráðast í þær fjárfestingar sem þarf. Ég er glöð að heyra að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir því og að því ljúki þá ekki fyrr en 2036. Til viðbótar því gerir ríkið kröfu um arðgreiðslur frá [[Forseti hringir.]]þessum fyrirtækjum þannig að fjárfestingargetan minnkar enn. Það þarf annaðhvort mikla [[Forseti hringir.]]fjármögnun frá ríkinu eða stórkostlegar hækkanir á gjaldskrá.
Herra forseti. Ég þori ekki að nefna hér tölu og þykjast vera með það 100% á hreinu hvað varðar niðurgreiðslurnar. En þær tölur sem ég hef heyrt eru miklu hærri en 30%, það er eitthvað sem ég þarf einfaldlega að fara betur yfir. En ég nefni þá aftur starfshópinn sem var falið það verkefni að fara yfir þetta og athuga hvort við gætum gert enn betur. Ég hef auðvitað heyrt frá garðyrkjubændum sem hafa viljað sjá það gerast. Hvað varðar flutningskerfið er ég sammála hv. þingmanni að það kallar á að það eflist mjög. Það kostar sitt. Hvað varðar þrífösunina þá er það líka rétt að ástæðan fyrir því að árið 2036 er uppi er sú að þetta eru miklar fjárfestingar og kosta verulega fjármuni. Þess vegna hefur hópurinn verið að skoða ákveðnar kerfisbreytingar eða sérstakar ákvarðanir. Ég segi bara: Ég hlakka til að fá niðurstöður þess hóps. Ég er sjálf með mjög opinn hug þrátt fyrir að ég átti mig á því að hluti af því gæti ratað inn í fjármálaráðuneytið, eignarhaldið á ákveðnum þáttum er þar. En ég er með mjög opinn hug gagnvart því að horfa á kerfið upp á nýtt til þess að ná fram þessum markmiðum. Ég held að þingheimur allur sé sammála um mikilvægi þess að okkur takist að hraða uppbyggingu í þrífösun rafmagns. Það er ekki hægt að tala um að við viljum sjá byggð um allt land og uppbyggingu alls staðar þegar innviðirnir eru með þeim hætti að fólki er gert of erfitt fyrir. Þess vegna segi ég: Ég er til í að horfa á það mjög opnum huga hvernig við getum bætt innviði og gert þá þannig að við getum sagt: Hér er raunverulegt frelsi til búsetu.
Herra forseti. Eins og ég nefndi hér áðan lækka framlög til orkumála samkvæmt þessari áætlun á næstu fimm árum. En ég hjó eftir einu markmiði sem er efling Orkusjóðs. Í ljósi þeirra takmörkuðu fjármuna sem eru til skiptanna langaði mig til að heyra frá ráðherra hvernig hún ætlar að efla orkusjóð, með hvaða fjármagni og hvort það væri þá ætlunin að efla orkurannsóknir í gegnum þennan sjóð eða framkvæmdir og fjárfestingar.
Herra forseti. Hvað varðar orkumálin er ekki um að ræða verulegar breytingar á útgjöldum. Það sem skýrir helst það að talan lækki eru þessar tímabundnu viðbótarfjárveitingar til að mæta þörf fyrir stofnstyrki til hitaveitna vegna lagabreytingar; lögunum var breytt úr 12 árum í 16 sem gerði að verkum að fleiri sveitarfélög, fleiri verkefni, sáu möguleika á að ráðast í framkvæmdir. Hvað varðar Orkusjóð þá er það eitt af því sem nefnt er í fjármálaáætlun. Líkt og ég hef áður nefnt þá er það auðvitað verkefni núna, þangað til við komum hér inn með fjárlögin, að forgangsraða þeim fjármunum sem við fáum inn á hvert og eitt svið. Orkusjóður skiptir máli. Hann hefur farið í mjög mörg góð verkefni. Það eru ýmis tækifæri, samspil við umhverfismálin og orkuskiptin eru mikil. Það er einfaldlega hlutverk mitt að forgangsraða þannig að okkur takist að efla hann.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér enn tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og erum að ræða þætti sem snúa að hæstv. ferðamála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra. Ég ætla að koma með fleiri spurningar eins og ég boðaði. Ég hef áhuga á að spyrja hæstv. ráðherra um leiðsögumannanám. Öllum er ljóst mikilvægi þess að ferðamenn sem landið sækja njóti hér góðrar leiðsagnar og finni þannig í ferðum sínum til hins mesta öryggis. Það er mjög mikilvægt að ferðamenn sem Ísland sækja heim fái staðgóða leiðsögn um náttúru landsins, njóti náttúrunnar og fræðist um hana og sögu landsins, fræðist um landið og íbúa þess, störf þeirra og lífsviðurværi. Hér á landi eru nokkrir skólar, sumir á háskólastigi, sem bjóða upp á gott, innihaldsríkt og krefjandi nám í leiðsögn sem býður upp á að nemendur læri allt sem áður var upp talið og einnig að umgangast náttúruna af virðingu þannig að hún beri ekki skaða af. Ég spyr ráðherra: Er ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að gerð verði krafa um að ferðahópum um landið fylgi íslenskur leiðsögumaður, m.a. til að tryggja öryggi farþega og vernd náttúrunnar? Er ráðherra reiðubúinn til að beita sér fyrir því að starfsheiti leiðsögumanna verði lögverndað? Örlítið meira um þetta. Til rannsókna í ferðamennsku er nú einungis sett 1% af öllu því fé sem sett er í rannsóknir á atvinnulífi Íslendinga. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála því að þarna mætti gefa verulega í og þarna séu tækifæri til að sækja fram einmitt í þessari atvinnugrein sem er svo ört vaxandi og skapar svo mikinn hluta af gjaldeyristekjum okkar. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra hafi hugsað sér að gefa þarna í.
Hæstv. forseti. Fyrst varðandi leiðsögumenn þá hefur ferðaþjónustan aukist verulega og við erum með ýmis verkefni sem því fylgir. Vakinn er dæmi um gæðakerfi sem hægt er að beita og það skiptir öllu máli að við tryggjum gæði þeirrar þjónustu sem við veitum. Ég hef verið með opinn hug gagnvart því að við gerum mismunandi kröfur eftir ferðum; að í ákveðnum ferðum sé hugað sérstaklega að öryggissjónarmiðum. Í ferðum þar sem nauðsynlegt er að þekkja vel til staðarhátta eða annars ætti að vera hægt að gera þær kröfur að leiðsögumaður stýri þeim. Hvort starfsheitið eigi að vera lögverndað, hvort ég muni beita mér fyrir því - ég hef áður svarað fyrirspurn þess efnis, og ég hef svo sem ekki breytt um skoðun. Þar fer ég yfir þessar vangaveltur um Vakann og gæðin og kröfurnar. En það að starfsheitið sé lögverndað, ég hef ekki fallist á að rétt sé að gera það. Ég veit að margir eru ósammála mér og ég fékk viðbrögð við því á sínum tíma. En ég hef ekki breytt um skoðun hvað það varðar. Ég tel einfaldlega að við getum náð þeim markmiðum sem skipta mestu máli án þess að það verði gert. Hvað varðar rannsóknirnar þá er ég sammála því. Þessi nýlega skýrsla sem hér hefur verið lögð fram sýnir hversu rannsóknirnar hafi verið gloppóttar og tilviljanakenndar. Það er auðvitað vegna þess að fjármagn til þeirra hefur skort. Ég hef talað um litlu Hafró. Við sjáum vísi að því verða til. Það er vegna þess að við höfum forgangsraðað í það. Ég sé fyrir mér að fjármagn til rannsókna muni áfram aukast á næstu árum. Ég held að veruleg þörf sé á því. Náttúran er auðlind sem við þurfum að nýta og við verðum að veita aukna fjármuni í rannsóknir á komandi árum.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þau svör sem hún veitti. Hún er ekki reiðubúin til að fallast á að starfsheiti leiðsögumanna verði lögverndað eða að íslenskur leiðsögumaður fylgi ferðamönnum um landið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða það mál gaumgæfilega áfram. Varðandi rannsóknirnar þá er það rannsóknarefni hve dreifing ferðamanna yfir árið á Íslandi hefur breyst gífurlega á undanförnum árum. Það er rannsóknarefni. Það er ekki síður rannsóknarefni að spyrja sig að því: Af hverju dreifast ferðamenn ekki betur yfir landið en nú er? Ég vil koma með eina spurningu í lokin fyrst ég hef 15 sekúndur, það er varðandi löggjöf um vindmyllur, hvort verið sé að vinna að því í ráðuneytinu, hvernig þeirri vinnu vindur fram og hversu langt hún er komin. Þetta er nýtt svið eins og við þekkjum og vaxandi og mun eflaust vaxa héðan í frá.
Herra forseti. Fyrst vil ég segja að ég lofa því að vera með mál leiðsögumanna í sífelldri skoðun, en nefni þó að ég hef ekki breytt um skoðun frá því í fyrra. Aðstæður breytast. Ég segi bara: Það er hægt að taka ýmsar ákvarðanir aðrar til að ná fram markmiðum sem við erum öll sammála um að ná. Hvað varðar dreifingu ferðamanna þá hef ég áður sagt að allt sem stjórnvöld eru að gera sé til þess að reyna að stuðla að því að dreifa ferðamönnum betur um landið. Það er enn þannig að mikill hluti þeirra kemur hingað. Við þekkjum það svo sem líka frá öðrum löndum, ég hugsa að flest þeirra glími við álíka áskoranir. En náttúran er helsta aðdráttaraflið hér og það er auðvitað bullandi tækifæri fyrir okkur til að fá miklu betri dreifingu ferðamanna um landið allt. Hvað varðar löggjöf um vindmyllur þá heyrir það í raun undir umhverfisráðuneytið. Við boðum það í stjórnarsáttmálanum að fara í að útbúa löggjöf um vindmyllur. Við finnum fyrir verulega auknum áhuga á uppbyggingu í því. Þetta er eitt af því sem orkustefnan mun taka sérstaklega á.
Herra forseti. Mig langar einmitt að ræða hér að lokum við hæstv. ráðherra um málefni ferðaþjónustunnar. Ég hef vaxandi áhyggjur af því í þessari mikilvægu grein - það þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um hversu mikilvæg greinin hefur reynst okkur í endurreisn hagkerfisins, hversu mikilvæg hún hefur reynst landsbyggðinni, auðgað atvinnulífið víða um land og skilað okkur gríðarlega miklum verðmætum - að við séum ekki að ná utan um aðkomu hins opinbera að greininni. Mér finnst okkur hafa mistekist að skapa greininni skýra, eðlilega lagaumgjörð og við um leið hafa gripið í sífellu til hálfgerðrar handstýringar stjórnvalda, t.d. hvað varðar uppbyggingu salernisaðstöðu um landið, sífelldar stagbætur eða reddingar á síðustu stundu varðandi ýmiss konar innviðauppbyggingu, af því við náum einhvern veginn ekki utan um það hvernig við ætlum að stýra ferðamönnum um landið, hvernig við ætlum að hafa gjaldtöku á greinina og hvernig við ætlum að skipuleggja lagaumhverfi þeirrar gríðarlega mikilvægu og stóru atvinnugreinar sem ferðaþjónustan er orðin. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um það. Við höfum verið að vandræðast hér með gjaldtöku, t.d. varðandi náttúrupassa, virðisauka á ferðaþjónustu eða komugjöld. Við erum í að raun að koma aftur að umræðunni um komugjöld núna, en við höfum verið án niðurstöðu í þessu mikilvæga máli í sex ár að verða. Það er alvarlegt þegar haft er í huga að við höfum farið í gegnum algjöra sprengingu í ferðaþjónustu á sama tíma og stjórnvöld hafa ekki enn náð utan um stefnumótunina utan um greinina. Það þurfum við að taka til gagngerrar endurskoðunar. Við þurfum að ná utan um aðgangsstýringuna og við þurfum að ná utan um gjaldtöku. Það er auðvitað líka vaxandi áhyggjuefni í þessu að hér er [[Forseti hringir.]]verið að selja eða markaðssetja aðgang að sameiginlegri auðlind landsins. Hvernig ætlum við að hafa tekjuöflun fyrir þjóðina? [[Forseti hringir.]]Nú er ég ekki að gera lítið úr beinum eða óbeinum tekjum sem ferðaþjónustan skapar, en þetta eru auðvitað ákveðin gæði [[Forseti hringir.]]sem fyrirtæki hafa hér aðgang að án gjaldtöku.
Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að ferðaþjónustan hefur auðvitað, eins og við öll vitum, bætt lífskjör og lífsgæði landsins alls. Þetta er sjálfsprottin byggðaaðgerð sem er það sem mér þykir einna fallegast við þessa uppbyggingu, sérstaklega fyrir landsbyggðina, þrátt fyrir að við eigum enn mikið inni þar. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni og í raun sagt að við höfum að einhverju leyti verið að elta skottið á okkur undanfarin ár. Það er einfaldlega vegna þess að vöxturinn hefur verið það mikill og þetta hefur gerst mjög hratt. Hins vegar finnst mér landsáætlunin um uppbyggingu innviða, sem heyrir undir umhverfisráðuneytið, vera sterk vísbending um, eða í raun staðfesting á því, að við erum farin að horfa til lengri tíma og okkur er að takast að ná yfirsýn og skipulagi á okkar verkefnum. Stýring, aðgangsstýring, álagsstýring, á okkar helstu ferðamannastaði - það blasir við að við þurfum að fara í það. Það er að mörgu leyti flókið. Ég fer ekkert ofan af því að það sé flókið þrátt að einhverjir kunni að mótmæla mér í því - þá er ég ekki að vísa til hv. þingmanns. Við erum með svæði í eigu ríkisins, svæði í eigu sveitarfélaga, svæði í eigu einstaklinga, svæði sem eru friðlýst og við erum með almannarétt, þar sem því hefur enn ekki verið svarað almennilega hvað má og hvað má ekki. Þegar kemur að stýringu þá er ein leið gjaldtaka. Það er ekki eina leiðin, en það er ein leið. Hvað megum við í raun gera út frá almannarétti? Það er alveg rétt að við höfum verið að ræða hér gjaldtöku í langan tíma. Ég vil þó bara nefna að við erum þegar með ákveðna gjaldtöku. Við erum með ýmiss konar þjónustugjöld, við erum með gistináttaskatt sem hefur farið úr 100 kr. í 300 kr. Við erum búin að boða að það verði skoðað hvort við færum það yfir til sveitarfélaga. Við erum með bílastæðagjöld. Það er auðvitað ýmislegt í gangi. Þjóðgarðarnir eru í ákveðinni vinnu hjá sér. Það sem ég vil helst sjá er að hvert svæði fyrir sig verði sem sjálfbærast, þá m.a. efnahagslega; einmitt þannig að miðstýring ríkisins verði minni og minni með hverju árinu, að ekki sé þörf á því. Það er það sem ég vil helst sjá.
Herra forseti. Það er í sjálfu sér ánægjulegt að heyra að ráðherra deilir þessum áhyggjum. Ég horfi einmitt til þess, t.d. varðandi gjaldtöku við aðgangsstýringu, að við erum þegar farin að beita gjaldtöku í þjóðgörðum, en við eigum mjög erfitt með að opna á það í aðgangsstýringu að öðrum svæðum. Ég skil alveg að það kunni að vera lagalegar flækjur, en við þurfum einhvern veginn að ná að leysa úr þessu. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við sköpum þessari atvinnugrein einfaldar, skýrar leikreglur þannig að hún fái að vaxa og dafna innan þess ramma sem þær leikreglur skapa henni. Það kann ekki góðri lukku að stýra til lengri tíma litið að stjórnvöld séu að reyna að handstýra því hvar greinin er að vaxa, hvert hún er að fara. Stjórnmálin eru á endanum alltaf að elta þróun í þessum efnum en ekki að leiða hana. Það þekkjum við í vexti og viðgangi flestra þeirra atvinnugreina sem við búum við í dag. Stjórnmálamenn eru ekki réttu aðilarnir til að vísa veginn, en við þurfum að skapa leikreglurnar þannig að þær séu skýrar, þjóni markmiðum og [[Forseti hringir.]]hagsmunum þjóðarinnar í þessum efnum, en að greinin fái þá vaxið og dafnað innan þeirra leikreglna með sem bestum hætti.
Herra forseti. Ég er innilega sammála hv. þingmanni þegar kemur að hlutverki stjórnmálamanna hvað þetta varðar. Og ég tek undir það með hv. þingmanni að það skiptir öllu máli að okkur takist að skapa hér umhverfi sem er skýrt og skilvirkt og einfalt. Það er það sem við erum að reyna að vinna að. Þjóðgarðarnir eru með ákveðna gjaldtöku, en eitt er gjaldtaka gjaldtökunnar vegna, til þess að fjármagna ákveðna uppbyggingu, og annað að hún sé notuð til að stýra svæði. Við erum með ákveðin svæði í eigu ríkisins sem einhver nýting er á nú þegar og kallar á stýringu. Þá er einmitt spurning: Hvað eiga stjórnmálamenn að gera? Eiga þeir að vera með mjög skýrar kröfur fyrir hönd ríkisins og almennings? Og það verði síðan einkaframtakið sem tekur við, og gerir það almennt með sóma.
Virðulegi forseti. Ég hef nú tekið með mér ranga ræðu, afsakið. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég ætla að hafa með mér réttu ræðuna.
Forseti mælir með því.
Ég vil byrja á því að segja að dómsmálaráðherra er erlendis, hafði ekki tök á því að sitja þingfund í dag vegna skuldbindinga erlendis og ég mun því fyrir hönd ráðherrans gera grein fyrir þeim málefnum sem eru á ábyrgðarsviði dómsmálaráðuneytisins í nýrri fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2019–2023, sem ég þekki svo sem ágætlega eftir þá miklu vinnu sem átt hefur sér stað undanfarnar vikur og mánuði við að setja áætlunina saman í fjármálaráðuneytinu. Dómsmálaráðuneytið ber ábyrgð á málefnasviðum sem eru réttindi einstaklinga, trúmál, stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins, dómstólar og almanna- og réttaröryggi, en þessi tvö síðastnefndu heyra að litlum hluta undir forsætisráðuneytið. Stefnt er að því að verja samtals 213 milljörðum kr. á áætlunartímabilinu til þessara málaflokka, en það er aukning um tæpa 16,4 milljarða á föstu verðlagi fjárlaga ársins 2018, eða 5,5% af ramma fjármálaáætlunarinnar. Aukning frá fjárlögum 2018 og til ramma fjármálaáætlunar 2019 fyrir umrædd þrjú svið nemur um 3,4 milljörðum kr., eða um 8%. Hækkun á milli fjárlaga 2018 og ramma fjármálaáætlunar árið 2023, síðasta ár áætlunartímans, er um 7,8%. Þessi aukning verður nýtt til þess að styrkja enn frekar grunnstoðir ríkisins. Heildargjöld málefnasviðsins almanna- og réttaröryggi aukast um 18,2 milljarða kr. á tímabilinu. Þar vega þyngst kaup á þremur nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna, en á tímabilinu verður samtals 14 milljörðum kr. varið til kaupanna. Framlög til að uppfylla kröfur um öflugra og virkara landamæraeftirlit á Schengen-landamærunum eru aukin um 3,5 milljarða kr. á tímabilinu. Þá verða rúmlega 7,5 milljarðar kr. veittir í eflingu löggæslu, landhelgisgæslu og fangelsismál á tímabilinu, en útfærsla á frekari ráðstöfun þess verður mótuð í fjárlögum næsta árs. Hér er verið að leggja áherslu á meðferð ofbeldisbrota hjá lögreglu, skipulagða brotastarfsemi og almenna löggæslu í samræmi við fjölgun ferðamanna. Ég vil líka láta þess getið að framlög til að styrkja aðgerðir gegn peningaþvætti eru aukin töluvert og gildir það út allt tímabilið. Þau eru aukin um 91 milljón á milli 2018 og 2019. Það verður sömuleiðis gerð aðhaldskrafa á þessu sviði. Ef við snúum okkur aftur að heildargjöldum málefnasviðsins réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla, þá lækka þau á áætlunartímabilinu um tæpa 2 milljarða kr. Þar munar mest um að uppsöfnuð áhrif aðhaldskrafna fela í sér um milljarðs kr. lækkun framlaga til málefnasviðsins í lok áætlunartímabilsins. Það verður hins vegar lögð áhersla á styrkingu á starfsemi Persónuverndar í fjármálaáætluninni, en með gildistöku nýrrar reglugerðar verða verulegar breytingar á starfsemi og hlutverki stofnunarinnar. Hér koma einnig við sögu margir flokkar eins og lögbundin útgjöld til kosninga og sanngirnisbóta. Ég ætla þá að minnast í lokin á samninga við þjóðkirkjuna um fjárhagsleg samskipti, en þeir eru ófrágengnir, en vinna er þó hafin við að ljúka endurskoðun á fjárhagslegu sambandi ríkis og kirkju. Framlög til sýslumannsembætta lækka á áætlunartímabilinu frá gildandi fjárlögum 2018 þegar við höfum tekið mið af aðhaldskröfunum. Þau þarf að útfæra eftir vandlega athugun. Heildargjöld málefnasviðsins dómstólar aukast hins vegar á áætlunartímabilinu um 60 millj. kr. [[Forseti hringir.]]Nýtt dómstig hefur tekið til starfa eins og menn þekkja hér. Það eru fjölmörg verkefni fram undan á [[Forseti hringir.]]dómstólasviðinu eins og endurnýjun á málaskrá héraðsdómstóla, framþróun á málaskrá Landsréttar og endurnýjun á upplýsingakerfum og annað þess háttar. Ég ætla að láta það verða mín lokaorð að það er ekki gerð aðhaldskrafa til dómstólanna, sem er hugsað til þess að styrkja rekstrargrundvöll þeirra.
Herra forseti. Í málefnasviði 10 í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er að finna mjög ólíka málaflokka. Málefnasviðið er sagt ná yfir starfsemi stjórnvalda sem miðar með einum eða öðrum hætti að því að veita einstaklingum þjónustu og tryggja grundvallarréttindi þeirra. Þarna eru persónuvernd, trúmál, sýslumenn, stjórnsýsla dómsmálaráðuneytis og útlendingamál. Útgjöld sviðsins dragast saman á næstu fimm árum. En hvað þýðir það, hæstv. staðgengill dómsmálaráðherra? Mér eru málefni eldri borgara hér á landi sérstaklega hugleikin vegna starfa minna við málaflokkinn undanfarinn áratug. Þar hef ég orðið vör við afar slakt þjónustustig og viðhorf hæstv. dómsmálaráðherra, sem því miður gat ekki verið með okkur hér í kvöld, til þessara skjólstæðinga sinna sem gefur mér ekkert sérstakt tilefni til bjartsýni. Þjónustustofnun við erlenda borgara sem hingað leita hefur frekar verið rekin eins og lögregluríki en þjónustustofnun. Sjá má í umfjöllun um útlendingamál að lítið fer fyrir mannúð, en mun meira er fjallað um skörugleika hæstv. dómsmálaráðherra er ráðist hefur í breytingar á lögum og reglum um útlendinga, þannig að efast má um að mannréttindi þessara einstaklinga séu tryggð. Hreykir dómsmálaráðherra sér sérstaklega af því að hafa náð að hraða brottför þeirra sem sækja að hennar mati að tilhæfulausu um alþjóðlega vernd og að brottvísun geti nú, eftir þessar breytingar ráðherra, falið í sér endurkomubann á Schengen-svæðið. Minna skal þingheim á það að sérstök vernd fyrir börn var afnumin með reglugerð ráðherra í mars síðastliðnum. Ég verð því að spyrja hæstv. staðgengil dómsmálaráðherra: Er þessi niðurskurður sem boðaður er í fjármálaáætlun tengdur þeim málaflokki sem ég hef nú fjallað um, eða er það þjóðkirkjan, er það Persónuvernd, eða hið nýendurreista dómsmálaráðuneyti sem mætir niðurskurðarhnífnum?